·(२) शतपथब्राह्मणम् । [११ का०, १ प्र०, १ वा.] ह देवाऽऊचुः। ( है ) हन्तासुरान्यजुऽउद्गीथेनात्युयामेति ॥२॥ ते ह वाचमूचुः। (स्त्वं ) त्वन्नऽद्वायेति तथेति तुभ्यो व्वागुदगाय- यो व्याचि भोगस्तुन्देवेभ्यऽआगायद्युत्कल्याणम्बुदति तुदात्मने तेऽविदु- ते ह देवा अचुः । त ? असुरान् यज्ञ उदीयेनात्ययामेति ॥ ३ ॥ ते ह वाचमूचुः । तं न उद्गायेति । तयेति । तेम्पो वासुदगायत् । यो वाचि भोगः । तं देवेभ्य ह इति ब्रूमः । पूर्वमग्निरहस्यकाण्डसमाताश्वमेघाग्निवाह्मणान्या (श. प. १० १६१४ १५1) समुचितयोः फेवलयो; ज्ञानकर्मणोर्मेत्य्वात्ममावः परं फलमित्युक्तम् । अयेदानीम्मृत्वात्मभावसाधनभूतयोः कर्मज्ञानयो- यंत उद्भवः तस्योद्भावकस्योपास्यस्य प्राणस्य स्वरूपनिर्णयार्यमुद्गीयत्राह्मणमारम्यते । प्राणोपास्तिहि ज्ञान- कमात्पत्तिप्रतियकीभूतरागाद्यपवस्तिहेतुः । तस्याः पाप्ममृत्य्वतिक्रमणावान्तरफलत्वात् । कोऽसौ पाप्मा मन्युः, कुतो वा तस्योद्भवः, केन वा तस्यातिक्रमणं कथं वेति वीक्षायामेतत्सर्व स्पष्टयितुमाख्यायिकामनुसृत्य द्वया हेत्यादिश्रुतिः प्रवर्तते । अत्र हशब्दः पूर्ववृत्तावद्योतकः प्रजापतिशब्दश्च भविष्यत्तिमाश्रित्य यजमानविषयक वया व 'दूपाः' द्विप्रकाराः ' किल 'प्राजापत्याः 'प्रजापतेहिरण्यगर्भस्य अतीतजन्मनि यजमानाव- स्यस्य अपत्यभूता गोलकावस्या वागादयः प्राजापयाः । के ते द्विप्रकारा इत्यत आह-देवाश्चासुराश्चेति । शास्त्रीयज्ञानकर्मवासनावासिताः द्योतनात्मका देवाः । प्रत्यक्षानुमानजनितदृष्टप्रयोजकस्वामाविकज्ञानकर्म- धासनावासिता अमुराः । स्वश्वेवासुत्र रमणात् देवम्योन्यवादा अमुराः । नेन्द्रविरोचनादयः प्राणाधिकारा- दित्पर्यः ।' चौ' समुच्ये । मियः यस्मादागादीनामासुरी वृत्तिर्वहुला । ततस्तस्मात् 'देवाः कानीयसा एव ससीयांस एव कीयांस एव । कानीयसाः । स्वाऽगि दृद्धिः । अल्या एवं देवाः शास्त्रप्रवृत्तरत्यतं यत्न- साभ्यस्त्वान् । 'सायसा: ' यायांसो बहुतराः 'असुराः' शास्त्रानाधेयस्वाभाविक प्रवृत्तेबहुलत्वात् । 'ते' देवासुराः 'एषु लोकेषु' ब्रह्मादिस्थावरान्तेषु शास्त्रीयाशास्त्रीयज्ञानकर्मसान्येषु निमित्तभूतेषु सत्सु 'अस्पद्धत सयां कृतवन्तः । तेषां देवासुराणां साचिकतामसत्वानुसारेण शमकामादिवृत्युद्भवाभिमवी सर्दा । कदाचि. प्रागाना शास्त्रजनितवृत्युद्भवादेवानामये सति धर्मवृर्वागायुपहितस्य यजमानस्य धर्मप्राधान्यादामानुपादा- प्रजाश्वेश्वोकरः । तद्विरीतयुद्धवाचासुरागां जये सति अधर्मद्धरामानुपादास्थाणोश्चापकर्षः । साम्य च मनुष्यत्वप्रातिरित्यर्थः ॥१॥ अमुराणो बाहुल्यान् तरमिभ्यमाना अल्या देवाः किं कृतवन्त इत्यत आह-ते ह देवा उचुरित्यादिना । ते देवाः ' अमुरैभिभूयमानाः 'ह' फिल 'उः ' सवन्तः । हन्तेदानीमस्मिन्यज्ञे ज्योतिष्टोमाख्ये उहीयेनोद्रीय पदार्यरतप्रागस्वरूपाश्रयणेनामुरान ययामानिगच्छामः । अमुरानभिभूय स्वं देवमात्र प्रति- पयामहे सुगन्यायमुक्तवन्त इत्पर्धः । उट्टीयकर्मपदार्यकम्वरूपाश्रयण ज्ञानकर्मम्यां मवीत । तत्र फर्म " नतानि जान्" (दा, प...11111३०)ति विधायमान मन्त्रजपलक्षगन् । ज्ञाने तु हा. एमपिफपा परीक्ष्यमागममुवागादिप्रयास्यानन प्रागोरामनरूपनिमयः ॥२॥ प.शुदादिगुगरिशिष्ट नागरिहानमा तिविमिनवान ताप स्वरूपनिरिणाय परीक्षाप्रकार आरम्यते से हवाचामियादिकटिकापनेन । नत्र प्रयनं वाग्देवनापरीक्षामाह-ते ह बाचमूचुरिति । 'ते' पूर्वोक्ता ·१०, मा. सायणभाष्यसमेतम्। ( रनेन वै नऽउद्गात्राऽत्येष्यन्तीति तुमभिद्रुत्य पाप्मनाऽविध्यन्स बसु पाप्मा युद्धवेदमप्रतिरूपम्बुदति सुऽएवं सु पाप्मा ॥३॥ (प्माऽथ ) अथ ह प्राणमूचुः । (स्त्वं ) त्वन्नऽउदायेति तथेति तभ्यः प्राणेऽजुदगायाः प्राणे भोगस्तुन्देवेभ्यऽआगायद्युत्कल्याणचिघ्रति तुदा- आगायत् । यत्कल्याणं वदति । तदात्मने । ते अविदुः-अनेन वै न उद्गात्रा अत्येष्यतीति । तम- भिद्रुत्य पाप्मना अविध्यन् । स यः स पाप्मा । यदेवेदमप्रतिरूपं वदति । स एव स पाप्मा ॥३॥ अथ ह प्राणमूचुः । त्वं न उद्गायेति । तथेति । तेभ्यः प्राण उदगायत् । यः प्राणे भोगः । तं " . देवाः 'ह''उक्तप्रकारेण विनिश्चित्य 'वाचं' वागभिमानिनीमग्न्याख्यामेवोद्गानकी "असतो मा सद्गमय" (श. प. वृ. १४ । १ । १ । ३०) इत्यादिमन्त्रप्रकाश्यां च देवतां मत्वा । त्वं नोऽस्मभ्यं ' उद्गाय औद्गात्रं कर्म कुरु ' इत्यूचुः ' उक्तवन्तः । एवं देनियुक्ता वाग्देवता ' तथेति ' तथाऽस्त्विति तानियोक्तृन् प्रति उक्त्वा स्वसामर्थ्यमविचार्य उद्गानकर्तृत्वं मन्त्रप्रकाश्यत्वं चात्मनोऽङ्गीकृत्य तेभ्योऽर्थिभ्योऽर्थाय उदगा- यदुगानं कृतवती । कः पुनरनेन कर्मणा कार्यविशेषः कृत इत्यपेक्षायां-यथा प्रकृते ज्योतिष्टोमे द्वादशस्तोत्रा- स्मके उद्गात्रा त्रिषु पवमानाख्येषु स्तोत्रेषु यजमानार्थमुद्गानं क्रियते । अवशिष्टेषु नवसु स्तोत्रेषु वाचनिका- विज्यफलकं स्वार्थ तद्वदत्रापि द्विविधमुद्दानमिति कथयितुं तं तं कार्यविशेषमाह-यो वाचि भोग इति । 'यो वाचि' निमित्तभूतायां सत्यां वागादिसमुदायस्य ' मोगः' सुखविशेषः ।' तं'' देवेभ्यः, अर्थिभ्योऽर्थाय आगायत्' उदानेन प्रापितवती । यत्पुन: 'कल्याणं' शोमनं ' वदति ' यथाशास्त्रं वर्णानभिनिवर्त्तयति ' तदात्मने ' स्वार्थमेव । तद्धि असाधारणं वहिवाग्देवतायाः कर्म यत्सम्यग्वर्णोचारणम् । एवं वाग्देवतायाः कल्याणवदनरूपासाधारणविषयासङ्गलक्षणं प्रस्यावसरं प्रतिलम्यासुराः स्वकार्योयुक्ता जाता इत्याह-तेऽविदु- रिति । 'ते' असुराः कामादिप्रवृत्तेः देधैः शमादिना कृत्वा प्रच्याव्यमानाः देवगतमविदुर्विदितवन्तः । किन्तदित्यत आह-अनेन वै नऽ उद्गाबाश्त्येष्यन्तीति । अनेन | उद्गात्रा शास्त्रजनितकर्मज्ञानरूपणं नोऽस्मान् स्वाभाविककर्मज्ञानात्मकान देवाः ' अत्येष्यति' अतिगमिष्यन्ति इत्येवं विदित्वा तमुद्गातारं वायूपं ', अभिगुल' वेगेनाभिगम्य स्वेनासङ्गलक्षणेन पाप्मना' भविष्यन् ' ताडितवन्तः संयोजितवन्त इति यावत् । एवमसुरैः प्रजापतेर्वाचि पाप्मा क्षिप्त इति कुतो गम्यते १ तत्राह-स यः स पाप्मेति । यः स पाप्मा साधकावस्थस्य प्रजापतेर्वाचि प्रक्षिप्तः । सः ' एषः अनुमानेन प्रत्यक्षीक्रियते । कोऽसौ 'यदेव ' येनैव प्रयुक्ता सती इयं वाग् इदमप्रतिरूपमननुरूपं शास्त्रप्रतिषिद्धं असभ्यस्त्रीवर्णनप्रेतादिवर्णनामृतादि ' वदति'-- 'स एव' । य एवं प्रजासु प्रतिकूलवदनहेतुत्यैनानुमितः । स एव पाप्मा'। सः' कारणभूतप्रजापतिवाचि पतः । तया च-आद्यसकाराम्यां कारणस्थं पाप्मानमनूद्य तस्यैव कार्यस्थत्वमुच्यते । उत्तरोम्यां तु कार्यस्) पाप्मानमनूद्य तस्यैव कारणस्थत्वमुच्यत इति भावः । कारणानुविधायि-हि-कार्यमिति-1-३-11--- अथ ह प्राणं'-प्राणदेवतां- इत्यारभ्य (कं. ४) एवमु खलु' (फं. ७) इत्यतः प्राक्तनो ग्रंथः समानार्थकः ॥ ४ ॥ . . - - 11 १सयास पामेति । स एवं स पाप्मा इति । तृतीयादि कंडिकासु माधावृत्तरी च सकारो अवगतभ्यो।

·(४) शतपथब्राह्मणम् । [१४ का०, १ प्र०,१ वा.1 त्मने तेऽविदुरनेन वै नऽउद्गात्राऽत्येष्यन्तीति तुमभिद्रुत्य पाप्मुना- ऽविध्यन्त्स यः सु पाप्मा युवेदमुप्रतिरूपचिघ्रति सुऽएव सु पाप्मा ॥४॥ (प्माऽय) अथ ह चक्षुरूचुः। (स्त्वं ) त्वन्न उद्गायेति तथेति तेभ्यश्च- शुरुद्गायद्यश्चक्षुपि भोगस्तुन्देवेभ्यऽआगाययुत्कल्याणम्पश्यति तुदा- त्मने तेऽविदुरनेन धै नऽउद्गाचाऽत्येष्यन्तीति तुमभिद्भुत्य पाप्मनाऽवि- ध्यन्त्स यः सु पाप्मा युद्धवेदमप्रतिरूपम्पश्यति सुऽएव सु पाप्मा ॥५॥ (प्माऽथ) अथ ह श्रोत्रमूचुः । (स्त्वं ) त्वन्नऽउद्गायेति तथेति तेभ्यः श्रोत्रमुद्गायाः श्रोत्रे भोगस्तुन्देवेभ्यऽ आगायद्युत्कल्याण, शृणोति तुदात्मने तेऽविदुरनेन वै नऽउद्गाचाऽत्येष्यन्तीति तुमभिद्रुत्य पाप्मुनाऽ• विध्यन्त्स यः सु पाप्मा यदेवेदमप्रतिरूप शृणोति सुऽएव सु पाप्मा॥६॥ (प्माऽथ ) अथ ह मुनऽऊचुः । (स्त्वं ) त्वन्नऽउद्गायेति तथेति तेभ्यो मुनऽ जुद्गायद्यो मुनसि भोगस्तुन्देवेभ्यऽआगायद्युत्कल्याण, सङ्कल्प. देवेभ्य आगायत् । यत्कल्याणं जिघ्रति । तदात्मने । ते अविदुः-अनेन वै न उद्गात्रा अत्येष्यं- तीति । तमभिदुत्य पाप्मना अविध्यन् । स यः स पाप्मा । यदेवेदमप्रतिरूपं जिघ्रति । स एवं स पाप्मा ॥४॥ अथ ह चक्षुरूचुः । त्वं न उद्गायेति । तथेति । तेभ्यश्चक्षुरुदगायत् । यश्चक्षुपि भोगः । तं देवेभ्य गायत् । यत्कल्याणं पश्यति । तदात्मने । ते अविदुः-अनेन वैन उद्गात्रा अत्येष्यं- तीति । तमभिद्रुत्य पाप्मना अविध्यन् स यः। स पाप्मा । यदेवेदमप्रतिरूपं पश्यति । स एव स पाप्मा ॥५॥ अय ह श्रोत्रमूचुः । न उद्गायेति । तयेति । तेभ्यः श्रोत्रमुदगायत् । यः श्रोत्रे भोगः । ते देवेभ्य आगायत् । यत्कल्याणं शृणोति । तदात्मने । ते अविदुः-अनेन वै न उद्गात्रा अत्ये. व्यतीति । तमभिदत्य पाप्मना अविध्यन् । स यः स पाप्मा । यदेवेदमप्रतिरूपं शृणोति । स एव स पाप्मा ॥ ६॥ अय ६ मन उचुः । त्वं न उद्गापेति । तयेति । तेभ्यो मन उदगायत् । यो मनसि भोगः । तं देवेम्प आगापत् । यत्कल्याणं संकल्पयति । तदात्मने । ते अविदुः अनेन वै न उद्गात्रा अयह घशुरूः ॥ ५॥ मय होगमः ॥ ॥ अपरमन उः । एताः फरिदकाः सद्यापी: । फल्यागाफ्ल्यागफार्पदर्शनात् अनुक्तेश त्वगादिषपि ·[वृ० १०, १मा०] सायणभाष्यसमेतम् । यति तुदात्मने तेऽविदुरनेन वे नऽ उद्गाचाऽत्येष्यन्तीति तुमभिमृत्य पाप्मुनाऽविध्यन्त्स यः सु पाप्मा युद्धवेदमुप्रतिरूप, सङ्कल्पुयति सुऽ एव सु पाप्मेवमु खुल्वेता देवुताः पाप्मुभिमपासृजन्नेवमेनाः पाप्मुना- ऽविध्यन् ॥७॥ (अथ ) अथ हेमुमासुन्यम्प्राणुमूचुः। (स्त्वं ) बुन्नऽउद्गायेति तथेति तेभ्यः एषु प्राणउद्गायत्तेऽविदुरनेन वै नऽउद्गात्राऽत्येष्यन्तीति तुम- भिद्भुत्य पाप्मुनाऽविव्यत्सन्स यथाऽश्मानमृत्वा लोष्ठो विध्व सते. ॐ हे विध्व समाना विष्वञ्चो विनेशुस्तुतो देवाऽअभवन्परा- ऽसुरा भवत्यात्मना पुराऽस्य द्विषन्भ्रातृव्यो भवति युऽएवम्वेद ॥ ८ ॥ . " अत्येष्यन्तीति । तमभिद्रुत्य पाप्मना अविध्यन् । स यः स पाप्मा । यदेवेदमप्रतिरूपं संकल्प- यति । स एव स पाप्मा । एवमु खल्वेता देवताः पाप्मभिरुपासजन् । एवमेनाः पाप्मना- विध्यन् ॥ ७॥ अथ ह इममासन्यं प्राणमूचुः। त्वं न उद्गायेति । तथेति । तेभ्य एप प्राण उदगायत् । ते अविदुः-अनेन वै न उद्गात्रा अत्येष्यंतीति । तमभिद्रुत्य पाप्मनाऽविव्यत्सन् । स यथा अश्मानमृत्वा लोटो विध्वंसेत । एवं हैच विध्वंसमाना विष्वंचो विनेशुः । ततो देवा अभवन् । पराऽसुराः । भवत्यात्मना । पराऽस्य द्विषन् भ्रातृव्यो भवति । य एवं वेद ॥ ८॥ असुरवेधोऽनुमीयते, इत्याह-एवमु खल्वेता देवताः पाप्मभिरुपासृजनिति । एवं ' वागादिवदेव खल ' अनुक्ता अपि एताः' त्वगादिदेवताः कर्मभूताः ‘पाप्मभिः' स्वैः स्वैरिन्द्रियास रुपासृजन संसर्गकृतवन्तः मसुरा इति शेषः । तेषामपि कल्याणाकल्याणस्पर्शवत्वात् । भेदभ्रमव्यावृत्त्यर्थमेतदेव व्याचष्टे- एवमेनाः पाप्मनाऽविध्यनिति । एनास्त्वगादिदेवताः कर्मभूताः ‘एवं' वागादिवत्पाप्मना 'अविध्यन् । विद्धवन्तोऽसुरा इत्यर्थः ॥ ७॥ एवं वागादयो मृत्योरतिक्रमणे असमर्या इति निश्चित्य अशरणाः सन्तो देवाः मृत्य्वतिगमनाय मुख्यं प्राणं प्रार्थितवन्त इत्याह-अथ हेममासन्यम्माणमूचुरिति । अथ ' वागादिषु नैराश्यानन्तरं 'ह इम' इत्यभिनयप्रदर्शनार्थम् । 'आसन्यं' आस्नि आस्ये मवमासन्यं मुखान्तर्विलस्यं मुख्यम्प्राणमूचुः इत्यादि समानम् । ततस्ते असुराः पूर्वाभ्यासवशात् मुख्यं प्राणमभिद्रुत्य पाप्मना' उक्तलक्षणेन 'अविव्यत्सन् ' व्यधनं कर्तुमिष्टवन्तः । ते च दोषासंसर्गिणं सन्तं मुख्य प्राणं स्वेनासङ्गदोषेण संसिसक्षमाणाः सन्तः विष्वचः ' नानागतयो विनेशुर्विनष्टा विध्वस्ताः इत्यन्वयः । तत्र कथमिवेति-'सः' प्रसिद्धो दृष्टान्तः । यथा" लोके पाषाणचूर्णनाय प्रक्षिप्तः 'लोष्टः ' पांसुपिण्डः 'अश्मानं ' पाषाणः 'प्रत्वा' गत्वा प्राप्प स्वयं ' विध्वंसेत ' विचूर्णीभवेत् 'एवं हैव ' एवमेव खलु ' विध्वंसमानाः ३१२५ , - . विशीर्यमाणाः 'असुराः ·शतपथब्राह्मणम् । [११ का १०, बा०] तेहोचुः । कनु सोऽभूद्यो नऽइत्यमुसक्वेत्ययमास्येऽन्तरिति सोऽयास्या आङ्गिरसोऽङ्गाना, हि रसः ॥९॥ सा वाऽएपा देवुत्ता दूळम । दूरवस्या मृत्युर्दूर, ह वाऽ अस्मा- न्मृत्युभवति युऽएवम्वेद ॥ १० ॥ ते होचुः । क नु सोऽभूत् । यो न इत्यमसक्तेति । अयमास्येऽन्तरिति । सोऽयास्यः। आंगि- रसः। अंगानां हि रसः॥९॥ सा वा एपा देवता दूर्नाम। दूर ह्यस्या मृत्युः । दूर ह वा अस्मान्मृत्युर्भवति । य एवं वेद ॥१०॥ आत्मना मवत्या मरि विनष्टाः । असुरविनाशे सति यत् वृत्तं तदाह-ततो देवाऽअभवन्पराऽसुरा इति । ततस्तस्मादसुर- विनाशात् देवत्वप्रतिबन्धकपाप्मम्यो वियोगान् मुख्यप्राणाश्रयवलात् ' देवाः' वागादयो वक्ष्यमाणस्वस्वरूपेणा- न्याचारमन 'अमवन्' । अमुराः परा' अभवन् इत्यनुषंगः । पराभूता विनष्टाः न पुनः. प्ररोहिण इत्यर्थः । टक्ताख्यायिकाक्रमण यजमानावस्थप्रजापतिवत् अन्योऽप्याधुनिकस्ता प्राप्तिकामः (कं. १७) श्रुतिप्रकाशितेन मार्गेण मुख्यं प्राणमात्मत्यनोपगम्य " अहमस्मि प्राणः इत्युपासीतेति सफलामुपासना विदधानि-भवत्पात्मना, पराऽस्य द्विपन्ध्राव्यो भवति य एवं वेदेति । ' एवं ' यथोक्तं वक्ष्यमाणदूर्नाः मादिगुगं च प्रागं 'यो वेद' उपास्ते । सः ' प्रजापतिस्वरूपेण 'मवति' | अस्योपासकस्य प्रजापतित्वप्रतिपक्षमूनः पामा द्विषन् प्राव्यः ' द्वेष्टा शत्रुर्यः स च पराभवति लोप्टवत् विशीर्यते इत्पर्यः ॥ ८॥ एवं वक्ष्यमागन्येन स्थितः अयास्याङ्गिरसर्मिगुंगविशिष्ट प्रागकर्मकमुपासनं विधानपूर्वकं रमना" (क. ८ ) इत्यादिनोकन् । अयाख्यायिकामेवानुमृत्य विविधं फलं फुटपति-ते होचुः इत्यारम्प (फं. ९) अयात्मने वाद्यम् ( कं. १८) इत्यतः प्राक्ततेन प्रयेन । तत्र देवताभावकलासाधारणगुणकय- नार्यमाइ-ने इति । 'ने' देवाः वागादयः प्रजापतिप्रागाः मुल्येन प्रागेन परियापितदेवस्वरूपाः फलावस्याः पन्तः 'ह' इत्येव उरकावन्तः । किमिन्याह-कन्विति । 'नु' इति वित,' यः नोऽरमानिन्यं असक्त मपोरिनगन् देवमायामानोरगामिनवान् । 'स' कम्मिन् अभूदिन्यवं लोकवदेवोपकारिणं स्मरन्तो विचार अर' प्राग 'आस्ये ' मुगे य भामाशः तस्मिन्नन्समध्ये प्रत्यक्षो धर्तत इति अव्यवस्यन्ति ग्म । अनया आयारिश गुगत्यं मिदमिगाह-मोऽपास्य पनि । यामादेवं वागादयः प्रागं 'मास्ये' अमातरम्य अपमापन्निानि पारः । तम्मान प्रयाम्यः । अन एवाभिरसः कार्यकारणानामामा । nig:-'हि' पग्मान् ' महानां' कार्यकारगाना 'गम: ' मारः । सम्मादागिरम इयर्यः ॥९॥ मम्मी मनुषगगादिगंवादगुदाय स्वाहिशी शर्त वारस्नुि पामहानिकालामाधारणगुग मनम-गी। पांमायागुरा निष्टाः ।व नि "अपमास्येऽन्तीि" (फ.९) निदारिता पमागाःमन्तः परभर पपं.

·-- । [वृ.० १०, प्रा०] सायणभाष्यसमेतम् । (७) सा वाऽएषा देवता ! (तै ) एतासान्देवुतानाम्पाप्मानम्मृत्युमपहत्य युवासान्दिशामुन्तस्तद्गमयाञ्चकार तुदासाम्पाप्मनो विन्यधात्तुल्मान्न जुनमियान्चान्तमियान्नुत्पाप्मानमृत्युमन्ववायानीति ॥ ११ ॥ सा वाऽएपा देवुता । (तै ) एतासान्देवतानाम्पाप्मानम्मृत्युमपहत्या- थैना मृत्युमुत्यवहत् ॥ १२ ॥ (स) स वै ब्वाचमेव प्रथमामुत्यवहृत् । (त्सा) सुा यदा मृत्युमत्य मुच्यतु सोऽग्निरभवत्सोऽयुमभिः पुरेण मृत्युमतिक्रान्तो दीप्यते ॥ १३ ॥ सा वा एपा देवता, एतासां देवतानां पाप्मानं मृत्युमपहत्य, यत्रासां दिशामंतः, तद्गमयां- घफार । तदासां पाप्मनो विन्यदधात् । तस्मान जनमियात् । नांतमियात् । नेत् पाप्मान मृत्युम न्चवायानीति ॥ ११ ॥ सा वा एपा देवता, एतासां देवतानां पाप्मानं मृत्युमपहत्य, अथैना मृत्युमत्यवहत् ॥ १२ ॥ सवै वाचमेव प्रथमामत्यवहन् । सा यदा मृत्युमत्यमुच्यत । सोऽग्निरभवत् । सोऽयमग्निः परेण मृत्युमतिक्रांतो दीप्यते ॥ १३ ॥ . . . - - सा घे एषा' वर्तमानोपासकशरीरस्था प्राणरूपा 'देवता' 'दूर्नाम'-दूरित्येवं ख्याता । अतः शुद्रा । फयं दूर्नामत्वमित्यत आह-दूर हीति । 'हि' यस्मात् , 'अस्याः ' प्राणदेवतायाः सकाशात् मृत्युरासगलक्षणः पा'मा 'दूरं ' दूरे भवति । एतद्गुणविशिष्टप्राणविदः फलमाह-दूरं हेति । ' यः एवमुक्तप्रकारेण विशुद्धि- 'गुणे प्राण वेदोपास्ते । अस्मादुपासकात् ' मृत्युः' दूरे ह घे दूरे एव किल भवतीत्यर्थः ॥ १० ॥ एतदेव स्पष्टयति-सा वा एपा देवतेति । उक्तार्था । एतासां' वागादीनां देवतानां पाप्मानं मृत्यु- मपहत्य ' अपच्छिद्य यत्रासान्दिशामन्तः शास्त्रीयज्ञानकर्मसंस्कृतजनाधिष्ठितो देशोमध्यदेशः तस्मादतिरिक्तो देशो दिशा' प्राच्यादीनामन्तः पराकाष्ठा । तत्तत्र दिशामन्ते तदन्तस्थे जने च गमयाञ्चकार' गमनं कृतवती । तत्तत्र दिगन्तस्थेऽन्त्यजने च : आसा' वागादीनां 'पाप्मनः' कर्मभूतान् ‘विन्यदधात् ' विविधं न्यग्भावनादधात । स्थापितवती । तस्मात्तमन्यजनं न स्यात् ' दर्शनसंभाषणादिभिर्न संसृज्येत । तथा अंतं तज्जननिवास- स्थान नेयान गच्छेत् । 'नेदिति ' परिभयार्थो निपातः । यदि अहं गच्छेयम् तदा 'पाप्मानं मृत्यु ।' वायानि ' अनुगच्छेयम् इति भीत्या जनमन्तं वा नेयात् ' न गच्छेत् शिष्टमात्र इत्यर्थः ॥ ११ ॥ संप्रति देवताभावफलमाह-सा वा एपेति कण्डिकया । 'अथ' पापविमोकानन्तरं 'एनाः ! वागादि देवताः कर्मभूताः पूर्वोक्तमतीत्य अवहत्प्रापयत् स्वस्वमपरिच्छिन्नमग्न्यादिदेवताऽऽमरूपं प्रापितवतीत्यर्थः ॥ १२॥ एवं सामान्योक्तमतिवहनं प्रत्येकमाह-सवै वाचमिति । सः' प्राणः 'वाचमेव' वाग्देवतामेव प्रथमां' उदातुरत्यन्तसंनिहितत्वारप्रधानभूतामत्यवहत् प्रापयत् वहनं कृतवान् । 'सा' वाक् ' यदा' यस्मिन् काले 'मृत्यु २५ . अन्व- मृत्यु ·(८) शतपथब्राह्मणम् । [ १४ का प्रमा (तेऽथ ) अथ प्राणमुत्यवहत् । (त्सु) सु यदा मृत्युमत्यमुच्यत सु वायुरभवत्सोऽयुम्वायुः पुरेण मृत्युमुतिकान्तः पवते ॥ १४॥ (तेऽथ ) अथ चक्षुरत्यवहत् । (त्तु) तुद्यदा मृत्युमत्युमुच्यत सुऽआदि- त्योऽभवत्सोऽसावादित्यः पुरेण मृत्युमुतिकान्तस्तपति ॥ १५॥ (त्यु) अथ श्रोत्रमुत्यवहत् । (च) तुद्यदा मृत्युमत्युमुच्यत ता दिशोऽभस्ताऽइमा दिशः पुरेण मृत्युमुतिक्रान्ताः ॥१६॥ (न्ताऽअ) अथ मनोऽत्यवहत् । (सु) तुद्यदा मृत्युमत्युमुच्यत सु चन्द्रमाऽअभयुत्सोऽसौ चन्द्रः पुरेण मृत्युमुतिकान्तो भात्येवु, ह वाऽ एनमेपा देवता मृत्युमुतिवहति युऽएवम्वेद ॥ १७ ॥ अय प्राणमत्पवहन् । स यदा मृत्युमत्पमुच्यत । स वायुरभवत् । सोऽयं वायुः परेण मृत्युमति मांतः पवते ॥ १४ ॥ अय चक्षुरत्यवहत् । तद्यदा मृत्युमत्यमुच्यत । स आदित्योऽभवत् । सोसावादित्यः परेण मृत्युमतिकांतस्तपति ॥ १५ ॥ अय श्रोत्रमत्यवहत् । तद्यदा मृत्युमत्यमुच्यत । ता दिशोऽभवन् । ता इमा दिशः परेण मृत्युमतिकांताः ।। १६ ॥ अय मनोऽत्यवदत् । तयदा मृत्युमत्यमुच्यत । स चंद्रमा अभवत् । सोसौ चंद्रः परेण मृत्यु मतिफ्रांतो भाति । एवं ह वा एनमेपा देवता मृत्युमतिवहति । य एवं वेद ॥ १७ ॥ पामानं अनीयामुग्यत मोचिता स्वयं तदा वागेव पूर्वमन्यग्निरेव सती ' सः ' प्रसिद्धः 'अमिरमवत् ' । तर्हि मान्को विशेष न्यन आह-सोऽयमिति । सोऽयमतिकान्तः पाप्माऽतिकान्तोऽग्निः 'परेण ' मृन्योः परस्तात 'दीले ' राजा प्राइमोशादण्यामं वागामना मृत्युप्रतिबद्धो नेदानीमिव दीतिमानासीदित्यर्थः ॥ १२ ॥ भयानन्तरं 'प्राग 'नामिकान्तःसगारिणं प्राणम् । सः वायुरभवत् । स तु मृत्योः परस्तात् ' पर्वत' तिगप्नीपर्पः । अन्याममुकाम् ॥ १४ ॥ भुरादिन्योऽमपन् । स तु 'सति' पोतने ॥ १५ ॥ भन्' दिश: प्राप्यादिविमागेनापरिपताः ॥ १६ ॥ गा मनचन्द्रमा' मायामानामान्पादिदेवता मानार टपासझम्य फिमापातमित्या मार- परमिती।'' शामक एवमयामागादिपशिष्टं प्रागं मामायन व नागोशमि युग नाम र परमनादेवा' प्रागवना पुमय 'यति 'रानं पदं मारपति फत् ।" पापो संदेश मनी" (. प. १०१।२।२.) मुनेः ॥ १७॥ . - . . सपा 'यो।

·वृ० १ १०, ६ प्रा०] सायंणभाष्यसमेतम् । (6) (दाथा) अथात्मनेऽन्नाद्यमागायत् । (घ) यद्धि किञ्चान्नमद्यतेऽनेनैव तुदद्युतऽइह प्रतितिष्ठति ॥ १८॥ शतम् ।। ७१०० ॥ ते देवाऽअब्रुवन् । (ने) एतावद्वाऽइ सधै यदुन्नन्तुदात्मनऽ आगासीरनु नोऽस्मिन्नन्न आभजस्वेति ते वै माऽभिसम्विशतेति तथेति तु, समन्तुम्परिण्यविशन्त तस्माद्युदनेनान्नमत्ति तेनैवास्तृप्यन्त्येवु, ह वाऽएन, स्वाऽअभिसम्विशन्ति भुर्ती स्वाना श्रेष्ठः पुरऽएता भव- त्यन्नाडोऽधिपतिर्यु एवम्वेद ॥ १९ ॥ अथात्मने अन्नाचमागायत् । यदि किंचानमयते । अनेनैव तदद्यते । इह प्रतितिष्ठति ॥ १८॥ ते देवा अनुवन् । एतावद्वा इदं सर्वम् । यदन्नम् । तदात्मन आगासीः । अनु नोऽस्मिन्नन्न आभजस्वेति । ते वै माऽभिसंविशतेति । तयेति । तं समंतं परिण्यविशंत । तस्माघदनेनानमत्ति - तेनैतास्तृप्यति । एवं ह वा एनं स्वा अभिसंविशति । भर्ता स्वानां श्रेष्ठः पुरएता भवत्यन्नादोऽधि। पतिः । य एवं वेद ॥ १९ ॥ - उपास्यस्य प्राणस्य कार्यकारणसंघातविधारकत्वं नामगुणान्तरं वक्तुमाह-अथेति । यथा वागादिभिरात्मार्थ- मागानंकृतम् । तथा मुख्योऽपि प्राणः त्रिषु पवमानेषु सर्वप्राणसाधारणमागानंकृत्वा अथानन्तरं शिष्टेषु नवसु स्तोत्रेषु आत्मने आत्मार्थ ' अन्नायं आगायत् ' आगीतवान् | अन्नञ्च तत् आद्यञ्चानाचं अद्यमानमन्नमित्यर्थः । कयं पुनस्तदन्नायं प्राणेनात्मार्थमागीतमिति गम्यते इत्यत्र हेतुमाह-यद्धीति । किञ्चेति सामान्यानमात्रपरामर्शार्थः । हीति हेतौ । 'हि' यस्मात् लोके प्राणिभिर्यल्किवन सामान्यतः अन्नमात्रमद्यते भक्ष्यते तदन्नमात्रमनेनैव प्राणे- नेवाद्यते तस्मा'स्वार्यमेतदागानम् । अन इति प्राणस्याख्या प्रसिद्धा । अनःशब्दः सान्तः शकटवाची । यस्त्वन्यः स्वरांतः स प्राणपर्यायः । अनितेर्धातोर्युत्पन्नत्वात् । एतेन इदंशब्दशकाऽप्यपास्ता । ननु-तर्हि एतस्यापि वागादिवास्वार्थमागानादासङ्गपाप्मवैधः स्यादित्यत आह-इहेति । इहाने देहाकारपरिणते प्राणः 'प्रतितिष्ठति' तदनुसारिणश्च वागादयः स्थितिभाजः अतस्तस्थित्यर्थ प्राणस्यानम् । अतो न पाप्मवेधस्तस्मिन्नस्तीत्यर्थः॥१८॥ नन्वेवं प्राणस्यैव स्वातंत्र्येणान्नकृतोपकारभाजिलं वागादीनां तु तद्वारकं इति कथं निश्चतुं शक्यते ? यनिश्चयादनेनैवेत्येवकारस्य सार्थकत्वं स्यादिति अतस्तनिर्णयार्थमाह-ते देवा इति । 'ते' वागादयः स्वविषय- योतनाः 'देवाः ।। अब्रुवन् ' उक्तवन्तः मुख्यं प्राणम् । ' इदं सर्व घे' प्रसिद्ध ' यदन्नं ' प्राणिस्थितिकरं तदेतावत् । नातोऽधिकमस्ति । यत्पुनस्त्वं 'आत्मने' आत्मार्य आगातीरागीतवानसिं आगानेनात्मसात्कृत- वानसीत्यर्थः । वयनानमन्तरेण स्यातुं नोत्सहामहे । अत: ' अनु' पश्चात् नोऽस्मान् ‘अने' आत्मार्थे तवाने आमजस्व 'आभाजयस्व । णिचो लोपश्छान्दसः । अस्मांश्चानमागिनः कुरु इति तैरुक्तः प्राणः 'ते' यूयं यदि अन्नार्थिनो चै तर्हि 'मा' मां ' अभिसंविशत' अभिमुखेन समन्ततो निविशत इति अब्रवीदिति शेषः एवमुक्तवति प्राणे ते देवास्तथाऽस्वित्यंगीकृत्य 'तं' प्राणं 'समन्तं ' समन्तात् परिवेष्ट्य 'न्यविशन्त निश्चयेनाविशन्त । तं प्राणं पारवेष्ट्य निविष्टवन्तो यस्मात् तस्मालोको यदन्नमनेन प्राणेनात्ति भक्षयति तेनैव . .

·(१०) शतपथब्राह्मणम् । [१४ का०, १ प्र०, १ मा०] युऽउ हैवम्बुिदर्थं स्वेपु प्रति प्रति भूपति । नु हैवालम्भार्येभ्यो भवत्यथ युऽ पुर्वतमनु भवति यो वैतमनु भान्बुिभूपति सु हैवालं भाव्येभ्यो भवति ॥२०॥ सोऽयास्यऽ आङ्गिरसुः। (सोऽङ्गा) अङ्गाना हि रसः प्राणो वाऽ अङ्गाना, रसः प्राणो हि वाऽअङ्गाना रसस्तुस्माद्यस्मात्कुस्माना- ङ्गात्प्राणुऽ उत्कामति तुदेव तुच्छुप्यत्येपु हि वाऽअङ्गाना, रसः ॥२१॥ ५ उदवंविदं स्वेषु प्रति प्रतिवुभूपति । न हैवालं भार्येभ्यो भवति । अय य पर्वतमनु भवति । यो वै वमनु भार्यान् बुभूपति । स हैवालं भार्येभ्यो भवति ॥२०॥ सोऽयास्य यांगिरसः । अङ्गानां हि रसः। प्राणो वा अंगानां रसः । माणो हि वा अंगानां रसः । तस्मायस्मातस्माचांगात्माण उत्कामति । तदेव तच्छुप्यति । एप हि वा अंगानां रसः२१॥

·[वृ० १ ०, १ मा०] सायणभाष्यसमेतम् । (११) (सऽए) एपुऽ उऽ एव बृहस्पतिः। (र्वा )व्वाग्वै बृहती तुस्याऽएप पतिस्तस्मादु बृहस्पतिः ॥२२॥ (तिरे) एपुऽ उठ एव ब्रह्मणस्पतिः। (तिवा) वाग्वै ब्रह्म तुस्या ऽएप पुतिस्तुस्मादु ब्रह्मणस्पतिः ॥ २३ ॥ (तिरे) एपुऽऽ एव साम। वाग्वैसाऽमैप सा चामश्चेति तत्साम्नःसामत्वं युद्रेवु समः प्लुषिणा समो मशुकेन समो नागेन समुऽ एभिस्त्रिभि.कैः समोऽनेन सुर्वेण तुस्मादेव सामाऽश्रुते साम्नः सायुज्य, सलोकतां युऽएवमेतत्साम व्वेद ॥ २४ ॥ एप उ एव बृहस्पतिः । वाग्वै बृहती । तस्या एप पतिः । तस्मादु बृहस्पतिः ॥ २२ ॥ एप उ एव ब्रह्मणस्पतिः । वाग्वै ब्रह्म । तस्या एप पतिः । तस्मादु ब्रह्मणस्पतिः ॥ २३ ॥ एप उ एव साम । वाग्वै सा । अमैपः । सा चामश्चेति तत्साम्नः सामत्वम् । यत् उ एव समः प्लुपिणा। समो मशकेन । समो नागेन । सम एभिस्त्रिभिौंकैः । समोऽनेन सर्वेण । तस्मात् उ एव साम । अश्नुते साम्नः सायुज्यं सलोकताम् । य एवमेतत्साम वेद ॥ २४ ॥ . अथ वृहस्पत्यादिनामराशिधर्मकं प्राणोपासनं वक्तुं " एष उ एव इत्यादि कण्डिकाचतुष्टयम् २२-२५॥ तत्र न केवलं रूपकर्मभूतयोः कार्यकारणयोरेवात्मा प्राणः । किं तर्हि १ नामभूतानामृग्यजुःसाम्नामात्मेति सर्वा मकतया प्राणं स्तुवस्तत्र तावत् ऋगात्मत्वं प्राणस्य तत्वेनोपास्यत्वायाह-एप ऽउ एव इति । उरप्यर्थः । एषः ' प्रकृत आङ्गिरसः । “ बृहस्पतिर्देवानां पुरोहित आसीत् " (ते. सं. ३।४।१०) इतिश्रुतिप्रसिद्धं देव- पुरोहितत्वं व्यावर्तयितुमाह-व्वाग्वै बृहतीति । सप्त हि गायत्र्यादीनि प्रधानानि छन्दांसि । तेषां मध्यमं छन्दो बृहतीत्युच्यते । सा च बृहती षट्त्रिंशदक्षरा प्रसिद्धा । " वाग्वाऽअनुष्टुप् "-(श. प. ७।१।२।१८)-इति चयनप्रकरणे उक्तत्वात् अनुष्टुमोऽपि वाक्त्वं प्रसिद्धम् । सा द्वात्रिंशदक्षरा अष्टाक्षरैश्चतुर्मिः पादः (८-४) षट्त्रिंश- दक्षरायां बृहत्यामन्तर्भवति । अवान्तरसंख्यायाः महासंख्यायामन्तर्भावात् । इत्येवं वागनुष्टुब्बृहयोश्चैक्येन वागा. मिका बृहती। स ऋचो व्यौहवादश बृहतीसहस्राण्येतावत्यो हर्बो याः प्रजापतिसृष्टाः "-(श. प. १०१४। २॥ २३) इति श्रुतेहत्या सर्वा ऋचोऽन्तर्भवन्ति । ' तस्याः' बृहत्या वायूपायाः 'एषः' प्राणः 'पतिः स्थित्युत्पादनहेतुत्वात् । तस्मादु बृहस्पतिरित्युपसंहारः ।। २२ ॥ तया यजुर्वेदात्मकत्वमाह-एप र एवेति । ब्रह्मगः ' यजुर्वेदस्य ' पतिः । कथं 'ब्वाग्वै ' वाग्विशेष- रूपं यजुरेव 'ब्रह्म' वेदः । वेदाधिकारात्-तस्या एप पतिरित्यादि समानम् ॥ २३ ॥ अयास्य सामवेदात्मकत्वमाह-एप उ एव सामेति । कथं 'वाग्वे' 'सा सर्वस्त्रीलिङ्गशब्दाभिधेय. वस्तुविषयो हि सर्वनामसाशब्दः । चे वाक् सर्वपुंल्लिङ्गशब्दाभिधेयवस्तुविषयोऽमशब्दः । ' अम एषः 'प्राणः " केन में पान्नानि नामान्यानोषीति प्राणेनेति गात्केन मे लीनामानीति ) इति श्रुत्यंतरात् वाक्प्राणानिधानभूतौ सामशब्दौ । तथा सति प्राणनिर्वर्य- . . , सा वाचा (

·(१२)
शतपथब्राह्मणम् । [ ११ का०, १०, मा.]
(दैपु ) एपुऽच वाऽउद्गीथः । प्राणो वाऽजुत्प्राणेन हीदछ् सुर्वमुत्तब्ध-
म्यागेव गीयोच गीथा चेति सुऽउद्गीथः ॥ २५ ॥
(यस्त) तद्धापि ब्रह्मदत्तश्चैकित्तानेयः । (यो) राजानम्भक्षयन्नुवाचा-
यन्त्युस्य राजा मूर्धानम्बुिपातयताद्यदितोऽयास्य आङ्गिरसोऽन्युनोद-
गायद्विति व्याचा चु येव सु प्राणेन चोद्गायदिति ॥२६॥
पप र वा उद्गीयः । प्राणो वा उत् । प्राणेन हीदं सर्वमुत्तब्धम् । वागेव गीया । उच्च गीया
चेति । स उद्गीयः ॥ २५ ॥
तदापि ब्रह्मदत्तचकितानेयो राजानं भक्षयन्नुवाच । अयं त्यस्य राजा मूर्टानं विपातयताद ।
यदितोऽयास्प आंगिरसोऽन्येनोदगायदिति वाचा च ह्येव स प्राणेन चोदगायदिति ॥ २६ ॥

·[वृ० १०, १ मा०] सायणभाष्यसमेतम्। • तुस्य हैतुस्य साम्रो युः स्वम्वेद भवति हास्य स्वन्तुस्य वै स्वरऽ एव स्वन्तुस्मातात्विज्यकरिष्यन्वाचि स्वरमिच्छेत तुया व्वाचा स्वरसम्पन्न- याऽऽविज्यङ्कुत्तिस्माद्यज्ञे स्वरवन्तन्दिदृक्षन्तऽएवाथो युस्य स्वम्भु. वति भवति हास्य स्वं युजएवमेतत्साम्नः स्वम्वेद ॥२७॥ तस्य हैतुस्य साम्रो युः सुवुणम्बेद । भवति हास्य सुवर्णन्तुस्य वै स्वरऽएव सुवुर्णम्भवति हास्य सुवुण्ण युऽएवमेतत्सामःसुवर्णम्वेद॥२८॥ तस्य हैतस्य सानो यः स्वं वेद । भवति हास्य स्वम् । तस्य वै स्वर एव स्वम् । तस्मादात्विज्यं करिष्यन् वाचि स्वरमिच्छेत । तया वाचा स्वरसंपन्नया आविज्यं कुर्यात् । तस्माद्यज्ञे स्वरवंत दिक्षत एव । अयो यस्य स्वं भवति । भवति हास्य स्वम् । य एवमेतत्साम्नः स्वं वेद ॥ २७ ॥ तस्य हैतस्य सानो यः सुवर्ण वेद । भवति हास्प सुवर्णम् । तस्य वै स्वर एव सुवर्णम् । भवति हास्य सुवर्णम् । य एवमेतत्साम्नः सुवर्ण वेद ॥ २८ ॥ राजा - . - . पासकत्वात्तस्य । 'यत्' यदि सः 'अयास्य आङ्गिरसः' उद्गाता विश्वसजा पूर्वर्षीणां सने इतोऽस्मात्पूर्वोक्तात् वागु- पसर्जनात्प्राणात् ' अन्येन ' देवतान्तरेणोदगायत् उद्गानं कृतवान् ' इति ' यदि स्यात्तदा ' त्यस्य ' तस्यानृत- वादी स्यामित्यर्थः । तस्यानृतवादिनो मम ' मूर्दानं ' शिरः 'अयं ' भक्ष्यमाणः सोमः । विपातय- तात् ' विस्पष्टं पातयतु । ' विपातयतादिति' आशिषि तोः स्थाने तातड्डादेशः । एवमुद्गीथदेवता प्राण एव इत्याख्यायिकया निरितमर्थ श्रुतिः स्वेन वचसोपसंहरति-चाचेति । सोऽयास्य आङ्गिरस उद्गाता 'वाचा च प्राणप्रधानया 'प्राणेन च ' स्वस्यात्मभूतेनोदगायदित्येषोऽर्थः शपथेन निर्धारित इत्यर्थः २६ ।। एवमुद्गीयदेवता प्राण एवेति निर्य तस्य स्वसुवर्णप्रतिष्ठागुणविधानार्थमुत्तरकण्डिकात्रयम् (२७-२९) अवतारयति-तस्येत्यादिना । ' तस्य ' विशुद्धयादिगुणवत्तया प्रकृतस्य ह एतस्य' वृहस्पत्यादिगुणवत्तया निरूपितस्य 'साम्नः 'सामशब्दवाच्यस्य प्राणस्य 'स्वं ' धनं 'यः वेद अस्य' विज्ञातुः 'ह 'स्वं धनं भवति । एवं फलेन प्रलोभ्याभिमुखीकृतं शुश्रूषु प्रत्याह-तस्य वै इति । 'धै ' साम्नः कण्ठगतमाधुर्यमेव 'स्व' विभूषणम् । तेन हि भूषितमुद्ानमृद्धिमल्लक्ष्यते । यस्मादेवं तस्मादार्विज्यमृत्विकर्मो- द्वानं ' कारष्यन् ' वाचि ' विषये ' म्वरमिच्छेत ' । इच्छामात्रेण सौवर्यासंभवात् तद्वेतुदन्तधावनतैलपानादि कुर्यादित्यर्थादवगम्यते । एतत्तु प्रासङ्गिकं फलम् । ' तया' एवं संस्कृतया 'स्वरसम्पन्नया वाचा' आविज्य- मृविकर्म कुर्यात् । सौस्वर्यस्य सामभूषणत्वे गमकमाह-तस्मादिति । यस्मात् स्वभूतेन स्वरेण भूषितं साम 'तस्मायज्ञे' स्वरवन्तमुद्गातारं ' दिक्षन्त एव' द्रष्टुमिच्छन्त एव धनिनमिव जनाः । प्रसिद्धं हि लोके 'अयो' अपि 'यस्य स्वं' धनं भवति ' तं धनिनं दिदृक्षन्ते लौकिका इति । एवं गुणविज्ञानफलसंबंधमुपसंहरति- भवति हास्य स्वमिति । य एवमेतत्सान्नः स्वं वेद ' इत्युक्तार्थमेव । एतच्च कण्ठनिष्ठमाधुर्य बाह्यं धनं सौरव- र्यस्य पनिगतत्वादित्यर्थः ।। २७ ।। इदानी लाक्षणिकवर्णज्ञानपूर्वकं वर्णोचारणं वर्णनिष्ठत्वादान्तरं धनमित्याह-तस्येति । तस्य ह एतस्य स्वर एवं , .

·- शतपथब्राह्मणम्। [१४ का०, १०, १ वा.] तुस्य हैतुस्य साम्नो युः प्रतिष्टाम्वेद । प्रति ह तिष्ठति तुस्य वै बागेव प्रतिष्ठा व्वाचि हि खुल्वेपुऽएतत्प्राणः प्रतिष्ठितो गीयतेऽन्नऽइत्यु हुँकऽ आहुः॥२९॥ (र) अथातः पुवमानानामेवाभ्यारोहः । स वै खुलु प्रस्तोता साम पुस्तौति स युत्र प्रस्तुयात्तुदेवानि जपेदुसतो मा सद्गमय तुमसो मा ज्योतिर्गमय मृत्योर्माऽमृतङ्गमयेति ॥ ३० ॥ तस्य हैतस्य साम्नो यः प्रतिष्ठां वेद । प्रति ह तिष्ठति । तस्य वै वागेव प्रतिष्ठा । वाचि हि खल्वेष एतत्प्राणः प्रतिष्ठितो गीयते । अन्ने इत्यु हैक आहुः ॥ २९ ॥ अथातः पवमानानामेवाभ्यारोहः । स वै खलु प्रस्तोता साम प्रस्तौति । स यत्र प्रस्तुयात् । तदेतानि जपेत्-" असतो मा सद्गमय (१) तमसो मा ज्योतिर्गमय (२) मृत्योर्मा- ऽमृतं गमय (३)" इति ॥ ३० ॥ सान्नः मुवर्ग '-कण्टयोऽयं दन्त्योऽयं इति लक्षणज्ञानपूर्वकं सुष्टुवर्णोच्चारणं सामशब्दवाय्यस्य प्राणस्य आन्तरं धनमिति - यो वेद ' अस्योपासकस्य 'सुवर्ण' लोकप्रसिद्धमेव हिरण्यं भवति ' 1 किं तत्सुवर्णमिति शुश्रूषये प्राह-तस्येति । तस्य ' सान्नः स्वर एव' कण्ठयादिलक्षणव्याख्यातः 'मुवर्ण' ।' भवति हास्य मुवर्ग य एवमेतत्साम्नः मुवगं वेद ' इति पूर्ववद्रुपसंहारः ॥ २८ ॥ प्रनिनिष्टति अस्यामिति 'प्रतिष्टा' वाक् तां प्रतिष्टा सानो गुणं 'यो वेद' स प्रतितिष्टति ह'। वकलेन प्रलोमिताय का प्रतिष्टा इति शुश्रूषवे आह-तस्य वै इति । तस्य थे ' सानो ' वागेव ' जिहा- मूलादीन्यष्टो म्यानानि 'प्रतिष्टा ' वागिति जिहामूलादीनां स्यानानामाख्या । सैव प्रतिष्ठा । 'हि' यस्मादेष वाचि' बिहाम्लोरःशिरःकण्दन्तोष्टनासिकाताला स्थानेषु 'प्रतिष्टितः' सन् खल निधिनं एतद्द्वानं गीयते ' गीतिमावमापयते। तस्मात् सानो वागेव प्रतिष्टेति संबन्धः । मतान्तरमाह । अन्न पनि । अन्ने' अन्नपरिणामे देहे प्रतिष्टितो गीयते । इत्येके ' अन्ये 'उह' खलु 'आहुः । इत्येकीयपक्ष. स्पानिदितवाद्विपल्लेन प्रतिष्टागुणविज्ञानं कुर्यात् । वाग् वा प्रतिष्टा अन्नं येति ॥ २९ ॥ इदानीमेवं प्रागविज्ञानवतो मन्त्रजपविधिन्मया आह-अथात इति । 'अय प्रागविज्ञानकथनानन्तरम् । पम्मान एवं विद्या प्रयुज्यमानं जाकर्म देवभावान्धारोहफलम् अतस्तरमाचद्विधीयते-तस्य चोहीयसंबंधात मांगोहानसारे प्राती " पवमानानामवाम्यारोहः " इति वचनात् पवमाने विश्वपि कर्तव्यतार्या मानार्या पुन: फालनकोद करोनि । म ये खुल प्रस्नोता साम प्रस्तोतीति । ये एतत्प्रसिद्धम् । ततः । कि Foreनियन आइ-स इति । ' सः ' प्रस्नोता 'यत्र ' यस्मिन् काले साम 'प्रस्नुपात्' प्रारभेत । तत्तस्मिन् पाने पनानि जो ' । अम्प प जाकर्मगोऽन्यारोह श्याख्या। आभिमुम्यनारोहयनेन जपकर्मणा एवंवित दमा एपारोहः । पतानीति बटुवचनान् प्रीगि पधि दिनीयानिशान् प्रामगोपनत्वाच ययापटित S: प्रोगल्यः । न मरः । पतग जाफर्म पानमानम् । एतानि कानीन्यपेशापामाह-" असतो मा समर, गो मा मोमर, गृपोनाऽमृगद्गमर " इति । गमपेति शम्दो मन्तव्यसमातियोतकः ॥३०॥ . प्रागः , , .

·[वृ० १०, १ मा०] सायणभाष्यसमेतम् । (१५) स बदाहासतो मा सुद्गमयेति । मृत्यु ऽसत्सदमृतं मृत्योर्माऽमृतङ्ग- मयामृतम्मा कुवित्येवैतदाह ॥ ३१ ॥ तुमसोमा ज्योतिर्गमयति । मृत्यु तमो ज्योतिरमृतम्मृत्योर्माऽमृतङ्ग- मयामृतं मा कुव॒ित्येवैतदाह मृत्योर्माऽमृतङ्गमयेति नात्र तिरोहित- मिवास्ति ॥३२॥ (स्त्यु ) अथ पानीतराणि स्तोत्राणि । तेष्वात्मनेऽन्नाद्यमागायेत्तस्मादु तेषु व्वुरम्वृणीत बङ्कामङ्कामयेत त, सुऽएषुऽएवम्बुिदुद्गाताऽत्मने स यदाऽह-असतो मा सद्गमयेति । मृत्युर्वा असत् । सदमृतम् । मृत्योर्मा अमृतं गमय । अमृतं मा कुरु । इत्येवैतदाह ॥ ३१ ॥ तमसो मा ज्योतिर्गमयेति । मृत्युर्वं तमः । ज्योतिरमृतम् । मृत्योर्मा अमृतं गमय । अमृतं मा कुरु । इत्येवैतदाह । मृत्योर्मा अमृतं गमयेति । नात्र तिरोहितमिवास्ति ॥ ३२ ॥ अथ यानीतराणि स्तोत्राणि । तेपु आत्मने अन्नाद्यमागायेत् । तस्मादु तेषु वरं वृणीत । यं कामं कामयेत । तं स एप एवंविदुद्गाता आत्मने वा यजमानाय वा कामं कामयते । तमागायात । तदैतल्लोकजिदेव । न हैवालोक्यताया आशाऽस्ति । य एवमेतत्साम वेद ॥ ३३ ॥ . . मन्त्रार्थस्य तिरोहितत्वात् ब्राह्मणप्रतीकग्रहणपूर्वकं श्रुतिः स्वयमेव व्याचष्टे-स यदिति । ' सः " असतो मा सद्गमय " इति यदाह ' यदुक्तवान् । कोऽसावर्थ इत्युच्यते-मृत्यु असदिति । स्वाभाविक- कर्मविज्ञानं मृत्युरित्युच्यते । अत्यन्ताधोभावहेतुत्वात् असच्छब्दवाच्यता । सदमृतं ' सच्छास्त्रीयकर्मविज्ञान मुच्यते । अमरणधर्महेतुत्वादमृतम् । पदार्थमुक्त्वा वाक्यार्थमाह-मृत्योरिति । 'मृत्योः ' स्वाभाविककर्मज्ञाना- त्मकात् 'मा' मा 'अमृत' शास्त्रीयकर्मविज्ञानं 'गमय' देवभावसाधनात्मभावमापादयेत्यर्थः । अथ तात्पर्यार्थमाह- अमृतमिति । ' मा ' माममृतं अमृतत्वसाधनयोग्यस्वभावं 'कुरु' संपादय-इत्येवैतन्त्रवाक्यमाह ॥ ३१ ॥ तथा द्वितीयं मन्त्रं व्याचष्टे-तमसो माज्योतिर्गमयेति । अस्मिन्मन्त्रेतमाशब्देनाशास्त्रीयकर्मज्ञानमूलमज्ञान- मुच्यते आवरणात्मकत्वात्तस्य । तदेव ' मृत्यु ' मरणहेतुत्वात् । 'ज्योतिरमृतं ' पूर्वोक्ततमोविपरीतं देवस्वरूप- ज्ञानं ज्योतिरुच्यते प्रकाशत्वादेव । 'अमृत' अविनाशात्मकत्यत् । इति पदार्थमुक्त्वा वाक्यार्थमाह-मृत्योरिति । मृत्योरज्ञानात्मकादसुरभावात् ' अमृतं ' ज्ञानात्मकं देवभावं ' गमय' । तात्पर्यार्थमाह-अमृतमिति । अमृतं । देवं 'मा' मा 'कुरु ' प्राजापत्यं फलभावमापादयेत्यर्थः । एवमुक्तमन्त्रद्वयेनानतिरिक्तार्थतया तृतीयमन्त्रार्थस्या- व्याख्येयवमाह-मृत्योरिति । 'मृत्योः' असाधनमावादसाव्यभावाच 'अमृत' साधनभावं साध्यभावं च 'गमयेति' प्रसिद्धार्थतयैव अत्रास्मिन् तृतीये मन्ने तिरोहितमिवांतर्हितमिवार्थरूपं पूर्वयोरिव मन्त्रयोः अप्रकटं अपूर्व नास्ति पूर्वयोरेव मन्त्रयोः समुचितोऽर्थस्तृतीयेन मन्त्रेणोक्त इत्यर्थः ।। ३२ ।। प्राणवदुद्गातु पि स्वार्थ गानमस्तीयाह-अथ यानीति । ' अथ' त्रिधु पवमानेषु यजमानोदानकरणानंतर यानीतराण्यवशिष्टानि नव 'स्तोत्रागि' 'तेषु' स्तोत्रेषु प्राणविदुद्गाता 'आत्मने ' आत्मार्थ अन्नाचमन्ना - - . .

·(१६) शतपथब्राह्मणम् । [१४ का, १०, मा०] वा युजमानाय वा कामकामयते तमागायति तुबैतुल्लोकजिदेव नु ढुवा- लोक्यतायाऽआशाऽस्ति युऽएवमेतत्साम ब्वेद ॥ ३३ ॥ इति चतुर्दशे काण्डे तृतीये प्रपाठके बृहदारण्यकोपनिपदि प्रथमे प्रपाठके प्रथमं ब्राह्मणम् ॥ १४ । (३) १११॥ (४)१-१॥ आत्मवेदमुग्यऽआसीत् । (त्पु ) पुरुपविधुः सोऽनुवीक्ष्यु नान्युदात्मू- नोऽपश्यत्सोऽहमस्मीत्युग्ने व्याहरत्ततोऽहन्नामाऽभवत्तस्मादप्येता- मन्नितोऽहुमयमित्येवाग्ग्रऽउक्त्वाऽथान्यन्नाम गुब्रूते युदस्य भवति ॥ १ ॥ पुरुषविधब्राह्मणम् । आत्मैवेदमग्र आसीत् । पुरुषविधः सोऽनुवीक्ष्य, नान्यदात्मनोऽपश्यत् । सोऽहमस्मीत्यो व्याहरत् । ततोऽहं नामाऽभवत् । तस्मादप्येतर्हि, आमन्त्रितोऽहमयमित्येवाग्र उक्त्वा, अयान्य- नाम प्रब्रूते । यदस्य भवति ॥ १॥ च तदायं चानाघमागायेत् आगानेन संपादयेत् । अस्योद्गातुः सर्वफलसावकत्वमाह-तस्मादिति । यस्मात स एषः 'उद्गाता'' एवंवित् ' ययोक्तप्राणवित् प्राणवदेवात्मने आमार्य वा 'यजमानाय वा ' यं 'काम' 'कामयते ' इच्छति ' तमागायति ' आगानेन साधयति । तस्मादु' तस्मादेव यजमानः । तेषु ' नवसु तोत्रेषु प्रयुज्यमाने 'यं कामं कामयेत ' इच्छेत । तं काम · वरं वृणीत । प्रार्ययेदित्यन्वयार्थः । एवमेवं समुचितादुपासनात् फलसिद्धी आशंकासंभवाभावेऽपि केवलाद्रुपासनात्तन्सिद्विशंका स्यात् तां निरस्यति-तद्वैत- दिति । 'यः' 'एतत्साम' प्रागं ययोक्तं निर्धारितमहिमानं आ एवं अभिमानाभिव्यक्तेः "हमस्मि प्राणः" इति पंद ' उपास्ते । तस्य कर्मानधिकृतस्यापि तद् एतत् ' प्राणदर्शनं केवलमपि 'लोकनिदेव' लोकसाधनमेव । नह प्वालोक्यताये' अलोफवाय 'आशाऽस्ति' आशंसनं प्रर्थना नवास्ति । तया चोपासनासहितं कर्म सह- देवानुष्टिनं सन् आटद्वारा फलसाधनम् । केवलोपासनं तु नरंतर्येण असकृदनुष्ठितं तत्साधनमित्यर्थः ॥ ३३ ॥ इति श्रीपतिवनभगवरम्यपादशिष्यस्य श्रीपाठकानिरुद्धपुत्रस्य परमहंसपरिव्राजकाचार्यस्य श्रीगमुदेवनानमगवतः कृती मायंदिनीयशतपयवाहणान्तर्गतमाध्यंदिनशाखोप- निषबृहदारण्यकटीकायां वासुदेवप्रकाशिकायो आये मधुकांडे प्रयमेऽध्याये प्रयममुद्रीयमामगं परिसमानम् ॥ १४(१)१॥ एवं मानसम्मम्या गमुपिनाम्या प्रजापतिवन्यातिख्यिाता । इदानी अस्य प्रजापतेः पलभूतस्य जग- रगनिम्पिनिम्हारे स्वातंत्र्याविभूयुपवर्णनेन नं मो शानफर्मगोदिकयोः फलोको धयितन्य म मामवेदमन्ना आसीदिति पुरविधानमारम्पने-वक्ष्यमागप्रमवियाऽधिकारहेतुभूतथैराग्यो. -tu-NTER, समरिमहिमा ·. वृ० १०, २० सायणभाष्यसमेतम् । स यत्पूर्वोऽस्मात्सर्वस्मात् । (त्स) सुन्पिाप्मनऽऔपत्तस्मात्पुरुप- ऽओपति ह वै स तुं योऽस्मात्पूवों वुभूपति युऽएवम्वेद ॥२॥ सोऽविभेत् । (तु) तस्मादेकाकी बिभेति सु हायमीक्षाञ्चके यन्मुदन्य- वास्ति कुस्मान्नु विभेमीति तुतऽएवास्य भयुम्बीयाय कुस्माद्धयभेष्यु- द्वितीया? भयुम्भवति ॥३॥ स यत्पूर्वोऽस्मात्सर्वन्मात्सर्वात्पाप्मन औपत् । तस्मात्पुरुषः । ओपति ह वै सतम् । योऽस्मा- त्पूर्वो बुभूपति । य एवं वेद ॥ २ ॥ सोऽविभेत् । तस्मादेकाकी विभेति । स हायमीक्षांचके । यन्मदन्यन्नास्ति । कस्मान्नु विभेमीति । तत एवास्प भयं वीयाय । कस्माधि अभेष्यत् । द्वितीयादै भयं भवति ॥ ३ ॥ - - . आत्मनः त्पादनाय । आत्मैवेति । तत्रात्मशब्देन प्रजापतिः प्रथमोऽण्डजः शरीरी वैदिकज्ञानकर्मफलभूतोऽभिधीयते । 'इदं ' दृश्यमानं शरीरभदजातं तेन प्रजापतिशरीरेणाविभक्तं ' अग्रे' शरीरान्तरोत्पत्तेः प्राक् 'आत्मवासीत् । कस्यात्मनोऽत्र ग्रहणमित्यत आह-पुरुपविध इति । 'पुरुषविधः ' पुरुषाकारः शिरःपाण्यादिलक्षगो मन्वादीनां सपा विराड्-'सः ' प्रथमः संभूतः 'अनुवीक्ष्य' कोऽहं किंलक्षणो वाऽस्मीति अन्वालोच्य । स्वशरीरात् ' अन्यत् ' वस्वन्तरं 'नापश्यत् ' न ददर्श । केवल तु आत्मानमेव सर्वत्रात्मानमपश्यत् । आलो- चनकार्यमाह-सोऽहमिति । पूर्वजन्मश्रौतविज्ञानसंस्कृतसाधकावस्थप्रजापतिवत् फलावस्थोऽपि विराडारमा 'सः अहमस्मि' सर्वात्मा ' इत्यप्रे' प्रथमं 'व्याहरत् ' व्याहृतवान् यस्मात् ततस्तस्मात् 'अहनामाऽभवत् । यस्मात्कारणाप्रजापतावैवं वृत्तं तस्मात्तत्कार्यभूतोऽपि लोकः 'एतर्हि' एतस्मिन्नपि काले 'आमन्त्रितः ' कस्त्वमिति पृष्टः- अहमयमित्येवाप्रे' प्रथममुक्त्वा कारणात्माभिधानेनात्मानमभिसंधाय-अयानंतरं अन्य विशेष- पिण्डाभिधानं- यदस्य ' पुरुषस्य मातापितृकृतं देवदत्तो यज्ञदत्त इति वा नाम भवति तनाम 'प्रते' कथयति ॥१॥ एवमुपासनार्थ प्रजापतेरहं नामोक्त्वा इदानीं पुरुबनामनिर्वचनमाह- यदिति । ' प्रजापतिः पूर्व स्मिन् जन्मनि साधकावस्यायां सम्यकर्मज्ञानभावनाऽनुष्ठानेरहमहमिकया अस्मात्प्रजापतित्वप्रतिपित्सुसमुदाया- सर्वस्मात् — पूर्वः' प्रथमः सन् सम्यकर्माद्यनुष्ठानः कृत्वा असङ्गाज्ञानलक्षणान् ‘सर्वान् पाप्मनः पतित्वप्रतिबन्धकारणभूतान् यद्यस्मात् औषददहत् तस्मात्पुरुषः । एतद्गुगविज्ञानफलमह-ओपतीति । प्रजापतिवत् अन्योऽपि ' यः' कश्चित् , ' एवं वेद ' पुरुषगुणः प्रजापतिरहमस्मीति उपास्ते । 'स' सोऽपि 'ओषति हतं ' दहत्येव अभिभवत्येव । तं कं १ ' यः' अस्मादेवंभूतोपासकात् 'पूर्वः' प्रथमः सन् प्रजापत्या. त्वमात्मनः 'बुभूषति' मवितुमिच्छति तमित्यर्थः ॥ २ ॥ यदिदं स्तोतुमभिप्रेतं प्राजापत्यलक्षणं ज्ञानकर्मफलं तदपि नैव संसारविषयमत्यकामत् इतीममयं प्रदर्श- यिष्यन्नाह-सोऽविभेदिति । योऽयं प्रथमः शरीरी पुरुषविधो व्याख्यातः-' सः' प्रजापतिः अविभेद्रीतवान् । अहमेकाकी कोऽपि मा हनिष्यतीति आत्मनाशविषयविपरीतज्ञानवत्त्वात् मयं प्राप्तवान् इति अत्र कार्यगतेन सः - प्रजा- . - ३१३७ ·(१८) शतपथब्राह्मणम् । [१४ का०, १३०, २ बा०] . सवै नैवु रेमे । तुस्मादेकाकी न रमते सु द्वितीयमैच्छत्सु हैतावानास युथा स्त्रीपुमा,सो सम्पुरिष्वक्तौ ॥ ४ ॥ सुऽइममेवात्मानन्द्वेधाऽपातयत् । (त्तु ) तुतः पुतिश्च पुत्नी चाभवता- न्तुस्मादिदमर्द्धवृगलुमिव स्वऽति ह स्माह याज्ञवल्क्यस्तुस्मादयुमा- काशः स्त्रिया पूर्यतऽ एव ता, सुमभवत्ततो मनुष्याऽअजायन्तु ॥५॥ सबै नैव रेमे । तस्मादेकाकी न रमते । स द्वितीयमैच्छत् । स हैतावानास । यया स्त्रीपुमांसौ संपरिप्यक्ती ॥2॥ स इममेवात्मानं उधाऽपातयत् । ततः पतिश्च पत्नी चाभवताम् । तस्मादिदम गलमिव स्वः । भयलिड्गैन कारणेन प्रजापती तदप्युनेयमित्याह-तस्मादिति । यस्मादयं पुरुषविधः शरीरकारणवान् आत्मनाश- विपरीतदर्शनवन्वान् प्रजापतिरविभेत् तस्मादेकाक्रित्वाविशेषात् अद्यतनोऽप्येकाकी स्वविनाशमाशक्य बिमेति' । पया अामदादिमी रजुस्याग्वादी सईपुरुषादिनमजनितभयनिवृत्तये विचारेण तत्त्वज्ञानं संपाद्यते । तथा प्रजा- पतिरवि भयस्य तदेतोश्च विपरीतधियो स्वस्तिहेतुं तत्त्वज्ञानं विचार्य संपादितवान् इति । अतोऽप्यरय संसारांत- भूतत्वमियाशयेनाह-स हेति । 'ह' किल ' सोऽयं ' प्रजापतिः 'ईक्षाञ्चने ' विचारयामास । कयं यद्यस्मात् मन्मतः-अन्यदात्मत्र्यतिरेकेण वस्वन्तरं प्रतिद्वंद्वीभूतं ' नास्ति' । तस्मादहं प्रत्यक्चैतद्वितीयब्रह्मरूपः-- करमान्नु विममि ' इति । एवं विचारोत्पन्नफलमाह-तत इति । 'तत एव' ययाभूताद्वितीयात्मदर्शनादेव अस्य ' प्रजापतेर्भयं सकारगं 'वीयाय ' विरपष्ट गतवन् । तस्य प्रजापतेर्यद्भयं तत्केवलाविद्यानिमित्तमेव परमार्थदर्शने अनुपपन्नमित्याह-कस्मादिति । द्वितीया ' द्वितीयादेव ' भयं भवति ' । न तु स्वस्मात् स्वस्य मयम् । द्वितीयं च वस्न्वंतरं अविद्यारन्युपस्यापितमेव । न हि अदृश्यमानं द्वितीय भयजन्महेतुः । “ तत्र को मोहः फः शोकः एकत्वमनुपश्यतः "-( वा. सं. अ. ४० कं. ७ ) इति मंत्रवर्गात् । " मायामात्रमिदन्द्वैतमद्वैतम्पर- मार्थनः" । इति माइक्यश्रुनेथ । तत्वज्ञाने सति अज्ञानाभावात् तन्मूलतदर्शनानुपपत्तेः । अयं 'कस्माद्वयभे- ध्यत्' मुतो हि मीनिमलस्यन । परमार्थनिरूपणावस्यायां न कुतश्चिद्रीतवानित्यर्थः ॥ ३ ॥ एवं प्रजापतेर्भयायाविष्टत्येन संसारान्तर्भूतन्वमुक्तम् । इदानीं तत्रैवारत्याविष्टवं हेत्वंतरमाह-स वै नैवेति । मधे' प्रजापतिः नेत्र रेमे ' नि नावभवन् अरल्याविष्टोऽभूत् अरमदादिवदेव यतः । तस्मादाधुनिकोऽपि पारिवादिधर्मवाटेर 'एकाकी' असहायः सन् ' न रमते ' रति नानुमवति । रतिर्नाम इष्टार्थसंयोगजा फोटा समान वियोगान् मनभ्याकुलीमावोऽरतिल्युिच्यने । अत्याविष्टस्य प्रजापतेः तनिरसनोयोग- प्रमाद-महिनीयमिति । 'स.' प्रजापतिः द्वितीय अत्यापनोदसमर्थ स्त्रीवस्तु ऐच्छन्' इष्टवान् । तपापिय गृपयनोतीविषयामाम्य त्रिया परिवार आमन्यभिमान संजाते 'सःह' प्रजापतिः रोने गतिमानेन म सारवान्-'नान् ' एनाव परिमाग: 'मास' यभूव । क्रियापरिमाण इत्यपेक्षाया: मार-पय । पयानो मामलो' भरल्यपनोदनार 'मम्परियको' भन्योज्य गाढमालिदिनी यापार. गोगामागी यायः ॥ ४ ॥ म:' (गामा दामनुस्मनिर इस' परिष्वनागरिमागमामानं शरीरं एतावपरिमार्ग .

·. (पृ. १०, २ बा०]. . सायणभाष्यसमेतम् । -(१९) सो हेयुमीक्षाञ्चके । कथन्नु माऽऽत्मनऽएवु जनयित्वा सुम्भवति हुन्त तिरोऽसानीति ॥६॥ सा गौरभवत् । (8) वृषभऽडुतरस्ता, सुमेवाभवत्तुतो गावो- ऽजायन्त ॥७॥ . ' इति ह स्माह याज्ञवल्क्यः । तस्मादयमाकाशः स्त्रिया पूर्यत एव । तां समभवत् । ततो मनुष्या अजायंत ॥५॥ सा उ ह इयमीक्षांचके । कथं नु मा आत्मन एव जनयित्वा संभवति । हत ! तिरः असा- नीति ॥ ६॥ सा गौरभवत् । वृषभ इतरः । तां समेवाभवत् । ततो गावोऽजायंत ॥७॥ ' द्वेधा अपातयत् ' द्विप्रकारं पातितवान् । इममेवेत्यवधारणात् सशब्देन कर्तृतया विरामहणमविरुद्धम् । क्षीरस्य सर्वोपमर्दनेन दधिभावापत्तिवत् न विराट् सर्वोपमर्दनेन एतावानास । किं तर्हि १ आत्मना व्यवस्थितस्यैव विराजः सत्यसङ्कल्पत्वात् आत्मव्यतिरिक्तं तु परिष्वक्तस्त्रीपुंसपरिमाणं शरीरान्तरं बभूवैति तविधाकरणे कर्मति बोव्यम् । ततस्तस्मात्पातनात् पतिर्मन्वाख्यः ‘पत्नी च ' शतरूपाख्या चाभवतां बभूवतुः । लोकप्रसिद्धयो- दंपत्योरक्त निर्वचने लोकानुभवमनुकूलयति-तस्मादिति । यस्मात्पतिपत्न्यावेकशरीरविभक्ते । तस्मात् 'स्वः स्वस्यात्मनः 'इदं शरीरं प्राक् ज्युद्वहनात् ' अर्द्धबृगलमिव '-वृगलं विदलं-अर्द्ध च तत् वृगलं च-- अर्द्धगलम् । शुक्त्यादिविभागवत् अर्द्धविदलमेवेत्यर्थः ॥ अत्राभियुक्तसम्मतिमाह-इति हेति । यज्ञस्य वल्को वक्ता यज्ञवल्कः तस्यापत्यं याज्ञवल्क्यो देवरातिर्नामा अमणो वाऽपत्यमित्यर्थः । सः 'ह' किल इतीत्थं 'आह ' स्मोक्तवान् , द्वेधा पातने सति एको भागः पुरुषः अपरस्तु स्त्रीति । अत्रैव हेत्वंतरमाह-तस्मादयामिति । यस्मादुद्वहनात्प्राक् अवस्थायां 'अयमाकाशः ' पुरुषाई स्न्यद्धं शून्यः असंपूर्णो वर्तते-तस्मात् पुनः उद्वहनादनंतरं स्त्रिया प्राप्तस्नयद्धेनेतरो भागः 'पूर्यत एव' । यथा विदलार्दोऽसंपूर्णः संपुटीकरणेन पुनः संपूर्णः क्रियते तद्वदिति ।। अथ मिथुनद्वारिकां सृष्टिमाह-तां समभवदिति । स प्रजापतिर्मन्वाख्यः शतरूपाख्यामात्मनो दुहितरं पत्नी- त्वेन कल्पिता ' समभवत् ' मिथुनभावमुपगतवान् । ततस्तस्मात् तयाविधोपगमनात् ' मनुष्याः अजायन्तो- त्पन्ना इत्यर्थः ॥ ५॥ इदानीं गवादिसृष्टिं प्रस्तौति-सो हेयमिति । 'सेयं ' शतरूपा 'उह' किल "न सगोत्रां समानप्रवरां मायां विदेत " इति दुहितगमने स्मार्त प्रतिषेधमनुस्मरंतीक्षाश्चक्रे विचारयामास । कथं विदमकृत्यं यत् 'मा मो 'आत्मनः ' स्वस्मादेव जनयित्वोत्पाद्य संभवत्युपगच्छति यद्यपि अयं निर्धणः स्मात प्रतिषेघमस्मरन् मां न मुञ्चति । अहं तु तं स्मरंती ' हंत ' इदानीं 'तिरोऽसानि' जात्यंतरेण तिरोभूता भवानीति ॥ ६॥ एवं विचार्य 'सा' शतरूपा ' गौरभवत्' । उत्पायप्राणिकर्ममिश्चोद्यमानायाः शतरूपायाः मनोश्च पुनः सैव मतिरभवदिति बोध्यम् । ' इतरः' मनुः 'वृषभः' भूत्वा 'तामेव ' गां" समभवत् ' पूर्ववत्सभोगं कृत. वान् । ततस्तस्माद्गोवृषमसंबंधात् 'गावोऽजायन्त ॥ ७ ॥ - . - ·(२०) शतपथब्राह्मणम्। [१४ का०, १०,२ ब्रा०] बुडवेतराऽभवत् । (द) अश्वपतरो गईभीतरा गर्दभऽइतर- स्ता समेवाभवत्ततऽएकशफमजायत ॥ ८॥ (ता) अजेतराऽभवत् । (द्व) वस्तऽइतरोऽविरितरा मेपऽडुतरस्ता, सुमेवाभवत्ततोऽजायुयोऽजायन्तैवमेव युदिदं किञ्च मिथुनमा पिपीलि- काभ्यस्तत्सर्वमसृजत ॥९॥ सोऽवेत् । (द) अहम्वाव सृष्टिरस्म्यहु, हीद, सुर्वमुमुक्षीति तुतः सृष्टिरभवत्सृष्ट्याहास्यैतुस्याम्भवति युऽएवम्बेद ॥ १० ॥ बडबेतराऽभवत् । अश्वप इतरः । गर्दभीतरा । गर्दभ इतरः । तां समेवाभवत् । तत एक- शफमजायत॥८॥ अजेतराऽभवत् । वस्त इतरः । अविरितरा । मेप इतरः । तां समेवाभवत् । ततोऽअजावयो. ऽजायंत । एवमेव यदिदं किंच मिथुनमा पिपीलिकाभ्यः तत्सर्वमसृजत ॥ ९ ॥ सोऽवेत् । अहं वाव सृष्टिरस्मि । अहं हीदं सर्वमसूक्षीति । ततः सृष्टिरभवत् । सृष्टयां हास्यै- तस्यां भवति । य एवं वेद ॥ १० ॥ . इनरा' शतरूपा — वइवा' अश्वा अभवत् । ' इतरः ' मनुः अश्वषोऽभवत् । अश्वश्वासौ वृषश्च अधः, पृषः प्रजनननमोऽश्व इत्यर्थः । ' इतरा' शतरूपा 'गर्दमी'-'इतरः ' मनु:-' गर्दमः'' अमवदिति प्रत्येक संपन्यः । ' तामेव ' वटवां गईमी च 'समभवत्' ततो वडवाऽश्वसंयोगात् गभीगईभसंयोगात् गर्दभा- धनातीपयोदांपन्याच एकराफमेकखुरं अश्वाश्वतरगईमाख्यं त्रयमजायत ॥ ८ ॥ सरा' शनापाऽजाऽभवन् 'इतरः' मनुः यस्तश्छागः । 'इतरा शतरूपा 'अविः '-'इतरः' मनु- मेषः नामवानाम िच ममवत् ' । तनम्नस्मारसंभवनादजावयः अजाच अवयश्च अजावयः जातिविशेषाः अजापन्न '। विशेषागामानंन्यान् प्रत्येकमुपदेशासमवं मन्वानम्तिर्यक्ष्टिं संक्षिप्योपसंहरति-एवमेवेति । पदिदं शिव 'यकिंचदं 'मिथुन' पुनलक्षणं दवं 'आ पिपीलिकाभ्यः पिपीलिका अभिव्याप्य 'तम् ' जगत् ' एवमेव ' पगुन्यायेनेव भजन ' मृष्टवानियर्थः ॥ ९॥ , - . - ·[वृ० १ अ०, २ मा०] सायणभाष्यसमेतम् । (२१) (दा) अथेत्युभ्यमन्थत् । (त्स) स मुखाच योनेहस्ताभ्याञ्चाग्निमसृजत तस्मादेतदुभयमलोमकमन्तरतोऽलोमका हि योनिरन्तरतः ॥ ११ ॥ (स्त) तद्युदिमाहुः । (र) अमुं यजामुं यजेत्येकैकन्देवमेतस्यैव सा सृिष्टिरेपुऽजु देव सुर्वे देवाः ॥ १२ ॥ (5) अथ युत्किञ्चेदमाईम् । (न्त ) तद्रुतसोऽसृजत तुदु सोमऽएता- वद्वाऽइद, सुर्वमुन्नञ्चैवान्नादश्च सोमऽएवान्नमनिरन्नादुः ॥ १३ ॥ अयेत्यभ्यमंथत् । स मुखाच्च योनेहस्ताभ्यां चाग्निमसृजत । तस्मादेतदुभयमलोमकमतरतः। अलोमका हि योनिरंतरतः॥ ११ ॥ तद्यदिदमाहुः । अमुं यजामु यजेति एकैकं देवम् । एतस्यैव सा विसृष्टिः । एष उ ह्येव सर्वे देवाः ॥ १२ ॥ अथ यत्किचेदमार्द्रम् । तद्रेतसोऽसृजत । तदु सोमः । एतावदा इदं सर्वम् । अन्नं चैवान्नादश्च । 'सोम एवान्नम् । अग्निरन्नादः ॥ १३ ॥ एवमनुप्राह्यसृष्टिमुक्त्वा अनुग्राहकसृष्टिं प्रस्तौति-अथेतीति । अथशब्दोऽनुग्राहसर्गानंतर्यार्थः । इति- शब्दो मंथनप्रकाराभिनयप्रदर्शनार्थः । मुखे हस्तौ निक्षिप्य ' अन्यमन्यत् ' आभिमुख्येन मन्यनमकरोत् । एवं मुखं हस्ताभ्यां मथित्वा स प्रजापतिः ' मुखाच्च योनेहस्ताभ्यां च ' योनिभ्यां 'अग्निं ' ब्राह्मणजातेरनुग्रहकर्तारं 'असृजत' सृष्टवान् ।मुखादेः अग्नि प्रति योनित्वे गमकमाह-तस्मादेतदुभयमिति । यस्मादाहकस्याग्नेर्हस्तौ मुखं च एतदुभयं योनिः तस्मादेतदुभयमपि ' अन्तरतोऽभ्यन्तरे 'अलोमक' लोमवर्जितम् । अलोमकेति । या हि स्त्रीणां योनिः ' सा ' हि अन्तरतोऽलोमका '-इत्येतत्सामान्यादुभयस्यास्याग्नियोनित्वम् । तथा ब्राह्मणोऽपि मुखादेव ज़झे प्रजापतेः । तस्मादेकयोनित्वात् ज्येप्टेनेवानुजोऽनुगृह्यते अमिना ब्राह्मणः । तस्माद्राह्मणोऽग्निदेवत्यो मुख- वीर्यश्च इति श्रुतिस्मृतिसिद्धम् ॥ ११ ॥ क्षत्रादिदेवतासर्गमिहानुक्तं वक्ष्यमाणमपि उक्तवदुपसंहरति सृष्टिसाकल्यानुकीयॆ । सुष्टस्य स्रष्टुरनन्यत्वात् सुष्टं प्रजापतिरेव इत्युक्तार्थस्य श्रुत्यभिप्रायेण अविद्वन्मतं निंदितुमुपन्यस्यति-तद्यदिदमिति । तत्तत्र कर्मप्रकरणे केवलयाज्ञिका: यागकाले यदिदं वचः 'आहुः' 'अमुं' अप्तिं यज-अमुमिन्द्रं 'यज'-इत्यादि । नामशत्रस्तोत्र- कर्मादिभिन्नत्वात भिन्नमेवाग्न्यादिदेवमेकैकम्मन्यमाना आहुरित्यभिप्रायः । तन्न तथा विद्यादिति वाक्यशेषः एतस्यानादरणीयत्वे हेतं वदन् अनुप्राहकसृष्टिमुपसंहरति-एतस्यैवेति । यस्माद्यः सर्वो देवभेदः एतस्यैव प्रजापतैरेव 'सा विसृष्टिः'। 'उ'पुनः । हीन्यवधारणे । 'एषः ' प्रजापतिः प्राण एव नान्यदेवताऽन्तरमस्तीत्यर्थः ॥ १२॥ एकस्यैव प्रजापतेः द्विधोपास्यत्वाय अग्निसर्गमुक्त्वा अन्नसर्गमाह-अथ यत्किचेदमिति । अयाग्निसर्गा- नंतर यत्किंचेदं लोके 'आई' द्रवात्मकं तत्प्रजापती रेतस मात्मनो वीजादसृजत सृष्टवान् । द्रवात्मकश्च , 'सर्वे देवाः ।

·, (२२) शतपथब्राह्मणम् । [१४ का०, १ प्र०, २ वा सैपा ब्रह्मणोऽतिसृष्टिः । ( 1 ) बच्छ्रेयसो देवानुसृजताय यन्मुर्त्यः सुन्नमृतानुसृजत तस्मादतिसृष्टिगतिसृष्ट्या हास्यैतस्यां भवति युऽ एवम्वेद ॥१४॥ तुद्धेदन्तीव्याकृतमासीत् । (त्तु ) तुन्नामरूपाभ्यामेव व्याक्रियतासो- नामाऽयुमिदुरूपऽडुति तदिदमुप्येतर्हि नामरूपाभ्यामेव व्व्याक्रियते- ऽसौनामाऽयुमिदुधुरूपऽइति ॥ १९॥ . सा एषा' सृष्टिः . सैपा ब्रह्मणोऽतिसृष्टिः। यत् श्रेयसो देवानसृजत। अय यन्मर्त्यः सन्नमृतानसृजत । तस्माद- तिष्टिः । अतिसृष्टयां हास्यैतस्यां भवति । य एवं वेद ॥ १४ ॥ तत् ह इदं तर्हि अव्याकृतमासीत् । तन्नामरूपाभ्यामेव व्याक्रियत । असौनामाऽयम् इदंरूप इति । तदिदमप्येतर्हि नामरूपाभ्यामेव व्याक्रियते । असौनामाऽयम् इदंरूप इति ॥ १५ ॥ सोमः । तस्मायदाद प्रजापतिना रेतसः तृष्टं तदु सोम एव । स्रष्टव्यांतरशंका वारयति-एतावद्वा इदं सर्वमिति । 'इदं सर्व ' दृश्यमानं जगत्- एतावद्वै ' एतावदेव । कियत् । — अन्नं चैवान्नादश्च' नातोऽधिकम् । कस्य सोमवमग्निन्वं चेत्यपेक्षायामाह-सोम एवानमिति । यदद्यतेऽनं तदेव सोमः । य एवान्नादः सोऽग्निरेव । अर्थवलाद्धि अवधारणम् अग्नेरपि चकोरपक्षिणं प्रति अन्नवदर्शनात्-अद्भिरद्यमानत्वदर्शनाच्च । सोमस्यापि कचित् एज्यमाननया अत्तृत्वावगमाच अग्निरपि संहार्यश्चेत्-सोम एव । सोमोऽपि संहर्ता चेदग्निरेवेत्यर्थः ॥ १३ ॥ अनुप्राहकदेवष्टिं दृष्ट्वा तदुपासकस्य फलोक्त्यय आदौ देवष्टिं स्तौति-सैपेति । प्रागः प्रजापतेः अतिवृष्टिः ' आत्मनोऽप्यधिकतरा । का सा इत्यत आह-यच्छ्रेयसो देवानसृज- तेति । 'यत् ' यस्मान् श्रेयसः' प्रशस्यतरात् आत्मनः सकाशात् ' देवानजत'। तस्मार्सपा देवसृष्टि- रंनिसृष्टिः । ननु-अग्निदन्यादि (वा. नं.अ.३कं.१२) श्रुतेः अग्न्यादयोऽस्यावयवाः-तत्कयं तत्सृष्टिस्ततोऽय. निरापवतीन्याशय प्रजापर्यजमानावस्थापेक्षया देवमृष्टस्त्कृष्ट ववचनमविल्द्वमिन्याशयेन परिहर्तुमाह-अय यन्मयः सनमृतानसृजतेति । अथ ' यद्यम्मान् यजमानावस्यः प्रजापतिमयों मरणवर्मा सन् अमृतान- मग्णवमिंगो देवान् कर्मज्ञानवदिना मर्वान् स्वस्य पामनः ओपिन्वा । अमृजत । तस्मादियं देवमृष्टिरनि- ष्टिः नष्टटानकर्मयोः फलनियर्यः । एतादृशः प्रजापन्युपातकस्य फलमाह-अतिमृष्टयां हेति । य एवं मृष्टयामा प्रजापतिरहमवेति घेद । अस्योगानकस्य 'एतस्यामतिसृष्टयां ' देवादिप्रपंचे-'ह' फिल भवति । मनानिवन् यदृवं पति शेषः ॥ १४ ॥ पतालोरम्य व्याहतस्य जगतः अन्यारतावरयां चीनमूना-सीजमंमारोदरणायाह-तदेदं तहीति । तरिद पार जान् 'ताह ' नदा टपत्तेः प्राशाले अन्यातमनभिव्यक्तनामां-'ह' फिल-आसीदभूव ! सामा जान् ' नामलान्यो ' नाना ग प म्वयमेव 'न्याक्रियत' । व्याक्रियत-इति फर्मत प्रयोग भामा विष्टं नामादिदोषावधारणमांद म्पनिमावमान । तदेव स्पष्टयनि-असीनामेति । . , . . २१४१ ·[वृ० १ अ०,२ ब्रा०] सायणभाष्यसमेतम् । (२३) सुऽएपुऽइह प्रविष्टः। (एऽआ) आ नखाग्ग्रेभ्यो युथा क्षुर क्षुरधानेऽव. हितः स्याद्विश्वम्भरो वा विश्वम्भरकुलाये तन्न पुश्यन्त्युकृत्स्रो हि सः॥१६॥ (स) प्राणन्ने प्राणो नाम भवति । बुदन्वाक्पश्यंश्चक्षुः शृण्वन्छोत्र- म्मन्वानो मुनस्तान्यस्यैतानि कर्मनामान्येव स योऽतऽएकैकमुपास्ते न सु बेदाकृत्स्नो ह्येषोऽतऽएकैकेन भुवति ॥ १७ ॥ स एप इह प्रविष्ट आ नखानेभ्यः । यया क्षुरः क्षुरधाने अवहितः स्यात् । विश्वभरो वा विश्वं- भरकुलाये । तं न पश्यति । अकृत्स्नो हि सः ॥ १६ ॥ माणनेव प्राणो नाम भवति । वदन वाक् । पश्यन् चक्षुः। शृण्वन श्रोत्रम् । मन्यानो मनः। तान्यस्यैतानि कर्मनामान्येव । स या अतः एकैकमुपास्ते न स वेद । अकृत्स्नो ह्येपः । अतः एकै- केन भवति ॥ १७ ॥ - . . अयं पुरुषादिपदार्यः असौनामा देवदत्तो यज्ञदत्त इति वा नामास्येत्यसौनामा । इदं शुक्नं कृष्णं वा रूपमरयेय- साविदरूप इत्येवं-ज्याक्रियतेति संबंधः । असौशब्दः श्रौतोऽतोऽव्ययत्वेन ज्ञेयः । अव्याकृतमेव ब्याकृतात्मना व्यक्तं इत्येतत्सुप्तप्रबुदृष्टांतेन स्पष्टयति-तदिदमप्येतहीति । तदिदं' सुप्तमव्याकृतं वस्तु 'एतर्हि ' एतस्मि- नपि काले नामरूपाभ्यामेव व्याक्रियते । ' असौनामाऽयमिदंरूपः ' इति उक्तार्थम् ॥ १५ ॥ तदेदमि (कं. १५) त्यत्र मूलकारणमुक्त्वा तन्नामरूपाभ्यामि (कं.१५) त्यादिना तत्कार्यमुक्तम् । इदानी तस्मिन् कार्यस्रष्टुः प्रवेशमाह-स एप इह प्रविष्ट इति । स एषः' स्रष्टा परमात्मैव ' इह ' ब्रह्मादिस्तंबपर्यतेषु- देहेषु अव्याकृते नामरूपे व्याकुर्वन् प्रविष्टः' ।यथा जलादौ सूर्यादेः प्रतिबिंबलक्षणः प्रवेशो दृश्यते तयाऽऽमनोऽपि सृष्टे कार्ये फाल्पनिकः प्रवेश इत्यर्थः । का पुनररय प्रवेशस्य मर्यादा इत्याशंक्याह-आ नखाग्रेभ्य इति ।' मा नखाग्रेभ्यः' नखाग्रं मर्यादीकृत्य प्रविष्टः । नखाप्रमर्यादं हि आत्मनश्चैतन्यमुपलभ्यते । तत्र कयमिव प्रविष्ट इत्याकांक्षापूर्वकं दृष्टांतद्वयमुत्थापयति-पथेति । यथा लोके 'क्षुरधाने ' क्षुरो धीयतेऽस्मिन्निति क्षुरधान तस्मिन् नापितोपस्कराधाने क्षुरः एकदेशे ' अवहितः' प्रवेशितोऽवस्थितः स्यात् (१)' यथा वा जाठरत्वेन विश्वस्य भरणात् 'विश्वंभरोऽग्निः' 'विश्वभरकुलाये' अग्न्याधारभूतकोष्ठादिलक्षणे नीडे सर्वतो व्याप्याव- स्थितः (२) तथाऽऽमा सामान्यतो विशेषतश्च सुषुप्त्यादौ देह व्याप्य अवस्थित इत्यर्थः । इदानी व्याकृता- जगतः आत्मानं पृयकर्तु-तन पश्यन्तीति वाक्यम् । तं' प्राणनादिक्रियाविशिष्टमात्मानं तत्रैव प्रविष्टं संतं पश्यंतोऽपि केवलं पूर्णमात्मानं न पश्यंति' नोपलभते । तत्र प्राणनादिक्रियाविशिष्टस्यादर्शने हेतुमाह-: अकृत्स्नो हीति । 'हि' यस्मात् ' सः' प्राणनादिक्रियाविशिष्ट आत्मा 'अकृत्स्नः असमस्तः असंपूर्ण इति। यावत् ॥ १६॥ कुतः पुनस्तस्यारत्स्नत्वमित्यत आह-प्राणनेवेति ।' प्राणनेव' प्राणनक्रियामेव कुर्वन्नात्मा 'प्राणो नाम प्राणाभिधानो भवति । नान्या क्रियां कुर्वन् , प्राणितीति व्युत्पत्तेः। 'वदन्' धदनक्रियां कुर्वन्नात्मा 'वाक् वतीति: - ·|धृ० ११०, २ मा सायणभाष्यसमेतम् । तदेतत्यः पुत्रात् । (टे) प्रेयो बित्तात्दयोऽन्युस्मात्सर्वस्मादन्तर- तरं युदयमात्मा सु योऽन्युमात्मनः प्रियुम्वाणम्त्यात्प्रियरोत्स्य- तीतीश्वरो ह तथैवु स्यादात्मानमेव प्रियमुपासीत स युऽआत्मानमेवु प्रियमुपास्ते नु हास्य प्रियम्प्रमायुकं भवति ॥ १९ ॥ तुदाहुः । (गुं) युद्ब्रह्मविद्यया सुर्वम्भविष्यन्तो मनुष्या मुन्यन्ते किमु तह्मावेद्युस्मात्तत्सर्वमभवदिति ॥ २० ॥ तदेतत्प्रेयः पुत्रात्, प्रेयो वित्तात, प्रेयोऽन्यस्मात्सर्वस्मात् । अंतरतरम्-यदयमात्मा । स योऽन्य- मात्मनः प्रियं ब्रुवाणं ब्रूयात् । प्रियं रोत्स्यतीति । ईश्वरो ह । तथैव स्यात् । आत्मानमेव मिय- मुपासीत । स य आत्मानमेव प्रियमुपास्ते । न हास्य प्रियं प्रमायुकं भवति ॥ १९ ॥ तदाहुः-यत् ब्रह्मविद्यया सर्वं भविष्यतो मनुष्या मन्यन्ते । किमु तत् ब्रह्मावेत् ? यस्मात्त- सर्वमभवदिति ॥ २० ॥ . . सः कुतोऽन्यत्सर्वमनादृत्यात्मतत्वमेव विज्ञेयमित्याशंकायर्या लोकदृष्टिमवष्टभ्याह-तदेतदिति । तदेतदात्मतत्त्वं पुत्रात ' नियत्वेन प्रसिद्धात् 'प्रेयः ' प्रियतरम् । पुत्रो हि लोके प्रियः प्रसिद्धः । तस्मादपि प्रियतरमिति निरतिशयत्रियत्वं दर्शयति । तथा वित्तात् ' दैवमानुषादपरोऽअज्ञानहिरण्यरत्नादेः 'प्रेयः ' प्रियतरम् । तथा पुत्रादेः अन्यस्मात्प्रियत्वेन प्रसिद्धात् 'सर्वस्मात प्रेयः ' प्रियतरम् । तत्कस्मादात्मतत्त्वमेव प्रियतरं न प्राणा- दीति । उच्यते-' अंतरतरम् ' बाह्यात् पुत्रवित्तादेः प्राणपिण्डसमुदायो हि,अंतरोऽभ्यंतर आत्मनः सन्निकृष्टः तस्मादप्यंतरातिशयेनांतरमन्तरतरं ' यदयमात्मा' यदेतदात्मतत्त्वम् । यो हि लोके निरतिशय प्रियः स सर्व- प्रयत्नेनोपलन्धव्यो भवति । तथा अयम.त्मा सर्वलौकिकप्रियेभ्यः प्रियतमः । तस्मात्तल्लाभे महान् यत्न आस्थेय इत्यर्थः । ननु-अनात्मनोऽपि पुत्रवित्तादेः प्रियत्वमनुभूयते इति । कस्मात्पुनरात्मनियो- पादानेनैव इतरहानं क्रियत इत्यत आह-स योऽन्यमिति । 'यः ' कश्चिदात्मप्रियवादी अन्यं अनात्मविषयं पुत्रादिकं 'आत्मनः ' सकाशात् 'प्रियं ब्रुवाणं' प्रति ' ग्रंथात् ' वदेत् । किं १ तव पुत्रादिलक्षणं प्रियमभिमतं तर्हि मन्दोऽसि । यतस्तत्प्रियं 'रोत्स्यति' आवरणं प्राणसंरोवं प्राप्स्यति विनंक्ष्यतीति यावत् । स करमादेवं प्रवीतीत्यपेक्षायामाह-ईश्वरो हेति । यस्मादेवं वक्तुं असौ ' ईश्वरो ह' समर्थः पर्याप्त एव । तस्मादेवं वदेत् । कुनोऽस्येश्वरत्वमवगम्यते इत्याशंकायां यथार्थवादित्वादित्याह-तथैवेति । यस्मास्प्रियत्वेन कल्पितमनात्मवस्तु विनश्यतीति यत्तेनोक्तं तत्तथैव स्यात् । अविसंवाद्येव भवेत् । यथाभूतार्थवादी हि सः- तस्मादस्येश्वरत्वमवगम्यते । एवमनात्मनि अमुख्या प्रीतिरिति स्थिते फलितमाह-आत्मानमेवेति । तस्मादन्य. प्रियमुज्झित्वा ' आत्मानमेव प्रियमुपासीत' चिंतयेत् । तत्फलमाह-स य आत्मानमेवेति । अस्योपासकस्य 'प्रियं ' प्राणादिकं प्रमायुकं ' प्रमरणशीलं 'ह' किल ' न भवति' इत्येतत्प्रियगुणफलविधानार्थ मुखस्य फलस्य सर्वभावापत्तैर्वक्ष्यमाणत्वादित्यर्थः ॥ १९ ॥ " आत्मेत्येवोपासीत " ( कं. १८) इति सूत्रिता ब्रह्मविद्या । यदर्या कृत्स्नाऽप्युपनिषत् तस्यैतस्य सूत्रस्य . . ३१८ ·(२६) शतपथब्राह्मणम् । [१४ का०, १ प्र०,२ मा ब्रह्म वाऽइदमग्र आसीत् । (तु ) तुदात्मानमेवावेदहम्ब्रह्मास्मीति तुस्मात्तत्सर्वमभवत्तद्यो यो देवानाम्प्रत्यबुध्यत सु सऽएव तदुभवत्ती णान्तथा मनुष्याणाम् ॥२१॥ ब्रह्म वा इदमग्र आसीत् । तदात्मानमेवावेत्-“अहं ब्रह्मास्मि " इति । तस्मात् तत्सर्वम- भवत् । तत् यो यो देवानां प्रत्यबुध्यत । स स एव तदभवत् । तथा ऋषीणाम् । तथा मनुष्याणाम् ॥ २१॥ नाचिल्लासुः श्रुतिः प्रयोजनाभिधित्सयोगद्वातङ्करोति-तदाहुरिति । तदिति ' अनंतरवाक्ये । अवेदित्यंत वक्ष्यमाणं वस्तु । ब्रह्म विविदिषवो नित्यनिरतिशयश्रेयः प्रतिपित्सवो ब्राह्मणा 'आहुः ' । किमाहुरिल्याह-यद्रह्म- विद्यया इति । यद्ब्रह्म परमात्मा तद्यया वेद्यते सा ब्रह्मविद्या तया ब्रहाविद्यया 'सर्व' निरवशेष- भविष्यन्तः सर्वात्मका भविष्याम इत्येवं ' मनुष्याः ' यन्मन्यन्ते संभावयन्ति । मनुष्यग्रहणं विशेषतोऽविकारिज्ञापनार्थम् । मनुष्या एव हि विशेषतः अभ्युदयनिःश्रेयससाधने अधिकृता इत्यभिप्रायः । तत्र विप्रतिषिद्वं वस्तु लक्ष्यते श्रतः पृच्छामः-किमु तद्रह्मेति । 'उ' इति प्रश्ने । तब्रह्म ' किं ? यस्य विज्ञानात् सर्व भविष्यन्तः मनुप्या मन्यन्त' । तद्ब्रह्म किमवेत् किमज्ञासीत् यस्माद्विज्ञानात् तद्ब्रह्म सर्वमभवत् इति त्रयः प्रश्नाः । सद्रात किमान्मस्वरूपमतिरिक्त पंति प्रथमः (१) । किं वा अवेत् इति स्वरूपं तदतिरिक्त वा अज्ञासीदिति द्वितीयः (२)। यस्मात्त सर्वमभवदिति सर्वमावापत्तिरपि किं विद्यमानेवाऽभिव्यज्यत नूतना वोत्पद्यते इति तृतीयः (३) इत्यर्थः ॥ २०॥ प्रार प्रतियोगा- . प्रमात्रादिसाक्षि एनयां प्रभानां क्रमेण सर्वदोषानागन्धितं प्रतिवचनमाह-ब्रह्म वा इदमिनि । ' अरे' दपि दं' शरीरम्यं प्रमानाटिसाक्षिभूतं त्वंपदलश्यं ब्रह्म धे' ब्रह्मवासीत् । वैशब्दः अवधारणार्थः । रान् मानविद्या विशिष्टतया अधिकारित्वेन व्यवस्थितम् । नासि त्वं संसारी 1 किंतु सफलवर्मरहितं चिदानंदकरसं मवालि । इनि ट्याटुना आचार्यण कथंचिन्प्रतिबोधितं 'आम्मानमेव '-' अहं ब्रह्म अशनागायती ननि ननि अस्थूलादिलक्षण ' अम्मि' भवामि इत्येवमवेत् अज्ञासीत् । रिहानात् तद्रय 'मर्वमभवन् ' । अनमारोपणाविद्यापगमात्तन्कार्यस्यासर्वत्वस्य नित्या स्वाभाविक सर्ववं प्रामारित्यर्थः। यद्रविधया नवं भविष्यन्तो मनुप्या मन्यन्त" इति यत्पृष्टं समिमतिति" इति च ननिगीतम् । ग्रामविद्याया अग्निहोत्रादाविध मनुष्यत्वाद्यधिकारिविशेषणनियमो नास्ति, या-तद्यो यो देगनामिनि । नत्तत्र देवानां' मध्ये 'यो य: ' देवः 'प्रत्ययुध्यत' प्रतियुद्भवान् सामान पोन विधिना आमयोयनादेव ' स स एव ' देवः तहमा सर्वात्मकमभवत् । न साधनतिरेणेति । राधा मागां तथा मनुष्याणां ' मरो यो यः प्र-युबुग्यत म स तदाब अमवदिति पूर्वेण संबंधः ॥ २१ ॥ तस्मात् ' एवं किमु तद्ब्रह्मावेद्यस्मात्त- - १- मातरम् म.प्यम् ।। Hit ·(२७) [वृ० १०, २ मा०] सायणभाष्यसमेतम् । • (न्तु) तुद्वैतत्पश्यन्नृपिामुदेवः प्रतिपेदे। (देऽहं) अहम्मनुरभव, सूर्य- श्चेति दिदमुप्येतार्ह युऽएवम्वेदाहम्ब्रह्मास्मीति सुऽइद सुर्वम्भवति तुस्य ह न देवाश्चनाभूत्याऽईशतऽआत्मा ह्येपा, स भवत्यथ योऽन्या- न्देवुतामुपास्तेऽन्याऽसावुन्योऽहमस्मीति न सु व्वेद यथा पशुरेव सु देवानां यथा ह वै बहुवः पशुवो मनुष्यम्भुज्युरेवमेकैकः पुरुषो देवा- न्भुनक्त्येकस्मिन्नेव पशावादीयमानेऽप्रियम्भवति किमु बहुषु तुस्मादे- पान्तन्न प्रियं युदेतुन्मनुष्या विद्युः ॥ २२ ॥ तद्वैतत्पश्यन्नृपिर्वामदेवः प्रतिपदे-"अहं मनुरभवं सूर्यश्च"-(ऋ. सं. ४।१६।१) इति । तदिदमप्येतहि य एवं वेद । अहं ब्रह्मास्मीति । स इदं सर्वं भवति । तस्य ह न देवाश्चनाभूत्या ईशते । आत्मा ह्येषां स भवति । अथ योऽन्यां देवतामुपास्ते । अन्याऽप्तौ । अन्योऽहमस्मीति । न स वेद । यथा पशुः। एवं स देवानाम् । यथा ह वै बहवः पशवो मनुष्यं भुज्युः । एवमेकैकः पुरुषो देवान् भुनक्ति । एकस्मिन्नेव पशावादीयमानेऽप्रियं भवति । किमु वहुपु ? तस्मादेषां तन्न प्रियम् । यदेतन्मनुष्या विद्युः ॥ २२ ॥ . " . वाल्यः अस्या ब्रह्मविद्यायाः सर्वभावापत्तिः कथमित्येतस्यार्थस्य दार्याय श्रुतिमंत्रमुदाहरति-तद्वैतत्पश्यन्निति । तद्ब्रह्म 'एतत् ' आत्मानमेव “ अहं ब्रह्मास्मि " इति ' पश्यन् ' एतस्मादेव ब्रह्मणो दर्शनादृषिर्वामदे- अहंमनुरभवं सूर्यश्च " (ऋ. सं. ४ । १६ । १) इति मन्त्रं 'प्रतिपेदे' प्रतिपन्नवान् 'ह' किल । स एतस्मिन् ब्रह्मात्मदर्शने अवस्थितः एतं मन्त्रं ददर्श । तदेतद्ब्रह्म पश्यन्निति ब्रह्मविद्या परामृश्यते, सर्वात्मभावफलं च प्रतिपेदे इत्यर्थः । ननु-महतां देवादीनां वीर्यातिशयत्वात् ब्रह्मविद्यया सर्वभावापत्तियुज्यते । कथं १ पुनरिदानी कलिकालवर्तिनां मनुष्याणां विशेषतोऽल्पवीर्यत्वात् सर्वभावापत्तिः इत्यत आह-तदिदमप्ये- तहीति । तदिदं ' प्रकृतं यत् सर्वभूतानुप्रविष्टं ब्रह्म 'एताह ' एतस्मिन्नपि वर्तमाने काले यः कश्चित् व्यावृत्त- बाह्यौत्सुक्यः आत्मानमेव उपाधिजनितम्रांतिविज्ञानाध्यारोपितविशेषवर्जितं सकलसंसारधर्मातीतं ब्रह्मवाहमस्मि- इति 'वेद ' अनुसंधत्ते । स एतादृक् ब्रह्मविज्ञानात् अविद्याकृतासर्वत्वनिवृत्या 'इदं सर्व भवति' । ननु- अविद्यावतः कार्मिणः अमृतत्वप्राप्तिमुद्दिश्य कर्मभ्यो व्युत्थानमिच्छतो देवकृतविघ्नसंभववत् विद्यावतोऽपि वर्तमा- निकस्य पुरुषस्य देवकृतविनसंभवान्न फलप्राप्तिरित्यत आह-तस्य है त्मज्ञानवतो देवाश्च न महावीर्या देवा अपि- अभूत्यै' सर्वात्मकब्रह्मभावस्याभवनाय 'नेशते' 'ह' फिल न पर्याप्ताः । किमुतान्ये १ ब्रह्मविद्याफलप्राप्तौ विघ्नकरणे देवादय ईशते इति का शंकेत्यर्थः । तत्र हेतुः । 'हि' यस्मात् ब्रह्मवित् ' एषां ' देवानां 'आत्मा' शास्त्रप्रकाशितब्रह्मस्वरूपः भवति । एवं सोपपत्तिक विद्यासूत्रमुक्त्वा संप्रति अविद्यासूत्रमाह-अथ योऽन्यामिति । अथ' सोपपत्तिकविद्यासूत्रकथनानन्तरं यः। कश्चित् अब्रह्मवित् स्वात्मनि कर्तृत्वमङ्गीकृन्य अन्यामात्मनो व्यतिरिक्तां 'देवतां ' अन्योऽहमुपास्यदेवतायाः सकाशादस्मि अन्योऽसौ मत्त उपासनीयो देवः इत्येवं भेददृष्ट्योपास्ते स्तुतिनमस्कारयागबल्युपहारप्रणिधान- . नेति । तस्य ' यथोक्तप्रकारेण ब्रह्मा-

·-
(२८)
शतपथब्राह्मणम् । [१४ का०, १ प्र०,२ बा०]
(छ) ब्रह्म वाऽइदमुग्ग्रऽआसीत् । (द) एकमेव तदेक, सनु व्यभव-
त्तच्छ्योरूपमुत्यसृजतु क्षत्रं यान्येतानि देवत्राक्षत्राणीन्द्रो व्बुरुणः सोमो
रुद्रुः पर्जुन्यो यमो मृत्युरीशानऽइति तस्मात्क्षत्वात्पुरन्नास्ति तस्मा
द्राह्मणुः क्षत्वियमधुस्तादुपास्ते राजसूये क्षत् एव ताशो धाति सेपा
क्षत्स्य योनिर्यद्ब्रह्म तस्माद्यापि राजा परमुतागुच्छति ब्रह्मेवान्ततऽ
उपनिश्रयति स्वां योनि बुऽऽऽएन, हिनस्ति स्वाथ् स योनिच्छति
स पापीयान्भवति युथा श्रेयास हिसित्वा ॥ २३ ॥
-
ब्रह्म वा इदमग्र आसीदेकमेव । तदेकं सन्न व्यभवत् । तत् श्रेयोरूपमत्यसृजत क्षत्रम् । यान्येतानि
देवत्रा क्षत्राणि । इन्द्रो वरुणः सोमो रुद्रः पर्जन्यो यमो मृत्युरीशान इति । तस्मात् क्षत्त्रात्परं
नास्ति। तस्मात् ब्राह्मणः क्षत्रियमधस्तादुपास्ते राजसूये । क्षत्र एव तद्यशो दधाति । सैषा क्षत्रस्य
योनिः । यत् ब्रह्म । तस्माद्यद्यपि राजा परमतां गच्छति । ब्रह्मैवांतत उपनिश्रयति स्वां योनिम् ।
य उ एनं हिनस्ति । स्वां स योनिमृच्छति । स पापीयान् भवति यथा श्रेयांसं हिंसित्वा ॥ २३ ॥
पानादिना, 'स: ' उपासकः 'न वेद ' उपास्योपासकयोस्तत्वं न विजानाति । न केवलं एवंभूतोपासका
अपिवादोषवानेव-कि तर्हि पशुसदशोऽपि भवतीयाह-पथा पशुरिति । यथा
पशुर्गवाश्वादिः दोहनवाह-
नागुपयारणामुग्यो एवमेव सोऽविद्वान् ' देवानां ' मव्ये एककस्यापि देवस्य पशुवदनेकपकाररुपभोग्गो
माति । लोकपशोमनुष्यपशी यथोक्तं विशेष वक्तुं श्रुतिः स्वयमवाह-यथा ह वा इति । 'यथा हघे'
लोक 'बायः ' गवाधादयः
पशवः' मनुष्यमात्मनोऽविष्ठातारं स्वामिनं दोहनवाहनादिना 'भुयुः
पादपेयुः । ' एव ' बहुपशुम्थानीयोऽपदमी पुरुषः 'एककः' एवं ' देवान् ' इन्द्रादीन् स्तुतिनमस्कारादि-
शिपया 'मुनाह' पालयति । देवमाणमृपिपित्रादीनामप्युपलक्षणपरम् । अत एव मनुष्याणां पशुभावात
प्युरमानं देवा नियंतीयाह-एफस्मिन्नेवेनि । यया लोके वापशुमतोऽपि एकास्मिन्नपि 'पशी' च्यापादिना
आदीरमाने ' अपदिपमागे अप्रियं भवति । किमु यदा' तथा यहा यदुपशुस्यानीये एककस्मिन्पुरुष
पशुमान् म्युनिति देवानामप्रिपं मरतीनि किमु वक्तव्यम् । अत एवाविद्यावता पशुमागात् व्युत्थान:
मान वानमार देया नि यार-तस्मादेषामिनि । गमात् मनुष्याणां पशुमावान् न्युत्यानं देवानामणि
मान् कारणन् पोगामा मन 'मनुश्याः ' फवंधन विपिनानीयुः । तदेषां दधाना न प्रिपं
.
.
मेगा: ॥ १२ ॥

·(बृ० १०, २ मा०] सायणभाष्यसमेतम् । (२९) सु नैवु व्यभवत् । (स ) स विशमसृजत यान्येतानि देवजातानि गणशुऽआख्यायन्ते व्वुसवो रुद्वाऽआदित्या विश्वे देवा मतऽइति ॥२४॥ स नैव व्यभवत् । स विशमसृजत । यान्येतानि देवजातानि गणश आख्यायन्ते । वसवो रुद्रा आदित्या विश्वे देवा मरुत इति ॥ २४ ॥ क्षत्र क्षत्रादिसर्गात्पूर्व-' इदं ' क्षत्त्रादिभेदजातं ब्रीवैकमभिन्नमासीत् , नासीत् क्षत्रादिभेदः । 'तत् ' ब्राह्मण- जात्यभिमानि अग्न्यात्मकं ब्रह्म ' एकं' केवलं परिपालयितृक्षत्रादिभेदशून्यं सत्-'न व्यभवत् 'न विभूतवत् । कर्मणे नालमासीदित्यर्थः । 'तत् ' ब्रह्म ब्राह्मण. अस्मिन्ममेत्यं कर्तव्यं इत्यात्मनो ब्राह्मगजातिनिमित्तकर्मकर्तृत्व- विभूत्यै ' श्रेयोरूपं ' प्रशस्तरूपं ' अत्यसृजत ' अतिशयेन सृष्टवत् । किं तत् यत् सृष्टवत् ? क्षत्रियजातिम् । तदेव क्षत्त्रं व्यक्तिभेदेन प्रदर्शयति । ' यान्येतानि' प्रसिद्धानि 'देवत्रा ' देवेषु 'क्षत्राणीति' जायाख्यापेक्षया बहुवचनस्मरणात् व्यक्तिबहुत्वाद्दा भेदोपचारेण बहुवचनम् । कानि पुनस्तानीत्यपेक्षायां तत्रा- भिषिक्ता एव विशेषतो निर्दिश्यन्ते-इन्द्रो वरुणः सोम इत्यादिना । 'इन्द्रः' देवानां राजा । 'वरुणः' यादसाम् । 'मोमः' ब्राह्मणानाम् । रुद्रः ' पशूनाम् । ' पय॑न्यः ' विद्युदादीनाम् । यमः ' धर्मराजः पितॄणाम् । मृत्युः ' यमदूतो रोगादीनाम् । 'ईशानः' ईश्वरो भासां राजा । इत्येवमादीनि देवेषु क्षत्राणि । तदनु इंद्रादि- क्षत्रदेवताऽधिष्टितानि मनुष्यक्षत्राणि सोमसूर्यवंश्यानि पुरूरवःप्रभृतीनि सृष्टान्येव द्रष्टव्यानि । तदर्थ एव हि देव- क्षत्रसर्गः प्रवृत्तः । यस्मात् ब्रह्मणा ब्राह्मणेभ्योऽप्यतिशयेन क्षत्रं सृष्टं तस्मात्कारणात् क्षत्रात्परमुत्कृष्टं नास्ति । क्षत्रस्य नियंतृत्ववदुत्कर्षे हेत्वंतरमाह-तस्माद्राह्मण इति । यस्मात् क्षत्रं ब्राह्मणजातेरपि नियंत । तस्मात् ब्राह्मणः ' क्षत्रियस्य कारणभूतोऽपि 'अधस्तात्' व्यवस्थितः सन् 'राजसूये' यज्ञे उपरिस्थितं क्षत्रियमुपास्ते । ब्राह्मणस्तदात्मीयं ब्राह्मणाख्यं ' यशः ' ख्यातिरूपं 'क्षत्रे' एवं 'दधाति ' स्थापयति । राजसूयाभिषिक्तेन आसन्या स्थितेन राज्ञा-"स ब्रह्मन्नित्येव प्रथममामंत्रयते"-इत्यादिना आमंत्रितः ऋत्विक " राजस्त्वं ब्रह्माऽसि- इतीतरः प्रत्याह "-(श.प.५। ८ । ८ । १ । इति । यत् तदेतदभिधीयते-क्षत्र एव तद्यशो दधातीति । नन्येवं क्षत्रे स्वकीयं यशः समर्पयतो ब्राह्मणस्थापकृष्टत्वं स्यात् इत्यत आह -सैपेति । 'यत् ब्रह्म ' ब्राह्मणजाति:- 'सैषा। क्षत्रस्य योनिः ' उत्पत्तिकारणम् | अत उत्कृष्ट एव ब्राह्मणः ' तस्मात् यद्यपि राजा राजसूया- भिषेककाले 'परमतां ' राजसूयाभिषेकगुणं परमत्वं गच्छति' प्राप्नोति तथापि ' अंतत.' अंते कर्मसमाप्ती 'ब्रहीन' ब्राह्मणजातिमेव 'स्वां योनि' पुरोहितं उपनिश्रयत्याश्रयसि । पुर एनं दधातीति पुरोहित इति व्युत्पत्तेः । 'यउ यः ' पुनः बलाभिमानात् प्रमादादा 'एनं ' स्वयोनिभूतं ब्राह्मणं ' हिनस्ति ' तिर्यग्भावेन पश्यति । 'सः ' स्वामात्मीयामेव 'योनि ऋच्छति स्वं प्रसवं विच्छिनत्ति विनाशयति । स एतत्कर्म- कृत्वा 'पापीयान् । 'पापतरः भवति' पूर्वमपि क्षत्रियः क्रूरत्वात्पाप एव आत्मप्रसबहिंसया तु सुतरां पाप इति तरबर्यस्प ईयसुनः प्रयोगः सार्थकः । यथा लोके 'श्रेयांस ' प्रशस्ततरं 'हिसित्वा 'परिभूय पापतरो भवति तददित्यर्थः ॥ २३ ॥ कमंगभूतद्रव्योपार्जनार्थ घेश्यसृष्टिमाह-स नैवेति । 'सः' ब्राह्मणाभिमानी अग्निपुरुषः क्षत्रसर्गात् पूर्वमिव कर्मणे समर्यो नैव व्यभवत् ' वित्तोपार्जपितुरभावात् । तदर्य 'सः' ब्राह्मणाभिमानी अग्निर्विशमसृजत । का - , - , ३१४३

·(३०)
शतपथब्राह्मणम् । [१४ का०, १०,२ वा०]
सु नैव व्व्यभवत् । (स ) स शौद्रम्वुर्णमसृजत पूपुणमियम्वै पेयु)
हीद सुम्पुप्यति युदिदकिञ्च ॥ २५ ॥
सु नैयु व्व्यभवत् । (त्त ) तच्छ्योरूपमुत्यसृजत धर्मन्तदेतत्क्षत्व॒स्य
क्षत्वं यद्धर्मस्तुस्माद्धर्मात्पुरन्नास्त्युथोऽअवलीयान्बुलीयासमाशसते
धुर्मेण यथा रावं यो वै सधुर्मः सत्यम् तत्तस्मात्सत्यम्बुदन्तमाहुर्द्धर्म-
बदतीति धर्मम्बा व्युदन्त सत्युम्बदतीत्येतुद्धयेवैतदुभयम्भुवति ॥२६॥
स नैव व्यभवत् । स शौद्रं वर्णमसृजत पूपणम् । इयं वै पूपा । इयं हीदं सर्वं पुष्यति ।
यदिदं किञ्च ॥ २५ ॥
स नेव व्यभवत् । तत् श्रेयोरूपपत्यसृजत धर्मम् । तदेतत् क्षत्त्रस्य क्षत्रम् । यद्धर्मः । तस्मा
धर्मात्परं नास्ति । अथो अवलीयान् बलीयांसमाशंसते धर्मेण । यथा राज्ञैवम् । यो वै स धर्मः।
सत्पं वै तत् । तस्मात्सत्यं वदन्तमाहुर्धर्म बढ़तीति । धर्म वा वदंतं सत्यं वदतीति । एतद्धयेवैतदुभयं
भवति ॥ २६ ॥

·[वृ० १०, मा०] सायणभाष्यसमेतम् । (३१:) तुदेतद्ब्रह्म क्षत्वम्बुिट्छूद्रः । (स्तु ) तुदग्निनै देवेषु ब्रह्माऽभवता. मणो मनुष्येषु क्षत्रियेण क्षत्त्र्यिो ब्वैश्येन वैश्यः शूद्रेणं शूद्रस्तुस्मा दग्नावेव देवेषु लोकमिच्छन्ते ब्राह्मणे मनुष्येष्वेताभ्या हि रूपाभ्याम्ब- द्याऽभवत् ॥२७॥ तदेतत् ब्रह्म क्षत्रं विट् शूद्रः। तदग्निनैव देवेषु ब्रह्माऽभवत् ब्राह्मणः। मनुष्येपु क्षत्रियेण क्षत्रियः। वैश्येन वैश्यः । शूद्रेण शूद्रः । तस्मादग्नावेव देवेपु लोकमिच्छन्ते । ब्राह्मणे मनुष्येषु एताभ्यां हि रूपाभ्यां ब्रह्माऽभवत् ॥ २७ ॥ शास्त्रार्थत्वेन ज्ञायमानः तत्प्रसिद्धं 'सत्यमेव' । अत्र यथोक्ते विवेके लोकप्रसिद्धि प्रमागयति-तस्मात्सत्यमिति । यस्माद्धर्मसत्ययोरभेदः तस्मात् व्यवहारकाले 'सत्यं ' यथाशास्त्रं वदंतं ' पुरुषं 'धर्म' लोकानुष्ठेयत्वेन प्रसिद्ध लौकिकं न्यायं वदति इत्याहुः धर्मसत्यविवेकज्ञाः समीपस्थाः । तथा पूर्वोक्तवदनवैपरीयेन धर्म लौकिकं व्यव- हारं वदन्तं ' सत्यं वदति ' शास्त्रादनपेतं वदतीयाहुः । उक्तमभेदमुपसंहरति-एतद्धीति । 'हि' यस्मादेवं तस्मादेतदुभयं सत्यधर्माख्यं ज्ञायमानमनुष्ठीयमानं च एतद्धर्म एव भवति । तस्मात्स धर्मो ज्ञानानुष्ठानलक्षणः । शास्त्रज्ञानतश्च सर्वानेव विनियमयति । तस्मात् क्षत्रस्यापि क्षत्त्रमित्यर्थः ॥ २६ ॥ ननु-पुनरुक्तिर्व्यर्थेत्याशंकायां पूर्वत्र देवेषु दर्शितस्य वर्णविभागस्य मनुष्येषु योजनार्थ उक्तानुवादपूर्वक देव- सर्गमुपसहरति-तदेतद्ब्रह्मेति । ब्रह्म क्षत्रं विद शूद इति । तदेतचातुर्वर्ण्य सृष्टं सृष्टवर्णचतुष्टयनिविष्टमवांतर- विभागमभिधातुमारमते-तदग्निनैवेति । तदग्निरूपापन्नं सट्ट 'अग्निनैव' नान्यदेवतांतरस्वरूपेण क्षत्रादिविकारप्राप्तिमन्तरेण केवलमग्निरूपेणैव — देवेषु ब्रह्म' ब्राह्मणजातिरभवत् । तदेवाग्निरुपापन्नं स्रष्ट्र ब्रह्म तेनैव रूपेण 'मनुष्येषु ब्राह्मण: ' ब्राह्मणजातिरभवत् इत्यनुषज्यते । इतरेषु वर्णेपु तु अग्निब्राह्मणलक्षणं विका- रांतरं प्राध्य स्रष्ट्र ब्रह्माभवदिति दर्शयति-क्षत्रियेण क्षत्रिय इत्यादिना । 'क्षत्रियेण ' इंद्रादिदेवक्षत्रियेण नियंत्रितोऽनुगृहीतश्च 'क्षत्रियः ' मनुष्यः क्षत्रियः सोमसूर्यवंश्यः पुरूरवइक्ष्वाकुप्रभृतिको देवमानुषप्राहाण रूपेण विकृतात् स्रष्टुब्रह्मणः सकाशादभवत् । तथा ' घेश्येन' वस्वादिदेववेश्येनाधिष्ठितो 'वेश्यः । मनुष्य- घेश्यः अभवत् । एवं 'शूद्रेण' देवशूद्रेण पूष्णा अधिष्ठितः 'शूद्रः मनुष्यशूद्रोऽभवदित्यर्थः । यस्मात् क्षत्रादिषु विकारापनं सष्ट्र ब्रह्म अग्नौ ब्राह्मणे एव चाविकृतं ' तस्मादेवेषु ' देवानां मध्ये ' अग्नावेव ' अग्निसंबद्धं कर्म कृत्यैव ' लोकं 'कर्मफलं-' इच्छन्ते' प्रार्थयते । कर्मफलदानार्थमेव हि तद्ब्रह्म कर्माधिकरणवेनाग्नि- रूपेण व्यवस्थित तस्मात्तस्मिन्नग्नौ कर्म कृत्वा तत्फलं प्रार्ययंते इत्युपपन्नम् । मनुष्याणां मध्ये कमपि मनुष्य- मवलंब्य कर्मफलभोगापेक्षायां आन्यादिनिमित्तक्रियापेक्षामंतरेणापि 'ब्राह्मणे' ब्राह्मणजातौ ब्राह्मण्यप्रयुक्त- जप्यादिकर्ममात्रेण लोकमिच्छंते इति संबध्यते । कयममित्राह्मणयोरेव कर्मफलमिच्छति इत्यत्र हेतुमाह- एताभ्यां हीति । 'हि' यस्मात् यत् स्रष्ट्र ब्रह्म तत् 'एताभ्यां ' अग्निब्राह्मणलक्षणाभ्यां 'रूपाभ्यो ' साक्षात् रूपवदभवत् ॥ २७ ॥ .

·(३२) २ वा. [१४ का०, १०, शतपथब्राह्मणम् । (दु) अथ यो ह वाऽअस्माल्लोकात्स्वं लोकमुदृष्ट्वा प्रेति । सुऽएनमु. विदितो न भुनक्ति युथा व्वेदो वाऽननूक्तोऽन्यद्वा कर्माकृतं युदु ह वाऽ अप्युनेवम्विन्महत्पुण्यकुर्म करोति तुद्धास्यान्ततः क्षीयतऽएवात्मान- मेव लोकमुपासीत स युऽआत्मानमेव लोकमुपास्ते न हास्य कुर्मक्षीयते- ऽस्मादयेवात्मनो युद्यत्कामयते तुत्तत्सृजते ॥ २८ ॥ (तेऽयो ) अथोऽअयम्बाऽआत्मा । सुर्खेपाम्भूतानां लोकः स युज्जु- होति याजते तेन देवानां लोकोऽथ युदनुब्रूते तेनुऽऋपीणामुथ युत्प्रजा- अथ यो ह वा अस्माल्लोकात्स्वलोकमदृष्ट्या प्रति । स एनमविदितो न भुनक्ति । यया वेदो वा अननूक्तः । अन्यद्वा कर्माकृतम् । यद् ह वा अपि । अनेववित् महत् पुण्यं कर्म करोति तहास्यांततःक्षीयत एव । आत्मानमेव लोकमुपासीत । स य आत्मानमेव लोकमुपास्ते । न हास्य फर्म क्षीयते । अस्माध्येवात्मनो यद्यत्कामयते । तत्तत्सृजते ॥ २८ ॥ अयो अयं वा आत्मा सर्वेषां भूतानां लोकः । स यन्जुहोति । यद्यजते । तेन देवानां लोकः । अय यदनुबूते । तेन ऋपीणाम् । अय यत्सनामिच्छते । यत्तितृभ्यो निपृणाति । तेन पितृणाम् । केविन् अग्न्यादिसाव्यकर्मणा मोक्ष मच्छंते, तान्न्याह-अय यो ह वा इति । अयशब्दः पूर्वपक्ष- ध्याहत्यर्थः । 'यो ह घे'' यः' कश्चित् 'वं लोकं ' परमात्माख्यं अहं ब्रह्मास्मि" इति 'अदृष्ट्वा अम्माल्लोकान्सांसारिकान् पिण्डग्रहणलक्षगान् ‘प्रेति ' म्रियने । तमनं 'सः 'खो लोकः परमात्मा टितः ' अविधया व्यवहितः सन् शोकमोहमयादिदोषापनयनन 'न भुनक्ति ' न पालयनि । अत्र दृष्टांतमाह-- पया वेद इति । ' यथा' लोके 'वेदः अननूक्तः' अनधीतः कर्माद्यवोधकत्वेन न भुनक्ति 'अन्यद्वा' कृप्यादि कर्म · अनं ' स्वामन अनभित्र्यंजितं आमीयफलप्रदानेन न मुनक्ति । तदात्मा स्वो लोकः स्वनेत्र नियामस्वरूपेणानभिव्यनितोऽविद्यादिप्रहाणेन न भुनक्त्येव । तथापि अश्वमेधार्महतः कर्मणोऽनु- टानान्मोसो भविष्यतीत्यत आह -यदु ह वा अपीति । 'ट' पुनः 'ह' किल ' ' निश्चितं संसारमग्डले यः कचिन्महान्माऽपि ' अनेवंविन्' ययोकेन विधानेन स्वं लोकमविद्वान् यत् महद्दु अश्वमेधादि 'पुण्यं कर्म' माटालने मानण 'करोति' । अनेनैवानस्य मम भविष्यतीति तन्कर्म अस्याविदुषः 'ह' निश्चित 'अंतत: 'पलमोगस्यावसाने क्षीरत एव' कृतकत्वात स्वप्नविभूनिवत् । तस्मादामानमेव 'लो'- प्रयन्त्रकत्वना पार्मीत' अशेपानामहरिपरिहारेण निरंतरमनुसंदधीत । त-फलमाह-स य आत्मा: नमेवेति । ' स यः ' कथिन् टत्तर्गया ' आमानमेव ' लोग ' उपास्ते' ! अयोगासारय 'ह' निधित 'फन न श्रीन 'कर्मामावाद । किंवस आमोपानको यद्यष्टि कामयते'' तत्तत् ।' अस्मात् हि एव' सामनः महाशागजी न मापनातरमोशन इत्यर्थः ॥ २८ ॥ मामा वर्गाप्रमापभिमानी धर्मग निगम्यमानो देवादिकर्मकपनमा पशुवारनेत्र युक्तम् । कानि पुनमानि कामांग सकारगया परतंत्रो मानि। के वा ते देवादयः येषां कर्मभिः पशुवदुपकरोनीलि समय 'अवि- . . - - ·(बृ० १ १०, مه . २ बा. सायणभाष्यसमेतम् । (३३) मिच्छते युत्पितृभ्यो निपृणाति तेन पितॄणामुथ युन्मनुष्यान्वासुयते युदेभ्यो- ऽशनन्ददाति तेन मनुष्याणामुष युत्पशुभ्यस्तृणोदकुम्विन्दति तेन पशूनां युदस्य गृहेषु श्वापदा व्वुया,स्या पिपीलिकाभ्यऽउपजीवन्ति तेन तेषां लोको युथा ह वै स्वाय लोकायारिप्टिमिच्छेदेव, हैवम्बुिदे सर्वदा सर्वाणि भूतान्युरिष्टिमिच्छन्ति तद्वाऽएतद्विदितुम्मीमाथूसितम् ॥ २९ ॥ अथ यन्मनुष्यान् वासयते । यदेभ्योऽशनं ददाति । तेन मनुष्याणाम् । अथ यत्पशुभ्यस्तृणो दकं विंदति । तेन पशूनाम् । यदस्य गृहेषु श्वापदा वयांसि आ पिपीलिकाभ्य उपजीवन्ति । तेन तेषां लोकः । यथा ह वै स्वाय लोकायारिष्टिमिच्छेत् । एवं हैवंविद सर्वदा सर्वाणि भूतान्यरिटि- मिच्छन्ति । तद्वा एतद्विदितं मीमांसितम् ॥ २९ ॥ प्रपंचयति-अथो अयं वा आत्मेति । ' अथो' इति अयं वाक्योपन्यासार्थः । अयं'-यः प्रकृतो गृही कर्माधिकृतोऽविद्वान् शरीरेन्द्रियसंघातविशिष्टः पिण्ड आत्मेत्युच्यते । अयं घे 'सर्वेषां ' देवादीनां पिपीलिकाताना 'भूतानां ' प्राणिनां ' लोकः ' भोग्य आत्मेत्यर्थः । सर्वेषां वर्णाश्रमादिविहितः कर्मभिः उपकारित्वात् । कैः पुनः कर्मविशेषरुपकुर्वन् केषां भूतविशेषाणां लोक इत्याह--स यज्जुहोतीति । 'सः गृही ' यज्जुहोति '' यद्यजते' यागो देवतामुद्दिश्य द्रव्यपरित्यागः । स एवाज्यासेचनादिको होमः । तेन' होमयागलक्षणेन कर्मणा अवश्यकर्तव्यत्वेन प्रतिबद्धः सन् पशुवत्परतंत्रो देवानामिंद्रादीनां ' लोकः 'भोग्यः । 'अयापि--' यदनुब्रूते '-स्वाध्यायमधीतेऽहरहः-' तेन ऋषीणां ' लोकः । लोक इति प्रत्येक संबध्यते । 'अथ यत्प्रजामिच्छते'-प्रजार्थमुद्यमं करोति । इच्छा चोत्पत्युपलक्षणार्था । प्रजामुत्पादयतीत्यर्थः । 'यत्पितृभ्यो निपृणाति ' पिण्डोदकादि प्रयच्छति तेनोभयविधकर्मणा अवश्यकर्तव्यत्वेन 'पितॄणां' भोज्यत्वेन परतंत्रः । अथ यन्मनुष्यान् '-गृहे भूम्युदकादिदानेन 'वासयते' । यच्च ‘एम्य: ' वसयोऽर्थिम्यो वा ' अशनं ' भोजनं ' ददाति । तेनोभयविधकर्मणा ' मनुष्याणाम् ' । 'अय यत्पशुभ्यस्तृणोदकं विन्दति लंभयति तेन पशूनाम् ।' यदस्य ' कार्मिणः ' गृहेषु ।। आ पिपीलिकाम्यः' पिपीलिकाभिः सह श्वापदाः *मार्जारादयः 'वयांसि' पक्षिणश्च कणवलिमांडप्रक्षालनादिकं 'उपजीवन्ति । तेन तेषां लोकः' उपभोग्यः । एवमुपकारिणं देवादयोऽप्युपकुर्वतीत्याह-यया ह वा इति । यथा ह थै' लोके । लोकाय ' स्वस्मै देहाय 'अरिष्टिं ' अविनाशं 'इच्छेत् ' पोषणरक्षणादिभिः सर्वतः परिपालयेत् । ' एवं • ह' एवमेव ' एवंविदे ' सर्वभूतमोग्योऽहं अनेन प्रकारेण मया अवश्यमृणिवत् प्रतिकर्तव्यं इत्येवमात्मानं • परिकल्पितवते ' सर्वाणि भूतानि ' देवादीनि यथोक्तानि 'रिष्टिं' अविनाशमिच्छंति सर्वतः संरक्षन्ति कुटुंबिनः पशूनिव । ननु-तथापि नास्य होमादेवश्यकर्तव्यत्वमित्यत आह-तद्वा एतदिति । तव एतत् तदेतदेव ययोक्तानां कर्मणां ऋणवदवश्यकर्तव्यत्वम् “भूतयज्ञो मनुष्ययज्ञः पितृयज्ञो देवयज्ञो ब्रह्मयज्ञः (श. प. ११ । ७१२॥ १।) इति पंचमहायज्ञप्रकरणे — विदितं ' विज्ञातम् । ननु-श्रुतमपि अविचारित नानुष्ठेयमित्यत आह-मीमांसितमिति । " ऋणं ह घे जायते योऽस्ति स जायमान एव देवेम्य. मषिम्यः पितृभ्यो मनुष्येभ्यः" (श. प. ११ । ७।२।१।) इत्यादिना अर्थवादेन एतदवश्यकर्तव्यत्वं अवदान- प्रकरणे विचारितमित्यर्थः ॥ २९ ॥ स्वाय . - . , ·शतपथब्राह्मणम् । ११ का०, १ प्र०, २ वा.j (मा) आत्मवेदमुग्यऽआसीत् । (दे) एकऽएवु सोऽकामयत जाया मे ल्याइय प्रजायेयाय वित्तुम्मे स्याऽथ कुर्म कुर्वीयेत्येतावान्वै कामो नेच्छंश्चनातो भूयो विन्देत्तस्मादप्येतुबैकाकी कामयते जाया मे स्याइथ जायेयाथ वित्तुम्मे स्यादुथ कुर्म कुर्वीयेति स यावदुप्येतेषा- मकैकन्नु प्राप्नोत्यकृत्स्नऽएव तावन्मन्यते तुस्यो कृत्स्नुता ॥ ३० ॥ आत्मैवेदमय आसीदेक एव । सोऽकामयत । जाया मे स्यात् । अय प्रजायेय । अय विचं मे स्यात् । अय कर्म कुर्वीयेति । एतावान् कामः । नेच्छंश्चनातो भूयो विदेत् । तस्मादप्येताई एकाकी कामयते । जाया मे स्यात् । अय प्रजायेय । अय वित्तं मे स्यात् । अथ फर्म कुर्वीयेति । स यावदप्येतेपामेकैकं नामोति । अकृत्न एव तावन्मन्यते । तस्य उ कृत्स्नता ॥ ३० ॥ जापा' फर्मा- . . अय . ननु-पेन प्रयुक्तो मनुष्यो प्रहमस्त इवावशः स्वात्मलोकयहिर्मुखीभूतो दुःसारमके कर्मन्येव प्रवर्तत इति सफः प्रवर्तक इत्यपेक्षाा काम एव इति निर्णयार्यमाह-आत्मैवेदमग्र आसीदिति । अत्रात्मशब्दन स्वामा: विक्या अश्यिया युक्तः कार्यकारण घातलक्षगो ब्रह्मचार्यभिधीयते । तया चाने दारसंबन्धात्प्राक् इदं प्रसिदं जापादिमंदरूपं ग्राचार्यान्मा 'एक एवासीन्' । नाती पृथग्भूतन् । सः ' ब्रह्मचार्यात्मा स्वाभाविक्या भविया बासना वासितः 'अकामपत' कामितवान् । कयमित्यत आह-जाया मे स्यादिति । विकारोवता ' में ' मम कर्तुः 'स्यान् ' ता विना अहमनविस्त एव कमीग । अतः कर्माधिकारसंपच्प जावा में मयेन् । पुनसाधनम्तनागसंपन्यनंतरं 'प्रजायेय ' प्रजारूपेणाहमेवोपयेय । 'अय फर्मानुष्टाननादनमूलं गवादिलक्षगं 'वित्तं मे ' मम ' स्यात् ' । 'अय' पुरगवादिलक्षणमानुपवित्तसंपन्यनंतर निरनिनिसमाचान्य शिविम्मी कम्मर्माहं 'पुर'। एनागन् पे' प्रसिदजापापुस्तिकाम्मेव हि कामः' कानपिनन्यो विषयः । पथरि फलंपगाऽमति तयानी साधनेषगव मनुष्यलोकपितृलोकदेवलोक- लपिमा मानिसाधनेऽति फामानानानंन्यान् फरमागरणमिन्यत माह-नेच्छंश्च नेति । परनादि- भने उनी 'मा: ' गफलं त मायनलचगान् ‘भूयः' अविरुतरं न विदन्न रमैन । अतोऽवधारगं युकन् । सपा परमादुरः पर्याय: काम फर्ममार्गप्रसारिनुः इति नितिय आधुनिकामी फामाईक मानिमार्गी-तस्मादप्पेतहीति । परमादेवमन्दुिपः मनाथ " मधे नव रेम" मनाउन् " (.प. १४ । १।२२) स्पादिना ममादिरिया आनीत्-सरमादयः जी का गाना पिता मुनः मार दामियानः 'एकासी' सन् नगर में पाप नापायरियाम कुमार"-ति । उमा वाम् । सः' फान मनसंप सन 'पा' पालना नागना मगेरमी न मामी ant योगलभाग्मान 'मली जमानांना मान् पक्षा गंगी सस गुरपन - नारयinner-स्पो न्यो । ::FATEनः पी.॥ ............ 'फनपने :

·[वृ०१०, २ मा०] : सायणभाष्यसमेतम्। मुनऽएवास्यात्मा। वाग्जाया प्राणः प्रजा चक्षुम्नानुम्वित्तचक्षुपा हि तद्विन्दति श्रोत्रन्दैवथ्थोत्रेण हि तुच्छृणोत्यात्मैवास्य कुमात्मनाहि कुर्म करोति सुऽएप पाको यज्ञः पाङ्गः पशुः पातः पुरुपः पातमिद सुन्दै यदिदं किञ्च तुदिदा सर्वमाप्नोति युदिदं किञ्च युऽएवम्बेद ॥ ३१ ॥ इति चतुर्दशकाण्डे तृतीयप्रपाठके बृहदारण्यकोपनिपदि प्रथम प्रपाठके द्वितीयं ब्राह्मणम् ॥ १४॥ (३) ११२॥ (४) १-२॥ मन एवास्यात्मा । वाक् जाया । प्राणः प्रजा । चक्षुर्मानुपं वित्तम् । चक्षुपा हि तद्विंदति । श्रोत्रं दैवम् । श्रोत्रेण हि तत् शृणोति । आत्मैवास्य कर्म । आत्मना हि कर्म करोति । स एप पांक्तो यज्ञः। पक्तिः पशुः । पांक्तः पुरुषः । पक्तमिदं सर्वम् । यदिदं किंच । तदिदं सर्वमानोति । यदिदं किंच। य एवं वेद ॥ ३१॥ . . . कथमित्यत आह-मन इति । अस्याकृत्स्नत्वाभिमानिनः ‘मन एव' आत्मेवात्मा । मनोऽनुवृत्ति हि इतरत् सर्व कार्यकारणजातमिति मनसः प्रधानत्वात् । यथा कुटुंबपति यादीनामात्मा एवं जायादिचतुष्टयस्य तद- नुकारित्वात् । एवमिहापि ' मन एवात्मा' परिकल्प्यते कृत्स्नतायै । तथा 'वाक् जाया ' वाचो मनोऽनुवृत्तित्व- सामान्यात् । वागिति चोदनालक्षणशब्दव्यापारवती मनसा श्रोत्रद्वारेण गृह्यते अवधार्यते प्रयुज्यते च इति मनसो जायेव वाक् । प्राणः प्रजेति । वाड्मनसाभ्यां जायापतिस्थानीयाभ्यां प्रसूयते प्राणः कर्मार्थ इति 'प्राणः' चक्षुर्दर्शनक्रियावत्-' मानुषं ' मनुष्यसंबंधि 'वित्तम् । कुतः ? 'हि' यस्मात् 'चक्षुषा' तत्प्रकृतं गवादि- लक्षणं मानुषं वित्तं-'विदति' लभते । 'श्रोत्रं' श्रवणक्रियावत्-'देवं ' देवसंबंधि 'वित्तम् ' कुतः १'हि' यस्मात् 'तत् ' देवं वित्तं देवतादिविषयविज्ञानलक्षणं 'श्रोत्रेण शृणोति' । विज्ञानस्य श्रोत्राधीनत्वात श्रोत्र- मेव तदिति । एवं साधनं संपादितवतोऽस्य अकृत्स्नत्वाभिमानिनः 'आत्मैव' शरीरमेव आत्मादिवित्तांत- नित्यं 'कर्म' । 'हि' यस्मात् 'आत्मना' शरीरेण 'कर्म करोति । एवं कृत्तता संपना । तस्मात् स एष पातः' पंचमिनिवृत्तो दर्शनात्मकः 'यज्ञः' । कथं १ पुनरस्य पंचत्वसंपत्तिमात्रेणैव यज्ञत्वं इत्या- शंकायां बाह्ययज्ञस्यापि पाक्तत्वमाह-पाइक्तः पशुरिति । 'पशुः ' पशुसायो यज्ञः 'पाइक्तः । 'पाङ्क्तः पुरुषः । पुरुषसाच्यो यज्ञः पात एव । पशुर्गवादिपशुत्वेऽप्यधिकृतत्वेन विशेषः पुरुषस्येति पृथग्ग्रह- णम् । यथोक्तमनआदिपंचत्वयोगात् उभावपि पाक्तौ । किं बहुना पंचभूतात्मकं हेरण्यगर्भ जगदपि पाङ्क्तमेवे- त्याह-पाङ्क्तमिदं सर्वमिति । ' इदं सर्व' कर्मफलसाधनात्मकं यदिदं किंच' यत्किंचिदस्ति तत्सर्व पाइतमेव । एतत्संपादनफलमाह-तदिदं सर्वमिति । य:' एवमुक्तप्रकारेण पाक्तं यज्ञम् आत्मानं 'वेद' संपादयति-सः ' तदिदं ' सर्व जगत् आत्मत्वेन 'आप्नोति ' सर्वकर्मफलं प्रामोतीति यावत् ॥ ३१ ॥ इति श्रीदृषीकेशब्रह्मभगवत्पूज्यपादशिष्यस्य श्रीपाठकानिरुद्धपुत्रस्य परमहंसपरिग्राजकाचार्यस्य श्रीवासुदेवब्रहमवगवतः कृती माध्यंदिनीयशतपयत्राह्मणान्तर्गतमाध्यन्दिनशाखोपनिषद्- वृहदारण्यकटीकायां वासुदेवप्रकाशिकायाम् आये मधुकाण्डे प्रथमेऽध्याये द्वितीय- मात्मत्राझणं परिसमाप्तम् (॥ १४ । (४)।१।२॥) . - . , म ३१५५.

·(३६) शतपथब्राह्मणम् । [१४ का०,१ प्र०, ३ वा०] युत्सवान्नानि मेधुया तुपसाऽजनयत्पिता । एकमस्य साधारणन्डे देवानभाजयत् ॥ त्रीण्यात्मनेऽकुरुत पशुभ्यऽएकम्मायच्छत् । तुस्मिन्त्सु- वम्प्रतिष्ठितं युच्च प्याणिति युच्च न ॥ कुस्माचानि न क्षीयन्तेऽद्यमानानि सर्वदा । यो वै तामुक्षितिम्वेद सोऽन्नमत्ति प्रतीकेन । सु देवानपिगच्छति सऽर्जमुपजीवतीति श्लोकाः ॥ १ ॥ (०) युत्सष्ठान्नानि मेधुया तुपसाऽजनयत्पितेति । मेधुया हि तुपसा- सप्तानब्राह्मणं वा संवर्गविद्यावाह्मणम् । यत्सप्तान्नानि मेधया तपसाऽजनयत्पिता । एकमस्य साधारणम्, द्वे देवान भाजयत् ॥ त्रीण्यात्मनेकुरुत, पशुभ्य एकं प्रायच्छत् । तस्मिन् सर्व प्रतिष्ठितम्, यच्च प्राणिति, यञ्च न || कस्मात्तानि नक्षीयन्ते, अद्यमानानि सर्वदा । यो वै तामक्षिति वेद, सोऽन्नमत्ति प्रतीकेन । स देवानपिगच्छति, स ऊर्जमुपजीवति ॥ इति श्लोकाः ॥ १॥ यत् सप्तानानि मेधया तपसाऽजनयत्पितेति । मेधया हि तपसाऽजनयत्पिता। एकमस्य एवं कामप्रयुक्तेन गृहस्येन अन्येन वा पाङ्क्तज्ञानकर्मन्यां वा केवलज्ञानेन वा अद्यमानत्वेन सृष्टस्य अन्न भूतस्य जगत टपासनाय विमागेन सप्तधा निरूपयितुं च सतानत्रामगं प्रवर्तते । तत्र संक्षेपतः सविनियोगान- प्रकाशकान् सूचभूतान् मन्त्रान् उदाहरति यत्सप्तान्नानीति । पिता' क्षेत्रज्ञो ज्ञानकर्माधिकारी 'मेघया' प्रनया पातोपासनया ' तपसा' जायादिसापनपातिकर्मणा ‘सतानानि' 'यत् ' प्रसिद्ध अजनयत् ' । यदिति पदं अजनपदिति क्रियाविशेषणम् । अत्र ज्ञानकर्मणी एव हि मेधातपःशब्दवाच्ये । तयोः प्रकृतत्वात् । तन्मध्ये यत् क्षुच्छांतिकरं सर्वैरयते-तदेकमन्नं 'अस्य' सर्वस्यात्तृवर्गस्य साधारणम् । द्वे' अन्ने वक्ष्यमागे हुतप्रहृताध्ये हविःप्रक्षेपवलिहरणलक्षणे दर्शपूर्णमासाख्ये वा 'देवानमाजयत् ' देवा, सातवान् । त्रीणि' मनोवाक्प्राणलक्षणानि अन्नानि 'आत्मने ' स्वार्थमेवाकुरुत । 'एक' पयोवृत. रूपमन्नं पशुम्यः' चतुष्पाद्विपादात्मफेम्यः 'प्रायच्छत् ' दत्तवान् । पयसोऽनत्वे हेतुमाह-तस्मिन् सर्वमिति । यच्च प्रागिति' प्रागनचेष्टां करोति । ' यच्च न' प्राणनचेष्टां न करोति । तत्सर्व तस्मिन्पयसि प्रतिष्टितम् अग्निहोगादौ इयमानस्य पयसः सर्वजगत्कारणवान् । 'तानि' सर्वैः 'सर्वदा' 'अयमानानि' अनानि फरमान क्षीयन्ते' इति प्रश्नरूपो मन्त्रः । तत्र पुरुषेणानवरतमुत्सायमानत्वात् अन्नक्षयो न भवति इत्युत्तर- मनिनेस अन्नाशयहेतुत्वेन पुरुषस्याक्षितित्वगुणविज्ञाने फलमाह-यो वै तामिति । 'यः' ''निश्चितं ' ताम- शिति ' अन्नाशयकारणं 'वेद' । 'मः प्रतीक्न ' मुखेन मुख्यया वृत्या 'अन्नमत्ति' । 'सः' विज्ञाता देवानपिगच्छति' देवत्वं प्रानोति। सः' ऊर्जममृतं चोपजीवति । अमृतमोक्ता भवतीति । लोकाः' मन्त्रा उनार्या यायः ॥ १ ॥ एतेषां मन्त्रागा निरोहितार्यत्वेन प्रतीकमगर्वकं तदर्यव्यायानाय वाझगं प्रवर्तते-यत्साप्तानानि मेधया . . . . - . . । इति ·[वृ० १ १०, ३ मा०] सायणभाष्यसमेतम्। (३७) ऽजनयत्पितैकमस्य साधारणमितीदमेवास्य तुत्साधारणमुन्नं यदिदमद्यते स युऽएतदुपास्ते न सु पाप्मनो व्व्यावर्त्तते मिथुछ ह्येतत् ॥२॥ (हे) द्वे देवानभाजयदिति । हुतुञ्च प्हुतञ्च तस्माद्देवेभ्यो जुह्वति च पृ च जुह्वत्युथोऽआहुईर्शपूर्णमासाविति तस्मान्नेष्टियाजुकः स्यात् ॥ ३॥ साधारणमिति । इदमेवास्य तत्साधारणमन्नम् । यदिदमद्यते । स य एतदुपास्ते । न स पाप्मनो व्यावर्तते । मिनं हि एतत् ॥ २॥ दे देवानभाजयदिति । हुतं च प्रहुतं च । तस्माद्देवेभ्यो जुह्वति च प्र च जुहति । अथो आहुः । दर्शपूर्णमासाविति । तस्मान्नेष्टियाजुकः स्यात् ॥ ३ ॥ . तपसाऽजनयदिति । तत्र भागः ' मेधया तपसा च''पिता' पूर्वोक्तः । अजनयदिति ''हि' प्रसिद्धाव" द्योतकेन हिशब्देन व्याख्यातः। प्रसिद्ध हि उक्तार्ययोर्मेधातपसोर्जगत्कारणत्वम् । उक्तसप्तानविनियोजकं मन्त्रभाग प्रतीकपूर्व व्याचष्टे-एकमस्य साधारणमिति । मन्त्रे ' अस्य' भोक्तृसमुदायस्य 'तत् 'साधारण- मन्नं ' इदमेव ' । किं ? ' यदिदं' सर्व प्राणिभिरहन्यहनि 'अद्यते' भुज्यते । एतस्य सर्वसाधारण- स्यानस्य असाधारणीकुर्वतो दोषं दर्शयति-स य एतदिति । स यः' कश्चित् एतत्साधारणं सर्व- प्राणभृस्थितिकरं भुज्यमानमन्नं 'उपास्ते ' तत्परो भवतीत्यर्थः । उपासनं हि नाम तत्परत्वम् । दृष्टं हि लोके गुरुनुपास्ते, राजानमुपास्ते" इत्यादौ । तस्मात् शरीरस्थित्यर्थानोपयोगप्रधानो नादृष्टार्थकर्मप्रधान इत्यर्थः । 'सः' एवंभूतः 'पाप्मनः ' अधर्मान्न ब्यावर्तते न विमुच्यते । तया च स्मृतिः " नात्मार्थ पाचयेदन्नं न वृथा घातयेत्पशन् ॥ न चैकः स्वयमश्नीयाद्विधिवर्ज न निर्वपत् " इति । " इष्टान् भोगान् हि वो देवा दास्यन्ते यज्ञमाविताः । तैर्दत्तानप्रदायेभ्यो यो भुक्ते स्तेन एव सः" (भ. गी. ३ । १२) इति । अदत्त्वा तु य एतेभ्यः पूर्व भुक्तेऽविचक्षणः । स भुंजानो न जानाति श्वगृधैर्जग्धिमात्मनः " (म. स्मृ. ३१११५) इत्यादि । कुतः पुनः पाप्मनो न व्यावर्तत इत्याह-मिश्र हीति । 'हि' यस्मादेतदनं मिश्र सर्वप्राणिसाधारणम् ॥ २॥ हे देवानभाजयदिति मंत्रपदम् । 'ये द्वे' अन्ने सृथ्वा पिता देवानमाजयत् । के ते द्वे इत्याह- 'हुतं च 'हुतमित्यग्नौ हवनं प्रहुतं च हुत्वा बलिहरणम् । यस्मात् द्वे एते अन्ने हुतप्रहुते 'पिता देवानभाजयत्' । तस्मादेतीपि काले गृहिण: 'देवेभ्यो जुहति '-देवेभ्य इदमन्नमस्माभिर्दीयमानमिति मन्वाना: जुहति । प्रजुहति च हुत्वा बलिहरणं च कुर्वत इत्यर्थः । एतस्य पूर्वपक्षत्वं सूचयितुं पक्षांतर-' माह-अयो इति । 'अयो' अपि अन्ये 'आहुः'-ये द्वे अन्ने पित्रा देवेभ्यः प्रत्ते न ते 'हुतप्रहुते' । कि तर्हि दर्शपूर्णमासौ श्रोतयोरेव दर्शपूर्णमासयोर्देवानत्वं प्रसिद्धतरम् । यस्मात् द्वे देवानभाजयदिति देवार्थ- मेते दर्शपूर्णमासाख्ये अन्ने पित्रा प्रत्ते तस्मात्तयोर्देवार्थत्वाविधाताय इष्टियाजुकः इष्टियजनशीलो न स्यात् न भवेत् । इष्टिशब्देन किल काम्या इष्टयः । ताच्छील्ये प्रत्ययस्यात्र प्रयोगात् । काम्येष्टियजनप्रधानो न स्यादित्यर्थः ॥ ३ ॥ ११५७ . , . - ·(३८) शतपथब्राह्मणम् । [१४ का०, १३०, ३ मा.! (त्प) पशुभ्यऽएकम्प्रायच्छदिति । तत्पुयः पुयो ह्येवाये मनुष्याश्च पशुवश्चोपजीवन्ति तुस्मात्कुमारचातुघृतुम्वैवाग्ने प्रतिलेहुयन्ति स्तुन- म्बाऽनुधापयन्ति ॥ ४॥ (न्त्यु) अथ व्यत्सुनातुमाहुः। (२) अतृणादऽइति तुस्मिन्सुर्वम्युति- ठितं युच्च प्राणिति युच्च नेति पुयसि हीद, सर्वम्प्रतिष्ठितं बुच्च । प्याणिति युच्च न ॥५॥ पशुभ्य एकं प्रायच्छदिति । तत्पयः । पयो ह्येवाग्रे मनुष्याश्च पशवश्चोपजीवति । तस्मात्कुमार जातं घृतं वैवाने प्रतिलेहयंति । स्तनं वाऽनुधापयति ॥ ४ ॥ अय वत्सं जातमाहुरतृणाद इति । तस्मिन् सर्वं प्रतिषितम्-यच्च माणिति यच्च नेति । पयसि हींद सर्व प्रतिष्ठितम् । यच्च माणिति । यच्च न ॥५॥ द्विपाचतुष्पाद्यः यदेकमन्नं यस्मात अनुधापयंति . इत्याहुः । तृणमतीति पचनविषयं मंत्रपदमादाय तदर्य कथयति-" पशुभ्यः इति । पशुभ्यः पिता 'प्रायच्छदिति ' मंत्रे उक्तं तदनं ' पयः' । कुत एतदवगम्यते इत्यत्राह-पयो हीति । ' हिं 'अ'प्रपमं 'मनुष्पाः पशवश्व पय एवोपजीवति' । यस्मात्तेनैवान्लेन वर्तन्ते । यथा आदौ पित्रा विनि- योगः एतः । तस्मात् ' इदानीतना अपि त्रैवर्णिकाः-जातमुत्पन्नमात्रं 'कुमारं ' वालं 'अपे' 'घृतं पैव' मृतमेव सुवर्णयुक्तया अनामिकया अंगुल्या 'प्रतिलेहयंति' प्राशपति ' स्तन वा ' स्तनं च स्वारपाययंति । पर्णिकानां तु यथासमवं स्तनमेवाने धापयंतीति बोदव्यम् ॥ ४ ॥ पाना पयोऽनं इत्या लोकप्रसिद्धि प्रमाणयति-अथ वत्सं जातमिति । द्विपात्पश्चधिकारविरच्छेदार्थोऽय. दामः । 'जातं वरसमातुः फियत्नमाणो वासः इत्येवं पृष्टाः संतः' अतृणादः गादान तृणाहोणाटः नायापि तृणमति पयसंवादापि वर्तत इत्यर्थः । यचामे जातकर्मादौ पृतमुपजीवन्ति गग इतर पप एव तत्सर्वमपि पय एव पृतस्यापि पयोविकारत्वान् । कामापुनः सप्तमं यत् पश्चनं चतुर्यपैन माम्यायो । अग्निहोत्रादि फर्म हि पयःसाधनाश्रयमिति पयसः साधन वाविशेषात् पञ्चनं चतुर्थत्येन व्याख्यात सम्मिन् 'सरं प्रतिष्टितम् ' । पम प्रागिति पगन प्रति मन्त्रमागः । तस्मिन्पश्चने 'पयसि '' अपामाविमूनाधिदेवनागं स्तं जगन् 'प्रतिष्टितम् ' ।' यग प्रागिति' प्राणनचेष्टापत् मनुष्य- पचारि ।'मन'गन प्रागिनि स्पारं शलादि । सग हिसन्देनर प्रसिदायोतकेन व्याख्यातन । गतिविरिणामामा व जगन् हालमिति " से वार एसऽ आहुती दुतऽ उकामतस्नेऽ अंतरिक्षमा ) इत्यादयः प्रतिवादाः प्रमेगामिहोनाल्योगाकारमामि दर्शयन्ति । " आप्पो R: गपगारिटी। आस्पिानामा टिटिन ततः प्रनाः (म. स्पृ. ३१७१) रामदायसिपस: गांव नागर निगमतिमगिदम् ॥ ५॥ " ·[० १७०, ३ मा०] सायणभाष्यसमेतम् । (३९) तादिदमाहुः । सम्वत्सरम्पयसा जुह्वदप पुनर्मृत्युञ्जयतीति न तुथा . विद्याद्यदुहरेव जुहोति तहः पुनर्मृत्युमुपजयत्येवुम्बिद्वान्त्सुर्व हि देवेभ्योऽन्नाद्यम्प्रयच्छति कुस्माचानि न क्षीयन्तेऽद्यमानानि सर्वदेति ॥६॥ पुरुपो वाऽअक्षितिः। सु हीदमुन्नम्पुनः पुनर्जनुयते यो वै तामक्षिति- म्मेदेति पुरुषो वाऽअक्षितिः सु हीदमुन्नन्धिया धिया जनुयते कुर्मभिर्यु- दैतन्न कुर्यात्क्षीयेत ह सोऽन्नमत्ति प्रतीकेनेति मुखम्प्रतीकम्मुखेनेत्ये- तत्स देवानपिगच्छति सऽऊर्जमुपजीवतीति प्रशसा ॥ ७ ॥ तद्यदिदमाहुः । संवत्सरं पयसा जुद्वदपपुनर्मुत्युं जयतीति । न तथा विद्यात् । यदहरेव जुहोति । तदहः पुनर्मत्युमपजयति । एवं विद्वान् सर्वं हि देवेभ्योऽनाद्यं प्रयच्छति । कस्मात्तानि न क्षीयंते अद्यमानानि सर्वदा इति ॥ ६॥ पुरुपो वा अक्षितिः । स हीदमन्नं पुनः पुनर्जनयते । यो वै तामक्षिति वेदेति । पुरुषो वा अक्षितिः । स हीदमनं धिया धिया जनयते कर्मभिः । यद्धैतन्न कुर्यात् ।क्षीयेत ह । सोऽन्न- मत्ति प्रतीकेनेति । मुखं प्रतीकम् । मुखेनेत्येतत् । स देवानपिगच्छति । ऊर्जमुपजीवति । इति प्रशंसा ॥७॥ पयसि हीदं सर्व प्रतिष्ठितमिति विधित्सितदर्शनस्तुतये मतांतरं निंदितुमुद्भावयति-तद्यदिदमिति । 'संवत्सर' वर्षपर्यत-' पयसा जुह्वत् ' अग्निहोत्रं कुर्वन् 'पुनः मृत्यु अपजयति ' पुनमरणाय न जायते इनि यदिदं ब्राह्मणवादा 'आहुः ।' तन्न तथा विद्यात् ' तन्न तथा द्रष्टव्यम् । संवत्सरेण किल षष्टयुत्तरत्रिशतानि (३६०) माहुतीनां सप्तशतानि विंशतिश्चे ( ७२०) ति यजुष्मतीरिष्टका अभिसंपद्यमानाः संवत्सरस्य वा. ऽहोरात्राणि संवत्सरमग्निं प्रजापतिमाप्नुवंति । एवं कृत्वा 'संवत्सरं जुह्वन् अपजयति पुनर्मृत्यु' इतः प्रेत्य देवेषु संभूतः पुनर्न मियत इत्यर्थः । तर्हि कथं विद्यादित्यत आह-यदहरेवेति । यदुक्तं-" पयसि हीदं सर्व प्रतिष्ठितं " पयआहुतिविपरिणामात्मकत्वात् सर्वस्य जगत इति । एवं विद्वान् ' सन् ' यदहरेव ' यस्मिन्नेव दिवसे 'जुहोति ' आहुतिप्रक्षेपं करोति । ' तदहः' तस्मिन्नेव दिवसे 'पुनर्मृत्यु 'पुनर्मरणं 'अपजयति'। सकृन्मृत्वा शरीरेण वियुज्यमानः पुनमरणाय परिच्छिन्नं शरीरं न गृह्णातीत्यर्थः । न संवत्सराभ्यासमपेक्षते । 'एवं विद्वान्' एकेनैवाहा जगदात्मत्वं प्रतिपयत इति भावः । तत्र हेतुमाह-सर्व हीति । 'हि' यस्मात् 'सर्व' समस्तं ' देवेभ्यः ' सर्वेभ्यः ' अन्नाचं' अन्नं च तत् आद्यं चान्नार्थ सायंप्रातराहुतिप्रक्षेपेण ' प्रयच्छति' ददाति । तस्मायुक्तं सर्वमाहुतिमयमात्मानं कृत्वा सर्वदेवानरूपेण सर्देवैरेकात्मभावं गत्वा सर्वदेवमयो भूत्वा पुनर्न नियत इति भावः । कस्मात्तानि न क्षीयन्तेऽद्यमानानि सर्वदा" इति मन्त्रेण यदा पित्रा भन्नानि सृष्ट्वा सप्त पृथक् पृथक् भोक्तभ्यः प्रत्तानि । तदाप्रभृत्येव तैर्मोक्तृभिः 'सर्वदा' नैरंतर्येण 'अद्यमानानि कस्मात्पुनर्न क्षीयन्ते १ इति प्रश्न कृते ब्राह्मणमुत्तरमाह |॥ ६ ॥ पुरुपो वा इति । 'पुरुषो धै' योऽनानां भोक्ता स एव 'अक्षितिः' अन्नाक्षयहेतुः । ननु-प्रत्युत क्षयहेतुर्भोक्ता कयमस्याक्षये हेतुत्वं इत्यत आह-स हीदमिति । ' हि ! यस्मात्स पुरुषो भोक्ताऽपि 'इदं ' भुज्यमानं सप्तविध , . - .

·(४०) शतपथब्राह्मणम्। [१४ का०, १ प्र०, ३ वा०] वीण्यात्मनेऽकुरुतेति । मुनो ब्वाचम्प्राणन्तान्यात्मनेऽकुरुतान्युत्रमना- ऽअभूवन्नादर्शमन्युत्रमनाऽअभूवुन्नाश्रीपमिति मुनसा ह्येव पुश्यति मुनसा शृणोति ॥८॥ कामः सङ्कल्पः । (ल्पो) विचिकित्सा श्रद्धाऽश्रद्धा धृतिरधृतिहींर्भी- रित्येतत्सुबम्मन एव तुस्मादपि पृष्ठत उपस्पृष्टो मनसा विजानाति॥९॥ त्रीण्यात्मनेऽकुरुतेति । मनो वाचं प्राणम् । तान्यात्मनेऽकुरुत । अन्यत्रमना अभूवम् । नादर्शम् । अन्यत्रमना अभूवम् । नाश्रीपमिति । मनसा ह्येव पश्यति । मनसा शृणोति ॥ ८ ॥ कामः संकल्पो विचिकित्सा श्रद्धा अश्रद्धा धृतिरकृतिहर्षी भीः इत्येतत्सर्वं मन एव । तस्मादपि पृष्ठत उपस्पृष्टो मनसा विजानाति ॥९॥ कार्यकारणलक्षणं क्रियाकलापात्मकमन्नं पुनः पुनः' भूयोभूयः 'जनयते ' उत्पादयति । यथा पूर्व पिता मेधया प्रइया जायादिसंबंधेन च पक्तेिन कर्मणा च अन्नानां स्रष्टा भोक्ता चासीत् तथा येभ्यो दत्तानि अन्नानि तेऽपि तेषामन्नानां मोक्तारोऽपि संतः पितर एव मेघया तपसा च तानि अन्नानि यतो जनयंति । तस्मापितुरिव पुरुषस्य जनकत्वसंभवात् भवत्येव पुरुषोऽक्षये हेतुः । " यो चै तामक्षिति वेदेति " मोक्तवाक्षितिरक्षयहेतुरुच्यते । 'हि' यस्मात्स पुरुषो भोक्ताऽपि ' इदमन्नं ' सप्तविधं धिया धिया ' तत्तत्काल माविन्या तया तथा प्रज्ञया ' कर्मभिश्च' वाङ्मनःकायचेष्टितः 'जनयते' । यतिदिति । 'ह' यदेतत्सतविधमन्नमुक्तं तत्प्रज्ञया कर्मभिश्च क्षणमात्रमपि ' न कुर्यात् ' न संपादयेत् । तर्हि सातत्येन मुज्यमानवान् 'क्षीयेत ह ' पिच्छियेत किल यस्माद्यथैवाऽयं पुरुषो नैरतयेणान्नानां मोक्ता यथाप्रशं यथाकर्म चानं करोपि ततः सातयेन कर्तृत्वापुरुषोऽक्षितिः । तस्मात् भुज्यमानान्यपि अनानि न क्षीयंत इति भावः " सोज्नमति प्रतीफेन " इति मंत्र — प्रतीकं ' मुखं मुख्यत्वं प्राधान्य इति प्राधान्येनैवानाना पितुः पुरुषम्याक्षितिन्वं यो वेद स 'मुखेन ' मुख्यत्वेन प्राधान्यमान्नमत्ति । नानं प्रति गुणभूतः स मोतेत मवति । न मोम्यतामापयते । स देवानरिगच्छति स ऊर्जमुपजीवति" इति मंत्रे देवात्मभावं प्रतिपद्यते ऊर्जमगूनं चोपनीयति" इति यदुक्तं सोपासनप्रशंसा प्रशस्तिमात्रं नापूर्वाऽर्योऽस्तीत्यर्थः ॥ ७ ॥ एवं पाठकममुटण्यार्यक्रमवशात् सावनभूतमन्नचतुष्टयं व्याख्याय इदानी पाङ्क्रय कर्मणः फलभूतमन्ना कार्यवान् विमागविषयत्वान पूर्वम एतेभ्यः पृथगुफाष्ट तयाख्यानाय उत्तरो अन्य आवाह्मणपरिसमाप्तेः "ग्रीमा मनेशन" इति मंत्रेण 'मनो वानं प्रागं' इत्येवं ' तानि 'प्रोग्यन्नानि पिता मृष्ट्वा आदा: यामने आ मार्यमारत एतवान् । रोषां मध्ये मनसः अस्तित्व प्रति संशये प्रमाणमाह-अन्यत्रमना इति । पुगेकानि गर्न नमि" नि नविन्पृष्टो पनि । अन्यत्र विषयांतरे गतं में मनो यस्य स मान्यामनाः अभूनमामम् । भगो नादर्श न दृष्टवानम्मि । " तयेदं मदीयं वचः श्रुतवानसीनि" भा-'मन्परमा अगम् । शो 'नानी' म ध्रुनानामति । ' यस्मामों लोगः आमसाक्षिक मनाती'मन 'गीत' | समय दर्शनारामागन् । रारमानिखं प्रत्यशादिप्रमागिर मनमोल II || शिगुनमः मिपाइ-याम' फारः 'ग्रीमतिकरऽभिधादि' रकत्सः मंत्रभागे पुरुषो घे यत् ' यदि - " पृष्टः - .

·वृ० १०, ३ मा०] सायणभाष्यसमेतम्। यः कुश्च शुब्दो व्यागेवु सा । (सै) एपा ह्युन्तमायत्तैपा हि न प्याणो. ऽपानो व्व्यानऽउदानः समानोऽनऽइत्येतत्सर्वम्प्राणुऽएवैतन्मयो वाऽ- अयुमात्मा वाड्मयो मनोमयः प्राणमयः॥ १० ॥ यः कश्च शब्दः । वागेव सा । एपा हि अंतमायत्ता । एपा हि न प्राणोऽपानो व्यान उदानः समानः । अन इति एतत्सर्वं प्राण एव । एतन्मयो वा अयमात्मा । वाङ्मयो. मनोमयः प्राण- मयः ॥ १० ॥ . पस्थितविषयविकल्पनं शुक्लनीलादिभेदेन । ' विचिकित्सा' संशयज्ञानम् । 'श्रद्धा' अदृष्टार्थेषु कर्मसु देवता. दिषु च आस्तिक्यबुद्धिः । अश्रद्धा' तद्विपरीता बुद्धिः । धृतिर्धारणं देहाद्यवसादे सति उत्तमनम् । अधृति- स्तद्विपर्ययः । हीर्लज्जा । 'धी: ' प्रज्ञा । भीर्भयम् इत्येतदेवमादिकं 'सर्व मन एव' । मनसोऽन्तःकरणस्य रूपाप्येतानि वृत्तिवृत्तिमतोरभेदात् । पुनरपि मनसोऽस्तित्वे कारणमाह-तस्मादपीति । यस्मात् चक्षुषो हि अगोचरे ' पृष्ठतोऽपि ' केनचिदुपस्पृष्टः कश्चित् हस्तस्यायं स्पर्शः जानुनोऽयं स्पर्श इति मनसा विजानाति' विवेकेन प्रतिपद्यते । तस्मादस्ति विवेकप्रतिपत्तिकारणं मन इति ॥९॥ इह कर्मणां फलभूतानि त्रीण्यन्नानि मनोवाक्प्राणाख्यानि अध्यात्ममधिभूतमधिदैवं च व्याचिख्यासितानि । तत्राध्यात्मिकानां वाङ्मनःप्राणानां मनो व्याख्यातम् । अथेदानी आध्यात्मिकाया वाचः स्वरूपमाह-यः कश्च शब्द इति । लोके ' यः कश्च शब्दः' प्राणिभिस्ताल्वादिव्यङ्ग्यः वर्णादिलक्षणः इतरो वादिनमेवादिनिर्मितः सर्वो वर्णावर्णात्मको ध्वनिः 'सा' प्रकृता 'वागेव' । इदं तावद्वाचः स्वरूपमुक्तम् । अथ तस्याः कार्यमुच्यते- सैपा हीति । 'हि' यस्मात् 'एषा' प्रकाशमात्रस्वरूपा वाक् 'अंत' अभिधयावसानं अभिधेयनिर्णय ' आयत्ता अनुगता । अत एव पुनः स्वयं न अभिधेयवत् प्रकाश्या किंतु प्रदीपादिवत प्रकाशात्मकत्वात् प्रकाशिकैव । यथा प्रदीपादिप्रकाशः प्रकाशांतरेण न प्रकाश्यते तद्वत् वाक् स्वयं प्रकाशिकैव । न प्रकाश्या इत्यनवस्यां श्रुतिः परिहरति-एपा हि नेति । प्रकाश्यात्मकत्वमेव वाचः कार्यमित्यर्थः । अयाध्यात्मिकप्राणविषयं वाक्यमवतारयितुं प्राणास्तित्वे प्रमाणं कथयन् प्राणस्वरूपमाह-प्राण इति । मुखनासिकाऽभ्यन्तरचारी हृदयवृत्तिः प्रणयनात्प्राणः । १ । मूत्रपुरीषादेरपनयनात् नाभिमर्यादोऽयोवृत्तिरपानः । २ । हृदयादारभ्य नाभिपर्यतं वर्त- मानो व्यायच्छत्कर्मा वीर्यवत्कर्महेतुश्च 'व्यानः । प्राणापानयोनियमनकर्मेत्यर्थः । ३ । उत्कर्षोर्ध्वगमनादि- हेतुः आपादतलमस्तकस्थानः ऊर्ध्ववृत्तिरदानः । ४ । भुक्तस्य पीतस्य च समं नयनात्समानः कोठस्थानः अन्नपक्ता । ५ । 'अनः ।। इति एतेषां वृत्तिविशेषाणां सामान्यभूता सामान्यदेहचेष्टाऽमिसंबंधिनी वृत्ति- रुच्यते । ' एतत्सर्व' प्राणादिवृत्तिजातं आध्यात्मिकः साधारणासाधारणवृत्तिमान् । प्राण एव'। वृत्तिवृत्ति- मतोरभेदात् । व्याख्यातानि आध्यात्मिकानि मनोवाक्प्राणाख्यानि अन्नानि । अतस्तेषां वागादीनां समुचितं स्वरूपं दर्शयति-एतन्मय इति । अयमात्मा' प्राजापत्यैर्वाड्मनःप्राणैरारब्धः कार्यकारणसंधातः पिण्डः एतन्मयः 'एतद्विकारः । विकारे मयट् । एतदेव विवृणोति-वाङ्मयो मनोमयः प्राणमय इति । एतन्मयः' इत्यस्य स्फुटीकरणम् ॥ १०॥ प्राणः - ·शतपथब्राह्मणम् । [१४ का०, १०, ३वा० (सु) यो लोकाऽएतु एव । व्यागेवायं लोको मुनोऽन्तरिक्षलोकः प्प्राणोऽसौ लोकः॥११॥ (सु) यो व्वेदाऽएतु एव । वागेवर्वेदो मुनो यजुर्वेदः प्राणुः सामवेदः ॥ १२॥ (दो) देवाः पितरो मनुष्याऽएतु एव । व्यागेव देवा मुनः पितुरः प्राणो मनुष्याः॥१३॥ पिता माता जैतु एव । मुनऽएव पिता वाड्माता प्राणः प्रजा॥१४॥ विज्ञातम्विजिज्ञास्यमुविज्ञातमेतु एव । यत्किञ्च विज्ञातम्बाच- स्तुद्रूपम्याग्थि विज्ञाता व्यागेनन्तुद्भूत्वाऽवति ॥ १५ ॥ यत्किञ्च विजिज्ञास्यम् । (म्म) मुनसस्तुद्रूपम्मुनो हि विजिजास्य- मुनऽएनन्तुद्भूत्वाऽवति ॥ १६॥ त्रयो लोका एत एव । वागेवायं लोकः । मनः अंतरिक्षलोकः । प्राणोऽसौ लोकः ॥ ११ ॥ त्रयो वेदा एत एव । वागेव ऋग्वेदः । मनो यजुर्वेदः । प्राणः सामवेदः ॥ १२ ॥ देवाः पितरो मनुष्या एत एव । वागेव देवाः । मनः पितरः । प्राणो मनुष्याः १३ ॥ पिता माता प्रजैत एव । मन एव पिता । वाक् माता । प्राणः प्रजा ॥ १४ ॥ विज्ञातं विजिज्ञास्यमविज्ञातमेत एव । यत्किञ्च विज्ञातम् । वाचस्तद्रूपम् । वाम् हि विज्ञाता । वागेनं तद्भूत्वाऽवति ॥ १५॥ यत् किञ्च विजिज्ञास्यम् । मनसस्तद्रूपम् ।मनो हि विजिज्ञास्यम् । मन एनं तद्भूत्वाऽवति।।१६॥ एवं वागादीनामा यानिकी विभूतिमुक्त्वा आधिभौतिकी विस्तृतिमाह-त्रयो लोका इति । 'यो लोकाः भूर्भुवःस्वरित्याख्याः: एत एव' वामनःप्राणा एव । एतदेव विशेषतो विवृणोति-चागेवायं लोक इति । 'वागेवापं ' भूर्लोकः । मनोन्तरिक्षलोकः ''प्राणः असौ' परोऽशः स्वर्लोकः ॥ ११ ॥ एषामेव वागादीनां 'त्रयो वेदाः' इति वेदत्रय्यात्मकत्वमुक्तम् ॥ १२ ॥ देवाः पितरो मनुष्याः' इति देवपितृमनुष्यात्मकन्वम् ॥ १३ ॥ पिता माता प्रजा' पति पितृमातप्रजात्मकत्वम् ॥ १४॥ विज्ञाताविजिज्ञास्याविज्ञातवस्त्वात्मकत्वं चाह-विज्ञातं विजिज्ञास्यमविज्ञातमिति । तत्र विशेषः । 'यत्किन विज्ञानं ' विस्पष्टं ज्ञानं ' वाचस्तव्यम् ' । तत्र स्वयमेव हेतुमाह-वाग्वीति । ह' यस्मात् ' वाक्-विज्ञाता' प्रकाशामस्वात् । या अन्यानपि विज्ञापयति सा कयमविज्ञाता मवेन् इति भावः । एवं वाविशेषविदः फलमाह-बागेनमिति ! ' एनं ' वाग्विनिविद 'वार' तद्विशतं 'भूत्वा अवति' प्रतिपालयति । विज्ञात- होगाम्या मोम्प प्रतिपच्ने त्यर्थः ॥ १५॥ पकिव विनिहास्यम् ' विसष्टं शामिष्टं तन् ' सर्व-' मनसो रूपम् ।' यस्मात् .. . . . .

·[वृ० १०, ३ बा०] सायणभाष्यसमेतम् । (४३) यत्किञ्चाविज्ञातम् । (म्पा) प्राणुस्य तुद्रूपुम्प्राणो युविज्ञातुः प्राणु- ऽएनन्तभृत्वाऽवति ॥ १७ ॥ तस्यै व्वाचुः पृथिवी शरीरम् । (ज्यो) ज्योतीरूपमयुमग्निस्तद्याव- त्येव व्वाक्तावती पृथिवी तावानयुमानिः ॥ १८॥ (२) अथैतुस्य मुनसो द्यौः शुरीरम् । ( ज्यो) ज्योतीरूपमसावा- दित्यस्तद्यावदेव मुनस्तावती द्यौस्तावानसावादित्यस्तो मिथुन, समै- तान्तुतः प्राणोऽजायत सऽइन्द्रः सुऽएपोऽसपत्नो द्वितीयो वै सपत्नो नास्य सपुत्नो भवति बुडएवम्वेद ॥ १९ ॥ यत्किञ्चाविज्ञातम् । प्राणस्य तद्रूपम् । प्राणो ह्यविज्ञातः । प्राण एनं तद्भूत्वाऽवति ॥ १७॥ तस्यै वाचः पृथिवी शरीरम् । ज्योतीरूपमयमग्निः। तद्यावत्येव वाक् । तावती पृथिवी । तावानयमग्निः॥१८॥ अयैतस्य मनसो द्यौः शरीरम् । ज्योतीरूपमसावादित्यः । तद्यावदेव मनः । तावती द्यौः। . . मनः' संदिह्यमानाकारत्वात् ' विजिज्ञास्यम् ' । पूर्ववत् मनोविभूतिविदः फलम्ग्रह- मन एनं तत् ' विजि- ज्ञास्यं भूत्वा अवति' । विजिज्ञास्यरूपेणैवानत्वमापद्यते ॥ १६ ॥ तथा ' यत्किञ्चाविज्ञातं ' विज्ञानागोचरं न च संदिह्यमानं-'प्राणस्य तद्रूपं हि' यस्मात् 'प्राणः "अविज्ञातः ' अविज्ञातरूपः । पूर्ववत् प्राणविभूतिविदः फलमाह-प्राण एनं तद्भूत्वाऽवतीति । अविज्ञात- रूपेणवास्य प्राणोऽनं भवतीत्यर्थः । यथा शिष्यैरविवेकिभिः संदिह्यमानोपकारा अपि गुरवः पुत्रादिभिश्चाति- बालैः अविज्ञातोपकाराः पित्रादयः तेषां भोग्यत्वमापद्यन्ते । तथा मनःप्राणयोरपि संदिह्यमानाविज्ञातयोरन- वोपपत्तिरिति भावः ॥ १७ ॥ एवं वाङ्मनःप्राणानां आधिभौतिक विस्तारमुक्त्वा आधिदैविक विस्तारमाह-सस्यै वाच इति । 'तस्यै' तस्याः प्रजापतेरत्नत्वेन प्रस्तुतायाः वाचः ''पृथिवी शरीरं' बाह्य आधारः । 'ज्योतीरूपं ' प्रकाशात्मकं करणं आधेयभूतं अयं पार्थिवोऽग्निः । आधाराधेयभूतमुभयं पृथिव्यग्नी प्रजापतेर्वागेव । अध्यात्ममधिभूतं च या वाक् परिच्छिना तस्या आधिदैविकवागंशत्वात् अंशांशिनोश्च तादात्म्यात् तया सह तुल्यपरिमाणत्वं दर्शयति- तद्यावतीति । तत्तत्र अध्यारमाधिभूतभेदभिन्ना सती 'वाक् ' 'यावत्येव' यावत्परिमाणैव भवति । सत्र सर्वनाधारत्वेन व्यवस्थिता कार्यभूता 'पृथिवी'-"तावत्येव' तावत्परिमाणैव भवति । अयं च पार्थिवोऽमिः आधेयः करणभूतः ज्योतीरूपेण पृथिवीमनुप्रविष्टः सावानेव भवति ॥ १८ ॥ अध्यात्ममधिभूतं च मनःप्राणयोः आधिदैविकमनःप्राणांशत्वात्तादात्म्याभिप्रायेण तुल्यपरिमाणत्वमाह- अथैतस्य मनस इति । अथाघिदेविकवाग्विभूतिव्याख्यानानंतरं एतस्य । प्राजापत्यानत्वेनोत्तस्य ·३ मा०] मनसः - (४४) शतपथब्राह्मणम् । [१४ का०, १०, (दाऽथे ) अथैतुस्य प्राणस्यापः शरीरम् । (ज्यो) ज्योतीरूपमसौ चन्द्रस्तद्यावाने प्राणस्तावत्यऽआपस्तावानसौ चन्द्रः ॥ २० ॥ (स्तु ) तुऽएते सुर्व एव समाः। सुर्वेऽनन्ताः स यो हैतानन्तवता उपास्तेऽन्तवन्त, सु लोकुञ्जयत्युथ यो हैताननन्तानुपास्तेऽनन्त, सु लोकुञ्जयति ॥२१॥ तावानसावादित्यः । तौ मिथुनं समैताम् । ततः प्राणः अजायत । स इन्द्रः । स एषोऽसपत्नः । द्वितीयो वै सपत्नः । नास्य सपत्नो भवति । य एवं वेद ॥ १९ ॥ अर्यतस्य प्राणस्यापः शरीरम् । ज्योतीरूपमसौ चन्द्रः । तद्यावानेव प्राणः। तावत्य आपः। तावानसौ चन्द्रः ॥ २० ॥ त एते सर्व एव समाः। सर्वे अनंताः। स यो हैतानंतवत उपास्ते । अंतवंतं स लोकं जयति । अय यो हैताननंतानुपास्ते । अनंतं स लोकं जयति ॥ २१ ॥ 'योः' धुलोकः 'शरीरं ' कार्यमाधारः । 'असावादित्यो ज्योतीरूपं ' करणमाधेयः । तत् तत्र यावत्परिमाणमेव अध्यात्ममधिभूतं वा तावती ' तावद्विस्तारा तावत्परिमाणा ज्योतीरूपस्य करणस्य मनसः आधारत्वेन व्यवस्थिता 'द्यौः' । ' असावादिन्यः ' ज्योतीरू करणमाधेयं ' तावान् तावत्परिमाण एव । तत्र मन एवास्यात्मा वाग् जाया प्राणः प्रजा "-दत्यध्यात्मम् । मन एवं पिता वाक् माता प्राणः प्रजा "-इत्यधिदेवतं च वाङ्मनसयोः प्रजात्वं प्राणस्योक्तम् । तथा अधि- दैवेऽपि प्राणस्य तत्प्रजात्वं वाय्यमित्यभिप्रेत्याह-तौ मिथुनमिति । तावग्न्यादित्यो आधिदैविको वाङ्मनसे मातापितरो-'मिथुनं' मैथुनं इतरेतरसंसर्ग- समतां' समगच्छेताम् । ननु-कथम् आदित्यस्य मनसः प्रागं प्रति पितृत्वं, वाचो वा अग्नेः मातृत्वं कथम् ! उच्यते । सावित्रं पाकै आग्नेयं च प्रकाशमृते कार्य सिद्धि दर्शनात् । तयोर्जनकत्वं सिद्धं इति बोध्यम् । ततस्तयोरेव सड्गमनात् 'प्राणः परिस्पंदनाय कर्मणे जातः । वायोः इंद्रत्वासपनत्वगुणविशिष्टस्योपासनमभिप्रेत्याह-स: इंद्र इति । 'सः' प्रागः द्रः' परमेश्वरः । तथा प्राणः 'असपत्न: '-अविद्यमानः सपत्नो यस्यासावस- पत्नः । कः पुनः सपनो नाम प्रतिपक्षत्वेनोगतः । 'द्वितीयो पे सपत्नः'-शत्रुरित्युच्यते । तेन द्विती पन्य सति वामनमे न सपत्नत्वं मजेते । असपत्नगुणकप्राणोरासने फलवाक्यं प्रमाणयति-नास्येति । 'य एवं' असपत्नं यथोन 'प्रागं वेद ' अस्योपासकस्य 'सपत्नः' प्रतिपक्षो 'न भवति ॥ १९॥ अयापिंदविकयो मनसयोविभूतिनिर्देशानंतरं- एतस्य शरीरं' आधारः । पूर्ववत् ' असो चंद्रः' ज्योतीरूपं ' करणमाधेयः । तत्तत्राध्यात्मादिमेदेषु 'प्राणो यावानेव' यावपरिमागः तावयः तावपातिमत्यस्तावपरिमाणाः 'आपः । तास्वसु अनुप्रविष्टः फरणभून: 'अमो पंः' आयेयः अन्याममविभूतं च 'तावान्' तावदपानिमानेव ॥ २० ॥ पदानी धामाप्पानिफारिभौतिकाधिदेविकानां वामनःप्रागानां ध्यानार्य समन्वादिगुणमाह-ताएत इति । . मनः " वायुरजायत . - स एपः . , . प्रकृतस्य प्राजापत्यान्नस्य प्राणस्य , आपः . - .

·[वृ०.१०,.३ मा०] सायणभाष्यसमेतम् । सुऽएष सम्बत्सरः प्रजापतिः पोडशकलः । ( स्तु) तुस्य रात्रय एव पुञ्चदश कला ध्रुवैवास्य पोडशी कला स रात्रिभिरेवा च पूर्यतेऽप च क्षीयते सोऽमावास्या, गनिमेतया पोडश्या कलुया सुर्वमिदम्प्राणभृद- 'नुप्रविश्य तुतः प्रातर्जायते तुस्मादेता, गतिम्प्राणभृतः प्राणन्न विच्छिन्द्यादपि कृकलासुस्यैतुस्याऽएव देवतायाऽअपचित्यै ॥ २२ ॥ स एप संवत्सरः मजापतिः पोडशकलः । तस्य रात्रय एव पंचदश कलाः । धुवैवास्य पोडशी कला । स रात्रिभिरेवा च पूर्यते, अप च क्षीयते । सोऽमावास्यां रात्रिमेतया पोडश्या कलया सर्वमिदं प्राणभृदनुपविश्य, ततः प्रातर्जायते । तस्मादेतां रात्रि प्राणभृतः प्राणं न विच्छिद्यात् । अपि कृकलासस्य । एतस्या एव देवताया अपचित्यै ॥ २२ ॥ - . सः , अनंतो " ‘ते एते ' वाङ्मनःप्राणाः ' सर्वे एव ' समास्तुल्याः सर्वे व्याप्तिमंतो यावत्प्राणिगोचरं साध्यात्माधिभूतं व्याप्यावस्थिताः अतः एवानन्ताः यावत्संसारभाविनः कार्यकरणात्मका इत्यर्थः । तेषु परिच्छिन्नत्वेन ध्याने दोष. माह-स इति । 'स यः' कश्चित् ' ह एतान् ' प्रजापतेः पितुरात्मभूतान् — अंतवतः' परिच्छिन्नान् अध्यात्म. रूपेण वा अधिभूतरूपेण वा 'उपास्ते' । स च तदुपासनानुरूपमेव फलं .' अंतवंतं लोकं जयति ' परि- च्छिन एव जायते । नैतेषामात्मभूतो भवतीत्यर्थः । ' अथ' पुनः- यो ह' 'एतान् ' वागादीन् ' अनंतान्' सर्वात्मकान् सर्वप्राण्यात्मभूतात् अपरिच्छिन्नानुपास्ते । अनंतमेव लोकं जयति भवतीत्यर्थः ॥ २१ ॥ ननु-फलवव्यानविषये अन्नत्रये व्याख्याते वक्तव्याभावात् किमुत्तरमन्येन इत्याशंकायामुच्यते पिता पाङ्क्तेन कर्मणा सप्तानानि सृष्ट्वा त्रीण्यन्नानि आत्मार्थमकरोत् " इत्युक्तम् । तान्येतानि पाङ्क्तकर्मफलभूतानि व्याख्यातानि । तेषु त्रिष्वप्यन्नेषु पातत्वावगतये आत्मा जाया प्रजा वित्तं कर्म चेति पंचकं सङ्ग्रहीतव्यम् । तत्र पृथिव्यग्नी माता । दिवादियौ पिता । योऽयमनयोरंतरा प्राणः स प्रजा । इति व्याख्यातम् । तत्र वित्त- कर्मणी संभावयितव्ये इत्येतदर्थ उत्तरो अन्य आरभ्यते-स5 एप संवत्सर इति । यः अयं त्र्यन्नात्मा पतिः प्रकृतः स एष संवत्सरः ' संवत्सरात्मना विशेषतो निर्दिश्यते । षोडशकलः । षोडश कला अव- यवा यस्य स षोडशकलः संवत्सरात्मा कालरूपः । ता एव षोडश कला आह-तस्य रात्रय एवेति । तस्य' कालात्मनः प्रजापतेः ' रात्रय एव ' अहोरात्राणि तिथय एव प्रतिपदाद्याः ' पंचदश कलाः '।' ध्रुवैव । नित्यैव व्यवस्थिता 'अस्य ' प्रजापतेः-'षोडशी' षोडशानां पूरणी कला । एतासां कलानां वित्तत्वं वक्तुं तत्साधर्म्यमाह-स रात्रिभिरेवेति । ' सः' चंद्रात्मा प्रजापतिः 'रात्रिभिरेव' प्रतिपदाद्यामिस्तिथिभिः उक्त- कलारूपाभिः उपचीयमानाभिः शुक्लपक्षे 'आपूर्यते' वर्द्धते । कृष्णपक्षे ताभिरेवापचीयमानाभिः कलाभिः 'अप- क्षीयते' । सोऽमावास्यां रात्रिमिति । ' सः' कालात्मा प्रजापतिः 'अमावास्यां ''रात्रि ' रात्रौ या ध्रुवा कला व्यवस्थितोक्ता । एतया षोडश्या कलया सर्वमिदं प्राणभृत् ' प्राणिजातं स्यावरजंगमात्मकं अनु- प्रविश्य' यदपः पियति यचौषधीरश्नाति-तत्सर्वमोषध्यात्मना व्याप्य अमावास्यां रात्रिमवस्याय ततः प्रजा- . . . - ·- शतपथब्राह्मणम् । [१४ का०, १ प्र०,३मा०] यो वै सुसम्वत्सरः प्रजापतिः पोडशकलः। (लोऽयु) अयुमेव सु योऽयु- मेवम्वित्पुरुपस्तुस्य वित्तुमेव पुञ्चदश कलाऽआत्मैवास्य पोडशी कला सु विन्सेनेवा च पूर्यतेऽप च क्षीयते तुदेतन्नुभ्यं युदयमात्मा प्रधिचित्त- न्तुस्माद्यपि सर्वज्यानिञ्जीयतऽआत्मना चेन्जीवति प्रधिना ऽऽगा- दित्याहुः ॥ २३ ॥ यो वै स संवत्सरः प्रजापतिः पोडशकलः । अयमेव सः। यः अयमेवं वित्पुरुषः। तस्य वित्तमेव पंच- दश कलाः । आत्मैवास्य पोडशी कला । स वित्तेनैवा च पूर्यते । अप च क्षीयते । तदेतन्नभ्यम् । यदयमात्मा । प्रधिचित्तम् । तस्माद्यद्यपि सर्वज्यानि जीयते । आत्मना चेन्जीवति प्रधिनाऽऽगात इत्याहुः ॥ २३ ॥ अपरेयुः ‘प्रातर्जायते ' द्वितीयया कलया संयुक्तो भवति । एवमसौ प्रजापतिः पाङ्क्तात्मकः संवृत्तः । एवं प्रजापतेः पातं कर्मफलत्वमुक्त्वा प्रासङ्गिकर्यमाह-तस्मादेतां रात्रिमिति । यस्मादेव चन्द्र एतां रात्रि सर्व प्राणिजात अनुप्रविष्टो धुवया कलया वर्तते । तस्माद्धेतोरेताममावास्या रात्रि 'प्राणभृतः 'प्राणिनः 'प्राण' 'न विच्छिन्द्यात्' प्राणिनं न प्रमापयेत् इति । किं बहुना कृकलासस्यापि सरटस्यापि प्राणं न विच्छिद्यात् । स हि पापामा दृष्टोऽप्यमंगलः इति कृत्वा स्वभावेनैव प्राणिभिहिस्यते । निषेधप्रयोजनमाह-एतस्या एव देवतायाः सोमदेवतायाः- अपचित्य पूजार्यमित्यर्थः' ॥ २२ ॥ - तस्य १ फलावत् उप- . अस्य . यत्पूर्वमाधिदैविकत्र्यन्नामकप्रजापत्युपासनमुक्तं, तदहमस्मि प्रजापतिरित्यहंप्रहेण कर्तव्यमित्याह-यो वा पनि । 'यो थे' परोक्ष: अभिहितः 'संवत्सरः प्रजापतिः पोडशकला' सः' नैवात्यंत परोक्षो मन्तव्यः । यस्मात् 'अयमेव सः' प्रत्यक्ष उपलभ्यते । कोऽसौ ' यः अयं ' पुरुषः-' एवंवित् ' यो पयो न्यनाम प्रजापतिमामभूतं वेत्ति सोऽयं प्रत्यक्षः प्रजापतिः । केन सामान्येन प्रजापतिरित्यत आह-तस्येति । एवंविदः पुरुषस्य गवादि 'वित्तमेव पंचदश फला: नयारनयमिवान् । विदुषः 'आत्मव' पिण्ड एव ' षोडशी कला ' भुवास्थानीया । सः ' विद्वान् चंद्रवन् — वित्तेनेव' आपूर्यते — अपक्षीयते च । आम्मैव भुवा कला युक्तम् । तत्प रगचकाटीनेन सष्टपति-तदेतनम्पमिति । नानिवापिण्डिका नाम्य हितं नाभिमर्हतीति वा सदेतहोंने प्रसिदं चरिटिकास्थानीयम् । किं सत् ।' यदयमामा' योऽयं पिण्डः शरीरम् । 'प्रथिः' परिवारम्याना बाट वित्तं' परस्येवारनम्यादि । एवं सति फलितमाह-तस्मायद्यपीति । यस्मा उरी रपालिकामाना ' सम्मापी' 'सर्वग्यानि ' मर्वयापहरणं जीपते हीयते ग्लानि प्रामोति । गगाडी 'मनु' परि ' आमना ' शरीरेण नानियानीयेन 'जीपति ' तदा 'अधिना' या न परिवारेण मागार 'भागो: पपा पसरमिरिमुक्तं एयमारलौकिका: । जीवित राहि अरनेमियानपिन न पुनपरनोवा कि वारसापः ॥ २१ ॥ नम्यम् . - - . 11 ·[वृ० १०, ३'मा०] सायणभाष्यसमेतम् । (४७) (र) अथ यो वावु लोकाः । (०) मनुष्यलोकः पितृलोको देवलोक- ऽइति सोऽयुम्मनुष्यलोकुः पुत्रेणैव जुयो नान्येन कुर्मणा कुर्मणा पितृ- लोको विद्युया देवलोको देवलोको वै लोकाना श्रेष्ठस्तुस्माद्विद्याम्प्र: शसन्ति ॥ २४ ॥ (न्त्य ) अथातः सम्पत्तिः। () बडा प्रेष्यन्मन्यतेऽथ पुत्रमाह त्बुम्ब्रह्म त्वं यज्ञस्त्वं लोकऽडुति सु पुत्रः प्रत्याहाहुम्ब्रह्माहुं यज्ञोऽहुं लोकऽइति ॥२५॥ अथ त्रयो वाव लोका:-मनुष्यलोकः पितृलोको देवलोक इति । सोऽयं मनुष्यलोकः पुत्रेणैव जय्यः । नान्येन कर्मणा । कर्मणा पितृलोकः । विद्यया देवलोकः । देवलोको वै लोकानां श्रेष्ठः । तस्माद्वियां प्रशंसति ॥ २४ ॥ अथातः संपत्तिः । यदा प्रैष्यन्मन्यते । अथ पुत्रमाह । त्वं ब्रह्म वं यज्ञस्त्वं लोक इति । स पुत्रः प्रत्याह । अहं ब्रह्माऽहं यज्ञोऽहं लोक इति ॥ २५ ॥ जय्यः ननु-अन्नत्रयात्मनि प्रजापतौ अहंग्रहोपासनफलस्योक्तत्वात् वक्तव्याभावात् उत्तरग्रंथवेयर्थ्यमित्याशंकाया: मुच्यते-एवं पातेन देववित्तविद्यासंयुक्तेन कर्मणा अन्नात्मकः प्रजापतिभावो व्याख्यातः । अनंतरं च जायादि वित्तं परिवारस्थानीयमित्युक्तम् । तत्र पुत्रकर्मापरविद्यानां लोकप्राप्तिसाधनमात्रं सामान्येनावगतम् । न पुनः पुत्रादीनां लोकप्राप्तिकलं प्रति विशेषसंबंधनियमः अवगतः । स वक्तव्य इति तत्प्रदर्शनार्थ अथ त्रयो वाव इति कण्डिका प्रणीयते । अथशब्दो वाक्योपन्यासार्थः । वावेत्यवधारणार्थः । शास्त्रोक्तसाधनाही लोकास्त्रय एव । न न्यूना नाधिका वा । के ते इत्यत आह-मनुष्यलोकः पितृलोको देवलोक इति । केन कः साध्य इत्यपेक्षायामाह-सोऽयमिति । तेषां मध्ये 'सोऽयं मनुष्यलोकः ''पुत्रेणैव ' साधनेन । जेतव्यः साध्यः । नान्येन कर्मणा' विद्यया बेति वाक्यशेषः । 'कर्मणा' अग्निहोत्रादिलक्षणेन केवलेन 'पितृलोकः ' जेतव्यः । न पुत्रेण नापि विद्यया । 'विद्यया ' अपरविद्यया ' देवलोकः' जेतव्यः । न पुत्रेण नापि विद्यया न कर्मणेत्यनुषज्यते । 'देवलोको घे' प्रसिद्धः-' लोकानां ' त्रयाणां मध्ये 'श्रेष्ठः' प्रशस्यतमः। तस्मात् ' देवलोकसाधनत्वात् 'विद्या प्रशंसन्ति ' स्तुवन्ति ॥ २४ ॥ एवं साध्यलोकत्रयफलभेदेन विनियुक्तानि पुत्रकर्मविद्याऽऽख्यानि त्रीणि साधनानि । जाया तु पुत्रकर्मार्थत्वात् न पृथक् साधनम् इति पृथक् नाभिहिता । वित्तं च कर्मसाधनत्वात् न पृथक् साधनम् । विद्याकर्मणोर्लोक- जयहेतुत्वं स्वात्मप्रतिलाभेनैव भवतीति प्रसिद्धम् । पुत्रत्वस्य क्रियात्मकत्वात् केन प्रकारेण लोकजयहेतुत्वमिति न ज्ञायते । अतस्तद्वक्तल्यमियथान्तरमारभ्यते-अयात इति । ' अथ' पुत्रकर्मविद्याऽऽख्यानां साधनानां साध्य- विशेषसंबंधकयनानंतरं यतः पुत्रस्य एतल्लोकसाधनवं कथमिति न ज्ञायते । अतस्तत्कययितुं 'संप्रत्तिः संप्रदान- सारम्यते । पुर्हि पिता वृक्ष्यमाणप्रकारेण स्वान्मव्यापारसंप्रदानं करोति । तेन संपत्तिसंज्ञकमिदकर्म । सम् प्र- ३१६७

·(४८)
शतपथब्राह्मणम् । [११ फो०-१प्र.मा.]
यद्वे किनानुक्तम् । (स्तु) तुस्य सर्वस्य ब्रह्मत्येकता ये वै के च यज्ञा-
स्तुपा सुर्खेपां यज्ञऽइत्येकता ये 4 के च लोकास्तुपा, सुर्खेपां लोका
हुत्यकृतवावद्वाऽइद, सुर्वमेतुन्मा सुर्च, सुन्नयुमितोऽभुनजदिति
तुस्मात्पुत्रमनुशिष्टं लोक्यमाहुस्तस्मादेनमुनुशासति सु युदैवाम्बदस्मा-
लोकात्मत्युथेभिरेव प्राणैः सह पुत्रमाविशति स युद्यनेन किञ्चिदक्ष्ण-
याऽकृतम्भवति तस्मादेन सुर्वस्मात्पुत्रो मुञ्चति तस्मात्पुत्रो नाम सु
पुणेवास्मिल्लोके प्रतितिष्ठत्युथेनमेते दे॒वाः प्राणाऽअमृताऽआवि.
शन्ति ॥२६॥
पं? फिश्चानुक्तम् । तस्य सर्वस्प बामेत्येकता । ये 2 के च यज्ञाः । तेषां सर्वेषां यत इत्पेषता ।
पवे के च लोकाः । तेषां सर्वेषां लोक इत्पेकता। पतायदा इदं सर्वम् । एतन्मा सर्व सनप-
मित्रोऽमुनादिनि । नस्मात्सुत्रमनुगिष्ट लोक्यमाः । तस्मादेनमनुशासति । स यदा एवंविद:
स्माट्रोति । अभिरेव पाणः सह पुत्रमाविशति । स यदि अनेन फिधिदक्ष्णपा अनं
भाति । नम्मादेनं सर्वस्मात्पुत्रो मुश्चति । तस्मात्पुत्रो नाम । पुणवास्मिन् लोके प्रतितिष्ठति ।
संगनमैन देवाः प्राणा अमृता आविशन्ति ॥ २६ ॥

·वृ० १०, ३ मा०] सायणभाप्यसमेतम् । (४९) पृथिव्यै चैनमग्नेश्च दैवी व्यायाविशति । सा वै दैवी व्याग्युया युद्यदेव बुदति तुत्तद्भवति ॥२७॥ दिवुश्चैनमादित्याच्च दैवम्मुनऽआविशति । तद्वै दैवम्मुनो घेनानन्येव भवत्युथो न शोचति ॥ २८॥ पृथिव्यै चैनमग्नेश्च दैवी वागाविशति । सा वै दैवी वाक् । यया यद्यदेव वदति । तत्तद्भवति॥२७॥ दिवश्चैनमादित्याच देव मन आविशति । तदै दैव मनः। येनानन्येव भवति । अयो न शोचति ॥ २८ ॥ , . - लुड्लङ्लिटः " (पा. सू. ३।४।६) इति छंदसि कालनियमाभावात लुडर्थे लङ् । इदानीं पुत्रानुशासनस्य फल- वत्वमाह-तस्मात्पुत्रमिति । यस्मादेवं संपन्नः पुत्रः पितरमस्माल्लोकात्कर्तव्यताबंधनतो विमोचयिष्यति । तस्मा- रघुत्रमनुशिष्टं लोक्यं ' पिर्लोकहितमाहुाह्मणाः । तस्मात् ' उक्तहेतोरेव.इदानीतना अपि पितरः 'एनं ' पुत्रं अनुशासति ' शिक्षयंति लोक्योऽयमस्माकं स्यात् इति मन्वानाः । कृतसंपत्तिकः पिता किं करोतीत्यपेक्षाया- माह-स यदेति । सः ' पुत्रसमर्पितकर्तव्यताकः पिता अहमस्मि अनंताः आध्यात्मादिभेदविस्तराः वाड्मनः- प्राणा इत्येवंवित् एवंभावनः ' यदा ' यस्मिन् काले 'अस्माल्लोकात्प्रेति' नियते ' अथ ' तदा 'एभिरेव प्राणैः ' प्रकृतेर्वाड्मनःप्राणैरेव 'सह' साई 'पुत्रं ' 'आविशति ' व्याप्नोति । मृतोऽपि पिता अनुशिष्टपुत्रा- स्मना अस्मिन्नेव लोके वर्तते । नारमादत्यंत व्यावृत्तः । फलरूपेण च परत्र वर्तत इति भावः । इदानी पुत्रनिर्व- चनमाह-स यद्यनेनेति । 'सः' पुत्रः ' यदि' कदाचित्-' अनेन' पित्रा 'अक्ष्णया ' कोगच्छिद्रतः अंतरा कर्तव्यं किंचिदकृतं कस्मिंश्चित् कमैकदेशे कर्तव्यं सत् विस्मृतं ' अकृतं भवति' तस्मादकृतात् कर्तव्यता- रूंपात् “सर्वस्मात् ' सर्वलोकप्राप्तिबंधरूपात् 'एनं पितरं - ' मुञ्चति' मोचयति । तत्सर्व स्वयमनुतिष्ठन् पितुश्छिद्रं पूरयित्वा पितरं त्रायते । तस्मात्पुत्रो नाम ' । इदं तत्पुत्रस्य पुत्रत्वम् । इदानी पितुः पुत्रतादात्म्येन एतल्लोकावस्थानमुक्तं निगमयति-स पुत्रेणैवेति । 'स: ' पिता मृतोऽपि सन् एवंविधेन पुत्रेण अमृतोऽस्मिन् लोके 'प्रतितिष्ठति ' वर्तते । एवं प्रासंगिकं निरूप्य प्रकृतं पितरमेवाधिकृत्याह-अथैनमिति । पुत्रप्रकरण. विच्छेदार्थः अथशब्दः । 'एन'कृतसंप्रत्तिकं पितरं एते वागादयः 'प्राणाः 'देवाः' हरण्यगर्भाः ' अमृताः' अमरणधर्माणः 'आविशन्ति' ॥ २६ ॥ कथमित्यपेक्षायां तेषामावेशनप्रकारमाह-पृथिव्यै चैनमिति । पृथिव्यै ' पृथिव्याः ' अग्नेश्च ' सकाशात् देवी' आधिदैवात्मिका ' वाक् ' 'एनं' कृतसंप्रत्तिकं पितरं 'आविशति ' । सा हि दैवी वाक् पृथिव्य. ग्निलक्षणाऽऽध्यात्मिक्रासड्गादिदोषनिरुद्धा विदुषस्तदोषागमे आवरणभङ्गे सति उदकमिव प्रदीपे प्रकाशवच' व्याप्नोतीत्यर्थः । सा पुनः कीदृग्विधेत्यत आह-सा वै दैवी वागिति । च दैवी वाक् अनृतादिदोष- रहिता शुद्धा 'यया ' देव्या वाचा 'यत् यदेव ' आत्मने परस्मै वा ' वदति'। 'तत्तद्भवति । अमोवा अप्रतिबद्धा अस्य वाग्भवतीत्यर्थः ॥ २७ ॥ तथा 'दिवः ' धुलोकात् 'आदित्याच ''देवं मनः ! एनं ' पितरं 'आविशति' । किन्तदित्यत . सा " +.

·(५०) शतपथब्राह्मणम् । [१४ का०, १०, ३ ब्रा०] (त्य ) अद्भश्चैनश्चन्द्रमसश्च दैवः प्राण आविशति । स वै दे॒वः प्राणो युः सचरंश्चासञ्चरंश्च न व्यथतेऽथो न रिष्यति सुऽएपुऽएवम्वित्सु- बेपाम्भूतानामात्मा भवति युथैया देवतैव स युथैतान्देवुता, सुर्वाणि भूतान्यवन्त्येव, हैवम्विद सर्वाणि भूतान्यवन्ति युद्ध फिञ्चेमाः प्रजाः शोचन्त्युमैवासान्तुद्भवति पुण्यमेवामुङ्गच्छति न ह वे देवान्पापुङ्गच्छति ॥ २९॥ (त्य) अथातो ब्रतमीमासा । प्रजापतिर्ह कुर्माणि ससृजे तानि तपा स प्राणः अद्यश्चैनं चंद्रमसश्च देवः प्राण आविशति । स वै दवः प्राणः । यः संचरंश्वासंचरंश्च न व्पयते । अयो न रिष्यति । स एप एवं वित्सर्वेषां भूतानामात्मा भवति । ययैपा देवता । एवं सः । ययैतां देवतां सर्वाणि भूतानि अवंति । एवं ह एवंविदं सर्वाणि भूतानि अवंति । यद् किंच ! इमाः प्रजाः शोचंति । अमेवासां सद्भवति । पुण्यमेवामुं गच्छति । न ह वै देवान्पापं गच्छति ॥ २९॥ अयावो व्रतमीमांसा । प्रजापतिई कर्माणि ससृजे । तानि सृष्टानि अन्योऽन्येनास्पद्वैत । भाह-सदै देवं मन इति । ' तब देवं मनः ' स्वभावनिर्मलत्वात् 'येन ' मनसा आनन्येव' मुख्येव भवति'। 'अयो' अपि न शोचति ' शोकादिनिमित्तसंयोगात् ।। २८ ॥ अद्भपश्च चंद्रमसच' सकाशात्-' देवः प्राणः एनं ' पितरं 'आविशति'। पे देव स किंलक्षण इत्यत आह-' यः जगमेषु ' सघरन् ' स्थावरेष्वसवरन् ‘न व्यथते ' न दुःख- निमिचेन मपेन युज्यते । भयो' भपि न रिष्यति' न विनश्यति न हिंसामापद्यते । एवंविदः फलमाह- स एप रति । य एवं यथोतं पलात्मदर्श वा येति । ' स एषः ' 'सर्वेषां भूतानामात्मा भवति । सर्वेषां भूतानां मनो मनाते वाक् भवति इत्येवं सर्वभूतात्मतया सर्वच भवतीत्यर्थः । 'यथेषा' पूर्वसिद्धा हिरण्य. गर्भदेवता एवमेव ' नः' नास्य सर्वज्ञत्व सहित्य वा कचित्प्रतियातः । किंच स इति दृष्टांतनिर्देशः । यथा 'ता' या भटेवा रम्पादिभिः 'म भूतानि अति ' पालयति पूजयंति । 'एवं है'-एवमेव ' एवं- विदं मर्यानि भूतान्यति' ग्यादिलक्षण, पूजां मनत प्रयुसत इत्यर्थः । ननु-अस्य विदुषः सर्वप्राणिनामात्मत्वेन तफाईकरणाम वान् ममागिदुःपरस्य मबंधः स्यादित्यत आह-यदु किति । 'उ' पुनः इमाः प्रनाः ' ' शोषन्ति' भवसीदन्ति-अमेव ' सहेव प्रजाभिस्तष्ठोकादिनिमित्तं दुःसं संयुक्तं ' आसा प्रगाना 'मी' परिठिमदिननितत्वात् । 'अमु ' प्राजापत्ये पदे वर्तमान एवंविदं 'पुण्यमेव ' गुममेर परमाननं 'मन' प्राप्नोति।पुन्यनिति निरतिशयं पुण्यं तेन अशनं तकलमेव गाति । मर-''एट-देवान् '-'पार' पलं गं गायति'पापलस्य अबसरामागन् ॥ २९ ॥ " तमाः सनन्ताः "-(पृ. उ. १३-११) स्यविशेषग पारमनःप्रागानामुपासननुकम् । यत्किच , .

·[वृ० १०, ३ बा०] सायणभाष्यसमेतम् । सृष्टान्यन्योऽन्येनास्पर्द्वन्त व्वदिष्याम्यवाहमिति व्याग्दद्धे द्रक्ष्याम्यहमिति चक्षुः श्रोष्याम्यहमिति श्रोत्रमेवमन्यानि कुर्माणि युथाकर्म ॥३०॥ तानि मृत्युः श्रुमो भूत्वोपयेमे । तान्याप्नोत्चान्याप्त्वा मृत्युखारुन्द्ध तुस्माच्छ्राम्यत्येव व्वाक्छाम्यति चक्षुः श्राम्यति श्रोत्रमुथेमुमेव नाप्नोद्यो- ऽयुम्मध्यमः प्राणः ॥३१॥ वदिष्याम्यवाहमिति वाक् दधे । द्रक्ष्याम्यहमिति चक्षुः । श्रोष्याम्यहमिति श्रोत्रम् । एवमन्यानि कर्माणि यथाकर्म ॥ ३०॥ तानि मृत्युः श्रमो भूत्वोपयेमे । तान्यानोत् । तानि आत्वा मृत्युवारंध । तस्मात् श्राम्प- त्येव वाक् । श्राम्यति चक्षुः। श्राम्यति श्रोत्रम् । अथ इममेव नामोत् । यः अयं मध्यमः प्राणः॥३१ . नान्यतमगतो विशेष उक्तः । किमेव प्रतिपत्तव्यम् । किं वा विचार्यमाणे व्रतमुपासनं प्रति कश्चिद्विशेषः प्रति- पत्तुं शक्यत इति जिज्ञासायामाह-अथात इति । अथ ' उपासनोक्त्यनंतरं यतो जिज्ञासा अस्ति अत एषा वागादीनां प्राणानाम्मध्ये कस्य कर्म व्रतत्वेन धारयितव्यमिति 'मीमांसा' उपासनकर्मविचारणा प्रवर्तते । व्रतमिति अवश्यानुष्ठेयं कर्मोच्यते । प्रवृत्तायां मीमांसायां प्राप्तव्रतं अमग्नत्वेन गीयमिति निर्धारणार्थमाख्या- यिकां प्रणयति-प्रजापतिहेति । हशब्दः किलार्थे । 'प्रजापतिः' किल 'कर्माणि ' वागादीनि करणानि 'ससृजे ' सृष्टवान् । कर्मार्थानि हि तानि इति कर्माणीत्युच्यते । 'तानि' पुनः 'सृष्टानि ' अन्योऽन्येनेतरेतर- मस्पर्द्धत स्पा संघर्ष चक्रुः । कथमित्यपेक्षायां स्पर्धाप्रकारमेवाह-वदिष्याम्येवाह मिति । 'वदिष्याम्येव ' स्वव्यापारावदनात् अनुपरतैवाहं स्यामिति वाव्रत 'द 'धृतवती । एवमन्योऽपि मत्समोऽस्ति चेत् स्वव्यापारा- दनुपरंतुं शक्तः । सोऽपि दर्शयत्वात्मनो वीर्यमिति । तथा 'द्रक्ष्याम्यहमिति चक्षुः' व्रतं दधे । 'श्रोष्याम्यहमिति श्रोत्रं ' प्रतं दधे । एवं अमुना प्रकारेण वागादिवत् 'अन्यानि कर्माणिं' त्वगादीनि करणानि 'यथाकर्म' यद्यस्य कर्मेति स्वीयं स्वीय व्यापारमनुसृत्य व्रतं दधिरे इति शेषः ॥ ३० ॥ . प्राप्य च प्रजापतेर्वागादिषु श्रमद्वारा स्वकर्मप्रच्युतिरासीदित्याह-तानि मृत्युरिति । मृत्युर्मारकः 'श्रमः ' श्रम- रूपी भूत्वा 'तानि' वागादीनि करणानि ' उपयेमे' संजग्राह । कथमित्यपेक्षायामाह-तानीति । स्वन्या. . पारे प्रवृत्तानि तानि करणानि मृत्युराप्नोत् श्रमरूपेणात्मानं दर्शितवान् । 'भारवा तानि करणानि ' मृत्युखारन्ध' अवरोधं कृतवान् स्वकर्मभ्यः प्रच्यावितवानित्यर्थः । अत्र कार्यगतभ्रमलिद्गकं प्रमाणमाह-तस्माच्छाम्यत्येवेति । यस्मात्प्रजापतेर्वागादीनि श्रमविद्धानि तस्मादयापि वदने स्वकर्मणि प्रवृत्ता वाक् श्राम्पत्येव ' श्रमरूपिणा मृत्युना संयुक्ता स्वफर्मतः प्रच्यवते । तया 'श्राम्यति चक्षुः' 'श्राम्यति श्रोत्रम् ॥' अथ ' वागादीनां भग्नवतत्वनिर्धारणानंतरं 'यः अयं मध्यमः प्राणः ' इममेव मुख्यं प्राणं श्रम- रूपी मृत्युः 'नाप्नोत् ' न प्राप्तवान् । तेनायापि भत्रांत एव स्वकर्मणि प्रवर्तते ॥ ३१ ॥ . .

·- (५२) शतपथब्राह्मणम् । [१४ का०, १ प्र०, ३ वा. (स्ता) तानि ज्ञातुन्दद्भिरे। (रेऽयं ) अयम्बै नः श्रेष्ठो युः स रंश्चा. सञ्चरंश्च न ब्ब्युथतेऽथो न रिष्यति हुन्तास्यैव सुबै रूपम्भुवामेति तुऽ एतस्येव सुर्खे रूपमभवस्तुस्मादेतु एतेनाख्यायन्ते प्राणाऽऽति तेन ह वाव तत्कुलमाख्यायते युस्मिन्कुले भवति युऽएवम्वेद युऽउ हैवम्बुिदा स्पर्द्धतेऽनुशुण्य ढुवान्ततो म्म्रियतऽइत्यध्यात्मम् ॥ ३२ ॥ (म ) अथाधिदेवतम् । (ज्य) ज्वलिष्याम्येवाहमित्यनिर्दद्धे तप्स्या- म्यहमित्यादित्यो भास्याम्यहमिति चन्द्रुमाऽएवमन्या देवता यथादेवत, तानि ज्ञातुं दधिरे । अयं वै नः श्रेष्ठः । यः संचरंश्चासंचरंश्च न व्ययते । अयो न रिष्यति । हत ! अस्यैव सर्वे रूपं भवामेति । त एतस्यैव सर्वे रूपमभवन् । तस्मादेत एतेनाख्यायन्ते प्राणा इति । तेन ह वाव तत्कुलमाख्यायते । यस्मिन् कुले भवति । य एवं वेद । य उ हैवंविदा स्पर्द्धते । अनुशुष्प हैवांततो म्रियते । इत्यध्यात्मम् ॥ ३२ ॥ अयाधिदेवतम् । ज्वलिप्याम्यवाहमित्यनिर्दः । तप्स्याम्यहमित्यादित्यः। भास्याम्यहमिति . - . प्रागस्य रूपं तयाऽपि कथं प्राणस्यैव प्रतं धार्यमित्यपेक्षायामाह-तानीति । 'तानि' वागादीनि करणानि तं प्राणं ज्ञातुं दधिरे ' धृतवन्ति मनः । कयं ? 'अयं ' प्राणः नोऽस्माकं मध्ये 'श्रेष्टः ' प्रशस्यतमोऽभ्यधिकः । यस्मात् 'यः संचरंधासवरंश्च न व्ययते ' अयापिच 'न रिष्यति' न विनश्यति । तस्य श्रेष्टत्ये फलितमाह- इन्तेति । हन्तदानी 'सर्वे ' वयं 'अस्यैव ' भवाम ' आत्मत्वेन प्रतिपद्येमहीत्येवं विनिश्चिन्य 'ते' सर्वे वागादयः । एतस्यैव ' प्रागस्य रूपममवन् । प्राणरूपमेवात्मत्वेन प्रतिपनाः प्राण. मतमेव दमिरे । अस्मद्मतानि न मृत्योर्वारणाय पर्यातानि इत्यभिप्रायेणैवं करणानां प्रागरूपत्वमुक्त्वा तन्नामत्व- माह-तस्मादेत इति । यस्मात्यागेन चलनात्मना प्रकाशात्मना च स्वेन रूपेग रूपवन्ति इतरागि करणानि । न हि प्रागादन्या चलनात्मकत्वमुपपद्यते । चलनन्यापारपूर्वकाण्येव हि करणानि सर्वदा स्वव्यापारेषु लक्ष्यन्ते । रास्मादेने वागादयः ‘प्तेन ' प्रागाभिधाननाख्यायन्ते प्रागा इत्येवमभिधीयन्ते । संप्रति विद्याफलमाह-तेन ह पाव इति । य एवं ' सर्वकरगानां प्रागामतां प्रागशब्दाभिधेयत्वं च वेत्ति स विद्वान् — यस्मिन् कुले जानः भवति ' । 'तमुलं तेन ह वार' तेनैव विदुपा 'आक्ष्यायते' लौकिकरमध्येदं कुलमिति विद. मानव प्रथित मानि । शिव-'यः' कश्चिदु ' ' ' एवंविदा' प्रागान्मदर्शिना सह प्रतिपक्षी सन् 'ने । 'स: ' अग्निन्नेव शरीरे 'अनुशुन्य 'कालं शोषगत्येव 'ह' फिल अन्ततोऽन्ते 'त्रियते'। न म्हना अनुागुतो विपते इति माः । एवमुनं. प्रागदर्शनमुपसंहरति-इत्पध्यात्ममिति । इत्येवमन्याम मानसिनमुनम् । टनोमिहारोऽधिदेवनदर्शनार्यः ॥ १२॥ अयाधिदेवमिति । भयानरं अधिदेवत' देवतापिय दर्शनमुप्यते-कारस देवताविशेषस्य प्रतधारगं मेरी मामले ममानानां । 'मरियावहमिन्पनियनं द' याद 'पपादेवन - - .

·. वृ०.१ अ०, ३ मा०] सायणभाप्यसमेतम् । (५३) स युथैयाम्प्राणानाम्मध्यमः प्राणु एवमेतासान्देवुतानाम्बायुम्नॊचन्ति ह्यन्या देवुता नु व्वायुः सैपाऽनस्तमिता देवता युद्धायुः ॥ ३३ ॥ (र) अथैप श्लोको भवति । युतश्चोदेति सूर्योऽस्तं पुत्र च गुच्छ- तीति प्राणाद्वाऽएपऽउदेति प्राणेऽस्तमेति तुन्देवाश्चक्रिरे धुर्म, सुऽ एवाय सुऽउ श्वऽइति यहाऽएतेऽमुटुंद्रियन्त तुदेवाप्या कुर्वन्ति तुस्मादेकमेव व्रतुञ्चरेत्प्राण्याचैवापान्याच्च नेन्मा पाप्मा मृत्युराप्रवदिति युधु चरेत्सुमापिपयित्तेनोऽएतस्यै देवतायै सायुज्य, सलोकुत्ताञ्जयति युऽएवम्वेद ॥३४॥ इति चतुर्दशे काण्डे तृतीयप्रपाठके बृहदारण्यकोपनिषदि प्रथमे प्रपाठके तृतीयं ब्राह्मणम् ॥ १४ । (३) १॥३॥ (४)१-३॥ 'चंद्रमाः। एवमन्या देवता यथादेवतम् । स यथैषां प्राणानां मध्यमः प्राणः। एवमेतासां देवतानां वायुः । म्लोचंति हि अन्या देवताः । न वायुः । सा एपा अनस्तमिता देवता । यदायुः ॥ ३३ ॥ अथैप श्लोको भवति-" यतश्चोदेति सूर्यः । अस्तं यत्र च गच्छति "-इति । प्राणादा एप उदेति । प्राणे अस्तमेति । " तं देवाश्चक्रिरे धर्मम् । स एवाद्य स उ श्वः" इति । यदा एते अमुध्रियन्त । तदेवाप्यद्य कुर्वति । तस्मादेकमेव व्रतं चरेत् । प्राण्याचैवापान्याच । नेन्मा पाप्मा मृत्युराप्नवदिति । या चरेत्समापिपयिपेत् । तेनो एतस्यै देवतायै सायुज्यं सलोकतां जयति । य एवं वेद ॥ ३४ ॥ स्वस्वदेवताव्यापारमनतिक्रम्य अन्या देवता विद्युदाद्या व्रतं दधिरे इत्यर्थः । स इति दृष्टांतः । अध्यात्म यथा वागादीनां 'एषां प्राणानां ' मध्ये 'मध्यमः प्राणः ' मृत्युना अनाप्तः स्वकर्मणो न प्रच्यावितः स्वेन प्राण- व्रतेनाभग्नवतः । एवमेतासामान्यादीनां 'देवतानां' मध्ये वायुरपि मृत्युना अनाप्तः स्वेनैव वायुव्रतेन अभग्नवत एव । तदेव प्रकटयति-'हि' यस्मात आध्यात्मिकवागादिवत् अन्या अन्याया देवताः ‘म्लोचन्ति' अस्तं यन्ति स्वकर्म्यभ्य उपरमन्ते । न वायुरस्तं याति यथा मध्यमः प्राणः । अतः 'सैषा अनस्तमिता ' अविनाशि- ' योऽयं वायुः । एवमध्यात्ममधिदैवं च मीमांसित्वा वायोत्रतमभग्नमिति निर्धारितम् ॥ ३३॥ उक्तार्यदाढर्याय मन्त्रमवतारयति-अथैप इति । अथापि एतस्यैवार्थस्य प्रकाशकः 'एष श्लोकः' मन्त्री भवति । 'यतश्च' यस्माद्वायोः प्राणाच क्रमेण अधिदैवतं 'सूर्यः' अध्यात्मं चक्षुः प्रातःकाले पुरुषस्य प्रबोधकाले च यथाक्रमं उदेत्युद्गच्छति । ' यन' वायौ प्राणे च अपरसंध्यासमये पुरुषस्य स्वापसमये च यथाक्रमं सूर्यश्च चक्षुध 'अस्तं गच्छति' इति मन्त्रप्रथमार्द्धस्थयच्छन्दाय श्रुतिराह-प्राणादिति । प्राणात् ' अधिदैवा- ध्यात्मरूपादेव सूर्योऽधिदैवतं अध्यात्मञ्चक्षुरुदेति । 'प्राणे'. एवास्तमेति । यतश्चेत्यादिमे श्लोके पूर्णताज्ञापनार्थ व्रता । देवता , यद्वायुः - ·- (५४) शतपथब्राह्मणम् । [१४ का०, १०, १त्रा०] व्ययम्बाऽइदन्नाम रूपङ्कुर्म । तुपान्नानाम्बागित्येतदेपामुक्थ्यमुतो हि - . ध्यनब्राह्मणं वा अविद्याविषयसंसारतत्त्वप्रदर्शकं ब्राह्मणं वा उपसंहारब्राह्मणम् । प्रयं वा इदं नाम रूपं कर्म । तेषां नाम्नां वागित्येतदेपामुक्थ्यम् । अतो हि सर्वाणि नामान्यु- प्राणादित्यादि ब्राह्मणव्यवहितं श्लोकस्योत्तरार्द्धमाह-तं देवा इति । ' देवाः' वागादयः भग्न्यादयश्च तं धर्म वायुप्रतं प्राणवतं चावश्यानुष्ठेयमिति ' चक्रिरे ' धृतवन्तः । ' स एव ' प्राणवायुवतलक्षणो धर्म एव 'अब इदानीं अनुवर्तते । स उ ' स एव धर्मः श्वोऽपि भविष्यत्यपि काले अनुवर्तिष्यते च देवैः इति । मन्त्रोत्तराई संक्षेपतः श्रुतिाकरोति-यद्वाएतमिति । ' अमुर्हि ' अमुष्मिन् काले एते ' वागादयश्च ' यद्वै ' यदेव घायुवतं प्राणवतं चाथ्रियन्त 'तदेव ' व्रतमद्यापि ' कुर्वति' अनुवर्तते । अभग्नत्वेन देवैर्मीमांसितं अनु• गच्छतीत्यर्थः । अग्निरहस्ये इदमेवोक्तं-" यदा वै पुरुषः स्वपिति प्राणन्तर्हि व्वागप्येति प्राणचक्षुः प्राणम्मनः प्राण श्रोत्रं यदा प्रबुध्यते प्राणादेवाधिपुनर्जायन्त इत्याध्यात्ममथाधिदेवतं " तथा " यदा वाऽ अग्निरनुगच्छति वायुं तदूर्वमनूद्राति तस्मादेनमुदवासीदित्याहुर्वायुह्यनूद्वाति यदाऽऽदित्योऽस्तमेति ब्वायुन्ताह प्रविशति • वायुजन्द्रमा ब्वायो दिशः प्रतिष्टिता ब्वायोरेवाधिपुनर्जायन्ते " (श.प.१०।३।३।६८) इति । 'अनुगच्छति' शाम्यति वायुमनु तदधीन एव 'उद्वाति ' अस्तमति उदवासीदस्तं गत इति अग्निरहस्यकण्डिकास्थशम्दार्थः । प्रकरणार्यमुपसंहरति-तस्मादेकमेवेति । यस्माद्वागादयोऽन्यादयो वा परिस्पन्दविरहिणः न स्थातुमर्हन्ति । तेन त: सर्दधेनु प्राणयतमेकं तस्मादन्योऽप्येकमेव व्रताचरेत् । अध्यात्म प्राणव्रतमधिदेवश्च वायुवतमिति एकमेव प्रतं धाय इत्यर्थः । किन्तदित्याह-प्राण्याच्चैवेति । 'प्राण्यात् ' प्राणनन्यापारं कुर्यात् । 'अपान्यात् ' अपान नव्यापारबुर्यात् । न हि प्राणनापाननलक्षणस्य प्राणव्यापारस्योपरमोऽस्ति । तस्मादिद्रियान्तरव्यापार हित्वा तदेधेकं प्रतवरेदित्यर्थः । एतत्प्राणवताकरणे वाधमाह-नेन्मेति । नेच्छन्दः परिमये । 'नेत्' (निर.१।३।१०) मा ' मा 'पामा ' श्रमरूपी मृत्युः · आनधन् ' प्राप्नुयात् । 'यदि' अहमस्माद्मतात प्रत्युतः स्याम् । तर्हि मृत्युना प्रस्त एवाहं इत्येव प्रम्तो धारपेत्यागनतमित्यभिप्रायः । प्राणप्रतस्य सम्दनुष्ठानमाशङ्कय सर्वेन्द्रिय- म्यारारनितिरूपं संन्यामलक्षणं प्राणततमामरणमनुवर्तयेदित्याह-पशु चरेदिति । 'उ' पुनः 'यदि ' कदा- दिन परेरनारमेग 'प्रागमतं ' ता. 'समाधिपयिषेत्' समापयितुमिन्छन् । यदि हि अस्मानतात उपरमेत् प्राणः पारिभूतः म्पादेव तग्मान्ममापदेव । सर्वभूतेषु वागादयोऽन्यादयश्च मदात्मका एव अन्य सूत्ररूपप्राणामा सर्व- पारंपदाम् इत्यानुरामक फलमाह तेनो नि। तेन टन अनेन प्राणामप्रतिपल्या ' एरास्य देव- ता ' पराया एव प्रागदेवतायाः 'सायुग्प' सयुग्मार एकारमकावं विज्ञान प्रकरणापेक्ष 'मलोकता' वा एक- पाननिमारे जानि' प्रामोतपर्वः ॥ १४ ॥ श्रीनगरपपारशिप्या श्रीगटकानिरस्पुत्रस्य परमहंसपांग्रानफापार्यस्य भगमनमगवतः तो मानिीयरातमागान्तर्गतमाध्यदिनशागोपनिषद- मातरमटीमापा पागुनकाशिकापी आये माफार प्रयमायाप तृतीय PARAIPL मा frHAIF परिगमागम् ॥ १. 1()।३॥ "रो" (आ. १. १४१।२।२९) एपत्र गरिमापा भरिपपा: पगाधना . - - १r ·सुर्वाणि नामान्युत्तिष्ठन्त्येतदेपा, सामैतद्धि सुव्वैर्नामभिः समुमेतुदेपा- म्झैतद्धि सुर्वाणि नामानि बिभर्ति ॥ १॥ () अथ रूपाणाम् । (अ) चुक्षुरित्येतदेपामुक्थ्यमुतो हि सर्वाणि रूपाण्युत्तिष्ठन्त्येतुदेषा, सामैतद्धि सुवै रूपैः सममेतुदेपाम्मतद्धि सुबाणि रूपाणि त्रिभत्ति ॥२॥ () अथ कुर्मणाम् । (मा) आत्मेत्येतदेपामुक्थ्यमुतो हि सर्वाणि कुर्माण्युत्तिष्ठन्त्येतुदेषा, सामैतद्धि सुवैः कुर्मभिः सममेतदेपाम्ब्रम- * . त्तिष्ठति । एतदेषां साम । एताद्ध सर्वैर्नामभिः समम् । एतदेषां ब्रह्म । एतद्धि सर्वाणि नामानि विभर्ति ॥१॥ अथ रूपाणाम् । चक्षुरित्येतदेपामुक्थ्यम् । अतो हि सर्वाणि रूपाण्युत्तिष्ठन्ति । एतदेषां साम । एताद सर्व रूपैः समम् । एतदेषां ब्रह्म । एतद्धि सर्वाणि रूपाणि बिभर्ति ॥ २ ॥ अथ फर्मणाम् । आत्मेत्येतदेषामुक्थ्यम् । अतो हि सर्वाणि कर्माण्युत्तिष्ठन्ति । एतदेषां साम । एतद्धि सर्वेः कर्मभिः समम् । एतदेमां ब्रह्म । एतद्धि सर्वाणि कर्माणि विभति । तदेतत्रयं सदेकमय- लक्षणो व्याकृताव्याकृतरूपो विस्तर इयता मन्येन निरूपितः । इदानी प्रतिपत्तिसौकर्यार्थ तस्यैव नामरूपकर्म- स्पेनोपसंहारं वक्तुमुपसंहारब्राह्मणं प्रवर्तते-त्रयम्वाऽइदमिति । ' इदं ' यथोक्तं व्याकृताव्याकृतात्मक जगत् 'त्रयं वे 'त्र्यात्मकमेव । किन्तत् त्रयमित्याह-नाम रूपं कर्मेति । सर्वस्य जगतो नामादिमात्रत्वं कथमवधार्यते इत्याह-तेपामिति । ' तेषां' यथोपन्यस्तानां नामरूपकर्मणाम्मध्ये ' एषां नाम्नां' नामविशेषाणां यज्ञदत्तो देवदत्त इत्येवमादीनां वामित्येतस्य शब्दस्य यः अर्थः शब्दसामान्यमानं ' एतदुक्थ्यं ' कारणमुपादानम् । सैंधवलवणकणानां सैंधवाचल इव यः कश्च शब्दो वागेव स इत्युक्तत्वात् वागिति शब्दसामान्यमुच्यते । उक्थ्यत्वमुपपादयितुं हेतुमाह-अतो हीति | 'हि' यस्मात् 'अतः अस्मात् वाक्शब्दाभिधेयात् नाम- सामान्यात् ' सर्वाणि नामानि ' यज्ञदत्तो देवदत्त इत्येवमादिप्रविभागानि 'उत्तिष्ठन्ति ' उत्पद्यन्ते प्रविभज्यन्ते लवणाचलालवणकणा इव । कार्याणां कारणेऽन्तर्भाववद्विशेषाणां सामान्येऽन्तर्भावात् कथं सामान्यविशेषभाव इति समत्वं साधयति-एतदिति । 'एतत् ' शब्दसामान्यं 'एषां ' नामविशेषाणां 'साम' समत्वात्साम सामान्य- मित्यर्थः । समत्वमेव साधयति-एतद्धीति । 'हि' यस्मादेतत् वाघूपं शब्दसामान्यं सर्वैर्नामभिरात्मविशेषः तुल्यम् । नामविशेषाणां नामशन्दमात्रादात्मलामात् । तस्मादविशेषात्तत्रैवान्तर्भाव इत्यर्थः । तदेव साधयति-एतद्धीति। हि यस्मादेतत् वायूपं शब्दसामान्य 'सर्वाणि' 'नामानि ' स्वरूपप्रदानेन 'बिमति' धारयति । एवं कार्यकारणत्वोपपत्तिसामान्यविशेषोपपत्तेरामप्रदानोपपत्तैश्च नामविशेषाणां शब्दमात्रता सिद्धा । एवमुत्तरयोरपि यथोक्तं सर्व योज्यम् ॥ १ ॥ अप' नामन्याख्यानानंतरं 'रूपाणां' सितासितप्रभृतीनां 'चक्षुरिति' तच रूपसामान्यं तदपि प्राकाश्यमानं एतदेव रूपविशेषाणामुक्थ्यमित्यादि पूर्ववत् ॥ २॥ 'मय' रूपव्याख्यानानंतरम् 'कर्मणां' सर्वकर्मविशेषाणां मननदर्शनचलनात्मकाना । आत्मा , . सम' - - .

·(५६)
शतपथब्राह्मणम् ।
[१४ का०, १प्र०, ४ा.]
तद्धि सर्वाणि कुर्माणि विभुति तदेतत्त्रय, सडेकमयमात्माऽत्मोऽ
एकः सुन्नेतत्त्रयन्तुदेतुदमृत, सत्येन च्छन्नुम्प्राणो वाऽअमृतन्नामरूपे
सत्यन्ताभ्यामयम्प्राणुश्छन्नः॥३॥
इति चतुर्दशे काण्डे तृतीये प्रपाठके बृहदारण्यकोपनिपदि प्रथम
प्रपाठके चतुर्थ ब्राह्मणम् ॥ १४॥ (३) १॥४॥(४) १-४॥
इति तृतीयः प्रपाठकः चतुर्थोऽध्यायश्च समाप्तः।
इति बृहदारण्यकोपनिपदि प्रथमः प्रपाठकः ॥१॥
इति वृहदारण्यकोपनिपदि प्रथमोऽध्यायः ॥ १॥
कण्डिकासंख्या ॥१०१॥
.
त्रय
उ
.
-
मात्मा । आत्मा उ एकः सन्नेतत्रयम् । तदेतदमृतं सत्येन च्छन्नम् । प्राणो वा अमृतम् । नाम-
रूपे सत्यम् । ताभ्यामयं प्राणश्छन्नः ॥३॥
आत्मशब्दवाच्यशरीरनिर्यकर्मसामान्यमित्येतदेषामुक्थ्यमित्यादि पूर्ववत् । आत्मना शरीरेण कर्म करोति
शरीरे च सर्वकर्म अभिव्यज्यते । अतस्तत्स्थत्वादात्मनः कर्मात्मा इत्युच्यते । एवं नामरूपकर्मात्मत्वेन
संक्षिप्तस्यापि जगतः पुनः संक्षेपांतरमाह-तदेतत्त्रयमिति । तदेतद्यथोक्तं नामरूपकर्माख्यं
त्रिदंदाविष्टं भवत् परस्परं संहतं सत् एकम् । केनैकत्वमित्यपेक्षायामात्मनेत्याह-अयमिति । 'अयं'.
प्रत्यक्ष आत्मा कार्यकारणसंघातः पिण्डः एतन्मयो वाऽअयमात्मेत्यादिना अन्नत्रयतया व्याख्यातः ।
एवं नामादित्रयस्य देहमात्रत्ये कथं व्यवहारासांकर्यमित्याशंक्याह-आत्मो एक इति । पुनः
आमा' कार्यकरणसंघातः पिण्डः ‘एकः सन् ' अध्यात्माधिभूताधिदैवभावनाव्यवस्थितमेतदेव नाम रूप
कर्मेति 'प्रयं' नामादिभिन्नस्य देहस्यागृह्यमाणत्वात् व्यवहारासांकमित्यर्थः । एकस्मिन्नपि संघाते कार्य
फरणरूपेणावांतरविभागमाह-तदेतदमृतमिति । तदेतद्वक्ष्यमाणं - अमृतं सत्यम् । एतस्य वाक्यस्यार्थ
श्रुतिः स्वयमेवाह-माणो वाऽअमृतमिति । 'प्रागो घे' लिंगामा करणात्मकः अंतस्पष्टभकः आत्मभूतः
अविनाशी अमृतममृतमूतः स्थूलदेहे गच्छत्यपि यावन्मोक्षस्थायित्वात् ' नामरूपे ' पचीतभूतात्मक
शारीरावस्ये कार्यात्म के 'सन्यं ' सत्यशब्दवाये सच सच सत्यं ' भूतपंचकं तदात्मके नामरूपे इत्यर्थः ।
साम्या' यादशम्या शरीरा मकाभ्यो उपजनापायिवभिभ्या मर्याभ्यां नामरूपान्या अयं क्रियात्मकस्सयोरुपष्टंमः
प्रागरस्नः' अप्रकाशीत. । अतः प्रयगा मतत्वं मुनरी दुर्विज्ञेयमिति तशाने अवहिताव्यमिति भावः ।
एमदेव गंगारतवमपियाविषयं प्रदर्शिनम् ॥ ३ ॥
रति श्रीराम भगरपपादशियम्य श्रीपाटकानिन्दपुत्रस्य परमहंगपरिग्राजकाचार्यस्य श्रीवासुदेव-
प्रगततः एतो मापंदिनीपरातपयमानगान्तर्गतमाध्यन्दिनशागोपनिषदहदारण्यकटीकायो
यामुदेवप्रकाशिकापा आये मधुका प्रयमेऽन्याय चतुर्थ जगस्वरूपप्रदर्शक यन.
प्रामगं परिसमातम् ॥ १४। (४) १५ ॥
पनि श्रीमदारण्यकोपनिषदि प्रथमोऽधायः समागः ॥१॥

·अथ पंचमेऽध्याये चतुर्थे प्रपाठके च प्रथमं ब्राह्मणंम् । वृहदारण्यके द्वितीयेऽध्याये प्रपाठके च प्रथमं ब्राह्मणम् । हप्तवालाकिर्हानूचानो गाय॑ऽआस । सु होवाचाजातशत्रुवाश्यम्ब्रह्म ते बवाणीति सु होवाचाजातशत्रुः सहस्रमेतुस्याम्वाचि दद्मो जनको जन- कऽइति वै जना धावन्तीति ॥१॥ सु होवाच गायः । (ग्र्यो ) युएवासावादित्ये पुरुषऽएतुमेवाहम्ब्रह्मो- पासऽद्धति सु होवाचाजातशत्रुर्मा मैतस्मिन्त्सुम्वदिष्ठाऽअतिष्ठाः सुवैपा- म्भूतानाम्मूर्दा राजेति वाऽअहमेतमुपासऽइति स युऽएतुमेवमुपास्ते- ऽतिष्ठाः सुर्वेपाम्भूतानाम्मूर्दा राजा भवति ॥२॥ अजातशत्रुबाह्मणं वा पर्यकविद्याब्राह्मणम् । दृप्तबालाकिर्हानूचानो गार्य आस । स होवाचाजातशत्रु काश्यम् । ब्रह्म ते ब्रवाणीति । स होवाचामातशत्रुः । सहस्रमेतस्यां वाचि दद्मः । जनको जनक इति वै जना धावंतीति ॥ १॥ स होवाच गार्यः । य एवासावादित्ये पुरुपः । एतमेवाहं ब्रह्मोपास इति । स होवाचाजात- . अथ प्रयमेऽध्याये सूत्रितयोविद्याऽविद्ययोः अविद्या प्रपञ्चिता । संप्रति विद्या प्रपञ्चयितुं श्रुतिद्धितीयमध्याय- मारभते । तत्र वक्तृश्रोतृरूपाख्यायिकया अविद्याविषयमेव ब्रह्मवेनोपगतो गार्यो ब्राह्मणो वक्ता पूर्वपक्षवादी उपस्थाप्यते । मुख्यब्रह्मात्मदर्शी राजा अजातशत्रुः श्रोता सिद्धान्तवादी चोपस्थाप्यते श्रुत्या । एवं हि यतः पूर्वपक्षसिद्धान्ताख्यायिकारूपेण समर्थ्यमानोऽर्थः श्रोतुश्चित्तवशमेतीति सुखप्रतिपत्यर्थ अजातशत्रुब्राह्मणं प्रव. तते ते-दृप्तवालाकिति । ' दृप्तः ' असम्यक् ब्रह्मवित्त्वादेव गर्वितः । बलाकायाः अपत्यं बालाकिः । दृप्तश्चासी बालाकिश्चेति 'दृप्तबालाकिः'।'ह' शब्दः ऐतिह्यार्थ आख्यायिकायाः । अनूचानः' अनुवचनसमर्थो वाग्मी 'मार्यः' गर्गगोत्रापत्यं ब्राह्मगः आस' बभूव । ' स ह ' पुनः फचित्कालविशेषे 'अजातशत्रु' अजातशत्रुनामाने राजाने काश्य काशिराज अभिगम्य हे राजन् 'ते' तुभ्यं ब्रह्म' मुख्यं 'प्रवाणि' कथयामीत्युवाचोक्तवान् । 'सः' श्रद्धादिसंपन्नोऽजातशत्रु:-' एतस्या' ब्रह्म तें ब्रवाणि" इत्यस्यां 'वाचि' वचनमात्रे गवां 'सहस्रं दद्मः' इति तं ब्राह्मणं प्रत्युवाच । ननु-साक्षाद्रह्मकथनमेव गवां सहस्रदाने निमित्तं कस्मान्नेष्यते ? इत्याशङ्काया श्रुती राज्ञोऽमिप्रायमाह-जनको जनक इतीति । 'धे" जनकः ' दाता ' जनकः ' श्रोता ' इति ' प्रसिद्धयवद्योतनार्थः । जनको दित्सुः जनकः शुश्रूपुरिति ये ब्रह्म शुश्रूपवो विवक्षवः प्रतिजिघृक्षवश्व जना ब्राह्मणाः धावंति' अभिगच्छन्ति । तस्मात्तत्सर्व मय्यपि संभा- वितवानसि इति मुख्यब्रह्मकथनं विनैव तद्वचनमात्रेणैव (गवां ) सहसं दद्म इति राज्ञोऽभिप्राय इत्यर्थः ॥ १ एवमभिमुखीभूतं शुश्रूषु राजानं प्रति 'सः गायेः ' 'ह' किल 'उवाच' । 'य एव असौ आदित्ये' चक्षुषि च एकोऽभिमानी 'पुरुषः । चक्षुरिण इह हृदि प्रविष्टः अहङ्कर्ता अहं भोक्ता चेत्यवस्थितं एतमेष- . . .

·(५८) शतपथब्राह्मणम् । [१४ का०, २०, १ वा०] सु होवाच गायः । (गर्यो ) युऽएवासी चन्द्रे पुरुषऽएतुमेवाहम्ब्रह्मो- पासऽडति सुहोवाचाजातशत्रुर्मा मैतुस्मिन्त्सुम्बदिष्टा बृहन्याण्डुरवासाः सोमो राजेति वाऽअहमेतमुपासऽइति स युऽएतमेवमुपास्तेऽहरहर्ह सुतः प्प्रसुतो भवति नास्यान्नक्षीयते ।। ३ ।। सु होवाच गार्ग्यः । (गर्यो) युऽएवायम्बिाति पुरुप एतुमेवाहम्ब्रह्मो- पासऽइति स होवाचाजातशत्रु मैतस्मिन्त्सुम्वदिष्ठास्तेजस्वीति वाऽ शः । मा मैतस्मिन् संवदिष्ठाः । अतिष्ठाः सर्वेषां भूतानां मूर्दा राजा इति वा अहमेतमुपास इति । स य एतमेवमुपास्ते । अतिष्ठाः सर्वेषां भूतानां मूर्दा राजा भवति ॥ २ ॥ स होवाच गार्यः। य एवासौ चंद्रे पुरुपः । एतमेवाहं ब्रह्मोपास इति । स होवाचाजातशत्रुः । मा मैतस्मिन् संवदिष्ठाः । बृहन् पांडुरवासाः सोमो राजेति वा अहमेतमुपास इति । स य एतमेव- मुपास्ते । अहरदह सुतः प्रसुतो भवति । नास्यान्नं क्षीयते ॥३॥ स होवाच गार्यः। य एवायं विद्युति पुरुषः । एतमेवाहं ब्रह्मोपास इति । स होवाचाजात- . - यः पुरुषं मस्मिन् कार्यकारणसंचाते 'अहं ब्रह्म उपासे' निरंतरं पश्यामि । तमेव पुरुषं ब्रह्म तुभ्यं ब्रवीमि । त्वमपि पासव इत्युक्ते 'सः' अजातशत्रुः 'ह'' उवाच '-' मा मा' इति हस्तेन विनिवारयन् हे गार्थ । एतस्मिन् ' विये ब्रह्मणि मा मा संवदिष्टाः मा संवादं कार्योः । अहमिदं जानामि ।मा मेति " आत्रा च "-(पा. सू. ८।१।१०) इति द्विवचनम् । अथ चेन्मन्यसे जानीपे त्वं ब्रह्ममात्रं न तु. तविशेषेणोपासनफलानीति । तत्र मैव शकिटाः । यतः सर्वमेतदहं जाने इत्याह-अतिष्ठा इति । अतीय सर्वागि भूतानि तिष्टनीत्यतिष्ठाः । ' सर्वेषां भूतानां' मूर्दा' शिरः पूज्यः । 'राजा' च राजते दीयत इति व्युत्पत्तीतिगुणोपेतन्वान् राजा । एतविशेषणविशिष्टं एतद्ब्रह्म 'अहं' अस्मिन् कार्यकारणसवाते कर्तृ मोकृ च येतं पुरुष ' उपासे' अनवरतं पश्यामि । एवमुक्तगुणत्रयविशिष्टमेतमुपास्ते ति, सर्वेषां भूताना मुर्दा राजा' च भवतीति ययागुणोपासनमेव हि फलं-"तं यथा ययोपासते सदेव भवति" (श. प. १०।५।२ । २० ।) इति ध्रुतेः ॥ २॥ एवं मवादेन आदित्ये अहागि अजातशत्रुगा प्रत्याख्याते चंद्रमसि ब्रह्म अनंतरं गार्ग्यः प्रतिपन्नवानित्याह- स देति । स होवाच गार्मः । ' य एवासी चन्द्रे' मनसि का 'पुरुषः' कर्ता मोक्ता चेति पूर्ववदिशेषणम् । मान्महाग पाडुरं वामोयस्य सः पाण्डुरवासाः' चन्द्राभिमानिनःप्रागस्यापारीरत्वान् । सोमो राजेति। पटनाः लतामझम ' सोनः ' यो य अभियने से बुद्धिनिष्टं च पुरुषमेकीकृत्य 'अहं' प्रलोपासे । अस्यो. पामरम्प प्रात्यानरे यई 'ह' फिल ' अहरहः ' प्रत्यहं मोमः मुतोऽभिपुन: 'मति विन्यामके व हे 'प्रात: ' प्रायः मुनो मरति । ययोको समय प्रातिविशयनुष्टानसामा लीलालभ्यं भवतीत्यर्थः । भसादामन टकामकम्पानं प नक्षीयते' । अनाक्षयस्य टपासनाऽनुसारिवान् टपपनवमित्यर्थः ॥ ३॥ मादन पनि पाण्याने प्रतिरमाइ-स्पादि सई प्रबोध्यम् । तया विधुति स्वधि हट्ये , .

·०२ म०, १ ब्रा०] सायणभाष्यसमेतम् । अहमेतमुपासऽडुति स युऽएतुमेवमुपास्ते तेजस्वी ह भवति तेजस्विनी हास्य प्रजा भवति ॥४॥ सु होवाच गार्ग्यः । ( गर्यो ) युऽएवायुमाकाशे पुरुषऽएतमेवाहम्ब्रह्मो- पासऽडुति स होवाचाजातशत्रुम्मा मैतस्मिन्त्सुम्बादिष्ठाः पूर्णमुष्प्रवर्तीति वाऽअहुमेतमुपासऽइति स युऽएतुमेवमुपास्ते पूर्यते प्रजया पशुभिन्न- स्यास्माल्लोकात्प्रजोद्वर्त्तते ॥५॥ सु होवाच गार्ग्यः । (ग्र्यो) युऽएवायुम्बायौ पुरुषऽएतमेवाहम्ब्रह्मोपास- ऽइति सु होवाचाजातशत्रु मैतुस्मिन्त्सम्बर्दिष्ठाऽहुन्द्रो व्वैकुण्ठोऽपरा- जिता सेनेति वाऽअहमेतमुपासऽडुति स युऽएतुमेवमुपास्ते जिष्णुहपिरा- जिष्णुर्भवत्यन्यतस्त्यजायी ॥६॥ सु होवाच गार्ग्यः । (ग्यो) युऽएवायुमनौ पुरुषऽएतुमेवाहम्ब्रह्मोपासऽ शत्रुः । मा मैतस्मिन् संवदिष्ठाः । तेजस्वीति वा अहमेतमुपास इति । स य एतमेवमुपास्ते । तेजस्वी ह भवति । तेजस्विनी हास्य प्रजा भवति ॥ ४ ॥ स होवाच गार्यः। य एवायमाकाशे पुरुषः। एतमेवाहं ब्रह्मोपास इति । स होवाचाजातशत्रुः। मा मैतस्मिन् संवदिष्ठाः । पूर्णमप्रवर्तीति वा अहमेतमुपास इति । स य एतमेवमुपास्ते । पूर्यते प्रजया पशुभिः । नास्यास्माल्लोकात्मजोदर्तते ॥५॥ स होवाच गार्यः। य एवायं वायौ पुरुपः। एतमेवाहं ब्रह्मोपास इति । स होवाचाजातशत्रुः । मा मैतस्मिन् संवदिष्ठाः । इन्द्रो वैकुंठोऽपराजिता सेनेति वा अहमेतमुपास इति । स य एतमेव- मुपास्ते । जिष्णुहोपराजिष्णुर्भवत्पन्यतस्त्यजायी ॥ ६ ॥ स होवाच गार्यः । य एवायमग्नौ पुरुपः । एतमेवाहं ब्रह्मोपास इति । स होवाचाजातशत्रुः । . - च एका देवता । 'तेजस्वी' इति तस्या विशेषणम् । 'तेजस्वी ह भवतीति ! 'तेजस्विनी हास्य प्रजा भव. तीति ' च फलम् । विद्युतां बहुत्वस्याङ्गीकरणात् आत्मनि प्रजायां चेति फलबाहुल्यम् ॥ ४ ॥ तथा ' आकाशे' हृदये च एक 'पूर्णमप्रवर्ति चेति विशेषणद्वयम् । अप्रवर्तिवत्वं अक्रियायवं अप्रवर्त- फरवं अक्रियावत्वं वा । पूर्णत्वविशेषणफलमिदम् । 'पूर्यते प्रजया पशुभिः' इति अप्रवर्तित्वविशेषणफलम् । नास्यास्माल्लोकात्प्रजोदर्तते । 'उद्वर्त्तते ' विच्छिद्यते । इति प्रजा संतानाविच्छित्तिः ॥ ५ ॥ तथा 'वायो' प्राणे दि चैका । तस्या विशेषणं ' इन्द्रः" परमेश्वरः । पैकुण्ठोऽप्रसह्यः । अपराजिता सैनेति । न परनितपूर्वः मरुतां गणत्वप्रसिद्धः एकस्मिन् वायो अपराजिता सेनेति गुणः संभवतीति वोग्यम् । विशेषणनयस्य विशेषफलत्रयं क्रमेण व्युत्पादयति-जिष्णुरित्यादिना । जिष्णुर्जयशीलः । 'अपराजिष्णुः परर्जितस्वभावः । अन्यतस्त्यजायीति । अन्यतस्त्यानां अन्यमातृतो जातानां सपत्नानां जयशीलो भवति॥६॥ तया ' अग्नौ' वाचि हृदि च एका । विषासहिरिति विशेषणम् । यदविविष्यते क्षिप्यते तत्सर्व भस्मीकरणेन ·(६०) शतपथब्राह्मणम् । [ १४ का०,२ प्र०, १ वा.] इति सु होवाचाजातशत्रुा मैतुस्मिन्त्सुम्वदिष्ठा विपासहिरितिवाऽअहु- मेतमुपासऽइति स युऽएतमेवमुपास्ते विपासहिहं भवति विपासहिहास्य प्प्रजा भवति ॥७॥ स होवाच गार्ग्यः । (ग्यों) युऽएवायुमप्सु पुरुपएतमेवाइम्योपासऽ इति सु होवाचाजातशत्रुर्मा मैतस्मिन्त्सम्बदिष्ठाः प्रतिरूपऽडुति वाऽअहु- मेतमुपासऽइति स युऽएतुमेवुमुपास्ते प्रतिरूप हुदैनमुपगच्छति नाप्रतिरूपमथो प्रतिरूपोऽस्मान्जायते ॥ ८॥ सु होवाच गाग्र्यः। (ग्र्यो) युऽएवायुमादर्शे पुरुप एतुमेवाहम्ब्रह्मोपास- ऽहति स होवाचाजातशत्रु मैतुस्मिन्सम्बदिष्ठा रोचिष्णुरिति वाऽ अहमेतमुपासऽइति स युऽएतुमयुमुपास्ते रोचिष्णुई भवति रोचिष्णु- हास्य प्रजा भवत्युथो फैः सन्निगुच्छति सुबास्तानतिरोचते ॥९॥ मा मैतस्मिन् संवदिष्ठाः । विपासहिरिति वा अहमेतमुपास इति । स य एतमेवमुपास्ते । विपासहिई भवति । विपासहिास्य प्रजा भवति ॥७॥ स होवाच गार्यः । य एवायमप्मु पुरुपः । एतमेवाहं ब्रह्मोपास इति । स होवाचाजातशत्रुः ! मा मतस्मिन् संवदिष्ठाः । प्रतिरूप इति वा अहमेतमुपास इति । स य एतमेवमुपास्ते । प्रतिरूपं हवनमुपगच्छति । नाप्रतिरूपम् । अयो प्रतिरूपः अस्माजायते ॥ ८॥ स होवाच गार्ग्यः । य एवायमादर्श पुरुषः । एतमेवाहं ब्रह्मोपास इति । स होवाचाजातशः। मा मतस्मिन् संवदिष्टाः । रोचिष्णुरिति वा अहमेतमुपास इति । स य एतमेवमुपास्ते । रोचिष्णुई भवति । रोचिष्णुहस्यि प्रजा भवति । अयो यः संनिगच्छति । सर्वान् तानतिरोचते ॥ ९ ॥ सहने पनि विपासहिरग्निः । फलोको विधामहिः परेषां मयिता । अग्नीना बाहुल्यादृपासकस्पात्मनि प्रजाया च दीनामिव सिप्पति विद्युतामिति बोध्यम् ॥ ७॥ 'अमुगनि दिएका । तस्या विशेषगं 'प्रतिरूप.' इसी ।' प्रतिरूपः ' अनुरूपः । श्रुतिस्मृत्य- प्रील इत्यर्थः । फलं प्रतिभूतिसतिशासनानुलपमेव एतमुरासकमुरगष्यति सानोति । नानि नपिन् । 'अपो' अन्पप फळं, अमानुपातितः 'प्रतिपः' शुतिस्मग्पनालः सपुत्रः • जानन पर्यः॥८॥ 'भाग' प्रमादम्पमापन, अन्यत्र र गगाटी, हारे गपशुभिगमाम्य का । सम्पा शेप tratioमिनियमाः। फल च तदेव रोपिशुन्वन् । 'थपो' भन्यम। 4: 'राम :MIR'मंदो सा माननिरोदा 'रोदना गरवारस्यास्टयान्यम् ॥९॥ . १८.

·[पृ०२०,१ मा०] सायणभाष्यसमेतम् । (६१) स होवाच गायः । (ग्यो) युऽपुवायुन्दिा पुरुषऽएतमेवाहम्ब्रह्मोपासऽ इति स होवाचाजातशत्रुर्मा मैतस्मिन्त्सम्वदिष्ठा द्वितीयोऽनपगऽइति चाऽअहमेतमुपासऽइति स युऽएतुमेवमुपास्ते द्वितीयवान्हु भवति नास्मा- गणश्छिद्यते ॥ १०॥ सु होवाच गायः। (ग्र्यो) युऽएवायं युन्तम्पश्चाच्छन्दोऽनूदैत्येतुमेवा- हम्ब्रह्मोपासऽडुति सु होवाचाजातशत्रुर्मा मैतस्मिन्त्सम्वदिष्ठाऽअसुरिति वाऽअहमेतमुपासऽद्धति स युऽएतमेवमुपास्ते सुबछ् हैवास्मिल्लोक आयुरेति नैनम्पुरा कालात्प्राणो जहाति ।। ११ ।। सु होवाच गार्ग्यः । (गर्यो ) युऽएवाय छायामुयः पुरुपऽएतुमेवाहात्र- द्योपासऽडुति सुहोवाचाजातशत्रुम्मा मैतस्मिन्त्सम्वदिष्टा म्मृत्युरिति वाऽ अहमेतमुपासऽडुति सयुऽएतुमेवमुपास्ते सुर्व, हैवास्मुिल्लोकऽआयुरेति नैनम्पुरा कालान्मृत्युरागच्छति ॥ १२ ॥ स होवाच गार्यः । य एवायं दिक्षु पुरुषः । एतमेवाहं ब्रह्मोपास इति । स होवाचाजातशत्रुः । मा मैतस्मिन् संवदिष्ठाः । द्वितीयोऽनपग इति वा अहमेतमुपास इति । स य एतमेवमुपास्ते । द्वितीयवान ह भवति । नास्माद्गणश्छिद्यते ॥ १० ॥ स होवाच गार्यः। य एवायं यन्तं पश्चाच्छन्दःअनूदैति। एतमेवाहं ब्रह्मोपास इति। स होवाचा- जातशत्रुः । मा मैतस्मिन् संवदिष्ठाः । असुरिति वा अहमेतमुपास इति । स य एतमेवमुपास्ते । सर्व हैवास्मिन् लोके आयुरेति । नैनं पुरा कालामाणो जहाति ॥ ११ ॥ स होवाच गायः। य एवायं छायामयः पुरुषः । एतमेवाहं ब्रह्मोपास इति । स होवाचा - . दिक्षु ' कर्णयो दि चैका । अश्विनौ देवौ अवियुक्तस्वभावौ । तस्य देवस्य गुणः । द्वितीयवत्वं अनपगत्वं चान्योऽन्यमवियुक्तता । दिशामश्विनोश्चैवर्धामित्वात् तदेव फलमुपासकस्य द्वितीयवत्त्वं साधुभृत्यपरिदृतवत्वम् । अस्मादुपासकात् गणः ' समूहश्च 'न छिद्यते' विच्छेदं न प्राप्नोतीत्यर्थः ॥ १० ॥ यन्तं ' गच्छन्तं पश्चात्पृष्ठतः य एवायं शब्दः 'अनूदैति' उत्पद्यते । अध्यात्मश्च जीवनहेतुः प्राणः तमेकीकृत्य एतमेवोपासे । तस्य विशेषणं 'असुरिति''असुः 'जीवनहेतुः प्राणः । तस्य फलं 'सर्व' संपूर्ण यावत्कर्मोपात्तं 'ह' किल 'आयुः । अस्मिन् लोके 'एति ' गच्छति । कर्मपरिच्छिन्न- कालापूर्व रोगादिना पीड्यमानमपि 'एनं प्राणो न जहाति ' न सजति ॥ ११ ॥ छायायां ' बाह्य तमसि अध्यात्म च आवरणात्मके अज्ञाने हृदि च एका देवता । तस्या विशेषणं । मृत्युः । फलं सर्व पूर्ववत् । एतावांस्तु विशेषः । यन्मृत्योरागमनात् प्राक् रोगादिपीडाया अपि अभावः ॥१२॥ . ३१८१ ·(६२) शतपथब्राह्मणम् । [ १४ का०, २ प्र०, १ मा०] सु होवाच गायः । (गर्यो ) युऽएवायुमात्मनि पुरुप एतुमेवाहम्ब्रह्मो- पासऽइति स होवाचाजातशत्रुा मैतस्मिन्त्सम्बदिष्ठाऽआत्मन्वीति वाऽअहुमेतमुपासऽडुति स युऽएतुमेवमुपास्तऽआत्मन्बी ह भवत्यात्म- न्युिनी हास्य प्रजा भवति स ह तूष्णीमास गायः ॥ १३ ॥ सु होवाचाजातशत्रुः । (रे) एतावन्नू३ इत्येतावद्धीति नैतावता विदि- तुम्भवतीति स होवाच गायेऽउप त्वाध्यानीति ॥ १४ ॥ सु होवाचाजातशत्रुः । प्रतिलोमम्वै तद्यद्राह्मणुः क्षत्रियमुपेयाब्रह्म मे वक्ष्यतीति व्येव त्वा ज्ञपयिष्यामीति तुम्पाणावादायोत्तस्थौ तौ ह अजातशत्रुः । मा मैतस्मिन् संवदिष्ठाः । मृत्युरिति वा अहमेतमुपास इति । स य एतमेवमुपास्ते । सर्व हैवास्मिन् लोके आयुरेति । नैनं पुरा कालात् मृत्युरागच्छति ॥ १२ ॥ स होवाचं गार्यः । य एवायमात्मनि पुरुषः । एतमेवाहं ब्रह्मोपास इति । स होवाचाजात- शः। मा मैतस्मिन् संवदिष्ठाः । आत्मन्वीति वा अहमेतमुपास इति । स य एतमेवमुपास्ते । आत्मन्बी ह भवति । आत्मन्विनी हास्प मजा भवति । स ह तूष्णीमास गायः ॥ १३ ॥ स होवाचाजातशत्रुः । एवावन्नू ३ इति । एतावद्धीति । नैतावता विदितं भवतीति । स होवाच गार्यः। उप त्वाऽयानीति ॥ १४ ॥ स होवाचाजातशत्रुः । प्रतिलोमं वै तत् । यत् ब्राह्मणः क्षत्रियमुपेयात्-ब्रह्म मे वक्ष्यतीति । व्येव त्वा जपयिष्यामीति । तं पाणावादायोत्तस्यौ । तो ह पुरुष सुप्तमाजग्मतुः । तमेतैर्नामभि- व्यस्तानि प्रसाग्युपन्यस्य समस्तं ब्रह्म उपदिशति । 'आत्मनि' प्रजापतौ युद्धी च हदि चैका । तस्या विशेषणं आमन्वी' वश्य आत्मा अस्यास्तीयान्मन्त्री स्वतंत्रः । फलं आरमन्त्री । आत्मन्विनी '' मिल — अस्य प्रजा भवति' । फलस्यामगामित्वान् प्रजायां तदभिधानमनुचितमित्याशङ्कायां बुद्धिबहत्वात प्रजायो संपादनम् । एवमजातशत्रुगा स्वयं परिशातत्वेनैव प्रमेण मन्याख्यातेपु ब्रह्मसु सः' गार्य: 'ह फिल सागरविज्ञानः अप्रनिमाममानोत्तरः ' तूष्णी' अवाशिराः 'आम' बभूव ॥ १३ ॥ सं रायामूनमालक्ष्य म: आनतशत्रुः ह उवाच-एतावन्न ३ इति ' कि एतावदेव मम निर्यात भाहोस्पिन अधिकमयम्नीति विचारार्या प्ततिः । गार्य आह-एतावदीनि । एतावदेव' नातः परं विदित. मन्नि ! अमानरामुराह-जावता' विदिनन प्रस' विदितं भवति किमर्थ गविनोऽसि नाय ते माणि Tir! किंगात दिनमा मातीनि ननावमा विदित मनाति ब्रुवता राहा अधिकं ग्रन शारायमस्तीति दतिमान रागनुसनाप नकाल्यं त्याचारविनिमः 'गाप: 'स्वयमेव ''फिल 'टवाद मायः सियो गुग्नुपात् रापा 'ग' वा 'टपापानि ' टमाटानीयः ॥ १४ ॥ स्थानः ग: मनायाः ह दवाए । 'प्रतिलोम पे 'रिपरीतमा ' पन् 'माग: ' उत्तमर्ग: - - . - - गमा - ·. [वृ० २ १०, १ मा०] सायणभाष्यसमेतम् । (६३) पुरुप, सुप्तमाजग्मतुस्तमेतैमिभिरामन्त्रयाञ्चले बृहन्पाण्डुरवासः सोम राजनिति स नोत्तस्थौ तुम्पाणिनाऽऽपेषम्बोधयाञ्चकार स होत्तस्थौ ॥१५॥ सु होवाचाजातशत्रुः । (g) पुत्रैपुऽएतुत्सुप्तोऽभूय एष विज्ञानमुयः पुरुषः कैप तदाऽभूत्कृतऽएतदागादिति तुदु ह न मेने गायः ॥ १६॥ रामंत्रयांचके । बृहन् पांडुरवासः सोम राजनिति । स नोत्तस्यौ। तं पाणिनाऽऽपेपं बोधयांचकार । स होत्तस्यौ ॥ १५॥ स होवाचाजातशत्रुः । यत्रैप एतत्सुप्तः अभूत् । य एष विज्ञानमयः पुरुषः । कैप तदा अभूत् । कुत एतदागादिति । तदु ह न मेने गार्यः ॥ १६ ॥ . - . . आचार्यत्वेऽधिकृतः सन् क्षत्रियमनाचार्यस्वभावं उपेयादुपगच्छेत् शिष्यवृत्या 'ब्रह्म मे वक्ष्यति ' इत्येवम् । एतत् आचारविधिशास्त्रेषु निषिद्धम् । " अनुव्रज्या च शुश्रूषा यावदध्ययनं गुरोः । नाबाह्मणे गुरौ शिष्यो वास- मात्यन्तिकं वसेत् ""अब्राह्मणादध्ययनमापत्काले विधीयते "(म. स्मृ. २१ २४१-२४२) इत्यादिना । तस्माद्धे गाये ! त्वमाचार्य एव सन् तिष्ठ । अहं तु ' त्वा' त्वां यस्मिन् विदिते ब्रह्म विदितं भवति-तन्मुख्यं वेद्य 'ब्रह्म'विज्ञपयिष्याम्येव ' विज्ञातमेव करिष्यामि । एवं प्रतिज्ञातब्रह्मबोवार्थमुपक्रमते इत्याह-तम्पाणा- विति । 'तं' गार्य सलजमालक्ष्य विश्वासजननाय 'पाणी' हस्ते 'आदाय ' गृहीत्वा 'उत्तस्थौ' उत्थितवान् । ततस्तो 'ह' गार्याजातशत्रू कचिद्राजगृहप्रदेशे ‘सुप्तं पुरुषं ' प्रति ' आजग्मतुः ' आगतौ । 'तं ' च सुतं पुरुष प्राप्य 'बृहन् । 'पाण्डुरखासः ' 'सोम' 'राजन् ' इत्येतैर्नामभिरामंत्रयाञ्चके । राज्ञा एव.. मामंत्र्यमाणोऽपि 'स: ' सुप्तः पुरुषो 'नोतस्यौ' नोत्थितवान् । तमप्रतिबुद्धयमानं पुरुषं 'पाणिना' हस्तेन 'आपेषं ' आपिष्यापिष्य बोधयाञ्चकार' प्रतिबोधितवान् । तत. 'सः ' पुरुषः 'ह' किल 'उत्तस्यौ' उत्थितवान् । तथा च 'बृहन्पाण्डुरवासः ' इत्यादिप्राणात्मचंद्रादिनाना संबोधनेन मायभिमतप्रागदेवता- ऽतिरिक्त एवात्मा अस्मिन् शरीरे कर्ता भोक्ता, न प्राणः इति निर्गीतम् । अन्यथा उच्छ्वासनिःश्वासरूपेण च्याप्रियमाणस्य संबोधनाश्रवणमनुत्थानं च न मवेत् । आपेषणेन च प्राणशरीरसंघातमात्रो भोक्ता नेति निश्चि- तम् । अन्यया संघातमात्राविशेषात् स्पर्शमात्रेणाऽपि उत्थानं स्यादिति भावः ॥ १५ ॥ ह' किल 'अजातशत्रुः' एवं व्यतिरिक्तात्मास्तित्वं प्रतिपाद्य अस्यात्मनः स्वाभाविकस्वरूप. बोधनार्य स्वयमेव गार्य प्रति ' उवाच' । हे गार्य ! य एषः' प्रसिद्धः 'विज्ञानमयः पुरुषः ' विज्ञा. यते अनेनेति व्युत्पत्या सकल्पविकल्पाद्यात्मकमन्तःकरणं बुद्धिर्विज्ञानमुच्यते । तन्मयः तत्प्रायः तस्मिन्नुप- लभ्यः तेन च उपलभ्य इत्ययः । पुरि देहे शेते इति 'पुरुषः 'क' कस्मिन् स्वाभाव्ये कीग्विधे यत्स्वरूपे स्थितोऽभूत् । 'कुतः' कीदृग्विधात् स्वरूपात्प्रच्युतः सन्-रतदागमनं यथा स्यात्तथा ' आगात आगतः । पाणिपेषोत्तरकालमिति । एवमधिकरणमपादानं चोभयं पृष्टो मार्यः किमुक्तवानित्यत आह- तदु हेति । यः पुनः यद्विज्ञानमयस्य पुरुषस्य स्वापे संवंशस्थानं, यतश्च स्थानाजागरिते कार्यकारणसंघाते अंतयितृत्येनागमनं, तदुभयं स्वरूपभूतं वक्तुं प्रष्टुं वा प्रतिमानरहितः 'गायः' 'ह' किल न मेने 'न ज्ञातवान् ॥ १६ ॥ , . , . ३१८३ ·(६४) शतपथब्राह्मणम् । [११ की०, २०, १.] सु होवाचाजातशत्रुः । ([ ) पुत्रैपुऽएतत्सुप्तोऽभूऽएए विज्ञानमयः पुरुपुस्तदेपाम्प्राणानाम्बिचानेन विज्ञानमादाय युऽएपोऽन्तहृदयऽआका- शस्तुस्मिन्छेते ॥ १७॥ तानि यदा ग्गृह्णाति । (त्यु) अथ हैतत्पुरुषः स्वपितिनाम तुद्गृही- तुऽएव प्राणो भवति गृहीता वाग्गृहीतचक्षुर्गृहीत श्रोत्रगृही- तम्मनः ॥ १८॥ स युतत्स्वप्न्युया चरति । ते हास्य लोकास्तुदुत्तेवु महाराजो भवत्युतेव महाब्राह्मणऽतेवोच्चावचन्निगच्छति ॥ १९ ॥ स होवाचाजातशत्रुः । यत्रैप एतत्सुप्तोऽभूत् । य एप विज्ञानमयः पुरुषः । तदेषां प्राणानां विज्ञानेन विज्ञानमादाय य एपोऽन्तर्हदये आकाशः तस्मिन् शेते ।। १७ ॥ तानि यदा गृह्णाति । अथ ह एतत्पुरुषः स्वपितिनाम । तद्गृहीत एव प्राणो भवति । गृहीता वाक् । गृहीतं चक्षुः। गृहीतं श्रोत्रम् । गृहीतं मनः ॥ १८॥ स यत्रतत् स्वप्न्यया चरति । ते हास्य लोकाः। तदुतेव महाराजो भवति । उतेव महाब्राह्मणः। उतेवोच्चावचं निगच्छति ॥ १९ ॥ जागरिते कर्तृत्वमोत्कृत्वादिकं नात्मनः स्वाभाविकम् । किंतु वागायुपाधिसंबंधकृतमेव । स्वापे तद्व्यतिरे- केण कर्तृत्वादेर्व्यतिरेकदर्शनान् इनि दर्शयितुं प्रश्नानुवादपूर्वकं प्रथमप्रश्नस्योत्तरमाहेति श्रुतिर्दर्शयति-स होवाचाजातशत्रुरिति । यत्र' यस्मिन् काले 'सुप्तोऽभूत् ।। य एष विज्ञानमयः पुरुषः । तस्मिन् काले 'एषां प्राणानां ' वागादीनां — विज्ञानं ' स्वस्वविषयगतप्रतिनियतप्रकाशनसामर्थ्य ' विज्ञानेन ' अन्तः फरगोपादानाज्ञानजनिताऽन्तःकरणाताभित्र्याविशेषविज्ञानेन चैतन्यामासलक्षणेनादाय गृहींचा 'अंतर्दृदये हृदयस्य मध्ये ' य आकाश:' । आकाशशब्देन जीवस्य स्वाभाविकस्वरूपभूतः परमात्मा उच्यते । तस्मिन् स्वामाविक सांसारिके परमात्मनि 'आकाशे शेते ' । लिंगोपाधिसंबंधकृतं विशेषामस्वरूपमुत्सृज्य अविशेषे स्वाभाविक आमन्येव केवलं वर्तत इत्यभिप्रायः ॥ १७॥ यदा शरीरेन्द्रियाध्यक्षतामुत्सृजति तदा अमौ स्वात्मनि वर्तने इति कयमवगम्यत इत्यपेक्षायां नामप्रसिद्धया- इत्याह-तानि यदेति । तानि ' वागादीनि विज्ञानमाधनानि ' यदा' यस्मिन् काले 'गृहाति' आदत्ते । अप' तदा 'ह' किल 'पुरषः' इति पुरुषस्य॑तत् 'स्वपितिनाम' । अतः अस्य 'ह' प्रसिद्ध गोगमेव सवितायेतनाम भवति । स्वमेवात्मानम पेति अपिगच्छतीति स्वपितीयुच्यते इति व्युत्पत्तेः स्वपितीति नामनिद्रपा आमनः संसारधर्मविलक्षणे रूपे अवगतेऽपि नात्र युक्तिरस्तीयाशंकायामाह-तद्गृहीत एवेति । तत्तर स्वारकाले ' गृहीत एव प्रागो मवति'। प्राग तिघ्रागेन्द्रियं वागादिप्रकरणान् । 'गृहीता वाक्' चक्षुः यो मनच गृहीत मातीति । तयाच वागादिसंबंधामाशन् स्वारे कर्तृत्वायसंबंधः । जागरिते च वागादि- संबंधात् कर्तृत्वादिकम् । मतः अन्वयव्यतिरेकाम्यां वागायुपाविक आन्मनः संसारित्वं इति निधितम्॥ १८ ॥ ननु-दनिलभगाया स्वप्नावस्यायों वागादिसंबंधाभावेऽरि फर्तृत्वादिसंसारम्प दर्शनाद् व्यतिरेकासिद्धि- - - - - - ·[० २०, मा० सायणभाष्यसमेतम्। (६६ स युथा महाराजो जानपदान्गृहीत्वा । स्वे जनपढे यथाकामुम्परिवर्ते- तेवुमेवैषुऽएतत्प्राणान्गृहीत्वा स्वे शरीरे यथाकामम्पुरिवर्तते ॥२०॥ (तेऽथ ) अथ यदा सुषुप्तो भवति । यदा न कुस्यचन ब्वेद हिता नाम नाड्यो द्वासप्ततिः सहस्राणि हृदयात्पुरीततमभिष्प्रतिष्ठन्ते ताभिः प्रत्यवसृप्य पुरीतुति शेते ॥२१॥ स यथा महाराजो जानपदान् गृहीत्वा स्वे जनपदे यथाकामं परिवर्तेत । एवमेवैप एतत्माणान् गृहीत्वा स्वे शरीरे यथाकामं परिवर्तते ॥ २० ॥ अथ यदा सुपुतो भवति । यदा न कस्यचन वेद । हिता नाम नायो द्वासप्ततिः सहस्राणि हृदयात् पुरीततमभिप्रतिष्ठते । ताभिः प्रत्यवसृप्य पुरीतति शेते ॥ २१ ॥ - , जनपदे 'जनपदे , रित्याशङ्कायां तत्रापि जाग्रद्वासनायाः सत्वात् परिकल्पितस्य स्वप्नप्रपञ्चस्य मृषात्वात् न व्यतिरेकासिद्धिरि- त्यतोऽस्य स्वतः शुद्धत्वमेवेत्यभिप्रेत्याह-स यत्रेति । सः' प्रकृत आत्मा ' यत्र' यस्मिन् काले दर्शनलक्षणया स्वप्न्यया' स्वप्नवृत्या ' चरति ' वर्तते । तदा 'ह' प्रसिद्धौ अस्यात्मनस्ते अनंतरं वक्ष्यमाणाः ' लोकाः' कर्मफलानि । के ते इत्यत आह-तदुतेवेति । तत्तत्र स्वप्नकाले उतापि ' महाराज इव भवति ' । महाराजत्व- मिवास्य सोऽयं लोकः-न पुनर्जागरिते इव साक्षान्महाराजत्वम् । तथा उत महाग्राह्मण इव '। उतापि उचावचं ' उच्चञ्च देवत्वादि अवचञ्च तिर्यक्त्वादि इत्युच्चावचमिव ' निगच्छति ' नितरां प्राप्नोतीत्यर्थः॥१९॥ तथा च वेदशब्दप्रयोगात् व्यभिचारदर्शनाचैते महाराजत्वादयो लोका मृषैव नास्यात्मभूता इत्युक्तमर्थ दृष्टांतपूर्वकमाह-स ययेति । ' सः' इति दृष्टांतः । 'यथा महाराजः ' सार्वभौमः । जानपदान् देशे मवान् राजोपकरणभूतान् भृत्यान् अन्यांश्च तथाविधान् गृहीत्वोपादाय स्वीये आत्मीये एव जयादिनोपार्जिते 'यथाकाम' यः कामो यस्य तं काममनतिक्रम्येति यथेच्छं' परिवर्तेते' परिक्रामेदित्यर्थः । ' एवमेव ' 'एषः' विज्ञानमय आत्मा । एतदिति ग्रहणक्रियाया विशेषणम् । एतद्ग्रहणं यथा स्यात्तथा 'प्राणान्' वागादीन् 'गृहीत्वा' जागरितस्थानेभ्यः उपसंहृत्य 'स्वे शरीरे ' स्व एव देहे ' यथाकामं परिवर्तते । म बहिरित्यर्थः । कामकर्मभ्यामुद्भासिताः पूर्वानुभूतवस्तुसदृशा वासनाः अनुभवतीत्यर्थः । तस्मादसौ विज्ञानमयो दृष्टादृश्येभ्यः स्वमजागरितलोकेभ्यः अन्यो विशुद्धः इति सिद्धम् ॥ २० ॥ दर्शनवृत्तौ स्वप्ने वासनाराशेर्दश्यत्वात् असंसारधर्मता इत्यात्मनो विशुद्धता अवगता । तत्र यथाकाम परिवर्तते " इति कामवशात् परिवर्तनमुक्तम् । इष्टदृश्यसंबंधश्वास्य स्वाभाविक इत्यशुद्धता इत्याशङ्कायां तत्संयं- धस्य सुषुप्तौ व्यतिरेकदर्शनेन अस्वाभाविकत्वात् शुद्धत्वमेवास्य स्वाभाविकमिति वक्तुमाह-अथ यदेति । 'अर्थ' पुनः ‘यदा' यस्मिन् काले जाप्रत्स्वप्नयोर्द्रष्टा दर्शनवृत्तिस्वप्नं हित्वा ' सुषुप्तः' सुष्टु सुप्तः विशेषज्ञाना- भावेन संप्रसादं स्वस्वरूपनीक्यं यतः 'भवति । सलिलमिव अन्यसंबंधकालुष्यं हित्वा स्वाभाव्येन प्रसीदती: सर्थः । कदा सुषुप्तो भवति । 'यदा' यस्मिन् काले 'न कस्यचन ' कंचन विषयं 'वेद' विजानाति । फस्पचन वा शब्दादेः संबंधि वस्वंतरं किंचन न वेद । अस्मिन्पक्षे किश्चनेत्यध्याहार्यम् । केन पुनः क्रमेण सुषुप्तो " - ·- (६६) शतपथब्राह्मणम् । [११ का०, २ प्र०, १ मा०) स युथा कुमारो वा महाबाह्मणो वा । (5) अतिघ्नीमानन्दुस्यं गत्वा शुयीतैयुमेवैपुऽएतच्छेते ॥२२॥ स युथोर्णवाभिस्तन्तुनोचरेत् । (यु) युथाऽग्नेः क्षुद्रा विष्फुलिङ्गा व्व्युचरन्त्येवुमेवास्मादात्मनः सर्वे प्राणाः सुचे लोकाः सुर्वे देवाः सर्वाणि भूतानि सुर्व एतु आत्मानो व्व्युच्चरन्ति तुस्योपनिपुत्सत्यस्य सत्यमिति प्राणा वै सत्यन्तुपामेपु सत्यम् ॥ २३ ॥ इति चतुर्दशे काण्डे चतुर्थप्रपाठके वृहदारण्यकोपनिषदि द्वितीये प्रपाठके प्रथमं ब्राह्मणम् ।। १४ (४)२191(५)२-१ ॥ स यया कुमारो वा महाब्राह्मणो वा अतिनीमानंदस्य गत्वा शयीत । एवमेवैप एतत् शेते॥२२॥ स यया ऊर्णवाभिस्तंतुनोचरेत् । यथा अग्नेः क्षुद्रा विष्फुलिंगा व्युच्चरति । एवमेवास्मादात्मनः सर्वे माणाः सर्वे लोकाः सर्वे देवाः सर्वाणि भूतानि सर्व एते आत्मानः व्युच्चरति । तस्योपनिषत् सत्यस्य सत्यमिति । प्राणा व सत्यम् । तेपामेप सत्त्पम् ।। २३ ॥ , . . नात्यः . पुरीततं भवनीयत आह-हिता नामेति । 'हिता नाम' हितफलप्राप्तिनिमित्तत्वात् 'हिताः' इत्येवंनाम्न्यो । शिराः देहस्यानरसविपरिणामभूताः । ताथ द्वाभ्यामधिका सततिः 'द्वासप्ततिः सहस्राणि 'दयारपुरी ततममिप्रतिष्ठन्ते' । हृदयं नाम उदरवक्षःप्रदेशयोर्मध्यस्थितः पुण्डरीकाकारो मांसपिण्डः । तत्परिवेष्टन पुरीतत् इत्युप्यते । इह पुनस्तदुपलक्षितं शरीरं पुरीतच्छब्देनाभिप्रेतम् । तया च हृदयात् दरममनिप्रतिइन्ते इति फरनं शरीरं व्यानुवत्यः अश्वत्यपर्णराजय इव बहिर्मुखाः प्रत्ताः मभितोऽमितः सस्तीसर्थः । ततः किनियत आइ-ताभिरिति । ताभिर्नाडीभिः कृत्वा नामद्विषयाया बुद्धः कर्मवशात्प्रत्यय संगमनु विहानमप मामा ' प्रत्यवमुन्य ' दिपाण्युपतंदन्य पुरीतति' शरीरे 'शेते ' अग्निवत्तप्तं लोहर्षि मविरोग मन्याय वर्मत त्यर्थः । ननु-पूर्व विज्ञानमयो दृदयाकाशे प्रह्मगि शेते इत्युक्त्वा इदानी पुरीनति रापनमावागम्य क न पूर्वापरविरोयः स्यादिति चेन् मुतं स्वाभाविक एव स्वात्मनि वर्तमानोऽपि कर्मानु । गादपनामिवान् पुरीति शेने न्युपचारादुपते । अतो नोनविरोधः ॥ २१ ॥ दत पन हटान्तारमाह-स ययेति । सर्वसंमारतुःलवियुक्ता यमस्या त्या 'म' : ! पा कुमार: ' अयंगाल: 'का' 'महामानगो वा अन्यसपरिपकविशाविनयसपनो ययोगात 'मी' मपिन रानीपतिती 'भानंदस्य ' मुगम्यावस्था तो 'गा'माय दास' माननुविभागः समामालियर 'प:'शिनमयः सर्वमंसारधर्माति: एतस्पन यया स्यात्तया दारो' शासोबपर्पः ॥ २२ ॥ RISHTR प्रभार प्रतिदनमुनम् । भनेन च प्रमनिर्गन डानमपस्य समायो froferoferom | रानी मसाला टाणु न दाhिभाप .

·वृ० २०,२ ब्रा०] सायणभाष्यसमेतम् । यो ह वै शिशुम् । (७) साधान सुष्प्रत्याधान सुस्थूण, सुदाम- म्वेद सत ह द्विपतो भ्भ्रातृव्यानुवरुणद्धि ॥१॥ सर्वानवाह्मणं वा शिशुब्राह्मणम् । यो ह वै शिशुं साधान समत्याधानं सस्थूणं सदामं वेद । सप्त ह द्विषतोभ्रातृव्यानव. रुणद्धि ॥ १ ॥ - प्राणाः ' सर्वे देवाः . . सत्यस्य सत्यं, करणार्थ प्रतिवचनमाह-स यथेति । 'सः' इति दृष्टांतः । यथा' लेके 'ऊर्णवाभिः ' ऊर्णवामिल. ताख्यः कीटविशेषः असहाय एव सन् तंतुना स्वात्मनोऽविभक्तेन उच्चरेदुद्गच्छेत् । न च तस्योद्गमने स्वतो. ऽतिरिक्त कारकांतरमस्ति । यथा च एकरूपादेकस्मादमेः 'क्षुद्राः ' अल्पाः 'विष्फुलिगाः' अग्न्यवयवाः व्युच्चरति ' विविधं नाना वा उच्चरंति उद्गच्छन्ति प्रसर्पन्ति । यथेमौ दृष्टांती कारकभेदामाऽपि प्रवृत्ति प्राक्प्रवृत्तेः स्वभावत एकत्वं च दर्शयतः । एवमेव ' अस्मादात्मनो विज्ञानमयस्य प्राक्प्रति. बोधात् स्वापे यत्स्वरूपं तस्मादेतस्मादात्मनः सकाशात्सर्वे । वागादयः 'सर्वे लोकाः। भूरादयः सर्वकर्मफलभूताः प्राणलोकाधिष्ठातारः अग्न्यादयः ' सर्वाणि भूतानि ' ब्रह्मादिस्तंब- पर्यतानि प्राणिजातानि 'सर्व एत आत्मानः ' उपाधिसंपर्कजनितप्रबुध्यमानविशेषात्मानः 'व्युच्चरति ' यस्मा- दात्मनः स्थावरजगममिदं जगत् अग्निविष्फुलिङ्गवदनिशं व्युचरति, यस्मिन्नेव जलबुद्बुदवत् प्रलीयते, यदात्म- कञ्च स्थितिकाले वर्तते । स्यात्मनो ब्रह्म 'उपनिषत् ' उप समीपं नितरां सादयति गमयति विज्ञानात्मानं इति व्युत्पत्तेः उपनिषदित्यात्मनोऽभिधायकः शब्दः । का सा उपनिषदित्यत आह-सत्यस्य सत्यमितीति । किं पुनः सत्यं किंवा इत्यत आह-प्राणा वै सत्पमिति । सच्च त्यचेति व्युत्पत्तेः । तेषां' प्राणानां मध्ये 'एषः ' उक्त आत्मा सत्यमबाध्यं रूपमित्यर्थः ॥ २३ ॥ इति श्रीहषीकेशब्रह्मभगवत्पूज्यपादशिष्यस्य श्रीपाठकानिरुद्धपुत्रस्य परमहंसपरिव्राजकाचार्यस्य श्रीवासुदेव- ब्रह्मभगवतः कृतौ माध्यन्दिनीयशतपथब्राह्मणान्तर्गत माध्यंदिनशाखोपनिषबृहदारण्यकटीकायां वासुदेवप्रकाशिकायां आये मधुकाण्डे द्वितीयेऽध्याये प्रथमं पर्यऋविद्याब्राह्मणमजातशत्रु- ब्राह्मणं वा परिसमाप्तम् ॥ १४ (५)२-१ ।। एवं "प्राणायै सत्यं तेषामेष सत्यं " इत्यादिब्राह्मणभागेन व्याख्याताया अपि उपनिषदो विशेषतोऽर्थ- प्रकाशनाय ब्राह्मणद्वयम् । तत्र प्राणा चै सत्यं " इत्यंशेनोक्तायाः प्राणोपनिषदो व्याख्यानाय शिशुत्राह्मणं प्रवर्तते-यो ह वै शिशुमिति । 'यो ह पे' 'साधानं सप्रत्याधानं सस्थूणं सदाम' च 'शिशुं वेद उपास्ते । सः 'ह' किस 'सप्त' सप्तसंख्याकान् चक्षुद्देयं, नासिकाद्वयं, श्रोत्रद्वयं, मुखं, इति चैवं सप्त 'द्विषत: ' द्वेषकर्तृन् 'भ्रातृव्यान् ' शत्रून् ' अवरुणद्धि' अपावृणोति विनाशयति जितेन्द्रियो भवतीत्यर्थः । मातृव्या हि द्विविधाः । द्विषन्तः अद्विषन्तश्च । तत्र सप्त शीर्षण्याः प्राणविषयोपलन्धिद्वाराणि तत्प्रभवा विषयरामाः सहजत्वात् भ्रातृव्याः । ते हि अस्य स्वात्मस्या दृष्टि विषयीकुर्वति । प्रत्यगात्मक्षणप्रति- मेधकरत्वात् ते देष्टारो भातव्याः इति भावः ॥ १ ॥ , , ३१८५

·.
(६८)
शतपथब्राह्मणम् । [११ का०, २ प्र०,
२०]
(व्य) अयम्बार शिशुः । (यों) योऽयुम्मध्यमः प्राणस्तुस्येदमेवा-
धानमिदम्प्रत्याधानम्प्राणु स्थूणाऽन्नन्दाम तुमेताः समाक्षितय उप-
तिप्टन्ते ॥२॥
तद्याऽइमाऽअल्लोहिन्यो राजयः। (स्ता) ताभिरेनरुद्दोऽन्वा-
यत्तोऽय याऽअक्षन्नापस्ताभिः पर्जुन्यो या कनीनका तुयाऽऽदित्यो
युच्छुकन्तेनाग्नि[त्कृष्णन्तेनेन्द्रोऽघस्यैनम्वतन्या पृथिव्यन्वायत्ता चौड़-
त्तरया नात्यानं क्षीयते युऽएवम्बेद ॥ ३ ॥
अपं वार शिशुः । यः अयं मध्यमः प्राणः । तस्पेदमेवापानम् इदं प्रत्याधानम् । प्राणः
स्थूणा । मनं दाम । तमेताः सप्ताक्षितय उपतिष्ठते ॥२॥
तया इमा अभैलोहिन्यो राजयः । ताभिरेनं रुद्रोऽन्वायत्तः । अय या मक्षनापः ।
साभिः पर्जन्यः । या फनीनका वया आदित्यः । यत् शुकुं, तेनाग्निः । यत् कृष्णं, तेनेन्द्रः ।
अपायनं वर्तन्या पृथिव्यन्वायत्ता । धीरुत्तग्या । नास्यानं क्षीयते । य एवं वेद ॥ ३॥

·।बृ०२ १०, २ मा०] सायणभाष्यसमेतम्। (६९) तुदेप श्लोको भवति । (त्य) अर्वाग्विलश्चमसुऽऊर्ध्ववुध्नस्तुस्मि- न्युशो निहितम्विश्वरूपम् । तुस्यासतऽऋषयः सप्त तीरे व्वागहमी ब्रह्मणा सम्बिदानेति ॥४॥ (त्य ) अग्बिलश्चमसुऽऊवुनऽइति । (ती) इदन्तच्छुिरऽएषु ह्याग्बिलश्चमसुऽऊर्बुबुध्रस्तुस्मिन्युशो निहितम्विनुरूपमिति प्राणा वै यशो निहितम्विश्वरूपम्प्राणानेतुदाह तुस्यासतऽऋषयः सप्त तीरऽ इति प्राणा वा ऋषयः प्राणानेतुदाह वागष्टमी ब्रह्मणा सम्बिदानेति व्वाग्ध्यष्टमी ब्रह्मणा सम्बित्ते ॥५॥ तदेप श्लोको भवति-" अम्बिलश्चमस ऊर्ध्ववुघ्नस्तस्मिन् यशो निहितं विश्व- रूपम् । तस्यासत ऋषयः सप्त तीरे वागष्टमी ब्रह्मणा संविदाना"-इति ॥ ४॥ अर्वाग्विलश्चमस ऊर्षवुन इति । इदं तच्छिरः । एप हि अर्वाग्विलश्चमस ऊर्ध्वबुध्नः । तस्मिन् यशो निहितं विश्वरूपमिति । प्राणा वै यशो निहितं विश्वरूपम् । प्राणानेतदाह । तस्यासत ऋपयः सप्त तीर इति । प्राणा वा ऋपयः। प्राणानेतदाह । वागष्टमी ब्रह्मणा संविदानेति । वाक् हि अष्टमी ब्रह्मणा संवित्ते ॥५॥ . . . चक्षुधि तेनेन्द्रोऽन्वायत्तः । अधरया' अधस्तन्या ' वर्त्तन्या' पक्ष्मणा 'एनं ' मध्यमं प्राणं' पृथिवी' अन्वायत्ता' अधरत्वसामान्यात् । ' द्यौः ' स्वर्गः उत्तरयोपरिमागस्थया' वर्त्तन्या' पक्ष्मणा अन्वायत्ता ऊर्ध्वत्वसामान्यात् । एवंविधोपास्तिफलमाह-नास्यानामिति । 'यः' एवमुक्तप्रकारेण प्राणस्य अन्नभूताः सप्ता- क्षितीर्वेद । अस्योपासकरयान्नं 'नक्षीयते' ॥३॥ उक्ता रुद्रादिदेवताः प्राणोपासनात् वागाद्यामिका एव संवृत्ताः इति वागादय एवात्र रुद्रादिशब्दाभिधेयाः इत्यभिप्रेत्योक्तेऽर्थे मन्त्रसम्मतिमाह-तदेप श्लोको भवतीति । तत्तत्र एतस्मिन्नर्थे 'एष श्लोकः' मन्त्रः भवति । अग्बिलश्चमस इत्यादिः, मन्त्रसमाप्तिद्योतक इतिशब्दः ॥ ४ ॥ तं मंत्रं प्रतीकग्रहणपूर्वकं व्याकरोति । " अग्विलश्चमसऽ ऊर्ध्वबुधः" इत्यस्मिन्मंत्रमागे ' तत् 'प्राणस्य प्रत्याधानत्वेनोक्तं 'इदं ' प्रसिद्धं ' शिर:' एव 'एष: ' 'अर्वाग्विलः' अवाङ्मुखः 'ऊर्ध्वबुधः ' ऊर्ध्वा- सनः 'चमसः चर्मत्यस्मिनिति व्युत्पच्या चमसः पात्रविशेष उक्तः । कथं ? ' हि ' यस्मादेव शिरोलक्षण- श्वमसः 'अग्बिल: ' अधःस्थितस्यैव मुखस्य बिलरूपत्वात् शिरसो बुनाकारस्य उपरिमागे दृश्यमानत्वाच । तस्माच्छिर एव उक्तलक्षणश्चमसः ।' तस्मिन् ' शिरसि 'विश्वरूपं ' नानारूपं 'यशो निहितं ' स्थितम् । यथा सोमश्चमसे इति मन्त्रभागः। किं पुनस्तद्यशः ? प्राणाः 'श्रोत्रादयः सप्त पूर्वोक्ताः । तेषु प्रस्ता वागादयश्च 'ये' प्रसिद्धं ' विश्वरूप' विषयाणामनेकत्वेन अनेकरूपं शब्दादिज्ञानलक्षणं ' यशः शिरसि निहितम् । अतः प्राणानेव एतयश इति मन्त्रमाग आह । तस्य' शिरोलक्षणस्य चमसस्य तीरे 'पार्थे सत ऋषयः ''आसते वर्तन्ते इति मन्त्रार्थः । 'प्राणाः' करणाश्रयाः परिस्पंदात्मका: सत वायव एव' १८९ 4 . - - , - ऋषयः ·(७०) शतपथब्राह्मणम्। [१४ का०, २०, २ मा०] (त्तऽ) इमावेव गोतमभरद्वाजौ । (जाव) अयमेव गोतमोऽयम्भरद्वाज- ऽइमावेब विश्वामित्रजमदग्नीऽअयुमेव विश्वामित्रोऽयुञ्जमदग्निरिमावेव बुसिष्टकश्यपावयमेव व्बुसिष्टोऽयकश्यपो वागेवात्विाचा ह्यन्नमद्यते- ऽत्तिई वै नामैतद्यत्त्रिारति सुर्वस्याचा भवति सुर्वमस्यान्नम्भवति युऽएवम्वेद ॥६॥ इति चतुर्दशे काण्डे चतुर्थप्रपाठके वृहदारण्यकोपनिपदि द्वितीये प्रपाठके द्वितीयं ब्राह्मणम् ।। १४ (४) २२२॥ (५)२-२॥ इमावेव गोतमभग्दाजी । अयमेव गोतमः । अयं भरद्वाजः। इमावेव विश्वामित्रजमदग्नी । अपमेव विश्वामित्रः । अयं जमदग्निः । इमावेव वसिष्ठकश्यपी । अयमेव वसिष्ठः । अयं फश्पपः। वागेात्विः । वाचा हि अन्नमद्यते । अचिई के नामतत् । यदत्तिरिति । सर्वस्पात्ता भवति । सर्वमस्पानं भवति । य एवं वेद ॥ ६ ॥ । , . , ' प्रमिपरिवद्वेषां गन्दादिविषयदश्वात् तदाश्रयत्वेन तद्पवादा ऋषिन्वम् । अतः प्रागानेतन्मंगमयमाह- प्रगा' प्रशन्दराशिना पदेन सह ' संविदाना' संसगं गच्छन्ती शन्दराशिनुनारपन्ती 'वार अष्टमी अष्टममारनी । इनि मन्त्रेगोने ग्रामगं हेतुमाह-वाग्वीति । 'हि' यस्मादष्टमी 'वार यौन मह · मंपिग ' संसर्ग प्रानोति । वक्तृत्वानावभेदेन दिघा वागिष्टा । तर वक्तृहवेनाष्टमी । सामी च मलयन इयरोिध पनि मायः ॥ ५ ॥ के गं मागा अपप शारामाह-इमावेवेति । 'मी' प्रमिदाये। फर्गी ‘गोतमाराजी 'नः फर्ग: ' गोतम. '। अपगोवरः फर्ग: ' मरतानः विपर्पपेग था । सया पाणी टर. Fengnान मार विश्वामित्रजमदनी' । 'अमर' दशिगवविश्वामित्रः । अयमेयोना पभुर्जमदनिः । नदा ! 'मार ' नामाटो मिठो'। 'अपर' दक्षिणी नासापुटः 'मिष्टः । कापाः । विगया। मागेगानिः । मदनापोगान् ‘भरिः । 'पामा पा'' अमलो - मरने । सानासान: अतिः पति ''प्रतिम 1 month | अनि मन् 'न् अप्रिनिशुधा मालिग नाम । सपरोसनेर। antin" ( एमागन् । मत गनिधिARAT. wrizटमार-स्पा । 'प: 'म मानिनं प्रापure :11 मनोभERENT मममममममो. Internm६॥ 1" friimar नगर मारा Urmire: Trimmerrearrineerintere: ETINENTLEM भावना orroriwrritten (1(121) • नामापुरः . . - - ·वृ०२ ०, ३ मा०] सायणभाष्यसमेतम् । (७१) दे वाव ब्रह्मणो रूपे। मूर्तश्चैवामूर्तञ्च मुर्त्यञ्चामृतञ्च स्थितुञ्च युच्च सुच त्युच्च ॥१॥ तुदेतुन्मूर्त्तम् । (तैय) युदन्युरायोश्चान्तुरिक्षाच्चैतन्मुर्त्यमेतत्स्थितुमे- तत्सत् ॥२॥ (तु ) तस्यैतस्य मूर्तस्य । ( स्यै ) एतस्य मुर्त्यस्यैतस्य स्थितस्यै- तस्य सतुऽएप रसो य एष तुपति सतो ह्येप रसः॥३॥ मूर्तामूर्तब्राह्मणम् । दे वाव ब्रह्मणो रूपे-मूतै चैवामूर्त च । मत्यै चामृतं च । स्थितं च यच्च । सच त्यच्च ॥ १ ॥ तदेतन्मूर्तं यदन्यत् वायोश्चांतरिक्षाच । एतन्मय॑म् । एतत् स्थितम् । एतत्सत् ॥ २ ॥ तस्यैतस्य मूर्तस्य, एतस्य मर्त्यस्य, एतस्य स्थितस्य, एतस्य सत एप रसः। य एष तपति । सतो हि एप रसः ॥ ३ ॥ अथ कयमेषां प्राणानां सत्यत्वं कथं वा ततोऽप्यात्मनः सत्यत्वं इति जिज्ञासायां कार्यकारणात्मकाना सत्यानां पञ्चभूतानां स्वरूपावधारणार्य मूर्तीमूतवाह्मणं प्रवर्तते-दे वावेति । यदपोहद्वारेण “ नेति नेति" इत्यादिना निर्दिधारयिषितं ब्रह्म तस्य ब्रह्मणो मायामये 'द्वे वाप' द्वे एव 'रूपे । रूप्यते ज्ञाप्यते अरूपं परं ब्रह्म याभ्यां भविद्याऽध्यारोपणाभ्यां ते रूपे । के ते इत्यत आह-मूर्तश्चैवामूर्तश्चेति । मूर्तामूर्तयोः प्रत्येक अर्थप्रतिपादकानि विशेषणान्याह-'मयं च ' मरणधर्मि । 'अमृतश्च' तद्विपरीतम् । 'स्थितञ्च'-स्यास्नु परिच्छिन्नमिति यावत् । यच'-एति व्याप्नोतीति यत् 'अपरिच्छिन्न' स्थितविपरीतम् । 'सच' प्रत्य- क्षेणोपलभ्यमानासाधारणधर्मवन् । त्यच'-त्यत् तद्विपरीतम् । त्यत्' इत्येव सर्वदा परोऽक्षाऽभिधा- नाहम् ॥ १ ॥ के ते मूर्तामूर्ते कस्य वा कानि विशेषणानि इति विशेषो न ज्ञायते इत्यत आह-तदेतन्मूर्त्तमिति । ' यत् पायोश्चांतरिक्षाच'-भूतद्वयात् अन्यत्परिशिष्टं पृथिव्यादि भूतत्रयं 'तत् मूतं ' मूर्छितावयवं इतरेतरानुप्रविष्टा वयवं घनं संहतमित्यर्थः । अत एव 'एतत् ' भूतत्रयं-'मर्स' मरणवर्मि अत एव 'एतत् स्थितं' परिच्छि. नम् । अत एव ‘एतत् सत् ' विशेष्यमाणासाधारणधर्मवत् । चतुर्णा धर्माणां अन्योऽन्याव्यभिचारात् यथेष्टं विशेषणविशेष्यभावो हेतुहेतुमद्भावश्च निश्चेतव्यः ॥ २ ॥ उक्तविशेषणचतुष्टयवतो भूतत्रयस्य सारिष्ठं कार्य विशेषणानुवादपूर्वकमाह-तस्यैतस्य मूर्तस्यैतस्य स्थितस्यैतस्य सत इति । विशेषणविशिष्टस्य भूतत्रयस्य 'एष रसः' सारः । कोऽसौ मण्डललक्षणः सविता ‘तपति' । तत्र हेतुः 'हि' यस्मात् मूर्तादिविशेषणचतुष्टयं मण्डले अवसीयते तस्मात्- सतः ' सदादिचतुश्यविशेषणविशिष्टस्य भूतत्रयस्य 'एषः' मंडलभूतः ‘रसः ' सारः । एतच- भाविदैविकस्य कार्यात्मकस्य ब्रह्मणो रूपम् ॥ ३ ॥ १ 'यऽएषः .

·j (७२) शतपथब्राह्मणम् । [११ का०, प्र०, ३० (सोऽथा ) अथामूर्तम् । ( म्वा ) ब्वायुश्चान्तरिक्षञ्चैनुदमुतमेतद्य: देतत्त्यम् ॥ ४॥ (त्यन्तु ) तुस्यैतस्यामूर्तस्य । (स्यै) एतुस्यामृतस्यैतुस्य यतु एतस्य त्युस्यैप रसो युऽएपुऽएतस्मिन्मुण्डले पुरुपस्त्युस्यु ह्येष रसऽइत्यधि- देवतम् ॥५॥ (मु) अथाध्यात्मम् । (मि) इदमेव मूर्त युदन्यत्प्राणाच युश्चायम- न्तुरात्मनाकाशुऽएतन्मुर्त्यमेतस्थितमेतत्सत् ॥ ६॥ (त्तु ) तुस्यैतुस्य मूर्त्तस्य । (स्यै ) एतस्य मुर्त्यस्यैतस्य स्थितस्यै- तुस्य सतुऽएप रसो यनुक्षुः सुतो ह्येप रसः॥ ७॥ (सोऽथा ) अयामूर्त्तम् । (म्प्रा)प्प्राणुश्च युश्चायुमन्तुराऽऽत्मुन्नाकाशुऽ एतदमृतमेतदेतत्त्यम् ॥ ८॥ अयामूर्तम् । वायुश्चांतरिक्षं च । एतत् अमृतम् । एतत् यत् । एतत् त्यम् ॥ ४ ॥ तस्पैतस्यामूर्तस्य, एतस्यामृतस्य, एतस्य यतः, एतस्य त्यस्प एप रसः । य एप एतस्मिन् मंडले पुरुषः । त्यस्य हि एप रसः । इत्यधिदेवतम् ॥ ५ ॥ अयाध्यात्मम् । इदमेव मूर्तम् । यदन्यत् प्राणाच्च । यश्चायमंतरात्मनाफाशः । एतत् मर्त्यम् । एतत् स्थितम् । एतत्सत् ॥ ६ ॥ तस्यतस्य मूर्तस्य, एतस्य मर्त्यस्य, एतस्य स्थितस्य, एतस्य सतः, एष रसः। यत् चक्षुः। सतो ह्येप रसः ॥७॥ मयामूर्तम् । प्राणश्च । यश्चायमंतरात्मनाकाशः । एतदमृतम् । एतद्यत् । एतत् त्यम् ॥ ८ ॥ अपेदानीमतमुथ्यने-'वायुधान्तरिक्षं च' यत्परिशेषिनं भूनद्वयं-' एतन् ' मनगो रूपम् । शेषं पूर्ववत् ॥ ४ ॥ नस्य ' अनूदिचतुष्टयविशेषणविशिष्टस्य भूतदयस्य 'प्प रमः । कोऽसौ ! य एषः स्मिन् मन्दले पुरषः ' कारणामको हिरण्यगर्भः प्राणः । तत्र हेतुः, 'हि' यस्मात् तस्यामूर्चस्य 'एष: मलापः पुरष: 'रमः' पूर्ववत् सारिष्टः । एतचाविदविकस्य कारणा मकस्य प्रयगो रूपम् । एवमुक्तमाधि- २ दिमागमुग्नहरनि-ल्यधिदेवतामिनि ॥ ५ ॥ अयापात्ममिति । अपानंतर मूर्तानयोरयामं विमाग उच्यते । तत्र 'यम् ""भागाम ' मागसवान् उपवासाम्मकान् पायो: ' यथापमंतरामन् ' अभ्यंतरे आत्मनि 'आकाश: सम्मान 'मम्पत् 'गंगरंम भूगर । एतन्मत्पमित्यादि बैग समानम् ॥ ६ ॥ पनि | आग्यामिफस सरीरामसप फार्पस 'एप रगः गान १ मग ममम्मनिरागरं सारवन् । यया भरिदेवनमादिमणन ॥ ७ ॥ मामा कालोनिय कारणाम नियरितमाह-अयामूसमिति । अमूर्त । मूर्तविपरीत एत. . इदमेव ''मूर्त' किं. पार मारगः यन् ः " - ·- [३०२ म०, २ मा०] सायणभाष्यसमेतम्। (७३) (त्यन्तु ) तुस्यैतस्यामूर्तस्य । (स्यै) एतस्यामृतस्यैतस्य यतु एतस्य त्यस्यैप रसो योऽयुन्दाक्षिणेऽक्षन्पुरुषस्त्युस्यु ह्येप सः ॥९॥ (स्तु) तुस्य हैतुस्य पुरुषस्य रूपम्। (य) युथा माहारजनम्वासो युथा- ऽऽपाण्ड्वाविकं युथेन्द्रगोपो यथाऽग्न्यचिर्पुथा पुण्डरीकं यथा सकृद्विद्यु- त्तु, सकृद्विद्युत्तेव ह वा ऽअस्य श्रीभवति युऽएवम्वेद ॥ १०॥ (दा) अथात ऽआदेशः। (शो) नेति नेति न ह्येतस्मादिति नेत्यन्य- तस्यैतस्यामूर्तस्य, एतस्यामृतस्य, एतस्य यतः, एतस्य त्यस्य एप रसः । यः अयं दक्षिणेऽक्षन्पुरुषः । त्यस्य ह्येप रसः ॥ ९ ॥ तस्य हैतस्य पुरुषस्य रूपम् । यथा माहारजनं वासः। यथा आपाण्डु आविकम् । यथेन्द्र- गोपः। यथा अग्न्यचिः । यथा पुण्डरीकम् । यथा सकृद्विद्युत्तम् । सकृद्विद्युत्तेव ह वा अस्य श्री- वति । य एवं वेद ॥ १० ॥ अथात आदेशः । नेति नेति। न हि एतस्मादिति । नेत्यन्यत्परमस्ति । अथ नामधेयं सत्यस्य सत्यमिति । प्राणा वै सत्यम् । तेषामेप सत्यम् ॥ ११ ॥ . एतस्य त्यस्य । अयाधुना ' प्राणश्च यश्चायमन्तराऽऽत्मन् ' शरीरे-' आकाश: ' पूर्वोक्तः तत् अमूर्तरूपं परिशेषितं भूतद्वयं अन्यत् पूर्ववत् ।। ८॥ एष रसः' सार:-'योऽयं दक्षिणेऽक्षन् ' दक्षिणेऽक्षिण 'पुरुषः लिंगशरीरात्मा इत्यर्थः ॥ ९॥ अथास्य कारणात्मनो वासनामयं रूपं निरूपयितुमाह-तस्य हैतस्येति । तस्याधिदैविकस्य पुरुषस्य प्रक- तस्य लिङ्गात्मनः 'ह' किल एतस्याध्यात्मिकस्य लिङ्गपुरुषस्य मनसो वासनामयमिदं रूपम् । ' यथा' लोके महारजनं हरिद्रा तया रक्तं 'माहारजनम्' 'वासः' वस्त्रम् । एवं स्पादिविषयसंयोगे सति तादृशं रंजनाकार चित्तस्य वासनारूपं उत्पद्यते येनासौ पुरुषो रक्त इत्युच्यते वस्त्रादिवत् । 'यथा' च लोके ' आपाण्डु आविकं' अवेरिदमाविक ऊर्गादि 'आपाण्डुरं ' भवति तथा अन्यद्वासनारूपम् । यथा च लोके-'इन्द्रगोपः' वर्षाकाले कीटविशेषः कौसुंभवत् अत्यंतरक्तो भवति । एवमेवारय वासनारूपम् । कचित् विषयविशेषापेक्षया रागस्य तारतम्यं फचित् पुरुषचित्तवृत्यपेक्षयेति बोध्यम् । 'यया'-लोके-'अग्न्यचिः'भास्वरं भवति तथा कचित् कस्यचिद्वासनारूपम् । 'यथा ' च-'पुण्डरीकं' शुक्र-तदपि कस्यचिद्वासनारूपम् । यथा' च लोके- 'सकृद्विद्युत्तं' सद्विद्योतनं सर्वतः प्रकाशकं भवति । तथा ज्ञानप्रकाश विवृद्धयपेक्षया कस्यचिद्धिरण्यगर्भादेर्वासना- रूपमुपजायते सत्वादितारतम्यादिति भावः । चरमोक्तहिरण्यगर्भवासनारूपोपासनफलमाह-सकृविद्युत्तेवेति । एवं यथोक्तं यत्तु वासनारूपमते अभिहितं सद्विद्योतनमिवेति तत् किल हिरण्यगर्भस्य अव्याकृतात्प्रादुर्भवतः तडिद्वत् सकृदेव व्यक्तीभवतीति । तत् तदीयं हिरण्यगर्भस्य वासनारूपं यो वेद । अस्योपासकस्य 'सद्विद्युत्तेव ! सकृद्विदिव-'श्री: ' ख्यातिः- ह घे' एवमेव भवतीत्यर्थः । 'ह घे' इत्यवधारणार्यो निपातौ ॥ १० ॥ एवं सत्यस्येति षष्ठयंतस्य स्थूलसूक्ष्मप्रपश्चात्मकं हेयभूतं सत्यशब्दस्यार्य व्याख्याय-उपादेयभूतप्रथमातसय .

·(७४) शतपथब्राह्मणम् । । १४ का०, २०, ४ मा०] त्पुरमस्त्युथ नामधेय, सत्त्युस्य सत्यमिति प्राणा वै सत्त्यन्तुपामेषु सत्त्यम् ॥ ११॥ इति चतुर्दशे काण्डे चतुर्थप्रपाठके बृहदारण्यकोपनिषदि द्वितीये प्रपाठके तृतीयं ब्राह्मणम् ॥ १४ (४) २॥३॥ (५)२-३॥ मैत्रेयीति स होवाच याज्ञवल्क्यः। (5) उद्यास्यन्वाऽअरेऽहुमस्मा. स्थानादस्मि हुन्त तेऽनुया कात्यायन्याऽन्तङ्कवाणीति ॥१॥ मैत्रेयीबाह्मणम् । मैत्रेयीति स होवाच याज्ञवल्क्यः । उद्यास्यन् वा अरे अहमस्मात् स्थानादस्मि । हंत ते अनया फात्यायन्या अंतं करवाणीति ॥ १॥ शम्दार्थव्याख्यानायेदमारभ्यते-अयात आदेश इति । 'अथ' सत्यस्य स्वरूपनिर्देशानंतरं- यत्सत्यस्य सत्यं ' सदेव अवशिष्यते यस्मात् अतस्तस्मात्तस्य सत्यस्य ब्रह्मगः " नेति नेतीत्येवमादेशः" निर्देशः । तथाच-नेति नेतीति वीसया मूर्तापूर्ततद्वासनामिकाविद्यातत्कार्यतदभावादिसर्वनिषेधावधित्वेन च तत्साक्षित्वेन च साक्षात् मा निर्दिष्टं भवति । तस्य' निरवधिकस्य निःसाक्षिकस्य च निषेधासंभवात् । ननु-कस्मादेवं ब्रह्म निर्दिश्यते इत्यत माह-न ह्येतस्मादिति । विषयीकर्तव्याः यावंतः पदार्थाः ते सर्वे नकारद्रयस्य विषयाः संतो निर्दि- इयंते इति कृत्वा नेति नेतीत्येतस्मादन्यत् अन्यतरत् निर्देशनं 'हि' यस्मात् नास्ति । तस्मादयमेव निर्देशो ग्राहगः । यथा प्रामो रमगीय इत्युके राष्ट्रनिविष्टरमणीयसर्वग्रामसंग्रहः एवं प्रकृतेऽपि नेति नेतीति वी-सया पातन्यसर्वप्रकारसंग्रह इति भाव. । " तस्योपनिषदिति " प्रतिज्ञात उपसंहति-अय नामधेयमिति । यत् टक्तप्रकारेण परमार्थसत्य परं ब्रहीव-' अथ' अतः युक्तमुकं ब्रह्मण उपनिषदिति नामधेयमभिधानम् । नाभव नामधेयम् । किं तत् १ सत्यस्य सत्यमिति 'प्रागा ये सत्य तेषामेष सत्यम् ' इति व्याख्यातार्थम् ॥ ११ ॥ इति श्रीशिबानमगवत्पूज्यपादशिष्यस्य श्रीपाठकानिद्धपुत्रस्य परमहंसपरिव्राजकाचार्यस्य श्रीवासुदेव- प्रझमगवतः ती माध्यंदिनीयशतपथनाझगान्तर्गतमाध्यन्दिनशाखोपनिषद्बृहदारण्यक- टीकायां वासुदेवप्रकाशिकायर्या आये मधुझाण्डे द्वितीयेऽप्याये तृतीय मूर्ता- मूर्तत्रामण परिसमाप्तम् ॥ १४ (५)२-३॥ " सालाहिति" दिसायेऽध्याय मझविद्याविषयं प्रत्यगामाने "प्रय ते मवागि, पेव त्वा अपवि- पामि" इति प प्रस्तुत्य सदनमा एकमायं सर्वविशेषशून्यं क्रियाफारफालस्वभावसत्यवाय्याशपभूनधर्मप्रतिषेध- नारंग-"नेति नेति" इति विज्ञापितम् । अस्या समरियाया महरयन संन्यासविवित्सव भामयापिका- न मैपीमारम्पन-मेरेपीति होवाचेनि । 'पाशवकरः M' मापां आमन्योगव!ि 'अरेमपि ! 'मां, अरमान् ' गाईस्यात् स्यानादायमान रसायन् 'पारिमाग्पाम्पमाप्रमात पायमेर भनि 'भवामि । भगः 'ग''सर मनु- . नाम ऋषिः . शिल 'मपि। - - ·[पृ०२०, ४ मा०] सायणभाष्यसमेतम् । (७५) सा होवाच मैत्रेयी । युन्मऽइयुम्भगोः सुर्खा पृथिवी वित्तेन पूर्णा स्यात्कथन्तुनामृता स्यामिति नेति होवाच याज्ञवल्क्यो युथैवोपकरण- वतानीवितन्तुथैव ते जीवित, स्यादमृतत्वस्य तु नाशाऽस्ति वित्तेनेति ॥२॥ सा होवाच मैत्रेयी । येनाहन्नामृता स्यालिमहन्तुन कुयो युदेव भुग- वान्वेद तुदेव मे बहीति ॥३॥ सु होवाच याज्ञवल्क्यः। प्रिया बतारे नः सती प्रियुम्भाषसऽएह्या- स्स्व व्याख्यास्यामि ते व्व्याउक्षाणुस्य तु मे निदिध्यासस्वेति ब्रवीतु भुगवानिति ॥४॥ सा होवाच मैत्रेयी । यत् मे इयं भगोः सर्वा पृथिवी वित्तेन पूर्णा स्यात् । कयं तेनामृता स्पामिति । नेति होवाच याज्ञवल्क्यः। यथैवोपकरणवतां जीवितम् । तथैव ते जीवितं स्यात् । अमृत- त्वस्य तु नाशाऽस्ति वित्तेनेति ॥ २ ॥ सा होवाच मैत्रेयी । येनाहं नामृता स्याम् । किमहं तेन कुर्याम् । यदेव भगवान् वेद । तदेव मे बहीति ॥ ३ ॥ स होवाच याज्ञवल्क्यः। प्रिया बत अरे नः सती प्रियं भापसे । एहि । आस्स्व | व्याख्यास्यामि ते । ब्याचक्षाणस्य तु मे निदिध्यासस्वेति । ब्रवीतु भगवानिति ॥ ४ ॥ . . - - . मति प्रार्थयामीत्यर्थः । किच अन्यत् 'ते' तव अनया ' द्वितीयया भार्यया 'कात्यायन्यासह अन्तं विच्छेदं 'करवाणि ' द्रव्यविमागं कृत्वा वित्तेन युवां संविभज्य गमिष्यामीति मावः ॥ १॥ सा' एवमुक्ता 'मैत्रेयी ह उवाच ' 'मगोः ' भगवन् ! 'मे' मा 'यत्' यदि 'इयं ' सर्व सागरपरिखा 'पृथिवी' 'वित्तेन ' धनेन 'पूर्णा स्यात् । तदा 'कथं ?' किं तेन पृथिवीपूर्णवित्तसाध्येनाग्नि- होत्रादिकर्मणा अहं ' अमृता ' अमरणधाम्मणी मुक्ता 'स्यां' मवेयम् 'इति' प्रश्ने कृते 'नेति ' मेव अमृता स्पा इत्युत्तरं 'ह' किल 'याज्ञवल्क्यः' उवाचोक्तवान् । किं तहिं वित्तेन भवेदित्यत आह-ययैवेति । 'यथैव ' लोके ' उपकरणवतां' साधनसंपत्तियुक्तानां ' जीवितं ' सुखोपभोगसंपन्या कालक्रमणं' तथैव तदेव 'ते' तव 'जीवितं स्यात' 'न तु' पुनः 'वित्तेन ' वित्तसाम्येन कर्मणा 'अमृतत्वस्य ' मोक्षस्य आशा' तृष्णा 'अस्ति । आशाऽपि न कर्तव्येति भावः ॥ २ ॥ सा' एवमुक्ता 'मैत्रेयी ह ' प्रत्युवाच । ययें 'येनाहममृता न स्याम् 'तेन' वित्तेन 'अहं कि कुर्याम् । किंतु 'यदेव ' केवलममृतत्वसाधनं मगवान् ' ज्ञानसंपन्नो भवान् ‘वेद ' विजानाति । 'तदेव अमृतत्वसाधनं 'मे' मा 'ब्रूहि इति ' उपदिशेत्यर्थः ॥ ३ ॥ एवं वित्तसाध्ये अमृतत्वसाधने प्रत्याख्याते स्वाभिप्रायसंपत्तौ तुष्टः ह याज्ञवल्क्य उवाच'। , , ३१९५ ·(७६) शतपथब्राह्मणम्। [१४ का०, २०, ४ मा) सु होवाच याज्ञवल्क्यः। (ल्क्यो) न वाऽअरे पुत्युः कामाय पुतिः प्रियो भवत्यात्मनस्तु कामाय पुतिः प्रियो भवति न वाऽअरे जायायै कामाय जाया प्रिया भवत्यात्मनस्तु कामाय जाया प्रिया भवति न वाऽअरे पुत्राणाङ्कामाय पुत्राः प्रिया भवन्त्यात्मनस्तु कामाय पुत्राः प्रिया भवन्ति न वाऽअरे वित्तस्य कामाय वितुम्प्रियम्भवत्यात्मनस्तु कामाय वित्तुम्प्रियुम्भवति न वाऽ अरे ब्रह्मणः कामाय ब्रह्म प्रियुम्भव- त्यात्मनस्तु कामाय ब्रह्म प्रियम्भवति न वाऽअरे क्षत्रुस्य कामाय क्षत्रुम्प्रियुम्भवत्यात्मनस्तु कामाय क्षत्रुम्प्रियुम्भवति न वाऽअरे लोकानाङ्कामाय लोकाः प्रिया भवन्त्यात्मनस्तु कामाय लोकाः प्रिया भवन्ति न वाऽअरे देवानाकामाय देवाः प्रिया भवन्त्यात्मनस्तु सामाय देवाः प्रिया भवन्ति न वाऽअरे भूतानाङ्कामाय भूतानि प्रियाणि भवन्त्यात्मनस्तु कामाय भूतानि प्रियाणि भवन्ति न वाऽअरे सुर्वस्य कामाय सुम्प्रियुम्भवत्यात्मनस्तु कामाय सुर्व म्प्रियुम्भवत्यात्मा वाऽअरे द्रष्टव्यः श्रोतव्यो मन्तव्यो निदिध्यासितव्यो मैत्रेयात्मनो वाऽअरे दर्शनेन श्रुवणेन मत्या विज्ञानेनेद, सुर्व- विदितम् ॥५॥ . स होवाच याज्ञवल्क्यः । न वा अरे पत्युः कामाय पतिः प्रियो भवति । आत्मनस्तु कामाय पतिः प्रियो भवति । न वा अरे जायायै कामाय जाया प्रिया भवति । आत्मनस्तु कामाय जाया मिया भवति । न वा अरे पुत्राणां कामाय पुत्राः प्रिया भवति । आत्मनस्तु कामाय पुत्राः प्रिया भवति । न वा अरे वित्तस्य कामाय वित्तं प्रियं भवति । आत्मनस्तु कामाय वित्तं प्रियं भवति । न वा अरे ब्रह्मणः कामाय ब्रह्म प्रियं भवति । आत्मनस्तु कामाय ब्रह्म प्रियं भवति । न वा अरे 'अरे ' मैत्रेयि ! — वत' इत्यनुकंपायां 'नः' अस्माकं पूर्वमपि । प्रिया सती' इष्टा भवती त्वं इदानीमपि 'प्रियमेव मापस' । अतस्त्वं 'एहि ' आगच्छ ।' आस्स्य' उपविश । यत् ते तव इष्टं अमृतत्वसाधनं आत्म- ज्ञानं तत् ' व्याख्यास्यामि ' कथयिष्यामि । 'व्याचक्षाणस्य ' तु व्याख्यानं कुर्वतः ' मे 'मम वाक्यानि अर्थत: निदिध्यासस्व' निश्चयेन ध्यातुमिच्छति । याज्ञवल्क्येनैवमुक्ता मैत्रेयी 'ब्रवीतु भगवान् ' इति प्रत्युवाचत्यर्थः ॥ ४ ॥ 'म याज्ञवल्क्यः' अमृत वसाधनं घेराग्यमुपदिदिक्षुः जायापतिपुत्रादिभ्यः सकलमुखसाधनेभ्यः तत्संन्यासविराग- मुपादयनुवाच । ' अरे' मयि ! 'ये प्रसिद्ध एतल्लोके वत् ' पत्युः ' भर्तुः 'कामाय' प्रयोजनाय जायायाः . - ·वृ. २ अ०, ४ मा०] सायणभाष्यसमेतम् । (७७) (म्ब)ब्रह्म तम्परादात्। (यो) योऽन्यत्रात्मनोब्रह्म व्वेद क्षत्वन्तम्पुरादा- द्योऽन्यत्रात्मनः क्षत्रम्वेद ' लोकास्तम्परादुर्योऽन्यत्रात्मनो लोकान्वेद देवास्तम्पुरादुर्योऽन्यत्रात्मनो देवान्वेद भूतानि तम्परादुर्योऽन्यत्रात्मनो भूतानि ब्वेद सुर्वन्तम्परावाद्योऽन्यत्रात्मनः सर्वम्वेदेदम्ब्रह्मेन्त्रुमिमे लोकाऽइमे देवाऽइमानि भूतानीदसर्वं यदयुमात्मा ॥६॥ . क्षत्रस्य कामाय क्षत्वं प्रियं भवति । आत्मनस्तु कामाय क्षत्त्रं प्रियं भवति । न वा अरे लोकानां -कामाय-लोकाः-प्रिया भवन्ति । आत्मनस्तु कामाय लोकाः प्रिया भवन्ति । न वा अरे देवानां कामाय देवाः प्रिया भवन्ति । आत्मनस्तु कामाय देवाः प्रिया भवन्ति । न वा अरे भूतानां कामाय भूतानि प्रियाणि भवन्ति । आत्मनस्तु कामाय भूतानि प्रियाणि भवन्ति । न वा अरे सर्वस्य कामाय सर्व प्रियं भवति । आत्मनस्तु कामाय सर्वं प्रियं भवति । आत्मा वा अरे द्रष्टव्यः श्रोतव्यो मन्तव्यो निदिध्यासितव्यः । मैत्रेयि ! आत्मनो वा अरे दर्शनेन श्रवणेन मत्या विज्ञानेनेदं सर्व विदितम् ॥ ५॥ ब्रह्म तं परोदात् । योऽन्यत्रात्मनो ब्रह्म वेद । क्षत्रं तं परादात् । योऽन्यत्रात्मनः क्षत्रं वेद । लोकास्तं परादुः । योऽन्यत्रात्मनो लोकान् वेद । देवास्तं परादुः । योऽन्यत्रात्मनो देवान् वेद । भूतानि तं परादुः- योऽन्यत्रात्मनो भूतानि वेद । सर्वं तं परादात् । योऽन्यत्रात्मनः सर्वं वेद । इदं ब्रह्म । इदं क्षत्रम् । इमे लोकाः । इमे देवाः। इमानि भूतानि । इदं सर्वम् यत् अयमात्मा ॥ ६ ॥ न . . 'पतिः' 'प्रियो न भवति । किं तर्हि 'आत्मनस्तु कामाय' प्रयोजनायैव मार्यायाः 'पतिः प्रियो भवति' । तथा न वा अरे जायायै ' इत्यादि समानम् । शेषं तु प्रसिद्धार्थम् । 'न वा अरे सर्वस्य कामाय ' इति । सर्वग्रहण- मुक्तानुक्तार्यम् । तस्माल्लोकप्रसिद्धमेतत् । आत्मैव प्रियो नान्यदिति । " तदेतत् प्रेयः पुत्रात्" (श. प. बृ. उ. ११२।१९) इत्युपन्यस्तम् । तस्यैत वृत्तिस्थानीय प्रपश्चितम् । तस्मात् आत्मप्रीतिसाधनत्वात् अन्यत्र गौणी प्रीतिः । आत्मन्येव मुख्या । तस्मादरे मैत्रेयि ! परमप्रेमास्पदभूतः 'आत्मा धै' आत्मैव ' द्रष्टव्यः' दर्शनविषयमापादयितव्यः । केनोपायेनेत्यत आह-श्रोतव्य इति । ' श्रोतव्यः' पूर्व आचार्यत आगमतश्च । पश्चात् 'मन्तव्यः ' तर्कतः । ततः 'निदिध्यासितव्य: ' निश्चयेन ध्यातव्यः । एवं हि श्रवणमनननिदिध्यासनेन दृढीकतेन 'आत्मनो धै दर्शनेन' साक्षात्काररूपेण .' इदं सर्व ' स्थावरजङ्गमात्मकं अनात्मभूतमखिलं विदितमेव विज्ञातमेवेति ॥ ५॥ ननु-कथमस्मिन् विदिते अन्यत्सर्व विदितं भवेत् इत्याशङ्कायां आत्मव्यतिरेकेणान्यस्याभावात् इति दर्श- यितुमाह-ब्रह्म तमिति । ' यः' कोऽपि 'आत्मनः ' सकाशात् अन्यत्र ' पार्थक्येन 'ब्रह्म जाति 'वेद' मन्यते । तमयथार्थदर्शिनं पुरुषं 'ब्रह्म' वालणजातिः । परादात्' परादध्यात् पराकुर्यात् कैवल्यासंबंधिनं कुर्यात् । अयमनात्मस्वरूपेण मां पश्यतीत्यपराधादिति भावः । परमात्मा हि सर्वेषामात्मा । तथा-'क्षत्र 'क्षत्रियजातिः ' तं परादात्' इत्यायुक्तं सर्व पूर्ववत् । उक्तं सर्वमनूध तस्यात्मानतिरिक्तत्व- मित्युपसंहरति-इदं ब्रह्मेत्यादिना । ' यदयं ' योऽयमात्मा ' द्रष्टव्यः श्रोतव्यः' इति प्रकृतः । स एवंदं सर्व , ब्राह्मण- .

·(७८) शतपथब्राह्मणम् । [१४ का०, २०, ४ वा. ] , स युथा दुन्दुभेन्युमानस्य। न वाह्या छन्दा छक्नुयायहणाय दुन्दुः भेस्तु म्हणेन दुन्दुभ्याघातस्य वा शब्दो गृहीतः ॥ ७ ॥ सु यथा वीणाय व्याधुमानाय । न बाह्या छुन्दाञ्छक्नुयागृहणाय ब्बीणायै तु ग्ग्रहणेन वीणावादस्य वा शुन्दो गृहीतः ॥ ८॥ स युथा शखुल्य ध्मायुमानस्य । न बाह्या छुन्दा छक्नुयागृहणाय शङखुस्य तु ग्रहणेन शङ्खध्मस्य वा शुब्दो गृहीतः॥ ९ ॥ स यथा दुंदुभेन्यमानस्य न वाह्यान् शब्दान शक्नुयात् ग्रहणाय । दुंदुभेस्तु ग्रहणेन दुंदु- भ्याघातस्य वा शब्दो गृहीतः ॥ ७ ॥ स यया वीणायै वाद्यमानायै न वाह्यान् शब्दान् शक्नुयात् ग्रहणाय । वीणायै तु ग्रहणेन वीणावादस्य वा शब्दो गृहीतः ॥ ८ ॥ स यया शंखस्य ध्मायमानस्य न वाह्यान् शब्दान् शक्नुयात् ग्रहणाय । शंखस्य तु ग्रहणेन शंखध्मस्य वा शब्दो गृहीतः ॥ ९ ॥ रक्तमनुक्तं च । न ततः पृयगस्तीत्यर्थः । यस्मादात्मनो जायते आत्मन्येव लीयते आत्ममयं च स्थितिकाले एवमान्मन्यतिरिक्त किमपि नास्तीति मावः ॥ ६ ॥ कर्य ! पुनरिदानीमिदं सर्वमात्मैवेति ग्रहीतुं शक्यते इत्याशंकायां वटः स्फुरतीत्यादिप्रत्ययमाश्रित्य चिन्मा- प्रानुगमात् सर्वत्र चिस्वरूपतवेति गम्यते । यत्स्वरूपव्यतिरेकेण यस्याग्रहणं तस्य तदात्मकत्वमेवेति व्याप्ती दृष्टांतत्रयमाह-स यया दुन्दुभैः इति । सः' इति दृष्टांतः । यया लोके 'दुन्दुमेः ' मेर्यादेर्हन्यमानस्य दण्डादिना ताट्यमानस्य बाह्यान् ' वहिर्भूतान् शब्दान् शब्दविशेषान् दुन्दुभिशब्दसामान्यानिकृष्टान् दुन्दुनिशन्दविशेषान् उचनीचादीन् ' महणाय' प्रहीतुं न शक्नुयात् न समर्यो भवेत् । कथं १ तहिं दुन्दुभि- शब्दविशेषागां प्रहणमित्यत आह-दुन्दुमेस्विति । 'दुन्दुभैस्तु ' दुन्दुभिशब्दसामान्यस्य ग्रहणेन तु 'दुन्दु पायातम्य वा ' दुन्दुमराहननमायानः तस्य दुन्दुभ्याघातविशिष्टस्य शब्दसामान्यस्य ' ग्रहणेन तु ' दुन्दुभिः रान्दविशेषो गृहीतः म्यान् । यया एवं शन्दविशेषाः शन्दसामान्यानातिरिष्यन्ते । तथा स्फुरणारमान मामान्यान् सोमागाः पठार्या नानिरिघ्यन्त इत्यर्थः ॥ ७॥ म यया धीगाय वापमानाये' इति । धीगाया वायमानाया न्यर्थः । पष्टपर्य चतुर्यो । समान. मन्यन् ॥ ८॥ सपा स पा सद्गम्प मापमानम्प पशन संपोज्यमानस्यारीमागम्पेयर्थः 'म यापान ' शन्दान सस्नुपादियामादिनन् । भनेकटातोगदान रह मामान्यवदत्वम्यापनापम् । अलिअगाभेतनातन- गामी पापी रियतिकार प्रदानग्नप्रपाकर गला निधोमनामिन्गः ॥९॥ तपा ·- .. वृ०२, ४ मा०] सायणभाप्यसमेतम् । स यथाऽऽधाग्नेरभ्याहितस्य । पृथग्धूमा विनिश्चरन्त्येवम्वाऽअरे. स्यु महतो भूतस्य निश्वसितमेतद्युहग्वेदो यजुर्वेदः सामवेदोऽथ- वाङ्गिरसऽइतिहासुः पुराणम्विद्याऽउपनिषदः श्लोकाः सूत्राण्यनुव्या- ख्यानानि व्याख्यानान्यस्येवैतानि सुर्वाणि निश्वसितानि ॥ १० ॥ स युथा सुवासामपा, समुद्रुऽएकायनम् । (मे ) एव५ सुर्वेषा, स यथा आधाग्नेरभ्याहितस्य पृथक् धूमा विनिश्चरति । एवं वा अरे अस्य महतो भूतस्य निश्वसितमेतत् । यत् ऋग्वेदो यजुर्वेदः सामवेदोऽयौगिरस इतिहासः पुराणं विद्याः उपनिषदः श्लोकाः सूत्राण्यनुव्याख्यानानि व्याख्यानानि । अस्यैवैतानि सर्वाणि निश्वसितानि ॥ १० ॥ स यथा सर्वासामपां समुद्र एकायनम् । एवं सर्वेषां स्पर्शानां त्वगेकायनम् । एवं सर्वेषां एवं स्थितिकाले जगतो ब्रह्मकत्वमवगमय्य उत्पत्तिकालेऽपि तथा अवगमयितुं कार्याणामुत्पत्तेः प्राक् कारणा- दभिन्नत्वं दर्शयितुमाह-स यथेति । 'सः' इति दृष्टांतः । यथा आर्द्ररेधैः काष्टरिद्धोऽग्निः आर्दै- धाग्निः' तस्मात् 'अभ्याहितस्य ' अभितः प्रज्वलितात् पृथक् नानाप्रकारं धूमा विनिश्वरन्ति विनिर्गच्छन्ति । 'अभ्याहितस्य ' इति. पंचम्यर्थे षष्ठी । धूमप्रहणं विष्फुलिङ्गादीनामप्युपलक्षणपरम् । धूमविष्फुलिङ्गादयो विनिर्गच्छंतीत्यर्थः । तथा ऋग्वेदादिप्रपञ्चः उत्पत्तेः प्राङ् न ब्रह्मणः पृथगस्तीत्यभिप्रेत्य दाष्टांतिकमाह-एवं वा इति । यण अयं दृष्टान्तः। ' एवं ' एवमेव ' अरे' मैत्रेयि ! ' अस्य' प्रकृतस्य परामात्मनः ‘महतः अनवच्छिन्नस्य 'भूतस्य' परमार्थस्वभावस्य एतद्वक्ष्यमाणं 'निश्वसितं' अयत्नोत्पादितं निश्वसितमिव निश्वसि- तम् । किमेतदित्यत आह-यदृग्वेद इति । यत् ऋग्वेदो यजुर्वेदः सामवेदोऽर्वाङ्गिरसः ' इति चतुर्विधं मन्त्रजातम् । अथर्वणा अङ्गिरसा च दृष्टा मन्त्राः अथर्वाङ्गिरसः । 'इतिहासः । उर्वशीपुरूरवसोः संवादादिरूपः । यथा-" उर्वशी हाप्सराः "-(श. प. ११ । ५। १ । १) इत्यादि ब्राह्मणमेव । 'पुराणं'-" असद्वाऽ इदमनऽ आसीत् "-( श. प. ६ । १।१।१ ) इत्यादि । विद्याः देवजनविद्याः “घेदः सोऽयं "-(श. प. १३ । ४।३।१०) इत्याद्याः । 'उपनिषदः ' " प्रियमित्ये. नदुपासीत "-(श. प. १४ । ६ । १० । ३) इत्याद्याः । 'श्लोकाः ' ब्राह्मणप्रभवा:-" तदप्येते श्लोकाः " (श. प. बृ. उ. ४।२।११) इत्यादयः । सूत्राणि' वस्तुसङ्ग्राहकानि वाक्यानि वेदे । यथा- "आत्मेत्येवोपासीत"-(श. प. १४।४।२।२८) इयेवमादीनि । 'अनुव्याख्यानानि मन्त्रविवरणानि । व्याख्यानानि । अर्थवादाः । अथवा ' अनुव्याख्यानानि ' वस्तुसंग्राहकवाक्यानां विवरणवाक्यानि । यथा- प्राणा चे सत्यं "-(श. प. १४।५।१ । २३-१४ । ५।२।३) इति शिशुमूर्तामूर्तबाह्मणे । 'व्याख्यानानि " मेधया हि तपसाऽजनयत्पिता"-(श. प. १४ । ४ । ३ । २) इत्येवमादीनि मंत्रविवरणानि । ' एतानि' उक्तानि ऋग्वेदादीनि मंत्रब्राह्मणात्मकानि 'अस्यैव ' ईश्वरस्य 'निश्वसितानि'। तथा च पुरुषबुद्रेः प्रयत्नपूर्वकस्वमन्तरेणैव नियतरचनावतः पूर्वसिद्धस्यैव वेदस्य सुप्तप्रबुद्धवत् सृष्टिसमये अमि- व्यक्तत्वोक्तर्वेदः स्वार्थे निरपेक्ष एव प्रमाणम् । अत एव-" इदं , सर्व यदयमात्मेति " वेदस्य अप्रामाण्य - फारणनिरासार्थ वा अस्याः श्रुतेः प्रवृत्तिरिति भावः ॥ १० ॥ अय प्रलपकालेऽपि अस्य प्रपंचस्य ब्रह्मात्मकत्वं प्रतिपत्तव्यमिति दृष्टांतपूर्वकमाह-स यया सर्वासामपा. . . . . . .

·(20) शतपथब्राह्मणम् । [१४ का०, २०, ४ बा.) स्पर्शानान्त्युगेकायनमेव, सुर्वेषाङ्गन्धानां नासिकेऽएकायनमेव, सुषेपा, सानाञ्चिबकायनमेव, सुव्वैपा, रूपाणाचक्षुरेकायनमेव, सुर्वेपा, शुब्दाना, श्रोत्रमेकायनमेव, सुर्वेपा, सङ्कल्पाना- म्मुनऽएकायनमेव सुर्वेषाम्बेदानाहृदयमेकायनमेव सुर्वेषाङ्कु- मणा, हुस्तावेकायनुमेवसुर्खेपामध्वनाम्पादावेकायनमेव सर्वेपा- मानन्दानामुपस्थ एकायनुमेव, सुर्वेपाम्बिसणाम्पायुरेकायनुमेव५- सुर्वासाम्विद्यानाम्बागेकायनम् ॥ ११ ॥ ( स युथा सैन्धवखिल्युः। (s) उदके प्रास्तऽउदकमेवानुविलीयेत न हास्योद्गृहणायेव स्यागुतोयतुस्तदादुदीत लवणुमेवैवम्वाऽअऽइदुम्महु- दूतुमनन्तुमपारम्धिज्ञानघनुऽ एवैतेभ्यो भूतेभ्यः समुत्थाय तान्येवानुदिन- श्यति न प्रेत्य संज्ञाऽस्तीत्यरे नवीमीति होवाच याज्ञवल्ल्यः॥ १२॥ गंधानां नासिके एकायनम् । एवं सर्वेपां रसानां जि_कायनम् । एवं सर्वेषां रूपाणां चक्षुरेकाय- नम् । एवं सर्वेषां शब्दानां श्रोत्रमेकायनम् । एवं सर्वेषां संकल्पानां मन एकायनम् । एवं सर्वेषां वेदानां हृदयमेकायनम् । एवं सर्वेषामध्वनां पादावेकायनम् । एवं सर्वेपामानंदामामुपस्थ एकापनम् । एवं सर्वेषां विसर्गाणां पायुरेकायनम् । एवं सर्वासां विद्यानां वागेकायनम् ॥ ११ ॥ स यया सेंधवखिल्य उदफे प्रास्त उदकमेवानुविलीयेत । न हास्योद्हणायेव स्यात् मिति । सः' इति दृष्टांतः । 'यथा' येन प्रकारेण सर्वासा' नदीवापीतडागादिगताना 'अपा समुद्रोऽस्विः उदकसामान्यं एकायनमेकगमनं एकप्रलयः अविभागप्राप्तिरित्यर्थः । यथाऽयं दृष्टांतः । एवं सर्वेषां स्पर्शाना'-मृदुकठिनादीनां वायोरात्मभूतानां वोकायनं ' त्वमिति त्वग्विषयं स्पर्शसामान्यमात्र मात्रयः । तया ' सर्वेषां गन्धानां ' पृथिवी विशेषाणाम् नासिके' प्राणे विषयसामान्यम् । तया 'सर्वेषी रसानां ' अग्विशेषाणाम् जिहेन्द्रियं विषयसामान्यम् । तया रूपाणां ' तेजोविशेषाणां ' चक्षुः ' विषयसामा- म्यम् । तथा शम्दानामाफाशविशेषाणा श्रोत्रं ' विषयसामान्यम् । एतान्यपि विषयविशेषसामान्यानि मनोविषये संकल्ये अन्तर्भवन्ति-तषां संकल्पपूर्वकत्वात् । 'सर्वेषां ' संकल्पविशेषाणां ' मनः ' विषयसामान्य सहल्पमारमेकायनम् । तस्य संकल्पस्य च अध्यवसायपारतंत्र्यदर्शनात् बुद्धिविषयविशेषेषु यंदशब्दवा पेत्र विद्या शन्दवाये प अध्यवसाप अंतर्मावः । 'सर्वां वेदानामिति । सर्वासा विद्यानां हृदयं ' बुद्धिसामान्य विज्ञानमात्रमेकायनम् । सदपि कारणभूने प्रानयने नमगि लीयत इति योग्यम् । तथा 'सर्वेका कर्मा हम्नायकायनं' त्यादिना कर्मन्द्रियाणां सहिषयविशेषाणां आदानगमनानन्दविसर्गयंदनानां च सत्तसामान्य सपः । गेषा प प्रागे, प्राणायाधि कारणामनि, त्यभिप्रायतः श्रुत्या उग्यत इति भावः ॥ ११ ॥ पूर्व भारतिकलपनदर्शनेन स मूलप्रातिभूतमायामनन्वमिन्यवामितम् ! "इदं सर्व पदयमामा" (1) . . . - . . - . . - ·[धृ०.२०, ४ मा०] सायणभाष्यसमेतम् । सा होवाच मैत्रेयी । (यु) अत्रैव मा भुगवानमूमुहन्न प्रेत्य संज्ञा- ऽस्तीति ॥ १३॥ यतोयतस्तत् आददीत । लपणमेव । एवं वा अरे इदं महद्भूतमनतमपारं विज्ञानधन एव । एतेभ्यो भूतेभ्यः समुत्थाय तान्येवानुविनश्यति । न प्रेत्य संज्ञा अस्ति इति अरे ब्रवीमि । इति होवाच याज्ञवल्क्यः ॥ १२ ॥ सा होवाच मैत्रेयी । अत्रैव मा भगवान् अमूमुहत् । न प्रेत्य संज्ञा अस्तीति ॥ १३ ॥ . - . इति प्रतिज्ञातत्वात् इदानी ब्रह्मविद्यया अविद्याऽतिरोधद्वारेण यः अयमात्यंतिकः प्रलयः, तं दर्शयितुं दृष्टांतमुपादत्ते-स यथेति । 'सः' इति दृष्टांतः । 'यथा' लोके 'सैन्धवखिल्यः ' स्पंदनासिंधुरुदकं तस्य विकारः तत्र भवो वा सैंधवः, स चासौ खिल्यो लवणशकलश्चेति । सैंधवखिल्यः' । स्वार्थे यणप्रत्ययः । 'उदके ' सिंधौ स्वयोनी प्रास्तः ' प्रक्षिप्तः सन् खिल्यारंभकत्वेन तदवयवभूतं 'उदकं विली- यमानं ' अनु' पश्चात् 'विलीयेतैव ' उदकभावमापयेतेव । 'अस्य' विलीनस्य खिल्यस्य 'उद्ग्रहणाय' उद्धृत्य पूर्ववत् ग्रहीतुं न ह ' नैव कश्चित् सुनिपुणोऽपि समर्थः ' स्यात् ' । अत्र शब्दोऽनर्थकः । कमात् १ यतोयतः ' यस्मात् यस्मात् देशात् तदुदकमाददीत गृहीत्वा आस्वादयेत् । तत्र तत्र ‘लवणमेव लवणास्वादमेव तदुदकम् । न तु खिल्यभावः । यथा अयं दृष्टांतः । एवं वै' एवमेव ' अरे ' मैत्रेयि । इद' परमात्माख्यं विलीनखिल्यभावं ब्रह्मतत्त्वं 'महद्भूतं ' महच्च तत् भूतं च महद्भूतं सर्वमहत्तरत्वात् आकाशादि- कारणत्वाच महत् त्रिष्वपि कालेषु स्वरूपाव्यभिचारात् सर्वदैव परिनिष्पन्नम् । भूतमिति कालिको निष्टा- प्रत्ययः । अथवा भूतशब्दः परमार्थवाची । महच तत् पारमार्थिकञ्चेत्यर्थः । अनन्तं ' न विद्यते अंतः कारणं पूर्वावधिभूतं यस्य तदनन्तम् । ' अपारं' न विद्यते पारः उत्तरावधिभूतं कार्य यस्य तदपारम् । विज्ञानघन ' विज्ञान विज्ञप्तिः विज्ञानश्च तत् घनश्चेति विज्ञानधनः । घनशब्दो जात्यंतरप्रतिषेधार्थः । यथा सुवर्णधनः अयोवन इति । एवशब्दोऽवधारणार्थः । स विज्ञानघनो विशुद्धज्ञप्तिमात्रैकरस एव आत्मा एतेन्यों भूतेभ्यः' कार्यकारणविषयाकारपरिणतेभ्यो नामरूपात्मकेभ्यः सत्यशब्दवाच्येभ्यो हेतुभूतेभ्यः मनु- ध्योऽहं ब्राह्मणोऽहं इत्यादिखिल्यभावेन 'समुत्थाय' सम्यगुत्याय उदकात्सूर्यचन्द्रादिप्रतिबिंबवत् 'तानि कार्यकारणविषयाकारसारणतानि भूतानि आत्मनो विशेषात्मखिल्यभावहेतुभूतानि शास्त्राचार्योपदेशेन ब्रह्म. विद्यया प्रविलापितानि - विनश्यंति ' सन्ति 'अनु' पश्चात् उदकादिहेत्वपनये च चन्द्रसूर्यादिप्रतिबिंबवत् एष विशेषात्मखिल्यमावो विनश्यति । तथा च अविद्याकार्यरूप खिल्यभावहेत्वपगमे प्रज्ञानघनमनन्तमपारं स्वस्थं व्यवतिष्ठतीत्यर्थः । अस्याञ्च कैवल्योवस्थायां विशेषज्ञानं नास्तीत्याह-न प्रेत्येति । 'अरे ' मैत्रेयि ! एवं कार्यकारणसंघातेभ्यः विमुक्तस्य ब्रह्मविदः ' प्रेत्य' विमुच्य ' संज्ञा' अहमसौ अमुष्य पुत्रः ममदं क्षेत्रं धनं सुखी दुःखीत्येवमादिलक्षणं विशेषसंज्ञा विशेषज्ञान नास्तीति ' अहं ब्रवीमि ' इत्वेवे 'ह' किल परमार्थ- दर्शनं 'याज्ञवल्क्यः । मैत्रेय्यै भार्याय उवाचोक्तवान् ॥ १२ ॥ एवं प्रतिबोधिता 'सा' मैत्रेयी 'ह' किल उवाचोक्तवती । ' अत्रैव' एतस्मिन्नेव एकस्मिन् वस्तुनि न प्रेत्य संज्ञाऽस्तीति" विज्ञानवनसंज्ञाभावश्च विरुद्ध- मणि पूर्व ' विज्ञानधन एवेति' प्रतिज्ञाय पुनः , - - - . - ·(८२) शतपथब्राह्मणम् । [१४ फा०, २ प्र०, ४ वा.1 सु होवाच याज्ञवल्क्यः । (ल्क्यो) न वाऽअरेऽहम्मोहम्ञवीम्यलम्वा- ऽअऽइदुम्बिचानाय ॥ १४ ॥ युत्र हि द्वैतमिव भवति । तदितरऽडुतरम्पश्यति तदितरऽडुतरन्निध्यति तद्धितरऽइतरमभिवदति तदितरऽइतर शृणोति तदितरऽ इतुरम्मनुते तद्धितरऽइतुरम्वुिजानाति ॥ १५॥ यत्र त्वस्य सर्वमात्मैवाभूत् । (त्त) तत्केन कुम्पश्येत्तत्केन कुञ्जिये. तत्केन कुमभिवदेत्तत्केन कुछ शृणुयात्तत्केन कुम्मन्वीत तत्केन कुम्बि- जानीयायेनेदएं सुम्बिजानाति तङ्केन ब्बुिजानीयाद्विज्ञातारमरे केन विजानीयादिति ॥ १६॥ इति चतुर्दशे काण्डे चतुर्थप्रपाठके वृहदारण्यकोपनिपदि द्वितीये प्रपाठके चतुर्थ ब्राह्मणम् । १४(१)२॥४॥(५)२-४॥ , अहं मोह' न - स होवाच याज्ञवल्क्यः । न वा अरे अहं मोहं ब्रवीमि । अलं वा अरे इदं विज्ञानाय ॥ १४ ॥ पत्र हि द्वैतमिव भवति । तदितर इतरं पश्यति । तदितर इतरं जिप्रति । तदितर इतरमभिः वदति । तदितर इतरं शृणोति । तदितर इतरं मनुते । तदितर इतरं विजानाति ॥ १५ ॥ यत्र तु अस्प सर्वमात्मैवाभूत् । तत्केन फं पश्येत् । तत् केन के जिग्रेत् । तत् केन फमभिवदेत् । धर्मत्वं याचक्षाग: ' भगवान् ' पूजावान् 'मा' मा ' अमूमुहत् ' मोहकृतवान् । न हि उष्णः शीतश्चाग्नि- रवको मवति । अतः महाऽन्यत्रेत्यर्थः ॥ १३ ॥ एवमुक्तः 'स: याज्ञवल्क्यः ह' प्रतिवचनं 'टवाच''अरे' मैत्रेयि । अनि ' मोहनवाक्यं नव प्रीमीयर्थः । न ग्रंय संज्ञाऽस्ति " इति तु विशेष विज्ञानानाममावस्येवोकत्वात् । 'अरे ' भग्रेषि ! शृशु । यन्महदभूतमनन्तमपारं प्रज्ञानयनम्वरूपं यया व्याख्यातम् । ' इदमेव विज्ञानाय विज्ञातुं 'अलं' पयानम् । रति याज्ञवमय उक्तवानियर्थः ॥ १४ ॥ अय दवमुक विशेषविज्ञानामावमन्वयत्र्यतिरेकाम्या दीकुर्वन्नाह-यत्र हीति । यस्मिन् अविधा कारण कार्यकारगमयातोपाधिननिने विशेषामनि विल्यभाये हप्रसिद्ध देशमिव' परमार्थमोऽगे पनि भिन्नमिव माग्मनो वावंगरं मागमानं ' मनि' । तत्तत्र सस्मिन् काले असो परमात्मनः यभूग: मामा परमार्यचंद्रादेग्विोदकचंद्रादिप्रतिबियद्रष्टतरण चक्षुरादिफरणेन 'सर' प्रष्टयं रूपादित पदार्थ 'परपति 'वनितरो माला तरेल' मानेसरशिप्रति सपा समिति' गोति मानापमापारवाया !॥ १५ ॥ पत्र नुमाया भरिया नामनिया, गामसिंगापमामा ति व्यनिरक दानिशुमार:- पर तापे ।'' मा 'मी'स' मतपरियारलाकिं भामग्र पत्र इतरः मनुगे' . - ·[वृ० २ १०, ६ बा० सायणभाष्यसमेतम् । (८३) इयुम्पृथिवी । सुर्वेषाम्भूतानाम्मध्वस्यै पृथिव्यै सर्वाणि भूतानि मधु युश्चायमस्याम्पृथिव्यान्तेजोमयोऽमृतमयः पुरुषो पुश्चायमध्यात्म) शारीरस्तेजोमयोऽमृतमयः पुरुषोऽयमेव सु योऽयमात्मेहममृतमिदम्झे- द, सुर्वम् ॥ १॥ तत् केन कं शृणुयात् । तत् केन के मन्चीत । तत् केन के विजानीयात् । येनदं सर्व विजानाति । ते केन विजानीयात् । विज्ञातारम् अरे केन विजानीयात् इति ॥ १६ ॥ मधुव्राह्मणम् । इयं पृथिवी सर्वेपां भूतानां मधु । अस्यै पृथिव्यै सर्वाणि भूतानि मधु । यश्चायमस्यां पृथिव्यां तेजोमयः अमृतमयः पुरुषः । यश्चायमध्यात्म शारीरस्तेजोमयः अमृतमयः पुरुषः । अयमेव सः। यः अयमात्मा इदममृतमिदं ब्रह्मेदं सर्वम् ॥ १॥ - . का . प्रविलापितं सत् ' आत्मैवाभूत् ' आत्मैव संवृत्तम् । तत्र' तस्यामवस्थायां ' केन' कारणेन 'के' द्रष्टव्य विषयं' 'पश्येत् । तथा-"जिदित्यादि विजानीयात् " इत्यंत व्याख्येयम् । न कोऽपि केनापि कमपि विजानीयात् । करणादिकारकानुपपत्तेः । एवं कैवल्यावस्थायां विशेषविज्ञानाभावं अन्वय व्यतिरेकाम्यां प्रतिपाय तत्रैव कैमुतिकन्याय दर्शयितुमविद्यावस्थायामपि साक्षिणो ज्ञानविषयत्वमाह-येनेदमिति । यत्राप्य- विद्यावस्यायां अन्योऽन्य पश्यति । तत्रापि 'येन' कूटस्थबोधेन व्यातो लोकः 'सर्वमिदं विजानाति' । 'त' साक्षिणं' केन' करणेन को वा विज्ञाता विजानीयात् ' । न केनापीत्यर्थः । येन चक्षुरादिना लोको जानाति । तस्य विषयग्रहणेनैव उपक्षीणत्वात् न साक्षिणि प्रवृत्तिरिति भावः । किं पुनर्वक्तव्यं, विद्या- अवस्थस्यासंसारिण आत्मनो ज्ञानाविषयत्वमित्याह-विज्ञातारमिति । ' अरे ' मैत्रेयि ! यः पुनः केवलः मद्यः विद्यावस्यः विज्ञातव वर्तते तं 'विज्ञातारंकेन' करणेन 'विजानीयात् । न केनापीति भावः ॥ १६ ॥ इति श्रीहषीकेशब्रह्मभगवत्पूज्यपादशिष्यस्य श्रीपाठकानिरुद्धपुत्रस्य परमहंसपरिव्राजकाचार्यस्य श्रीवासुदेवब्रह्मभगवसः कृतौ माध्यंदिनीपशतपथब्राह्मणान्तर्गत माध्यंदिनशाखोपनिषद्- बृहदारण्यकटीकायां वासुदेवप्रकाशिफायां द्वितीयेऽध्याये चतुर्थ मैत्रेयीबाह्मणं परिसमाप्तम् ॥ १४ (५)२॥ ४ ॥ पूर्व मैत्रेयीब्राह्मणे "इदं सर्व यदयमात्मा" इति प्रतिज्ञातस्य आत्मन उत्पत्तिस्थितिलयहेतुत्वमुक्त्वा प्रतिज्ञात- स्वार्थस्य निगमनार्थ मधुब्राह्मणमारभ्यते-इयं पृथिवीति । ' इयं ' प्रसिद्धा 'पृथिवी' ' सर्वेषां भूताना ब्रह्मादिस्तंबपर्यंतानां प्रागिना 'मधु' काय मध्विव मधु । यथा एको मध्वपूपः अनेकर्मधुकरैनिवर्तितः एवमियं पृथिवी सर्वभूतनिवर्तिता इत्यर्थः । तया ' अस्यै पृथिव्यै ' अस्याः पृथिव्याः 'सर्वाणि भूतानि मधु' कार्यम् । किंच-' अस्यों पृथिव्यां ''यथार्थ ' तेजोमयश्चिन्मात्रप्रकाशमयः अमृतमयोऽमरणधर्मा 'पुरुषः' ।' पश्चा- यमध्यात्म ' आत्मानं शरीरमधिकृत्य वर्तत इति अध्यात्मम् । 'शारीरः' शरीरे भवः । पूर्ववत् 'तेजोमयो- ऽमृतमयः पुरुषः ' सर्वलिङ्गाभिमानी इत्येवं उभयविधोऽपि पुरुष: 'सर्वेषां भूतानां ' उपकारकत्वात् करणत्येन १२.३ - ·(८४) शतपथब्राह्मणम् । [११ का०, २०, ५ वा. (मि) इमाऽआपः। सुर्वेपाम्भूतानाम्मुध्वासामपा, सर्वाणि भूतानि मधु युश्चायमास्वप्सु तेजोमयोऽमृतमयः पुरुपो युश्चायुमध्यात्म रैतसु. स्तेजोमयोऽमृतमयः पुरुपोऽयमेव सु योऽयमात्मेदममृतमिदम्झेद, सुर्वम् ॥२॥ (म) अयुमग्निः। सुर्वेपाम्भूतानाम्मुध्वस्याने सर्वाणि भूतानि मुधु युश्चायमस्मिन्ननी तेजोमयोऽमृतमयः पुरुषो युश्चायुमध्यात्मम्वाङ्मयस्ते. जोमयोऽमृतमयः पुरुषोऽयुमेव सु योऽयमात्मेदुममुतमिदम्झेद, सुवम् ॥३॥ (म) अयुमाकाशः । सुर्वेपाम्भूतानाम्मुध्वस्याकाशस्य सर्वाणि भूतानि मुधु युश्चायमस्मिन्नाकाशे तेजोमयोऽमृतमुयः पुरुपो युश्वायु- इमा आपः सर्वपां भूतानां मधु । आसामपां सर्वाणि भूतानि मधु । यश्चायमास्वप्सु तेजोमयः अमृतमयः पुरुषः । यश्वायमध्यात्स रैतसस्तेजोमयः अमृतमयः पुरुषः । अयमेव सः । यः अय- मात्मा इदममृतमिदं ब्रहोदं सर्वम् ॥ २ ॥ अयमग्निः सर्वेषां भूतानां मधु । अस्पाग्नेः सर्वाणि भूतानि मधु । यश्चायमस्मिन्नग्नी तेजोमयो- ऽमृतमयः पुरुषः । पश्चायमध्यात्म वाङ्मयस्तेजोमयः अमृतमयः पुरुषः । अयमेव सः । यः अप: मात्मा इदममृतमिदं ब्रह्मेदं सर्वम् ॥ ३ ॥ अपमाफाशः सर्वेषां भूतानां मधु । अस्याकाशस्य सर्वाणि भूतानि मधु । यश्चायमस्मिन्नाकाशे मा' 'सर्वाणि भूतानि ' अस्य कार्यवेन मधु रति चशब्दसामर्थ्यात् व्याख्येयम् । पृथिवी सर्वाणि भूतानि पार्थिवः पुरुषः शारीरथ इत्येवमेतचतुष्टयं एक मधु सर्वभूतकार्यम् । सर्वाणि च भूतानि अस्य पृथिव्यादेः कार्यम् । अनोऽस्य पृथिव्यादेः परस्परमुपकार्योपकारकमावः । यस्मादेकस्मात्कारणात् एतनातं तदेव एफ परमार्थतो ब्रन इतर कार्य आरंमगं विकारो नामयमात्रम्, इत्याशयेनाह-अयमेवेति । ' अयमेव सः योऽयं मोये "दं सर्व पदयमामा" (४ प्रा. कं. ६) इति प्रतिज्ञातः स एवामा अयमुक्तधनुर्विध- मघाममः, नान्यः । इदं तुष्टयकल्पनाऽविष्टानापविषयं ज्ञानं अमृतत्वसाधर्म इदमेवात्मतत्त्वं "अप ते प्रागि मेरले भविष्यामि" इति अध्यायाती प्रातं मन यद्रिपया विद्या प्राविधात्युच्यते । 'दमेव स' सतिसाधनं, पानाहगो विधान सर्व भवति । नान्यत् किंचिदम्तीत्यर्थः । एवमन्येऽनि मधुपया ध्यास्येयाः ॥ १ ॥ सपा ' आगो मधु' । 'अयामं रतसः पुरमः रतमि मवो तसः । तारपा विशेषतोजस्यानम् " भागोलो भूवा शिप्राविशन् " (दे.मा.२-४) इति श्रुत्यंतराम् ॥ २॥ गमा 'अप्रिमर' । याद्धयो यागनिमानी पुग्योऽरियामम् । वायरितोऽवस्थानम् धरना मुगा"। (ए. मा. २-१) रवि शुनः ॥३॥ गमा मारगोमा' सारा: 'पाः । ५ एसोतईप मामा (...--1-1.) स्पादिना मापारः ॥ १ ॥ अमि- १३.४ ·[.२०, ५मा०] सायणभाष्यसमेतम् । मध्यात्म) हुद्याकाशस्तेजोमयोऽमृतमयः पुरुपोऽयुमेव स योऽयुमात्मे दुममृतमिदम्ब्रह्मेदसुवम् ॥ ४॥ (म) अयुम्बायुः । सुर्वेषाम्भूतानाम्मुध्वस्य व्वायोः सर्वाणि भूतानि मधु खुश्चायुमस्मिन्वायौ तेजोमयोऽमृतमयः पुरुपो युश्वायुमध्यात्मम्प्राण- स्तेजोमयोऽमृतमयः पुरुपोऽयुमेव सु योऽयमात्मेदुममृतमिदम्झेद, सुर्वम् ॥५॥ (म) अयमादित्यः । सुर्वेपाम्भूतानाम्मुध्वस्यादित्यस्य सु णि भूतानि मुधु युश्चायमस्मिन्नादित्ये तेजोमयोऽमृतमयः पुरुषो युश्चायुम- ध्यात्मञ्चाक्षुपस्तेजोमयोऽमृतमयः पुरुषोऽयुमेव सु योऽयमात्मेदममृत- मिदम्ब्रह्मेद, सर्वम् ॥ ६॥ (म) अयुञ्चन्द्रः । सुर्वेषाम्भूतानाम्मध्वस्य चन्द्रस्य सर्वाणि भूतानि मधु युश्चायुमस्मिश्चन्द्रुतेजोमयोऽमृतमयः पुरुपो युश्चायुमध्यात्मम्मानसु- तेजोमयोऽमृतमयः पुरुषः । यश्चायमध्यात्म हृयाकाशस्तेजोमयोऽमृतमयः पुरुषः । अयमेव स । यः 'अयमात्मेदममृतमिदं ब्रह्मेदं सर्वम् ॥ ४ ॥ अयं वायुः सर्वेषां भूतानां मधु । अस्य वायोः सर्वाणि भूतानि मधु । यश्चायमस्मिन् वायौ तेजोमयः अमृतमयः पुरुषः । यश्चायमध्यात्म प्राणस्तेजोमयः अमृतमयः पुरुषः । अयमेव सः । यः अयमात्मेदममृतमिदं ब्रह्मेदं सर्वम् ॥५॥ अयमादित्यः सर्वेषां भूतानां मधु । अस्यादित्यस्य सर्वाणि भूतानि मधु । यश्चायमस्मिन् आदित्ये तेजोमयः अमृतमयः पुरुषः । यश्चायमध्यात्मं चाक्षुपस्तेजोमयः अमृतमयः पुरुषः । अयमेव सः। यः अयमात्मेदममृतमिदं ब्रह्मेदं सर्वम् ॥ ६ ॥ 'अयं चन्द्रः सर्वेषां भूतानां मधु । अस्य चंद्रस्य सर्वाणि भूतानि मधु । यश्चायमस्मिन् चंद्रे तथा 'वायुर्मधु'। 'अध्यात्म प्राणः' प्राणेन्द्रियम् । “वायुःप्राणो भूत्वा नासिके प्राविशत्"। (ऐ.आ.२-४) इति श्रुत्यंतरात् । भूतानां शरीरारंभकत्वनोपकारान्मधुत्वं, तदंतर्गतानां तेजोमयादीनां करणत्वेनोपकारान्म- धुत्वम् ॥ ५॥ तथा 'आदित्यो मधु'।' चाक्षुषः पुरुषः अध्यात्मम् ।' आदित्यश्चक्षुर्भूत्वाऽक्षिणी माविशत् "- (ऐ. आ. २-४) इति श्रुतेः ॥ ६ ॥ तथा' चन्द्रो मधु।'अध्यात्म मानसश्चन्द्रमाः चंद्रमा मनो भूत्वा हृदयं प्राविशत् " . आ. २।४) इति श्रुतः ॥ ७ ॥ - १२०५ ·- (८६) शतपथब्राह्मणम् । [११ का०,२ प्र०, ५०] स्तेजोमयोऽमृतमयः पुरुषोऽयुमेव सु योऽयमात्मेदममुतमिदम्ब्रझेद, सुर्वम् ॥ ७॥ (मि) इमा डिशः ।सुर्वेपाम्भूतानाम्मुध्वासान्दिशा सर्वाणि भूतानि मुधु यश्चायुमासु दिक्षु तेजोमयोऽमृतमयः पुरुपो युश्चायमध्यात्म, श्रौत्रः प्प्रातिश्रुत्कुस्तेजोमयोऽमृतमयः पुरुपोऽयुमैव सु योऽयमात्मेदममृतमि- दम्झेद, सुर्वम् ॥ ८॥ (मि) इयुम्विद्युत् । (त्सु) सुर्वेपाम्भूतानाम्मुध्वस्यै विद्युतः सुर्वाणि भूतानि मधु युश्चायमस्याम्बियुति तेजोमयोऽमृतमुयः पुरुपो युश्चायम- ध्यात्मन्तैजसस्तेजोमयोऽमृतमयः पुरुषोऽयुमेव स योऽयमात्मेदममृत- मिदम्बुल्लेद सुवम् ॥९॥ (म ) अयु, स्तनयित्नुः । सुर्वेपाम्भूतानाम्मध्वस्य स्तनयित्नोः सर्वाणि भूतानि मुधु युश्चायुमस्मिन्स्तनयिनी तेजोमयोऽमृतमयः पुरुपो युश्चायुमध्यात्म, शाब्द्धः सौवरस्तेजोमयोऽमृतमयः पुरुषोऽयु- मेव सु योऽयुमात्मेदममृतमिदम्झेद, सुर्खम् ॥ १० ॥ तेजोमयः अमृतमयः पुरुषः। यश्चापमध्यात्म मानसस्तेजोमयः अमृतमयः पुरुषः । अयमेव सः। यः अयमात्मेदममृतमिदं ब्रहोद सर्वम् ॥ ७ ॥ इमा दिशः सर्वेषां भूतानां मधु । आसां दिशां सर्वाणि भूतानि मधु । यश्चायमासु दिक्षु तेजो. मयः अमृतमयः पुरुषः । यथायमध्यात्म श्रौत्रः प्रातिश्रुत्कस्तेजोमयः अमृतमपः पुरुषः । अयमेव सः । यः अपमात्मेदममृतमिदं ब्रहोदं सर्वम् ॥ ८ ॥ इयं विगुन्सर्वेषां भूतानां मधु । अस्यै विद्युतः सर्वाणि भूतानि मधु । पश्चायमस्यां विद्युति वेजोमयः अमृतमयः पुरुषः । यथायमध्यात्म तैजसस्तेजोमयः अमृतमयः पुरुपः । अपमेव सः । यः अपमात्मेदममृतमिदं बानेदं सर्वम् ॥ ९॥ अपं स्तनपिन्नुः सर्वेषां भूतानां मधु । अस्प स्तनपिलोः सर्वाणि भूतानि मधु । यभाप• सपा 'कोमा' पर दिशा धोरमपामम् ! तपाति ददातिश्रवणालापां तु विशेषतः सनिहिती मा एमा प्राति र ति विशेषगा । प्रतिष्ट्र का प्रतिप्रगलाया मरः 'मासिकः' | "दिरा: पोरगी शाय" (६.आ. २१) तिः ॥ ८॥ सपा 'मापनेमिनाः सनमः मनामन् ' ॥९॥ ra'नशनः 'परंप 'म' । समा: 'शाद: पी अपाम शन्द भरी - .

·(८७) (०२ १०, ५ त्रा०] सायणभाष्यसमेतम् । (म) अयुन्धर्मः । सुर्वेषाम्भूतानाम्मध्वस्य धर्मस्य सर्वाणि भूतानि मधु युश्चायमस्मुिन्धमें तेजोमयोऽमृतमयः पुरुपो युश्चायुमध्यात्मुन्धार्म स्तेजोमयोऽमृतमयः पुरुषोऽयमेव सु योऽयमात्मेदममृतमिदम्ब्रह्मद, सुर्वम् ॥११॥ (मि) इदुधु सत्त्यम् । (छ) सुर्वैपाम्भूतानाम्मुध्वस्य सत्त्युस्य सुर्वाणि भूतानि मुधु युश्चायमस्मिन्त्सत्त्ये तेजोमयोऽमृतमयः पुरुषो युश्चायुमध्यात्म, सात्त्यस्तेजोमयोऽमृतमयः पुरुषोऽयमेव स योऽयमात्मे- दुममृतमिदम्ब्रह्मेदसुवम् ॥ १२ ॥ मस्मिन् स्तनयित्नौ तेजोमयः अमृतमयः पुरुपः । यश्चायमध्यात्म शाब्दः सौवरस्तेजोमयः अमृतमयः पुरुषः । अयमेव सः । योऽयमात्मेदममृतमिदं ब्रह्मेदं सर्वम् ॥ १० ॥ अयन्धर्मः सर्वेपां भूतानां मधु । अस्य धर्मस्य सर्वाणि भूतानि मधु । यश्चायमस्मिन् धर्म तेजोमयः अमृतमयः पुरुषः । यश्चायमध्यात्म धामस्तेजोमयः अमृतमयः पुरुषः । अयमेव सः । या अयमात्मेदममृतमिदं ब्रह्मेदं सर्वम् ॥ ११ ॥ इदं सत्यं सर्वेषां भूतानां मधु । अस्य सत्यस्य सर्वाणि भूतानि मधु । यश्चायमस्मिन सत्ये तेजोमयः अमृतमयः पुरुषः । यश्चायमध्यात्म सात्यस्तेजोमयः अमृतमयः पुरुषः । अय- मेव सः । यः अयमात्मेदममृतमिदं ब्रह्मेदं सर्वम् ॥ १२ ॥ म्युत्पत्या शाब्दः पुरुषः । तथाऽपि स्वरे विशेषतो भवतीति 'सौवरः' इति विशेषणम् । स्वरे भवः सौवरः ॥ १० ॥ सर्वेषां शरीरिणां प्रत्येक स्तनयिन्वन्ताः पृथिव्यादयो भूतगणा देवतागणाश्च कार्यकारणसंघातात्मना उप- कुर्वन्तो मधु भवंतीत्युक्तम् । ते येन प्रयुक्ताः शरीरभिः संबध्यमाना मधुत्वेनोपकुर्वति तद्वक्तव्यमितीदमारभ्यते- अयं धर्म इति । धर्मस्य शास्त्रैकगम्यत्वेन परोऽक्षत्वात् अयमिति निर्देशानहत्वेऽपि पृथिव्यादेर्द्धर्मकार्यस्य प्रत्यक्षत्वात् कारणस्याभेदमौपचारिकमादाय प्रत्यक्षघटादिवत् 'अयं धर्मः' इति व्यपदेशोपपत्तिरिति भावः "तच्छ्योरुपमत्यसृजत धर्मम् " । (श. प. ) इत्यादी व्याख्यातः श्रुतिस्मृतिलक्षणः क्षत्रादीनामपि नियन्ता पृथिव्यादीनां परिणामहेतुत्वात् जगतो येचियकृत् प्राणिभिरनुष्ठीयमानरूपः अयमिति प्रत्यक्षेण व्यप- देयो धर्मः अपूर्वाख्यः 'मधु'स च सामान्यरूपेण विशेषरूपेण च कार्यारंभकः । तत्र पृथिव्यादिप्रयोक्तार धर्म सामान्यरूपेण तदारंभकत्वमाह-यश्चायमस्मिन् धर्मे इति । कार्यकारणसंघातकरि तु 'धर्मे ' विशेष- रूपेण कार्यकारणारंभकत्वमाह-यश्चायमध्यात्म धर्म इति । कार्यकारणसंघातकर्तरि धर्मे भवो धार्मः ॥११॥ सत्यमपि धर्मवत् द्विविधम् वत्र सामान्यरूपं पृथिव्यादिषु कारणत्वेनानुगतमित्याह-यश्चायमस्मिन् ·(८८) शतपथब्राह्मणम् । [१४ का०, २ प्र०, ६ वा.) (मि) इदुम्मानुपम् । (५) सुर्वेपाम्भूतानाम्मध्वस्य मानुपस्य सुर्वाणि भूतानि मधु युश्चायमस्मिन्मानुषे तेजोमयोऽमृतमयः पुरुषो युश्चायुमध्यात्मम्मानुपस्तेजोमयोऽमृतमयः पुरुपोऽयमेव सु योऽयमात्मेदः ममृतमिदम्बोद सुवम् ॥ १३ ॥ (म) अयुमात्मा । सुर्खेपाम्भूतानाम्मध्वस्यात्मनः सुर्वाणि भूतानि मधु युश्चायुमस्मिन्नात्मनि तेजोमयोऽमृतमयः पुरुपो युश्चायुमात्मा तेजो- मुयोऽमृतमयः पुरुपोऽयमेव सु योऽयमात्मेदुममृतमिदम्ब्रह्मेद, सुर्वम् ॥ १४॥ - (५) स वाऽअयमात्मा। सुर्वेपाम्भूतानामुधिपतिः सुर्वेपाम्भूताना, इदं मानुषं सर्वेषां भूतानां मधु । अस्य मानुपस्य सर्वाणि भूतानि मधु । यश्चायमस्मिन्मानुपे सेजोमयः अमृतमयः पुरुषः । यश्चायमध्यात्म मानुपस्तेजोमयः अमृतमयः पुरुषः । अयमेव सः । यः अयमात्मेदममृतमिदं ब्रह्मदं सर्वम् ॥ १३ ॥ अयमात्मा सर्वेषां भूतानां मधु । अस्यात्मनः सर्वाणि भूतानि मधु । यश्चायमस्मिन्नात्मनि तेजोमयः अमृतमयः पुरुषः । यश्चायमात्मा तेजोमयः अमृतमयः पुरुपः । अयमेव सः । यः अयमात्मेदममृतमिदं ब्रह्मेदं सर्वम् ॥ १४ ॥ स-वा अयमात्मा सर्वेषां भूतानामधिपतिः । सर्वपां भूतानां राजा । तद्यथा रथनाभी च स्य सत्पे इति । विशेषरूपं तु सत्यसंघातत्वेनानुगतमित्याह-यश्चायमध्यात्म सात्य इति । सत्ये भवः सात्यः ॥ १२ ॥ धर्मस याभ्यां प्रयुक्तोऽयं कार्यकारणसंघातविशेषो येन जातिविशेषेण संयुक्तो भवति तं निर्दिशनि-इदं मानुपमिनि । तत्र मानुषादिजातिविशिष्टा एव सर्वे प्राणिनिकायाः परस्परोपकार्योपकारकमायेन वर्तमाना दृश्यन्ते । असो मानुपादिजानिरपि सपा भूतानां मधु'। यद्यपि मानुपादिजातिरेकैव, तयाऽपि निर्देषुः स्वशरीर- निविष्टा जानिराशामिकी । शरीरातरारिता तु पाया इत्यभिप्रेत्य सद्विशिष्टं पुरपं निशिति-यश्चायमः स्मिन्मानुपे इति । निशुः स्वशरीनिष्ठा तु आयात्मिकी ति तरिशिष्ट निदिशति-यधायमध्यात्म मानुष ति॥ १३॥ पः पुनर्मानुपादिजातिविशिष्ट कार्यकारणरांबानः राम्य मनुस्खमाह-अयमात्मेति । जातिशिष्टो देहः ग तु ननः । ' मईया भूगागा मायभायमस्मिनामनि 'सेजोमयोऽमृतमपः पुरपः। 'मर्तरगगर्गमरमरानो निमियते । अमाध्यामविशेषामागश्याम म ग निस्पिरो, दामिनपार- यभापमात्मेनिया परिशिष्टो रिझानमयो पदों देलिगमद्वारा मामा । ' रायभायमा मा In सनोमोसम : ' पनि पुगिन् ॥ १९॥ मामातोश्यामनः मह-सबा अपमात्मेति परिमन मान Arariतानमा प्रगति, - अपमा.मा 'ग- म: .

·० २ १०, ६ वा. सायणभाष्यसमेतम् । राजा ताथा रथनाभौ च स्थनेमौ चाराः सुर्वे सुमपिताऽएवमेवा- स्मिन्नात्मनि सुर्खे प्राणाः सुर्वे लोकाः सुर्वे देवाः सुवाणि भूतानि सुर्व एतु आत्मानः सुमपिताः ॥ १५॥ (s) इदम्बै तन्मधु । घ्युङ्ङाथर्बुणोऽश्चिभ्यामुवाच तदेतद्यपिः पश्य- न्नुवोचत् । तद्वान्नरा सनये दु सऽउग्यमाविष्कृणोमि तन्यतुन्न न्वृष्टिम् । दध्युङ् ह यन्मध्वाथर्वणो वामश्वस्य शीर्णा प्र युदीमुवाचेति ॥ १६ ॥ नेमौ च अराः सर्वे समर्पिताः । एवमेव अस्मिन् आत्मनि सर्वे प्राणाः सर्वे लोकाः सर्वे देवाः सर्वाणि भूतानि सर्वे एते आत्मानः समर्पिताः ॥ १५ ॥ इदं तन्मधु दध्याथर्वणोऽश्विभ्यामुवाच । तदेतद्यपिः पश्यन्नवोचत्-" तद्वा नरा सनये दंस उग्रमाविष्कृणोमि तन्यतुर्न वृष्टिम् । दध्यद ह यन्मध्वाथर्वणो वामश्वस्य शीर्णा प्र यदीमुवाच " इति ॥ १६ ॥ वै । तेजो- " तेन परेणात्मना तादात्म्यं गतो विद्वान् आत्मशब्दार्थः । तस्मिन्नविद्याकृतकार्यकारणसंघातोपाधिविशिष्टे जीवे ब्रह्मविद्यया परमार्थात्मनि प्रवेशिते सति स घे' स एवायमात्मा अव्यवहितपूर्वपर्याये मयोऽमृतमयः' इत्यादिना निर्दिष्टो विज्ञानमयः । सः 'सर्वेषां भूतानामधिपतिः' स्वतन्त्रः । न कुमारामात्यवत स्वातंत्र्यम् । किं तर्हि ' सर्वेषां भूतानां राजा ' अधिपतिरिति राजत्वविशेषणम् । कश्चित् राजोचितवृत्तिमा- श्रित्य राजा भवति । स राजपरतन्त्रत्वात् न स्वतन्त्र इति । तद्व्यवच्छेदार्थ अधिपतिविशेषणमिति भावः । अस्मिन् सर्वात्मभूते ब्रह्मविदि सर्व जगत् सर्वमर्पितमिति दृष्टांतोपादानपूर्वकमाह-तद्यथेति । तत्प्रसिद्ध निद- र्शनम् । 'यथा 'रयनामौ च ' रथचक्रपिंडिकायां ' स्यनेमौ च ' वलयभूतायां ' सर्वे अराः समर्पिताः। समारोपिताः । यथा अयं दृष्टांतः । एवमेव ' एतस्मिन्नात्मनि परमात्मभूत ब्रह्मविदि — सर्वे प्राणाः ' वागादयः सर्वे लोकाः ' भूरादयः । सर्वे देवाः ' अग्न्यादयः 'सर्वाणि भूतानि' ब्रह्मादिस्तंबपर्यंतानि-' सर्व एते' आत्मानः जलचन्द्रवत् प्रतिशरीरानुप्रवेशिनः अविद्याकल्यिताः समर्पिताः । सर्व जगदस्मिन् समर्पितमिति भावः । स एष सर्वात्मभावो व्याख्यातः ॥ १५॥ . . , अनंतरनिर्दिष्ट 'दश्यद् एवं साकल्येन निरूपिताया: ब्रह्मविद्यायाः स्तुत्यर्थ प्रकर्यप्रकरणस्थिताऽऽख्यायिकासक्षेपको मन्त्री (श.प. १४।१।१।२५) श्रुतिः प्रस्तावपूर्वकमवतारयति-इदं वा इति । 'धे' शब्दः स्मरणार्थः । यत्प्रवर्गाप्रकरणे सूचितं परं तु नाविष्कृतम् 'तत् धे' तदेव 'इदं मधु' । इह "इयं पृथिवी" (श. प. १४।५।५।१ ) इत्यादिना 'नामा ब्राह्मणः अथर्वणः गोत्रापत्यं 'आथर्वणः अश्विभ्यां ' देवभिषग्भ्यां अनेन प्रपंचेन उवाचोक्तवान् । तदेचैतत्कर्म ऋषिमंत्रः पश्यन्नुपलभमान उवाचोक्तवान् । कथमित्यत आह-तहां नरेति । (ऋक् सं.। १ । ११६ । १२) हे ' नरा ' नरौ नेतारौ ! अश्विनी अहं स्तोता 'वा' युवयोः संबंधि तपसिद्धं उपमुधुर्ण अन्यैर्दुःशकं दस कर्म 'सनये' धनलाभार्थ 'युवाभ्यां' लाभलुब्धाभ्यां पुराकृतं 'आवि. ऋगोमि' प्रकटीकरोमि । तत्र दृष्टांतः। 'तन्यतुर्न' तन्यतुरिव यया तन्यतुर्मेघस्यः शब्दः 'वृष्टिं' मेवांतर्वर्तमान- ३१०९ ·शतपथब्राह्मणम् । [१४ का०, २०, ५ प्रा.] (ती) इदम्बै चन्मुधु । दध्युङ्ङाथर्वणोऽचिभ्यामुवाच तदेतद्दपिः पश्य- ब्रुवोचत् । आथर्वणायाविना दधीचेऽभव्य शिरः प्रत्यैरयतम् । सु व्वाम्मुधु प्रवोचहतायन्त्वाष्ट्रं युदलावपि कुक्ष्यम्वामिति ॥ १७ ॥ (ती) इदम्बै तन्मधु । ध्यङ्ङाथर्वणोऽश्विभ्यामुवाच तुदेतद्वपिः पुश्यन्नुवोचत् । पुरश्चक्रे द्विपुदः पुरश्चके चतुष्पदः । पुरः स पक्षी भूत्वा पुरः पुरुपऽआविशदिति स वाऽअयम्पुरुषः सुर्वासु पूर्षु पुरिशयो नैनेन किञ्चनानावृतुन्नैनेन कुिञ्चनासम्वृतम् ॥ १८॥ । . हयस्य इदं वै तन्मधु दध्यङ्ङावणोऽश्विभ्यामुवाच । तदेतदृषिः पश्यन्नवोचत्-" आथर्वणाया- श्विना दधीचे अश्व्यं शिरःप्रत्यैरयतम् । स वां मधु प्रवोचहतायन्त्वाष्ट्रं यद्दस्रावपि कक्ष्यं वाम् "-इति ॥ १७ ॥ इदं वै तन्मधु दध्यङ्ङाथर्वणोऽश्विभ्यामुवाच । तदेतत् ऋषिः पश्यन्नवोचत्-" पुरश्चक्रे मुदकं प्रवर्षणेन सर्वत्र प्रकटीकरोति 'तद्वत् । अत्र नकार इवार्थः । " नेति उपमार्थीय उपरिष्टादुपचारस्तस्य येनोपमिमीते (निरु० १।४।१०) इति यास्कोक्तेः । " अश्वं न त्वा वारवन्तं" (निरु० ११४।१०) इतिवत् ज्ञेयः । तत् किं कर्म ? ' ह' इति प्रसिद्धौ । 'आथर्वणः । अथर्वपुत्रः-'दध्यड् ' एतन्नामा मुनि यत् ' यदा'अश्वस्य ' शीर्णा' युष्मत्सामर्थ्यप्रतिहितेन शिरसा 'वां ' युवाभ्यां इदं मधु इमा मधुविद्या ' यत्प्रोवाच ' प्रोक्तवान् तदानी आश्वस्य शिरसः संधानलक्षणं पुनर्मानुषस्य शिरसः प्रतिधानलक्षणं घ यत् भवदीयं रं कर्म 'तत् ' 'आविष्कृणोमि' इति संबंधः ॥ १६ ॥ आविष्कृणोमीति प्रतिज्ञाते क्रूरकर्ममधुनी के ते इत्यपेक्षायां-'इदं घे' तन्मधु इत्यादि उक्तार्थमेव ब्राह्मणं स्वानुवादपूर्वकं मन्त्रांतरमाह-आथर्वणायेति । (ऋक् सं. 1१।११७४२२१) हे अश्विनी ! युवां ' आथर्वणाय भपर्वणः पुत्राय- दधीचे 'दघ्यनाम्ने महर्षये अश्व्यं अश्वसंबंवि शिरो मस्तक 'प्रत्यैरयत' प्रत्यधत्तं तदीय मानुषं शिरः प्रच्छिद्यान्यत्र निधाय अत्र्येन शिरसा तमृर्षि समयोजयतमित्यर्थः । 'सः ' महार्षिः 'वा' युवाभ्यां 'मधुविद्या ' 'प्रवोचत् ' प्रावोचत्प्रोक्तवान् । स किं इत्येवं जीवितसंदेहमारा स्वशिरश्छेदपूर्वकं अव्यशिरसा मधु उक्तवान् इत्यत आह-ऋतायनिति । युवाम्यां प्रवर्यविद्यां मधुविद्या च वक्ष्यामि इति पुरा कृतां प्रतिज्ञा सत्यां कुर्वन् परिपालयितुमिच्छन् जीवितादपि हि सत्यधर्मपरिपालना गुरुतरा इत्येतस्य लिङ्गमेतत् । किं तन्मधु इल्पत आह-त्वाष्ट्रमिति । त्वष्टा आदित्यः तस्य संबंधि त्वाष्ट्रं " तदृष्टिति पपात तत्पतित्वाऽसावादित्यो. भवत् " (श०१४।१।१।१०1) इति । तत्प्रतिसंधानार्थ प्रावग्य कर्म तत्र प्रावार्य कमांगभूतं यद्विज्ञानं तन् 'स्वाष्ट्र मषेत्र 'प्रावोबत ' अपि तु यत्कश्यं गोप्यं रहस्य' परमात्मसंबंधि विज्ञानं मधु मधुम्राह्मणेनोपसंहृतं मप्यापरपप्रकाशितं तव 'वो' युवाम्यो प्रवोचदित्यनुवर्तत इत्यर्थः ॥ १७ ॥ प्रशार्पकर्मार्ययोः प्रयमद्वितीपपोरप्यायपोपः प्रवर्यसंबंध्याक्ष्यापिफोरसंहतम्या मंत्राम्या प्रकाशितः । .

·।०२ म०, ५ श्रा०] सायणभाष्यसमेतम् । (मि) इदम्वै तन्मधु । दध्युङ्ङाथर्वणोऽश्विभ्यामुवाच तुदेतहुपिः पुश्यन्नुवोचत् । रूप) रूपम्प्रतिरूपो बभूव तुदस्य रूपम्प्रतिक्षणाय । इन्द्रो मायाभिः पुरुरूपऽईयते बुला ह्यस्य हुरयः शता दशेत्ययम्बै हुरयोऽयम्वै दश च सहस्राणि बहृनि चानन्तानि च तदेतद्ब्रह्मापूर्बुमन- परमनन्तरमबाह्युमयमात्मा ब्रह्म सुर्वानुभूरित्यनुशासनम् ॥ १९ ॥ द्विपदः पुरश्चक्रे चतुष्पदः । पुरः स पक्षी भूत्वा पुरः पुरुष आविशत् "-इति । स वा अयं पुरुषः सर्वासु पूर्षु पुरिशयः । न एनेन किंचन अनावृत्तम् । न एनेन किंचन असंवृतम् ॥ १८ ॥ इदं वै तन्मधु दध्यङ्ङावणोऽश्विभ्यामुवाच । तदेतत् ऋपिः पश्यन् अवोचत् । “ रूपं रूपं प्रतिरूपो बभूव तदस्य रूपं प्रतिचक्षणाय । इद्रो मायाभिः पुरुरूप ईयते युक्ता ह्यस्य हरयः शता दश "-इति । अयं वै हरयः । अयं वै दश च सहस्राणि बहूनि चानंतानि च । तदेतत् ब्रह्म अपूर्वमनपरमनंतरमबाह्यम् । अयमात्मा ब्रह्म सर्वानुभूः । इत्य- नुशासनम् ॥ १९ ॥ . . . . , इदानी ब्रह्मविद्याऽर्थयोस्तु तृतीयचतुर्थाध्याययोरर्थ उत्तराभ्यां ऋभ्यां प्रकाशयितव्यः इत्यतः "इदं पै तत्" उक्तार्थ ब्राह्मणमन्द्य प्रवर्तते-पुरश्चक्रे इति । प्रकरणबलात् ईश्वरो अव्याकृते नामरूपे व्याकुर्वाणो भूतादिसर्ग- पुरःसरं पंचीकृतेभ्यो भूतेभ्यो भूरादीन् लोकान् सृष्ट्वा-'पुरः' पुराणि शरीराणि-'विपदः ' द्विपादुपल- सितानि मनुष्यशरीराणि 'चक्र' कृतवान् । तया ' चतुष्पदः' चतुष्पादुपलक्षितानि 'पुरः' पशुशरीराणि 'चक्रे'। एवं शरीराणि नानाविधानि सृष्ट्वा ' सः ' ईश्वरः 'पुरः' पुरस्तात् आत्मप्रवेशात्पूर्व 'पक्षी' लिङ्गशरिरी 'भूत्वा पुरः' शरीराणि 'पुरुषः ' पुरुषरूपः सन् आविशत् ' प्रविवेश । इतिशब्दो मंत्रसमातिद्योतकः । कयमात्मनः पुरुषत्वमित्याशङ्कायां श्रुतिस्तत् व्युत्पादयति-स वा अयमिति । ‘स 2' स एव ' अयमात्मा' सृष्ट्यादिकर्तृतया प्रकृतः 'सर्वासु पूर्षु' सर्वशरीरेषु पुरि शेते इति व्युत्पत्या 'पुरिशयः सन् पुरुष इत्युच्यते । नन्वैवं धाराधेयनिर्देशात् द्वैतापत्तिः स्यादित्यत आह-नैनेनेति । एनेनानेन परमात्मना 'किंचन ' किंचिदपि अनावृतमनाच्छादितं नास्ति । तथा 'एभेन ''किंचन 'असंवृतं ' अंतरमनुप्रवेशितं नास्ति । तथा च परमात्मैव अंतर्बहिर्मावेन कार्यकारणरूपेण व्यवस्थितः । न ततोऽन्यत्किंचिदस्तीति 'पुरश्चरे' इति मंत्रः संक्षेपतः आत्मैकत्वमाचष्टे इत्यर्थः ॥ १८ ॥ " इदं घे तन्मधु" इत्यादि पूर्ववत् । एवं शरीरेषु प्रविष्टः परमात्मा किरूप इत्यत आह-रूपं रूपमिति । (ऋक् सं. १६ । ४७ । १८) 'सः ' ईश्वर:-' रूपं रूपम् ' उपाधिमेदं देहं देहं प्रति-'प्रतिरूपः' रूपां- तरं प्रतिबिंब 'बभूव । ननु-किमर्थमसौ प्रतिबिंबमावं आपद्यते-तत्राह-तदस्येति । 'तत् ' प्रतिबिंबत्वं अस्यात्मनो निरुपाधिकस्य 'रूपं ' स्वरूपं 'प्रतिचक्षणाय' आत्मयायात्म्यप्रतिख्यापनाय शास्त्राचार्यादिभेदेन तत्वप्रकाशनायेत्यर्थः । यदि हि नामरूपे न व्याक्रियेते तदा अस्यात्मनो निरुपाधिकं प्रज्ञानघनाख्यं रूपं न प्रति. ल्यायेत । यदा पुनः कार्यकारणात्मना नामरूपे व्याकृते भवतः तदा अस्प रूपं प्रतिख्यायेत इति भावः । . - ·1 (९२) . शतपथब्राह्मणम् । [१४ का०, २०, ५ वा (म) अथ व्वशः। (स्तु ) तदिदम्बय, शौर्पणाव्याच्छोप्पणाग्यो गौतमाद्गौतमो वात्स्याद्वात्स्यो व्यात्स्याच पाराशचि पाराशयः साङ्कृत्याच भारद्वाजाच्च भारद्वाज औदवाहेश्च शाण्डिल्याच शाण्डिल्पो वैजवापाच गौतमाच गौतमो वैजवापायनाच वैष्टपुरेयाच वैष्टपुरेयः शाण्डिल्याच रौहिणायनाच गौहिणायनः शौनकाचायाच्च रैभ्याच भ्यः पौतिमाष्यायणाच कौण्डिन्यायनाच्च कौण्डिन्यायनः कौण्डिन्यात्को- ण्डिन्यः कौण्डिन्यात्कौण्डिन्यः कौण्डिन्याच्चाग्निवेश्याच ॥२०॥ अथ वंशः-तदिदं १ वयं शौर्पणाय्यात् । २ शीर्पणाय्यो गौतमात् । ३ गौतमो वात्स्यात् । ४ वात्स्यो वात्स्याच पाराशर्याच्च । ५ पाराशर्यः सांकृत्याच्च भारद्वाजाच्च । ६ भारद्वाज औद- वाहेश्व शांडिल्लयाञ्च । ७ शांडिल्ल्यो वैजवापाच्च गौतमाच्च । ८ गौतमो वैजवापायनाच्च वैष्टपुरेयाच्च । ९ वैष्टपुरेयः शांडिल्लयाच्च रौहिणायनाच्च । १० रौहिणायनः शौनकाच्च आत्रेयाच रैभ्याच्च । ११ रेभ्यः पौतिमाण्यायणाच कौंडिन्यायनाच्च । १२ कौंडिन्यायनः कौंडिन्यात् । १३ कौंडिन्यः कौंडिन्यात् ।१४ कौंडिन्यः कौंडिन्याच आग्निवेश्याच ॥ २० ॥ बहुरूप .. - अय 'इंद्रः' परमेश्वरः ‘मायाभिः ' नामरूपविषयमिथ्याऽभिमानात्मना परिणताभिः 'पुरुरूपः 'ईयते ' प्रतीयते मिध्यैव जलसूवत् । मायाभिरिति बहुवचनं विक्षेपाणां वाहुल्यादुपपन्नम् । तथापि परमात्मनो बहुरूपत्वे कि मान इत्यत आह-युक्ता हीति । रथे युक्ता वाजिन इव 'हि' यस्मात् 'अस्य ' प्रतीचो रथ- स्थानीये शरीरे ' युक्ताः'-'हरयः ' इंद्रियाणि 'शता' शतानि 'दश ' च प्राणिभेदवाहुल्यात् शतानि दश च भवति । प्रत्यंचं स्वविषयान् प्रतिहरंतीति हरणादिद्रियाणि हरयः । इतिशब्दो मंत्रसमाप्तिद्योतकः । ननु- अस्य हरय इति संबंधप्रतीतः, अयमन्यः परमेश्वरः अन्ये हरयः इत्येवं दैतापत्तिः इत्यत आह-अयं वा इति । घे' अयमेवात्मा ' हरयः' इंद्रियादिरूपेणास्यैवाविद्यया मानात् । 'अयं घे' अयमेवात्मा 'दश च सह- लागि ''बहूनि चानंतानि च ' हरिशब्दितानीन्द्रियागि प्राणिभेदस्यानत्यात् । इदानीं अध्यात्मनः पारमार्थिक स्वरूपमाह-तदेतद्रोति । न विद्यते पूर्व कारणं यस्य तदपूर्वम् । न विद्यते अपरं कार्य यस्य तदनपरम् । न विद्यते अंतराले जान्यंतरं वस्तु यस्य तदनंतरम् । न विद्यते वाह्य वहिर्भूतं वस्तु यस्मात् तदबाह्यम् । यत् एतादृशं ब्रह्म ' तदेषैतत् समस्तं जगत् । न तद्वयतिरेकेणास्ति । किं पुनः तब्रह्म आत्मनोऽयांतरं इत्याङ्कायां नेत्याह- अवमात्मेति । अयं ' प्रत्यगात्मैव ब्रह्म । कोऽसौ प्रत्युगात्मा तत्राह-सर्वानुभूरिति । यः सर्वात्मना सर्वमनुमवति सः ' सर्वानुभूः' । द्रष्टा श्रोता मंता विज्ञाता स एव. प्रत्यगात्मेत्यर्थः । अयमेव सर्ववेदांतानामर्थ त्युपमहरति-इत्यनुशासनमिति । इतीत्य ' अनुशासनं ' सर्ववेदांतोपदेशः । एतदमृतमयश्चेति अनर्यनिवृत्ति- द्वारा आनंदावातिरूपः शास्त्रार्यः परिसमाप्तः ॥ १९ ॥ अपेदानी ब्रह्मविद्यार्थस्य स्तुत्यर्थ मधुकाण्डस्य स्वाध्यायाों जपार्यश्च ब्रह्मविद्याया अयं वंश आरम्यते- . . .

·[वृ० २०, ५ मा०]" सायणभाष्यसमेतम् । (चा) आग्निवेश्यः सतवात् । (स) सैतवः पाराशात्पाराशयों जातू- काजातूको भारद्वाजाद्वारद्वाजो भारद्वाजाचासुरायणाच गौतमाच गौतमो भारद्वाजाद्वारद्वाजो. वैजवापायनाद्वैजवापायनः कौशिकायनेः कौशिकायनिघृतकौशिकाघृतकौशिकः पाराशायणात्पाराशा- यणः पाराशत्पिाराशर्यों जातूकाजातूकयों भारद्वाजाद्धा- रद्वाजो भारद्वाजाचासुरायणाच यास्काचासुरायणखैवणेचैवणिरौपजन्ध- नेरौपजन्धनिरासुरेरासुरिभ्भारद्वाजाभारद्वाज आत्रेयात् ॥ २१ ॥ (दा) आत्रेयो माण्टेः । (म्मा) माण्टिगतमाद्गौतमो गौतमाद्गौतमो व्वात्स्याद्वात्स्यः शाण्डिल्याच्छाण्डिल्यः कैशाव्यत्किाप्याकैशोर्यः काप्यः कुमारहारितात्कुमारहारितो गालवादालयो विदर्भीकौण्डिन्या- द्विदर्भीकौण्डिन्यो व्वत्सुनपातो बाभ्रवाद्वत्सुनपाद्वाभ्भ्रवः पथः सौभ- रात्पन्थाः सौभरोऽयास्यादाङ्गिरसादयास्य आङ्गिरसऽआभूतेस्त्याष्ट्रा- १५ आग्निवेश्यः सैतवात् । १६ सैतवः पाराशर्यात् । १७ पाराशर्यो जातकर्यात् । १८ जातू- को भारद्वाजात् । १९ भारद्वाजो भारद्वाजाच्च आसुरायणाच्च गौतमाच । २० गौतमो भार- दाजात् । २१ भारद्वाजो वैजवापायनात् । २२ वैजवापायनः कौशिकायने । २३ कौशिकायनि- घृतकौशिकात् । २४ घृतकौशिकः पाराशर्यायणात् । २५ पाराशर्यायणः पाराशर्यात् । २६ पाराशर्यो जावूकात् । २७ जावकर्यो भारद्वाजात् । २८ भारद्वाजो भारद्वाजाच्च आसुरायणाच्च यास्काच्च । २९ आसुरायणस्वैवणेः । ३० त्रैवणिरौपजंधनेः । ३१ औपजंध- निरासुरेः । ३२ आसुरिर्भारद्वाजात् । ३३ भारद्वाज आत्रेयात् ॥ २१ ॥ ३४ आत्रेपो मांटेः । ३५ मांटिगतिमात् । ३६ गौतमो गौतमात् । ३७ गौतमो वात्स्यात् । ३८ वात्स्यः शांडिल्यात् । ३९ शांडिल्यः केशोर्यात्काप्यात् । ४० कैशोर्यः काप्यः कुमार- हारितात् । ४१ कुमारहारितो गालवात् । ४२ गालवो विदर्भीकौंडिन्यास् । ४३ विदर्भी- फौडिन्यो वत्सनपातो बाभ्रवात् । ४४ वत्सनपात् बाभ्रवः पयः सौभरात् । ४५ पंथाः सौभरः अयास्यादांगिरसात् । ४६ अयास्य आंगिरस आभूतेस्त्वाधात् । ४७ आभूतिस्त्वाप्यो विश्व- अथ वंश इति.। वंश इव 'वंशः' । यथा वेणुवंशः पर्वणः पर्वगो भिद्यते । तद्वदनात्प्रभृति आमूलप्राप्तेरयं वंशः । अध्यायद्वयस्य आचार्यपरंपराक्रमोवंश इत्युच्यते । तत्र प्रथमांतः शिष्यः पंचम्यंत आचार्यों बोद्धव्यः॥२०॥ 'आग्निवेश्यः'-'सैतवात् ' आचार्यात् अधीतवान् इत्यादि ॥ २१ ॥ 'आत्रेयः' माण्टेरधीतवान् । परमेष्ठी' विराट् 'ब्रह्मगः' हिरण्यगर्मात् अधीतवान् । 'हिरण्यगर्भः' स्वयं- १३ .

·(९४) शतपथब्राह्मणम् । [१४ फा०,२ प्र०, ५ मा०] दाभूतिस्त्वाष्ट्रो विश्वरूपात्त्वाष्ट्राद्विश्वरूपस्त्वाष्टोऽश्विभ्यामश्विनौ दधी- चs आथर्वणाध्यङाथर्वणोऽथर्वणो देवादुथा देवो मृत्योः प्राधु- सनान्मृत्युः प्राध्धु सनः प्रध्य सनात्प्रध्वतन एकपरेकर्पिविष्णु- जिविजित्तिय॑ष्टेय॑ष्टिः सनारोः सनारुः सनातुनात्सनातुनः सुनगा- सनगः परमेष्टुिनः परमेष्ठी ब्रह्मणो ब्रह्म स्वयम्भु ब्रह्मणे नमः ॥२२॥ इति चतुर्दशे काण्डे चतुर्थप्रपाठके बृहदारण्यकोपनिपदि द्वितीये प्रपाठके पञ्चमं ब्राह्मणम् ॥ १४ (४)२॥५॥(५)२-५॥ इति पंचमोऽध्यायः॥ १४-५॥ कण्डिकासंख्या ॥ ७८॥ बृहदारण्यकोपनिषदि द्वितीयोऽध्यायः समाप्तः ॥२॥ इति बृहदारण्यकोपनिपद्यध्यायद्वयात्मकं प्रथमं मधुकाण्डं समाप्तम् । रूपावाष्ट्रात । ४८ विश्वरूपस्त्वाशेऽश्विभ्याम् । ४९ अश्विनी दधीच आथर्वणात् । ५० दध्यङ्ङाथर्वणोऽथर्वणो देवात् । ५१ अथर्वा देवो मृत्योः प्राध्वंसनात् । ५२ मृत्युः प्राध्वंसनः प्रध्वंसनात् । ५३ प्रध्वंसन एकः । ५४ एकर्षिविप्रजित्तेः । ५५ विप्रजित्तिय॑ष्टेः । ५६ व्यष्टिः सनारोः । ५७ सनारुः सनातनात् । ५८ सनातनः सनगात् । ५९ सनगः परमे. ठिनः । ६० परमेष्ठी ब्रह्मणः । ६१ ब्रह्म स्वयंभु । ब्रह्मणे नमः ॥ २२ ॥ प्रतिमातवेदः इति तत आचार्यपरंपरा नास्ति । यत्पुनर्ब्रह्म वेदाख्यं तत्स्वयंभु नित्यं तस्मै ' ब्रह्मणे ' स्वयं- भुये वेदरूपेणावस्थिताय नमः ' वाड्मनःकायकृत्तः प्रहीमावो भवत्वित्यर्थः ॥ २२ ॥ इति श्रीहषीकेशब्रह्मभगवत्पूज्यपादशिष्यस्य श्रीपाठकानिरुद्धपुत्रस्य परमहंसपरिव्राजकाचार्यस्य श्रीवासुदेव- ब्रह्मभगवतः कृतौ माध्यंदिनीयशतपथब्राह्मणान्तर्गतमाध्यन्दिनशाखोपनिषबृहदारण्यकटीकायां वासुदेवप्रकाशिकायां द्वितीयेऽध्याये पंचमं मधुब्राहाणं परिसमाप्तम् ॥ १४ (५)२-५ ॥ द्वितीयोऽध्यायथ समाप्तः ॥ १४ (बृ. उ.)२॥ इति श्रीवृहदारण्यकोपनिषदि आयं मधुकाण्डं परिसमाप्तम् ॥ . .

·अथ चतुर्दशे काण्डे बृहदारण्यकोपनिषदि मध्यम व्यध्यायं याज्ञवल्क्यकाण्डं वा मुनिकाण्डम् । आदितः षष्टेऽध्याये बृहदारण्यकोपनिषदि तु तृतीयेऽध्याये प्रथमं ब्राह्मणम् । आदितश्चतुर्थे वृ० आ० द्वितीये च प्रपाठके षष्ठं ब्राह्मणम् । . जनको ह व्यैदेहो बहुदक्षिणेन यज्ञेनेजे । तुत्र ह कुरुपञ्चालानाम्ब्राह्मणा- ऽअभिसमेता बभूवुस्तुस्य ह जनकुस्य वैदेहस्य विजिज्ञासा बभूव कुः स्विदेषाम्ब्राह्मणानामनूचानुतमऽडति ॥ १ ॥ सुह गुवा, सहस्रमुवरुरोध । दुशदश पादाऽएकैकस्याः शृङ्गयोराबद्धा बभूवुस्तान्होवाच ब्राह्मणा भगवन्तो यो बो बलिष्ठः सुऽएता गाऽउद- जतामिति तु ह ब्राह्मणा न दधृषुः॥२॥ अश्वलबाह्मणम् । जनको ह वैदेहो बहुदक्षिणेन यज्ञेनेजे । तत्र ह कुरुपंचालानां ब्राह्मणा अभिसमेता बभूवुः । तस्य ह जनकस्य वैदेहस्य विजिज्ञासा बभूव । कः स्विदेषां ब्राह्मणानामनूचानतम इति ॥ १ ॥ स ह गवां सहस्रमवरुरोध । दशदश पादा एकैकस्याः शृंगयोराबद्धा बभूवुः । तान् होवाच । ब्राह्मणा भगवंतो यो वो ब्रह्मिष्ठः स एता गा उदजतामिति । ते ह ब्राह्मणा न दधृपुः ॥ २ ॥ एवं आगमप्रधानेन मधुकाण्डेनोक्तमेवार्थ उपपत्तिभिर्निरूपयितुं याज्ञवल्कीयं काण्डमारभ्यते । तत्र प्रस्ताव कर्तु विज्ञानस्तुत्या विद्याप्राप्युपायप्रदर्शनार्थाच आख्यायिका अश्वलब्राह्मणेनारम्यते-जनको ह वैदेह इत्या- दिना । विदेहेषु मवः ‘पैदेहः '' जनकः ' जनकनामा राजा 'ह' किल बभूव । स च 'बहुदक्षिणेन यज्ञेन' शाखांतरप्रसिद्धन बहुदक्षिणाविशिष्टेनाश्वमेधेन वा 'ईजे' अयजत् । तत्र' तस्मिन् यज्ञे 'ह ' विद्वद्वाहु- ल्येन प्रसिद्धानां 'कुरूणां पंचालानां ' च देशानां 'ब्राह्मणाः' निमंत्रिता दर्शनकामा वा 'अमिसमेताः' अभि- संगताः 'बभूवुः । तत्र महांतं विद्वत्समुदायं दृष्ट्वा 'ह' किल ' तस्य जनकस्य वैदेहस्य ' यजमानस्य 'कः स्वित् ' को नु खलु 'एषां ' ब्राह्मणानां मध्ये 'अनूचानतमः' सर्व इमे अनूचानाः कः स्विदेषामतिशयेनानू- धानोऽनुवचने समर्यो ब्रमिष्ट ' इति विजिज्ञासा ' विशेषेण ज्ञातुमिच्छा 'बभूव ' ॥ १॥ पश्चात 'सः जनकः 'ह' अनूचानविषयोत्पन्नजिज्ञासः सन् तद्विज्ञानोपायार्य ' गवा' प्रथमवयसो धेनूना . , ·(१६) शतपथब्राह्मणम् । [१४ का०, २०, ६ मा०] (र) अथ ह याज्ञवल्क्यः स्वमेव ब्रह्मचारिणमुवाच । (चै) एताः सौम्योदज सामश्रवा३ इति ता होदाचकार ह ब्राह्मणाश्चक्रुधुः कथनु नो ब्वमिष्ठो ब्रवीतेति ॥३॥ अथ ह याज्ञवल्क्यः स्वमेव ब्रह्मचारिणमुवाच । एताः सौम्य ! उदज सामश्रवा ३ इति । ता होदाचकार । ते ह ब्राह्मणाश्चक्रुधुः । कथं नु नो ब्रह्मिष्ठः ध्रुवीतेति ॥ ३ ॥ . . , आवद्धा वभूवः . - 'सहस्रमवरुरोध ' गोष्टे अवरोध कारयामास । किविशिष्टास्ता गावोऽवरुद्धा इत्यत आह-दर्शदशेति । तासा- मेकैकस्या गोः शृंगयोर्विषये 'दशदश पादाः पल चतुर्भागः पादः एवंभूताः सुवर्णस्य दशदश पादाः 1 शृंगयोरिति द्विवचनात् एकै कस्मिन् शृंगे पंचपंच पादा आबद्धा इत्यर्थः । एवं गा अव- रुष्य जनकस्तान् माझणान् 'ह' किल ' उवाच' । हे ब्राह्मणाः वेदाध्ययनसंपन्नास्तदर्थनिष्ठाः 'भगवंतः पूजा ! इति संबोव्य ' यो वः ' युष्माकं मध्ये 'ब्रलिष्टः' अतिशयेन ब्रह्मज्ञः 'सः एताः ' अवरुद्धा गाः 'उद- जतां ' उत्कालयतु स्वगृहं प्रति नयतु । 'ते' ब्राह्मणाः 'ह' किल एवमुक्ताः ' न दधृषुः आत्मनो ब्रशिष्टता प्रतिज्ञातुं न प्रगरमाः संवृत्ताः इत्यर्थः ॥ २ ॥ अयानंतरं अप्रगल्भभूतेषु ब्राह्मणेषु 'ह' फिल याज्ञवल्क्यः ' स्वमात्मीयमेव ब्रह्मचारिणमन्तवासिन- मुवाच । किं ? हे सौम्य ! सामश्रवा ३ इति, प्कृतिर्दूरादाहानार्या । सामविधि शृणोतीति सामग्रवाः तस्य संबुद्धी हे सामश्रवः । अतो यजुर्वेदविदो याज्ञवल्क्यात् सामविधिश्रवणमनुपपन्नमियाचतुर्वेदो याज्ञवल्क्य इति सिद्धपति । हे सामयवः ! 'एता गा: ' उदजोद्गमयास्मद्गृहान्प्रति । एवं गुस्वचनं श्रुवा 'ह' किल 'ब्रह्म- चारी' 'ता: ' गाः 'उदाचकार ' उत्कालितवान् आचार्यगृहं प्रति नीतवानित्यर्थः । एवं बहिष्टाय निर्दिष्ट गवामपहरणान् याज्ञवल्क्येनात्मनो अनिष्टता प्रतिज्ञातेति, अस्माकमपि वलिष्टता प्रतिज्ञायत इति मन्वानास्ते ह' ग्रामणाचक्रधुः क्रुन्द्रवन्तः । तेषां क्रोधाभिप्रायमाह-कयमिति । कयमयं नोप्रमाकं एककप्रधानानामो 'अमिष्टोऽश्मीति ' 'ग्रुधीत ' कययेत् । इनिशब्दः अभिप्रायसमाप्तियोतकः ॥ ३ ॥ -आरमपुरगे-पयमे पाये । " इत्यादि पहुधा राजा चिनयित्वा मनोगतम् । कामधेनुग़मानानां सहस्र निधो गयाम् । पावारिसमसागि निशाणामपि भूपतिः ।१५। गे गे गगां राजा निष्काणां विशात हि सः । प्राय द्विसहस्रेषु गोवा तमिदा" इति । अनयोटीका-त्यादति । दयादिकं विचार त्यागा राहत तथा निष्काणां दीनारामा चापार- उपदण्णागि मदारी निदधौ स्थापितवानिति । "पले दोनारेऽपि च नियोति मरे नाना: 11९५ दाना रान घरवारमा गायने नुमाह | PIN हि यतः । सहलाकान मां सिहरमंध्याक गपु रान प्रत्यारे दीनागना तो काश्यमय पलस्य पादतया प्रतिपादिताना शिनि प्रती सितापदाका परनि । तपार माय सिया पुग्ने गायाग देति मायः । अत्र या भाष्यकार: तिगतदादापनि योपाऽभिप्रायेण पाटम् । पंचार पाएपदायुः । तत्र व दामदयानि निकगंया भवति । तपापि-अनेन प्रथाना "पने मायामासः" इति परप्लाभियननानुसारंग जनकदानियममा २ दशशेती पर विशनपरता मायामितिरप्यन् ॥१६॥ -"मगरमिशन दीनारयोः सारणे मापदेव पति मंदिनी "गाट ने गुपनाना रम्य. पूर्ण करेगोnिistमनानाः ।। 1" पंपमा पोश: मोशी पतं वर्षगटपम् । गुररिप्लो रंगोएपमरे बाषणः ।

·। ६ अ6, १ मा०] सार्यणभाष्यसमेतम् । (१७) (त्यु ) अथ ह जनकुस्य वैदेहस्य होताऽश्वलो बभूव । सु हैनम्प- प्रच्छ त्वन्नु खलु नो याज्ञवल्क्य ब्रह्मिष्ठोऽसी३ऽइति स होवाच नमो व्वयम्वमिष्ठाय कुम्नॊ गोकामाऽएवं व्ययु, स्मऽइति तु, ह तुतऽएव प्रष्टुन्दद्धे होताऽश्वलः ॥४॥ • (लो) याज्ञवल्क्येति होवाच । यदि सुर्वम्मृत्युनाऽऽप्त सुर्वम्मू- त्युनाऽभिपन्नकेन युजमानो मृत्योराप्तिमतिमुच्यतऽडति होवविजा- ऽग्निना व्याचा व्वाग्वै बजुस्य होता तुद्येयम्वाक्सोऽयुमग्निःस होता सा मुक्तिः साऽतिमुक्तिः ॥५॥ अथ ह जनकस्य वैदेहस्य होताऽश्वलो बभूव । स है पप्रच्छ । त्वं नु खलु नो याज्ञवल्क्य ब्रह्मिष्ठोऽसी ३ इति । स होवाच । नमो वयं ब्रह्मिष्ठाय कुर्मः। गोकामा एव वयं स्म इति । तं ह तत एव प्रष्टुं दधे होताऽश्वलः ॥४॥ याज्ञवल्क्येति होवाच । यदिदं सर्वं मृत्युनाऽऽप्तम् । सर्वं मृत्युनाऽभिपन्नम् । केन यजमानो मृत्योराप्तिमतिमुच्यते इति । होत्रविजाऽग्निना वाचा । वाग्वै यज्ञस्य होता । तद्येयं वाक् । सोऽयमग्निः । स होता । सा मुक्तिः । सातिमुक्तिः ॥ ५ ॥ . जनकस्य' यजमानस्य अश्वल: . - , . , अथ ह ' एवं क्रुद्धषु ब्राह्मणेषु अश्वलनामा 'होता' ऋत्विग बभूव ' । 'सः ' ब्रह्मिष्टाभिमानी राजाश्रयत्वाच धृष्टः 'एनं ' याज्ञवल्क्यं ' ह पप्रच्छ' पृष्टवान् । कथं १ हे याज्ञवल्क्य ! नोऽस्माकमने ' त्वं नु खल्ल ब्रह्मिष्ठोऽसी ३' इति । प्लुतिनिर्भत्सनार्था । अनौद्धत्यं ब्रह्मविदो लिंगं इति सूचयन्ती श्रुतिर्याज्ञवल्क्यकृतमुत्तरं दर्शयति-स हेति । सः' याज्ञवल्क्यः ‘ह उवाच ' । 'वयं. अशिष्टाय नमस्कुर्मः' । तर्हि किमिति अलिष्ठपणभूता गावः स्वगृहं प्रति प्रस्थापिताः, इत्यत आह-गोकामा इति । 'वयं गोकामा एव स्मः'। अतो गोग्रहगं कृतवन्त इति । 'तं ब्रह्मिष्ठप्रतिज्ञं संतं ' तत एव अमिष्टपणस्वीकरणादेव होताऽश्वल: 'प्रष्टु ''दधे' मनो धृतवान् ॥ ४ ॥ पूर्वत्र व्याख्याते मधुकाण्डे यदुद्गीयप्रकरणं तस्मिन् आसङ्गपाप्मनो मृत्योरत्ययः समुचितेन कर्मणा संक्षे- पतो व्याख्यातः । तस्यैवोद्गीयदर्शनस्य परीक्षाविषयोऽयं प्रश्नप्रतिवचनरूपो विस्तर आरभ्यते याज्ञवल्क्येति होताचेति । हे याज्ञवल्क्येति प्रथमं मुनेराभिमुख्यमापादयितुं संबोध्योवाच । अस्य कर्मणः यदिदं' सायनजातं ऋविगग्न्यादिलक्षणं 'मृत्युना' कर्मलक्षणेन स्वाभाविकाज्ञानजासङ्गसहितेनाप्तं व्याप्तं कित्वमिपन्न च मृत्युना वशीकृतं च । अतः केन' दर्शनलक्षणेन साधनेन 'यजमानः ' मृत्योराप्तिमतीत्य मृत्युगोचरत्व- मतिक्रम्य 'मुच्यते । स्वतंत्रो मृत्योरवश्यो भवतीत्यर्थः । इत्येवमश्चलेन पृष्टो याज्ञवल्क्य उत्तरमाह- होत्रविजाऽग्निना वाचेति । एतस्याभिप्रेतमर्थ श्रुतिः स्वयमेव व्याचष्टे-वाग्वै इति । यजमानः "-(श. प. १४ । २।२।२४) इति श्रुतेर्यज्ञस्य यजमानस्य या अध्यात्मं वाक् सेवाधियज्ञे - ॥ यज्ञोघे ·. शतपथब्राह्मणम् । [१४ का०, २प्र०, ६ वा.1 (यो ) याज्ञवल्क्येति होवाच । दिद, सुर्वमहोराचाभ्यामाप्त सुर्वमहोराचाभ्यामभिपन्नकेन युजमानोऽहोरात्रुयोराप्तिमतिमुच्यतऽ इत्यध्वर्युणविजा चक्षुपाऽऽदित्येन चक्षुधं बजुस्याध्वर्युस्तद्युदिदञ्चक्षुः सोऽसावादित्युः सोऽध्वर्युः सा मुक्तिः साऽतिमुक्तिः॥६॥ ( ) याज्ञवल्क्येति होवाच । युदिद, सुर्वम्पूर्वपक्षापरपक्षाभ्या- माप्त, सुर्वम्पूर्वपक्षापरपक्षाभ्यामभिपन्नकेन युजमानः पूर्वपक्षापर- पक्षुयोराप्तिमतिमुच्यतऽइति ब्रह्मणविजा मनसा चन्द्रेण मुनो वै यजुस्य ब्रह्मा तादिदम्मुनः सोऽसौ चन्द्रः सु ब्रह्मा सा मुक्तिः सुाऽतिमुक्तिः ॥७॥ याज्ञवल्क्येति होवाच । यदिदं सर्वमहोरात्राभ्यामाप्तम् । सर्वमहोरात्राभ्यामभिपन्नम् । केन यजमानोऽहोरात्रयोराप्तिमतिमुच्यत इति । अध्वर्युविजा चक्षुपाऽऽदित्येन । चक्षुर्वे गज्ञस्याध्वर्युः । तद्यदिदं चक्षुः । सोऽसावादित्यः । सोऽध्वर्युः । सा मुक्तिः । साऽतिमुक्तिः ॥६॥ याज्ञवल्क्येति होवाच । यदिदं सर्वं पूर्वपक्षापरपक्षाभ्यामाप्तम् । सर्वं पूर्वपक्षापरपक्षाभ्यामभिप- ब्रम् । केन यजमानः पूर्वपक्षापरपक्षयोराप्तिमत्तिमुच्यत इति । ब्रह्मणतिजा मनसा चंद्रेण । मनोवै यज्ञस्य ब्रह्मा । तद्यदिदं मनः । सोऽसौ चंद्रः। स ब्रह्मा । सा मुक्तिः। साऽतिमुक्तिः ॥ ७॥ होता । तत्तत्र एवं सति 'येयं' यज्ञस्य यजमानस्य 'वाक् ' सोऽयं प्रसिद्धोऽग्निरघिदे स एव वागेक्य- मापनोऽग्निर्होता । ‘स होता' अग्निरूपेण दृष्टः 'सा मुक्तिः' मृत्य्वतिक्रमरूपाया मुक्तेः साधनम् । उक्तरूपा मुक्तिरेव ' अतिमुक्तिः ' फलभूनाया अग्न्यादिभावापत्तिरूपाया अतिमुक्तेः साधनम् । तथा च आध्यात्मिकात् आधिभौतिकाच परिच्छिन्नरूपात् वाग्बोतलक्षणात् साधनद्वयात् अपरिच्छिन्नाधिदैवताग्निरूपेण होतार दृष्टिर्मुक्तिसाधनमित्यर्थः ॥ ५ ॥ स्वामाविकात् अज्ञानासंगप्रयुक्तात् कर्मलक्षणात् मृत्योरतिमुक्तिर्व्याख्याता । तस्य कर्मणः सासङ्गस्य मृत्योः आश्रयभूतानां दर्शपूर्णमासादिकर्मसाधनानां यो विपरिणामहेतुः कालः तस्मात्कालात् पृयगतिमुक्तिर्वक्तव्येती- दमारभ्यते । क्रियानुष्टानव्यतिरेकेणापि क्रियायाः प्रागवं च साधनविपरिणामहेतुत्वेन कालस्य व्यापारदर्श- नात् तस्मात्कालापृथगतिमुक्तिर्वक्तव्येति तामाह-यदिदं सर्वमहोरात्राभ्यां व्याप्तमित्यादिना । स च कालो द्विरूपः । अहोरात्रादिलक्षणः तिथ्यादिलक्षणश्च । तत्राहोरात्रादिलक्षणात्तावदतिमुक्तिमाह-' अहो- रागाम्यां' हि सर्व जायते वर्द्धते विनश्यति च । तया यज्ञसाधनं यज्ञस्य यजमानस्य चक्षुरपर्युश्च, ताम्यां जायते वर्द्धत विनश्यति चेति संबंधः । शिष्टान्यक्षराणि पूर्ववत् योग्यानि । यजमानस्य चक्षुरध्वर्युश्चेति साधनद्वयं अभ्यामाधिभूतपरिच्छेदं हित्वा अपरिच्छिन्नाधिदैवतादित्यात्मना दृष्टं सत् मुक्तिः । सा मुक्तिरेवाति- मुक्तिरिति पूर्ववत् । आदित्यात्मभावमापनस्य हि नाहोरात्रे संभवत इत्यर्थः ॥ ६॥ रदानी तिथ्यादिलक्षणात्कालान् अतिमुक्तिरुच्यते । वृद्विक्षयशून्ययोरहोरात्रोरादित्यः कर्ता । न प्रति- पदादीनां तिथीन तासां तु द्विक्षयोपगमनेम चंद्रमाः । अत आदित्यप्राप्त्या अहोरात्रासयवत् चंद्रप्राप्त्या . . . सा २२१८ ·[वृ०.३०, १ बा.] सायणभाष्यसमेतम्। (व्य) याज्ञवल्क्येति होवाच । यदिदमन्तरिक्षमनारम्बणमिवाथ कुनाक्रमेण युजमानः स्वर्ग लोकमानमतऽहुत्युद्गात्रविजा व्वायुना प्राणेन प्राणो वै यजुस्योद्गाता तुद्योऽयुम्प्राणः सुवायुः सुऽउद्गाता सा मुक्तिः साऽतिमुक्तिरित्यतिमोक्षाऽअथ सम्पदः ॥ ८॥ (दो) याज्ञवल्क्येति होवाच । कुतिभिरयमुभिहोताऽस्मिन्यजे करिष्यतीति तिसृभिरिति कतमास्तास्तिस्रऽइति पुरोऽनुवाक्या च. याज्ञवल्क्येति होवाच । यदिदमंतरिक्षमनारंवणमिव । अथ केनाक्रमेण यजमानः स्वर्ग लोकमाक्रमते इति । उद्गात्रर्विजा वायुना प्राणेन । प्राणो वै यज्ञस्योद्गाता । तत् यः अयं प्राणः । स वायुः स उद्गाता सा मुक्तिः । साऽतिमुक्तिः । इत्यतिमोक्षाः। अथ संपदः ॥ ८ ॥ याज्ञवल्क्येति होवाच । कतिभिरयमद्य ऋग्भिहोता अस्मिन् यज्ञे करिष्यतीति । तिसृभिरिति । . - पूर्वपक्षापरपक्षात्ययः इत्याह-याज्ञवल्क्येति होवाच यदिदं सर्वं पूर्वपक्षापरपक्षाभ्यामाप्तमित्या- दिना । 'ब्रह्मणविजा मनसा चंद्रेण' इत्यक्षरन्यासः । तत्राध्यात्म 'यज्ञस्य' यजमानस्य यदिदं प्रसिद्ध 'मनः 'सोऽसौ' चंद्रोऽधिदैवं मनः । अध्यात्म चंद्रमा अधिदैवतमिति 'हि' प्रसिद्धम् । स एव चंद्रो ब्रह्मात्विक् । तेन यजमानस्य मनो ब्रह्मेति च साधनद्वयमपरिच्छिन्नाचिदैवतचंद्रात्मना दृष्टं सन्मुक्ति रित्यर्थः ॥ ७॥ . यजमानस्य कालान्मृत्योरतिमुक्तिर्व्याख्याता । सः अतिमुध्यमानः केनावष्टंभेन परिच्छेदविषयं मृत्युमतीत्य फलं प्राप्नोतीत्यत आह-याज्ञवल्क्यति होवाच यदिदमन्तरिक्षमित्यादिना । — यदिदं ' प्रसिद्धमंतरिक्ष- माकाशः अनारंबणमनालंबनमिव भासत इति शेषः । इवशब्दादस्येव तत्रावलंबनं तत्तु न ज्ञायत इत्य- भिप्रायः । यत्तत् अज्ञायमानं आलंबनं तत्केनेति सर्वनाम्ना पृच्छ्यते । अन्यथा फलप्राप्तेरसंभवात् येना- क्रमणावष्टंभेन यजमानः कर्मफलं प्रतिपद्यमानः अतिमुच्यते किं तत् इति प्रश्नविषयः । 'अथ' केनाक्रमणा- वष्टमेन यजमानः स्वर्ग लोकमाक्रमते' स्वर्ग लोकं फलं प्राप्नोति अतिमुच्यत इत्यर्थः । उद्गाचतिजा वायुना प्राणेनेति । उद्गाता ऋत्विक् अधिभूतं परिच्छिन्नं रूपम् । अध्यात्म च प्राणः । एतद्वयमपरि- च्छिन्नेन वायो रूपेण पश्यति । तेन वायुना प्राणेनावलंबनेन कर्मफलं स्वर्ग लोकं प्राप्नोति अतिमुच्यत इत्यभिप्रायः । एवमनुक्तत्वगादीनामपि वाग्वात्मना दर्शनं वक्तव्यमित्यभिप्रेत्योपसंहरति-इतीति ।। इतीन्युपसंहारार्थ वचनम् । इत्येवं प्रकारान्मृत्योरतिमोक्षा इत्यर्थः । अथ संपदः' अथाधुना 'संपदः उच्यते । संपन्नाम महतां फलवतामश्वमेधादिकर्मणां कर्मवादिना सामान्यनाल्पीयस्सु फर्मसु विवक्षितफलसिद्ध्यर्थ सम्पतिः संपदुच्यते । यथाशक्त्यग्निहोत्रादिनिर्वर्तनेनाश्वमेधादिकर्म मया नियते इति ध्यानं संपदित्यर्थः । यद्वा फलस्यैव देवलोकादेरुज्ज्वलत्वादिसामान्येनाज्याचाहुतिषु संपादनं संपदित्यर्थः । अतः संपद आरम्यते ॥ ८॥ संपदामारंभमुपपाद्य प्रभवाक्यमुत्थापयति-याज्ञवल्क्येति होवाच कतिभिरित्यादिना । याज्ञवल्क्येति ·(१००) शतपथब्राह्मणम् । [१४ का०, २०, ६ वा०] याज्या च शुस्यैव तृतीया किन्ताभिर्जयतीति पृथिविलोकमेवु पुरोऽनु- वाक्यया जुयत्यन्तरिक्षलोकं याज्यया द्यौल्लाकशुस्यया ॥९॥ याज्ञवल्क्येति होवाच । कुत्ययुमुद्याध्वमुरस्मिन्यज्ञऽआहुतीझैष्यतीति तिसऽइति कतमास्तास्तिस्रऽऽत्ति या हुताऽउज्ज्युलन्ति या हुत्ताऽअति- नुदन्ति या हुताऽअधिशेरते किन्ताभिर्जयतीति या हुताऽउज्ज्बुलन्ति देवलोकमेव ताभिर्जयति दीप्युतऽइव हि देवलोको या हुताऽअतिनेदन्ति मनुष्यलोकमेव ताभिर्जयत्यतीव हि मनुष्यलोको या हुताऽअधिशेरते पितृलोकुमेव ताभिर्जयत्यधुऽइन हि पितृलोकः ॥ १० ॥ फतमास्तास्तिस्र इति। पुरोऽनुवाक्या च याज्या च ।शस्यैव तृतीया। किं ताभिर्जयतीति । पृथिवी लोकमेव पुरोऽनुवाक्यया जयति । अंतरिक्षलोकं याज्यया । द्यौर्लोक शस्यया ॥९॥ यातरल्क्येति होवाच । कत्ययमयाध्वपुरस्मिन् यज्ञे आहुतीहोंष्यतीति । तिस्र इति । कतमा- स्तास्तिस्र इति । या हुता उज्ज्वलन्ति । या हुता अतिनेदंति । या हुता अधिशेरते । कि ताभिर्जपतीति । या हुता उज्ज्वलंति देवलोकमेव ताभिर्जयति। दीप्यत इव हि देवलोकः । या हुता अतिनेदेति । मनुष्यलोकमेव ताभिर्जयति । अतीव हि मनुष्यलोकः । या हुता अधिशेरते । पितृ- लोकमेव ताभिर्जयति । अघ इव हि पितृलोकः ॥ १० ॥ . . होवाचेत्यभिमुखीकरणाप । 'कतिभिः' कतिसंख्याभिः 'ऋग्भिः ' ऋग्जातिभिः अयं ' होता'' अद्यास्मिन् यज्ञ ''करिष्यति' शस्त्रं शंसिष्यति । इत्येवमश्चलेन पृष्टो याज्ञवल्क्य आह-तिसृभिरिति । तिमृभिः ऋग्जातिभिः । एवमुत्तरमुक्तवंतं याज्ञवल्क्यं प्रति पुनस्तासां स्वरूपं पृच्छति-कतमास्ता इति । संख्येय- विषयोऽयं प्रश्नः । पूर्वस्तु संख्याविषयः । किस्वरूपास्तास्तित ऋग्जातय इति पृष्टे उत्तरमाह-पुरोऽनुवाक्पा -चेति । प्राक् यागकालात् होत्रा प्रयुज्यमाना ग्जातिः पुरोऽनुवाक्या इत्युच्यते । यागार्थ प्रयुज्यमाना ऋग् जातिः याज्या । शस्त्रायं प्रयुज्यमाना ऋगजातिः शस्या । सेव ' तृतीया' त्रिसंख्यापूरणी । याः काश्चन ऋचा स्तोत्रिया वा अन्या वा ताः सर्वा एतास्वेव तिस्प ऋग्जातिषु अंतर्भवतीत्यर्थः । एतासां फलं पृच्छति-कि ताभिरिति । 'ताभिः' पुरोऽनुवाक्यायाभिः ऋग्जातिभिर्यजमानः ‘कि जयति' किं फलं प्राप्नुयात् । रचरमाह-पृथिविलोफमेवेति । 'पुरोऽनुवाक्यया पृथिविलोकमेव जयति' लोकसंबंधसामान्यात् । ' अंतरिक्ष- लोक याम्यया ' मध्यमत्वसामान्यात् । ' द्यौर्लोक' द्युलोकं ' शस्यया जयति' ऊर्ध्वत्वसामान्यात् ॥९॥ एवमृग्जातियु फलसंपादने विहित अध्वर्युकृताहुतिः फलसंपादनजिज्ञासया पृच्छति-याज्ञवल्क्येति होवाच फत्ययमद्याध्वर्युग्त्यिादिना । समानार्थकमेतन् । 'या हुताः ' समिदाज्याहुतयः 'उज्वलंति' । ' या हुताः मांसावादनयोऽनिनदंति अतीच सन्दं कुर्वति । या हुताः' पयःसोमाहुतयोऽधिदोरते अधि भूमेरथो गत्वा शेरले । किं ताभिनयतीति । ताभिरेव निष्पादिताभिरातिभिः किं जयतीति पृष्टे आह-या दुता उज्ज्वलं. .

·9093 [वृ०.३ ०,१ ग्रा०] सायणभाष्यसमेतम्। (१०१) (को) याज्ञवल्क्येति होवाच । कुतिभिरयुमा ह्या यजुन्दक्षिणतो देवताभिग्!पायिष्यतीत्येकयेति कतमा सैकेति मुनाएवेत्यनन्तम्बै मुनो- ऽनन्ता विश्वे देवाऽअनन्तुमेव स तेन लोकुञ्जयति ॥ ११ ॥ याज्ञवल्क्येति होवाच । कुत्ययुमुद्योद्गाताऽस्मिन्यने स्तोत्रिया स्तो- प्यतीति तिखऽति कतमास्तास्तिस्त्रऽऽति पुरोऽनुवाक्या च याज्या च शुस्यैव तृतीयाऽधिदेवतमुथाध्यात्मकतमास्ता याऽअध्यात्ममिति याज्ञवल्क्येति होवाच । कतिभिरयमद्य ब्रह्मा यज्ञं दक्षिणतो देवताभिर्गोपायिष्यतीति । एक- येति । कतमा सैकेति । मन एवेति । अनंतं वै मनः । अनंता विश्वे देवाः । अनंतमेव स तेन लोकं जयति ॥ ११॥ याज्ञवल्क्येति होवाच । कत्ययमद्योद्गाताऽस्मिन् यज्ञे स्तोत्रियाः स्तोष्यतीति । तिस्त्र इति । फतमास्तास्तिस्र इति । पुरोऽनुवाक्या च, याज्या च, शस्यैव तृतीया । अधिदेवतम् । अथा- ' . ब्रह्मा . तीति । ' याः ' उज्ज्वलनयुक्ता आहुतयो निर्वर्तिताः । ताभिराहुतिभिर्देवलोकमेव जयति । एता उज्ज्वलंत्य आहुतयो नियमानाः साक्षाद्देवलोकस्य कर्मफलस्य रूपं देवलोकाख्यमुज्ज्वलं फलमेव मया निवर्यते इत्येवं संपादयति । कथमित्यपेक्षायामुज्वलत्वसामान्यादित्याह-दीप्यत इवेति । हि ' यस्मात् 'देवलोको दीप्यत- इव' भासत इव ! उज्ज्वल इति अभिनयप्रदर्शनार्थ इवशब्दः । तथा या आहुतयः अतिनेदंति' अतीव 'शब्दं कुर्वति । ताभिराहुतिभिर्मनुष्यलोकं 'जयति ' 'हि' यस्मात् अतीवातिकुत्सितशब्द इव 'मनुष्यलोकः' पापप्रचुरस्य हि मनुष्यलोकस्य यातना । संयमिन्यां पुर्या वैवस्वतेन यायमानानां हा हताः स्मो मुंच मुंचेति कुत्सितशब्दो भवतीत्यर्थः । ' या हुता आहुतयोऽधिशेरते' 'ताभिराहुतिभिः पितृलोकमेव जयति ' । उपरि- तनसाध्यादिलोकापेक्षया पापप्रचुरत्वेनाधोगमनापेक्षया वा पितृलोकः अध इव वर्तत इत्यर्थः ॥ १० ॥ याज्ञवल्क्येति होवाचेति पूर्ववत् 'अद्यायं । ऋत्विक आहवनीयस्य 'दक्षिणतः ' ब्रह्मासने स्थित्वा कतिभिर्देवताभिर्यज्ञ ' गोपायिष्यति ' रक्षिष्यति । कतिभिरिति पूर्वयोः कंडिकयोः प्रश्नप्रतिवचनेषु तिस्र इति प्रसंगदृष्टया इहापि बहुवचनेनैव प्रश्नोपक्रमः क्रियते । अथवा, प्रतिवादिव्यामोहाथ बहुवचनं बोद्ध- व्यम् । उत्तरमाह-एकयेति । यया दक्षिणतो ब्रह्मासने स्थित्वा यज्ञं गोपायति सेका देवतेत्यर्थः । कतमा सैकेति मन एवेति । 'मन एव ' देवता । मनसा हि ध्यानेनैव ब्रह्मा व्याप्रियते अतो मन एका देवता तया यज्ञं गोपायतीति भावः । अस्मिन्मनसि संपाद्यमानं फलमपृष्टमपि मुनिराह-अनंतं वै मन इति । ऐशब्दः प्रसिद्धयवद्योतनार्थः । तच मनोवृत्तिभेदेनानंतं 'धे' प्रसिद्धम् । तदानंत्याभिमानिनः 'विश्वे देवाः' सर्वे देवाश्चा- नंताः । तस्मात्स उपासकः तेन मनसि वैश्वदेवदृष्टयध्यासेनानंत्यसामान्यादनंतमेव लोक जयतीत्यर्थः ॥ ११ ॥ याज्ञवल्क्येति होवाचेति पूर्ववत् । 'कति स्तोत्रियाः स्तोष्यतीति'। स्तोत्रिया नाम गीतिविशिष्टा ऋग्जातयः । समानमन्यत् । प्रतिवचनमुपादत्ते-पुरोऽनुवाक्या च यान्या च शस्यैव तृतीया. अधिदेवतमिति । एताश्च पुरोऽनुवाक्यादयो व्याख्याताः । 'अधिदेवतमिति ' यज्ञाधिकारादधियज्ञमिति बौद्ध- ·. (१०२) शतपथब्राह्मणम्। [१४ का०, २०, ७ मा०] प्राणु एव पुरोऽनुवाक्याऽपानो याज्या व्यानुः शस्या किन्ताभिर्जय- तीति यत्कुिञ्चेदुम्प्राणभृदिति ततो ह होताऽश्वलऽउपरराम ॥ १२ ॥ इति चतुर्दशे काण्डे चतुर्थप्रपाठके बृहदारण्यकोपनिपदि द्वितीये प्रपाठके पप्ठं ब्राह्मणम् ॥ १४ । (४)२॥६॥ (६) ३-१॥ अथ हैननार कारवऽआर्त्तभागः पप्रच्छ । याज्ञवल्क्येति होवाच कुति ग्ग्रहाः कुत्यनिग्ग्रहाऽइत्यप्टी म्ग्रहाऽअष्टावतिम्ग्रहा ये तेऽप्टौ ग्ग्रहाऽ अष्टावतिग्ग्रहाः कतने तऽइति ॥१॥ व्यानः ध्यात्मम् । कतमास्ताः । या अध्यात्ममिति । प्राण एव पुरोऽनुवाक्या। अपानो याज्या । व्यानः शस्या । किं ताभिर्जयतीति । यत्किचंद प्राणभृदिति । ततो ह होता अश्वल उपरराम ॥ १२ ॥ आतभागवाह्मणं वा जारत्कारवव्राह्मणम् । अथ हैन जारत्कारव आर्तभागः पप्रच्छ । याज्ञवल्क्येति होवाच । कति ग्रहाः कत्यतिग्रहा इति । अष्टौ ग्रहाः । अष्टावतिग्रहाः । ये तेऽष्टौ ग्रहा अष्टावतिग्रहाः कतमे त इति ॥ १ ॥ व्यम् । अधियज्ञ पुरोऽनुवाक्यादयो गीतिरूपेण वर्तमाना अधियज्ञमाका इत्येतदवगतम् । परं तु केन रूपेण ताः पुनर यात्म भवतीति पृच्छति-कतमास्ता इति । ' या अध्यात्म ' स्तोत्रियाः तिम्न ऋचः कास्ता इति पृष्टे उत्तरमाह-प्राण एव पुरोऽनुवारयेत्यादिना । 'प्राण एव पुरोऽनुवाक्या' प्राणपुरोऽनुवाक्ययोः पका- रादित्वसामान्यान् । ' अपानो याज्या' अपानयाज्ययोः प्रागपुरोऽनुवाक्याम्वामानंतर्यसामान्यात् । अप्राणन्ननपानन चमभिव्याहरन् " इति श्रुत्यंतरे शम्नप्रयोगस्य प्राणापानव्यापारव्यतिरेफेण मिद- स्वान् व्याने शस्यादृष्टिरिति मावः । एवं प्राणादिषु पुरोऽनुवाक्यादिदृष्टिकरणस्य फलं पृच्छति-किं ताभिर्जय- तीति । एवं पृष्टे उत्तरमाह-यत्किंचे प्राणभृदिनि । प्राणभृत्प्राणिजातं यकिचेदमति तत्सर्व 'जयति '! मामायामाभूरादिलोकत्रयसंख्यामामान्यान् । पूर्व विशेषत उक्तमा सामान्यन उकिरियम् । समादामनः प्रशनिर्णयान् अमावश्चलः ' होता' नायमम्मटोचर इत्यभिप्रायेणोपरराम ॥ १२ ॥ पनि श्रीरामभगवण्यपादशियस्य श्रीपाटकानिरपुत्रस्य परमहंसपरियाजकाचार्यस्य श्रीगमुदेव भगवाएनो माध्यंदिनीयशतपयमानणान्तर्गतमायन्दिनशापोनिषबृह- दायफटीका यामुदेवप्रकाशिकापा मपमे मुनिकारडे पापमयका वा गुनीये- ऽणापे प्रथममश्वरमा पग्मिमामा (॥१४ । (६)३१॥) एब फालनामा रमलशानाग मृन्योरनिमुनि म्यागा दानी पानं गिना सगो गोगात गुनोः गोरक्षनान महानिदनगा यान्मृगपोरतिमुनि यमाप्रमाविकामनुगम्यानभागमागमारपीट मपान नागसारखा आनंभाग ' नि: । अयानंतर अश्वले टपणे 'न' । ततोह .

·[ ० ३ १०, २ बा०) सायणभाष्यसमेतम् । प्राणो वै गृहः। सोऽपानेनातिम्ग्रहेण म्गृहीतोऽपानेन हि गन्धाध्विति॥२ जिह्वा वै ग्ग्रहः । स रसेनातिग्ग्रहेण ग्गृहीतो जिया हि रसान्वि- जानाति ॥३॥ व्वाग्वै गृहः । स नानाऽतिम्ग्रहेण गृहीतो वाचा हि नामान्यभि- वुदति ॥४॥ चक्षुर्वं ग्ग्रहः । स रूपेणातिग्ग्रहेण गृहीतश्चक्षुपा हि रूपाणि पश्यति॥५॥ श्रोत्रम्बै ग्ग्रहः । स शुब्देनातिग्ग्रहेण ग्गृहीतः श्रोत्रेण हि शुब्दा- कृणोति ॥६॥ - प्राणः प्राणो वै ग्रहः । सोऽपानेनातिग्रहेण गृहीतः । अपानेन हि गंधान जिघ्रति ॥ २॥ जिता वै ग्रहः । स रसेनातिग्रहेण गृहीतः । जिह्वया हि रसान् विजानाति ॥ ३ ॥ वाग्र्यै ग्रहः । स नानाऽतिग्रहेण गृहीतः । वाचा हि नामान्यभिवदति ॥ ४ ॥ चक्षुबै ग्रहः । स रूपेणातिग्रहेण गृहीतः । चक्षुपा हि रूपाणि पश्यति ॥ ५ ॥ श्रोत्रं वै ग्रहः । स शब्देनातिग्रहेण गृहीतः । श्रोत्रेण हि शब्दान् शृणोति ॥ ६ ॥ प्रकृतं याज्ञवल्क्यं जरत्कारुगोत्रः ‘जारत्कारवः ' ऋतभागस्यापत्यमार्तभागः पप्रच्छ । याज्ञवल्क्येति होवा- चेत्यभिमुखीकरणाय पूर्ववत् । कति ग्रहाः कत्यतिग्रहा इति । इतिशब्दो वाक्यपरिसमाप्त्यर्थः । मुक्त्यति- मुक्तिप्रतियोगित्वेन सामान्यतः प्रसिद्धा 'ग्रहाः ''कति ' कनिसंख्याका., अतिमहाश्च कतिसंख्याकाः १ इति संख्याविषयोऽयं प्रश्नः । एवं पृष्टे उत्तरमाह-अष्टौ ग्रहा अष्टावतिग्रहा इति । ततः संख्येयान् पृच्छति ये तेऽष्टौ महा अष्टारतिग्रहाः ' चामिहिताः ते कतमे ' के ? इत्यर्थः ॥ १ ॥ एवं पृष्टे उत्तरमाह-प्राणो वै ग्रह इति । ' इति प्राणमुच्यते प्रकरणात् वायुना सहितः स प्राणाख्यः प्राणो ग्रहवत् परवशताहेतुत्वात् ग्रहः । 'सः अपानेन ' गन्धेनातिग्रहेण 'गृहीतः ' । अपश्चासो- आपानशब्दार्थः । अपानसचिवत्वादपानो गन्ध उच्यते । कथं १ तेन गृहीत इत्यत आह-अपानेन हीति । यस्मात् अपानेनांतर्मुखश्वासेन 'गन्धान् लोको जिघ्रति' । अपानापहृतं गंध घाणेन सर्वो लोको जिघ्रति इत्यतस्तेन प्राणो गृहीत इत्यर्थः ॥ २॥ जिहा पे ग्रहः' । स जिहाल्यो ग्रहः ' रमेनातिग्रहेण गृहीतः ' । जिया ज्ञातं हि रसं सर्वो लोको रसयति । तदेतदुच्यते-जिह्वया हि रसान् विजानातीति ॥ ३ ॥ 'वाग्धे ग्रहः । अध्यात्मपरिच्छिन्नयाऽऽसंगविषयास्पदया असत्यान्तासभ्यबीभत्सादिवचनेषु व्याप्तया हि वाचा लोको गृहीतोऽपहतः । तेन ' वाक् ग्रहः । ग्रह इव ग्रहः । स वागाख्यो ग्रहः 'नाम्ना ' वक्तव्येन विषयेणातिग्रहेण ' गृहीतः । वक्तव्यासंगेन हि प्रयुक्ता वाक् सर्वानथैर्युज्यत इति प्रसिद्धमित्यभिप्रेत्याह- वाचा हीति । 'हि' यस्मात् लोको नाम वक्तव्यार्यया 'वाचा नामान्यभिवदति ॥४॥ चक्षुर्ग्रहः रूपमतिग्रहः॥५॥ 'शब्दोऽतिग्रहः ॥६॥ . . हि - श्रोत्रं प्रहः ३१२३

·(१०४)
शतपथब्राह्मणम् । [१४ का०, २ प्र०, ७ बा
मुनो वै ग्ग्रहः । स कामेनातिग्ग्रहेण ग्गृहीतो मुनसा हि कामान्का-
मुयते ॥७॥
हुस्तौ वे गृहः । स कुर्मणाऽतिग्ग्रहेण ग्गृहीतो हुस्ताभ्या हि कुर्म
करोति ॥ ८॥
त्वग्वै गृहः । स स्पर्शनातिग्ग्रहेण ग्गृहीतस्त्वचा हि स्पुश्ान्वेदयता
इत्यष्टौ ग्गृहाऽअष्टावतिग्ग्रहाः ॥ ९ ॥
(०) याज्ञवल्क्येति होवाच । युदिद, सुर्वम्मृत्योरन्नास्वित्सा
देवता युस्या म्मृत्युरन्नमित्यग्निधैं स्मृत्युः सोऽपामुन्नमुप पुनर्मृत्यु
जयति ॥१०॥
मनो वै ग्रहः । स कामेनातिग्रहेण गृहीतः। मनसा हि कामान् कामयते ॥ ७ ॥
हस्ती वै ग्रहः । स कर्मणाऽतिग्रहेण गृहीतः । हस्ताभ्यां हि कर्म करोति ॥ ८॥
त्वग्वै ग्रहः । स स्पनिातिग्रहेण गृहीतः । त्वचा हि स्पर्शान् वेदयते । इत्यष्टौ ग्रहा
अष्टावतिग्रहाः ॥९॥
याज्ञवल्क्येति होवाच । यदिदं सर्व मृत्योरन्नम् । कास्वित्सा देवता । यस्या मृत्युरन्नमिति ।
यानि मृत्युः । सोऽपामन्त्रम् । अप पुनर्मुत्युं जयति ॥ १० ॥
मनो
.
.
.
जगत
.
''कामोऽतिग्रहः' ॥ ७ ॥
हस्ती प्रहः
कर्मानिग्रहः ' ॥८॥
'सोंऽतिग्रहः 'न्येवं प्राणायास्यगंताः ' अष्टी प्रहाः
' गंधायाः स्पर्शाताः 'मटायनि-
महा: 'त्यर्थः ॥९॥
उनले महानिप्रहेषु पुनराह-यानवल्ययेति होवाचेति पूर्ववत् । यदिदं ' व्यारत
मृत्योरनं ' मृत्युना महानिमहलमगन प्रम्तम् । उत्पतिविनाशालिवानगतः। कास्विका नु ' सा देवता'।
पम्या: ' देवनामा मृन्युरन्यन्नं मयेन् । यदि मृत्योरपि मृयु वध्यति मुनिः । तहि तयारि मृत्यंतरमिन्यनामा
एस न् । यी न पश्यति । तदाश्मात् प्रहानिमहलक्षामन्योमाशो गोरात । तस्य विनाशकामावान् वि
पुरविता: अनि मृयो युपियुटरमाह-अनि मृत्युरिति । 'अति' प्रमिल: 'मृत्युः' सविनाशकवान् ।
गोव्यायामनन् । मदिरमागवान् । एवं प्रयोग मन्युटनाममाशकारलक्षगोष्टः समृत्युः । शाः
चोरानुनी प्रतिमाः । मन मामृत्युना महानिहलाने नाशित गंगारामोः उनी
मामा मागिन् । यो समोशाय पुरपET मालो गीग: वनुगत मामृगोपादन किं.
फलमा माद-अप पुनगि सामगारंग समापुना महाविमला भूयो मसिन
''पुनरनं 'मानपनि निरासरो पुनरगापन बापतापः ॥ १० ॥

·[धृ० अ०,२ मा०] सायणभाष्यसमेतम् । याज्ञवल्क्येति होवाच । युवायम्पुरुषो म्म्रियते किमेनन जहातीति नामे- त्यनन्तम्वै नामानन्ता विश्वे देवाऽअनन्तुमेव स तुन लोकुञ्जयति ॥ ११॥ याज्ञवल्क्येति होवाच ।युत्रायम्पुरुषो म्म्रियुतऽउस्मात्प्राणाः कामन्त्या हो३ नेति नेति होवाच याज्ञवल्क्योऽत्रैव समवनीयन्ते सऽउच्छ्वयत्या- ध्मातो मृतः शेते ॥ १२ ॥ याज्ञवल्क्येति होवाच । युवास्य पुरुपस्य मृतस्याग्निम्यागुप्येति व्वात- याज्ञवल्क्येति होवाच । यत्रायं पुरुषो म्रियते । फिमेनन जहातीति । नामोति । अनंतं वै नाम। अनंता विश्वे देवाः । अनंतमेव स तेन लोकं जयाति ॥११॥ याज्ञवल्क्येति होवाच । यत्रायं पुरुषो म्रियते । उदस्मात्प्राणाः कामन्ति आहो ३ नेति । नेति होवाच याज्ञवल्क्यः । अत्रैव समवनीयते । स उच्छ्वयति । आध्मातो मृतः शेते ॥ १२ ॥ याज्ञवल्क्येति होवाच । यत्रास्य पुरुषस्य मृतस्य अग्निं वागप्येति । वातं प्राणः । चक्षुरा- . ' अनंता । , , एवं परमात्मदर्शनेन मुक्तस्य किं प्राणा एव समवनीयंते आहोस्वित् तत्प्रयोजकमपि सर्वम् । अथ प्राणा एव, न तत्प्रयोजकं सर्वम् , तर्हि प्रयोजके विद्यमाने पुनः प्राणानां प्रसंगः । अथ सर्वमेव कामकर्मादिकम् । ततो मोक्ष उपपद्यते इत्येवमर्थ उत्तरप्रश्नोऽयं इसभिप्रायवानाह-याज्ञवल्क्येति होवाच यत्रायं पुरुपो म्रियते किन न जहातीतीति । 'यत्र' यस्मिन् काले 'पुरुषः ' विद्वान् ‘म्रियते । तदैनं किं न जहाति ' न त्यजतीति । एवं पृष्टे उत्तरमाह-नामेतीति । सर्वमेवेनं जहाति नाममात्रं तु न जहाति । सर्व समवनीयते । नाममात्रं तु न लीयत इत्यर्थः । तत्कुत इत्यपेक्षायामाह-अनंतं चै नामेति । आकृतिसंबंधात नित्यं 'धै प्रसिद्ध नाम । शुको मुक्त इतिवत् व्यवहारपारंपर्यात् । ब्रह्मविद्या स्तोतुमाह-अनंता इति । प्रसिद्धाः 'विश्वे देवाः ' । अतः तन्नामानंत्याविकृतान् विश्वान् देवान् ब्रह्मास्मीति दर्शनेनात्मत्वेनोपगम्य ' विद्वान् 'तेन ' दर्शनेनानंतमेव लोकं जयतीत्यर्थः ।। ११ ।। साक्षात्कारज्ञाने जाते विद्वान म्रियते । न च तस्य प्राणा अत्यंत समवनीयन्ते । किंतु जीवन्मुक्त वेन सर्वदा तिष्ठतीति तनिराकर्तुमाह-याज्ञवल्क्येति होवाचेति पूर्ववत् । परमात्मसाक्षात्काररूपेण सर्वमृत्युना सविलासा- ज्ञानमृत्यौ नाशिते सति विद्वानयं पुरुषः 'यत्र ' यस्मिन् काले ' म्रियते । तदा अस्मान्त्रियमाणाद्ब्रह्मविदः सकाशात्प्राणा प्राणादयो ग्रहा गंधादयश्चातिमहा वासनारूपा अंतस्थाः सप्रयोजनकाः 'उत्क्रामन्ति ' ऊर्च गच्छंति ' आहोस्विनेति लुतिविचारणार्थाः। इति पृष्टः ' नेति' नोक्रामन्तीति होवाच याज्ञवल्क्यः । किंतु ' अत्रैव ' परब्रह्मणि एकतां गते अस्मिन् विदुष्येव 'समवनीयन्ते ' एकीभावेन समवसृज्यन्ते प्रविलीयन्ते ऊर्मय इव समुद्रे । तर्हि मृतप्रसिद्धिः कथमित्यपेक्षायां तस्या देहविषयत्वात् इत्याह-सऽउच्छ्वयतीति । उच्नता प्रतिपद्यते । आध्मायति बाह्येन वायुना इतिवदापूर्यते 'आध्मातः मृतः ' निश्चेष्टः 'शेते' भतो देहस्यैव मरणधर्मता । बंधननाशे मुक्तस्य न कचिद्गमनमित्यर्थः ॥ १२ ॥ अय केन प्रयुक्तं ग्रहातिमहलक्षणं बंधनमित्येतन्निर्दिधारयिषया पृच्छति-याज्ञवल्क्येति होवाचेति । 'यत्र' . - - ·. (१६) शतपथब्राह्मणम् । [१४ का०, २०,७ प्राणश्चक्षुरादित्यम्मुनश्चन्द्रन्दिशः श्रोत्रम्पृथिवी शरीरमाकाशमात्मी- पधी.मानि बुनस्पतीन्केशाऽअप्सु लोहितञ्च रेतश्च निधीयते काय- न्तदा पुरुषो भवतीत्याहर सौम्य हस्तम् ॥ १३ ॥ (मा) आर्तभागेति होवाच । (चाव) आवमेवैतदेदिष्यावो न नावेतत्स- जनऽडुति तो होत्म्य मन्त्रयाश्चक्रतुस्तौ ह युदूचतुः कुर्म हैव तुदूचतुर्थ ह युत्प्रशश,सतुः कुर्म हैव तत्पशशसतुः पुण्यो वै पुण्येन कुर्मणा भवति पापः पापेनेति तुतो ह जारत्कारवऽआतभागऽउपरराम ॥ १४॥ इति चतुर्दशे काण्डे चतुर्थप्रपाठके वृहदारण्यकोपनिषदि द्वितीय- प्रपाठके सप्तमं ब्राह्मणम् ॥ १४ (४)२।७। (६)३-२ ॥ इति वृहदारण्यकोपनिपदि द्वितीयः प्रपाठकः समाप्तः ॥१४-(१)२॥ कण्डिकासंख्या १०४॥ रादित्यम् । मनश्चन्द्रम् । दिशः श्रोत्रम् । पृथिवी शरीरम् । आकाशमात्मा । ओषधीलामानि । वनस्पतीन्केशाः । अप्मु लोहितं च रेतश्च निधीयते । कार्य तदा पुरुपो भवति इति । आहर सौम्य दस्तम् ॥ १३ ॥ आतभागेति होवाच । आवमेवैतद्वेदिप्यावः । न नावेतत्सजन इति । ती होलम्प मन्त्रयाथ फ्रः ! तोह पदचतुः । फर्म हेव तद्वचनः । अथ ह यत्तशासतुः । फर्म हैव तत्पशशंसतुः । पुण्पो वे पुण्येन फर्मणा भवति । पापः पापनेति । ततो हजारकारव आतभाग उपरराम ॥ १४ ॥ वार' वागधिष्ठात्री देवता , पम्मिन समये अस्याविपः 'पुरषस्य ' शिरःपाग्यादिविशिष्टम्प 'मृतस्य 'मगिति' रिगयी । भागः ' सदविष्टासी देवता प्रागं वातमति, नभुरादित्पमन्यनीति गांव संबनो। मनमंदिरा: योग, पिनी शरीर, भामाशमामेति' । अगामराम्देन आमाविष्टाने स्था काशमुन्यो । स आराम नि । लोमानि' घोषनाररिपन्ति । ' वनस्तारिति । '' तथा निर्माणानि पुनरादानलिंगम् । 'सदा' मिन् काले, ' अपं पुरुषः भARIमाप्रियः फारफारगम राममुगदर्भ, ति दृष्टे टां वनं गोमा:-आहो। मRI'M' मारहान ११॥ i ima'ग'-आरमित भागमा परी गरा म. IT: Haritar: "HITAR HIT" (TR16) METITI TAmगा। नर-न नाशिता rainire म' नसतं | PEEIRTER. - ·- [वृ० ३ १०, २ मा०] सायणभाष्यसमेतम् । (१०७) व्यावो विचारणायेति शेषः । एवमुक्त्वा यनिति तच्छ्रुतिः स्वमुखेनैवाचष्टे-तौ हेति । 'तो ह' याज्ञवल्क्यात- मागी सजनदेशादुत्क्रम्य 'मंत्रयांचक्रतुः' । आदौ लौकिकवादपक्षाणां एकैकं परिगृह्य विचारितवंतावित्यर्थः । 'ती ह' विचार्य सर्वानेव पूर्वपक्षान् स्वभाववादादीन् अपोह्य 'यत्' ऊचतुरुक्तवती । तच्छृणु, 'कर्म' हैवाश्रयं पुनः पुनः कार्यकारणोपादानहेतुम् , तत्तत्र विचारावस्थायां एकांते स्थित्वा ऊचतुरुक्तवन्तौ । न केवल- मूचतुः । अथ ह ' अपि तु । कालकर्मदेवेश्वरेषु अभ्युपगतेषु हेतुषु यत्प्रशशंसतुः । 'कर्म हैव' 'तत्प्रशशं- सतुः' कर्मैव प्रधान कार गमिति प्रशंसापदोपादितं प्राधान्यमुपसंहरति-पुण्यो वा इति । यस्मादेवं ग्रहातिमहादि- रूपकार्यकारणोपादानं कर्मप्रयुक्तमिति निर्धारितम् । तस्मात् 'पुण्येन ' शास्त्रविहितेन ' कर्मणा' देवादिषु जायमानः 'पुण्यः' पुण्यात्मा पै भवति । 'पापेन' शास्त्रनिषिद्धन 'कर्मणा' स्थावरादिषु जायमानः पापः ' पापात्मा भवति । 'ततः ' एवं प्रश्ननिर्णयानंतरं ' जारत्कारव आर्तभागः ' मनसाऽपि अचिंत- नीयपराजयोऽयमित्यभिप्रायेणोपरराम ॥ १४ ॥ इति श्रीहृषीकेशब्रह्मभगवत्पूज्यपादशिष्यस्य श्रीपाठकानिरुद्धपुत्रस्य परमहंसपरिव्राजकाचार्यस्य श्रीवासुदेव- ब्रह्मभगवतः कृतौ माध्यन्दिनीयशतपथब्राह्मणान्तर्गतमाध्यंदिनशाखोपनिषद्बृहदारण्यफटीकायां वासु- देवप्रकाशिकायां मध्यमे याज्ञवल्क्यकाण्डे वा मुनिकाण्डे तृतीयेऽध्याये द्वितीयमार्तभागबामगं वा जारकारवब्राह्मणं परिसमाप्तम् ॥ १४ (६) ३-२ ॥ . .

·अथ चतुर्दशे काण्डे पञ्चमप्रपाठके वृहदारण्यकोपनिषदि तृतीयप्रपाठके प्रथमं ब्राह्मणम् । आदितः पठे वृ० आ० तृतीयेऽध्याये च तृतीयं ब्राह्मणम् । अथ हैनम्भुज्युलाह्यायनिः पप्रच्छ । याज्ञवल्क्यति होवाच मद्वेषु चुरकाः पुर्यनजाम ते पतञ्चलस्य काप्युस्य गृहानैम तुस्यासीदुहिता गन्धर्बुगृहीता तुमपृच्छाम कोऽसीति सोऽब्रवीत्सुधन्वाऽऽङ्गिरसऽइति तुं या लोकानामुन्तानपृच्छामाथैनमन्त्रूम क पारिक्षिताऽअभवन्क पारि- शिताऽअभवन्निति तुत्वा पृच्छामि याज्ञवल्क्यु क पारिक्षिताऽअभव. निति ॥१॥ भुज्युव्राह्मणम् । अब हेनं भुज्युर्लाह्यायनिः प्रपच्छ । याज्ञवल्क्यति होवाच । मद्रेपु चम्काः पर्यव्रजाम । ते पतंचलस्य काप्यस्य गृहानेम । तस्यासीद् दुहिता गंधर्वगृहीता । तमपृच्छाम । कोऽसीति । सो ऽब्रवीत् । मुधन्वाऽऽगिरस इति । तं यदा लोकानामंतानपृच्छाम । अयैनमम । क पारिक्षिता अभवन् । छ पारिक्षिता अभवन्निति । तत्त्वा पृच्छामि याज्ञवल्क्य ! क पारिक्षिता अभवन्निति ॥ १ ॥ फरिगोत्रम्प - अय ह' अनंतरप्रपाठकान्ते " पुण्यो वे पुण्येन कर्मणा भवति " इति श्रुया पुण्यमेव कर्म सर्वपुरुषार्थ . साधनमित्युक्तम् । सर मोक्षस्यापि पुरुषार्थत्वात् उत्तमेन पुण्योत्कर्षेण मोशो मविष्यतीत्याशवानिरासाथ विद्या- मंयुक्तस्यारि फर्मगो मोशारंभकत्वसंमवान्न मोक्षार्थानि कर्माणीत्यतः फर्मफलानां संसारत्वप्रदर्शनायव मुग्यु- प्रागमारम्यरो-अय इन मुग्ग्युलॊद्यायनिरिनि । ' अय' जारत्कारवोपरमानंतरं भुज्युरिति नामवान लदास्यापन्य लागः तदपत्यं लागायनिः 'एनं पनर' ल्यादि पूर्ववत् । स्वविद्याया गुरूपदेशपूर्वकन्वं शापयितु- मायापिकामारचयति-मद्रेपु चरका इति । मदा नाम जनपदाः । तेषु देशेषु अध्ययनार्य प्रतचरणागरका विवापिनः अवर्षण वा 'पर्पयजाम' पर्यटितांतः। 'ते' वयं 'पतंचलम्य फाप्यस्य गृहानारगपान ऐमागछाम । सस्प पतंचलम्प दुहिता 'पुत्रिका ' गंधर्वगृहीता । गंधर्षणामानुग कंगपिन् सत्येन गृहना थामीभूव । 'स' पतंचलदुहिताविष्ट गंधवं 'फोऽमि ' फवमसि नामा माग गर्ने वामारग्राम ! 'म:' गर्वः पुनरम्मानबीन् । नामतो'सुधन्या' गोत्रराः ' आगिरमः' नगा' 'गंध प्रति 'पदा' पम्मिन् काले लोकानामंतानम्मानानि 'माछाम' | भE 'पनं 'ग प्रति पारशिलाः परिगो दुरिन भी पेन स परिशिन् अश्वगंधा, पाitten 'बामा 'कमा पनि 'अभूम' गो यपमिति । प पारिशिलानी' गरा मम्मी । रोनास भाग दोन मोfamनो पाहातार' . - समानिनः - ·- [वृ० ३ ०, ३ वा०] सायणभाष्यसमेतम्। (१०९) सु होवाच । ( चो) उवाच वै सु तदुगच्छन्वैते तुत्र युवाश्वमेधयाजिनो गुच्छन्तीति कुन्यश्वमेधयाजिनो गुच्छन्तीति द्वात्रिशतम्बै देवस्थाह्नया- न्ययुं लोकस्तुसमन्तु लोकुन्द्रिस्तावत्पृथिवी पुश्यति ताम्पृथिवीन्द्रि- स्तावत्समुद्रः पुष्यति तद्यावती क्षुरम्य धारा यावदा मुक्षिकायाः पुत्रन्ता- वानन्तरेणाकाशस्तानिन्द्रः सुपर्णो भूत्वा बायुवे प्रायच्छत्तुान्वायु- रात्मनि धित्वा तुवागमयात्र पारिक्षिताऽअभवन्नित्येवुमिव वै सुवायुमेव प्रशशास तस्मादायुरेव व्यष्टिायुः सुमष्टिरुप पुनर्मृत्युञ्जयति सुर्व- मायुरेति युएवम्बेद तुतो ह भुज्युलाह्यायनिरुपरराम ॥२॥ इति चतुर्दशे काण्डे (श्चमप्रपाठके बृहदारण्यकोपनिषदि तृतीय प्रपाठके प्रथमं ब्राह्मणम् । १४ (५)३१॥ (६)३-३॥ स होवाच । उवाच वै स तत् । अगच्छन्वैते तत्र । यत्राश्वमेधयाजिनो गच्छन्तीति । कन्वश्व- मेधयाजिनो गच्छंतीति । द्वात्रिंशतं वै देवरथाझ्यानि अयं लोकः । तं समंतं लोकं विस्तावत्पृथिवी पर्येति । तां पृथिवीं विस्तावत्समुद्रः पर्येति । तद्यावती क्षुरस्य धारा । यावद्वा मक्षिकायाः पत्रम् । तावानंतरेणाकाशः। तानिंद्रः सुपर्णो भूत्वा वायवे प्रायच्छत् । तान्वायुरात्मनि धित्वा तत्रागमयत् । यत्र पारिक्षिता अभवन् इति । एवमिव वै स वायुमेव प्रशशंस। तस्मादायुरेव व्यष्टिः । वायुः समष्टिः। अप पुनर्मुत्युं जयति । सर्वमायुरेति । य एवं वेद । ततो ह भुज्युर्लाह्यायनिरुपरगम ॥ २ ॥ पारिक्षिता अभवन्निति' तत्सर्व 'त्वा' त्वां 'पृच्छामि गंधर्वोपदिष्टं सर्व त्वं चेजानासि तर्हि वद । नो चैत त्वमज्ञानेन गृहीतोऽसीत्यभिप्रायः। प्रथमा तावत् " क पारिक्षिता अभवन् " इत्युक्तिर्गन्धर्वप्रश्नार्था । द्वितीया तु यो हि " क पारिक्षिता अमवन्" इति प्रश्नो गंधर्व प्रति कृतः तस्य प्रत्युक्तिं सों सोऽस्मभ्यमनवीदिति विवक्षया सदनुरूपप्रतिवचनार्था । तृतीया तु मुनि प्रति प्रश्नार्या । इति विभागो बोद्धव्यः ॥१॥ अज्ञानेन गृहीतोऽसीति ग्रहं परिहरनुत्तरमाह-स होवाचेति । सः ' याज्ञवल्क्यो भुज्यु प्रति गन्धर्वोक्त- प्रत्युक्तिमुवाच । हे भुज्यो ! स गन्धर्वस्तुभ्यमिति थे' तदुत्तरमुवाच । वैशब्दो गन्धर्वाल्लब्धस्य ज्ञानस्य स्मरणार्थः । इतीति किं ।' एते' इदानीन्तनाः पारिक्षिताः तत्रागच्छन् । ' यत्र ' यस्मिन् पूर्वतना अश्व- मेधयाजिनो ' गच्छन्ति'। पूर्वतना अश्वमेधयाजिनः ‘क नु' कुत्र 'गच्छन्तीति' पृष्टे उत्तरं वक्तुं तेषां गतिविवक्षया तावद्भुवनकोशपरिमाणमाह-द्वात्रिंशतं वा इति । द्वे अधिके त्रिंशतं द्वात्रिंशतम् । देव आदित्य- स्तस्य रथो देवरथः तस्य गत्या एकेनाहा यावद्देशेपरिमाणं परिच्छिद्यते, तदेकं देवस्थाहय, तत् द्वात्रिंश- १-आत्मपुराणे पंचमेऽघ्याये "जबूद्वीपः समप्रोऽयमोरितो लक्षयोजनः । तावांस्तन्मेखलाभूतो वर्तते लवणोदधिः १९२ । जंबूद्वीपः समुदेण वृतो यद्वद्धि वर्तते । ससागरस्तथा द्वीतः पड्भिः ससागरेः १९३ । द्वीपानां सामुद्राणां स्थितानां परिचय हि । भन्योन्यमारतात्तस्मात् द्विगुणं द्विगुणं बहिः १९४ । परिमाणममीप यन्मिलितानां प्रकीर्तितम् । तावदेव तु विज्ञेयं भूमेः शुद्धोदकाहिः १.५ । अत्र तिष्ठति शैलेंद्रो दुर्गवत्सर्वतो मुखः । तदंतर्भास्करो गच्छेदहोरात्रेग सर्वदा १९६ । अहो. रात्रेण यावंतं देशं गच्छति मास्करः । द्वात्रिंशद्गुणितः सोऽयं भूलोकः कथितो युधः १९७ । इति । परिमाणमिति । अमीषां ससमुवीपानां यावत्पारमाणं " कोटिद्वयं त्रिपंचाशलक्षाणि च ततः परम् । पचाराच सहमाणि सप्त द्वीपाः ससागराः इति शेवागमे प्रसिद्धम् । तापच्छ्वोदकात्परस्तात् भूमेः परिमाणं बोध्यमिति । तदनंतरमेोनचत्वारिशमोत्तरकोट्यष्टकपार- - " ।

·, - ' यावत्परिमाणा आकाशः . . (११०) शतपथब्राह्मणम् । [ १४ का०, ३ प्र०, १ ब्रा०] गुणितं सत् यावन्ति 'देवरथायानि ' तावत्परिमाणोऽयं लोकः । लोकालोकगिरिणा परिक्षिप्तः ससागरः सर्वेषां प्राणिनां कर्मफलोपमोगहेतुभूतः । लोक्यते सूर्यादिभिः प्रकाश्यत इति स एष एतावान् लोकः । अतः परं अलोकः । तं ' च ' लोकं ' 'समंतं' समंततः । पृथिवी विस्तावदिति । लोकपरिमाणात् द्विगुण- परिमाणा ' पर्येति' परितो व्याप्य तिष्ठति । "रविचन्द्रमसोर्यावन्मयूखैरवभास्यते । ससमुद्रसारच्छेला तावती पृथिवी स्मृता" ) इति स्मृतेः । तथैव 'ता' पृथिवीं पृथिवीपरिमाणतः । विस्तावदिति । द्विगुणपरिमाणः 'समुद्रः' समंतं 'पर्येति' व्याप्नोति । यं घनोदमाचक्षते पौराणिकाः । उक्तं हि-" अण्डस्यास्य समंतात्तु सन्निविष्टोऽमृतोदधिः । समंताद्धनतोयेन धार्यमाणः स तिष्ठति ) इति । एवं यथोक्तरीत्या लोकादिपरिमाणे स्थिते सदृष्टांनं अण्डकपालयोविवरपरिमाणमाह-तद्यावतीति । तत्तत्र व्यवहार- भूमौ ‘यावती क्षुरस्य धारा ' अगं वा । अथवा यावत् ' सौम्येण युक्तं 'मक्षिकायाः पत्र पक्षः। तावान् ' तत्परिमाणः कपालयोरन्तरेण मध्ये अवकाशः। यद्विवक्षयेदं सर्वमुक्तं तदाह-तानिन्द्र इति । तेनाकाशद्वारेण तान्पारिक्षितानश्वमेधयाजिनः प्राप्तान् इंद्रः' परमेश्वरः अश्वमेधे सुपर्णाकारेण चितोऽग्निः सः ‘सुपर्णः' पक्षपुच्छाद्यात्मकः पक्षी 'भूत्वा 'वायवे प्रायच्छत् ' दत्तवान् । स्वस्य स्थूलत्वेनोक्तच्छिद्रद्वारा अण्डाद्वहिर्गमनासमवात् युक्तं वायवे प्रदानमिति मावः । ' वायुः ' पुनस्तान्पारिक्षितान् ‘आत्मनि' स्वस्मिन् ‘धित्वा' स्थापयित्वा स्वात्मभूतान् कृत्वा तत्र ' तस्मिन् अगमयद्गमितवान् । 'यत्र' पूर्वे अतिक्रतिकालिकाः 'पारिक्षिताः' अश्वमेधयाजिनोऽभव- निति । इतिशब्द आख्यायिकासमाप्त्यर्थः । एवमाख्यायिकया निर्णीतमय आख्यायिकातोऽपमृत्य श्रुतिरेव स्वमुखेनास्मभ्यमाचष्टे-एवमिव वै इति । 'एवमिव वे' एवमेव । 'स: ' गंधर्वः । 'वायुमेव' क्रियाशकि- प्रयानं सूत्रमेव पारिक्षितानां गति 'प्रशशंस' तुष्टाव । यस्माद्वायुः स्थावरजंगमाना भूतानामंतरात्मा-बहिश्च स एव । तस्मात् ' वायुरेव व्यष्टिः' अध्यात्माधिभूताधिदैवभावेन व्यावृत्तरूपा विविधा अष्टिाप्तिः । तथा वायुरेख समष्टिः ' समाऽनुगतरूपा केवलेन सूत्रात्मना अष्टिाप्तिः । एतद्विज्ञानफलमाह-अप पुनरिति । 'य एवं ' समष्टिव्यष्टिरूपं वाय्वात्मकमात्मानं 'वेद' उपगच्छति । सः - पुनर्मृत्यु' पुनर्मरणं 'अपजयति'। सकृन्मृत्वा पुनर्न त्रियते इत्यर्थः । सर्व' संपूर्णमायुरति प्राप्नोति । ' ततो ह' आत्मनः प्रश्ननिर्णयात् मुग्यु- लाह्यायनिरुपरराम । स एव अप्रतिभारूपं निग्रहं प्राप्तवानिति भावः ॥ २ ॥ इति श्रीषीकेशब्राह्मभगवत्पूज्यपादशिष्यस्य श्रीपाठकानिसद्धपुत्रस्य परमहंसपरिव्राजकाचार्यस्य श्रीवा- सुदेवब्रह्मभगवतः कृतौ माध्यन्दिनीयशतपथब्राह्मणान्तर्गतमाध्यन्दिनशाखोपनिषद्- वृहदारण्यकटीकायां वासुदेवप्रकाशिकायां मध्यमे याज्ञवल्क्यकाण्डे बा मुनिकाण्डे तृतीयेऽध्याये तृतीयं मुज्युब्राह्मणं परिसमाप्तम् ॥ १४(६)३-३ ॥ -मिता स्वर्णभूमिरप्यस्तीत्याप-शेवागमानुरोधेन बोध्यम् १९५ । भत्रेत । अत्र पूर्वश्लोकोक्तदेशे शैलेंदो लोकालोकनामा मइलाकारस्तिति । तदतः तस्य लोकालोकस्यांतर्मध्ये तत्प्रावृतदेशमध्यवर्तिमानसोत्तरमर्दनीति यावत् । अहोरात्रभ्रमणेन भास्करो गच्यते । मानसोत्तरमंडलगरेमाणं नु-योजनानां लक्षोत्तरमानवकोट्य इति पुराणानुरोध्यर्थः १९६ । महोरात्रेणेति । अहोरात्रेण यावतं यापरिमाणकं देशं मानसोत्तापरिमडला आदित्यः परिकामति । प्रतो तावान् देशो देवरयाहपारादे नोतः । देवस्य सूर्यम्य रपेनाहा अहोरात्रेग भोग्यत्वात् । स प देशो द्वात्रिंगुणितो यावान् भवेत् । तावान् देशो सुपेकिर गयाप्तो युधमिरित्युक्तः ।श्रुग्या तु लोक इत्युजः । लोक्यते कर्मफलं भुज्यते अप्रति व्युत्पत्तेरित्यर्थः १९७ । योन्प्रमाण निगमपरिशिष्ट-चविशोगुलो हस्तधनुन धनः स्मृतम्। धनुःशवानि कोशोऽटावष्टकोशं तु थोजनम्"इति२४॥ -पनाद नवोदधिम् ॥ . - .

·. 1. ३०, ४ वा. सायणभाष्यसमेतम्। (११) अथ हैनहोडः कौपीतकेयुः पप्रच्छ। याज्ञवल्क्येति होवाच यत्साक्षा: दुपरोक्षादब्रह्म युऽआत्मा सर्वान्तरस्तुम्ने व्व्याचक्ष्वेत्येषु तऽआत्मा सा, न्तरः कतमो याज्ञवल्क्य सर्वान्तरो योऽशनायापिपासे शोकम्मोहनरा- मृत्युमत्येत्येत्तम्बै तुमात्मानम्विदित्वा ब्राह्मणाः पुत्रपणायाश्च वित्तैप- णायाश्च लोकैपणायाश्च व्व्युत्थायाथ भिक्षाचुर्यञ्चरन्ति या ह्येवु पुत्रैपणा सा वित्तपणा या वित्तषणा सा लोकैपुणोभे ह्येतेऽएपणेऽएव भवतस्तु स्मात्पण्डितः पाण्डित्यन्निविद्य बाल्येन तिष्ठासेवाल्यञ्च पाण्डित्यञ्च निर्विद्याथ मुनिरमौनञ्च मौनुञ्च निविद्याथ ब्राह्मणः स ब्राह्मणः केन स्यायेन स्यात्तेनेदुशऽएव भवति युऽएवम्बेद तुतो ह कहोडः कौंपी- तकेयऽउपरराम ॥ १॥ इति चतुर्दशे काण्डे पञ्चमप्रपाठके बृहदारण्यकोपनिषदि तृतीय प्रपाठके द्वितीयं ब्राह्मणम् ॥ १४॥(५) ३२२॥ (६) ३-४॥ कहोडबाह्मणं वा निर्गुणब्रह्मविद्याब्राह्मणम् । अथ हैन कहोडा कौपीतकेयः पप्रच्छ । याज्ञवल्क्योति होवाच । यत्साक्षादपरोक्षाद्रह्म । य आत्मा सर्वान्तरः । तं मे व्याचक्ष्वति । एप त आत्मा सर्वांतरः । कतमो याज्ञवल्क्य सातरः । यः अशनायापिपासे शोकं मोहं जरां मृत्युमत्येति । एतं वै तमात्मानं विदित्वा ब्राह्मणाः पुत्रै- पणायाश्च वित्तैपणायाश्च लोकैपणायाश्च व्युत्याय, अथ भिक्षाचर्य चरंति। या ह्येव पुत्रैपणा सा वित्तपणा । या वित्तपणा । सालोकपणा । उभे ह्येते एपणे एव भवतः । तस्मात्पडितः पांडित्यं निर्विद्य बाल्येन तिष्ठासेत् । बाल्यं च पांडित्यं च निविद्य, अथ मुनिः । अमौनं च मौनं च निर्विद्य, अथ ब्राह्मणः । स ब्राह्मणः केन स्यात् । येन स्यात् । तेनेश एव भवति । य एवं वेद । ततोह कडोडा कौपीतकेय उपरराम ॥१॥ है , किल 'कहोड: ' नामतः, एवं पुण्यपापप्रयुक्तैर्महातिप्रहहीतः पुनःपुनर्ग्रहातिग्रहांस्त्यजन्नुपाददचाब्रह्मस्थावरं पुण्योत्कर्षादपि अविमुच्य- मानः संसरत्यवेति ब्राह्मणत्रयेणोक्तम् । इदानीं तस्य बन्धस्यमोक्षसाधनं ससंन्यासमात्मज्ञानं वक्तव्यमिति कहोड- ब्राह्मणमारम्यते--अय हैन कडोडः कौपीतकेय इति । अयानंतर कुषीतकस्यापत्यं 'कौशीतकेयः' । पप्रच्छ, “याज्ञवल्क्येति होवाचेति ” पूर्ववत् । यदिति परात्मतत्त्वं विशेष्यम् । तस्य साक्षादपरोऽझालेत्येवमंतं विशेषणम् । परोऽभत्वादिभ्रमव्युदासार्थम् । 'यः' इति जीवात्मा विशेष्यं, तस्य सर्वान्तर इति विशेषणम् । परिच्छिन्नत्वादिनमव्याहत्यर्थम् । तया च ' यद्रह्म' वृहत्तमं साक्षाद- व्यवहितं तस्य सर्वातरः' इति व्यत्ययेन परोऽक्षमगौणं श्रौत्रं ब्रह्मेत्यादि यथा गौणं न तथा गौणमित्यर्थः ।

·. - . - कतमः . ' " स (११२) शैतपथब्राह्मणम् । । १४ को०, ३ प्र०, २ बा०] यः' आत्मा प्रत्यगात्मा 'सर्वातरः' सर्वस्याभ्यन्तरः । यद्यःशब्दाभ्यां सामान्येनाधिकरण्येनानुगतः प्रसिद्ध आत्मा ब्रह्मेति । 'तं' ब्रह्माभिन्नं प्रत्यगात्मानं 'मे' मा 'व्याचक्ष्व' विस्पष्टं कथय । यथा शृंगे गृहीत्वा गा दर्शयति तद्वदित्यर्थः । इत्येवमुक्तो याज्ञवल्क्यः प्रत्याह-एप त आत्मा सर्वोतर इत्येतद्विशेषणम् साक्षा- दित्यादिसर्वविशेषणोपलक्षणार्थम् । तथा च य उक्तविशेषणैरुपलक्षितो ब्रह्मात्मैकत्वलक्षणः सः 'एषः' 'ते' तव कार्यकारणसंघातस्यात्मा । पुनः पृच्छति-कतम इति । तत्र पिंड एकः । तस्याभ्यंतरे लिंगात्मा- करणसंघातो द्वितीयः । यश्च परमात्मस्वरूपस्तृतीयः । तेषु मध्ये हे ' याज्ञवल्क्य ! '-' सर्वा- तर: ' सर्वातरत्वादिविशेषणविशिष्टस्त्वया विवक्षित इति पृष्टश्चरमं पक्षं गृहीत्वोत्तरमाह-योऽशनायापिपासे इति । अशितुमिच्छा अशनाया । पातुमिच्छा पिपासा । ते 'अशनायापिपासे' 'यः' अत्येतीति वक्ष्यमाणेन संबंधः । प्राणैकधर्मत्वादशनायापिपासयोः समस्योपादानम् । शोकं मोहामिति । अरतिवाचिना शोकशब्देन-तत्कार्यभूतः काम उच्यते । इष्टं वस्तु उद्दिश्य चिंतयतो यदरमणं तत्तृष्णाऽभिभूतस्य काम- वीजम् । तेन हि कामो दीप्यते । मोहो विपरीतप्रत्ययप्रभवोऽविवेकः सम्यग्ज्ञानविरोधात भूमा विद्या- शब्दवाय्यः । कामस्य शोकः, मोहो दुःखस्य हेतुरिति भिन्नकार्यत्वाच्छोकमोहयोरसमासकरणम् । तौ च मनोऽधिकरणौ । जरां मृत्युमिति । शरीरविपरिणामो वलीपलितादिलिंगः 'जरा' । शरीरविच्छेदो विपरिणामा- वसानः ‘मृत्युः' । 'अत्येति' अतिक्रामति-इति प्रत्येकं संबध्यते । जरामृत्यू च शरीराधिकरणौ । एप ते आत्मा सर्वातरः" इति पूर्वेणान्वयः । एवमुक्तज्ञानांग परिव्राज्यं वक्तुमाह-एतं वै तमात्मानमिति । यः असौ साक्षादव्यवहितः अपरोक्षादगौगो ब्रह्मादिस्तंबपर्यतानां भूतानां — सर्वातर आत्मा' अशनायापिपासा- दिभिः संसारधर्मेः सदा न स्पृश्यते । 'तमेत घे आत्मानं ' स्वं तत्त्वं विदित्वा' परं ब्रह्म सदा सर्वसंसार- विनिर्मुक्तं नित्यतृप्तं अहमेवास्मीति श्रुयाचार्याभ्यां ज्ञात्वा ' ब्राह्मणाः ब्रह्मनिष्ठा ब्राह्मण्यजातिमंतो वा 'पुत्रैष- णायाः' पुत्रार्यमेषणा पुत्रषणा तां पुत्रोत्पत्तिमुदिश्य दारसंग्रहेच्छालक्षणा तस्याः । दारसंग्रहमकृत्वेत्यर्थः। वित्त- पणायाश्चेति । वित्तं द्विविध-मानुषं देवं च । मानुष गवादि । देवं विद्या । कर्मसाधनस्य तस्य गवादेरुपा. दानरूपा इच्छा वितपणा । लोकैपणायाश्चेति । अनेन कर्म कृत्वा पितृलोक जेष्यामीति विद्यासंयुक्तेन वा देवलोक केवलया वा हिरण्यगर्भविद्यया देवेन वित्तेन देवलोक जेष्यामीति इच्छा लोकेषणा । एताम्य एषणाभ्यः ‘न्यु-याय ' वैपरीत्येनोन्यानं कृत्वा संन्यासं विधायेत्यर्थः । अयानंतरं शेषकाले देहस्थित्यर्थ - भिक्षाचर्य ' भिक्षार्थ संचरणं 'चरंति ' कुर्वति फलेच्छासाधनं संक्रामति "- रति न्यायात् । लोपर्णवेका इत्याह-या ह्येवेति । या हि प्रसिद्धा 'विपणा' दृष्टफलसाधन वादिसामान्यात् । ' या पुषणाया एकत्वमापना 'वितपणा' कर्मार्था सा लोकेषणव' । सायलोकपणा प्रयुक्तवान् साधनेषणायाः । एवमेकन्येऽपि लोकेपणायाः साधनमंतरेणा- मिदः साम्यसाधनभेदेन वैविध्यमाह-उभे हीति । यस्मात् पूर्व ब्राह्मगाः तमेतमात्मानं विदित्वा सर्व: रमान् साधनालम्वरूपान् एपणालक्षणात् व्युत्याय दृष्टादृष्टार्थ कर्म तत्साधनं च हित्वा भिक्षाचर्य पनि स्म । तस्मादयननोऽपि ब्रह्माविद्रामगः एषणाम्यो ध्युत्थाय पांडित्यं ' शास्त्रीया बुद्धिः पंडा पंटिन्यं ' येतवास्यविचारलक्षणं श्रवणापरपर्यायं निविद्य' निःशेष विदित्वा आमज्ञानं निरवशे या अनंतरं 'वाल्येन निष्टामेन्' । श्रवणशानोपन्नाशेपानामष्टितिरस्कारसामध्यं बलं तस्य मावो यायं तेन ‘मायेन' यलमान विपरनामुष्टः सन् ‘तिष्टमिन् ' स्यातुमिच्छेत् । यायशम्दाभिधर्ष मननं पांदिव्यर्थः । बाल्यं ५ पाडिन्यं च निधि । नि.रोयं कृत्वा अयानंतरं मुनिर्मीनगन् 'पुत्रषणा । सेव . . तवान् । . - ।

·६ ब्रा० [वृ० ३ ०, सायणभाष्यसमेतम् । (११३) अथ हैनमुपस्तश्चाकायणः पप्रच्छ । याज्ञवल्क्येति होवाच यत्साक्षाद- परोक्षाद्ब्रह्म युऽआत्मा सर्वान्तरस्तुम्मे व्याचक्ष्वत्येषु तऽआत्मा सर्वा- न्तरः कतमो याज्ञवल्क्य सर्वान्तरो युः प्राणेन प्याणिति सुतऽआत्मा सन्तिरो योऽपानेनापानिति सु तऽआत्मा सन्तिरो यो व्यानेन व्युनिति सु तऽआत्मा सन्तिरो युऽउदानेनोदनिति सु तऽआत्मा सर्वान्तरो यः समानेन समानिति सु तऽआत्मा सन्तिरःसु होवाचोप- स्तश्चाकायणो युथावै ब्रूयादसौ गौरसावुश्वऽइत्येवमेवैतद्युपदिष्टम्भवति उषस्तब्राह्मणं वा निर्गुणात्मविद्याब्राह्मणम् । अय हैनमुपस्तश्चाक्रायणः पप्रच्छ । याज्ञवल्क्येति होवाच । यत्साक्षादपरोक्षाब्रह्म । य आत्मा सर्वांतरः । तं मे व्याचक्ष्वेति । एप त आत्मा सर्वोतरः । कतमो याज्ञवल्क्य सर्वोतरः । यः प्राणेन प्राणिति । स त आत्मा सर्वोतरः । योऽपानेनापानिति । स त आत्मा सर्वांतरः । यो धारावाहिकात्मप्रत्ययप्रवाहवान् तिष्ठासेदित्यनुषज्यते । निदिध्यासनं कुर्यादित्यर्थः । एवममौनं च । उक्तार्थ- पांडित्यवाल्यशब्दाभिधेयं श्रवणमननाख्यं 'निविद्य' 'मौन' चोक्तार्थमुनिशब्दवाच्यं निदिध्यासनाख्यं च "निविद्य' अथानंतरं ब्राह्मणः ' निरुपचरितत्राह्मण्यवान् साक्षात्कृतप्रीव स्यात् । कृतकृत्यो भवेदित्यर्थः । उक्तं ब्राह्मण्यं प्राप्तवतो ब्रह्मविदः समाचारं पृच्छति-स ब्राह्मण इति । 'सः ब्राह्मणः केन' चरणेनेहक् स्याद्भवेत् । अनियतं तस्य चरणमित्युत्तरमाह-येनेति । 'येन' चरणेन भवेत् । तेनेदृश एवेति । येन केनचित् अव्यवस्थितचरणेन ' ईदृश एव ' कृतकृत्य एव ब्राह्मणः भवति' । विहितमाचरतो निषिद्धं च त्यजतः शुद्धबुद्धेः श्रुताद्वाक्यात् सम्यक् धीरुपद्यते । तस्य च वासनावशात् व्यवस्थितैव चेष्टा नान्यवस्थितेति न यथेष्टा- चरणप्रयुक्तो दोष इति स्तुत्यय येन केनचिचरणेनेति बोव्यम् । इदानीं विज्ञानफलमाह-य एवं वेदेति । 'यः' ब्राह्मणः एवमेतत् ब्राह्मण्यावस्थानं अशनायाद्यतीतात्मस्वरूपं नित्यतृप्तमिति 'वेद' जानाति । सोऽपीश एवोक्तलक्षण एव ब्राह्मगो भवतीयनुषज्यते । ' ततो ह कडोटः कौषीतकेय उपरराम' ॥ १ ॥ इति श्रीहषीकेशब्रह्मभगवत्पूज्यपादशिष्यस्य श्रीपाठकानिरुद्धपुत्रस्य परमहंसपरिव्राजकाचार्यस्य श्रीवासुदेव- ब्रह्मभगवतः कृती माध्यन्दिनीयशतपयत्राह्मणान्तर्गतमाध्यन्दिनशाखोपनिषबृहदारण्यकटीकायां वासुदेवप्रकाशिकायां तृतीयेऽध्याये चतुर्थ कहोडब्राह्मणं वा निर्गुणब्रह्मविद्याब्राह्मणं परि- समाप्तम् ॥ १४ (६) ३-४ ।। एवं ब्राह्मणत्रयेण सप्रयोजक बन्धनमुक्तम् । चतुर्थे च कहोडब्राह्मणे बंधध्वंसि ससंन्यासं आत्मतत्त्वज्ञान- मभिहितम् । सांप्रत यो वः संसरनि, सोऽस्ति नास्ति वेति, अस्तित्वे च किंलक्षणो देहादीनामन्यतमः, तेभ्यो विलक्षणो वेति विमृश्ये आत्मनो देहादिभ्यो विवेकेनाधिगमाय उषस्तत्राह्मणमारभ्यते-अथ हैनमुपस्तश्चामायण इति । अयानंतरं 'ह' चक्रस्यापत्यं चाक्रायणः उषस्तनामा ब्राह्मणः 'एन' प्रकृतं याज्ञवल्क्यं पप्रच्छेत्यादि २२१३ - , ·शतपथब्राह्मणम् । [११ का०, ३०, ३.j युदेव साक्षादपरोक्षाइब्रह्म युऽआत्मा सर्वान्तरस्तुम्मे व्याचवेत्येप तऽ आत्मा सन्तिरः कतमो याज्ञवल्क्य सन्तिरो नु दृष्टेईष्टारम्पश्ये श्रुतेः श्रोतार, शृणुया नु मुतेर्मान्तारम्मन्वीथा न विज्ञानविज्ञातार- म्बुिजानीयाऽएप तऽआत्मा सन्तिरोऽतोऽन्यद्वार्तन्तुतो होपस्तश्चाका- यणऽपरराम ॥१॥ इति चतुर्दशे काण्डे पञ्चमप्रपाठके बृहदारण्यकोपनिपदि तृतीय- प्रपाठके तृतीयं ब्राह्मणम् ॥१४। (५) ३२३ ॥ (६)३-५॥ व्यानेन व्यनिति । स त आत्मा सर्वोतरः । य उदानेनोदनिति । स त आत्मा सर्वातरः । य: समानेन समानिति । स त आत्मा सर्वातरः । स होवाचोपस्तश्चामायणः । यया वै ब्रूयात् । अमी गौः । असावश्व इति । एवमेवैतत् व्यपदिष्टं भवति । यदेव साक्षादपरोक्षात् ब्रह्म । य आत्मा सीतरः । तं मे व्याचवेति । एप त आत्मा सर्वातरः । तमो याज्ञवल्क्य सर्वातरः । न पश्येः । न चैनेः श्रोतारं शृणुयाः । न मतेमेतारं मन्दीयाः। न विज्ञातेर्विज्ञातारं विजानीयाः । एष त आत्मा सर्वातरः । अतोऽन्यदार्तम् । ततो होपस्तश्चामायण उपरराम ॥ १ ॥ दृष्टेटारं . - . नवन् । मान् कहोदप्रश्नात् किंचिदिशेष वक्तुं पूर्वक्ति एव प्रश्नपतिवदने अनुवदति-यः साक्षादित्यारम्भ यः प्राणेन प्राणितीयता प्राकनेन प्रन्थेन । यद्विशेष कयनायायमनुवादः । । पूर्वानुकंविशेषमाह-या माणेनेति। पः प्रागेन ' मुगनामिकामचारिगा 'प्रागिति' प्राशन करोति । येन प्रागः प्रगीत सः । 'म' कार्यकारगमवानामामा उक्त.विशेषगविशिष्टो विशनमयः । एवं योऽनेनापानिति' • पोनादन प्रनिनि ' इत्यादि साम्येयम् । नः कार्यकारणARATHI: प्राणनादिष्टाः दाम्पत्राव पेन किलो । सम्झार्यकरणगंधानविलागो विज्ञानमयः पटरिता अस्ति । नो या पत्र अवेतनप्रातिः सा गनीमानाका पया स्पादिमातिरिति योग्यम् । प्रभातिवचन योरननुरूपत्वमाशको-स होवाचोपस्त- भाकापणी मुने! पा समिन् गाम, या प्रत्यक्ष दर्शयामति प्रतिशय पथात् पालन 'पोवा भात भारनि चलनागि: 'पया ' निधिलं 'प्रपा ' म्पपसिन् । 'र 'पा मप्रमानुसारेण प्रतिभागनागिरंग सपदिष्ट माnि nा! -बिहानिः अनसनमा माः यहना गोमानिमिया मासुमागरे मामा-गदेव मासादिना-टपारस्पेयीन । CIPAL ENE FATHI मनु दयारागारमोनामनि- मा गरीन-"TRA"नामी मामा- रोमो म. ii Ti ENFIरममा तमो गारप गागर inter IEETTERTAIT carriert HART-नरेशम MERE मादा !'

·[वृ० ३ १०, ६ मा०) सायणभाष्यसमेतम् । . अथ हैनङ्गाग्र्गी वाचक्नवी पप्रच्छ । याज्ञवल्क्येति होवाच युदिद सुर्वमप्स्वोतञ्च प्प्रोतञ्च कुस्मिन्न्वापऽओताश्च प्णोताश्चेति व्यायो गार्गीति कस्मिन्नु व्वायुरोतश्च प्रोतश्चेत्याकाशुऽए गार्गीति कुस्मिन्न्वा- काशऽओतश्च प्रोतश्चेत्यन्तरिक्षलोकेषु गाग्गीति कुस्मिन्न्वन्तरिक्षलोका- ऽओताश्च प्रोताश्चेति द्यौर्लोकेषु गार्गीति कुस्मिन्नु घोर्लोकाऽओताश्च प्रोताश्चेत्यादित्यलोकेषु गारगीति कस्मिन्न्वादित्यलोकाऽओताश्च प्रोता- श्चेति चन्द्रलोकेषु गार्गीति कस्मिन्नु चन्द्रलोकाऽओताश्च श्रोताश्चेति नक्षत्र- लोकेषु गार्गीति कस्मिन्नु नक्षत्रलोकाऽओताश्च प्रोताश्चेति देवलोकेषु गार्गीति कुस्मिन्नु देवलोकाऽओताश्च प्योताश्चेति गन्धर्वलोकेषु गार्गीति गार्गीब्राह्मणम् अथ हैनं गार्गी वाचक्नवी पप्रच्छ । याज्ञवल्क्येति होवाच । यदिदं सर्वमप्वोतं च प्रोतं च । फस्मिन्नु आप ओताश्च प्रोताश्चेति । वायो गार्गीति । कस्मिन्नु वायुरोतश्च प्रोतश्चेति । आकाश एव गागाति । कस्मिनु आकाश ओतश्च प्रोतश्चेति । अंतरिक्षलोकेषु गार्गीति । कस्मिन्नु अंत- रिक्षलोका ओताश्च प्रोताश्चेति । धौलोंकेपु गार्गीति । कस्मिन्नु द्यौलोंका ओताश्च प्रोताश्चेति । . अलौकिक्या स्वात्मरूपया नित्यया दृष्ट्या व्याप्तारं हे उषस्त ! त्वं ' न पश्येः ' न पश्यसि । न च कदाचि. दपि विषयत्वेन दृष्टेर्द्रष्टा स्फुरतीत्यर्थः । तथा 'श्रुतेः ' श्रवणवृत्तेः । तथा मतेः केवलाया मनोवृत्तेः । तथा 'विज्ञाते:' केवलाया बुद्धिवृत्तेः । समानमन्यत् । एवमुक्तस्य दृष्ट्यादिसाक्षिणः अन्यत्किंचिद्वास्तवं वाऽस्ती- त्युपसंहरति-एप त आत्मा सर्वोतर इति । 'एषः' सर्वैरुक्तैर्विशेषणैर्विशिष्टः ' ते ' तवात्मा । अतः एत. स्मादुक्तरूपात् आत्मनः 'अन्यदात' विनाशि रज्जुसर्यादिवन्मिध्याभूतमित्यर्थः । “ ततो होषस्तश्चाकायण उपर- रामेति" पूर्ववत् ॥ १॥ इति श्रीहषीकेशब्रह्मभगवत्पूज्यपादशिष्यस्य श्रीपाठकानिरुद्धपुत्रस्य परमहंसपरिमाजकाचार्यस्य श्रीवासुदेवब्रह्मभगवतः कृतौ माध्यंदिनीयशतपथब्राह्मणान्तर्गतमाध्यंदिनशाखोपनिषद्- बृहदारण्यकटीकायां वासुदेवप्रकाशिकायो तृतीयेऽध्याये पंचम उषस्तत्राह्मणं निर्गुणात्मविद्याब्राह्मणं वा परिसमाप्तम् ॥ १४ । (६) ३१५॥ पूर्वब्राह्मणयोः " यत्साक्षादपरोक्षाब्रह्म य आत्मा सर्वातरः" इत्यत्र यः सातर भात्मा उक्तः । तस्य स्वरूपाधिगमाय शाकल्यब्राह्मणाप्राक्तनं ब्राह्मणत्रयं आरभ्यते-तत्रानात्ममूतान् सर्वान् पदार्यान् तावत् गार्गी- ब्राह्मणेनाह-अथ हैनं गाग्गी वाचक्नवीति । अयानंतरं 'एन' मुनि 'गार्गी नामतः वचक्नोर्दुहिता 'वाचक्नवी ' पप्रच्छेत्यादि पूर्ववत् । 'यदिदं ' सर्व भूधरादिकं पार्थिवं धातुजासं 'अप्सु' उदके स्वकारणे 'ओतं च ' दीपटतंतुक्त् 'प्रोतं च ' तिर्यक्तंतुवत् सर्वतोऽन्तर्बहिभूतामिरद्भिातमित्यर्थः । अन्यथा सत्तुमुष्टिवत् विशीर्येत । तथा च यथा येयं पंचीकृता पृथिवी कार्यत्वात्स्वकारणभूतासु पंचीकृतास्वप्सु ओता प्रोता च तद्वदपामपि कार्यत्वात् ' कस्मिन्नु' खलु ' आप भोताच प्रोताश्चेति ' अनुमानविधया पृष्टो मुनिरुत्तरमाह- - . - - . - ·शतपथब्राह्मणम् । [ १.४ का०, ३ प्र०, ४ ग्रा०] कुस्मिन्नु गन्धर्वलोकाऽओताश्च प्रोताश्चेति प्रजापतिलोकेषु गार्गीति कुस्मिन्नु प्रजापतिलोकाऽओताश्च प्रोताश्चेति ब्रह्मलोकेषु गार्गीति कुस्मिन्नु ब्रह्मलोकाऽओताश्च श्रोताश्चेति स होवाच गाम्गि मातिप्पाक्षी- माते मूर्धी व्युपतदनतिप्रश्न्या वै देवताऽअतिपृच्छसि गागि माऽति- प्पाक्षीरिति तुतो ह गागी व्वाचनव्युपरराम ॥ १ ॥ इति चतुर्दशे काण्डे पञ्चमप्रपाठके वृहदारण्यकोपनिपदि तृतीये प्रपाठके चतुर्थ ब्राह्मणम् ॥ १४॥ (५)३४ ॥ (६)३-६॥ आदित्यलोकेषु गागाति । कस्मिन्नु आदित्यलोका ओताश्च प्रोताश्चेति । चंद्रलोकेषु गागाति । फस्मिन्नु चंद्रलोका ओताश्च प्रोताश्चति । नक्षत्रलोकेषु गागाति । कस्मिन्नु नक्षत्रलोका ओताश्च मोताश्चेति । देवलोफेषु गार्गीति । कस्मिन्नु देवलोका ओताश्च मोताश्चेति । गंधर्वलोकेषु गागीति । फस्मिन्नु गंधर्वलोका ओताश्च प्रोताश्चेति । प्रजापतिलोकेषु गागाति । कस्मिन्नु प्रजापतिलोका ओताश्च प्रोताश्चेति । ब्रह्मलोकेषु गार्गीति । कस्मिन्नु ब्रह्मलोका ओताश्च प्रोताश्चेति । स होवाच । गार्गि मा अतिप्राशीः । मा ते मूर्दा व्यपतत् । अनतिप्रश्न्या वै देवता अतिपृच्छति । गागि मा अतिमाक्षीरिति । ततो ह गागी वाचकवी उपरराम ॥ १ ॥ वायी गाग्गीति । हे गागि ! ' वायो पंचीहने आप मोताच प्रोताश्च । 'फस्मिन्नु ' खल 'वायुरोतध प्रोसयति' । आकाश एवं गार्गीति' । 'कस्मिन्न्वाकाश ओतश्च प्रोतधेति 'अंतरिक्ष लो ' पक्षादिगनिहेतुभूतेषु । तान्येव पंचाहतानि भूतानि संहतानि अंतरिक्षलोका उच्यते । यहुवचन • रवारमकभूताना यदुत्वापेक्षया योग्यम् । प्रजापतिलोकाः विराटशरीरारंमकपंचीकृतपंचमहाभूतामकाः प्रलोकेषु ' हिरण्यगर्भलोफेयु अपंचीकृतपंचभूतात्मकेषु ओतप्रोतमान वर्तते । शेष सुबोधम् ! एवं पदनुमानेन मूरमपि प्राप्तलोकाश्रयं पृष्ठतो गार्गी प्रतिषेधति-स होवाचेयादिना । पाशयनयः 'ह' उवाच । 'मानि !' यामु देवतामु अझलोकास्त ओतप्रोतमायन वर्तते । साः प्राणा- रमभूताः मूत्रदेवताः भानुमानिकत्वाप्रश्न विषयतामतभ्य वर्तमानाः अनुमानेन ' मा प्राक्षी: ' मा पृष्ठपर्थः! प्रतिभातिकमे दोपमाह-मा ते मूदति । न्याय 'राब गर्दा ' मस्तक ' मा सपसन् ' टिं मा लन् । मामा प्रस्टगन् प्रतिषेधमुपगहरनि-अनतिप्रश्न्या व देवता रनि । देवताना स्वः प्रा आग: 1 में प्रश्नपिएमनियानो गायीः प्रश्नः आनुमानिकवान् स प्रश्नो यामामिन्दारिदेवताना को । प्रिया, पान पनिप्रया अगानिप्रया'मनपा एप कानागपगम्या स्पर्षः । 'सा अना' सरगना नियमि। भगोई गाणि ।' म पनि ' मा माs: | Mauri fire: ' सोहागणी यावरणपुरराम ' गुरगंहारः गत् ॥ १ ॥ Hirikम धीमनिलाम्प मांगारिमानकालीगुग. না: হী মানাঘমারাসমানিয়ারিং Trt गाणापे पट रामगं परगना. ११-१॥ - . . . . . . . - ·(११७) [वृ० ३ ०, ७ श्रा०] सायणभाष्यसमेतम् । अथ हैनमुद्दालक आरुणिः पप्रच्छ। याज्ञवल्क्येति होवाच मद्रुष्वव- साम पतञ्चलस्य काप्युस्य ग्गृहेषु यजुमधीयानास्तस्यासीद्धार्या गन्धर्बु- गृहीता तुमपृच्छाम कोऽसीति सोऽब्रवीत्कबन्धऽआथर्वणऽडुति ॥ १॥ सोऽब्रवीत् । (त्प ) पतञ्चलकाप्यं याज्ञिकांश्च व्वुत्थ नु त्वुकाप्य तत्सूत्रं यस्मिन्नयुञ्च लोकः पुरश्च लोकः सुर्वाणि च भूतानि सुन्दृब्धानि भवन्तीति सोऽब्रवीत्पतञ्चलः काप्यो नाहन्तुद्भगवन्वेदेति ॥२॥ सोऽब्रवीत् । (प) पतञ्चलङ्काप्यं याज्ञिकांश्च वेत्थ नु त्वङ्काप्य उद्दालकब्राह्मणं, अन्तर्यामिब्राह्मणं वा सृष्टिप्रवेशबाह्मणम् । अथ हैनमुद्दालक आरुणिः पप्रच्छ । याज्ञवल्क्येति होवाच । मद्रेष्वक्साम पतंचलस्य फाप्यस्य गृहेषु यज्ञमधीयानाः। तस्यासीद्भार्या गंधर्वगृहीता । तमपृच्छाम । कोऽसीति । सो. ऽब्रवीत् । कबंध आथर्वण इति ॥ १॥ सोऽब्रवीत्पतंचलं काप्यं याज्ञिकांश्च । वेत्य नु त्वं काप्य तत्सूत्रम् । यस्मिन्नयं च लोकः परश्च लोकः सर्वाणि च भूतानि संदृब्धानि भवंतीति । सोऽब्रवीत्पतंचलः काप्यः । नाहं तद्भगव- न्वेदेति ॥२॥ सोऽब्रवीत्पतंचलं काप्यं याज्ञिकांश्च । वेत्य नु त्वं काप्य तमंतर्यामिणम्। य इमं च लोकं परं च लोकं सर्वाणि च भूतान्यंतरो यमयतीति । सोऽब्रवीत्पतंचलः काप्यः । नाहं तं भगवन्वेदेति ॥३॥ . उद्दालकः . एवं गार्गीब्राह्मणे सूत्रादक्तिनं व्यापकमुक्तम् । इटानी आगमैकगम्यं सूत्रं तदंतर्गतमतर्यामिणं च निर्वक्तुं अंतर्यामिब्राह्मणमारभ्यते-अथ हैनमुद्दालक आरुणिरिति । अथ ' गार्या मूर्द्रपातभयादुपरतेरनंतर नामतः अरुणस्यापत्यमारुणिर्ह ' एनं ' याज्ञवल्क्यं पप्रच्छेति पूर्ववत् । स्वस्य सूत्रादिविद्यायाः आचार्योपदेशपूर्वकत्वेनागमविषयत्वं ज्ञापयितुमाख्यायिकामाह-मद्रेष्ववसामेति । 'मद्रेषु' देशेषु 'पतंचलस्य' पतंचलनाम्नः 'काप्यस्य ' कपिगोत्रस्य 'गृहेषु यज्ञमधीयानाः' यज्ञशास्त्राध्ययनं कुर्वाणाः शिष्याः संतो वयं अवसाम' उषितवंतः । तस्य' पतंचलस्य ' भार्या' 'गंधर्वगृहीता' गंधर्वेण अमानुषेण सत्वविशेषेण गृहीता आविष्टा ' आसीत् ।'ते' गंधर्व पतंचलसहिता वयं याज्ञिकाः त्वं कोऽसीत्यपृच्छाम । एवं पृष्टः सः 'गंधर्वः अस्मभ्यमब्रवीत् । किं ? अहं नाम्ना ' कबंधः ' अथर्वगोऽपत्यमाथर्वण इति ॥ १ ॥ सः 'गंधर्वः 'पतंचलं काप्यं ' याज्ञिकाँश्च ' तच्छिष्यानस्मान् प्रत्यत्रवीत् । किं ? हे काय ! 'नु' वितर्के 'त्वं ' तत्सूत्रं वेत्थ ' जानी । किं तत्सूत्रमित्याकांक्षायां तद्विशिनष्टि-यस्मिन्नयं चेति । 'यस्मिन् ' सूत्रे 'अयं च लोकः' इदं च जन्म 'परश्च लोकः' परं च प्रतिपत्तव्यं जन्म 'सर्वाणि च भूतानि' ब्रह्मादि- स्तवपर्यतानि 'संदृब्धानि ' संग्रथितानि सगिव सूत्रे विष्टब्धानि भवंति । इति पृष्टः 'अब्रवीत् । किं ? हे ' भगवन् ' ! इति संपूजयन् 'अहं' तत्सूत्रं न वेद ' न जानामि इति ॥ २॥ एवमुक्तः ' सः' गंधर्वः पुनरुपाध्याय 'पतंचल काप्यं ' याज्ञिकश्चिास्मान् प्रत्यत्रवीत् । किं ? हे काप्य । ३380 . . . - . . पतंचलः - , - काप्यः - ·11१८) शतपयवाह्मणम् । [११ का ५मा.] तुमन्तर्यामिणं युऽइमञ्च लोकं पुरञ्च लोक सुर्वाणि च भूतान्युन्तरो यमयतीति सोऽब्रवीत्पतञ्चलः काप्यो नाहन्तुम्भगवन्वेदेति ॥३॥ मोऽन्त्रवीत् । (प ) पतञ्चलकाप्यं याज्ञिकांश्च यो वै तत्काप्प सुवम्पिद्यात्तुञ्चान्तामिणसुब्रह्मवित्सु लोकवित्स देववित्सुवेदवित्स यज्ञपित्सुभूतवित्सुऽआत्मवित्सु सर्वविदिति तेभ्योऽब्रवीत्तदहम्वेद तुचत्त्वं याज्ञवल्क्य सूत्रमुविद्रांस्तुश्चान्तामिणब्रह्मगवीमुदजसे मूद्धां ते विपतिप्यतीनि ॥ १॥ वेद याऽबहुइगौतम तत्सृवम् । (न्तु ) तुञ्चान्तामिणमिति यो याऽ उदय याद ति युथा व्वेत्य तथा बहीति ॥ ५॥ Til पगलं कार्य याशिफांभ। यो व तत् काण मनं विचात् सं गातानि. माग माग्रीन । म मोरपिन् । म देवति । ग वेदवित् । स याचित् । स भूतरित । ग आरित । गमांचित न नगीन् । नदई वेद । नर पासप बार गांसपीमिगम । प्रगमदनी । मुशा ने शिपनिस्पति पनि ॥२॥ यंदा गांवम तामयं ने गांतामिणमिति । यो वा इदं का पात् । वेद वेदेति । या गया 1 ·- .. वृ० ई०, ७ मा० सायणभाष्यसमेतम् । (११९ वायुर्वं गौतम तत्सूत्रम् । (म्वा) ब्वायुना वै गौतम सूत्रेणायञ्च लोकः पुरश्च लोकः सर्वाणि च भूतानि सुन्दृब्धानि भवन्ति तस्माद्वै गौतम पुरुषम्प्रेतमाहुय॒स्रसिपतास्याङ्गानीति व्यायुना हि गौतम सूत्रेण सुन्हब्धानि भवन्तीत्येवमेवैतद्याज्ञवल्क्यान्तामिणम्बहीति ॥६॥ युः पृथिव्व्यान्तुिष्ठन् । (न्यू) पृथिव्याऽअन्तरो उम्पृथिवी न ब्वेद युस्य पृथिवी शरीरं युः पृथिवीमन्तरो यमुयति सु तऽआत्माऽन्ता- म्यमृतः ॥७॥ वायुवै गौतम तत्सूत्रम् । वायुना वै गौतम सूत्रेणायं च लोकः परश्च लोकः सर्वाणि च भूतानि संदृब्धानि भवन्ति । तस्माद्वै गौतम पुरुष प्रेतमाहुः । व्यत्रंसिपतास्यांगानि इति । वायुना हि गौतम सूत्रेण संदृब्धानि भवन्ति इति । एवमेवैतद्याज्ञवल्क्य ! अंतर्यामिणं बहीति ॥ ६ ॥ यः पृथिव्यां तिष्ठन् । पृथिव्या अन्तरः । यं पृथिवी न वेद । यस्य पृथिवी शरीरम् । यः पृथिवीमन्तरो यमयति । स त आत्माऽन्तर्याम्यमृतः ॥ ७ ॥ , . . धनं हे गौतम ! ' अहं ' याज्ञवल्क्योऽपि गन्धर्वोदितं ' तत्सूत्रं ''तमन्तर्यामिणं वेद ' जानामि । इत्येवमुक्तों गौतमः प्रत्याह-यो वा इदमिति । यः कश्चित्प्राकृतोऽपि 'यत् ' त्वयोक्तं वेदेति । ' इदं धे' निश्चितं आत्मानं श्लाघयन् ' ब्रूयात् ' किं तेन गजितेन । कार्येण दर्शय । ' यथा वेत्थ ' जानासि ' तथा बहीति' ॥ ५ ॥ एवमुक्तो याज्ञवल्क्यो ब्रह्मलोका यस्मिन्नोताश्च प्रोताश्च वर्तमाने काले यथा पृथिव्यप्सु तत्सूत्रमागमगम्य वक्तव्यमिति तदर्थ प्रत्याह-वायुर्वं गौतमेति । हे ' गौतम ! ' ' तत् ' गन्धर्वोक्त ' सूत्र' वायु ' वायुरेष नान्यत् । तथा च-यदात्मकं पंच भूतानि दश बाह्यानीन्द्रियाणि पंचवृत्तिः प्राण एकः चतुर्विधमन्तःकरणं इत्येवं सप्तदशविधं लिंगं प्राणिनां कर्मसमवायिसमष्टिव्यष्टयात्मकं सूक्ष्मं पृथिव्यादीनामाकाशवत् विष्टंभकं यस्य सप्त सप्त मरुद्गणा बाह्या भेदाः समुद्रस्येवोर्मयः तदेतत् वायव्यं तत्त्वं सूत्रमित्यभिधीयते । न तु वायुमात्रम् । तस्य विधारणे स्वातन्त्र्याभावात् । उक्तस्य वायुतत्त्वस्य सूत्रत्वं विद्वत्प्रसिद्धया साधयति-वायुना वै गौतमेत्या. दिनोक्तार्थकेन । प्रसिद्धमेतत्सूत्रविदामित्यर्थः । पुनर्लोकप्रसिद्धयाऽपि तत्साधयति-तस्मा = गौतमेति ॥ हे ' गौतम ! ' यस्मात् सूत्रात्मकेन ' वायुना' सर्व विधृतं तस्मात् 'प्रेतं' मृतं 'पुरुष' शरीरं मृतलक्षणशा आहुः कथयन्ति । 'अस्य ' मृतस्यांगानि करादीनि 'व्यस्रसिषत' विस्रस्तानि अभवन् । सूत्रापगमे हिं मण्यादीनां प्रोतानामवलंसनं दृष्टमेव । वायुः सूत्रम् । अतो ' वायुना हि गौतम ! सूत्रेण संदृब्धानि ' संग्र. थितान्यंगानि भवन्तीति' निगमयति । एवं निरूपितं सूत्रस्वरूपमंगीकृत्य उद्दालक अंतर्यामिस्वरूपं पृच्छति- एवमेवैतदिति । हे ' याज्ञवल्क्य ! ' एतत्सूत्रमेव सम्यगुक्तम् । इदानी तु तत्रान्तर्गतं 'अंतर्यामिणं धूहीति' ॥ ६॥ एवमुक्तो याज्ञवल्क्य आह-पः पृयिव्यामिति । ' यः पृथिव्यां तिष्ठन् ' वर्तमानो भवति सः अंतर्यामी । एवमुक्त सर्वः पृथिव्यां तिष्ठतीति सर्वत्र प्रसंगो मा भूदिति विशिनष्टि-पृथिव्या अंतरः' अभ्यंतर इति । तत्र , ·(१२०) शतपथब्राह्मणम् । (१४ का०, ३ प्र०, ६ ब्रा (तो) योऽप्सु तिष्ठन् । (न) अद्योऽन्तरो युमापो न विदुर्घस्यापः शरीरं योऽपोऽन्तरो यमुयति सु तऽआत्माऽन्तर्याम्यमृतः॥८॥ (तो) योऽग्नौ तिष्ठन् । (न) अग्नरन्तरो युमग्निन्न व्वेद युस्याग्निः शरीरं योऽग्निमुन्तरो यमुयति सु तऽआत्माऽन्ताम्यमृतः॥ ९ ॥ (तो) युऽआकाशे तिष्टन् । (ना) आकाशादन्तरो युमाकाशो न व्वेद युस्याकाशः शरीरं युऽआकाशमुन्तरो यमुयति सु तऽआत्माऽन्त- याम्यमृतः ॥ १० ॥ (तो) यो ब्वायौ तिष्ठन् । (न्वा ) व्वायोरन्तरो युम्वायुनं बंद युस्य वायुः शुरीरं यो व्वायुमुन्तरो यमुयति स तऽआत्माऽन्तर्या- म्यमृतः ॥ ११॥ योऽसु तिष्ठन् । अन्योऽन्तरः । यमापो न विदुः । यस्याः शरीरम् । योऽपोऽन्तरा यमयति । स त आत्माऽन्तर्याम्यमृतः॥८॥ योऽनी तिष्ठन् । अग्नेरन्तरः। यमनिर्न वेद । यस्याग्निः शरीरम् । योऽग्निमन्तरो यमयति । स त आत्माऽन्तर्याम्यमृतः ॥९॥ य आकाशे तिष्ठन् । आकाशातरः । यमाकाशो न वेद । यत्याकाशः शरीरम् । य आकाश मन्तरो यमयति । स त आत्माऽन्तर्याम्यमृतः ॥ १० ॥ यो वायो तिप्रन् । वायोरन्तरः ।यं वायुनं वेद । यस्य वायुः शरीरम् । यो वायुमन्तरो यमयति । स त आत्माऽन्तर्याम्यमृतः ॥ ११ ॥ पृथिव्यभिमानिनी देवतवांतर्यामिनी स्यादित्यत आह-यं पृथिवीति । 'पृथिवी' पृथिव्यभिमानिनी देवता भरि यमन्तामिगं न यद' मयन्यः कश्चिद्वति इति न जानानि । नियंतुरीश्वरस्य लौकिकनियंतृवत् कार्यकारणत्व माशंक्याह-यस्येनि । यस्यांतर्यामिणः पृथिव्येव शरीरं ' नान्यत् । पृथिवीदेवताया यच्छरीरं तदेव शरीर यस्येति । दारीरमहणं करणोपलक्षणार्थम् । तस्याः पृथिवीदेवतायाः स्वकर्मप्रयुक्तं हि कार्यकरणं च । अस्यासर्या- मिगस्त स्वकर्मामागत् नित्यमुक्ताव त परमार्यकर्नव्यतास्वभावत्वान् परस्य यत् कार्यकरणं तदेवास्य न वा त्यर्थः । देवताकार्यकरणम्य श्वासाक्षिमात्रमाभिव्यन हि नियमन प्रातः स्यात् तामित्यत आह-यः पृथिवी- मिनि । ' यः' नियम्यपृथिवीदेवताकार्यकरणाम्यामेव कार्यफरणायानि ईश्वरो नारायणायोतिरोभ्यन्तरः सन् पृथियिन। 'यम' माशिनया खव्यापार नियमन प्रवर्नपनि एप' व कार्यकारणसंघातस्य सर्वभूताना गुपनगासिन् । समिामामा पापया अंतर्यामी पृष्टः एष: 'अमृत: ' सर्वसंसारपमानित इत्यर्थः ॥७॥ पोगुटिन्" पादपः कंटिफा व्याप्येयाः ॥ ८ ॥ एयर" "बोसो"॥९॥ 'मा" ||१.॥ "दीपापो"।।॥

·[वृ० ३ ०,७ मा०] सायणभाष्यसमेतम् ।
(११)
(तो) युऽआदित्ये तिष्ठन् । (ना) आदित्यादन्तरो युमादित्यों न
व्वेद युस्यादित्यः शरीरं युऽआदित्यमन्तरो यमुयति सु तऽआत्माऽन्तः
म्यिमृतः॥ १२॥
(तो) युश्चन्द्रतारके तिष्ठन् । (ष्ठंश्च) चन्द्रतारकाढन्तरो युञ्चन्द्रतारकन्न
ब्वेद युस्य चन्द्रतारक, शरीरं युश्चन्द्रतारकमन्तरो यमुयति सुतs
आत्माऽन्ताम्यमृतः ॥ १३ ॥
(तो) यो दिक्षु तिष्ठन् । (न्दि) दिग्भ्योऽन्तरो यन्दिशो न विदुर्घस्य
दिशः शुरीरं यो दिशोऽन्तरो यमुयति सु तऽआत्माऽन्ताम्यमृतः ॥१४॥
(ता) यो विद्युति तिष्ठन् । (न्वि) विद्युतोऽन्तरो युम्विद्युन्न व्वेद
युस्य विद्युच्छरीरं यो विद्युतमुन्तरो यमुयति सु तऽआत्माऽन्ता-
म्यमृतः॥ १५॥
(तो) यु स्तनयित्नौ तिष्ठन् । (न्तस्त) स्तनयित्नोरन्तरो पर्छ स्तन-
यित्नुन व्वेद युस्य स्तनयित्नुः शरीरं यु स्तनयित्नुमन्तरो यमुयति सु
तऽआत्माऽन्तर्याम्यमृतऽडुत्यधिदेवतमथाधिलोकम् ॥ १६ ॥
य आदित्ये तिष्ठन् । आदित्यादन्तरः। यमादित्यो न वेद । यस्यादित्यः शरीरम् । यआदित्य-
मन्तरो यमयति । स त आत्माऽन्तर्याम्यमृतः ॥ १२ ॥
यश्चंद्रतारके तिष्ठन् । चंद्रतारकादंतरः । यं चन्द्रतारकं न वेद । यस्य चन्द्रतारकं शरीरम् ।
यश्चन्द्रतारकमंतरो यमयति । स त आत्माऽन्तर्याम्यमृतः ॥ १३ ॥
यो दिक्षु तिष्ठन् । दिग्भ्योऽन्तरः। यं दिशो न विदुः । यस्य दिशः शरीरम् । यो दिशोऽन्तरो
यमयति । स त आत्माऽन्तर्याम्यमृतः ॥ १४ ॥
यो विद्युति तिष्ठन् । विद्युतोऽन्तरः । यं विद्युन्न चेद । यस्य विद्युच्छरीरम् । यो विद्युतमन्तरो
यमयति स त आत्माऽन्तर्याम्यमृतः ।। १५ ॥
यः स्तनयित्नौ तिष्ठन् । स्तनयित्नोरन्तरः । यं स्तनयित्नुर्न वेद । यस्य स्तनयित्नुः शरीरम् ।
यः स्तनयित्नुमन्तरो यमयति । स त आत्माऽन्तर्याम्यमृतः । इत्यधिदेवतम् । अथाधिलोकम्॥१६॥
" यऽआदित्ये" ॥ १२ ॥
"यश्चन्द्रवारके " इति द्वंद्वैकवद्भावः ॥ १३ ॥
" यो दिक्षु" ॥ १४ ॥
" यो विद्युति" ॥ १५ ॥
यः स्तनयित्नौ " इत्यधिदेवतमन्तर्यामिविषयं दर्शनं देवतासूक्तम् । अथानन्तरमधिलोकेषु अंतर्यामि
दर्शनमुच्यत इत्यर्थः ॥ १६ ॥

·.
(१२)
शतपथब्राह्मणम् । [१४ का०, ३ प्र०, 4801
(कं यः) यः सर्वेषु लोकेषु तिष्ठन् । (न्त्सु) सुर्वेभ्यो लोकेभ्यो-
ऽन्तरो य, सुर्वे लोका न विदुर्घस्य सुर्वे लोकाः शरीरं यः सुवा-
लोकानन्तरो यमुयति स तऽ आत्माऽन्तर्याम्यमृतऽ इत्युऽएवाधिलोक-
मुथाधिवेदम् ॥ १७॥
(दं यः) यः सुर्वेषु वेदेषु तिष्ठन् । (न्त्सु) सुर्वेभ्यो व्येदेभ्योऽन्तरो
य सुर्खे ब्बेदान विदुर्यस्य सर्वे बेदाः शरीरं यः सुन्वेिदानन्तरो
यमुयति सु तऽआत्माऽन्ताम्यमृतऽ इत्युऽ एवाधिवेदमथाधियज्ञम्।।१८।।
(ज्ञं यः) यः सुर्वेषु यज्ञेषु तिष्ठन् । (न्सु) सर्वेभ्यो युज्ञेभ्यो-
ऽन्तरो व सुर्वे यज्ञा न विदुर्घस्य सुब्ने यज्ञाः शरीरं यः सुर्बा-
न्यज्ञानन्तरो यमयति सु तऽ आत्माऽन्ताम्यमुतऽ इत्युऽ एवाधि-
यज्ञमथाधिभूतम् ॥ १९॥
(तं यः) यः सुर्वेषु भूतेषु तिष्ठन् । (न्स) सुर्वेभ्यो भूतेभ्योऽन्तरो यर्थ
सुर्वाणि भूतानि न बिदुर्घस्य सर्वाणि भूतानि शरीरं यः सुर्वाणि
भूतान्युन्तरो यमुयति स तऽआत्माऽन्ताम्यमृतऽइत्युऽ पुवाधिभूत.
मुथाध्यात्मम् ॥ २० ॥
पः सर्वेषु लोकेषु तिष्ठन् । सर्वेभ्यो लोफेभ्योऽन्तरः ।यं सर्व लोका न विदुः । यस्य सर्वे लोकाः
शारीरम् । यः सर्वाटोकानन्तरो यमयति । स त आत्मान्तर्याम्पमृतः । इत्यु एवापिलोकम् ।
अयाधिवेदम् ॥ १७॥
पासपु वेदेषु तिष्टन् । सर्वेभ्यो वेभ्योऽन्तरः । यं सर्वे वेदा न विदुः । यस्य सर्वे वेदाः
शरीरम् । यः सन्धिदानंतरो यमपति । स त आत्मान्तर्याम्पमृतः । इत्यु एवापिवेदम् । अया.
पियाम् ॥ १८॥
पः सर्वेषु यज्ञेषु निष्टन् । सर्वेम्पो योम्योन्तरः । पं सर्व यज्ञा न विदुः । यस्प मर्चे पक्षा:
शरीरम् । यः सान्यज्ञानंतगे यमपति । स त आत्मान्तर्याम्पमृतः । इत्यु पापियाम् ।
मपाधिमूतम् ॥ १९॥
पागापु भूतेषु तिष्ठन् । सम्यो मूभ्योऽन्तः 1 में सर्वाणि भूतानि न विदुः । यस्य मर्गनि
'मोमो:मोनदानानिगा सुप्त माली, भवानीपूर्वपम्पास्येपम् ॥१३॥
मागी".
पुगदिमपारिका "hire ॥१८॥
समोर बोरfh गामदासम्म पमपात " !
.
"
पा" माया" ॥२०॥

·[० ३ ०, ७ ब्रा०]
सायणभाष्यसमेतम्।
(१२३)
(त्म युः) युः प्राणे तिष्ठन् । (प्रा) प्राणादन्तरोयुम्प्राणोन व्वेद युस्य
प्राणः शुरीरं युः प्राणमुन्तरो यमुयति सु तऽ आत्माऽन्ताम्यमृतः॥२१॥
(तो) यो व्वाचि तिष्ठन् । (न्वा) वाचोऽन्तरो यम्बाड्न ब्वेद युस्य
व्वाक्छुरीरं यो व्वाचमुन्तरो यमुयति स तऽ आत्माऽन्ताम्यमृतः ॥२२॥
(तो) यश्चक्षुपि तिष्ठन् । (ष्ठंश्च) चापोऽन्तरो युञ्चक्षुर्न व्वेद युस्य
चक्षुः शुरीरं यश्चक्षुरन्तरो यमुयति सु तऽआत्माऽन्ताम्यमृतः ॥ २३ ॥
(तो) युः श्रोत्रे तिष्ठन् । (भन्छो ) श्रोत्रादुन्तरो युधं श्रोत्रन वेद
युस्य श्रोत्र, शरीरं युः श्रोत्रमन्तरो यमुयति तऽआत्माऽन्ता-
म्यमृतः ॥२४॥
(तो) यो मुनसि तिष्ठन् । (न्म ) मुनसोऽन्तरो यम्मुनो न वेद
पुस्य मनः शरीरं यो मुनोऽन्तरो यमुयति सु तऽआत्माऽन्ताम्य-
मृतः ॥२५॥
भूतानि शरीरम् । यः सर्वाणि भूतान्यन्तरो यमयति । स त आत्माऽन्तर्याम्यमृतः । इत्यु एवा-
धिभूतम् । अथाध्यात्मम् ॥ २० ॥
यः प्राणे तिष्ठन् । प्राणादन्तरः । यं प्राणो न वेद । यस्य प्राणः शरीरम् । यःमाणमन्तरो यम-
यति । स त आत्माऽन्तर्याम्यमृतः ॥२१॥
यो दावि तिष्ठन् । वाचोऽन्तरः । यं वार न वेद । यस्य वाक् शरीरम् । यो वाचमंतरो यम-
यति । स त आत्माऽन्तर्याम्यमृतः ॥ २२ ॥
यश्चक्षुपि तिष्ठन् । चक्षुपोऽन्तरः । यं चक्षुर्न वेद । यस्य चक्षुः शरीरम् । यश्चक्षुरन्तरो यम-
पति । स त आत्माऽन्तर्याम्यमृतः ॥ २३ ॥
यः श्रोत्रे तिष्ठन् । श्रोत्रादन्तरः । यं श्रोत्रं न वेद । यस्य श्रोत्रं शरीरम् । यः श्रोत्रमंतरो यम-
यति । स त आत्माऽन्तर्याम्यमृतः ॥ २४ ॥
यो मनसि तिष्ठन् । मनसोऽन्तरः । यं मनो न वेद । यस्य मनः शरीरम् । यो मनोऽन्तरो यम-
यति । स त आत्माऽन्तर्याम्यमृतः ॥ २५ ॥
"
"यो वाचि
यः प्राणे ' घ्राणाख्ये वायुसहिते ॥ २१ ॥
॥ २२ ॥
यश्चक्षुषि" ॥ २३ ॥
यः श्रोत्रे"॥२४॥
"यो मनसि " ॥ २५ ॥

·(१२४) शतपथब्राह्मणम् । [१४ का०.३ प्र०, ५ बा०] (तो) यस्त्वचि तिष्ठन् । (ठंस्त्व ) त्वचोऽन्तरो यन्त्वङ्न ब्वेद युस्य त्वक्छरीरं यस्त्वचमुन्तरो यमुयति स तऽ आत्माऽन्ताम्यमृतः ॥ २६ ॥ (तो) यस्तेजसि तिष्ठन् । (प्ठस्ते) तेजसोऽन्तरो युन्तेजो न वेद युस्य तेजः शुरीरं यस्तेजोऽन्तरो यमुयति सु तऽ आत्माऽन्ताम्यमृतः ॥२७॥ (तो) यस्तुमसि तिष्ठन् । (प्टस्तु ) तुमसोऽन्तरो यन्तुमो न वेद युस्य तमः शुरीरं यस्तमोऽन्तरो यमुयति सु तऽआत्माऽन्ताम्यमृतः ॥२८॥ (तो) यो तसि तिष्ठन् । (न्छे) रेतसोऽन्तरो युधु रेतो न वेद युस्य रेतः शुरीरं यो रेतोऽन्तरो यमुयति सु तऽआत्माऽन्ताम्यमृतः ॥ २९ ॥ (तो) युऽआत्मुनि तिष्ठन् । (ना) आत्मनोऽन्तरो युमात्मा न व्वेद युस्यात्मा शरीरं युऽआत्मानमुन्तरो यमुयति सु तऽआत्माऽन्त- व्योम्यमृतः॥३०॥ (तोऽह ) अदृष्टो द्रष्टा । (प्ताऽश्रु) अश्रुतः श्रोताऽमतो मन्ताऽविज्ञातो यस्त्वचि तिष्ठन् । त्वचोऽन्तरः । यं त्वक् न वेद । यस्य त्वक् शरीरम् । यस्त्वचमंतरो यम- यति । स त आत्माऽन्तर्याम्यमृतः ॥ २६ ॥ यस्तेजसि तिष्ठन् । तेजसोऽन्तरः। यं तेजो न वेद । यस्य तेजः शरीरम् । यस्तेजोऽन्तरो यम- यति । स त आत्माऽन्तर्याम्यमृतः ॥ २७ ॥ यस्तमसि तिष्ठन् । तमसोऽन्तरः । यं तमो न वेद । यस्य तमः शरीरम् । यस्तमोऽन्तरो यमयति । स त आत्माऽन्तर्याम्यमृतः ॥ २८ ॥ यो रेतसि तिष्ठन् । रेतसोऽन्तरः । यं रेतो न वेद । यस्य रेतः शरीरम् । यो रेतोऽन्तरो यम- यति । स त आत्माऽन्तर्याम्यमृतः ॥ २९ ॥ य आत्मनि तिष्ठन् । आत्मनोऽन्तरः । यमात्मा न वेद । यस्यात्मा शरीरम् । य आत्मान- मन्तरो यमयति । स त आत्माऽन्तर्याम्यमृतः ॥३०॥ अदृष्टो द्रष्टा । अश्रुतः श्रोता। अमतो मन्ता । अविज्ञातो विज्ञाता । नान्योऽस्ति द्रष्टा । " यस्वचि ॥ २६ ॥ "यम्नेजति" तेजः प्रकाराः शास्त्रीयज्ञानम् ॥२७॥ "यस्तमनि"वा आवरणात्मके ॥ २८ ॥ यो रेतनि" प्रजनने ॥ २९॥ "य आमनि" जीवात्मनि ॥ ३० ॥ फरमात् पुनः कारणान् महामागाः पृथिव्यादिदेवता. मनुष्यादिवन् आत्मनि तिष्ठन्तमामनो नियंतारमन्तर्या- H ·[वृ०३ म०, ८वा. सायणभाष्यसमेतम् । (१२५) विज्ञाता नान्योऽस्ति दृष्टा नान्योऽस्ति श्रोता नान्योऽस्ति मन्ता नान्यो- ऽस्ति विजातैप तऽआत्माऽन्ताम्यमृतोऽतोऽन्यदातन्तुतो होडालकर आरुणिरुपरराम ॥ ३१ ॥ इति चतुर्दशे काण्डे पञ्चमप्रपाठके बृहदारण्यकोपनिषदि तृतीये प्रपाठके पञ्चमं ब्राह्मणम् ॥ १४ (५)३१५॥(६)३-७॥ अथ ह व्वाचक्नव्युवाच । ब्राह्मणा भगवन्तो हुन्ताहमिमं याज्ञवल्क्यं द्वौ प्रश्नौ प्रक्ष्यामि तो चेन्मे विवक्ष्यति न वै जातु युष्माकमिमङ्कुश्चि- ब्रह्मोद्य तेति तो चेन्मे न धिवक्ष्यति मूर्द्धाऽस्य विपतिष्यतीति प्पृच्छ गार्गीति ॥१॥ नान्योऽस्ति श्रोता। नान्योऽस्ति मन्ता । नान्योऽस्ति विज्ञाता । एप त आत्माऽन्तर्याम्यमृतः । अतोऽन्यदार्तम् । ततो ह उद्दालक आरुणिरुपरराम ॥ ३१ ॥ वाचक्नवीब्राह्मणं, अक्षरब्राह्मणं वा सृष्टिप्रवेशवाह्मणम् । अथ ह वाचक्नवी उवाच ! ब्राह्मणा भगवन्तः । हन्त ! अहमिमं याज्ञवल्क्यं द्वौ प्रश्नी मक्ष्यामि । . अमतः . - अन्यः अपर: मिणं न विदुरित्यत आह-अदृष्टो द्रष्टेति । न दृष्टः अदृष्टः '। कस्यचित् चक्षुर्दर्शनस्य विषयत्वमनापन्न: सन् दृशिस्वरूपत्वात् चक्षुषि सन्निहितत्वाच स्वयं द्रष्टा । तद्वत् ' अश्रुतः , श्रोत्रविषयत्वमनापन्नः सन् स्वय. मलप्तश्रवणशक्तिः सकलनोत्रेषु सन्निहितत्वात् 'श्रोता'। तथा मनःसंकल्पविषयमनापनः । दृष्टे श्रुते एव हि सर्वः संकल्पयति । अदृष्टत्वादश्रुतत्वादेवामतः । अलुप्तमननशक्तित्वात् सर्वमनस्सु सन्निहितत्वाच मन्ता' । तथा ' अविज्ञाता ' निश्चयगोचरं रूपादिवत् सुखादिवद्वा अनापन्नः स्वयं तु अलुप्तविज्ञानशक्ति- स्वात् तत्सन्निहितत्वाच 'विज्ञाता' । ननु-तथाऽप्येवं नियंतृनियन्तव्यादिभेदेन द्रष्ट्रद्रष्टव्यादिभेदेन च भेदः स्यात् इत्याशंकायामाह-नान्योऽस्ति द्रष्टेति । एतदन्तर्यामिणः । द्रष्टा' नास्ति । तथा " नान्योऽस्ति श्रोता " इत्यादि व्याख्येयम् । उपपादितमन्तर्यामिस्वरूपमुपसंहरति-एप त आत्मेति । 'संसारधर्मवर्जितः सर्वसंसारिणां कर्मफलविमागकर्ता 'एष ते ' तव 'आत्माऽन्तर्यामी'। अतः अस्मादीश्वरादात्मनः 'अन्यदार्तम् ।" ततो होदालक आरुणिरुपरराम" इति पूर्ववत् ॥ ३१ ॥ ,इति श्रीधीकेशब्रह्मभगवत्पूज्यपादशिष्यस्य श्रीपाठकानिरुद्धपुत्रस्य परमहंसपरिवाजकाचार्यस्य श्रीवासुदेव- ब्रह्मभगवतः कृती माध्यंदिनीयशतपथब्राह्मणान्तर्गतमाध्यन्दिनशाखोपनिषद्बृहदारण्यकटीकायां वासुदेवप्रकाशिकायां तृतीयेऽध्याये सप्तम उद्दालकब्राह्मणमन्तर्यामित्राह्मगं सृष्टिप्रवेश. ब्राह्मणं वा परिसमाप्तम् ॥ १४ (६)३-७॥ पूर्वस्मिन् ब्राह्मणे सूत्रान्तर्यामिणौ प्रश्नप्रत्युक्तिम्यां निर्धारितौ। सम्प्रति अशनायादिविनिर्मुक्तं निरुपाधिक साक्षादपरोक्षात्सर्वातरं ब्रह्म वक्तुम् अक्षरब्राह्मगं प्रवर्तते-अथ ह वाचक्नव्युवाचेति । 'अथ' सोपाधिकवस्तु- . अमृतः - ३२४५ ·. . . (१२६) शतपथब्राह्मणम् । [१४ का०, ३प्र०, ६ बा०] सा होवाच । (चा) अहम्बै त्वा याज्ञवल्क्य युथा काश्यो वा व्वैदेहो वोग्यपुत्रऽउद्यन्धनुरधिज्यकृत्वा द्वौ वाणवन्तौ सपत्नातिव्याधिनौ हुस्ते कृत्योपोत्तिष्ठेदेवमेवाहन्त्वान्द्वाभ्याम्प्रश्नाभ्यामुपोदस्थान्तो मे बूहीति पृच्छ गाति ॥२॥ सा होवाच । युदूर्वा याज्ञवल्क्य दिवो खुदवाक्पृथिव्या युदन्तरा तौ चेन्मे विवक्ष्यति, न वै जातु युष्माकमिमं कश्चित् ब्रह्मोद्यं जेतेति । तौ चेन्मे न विवक्ष्यति । मूर्दास्य विपतिष्यतीति । पृच्छ गागाति ॥ १॥ सा होवाच । अहं वै त्वा याज्ञवल्क्य ! यया काश्यो वा वैदेहो वोग्रपुत्र उद्यं धनुरधिज्यं कृत्वा हो वाणवन्तो सपत्नातिव्याधिनौ हस्ते कृत्वोपोत्तिष्ठेत् । एवमेव अहं त्वां द्वाभ्यां प्रश्नाभ्यामुपो- दस्याम् । तौ मे बहीति । पृच्छ गागाँति ॥ २ ॥ सा होवाच-यदूर्ध्व याज्ञवल्क्य दिवः, यदवाक्पृथिव्याः, यदन्तरा द्यावापृथिवी इमे, यद्भूतं च, भवच्च, भविष्यच्च इत्याचक्षते, कस्मिँस्तदोतं च प्रोतं च इति ॥ ३ ॥ निर्दोरणानन्तरं पूर्व याज्ञवल्क्येन निषिद्धामूर्द्वपातभयादुपरता सती पुनः प्रष्टुं ब्राह्मणानुज्ञां प्रार्थयन्ती 'ह' किल वचक्नोर्दुहिता 'वाचक्नवी' पुनरुवाच । किं ? हे 'ब्राह्मणा भगवन्तः 'पूजावन्तः मम वचः शृणुतेति शेषः । 'हंत ' यद्यनुमतिर्भवतामस्ति, तर्हि- अहमिमं याज्ञवल्क्यं ' पुन 'प्रश्नी प्रक्ष्यामि' ! 'तो' प्रश्नी चेद्यदि कथंचिन्मे मह्यं विवक्ष्यति' विस्पष्टं कथयिष्यति । तर्हि ' जातु ' कदाचित् 'युप्माकं ' मध्ये ' कश्चित कोऽप्यन्यतमः ' इमं ' याज्ञवल्क्यं 'ब्रह्मोद्यं ' ब्रह्मवदनं प्रति नये' व 'जेता' जयकर्ता भवेदिति शेषः । अन्यच शृणुत । तौ ' प्रश्नौ चेद्यदि 'मे' मा 'न विवक्ष्यति' विस्पष्टं वक्तुं समर्यो न भविष्यति । तर्हि-' अस्य ' याज्ञवल्क्यस्यैव ' मूर्दा ' शिरः ‘विपतिष्यति' विस्पष्टं पतिष्यतीत्येवमुक्ता ब्राह्मणा अनुज्ञा प्रददुः । 'पृच्छ गार्गि !' प्रश्नं कुर्विति ॥ १ ॥ मैवं लब्धानुज्ञा गागी 'ह' याज्ञवल्क्यं प्रति ' उवाच ' है ' याज्ञवल्क्य ' !' त्वा' वा 'अहं' ' दी प्रश्नी प्रक्ष्यामि ' इत्यनुषज्यते । को ताविति जिज्ञासायां तयोर्दुस्तरत्वं द्योतयितुं दृष्टांतपूर्वकं तो प्रस्नो आह- यथा काश्यो वेति । ' कादयो वा ' काशिपु मवः काश्यः लोके शूरत्वेन प्रमिदः । पैदेहो वा' । विदेहानो राजा — उग्रपुत्रः ' शूरान्वय इत्यर्थः । उद्यमिति । उत् ऊचं याति गच्छति विस्तृतं भवति इत्युचं अवतारित. ज्याके धनुश्वापं पुनरधिज्यं कृत्वा ' आरोपितन्याकं विधायद्वी बाणवन्तौ ' वाणशब्देन शराने यो वंश- ग्वंट: सन्धीयते स उच्यते । तेन विनाऽपि शरो मवति । अतो वाणवन्ताविति विशिनष्टि । सपत्नातिव्याधिना विति तयोरेव विशेषणम् । सपन्नं शत्रु अतिशयन वे, शीलं ययोस्ती शोरतिशयेन पोराकरौ । ईशो दो गरी 'हस्ते कृत्वा' 'टपोत्तिष्टेन् ' शत्रोः समीपत आत्मानं दर्शयेत् । एवमेवाहं 'वा' शरस्थानीयाभ्यां प्रश्नाम्या 'टपोदस्यां ' त्वत्समीपे उत्थितवत्यस्मि । ततस्त्वं ग्रझविभत्ताह 'तो' प्रानो तयोर्मया क्रियमाणयोः प्रश्नयोरचरं 'मे' मा 'हि' । एवमुक्तो याज्ञवल्क्यो है 'गानि | पृष्ठ' यथेष्टं प्रश्नं कुरु । इत्युक्त- वानिति शेषः॥२॥ मा' एवमुका गागी ह टवार ' अपृच्छन् । हे याइवल्क्य ! ' यत् दिवः ' युसंज्ञितान् उपरितनाs. - - . . - - ·{ ० ३ ०, ८ मा०] सायणभाष्यसमेतम्। (१२७) यावापृथिवीऽइमे यभूतञ्च भुवच्च भविष्यचेत्याचक्षते कुस्मिस्तदोतञ्च प्प्रोतञ्चेति ॥ ३ ॥ सु होवाच । बुदूर्घङ्गारिंग दिवो खुदवाक्पृथिव्या युदन्तरा द्यावा- पृथिवीऽइमे यद्भूतञ्च भुवञ्च भविष्यच्चेत्याचक्षतऽआकाशे तदोतञ्च पोतञ्चेति ॥४॥ सा होवाच । नमस्ते याज्ञवल्क्य यो मऽएतम्ब्युवोचोऽपरस्मै धारय- स्वेति पृच्छ गार्गीति ॥ ६॥ सा होवाच । युदूर्घ याज्ञवल्क्य दिवो युदवाक्पृयिव्या युदन्तरा द्यावापृथिवीऽइमे यद्भूतञ्च भुवच्च भविष्यञ्चेत्याचक्षते कस्मिन्नेव तदोतञ्च प्रोतञ्चेति ॥६॥ स होवाच-यदूर्ध्व गार्गि दिवः, यदवाक्पृथिव्याः, यदन्तरा द्यावापृथिवी इमे, यद्भूतं च, भवञ्च, भविष्यच्च इत्याचक्षते, आकाशे तदोतं च प्रोतं च इति ॥ ४ ॥ सा होवाच । नमस्ते याज्ञवल्क्य । यो म एतं व्यवोचः। अपरस्मै धारयस्वेति । पृच्छ गार्गीति ॥५॥ सा होवाच-यदूर्व याज्ञवल्क्य दिवः, यदवाक्पृथिव्याः, यदन्तरा द्यावापृथिवी इमे, यद्भूतं च, भवच्च, भविष्यच्च इत्याचक्षते, कस्मिन्नेव तदोतं च प्रोतं चेति ॥ ६ ॥ - . कपालात् ऊर्ध्वमुपरि अस्ति । यञ्च 'पृथिव्याः' अधस्तनांडकपालादवाक् अधो वर्तते । यच द्यावापृथिवी अन्तरा' द्यावापृथिव्योरंडकपालयोर्मध्ये अस्ति । ये च ' इमे' प्रसिद्भद्यावापृथिवी स्तः । यद्भूतमतीतं च यद्भवद्वर्तमान स्वव्यापारस्थं च भविष्यद्वर्तमानकालादूर्धमावि लिंगगम्यं च । यत्सर्वदा एवमाचक्षते कथयंत्या- गमतः । तत्सब दैतजातं जगत् यस्मिन्नेक भवतीत्यर्थः तत्सूत्रसंज्ञ पूर्वोक्तं ' कस्मिन्नोतं प्रोतं च ' उत्पत्तौ स्थिती. लये चेत्येवं त्रिवपि कालेषु पृथिवीचातुरस्विव वर्तत इत्यर्थः ।। ३ ।। याज्ञवल्क्यः ' उवाच' । हे 'गार्गि !'' यत्' त्वयोक्तं 'ऊर्ध्व दिवः' इत्यादि तत्सर्व यत्सूत्र- मचक्षते । 'तत् ' व्याकृतं जगदात्मकं सूत्रं अव्याकृतशब्दवाच्ये नारायणाख्ये अंतर्यामिणि ओतं च प्रोत- च' उत्पत्तौ स्थिती लये चेत्येवं त्रिष्वपि कालेषु पृथिवीधातुरप्स्विव वर्तत इत्यर्थः ॥ ४ ॥ सा' एवं अपाकृतप्रथमप्रभा गार्गी 'उवाच ' 'ह' हे ' याज्ञवल्क्य ' यस्त्वं ' मे एतं दुर्वचं प्रश्नं ' व्यवोच: ' विशेषेणापतवान् असि । अतस्ते तुम्यं नमोऽस्तु । 'अपरस्मै धारयस्व' दृढीकुरु । आत्मानमित्यर्थः । इतरः आह-'पृच्छ गार्गीति' ॥५॥ सा होवाच यदूर्वा याज्ञवलय " इत्यादिप्रश्नः प्रतिवचनं चेत्युक्तस्यैवार्थस्यावधारणार्थ पुनरुच्यते-न किंचिदपूर्वमयांतरमित्यर्थः । गार्या सर्व यथोक्तं प्रत्युच्चार्य " कस्मिन्नेव तदोतं च प्रोतं च " इत्युक्तार्थेन वाक्येन पुनरधिकरणमेव पृष्टमित्यर्थः ॥ ६॥ . M . मम ' द्वितीयाय प्रश्नाय ·(१२८) शतपथब्राह्मणैम् । [ १४ का०, ३ प्र०, ६ मा सु होवाच । युदूर्ध्वगार्गि दियो युवाक्पृथिव्या बुदन्तरा छापा पृथिवीऽइमे यतञ्च भुवच्च भविष्यच्चेत्याचक्षतऽआकाशुऽएव तद्वोतञ्च प्रोतश्चेति कुस्मिन्न्वाकाशऽओतश्च प्रोतश्चेति ॥ ७॥ सु होवाच । (चै) एतद्वै तुदक्षुरङ्गागि ब्राह्मणाऽअभिवदन्त्युस्थूल- मनण्हस्वमदीग्घुमलोहितमोहमच्छायमतमोऽवावनाकाशमसङ्गम- स्पर्शमगन्धुमरसुमचक्षुष्कमश्रोत्रमवागमुनोऽतेजुस्कमप्प्राणमुमुखमुना- मागोत्रमजरममुरमभयममृतमजोऽशब्दमुविवृतमसुम्घृतमपूर्बुमनपरम नन्तरमवाह्यन्नु तदश्नोति कुञ्चन नु तदश्नोति कुश्चन ॥ ८॥ स होवाच-यदूर्ध्व गार्गि दिवः, यदवाक्पृथिव्याः, यदन्तरा द्यावापृथिवी इमे, यद्भूतं च, भवच्च, भविष्यच्च इत्याचक्षते, आकाश एवं तदोतं च मोतं च । इति फस्मिन्नु आकाश ओतश्च प्रोतश्चेति ॥ ७॥ स होवाच । एतद्वै तदक्षरं गागि ब्राह्मणा अभिवदति । अस्थूलम् । अनणु । अद्वसम् । अदी- घम् । अलोहितम् । अस्नेहम् । अच्छायम् । अतमः । अवआयु । अनाकाशम् । असंगम् । अस्प: र्शम् । अगंधम् । अरसम् । अचक्षुष्कम् । अश्रोत्रम् । अवाक् । अमनः । अतेजस्कम् । अप्राणम् । अमुखम् । अनाम । अगोत्रम् । अजरम् । अमरम् । अभयम् । अमृतम् । अरजः। अशब्दम् । अविवृतम् । असंवृतम् । अपूर्वम् । अनपरम् । अनंतरम् । अवाह्यम् । न तदश्नोति कंचन । न तदनोति कश्चन ॥ ८॥ - . प्वं पृष्टः . यावत्ययः ह उवाद है ' गाण !' यत्त्वं ' ऊचं दिवः ' इत्यादि पृष्टवन्यनि 'तदाफाश एवं ' ओतप्रोनमायेन वर्नत इन्यवधारितवान् याज्ञवल्क्यः । द्वितीय प्रश्नमाह-कस्मिन्नाकादा पनि।'फम्मिनु 'प आकाशः ओतथ प्रोतर्भनि'। आकाशः एव तावत् कालवयातीतत्वादुप्यिः । रानोऽसि फटतरमर यस्मिन् 'आकाश ओत प्रोतयति' । अतः अवाच्यामिनि हत्या न प्रतिपय सा । भविपरिनाम निमहायान तार्किकममये । अथावारपमा वदनि । विप्रतिपत्तिर्नाम निमहायानं यदवाप्यम्य पदना । साहिरिदा प्रनितिः । अतो दुर्वच प्रश्नं मन्यने गागोंति मावः ॥ ७ ॥ तपोपमति परिनिहन्दिाह- होवाचेनि । पावापः '६ उवाच । 'गानि !' 'पा'Tiकमिन्यासाशः" इत्यादिना अन्सारमाविष्टानं पृथ्वगामि । 'एतदर नक्षति नभात या सर्व मन मामगा: 'प्रदः अभिदी' फपनि । मालगानिसदनकपन नमा मानि । न प-न प्रदिप, रम्प दो पहिरनमा ने पुन: प्रतिपयन मन refeat माला अभिवगीमुना पापना माह-अम्यूमिन्यादि । रथमान्पारनं रान् । ka ! मनोरन्दन् मनगु' भनु मा इमादपादन्यदहमन् । मदे दीनारि दास . स. . . १० ·. ०३०, ८ मा०1 सायणभाष्यसमेतम् । (१२९ (नै) एतस्य वाऽअक्षरस्य प्रशासने गाम्गि द्यावापृथिवी विधृते तिष्ठतऽएतुस्य वाऽअक्षुरस्य प्रशासने गाम्गि मूर्याचन्द्रमुसौ बिधृती तिष्ठतऽएतस्य वाऽअक्षरस्य प्रशासने गार्ग्यहोरात्राण्यर्द्धमासा मासाऽ ऋतुवः सम्वत्सग विधृतास्तिष्ठन्त्येतस्य वाऽअक्षरस्य प्रशासने गागि प्राच्योऽन्या नद्यः स्यन्दन्ते श्वेतेभ्यः पुर्वतेभ्यः प्रतीच्योऽन्या यां याञ्च डिशमेतुस्य वाऽअक्षरस्य प्रशासने गाम्गि दुदतम्मनुष्याः प्रशासन्ति युजमानन्देवा दुळम्पितरोऽन्वायत्ताः ॥९॥ एतस्य वा अक्षरस्य प्रशासने गार्गि द्यावापृथिवी विधृते तिष्ठतः । एतस्य वा अक्षरस्य प्रशासने गार्गि सूर्याचन्द्रमसौ विधृतौ तिष्ठतः । एतस्य वा अक्षरस्य प्रशासने गागि अहो- १ - . . - , मदीर्वम् । एवमेतैश्चतुर्भिः परिमाणप्रतिषेधैर्द्रव्यधर्मप्रतिषेधे न द्रव्यं तदक्षरमिति भावः । अस्तु तहिं आग्नेयो गुणो लोहितः १ ततोऽपि अन्यदलोहितम् । तर्हि अस्तु अपां गुणः स्नेहः १ ततोऽप्यन्यदस्नेहम् । अस्तु तर्हि छाया दीप्तिः तमो ध्वांतं १ सर्वथाऽपि अन्यत् । 'अवायु' । अस्तु तआंकाशं ? 'अनाकाशम्' । अस्तु तर्हि जतुवत्संगात्मकं ? ' असंगम् । तहि स्पर्शोऽस्तु १ 'अस्पर्शम्' । तर्हि गंधोऽस्तु ? 'अगंधम्' । तहिं रसोऽस्तु ? अरसम् ' तथा ' अचक्षुष्कं ' । न हि चक्षुरस्य करणं विद्यते । अतः 'अचक्षुष्कम्' । तथा 'अश्रोत्रं'। पश्यत्यचक्षुः स शृणोत्यकर्णः "-( ) इति मंत्रवर्णात् । तथा ' अवाक् ' । तथा अमनः । तया 'अतेजस्कम् । अविद्यमानं आन्यादिप्रकाशवत् तेजोऽस्य तदतेजस्कम् । तथा 'अप्राणं' आध्यात्मिको वायुः प्रतिषेध्यः । अतः अप्राणमिति । तर्हि मुखं द्वारमस्तु ? न विद्यते मुखं प्रसिद्धं यस्य तदमुखम् । 'अनाम नामरहितम् । 'अगोत्रं ' न विद्यते गोत्रं यस्य तदगोदत्रम् । गोत्रादन्यद्वा । ' अजरं' वृद्धत्वधर्मरहितम् । अमरं ' मरणधर्मरहितम् । तहि आपेक्षिकं अमरत्वं इंद्रादिवद्भविष्यति अतः 'अभयं' सर्वथा भीतिवर्जम् । अत एवामृतं अमिकामत्ववर्जितमित्यर्थः । न विद्यते रजो यस्मिस्तदरजः रजसोऽन्यद्वा । 'अशब्दं न विद्यते शब्दो यस्मिंस्तदशन्दं शब्दादन्यद्वा । 'अविवृतं' न विवृतमिति 'अविवृतम् । ' असं. वृतं ' न संवृतमाकारो यस्य तदसंवृतम् । ' अपूर्व ' अविद्यमानं पूर्व यस्य तदपूर्वम् । अनपरं' अविद्यमान- मपरं यस्य तदनपरम् । 'अनंतरं ' अविद्यमानमंतरं छिद्रं यस्य तदनंतरम् । 'अबाह्यं न विद्यते बाह्य यस्येति अबाह्यम् ' । अपरिच्छिन्नमित्यर्थः । अनात्मव्यक्तीनामानंत्येन प्रत्येकं निषेधाशकर्भोक्तभोग्यात्मना एकी- कृत्य निषेधति-न तनोति कंचनेत्यादिना । ' तदक्षरं' 'कंचन ' कंचिदपि विषयं ' नाश्नोति' नानाति न भुक्ते इत्यर्थः । 'कश्चन' कोऽपि लोकः तदक्षरं नाश्नोति' नाभातीत्यर्थः अश भोजने "-(धा. पा. क्या. प. ५१ ) इति धातोः क्यादिगणस्थात् “व्यत्ययो बहुलम् "-(पा. सू. ३।१।८५) पति व्यत्ययेन श्नुः प्रत्ययो बोद्धव्यः । अत एव परस्मैपदमप्युपपन्नम् ॥ ८॥ एवं अशेषविशेषणनिषेधावधित्वेन तत्साक्षित्वेन च अक्षरास्तित्वे सिद्धेऽपि इदानीं तस्यैव अविद्यकैषितव्य- संबंधात् ईश्वरात्मभूतस्यास्तित्वाय अनुमानप्रमाणमुपन्यस्पति-एतस्य वा अक्षरस्येति ! यदेतत् अविगत- अ(जः . - “ ·(१३०) शतपथब्राह्मणम् । [१४ का०, ३ प्र०, ६ मा०] (०) यो वाऽएतुदक्षरमविदित्वा गाम्गि। (य) अस्मिल्लोके जुहोति वाति तुपस्यत्युपि बहूनि व्वर्पसहस्राण्युन्तवानेवास्य सु लोको भवति यो वाऽएतुदक्षुरमविदित्वा गाय॑स्माल्लोकात्प्रेति सु कृपणोऽथ युऽएतु- दक्षरङ्गागि विदित्वाऽस्माल्लोकात्प्रेति सु ब्राह्मणः ॥ १० ॥ रात्राणि अर्द्धमासा मासा ऋतकः संवत्सरा विधृतास्तिष्ठन्ति । एतस्य वा अक्षरस्य प्रशासने गागि मान्योन्या नद्यः स्यदते श्वेतेभ्यः पर्वतेभ्यः। प्रतीच्यः अन्या यां यां च दिशम् । एतस्य वा अक्षरस्य प्रशासने गागि ददतं मनुष्याः प्रशंसन्ति । यजमानं देवाः ।दव्य पितरोऽन्वायत्ताः ॥९॥ यो वा एतदक्षरमविदित्वा गार्गि अस्मॅिल्लोके जुहोति ददाति तपस्यत्यपि बहूनि वर्षसहस्राणि । अंतवानेवास्य स लोको भवति । यो वा एतदक्षरमविदित्वा गार्यस्माल्लोकात्मेति स कृपणः । अय य एतदक्षरं गार्गि विदित्वाऽस्माल्लोकात्मेति स ब्राह्मणः ॥ १० ॥ . येन नाका नद्यः - मक्षरं सर्वातरं साक्षादपरोक्षाब्रह्म य आत्मा अशनायाऽदिधर्मातीतः । 'एतस्य घे' अक्षरस्य , 'प्रशासने आज्ञायां हे — गार्गि!'' द्यावापृथिवी ' द्योश्च पृथिवी च द्यावापृथिवी । द्विवचनलोपरछांदसः । ते ' विधृते' हस्तन्यस्तपाषाणादिवत् ' तिष्ठतः' वर्तते । अतस्तदस्त्येव । " येन द्यौरुया पृथिवी च दृढा येन स्वः स्तभितं (वा. सं. अ. ३२ । ६) इति मन्त्रवर्गात् । तया हे गार्गि ! एतस्योक्तरूपस्याक्षरस्य 'प्रशासने ' आज्ञायां — सूर्याचन्द्रमसौ ' सूर्यश्च चन्द्रमाश्च ‘सूर्याचन्द्रमसौ ' ' विधृतौ ' नियती ' तिष्ठतः' वतेत भृत्यादिवत् । तया ' अहोरात्राणि अर्द्रमासा मासा ऋतवः संवत्सराः । इत्येते कालावयवाः सर्व- स्यातीतानागतवर्तमानस्य जनिमतः कलयितारो विधृतास्तिष्ठन्ति नियता वर्तते । यथा लोके प्रमुणा नियमितो गणकः सर्व आय व्ययं चाप्रमत्तो गणयति । तया प्रभुस्थानीय एषां कालावयवानां नियन्त तदक्षरमस्त्येव ! तथा 'प्राध्यः' प्रागंचनाः प्राग्दिग्गमनाः ' गंगाद्याः 'श्वेतेभ्यः' हिमवदादिभ्यः 'पर्वतेभ्यः गिरिभ्यः - स्पंदन्ते ' अन्यथाऽपि प्रसर्तुमुत्सहन्यो यथा प्रवर्तिता एव नियताः प्रवर्तते । तदेतत्प्रशास्तुर्लिङ्गम् । तथा 'प्रतीभ्यः ' प्रतीचीदिग्गमनाः सिध्वाद्याः 'नद्यः ' अन्याश्च नद्य. 'यां यां च ' दिशमनुप्रवृत्तास्ता अक्षरप्रशासनादद्यापि तथैव प्रवर्तते । तदपि लिंगम् । किंच-'ददतं ' दुःखार्जितान् गोहिरण्यादी प्रयच्छन्तं पुरुष 'मनुष्या: "हिरण्यदा अमृतत्वं भजन्ते" (क्र.सं.) इत्यादिप्रमाणज्ञा अपि 'प्रशंसन्ति' स्तुति कुर्वते । तथा च-एतस्य प्रशासनस्य फलसंबंधफलकत्वेन तत्कर्तृ अक्षरं सिद्धम् । न च-स्वातन्त्र्येण देवादिकर्तृक एव फलसंबंध इति वाच्यं, तेषामधीश्वराधीनत्वादित्याह-यजमानं देवा इति । 'देवाः' इन्द्रादयः अन्यथा जीवितुं समर्या अपि जीवितं निमित्तीकृत्य च पुरोडाशाधुपजीवनप्रयोजनेन अनीश्वरमपि 'यजमानं अन्वा यत्ताः' अनुगताः । तया 'पितरः ' अर्थमादयः ' दयं ' दर्वीहोम 'अन्वायत्ताः ' अनुगता इत्यर्थः । यो न कस्यचित् प्रकृतित्वेन विकृतित्वेन वा वर्तते । स दर्वीहोमः । दींसाध्यो होमो दर्व्यः तम् । तथा च देवा- दीनामपि मनुष्याधीनत्वाख्यहीनवृतिभाक्त्वं नियंतृकल्पकमित्यर्थः ।। ९ ॥ फिर यस्प अज्ञानेन नियता संसारोपपत्तिः । यदिज्ञानेन च संसारविच्छेदः । तदस्ति अक्षरमिति साध- "तं कर्मणामेव मोक्षहेतुत्वमिति पक्षं निराकरोति-यो चाड एतदक्षरमिति ! हे — गाff 1 ' ' यो पे' कश्चित . .

·- [वृ० ३ म०, ८ मा०] सायणभाष्यसमेतम् । (१३१) (स्त ) तद्वाऽएतुदक्षरङ्गाणुि । (गh) अदृष्टन्द्रष्टश्रुतश्रोत्रमत- म्मन्त्रविज्ञातम्विज्ञातृ नान्यदस्ति द्रष्टु नान्युदस्ति श्रोतृ नान्युदस्ति मन्तु नान्युदस्ति विजात्रेतद्वै तुदक्षुरङ्गागि युस्मिन्नाकाशऽओतश्च प्रोत. श्चेति ॥ ११ ॥ सा होवाच । ब्राह्मणा भगवन्तस्तुदेव बहु मन्यध्वं युदस्मानमस्का. तद्वा एतदक्षरं गार्गि अदृष्टं द्रष्ट । अश्रुतं श्रोत । अमतं मंतृ । अविज्ञातं विज्ञात । नान्य- दस्ति द्रष्टु । नान्यदस्ति श्रोत् । नान्यदस्ति मंत। नान्यदस्ति विज्ञात । एतदै तदक्षरं गार्गि । यस्मि- बाकाश ओतश्च प्रोतश्चेति ॥ ११ ॥ सा होवाच । ब्राह्मणा भगवतः ! तदेव बहु मन्यध्वम् । यत् अस्मानमस्कारेण मुच्याध्यै । न वे जातु युष्माकमिमं कश्चित् ब्रह्मोद्यं जेतेति । ततो ह वाचकव्युपरराम ॥ १२ ॥ , , . अस्मात् लोकात्प्रेति। स ब्राझणः त्पुरुषः । एतदक्षरमविदित्वा' अविज्ञाय ' अस्मिन् लोके ' कर्मलोके 'जुहोति' देवतोदेशेन संकल्पितं द्रव्या मग्नौ प्रक्षिपति । तथा ' ददाति ' गोहिरण्यादिकं प्रयच्छति । यद्यपि ' बहूनि ' अनेकानि 'वर्षसहस्राणि तप- स्यति ' तपश्चांद्रायणादिकं आचरति । तथापि ' अस्य ' कर्तुः ‘स लोक अंतवानेव भवति'। तत्सांग. मपि क्रियमाणं कर्म तत्फलोपभोगांत क्षीयत एव । न नित्यमोक्षफलकं भवतीत्यर्थः । तथा हे ' गार्ग ! 'यो थे ' एतदक्षरमहं ब्रह्मास्मीत्यविदित्वा ' अस्मालोकात् ' कर्मलोकात् ' प्रेति ' म्रियते । ‘स कृपणः अक्षपणक्रीतो दासादिरिव दीनः कर्मफलस्यैव मोक्ता न तु मोक्षस्येत्यर्थः । ' अथ 'तु य एतदक्षरं श्रुत्याचार्योपदेशाभ्यां " अहं ब्रह्मास्मि " इति । विदित्वा विन्मुक्त इत्यर्थः ॥ १०॥ अग्नेर्दहनप्रकाशकत्ववत् स्वाभाविकमस्याक्षरस्य प्रशास्तृत्वमित्याह-तद्वा एतदक्षरं गार्गीति । हे 'गार्गि!' अस्थूलमनण्वादि " वाक्येनावगतम् । 'अदृष्ट ' दृष्ट्यविषयं स्वयं द्रष्ट' दृशिस्वरूप- स्वात् । एवमश्रुतं श्रोत्राविषयत्वात् स्वयं च 'श्रोतृ ' श्रुतिस्वरूपत्वात् । एवममतं मनसोऽविषयत्वात् स्वयं 'मंत्र' मतिस्वरूपत्वात् । एवमविज्ञातं बुद्धरविषयत्वात स्वयं 'विज्ञातृ ' विज्ञानस्वरूपत्वात् । किंच एतस्य नानात्व- शंका निराकरोति-नान्यदस्ति द्रष्ट्र इत्यादिना । प्रकृतादक्षरात् अन्यत् द्रष्टु' दर्शनक्रियाकर्तृ नास्ति । एतदेव दर्शनक्रियाकर्तृ । एवं " नान्यदस्ति श्रोतृ " इत्यादि व्याख्येयम् । एवं सजातीयस्वगतनानात्वं निराकृत्य, इदानीं विजातीयानामनात्मनां रज्जुभुजंगादिवत् परिकल्पितत्वं प्रदर्शयितुं उपसंहारव्याजेन तन्ना- नात्वं प्रतिषेधति-एतदै तदक्षरं गार्गीति । हे 'गार्गि !" " यस्मिन्नाकाश ओतश्च प्रोतश्च" यदेव साक्षा- दपरोक्षाब्रह्म, य आत्मा सर्वातरोऽशनायादिसंसारधर्मातीतः "एतद्वै तदक्षरं" इत्येतदक्षरं ब्रह्म । एतत्पृथिव्यादे- राकाशांतस्य सत्यस्य सत्यमित्यर्थः ॥ ११ ॥ सा' गार्गी उक्तप्रश्नद्वयनिर्णयश्रोत्री ' उवाच' । हे ब्राह्मगा मगवंतः । तदेव बहु मन्यध्वं ' बहुमान- विषयं कुरुष्वं प्रमाणीकुरुष्वमित्यर्थः । किं तत् १ यदस्माद्याज्ञवल्क्यात ' नमस्कारेण मुख्याध्यै । मुच्यध्वम् । तद्वा एतदक्षरं '" . - ·, (१३२) शतपथब्राह्मणम् । [१४ का० ३ प्र०, ७ वा०] रेण मुच्या? न वै जातु युष्माकमिमङ्कुश्चिद्ब्रह्मोद्य तेति तुतो ह बाच- कन्युपरराम ॥ १२ ॥ इति चतुर्दशे काण्डे पञ्चमप्रपाठके बृहदारण्यकोपनिपदि तृतीये प्रपाठके पष्टं ब्राह्मणम् ॥ १४(५)३६॥ (६)३-८॥ अथ हैनम्विदग्धः शाकल्यः पप्पच्छ । कुति देवा याज्ञवल्क्येति सु हैतुयेवु निविदा प्रतिपेदे यावन्तो वैश्वदेवस्य निविद्युच्यन्ते त्रुयश्च त्री च शता यश्च धीच सहस्रत्योमिति होवाच ॥१॥ शाकल्यवाह्मणप्रन्थो वा शाकल्यवाह्मणम् । अथ ह एनं विदग्धः शाकल्यः प्रपच्छ । कति देवा याज्ञवल्क्येति । स हैतयैव निविदा प्रति- पेदे । यावतो वैश्वदेवस्य निविद्युच्यते । त्रयश्च त्री च शता । वयश्च त्री च सहस्रति ३३०६ ॐ इति होवाच ॥१॥ - न धे . अस्मै नमस्कारं कृत्वा अस्मादात्मनो यन्मोचनं तदेव बहु मन्यत्वमित्यर्थः। जयस्तु अस्य मनसाऽपि नाशंकनीयः । किमुत कार्यतः ? कस्मात् ? जातु ' कदाचिदपि 'युष्माकं' मध्ये कश्चित्कोऽपि ' इमं याज्ञवल्क्यं 'ब्रह्मोद्य ' ब्रह्मवदनं प्रति नैव जेता' 1 " प्रश्नौ चेन्मा विवक्ष्यति न वे जेता मविता " इति पूर्वमेव प्रति: ज्ञातम् । अद्यापि ममायमेव निश्वयः । ब्रह्मोद्य प्रति एतत्तुल्यो न कश्चिद्विद्यते इति । 'ततो ह' एवं ब्राह्मणानां हितमुपदिश्य 'वाचवती उपरराम' ॥ १२ ॥ इति श्रीपीकेशब्रह्मभगवत्पूज्यपादशिष्यस्य श्रीपाठकानिरुहपुत्रस्य परमहंसपरिव्राजकाचार्यस्य श्रीवासुदेवब्रह्मभगवतः कृतो माध्यंदिनीयशतपयत्राह्मणान्तर्गतमाध्यन्दिनशाखोरनिषबृह- दारण्यकटीकायां वासुदेवप्रकाशिकायां तृतीयेऽप्यायेऽष्टमं वाचक्नवीब्राह्मणमक्षर- ग्राहगं सृष्टिप्रवेशब्राह्मगं वा परिसमाप्तम् (॥ १४ । (६)।३।८॥) एवं यत्साक्षादित्यादि प्रस्तुन्य सांतरत्वनिरूपणद्वारा साक्षात्वादिकमार्थिक कहोडादिब्राह्मणत्रयेण निरि- तम् । ततः अंतर्यामिवासगे " यः पृथिव्यां तिष्ठन् " इत्यादिश्रुत्याज्याकृतविषये सूत्रमेदेषु पृथिव्यादिषु नियः म्येषु तस्य नियंतृत्वमुक्तम् । इदानी नियंतव्यानां देवतामेदानां प्राणांतसंकोचानत्यपर्यत वस्तुनिर्देश इत्येतदर्य शकल्यब्राह्मगमारम्यते-अथ हैन विदग्धः शाकल्यः इति । 'अय' गार्गीप्रश्ननिर्णयानंतरं 'एन' याज्ञवल्क्यं शकलस्यापत्यं विदग्धः' इत्यवनामा । याज्ञवल्क्य 'कति' कियमस्याकाः 'देवाः' इत्येवं पृष्टः 'यावंतः' यावत्संख्याका देवाः :पेश्वदेवस्य' शस्त्रस्य 'निविति'' उच्यते' श्रूयते । तावतो देवान् ‘ह ' किल वक्ष्यमाणया 'निविदा प्रतियदे ' । यो संख्यां शाकल्यः पृष्टवान् तां सख्या निविद्वारा ज्ञातवानित्यर्थः । निविन्नाम देवतासंख्यावाच. , " शाकल्यः पप्रच्छ याज्ञवल्क्यः . , ·[पृ. ३०,९०० सायणमाप्यसमेतम् । (१३३) कुत्येवु देवा याज्ञवल्क्येति । यस्त्रिशदित्योमिति होवाच कुत्येवु देवा याज्ञवल्क्येति पडित्योमिति होवाच कुत्येवु देवा याज्ञवल्क्येति त्रयऽइत्योमिति होवाच कुत्येषु देवा याज्ञवल्क्येति द्वावित्योमिति होवाच कुत्येव देवा याज्ञवल्क्येत्युध्यर्द्धऽइत्योमिति होवाच कुत्येवु देवा याज्ञवल्क्येत्येकइत्योमिति होवाच कतमे ते त्रुयश्च त्री च शता त्रुयश्च त्री च सहस्रति ॥२॥ स होवाच । महिमान एवैषामेते त्रुयस्त्रिशुत्त्वेवु देवाऽति कतमे ते यस्त्रिादित्यष्टौ बसवऽएकादश रुद्राद्वादशादित्यास्तऽएकत्रिश- दिन्द्रश्चैव प्रजापतिश्च त्रयस्त्रि,शाविति ॥३॥ कत्येव देवा याज्ञवल्क्येति । त्रयस्त्रिंशदिति । ॐ इति होवाच । कत्येव देवा याज्ञवल्क्येति । पडिति । ॐ इति होवाच । कत्येव देवा याज्ञवल्क्येति । त्रय इति । ॐ इति होवाच । कत्येव देवा याज्ञवल्क्येति । दाविति । ॐ इति होवाच । कत्येव देवा याज्ञवल्क्येति । अध्यर्द्ध इति । ॐ इति होवाच । कत्येव देवा याज्ञवल्क्येति । एक इति । ॐ इति होवाच । कतमे ते त्रयश्व त्री च शता। त्रयश्च त्री च सहस्रति ॥ २ ॥ स होवाच । महिमान एवैपामेते । त्रयस्त्रिंशत्त्वेव देवा इति । कतमे ते त्रयस्त्रिंशदिति । अष्टौ वसवः । एकादश रुद्राः। द्वादशादित्याः । त एकत्रिंशत् । ८-११-१२-३१ ॥ इंद्रश्चैव प्रजा- पतिश्च । त्रयस्त्रिंशाविति ॥ ३१-१-१=३३ ॥ ३ ॥ देवाः "-( कानि मंत्रपदानि कानिचिद्वैश्वदेवे शस्त्रे शस्यते । तान्येव निवित्संज्ञकानि मंत्रपदानि दर्शयति-त्रयश्च त्री च शतेति । त्रयश्च ' देवाः । देवानां त्रीणि च शतानि । पुनरप्येव 'यश्च त्री च सहस्रति' त्रीणि सहस्त्राणि त्र्यधिकानि । इयं त्वेषां मध्यमा संख्या बहुवचनात् उत्तमा अनंतसंख्या उक्तैव चेदितव्या । "अनंता घे विश्वे ) इति पूर्वमुक्तत्वात् । उक्ता संख्यां शाकल्योऽङ्गीकरोतीत्याह-ओमिति होवा- चेति । ॐ इत्पङ्गीकारे । एवमेषां षडविकत्रिशताधिकत्रिसहस्रलक्षणा मध्यमा संख्या सम्यक् त्वया ज्ञातेत्यर्थः ॥ १॥ पुनस्तेषामेव देवानां संकोचविषयां संख्या पृच्छति-कत्येव देवा याज्ञवल्क्येति । त्रयस्त्रिंशत्षट् त्रयो द्वावध्यर्द्ध एक इति देवतासंकोचविकासविषयां संख्या पृष्ट्वा पुनः संख्येयस्वरूपं पृच्छति- कलमे ते अयश्च त्री च शता त्रयश्च त्री च सहस्रति । व्याख्यातार्थम् ॥ २ ॥ सः ' एवं पृष्टो याज्ञवल्क्यः ' ह उवाच । 'एषां ' त्रयस्त्रिंशतो देवानां 'एते' यश्च त्री च शते. त्यादयो 'महिमानः ' विभूतयः । परमार्थतस्तु 'त्रयस्त्रिंशदेव देवा इति । 'कतम' के ' त्रयस्त्रिंशदिति' शाकल्येन पृष्ट इतर आह-' अष्टौ वसव एकादश रुद्रा द्वादशादित्याः'। 'ते एते एकत्रिंशत् । इंद्रश्चैव प्रजापतिश्चेति ' पत्रिंशो' जयस्त्रिंशतः पूरणाविति ॥ ३ ॥ ३२५३ . . . - ·- (१३४) शतपथब्राह्मणम् । [१४ का०, ३०, ७ बा०] कतमे व्बुसवडुति । (त्य) अग्निश्च प्पृथिवी च व्वायुश्चान्तरिक्षञ्चा- दित्युश्च द्योश्च चन्द्रमाश्च नक्षत्राणि चैते बुसवऽएतेषु हीद सुबम्बुसु हितमेते हीदसुज़म्बासुयन्ते तद्युदिद, सुर्खम्बासुयन्ते तस्माद्वसव- ऽइति ॥४॥ कतमे रुद्राऽइति । दुशेमे पुरुपे प्राणाऽआत्मैकादशस्ते बुदाऽस्मान्मु- या॑च्छुरीरादुत्लामन्त्युथ रोदयन्ति तद्यद्रोदयन्ति तुस्माबुद्राऽडुति ॥५॥ कतमुऽआदित्याऽइति । द्वादश मासाः सम्वत्सरस्यैतुऽआदित्याऽएते हीद, सुर्वमावदाना युन्ति तद्युदिद, सुर्बमाइदाना युन्ति तुस्मा- दादित्याऽडुति ॥ ६॥ कतमे वसव इति । अग्निश्च पृथिवी च वायुश्चांतरिक्षं चादित्यश्च द्योश्च चंद्रमाश्च नक्षत्राणि चैते वसवः । एतेपु हीदं सर्व वसु हितम् । एते हीदं सर्व वासयंते । तद्यदिदं सर्व वासयन्ते । तस्मा- दसव इति ॥ ४ ॥ कतमे रुद्रा इति । दशेमे पुरुपे प्राणाः । आत्मैकादशः। ते यदाऽस्मान्माच्छरीरादुकामति । अय रोदयंति । तद्यद्रोदयति । तस्मादुद्रा इति ॥ ५॥ कतम आदित्या इति । द्वादश मासाः संवत्सरस्य । एत आदित्याः । एते हीदं सर्वमाददाना यंति । तद्यदिदं सर्वमाददाना यति । तस्मादादित्या इति ॥ ६ ॥ एवं संकोचादिभूतसंख्यानिर्णये कृते संख्येयान् देवान् क्रमेण पृच्छति-कतमे वसव इति । उत्तरमाह- अग्निश्च पृथिवी चेति । अग्न्याद्या नक्षत्रांता 'एते वसवः ' । कयं ? 'हि' यस्मात् एतेषु' भग्न्यादिषु कर्मफलसाधनात्मकं 'सर्व' 'वसु हिंत' स्थित । 'हि' यस्माच्च एते अग्न्यादयः प्राणिनां कर्मफलाश्रयत्वेन कार्यकारणसंघातरूपेण तन्निवासत्वेन च विपरिणमंतो जगदिदं सर्व वासयन्ते'। यस्माद्वासयते तस्माद्युक्त तेषां वसुन्वमित्यर्थः ॥ ४ ॥ तथा-कतमे रुद्रा इति । पुरुषशरीरिणः ' इमे' प्रसिद्धा । ' ज्ञानेन्द्रियकर्मेन्द्रियरूपाः । आरमा ' मनश्च एकादशसंख्यापूरणः । कयमेषां रुद्रत्वमित्यत आह-ते यदेति । 'ते' प्राणाः यस्मिन् काले 'मर्यात् ' त्रियमाणाच्छरीरात् 'उत्क्रामति' तदा संबंधिभूतान् प्राणिनः रोदयंति ' । तत्तस्मिन्नुत्क्रांतिकाले यस्माद्रोदयंति मंबंधिनः । तस्मात् रुद्राः' इति सिद्धं निर्वचनम् ॥ ५ ॥ फतम आदित्या इति । संवत्सरा मकस्य कालस्य ये अवयवाः 'द्वादश मासाः ' स्वामिमानिदेवताविशिष्टाः 'एते आदित्याः' । कय ? 'हि' यस्मात् । 'एते ' मासाभिमानिनो देवाः पुनः पुनः परिवर्तमानाः प्रागिना- मायूपि कर्मफलं चेतीदं सर्वमाददानाः' गृहंत उपाददत एव गन्ति ' गच्छति । यस्मादिदं 'सर्वमाद- तस्मादादित्या इति' ॥६॥ . तस्मादसवः . दश प्राणाः 'यदा 'अथ , 1 दाना पंति' ·(०३.१०, ९ मा.] सायणभाष्यसमेतम् । कतम इन्द्रः कतमुश्च प्रजापतिरिति । स्तनयित्नुरेवेन्द्रो यजुः प्रजा- पतिरिति कतमु स्तनयित्नुरित्यशुनिरिति कतमो यज्ञऽडुति पशुव- ऽइति ॥७॥ कतमे पद्धिति । (त्य ) अग्निश्च पृथिवी च व्वायुश्चान्तरिक्षञ्चादित्युश्च छौश्चैते पडित्येते देवेद, सुर्व, पडिति ॥ ८॥ कतमे ते त्यो देवाऽइति । (ती) इमुऽएव यो लोकाऽएपु हीमे सुर्वे देवाऽइति कतमौ तौ द्वौ देवावित्युन्नश्चैव प्राणश्चेति कतमोऽध्यर्द्धऽडति योऽयम्पुवतऽडुति ॥ ९ ॥ तुदाहुः । (व्यं) युदयमेकऽए पवतेऽथ कथमध्यर्द्धऽइति युदस्मि- कतम इंद्रः। कतमः प्रजापतिरिति । स्तनयित्तुरेवेन्द्रः । यज्ञः प्रजापतिः इति । कतमः स्तन- यित्नुरिति । अशनिरिति । कतमो यज्ञ इति । पशव इति ॥ ७ ॥ कतमे पडिति । अग्निश्च पृथिवी च वायुश्चान्तरिक्षं चादित्यश्च द्योश्चैते पडति । एते ह्येवेदं सबै पडिति ॥ ८॥ कतमे ते त्रयो देवा इति । इम एव त्रयो लोकाः । एष हीमे सर्वे देवा इति । कतमौ तौ दो देवाविति । अन्नं चैव प्राणश्चेति । कतमोऽध्याई इति । योऽयं पवत इति ॥ ९ ॥ तदाहुः । यद्यमेक एव पवते । अथ कथमध्यर्द्ध इति । यदस्मिन्निदं सर्वमध्यान्नोत् । तेनाध्यई इति । कतम एको देव इति । स ब्रह्म । त्यदित्याचक्षते ॥ १० ॥ - - . , कतम इंद्रः कतमः प्रजापतिरिति । स्तनयित्नुमॆवनादाभिमानिनी देवतैवेन्द्रः । यज्ञः प्रजापतिः । कतमः स्तनयित्नुरिति । 'अशनिरिति । अशनिवजापरपर्याय वी वलम् । तस्य मेघनादाभिमानीन्द्र- निष्ठत्वेन इंद्रत्वम् । 'कतमो यज्ञ इति' । 'पशव इति' । पशूनां हि यज्ञसारनाश्रयत्वात् यज्ञस्यारूपत्वाच पशवो यज्ञ इत्युच्यन्ते ।। ७॥ कतमे पडिति । 'अग्निश्च पृथिवी चेति । चन्द्रमसं नक्षत्रागि वर्जयित्वा वसुत्वेन पठिता अग्न्यादय एव पद् भवन्ति । 'हि' यस्मात् त्रयस्त्रिंशदादि यदुक्तं ' इदं सर्व ' देवजातं 'एते ' अग्न्यादयः एव षट् ' भवन्ति । सर्वो हि वस्वादिविस्तरः एतेष्वेव वसुघु अन्तर्भवतीत्यर्थः ॥ ८॥ कतमे ते त्रयो देवा इति । ' हम एव त्रयो लोका: ' इति । पृथिवीमग्निं चैकीकृत्य एको देवः । अन्त- रिक्षं वायुं चैकीकृत्य द्वितीयः । दिवमादित्यं चैकीकृत्य तृतीयः । 'एवमेते एव त्रयो देवाः '। 'हि' यस्मात् । एषु' आन्याद्याः सर्वे देवाः ' अन्तर्भवन्ति । तेन एत एव त्रयो देवा इत्युक्तम् । 'कतमौ तौ द्वौ देवा- विति' | 'अन्नं चैव प्राणश्चेति । एनौ द्वावेव देवौ । अनयोः सर्वेषामुक्तानां देवानामन्तर्भावः । कतमो- ऽव्यर्द्ध इति ।' यः अयं ' बाझो वायुः पवते सः अध्यर्द्ध इति शेषः ॥ ९॥ तदाहुरिति । तनत्र अध्यईशब्दस्य वायुविषये उक्त सति शाकल्यादयो वादिनः आहुश्चोदयन्ति । यद्यत , .

·(१३६)
शतपथब्राह्मणम् । [११ फा०, ३०, मा.1
निदसुर्वमध्यानात्तेनाध्यईऽइति कतमऽएको देवऽइति स ब्रह्म
त्यदित्याचक्षते ॥ १० ॥
पृथिव्येव युस्यायतनम् । (अ) चक्षुर्लोको मुनो ज्योतिव्यों वै तम्पु-
रुपम्विद्यात्सर्वस्यात्मनः परायणा स वै बेदिता स्याद्याज्ञवल्क्य ब्छेद
वाऽमहन्तम्पुरुप सुबस्यात्मनः परायणं यमात्य युऽएवाय)
शारीरः पुरुषः सुऽएप बुदेव शाकल्य तस्य का देवतेति खियऽइति
होवाच ॥११॥
पृथिव्येव यस्यापतनम् । चालफिः । मनो ज्योतिः । यो व तं पुरुष विचात् सर्वस्पात्मनः
पगयणम् । स वै वेदिता स्पायाज्ञवल्क्य । वेद वा यई तं पुरुष सर्वस्पात्मनः परायणं पमात्य ।
म पवाय मागः पुरुषः म एपः । वदेव शाश्त्य । तस्य का देवतेति । सिय इति होवाच ॥११॥

·वृ० ३०, बा०] सार्यणभाष्यसमेतम्। (१७) रूपाण्येव युस्यायतनम् । (च) चक्षुर्लोको मुनो ज्योतियों वै तम्पुरुप- म्बिद्यात्सुर्वस्यात्मनः परायणस वै व्वेदिता स्याद्याज्ञवल्क्य वेद वाऽअहन्तम्पुरुप सुर्वस्यात्मनः परायणं यमात्थ युऽएवासावादित्ये पुरुपः सुऽएप बुदैव शाकल्य तस्य का देवतेति चक्षुरिति होवाच ॥१२॥ (चा) आकाशुऽएव युस्यायतनम् । (च) चुक्षुर्लोको मुनोज्योतियों वै तम्पुरुपम्विद्यात्सर्वस्यात्मनः परायण, स वै व्वेदिता स्याद्याज्ञ- वल्क्य व्बेद वाऽअहन्तम्पुरुप, सुर्वस्यात्मनः परायणं यमात्थ युऽ एवायुम्वायौ पुरुपः सुऽएप बुदैव शाकल्य तस्य का देवतेति प्राणऽ इति होवाच ॥ १३ ॥ रूपाण्येव यस्यायतनम् । चक्षुलोंकः । मनो ज्योतिः। यो वै तं पुरुपं विद्यात्सर्वस्यात्मनः परायणम् । स वै वेदिता स्याद्याज्ञवल्क्य । वेद वा अहं तं पुरुषम् । सर्वस्यात्मनः परायणं यमात्थ । य एवासावादित्ये पुरुषः स एपः । वदैव शाकल्य । तस्य का देवतेति । चक्षुरिति होवाच ॥१२॥ आकाश एवं यस्यायतनम् । चक्षुर्लोकः । मनो ज्योतिः । यो वै तं पुरुषं विद्यात्सर्वस्यात्मनः परायणम् । स वै वेदिता स्याद्याज्ञवल्क्य । वेद वा अहं तं पुरुषम् । सर्वस्यात्मनः परायणं यमात्य । य एवायं वायौ पुरुषः स एपः। वदैव शाकल्य । तस्य का देवतेति । प्राण इति होवाच ॥ १३ ॥ प्रक्षोमितः स शाकल्योऽमर्षवशग आतोत्रादितो गज इव आह-'तस्य ' शारीरस्य देवस्य 'का देवता' किमुत्पत्तिकारणमेव विवक्षितम् । शाकल्यं प्रति मुनिरुत्तरमाह-इति श्रुतिरस्मान् प्रत्याह-स्त्रिय इति होवाचेति । स्त्रीभिभुक्तस्यानस्य रसो हि मातृजस्य लोहितस्य निष्पत्तिहेतुः । तस्मात् यदन्नरसालोहितं निष्पद्यते स्त्रीणाम् । लोहिताच त्वङ्मासरुधिररूपं बीजस्यास्थिमज्जाशुक्रात्मकस्याश्रयभूतं शरीरं भवति । इति स्त्रीभ्यो निष्पत्ति- रिति भावः ॥ ११ ॥ एवं पर्यायसप्तकं आयपर्यायेण तुल्यार्थत्वान्न पृथग्व्याख्यानापेक्षम् इति उत्तरपर्यायेषु येषां पदानामभेदः तान्येव पदानि व्याख्यायन्ते-रूपाण्येव यस्यायतनामिति । ' रूपाणि' शुक्लकृष्णादीनि । “ चक्षुर्लोकः " इत्यादि सर्व पूर्ववत् । 'य एवासावादित्ये पुरुषः इति । सर्वेषां हि रूपाणां विशिष्टं कार्यमादित्ये पुरुषः । तस्य का देवतेति' । 'चक्षुरिति होवाचेति' चक्षुषो हि अध्यात्मनः आदित्यस्य अधिदैवतस्य निष्पत्तिः ॥१२॥ आकाश एवं यस्यायतनम् । य एवायं वायौ पुरुष इति । आकाशायतनस्य हि पुरुषस्य विशिष्ट- मायतनं बायो वायुः । 'तस्य का देवता' इति । ' प्राण इति होवाच ' प्राणादि अध्यात्मनो वायोरपि अधि- दैवतस्य निष्पत्तिः ॥ १३ ॥ .

·(१६८) शतपथब्राह्मणम् । [१४ का०, ३ प्र०, ७ मा०] कामऽएव युस्यायतनम् । (अ) चक्षुर्तीको मुनो ज्योतियों वै तम्पु- रुपम्विद्यात्सुर्खस्यात्मनः परायण, स वै बेदिता स्याद्याज्ञवल्क्य वेद वाऽअहन्तम्पुरुप, सुर्वस्यात्मनः परायणं यमात्थ युऽएवासौ चन्द्रे पुरुपः सुऽएप बुदैव शाकल्य तस्य का देवतेति मुनऽइति होवाच ॥१४॥ तेज एव युस्यायतनम् । (अ) चुक्षुल्लॊको मुनो ज्योतिओं वै तम्पु. रुपम्विद्यात्सर्वस्यात्मनः परायण, स वै व्वेदिता स्याद्याज्ञवल्क्य व्बुद चाऽअहन्तम्पुरुप, सुवस्यात्मनः परायणं यमात्थ युऽएवायमग्नौ पुरुपः सुऽएप बुदेव शाकल्य तस्य का देवतेति व्यागिति होवाच ॥ १५ ॥ तुमऽएव युस्यायतनम् । (च) चक्षुर्लोको मुनो ज्योतिर्यो वै तम्पुरुष- विद्यात्सर्वस्यात्मनः परायण स वै ब्वेदितास्याद्याज्ञवल्क्य व्येद वाऽ अहन्तम्पुरुप सुर्वस्यात्मनः परायणं यमात्थ युऽएवायु छायामयः पुरुषः सुऽएप बुदैवु शाकल्य तस्य का देवतेति मृत्युरिति होवाच ॥१६॥ फाम एव यस्यायतनम् । चक्षुर्लोकः । मनो ज्योतिः । यो वैतं पुरुष विद्यात्सर्वस्यात्मनः परा• यणम् । स वै वेदिता स्याद्याज्ञवल्क्य । वेद वा अहं तं पुरुषम् । सर्वस्यात्मनः परायणं यमात्य । य एवासी चन्द्रे पुरुपः स एपः । वदैव शाकल्य । तस्य का देवतेति । मन इति होवाच ॥ १४ ॥ तेज एव यस्यायतनम् । चक्षुर्लोकः । मनो ज्योतिः । यो वै तं पुरुपं विद्यात्सर्वस्पात्मनः परा• यणम् । स वै वेदिता स्याद्याज्ञवल्क्य । वेद वा अहं तं पुरुषम् । सर्वस्यात्मनः परायणं यमात्य । य एवायमग्नौ पुरुषः स एषः । वदैव शाकल्य । तस्य का देवतेति । वागिति होवाच ॥ १५ ॥ तम एव यस्यायतनम् । चक्षुर्लोकः । मनो ज्योतिः । यो वै तं पुरुपं विद्यात्सर्वस्पात्मनः परा. काम एव यस्यायतनं ' स्त्रीव्यतिकराभिलाष: ' कामः ' कामशरीरः पुरुष इत्यर्थः । 'य एवासी चन्द्रे पुरुषः' इति । कामायतनस्य हि देवस्य चन्द्रो विशिष्ट कार्यम् । कामिनां हि चन्द्रे प्रीतिविशेषो जायते । तस्य का देवतेति' ।' मन इनि होवाच ' । मनसो हि अध्यात्मनः चन्द्रस्याविदैवतस्य निष्पत्तिः ॥ १४ ॥ तेज एव यस्यायतनं य एवायमग्नौ पुरुषः' इति । तेजआयतनस्य हि देवस्थानी विशेषावस्थानम् । वस्य का देवतेति'। 'वागिति होवाच । वाचो हि आध्यात्मिक्या अग्नेरविदैवतस्य निष्पत्तिः ॥ १५ ॥ सम एव पस्यायतनम् 'तम इति शाईरोन्धकारः प्रगृह्यते । अध्यात्म 'छायामयः' अज्ञानमपः 'पुरुषः ।

·.[बृ० ३ अ०,९ मा० •] सायणभाष्यसमेतम् । (१३९) . (चा) आपऽएव युस्यायतनम् । (अ) चक्षुर्लोको मुनो ज्योतिर्यो वै तम्पुरुपम्बिद्यात्सर्वस्यात्मनः परायण, स वै व्वेदिता स्याद्याज्ञ- वल्क्य ब्बेद वाऽअहन्तम्पुरुष, सुर्वस्यात्मनः परायणं यमात्थ यु ऽएवायुमन्तु पुरुपः सुऽएप बुदेव शाकल्य तुस्य का देवतेति बुरुण- ऽइति होवाच ॥ १७॥ रेतऽएव युस्यायतनम् । (अ) चक्षुर्लोको मुनो ज्योतिर्यों वै तम्पुरुप म्बिद्यात्सुर्खस्यात्मनः परायणस वै व्वेदिता स्याद्याज्ञवल्क्य वेद वाऽअहन्तम्पुरुप सर्वस्यात्मनः परायणं यमात्थ युऽएवायुम्पुत्रमयः पुरुपः सुऽएप बुदेव शाकल्य तुस्य का देवतेति प्रजापतिरिति होवाच ॥ १८॥ शाकल्येति होवाच याज्ञवल्क्यः । (स्त्वा) त्वास्विदिमे ब्राह्मणा- ऽअङ्गारावायणमकताऽइति ॥ १९॥ यणम् । स वै वेदिता स्याद्याज्ञवल्क्य । वेद वा अहं तं पुरुषम् । सर्वस्यात्मनः परायणं यमात्य । य एवायं छायामयः पुरुषः स एपः । वदैव शाकल्य। तस्य का देवतेति । मृत्युरिति होवाच ॥ १६ ॥ आप एव यस्यायतनम् । चक्षुर्लोकः । मनो ज्योतिः। यो वै तं पुरुषं विद्यात्सर्वस्यात्मनः परायणम् । स वै वेदिता स्याद्याज्ञवल्क्य। वेद वा अहं तं पुरुषम् । सर्वस्यात्मनः परायणं यमात्य । य एवायमप्सु पुरुषः स एषः । वदैव शाकल्य । तस्य का देवतेति । वरुण इति होवाच ॥ १७ ॥ रेत एव यस्यायतनम् । चक्षुलोंकः । मनो ज्योतिः । यो वै तं पुरुपं विद्यारसर्वस्यात्मनः परा. यणम् । स वै वेदिता स्याद्याज्ञवल्क्य । वेद वा अहं तं पुरुषम् । सर्वस्यात्मनः परायणं यमात्य । य एवायं पुत्रमयः पुरुषः स एषः। वदैव शाकल्य । तस्य का देवतेति । प्रजापतिरिति होवाच ॥१८॥ शाकल्येति होवाच याज्ञवल्क्यः। त्वां स्विदिमे ब्राह्मणा अंगारावक्षयणमक्रता ३ इति ॥ १९ ॥ तस्य का देवतेति'। मृत्युरिति होवाच' । मृत्युरधिदैवतं तस्य निष्पत्तिकारणम् । मृत्युनैवेदमा- वृतमासीत् " (श. प. १०।६।५।१) इति श्रुतेः ॥ १६ ॥ आप एव यस्यायतनं ' साधारणाः सर्वा आपः प्रगृह्यन्ते । ' य एवायमप्सु पुरुषः इति । वापीकूप- तडागाद्याश्रयास्वम्मु विशेषावस्थानम् । तस्य का देवतेति । वरुण इति होवाच ' वरुगाद्वि वाप्या- द्यपी निष्पत्तिः ॥ १७ ॥ 'रेत एव यस्यायतनम् ' । 'य एवायं पुत्रमयः पुरुषः ' इति । रेतआयतनस्य हि विशेषायतनं पुत्रः । पुत्रमय इति चास्थिमजाशुक्रायपि तजातानि प्रगृह्यते । तस्य का देवतेति'। 'प्रजापतिरिति होवाच । 'प्रजापतिः ' पितोच्यते । पितृतो हि पुत्रस्योत्पत्तिः ॥ १८॥ एवमष्ट्या देव-लोक-पुरुषभेदेन त्रिधा विधाऽऽत्मानं विभज्यावस्थित एकैको देवः प्राणमेद एव -III- । - ·- (१४०) शतपथब्राह्मणम् । [१४ का०, ३५०, ७ मा०] याज्ञवल्क्येति होवाच शाकल्यः । (ल्यो) युदिदङ्कुरुपञ्चालानाम्ब्राह्मणा- नत्युवादीः किम्ब्रह्म विद्वानिति दिशो वेद सुदेवाः सुप्रतिष्ठाऽ इति यहिशो वेत्थ सुदेवाः सुप्रतिष्टाः॥२०॥ किन्देवतोऽस्याम्ट्राच्यान्दिश्यसीति । (त्या) आदित्युदेवतऽइति सुऽ आदित्यः कुस्मिन्प्रतिष्ठितऽइति चक्षुपीति कुस्मिन्नु चुक्षुः प्रतिष्ठित म्भवतीति रूपेष्विति चुक्षुपा हि रूपाणि पश्यति कुस्मिन्नु रूपाणि प्रतिष्टितानि भवन्तीति हृदयऽडुति हृदयेन हि रूपाणि जानाति हृदये ह्येव रूपाणि प्रतिष्ठितानि भवन्तीत्येवुमेवैतुद्याज्ञवल्क्य ॥२१॥ याज्ञवल्क्येति होवाच शाकल्यः। यदिदं कुरुपंचालानां ब्राह्मणानत्यवादीः। किं ब्रह्म विद्वानिति । दिशो वेद सदेवाः सप्रतिष्ठाः इति । यदिशो वेत्य सदेवाः सप्रतिष्ठाः ॥ २० ॥ किंदेवतोऽस्यां प्राच्या दिश्यसीति । आदित्यदेवत इति । स आदित्यः कस्मिन्प्रतिष्ठित इति । चक्षुपीति । कस्मिन्नु चक्षुः प्रतिष्ठितं भवतीति । रूपेष्विति । चक्षुषा हि रूपाणि पश्यति । कस्मिन्नु रूपाणि प्रतिष्ठितानि भवतीति । हृदय इति । हृदयेन हि रूपाणि जानाति । हृदये ह्येव रूपाणि प्रतिष्ठित्तानि भवतीति । एवमेवैतद्याज्ञवल्क्य ॥ २१ ॥ - . उवाच मुपदिष्टः । अधुना दिग्विमागेन पंचधा विभक्तस्य सर्वस्य जगतो हृदयात्मनि उपसंहारार्थ श्रुतिः प्रवर्तते, तत्र याज्ञवल्क्यो यदपि अस्यावशिष्टं तन्मां पृच्छतु इति चेतसि निधाय, तूष्णीभूतं शाकल्यं ग्रहेणेवावेशयन्नाह-शाक: ल्येति होवाच याज्ञवल्क्य इति । हे 'शाकल्य !' | स्विदिति वित। नूनमिमे ब्राह्मणास्त्वामंगारावक्षयणं अंगारा अवक्षीयन्ते निरुध्यन्ते यस्मिन् संदेशादौ तदंगाराक्षयणं सन्दंशादि । तत् — अक्रता ३ ' इति प्लुति. विचारणार्या ।' अक्त' कृतवन्तः इति ' याज्ञवल्क्यः । त्वमंगारस्थानीयेन मया दह्यमान- मात्मानं न वुध्यसे इत्यभिप्रायः ॥ १९ ॥ एवमुक्तं हितोपदेशं शाकल्यो विपरीतार्थ गृहीत्वा चोदयतीत्याह-याज्ञवल्क्येति होवाच शाकल्य इति । हे ' याज्ञवल्क्य ' त्वं ' यत् ' 'इदं कुरुपंचालानो' ' ब्राह्मणान् अत्यवादीः ' उक्तवानसि स्वयं मीतास्त्वामंगारा- वक्षयणं कृतवन्त इति । तन्कि — ब्रह्म विद्वान् ' जानन् सन् एवं ब्राह्मणानधिक्षिपसि ' इति शाकल्य उवाच'! एवमुक्तो याज्ञवल्क्यो मम दिग्विषयं ब्रह्मविज्ञानं तावदस्तीन्याह-दिशो वेदेति । अहं ' दिशो वेद ' जाने । दिग्विषयं विज्ञानं ममास्तीत्यर्थः । तच्च न केवलं दिमात्रं जाने । अपि तु- सदेवाः ' देवैदिगधि: टातृभिः सह वर्तमानाः । किंच-'सप्रतिष्टाः ' दिशः 'वेद' जानामीति पुनः पृच्छति शकल्यः-सकलं दिग्विज्ञानं यदि त्वया प्रतिज्ञातम् ॥ २० ॥ ताहि हे याज्ञवल्क्य ! त्वं 'अस्यां प्राच्या दिशि' 'किंदेवतोऽसि' का देवता यस्यासौ किदेवतः । रुपा देवतया वं प्राचीदिपेण संपन्न इत्यर्थः । अस्या दिश: का देवतेति प्रष्टव्ये 'किंदेवतः ' इति प्रभ- ३२१.

·[वृ० ३ १०, ९ मा०] सायणभाष्यसमेतम् । (१४१) किन्देवतोऽस्यान्दक्षिणायान्दिश्यसीति । यमुदेवतऽइति सु यमः कुस्मिन्प्रतिष्ठितऽइति दक्षिणायामिति कुस्मिन्नु दक्षिणा प्रतिष्टिता भवतीति श्रद्धायामिति यदा ह्येव श्रद्धत्तेऽथ दक्षिणान्ददाति श्रद्धाया, ह्येव दक्षिणा प्रतिष्ठिता भवतीति कुस्मिन्नु श्रद्धा प्रतिष्ठिता भवतीति हृदयऽडुति हृदयेन हि श्रद्धत्ते हृदये ह्येवु श्रद्धा प्रतिष्ठिताभक्तीत्येवमे- वैतुद्याज्ञवल्क्य ॥२२॥ किंदेवतोऽस्यां दक्षिणायां दिश्यतीति । यमदेवत इति । स यमः कस्मिन्प्रतिष्ठित इति । दक्षि- णायामिति । कस्मिन्नु दक्षिणा प्रतिष्ठिता भवतीति । श्रद्धायामिति । यदा ह्येव श्रद्धत्ते । अय दाक्षिणां ददाति । श्रदायां ह्येव दक्षिणा प्रतिष्ठिता भवतीति । कस्मिन्नु श्रद्धा प्रतिष्ठिता भवतीति । हृदय इति । हृदयेन हि श्रद्धत्ते हृदये ह्येव श्रद्धा प्रतिष्ठिता भवतीति । एवमेवैतद्याज्ञवल्क्य ॥२२॥ " . करणं मुनेर्दिगुपासनात् तादात्म्यसंपत्तिर्जातेति बोधयितुम् । स हि याज्ञवल्क्यो दिक्षु पंचधा विभक्तं दिगात्मभूतं हृदयात्मानं तद्वारेण सर्वजगदात्मत्वेनोपगम्याहमस्मि दिगात्मेति पूर्वाभिमुखो व्यवस्थित आह-आदित्यदेवत इति । प्राच्यां दिशि आदित्यो देवता यस्य मम सोऽहमादित्यदेवतः । तया देवतया प्राचीदिपूपमापन्न इत्यर्थः । सदेवाः इत्युक्तम् । “ सप्रतिष्ठाः" इति तु वक्तव्यमित्यत आह-स आदित्यः कस्मिन् प्रतिष्ठित इति । स्वोत्पत्तिकारणे एव प्रतिष्ठितत्वमाह-चक्षुपीति । " चक्षोः सूर्यो अजायत"-(वा. सं. ३१-१२) इति मंत्रवर्गात् । कार्य हि कारगे प्रतिष्ठितं भवति । पुनश्चक्षुरुत्पादकं पृच्छति-कस्मिन्नु चक्षुः प्रतिष्ठित भरतीति । उत्तरमाह-रूपेधिति । अत्र हेतुमाह-चक्षुपा हि रूपाणि पश्यतीति । अतो रूपारब्धं चक्षुः व्यंजकस्य व्यंग्यसमानजातीयत्वात् । रूपोत्पादकं पृच्छति-कस्मिन्नु रूपाणि प्रतिष्ठितानि भवतीति । उत्तर- माह-हृदये इति । हृदयमिति बुद्धिमनसी एकीकृत्य निर्देशः । न तु मांसखंडविषयः । हृदयारब्धानि रूपाणि रूपाकारेण हृदये परिणतानि । अत्र हेतुः-'हि' यस्मात् ' हृदयेन ' हृदयस्थबुद्धया सर्वो लोकः 'रूपाणि' सर्वाणि ' जानाति ' । बुद्ध्यमिन्नमनोमात्रकल्पितानीति स्मरतीयर्यः । तस्मात् 'हृदये होव ' सर्वाणि वासना. त्मकानि 'रूपाणि प्रतिष्ठितानि ' भवतीत्युपसंहते शाकल्योऽङ्गीकरोति-एवमेवैतदिति । हे ' याज्ञवल्क्य'! एतत' स्वदुक्तं एवमेव मयाऽप्येवं ज्ञायत इत्यर्थः ॥ २१ ॥ " किदेवतोऽस्या दक्षिणायां दिश्यसीति" । पूर्ववत्सामान्यतोऽर्यो बोद्धव्यः । विशेषस्तु कथ्यते । तब दक्षिणायां दिशि का देवता । ' यमदेवत इति' । मम दक्षिणादिग्भूतस्य यमो देवता । ' स यमः ' धर्मराजः 'कस्मिन्प्रतिष्ठित इति ''दक्षिणायामिति' । सयमा हि दक्षिणा दिक् । यमस्य तत्राविपत्यात् ।' कस्मिन्नु दक्षिणा प्रतिष्ठिता भवतीति ' पृष्टो मुनि:-" दक्षिणा दक्षतेः समर्द्धयतिकर्मणो व्युद्धं समईयति "-(निरु. १ । ३-७) इति निरुक्तमाश्रित्योत्तरमाह-श्रद्धयामिति । श्रद्धा नाम मक्तिसहिता आस्तिक्यबुद्रिर्दित्सुत्वलक्षणा । तस्यां कथं प्रतिष्ठिता दक्षिणेति । ' हि ' यस्मात् 'यदेव श्रद्धत्ते ' श्रद्धा करोति । अथ ' तदा 'दक्षिणां • ददाति ' नानधदक्षिगां ददाति । तस्मात् 'श्रद्धायां व दक्षिणा प्रतिष्ठितेति' । ' कस्मिन्नु श्रद्धा प्रतिष्ठि- . worl ·[१४ का, ३ प्र०, ७०] (१४२) शतपथब्राह्मणम् । किन्देवतोऽस्याम्प्रतीच्यान्दिश्यसीति । व्युरुणदेवतऽइति स बुरुणः कुस्मिन्प्रतिष्ठितऽइत्यप्स्विति कुस्मिन्न्यापः प्रतिष्ठिता भवन्तीति रेत- सीति कुस्मिन्नु रेतः प्रतिष्ठितम्भवतीति हृदयऽइति तस्मादपि प्रतिरूप- आतुमाहुर्हृदयादिव सृप्तो हृदयादिव निमितऽडुति हृदये हवेव रेतः प्रतिष्ठितम्भवतीत्येवमेवैतुद्याज्ञवल्क्य ॥ २३ ॥ किन्देवतोऽस्यामुदीच्यान्दुिश्यसीति । सोमदेवतऽइति स सोमः कुस्मि प्रतिष्ठितऽहुति दीक्षायामिति कस्मिन्नु दीक्षा प्रतिष्ठिता भवतीति सत्य ऽडुति तुस्मादुपि दीक्षितमाहुः सत्युम्बदेति सत्ये ह्येव दीक्षा युति- प्ठिता भवतीति कस्मिन्नु सत्यम्पुतिष्ठितम्भवतीति हृदयऽइति हृदयेन हि सत्युञ्जानाति हृदये ह्येव सत्यम्प्रतिष्ठितम्भवतीत्येवुमेवैतुद्याज्ञवल्क्य॥२४॥ किंदेवतोऽस्यां प्रतीच्यां दिश्यसीति । वरुणदेवत इति । स वरुणः कस्मिन्प्रतिष्ठित इति । स्विति । कस्मिन्नु आपः प्रतिष्ठिता भवन्तीति । रेतसीति । कस्मिन्नु रेतः प्रतिष्ठितं भवतीति । दय इति । तस्मादपि प्रतिरूपं जातमाहुः-हृदयादिव सृप्तो हृदयादिव निर्मित इति । हृदये ह्येष तः प्रतिष्ठितं भवतीति । एवमेवैतद्याज्ञवल्क्य ॥ २३ ॥ किंदेवतोऽस्यामुदीच्या दिश्यसीति । सोमदेवत इति । स सोमः कस्मिन्प्रतिष्ठित इति । दीक्षाया- मिति । कस्मिन्नु दीक्षा प्रतिष्ठिता भवतीति । सत्य इति । तस्मादपि दीक्षितमाहुः-सत्यं वदेति । सत्ये ह्येव दीक्षा प्रतिष्ठिता भवतीति । कस्मिन्नु सत्यं प्रतिष्ठितं भवतीति । हृदय इति । हृदयेन हि सत्यं जानाति । हृदये ह्येव सत्यं प्रतिष्ठितं भवतीति । एवमेवैतद्याज्ञवल्क्य ॥ २४ ॥ तेनि । ' दृदय इति ' हृदयस्य हि वृत्तिः श्रद्धा । ' हि ' यस्मात् 'हृदयेन श्रद्वत्ते' । वृत्तिश्च वृत्तिमति प्रतिष्टता भवति । तस्मात् 'हृदये ह्येव श्रद्धा प्रतिष्ठिता भवति । इत्येवमेधेतद्याज्ञवल्क्य' इति । पूर्ववत् ॥२२॥ किंदेवतोऽस्यां प्रतीच्या दिश्यसीति । तस्यां वरुणोऽधिदेवता । मम प्रतीचीदिग्भूतस्य स वरुणो देवता । 'स वरुणः कस्मिन्प्रतिष्टित इति ' । 'अस्विति'। अपर्णा हि वरुणः कार्यम् । श्रद्धातो वरुणममुजत इति श्रुत्यन्तरात् । आपश्व रेतसि प्रतिष्ठिता इति । "रेतसो ह्यापः इति श्रुत्यन्तरान् । तच रेतो हृदये । यस्मात् दृदयस्य कार्य रेतः कामो दृदयस्य वृत्तिः । कामिना हि दयादेतः अधिस्कन्दति । अत्रैव लोकप्रसिद्धिमाह-तस्मादपीति । तस्मादपि ' प्रतिरूपमनुरूपं पुत्रं जातं ' आदुर्लीकिकाः । अस्य पितुर्ददयादिवायं पुत्रः समः विनिःसृतः । इदयादिव निर्मितः' । यथा मुर्गन निर्मित: कुंटलः, एवमित्यर्यः ॥ २३॥ किंदवनोऽस्यामुदीच्या दिव्यसीति' ! 'सोमदेवत इति'। अत्र सोमलतां सोमदेवता की हत्य . श्रद्धा वा आपः , मृष्टाः - .

·[वृ०३०, मा. सायणभाष्यसमेतम् । (१४३) किन्देवतोऽस्यान्वॆवायान्दिश्यसीति । ( त्यु ) अग्निदेवतऽइति सोऽग्निः कुस्मिन्प्रतिष्ठितऽइति ब्वाचीति कुस्मिन्नु वाक्प्रतिष्ठिता भव- तीति मुनसीति कुस्मिन्नु मुनः प्रतिष्ठितम्भवतीति हृदयऽइति कुस्मिन्नु हृदयम्प्रतिष्टितम्भवतीति ॥२५॥ (त्यु) अहुँल्लिकेति होवाच याज्ञवल्क्यः । (ल्यो) पुत्रैतुदन्यत्रास्म न्मन्यास पुत्रैतुदन्यत्रास्मुत्स्याच्छ्वानो वैनुदाईयास वैनद्विमनी- रचिति ॥२६॥ किंदेवतोऽस्पां ध्रुवायां दिश्यसीति । अग्निदेवत इति । सोऽग्निः कस्मिन्प्रतिष्ठित इति । वाचीति । कस्मिन्नु वाक् प्रतिष्ठिता भवतीति । मनसीति । कस्मिन्नु मनः प्रतिष्ठितं भवतीति । हृदय इति । कस्मिन्नु हृदयं प्रतिष्ठितं भवतीति ॥ २५ ॥ अलिकति होवाच याज्ञवल्क्यः । यत्रैतदन्यत्रास्मन्मन्यास । यौतदन्यत्रास्मत्स्यात् । श्वानो वनदाः । वयांसि वा एनदिमनीरनिति ॥ २६ ॥ निर्देशः । ‘स सोमो दीक्षायां प्रतिष्ठित इति ' । दीक्षितो हि यजमानः सोमं क्रीणाति । क्रीतेन सोमेनेट्वा ज्ञानवान् सोमदेवताऽधिष्ठितां सौम्यामुत्तरां दिशं प्रतिपद्यत इति भावः । सा च दीक्षा सत्ये यस्मात्प्रतिष्ठिता । तस्मादपि ' तस्मादेव 'दीक्षितं सत्यं वदेत्याहुः' । कारणनाशे कार्यनाशो मा भूतु, इत्यभिप्रायवन्तः पंडिता इति शेषः ॥ २४ ॥ 'किंदेवतोऽस्यां भुवायां दिश्यसीति' । मेरोः समन्ततो वसतां अव्यभिचारात् ऊर्जा दिक् ध्रुवेत्युच्यते । ऊर्ध्वायां हि प्रकाशभूयस्त्वादग्निर्देवता । स चाग्निर्वाचि प्रतिष्टितः । सा च वाड्मनसि प्रतिष्ठिता । " मनसा वा इयं वाग् धृता मनो वा इदं पुरस्ताद्वाच इत्यं वद मैतद्वादीरित्यलग्लमिव ह वै वाग् वदेद्यन्मनो न स्यात्तस्मादाह धृता मनसेति " ( श. प. ३ । । ४ । ११) इत्यध्वरे श्रुतत्वात् वाचो मनसि प्रतिष्ठितत्वं युक्तम् । तस्यच मनसोविलासरूपत्वात् अर्थान्मनोद्वारा हृदये उपसंहार उक्तः । तच सर्वात्मकं हृदयं पृच्छति- कस्मिन्नु हृदयं प्रतिष्ठितं भवतीति ॥ २५ ॥ एवं पृष्टः ' याज्ञवल्क्यः ' उत्तरमाह-अहँल्लिकेति । अहनि लीयते इति व्युत्पत्तेः नूनं त्वं प्रेतभूतोऽसीति लक्ष्यते । यतो यत्किंचित्प्रेतवद्भाषसे इति प्रेतनाम्ना शाकल्यं सम्बोधयन् ‘ह याज्ञवल्क्य उवाच । 'यत्र यस्मिन् काले 'एतत् ' हृदयं अस्य शरीरस्य आत्मभूतं अस्मदस्मत्तः एतस्माच्छरीरादन्यत्र कचिद्देशांतरे वर्तते इति यदि 'मन्यास' मन्यसे । यत्र' यदा एतत् ' हृदयं अस्मदस्मत्तः अस्माच्छरीरादन्यत्र देशांतरे स्याद्भवेत् । तदा ' श्वानो वा ' एनन्छरीरं अद्युभक्षयेयुः । 'वयांसि वा' पक्षिणो गृध्रादय एनच्छरीर — विमध्नी- रन् ' विलोडयेयुः विकरनिति । तस्मान्मयि शरीरे एव हृदयं प्रतिष्टितम् । तच्छरीरमपि नामकर्मरूपात्मक स्वात् हृदये प्रतिष्टितमिति अर्यादुक्तमित्यर्थः ॥ २६ ॥ , . .

·(१४) शतपथब्राह्मणम् । [१४ का०, ३ प्र०, बाम कस्मिन्नु त्वञ्चात्मा च प्रतिष्ठितौ स्थऽइति । प्राणऽइति कुस्मिन्नु प्राणः प्रतिष्टितऽइत्यपानऽइति कुस्मिन्न्यपानः प्रतिष्ठित इति व्यानऽ इति कस्मिन्नु व्व्यानः प्रतिष्ठितऽऽत्युदानडुति कुस्मिन्नूदानः प्रति- प्ठितऽइति समान इति ॥ २७ ॥ सुऽएप नेति नेत्यात्मा। (त्माऽग्य) अग्गृह्यो न हि ग्गृह्यतेऽशीयों न हि शीर्यतेऽसङ्गोऽसितो न सज्यते न व्यथतऽइत्येतान्यष्टावायतना- न्यष्टौ लोकाऽअष्टौ पुरुपाः स यस्तान्पुरुपान्व्युदुह्य प्रत्युह्यात्युकामी त्तुन्त्योपनिपदम्पुरुपम्पृच्छामि तभेन्मे न विवक्ष्यसि मूर्द्धा ते व्वुिपति- प्यतीति तु, ह शाकल्यो नु मेने तुस्य ह मूर्दा पिपात तुस्य हाप्य- न्यन्मुन्यमानाः परिमोषिणोऽस्थीन्यपजहः ॥२८॥ . कस्मिन्नु लं चात्मा च प्रतिष्ठितौ स्य इति । प्राण इति । कस्मिन्नु प्राणः प्रतिष्ठित इति । अपान इति । कस्मिन्वपानः प्रतिष्ठित इति । व्यान इति । कस्मिन्नु व्यानः प्रतिष्ठित इति । उदान इति । कस्मिन्नूदानः प्रतिष्ठित इति । समान इति ॥ २७ ॥ स एप नेति नेत्यात्मा । अगृह्यो, न हि गृह्यते । अशीयों, न हि शीर्यते । असंगोऽसितो न सज्यते न व्ययते । इत्येतान्यष्टावायतनानि । अष्टौ लोकाः । अष्टौ पुरुषाः । स यस्तान्पुरुषान् प्युदुह्य प्रत्युह्यात्यकामीत् । तं त्वौपनिषदं पुरुषं पृच्छामि । तं चेन्मे न विवक्ष्यसि, मूर्दा ते विषतिष्यतीति । तं ह शाकल्यो न मेने । तस्य ह मूर्दा विपपात । तस्य हाप्यन्यन्मन्यमानाः परिमोपिणोऽस्थीन्यपजहुः ॥ २८ ॥ एवं कार्यकारणयोदयशरीरयोरन्योऽन्यप्रतिष्ठा उक्ता । अतस्ते अपि कुत्र प्रतिष्ठिते इति पृच्छति-कस्मि- विति । देहात्मानौ ऊर्ध्ववृत्यात्मके प्राणे 'प्रतिष्टितो'। कस्मिन्न प्राणः प्रतिष्टित इति ' । ' अपाने पति' साऽपि प्राणवृत्तिः अपानवृत्या चेन्न निगृह्यते । तर्हि प्रागेव गच्छेत् । स चापानः 'व्याने ' मध्यस्थ- वृत्तिरूपे । अन्यया उभयोरूर्वाधोगमनमेव भवेत् । स च व्यानः 'उदाने' नाभिस्थवृत्तिरूपे कीलकस्यानीये । तिस्रोऽपि वृत्तयस्ता चेन्न निबद्धाः । तार्ह नानागतयो भवेयुः । स चोदानः 'समाने ' सूत्रात्मशब्दवाच्ये । समप्रतिष्ठा ह्येताः सर्वा वृत्तय इत्यर्थः ।। २७ ।। सोऽपि समानः अंतर्यामिणि । सोऽध्यक्षरे कूटस्थे ब्रह्मणि इति अर्थादर्शितमेवेति मत्वा श्रुतिः स्वयमेव ब्रह्मणः स्वरूपमाह-स एप इति । यः सूत्रांतर्यामित्वकल्पनाविष्टानभूतः 'सः' परमात्मा 'एषः' प्रत्यगा- मिव मूर्तामर्तबामणे " नेति नेति"-(श. प. वृ. . १४६।३।११) इत्येवं संकल्पोपाधिनिषेधेन निर्दिष्ट भारमा । निषेधद्वारा निर्दिष्टमेव स्पष्टयति-अगृह्य इत्यादिना । सोऽयमात्मा न गृह्यः 'अगृह्यः' । यस्मात् सर्वकार्यधर्मातीतः तस्मादगृहः । यतः १ यस्मान हि गृह्यते । विकरणगोचरं व्यारुतं वस्तु तत ग्रहणगोचरम्, . , . २११४ ·म., (०३ ६ वा.-J.. सायणभाष्यसमेतम् । (२) अथ ह याज्ञवल्क्यऽ उवाच । ब्राह्मणा भगवन्तो यो वः काम- यते सु मा प्पृच्छतु सुर्वे वा मा प्पृच्छत यो वः कामयते तुम्वः प्पृच्छानि सुन्विा वः पृच्छानीति ते ह ब्राह्मणा न दधृषुः ॥ २९ ॥ अथ ह याज्ञवल्क्य उवाच । ब्राह्मणा भगवंतो यो वः कामयते स मा पृच्छतु । सर्वे वा . 'तं चेत् ' . - इदं तु तद्विपरांतमात्मतत्वम् । तथा 'अशीयः' यद्धि मूर्त संहतं शरीरादि तच्छीर्यते । अयं तु तद्विपरीतः । अतः 'न हि शीर्यते' । तया 'असंगः' अमूर्तः । 'असितः' अबद्धः । बद्धो मूर्तातरेण संबध्यमानः सज्यते । अयं च तद्विपरीतः । अतः न सज्यते । तथा अबद्धत्वान्न व्यथते इति । अथ पुनः पूर्वामेवा- ख्यायिकामनुसृत्य अयं प्रतिभूतः अब्रह्मवित्सन्नेव मां ब्रह्म पृच्छतीति सापराधत्वं संपादयितुं याज्ञवल्क्यः पृच्छति- एतान्यष्टावायतनानीत्यादिना । ' एतानि ' उक्तानि पृथिव्यादीनि 'अष्टावायतनानि '। 'अष्टौ लोकाः । चक्षुर्लोको मनो ज्योतिः" इत्येवंरूपाः । 'अष्टौ पुरुषाः' "शारीरः पुरुषः" इत्यादयः । 'तान्'शारीरप्रभृती- नष्टौ पुरुषान् ‘स यः ' कश्चित् ब्रह्मज्ञः आयतनलोकपुरुषैतत्त्रिकभेदेन 'व्युदुह्य' विक्षिप्य लोकस्थितिमुप- पाय पुनः प्राचीदिगादिद्वारेण हृदयात्मनि 'प्रत्युह्य' उपसंहृत्य पश्चात हृदयाद्यात्मविलक्षणमपि समानांतमुपाधि- धर्ममत्यकामीदतिक्रांतवान् स्वनैवात्मना व्यवस्थितः तमोपनिषदं ' उपनिषत्स्वेव विज्ञेयं नान्यप्रमाणगम्यं 'पुरुषं ' अशनायादिधर्मवर्जितं हे शाकल्य ! त्वा' त्वां ब्रह्मविद्याभिमानिनं 'पृच्छामि पुरुषं 'मे' मह्यं 'न विवक्ष्यसि ' विस्पष्टं न कययिष्यति तर्हि 'ते' तव अब्रह्मविदः ब्रह्मवित्वाभिमानिनः { मूर्द्धा ' शिरः 'विपतिष्यति' विस्पष्टं पतिष्यतीति । इतिशब्दआख्यायिकासमाप्तिद्योतकः । एवं शापे दत्ते किं वृत्तमिति जिज्ञासायां श्रुतिरेवाह-तं ह शाकल्य इति । तमोपनिषदं पुरुषं 'शाकल्यो न मेने ह' न विज्ञातवान् । किंतु-' तस्य ह' शाकल्यस्य 'मूर्द्धा विपपात' विपतितः । ब्रह्मविद्विद्वेषे परलोकविरोधोऽपि स्यादिति दर्शयितुं अष्टाध्याय्यां (श. प. ११ । । ।३।११) निर्वृत्तामाख्यायिका सूचयति-तस्य हाप्यन्यदिति । न केवलमसौ मृत एव । किंच-' तस्य ' शाकल्यस्याग्निहोत्रेण संस्कारार्थ शिष्यैर्वत्रखंडेन बद्ध्वा गृहान्प्रति नीयमानानि 'अस्थीन्यपि ' परिमोषिणस्तस्कराः अन्यद्धनमेतैर्नीयत इति 'मन्यमानाः' संतोऽपजद्दुः अपहृतवंत इत्यर्थः । इति पूर्ववृत्ताख्यायिका इह सूचिता । अष्टाध्याय्यां किल शाकल्येन सह याज्ञवल्क्यस्य समानांत एव संवादो निवृत्तः । तत्र याज्ञवल्क्येन शापो दत्तः । " पुरेत्तिथ्य मरिष्यसि न तेऽस्यीनि चन गृहान् प्राप्स्यंतीति । स ह तथैव ममार । तस्य हाप्यन्यन्मन्यमानाः परिमोषिणो. ऽस्यीन्यपजदुस्तस्मानोपवादी स्यादुत विंचित्परो भवति " (श. प. ११।६।३।११) इति । पुरे- त्तिथ्य इति पञ्चम्यर्थे चतुर्थी । आगामिन्यास्तिथेः पुरस्तादेवेति अस्थीनि चनेत्यत्र चनशब्दोऽप्यर्थः । 'उपवादी' परिभवकर्ता इति समितिश्रुतेरर्थः । ब्रह्मविदि विनीतेन भवितव्यमिति आचारार्थ महती हीयं ब्रह्मविद्यायुतनिष्ठावज्ञायां ऐहिकामुष्मिकविरोधः स्यात् इति विद्यास्तुतये च इह सा एषा आख्यायिका सूचि- तेति भावः ॥ २८ ॥ यस्य ब्रह्मणो नेति नेतीति अन्यप्रतिषेधद्वारेण निर्देशः कृतः तस्यैव इदानी विधिमुखेन निर्देशः फर्तन्यः, - जागतो मूलं च वक्तव्यं, इत्येतदर्य श्रुतिराख्यायिकामेव पुनरनुसृत्य ब्राह्मणानुमतिमनापाद्य ब्रह्मास्त्र ---.-..--.

·- शतपथब्राह्मणम् । [१४ का०, ३ प्र०, ७ मा (स्ता ) तान्हैतैः श्लोकः पप्रच्छ । युथा वृक्षो व्युनस्पतिस्तथैव पुरुपोऽमृषा । तुस्य पण्र्णानि लोमानि लुगस्योत्पाटिका बहिः ॥ ३० ॥ त्वचऽएवास्य । मुधिरम्प्रस्यन्दि त्वचउत्पटः । तस्मात्तदातुन्नात्प्रेति रसो वृक्षादिवाहतात् ॥ ३३ ॥ मासान्यस्य शुकराणि । किनाट स्नाव तुस्थिरम् । अस्थीन्युन्तरतो दारूणि मजा मज्जोपमा कृता ॥ ३२ ॥ मा पृच्छत । यो वः कामयते । तं वः पृच्छानि । सर्वान् वा वः पृच्छानीति । ते ह ब्राह्मण न दधृपुः ॥ २९ ॥ तान् हैतैः श्लोक पप्रच्छ-" यथा वृक्षो वनस्पतिस्तथैव पुरुषोऽमृषा । तस्य पर्णानि लोमानि त्वगस्योत्पाटिका बहिः ॥ ३० ॥ त्वच एवास्य रुधिरं प्रत्यंदि त्वच उत्परः । तस्मात्तदातुन्नात्प्रेति रसो वृक्षादि- वाहतात् ।। ३१॥ मांसान्यस्य शकराणि किनाटं स्नाव तत्स्थिरम् । अस्थीन्यंतरतो दारूणि मज्जा मज्जोपमा कृता ।। ३२॥ नीयमानमनाय स्यादिति न्याय दर्शयितुं ब्राह्मणानुमतिसम्प्रतिहेतुभूतं पराजयं कर्तुं याज्ञवल्क्यो ब्राह्मणाद पृष्टवान् इन्याह-अय हेति । ' ह उवाच वः ' युष्माकं मध्ये 'यः' याज्ञवस्क्यं पृच्छामीति 'फामयते इच्छति । 'सः मा' मां पृच्छतु । ' स वा' यूय 'मा' मा 'पृच्छत' ! यता 'वः' युध्माकं मधे याज्ञवल्यो मां पृच्छन्विति यः कामयते । तं' पुरुवं पृच्छानि' । 'सर्वान् वा युष्मान् अहं 'पृच्छानि' । इत्येवमुक्ता अपि 'ते ब्राह्मणा ह न दशः । किंचिदपि प्रत्युत्तरं दातुं न प्रगल्भाः संवृत्ता इत्यर्थः ॥ २९ ।। जगत्कारणं प्रष्टुं तावन् पुरुषवृक्षयोः साधम्यं श्लोकत्रयेणाह-तान हैतैः श्लोकैरिति । ' तान् ' भागमाः मपि वामगान् एतेक्ष्यमार्गः ' श्लोक ह' किल 'पप्रच्छ। यया' लोके 'वृक्षः। तस्य विशेषगं वनस्पतिरिति । तच वृक्षस्य महत्त्वमिति अपुनरुक्तितति भावः । अपुप्पाः फलवंतो ये ते वनस्पतयः स्मृताः इति । यथा अधन्यः । तथैव ' तत्सधर्मेव 'पुरुषः' इत्येतत् ' अमृपा' तन् । यतस्तस्य पुरवस्य ' लोमानि ' तत्स्थानीयानि वनस्पतेः 'पर्णानि '। 'स्वर'मस्य वृक्षस्य तु तस्यानीया ' वहिस्त्पाटिका ' बर्हिर्भूता नीरसा त्वक् ॥ ३० ॥ स्वरः' एव सफाशान् अस्य ' पुरुषस्य चिरं प्रस्यदि 'निःसरतीति शेषः । अस्पंदते निःसरतीति प्रस्यादि । भस्यापि त्वचः ' सकाशादेव 'उत्पटः' वृक्षनिर्यासः प्रशंदी निःसरलीनि शेषः । एवमुक्तं साम्य अनुभयन गमयनि-तस्माचदिति । परमात् वनम्पतेः पुरषस्य च सर्वमेवं समानम् आनुलान् परिस्तिान् पुरपात् ' तन् ' गघिरं 'प्रनि 'निर्गण्ठति । ' पाहतान् ' स्निान् वृक्षात् 'वन- स्पत: 'रम व ' नियामो यथा नीति शेषः ॥ ३१॥ पुररस्प । ' मंसानि' वनस्पनेत सस्थानीयानि मरागि' फलानीपर्थः । . . . वः युष्माकं मध्ये वर्तमानं अहं . . " " मिथ्या सत्यमेय- पुरुषप. . तस्मात् तत् - - - फिर-सम्प ·- ( वृ० ३ म०, ९ मा०] सायणभाप्यसमेतम् । (१४७) दृक्षो वृषणो रोहति । मूलान्नवतरः पुनः । मुर्त्यः स्विन्मृत्युना वृक्णः कुस्मान्मूलाधरोहति ॥ ३३ ॥ रेतसऽइति मा वोचत । जीवतस्तत्प्रजायते । जातु एव न जायते को न्वेनञ्जनयेत्पुनः ॥ धानारुहार वै वृक्षोऽन्युतः प्ग्रेत्य सम्भवः । यत्सु- मूलमुगृहयुर्व्वक्षन्न पुनराभवेत् । मुर्त्यः विन्मृत्युना वृक्णः कुस्मान्मू- लात्मरोहति ॥ विज्ञानमानन्दं ब्रह्म रातेातुः परायणम् ॥ तिष्टमानस्य तद्विदऽइति ॥ ३४॥ इति चतुर्दशे काण्डे पञ्चमप्रपाठके वृहदारण्यकोपनिपदि तृतीये प्रपाठके सप्तमं ब्राह्मणम् ॥ १४॥(५)३॥७॥ (६) ३-९॥ यवृक्षो वृक्णो रोहति मूलान्नवतरः पुनः । मर्त्यः स्विन्मृत्युना वृक्णः कस्मा- न्मूलात्मरोहति ॥ ३३॥ रेतस इति मा वोचत जीवतस्तत्मजायते । जात एव न जायते को न्वेनं जनयेत्पुनः ॥ धानारुह उ वै वृक्षोन्यतः प्रेत्य संभवः । यत्समूलमुबृहेयुर्वृक्षं न पुनराभवेत् । मर्त्यः स्विन्मृत्युना वृक्णः कस्मान्मूलात्प्ररोहति ॥ विज्ञानमानंद ब्रह्म रातेतुः परायणम् । तिष्ठमानस्य तद्विदः" इति ॥ ३४ ॥ - . 'किनाटं' नाम वृक्षस्य शकलेभ्य आभ्यन्तरं काष्ठसंलग्नं वल्कलरूप उच्यते । 'तत्' तत्स्थानीय पुरुषस्य नाव अस्थिसंलग्नो धातुविशेषः । तदुभयं किनाटं नाव च 'स्थिरं' दृढम् । पुरुषस्य नावम्योऽभ्यंतरतः 'अस्थीनि' भवंति । तथा वृक्षस्प किनाटस्याभ्यंतरतः 'दारूणि' काष्ठानि ! ' मना' मन्नेव वनस्पतेः पुरुषस्य च 'मनोपमा कृता' मजाया उपमा मनोपमा । नान्यो विशेषोऽस्तीत्यर्थः । मनाशब्देनोमयत्र अस्थिकाष्ठगतः सार उच्यते ॥ ३२ ॥ अथ वृक्षपुरुषयोधर्म्यकथनपुरःसरं जगत्कारणं पृच्छति-यदृक्ष इत्यादिना ! यद्यदि वृक्षो वृश्छिन्नः पुनः' पुनरपि मूलानवतरः पूर्वस्मात् अभिनवतरः रोहति' प्ररोहति प्रादुर्भवति । स्विदिति वितर्फे। 'मर्त्यः' मनुष्यः 'मृत्युना' यमेन 'वृक्ण: ' मारितः कस्मान्मूलात्कारणात् 'प्ररोहति' पुनर्जायते । यत् एतस्माद्विशेषणात् प्राक् वृक्षपुरुषयोः सर्व सामान्यमवगतम् । अयं तु वनस्पती विशेषो दृश्यते यत् छिन्नस्य प्ररोह- णम् । न तु पुरुषे मृत्युना वृक्गे पुनः प्ररोहणं दृश्यते । भवितव्यं तु कुतश्चित् प्ररोहणेन । तस्मान्मृतस्य पुरुषस्य कुतः प्ररोहणमिति युष्मानहं पृच्छामीत्यर्थः ॥ ३३ ॥ तत्र शंकामुद्भाव्य निराचष्टे-रेतस इति । हे ब्राह्मणाः ! 'रेतसः ' सकाशात्पुरुषः प्ररोहतीति ‘मा वोचत' मवं वक्तुमर्हथ । कस्मात् ? यस्माजीवतः पुरुषात्तद्रतः 'प्रजायते ' न मृतात् । अतो न रेतः कारणमियर्थः । अयं भावः न चात्र मृतपुरुषशन्देन एकः शरीरी अभिधीयते । किंतु प्रलयकाले विलीनं सर्वमेव शरीरजातं ३२६५ .

·(१४८) शतपथब्राह्मणम् । [१४ का०,.३ प्र०, ७ मा० Io.] . जात- - । किंतु वीजरहो जगत् अभिधीयते । तदा च तदानी जोवतः कस्यापि पुरुषस्याभावात् मृतस्य च रेतसः असद्भावात् न रेतः कारणमिति । इदानीं स्वभाववादमवलंब्य नोदयति-जात एवेति । यस्तु मृतः स पुनर्नव जायते स्वादेवेति । जनिष्यतो हि संभवः प्रष्टव्यः न जातस्य । अयं तु जात एव । अतः अस्मिन् विषये प्रश्न एव नोपपद्यत इति चेत् तन, नेति पृथक् वाक्यम् । यन्मतं जात एवेति । तन्न, किं तर्हि मृतः पुनरपि जायत एव । अन्यथा अकृताभ्यागमनकृतनाशप्रसंगः स्यात् । अतो वः पृच्छामि । 'एन' पुरुषं मृतं ' नु' वितर्के । 'पुनः को जनयेत् ' उत्पादयेत् । अपि च 'धानारह उ चे वृक्षः' । धाना वीजं वटकणिकादि । तस्याः संकाशात् रोहतीति धानारहः । उशब्दः अप्यर्थः । न केवलं कोडरुह एव वृक्षो भवति । धेशब्दः प्रसिद्धिद्योतकः । तथा च यथा यथा घे वृक्षः कांडरुहो धानारुहश्च 'प्रेत्य' मृत्वा 'अन्यतः संमवः' कांडात् धानातोऽपि प्रेत्य संभवो भवेत् इति प्रसिद्धम् । न तथा मृतस्य पुरुषस्य पुनरुत्पत्तौ किंचिदपि कारणं दृश्यते, भवितव्यं च तेनेति भावः । यद्यदि 'वृक्षं समूलं' सह मूलेन धानया वा उगृहेयुरुद्यच्छेयुरुत्पाटयेयुः । तदा 'न पुनराभवेत् ' पुनरागत्य न भवेत् । तस्मात् वः पृच्छामि सर्वस्यैव जगतो मूलम् । “मर्त्यः स्विन्मृत्युना वृक्णः करमान्मूलात्प्ररोहतीति " । अन्न्तरमेव व्याख्यातार्थम् । तन्न विजाह्मणाः यतो मृतः पुनः प्ररोहतीति । ब्राह्मणैर्जगतो मूलं न विज्ञातम् । अतो ब्रलिष्टत्वात् याज्ञवल्क्येन गावो दूता: ब्राह्मणाश्च जिताः । समाप्ता आख्यायिका । यजगतो मूलं येन च शब्देन साक्षात् व्यपदिश्यते ब्रह्म यद्याज्ञवल्क्यो ब्राह्मणान् पृष्टवान् । तत् स्वेन रूपेण श्रुतिरस्मभ्यमाह-विज्ञानमानंदमिति । . विज्ञप्तिर्विज्ञानं कूटस्यचिन्मात्ररूपं, तच्चानंद, न विषयविज्ञानवत् दुःखानुविधम् । किं तर्हि प्रसन्नं शिवमनुल. मनायासं नित्यतृप्तमेकरसमित्यर्थः । किं तत् उभयविशेषणवत् 'ब्रह्म' अक्षरम् । रातेर्धनस्य दक्षिणारूपस्य .' दातुः' कर्मकृतो यजमानस्य 'परायणं' परागतिः । कर्मफलस्य प्रदातृब्रह्मणः सर्वफलदातृत्वं भाष्यकृद्भिः समर्थितम् “ फलमत उपपत्तेः " (वे. व. सू. ३ । २। ८ । ३८) इत्यस्मिन्नधिकरणे । अधिकरणार्थ- स्तत एवावसयः । किं च एषणाभ्यो व्युत्थाय तस्मिन्नेव मोहातीते ब्रह्मगि तिष्ठत्यकर्मकृदिति 'तिष्ठमानः तस्य तदेव ब्रह्म वेत्तीति तद्धि तस्य ब्रह्मणि तिष्ठमानस्य ' तद्विदः ' ब्रह्मविदश्च 'परायण परा गतिरिति । इति-- शम्दः समातिद्योतकः ॥ ३४ ॥ १ इति श्रीद्वषीकेशब्रह्ममगवत्पूज्यपादशिष्यस्य श्रीपाठकानिरुद्धपुत्रस्य परमहंसपरिव्राजकाचार्यस्य श्रीवासुदेवब्रह्मभगवतः कृतौ माध्यंदिनीयशतपथब्राह्मणान्तर्गतमाध्यंदिनशाखोपनिषद्- बृहदारण्यकटीकायां वासुदेवप्रकाशिकायां तृतीयेऽध्याये नवमं शाकल्यवाह्मणं शाकल्यब्राह्मणप्रन्यो वा परिसमातः ॥ १४ । (६)३॥९॥ 1-अधिकरणार्थसंग्रहातु-"कर्मव फलदं यद्वा दाराधिन ईचरः । अपूर्धावान्तरद्वारा कर्मणः फ्लदातृता ॥1॥ भवेतनास्पलासूनेः शाम्रोयायूजितंचरात् । कालान्तरे फलोत्पते पूर्वपरिकल्पना " ॥२॥ (वे. न्या. ३१२१८) इति ।

·دوا
چی
| %
17ج%613f361 138 rai af
بك
ر- عمرو
ری
ير

·- याज्ञवल्क्यः तस्याप्तत्वप्रयोजकभूतशुद्धित्रयमाह-पया मातृमानिति । यस्य पुत्रस्य सम्यगनुशास्तो [वृ० ३ १०, १० प्रा०] सायणभाष्यसमेतम् । जनको ह वैदेह आसाञ्चके । (छेऽथ) अथ ह याज्ञवल्क्यऽआवबाज़ सु होवाच जनको व्वदेहो याज्ञवल्क्य किमर्थमचारीः पशनिच्छन्नुण्वन्ता- नित्युभयमेवु सम्माडिति होवाच युत्ते कुश्चिदन्त्रवीत्तच्छृणयामेति ॥ १ ॥ (त्यु ) अबवीन्मऽउदङ्कुः शौल्वायनः । प्राणो वै ब्रह्मेति यथा मातृमान्पितमानाचायवान्यात्तथा तुच्छौल्बायनोऽब्रवीत्प्राणो वै ब्रह्मेत्यप्राणतो हि कि, स्यादित्युञवीच ते तुस्यायतनम्प्रतिष्ठान्नु मेऽब्रवीदित्येकपाद्वाऽएतत्सम्म्राडिति ॥२॥ पडाचार्यब्राह्मणं वा उदंकब्राह्मणम् । जनको ह वैदेह आसांचके । अथ ह याज्ञवल्क्य आवाज । स होवाच जनको वैदेहः । याज्ञवल्क्य किमर्थमचारीः । पशूनिच्छन्नण्वंतानिति । उभयमेव सम्राडिति होवाच । यत्ते कश्चिद- ब्रवीत् । तच्छृणवामेति ॥ १ ॥ अनवीन्म उदंकः शौल्वायनः । प्राणो वै ब्रह्मेति । यथा मातृमान्पितृमानाचार्यवान्यूयात् । तथा तच्छौल्वायनोऽब्रवीत् । प्राणो वै ब्रह्मेति । अप्राणतो हि किं स्यादिति । अब्रवीत्तु ते तस्या- यतनं प्रतिष्ठाम् । न मेऽब्रवीदिति । एकपाद्वा एतत्सम्राडिति ॥ २ ॥ एवं शाकल्यब्राह्मणे सच्चिदानंदब्रह्म निर्धारितम् । इदानीं तस्यैव प्राणाद्यधिष्ठात्रीषु वाग्वादिदेवतासु ब्रह्म- दृष्टिद्वारा निर्णयाय षडाचार्यब्राह्मणं कूर्चत्राह्मणं चेति ब्राह्मणद्वयमारभ्यते । ब्राह्मणद्वयस्य तु आख्यायिका आचार्य- व्रतश्रद्धादिसंपन्नेन विद्या लब्धव्या इत्याचारप्रदर्शनार्या वोद्धव्या । 'जनको ह वैदेह आसांचके ' आसनं कृतवान् दर्शनकामेभ्य आस्यायिकां दत्तवानित्यर्थः । 'अथ ह तस्मिन्नेवावसरे याज्ञवल्क्य आजगाम । तदनु च याज्ञवल्क्यं यथावत् संपूज्य ' है ' जनक उवाचोक्तवान् । हे ' याज्ञवल्क्य ! ' किमर्थमचारीरामतोऽसि । ' किं' पुनरपि 'पशून्' गाः 'इन्छन्' । आहोस्वित् ' अण्वन्तान् ' सूक्ष्मांतान् सूक्ष्मवस्तुनिर्णयप्रश्नान् मत्तः श्रुत्वा तदुत्तरं वक्तुं मागतोऽसि ? इति पृष्टः किमुक्तवान् इत्यत आह-उभयमेवेति । हे 'सम्राट्' ! हे सार्वभौम ! ' उभयमेव ' पशवः प्रश्नाश्चेति द्वयमपि ममागमने निमित्तमिति 'ह' मुनिरुवाच । सम्राडिति । राजा चै राजसूयेनेष्ट्वा मवति, सम्म्राड् वाजपेयेन" (श. प. ५ । १।१ । १३ ।) इत्युक्तत्वात् वाजपेययाजिनो लिंगम् । यद्वा, हिमवत्सेतुपर्यतस्य देशस्य राजा इति सूचितम् । राज्ञा अज्ञातमर्थ उपदेष्टुकामो मुनिः पृच्छति-यत्ते कश्चिदिति । भनेकाचार्यसेवी हि भवानिति 'ते' तुभ्यं कश्चिदाचार्यो यदब्रवीत् 'तत् ' वयं ' शृणवाम' उपदेशस्य सदसत्परीक्षार्थमिति ॥ १॥ 'उदंकः' नामतः । शुल्वस्यापत्य इतर आह-अब्रवीन्म उदकः शौल्यायनः प्राणो वै ब्रह्मेति । शोल्लायन । 'प्राणः ' वायुर्देवता ‘नलेति' 'मे' मा उक्तवान् । उदकोपदिष्टमर्थ स्तोतुकामी . गा

·(१५०)
शतपथब्राह्मणम् । [११ फा० ३ ०, ६०)
स वे नो हि याज्ञवल्क्य । पाणऽएवायतनमाकाशः प्रतिष्ठा प्रिय
मित्येनदुपासीत का प्रियुता याज्ञवल्क्य प्राणु एवं सम्माडिति होवाच
प्राणस्य वे सम्म्राटकामायायाज्यं याजयत्यप्रतिगृह्युस्य प्रतिगृहा-
त्यपि तुत्र बधशङ्का भवति यान्दिशमेति प्राणुस्यै सम्म्राट्कामाय
प्राणो वै सम्प्रादपरमं ब्रह्म नैनम्प्राणो जहाति सुर्खाण्येनम्भूतान्य-
भिक्षरन्ति ॥३॥
स व नो ब्रूहि याज्ञवल्क्य । माण एवायतनम् । आकाशः प्रतिष्ठा । प्रियमित्येनदुपासीत ।
फा प्रियता याज्ञवल्क्य ! प्राण एव सम्राडिति होवाच । प्राणस्य वै सम्राद कामायापार
पानयति । अप्रतिगृह्यस्य प्रतिगृहाति । अपि तत्र वधशंका भवति । यां दिशमेति । माणस्पैर
सम्राट कामाय । प्राणो ६ सम्राद परमं ब्रह्म । ननं प्राणो जहाति । मण्येनं भूतान्य.
भिक्षरन्ति ॥ ३॥

·- पृ. ३२०, १० मा०] सायणभाष्यसमेतम् । देवो भूत्वा देवानप्येति । युऽएवुम्विद्वानेतदुपास्ते हुस्त्वृपभ, सहस्र- न्ददामीति होवाच जनको वैदेहः सु होवाच याज्ञवल्क्यः पिता मे- ऽमन्यत नाननुशिष्य हुरेतेति कुऽएव ते किमब्रवीदिति ॥४॥ (त्यु ) अब्रवीन्मे जित्वा शैलिनुः । (नो) बाग्वै ब्रह्मेति युथा मातृमान्पितृमानाचार्यावान्यात्तथा तुच्छैलिनोऽन्त्रवीद्वाग्वै ब्रह्मेत्यु- वदतो हि कि, स्यादित्यब्रवीत्तु ते तुस्यायतनम्प्रतिष्ठान्नु मेऽब्रवीदि- त्येकपाद्वाऽएतत्सम्म्राडिति ॥५॥ स वै नो ब्रूहि याज्ञवल्क्य त्यागेवायतनमाकाशः प्रतिष्ठा प्रजेत्येन- दुपासीत का प्रज्ञता याज्ञवल्क्य व्यागे सम्माडिति होवाच व्वाचा वै देवो भूत्वा देवानप्येति । य एवं विद्वानेतदुपास्ते । हस्त्यूपों सहस्रं ददामि इति होवाच जनको वैदेहः । स होवाच याज्ञवल्क्यः । पिता मेऽमन्यत-नाननुशिष्य हरेतेति। क एव ते किमब्रवीदिति ॥१॥ अब्रवीन्मे जित्वा शैलिनः । वाग्वै ब्रह्मेति । यथा मातृमान्पितमानाचार्यवान्यूयात् । तथा तच्छैलिनोऽब्रवीत् । वाग्वै ब्रह्मेति । अवदतो हि किं स्यादिति । अब्रवीत्तु ते तस्यायतनं प्रतिष्ठाम् । 'न मेऽप्रवीदिति । एकपाद्वा एतत्सम्राडिति ॥ ५॥ सवै नो बेहि याज्ञवल्क्य । वागेवायतनम् । आकाशः प्रतिष्ठा । प्रज्ञेत्येनदुपासीत । का प्रज्ञता याज्ञवल्क्य । वागेव सम्राडिति होवाच । वाचा वै सम्राबन्धुः प्रज्ञायते । ऋग्वेदो यजुर्वेदः साम- ।' तस्यां दिशि वधशङ्का' शस्त्रादिहनननिमित्ता शंका भवति । तदेत सर्व प्राणस्यैव सम्राट फामाय' तस्मात्प्राणः '' सन्नाट परमं ब्रह्म । एवमुपासितुः फलमाह-नैनं प्राण इति । ' एनं यथोक्तब्रह्मविदं प्राणदेवता 'न जहाति' । ' सर्वाणि' च ' भूतानि' एनमुपासकं 'अभिक्षरन्ति' बलि- दानादिभिः संयोजयन्ति ॥ ३॥ य एवं विद्वान् एतत्प्राणदेवतारूपं ब्रह्मोपास्ते स इहैव 'देवो भूत्वा ' आविर्भूतदेवभावो भूत्वा पुनः शरीर- पातोत्तरकालं ' देवान, अप्येति ' अपिगच्छति । विद्यानिष्क्रयार्थ प्रतिजज्ञे इत्याह-हस्त्यृपभामिति । हस्ति- तुल्य ऋषमो यस्मिन् गोसहस्रं तदेवंभूतं ' सहस्रं ' ददामीति 'ह'जनको पैदेह उवाच । एवमुक्तः सः' याज्ञवल्क्यः ' उवाच । 'अननुशिष्य ' शिक्षामकृत्वा शिष्यं कृतार्थमकृत्वा शिष्यानं ' नाहरेत इति 'मे पिता अमन्यत' मन्यते स्म । ममापि अयमेवाभिप्राय इत्यर्थः । ' क एव' कश्चिदेव ' ते तुभ्यं 'किमत्रवीदिति' ।। ४ ।। एवं मुनिना पृष्टो राजा आह-अब्रवीन्मे जित्वा शैलिन इति । जित्वा' नामतः । शिलिनस्थापत्यं 'शैलिनः ।' वाग्य ब्रह्मति' । वागभिमानिनी देवताऽग्निरित्यादि पूर्ववत् । ' अवदतः' मूकस्य ॥ ५ ॥ सवै नो ब्रूहीति । 'बागेवायतनमाकाशः प्रतिष्ठा' । एतद्वाग्देवताऽख्यं ब्रह्म 'प्रज्ञेत्युपासीत'।' का . . - १ ·(१५३) शतपथब्राह्मणम् । [१५ का०, ३ प्र०,101 सम्माबुन्धुः प्रज्ञायतऽऋग्वेदो यजुर्वेदः सामवेदोऽथर्वाङ्गिरसऽ इतिहासः पुराणुम्विद्याऽउपनिपुदः श्लोकाः सूत्राण्यनुव्याख्यानानि व्याख्यानानि व्वाचैव सम्म्राट प्रज्ञायन्ते व्वाग्वै सम्प्रादपरमम्ब्रह्म नैन- म्वाग्जहाति सुर्वाण्येनम्भूतान्यभिक्षरन्ति ॥ ६ ॥ देवो भूत्वा देवानुप्येति । युऽएवम्विद्वानेतदुपास्ते हुस्त्वृषभ, सहस्र- न्ददामीति होवाच जनको वैदेहः सु होवाच याज्ञवल्क्यः पिता मेऽमन्यत नाननुशिष्य हुरेतुति कुऽएव ते किमब्रवीदिति ॥७॥ (त्यु ) अब्रवीन्मे बुर्कुणुिः । (श्च ) चुक्षुबै ब्रह्मेति युथा मातृमा- पितृमानाचार्य्यवान्यात्तथा तुद्वाष्र्णोऽब्रवीचक्षुब्बै ब्रह्मेत्युपश्यतो हि कि, स्यादित्यवीच ते तुस्यायतनम्प्रतिष्ठान मेऽब्रवीदित्येकपाद्वाऽ एतत्सम्माडिति ॥ ८॥ स वै नो ब्रूहि याज्ञवल्क्य । चुक्षुरेवायतनमाकाशुः प्रतिष्ठा सत्य वेदोऽयौगिरस इतिहासः पुराणं विद्या उपनिपदः श्लोकाः सूत्राण्यनुव्याख्यानानि व्याख्यानानि वाचैव सम्राद प्रज्ञायन्ते । वाग्वै सम्राट् परमं ब्रह्म नैनं वाग्जहाति । सर्वाण्येनं भूतान्य- भिक्षरन्ति ॥ ६ ॥ देवो भूत्वा देवानप्यति । य एवं विद्वानेतदुपास्ते । हस्त्वृषभं सहस्रं ददामीति होवाच जनको वैदेहः । स होवाच याज्ञवल्क्यः । पिता मेऽमन्यत-नाननुशिष्य हरेतति । क एव ते किम- ब्रवीदिति ॥७॥ अब्रवीन्मे वर्कुर्वाणः । चक्षुवै ब्रह्मेति । यथा मातृमान्पितमानाचार्यवान् ब्रूयात् । तथा तद्वाष्र्णोऽब्रवीत् । चक्षुर्वे ब्रह्मेति । अपश्यतो हि कि रयादिति । अब्रवीतु ते तस्यायतनं प्रतिष्ठाम् । न मेऽब्रवीदिति । एकपाद्वा एतत्सम्राडिति ॥ ८ ॥ सवै नो ब्रूहि याज्ञवल्क्य । चक्षुरेवायतनम् । आकाशः प्रतिष्ठा । सत्यमित्येनदुपासीत । प्रज्ञतेति ' पृष्टो मुनिः वाग्देवीव प्रज्ञता न ततो व्यतिरिक्ता इत्युक्त्वा तत्र हेतुमाह-वाचा वै सम्राडिति । थे' वाग्देवतयैव — बन्धुः प्रज्ञायते ' । अयमरमाकं बन्धुरित्युक्ते प्रकर्षेण ज्ञायते सर्वैरिति शेषः । तथा ऋग्वेदादीनि व्याख्यानांतानि मैत्रेयीत्राह्मणे उक्तानि वाचव प्रज्ञायन्ते ' अतः ' वाग्वे परमं ब्रह्म ॥६॥ देवोभूत्वा" इति व्याख्यातम् ॥ ७ ॥ अब्रवीन्मे वर्कुर्वार्ण इति । वरिति नामतः वृष्णस्यापत्यं वार्णः' तदविष्टात्री देवता आदित्यः । अपश्यतो हीति' विशेषः ॥ ८॥ सवैन इति । तस्य ' चक्षुरेव ' चक्षुरिन्द्रियमवायतनम् । सन्यमित्यादि प्रह्मण उपनिषत् । चक्षुषः सत्यवं . . वाचा .

·वृ० ३०, १० मा० सायणभाष्यसमेतम् । (१५३) मित्येनडुपासीत का सत्युता याज्ञवल्क्य चुक्षुरेव सम्माडिति होवाच चुक्षुषा वै सम्प्रादपश्यन्तमाहुरद्राक्षीरिति सुआहाद्राक्षमिति तत्सत्यम्भवति चक्षुब्धं सम्मादपरमम्ब्रह्म नैनचक्षुर्जहाति सुर्वाण्येनम्भूतान्यनि- क्षरन्ति ॥९॥ देवो भूत्वा देवानप्यति । युऽएवम्विद्वानेतदुपास्ते हुस्त्वृषभ, सहस्र. न्ददामीति होवाच जनको वैदेहः सु होवाच याज्ञवल्क्यः पिता मेऽम- न्यत नाननुशिष्य हुरेतेति कुऽएव ते किमब्रवीदिति ॥ १० ॥ (त्यु ) अत्रवीन्मे गईभीविपीतो भारद्वाजः। श्रोत्रम् ब्रह्मेति युथा मातृमान्पितमानाचार्य्यवान्यात्तथा तद्वारद्वाजोऽब्रवीच्छ्रोत्रम्वै ब्रह्मेत्यु- शृण्वतो हि कि स्यादित्युबवीत्तु ते तुस्यायतनम्प्रतिष्ठान्नु मेऽन्त्रवी. दित्येकपाद्वाऽएतत्सम्माडिति ॥ ११ ॥ स वै नो ब्रूहि याज्ञवल्क्य । श्रोत्रमेवायतनमाकाशः प्रतिष्ठाऽनन्तई इत्येनदुपासीत काऽनन्तता याज्ञवल्क्य दिशऽए सम्माडिति होवाच का सत्यतो याज्ञवल्क्य । चक्षुरेव सम्राडिति होवाच । चक्षुपा वै सम्राट् पश्यन्तमाहुः। अद्राक्षी- रिति । स आह । अद्राक्षमिति । तत्सत्यं भवति । चक्षुर्वै सम्राट् परमं ब्रह्म । नैनं चक्षुर्जहाति । सर्वाण्येनं भूतान्यभिक्षरन्ति ॥ ९॥ देवो भूत्वा देवानप्येति । य एवं विद्वानेतदुपास्ते । हस्त्पमं सहस्रं ददामीति होवाच जनको वैदेहः । स होवाच याज्ञवल्क्यः । पिता मेऽमन्यत नाननुशिष्य होतेति । क एव ते किम- ब्रवीदिति ॥ १० ॥ अब्रवीन्मे गर्दभीविपीतो भारद्वाजः । श्रोत्रं वै ब्रह्मेति । यथा मातृमान्पितृमानाचार्यवान् ब्रूयात् । तथा तत् भारद्वाजोऽब्रवीत् । श्रोत्रं वै ब्रह्मेति । अशृण्वतो हि किं स्यादिति । अब्रवीत्तु ते तस्या- यतनं प्रतिष्ठाम् । न मेघवीदिति । एकपाद्वा एतत्सम्राडिति ॥ ११ ॥ सवै नो ब्रूहि याज्ञवल्क्य । श्रोत्रमेवायतनम् । आकाशः प्रतिष्ठा । अनंत इत्येनदुपासीत । साधयति-चक्षुषा वै इति । हे सम्राट् ! — चक्षुषा ' ' पश्यन्तं ' ' ' पुरुषं लोकाः 'आहुः । त्वं हस्तिन- मद्राक्षीरिति । स चेदद्राक्षमित्याह । तदा तत्सत्यमेव भवतीति भावः ॥९॥ " देवो भूत्वा" इति व्याख्यातप्रायमेव ॥ १० ॥ 'गईमीविषीतः इति ' नामतः । भारद्वाजः इति' गोत्रतः । श्रोत्रं ' तदभिमानिनी दिग्देवता ॥११॥ ' श्रोत्रमेव ' श्रोत्रेन्द्रियमेवायतनम् । दिश: अनंतत्वं साधयति-तस्मादै इति । कश्चित्पुमान् ‘यां कां च । . .

·शतपथब्राह्मणम् । [११ का०, ३,८०] तुस्माद्वै सम्म्राङ्याङ्काञ्च दिशगुच्छति नैवास्याऽ अन्तगुच्छत्यमन्ता हि दिशःश्रोत्र हि दिशः श्रोत्रम्दै सम्म्राट्परमम्ब्रह्म नैन, श्रोत्रन- हाति साण्येनम्भूतान्यभिक्षरन्ति ॥ १२ ॥ देवो भूत्वा देवानप्येति । युऽएवुम्बिद्वानेतदुपास्ते हुस्त्यृपभ, सहस्र- न्ददामीति होवाच जनको वैदेहः स होवाच याज्ञवलयः पिता मेऽम- न्यत नाननुशिष्य हुरेतेति कुऽएव ते किमब्रवीदिति ॥ १३ ॥ (त्यु) अन्नवीन्मे सत्यकामो जावालः । (लो) मुनो वै ब्रह्मेति युथा मातृमान्पितृमानाचार्यवान्यात्तथा तत्सत्यकामोऽब्रवीन्मुनो वै ब्रह्मे- त्यमनसो हि किस्यादित्युत्रवीच ते तुस्यायतनम्प्रतिष्ठान्न मेऽब्रवी- द्वित्येकपाद्वाऽएतत्सम्माडिति ॥१४॥ सवै नो हि याज्ञवल्क्य । मुनऽएवायतनमाकाशः प्रतिष्ठाऽऽनन्दा इत्येनदुपासीत काऽऽनन्दुता याज्ञवल्क्य मुनऽएव सम्म्राडिति होवाच फाऽनंतता याज्ञवल्क्य । दिश एव सम्राडिति होवाच । तस्माद सम्राद यां कां च दिशं गच्छति । नेवास्या अन्तं गच्छति । अनंता हि दिशः । श्रोत्रं हि दिशः । श्रोत्रं वे सम्राद् परम प्रा । नेनं प्रोत्रं जहाति । सर्वाण्येनं भूतान्यभिक्षरंति ॥ १२ देवो भूत्वा देवानप्पेति । य एवं विद्वानेतदुपास्ते। हस्त्यूपमं सहस्रं ददामीति होवाच जनको वैदेः । स होवाच याज्ञवल्कपः । पिता मेऽमन्यत-नाननुशिष्प हरेतेति । फ एव ते किम- प्रवीदिति ॥ १३ ॥ अनवीन्मे सत्पफामो जायालः । मनोवै ब्रह्मेति । यथा मारमापितृमानाचार्यान् पात् । तया तत्सत्पफामोऽग्रवीत् । मनो व नामेति । अमनसो हि किं स्यादिति । अग्रवी ते तपा: पतनं प्रतिष्ठाम् । न मेऽनवीदिति । एफपादा एतत् सम्रादिति ॥ १४ ॥ सपनो महि यायल्लप । मन एवापतनम् । आफागः प्रतिष्ठा । आनंद इत्येनदुपामीत । मादीनी या ' finala ' मोऽस्या: 'दिशोन्नति 'मानोति । अतः, असा RET INोनमः रिमापारामिया माह-यो दिदि AIRATो दि पाEिruft. नाम: प्रोमियुष्यो । भग कामिन मादिगानग्यमेर प्रोम्यानगम् ॥ १२ ॥ "गे"गयामाला ॥ ११ ॥ rra मामः | जसनामा नागालः ''मना की। Eिvat . - - का पतन: । माप मानंदा गापान-मनमा प्रार' !

·, (वृ०.३०, १० मा०] सायणभाष्यसमेतम् । मनसा वै सम्मादस्त्रियमभिहयति तस्याम्प्रतिरूपः पुटो जायते सुऽ आनन्दो मुनो वै सम्म्राट्परमम्ब्रह्म नैनम्मुनो जहाति सुाण्येनम्भूतान्य- भिक्षरन्ति ॥ १५॥ देवो भूत्वा देवानुप्यति । युऽएवुम्विद्वानेतदुपास्ते हुस्त्वृषभ, सहस्र- न्ददामीति होवाच जनको व्वैदेहः स होवाच याज्ञवल्क्यः पिता मेऽम- न्यत नाननुशिष्य हुरेतेति कुऽएव ते किमब्रवीदिति ॥ १६॥ (त्यु) अब्रवीन्मे विदग्धः शाकल्यः।(ल्यो हृदयम्वै ब्रह्मेति युथा मातृ- मान्पितृमानाचार्यवान्यात्तथा तच्छाकल्योऽब्रवीद्धृदयम्बै ब्रह्मेत्यु- हृदयस्य हि कि, स्यादित्युञवीतु ते तुस्यायतनम्प्रतिष्ठान्नु मेऽत्रवी- दित्येकपाद्वाऽएतत्सम्माडिति ॥ १७ ॥ सवै नो भूहि याज्ञवल्क्य । हृदयमेवायत्तनमाकाशः प्रतिष्ठा स्थिति- रित्येनदुपासीत का स्थितिता याज्ञवल्क्य हृदयमेवु सम्प्राडिति होवाच का आनंदता याज्ञवल्क्य । मन एव सम्राडिति होवाच । मनसा वै सम्राट् त्रियमभिहर्यति । तस्यां प्रतिरूपः पुत्रो जायते । स आनंदः । मनो वै सम्राट् परमं ब्रह्म । नैनं मनो जहाति । स:- ण्येनं भूतान्यभिक्षरंति ॥ १५ ॥ देवो भूत्वा देवानप्येति । य एवं विद्वानेतदुपास्ते । हस्त्यूपमें सहस्रं ददामि इति होवाच जनको वैदेहः । स होवाच याज्ञवल्क्यः । पिता मेऽमन्यत-नाननुशिष्य हरेतेति । क एष ते किमब्रवीदिति ॥ १६ ॥ अग्रवीन्मे विदग्धः शाकल्यः । हृदयं वै ब्रह्मेति । यथा मातृमान्पितमानाचार्यवान् श्रूयात् । तथा तच्छाफल्योऽब्रवीत् । हृदयं वै ब्रह्मेति ( अहृदयस्य हि किं स्यादिति । अब्रवीत्तु ते तस्या- यतन प्रतिष्ठाम् । न मेऽब्रवीत् इति । एकपाद्वा एतत्सम्राडिति ॥ १७ ॥ सवै नो ब्रूहि याज्ञवल्क्य । हृदयमेवायसनम् । आकाशः प्रतिष्ठा । स्थितिरित्येनदुपासीत । -- . मनसा . "देवो भूत्वा स्त्रियं "अमिहर्यति' अभिहर्यतिः कांतिकर्मनामसु पटितः । 'तस्यां ' स्त्रियां प्रतिरूपः पितृभावनाऽनुरूपः 'पुत्रो जायते' । 'सः ' पुत्रः आनंदहेतुत्वात 'आनंदः ॥ १५ ॥ "-इति व्याख्यातमेव ॥ १६ ॥ विदग्धः ' नामतः । शकलस्यापत्यं 'शाकल्यः । 'हृदयं चै ब्रह्मेति'। हृदयाभिमानिनी देवता प्रजापतिरित्युच्यते ॥ १७ ॥ 'हृदयमेवायतनमिति' आध्यात्मिकदयोक्तिः । हृदयस्य स्थितितां साधयति-' हृदयं ये सम्रादु सर्वेषां २२४५ ·शतपथब्राह्मणम् । [१४ का०, ३ प्र०, ९.] हृदयम्बै सम्माट्सुर्वेपाम्भूतानाम्प्रतिष्ठा हृदयेन हि सर्वाणि भूतानि प्रतितिष्ठन्ति हृदयम्वै सम्म्राटपरमम्ब्रह्म नैन, हृदयाहाति सुाण्येन- म्भूतान्यभिक्षरन्ति ॥ १८॥ देवो भूत्वा देवानुप्येति । युऽएवुम्विद्वानेतदुपास्ते हुस्त्वृषभ, सहस्र- न्ददामीति होवाच जनको व्वैदेहः सु होताच याज्ञवलयः पिता मेऽम- न्यत नाननुशिष्य हुरेतेति ॥ १९ ॥ इति चतुर्दशे काण्डे पञ्चमप्रपाठके वृहदारण्यकोपनिपदि तृतीये प्रपाठकऽटमं ब्राह्मणम् ॥ १४ । (५) ३८॥ (६)३-१०॥ अथ हु जनको वैदेहः कू दुपावसुर्पनुवाच । नुमस्ते याज्ञवल्क्यान मा शाधीति स होवाच यथा वै सम्प्राण्महान्तमध्वानमेष्यन्त्र्यम्बा नावम्बा समाउदीवुमेवैताभिरुपनिषद्भिः समाहितात्माऽस्येवम्वृन्दारक- ऽआट्यः सुन्नधीतवेदऽउक्तोपनिषत्कऽइतो विमुच्यमानः क्व गमिष्य- फा स्थितिता याज्ञवल्क्य । हृदयमेव सम्राडिति होवाच । हृदयं व सम्राट् सर्वेषां भूतानां प्रतिष्ठा। हृदयेन हि मर्वाणि भूतानि प्रतितिति । हृदयं वै सम्राट् परमं ब्रह्म । ननं हृदयं जहाति । सर्वाण्येनं भूतान्यभिक्षरंति ॥ १८ ॥ देवो भूत्वा देवानप्येति । य एवं विद्वानेतदुपास्ते । इस्त्पभं सहयं ददामि इति होवाच जनको वदेहः । स होवाच याज्ञवल्क्यः । पिता मेऽमन्यत-नाननुशिष्य होतेति ॥ १९ ॥ कूर्चब्राह्मणम्। अथ ह जनको वैदेहः कृर्चादुपावसर्पनुवाच । नमस्ते याज्ञवल्क्य । अनु मा शाधीति । स होवाच । यथा व सम्राट महान्तमध्वानमेष्यन् रथं वा नाव वा समादीत । एवमेव एताभि- भूतानां प्रतिष्टेलि' ! 'R' पन: हृदयेन सर्वाणि भूतानि' नामरूपकात्मकानि 'प्रतितिष्ठनि' । सम्मान् दय परमं प्रय' ॥ १८ ॥ देवो भूगति "-पूर्ववत् ॥ १९ ॥ प्रति श्रीकिशनगरपपादशियमा श्रीपटकानिरदपुरम्प परमामपरिग्राजकाचार्यस्य श्रीवासुदेव ममगातः कृती मागन्दिनीपतपयमानगान्तर्गतमागंदिनशागोपनियादारपफटीका पामुवामाशिकापा तनायऽध्याय दशम पहावार्यमामामुदामा वा पगिमार ||१४ (.)३.१० ॥ मामा कानिचिकामनानि मनमायनान्नानि । हानी नो नागार हाना मगमरम्प-अब जनको वेद । अधाना नसो : Ti. - " ·[वृ० ३ १०, ११ मा०] सायणभाष्यसमेतम् । सीति नाहन्तुद्भगवन्वेद पुत्र गमिष्यामीत्युथ वै तेऽहन्तुद्रक्ष्यामि युत्र गमिष्यसीति त्रुवीतु भुगवानिति ।। १ ।। सु होवाच । (चे ) इन्धो वै नामैप योऽयुन्दक्षिणेऽक्षन्पुरुपस्तम्बाऽ एतमिन्ध सुन्तमिन्द्रऽइत्याचक्षते परोऽक्षेणेव परोऽशप्रियाऽइव हि देवाः प्रत्यक्षद्विषः ॥२॥ रुपनिषद्भिः समाहितात्माऽसि । एवं वृन्दारक आढयः सन् अधीतवेद उक्तोपनिपत्कः इतो विमुच्यमानः क गमिष्यसीति । नाहं तत् भगवन् वेद । यत्र गमिष्यामीति । अथ वै ते अहं तत् वक्ष्यामि । यत्र गमिष्यसीति । ब्रवीतु भगवानिति ॥ १ ॥ स होवाच । इन्धो वै नामैपः । योऽयं दक्षिणेऽक्षन्पुरुषः । तं वा एतमिन्धं सन्तमिन्द्र इत्याच- क्षते परोऽक्षेणेव । परोऽअप्रिया इव हि देवाः प्रत्यक्षद्विपः ॥ २ ॥ - . . नावं वा . दासनविशेषात् उत्थाय 'उप' समीपं 'अवसर्पन्' तत्पादयोः पतन्नित्यर्थः । उवाचोक्तवान् । हे ' याज्ञवल्क्य ! 'ते' तुभ्यं ' नमः ' नतिः अस्विति शेषः । त्वं तु 'मा' मां 'अनुशाधि ' शिक्षय । येन परमात्मज्ञानेन विना अहमकृतार्थ एव तत् ज्ञानं उपदिशेति भावः । इतिशब्दो वाक्यपरिसमाप्त्यर्थः । मुमुक्षवे द्वयं वाच्यं ज्ञानं तत्साधनं च । तत्र ज्ञानसाधनं राज्ञोऽस्तीति दृष्टांतपूर्वक कथयतीत्याह-स होवाचेति । 'सः' एवं प्रार्थितो याज्ञवल्क्यः 'ह उवाच ' हे 'सम्राट् !' यथा धै' लोके पुमान् महान्तं दीर्घमध्वानं मार्ग स्थलेन जलेन वा' एष्यन् ' गमिष्यन् यथाक्रम 'रथं वा समाददीत' सम्यक् प्रकारेण परिगृह्णीयात् । एव- मेतामिः " प्रियमित्येनदुपासीत" (श.प.वृ.१४।३।१०।३) इत्यायुक्ताभिः 'उपनिषद्भिः समाहिलामा संयुक्तारमा अत्यन्तसंस्कृतान्तःकरणोऽसि । न केवलमुपनिषत्समाहितः । किंच 'एवं वृन्दारकः' पूज्यः 'आढयः' ईश्वरो न दरिद्र इत्यर्थः । धनादिसम्पन्नोऽपि 'सन् ' ' अधीतवेदः अवीतो घेदो येन सोऽयमधीत- चेदः । आचार्यरुक्ता उपनिषदो यस्मै तुभ्यं स त्वं ' उक्तोपनिषत्कः । एवं सर्वविभूतिसम्पन्नोऽपि सन् भय- म यस्थ एवेति यावत्परं ब्रह्म न विदितम्, तावदकृतार्थ एवेति बोधयितुं ज्ञानसाभ्यां प्रणाड्योपासनफलभूता मुक्ति पृच्छति-इतो विमुच्यमान इति । इतोऽस्मादेहात् 'तिमुच्यमानः' एतामिनीरयस्थानीपाभिरुपास- नाभिः समाहितोऽपि सन् 'क' कस्मिन् 'गमिष्यसि ' किं वस्तु प्राप्स्यसि । इत्येवं पृष्टो राजा आह- नाहमिति । हे भगवन् ! ' पूजावन् ! 'अहं' तद्वंतत्र्यं वस्तु 'न वेद ' न जाने । 'यत्र ''गमिष्यामि' यत्र गतः कृतार्थः । एवमुक्तो मुनिराह-अय वै तेऽहमिति । 'ते' तुभ्यमहं तद्वस्तु वक्ष्यामि' कथयि- ध्यामि । 'यत्र गमिष्यसि ' यन गतः कृतार्थः स्याः इत्यर्थः । राजा आह-अवीतु भगवानिति । मा ' मग- वान् ' प्रसन्नः तर्हि 'बीतु' कथयतु इत्यर्थः ॥ १ ॥ इदानी पैश्वतैजसप्राज्ञानुवादेन वक्तव्यतया प्रतिज्ञातं तुरीयं ब्रह्म प्रतिपादयितुं आदौ वैश्वानरामिन्नं जान- दमिमानिनं वैश्वं दर्शयति-स होवाचेन्धो वै नामैप इति । सः' याज्ञवल्क्यः है उवाच'।' इन्द्धे' दीयते जागरिते स्थूलार्थभोकृत्येन सदा स्फुरणात् इतीन्धो नाम 'धै' प्रसिद्ध एव । अदित्यांतर्गतः पुरुषश्च. श्वभुर्वे ब्रझेति पुरोक्तः । कोऽसाविन्धो नामेति अधिदैवतं पुरुषमुक्वा अध्यात्म तमाह योऽयमिति । 'योऽयं' . ।

·शतपथब्राह्मणम् । [ १४ का०,३ प्र०, ९ बा०] (पोऽथ ) अथैतद्वामेऽक्षणि पुरुपरूपम् । (मे) पुपाऽस्य पुत्नी विरादतयोरेषु सस्तावो युऽएपोऽन्तहृदय आकाशोऽथैनयोरेतद्वन्नं युऽएषोऽन्तर्हृदये लोहितपिण्डोऽथैनयोरेतुत्प्रावरणं युदेतदन्तर्हृदये जालकुमिवाथैनयोरेपा सृतिः सुती सचरणी यैपा हृदयादूर्वा नाड्योच्च- रति ॥ ३॥ अथैतद्वामेऽक्षणि पुरुपरूपम् । एपाऽस्य पत्नी विराट् । तयोरेष संस्तावः । य एपोऽन्तर्हृदये आकाशः । अथैनयोरेतदन्नम् । य एषोऽन्तर्हृदये लोहितापिंडः । अथैनयोरेतत्प्रावरणम् । यदेतदंत- हृदये जालकमिव । अथैनयोरेपा सृतिः सती संचरणी । या एपा हृदयादूर्धा नाडयोच्चरति ॥ ३॥ . - . . सस्तव. ' अन्तर्हृदये हृदयस्म मांसपिंडस्या दक्षिणेऽनन् ' अक्षणि पुरुषोऽध्यात्मरूपमापन्नः । तं चै एतं ' पुरुषं दीप्तिगुणत्वादस्य ' इन्धः ' इति प्रत्यक्षनाम । तमिन्धं सन्तमिन्द्र इनि परोऽक्षेणेव — इन्द्र इत्याचक्षते' । इवशब्दोऽवधारणार्थः । परोऽक्षेणैव कथयन्तीत्यर्थः । कुतः ? ' हि ' यस्मात् 'देवाः परोऽक्षप्रिया इव' परोऽक्षनामग्रहणप्रिया एव । अपि च- प्रत्यक्षनामग्रहणं द्विषन्तीति 'प्रत्यक्षद्विषः' ॥२॥ एकस्यैव धैश्वानरस्योपासनार्थ प्रासंगिकं इन्द्रश्चन्द्राणी चेति मिथुनं कल्पयति-अथैतरामेऽक्षणि पुरुप- रूपमित्यादिना । प्रासगिकध्यानार्थः अथशब्दः । 'अथ' एतदेवोक्तं पुरुषरूपं 'वामे अक्षणि' अक्षिगतं सत् अस्यैवोक्तस्य इंद्रस्य भोक्तुर्वैश्वानरस्य 'एषा विराट् पत्नी' भोग्यत्वात् । तथा च यदेतन्मिथुनं जागरिते वैश्वशब्दवाच्यं तदेवैकं स्वप्ने तेजसशब्दवाच्यमिति अर्थादुक्तमेव । अत एव अस्य स्वप्नावस्थस्य मिथुनस्थान माह-तयोरेप इति । तयोरिन्द्रेन्द्राण्योः स्वप्नावस्थामापनयोः एघ संस्तावः ' । संभूय यनान्योऽत्यं संस्तवं कुर्वाते सः । कोऽसौ? य एषः ' प्रसिद्धः तमध्ये ' आकाशः' सुषिरः । स इत्यर्थः । ' अथ ' एनयोरुक्तावस्थयोरिन्द्रेन्द्राण्योः एतदक्ष्यमाणमनं भोज्य- स्थितिहेतुः । किं तत् ? ' य एषः ' ' अन्तर्हृदये ' ' लोहितपिंडः' इति । प्रथमं तावत् जग्धमनं वेधा विपरिणमते । तत्र यत् स्थूलं तदधो गन्छति । यदन्यत्सूक्ष्मं तत्पुनरग्निना पच्यमानं द्वधा विपरिणमते । तयोर्मध्ये यो मध्यमो रसः । स पांचभौतिकशरीरमुपचिनोति । यः पुनरणिष्टो रसः । 'लोहितपिंड: ' । ननु-लोके भुक्तवतोः स्वपतोश्व 'प्रावरणं ' दृष्टम् । तथा अनयोरपि प्रावरणेन भवितव्यम् । किं तत् इत्यपेक्षायामाह-अयेनयोरेतत्यावरणमिति । 'अथ' मोगस्वपनानन्तरं । एनयोः । पूर्वोक्तयोः एतत्प्रावरण ' 'यदेतन्' ' अंतर्दृदये जालकमिय' अनेकनाडीच्छिद्रबहुलत्वात् जालकवत्प्रतिभासमानमित्यर्थः । इदानी तयोः स्वप्नात् जागरितगमनमार्गमाह-अयनयोरेपा मृतिरिति । 'अय' स्वापानन्तरं जाप्रस्थानमाजि. गमिषतोरेनगोदपत्योरेपा 'सती' शोमना 'मृतिः' मार्गः ' संचरणी' संचरतः स्वप्नानागरितमनयेति संचरणी । फा मा ? ' या एपा ''इदयात् ' दयदेशान् ' उर्जा' अभिमुखा सती नाडपा उपरति ' उद्गम्यति । सा गतिरित्यर्थः ॥ ३ ॥ - स एषः लोहित एव पिंडः . . - १९७८ ·वृ० ११०, ११ मा०] सायणभाष्यसमेतम् । ता वाऽअस्यैताः।() हिता नाम नाड्यो युथा केशः सहस्रधा भिन्नु एताभिर्वा एतमासुवदास्रवति तस्मादेषु प्रविविक्ताहारतरऽइव भवत्यस्माच्छारीरादात्मनः॥ ४ ॥ (स्तु ) तुस्य वाऽएतस्य पुरुषस्य । प्राची दिक्पाञ्चः प्राणा दक्षिणा दिग्दक्षिणाः प्राणाः प्रतीची दिक्प्रत्युञ्चः प्राणाऽजुदीची दिगुदञ्चः प्राणाऽऊर्ध्वा दिगूर्वाः प्राणाऽअवाची दिगुवाञ्चः प्राणाः सुर्वा दिशः सुर्वे प्राणाः ॥ ५॥ ता वा अस्यैता हिता नाम नाडयः । यथा केशः सहस्रधा भिन्नः। एताभिर्वा एतमास्रवत् आस्रवति । तस्मादेप प्रविविक्ताहारतर इव भवत्यस्माच्छरीरादात्मनः ॥ ४ ॥ तस्य वा एतस्य पुरुषस्य । प्राची दिक् प्रांचः प्राणाः । दक्षिणा दिक् दक्षिणाः प्राणाः । प्रतीची दिक् प्रत्यंचः प्राणाः। उदीची दिक उदंचः प्राणाः । ऊर्ध्वा दिक् ऊर्ध्वाः प्राणाः। अवाची दिक् अवांचः प्राणाः । सर्वा दिशः सर्वे प्राणाः ॥ ५ ॥ - इदानी वैश्वतैजसयोः अन्नविवेकः मोक्तुश्च सूक्ष्मता इत्येतत्प्रदर्शनार्थ इन्द्रियाश्रितानां नाड्यंतराणां परिमार्ग सदृष्टांतमाह-ता वा अस्यैता हिता इति । 'यथा ' लोके एकः ‘केशः' सहस्रधा भिन्नः । अत्यन्तं सूक्ष्मो भवति । एवं सूक्ष्माः ' अस्य ' पुरुषस्य देहसम्बन्धिन्यः ‘एताः' स्वप्नात जाग्रद्गमनादिव्यवहारहेतुभूताः 'नाड्यः' शिराः 'हिता नाम ' हिता इत्येवं नाना ख्याताः अन्तर्हृदये प्रतिष्ठिताः सन्तीति शेषः । हृदयाच विरूढास्ताः सर्वत्र कदम्बकेसरवत् युगपत् स्थानविशेषेषु प्रसृताः सत्यो व्यवस्थिता इत्यर्थः । उक्त- नाडीनामुपयोगकथनपूर्वकं सूक्ष्मतमत्वकयनप्रयोजनमाह-एताभिर्वा एतमात्रादिति । एताभिर्नाडीभिरत्यन्त- सूक्ष्माभिः एव ' एतं ' देहं आस्रवद्गच्छत् शरीरं व्याप्नुवत् पूर्वोक्तं सूक्ष्मतरमन्नं कर्तृ ' आस्रवति' करणांत:- करणक्षेत्रज्ञानदेवतारूपान् व्याप्नोतीत्यर्थः । यदर्थमेतासां सूक्ष्मतमत्वमुक्तं तत्प्रयोजनमाह-तस्मादेष प्रविविक्ताहारतर इवेति । यस्मानाडयाश्रितं सूक्ष्ममन्नं देवताद्वारा मुंजानः सन् अयं लिंगात्मा करणदेवताः करणानि अन्तःकरणं च लिंगाख्यं प्राणयति । राजस्थानीयेन चिदात्मना अनविष्टिताना मोगे स्वातन्त्र्या- भावात् । तस्मात् एष तेजसः ' प्रविविक्ताहारतरः ' अतिशयेन प्रविविक्ताहारः प्रविविक्ताहारतर इति विग्रहः । कस्मात्प्रविविक्ताहारतरत्वमित्यत आह-अस्माच्छारीरादात्मन इति । ' शारीरात् ' स्थूलशरीरोपाधेः घेश्वानरात्मनः सकाशादिति यावत् । तस्य हि मूत्रपुरीषादिस्थूलापेक्षया पिंडोपचयकरणमप्यन्नं प्रविविक्तमेव लिंग- स्थितिकरं वनं ततोऽपि सूक्ष्मतरम् । इवशब्द उपमार्यः । तथाच-यथा प्रविविक्ताहारो वैश्वः। तथा अयं तैजसो न प्रविविक्ताहार एव । किं तु प्रविविक्ताहारतरः इति योजना ।। वैश्वतेजसपोरेव श्रुत्या साक्षानिर्दिष्टत्वात् तैजसप्राज्ञद्वारा तुरीयब्रह्मात्मनिलयः साक्षादेव निर्देष्टव्य इत्यभिप्रेत्य तुरीये लीनस्य तैजसस्य लयात्प्रागवस्थायां परिच्छेदहेतुभूता ये अध्यात्मप्राणाः तेषां लयानंतरं संवृत्तावस्योप- भ्यासव्याजेन तेजसस्य प्राज्ञद्वारा तुरीये लयं दर्शयति-तस्य वा एतस्य पुरुषस्य प्राची दिक् मांचः प्राणा २२७९ ॥

·- - (१६०) शतपथब्राह्मणम् । [१४ का०, ३ प्र०, ९ वा.) सुऽएप नेति नेत्यात्मा । (त्माऽग्गू ) अग्गृह्यो न हि ग्गृह्यतेऽशीर्यो न हि शीर्यतेऽसङ्गोऽसितो न सज्यते न व्व्यथतेऽभयम्चै जनक प्राप्तो. ऽसीति होवाच याज्ञवल्क्यः सु होवाच जनको वैदेहो नुमस्ते याज्ञव- ल्ल्याभयन्त्वा गच्छताद्यो नो भगवन्नुभयम्बेदुयसऽइमे विदेहाऽअयुमहु- मस्मीति ॥ ६॥ इति चतुर्दशे काण्डे पञ्चमप्रपाठके वृहदारण्यकोपनिषदि तृतीये प्रपाठके नवमं ब्राह्मणम् ।। १४ ।(५) ३।९॥ (६)३-११॥ इति पष्ठोऽध्यायः पञ्चमः प्रपाठकश्च समाप्तः ॥ इति बृहदारण्यकोपनिपदि तृतीयोऽध्यायः तृतीयः प्रपाठकश्च समाप्तः ॥ प्रपाठककण्डिकासंख्या ॥ १०७ ।। अध्यायकण्डिकाप्संख्या ॥ १३३ ॥ स एप नेति नेत्यात्मा । अगृह्यो न हि गृह्यते । अशीयों न हि शीर्यते । असंगोऽसितो न सज्यते न व्यथते । अभयं वै जनक प्राप्तोऽमि इति होवाच याज्ञवल्क्यः । स होवाच जनको वैदेहः । नमस्ते याज्ञवल्क्य । अभयं त्वा गच्छतात् । यो नो भगवन्नभयं वेदयसे । इमे विदेहाः । अयमहमस्मीति ॥ ६॥ . इति । स एष हृदयभूतस्तैजसः सूक्ष्मभूतेन प्राणेन वित्रियमाणः प्राण एव भवति । तस्य ये एतस्य पुरुषस्य विदुषः क्रमेण पैश्वानरात् तेजसं प्रातस्य तस्य अकार्यकारणाखण्डतुरीयपदाविष्टस्य तेजसस्य ये 'प्रांवः' प्रागचंतीति प्रांचः 'प्राणाः ' नासाद्वारा अप्रतः संचरंतः प्राची दिगेव संवृत्ताः अध्यात्मादिपरिच्छिन्नाः प्राणाः सर्वासु दिक्षु स्थिताः विदुषस्तुरीयपदप्राप्तस्य परिच्छेदहेतुनाशात् तम्मिन्नेकीभूताः संतः तत्तदिङ्मात्रसंवृत्ताः प्रत्यहमारे लीना इत्यर्थः । एवं ' दक्षिणा दिग्दक्षिणाः प्राणाः' इत्यादि व्याख्येयम् । तथा च-उपाधिभूतानां लयं दर्शयन्ती श्रुतिः रूपरहितस्याप्यात्मनो लयं कारणात्मनि दर्शिवतीति भावः ॥ ५ ॥ एवं सर्वपिसंहारं कृत्वा अवस्थितस्य पुरुषस्य विदुषः किं स्वरूपमित्यपेक्षायां अविद्यातत्कार्यभावाभावसाक्षि- स्वेन तद्विलक्षणं निप्रपंचं स्वरूपमिति दर्शयति-स एप नेति नेत्यात्मेत्यादिना न व्ययते इत्यन्तन । ध्याख्यातायं वाक्यम् । इदानी यत् प्रन्याामस्वरूपज्ञापनार्थ बालगयात्मको अन्य उपदिष्टः । तस्य ज्ञानस्याः परोक्षानुभवहाम्य फलमाह-अभयं वा इति । है 'जन' ! वं 'अभयं ' जन्ममरणादिनिमित्तभयामा 'ये' निधयेन प्रामोऽमि 'नातः पर तर शोकः' इतिह यावत्यः' उवाचोनवान् । एतावना मेरो तश्यामीनि" यत्प्रतिशत तदुपदिष्टम् । इदानी शिष्यं कृतार्थमहत्वा ततो दक्षिणा न पाया इति मुनिमत म्मरल् राजा दक्षिगां दिग्मुः ममानुभवपर्यन्तं ज्ञानं कृतार्थताहेतुमून जातं इति झापिनवानियाह श्रुति:- स होवाच जनको वैदेहो नमस्ते याज्ञवल्क्येति । सः जनक उवाच' । हे 1 माशा. . अथ . . पानवाक्य ·[वृ० ३४०, ११ वां०] सायणभाष्यसमेतम् । (१६१) , . - ' दात्मानमेव दत्तवते 'ते' तुभ्यं किमहं विद्यानिष्क्रयाय दास्ये । तस्मात्तुभ्यं नमः' नमस्कारः अस्तु । स्वात्मनि संपन्नं ज्ञानं ज्ञापयित्वा गवादीनां दक्षिणानां एतज्ज्ञानाननुरूपत्वमभिप्रेत्य दक्षिणांतरं निवेदयति-अभयं त्वा गच्छतायो नो भगवन्नभयमिति । हे ' भगवन् !' यस्त्वं नोऽस्मान् 'अभयं ' ब्रह्म 'वेदयसे 'ज्ञाप- यसि अज्ञानव्यवधानापनयनेन प्रापितवानसीति यावत् । तं 'वा' त्वामपि ' अभयं । गच्छतात् ' गच्छतु । 'इम विदेहाः' तब यथेष्टं मोगाय संतु । अयं चाहं तव दासमावे स्थितोऽस्मि । यथेष्टं मां राज्यं च प्रपद्यस्वेति वाक्यार्थः । इदं दक्षिणादानं व्यवहारदृष्टिमवष्टम्योक्तम् । तत्वतस्तु नास्त्येव दक्षिणेति राज्ञोऽभिप्रायः । अद्वितीय- ब्रह्मात्मैक्यमनुभवतः स्वात्मातिरिक्तस्य वस्तुनः अभावात् । तदुक्तं-" अहं ममेत्यविद्याधीः सहेतुर्नाशिता यदा । पूर्णात्मनि तदा दृष्टे कः कस्मै किंच दित्सति" इति ॥ ६ ॥ इति श्रीहृषीकेशब्रह्मभगवत्पूज्यपादशिष्यस्य श्रीपाठकानिरुद्धपुत्रस्य परमहंसपरिव्राजकाचार्यस्य श्रीवासुदेवब्रह्म- भगवतः कृतौ माध्यंदिनीयशतपथब्राह्मणान्तर्गतमाध्यन्दिनशाखोपनिषबृहदारण्यकटीकायां वासुदेव- प्रकाशिकायां तृतीयेऽध्याये एकादशं कूर्चत्राह्मणं परिसमाप्तम् ॥ १४ (६) ३-११ ॥ तृतीयोऽध्यायश्च समाप्तः ॥ १४ (बृ. उ.) ३ ॥ ३२८१ 13५ ·अथ चतुर्दशे काण्डे षष्ठे प्रपाठके वृहदारण्यकोपनिषाद चतुर्थप्रपाठके च प्रथमं ब्राह्मणम् । आदितः सप्तमेऽध्याये वृ० आ० चतुर्थेऽध्याये च प्रथमं ब्राह्मणम् । नि जनकु, ह वैदेहं याज्ञवल्क्यो जगाम | सु मेने न वदिष्य इत्युथ . युजनकुश्च ब्वैदेहो याज्ञवल्क्यश्चाग्निहोत्रे समूदतुस्तुस्नै ह याज्ञवल्क्यो बुरन्ददौ स ह कामप्रश्नमेव बन्ने तु, हास्मै ददौ तु, ह सम्माडेव पूर्वः पप्रच्छ ॥१॥ ज्योतिाह्मणम् । जनक ह वैदेहं याज्ञवल्क्यो जगाम । स मेने । न वदिष्य इति । अथ ह यजनकश्च वैदेहो याज्ञवल्क्यश्चाग्निहोत्रे समूदतुः । तस्मै ह याज्ञवल्क्यो वरं ददौ । स ह कामप्रश्नमेव वने । तं हास्मै ददौ । तं ह सम्राडेव पूर्वः पप्रच्छ ॥ १॥ " इन्धो ह वै॥ मधुकाण्डे तावन् बुद्धयनुप्रविष्ट ईश्वरः अविद्यया अकरमत्वमापन इति " तन पश्यत्यकृत्लो हि सः (श. प. वृ. १४ । १।२।१६) इत्यादिनोक्तम् । पुनस्तस्यैवाविद्यानिरासेन स्वरूपावस्थानं चागमप्राधा- ग्येन निरितन् । एवं मधुकाण्डे निरूपित आत्मा यत्साक्षादपरोक्षादित्यादिलक्षणो जल्पन्यायमवलंब्य अखंड: प्रत्यक्वेन निरूपितः । तस्यैव वादन्यायेन स्वरूपनिर्णयाय वागादिदेवतासु ब्रह्मदृष्टिद्वारा (श.प.पृ.१४।३।११।२) इत्यादिना जागरायवस्थवैश्वादिप्रदर्शनन तुरीयं "नेति नेति" इत्यादिलक्षणं ब्रह्मात्मतत्त्व- मुपदिष्टम् । इदानी पूर्वोक्ता जागराद्यवस्था अनुमृत्य महता तर्केण अनेकविप्रतिपत्तिनिरासद्वारेग देहादिव्यति- रिक्तशुद्धस्वयंप्रकाशानतिशयानन्दस्वभावलक्षणं पूर्वोक्तमेवात्मानं अधिगमयितुं ज्योति ह्मणमारभ्यते जनक ह देहं याज्ञवल्क्यो जगामेति । विद्यापही शिष्यस्य श्रद्धादिलक्षणाचारविधिप्रकाशनार्या ब्रमविद्यास्तुत्यर्या च इयमाख्यायिका । ऐतिह्मयोतको हशब्दः । 'जनक वैदेह' प्रति 'याज्ञवल्क्यः योगक्षेमार्य 'जाम गतवान् । ' सः' गच्छन् याज्ञवल्क्यो राज्ञे महं किंचिदपि न वदिष्ये इति मेने' विचारयामास । यहा- मन् एनेन ' इति छेदः । तया च 'एनेन ' राज्ञा अहं 'संवदिये' इत्यभिप्रायवान् ‘घेदेहं जनकं ' जगामे- स्वयः । ननु-'न वदिप्ये ' इति संकल्येऽपि राजतंत्र प्रभा उत्तरदानेन मुनेः स्वप्रतिज्ञाहानी अपेक्षा संवदिश्य इति च व्याम्याया वरदानमेव हेतुरिति कययितुं कर्मकाण्डवृत्तामाख्यालिफामाह-अयह पजनस्व वदेह इत्यादिना । 'ह' किल पत्र कर्मकाण्डे (श.प. १११६।२।१०) 'देहो जनकः' ' या वत्तपथ' परस्परं 'अग्निहो।' निमिते 'समुदतः सम्बादं कृतवन्तौ । तर जनकस्याग्निहोत्रविषय विज्ञान विशर मुपगम्य परिदृष्टो यावलयः 'सह' जनकाय फिल 'वरं ददौ ' वागीययुक्तवानित्यर्थः । 'सः 'जनका परिस, 'फामममेव 'प्लाप्रसंभव 'व' बरं वृनवान् । 'तं' चदरं पाइवयः अस्मे 'राडे . . हेतुरिति . - ह ·[वृ०४ अ०, १ प्रा.) सायणभाष्यसमेतम् । याज्ञवल्क्य किज्योतिरयम्पुरुपऽइति । (त्या) आदित्युज्योतिः सम्म्रा- डिति होवाचादित्येनैवायज्योतिपाऽऽस्ते पुल्ययते कुर्म कुरुते विपु- तीत्येवमेवैतुद्याज्ञवल्क्य ॥२॥ (क्या) अस्तमितऽआदित्य याज्ञवल्क्य । किज्योतिरेवायम्पुरुप इति चन्द्रुज्योतिः सम्माडिति होवाच चन्द्रेणैवायज्योतिपाऽऽस्ते पुल्य- यते कुर्म कुरुते विपुर्येतीत्येवमेवैतुद्याज्ञवल्क्य ॥ ३ ॥ याज्ञवल्क्य किंज्योतिरयं पुरुप इति । आदित्यज्योतिः सम्राट् इति होवाच । आदित्ये. नवार्य ज्योतिपाऽऽस्ते पल्ययते कर्म कुरुते विपर्यतीति । एवमेवैतद्याज्ञवल्क्य ।। २ ।। अस्तमित आदित्ये याज्ञवल्क्य किंज्योतिरेवायं पुरुप इति । चन्द्रज्योतिः सम्राट् इति होवाच । चन्द्रेणैवाय ज्योतिपाऽऽस्ते पल्ययते कर्म कुरुते विपर्येतीति । एवमेवैतद्याज्ञवल्क्य ॥ ३ ॥ . . , 'अयं पुरुषः . ददौ ' दत्तवान् । एवं प्राप्तवरो राजा किं कृतवानित्याह-तं ह सम्राडेवेति । 'पूर्वः ' इत्यत्र लिंगमविव- क्षितम् । 'न वदिष्ये' इत्यागतं तूष्णीम्भूतं ' तं सम्म्राडेव' पूर्वः ' पूर्व ' पप्रच्छ लब्धवरत्वात्पृष्टवा- निति भावः॥ १॥ किं पप्रच्छेत्यपेक्षायां प्रत्यगात्मचेतन्यस्वरूपं जिज्ञासमानः कार्यकरणसंघातात्मा पुरुषो ज्योतिनियमासन. गमनादिकार्य स्वामिन्नेनैव ज्योतिषा अनुगृहीतो निर्वर्तयति, किं वा-स्वव्यतिरिक्तेनेति सन्दिहानः पृच्छति- याज्ञवल्क्य किंज्योतिरयं पुरुष इतीति । हे याज्ञवल्क्य ! ' कार्यकरणसंघातरूपः शिरःपाण्यादिमान् पिण्डः 'किंज्योतिः' किं ज्योतिरस्य विद्यते स किंज्योतिः । येन ज्योतिषा अनुगृहीतो. ऽयमासनादिन्यवहारं करोति इति पप्रच्छ इत्यर्थः । तल्कि देहादि तद्व्यतिरिक्तं वा इति प्रष्टुरभिप्रायज्ञो मुनिः अयं हि राजा व्यतिरिक्त ज्योतिरेव पृच्छति इति तथाविधमेव इतरसर्वज्योतीरहितस्वमाद्यवस्थायां विविक्ततया बोधयितुफामो जागरिते तावत् दृष्टांतभूतानि आदित्यादीनि वागन्तानि ज्योतींषि उपन्यस्यतीति दर्शयति- आदित्यज्योतिः सम्राडिति होवाचेत्यादिना । आदित्यो ज्योतिर्यस्यासावादित्यज्योतिः पुरुष इति होवाचेत्यर्थः । तदेवोपपादयति-आदित्यनैवायं ज्योतिपाऽस्ते इति । आदित्येनैव' चक्षुषोऽनुप्राहकेण देहकरणाद्यतिरिक्तेनेवायं प्राकृतः 'पुरुष आस्ते ' उपविशति 'पल्ययते ' पर्येति गन्छतोति यावत् । सर्गस्यायतो" (पा.सू.८।२।१९) इति परे रस्य लत्वम् । गत्वा क्षेत्रमरण्यं वा तत्र 'कर्म कुरुते ' पश्चाद्विपर्येति भूयो निवर्तते इत्यर्थः । संघातादिव्यतिरिक्तमेव ज्योतिरासनादिकारणमित्युक्तं राजा अंगीकरोति-एवमेवैतद्या- ज्ञवल्क्येति ॥२॥ यद्यपि एफेनैवादित्यपर्यायेण व्याप्तिग्रहसंभवः । तयाऽपि बहवो दृष्टांताः व्याति द्रढयन्ति, इति मत्वा प्रश्न- प्रतिवचनाम्यां ज्योतिःपर्यायान्तराणि दर्शयति-अस्तमित आदित्य इत्यादिकण्डिकाचतुष्टयेन " आत्मा" इत्यतः प्राक्तनेन । पदविशेषोऽत्र व्याख्यायते-किंज्योतिरेवायं पुरुष इति । प्रश्नं ढीकतु सर्वत्र एवकारः । चन्द्रो ज्योतिरस्य स चन्द्रज्योतिः ॥ ३॥ उप- कतम ·[१४ का०, ४०, (१६४) शतपथब्राह्मणम् । १ मा०] (ल्क्या ) अस्तमितऽआदित्ये याज्ञवल्क्य । चन्द्रुमस्यस्तमिते किज्यो- तिरेवायम्पुरुषऽऽत्यग्निज्योतिः सम्माडिति होवाचामिनेवायज्योतिपा- ऽऽस्ते पुल्ययते कुर्म कुरुते विपुषेतीत्येवमेवैतद्याज्ञवल्क्य ॥ ४ ॥ (ल्क्या) अस्तमितऽआदित्ये याज्ञवल्क्य । चन्द्रुमस्युस्तमिते शान्तेऽग्नी किज्योतिरेवायम्पुरुपऽइति व्वाग्ज्योतिः सम्माडिति होवाच ब्बाचेवायज्योतिपाऽऽस्ते पुल्ययते कुर्म कुरुते व्विपुर्येतीति तस्माद्वै सम्म्राडुपि युत्र स्वः पाणिर्नु विनिर्जायतेऽथ युत्र व्वागुजरत्युपैव तुत्रु न्येतीत्येवमेवैतद्याज्ञवल्क्य ॥५॥ अस्तमित आदित्ये याज्ञवल्क्य चंद्रमस्यस्तमिते किंज्योतिरेवायं पुरुष इति । अग्निज्योतिः सम्राट् इति होवाच । अग्निनवायं ज्योतिपाऽऽस्ते पल्ययते कर्म कुरुते विपर्यतीति । एवमेवैत. याज्ञवल्क्य ॥४॥ अस्तमित आदित्ये याज्ञवल्क्य चंद्रमस्यस्तमिते शांतेऽनी किंन्योतिरेवायं पुरुप इति । वाग्ज्योतिः सम्राट् इति होवाच । वाचवायं ज्योतिषाऽऽस्ते पल्ययते फर्म कुरुते विपर्यतीति । तस्माद्दे सम्राडपि यत्र स्वः पाणिर्न विनिर्मायते ; अथ यत्र वागुच्चरति; उपैव तत्र न्येतीति । एव. मेवैतद्याज्ञवल्क्य ॥ ५ ॥ - एवं अग्निज्योतिरस्य सः 'अग्निग्योतिः' इत्येवं सर्वत्र योद्धव्यम् । अग्निनवायमित्येतत् प्रभावमन्यादीना. मप्युपलक्षगम् । ततोऽनि पुरपप्रवृत्तिदर्शनादित्यर्थः ॥ ४ ॥ वाशपमिन्यत्र वास्पदेन शब्दः पारगृह्यने, नेन्द्रियम् । तस्मिन् शब्दास्ये विषये श्रोत्रसंवदेऽयासनादि- योतिःकार्यदर्शनान् । ननु-शब्दम्यादित्यवन् ज्योतिष्ट्रस्याप्रमिदेः कयं । तस्य ज्योतिष्ट्येनासनादिकार्यहेतु- राति पेन् : उच्यते । प्रपमं सावन् प्रोप्रनयद शदाय विषये नौन्दियं दीयते । दमे च तस्मिन् मनानि वियेक टपजायने । तेन प मनसा पुरुषो या चेष्टा प्रतिनं । मनसा दर पश्यति मनसा गोलि (रा.प.यू.१।१८) रनि श्रुतः । इत्येतत्सर्वमभिमन्याह-तस्माद सम्राउपि यत्र स्वः पाणिरिति । परमात सन्दाला वाचा ज्योतिषा अयं स्याहगति 1 तामाप्रमिदं वाचो योनिष्टकम् । फयं । पत्र' यस्मिन् काले मारायाः 'मशीपोपी पानिन'मायते' मिष्टं न त । भय तस्मिन् फाले -पअमान मुष्टिानिरोप प्राने 'पत्र' पग्मिन्यदेवी वागुपरी' फभिन् भा मपनि सो ग नमन गोलिग 'मिनी'' पर समितीतो भगी । माग गई मात पान मोहित गरेरलायन् । परं मी म्हणानिधान - - ·. [वृ० १०, १ बा०] . सायणभाष्यसमेतम् । (१६५) (ल्ल्या) अस्तमितऽआदित्ये याज्ञवल्क्य । चन्द्रुमस्युस्तमिते शान्ते- ऽग्नौ शान्तायाम्पाचि कि ज्योतिरेवायम्पुरुपऽइत्यात्मज्योतिः सम्मा- डिति होवाचात्मनवायज्योतिपाऽऽस्ते पुल्पयते कुर्म कुरुते विपुर्ये- . तीति ॥ ६॥ शतम् ७४०० ॥ कतमु आत्मेति । योऽयुम्विज्ञानमयः पुरुषः प्राणेषु हुद्यन्तुज्योतिः सु समानः सुन्नुभो लोको सुञ्चरति ध्यायतीव लेलायतीव सुधीः स्वप्नो भूत्वेमुं लोकमतिकामति ॥ ७॥ ६ + अस्तमित आदित्ये याज्ञवल्क्य चंद्रमस्पस्तमिते शांतेऽनौ शांतायां वाचि किंज्योतिरेवायं पुरुप इति । आत्मज्योतिः सम्राट् इति होवाच । आत्मनैवायं ज्योतिषाऽऽस्ते पल्ययते कर्म कुरुते विपर्यतीति ॥ ६॥ कतम आत्मेति । योऽयं विज्ञानमयः पुरुषः प्राणेषु हृद्यतज्योतिः । स समानः सन्नुभौ लोको संचरति । ध्यायतीव लेलायतीव । सधीः स्वप्नो भूत्वा इमं लोकमतिकामति ॥ ७॥ - एतावता यो व्यवहारः स व्यवहर्तृदेहेन्द्रियाद्यतिरिक्तज्योतिःसाध्यः । यथा आदित्यादिसायो जामव्यव- हारः, इति व्याप्तिः सिद्धा । एवं सिद्धायां व्याप्ती स्वमसुषुप्त्योरपि बन्धुसंगमवियोगदेशांतरगमनादेः उत्थानस्य च ज्योतिःकार्यस्य दर्शनाद्भवितव्यं तत्राप्यतिरिक्तेन केनचित् ज्योतिषा, इत्यनुमानतो ज्योतिर्मात्रे सिद्धे उप- न्यस्ताना ज्योतिषां तत्र योग्यानुपलब्धिबाधितत्वात् केन ज्योतिषा तदा असौ व्यवहारं करोतीति तद्विशेष राजा पृथ्छतीति दर्शयति-अस्तमित आदित्य इत्यादिना । उत्तरमाह-आत्मज्योतिः सम्राडिति होवा- चेति । आत्मैव ज्योतिरस्य स तथा । आत्मेति कार्यकरणातिरिक्तं तदवभासकं अपराधीनप्रकाशं ज्योतिरभिधी- यते । तस्यात्मनो ज्योतिषः अर्थात् अंतःस्थस्य सूर्यादिविलक्षणस्य कार्येणान्वयमाह-आत्मनैवायं ज्योतिपा- ऽऽस्त इत्यादिना ॥६॥ यद्यपि संघातानुपाहकमात्मज्योतिः संघातातिरिक्तं तद्विजातीयं चेति न्यायतो नितिम् । तथाऽपि सूक्ष्म- न्यायस्य दुर्विज्ञेयत्वादनुग्राहकादिस्यादेरनुप्राह्यसंघातसमानजातीयत्वदर्शनाच बुद्धयादिव्यतिरिक्तत्वनिश्चयामावात् सन्दिहानो राजा पृच्छति-कतम आत्मेतीति । कोऽसावात्मा किस्वरूप इति प्रश्नार्थः । बुद्ध्यवभासकः स्वय- मनवभासमान आत्मेति प्रतिवचनमाह-योऽयं विज्ञानमयः पुरुषः प्राणेष्विति । हे राजन् । त्वया पृष्टः । ' सोऽयं विज्ञानमयः ' विज्ञायते अनेनेति व्युत्पत्तर्विज्ञानं बुद्धिः तन्मयस्तत्प्रायो विज्ञानमयः पुरुषः ' नित्यपूर्ण इत्यर्थः । "पुरुष एवंदं सर्वम् " (वा. सं. ३१ । २) इति श्रुतेः । प्रागेष्विति सामीप्य- लक्षणा सप्तमी विज्ञानमयस्य तद्वयतिरेकप्रदर्शनार्या । यो हि येषु भवति स तव्यतिरिक्त एव भवति । अतः 'प्राणेविति' प्राणेभ्यो व्यतिरिक्त इत्यर्थः । एवं प्राणसमीपस्थो विज्ञानमय इत्युक्ते प्राणसाजात्यं तस्य स्यात् । अतो विशिनष्टि-हृद्यतज्योतिरिति । इच्छब्दो मांसपिंडविषयः । तात्स्यात् अत्र इच्छब्देन लक्षणया यः आत्मा 7 ·शतपथब्राह्मणम् । [ १.४ का०, ४ प्र०, १ वा०] स वाऽअयम्पुरुषः । (पो) जायमानः शरीरमभिसम्पद्यमानः पाप्मुभिः सुश्मृज्ज्यते सुऽउत्छामन्द्रियमाणः पाप्मनो जिहाति मृत्योरूपाणि ॥८॥ . स वा अयं पुरुषः जायमानः शरीरमभिसंपद्यमानः पाप्माभिः संसृज्यते । स उत्तामम्रियमाणः पाप्मनो विजहाति मृत्योः रूपाणि ॥ ८॥ घुद्धिरुच्यते 'दृदि ' बुद्धी अन्तर्वर्तमानं ज्योतिरात्मा । "आत्मनवार्य ज्योतिषाऽऽस्ते " इत्यादौ तस्यैव ज्योतिष्ट्वेन प्रकृतत्वात् पूर्णो बुद्धिदर्पणाभिव्यक्तः सर्वावभासकः शुभ्रो निरतिशयस्वप्रकाशकस्वमाव आत्मेति वाक्यार्थः । एवमात्मनो नित्यमुक्तस्य अविद्यया बुद्धयादितादात्म्याध्यासादेव संसारित्वं इति दर्शयितुं सूक्ष्मदेहादिव्यरिक्ततया आत्मनः शुद्धत्वदर्शनाय वा स्वप्नं प्रक्रमते-स समानः सनिति । यो हृद्यंत- ज्योतिः पुरुष आत्मा ' स समानः' सन् हृच्छब्दवाच्याया बुद्धः प्रकृतत्वात् सन्निहितत्वाच तया समानः सदृशः अन्योऽन्यधर्माच्यासेन तप्तायःपिंडवत् तादात्म्यमापन्नः सन् ' उभी लोको' प्रतिपनप्रतिपत्तन्यौ इहलोक- परलोकावनुक्रमेण उपात्तदेहेन्द्रियसंघातं त्यजन् अन्यं चोपाददत् 'संचरति ' परिभ्रमति । आत्मा संचरतीति भ्रमः । न तस्य स्वतः संचरणमित्यर्थः । एतदेव प्रत्यक्षेणाभिनीय दर्शयति-ध्यायतीव लेलायतीवेति । येतो ध्यानव्यापारवती बुद्धि तत्स्थेन चित्स्वभावज्योतीरूपेणावमासयन् तत्सदृश आत्मा ' ध्यायतीव' ध्यानं करोतीव यथा चतुष्कोणं लोहपिंडं अवभासकत्वनानुगतो वहिश्चतुष्कोण इव प्रतीयते तद्वत् । तथा ' लेलायतीव' चल- तीव बुद्धयादिषु करणेषु प्राणादिषु वायुपु चलत्सु तदवभासकतया तत्समान आत्माऽपि चलतीवेति प्रतीयते । यथा चलन्त्यां नावि तत्स्थेन वृक्षाश्चलतीवति प्रतीयते तद्वत् । न तु ज्योतीरूपस्यात्मनः परमार्थतो प्यानं चलनं वेत्यर्थः । कुतो हेतोरेतदवगम्यते; इत्यत आह-सधीः स्वप्न इति । प्रकृत आत्मा यस्मात्सधी: बुद्धधैक्य. मापनः ‘स्वप्नो भूत्वा ' स्वप्नाकारपारणतधीवृत्यवभासकत्वेन तदाकारो भूत्वा इमं लोकं जागरितलक्षणं लौकि- कशास्त्रीयव्यवहारास्पदकार्यकरणसंघातं ' अतिक्रामति' अतीय कामति । तदभिमानं सजतीयर्थः ॥ ७ ॥ यथा एफस्मिन् देहे स्वप्नजागरिते संचरत आत्मनो देहायतिरेकः । तया इहलोकपरलोकयोः संचारोस्याऽपि तस्य तद्यतिरेक उच्यते इति दर्शयति-स वा अयं पुरुषो जायमान इति । ' सोऽयं ' प्रकृतः ''पाप्मभिः संमृज्यते ' इत्यन्वयः । नात्मनो जायमानत्वं घटादिवत् । स्वरूपेणानिध्ययमानवान् । कि तु-शरीरं देहेन्द्रियादिसंघातमभिसंपद्यमानः तत्रात्ममावं प्रतिपयमान इत्यर्थः । जायमाने शरीरे आमाभिमान एव जायते इन्युक्तं मवति । शब्दोधारणार्यः, अभिसंपद्यमान एवेन्यत्र संवध्यते । पाप्मशब्दो धर्मस्याप्युप- लक्षकः । पामरान्देन देहसम्बन्धहेतुमा विवक्षितम् । “न हघे सशरीरस्य सतः प्रियाप्रिययोरपहतिरस्ति ) इति श्रुत्यंतरान् । तथा च-पाप्मभिर्धर्माधर्माश्रयः करणः 'संमृ पते ' संयुभ्यते । शरीरमा रम येनाभिमन्यमानः पुरुष इत्यर्थः । स एव पुनर्देहायारंमकोभूनकर्मक्षये सति प्रियमाणः ' सन् उत्क्रामन् ' शरीरांतरं प्रति ऊर्घ क्रामन् तानेव संमृष्टान् ‘पामनः ' कार्यकरणलक्षगान् ‘विनहाति ' परियजति । तत्राः भिमानपरित्यागमागव नवियुज्यत इत्यर्थः । नियमाणः इत्यस्य व्याम्या उत्क्रामनिति । तया मृत्योः । रूपागि ' च विनहानीन्यन्वपः । मृत्युखानं सम्य रूपागि अहंकारादिकार्यकरणानि रुप्यनी प्रतीरन्त न प्रमोरन्न इति पागि। अतः मंचरणादिकं नामनः स्वाभाविकम् । वरिवोल्यस्वमारः । स्वाभाविकै सति परित्यागापोगादिति ऐयम् ॥ ८॥ . पुरुषो . जायमानः , ।

·[वृ०४ ०, १ मा] सायणभाष्यसमेतम्। (१६७) तुस्य वाऽएतस्य पुरुपस्य । द्वेऽएव स्थाने भुवत इदुश्च परलोक- स्थानञ्च सन्ध्यन्तृतीय स्वप्नस्थानन्तस्मिन्त्सन्ध्ये स्थाने तिष्ठन्नुभे स्थाने पुश्यतीदश्च परलोकस्थानञ्च ॥ ९॥ (चा) अथ अथाऽऽकुमोऽयुम्परलोकस्थाने भवति । तुमाक्रममाम्यो- भुयान्पाप्मनऽआनन्दांश्च पश्यति स पुत्रायुम्प्रस्थपितीत्यस्यु लोकस्य सवितो मात्रामपादाय स्वयुम्बिहुत्य स्वयुन्निय स्वेन भासा स्वेन ज्ज्योतिपा प्रस्वपित्युत्रायम्पुरुषः स्वयुज्योतिर्भवति ॥ १० ॥ तस्य वा एतस्य पुरुषस्य द्वे एव स्थाने भवतः । इदं च परलोकस्थानं च । सन्ध्यं तृतीय स्वम- स्थानम् । तस्मिन् सन्ध्ये स्थाने तिष्ठन्नुभे स्थाने पश्यति, इदं च परलोकस्थानं च ॥९॥ अथ यथाऽऽक्रमोऽयं परलोकस्थाने भवति । तमाक्रममाक्रम्य उभयान् पाप्मन आनंदांश्च पश्यति । स यत्रायं प्रस्वपितीति । अस्य लोकस्य सर्वावतो मात्रामपादाय स्वयं विहत्य स्वयं निर्माय स्वेन भासा स्वेन ज्योतिपा प्रस्वपिति । अत्रायं पुरुषः स्वयंज्योतिर्भवति ॥ १० ॥ एवमुत्क्रामन् म्रियमाणः शरीरमभिसंपद्यमान इत्यागमवशात्परलोकास्तित्व सिद्धेऽपि प्रत्यक्षेण न तत्सिद्धम् । परलोकविषयं च प्रत्यक्षं नास्ति । अतो नास्ति परलोक इत्याशंक्य, अस्ति परलोकः प्रत्यक्षसिद्ध इति प्रतिपाद- नाय " तस्मिन् संध्ये स्थाने" स यत्रायं प्रस्वपिति" (कं. ९-१०) इत्यतः प्राक्तनो ग्रन्थः प्रवर्तिध्यते । प्रथमं तदुपोद्वातत्वेन स्थानभेदं दर्शयति-तस्य वा एतस्य पुरुषस्य द्वे एव स्थाने भवत इति । घे' प्रसिद्धौ । तस्यैतस्य प्रकृतस्य — पुरुषस्य ' 'द्वे एव स्थाने भवतः । न तृतीय चतुर्थ वा स्थानमस्तीति यावत् । के ते द्वे स्थाने । इदं च ' यद्वर्तमान प्रतिपन्नजन्मशरोरेन्द्रियविषयसम्बन्धि सुखादिवेदनाविशिष्टं प्रत्यक्षतोऽनुभूयमान, परलोक एव स्थान परलोकस्थानम् ' तदेतच्छरीरादिवियोगोत्तरकालानुभाव्यं द्वितीयम् । देहव्यव्यतिरिक्तस्वमदेहस्यापि विद्यमानत्वात् कथं द्वे एवेयवधार्यते इत्यस्योत्तरं-सन्ध्यं तृतीयमिति । यत् तृतीयं ' स्वप्नस्थानं तत्संव्यम् । इहलोकपरलोकयोः सन्धौ म सन्ध्यं न स्थानान्तरम् । यद्वा स्वप्नस्तृतीयमेव स्थानम् । त्रयाणां पूरणं तृतीयम्, इति पूरणप्रत्ययश्रवणात् । इदानी यदर्थमुपोद्वातः कृतः, तदर्शयति-तस्मि- न्सन्ध्ये स्थाने तिष्ठन्नुभे स्थाने इति । ' सन्ध्ये स्थाने ' स्वप्नभूमौ ' तिष्ठन् ' वर्तमानः सन् — इदं च 'परलोकस्थानं ' चेत्युभे स्थाने पश्यति । एतदुक्तं भवति आये वयसि यं स्वप्नं पश्यति तं पूर्वजन्मानुभूत- विषयमेव तद्वासनावासितः सन् पश्यति, तदानीं बालस्य ऐहिकपुत्राद्यनुभवाभावात् । मध्यमे तु वयसि इन्द्रि- याणां स्थूलार्थग्रहणसामर्थ्यात् इह जन्मनि अनुभूतविधयकमेव स्वप्नं प्रायः पश्यति । अन्ते वयसि पुनः परलोकं यियाः विद्याकर्मादिसम्भृतो भाविजन्मविषयकं स्वप्नं प्रायः पश्यति । तस्मात् अन्ते वयस्यादौ चेह जन्मनि असम्भाव्यमानस्य दर्शनं परलोकसदाये प्रत्यक्षं प्रमाणमिति ॥९॥ मनु-स्वमस्थानं गत आत्मा किमाश्रितः सन् केन विधिना परलोकं पश्यतीसपेक्षायामाह-अथ यथा- ऽऽक्रमोऽयं परलोकस्थाने भवतीति । अथेति वाक्योपक्रमार्थः । आक्रमत्यनेनेति आक्रम आयोऽव- “ इत्यारभ्य - . - , १-इति शब्दः कुप्रचिनास्ति ।

·. . . (१६८) शतपथब्राह्मणम् । [१४ का०, ४ प्र०, १ मा०] न तुत्र रथा न रथयोगा न पुन्थानो भवन्ति । (न्त्यु ) अथ रथान्थ. योगान्पुथः सृजते न तुत्रानन्दा मुदः प्रमुदो भवन्त्युथानन्दान्मुदः प्रमुदः सृजते न तुत्र व्वेशान्ताः सुवन्त्यः पुष्करिण्यो भवन्त्युथ बेशान्ताः सुवन्तीः पुष्करिणीः सृजते स हि कां ॥ ११ ॥ न तत्र रथा न रथयोगा न पंथानो भवंति । अथ रथान् रथयोगान् पयः सृजते । न तत्रानंदा मुदः प्रमुदो भवंति । अथानंदान् मुदः प्रमुदः सृजते। न तत्र वेशांताःस्रवत्यः पुष्करिण्यो भवति । अय वेशांताः सवंतीः पुष्करिणीः सृजते । स हि कर्ता ॥ ११ ॥ . टंमः विद्याकर्मपूर्वप्रज्ञालक्षणो यादृश आक्रमो यस्य सोऽयं 'ययाऽऽक्रमोऽयं पुरुषः' । 'परलोकस्थाने प्रतिपत्तत्र्ये निमित्ते ययाऽऽक्रमो मवति । यादृशेन परलोकप्रतिपत्तिसाधनेन विद्याकर्मपूर्वप्रज्ञालक्षणेन युक्तो मवति । 'तमाक्रम' परलोकस्यानाय उन्मुखीभूतं वीजभूतं आक्रम्यावष्टम्य ' उभयान्पाप्मनः' पापफलानि दुःखानि 'आनंदान् ' धर्मफलभूतान् सुखविशेषांश्च पश्यतीत्यर्थः । पूर्व आदित्यादिज्योतिरमावेऽपि आसनादिज्योतिःकार्यदर्शनात् 'अयं' पुमान् आत्मज्योतिषैव व्यवहरती- स्युक्तम् । इदानी आदित्यादिज्योतिभिः असंस्पृष्टश्चिदात्मा यया साक्षादेव प्रत्यम्भावेन स्वप्रकाश इत्यवगंतुं शक्यते, तथा प्रदर्शनायाह-स यत्रायं प्रस्वपितीति । 'सः प्रकृतः आत्मा 'यत्र' यस्मिन् काले 'प्रस्वपिति ' प्रकर्षेण स्वापं स्वप्नमनुमवतीत्यर्थः । स च संध्याख्यं स्वप्नं प्रतिपयमानः किमाश्रयः केन विधिना प्रतिपद्यत इत्याकांक्षायामाह-अस्य लोकस्य सर्वावत इति । 'अस्य ' दृष्टस्य 'लोकस्य' जाग- रितलक्षणस्य स्थूलदेहस्य कथंभूतस्य 'सर्वावत: ' सर्वमवतीति सर्वावन् तस्य सर्वावतः । सर्वावत्वं चास्य " अयो अयं वा आत्मा सर्वेषां भूताना लोकः"-श.प.पृ.१४।४।१।२८) इत्यादी व्याख्यातम् । यद्वा सर्वाः भूनमौतिकमात्रा अप्यामादिविभागयुक्ताः संसर्गकारणभूता अस्य वियंत इति सर्ववानेव सर्वावान् । वर्ष दिसन् । तस्य — सर्वावत: ' मात्रामेकदेशमवयवं अपादायापच्छिद्य गृहीत्वा जामदृष्टवासनावासितः समिः त्यर्थः । इदानी केन विधिना स्वनं प्रपद्यत इत्याह-स्वयं विहत्येत्यादिना । स्वनं प्रतिपद्यमान आमा 'स्वयं' बनव स्वरूपेण न तु करणतद्देवतादिना 'विहत्य' देहं पातयित्वा निश्रेष्टं कृत्वा । तथा 'स्वय. मेव ' स्वकर्मानुसारस्वन्नदेहं प्रातिमासिक निर्माय ' निष्णाय । 'स्वन मासा' इति इत्यंभावे तृतीया । खेनामीयेन मन्त्रोपादानलक्षणेन 'मासा' दीन्या सर्ववासनात्मकेन अंतःकरणतिप्रकाशरूपेणेति यावन् । 'स्वन ज्योतिपा' पनि कतार तृतीया । स्वेनामन्योतिषा अनुमान स्वभावेन निमित्तं वस्तु विषयीकुर्वन् प्रवरितीति' प्रम्बापप्रकार टन इत्यर्थः । फलितमाह-अत्रायं पुरुष इति । 'अत्र' एतम्यां स्वाग- दम्यायो . अय पुरष: ' आत्मा स्वयमेव ज्योतिर्मवति । आदित्यादेस्तदानीमभावात् इंद्रियागां चोपसंहनावान मननय विषयाकारणवोपक्षयात् पारदोगदामा स्वयंग्योतिरित्यर्थः ॥ १० ॥ ननु-पकि मम्यादित्यादः दृश्यमान वान् कयं परिशेषान् स्वयंज्योतिष्ट्रवामिदियाशंका गम्य बालनामात्रनिर्मितवान् तगमा विविनः मयंम्योतिरिति नियतुं वो बायाधमा सावदाहन्न तय रया न रयपोगान पंयानो भवतीति । रात्र 'सने 'रया: ' प्रसिद्धाः । रघुवंश पति • . . . .

·बूं ४ म०, १ बा०] सायणभाष्यसमेतम् । (१६९) तदुप्यते श्लोकाः । स्वप्नेन शारीरमभिप्रहत्यासुप्तः सुप्तानभिचाक- शीति । शुक्रमादाय पुनरैति स्थान हिरण्मुयः पौरुषुऽएकह सुः ॥१२॥ प्प्राणेन रक्षन्नुपरडुलायम् । (म्ब) बहिष्कुलायादमृतश्चरित्वा । सुऽ ईयतेऽअमृतो यत्रकाम हिरण्मयः पौरुषऽएकहसः ॥ १३॥ तदप्येते श्लोकाः-" स्वप्नेन शारीरमभिप्रहत्यासुप्तः सुप्तानभिचाकशीति । शुक्र मादाय पुनरैति स्थानं हिरण्मयः पौरुष एकहंसः ॥ १२ ॥ प्राणेन रक्षन्नपरं कुलार्य बहिष्कुलायादमृतश्चरित्वा । स ईयते अमृतो यत्रकामं हिरण्मयः पौरुष एकहंसः ॥ १३ ॥ .. योगाः ' अश्वादयः । 'पंथानः ' रथमार्गाः । एते प्रत्येक 'न मवंतीति' सर्वत्राभिसंबध्यते न संत्येवे- त्ययः । रथाद्यभावोक्तिस्तदनुप्राहकेन्द्रियालोकादेरप्युपलक्षणार्था । ननु-स्वप्ने रथादीनामभावश्चेत् । कथं भासंत ! इत्याशंक्य, रथादिसाधनानां वृक्षादीनामभावेऽपि वासनामात्रनिर्मिता भासते इत्याह-अथ रथान् रथ- योगान्पथः सृजते इति । अथापि सर्वानेव रथादीन् वासनात्मकान् ‘सृजते ' । एतच्च ' सर्वावतो मात्राम्' इत्यादिना उक्तस्य प्रपंच इत्यर्थः । एवमन्यस्यापि स्वप्ने दृश्यमानस्य बाह्यत्वभावप्रदर्शनपुरःसरं वासनात्मत्वं दर्शयति-न तत्रानंदा मुदः प्रमुद इति । 'तत्र' स्वप्ने — आनंदाः' सुखसामान्यानि 'मुदः' पुत्रादि- सम्बन्धनिमित्ता हर्षाः मुद् एव प्रकोपेताः 'प्रमुदः ' ' वेशांताः ' क्षुद्रसरांसि ‘स्रवत्यः ' नद्यः 'पुष्करिण्यः तडागाः । आनंदादयो वेशांतादयश्च स्वप्ने न भवतीति । अथ तु " तत्सर्व सृजते " इति पूर्ववत् व्याख्या । इदं तु "आत्मनेवायं ज्योतिषाऽऽस्ते" इत्यादेः प्रपंचः । कथमेतत्सर्वमात्मा सृजतीयाशंक्याह-स हि कर्तेति । 'हि' यस्मात् ' सः' आत्मा 'कर्ता' । तस्मात् सृजतीति योजना । न हि अत्र कर्तृत्वं वास्तवं आत्म- नोऽभिप्रेतम्, किं तु परिणममानवासनासाक्षितामात्रमेवेत्यर्थः ॥ ११ ॥ इदानी उक्तेऽर्थे मंत्राणामपि संमतिरस्तीत्याह-तदप्येते श्लोका इति । ' तत् ' तस्मिन्नुक्तेऽर्थे स्वयंज्योति- वादिलक्षणे 'एते' वक्ष्यमाणाः । श्लोकाः' मन्त्राः संतीति शेषः । तत्र स्वप्नप्रवेशतत्साक्षित्वप्रकाशकं मन्त्राई पति-स्वमेन शारीरमिति । स आत्मा ' स्वप्नेन ' स्वप्नमावन वासनामात्रोपग्रहेण । शारीरमिति स्वार्थे वृद्धिः । 'शरीरं अभिप्रहत्य निश्चेष्टमापाद्य अलुप्तहाशक्तिस्वाभाव्यात् स्वयमसुनः सन् सुतान् वासना. कारणोद्भूतान् अन्तःकरणवृत्त्याश्रयान् बाह्याध्यात्मिकान् सर्वानेव भावान् स्वेन रूपेण प्रत्यस्तमितान् 'अभि- चाकशीति ' अटुप्तया आत्मदृष्ट्या अमितः सर्वात्मना पश्यति अवभासयतीत्यर्थः । स्वाप्नभोगक्षये पुनर्जागरित. मंतीति द्वितीयार्द्धन दर्शयति-शुक्रमादायेति । 'शुक्र ' शुद्ध ज्योतिष्मत् इन्द्रियादिभात्रारूपं 'आदाय गृहीत्वा 'पुन ' स्वप्नहेतुकम्र्मोपरमगानंतरं जाग्रदोगहेतुकर्मणा जागरितं ' स्यानमैति' ।' आ एति आगच्छति । ' हिरण्मयः ' चैतन्यज्योतिःस्वभावः । 'पौरुषः ' पुरषः स्वार्थे वृद्धिः। 'एकहंसः 'एकश्चासौ हंसश्चेति एकहंसः । हन हिंसागत्योः "-(धा. पा. अ. प. २) इत्यस्य रूपम् । हंसः एक एव जामत्स्वप्नः इहलोकपरलोकी च हन्ति गच्छनि हिनस्तीति वा एकहंसः इत्यर्थः ॥ १२ ॥ पुनरपि स्वप्नगतं विशेषं वक्तुं मन्त्रान्तरं पठति-माणेन रक्षन्निति । 'प्राणेन' पंचवृत्तिकेन 'अपरं । " . .

·(१७०) शतपथब्राह्मणम् । [१ का० प्र०, १ वा.] स्वप्नान्तुऽउच्चावचमीयमानः । (नो) रूपाणि देवुः कुरुते वहूनि । उतेव स्त्रीभिः सह मोदमानो जाइतेवाऽपि भुयानि पुश्यन् ॥ १४ ॥ आराममस्य पश्यन्ति । न तङ्कुश्चनु पश्यतीति तन्वायतम्बोधये- दित्याहु९भिपज्ज्य, हास्मै भवति युमेप न प्रतिपद्यते ॥ १५ ॥ स्वप्नांत उच्चावचमीयमानो रूपाणि देवः कुरुते बहूनि । उतेव स्त्रीभिः सह मोदः मानो जक्षदुतेवाऽपि भयानि पश्यन् ॥ १४ ॥ आराममस्य पश्यन्ति न तं कश्चन पश्यति" इति । तं नायतं वोधयदित्याहुः । दुर्भिपज्यं हास्मै भवति । यमेष न प्रतिपद्यते ॥ १५ ॥ - . . . . निकृष्टं अनेकाशुचिसंवत्वात् अत्यन्तवीभत्सं कौ पृथिव्यां लीयत इति 'कुलाय ' नीड शरीरमिति यावत् । रक्षन् ' पालयन् अन्यथा मृतभ्रांतिः स्यात् सा माऽभूदिति रक्षन् । स्वयं चामृतः असंगः सन् तस्मात कुलायात बहिश्चरित्वा' यद्यपि शरीरस्थ एव स्वप्नं पश्यति तथाऽपि तस्यात्मनो देहस्थाकाशस्येव तत्संबंधा- भावात् बहिश्वरणमिव कृत्वेत्युच्यते । बुद्धिसञ्चरणात्तदनुकुर्वन् संचरणमिव कृत्वा । 'यत्रकामं ' यत्र यत्र विषयेषु उद्भतवृत्तिः कामो भवति तं 'काम'' अमृत: 'अमरणधर्मा सन् 'ईयते' गच्छति प्राप्नोतीत्यर्थः ॥१३॥ पुनरपि स्वप्नस्थं विशेषांतरमाह-स्वप्नांत इति । ' स्वप्नांते' स्वप्नस्थाने ' उच्चं ' देवादिभावं ' अवचं' तिर्यगादिभाष च, उच्चं चावचं चेत्युच्चावचम् इति समाहारद्वन्दः । स्वकर्मोद्भासितं वासनामयं उत्कृष्टं निकृष्टं च स्वेनैवात्मना स्वयं ' ईयमानः ' गम्यमानः प्राप्नुवन् — देवः ' द्योतनात्मकः 'रूपागि ' वासनामयानि शरीर- जातानि 'बहूनि' असंख्येयानि — कुरुते । तत्सत्तास्फूर्तिप्रदत्वेनानुवर्तते । उतापि 'स्त्रीभिः सह मोदमानः इव' क्रीडमान इव । उतापि — जक्षदिव' वयस्यादिभिः सह हसन्निव । ' अपि भयानि' बिभेति एभ्य इति मयानि सिंहव्याधादीनि ‘पश्यनिव' भवतीयर्थः । तथा च इवशब्दप्रयोगात् वास्तवहेत्वभावाच स्वप्ने सुखा- उनुभवः अविद्यामयो मृषेति भावः ॥ १४ ॥ एवं स्वप्ने निरूपिते किं पर्यवसितं इत्यपेक्षायां तत्रात्मा विविक्तः स्वयंज्योतिः पवसित इति प्रदर्शनाय मंत्रशेष पठति-आराममस्य पश्यन्तीति । अस्यात्मनः 'आराम ' आक्रीन ग्रामनगरयोषिदन्नाद्ययानमा- गादिलक्षणं वासनानिर्मितमेव पश्यन्ति, सर्वे जना इति शेषः । 'न' तु तमात्मानं तत्र विविक्तट्यूपत्वेनावभासके फश्चन कोऽपि ' पश्यति । तस्मादात्मा स्वने अदृश्य एव सन् अवमासते इति सिद्धम् । आत्मनः स्वयं- ज्योतिष्ट्वमित्यर्थः । इतिशब्दो मंत्रोदाहरणसमाप्त्यर्थः । अहो माग्यहीनता लोकस्य ! यच्छक्यदर्शनमपि अहरह- विविक्ततया अनुभूयमानमपि आमान "अयमहमस्मीति" न पश्यतीति ' लोकं प्रति शिरस्ताई अनुक्रोशति मंत्राभिकेचं श्रुतिरित्यभिप्रायः । किं च स्वप्नं गत आत्मा विविक्त एवेत्यत्र लोकप्रसिद्धिरप्पस्तीत्याह-तत्रायत. मिति । समात्मानं मुमं ' आयतं ' भृशं न बोधयेदित्यादृचिकित्सका जनाः लोके कथयन्तीत्यर्थः । जापदेह- गतेन्द्रियद्वारलक्षणाः प्रबोधनाडीः परित्यज्य आत्मा स्वप्ननाडीः प्रविष्टो विविक्त एव स्वप्ने वर्तते इति लोक मापः पश्यतीति । अत एव नाडीव्यत्यासगमनशंफयैव मुतं न योधपदृशं त्यनुज्ञाऽस्ति लौकिकी .

·, वृि०४ १०,१ ब्रा०] सायणभाष्यसमेतम् । (१७१) (तेऽथो) अथो खुल्लाहुः । (र्जा) जागरितदेशुऽएवास्यैप यानि येव जाग्यत्पश्यति तानि सुप्त इत्युत्रायम्पुरुषः स्वयुज्योतिर्भवतीत्येवु- मुंवैतद्याज्ञवल्क्यु सोऽहम्भगवते सहस्रन्ददाम्यतऽऊर्चुम्विमोक्षायैव हीति ॥ १६॥ अथो खल्लाहुः । जागरितदेश एवास्य एषः । यानि ह्येव जाग्रत्पश्यति । तानि सुप्त इति । अत्रायं पुरुषः स्वयंज्योतिर्भवतीति । एवमेवैतद्याज्ञवल्क्य । सोऽहं भगवते सहस्रं ददामि । अत ऊर्ध्वं विमोक्षायैव हीति ॥ १६ ॥ . इत्यभिप्रायः । भवत्वेवं स्वप्ने विविक्तः । तथाऽपि भृशमप्रबोधने को हेतुरित्यत आह-दुर्भिपज्यं हास्मा इति । यस्माद्देशाच्छुक्रमादायापसृतः । तं यं इन्द्रियदेशं 'एषः' आत्मा पुनर्न प्रतिपद्यते । सहसा प्रबोधितः कदा- चित् व्यत्यासेन इंद्रियमात्राः प्रवेशयति । ततश्चांध्यवाधिर्यादिदोषप्राप्तौ 'अस्म' देहाय स्फुटं 'दुर्भिषज्यं दुःखेन मिषकर्म भवति कप्टेन चिकित्सनीयो देहो मवतीत्यर्थः ॥ १५ ॥ इदानी अन्यदीयं मतं स्वयंज्योतिष्ट्रवविघातकं दुष्टं इति अस्मान् बोधयितुं स्वमतपरिशुद्धये च तदुपन्यस्यति- अथो खल्वाहुर्जागरितदेश एवास्यैप इत्यादिना । 'अथो' अपि ‘खल' अन्ये 'आहुः' । किं ? एषः ' प्रसिद्धः 'जागरितदेशः ' एवास्य विषयः, न तु सन्ध्यमिदं स्थानांतरं इहलोकपरलोकाभ्यां व्यतिरिक्त- मित्यर्थः । जागरितदेशस्यैव स्वप्नविषयत्वे हेतुमप्याचक्षत इत्याह-यानि ह्येव जाग्रदिति । 'हि' यस्मात हस्त्यादीनि पदार्थजातानि ' यानि ' जाग्रजागरितदेशे 'पश्यति' लौकिकः । तान्येव सुप्तोऽपि पश्यतीत्यर्थः । इतिशब्दो मतान्तरोपन्याससमाप्त्यर्थः । ननु-कथमेतत् स्वयज्योतिष्ट्वविघातकमिति चेत् ; शृणु, यदि'जागरित- देश एवायं स्वप्नो जातः । तदा जागरित इव स्वप्नेऽपि कार्यकरणसंघातमिश्रितत्वेन न ततो व्यतिरिक्त स्वयज्योतिः सियेत् इति स्वयंज्योतिट्वं बाधितं स्यादिति । अयं च पूर्वः पक्षः " अग्निहोत्रं जुहोति" यवागू पचति" ) इति न्यायेनार्यक्रमपरिग्रहेण " स यत्रायं प्रस्वपिति इत्यतः प्रागेवाव- गन्तव्यः । पूर्वपक्षस्य प्राथम्यं इत्यस्यैव क्रमस्य न्याय्यत्वात् सन्ध्यस्थानस्य तृतीयत्वाक्षेपकत्वेन तत्रोचितत्वा- घेति द्रष्टव्यम् । नैतत्सारम्, “सयत्र" इत्यादिना युक्तितःप्रमाणेन स्वप्नस्य मृषात्वनिरूपणं कृतम् इत्येतत्सूचयन्ती श्रुतिरुत्तरमाह-अवायं पुरुषः स्वयंज्योतिर्भवतीति । अक्षरार्थः पूर्ववत् । एवं मुनिना " स्वयंज्योतिरात्मेति" सपरिकरमुपसंहारे कृते मुनिवचनं राजा अंगीकरोति-एवमेवैतद्याज्ञवल्क्येति । हे ' याज्ञवल्क्य ! ' एतद्भगव- तोक्त स्वप्नादावात्मनः स्वयंज्योतिष्ट्रवमेवमेव । ततः किं कृतवान् राजा इत्याह-सोऽहं भगवते सहस्रं ददा- मीति । यस्त्वया एवं बोधितः 'सोऽहं ' जनकः ' भगवते' गुरवे तुभ्यं विद्यानिष्क्रयार्थ ' सहस्रं ददामि। अर्थात् गवामिति संबध्यते इत्यर्थः । “कतम आत्मा " इति पृष्ट " योऽयं विज्ञानमयः इत्यादिना देहे- न्द्रियमनोबुद्धिप्राणाहंकृतिविलक्षणः " स्वयंज्योतिरात्मति" प्रतिवचनेन निर्णीय मुनिरुपरतः । राजा तु काम- प्रश्नवरप्राप्यवष्टभेन कामकर्मादिसकलसंसारधर्मातीतस्वरूपस्यांगिभूतस्य विजिज्ञासितस्य मोक्षस्यानिरितत्वात तनिश्चयाय मुनिमपृच्छदिति दर्शयति-अत ऊर्ध्वं विमोक्षायैव बहीतीति । विशिष्टो मोक्षो भवत्यनेनेति विमोक्षः सम्यक् ज्ञानम् । यतः स्वयंज्योतिष्ट्रवरूपं मोक्षांगमात्रमेव निणीतम् । अतः कारणावर्खमंगनिर्णया- " .

·(१७२) शतपथब्राह्मणम् । [१४ का०, ४प्र., मा.] स याऽएपऽ एतस्मिन्त्स्वानान्ते । रत्वा चरित्या दृष्ट्वैव पुण्यश्च पापञ्च पुनः प्रतिन्यायम्प्रतियोन्यायति बुद्धान्तायैव स बन किञ्चित्पश्य- त्युनन्वागतस्तेन भवत्युसङ्गो ह्ययम्पुरुषऽऽत्येवमेवैतुद्याज्ञवल्क्यु सोहम्भुगवते सहस्रन्ददाम्युतऽऊर्बुम्बिमोक्षायैव व्हीति ॥ १७॥ म या एप एतस्मिन् स्वप्नांते ग्वा चरित्या दृष्ट्वैव पुण्यं च पापं च पुनः प्रतिन्पायं प्रति- योन्याद्रवति, बुद्धान्तार्यव । म यदा किंचित्पश्यति, अनन्वागतस्तेन भवति । असंगो ह्ययं पुरुष इति । एवमेवेतद्याज्ञवल्क्य । सोऽहं भगवते सहस्रं ददामि । अत अर्व विमोक्षायेव हीति १७ . . प्रहन आमा दनंतर ' विमोक्षायेव ' मोक्षमाधनभूताहितीयत्रामामझानायव — हि.' । यया मोहवासादिजनको मृत्युरात्मनः मनायो न भवति नया मामुपटिटोन्ययः ॥ १६ ॥ ए राता नियुक्तो मुनिः मोहनासायभावप्रदर्शनपुरःसरं तत्कारणभूतः फर्मलक्षणो मृत्यु त्मनः स्वमा इति दर्शयितुं प्रार्गमागम्नावत् वनस्थानानागरितदेशागमनमाह-स वा एप एतस्मिन्स्वमान्त इति । प: 'मदशिनः स्यंग्योतिः सः 'थे' प्रनिदः 'समात ' बनस्याने 'रमा गरिमा मनोसायचेष्टालसग रमगं वा यामनामागायनः सन् 'चरित्या माना: भनेफमा आयरगं गया 'र'' पुग्यं च पार पनि ' पुग्यं पुण्यानं मुगं च पाच पापरलं दुःग घ अनुर ur — पुन: ' मा प्रति पूर्वग्माद्मनान् प्राकिलोम्येन न्या निधनागमनं गया म्यान् रापा ' प्रा. योग' जागरिगाय गमनाम ग्यान प्रति आश्यति' आगपातयः । किमर्थमिग्या भार- • बुदानावर ' नारवा जागरणानुभागगगर्थः । दृष्ट्याशारदामनः पने पुलपार माग माना पानारमानो अन्याम दक्षिण पुनःप्रयोगः । प्रनिशानः प्राकिलोम्पयाधी नाग. fगा नामुममियानुयोग्य राषिगंग मानिनोमा । जिसको निमन ! अपने भा. मनमः Irisोरा मोति आयोनिशन्दो वागना | T-IT माम को न मरना मध्यपणे । गया IT कम माग गया पाग पदम किमिशननगरम्न भरती।'ग' मामा 'अ' raat ' म TIMATE: मनमो मren | TL नमः #Ameri I wirinा मन मा क ग ? ITTEETHERani Rautimatiri image Trir.t: hty cir-" kirt: giramin ...intentirritient Entretations HTTrimuraritri kact | territor : STATE TRA Irani im ...mythorror writer.it प:':': rrent. 18 wrt. . Fin.

·[वृ०.४ भ०, १ वा०] सायणभाष्यसमेतम्। (१७३) तद्यथा महामत्स्युः । (5) उभे कूलेऽअनुसचरति पूर्वापरञ्चैवमे- वायम्पुरुपएताऽउभाउन्तावनुसुञ्चरति स्वप्नान्तुञ्च बुद्धान्तुञ्च ॥ १८॥ तद्यथाऽस्मिन्नाकाशे । श्येनो वा सुपण्णों वा विपरिपत्य श्रान्तुः स,हत्य पक्षी सँल्लयायेत् प्रियुतऽएवमेवायम्पुरुप एतस्माऽअन्ताय धावति पुत्र सुप्तो न कुञ्चन कामङ्कामयते न कुञ्चन स्वप्नम्पश्यति ॥ १९॥ तद्यथा महामत्स्य उभे कूले अनुसंचरति, पूर्व चापरं च । एवमेवायं पुरुष एता उभावंता- वनुसंचरति, स्वप्नांतं च बुद्धांतं च ॥ १८ ॥ तद्यथा अस्मिन्नाकाशे श्येनो वा सुपर्णो वा विपरिपत्य श्रांतः संहत्य पक्षी सँल्लयायैव ध्रियते । एवमेवायं पुरुष एतस्मा अंताय धावति । यत्र सुप्तो न कंचन कामं कामयते । न कंचन स्वप्नं पश्यति ॥ १९ ॥ . . भगवता कर्मासंबंध राजा अङ्गीकरोति-एवमेवैतद्याज्ञवल्क्येति । हे याज्ञवल्क्य एतत् स्वप्ने आत्मनः कर्मासम्बद्धत्वं ' एवमेव ' इत्यङ्गीकृतं राज्ञा इत्यर्थः । मुनिनिरूपितेऽर्थे स्वात्मनो दादय सूचयन राजा दक्षिणां प्रतिजानीते-सोऽहं भगवते सहस्रं ददामीति । उक्तार्थमेतत् । राजा मुनेः स्वस्मिन्नेराकांक्ष्य- शंका वारयति-अत उर्व विमोक्षायैव बहीतीति । कर्मप्रविवेकस्यापि मोक्षकहेतुत्वात् ' विमोक्षायैव ब्रूहीति पृष्टवानित्यर्थः ॥ १७ ॥ एवं " स वाषाएतस्मिन् स्वप्नांत "-(श. प. १४ । ४।१।१७) इत्यनया कण्डिकया स्वतंत्रः ज्योतिरात्मा अवस्थायेऽपि कामकर्मप्रयुक्तस्थानद्वयसंचरण संसारधर्मेरसंस्पृष्टोऽवशीकृतोऽसंगत्वादिति प्रतिपादि- तम् । तत्र संचरनपि कथं तेन न वशीक्रियते ? इत्यत्र दृष्टांत उच्यते । यद्वा स्वप्नांतबुद्धातात्मकावस्था- द्वयस्य मियो व्यभिचारात तदनुस्यूतस्यात्मनः तद्विलक्षणत्वं तद्गतकामकर्मात्मकात् असंगान्मृत्योविविक्तत्वं च यह- र्शितम, तत्रेदानी दृष्टांतमाह-तद्यथा महामत्स्य इति । तत्तत्र एतस्मिन्नुक्ते 'तद्यत् ' प्रसिद्धमिति वा यथा' लोके 'महामत्स्यः ' महाश्चासौ मत्स्यश्चेति महामत्स्यो नादेयस्रोतसा अप्रकंप्यः अवशीकृतो मत्स्योऽत्र दृष्टांतः । महच्छन्दविशेषणेन तादृग्रूपस्य विवक्षितत्वात् । तथा च यथा स मत्स्यः नद्याः पूर्वमपरं' चेत्युभे 'कूल' तीरे तटो' अनु' क्रमेण 'संचरति' । स्रोतश्च विष्टंभयन् स्वच्छंदचारी तटाम्यां भिन्न एव सन् संचरतीत्यर्थः ।। उक्त दृष्टांत दाष्टांतिक योजयति-एवमेवायं पुरुप एता उभावंतावनुसंचरतीति । यथा अयं दृष्टांतः एवमेवायं पुरुषः 'स्वप्नांतं च ' स्वप्नं 'बुद्धांतं च ' जागरितं च इत्येतौ 'उभावंती अनु' कमेण संचरति । अतः अवस्थाद्वयेऽपि उक्तरूप एवात्मेत्यर्थः । अतः अस्यात्मनः संसारित्वमाविद्यकमेव न स्वतः । तस्यां निवृत्तायां तु स्वतःसिद्धव तस्य मुक्तिरिति " स वा अयं पुरुषो जायमानः "-(श. प. १४ । ४ । १।८) इत्यारम्य महामत्स्यवाक्यांतस्य प्रन्यस्य समुदायार्थः ॥ १८ ॥ एवं महामत्स्यदृष्टांतोपन्यासेनावस्थाद्वयेऽपि यद्यपि कार्यकरणादिभ्यो व्यतिरिक्त शुद्धबुद्धमुक्तस्वभावं आत्म- स्वरूपं दर्शितम्, तथाऽपि एककस्मिन् वाक्ये एकैकव्यतिरेकस्यैव प्रदर्शनात् न पुंजीकृत्य तयाविधमात्म. ३२९३ - , ·(१७४) शतपथब्राह्मणम् । [ १४ का०, ४ प्र०,.१०] ता वाऽअस्यैताः। (०) हिता नाम नाड्यो युथा केशः सहस्रधा भिन्नस्ता- वताऽणिम्ना तिष्ठन्ति शुक्लस्य नीलस्य पिङ्गलस्य हुरितस्य लोहितस्य पूर्णाऽअथ चैनझुन्तीव जिनुन्तीव हुस्तीव बिच्छाययति गुर्तमिव पुतति युदेव जाग्यद्धयम्पश्यति तदहाविद्यया भुयम्मन्यतेऽथ युत्र राजे देवऽइवाहमेवेद सुर्वमस्मीति मन्यते सोऽस्य परमो लोकोऽथ युत्र सुप्तो न कुञ्चन कामङ्कामयते न कुञ्चन स्वप्नम्पश्यति ॥२०॥ ता वा अस्यैता हिता नाम नाघ्यः । यया केशः सहस्रधा भिन्नः तावताऽणिन्ना तिष्ठति । शुक्लस्य नीलस्य पिङ्गलस्य हरितस्य लोहितस्य पूर्णाः । अथ यौनं नंतीव जिनंतीव हस्तीव विच्छाययति गर्तमिव पतति । यदेव जाग्रद्यं पश्यति । तदवाविद्यया भयं मन्यते । अय या राजेव देव इवाहमेवेदं सर्वमस्मीति मन्यते । सोऽस्य परमो लोकः । अथ यत्र सुप्तो न कंचन कामं फामयते । न कंचन स्वप्नं पश्याति ॥ २० ॥ तदा अस्यैतदात्म- . - . . स्वरूप दार्शतम् । अतः मुप्तो तयाविधमात्मस्वयं सहदेव मुखं प्रतिपत्तं शक्यमिति कामम्'-इत्यादिना तथा दर्शयितुं तथाविधमुगुतिप्राप्तो दृष्टातत्वेन पेनवा प्रवर्तत इति श्रीमतां शंकराचार्याग अवतारिका । वार्तिकन्दवतारिका तु एवं स्वप्नयुद्धांतयोः संचरत आत्मनः संसारविलक्षणत्वेन महामत्स्यदृष्टीत उक्तः । इदानी मुगुप्तावपि तद्विलक्षगत्वं दर्शयितुं येनादिदृष्टांतमाह-तद्यथाऽस्मिनाकाशे श्येनो वा सुपर्णा वेति । 'श्येन: ' महाकायो मन्दवेगः पक्षिविशेषः । 'सुपर्णस्त ' वेगवत्तरः अल्पविग्रहः । तथा च तत्प्रसिद निदर्शनम् । 'यया' लोकेऽस्मिन् प्रसिद्ध भौनिक ' आकाशे श्येनो वा सुपर्णो वा' पक्षी 'विपरिपत्य धि परिपतनं फुन्या मक्षणादानार्थमनेको ग्रान्वा 'श्रांतः परिपननलक्षणेन कर्मणा खिनः सन् 'पो महत्य' मामय सम्प्रनार्य पक्षयोः स्वनीडगमनाभिमुख्यमापाय संलगायव । नीडायव 'धियते' रामनव स्वर धार्यत इत्यर्थः । सम्यक् लीयते अस्मिन्निति संलयो नी: सरमै । दाष्टांतिकमाइ- एवमेवायं पुरुष इति । यथा अयं दृष्टोतः 'एवमेवायं पुरुषः आमा जामस्वनपोः परिगमन भागः गा राष्ट्रमन्य हानायं 'एन' प्रमिदापांनाय जामग्य नपोलोऽसानं यस्मिन् सात प्रति मोजाः तामे अज्ञातामलक्षणम्बनीडशा पावतीयः । अन्नदा ययोमा पशियितु विभागापमाह-पत्र मुमो न फयन कामं कारयत इति । 'या' परिमन् अनी 'गुगः' पुमान कम कमपि काममभिनायगोचा न फामयो''न फन मन' च पश्यति । सोजताया। गा गार पाणी ॥ १९ ॥ गा- नानोपमेन मुनिगमायामनो न सय सवारि भेदसोरिमाया. सपा स्या माया आमनः ममाः, तमा मान गया सदनिधरमोशा: । भगमा कामरमाण farmi, ifmirr:ग भागमायफनाग PATRIमझमादीनता निमा नाना नाकामा माग-ता वारपना दिना नाम नाम 14. iat: ' मा'2'ET: 'm'मामानिमा मंगला' it माग भनाग - ·[वृ०४०, मा..] सायणभाष्यसमेतम् । (१७) ताव. " 'नाडयः' शिराः । 'यया' लोके 'केशः' वालः 'सहस्रधा' भिन्नः सन् याव-परिमाणो भवति । ' तावता परिमाणेन ‘अगिना' अणुत्वेन तिष्ठन्ति ! अर्थात् हृदये इति गम्यते । " हृदयात् ऊर्ध्वा नाड्युचरति " (श.प. १४।६।११।३)इति नाडीनां हृदयात विप्रसृतत्वश्रवणादित्यर्थः । एताश्च सूक्ष्मा नाड्यो धातुधैषम्यवशात् भुक्तान- रसस्य नानाविधैः परिणामः पूर्यन्ते । तासु चैवंविधासु सकलदेहव्यापिनी प्रत्यगात्मोपाधिभूतं जामदृष्टपदार्थ. वासनाश्रयं स्कटिकमणिवत्स्वच्छं लिंगं तिष्ठतीत्यभिप्रेत्याह-शुक्लस्य नीलस्य पिंगलस्य हरितस्य लोहि- तस्य पूर्णा इति । षष्ठ्यस्तृतीयार्थे । शुसन पूर्णा इत्येवं प्रत्येकं सम्बध्यते । श्लेष्मबाहुल्ये वातपित्तयोर्गुणत्वन संसर्गात् भुक्तानरसो नाडीस्थः श्वेतो भवति । वातभूयस्त्वं सति इतरयोर्गुणत्वात् नाडीस्थोऽनरसो नीलो भवति । पित्तबाहुल्यादितरयोः उपसर्जनत्वे सति नाडीस्थो रसः पिंगलो भवति । वातश्लेष्माधिक्येन पित्ते मन्दे सति नाडीस्योऽनरसो हरितो भवति । तेषां च धातूनां साम्ये नाडीस्थोऽनरसः अत्यन्तं लोहितो भवति । एवंविधान- रसव्यासाना नाडीनामपि ताशा वर्णा जायन्ते । तदुक्तं सुश्रुते-" अरुणाः शिरा वातवहा नीलाः पित्तवहाः शिराः । अमुम्बहास्तु रोहिण्यो गौर्यः श्लेष्मवहाः स्मृताः" ( ) इत्यादि । तथा च-तासु नाडी पुरुषस्य स्वापकाले धर्मादिनिमित्तवशात् पूर्वोक्तं लिंग स्वगतचिदाभाससहितं मिथ्येव नानाकारं अवभासत इति भावः । भवत्वेवं, यथोक्तासु नाडीपु यथोक्तस्य लिंगस्यावस्थितिः, कथमेतावता कार्यद्वारा अविद्यासिद्धिरित्याकांक्षायामाह- अथ यौनं नन्तीव जिनंतीवेति । 'अय' मूलाविद्याकार्यत्वात् अविद्यात्मके पूर्वोक्ते लिङ्गे प्रागुक्तनाडीपु व्यव- तिष्ठमाने सति 'यत्र' यस्मिन् स्वप्नकाले ' एन ' स्वप्नदृशं केचन शत्रवः अन्ये वा तस्करादयः मन्तीन अन्ये केचित् ' जिनंतीव ' वशीकुर्वतीव दासादिरूपेण । कदाचिदेनं ' हस्ती' 'विच्छाययतीव ' विद्रावयती चेति यावत् । विच्छ गतौ "-(धा. पा. तु. प. १४२)। "गुधूपविच्छपणिपनिभ्य आयः (पा. सू. ३ । १ । २८) इति स्वार्थे आयः प्रत्ययः । तथा ' गर्त ' जीर्गकपादिकं प्रति पततीव'। वस्तुतो हननादिकारकाभावेऽपि मृषैव स्वप्नद्रष्टुः एवंविषयो वासनानिमित्तः प्रत्ययः अविद्याख्यः जायते । सर्वत्र इवशब्दप्रयोगादित्यर्थः । निकृष्टाधर्मोद्भासितांतःकरणवृत्याश्रयससनावशाहुःखात्मक एवंविधः प्रतिमासो भवतीति भावः । एवं स्वप्नस्य मिथ्या ववर्णने को हेतुरित्यपेक्षायामाह-यदेव जाग्रदूपं पश्यतीति । ' यदेव ' जागरितः 'भयं' भयहेतुं हस्त्यादिकं पश्यति । तदेव भयकारणम् अत्रास्मिन् स्वप्ने 'अविद्यया' वास- नामिकया मृषयोद्भूतया आत्मा मन्यते पश्यति ' । अतो मृषैव स्वप्न इत्यर्थः । एतेन वाक्येन कार्यद्वारा अवर्मसहकारिका अनात्मस्वभावा अविद्या दर्शिता । यतो यदा कदाचित् विद्यायां तिरोवीयमानायां अविद्यायां दोत्कृष्यमाणायामेव नन्तीयेत्यादिनोक्तं प्रत्यक्षत उपलभ्यत इति । इदानी धर्मसहकारिकां च तां शुमवासनामिका अनात्मभूतामविद्या तत्कार्यप्रदर्शनद्वारा निरूपयति-अथ यत्र राजेव देव इवेति । अथ ' अविद्यायामप- कृष्यमाणायां विद्यायां उत्कृष्यमाणायां सत्यां । यत्र' स्वप्नकाले 'राजेव' 'देव इव ' स्वात्मानं ' मन्यते' पश्यतीत्यन्वयः । यदा जागरे राज्ये अभिषिक्तो राजाऽस्मीत्यभिमानवान् भवति । तदा तद्वासनावासितः स्वप्नेऽपि राजाऽहमस्मीति स्वात्मानं मन्यते । तथा जागरे देवादिविषयोपास्तिरूपा अविद्या अस्य द्रष्टुर्जाता । तदा तद्वा. सनावासिततया देवोऽहमस्मीति स्वप्नहेतुकर्मोद्भवे मन्यत इत्यर्थः । एतदपि दर्शनं मृधैव । इवशब्दप्रयोगादित्यव- गन्तव्यम् । इदानी सत्ये एवात्मनि विद्योत्कर्षवशात् अविद्याया विनश्यमान वादपि तस्या अना-मस्वभावतेत्य- भिप्रेत्य आत्मविद्योत्कर्षवता सर्वात्मभावलक्षणं मोक्षफलं आमस्वरूपमपि स्वने प्रत्यक्षतः अनुभूयत इत्याह- अहमेवेदं सर्वमस्मीति मन्यत इति । ' अहमेव । इदं सर्व ' सर्वान्म ब्रह्म । न मत्त: अन्यदिति दर्शनेन पदा जागरे आत्मा वस्तात्ममोहतत्कार्यो भवति । तदा स्वप्नेऽपीदं सर्वमहमेव चिन्मात्रम् । न तु मदतिरेकेण मस्ति किंचिदिति ' मन्यते 'जानाति । 'सः ' सर्वात्मभावः अस्यात्मनः पूर्वोक्तान् लोकानपेक्ष्य । . परमः -" ·(१७६) शतपथब्राह्मणम् । [१४ का० ४ प्र०, १ वा०, तद्वाऽअस्यैतत् । (दा ) आत्मुकाममाठकाममकाम, रूपन्तद्यथा प्रियुया स्त्रिया सम्परिष्वक्तो न वाह्यकुिञ्चन व्वेद नान्तरमेवुमुवायु) शारीर आत्मा प्पाजेनात्मना सम्पुरिष्वक्तो न बाह्यकुिञ्चन ब्बुद नान्तरम् ।।२१ ॥ . तद्वा अस्यैतदात्मकाममाप्तकाममकामं रूपम् । तत् यथा प्रियया स्त्रिया संपरिष्वक्तो न वाह्यं किंचन वेद नांतरम् । एवमेव अयं शारीर आत्मा प्राज्ञेनात्मना संपरिष्वक्तो न वाह्यं किंचन वेद नान्तरम् ।। २१ ॥ पूर्गः ' लोकः' विद्यया संपादितः । इदं तु दर्शनं परमार्यविषयमेव, न तु आविद्यकम् । पूर्ववदन इवशब्द- प्रयोगाभावात् । अन्यन्सर्वमाविद्यकम् । तत्र इवशब्दप्रयोगादित्यर्थः । उक्तस्य लोकस्य यथोक्तविषयत्वं दर्शयितुं विशेषणद्वयमाह-अथ यत्र सुप्तो न कञ्चन कामं कामयत इत्यादिना । अक्षरायः पूर्ववत् ॥ २० ॥ एवं अविद्या आमस्वभावो न भवतीति निर्णीतम् । यः पुनरेका पुंजीकृत्य नित्यशुद्धत्वादिलक्षण आ मा दर्शवितुमिष्टः स पूर्वकण्डिकामध्ये "अहमेवेद सर्वमम्मीनि मन्यते सोऽस्य परतो लोकः" इत्यंतेन संगृहीतः । स एवंदानी व्यक्ताविद्याविहीनां सुषुप्यवस्यां अवलंब्य कण्टिकायेन प्रकटीकुर्वन्नाह-तदा अस्यैतदात्म- काममाप्तकाममकामं रूपमिति । तदेतत् ' प्रसिद्ध ' अस्य ' सर्वात्ममावमापनस्य आत्मनः 'रूप' स्वरूप मित्यन्वयः । किं तदित्यपंक्षायामाह-पात्मकाममिति । आम्मैव कामो यस्मिन् रूपे ' तदात्मकामं 'सुखसाक्षा- कारो हि काम्यत इति कामः, म चान्मेव, "विज्ञानमानन्दं ब्रह्म” इति श्रुतेः (श.प.१४.उ.३।७) । अनेन पदेना-मरूपं समस्तव्यस्तभावरहिन सच्चिदानदा-मकमि-युक्तनियर्थः । तत एव 'आप्तकाम' काम्यन्त इति कामाः मुखादयः । ते आता यस्मिन् रूप तदातकामम् । परमानन्दरूपामकन्वसम्पत्तौ जागरादावि स्वामव्यतिरिक्तस्य काम्यमानपदार्थजातस्थाभावान सुपुतावान कामरूपमित्यर्थः । यत एवानकाममेतद्रूपं, अत एवाकामम् कामाश्रयत्व रहितम् । कामः सकल्स इत्यत्र मनत एव तदाश्रयत्वावधारणात् ना माश्रयत्वं कामस्येत्यर्थः । सुपुत्रौ भेदाभावादेव विशेषविज्ञानाभावः, न तु आमनः स्वयज्योतिष्टवामावात् । त मात् स्वयंज्योतीरूपस्यात्मनः मुघुप्तौ सर्वेकन्वमेव विशेषविज्ञानामावे हेतुरिति वक्तुं तावत् दृष्टांतमाह-तद्यथा प्रियया खिया संपरिष्वक्तो न बाह्य किंचन वेद नान्तरमिति । तत्तत्र मुना एकवे सति विशेषविज्ञानाभावे अयं दृष्टांतः । 'यया' लो 'स्त्रिया' स्त्रीगुणो- पेतमा ‘प्रियया ' मनोहरणसमर्थया कामुक्या 'सम्परिष्वक्तः ' सम्यक् परिष्वक्तः । परिष्वंगफलं प्रीचिई पुरुषधिम्यानुप्रवेशलक्षणं व्याश्रिीनावमापन इति यावत् । एवंविधसम्भोगफलं एकत्वप्राप्तिलक्षणं अनुभवन पुमान् स्वम्मान् ‘बावं ' वहिभूनं किंचन ' किंचिदपि न वेद । इदं मत्तः अन्यद्वस्थिति न जानाति । न' वा 'आन्तरं ' अहं मुखी दुःखी वा इत्येवलक्षणं 'वेद ' जानाति । परिष्वंगात्पूर्व यथा वायमांतरं च स्कुटं वेद । तया 'परिष्वक्तो न वेद' । सम्मोगमलप्रातिलक्षणकन्वापत्तिवशादित्यर्यः । अत्र परिश्वगे तत्कालरूपे अवाच्यकर्मगि तलकत्वाधीनवायाम्पन्तरविज्ञानामारे च समानेऽपि पुंसः प्राधान्यान पारम्वको न वेदेति तस्य निर्देशः कृत इति मावः । दाष्टांतिकमाह-एवमेवायं शारीर आत्मा प्राज्ञेनात्मना संपरिष्वक्त इति । यथा मयं यांतः । एवमेव ' ' अयं शारीर आमा' यो भूतमात्रासंसर्गात् सैन्धवविल्य- . स्वीपुल्पयोः ·० ४०, ५ बा सायणभाष्यसमेतम् । (१७७) (न्त) तद्वाऽअस्यैतत् । (दु) अतिच्छन्दोऽपहतपाप्माऽभय, रूप- मुशोकान्तरमन पिताऽपिता भवति माताऽमाता लोकाऽअलोका देवा. ऽअदेवा व्वेदाऽअवेदा यज्ञाऽअयज्ञाऽअत्र स्तेनोऽस्तेनो भवति भ्भ्रूणहा- ऽभ्भ्रूणहा पोल्कसोऽपौल्कसश्चाण्डालोऽचाण्डालः श्रमणोऽश्रमणस्ता- पसोऽतापसोऽनन्वागतम्पुण्येनानन्वागतम्पापेन तीर्णो हि तदा सुा- छोकान्हुदयस्य भवति ॥ २२ ॥ तदा अस्यैतदतिच्छन्दोऽपहत्तपाप्माऽभय रूपमशोकान्तरम् । अत्र पिता अपिता भवति । माता अमाता । लोका अलोकाः । देवा अदेवाः । वेदा अवेदाः यज्ञा अयज्ञाः। अत्र स्तेनः अस्तेनो 'भवति । भ्रूणहाऽभ्रूणहा । पोल्कसोऽपौल्कसः । चांडालः अचांडालः । श्रमणः अश्रमणः । तापसः अतापसः । अनन्वागतं पुण्येन । अनन्वागतं पापेन । ती! हि तदा सर्वान् शोकान् हृदयस्य भवति ॥ २२॥ - वत् प्रविभक्तः सन् जलादौ चन्द्रप्रतिबिंबवत् इह कार्यकरणे प्रविष्ट इवासीत् । सोऽयं शारीरः क्षेत्र आत्मा जलाद्यपगमने चन्द्रप्रतिबिंबस्य चन्द्रकत्ववत् कार्यकरणेषु स्वकारणेषु विलीनेषु सत्सु भूतमात्रासंसर्गरहितः प्राज्ञेन निरतिशयपरिपूर्णज्ञानरूपेण परमार्थन स्वाभाविकेन स्वेनात्मना परज्योतीरूपेणाविद्यासाक्षिणा संपरिष्वक्तः अत्यन्तमेकीभूतः सन् सर्वात्मा ‘न बाह्यं किंचन' वस्त्वन्तरं स्वविलक्षणं किंचिद्वेद । ' नाप्यन्तरं ' अयमहं देवदत्तो ब्राह्मणः सुखी दुःखी येति 'न वेद' । न विशेषतः किमपि जानातीत्यर्थः ॥ २१ ॥ एवं सुषुप्तिमुपेयुषः पुरुषस्य विशेषविज्ञानाभाव स्वाभाविकात्मकत्वमेव हेतुः, न स्वयंज्योतिष्ट्वाभावः, इति दृष्टान्तनोपपादनात् नात्मनः कामादिवत् स्वयंज्योतिष्ट्वमस्वभाव इति प्रासंगिक परिसमाप्य इदानी प्रकृतिरूपं स्पष्टीकरोति-तद्रा अस्यैतदतिच्छन्दोऽपहतपाप्माभयं रूपमशोकान्तरमिति । यस्मादयं सुपुप्तौ परमात्मना सहेक्यापच्या सर्वात्मा संवृत्तः । तस्मात् अस्यात्मनः तदेतत् पूर्वप्रकृतं 'रूपं ' स्वरूपं '' प्रसिद्धं वक्ष्यमाणलक्षणं इत्यन्वयः । कीदृशं तत् १ इत्यपेक्षायां कामकर्मभयशोकहीनमिति विशेषण. चतुष्टयेन विशिनष्टि-आतिच्छंद इति । छंदः कामः अतिक्रांतः अस्मादतिच्छंदः कामवर्जितमिति यावत् । छन्दःशब्दस्य गायत्र्यादिच्छन्दोविषयत्वेऽपि अत्र कामवाचित्वं छन्दःशब्दस्य बोध्यम् । स्वच्छन्दः इत्यादी दर्शनात् । न कंचन कामं कामयते" ( १९ कं.) इति कामस्य प्रतत्वात् तत्प्रयोज्यकर्मवाचिपाप्मपदन सह पाठाच्च कामविषय एव छन्दःशब्दो विवक्षितः। तस्य रूपविशेषणत्वादतिच्छन्द इति भवति । तथा अपहतपाप्म' अपहतः पाप्मा धर्माधर्मलक्षणो यस्मिन् रूपे तत् अपहतपाप्म धर्माधर्मविवर्जितमिति यावत् । “पाप्मभिः संसृज्यते-पाप्मनो विजहाति "-(क.८) इत्युपक्रमानुसारेण पाप्म- शब्दो धर्माधर्मविषय इति बोव्यम् । तया 'अभयं न विद्यते भयं यत्र रूपे तदभयम् । तथा 'अशों. फांतरमिति' न विद्यते शोकः अंतरे मध्ये यस्य तदशोकांतरम् । शोकशून्यमिति यावत् । सुषुप्ती विक्षेपका. हानाभावात् कूटस्थमैवात्मरूपं भवतिष्टत इत्यर्थः । एवमाविद्यककामादिरहितमात्मस्वरूपं प्रत्यक्षतः प्रदर्थ, ·[वृ०४ अ०, १ मा०] सायणभाष्यसमेतम् । (१७९) यद्वै तन्न पुश्यति । पुश्यन्वै तुद्रष्टव्यन्नु पश्यति न हि द्रष्टुदर्दृष्टिविपरि- लोपो विद्यतेऽविनाशित्वान्न तु द्वितीयमस्ति तुतोऽन्यद्विभक्तं यत्पु- श्येत् ॥ २३॥ (घ) यदै तन्न जिष्यति । जिधन्वै तुद्धातव्यन्नु जिघ्रति न हि यदै तन्न पश्यति । पश्यन्वै तद्रष्टव्यं न पश्यति । न हि द्रष्टुईष्टविपरिलोपो विद्यते, अविना- शिवात् । न तु तत् द्वितीयमस्ति ततः अन्यद्विभक्तं यत् पश्येत् ॥ २३ ॥ यदै तन्न जिघ्रति । जिनन् तत् प्रात्तव्यं न जिप्रति । न हि प्रातुर्माणात् विपरिलोपो विद्यते, आविनाशित्वात् । न तु तत् द्वितीयमस्ति ततः अन्यत् विभक्तं यजिघ्रत् ॥ २४ ॥ . भवति। सता सौम्य तदा संपन्नो भवति । ) इति छांदोग्ये सुषुप्ती परमात्मैक्यापत्तरित्युक्तत्वात् कामाश्रयाया बुद्धः मुषुप्तावमावाचेत्यर्थः । ततश्च सुषुप्तौ कामनिवृत्या तत्कार्यभूतसकलकर्मनिवृत्तः युक्तं तत्रा. स्मनः पुण्यपापाभ्यामनन्वागतत्वमित्यर्थः ॥ २२॥ कामकर्मादिवत् सुषुप्तौ विशेषविज्ञानाभावात् न स्वयंज्योतिष्ट्वमात्मनः स्वभाव इति चोदिते स्त्रीपुंमपरिष्वंग- दृष्टांतेनैकत्वापत्तिवशाद्विज्ञानाभावो न स्वयं ज्योतिष्ट्वाभावादिति समाधिरुक्तः । तत्र धार्थात् विशेषाभावादेव विशेषविज्ञानाभाव इत्यपि सूचितम् । तदानी चोद्यानुवादपूर्वकमतितरां स्पष्टीकर्तुं प्रवर्तते-यदै तन्न पश्यति पश्यन्वै तद्रष्टव्यं न पश्यतीत्यादिना। 'धे' इत्यवधारणार्थः । तत्तत्र सुपुप्तौ आत्मानैव पश्यतीति यजा- नीषे तत्तथा माऽमस्थाः । यत. तत्तत्र स्वरूपचैतन्येन सर्वसाक्षित्वात् पश्यन्नेव सन् द्रष्टव्यं पदार्थजातं न पश्यतीति ' अभिसंभवतीति स्वरूपदर्शनं विशेषादर्शनं च प्रतिज्ञायत इत्यर्थः । ' पश्यन्नेवास्ते ' इत्यस्यां प्राथ- मिकप्रतिज्ञायां तावत् हेतुमाह-न हि द्रष्टदृष्टेविपरिलापो विद्यते इति । 'हि' हेतौ । द्रष्टुर्या सर्वसाक्षिभूता दृष्टिः ' । यद्वा, 'द्रष्टुः ' कूटस्थचिन्मात्रस्य स्वरूपभूता या दृष्टिस्तस्याः 'हि' यस्मात् 'विपरिलोपः ' विनाशो नैव 'विद्यते' । अग्निस्वभावभूतोष्ण्यस्येव । तस्मात् तत् जाप्रत्स्वमवत् सुषुप्तावपि आत्मा स्वयं- ज्योतिरेपेत्यर्थः । ननु-दृष्टेः कर्ता हि द्रष्टा । यतः अनित्यक्रियाकर्तृविषय एव तृच्प्रत्ययांतस्य शब्दस्य प्रयोगो दृष्टः । यथा छेत्ता मेत्ता गन्तेति । तथा अप्रापि अनित्यक्रियाकर्तृविषय एवं तृजन्तशब्दप्रयोगः । अतो न नित्यदृष्टिस्वरूपो द्रष्टेति चेत् ; नेष दोषः । सविता प्रकाशयितेत्यादी प्रकाशरूपेऽपि सवितार तृचो दर्शनात् । तस्मानित्यदृष्टिस्वरूप एवात्मेति सिद्धम् । आत्मदृष्टेनित्यत्वं साधयति-अविनाशित्वादिति । अवि . नाशित्वमविपरिणामित्वम् । तस्माद्विनाशहेतुभूतविपरिणामहीनत्वादित्यर्थः। विशेषविज्ञानाभावप्रतिज्ञायां हेतुमाह- न तु तद्वितीयमस्ति ततोऽन्यद्विभक्तं यत्पश्यदिति । तत्तत्र द्वितीयं प्रमातृस्वरूपं साभासांतःकरणलक्षणं न. त्वस्ति । तत आत्मस्वरूपादन्यच्चक्षुरादिलक्षणं न त्वरित । 'ततो विभक्तं ' रूपादिलक्षणं च न त्वस्ति । यत्पश्येत्प्रमाता प्रमाणेनेति योजना । तत इत्यपादानं सर्वत्रानुषंजनीयम् । तथा घ-स्वरूपचैतन्यस्य सत्त्वेऽपि प्रमातृकरणविषयकृतत्वात् विशेषदृष्टेः तेषां च सुषुप्तावभावात् तत्कार्यविशेषदृष्टेरपि अभावः । अतो विशेषविज्ञा- नाभावो न आत्मनः प्रकाशामावकृत इति स्वयंज्योतिष्ट्वं तस्यावधार्यत इत्यर्थः ॥ २३ ॥ यदै तन जिघ्रति ॥ २४ ॥ . -- १३९५

·१ वा]
(१८०)
शतपथब्राह्मणम् । [१४ का०, ४ प्र०,
ध्ञातुष्णाद्विपरिलोपो विद्यतेऽविनाशित्वान्न तु तद्वितीयमस्ति तुतो-
ऽन्यद्विभक्तं यजिष्चेत् ॥ २४ ॥
(घ ) यद्वै तन्नु रसुयति । विजानन्वै तद्रुसन्न रसयति न हि रसयितू
रसाद्विपरिलोपो विद्यतेऽविनाशित्वान्न तु तुद्वितीयमस्ति तुतोऽन्याविभक्तं
युद्रसयेत् ॥ २५॥
( 2 ) यदै तन्न बुदति । बुदन्वै तुद्वक्तव्यन्नु बदति न हि वक्त
व॒क्तेविपरिलोपो विद्यतेऽविनाशित्वान्न तु तद्वितीयमस्ति तुतोऽन्यविभक्तं
यहदेत् ॥ २६ ॥
(घ ) यदै तन्नु शृणोति । शृण्वन्वै तुच्छ्रोतव्यन्नु शृणोति न हि
श्रोतुः श्रुतेविपरिलोपो विद्यतेऽविनाशित्वान्न तु तद्वितीयमस्ति तुतो-
ऽन्यविभक्तं युच्छृणुयात् ॥ २७॥
(घ ) यदै तन्नु मनुते । मन्यानो वै तुन्मन्तव्यन्नु मनुते न हि मन्तु
रौतेविपरिलोपो विद्यतेऽविनाशित्वान्न तु तद्वितीयमस्ति तुतोऽन्यहि-
भक्तं युन्मन्बीतु ॥२८॥
यद्वै तन्न रसयति । विजानन्दै तसं न रसयति । न हि रसयित् रसाद्विपरिलोपो विद्यते,
अविनाशित्वात् । न तु तत् द्वितीयमस्ति ततः अन्यविभक्तं यत् रसयेत् ॥ २५ ॥
यदै तन्न वदति । वदन् वै तत् वक्तव्यं न वदति । न हि वक्तुर्वक्तेः विपरिलोपो विद्यते, अवि.
नाशित्वात् । न तु तत् द्वितीयमस्ति ततः अन्यविभक्तं यद्वदेत् ॥ २६ ॥
यद्वै तन्न शृणोति । शृण्वन्वै तत् श्रोतव्यं न शृणोति । न हि श्रोतुः श्रुतेर्विपरिलोपो विद्यते,
अविनाशित्वात् । न तु तत् द्वितीयमस्ति ततः अन्यत् विभक्तं यत् शृणुयात् ॥ २७ ॥
यत् वै तन्न मनुते । मन्वानो वै तन्मन्तव्यं न मनुते । न हि मन्तुर्मतेविपरिलोपो विद्यते, अवि.
नाशित्वात् । न तु तत् द्वितीयमस्ति ततः अन्यद्विभक्तं यत् मन्वीत ॥ २८ ॥
यंदू तल रसयति ॥ २५ ॥
यह तन्न वदति ॥ २६ ॥
यतन्न शृणोति ॥ २७ ॥
यदै तन मनुते ॥ २८ ॥

·.. (वृ० ४ अ०, १ मा०] सायणभाप्यसमेतम् । (१८१) यद्वै तन्नु स्पृशति । स्पृशन्वै तुत्स्पष्टव्यन्नु स्पृशति न हि स्पष्टु स्पृष्टेविपरिलोपो विद्यतेऽविनाशित्वान्न तु तुद्वितीयमस्ति तुतोऽन्य- द्विभक्तं युस्पृशेत् ॥२९॥ (घ) यदै तनु विजानाति । बिनानन्यै तद्विजेयत्र विजानाति न हि विज्ञातुर्विज्ञानाद्विपरिलोपो विद्यतेऽविनाशित्वान्न तु तुद्वितीयमस्ति तुतोऽन्यविभक्तं युद्विजानीयात् ॥ ३० ॥ (स) सलिलऽएको * द्रष्टाऽद्वैतो भुवति। (त्ये ) एषु ब्रहालोकः सम्म्राडिति हैनमुवाचैपाऽस्य परमा सम्पदेपोऽस्य परमो लोकऽएपोऽस्य परम आनन्दुऽएतस्यैवानन्दस्यान्यानि भूतानि मात्रामुपजीवन्ति ॥ ३१ ॥ यत् वै तन्न स्पृशति । स्पृशन् वै तत् स्पष्टव्यं न स्पृशति । न हि स्पष्टः स्पृष्टेविपरिलोपो विद्यते, अविनाशित्वात । न तु तत् द्वितीयमस्ति ततः अन्यविभक्तं यत् स्पृशेत् ॥ २९ ॥ यत् वै तत् न विजानाति । विजानन् वै तत् विज्ञेयं न विजानाति । न हि विज्ञातु- विज्ञानात् विपरिलोपो विद्यते, अविनाशित्वात् । न तु तत् द्वितीयमस्ति ततः अन्यत् विभक्तं यद्विजानीयात् ॥ ३०॥ सलिल एको * द्रष्टा अद्वैतो भवति । एप ब्रह्मलोकः सम्राद, इति हैनमुवाच । एषा अस्य परमा संपत् । एपोऽस्य परमो लोकः । एपोऽस्य परम आनंदः । एतस्यैवानंदस्यान्यानि भूतानि मात्रामुपजीवन्ति ॥ ३१॥ । यदै तन्न स्पृशति ।। २९ ।। यदै तन्न विजानाति । इत्येते पर्यायाः पूर्वेण समानार्थाः । यद्यपि मननविज्ञानयोश्चक्षुरादिसहकारित्वात् ततो न पृथक् ग्रहणार्हता । तथाऽपि चक्षुरादिनिरपेक्षतयाऽपि भूतभविष्यद्वर्तमानविषयन्यापारः स्मरणादिरूयो दृष्ट '. इति तयोः पृथग्ग्रहणमिति बोध्यम् ।। ३० ॥ एवं "यद्वै तन पश्यति" इत्यादिविस्तरेण उक्तरूपस्य प्राज्ञेनात्मना संपरिष्वक्तस्यात्मनः स्वरूपोपसंहारार्थमाह- सलिलऽएको द्रष्टाऽ तो भवतीति । सलिलम् इव सलिलः सलिलबच्छुद्र इति यावत् । अनेन विजातीयसंबंध- शून्यत्वमुक्तम् । सजातीयभेदव्युदासायैक इति विशेषणम् । न तु एकसंख्यावैशिष्टयार्थम् । “ साक्षी चेता केवलो निर्गुणश्च"-(. ) इति अगुणत्वश्रुतिविरोधात् । यस्मात्सजातीयविजातीयभावस्य द्रष्टव्यस्या- भावः, तस्मादकारकस्वभावत्वान् अद्रष्टेति पूर्णात्मकन्योतिरभिधीयते । द्रष्टेति पदच्छेदे उक्तविशेषणद्वयोपलक्षित- स्यात्मनो जडत्वशंकावारणार्थ ' द्रष्टेति' विशेषणम् । सजातीयविजातीयभेदरहितत्वेऽपि धर्मधर्मिमावलक्षणः स्वगतो मेदः स्यात् इत्याशंक्य तनिवृत्यर्थ ' अद्वतः' इति विशेषणम् । द्विवा इतं द्वीतं द्वीतस्य मावो द्वैतं तम विद्यते यस्मिन् स 'अतः' एकरस इत्यर्थः । एतेनात्मनो- भिन्नाभिन्नत्वसंभावनाऽपि अप्रामाणिकीति * अत्र " एकोऽदया" इत्येवमपि पदच्छेदो मन्तम्यो भाष्यानुरोधात् । २३.१.

·(१८२) शतपथब्राह्मणम् । [१४ का०, ४ प्र०, १ वा.) स यो मनुष्याणा, राद्धः सुमृद्धो भवति । (त्य) अन्येपामधिपतिः सुइँम्मानुष्यकैः कामैः सुम्पन्नतमः सु मनुष्याणाम्परमुऽआनन्दः॥ ३२॥ स यो मनुष्याणां राद्धः समृद्धो भवति, अन्येपामधिपतिः सर्वैर्मानुष्यकैः कामैः संपन्नतमः । स मनुष्याणां परम आनंदः ॥ ३२ ॥ " परमा दार्शितम् । इदानीमत ऊवं विमोक्षायैव बहीति यत्पुनः पुनः पृष्टं, तस्योत्तरमुक्तवान्मुनिः, इति श्रुतिरस्मान्प्र- त्याह-एष ब्रह्मलोकः सम्राडिति हैनमुवाचेति । आत्मनः अत्यन्तं सन्निहितत्वात् 'एषः' इति निर्देशः । एषः' सुषुप्त्यवस्थामापनः प्रत्यगात्मा 'ब्रह्मलोकः । लोकनं लोकः ब्रह्मैव लोको 'ब्रह्मलोकः' । स्वयं- ज्योतीरूपं ब्रह्मवेति यावत् । अत्र षष्ठीतत्पुरुषविग्रहे अद्वैतश्रुतिविरोध इति द्रष्टव्यम् । हे ' सम्राट् ' ! राजनिति संबोच्य ' इति ' एवमुक्तप्रकारेण 'ह' फिल 'एन' राजानं जनक उवाचोपदिष्टवान् , याज्ञवल्क्य इति शेषः । कथं पुनरुवाचेत्यपेक्षायामाह-एपाऽस्य परमा संपदिति । ' एषा अस्य ' विज्ञानमयस्य उत्कृष्टा 'संपत् ' विभूतिः अकृतकत्वात् । अन्यास्तु विपरीताः हेया इत्यर्थः । एषः ' एव यथोक्त: 'भस्य विज्ञानमयस्म सुप्तो परमात्मैक्यमापनस्य । परमः' मोक्षलक्षणो लोकः । स्वयंज्योतिःस्वभावाल्लोकशब्दस्य मुख्यपृत्तिविषयः स्वामाविक । अन्यस्तु साध्यत्वात्क्षयिष्णुः । लोकशब्दस्यामुख्यवृत्तिविषयो गौणो हेय इत्यर्थः । एषः' एव यथोक्तः । अस्य ' सुपुप्तस्य ‘परमः ' स्वरूपानुभवलक्षणो मुख्यो निरतिशयः ' आनंदः ' पूर्णा- नन्दः विषयेन्द्रियसंबन्धजनिता आनंदा: परिच्छिन्ना अमुख्याः अपरमाः हेया इत्यर्थः । किं च-वस्तुतो नाम्त्येव आत्मसुखातिरिक्तं वैषयिकमपि सुखं इत्याह-एतस्यैवानंदस्यान्यानि भूतानि मात्रामुपजीवंतीति ! एतस्यैव ' ब्रह्मानंदस्य — मात्रा ' कलां पूर्णस्याप्यानंदस्य अविद्योत्यानेकबुद्धिवृत्यवच्छेदवशात् मात्राशब्दाहों विषयेन्द्रियसंवन्धकाले विभाव्यमानां 'अन्यानि ' अविद्यया ब्रह्मणोऽन्यत्वेन परिकल्पितानि ब्रह्मादिस्तंबपर्य- तानि 'भूतानि ' ' उपजीवन्ति ' उपमुंजते । तावन्मात्रेणेव आनंदीनि भवन्तीयर्थः ॥ ३१ ॥ यथा लोके लवणावयपेलवणाधि लोको बोधयति । तथा मानुषानन्दमारभ्य ब्रह्मानन्दपर्यन्तं उत्तरोत्तर- शतगुगितातिशयशालिनां परब्रह्मानन्दावयवानां प्रतिपादनद्वारेण अवयविनं निवृत्तगुणितभेदं अनतिशयं ब्रह्मा- नन्द दर्शयितु टत्तरश्रुतिः प्रवर्तते । तत्र तावत् परमकाष्टां गतस्य मानुपानन्दस्य स्वरूपमाह-स यो मनुष्यागा रादः समृदो भवतीति । ' मनुष्याणां ' मध्ये ' सः यः ' कश्चित् भोगक्षमावयषैः आग्यात्मिकः ‘रादः' ससिद्धः इति अन्त.साधनसम्पत्तिरुच्यते । संसिद्धाऽप्यन्तःसाधनसम्पत बाह्यमाधनसम्पदभाये मोगासम्भवान- फलवतीयत टप्पत-समृद्ध इति । वाझोपमोगसाधनेः सक्वन्दनालंकारादिभिः सम्पन्न प्रति यावन् । एतदुमयसाधनमम्पन्नन्येऽपि आधिपत्यं विना न निरंकुशो मोगः स्यान् इत्यतो विशेषणम्-अन्येषा- मधिनिरिति । 'अन्येषां ' समानजानीयानां स्वतन्त्रः अविपतिः नि माग्डलिकति यावत् । ननु-बाबमाधनसम्पत्ति वदन् समृद्धपदं देवमायनस्यारि बाझवाविशेषात् सत्संपतिमपि वदत्येव संकोचका• गावात् । अनो मानुपानन्दस्यापि गन्धर्वानन्दादिषन्तर्भावोपपत्तेः अस्य पृथग्रहणं अनर्थकमितीमामादको मानुः करिश्पनेन परिहरनी श्रुतिःक्तिविशेषगसम्पत्ति स्पष्टयनि-समानुष्यफः कामः संपन्नतम इति । मनुष्य करे: 'मानध्य:' काममांगोपकरणः सरसंकुचितः । ' अतिशयन सम्पनः सम्पमरामः - समृद्धः सम्पमतमः ·[वृ०४ म०, १ प्रा०] सायणभाष्यसमेतम् । (१८३) (न्दोऽथ ) अथ ये शतम्मनुष्याणामानन्दाः । स एकः पितृणानित लोकानामानन्दः ॥ ३३॥ (न्टोऽथ) अथ ये शतुम्पितृणाचितुलोकानामानन्दाः । सऽएकः कुर्मदेवानामानन्दो ये कुर्मणा देवत्वमाभिसम्पद्यन्ते ॥ ३४ ॥ (न्तुऽथ) अथ ये शतुङ्कुमदेवानामानन्दाः । सऽएकऽआजानदेवाना- मानन्दो युश्च श्रोत्रियोऽवृजिनोऽकामहतः ।। ३५ ।। अब ये शतं मनुष्याणामानन्दाः, स एकः पितॄणां जितलोकानामानन्दः ॥ ३३ ॥ अथ ये शतं पितृणां जितलोकानामानन्दाः, स एकः कर्मदेवानामानंदः । ये कर्मणा देवत्व- मभिसंपद्यन्ते ॥ ३४ ॥ अथ ये शतं कर्मदेवानामानन्दाः, स एक आजानदेवानामानन्दः । यश्च श्रोत्रियः अवृजिनः अफामहतः ॥ ३५॥ । - युधिष्ठिरादिसदृशः । 'सः मनुष्याणां परम आनन्दः । आनन्दानंदिनोरभेदात् एवंविधः पुमान् आनन्द इति निर्देश इत्यर्थः ॥ ३२ ॥ एवंविधमनुष्यानंदः शतगुगितिः समान. पितृलोकवासिनां एक आनन्द इत्याह-अय ये शतं मनुष्याणा- मानंदा इति । आनन्दातरोपक्रमार्य: अयशब्दः । ' मनुष्याणां ' 'ये' उक्तनकाराः शतं शतगुणिताः आनन्दभेदाः स एकः' एवानन्दः ' पितृगां' दक्षिणमार्गानुयायिना इत्यन्वयः । के ते पितर इत्यतस्ता- विशिनष्टि-जितलोकानामिति । श्रादपिंडपितृयज्ञादिकर्मभिः पितृतोषणद्वारा जितो लोको थैः ते । यता जिता लोका येषामिति जितलोकाः, तेषां पितृणामित्यर्थः ।। ३३ ॥ तथा पितृलोकानन्दो.पि शतगुणीकृत एक एव कर्मदेवानन्द इत्याह -अय ये शतं पितॄणां जितलोका- नामानन्दा इति । व्याख्यानं प्राग्वत् । के कर्मदेवा इत्यपेक्षायामाह-ये कर्मणा देवत्वमभिसम्पद्यन्त इति । 'ये' अग्निहोत्रादिश्रौतेन 'कर्मणा' ' देवत्वमभिसम्पद्यन्ते । देवलोकं प्राप्नुवन्ति ते फर्म- देवा इत्यर्थः ।। ३४ ॥ तथा कर्मदेवानामानन्दः शतगुणीकृतः सन् स्वाभाविकदेवानामेक आनन्द इत्याह-अथ ये शतं कर्म- देवानामानन्दा इति । मनुष्यादिसर्गस्य प्रकृतेः प्रागेव देवत्वं प्राताः ते आजानदेवा उच्यते । ते तु सूक्ष्मव्यापिशरीरवारिणो महात्मन इत्यर्थः । इदानीमाजानदेयेयूक्त आनंदः तदुपास्त्यधिकारिण आजानदेवा- नन्दात् प्राक्तनानन्देषु जातवैराग्यस्य आजानदेवाद्यानंदेषु सतृष्णस्य मनुष्यदेह एव जीवतः श्रोत्रियस्यापि समान एवेत्याह-पश्च श्रोत्रियोऽवृनिनोऽकामहत इति । अर्थज्ञानान्तं एकशाखाविषयमध्ययनं यस्यास्ति स श्रोत्रिय- शन्दनोच्यते । “ श्रोत्रियंस्छन्दोऽधीते " (पा. सू. १।२।८४) इति पाणिनिनोक्तत्वात् । वृजिनं पापं तन्न विद्यते यस्य सः ' अवृजिनः ' पापरहितः कृत्ववेदोक्तकारित्वात् । 'अकामहतः '। आजानदेवावधिपूर्वानन्देषु .

·(१८४) शतपथब्राह्मणम् । [१४ का, प्रा. (तोऽथ ) अथ ये शतमाजानदेवानामानन्दाः । सऽएको देवलोक आनन्दो खुश्च श्रोत्रियोऽन्वृजिनोऽकामहतः ॥३६॥ (तोऽथ ) अथ ये शनुन्देवलोकुऽआनन्दाः । सऽएको गन्धर्वलोक आनन्दो खुश्च श्रोत्रियोऽन्वृजिनोऽकामहतः ॥३७ ॥ ( तोऽथ ) अथ ये शतङ्गन्धर्वलोकुऽआनन्दाः। स एकः प्रजापति- लोकुऽआनन्दो युश्च श्रोत्रियोऽन्वृजिनोऽकामहतः ॥ ३८॥ (तोऽथ ) अथ ये शतुम्प्रजापतिलोकुऽआनन्दाः । सऽएको ब्रह्म लोकुऽआनन्दो युश्च श्रोत्रियोऽवृजिनोऽकामहतऽएए ब्रह्मलोकः सम्मा- डिति हैनमनुशशासैतदमृतु, सोऽहम्भगवते सहस्रन्ददाम्यतऽऊर्ध्व- म्बिमोक्षायैव ब्रूहीति ॥ ३९ ॥ अय ये शतमाजानदेवानामानन्दाः, स एको देवलोक आनन्दः । यश्च श्रोत्रियः अवृजिनः अकामहतः ॥ ३६॥ अथ ये शतं देवलोक आनन्दाः, स एको गन्धर्वलोक आनन्दः । यश्च श्रोत्रियः अवृजिनः अथ ये शतं गन्धर्वलोक आनन्दाः, स एकः प्रजापतिलोक आनन्दः । यश्च श्रोत्रियः अहः जिनः अकामहतः ॥ ३८॥ अथ ये शतं प्रजापतिलोक आनंदाः, स एको ब्रह्मलोक आनन्दः । यश्च श्रोत्रियः अवृजिनः वितृष्ण इति यावन् । चकारादेवंविधस्य पूर्वानन्देषु विरक्तस्य आजानदेवानन्दसमान एवानन्द इति प्रदर्शितनि- त्यर्थः । एवमुत्तरत्रापि श्रोत्रियाणा पूर्वपूर्वानदेषु घेराग्य उत्तरोत्तरानन्देष्वमिलापश्चेत्युभयं तत्तदानंदसाम्यप्रयो. जनं तत्तदुपासकानामिति द्रष्टव्यम् । श्रोत्रियस्य चेहानंदोपदेश उपास्योपासकयोस्तुल्यानन्दप्रदर्शनद्वारा परब्रह्म विदः तदानंदलामप्रदर्शनार्थमित्यभिप्रायः ॥ ३५ ॥ आजानदेवानन्दः शतगुणितः सन् उपास्येन्द्रादीनां वसतिभूमौ तदुपासके च एक आनन्द इत्याह-अय ये शतमाजानदेवानामानन्दा इति । देवानां ' नृष्ट्यादिभूतानां यष्टयाना निसर्गसिद्धदेवापेक्षयाऽपि उ. टानां 'लोकः ' स्यानं तस्मिन् । शेषं पूर्ववत् ॥ ३६ ।। देवलोकानन्दः शतगुणितः एक एवानन्दो गन्धर्वलोके तदुपासके च भवतीत्याह-अय ये शनं देवलोक आनन्दा पनि । व्याख्यानं पूर्ववत् । गाविाजगेऽपि देवलोकाना गन्धर्वलोवेव योतप्रोतमा टक्तः तथैवामारि देवलोकान्तयं गन्धर्वलोकम्प युक्तम् ॥ १७ ॥ गन्धर्वलोकानन्दः शतगुणिन एक. एवानन्दो विराट्शारीरे तदुपासके च भवती याह-अय ये शतं गन्धर्व टोफ आनंदा इति । 'प्रनापनिलोफः ' विराट्दारीरम् । शेषं पूर्ववत् ॥ २८ ॥ विशानदः शानगुगीतो हिरण्यगर्भस्य सपासकम्प प एक आनन्द ल्याह-अथ ये शतं प्रजापति अकामहतः ।। ३७ ॥ - २६.४

·,
वृ० म०, १ वा सायणभाष्यसमेतम।
(१८५)
स वाऽएपुः । (5) एतस्मिन्त्सम्प्रसादे रत्वा चरित्या दृष्ट्वैव पुण्यञ्च
पापञ्च पुनः प्रतिन्यायुम्प्रतियोन्याद्रवति बुद्धान्तायैव स यत्र किञ्चि-
त्पश्यत्यनन्वागतस्तेन भवत्युसङ्गो ह्ययम्पुरुपऽइत्येवमेवैतुद्याज्ञवल्क्यु
सोऽहम्भुगवते सहस्रन्ददाम्युतऽऊर्बुम्विमोक्षायैवु बहीति ॥ ४० ॥
अकामहतः । एष ब्रह्मलोकः सम्म्राट् इति हैनमनुशशास । एतदमृतम् । सोऽहं भगवते सहस्र
ददामि, अत ऊर्ध्व विमोक्षायैव ब्रूहि इति ॥ ३९ ॥
स वा एप एतस्मिन् संप्रसादे रत्वा चरित्वा दृष्ट्वैव पुण्यं च पापं च पुनः प्रतिन्यायं प्रतियो-
न्याद्रवति बुद्धांतायैव । स यदन किंचित् पश्यति । अनन्यागतस्तेन भवति । असंगो हि अयं
पुरुष इति । एवमेवैतत् याज्ञवल्क्य । सः अहं भगवते सहस्रं ददामि, अत ऊर्च विमोक्षायैव
ब्रूहि इति ।। ४०॥
.
लोक आनन्दा इति । ' ब्रह्मलोकः' हिरण्यगर्भात्मा तस्मिनित्यर्थः । गन्धर्वादिषु आनन्दोत्कर्षापकर्षों तत्र
तत्र सत्वशुद्रितारतम्यात् ब्रह्मानन्दमात्राविर्भावतारतम्यमपेक्ष्य निर्दिश्यते । “ यश्च श्रोत्रियः " इत्यादि मानुषादि-
पर्यायेष्वपि योज्यम् । यतः श्रोत्रियत्वादिषु न सार्वभौमत्वादिसुखमनुभवति । अतः पूर्वेष्वपि योजयितुं युक्तम् ।
पूर्व सलिल एकोऽद्रष्टेत्युपक्रम्य-" मात्रामुपजीवन्तीत्यन्तेन " कार्यकरणविनिर्मुक्तो यः प्रत्यगात्मा निरतिशया-
नन्दः परिपूर्णः प्रतिज्ञातः । स एव " स यो मनुष्याणाम् " इत्यारभ्य “स एको ब्रह्मलोक आनन्दः" इत्यन्तेन
प्रतिपादितः । तस्येदानीमुपसंहारमाह-एप ब्रह्मलोकः सम्राडिति दैनमनुशशासैतदमृतमिति । एषः
वितृष्णः श्रोत्रियः प्रत्यक्षो निरतिशयानन्दः 'ब्रह्मलोकः' एतदमृत' मुख्यं मोक्षस्वरूपमिति 'एनं' जनक
ह' फिल अनुशशासानुशासितवान् उपदिष्टवानित्यर्थः । एवं मुनिकृतमुपसंहारं श्रुत्वा राजोवाचेत्याह-सोऽहं
भगवते सहस्रं ददाम्यत ऊ विमोक्षायैव ब्रूहीति । यथोक्तरीत्या सम्यक् ज्ञाने निभरितेऽपि तनिर्धा-
रणात्प्रागेव यन्मुक्तये परं साधनं तस्मादूर्ध्वमपि मह्यं ब्रूहीति' विद्यानिष्क्रयार्थ सहस्रदानप्रतिज्ञापूर्वक राजा
मुनि पप्रच्छेत्यर्थः ॥ १९॥
तत्र "तद्यथाऽस्मिन्नाकाशे " इति वाक्यमारभ्य एष ब्रह्मलोकः सम्राडिति हैनमनुशशासतदमृतं "
इत्यन्तं वाक्यजातं सुषुप्तिविषयम् । तथा च सुवृतिविषयप्रविष्ट आत्मा स इदानी संसाररूपदाष्टांतिकप्रदर्शनार्थ
जामदभूमि प्रापयितव्यः । सुमो दाष्टांतिकसम्बन्धस्य अत्यन्तं स्पष्टयितुमशक्यत्वात् यदभिप्रेत्यात्मनः सुषुप्ति-
स्थानाजागरितस्थानप्रातिमाह-सवा एप एतस्मिन् संमसादे रत्वा चरित्वेत्यादिना । सम्यक् प्रसीदत्यस्मि-
निति समसादः सुषुप्तिस्थानं तम्मिन् — संप्रसाद' । “तीर्णो हि तदा सर्गम्छोकान् हृदयस्य भवति " "सलिल
एको अष्टाऽईतो भवति" इति चोक्तत्वात् अवस्थांतरापेक्षया सुषुप्तौ प्रसादातिशयाचेति भावः । 'युद्धाताय'
जागरणायेत्यर्थः । अक्षरार्थः पूर्ववत् । अत्रापि राजा विद्यानिष्क्रयार्थ सहस्रदानप्रतिज्ञापूर्वकं मुनि पुनः
पप्रच्छेत्यर्थः ॥ ४० ॥

·शतपथब्राह्मणम् । [ १४ का०, ४ प्र०, १०] (त्यु) अव ह याज्ञवल्क्यो विभयाञ्चकार । मेधावी राजा सुर्वेभ्यो माऽन्तेभ्यऽजुदरौत्सीदिति स युत्राणिमानं न्येति जरया वोपतुपता वाऽ. णिमानन्निगच्छति यथाऽऽम्मुम्वोदुम्बरम्बा पिप्पलम्बा बुन्द्धनात्प्रमुच्यतेनु- मवाय, शारीरऽआत्मभ्योऽङ्गेभ्यः सम्प्रमुच्य पुनः प्रतिन्यायम्प्रतियो- न्याद्रवति प्राणायव ॥ ११ ॥ अत्र ह यातबल्को विभयानकार । मेधावी राजा सर्वेभ्यो मा अंतेभ्यः उदरौत्सीत् इति । स यप्राणिमान न्येति जरया वा उपतपता वा अणिमानं निगच्छति । यया आनं वा उदुंबरं वा पिप्पलं वा बन्धनात्प्रमुच्येत । एवमेव अयं शारीर आत्मा एभ्यः अंगेभ्यः संप्रमुच्य पुनः प्रति. न्यायं प्रतियोनि आद्रवति प्राणायव ।। ४१ ॥

·. - - . . [वृ०४ १०, १ ब्रा०] सायणभाष्यसमेतम् । (.१८७) तद्यथाऽनः सुसमाहितम् । (मु) उत्सु द्यायादेवमेवाय, शारीरऽ आत्मा प्राजुनात्मनाऽन्वारूढाउत्सुजयाति * ॥४२॥ तद्यथा राजानमायन्तम् । (मु ) उग्याः प्रत्येनसः सूतग्ग्रामण्योऽन्नैः । पानरावसथैः प्रतिकुल्पन्तेऽयमायात्ययमागच्छतीत्येव, हैवम्बुिद सुर्वाणि भूतानि प्रतिकल्पन्त इदम्ब्रह्मायातीदमागच्छतीति ॥ ४३ ॥ तद्यथाऽनः सुप्समाहितमुत्सर्जद्यायात् । एवमेव अयं शारीर आत्मा प्राज्ञेनात्मना अन्वारूढः उत्सर्जद्याति ॥ ४२ ॥ तद्यथा राजानमायन्तमुनाः प्रत्येनसः सूतग्रामण्योऽन्नैः पानैरावसथैः प्रतिकल्पते । अयमा- याति । अयमागच्छतीति । एवं ह, एवंविदं सर्वाणि भूतानि प्रतिकल्पन्ते । इदं ब्रह्मायाति । इद- मागच्छतीति ॥४३॥ 'धैराग्याद्यर्थमेवोच्यत इति भावः । ततः कथं शरीरं विमुंचतीत्यपेक्षायां दृष्टांतमाह-यथाऽऽनं वोदुम्बरं वेति । यथा ' दृष्टांतो लोके 'आनं' फलं 'उदुबरं वा फलं 'पिप्पलं वा ' फलं' बन्धनात् ' तेन सह फलं येन रसेन बध्यते स रसो बन्धनहेतुत्वात् बन्धनम् , तमेव वा बन्धनं यस्मिन् फलं रसेन बध्यते तद्वन्धनं, तस्मा- द्वन्धनात् 'प्रमुच्येत' वाताधनेकनिमित्तवशात् विच्छिद्येत इत्यर्थः । दार्टातिकमाह - एवमेवायं शारीर आत्मभ्योऽङ्गेभ्य इति । यथा अयं दृष्टांतः 'एवमेव' ' अयं शारीर आत्मा' शरीरे स्थूले भवः शारीर आत्मा लिंगोपाधिको लिंगदेह एव आत्मप्रकाशितः 'एभ्योङ्गेभ्यः' देहावयवेभ्यः चक्षुरादीन्द्रियस्थानेभ्यः 'संप्र- मुच्य ' सम्यगेकीमावेन प्रकर्षण निलेपतया मुक्त्वा पुनर्वारंवार 'प्रतिन्याय' प्रतिगमनं यथागतं तथा 'प्रति- 'योनि ' योनि प्रति स्थानविशेष प्रति विद्याकर्मपूर्वसंस्कारवशात् ' आद्रवति' गच्छतीत्यर्थः । यथा स्वप्नानाग- रिनं ततः स्वप्नमिति पुनः पुनः पुमान् प्रतिपद्यते, तथैव पुनर्देहांतरमिति प्रतिपादनार्थः पुनःशब्दः । प्रति- न्यायमिति शब्दावयवार्थः पूर्ववत् । किमर्थमित्यपेक्षायामाह-प्राणायैवेति । 'प्राणाय' प्राणव्यूहायैव प्राणानां स्थानविशेषविन्यासेनावस्थानाय देहान्तरग्रहणायेत्यर्थः ॥ ११ ॥ इदानी लोकालोकांतरं गच्छत्यात्मा इत्यस्यार्थस्य सुखप्रतिपयर्थ दृष्टांतमाह-तद्यथाऽनः सुसमाहितमु- त्सर्जद्यायादिति । तत्र दृष्टांत:-- यथा ' लोके 'अनः' शकटं 'सु' सुष्टु भृशं वा ' समाहितं ' उदखल- मुसलशूर्पभांडादिगृहोपकरणेनान्नाद्येन च संपनं भाराक्रांत सत् 'उत्सर्जत् ' नानाविधं शब्दं कुर्वत यायाद्गच्छेत् शाकटिकेनाधिष्ठितं सदित्यर्थः । दाष्टातिकमाह-एवमेवायं शारीर आत्मेति । यथा अयं दृष्टांतः । एवमेव' 'अयं शारीरः' शरीरे स्थूले भवः आत्मा लिंगोपाधिकः स्वमबुद्धान्ताविव जन्ममरणाभ्यां कार्यकरणसंयोगलक्षणाम्या इहलोकपरलोकानुसंचारी सन् 'प्राज्ञेन' परेणात्मना स्वयंज्योतिःस्वभावेनान्वारूढोधिष्ठितोवभास्यमानः 'उत्सर्जत् ' मरणकाले मर्मतनसभूतवेदनापीडितमानसो हिकिकालक्षणं शब्दं कुर्वन् 'याति' गच्छति । आत्मज्योतिषा अवमास्यमाने लिंगे प्राणप्रधाने गन्छति सति तदुपाधिक आत्मा गच्छतीव, न तु परमार्थतो निरुपाधिक आत्मा गच्छति ॥ ४२ ॥ ननु-अस्य मुमूर्षोः कुतो देहांतरं यदसौ गच्छेत् , तत्कर्तुरमावात् । न तावत् स्वकृतं स्यात् , देहेन्द्रिय- " उत्सर्जन्याति" इति काण्वः पाठः। 1-"भायान्तम्" इति काण्वः पाठः । - - . .

·(१८८) शतपथब्राह्मणम् । [१४ का, T०, ४ प्र०, १ मा०] तद्यथा राजानम्प्रयियासुन्तम् । (मु) उग्याः प्रत्येनसः सूतग्याम- ण्यऽउपसमायुन्त्येव, हैवम्बुिद, सबै प्राणाऽउपसमायन्ति पुत्रैतुदूओं- च्छ्वासी भवति ॥ १४॥ इति चतुर्दशे काण्डे पष्टे प्रपाठके बृहदारण्यकोपनिषदि चतुर्थ- प्रपाठके प्रथमं ब्राह्मणम् ॥ १४(६)४।१॥(७) ४-१ ॥ तद्यथा राजानं प्रयियासन्तं उग्राः प्रत्येनसः सूतग्रामण्य उपसमायन्ति । एवं ह, एवंविदं सर्वे प्राणा उपसमायन्ति । यत्रैतदूर्बोच्छ्वासी भवति ॥ ४४ ॥ . . वियुक्तस्य तन्निर्माणे असामर्थ्यात् । न चान्यकृतं राज्ञो गृहनिर्मातृकर्तृभृत्यादिवत् अस्य देहनिर्मात्रन्यस्यासंभवात्, इति शंकायां स्वकर्मोपार्जितान्येव भूतानि तत्कर्मप्रेरितानि तद्विद्याकर्मपूर्वप्रज्ञानुसारतः शुभमशुभं वा देहं कृत. कर्मोपमोगार्थ कृत्वा प्रतीक्षन्ते, इत्येवं समावास्यमाने अर्थे दृष्टांतमाह-तद्यथा राजानमायंतमुग्राः प्रत्येनस इति । ' उग्राः ' जातिविशेषाः । यद्वा उप्रे हिंस्र कर्मणि राज्ञा नियुक्ताः क्रूरकर्माण उपाः । 'प्रत्येनसः एनः पापं तद्वान् इह एनःशब्देनोच्यते तया च-एनः एनः पापिनं पापिनं प्रति शासनार्थ नियुक्ताः क्रूरकर्माणः 'प्रत्येनस ' उप्रेन्यो भिन्नाधिकारा इति यावत् । ' सूताः ' ब्राह्मण्यां क्षत्रियाजाताः संकरजातिविशेषाः रथ- वाहनकोविदाः । 'प्रामप्यः' ग्रामनेतारः । सूताश्च ग्रामण्यश्चेति द्वन्दुः । तथा च- तत्तत्र दृष्टांतः । यथा लोके राजानं राज्याभिषिक्तं आयन्तमागच्छन्तं 'उग्राः प्रत्येनसः '' सूतप्रामण्यः' राजकीयाः । एते राज्ञः आगमनं बुद्ध्वा तदागमनात् पूर्वमेव अन्नर्भक्ष्यभोज्यलेह्यचोष्यलक्षणश्चतुर्विधः 'पानः ' क्षीरोदकादिमिरावस- धैध प्रासादगोपुरतोरणादिभिः प्रतिकल्पते निष्पन्नरेव प्रतीक्षेत इत्यर्थः । किं कुर्वतः प्रतीक्षन्ते इत्यत आह- अयमायात्ययमागच्छतीति । अयं राजा ' आयाति अयमागच्छति' इत्येवं वदन्तः सन्तः प्रतीक्षन्ते । पुनरुक्तिरादरात्यर्थः । दार्टातिकमाह-एवं हैवंविदं सर्वाणि भूतानि प्रतिकल्पन्त इति । यथा भय दृष्टांतः । एवं ह 'किल ' एवं विदं ' कर्मफलवेदितारं संसारिणं सर्वाणि भूतानि पंचभूतानि शरीरकर्तृशि फरणानुपहीतृणि च आदित्यादीनि संसारिकर्मप्रयुक्तानि तैरेव कर्मफलोपमोगमाधनः शरीरादिभिः 'प्रतिफल्पते' प्रतीक्षन्ते । स्वामनि देहायाकारपरिणत आत्माभिव्यक्ति कांक्षन्ते इत्यर्थः । तानि भूतानि कयं प्रतीक्षन्ते न्यरेक्षायामाह-इदं ब्रह्मायातीदमागच्छतीति । 'दं ब्रह्म भोक्त कर्तृ तु अस्माकं आगष्ठति इत्यादरेण वदन्ति प्रतीक्षन्तः इत्यर्थः । संसारिणि जीये अममारिब्रह्मशब्दप्रयोगस्त तस्य वस्तुतो अध्याभिनवज्ञापनार्यः, कथं वा अस्य "ब्रह्मास्मीति " मतिर्भवत् इति तत्वबोधनार्य वा श्रुत्या कृत इति मात्रः । अत्र शरीरामकवमान्मनो वर्नने इत्येतावानवांशो विवक्षिनः । न तु पूर्व भूतानि राजभृत्यवत् देहमारम्य प्रती क्षी, पधादामा राजवत्तत्र गायंशोऽपि शरीरारंमक नः सहवामिनो गमनमिति मितिस्थितः । प्रती मानुपन्यामनु परिदमि युनतमलोपानिवेदनम्तुन्या झातल्यः ॥ ४६॥ ६वमा मनो वर्तमान हिरवा देहान्तां निगमिषतः तनिर्मागे सहायसम्पचिटका । इदानी गई। गंगारिग फे मनुगमति । अनुगप्रलोsfi किं स्वातन्यग, ममारिकर्मप्रयुक्या वा अनुगमनीत Eिn . आयाति . .

·[३० ४ अ०,२ मा०] सायणभाष्यसमेतम् । (१८९) स युवायु शारीर आत्मा । (त्माऽव ) अबल्पन्नीत्य सम्मोहमिव न्येत्युथैनमेते प्राणाऽअभिसमायन्ति सुऽएतास्तेजोमात्राः समभ्यादुदानो हृदयमेवान्बुवकामति ॥ १॥ शारीरकबाह्मणम्। स यत्रायं शारीर आत्मा अवल्यं नीत्य सम्मोहमिव न्येति । अथैनमेते प्राणा अभिसमायन्ति । स एतास्तेजोमात्राः समभ्याददानो हृदयमेवान्ववक्रामति ॥ १ ॥ . . . . सायां संसारिकर्मप्रेरिता एव वागादयोऽनुगच्छन्तीति निर्णेतुं तावत् दृष्टांतमाह-तद्यथा राजानं प्रयिया- सन्तमुग्राः प्रत्येनसः : सूतग्रामण्य उपसमायन्तीति । तत्तत्र दृष्टांतः । यथा-'प्रयियासतं' प्रकर्षण यातुमिच्छंत राजानं पूर्वोक्ता: उप्रादयः उप ' समीपे सम्यगेकीमावेन ' आयन्ति ' आगच्छन्ति । राज्ञा सह- गमनाथ अनाज्ञप्ता एव केवलं तजिगमिषाभिज्ञा इत्यर्थः । दाष्टातिकमाह-एवं हैवविदं सर्वे प्राणा उप- समायन्तीति । यथा अयं दृष्टांतः 'एवं है ' किल ' एवं विदं ' कर्मफलवेदितारं संसारिणं प्रयिया- संतं ' मरणकाले सर्वे प्राणाः वागादयः उपसमायन्ति' अनाकारिता एव सन्तस्ते तत्कर्मप्रेरिताः सह- गमनार्थ उप ' समीपे 'सम् ' एकीमावेन 'आयन्ति ' आगच्छन्तीत्यर्थः । एवमात्मना सह गच्छन्तः प्राणाः स्वाश्रयेणापश्चीकृतभूतपञ्चकेन शरीरारंभकीभूतेन सहैव गच्छन्ति । आश्रयगमनमन्तरेण आश्रयिणो गमनासमवात् इति द्रष्टव्यम् । अचेतनानामपि रथादीनां चेतनाधिष्टितानां प्रवृत्तिवत् वागादीनामपि भोतकर्मनियन्त्रितानां प्रवृत्तिः सम्भवतीति भावः । कस्मिन् काले इदं दुःखात्मकं गमनमित्यपेक्षायामाह-यत्रैतदूवोछ्वासी भवतीति। एतदिति क्रियाविशेषणम् । तथा च-मृतावुपस्थितायां उदानाख्ये वायौ प्रबले सति 'एतत् ' ऊर्वोच्छ्वासित्वं यथा स्यात्तथा 'यत्र' यस्मिन् काले ' ऊोछ्वासी भवति तस्मिन् काले तद्गमनमित्यर्थः । मरणा- वसरे हि प्राणाः सर्वेषु प्राणिषु क्लेशमादधतीत्युत्सर्गः। शास्त्रोक्तोत्क्रान्तिवेदिनि तु पुरुषे न ते क्लेशाधायिनः, ज्ञानमाहात्म्यादिति भावः ॥ ४४ ॥ इति श्रीहषीकेशब्रह्मभगवत्पूज्यपादशिष्यस्य श्रीपाठकानिरुद्धपुत्रस्य परमहंसपरिव्राजकाचार्यस्य श्रीवासुदेवब्रह्मभगवतः कृतौ माध्यंदिनीयशतपथब्राह्मणान्तर्गतमाध्यंदिनशाखोपनिषद्- बृहदारण्यकटीकायां वासुदेवप्रकाशिकायर्या चतुर्थेऽध्याये प्रथम ज्योतिळह्मणं परिसमाप्तम् ॥ १४ । (७) ४ । १ ।। प्रस्तुते संसारोपवर्णने "अयं शारीर आत्मा एभ्यः अंगेभ्यः सम्प्रमुच्य" इत्यादिना साकल्येन सम्प्रमोक्षणादि सूचितम् । तदिदानी कस्मिन् काले कथं वेति जिज्ञासायां संसरणं वर्णयितव्यं इत्याद्याशयवती उत्तरा श्रुतिस्तदर्य प्रवर्तते-स यत्रायं शारीरऽ आत्माऽवल्यं नीत्य संमोहमिव न्येत्यथैनमेते प्राणा अभिसमायन्तीति । तद्यथाऽनः सुसमाहित " इत्यादौ प्रकृत. ' सोऽयं ' 'शारीर आत्मा' 'यत्र' यस्मिन् काले जरायुक्तहेतुभिः अभिम सति ' अबल्यमिव ' अबलभावमिव दौर्बल्यमिव 'नीय' नितरामित्वा प्राप्य यदा' सम्मोहमिव संमूदतामिव अविवेकतामिव 'नितरां एति ' याति । अथ ' तदा एनमात्मानं करणस्वामिन प्रति एते . . .

·(१९०) शतपथब्राह्मणम् । [१४ का०, ४ प्र०, २ बा०] स युत्रैप चाक्षुषः पुरुषः । पुरापर्यावर्ततेऽथारूपज्ञो भवत्येकीभवति नु पश्यतीत्याहुरेकीभवति नु जिध्यतीत्याहुरेकीभवति न रसयतीत्याहु- रेकीभवति नु व्वदतीत्याहुरेकीभवति न शृणोतीत्याहुरेकीभवति नु मनु- तऽइत्याहुरेकीभवति न स्पृशतीत्याहुरेकीभवति न व्वुिजानातीत्याहुः॥२॥ स यत्रैप चाक्षुपः पुरुषः पराङ् पर्यावर्तते । अथारूपज्ञो भवति । एकीभवति न पश्यतीत्याहुः एकीभवति न जिघ्रतीत्याहुः । एकीभवति न रसयतीत्याहुः । एकीभवति न वदतीत्याहुः । एकीभवति न शृणोतीत्याहुः । एकीभवति न मनुत इत्याहुः। एकीभवति न स्पृशतीत्याहुः । एकीभवति न विजानातीत्याहुः ॥ २ ॥ प्राणा: सः'प्रकृतः वागादयः ‘अभिसमायन्ति' आभिमुख्येन सम्यक् निर्लेपतया स्वस्थानात् आयन्ति आगच्छन्ति । करणानि सामस्येनामाऽमिमुखान्यायान्तीत्यर्थः । ननु-सम्मोहमिवेत्सत्रैव श्रुत इवशब्दः कथमबल्यमिवेत्यत्रापि सम्बद्धो व्याक्रियते, इति चेत् ; शृणु, संमोहो हि करणानां स्वस्थानादाढयवशात्स्वगोचरेषु अशक्ततया व्याकुली- भावः । स च मोहकार्यभूतदेहनिष्टः, न त्वात्मनिष्ठः । तस्य तु देहैक्ये अध्यासवशात् आत्मा संमोहे न्येति इत्येतदुपचर्यते इत्यात्मनि संमोहस्योपचारतत्वद्योतनार्थ इवशब्दः प्रयुक्तः । अबल्यं नीत्ये- त्यत्र च ल्यप्प्रत्ययश्रुतेः । अबल्यस्य संमोहेन समानकर्तृता अवगता । अतस्तत्प्रसक्त्या अपि आत्मनः कर्तृत्वं वक्तव्यम् । तच्च तस्य साक्षान्नोपपद्यते, असंगत्वात् अनूतत्वात् " अजरः" इत्यादिश्रुतेः अवल्यहेतु- जराधभिभवासंबद्धत्वाच । तस्मात्त्राप्युपचारतत्व द्योतयितुं इवशब्दमाकृष्य व्याख्यानमुचितम् । उभयत्रापि आत्मनि कर्तृत्वस्य परोपाधिनिमित्तकत्वस्य तुल्यत्वादिति । कयं करणानि आत्मानमभिमुखतः सामस्त्येना- यांति इत्यपेक्षायां तदागमनप्रकारमाह-स एतास्तेजोमात्राः समभ्याददान इत्यादिना । अविद्वानात्मा · तेजोमात्रा. ' तेजःशब्देन भूतपंचकमुच्यते । मीयते विषया यामिस्ता मात्राः इति व्युत्पत्तेः, विषयप्रकाशहेतुभूतानि चक्षुरादिकरणानि मात्रा अंशाः तेजोमात्राः । रूपादिप्रकाशकानि करणा- नीति यावन् । ताः 'समन्याददानः सम्यक् निश्शेष आभिमुख्येन आददान उपसंहरमाणः मृतिकाले 'दृदयमेव ' हृदयस्यां त्रुदिमेव अन्ववक्रामनि' अन्वागच्छति युद्धावेवाभिव्यक्तविज्ञानो भवतीत्यर्थः । समभ्याददान इति शानच्प्रत्ययप्रयोगात् आत्मनः करणादानस्वात्मोपसंहारयोः योगपयं दर्शितम् । करणा- पाधिमंतरेण आत्मनः स्वतःमकोचविकासयोरमावात् । हृदयमेवेत्येवकारः स्वमसुषुप्तिव्यावृत्यर्थः । स्वप्ने हि देहस्यानेव नाडीगनान् वासनात्मकान् विषयान् मुंजानः तदनुसरन् आत्मा अवतिष्ठते । मुगुप्तौ च कारण- प्रधामना अग्निग्वि तमलो दे संव्याप्य तिष्टति । तदुभयमुत्क्रांतिकाले नास्तीति भावः ॥ १ ॥ एवं इदि फरणोपसंहरणेन स्वारमोपसंहरणे सति किं स्यात् त्यपेक्षायां फरणानुप्राहकनिवृत्तिनिमित नपापदर्शनं म्यादिग्याह-स यत्रप चाक्षुषः पुरुषः पराट् पर्यावर्ततेऽयारूपनो भवतीति । यो मोकूकर्म, प्रयुक्तो याबदेहधारग चक्षुषः अनुग्रहं कुर्वन् चक्षुपि वर्तते आदित्यपुरुषः सः' एवं ' चाक्षुषः पुरुषः आदिरयाश: मप्रपोजकमोकामधये सति । यस्मिन् काले मोकुगिभ्यः 'पराट' विमुसः सन् शिभूगदेवता प्रति 'पर्यावर्तते आसमंतादावन परिवति । - , अय सदा मुगः 'मरूपहो ·• वृष०,२ प्रा.] सायणभाष्यसमेतम् । (१९१) ३ (स्तु ) तुस्य हैतुस्य हृदयस्याग्यम्प्रद्योतते । तेन प्रयोनैपुऽआत्मा निष्कामति चक्षुष्टो वा मूनों वाऽन्येभ्यो वा शरीरदेशेभ्यस्तुमुत्लामन्त- म्प्राणोऽनूकामति प्राणमनूलामन्त, सुर्खे प्राणाऽअनूनामन्ति । सम्मानमेवान्बुक्कामति सुऽएप ज्ञः सुविज्ञानो भवति तुम्बिद्याकमणी समन्वारभेते पूर्वप्रज्ञा च ॥ ३ ॥ - -- तस्य हैतस्य हृदयस्याय प्रद्योतते । तेन प्रद्योतेनैप आत्मा निष्कामति, चक्षुष्टो वा मूनों वा अन्येभ्यो वा शरीरदेशेभ्यः । तमुकामतं प्राणोऽभूत्कामति । प्राणमत्कामंत सर्व प्राणा अनूत्कामंति । संज्ञानमेवान्ववक्रामति । स एष ज्ञः सविज्ञानो भवति । तं विद्याकर्मणी समन्वारभेते । पूर्वप्रज्ञा च ॥ ३ ॥ . भवति' । रूपं न जानातीत्यर्थः । ननु-तर्हि आदित्यानुग्रहादादित्यांशे गते चक्षुषः अत्यंताभाव एव स्यात् । अतश्चक्षुरभाव एव मुमूर्षोररूपज्ञत्वव्यवहारहेतुः स्यात् इतीमामाशंकां पारहरति-एकीभवति न पश्यतीत्याहुरिति । चक्षुर्देवताऽऽदित्यांशस्य चक्षुपि अनुप्रहनिवृत्तिद्वारेण अंशिदेवतया ऐक्ये सति यदा 'चक्षुलिगात्मना 'एकीभवति ' तदा मुमूर्षुः पार्श्वस्थान् न पश्यतीयाहुः । अतश्चक्षुषः स्वानुग्रहनिवृत्ती स्वस्य हृदये लिंगात्मनि एकीभाव एव मुमूर्षोः अरूपज्ञत्वव्यवहारः । न तु चक्षुरभाव इत्यर्थः । एवं " एकीभवति न जिघ्रतीत्याहुः " इत्यादि-"न विजानातीत्याहुः" इत्यंतं व्याख्येयम् । अत्र प्राणेन्द्रियस्य अथ प्राणमत्यवहत् इत्यायुद्गीयबालगोक्तो वायुः अनुग्राहकदेवता । रसनस वरुणः सोमो वा तस्याबात्मकत्वात् । वाचो वह्निः । श्रोत्रस्य दिशः । मनसश्चंद्रमाः । स्पर्शस्य वायुः । बुद्धेः प्रजापतिरिति तत्तदिन्द्रियाणां क्रमेण देवता बोदव्याः । अत्र पाठनमः, नोत्क्रांतिक्रमाभिधायकः । कस्यचित् श्रोत्राद्युन्क्रमग- स्यैव प्रथम दर्शनात् । अतोऽत्रानियत एव क्रम इति भावः । एवं मरणकाले रूपदर्शनराहित्ये देवतानिवृत्तिः, फरणानां हृदये लिंगात्मना एकीभावश्चेत्यर्थद्वयं साधकमित्युक्तम् ॥ २ ॥ इदानी करणे पसंद्धतेषु सत्सु निष्क्रमगसाधनीभूतो यः अंतर्यापारो भवति तमाह-तस्य हैतस्य हृदया प्रद्योतते इति । 'तस्य' लिंगोपाधिकस्य 'ह' किल 'एतस्य' प्रकृतस्य उपसंहतकरणस्य मुमूर्षोः 'हृदयस्य हृदयच्छिद्रस्य ' अग्रं' नाडीमुखं 'प्रद्योतते ' प्रकाशते । यथा स्वप्नं प्रतिपित्सोः जामदासनादानरूपेण स्वैन भासा चैतन्यज्योतिषा च करणव्यतिरेकेण हृदये वासनाप्रकाशात्मकं ज्ञानं भवतीति ज्योतिर्बाह्मणे श्रुतम् । तथा मृतिदशायामपि तेजोमात्राऽऽदानकृतेन वासनारूपेण आत्मचैतन्यज्योतिषा च प्राप्यदेहादेहादिविषयबुद्धि- वृत्यात्मना हृदयायप्रद्योतनं मवति । 'तेन' हृदयाम प्रद्योतेन' प्रद्योतितः एष आत्मा लिंगोपाधिका 'निष्कामति । लिंगगमनात् स्वयमपि तदवष्टंभेन निर्गच्छतीयर्थः । ननु-उक्तप्रद्योतेन कर्मा- जितं लोक पश्यन् आत्मा मरणकाले हृदयात्केन मार्गेण निर्गच्छतीत्याकांक्षायां तमाह-चक्षुष्टो वा मूनों वेति । यदि अस्य आदित्यलोकप्रातिनिमित्वं ज्ञानं कर्म वा स्यात्, तदा असौ ' चक्षुष्टः' चक्षुषः सकाशात् निष्का- मति । यदि ब्रह्मलोकप्रातिनिमित्तं ज्ञानं कर्म वा स्यात् तदा ' मूर्तः ' द्वारा निष्कामति । यथाकर्म यथाज्ञानं , विज्ञानमयः ·H - . प्राणः . स एषः' (१९२) शतपथब्राह्मणम् । [१४ को०, ४ प्र०, २ मा० 'अन्येभ्यो वा शरीरदेशेभ्यः ' श्रोत्रादिभ्यः सकाशात् निष्क्रामतीत्यर्थः । तस्मात सकमैंवानुष्ठेयमिति भावः । ननु-निर्गच्छतां प्राणानां मध्ये कस्य प्राधान्यमित्यपेक्षायामाह-तमुक्तामन्तं प्राणोऽनूनामतीति । यथाकर्म ययाश्रुतं 'त' विज्ञानात्मानं 'उन्क्रामन्तं' परलोकाय प्रस्थितं परलोकाय उद्भूताभिप्रायं 'अनु' मुल्य ' सर्वाधिकारस्थानीयो राज्ञ दवाधिकारी राजानमुत्क्रामति। तं च 'प्राणमनूकामन्त' अनुगच्छन्तं सन्तं 'सर्वे प्राणाः' वागादयः प्रधानस्य परिवारस्थानीयाः अनूकामन्तीत्यर्थः । न चात्रानुशब्दः क्रमावद्योतकः । किं तु-विज्ञानमयादेः प्राधान्यद्योतकः । तथा हि-वागादयो हि प्राणा मुख्यप्राणाधीनाः इति उद्गीयत्राझगे निर्णीतम् । अतो वागाद्यपेक्षया मुख्यप्राणस्य प्राधान्यम् । तया मुख्यप्राणोऽपि स्थित्युत्क्रमणादौ भोक्तुः कर्मा- धीनः । अतो मुण्ट्यप्राणापेक्षया विज्ञानात्मनः प्राधान्यम् । इदं च प्राधान्यमभिप्रेय इह अनुशब्दः प्रयुक्तः ! लिंगावभासकस्यात्मनो लिंगस्य च उत्क्रमणे देशकालभेदाभावात् न क्रमार्थः अनुशन्द इति भावः । एवं त्रियमाणस्यार्थसिद्धमाह-संज्ञानमेवान्ववक्रामतीति । यथोत्क्रमणाप्राक् स्वकर्मानुसारिभाविदेहविज्ञानसहितो भवति । तया उत्क्रान्त्यनन्तरं ' संज्ञानमेव ' विशेषज्ञानोद्भासितमेव गन्तव्यं 'अन्ववक्रामति' अनुगच्छती- त्यर्थः । तया च दुःखहानिमिच्छता मरणकाले स्वातन्त्र्यायं तत्साधनोपनिषद्विहितशमादौ यत्नवता भवित- व्यम् । किं च-सर्वशुभकर्मविधायित्वैन अशुभकर्मनिषेधित्वेन च शास्त्रस्य इह कर्मभूमौ महानारम्भो दृश्यते । सोऽपि मृतिकाले स्वातन्त्र्यार्थ पुण्योपचयकर्तव्यतां दर्शयति । अतस्तदपि यथाऽधिकारं कर्तव्यमिति प्रकरणार्यः । यदुक्तं दृदयाग्रप्रद्योतनं तदेव स्पष्टयति-स एप ज्ञः सविज्ञानो भवतीति । मुमूर्पः आन्मा ज्ञातृम्वमाव एवं सन् सविज्ञानः ' पूर्वप्रज्ञाऽख्यभावनाप्रधानेन विज्ञानेन मह वर्तमानो भवति । स्वप्ने इब विशेषविज्ञानवान् भवतीत्यर्थः । एतच सविज्ञानन्वं कर्मवशादेवास्य मति न स्वतत्रतः । स्वातंत्र्येण हि सविज्ञानन्ये सर्वः कृतकृत्यः स्यात् । नैव तु तलभ्यते । तस्मात् कर्मणोद्गाव्यमानेन माविदेहविषयकान्तःकरणप्रत्याश्रितवासनात्माविशेषज्ञानेन सर्वो लोकः अन्तकाले सविज्ञानो मवाति मात्रः । पूर्व शकटवन् मंभृतसंभार उन्मनद्यातीत्युक्तम् । तत्रेदानी किं तस्य परलोकय प्रस्थितस्य पात्र शाकटिक सम्भारम्यानी परलोक गन्वा यद्भुक्ते । तत्र शरीरायारंभकं च किमिति जिज्ञासायामाह-तं विद्याकर्मणी समन्वारभेते पूर्वप्रज्ञा चेति । प्रमागान् अत्रमागादा जानं मम्पज्ञानसंशयज्ञानमिध्याज्ञानसाधारगं संसार नुभून ज्ञानमात्रं इह विद्याशब्देनोच्यते न परमात्मानम् तस्य संसारविरोधित्वात् । शाम्रो लोकतो वा स्वभावतो वा यन् दृष्टादृष्टार्थम्वरूपं वाड्मन कायमाप तसा रह कर्मशदनोग्यते । क्रियमाणस्य फर्मग. तकलस्य च भुक्तस्य यः संस्कारो आदि संश्रितः सा पूर्वप्रज्ञेत्युच्यते । इह विद्यार्मगोः कार्यकोटिरूपत्वान् समार वचनं मृताम् । पूर्व प्रज्ञायास्तदृनवप्राधान्यायं पृथकरणम् । प्रागन्यं तस्याः भुज्यमानस्य कर्मणः परिशेषलवा जायमानम्य मूलबान । न च-रनम्याः कर्मायनुष्ट नादौ प्रयोजकत्वमेव नालि कुन: प्राधान्यमिति वापर। पूर्वप्रमोदवानुवनिमित्त कम्य बहनरम्य कार्यस्य दर्शनात् । तथा हकपीचिन् क मुचित किया fri फमांदिलागामु विनवहाम्याम जन्मत पनारम्य फौशने । पारिन् पुनरत्यारामुगमाम्बा स्तुि निर्माणादिलगामु असोशलं ध्यते । अनः पूप्रितपा विना विद्यार्म गोरालो वा नका. नियुक, तम्याः प्रागन्यम् (!) । अयंग विधाममा पशग उनकासको कारण या : समय पधनम् । गामा: फारवान् प्रथमम् । मधात कार्यकारणलोटपो... । तमाग प्रशाम्यं शायटिकामासानी परम:-irit फर्म मिनी 'गो ममगारमा मनावर अनुगामा पोका . . .

·(४०, २ मा. सायणभाष्यसमेतम्। (१९३) तद्यथा तृणजलायुका । तृणस्यान्तं गुत्वाऽऽत्मानमुपस,हुरत्येवुमेवा- यम्पुरुषऽइद शरीरनिहत्याविद्याङ्गमयित्वाऽऽत्मानमुपस,हरति ॥ ४ ॥ तथा पेशस्कारी । पेशसो मात्रामपादायान्यन्नुवतरङ्कल्याणतर रूपन्तनुतु एवमेवायम्पुरुपऽइद शरीरनिहत्याविद्याङ्गमयित्वाऽन्यन्नु. वतर रूपन्तनुते पित्र्यम्बा गान्धर्बुम्बा बाह्यम्वा प्राजापत्यम्बा दैवम्वा मानुपुम्वाऽन्येभ्यो वा भूतेभ्यः ॥५॥ तद्यथा तृणजलायुका तृणस्यान्तं गत्वा आत्मानमुपसंहरति । एवमेव अयं पुरुप इदं शरीरं निहत्याविद्यां गमयित्वा आत्मानमुपसंहरति ॥ ४ ॥ तद्यथा पेशस्कारी पेशसो मात्रामपादाय अन्यत्रक्तरं कल्याणतरं रूपं तनुते । एवमेव अयं पुरुप इदं शरीरं निहत्याविद्यां गमयित्वा अन्यन्नवतरं रूपं तनुते । पित्र्यं वा । गांधर्व वा । ब्राह्मं वा । प्राजापत्यं वा । देवं वा । मानुपं वा । अन्येभ्यो वा भूतेभ्यः ॥५॥ समन्वारमते, इति वाक्ययोजना । तरमादेव विद्याकर्मपूर्वप्रज्ञाख्यं त्रयं देहांतरप्रतिपत्युपभोगसाधनम् । तस्मात् विद्याकर्मादि शुभमेव समाचरेत् शुभफलायेति प्रकरणार्थः ॥ 11 एवं संभृतविद्यादिसम्भारो देहान्तरं प्रतिपद्यमानः कथं तत्प्रतिपद्यते इत्यत्राथें दृष्टांतमाह-तद्यथा तृणजलायुका तृणस्यांतं गत्वाऽऽत्मानमुपसंहरतीति । तत्तत्र उद्भूतवासनस्य त्रियमाणस्य तया वासनया दहान्तरसञ्चारे अयं दृष्टांतः । ' यथा ' येन प्रकारेण · तृणजलायुका' तृणस्यान्तमवसानं गत्वा अर्थात्तृणान्तर मात्रिय आ मानमात्मनः पूर्वावयवमुपसंहरति अग्रिमावयवस्थाने इत्यर्थः । दाष्टांतिकमाह-एवमेवायं पुरुष इदं शरीरं निहत्याविद्यां गमयित्वाऽऽन्मानमुपसंहरतीति । यथाऽयं दृष्टांत. । ' एवमेवाय पुरुषः यः प्रकृत. संसारी 'इदं शरीरं' पू पानं निहत्य ' स्वप्नप्रतिपित्सुरिव पातयित्वा अविद्या गमयित्वा अचेतनं कृत्वा आत्माभिमानत्यागेन प्रसारितया वासना अर्याच्छरीरान्तर गृहीत्वा 'आत्मानमुपसंहरति । तवाहमिति आत्मभावं प्रतिपद्यते न पूर्वदहे यथः । तेन एतदपास्तं यद्वदन्ति पौरागिकाः-तृणजला. युकादृष्टान्तात् देहान्तरं गृहीवा पूर्वदेहं मुलामति स्थलहविशिष्टस्यैव परलोकगमन मिति । यस्मात् देह- निर्गमनात्मागवस्थायामेव यथोक्ता हृदयस्या वासना विद्याकर्मनिमित्तं माविदेहं स्पृशति । जीवोऽपि तत्राभिमान करोनि । पुनस्तु पूर्वदेहं त्यजतीत्येतस्मिन्नर्थे तृणजलायुकादृष्टांतः श्रुया दर्शितः । तस्मात् पूर्वदेहविशिष्टस्यैव. एरलोकगमन मिति अयुक्तमिति ॥ ४॥ एवं जलायुकावत् वासनयैव शरीरान्तरं गन्छत आत्मनः तदारम्भकाणि पश्च भूतानीति "तद्यया राजानं" इत्यादावुक्तम् । तत्र किं नित्योपात्तमेव भूतपञ्चकं पूर्वपूर्वदेहदयोपमर्दैन अन्यदन्यदेहद्वयमारमते । किंवा अन्यदन्यदेवभूतपञ्चकमन्यमन्यं देहं जनयतीति सन्देहे तत्तद्भुतपञ्चकोत्पत्तावपि कारणान्तरस्य मृग्यत्वात् मायायाः. सर्वकारणत्वेऽपि तत्तदेहारम्भसमये तत्तदुपादानभूतपञ्चकोत्पादकत्वे प्रमाणाभावात् प्रतिदेहारंमं भूतपयक- ·. . अनमः 1 पुनः मापानापमहानिटल की भावः । पानी पापुनः मनो शतपथब्राह्मणम् । [१४ का०, ४, २बा स पाऽअयुमात्मा ब्रह्म । विज्ञानमयो मनोमुयो वाङ्मयः प्राणमय- श्चक्षुर्मयः श्रोत्रमय आकाशमयो व्वायुमुयस्तेजोमय आपोमयः पृथि- वीमयः क्रोधमुयोऽक्रोधमुयो हर्षमयोऽहर्पमुयो धर्ममयोऽधर्ममयः सर्वमुयस्तुयुदेदम्मयोऽदोमयऽइति यथाकारी यथाचारी तथा भवति साधुकारी साधुर्भवति पापकारी पापो भवति पुण्यः पुण्येन कुर्मणा भुवति पापः पापेनेति ॥ ६ ॥ स वा अयमात्मा ब्रह्म । विज्ञानमयः । मनोमयः । वाङ्मयः । प्राणमयः । चक्षुर्मयः । श्रोत्र. मयः । आकाशमयः । वायुमयः । तेजोमयः । आपोमयः । पृथिवीमयः । क्रोधमयः । अक्रोध- मयः । हर्पमयः । अहर्षमयः। धर्ममयः । अधर्ममयः । सर्वमयः । तद्यदा इदंमयः अदोमयः, इति । ययाकारी ययाचारी तथा भवति । साधुकारी साधुर्भवति । पापकारी पापो भवति । पुण्यः पुण्येन फर्मणा भवति । पापः पापेनेति ॥ ६ ॥ व्यक्तिभेदे मानाभावाच न द्वितीयः पक्षः सम्भवतीयभिप्रेत्य प्रथमपक्षमेवांगीकारयितुं दृष्टान्तमाह-तश्या पेशकारीति । तत्तत्र नित्योपात्तमेव मायामयं भूतपञ्चकं प्रतिहारम्भं उपादानम् इत्यस्मिन्नर्थे दृष्टांतः । 'यया' लोक पेश: मुवर्ण तत्करोनीति पेशस्कारी ' सुवर्णकारः - पेशसः' सुवर्णस्य — मात्रा ' पूर्व: रचनामपादायापच्छियोपमय ‘अन्यत्' पूर्वरमाद्रचनाविशेषात् भिन्नं नवादी नवं ' नवतरं ' अभिनवतरं फ्ल्याणादपि फल्यागं कल्यागतरमतिशोभनं 'क' तनुते' निर्मिनोति इत्यर्थः । दान्तिकमाह- एवमेवायं पुरुपऽ इदं शरी निहत्त्येत्यादिना ! 'रूप' संस्थानविशेष देहान्तरम् । अन्यत्तु पूर्ववन् ! किं तदारम्पमागं शरीरमित्यपेक्षायामाह-पियं वा गान्धर्व वा यावा प्राजापत्यं वा दैवं वा मानुप वेनि ! पितृभ्यो हितं - पित्र्यं पितृलोकोपमोन्यमिति यावत् । एवं तत्तलोकोपभोगयोग्य तत्तन्नामक न्यास्प; पन् । ब्रह्म' हिरण्यगर्म: तल्लोकोपभोगयोग्य नामम् । प्रजापतिविराट् तल्लोकोपभोगयोग्य — प्राजापत्य वा तरम् । सनुने ' इति प्रत्येकमभिसम्बध्यते । देहव्यक्तीनामानन्यन प्रत्येक मयितुमशक्पन्चात् अनुरू सर्वनामान्यशम्देन गृहाति-अन्पेभ्यो वा भूतेभ्य इति । यथार्म यथानं अन्ये यो भूम्यः ' ट्रेन निधादिम्यः मकासान् शरीरं तनु पनि सम्बध्यते । तत्मानमानदंहारम्भकायेव भूतानि शरीरान्तरार योऽस्मान्मनः संमारमभ्यन्धः म वाम्नयो न मी तु-ौतारिफ एनि रादुगापिनो ददति धामनो बाममाह-सवा अपमात्मा प्रोति। MAITREM KAIR SHASHTRA Ter Tikeg एवंगः गोजमाना '' मनापारमा माप मंसारमो याला गापः । गजमा मा पर - . . - फागिनासायास्य गंमरणामिनि मायः ॥५॥ . मतः गंसारी समस्नरसापः ।

·[वृ०४ १०, २ बा० ) सायणभाप्यसमेतम् । धन्धः तानुपाधीन माह-विज्ञानमयो मनोमयो वाङ्मयः प्राणमय इति । विज्ञानं बुद्धिः तन्मयः तत्प्रायः । बुद्धक्याध्यासादि धर्मस्य कर्तृत्वादेः आत्मन्यारोपः । अतस्तप्रायः । अस्मिन् प्रकरणे सोऽपि मयट् प्रायार्थः, नतु विकारार्थः । मनसः सन्निकर्षान्मनोमयः। विज्ञानमयत्वं चिन्मयरवोपलक्षणम्। मनोमयत्वमहंकारमयत्वोपलक्षण- मिति द्रष्टव्यम् । वदनव्यापारकाले वाड्मयः सः । प्राणमयः पंचवृत्तिकस्तन्मयस्तत्प्रायः । तथा रूपदर्शनकाले चक्षुर्मयः । शब्दश्रवणकाले श्रोत्रमयः । एतच्च रसनादेः कर्मेंद्रियाणां चोपलक्षणपरमित्यर्थः । एवं प्राण- बुद्धयादिद्वारेण चक्षुरादिकरणमयः सन्नात्मा शरीरारंभकभूतमयोऽपि भवतीत्याह-आकाशमयो वायुमय- स्तेजोमय आपोमयः पृथिवीमय इति । आकाशशरीरारंभे आकाशमयः । तथा वायव्यशरीरारंभे वायु- मयः । तेजसशरीरारंभे तेजोमयः । तथा वरुणलोकेषु आप्यशरीरारंभे आपोमयः । पार्थिवशरीरारंमे पृथिवी- मयः । एवं कार्यकरणसंघातमयः सन्नारमा तत्राभिव्यज्यमानांतरात्मवृत्युपाधिकश्च भवतीत्याह-क्रोधमयो- क्रोधमयो हर्षमयोऽहर्पमय इति । प्राप्ताप्राप्तवस्त्वंतरदर्शनेन तद्विषयाभिलाषः स्वविषयभोगावसानमन्तरेण. केनचित् प्रतिहन्यमानश्चेद्भवति, तदा क्रोधरूपेण परिणमते । तन्मयः क्रोधमयः । स कोषो यदि केनचि- दुपायेन निवर्तितः स्यात् तदा प्रसन्नं चित्तं अक्रोधः तन्मयोऽक्रोधमय इत्यर्थः । तथा इष्टवस्तुसंयोगनिमित्तो हर्षः, तन्मयः 'हर्षमयः' । इष्टवस्तुवियोगनिमित्तः 'अहर्षः ' तन्मयः ' अहर्षमयः' । एवमक्रोधहर्ष- मयत्वे क्रोधाहर्षमयत्वे चात्मनः क्रमेण पुण्यापुण्यमयत्वं भवतीत्याह-धर्ममयोऽधर्ममय इति । न हि क्रोधादिभि- बिना धर्माधर्मप्रवृत्तिरुपपद्यत इत्यर्थः । एवं धर्माधर्ममयः सन् सर्वप्रायो भवतीत्याह-सर्वमय इति । सर्वस्य व्याकृताब्याकृतस्य जगतो धर्माधर्मकार्यत्येन तयोः फलं प्रतिपद्यमानस्तन्मयः सन् ‘सर्वमयः ' भवतीत्यर्थः । ननु-व्याकृतमयत्वस्य प्रत्यक्षसिद्धत्वेऽपि अव्याकृतमयत्वस्य तदभावात् कथं सर्वमयत्वं ज्ञातुं शक्येत इत्या- कांक्षायां अपरोऽक्षेण कार्यलिंगेन तत्कारणीभूतः परोक्षोऽपि धूमावहिरिव ज्ञातुं शक्यते इत्यभिप्रेत्य सर्व- मयत्वं साधयति-तद्यदेदंमयोऽदोमय इतीति । यत्किमपि कर्म शुभाशुभचेष्टारूपं साक्षादुपलम्यते । तत् इदमित्येवोच्यते । तेन प्रत्यक्षेण लिंगेन भावनारुद्धपरोऽक्षतत्कारणत्वेन अनुमीयमानं अद इत्युच्यते । तथा च यदा यस्मिन् समये अयमात्मा गृह्यमाणविषयादिमयः तदा 'इदंमयः' इत्यर्थः । तथा कार्येण अनुमिमानभावनात्मकविषयादिमयः 'अदोमयः' । तदिति पदं सर्वमयत्वसाधनोपसंहारार्थम् । तदिदं सर्वमयत्वं सिमित्यर्थः । इदानी विज्ञानमयादिवाक्याथ संक्षिप्याह-ययाकारी यथाचारी तथा भव- तीति । यथा कर्तुं शीलमस्यास्तीति । यथाकारी ' । यथा चरितुं शीलमस्यास्तीति 'यथाचारी' । तथा ' तादृशो ' भवति' । करणचरणानुरूपो भवति । करणं नाम विधिप्रतिषेधगम्या नियता क्रिया, चरणं तु अनियतक्रिया, इति विशेषः । एवं यथाकारीत्याद्यनूद्य तथा भवतीत्येतत् व्याचष्टे- साधुकारी साधुर्भवति पापकारी पापो भवतीति । साधुरुत्कृष्टः पितृगन्धर्वादिलोके भवति । निकृष्ट एव स्थावरादौ ' भवति ' जायत इत्यर्थः । ननु-साधुकारीत्यादौ तान्छील्यप्रत्ययश्रवणात् भूयोऽभ्यासा- देव पुण्यपापसम्बन्धो भवति न सकृदनुष्ठानात्, इत्याशंकायां प्राप्तायां सकृदनुष्ठानादपि पुण्यपापसम्बन्धो भवत्ये- वेति दर्शयितुं शंकाबीजं ताच्छील्यप्रत्ययं विहाय आह-पुण्यः पुण्येन फर्मणा भवति पापः पापेन इतीति । पुण्यः ' पुण्यवान् 'पापः पापवान् । तया च पुण्यपापकर्माम्यासे तत्फलातिशयो भवतीत्येवंपरतव ताच्छील्यप्रत्ययोपादानस्य । न तु सकृदनुष्ठानात् तत्फलसम्बन्धाभावपरतेत्यर्थः । यत एवं उत्कृष्टापछष्ट- योनिप्राप्ती पुण्यापुण्ययोरेवासाधारणकारणत्वं, इतरेषां तु साधारणत्वम् ; अतः सर्वदा पुण्यमेवानुष्ठेयम् । नेतरत्, इति भावः ॥ ६ ॥ पापः ·२ बा. 10] (१९६) [१४ का०, ४ प्र०, शतपथब्राह्मणम् । " (त्यु ) अथो खुल्लाहुः । काममुगऽएवायम्पुरुपऽऽति स युथा कामो भवति तथाकतुर्भवति यथाक्रतुभ्भवति तत्कुर्म कुरुते यत्कर्म कुरुते तुदभिसम्पद्यत इति ॥७॥ तुदेप श्लोको भवति । तुदेव सत्तुत्सह कर्नाणेति लिङ्गम्मुनो सुत्र निप- तमस्य । प्राप्यान्तर्मणस्तस्य यत्कुिञ्चेढ़ करोत्ययम् । तुल्मा- लोकात्पुनरैत्यस्म लोकाय कुर्मणऽइति नु कामुयमानोऽथाकामुयमान योऽकामो निष्कामऽआत्मकामऽआमुकामो भवति न तुस्मात्प्राणाऽ उत्क्रामन्त्युत्रेवु समुवनीयन्ते ब्रह्मैव सन्ब्रह्माप्येति ॥ ८॥ . काममय एव ' कामो विषयादित्सा अथो खल्याहुः । काममय एवायं पुरुप इति । स यथाकामो भवति तथाऋतुर्भवति । यया- ऋतुर्भवति तत्कर्म कुरुते । यत्कर्म कुरुते तदभिसम्पद्यते इति ॥ ७ ॥ तदेप श्लोको भवति-"तदेव सत्तत्सह कर्मणेति लिङ्गं मनो यत्र निषक्तमस्य । प्राप्यांत कर्मणस्तस्य यत्किचेह करोत्ययम् । तस्माल्लोकात्पुनरैत्यस्मै लोकाय कर्मणे।" पुण्यपापयोरेव संसारासाधारणकारणत्वमिति यदिदमुक्तं तत् पूर्वपक्षीकृत्य इदानी कामस्यैवासाधारणकार णत्वमिति सिद्धांतमभिप्रेत्याह-अयो खल्वाहुः काममय एवायं पुरुष इतीति । पूर्वपक्षानन्तरं सिद्धांताते- योग्यतायोतकः अथोशब्दः । खलु ' निश्चये । स्थूलदृश एके आचार्याः पुण्यापुण्यमयोऽयं पुरुष इत्याहुः कथयति । अन्ये पुनबंधमोक्षकुशलाः 'अयं पुरुषः ' खलु तन्मय इत्याहुः । न चैवं सति अविद्यायाः संसारहेतुत्वानुपपत्तिः, तस्याः स्वतः तदेतत्वानुपपत्तेः इष्टत्वात् । सहकार्यपेक्षायां तु कामस्यैव प्राधान्यात् काम एव असाधारणं कारणं संसारस्य । उक्तयोः पुण्यपापयो. रपि तदभावेऽनुदयात् “ अकामस्य क्रिया काचित् दृश्यते नेह कस्यचित् । यद्यदि कुरते किंचित् तत्तत्का- मस्य चेष्टितम् "-इति मनुस्मरणात् । कामान् यः कामयते मन्यमानः स कामस्यैवासाधारण- फारणत्वात् युक्त काममय एवेत्यवधारणमित्यर्थः । कया प्रणाडया कामस्य संसारकारणावमित्यपेक्षायामाह- स यथाकामो भवति तथाऋतुर्भवति यथाऋतुर्भवति इत्यादिना । स आत्मा सामान्यतः काममयः सन् यादशेन कामविषयेन युक्तो भवति, तथाऋतुर्भवति । ऋतु माध्यवसायः, यदनन्तरा किया प्रवर्तते । काम एव ईपदमिलापमा यस्मिन् विषये अभिव्यक्तो भवति । स तस्मिन् विषये अविहन्यमानः स्फुटी मवन् फतुम्बमापद्यते तन्मय आत्मा भवतीति यावन् । सः · यथामतुर्भवति ' यादृशकर्मविषयेण ऋतुना युक्तो मवति । 'तरकम पुस्ते' | यद्विषयः क्रतुः स्वयं तत्फलमिदयं तद्योग्य कर्म निवर्तयनीति 'यकर्म फुरत तदभिर्मपयने ' सदीयं फलमभिमपद्यते प्राप्नोति । तम्मान्मर्वमयत्वे काममयन्वं हेतुरिन्यर्थः ॥ ७ ॥ मागोतार्य मत्रसम्मतिमाह-तदेष श्योको भवति तदेव सत्तत्सह कर्मणतीति । तत्तत्र प्राप्नयोक्त एष सादः 'लोकः' मन्त्रो भवति । अभ्य' उद्धृताभिलाषस्य 'लिंग' मतदशावयवात्मकं मनः प्रधान यथाकामः । यावन् । . .

·[वृ०४ अ०, २ मा०] सायणभाष्यसमेतम् । (१९७) इति नु कामयमानः । अथाकामयमानः । योऽकामो निष्काम आत्मकाम आप्तकामो भवति । न तस्मात् प्राणा उत्तामन्ति । अत्रैव समयनीयन्ते । ब्रह्मैव सन् ब्रह्माप्येति ॥ ८॥ ' - " - त्वात् मनःशब्दवाच्यम् । यद्वा प्रमात्रादिसाक्षी येन साक्ष्येण मनसा लिंग्यते, तन्मनो लिंगमिति तलिंग 'मनो यत्र' यस्मिन् गंतव्ये फले ‘निषक्तं' निश्चयेन सक्तं भवति । तन्मनः तद्वंतव्यफलरूपापन्नं 'सत 'कर्मणा' फलारंभकीभूतकर्मणा ' सह ' 'तदेव' गंतव्यं फलमति गच्छतीत्यर्थः । तथा च-यदभिलाषात् यत्कर्म कृतवान् तत्र मनोऽभिषङ्गवशात् तेन कर्मणा सहास्य तत्फलप्राप्तिरिति वाक्याथें स्थिते कामो मूलं संसारस्येत्यवगतम् । तथा च पर्याप्तकामस्य कृतात्मनश्च " इहैव सर्वे प्रविलीयंति कामाः "-( इति श्रुत्यंतरात् अवाप्तपरमपुरुषार्थस्य शुद्धबुद्धेर्जीवन्मुक्तस्य ब्रह्मविद इहैव जीवदवस्थायामेव कामविनाशश्रवणात अर्थात् विद्यमानान्यपि कर्माणि कामहीनस्य निष्फलप्रसवानि इत्यवगतेः काम एव संसारे हेतुरिति भावः । ननु-कामप्रधानः संसरति चेत् ; कर्मफलभोगानंतर कामाभावात् मुक्तिरेव भविष्यतीत्याशंकायामाह-प्राप्यांत फर्मण इत्यादिना । अयं फलासक्तः कामी इहास्मिन् लोके यत्किंचित्कर्म करोति ' तस्य 'कर्मणः ' भोगेन अन्तमबसानं 'प्राप्य ' कर्मफलभोगसमाप्तिं गत्वा ' तस्मात् लोकान् ' भुक्तभोगात् 'पुनरैति' आगच्छति । 'अस्मै लोकाय कर्मणे' । कर्मप्रधानत्वात् अस्य लोकस्य कर्मण इति विशेषणम् । अस्मिन्मनुष्यलोके कर्मकर- णार्थमित्यर्थः । तस्मादेवं फलासक्तः सन् कर्म कृत्वा तत्फलभोगार्थ गच्छति । ततश्च पुनः कर्मकरणार्थमागच्छती- त्येवभूतसंसरणप्रवाहस्य विना ब्रह्मज्ञानमनुच्छेदात् न कर्मफलभोगावसान मुक्तिः शक्येति भावः । इदानीमज्ञान- कारणकः काम एव ससारासाधारणकारणमित्युक्तमुपसंहरति-इति नु कामयमान इति । इत्येवं 'नु' खल्लु कामयमानः ' संसरतीति शेषः । एवं इयता प्रबन्वेन अवस्थाद्वयदृष्टांतस्य दाष्टीतिरुभूतः संसारः सकारणको दर्शितः । इदानी योषिदालिङ्गनेनेव पुंसः सुषुप्तिप्राप्तस्यात्मनः कामादिहीनं रूपं मोक्षदृष्टतभूतं यत् अतिच्छन्दो- वाक्येनोक्तं तस्य दार्टीतिकभूतं सोपाय मोक्षस्वरूपमाह-अथाकामयमान इत्यादिना । संसारप्रकरणविन्छेदार्थः । यस्मात् कामयमान एव एव संसरति । तस्मादकामयमानो विद्वान्न कचित्संसरति । न तस्मात्प्राणा उत्कामति " इति वचनात कामाभावे तदुत्थतत्संमरणहेतुकर्माभावाच । किं तर्हि " ब्रह्मव सन् ब्रह्माप्येति " इत्यप्रिमेणान्वयः । कुतोऽकामयमानः स्यादित्यत आह-योऽकाम इति । बाह्येषु शब्दाद्यर्येषु दृष्टिश्रुतिपूर्वका: कामा यस्य न सन्ति सः ' इत्यर्थः । अकामोऽपि कुतो हतोरित्यत आह-निष्काम इति । अतिग्रहशब्दिताः शब्दादिवासनात्मका अन्तस्था ये कामाः ते निर्गता यस्मात् सः निष्फामः'। अत: अकामपदेन बाह्या निरस्यन्ते । निष्कामपदेन तद्रेतुभूता आंतरा इति अपौनरुक्त्यमित्यर्थः । कथं च निष्कामत्वं भवतीत्यपेक्षायामाह-आत्मकाम इति । आत्मैव सर्वमिति ज्ञानेन सर्वशब्दादिप्रपंचस्य आत्ममात्रत्वे प्रतिपन्ने स्वातिरिक्तकामयितव्यराहित्यं आत्मकामत्वम् । अतः शन्दादिसाध्यसुखस्यापि आत्ममात्रत्वात् आत्मैव कामो यस्य सः ' इत्यर्थः । अत एव-आप्तकाम इति । आताः कामा येन सः आत्मकामावादाप्तकामत्वमित्यर्थः । अर्थादात्मकत्वज्ञानाभावे अकामयमानत्वासंभवात् संसारो दुर्वार इति आत्मनो ज्ञानाय यतितव्यमिति सूचितं भवति । किमेवंविधस्य भवतीत्यपेक्षायां मोक्ष एव भवतीत्याह-न तस्मा- प्राणा उत्क्रामत्यत्रैव समवनीयन्ते ब्रह्मैव सन् ब्रह्माप्येतीति । 'तस्मात् ' अकामयमानासकाशाद्वि प्राणाः' वागादयः 'नोकामन्ति । कामाभावेन कर्मामाये सति गमनकारणाभावात् । किं तु-तप्तलोह . निक्षिप्तोदकाबिंदुवत् अत्रैव ब्रह्मस्वरूपे एव 'समवनीयते ' संप्रलीयन्ते इत्यर्थः । स चाकामयमानो जीवन्नेव 'बहीव अथशब्दः अकामः आत्मकामः आतकामः . . , ·(१९८) शतपथब्राह्मणम् । [ १४ का०, १ प्र०, २ मा तुदेप श्लोको भवति । यदा सुर्वे प्रमुच्यन्ते कामा येऽस्य हदि श्रिताः ॐ । अथ मुर्योऽमृतो भवत्युत्र ब्रह्म सुमश्नुतऽइति ॥ ९॥ तद्यथाऽहिनिलयनी । व्वल्मीके मृता प्रत्यस्ता शुयीतेवुमेवेद, शुरीर, शेतेऽथायुमनस्थिकोऽशरीरः प्राजु आत्मा ब्रह्मैव लोकऽएवु. सम्माडिति होवाच याज्ञवल्क्युः सोऽहम्भगवते सहस्रन्ददामीति होवाच जनको व्वदेहः ॥ १० ॥ तदेव श्लोको भवति- यदा सर्वे प्रमुच्यते कामा येऽस्य हृदि श्रिताः । अथ मत्यों 'ऽमृतो भवत्यत्र ब्रह्म समश्नुते "-इति ॥ ९ ॥ तद्यथा अहिनिलयनी वल्मीके मृता प्रत्यस्ता शयीत, एवमेव इदं शरीरं शेते । अयायम नस्थिकोऽशरीः प्राज आत्मा ब्रह्मैव लोक एव सम्राद, इति होवाच याज्ञवल्क्यः । सोऽई भगवते सहस्रं ददामि, इति होवाच जनको वैदेहः ॥ १० ॥ सन् ' मुपुष्यवस्थायामिव अपरिच्छिन्ननिर्विशेषाद्वैतालितचिज्योतिःस्वभावः सन् ‘ब्रह्माप्येति ' प्राप्नोति नित्यप्राप्तत्वादेव अप्येनिशब्देन प्राप्तिरुपचर्यते इत्यर्थः ॥ ८॥ इदानी काममयः संमरतीति ब्राह्मणोक्तेऽर्थे यथा पूर्वप्रकरणे मन्त्रोदाहरणं कृतं तथा अत्राप्युक्तेऽर्थे मन्त्रमुदा- हरति-तदेष श्लोको भवति यदा मर्व प्रमुच्यत इति । तत्तस्मिन्नुक्ते मोक्षत साधनेऽर्थे ' एष श्लोकः' मन्त्र भवति ' अस्यात्मकामस्य ब्रह्मविदः ' यदा' यस्मिन् काले विद्यापरिपाकावस्थायां 'ददि श्रिताः' 'ये कामाः तृष्णःत्वेन व्यवह्रियमाणा द्विविधेन्द्रियप्रवृत्तिहेतुभूताः सन्तो जगञ्जनका वासनात्मकाः । ते ' सर्वे' समता प्रमुच्यन्ते ' ममूलनो विशीयंत । न तु सुगुप्ताविव कारणामना अबतिष्ठन्त । अथ' अतो हेतोः समूलतः कामर्पियोगलक्षणात् तदा " मयः " मरणधर्माऽपि सन् ' अमृतः · अमरणधर्मा भवति यावत् । तता कामवियोगादमृतो भवतीति निर्देशसामात् अविद्यालक्षणा अनात्मविषयाः कामा मृत्यवो भवतीत्यवगम्यते ! किं तदमृतत्व का वा मवतीत्यत उच्यते-अत्र ब्रह्म समश्नुत इति । अत्रास्मिन्नेव शरीरे स्थितः सन् ममनुने ' प्रान्तो मवति ब्रह्मभावापत्तिलक्षगो मोक्ष एवामृतत्वन् । तर विज्ञानिशरीर एव कामनिम्त्या अभिन्यज्यने । स्वतः सिद्धमत्यर्थः ॥ ९॥ ननु-विदुषः नवात्मविद्यया आत्ममानन्वेन प्राणादिषु बाधितश्वपि असी देहे चेतन ततोय. द्विधा पेयर्यमेवेत्याशंकायां तनिराकरणार्य तावन् ऽपिनियनी वन्मीफे मृता प्रत्यस्ता शयोतेति । तत्तत्र दृष्टान्तः । यामा स्वधि निनगं लीयने मा मस्य वर ' अहि.निर्वयनी' । सा मृता' अहिदहवियुक्ता माधये । प्रन्यम्ता ' प्रतिक्षिमा मगानान्मभायेन परित्यक्ता सती शर्यत । वर्तन । सध यथा तब निर्गमनप्रगतो कुन्निर निर्ममाहरुनिको वर्तन नि अपात: अर्थात् विवक्षित इत्यर्थः । निर्माता . . . म वन् दर दृष्टतिमाद-तपया- यया'लो महिः सर्गः . ":"Reपापाटः।

·(०४ १०, २.प्रा.) सायणभाष्यसमेतम् । (१९९), (स्त) तदप्येते श्लोकाः । (5) अणुः पुन्था वितरः पुराणो माधु तदप्येते श्लोकाः-"अणुः पंथा वितरः पुराणो मां स्पृष्टोऽनुवित्तो मयैव । तेन धीरा अपियन्ति ब्रह्मविद उत्क्रम्य स्वर्ग लोकमितो विमुक्ताः ।। ११ ।। अन- " प्राज्ञः . . तावदाष्टांतिकमाह-एवमेवेदं शरीरं शेत इति । यथाऽयं दृष्टांतः ‘एवमिदं शरीरं' स्थूलं सूक्ष्म च सर्प- स्थानीयेन मुक्तेन परित्यक्तं मृतमिव सम्बन्धवर्जितं ' शेते ' विद्यया सम्बन्धहेतोरविद्यायाः समुच्छेदादिति ।,, ननु-दृष्टांत सर्पतन्निर्मोकयोमेंदेनावस्थितिवत् दार्टीतिकेऽपि विद्वत्तदेहयोस्तथा स्यात् । अन्यथा देहदेहि- भावासिद्धेरिति चेन्मा मंस्थाः । यथा अहिनिर्मोकयो: पूर्ववदिदानी मिथः सम्बन्धो नास्ति । तद्वदेहिदेहयोरपि पूर्ववत् , मिथ्याऽभिमानाख्यः सम्बन्ध इदानी नास्तीत्येतावन्मात्रार्थस्यात्र विवक्षित वादित्यभिप्रेत्य सर्पदृष्टांतस्य दाप्टातिक- माह-अथाऽयमनस्थिकोऽशरीरः प्राज्ञ आत्मा ब्रह्मैव लोक एवं सम्माडिति होवाच याज्ञवल्क्य इति। अथशब्दो हेत्वर्थः । अथ सकारणस्य देहस्य त्यागादित्यर्थः । अयमात्मा आत्मस्वरूपापन्नो विद्वान् । स्थिकः ' । अस्थीति मरणधर्मकशरीरगतमजाऽस्थिनावमेदोऽसृकूत्वचामुपलक्षणम् । न विद्यते अस्थि मरण- धर्मकं मन्नादिकं यस्मिन् सः अनस्थिकः अमृत इत्यर्थः । तथा चाग्निरहस्ये श्रूयते-" उभयं हैतदने प्रजा- पतिरास मत्यं चैवामृतं च (श. प. १०१११४११) इति प्रकृत्य अथ पुरी निवपति तदास्यैतद- सगेव त्वमेव तद्वै तन्मत्यं मयं ह्यसृङ्मा त्वक् " (श. प. १० । १ । ४ । ७ ) इति । अमृतः कुतो हेतोरित्यत आह-' अशरीरः' । अविद्वदृष्ट्या शरीरस्थः स्वदृष्ट्या ' अशरीरः ' एव । अत एव साक्षी । स च एतद्विशेषणविशिष्टो विद्वान् ‘बहीव ' अशनायादिवर्जितः परमात्मैव । ब्रह्मशब्दस्य कमलासनादि- विषयत्वं वारयितुं लोक एव ' स्वप्रकाश एवेति विशेषणं बोध्यम् । याज्ञवल्क्यः । मुनिः 'सम्राडिति' राजानं संबोध्य इत्येवं 'ह' किल ' उवाच ' उक्तवान् । तथा च -अखंडकरसब्रह्मभूतस्य विदुषो देहसम्बन्ध- हेत्वज्ञानध्वस्तौ पूर्ववच्छरीराभिमानामावान विद्यावेययमिति भावः । यः पूर्व मुनिना विमोक्षार्थः कामप्रश्नो क्रो दत्तः । स यद्यपि सहेतुको बन्धमोक्षार्थलक्षणो दृष्टांतपूर्वको जनकयाज्ञवल्क्याख्यायिकारूपधारिण्या श्रुत्या सविस्तरो निर्णीतः । तयापि मोक्षसाधनात्मज्ञानहेतुसंन्यासस्य पूर्वमसकदुक्तत्वेऽपि ज्ञानोत्पत्यन्त.. रंगभूतशमादीनां तत्रानुक्तत्वात् तैः सह भूयोऽपि संन्यासो विद्यासाधनत्वेन विधातव्य इति वक्तव्यविशेष- सम्भवात् सहस्रदानमेव राजा स्वजिज्ञासानिवृत्त्यभावं सूचयन् प्रतिजज्ञ, न सर्वस्वं इत्यभिप्रेत्याह श्रुतिः सोऽहं भगवते सहस्रं ददामीति होवाच जनको वैदेह इति । 'सोऽहं ' इत्यं विमोक्षितवते ' भगवते ' ' सहस्रं ददामीति ' पूर्ववत् । नन्वेवं वक्तव्यशेषोऽस्ति चेत्, राजा पूर्ववत् “ अत ऊर्ध्व विमोक्षायैव ब्रूहीति " कस्मान पृच्छेदिति चेत सत्य, शास्त्रे आलोच्यमाने ज्ञानादन्यन्न साक्षान्मोक्षसाधनमीक्ष्यते । संन्यासादेस्तु तद्वारव साध-' नत्वादिति विवक्षन् विमोक्षायेति नापृच्छन् । विदुषो हि निःशेषक्लेशोपशमात्मकस्वरूपावस्थितस्य स्वतः सिद्धः संन्यासादिः, न ज्ञानसाधनम् । किं तु " संन्यासेन तनुं त्यजेत् " ( ) इति स्मृतेः. प्रतिपत्ति- कर्मानुष्ठानमिति न तत्र जिज्ञासा । विविदिषोः पुनः" त्यजतैव हि तज्ज्ञेयं त्यक्तः प्रत्यक् परं पदम् " इति वचनात ज्ञानार्थत्वेन संन्यासः सपरिकरो वक्तव्यः इति युक्तं तदर्थ सहस्रदानमिति मावः ॥ १० ॥ " इत्यादिब्राह्मणेन " यदा सर्व प्रमुच्यते " इति मन्त्रेण च ज्ञानादेव मुक्तिरिति यः . - " अथाकामयमानः ·. (२००) शतपथब्राह्मणम् । [१४ का०, ४०, २ मा स्पृष्टोऽनुवित्तो मयैव । तेन धीराऽअपियन्ति ब्रह्मविदऽउत्कुम्य स्वर्ग लोकमितो विमुक्ताः ॥ ११ ॥ तुस्मि छुक्लमुत नीलमाहुः । पिङ्गल, हुरितं लोहितञ्च । एप पुन्था ब्रह्मणा हानुवित्तस्तेनैति ब्रह्मवित्तैजसुः पुण्यकृच्च ॥ १२ ॥ तस्मिन् शुकमुत नीलमाहुः पिंगलं हरितं लोहितं च । एष पंथा ब्रह्मणा हान- वित्तस्तेनैति ब्रह्मवित्तेजसः पुण्यकृञ्च ॥ १२ ॥ संक्षिप्तोऽर्थः, तस्यैव विवरणार्थाः श्लोकाः' मंत्राः संतीति शेषः । अणुः ' स्थूलादिनिखिलविशेषातीतत्वात् । ' वितर: ' विती! विस्तृत इति यावत् दुर्विज्ञेयत्वात् अनंतात्मावगाहित्वाद्वा । 'पुरागः ' चिरंतनः नित्यश्रुति- प्रकाशितत्वात् । एवंभूतः 'पंथाः ' ऐकात्म्यज्ञानलक्षणो मार्गः । सः 'मां स्पृष्टः ' शास्त्राचार्योक्तितो मामनु- प्राप्तः । यद्रा तृतीया द्वितीया । मामिति मया स्पृष्टो लब्ध इति यावत् । न केवलं लब्धः। किंतु- मरेव चानुवित्तः' अनुवेदन नाम विद्यायाः परिपाकापेक्षया फलावसानतालक्षणा निष्ठाप्राप्ति जरिव तृपयवसानता । तथा चानुवित्तः उक्तलक्षणानिष्टां प्रापितः । एवकारः मया अनुवित्त एवेति अयोगव्यवच्छेदार्थः । सर्वथा नान्ययोगव्य- वच्छेदार्थः । " तद्योऽभिदेवानां प्रत्ययुध्यत"-( ) इति श्रुत्या ब्रह्मविद्यायाः सर्वसाधारणत्यो रिति भावः । एन्कारः अत्रान्ययोगव्यवच्छेदको न भवति, इत्येतदेवाह-तेन धीराऽअपियन्ति ब्रह्मविद उत्कम्य स्वर्ग लोकमितो विमुक्ता इति । न केवलं मयैवाय मार्गोऽनुवित्तः । किं तु-अन्येऽपि ये ब्रह्मवादिनः प्रज्ञावंतः 'धीराः ' सदा निद्वंद्वा जीवन्त एव 'विमुक्ताः ' सन्तः इतोऽरमाच्छारीरात् 'उत्क्रम्य , शरीर पातानंतरमेव 'तेन ' ब्रह्मविद्यामार्गेण · स्वर्ग' परमानंदलक्षण मोक्षप्रकरणात् न तु-त्रिविष्टपलक्षणं 'लोक' स्वप्रकाशमरियन्ति अपिगन्छन्तीत्यर्थः ॥ ११॥ पयोंके अस्मिन्मोक्षमा अविद्योषप्टुताशयाः यथारुचि विचित्रागि दर्शनानि फल्पयनीत्याह- तस्मिर मुत नीलमाहुरिति । तस्मिन् ' प्रमशानलक्षणे मोक्षमार्गे शुरमतिसंशुद्ध प्रहत्याः । ' आदी ' सत्रा नुषंगः । अपरे शरदव्योमवतु प्रम नीलमिनि । अन्य तु यहिवालात् गिलमिति । फेचिन् पुनमःगवद्वान योनि । अपो. तु जपाकुमुमबलोहितमिनि । चकारी जमणः शब्दस्पादितादाम्पकल्पनाममुगा । प्राय आदित्यादिप्राणः शुदिपवमुख तत्प्राप्तिमा अबादशी विदन्त रत्यर्थः । वस्तुतउससनामा एबंधिः । न मोहमार्गः । सधा हि-यासको हि नाटीरा आदिन्यादिलोक प्रतिनिका । नाना "मय नीलम्य गिरम्य हरितस्य लोरितय गीः" इति नाडी अनेकवर्गामस्वागोया पापा रियामागगुलादिविशिष्टी मार्ग उपासनामार्ग एव । न तु विधाला मोशमा नर्गुण पात् . सामाद ITI Aगामामविषयशामा मोशमा दाह-स या ना मानुपित्त । Creative सलममा मकान सी पामा नान प्रापे गति परममा काकागानामेकीमानामामा पा. पानमागों मना मामा मानन नानु नि माग : : : गोमोमा ARE HERITAMAR-ति • - .

·वृ० ४ १०, २ मा० ) सायणभाष्यसमेतम् । (३०१) अन्धन्तुमः प्रविशन्ति । ये ऽसम्भूतिमुपासते । तुतो भूय इव ते तुमो युऽउ सम्भूत्या, रताः॥ १३ ॥ असुर्या नाम ते लोकाः । (5) अन्धेन तुमसाऽऽवृताः । तांस्ते प्रेत्यापिगच्छन्त्यविद्वासोऽवुधा जुनाः॥ १४ ॥ तुदेव सुन्तः। (स्तु ) तुदु तुद्भवामो न चेदुवेदी महती बिनष्टिः । ये तुदिदुरमृतास्तु भवन्त्यथेतरे दुःखमेयोपयन्ति ॥ १५ ॥ अन्धं तमः प्रविशन्ति ये ऽसंभूतिमुपासते । ततो भूय इव ते तमो य उ संभूत्यां रंता:-(वा.सं.४० १९) ॥ १३ ।। असुर्या नाम ते लोका अंधेन तमसाऽवृताः । तास्ते प्रेत्यापिगच्छंत्यविद्वांसो- ऽबुधा जनाः। (वा. सं. ४०1३)॥ १४ ॥ तदेव संतस्तदु तद्भवामो न चेदवेदी महती विनष्टिः । ये तद्विदुरमृतास्ते भवत्यथेतरे दुःखमेवोपयंति ॥ १५ ॥ तैजसः पुण्यकृञ्चेति । अन्योऽपि ब्रह्मवित् ‘तेन ' ब्रह्मविद्यामार्गेण मोक्षमेति प्राप्नोति । ब्रह्मवित्वे हेतुस्तैजस इति । तेजसि शुद्धसत्वे भवस्तेजसः क्षपिताशेषकल्मषतया आत्मप्रवणबुद्धिरिति यावत् । तैजसत्वे हेतुः पुण्य- ईदिति । इष्टापूर्तलक्षणं पुण्यं करोतीति ' पुण्यकृत् ' । चकारः उक्तहेतुहेतुमद्भावक्रमसमुच्चयार्थः । न ज्ञान- कर्मणोः समसमुचयार्थः । तदुक्तं-" कषाये कर्मभिः पक्व ततो ज्ञान प्रवर्तते "-( ) इति । किं च- " अर्थस्य मूलं निकृतिः क्षमा च कामस्य रूपं च वपुर्वयश्च । धर्मस्य यागादि दया दमश्च मोक्षस्य सर्वोपरमः क्रियाभ्यः "-( ) इति । चतुर्विधे पुरुषार्थे साधन दोपदेशाच नात्र समुच्चयोऽभिमत इत्यर्थः ।। १२॥ प्रस्तुतज्ञानमार्गस्तुत्यर्थ मागांतरं निन्दति- अधं ' अदर्शनात्मकं ' तमः ' मोहादिपदवाच्यं संसारनियामक 'प्रविशंति ' प्रपद्यन्ते । के त ? 'ये। असंभूति ' संभवनं संभूतिः सा यस्य कार्यस्य सा संभूतिः। तस्या अन्या ' असंभूतिः ' देवताप्रकृतिकारणमव्याकृताख्यं, तां असंभूतिमव्याकृताख्यां प्रकृतिकारणं अविद्याकामकर्म- बीजभूतां अदर्शनात्मिका ' उपासते ' अनुवर्तते इति यावत् । ततस्तस्मादपि 'भूय इव' बहुतरमिव 'ते' तमः ' प्रविशन्ति । के ? 'ये' 'उ' तु 'संभूत्या ' कार्ये ब्रह्मणि हिरण्यगर्भाये । निषदानपेक्षिण इति यावत् । अतो युक्त आत्मज्ञानहीनानां तेषां अपि अधःपतनमित्यर्थः ॥ १३॥ नन्वेव-यदि ते अदर्शनलक्षगं तमः प्रविशन्ति, तर्हि का क्षतिरिति आशंकायामाह-असुर्या नाम ते लोका इति । ये 'लोकाः । 'अंधेन तमसाऽऽवृताः ते लोका असुर्याः ' तीवदुःखसमन्विताः 'नाम' प्रसिद्धाः । असुदु रमते इति व्युत्पत्तेः । परमात्मभावमद्वयमपेक्ष्य देवादयोऽप्यसुराः । तेषां स्वभूता असुर्या निकृष्टा इति यावत् । 'तान् ' लोकान् 'प्रेय' मृवा 'अपिगच्छंति ' अप्ययमेकीभावं प्राप्नु- वन्ति । के ते! ये 'अविद्वांसः ' न केवलं सामान्यतः अविद्वांसः । किंतु-'अबुधाः ' आत्मावगमवर्जिताः प्राकृताः जनधर्मिणो वा । अतो दुःखप्राप्तेः सुखहानिरेव क्षतिरित्यर्थः ॥ १४ ॥ न केवलं ब्रह्मविदो विद्यया कृतकृत्यत्वे श्रुतिसम्प्रतिपत्तिरेव किं तु स्वानुभवसंवादोऽप्यस्तीत्याह-तदेव संत- 1-माध्यंदिनसंहितायां स्वन "ये के चात्मनो जनाः" इति पाठोऽस्ति । . . . . रताः आसक्ता उप- - व्याप्ताः . . । जनाः .

·(२०२) शतपथब्राह्मणम् । [१४ का०, २ नो०] ४ प्र०, । आत्मानञ्चेद्विजानीयात् । (द ) अयुमस्मीति पूरुपः । किमिच्छन्कुस्य कामाय शरीरमनुसञ्चरेत् ॥ १६॥ यस्यानुवित्तः प्रतिबुद्ध अत्मा। (त्माऽ) अस्मिन्त्सन्दहे गुहने प्रविष्टः। सु विश्वकृत्स हि सुद्धस्य कर्ता तस्य लोकः सुऽउ लोकऽएछ ॥ १७ ॥ आत्मानं चेद्विजानीयादयमस्मीति पूरुषः । किमिच्छन् कस्य कामाय शरीर- मनुसंचरेत् ।। १६ ॥ यस्यानुवित्तः प्रतिबुद्ध आत्माऽस्मिन् संदेहे गहने प्रविष्टः । स विश्वकृत्स हि सर्वस्य कर्ता तस्य लोकः स उ लोक एव ॥ १७ ॥ . - स्तदु तद्भवाम इति । तदेव' तत्रैव प्रसिद्ध अनेकानर्थसंकुले देहे एव अज्ञानदीनिद्रारहिताः 'सन्तः धर्तमाना वयं तदु ' तदानीमेव कथंचित् कल्मषक्षयात् तद्ब्रह्म 'भवामः 'वर्तामहे । अहो कृतार्या वयनित्यनि- प्रायः । ब्रह्ममावज्ञाने सति कृतार्थत्वं श्रुत्यनुभवाभ्यामुक्त्वा तदभावे दोषमाह-न चेदवेदी महती विनष्टिरिति । पद्रह्म मवामः तब्रह्मतत्वं न चेद्विदितवंतः । तर्हि अहं 'अवेदी ' अविद्वान् भवेयमिति शेषः । वेदनं वेदः सोऽस्यास्तीति वेदी न वेदी अवेदी । तदा ' महती ' अनंतपरिणामा जन्ममरणादिलक्षगा 'विनष्टिः विनशनं स्यात् इति शेषः । एवं पूर्वार्द्रन रक्तमेवार्य उत्तरार्दैन प्रपंचयनि-ये तद्विदुरमृतास्ते भवतीति । पया वयं ब्रह्मविदो भूत्वा अस्मादिनशनादिमुक्ताः । एवं 'ये ' तब्रह्म विदुः । तेऽप्यमृताः ' मुक्ता भवति । भय पुनर्थे एवं न विदुः ते 'इतरे ' अनाविदः जननमरणलक्षणं दुःखमेवोपयन्ति प्रतिपयन्ते । न कदादिदी दुःशानिवर्तने इत्यर्थः ।। १५ ।। तदेवं मागांतरनिंदाव्याजेन आमज्ञानमार्गः सुतः । पुनरपि तस्तुत्यर्थमेव तनिष्टस्य कापरेशराहिय दर्शयति-आत्मानं चेदिनानीयादिति । " अयमात्मा ब्रह्म अहं ब्रह्माऽस्मि" " तत्वमसि "सार वास्पान् पुरषः' पुमान् 'अयं' परमात्माख्यः अहमेवेन्यात्मानं हरयं अशनापायी च फपंक्ति सन्वशुझिनो यदि 'विजानीगन्' । ताहि सः किमिष्छन् । सर्वस्य वस्तुजातस्यात्ममात्रत्वात स्वरूपव्यतिरिक्त कि वस्तु फलभूमामिच्छेन्, न किंचिदी, इत्यपेक्षायां किंशन्दः । एतदेव प्रकटपनि-' फस्य फामाय फरमै फलाप 'शरीरमनुमंचरेन् ' अनुमंगण्ठेत् शारीरोगावित दामनुःगी स्यात् शरीरादिनदेनामनः गावालगन् न राहगेन विमान दुःणी स्यात् इत्यर्थः ॥ १६ ॥ .

·. [वृ० ४ १०, मा० २] सायणभाष्यसमेतम् । (२.०३) युदतमनुपश्यति । (त्या) आत्मानन्देवमुञ्जसा । ईशानम्भूतभव्युस्य न तुदा बुिचिकित्सति ॥ १८॥ युस्मिन्पुञ्च पञ्चजनाः। (s) आकाशुश्च प्रतिष्ठितः। तुमेव मन्यऽआत्मा- नम्विद्वान्ब्रह्मामृतोऽमृतम् ॥ १९॥ युस्मादुक्सिम्बत्सरः । ( रोऽ) अहोभिः परिवर्तते । तुद्देवा ज्योति- पाज्योतिरायुयोपासतेऽमृतम् ॥ २० ॥ यदैतमनुपश्यत्यात्मानं देवमंजसा । ईशानं भूतभव्यस्य न तदा विचि. कित्सति ॥ १८ ॥ यस्मिन् पञ्च पञ्चजना आकाशश्च प्रतिष्ठितः । तमेव मन्य आत्मानं विद्वान ब्रह्मामृतोऽमृतम् ॥ १९॥ यस्मादाक् सम्वत्सरोऽहोभिः परिवर्तते । तदेवा ज्योतिषां ज्योतिरायुयों- पासतेऽमृतम् ॥ २०॥ 'तस्य ' ब्राह्मणस्य सर्वोऽपि प्रपञ्चः 'लोकः ' आत्मेत्यर्थः । ननु-तर्हि लोकलोकिनोर्मेद एव स्यादित्यत आह-स उ लोक एवेति । सोऽपि ब्राह्मणः सर्वस्य प्रपंचस्य 'लोकः एव ' आत्मैवेत्यर्थः । तथा च-येन ब्राह्मणेन प्रत्यगारमा प्रतिबुद्धतया अनुवित्तः स न संसारी | किं तु पर एव । यस्मात् विश्वकर्ता सर्वस्य चात्मा सर्व चास्यात्मा । तस्मात् यः परमात्मा सर्वप्रकारमेदरहितः पूर्णतया वर्तते स एवाहमस्मीति आत्मा अनु संधातव्य इति तात्पर्यार्थः ॥ १७ ॥ किंच-विदुषः विहिताकरणादिप्रयुक्तं भयं नास्तीति विद्या स्तोतुं मन्त्रान्तरमाह-यदैतमनुपश्यतीति । यदा' पुनः कथंचित् परमकारुणिकं कंचिदाचार्य प्राप्य ततो लब्धप्रसादः सन् ' अनु' पश्चात् 'एतं हृदयस्थ आत्मानं ' ' देवं ' द्योतनात्मकं, यद्वा यथाकर्मानुरूपसर्वप्राणिकर्मफलानां दातारं देवं भूतभव्यस्य कालत्रयस्य ' ईशानं ' स्वामिनं 'अंजसा" साक्षात् पश्यति' अहं ब्रह्मास्मीत्यात्मत्वेन विजानाति । तदा तदानी 'न विचिकित्सति ' न संशयानो भवति । अहमस्मि सर्वात्मा परं ब्रह्मति निश्चितमतिर्भवती- त्यर्थः । विचिकित्सा तु संशयः इत्यमरः । यद्वा 'न विचिकित्सति' न निन्दति सर्वस्यात्ममात्रत्व- दर्शने निंदनीयस्य स्वस्य इतरस्य वा अमावादित्यर्थः । यद्वा, तदर्शनानन्तरं स्वात्मानं अकृतार्थत्वेन न गर्हयतीत्यर्थः ॥ १८ ॥ इदानी तस्य तस्यात्मनः अमृतत्वं सर्वाधिष्ठानत्वेन साधयति-यास्मिन् पञ्च पञ्चजना इति । 'यस्मिन् ' ब्रह्मणि 'पञ्च' पञ्चसंख्याताः 'पञ्चजनाः ' पञ्चजनसंज्ञकाः गन्धर्वाः पितरो देवा असुराः रक्षांसि आकाशांताः 'प्रतिष्टिताः' । यद्वा, प्राणादयः " वाक्यशेषात् "(पू.मी.११४३(१९)२९) इति न्यायेन प्राणश्चक्षुः श्रोत्रमन्नं मनश्चति 'पञ्चजनाः प्रतिष्टिताः' आकाशश्च यस्मिन् सूत्रमोतं प्रोतं च सोऽव्याकृताख्यश्च यस्मिन् प्रतिष्टितः । "एतद्वै तदक्षरं गार्गि यस्मिन्नाकाश ओतश्च प्रोतथ" (श.प.१४बृ.उ.३।६।११) इत्युक्तत्वात् । तमेवात्मानं ब्रह्मामृतं विद्वान् अहममृत इति ' मन्ये ' जाने । मर्त्यत्वस्याज्ञानमात्रकृतत्वात् तस्य च नष्टत्वादित्यर्थः ॥ १९ ॥ ननु- - ईश्वरोऽपि कालावच्छिन्नः अतो न कालत्रयं प्रति अस्य ईश्वरत्वसम्मव इत्यत आह-यस्मादक्ि . । .

·' इत्यादि तुल्यं व्याख्यानन् । उनमायो. (२०१) शतपथब्राह्मणम् । [११ का०, ४ प्र०, २०] प्पाणुस्य प्राणम् । (मु ) उत चुक्षुपश्चक्षुरुत धोत्रस्य श्रोत्रमन्नस्या- नम्मुनसो ये मनो विदुः । ते निचिक्युर्ब्रह्म पुराणमुग्न्यम्मुनसेवाप्नुव्यु- नह नानाऽस्ति किञ्चन ॥ २१ ॥ मृत्योः सु मृत्युमाप्नोति । युऽइह नानेव पुश्यति । मुनसैवानुद्दष्टव्य मेतुप्रमुयन्ध्रुवम् ॥ २२ ॥ प्राणस्य प्राणमुत चक्षुपश्चक्षुरुत श्रोत्रस्य श्रोत्रमन्नस्यान्नं मनसो ये मनो विदुः । ते निचिक्युर्ब्रह्म पुराणमयं मनसेवाप्तव्यं नेह नानास्ति किञ्चन ॥ २१ ॥ मृत्योः स मृत्युमामोति य इह नानेव पश्यति । मनसैवानुद्रष्टव्यमेतदप्रमय ध्रुवम् ॥ २२ ॥ सम्वत्सर इति । अयं सम्वत्सराख्यः कालः स्वावययः अहोभिरहोरात्रः कार्यजातं परिच्छिन्दन् यस्मादीधरा- दर्वागेव 'परिवर्तते ' न तमपि परिच्छिनति । एवमीश्वस्य समरतविक्रियाहेतुकालातिक्रमणोक्त्या जन्मारि- विकाराः प्रतिषिद्धा वेदितव्याः । एवंभूतं तदीश्वराम ज्योतिषामादित्यादीनामपि ज्योतिरवमासकम् । यो तिषा ज्योतिष्मन्तथ ते प्रसिद्धाः । अमृतं ' अमरणधर्मकमायुः इत्येवं 'हि' निश्चयेन देवा आ सामस्पेन उपासते ' अनुसन्दधते । तस्मादायुःकामेनायुर्गुणेन ब्रह्मोपास्यमित्यर्थः ॥ २० ॥ पूर्वनरस्मिन्मन्त्र पबजनप्रतिष्टाभूननपवित् अमृतो भवनीयुक्तम् । कयं पुनरेवंविधानविद्योदयः स्वादिस्य पेक्षायो तदुदपाकारमाह-प्राणस्य प्राणमिति । प्रागनादिशियां कुर्वन् हि प्राणः स्वस्थानाम वजः वाम्या सतारफयोः स्वतः अनम्मवान् नित्यमिद्वम्वप्रकाशामज्योतिषा अबभास्यमान एव स्फति फुरले । अतएर अन्न 'प्रागस्यापि प्रागं ' तथा चक्षुरादीनामपि प्राप्त काशशेऽनविष्टिताना कालोष्टादिसमन्येन दर्शनादि किपायो अस्वातन्त्र्यान् तदवभासरुमारमयोनियायोपि ' चक्षुः ऽत्यर्थे । नया घ-सानि फेनविदविष्टिानि वर्नने, करण वादास्यादिवत् इति । एवं प्रागारिलापारान: मितानि सलिभगन गुदं प्रयगामानं 'ये' 'विदुः'। 'से' मानगाः पन एव 'पुराग ' दिन्ननं 'मन निविायुः ' निधयेन शानवन्तः । अत पदार्थपरिमोनिकारक पयोगप्रवियोदमः म्यादिति मार: । धिन नावाती कि साधनामिपोक्षायां प्रागादिमा मन पपोकामकाजमा माग्नमिन्याह-मनमेवामध्यमित्र । उगलसग म " मनन " प्रायग । न माना नगरः । दा "पनो वाचो नित, अवाय मनमा मह" (1. 2. प्र. प.) इत्यादिना मनगानगर पनि पुगे । माया एत्र मनिया गपुगन्ति शामतः । ननु मातिमालमातिमान मायामर नाना ANM माना सामेनपामार्गको नाम:॥२१॥ मनमा नाना पी-मृत्योः ग मृत्युमामोनी । दमाः । - 'अ ' अ मान .

·[वृ० १ ०,२ वा.] सायणमाप्यसमेतम् । (२०५) विरजः पुरऽआकाशात् । (द ) अजुऽआत्मा महान्ध्रुवुः । तुमेव धीरो विज्ञाय प्रजाङ्कुर्वीत बाह्मणुः। नानुध्यायादहूब्दान्नाचो व्यिग्लापन, हि तदिति ॥ २३॥ सवाऽअयमात्मा । सुर्वस्य ज्युशी सुर्वस्येशानः सुर्वस्याधिपतिः सुर्वमिदम्प्रशास्ति यदिदकिञ्च स न साधुना कुर्मणा भूयान्नोऽएवा- साधुना कुनीयानेषु भूताधिपतिरेषु लोकेश्वरऽएपु लोकपालः स सेतुवि- धरणऽएyां लोकानामुसम्भेदाय ॥ २४ ॥ विरजा पर आकाशादज आत्मा महान् ध्रुवः । तमेव धीरो विज्ञाय प्रज्ञां कुर्वीत ब्राह्मणः । नानुध्यायाद्वहून शब्दान् वाचो विग्लापनं हि तत्" इति ।। २३ ॥ स वा अयमात्मा । सर्वस्य वशी । सर्वस्येशानः । सर्वस्याधिपतिः। सर्वमिदं प्रशास्ति । यदिदं . " 'य इह ' ब्रह्मणि ' नाव पश्यति । स मृत्योर्मरणात् पुनः मृत्युमाप्नोति जन्ममरणसंसारचक्रे परिप्रमती- त्यथैः । द्वैताभावे कथं अनुद्रष्टव्यं इत्यपेक्षायामाह-मनसैवानुद्रष्टव्यमिति । यस्मात् एतादृशं ब्रह्म, तस्मात् 'मनसैव ' श्रवणादिकमनुद्रष्टव्यं साक्षात्कर्तव्यं यस्माद्वैकरसं तस्मादेतद्ब्रह्म 'अप्रमयं' अप्रमेयं, तथा 'ध्रुवं नित्यं अविचाली.पर्थः ॥ २२ ॥ उक्तं ध्रुवत्वं सोपस्करमुपपादयति-विरजः पर आकाशादिति । धर्माधर्मादिलक्षणं रजो विगतं यस्मात् स विरजः । अत आकाशात् अव्याकृताख्यात् 'परः ' व्यतिरिक्तः । अत एव 'अजः ' न जायत इत्यजः। जनननिषेधाच " जायतं अस्ति विपरिणमते वर्द्धत अपक्षीयते विनश्यति" (निरु. १।२।८) इत्युक्ताः सर्वे मावविकारा: निषिद्धा वेदितव्याः, तेषां जन्मादित्वात् । एवंभूत आत्मा किंपरिमाणः इत्युच्यते । महान् ' परिमाणतो महत्तमः । “यस्मात्परं नापरमस्ति किञ्चित् । यस्मानाणीयो न ज्यायोऽस्ति किञ्चित् " (ते. उ. प्र. ४) इति श्रुन्यन्तरात् । तामद्धवः अविनाशीयर्थः । ययोक्तवस्तुदर्शनं निगमयति-तमेव धीरो विज्ञायेति । 'धीरः 'धीमान् ब्राह्मगः 'तमेब' नित्यशुद्धतादिलक्षणमात्मानं 'विज्ञाय ' पदार्थशुद्धिं सम्पाद्य शास्त्रत उपदेशतश्च 'प्रज्ञां ' वाक्यार्थज्ञानलक्षणां अशेषशोकाकांक्षाशान्तिरूपां परमपुरुषार्थहेतुभूतां तत्त्वमस्यादि- वाक्यवशात् ' कुर्वीत ' सम्पादयेदित्यर्थः । वहुशास्त्राध्ययने दोषमाह-नानुध्यायाद बहूञ्छब्दान् इति । बहून् ' प्रभूतान् शब्दानानुध्यायात् नानुचिन्तयेत् । बहुशब्दाध्ययननिषेधहेतुः “वाचो विग्लापनं हि तदिति"।'हि' यस्माद्वहुशब्दाध्ययनं 'वाच: ' वागिन्द्रयस्य ' विग्लापन' विशेषेण ग्लानिकरं श्रमजन. कम् । तस्माद्दशब्दाभ्यासप्रतिषेधसामर्थ्यात् आत्मयाथात्म्यावबोबहेत्वल्पशब्दाभ्यासोऽनुज्ञायते । वाचो विमुचथ ॐ ३ इत्येवं ध्यायतामानम् "-( ) इत्याथर्वणश्रुतेरिति भावः ॥ २३ ॥ पूर्व " तदेव सत्तत्सह कर्मणैति" (कं ८) इत्यादिमन्त्रण " स यत्रायं शारीर आत्माऽवल्यम्" (कं. १) इत्यादिवामगेन च कामादिहेतुसहितो मुमुक्षणां हेयत्वेनोक्तः " यदा सर्वे प्रमुच्यते " (कं.१) इत्यादिमन्त्रण अन्या ·(२०६) शतपथब्राह्मणम् । [ १४ का०, ४ प्र०,२ मा०1 तुमेतुम्वेदानुवचनेन विविदिपन्ति। ब्रह्मचर्येण तुपसा श्रद्धया यज्ञेना- नाशकेन चैतमेव विदित्वा मुनिर्भवत्येतुमेवप्प्रचाजिनो लोकुमीप्सुन्तः पृवजन्ति ॥ २५॥ किं च । स न साधुना कर्मणा भूयान् नो एवासाधुना कनीयान् । एप भूताधिपतिः । एष लोकेश्वरः । एप लोकपालः । स सेतुर्विधरण एपां लोकानामसंभेदाय ॥ २४ ॥ तमेतं वेदानुवचनेन विविदिपति । ब्रह्मचर्येण । तपसा । श्रद्धया । यज्ञेन । अनाशकेन । एतमेव विदित्वा मुनिर्भवति । एतमेव प्रवाजिनो लोकमीप्संतःप्रव्रजति ॥ २५ ॥ " " . अथाकामयमानः (कं. ८) इत्यादिब्राह्मणेन च तेषामेवाभिलषितः सम्यग्धीहेतुको मोक्ष उक्तः । पुनश्च तत्स्वरूपं " अणुः पंथा वितर: " ( कं. ११ ) इत्यादिश्लोकः प्रपंचितम् । इदानी विविदिषावास्येन ब्रह्मा- त्मनि कृत्स्नस्य वेदस्य काम्यराशिवर्जितस्य विनियोगकथनार्थमस्मिन्नध्याये उक्तं सकलमात्मज्ञान-स वा अय मात्मा ( कं २४ ) इत्यारभ्य “एपां लोकानामसम्भेदाय” (कं. २४ ) इत्येवमन्तेनानूदते । सशब्देन ज्योतिर्बाह्मणोक्तं विज्ञानलक्षणमयं जीव परामृश्य तमेव वैशब्देन स्मारयित्वा तस्य " विरजः पर आकाशादज आत्मनि " अव्यवहितोक्तेन परमात्मनैक्यं इतिशब्देन श्रुतिनिर्दिशतीति-स वा अयमिति पदत्रयसमुदा यार्थः । इत्थमुक्तमात्मज्ञानमनूय तत्फलमाह-सर्वस्य वशीत्यादिना। मर्वस्य ' ब्रह्मेन्द्रादेः ‘वशी ' सर्वो हि ब्रह्मेन्द्रादिगणः अस्य वशे वर्तत इति यावत् । एतस्य वा अक्षरस्य प्रशासनं "( श. प. बृ. १४।३।६।११) इत्यादिनोक्तत्वात् सर्वस्यैतद्वशित्वे हेतुः । यतः । सर्वस्य ' ब्रह्मेन्द्रादेरीशानः स्वामी । ननु-यथा बलवत्तरामा त्यादीन् प्रति राजपुत्रस्य वशित्वं तद्वदेवास्यापि स्यादित्यतः " सर्वस्याधिपतिः” इति विशेषणम् । अविपतिः ' अधिष्ठाय पालयिता महाराजवत् स्वतंत्र इति यावत् अविपतित्वादीशानः । ईशित्वाच्च वशी- त्यर्थः । किं च- सर्वमिदं प्रशास्ति यदिदं किंचेति ' यत्किंचित् 'इदं सर्व' जगत्प्रशास्ति । ननु-एवं शासना- लोकवत् धर्माधर्मसंयोग ईश्वरात्मनः स्यात् इत्यत आह-स न साधुना कर्मणा भूयानिति । सोऽधिपति- द्विान् साधुना ' शास्त्रविहितेन 'कर्मणा' पूर्वावस्थातो भूयान भवति न वर्द्धते । ' असाधुना प्रतिषिद्धेन ' कर्मणा' प्रागवस्थातः 'नो एव कनीयान् ' अल्पीयान् अल्पतरो न भवत्येवेत्यर्थः । पालनादि- कर्तुस्तज्जन्यधर्मादिफलसम्बन्ध, कथं नास्तीत्यभिप्रेत्य विद्वांसं विशिनष्टि-एप भूताधिपतिरेप लोकेश्वर इति । यस्मादेष विद्वान् ' भूताविपतिः ' भूतमात्रस्य स्थावरजंगमात्मकस्याधिपतिः तत्सत्तानियामकः, कार्याणां कार णाधीनसत्ताकत्वात् । तथा ' एषः ' ईश्वरः - लोकेश्वरः' लोकस्य धर्मादेरपि ईशितुं शीलमस्येति स लोके- श्वरः । धर्मादेरपि नियमनशील इत्यर्थः । तस्मान्न कामकविद्यापरतन्त्राविद्वज्जीववत् स्य धर्मादिसम्बन्ध अस्ति । तथा 'एष लोकपालः ' लोकान् जनिमत्कार्याणि भूतानि तत्स्फूर्तिरूपेण तत्र तत्र चेतनारूपेण च पालयतीति 'लोकपाल: ' । किं च-यथा उदकप्रवाहविष्टंभकः ' सेतुः ' तद्वदेव विशिष्ट.-' विधरणः ' विधारकः । यथा संतुः सीमादिव्यवस्था विधारयति । तया वर्णाश्रमादित्यवस्थाया विधारक इत्यर्थः । किमर्थम् १ एषा भूरादिब्रह्मलोकातानां 'लोकानां' ' असंमेदाय 'संभेदः सांकयं तदमावाय । एवं राजधैलक्षण्यानास्य तद्धर्मादिसम्बन्ध इत्यर्थः ॥ २४ ॥ यदर्थ एपा ' अस्मिन्नध्याय ' वाचो विग्लापनं हि तत्' (कं. २१ ) इति श्लोकांतेन विहिता सफला शान्त्र- परमात्मा सेतुः। कि- . . - ·[वृ० ४ अ०,२ मा०] सायणभाष्यसमेतम्। (२७) . त्वात् । कर्मणा । तथा .. ब्रह्मविद्या अनूदिता । तत्काम्यैकदेशवर्जितस्य कृत्नस्य कर्मकांडस्य अविद्यायां परंपस्या विनियोग दर्शयनि- तमेत वेदानुवचनेन विविदिपंति ब्रह्मचर्येण तपसा श्रद्धया यज्ञेनानाशकेन च इति । त्रयाणामपि वर्णानां अध्ययनादौ अधिकृतत्वात् अत्र द्विजमात्रोऽधिकारी बोद्धव्यः । वेदो मन्त्रब्राह्मणात्मकः अनू- च्यते गुरूचारणानन्तरं पठ्यते । इति वेदानुवचनं वेदाध्ययनम् । तथा च द्विजा अधिकारिणः । 'तमेतं ' मन्त्रोक्तविशेषणं औपनिषदं पुरुष 'वेदानुवचनेन' नित्यस्वाध्यायलक्षणेन अन्तःकरणशुद्धिद्वारा विविदिषंति' वेदितुमिच्छति । न तु विदंत्येव । स्वातंत्र्येण ईश्वरात्मविषयाया बुभुत्साया अपि दुर्लभ. तं त्वौपनिषदं पुरुषमिति" तद्वितश्रुतेः पुरुषस्येश्वरस्य उपनिषदेकगम्यत्वावगमाच न साक्षादिनार्थ वेदानुवचनानि । किं तु विविदिषार्थमेवेति । तथा ' ब्रह्मचर्येण ' स्त्रीपरिग्रहनिवृत्तिलक्षणेन नैष्टिकेन ब्रह्मचारि- तपसा' नियमेन शास्त्रीयपारलौकिकजपाद्यंगविधिवशात् शीतादिद्वन्द्वसहनं तपः, तेन तपसा । तया 'श्रद्धया' अदृष्टार्थेषु कर्मसु देवताज्ञानादिषु च वेदबोधितेषु आस्तिक्यबुद्धिः श्रद्धा तया । तथा ' यज्ञेन' द्रव्ययज्ञेन ज्ञानयज्ञेन च । तथा 'अनाशकेन' कामानशनलागेन च विविदिषंतीति' प्रत्येक सम्बध्यते । अत्र कामानशनमेवानाशकम् । न तु भोजनामावः । तया सति मरणसम्भवेन आत्मविविदिषोत्पत्तेरनवकाशात् । यद्वा संकल्पपूर्वक मरणांतमशनवर्जनमनाशकम् । वेदानुवचनादेनाशकस्य च ऐहिकविविदिषासाधनत्य नियमाभावात् । ऐहिकस्यापि साधनस्य जन्मान्तरविविदिषाद्वारा मुक्तिहेतुत्वाच । तथाचास्मिन् जन्मनि साधनचतुष्टयसम्पत्तिश्चेन्न जाता । तर्हि आमरणान्तिकमनशनं कुर्यात् । यदा पुनरिहेव साधनचतुष्टयसम्पन्नो भवति । तदा आमरण- मनशनं दूरादेव त्यजेत् । तस्य श्रोतव्यो मन्तव्यः इत्यादिश्रुत्या श्रवणादावेव विनियुक्त वादिति भावः । तस्माद्वेदे यानि काम्पानि कर्माण्युक्तानि गर्भवासाद्यनर्थहेतब इति यदा ज्ञायन्ते तदा ते जिहासा उपावर्तते । ततश्च नित्यायनुष्टानात् परिशुद्धबुद्धेः विविदिषाद्वारा कर्मणो मुक्तिहेतुत्व सिद्धे काण्डद्वयस्कवाक्यता सिद्धति तात्पर्य योव्यम्। एवं कर्मकाण्डोतेरथ्ययनादिकर्मभिः उत्पन्नवेदनेच्छातः किं स्यात्, इत्यत आह-एतमेव विदिता मुनिर्भवतीति । उक्तरुपायैः बुद्रिद्वारा विविदिषोत्पत्ती गुरुपादोपसर्पणं श्रवणानुष्ठानं चेत्यनेन क्रमेण ' एतमेव ' मोक्षप्रकरण मन्त्राझणाभ्यां उक्तलक्षणमात्मानमेव 'विदित्वा' साक्षात्कृत्य ' मुनिर्भवति ' मननशीलो योगी भवतीत्यर्थः । एतमेवेत्यवधारणात् प्रत्यगात्मवेदनमेव मुनित्वहेतुः । न कर्मभेदस्तद्भेदज्ञानादिकम् । अतः अविद्याविरोधि अविद्योत्थकर्मत्यागिनां संन्यासिनामेव मुनित्वं भवति न कर्मणा इति अर्थादुक्तं भवति । इदानीं अर्थोक्त संन्यासं मुनिप्राप्यात्मलोकमिच्छतां तत्सावनत्वेन विदवाति-एतमेव प्रवाजिनो लोकमीप्सन्त: प्रव्रजन्तीति । ' एतमेव ' प्रकृतमात्मानं खं 'लोकं' अन्तःकरणशुद्धिद्वारा 'ईप्सन्तः ' आप्तुमिच्छन्तः विविदिषन्तः 'प्रवाजिनः' प्रव्रजनशीलाः चैराग्यातिशयशालिनो मुमुक्षवः 'प्रव्रजन्ति' प्रकर्षण सर्वागि कर्माणि संन्यस्यन्तीति संन्यासो विधीयते । " आमेयोऽष्टाकपालो भवति" इतिवदित्यर्थः । 'एतमेव लोकमीसन्तः । इत्यवधारणात् बाह्मलोकत्रयंप्सूनां पारिव्रज्ये नाविकार इति गम्यते । न हि गंगाद्वारे प्रति निगमिषोः काशी- निवासिनः पूर्वाभिमुखगमनं साधनम् । " सोऽयं मनुष्यलोकः पुत्रणेव जय्यः, नान्येन कर्मणा, कर्मणा पितृलोको विद्यया देवलोकः " (श. प. पृ. १४ । १ । ३ । १६) इति श्रुत्या बाह्यलोकत्रयार्थिनां पुत्रादि- साधनान्तरस्य नियमितत्वात् ॥ २५॥ " - ·(१०८) शतपथब्राह्मणम् । [१४ का०, ४०, २०) (न्त्ये ) एतुद्धस्म वै तत्पूर्वं ब्राह्मणाः। (5) अनूचाना विद्वासः प्रजान्नु कामयन्ते किम्प्रजया करिष्यामो पात्रोऽयुमात्माऽयं लोकऽ इति ते ह स्म पुत्रैषणायाश्च वित्तैपणायाश्च लोकैपणायाश्च व्युत्थायाथ भिक्षाचुर्यञ्चरन्ति था ह्येव पुत्रैपणा सा वित्तैपणा या वित्तैपणा सा लोकैपुणोभे येतेऽएपणे एवऽभवतः ॥ २६ ॥ सुऽएप नेति नेत्यात्मा। (त्माऽ) अगृह्योन हि ग्गृह्यतेऽशीर्थो न हि शीयंतेऽसङ्गोऽसितो नु सज्यते न व्व्युथतऽइत्युतः पापमुकरवमित्युतः - ह स्म' इत्येतो ऐतिह्यार्थी - . एतत् ह स्म वै तत्पूर्वे ब्राह्मणः अनूचाना विद्वांसः प्रजां न कामयन्ते । किं प्रजया करिष्यामः । येषां नः अयमात्मा अयं लोक इति । ते ह स्म पुत्रैपणायाश्च वित्तपणायाश्च लोकैपणायाश्च व्युत्याय, अथ भिक्षाचर्यं चरन्ति । या ह्येव पुत्रैपणा सा वित्तपणा । या वित्तषणा सा लोकै- पणा । उभे ह्येते एपणे एव भवतः ॥ २६ ॥ स एप नेति नेत्यात्मा । अगृह्यो न हि गृह्यते । अशीयों न हि शीर्यते । असंगोऽसितो ननु -अत्र कथं संन्यासे विधिरिति निश्चेतुं शक्यते " प्रव्रजन्तीति ” वर्तमानोपदेशात् इति संशये अन न्यथासिद्धार्थव'दवशाद्विधिरेव निश्चयः इत्यभिप्रेत्य तस्य विधित्वनिर्णयहेतुमर्थवादं दर्शयति-एतद्ध स्म वैतत्पूर्व ब्राह्मणाऽ अनूचाना विद्वांमः प्रजां न कामयन्त इत्यादिना । निपाती घेशब्दः स्मरणार्थः । तदेतदिति पदाभ्यां तदेतदात्मलोकार्थिनां पारिवाज्ये कारणमुच्यत इति श्रुतेः प्रतिज्ञाप्यते । अन्न प्रजाशब्दः कर्मोपासनयोरप्युपलक्षणार्थः । तथा च तदेतत्पारिवाज्ये स्पष्टकारणं ह' फिल 'घे' स्मर्यते । पूर्व ' अतिक्रान्तकालिकाः ' जातिमन्तो वा वचनसमर्थाः 'विद्वांसः आत्मज्ञाः ' प्रजां' तदुपलक्षिते कर्मविद्ये च न कामयते स्म नानि नानुतिष्टंति स्मत्यर्थः । ननु-पुत्रादिसावनं परित्यजतां तेषां कोऽभिप्रायः इत्यत आह-किं प्रजया फरिष्यामो येषां नोऽयमात्माऽयं लोक इतीति । 'यया' नोऽस्माकं परमार्थदर्शिनां · अयं' नित्यः सनिहितो अशनायादिवर्जित आर्मव लोक ' पुरुषार्थः । ते वयं प्रजया' पुत्रकर्मापरविद्यामिलोकस्य साधनभूनाभिः किं करिष्याम.' । लोकत्रयहेतुपुत्रादिसाध्यं नैव पक्ष्यामः इति पुत्रादिकमाक्षिपतीयर्थः । इति: शब्दः अभिप्रायसमातियोतकः । ननु-ते पूर्व ब्राह्मणाः एवं साध्यसाधनव्यवहारं निन्दन्तः तस्याविद्रद्विषयमा मापाद्य किं गनवन्त इत्यपेक्षायामाह-ते ह पुत्रैपणायाचेन्यादि-एपणे एव भवतः इन्यन्तं व्यायातम् । परमादेवं पूर्व विनासः प्रजादिभ्यो निवृत्ताः प्रतिता एव । तस्मात् 'अधुनातना प्रजेयुत्येिवमर्थवाद पापं विधिवाक्यमन्तरेणासभ्यध्यमानं स्वसम्बन्धसिदये लोकमसिन्तः प्रती यस्य संन्याराविधिवास्यः निभायपतीति मिदम् ।। २६ ।। नवमपि, आरमोमार्थिनां किमिति नियमेन पारिनाम्यमेव विधीयते । फर्मणामपि सत्साधन वेनानुष्टेप- स्वादिरयाशंफाया तस्यामलोकम्प टापायादिविलगवन फर्मासम्बन्धान फर्मतदायिनी अनुष्यमित्यनियाह- ग्राहणाः अनूचानाः ' अनु. पुत्रादिसाय ·[०४१०, २० सायणभाष्यसमेतम्। (२०) कल्याणमुकरवमित्युभेऽउभे ह्येपुऽएते तुरत्यमृतः साध्वसाधुनी नैन- कृताकृते तपतो नास्य केन चन कुर्मणा लोको मीयते ॥ २७ ॥ तुदेतहचाऽभ्युक्तम् । (मे) एप नित्यो महिमा ब्राह्मणस्य न कुर्मणा व्वर्द्धते नो कुनीयान् । तुत्यै स्यात्पदवितुम्बिदित्वा न कुर्मणा लिप्यते पापकेनेति तस्मादेवम्बुिच्छ्रान्तो दान्तुऽउपरतुस्तितिक्षुः श्रद्धावित्तो भूत्वाऽऽत्मन्येवात्मानम्पश्येत्सर्वमेनम्पश्यति सुर्वोऽस्यात्माभवति सुर्व- स्यात्मा भवति सुर्वम्पाप्मानन्तरति नैनम्पाप्मा तरति सुर्वम्पाप्मान- न सज्यते न व्यथते इति । अतः पापमकरवमिति । अतः कल्याणमकरवमिति उभे । उभे ह्येष एते तरत्यमृतः साध्वसाधुनी । नैनं कृताकृते तपतः। नास्य केन चन कर्मणा लोको मीयते ॥ २७ ॥ तदेतत् ऋचा अभ्युक्तम्-" एष नित्यो महिमा ब्राह्मणस्य न कर्मणा वर्द्धते, नो कनीयान् । तस्यैव स्यात्पदवित् तं विदित्वा न कर्मणा लिप्यते पापकेन " इति । अतः . - . . स एप नेति नेत्यात्मेत्यादि-न व्ययत इन्यतम् । व्याख्यातार्थमेतच्छाकल्यब्राह्मणे । ननु-य एवं सर्वेषणाविनिवृत्तः स एष नेति नेत्यादिलक्षणमात्मानमात्मत्वेनावगम्य तद्रूपेणव वर्तते । तस्य कर्मानारम- माणस्य ब्रह्मविदः किं स्यादित्यपेक्षायामाह-अतः पापमकरवामित्यादि । ' अस्मानिमित्तात् शरीर- धारणादिहेतोः अविवेककृतात् रागादेः पापमपुण्यं कर्म 'अकरवं ' कृतवानस्मि । कष्टं खलु मम वृत्तम् । अनेन कर्मणा अहं नरकं प्रतिपत्स्ये इति कर्मकृतः परितापः पूर्वोक्तलक्षणं ब्रह्मविदं न तरति न व्याप्नोति । तथा अत: ' फलविषयकामनिमित्तात् ' कल्याणं' यज्ञादिलक्षणं पुष्पं शोभनं कर्म 'अकरवं ' कृतवानस्मि । अतः अहं देहांतरे अस्य फलं सुख उपभोक्ष्ये इत्येषोऽपि हर्षः तं न तरति न व्यामोतीत्यर्थः । इत्येवमुभे दे पापपुण्यफले कष्टहर्षरूपे तं न तरत इति शेषः । एवं यथोक्तात्मविदः तापहर्षासंस्परों को हेतुरित्यपेक्षायो तमाह-उभे ह्येष एते तरत्यमृतः साध्वसाधुनी इति । ' अमृतः ' अमरणधर्मा 'एषः ' ब्रह्मवित् 'उभे एते ' ' साध्वसाधुनी ' पुण्यपापलक्षणे कर्मणी 'हि' निश्चितं 'तरति ' अतिक्रामति | आरन्धानारब्धयो- भौगज्ञानाभ्यां क्षीणत्वात् अपूर्वस्य चिकीर्षितत्वेनासंश्लेषादित्यर्थः । इतवात्मविदो धर्मादिसम्बन्धो नास्तीयाह- नैनं कृताकृत तपत इति । नित्याद्यनुष्टानं ' कृतं ' तस्यैवाकरणमं 'अकृतम् । एते अपि 'कृताकृते ' क्रमेण फलदानप्रत्यवायोत्पादाम्या अब्रह्मविदमिव 'एनं' ब्रह्मविदं न तपतः ' नोद्वेजयत इत्यर्थः । किं च- नास्प केन चन कर्मणा लोको मीयत इति । 'अस्य ' ब्रह्मविदः 'केन चन' केनापि 'कर्मणा ' शास्त्र- प्रतिषिद्धेनापि 'लोकः' पुरुषार्थः 'न मीयते 'न हिंस्यते । “ मीन हिंसायाम् " (धा. पा. क्या. उ. ४) इति धातुः । ततश्च तत्वज्ञानाप्राकालिकयो नाग्निना भस्मीकरणादुत्तरकालिकयोस्तु अकर्तृत्वेनासंश्लेषात शरीरारंभकयोस्तु उपभोगेनैव क्षयात् ब्रह्मविदः कर्मकार्यसम्बन्धाभावात् न कर्मसम्बन्ध इति तात्पर्यार्थः ॥ २७॥ एवमुक्त ब्रह्मविद्याफले मन्त्रं संवादयति-तदेतदृचाऽभ्युक्तभेप नित्यो महिमा ब्राह्मणस्पेत्यादिना । तदेतद्ब्राह्मणेनोक्तं वस्तुतत्वं ऋचा ' मन्त्रगाभ्युक्तम् प्रकाशितम् । कथं ब्राह्मणस्य ' ब्रह्मविदस्यक्तसर्वेषणस्य - . - , ·- . प्राप्नोति। (२१०) शतपथब्राह्मणम् । । १४ का०, ४ प्र०, २ वा. न्तपति नैनम्पाप्मा तपति विपापो विजरो विजिघुत्सोऽपिपासो ब्राह्मणो भवति युऽएवम्वेद ॥२८॥ तस्मादेवंवित् श्रांतो दांत उपरतस्तितिक्षुः श्रद्धावितो भूत्वा आत्मन्येवात्मानं पश्येत् । सर्वमेने पश्यति । सर्वः अस्यात्मा भवति । सर्वस्यात्मा भवति । सर्व पाप्मानं तरति । नैनं पाप्मा तरति । सर्व पाप्मानं तपति । नैनं पाप्मा तपति । विपापो विजरो विजिवत्सः अपिपासो ब्राह्मणो भवति । य एवं वेद ॥२८॥ एषः ' साधननिस्पृह. नेतिनेत्यादिलक्षणात्मस्वरूपभूतः 'महिमा ' ऐश्वर्यविशेषः स्वाभाविकत्वान्नित्यः । अन्ये त्वविद्याकामकृताः महिमानो न नित्या इत्यर्थः । कुतो विद्वन्महिम्नो नित्यत्वमित्यपेक्षायां हेतुमाह-न कर्मणा वर्द्धते नो कनीयानिति । शुभलक्षणेन कृतेन 'कर्मणा' एष महिमा 'नवते' वृद्धिलक्षणां विक्रियां न तथा अशुमेन 'कर्मणा' 'नो कनीयान्' नापि अपक्षयलक्षणां विक्रियां प्राप्नोति । एताभ्यां च निषेधाभ्यां अन्या अपि विक्रियाः निषिद्धाः । तासामपि उपचयापचयहेतुत्वात् अतः अविक्रियत्वात् नित्य एष महिमेत्यर्थः । अस्य महिनो नित्यत्वेऽपि किं स्यादित्यपेक्षायां स्वस्वरूपं तत्पदार्थलक्षणं जानीयादित्याह-तस्यैव स्यात्पद विदिति । यत एष नित्यः । तस्मात्तस्यैव महिम्नः त्वंपदार्थस्य ' पदवित् ' पदस्य वैदिता भवेदित्यर्थः । ननु, पदवेदनेऽपि किं स्यादित्यपेक्षायामाह-तं विदित्वा न कर्मणा लिप्यते पापकेनेतीति । 'त' महिमानं स्वरूप पदं विदित्वा ' ज्ञात्वा 'पापकेन' धर्माधर्मलक्षणेन 'कर्मणा' संसारहेतुत्वाविशेषात्-पापकमित्युभयमपि गृह्यते । एवं सति धर्मशब्दप्रयोगेऽपि उभयग्रहसम्भवो यद्यपि स्यात्तथापि धर्माधर्मयोहेयत्वद्योतनाथं पापशब्दप्रयोग इत्यर्थः । इतिशब्द ऋक्समाप्त्यर्थः। तहिं तत्पदसाक्षः कारः कथं स्यादित्यपेक्षायामाह-तस्मादेवंविच्छ्रांतो दांत उपरतस्तितिक्षुः श्रद्धावित्तो भूत्वाऽत्मन्ये- वात्मानं पश्येदिति । यस्मादेवं अकर्मसम्बन्धी एष ब्राह्मणस्य महिमा नेति नेत्यादिलक्षणः । तस्मात्कारणात एवंविद आमा कर्मतत्कलसम्बन्धशून्य इत्यापाततो जानन् प्रथमं श्रांतः संसारदुःखेन तप्तः खिन्नो वा । उपरत वाह्येन्द्रियव्यापार इति यावन् । “ श्रमु तपसि खेदे च "-(धा.पा.दि.प.९८) इत्यस्य धातोः निष्ठांतं रूपं श्रांत इति । उक्तं च-" निवृत्तेन्द्रियलौल्यस्तु श्रांतः शांतश्च कथ्यते । तपःक्लेशसहो दांतो ह्यतर्वाणिस्तु शान वित्" ( ) इति । अनन्तरं 'दांत.' अन्तःकरणतृष्णातो निवृत्तः । न हि वाह्यकरणानां विषया: भिनिवेशनिवृत्तिमन्तरेण अन्तःकरणस्य विषयाभिषगोव्यावर्तते । 'उपरतः सर्वेषणाविनिर्मुक्तः विधिना त्यक्तसर्व फर्मा संन्यासी । तितिक्षुः ' जीवनविच्छेदहेत्वतिरिक्तशीतोष्णादिद्वन्द्वसहिष्णुः । आस्तिक्यबुद्धिरेव वित्तं साधनं यस्य स श्रद्धावित्तः । इंद्रियांतःकरणचलनरूपव्यापारव्यावृत्या तदैकाम्यवान इति यावत् । एतच “ वाल्यं च पाण्डित्यं च निर्विद्य " इत्येवमुक्तम् । एतावता यत्र कर्नुः स्वातंत्र्यम् तेथी कर्मणां निवृत्तिः श्रातादिपर्दरता । यत्र तु सम्यग्धीविरोधिनिद्रालस्यादौ पुंसो न स्वातंत्र्यं तनिवृत्तिः श्रा वित्त इति पदेनेति भेदः । तथा चैवं प्रकारेण 'श्रद्धावितो भूत्वा' 'आत्मन्येव ' से कार्यकारणसंवाते एवं थात्मानं ' प्रत्यक्चेतथितारं पश्येत् ' साक्षापुर्यात् । तथा च-आश्रमायनुष्टानमिह विधीपत इति दिन शितमित्यर्थः । तहिं किं तावत्परिमाणमेवामानं पश्येत् इत्यत आइ-सर्वमनं पश्यतीति । — सर्व ' समस्त एनमामानं पश्यति । नान्यदामन्यतिरिक्तं किमपि पयति । जामस्वप्नमुप्प्याख्यं स्थानायं हिला मननाम्ननिर्मवीयर्थः । मुतो हेनोरियन आह-सर्वोऽस्पात्मा भवति सर्वस्पात्मा भवतीति । ' न लिप्यते' न सम्बध्यते । उभयस्यारि श्रद्धावित्तः । श्रद्धा अप ·[वृ० १ ०, २ बा०] सायणभाष्यसमेतम् । (२११) स वाऽएए महानजुऽआत्मा। (स्माऽन्ना) अन्नादो व्वसुदानः स यो हैवमेतुम्महान्तमजुमात्मानमन्नादम्बसुद्धानं व्वेद विन्दुते व्वुसु ॥ २९ ॥ स वाऽएए महान आत्मा । (त्माऽज) अजुरोऽमरोऽभुयोऽमृतो ब्रह्माभयम्बै जनक प्राप्तोऽसीति होवाच याज्ञवल्क्युः सोऽहम्भुगवते विदेहान्ददामि माञ्चापि सह दास्यायेति ॥ ३० ॥ + . - . , स वा एप महानज आत्मा अन्नादो वसुदानः । स यो हैवमेतं महांतमजमात्मानमन्नादं वसुदानं वेद । विन्दते वसु ॥ २९ ॥ स वा एप महानज आत्मा अजरोऽमरोऽभयोऽमृतो ब्रह्म । अभयं वै जनक प्राप्तोऽसि, इति होवाच याज्ञवल्क्यः । सः अहं भगवते विदेहान् ददामि । मां चापि सह दास्यायेति ॥ ३० ॥ ब्रह्मविदः 'सर्वः ' समस्तः प्रपंचः 'आत्मा' भवति । किं च-' सर्वस्य ' प्रपंचस्य स्वयमात्मा भवति । यथोक्तः साधनैरुदिते साक्षात्कारे सति किं स्यादित्यपेक्षायामाह-सर्व पाप्मानं तरतीति । अयं तु ब्रह्मवित् सर्व' पाप्मानमुक्तरूपं 'तरति' आत्मभावेन व्याप्नोति अतिक्रामतीत्यर्थः । किंच-एवमात्मानं पश्यन्तं एनं ' बाह्यपाप्मा पुण्यापुण्यलक्षणः काम्यनिषिद्धाचरणरूपः न तरति ' न व्याप्नोतीत्यर्थः । इतश्च विदुषो न कर्मसम्बन्धोऽस्तीत्याह-सर्व पाप्मानं तपतीति । ब्रह्मवित्सर्व 'पाप्मानं ' कृताकृतलक्षणं सर्वात्म- दर्शनरूपवहिना 'तपति' भस्मीकरोतीत्यर्थः । किं च-नैनं पाप्मा तपतीति । 'एनं ' ब्रह्मविदं 'पाप्मा कृताकृतलक्षण उक्तरूपः इष्टफलप्रत्यवायोत्पादनाभ्यां न तपतीत्यर्थः । कर्मासम्बन्धे किं भवतीत्यत आह-विपापो विजरो विजिवत्सोऽपिपासो ब्राह्मणो भवतीति । एवंचित् विपापः' विगतः पापो धर्माधर्मलक्षणो यस्य स विपापः । विगता जरा यस्मात् सः विजरः विगता जिघत्सा अतुमिच्छा यस्मात् स: 'विजिघत्सः । न विद्यते पिपासा पातुमिच्छा यस्य सः 'अपिपासः' । एवंभूतः एतस्यामवस्थायां मुख्यब्राह्मणो भवति । एतस्मात् ब्रह्मस्वरूपावस्यानात्प्राक् गौणब्राह्मण्यमित्यर्थः । एवमुपास्यस्वरूपं दर्शयित्वा तदुपासनाफलमाह-य एवं वेदेति । 'य एवं' पूर्वोक्तगुणविशिष्टमात्मानं 'वेद' उपास्ते अहमस्मि एवंभूत आत्मेति स पूर्वोक्तविपापादिगुणविशिष्ट एव भवतीति शेषः ॥ २८ ॥ एवं निरुपाविकब्रह्मज्ञानात्कैवल्यं फलमुक्तम् । सम्प्रति सोपाधिकब्रह्मध्यानात अभ्युदयफलं दर्शयिष्यन् तत्स्वरूपमाह-स वा एप महान आत्माऽन्नादो वसुदान इति । योऽयं जनकयाज्ञवल्क्याख्यायिकायां विख्यातो विज्ञानात्मा 'स घे' स एव 'एषः महानज आत्मा अन्नादः ' सर्वभूतस्थः सन् सर्वान्नात्ता । यद्वा अनशब्देन चराचरात्मक जगत् गृह्यते । तस्यात्ता संहारकः । तथा वसु धनं मोगसाधनं सर्वप्राणि- कर्मफलं ददातीति — वसुदानः । एवमुपास्यस्वरूपं दर्शयित्वा तदुपासनाफलमाह-स यो हैवमेत महांत- मजमात्मानमन्नादं वसुदानं वेद विदते वसु इति । य एवं ' पूर्वोक्तमहदादिगुणविशिष्टं 'आत्मानं वेद' उपास्ते अहमस्मि एवंभूत आत्मेति सः 'वसु' कर्मफलजातं 'विंदते ' लमते सर्वात्मत्वादेवेत्यर्थः । अनया कंदिकया “ रातेर्दातुः परायणं "-(श. प. वृ. १४ । ३ । ३४) इन्नि उक्तस्यैव कर्मफलस्य उपसंहारः कृतः इति अपौनरुक्यं द्रष्टव्यम् ॥ २९ ॥ इदानी सफलां विद्यां मन्त्रब्राह्मणाभ्यामुपदिष्टामुपसंहरति याज्ञवल्क्य इति श्रुतिरस्मान् प्रति दर्शयति-- . .

·- महान् (२१२) शतपथब्राह्मणम् । [११ का०, ४ प्र०, २ बा०] स वाऽएए महानजुऽआत्मा । (त्माऽज ) अनुरोऽमुरोऽभयोऽमृतो ब्रह्माभयम्बै ब्रह्माभय, हि वै ब्रह्म भवति युऽएवम्बेद ॥ ३१ ॥ इति चतुर्दशे काण्डे पप्ठे प्रपाठके वृहदारण्यकोपनिपदि चतुर्थ- प्रपाठके द्वितीयं ब्राह्मणम् ॥ १४(६)४२ ॥ (७)४-२॥ स वा एप महानज आत्मा अजरोऽमरोऽभयोऽमृतो ब्रह्म । अभयं वै ब्रह्म । अभयं हि वै ब्रह्म भवति । य एवं वेद ॥३१॥ स वा एप महानज आत्माऽजरोऽमरोऽभयोऽमृतो ब्रह्माभयं वै जनक प्राप्तोऽसीति होवाच याइ वल्क्य इति । यो ब्राह्मणादायुक्तो विज्ञानमयो जन्ममरणादिसंततिमान् त्वंपदवाय्यभूतः सोऽयं सशब्दनोग्यते । पैशब्दः प्रसिद्धार्थः । एषशब्देन तु विद्यया प्रघ्वस्ताज्ञानतत्कार्यो नित्यमुक्तस्त्वंपदलक्ष्य उच्यते । तस्य शुदस्य त्वपदार्यस्य महानित्यादिविशेषणात् । तथा च- स वा एषः ' यथोक्तः प्रत्यगात्मा 'सत्यज्ञानादि- लक्षणः अपरोक्षः परमात्मैवेति वाक्यार्थः । एवमहं ब्रह्मेति वाक्योत्यपरमात्मकत्वविज्ञानात् अविद्यातत्का प्रथ्वस्ते सति प्रत्यगात्मनो यद्रूपं तदिदानीमुच्यते-'अजः ' इत्यादिपदैः । यस्मात् रज्जुसादिवदात्मा विना विद्या कार्यकरणात्मना न जायते । तस्मादजो जन्मरहितः । अत एवाजरः कालावरिछन्नदेहादिवत् न जीर्यती. त्यर्थः । यतः 'अजरः' अत एवामरः प्राणत्यागरूपमरणरहितः । अत एवामृत: निरन्वयनाशशून्यः । अत्र जनन प्रतिषेधेनैव विकारांतराणां तन्मूलकत्वात् तत्प्रतिषेधस्यापि अर्थसिद्धत्वेऽपि शब्दतः प्रतिषेधो जरादीनां पारमा र्यिकत्वशंकाच्यावृत्त्यर्थः । यत एवं सर्वविकारशून्यः । अत एवं घेघेन मावविकारप्रतिषेधेन च अविद्याऽपि प्रतिषिद्धा वेदितव्येति भावः । हे 'जनक ' सम्राट् ! ' अभयं थे। अविद्याकार्यरहितनेव ब्रह्म परमात्मतत्त्वं त्वं प्राप्तोऽसि ' इत्येवं 'ह' किल ' याज्ञवल्क्यः राजा तु आत्मीयमशेषविद्यालामं द्योतयितुं सर्वस्वदानं प्रतिजज्ञ इत्याह-सोऽहं भगवते विदेहान् ददामि मां चापि सह दास्यायेति । 'दास्याय ' दासकर्मणे ददामीति चशब्दासंबध्यते । दतिशब्दो निरूपितायाः सर्व- वैदानुशासनरूपाया विद्यायाः परिसमाप्तिद्योतक इत्यर्थः ॥ ३० !! इदानी " तिष्टमानस्य तद्विदः परायणं " (श.प.दृ.३।९।३४) इत्युक्तस्यैव ब्रह्मात्मैक्यज्ञानफलस्योपसंहारार्थ- मप्रिमा श्रुतिः प्रवर्नते-स वा एप महानित्यादि ब्रह्मेति पदपर्यंतम् । अक्षरार्यः पूर्ववत् । कथं पुनरभयगुणविशिष्ट- स्यात्मनो ब्रह्मत्वं, अत आह-अभयं वै ब्रह्मेति। एवं विषयपरिशोधनेन विद्यास्वरूपमुक्त्वा विद्याफलं कथयति- अभयं हि वै ब्रह्म भवति य एवं वेदेति । ' एवं ' यथोक्तमात्मानं ' अमयं ब्रह्म , यो वेद 'अभयं ब्रह्मैव हि भवति ' मुक्तो मवर्तीत्यर्थः । य इह स वा एप महानित्यादिना अन्ते संक्षिप्तोऽर्थः स एव सर्वोपनिषत्प्रतिपाद्यः । एष एव सर्वस्यास्य शास्त्रस्य तात्पर्यार्थ इति ॥ ३१ ॥ इति श्रीहर्षीफेशब्रह्ममगवत्पूज्यपादशिष्यस्य श्रीपाठकानिरुद्धपुत्रस्य परमहंसपरिव्राजकाचार्यस्य श्रीवासुदेवब्रह्मभगवतः कृतौ माध्यंदिनीयशतपयत्राह्मणान्तर्गतमाध्यंदिनशाखोपनिषद्- बृहदारण्यकटीकायां वासुदेवप्रकाशिकायां चतुर्थेऽध्याये द्वितीय शारीरक- ब्राह्मण परिसमाप्तम् ॥ १४ । (७) ४ । २ ॥ अमयः ' मयं हि नाम अविद्याकार्य तत्प्रति. उवाचेत्यर्थः। ।सः

·मैत्रेयीकात्यायनीभ्यां समेतः श्रीयाज्ञवल्क्यः।
(श्रीकाशीस्थपञ्चगंगाघट्टे वर्तमानश्रीयाज्ञवल्क्यमंदिराधिष्ठिता
मूर्तिरियम्.

·[वृ०४ म०, ३ ब्रा०] सायणभाष्यसमेतम् । (२१३) अथ ह याज्ञवल्क्यस्य द्वे भार्ये वभूवतुः । (मैं) मैत्रेयी च कात्यायनी च तयोई मँत्रेयी ब्रह्मवादिनी वभूव स्त्रीप्रज्ञेय कात्यायनी सोऽन्यु- दृत्तमुपाकरिष्यमाणः ॥१॥ (णो) याज्ञवल्क्यो मैत्रेयीति होवाच । प्रबजिष्यन्वाऽअरेऽहमस्मा- स्थानादस्मि हुन्त तेऽनुया कात्यायन्याऽन्तङ्कवाणीति ॥२॥ सा होवाच मैत्रेयी । यन्नु मऽइयुम्भगोः सुर्वा पृथिवी व्वित्तेन पूर्णा याज्ञवल्क्यमैत्रेयीसंवादब्राह्मणम् । अथ ह याज्ञवल्क्यस्य हे भार्ये वभूवतुः । मैत्रेयी च, कात्यायनी च । तयोर्ह मैत्रेयी ब्रह्म- वादिनी बभूव । स्त्रीप्रक्षेत्र कात्यायनी । सोऽन्यत् वृत्तमुपाकरिष्यमाणः ॥ १॥ याज्ञवल्क्यो मैत्रेयीति होवाच । प्रजिष्यन्वा अरे अहमस्मात्स्थानादस्मि । हंत ! ते अनया कात्यायन्या अन्तं करवाणीति ॥ २॥ सा होवाच मैत्रेयी । यन्नु मे इयं भगोः सर्वा पृथिवी वित्तेन पूर्णा स्यात्, स्यां नु अहं तेना- . पूर्वमागमप्रधानेन मधुकाण्डेन ब्रह्मात्मतत्त्वं निर्धारितम् । पुनस्तस्यैव तत्त्वस्यास्तित्वमुपपत्तिप्रधानेन याज्ञ- वल्कीयेन काण्डेन पक्षप्रतिपक्षपरिग्रहं कृत्वा जयपराजयप्रधानजल्पन्यायतो विचारितम् । तदेव चास्मिन्नध्याये शिष्याचार्यसंबंधेन तत्त्वनिर्णयप्रधानेन वादन्यायेन सविस्तरं विचार्य उपसंहृतम् । अयेदानीमस्य निगमस्थानीयं मैत्रेयीबाह्मगमारभ्यते । यद्वा मधुकांडे मैत्रेयीबाह्मगेन आगमबलान्मुक्तिसाधनभूता संन्याससहिता आत्मविद्या उक्ता । सैवाधुना न्यायप्रधाने मुनिकांडेऽपि मुक्तिहेतुत्वेन न्यायतो मंतव्येत्येतदभिप्रायेणेदं ब्राह्मणं प्रवर्तते-अथ ह याज्ञवल्क्यस्य द्वेभायें बभूवतुरित्यादि । तत्र वाक्याक्षराणां व्याख्यान पूर्ववदेवात्रापि प्रतिपत्तव्यम् । यानि तु अक्षराण्यत्राविकानि तानि व्याख्यास्यामः । हेतुप्रधानवाक्यानंतरं आगमप्रधानेन मैत्रेयीबाह्मगेन प्रतिज्ञातोऽर्थो निगम्यते, इत्येवं हेत्वंतरोपदेशानंतर्यार्थः अथशब्दः । हशब्दः पूर्ववृत्तावद्योतकः । ' याज्ञवल्क्यस्य ' मुनेः 'ह' किल ' मैत्रेयी कात्यायनी चेति द्वे मार्ये बभूवतुः ' । तयोः पन्योर्मध्ये 'ह' किल ' मैत्रेयी ''ब्रह्मवादिनी' ब्रह्मवदनशीला बभूव ''कात्यायनी तु 'स्त्रीप्रज्ञेव' स्त्रिया उचिता या प्रज्ञा गृहप्रयोजनान्यषणलक्षणा । सेव विद्यते यस्यां सा स्त्रीप्रज्ञेव । बभूवैत्यनुगः । एवं सति ‘सः ' याज्ञवल्क्यः पूर्वस्मात् गार्हस्थ्यलक्षणात् वृत्तात् ' अन्यत् ' पारिवाज्यलक्षणं ' वृत्तं' वर्तनमुपाकरिष्यमाण उपाचिकीर्षुः सन् 'हे मैत्रेयीति' ज्येष्ठां भार्या- मामंत्र्य 'ह' किल तो उवाच इत्युत्तरवाक्येन संबंधः ॥ १ ॥ प्रव्रजिष्यन् ' प्रकर्षण व्रजिष्यन् संन्यसिष्यन्नित्यर्थः ॥ २ ॥ यन्नु मे " इति पाठांतरम् " स्यान्वहं तेनामृताऽऽहो ३ नेति " इति च पाठांतरम् । स्यां भयेयम् । आहो ३ इति पक्षांतरद्योतको निपातः ॥ ३ ॥ , * "श्रीप्रज्ञव" इति काण्वः पाठः।१-अत्र सर्वत्र " पाठान्तरम् " इत्युतिः (वृ. आ. ह. भ.२ प्रा.४) पूर्वोकपाठा. द्विसदृशः पाठ इत्यभिप्रायिका।

·(२११) शतपथब्राह्मणम् । [१४ का०, १ प्र०, ३ बा० ) स्यात्स्यान्न्वहन्तुनामृताऽऽहो३नेति नेति होवाच याज्ञवल्क्यो युथैवोप- करणवृताञ्जीवितन्तुथैव ते जीवितु, स्यादमृतत्त्वस्य तु नाशाऽस्ति वित्तेनेति ॥३॥ सा होवाच मैत्रेयी । येनाहन्नामृता स्याकिमहन्तेन कुर्य्या युदेव भुग- वान्वेद तुदेव मे बहीति ॥ ४ ॥ सु होवाच याज्ञवल्क्यः। प्रिया खलु नो भुवती सती प्रियमवृत- हुन्त सुलु भवति तेऽहन्तद्वक्ष्यामि व्व्याख्यास्यामि ते व्वाचन्तु मे व्व्याच. शाणुस्य निदिध्यासस्वेति बीतु भुगवानिति ॥५॥ स होवाच याज्ञवल्क्यः । न वाऽअरे पुत्युः कामाय पुतिः प्रियो भव- त्यात्मनस्तु कामाय पुतिः प्रियो भवति न वाऽअरे जायायै कामाय जाया प्रिया भवत्यात्मनस्तु कामाय जाया प्रिया भवति न वाऽअरे पुत्राणाकामाय पुत्राः प्रिया भवन्त्यात्मनस्तु कामाय पुत्राः प्रिया मृता, आहो ३ नेति । नेति होगच याज्ञवल्क्यः । यययोपकरणवतां जीवितं, तथैव ते जोषित स्पात् । अमृतत्वम्य तु नागाऽस्ति वित्तेनेति ॥ ३ ॥ मा होवाच मैत्रेयी । येनाहं नामृता स्याम , किमई तेन कुर्याम् । यदेव भगवान्वेद । सदेव मेदि इनि ॥ १॥ महोगाय पाजवल्क्यः । प्रिया सल्ल नो भवती सती। मियमवृतत् । इंत खलु भवति । ते अदद वक्ष्यामि श्याम्पास्पामि ते । याचं तु मे व्याचक्षाणस्य निदिध्याति । प्रवीतु भगानिति ॥५॥ गोवान गातल्ययः । न वा अरे पत्युः कामाय पनिः प्रियो भवति । आत्मनस्तु कामाय पनि विपो मानि । न या ओ जापाय कामाय जाया प्रिया भवति । आत्मनस्तु कामाय जापा mirrian 'न् ॥ १ ॥ "Emisinfor मादमागम " पाटगरम् । "गारम, IT I शामिन यो मोमो योगः ' र 'ग' ' - पवामि' मममम rail . "irate hit गुमाग Entr।। (!

·.
[ बृ०४ अ०, ३ ब्रा०] सायणभाष्यसमेतम्।
(२१५)
भवन्ति न वाऽअरे बित्तुस्य कामाय वितुम्प्रियुम्भवत्यात्मनस्तु
कामाय वितुम्प्रियुम्भवति न वा अरे ब्रह्मणः कामाय ब्रह्म प्रियुम्भव-
त्यात्मनस्तु कामाय ब्रह्म प्रियुम्भवति न वाऽअरे क्षत्स्य कामाय
क्षत्वम्प्रियुम्भवत्यात्मनस्तु कामाय शत्रुम्प्रियम्भवति न वाऽअरे लोका-
नाकामाय लोकाः प्रिया भवन्त्यात्मनस्तु कामाय लोकाः प्रिया
भवन्ति न वाऽअरे देवानाकामाय देवाः प्रिया भवन्त्यात्मनस्तु कामाय
देवाः प्रिया भवन्ति न वाऽअरे बेद्वानाङ्कामाय व्वेदाः प्रिया भवन्त्या-
त्मनस्तु कामाय ब्वेदाः प्रिया भवन्ति नवाऽअरे यज्ञानाङ्कामाय बजाः
प्रिया भवन्त्यात्मनस्तु कामाय यजुः प्रिया भवन्ति न वाऽअरे भूता.
नाङ्खामाय भूतानि प्पियाणि भवन्त्यात्मनस्तु कामाय भूतानि प्रियाणि
भवन्ति न वाऽअरे सुत्रस्य कामाय सुम्प्रियम्भवत्यात्मनस्तु कामाय
सुम्प्रियुम्भवत्यात्मा न्वरे इष्टव्यः श्रोतव्यो मन्तव्यो निदिध्यासितव्यो
मैत्रेयात्मनि वाऽअरे दृष्टे श्रुते मते विज्ञातऽइद सुर्वम्बिदितम् ॥ ६ ॥
(४) ब्रह्म तम्पराद्वात् । (यो) योऽन्यत्रात्मनो ब्रह्म वेद शत्रन्त-
म्पुरावाद्योऽन्यत्रात्मनः क्षत्रम्वेद लोकास्तम्परादुर्योऽन्यवात्मनो लोका:
प्रिया भवति । न वा अरे पुत्राणां कामाय पुत्राः प्रिया भवन्ति । आत्मनस्तु कामाय पुत्राः प्रिया
भवन्ति । न वा अरे वित्तस्य कामाय वित्तं प्रियं भवति । आत्मनस्तु कामाय वित्तं प्रियं भवति ।
न वा अरे ब्रह्मणः कामाय ब्रह्म प्रियं भवति । आत्मनस्तु कामाय ब्रह्म प्रियं भवति । न
वा अरे क्षत्रस्य कामाय क्षत्वं प्रियं भवति । आत्मनस्तु कामाय क्षत्रं प्रियं भवति । न वा
अरे लोकानां कामाय लोकाः प्रिया भांति । आत्मनस्तु कामाय लोकाः प्रिया भवति । न घा
अरे देवानां कामाय देवाः मिया भवंति । आत्मनस्तु कामाय देवा भवंति। न वा अरे वेदानां
फामाय वेदाः प्रिया भवति । आत्मनस्तु कामाय वेदाः मिया भवन्ति । न वा अरे यज्ञानां कामाय
यज्ञाः प्रिया भवंति । आत्मनस्तु कामाय यज्ञाः प्रिया भवन्ति । न वा अरे भूतानां कामाय भूतानि
प्रियाणि भवंति । आत्मनस्तु कामाय भूतानि प्रियाणि भवंति । न वा अरे सर्वस्य कामाय सर्व
मियं भवति । आत्मनस्तु कामाय सबै प्रियं भवति । आत्मा नु अरे द्रष्टव्यः श्रोतव्यो मंतव्यो
निदिध्यासितव्यो मैत्रेयि । आत्मनि वा अरे दृष्टे श्रुते मते विज्ञाते इदं सर्व विदितम् ॥ ६ ॥
ब्रह्म तं परादात् । यः अन्यत्रात्मनो ब्रह्म वेद । क्षत्रं तं परादात् । यः अन्यत्रात्मनः क्षत्रं
वेद । लोकास्तं परादुः । यः अन्यत्रात्मनो लोकान्वेद । देवास्तं परादुः । यः अन्यत्रात्मनो
"घेदास्तं परादुः
"" यज्ञास्तं परादुः" इत्यधिक सुगमम् ॥ ७ ॥

·स यथा आधाग्नेरभ्याहितस्य पृथग्धूमा विनिश्चरन्ति । एवं वा अरे अस्य महतो भूतस्य दत्तं दाननिमित्तं धर्मजातम् । टुनं होमनिमित्तम् । माशिसमनदाननिमित्तम् । पायितं पेयदाननिमित्त (२१६) शतपथब्राह्मणम् । [ १४ का०, ४ प्र०, ३०] न्वेद देवास्तम्परादुर्योऽन्युचात्मनो देवान्वेद व्वेदास्तम्पुरादुर्योऽन्य. वात्मनो वेदान्वेद यज्ञास्तम्पुरादुर्योऽन्यत्रात्मनो यज्ञान्वेद भूतानि तम्परादुर्योऽन्यत्रात्मनो भूतानि व्वेद सुर्वन्तम्परादाद्योऽन्यत्रात्मनः सुर्वम्वेदेदम् दुशमिमे लोकाऽइमे देवाऽइमे व्वेदाऽइमे यजाऽइमानि भूतानीदसुवै युदयमात्मा ॥ ७ ॥ स युथा दुन्दुभेन्युमानस्य । न बाह्या छुन्दा छक्नुयाद्गृहणाय दुन्दु भेस्तु ग्ग्रहणेन दुन्दुभ्याघातस्य वा शुन्दो ग्गृहीतः ॥८॥ स बुथा वीणायै व्वायुमानायै । न बाह्याभन्दा छक्नुयाद्गृहणाय ब्बीणायै तु ग्ग्रहणेन वीणावादस्य वा शुन्दो ग्गृहीतः॥९॥ स युथा शखस्य ध्मायुमानस्य । न बाह्याछुब्दाछक्नुयागृहणाय शङ्खस्य तु ग्ग्रहणेन शङ्खध्मस्य वा शुब्दो ग्गृहीतः॥ १० ॥ स यथाऽऽधाग्नेरभ्याहितस्य । पृथग्धूमा विनिश्चरन्त्येवम्वाऽअरे ऽस्यु महतो भूतस्य निश्वसितमेतद्युहग्वेदो यजुर्वेदः सामवेदोऽथा- देवान् वेद । वेदास्तं परादुः । यः अन्यत्रात्मनो वेदान् वेद । यज्ञास्तं परादुः । यः अन्यत्रात्मनो यज्ञान् वेद । भूतानि तं परादुः । यः अन्यत्रात्मनो भूतानि वेद । सर्वं तं परादात् । यः अन्यत्रा स्मनः सर्वं वेद । इदं ब्रह्म । इदं क्षत्रम् । इमे लोकाः । इमे देवाः । इमे वेदाः । इमे यज्ञाः । इमानि भूतानि । इदं सर्वम् । यत् अयमात्मा ॥ ७ ॥ स यथा दुंदुभेन्यमानस्य न वाह्यान् शब्दान् शक्नुयात् ग्रहणाय । दुंदुभेस्तु ग्रहणेन दुन्दु भ्याघातस्य वा शब्दो गृहीतः ॥ ८॥ स यथा वीणाय वाद्यमानाय न बाह्यान् शब्दान् शक्नुयात् ग्रहणाय । वीणायै तु ग्रहणेन वीणावादस्य वा शब्दो गृहीतः ॥ ९ ॥ स यथा शंखस्य मायमानस्य न वाह्यान् शब्दान् शक्नुयाद ग्रहणाय । शंखस्य तु ग्रहणेन शहष्मस्य वा शब्दो गृहीतः ॥ १० ॥ स यथा दुन्दुभेर्हन्यमानस्य स यया बागायै वायमानाय "॥९॥ स यया शंखस्य मायमानस्थ - " ·वृ० ४ ०, प्रा० ३] सायणभाष्यसमेतम् । (२१७) ङ्गिरसऽइतिहासः पुराणुम्विद्याऽउपनिषदः श्लोकाः सूत्राण्यनुव्याख्या- नानि व्याख्यानानि दत्तु, हुतमाशितम्पायितुमयुञ्च लोकः पुरश्च लोकः सुर्वाणि च भूतान्युस्यैवैतानि सुर्वाणि निश्वसितानि ॥ ११॥ स युथा सुर्वासामपा, समुद्ऽएकायनुम् । (मे) एव५ सुर्खेपा, स्पशीनान्त्व॒गेकायनमेव, सुइँपाङ्गन्धानाचासिकेऽएकायनमेव, सुर्वैपा, रसानाजिबकायनमेव सुर्वेषा, रूपाणाञ्चक्षुरेकायनमे- व सुर्वेपा, शब्दाना श्रोत्रमेकायनमेव सुर्वेपा, सङ्कल्पाना- म्मुनऽएकायनुमेव सुर्वेषाम्वेदाना, हृदयमेकायनमेव सुर्वेपाङ्ः- कुर्मणा हुस्तावेकायनमेव, सुर्वेपामध्वनाम्पादावेकायनमेव, सर्वे- पामानन्दानामुपस्थऽएकायनुमेव, सुर्वेपाम्विसर्गाणाम्पायुरेकायन- मेव, सुर्वासाम्विद्यानाम्बागेकायनम् ॥ १२॥ (४) स युथा सैन्धवघुनः । (नोऽ) अनन्तुरोबाह्युः कृत्स्नो रसघन- ऽएव स्यादेवम्वाऽअऽइदुम्महद्भूतमनन्तुमपारकृत्स्नुः प्रज्ञानघनुऽपुवै- निश्वसितमेतत् । यत्, ऋग्वेदो यजुर्वेदः सामवेदः अयागिरस इतिहासः पुराणं विद्या उपनिषदः श्लोकाः सूत्राण्यनुव्याख्यानानि व्याख्यानानि । दत्तं हुतमाशितं पायितमयं च लोकः परश्च लोकः सर्वाणि च भूतानि । अस्यैवैतानि सर्वाणि निश्वसितानि ॥ ११ ॥ स यथा सर्वासाम ममुद्र एकायनम् । एवं सर्वेषां स्पर्शानां लोकायनम् । एवं सफा गन्धानां नासिके एकायनम् । एवं सर्वेषां रसानां जिकैकायनम् । एवं सर्वेषां रूपाणां चक्षुरेकाय- नम् । एवं सर्वेषां शब्दानां श्रोत्रमेकायनम् । एवं सर्वेषां संकल्पानां मन एकायनम् । एवं सर्वेषां वेदानां हृदयमेकायनम् । एवं सर्वेषां कर्मणां हस्तावेकायनम् । एवं सर्वेपामध्वनां पादा- वेकायनम् । एवं सर्वेषामानन्दानामुपस्थ एकायनम् । एवं सर्वेषां विसर्गाणां पायुरेकायनम् । एवं 'सर्वासां विद्यानां वागेकायनम् ॥ १२ ॥ स यथा संपवघनोऽनन्तरो बाह्यः कृत्स्नो रसघन एव स्यात् । एवं वा अरे इदं महद्भूत- " धर्मजातम् । अयं च लोकः इदं च जन्म । परश्च लोकः प्रतिपत्तव्यं च जन्म । सर्वाणि भूतानि ब्रह्मादि- स्थावरांतानि ॥ ११ ॥ स यथा सर्वासामपां समुद्रः एकायनमिति " समानम् ॥ १२ ॥ स यथा सैन्धवधनोऽनन्तरो बाह्यः कृत्स्नो रसवन एव स्यात् " इति पाठान्तरम् प्रलयावस्यात्मरूपबोध: कम । सुगमार्यम् ॥ १३ ॥ ; ३३१५ ·(२१८) शतपथब्राह्मणम् । [१४ का०, ४ प्र०, ३ वा तुभ्यो भूतेभ्यः समुत्थाय तान्येवानुविनश्यति न प्रेत्य सुभ्ज्ञाऽस्तीत्यरे नवीमीति होवाच याज्ञवल्क्यः॥ १३ ॥ सा होवाच मैत्रेयी। (यु) अत्रैव मा भगवान्मोहान्तमापीपदन्न वाऽ अहमिदम्बुिजानामि न प्रेत्य सुभ्ज्ञाऽस्तीति ॥ १४ ॥ सु होवाच याज्ञवल्क्यः । (ल्यो) न वाऽअरेऽहम्मोहम्नवीम्यविनाशी वाऽअरेऽयुमात्माऽनुच्छित्तिधर्मा मात्रास,सर्गुस्त्वस्य भुवति ॥ १५ ॥ यद्वै तन्न पश्यति । पुश्यन्वै तुद्रष्टव्यन्नु पश्यति न हि द्रष्टुईटेविपरि- लोपो विद्यतेऽविनाशित्वान्नु तु तद्वितीयमास्ति तुतोऽन्यद्विभतं युत्पश्येत् ॥ १६॥ मनन्तमपारं कृत्स्नः प्रज्ञानधन एव । एतेभ्यो भूतेभ्यः समुत्याय तान्येवानुविनश्यति । न प्रेत्य संज्ञा ऽस्ति इत्यरे ब्रवीमि । इति होवाच याज्ञवल्क्यः ॥ १३ ॥ सा होवाच मैत्रेयी । अत्रैव मा भगवान्मोहान्तमापीपदत् । न वा अहमिदं विजानामि । न मेत्य संज्ञाऽस्तीति ॥ १४ ॥ स होवाच याज्ञवल्क्यः । न वा अरे अहं मोहं ब्रवीमि । अविनाशी वा अरे अयमात्मा अनु च्छित्तिधर्मा । मात्रासंसर्गस्त्वस्य भवति ॥ १५ ॥ यत् वै तत् न पश्यति । पश्यन् वै तद्रष्टव्यं न पश्यति । न हि द्रष्टईष्टेविपरिलोपो विद्यते, अविनाशित्वात् । न तु तत् द्वितीयमस्ति ततोऽन्यत् विभक्तं यत्पश्येत् ॥ १६ ॥ पाठान्तरम् । प्रेत्य न " मोहांतमापीपदन वा अहमिदं विजानामीति ' अत्रैव' प्रज्ञानवने संज्ञाऽस्ति" इति वदन् 'भगवान् मा' मां — मोहान्तं ' मोहमध्ये 'आपीपदत् ' आपादितवान् संमो. हितवानित्यर्थः । अतः अहं इदमात्मतत्वं उक्तलक्षणं 'न घे' नैव जानामीत्यर्थः ॥ १४ ॥ " अविनाशी वा अरेऽयमात्माऽनुच्छित्तिधर्मा मात्रासंसर्गस्वस्य भवतीति" पाठांतरम् । ' अरे मैत्रेयि !' अहं मोहं न प्रीमि ' । यतः 'अयं ' प्रकृतः 'आत्मा' 'अविनाशी' विनष्टुं शीलं यस्य स विनाशी, न विनाशी अविनाशी।तत्र हेतुः यतः 'अनुच्छित्तिधर्मा' टग्छित्तिरुच्छेदो विकारो धर्मो यस्य सः उच्छित्तिधर्मा । न सन्धित्तिवर्मा अनुच्छित्तिधर्मा । अविक्रिय इत्यर्थः । तर्हि आमनः कथं संसारादिविक्रियासंबंध इत्यत आह-'तु' पुनः ‘अस्य' प्रातस्यात्मनः ‘मारासंसर्गः' चक्षुरादिकरणसम्बन्धो भवति । मीयन्ते विषया पाभिस्ता मात्रा इति विषयप्रकाशहेतुभूतानि चक्षुरादिकरणानि मात्राः । ताभिः संसर्गः सम्बन्धः ॥ १५ ॥ "पतन परपति " इदं कंडिकाष्टकं प्योतिर्गझगे (शा. प. पृ.१४ १४१) व्याख्यातम् ॥१६॥ २६५९

·.[वृ० १०, ३ मा०] सायणभाष्यसमेतम्।
१ (२१९)
(घ) यदै तन्न जिष्यति । जिष्यन्वै तुञातव्यच जिप्रति नहि
प्रातुोणाद्विपरिलोपो विद्यतेऽविनाशित्वान्नु तु तद्वितीयमस्ति तुतो-
ऽन्यद्विभक्तं युजिनेत् ॥ १७॥
(घ) यद्वै तन्नु रसयति । ब्बुिजानन्वै तद्वसन्नु रसयति न हि रसयितू
उसाद्विपरिलोपो विद्यतेऽविनाशित्वानु तु तुद्वितीयमस्ति तुतोऽन्यद्वि-
भक्तं युद्रसयेत् ॥ १८॥
(घ) यदै तन्नु बदति। बुदन्वै तुद्रक्तव्यन्नु बदति न हि व्वक्तु-
बुंक्तविपरिलोपो विद्यतेऽविनाशित्वान्नु तु तुहितीयमस्ति तुतोऽन्यद्वि-
भक्तं युद्देत् ॥ १९॥
(घ ) यदै तन्नु शृणोति । शृण्वन्दै तुच्छ्रोतव्यन्नु शृणोति न हि
श्रोतुः श्रुतेविपरिलोपो विद्यतेऽविनाशित्वान्नु तु तद्वितीयमस्ति तुतो-
ऽन्यद्विभक्तं युच्छृणुयात् ।। २० ।।
-
यत् वै तत् न जिघ्रति । जिघन् वै तत् धातव्यं न जिघ्रति । न हि घातुर्घाणाद्विपरिलोपों
विद्यते, अविनाशित्वात् । न तु तत् द्वितीयमस्ति ततोऽन्यत् विभक्तं यत् जियेत् ॥ १७ ॥
यदै तत् न रसयति । विजानन् वै तत् रसं न रसयति । न हि रसयित् रसाद्विपरिलोपो
विद्यते, अविनाशित्वात् । न तु तत् द्वितीयमस्ति ततोऽन्यत् विभक्तं यत् रसयेत् ॥ १८ ॥
यत् वै तत् न वदति । वदन्वै तत् वक्तव्यं न वदति न हि वक्तुर्वक्तर्विपरिलोपो विद्यते,
अविनाशित्वात् न तु तत् द्वितीयमस्ति ततोऽन्यत् विभक्तं यत् वदेत् ॥ १९ ॥
यत् वै तत् न शृणोति । शृण्वन् वै तत् श्रोतव्यं न शृणोति । न हि श्रोतुः श्रुतेविपरिलोपो
विद्यते, अविनाशित्वात् । न तु तत् द्वितीयमस्ति ततोऽन्यत् विभक्तं यत् शृणुयात् ॥ २० ॥
"
"यद्वै तन जिघ्रति
॥ १७ ॥
"यद्वै तन्न रसयति" ॥ १८ ॥
"यह तन वदति"॥१९॥
" यदै तन शृणोति" ॥२०॥

·- (२२०) शतपथब्राह्मणम् । [१४ का०, ४ प्र०, ३ मा०] (घ) यद्वै तन्नु मनुते । मन्वानो वै तुन्मन्तव्यन्नु मनुते न हि मन्तुमते- विपरिलोपो विद्यतेऽविनाशित्वान्नु तु तद्वितीयमस्ति ततोऽन्यद्विभक्तं युन्मन्वीत ॥२१॥ यद्वै तन्नु स्पृशति । स्पृशन्वै तुत्स्प्रष्टव्यन्नु स्पृशति न हि स्प्रष्टु स्पृष्टेविपरिलोपो विद्यतेऽविनाशित्वान्न तु तुद्वितीयमस्ति तुतोऽन्यहि- भक्तं यत्स्पृशेत् ॥२२॥ (घ) यदै तन्नु विजानाति । विजानन्वै तद्विज्ञेयन्नु विजानाति न हि विज्ञातुर्विज्ञानाद्विपरिलोपो विद्यतेऽविनाशित्वान्न तु तुद्वितीयमस्ति तुतोऽन्यद्विभक्तं युद्विजानीयात् ॥ २३ ॥ (यु) युत्र वाऽअन्युदिव स्यात् । (तु) तुवान्योऽन्युत्पश्येदन्योऽन्यु- जियेदन्योऽन्यद्रसयेद्न्योऽन्युदभिवदेवन्योऽन्युच्छृणुयादन्योऽन्युन्मन्त्री- तान्योऽन्युत्स्पृशेदुन्योऽन्यद्विजानीयात् ॥ २४ ॥ यत् वै तत् न मनुते । मन्वानो वै तत् मन्तव्यं न मनुते । न हि मन्तुर्मतेविपरिलोपो विद्यते, अविनाशित्वात् । न तु तत् द्वितीयमस्ति ततोऽन्यत् विभक्तं यन्मन्वीत ॥ २१ ॥ यत् वै तत् न स्पृशति । स्पृशन वै तत् स्पष्टव्यं न स्पृशति । न हि स्पष्टुः स्पृष्टेविपरिलोपो विद्यते, अविनाशित्वात् । न तु तत् द्वितीयमस्ति तोऽन्यत् विभक्तं यत् स्पृशेत् ॥ २२ ॥ यत् वै तत् न विजानाति । विजानन्वै तत् विज्ञेयं न विजानातिन हि विज्ञातुर्विज्ञानात् विपरि- लोपो विद्यते, अविनाशित्वात् । न तु तत् द्वितीयमस्ति ततोऽन्यत् विभक्तं यत् विजानीयात्॥२३॥ यत्र वा अन्यदिव स्यात् । तत्रान्यः अन्यत्पश्येत् । अन्यः अन्यजियेत् । अन्यः अन्यद्रस येत् । अन्यः अन्यदभिवदेत् । अन्यः अन्यत् शृणुयात् । अन्यः अन्यत् मन्त्रीत । अन्यः अन्यत् स्पृशेत् । अन्यः अन्यविजानीयात् ॥ २४ ॥ " "यरे तन मनुते " ॥ २१ ॥ " य तन्न स्पृशति ॥ २२ ॥ "य तन्न विजानाति ॥ २३॥ एवं प्रवियोयंदते सत्येव विशेषविज्ञानमात्मनः तदमावे तु तदभावः, इत्यन्वयव्यतिरेकान्यां औपाधिक माग्मनो विशेषविज्ञानमिति दर्शयितुं " न न तर्सियमति ततोऽन्यमिक्तं " इति ( कं. १६-२५) ·संन्यासिनामादिमः श्रीयोगीश्वरो याज्ञवल्क्यः ।

·[वृ०४ अ, ३ वा.) सायणभाष्यसमेतम् । (२२१) (धु ) युनु त्वस्य सुर्वमात्मैवाभूत् । (त्त) तत्केन कुम्पश्येत्तत्केन कुन्निध्लेत्तत्केन कु रसयेत्तत्केन कुमभिवदेत्तत्केन कु) शृणुयात्तत्केन कुम्मन्वीत तत्केन कुछ स्पृशेत्तत्केन कम्बुिजानीयायेनेद, सुर्व- म्बिजानाति तबकेन विजानीयाद्विज्ञातारमरे केन व्बुिजानीयादित्युक्ता- नुशासनाऽसि मैत्रेव्येतावदरे खुल्यमृतत्वमिति होक्त्वा याज्ञवल्क्यः प्रवव्राजु ।। २५॥ (जा) अथ ध्वशुः । (स्तु) तुदिदुम्बय शौर्पणाव्याच्छौर्पणाम्यो . यत्र तु अस्य सर्वमात्मैवाभूत् । तत् केन कं पश्येत् । तत् केन के जिघेत् । तत्केन के रसयेत् । तत्केन कमभिवदेत् । तत्केन कं शृणुयात् । तत् केन कं मन्वीत । तत् केन के स्पृशेत् । तत् फेन के विजानीयात् । येनेदं सर्व विजानाति । त केन विजानीयात् । विज्ञातारमरे केन विजानी- यात् । इति उक्तानुशासनाऽसि मैत्रेयि । एतावदरे खलु अमृतत्वम्, इति होक्त्वा याज्ञवल्क्यः प्रवद्राज ॥ २५॥ अथ वंशः। १ तदिदं वयं शौर्पणाय्यात् । २ शौर्पणाय्यो गौतमात् । ३ गौतमो वात्स्यात् । व्यतिरेको दर्शितः । इदानीमन्वयमाह-यत्र वा अन्यदिव स्यात्तत्रान्योऽन्यं पश्येदित्यादिना । ' यत्र ऐ' यस्मिन्नेव जागरिते स्वप्ने वा ' अन्यदिव' आत्मनो वस्त्वन्तरमिव अविद्याप्रत्युपस्थापितं स्याद्भवेत् । तत्र तस्मिन्नवस्थाविशेषे 'अन्यः ' अविद्याकल्पितात् वस्त्वन्तरात् भिन्नमिव आत्मानं मन्यमानः ' अन्यत् ' स्वस्मात विभक्तं स्वाविद्योत्थं वस्त्वन्तरं 'पश्येत् ' उपलभेत । जिदित्यादि समानम् ॥ २४ ॥ एतावता " एतेभ्यो भूतभ्यः " ( कं. १३) इत्यत्र सूचितो भूताविद्योपाधिकः संसार इति व्याख्या. महद्भूतमनन्तमपारं " ( कं. १३) इत्यादि सूचितं अगदर्शन व्याख्यास्यन् भूतोपाध्य- भावेन विशेषविज्ञानलक्षणसंसाराभान इति पुनर्व्यतिरेकमाह-यत्र त्वस्य सर्वमात्मैवाभूतत्केन कं पश्यदि- त्यादिना । " उक्तानुशासनाऽसि मैत्रेश्येतावदरे खल्वमृतत्वमिति होक्त्वा याज्ञवल्क्यः प्रवनाज" इत्यधिकम् । है 'मैत्रेयि ! ' इत्येवं त्वं ' उत्तानुशासना' उत्तमनुशासनं ससंन्यासमात्मज्ञानलक्षणं यस्याः सा वं उक्ता- नुशासना ' असि' भवसि । ननु-तथाऽपि किं वक्तव्यान्तरं किंचिन्न भविष्यति न हि इत्याशयेनाह 'अरे मैत्रेयि !' यत् त्वं मां पृष्टवायति-" यदेव भगवान् वेद तदेव मे बहीति" तदमृतत्वं अमृतत्वसाधनम् एतावदेव खलु ' निश्चितम् । यदेतत् ससंन्यासमात्मपरिज्ञानम् । न लथिक किश्चिदस्ति । तस्मादेतावदेव वया अमृतत्वसाधनं विज्ञेयम् इत्येवं 'ह' किल प्रियायै मार्याय ययोक्तमात्मज्ञानमुक्त्वा यथेच्छया याज्ञवल्क्यः प्रधाज ' प्रवजितवान् । यत्पूर्व प्रतिज्ञातं " प्रजिष्यन्नस्मीति" तचकारेत्यर्थः । एतावता परिसमाप्तो ब्रह्मविद्याख्यः सकलोऽपि शाम्रार्थः ॥ २६ ॥ इदानी याज्ञवल्कीयकांडप्रवर्तकगुरुशिष्यपरंपराकयनाय वंशप्रतिपादकं कंडिकात्रितयमारभ्यते-अय am तम् । इदानी

·.
(२२२)
शतपथब्राह्मणम् । [११ का०, १०, ३ ब्रा०]
च्यो गौतमाद्गौतमो व्वात्स्याद्वात्स्यो व्यात्स्याच पाराशचि पारा-
शर्यः साङ्कृत्याच भारद्वाजाच भारद्वाजऽ औदवाहेश्च शाण्डिल्याच
शाण्डिल्यो बैजवापाच गौतमाच गौतमो वैजवापायनाच्च बैप्टपुरेयाच्च
बष्टपुरेयः शाण्डिल्याच रोहिणायनाच रौहिणायनः शौनकाच्च जैवन्ता-
यनाच रेभ्याच रेभ्यः पौतिमाण्यायणाच कौण्डिन्यायनाच्च कौण्डिन्यायनः
कौण्डिन्याभ्याकौण्डिन्याऽ और्णवाभ्यऽ और्णवाभाः कौण्डिन्या-
कौण्डिन्यः कौण्डिन्यात्कौण्डिन्यः कौण्डिन्याचाग्निवेश्याञ्च ॥ २६॥
(चा) आग्निवेश्यः सैतवात् । (त्से ) सैतवः पाराशयत्पाराशयों
जातूकण्याजातूकयों भारद्वाजाद्वारद्वाजो
भारद्वाजाचासुरायणाच
गौतमाच गौतमो भारद्वाजाद्धारद्वाजो वलाकाकौशिकाद्वलाकाकौशिकः
: कापायणात्कापायणुः सौकरायणात्सौकरायणवणवणिरोपजन्धनेरोप-
जन्धनिः सायकायनात्सायकायनः कौशिकायनेः कौशिकायनिघृतकौ-
शिकाघृतकौशिकः पाराशायणात्पाराशायणः पाराशात्पारा-
शर्यो जातूकाजातूको भारद्वाजाद्धारद्वाजो भारद्वाजाचासुराय-
•णाञ्च यास्काचासुरायणवणेश्ववणिरोपजन्धनेरौपजन्धनिरासुरेरासुरिन् -
रद्वाजाद्वारद्वाजऽ आत्रेयात् ॥ २७ ॥
-
...
४ वात्स्यो वात्स्याञ्च पाराशUञ्च । ५ पाराशयः सांकृत्याच्च भारद्वाजाच्च । ६ भारद्वाज औदवा
हेश्व शांडिल्याच । ७ शांडिल्यो वैजवापाच गौतमाच । गीतमो वैजवापायनाच वैष्टपुरेयाञ्च ।
९ वैष्टपुरेयः शांडिल्याञ्च रौहिणायनाच्च । १० रौहिणायनः शौनकाच जैवन्तायनान
रैभ्याच । ११ भ्यः पतिमाष्यायणाच कौडिन्यायनाच । १२ कौडिन्यायनः कौडिन्याभ्याम् ।
१३ कौंडिन्यो ओर्णयाभेभ्यः । १४ और्णवाभाः कौडिन्यात् । १५ कौंडिन्यः कौडिन्यात् ।
१६ कौडिन्यः कौडिन्याच्चाग्निवेश्याच ॥२६॥
१७ आग्निवेश्यः सैतवात् । १८ सैतवः पाराशर्य्यात् । १९ पाराशर्यो जातकार्यात् । २० जा
को भारद्वाजात् । २१ भारद्वाजो भारद्वाजाचामुरायणाच गौतमाच । २२ गौतमो भारद्वाजात् ।
दयारम्य-ब्रह्मणे नमः इत्यंतम् । अय सांगोपांगस्य फलस्यात्मविज्ञानस्य प्रवचनानंतरं याज्ञवल्कीयकोडस्य
वंशः कथ्यते इति शंषः । प्रयमांतः शिष्यः । पंचम्यंतो गुरुः । इति मधुकांटवत् व्याख्येयम् ॥ २६ ॥
" आग्निवेश्यः सेतनात् " ॥ २७ ॥

·(०४ ० ३ प्रा०] सायणभाष्यसमेतम् ।
(२२३)
(दा) आत्रेयो माण्टेम्माण्टिौतमाद्गौतमो गौतमाद्गौतमो व्यात्स्या- '
द्वात्स्यः शाण्डिल्याच्छाण्डिल्यः कैशोर्यात्काप्याकैशोर्व्यः काप्यः
कुमारहारितात्कुमारहारितो गालवादालयो विद कौण्डिन्याद्वि-
दर्भीकौण्डिन्यो व्वत्सुनपातो बान्धवाद्वत्सनपाद्वाभ्भ्रवः पथः सौभरा-
त्पन्थाः सौभरोऽयास्यादाङ्गिरसादयास्या आङ्गिरसऽ आभूतेस्त्याष्ट्रा-
दाभूतिस्त्वाष्ट्रो विश्वरूपात्त्वाष्ट्राद्विश्वरूपस्त्याष्ट्रोऽश्विभ्यामश्विनौ :
दधीचs आथर्वणाध्यङ्ङाथर्वणोऽथर्वणो दैवादथर्वा देवो मृत्योः
प्राध्यसनान्मृत्युः प्राध्बुधुसनः प्रध्व,सनात्प्रध्धु सनेऽ एक-
परेकपिधिप्रजित्तेविजित्तिय॑प्टेयंष्टिः सनारोः सनारुः सना-
तुनात्सनातनः सुनगात्सुनगः परमेष्ठिनः परमेष्ठी ब्रह्मणो ब्रह्म स्वयम्भु
ब्रह्मणे नमः ॥२८॥
इति चतुर्दशे काण्डे पष्टे प्रपाठके बृहदारण्यकोपनिपदि चतुर्थ-
प्रपाठके तृतीयं ब्राह्मणम् ॥१४ (६) ४।३।(७) ४-३॥
इति बृहदारण्यकोपनिषदि चतुर्थोऽध्यायः ।। १४-४ ॥
इति द्वितीयं सुहृदुपदेशनिभोपपत्तिप्रधान मुनिकांड याज्ञ-
वल्क्यकांडं वा परिसमाप्तम् ।।२।।
अस्मिन् अध्याये च कण्डिकासंख्या ॥ १०३॥
२३ भारद्वाजो बलाकाकौशिकात् । २४ बलाकाकौशिकः कापायणात् । २५ कापायणः सौक-
रायणात् । २६ सौकरायणस्खेवणेः । २७ त्रैवणिरौपजधनेः । २८ औपजधनिः सायकायनात् ।
२९ सायकायनः कौशिकायनेः । ३० कौशिकायनिवृतकौशिकात् । ३१ घृतकौशिकः पारा-
शायणात् । ३२ पाराशायणः पाराशर्य्यात् । ३३ पाराशर्यो जातकर्यात् । ३४ जालू-
फण्यों भारद्वाजा । ३५ भारद्वाजो भारद्वाजाचासुरायणाच यास्काच्च । ३६ आसुरायणवणेः ।
३७ त्रैवणिरोपजंधनेरासुरेः । ३८ आसुरिर्भारद्वाजात् । ३९ भारद्वाज आत्रेयात् ॥ २७ ॥
४. आत्रेयो मांटे। ४१ मांटिौतमात् । १२ । गौतमो गौतमात् । ४३ । गौतमो वात्स्यात् ।
"आत्रेयो मोटे: "॥ २८ ॥

·(२२४) शतपथब्राह्मणम् । ।१४ की, ४ प्र०, ३ वाoj ४४ वात्स्यः शांडिल्यात् । ४५ शांडिल्यः कैशोर्याकाप्यात् । ४६ कैशोर्यः काप्यः कुमारहारि- तात् । १७ कुमारहारितो गालवात् । ४८ गालबो विदर्भीकौंडिन्यात् । ४९ विदर्भाकौडिन्यो वत्सनपातो वाभ्रवात् । ५० वत्सनपाद्वाभ्रवः पथः सौभरात् । ५१ पंयाः सौभरोऽयास्यादा- गिरसात् । ५२ अयास्य आंगिरस आभूतेस्त्याष्ट्रात् । ५३ आभूतिस्त्वाष्ट्रो विश्वरूपात्त्वाष्ट्रात ५४ विश्वरूपस्त्वाष्ट्रः अश्विभ्याम् । ५५ अश्विनौ दधीच आणात् । ५६ दध्यङ् आथर्वणः अथर्वणो दैवात् । ५७ अर्वा दैवी मृत्योः प्राध्वंसनात् । ५८ मृत्युः प्राध्वंसनः प्रध्वंसनात् । ५९ प्रध्वंसन एकः । ६० एकपिर्विप्रजित्तेः । ६१ विपजित्तिष्टेः । ६२ व्याधिः सनारोः । ६३ सनारुः सनातनात् । ६४ सनातनः सनगात् । ६५ सनगः परमेष्ठिनः । ६६ परमेष्ठी ब्रह्मणः । ६७ ब्रह्म स्वयंमु । ब्रह्मणे नमः ॥२८॥ इति श्रीहषीकेशब्रह्ममगवत्पूज्यपादशिष्यस्य श्रीपाठकानिरुद्धपुत्रस्य परमहंसपरिव्राजकाचार्यस्य श्रीवासुदेवब्रह्मभगवतः कृतो माध्यंदिनीयशतपयत्राह्मणान्तर्गतमाध्यन्दिनशाखोपनिषबृह- दारण्यकटीकायां वासुदेवप्रकाशिकायां चतुर्थेऽध्याये तृतीय याज्ञवल्क्यमैत्रेयी- संवादब्राह्मणं परिसमाप्तम् ॥ १४ । (७) ४ । ३ ॥ चतुर्थोऽध्यायश्च समाप्तः।। (बृ. उप.) १४-४ ॥ इति बृहदारण्यकोपनिपदि मध्यम याज्ञवल्क्यकाण्डं मुनिकाण्डं वा परिसमाप्तम् ।। iry ·1 अथ चतुर्दश काण्डे वृहदारण्यकोपनिषद्यन्तिम ध्यध्यायं खिलकाण्डम् । आदितोऽष्टमेऽध्याये बृहदारण्यकोपनिषदि तु पञ्चमेऽध्याये प्रथमं ब्राह्मणम् । आदितः पष्ठे बृहदारण्यकोपनिषदि चतुर्थे च प्रपाठके चतुर्थ ब्राह्मणम् । KO ॐ ३पूर्णमदः पूर्णमिदम्पूर्णात्पूर्णमुदच्यते । पूर्णस्य पूर्णमादाय पूर्णमेवावशिष्यत ॐ ३ खम्ब्रह्म खम्पुराणम्वायुरं खमिति ह स्माह कौरव्यायणीपुत्रो व्वेदोऽयम्ब्राह्मणा विदुब्दैनेन युद्धेदितव्यम् ॥ ३ ॥ इति चतुर्दशे काण्डे पष्टे प्रपाठके बृहदारण्यकोपनिपदि चतुर्थ- प्रपाठके च चतुर्थं ब्राह्मणम् ॥१४ । (६) ४४॥ (८)६-१॥ . शांतिवाह्मणम् । " ॐ ३ पूर्णमदः, पूर्णमिदं, पूर्णात्पूर्णमुदच्यते। पूर्णस्य पूर्णमादाय, पूर्णमेवाव- शिष्यते"॥"ॐ ३ खं ब्रह्म"-(वा. सं. ई. उ. ४० । १७) खं पुराणम् । वायुर समिति ह माह कौरव्यायणीपुत्रः। वेदोऽयं ब्राह्मणा विदुः । वेदनेन यद्वेदितव्यम् ॥ १ ॥ तदेवं यत् विज्ञानं केवलममृतत्वसाधनं स आत्मा निरुपाधिकः अशनायाद्यतीतो यदेव साक्षादपरोऽक्षाद्रम य आत्मा सर्वातरो नेति नेत्यादिलक्षणः काण्डद्वयेन निर्धारितः । अधुना तस्यैवोपाविवैशिष्टयमापनस्य प्रमाणप्रमे- यादिव्यवहारविषयतामुपगतस्याभ्युदयफलानि क्रममुक्तिफलानि कर्मसमृद्धयर्यानि चेति त्रिविधोपासनानि पूर्वानु- तानि वक्तव्यानि-इत्येतदर्थ खिलकाण्डं प्रवर्तते । पूर्वत्रानुक्तं वक्तव्यत्वेन परिशिष्टं खिलमिति हि खिललक्षणम् । तत्र सर्वापास्त्यंगभूतान् ॐकारो, दमो, दान, दया, इति पदार्यान् विधिरसन्ती श्रुतिः पूर्वमात्मयायात्म्य- विज्ञानसिद्धये मिथ्याभूतकार्यकारणसंबंधमाश्रित्य तात्पर्येण व्याख्यातस्य ब्रह्मणः शुद्ध स्वरूपं पूर्वोपात्तकार्यकारण- सम्बन्धस्य हेयस्वं द्योतयितुमनुवदति-पूर्णमद इति मन्त्रेण । 'अदः' इति परोक्षाभिधायि सर्वनाम । पूर्णमिति- वा दांतशांनपूर्णदस्तस्पष्टच्छन्नज्ञप्ताः"-(पा. सू. ७ ॥२।२७) इति कर्तरि निष्टांत निपातितम् । तथा च-'अदः' परोऽक्षं ब्रह्म पूर्णमाकाशवत् व्यापि निरंतरं निरुपाधिकं चेत्यर्थः । अनेन लक्ष्यं तत्पदार्थ दर्श- यित्वा लक्ष्यं त्वंपदार्य दर्शयति-पूर्णमिदमिति । यदिदं नामरूपोपाविविशिष्टव्यवहारापन्नं तदपि केवलेन . 1-अस्य काण्डस्य खिलमिति नामषेयं, खिलशब्दस्य परिशेपवायकरवादस्य काण्डस्य मधुयाज्ञवल्क्यकाण्डयोकापार. शिवकाव्याभिधायकत्वाचेति मन्तव्यम् ।

·प्र०, . . (२२६) शतपथब्राह्मणम् । [१४ का०, स्वेन निरुपाच्यामना परमात्मस्वरूपेण 'पूर्ण' व्यापि । न तु उपहितेन विशिष्टेन रूपेण पूर्णमित्यर्थः । एवं लेल्यौ तत्त्वंपदार्थावुक्त्वा तावेव वाच्यभूतौ कथयन् त्वंपदार्थस्य पूर्णवे हेतुं दर्शयति-पूर्णात्पूर्णमुदच्यत इति । 'पूर्णात् ' कारणात्मनोऽविद्यासहायात् 'पूर्णमेवोदच्यते ' उद्रिच्यते उद्गच्छतीत्यर्थः । सम्प्रत्यैक्यज्ञानफलमाह- पूर्णस्य पूर्णमादाय पूर्णमेवावशिष्यत इति । पूर्णस्य कार्यात्मनो ब्रह्मणः 'पूर्ण ' पूर्णत्वमादाय: गृहीत्वा आत्मस्वरूपैकरसत्वमापाद्य अविद्याकृतं भूतमात्रोपाधिसंसर्गजं जन्यत्वावभासं विद्यया तिरस्कृत्य 'पूर्णमेव' अनन्तर- मबाह्य प्रज्ञानवनेकरसस्वभाव केवलं ब्रह्मावशिष्यत इत्यर्थः । ब्रह्म वा इदमन आसीत्तदात्मानमेवावेदहं ब्रह्मा- स्मीति तस्मात्सर्वमभवत् "-(श. प. वृ. उ. १ । २ । २१) इत्युपक्रमस्थश्रुत्यर्थ एवानेनमन्त्रेणोपसंहृतः । तत्र "पूर्णमदः पूर्णमिदम्" इत्यनेन ब्रह्म वा इति पदस्पार्थ उक्तः। "पूर्णात्पूर्णम्" इत्यादिमन्त्रशेषेण "इदमन आसीत्" इत्यादेरर्य उक्तः । अतः एकवाक्यत्वेनोपक्रमोपसंहारयोरैकरूप्यश्रुतितात्पर्यलिङ्गात् शास्त्रप्रतिपाद्यं ब्रह्मात्मैक्य- मेवेति तात्पर्यायः । अधुना ध्यानविधानार्य तस्मिन् विनियुक्तं मन्त्रं तावदाह-ॐ ३ खम्ब्रह्मेति । इह ध्यानसाधनत्वेनैव ॐ कारस्योपदेशः । अत्र ब्रह्मपदं ॐकारालम्बनस्य विशेष्यस्याभिधानम् । तस्य ब्रह्मशब्दस्य वृहद्वस्तुसामान्यवाचिनः सर्वत्र प्रसक्तौ खमिति विशेषणम् । नीलमुत्पलमितिवत् खब्रह्मणोः सामानाविकरण्यात तयोरेकत्वसिद्धिः । तया च यथा विष्ण्वङ्गाङ्कितायां शिलादिप्रतिमायां विष्णुबुद्धिः क्रियते, तया ॐकारे खे ब्रह्मेत्युपासनं कर्तव्यमिति वाक्यार्थः । अस्मिन्मने खशब्दात् मौतिकखप्रतीतिर्माऽभूदित्यभिप्रायेण मंत्रविनियोजकं ब्राह्मणं प्रवर्तते-खम्पुराणमित्यादि । 'पुराणं' चिरंतनं 'ख' परमात्माऽऽकाशमिति यावत् । तया च- खमिति विशेषणेन वृहदर्यसामान्यवाचिनो ब्रह्मशब्दस्य अनादिकारणचैतन्यविषयत्वं निश्चितमित्यर्थः । ननु- अस्य कारणब्रह्मणः अतीन्द्रियत्वात् कथमोङ्कारे तदुपास्यमित्यतः फल्पांतरमाह-वायुरं खमिति ह स्माइ कौरव्यायणीपुत्र इति । वायुर्विद्यते यस्मिन् तत् 'वायुरं 'ख' भौतिकाकाशं तदवच्छिनं ब्रह्म ॐकारा- लम्बनं, मौतिकाकाशे खशब्दप्रयोगस्य बहुलमुपलंमात् ' इति 'कौरव्यायणीपुत्रः' 'ह' किल आह- स्मोक्तवान् । एवं सति कारणब्रह्माकाशमापदयोरुभयोरपि श्रौतत्वाविशेषात् ॐकारे दृष्टिद्वयमैच्छिकमिति भावः । एवमोंकारप्रतीकं कार्यकारणोभयविधं ब्रह्म ध्येयमित्युक्तम् । इदानी प्रणवस्य ययोक्तब्रह्मवाचकत्वं साधयति-वेदोऽयं ब्राह्मणा विदुर्वेदैनेन यदेदितव्यमिति । यस्मात यत् वेदितव्यं ' प्रकाश्यमानमभिधीयमानं ब्रह्म तत् एनेनोंकारेण 'वेद' साधकः पुमान् विजानाति उपर लमते । तस्माद्वेदोऽयमोङ्कार इति ब्राह्मणा विदुरित्यन्वयः । यद्यपि ॐ ब्रह्मात्मशब्दा ब्रह्मगो वाचकाः संति, तयाऽपि श्रुतिप्रामाण्यात् ओंकारो ब्रह्मणो नेदिष्टमभिधानमतिप्रियतम नामेत्यवगम्यते । इतरस्यापि वेदत्वं तु वेदितव्यवेदनहेतुत्वादेव । तस्मात् विशिष्टोऽयमोङ्कारो ब्रह्मोपास्तिसाधनत्वेन प्रतिपत्तत्र्य इत्यर्थः ॥ १ ॥ . - इति श्रीपीफेशब्रह्मभगवत्पूज्यपादशिष्यस्य श्रीपाठकानिरुद्धपुत्रस्य परमहंसपरिव्राजकाचार्यस्य श्रीवासुदेवनामगवतः कृती माव्यन्दिनीयशतपयत्रालणान्तर्गतमाध्यंदिनशाखोप- निषबृहदारण्यकव्याप्त्याय वासुदेवप्रकाशिकार्या तृतीये खिलकाण्डे पंचमेऽव्याये प्रथमं शांतिमाह्मग परिसमाप्तम् । १४ ।(८)५-१॥ 1-अत एव च धीमद्भगवद्रवायां-"तमदिति निर्दयो प्रविविधः पुरा" इति भगवत्तिः, तपा योगसूत्रे " तस्य भार" इति पनि ।

·(वृ० ५ १०, २ मा०]. सायणभाष्यसमेतम् । (२२७) त्रुयाः प्राजापत्याः । प्रजापतौ पितुरि ब्रह्मचर्यमूषुदैवा मनुष्याऽ असुराः॥१॥ (s) उपित्वा ब्रह्मचर्यन्देवाऽऊचुः । () ब्रवीतु नो भवानिति तेभ्यो हैतदक्षरमुवाच दऽइति व्यज्ञासिष्टा३ऽइति व्यज्ञासिष्मेति होचुम्य- तेति नऽआत्थेत्योमिति होवाच व्व्यज्ञासिष्टेति ॥२॥ शतम् ७५०० ॥ - (त्यु) अथ हैनम्मनुष्या ऽऊचुः। () ब्रवीतु नो भवानिति तुभ्यो -- दमदानदयेति त्रिकोपदेशब्राह्मणम् । या प्रजापत्याः प्रजापतौ पितरि ब्रह्मचर्यमूपु:-देवा मनुष्या असुराः ॥ १ ॥ उपित्वा ब्रह्मचर्य देवा ऊचुः । ब्रवीतु नो भवानिति । तेभ्यो हैतदक्षरमुवाच द इति । व्यज्ञासिष्टा ३ इति । व्यज्ञासिष्मेति होचुः । दाम्यतेति न आत्येति । ॐ इति होवाच व्यज्ञासिष्टेति ॥२॥ अथ हैन मनुष्या ऊचुः । ब्रवीतु नो भवानिति । तेभ्यो हैतदेवाक्षरमुवाच द इति । व्यज्ञासिष्टा ३ इति । क्यज्ञासिष्मेति होचुः । दत्तेति न आत्येति । ॐ इति होवाच व्यज्ञासिष्टेति ॥ ३॥. - . . एवमाभ्यन्तरं सर्वोपास्तिसाधनं ॐकार इत्युक्तम् । इदानीं बाह्य दमादिसाधनत्रयं विधातव्यम् । तेनापि विशिष्ट एव वाह्याभ्यंतरशुचिः सन् सर्वोपास्तिषु अधिक्रियते । अतस्तद्विधानायार्थवादमाह-त्रयाः प्राजापत्याः प्रजापतौ पितरि ब्रह्मचर्यमूपुरिति । यात्रिप्रकाराः प्राजापत्याः ' प्रजापतेरपत्यभूताः 'प्रजापतौ' विराडात्मनि 'पितार ' समीपे शिष्याः संतः 'ब्रह्मचर्य ' ऊपुरुषितवंतः । के ते प्राजापत्या इत्यपेक्षायामाह- देवा मनुष्या असुरा इति । सुबोधम् ॥ १ ॥ ततस्ते किं कृतवंत इत्यपेक्षायामाह-उपित्वा ब्रह्मचर्य देवा ऊचुरिति । ते देवा मनुष्या असुराश्च 'ब्रह्म- चर्यमुषित्वा ' क्रमेण प्रश्नं कुर्वाणाः प्रथमं 'देवाः ' ऊचुरुक्तवंत इत्यर्थः । किमित्यपेक्षायामाह-ब्रवीतु नो भवानिति । भवान्नोऽस्मभ्यं अनुशासनं 'ब्रवीतु ' कथयत्वित्यर्थः । एवं देधैरनुशासने प्रार्थिते प्रजापतिः किमा- हेत्यपेक्षायामाह-तेभ्यो हैतदक्षरमुवाच द इतीति । तेभ्योऽर्थिभ्यः 'ह' किल 'द '' इत्येतदक्षरं ' वर्ण- मात्र उवाचोक्तवान् । देवानेवं शिक्षयित्वा तेषां स्वोपदिष्टविद्याप्रतिपत्तिपरीक्षार्थ पिता पृष्टवान् इति दर्शयति- व्यज्ञासिष्टा ३ इतीति । प्लुतिविचारार्था । मयोपदिष्टस्याक्षरस्याथ यूयं विज्ञातवंतो न वा इति प्रश्नार्थः । एवं पृष्टे देवोक्तं प्रति वचनं कथयति-व्यज्ञासिष्मेति होचुरिति । विज्ञातवन्तो वयमित्यूचुरित्यर्थः। यद्येवं तर्जुच्यता कि मयोक्तमिति प्रजापतेराकांक्षायां स्वाभिप्रायानुसारेण देवैरवगतमर्थ दर्शयति-दाम्यतेति न आत्येतीति । स्वभावतः अदाता सूर्य मनः 'दाम्यत' दांता भवतेति त्वं नोऽस्मान् ' आत्य' कथयसि इत्युक्तवन्त इत्यर्थः । देवोक्तं प्रजापतिरङ्गीकृतवान् इत्याह-इति होवाचेति । ॐशब्दार्थमेव विशदयति-व्यज्ञासिष्टेतीति । सम्यक् ज्ञातं भवद्भिरिति अङ्गीकृतवानित्यर्थः । समानमुत्तरपर्यायद्वयेऽपि व्याख्यानम् ॥ २ ॥ स्वभावतो लुब्धा यूयं अतः दत्त' यथाशक्त्या अन्नादिकं विभजत इति नोऽस्मानात्य । किमन्यत् बयानो हितमिति स्वाभिप्रायानुसारेण मनुष्या दकारार्थ ज्ञातवंत इति मनुष्यपर्यायतात्पर्यार्थः ॥ ३ ॥ .

·(२२८) शतपथब्राह्मणम् । [१४ का०, ४ प्र०, ५० हैतुदेवाक्षरमुवाच द ऽडुति व्व्यज्ञासिष्टाऽइति व्यज्ञासिष्मेति होचुई- तेति नऽआत्थेत्योमिति होवाच व्यज्ञासिष्टेति ॥ ३॥ (त्यु) अथ हैनमसुराऽऊचुः । (छ) अवीतु नो भुवानिति तेभ्यो है- तुदेवाक्षरमुवाच दऽइति व्यज्ञासिष्टा३ऽइति व्व्यज्ञासिष्मेति होचुईयध्व- मिति नऽआत्थेत्योमिति होवाच व्यज्ञासिष्टेति तदेतदेवैपा दैवी बागु- नुवति स्तनयित्नुईददऽइति दाम्यत दत्त दुयध्वामिति तुदेतुत्वयु शिक्षेदमन्दानन्दयामिति ॥ ४॥ इति चतुर्दशे काण्डे पष्टे प्रपाठके वृहदारण्यकोपनिषदि चतुर्थ- प्रपाठक पञ्चमं ब्राह्मणम् ॥ १४। (६)४।५॥(८)५-२॥ अथ हैनममुरा ऊचुः । ब्रवीतु नो भवानिति । तेभ्यो हैतदेवाक्षरमुवाच द इति । व्यज्ञासिष्टा ३ इति । व्यज्ञासिष्मेति होचुः । दयध्वमिति न आत्येति । ॐ इति होवाच व्यज्ञासिष्टेति । तदेत- देवपा दैवी वागनुवदति । स्तनयित्नुर्द द द इति । दाम्यत दत्त दयध्वमिति तदेतत्त्रयं शिक्षेत् । दमं दानं दयामिति ॥ ४॥ , एवं क्रूरा यूयं हिंसादिपराः । अतः ' दयचं' प्राणिषु दयां कुरुत इत्युक्तमस्मान्प्रति, इत्यसुरा दका- रार्य गृहीतवन्तः इत्यमुरपर्यायतात्पर्यार्थः । प्रजापतेरनुशासनं प्रागासीदित्यत्र लिङ्गमाह-तदेतदेवैपा दैवी वागनुवदतीति । तदेतत्प्रजापतेरनुशासनं 'एषा देवी वागनुवदति' । तेन रूपेण प्रवर्तत इत्यर्थः । का एषा देवी वाक्, कयं वा सा श्रूयते, इत्यपेक्षायामाह-स्तनयित्लुर्द द द इतीति । अत्र विसन्धिकरणं तु सर्वत्र वर्गान्तरप्रमापोहार्यम् । य: ‘स्वनयित्नुः ' सपा देवी वाक् । दकारत्रयोचारणेन तु स्तनयित्नुशन्दानुकरण- मात्र विवक्षितम् । न तु त्रिवं, प्रमाणाभावात् इत्यर्थः । ननु-तर्हि निर्दकारोचारणं किमर्य, तेषां च को वा अर्थः । इत्यत आह-दाम्यत दत्त दयध्वमितीति । दमो दानं दयेत्यर्यत्रयमुपलक्षयितुं निर्दकारोबारणमित्यर्थः । यमय विधातुमयमाख्यायिकारूपः अर्थवादो विधेयस्तावकत्वेन प्रवृत्तः । तमर्थमिदानी विदधाति-तदेत- त्रयं शिक्षेदमं दानं दयामिति । यस्मात्प्रजापतिः दाम्यत दत्त दयध्वं इति स्तनयित्नुरूपेणानुशास्त्येव । ततरमात्कारणात् 'दमं दानं दयां ' ' इत्येतत्रयं शिक्षेत् ' उपादयात् । प्रजापतेरनुशासनमस्माभिः कर्तव्य- मिति मतिं कुर्यादधुनातनो मनुष्य इत्यर्थः ॥ ४ ॥ पति श्रीकिशन वित्यूम्यपादशिष्यस्य श्रीपाठकानिरपुत्रस्य परमहंसपरिव्राजकाचार्यस्य श्रीवासुदेव. ग्रहमगवतः कृतोमायन्दिनीयशतपपत्राप्तगान्तर्गतमाध्यन्दिनशासोपनिषबृहदारण्यकटीकार्या वामुदेवप्रकाशिकायर्या तृतीये मिलकाण्डे पंचमेऽध्याये दितीय दमदानदयेनिनिकोपदेशक प्रासगं परिममातम् ॥ १४ (८)५-२॥

·-- (वृ०५०, ३ वा.) सायणभाष्यसमेंतम् । (२३९) ब्वायुरनिलममृतम् । (म्भु) भुस्मान्त, शरीरम् । ॐ३ कृतो स्मुर । किबे स्मराने नुय सुपथा रायेऽअस्मान्विश्वानि देव ध्वयुनानि विद्वान् । युयोध्यस्मुजुहुराणमेनो भूयिष्ठान्ते नुमऽउक्तिम्विधेमेति ॥१॥ इति चतुर्दशे काण्डे पष्ठप्रपाठक बृहदारण्यकोपनिपदि चतुर्थ- प्रपाठके च पष्ठंब्राह्मणम् ॥ १४ (६)४॥६॥(८)५-३॥ सूर्याग्न्योरुपस्थानब्राह्मणम् । वायुरनिलममृतम्, भस्मांतं शरीरम् । ॐ ३ ऋतो स्मर । क्लिवे स्मर। नन्वेवं दमादियुक्तस्यापि शरीरपाते तु नामृतत्वं आध्यात्मिकवाग्वादिप्रतिबन्धात् इत्यत आह-वायुरनिल- ममृतमिति । ममामृतस्य सत्यस्य शरीरपाते सति तत्स्थः आध्यात्मिकप्राणरूपः 'वायु: ' 'अनिल' वाह्यं वायु अमृतमधिदैविक प्रति गच्छत्विति शेषः । एतदायुग्रहणमन्येषामपि देवानामुपलक्षणार्थम् । अन्येऽपि देवाः स्वा स्वां प्रकृतिं गच्छन्वित्यर्थः । नन्वेवं देहस्थदेवतानामप्रतिबन्धकत्येऽपि देहस्यैव सूक्ष्मता गतस्य प्रतिबन्धक- स्वात् नामृतत्वसिद्धिरित्यत आह-भस्मांतं शरीरमिति । शरीरमपि ' भस्मान्तं ' सत् पृथिवी प्रति यातु । भस्मान्तलिंगात् कमिण एघेतदुपस्थानम् । न संन्यातिनामिति गम्यते । तेषां दाहासम्भवादित्यर्थः । एवमुप- स्थानमुक्त्वा अग्नरुपस्थानमाह-ॐ ३ क्रतो स्मर क्लिवे स्मरेति । ॐ इति तो इति च ' अग्निदेवता. सम्बोधनार्थावेव शब्दौ । अवतीयोमीश्वरः सर्वरक्षकः । स च जाठरप्रतीकत्वेनोपासितत्वादग्निः । अग्निश्च ऋतु- साध्यत्वेन क्रतुरित्युच्यते । तया च-हे ॐ ३ ! क्रतो! अग्न ! ' स्मर इति ' इष्टां गति जिगमिषता मया स्मरणे त्वं नियुज्यसै । अन्तकाले हि त्वया स्मरणे कृते सति इष्टा गतिः प्राप्यते । अतः प्रार्थ्यसे । 'क्लिवे' क्लप्ताय लोकाय 'स्मर' । पुनरपि अग्निविषयप्रार्थनान्तरमाह-अग्ने नय सुपथेति । हे 'देव । ' द्योतना- स्मक 'अग्ने !' त्वं ' विश्वानि वयुनानि ' सर्वाणि प्रज्ञानानि ' विद्वान् ' । ज्ञानवाचि वयुनपदं कर्मपूर्वप्रायो- रुपलक्षणार्थम् । एतानि 'विद्वान् ' जानन् हि त्वं 'अस्मान् ' त्वदुपासकान् 'सुपथा ' शोभनेनोत्तरेण शुक्लेन मार्गेण पुनरावृत्तिरहितेन 'नय' प्रापय । किमर्थ ? ' राये' धनाय कर्मफलभोगायेति यावत् । किं च- अस्मदस्मत्तः 'जुहुराणं' कुटिलं वंचनात्मकं देवयानप्रातिप्रतिबन्धकं 'एन:' पापं 'युयोधि' वियोजय विनाशयेत्यर्थः । वयं तु देहावसानकाले अन्यत्कर्तुमशक्ताः । इदानी 'ते' तुम्यं 'भूयिष्ठां ' बहुतमा 'नमउक्ति' नमस्कारवचनं ' विधेम' समर्पयेम । नमस्कारमानसमर्पणेन परिचरेम । तच त्वया सर्वाधिकत्वेन प्राह्यमित्यर्थः । इतिशब्दः समाप्तिद्योतकः ॥ १ ॥ इति श्रीहषीकेशब्रह्मभगवत्पूज्यपादशिष्यस्य श्रीपाठकानिरुद्धपुत्रस्य परमहंसपरिव्राजकाचार्यस्य श्रीवासुदेव- ब्रह्मभगवतः कृतौ माध्यंदिनीयशतपयवाझगान्तर्गतमाध्यन्दिनशाखोपनिषबृहदारण्यक- व्याख्यायां वासुदेवप्रकाशिकायां तृतीये खिलकाण्डे पंचमेऽध्याये तृतीयं सूर्याग्न्योल्पस्थानब्राह्मणं परिसमाप्तम् ॥ १४ (८) ६-३॥ १-या. सं. ईशोपनिपाद " अमृतम्भस्मान्तम् " इत्यनयोः पदयोमध्ये " अयेदम् " इति परद्वयमधिकं विद्यते ॥ २-चा. सं. ईशोपनिषदि "ल्लिो स्मर " इत्यस्माद्वाक्यादमे " तर स्मर" इतीद वाक्यमधिकं वर्तते ॥

·(२३०) शतपथब्राह्मणम् । [ १४ का०, ४ प्र०, ७ मा०] एष प्रजापतिर्यद्धृदयम् । (मे ) एतद्ब्रह्मैतत्सुर्वन्तुदेतुत्त्र्यक्षर, हृदयमिति हऽइत्येकमक्षरमभिहरन्त्यस्मै स्वाश्चान्ये च युऽएवम्वेद दऽ इत्येकमक्षुरन्दुदन्त्यस्मै स्वाश्चान्ये च युऽएवम्वेद यमित्येकमारमेति स्वर्ग लोकं युऽ एवम्वेद ॥ १ ॥ इति चतुर्दशे काण्डे पष्ठप्रपाठके बृहदारण्यकोपनिपदि चतुर्थ- प्रपाठके सप्तमं ब्राह्मणम् ॥ १४ (६)४१७॥(८)५-४॥ " अग्ने नय सुपथा राये अस्मान , विश्वानि देव वयुनानि विद्वान् । युयोध्यस्मजुहुः राणमेनः, भूयिष्ठां ते नमउक्तिं विधेम" (वा. सं. (ई. उ.)४०।१५।१६) इति ॥ १॥ हृदयब्रह्मोपासनं ब्राह्मणम् । एप प्रजापतिः, यत् हृदयम् । एतत् ब्रह्म । एतत्सर्वम् । तदेतत् व्यक्षरं हृदयमिति । इत्येकमक्षरम् । अभिहरन्त्यस्मै स्वाश्चान्ये च । य एवं वेद । द इत्येकमक्षरम् । ददत्यस्मै स्वाश्चान्ये च । य एवं वेद । यमित्येकमक्षरम् । एति स्वर्ग लोकम् । य एवं वेद ॥१॥ इदानी सोपाधिकस्य ब्रह्मणो निरुपाधिकस्वरूपे अनधिकृतानां ध्यानभेदोक्त्यर्थ उत्तरं ग्रन्थजातं प्रवर्तते । तत्र प्रजापतिर्देवादीनामनुशास्ता इति सामान्यतः श्रवणात् दक्षादिष्वपि प्रजापतित्वशङ्का माऽभूदिति प्रजा- पतिं विशिनष्टि-एप प्रजापतिर्यदृदयामति । हृदयशब्दस्तत्स्थबुद्धिविषयः । यस्मिन् हृदये शाकल्पग्रामो "किंदेवतोऽस्याम् (बृ. उ. ६।९।२१ ) इत्यादिनामरूपकर्मणां दिग्विभागेनोपसंहार उक्तः । एषः' एव देवाद्यनुशास्ता 'प्रजापतिः न तु दक्षादिरित्यर्थः । उक्तहृदयस्यो- पास्यत्वार्थ ब्रह्मत्वमाह-एतद्ब्रोति । एतत् ' हृदयं ब्रह्म शेयजातस्य हृदयेन व्याप्तत्वात् । अतो रदयं ग्रसत्येवं दीर्घकालादरनरंतर्येण भायेनोपास्यमित्यर्थः । ननु-कथं हृदयस्य प्रजापतिना सह ऐक्यमुष्यते हृदयस्य सूक्ष्मत्वात् प्रजापतेच सर्वात्मकत्वात् इत्यत आह-एतत्सर्वमिति । एतत् ' दयं 'सरार्वात्म शाकल्पग्राह्मणोकरीत्येव । प्रजापतिरपि त्र्यन्नप्राह्मणोक्त () रीया सर्वात्मकः । अतः सर्वात्मकावान युक्तं तपोरक्यवचनमित्यर्थः । एवमुपास्यत्वेन सिद्धस्य हृदयस्य स्तुत्यर्थ तनामाक्षरेकर्दशोपासनमाह-तदेतत्थ्य- क्षरमित्यादिना । तदेतत्प्रसिद्ध हृदयनाम 'ध्यक्षरं ' प्रीणि अक्षराणि यस्येति व्युत्पत्तरित्यर्थः । फानि पुन: प्रीश्पक्षराणीयपेक्षायां सफलं दर्शयन् प्रथमाक्षरं सावदाह-ह इत्येफमक्षरमभिहत्यस्मै स्वाश्चान्ये च य एवं वेदेति । यस्मादरम हदयनलगे 'स्वाः' दियागि 'मन्ये च विषयाः शन्दादयः स्वं वं कार्यमभिः रंति । हृदयं च मोर्य स्वविषयं मुखादिफ अभिहरति । सरमात उदयनामाक्षरत्वेन संपद्धं हरतराहरनिफर्मगो रस्येतत् रूपम्। 'यो येद' मामे विदुपे स्वा सातयः अन्ये च सम्बन्धिनः अमिहरति । यलिमिति वास्प. दोषः । पूर्व रितीपाशरमाह-द इत्पेफमक्षरं ददंत्यस्मै साधान्ये च य एवं वेदेति । परमान् रोजाः : मन्ये 'पानगे स्व स्वं वी 'दंति' ददो प्रपतीयर्पः । संप मोरे तत् 'हदयं ।

·-. [वृ०६०, ५० सायणभाष्यसमेतम्। (३१) तद्वै तदेतदेव तदास । सत्यमेव स यो हैवमेतन्महुद्याम्प्रथमजम्वेद सत्यम्ब्रोति जयतीमोल्लोकानितऽहुन्न्वसावसाऽ एवमेतुन्महुद्यक्षम्प्रथम- जम्वेद सत्यम्ब्रह्मेति सत्युह्येव ब्रह्म ॥१॥ इति चतुर्दशे काण्डे पष्ठे प्रपाठके बृहदारण्यकोपनिषदि चतुर्थ- प्रपाठकेऽष्टमं ब्राह्मणम् ॥ १४॥(६) १८॥(८)५-५॥ हृदयब्रह्मणः सत्यमित्युपासनाविधिब्राह्मणम् । तदै तत् एतदेव तदास-सत्यमेव । स यो हैवमेतन्महद्यक्ष प्रथमजं वेद-सत्यं ब्रह्मेति । जयती- मान् लोकान् । जित इन्वसावसत् । य एवमेतन्महद्यक्ष प्रथमजं वेद-सत्यं ब्रह्मेति । सत्यं ह्येव ब्रह्म ॥१॥ . - तस्मात् ददतेर्दानकर्मणो द इत्येतद्रूपं हृदयाक्षरत्वेन सम्बद्धं ' यो वेद ' अस्मै विदुषे स्वाश्चान्ये च स्वं स्वं वीर्य ददंति प्रयच्छन्तीत्यर्थः । दद दाने" (धा. पा. भ्वा. आ. १७) इत्यस्य धातोरात्मनेपदिनोऽपि मौवादिकस्य व्यत्ययेन परस्मैपदं बोद्धव्यम् । तथा तृतीयमक्षरमाह-यमित्येकमक्षरमेति स्वर्ग लोकं य एवं वेदेति । यस्मात् ‘स्वा अन्ये च ' विषयाः हृदयब्रह्म प्रति ' यन्ति । हृदयं च भोज्यं प्रत्येति । तस्मादिणो गत्यर्थस्य यमित्येतत रूपं हृदयनामाक्षरत्वेन संबद्धं 'यो वेद ' स विद्वान् 'स्वर्ग लोकं ' प्रति 'एति' गच्छति । एतत्फलमत्र विज्ञानानुरूपमेवेत्यर्थः । तथा च हृदयनामाक्षरैकदशोपासनादपि विशिष्टं प्राप्नोति, किम वक्तव्यं हृदयस्वरूपोपासनादिति हृदयस्तुत्यर्थमेव नामाक्षरोपासनोपन्यासः, न तु नामाक्षरोपासनानि त्रीणि हदयस्वरूपोपासनमपरमिति चत्वार्यत्रोपासनानि विवक्षितानीति बोदव्यम् ॥१॥ इति श्रीहषीकेशब्रह्मभगवत्पूज्यपादशिष्यस्य श्रीपाठकानिरुद्धपुत्रस्य परमहंसपरिव्राजकाचार्यस्य श्रीवासु- देवब्रह्मभगवतः कृतौ माध्यंदिनीयशतपथब्राह्मणान्तर्गतमाध्यंदिनशाखोपनिषबृहदा- रण्यकटीकायां वासुदेवप्रकाशिकायां तृतीये खिलकाण्डे पञ्चमेऽध्याये चतुर्थ हृदयब्रह्मोपासनब्राह्मणं परिसमाप्तम् ॥ १४ (८) १४ ॥ एतस्यैव हृदयाख्यस्य ब्रह्मणः सत्यमित्युपासनांतरं विवित्सती श्रुतिराह-तद्वै तदेतदेव तदासेति । अत्र प्रथम. स्तच्छन्दो हृदयाख्यब्रह्मपरामर्शी | पैशब्दः स्मरणार्थः। तदुच्यते विधांतरेणेत्येवं हृदयाख्याह्मण एव विधातरप्रति; ज्ञाऽर्यो द्वितीयस्तच्छब्दः । किं तद्धिांतरमित्यपेक्षायां वक्ष्यमाणविधान्तरमेतदेचेत्यनेन शब्देनोक्त्वा तस्य पूर्वोक्ति हृदयब्रह्मणा सामानाधिकरण्यप्रदर्शनार्थस्तृतीयस्तच्छन्दः । तथा च 'तद्वै ' दयं ब्रह्म 'एतदेव ' वक्ष्यमाण- प्रकारं तदासेति' पर्यवसितोऽर्थः । कोऽसौ वक्ष्यमाणः प्रकार इत्यपेक्षायामाह-सत्यमेवेति । यद्ब्रह्म हृदया. मनोक्तं तत्सत्यमेव । सच त्यच सत्यम् । पंचभूतात्मकमाधिदैविक तत्वं हिरण्यगर्भात्मकमित्यर्थः तस्य स्वरूपकथनपूर्वक तद्विज्ञानफलमाह-स यो हैवमेत महयक्षं प्रथमजं वेद सत्यं ब्रह्मेति जयतीमाँ- लोकानिति । 'यः' साधको महदपरिच्छेयं महत्त्वात् ' यक्ष ' पूज्यं 'प्रयम' सर्वस्मात् विराडादेः संसारिणः सकाशापूर्वमेवोत्पन एवंविधं 'सत्यं ब्रह्म वेद । 'स, इमान लोकान् जयति' । पया . - ·. . शतपथब्राह्मणम् । [१४ का०, ५ प्र०, बा०] आपऽ एवेदमुग्रऽ आसुः। (स्ता) ताऽ आपः सत्युमसृजन्त सत्यं ब्रह्म ब्रह्म प्रजापतिम्प्रजापतिर्देवान् ॥ १॥ (वाँस्ते ) ते देवाः सत्यमित्युपासते । तदेतत्त्यक्षर, सत्यमिति सऽ इत्येकमक्षुरन्तीत्येकमारमंमित्येकमधुरम्प्रथमोत्तमेऽअक्षरे सत्य॒म्मध्यतो- सत्यस्य ब्रह्मणः स्तुतिव्राह्मणम् । आप एवेदमग्र आसुः। ताआपः सत्यमसृजत । सत्यं ब्रह्म ब्रह्म प्रजापतिम् । प्रजापतिदेवान्॥१॥ ते देवाः सत्यमित्युपासते । तदेतत् व्यक्षरं सत्यमिति । स इत्येकमक्षरम् । तीत्येकमक्षरम् । सत्येन ब्रह्मणा इमे लोका आत्मसात्कृताः, तद्वदित्यर्थः । कैमुतिकन्यायेन फलांतरमाह-जित इन्न्यसावस- दिति । ' इन्नु' इत्यं सत्येन ब्रह्मणा अनृतात्मा शत्रुर्जितः । तया अनेनाप्युपासकेनासौ शत्रुजितः अस- दस्तु भवतु । तथा च लोका येन जिताः तस्य शत्रुजये किं वक्तव्यमित्यर्थः । कथमीग्विधज्ञानात् उपा- सकस्येदं फलमित्यपेक्षायां उक्तोपासकस्यानुवादपूर्वकं हेतुमाह-य एवमेतन्महद्यक्षमित्यादि सत्यं होव ब्रह्मे- त्यंतम् । 'हि' यस्मात्सत्यमेव — ब्रह्म ' उक्तरीत्या लोकजित् शत्रुजिच । तस्मात् तदुपासकस्यापि उपा- सनानुरूपमुक्तं फलं युक्तमेवेत्यर्थः ॥ १ ॥ इति श्रीहृषीकेशब्रह्मभगवत्पूज्यपादशिष्यस्य श्रीपाठकानिरुद्धपुत्रस्य परमहंसपरिव्राजकाचार्यस्य श्रीवासुदेव- ब्रह्मभगवतः कृतौ माध्यन्दिनीयशतपयब्राह्मणान्तर्गतमाध्यंदिनशाखोपनिषबृहदारण्यक- व्याख्यायां वासुदेवप्रकाशिकायर्या तृतीये खिलकाण्डे पश्चमेऽध्याये पञ्चम सत्यमित्युपासनाविचित्राह्मणं परिसमाप्तम् ॥ १४ (८)५-५॥ इदानीं सत्यस्य ब्रह्मणः स्तुत्यर्थ तस्य प्रयमजत्वं साधयति-आप एवेदमन आसुरिति । अग्निहोत्रादि- फर्मसु हूयमाना आहुतयः पयःसोमादिकाः अत्रापशब्देनोच्यन्ते । तथा च यथोक्ताः 'आपः ' जगतो वीजा भूता अव्याकृतात्मना अवस्थिताः 'एव ''इदं ' सर्व नामरूपात्मकं विकारजातं जगत् 'अप्रे' सृष्टेः पूर्व आसुः । नान्यत् किंचित् विकारजातमातीदिति वाक्यार्थः । इदानीम-शब्दोपलक्षितात् मूलकारणात सूत्रो स्पत्तिमाह-ता आपः सत्यमसृजन्तेति । उक्तलक्षणाः पुनरापो भूतान्तरसहिताः 'सत्यं । हिरण्यगर्भमसृजन्त सृष्टवत्यः । एतेन सत्यस्य ब्रह्मणः प्रथमजावं सिद्धमित्यर्थः । एतस्य पूर्वोपक्रातात् दृदय- सत्यत्रह्मणः सकाशात् भिन्नत्वशंकां वारयति-सत्यं ब्रह्मेति । एवं सत्यस्य ब्रह्मणः प्रथमजत्वं निरुष्य तस्यैव महत्वं साधयति-ब्रह्म प्रजापतिमिति । तत्सत्यं ब्रह्म' हिरण्यगर्भाख्यं कर्तृ 'प्रजापति' प्रजानां पति विराज- मसृजतेत्यनुपगः । तया च सर्वजगदात्मकविराडात्मसष्मृत्वात् सूत्रात्मकं सत्यं ब्रह्म महदित्यर्थः । इदानी तय पक्षत्वं निरूपयितुं उत्पन्नाद्विराडात्मनः सफाशादिन्द्रादिदेवतारष्टिमाह-मजापतिर्दवानिति । असृजत समायः नुषगः । देवतासष्टिगृतिरपि महत्वसाधनायेति या व्याख्या बोध्या ॥१॥ अप यक्षत्वमाह-ते देवाः सत्यमित्युपासत इति ! यरमादेवं मृष्टारते 'देवाः' विसरमति विराज• मतीय 'रायं 'सही समोरासते । एपतो यक्ष सदित्यर्थः । सया र सिदं प्रथम महयक्षं सत्यं प्रन राग्मिनोसम्पमिति मावः । दपमहादस्यापि राग्यस्य प्रायः स्शुन्ययं वर्णत्रयात्मकतामाह-तदेतत्यक्षर 1-"पमिायामशरम् "तिया पाठः। . . सूत्रात्मकं - - .

·i० ५ अ०, ६ ग्रा. सीयणभाष्यसमैतम्। (२३३) ऽनृतन्तुदेतदुनृत, सत्येन पुरिगृहीत, सत्यभूयमेव भवति नैवम्विद्वा- समुनृत, हिनस्ति ॥२॥ तद्यत्तत्सत्यम् । (म) असौ सुऽआदित्यो युभएपुऽएतस्मिन्मुण्डले पुरुषो युश्चायुन्दक्षिणेऽक्षन्पुरुपस्तावेतान्योऽन्युस्मिन्मृतिष्ठितो रश्मि- भिडिएपोऽस्मिन्प्रतिष्ठितः प्राणैरयममुष्मिन्त्सु युदोत्क्रमिष्यन्भवति शुद्धमेवेतन्मुण्डलम्पश्यति नैनमेते रश्मयः प्रत्यायन्ति ॥ ३ ॥ अमित्येकमक्षरम् । प्रथमोत्तमे अक्षरे सत्यम् । मध्यतोऽनृतम् । तदेतदनृतं सत्येन परिगृहीतं सत्यभूयमेव भवति । नैवं विद्वांसमनृतं हिनस्ति ॥ २ ॥ तद्यत् तत्सत्यम् । असौ स आदित्यः। य एष एतस्मिन्मण्डले पुरुपः। यश्चायं दक्षिणेश- न्पुरुषः । तावेतावन्योऽन्यस्मिन्प्रतिष्ठितौ । रश्मिभिर्वा एपोऽस्मिन्प्रतिष्ठितः । माणैरयममुष्मिन् । स यदोत्क्रमिष्यन् भवति । शुद्धोवैतन्मण्डलं पश्यति । नैनमेते रश्मयः प्रत्यायन्ति ॥ ३ ॥ . . - सत्यमितीति । तदेतत्सत्यमिति नाम अक्षरमित्यर्थः । कानि तान्यक्षराणीत्यपेक्षायामाह-स इत्येकमक्षरं तीत्येकमक्षरममित्येकमक्षरामिति । भवत्वेवमक्षरत्रयम् । ततः किमित्यपेक्षायामक्षरस्वरूपदर्शनानुरूपं फलं कथयितुं तेषां स्वरूपं तावदाह-प्रथमोत्तमे अक्षरे सत्यं मध्यतोऽनृतं तदेतदनृतं सत्येन परिगृहीतं सत्यभूयमेव भवतीति । तत्र तेषां 'प्रयमोत्तमे अक्षरे ' सकारांकारी सत्यममृतं मृत्युरूपाभावात् । 'मध्यतः ' मध्ये वर्तमानं तीत्यक्षरमनृतं मृत्युरूपं मृत्य्वनृतयोः तकारसामान्यात् । तदेतदनृतं तीकाराख्यं मृत्युरूपं 'सत्येन ' सकारांकारलक्षणेन 'परिगृहीतं ' व्याप्त अंतर्भावितम् । अतस्तस्याकिंचित्करत्वात् 'सत्यभूय- मेव ' भवतीयर्थः । एवं सत्यवाहुल्यं अनृतस्य मृत्योरकिंचित्करत्वं च विजानतः फलमाह-नैवं विद्वांसमनृतं हिनस्तीति । एवमित्यं सत्यबाहुल्यं सर्वस्य मृत्योरनृतस्यार्किचित्करत्वं च 'विद्वांसं ' जानन्तं ' अनृतं कदाचित् प्रमादोतं न हिनस्ति ' फलदानेन न व्याप्नोति । बुद्धिपूर्वकस्यान्तस्य विदुषोऽपि बाधकन्वादित्यर्थः ॥ २॥ एवं विशिष्टसत्योपास्तिमुक्त्वा इदानीं तस्यैवाध्यात्मिकाधिदैविकसंस्थानमेदवैशिष्टयं कल्पयित्वा तदुपास्त्यर्थ- माह-तद्यत्तत्सत्यमसौ स आदित्य इति । यत्सत्यं ब्रह्म पूर्वोक्त तत् ' ' असौ सः' प्रसिद्धः । कोऽसौ ? 'आदित्यः' । कः पुनरादित्यः ? ' य एषः एतस्मिन् ' प्रसिद्ध 'मण्डले' 'पुरुषः ' मण्डलाभिमानी । यश्च दक्षिणेक्षन् ' दक्षिणे अक्षणि 'पुरुषः ' सः असौ सत्यं ब्रह्मेत्यर्थः । ननु-प्रदेशमेदवर्तिनोः स्थान- भेदेन भेदात् उपासनाभेदः स्यात् इत्याशंकायामाह-तावेतावन्योऽन्यस्मिन् प्रतिष्ठिताविति । तावतावा- दित्याक्षिस्यौ पुरुषो एकस्यैव सत्यब्रह्मणः स्थानविशेषौ यस्मात् तस्मादन्योन्यस्मिन् आदित्यश्चक्षुषि चाक्षुष- वादित्ये 'प्रतिष्ठिती'। अतस्तयोमिन्नत्यनेव प्रतिभासमानत्वेन वस्तुतो भेदाभावानोपासनाभेद इत्यर्थः । कयं तान्योऽन्यस्मिन् प्रतिष्ठितावित्यपेक्षायां परस्परोपकार्योपकारकमावनेत्या-- -- - ·(२६४) शतपथब्राह्मणम् । [१४ का०, ४ प्र०, ९ वा.) युऽ एy sएतस्मिन्मुण्डले पुरुषः । (स्तु ) तस्य भूरिति शिर एक शिरऽएकमेतदक्षरम्भुवऽइति वाहू द्वौवाहू द्वेऽए।ऽअक्षरे स्वरिति प्रतिष्ठा द्वे प्रतिष्टे द्वेऽ एते ऽअक्षरे तुस्योपनिपदहरिति हुन्ति पाप्मानजहाति च युऽ एवम्वेद ॥४॥ य एप एतस्मिन्मण्डले पुरुषः । तस्य भूरिति शिरः । एक शिरः । एकमेतदक्षरम् । भुव इति पाहू । द्वौ वाहू । । एते अक्षरे । स्वरिति प्रतिष्ठा । द्वे प्रतिष्ठे । हे एते अक्षरे । तस्योपनिषत् अहरिति । हंति पाप्मानं जहाति च । य एवं वेद ॥४॥ . . तिष्ठितः प्राणैरयममुष्मिन्निति । आदित्योऽस्मिश्चक्षुषि अध्यात्मः । रश्मिभिः । प्रकाशेनोपकुर्वन् ‘प्रति. ष्टितः ''अयं च चाक्षुषः प्राणश्चक्षुरादिभिरिन्द्रियमंडलं प्रकाशयन् अमुष्मिन्नादित्ये अविदैवते प्रतिष्ठितः । अनयोरुपकार्योपकारकमावस्य प्रसिद्धत्वादित्यर्थः । इदानी ज्ञातारिष्टः पुमान् कथं नाम हितमाचरेदिय- भिप्रायवती श्रुतिश्चक्षुरादित्यपुरुषप्रसङ्गागतमारिष्टदर्शनमाह-स यदोत्क्रमिष्यन् भवति शुद्धमेवैतन्मण्डलं पश्यतीति । सोऽस्मिन् शरीरे मोक्ता विज्ञानमयः ‘यदा' यस्मिन् काले 'उत्क्रमिष्यन् ' प्राणांत्यक्ष्यन् ' मवति ' तदा स विज्ञानमयश्चाक्षुष एतद्रविमण्डलं 'शुद्धमेव ' विरश्मि एव केवलं चन्द्रमण्डलमिव पश्यति । उत्क्रमणकाले चाक्षुषादित्ययोरदृष्टनिवन्धनोपकार्योपकारकभावनिवृत्तेः, औदासीन्येनावतिष्टमानवादित्यर्थः । संसारिणः परलोकहिताय यन्नकर्तव्यत्वे सावधानार्य प्रासङ्गिकमरिष्टदर्शनं प्रदर्थ, इदानी प्रकृतयोः परस्परोप कार्योपकारकत्वमुक्तं निगमयति-नैनमेते रश्मयः प्रत्यायंतीति । 'एते रदमयः न प्रत्यायन्ति ' स्वामिकर्मानुरोधेन पूर्वमागच्छन्तोऽपि तत्कर्मक्षये पुनः नावर्तते इत्यर्थः ॥ ३ ॥ . . एनं' चाक्षुषं पुरुषं सत्यनामा तस्य एवं स्यानद्वयसम्बन्धि सत्यब्रह्मगो भ्यानमुक्त्वा तस्यैव व्याहत्यवयवकत्वेन ध्यानमाह-कण्डिकाव्येन-य एष एतस्मिन्मण्डले पुरुपस्तस्य भूरिति शिर इत्यादिना । ' य एषः ''एतस्मिन् मण्डले पुरुषः भूरिति' प्रयमा व्याहतिः शिरः' । उभयोः प्रायम्यसाम्यादित्ययः । एवं प्रथमव्याहतो शिरोदृष्टयथ्यारोपे सामान्यांतरमाह-एक शिर एकमेतदक्षरमिति । यया 'शिर एक ' तया भूरित्यक्षरमपि 'एकम्' ततो युक्तं तत्र तदव्यारोपगमित्यर्थः । द्वितीयव्याहतो आदित्यपुरुषवाहुदृष्टिमाह-भुव इति वाहू इति । सत्र द्वित्वसामान्यनियामकमाह-दौ वाहू दे एते अक्षरे इति । तृतीयायां व्याहती पाददृष्टिमाह-स्वरिति प्रतिष्ठेति । प्रतितिष्टति अनयेति-प्रतिष्टा' पादौ । तत्र सामान्यमाह-वे प्रतिष्ठे । एते अक्षरे इति । मुवरिति वर्णविशेषेण एते अक्षरे द्वे इत्यर्थः । एवमुपास्यब्रह्मणः अभिमुखीकरणार्य रहस्यं नामाह-तस्यो- पनिषदहरितीति । च्यादृत्यवयवस्य सत्यब्रह्मणः 'अहः' इत्युपनिषत् ' रहस्यं नाम । येनाभिः घानेनाभिधीयमानं ब्रह्म लोस्वदनिमुखीभवति । तदिदं नामत्यर्थः । उपातिफलमाह-हन्ति पाप्मानं जहाति च य एवं वेदेति । आपूर्वस्य हन्त हातेर्वा अम्प्रत्यय कृते इस्वत्यै च उपसर्गस्य टिलो च सति सिद्ध- महरिम्पसदूपं हन्तनहातेथेति 'यो घेद' । सः 'पामानं हंति जहाति च ' स्यजति चेत्यर्थः ॥ १॥ तस्य ·[वृ०६०, ७ मा०] सायणभाष्यसमेतम् । (२३५) (दा) अथ योऽयुन्दक्षुिणेऽक्षन्पुरुषः । (स्तु ) तस्य भूरिति शिरऽएक, शिरऽएकमेतदक्षरम्भुवऽडति बाहू द्वौ वाहू द्वेऽएतेऽअक्षुरे स्वरिति प्रतिष्ठा द्वे प्रतिष्टे द्वेऽएतेऽअक्षरे तुस्योपनिषदहमिति हुन्ति पाप्मान- अहाति च युऽएवम्बेद ॥५॥ इति चतुर्दशे काण्डे षष्ठे प्रपाठके बृहदारण्यकोपनिषदि चतुर्थ- प्रपाठके नवमं ब्राह्मणम् ॥ १४॥(६)४/९॥ (८)५-६॥ विद्युब्रोत्याहुः। (चि ) विद्वानाद्विद्युद्विद्यत्येन, सुर्वस्मात्पा- प्मुनो युऽएवम्वेद व्विाद्रह्मेति व्विाद्धयेव ब्रह्म ॥१॥ इति चतुर्दशे काण्डे पप्ठे प्रपाठके बृहदारण्यकोपनिषदि चतुर्थ- प्रपाठके दशमं ब्राह्मणम् ॥ १४(६) ४।१०॥(८)५-७॥ अथ योऽयं दक्षिणेऽक्षन्पुरुषः । तस्य भूरिति शिरः । एकं शिरः । एकमेतदक्षरम् । भुव इति बाहू । द्वौ बाहू । । एते अक्षरे । स्वरिति प्रतिष्ठा । हे प्रतिष्ठे । । एते अक्षरे । तस्योपनिपत् अहमिति । हन्ति पाप्मानं जहाति च । य एवं वेद ॥५॥ विद्यद्ब्रह्मोपासनाब्राह्मणम् । विद्युत् ब्रह्मेत्याहुः । विदानात् विद्युत् । विद्यत्येनं सर्वस्मात्पाप्मनः । य एवं वेद-विद्युत ब्रह्मेति । विद्युत् हि एव ब्रह्म ॥ १ ॥ एवमाधिदैविकं व्याहृत्यवयवं ब्रह्मोक्त्वा आध्यात्मिकमाह-अथ योऽयं दक्षिणेऽझन् पुरुप इत्यादि पूर्व- वत् । अस्यापि रहस्यं नामाह-अहमितीति । पूर्वोक्तप्रक्रिययेवास्य प्रत्यगात्मभूतत्वात् हन्ते हातेश्चै- तद्रूपमहमिति यो वेद-स हन्ति पाप्मानमित्येतत्सर्वं पूर्ववत् ॥ ५॥ इति श्रीहषीकेशब्रह्मभगवत्पूज्यपादशिष्यस्य श्रीपाठकानिरुद्धपुत्रस्य परमहंसपरिव्राजकाचार्यस्य श्रीवासु- देवब्रह्मभगवतः कृतौ माध्यंदिनशाखोपनिषबृहदारण्यकव्याख्यायां वासुदेवप्रकाशिकायां तृतीये खिलकाण्डे पञ्चमेऽध्याये षष्ठं सत्यस्य ब्रह्मणः स्तुतिग्रामणे परिसमाप्तम् ॥ १४ (८) ५-६ ॥ एतस्यैव सत्यब्रह्मणः अशेषपापध्वंसकमुपासनान्तरमाह-विद्युब्रह्मेत्याहुरिति । आहुः ब्राह्मणा इति शेषः । तस्य निर्वचनमाह-विदानाद्विादिति । मेघान्धकारस्य विदानादवखंडनात् विदारणात् 'विद्युत् ' । पापहेत्वज्ञानान्धकारस्य विदारणात् ब्रह्म विद्युदित्यर्थः । एवमुपासितुः फलमाह-विद्यत्येनं सर्वस्मात्पाप्मनो य एवं वेद विशुद्रीतीति । यो विद्युत् ब्रह्मेति एवं वेद' एनमुपासकं 'सर्वस्मात् ' समस्तात् 'पाप्मनः ! . .

·(२३६) शतपथब्राह्मणम् । [१४ का०, ४ प्र०, ११ मा०] मुनोमयोऽयम्पुरुषः । (पो) भाःसत्यस्तुस्मिन्नन्त दये युथा जीहिवा युवो वैवुमयुमन्तुरात्मन्पुरुपः सुऽएप सुर्वस्य बुशी सुर्वस्येशानः सुर्वस्याधिपतिः सुर्वमिदम्प्रशास्ति युदिदङ्कुिञ्च युऽएवम्वेद ॥ १ ॥ इति चतुर्दशे काण्डे षष्ठे प्रपाठके वृहदारण्यकोपनिपदि चतुर्थप्रपाठके एकादशं ब्राह्मणम् ॥ १४ (६) ४|११॥ (८)५-८॥ अथ शाण्डिल्यविद्याग्रंथः। मनोमयपुरुषोपासनाबाह्मणम् । मनोमयोऽयं पुरुषः भाःसत्यः । तस्मिन्नंतर्हदये यथा व्रीहिर्वा यवो वा, एवमयमन्तरात्मन्पु- रुपः। स एप सर्वस्य वशी। सर्वस्येशानः । सर्वस्याधिपतिः । सर्वमिदं प्रशास्ति । यदिदं किंव। य एवं वेद ॥ १॥ पापात् विद्यत्यवखण्डयति पृथक्करोतीत्यर्थः । ब्रह्मेति शेषः । फलस्योपास्यानुगुणत्वमाह-विद्युद्धयेव ब्रह्मेति । 'हि' यस्मात् 'ब्रह्म विद्युत् ' तमोमूलकपापविदारकमेव । तस्मायुक्तं तदेव फलमित्यर्थः ॥ १ ॥ इति श्रीहर्षीकेशब्रह्ममगवत्पूज्यपादशिष्यस्य श्रीपाठकानिरुद्धपुत्रस्य परमहंसपरिव्राजकाचार्यस्य श्रीवासुदेवब्रह्मभगवतः कृती माध्यन्दिनीयशतपथब्राह्मणान्तर्गतमाध्यन्दिनशाखोपनिषद्- बृहदारण्यकव्याख्यायां वासुदेवप्रकाशिकायां तृतीये खिलकाण्डे पञ्चमेऽध्याये सप्तमं विद्युब्रह्मोसनाबाह्मगं परिसमातम् ॥ १४(८)६-७ ॥ टपाधीनामनेकत्वात् प्रत्येकमनेकविशेषणत्वाच तथैव प्रकृतस्य ब्रह्मणः मनउपाधिकस्योपासनं विधित्सन्ती श्रुतिराह-मनोमयोऽयं पुरुपो भाःसत्य इति । 'अयं पुरुषो मनोमयः' मनःप्रायः मनसि उपलम्यमान खान् मनसा चोपलम्यमानत्वात् मनसि अहमित्यभिमानज्ञानवत्त्वाद्वा सोऽये माःसत्यो मास्वरः सर्वार्थावमासकमनोमयवादित्यर्थः । तस्य ध्यानार्यमोपाधिक स्वरूपं कथयन्ती श्रुतिः स्थानविशेषमाह-तस्मिन्नन्तहदये यया ब्रीहिर्वा यो वेति । यया ब्रीहिर्वा यवो वा' परिमाणतः । एवंपरिमागो विज्ञानमयः तस्मिन् ' प्रसिद्ध ' अन्तईदये ' हृदयमध्ये । योगिभिर्दश्यत इति शेषः । इदं वीपाविकं परिमाणम् । स्वाभाविकं तु आनंन्यमेवैयभिप्रेत्य दाष्टांतिकमाह-एवमयमन्तरात्मन् पुरुषः स एष सर्वस्य वशीत्यादि । यया दृष्टांतः । एवमन्तरात्मन् ' अन्तरामनि हृदयाकाशे अयं पुरुषः योगिभिर्दश्यत इति शेषः । सर्वस्य वशीत्यादि यदिदं किंचेत्यन्तं शारीरकत्राह्मगे (बृ. उ. ४।२।२४) व्याख्यातार्थम् । टपामितुः फलमाह-य एवं वेदेति । एवंविधमनोमयब्रह्मोपासनतः तापापत्तिरेव फलम् । “तं यथा यथो- पासते "-(श. प. १० ।५।२।२०) इति श्रुतः । न वफलमित्यनादरणीयमित्यर्यो बोयः ॥ १॥ इति श्रीपीशत्रयमगवपूज्यपादशियस्य श्रीपाठकानिरपुत्रस्य परमहंसपरिव्राजकाचार्यस्य श्रीवासुदेवाननगवतः कृतौ मायन्दिनीयशतायत्रासमान्तर्गतमाध्यन्दिनशाखोपनिषद्- वृहदारण्यकन्यारत्यायां वासुदेवप्रकाशिकायर्या तृतीये सिलफाण्डे पञ्चमऽध्यायेऽष्टमं मनोमयपुरखोरासनातासगं परिममासम् ॥ १४॥ (८)५-८॥ माःसत्यः मा एव सत्यं स्वरूपं यस्य .

·[वृ०५०, ९बा० सायणभाष्यसमेतम् । (२३७) व्वाचन्धेनुमुपासीत । तस्याश्चत्वार स्तुनाः स्वाहाकारो वषट्कारो हन्तकारः स्वधाकारस्तस्यै द्वौ स्तुनौ देवाऽउपजीवन्ति स्वाहाकारञ्च व्वपदकारञ्च हन्तकारम्मनुष्याः स्वधाकारम्पितरस्तुस्याः प्राणुऽऋपभो मुनो व्वत्सः ॥ १॥ इति चतुर्दशे काण्डे पठे प्रपाठके बृहदारण्यकोपनिषदि चतुर्थ- प्रपाठके द्वादशम्ब्राह्मणम् ॥ १४ (६) ४ । १२॥ (८)६-९॥ वेदत्रयीवाग्धेनूपासनाबाह्मणम् । वाचं धेनुमुपासीत । तस्याश्चत्वारः स्तनाः-स्वाहाकारो वषट्कारो हन्तकारः स्वधाकारः । तस्यै द्वौ स्तनौ देवा उपजीवन्ति । स्वाहाकारं च वषट्कारं च । हन्तकारं मनुष्याः । स्वधाकार पितरः। तस्याः प्राण ऋपभः । मनो वत्सः ॥ १॥ अथ पुनस्तस्यैव ब्रह्मणो वाङ्मयधेनुसम्बन्धेनोपासनं महाफलार्यमाह-वाचं धेनुमुपासीतेति । वाक्शन्दे- नात्र वेदत्रयी ग्राह्या । न तु करणं तत्स्थानं वा तद्देवता वा तदन्यतमेषु स्वाहाकारादीनामसंभवात् । अतः वाचं' वेदत्रयीलक्षणां धेनुरिव धेनुः तामुपासीत सदा अनुवर्ततेत्यर्थः । एवमुपासने निमित्तं धेनुसामान्यमाह- तस्याश्चत्वारः स्तना इति । हंतशब्दः अपेक्षितार्थवाचकः । शेषः प्रसिद्धार्थः । स्वामिभ्यो धेनुः पय इव वाग्धेनुः एतैश्चतुर्भिः स्तनैर्देवादिभ्योऽनं क्षरतीत्यर्थः । कः कं स्तनमुपजीवतीयपेक्षायां विनियोगभेदमाह- तस्यै द्वौ स्तनौ देवा उपजीवंतीत्यादिना स्वधाकारं पितर इत्यतेन । 'तस्यै ' तस्या धेन्वाः । स्वाहावषड्म्या हि देवेभ्यो हविदीयते । अतः 'देवाः स्वाहाकारं च वषट्कारं चोपजीवंति' । हन्तेति मनुष्येभ्योऽने प्रय- च्छन्ति । अतः 'हन्तकारं मनुष्याः ' उपजीवन्तीत्यनुषङ्गः । स्वधेति हि पितृभ्यः कव्यं ददति । अतः 'स्वधाकारं पितरः' उपजीवन्तीति प्रसिद्धमित्यर्थः । कः पुनरस्याः प्रसूतिहेतुः सैक्ता को वा पुनः स्तन्यप्रनव- हेतुर्वत्स इत्यपेक्षायां ताबाह- तस्याः प्राण ऋषभो मनो वत्स इति । प्राणेन हि बललक्षणेन वाक् प्रसूयते । अप्राणस्य वागुच्चारणादर्शनात् । अतरतस्या धेन्वाः 'प्राणः ' ऋषभ इव 'ऋषभः ' तथा मनसा हालोच्य वाक् स्वाहाकाराद्यर्थ क्षरति । " यदै मनसा ध्यायति तद्वाचा वदति "-(ते.सं. ६।१७) इति श्रुतेः । अतः ' इत्यर्थः । एतदुपासकस्य ययोक्तवागुपाधिकरमाप्रतिपत्तिरेव फलम् । तं यथा यथोपासते तदेव भवति"-(श, प. १०।५।२।२०) इति श्रुतेरिति भावः ॥ १॥ इति श्रीहषीकेशब्रह्मभगव-पूज्यपादशिष्यस्य श्रीपाठकानिरुद्धपुत्रस्य परमहंसपरिमाजकाचार्यस्य श्रीवासु- देवब्रह्मभगवतः कृतौ माध्यन्दिनीयशतपथब्राह्मणान्तर्गतमाध्यंदिनशाखोपनिषबृहदारण्यक- व्याख्यायां वासुदेवप्रकाशिकापां तृतीये खिलकाण्डे पंचमेऽध्याये नवमं वेदत्रयीवाग्धेनू- पासनबाहाणं परिसमातम् ॥ १४(८)-९॥ मनो वत्सः ·(२३८) शतपथब्राह्मणम् । [१४ का०, ४ प्र०, १४ बा० . अयुमग्निर्वैश्वानरः। (रो) योऽयमन्तः पुरुपे येनेदमन्नम्पच्युते युदि. दुमद्यते तस्यैप घोपो भवति युमेतत्कुण्णावपिधाय शृणोति सु युदोत्क- मिष्यन्भवति नैतङ्घोप, शृणोति ॥१॥ इति चतुर्दशे काण्डे पप्ठे प्रपाठके वृहदारण्यकोपनिषदि चतुर्थ- प्रपाठके त्रयोदशं ब्राह्मणम् ॥ १४ (६)४॥१३॥ (८) ५-१०॥ एतद्वै परमन्तुपः । (पो) युद्ध्याहितस्तप्यते परमधु हैव लोकुञ्जयति युऽएवम्येदैतद्वै परमन्तुपो युम्प्रेतमुरण्य, हरन्ति परम, हैव लोकनयति . जठरस्थवैश्वानरोपासनाबाह्मणम् । अयमग्निवैश्वानरः । योऽयमन्तः पुरुषे । येनेदमन्न पच्यते । यदिदमद्यते । तस्यैप घोपो भवति । यमेतत्कर्णावपिधाय शृणोति । स यदोलमिष्यन् भवति । नत घोपं शृणोति ॥ १॥ ज्वरादिव्याध्यादेस्तपस्त्वोपासनाबाह्मणम् । एतदै परमं तपः । यद्व्याहितस्तप्यते । परमं हैव लोक जयति । य एवं वेद । एतद्वै परमं प्रकृतस्यैव ब्रह्मणः कौशयाग्नित्वमापनस्यापरोऽक्षत्वं दर्शयितुं पुनरुपासनांतरमाह-अयमग्निर्वैश्वानर इति । कोऽसावग्निारेत्यत आह-योऽयमन्तः पुरुपे येनेदमन्नं पच्यते यदिदमद्यत इति । यत् ' यस्मात् येनेद- मद्यतेऽन' तयेन ‘पच्यते ' स विराडात्मा प्रजापतिर्जाठरोऽग्निरित्यर्थः । तत्सद्भावे कि मानमित्यपेक्षापामाह- तस्पैप घोपो भवतीति । तस्याग्नेरन्नं पचमानस्यैषः 'घोषः' शब्दो भवतीत्यर्थः । कोऽसौ घोष इत्यपेक्षाया प्रत्यक्ष एवेत्याह--यमेतत्कर्णावपिधाय शृणोतीति । एतदिति क्रियाविशेषणम् । अंगुलिया ' कर्णावविधाय अपिधानं कृत्वा यं घोषं एतच्छ्रवणं यया स्यात् तथा 'शृणोति' । स घोपो यथोक्तयैश्वानरसद्भाये प्रमाग- मित्यर्थः । एवं धैश्वानरमग्नि प्रजापतिरूपमुपासितुः फलं तु तद्भावापत्तिरेवेति द्रष्टव्यम् । प्रासनिकमरिष्टदर्शन- माह-त पदोत्क्रमिष्पन् भवति नतं घोपं शृणोतीति । सोऽत्र शरीरे मोक्ता 'यदोन्क्रमिष्यन् ' इत्यादि सष्टार्थम् ॥ १ ॥ इति श्रीकिशानमगवराज्यपादशिष्यस्य श्रीपाटमानिन्दपुत्रस्य परमहंसपरिग्राजकाचार्पस्य धीमु. देवप्रग्नभावतः फुतो माध्यन्दिनीपशतपयनानगान्तर्गतमाध्यन्दिनशागोपनिरहदारण्यक- व्याम्पायर्या वासुदेवप्रकाशिकायो तमाय पिलका परमेऽध्यापे दशम धानरो- पासनाप्रापगं परिसमाप्तम् ।। १४ । (८) ५.१० ॥ एवं मनोरामनानि कानिचिन्सालान्युकानि । इदानीमनसोगासनानि फानिदिन् फलानि दर्शपति- पद पार्म तपो यम्पादितस्तप्यत इति । 'म्यारि: ' म्याधियुको गादिपारगही सन् 'पायो ।

·[वृ०५०, १२ मा०] सायणभाष्यसमेतम् । (२३९), युइएवम्वेदैतद्वै परमन्तुपो उम्प्रेतुममावभ्यादधति परम, हैदु लोक: अयति युऽएवम्बेद ॥१॥ इति चतुर्दशे काण्डे पष्ठे प्रपाठके वृहदारण्यकोपनिषदि चतुर्थ- प्रपाठके चतुर्दशं ब्राह्मणम् ।। १४ (६)४।१४॥ (८)५-११ ॥ यदा वै पुरुपः । (पोऽस्मा ) अस्माल्लोकात्प्रेति सु व्वायुमागच्छति तस्मै स तत्र विजिहीते युथा स्थचकस्य खन्तुन सुऽऊर्ध्वऽआक्रमते सुऽ आदित्यमागच्छति तस्मै स तुत्र विजिहीते युथा डम्बरस्य खन्तुन सुऽ तपः । ये प्रेतमरण्यं हरन्ति । परमं हैव लोकं जपति । य एवं वेद । एतदै परमं तपः। ये प्रेतम- नावभ्यादधति । परमं हैव लोकं जयति । य एवं वेद ॥१॥ सर्वासामुपासनानां गतेः फलस्य च विधायक ब्राह्मणम् । यदा वै पुरुषः अस्माल्लोकात्मैति । स वायुमागच्छति । तस्मै स तत्र विजिहीते । यथा रथचक्रस्य खम् । तेन स अर्ध्व आक्रमते । स आदित्यमागच्छति । तस्मै स तत्र तदेतत् ''धै ' निश्चितं ' परमं तपः ' दुःखसामान्यात् । व्याविना अभिभूयमानः तमनिन्दन अविषीदंश्चं सन् तपस्तप्यते मयेति बुद्धिं कुर्यादित्यर्थः । चिंतयतः किं फलं भवतीयपेक्षायामाह-परमं हैव लोक जयति य एवं वेदेति । ' य एवं ' ज्वरादिपीडनं तप इति 'वेद सः 'परम' तरसोऽनुकूलं 'लोकं जयति ' प्राप्नोतीत्यर्थः । तमोपासनान्तरमाह-एतदै परमं तपो यं तमरण्यं हरन्तीति । 'यं प्रेतं मां ऋत्विजो ज्ञातयो वा ' अरण्य' प्रति अभि ' हरति । एतद्वै परमं तपः' इति मुमूर्षावस्थायां चिंतयेत् । वानप्रस्थवत् प्रामादरण्यगमनसामान्यात् । स तपोऽनुरूपं लोकं जयतीत्यर्थः । तथा पुनरुपासनान्तरमाह-एतदै परमं तपो यं तमन्नावभ्यादधतीति । 'यं प्रेतं ' मा ज्ञातयोऽनावम्यादधति प्रक्षिपन्ति । एतद्वै परमं तपः इति मरणात्प्रागेव चिंतयेत् । अग्निप्रवेशसामान्यात् । सः अग्निप्रवेशानुरूपं लोक जयतीयर्थः । अत्र परमलोक- शब्देन तत्तदुपासनयोग्यफलभेदस्य विवक्षितत्वात् नोपासनैक्यशङ्केति मावः ॥ १॥ इति श्रीद्वषीकेशब्रह्ममगव पूज्यपादशिष्यस्य श्रीपाठकानिरुद्धपुत्रस्य परमहंसपरिव्राजकाचार्यस्य श्रीवासु- देवरह्मभगवतः कृतौ माध्यन्दिनीयशतपथब्राह्मणान्तर्गतमाध्यन्दिनशाखोपनिषद्धृहदारण्यक- व्याख्यायां वासुदेवप्रकाशिकायां तृतीये खिलकाण्डे पञ्चमेऽध्याये एकादशं ज्वरादि- व्याच्यादेस्तपोरूपोपासनामाह्मणं परिसमाप्तम् ॥ १४ । (८)५॥ ११ ॥ इदानीमस्मिन् प्रकरणे उक्तानां सर्वोपासनानां गति भनुक्तं फलं च दर्शयितुमिदं ब्राह्मणमारभ्यते यदा वै पुरुषोऽस्माल्लोकात्मैति स वायुमागच्छति तस्मै स तत्र विजिहीत इति । ' यदा' यस्मिन् काले - ·(२४०) शतपथब्राह्मणम् । 1 ११ का०, ४ प्र०, १६ ब्रा० ऊर्ध्वऽआक्रमते सु चन्द्रमसमागच्छति तुस्मै स तुत्र विजिहीते युथा दुन्दुभेः खन्तेन सुऽऊर्ध्वऽआक्रमते सु लोकमागच्छत्युशोकमाहिमन्तु- स्मिन्वसति शाश्वतीः सुमाः ॥१॥ इति चतुर्दशे काण्डे पप्ठे प्रपाठके वृहदारण्यकोपनिपदि चतुर्थ- प्रपाठके पञ्चदशं ब्राह्मणम् ।। १४(६) ४।१६॥ (८)५-१२॥ अन्नम्ब्रह्मेत्येकऽआहुः । (स्त ) तन्न तथा पूयति वाऽअन्नमृते प्राणा- विजिहीते । यथा डवरस्य खम् । तेन स ऊर्ध्व आक्रमते । स चंद्रमसमागच्छति । तस्मै स तत्र विजिहीते । यथा दुंदुभेः खम् । तेन स ऊर्ध्व आक्रमते । स लोकमागच्छति अशोकमहिमम् । तस्मिन् वसति शाश्वतीः समाः ॥ १॥ अन्नप्राणयोरेकब्रह्मोसनाविधायकं ब्राह्मणम् । अन्नं ब्रह्मेत्येक आहुः । तन्न तया। पूयति वा अन्नमृते प्राणात् । प्राणो ब्रह्मेत्येक आहुः । आयुषः क्षयात् 'पुरुषः' विद्वान् 'अस्माल्लोकात्प्रेति' शरीरं परित्यजति । सः ' उपासकस्तदा ' वायु: मागच्छति'।'सः च वायुः स्तिमितरूपस्तिर्यग्भूतः अभेद्योऽन्तरिक्षे तिष्टन् ' तस्मै ' सम्प्राप्ताय विदुषे तदयं 'तत्र' स्वात्मनि 'विजिहीते ' स्वात्मावयवान् विगमयति छिद्रीकरोत्यात्मानमित्यर्थः । फियत्परिमागं सच्छिद्रं क्रियते, इत्यपेक्षायामाह-यथा रथचक्रस्य खं तेन स ऊर्भ आक्रमत इति । 'यया' यावत्परि माणं' रयचक्रस्य खं' छिद्रं तावत्परिमाणेन छिद्रेण — सः ' विद्वान् 'ऊर्जः ' उर्घ — आरुमते' उपारे गष्ठतीत्यर्थः । स ऊचं गच्छन् क गच्छतीत्यपेक्षायामाह-स आदित्यमागच्छति तस्मै स तत्र विनि; हीते यया डंपरस्य सं तेनेत्यादिना यया दुंदुभैः सं तेन सऽ अर्ध्वड आक्रमते इत्यन्तेन । ' हंबरः वादिनविशेषः । शेषः सष्टार्यः । एवमुपर्युपार गच्छतः कुत्र विश्राम रत्यपेक्षायां विराडात्मनीन्याह-स लोक- मागच्छत्यशोकमहिमं तस्मिन् वसति शाश्वतीः समा इति । सः 'लोक' प्रजापति मागच्छति । फिविशिष्टं ? ' अशो' मानमेन दुःखेन विवर्जितं ' अहिम ' हिमवर्जितं शारीरदुःस्वनितम् । पदा आम्या पदाम्या झमेण दुःरातत्साधनराहित्यमुच्यते । तं लोके आगत्य तस्मिन् ' शाश्वतीनियाः समाः' सम्बत्सरान् बहनवान्तरपल्यान् ' वसति' वास करोति । एतदनुक्तालोपासनालमुकमित्यर्थः ॥ १॥ इति श्रीपरिभगवत्स्यपादशियस्य श्रीपाठशानिरुद्धपुत्रस्य परमहंसपरिग्राजकाचार्यस्य श्रीगसुदेवनाभगवतः कुतो मायंदिनीयशायमानगान्तर्गतमायंदिनशानोपनिषद्- वृहदारन्यफ्टीफायर्या वासुदेवप्रकाशिकायर्या तृतीये मिल काण्ड पबमेऽपाये द्वादशं सामानुपाननाना फलप गम विधायक मानगं परिसमानम् ॥ १४ । (८)५1१२ ॥ दानी पुनः प्रसननगंगानुर्भपती श्रुतिः विमिति गुगपरिशिष्टानागपारिने शिष्टाला विधार्नु भादौ पतम्योगाम्पबनियार्थी मुनीराद-अन प्रत्येक भापुस्ता तयेत्यादिना . . उपासकः .

·[वृ० ५०, १३ मा०] सायणभाष्यसमेतम् । (२४१) प्राणो ब्रह्मेत्येकऽआहुस्तन्न तथा शुष्यति वै प्राणुऽऋतेऽनादेते ह त्वेव देवतेऽएकधाभूयम्भूत्वा परमुताङ्गच्छतः ॥ १॥ (स्तु ) तुद्ध स्माह प्रातृदुः पितुरम् । (डि) कि, स्विडेवैवम्विदुपे साधु * कुर्य्यात्कुिमेवास्माऽअसाधु कुर्यादिति सुह स्माह पाणुिना मा प्रातृद कुस्त्वेनयोरेकधाभूयम्भूत्वा परमताङ्गच्छतीति ॥२॥ तुस्माऽउ हैतुदुवाच । व्वीत्युन्नम्वै व्युन्ने हीमानि सुर्वाणि भूतानि तन्न तथा । शुष्यति वै प्राण ऋतेऽत्रात् । एते ह त्वेव देवते एकधाभूयं भूत्वा परमतां गच्छतः । ॥१॥ तद्ध स्माह प्रादः पितरम् । किं स्विदेव एवं विदुपे साधु कुर्यात् । किमेवास्मा असाधु कुर्यादिति । स ह स्माह पाणिना । मा मातृद । कस्त्वेनयोरेकधाभूयं भूत्वा परमतां गच्छतीति॥२॥ तस्मा उ हैतदुवाच । वीति । अन्नं वै वि। अन्ने हीमानि सर्वाणि भूतानि विष्टानि । परमताङ्गच्छत इत्यन्तेन । 'अन्नं ब्रह्मेत्येके ' आचार्या 'आहुः । तत्तथा न' ग्रहीतव्यम् । यतः प्राणाद्भक्षकात् 'ऋते ' विना 'अन्नं पूयति' क्लिद्यते प्रतिभावमापद्यते इति 'धे' प्रसिद्धम् । तथा 'प्राणो प्रोत्येक आहुः । तदपि 'न तया' तया न ब्रह्म । यतः 'अन्नात् ' अदनीयात् 'ऋते 'प्राणः शुष्यति शोषमुपैति '' प्रसिद्धम् । ब्रह्म तु न क्लिद्यते न शुष्यति च । “अक्लेद्योऽशोष्य एव च" (म.गी.२।२४) इति स्मृतेः । यस्मात् एवं एकैकस्य ब्रह्मत्वं नोपपद्यते । तस्मात् 'ह' फिल 'एते एव तु देवते' अन्नप्राणलक्षणे एकधाभूयं ' एकधाभावं ' भूत्वा ' गत्वा 'परमतां' परमत्वं 'गच्छतः ' ब्रह्मत्वं प्राप्नुत इत्यर्थः ॥ १॥ अन्नप्राणयोरेकत्वेन ब्रह्मदृष्टिः कार्या इत्येतमर्थ इतिहासोक्त्या द्रढयति-तद्ध स्माह प्रादः पितरं किं स्विदेवं विदुषे साधु कुर्यात्किमेवास्माऽ असाधु कुर्यादितीति । तदेतदन्नप्राणैकत्वब्रह्मादर्शनं विद्वान् 'ह' किल प्रातृदनामा ऋषीश्वरो दृष्टः सन् स्वं 'पितरं' प्रति ' आह स्म । किंस्विदिति वितर्के । यथा मया ब्रह्म परिकल्पितम् । ' एवं ' ब्रह्म 'विदुषे'' साधु' शोभनं पूजां 'किंस्वित् ' कुर्यात् । न किंचिदस्य कर्तव्य- मिष्यते । अनेन सर्वस्यापि प्राप्तव्यस्य प्राप्तत्वात । तथा 'अस्मे ' विदुषे 'असाधु' अशोभनं वा 'किमेव ' कुर्यात् । न किश्चिदपि कुर्यात् । लोक इति शेषः । अस्य निरस्ताशेषासाधुत्वात् । इतिशब्दः प्रातृवचनसमाप्ति- द्योतक इत्यर्थः । एवमन्नप्राणयोरेकत्वविज्ञानवतो न साधुकरणेन महत्त्वं नाप्यसाधुकरणेन खण्डितत्वं, किंतु-तस्य कृतकृत्यत्वमेवेति पुत्रेणोक्ते सति नैतावन्मात्रविज्ञानात् कृतकृत्यता पुरुषस्य, किंतु-अस्ति ज्ञातव्यान्तरमित्यभिप्रेत्य पिता पुत्र वारयतीत्याह-स ह स्माह पाणिना मा प्राद कस्त्वेनयोरेकधाभूयं भूत्वा परमतां गच्छतीति। 'पिता'ह' किल हे 'प्रातृद' ! इति पुत्रं सम्बोध्य 'पाणिना' हस्तेन वारयन् 'मा' मैवं वोचः इति ' आह स्म' प्रत्यषेधयदित्यर्थः । एतयोरन्नप्राणयोरेकधाभूयं ' भूत्वा कस्तु' को वा विद्वान् 'परमतां गच्छति'न कश्चिदपि । तस्मानैवं वक्तुमर्हसि । अकृतकृत्योऽसावितीत्यर्थः ।। २ ।। कथं तर्हि ज्ञानात् कृतकृत्यः स्यात् इत्यपेक्षायामनप्राणयोः सशक्तिकयोः एकत्वविज्ञानात् तया स्यात् । न "कुर्याम्" इत्युभयन काण्वः पाठः । . ।

·(२४२ शतपथब्राह्मणम् । [१४ का०, ४ प्र०, १७ बा० विष्टानि रमिति प्राणो वैरं प्राणे हीमानि सुर्वाणि भूतानि रतानि सुर्वाणि ह वाऽस्मिन्भूतानि बिशुन्ते सुर्वाणि भूतानि रमन्ते युऽ एवम्बेद ॥३॥ इति चतुर्दशे काण्डे पप्टे प्रपाठके वृहदारण्यकोपनिपदि चतुर्थ- प्रपाठके पोडशंब्राह्मणम् ॥ १४(६)४।१६।। (८) ५-१३ ॥ उक्थुम्प्राणो वाऽउक्थम् । (म्पा) प्राणो हीद सुर्वमुत्थापयत्यु हास्माऽउक्थविदीरस्तिष्ठत्युक्थुस्य सायुज्यसलोकताञ्जयति युड एवम्बेद ॥ १॥ रमिति । प्राणो वै रम् । प्राणे हीमानि सर्वाणि भूतानि रतानि । सर्वाणि ह वा अस्मिन् भूतानि विशन्ते । सर्वाणि भूतानि रमते । य एवं वेद ॥ ३ ॥ प्राणोपासनाब्राह्मणम् । उक्यम् । प्राणो वा उक्यम् । प्राणो हीदं सर्वमुत्यापयति । उद्धारमा उक्यविधीरस्तिष्ठति । उक्यस्य सायुज्यं सलोकतां जयति । य एवं वेद ॥ १॥ - . न केवलयोरेकवविज्ञानात् इन्याशयवान् पिता तयोः शक्तिभूतं गुणद्वयं क्रमेणोपदिष्टवानिति कययति-तस्मा उ हैतदुवाच वीत्यन्नं वै वीत्यादिना-सर्वाणि भूतानि रतानीत्यन्तेन । ' तस्मै ' प्रातृदाय 'उ ह' फिल पिता " इत्येतदनप्रागयोः क्रमेण गुणद्वयमुवाचोपदिष्टवान् इति योजना । किं तत् वीन्यपेक्षायामाह-अन्नं वे वीति । कुतोऽनं वि 'हि' यस्मान् ‘इमानि ' प्रसिद्धानि 'सर्वाणि भूतानि ' ' अन्ने विष्टानि ' अन्नमाश्रित्य रियतानि । अतोऽनं वीन्युय्यत इति यावत् । किं तत् रमित्यत आह-प्राणो वै रमिति । युतश्च प्रागो रम् । '' प्रसिद्धम् । 'हि' यस्मात् वलामके 'मागे'' सर्वागि भूतानि रतानि ' सक्तानि यथेष्टं विनानि वतंत रनि दोषः । तम्मापागो रमित्युच्यत इत्यर्थः । तया च सर्वभूनाश्रयत्वलक्षणविशन्ददाग्यगुणफमन्नं सर्व भूतरतिरक्षगरंशन्दवाच्यगुणकथ प्राणः । तयातिधोरव तयोरेकत्वमापनयोः परम मिति तयाधिमा प्रश्नोपासितव्यमिति समुदायार्थः । इदानीमवविदः फलमाह-सर्वाणि ह वा अस्मिन् भूतानि विशते इत्यादि- य एवं वेदेत्तन् । पार्यन् ॥ ३ ॥ जि श्रीपादानामगधग्यादशिष्यम्य धीमाटकानिन्दपुत्रस्य परमहंसारिमाजकाचार्यस्य श्रीमुदेवागवतः गती माश्यन्दिनशागोनिवृहदारण्यकत्र्यास्यायां वासुदेव. प्रकाशिकायो तीये गिलकाण्ड परमेऽध्याय प्रपोदरामनागोरस्योगमना- विधायक मागं परिलमानम् ॥ १४(८) ५॥१३॥ पुनम्नर मनमः पारिशुगगरिशिष्टयनोरासनमाह-उपयमित्पादिना । महामनार मोगन भूत समुपदार्थः । स्मिा म सदुस्पमिन्यत पाह-माणो वा उस्थमिति मागो या गुस्सः ।

·[ वृ० ५.१०, १४ ब्रा०] सायणभाष्यसमेतम्। (२४३) यजुः प्राणो वै बुजुः। प्राणे हीमानि सर्वाणि भूतानि युज्यन्ते युज्यन्ते हास्मै सुर्वाणि भूतानि श्रेष्ठयाय युजुपः सायुज्य, सलोकुत्ताञ्जयति युऽ एवम्बुद ॥२॥ साम प्राणो वै साम । प्राणे हीमानि सुर्वाणि भूतानि सम्युञ्चि सम्युञ्चि हास्मिन्त्सर्वाणि भूतानि श्रेष्ठयाय कल्पन्ते सानः सायुज्य, सलोकताञ्जयति युऽएवम्वेद ॥३॥ यजुः । प्राणो वै यजुः । प्राणे हीमानि सर्वाणि भूतानि युज्यन्ते । युज्यन्ते हास्मै सर्वाणि भूतानि श्रेष्ठयाय । यजुपः सायुज्यं सलोकतां जयति । य एवं वेद ॥ २ ॥ साम । प्राणो वै साम । प्राणे हीमानि सर्वाणि भूतानि सम्यंचि । सम्यंचि हास्मिन् सर्वाणि भूतानि श्रेष्ठयाय कल्पन्ते । साम्नः सायुज्यं सलोकतां जयति । य एवं वेद ॥ ३ ॥ . । - उक्थं च सर्वशस्त्राणां प्रधानम् । अतः प्राण उक्थगुण उपास्य इत्यर्थः । ननु-प्राणे कयमुक्थशब्दप्रवृत्तिरित्य- पेक्षायां योगवशादित्याह-प्राणो हीदं सर्वमुत्थापयतीति । 'हि' यस्मादिदं सर्व चराचरात्मकं 'प्राण उत्थापयति । अप्राणस्योत शक्तेः। अतः प्राण उत्थापनादुक्यमित्यर्थः । एवमुपासनस्य क्रमेण दृष्टमदृष्टं च 'फलमाह-उद्धास्माऽउत्थविदीर इत्यादिना । ' उत् ह अस्मै ' इति च्छेदः । पंचम्यर्थे चतुर्थी छांदसी । यः ' एवमुक्थस्वरूपं प्राणं ' वेद ' । अस्मादुपासकात् उक्थवित्प्राणवित 'वीरः ' पुत्रः ' उत्तिष्ठति' उत्पद्यते । इत्येतत् दृष्टफलम् । ' उक्थस्य' प्राणस्य सायुज्यं सलोकतां' च उपासनातारतम्यात् 'जयति' प्राप्नोति । एतददृष्टं फलमित्यर्थः ॥ १॥ इदानी प्राणस्य योक्तृतागुणवत्वनोपासनमाह-यजुः प्राणो वै यजुरिति । यतः 'प्राणो धै यजुः । अतः प्राणो यजुरित्युपासीतेत्यर्थः । प्राणे यजुःशब्दप्रवृत्तिं दर्शयति-प्राणे हीमानि सर्वाणि भूतानि युज्यंत इति । हि ' यस्मात्प्राणे सति ' सर्वाणि भूतानि' परस्परं ' युज्यंते 'न हि असति प्राणे कस्यचित्केनचित् योगसामर्थ्य दृष्टम् । अतो युनक्तीति यजुरिति योगवशात् प्राणो यजुरित्यर्थः । एवमुपासितुः पूर्ववत्फलमाह-युज्यते हास्मै सर्वाणि भूतानि श्रेष्ठयायेति । ' श्रेष्ठयाय ' श्रेष्ठभावाय " अयं नः श्रेष्ठो भवतु इत्यभिप्रायेण 'युज्यंते' उद्यमं कुर्वति इत्यर्थः । शेष समानम् ॥ २ ॥ इदानी प्राणस्य सर्वप्राणिसम्यग्गमनहेतुत्वगुणेनोपासनमाह-साम प्राणो वै सामेति । यतः 'प्राणो । अतस्तं सामेत्युपासीतेत्यर्थः । पूर्ववत्प्राणस्य सामत्वं साधयति-प्राणे हीमानि सर्वाणि भूतानि सम्यंचीति । सम्यगञ्चन्ति सङ्गच्छन्ते इति सम्यञ्चीत्यर्थः । शेषं पूर्ववत् । पूर्ववदुपासनाालमाह- सम्पचि हास्मिन्त्सर्वाणि भूतानि श्रेष्ठयाय कल्पत इति । न केवलं 'सम्यंचि' संगच्छमानान्येव । अपि तु तानि अस्मिन्नुपासके ' श्रेष्ठयाय ' श्रेष्ठमावाय 'कल्पते' क्लृप्तानि भवंतीत्यर्थः । शेषं स्पष्टार्थम् ॥ ३ ॥ . . - साम - ·(२४४) शतपथब्राह्मणम् । [१४ का०, ४ प्र०, १७ वा.j क्षत्वं प्राणो वै क्षतुम् । (म्प्रा) प्राणो हि वै क्षत्वं त्रायते हैनम्प्राणुः क्षणितोः प्र क्षत्रमात्माप्नोति क्षत्रुस्य सायुज्य, सलोकताञ्जयति युऽ एवम्बेद ॥४॥ इति चतुर्दशे काण्डे षष्ठे प्रपाठके बृहदारण्यकोपनिपदि चतुर्थ- प्रपाठके सप्तदशं ब्राह्मणम् ॥ १४ (६) ४।१७।(८)५-१४॥ इति चतुर्दशे काण्डे पष्ठः प्रपाठको बृहदारण्यकोपनिषदि चतुर्थः प्रपाठकश्च समाप्तः ॥१४ (६)४॥ कण्डिकासंख्या ॥१२९॥ क्षत्वम् । प्राणो वै क्षत्रम् । माणो हि वै क्षत्रम् । त्रायते हैनं प्राणः क्षणितोः । प्र क्षत्रमात्र- मामोति । क्षत्रस्य सायुज्यं सलोकतां जयति । य एवं वेद ॥ ४ ॥ इदानी प्राणस्य पालकगुणवत्त्वेनोपासनमाह-क्षत्रं प्राणो वै क्षत्रमिति । यस्मात्प्राणः 'क्षमिति '' प्रसिद्धम् । तस्मात्तं क्षत्रमित्युपासीतेत्यर्थः । पूर्ववत्प्राणस्य क्षत्रशब्दवाच्यत्वं साधयति-प्राणो हि वै क्षत्वं त्रायते हैनं प्राणः क्षणितोरिति । 'एनं ' देहपिंडं 'प्राणो ह' 'क्षणितोः' शस्त्रादिहिसितात पुनासपूरणं कुर्वन् यस्मात् 'त्रायते' पालयति । तस्मात् क्षतत्राणात् 'प्राणः 'धे' प्रसिद्ध क्षत्र- मित्यर्थः । एतद्वेदनफलमाह-प्र क्षत्रमात्रमामोतीति । प्रशब्दः आमोतीत्यनेन संवध्यते । क्षत्रमात्र 'प्राप्नोति । प्राण एव भवतीत्यर्थः । "मात्र कान्येऽवधारणे" (३३१७८ ) इत्यमरः । यद्वा ' क्षत्र' प्राणं 'प्राप्नोति' । किविशिष्टं 'आ' सामस्त्येन 'त्रायते ' पालयतीत्यात्रस्तम् । शेषं पूर्ववत् ॥ ४ ॥ इति श्रीहषीकेशब्रह्मभगवत्पूज्यपादशिष्यस्य श्रीपाटकानिरुद्धपुत्रस्य परमहंसपरिव्राजकाचार्यस्य श्रीवासुदेवब्रह्मभगवतः कृतो मान्यन्दिनीयशतपयत्राह्मणान्तर्गतमाध्यंदिनशाखोपनिषद्- वृहदारण्यकव्याख्यायां वासुदेवप्रकाशिकायां तृतीये खिलकांडे पंचमेऽध्याये चतुर्दशं प्रागोपासनाबाह्मणं परिसमाप्तम् ॥ १४ । (८)५-१४ ॥ . .

·an- अथ चतुर्दशे काण्डे सप्तमे प्रपाठके वृहदारण्यकोपनिषदि पञ्चमे प्रपाठके प्रथमं ब्राह्मणम् । आदितोऽष्टमेऽध्याये वृ० आ० पञ्चमेऽध्याये पञ्चदशं ब्राह्मणम् । भूमिरन्तरिक्षन्द्यौरित्यष्टावक्षराणि । (ण्य ) अप्वाक्षर, ह वाऽएकङ्गा- यव्यै पदमेतुदु हास्याऽएतत्स बावदेषु लोकेषु तावद्ध जयति योऽस्याऽ एतुदेवम्पदम्वेद ॥१॥ :. (5) ऋचो युजूपि सामानीत्यष्टावक्षुराणि । (ण्य) अष्टाक्षर ह वाऽ एकनायव्यै पदमेतदु छैवास्याऽएतत्स यावतीयन्त्रयी विद्या तावद्ध जयति योऽस्याऽएतुदेवम्पदम्बेद ॥२॥ गायत्रब्रह्मोपासनाब्राह्मणम् । भूमिरन्तरिक्ष द्यौरिति अष्टावक्षराणि । अष्टाक्षरं ह वा एकं गायत्र्यै पदम् । एतदु हास्याः एतत् । सः यावदेषु लोकेपु, तावद्ध जयति । योऽस्या एतदेवं पदं वेद ॥ १ ॥ ऋचो यजूंपि सामानीति अष्टावक्षराणि। अष्टाक्षरं ह वा एकं गायत्र्यै पदम् । एतदु हैवास्याः एतत् सः । यावतीयं त्रयी विद्या, तावद्ध जयति । योऽस्या एतदेवं पदं वेद ॥ २ ॥ ब्रह्मणो हृदयाघनेकोपाधिविशिष्टस्योपासनमभिहितम् । अथ साम्प्रतं गायत्र्युपाधिविशिष्टस्योपासनं कथ- नीयमित्यारम्यते । सकलच्छन्दसां हि गायत्रीछन्दः प्रधानभूतम् । तत्प्रयोक्तृगयत्राणात् गायत्रीति कथयिष्यति । न चान्येषां छन्दसां प्रायः प्राणवाणसामर्थ्यम् । प्राणान्मभूताच सा, सर्वच्छन्दसां चात्मा प्राणः । प्राणश्च क्षत- त्राणात् क्षत्रमिति कथितम् । प्राणश्च गायत्री । तस्मात्तदुपासनमेव विधास्यते द्विजोत्तमजन्मगायत्री- निमित्तम् । तस्मात्प्रधाना गायत्री । ब्राह्मणा व्युत्थायाभिवदन्ति स ब्राह्मणो विरजो विचिकित्सो ब्राह्मणो मवति इत्युत्तमपुरुषार्थसम्बन्धं ब्राह्मणस्य दर्शयति तच्च ब्राह्मणत्वं गायत्रीजन्मालम् । अतो वक्तव्यं गायत्र्याः सत्तत्वम् । गायत्र्या हि सृष्टो द्विजोत्तमो निरंकुश एव उत्तमपुरुषार्थसाधने अधिक्रियते । अतस्तन्मूलः परमपुरुषार्थसम्बन्धः । तस्मात्तदुपासनविधानाय ब्रूते-भूमिरन्तरिक्षं द्यौरित्यष्टा- वक्षराण्यष्टाक्षरमित्यादि । भूमिरन्तरिक्षं यौरियेतानि भष्टावक्षराणि यस्य तदिदमष्टाक्षरम् । 'ह धै' प्रसिद्धप- वद्योतको । 'एक' प्रथम 'गायत्र्यै ' गायत्र्याः 'पदं' यकारेणैवाष्टत्वपूरणम् 'एतदुह ' एव । एतदेवास्याः 'पदं ' पादः प्रथमो भूम्यादिलक्षणः त्रैलोक्यात्मा अष्टाक्षरत्वसामान्यात् । एवमेतत् त्रैलोक्यात्मकं गायत्र्याः प्रथमं पादं 'यो वेद ' तस्यैतत्फलम् ! ' सः' विद्वान् ' यावत् ' यत्किंचित् एषु लोकेषु ' जेतव्यं तावत्सर्व 'जयति'।'योऽस्या एतदेवं पदं वेद ॥ १ ॥ तथा ऋचो यजूंषि सामानीति ' त्रयीविद्यानामाक्षराणि । एतान्याष्टौ । एवं तथैवाक्षरं ' ह वा एक . . २३६५ ·(२४६) शतपथब्राह्मणम् । [१४ का०, ५ प्र०, १ मा०] प्प्राणोऽपानो व्यानंऽइत्यष्टावक्षुराणि । (ण्य ) अष्टाक्षर, ह वाऽएक- गायत्र्यै पदमेतुदु ?वास्याऽएतत्स यावदिदम्प्राणि तावद्ध जयति यो- ऽस्याऽएतुदेवुम्पदम्वेद ॥३॥ (दा) अथास्याऽएतुदेवु। तुरीयन्दर्शतुम्पदम्परोरजा युऽएप तुपति चतुर्थन्तत्तुरीयन्दशतुम्पदमिति ददृशुऽइव ह्येषु परोरजाऽइति सुर्वमु ह्येषु रजुऽउपुर्युपरि तुपत्येवुई है श्रिया यशसा तपति योऽस्याऽएतु- देवुम्पदम्वेद ॥ ४॥ सैपा गायत्री । (त्त्ये) एतस्मिस्तुरीये दर्शते पदे परोरजसि प्रतिष्ठिता प्राणोऽपानो व्यान इति अष्टावक्षराणि । अष्टाक्षर ह वा एकं गायत्र्यै पदम् । एतदु हैवास्याः एतत् । सः यावादिदं प्राणि, तावद्ध जयति । योऽस्या एतदेवं पदं वेद ॥ ३ ॥ अथास्या एतदेव तुरीयं दर्शतं पदम् । परोरजाः य एप तपति। यदै चतुर्थ, तत्तुरीयम् । दर्शत पदः मिति । ददृश इव ह्येपः । परोरजा इति । सर्वमु ह्येप रज उपर्युपरि तपति । एवं हैव श्रिया यशसा तपति । योऽस्या एतदेवं पदं वेद ॥ ४ ॥ सैपा गायत्री एतस्मिन् तुरीये दर्शते पदे परोरजसि प्रतिष्ठिता । तदै तत्सत्ये प्रतिष्ठिता । गायत्र्यै पदं ' द्वितीयम् । एतदु हैवास्याः एतत् ' ऋग्यजुःसामलक्षणम् । अष्टाक्षरत्वसामान्यादेव । स यावती इयं त्रयी विद्या' प्रय्या विद्यया यावत् फलमाप्यते 'तावद्ध जयति'। 'योऽस्या एतत् ' गायत्र्या- स्त्रयीलक्षणं 'पदं वेद ' ॥२॥ तथा प्राणः अपानः व्यानः' एतान्यपि प्राणायभिधानाक्षराण्यष्टौ । तच गायत्र्यास्तृतीय पदम् । ' यावदिदं प्रागि' जातं ' तावद्ध जयति'। 'योऽस्या एतदेवं' गायत्र्यास्तृतीयं 'पदं वेद' ॥ ३ ॥ अथानन्तरं गायत्र्यात्रिपदायाः शब्दलक्षणायास्तुरीयं पदं कथ्यते । अभिधेयभूतं 'अस्याः' प्रस्ताया गायत्र्या 'एतदेव' वक्ष्यमाणं तुरीयं पदम् ' तुरीयं दर्शतं पदम् । परोरजा य एष तपति इति । तुरीपमित्यादिवास्य- पदार्थ व्याचष्टे स्वयमेव श्रुतिः । 'यदै चतुर्य' प्रसिद्ध लोके तदिह तुरीयशम्देनोच्यते । 'दर्शतं पदं' पर फोऽर्थः इत्यभिधीयते । 'दश व हि एषः हि मण्डलान्वर्गतः पुरुषः । अतो दर्शनं पदं गयते । परोरजाः' ल्पस्य पदस्प कोऽर्थ इति फप्यते । 'सर्व' फुस्नं 'उहि एप:' मण्डलस्यः पुरुषः लोकमिति यावन् । टपर्युपर्याधिपत्यमायेन सर्व लोक रजोनातं ' तपति ' 1 पर्युपरोति वासा समस्तलोका- विषयमापनार्या हि । सशस्देनैव सिदत्वात् पीसा अपार्थिका । नायं दोषः । येषामुपारिष्टान् सूर्यो भने राषिप एय सर्वशम्दो मयेत् पाशंकानिरासार्या वीसा । " ये चामुमान् परांचो लोकाः रोपा चष्टे ६. फामानाच रतल धुयन्तरान् । सम्मात् सफलनिरोधार्या वीसा । यथा असागरियः साविषयभागमा पस्याहया 'साति'1'पोश्या एतदेवं ' गुरोपं दर्शनं 'पदं येद ॥ १ ॥ 'ग' विटोका या लोपोरिपागादिपला पानी मिभनुम तुरोप दर्शन पर परोरजाति 1-पिगम । . . . रजः 'जातं समस्त " - सपा परामा ·(२४७) [वृ० ५ भ०, १५ ब्रा० सायणभाष्यसमेतम् । तदै तत्सत्ये प्रतिष्ठिता चुक्षुब्धैं सत्युञ्चक्षुर्हि वै सत्यन्तुस्मादिद्वानीन्द्वी विवुदमानावेयातामहमद्राक्षमहुमश्रौपमिति युऽएव यादहुमद्राक्षमिति तुस्माऽएव शुद्दध्याम ॥५॥ तद्वै तुत्सत्यम्बुले प्रतिष्ठितम् । ( प्रा ) प्राणो वै बुलन्तुत्प्राणे प्रतिष्ठितन्तुस्मादाहुर्बुलसत्यादोजीयऽइत्येवुम्वेपा गायुध्यध्यात्म प्रतिष्ठिता॥ ६॥ सा हैपा गयाँस्तुत्रे । प्राणा वै गुयास्तुत्प्राणास्तत्रे तद्यद्गुयाँस्तो तस्माद्वायत्री नाम स यामेवामूमन्वा पैव सा स युस्माऽअन्वाह तुस्य प्प्राणास्त्रायते ॥७॥ चक्षुर्वे सत्यम् । चक्षुर्हि वै सत्यम् । तस्माद्यदिदानी द्वौ विवदमानावेयातामहमद्रासमहमश्रौपामति । य एव ब्रूयादहमद्राक्षमिति । तस्मा एव श्रद्दध्याम ॥ ५॥ तदै तत्सत्यं बले प्रतिष्ठितम् । प्राणो वै बलम् । तत्माणे प्रतिष्ठितम् । तस्मादाहु:-चलं सत्या- दोजीय इति । एवं उ एपा गायत्री अध्यात्म प्रतिष्ठिता ॥ ६ ॥ सा हैपा गयांस्तत्रे । प्राणा वै गयाः। तत्प्राणान् तत्रे । तद्यत् गयान् तत्रे । तस्मात् गायत्री नाम । स यामेवामूमन्वाह । एषैव सा । स यस्मा अन्वाह । तस्य माणान् वायते ॥ ७ ॥ प्रतिष्ठिता ' मूर्तामूर्तरसत्वात्सूर्यस्य रसापाये हि वस्तु नीरसमप्रतिष्ठितं भवति, यथा काष्ठादिदग्धसारम् । तद्वत्तथा मूर्तामूर्तात्मकं जगत गायत्री सूर्य प्रतिष्ठिता तद्रसत्वात् स ह त्रिभिः पदिः। 'तद्वै ' तुरीयं पदं ' सत्ये प्रतिष्ठि- तम् । किं पुनस्तत्सत्यमित्याख्यायते । 'चक्षुर्वै सत्यं' । कथं १ चक्षुः सत्यमित्याह-चक्षुर्हि वै सत्यं कथं । प्रसिध्यते । तस्माद्यदिदानीमेव ' द्वौ विवदमानौ' विरुद्धं वदमानौ एयातामागच्छेताम् । ' अहमद्राक्षं दृष्टवानस्मि इति । अन्य आह, ' अहमश्रौषं ' इति । यत् त्वया दृष्टं न तथा तद्वत् अस्तीति । तयोः 'य एव यात् अहमद्राक्षमिति'-'तस्मै एव श्रद्दध्याम ' न पुनर्यो यादहमश्रौषमिति । श्रोतुर्मषा श्रवणमपि संभवति । न चक्षुषो मृषा दर्शनम् । तस्मानाश्रौषमिति कथितवते श्रद्दध्याम | तस्मात्सत्यप्रतिपत्तिहेतुत्वात् सत्यं चक्षुः । तस्मिन् सत्से चक्षुषि सह त्रिमिरितरः पादः तुरीय पदं प्रतिष्टितमिति यावदुक्तं च स आदित्यः कस्मिन् प्रतिष्ठित इति । चक्षुषीति ॥५॥ सबै ' तुरीयपदाश्रयं. ' तत्सत्यं बले प्रतिष्ठितम् ' । किं पुनस्तद्वलमिति बूते । 'प्राणो धै बलं'। तस्मिन् 'प्राणे' बले 'प्रतिष्ठित ' तत्सत्यम् । तथा चोक्तं सूत्रे-"तदोतच प्रोतञ्च"( ) इति । यस्मा. दूले सत्यं प्रतिष्टितम् , ' तस्मादादुर्बलं सत्यादोजीयः' ओजस्तरमित्याहुः । यस्मिन् हि यदाश्रितं भवति । तस्मादाश्रितात् आश्रयस्य बलवत्तररवं प्रसिद्धम् । न हि दुर्बलं बलवतस्तदाश्रयभूतम् । ' एवम्वेषा' एवमुक्त- न्यायेन उ एषा' गायत्री' अध्यात्ममध्यस्ते प्राणे 'प्रतिष्ठिता'। 'सा एषा गायत्री प्राणे'। अतो गायत्र्यो जगत् प्रतिष्ठितम् ॥ ६ ॥ यस्मिन् प्राणे सर्वे देवाः एक मवन्ति सर्वे वेदाः कर्माणि फलं च, सा' गायत्री प्राणरूपा १७ . - .

·. . - - . (१४८) शतपथब्राह्मणम् । [१४ का०,५०, १ बा. ता, हैके सावित्रीमनुष्टुभमुन्याहुः । (i) व्यागनुष्टुवेतद्वाचमनुब्रू- मऽइति न तुथा कुर्याद्वायत्रीमेवानन्याधुदि ह वाऽअपि बबिव प्रति. गृह्णाति न हैव तुवायच्या एकुञ्चनु पदुम्प्रति ॥८॥ स युऽइमास्त्रील्लोकान्पूर्णान्प्रतिगृह्णीयात् । (त्सो) सोऽस्याऽएतु- प्रथमुम्पदुमाप्नुयादथ यावतीयन्त्रयी विद्या यस्तावत्प्रतिगृह्णीयात्सो- ऽस्याऽएतद्वितीयम्पदुमाप्नुयादथ यावदिदुम्प्राणि यस्तावत्प्रतिगृह्णीया- तां हैके सावित्रीमनुष्टुभमन्वाहुः । वागनुष्टुप् । एतद्वाचमनुत्रूम इति । न तथा कुर्यात् । गायत्री मेवानुब्रूयात् । यदि ह वा अपि वद्विव प्रतिगृह्णाति । न हैव तद्गायच्या एकंचन पदं प्रति ॥ ८ ॥ स य इमान् श्रीन् लोकान् पूर्णान् प्रतिगृह्णीयात् । सोऽस्या एतत्पथमं पदमाप्नुयात् । अय यावतीय त्रयी विद्या । यस्तावत्सतिगृहीयात् । सोऽस्या एतत् द्वितीयं पदमाप्नुयात् । अय यार- सती जगत आत्मा सा चषा ‘गयास्तत्रे ' त्रातवती । के पुनर्गयाः । 'प्राणाः' वागादयः 'धे'! गयशब्दकरणात् तास्तत्रे । सैषा — गायत्री नाम' । यद्यस्मात् 'गयास्तत्रे' । 'तस्माद्गायत्रीनाम गयत्राणाद्गायत्रीति प्रथिता । आचार्य उपनीय ब्राह्मणमष्टवर्ष सवितृदेवताकामन्वाह पच्छोऽर्द्धर्चशः समस्ताच ' एव ' साक्षाजगत्प्राणामिका जगत आत्मा गायत्र्येव प्राणो माणवकाय समर्पितो नान्य इत्याह । इदानी व्याख्याता नान्या 'सः ' आचार्यः ' यस्मै' माणवकायान्वाहा- नुवक्ति । तस्य' 'गयान् ' प्राणान् 'त्रायते' नरकादिपतनात् ॥ ७॥ मतान्तरं दृष्ट्वा वटवे उपदेश्या गायत्री इयमेव भविश्यति इति विभ्रमो माऽभूदित्यभिप्रेत्य मतान्तरं दूपर पितुमुपन्यस्यति-तां हैफे सावित्रीमनुष्टुभमन्वादुरिति । 'एके' शाखिनः " तत्सवितुणीमहे वयं देवस्य मोजनम् ॥ श्रेष्ठं सर्वधातमं तुरं मास्य धीमहि "-इत्यनुष्टुन्छन्दस्कां 'ता' प्रसिद्धा ' सावित्री ' (ते. आ. १।१११) सवितृदेवताका टपनीताय अन्वाइरनुवदन्ति 'ह'। तदभिप्रायमाह-वागष्टुप् इति । " वागनुयुधिति तयऽ एव वाचो महिमा " (श.प.१०।३।१।४) इत्यनिरहस्ये प्रतिपादितवान् 'अनुष्टुप् वाक् ' च शरीरे सरस्वतीरूपा । तस्याथ वाचः साक्षात्सरस्वतीपत्वात् वागामिकाऽनुष्टुवेब बटवे वक्तव्या । तरसमाणे ।। सरस्वती समर्पिता स्यात् । अतो वयमतामनुष्टुलक्षणां वाचं ' सरस्पतीमेवापेक्ष्यमाणां माणकायानुभूमः बदन्तस्तामेवोपदिशन्ति । 'न तया कुर्यात् ।। यत्ते आदः मृव तन्। 'गायीमेवानुव्यात् ' । सदुपदेश हि सर्वमपि पुमर्पसाधनजात बटव उपदिष्ट स्यात् । तस्याः प्रैलोक्यविधसर्वागारमन्वयन समरमर सम्योकत्वात् । अनुष्टुयुपदेशे तु सरस्वनीमात्रमेवोपदिष्टं स्पान । कि पदं प्रासंगिफमुम्वा दानी गावी शानात करनाभिप्रायेण गापग्रीविद सोनि-यदि हवा अपि अधिवेत्यादिना । 'पदि हमी चित् 'पहिर' न हि तय गमनो नामानि विधिविधामकादिकः । 'प्रीशाति''मर' : जात 'गापमा पनन ' एफमरि 'पप्रति गम् । दुगनत दोगधारका रागः ॥ ८ ॥ ग यः' मात्रपिन् ' इमान् ' भूगदीन् 'पी' गोशालिमार मौरान :। 'ग' मनिप्रदः 'माः ' गापा पमं पद' पर मामा भानुपा।' , यामेवामू । सावित्री . - - - , - .

·1०५०, १५ मा०] - - सायणभाष्यसमेतम्। (२४) सोऽस्याऽएतत्तृतीयम्पदुमाप्नुयादथास्याऽएतदेव तुरीयन्दर्शतम्पदम्परो. रजा युऽएप तुपति नैव कुनचनाप्यतऽऽएतावत्प्रतिगृह्णीयात् ॥ ९॥ (च) तुस्याऽउपस्थानम् । (ङ्गा) गायुज्यस्येकपदी द्विपुदी त्रिपुदी चतु. प्पद्यपदसिन हि पुद्यसे । नमस्ते तुरीयाय दर्शताय पदाय परोरजसेऽसाव- दो मा प्यापदिति युन्द्रिष्यादसावस्मै कामो मा सुमौंति वा न हैवास्मै सकामः सुमृदयते युस्माऽएवमुपतिष्ठतेऽहुमदः प्यापमिति वा ॥१०॥ दिदं प्राणि । यस्तावत्प्रतिगृह्णीयात् । सोऽस्या एतत् तृतीयं पदमाप्नुयात् । अथास्या एतदेव तुरीयं दर्शतं पदम् । परोरजा य एष तपति । नैव केनचनाप्यम् । कुत उ एतावत्प्रतिग्रहीयात्॥९॥ तस्या उपस्थानम्-" गायत्र्यस्येकपदी द्विपदी त्रिपदी चतुप्पद्यपदसि न हि पद्यसे । नमस्ते तुरीयाय दर्शताय पदाय परोरजसेऽसावदो मा प्रापत्" इति । यं द्विष्यात्- " असावस्मै कामो मा समर्द्धि" इति वा । न हैवास्मै स कामः समृध्यते-यस्मा एवमुप तिष्ठते। " अहमदः प्रापम्" इति वा ॥ १० ॥ + अस्याः . - अस्याः प्रथमपदविज्ञानफलं तेन भुक्तं भवेत्, न तु अधिकदोषोत्पादकः स प्रतिग्रहः । ' अथ ' पुनः ' यावती इयं प्रयी विद्या ' ' यस्तावत्प्रतिगृह्णीयात् ' एतत् द्वितीय पदमाप्नुयात् ' द्वितीयपद- विज्ञानफलं तेन भुक्तं भवेत् । तया ' अथ' पुन: ' यावदिदं प्राणि' 'यस्तावत् प्रतिगृह्णीयात् ।' एतत् तृतीयं पदमाप्नुयात् ' । तेन तृतीयपदविज्ञानफलं भुक्तं स्यात् । तथा च-त्रैलोक्यावच्छि- नस्य त्रैविद्यावच्छिन्नस्य सर्वप्राण्यवच्छिन्नस्य च प्रतिग्रहे पादत्रयविज्ञानालमेवानेन भुक्तं भवेत् नाविकदोष- भाक्त्वं तस्य इति गायत्रीविज्ञानस्तुत्यर्थमेव श्रुत्या एवं कल्पयित्वा इदमुच्यते । पादत्रयसममपि यः कश्चित्प्रति- गृहीयान् तत् पादत्रयविज्ञानालस्यैव क्षयकारणम् । न त्वस्य दोषकर्तृत्वे क्षमम् । न चैवं वस्तुतो दाता प्रतिग्रहीता वा गायत्रीविद्विज्ञानस्तुतये कल्यते । दाता प्रतिग्रहीता च यद्यप्येवं सम्भाव्यते । तथाऽपि नासा- वस्य प्रतिग्रहोऽपराधक्षमः । कस्मात् १ यतोऽभ्यधिकमपि पुरुषार्थविज्ञानं अवशिष्टमेव चतुर्थपादविषयं गायत्र्याः, तदर्शयति-अथास्था एतदेव तुरीयं दर्शतं पदं परोरजा य एष तपतीति । तचैतत् ' नैव' केनचिदपि प्रतिग्रहेणाप्यं नैव प्राप्यमिति यावत् । यथा पूर्वोक्तानि त्रीणि पदानि कुतश्वन नैवाप्यानि । कयंचित् कल्लयित्वा एवमभिहितम् । तत्वतः कुत उ एतावत्प्रतिगृह्णीयात् ' त्रैलोक्यादिसमम् । इत्येवं श्रुतिसिद्ध च सति न शूद्राद्यपादानकप्रतिग्रहनिषेधकशास्त्रविरोधः । तस्मात् गायत्री एवंप्रकारा उपास्येति यावत् ॥ ९॥ एवमुक्तगायत्र्युपासनासंग्रहविषयमेव मंत्रं ऐहिकफलविशेषोपायकथनार्थमवतारयति-तस्याउपस्थानमिति । अस्यार्थ:-'तस्याः गायत्र्याः ' उपस्थान' एत्य नमस्करणं अनन मंत्रेण । कोऽसौ मंत्र इति कथयति- गायव्यस्येकपदी द्विपदीत्यादि-प्रापदित्यंतम् । हे 'गायत्रि' ! वं त्रैलोक्यात्मकपादेन 'एकपदी' भवसि । प्रयीविद्यारूपेण द्वितीयेन 'द्विपदी' असि । प्राणादिना तृतीयेन 'त्रिपद्यसि' मण्डलान्तर्गतपुरुषलक्षणेन चतुर्थेन तुरीयेण 'चतुष्पयसि ' एवं चतुर्मिः पादरुपासकः ‘पयसे ' ज्ञायसे । अतः परं परेण निरुपाधिकेन स्वेनात्मना . -- - ·, (५०) शतपथब्राह्मणम् । 1 ११ का०, ६ प्र०, १ मा०) (वै) एतुद्ध वै तुजनको ब्वैदेहः । (हो) चुडिलमाश्वतराश्चिमुवाच यन्नु हो तुद्गायत्रीवियाऽअथ का हस्तीभूतो वहसीति मुख ह्यस्याः सम्प्राण्नु बिवाञ्चकरति होवाच ॥ ११ ॥ एतद वे तत् जनको वैदेहो बुडिलमावतराश्चिमुवाच । यन्नु हो तत् गायत्रीविदयूयाः । अय फयं इस्तीभूतो वहसीति । मुखं ह्यस्याः सम्राट् न विदांचकर इति होवाच ॥ ११ ॥ भादमि । अविद्यमानं पदं यस्याः तब येन पद्यतेसा त्वमादसि । यस्मान हि पसे । नेति नेयाम गन् । मतोल्यबहार्पविषया । अतस्वमादसीति । अय पादत्रयापेक्षया चतुर्यपादस्य प्राधान्यमभिप्रेत्य सम्प नमस्करण मुप्यते-नमस्ते तुरीयाय दर्शताय पदाय परोरजसे इति । एवं नमकरणमुम्वा शेषेण ययोक्नमरकार प्रपोजनमुच्यने । असो' शत्रुः पामा वनाशिविरकरः । अदः ' पामरूपशोः यत् प्राविधिक मम सग मा प्रापत् ' नव प्रामोतु । इतिशन्दा पापक्षयफलोरस्थानमंत्रपरिसमाप्यर्थः । इदानी प्रदपलं प्रति उतोरस्थानमंत्रे उपनदर्शनेनाभिचारिक दास्यानांतरमाह-यं टिप्पादिति मिण्यात् ' में प्रति देयं कुर्यान म्यं विद्वान् । से प्रति अमेनोवस्यानम् । 'अमो' गुरमुफनामा " पनाम गृहीयान् । ' भामे ' देवदत्ताय शत्रय अभिप्रेतः ' फामः ' अभिनितोऽय: मा प्रानो तथा प." असावदो मा प्राप" स्पस्य रयाने " असा कामो मा स्माद" लहरी गायत्र्यस्पेकपदीरयादिना गिन मंगानिस्नुपनि गति यामाः। 'नवार ' देवदार मात्र ग फामः समुप्पो' । फामे ! 'पमा दयनुपानी कामिन आभिचारिफागुनसम्मान'तरमा-मामा भार मिति वेति । मह ' म ' देवदनानिय मामिला 'या' या शी या ट। "अमारो मा मात्" rपारिसमा मादान पधारा विकारः॥१०॥ - . मा समाई' सरि ·[बृ०५०, १५ मा०] सायणभाष्यसमेतम् । (२५१) नुस्याऽअग्निरेव मुखम् । यदि ह वाऽअपि बुढिवागावभ्याइधति सुर्व- मेव तत्सुन्दहत्येवुध वेवविद्यद्यपि बह्विव पापकरोति सुर्वमेव तत्सं. प्साय शुद्धः पूतोऽजरोऽमृतः सम्भवति ॥ १२ ॥ इति चतुर्दशे काण्डे सप्तमे प्रपाठके बृहदारण्यकोपनिषदि पञ्चमे प्रपाठके प्रथमं ब्राह्मणम् ॥१४ । (७) ५।१॥ (८)५-१५॥ इति चतुर्दशे काण्डेऽष्टमोऽध्यायः (१४-८) वृहदारण्यकोपनिषदि पञ्चमोऽध्यायः समाप्तः ॥१४-५॥ कण्डिकासंख्या ॥ ३८॥ तस्या अग्निरेव मुखम् । यदि ह वा अपि वद्विव अमावभ्यादधति । सर्वमेव तत्संदहति । एवं हैव (वविद्यद्यपि बद्विव पापं करोति । सर्वमेव तत्संप्साय शुद्धः पूतोऽजरोऽमृतः सम्भवति ॥ १२ ॥ तस्याः गायत्र्याः . . . एवं वदंतं प्रति राजा मुखमुपदिशति-तस्याऽ अग्निरेव मुखमिति । शृणु तर्हि अग्निरेव मुखम् ' । 'यदि ह वै अपि बह्विव ' इंधनं ' अनावम्यादधति' लौकिकाः । ' सर्वमेव ' तत्संदह- येवेन्धनमग्निः । 'एवं ह ' एव एवंवित् ' गायच्या अग्निर्मुखं इत्येवं वेत्तीत्येवंवित् स्यात् स्वयं गायत्र्यात्मा वयमग्निमुखगायत्र्यात्मा सन् ' यद्यपि बहिव' बहेब 'पापं ' प्रतिग्रहादिदोष 'करोति' । तत्सर्व पापजातं सम्प्साय' सम्यक् भक्षयित्वा' शुद्धः ' अग्निवत्पापस्पर्शरहितः । पूतश्च ' प्रतिग्रहजनितपापफलसंबंधरहितः मग्निमुखगायत्र्यात्मा ' अजरः अमृतश्च संभवति' ॥ १२ ॥ इति श्रीहषीकेशनमभगवत्पूज्यपादशिष्यस्य श्रीपाठकानिरुद्धपुत्रस्य परमहंसपरिव्राजकाचार्यस्य श्रीवासुदेवबाभगवतः कृतौ माध्यंदिनीयशतपथब्राह्मणान्तर्गतमाध्यन्दिनशाखोपनिषबृह- दारण्यकटीकायां वासुदेवप्रकाशिकायां तृतीय खिलकाण्डे पंचमेऽध्याये पंचदशं गायत्रब्रह्मोपासनाबाह्मणं परिसमाप्तम् ॥ १४ । (८) । १५ ॥ (बृ. उप.)-पंचमोऽध्यायश्च परिसमाप्तः ॥ १४ (८)।५॥

·अथ चतुर्दशे काण्डे नवमेऽध्याये वृहदारण्यकोपनिषदि षष्ठेऽध्याये प्रथमं ब्राह्मणम् । आदितः सप्तमे प्रपाठके बृ० आ० पञ्चमे प्रपाठके द्वितीयं ब्राह्मणम् । ECHD श्वेतुकेतुर्ह वाऽआरुणेयः । पञ्चालानाम्परिपुदमाजगाम सऽआजगाम जुवलम्प्रवाहणम्परिचारयमाणन्तुमुदीक्ष्याभ्युवाद कुमारा३ऽइति सु भो३७ इति प्रतिशुश्रावानुशिष्टो न्वसि पित्रेत्योमिति होवाच ॥ १ ॥ . पञ्चाग्निविद्याबाह्मणं वा श्वेतकेतुब्राह्मणम् । श्वेतकेतुर्ह वा आरुणेयः पञ्चालानां परिपदमाजगाम । स आजगाम जैवलं प्रवाहणं परिचार- यमा णम् । तमुदीक्ष्याभ्युवाद कुमारा ३ इति । स भो ३ इति प्रतिशुश्राव । अनुशिष्टो न्वसि पित्रेति । ॐ इति होवाच ॥ १॥ ओंकारो दमादित्रयं वाय्वादिदेवतार्चनपूर्वकमान्युपासनं ब्रह्माब्रह्मोपासनानि तत्फलं तदर्थावगतिरित्येते अर्था अस्मिन् खिलकाण्डे निर्वृत्ताः । संप्रति प्राधान्येन ब्रह्मोपासनानि सफलानि श्रीमन्यादिकर्म च वक्तव्य- मित्येतदर्थ षष्ठोऽध्यायः प्रवर्तते । तत्र कर्मकाण्डे ज्ञानकाण्डे वा यद्वस्तु प्राधान्येन नोक्तं तदस्मिन् काण्डे वक्तव्यं अस्य खिलाधिकारत्वात् । तथा च तद्वक्तुं " श्वेतकेतुर्ह वाऽआरुणेयः" इति ब्राह्मणम् इत्यस्य सम्बन्धः, खिलाधिकारोऽयं तत्र यदनुक्तं तदभिधीयते इति सामान्यसंगतिः । पूर्व " द्वया ह प्राजापत्याः ( श. प. वृ. १३१।१ ) इत्युद्गीथब्राह्मणे स्वाभाविकज्ञानकर्मलक्षणः पाप्मा सूचितः । परं तु तस्येदं कार्यमिति विपाकस्तु नोक्तः । शास्त्रीयस्यैव तु प्रदर्शितख्यन्नात्मप्रतिपत्यंतेन ग्रन्थेन । ब्रह्मविद्यारंभे तद्वैराग्यस्य विवक्षितत्वात तत्रापि केवलेन कर्मणा पितृलोको विद्यया संयुक्तेन च कर्मणा देवलोक ( श.प.वृ. १।३१२४) इत्यभिहितम् । तत्र केन पितृलोकं प्राप्नोति केन वा देवलोकं इति न मदितम् । तचेह खिलप्रकरणे अशेषतो वक्तव्य- मित्यत आरम्यते । अन्ते च सर्वोपसंहारः शास्त्रस्य इष्टः । तथा पञ्चमाध्याये च ज्ञानकर्मसमुचयकारिणा मुमूर्षुणा " अग्ने नय सुपथा "-(श. प. वृ. ८ । ३ । १) इति मार्गयाचनं कृतम् । तत्र सुपथेति विशेषणात् अनेकेषां पथां सद्भावो मन्त्रेण सामर्थ्यात्प्रदर्शितः । सुपथेति विशेषणात्पंथानश्च कृतविपाक- प्रतिपत्तिमार्गाः । वक्ष्यति च (कं० ३) इत्यादि । ते च कति कर्मणो विपाकप्रतिपतिः मार्गाः इति सकलभवगत्युपसंहारार्थोऽयमारंमः । एतावती हि भवगतिः । एतावान् कर्मणो विपाकः । स्वाभाविकस्य शास्त्रीयस्य च सविज्ञानस्येति एका विशेषसंगतिः । " एतावदरे खल्वमृतत्वं, अमृतत्वस्य । नाशाऽस्ति वित्तेन" (श. प. पृ. ५१४१२) इत्यत्र कर्मव्युदासेन ज्ञानमेवामृतत्वसाधनमित्युक्तम् । तत्र हेतु!क्तः । तत्कथनायेदं ब्राह्मणम् । इत्यपरा विशेषसंगतिः । यस्मात् इयं कर्मगो गतिः । न नित्ये स्वमृतस्ये व्यापारोऽस्ति । तस्मात् एतावदेवामृतत्वसाधन मिति सामर्थ्यावेतुत्वं सम्पद्यते । अपि चोक्तममि. यत्कृत्वा 1-"जेवालिम् " ति काण्वः पाठः।

·बृ०६०, १०) सायणभाष्यसमेतम् । वेत्थ बुथेमाः प्रजाः । प्रयत्यो विप्रतिपद्यान्ताऽति नेति होवाच व्वेत्थ युथैYलोकम्पुनरापद्यान्ताऽति नेति हुँवोवाच व्वुत्थ युथाऽसौ लोकऽएवम्बहुभिः पुनःपुनः प्रयुद्भिन्न सम्पूर्यताऽति नेति हैबोवाच ॥६॥ वेत्य, यथेमाः प्रजाः प्रयत्यो विप्रतिपद्यांता ३ इति । नेति होवाच । वेत्य, यथेमं लोकं पुन रापद्यांता ३ इति । नेति हैवोवाच । यथाऽसौ लोक एवं बहुभिः पुनः पुनः प्रयद्भिर्न संपूर्यता ३ इति । नेति हैवोवाच ॥ २॥ न त्वेवैनयोस्त्वमुत्क्रांति न गति न प्रतिष्ठां न तृप्ति न पुनरावृत्ति न लोकं प्रत्युत्यायिनं वेत्य"- (श. प. ११।६।२ । ४ ) इति । तत्र प्रतिवचने-" ते वारतेऽआहुती हुते उत्क्रामतः (श.प. ११।६।२१६) इत्यादिना आहुतेः कार्यमुक्तम् । तच्चतत्कर्तुराहुतिलक्षणस्य कर्मणः फलम् । न हि कर्तारमना. श्रित्याहुतिलक्षणस्य कर्मणः स्वातंत्र्येणोत्क्रांत्यादिकार्यारंभ उपपद्यते । कर्बर्थत्वात्कर्मणः कार्यारंभस्य साधना- श्रयत्वाच कर्मणः । तत्राग्निहोत्रस्तुत्यर्थत्वात् अग्निहोत्रस्यैव कार्यमिति गदितं षट्प्रकारमपि, इह तु तदेव फर्तुः फलमित्युपदिश्यते षट्प्रकारमपि । कर्मणः फलविज्ञानस्य विवक्षितत्वात् तद्वारेण च पंचाग्निदर्शनं इहो- त्तरमार्गप्रतिपत्तिसाधनं विधिसितम् । एवमशेषभवगत्युपसंहारः । कर्मकाण्डस्यैषा निष्ठा । इत्येतत् द्वयं दिदर्शयिपुराख्यायिकां प्रणयति-श्वेतकेतुई वाऽआरुणेय इति । श्वेतकेतुर्नाम अरुणस्यापत्यमा- रुणिः, तस्यापत्यमारुणेयः । ऐतिह्यार्थो हशब्दः । धैशब्दो निश्चयार्थः । पित्राऽनुशिष्टः सन् आत्मनो यश:- प्रथनाय 'पञ्चालानां परिषदमाजगाम । पञ्चालाः प्रसिद्धाः विद्वज्जनविशिष्टत्वेन । तेषां परिषदमागत्य जित्वा राज्ञोऽपि परिषदं जेष्यामीति गर्वेण 'स आजगाम'।जीवलस्यापत्यं 'जैवलं ' पञ्चालराज प्रवाहणाभिधानं स्वभृत्यैः परिचारयमाणं' आत्मनः परिचारणं कारयंतमित्यर्थः । स राजा पूर्वमेव तस्य विद्याऽभिमानगर्व श्रुत्वा विनेतव्योऽयमिति मत्वा तमुदीक्ष्योत्प्रेक्ष्य आगतमेव अभ्युवादाभ्युक्तवान् ‘कुमारा ३ इति ' सम्बोध्य । प्छतिर्भत्सनार्था । 'सः' एवमुक्तः ‘प्रतिश्रुभाव' । भो ३ इत्यप्रतिरूपमपि क्षत्रियं प्रति उक्तवान् । क्रुद्धः सन् 'अनुशिष्टो नु' शासितो नु 'असि' भवसि ' पित्रा' इत्युवाच राजा । प्रत्याह चेतरः । ॐ इति' बाढमनुशिष्टोऽस्मि । पृच्छ यदि संशयस्ते ॥ १॥ यद्येवं 'वेत्य' विजानासि किं १ 'यथा' येन प्रकारेण ' इमाः प्रजाः प्रसिद्धाः प्रियमाणा: 'विप्रतिपद्यांता ३ इति ' विप्रतिपद्यन्ते । विचारणार्था प्लति । विप्रतिपद्यान्त ३ इति दीर्वत्वं छान्दसम् । समानेन मार्गेण गच्छन्तीनां मार्गद्वैविध्यं यत्र भवति । तत्र काश्चित्प्रजा अनेन मार्गेण गच्छंति काश्चिदन्येनेति विप्रतिपत्तिः । यथा ताः प्रजाः विप्रतिपद्यन्ते, तत्कि वेत्येत्यर्थः । 'नेति होवाच ' इतरः । तर्हि घेत्य' ।' यमं लोकं पुनरापद्यान्ता ३ इति' पुनरापद्यन्ते । यथा पुनरागच्छन्ति इमं लोकम् । नेति होवाच ' श्वेतकेतुः । वेत्थ' १ 'यथा' 'असो' एवं प्रसिद्धन न्यायेन पुनः पुनरसकृत् प्रयदिम्रियमाणे: यया' येन प्रकारेण 'न सम्पूर्यता-३ इति ' न सपूर्यतेऽसौ लोकः । तत्किं वेत्य १ 'नेति हो ३५३ - प्रयत्यः - ....

·,
(२५५.)
शतपथब्राह्मणम् । [ १४ का०, ५ प्र०, २ मा०]
व्वेत्थ युतिथ्यामाहुत्या, हुतायाम्।(मा)आपः पुरुषवाचो भूत्वासमुत्थाय
व्युदन्ती३ऽइति नेति ईवोवाच व्ऽत्थो देवयानस्य वा पथुः प्रतिपुदम्पित-
याणुस्य वा युत्कृत्वा देवयानम्बा पुन्थानम्प्रतिपद्यते पितृयाणम्बा ॥३॥
(वाऽपि) अपि हि नऽव॒चः श्रुतम् । (न्द्वे) द्वे सृतीऽअशृणवम्पित-
णामहुन्देवानामुत मुर्त्यानाम् । ताभ्यामिदम्बिश्वमेजत्समेति युदन्तरा
.पितुरम्मातुरश्चेति नाहमुतऽएकञ्चनु वेदेति होवाच ॥ ४॥
वेत्य, यतिथ्यामाहुत्यां हुतायामापः पुरुषवाचो भूत्वा समुत्याय वदंती ३ इति । नेति हैवो-
वाच । वेत्य उ, देवयानस्य वा पथः प्रतिपदं पितृयाणस्य वा । यत् कृत्वा देवयानं वा पन्यानं
प्रतिपद्यते पिठ्याणं वा ॥ ३ ॥
अपि हि नः पर्वचः श्रुतम्-" द्वे सृती अशृणवं पितृणामहं देवानामुत मानाम् ।
ताभ्यामिदं विश्वमेजत्समेति यदंतरा पितरं मातरं च "-(वा. सं. १९ । ४७) इति ।
नाहमत एकंचन वेद इति होवाच ॥ ४ ॥
'वेय' ? 'यतिथ्यो' यत्संख्याकायां आहुत्यामाहुतौ 'हुतायां '' आपः 'पुरुषवाचः ' पुरुषस्य या वार
सेव यासां वाक् ताः पुरुषवाच: 'भूत्वा ' पुरुषशब्दवाच्या वा भूत्वा यदा पुरुषाकारपरिणताः तदा पुरुषवाचो
भवन्ति । ' समुत्थाय ' सम्यगुत्याय रद्भूताः सत्यः ' वदन्ती ३ इति'। 'नेति हैवोवाच । यद्येवं ' वैत्य
? 'देवपानस्य पयः' मार्गस्य 'प्रतिपदं ' प्रतिपद्यते येन सा प्रतिपत् ता प्रतिपदं 'पितृयाणस्य वा
प्रतिपदम् । प्रतिपच्छब्दवाच्यमर्थमाह-यत्कर्म 'फुत्वा' यया विशिष्टं कर्म कृत्वेति यावत् । 'देवयानं वा
पन्यानं ' मार्ग 'प्रतिपद्यते' । ' पितृयाणं वा ' यत्कर्म कृत्वा प्रतिपद्यते । तत् कर्म प्रतिपदभिधीयते ।
ता प्रतिपदं कि वैत्य : देवलोकपितृलोकप्रतिपत्तिसाधनं किं वेत्येति यावत् ॥ ३ ॥
ननु-मार्गद्वयमेव नास्ति । तत्सद्भाये प्रमाणमावात् । त्वं तूत्प्रेक्षामात्रेण मळ्यामोहार्य पृच्छसि इत्याशङ्कापा-
माह-अपि हीति । 'अपि' अत्रापि अस्य प्रकाशकं 'ऋषेः' मन्त्रस्य वच: ' वाक्यं नः' श्रुतमस्ति ।
मन्त्रोऽप्यस्यार्यस्य प्रकाशको विद्यत इत्येतत् । कोऽसौ मन्त्र इत्यभिधीयते-दे सृतीऽअशृणवमिति । ।
मृती' दो मार्गों ' अशृणवं' शुनवानस्मि । तयोरेका पितॄणां प्रापिका पितृलोकसंबद्धा तया सत्या पिनुलो
प्रामोतीत्यर्थः । अहमशृणवमिति व्यवहितेन सम्बन्धः । देवानामुत' अपि देवानां सम्बन्धिनी अन्या । देवान्
प्रापपति सा। के पुनः उमाभ्यां मृतिभ्यां पितॄन्देवांश्च गच्छन्तीति गरते-उत मानामिति । 'उत मार्यानाम्
बपि मनुष्याणां सम्बन्धिन्यो । मनुष्या एव हि सतिम्यां गग्छन्तीति यावत् । ' साम्यां' सतिम्या 'दं विश्व
समस्तं एजनप्छन् ' समेति ' सम्यगागठति । ते च द्वे सभी 'यदंतरा' ययोन्तरा पदन्तरा 'पितरं मारा
प' मातापित्रोरन्तरा मध्ये हरयेतन् । को सौ मातापितरो चापृथिव्यापकपाले इयं थे मातासो गित
हिन्यासानं पापापिन्योः पितृमानत्वं मध्यमकाण्डे हनीपप्रपाठकायनामगेन (श. प. १२२१)।
भरपाठोप्प संसारविषय दल एवं यती, नान्यंतिकामदत्वगमनाप | इतर आह-नाइमिति । अतोमा
ममनमुरापात् 'एकंचन ' एपमारे प्रश्नं न वेद' होगाद धेनोतः॥१॥

·[वृ० अ०, १ वा.] सायणभाष्यसमेतम् । (२५५० (चा) अथ हैनम्बुसत्योपमन्त्रयाञ्चके । (क्रेना) अनादृत्य वसतिङ्क- मारः प्रदुद्राव सऽआजगाम पितुरन्तुहोवाचेति वाव किल नो भुवान्पु- राऽनुशिष्टानवोचऽडुति कथुसुमेधऽइति पुञ्च मा प्रश्नान्त्राजन्यबन्धु- रप्पाक्षीततो नैकञ्चनु वेदेति होवाच कतमे तऽडुतीमऽडुति ह प्रतीका- न्युदाजहार ॥५॥ स होवाच । तथा नस्त्वन्तात जानीथा युथा युदहकिञ्च व्वेद सुर्वमह- न्तत्तुभ्यमुवोचम् हि तु तुत्र प्रतीत्य ब्रह्मचर्युम्वत्स्यावऽडति भुवाने गच्छत्विति ॥६॥ अथ हैन वसत्योपमन्त्रयांचके । अनादृत्य वसति कुमारः प्रदुद्राव । स आजगाम पितरम् । तं होवाच । इति वाव किल नो भवान्पुराऽनुशिष्टानवोच इति । कयं सुमेध इति । पञ्च मा प्रश्नान राजन्यबन्धुरमाक्षीत् । ततो नैकञ्चन वेद । इति होवाच । कतमे त इति । इम इति ह प्रतीका- न्युदाजहार ॥ ५॥ स होवाच । तथा नस्त्वं तात जानीयाः । यथा यदहं किञ्च वेद सर्वमहं तत्तुभ्यमवोचम् । प्रेहि तु तत्र । प्रतीत्य ब्रह्मचर्य वत्स्याव इति । भवानेव गच्छत्विति ।। ६ ।। " . - . . अथानन्तरं अपनीय विद्याभिमानगर्व 'एन' प्रकृतं श्वेतकेतुं ' वसत्या' वसतिप्रयोजनेन ' उपमन्त्रया- स्यके' इह वसन्तु मवन्तः पाद्यमर्थ चानीयतामित्युपमन्त्रणं कृतवान् राजा । ' अनादृत्य वसति कुमारः श्वेतकेतुः 'प्रदुद्राव' प्रतिगतवान् । ' पितरं ' प्रति : सः' चाजगाम । पितरमागत्य चोवाच 'तं । कयम् ? ' इति वाव किल' एवं किल । नोऽस्मान् ' भवान् । 'पुरा' समावर्तनकाले ' अनुशिष्टान् ' सर्वा मिविद्याभिर्वच: ' अवोचः ।' इति ' सोपालंभं पुत्रस्य वचः श्रुत्वा आह पिता । ' कयं ' केन प्रकारेण व दुःखमुपजातम् । हे 'सुमेधः !' शोभना मेवा यस्येति सुमेधः ! शृणु मम यथावृत्तं-पञ्च' संख्याकान् मा'मां'राजन्यबन्धुः बन्धवो यस्येति । परिमवववनमेतत् राजन्यबन्धुरिति । अप्राक्षीत्पृष्टवान् । ततस्तस्मात् ' एकंचन ' एकमपि न घेद' न विज्ञातवानस्मि । 'कतमे ते ' राज्ञा पृष्टाः प्रश्ना इति । 'मे' ते ' इति ' 'ह' 'प्रतीकानि ' मुखानि प्रश्नानां उदाजहारोदाहृतवान्॥ ५ ॥ स होवाच ' पिता पुत्रं क्रुद्धमुपशमयन् ' तथा ' तेन प्रकारेण । नः' अस्मान् 'वं' हे 'तात !' वत्स ! 'जानीयाः ' गृह्णीयाः। 'यथा ''यदहं किश्च' विज्ञानजातं 'वेद'। 'सर्वमहं।। तत् तुभ्य- भवोचम् ' इत्येव जानीयाः गृहीयाः । कोऽन्यो मम प्रियतरोऽस्ति त्वत्तः । यदर्थ रक्षिष्ये । अहमपि एतन्न जानामि यदाज्ञा पृष्टम् । तस्मात्प्रेहि मागच्छ । 'तत्र 'गत्वा राशि 'ब्रह्मचर्य वत्स्यावः ' विद्यार्थ इति । स माह-भवानेव गच्छत्विति । नाई तस्य मुखं निरीक्षितुमुत्सहे ॥६॥ प्रभान् । राजन्या . . .

·(२५६) शैतपथब्राह्मणम् । 1१४ का०, प्र०, २ मा सऽआजगाम गौतमः। (मो) पुत्र प्रवाहणस्य जैवलेरास तुस्माऽआस- नुमाहार्योदकुमाहारयाञ्चकाराय हास्माऽअर्घश्चकार ॥७॥ सु होवाच । बुरम्भुवते गौतमाय दद्मऽइति सुहोवाच प्रतिज्ञातो मऽएप व्युरो यान्तु कुमारस्यान्ते ब्वाचमुभापथास्ताम्मे बूडीति ॥ ८॥ सु होवाच । देवेषु वै गौतम तद्वरेषु मानुपाणाम्बहीति ॥ ९॥ सु होवाच । विज्ञायते हास्ति हिरण्यस्यापात्तङ्गोऽअश्वानान्दासीना- म्प्रवाराणाम्परिधानानाम्मा नो भुवान्वहोरनन्तुस्यापर्यन्तुस्याभ्यवदा. न्यो भूदिति स वै गौतम तीर्थेनेच्छासाऽइत्युपैम्यहम्भुवन्तमिति व्वाचा ह स्मैव पूर्वउपयन्ति ॥ १० ॥ स आजगाम गौतमः । यत्र प्रवाहणस्य जैवलेरास । तस्मा आसनमाहार्य, उदकमाहारयां- चकार । अथ हास्मा अर्व चकार ॥ ७ ॥ स होवाच । वरं भवते गौतमाय दद्म इति । स होवाच । प्रतिज्ञातो म एप वरः । यां तु कुमा- रस्पांते वाचमभापयाः। तां मे बहीति ॥ ८॥ स होवाच । देवेषु वै गौतम तत् वरेपु । मानुपाणां ब्रूहीति ॥ ९ ॥ स होवाच । विज्ञायते ह । अस्ति हिरण्यस्यापात्तम् । गोऽअश्वानां दासीनां प्रवाराणां परिधाना- नाम् । मा नो भवान् बहोरनन्तस्यापर्यन्तस्याभ्यवदान्यो भूदिति । स वै गौतम तीर्थनेच्छासै इति । उपम्यहं भवन्तमिति । वाचा ह स्मैव पूर्व उपयन्ति ॥ १० ॥ स आजगाम गौतमः' । गोत्रतो गौतमः । कुत्र ! 'यत्र प्रवाहणस्य जैवलेरास' प्रवाहणस्य जैवलेरिति पष्टीयं प्रयमार्थे । जीवलस्यापर्य जैवलिः प्रवाहणनामा राजा आस ' आसने आस्यायिकां कृतवान् । सतो राजा 'तस्मै ' गौतमायागताय आसनमनुरूपमाहार्य आहत्य अयंपाचादिसिद्धये 'उदकं ' भृत्यैर हारयाय- फार । 'अपह 'अस्मै ' 'अर्थ' पुरोषसा सार्द्ध कृतवान् मन्त्रवन्मधुपकं च ॥ ७ ॥ छत्वा चैवं पूजा ' स होवाच ' 'वरं मवत गौतमाय ' तुभ्यं दद्म इति गोऽवादिलक्षणम् । स होवाच' गौतमः । 'प्रतिज्ञातो मे ' मम एष वरः । त्वया कृतायां प्रतिज्ञायां दृढीकुर्वात्मानम् । ' यां तु वाचं फुमारस्य ' मम पुत्रस्य ' अन्ते' समीपे अभाषयाः प्रश्नरूपाम् । तामेव 'मे बहि' । स एव नो दर इति ॥८॥ स होवाच ' राजा ! 'देवेषु' वरेषु तव गौतम' यत् त्वं प्रार्ययसे । मानुपाणामन्यतमं प्रार्थय वरम् ॥९॥ स होवाच गौतमः । मवता ' विज्ञायते । ममास्ति सः । न तेन प्रार्थितन कृत्पम् । मदा दिसति मानुषं वरम् । परमान्ममायस्ति हिरम्यस्य प्रभूतस्यापातं प्राप्तम् । 'गोभश्वानां ' अपाचमस्तीति सर्वत्रानुपड्गः । दासीना प्रबारागा ' परिवाराणां 'परिधानाना' च । न च यन्मम वियमान, तत् त्वत्तः प्रार्थनीय, खया या देयम् । प्रतिज्ञाराम वरस्वया । वमेव जानीये, यदा युक्तम् । प्रतिज्ञा रसीया सोनि । मम पुनरयमाशा मा मूत् । नोऽग्माननि अस्मानेर फेवलान् प्रति : मवान् । सर्वत्र वदान्यो मूवा अवदान्यो मा भूतु ' कादों १११ . - ·[वृ० म०, १ मा०] सायणभाष्यसमेतम् । १२६७) सु होपायनकीर्ताऽउवाच । तुथा नस्त्युङ्गौतम माऽपराधास्तव च पिता- महा युथेयुम्विद्येतः पूर्वन कुस्मिँश्चनु ब्राह्मणुऽउवास तान्त्वहन्तुभ्यम्व- क्ष्यामि को हि त्वैवम्ब्रुवन्तमुर्हति प्रत्याख्यातुमिति ॥ ११ ॥ (त्य) असौ वै लोकोऽग्निर्गौतम । तुस्यादित्युऽएव समिश्मयो धूमोऽहर्चिश्चन्द्रुमाऽअङ्गारा नक्षत्राणि विष्फुलिङ्गास्तुस्मिन्नेतस्मिन्नौ देवाः श्रद्धां जुह्वति तस्याऽआहुतेः सोमो राजा संभवति ॥ १२॥ स होपायनकीर्ती उवाच । तथा नस्त्वं गौतम माऽपराधाः । तव च पितामहा यथा। इयं विद्यतः पूर्वं न कस्मिंश्चन ब्राह्मण उवास । तां त्वहं तुभ्यं वक्ष्यामि । को हि त्वैव लवंतमर्हति मत्याख्यातुमिति ॥ ११ ॥ असौ वै लोकोऽग्निर्गौतम । तस्यादित्य एव समित् । रश्मयो धूमः । अहरर्चिः। चंद्रमा अंगाराः। नक्षत्राणि विष्फुलिंगाः । तस्मिन्नेतस्मिन्नग्नौ देवाः श्रद्धां जुद्वति । तस्या आहुतेः सोमो राजा सम्भवति ॥ १२॥ . . - . उवाच मा भूदित्यर्थः । 'बहोः' प्रभूतस्य 'अनन्तस्य' अनन्तफलस्य 'अपर्यंतस्य' अपरिसमाप्तिकस्य पुत्रपौत्रादिकस्य इत्ये- सदीदृशस्य वित्तस्य मा प्रत्येव तु अदातामा भूत् भवान् ।न चात्यन्तादेयमस्ति भवतः । एवं कथिते आह-सः' स्वं 'धे' हे 'गौतम !' 'तीर्थेन ' न्यायेन शास्त्रविहितेन 'इच्छासै ' इच्छस्वाप्तुम् । इत्युक्तो गौतम आह- उपमि' उपगच्छामि शिष्यत्वेनाहं भवन्तमिति । 'वाचा ह स्म एव' किल 'पूर्वे' ब्राह्मणाः क्षत्रियान् विद्यार्थिनः सन्तः घेश्यान् वा, क्षत्रिया वा घेश्यान् आपदि 'उपयन्ति' शिष्यवृत्त्या हि उपगच्छन्ति नोपनयनेन न शुश्रूषादिभिः ॥ १०॥ अतः सः' गौतमः 'ह'' उपायनकी? ' उपायनकीर्तनमात्रेणैव ' उक्तवान् । नोपायन- मकारयदित्येतावत् द्रष्टव्यम् । उपायनमुपगमने पादोपस्पर्शनम् । एवं गौतमेन आपदन्तरे अभिहिते स होवाच राजा पीडितं मत्वा क्षमापयन् । 'तया' नोऽस्मान्प्रति ‘मा अपरग्धाः' अपराधं माऽकार्षीः । अस्मदीयोऽपराधो न ग्रहीतव्य इति यावत् । 'यथा तव पितामहाः' । 'इयं विद्या' त्वया प्रार्थिता इतस्त्वत्सम्प्रदानात्पूर्व प्राक् 'न' फरिमश्चिदपि 'ब्राह्मणे' उवासोषितवती । तथा त्वमपि जानीषे । सर्वदा क्षत्रियपरंपरयेयं विद्या आगता । सा स्थितिमयाऽपि रक्षणीया यदि शक्यते इति कथितं " देवेषु चै गौतम तद्वरेषु मानुषाणां ब्रूहीति" । न पुनस्स- वादेयो वर इति । अतः परं न शक्यते रक्षितुम् । तामपि विद्यां 'अहं तुभ्यं ' कथयिष्यामि । कोऽप्यन्योऽपि 'हि' यस्मात् 'एवं ब्रुवंतं त्वां अर्हति प्रत्याख्यातुं' न कथयिष्यामीति । अहं पुनः कथं न वक्ष्ये तुभ्यमिति ॥११॥ " असौ घे लोकोऽमिर्गीतम" इत्यादिः चतुर्थः प्रश्नः प्राथम्येन निर्गीयते । क्रमभंगस्तु एतनिर्णयायत्तत्वात इतर प्रश्ननिर्णयस्य । ' असौ ' द्यौलाकोऽग्निः हे 'गौतम ! ' द्युलोकै अग्निदृष्टिः अनग्नौ विधीयते । यथा योषि- पुरुषयोः । तस्य द्युलोकाग्नेः ' आदित्य एव समित् ' समिंधनात् । आदित्येन हि समिध्यतेऽसौ लोकः । १-"कीरोवास" इति काग्वः पाठः ! २४५ ·, - सोमो राजा पितॄणां ब्राममानां च . (३५८) शतपथब्राह्मणम् । [१४ का०, ५ प्र०, २ बा.1 'रसमयो धूमः । समिधः उत्यानसामान्यात् । सूर्याद्रि रस्मयो निर्गताः । समिधश्व धूमो लोके उत्तिष्ठति । 'अहरर्चिः' प्रकाशसामान्यात् । 'चन्द्रमाः अंगाराः' तज्ज्योतिष्ट्वसादृश्यात् ।' नक्षत्रागि विमुलिंगाः अल्पप्रकाशकत्वसामान्यात् । तस्मिन् ' एवंगुणविशिष्टे ' एतस्मिन्नग्नौ ' द्युलोकानो : देवाः इन्द्रादयः 'श्रद्धां जुहति' आहुतिद्रव्यस्थानीयां प्रक्षिपन्ति । तस्या आहुतेः सम्भवति' । तत्र के देवाः, कयं जुद्दति, किं वा श्रद्धाख्यं हविरिति । अतः कथितमस्माभिः सम्बन्धन त्येवेनयोस्त्वमुन्क्रान्तिमित्यादिपदार्थषट्कनिर्णयार्यमग्निहोत्र उक्तम् । “त वाऽरते ( अग्निहोत्रसम्बन्धिन्यौ) आहुती हुते ( सत्यौ) टत्क्रामतः । ते अन्तरिक्षमाविशतः । ते अन्तरिक्षमैवाहवनीयं कुर्वात । वायुं समिधम् । मरीचीरेव शुक्रामाहुतिन् । ते अन्तरिक्ष तर्पयतः । ते तत टकामतः । ते दिवमाविशतः । ते दिवमाहवनीयं कुर्वाते । दत्यं समिधम् " । (श. प. ११६२।६-७) इत्येवमाद्यभिहितम् । तत्राग्निहोत्राहुती ससाधने एवोत्ना- मतः । यया दह यः साधनविशिष्टे एते आहवनीयाग्निसमिदूमांगारविष्फुलिङ्गाहुतिद्रव्यैः । ते तथैवोत्क्रामतः अस्मालोकादमुं लोकम् । तत्राग्निरग्नित्येन समित् समित्वेन धूमो धूमत्वेन अङ्गारा अनारत्वेन विफुलिङ्गमा विभु- लिङ्गत्वेन आहुतिद्रव्यमपि पयआज्याहुँतिद्रव्यत्येव सर्गादौ अव्याकृतावस्यायामपि परेण सूक्ष्मात्मना व्यवति- टते । तत् विद्यमानमेव ससबान अग्निहोत्रलक्षणं कर्म अपूर्वेणात्मना व्यवस्थितं सत् तत् पुनः व्याकरणकाले तथैव अन्तरिक्षादिना आहवनीयाग्न्यादिमावं कुर्वत् विपरिणमते । तथैव इदानीमपि अग्निहोत्राख्यं कर्म । एव- मग्निहोत्राहुत्यपूर्वपरिणामात्मकं जगत् समय इति आहुत्योरेव स्तुत्यर्थत्वेन उत्क्रांत्यादि आलोकप्रत्युत्थाय्यता: षट् पदार्याः कर्मप्रकरणे अवस्तात् (श, प. ११६।२ इस्त्र ) निर्णीताः । इह तु कर्तुः कर्मविपाकविवझायो युलोकाग्न्यादि आरम्य पञ्चाग्निदर्शनं उत्तरमार्गप्रतिपत्तिसाधनं विशिष्टकर्मालभोगाय विवित्सितमिति द्युलोकादे- दर्शनं प्रस्तूयते । तत्र ये आध्यात्मिकाः प्राणा इहाग्निहोत्रस्य होतारः त एवाधिदैविकत्वेन परिणताः सन्तः इन्द्रादयो भवन्ति । त एव ता होतारो दुलोकाग्नौ । ते च इह अग्निहोत्रस्य फलभोगीयाग्निहोत्रे हुतवन्तः । त एव फलपरिणामकालेऽपि तत्कलमोकृत्वात् तत्र तत्र होतृत्वं प्राप्नुवन्ति तथा तथा विपरिणममाना देवशन्दवाय्याः सन्तः, अत्र च यत्पयोद्रव्यं अग्निहोत्रकर्माश्रयभूनं इह आहवनीय प्रक्षित अग्निना मक्षितं अदृष्टेन सूक्ष्मेण रूपेण विपरिगतं सह का यजमानेन अमुं लोकं धूमादिक्रमेगांतरिक्ष अंतरिक्षात् धुलोकं आविशन्ति । ताः सूक्ष्मा: आहुतिकार्यभूनाः अग्निहोत्रसमवायिन्यः कर्तृसहिताः श्रद्धा शब्दवाच्याः सोमलोके कर्तुः कार्यारमाय द्युलोक प्रविशन्यो हूयन्ते इत्यभिधीयन्ते । तास्तत्र हुताः गुलो प्रविश्य सोनमण्डले कर्तुः देहमारमन्ते तदेत कथ्यते । देवाः श्रद्धा जुहृति तस्या आहुतेः सोमो राजा संभवत' इति श्रुतः । “त्य यतिथ्यामाहुयां हुतायामापः पुरुषवाचो भूत्वा समुत्याय वदन्ती ३ पति "-(कं. ३) प्रश्नः । तस्य च निर्गपविश्ये " असौ लोकोऽग्निः" इति प्रस्तुतम् । तस्मादापः कर्मसमायिन्यः कर्तुः शरारंभिकाः थ्रदाशब्दवाच्याः इति अध्यवसीयते । भूयस्त्वात् आपः पुरुषवाच इति न्यपदेशः । न तु इतरागि भूनानि सन्तीति । कर्मप्रयुक्तथ कार्यारम्भः । कर्म चासमवावितम् । ततधापा प्राधान्यं कार्यकर्तृत्य तु न त्वारः पुरुषवाच इति व्यपदेशः । कर्मानो हि जन्मारमः सर्वत्र । तत्र यद्यपि अति: 1-मोमो नाम बरमानयता प्रयामा पुरतः । मोमोनिकानु-अप्राशयह मंसमुख्यने । मेरा प्रन दायर । प्रहरमा परिक्षा मनोवि. गोमः प्राय धीयते । सोमायाप्या दिसामान्यान् । यो मसलन दरवन मPिAREET .यमानः समः घमास्यायामादिदाटत: मन् दिन मा गायाय प्यायन नाममा नार गमरम्प लगाः ॥ श्रदा वा मापः ·[वृ०६०, १ ब्रा०] सायणभाष्यसमेतम् । (२५९) पर्जुन्यो वाऽअग्निग्गौतम । तुस्य सम्वत्सरऽएव समिदम्भ्राणि धूमो विद्युरिशुनिरङ्गारा ह्रादुनयो विष्फुलिंगास्तुस्मिन्नेतस्मिन्नग्नौ देवाः सोमञ्चति तस्याऽआहुतेर्वृष्टिः सुम्भवति ॥ १३ ॥ (त्य ) अयम्बै लोकोऽग्निग्ौतम । तुस्य पृथिव्येषु समिद्रायुडूमो राविरचिदिशोऽङ्गाराऽअवान्तरदिशो विष्फुलिंगास्तुस्मिन्नेतस्मिन्नग्नौ देवा व्वृष्टिं जुह्वति तस्याऽ आहुतेरन्नसुम्भवति ॥ १४ ॥ पर्जन्यो वा अग्निौतम । तस्य संवत्सर एव समित् । अभ्राणि धूमः । विद्युदर्चिः । अशनि- रंगाराः। हादुनयो विष्फुलिंगाः । तस्मिन्नेतस्मिन्नग्नौ देवाः सोमं जुवति । तस्या आहुतेर्वृष्टिः सम्भवति ॥ १३ ॥ अयं वै लोकोऽग्निरौतम । तस्य पृथिव्येव समित् । वायुधूमः । रात्रिरार्चिः । दिशोऽङ्गाराः। अवांतरदिशो विष्फुलिंगाः । तस्मिन्नेतस्मिन्नग्नौ देवा वृष्टिं जुहति । तस्या आहुतेरन्नं सम्भवति॥१४॥ 'पर्जन्यो' नाम वृष्ट्युप- . , होत्राहुतिस्तुतिद्वारेण उत्क्रांत्यादयः प्रस्तुताः षट् पदार्था अग्निहोत्रे । तथाऽपि पैदिकानि समप्राण्येव कर्माणि अग्निहोत्रप्रभृतीनि लक्ष्यन्ते । दाराऽग्निसम्बद्ध हि पातं कर्म प्रस्तुत्पाभिहितम् “ कर्मणा पितृलोकः " (श. प. वृ. ११।१।३ । २४) इति । वक्ष्यति च " अथ ये यज्ञेन दानेन तपसा लोकं जयन्ति " (कं. १९) इति ॥ १२ ॥ 'पर्जन्यो वा अग्निर्मातम । द्वितीय आहुत्याधारः आहुत्योरावृत्तिक्रमेण । करणाभिमानी देवतात्मा । तस्य संवत्सर एव समित्' । संवत्सरेण हि शरदादिभिर्गीष्मांतः स्वावयय- विपरिवर्तनेन पर्जन्योऽग्निीप्यते । 'अभ्राणि धूमः' धूमप्रभवन्वात् धूमवदुपलक्ष्यत्वाद्वा । ' विद्युदर्चिः ' प्रकाश- सामान्यात् । 'अशनिरंगाराः ' उपशांतिकाठिन्याभ्याम् । हादुनयः ' स्तनयित्नुशब्दाः 'विष्फुलिङ्गाः विक्षेपानेकत्वसामान्यात् । “ तस्मिन्नेतस्मिन्” इति आहुत्यधिकरणनिर्देशः । ' देवाः' इति त एव होतारः । 'सोमं ' राजानं 'जुह्वति ' योऽसौ युलोकाग्नौ श्रद्धायां हुतायां अभिनिष्पन्नः । सोमात् द्वितीये पर्जन्यानो इयते तस्याश्च सोमाहुतैर्वृष्टिः 'सम्भवति' ॥ १३ ॥ अयं घे लोकोऽग्निर्गीतम' । 'अयं लोकः' अनेकप्राण्युपभोगसंपन्नया पृथिव्या समिधा समिध्यतेऽमिः । अत एवोक्तं-तस्य पृथिव्येव समिदिति । ' वायुधूमः' पृथिव्याश्रयोत्यानसामान्यात् । पार्थिवं हि इंधन- द्रव्यम् । व्यजनमाश्रित्य वायुरुत्तिष्ठति । यथा समिदाश्रयेण धूमः । 'रात्रिरर्चि: ' समित्सम्बन्धप्रभवत्वसामान्यात् । अग्नेः समित्सम्बन्धन हि अर्चिः संभवति । तथा पृथिवी समित्सम्बन्धेन शर्वरी पृथिवीछायां हि शार्वरं तमः कथयन्ति । 'दिशोऽङ्गाराः । उभयोरुपशांतत्वसामान्यात् । 'अवान्तरदिशो विष्फुलिंगाः' उभयोर्विक्षेपा- मित्वसम्भवात् । तस्मिन्नेतस्मिनित्यादि पूर्ववत् । 'वृष्टिं जुहति । तस्या आहुतेरनं सम्भवति' । वृष्टिमव. त्वस्य प्रसिद्धत्वात् ब्रीहियवान्नादः ॥ १४ ॥ . - - ·. (२६०) शतपथब्राह्मणम् । [१४ का०, ६ प्र०, २ बा०] पुरुपो वाऽ अग्निग्गौतम । तस्य व्व्यात्तमेव समित्प्राणो धूमो व्वार्चि- श्रुक्षुरङ्गाराः श्रोत्रविष्फुलिंगास्तुस्मिन्नेतस्मिन्नग्नौ देवाऽअन्नं देवाऽअन्नं जुह्वति तुस्या ऽआहुते रेतः सम्भवति ॥ १५ ॥ योपा वाऽ अग्निग्गौतम । तस्याऽ उपुस्था एवं समिल्लोमानि धूमो योनिरचिर्युदन्तुः करोति तेऽङ्गाराऽ अभिनन्दा विष्फुलिंगास्तुस्मिन्नेत- स्मिन्नग्नौ देवा रेतो जुह्वति तस्याऽ आहुतेः पुरुषः सम्भवति सु जायते सु जीवति यावज्जीवत्युथ यदा म्म्रियतेऽथैनममुये हरन्ति ॥ १६॥ पुरुपो वा अग्निर्गौतम । तस्य व्यात्तमेव समित् । प्राणो धूमः । वार्चिः । चक्षुरङ्गाराः। श्रोत्रं विष्फुलिङ्गाः । तस्मिन्नेतस्मिन्ननी देवा अन्नं जुहति । तस्या आहुते रेतः सम्भवति ॥ १५ ॥ योपा वा अग्निर्गौतम । तस्या उपस्थ एव समित् । लोमानि धूमः । योनिरचिः । यदन्तः करोति तेऽङ्गाराः । अभिनंदा विष्फुलिंगाः । तस्मिन्नेतस्मिन्नौ देवा रेतो जुह्वति । तस्या आहुतेः पुरुषः सम्भवति । स जायते । स जीवति । यावज्जीवति । अथ यदा म्रियते । अथैनमग्नये हरांत ॥ १६ ॥ तस्य व्यात्तं' विवृतं 'श्रोत्रं 'पुरुषो वा अग्निर्गौतम ' । प्रसिद्धः शिरोहस्तादिमान् 'पुरुषः' चतुर्थोऽग्निः । ' मुखमेव 'समित् ' । विवृतेन हि मुखेन दीप्यते पुरुषो वाचनस्वाध्यायादो। यथा समिद्धोऽग्निः । 'प्राणो धूमः तत्यानसामान्यात् । मुखात् हि प्राण उत्तिष्ठति । 'वाक्' शब्दः 'आर्चः' व्यंजकत्वसामान्यात् । अचिय॑जकम् । तथा वाक् शब्दः अभिधेयव्यंजक. । ' चक्षुरंगाराः ' उपशमसादृश्यात् प्रकाशाश्रयत्वसामान्याद्वा । विष्फुलिङ्गाः' विक्षेपसामान्यात् । ' तस्मिन्नेतस्मिन्ननौ देवा अन्नं जहति । अहो नैव देवा अन्नमिह जुहतो दृश्यन्ते । नायं दोषः । प्राणानां देवत्वोपपत्तेः । अधिदेवमिन्द्रादयो देवाः । त एवाध्यात्म प्राणाः । ते चानस्य पुरुषे प्रक्षेप्तारः । तस्या आहुते रेतः संभवति । अन्नपरिणामो हि रेतः ॥ १५ ॥ 'योषा वा अग्निगीतम' योपैति स्त्री पंचमो होमाधिकरणोऽग्निः । तस्या उपस्थ एव समित्' । तेन हि सा समिथ्यते । लोमानि धूमः ' तदुत्थानसामान्यात् । योनिरचिः । वर्णसामान्यात् । 'यदंतः करोति तेऽङ्गाराः ' अन्तष्करण मेथुनव्यापाराः तेऽङ्गाराः वीर्योपशमहेतुत्वसामान्यात् ।यथा हि उपशमकारणं मैथुनं तया अहारभावः अग्नेरुपशमकारणम् । 'अभिनन्दा विष्फुलिङ्गाः अभिनन्दाः सामान्यात् “विष्फुलिंगाः '' तस्मिन्नेतस्मिन्नग्नौ देवा रेतो जुहति । तस्या आहुतेः पुरुषः संभवति । एवं पर्जन्यदलोफपुरुषयोगाऽग्निः फ्रमेण हूपमानाः सोमपृष्टपन्नरेतोमायेन स्थूलतारतम्यक्रममापद्यमानाः श्रद्धा शन्दवाय्याः मापः पुरुषशब्दमारमन्ते । यः प्रश्नश्चतुर्थः "पत्य यतिथ्यामाया रतायां आपः पुरुषवायो मूत्वा समुत्थाय बदंनी ३ रति " स एप निीतः । पंचम्यामाटुनी योपाऽतो हुतायो " रेतो भूत्वा आपः पुरुषवाचो मति" इति 'सः' पुरषः एवं कमेण जातो जीवति । मियन्तं फालमिति फष्यते-यावजीवतीति। यावत् ' अस्मिन् देहे स्थिति निमित्तं कर्म विद्यते तावदिति यावत् । अप' तक्षये ‘पदा' परिमन् फाले प्रिपते ' । सदा 'एन' मृनं 'अग्नये' अग्न्यर्थमेव अन्रयाय 'हरन्सि' मायिनः ॥ १६॥ . . मुखलवाः क्षुद्रत्व - .

·[वृ०६ ०,१०] सायणभाष्यसमेतम् । (२६१) तुस्याग्निरेवानिर्भवति । समित्समिभूमो धूमोऽजिरचिरङ्गाराऽअङ्गारा विष्फुलिङ्गा विष्फुलिङ्गास्तुस्मिन्नेतस्मिन्नग्नौ देवाः पुरुपं जुह्वति तस्याऽआहुतेः पुरुषो भास्वरवर्णः सुम्भवति ।। १७ ॥ ते युऽएवमेतद्विदुः । (म्यु) ये चामीऽअरण्ये श्रद्धा, सत्यमुपासते तेऽर्जु- रभिसम्भवन्त्यचिपोऽहरह्न आपूळमाणपक्षमापूर्वमाणपक्षाद्यान्पण्मासा- नुदङ्ङादित्यऽति मासेभ्यो देवलोकुन्देवलोकादादित्युमादित्याद्वैद्युतं तान्वैद्युतात्पुरुषो मानसऽएत्य ब्रह्मलोकान्गमयति ते तेषु ब्रह्मलोकेषु पुराः परावतो व्वसन्ति नेप्लामिह न पुनरावृत्तिरस्ति ।। १८ ॥ तस्याग्निरेवाग्निर्भवति । समित्समित् । धूमो धूमः । अचिरार्चिः । अङ्गारा अङ्गाराः । विष्फुलिङ्गा विष्फुलिङ्गाः । तस्मिन्नेतस्मिन्नग्नौ देवाः पुरुपं जुह्वति । तस्या आहुतेः पुरुषो भास्वरवर्णः सम्भवति ॥ १७॥ ते य एवमेतद्विदुः । ये चामी अरण्ये श्रद्धा सत्यमुपासते । तेऽचिरभिसम्भवन्ति । अर्चिपोऽहः । अब आपूर्यमाणपक्षम् । आपूर्यमाणपक्षाद्यान्पण्मासानुदङ्ङादित्य एति । मासेभ्यो देवलोकम् । देवलोकादादित्यम् । आदित्याद्वैद्युतम् । तान् वैद्युतात्पुरुषो मानस एत्य ब्रह्मलोकान् गमयति । तं तेषु ब्रह्मलोकेषु पराः परावतो वसंति । तेपामिह न पुनरावृत्तिरस्ति ॥ १८ ॥ - , तस्याहुतिभूतस्य प्रसिद्धोऽग्निरेव होमाधिकरणम् । न परिकल्प्योऽग्निः । प्रसिद्धव ' समित् समित ' 'धूमो धूमः । 'अचिरर्थिः' । ' अङ्गारा अङ्गाराः'। 'विष्फुलिङ्गा विष्फुलिङ्गाः' ययाप्रसिद्धमेव समस्तमित्यर्थः । 'तस्मिन्नेतस्मिन्नग्नौ देवाः ' पुरुषमंत्याहुति 'जुह्वति'1' तस्या आहुतेः पुरुषो मास्वरवर्णः' अतिशयदीतिमान निधेकादिभिः अन्त्याहुत्यन्तैः कर्मभिः संस्कृतत्वात् ' संभवति ' निष्पद्यते ॥ १७ ॥ सांप्रतं प्रथमप्रश्ननिराकरणार्थ ब्रूते-ते इति । 'ते' के 'ये' 'एवं' यथोक्त पंचाग्निदर्शनं 'एतत् विदुः एवंशब्दात् अग्निसमिद्भूमार्यङ्गारविष्फुलिङ्गाश्रद्धादिविशिष्टाः पञ्चाग्नयो निर्दिष्टाः । तानेवैतान् पञ्चाग्नीन् विदुरिति यावत् । न तु अग्निहोत्राहुतिदर्शनविषयमेवैतदर्शनम् । तत्र हि उक्तं उत्क्रांत्यादिपदार्थषट्कं निर्णीय दिवमेवा- हवनीयं कुर्वत इत्यादि । इहापि अमुष्य लोकस्याग्नित्वं आदित्यस्य च समित्वं इत्यादिबहुसाम्यम् । तस्मात् तच्छेषमेवेतदर्शन मिति न यतिथ्यामिति प्रश्नप्रतिवचनपरिग्रहाद्यतिथ्यामित्यस्य प्रश्नस्य प्रतिवचनस्य वा याव. देव परिग्रहः तावदेव एवंशब्देन पराम्रष्टुं युक्तम् । अन्यथा प्रश्नानर्यक्याविज्ञातत्वाच संख्यायाः अग्नय एव वक्तव्याः। अथ विज्ञातमपि अनूद्यते । यथा प्राप्तस्यैवानुवादनं युक्तम् । न तु असौ लोकोऽग्निरित्यर्थोपलक्षणार्थः । तयाऽन्यत्र नान्येन चोपलक्षणं युक्तम् । श्रुत्यंतराच समाने हि प्रकरणे छांदोग्यश्रुती-" पंचानीन् वेद ", nayisawe ·1०.६ १०, १ मा०] सायणभाष्यसमेतम् । (२६३) (स्त्यु ) अथ ये यजेन दानेन तुपसा लोक यन्ति ते धूमुमभिसुम्भ. वन्ति धूमाद्वात्रि, रात्रपक्षीयमाणपक्षमपक्षीयमाणपक्षाद्यान्पण्मासान्द- क्षिणाऽऽदित्यऽपति मासेभ्यः पितृलोकुम्पितृलोकाचन्द्रन्ते चन्द्रम्प्राप्यान- म्भवन्ति ताँस्तुत्र देवा यथा सोम राजानमाप्यायस्वापक्षीयस्वेत्येवुमे- नाँस्तुत्र भक्षयन्ति तुपां यदा तुत्पर्यवेत्युथेममेवाकाशमभिनिष्पद्यन्तऽ आकाशाद्वायुम्वायोर्वृष्टिम्वृष्टेः प्पृथिवीन्ते पृथिवीम्प्राप्यानं भवन्ति तुऽएवमेवानुपरिवर्तन्तेऽथ युऽएतौ पुन्थानौ नु विदुस्ते कीडाः पतुङ्गा यदिदुन्दन्दशूकम् ॥ १९॥ इति चतुर्दशे काण्डे सप्तमे प्रपाठके बृहदारण्यकोपनिषदि पञ्चमे प्रपाठके द्वितीयं ब्राह्मणम् ॥ १४ (७)५।२॥ (९) ६-१॥ अथ ये यज्ञेन दानेन तपसा लोकं जयंति । ते धूममभिसंभवति । धूमाद्रात्रिम् । रात्रेरपक्षीय- माणपक्षम् । अपक्षीयमाणपक्षाधान्यण्मासान्दक्षिणाऽऽदित्य एति । मासेभ्यः पितृलोकम् । पितृ- लोकाचंद्रम् । ते चन्द्रं प्राप्यान्नं भवन्ति । तास्तत्र देवा यथा सोमें राजानमाप्यायस्वापक्षीय- स्वेति एवमेनांस्तत्र भक्षयति । तेषां यदा तत्पर्यवैति । अथेममेवाकाशमभिनिष्पद्यते । आकाशा- दायुम् । वायोवृष्टिम् । ते पृथिवीं प्राप्यान्नं भवति । त एवमेवानुपरिवर्तते । अथ य एतौ पंथानौ न विदुः । ते कीटाः पतंगाः । यदिदं दंदशूकम् ॥ १९ ॥ . अथ ' पुनः 'ये' नैवं विदुः उत्क्रांत्याद्यग्निहोत्रसम्बन्धपदार्थषट्कस्यैव वेदितारः केवलकर्मिणो यज्ञेनाग्नि- होत्रादिना दानेन बहिर्वेदिभिक्षमाणेषु द्रव्यसम्बन्धिभागलक्षणेन, तपसा बहियेव दीक्षाव्यतिरिक्तेन कृच्छ्रचा. न्द्रायणादिना लोकं जयन्ति । शाखांतरे " लोकान् जयन्ति"-(का. श. बा.) इति लोकानिति बहुवचनात् । तत्रापि फलतारतम्यमभिप्रेतम् । 'ते धूमममिसम्भवन्ति' । उत्तरमार्ग इव इहापि देवता एव । धूमादि- शब्दवाच्यां धूमदेवतां प्राप्नुवंतीत्यर्थः। आतिवाहिकत्वं च देवतानां तद्वदेव । 'धूमाद्रात्रि ' रात्रिदेवतां ततः अपक्षीयमाणपक्षदेवताम् । ततः यान् षण्मासान् दक्षिणां दिशमादित्यः 'एति तान् मास- देवताविशेषान् प्राप्नुवंति । 'मासेभ्यः पितृलोकम् । 'पितृलोकाचंद्रम् ' । 'ते चन्द्रं प्राप्यान्नं मी' अन्नभूतान् यथा सोमर राजानम् इह यई ऋत्विजः ' आन्यायस्वापक्षीयस्वेति:। न मन्त्रः किं तर्हि । आप्याय्याप्याय्य चमसस्थं भक्षणेनापक्षयं च विधाय पुनःपुनर्भक्षयन्तीति यावत् । एवं देवा अपि सोमलोके लब्धदेहान् कर्मण उपकरणभूतान् पुनःपुनर्विश्रामयन्तः कर्मानुरूपं फलं प्रय- च्छन्ति । तद्धि तेषामाप्यायनं सोमस्याप्यायनार्थ वा उपभुञ्जते उपकरणभूतान् देवाः । 'तेषां ' कर्मिणा यदा' यस्मिन् काले 'तत् ' यज्ञदानादिलक्षणं सोमलोकप्रापकं कर्म 'पर्यवेति ' परिगच्छति परिक्षी. यत इति यावत् 'इममेव ' प्रसिद्ध 'आकाशं ' ' अभिनिष्पद्यन्ते । । यास्ताः श्रद्धाशब्दवाच्याः सुलोकानो हुताश्वापः सोमाकारपरिणताः । याभिः सोमलोके कमिणामुपभोगाय देई : तांस्तत्र, . अय तदा ·(२६४) शतपथब्राह्मणम् । [१६ को०, ६ प्र०, ३ मो०] यो ह वै ज्येष्ठञ्च श्रेष्ठञ्च व्वेद । ज्येष्ठश्च श्रेष्ठश्च स्वानाम्भवति प्राणो वै ज्येष्ठश्च श्रेष्ठश्च ज्येष्ठश्च श्रेष्ठश्च स्वानाम्भवत्युपि च येषाम्बुभूपति युऽएवम्वेद ॥१॥ ज्येष्ठ श्रेष्ठ ब्राह्मणं वा प्राणविद्याब्राह्मणम् । यो ह वै ज्येष्ठं च श्रेष्ठं च वेद ।ज्येष्ठश्च श्रेष्ठश्च स्वानां भवति । प्राणो वै ज्येष्ठश्च श्रेष्ठश्च । ज्येष्ठश्च श्रेष्ठश्च स्वानां भवति । अपि च येषां वुभूपति । य एवं वेद ॥ १ ॥ गदितं । न आरब्धं अन्मयं ताः कर्मक्षयात् हिमपिण्ड इव आतपसंसर्गात् । प्रविलीयन्ते । प्रतिलीनाः सूक्ष्मा आका- शभूता इव भवति । तदिदमभिधीयते । आकाशाद्वायुमिति । 'वायोष्टि ' प्रति सम्पद्यन्ते, पर्जन्याग्नौ सोमय राजानं जुहतीति । ततो वृष्टिभूता इमां पृथिवीं पन्तति । 'ते पृथिवीं प्राप्य ' ब्रीहियवाद्यन्नं भवन्ति' । तत् तस्मिन्नेतस्मिन्ननो देवा वृष्टिं जुह्वति । तस्या आहुतेरनं सम्भवति" इति । ते पुनः पुरुषाग्नौ हूयन्ते अन्नभुजां रेतःसिचि । ततो रेतोभूता योषाऽनौ हूयन्ते । ततो जायन्ते । ते लोकं प्रत्युत्थायिनः । प्रत्युपतिष्टते अग्निहोत्रादिकमनुतिष्ठति । ततो धूमादिना पुनः सोमलोक पुनरिम लोकमिति । ते एवमेव ' कर्मिगो अनु ''परिवर्तते ' घटीयंत्रवत् चक्रीभूता बंम्रमतीति यावत् । उत्तरमार्गाय सद्योमुक्तये वा यावत् ब्रह्म न विदुरिति तु कामयमानः संसरति इति अभिहितम् । अथ' पुनर्ये उत्तर दक्षिणं च । एतौ पंथानी । उत्तरस्य दक्षिणस्य वा पयः प्रतिपत्तये ज्ञानं कर्म वा नानुतिष्ठन्तीत्येतत्ते किं भवन्तीत्याख्यायते । ते कीटाः पतंगाः' । 'यदिदं ' यचेदं 'दंदशूकं' देशमशकमित्येतद्भवन्ति । एवं हि इयं संसारगतिः कष्टा । अस्यां निमग्नस्य पुनरुद्धार एव दुर्लभः । तथा च श्रुत्यन्तरं--" तानीमानि क्षुद्राण्यसकृदावतीनि भूतानि भवन्ति ते जायस्व म्रियस्व " इति । तस्मात्कृत्स्नोत्साहन यथाशक्ति स्वामाविककर्मज्ञानपरित्यागेन दक्षिणोत्तर- मार्गाप्रतिवद्धप्राप्तिसाधनं कर्म ज्ञानं चानुतिष्टेतेति वाक्यार्थः । तथा चावोचत् । “ अतो घे खल दुनिःप्रतर तस्माजुगुप्सेत" ) इति श्रुत्यन्तरात् मोक्षाय प्रयतेतेत्यर्थः । एवं प्रश्नाः सर्वे निर्माताः । " असौ पे लोकः" (कं. १२) इत्यारम्य पुरुषः सम्भवति " (कं. १६) इति चतुर्थः प्रश्नः । यतिथ्यामाहत्यां" (कं. ३ ) इत्यादिः प्रायम्येन । पञ्चमस्तु द्वितीयत्वेन " देवयानस्य वा पयः प्रतिपदं पितृयाणस्य वा (कं. ३) इति दक्षिणोत्तरमार्गप्राप्तिसाधनकयनेन । तेनैव च प्रथमः । अनेरारम्य केधि- दधिः प्रतिपयन्ते केचिमं ( कं. १८ । १९) इति । विप्रतिपत्तिः पुनरावृत्तिश्चेति द्वितीयः प्रमः । विय- दादिक्रमेण इमं लोकमागच्छन्ति (के. १४) इति । यथाऽसौ लोकोन सम्पूर्यते (कं. १९) कीटपतंगादि- प्रतिपत्तेश्व केपांचित् (कं. १९) इति तृतीयोऽपि प्रभो निर्णीतः ॥ १९ ॥ इति श्रीपांशसमगवण्यपादशियस्य श्रीपारमानिकद पुत्रस्य परमहंसपरिव्राजका नार्यस्य श्रीवासुदेवासभगवतः कृतो माध्यंदिनीयशतपथप्रामणान्तर्गतमाग्यंदिनशासोपनिषद्- वृहदारण्यकटीका वामुदेवप्रकाशिकायां तृतीये शिलफाडे पष्टेऽन्याये प्रयम पयामिविद्यावाझगंवा श्वेतकेतुग्रामगं परिममानम् ॥ १४॥(९)६।१॥ मागो गापनी युक्तं म् । फरमाधुनः कारणान प्रागमायो गापमान पुनर्वागादिमाः इति । परमात ૧૮ ·• ई भ०, २०j सायणभाष्यसमैतम् । (२६५) यो ह वै व्बुसिष्ठाम्वेद । व्युसिष्ठः स्वानाम्भवति व्वाग्वै व्बुसिष्ठा वसिष्ठः स्वानाम्भवति युऽ एवम्वेद ॥२॥ यो ह वै प्रतिष्ठाम्वेद । प्रतितिष्ठति समे प्रतितिष्ठति दुर्गे चुक्षुब्र्वं प्रतिष्ठा चक्षुपा हि समे च दुग्नुं च प्रतितिष्ठति प्रतितिष्ठति समे प्युति- तिष्ठति दुर्गे युऽ एवम्वेद ॥३॥ यो ह वै वसिष्ठां वेद । वसिष्ठः स्वानां भवति । वाग्वै वसिष्ठा । वसिष्ठः स्वानां भवति । य एवं वेद ॥ २॥ यो ह वै प्रतिष्ठां वेद । प्रतितिष्ठति समे । प्रतितिष्ठति दुर्गे । चक्षुर्वै प्रतिष्ठा । चक्षुषा हि समे च दुर्गे च प्रतितिष्ठति । प्रतितिष्ठति समे । प्रतितिष्ठति दुर्गे । य एवं वेद ॥ ३ ॥ ज्येष्टश्च श्रेष्ठश्च प्राणो न वागादयो ज्येष्ठयश्रेष्ठयभाजः । कथं ज्येष्ठत्वं श्रेष्ठत्वं च प्राणस्य इत्येतनिर्दिधारयिषया इंदं प्रक्रम्यते । अथवा-उक्थयजुःसामक्षस्त्रादिभावैः प्राणस्यैवोपासनमुक्तं सत्स्वप्यन्येषु चक्षुरादिषु । तत्र हेतुमात्रमिहानन्तर्येण सम्बध्यते । न पुनः पूर्वशेषता । विवक्षितं तु खिलत्वादस्य काण्डस्य पूर्वत्र यत् अनमि- हित विशिष्टकलं प्राणविषयमुपासनं तत् वक्तव्यमिति । 'यः ' कश्चित् । 'ह धै' इत्यवधारणाएँ । यं ज्येष्ठश्रेष्ठगुणं वक्ष्यमाणं यो वेद ' । असौ भवत्येव 'ज्येष्टश्च श्रेष्ठश्च ' । एवं फलेन प्रलोभितः सन् प्रश्नाया- भिमुखीभूतः । तस्मै चाह-'प्राणो ये ज्येष्ठश्च श्रेष्ठश्च । कथं पुनर्जायते प्राणो ज्येष्ठश्च श्रेष्ठश्चेति । यस्मा- निषेककाल एव शुक्रशोणितसम्बन्धः प्राणादिकलापस्यावशिष्टः । तथाऽपि नाप्राणं शुक्र विरोहतीति प्रथमो वृत्तिलामः प्राणस्य नयनादिभ्यः, अतः ज्येष्ठो वयसा प्राणः । निषेककालादारभ्य गर्भ पुष्यति प्राणः । प्राणे हि लब्धवृत्तौ पश्चाच्चक्षुरादीनां वृत्तिलाभः । अतः प्राणस्य ज्येष्ठत्वं चक्षुरादिषु भवति । ननु-कश्चित् कुले ज्येष्ठो गुणहीनत्वात्तु न श्रेष्ठः, मध्यमः कनिष्ठो वा गुणाढ्यत्वात् मवेत् श्रेष्ठः । न तथे- त्याह-प्राणो वै ज्येष्ठश्च श्रेष्ठश्च इति । कथं पुनः प्राणस्य श्रेष्ट्यं जायते । तदिह सम्वादेन दर्शयिष्यामः । सर्वयाऽपि तु प्राणं ज्येष्टगुणं ' य: ' वेदोपास्त । सः 'स्वानां' ज्ञातीनां 'ज्येष्ठश्च श्रेष्टश्च ' ' भवति । ' 'येषां ' स्वज्ञातिव्यतिरिक्तानां मध्ये ज्येष्ठश्च श्रेष्ठश्च मविष्यामीति 'युभूषति' मवितुमिच्छति । तेषामपि ज्येष्टश्रेष्ठप्राणदर्शी ज्येष्टश्च श्रेष्ठश्च मवति । ननु-च योनिनिमित्तं ज्येष्ठत्वं तदिच्छातः कथं भवतीति। नैष दोषः । प्राणवत् वृत्तिलाभत्वस्यैव ज्येष्ठत्वस्य विवक्षितत्वात् ॥ १ ॥ 'यो ह पे वसिष्टां वेद वसिष्ठः स्वानां भवति । तदर्शनानुरूपेण फलम् । येषां च ज्ञातिव्यतिरेकेण वसिष्ठो भवितुमिच्छति तेषां च वसिष्ठो भवतीत्युच्यतां तर्हि का सा वसिष्ठा भवति । 'वाग्ये वसिष्टा' । वासयति अतिशयेन वसति वा इति वसिष्टा । वाग्मिनो हि धनवन्तो वसन्ति अतिशयेन । आच्छादनार्थस्य वसै रूपम् । वासयन्ति च अभिमवन्ति हि वाचा वाग्मिनोऽन्यान् । तेन वसिष्ठगुणवत्परिज्ञानात् वसिष्टगुणो भवतीति दर्शनानुरूपं फलम् ॥ २॥ 'यो ह ये प्रतिष्ठां वेद ' अतिशयेन प्रतिष्ठानां प्रतिष्ठां प्रतिष्ठागुणवत् सत् चक्षुर्यो वेद । तस्यैतत्फलं , - अपि च .

·चक्षुई प्रतिष्टा'। कथं चक्षुषः प्रतिष्ठावं, इति प्रवीति- (२६६) शतपथब्राह्मणम् । [१४ का०, ५ प्र०, ३द्रा० यो ह वै सम्पदम्बेद । सुधु हास्मै पद्यते यङ्कामङ्कामयते श्रोत्रम्चे सम्पच्छोडे हीमे सुर्वे व्वेदाऽ अभिसम्पन्नाः सु, हास्मै पद्यते बकाम- कामुयते युऽ एवम्बेद ॥४॥ यो ह वाऽ आयतनम्बेद । (दा) आयतन, स्वानाम्भात्यायतन- ब्रुनानाम्मुनो वाऽ आयतनमायतन, स्वानाम्भवत्यायतनञ्जनानां युऽ एवम्बेद ॥५॥ यो ह वै पुजातिम्वेद । प्रजायते प्रजुया पशुभी रेतो वै प्रजातिः प्रजायते प्रजया पशुभिर्यु एवम्बेद ॥६॥ यो ह वै सम्पदं वेद । सं हास्मै पद्यते । यं कामं कामयते । श्रोत्रं वै सम्पत् । श्रोत्रे हीमे सर्वे वेदा अभिसम्पन्नाः। सं हास्मै पद्यते । यं कामं कामयते । य एवं वेद ॥ ४ ॥ यो ह वा आयतनं वेद । आयतनं हि स्वानां भवति । आयतनं जनानाम् । मनो वा आयत. नम् । आयतनं स्वानां भवति । आयतनं जनानाम् । य एवं वेद ॥ ५ ॥ यो ह वै प्रजाति वेद । प्रजायते प्रजया पशुभिः । रेतो वै प्रजातिः । प्रजायते प्रजया पशुभिः । य एवं वेद ॥ ६॥ 'प्रतितिष्ठति समे ' देशे काले च । तया दुर्गे' विषमे च दुर्गमने च देशे दुर्भिक्षादौ वा काले विषमे । यद्येवं कथ्यतां का असौ प्रतिष्टा ? 'चक्षुषा' 'समे च दुर्गे च' दृष्ट्वा ' प्रतितिष्ठति' । अत: अनुरूपं फलं 'प्रतितिष्टति समे'। 'प्रतितिष्ठति दुर्गे' ।' य एवं वेद' ॥ ३ ॥ यो ह पै सपदं वेद ' संपद्गुणयुक्तं ' यो वेद ' । तस्यैतत्फलं 'अम ' विदुषे 'संपद्यते ह'। 'यं काम कामयते' स कामः । किं पुनः संपद्गुणक ! 'यो पे संपत् । कयं पुनः श्रोत्रस्य संपद्गुणत्वं इत्यभिधीयते- 'श्रोत्रे' सति 'हि' यस्मादिमे 'सर्वे वेदा अभिसम्पन्नाः । श्रोत्रेन्द्रियवतः अध्येयत्वात् वेदविहितकर्मायत्ताध कामाः। तस्मान् ' श्रोत्रं ये संपत् । अतो विज्ञानानुरूपं फलं 'संहास्मै पद्यते । सः य कामं कामयते'। य एवं वेद ॥४॥ यो ह वा आयतनं वेद ' । आयतनमाश्रयः । तयो वेद 'आयतनम् स्वानां भवत्यायतनं जनाना' अन्येषामपि । कि पुनस्तदायतनमित्यभिधीयते । 'मनो वा आयतनमाश्रय इंद्रियागां विषयागां च । मनमाश्रिता हि विषया आत्मनो भोग्यत्वं प्रतिपयन्ते । मनःसंकल्पवशानि चेंद्रियागि प्रवर्तते । अतः मनः' आयतनमिन्द्रियाणाम् । अतो दर्शनानुरूप्येण फलम् । आयतनं खानां भवति ' 'आयतनं जनाना' य एवं वेद' ॥५॥ 'यो ह ये प्रजाति पंद' । 'प्रजायत प्रजया ' पशुमिय संपन्नः । 'रतो थे प्रजाति: । रेतसा प्रजनः मेन्दिपलायने । तामानानुरूपं फलम् ।' मजायने प्रजया पशुभिर्य एवं पंद ॥ ९॥ . - ·[०६ म., २०] सायणभाष्यसमेतम् । (२६७) ते हेमे पाणाः। (5) अहथेयसे बिवुदमाना ब्रह्म जग्मुःको नो खुसिष्ठऽइति तुद्धोवाच युस्मिन्वऽउत्क्रान्तऽइद, शरीरम्पापीयो मुन्यते सु वो बुसिष्ठऽइति ॥ ७॥ व्वाग्वोच्चकाम । सा सम्वत्सरम्णोष्यागुत्योवाच कथुमशकत मुहते जीवितुमिति तु होचुर्य्यथा कडाऽअवदन्तो व्वाचा प्राणन्तः प्राणेन पश्यन्तश्चक्षुपा शृण्वन्तः श्रोत्रेण विद्या,तो मुनसा प्रजायमाना रेतसैवु- मजीविष्मेति प्रविवेश ह ाक् ॥ ८॥ (क्च ) चक्षुझेच्चकाम । तुत्सम्वत्सरम्पोष्यागुत्योवाच कथमशकत मुहते जीवितुमिति तु होचुर्घथाऽन्धाऽअपश्यन्तश्चक्षुपा प्राणुन्तः ते हेमे प्राणा अहंश्रेयसे विवदमाना ब्रह्म जग्मुः । को नो वसिष्ठ इति । तदोवाच । यस्मिन् व उत्कांते इदं शरीरं पापीयो मन्यते । स वो वसिष्ठ इति ॥ ७ ॥ वाग होच्चक्राम । सा संवत्सरं प्रोष्यागत्योवाच । कथमशकत मदृते जीवितुमिति । ते होचुः । यया कडा अवदन्तो वाचा । प्राणंतः प्राणेन । पश्यन्तश्चक्षुपा । शृण्वतः श्रोत्रेण । विद्वांसो मनसा । प्रजायमाना रेतसा । एक्मजीविष्मेति । प्रविवेश ह वाक् ॥ ८ ॥ चक्षुर्वोच्चकाम । तत्संवत्सरं प्रोष्यागत्योवाच । कयमशकत मदृते जीवितुमिनि । ते होचुः । ते ह इमे प्राणाः ' वागादयः ' अहंश्रेयसे ' अहं श्रेयान् इत्येतस्मै प्रयोजनाय 'विवदमानाः' विरुद्ध वदमानाः 'ब्रह्म जग्मुः ' ब्रह्म गतवन्तः ब्रह्मशब्दवाच्यं प्रजापति गत्वा च तत् ब्रह्म ऊचुरुक्तवन्तः । 'कः नोऽस्माकं मध्ये वसिष्ठः' को नोऽस्माकं मध्ये वसति च वासयति च । 'तत् ' ब्रह्म तैः पृष्टं सत् ' ह उवाच उक्तवत् । 'यस्मिन् वः' युष्माकं मध्ये ' उत्क्रांते' निर्गते देहात् ' इदं शरीरं' पूर्वस्मात् अतिशयेन 'पापीयः पापतरं मन्यते ' लोकः । शरीरं हि नाम अनेकाशुचिसंघातत्वात् जीवतोऽपि पापमेव । ततोऽपि कष्टतरं यस्मिन्नुत्क्रांते भवति । घेराग्यार्थमिदमुच्यते पापीय इति । स वः' युष्माकं मध्ये 'वसिष्ठः' भविष्यति । जाननपि वसिष्ठ प्रजापतितॊवाच अयं वसिष्ठः इतीतरेषामप्रियपरिहाराय । ते एवमुक्ता ब्रह्मणा प्राणादय आत्मनो वीर्यपरीक्षणाय क्रमेण उच्चक्रमुः ॥ ७ ॥ तत्र 'वागेव ' प्रथम 'ह' अस्माच्छरोरात् उच्चक्रामोत्क्रांतवती । सा' चोकम्य 'संवत्सरं ।'प्रोष्य' प्रोषिता भूत्वा पुनरागत्योवाच । कथमशकत ' शक्नुवन्तो यूयं — महते' मा विना ' जीवितुमिति ' । एव- मुक्ताः ' ऊचुः । 'यथा लोके ' कडाः ' मूकाः ' अवदंतो वाचा, ' प्राणतः 'प्राणनव्यापारं कुर्वतः प्राणेन, 'पश्यतः ' दर्शनव्यापार ' चक्षुषा' कुर्वतः, 'शृण्वन्तः ' श्रवणव्यापारं कुर्वन्तः श्रोत्रेण, ' 'विद्वांसः' मनसा ' कार्यकार्यादिविषयं, 'प्रजायमाना रेतसा' पुत्रानुत्पादयंतः 'एवमजीविष्म ' वयम् । इत्येवं प्राणै- दत्तोत्तरा वाक् आमनो न वसिष्ठत्वं बुद्धा ' प्रविवेश' ॥ ८ ॥ तया-चक्षुहोच्चकामेत्यादि पूर्ववत् । ' श्रोत्रं मनः प्राजातिः' इत्येतत्पर्यायत्रयं व्याख्येयम् ॥ ९-१२ ॥ • अन "सद्धोचुः" इत्यधिक काण्वाः पठन्ति । . . - " . . . . A . .

·(२६८) शतपथब्राह्मणम् । [११ का०, ५ प्र०, ३०) प्राणेन बुदन्तो व्वाचा शृण्वन्तः श्रोत्रेण विद्वा,सो मुनसा प्रजाय- माना रेतसेवमजीविष्मेति प्रविवेश ह चक्षुः ॥ ९ ॥ श्रोत्र होच्चक्राम। तुत्सम्वत्सरम्पोष्यागत्योवाच कथमशकत मुहते जीवितुमिति ते होचुqथा बधिराऽअशृण्वन्तः थोत्रेण प्राणन्तः प्राणेन बुदन्तो व्वाचा पश्यन्तश्चक्षुपा विद्वाछुतो मुनसा प्रजायमाना रेतसै- मजीविष्मेति प्रविवेश ह श्रोत्रम् ॥ १० ॥ (म्मु) मुनो होच्चक्राम । तत्सम्बरम्पोष्यागुत्योवाच कथमशकत मुहते जीवितुमिति ते होचुथा मुग्धाऽअविद्वा सो मुनसा प्राणन्तः प्राणेन व्युदन्तो वाचा पश्यन्तश्चक्षुपा शृण्वन्तः श्रोत्रेण प्रजायमाना रेतसैय- मजीविष्मति प्रविवेश हु मनः॥ ११॥ (नो) रेतो होच्चक्राम । तुत्सम्वत्सरम्प्रोष्यागुत्योवाच कथुमशकत मुद्दते जीवितुमिति ते होचुर्दाथा क्लीवाऽअप्प्रजायमाना रेतसा प्राणन्तः प्राणेन व्वुदन्तो व्वाचा पश्यन्तश्चक्षुपा शृण्वन्तः थोत्रेण विद्वा सो मुनसैव- मजीविप्मेति प्रविवेश ह रेतः ॥ १२ ॥ (तोऽथ) अथ ह प्राणुऽउत्क्रमिप्युन् । (न्य) युथा महासुहयुः ययाऽन्या अपश्यंतचापा । प्राणंतः प्राणेन । यदन्तो वाचा । शृण्वन्तः श्रोग्रेण । विद्धांसो मनसा । प्रजायमाना रेतसा । एवमजीविष्मेति । प्रवियेश ६ चक्षुः ॥ ९ ॥ श्रोत्रं होचकाम । तत्संवत्सरं मोप्पागत्योवाच । कयमशकत महते जीवितुमिति । ते होचुः । पया यघिरा अशृण्वंतः श्रोग्रेण।प्राणतः प्राणेन । यदन्तो वाचा । पश्यंतश्रापा । विदांसो मनसा । मनायमाना रेतसा । एवमजीविप्मेति । प्रविवेग श्रोत्रम् ॥ १० ॥ मनो दोगकाम । तत्संवत्र प्रोप्यागोवाग । फयमकत महते जीविनुमिति । ते हो पया मुग्धा अविदांगो मनगा । प्राणतः प्राणेन । बदनो वाचा । पश्यतामा शृण्णतः श्रोग्रेण । मनायमाना रेतमा । परमनीविष्मेति । प्रविवाद मनः ॥ ११ ॥ तो दोपकाम । तत्गंवत्ता प्रोप्यागोवाच । कयमाात महते जीतामति । सेोः। पया नीया अमजायमाना रेनगा । प्रातः प्राणेन । यदतो पाना । पपंतभाषा I rite: योग्रेण । तिांगो मनमा यमनीशिमेनि । विगतः ॥ १२॥ थप माग कामपन्, पथा महागुपः मेयः परीशान महेन, पदमाग ' भापमान ARTHAT Irrit.

·- [वृ०६ अ०,२ वा.] सायणभाष्यसमेतम् । (२६९) सैन्धवः पड्वीशशङ्क्न्त्सम्बृहेदेव, हुवेमान्प्राणान्तसम्बबई ते होचुम्र्मा भगवऽजुत्क्रमीत्रं वै शश्यामस्त्वहते जीवितुमिति तस्य वै मे बलिङ्कुरुतेति तथेति ॥ १३॥ सा ह व्यागुवाच । यद्वाऽअहम्बुसिष्ठाऽस्मि त्वन्तद्वसिष्ठोऽसीति चक्षु- र्यद्वाऽअहुम्प्रतिष्ठाऽस्मि त्वन्तुत्प्रतिष्ठोऽसीति श्रोतुं यद्वाऽअहुईं सम्पु- दस्मि त्वन्तत्सम्पदसीति मुनो बवाऽअहुमायतनमुस्मि त्वन्तदायतनम- सीति रतो यद्वाऽअहम्प्रजातिरस्मि त्वन्तत्प्रजातिरसीति तुस्यो मे किमन्नं किम्वासऽ इति युदिदं किञ्चाश्वभ्यऽआकिमिभ्यऽआकीटपतङ्ग्रेभ्यस्तते ऽन्नमापो व्यासऽइति न ह वाऽअस्यानन्ननग्धुम्भवति नानन्नम्प्रतिगृहीतं युऽएवमेतदनस्यानम्वेद ॥ १४ ॥ प्राणान् संवर्ह । ते होचुः । मा भगव उत्क्रमीः। न वै शक्ष्यामः त्वदृते जीवितुमिति । तस्य वै मे बलिं कुरुतेति तथेति ॥ १३ ॥ सा ह वागुवाच । यद्वा अहं वसिष्ठाऽस्मि त्वं तद्वसिष्ठोऽसीति । चक्षुः-यदा अहं प्रतिष्ठाऽस्मि तं तत्मतिष्ठोऽसीति । श्रोत्रम् यदा अहं संपदस्मि व तत्संपदसीति । मनः यद्वा अहमायतनमास्मि वं तदायतनमसीति । रेतः यद्वा अहं प्रजातिरस्मि त्वं तत्प्रजातिरसीति । तस्य उ मे किमन्नं किं वास इति । यदिदं किञ्च । आश्वभ्यः । आक्रिमिभ्यः । आकीटपतंगेभ्यः। तत्तेऽन्नम् । आपो वास: इति । न ह वा अस्यानन्नं जग्धं भवति । नाननं प्रतिगृहीतम् । य एवमेतदनस्यान्नं वेद ॥ १४ ॥ पेतः । सिंधुदेशे भवः - वागादीन् 'प्राणान्' . ब्रुवत । ' यथा' लोके महांश्चासौ सुहयश्च ' महासुहयः' । महान् परिमाणतः सुहयः शोभनो हयो लक्षणो- 'सैन्धवः' अभिजनतः । 'पढीशशंकून् ' पादबंधनान् शंकून् पजीशाश्च ते शंक- वश्च तान् ' संवृहेत् ' उद्यच्छेत् युगपदुत्खनेत् अश्वारोहे आरूढे परीक्षणाय । ' एवं ह ' एव इमान् " संवबर्ह ' उद्यतवान् स्वस्थानात् अंशितवान् । 'ते' वागादयः 'ऊचुः'। हे भगवः' ! भगवन् ! ' मा उत्क्रमीः ' यस्मात् 'न वै शक्ष्यामः । त्वते ' त्वां विना 'जीवीतुं । यद्येवं मम श्रेष्ठता विज्ञाता भवद्भिः अहमत्र श्रेष्ठ इति । तस्य ये मे ' मम 'बलिं कुरुत' करं कुरुत करं प्रयच्छतेति । अयं च प्राणसंवादः कलितो विदुषः श्रेष्ठपरीक्षणप्रकारोपदेशः । अनेन हि प्रकारेण विद्वान् को नु खलु अत्र श्रेष्ठ इति परीक्षणं करोति । स एप परीक्षणप्रकारः संवादभूतः कथ्यते । न हि अन्यया संहत्यकारिणां सता एषां अंजसैव संवत्सरमात्रमेव एकैफस्य निर्गमनादि उपपद्यते । तस्मात् विद्वानेवानेन प्रकारेण विचारयति वागा. दीनां प्रधानं बुभुत्सुः उपासनाय ॥ १३ ॥ प्रयमं बलिदानाय प्रवृत्ता ' वाक् सा ह' किल 'उवाच ' उक्तवती । 'यदै अहं वसिष्ठा अस्मि ' यन्मम वसिष्ठत्वं 'तत् त्वं थे ' तत्तेन वसिष्ठगुणेन 'स्वं तद्वसिष्ठोऽसीति ' । यद्वा 'अहं प्रतिष्ठा अस्मि' 'त्वं तन्म- , ·प्र०, ३ मा०] (२७०) शतपथब्राह्मणम् । [१४ का, तुद्विद्वाधुसः श्रोत्रियाः। (5) अशिष्यन्त आचामन्त्यशित्वाऽऽचा- तद्विद्वांसः श्रोत्रिया अशिष्यन्त आचामन्ति । अशिवा आचामन्ति । एतमेव तदनमनग्नं कुर्वन्तो मन्यन्ते । तस्मादेवम्विदशिष्यन्नाचामेत् । अशित्वा आचामेत् । एतमेव तदनमनग्नं कुरुते ॥ १५ ॥ - . , . तिष्ठोऽसि' । या मम प्रतिष्ठा सा त्वमसीति — चक्षुः' । समानमन्यत् । संपदायतनप्रजातित्वगुणान् क्रमेण समर्पितवंतः । यद्येवं साधु वलिं दत्तवन्तः, ब्रूत 'तस्य मे' एवंगुणविशिष्टस्य ' किमन्नं किं वास इति' आहुरितरे । यदिदं ' लोके 'किंच' किंचिदल्पमपि 'आश्वभ्यः आक्रिमिभ्यः' श्वात्रेण सह क्रिम्यन्तं कीट- पतंगान्तं च तेन सह सर्वमेव यत प्राणिभिरद्यमानं अन्नं तत्सर्व तवान्नम् । सर्व प्राणस्यानमिति दृष्टिरत्र विधीयते । केचित्तु सर्वभक्षणे दोषाभावं वदंति प्राणान्नविदः । तदसंगतम् । शास्त्रांतरेण प्रतिषिद्धत्वात् । तेनास्य विकल्प इति चेन्न, अविधायकत्वात् । ' न ह वा अस्याननं जग्धं भवति ' इति " सर्व प्राणस्यैतत् " इत्येतस्य विज्ञानस्य विहितस्य स्तुत्यर्थमेतत् । तेनेकवाक्यतापत्तेः । न तु शास्त्रांतरविहितस्य बाधने सामर्थ्य अन्यपरत्वादस्य । प्राण- मात्रस्य सर्वमित्येतदर्शनार्य दर्शनमिह विधिसितम् । न तु सर्व भक्षयेदिति । यत्तु सर्वभक्षणे दोषाभावज्ञान तन्मि ध्येव प्रमाणाभावात् । विदुषः प्राणत्वात्सर्वानोपपत्तेः सामर्थ्याददोष इति चेन्न शेषानत्वानुपपत्तेः । सत्यं, यद्यपि विद्वान् प्राणो येन कार्यकारणसंघातेन सहितस्य विद्वत्ता तेन कार्यकारणसंघातेन क्रिमिकोटदेवायशेषान- मक्षणं नोपपद्यते । तेन तत्र अशेषानभक्षणे दोषाभावज्ञापनमपार्थकम्, अप्राप्तत्वात् अशेषानभक्षणदोषस्य । ननु-प्राणः सन् मक्षयत्येव क्रिमिकीटाद्यन्नमपि । वाढं । किं तु, न तद्विषयः प्रतिषेधोऽस्ति । तस्मादेव रॉक किंशुकं तत्र दोषाभावः (१)। अतः तद्रूपेण दोषाभावज्ञानमनर्यकम् , अप्राप्तत्वात् अशेषान्नभक्षणदोषस्य। किंतु येन कार्यकारणसंघातसंसर्गेण निषेधः क्रियते तत्सम्बन्धेन तु इह नव प्रतिप्रसवोऽस्ति । तस्मात्प्रतिषेधातिक्रमे दोष एव भवेत् । अन्यविषयत्वात् ' न ह वा ' इत्यादेः । न च-बामणादिदेहस्य सर्वान्नवदर्शनमिह विधी- यते । कि तु, प्राणमात्रस्यैव । यथा च सामान्येन सममानस्य प्राणस्य किचिदन्नजातं कस्यचित् जीवनहेतुः । यथा विषं विषजस्य क्रिमः तदेवान्यस्य प्राणान्नमपि सदृष्टमेव दोषमुत्पादयति मरणादिलक्षणम् । तथा सर्वान्न- स्यापि प्राणस्य प्रतिषिद्धानमक्षणे ग्रालणत्वादिशरीरसम्बन्धात् दोष एव मवेत् । तस्मान्मृषा शानमेव अभक्ष्य मागे दोगामावज्ञानम् । ' आपो वास इति ' आपो मक्ष्यमाणा वासस्थानीयास्तव । अत्र च प्राणस्यापो धारा: रयेतदर्शनं तु वासःकार्य आपो विनियोक्तुं शक्याः । तस्मायया प्राप्त मक्ष दर्शनमात्रं कर्तव्यम् । 'मह' अस्य सर्व प्राणस्यान इत्येव विदः अननमनदनीयं ' जग्धं ' भुक्तं भवति ।। यद्यप्यनेन अनदनीय भुक्त पदनीयमेव भुक्तं मयेन । न तु तत्तदोषेण लिप्यते स्पेतदिवास्तुतिः इत्यवादि । तथा गृहीतम् ' यशनि अप्रतिप्राय हस्यादि प्रतिगृहीतं भवेत् । तदप्यन्नमेर प्रतिमा प्रतिग्रही भवेत् । तनार मतिमायतिमददोगन लिप्यते इति सुत्यर्थमेव । 'य एवमेतदनस्य ' प्रागस्यानं 'येद' । फलं प्रागाममा एव । न तु एक फलाभिप्रायेग। कि साई, स्तुत्यभिप्रायेगेति । ननु-एतदेव फलं कामान मान । न मागामसिनः प्रागा ममार पय पला । सत्र प प्रागा मगम्य गर्गमनानदीपम अपमेप तथा मतिमामा निमासमेत पथानानोताक्षप विपासपी । अगीन पालीविसापता यापा। पामा पागः प्रागार तामात् 'शिशि: ' बामगाः 'प्रोतिपाः ' पद: area.' माननं प्रति. - ·[६०, ३ बा०] सायणभाष्यसमेतम्। (२७१) मन्त्येतमेव तुदनमुनग्नं कुर्वन्तो मन्यन्ते तुस्मादेवम्बुिदशिष्यन्नाचामे दशित्वाऽऽचामेदेतुमेव तुदनमुनग्नङ्कुरुते ॥ १५ ॥ इति चतुर्दशे काण्डे सप्तमप्रपाठके बृहदारण्यकोपनिषदि पञ्चम- प्रपाठके तृतीयं ब्राह्मणम् ॥ १४ (७)५।३॥ (९) ६-२॥ स युः कामयेत महत्प्राप्नुयामिति । (त्यु ) उदगयनु आपूर्वमाणपक्षे पुण्याहे द्वादशाहमुपसद्वतीभूत्वौदुम्बरे कसे चमसे वासव्वौंपधुम्फला- नीति सम्भृत्य परिसमुह्य परिलिख्याग्निमुपसमाधायावृताऽऽज्य, स- स्कृत्य पुसा नक्षत्रेण मुन्थ, सन्नीय जुहोति ॥ १ ॥ श्रीमन्थकर्मब्राह्मणम् । स यः कामयेत । महत्माप्नुयामिति । उदगयन आपूर्यमाणपक्षे पुण्याहे द्वादशाहमुपसद्वती भूत्वा, औदुम्बरे कसे चमसे वा सर्वोप, फलानीति संभृत्य, परिसमुह्य, परिलिरूप, अग्निमुपसमा- धाय, आवृताऽऽज्यं संस्कृत्य, पुसा नक्षत्रेण मंथं सन्नीय जुहोति ॥ १॥ मोक्ष्यमाणाः आचामन्त्यपः । ' अशित्वाऽऽचामन्ति ' भुक्त्वा चोतरकालमपो भक्षयन्ति । तत्र तेषामाचामतां कोऽभिप्राय इति ब्रूते । एतमेव ' ' अनं' प्राणं 'अनग्नं कुर्वन्तो मन्यन्ते' । अस्ति चैतत् । यो यस्मै वासो ददाति तमनग्नं करोमीति हि मन्यते । प्राणस्य च आपो वास इत्यमिहितम् । यदपः पिबामि तत्प्राणस्य वासो ददामीति विज्ञानं कर्तव्यं इत्येवमर्थमेतत् । ननु-भोक्ष्यमाणो भुक्तवांश्च प्रयतो भविष्यामि इत्याचामति । तत्र च प्राणस्यानग्नताकरणार्यत्वे न द्विःकार्यताऽऽचमनस्य भवेत् । तत्र च कार्यद्वयं आचमनस्यैकस्य युक्तम् । यदि प्रायत्यार्थ नानग्नताऽर्थम् । अथानग्नताऽर्थ न प्रायत्यर्थम् । यस्मादेवं तस्मात् द्वितीयं आचमनान्तरं प्राण- स्यानग्नताकरगाय भवतु । न, क्रियाद्वित्वोपपत्तेः । द्वे ह्येते क्रिये मोक्ष्यमाणस्य भुक्तवतश्च यदाचमनं स्मृतिविहितं तत्प्रायत्यार्य मवति क्रियामात्रमेव । न तु तत्र प्रायत्यदर्शनादि अपेक्षते । तत्राचमनांगभूतासु अप्सु वासोज्ञानं प्राणस्य इतिकतर्व्यतया चोद्यते । ननु-तस्मिन् क्रियमागे आचमनस्य प्रायत्यार्थता बाध्येत क्रियान्तरत्वात आचमनस्य । तस्मात् मोक्ष्यमाणस्य भुक्तवतश्च यदाचमनं तचापो वासः प्राणस्येति दर्शनमात्रं विधीयते, अमाप्तत्वादन्यतः ॥ १५ ॥ इति श्रीद्वषीकेशब्रह्मभगवत्पूज्यपादशिष्यस्य श्रीपाठकानिरुद्धपुत्रस्य परमहंसपरिव्राजकाचार्यस्य श्रीवासु- देवब्रह्मभगवतः · कृतौ माध्यंदिनीयशतपथब्राह्मणान्तर्गतमाध्यंदिनशाखोपनिषबृहदा- रण्यकटीकायां वासुदेवप्रकाशिकायां तृतीये खिलकाण्डे षष्ठेऽन्याये द्वितीयं ज्येष्ठश्रेष्ठ- ब्राह्मणं वा प्राणविद्याप्राह्मणं परिसमाप्तम् ।। १४ (९)६।२॥ ज्ञानकर्मणोतिरुक्ता । तत्र ज्ञानं स्वतंत्रम् । कर्म तु देवमानुषवित्तद्वयायत्तम् । तेन कर्मार्थ वित्तमुमार्जनीयम् । सच अप्रत्यवायकारिणोपायेनेति । तदर्य श्रीमन्याख्यं कर्म आरभ्यते महत्वप्राप्तये । महत्वे च सति अर्थ.

·(२७२) शतपथब्राह्मणम् । [ १४ का०, ६ प्र०, मा०] यावन्तो देवाः। (स्त्व) त्वयि जातवेदस्तिर्युञ्चो नुन्ति पुरुषस्य कामान् । तेभ्योऽहुम्भागधेयञ्चहोमि तु मा तृप्ताः कामैस्तप्प्यन्तु स्वाहा ॥२॥ या तिरश्ची निपद्यसेऽहम्विधरणीऽइति । तान्त्वा घृतस्य धारया युजे (१)"यावन्तो देवास्त्वयि जातवेदस्तियचो नन्ति पुरुषस्य कामान् । तेभ्यो. ऽहं भागधेयं जुहोमि ते मा तृप्ताः कामैस्तर्पयन्तु स्वाहा ॥२॥ (२) या तिरश्ची निपसोऽहं विधरणीऽ इति। तां त्वा पृतस्य धारया यजे . . - सिद्धं विचम् । तदेतदभिधीयते-स यः कामयेतेति । वित्तार्थी कर्मण्यधिकृतः 'यः ' काम येत' । किं ? महत् ' महत्वं प्राप्नुयां ' महान् स्यामिति इति यावत् । तत्र श्रीमन्यकर्मणो विधि. सितस्य काल उच्यते । टदगयने ' आदित्यस्य । तत्र सर्वत्र प्राप्तो 'आर्यमाणपक्षे ' शुक्लपक्षे । तत्रापि सर्वत्र प्रातो 'पुण्याहे ' अनुकूलेऽहि आत्मनः कर्मसिद्धिकर इति । एतत् 'द्वादशाह' यस्मिन् पुण्येऽहनि अनुकूले नि कर्म चिकीति । ततः प्राक् पुण्याहमेवारम्य द्वादशाहमुपसद्बती' उपसदो व्रतमुपसद्मतम् । टपसदः प्रसिद्धा ज्योतिष्टोने । तत्र च स्तनोपचयापचयद्वारेण पयोमक्षणं तद्वतम् । अत्र च तत्कर्मानुप- संहारान केवलं इतिकर्तव्यतागून्यं पयोमक्षणमात्रं गृहते । ननूपसद एव व्रतमिति यदा विग्रहः, तदा सर्व- मितिकर्तव्यतारूपं ग्राह्यं भवति । तत्करमानोपादीयते इति । कथ्यते, स्मार्तत्वान कर्मणः । स्मात हीदं श्रीमन्य- फर्म । ननु श्रुतिविहितं सन् कथं स्मात मवितुमर्हति । स्मृत्यनुवादिनी हि श्रुतिरियम् । श्रौतत्वे हि प्रति विकारभावः । ततश्च प्राप्तधर्मग्राहित्वं विकारकर्मणः । न विह श्रौतत्वम् । अत एव च आवसथ्याग्नौ एतत्कर्म विधीयते । सर्वा चादृत् स्मार्तवति । 'उपसद्बती भूत्वा' पनोवती सनित्यर्थः । 'औदुंबरे ' टदुंबरदृक्षम 'फैसे चमस' वा तस्यैव विशेषणम् | कंसाकारे चमसाकारे वा औदुंबर एव । आकारे विकल्पः । नौदुंबरन्ये । ' सर्वोषधं ' सर्वासामोषधीनां सन्हम् । ययासमवं ययाशक्ति च सर्वा ओषधीः समास । सत्र माम्यागा तु दश नियमेन प्रादाः । ग्रीहियवाया वक्ष्यमाणाः । अधिकामइश तु न दोगो प्राभ्यागान् । फलानीति'फलानि च यथासमवे ययाति च । इतिशब्दः समस्तनमारोपप्रदर्शनार्यः । अन्यदी पासभरनी रासकलं संभृत्येत्यर्थः । प्रमाला गृयोको द्रष्टव्यः । परिनन्दनपरिलगने भूमिसंस्कारः अति. मुरसमाधाय ' इति वचनान् आवसप्पे प्राविति गम्यो । एकवचनात् टपसमाधानप्रणाम विमानस्योर समागनन् । परिम्नाय दर्मान् 'आमा' रमानवाकर्मगः स्थानाला गृाले । रापा ' आर्ग संशय!'पुंसा नग 'घुनामभयुनन 'मन्य' सरियाल पिष्टम् । रात्रीचरे में या घमो वा । पभा माना गोनोमिप्याएकया दामंपन्या उपसमध्य 'सन्नीर' अनः सम्य च मणे मंस्पाय भौगम्बरेल मुगा र अग्याने 'आग' होत' ॥ १ ॥ पान्तो देवाः" एयायः॥२॥ "टार साहा टार पदा एपारम्प माली हा 'मन्य समानानी' मुरारेमा - ·[वृ०६०, ग्रा.) सायणभाष्यसमैतम् । (२७६) • सुधुराधनीमह स्वाहा ॥ प्रजापते न देतान्यन्यऽइति तृतीया- अहोति ॥३॥ ज्येष्ठाय स्वाहा श्रेष्ठाय स्वाहेति । ( त्य) अग्नौ हुत्वा मुन्थे सस्रव- मुवनयति प्राणाय स्वाहा बुसिष्ठायै स्वाहे|नौ हुत्वा मुन्थे सलवमुव- नयति व्वाचे स्वाहा प्रतिष्ठायै स्वाहेत्यग्नौ हुत्वा मुन्थे सस्रवमुवन- यति चुक्षुपे स्वाहा सम्पदे स्वाहेत्यग्नौ हुत्वा मुन्थे सध्वमुवनयति श्रोत्राय स्वाहाऽऽयुतनाय स्वाहेत्यग्नौ हुत्वा मुन्थे सस्रवमुवनयति मनसे स्वाहा जात्यै स्वाहेत्यग्नौ हुत्वा मुन्थे सस्रवमुवनयति रेतसे स्वाहेत्यसो हुत्वा मुन्थे सध्वमुवनयति ॥ ४॥ भूताय स्वाहेति । ( त्य) अग्नौ हुत्वा मुन्थे सस्रवमुवनयति भविष्यते स्वाहेत्यग्लो हुत्वा मुन्थे सश्सवमुवनयति विश्वाय स्वाहेत्यग्नौ हुत्वा मुन्थे ससपमुवनयति सुर्वाय स्वाहेत्यग्नौ हुत्वा मुन्थे सत्रवमुव- नयति ॥५॥ प्पृथिव्यै स्वाहेति । (त्य ) अग्नौ हुत्वा मुन्थे सस्रवमुवनयत्यन्तरि- क्षाय स्वाहेत्यग्नौ हुत्वा मुन्थे सस्रवमुवनयति दिवे स्वाहेत्यमौ हुत्वा . संराधनीमहं स्वाहा ॥ (३) प्रजापते न त्वदेतान्यन्यः " (वा. सं. २३ । ६५ ) इति तृतीयां जुहोति ॥ ३ ॥ १ ज्येष्ठाय स्वाहा श्रेष्ठाय स्वाहेत्यग्नौ हुत्वा मंये संत्रवमयनयति । २ प्राणाय स्वाहा वसिष्ठायै स्वाहेत्यगौ हुत्वा मथे संखबमवनयति । ३ वाचे स्वाहा प्रतिष्ठायै स्वाहेत्यग्नौ हुत्वा मंये संस्रव- वनपति । ४ चक्षुपे स्वाहा संपदे स्वाहेत्यग्नौ हुत्वा मंये संस्रवमवनयति । ५ श्रोत्राय स्वाहा आय- तनाय स्वाहेत्यग्नौ हुत्वा मंथे संस्रवमवनयति । ६ मनसे स्वाहा प्रजात्यै स्वाहेत्यग्नौ हुत्वां मंथे संस्रवमवनयति । ७ रेतसे स्वाहेत्यनौ हुत्वा मथे संस्रवमवनयति ॥ ४ ॥ ८ भूताय स्वाहेत्यनौ हुत्वा मथे संस्रवमवनयति । ९ भविष्यते स्वाहेत्यनौ हुत्वा मंये संस्रक्मव- नयति । १० विश्वाय स्वाहेत्यग्नी हुत्ता मथे संघवमवनयति । ११ सर्वाय स्वाहेत्यग्नी हुत्वा मन्ये, संस्त्रवमयनयति ॥ ५॥ १२ पृथिव्यै स्वाहेत्यग्नौ दुत्वा मंथे संस्रवमवनयति । १३ अंतरिक्षाय स्वाहेत्यग्नौ हुत्वा मंथे. संत्रवमवनयति । १४ दिवे स्वाहेत्यग्नी हुत्वा मंये संस्रवमवनयति । १५ दिग्भ्यः स्वाहेत्यग्नी पन्ये संत्रावयति । एतस्मादेव " ज्येष्ठाय स्वाहा श्रेष्ठाय स्वाहा इत्यादिप्राणलिंगात् ज्येष्ठश्रेष्ठादिप्राणविदः . २३९३ ·- . (२७४) शतपथब्राह्मणम् । [ १४ का०, ५०, ४ बा०]: मुन्थे सध्सवमवनयति दिग्भ्यः स्वाहेत्यग्नौ हुत्वा मुन्थे सस्रवमुवन- यति ब्रह्मणे स्वाहेत्यग्नौ हुत्वा मुन्थे सध्वमुवनयति शवाय स्वाहे- त्यग्नौ हुत्वा मुन्थे सस्रवमुवनयति ॥ ६॥ भूः स्वाहेति । (त्य) अग्नौ हुत्वा मुन्थे सध्ञवमुवनयति भुवः स्वाहे. त्यग्नौ हुत्वा मुन्थे सनवमवनयति स्वः स्वाहेत्यग्नौ हुत्वा मुन्थे स- स्रवमुवनयति भूर्भुवः स्वः स्वाहेत्यग्नौ हुत्वा मुन्थे सलवसुव- नयति ॥ ७॥ (त्य ) अग्नये स्वाहेति । (त्य ) अग्नौ हुत्वा मुन्थे सध्वमुवनयति सोमाय स्वाहेत्यग्नौ हुत्वा मुन्थे सस्रवमुवनयति तुजसे स्वाहेत्यग्नो हुत्वा मुन्थे सस्रवमुवनयति श्रिये स्वाहेत्यग्नौ हुत्वा मुन्थे सस्रवमय • नयति लक्ष्म्यै स्वाहेत्यग्नौ हुत्वा मुन्थे सस्रवमुवनयति सवित्रे स्वाहे- त्यगौ हुत्वा मुन्थे सञवमुवनयति सुरस्वत्यै स्वाहेत्यग्नौ हुत्वा मुन्थे सस्रवमवनयति विश्वेभ्यो देवेभ्यः स्वाहेत्यग्नी हुत्वा मुन्थे सस्रवमुव- नयति प्रजापतये स्वाहेत्यग्नौ हुत्वा मुन्थे सस्रवमुवनयति ॥ ८॥ दुत्वा मथे संस्रवमवनयति । १६ ब्रह्मणे स्वाहेत्यग्नौ दुवा मंथे संस्रवमयनयति । १७ क्षत्राय स्वाहेत्यग्नी हुत्वा मये संस्रवमवनयति ॥ ६ ॥ १८ भूः स्वाहेत्यग्नी हुत्वा मंये संस्रवमवनयति । १९ भुवः स्वाहेत्यनौ दुत्वा मंथे संघवमव- नयति । २० स्वः स्वाहेत्यनौ दुत्वा मेये संस्रवमवनयति । २१ भूर्भुवः स्वः स्वाहेत्पनी हुत्वा मये संस्त्रवमवनयति ॥ ७ ॥ २२ अग्नये.स्वाहेत्पनी हुत्वा मये संस्रवमवनयति । २३ सोमाय स्वाहेत्पनी हुत्ता मये संत्रक मवनयति । २४ तेजसे स्वाहेत्पनी हुवा मये संघवमवनयात । २५ श्रिय स्वाहेत्यांनी दुत्वा मये संघवमवनयति । २६ लक्ष्य स्वाहत्या इत्यामय संयमवनयति । २७ सवित्रे स्वाहेत्पनी इत्वा मये संबवमवनयति । २८ सरस्वत्यै स्वाहेत्यांनी इत्वा ये संम्रवमवनयति । २९ विधेम्पो देवेभ्यः स्वाहेत्पनी हुत्वा मंथे संघवमवनयति । ३० प्रजापतये स्वाहेत्यांनी त्या मये संत्र मवनयति ॥८॥ स्वास्मिन् पर्मयविकारः । " रेतसे स्वाहा पा समन्यम्पा पुनर्मप्नाति ॥ १-८॥ स्पारम्य एफ.कामानि पुरम 'मन्य संसवमनपनि र १७ ·(३७५) वृ०६ १०, ३ मा०] सायणभाष्यसमेतम् । (त्यु ) अथैनमाभिमृशति । भुमसि ज्वलदसि पूर्णमास प्रस्तब्धु- मस्येकसभुमति हिकृतमसि हिडिक्रयमाणमस्युद्गीथमस्युद्गीयमानमसि श्रावितुमसि प्रत्याश्रावितुमस्याट्टै सन्दीठमसि विभूरसि प्रभूरसि ज्योतिरस्युन्नमसि निधुनमसि सम्बग्र्गोऽसीति ॥ ९ ॥ (त्यु ) अथैनमुद्यच्छति । (त्या) आमोऽस्याम हि ते मयि । स हि राजेशानोऽधिपतिः सु मा राजेशानोऽधिपतिङ्करोत्विति ॥ १० ॥ (त्यु ) अथैनमाचामति । तुत्सवितुर्ध्वरेण्यम् । मुधुव्वाताऽऋतायते मधु क्षरन्ति सिन्धवः । माध्वीनः सन्त्वोषधीः॥ भूः स्वाहा ॥ ११ ॥ भुगर्गो देवस्य धीमहि । मुधु नुक्तमुतोपुसो मधुमत्यार्थिव, रजः। मधु द्यौरस्तु नः पिता ॥ भुवः स्वाहा ॥ १२ ॥ धियो यो नः प्प्रचोऽयात् । मधुमानो व्युनस्पतिर्मधुमाँऽअस्तु सूर्यः । माध्वीवो भवन्तु नः ॥ स्वः स्वाहेति सुर्वाञ्च सावित्रीमन्वाह सुश्चि अथैनमभिमृशति-" भ्रमसि ज्वलदसि पूर्णमास प्रस्तब्धमस्येकसभमसि हिंकृत- मसि हिंक्रियमाणमस्युद्गीयमस्युद्गीयमानमसि श्रावितमासि प्रत्याश्रावितमस्या संदीप्तमसि विभूरसि प्रभूरसि ज्योतिरस्यन्नमसि निधनमसि संवर्गोऽसि " इति ॥ ९ ॥ अयैनमुद्यच्छति-" आमोऽस्यामं हि ते मयि । स हि राजेशानोऽधिपतिः स मा राजेशानोऽधिपतिं करोतु"-इति ॥ १०॥ अयैनमाचामति-" तत्सवितुर्वरेण्यम्" मधु वाता ऋतायते मधु क्षरंति सिंधवः । माध्वीन:संत्वोषधीः "-(वा. सं. १३।२७) " भूः स्वाहा भर्गो देवस्य धीमहि ।" मधु नक्तमुतोषसो मधुमत्पार्थिवं रजः । मधु द्यौर- स्तु नः पिता" (वा. सं. १३ । २८)"भुवः स्वाहा "धियो यो नः प्रचोदयात् "-(वा. सं. ३ । ३५ )" मधुमानो वनस्पतिर्मधुमा अस्तु सूर्यः।माध्वीवो भवन्तु न:"-(वा. सं. १३१२९) "स्वः स्वाहा"-इति । सर्वी च । " अथैनमभिमृशति ' "भ्रमसि " इत्यनेन मन्त्रेण || ९॥ अथैनमुद्यच्छति' । सह पात्रेण हस्ते गृह्णाति । "आमोऽस्यामं हि ते मयि " इत्यनेन ॥ १० ॥ 'अथैनमाचामति । भक्षयति । गायत्र्याः प्रयमंपादेन मधुमत्यैकया च्यात्या च प्रथमया प्रथम प्रासं आचामति ॥ ११॥ तथा गायत्रीद्वितीयपादेन मधुमत्या द्वितीयया द्वितीयया च व्यावृत्या द्वितीयं प्रासम् ॥ १२ ॥ तया तृतीयेन गायत्रीपादेन तृतीयया मधुमत्या तृतीयया च व्याहत्या तृतीयं प्रासम् । 'सर्वा सावित्री' ·(२७६) शतपथब्राह्मणम् । [१४ का०, ५०, ४ ब्रा० मुधुमतीः साश्च व्याहतीर मेवेद सुर्वम्भूयासम्भूर्भुवः स्वः स्वाहे- त्यन्ततुऽआचुम्य प्रक्षाल्य पाणी जघुनेनानिम्याक्शिराः सुम्विशति ॥ १३॥ प्रातरादित्यमुपतिष्ठते । दिशामेकपुण्डरीकमस्यहुम्मनुष्याणामेकपु- ण्डरीकुम्भूयासमिति युथेतमेत्य जघुनेनाग्निमासीनो वशुञ्जपति ॥१४॥ तु, हैतमुहालकऽआरुणिः । (र्बा) व्याजसनेयाय याज्ञवल्क्यायान्ते- वासिनऽउक्त्वोवाचाऽपि युऽएनशुष्के स्थाणो निपिञ्चेजायेर छाखाः प्ररोहेयुः पुलाशानीति ॥ १५॥ (त्ये) एतमु है व्वाजसनेयो याज्ञवल्क्युः। (ल्क्यो) मधुकाय पैझ्या- यान्तेवासिनऽउक्त्वोवाचाऽपि युऽएनशुष्के स्थाणौ निपिञ्चेजायेर- छाखाः प्ररोहेयुः पुलाशानीति ॥ १६॥ (त्ये) एतमु हैव मुधुकः पैश्यः । (शू) चूडाय भागवित्तयेऽन्तेवा सिनऽउक्त्वोवाचाऽपि युऽएन, शुष्के स्थाणौ निपिञ्चेजायेर छाखाः प्ररोहेयुः पुलाशानीति ॥ १७ ॥ सावित्रीमन्वाह ! सर्वाश्च मधुमतीः। सर्वाश्व व्याहृतीः। "अहमेवेदं सर्व भूयासम्" : "भूर्भुषः स्वःस्वाहा" इति । अन्ततः आचम्य । प्रक्षाल्य पाणी । जघनेनाग्निं प्राक्शिराः संविशति॥ १३॥ मातरादित्यमुपतिष्ठते-"दिशामेकपुंडरीकमस्यहं मनुष्याणामेकपुंडरीक भूयासम्"- इति । ययेतमेत्य । जयनेनानिमासीनो वंशं जपति ॥ १४ ॥ तं हेतमुद्दालक आरुणिर्वाजसनेयाय याज्ञवल्क्यायांतेवासिन उक्त्वोशाच । अपि य एनं शुष्के स्याणी निपिंचेत् । जायेरन् शाखाः । प्ररोहेयुः पलाशानि इति ॥ १५ ॥ पतमु हैव वाजसनेयो याज्ञवल्क्यो मधुकाय पेंग्यायांतवासिन उपत्तोवाच । अपि य एनं शुष्के स्थाणी निपिंचेत् । जायेरन् शाखाः । प्ररोहेयुः पलाशानि इति ॥ १६ ॥ एतमु हैव मधुकः पेंग्यश्रूडाय भागवित्तयेऽन्तेवासिन उक्त्वोवाच । अपि य एनं शुष्क स्याणी निपिंचेत् । जायेरन् शासाः । प्ररोहेयुः पलाशानि इति ॥ १७ ॥ साथ मधुमती: सर्वायमानीएक्वा "अहमेवेदं सर्वभूयासं" इति च अन्ते भूर्भुवः स्वः स्वाहेति समग मा- यति।पया चतुर्भिातः तन्द्रन्यं सर्व परिसमाप्यते । तया पूर्वमेव निरुपयेत् । यत्पात्रापलिप्त रापा सांनिर्मिन तूणी वित् । 'पानी प्रशाल्प आचम्य '। 'जयनेनाग्नि' पथादनः 'प्रारिशरा: मंसिनि शरी॥१५॥ 'प्रातः' मन्ध्यामरास्य 'आदित्यमुपतिष्टने ' "दिशामकपुरी" ल्पनेन मन्त्रेण । पतं' यथा. गामापागय । जयनेनामिनामान: 'जाति' ॥११॥ "तनुराला मागिः" इत्यादि "सफफामो जापानोवानिय योगमाशीय गनी ·[वृ०६ अ०, ३ ब्रा०] । सायणभाष्यसमेतम् । (२७७) '. (त्ये) एतमु हैव चूडो भागवित्तिः । (र्जा) जानकुयऽआयस्थूणा- यान्तेवासिनऽउक्त्वोवाचाऽपि युऽएन शुष्क स्थाणो निपिञ्चेजायेर- छाखाः परोडेयुः पुलाशानीति ॥ १८॥ (त्ये) एतुमु हैव जानकिरायस्थूणः। सुत्यकामाय जावालायान्तेवा- सिनऽउक्त्वोवाचाऽपि युऽएनशुष्के स्थाणी निपिञ्चेजायेर छाखाः प्ररोहेयुः पुलाशानीति ॥ १९॥ (त्ये) एतमु हैव सत्युकामो जाबालः । (लोऽन्ते ) अन्तेवासिभ्यत उक्त्वोवाचाऽपि यु एन शुष्के स्थाणौ निषिञ्चेज्जायेर छाखाः प्ररो- हेयुः पुलाशानीति तुमेतन्नापुत्राय वाऽनन्तेवासिने वा ब्लूयात् ॥ २०॥ (च) चतुरौदुम्बरो भवति । (त्यौ) औदुम्बरश्चमसऽऔदुम्बरः सुवऽ ... 'औदुम्बरऽइध्मऽऔदुम्बर्याऽउपमन्युन्यौ ॥ २१ ॥ दुशग्राम्याणिधान्यानि भवन्ति । बीहियुवास्तुिलमाषाऽअणुप्रियङ्गयो एतमु हैव चूडो भागवित्तिर्जानकय आयस्थूणायांतेवासिन उक्त्वोवाच । अपि य एनं शुष्के स्थाणौ निर्षिचेत् । जायेरन् शाखाः । प्ररोहेयुः पलाशानि इति ॥ १८ ॥ एतमु हैव जानकिरायस्थूणः सत्यकामाय जाबालायांतेवासिन उक्त्वोवाच । अपि य एनं शुष्के स्याणी निषिचेत् । जायेरन शाखाः । मरोहेयुः पलाशानि इति ॥ १९ ॥ - एतमु हैव सत्यकामो जाबालोऽन्तेवासिभ्य उक्त्वोवाच । अपि य एनं शुष्क स्थाणौ निपिंचेत् । जायेरन् शाखाः । प्ररोहेयुः पलाशानि इति । तमेतं नापुत्राय वा अनन्तेवासिने वा ब्रूयात् ॥२०॥ चतुरौदुम्बरो भवति । (१) औदुंबरश्चमसः । (२) औदुंबरः स्वः। (३ ) औदुम्बर इध्मः । (४) औदुम्बर्यो उपमन्यन्यौ ॥ २१ ॥ दश ग्राम्याणि धान्यानि भवन्ति-१ व्रीहि २ यवाः ३ तिल ४ माषा: ५ अणु ६ प्रियंगवः निर्षिचेत् जायेरञ्छाखाः प्ररोहेयुः पलाशानि" इत्येवमन्तम् । 'एन' मन्यं उद्दालकात्प्रभृति एकैकाचार्य- क्रमागतं सत्यकाम आचार्यों बहुभ्यः ' अन्तवासिम्य उक्त्वा उवाच " । किमन्यदुवाचेत्यभिधीयते । 'अपि य एनं शुष्के स्थाणौ' गतप्राणेऽपि 'एनं ' मन्थं भक्षणाय संस्कृतं निर्षिचेत्प्रक्षिपेत् । जायेरन् ' उत्पोरन एवा स्थाणौ किमुत अनेन कर्मणा कामः सिध्ये दिति ध्रुवफलमिदं कर्मेति कर्मस्तुत्यर्थमेतत् । विद्याधिगमे षट् तीर्थानि । तेषामिह प्राणदर्शनस्य मन्यविज्ञानस्याधिगमे द्वे एव तीर्थे अनुज्ञायते । पुत्रश्चतिवासी च ॥१६-२०॥ 'चतुरौदुम्बरो भवतीति ' व्याख्यातम् ॥ २१.॥ दश ग्राम्याणि धान्यानि भवन्ति ' । प्राम्याणां तु धान्याना दश नियमेन प्राह्याणि इत्यवादि । तान्येतानि १-समानप्रकरणे छोदोग्ये " स.यदि त्रिय स्वो.) पश्येत्समदं कर्मेति विद्यात् " इति (छां, इ. ५.310).इति कर्म- सिदिक्षानोपायो ज्ञापितः॥ " - - : .

·- (२७८) शतपथब्राह्मणम् । [११ का०, ५०, ५मा.] गोधुमाश्च मसूराश्च खुल्वाश्च खलुकुलांश्च तान्त्साम्पिष्ट्वा दध्ना मधुना घृतेनोपसिञ्चत्याज्यस्य जुहोति ॥ २२॥ इति चतुर्दशे काण्डे सप्तमे प्रपाठके बृहदारण्यकोपनिषदि पञ्चमे प्रपाठके चतुर्थ ब्राह्मणम् ॥ १४ (७)६॥४॥(९)६-३॥ एपाम्बै भूतानाम्पृथिवी रसः । पृथिव्याऽआपोऽयामोपधयऽओपधीना- म्पुष्पाणि पुष्पाणाम्फलानि फलानाम्पुरुषः पुरुपस्य रेतः ॥ १॥ सु ह प्रजापतिरीक्षाञ्चके । हुन्तास्म प्रतिष्ठाङ्कल्पयानीति सु स्त्रिय, ७ गोधूमाश्च ८ मसूराश्च ९ खल्वाश्च १० खलकुलाश्च । तान् सार्दै पिष्ट्वा दन्ना मधुना घृतेनो पसिंचति । आज्यस्य जुहोति ।। २२ ।। पुत्रमन्थकर्मबाह्मणम् । एषां वै भूतानां पृथिवी रसः । पृथिव्या आपः । अपामोषधयः। ओपधीनां पुष्पाणि । पुष्पाणां फलानि । फलानां पुरुषः । पुरुषस्य रेतः ॥ १ ॥ सह प्रजापतिरीक्षांचके । हन्त अस्मै प्रतिष्ठां कल्पयानीति । स स्वियं ससृजे । तां दृष्ट्या निर्दिश्यन्ते ' ग्रीहियवास्तिलमापा अणुप्रियंगवः ' अणवश्व अणुशब्दवाच्याः कचिदेशे। प्रियंगवः प्रसिद्धाः कंगुशन्देन । ' खल्वाः ' नियावा: वल्लशब्दवाच्या लोके । 'खलकुलाः' कुलत्याः । एतद्यतिरेकेण यथाशक्ति सर्वोषधयो ग्राह्याः फलानि चेत्यबोचाम | अयक्षिकानि वर्जयित्वा ॥ २२ ॥ इति श्रीहषीकेशब्रह्ममगवत्पूज्यपादशिष्यस्य श्रीपाठकानिरुद्धपुत्रस्य परमहंसपरिव्राजकाचार्यस्य श्रीवासुदेवनयभगवतः कृती माध्यन्दिनीपशतपथब्राह्मणान्तर्गतमाध्यंदिनशाखोपनिषद्- वृहदारण्यकव्याख्यायां वासुदेवप्रकाशिकायर्या तृतीये खिलकांडे पष्टेऽप्याये तृतीयं श्रीमन्यकर्मत्राह्मगं परिसमाप्तम् ॥ १४ । (९) ६-३ ॥ पाहजन्मा यथोपादित गुणविशिष्टः पुत्रः आत्मनः रितुश्च लोक्यो मवतीति तत्सम्पादनाय मांसगमार- भ्यते । प्रागदर्शिनः श्रीमन्यफर्म तवतः पुत्रमन्य अधिकारः । यदा पुत्रमन्यं विकर्षिति तदा श्रीमन्य कृत्वा अनुकाले पल्याः प्रतीक्षेत इत्येतत् रेतम ओपथ्यादिसारतमा तास्तुत्या अवगम्यते । 'पा' चरागां 'भूतानां ''पृथिती रसः ' सारमूना ! " सर्वभूतानां मधु (रा.प.तृ.२।५।" पति पाभिहितम् । 'पृथिव्या पापः ' रसः । अप्मु हि पृथिवी मोना च प्रोता च । प्रोतं च " (श.प. पृ.३।।) त्यमिहितम् । 'अपामोषधयः ' रसः । कार्यत्वादसवमोपमाः 'मोपना पुपानि ''पुयायां फलानि ।' पलाना पुरुषः' 'पुरुषस्य रेतः । "सम्पोम्म सनः सम्भूतम"( इति भूषन्तरान् । यत एवं सर्वभूताना सारतममेतत् 'रेसः 17 का ३ग अम्प पोल्या प्रतिद्धति ॥ १ ॥ मह-मटा 'प्रभापति शोक पक्ष वा नियं मगने' 'सा' र 'या' . एषां पे । . . " " पदिदं सर्वमसोत व . - - . -पन्१५ERE ·, 1 [वृ०६ म०, ४.ना]. सायणभाष्यसमेतम् । (२७६.) ससृजे ता, सृष्ट्वाऽऽउपास्त तस्मात्वियमुघऽउपासीत श्रीयंपा सु एतम्प्राञ्चं ग्यावाणमात्मन एव समुदपारयत्तेनैनामुभ्यसृजत् ॥ २॥ ('तु) तुस्या ब्वेदिरुपस्थः। (स्थो) लोमानि वहिवाधिषुवणे समिद्धो मध्यतस्तो मुष्कौ स यावान्ह वै व्वाजपेयेन युज़मानस्य लोको भवति तावानस्य लोको भवति युऽएवम्बिद्वानधोपहासञ्चरत्या स स्त्रीणा, सुकृतम्वृतेऽथ युऽइदमुविद्वानधोपहासञ्चरत्याऽस्यु त्रियुः सुकृत- म्वृक्षते ॥३॥ न (तऽए ) एतुद्ध स्म वै तुविद्वानुहालकऽआरुणिराह । (है) एतुद्ध स्म वै तद्विद्वान्नाको मौद्गल्यऽआहेतुद्ध स्म वैतद्विद्वान्कुमारहारितऽआह बहवो मुया ब्राह्मणायना निरिन्द्रिया विसुकृतोऽस्माल्लोकात्प्रयन्ति युऽइद- मुविद्या सोऽधोपहासचरन्तीति ॥ ४ ॥ . अध उपास्त । तस्मात् स्त्रियमध उपासीत । श्रीहि एपा । स एतं प्रांचं ग्रावाणमात्मन एव समुद पारयत् । तेनैनामभ्यसृजत् ॥ २॥ तस्या वेदिरुपस्थः । लोमानि बहिः । चर्माधिपवणे । समिद्धोमध्यतस्तौ मुष्कौ । स यावान्ह वै वाजपेयेन लोको भवति । तावानस्य लोको भवति । य एवं विद्वानधोपहासं चरति । आ स स्त्रीणां: सुकृतं वृक्ते । अथ य इदमविद्वानधोपहासं चरति । आ अस्य स्त्रियः सुकृतं वृंजते ॥ ३ ॥ एतद्ध स्म वै तद्विद्वानुदालक आरुणिराह । एतद्ध स्म वै तद्विद्वानाको मौद्गल्य आह । एतद्द. स्म वै तद्विद्वान् कुमारहारित आह । बहवो मर्या ब्राह्मणायना निरिन्द्रिया विसुकृतोऽस्मालोका- त्यन्ति । य इदमविद्वांसोऽधोपहासं चरन्ति । इति ॥ ४ ॥ - उपास्त' मैथुनाख्यं कर्म अधउपासनं नाम कृतवान् । 'तस्मात् ' 'स्त्रियमेवाध उपासीत' ।' श्रीहि एषा'। श्रेष्ठ उपासकः । श्रेष्ठानुश्रयणा हि प्रजा । अत्र वाजपेयसामान्य श्रुतिराह-'स एतमात्मनो प्रावाणं ' सोमा भिषवोपलस्थानीयं कठिनसामान्यात् । प्रजननेन्द्रियं 'उदपारयत् ' उत्पूरितवान् स्त्रीव्यंजनं प्रति । ' तेन एनां' स्त्रियं ' अभ्यसृजत् ' अभिसंसर्ग कृतवान् ॥ २ ॥ तस्या वेदिरियादि समस्तं सामान्यं प्रसिद्धम् । समिद्धोऽग्निर्मभ्यतो मध्यप्रदेशः स्त्रीव्यञ्जनस्य । तौ मुष्को' वृषणौ अविषवणफलके इति व्यवहितेन सम्बध्यते । वाजपेययाजिनः ..यावान् लोकः ' प्रसिद्धः। तावान् ' विदुषो मैथुनकर्मणः फलं इति स्तूयते । तस्मात् बीभत्सा न कार्येति । य एवं विद्वानवोपहासं चरति'। आ स स्त्रीणां सुकृतं घृक्ते ' वर्जयति । ' अथ ' पुनर्यो वाजपेयसम्पत्ति न जानाति । अविद्वान् । रेतसो रसतमत्वं च ' अधोपहासं चरति । 'अस्य ' अविदुषःस्त्रियः सुकृतं ' 'माजते ॥३॥ एतद्धस्म घे तद्विद्वानुदालक आरुणिराह । अधोपहासाख्यं मैथुनं कर्म वाजपेयसम्पन्नं विद्वानिति याक्त् । . - ..

·। (२८०) शतपथब्राह्मणम् । [१४का, प्र०, ५ वा.] बहु वाऽइद, सुप्तस्य वा जाग्यतो वा रेतः स्कन्दति । तुदभिमशेदनु वा मन्त्रयेत यन्मेऽद्य रेतः पृथिवीमुस्कान्त्सीयदोपधीरप्यसरबदुपः । इदमहन्तद्रुतऽआददे । पुना मैत्विन्द्रियम्पुनस्तेजः पुनर्भुगः। पुन- रमयो धिष्ण्या यथास्थानङ्कल्पन्तामित्युनामिकाङ्गुष्ठाभ्यामादायान्तरेण स्तनौ वा भुवौ वा निमृज्यात् ॥५॥ (दु)अथ युधुदकुऽआत्मानम्पश्येत् । (त्तु ) तुदभिमन्त्रयेत मुयि तेजऽ इन्द्रियं यशो द्रुविण सुकृतमिति ॥६॥ श्रीई वाऽएपा स्त्रीणां युन्मलोद्वासाः । (स्तु ) तस्मान्मलोद्वाससं युश- स्विनीमभिकम्योपमन्त्रयेत सा चेदस्मै न दद्यात्काममेनामपक्रीणीयात्सा बहु वा इदं सुप्तस्य वा जाग्रतो वा रेत स्कन्दति । तदभिमशेदनु वा मंत्रयेत-" यन्मेऽद्य रेतः पृथिवीमस्कान्सीद्यदोषधीरप्यसरद्यदपः । इदमहं तद्रेत आददे ॥ पुनर्मा मैत्वि. न्द्रियं पुनस्तेजः पुनर्भगः । पुनरनयो धिष्ण्या यथास्थानं कल्पन्ताम् मिफांगुष्ठाभ्यामादाय । अन्तरेण स्तनौ वा भ्रुवौ वा निमृज्यात् ॥ ५॥ अय यदि उदक आत्मानं पश्येत् । तदभिमन्त्रयेत-" मयि तेज इन्द्रियं यशो द्रविणं सुकृतम्" इति ॥६॥ श्रीई वा एपा स्त्रीणां यन्मलोदासाः । तस्मान्मलोदाससं यशस्विनीमभिकम्योपमन्त्रयेत । राया 'नाको मौद्गल्पः कुमारहारितश्च आह । किञ्च-एत आहुरित्यभिधीयते । 'वहवो मर्याः ' मरणधर्मिणो भनुप्याः प्रामणा अयनं येषां ते 'ग्राह्मणायनाः ' अमबन्धयो जातिमात्रोपजीविन इत्यर्थः । 'निरिन्द्रियाः' विलिष्टेन्द्रियाः ।' विमुरुतः 'विगतसुकृतकर्माणः । अविद्वांसो मैथुनकर्मासक्ताः इति यावन् । किं । अस्मा- लोकात्प्रयन्ति' परलोकात्परिग्रष्टाः । इति मैथुनकर्मणः अत्यन्तपापहेतुन्वं दर्शयति-य इदमविद्वांसोऽधोप- हास चरन्तीति ॥ ४ ॥ श्रीमन्यं कृत्वा पाया मनुकालं प्रमचर्यण प्रतीक्षतो यदिदं 'रेतः स्कन्दति गुभस्य वा जाग्रतो या ' रजःप्रावल्यात् । तदमिमृशेत् ' ' अनुमन्त्रयेत वा' अनुजपेदित्यर्थः । यदा अनि गृशति सदा ' अनामिकाऽगुष्टाम्यो ' सत्रेतः भादत्त । " यन्मेऽय रेतः" इत्यादिना " आदर्द" स्पेवमन्तन पुनर्माम् " स्पनेन मन्त्रेग 'निमृज्यान्' 'अन्तरेण ' मन्ये 'वो' भयोगा 'सनी' लनपोषों ॥५॥ अप यदि ' कदादिन 'रदफे भाग्मानं ' आमण्ठाया 'परेपत् ' । राप्रापि ' अभिमन्येत' अनेग' मन्ग" माप रोज "नि ॥६॥ 'मा 'एषा 'पानी' मध्ये 'यत्' परमात् 'मलोसासाः रहामासाः । 'तम्माम् । इति-अना- बहु वा 'अयं वा मन्ग। .

·०६४ बा०] सायणभाष्यसमैतम्। (२८१) चेदस्मै नैवु दद्यात्काममेनां यष्ट्या वा पाणिना वोपहत्यातिकामेदिन्द्रि- येण ते यशसा शऽआददऽडत्ययशाऽएव भवति ॥ ७॥ स यामिच्छेत् । (त्का) कामुयेत मेति तुस्यामर्थनिष्ठाप्य मुखेन मुख, सन्धायोपुस्थमस्याऽअभिमुश्य जपेढुङ्गादङ्गात्सम्भवसि हृदया- दुधि जायसे । स त्वुमङ्गकपायोऽसि दिग्धविद्धामिव मादयेति ॥८॥ (त्यु ) अथ यामिच्छेन गुभन्दुधीतेति । तुस्यामर्थं निष्ठाप्य मुखेन मुख, सन्धायाभिप्राण्यापान्यादिन्द्रियेण ते रेतसा रेतऽआददऽडत्य- रेताऽएव भवति ॥९॥ शतम् ७६०० ॥ सा चेदस्मै न दद्यात् । काममेनामपक्रीणीयात् । सा चेदस्मै नैव दद्यात् । काम एनां यष्टया वा पाणिना वोपहत्यातिकामेत्-" इन्द्रियेण ते यशसा यश आददे " इति । अयशा एव भवति ॥ ७॥ स यामिच्छेत् । कामयेत मेति । तस्यामय निष्ठाप्य । मुखेन मुखं संधाय । उपस्थमस्या अभिमृश्य जपेत्-" अङ्गादङ्गात्सम्भवसि हृदयादधि जायसे । स त्वमंगकषायोऽसि दिग्धविद्धामिव मादय" इति ॥ ८॥ अथ यामिच्छेत् । न गर्भ दधीतेति । तस्यामर्थ निष्ठाप्य । मुखेन मुखं सन्धाय-अभिप्राण्या- पाण्यात् "इन्द्रियेण ते रेतसा रेत आददे"-इति । अरेता एव भवति ॥ ९॥ " मनेन मन्त्रेणोपगच्छेत् । " तो 'मलोद्वाससं यशस्विनीं ' श्रीमती अभिक्रम्याभिगम्य ' उपमन्त्रयेत' । इदं अद्य आवाभ्यां कार्य यत् पुत्रोत्पादन मिति । त्रिरात्रान्ते आप्लुती · सा चेत् ' 'अस्मै ' न दद्यान्मथुनं कर्तु 'काममेनां ' अवक्रीणी- यात् आभरणादिना ज्ञापयेत् । तथाऽपि ' सा नैव दद्यात् ' चेत् । 'काममेनो' 'यष्ट्या वा पाणिना वा ' उप- हन्यात् । अमिकामेन्मैथुनाय । शप्स्यामि त्वां दुर्भगां करिष्यामीति प्रत्याख्याप्य । तां अनेन मन्त्रेण उपगच्छेत् । इन्द्रियेण ते यशसा यश ऽआददे " इति । सा तस्मात् तदभिशापोद्वन्धात् दुर्भगा इति ख्याता · अयशा एव मवति' । शाखांतरानुसारेणेदमुच्यते । सा चेत् अस्मै दद्यात् । अनुगुणा एव स्यात् भर्तुः । तदा इंद्रियेण ते यशसा यश आदधामि " इति । तदा यशस्विनायेव उभा यपि मक्तः ॥ ७॥ स यामिति । 'सः यां' भार्यामिच्छेत् इयं ' मा ' मां ' कामयेतेति' ।' तस्यां ''योनौ'' अर्थ ! प्रजननेन्द्रियं निष्टाप्य ' निक्षिप्य । 'मुखेन मुखं सन्याय ।' उपस्थं अस्याः अभिमृझ्य जपेत् । इर्म मन्नं "अंगादंगात्" इति ॥ ८॥ मय यामिच्छेत् न गर्म दधीत' न धारयेत् गर्भिणी मा भूदिति । तस्यामर्थमिति । पूर्ववत् । 'अभिप्राय प्राणनं प्रथमं कृत्वा, पश्चादपान्यात् । "इंद्रियेण ते रेतसा रेत आददे " इत्यनेन मन्त्रेण । 'मरेता एवं भवति'न गर्मधारिणी भवतीत्यर्थः ॥ ९ ॥ - ·10 (२८२) शतपथब्राह्मणम् । [१४ का०,५०, ५ मा (त्य) अथ यामिच्छेद्गभन्दधीतेति । तस्यामर्थनिष्टाप्य मुखेन मुख सन्धायापान्याभिष्पाण्यादिन्द्रियेण ते रेतसा तऽआदधामीति गभ्भुिण्येव भवति ॥ १०॥ (त्यु) अथ युस्य जायायै जारः स्यात् । (त्त) तञ्चेविष्यादामपात्रेऽग्निमुप- समाधाय प्रतिलोमु, शरवर्हि स्तीतिस्मिन्नेतास्तिमः शरभृष्टीः प्रति- लोमाः सपिपाऽक्त्वा जुहुयान्मुम सुमिद्धेऽहोपीराशापराकाशी तऽआद- देऽसाविति नाम गृह्णाति मम समिद्धेऽहोपीः पुत्रपणूस्त आददेऽसाविति नाम गृह्णाति मुम सुमिद्धेऽहोपीः प्राणापानौ तऽआददेऽसाविति नाम गृह्णाति स वाऽएप निरिन्द्रियो विसुकृदस्माल्लोकात्प्रेति युमेवंवि. द्वाह्मणः शुपति तस्मादेवंविच्छोत्रियस्य जायायाऽउपहासन्नेच्छेदुतु होव- म्वित्पुरो भवति ॥ ११ ॥ अथ यामिच्छेत् । गर्भ दधीतेति । तस्यामथै निष्ठाप्या मुखेन मुखं संधाय अपान्याभिप्राण्यत्- इन्द्रियेण रेतसा ते रेत आदधामि "-इति । गर्मिण्येव भवति ॥ १० ॥ अय यस्य जायायै जारः स्यात् । तं चेट्विष्यात् । आमपात्रे अनिमुपसमाधाय । प्रतिलोम शर धर्हिः स्ती । तस्मिन्नेतास्तिस्रः शरभृष्टीः प्रतिलोमाः सर्पिपा अक्त्वा जुहुयात्-"मम समिद्धे. ऽहोपीगशीपराकाशी त आददे असो-इति नाम गृह्णाति । पुत्रपYस्त आददे असो" इति नाम गृह्णाति । "मम समिद्धेहीपीः प्राणापानी त आददे असो"-इति नाम गृह्णाति । स वा एप निरिन्द्रियो विसुकृदस्माल्लोकात्मेति । यमेवंवित् ब्राह्मणः शपति । तस्मादेवं वित् श्रोत्रियस्य जायाया उपहास नेच्छेत् । उत हि एवं वित्परो भवति ॥ ११॥ मम समिद्धोऽहोपी - अय यामिच्छेगर्भ दधीत इति । तस्या अर्थमित्यादि पूर्ववन् । पूर्वविपर्ययेण ' अपान्य अभिप्राग्यात् ' "दियेण ते रेतसा रेत आदधामि " इति । ' गर्मिण्येव मवति' ॥ १०॥ अप' पुन: 'यस्प जापार्य जारः' उपपतिः 'स्यान्' । संपेन रिप्यात् ' अनिधरिप्यामि पुन इति मन्येत । तस्येदं फर्म । धामपाने' अमिनुपसमाधाय । सा प्रतिलोम 'कुर्यात् । तन् मिनी एमा: निसः शरभृष्टीः 'परपीमा: 'सापा अभया' पृननाम्यय 'प्रतिलोनाः' विपरीनामा: पान १ " मम समिती" सपास पाहा: ।' अमामिति' नाममहगं प्रदेशग । सदा 'दnिe ] 'शति । मगुरन् ' लिपुश्यकर्मा 'पति' | 'सम्मान मिन् सोवियर नापाका 1-गरपालगायत सार पr print ·०६१०, १ मा०] सायणभाष्यसमेतम्। (२८३) (त्यु ) अथ युस्य जायामार्तवम्विन्देत् । (व्य ) व्यहङ्क से न पिवेदु- हतवासा नैनाम्बृपलो न व्वृपल्युपहन्यात्विरात्रान्तुऽ आप्लूय बीहीनव- पातयेत् ॥ १२ ॥ (स) स युऽ इच्छेत् । (त्पु) पुत्रो मे गौरो जायेत वेदमनुब्रवीत सुर्वमायुरियादिति क्षीरोदनम्पाचयित्वा सुप्पिष्मन्तमश्नीयातामीश्वरी जुनयितवै ।। १३॥ (वाऽअ) अथ युऽ इच्छेत् । (त्पु) पुत्टो मे कपिलुः पिङ्गलो जायेत दौ ब्वेदावनुन्छवीत सुर्वमायुरियादिति दुध्योदनम्पाचयित्वा सुम्पि- मन्तमश्नीयातामीश्वरौ जुनयितवै ॥ १४॥ अथ यस्य जायामार्तवं विन्देत् । व्यहं कंसे न पिवेत् । अहतवासाः। नैनां वृपलो न वृपल्यु- पहन्यात् । विरात्रांत आप्लूय । व्रीहीनवघातयेत् ॥ १२ ॥ स य इच्छेत् । पुत्रो मे गौरो जायेत । वेदमनुब्रुवीत । सर्वमायुरियात् इति । क्षीरोदनं पाच- यित्वा । सर्पिष्मंतमश्नीयाताम् । ईश्वरौ जनयितवै ॥ १३ ॥ अथ य इच्छेत् । पुत्रो मे कपिलः पिंगलो जायेत । द्वौ वेदावनुब्रुवीत । सर्वमायुरियात् इति । दध्योदनं पाचयित्वा । सर्पिष्मन्तमश्नीयाताम् । ईश्वरौ जनयितवै ॥ १४ ॥ . ~ दारेण ' नोपहासं ' नापि न कुर्यात् । किमुत अधोपहासम् । हि' यस्मात् एवंविदपि तावत् 'परो भवति' । शत्रुर्भवतीत्यर्थः ॥ ११॥ अथ यस्य जायामार्तवं विन्देत् ' ऋतुभावः प्राप्नुयात् इत्येवमादिग्रन्थः " श्रीर्ह वा एषा स्त्रीणां "- (कं. ७) इत्यतः पूर्व द्रष्टव्यः । सामर्थ्यात् । ' त्र्यहं कसे न पिबेत् ' । महतवासाश्च भवेत् । न एना स्नाता अस्नातां च 'वृषलो वृषली वा' नोपहन्यानोपस्पृशेत् । ' त्रिरात्रांते ' त्रिरात्रऋतुसमाप्तो 'आप्ट्रय स्नात्वा ' अहतवासाः' स्यात् । इति व्यवहितेन संबंधः । तामाप्लुतो 'नीहीनवधातयेत् ' बोझवधाताय तामेव विनियुंज्यात् ॥ १२ ॥ स य इच्छेत् पुत्रो मे गौरः' वर्णतः 'जायेत'। 'वेदमेकमनुत्रुवीत ।' 'सर्वमायुरियात् ' वर्षशतम् । 'क्षीरोदनं पाचयित्वा' सर्पिष्मन्तमश्नीयाता'।'ईश्वरौ जनयितथे । ॥ १३ ॥ दथ्योदनं' दना चरं 'पाचयित्वा''पुत्रो मे कपिलः पिंगलो जायेत द्वौ वेदानुब्रुवीत सर्वमायुरिया- दिति ' पुत्रं चेदिच्छति ॥ १४ ॥ ३४०३ ·(२८४) शतपथब्राह्मणम् । [ १४ का०, ५ प्र०, ५ वा. (वाऽअ) अथ युऽ इच्छेत् । (त्पु ) पुष्टो मे श्यामो लोहिताक्षो जायेत त्रीन्वेदाननुबूवीत सुर्वमायुरियादित्युद्धोदनम्पाचयित्वा सुपिष्म- न्तमश्नीयातामीश्वरौ जुनयितवै ॥ १५॥ (वाऽअ) अथ युऽ इच्छेत् । (हु) दुहिता मे पण्डिता जायेत सुर्व- मायुरियादिति तिलौदनम्पाचयित्वा सुप्पिष्मन्तमश्नीयातामीश्वरौ जुनयितवै ॥ १६॥ (वाऽअ) अथ युऽ इच्छेत् । (त्पु) पुत्रो मे पण्डितो विजिगीथः समितिगमः शुश्रुपिताम्वाचम्भापिता जायेत सुर्वान्वेदानुनुवीत सुर्वमायुरियादिति माधुसौदनम्पाचयित्वा सुपिष्मन्तमश्नीयातामीश्वरौ जुनयितवाऽ औक्षणेन वाऽऽर्पभेण वा ॥ १७॥ (वाऽथा ) अथाभिप्रातुरेवु । स्थालीपाकावृताऽऽज्यञ्चेष्टित्वा स्थाली- अथ य इच्छेत् । पुत्रो मे श्यामो लोहिताक्षो जायेत । त्रीन् वेदाननुलवीत । सर्वमायुरियाद इति । उदौदनं पाचयित्वा । सर्पिष्मन्तमश्नीयाताम् । ईश्वरौ जनयितवै ॥ १५ ॥ अथ य इच्छेत् । दुहिता मे पंडिता जायेत । सर्वमायुरियात् इति । तिलौदनं पाचयित्वा । सर्पिष्मन्तमश्नीयाताम् । ईश्वरौ जनयितवै ॥ १६ ॥ अथ य इच्छेत् । पुत्रो मे पंडितो विजिगीयः समितिङ्गमः शुश्रूपितां वाचं भापिता जायेत । सर्वान् वेदाननुनुपीत । सर्वमायुरियात् इति । मांसोदनं पाचयित्वा । सर्पिष्मन्तमश्नीयाताम् । ईश्वरी जनयितवै । औक्ष्णेन वा । आर्पभेण वा ॥ १७ ॥ अथाभिप्रातरेव । स्थालीपाकावृता आज्यं चेष्टित्वा । स्थालीपाकस्योपयातं जुहोति-" अग्नये अय य इच्छेत् पुत्रो मे श्यामो लोहिताक्षो जायेत त्रीन् वेदाननुत्रुवीत " इत्यादि । इच्छति पुत्रम् । तदा एवमन न नियमः । केवलमेव स्वामाविकं ओदनम् । उदफमहगमन्यप्रसंगनिरासार्थम् ॥ १५ ॥ 'दुहिता में पंडिता जायेत' । दुहितुः पाडियं गृहतंत्रविषयमेव । येदे अनधिकारात् । 'तिलौदनं' सरम् ॥ ११॥ विविधं निगीय: 'विजिगीयः ' प्रख्यात इति यावत् । ' समितिगमः ' समा गच्छतीति प्रगल्भः श्वेत- स्पांडित्यस्य पृथक महणान् । 'शुश्रूपिता ' श्रोतुमिष्टा रमगीपा 'वाचं "मापिता' संकृताया अर्थवत्या पाचो भापितत्यपः । म'समिप्रमोदनं मसौदन तमासनियमार्थ प्रीति औरणेन मा. ' मामन । उक्षा संचनः समर्पः पुगः । सदीयं मांसम् । 'आभग वा 'अपमस्ततोऽयविकायाः । तदीयमा मासम् ।। १७ ॥ 'अयामिप्रातरेव ' फाले अवधासनित्तान् राण्डलानादाय 'स्थानीराफाता' 'भामं चेष्टिवा ' मान्य . - 1-अम्पस्य पदारमियः। २.४ ·[६० ६ ०, ४ बा.] सायणभाष्यसमेतम् । (२८५) पाकुस्योपघात होत्यमुये स्वाहाऽनुमतये स्वाहा देवाय सवित्रे सत्युप्प- सवाय स्वाहेति हुत्वोद्धृत्य प्णानाति प्राश्येतरस्याः प्रयच्छति प्रक्षाल्य पाणीऽउदपाउम्पूरयित्वा तुनैनान्जुिरभ्युक्षत्युत्तिष्ठातो विश्वावसोऽन्या- मिच्छ प्रफुय॑म् । सुनायाम्पत्या सहेति ॥ १८॥ (त्यु) अथैनामाभिपद्यते। (तेऽमो) अमोऽहमस्मि सा त्व, सा त्म- स्यमोऽअहम् । सामाहमस्मि ऽ ऋक्त्वन्द्यौरहुम्पृथिवी त्वम् ॥ तावेहि स”भावहै सह रेतो दवावहै । पुसे पुत्राय वित्तयऽडुति ॥ १९॥ (त्य) अथास्याऽऊरू विहापयति । बिजिहीथान्यावापृथिवीऽइति तुस्यामधुनिष्टाप्य मुखेन मुख, सन्धाय विरेनामनुलोमामनुमाटि विष्णु- योनिङ्कल्पयतु त्वष्टा रूपाणि पिशतु । आसिञ्चतु प्रजापतिता स्वाहा । अनुमतये स्वाहा । देवाय सवित्रे प्रसवित्रे सत्यप्रसवाय स्वाहा"-इति । इत्वा, उद्धृत्य, प्राश्नाति । प्राश्य, इतरस्याः प्रयच्छति । प्रक्षाल्य पाणी, उदपात्रं पूरयित्वा, तेनैनां निरभ्युक्षति-" उत्तिष्ठातो विश्वावसोऽन्यामिच्छ प्रर्फळम् । सं जायां पत्या सह"-इति ॥ १८ ॥ अथैनामभिपद्यते-"अमोऽहमस्मि सा त्वं सा त्वमस्यमोऽअहम् । सामाहमस्मि ऋक त्वं द्यौरहं पृथिवी त्वम् ॥ तावेहि संरभावहै सह रेतो दधावहै । पुसे पुत्राय वित्तये" इति ॥ १९ ॥ " अग्नये स्वाहा - . अथ गर्भाधानम् । अथास्या ऊरू विहापयति-" विजिहीथां द्यावापृथिवी"-इति । तस्यामर्थं निष्ठाप्य । संस्कारं कृत्वा चरुं श्रपयित्वा स्यालीपाकस्याहुती: 'जुहोति' उपघातमुपहत्योपहत्य । इत्याद्याः । गायः सर्वो विधिद्रष्टव्योऽत्र । 'हुबोदृत्य ' चरुशेष 'प्राभाति' स्वयं 'प्राश्य' 'इतरस्याः पल्यै प्रयच्छति' उच्छिष्टम् । 'प्रक्षाल्य पाणी' आचम्य' उदपात्रं पूरयित्वा' । तेनोदकेनैनां 'त्रिर- म्युक्षति' अनेन मन्त्रेण " उत्तिष्ठातो विश्वावसो"-इति । सकृन्मंत्रोचारणम् ॥ १८ ॥ 'अथैनामभिपद्यते' । क्षीरोदनादि यथाऽपत्यकामं भुक्त्वेति क्रमोऽत्र द्रष्टव्यः । संनिवेशकाले “ अमो- हमस्मि" इत्यादिमन्त्रेणाभिपद्यते ॥ १९ ॥ अथास्या ऊरू विहापयति' विश्लेषयति । " विजिहीयां यावापृथिवी" इत्यनेन । तस्यामर्थमित्यादि १-एतनामकगन्धर्व ! इति योध्यम् । २- प्रफर्म्यम् ' प्रकर्षण गम्या तां प्रथमयुवति तरुणीमित्यर्थः । ३-अमः प्राणः इति । ४-'सा' इति तच्छन्देन 'वाकू' गृश्यते । ५-वित्तिाम इति ।

·. (२८६) शतपथब्राह्मणम्। [१४ का०,५ प्र०, ५.] गुभन्दधातु ते । गुर्भन्धेहि सिनीवालि गुम्भन्धेहि पृथुष्टुके । गुर्भन्तेऽ अश्विनौ देवावाधत्ताम्पुष्करसुजौ ॥ २० ॥ हिरण्ययीऽअरणी । याभ्यान्निर्मुन्थतामश्विनौ देवो । तुन्ते गुभन्दधा- महे दशमे मासि सूतवे ॥ युथाऽग्निगर्भा पृथिवी युथा द्यौरिन्द्रेण गम्भुिणी । व्वायुर्दिशा युथा गुर्भऽएवगुभन्दधामि तेऽसाविति नाम गृह्णाति ॥ २१॥ सोप्युन्तीमद्धिरभ्युक्षति । युथा यातः पुष्करिणी, समीयति सर्वृतः । एवा ते गुभंड एजतु सहावैतु जरायुणा ॥ इन्द्रस्यायम्बत्रुः कृतः सागडः सुपरिश्रयः। तुमिन्द्र निर्जहि गुर्भण सावरसहेति ॥२२॥ मुरोन मुख सन्धाय । विरेनामनुलोमामनुमार्टि-" विष्णुयोनि कल्पयतु त्वष्टा रूपोणि पिंशतु । आसिंचतु प्रजापतिर्धाता गर्भ दधातु ते ॥ गर्भ धेहि सिनीवालि गर्भ धेहि पृथुटुके । गर्भ ते अश्विनौ देवावाधत्तां पुष्कररजौ ॥२०॥ हिरण्ययी अरणी याभ्यां निर्मन्थतामश्विनौ देवी । तं ते गर्भ दधामहे दशमे मासि सूतवे ॥ यथाऽग्निगर्भा पृथिवी यथा द्यौरिन्द्रेण गर्भिणी। वायुर्दिशां यथा गर्म एवं गर्भ दधामि ते "॥' असौ ' इति नाम गृह्णाति ॥ २१ ॥ अथ सोप्यन्तीकर्म। सोप्पन्तीमद्भिरभ्युक्षति-" यथा वातः पुष्करिणी समीगेयति सर्वतः । एषा ते गर्भ एजतु सहावैतु जरायणा ॥ इन्द्रस्यायं वजः कृतः सॉर्गहः सपरिश्रयः। तमिन्द्र निर्जदिगमण सावरं सह "-इति ॥ २२ ॥ " . पूर्ववत् । 'त्रिरेन' शिरःप्रभृत्यनुलोमामनुमाष्टिं । विष्णुर्योनिम्" इत्यादि प्रतिमन्त्रम् । अंते 'नाम गृहाति असाविति' तस्याः ॥ २० ॥ २१ ॥ सोयंतीमदिरम्युक्षति ' प्रमूतिकाले मुखप्रसवार्य अनेन मंत्रद्वयेन गमयति सर्वतः । एवा ते गर्म एजनु" त्यादिना ।। २२ ॥ - पया व्वातः पुष्करिणी समी- . -'पानि पि' अपमान विभागको दर्शनयोग्यादिति भावः । २-गनीवालि समयति इति । Tria गुजारियानासम्बदी। लोग वर्तमाने एयः ॥४- प्रमोदाममि । ५-'मोयति'-गंवानयति । - 'एम-ne: 'शागतः, अर्गन्न निरोधक गतिःRME: परिवादिनः।-नपाऽग्मिन्मने एमापदापायुगायुपात्र प्रतिज.प.11.-गायर मोगरेगी तया पह।

·[वृ० म०, ४ बा०] सायणभाष्यसमेतम् । (२८७) जातेऽग्निमुपसमाधाय । (या) अङ्कुऽ आधाय कसे पृपदाज्यु- मानीय पृपदाज्युस्योपघात होत्यस्मिन्त्सहस्रम्पुष्यासमेधमानः स्वे गृहे । अस्योपसन्याम्मा च्छेत्सीत्प्रजया च पशुभिश्च स्वाहा । मुयि प्राणांस्त्वयि मुनसा जुहोमि स्वाहा ॥ २३ ॥ यत्कुमणाऽत्यरीरिचम् । युट्ठा न्यूनुमिहाकरम् । अग्निष्टुत्स्विष्टंकृद्विद्वा- न्तिस्वष्ट, सुहुतङ्करोतु स्वाहेति ॥ २४ ॥ (त्यु ) अथास्यायुष्युङ्करोति । दक्षिणफूर्णमभिनिधाय वाग्यागिति विथास्य नामधेयङ्करोति व्वेदोऽसीति तदस्यैतद्गुह्यमेव नाम स्याउथ दुधि मधु घृत, समृज्यानन्तहितेन जातरूपेण प्राशयति भूस्त्वयि दधामि भुवस्त्वयि दधामि स्वस्त्वयि दधामि भूर्भुवः स्वः सुर्वन्त्वयि दधामीति ॥ २५॥ अथ जातकर्म। जाते अग्निमुपसमाधाय । अंके आधाय । कंसे पृपदाज्यमानीय । पृपदाज्यस्योपघात जुहोति-" अस्मिन् सहनं पुष्यासमेधमानः स्वे गृहे । अस्योपसन्धाम्मा छेत्सी- त्प्रजया च पशुभिश्च स्वाहा ॥ मयि प्राणांस्त्वयि मनसा जुहोमि स्वाहा" ॥२३॥ " यत्कर्मणाऽत्यरीरिचं यद्वा न्यून मिहाकरम् । अग्निष्टत् स्विष्टकृत विद्वान् स्विष्टं सुहुतं करोतु स्वाहा"-इति ॥ २४ ।। अथायुण्यकरणम् । अथास्यायुष्यं करोति-दक्षिणं कर्णमभिनिधाय, वाग्वागिति त्रिः । अयास्य नामधेयं करोति- "वेदोऽसि" इति । तदस्यैतद् गुह्यमेव नाम स्यात् । अथ दधिमधुघृतं संसृज्य, अनन्तहितेन जातरूपेण प्राशयति-" भूस्त्वयि दधामि । भुवस्त्वयि दधामि । स्वस्त्वयि दधामि । भूर्भुवः स्वः सर्व त्वयि दधामि "-इति ॥ २५ ॥ अथ जातकर्म । 'जातेऽग्निमुपसमाधाय' अंक आधाय , 'कंस पृषदाग्यमानीय ' सनीय संयोग्य पृषदाज्यस्योपवातं जुहोति' । “अस्मिन् सहस्रम्" इति । आवापस्याने ॥ २३ ॥ २४ ॥ अथास्यायुष्यं करोति दक्षिणं कर्णमभिनिधाय' स्वमुखम् । 'वाग्वागिति त्रिः' जपेत् । 'अथास्य नामधेयं करोति घेदोऽसि " इति । 'तदस्यैतत् ' ' गुह्यमेव ' गोप्यमेव नाम भवति , - , , अथास्य " . १- सहस्रम्पुष्यासम् ' भनेकपोषकः । २-' उपसन्दा सन्तती । ' मा च्छत्सीत् ' मा विच्छिन्ना भूत् । इति । २४०७ ·(२८८) शतपथब्राह्मणम् । [१६ का०,६ प्र०, १ मा०] (त्यु) अथैनमभिमृशति । (त्यु) अश्मा भवपरशुभव हिरण्यमयुतम्भव आत्मा वै पुत्रनामाऽसि सु जीव शरदः शतमिति ॥ २६ ॥ (त्यु ) अथास्य मातुरमा मन्त्रयते। ( ताड) इडासि मैत्रावरुणी व्वीरे वीरमजीजनथाः । सा तुम्वीरवती भवु याऽस्मान्वीरवतोऽ- करदिति ॥२७॥ (त्यु ) अथैनम्मात्रे प्प्रदाय स्तुनम्प्रयच्छति । युस्ते स्तुनः शशयो यो अयनमभिमृशति-" अश्मा भव परशुर्भव हिरण्यमयुतं भव । आत्मा वै पुत्रनामा- ऽसि स जीव शरदः शतम्" इति ॥ २६ ॥ अथास्य मातरमभिमन्त्रयते-" इडोऽसि मैत्रावरुणी वीरे वीरमजीजनथाः । सा त्वं वीरवती भव याऽस्मान् वीरवतोऽकरत् "-इति ॥ २७ ॥ अथ स्तन्यप्रदानम् । अथैनं मात्र प्रदाय स्तनं प्रयच्छति-" यस्ते स्तनः शंशयो यो मयो भूयॊ रत्नधा " वेदैः" इति । अथ दधि मधु घृतं संसृज्य ' सन्नीय 'अनन्तहितेन ' वस्त्वन्तराव्यवहितेन ' जातरूपेण' हिरण्येन 'प्राशयति' भूस्त्वयि दधामि " इत्येतर्मन्त्रैः प्रत्येकम् ॥ २५ ॥ 'अथैनमभिमृशति'-"अइमा भव" इत्यादिना । हे पुत्र ! 'अश्मा भव' पाषाणवस्थिरो भवेत्यर्थः । 'परशुर्भव' यथा अयःस्पृगच्छं यं स्पृशति तस्य सुवर्णत्वं करोति, तथा त्वमपि यं स्पृशसि करेण मस्तके तस्य सुवर्ण- त्वं सुब्रह्मण्यं कर्तुं समर्थो भवेत्यर्थः । किं च ' हिरण्यमनुतं भव ' अक्षयं सुवर्ण परमात्मरूपं वित्तं भवेत्यर्थः । तदेवोक्त-" नादिर्नान्तो न मध्यं वा यस्य वित्तस्य विद्यते । भोगे न च क्षयं याति तदव वसु दीयताम् "- ) इति । तदेव स्फुटयति-"आत्मा घे पुत्रनामासि स जीव शरदः शतम्"-व्यवहारत इति ॥२६॥ अथास्य मातरममिमन्त्रयते'-" इढाऽसि" इत्यनेन मन्त्रेण ।। २७ ।। 'अथेनं मात्र प्रदाय' स्वाकस्यम् । स्तनम्प्रयच्छति'-" यस्ते स्तनः" इत्यादिमंत्रणे ॥ २८ ॥ . 1-''मोग्या, या पृथियो, यदा इटानानी पात्रो इति। २- मेघावरणी मेत्रावरुणो यशिष्टातस्य भार्या अवती, यद्वा मप्रायण याविषयिणी, पना मित्रावरुणयोसपमा हति। 1-पारायः ' पायानः सर देदे यतमानोऽन्येरनुपभुक्त: मुम श्याते इनि पोषः । इति द्विवेदगंग: 1 अधया पाय: श्यत्र प्रपमराकारस्पान 'स' यारण्यायासं या पायः कर्मफल क्षेतेऽस्मिन्नति गुपस्तेन सह पर्वत पनि राधयः । पना गुरदाय हेतुभूत पायः स्थिति स्थान निनौरपानदेशात याय ननाय पसरायः । इति मिनार निस्यानाम: मुनिः। राय: "सर लाने " । गुम सास्त मनुपमुतोऽन्यः स्युयटः । शियः । इति शरायः । अमाये स्या छन्दम् । गुम सानोरनुपमुक्यार । "याने राजनिति गुहाया" (.प.१४1111५) इविgी महीपEn ४- 'भनुपयः सय मिसन परमाामसागम् । इति दिगंगो म्यागथ्यो। ५-मापुरमन्नामानि प्रायशो मंगा रतन नि माया मापान पर 11 धागुनमाया मायो शरिरमाण दिगण नरपानानाभमनुरिभ्यामपसारन वापनमण्मुश्य सरमनन मिan ·(३००मा०] सायणभाष्यसमैतम्। (२८९) मयोभू? रत्ना व्वसुविद्युः सुत्रः । येन विश्वा पुष्यसि व्याया॑णि सरस्वति तुमिह धातवेऽकरिति ॥ २८॥ तम्वाऽ एतमाहुः। (र) अतिपिता बताभूतिपितामहो बताभूः । परमाम्बत काष्टाम्प्राप श्रिया यशसा ब्रह्मवर्चसेन युऽ एवम्वुिदो ब्राह्मणस्य पुत्रो जायते ॥ २९॥ (तेऽथ ) अथ व्वशः। (स्तु ) तुदिदम्बयम्भारद्वाजीपुत्राद्धारद्वाजी- पुत्रो व्वात्सीमाण्डवीपुत्राद्वात्सीमाण्डवीपुत्रः पाराशरीपुत्रात्पाराशरीपुत्रो गार्गीपुत्राद्गार्गी पुत्रः पाराशरीकौण्डिनीपुत्रात्पाराशरीकौण्डिनीपुत्रो गार्गी पुत्राद्गार्गी पुत्रो गार्गी पुत्राद्गार्गीपुत्रो बाडेयीपुत्राबाडेयीपुत्रो मौपिकीपुत्रान्मौपिकीपुत्रो द्वारिकणीपुत्राद्धारिकणीपुत्रो भारद्वाजी- पुत्राद्वारद्वाजीपुत्रः पेङ्गीपुत्रापैङ्गीपुत्रः शौनकीपुत्राच्छौनकीपुत्रः ॥३०॥ वसुविन यः सुदेवः । येन विश्वा पुष्यसि वार्याणि सरस्वति तमिह धातवेऽकः "- (वा० सं० ३८१५) इति ॥ २८ ॥ तं वा एतमाहुः । अतिपिता बताभूरतिपितामहो वताभूः । परमां बत काष्ठां माप श्रिया यशसा ब्रह्मवर्चसेन । य एवंविदो ब्राह्मणस्य पुत्रो जायते ॥ २९ ॥ अथ स्त्रीप्रधानो विद्यावंशः। अथ वंशः । तदिदम् १ वयं भारद्वाजीपुत्रात् । २ भारद्वाजीपुत्रो वात्सीमांडवीपुत्रात् । ३ वात्सीमांडवीपुत्रः पाराशरीपुत्रात् । ४ पाराशरीपुत्रो गार्गीपुत्रात् । ५ गार्गीपुत्रः पाराशरी- तं वा एतमाहुरिति । अनेन विधिना मन्त्रवद्र्भाधानजातकर्मादिना जातः संस्कृतश्च पुत्रः पितरं पिता- महं वा अतिशेते । बितेति' विस्मये । प्रिया यशसा ब्रह्मवर्चसेन' च परमां काष्टां' निष्ठा प्राप' इत्येवं स्तुत्यो भवतीत्यर्थः । यस्य एवंविदो ग्रामणस्य पुत्रो जायते । स चैवं स्तुत्यो भवतीयध्या- - . हारः । इति ॥ २९ ॥ अयानंतरं समस्तप्रवचनवंशः स्त्रीप्राधान्यात् गुणवान् पुत्रो भवतीति प्रस्तुतम् । अतः स्त्रीविशेषणेनैव पुत्र- १- सुवित् । यसु कर्मफलं तद्विन्दन्तीति वसुवित् इति ॥ २- सुदः' सुष्टु ददातीति सुदनः कल्याणद इति ॥ ३-भसो उपनिषदुतो जातकर्मनामकर्मणोविधिः ययोतमाणविद्याविदः श्रीमन्यस्य पुत्रमन्यमनुतिष्ठत एवेत्यवीयत मकरणमायल्यात् । पारस्करगृह्यो तस्तु-अनेतादृशः सामान्येन सर्वस्य द्विजातरित्यवसेयः प्रकरणपार्थक्यात् । इत्येवमुमयप्राधि- पत्रमन्यकर्मणः त्रीसंस्कारार्यस्वेनोफत्वात्तत्मनियानादयं वंशः स्त्रीप्राधान्येनोच्यते । इति द्विवेदगंगो व्याचल्यो। , कारिभेदोऽवगम्यतामिति ॥

·(२९०) शतपथब्राह्मणम् । [११ का०, ५०, ५ वा०] काश्यपीवालाक्यामाठरीपुत्रात् ।(त्का)काश्यपीवालाक्यामाठरीपुत्रः को- सीपुत्रात्कौत्सीपुत्रो बौधी पुत्राद्वौघीपुत्रः शालङ्कायनी पुत्राच्छालङ्कायनी- पुत्रो व्वार्पगणीपुत्राद्वार्पगणीपुत्रो गौतमीपुत्राद्गौतमीपुत्रऽआत्रेयी- पुत्रादात्रेयीपुत्रो गौतमीपुत्राद्गौतमीपुत्रो व्बात्सीपुत्राद्वात्सीपुत्रो भार- द्वाजीपुत्राद्वारद्वाजीपुत्रः पाराशरीपुत्रात्पाराशरीपुत्रो ब्वार्कारुणीपुत्राद्वा- कारुणीपुत्रऽआर्तभागीपुत्रादातभागीपुत्रः शौङ्गीपुत्राच्छौङ्गीपुत्रः साङ्क- तीपुत्रात्साङ्कृतीपुत्रः ॥ ३१ ॥ () आलम्वीपुत्रात् । (दा) आलम्बीपुत्र आलम्बायनी पुत्रादालम्बायनी पुत्रो जायन्तीपुत्राज्जायन्तीपुत्रो माण्डूकायनीपुत्रान्माण्डूकायनीपुत्रो माण्डूकीपुत्रान्माण्डूकीपुत्रः शाण्डिलीपुत्राच्छाण्डिलीपुत्रो राथीतरी- पुत्रावाथीतरीपुत्रः कौच्चिकी पुत्राभ्याछौञ्चिकीपुत्रौ वैदभृती पुत्राद्वैद- भृतीपुत्रो भालुकीपुत्राद्धालुकीपुत्रः प्राचीनयोगीपुत्रात्याचीनयोगीपुत्रः सानीवीपुत्रात्साञ्जीवीपुत्रः काशकेयीपुत्रात्काशकेयी पुत्रः ॥३२ ।। कौंडिनीपुत्रात् । ६ पाराशरीकौंडिनीपुत्रो गार्गीपुत्रात् । ७ गार्गीपुत्रो गागीपुत्रात् । ८ गागी- पुत्रो चाडेयीपुत्रात् । ९ वाडेयीपुत्रो मौपिकीपुत्रात् । १० मीपिकीपुत्रो हारिकणीपुत्रात् । ११ हारिकणीपुत्रो भारद्वाजीपुत्रात् । १२ भारद्वाजीपुत्रः अंगीपुत्रात् । १३ अंगीपुत्रः शौनकी- पुत्रात् । १४ शौनकीपुत्रः-॥ ३० ॥ फाश्यपीवालाक्पामाठरीपुत्रात् । १५ काश्यपीवालाक्पामाठरीपुत्रः कौत्सीपुत्रात् । १६ कौत्सी पुत्रो वीपीपुत्रात् । १७ बौधीपुत्रः शालंकायनीपुत्रात् । १८ झालंकायनीपुत्रो वागणीपुत्रात् । १९ वागणीपुत्री गौतमीपुत्रात् । २० गौतमीपुत्र आत्रेयीपुत्रात् । २१ आत्रेपीपुत्रो गौतमी. पुत्रात् । २२ गौतमीपुत्रो पात्सीपुत्रात् । २३ वात्सीपुत्री भारद्वानीपुत्रात् । २४ भारद्वाजीपुत्रः पाराशरीपुत्रात् । २५ पाराशरीपुत्रो वारुिणीपुत्रात् । २६ वारिणीपुत्र आतभागीपुरा । २७ आर्तभागीपुत्रः शौंगीपुत्रात् । २८ शीगीपुत्रः सांकृतीपुत्रात् । २९ सांकृतीपुत्रः-॥ ३१ ॥ मालंबीपुत्रात् । ३० आलंबीपुत्र आलंबायनीपुवात् । ३१ आलंयायनीपुत्रो जायंती- पुत्रात् । २२ जायंतीपुत्रो मांहूफापनीपुत्रात् । ३३ महिफायनीपुत्रो मांदीपुत्रात् । विशेषगान भागापरंपरा की । आदित्यमारम्य याबदारद्वाजीपुर: सावदयोपुगो निपावाप्रमः •श: ' समातच प्रवचनाप न स्वरुप मिलसारडम ! तम्प प सोगवारगरनात् । मारिया ·, [वृ.१०,४ ब्रा०] *सायणभाष्यसमेतम् । (२९१) पानीपुत्रादासुरिवासिनः । प्यानीपुत्रु आसुरायणादासुरायणुऽ आसुरे- रासुरिर्याज्ञवल्क्याद्याज्ञवल्क्युऽउद्दालकादुडालकोऽरुणादरुणऽ उपवेशे- रुपवेशिः कुश्रेः कुश्रिाजश्रुवसो व्याजश्रवा जिवावतो वाध्योगा- जिबावान्वाध्योगोऽसिताद्वापंगणादसितो व्वार्पगणो हरितात्कश्यपाद्ध- रितः कश्यपः शिल्पात्कुश्यपाच्छिल्पः कुश्यपः कुश्यपान्नैध्रुवेः कुश्यपो नैवविह्यचो वागम्भिण्याऽअम्भुिण्यादित्यादादित्यानीमानि शुक्लानि युजूपि व्वाजसनेयेन याज्ञवल्क्युनाख्यायन्ते ॥ ३३ ॥ इति चतुर्दशे काण्डे सप्तमे प्रपाठके वृहदारण्यकोपनिषदि पञ्चमे प्रपाठके पञ्चमं ब्राह्मणम् ॥ १४ (७)५॥५॥(९) ६-४॥ आदितो नवमोऽध्यायः सप्तमप्रपाठकश्च बृहदारण्यकोपनिषदि तु पष्टोऽध्यायः/पञ्चमः प्रपाठकश्च समाप्तः ॥ प्रपाठके कण्डिकासंख्या॥१०१॥अध्याये कण्डिकासंख्या ॥ ८९ ॥ इति बृहदारण्यकोपनिषद्यध्यायद्यात्मकमन्तिमं खिलकाण्डं समाप्तम् । इति पडध्यायी बृहदारण्यकोपनिषत्समाप्ता ॥ ३१ मांडूकीपुत्रः शांडिलीपुत्रात् । ३५ शांडिलीपुत्रो राथीतरीपुत्रात् । ३६ राथीतरीपुत्रः क्रौंचिकीपुत्राभ्याम् । ३७ चिकीपुत्रौ वैदभृतीपुत्रात् । ३८ वैदभृतीपुत्रो भालकीपुत्रात् । ३९ भालकीपुत्रः प्राचीनयोगीपुत्रात् । ४० प्राचीनयोगीपुत्रः सांजीवीपुत्रात् । ४१ सांजीवी- पुत्रः कार्शकेयीपुत्रात् । ४२ कार्शकेयीपुत्रः ॥ ३२ ॥ मानीपुत्रादासुरिवासिनः ४३ प्राश्नीपुत्र आसुरायणात् । ४४ आसुरायण आसुरेः । १५ आसुरिर्याज्ञवल्क्यात् । ४६ याज्ञवल्क्य उद्दालकात् । ४७ उद्दालकोऽरुणात् । ४८ अरुण उपवेशेः । ४९ उपवेशिः कुत्रैः। ५० कुनिजिश्रवसः। ९१ वाजश्रवा जिवावतो बाध्योगात् । ५२ जिबावान् वाध्योगोऽसिताद्वार्पगणात् । ५३ असितो वार्षगणो हरितात् कश्यपात् । न्यादित्यानि । तानीमानि ' शुक्लानि ' अव्यामिश्राणि ब्राह्मणेन । अथवा यानि 'इमानि यजूषि' तानीमानि शुङ्गानि ' शुद्धानि वाजसनेयेन याज्ञवल्क्येन आख्योयन्ते ' प्रवचनविषयीक्रियन्ते इति ॥ ३०-३३ ॥ . * अस्मियतुर्दशे काण्डे बृहदारण्यकोपनिषदि यद्यपि श्रीसायणाचार्यकृतं माध्यं नास्ति तयापि आदित भारभ्य औपनिपर्द शवपयग्राह्मणे भूयस्त्वेन घासायणाचार्यकृतं भाध्यमेवास्तेऽतः सर्वेषु विषमठेपु एष एव शिरोलेखछनिन्यायेन स्थापित इति । 1" भाट्या प्रवचनसंयोगात " (जे.सू. १111८1२८) इति जैमिन्याचार्यादितराद्धांतात् । इति गम्यते ।

·(२९२) शतपथब्राह्मणम् । [१४ का०, ५०, ५ बा०] ५४ हरितः कश्यपः शिल्पाकश्यपात् । ५५ शिल्पः कश्यपः कश्यपान्नैध्रुवेः । ५६ कश्यपो नैवविर्वाचः । ५७ वागंभिण्याः । ५८ अंभिण्यादित्यात् । आदित्यानीमानि शुक्लानि यजूंपि वाजसनेयेन याज्ञवल्क्येनाख्यायते ॥ ३३ ॥ दृष्टिमात्रं मवेदृश्यं कैवल्यं तत्परं पदम् । वेदान्तसारसर्वस्वं स्वसंवेद्यं शिवोदितम् ॥ १ ॥ अहं ब्रह्मेत्येतन्मननमपि विप्लाव्य सहसा समाध्यन्तं सर्व स्वयमपि गिलत्युद्भटतया । परानन्दः कोऽपि प्रकटपदभूम्येकाविजयी परस्तुर्यातीतो जयति हि विवेकानवसरः ॥ २ ॥ इति ॥ इति श्रीदृषीकेशब्रह्ममगवत्पूज्यपादशिष्यस्य श्रीपाठकानिरुद्धपुत्रस्य परमहंसपरिव्राजकाचार्यस्य श्रीवासुदेवब्रह्ममगवतः कृतौ माध्यंदिनीयशतपयत्राह्मणान्तर्गतमाध्यन्दिनशाखोपनिषबृह- दारण्यकटीकायां वासुदेवप्रकाशिकायां तृतीय खिलकाण्डे षष्ठेऽध्याये चतुर्थ पुत्रमन्यकर्ममामगं परिसमाप्तम् ।। १४ । (९)६॥ ४ ॥ इति वृहदारण्यकोपनिषद्यन्तिमं खिलकाण्डं परिसमाप्तम् ॥ १४ ॥३॥ माध्यन्दिनशतपथब्राह्मणे- काण्डानि. अध्यायाः प्रपाठकाः ब्राह्मणानि १ ७ २ कण्डिकाः ८३७ ५४९ ८५९ ६४८ ४ ५ ४ ३९ २५ २७ ७ ४ ८ ४ १५ ४०२ ३६९ ४ ४ ४२ २९ १२ ४६९ ४१२ ८ ४ ११ ७ ४२८ ७६२४ लोकमम्या- २१.०० अक्षरसंध्या- इति चतुर्दशकाण्डात्मकं माध्यन्दिनीयशतपयत्राह्मणं सभाप्यं समाप्तम् ॥ १ ·अथास्या बृहदारण्यकोपनिषदः स्वाध्यायप्रवचनादौ पन्यमाना शान्तिः। ... आदौ- ॐ नारायणं पद्मभुवं वसिष्ठं शक्तिं च तत्पुत्रपराशरं च । व्यासं शुकं गौडपदं महान्तं गोविन्दयोगीन्द्रमथास्य शिष्यम् ॥ १॥ श्रीशंकराचार्यमथास्य पद्मपादं च हस्तामलकं च शिष्यम् । ते त्रोटकं वार्तिककारमन्यानस्मद्गुरून्सन्ततमानतोऽस्मि ॥२॥ .श्रुतिस्मृतिपुराणानामालयं करुणालयम् । नमामि भगवत्पादं शंकरं लोकशंकरम् ॥ ३ ॥ ॐ पूर्णमदः पूर्णमिटुं पूर्णात्पूर्णमुदच्यते। पूर्णस्य पूर्णमादाय पूर्णमेवावशिष्यते ॥ १॥ (श. प. १४ (बृ. उ.) ५।१११] ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः । अन्ते- ॐ पूर्णमदः पूर्णमिदं पूर्णात्पूर्णमुदच्यते । पूर्णस्य पूर्णमादाय पूर्णमेवावशिष्यते ॥१॥ [श.प.१४ (बृ. उ.)4-१-१] ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः। . यैरिमे गुरुभिः पूर्व पदवाक्यममाणतः। व्याख्याताः सर्ववेदान्तास्तानित्यं प्रणतोऽस्म्यहम् ॥ १॥ श्रुतिस्मृतिपुराणानामालयं करुणालयम् । नमामि भगवत्पादं शंकरं लोकशंकरम् ॥ २ ॥ शंकरं शंकराचार्य केशवं बादरायणम् । सूत्रभाष्यकृतौ वन्दे भगवन्तौ पुनः पुनः ॥ ३ ॥ गुरवे सर्वलोकानां भिपजे भवरोगिणाम् । निधये सर्वविद्यानां दक्षिणामूर्तये नमः॥ ४ ॥ आनन्दमानन्दकरं प्रसन्नं ज्ञानस्वरूपं निजबोधयुक्तम् । योगीन्द्रमीडयं भवरोगवैद्यमस्मद्गुरुं सन्ततमानतोऽस्मि ॥५॥ ॐ नमो ब्रह्मादिभ्यो ब्रह्मविद्यासम्प्रदायकर्तृभ्यो वेशीपभ्यो नमो महायो नमो गुरुभ्यः । * सर्वोपलवरहितः प्रज्ञानधना, प्रत्यगर्यो अझैवाहमस्मि ब्रह्मैवाहमस्मि, ॐ इति बृहदारण्यकोपनिषच्छान्तिः।

·अथ माध्यन्दिनीयशतपथब्राह्मणस्य स्वाध्यायप्रवचनान्ते पव्यमानं स्वाध्यायानिराकरणम् । अथातोऽधीत्याधीत्यानिराकरणम् । ॐ प्रतीक मे विचक्षणं जिह्वा मे मधु यद्वचः। कर्णाभ्यां भूरि शुश्रुवे मा वा हाः श्रुतम्मयि ॥ ब्रह्मणः प्रवचनमसि ब्रह्मणः प्रतिष्ठानमसि ब्रह्मकोशोऽसि सनिरसि शान्तिरस्पनिराकरणमसि ब्रह्मकोशं मे विश वाचा त्वा पिदधामि वाचा त्वा पिदधामि [ तिष्ठ प्रतिष्ठ ] ॥ स्वरफरणकण्ठचौरसदन्त्यौष्ठयग्रहणधारणोच्चारणशक्तिर्मयि भवतु । आप्यायन्तु मेऽङ्गानि वाक्प्राणश्चक्षुः श्रोत्रं यशो बलम् । यन्मे श्रुतमधीतं तन्मे मनसि तिष्ठतु तिष्ठतु ॥ १ ॥ [पार. ग. सू. ३।१६।१॥] इति। . २॥

·॥ श्रीशः शरणम् ॥ अथ श्रीमन्महर्पिकात्यायनप्रणीतं म. म. पं. नित्यानन्दपर्वतीयकृतव्याख्यासहितं प्रतिज्ञासूत्रं प्रारभ्यते । प्रथमा कण्डिका। अय संक्षेपेण प्रतिज्ञासूत्रं व्याख्यायते- अथ प्रतिज्ञा ॥१॥ अय-श्रौतस्मातसूत्रकथनानन्तरं प्रातिशाख्यसूत्रकथनानन्तरं च प्रतिज्ञा व्यवहारजन्यज्ञानविषयोऽर्थः विधा- स्थत इति सूत्रशेषः ॥ १॥ स्वरसंस्कारयोरछंदसि नियमात्तज्ज्ञानार्थ लक्षणमाह- मन्त्रब्राह्मणयोर्वेदनामधेयम् ॥२॥ मन्त्रश्व-हुषे त्वा ( वा. सं. १।१ ) इत्यादिः । ब्राह्मणं च व्रतमुपैयन् (मा. श. प. १।११।१) इत्यादि । तयोर्वेदसंज्ञा मवतीत्यर्थः ॥ २ ॥ तस्मिन्छुक्के याजुषानाये माध्यन्दिनीयके मन्त्रे स्वरप्रक्रिया ॥३॥ तस्मिन्नेतावन्मात्रोक्तो अन्यशाखायामतिप्रसंगः स्यादत आह-शुक्ल इत्यादि । कृष्णयजुषो व्यावृत्यर्थ शुक्ल- प्रहणम् । यजुर्वेदोक्तानामृचामपि वक्ष्यमाणस्वरसंस्कारसिद्धयर्थ आम्नायपदोपादानम् । अन्यथा यजुर्लक्षणा- कान्तानामनियतपरिमाणानामेव हुषे त्वा इत्यादिमन्त्राणामेव ग्रहणस्यात् । न तु पादसंबद्धानां अग्निर्मूर्दा (वा.सं. ३।१२) इत्यादीनाम् । कण्वशाखान्यावृत्यर्थमाह-माध्यन्दिनीयक इति । कण्वशाखा हि न माध्य- दिनमुनिप्रोक्तेति न तत्रातिप्रसंगः । " ब्राह्मणे तूदात्तानुदात्तौ भाषिकस्वारी"-(प्रति. सू. १८) इत्य- नेन ब्राह्मणे विशेषरूपेण स्वरस्य वक्ष्यमाणत्वान्मन्त्रे इति । स्वरप्रक्रिया स्वराणामुदात्तादीनां प्रकिया प्रयोगः कथ्यते इति सूत्रशेषः ॥ ३ ॥ .. .... स्थानस्याम्पर्हितत्वेनानुदात्ताधिकरणं पूर्वमाह- हृद्यनुदात्तः॥४॥ "उच्चैरुदात्तः " (प्राति. सू.) इत्यादिमिर्लक्षणोक्ती "हस्तेन ते" (प्राति. सू. ) इत्यनेन प्रदर्शनो- तावपि हृदयायङ्गविशेषे स्वरप्रदर्शनार्थ पुनरारंभः । इदीति सामीप्ये सप्तमी । हृदयसमीपे हस्तेनानुदात्तः स्वरः प्रदर्शनीयः । अनुदात्तोचारणवेलायां हृदयसमीपे हस्तस्थापनं कर्तव्यमिति यावत् । यद्यपि प्रातिशाख्ये ) इति सामान्येनोक्तं तयापि स दक्षिण एव प्राह्यः । दिशामनुक्ती प्राची स्यात्तथा हस्तस्तु दक्षिणः" इति परिभाषणात् ॥ ४ ॥ - प प्रतिज्ञासूत्र कातीयाटादशपरिशिष्टांतर्गततृतीयपरिशिष्टभूतपतिझापरिशिष्टसूत्रात् "भयातः प्रतिज्ञा गोत्रचरणपृच्छाया पाते" त्यस्माशिमं तया कातीयामदशपरिशिष्टादहि तं प्रातिशाख्यसूबारोपभ्तमिति मंतव्यम् ॥ इस्तेन ते"-(प्रा. सू. ३४१५ ·अ (२९६) प्रतिज्ञासूत्रम्। मूर्युदात्तः॥५॥ मूर्ध्नि मुखप्रदेशे उदात्तः प्रदर्शनीयः । मुखस्यापि मस्तकावयवत्वेन प्रसिद्धेः । निष्कृष्टार्थः पूर्ववत् ॥ ५ ॥ श्रुतिमूले स्वरितः॥६॥ दक्षिणकर्णमूले स्वरितः प्रदर्शनीय इत्यर्थः । क्रमेणेषामुदाहरणानि वायव स्थ-(वा. सं. १ । १) इत्यत्र पूर्ववकारोत्तरवाकारोऽनुदात्तः, यकारोतराकार उदात्तः, उत्तरवकारोत्तराकारः स्वरितः इति ॥ ६ ॥ एवं जात्यादयोऽभिहिताः॥७॥ यथा प्रचयस्य स्वरितभेदस्य प्रातिशाख्येऽभिधानम् । एवं जात्यादयोऽपि स्वरितभेदास्तत्रैवाभिहिताः उक्ताः । अतोन नोच्यते इति भावः ॥ ७ ॥ ब्राह्मणे तूदात्तानुदात्तौ भापिकस्वारौ ॥८॥ ब्राह्मणे पूर्वोक्त व्रतमुपैयन् इत्यादिमागे तु उदात्तानुदात्ती भाषिकलक्षणलक्षिती, स्वरादेव स्वारौ। स्यार्थेऽश, तेन स्वरितस्य व्यावृत्तिः । हृदि मूर्मि च भवत इत्यनुवृत्या लम्यते ॥ ८ ॥ तानस्वराणि छन्दोवत्सूत्राणि ॥९॥ इति प्रथमा कण्डिका समाप्ता । [१] सूत्राणि कल्पाः " अथातोऽविकार: "-(का. श्री. सू. ११) इत्यादयः । शृंगग्राहिकान्यायेनान्यान्यपि शिक्षादीनि घेदांगानि छंदोवच्छन्दसा तुल्यानि भवंति स्वरसंस्कारनियमे इति सूत्रशेषः । उदात्तादिस्वराबाधनार्थ तानस्वराणीति । तान एकयुतिः स्वरो येषां तानि । तथा च तत्र नोदातादिप्रवृत्तिरिति भावः ॥ ९॥ [१] अथ द्वितीया कण्डिका। अथान्तस्थानामाद्यस्य पदादिस्थस्यान्यहलसंयुक्तस्य, संयुक्तस्यापि रेफोप्मान्त्याभ्यामृकारेण चाविशेषणादिमध्यावसानेपूञ्चारणे जकारो- च्चारणम् ॥१॥ अय स्वरूपनिरूपणानन्तरं संस्कारप्रक्रिया उच्यत इति-सूत्रशेषः । अन्तस्यानां य-र-ल-वानामावस्य यकारस्य पदादौ विद्यमानस्य जकारोचारणमित्युत्तरेणान्वयः कर्तव्यम् इति शेषः । यथा युंचानः प्रथमम्- (वा. सं. ११११) इत्यादौ । पदादिस्थस्येत्युक्त्या धियः (वा, सं. ११।१) इत्यादी नाति- प्रसंगः । तस्माद्यज्ञात् (वा. सं. ३१ । ६ । ७) इत्यादावतिप्रसंगवारणायाह-अन्येति । अन्येन हला असंयुक्तस्य संयोगमप्राप्तस्येत्यर्थः । घृताचार्यन्तु हर्यत (वा. सं. ३ । ४) इत्यादौ पदादिस्थत्वामा वानकारोचारणं न स्यादतस्तापुनर्विशिनष्टि-संयुक्तस्यापीति । रेफो रकारः, ऊष्मणामन्त्यो हकारः, साभ्यां 1-मंत्रेऽपि प्रयोगकाले कतिविरस्यलवर्ज तान्स्वरोऽभिलध्यते तसिद्धांतीत्य प्रत्यपादि कात्यायनेन " तानों का निस्य पात, एकति दुरात्मम्बुदो यज्ञकर्मपि मुब्रह्मण्यासामजपन्यूहलयाजमानवम्" (का. श्री. सू. 11९३-१९४) इति योग्यम्। २-आस्मिन्सूने सर्वत्र स्वरसंस्कारनियमानां प्रयोगमदर्शनाय यानि यानि मन्त्रगतपदजातानि उदाहरणतयोवृतानि तानि प्रायः पनि प्रामणेऽपि नियन्त्रे इति मवेद माझगोदाहरणानि पृथइनोवृतानि विस्तरभिया व्याख्या द्विरत ध्येयम् । नेतान्येवो. पररणानि पवरषामने पस्यमाट्य खिलोनीयानि ।

·रणं कर्तव्यमित्युच्यते । एतब पदादिक्रमेण ज्ञेयम् । तदुक्तमन्यत्र-" वकारस्त्रिवियो झयो गुरुर्लधुर्लवृत्तरः । भाष्यसमेतम् । (२९७) युक्तस्यापि जकारोचारणम् । तथा च पूर्वोदाहरणेऽपि तसिद्धिः । अत्राप्यविशेषेणादिमध्यावसानेविति सम्ब- प्यते । तेन घृताचीय॑न्तु हर्यत (वा. सं. ३ । ४) सूर्य्य बडा (वा. सं. ३३' । ३९) इत्यादिषु सर्वत्र जकारोचारणं भवति । कृणुयध्वरं न:-( वा. सं. २९ । २६) गेयाय च (वा. सं. १६ । ४४ ) मयं वेदो भूयाः (वा. सं. २ । २१) इत्यादीनि हकारयोगोदाहरणानि शेयानि । अन्यहलसंयुक्तस्य ' इति काकाक्षिगोलकन्यायेनात्रापि सम्बध्यते । तेन अग्निज्योतिः (वा. सं. ३ ॥९) इत्यादौ नात्प्रिसंगः । ऋकारेण संयुक्तस्यापि जकारोवारणमविशेषेण । अत्रान्पहलसंयु- तस्य इति न सम्बध्यते । रेफोष्मान्त्याभ्यां पृथक्पाठसामर्थ्यात् । तेन सदोऽस्तस्य (वा. सं. ५ । ३३।) इत्यत्र सकारयोगेऽपि जकारोचारणं सिध्यति ॥ १ ॥ द्विर्भावेऽप्येवम् ॥२॥ धाव्या स्पं ( वा. सं. १९ । २४ ) इत्यादौ जकारोचारणसिद्धय इदं सूत्रमिति ॥ २ ॥ अथापरान्तस्थस्यायुक्तान्यहलः संयुक्तस्योष्मऋकारैरेकार- सहितोच्चारणम् ॥३॥ अथ आद्यान्तस्यादेशकथनानन्तरं अपरान्तस्थस्य रेफस्य अयुक्तो योगमप्राप्तः अन्यहल् यस्मिंस्तादृशस्य उप्मभिः ऋकारेण वा युक्तस्य एकारसहितोचारणं कर्तव्यमिति शेषः पूर्ववत् । यथा विश्वदर्शतम् (वा. सं. १२ । १११) इत्यत्र “दरेशतम् " इति पाठः, न तु रेफमात्रयटितः । एवं व वर्षीयसि (वा. सं. ६ । ११) बुहिरसि (वा. सं. २ । १ ) इत्यादावपि बोव्यम् । वाय च (वा. सं. १६ । ३८ ) यज्ञपतिर्षीित् (वा. सं. १ । २) इत्यादावन्यहलो यकारस्य वकारस्य वा संयोगान्न एकारसहितोचारणम् ॥ ३॥ एवं तृतीयान्तस्थस्य कचित् ॥४॥ तृतीयान्तस्थस्य लकारस्यापि कचिलक्ष्यानुरोधेन एकारसहितोचारणम् । यया शुतवल्या विरों- हतात् (वा. सं. १२ । १०० ) इत्यादौ " शतवलेशाः " इति एकारसहितः पाठः ॥ ४ ॥ ऋकारस्य तु संयुक्तासंयुक्तस्याविशेषेण सर्वत्रैवम् ॥५॥ एकारसहितोचारणादेशप्रसंगादिदं संयुक्तासंयुक्तस्य अविशेषेण सर्वत्र आदिमध्यावसानेपु एकारसहितोचार- णम् । ऋताषा ( वा. सं. १८ । ३८) सुज प्रशस्तदर्शतम् ( वा. सं. ११ । ३७) कृणुहि (वा. सं. ३ । २८ ) सामान्य॒ग्भिः ( वा. सं. २० । १२) इत्यादीन्युदाहरणानि वोयानि ॥ १ ॥ अथान्त्यस्यान्तस्थानां पदादिमध्यान्तस्थस्य त्रिविधं गुरुमध्यमलघुवृत्तिभिरुचारणम् ॥६॥ अय तृतीयान्तस्थादेशकथनानन्तरं अन्तस्थानामन्त्यस्य वकारस्य त्रिविधं त्रिप्रकार गुरुमध्यमलधुवृत्तिभिरुचा-

·(२९८)
प्रतिज्ञासूत्रम् ।
आदौ गुरुलधुर्मध्ये पदान्ते च लघूत्तरः" (फैशवीयपरिभाषांकसूत्रीये ) इति । यथा वायव स्थ देवो वः
सविता (वा. सं. ११) इत्यादि ॥ ६ ॥
अथो मूर्द्धन्योप्मणोऽसंयुक्तस्य टुमृते संयुक्तस्य च खकारोचारणम् ॥७॥
अयो अन्तस्थादेशकयनानन्तरं मूर्धन्यस्योमणः पकारस्यासंयुक्तस्य टुं टवर्ग माते विना संयुक्तस्य च सका.
रोचारणं कर्तव्यमित्युपदिश्यते । यथा सहस्रशीर्षा पुरुषा-(वा. सं. ३१ । १) विभुप्रैस्तवे
(वा. सं. १६।३) शप्प्योय चु-(वा.सं.१६६४२) इत्यादौ । टवर्गयोगे तु प्रत्युतम्-(वा.सं.१७)
कृणोऽसि-(वा. सं. २१) श्रेष्ठतमाय (वा. सं. १।१ ) इत्यादौ तु न भवति ॥ ७ ॥
अध्ययनादिकर्मसु ॥ ८॥
एते पूर्वोक्ताः स्वराः संस्कारावाध्ययनादिकर्मस्वयंति नियम्यते । अन्ययनादीति आदिना यजनाजना-
प्यापनादिपरिग्रहः ॥ ८॥
अर्थवेलायां प्रकृत्या ॥९॥
इति द्वितीया फण्डिका समाता ॥ [२]
मन्त्रार्थयलायां तु प्रहत्या प्रतिरूपेणवोचारणम् ॥ ९॥ [२]
अथ तृतीया कण्डिका।
अथानुस्वारस्य , इत्यादेशः शपसहरेफेषु तस्य विध्यमाख्यातं
हस्वदीर्घगुरुभेदर्दीत्परो हस्खो हस्वात्परो दीर्घो गुरौ परे गुरुः पर-
सवणेपत्मकृत्या चान्यत्र ॥ १॥

·भाष्यसमेतम्। (२९९) पदाद्यस्यासंयुक्ताकारस्येपदीर्घता च भवतीपदीर्घता च भवति ॥३॥ इति तृतीया कण्डिका समाप्ता ॥ पदादौ विद्यमानस्यासंयुक्तस्य व्यञ्जनायुक्तस्य अकारस्येषदीर्घता भवति । अश्मचूर्जम् (वा.सं. १७१) इत्यत्र शकारात्पूर्वः अकारः ईषदी! न भवति, संयुक्तत्वात् । पदादौ विद्यमानस्येत्युक्या गोपतौ (वा. सं. 1॥१) इत्यादौ पकारोत्तराकारस्य न दीर्घता । अकारस्येत्युक्त्या च इरावती धेनु० ( वा. सं.१।१६) इत्यादौ इकारस्य न दीर्घता। किन्तु व्वसौः पवित्रम् (वा. सं. २ । २) इत्यादौ वकारोतराकारस्य पकारोत्तराकारस्य च दीर्वता । तथा च तयोः ईषदीर्वोच्चारणं यथा भवति तया पठनीयम् । एवमन्यत्रापि वोग्यम् । अन्ते द्विरभ्यासः परिसमाप्त्यर्थः ॥ ३ ॥ इति श्रीकाशीक्षेत्रवासिमहामहोपाध्यायपण्डितनित्यानन्दपर्वतीयकृती कात्यायनीपप्रातिशाख्यपरिशेषभूत- त्रिकण्डिकप्रतिज्ञासूत्रपरिशिष्टस्य संक्षेपार्यसूक्तिरित्याख्या व्याख्या परिसमाप्ता ॥ इति शिवम् ॥ अस्मिन्सूने प्रदर्शिताः सर्वसाधारणाः स्वरसंस्कारनियमा उभयत्र मंत्रे ब्राह्मणे चोपयोक्तव्याः । उपक्रमे " मंत्रब्राह्मणयो- वेदनामधयम् " इति प्रतिज्ञातत्वातामध्येSपि तत्र मंत्राणे अनित्य विधानदर्शनाच । विशेषानियमास्तु प्रातिशाख्ये भाषिकसूने स्वरांकुशे याज्ञवल्क्यशिक्षादौ च द्रष्टव्याः ॥ १ म .४१ ·अथ त्रिकण्डिकभापिकसूत्रोक्तविपयानां अनुक्रमाणिका। प्रथमकण्डिकायो विषयाः। सूत्रांकाः १-ब्राह्मणस्वरसंस्कारनियमप्रतिज्ञाकरणम् २-ब्राह्मणे स्वरसंख्याप्रदर्शनम् ३-ब्राह्मणस्वरविधायकमाषिकसूत्रस्यावश्यकतानिरूपणम् ४-मन्त्रस्वरलक्षणसिद्धस्वरमनूद्य ब्राह्मणस्वरलक्षणनिरूपणम् ५-माषिकसंज्ञालक्षणकथनम् ६-तस्यैव निरूपणम् ७-आ, प्र, इत्यन्यतरोपसर्गपूर्वकः आख्यातएरश य उदात्तानुदात्तसन्धिः स न भाषिक इति निरूपणम् -आ, प्र, उपसर्गपूर्वकः अनाख्यातपरः समासो न माषिक इति कथनम् ९-यस्य सन्धः पूर्व हस्वः अकारः सः अपूर्वः समाससंधिर्न माषिक इति निरूपणम् १०-जात्याभिनिहितक्षेप्रप्रश्लिष्टाश्चेति चतुर्णा स्वरिलानां भाषिकसंज्ञाविधानम् ११-उतो, यो, मो, नो, सो, एतेषां पंचानां ओकाराणां भाषिकसंज्ञाविधानम् १२-केवलस्य ओकारस्य शाखांतरव्यवस्थया भाषिकसंज्ञाविधानम् १३-भाषिकस्योदात्तस्वरो मवतीत्युदात्तस्वरकयनम् १४-मन्त्र स्वरितानुदात्तयोः शतपथे उदात्तस्वरो पवतीत्युदात्तस्वरविधानम् १५-मन्त्रे यदनन्त्यमेकमुदात्तं तच्छतपये अनुदात्तं भवतीति अनन्त्यस्यैकस्यैवौदात्तस्य अनुदात्तस्वरत्व। विधानम् १६-दूयोर्बहूनां वा उदात्तानामेकत्र संयुक्तानां पौर्वापर्येणावस्थितानां मध्ये यदन्त्यमुदात्तं मन्त्रे, तच्छतपये अनुदात्तं भवति । पूर्वेषामुदात्तानां स्वरविशेषानुपदेशान्मंत्रस्वर एव । इत्येवमनुदात्तस्वरनिरूपणम् १७-प्रागुक्तलक्षणे माधिकस्वरे परे सति उभयेषामुदात्तानामनुदानानां चानुदात्तस्वरत्वकथनम् १८-प्रागुक्तलक्षणे माषिकस्वरे परे सति स्वारतस्यानुदात्तस्वरत्वविधानम् १९-माषिकस्वरितस्वरस्याभिनियातः स्यात् । एवमभिनिवातेऽपि सति स्वरितत्वम् । इत्यमिनिहितस्वरि- तस्य माषिकसंज्ञाविधानम् २०-प्रागुक्तानां बहूनां पौर्वापर्येणावस्थितानां उत्तमात्पूर्वेषां अनंतराणां जात्यंतरेण व्यवहितानामनुदात्ताना कंपनत्व विधानम् २१-उदानावस्यानुदात्तस्य प्रागुक्तलक्षगे भाषिकै परे कम्पनत्वप्रकयनम् २४-उदात्तपूर्वम्य स्वरितस्य प्रागुक्तलक्षण माषिके पर कंपनवप्रायनम् २३-अन्यस्योदातम्य अनुदानो भवतीति एकेषां मननिरूपणम् द्वितीयकण्डिकयां विषयाः। १-मागामापनिहापर्व मन्त्रसमानापांतरवासना सूवम् ·विषयानुक्रमणिका। (३०१) २-१७ " अर्थादिः" इति सूत्रमारभ्य-" अनुबंधः " इत्येतत्सूत्रपर्यन्ता षोडशसूत्री ह्यादिपदेभ्यः परस्याख्यातस्य अनुदात्तस्वरविधायिका, इति निरूपणम् १८-षोडशसूत्र्यां " हि" एतत्सूत्रोपक्रमा पंचदशसूत्री तत्तत्स्वपदादारभ्य आषोडशादक्षरात्परस्या- ख्यातस्यानुदात्तस्वरविधायिकेति निरूपणम् १९-आपञ्चविंशादक्षरात्परस्याख्यातस्यानुदात्तस्वरत्वमिति भारद्वाजमतप्रदर्शनम् २०-आद्वात्रिंशादक्षरात्परस्वाख्यातस्यानुदात्तस्वरत्वमिति, औपशिविमतप्रदर्शनम् २१-ह्यादिभियोगे सति ईषन्मर्यादायां स्थितयोर्द्वयोर्बहूनामाख्यातानां वा पंचविंशत्यक्षरान्तं द्वात्रिंशद- क्षरान्तं चानुदात्तस्वरो भवतीति विधानम् २२-प्रागुक्तमर्यादास्यानि सर्वाण्यपि आख्यातानि ह्यादीनामन्यतमयोगे सति अनुदात्तानि भवन्ति, इत्यौपशिविमतप्रदर्शनम् तृतीयकण्डिकायां विषयाः। १-६--विनियोगादिषु निमित्तेषु सत्सु पूर्वस्याख्यातस्य न विकारो भवतीति प्रतिपादनम् ७. ह्यादीनामन्यतमस्य योगे परिसमाप्त्यर्थत्वे च सति बहुष्वप्याख्यातेषु येनाख्यातेन तद्योगस्तस्या- ख्यातस्यानुदात्तो भवति, न समीपवर्तिनामन्येषामाख्यातानाम् । इति ह्याद्यन्वयाख्यातस्यानुदात्तत्व- विधानं तदितरेषामाख्यातानामनुदात्तत्वनिषेधकरणं च ८-आख्यातसम्बन्धे सति यदजाद्यल्पाच्वं च द्विरुक्तं पदं तत्र यदेवाल्पाकं तस्य प्रकृतिस्वरकथनम् ९-अनाख्यातसम्बन्धे सति अजादि अनजादि च समसंख्यमानं यत् द्विरुक्तं पदं तत्र पूर्व पदं प्रकृति- स्वरवदेवेति निरूपणम् १०-नामाख्यातोपसर्गनिपातात्मकं चतुर्विधं पदं मन्त्रे यथार्थ स्वरतो विद्यमानं तब्राह्मणे मन्त्रस्वराद्वि- पर्यस्तस्वरं भवति, इत्येतत्प्रतिपादनम् ११-हस्वस्य दीर्घस्य च कण्ठयस्याकारस्य सवर्णे परे सति 'अर्' इत्यागमविधिनिरूपणम् १२-स्वरयोरन्तरा वर्तमानस्य वकारस्य लोपो भवतीति प्रतिपादनम् १३-उक्ताभ्यां स्वरसंस्कारनियमाभ्यामन्योऽनुक्तः स्वरसंस्कारनियमः व्याकरणप्रातिशाख्यादेः सामान्य- शास्त्राबोध्य इति निरूपणम् १४-अ, इ, उ, ऋ, ल, इत्येतेषां पञ्चानां वर्णानां प्रत्येकं अष्टादश भेदाः । ए, ऐ, ओ, औ, एतेषां चतुर्णा सन्ध्यक्षराणां इस्वाभावात् द्वादशैव भेदा इत्यादिनिरूपणम् १५-ताण्डिनां मालविनां च ब्राह्मणस्वरः शतपथवत् इति प्रतिपादनम् १६-२५-" सप्त सान्नाम् " इत्यारभ्य-" निषादः सर्वत इति " इत्यन्तायां दशसूत्र्यां सामगानस्वरविधानम् २६-चरकाणां ब्राह्मणस्वरे तन्मन्त्रसमानायस्वरतिदेशविधानम् २७-चरकभेदानां खांडिकेयानां औखीयानां च ब्राह्मणे उदात्तोऽनुदात्तः स्वरितः प्रचितश्चेति चातुःस्वर्य, कचित त्रैस्वर्यमप्येतनिरूपणम् २८-उक्तव्यतिरिक्तानामन्येषामाश्वलायनादीनां वालणे तानः स्वर एवेति विधानम् २९-षडंगाना पडुपांगानां च तानः स्वर एवेति विधानम् इति त्रिकण्डिकभाषिकसूत्रोक्तानां विषयाणाम् अनुक्रमणिका समाप्ता ।

·श्रीशः शरणम् !. भाषिकसूत्रविपये किञ्चिदावेदनम् । - अयि विज्ञाः पाठकमहाभागाः ! मवद्धस्ते सभाष्य सस्वरं समग्र शतपथब्राह्मणं विन्यस्तम् । तस्य चाध्ययना- ध्यापनं सस्वरमेवापेक्ष्यते । अन्यथा "मन्त्रोहीनः स्वरतोवर्णतो वा मिध्याप्रयुक्तो न तमर्थमाह । स वाग्वनो यजमान हिनस्ति यथेन्द्रशत्रुः स्वरतोऽपराधात् " इति । अत्र च मन्त्र इति पदं ब्राह्मणस्याप्युपलक्षणं वेदैकदेशत्वाद्राह्मण- स्येति । एवं च पाणिनीयशिक्षया दर्शितया दिशाऽर्थान्तरसंभावनेन महती विपदापयेत । किं बहुना स्वरसमुदायो वेदस्य वेदत्वावेदकः । तथाच ज्ञापित पूर्वतन्त्रे कल्पसूत्राधिकरणे श्रीजैमिन्य॒षिणा " प्रयोगशास्त्रमिति चेना- सन्नियमात् " (जै. सू. १॥ ३१४) असनियमात्स्वरैरन्निवद्धत्वात् " इति हि तयाख्याने श्रीशबर- स्वामी व्याख्यत् । एतेनैतदुक्तं भवति-यत्र स्वरनिबद्धत्वं तत्रैव वेदत्वं, यत्र च तदभावस्तत्र वेदत्वाभावः । अनया चान्वयव्यतिरेकव्याप्त्या स्वरसंबद्धत्वं वेदत्वावेदकमिति सिध्यति । किञ्च स्वरसमुदायो वेदस्य सम्पद्रूपः । दर्शितं च स्वयं शतपयश्रुत्या "श्री स्वरः " (श.प.११।४।२।१०) अन सायणः ( यः ) उदात्तादिलक्षणः ‘स्वरः' सः 'श्री' वेदवाक्यस्य सम्पद्रूपः " इति व्याचचक्षे । शतपथब्राह्मणस्य स्वरसम्पत्तेर्यथावबोधकं चैतद्भाषिकं सूत्रम् । अमुष्य सभाष्यभाषिकसूत्रस्य प्राथमिकं मुद्रणं काशीस्थचौखम्बासंस्कृतसीरिज्यन्त्रालये सम्पन्नम् । परन्तत्र सूत्रभाष्योदाहरणानां मध्ये 'अन्यद्भुक्तमन्यद्वान्तम् ' इव परस्परासम्बद्धता मर्मस्पृशा दृशा पश्यद्भिः प्रतिपदं स्पष्टैव प्रतिपद्यत एवेति । ततो नितरामुद्विग्नमानसा वयमजलं श्रममधिष्ठाय सूत्रभाष्यानुसारिणी सरणिमुदाहर- णानां यथाबोधं निर्देष्टुमरीकृतयत्नाः कियती सफलतामुपगता इति सानुग्रहं समीक्षणेनैवास्य जानीयुस्तत्व- . . ' . . विदो जनाः । तस्य भाषिकसूत्रस्य चाध्ययनमध्यापनं शतपथब्राह्मणसमकालमेव विधेयम् । अतस्तदन्त इदं भाषिकसूत्रं श्रीमदनन्तदेवभाष्यसवलितं संगृह्यते । तस्माच्च यथावत्स्वरज्ञानं सम्पाद्य स्वरसहितं शतपथब्राह्मणं पठन्तु पाठयन्तु च विज्ञाः पाठकमहाभागा इति तान्सम्प्रार्थये । कल्याणनगर्याम् द्वि.पा. शु. १५ मोम. शके १८६१ विद्वद्वशंवदः- श्रीक्षेत्रनासिकनिवासी वारेइत्युपाहः चैदिकतिलकत्रीमदण्णाशास्त्रिसून श्रीधरशर्मा.

·॥ श्रीशः शरणम् ॥ अथ श्रीमन्महर्षिकात्यायनप्रणीतं अनंतदेवीयभाष्ययुतं भाषिकपरिशिष्टसूत्रं प्रारभ्यते । HARSODE वन्दं विष्णुं सदानन्दं भक्तकल्पमहीरुहम् । यच्छायामाश्रितैर्लभ्यं नरैरर्थचतुष्टयम् ॥ १ ॥ कुपिताहिफणान्छाया समीकृत्यापरं सुखम् । सेवन्ते तत्पदं धीरास्तमनन्तं भजेऽवहम् ॥ २॥ , • याज्ञवल्क्यं मुनि नत्वा कात्यायनमुनीनपि । व्याख्यास्ये भाषिकं सूत्रं कात्यायनमुनीरितम् ॥ ३ ॥ मन्त्रलक्षणभिन्नत्वाच्छतपयत्राह्मगस्य तु । तल्लक्षणाय मुनिना प्रणीतं भाषिकं खलु ॥ ४ ॥ तस्येदमादिमं सूत्र- : अथ ब्राह्मणस्वरसस्कारनियमः॥ १॥ अयशब्दस्यानन्तर्यमर्थः। अथ मन्त्रलक्षणप्रणयनानन्तरं शतपथब्राह्मणस्वरसंस्कारनियमः क्रियत इति सूत्र- शेषः । मन्त्रलक्षणानन्तयं चैतस्य भाषिकलक्षणस्य सूत्रकारप्रस्थानादेव ज्ञायते । तया हि वक्ष्यति “ जात्याभि- निहितक्षेप्रप्रश्लिष्टाश्च " ( मा. सू. १।१० ) इति सूत्रेण पूर्वसिद्धं जात्यादिकमन्द्य भाषिकसंज्ञाम, ·तया "स्वरितांनुदात्तौ च " (मा. सू. १।१४ ) इति सूत्रेण पूर्वसिद्धौ स्वरितानुदात्तावन्य ब्राह्मणे उदात्तं विधा- स्यति । तेन तदुपजीव्यत्वात्तदानन्तर्यमेतस्य साधूक्तम् ॥ १ ॥ दौ ॥२॥ ब्राह्मणे-उदात्तानुदात्तौ द्वावेव स्वरौ वेदितव्यौ ॥ २ ॥ उक्तो मन्त्रस्वरः॥३॥ ननु--मन्त्रलक्षणे प्रातिशाख्यस्य द्वितीयाध्यायादौ स्वरनियमस्याभिहितत्वानेदमारब्धव्यम्, निराकक्षित्वा- दित्यत आह-उक्तो मन्त्रस्वर इति । न च-पूर्वोक्तेनेदमन्यथासिद्धम् , पूर्वोक्तलक्षणस्य मन्त्रविभाग- विषयत्वात् । अतो नैराकांक्ष्याभावाद्वक्तव्यमेवेदम् । किंच " कण्ठय ऋकारे हस्वम् "(प्राति. सू. ४४९) इति विद्यमाने यत्किञ्च षु क्रियते ( मा. श. प. वा. ११ । २ । ७.२) तीणां तथा मनु- प्याणांम् (मा. श. प. वा. १४ । १।२।२१ ) इति । तया-" यवयोः पदान्तयोः स्वरमध्ये लोपः (प्राति. सू. ४१२५) इति सूत्रे विद्यमाने हुन्द्रश्चैव प्रजापतिश्च त्रयस्त्रिशाहिति (मा. श. प. प्रा. १४।६।९।३) इति । तथा-नियुद्भिर्यायविह ता विमुञ्चेति (मा.श. प. प्रा.४४ १।१५) इत्येवमादौ संस्कारपैलक्षण्यदर्शनाचारब्धव्यमेवेदम् ॥ ३॥ १-प्रातिशाख्यस्यादिमे सूत्रे मन्त्रब्राह्मणोभयसाधारणच्छन्दःपदोपादानस्वरसानाषिकस्यादिमे सूत्रे पंदेकदेशवचनब्राह्मणपदो- पादानस्वरसाचतदापिक प्रातिशास्यस्य परिशेपभूतमिति प्रतीयते । ततधास्याप्ययनं प्रातिशास्यस्याध्ययनानन्तरं कर्तव्य २४२३ मित्यवयोध्यम् ॥

·(३०४) भाषिकसूत्रम् । तेनात्र सिद्धम् ॥ ४॥ ननु-'उक्तो मन्त्रस्वर!' इति न वक्तव्यम् । प्रकृते प्रयोजनाभावादित्यत आह-तेनात्र सिद्धम्-इति । तेन मन्त्रस्वरलक्षणेन सिद्ध स्वरमनूद्यात्र शतपथब्राह्मणे स्वरलक्षणं प्रणीयत इति सूत्रशेषः ॥ ४ ॥ अथ भाषिकसंज्ञाप्रक्रियालक्षणसूत्राणि । तत्रादौ संज्ञोच्यते- उदात्तानुदात्तौ भापिकस्तत्संधिः ॥५॥ उदात्तश्चानुदात्तश्चेत्युदात्तानुदात्ती पूर्व कथितौ तयोः संधिस्तत्संधिरेकवर्णरूपः स भाषिकसंज्ञः स्यात् । संज्ञाप्रयोजनमुत्तरत्र (मापि. सू. १ । १३ ) भविष्यति । यथा-अर्युमा । आयुः । मा नो मित्रो बुरुणो अर्यमाऽऽयुः ( मा. श. प. १३।९।१।१७ ) तथा-भासा । अन्तरिक्षम् । भासा अन्तरिक्षमा पृण ( मा. श. प. ९ । २ । ३ । ३४ ) तया-गहरेष्ठा । लुग्रम् । गहरेष्ठोप्रम् । (क. श.प. प्रा. ) इत्यादि स्वबुद्धया इयम् । उदात्तग्रहणं किं १ बुद्धयस्तु । अग्ने । उद्बुद्रय स्वाग्ने-( मा. श. प. ८॥ ६ । ३ । २३) अत्र द्वयोरनुदात्तयोर्भाषिकसंज्ञा मा भूदिति । अनुदात्तग्रहणं किं ? न । अर्प । स्वय॑न्तो नापेक्षन्ते ( मा. श. प. बा. ९।२ । ३ । २७ ) अत्र द्वयोरुदात्तयो- औषिकसंज्ञा मा भूदिति । उदात्तानुदात्तौ कि ? जातवेदः । अवाट् । त्वमग्नाईळितो जातवेदो- ऽवाद (कण्व. श.प. ) अत्रानुदात्तोदात्तसंवित्वान्न भाषिकसंज्ञा । संधिरिति किं वा । अमटुन् । धृवाऽअसदन्निति ( मा. श. प. १ १ ३ १ ४ । १६) का। ईम् । काईमरे पिशङ्गिलेति (मा. श. प. १३ । ५ । २ । १८ ) अत्र-असंधित्वान्न भाषिकसंज्ञा ॥ ५ ॥ भयेह कथं मवितव्यम्-उडिवर स्तभानान्तरिक्षम् । (मा. श. प. मा. ३ । १ । १ । १५) इत्यादावित्यत आह- अनुदात्तावन्तरेणोदात्तः ॥६॥ अनुदात्तोदाग्योः पूर्वमेकादेशः तस्मिन्सति-" उदाचवानुदात्तः (प्राति. सू. ४ । १३२) स्यु. दाच एव तत्र भवतीति सूत्रकदेकादेशसंविधिकसंझो भवतीयुक्तवान् ॥ ६ ॥ अप भाषिकसंज्ञाया अपवादसूत्राणि। एवं भाषिकर्ममामुक्त्वा काचिदपवादमाह- आप्रपूर्व आख्यातपर। न ॥ ७ ॥ भार-उपागों पूर्ण यम्प म प्रायः । आमपातं परं यस्य सः भापारः । भामाशात. पर उदासानुदातमा माविको न स्यात् । पा-आ। अप्पाः । आप्पा यापूधियी (मा. स. प. प्रा. १ । १११ । १०) मा उक्षामि । अाये त्या जुष्टं प्रोसामीति (मा.स. प. I:1131११)मा अपंग मपिता मार्पपरियत्ति (मा. श. प. मा. 101 1४) भाग लिया। अमि । यामीति ( मा. श. १. मा. . ।।२।१) पक्षा। अमि। पामीनि.( मा. श. ६. मा.११९) गुन्ना । अधि । गुन्नाऽमि (मा. आ. १. ना. ९९१ )ममा । अमि। साधुपा गमाऽमीति (मा. 47. P. I.IN)

·अनन्तदेवीयभाष्यसमेतम् ।
(३०५)
आख्यातपर इति किं ? आ । अर्यम्। आयं गौः पृश्निरक्रमीत (मा. श. पं. ना. २।१।१०।२९)
आ। इदम् । आहेडमगन्म (मा. श. प. वा. ३ | १ । १ । ११ ) प्र । हुथे । प्रेषे भुगाय
(मा. श. प. प्रा. ३ । ४ । ३ । २१ ) अत्र न निषेधः
समासश्चानाख्यातपरोऽपि न ॥ ८॥
चकार आप्रयोरुपसर्गयोरनुकर्षणार्थः । आप्रपूर्वः समोसश्चं अनाख्यातपरोऽपि न भाषिकसंज्ञः स्यात् ।
अनाख्याताहणं-आख्याताधिकारनिवृत्यर्थम् । अपिशब्द आख्यातपरो यदि समासे दृश्यते सोऽपि न भाषिक
संज्ञः स्यादित्येतदर्थः । आ । इष्टाः । एष्टा रायः (मा. श. प. प्रा. ३ । ४ । ३ । २१) आ सम्यक्
इष्टा एष्टा इति समासः । आ । इष्टयः । एटयो नाम ( मा. श. प. बा. ९ । ४ । १।१२) ।प्र।
इथः । प्लेद्धोऽ अग्ने ( मा. श. प. बा. ९ । २।३।४०)प्र। इत्यै । आ । इत्यै। प्रेत्या
एत्य ( मा. श. प. प्रा. ८ । १ । ४ । ८ ) समास इति किं ? आ । इदम् । एदम्बाहिनिपीदत
(कण्व. श. प: वा. ) | दुषे । प्रेषे भुगाय (मा. श. प. बा. ३१ ४ । ३ । २१) इति ॥८॥
अपूर्वश्च समासो नैव ॥ ९ ॥
अ इति-हस्वाकारो गृहाते । तथा च-अकारः पूर्वो यस्य सन्धेः सोऽयमपूर्वः । तादृशसमाससंधिर्न भाषिक-
सज्ञः स्यात् । विश्व-आयुः । सर्व-आयुः । सु नो विश्वायुः सप्रथाऽति सुनःसर्वायुः
संप्रथाऽ इति (मा. श. प. वा. १४ । ३ । १ । १८) विश्वं-आयुर्यस्येति बहुमोहिसमासः ।तिया-
शूत-आयुषम् । शतायुषं कृणुहि चीयमानः ( मा. श. प. वा. ७ । ५। २०१७)
चित्र-ऊतयः। चित्रीतयो व्वामुजाताः (मा. श. प. प्रा. ७।३।१।३१) । बुद्ध-आयुम् ।
वृद्धायुमनु वृद्धयो जुष्टा भवन्तु जुष्टयः (मा. श. प. वा. ३ । ।। १ । २४ ) अपूर्व इति
किं १ द्विवि-दुव । द्विवीव चक्षुराततम् ( मा. श. प. बा. ३ । ७ । १ । १८) हवपूर्व इति किं ?
माता-इछ । मातेव पुत्रम्पृथिवी (मा. शं. प. वा. .७.। १ । १ । ४३ ) पिता-दृव । मु नः
पितवे सूनवेऽग्ने ( मा. श. प. ना. २ । ३ । ४ । ३०) स्ना-इव । वस्नेव विक्रीणाव है
(मा. श. प. वा. २ । ५ । ३।१७ ).समास इत्यनुवर्तमाने पुनः समासग्रहण-अकारपूर्वसंघिमात्रप्रतिप-
पर्यम् । तेन-दुह-दुहु । इहेहैषां कृणुहि भोजनानि (मा. श. प. वा. ५ १ ५ । ४ । २४.)
इत्यादि सर्वमुदाहरणं ज्ञातव्यम् । नशब्द एक्शब्दश्चानवधारणाएँ । नेव.वाऽइदमुग्नेऽसदामीनेव
सदासीत् (मा. श. प. वा. १० । ३ । ३.1 १) नेत्यनुवर्तमाने पुनर्नेति वचनमुत्तरत्र प्रतिषेधनिवृत्यर्थम् ।
जात्याभिनिहितक्षेप्प्रश्लिष्टाश्च ॥ १०॥
चशब्दो भाषिकसंज्ञानुकर्षार्थः । जात्यादयश्चत्वारः स्वरिता माषिकसंज्ञाः स्युः । तल्लक्षणानि तु पूर्वमेवाभिहि-
तानि । " एकपदे नीचपूर्वः सयवो जात्यः" (प्राति. सू. १३१११) " एदोम्यामकारो लुगनिनिहितः"
-समासवान आपूर्वः प्रपूर्वः सुबन्तेन कृदन्तैन वा सह मन्तव्यः ।
२-अस्योदाहरणमन्वेष्टव्यम् ॥
३-नेत्युदात्तम् । इवेत्यनुदात्तम् । तत्सन्धिाषिक इति यावत् ।
इति ॥ ९॥

·" (३०६). भाषिकसूत्रम् । (प्राति. स. १३१ १४ )" युवर्णी यवौ क्षमः, (प्राति. सू..१११५)" इवर्ण उभयतो हस्वः प्रश्लिष्टः" (प्राति. सू..११११६ ) इति । क्रमेणोदाहरणानि तत्र जात्यो यथा-धान्यमसि धिनुहि (मा. श. प. प्रा. १०२।१।१८) भूर्भुवः स्वरिति तया समृद्धयाऽऽशिषमाशास्ते सुप्रजाः (मा. श. प. बा. २६३।५।१) अभिनिहितो यथा-प्रमुवेऽश्विनो हुभ्याम् ( मा. श. प. वा. १।१।२ । १७) पूणेऽये स्वाहति (मा. श. प. वा. ३ । १ । ४ । १४) वेदोऽसि वेन त्वम् (मा. श. प. बा.. ११९।२।२३) कोसिकतुमोसि (क. श. प. ब्रा. ) क्षेपो यया व्यंबकं यजामहे (मा. श. प. बा. २६६।२।१२) वन्नः सपिरासुतिरिति (मा. श. प. वा. १६०२११४) इत्यादि । प्रलिप्टो यथा सधुस्थे अङ्गिरस्वटुभीन्धतामुखे (मा. श. प. ६।५।१५) दिविव चक्षु- राततम् (मा. श. प. वा. ३ । ७ । १ । १८) जात्यक्षेप्रयोः “ स्वारतानुदात्तौ च" (भाषि. सू. १३१४ ) इत्यनेनवोदात्तत्व सिद्धेऽपि पुनर्ग्रहणं पूर्वस्य निधीतसिद्धयर्थम् । अभिनिहितप्रश्लिष्टयोस्तूदात्तानुदात्त- संधिवाद्भाषिकसंज्ञायां प्राप्तायां अन्यत्र भाषिकसंज्ञाया अनित्यत्वज्ञापनार्थ पुनम्रहणम । तेनात्र न संभवति । सविताऽसि सत्यप्रसवऽ इति ( मा. श. प. वा. ५ 1 ४ । ४ । ९) इत्था हि मोमऽइन्मदे- वितासि मुन्वतो वृत्तवार्दिषऽति ( मा. श. प. प्रा. १३।१।१।९ ) आहुमजानि गर्भधम् (मा. श. प. प्रा. १३।२।१५) इति ॥ १० ॥ उतो यो मोनो सोच ॥ ११ ॥ - उत्तो यो मोनो सो इत्येतेषां पंचानामोकारो भाषिकसंज्ञः स्यात् । यथा-एतन्नुमस्करोत्युतो त इषवे नमः ( मा.श.प.ना.९।१।१।१४ )-यो मम तनूरेषा सा लुयि (मा.श.प. ग्रा.३।४।३।९) मोऽ- अहं तव ब्वीर विदेय ( मा. श. प. वा. ३ ॥ ३ । ११,१२) नोऽएवामाधुना कुनीयान् (क. श. बा. ) सोऽढेशेऽमवत् ( कण्व. श. प. वा. ) इति ॥ ११॥ ओञ्चैकेपाम् ॥ १२॥ + ॐकारश्च केवलो माषिकसंज्ञः स्यात्, एकेषामाचार्याणां मतेन । एकशब्दोऽत्रैकदेशवचनो, न मुख्यवचनः । तेन फम्बाचार्यमते न माषिकसंज्ञ इत्यर्थः । यथा-समुदशाक्षराण्यो श्रावयेति ( कण्व श. प. प्रा. ) बोधयतातिथिमोऽअस्मिन् ( कप्व. श. प. वा. कि र कावानां मा भूदिति । ता वाऽएताः पञ्च व्याहुतय ओर श्रावयास्तु श्रीषद् यज, येयजामहे छोपट ( कण्व. श. प. वा. ) इति ॥ १२ ॥ अथ भाषिकसंज्ञाप्रयोजनप्रकरणम् । अदानी माधिकसंज्ञाप्रयोजनमाह- उदात्तमेतत् ॥ १३॥ पदेतत् " सदाचानुदात्ती (माधि. सू. ११४) इत्यादिप्रबंधन माषिकसंज्ञमुपकान्तं तदुदावं ) एकेषा 1-निसादो माम-अनुदात्त एयपः। १२६ ·अनन्तदेवीयभाष्यसमेतम् । (३०७) स्यात्-ब्राह्मणे । यथाक्रममुदाहरणानि । यथा-मा नो मित्रो वरुणोऽअर्यमायुः (मा. श.प.प्रा. १३ । ५ । १।१७) भासांऽन्तरिक्षमा भ्रूण. (मा. श. प.बा. ९ । २ । ३ । ३४) चित्रा. माहुं वृणे सुमतिम् ( मा. श. प. बा. ९॥ २ ॥ ३ ॥ ३८)-सि हु९ सेम पात्वरहसः (मा. श. प. मा. १२ । ७ । ३ । २१)-धान्यमसि धितुहि (मा. श. प. प्रा. १ । २। १:। १८)-भूर्भुवः स्वरिति तुया समृद्धयाऽशिषमाशास्ते सुप्रजाः (मा. श. प. प्रा. २१:३/ ५११)-प्रसवेऽश्विनो हुभ्याम् ( मा. श. प. ब्रा. १ । १ । २। १७) वेदोऽसि चैन तुम. (मा. श. प. वा. १।९।२।२३)-त्र्यम्बकं यजामहे ( मा. श. प. वा. २ ॥ ६ ॥२॥ .१२)-वन्नः सपिरासुतिरिति ( मा. श. प. वा. ६ । ६।२।१४)-अङ्गिरस्वटुभीन्धता- 'मुखे (मा. श. प. प्रा. ६।५।१५) इति ॥ १३ ॥ स्वरितानुदात्तौ च ॥१४॥ मन्त्रविषये यो स्वरितानुदात्तायुक्तौ तावपि शतपथब्राह्मणे उदात्तौ स्तः । तत्र स्वरितो यथा-अथैनां बाचयत्युकन्कुर्म कर्मकृत इति (मा, श. प. बा. २ । ५ । २ । २९ -बाजेवाजेऽवत बाजिनो नः (मा. श. प. प्रा. ६ । १ । ५ । २४ )-अग्ने नुय सुपथा रायेऽअस्मान (मा. श. प..३ । ६।३ । ११)-एष ते रुद्र भागुऽआखः । (मा. श. प. बा. २।६।२।१०)- एष ते निर्वते भागस्तुभुषस्व । (मा. श. प. ना. ५।२।३ । ३)-सह वाचा मयोभु-, ऐति । (मा. श. प. बा. २१५१२।२९) इति ॥ १४ ॥ उदात्तमनुदात्तमनन्त्यम् ॥ १५॥ मन्त्रधर्मेण यदुदात्तमभिहितं तच्छतपथब्राह्मणेऽनुदात्तं स्यात् । अनन्त्यम्--अन्ते स्थितमन्त्यं तद्वय॑मन- न्त्यम् । अनवसितमित्यर्थः । यथा-डुडे रन्ते हव्ये काम्ये चन्द्रे ज्योतेऽदिति मुरस्वति महि विश्रुति । (मा. श. प. बा. ४।५।८।१:)-स्वान भ्राजाधारे बम्भारे हस्त मुहस्त । (मा. श. प. प्रा. ३१३३१११/-चक्षुम्मित्रस्य धुरुणस्याग्नेः । (मा.श, प. बा. ४।३।४।१०)- विश्वानि देव बयुनानि विद्वान् । (मा. श. प. वा. ३१ ६ १ ३.१ ११.)-विश्वश्वगदभिपित्वे मुनीषा।' (कप्वः श. प. मा.... ) इति ॥ १५ ॥ अन्त्य सहतानाम् ॥१६॥ दूयोर्बहुनामुदात्तानामेकत्र युक्तानां पौर्वापर्येणावस्थितानां मध्ये यदन्त्यमुदात्तं मन्त्रे, तामणेऽनुदात्तं स्यात् । पूर्वेषामुदात्तानां स्वरविशेषानुपदेशान्मन्त्रस्वर एव भवति । यथा-आंयमन्त्राह्मणः । ( मा. श. प. प्रा. १३ ॥ १।९।१)-व्रते तवानागसोऽअदितये स्यामेति ।- (मा. शः प. बा. ६.11३1८) लाजी३ञ्छाची३ न्युव्ये गव्यऽ इति । (मा. श. प. वा. :१३ १.२ ।। -आ या द्याम्मास्या पृथिवीम् । (मा. श. प. प्रा.-८-1 ७१ ३१-१३)-अग्ने युवा हि ये तुव । (मा. शं. प. मा. ७.५११।३३) इत्यादि विवेक्तव्यम् ॥ १६ ॥ १-मन्त्र मन्त्रधमानाये संहितायामित्यर्थः ।

·- (३०८) भाषिकसूत्रम् । - अयेदानी भाषिकसंज्ञे परे विशेषमाहे- भाषिके चोभयेषाम् ।। १७॥ ""-उदात्तानुदात्तौ माषिकस्तत्सन्धिः "-(भाषि. सू. १ । ४) इत्यादिना भाषिक उक्तः । तस्मिन्परे- उमपेषामुदात्तानामनुदात्तानां चानुदात्त एव स्यात् । तत्रोदात्तानां यथा-चिट्टामा वृणे सुमतिम् । (मा. श. प. बा. ९।२।३।३८)-सिरह सेमं पात्र हसः। (मा. श. प. प्रा. १२।७३ । २१) भासान्तरिक्षमा पृण (मा, श, प. वा.९।२।३/३४ ) मा नो मित्रो व्यरुणोऽ अर्युमाऽऽयुः (मा. श. प. वा. १३३९।११।१७) धान्यमसि धिनुहि (मा. श. प. वा. १ । २ । १।१८) पवित्रे स्थो ब्वैष्णुव्याविति ( मा. श. प. प्रा. १११।३।१ ) अभित्युन्देव सवितारमोण्योः (मा. श. प. वा. ३।३।२।१२) तास्वेनं व्वाचयति निग्याच्या स्थ ( मा. श. प. बा.३ । ९। ४ । ७) पगुस्या वृहस्पतये (कण्व. श. प. प्रा. ) स्तऽउषुस्याः ( कण्व. श. प. वा. ) इत्यादि । मन्त्रलक्षणेनानुदात्तत्वे सिद्धेऽपि पुनरनुदात्तादिविधानं स्वरितानुदात्ती च (भाषि. सू. १०१४) इत्यस्यापवादार्थम् ॥ १७ ॥ एकस्यापि ॥ १८॥ एकशब्दोऽत्र उक्तान्यवचनः । आम्यामेक इतिवत् । तदन्यश्च स्वरित एव । तथा चोदात्तानुदात्ताम्यामेकोऽन्यः स्वरितस्तस्यापि भाषिके परेऽनुदात्तादेशः स्यात् । यया -नमो भूत्यै येद्वं चकारेति ( मा. श. प. बा. ७।२।१।१७ ) एष्टा रायः प्रेषे भगाय (मा. श. प. वा. ३।४।३।२१) भूर्भुवः स्वरिति ( मा. श. प. वा. २।३।५।१) स्वरितस्योदात्तानुदात्तोमयसम्प्रयोगे जाते " भाषिके चोमयेषाम् सू. १।१७ ) इत्यनेनैव निवाते सिद्धेऽपि यदारम्यते पुनस्तद्भाषयति निहन्यमानोऽपि केनचित्प्रकारेण केन- “चिनिमित्तेनायं स्वरित एवेति ॥ १८ ।। 'किमेतस्य ज्ञापने प्रयोजनमित्युच्यते- स्थरिक्तस्य चामिनिहितत्यम् ॥ १९॥ स्वरितस्वरस्य माषिकस्याभिनिधातः स्यात् । एवं निवातेऽपि सति स्वरितत्वं स्वरितस्य चाभिनिहित- त्वम् । अभिनिहितस्य माषिकसंज्ञा मवतीति भावः । यथा समवेऽश्विनो हुभ्याम् (मा. श. प. ना. .१।१।२।१७ ) पृष्ठऽइत्यस्ये इयेनं पृष्ठ आधुत्तेऽग्रिमन्नाइमन्त्राद्यायादधऽमृति (मा. श.प. बा. २।१।४।२८) सरस्वत्यै पूष्णेऽग्नये स्वाहेति (मा. श. प. वा. ३।१।४।९) इति ॥ १९ ॥ तेपांच प्रागुत्तमादनन्तराणां च कम्पनम् ॥ २० ॥ तेषां च प्रागुताना यहां पौर्वापर्येणावस्थितानामुत्तमापूर्वेषामनन्तराणां जात्यन्तरेणाव्यवहितानामनुदात्तानां फम्पनं स्यात् । फम्पनं नाम-अनुदानादपि-अनुदात्तन्वम् । पया-प्रतिष्ठापयति म्वण्णा:स्वाहेति . " (भाषि. . -पित्रानादम्' यर-अहम्' इस संगे भारदे परे 'मा' इत्यायानुदात्तयम् । -मन्यायापि निपादन सतिनिपातन स्वलिनियाः । संतो मारमालामः | तेन स्यारतेती पर पूर्वगातला. विमासानिपतोऽनुदानान्तरम् । . - ·अनन्तदेवीयभाष्यसमेतम् । (मा. शं. प. प्रा. ९ । ४ । २ । १९ । २०.)-युदैवोर्तुत्यथ बसन्तः (मा. श. प. बा. २।२।- ३ १९) अद्धा हि तयन्मुन्टोद्धा तादात्मा ( मा. श. प. मा. २६३।१।२९)-आदित्यो हु वेदेषोऽग्निश्चितः (मा. श. प. प्रा. १०। ५ । ४ । ४) सैषा व्येव विद्या तपति (मा. श. प. १० । ३ । ४ । २)-एवम्वेकेष्टकः ( मा. श. प. वा. १० । ३। ४ । २२)-सो, ऽनुवीक्ष्यु नान्यदात्मनोऽपश्यत् (मा. श. प. प्रा.। १४।४ । २ । १) इत्यादि ॥ २० ॥ उदात्तपूर्वस्यानुदात्तस्य च ॥ २१ ॥ उदात्तः पूर्वो यस्यानुदात्तस्य सोऽयमुदात्तपूर्वः । तादृशानुदात्तस्य भाषिके परे कम्पनं स्यात् । यथा- किचन-आममत् ।मा भे रोल्मो च नः किश्चनाममद्विति (मा. श. प. बा. ९ । १ । १।२४) द्याम् । उत । इमाम् । म दाधार पृथिवीन्द्यामुतेमामिति ( मा. श. प. मा. ७ । ४ । १। १९) इति.॥ २१ ॥ उदात्तपूर्वस्य स्वरितस्यापि च ॥ २२ ॥ उदात्तः पूर्वो यस्य स्वरितस्य स उदात्तपूर्वः । तादृशस्य स्वरितस्यापि भाषिके परे कम्पनं स्यात् । अनुदात्त- तरत्वं मवतीत्यर्थः । यथा-नमो भूत्यै येहुं चकारोति (मा. श. प. वा. ७ । २ । १ । १७ )- एष्टा रायः भगाय (मा. श. प. मा. ३१४ । ३ । २१) इति ॥ २२ ॥. अत्रान्त्यस्योदात्तस्यानुदात्तताम्प्रत्येके विवदन्ते ॥ २३ ॥ इति श्रीभगवतः कात्यायनस्य कृतौ भाषिकपरिशिष्टसूने प्रथमा कण्डिको परिसमाप्ता ॥ [१] अत्रान्त्यस्योदात्तस्य सतः-अनुदात्तता प्रत्येके आचार्या विवदन्ते । एकशब्दोऽत्र मुख्यवचनः । तेन काण्वानां मतमिदमिति गम्यते । यथा-" तस्मात्कुर्याद्वैतस्य पुरुषस्य बाहू" ( कण्व. श. प. प्रा.. ) रोचुनाऽस्य प्राणादपान्ती (कण्व. श. प. बा. ) इत्यादि ।॥ २३ ॥ इति श्रीकण्वशाखिनागदेवसुतश्रीनदनन्तदेवविरचिते भाषिकपरिशिष्टसूत्रभाष्ये प्रथमा कण्डिका परिसमाप्ता । [१] अथ द्वितीया कण्डिका। अथ मन्त्रगतानामाख्याताना स्वरविकारप्रकरणम् । अथाख्यातपदविकरणाः॥१॥ आख्यातं च तत्पदं चेति विप्रहः । तस्य विकरणा विकाराः आख्यातपदविकरणाः । के पुनस्ते १“हि (भाषिः सू. २ । ४) इत्यादयो वक्ष्यमाणाः । अथशब्दोऽत्राधिकारान्तरज्ञापनार्थः । ब्राह्मणाधिकारी निवृत्तः। अथेदानी मन्त्रलक्षणसमाम्नाये आख्यातपदविकरणा व्याख्यायन्ते । आख्यातपदलक्षणमन्यत्रोक्त-" क्रिया.. 1-अनया काण्डकया शतपयमामणे मन्त्रगतपदेषु स्वरमक्रिया प्रदर्शितेति ध्येयम् ॥

·(३१०).
भाषिकसूत्रम् ।
-
वादकमाखात लिंगतो न विशिष्यते । त्रीनत्र पुरुषान्वन्ति कालतत्तु विशिष्यते " नि । कः पुनराम्यात-
पदस्य विकारः !! (मन्त्रे) अनाख्याता परस्यास्यातपदत्यानुदात्तत्वमविकारः। शेषो विकारः। ननु-प्रातिशाम्ये
एव-" प्रात्याऽऽध्यातमाख्यातम् " (प्राति.मू. । ११) इति प्रात्य-आलमानपदविकरगनुकम् ।
एवं सति हि पुनर्वचनमनकमिति चेदनोच्यते । तत्राभिनिहितेभ्योऽधिका एव वकन्याः। ते यदि गुदा अभि-
धायरंम्नदाऽनिनिहितानां परिमंम्यानमाशंक्येत । अनस्तदोध परिनिहीं राचार्योऽनिनिहितानमिनिहिलसाधारण-
लक्षगं करोति स्म ।॥ १ ॥

·अनन्तदेवीयभाप्यसमेतम् ।
नत् ॥ ६॥
'नेत्' इत्यस्मात्परमाख्यातं विक्रियते । यथा-नेत्युदंपचेनुयाताऽइति । (मा. श. प. प्रा. १ ।
८।३ । २२)-नेढन्योऽन्यः हिनुसातऽहति । (मा. श. प. बा. १ ॥ १। ४।२०)-नेट-
तिरेचंयानीति । (मा. श. प. प्रा. १०।४।१।१९) इति ॥ ६ ॥
कुवित् ।। ७॥
- 'कुवित्' इत्यस्मात्परमाख्यातं विक्रियते । यथा-कुविदङ्ग युवमन्तो युवश्चिाथा डान्ति ।
(मा. श. प.वा. ५। ५ । ४ । २४)-कुविन्मे पुत्रमुवधीदिति । (मा. श. प. वा. ५ । ४ । ४
)-कुहिन्मेऽनुपहूतः सोममुबभुक्षद्विति । ( मा. श. प. वा. १।६।२८) इति ॥ ७ ॥
अह ॥८॥
अह ' इत्यस्मात्परमाख्यातं विक्रियते । यथा-नक्षत्रमाहास्य भवति ( मा. श. प. प्रा.
अन्नमतस्य भवति ( मा. श. प. वा. ) इत्यादि ॥ ८॥
समुच्चये ॥ ९॥
समुच्या चकारात्परमाख्यातं विक्रियते । यथा-शुर्म च स्थो व्वुर्म च स्थऽ इति ( मा. श.
बा. ६ । ४ । १ । १०) सुक्ष्मा चासि शिवा चामीति ( मा. श. प. प्रा. १ । २।५ । ११
.
इति ॥९॥
आमन्त्रितसस्वरम् ।। १०॥
स्वरेण सह वर्तत इति सस्वरम् । आमन्त्रितं च तत्सस्वरं च आमन्त्रितसस्वरम् । आयुदात्तमित्यर्थः । आम
न्त्रितसस्वरात्परमाख्यातं विक्रियते । यथा-मघवन्वन्दिषीमहि ( मा. श. प. वा. २ । ६ । १ । ३८
अग्ने युक्ष्वा हि ये तुव ( मा. श. प. ब्रा. ७।५ । १ । ३१ ) अग्ने भुरन्तु चित्तिभिरिति
(मा. श. प. वा. ६।८।१।७) अग्ने नुय सुपथा राये ( मा. श. प. वा. ३ । ६ । ३ । ११
अग्ने पुवस्व स्तुपाठ अस्मे (मा. श. प. वा. ४ । ५।४।९) इत्यादि ॥ १० ॥
जिज्ञासितम् ॥ ३१॥
ज्ञातुमिष्टं जिज्ञासितम् । जिज्ञासितमाख्यातं विक्रियते । यथा-कथमस्यैषा व्वुसोर्द्धारा सम्वत्सर-
मग्निमामोति ( मा. श. प. बा. ९ । ३ । ३ । १८ ) कथम्महतोक्थेन मुम्पद्यते ( मा. श.
प.वा. ९ । ३।३। १९) इति ॥ ११॥
विचारितम् ॥ १२॥
विचारविषयकमाख्यातं विक्रियते । यथा-अधः स्विटासीटुपरि स्विदासी३त् ( कण्व. श.
) तुदाहुः कथं कुर्यादित्या यज्ञपथावजेता ३ नु यजेता ३ इति (मा. श.
प. वा. ११।१।६।४) इति ॥ १२ ॥

·(३१२) भाषिकसूत्रम् । यथा- अवधारितम् ॥ १३॥ अवधारणार्थकमाख्यातं विक्रियते । यथा-युजेत हैव न हयन्यदपकुमणं भवति ( मा. श. प. ब्रा. ११ । १।५।४) इति ॥ १३ ॥ यद्योगः ॥१४॥ यच्छब्दस्य योगो यद्योगः । स च यच्छब्दः सर्वप्रत्ययान्तो गृह्यते । यद्योगे सत्याख्यातं विक्रियते । --विश्वा यदुजय स्पृधऽद्धति ( मा. श. प. बा. १२ । ७ । ३ । ४)-योऽस्मान्द्वेष्टि मुश्च वयं द्विप्मऽति ( मा. श. प. ना. ३ । ८ । ५ । ११)-यत्रा नियुद्भिः मुचसे शिवाभिः (कण्व. श. प. ब्रा. )-यतरा नौ दवीयः परापश्यात् ( मा. श. प. ना. यतरो वै मुंयत्तयोः पराजयते (मा. श. प. प्रा. १ १६ । ३ । ६)-यतरद्यस्तुस्ति (मा. श. प. वा. )-यतरथा कामयते (मा. श. प. वा. )-यतमथा काम. येत (मा. श, प. ब्रा. )-यादृशा जायते ( मा. श. प. वा. इत्यादि ॥ १४ ॥ विनियोगः ॥ १५॥ विनियोगार्थमाख्यातं विक्रियते । विनियोगो नाम-मन्त्रादित्वदेवतादित्वपदार्थादित्वात्मकः । यथा-स वा. इन्द्राग्निभ्यामुपदधाति ( मा. श. प. वा. ८।३ 1१। ४)-विश्वकर्मणाऽमादयति । (मा. श. प. बा. ८ । ३ । १ । ४)-तूष्णीं दर्भस्तुम्बमुपद्धाति ( मा. श. प. वा. ५। २ । ४ । २९)-युजुषाऽभिजुहोति ( मा. श. प. प्रा. ७ । २ । ४ । २९)-तूष्णीमुदचममान्नि- नुयति (मा. श. प. प्रा. ७।२। ४ । २९)-यजुषा नृपति (मा. श. प. ब्रा. ७ । २ । ४ । २९) इत्यादि ॥ १५॥ वाक्यशेपः ॥१६॥ वाक्पशेषो यस्मिन्नाख्यात उपलभ्यते तदाख्यातं विक्रियते । यथा-अथ प्रातराग्नेयुः पुरोडाशो भवत्पन्दुः सानाययम् ( मा. श. प. वा. २ । ४।४ । १२)-द्वावुत्तरस्यां वेद्यो पादौ भवतो द्वौ दक्षिणस्याम् ( मा. श. प. वा. १२ 1 ८ । ३ । ६)-चितो गाई पत्यो भवत्यः चितऽआहवनीयः ( मा. श. प. प्रा. ७ । २।५।१.) इति ॥ १६ ॥ अनुवन्धः॥१७॥ अनुवध्यतेऽनेनेत्यनुबन्धः । आख्यातार्यस्य नित्यतां यः शब्दो प्रवीति सोऽनुबन्धः । तस्मात्परमाख्यातं विक्रियते । यया-धुः श्वः श्रेयान्भवति ( मा. श. प. प्रा. २।२।२। १९) इतिकरणमाख्याता. विफारममापर्यम् । एवं यत्र यत्र समानाये मान्यातविकारो दृश्यते तत्र तत्र तथैव द्रष्टव्यं न्यायसाम्यात् । यया-इमम्मे घरुण श्रुधी ६वम् ( कण्व. श. प. ग्रा. इनि ॥ १७॥ समाहरण पित्यम् ॥ १४१२ ·) मा. अनन्तदेवीयभाप्यसमेतम् । । (३१३) "एत आपोडशाक्षरात्पदं विकुर्वन्ति ।। १८ ॥ एते 'हि' शब्दादय आपोटशाक्षरादाख्यातपदं विकुर्वन्तीति आषोडशादभिविधिमर्यादा वा । तमेवारभ्य- आषोडशाक्षरात् यथालाभमुदाहरणानि दीयन्ते । हुन्तास्यन्द्रियं वीर्य सोमपीथमन्नाद्य हुराणीति (मा. श. प. वा. ) स यो हेवमेत सम्वत्सरमध्यात्म प्रतिष्ठित वेद (मा. श. प. वा. १२।२।४।१६) नेदतिरेचयानीति (मा. श. प. प्रा. १०।४।१।१९) नेत्वदपचेनुयाताऽकृति ( मा. श. प. प्रा. ११८।३।२२ ) इति ॥ १८ ॥.. आपञ्चविणूशादिति भारद्वाजः ॥ १९ ॥ ह्यादय आरभ्य-आपञ्चविंशादक्षरादाख्यातपदं विकुर्वन्तीति भारद्वाज आचार्यो मन्यते । यथा येना नः पूर्वे पितरः पदज्ञाऽ अर्चन्तोऽ अङ्गिरसो गाऽअविन्दन् । कण्व. श. प. अ.. यनिर्णिणजा रेक्णसा प्रावृतस्य रातिं गृभीतां मुखतो नुयन्ति ( कण्व. श. प. ) इति ॥ १९॥ आदात्रिशादित्यौपशिविः॥२०॥ ह्यादय मारभ्य आद्वात्रिंशादक्षरादाख्यातपदं विकुर्वन्तीत्यौपशिबिराचार्यो मन्यते । यथा-स यो हैवमेतर सप्तदशं प्रजापतिमधिदैवतुं चाध्यात्म च प्रतिष्ठितं ब्वेद (मा. श. प. आ.' १२ १३ ३।४) इति ॥ २० ॥ आमर्यादास्थयोः पदयोबहूनां च पूर्वपदं विक्रियते ।। २१॥ मर्यादा त्रिविधा-षोडशाक्षरा, पञ्चविंशत्यक्षरा, द्वात्रिंशदक्षरा, इति । तत्र षोडशाक्षरा प्रधानाऽप्रतिहता । पञ्चविंशत्यक्षरायां, द्वात्रिंशदक्षरायां वा पक्षे विक्रियते । पाक्षिकत्वादपरिपूर्णे इतरे मर्यादे । अत्राङ् -ईषदथे वर्तते । आमर्यादा ईषन्मर्यादेत्यर्थः । आमर्यादायां तिष्ठत इत्यामर्यादास्थे । तयोरामर्यादास्थयोराख्यातयोः पूर्व- माख्यातपदं पञ्चविंशत्यक्षरान्त द्वात्रिंशदक्षरान्तं वा विक्रियते । ह्यादिभिर्योगे सतीत्यनुवर्तते । तत्र द्वयोर्यथा--स यत्सायमुस्तमिते जुहोत्यग्नावेवैभ्याएतत्प्रविष्टेभ्यो जुहोति (मा. श. प. बां. २ । ३ । १।९)-अथ युत्प्रातरनुदिते जुहोत्यस्य रसस्य जीवनस्य देवेभ्यो जुहानि ( मा. श. प. वा. २ । ३ । १ । १२) बहूनामाख्यातानां यथा-स यंत्सायमस्तमिते जुहोति गुर्भ- मेवेतत्सततमभिजुहोति गुर्भर मन्ततमभिकरोति । (मा. श. प. प्रा. २।३।१। .. ४)-अथ यत्प्रातरनुदिते. जुहोति प्रजनयत्येवेनमेनुत्सोऽयं तेजो भूत्वा - विधा- जमान देतीति । (मा. श. प. वा. २ । ३ । १.। ५) इति ॥ २१ ॥ -सर्वाणीत्यौपशिविः ।। २२ ॥ इति श्रीभगवतः कात्यायनस्य कृतौ भाषिकपरिशिष्टसूत्रे द्वितीया कण्डिका परिसमाप्ता । (२) - अनया कण्डिकया शतपये मन्त्रगतानामाख्याताना स्वरविकारप्रक्रिया प्रदर्शितेत्याबोध्यम् ·(१४) भाषिकसूत्रम् । अत्र सर्वाप्यपि-आमर्यादास्थितान्याख्यातपदानि ह्यादियोगे विक्रियन्ते, इत्यौपशिबिराचार्यों मन्यते । यथा- यस्मिन्ट गुजन्ते रोपांबाऽ उन्डेतोनुमो दीक्षते प्रथमोऽवभूटादुदायतामुति । ( मा. श. प. प्रा. १२॥ १ ॥ १ । ९-१० )-से देवासो दिव्येकादश स्थ पृथिव्यामध्ये- कादेश स्थ । सप्तुर्वािनो महिनैकादश स्थ ते देवासो यजुमिम जुषध्वम् । (मा. श. प. प्रा. ४ । २।२।९) इति ॥ २२ ॥ इति श्रीकण्वशाखिनागदेवसुतश्रीमदनन्तदेवविरचिते भाषिकपरिशिष्टसूत्रभाष्ये द्वितीया कण्डिका परिसमाप्ता ।। (२) है मा होपा ३मिति अथ तृतीया कण्डिका। अथ प्रागुक्ताख्यातविक्रियापवादकसूत्राणि । विनियोगे तु पूर्वपदम् ॥१॥ विनियोगेऽर्थे गम्यमाने पूर्वमाख्यातं विक्रियते नोत्तरम् । तुशब्दोऽवधारणे । यथा-तूप्णी दर्भस्तम्बु- मुपद्धाति यजुषाऽभिजुहोति (मा, श, प. वा. ७ । २ । ४ । २९)-तूष्णीमुदचममा. निनयति युजुपा धपति । (मा. श. प. वा. ७ ।। ४ । २९)-स वाऽइन्द्राग्नुिभ्यामुप- दुधाति विश्वकर्मणासादयति । ( मा. श, प. बा. ८ ॥ ३ ॥१॥४) इति ॥ १ ॥ जिज्ञासितयोश्च ॥२॥ जिज्ञासितयोराख्यातयोः पूर्वमाख्यातं विक्रियते नोत्तरम् । यथा-जुहुवानी (मा.श. प. प्रा )-कथुमस्यैनन्धुर्म सम्बतमग्निमाप्नोति का सम्वत्सरे- णाग्निना सम्पद्यते ( मा. श. प. ना. ६ । २।२। ३१ ) इति ॥ २ ॥ अनन्तर्हितयोश्च ॥३॥ अनन्तर्हितं मिनजातीयेनाव्यवहितमित्यर्थः । अनन्यजातीययोराख्यातयोः पूर्वमाख्यातं विक्रियते, न द्वितीयम् । यया पुरुपरह नारायणुं प्रजापतिरुवाच गुजस्य यजस्ट्रेति (मा. श. प. प्रा. १२ । ३।४।१ ) अथ युज यजेत्येवोत्तरानाह (मा. श. प. प्रा. १।५।३८ ) ति ||२|| विचारितसमुच्चितयोश्च ॥ ४ ॥ विचारित समुगिन पनि द्वन्द्वसमासः । विचारार्थकयोः समुनपार्थकोनाल्यानयोः पूर्व क्रियते, न दिली. यम् । तत्र विचाराश्कयोया-चजेदाज्यभागो ना ३ दृति युजेता ३ न यजेता ३ दुति (मा,श.प.ग्रा. ) ममुगपार्ययोर्थया-गर्म च स्यो तुर्म च स्थाति ( मा. श. प. मा. ६।४।१।१०)-सुक्ष्मा चासि शिया चाळीति (मा. न. प. प्रा. १ । २ । ५।११)ति॥१॥ निर्वचनेऽनूबन्यो वाक्यंशेपोऽवध्यर्थश्वावधारणा न विकुरुत इति भारद्वाजः ॥५॥ +r . ? vir ·अनन्तदेवीयभाष्यसमेतम् । निर्वचनं नाम-अन्वाख्यानम् । तच्च विधिरूपेण वा, अनुवादरूपेण वा पूर्वपदस्यान्वाख्यानमित्यर्थः । अनुवष्यत इत्यनूबन्धः । पुनः पुनरावर्तनमित्यर्थः । अनुबन्ध इत्यत्र-अन्येषामपि दृश्यते (पाणि.सू.६॥३॥ १३७ ) इति पाणिनीयसूत्रेण दीर्वता । निर्वचनंऽनूवन्धो वाक्यशेषो यस्मिन्नाख्याते तदाख्याते न विकुरुत इति भारद्वाजाचार्यों मन्यते । तथा-अवध्यर्थों योऽवधारणो यस्मिन्नाख्याते दृश्यते तदपि न विक्रियत इति भारद्वाजो मन्यते । अवधिरत्र कालविशेष उच्यते । विनियोगो वाक्यशेष इति प्राप्तापवादोऽयम् । क्रमेणोदाहरणानि । देवा दीक्षा निरमिमवादित्यै प्रायणीयम् (मा. श. प. प्रा. १६।१२।१) इत्युप्रे कृपत्यथेति (मा. श. प. वा. ७।२।२।१४ ) भारद्वाजोतर्न विक्रियते वा । वस्तुाजिने पुष्टिकाममभिषिञ्च- कृष्णाजिने ब्रह्मवर्चमुकाममुभुयोरुभुयकाममिति (मा. श. प. बा. ९।३।४।१४) इति प्रथमस्योदाहरणम् । द्वितीयस्योदाहरणं यथा-एवमेव माध्यन्दिने सुवगृहीत एवैतुस्मादच्छा- वाकायोत्तमो ग्गृहो भवत्युध तृतीयं सतीवरीणामवनयति (मा. श. प. बा.४।। २।३।५) इति ॥ ५ ॥ भूयोवादी वरीयोवादी कनीयोवादी चानवधारणाः॥६॥ भूयो बहुतरं वदतीति भूयोवादी । वरीयो गुरुतरं वदतीति वरीयोवादी । कनीयोऽल्पतरं वदतीति कनीयो- वादी । एते भूयोवाद्यादयः अनवधारणाः कार्यकारिणो न स्युः । भूयोवाद्यादयः परभूतमाख्यातं न, विकुर्वन्ती- त्यर्थः । क्रमेणोदाहरणानि । तस्य भूयो भूय एव तुजो भवति ( मा. श. प. वा. २ । २ । २ । १९ )-पुरः परऽएव वरीयस्तपो भवति (.मा. श. प. बा. ३१४ । ४ । २७ )-कुनीयः कनीयस्तेजो भवति ( मा. श. प. बा. २ । २।२।१९) अनुबन्ध इति प्रातस्यापवादकमेतत् । नेयनुवर्तमाने पुनरनवधारणार्थ इति नब्अत्रानित्यत्वसूचनार्थः । तेन शाखान्तरे पूर्वोकोदाहरणे आख्यातपद विक्रियते, इत्यपि गम्यत इति । अनवधारणा इति किं १ अन्यत्रापि यत्र विकारो दृश्यते तत्रानवधारणेऽपि सति विकारो मा भूदिति । यथा-एव हैन सऽउद्दीपयति (मा. श. प. प्रा. २ । २। २ १९.)- एवर है श्रिया यशसा भवति ( मा. श.प. प्रा. )-एवर हैन म जासयति (मा, श, प. बा. २ । २।२।१९ -ए है कीया यशसा श्रिया वः श्व: श्रेयान्भवति ( कण्व. श. प. बा. ) इत्यादि ॥६॥ परिसमाप्त्यर्थश्चान्यतमो ह्यादीनां न विकरोति ॥ ७॥ हि, हन्त' इत्यादयो विकारकारिण इत्युक्तम् । कचित्तस्यायमपवादः । ह्यादीनां मध्येऽन्यतम एकतमः परिसमाप्त्यर्थश्चेदाख्यातं न विकरोति । वहुष्वप्याख्याते येनाख्यातेन सम्बध्यते तदेवाख्यातं विक- रोति । समीपस्थितान्यप्यन्याख्यातानि न विकुर्वन्ति । तस्मिन्नेव स्वसम्बद्राख्याते परिसमाप्त्यर्थत्वात् ।' यथा- कि हि हुरेद्यदन्तरिक्ष र हरामि द्विव हरामीति हरेत् । (मा. श. प. प्रा. १ । २ । ४ । १५) हुन्तास्यै प्रतिष्ठो कल्पयानीति म स्त्रियः ससृजे । (मा. श. प. प्रा. १४ । ९।४।२) नेद्वन्योऽन्यु हिनसानीति । (मा. श. प. वा. -स त्युष्टी चुलोध कुविन्मे पुत्रमवादिति । (मा. श. प. मा. ५। ५ । ४ । ७) इत्यादि ।। ७ ।। । -तदपि-आख्यातमपीत्यर्थः ।

·4 1 । (३१६) भाषिकसूत्रम् । यमपदयोः स्वराघोरल्पस्वरतरं प्रकृत्या ॥ ८॥. द्विरुक्तं पदं यमपदमित्युच्यते । स्वर आदिर्ययोः पदयोरस्ति ते स्वरादी । अतिशयेनाल्पाः स्वरा यत्र पदे दृश्यन्ते तदल्पस्वरतरमिति विग्रहः । स्वराद्ययोर्यमपदयोर्मध्ये यदल्पस्वरतरं तत्प्रकृत्या स्यात् । अत्र सूत्रे तरग्रहणं तुल्यसंख्येष्वपि मात्राधिक्यादुत्तरस्य नाल्पस्वरत्वमिति भावः । यथा-तककवेमाँल्लो- कान्मन्तनोति । (मा. श. प. बा. १ । ३।५।१५)-एकैकयैवेमाँल्लोकान्स्पृणुते । (मा.. श. प. प्रा. १ । ३ । ५ । १५ )-तुस्माढेकैकामेवानवानन्ननुब्रूयात् । ( मा. श.प. बा. १ । ३।५।१५) । अत्र पूर्वस्यैकशब्दस्योत्तरैकशब्दापेक्षया मात्राल्पत्वात्प्रकृतिस्वरत्वं ज्ञेयम् । अत्रैका चैका चेति समासे सति “ स्त्रियाः पुंवद्भाषितपुंस्कादनू समानाधिकरणे स्त्रियामपूरणी- प्रियादिषु" -(पाणि. सू. ६।३।३४) इति व्याकरणसूत्रेण टाब्लोपे पूर्वस्यैकशब्दस्यैकमात्रत्वमुत्त- रस्य द्विमात्रत्वमिति विवेकः । यंमाख्यातप्रसंगादनाख्यातयमार्थोऽयमारम्भः ॥ ८ ॥ स्वराद्यस्वराद्योश्च सममात्रयोः पूर्वनेष्टमिति भारद्वाजः ॥ ९॥ स्वर आदिर्ययोः पदयोस्ते स्वरादी तादृशे ये न भवतस्ते अस्वरादी । चकारः समुच्चयार्थः । समाः मात्रा ययोस्ते सममाने । स्वराधोरस्वराद्योश्च सममात्रयोर्यमपदयोर्मध्ये पूर्वपदं प्रकृतिस्वरं नेष्टमिति भारद्वाजो मन्यते । अस्वरादिसममात्रार्थोऽयमारम्भः । तत्र स्वराद्योः सममात्रयोर्यथा-उपोपेन्नु मघवन् । (मा. श. प. वा. २ । ३ १ ४ । ३८ ) अस्वराद्योः सममात्रयोर्यथा-पुप्पायुमानिर्भरतस्य शृण्वऽ इति । (मा. श.' प. प्रा. ६ । ८ । १ । १४ )-स: मुमिावसे वृषन् । ( कण्व. श, प. ब्रा. सममात्रयोः किं १ उप-उत । उपोत । प्र-प्रति । प्रप्रति इति ॥ ९ यथार्थ चतुर्विध पदं विपर्यस्तम् ॥ १० ॥ नामाख्यातोपसर्गनिपातरूपं चतुर्विधं पदं यथार्थ मन्त्रे स्वरतो यद्याख्यात तब्राह्मणे स्वरतो विपर्यस्तं स्यात् । स च विपर्यासो व्याख्यातः पूर्वत्र भोषिके । " उदात्तमेतत् "-" स्वरितानुदात्ती च उदात्तमनुदात्त- मनन्त्यम् अन्त्य स५ हतानाम् "-" माषिके चोभयेषाम् "-(माधि. सू. १ ।१३-१७) इति ॥ १०॥ इति ब्राह्मणस्वरनियमप्रकरणम् ॥ १-अत्रेदं बोध्यम् । यत्-विच्छिन्नपाठे खण्डश: पदविच्छेदे च ब्राह्मणस्वरेणैव पाटः । न मन्त्रस्वरेण इत्येव. मर्थकं घेदं मूत्रम् । यथा-दृशानो रुक्मा ऊच्या व्यद्योदिति-( मा. श. प. प्रा. ६ ७।२।२) इति । मन्त्रदंशायामन्त्योदात्ते ब्राह्मणदशायां सर्वोदात्तता । यज्जुहुयात्क्षिप्रं यजमानमृतम्-(मा. ) इत्यत्र जुहुयादिति पदं सर्वोदात्तम् । यजमानर स्वर्गलोकमभिवहति । (मा. श. प. प्रा. ११।४।१।१६).इत्यत्रामिस्तसगोंऽविच्छिन्नः न सोंदातः । स वै पातु- र पथ । (मा. श. प. प्रा. १111१ । १२) इत्यत्र विच्छिन्नः ''नि निपात उदात्तः, .रति । " मन्सरबहिर्भूतपदे स्वरनिरूपणम | पाणिनिप्रातिशाण्यायो भवेग्लाबान्तरातयः ॥ १॥" ति I. भय स्वरपदं संस्कारस्यायुपलक्षणम् । " कण्टप प्रकारे स्विम् " (प्राति. सू. ४ । ४९) यस्य प्राति। पास्यपालकमूनस्पापवादफमेतन्सूनमिति ध्येयम् ।। .) श.प.मा.

·" ) अनन्तदेवीयभाष्यसमेतम् । (१७) अथाच्सन्धिसंस्कारनियमप्रकरणम् । कण्ठ्यस्वरोऽत्सवणे ॥११॥ अथ ब्राह्मणस्वरसंस्कारनियमः" (भाषि. सू. १ । १) इति प्रतिज्ञातयोः स्वरसंस्कारयोर्मध्ये पूर्व स्वरनियममुक्त्वा--अथेदानी संस्कारनियममाह-कण्ठयस्वरोऽत्सवर्ण इति । कण्ठे मवः कण्ठयः । कव- दिव्युदासार्थ स्वरग्रहणम् । कण्ठ्यस्वरः अवर्णो हस्वो दीर्थो वा-अर् स्यात्तदुत्तरेण ऋवर्णेन सह । ब्राह्मणे इत्यनुवर्तते । यथा-यत्किञ्च-ऋतुषु । यत्कुिश्चर्नुषु क्रियते । (मा.श.प.ना.११।२।७।२)यत्कुिश्च- ऋतसत्याभ्याम् । यत्किञ्चतसत्याभ्यां जय्यर सर्वर हैव तजयति ( मा. श. प.ना.११॥२॥ ७।९)इत्यादि हस्खोदाहरणम् । दीर्घोदाहरणं यथा-तथा ऋषीणाम् । तथर्षीणां तथा मनुष्याणाम् .(मा. श. प. मा. १४ । ४ । २।२१) युथा-ऋतुम् । यथर्तुंम्प्राप्य (मा. श. प. वा. कण्ठयस्वर इति किं १ यदि-अक्तः। यद्य॒क्तो भूरिति चतुर्गृहीतमाज्यं ग्गृहीत्वा गार्हपत्ये जुहवथ ( मा. श. प. वा. ११ । ५ । ८ । ६ ) सवर्णे किं १ तेम्-ऋतुवः । सम्वत्सरो युजमानस्तुमृतवो याजयन्ति ( मा. श. प. प्रा. ११ । २ । ७ । ३२) ब्राह्मणे किं १ या सप्तऽ ऋषीन्पुरऽ एकमाहुः (मा. सं. १७ । २६ ) सप्तऽ ऋषयः प्रति- हिताः (मा. सं. ३४ । ५५ ) इति च ॥ ११ ॥ वकारस्य पदान्तस्य स्वरमध्ये लोपः॥१२॥ स्वरयोर्मध्ये वर्तमानस्य पदान्तस्य वकारस्य ब्राह्मणे लोपः स्यात् । यथा -द्वौ-इति । द्वा-इति । 'कुत्येव देवा याज्ञवल्क्येति द्वाऽ इत्योमिति होवाच (क. श. प. वृ. १७ । ५ ।९।१) त्यस्त्रिशो-इति । इन्द्रश्चैव प्रजापतिश्च यस्त्रिशाऽ इति ( क. श. प. वृ.१७१।९।२) इति । वायो-इह । नियुद्भिर्वायऽ इह ता विमुञ्चति (क. श. प. बा. इत्यादि । ब्राह्मणे किं ? नियुद्भिर्वायविह ता विमुञ्च (मा. सं. २७ । ३३ ) इति ॥ १२ ॥ शेष सामान्यशास्त्रात् ॥ १३॥ अत्रोक्तविशेषादन्यच्छेषम् । सामान्यशास्त्राद्वेदाङ्गात्पाणिनीयव्याकरणशास्त्रासिद्धमवगन्तव्यमिति सूत्रशेषः । तच दिविषदन्त्वा नृपदम् (क. श. प. बा. ) इत्यादि स्वयमूह्यम् ॥ १३ ॥ अथ स्वरभेदप्रकरणम् । इदानीं वर्णधर्मानाह-- अकारेकारोकारकारल्कारा अवर्णधारणाः ॥ १४ ॥ अवर्णस्य धारणा अवर्णधारणाः । अकारश्च, इकारश्व, उकारच, ऋकारश्च, लकारश्चेति तथेति द्वन्द्वसमासः । ) इदमदाहरणं चिन्त्यम् । २-इदं सूत्रं कण्वशाखाभिमायिकम् ।

·। १३१८) भाषिकसूत्रम् । अकारादयः पंचे वर्णा अवर्णधारणाः । अष्टादशवा भिद्यन्ते इत्यर्थः । भेदास्तु-हस्वदीर्वजुता इति पूर्व अकारस्य त्रयो भेदाः, ततस्तेषां हस्वदीप्तानामुदात्तानुदात्तस्वरिता इति प्रत्येकं च त्रयो भेदाः, एवं नव मेदाः । इति नवभेदभिन्नः-अकारः सानुनासिकनिरनुनासिकभेदेन द्विधा भिद्यते । इत्यकारस्याष्टादश भेदाः । तथा-दफारोकारऋकारलकाराणामपि भेदा ज्ञातव्या इति सूत्रार्थः । यचापिशलिनोक्तं-" ऋवर्णलवर्णयो- दीर्वा न सन्ति " इति तदिह न विद्यत इति । अकारादिपञ्चानां ग्रहणात् ए-ऐ-ओ-औ-इति सन्ध्यक्ष- राणां हस्वाभावात् द्वादशैव मेदा मवन्तीति ज्ञापितम् ॥ १४ ॥ उक्तलक्षणं प्रसंगादन्यत्राप्यतिदिशति- शतपथवत्ताण्डिभाल्लविनां ब्राह्मणस्वरः॥ १५॥ शतपथेन स्वरतस्तुल्यं वर्तत इति शतपयवत् । “तेन तुल्यं क्रिया चेद्वतिः " (पाणि. सू.१।१।११५), इति पागिनीयसूत्रस्मरणात् । ताण्डिमाल्टविनः, ताण्डिनश्च भाल्लविनश्चेति विग्रहः । तेषां शतपथब्राह्मणस्वरः स्यात् । अन्यत्राप्युक्तम् । “ द्वितीयप्रयमावेतौ ताण्डिमाल्लविनां स्वरौ । तथा शातपथावेतौ स्वरो वाजसनेयि- नाम् ।" इति सामगनारदशिक्षायाम् ॥ १५॥ प्रसंगात्सामस्वरमाह- सप्त सानाम् ॥ १६॥ यदा चयने-नान्योऽध्वयोर्गायेत् ( मा. श. प. बा. ९।१२।४३) इति यर्जुवेदेऽपि सामगान विहितम् । अतस्तलक्षणमुच्यत इति नानुपपत्तिः । यत्तु प्रातिशाख्ये " सप्त ( प्राति. सू. १ । १२७)'. इति सूत्रणेदं प्रपञ्चितत्वान्न वक्तव्यमिति । तदपि न तत्र सामान्येनोदिष्टानामेष प्रपञ्च इति न कोऽपि. क्षुद्रोपदवः ॥ १६॥ साम्नां सत स्वरा इत्युक्तं, के ते इत्याकांक्षायामाह- पड्नऋपभगान्धारमध्यमपञ्चमधैवतनिपादाः ।।.१७ ॥ पड्जच ऋषमधेत्यादिद्वन्द्वसमासः ।। १७ ।। प्रसंगात्तेषां स्थानान्याह- तेपां योनयः ॥ १८॥ तेषां षड्जादिसतसामस्वराणां योनयः कारणभूतानि स्थानानि उच्यन्त इति सूत्रशेषः ॥ १८ ॥ - 1-अ-न-रम-ल-इत्येते या वर्षा अवधारणाः स्वरकार्यपर्णपगमातिभूता इत्यर्यः । तया-एते पधापि प्रत्येक स्व- दघिटनाः भन्यप्राप्येवमेव देयम् । “आहो विज्ञान, लोप्रेन्या कश्चित् गमश्नुते पति" नवकारादीनामा । पचास- मासानासाना मन्दमध्यतीमार मापा मिपन् । सानुनासिक निरनुनासिमर्थनादराया भिनाभाटगावाः । पनामप्युपा- पानं पारिरिनो मनिराधराय, सन्मो -ल-वर्णयोदाता नी । तदिह निराहत साता इ-सू-वर्गोपालानेन, "दकारो दोष: " (प्रवि. म. ८11.) व प्रानिगा येरमे गाये पर्गममाप्रापाटामेति । 1-"अप प्रामाशानियमः" (मा.म. 1)श्ययविषिपानासबाग प्रमे, पप गुपगा- एपगु गागा नापी, मेनुदासःपय हाताप्यायः । समायर IT माध्यन्दिना मानो भावरिया गाना -पहि:प्यायः । शपयांचमपनादीमा माप: पर: न्यानो मन्ति। - ·अनन्तदेवीयभाप्यसमेतम् । (३१९) विशिष्य तान्येवाह-. कण्ठात्पड्जः ॥ १९ ॥ कण्ठस्थानाषड्जः स्वरोऽभिव्यज्यते ॥ १९॥ शिरस ऋषभः ॥२०॥ शिरःस्थानादृषभोऽभिव्यज्यते ॥ २० ॥ नासिकाया गान्धारः ॥२१॥ नासिकास्थानागान्धारोऽभिव्यज्यते ॥ २१ ॥ उरसो मध्यमः ॥२२॥ उरस्थानान्मध्यमोऽभिव्यज्यते ॥ २२ ॥ उरसः शिरसः कण्ठाच्च पञ्चमः॥२३॥ उरःशिरःकण्ठेतिस्थानत्रयात्पञ्चमोऽभिव्यज्यते ॥ २३ ॥ धैवतो ललाटात् ॥२४॥ ललाटस्थानावितोऽभिव्यज्यते ॥ २४ ॥ निषादः सर्वत इति ॥२५॥ निषादः स्वरस्तु-कण्ठादिसर्वस्थानादभिव्यज्यते । इतिशब्दः सामस्वरप्रकरणसमाप्तिज्ञापनार्थः ॥ २५ ॥ प्रसंगांतत्तिरीय ब्राह्मणस्वरमाह- मन्त्रस्वरवद्राह्मणस्वरश्चरकाणाम् ।। २६ ।। चरकोणां ब्राह्मणवरो मन्त्रेण तुल्यो भवति ॥ २६ ॥ तेषामेव विशेषमाह- तेपां खाण्डिकेयौखयानां चातुःस्वयमपि क्वचित् ।। २७ ।।- तेषां चरकाणां मध्ये खौण्डिकेयानामौखेयानां च ब्राह्मणे चत्वारः स्वरा उदात्तानुदांचस्वरितप्रचिताख्या भवन्ति । कचिद्महणानस्वर्यमपि । अत्रं चत्वारः स्वराः समाहृता इति चातुःस्वर्यमिति विग्रहः ॥ २७ ॥ तदन्यशाखिनां ब्राह्मणस्वरमाह- तानोऽन्येपां ब्राह्मणस्वरः ॥ २८॥ अन्येषामुक्तव्यतिरिक्तशाखिनामाश्वलायनादीनां तानो ब्राह्मणस्वरो भवति । तान एकश्रुतिरित्यर्थः ॥ २८ ॥ अथाङ्गोपाङ्गानां स्वरमाह- तान एवाङ्गोपाङ्गानां तान एवाङ्गोपाङ्गानामिति ॥ २९ ॥ इति श्रीमगवतः कात्यायनस्य कृतौ भाषिकपरिशिष्टसूत्रे तृतीया कण्डिका परिसमाप्ता.॥ [ ३.] इति श्रीमन्महर्षिकात्यायनप्रणीत भापिकपरिशिष्टं सूत्रं परिसमाप्तम् ॥ ११-इतिकरणमधिकारोपसंहागर्थे, 'न तु चरमत्वद्योतनार्थम् । तथा यदाविहितं लक्षणमुद्दाहरणं लक्ष्यं तच्छासान्तरोय- प्रातिशाख्यपाणिनीयादिशानेभ्योऽनगन्तव्यम् ॥ २-चरकार कृष्णयजुर्वेदे ।। ३-खाण्डिकेया ओयावापिकृष्णयजुर्वेदिन एवेति । ४-अत्रत्यादिशब्देन शाकलवाकलाद्या प्रायाः । तेषामैतरेयशांखायनत्राह्मणादो ताइक्तानस्वरानुभवः सःलभूयते ॥