·४ इति । शोको इयं “वृहदारण्यकसुरेश्वरवार्तिकप्रथमाध्यायच- तुर्थब्राह्मणगत इति 'सुरेश्वराचारिति वक्तव्ये विश्वरूपाचायैरिति मा- धववचनं विश्वरूपाचार्यस्य सुरेश्वराचार्यानतिरेकं सप्टयति । अपिच सुरेश्वराचार्यनामा प्रथितायां नेप्कसिद्धौ पाशी विवरणशैली, तादृशी घालमीडायां दृश्यत इत्यतोऽपि तत्कोपयं शस्यं निश्चेतुम् । तदित्यं विश्वरूपाचार्यस्य सुरेश्वराचार्याभेदसिद्धौ जीवि- तसमयोऽप्यवगतमायो भवति । सुरेश्वराचार्यो हि परमहंसः पूर्वाश्रमे मण्डनमिन्ननासा कर्ममार्गे रममाणः श्रीशङ्करभगवत्पादैर्वादे वि- जितस्तच्छिष्यीभूय पारिवाज्यं प्रतिपेद इतीतिहासडिण्डिमोरोपाद् भग- वसादसमकालिक एवासौ यतः । भगवत्पादकालस्तु कैस्तान्दीयाप्टमी शताब्दीति केचित् ततोऽपि दूरोवर इत्यपरे । अयं विशेष एको बालक्रीडायामभिलक्ष्यते तअरत्तमत्वप्रत्या- यकः तदीयजरत्तमग्रन्धकमक्तत्वप्रत्यायकथ, यत् स्तोत्तरकालभवः क- चिद् ग्रन्थो ग्रन्धकारो या नात्र स्मृतः, किन्तु भैस्तपूर्वकालमवा आ- मायाः स्मृतयः स्मतीरस्तत्कल्पाश्चेत्येत एव नियमेन स्मृताः । तत्राप्यर्थ- शामस्मरणाम कौटिलीयार्थशानं नोदाइतम् , अपितु कौटि- ल्यस्याप्युपजीव्यं पार्हस्पत्यं वैशालाक्षं चार्थशाग्नमिहोदाइ- तम्- "यदाद वृहस्पतिः-- स्वधर्मविदनुरक्तः शुचिरनुद्धत उद्युक्तः सन्दिग्धविवेकदुपरिकः स्यात् ।" इति । (आचाराध्याये ३०७ तमसोकव्याप्यायाम् ) ................

·- च विभावनाकारो लोकस्य धर्ममार्गस्थितरी मुखित्वं च विश्वरूपप्र- सादजनितं वदत् - "यत्प्रसादादय लोको धर्ममार्गस्थितः सुखी । भवभूतिसुरेशाख्यं विश्वरूपं प्रणम्य तम् ।।" इति । यालक्रीडाविपय एव च लोकादरस्तदनुसारिण्या मिताक्षर या तदर्थेषु सुखवेधलं नीतेपु मिताक्षरायां नूनमवतीर्णः । अथैप विश्वरूपाचार्यः क इति जिज्ञासायां 'भवभूतिसुरे- शाख्यं विश्वरूपं प्रणम्य तम्' इत्युदाहृतव्याख्याकारवचनात् सुरे- श्वराचार्यतः स न भियत इति वक्तुं पार्यते, मुरेश्वर एव हि सुरे- शशब्देनाबाभिहितश्छन्दोनुरोधात् । अत एव वचनमालाकारः, "अवनम्य 'मनुसुरेश्वरयोगीवरती फिरणगुरुचरणान् । शास्त्राणां व्याकर्तृन् कर्तृनपि देवता निखिलाः ।।" इति धर्मशास्त्रव्याकर्तारं विश्वरूपं सुरेश्वरशब्दनैय परामशति । तत्र भवभूतिशब्दस्तु शिविभूतिरित्यर्थः शिवभक्तत्वप्रकाशनार्थः शिवदासा- दिपदवत् किमप्युपनामधेयं स्यात् । तथा बाकरविजयतृतीयचतुर्थ- सर्गयोः सुरेश्वराचार्यों विरूपशब्देन परामृष्ट - 'श्रीविश्वरूप- गुरुणा' इति, 'साहकृति विश्वरूप' इति च । तथा विवरणप्रम- यसङ्ग्रहे माधवाचार्य आह- "अध्यासस्साहमिति ममेति चाकारद्वय संहतारतम्यादुपायने । त. तारतम्यं च तदेतत् प्रेयः पुत्राद' इत्यस्याः ध्रुनेव्याख्यानावमरे विश्व- रूपाचार्यदर्शित ·...... - - "तथाच बृहस्पतिः- प्राशहस्तुति . विश्वामो त्पन्नासन्नपरिवृतः इति" (आचाराध्याय ३२३ तमलोकव्याख्यायाम् ) इति, "एवञ्च विशालाक्षः- 'वन्यान् वनगतैर्नित्यं मण्डलस्थांस्नयाविधैः । चारैरालोच्य सत्कर्याजिगीपुरदीपंडक् ।।" (आचाराध्याये ३२८ तमलोकव्याख्यायाम्) इति च । युक्तं चैतत् - ग्रन्थे हि ग्रन्यान्तरसुग्रहत्वधियानुक्तमाका- हक्ष्यमाणमर्थ ग्रन्धकारप्रज्ञाततमाद् वय-प्रकृष्टात् समानवयसो वा ग्र- न्थान्तरादुद्धृत्य व्याख्याता दर्शयितुमर्हति न तु तदर्वाचीनादिति सामु- दाचारिको न्यायः । विश्वरूपाचार्यश्च वार्हस्पत्यं वैशालाक्षं चार्थ- शाग्नं भगवता याज्ञवल्क्येन प्रज्ञातमाएं अन्यममन्यत, अतस्तदीयेनार्थ- नायीकाक्षां परितवान् , कौटिलीयं तु तदर्वाकालभवमानातमिति युझ्या नोदाहृतवान् । न च कौटिल्यस्यार्वाचीनत्वे कश्चित् सन्देहोऽस्ति। तथाहि--- कौटिल्यस्तावद् अर्थशास्त्रस्य चतुःपष्टिनमाध्याये प्रतिलोमज- पुषप्रस्तावे वैश्यात् क्षधियायां जातो मागधः, क्षत्रियाद् ग्रामण्यां जातः सूत इत्युक्त्वा पृथुपजभूम्युत्पन्नस्य पौराणिकस्य सूनाख्यस्य मागधा- त्यस्य च पृथुस्तुतिविधायिनः प्रतिलोमनत्वशङ्काप्राप्ति मनमि कुम्ना परिहरति --- 'पौराणिकम्त्वन्यः सूतो मागधश्च नक्षत्राहिशेषतः' इति । अस्याः-पुराणप्रवक्ता रोमहर्पणापग्नामा यः मनः, म. मन्यः उ- तात् प्रतिलोमनस्नाद् भिन्नः, यस्तत्महाठिनः पुरायु मागधो नाम म च प्रतिलोमजमागधा भिन्नः, अक्षत्राद् विशेषतः विशेषग युक्तः सूती माह्मणाद् विशिष्टः मागयः क्षप्रियाद् विशिष्ट इनि । तथ्यं चनन् - पता, "दस्ते तु दक्षिने तम्य रष्ट्या चक निामाः । विष्णोरंशं पृथु मन्ना पग्निोप पर यया ॥ तम्भव जानमायम याने पैतामहे सुने । सनः मन्यां नगुनानः मासे झानि मदागा। तम्मिन्नन महायने जन मानोऽध मागर।"

·६ इति विष्णुपुराणप्रथमांशत्रयोदशाध्याये, "ब्रह्मणः पौष्करे यज्ञे सुत्याहे वितते सति । पृपदाज्यात् समुत्पन्नः सूतः पौराणिको द्विजः ।। वक्ता वेदादिशात्राणां त्रिकालामलधर्मवित् ।" इसग्निपुराणप्रथमाध्याये, "त्वया सूत! महायुद्धे ! भगवान् ब्रह्मवित्तमः । इतिहासपुराणार्थं व्यासः सम्यगुपासितः ।। त्वं हि स्वायम्भुवे यज्ञे सुत्साहे वित्तते सति । सम्भूतः संहितां वक्तुं स्वांशेन पुरुषोत्तमः ॥" इति कार्मिपुराणप्रथमाध्याये च व्यासशिष्यपौराणिकसूतस्यायोनित एवो- त्पत्तिः प्रतिलोमसूतविलक्षणा कथ्यते; तथा तस्य द्विजत्वं विष्ण्वंशसम्भूत- बच वय॑ते । तेन कौटिल्यश्चाणक्यशब्दित पुराणानि, तत्प्रवक्तृ- सूतोत्पत्तिकथां, पुराणतत्प्रवक्त्रो. प्रामाण्यप्रसिद्धि च जानातीयवसातुं शक्यम् । तथाभूतश्चासौ रसूतादतिदूरविप्रकृष्टावाकालेजन्मैव भवितुं युक्तः, अन्यथा सूतप्रोक्तेषु ग्रन्येषु पुरातनत्वापत्वनिश्चयनिवन्धनः पुरा- णयसम्प्रत्यय एव नाभविष्यत् । एवञ्च यथा सूतथाणस्यादतिमा चीनः, तथा मृतसतीर्थ्यस्वयजुर्वेदाचार्यवैशम्पायनशिष्यतया स्मृत- समकालिको भवितुमर्हन् प्रकृतस्मृतिप्रवक्ता याज्ञवल्क्ययोगीश्वरो (याज्ञवल्क्यशिष्य एव वा) चाणक्यादतिपुरातन इति किमु वक्त- व्यम् । अत एव कौटिल्यः कतिपयसाहसदण्डविधानपराणां कंपाश्चिद् याज्ञवल्क्यस्मृतिद्वितीयाध्यायगतानां वचनानां छायामर्थतः शब्दतो व्या- ख्यानतोऽधिकार्यपूरणतश्च स्वास्थैरनुविदधान आत्मनो याज्ञवल्क्यस्मृ. तावस्यां भक्तिबहुमानपूतं परिचयमाविष्करोति । तेषु कानिचिदधम्तादु- दाहरामः । तप एकः स्मृतिशोकः- "करपाददन्तमझे छेदने कर्णनासयोः । मध्यो दण्डो व्रणोदे मृतकल्पहते तथा ॥" (याइ० अ० २. लो० २२४) ·" इति । इदं चैतदमुगामि कौटिलीयवाक्यम् - "पुरुपमवन्धनीयं बनतो बन्धयतो पद्धं वा मोक्षयतो बालम- प्राप्तव्यवहारं बनतो बन्धयतो वा सहस्रदण्डाः !" (कौटि० धर्म० अध्या०२०) संवैष्यषु कौटिलीयवास्येपु स्थूलाक्षरपदार्थाः परमधिकाः, अन्ये तु याज्ञवल्क्यस्मृत्युक्ता एवेति स्पष्टम् । तत्र हि 'स्वच्छन्दं विधवागामी' इति स्मृतिवाक्ये स्वच्छन्दमिति रियाविशेषणम् । स्वेच्छया, न तु विध- वेच्छयापीत्यर्थः । कौटिलीय छन्दवासिनीमिति छन्देन वमन्ती तूष्णी- सितामकामयमानामिति यावत् । "अयुक्त शपयं कुर्वन्" इत्येतदेव ब्याचष्टे कौटिल्यः- "शपथ- वाक्यानुयोगमनिसृष्टं कुर्मत" इति; न पुनरन्यदेतदिति शनीयम् । तद्य- था- आधिकरणिकाः साक्ष्याचनुयोग व्यवहारनिर्णयार्थ शपथवाचनपूर्व यमनुतिष्ठन्ति, सोऽयं शपथवाक्यानुयोगः ।समाधिकरणिकानां निसृष्टो, 'भवत्स्वयमायत्त' इति व्यवहारनिर्णयस रोम्यो राजार्पितत्वात् । निमृ- प्रश्च तेषां युक्तो भवति स्त्राधिकारविपय इति कृत्वा, अनुष्ठानोचित इति कृत्वा वा । अन्येपां तु सोऽनिसृष्टोऽयुक्तः, अधिकाराविषयत्वादनुष्ठानानई- त्वाद्वा । एवञ्च निसृष्टः, युक्तः, स्वाधिकारावेषयः, अनुष्ठानाई इत्येकार्थ- गोचरा भवन्ति । अनिमृष्टः, अयुक्तः, स्वाधिकाराविषयः, अनुष्ठानानई इति च वैपरीत्येन तथा । म एपोऽयुक्तः शपथवाक्यानुयोगः स्मृती शपथशब्देन विवक्षित इति कौटिल्याभिप्रायः । मिताक्षरायां तु ब्याख्या- न्तर सम्भवमात्रेण वर्णितं द्रष्टव्यम् । तथा 'अयोग्यो योग्यकर्मकृत्', 'युक्तकर्मणि चायुक्तस्य' इत्यपि वास्ये एकार्थे एव । योगो हि नियोगोऽधिकार , तद्वति युस्तशब्दो वर्तते, तह च योग्यशब्द इति युक्तयोग्यगन्दाम्यामाश्रयत्वाईवलक्षणरूपमे- देऽपि वस्तुनो योगाश्रयस्यैव प्रतिपादनात् । अधिकं कौटिलीयार्थशास्त्र- स्याचिरात् प्रमाशयिष्यमाणस्योपोटाते वर्णयिष्यामः । स एप प्रथममम्पुटः स्मृत्यनुमारिणां निशिष्य व्यवहारराधिकानां परममुपकार निवनिष्यति ॥ अनन्तशयनम्. त. गणपतिशास्त्री. .

·२ विषया. " ४३ माह्मादितीर्थरक्षणम् आचमनस्वरूपकथनम् आचमनयोग्यजलम् आचमनयोग्यजलपरिमाणम् स्नानादिविधिः पाणायामस्वरूपम् सावित्रीजप अग्निकार्यम् वृद्धाभिवादनं, गुरूपसदनं च गुरी ब्रह्मचारिणो धर्माः अध्याप्याः दण्डादिधारणम् भैक्षचर्यानमः ब्रह्मचारिणो नियमाः ब्रह्मचारिणो यमाः गुर्वाचार्यलक्षणम् ऋत्विगुपाध्यायलक्षणम्, एभ्यो मातुर्गरी. यस्त्वकथनं च गुर्वनुज्ञयैव भैक्षभुक्तिः व्रतचर्यायाः कालः उपनयनकालस्य परमावधि: उपनयनाकरणे प्रात्यत्वं, तत्मायश्चित्तं च द्विजातित्वहेतुकथनम् द्विजातिस्तुतिः, व्रात्यनिन्दा च वेदाध्ययनफलम् वाफोवाक्यपुराणादिपठनफलम् " ५२ " ·. .i.. .... प्रकरणानि. १०. अस्वामिविक्रयप्रकरणम् ११. दत्तामदानिकमकरणम् १२. क्रीतानुशयमकरणम् १३. अभ्युपेत्याशुश्रूपाप्रकरणम् १४. संविधतिक्रममकरणम् १५. वेतनादानप्रकरणम् १६. द्यूतसमाक्ष्यप्रकरणम् १७. वाक्पारुष्यप्रकरणम् १८. दण्डपारुष्यप्रकरणम् १९. साहसप्रकरणम् २०. विक्रीयासम्प्रदानमकरणम् २१. सम्भूयसमुत्थानप्रकरणम् २२. स्तेयप्रकरणम् २३. स्त्रीसग्रहणप्रकरणम् २४. प्रकीर्णकप्रकरणम् पृष्ठम्. २६१-२६३ २६० २६४-२६५ २६५-२६६ २६६-२७० २७०-२७२ २७२-२७३८ २७३-२७५ २७५-२८१ २८१-२८६ २८६-२८७ २८७--२८८ २८८-२९३ २९३-२९६ २९६-२९९ ·पृष्ठे ७२ ७७ " ७९ ८० विपया आ गर्भसम्भवाद् नियुक्तगमनविधिः नियोगविधिना जातस्य क्षेत्रिमुतत्वम् व्यभिचारिण्याः प्रायश्चित्तम् स्त्रीणां स्वभावतो निर्दोपत्वम् स्त्रीणां दोपनिमित्तानि, तत्परिहारोपायाश्च । अधिवेदननिमिचानि अधिविनाया भर्तव्यत्वम् अधिविनाया भञन्तरवरणनिपेधः स्त्रीणां भर्तृभुथूपणमेव परमधर्मः पतिव्रताया अवश्यरक्षणीयत्वं, तत्फलं च स्त्रीसेवने नियमाः ताशनियमफलम् अन्तुगमने नियमाः स्त्रीणां सत्कार: खिया कर्तव्यानि भोपितभर्तृकानियमाः स्त्रीरक्षणाधिकारिण:- स्त्रीणामस्वातन्त्र्यम् अन्यथा गस्तित्वं च सवर्णायास्तत्रापि ज्येष्ठाया एव सहधर्मचारिणीत्वम् ज्येष्ठायां ध्रियमाणायां कनिष्ठायाः संस्कारादि वृत्तवत्या लक्षणं तत्फलं च ४. वर्णजातिविवेकप्रकरणे- सजातयः अनुलोमनाः मविलोमनाः सकरजातयः वर्णोत्कर्षापकर्षमाप्ती निमित्तान्तरम् ५. गृहस्थधर्मप्रकरणे- एहस्यस्यामिनियमः ८८ ·पृष्ठे १३९ १४० " १४२ - विपया. गवादिदानानां पात्रे दातव्यत्वम् विद्यानपाहीनम्य प्रतिग्रहनिपेधः तत्र प्रत्यवायकथनम् गोदानप्रकार: गोदानफलं, कपिलादानफलम् उभयतोमुसीदानफलम् श्रान्तसेवाहनादिपु गोदानफलातिदेशः भृम्यादिदानफलम् गृहादिदानफलम् वेददानफलम् अप्रनिग्रहीतरि दानफलातिदेशः चुशादिदानस्यामत्याख्ययत्वम् । अयाचिताहतग्रहणविधिः मुरातिथ्याद्यर्थ याचित्लापि प्रतिग्रहा १०. श्राद्धप्रकरणे- श्राद्धे कालसम्पत् श्राद्धे पानसम्पत् श्राद्ध वा ब्राह्मणाः ब्राह्मणनिमन्त्रणम् मागनासनदानम् उपगनप्रकार आवाहनम् अासाउनम् गन्यधूपादिदानम् अर्घ्यपात्रनिक्षेपमकारः अग्नीफरणम् अन्नदानमन द्विजागुष्टनिवेशनं च " १४४ १४५ १४६ १४७ १५५ १५६ " ·१५८ १५९ " विषयाः अन्नदानानन्तरकरणीयम् अन्नदानप्रकारः। तृप्तिप्रश्नः अन्नस्य भूमौ प्रकिरण च पिण्डप्रदानम् स्वस्तिवाचनम् , अक्षय्योदकदानं च स्वधावाचनम् प्रार्थना विसर्जनम् कर्वनियमाः वृद्धिश्राद्धम् एकोद्दिष्टश्राद्धम् " १६२ तत्र विशेपः १६३ १६५ १६८ १६९ " सपिण्डीकरणम् तत्र विशेपः सोदकुम्भश्राद्धम् श्राद्धकाल: पिण्डमक्षेपस्थलम् पितुष्टयर्थान्यनानि अतितुष्टयर्थानि तिथिविशेपा फलविशेषः नक्षत्रविशेषात् फलविशेषः पितृस्वरूपनिरूपणम् पितृतृप्तिफलम् ११. विनायकादिकल्पप्रकरणे विनकारकनिमित्तम् यिनज्ञापफनिमित्तानि विघ्नशापरुस्पष्टनिमित्तम् विघ्नशान्तिकर्म १७० २७१ १७२ १७४ ·१० पृष्ठे " " " १७८ ." "" " विषयाः स्नपनविधिः स्वपनमत्राः स्नपनानन्तरं होमः होममन्त्राः पलिविधानम् बलिद्रव्याण अय॑मदानम् अम्बिकोपस्थानम् उपस्थानमन्त्रः ब्राह्मणभोजनगुरुदक्षिणादि ग्रहपूजाविधिः आदित्यादिपूनाविधिः १२. ग्रहशान्तिप्रकरणे- ग्रहशान्त्यधिकारिणः नवग्रहनामानि नवग्रहमूर्तिद्रव्याणि अनुकल्पे द्रव्याणि ग्रहाणां वस्त्रादिदानम् ग्रहाणां चरवः नवग्रहमन्त्राः नवग्रहसमिधः समित्मचानियमः नवग्रदेभ्यो निवेद्यान्नानि 'ब्रामणभोजनविधिः ग्रहोईनन बामणेभ्यो देयद्रव्याणि ग्रहाणां पूज्यत्वं हेतुः १७९ " " १८० १८१ ·विषयाः १. राजधर्मप्रकरणे- पृष्ठे राज्ञो गुणाः १८१ " " १८७ मन्त्रिणो महामन्त्री च पुरोहितलक्षणम् राज्ञो वैशेपिको धर्मः विमेभ्योऽभीष्टदानम् तत्मशंसा धनार्जनप्रकारः, धनविनियोगमकारच भूदाने लेख्यादिकरणम् लेख्यकरणप्रकारः राजाश्रयदेशलक्षणं, दुर्गविधानं च अधिकारिनियोजनम् रणार्जितद्रव्यदानप्रशंसा युद्धपत्तिप्ररोचना शरणागतादीनां हनननिषेधः आन्वहिक राजकर्म कोद्योपचयकरणं, चारदर्शनं, दनप्रेपर्ण च स्वैरविहारः, सेनादर्शनं च सन्थ्योपासनं, गूढचरेभ्यो वृत्तपरिज्ञानं, भोजन- प्रकारः, स्वाध्यायपठनं च राज्ञो निद्रादिप्रकारः चारप्रेषणमकारः ज्योतिर्विदादिनिरीक्षणम् राज्यमाप्तिस्थितिकरः साग्नयमंक्षेपः न्यायेन राज्यपालनफलम् चाटतस्करादिभ्यः प्रजामंरक्षणम् मनानामपालने प्रत्यायः १८ " ·१२ पृष्ठे १९२ " " १९३ " " " १९४ " १९५ विपयाः अधिकृतचष्टाविज्ञानम् उत्कोचजीविनां विवासनम् अन्यायेन कोगटद्धिकरणे प्रत्यवायः पररावगीकरणस्य स्वराष्ट्रपालनसमफलकत्वम् देशाचारादिरक्षणम् राज्यस्य मन्त्रमूलत्वान्मन्त्ररक्षणम् मण्डलचिन्तनम् सामाधुपायाः दण्डोपायस्यागतिकगतित्वम् मन्ध्यादिपरिकल्पनम् यानकाल: सिदैव पुरुपकारयोः प्रतिष्ठितत्वम् देवस्वरूपम् अत्र मतान्तरोपन्यागः पौरुषस्य देवादियोनित्यम् पुरुपकार बिना दैवामिद्धिकधनम् मर्वलाभान्मित्रलाभस्य वरीयस्त्वम् सत्यमंरक्षणम् राज्यम्य मप्त मतयः दुर्टनदण्दनम् दण्डस्य धर्मरूपत्वम् सत्यसन्यस्यैर दण्डनेतृत्वम् न्यायमयुक्तट पदम्य जगदानन्दकरत्वम् अधर्मदण्डने प्रत्यवायः मम्यग दण्डनान् सर्गादिमाप्तिः नशानाय परहारदर्शनम् प्रमरणादिमानम् रौप्यपन्मिाणम " १९६ " १९७ १९८ .

·१३ पृष्ठ विषयाः निष्कादिपरिमाणम् उत्तममाहसादीनां स्वरूपम् दण्डभेदाः व्यवहारनीतिसंक्षेपः २०२ " २०३ . २०४ " " व्यवहाराध्याये १. सामान्यन्यायप्रकरणे व्यपहारनिरूपणप्रस्ताव सभासदां लक्षणम् स्वयमदृष्टव्यवहारदर्शनाय राक्षा ब्राह्मणनियोजनम् रागादिना स्मृतिविरद्ध कारिणां सभ्यानां दण्ड्यत्वम् व्यवहारप्रतिपकारः लेख्यकरणम् उत्तरलेखनम् प्रतिज्ञासाधनेन सिद्धिः व्यवहारस्य चतुप्पात्त्वम् अभियोगमनिस्तीर्य प्रत्यभियोगनिपेधः कलहादी कचित् प्रत्याभियोगाभ्यनुज्ञा प्रतिभूग्रहणम् पराजिताद् धनाहरणम् मिध्याभियोगिनो दण्ड. साहसस्तेयादिषु कालविलम्पनिपेधः दुष्टविवेचनोपायाः सन्दिग्धनिर्णये स्वेच्छाप्रवृत्तिमतो दण्ड्यत्वम् वादिनोः साक्ष्यादिपु समानेषु निर्णयः सपणविवादस्थले निर्णयप्रकारः छलनिरासेन व्यवहारनयनम् भूतस्यापि छलव्यवहारेण हीयमानत्वम् " २०६ " २०७ " ·४ पृष्ठे २१० " २१२ विषयाः अनेकत्राभियुक्तस्यैकदेशविभावनायां निर्णयः स्मृतिविरोधे निर्णयप्रकारः धर्मशास्यार्थशाखाद् वलवत्त्वम् लिपितादिप्रमाणाभावे दिव्यस्य ग्राह्यत्वम् विवादसामान्ये उत्तरक्रियाया बलीयस्त्वम् आध्यादिपु पूर्वस्या बलीयस्त्वम् अप्रतिरवस्य भोगस्य सत्यनिवर्तकत्वे कालनियमः आध्यादिषु प्रतिपेयः आध्यादिहर्तुदण्डः भुक्तित आगमस्याभ्यधिकत्वम् लेख्यकर्तुरेव तदोपापाकर्तृत्वम् विशुद्धागमेन भोगस्य प्रामाण्यम् अभियुक्तस्य परेतत्वे रिस्थिन उद्धारकत्वम् व्यवहारदर्गिनां नृपादीनां वलावलकथनम् चलोपपिविनित्तव्यवहारनिवर्तनम् मत्तादीनां व्यवहारामयोजकत्वम् कुलादीनां स्वधर्मन्युतानां पिनयनविधि: मनष्टाधिगतद्रव्यस्य स्वामिन समर्पणम् राक्ष उत्पन्नवामिनिध्यादिलाये विनियोगप्रकार: इतरेपी निःपादिलाभे विनियोगकारः चोरापदनस्य गशापणीयत्वम् २. ऋणादानभकरणे- सरपकस्यावन्धकस्य च वृद्धिः पशुसीप्रभृतीनां द्धिः पान्तारगादिरिपये दिव्यास्था मयुक्ताथनग्रहणमगरः उत्तमणिकराते धनार्पणक्रमः साधित द्रानग्राधभागः " २१४ २१५ " २१६ " " ·पृष्ठे " " २२१ " १५ . विषयाः निधनाधमणिकविषये व्यवस्था दीयमानस्याग्रहणे कर्तव्यप्रकारः ऋणिकाभावे रिक्थग्राहादीनामृणशोधकत्वम् कुटुम्बार्थे कृतस्य ऋणस्य निर्यातकाः कैश्चित् केपाश्चिद् ऋणानामदेयत्वम् तस्यापवादः स्त्रीभिर्निर्यातनीयानि मरणानि पित्कृतस्य ऋणस्य तन्मरणाघनन्तरं पुत्रादिभिर्दयत्वम् पैतृकर्णविशेपस्य पुत्रैरदेयत्वम् अविभक्तभ्रात्रादीनां मातिभाव्यादिनिषेधः पातिभाव्यविषयनिरूपणम् दानप्रतिभुव एव ऋणापाकर्तृत्वं न दर्शनप्रत्ययप्रतिभुवोः प्रतिभुवामनेकत्वे निर्णयः प्रतिभूदत्तस्य मतिक्रियाप्रकारः द्रव्यविशेपेण प्रतिक्रियाविशेष: आधिनानिमित्तानि गोप्याधिभोगिनो वृद्धिनाशः नष्टाधिविपये निर्णयः आधेरसारताप्राप्ती कर्तव्यप्रकारः धनं गृहीत्वाधिमोचनाभावे दण्ड्यत्वम् प्रयोजकासनिधाने आधिस्वीकारप्रकार: तनैव प्रकारान्तरकथनम् प्रयोका भुज्यमाने आधी निर्णयः ३. उपनिधिप्रकरणे- औपनिधिकलक्षणम् औपनिधिकस्य तथैव प्रत्यर्पणीयत्वम् उपनिहितस्य तस्करादिभिरपहारे निर्णयः स्वाम्यननुज्ञया भोपनिधिकाजीवने दण्ड्यत्वम् २२२ " " २२३ " - २२४ - .

·२१० " . २१२ " २१३ विपयाः अनेकत्राभियुक्तस्यैकदेशविभावनायो निर्णय स्मृतिविरोधे निर्णयप्रकारः धर्मशास्त्रस्यार्थशासाद् बलवत्त्वम् लिखितादिप्रमाणाभावे दिव्यस्य ग्राह्यत्वम् विवादसामान्ये उत्तरक्रियाया बलीयस्त्वम् आध्यादिषु पूर्वस्या बलीयस्तम् अप्रतिरवस्य भोगस्य स्वत्वनिवर्तकले कालनियमः आध्यादिपु प्रतिपेवः आध्यादिह दण्डः मुलित आगमस्याभ्यधिकत्तम् लेख्यकर्तुरेव तद्दोपापाकत्वम् विशुद्धागमैन भोगस्य प्रामाण्यम् अभियुक्तस्य परेतत्वे रिक्थिन उद्धारकत्वम् व्यवहारदर्शिनां नृपादीनां वलावलकथनम् चलोपधिविनित्तच्यवहारनिवर्तनम् मत्तादीनां व्यवहारामयोजकत्वम् फुलादीनां स्वधर्मन्युतानां विनयनविधिः प्रनष्टाधिगतद्रव्यस्य स्वामिन समर्पणम् राज्ञ उत्पन्नस्वामिकनिध्यादिलाभे विनियोगमकारः इतरेपां निध्यादिलाभे विनियोगप्रकारः चोरापहृतस्य राज्ञार्पणीयत्वम् २. ऋणादानप्रकरणे- सवन्धकस्यावन्धकस्य च वृद्धिः पशुसीमभृतीनां वृद्धिः कान्तारगादिविपये वृद्धिव्यवस्था मयुक्तधनग्रहणमफारः उत्तमणिकाले धनार्पणक्रमः साधित द् राजग्रानभागः " २१४ " २१५ .

·पृष्ठे २३३ २३४ , २३५ " २३६ विषयाः लेख्यस्य देशान्तरस्थत्वादी लेख्यान्तरकरणविधिः लेख्यस्वरूपे सन्दिग्धे निर्णयोपायाः अधमर्णिकात् प्रविष्टस्य धनस्य लेख्यपृष्ठे लेसनविधिः ऋणनिर्यातनानन्तरं लेख्यस्य पाटनादिविधिः ६. दिव्यप्रकरणे- दिव्यानामुद्देशः दिव्यविषयमदर्शनम् दिव्यमयोगाधिकारी अभियोगभेदेन दिव्यभेदव्यवस्था तुलादीनां पृथग् विपयप्रदर्शनम् दिव्यक्रियामकारः अभियोज्यविशेपेण दिव्यविशेषव्यवस्था तुलादिव्यपरीक्षा तुलाप्रार्थना अमिदिव्यपरीक्षारीतिः आनिमार्थनादि शुद्धयशुद्धिनिर्णयः उदकदिव्यपरीक्षा विपदिव्यपरीक्षा विषमार्थनम् प्रयोजनाल्पत्वे दिव्यपरीक्षाप्रकारः ७. दायविभागप्रकरणे- पितुरिच्छया दायविभागमकारः समविभागे पत्नीनां विशेप: पिन्द्रव्यानपेक्षस्य पृथक्करणप्रकारः पित्रोरुच पुत्राणां विभागप्रकारः माधनस्य दुहित्राधिकारः . २३७ " २३८ " २३. २४१ २४२ " " ·१८ पूछे २४३ २४४ २४५ २४६ " । २४७ विषयाः अविभाज्यधनानि सामान्यार्थसमुत्थाने विभागक्रमः फचित् पितुः पुनस्य च समस्वामित्वम् विभागानन्तरं पुत्रोत्पचौ निर्णयः दायादेभ्योदेयानि द्रव्याणि पितृदत्तधनविपये स्वामित्वनिर्णयः पितुरूर्ध्व विभाग मातुरपि साशत्वम् असंस्कृतानां भ्रातृभिः संस्कार्यत्वम् असवर्णपुत्रविभागः नियोगविधिना जातस्य दायभाक्त्वादि औरस पुत्रिकासुत-क्षेत्रजानां लक्षणम् गृहज-कानीनयोर्लक्षणम् पौर्नभव-दत्तकयोर्लक्षणम् क्रीत-कृत्रिम-स्वयंदत्त-सहोढजानो लक्षणम् अपविद्धलक्षणम् सर्वेषामेपामंशहरणप्रकारः उक्तानां विधीनां सजातीयविषयत्वम् शूद्रापुत्रविपये व्यवस्था अन धनविभागे विशेष: सर्ववर्णसामान्येनापुत्रस्य धनाधिकारिणः वानप्रस्थादिधनाधिकारिणः संसृष्टियनेऽधिकारनिर्णयः अन विशेपविधिः पतितादीनामनंगत्वम् अनश पुनविपये विभागनिर्णयः अनंशपत्नीनां सतीनां भर्तव्यत्वम् मतिकलानां तासां निर्वासनम् . २४८ " " २५० २५१ २५२ . २५३ " २५४ " ·२५५ " २५६ " २५७ " २५८ विषया स्त्रीधननिरूपणम् स्त्रीधनविभागः अपजस्त्रीधनाधिकारिणः विवाहभेदेन स्त्रीधने निर्णयः दुर्भिक्षादी स्त्रीधनग्रहणे भर्तुरधिकारः आधिवेदनिकवनविपये निर्णयः विभागनिहवे निर्णयः ८. सीमाविवादप्रकरणे- सीमाविवादे निर्णयप्रयोजकाः सीमोनयनचिहानि सीमानेतारः सीमानेतृणामनृतवचने दण्ड्यत्वम् आरामादिपु क्षेत्रसीमाविधेरतिदेशः मर्यादामभेदादौ दण्डाः कचित् परभूमिहरणाभ्यनुमा क्षेत्रस्वाम्यननुज्ञया सेत्वादिप्रवृत्तौ निर्णयः फालाहतक्षेत्रविषये निर्णयः ९. स्वामिपालविवादप्रकरणे- पशुभिः सस्योपपाते दण्डयनिर्णयः विपयविशेपे दण्डविशेष: क्षेत्रस्वामिने नष्टनिर्यातनमकार: अकामतो मार्गादिगतसस्याद्युपधाते दोपाभाव. कामतस्तु चोरवद् दण्ड्यत्वम् पशुविगेपे दण्डनिपेधः स्वामिपालयोरन्योन्यनियमः पालढोपात् सस्यादिविनासे दण्डमकारः गोपचारभूमिः तृणादीना द्विजैः सर्वत आईर्तव्यत्वम् " २५९ ·२० पृथ् २६१ - " २६२ . " . २६३ विषयाः मामादिपु गोपचारभूमिपरिमाणम् १०. अस्वामिविक्रयप्रकरणे- स्वामिविक्रीतस्य सामिना ग्राह्यत्वम् मातुर्विपये निर्णयः टप्राप्तौ हर्तृग्रहणावतिः खाम्यभियुक्तकेतुः कर्तव्यता त्वाम्यवगतिप्रकार: अभियोक्तुः स्वामित्वानववोधने दण्डयत्वम् शौल्किमाधानीतस्य नष्टद्रव्पस्य स्वीकरणकालावधिः अवध्यनन्तरं नृपगामित्वम् नष्टप्रत्याह। राज्ञे स्वामिना देयानि पारितोपिकानि ११. दत्तापदानिकप्रकरणे- देयधनस्वरूपकथनम् अदेयद्रव्यकथनम् प्रतिग्रहम्य प्रकागकरणीयत्वम् प्रतिश्रुतस्य देयत्वनियमः दत्तस्यापहरणनिपेधः १२. फ्रीतानुशयप्रकरणे- कीतानां वीजाढीनां परीक्षणकालावधिः मुवर्णादिपरीक्षामकारः और्णकासिकादौ तिहानिकथनम् चामिफादा विशेषकथनम् देशकालाधपेक्षया नष्टद्रव्यस्य मूल्यनिर्णयः १३, अभ्युपेत्याशुथूपाप्रकरणे- बलाद् दासीकृतस्य मोक्तव्यत्वम् स्वामिमाणपदस्य मोक्तव्यत्वम् " २६४ २६५ ·पृष्ठे २६६ . २६७ " २६८ विषया. भक्तदासमोचनोपायः मनज्यावसितादीनां मोक्षणनिपेषः वर्णापेक्षया दास्यव्यवस्था अन्तवासिधर्माः १४. संविध्यतिक्रमप्रकरणे धर्मरक्षणाय राज्ञा ब्राह्मणस्थापनम् सामयिकस्यापि रक्षणीयत्वम् गणद्रव्यापहारे दण्डः संविल्लयने दण्डः सम्हहितवादिवचनस्य समूहिभिरनतिक्रमणीयत्वम् अतिक्रमणे दण्डः समूहे राज्ञो वर्ननमकारः समृहनियुक्तेन लब्धस्य समूहायार्पणविधिः अनर्पणे दण्डः समूहस्थितेः कार्यचिन्तकाः ग्राह्मणसमूहविधीनां श्रेण्यादिप्वविदेशः १५. वेतनादानप्रकरणे- गृहीततनस्य कर्माकरणे दण्डः अगृहीतवेतनस्य कर्माकरणे निर्णयः भृतिमनिश्चित्य कर्म कारयितुर्दण्डः देशकालायतिक्रमणे दण्डः अन्यथाकर्मफरणे दण्डः असमाप्तकर्मत्यागे निर्णयः वाहरादीनां भाण्डनाशने दण्डः प्रस्थानपिनार्दण्डः स्वामिनः पर्मत्याजकले निर्णयः २६९ २७० २७१ " २७२ ·२२ पृष्ठे २७२ २७३ २७४ विषयाः १६. द्यूतसमाह्वयप्रकरणे- मभिकग्राह्यधनम् सभिकन राज्ञे देयं द्रव्यम् सभिकस्य कर्तव्यम् सभिकेन द्रव्यदापनाशक्तौ राज्ञा दापनम् धृतव्यवहारे कितवादीनामेव साक्षित्वम् कटाक्षोपधिदेविनां दण्डः समाइये घूतधर्मातिदेशः . १७. वाक्पारुष्यप्रकरणे- हीनाङ्गादीनां क्षेपकर्तुर्दण्डः सवर्णानां समानगुणानामश्लीलाक्षेपे दण्डः गुणवर्णवैपम्ये दण्डः वर्णप्रातिलोम्येनानुलोम्येन च दण्डविशेपकथनम् भक्तस्य वधप्रतिज्ञादिवाक्पारुप्ये दण्डः . अगस्तस्य वधपतिज्ञादिवाक्पारुप्ये दण्डः पतनीयकृते उपपातकयुक्ते च क्षेपे दण्डः विद्यानां जातिपूगानां च क्षेपे दण्डः १८. दण्डपारुष्यप्रकरणे- दण्डपारुप्यनिर्णयाय व्यवहारदर्शनविधिः पीडानुसारेण सर्वत्र दण्डस्य कर्तव्यत्वम् साधनविगेपण दण्डविशेपः अमेध्यादिस्पर्शने दण्ड उत्तमाधममध्यमविपयत्वेन दण्डभेदनिरूपणम् अब्राह्मणस्य ब्रामणपीडायां दण्डः उद्गूरणे स्पर्शने च दण्डः २७५ " ૨૭૬ i .

·२७७ " २७८ विषयाः अनुत्कृष्टविषये उद्गूणे शस्त्रोद्गुरणे च दण्डः जात्यादिसाम्य पादफेशादिलुन्छने च दण्डः पीडादिपूर्वकषादाध्यासे दण्डः फाष्ठादिभिस्ताडने दण्डः तत्रापि लोहितदर्शने दण्डविशेषः निकृष्टविषये करपादादिभद्रादौ दण्ड चेटारोधादौ दण्डः बहूनामेकं नवां दण्डः दुःसोत्पादने दण्डः स्थलज शुल्कं गृहतस्तारिकस्य दण्डः योग्यमातिवेदयातिसतणे दण्डः दर्पण गृहादीनामभिघातादौ दण्डः परटहे दुःखोपादिद्रव्यक्षेनुर्दण्डः स्वकीयक्षुद्रपशूनां दुःखाद्युत्पादने दण्डः परकीयपशूनां दुःखापुत्पादने दण्ट: आरामारोपिताना दुपाणां प्ररोहादिविदारणे दण्डः चैत्यादिस्थलजातोपनीव्यद्गुमाणां छेदनादी दण्टः चैत्यादिजातानामेव गुल्मादीनां कन्तने दण्डः १९. साहसप्रकरणे साहसरसरूपनिरूपणम् साहसिकदण्ड साहसप्रयोजयितुर्दण्डः अर्ध्याकोशातिकमकृतो दण्डः भ्रातभार्यामहरणे दण्डः सन्दिष्टस्यामदाने दण्ड समुद्रष्टहभेदकरणे दण्डः सामन्तवालिकादीनामपफरणे दण्ड, " २८० " " २८१ " २८ " ·पृष्ठे २८२ " " " विपया स्वच्छन्दविधवागमने दण्ड: विकोशादावनभिधावने दण्डः अकारणविक्रोशे दण्डः चण्डालानामुत्तमस्पर्शे दण्डः दैवादौ शूद्रादीनां भोजने दण्डः अयुक्तरापथकरणे दण्डः अयोग्यस्य योग्यकर्मकरणे दण्डः वृपादीनां पुंस्त्वप्रतिघातने दण्डः साधारणस्यापलापे दण्डः दासीगर्भविनाशने दण्ड अपतितपितापुनादीनामन्योन्पत्यागे दण्ड क्षालनायार्पितं वसानस्य रजकस्य दण्डः क्षालनायाप्तिस्य विक्रयादौ रजकस्य दण्डः अनादेयव्यवहारे साक्षिणां दण्डः कटतुलादिकरणे तैर्व्यवहारे च दण्डः नाणकपरीक्षिणो दण्डः मिथ्याचरतो वैद्यस्य दण्डः H अवन्ध्यवन्धनादौ दण्डः अटेनैव कौशलाद मानाद्यन्यथाकरणे दण्डः पण्यवृत्तमेपु हीनं मिभीकुर्वतों दण्डः मृचर्मादरजाते तिकरणे दण्ड समुद्गपरिवादिनयने दण्ड दण्डकल्पनायां व्यवस्था कारकादीना सम्भूयव्यतिक्रमे दण्डः वाणिग्भिः पण्यस्यानघेणोपरोधने दण्डः राजकुलस्थापितार्थव्यवस्थाया अनतिक्रमणीयत्वम् वणिजां लाभकल्पनायां व्यवस्था राजा अर्थव्यवस्थापनप्रकार: २८३ २८४ " " २८५ " २८६

·:
विषयाः
अविज्ञातकर्तृकवधसम्भवे तदन्वेपणप्रकारः
क्षेत्रवेदमादिदाहकस्य एडः
राजपल्यभिगामिनो दण
२३. स्त्रीसङ्ग्रहणप्रकरणे-
परस्त्रीसङ्ग्रहणविधिः
अनुमानात् प्रत्यक्षाद्वा स्पष्टीकृते सङ्ग्रहणे दण्ड:-
अन्यतरानिच्छायां नीवीस्तनाचवमर्धने दण्ड:
कन्याहरणे दण्डः
सकामकन्याहरणे दण्डः
कन्यादपणे दण्डः
मिथ्याभिशंसितुर्दण्डः
पशुगमने दण्डः
हीनस्त्रीगमने दण्डः
दास्याद्यभिगमने दण्डः
शुल्कमदचा मसद्य दास्यभिगमने दण्डः
अयोनी गच्छतो दण्डः
पुरुपमेहने दण्ड
प्रत्रजितागमने दण्डः
अन्त्याभिगमने दण्डः
अन्त्यस्यार्यागमने दण्ट:
२४. प्रकीर्णकप्रकरणे-
न्यूनाभ्यधिकशासनलेसने दण्डः
पारदारिकचोरयोमोचने दण्डः
भक्ष्येण विप्रदपणे दण्डः
टस्वर्णव्यवहारे दण्डः
विमासस्य विक्रय दण्डः

·२५
२९७
"
"
विषयाः
चतुप्पादकृतापराधे स्वामिनो दण्डः
काठलोष्टाद्युत्क्षेपणे दण्डः
छिन्ननास्यादियानेन हिंसायां निर्णयः
हिंस्रवलीपर्दादेरमोक्षणे दण्डः
अचोरस्य चोरत्वेन व्यपदेशे दण्ड:
धनग्रहणेन चोरमोचने दण्ड
रामानेष्टप्रवक्तुर्दण्डः
राजाकोशकारिणो दण्डः
राजमत्रभेत्तुर्दण्डः
मृतागलपविक्रेतुर्दण्ड
गुरोस्ताडने दण्डः
'राजशय्याचारोहणे दण्डः
द्विनेत्रभेदिनो दण्डः
राजद्विष्टादेशकारिणो दण्डः
विपत्वेन जीवतः शूद्रस्य दण्डः
व्यवहारदुर्दर्शने सभ्यानां दण्डः
पराजितस्य पुनर्व्यवहारप्रवर्तने दण्डः
नृपेणास्वीकृतस्य दण्डव्यस्य विनियोगमकार:
"
"
"
"
"
11

·शुद्धिपत्रम् । पृष्टम् अशुद्धम् भ्युग ૨૦ ८८॥ ८८॥ भ्युपग यनि (८८॥ इति विवाहनकर रणम् । अथ वर्णजातिविवे (क्यकरणम्। ८८ १० १ नव १ नव नव नव दश दश दश १५१ १९. सा त्वर्वि स्ववि व वा बला लवा ३. २७२ २८७ शय ४

·27 332
॥ श्रीः॥
श्रीयाज्ञवल्क्यस्मृतिः
श्रीपिचरूपाचार्यप्रणीतया
बालक्रीडाल्यया व्याख्ययोपेता।
आचाराध्याय ।
यो विभर्ति नमस्तस्मै चन्द्रस्य * कलयः कलाम् ।
गौरीगण्डस्थलज्योत्स्नानिष्यन्दगलितामिव ।। १ ।।
+ प्रसकचिन्त्यद्युतिमण्डलात्मसामय॑जुभिस्तपनात् तपोभिः ।
जयत्यसौ येन विधातृधामो यजूपि शुल्लानि समाहृतानि ।। २
सुश्लिटवेदमूलः पावनशाखो महाध्वरस्कन्धः ।
हारिनिवर्गकुसुमो मोक्षफलो जयति विध्यर्थः ।। ३ ।
मायाभिरिन्द्र पुरुरूपमेक जागर्ति यत् सुप्तमपीलवैति ।
दूरङ्गमं ५ द्योतनवद् द्युतीनां तन्मे मनः शिवसल्लमस्तु ।। ४
प्रणम्याकं महानागं तिलकखामिन तथा ।
विनायक च सदोमिः स्मृतिरुदयोत्सते मया ॥ ५॥

·२ . याज्ञवल्क्यस्मृतिः बालक्रीडोपेता। योगीश्वरमित्यादि याज्ञवल्कीयमिदं धर्मशानं व्याचिख्यासया प्रस्तूयते, अभ्युदयहेतुत्वात् तद्धतौ च वस्तुनि महाप्रयोजनत्वाद् व्या- ख्यानादिप्रयासस्य । तथा चानायः - "प्रिये स्वाध्यायप्रवचने भवतः । युक्तमना भवति । अपराधीनोऽहरहरर्थान् साधयते । सुखं स्वपिति । परमचिकित्सकश्चात्मनो भवति । इन्द्रियसंयमश्च, एकाग्रता, प्रज्ञावृद्धि, यशो, लोकपक्तिः" इत्यादि । प्रवचनग्रहणं चात्र ग्रन्थकरणादावप्युपल क्षणार्धं द्रष्टव्यम् । कथं पुनरभ्युदयः शास्त्रजन्य इत्यादित एव प्रपञ्चनीयं, शास्त्रप्रयोजनत्वात् , सर्वत्रैव हि शास्त्रारम्भे प्रयोजनं वाच्यमिति स्थितेः । तथा चाह- “सर्वस्यैव हि शास्त्रस्य कर्मणो वापि कस्यचित् ।। यावत् प्रयोजनं नोक्तं तावत् तत् केन गृह्यते ॥" इति । यद्यपि विषयप्रयोजनसंवन्धामिधानमपशलमिव मन्यन्ते, अल्पप्र. योजनवाद् दुरुपपादत्वाच । तथापि किश्चित् सौहदाद् दिव्यानं प्रद- 1 श्यते । तत्र च विषयः शोकनिर्दिष्टो धर्मात्यश्च प्रयोजनम् । तदादिकवतुर्वर्गः संबन्धो नियमात्मकः ।। विपयस्तावच्छलोकनिर्देशाद् 'यूहि धर्मानि'ति, समाख्यानाच धर्मः ! प्रयोजनं तु धर्मार्थकामापवर्गाः । तधार्थलक्षणत्वादधर्मोऽपि विषयः । तदनुसारिणश्याधर्मानर्थदुःखबन्धाः प्रयोजनम् । सोऽयं हेयोपादेयलक्षण- त्वेनाम्युदयात्मकोऽष्टवर्गोऽस्मादेव शास्त्रादवगम्यत इति नियमः संवन्धः। यद्यपि चार्थकामौ प्रत्यक्षावसेयौ । तथापि न शास्त्रानपेक्षाणामानस्येन तदयाप्तिः, आवस्येन च प्रयोजनत्यम् । तम्मादनवद्यम् । कथं पुनरेक- स्यैव धर्मस्य विषयप्रयोजनत्व भवतः । नैप दोपः । अवगम्यमानस्य विषयत्वादवगतस्य च प्रयोजनत्वात् । न हि शास्तविपयतामवगम्यमान तयाप्रतिपद्यमानः प्रयोजनामयति । नन्वयं सत्यर्धकामापर्गाः शास्त्रस्या- विपयत्वात् प्रयोजनं न स्युः । विषयलमपि भविष्यतीति चेत्, न, 1. 'भारता', २. पति से, ३. 'नम्। ', ४. 'न'प, पाठ..

·आचाराध्याय उपोद्धातपकरणं प्रथमम् । अनिर्देशात्। धर्मपदस्योपलक्षणार्धत्वानिर्दिष्टा एवेति चेन्न। तस्य श्रौतत्वे. नैवोपपत्तेः । अर्थादीनां वा प्रयोजनवं हातव्यम् , अपिपयखेऽपि वा तद. •नुमन्तव्यमिति । अप्रोच्यते-~-विध हि क्रियाणां प्रयोजनं कारकाधार- मकारकाधार च । तत्र यत् कारकावार, न तद् विपयतामप्रतिपय प्रयो- जनीभवति । न च तत्र वैरूप्यादविषयतेति शक्यं वक्तुम् । यथा विक्लिद्यमानत्वे विक्लिवले च तण्डुलाः । धर्म्यभेदान्न गच्छन्ति नानारूप्येपि मित्रनाम् ।। यद्यप्योदनरूपता विक्लियमानेषु तण्डुलेषु नास्ति । तथापि तण्डुलत्वान- पायाद् विषयत्वोपपत्तेरदोषः । अकारकाधार पुनर्विपयतामप्रतिपद्येव प्रयो- जनीभवति । यथा स्वर्गो यागस्य, यथा च वेतनलाभादयः पच्यादीनाम्। ओदनवञ्च धर्मस्य विषयप्रयोजनवे । वेतनलाभवच केवलप्रयोजनत्वम. र्यादीनाम् । अतोऽविरोधः । अथवा, अत्यादीनामपि शास्त्रविषयत्वम् । एवं हि वक्ष्यति "धर्ममर्थं च कामं च यथाशक्ति न हापयेद्" इति । "तस्मात् स्त्रियः सेव्याः", "ईश्वरं चाधिगच्छेत योगक्षेमार्थसिद्धय" इति । तथा *"पश्येदात्मानमक्षप्यमि"त्यादि । यत्त्वनिर्दिष्टत्वादिति, तद् धर्मपदस्योपलक्षणार्थत्वेन प्रत्युक्तम् । कथं पुनः श्रौतत्वे संभवत्यु- पलक्षणत्वम् । न ह्युपसहारानुसार्युपकमो भवति । उच्यते । नैत्र वय- मुपसंहारानुसारिणमुपकर्म चूमः । किं तर्हि । उपक्रमाद्वैतदवगम्यते । योगीश्वरमिति विशेषणात् । चतुर्वर्गज्ञानायैव हि तद्विशेषणं यतः । मुख्यत्वात् तु धर्मस्य धर्मानित्युक्तम् । तस्मात् सिद्धमर्धादीनामाप विषयप्रयोजनत्वम् । एतेनेतरश्चतुर्वर्गो व्याख्यातः । कथं पुनरस्मादेव १. पाठ. २. य प प पाया. ३. 'णत्वेन' ख, पाठ'. • 'पयेदि आदि वचनमस्मिउचाने न पश्यते । किन्नु तदर्थ छ 'चिन्तयेदारमनी हितम् रखेवरूपमस्ति । पाटावर वा ताइए किमपि भरेत् ।

·। याज्ञवल्क्यस्मृतिः बालकीडोपेता। शाखादयमष्टवर्गोऽवगम्यत इति नियमस्योपपत्तिः ! यदा हि वेदादेव सर्वमिदमवगम्यते । यथास्मादप्यवगम्यत इत्युच्येत, तथापि नियमो- ऽनुपपन्नः । अर्थकामयोः पुनः प्रमाणान्तरगम्यतैत्र । यत्त्वासस्यं शास्त्रा- दिति, तदप्ययुक्तम् । न हि परदाराभिगमजनितः कामो मिथ्येति शक्यं, वक्तुम् । दुःखहेतुतया वानन्दरूपं कैवल्यमालोचयतो बन्धात्मकत्वा. धर्मोऽप्यपुरुपार्थः स्यात् । नैतत् सारम् । नास्माभिरनुभवनमपद्यते । दुःखनिमित्तत्वात् त्वपुरुषार्थत्वमुक्तम् । न हि दुःखानुवन्धिनमर्थ कृतधियः प्रार्थयन्ते । न चावुद्धिपूर्वकृयवहारो विचार्यः । तेनोच्यते-- "शास्त्रा. दानन्दावगतः शास्त्रीयावर्थकामा" इति । शास्त्रानुसारिणश्च धर्मार्थकामाः प्रार्थ्यमानत्वाद् दुःसाननुवन्धित्वाचाञ्जस्येन पुरुषार्थाः । यथा च नाप- वर्गप्रतिबन्धकास्तथापवर्गनिरूपणे वक्ष्यामः । न चैवं सति प्रमाणान्तराव- गतिर्विरोधिनी । यत्तु वेदादवगतेर्नियमानुपपत्तिरिति, तद् वेदमूलतयैवा- स्य शास्त्रस्य नियम्यमानत्वादचोयम् । प्रमाणान्तरापेक्षया हि ब्यावृत्तिः, न वेदापेक्षया, तदधीनत्वात् स्मृतिशास्त्रस्य । तथा च स्वायंभुवं- "धर्म जिज्ञासमानानां प्रमाणं परमं थुतिः" इति । धर्मशब्दश्च भगवतोऽपि चतुर्वर्गोपलक्षणार्थः । सोऽयं वेद एव प्रत्यक्षपरोक्षतया श्रुतिस्मृतिशब्दवाच्यः । अतः सुप्तच्यतेऽस्मादेव शास्त्रा- दयमष्टवर्गावगतः समस्तोऽभ्युदयः प्राप्यत इत्सलं प्रसङ्गेन । . . कस्मात् पुनर्वसिद्ध एवाथ भगवतः शाम्रारम्भप्रयन. । यस्मात् - योगीश्वरं याज्ञवल्क्यं संपूज्य मुनयोऽत्रुवन् । वर्णाश्रमेतरेपां नो हि धर्मानशेषतः॥१॥ वेदार्थतत्वविदोऽपि मुनयो यस्मात् संपूज्योपेत्यार्थितयानुवन् , ततस्तदनुरोधाद् भगवतोऽयं प्रयत्न इति मन्तन्यम् । युक्तं चैतत् । तार- शोनामध्याप्यत्वात् । तया चाह मनुः .. एयभुवाभिहितम्' क. पाय: १. 'शाम', ३. 'यपाह' र पाठ ·* आचाराध्याय. उपोद्घातप्रकरणं प्रथमम् । "आचार्यपुत्रः शुश्रूप नदो धार्मिकः शुचिः । शक्तोऽर्थदोऽर्थी स्वः साधुरध्याप्या दश धर्मतः ।।" इति । ते तु पुनः कस्मादेव प्रयत्नेनापन् । योगीश्वर मन्यमाना याज्ञव- क्यतयापि च महाभिजनवादध्यापनाईम् । तथा चापस्तम्नः--"त. स्माद् विद्याभिजनसमुदेत सम्कर्तारमीप्सेद" इति । युक्तं च गुणाति शयवति याज्ञवल्क्ये मुनीनां प्रश्नकरणं, ज्ञातसतस्वानामपि कदाचित संशयोत्पत्तेः । तथा च व्यास:- "ज्ञातवेदार्यतत्वेन धमीनप्यनुतिष्ठता। असंशयाय कर्तव्यः कियांचिद् गुरुसन्निधिः ॥" इति । अथवा मन्दख्यातियुक्ता ज्ञानिनोऽप्यतिविख्यातं कश्चिच्छिष्यमा वेनानुगम्यात्मानं प्रख्यापयितु पृच्छन्त्येव । किनिमित्ता वास्येय योगीश्व- रत्वख्यातिरिति जिज्ञासवः । सर्वया च प्रश्नापपत्तेरुपसन्नानां च नियोगतो- ऽध्याप्यत्वादनुपालम्भः । तथा चोक्तम् - 'उपसन्नाय तु नियादिति । किं पुनरघुवन् । बहि धर्मानिति । उच्यते- अर्थकामापवर्गास्तपृष्ट- त्वाच्छास्त्रस्याविषयाः । किन, एकत्वाद् धर्मस्य धर्मानिति बहुवचनमयु- क्तमेव । न च धर्मभेदोपसंग्रहार्य तदिति युक्तम् । अशेषत इति पदा- न्तरानर्थक्यप्रसङ्गात् । नैष दोपः । धर्मपदस्योपलक्षणार्थत्वेनोस्तत्वात् । नधन्यथा योगीश्वरपदोपपत्तिः । अथ स्तुत्यर्थं तदित्युच्येत । तदप्यसत् । न हि कार्यान्वयिनः स्तुतिमानता युक्ता । अस्तु नाम कार्यान्वयः । तथाप्युपलक्षणत्वं कथमिति वक्तव्यम् । तदुच्यते । योगीश्वरं मन्यमाना धर्म पृच्छन्तीत्यसंवद्धमित्र स्यात् । यस्माद् योगिनो हि नमविदः । नेपा माचार्यलेनेश्वरो ब्रह्मपित्तमः । स च ब्रशर प्रष्टव्यः, न धर्मम् । ननु च धर्मज्ञोऽषि परमार्थतो योगीश्वर एव । अर्थकामौ पा सकिन जानाति । 1. 11' क पाठ. . 'आम लोऽयद साधु स्वोऽध्याप्या' मुदिठक गण। 4 रन प्रमिव श्यामनुदेत एमात मस्तरमाणेदविनासम्स्यारा चय प्रविजानी- उच्मत तिवापत रस.।

·६ याज्ञवल्क्यस्मृतिः वाटकोडोपेता । न बमो न जानातीनि । धर्मज्ञविवक्षयात्र योगीधराभिधानम् । नैतद् यु. क्तम् । नोपक्रमख वागीश्वरपदं तदधीनात्मलामोपसंहारस्थेन धर्मपदेन विरुध्यमानं विशास्सापयितुं शस्यन् । न चैवं सात कवलापवर्गवि- पय एव प्रश्न इत्यवसेय, सर्वज्ञत्वाद् योगीवरस्य, धर्मानिति च बहुवच- नोपपत्तेः । किच केवलधर्मप्रश्नेऽपवर्गमात्रप्रश्ने वा कृत्स्नं शास्त्रमसमजसं, स्यात्, चतुर्णामपि वक्ष्यमाणत्वात् । भूयसां चैवमनुग्रहो भवति । मुख्यावपि च योगीश्वरधर्मशब्दावन्योन्यापादितविरोधव्याहतसामों दुर्वलावेव । महाविपयता चवं शास्त्रस्येत्यलं प्रसझेन । तमेवंविधं योगी- धरं मन्यमाना याज्ञवल्यमनुवन् । यज्ञवल्को ब्रह्मा इति पौराणिकाः। तद- पत्यं याज्ञवल्क्यः । कथं कृत्वानुवन् । संपूज्य । पूजा चात्रोपसदनादिल. क्षणा विज्ञेया । समित्युपसर्गस्य सम्यगर्थत्वात् । मुनयो वेदार्थतत्त्व- विदः । वर्णाश्रमेतरेपां नो ब्रूहि धर्मानशेपत इत्यनुवन्निति संवन्धः । वर्णा ब्राह्मणादयः । आश्रमा ब्रह्मचार्यादयः । वर्णेतरा अन्तरप्रभवी अनुलोमा- दयः । आश्रमेतराः पापण्डादयः । तेषां वर्णाश्रमेतरेपाम् । समग्राभ्युदया- स्मकाप्टवर्गप्रतिपादक शास्त्रं नो यूहीति श्लोकार्थः । धर्मादीनां वक्तुमश. क्यत्वादेवमभिधीयते । बहीति चाध्यपणेयम्, आचार्यत्वाद् भगवतः । अशेपत इति । कास्न्येनेत्यर्थः । वेदादिति चाध्याहार्यम् । वेद एव वा- नन्यशेपत्वादशेष इत्युच्यते । तस्मादोपतोऽनुग्रहार्थमस्माकं धर्मान् व्ही- ति | अन्यः पाठः 'वर्णानां साश्रमाणामिति । अत्रापि स एवार्थः । अन्तरजा अप्यनुलोमा वर्णी एव । यथाह मनुः- "पुत्रा येऽनन्तरलीजाः कमेणोक्ता द्विजन्मनाम् । ताननन्तरनामस्तु मातृदोषात् प्रचक्षते ॥" इति । अनन्तरग्रहणं चकान्तरद्वयन्तरार्थमपि द्रष्टव्यम् । क्रमानन्तर्यवचना- च प्रतिलोमानामवर्णत्वम् । तथा च गौतमः- 'प्रतिलोमात् तु धर्महीनः' 1. 'वि' स. पार: २.या। आप. पाठः, प.रा. १. रावे घ. पाट:. ३. 'क नो ब्रूहि धाममिति' . वायमेवरेपामिति द्वन्द्वेऽप्या सर्वनामत्वम् ।

·आचाराध्यायः उपोद्घातप्रकरणं प्रथमम् । इत्यवर्णविवक्षयवाह । जातूकर्णश्चाह - 'प्रतिलोनास्त्वन्तावसायिनः' इति । यत्तु किञ्चित् तद्गतधर्माभिधानं, तदानुपाशिकंविषयम् । प्रयोजक- विषयस्तु प्रश्नः । पापण्डिनां त्वानमप्रतिपत्त्यर्थो धर्म इत्याश्रमशब्देन ग्र- हणम् । एव च पाठान्तराग्यपि व्याख्येयानि । यद्वा वर्णाश्रमतरेषां न इति संवन्धः । वर्णाश्रमेतरा एव हि तावद् वयं, यारदनितो धर्मः । तेनास्माकं निर्णयाय ग्रहीति ॥१॥ किमनभिगम्यैव मुनिभियोगीन्द्र पृष्ट, नत्युन्यते- मिथिलास्थः स योगीन्द्रः सम्यग् ध्यात्वाब्रवीन्मुनीन् । यस्मिन् देशे मृगः कृष्णस्तस्मिन् धर्मान् निवोधत ॥२॥ न हि मिथिलास्थं योगीन्द्रमनभिगम्यैव मुनयः प्रष्टु क्षमाः । मि- थिलास्थत्ववचनाच योगीन्द्रस्य मुनीनां देशान्तरस्थत्वं सिद्धम् । अन्यथा विशेषणमेव न स्यात् । युक्तश्चाभिगम्यैव श्रेयसि प्रश्नः । तथा च 'अभि. गम्य महर्षयः' इति मानवम् । जातूकर्णोऽप्याह ---- 'नाकस्मात्समवाये गुरुं पृच्छेदि'ति । अथ स तैः पृष्टः किं कृतवान् । सम्यग् ध्यावा- चवीन्मुनीन् । प्रश्नविशेषणं वा सम्यगिति । ध्यात्वा निरूप्य मुनीनां योग्यतादिकम् । अन्ये क्षण ध्यावति पठन्ति । तेषां कालविवक्षा। क्षणेनैवेयान् महागहनः शास्त्रार्थोऽनुध्यातः । नूनम योगीन्द्रः स्यात् । वैलक्षण्यप्रदर्शनार्थ वाचार्यस्य । अध्यापनप्रकारनियमो वा । किं पुनस्त- दब्रवीत् । यस्मिन् देशे मृगः कृष्णस्तस्मिन् धर्मान् निवोधतेति । पहुवचनमुक्तार्थम् । ये तु धर्ममिति पठन्ति । नेपां मुख्यत्वं धर्मस्येत्यभि- प्रायः। नियोधतेति शिष्याद्विसमा पानार्थम् । प्रसक्तस्यापि धर्मस्य पुनर्वचनं कृष्णापलक्षितदेशसम्मन्यायम् । का योगीन्द्र एवै ब्रूयात् 'योगीश्वर याज्ञवल्क्य', 'मिथिस स योगीन्द्र.' इति च ! नाप्यन्यः कर्तेति शक्यं वक्तुम् । 'के कवयमपि घरमाद्' इति वक्ष्यमाणत्वाद् 1 २ 'कम् । 'पपाट. 'माह। य' प. पाठ 1. 'रोवा' - पाठ, ३. च स्या, ·- १ याज्ञवल्क्यस्मृतिः बालकीरोपेता। धम् । मनुर्विष्णुरिति ख्याततमैर्नामभिः सामर्थ्यकधनार्थम् । अहमित्यन्तत आत्माभिधानमाचारपरिपालनार्थम् । तथेति चानुक्तोपसंग्रहार्थम् । तथा च वृद्धयाज्ञवल्क्यो धर्मप्रवक्तुनुक्त्वाह- 'भूयासो धर्मवक्तार उत्पन्ना भाविनस्तथा । निधानं सर्वधर्माणां वेद एव हि शाश्वतैः ॥" इति । पुनश्वाह- "नारदः पुलहो गायः पुलस्त्यः शौनकः क्रतुः । बौधायनो जातुकर्णो विश्वामित्रः पितामहः ॥" इति । मननान्मनुः । विविधज्ञानेन स्नातः शुद्धो वेष्टितो वा विष्णुः । यमनाद् धर्मस्य प्रजानां वा यमः । इत्यादि सर्वत्र योज्यम् । स्तुत्यति. शयार्थम् । किं पुनरस्याः स्मृतेमूलम् । न तावदानायो धर्मशास्त्रभेदप्रति- पादकः । न च तत्प्रभवो न्यायः । आपतु श्रौतानां कृत्लोपसंहारात् तत्पूर्वकत्वाच तथैवात्रापि प्राप्नोति । कात्स्न्येन चैवं धर्मावगतिः, न टेक- स्मृत्यध्ययने सकलधर्मावाप्तिर्यतः । भेदे च द्वयोरप्यध्ययनं न स्यात्, शाखान्तरवत् । इष्यते च तत् , “स्मृतिद्रोण पाठक" इति वचनात् । नैत- देवम् । न हि परम्परापेक्षं मन्वादीनां धर्माभिधानम् । सर्वत्र कात्याभि- धानात् । इतरथा हि कचिदेव पदार्थाभिधानं स्यात् । अन्यत्र गुणवि- धयः । कचिच्च सापेक्षत्व दृश्यते, वचनात् । तद् यथा- "आमायात् सम्यगुदधृत्य शङ्कथ लिसितस्तथा" इति । न चानुमेयेष्वर्थप्पैक्यं शक्यते वक्तुम् । लिङ्गानुसारेण लिङ्गिनो- ऽपि भेदावगतेः । भिन्नानि चाष्टकादिलिङ्गानि प्रतिशाखं, तथैवोपलब्धेः । तथाच स्मरण भेदेन । अन्यथा येकरूप एव प्रयोगः स्मर्येत । यत्तु शासान्तरवदुपसहरणमुक्त, तच्छौतकर्मणां प्रत्यक्षत्वेन प्रकरणाभेदाद युक्तम् । इह तु प्रधाने भेदोऽभिहितो लिङ्गभेदात् । अतो चैपम्यम् । , 'नम् ॥'घ पाठ • द्रोणति पोटगरे। " . रादि में', ३ 'वप्र' पाट.

·- जाचारध्याय उपोद्घातप्रकरण प्रथमम् । यानि तु नामतो गुणविधानानि तान्यविशेपादनापि समुच्चीयन्त एव । यथा शातातप श्राद्धमनुक्त्वैव तद्गतान् गुणानाह "विना यज्ञोपवीतेन गन्धर्यस्तु समालभेद् ' इत्यादि । सर्वार्थता च कय स्यादिति गुणार्थस्मृत्यारम्भ । यत्तु स्मृति- द्रोणाध्ययन नन्नानालेऽपि वढङ्गप्रयोगकरणे फलभूयस्त्वलाभार्थम् अधिकगुणोपसहारार्थं च । द्रोणवचनात्तु नियमादृष्ट प्रताध्ययनवद् , भूय स्त्वविवक्षया वा द्रोणशब्द इत्यवसेयम् । यत्तु 'नेकन कास्न्यं धर्मस्ये ति, तद् वैतानिकानेककर्मकापानभिधानात् कास्न्यऽपि नव । अखि लपरोक्षार्थीश्रयित्वेन कास्न्यमिति चेट, तदपि कर्णवेधाद्यनुपसहतेरसि- छम् । आचारप्रामाण्याभिवानात् तदुपमहतमिति चेद, वेदो धर्ममू लमित्यनेनैव सिद्धत्वान्नम शास्त्राय । धर्मप्रवक्तृसयानियमानवधार णाच सापेक्षत्वेन सर्वम्मिन् धर्मशास्त्रे समाप्ति स्यात् । ततश्चाननुष्ठानम् । न च समयावधारणमस्ति । परिगणनस्य प्रदर्शनार्थत्वात् । हेत्वन्तरस्य चाभावादित्येपा दिक् । ननु र प्रयोगभेदेऽपि गुणार्थस्मृत्यन्तरापेक्षागा तदवस्थमेवाननुष्ठानम् । मेवम् । यदि परिपूणऽपि प्रयोगेऽभ्युदयाय गु- णान्तरोपसहार , नित्यवरकरण अनुपमहतेरप्युपपन्नमित्यनिरोध । यद्वा स्तु नियोगतस्तदुपसहार । सति तु ज्ञाने ज्ञातगुणान्तरत्यागे नकस्मृत्य वगतप्रयोगानुष्ठानादेव कृतकृत्यता । अप्रगतश्च प्रयोगोऽनुष्ठेय । गुणान्त राणि चान्वेष्याणि । उपलब्धगुणानुपसहाराच्च प्रत्यवाय । सापेक्षत्वे तु स्मृतीना प्राक् प्रयागावधृतेरनुष्ठातुमशक्यत्वादवधारणोपायासम्भवाच्चान नुष्ठानमिति वैपम्यम् । परिपूर्ण तु प्रयोग नमित्तिकामान्वयोऽभिमत । "भिन्ने जुहोती"तिवत् । ज्ञानगतमपि च गुणाना नैमित्तिकात 'टम् । तद् यथा--- वैश्वानरग्रहग्रहणे ' म यदि चरकेभ्यो वा पततोऽनुवपीते 'ति । एवमत्रापि । यद्यप्रमाद्यद्भिगन्विष्यमाण गुणान्तरमुपलभ्यत, तत उपमहि येत । अनुपलब्धी त्वदोप । यदा चान्विष्यमाणस्य यस्योपलब्धि तदा तस्यानुपसहारे प्रत्यवायादव्याहतमनुष्ठानम् । पर त्वरिपूण प्रयाग कतव्यतोपदेशमान च यथापनयनादिषु, नमानुमितर स्मृत्यन्तरांपेक्षा । आनु' , परधा' स पाठ २ ३ यानु पाट ४ ज पाठ ·1 १२ याज्ञवल्क्यस्मृतिः बालकांडोपेता। यथा च मृद्भिरिति मृदां बहुत्वेऽवगते तिस्रः पञ्च वेति स्मृत्यन्तरात् । एवं सर्वत्रीन्नेयम् | स्मरणवैचित्र्यमेवास्याः कल्पनायाः प्रमाणमिति न हेत्वन्तरं मृग्यम् । प्रयोगैक्ये तूक्तानुपपत्तिः । अतः सूक्तं वक्तारो धर्म- शास्त्राणामिति स्मृतिवहुत्वम् ॥ ४,५ ।। उक्त धर्मादय शान्नस्य विषया इति । नेपा तु लक्षण बाच्यानलत आह--- देशे काल उपायेन द्रव्यं श्रद्धासमन्वितः । पात्रे प्रदीयते यत् तत् सकलं धर्मलक्षणम् ॥६॥ देशः सामान्यविशेपात्मकत्वेन द्विविधः । सामान्यतः कृष्णोपल- क्षितः । विशेषतः शुद्धादिकः । कालोऽप्यहःपूर्वाहादिकः । उपायस्त्व- ङ्गकलापो दृष्टादृष्टार्थः । यथा- "अभिगम्योपविश्य हिरण्यं दद्यादि"ति । देशकालयोस्तूपावत्वेऽप्यधिकारान्वयाद् भेदेनोपन्यासः । द्रव्यस्य च प्रा- धान्यात् । द्रव्यं शुक्लं हिरण्यमित्यादि । श्रद्धा प्रसिद्धैव ! संशब्दः सम्य- गर्थे । अन्वितयुक्तरित्यर्थः । पात्रं जातिसंस्कारविद्यावृत्ततपोभिः सम्प- नम् । एवं यद् दानं, सोऽनवद्यः कृत्लो धर्म इति । दानशब्दश्वायं या- गाद्यपविहितकृत्योपलक्षणार्थी द्रष्टव्यः । विपरीतश्चाधर्मः । यत्तु दानमे । योदाहृतं, तत् सार्ववर्णिकाधिकारप्रतिपादनार्थम् । कुरुक्षेत्रग्रहोपरागाद- यस्तु काम्यनैमित्तिकतयावसेयाः । तथा च शसः "तत्र धर्मलक्षणा- नि । देशः काल उपायो द्रव्यं श्रद्धा पात्रं त्याग इति समयः । तेषु ध. र्मोदयः साधारणः, अन्यथा विपरीत" इति । देशायभावे 'विपरीत इति वदन् नित्यानीमानीति दर्शयति । न च कुरुक्षेत्रादीनां नित्यत्वोपपत्तिः, अन्यत्र निवासाभावप्रसङ्गात् । न चैतद् युक्तम् । अतः सूक्तं काम्यनै. मित्तिकत्वमेवमादीनामिति ॥ ६ ॥ नन्धिय यमलक्षणावधातनिर्मूला लक्ष्यते । जात्रायानमिन ! मरम् । वैदः स्मृतिः सदाचारः स्वस्य च प्रियमात्मनः । सम्यक्सङ्कल्पजः कामी धर्ममूलमिदं स्मृतम् ॥७॥ , 'तम् । इति मुदितमाशगठ.. २. 'मयंवधि' य. पाट: 3. 'श्रुति: स्मृ' संत मुद्रितकोशपाठ.. .

·, आचाराध्यायः उपाद्वातप्रकरणं प्रथमम् । यदि हि स्मृत्यादयो वेदानपेक्षा धर्ममूलमित्युच्चरन् , तदा निर्मू- लता स्यात् । यदा त्वेषामपि वेदाविनिर्भागः, तदा निर्मूलवचनं प्रलापः। वेदपूर्वकतया चैपां प्रामाण्यम् । अतः सुलूच्यते धर्ममूलमिदं स्मृतमिति । तथा चाह मनुः-- 'स्मृतिशीले च तद्विदामि'ति । वेदस्मृती प्रसिद्धे । अकामात्मानो दम्भादिरहिता वेदार्थविदोऽनुष्ठातारश्च सन्तः, तेपां यद- दृष्टायाचरणं स सदाचारः । तथा च वसिष्ठः- "शिष्टः, पुनरकामात्मा, अगृह्यमाणकारणो धर्म" इति । अनुपनिवन्धनाच स्मृतितो ब्राह्मणपरि- वाजकवद् भेदेनोपन्यासः । अनुपनिवन्धन तु स्मृत्यन्तरार्थवत् । वेदा- विरोध्यसाहसं स्वस्यात्मनः प्रियं, यथावसीदति कुटुम्बे संन्यासः । वि- चिकित्साशङ्कया तु स्मृत्याचारयोर्भेदेनोपन्यासः । यथैतदेवं तथा तदाश्र- मनिरूपणे वक्ष्यामः । अनात्मगुहा प्रीत्युत्पादः सम्यक्सङ्कल्पजः कामः । यथा वैकल्पिकयोरन्यतरावधारणम् । इच्छया तु प्रवृत्तेः पौरपेयाशङ्का मा भूदिति भेदेनोपन्यासः । ऋज्वन्यत् । प्रत्येकविशेषणं वा सम्यगिति । वेदस्य सम्यक्त्वं वाक्यविवेकावधृतिः । तन्मूलत्वनियमापरस्मृतः । यद्वा खस्य चेति कुलधर्मः पित्राधाचारोऽभिप्रेतः । सताम(?रि)ष्टाय चेत्यत्रापि योज्यम् । तथा चाहुः- "यनास्य पितरो याता येन याताः पितामहाः । तेन यायात् सतां मार्ग तेन गच्छन्न रिष्यति ।।" इति । प्रियं त्वात्मन आत्मतुष्टिः । तदपि धर्ममूलम् । कि पुनरात्मनः प्रियं, सम्यक्सङ्कल्पज. कामः । कस्यचित् साप्ताभिहितमात्रेण तत्त्वाव- धृतिः स्याद् , अन्यस्य मूलप्रमाणप्रतिपत्त्या । यावदस्य निर्विचिकित्सं स- म्यक्सङ्कल्पजः कामः स्यात् , तदा तस्यात्मनः प्रियं धर्ममूलतयावसयम्। .. विचित्रधियामपि पुंसां सम्यक्मकल्पजलेनेच्छानियमादनवद्यम् । समान- मन्यत् । अथवा स्वस्य च प्रियमात्मन इत्यपवर्गलक्षणम् । सम्यगिल्या. यर्थकामयोः । धर्मस्य तूक्तम् । तदेतत् सर्व स्मृतिशास्त्रेण प्रतिपाद्यते । नच्चे वेदमूलत्वाद् वेद एवेत्यभिप्रेत्योच्यते --- धर्ममूलमिद स्मृतमिति । - . 'तो', र दमूलक' ३ पाठ ३ 'य', 1. घ. पा., ·याज्ञवल्क्यस्मृति बालक्रीडोपेता। न्यायमूलत्वाच्च श्लोकस्यानेकार्थत्वमदोप. । कुतः पुनरिदमानायमूलत्व स्मृतेश्वगमितम् । न तावत् सर्वस्मृतीनां मूलभूतवेदवाक्योपलब्धिः । कतिपयवाक्यदर्शन त्वसदागमेष्वप्यविशिष्टम् । न च वेदः स्वयं मूलता. मल प्रतिपादयितुम् । अनुमानादेस्त्वसामर्थ्यमतिप्रसिद्धम् । विपर्यये वा तत्प्रवृत्तिः, सर्वात्मकवेदमूलत्वानुपपत्तेः । न तावद् विधिरूपः, अदर्श- नात् मृत्यानर्धक्याच्च । तथाहि- प्रत्यक्षे विधिरूसे च वेदे सति मुधा स्मृतिः ।। कल्पकारास्तदा कुर्युलघुतायै प्रकल्पनम् ॥ वाक्यानां विप्रकीर्णाना स्मृतिः सङ्ग्रहणाय चेत् । तदसत् म्मार्तता मा भूत् ताद्रूप्याज्ज्योतिपोऽपि हि ।। सहारादकशाखावेऽप्यादिमध्यान्तवर्तिनाम् । शाखान्तरगतानां च समाहारः प्रवर्यवत् ।। मैव न ज्योतिपा तुल्य विप्रकीर्णत्वमन नः । इतिकर्तव्यता तद्वत् क्लप्सा न ह्यस्ति सन्निधौ ॥ एकैकशः प्रकीर्णाङ्गप्रधानकध्यसहतेः । ज्योतिष्टोमादितुल्यत्व स्मृतीनामतिदुर्भणम् ॥ शाखानां विप्रकीर्णत्वात् पुरुपाणां प्रमादतः । नानाप्रकरणस्थत्वात् स्मृतिमूल न गृह्यते ।। कार्योऽतश्चोपसंहारः पुरुषानुग्रहात्मकः । तद् वेदादृश्यमानत्व न दोपायान जायते ।। स्मृतिमूला हि विधयः सन्ति वेदे सहस्रशः । सम्प्रदायविनाशात्तु भीतै माक्षादसहतिः ॥ उत्कटव्यस्तु ख्यातोऽय मलबद्वाससा सह । न सवसेदिति विधिः स्मृतिमूलत्वसम्मतः ।। आनेय्या योपितनस्वी भवेद् घातयितेत्यपि । मृत तस्मादनिन्द्यस्य नापकामदितीति च ॥

·आचाराध्यायः उपोद्घातप्रकरणं प्रथमम् ।
अनारभ्य च सौवर्ण हिरण्यं भार्यमित्ययम् ।
रूपसम्पत्तये चैवं भवितव्य सुवाससा ।।
नन्वेवं भिन्नरूपत्वं स्मृतीनां नोपपद्यते ।
उपसंहरणीयानामैक्यात् कृच्छादिकर्मणाम् ।।
नेतदस्त्येव भिन्नत्वं प्रत्यक्षाध्ययनेऽपि हि ।
कर्मणां भेदकेः सङ्ख्यागुणप्रकरणान्तरैः ।।
भिन्नत्वाच्च प्रधानानामङ्गभेदस्तदाश्रयः ।
भिन्नाश्चातोऽष्टकादीनां प्रयोगाः स्मार्तकर्मणाम् ।।
उद्दिश्यैक्यं प्रधान च विशिष्टगुणलक्षितम् ।
अङ्गं विधीयमान हि न सर्वार्थ प्रसज्यते ॥
साधारणं हि नामैकं भविष्यत्यक्षशब्दवत् ।
स्मृतीनां भिन्नरूपत्वमतो भिन्नार्थसङ्ग्रहात् ।।
एकैकं चाटकाकर्म कृत्वैव कृतिनो नराः ।
फलसाम्याद् भवन्त्यस्मान्नैककळखिलग्रहः ।।.
सर्वेषां ये नृणां धर्माः सर्वैस्तेतूपसंहृताः ।
मन्वादिभिर्यमाः ग्रायो नियमाश्चाविशेषतः ।।
एवञ्च विप्रकणिकशाखागाखान्तराश्रयम् ।
दृश्यमानं स्मृतेमूलमपहातुं न शक्यते ॥
सम्यगालोचितं नैतदाचार्येणव लक्ष्यते ।
प्रकीर्णविधिवाक्यानां मूलत्वानुपपत्तितः ।।
जीवतः कामिनो वा स्यादधिकारोऽष्टकादिषु ।
जीक्तश्चेत् ततः सर्व कर्तव्य सर्वकर्तृभिः ।।
कर्तव्यत्वाविशेषात् स्युः कृतार्धा नैकर्मणा ।
अकृत्वेष्टिं हि तुल्यत्वात् कृतिनो नानिहोत्रिणः ।।
तथास्त्विति यदि चूयादतादृप्योपसहृतेः ।
मानवाद्यप्रमाणत्वमनुष्ठानं च दुर्लभम् ।।

·याज्ञवल्क्यस्मृतिः वालकीडोपेता ।
स्मर्तृणां जायते दोपो नन्वकर्तव्यसद्धहात् ।
न पुनर्निसिलत्वेन कर्तव्यानुपसहृतौ ।।
अन्योन्यनिरपेक्षव स्मृतीनां यच वर्णितम् ।
एकक्रियायोगे हि तज्ज्ञेयं नासिलग्रहे ।।
मैवमेकायोगेऽपि न वेदोक्तोऽखिलग्रहः ।
अनुष्ठानविरोवस्तु तुल्यो भेदेऽपि कर्मणाम् ॥
कर्तुरेकस्य यत् कार्य नियोगेनैककालिकम् ।
तत् स्मार्य नैरपेक्ष्यार्थमेकैकवाखिलात्मनाम् ।।
मवं चैतत् अपश्चन वक्ष्यामः श्राद्धसङ्ग्रहे ।
यथास्मृत्यप्रमाणत्वमुक्तरूपानुपमहे ।।
कालैक्येन विरुद्वत्वादधककरण मतम् ।
तथापि यावतां शक्तिः कृतिर्भवति तावताम् ॥
पूर्वाहानुपसंहारादफ्रिया चेद गुणत्वतः ।
प्रधानसाधनात् तस्य न युक्तरुपसहतिः ।।
सस्कारत्वादथेकेन न कुर्युः संस्कृताः परम् ।
सस्कारत्वं तथा वाच्यं सर्वस्मृत्युक्तकर्मणाम् ||
कृलैको चाटकां कुर्वनैकगृह्योदितामपि ।
कामिनामधिकारे तु याथाकाम्यादनित्यता ।।
नित्यवत् स्मरण ता स्मणा स्यादमूलकम् ।
न चान्यधाधिकारोऽम्ति तम्मादियमकल्पना ॥
एक: प्रकीर्णाजप्रधानक-यसदती।
म्मातत्व वैतानां म्यात पाणचवादिकमणाम् ।।
क्लसोपकारसम्बन्धात् नत्र नेदरणिता ।
पर्णिमामविकारयात् तद्वन् म्यादष्टकायपि ॥
न चालि पलमानले ग्मातानामरिकारना ।
विदोंमेवाचमुक्त मारश्यदानतः ।।

·१७ आचाराध्यायः उपोद्घातप्रकरणं प्रथमम् । अन्वारुयोक्तमेतच्च विधिवाक्यप्रकीर्णताम् । शाखासहस्रमध्येऽपि न त्वेका पठ्यतेऽष्टका ॥ प्रकीर्णा ये तु दृश्यन्ते नृधर्मा विधयः कचित् । नियमानां यमानां च ते स्युर्मूलं न कर्मणाम् ॥ प्रत्यक्षं पठ्यमानानां प्रकीर्णत्वाद्धि कर्मणाम् । कल्पकाराश्च निन्द्याः स्युरसामर्थ्यादकल्पने ॥ मन्त्रार्थवादमूलत्वं स्मर्तारः कीर्तयन्ति यत् । तचासत् स्याद् वसिष्ठादौ कथं लागलमुपेत् ॥ व्याख्यानतः शुनःशेफ इत्युक्तेश्वार्थवादजाः । श्रुत्या सह विरोधे च विकल्पो विधितुल्यतः।। तत्र शङ्कवचो दुस्स्थं तयोश्च ज्यायसी श्रुतिः । द्वितीयस्तदनुव्याख्या स्मार्तो वौधायनस्य च ॥ अनयाय दिशा पक्षः प्रपद्यैव विवेकतः । । सर्वथा परिशोध्यस्तु स्मृत्यप्रामाण्यवादिभिः ॥ एवं तावद् विप्रकीर्णविधिमूलत्वमनुपपन्नम् । मन्त्रार्थवादयोस्त्व- न्यपरतयैवामूलत्वम् । किश्च मन्त्रः प्रकरणे वा स्यादप्रकरणे वा । प्राक- रणिकस्तावत् परार्थ एव । इतरोऽप्युपादानशून्यलिङ्गविनियोजकत्वान- भ्युपगमादमूलम् । म्वाध्यायाध्ययनविधेरपि जपयज्ञाद्युपयोगित्वेन नैरा- काझ्यादौदासीन्यम् । अर्थवादास्तु येऽनारम्य पठ्यन्ते, तेपां प्राग् वि. धिकल्पनादपर्यवसनात् । कल्पिते च ताद यादकारणत्वम् । अथ मन्त्रा. थवादान्वितपदार्थसत्यतोपपादनार्थ तदनुसारिकाल्पनिकविध्यन्तरमूलतो. च्येत, यथा 'प्रते याक्ष" इत्यग्न्यभिधानपरे मन्त्रे 'धन्वन्निव प्रपा भसी'- खेतद् दृष्टान्तपद लोकप्रसिद्धयानुपपद्यमानं खसिद्धयर्थं विध्यन्तरं प्रपा कर्तव्येति कल्पयति, तथार्थवादेऽप्यश्वानुगतौं रासभस्य "तस्मान्छेयांसं * "प्र ते यक्षि प्रत इमाम मन्म भुवो यथा वन्यो नो हवयु। धन्वनिव प्रा असि त्वमग्न इयक्षवे प्रते प्रल राजन् ॥" (ऋग्वे.५.५ ३२.1) ·१४ याज्ञवल्क्यस्मृतिः बालकीडोपेता। यन्तं पापीयान् पश्चादन्वेती"ति हेत्वमिधानात् तत्सिद्धथै श्रेयाननुगन्तव्य इत्यायनुमितविध्यर्थमूलतोच्येत । तदप्यसारम् । भ्रान्तिजनितोऽपि व्यव- हारः पदार्थालम्बनहेतुतां प्रतिपद्यते । भ्रान्तिः किमिति चेद् , अस्मादेव वाक्यार्थविपर्ययात् । सत्यतया वा सालम्बनले को विरोधः । विज्ञान- घन इत्यादेरपि सत्यता वचनीया । ततश्च नैरात्म्यापत्तेश्चोदनाव्यवहारो दुःश्लिष्टः स्यात् । तथास्त्विति चेत्, कः खल्वकल्पनयैवोपपद्यमानप्रामा- ण्यं वेदं कल्पनामारोप्याप्रमाणीकुर्यात् । यथा च कुदृष्टीनां भ्रान्तिजनि- तानामेव प्रतिपेध्यत्वेन पदार्यालम्वनत्वं, तथैतेपामपीत्यदोषः । कल्पना. यामपि फलवत्प्रयोगवचनान्तर्गतेस्तादादपुरुषार्थत्वेन स्मृत्यविषयता- पसङ्गः । नामां तु गुणफलान्वयमात्रापयोगित्वाद् दूरापेतं मूलत्वम् । एतेनोत्सन्नशाखामूलत्वं व्याख्यातम् । उत्सन्ना अपि ह्येवंरूपा एवे. ति । किञ्च, उत्सादोऽपि प्रमाणशून्यः कल्पनीयः स्यात् । नहि शाखोत्सादः सम्भवति । एवंरूपशाखान्तरानुपलब्धः । चतुणामपि वेदानां काश्चिच्छा- खाः पंड्यन्ते । न चैकस्यामपि स्मृत्यभिहितधर्मसादृश्योपलब्धिरस्ति । न चासन्तविलक्षणत्वेन शासान्तरत्वोपपत्तिः । न हि मैत्रायणी शाखा का- ठकस्यात्यन्तविलक्षणा । शासैकदेशमूलत्वे वा महत्यदृप्टकल्पना स्यात् । उत्सन्नवेदमूलत्वं तु वेदचतुष्टयप्रसिद्धनीतीव पेशलम् । प्राक् चोत्सादात् स्मृत्यभावप्रसङ्गः । उत्सादाराक्षया वा स्मरणेऽमिहोत्रादीनामपि स्मातत्वं स्यात् । अतोऽयमसारः पक्षः । ये तु वेदवत् स्मृतीनामपि नित्यतया प्रा- माण्यं मन्यन्ते प्रवचननिमित्ता मन्वादिसमाख्येति वदन्तः, ते सलु मौन- भाजो दुर्नियारा । अवाधकत्वेऽपि हि पुरुपाप्रणीतेर्वेदः प्रमाणम् । सर्व- लोकवाद्या चात्र नदग्रणीतिः । दुर्निवारं चासदागमनात् ताप्यमेवं सति स्यात् । तथास्त्विति चेत् । अलं स्मृतिशानेण । इदानीमदृष्टमात्रेणोपर- तकर्तृकाणां कूपारामादीनामपि तदकर्तृकत्वप्रसङ्ग । मन्यादीनां च "स सर्वोऽमिदितो वेदे" इत्याद्यभिधान मृपेसापाद्यत । तयश प्रोत्सारणेन वा कथउित् लिप्टकल्पनयार्थवादर योजनीयम् | कठादिचरणानि च तां तां शायां विप्रति । न च मानवादिचरणोपलब्धिरस्ति । न च छान्दोग्य- भाषणवत्त एव शाखिनो धारका इति शम्यं वक्तुम् । अन्यतमवेदशा- ·" आचाराध्याय उपोद्घातप्रकरण प्रथमम् । खानन्तर्गतत्वात् । यदपि शाखिना धारणमुपलभ्यते, तदपि स्मृतित्वेनावे दतया, अङ्गवत् व्रताध्ययनानादरश्चैवमुपपद्यते । ताश्च स्मृतयो नित्या इति वाच्यम् । यदि तावत् कतिपयमन्वादिप्रणीता एवेत्युच्येत, नारदा देरप्रामाण्यप्रसङ्ग । तथास्त्विति चेद, विशेषहेतुपीच्य । इदानी प्रणी- तबौधायनादिस्मृतेश्च मन्वादिवदादरो न स्यात् । यत्त्वप्रयत्नपूर्वक सवी ब्रह्मणो मुखान्निस्मृता इति तन्छाक्यमुनिदेशनेवातिस्थूलम् । अपिच नि- त्यत्वे स्मृतीनामध्ययनविध्यभावात् सम्प्रदायविच्छित्ति स्यात् । नन्वस्ति "पिदुपा ब्राह्मणेनेदमध्येतव्य प्रयत्नत इति । न तेनाखिलस्मृत्यध्ययनविधानम् , इदमिति च प्रकृतपरत्वात् । प्रकृते च विरोधादसमर्थत्वम् । यदि चाध्येतव्यमित्यस्य विधेरावगम्य- तोच्येत तदानुपनीतस्य शूद्रसमवाद् वेदार्थत्वेन चोपनीतम्य तद- ध्ययनात् सन्ध्योपासनादिकतिपयार्थशिक्षणवचनाच स्मृत्यनध्ययनम् । अवीतवेदस्य च गुरुकुलनिवर्तनमित्यादि प्रपचनीयम् । पाठमानपर्य- वसायित्वे त्वस्याप्यदृष्टार्थत्वात् स्मृतिसप्रदायो दुर्घट स्यात् । वेदमूल- त्वे तु स्वाध्यायाध्धयनविविवितम्भणात् कथञ्चिदुपपद्येतापि । तदेव दुरुपपादमित्युक्त पुरस्तात् । नन बुटितविकलजालेन परावृत्तिचतु रप्रज्ञासहाया गृह्यन्ते । को वा वेदमूलतया स्मृतीना प्रामाण्य घूयात् । सप्रदायाविच्छेदाद् वेदवत् स्मृतयोऽपि स्वतन्त्रा यतः । न च पूर्वा भिहितदोपत्रपञ्चनम् । अन्धनित्यवान युगमात् । ग्रन्थेन च नातीय प्रयोजन, स्मार्तक्रियानुष्ठानरहितकालाभावात् । यथैव हि कृष्यादयो विशिष्टफलोपायान्वितत्वेन लोकत उपलभ्यन्ते । तथाप्टकादयोऽपि यतः । इयास्तु विशपः--- सन्निकृष्टफला कृप्यादय । अनियतफला- श्वाष्टकादय । न चैतावता लोकिकत्व शक्य वक्तुम् । अस्मादेव विवेकाधारणात् प्रमाणा-नरत । स निवेको भ्रान्त्यापीति चेत् । न । प्रमाणान्तरस्य निराकृत वाद् दृढतापगनेश्चाभ्रान्ति । भ्रान्तिकल्पने चावेद एर वेदतवा गृहीत इत्यप्याशङ्कवेत । यथैर वेदोऽयमिति बुद्धिांकिकत्वेऽपि वाचकत्वस्मरणान्न भ्रान्तिरित्युच्यते तथाटकाद्युपा- यफले स्वरूपनिगमोऽनीसगन्त चन् । न च पगेक्षत्वात् फलसाव- ·२० याज्ञवल्क्यस्मृतिः चालकीडापता। नशक्तरलौकिकत्वाभिधानं, शब्दशक्तिवत् । प्रतिपत्त्यन्यथानुपपत्त्या सेति चेत् । तदत्रापि समानं दत्वात् प्रत्ययस्य । यथैव हि शब्दाः प्रत्या. बकत्वेन शक्तिकल्पनानिमित्तं, तथा निरूढप्रतिपत्तिहेतवोऽर्थी अपी त्यदोपः । कस्य वात्र परोक्षता । अष्टकादयस्तावत् पुरुषान्तरैरनुष्ठीय- मानाः प्रत्यक्षवेनाशेपाहा उपलभ्यन्ते । तत्र च वेदशब्दवदष्टकादिशब्द. व्युत्पत्तिः । विशिष्टकार्य निमित्तं च तदनुष्ठानमिति स्वरूपवदनुष्ठातृभ्य एवावगम्यते । तत्प्रसियनुपपत्तिकल्पिते च संवन्धिनि बोधकशक्तिवत् प्रवृत्तेरव्याघातः । तस्मात् स्वातन्त्र्यं स्मृतीनामित्युक्तम् । तथा चाह - "अग्रन्धकानामर्धानां चकारोपनिवन्धनम्" इति । आमायश्च – 'ययुक्तो भूरि'त्याग्रुपकाम्य 'यजुष्टस्सामत' इत्युक्त्वा 'यद्यविनातमित्याह । स्मात चाविज्ञातमिति संप्रदायः । तच वेदमूलले सत्यनुपपन्नम् । सर्वथाविज्ञानासम्भवात् । न हि विद्यमानमूलं निरू- प्यमाणेऽविज्ञातमिति शक्यं वक्तुम् । पुरुपान्तरापेक्षया त्वविज्ञानेऽति- प्रसङ्गः । स्वातन्त्र्यपक्षे त्वविरोधः । साहसिक! मैवम् । राजन्वान् जन- पदः । न खलु सद्भिः परिगृहीता, नार्यः स्वतन्त्रा भवन्ति । न हि लो- किकमनुष्ठानं प्रमाणरहितं स्मृत्यर्थसतत्त्वायालं भवितुमर्हति । मा भू- त्यवन्दनादिक्रियास्वपि तथात्वम् । अवेदविदां तदनुष्ठानाद् वैपम्यमिति चेत् । किं वा स्वातन्त्र्यवादिनां वेदविद्भिः प्रयोजनम् । न खलु वेदो वेदवित्परिग्रहात् प्रमाणम् । नापि लोकनिवन्धनाः कृष्यादयो वेदविदपे- क्षाः । सान्दृष्टिकफलास्त इति चेत् । अन्यथा वा कथं लोकनिवन्धनत्वम् । न घसान्दृष्टिकमर्थमागमानपेक्षो लोकः प्रतिपतुं क्षमः । अथ वाचकश- ब्दवलोकव्यवहाराधीनतोच्येत, तदसत् । तत्रार्थप्रत्ययानुपपत्तिः कल्पना- मूलम् । इह तु किं नोपपद्यते । व्यवहारस्य चैत्यवन्दनादिष्वपि दर्शनात् । न चाभियुक्तमन्वादिस्मरणाद् विशेपोपपत्तिः । व्यवहारमूलत्वेऽसदागमै- रविशेपात् । ननु च वेदस्तावत् प्रमाणमित्युक्तम् । तद्विहितदर्शपूर्णमा. साधनुष्ठातारश्च धर्म प्रत्यभियुक्ताः । ते चाप्टकादीनामनुष्ठातारः । तेनेत- रव्यवहाराद् वैपम्यम् । मैवम् । विपर्ययेण सुतरामस्योपपत्तेः । वेदविदां हि तेनैव निराकाहत्वान्न व्यावहारिकधर्मादरः । परित्यक्तवेदमूल व्यवहा- ·आचाराध्य व उपोद्घातप्रकरण प्रथमम् । २१ राणा त्वनन्यगतिकत्वाद् व्यवहारे सुलग्नता । अस्तु, तेषामपि कार्यतेति चेत् , सुश्लिष्टमेव सति प्रामाण्यम् । एव तर्हि चोदनार्थीनुष्ठातृव्यवहारसामान्यादेव तत्प्रवृत्तिसमर्थ कारणमनुमीयताम् । ननु तदेव नास्तीत्युक्तम् । अत एवानुमीयते । किमसदप्यनुमीयते । नानुमापकलिङ्गसभवे सत्यसदिति शक्य वक्तुम् । किं पुनस्तलिङ्गम् । नैवर्णिकानामसान्दृष्टिको व्यवहारचोदनामूलो दृष्ट। तथाविधश्वायम् । तस्मादत्राप्यस्ति चोदना मूलभूतेति । नापि तद्व- दुपलब्धिप्रसङ्ग इत्येव विशेषणविरुद्वत्वम् । अदर्शनस्यावाधकत्वात् । इतरव्यवहारे तु व्याप्त्यभाषाद् वैषम्यम् । किमनुपलभ्यमानैव चोदना व्यवहार प्रवर्तयति । किमनयानुपयुज्यमानविचारणया, सर्वथा प्रवर्त- यति । न चानुपलब्धि सामान्यतो विशेषतश्चानुमानात् । नियतकारणा- नि हि कार्याणि तथैव स्वकारणान्यप्यक्गमयन्ति । एवच विध्या- नुष्ठानमुपपद्यते । स्वातन्त्र्य तु क्रियानुष्ठानम् । तर च फलाभावप्रसङ्गो- ऽनन्तरोत्पादनानन्वयफलानाम् । न च सम्कारो यत्तिद्वारेण कालान्तरे फलोत्पादकत्वमिति शक्य वक्तुम् । लौकिकाभिधानव्याघातात् । कल्पना- हेत्वभावाच । अतोऽयमेव पक्ष श्रेयान् । दर्शनानि चानाप्युपपद्यन्त एव । नाय पक्षो निर्वहणीयः । न सलु प्रमवगम्यानि प्रमाणानि भव- न्ति । अनुष्ठानानुपपत्त्या हि कारण कल्पयत कुतोऽनुष्ठानम् । न हि प्राक् कारणकल्पनातोऽनुष्ठानसिद्वि । तसिद्धो मुधा कारणकल्पना । अयोच्येत पुरुपान्तरस्थमनुष्ठान दृष्ट्वा तदनुपपत्त्या कारणमनुमाय ततो नुष्ठानप्रवृत्तेरदोप इति । तदयुक्तम् । नहि पुरुपान्तरानुष्ठानानुप- पत्ति , तस्य सिद्धत्वात् । यदप्यनुमानमुक्त कर्तृसामान्यादिति, तना- पि हेतोरप्रयोजकत्वम् । नहि दर्शपूर्णमासादीना वर्णिकानुष्ठानाद् धर्य- त्वम् , अपितु वेदविहितत्वात् । न चेपा तदस्ति । अथासान्दृष्टिक तदनुष्ठान धर्म इति । तदपि अभिचार । अवेदिकत्वेऽपि विगुणधर्मा- नुष्ठानदर्शनात् । भ्रान्तेस्तदिति चेत् । एव सत्यत्रापि प्रान्त्युपप्लवाद् व्य- भिचार. । अथावाधीभावादभ्रान्तिरित्युच्येत , तदप्यसिद्धम् । वेदविरुद्ध . दप भ्यभिचारि वेरा पाठ ·२२ याज्ञवल्क्यस्मृति- बालक्रीडोपेता । हि स्मृत्यर्थेऽवाधादर्शनात् । अथ यत्र तदभावन्तत् प्रमाणमित्युच्येत, तदपि दुरधिगमम् । सर्व चावेदविहित तद्विरुद्धमेवानुष्ठानमसान्दष्टिकम् । अतोऽयमप्यसारः पक्षः । “स सर्वोऽभिहितो वेदे" इत्याद्यसंवद्धं स्यात्। प्रमाणरहितकारणकल्पनायां वन्धपरम्परा । न्यायोक्ते तु दर्शनानामात्मला- भः । “वचनानि त्वपूर्वत्वाद्" इत्यम्यायमविषयः । अनया दिशा परिचोदनीय प्रपञ्चनीयम् । सर्वथा तु स्मृतीनामग्रामाण्यं मूलकारणानु- पलब्धी स्मृतित्वाद् बन्ध्यादौहित्रस्मरणवत् । अत्राभिधीयते । नैवं खोत्प्रेक्षितविकल्पजालैः स्मृतीनामप्रामाण्या- रोपणं युक्तम् । स्वयं हि मन्वादिभिरुक्तं “स सर्वोऽभिहितो वेदे", वे. दो धर्ममूलम्", "आमायप्रामाण्यादाचारः", "द्वितीयस्तदनुव्याख्या स्मातः", "वेदः स्मृतिः सदाचारः" इत्यादि । न चैवरूपाभ्युपगमाति- क्रमेण मूलान्तरान्वेपणं युक्तम् । युक्तश्यायमभ्युपगमोऽस्मिन्नर्थे प्रमाणा- न्तराभावात् , चोदनालक्षण एव धर्म इति नियमो यतः । न च भ्रान्त्या. दिकल्पनोपपत्तिः, वेदवित्परिग्रहविरोधात् । नाप्यन्यमूलत्वे तत्परिग्रहो. पपत्तिः चैत्यवन्दनादिवत् । भ्रान्त्यादिकल्पने वा वेदेऽप्यवेदताग्रसङ्गः । न चासंभाव्यं वेदमूलत्वं, "वेदनिदो हि मन्यादयः" इति स्मरणात् । न चैतद् भ्रान्तः, स्मर्तृत्वस्मरणवत्। अतः सूक्तं वेदमूलत्वम् । आह च भ्रान्तेरनुभवाचापि पुंचाक्याद् विप्रलम्भनात् । दृष्टानगुण्यसाध्यत्वाचोदनैव लघीयसी ॥" इति । ननु तदेव वेदमूलत्वं दुरुपपादमित्युक्तम् । उक्ता हि सर्वथा वेद- स्य मूलत्यानुपपत्तिः । न तत् सम्यगुक्त प्रमाणतो हि मूलत्वोपपत्तेः । उपलभ्यते हि स्मृतीनां तन्मूलत्वम् । विध्यर्थीन्यथानुपपत्तिलभ्यत्वात् । तधाहि 'खाध्यायोऽध्येय' इत्युक्ते विद्यां चाध्यापयेदिति द्वयस्यानुपपत्त्या- न्यो विविस्तर प्रकल्प्यते । विद्यामध्यापयेदिति हि विधिरात्मोपपादनापा. ध्ययन प्रयुकं । अध्ययनविधिरपि तत्प्रयुक्त्यवोपपन्नानुष्ठानोऽधिकारान्तरक- स्पनामन्तरेणादामीन्य प्रतिपयते । न चाध्यापयिताध्येताम्मनुपनीयाध्या. पयितु क्षमः । तर विधिद्वयोपपत्त्य, विध्यन्तरानुमित्या ब्राह्मणादीनु. पनयीतेति । एवं वेदायिगत्युत्तरकालं विधिद्वय चरितार्थे सत्यनन्तरं - .

·आचाराध्याय उपोद्वात्तप्रकरण प्रथमम् । प्रजोत्पादनाविध्यपेक्षाया पत्न्यभार तदनुपपत्ते कामेकसाधनलाच "लक्षण्या बियमुद्बहेदि 'नि विधतरोत्थानम् । अग्निहोत्रायनुष्ठानस्य च पत्न्यपेक्षत्वात् तत्सन्निधानाच तवा सह यतेत्यनतिक्रमणविध्युदय । तथा "तावुपेयाद" इत्यादि । तर तन प्रधानोपपादका विषय. साधि कारा अनये दिशा कल्पनीया । तथागसवन्ध प्रत्यक्षेरानुमानिकेच श्रुत्यादिभिरध्यवसय । निपुणतस्तु ग्रन्धव्याख्यायामेव प्रदर्शयिष्याम । न चैव सति दुश्लिष्टता स्मृातप्रामाण्यम्य । नन्वेव सत्यर्थगम्या स्माती निधय प्रसज्यन्ते । तद्यथा--- जुहुयात् सपिपेत्युक्ते वेणावतीति च आज्य सुवेण गृहीयादिति विध्यन्तरोदय ! यथा हि चतुरवत्तविशिष्ट सर्पिपा होमोऽनदानसमर्थद्रव्यविशेशपेक्ष भुवाद्याकामति, तथा 'वेणा- वद्यतीति अपरिधि म्वगत्यनुसाराद बद्रव्यविपयतयोपप्लवमानस्त द्विशेपाभिमुसता चालोच विध्यन्तरमाविर्भापयति वेणाज्य गृहीया दिति । एवजानीयका सब विधय म्मार्ता प्रसज्येरन् । मैवम् । एपा विनियोगमानाबसायित्वात् । यो शुत्पादक पदास्यानुष्ठापको या स्यात् , म एवोपदेशकारणम् । नतूत्पन्नदमय॑माननियामकोऽपीत्य विरोध । एव तर्हि स्मृतिरिनियुक्तानामप्यस्मातत्यप्रसङ्ग । न । म्मृते पदार्थोत्पादकखन पम्यात् । का वातारकादिपु । न तदभारे कस्यपि, विधेरनुपपत्ति । स्वाध्यायाध्ययनविधेमन्त्राणा चोपपनन्वात् । उन्यते । अनाप्यष्टकादिसमात्यातमन्त्रान् माध्यायाध्ययनविधि पपद्यते । नहि जपयज्ञायन्वये मति ममाख्यानोपपत्ति । न 7 स्पातरपिनियोगोपल- न्धि , यद्बलेनाल्यापा यार । शुक्यात 7 मन्दसतामयागोऽधि कारहेतुस न प्रतिपादयितुम् । तयुक्ताव्यानविधनुपपत्तिता कार्यताव गम । जायसप्रकारन्तुक प । नन्वंग ममार पानाभेदादोपर्मन्त्ररेक मेवाष्टकाकर्मानुमीयत । मेयम् । मामर्थ्यभेदात , म्वतया हि मन्त्रा कर्म प्रतिपादयन्ति । न चेककर्मपतिपादनशक्तिरास्त । अत मिद्धोऽष्ट- कादिर्मणा भेद । न च मन्यशपावापिगताप्टकाधनष्ठानमकस्यैव स्यात् । न सत्वे गावाधातक्रियानुष्ठान नदकरणानिमिनप्रत्यवायो न 'न बार गरमा पार रुयार' ·याज्ञवल्क्यस्मृतिः बालक्रीडोपेता। परिहतः स्यात् । पठ्यमानत्वे हि कर्मणां भिन्नाना-समाननाम्नामप्येकक्रि- यावामकृती स्यात् , कर्तव्यतावगतः समानत्वात् , प्रयोजनक्यानवगमाच । अनुमेयत्वे तदनुपपन्नम्, अष्टकायभिन्नकालसंवन्धिनस्तदनुसारेण प्रयोज- नस्साभेदात् । अवगतकालादिसंबन्धाविरोधेन हि प्रयोजन कल्पनीयम् । तञ्चानेककर्मानुष्ठानेऽनुपपन्नम् । न ह्येकस्मिन् कालेऽनेककर्मानुष्ठानोपप- तिः । न चानुमेयत्वे पूर्वाह्नादिकालस्याङ्गत्वकृतः कश्चिद् विशेषोऽस्ति, पट्यमानवत् । किश्च पठ्यमानं कर्मात्मानं कारयितुमक्रियायां प्रत्यवायं कल्पयति । काल्पनिकं पुनः पथ्यमानान्यथानुपपत्त्या कल्प्येत । तच्च कल्प्यकीननुष्ठाननिमित्तदोपकल्पनामन्तरेणैवोपपन्नमिति न कल्पनावसरो- ऽस्ति । अथ क्लप्सकमीनुष्ठानावगमानुपपत्त्या कल्प्येत, तदैवंरूपा क. ल्पना स्याद्- यो ह्यस्मिन् कालेऽष्टकाव्यं कर्म न कुर्यात् स प्रत्यवेया- दिति । एवं सति तदाख्यैककर्मकरणेऽपि कृती स्यात् । न चैकैकत्र क- ल्पनाहेतुसद्भावादनेककल्पनाप्रसङ्ग इति शक्यं वक्तुम् । तस्यैककल्पनाया- मप्यविरोधात् । अधागृह्यमाणविशेषत्वादनेककल्पनमित्युच्यते । तदेकशा- खापट्यमानविषयत्वादेकैकशाखाधिगतत्वेऽनुपपन्नम् । नहि भिन्नशाखाधि. गतत्वेऽप्यगृह्यमाणविशेषतास्ति । पट्यमानेऽप्येतत् समानमिति चेत् । न । तस्य स्वमहिमवानुष्ठापकत्वात् । इह तु स्वरूपस्यान्यतोऽधिगतेबैंपम्यम् । किन, अनुष्ठानोपपत्त्यर्धा कल्पना । न चैककर्तृविषयतया सर्वकर्मानुष्ठा- नाभ्युपगमे तदुपपत्तिः । नहि स्वहेतुविरोधिन्यः कल्पनाः संभवन्ति । प्रत्यक्षाध्ययने त्वप्राधान्यात् कालस्य प्रसक्तावपि विरोधः परिहियेत, न त्वनुमेयत्वेऽपि । अतः सूक्तमेककरणेऽपि कृती स्यादिति । विरोधादर्श- नातु चतस्रोष्टकाः क्रियन्त इत्यनवद्यम् । एवंच सामान्यतः कार्याव- गमः । कचिच्च प्रत्यक्षतोऽपि पव्यमानत्वेन सामान्यत. कार्यावगतो मं- न्त्रार्थवादा विशेषसमर्पका भवन्ति । तान्यपि स्मृतिमूलानि । यथा "एतदु सत्वद्धा तपः यदहिंसा यद्दमो यद्दानं यदतिथिसपर्या । अथ परमं तपो भूतानां यदनुजिघृक्षा तस्मादेवं वित् सर्वेषां भूतानामदेवोप- कुर्याद्" इति ब्राह्मणम् । अद्धोपकारच दृष्टकारणरहित उपकारः । तद- 1. स्मा', २. 'येव ।' म. सा ·आचाराध्याय उपोद्धातप्रकरणं प्रथमम् । २५ पेक्षितप्रकारविशेपो मन्त्रार्थवादेरन्यपरैरपि प्रतिपाद्यमानो नापेशलः । यथा "स्थलयोदकं परिगृहन्ती"ति तटाकादिकरणम् । 'धन्वन्निवेति च प्रपाकरणम् । यत्तु फलवत्प्रयोगान्तर्गतेः कल्प्यमानस्यापि ताद- ध्यमिति । तलिङ्गेन प्रकरणस्य पाध्यमानत्वादचोद्यम् । यमनियमास्तु प्रायशः प्रत्यक्षमूला एव । यत्र पुनः प्रत्यक्ष तदनुपपत्तौ क्लप्त वा न सा- मान्यकरणमस्ति, तनाप्यन्यपरत्वान्मृपार्थत्वेन चोपपन्नत्वान्न मन्त्रार्थवा- दा. स्वान्वितपदार्थसत्यतामाजो भवन्ति । तेनासदागमैर्वपम्यम् । स्मृत- योऽपि च तद्रूपा एव वाध्यन्ते । न चैतावता समूलतेऽपि तन्मिथ्या- स्वकल्पनेत्यल प्रसङ्गन । सर्वथा वेदमूललं स्मृतीनामुपपन्नम् । शक्यते चैव सति स्मृतीनामविज्ञातत्व वक्तु, काल्पनिकत्वात् । कल्पनानिमित्त मेवबंदादयः, न व्यपदेशकारणम् । नया च मनुः “स सर्वोऽभिहितो वेदे" इत्याद्यभिधानमन्त्र ब्रुवन् कल्प्यत्वाद् विर्वेदव्यपदेशो नास्तीति दर्शयति, आपस्तम्बश्व "ब्राह्मणोक्ता विधयस्तेपामुत्सन्नाः पाठाः प्रयोगादनुमीयन्ते" इति वदस्तेपा मूलसत्यताम् । उत्सन्ना इव प्रयो- गादनुमीयन्त इत्यर्थः । स्मार्तव्यपदेशानादिता चैवमुपपद्यत इत्येषा दिक् । विरोधे चैव बाध उपपन्नतरो भवति । अन्यथा तु विरोधे विकल्प. स्यात् । न च भवत्विति शक्य वक्तु, शिष्टानभ्युपगमात् । ननु विपरीत. शिष्टाभ्युपगमः । न खलु स्मृतिविरुद्ध श्रुत्युक्तमप्याद्रियमाणा दृश्यन्ते । तयाहि- गोवध नानुमन्यन्ते श्रुत्युक्तमपि तद्विदः । तस्योपपातकश्रेष्ठव स्मृतौ यस्मादुदाहृतम् ॥ करण च श्रुतेशीत ज्योतिष्टोमादिकर्मणाम् । स्तेयाद्यजिनेनापि न तत् स्मृतिविरोधतः ॥ मेव न सलु शिष्टाना क्वचित् स्मृतिविरोधतः । श्रुत्युक्तार्थाननुष्ठान दृढमल्पीयसामपि ॥ नहिच्छागवध तज्ज्ञा न कुर्वन्ति निवारितम्। अवारित. स चेत् स्मृत्या गोवधोऽपि हि तत्समः ॥

·याज्ञवल्क्यस्मृतिः पालकीडोपेता ।
स्मार्ता हि विधयः सर्वे श्रुत्युक्तव्यतिरेकिणः ।
तेन स्मृतिविरुद्धत्वं नाननुष्ठानकारणम् ॥
स्मार्तोऽपि गोवधोऽस्त्यय॑मईयेत् प्रथमं गवा ।
नित्यानि चाटकादीनि हेतुस्तदकृतौ च यः ॥
वेदमूलवलं वापि भ्रान्तिा वैदिक च सः ।
न तु स्मृतिवलाच्छिष्टा न कुर्युः कर्म वैदिकम् ।।
अर्धास्तमित ओदित्ये प्रारभ्याःविभावनात् ।
जपः स्मृत्युदितस्त्यक्तो विरोधादमिहोत्रिभिः ।।
अनुष्ठानाननुष्ठाने कारणं न चलावले ।
मा भूदु धर्मः खरारूढावस्त्रसञ्छादनायपि ।।
वेदमेव त्वदृष्टार्थे प्रमाणं मन्यते मनुः ।
प्रमाणं परमं धर्मे श्रुतिरित्यादिभाषणात् ।।
मन्यन्ते चातिदौर्बल्यं स्मर्तारः श्रुतितः स्मृतः ।
धर्ममूलतया वेदं वदन्तस्तद्विदामिति ॥
तेन वेदविरुद्धायाः स्मृतेर्वाध इति स्थितिः ।
थूयमाणविरुद्धत्वात् कल्पनानुपपत्तितः ।।
प्रत्यक्षोऽप्युपकारादिविधिः सामान्यगोचरः ।
यायादालोच्य दौर्बल्यं विशेषविपयां स्मृतिम् ।।
विध्यर्थानन्यथाभावक्लप्तः प्रायो विधायकैः ।
रशिभिर्वहुधा भिन्नैः स्मृतयः संप्रवर्तिताः ।।
प्रत्यक्षतः कल्पनया, च. सम्यक सिद्भस्य. सामात्यनिष्पापसारय ।
मन्त्रार्थवादविधिभिश्च कुर्याद् दृश्यानुमेयैः परिपूरणानि ।।
इत्थं च गाढं नृकृतत्वपई विधूव धर्माख्यहिरण्यमाला ।
आमायसूयाशुविकासितानि विभर्ति विध्यर्थसरोरुहाणि ।।
• "त प्रतीत स्वधर्मेण ब्रह्मादायहर पितुः ।
परिषण उत्प आपानमईयर प्रपमं गया ।" (मनु० १.१३)

·आचाराध्यायः उपोद्घातप्रकरणं प्रथमम् । एवं प्रामाण्यमालोच्य वेदमूलतया स्मृतः । ते सर्वार्थेष्वमीमांस्य इत्याह भगवान् मनुः ॥ ७॥ नन्वय सति "वर्ममूलामद स्मृतमि"ति वचनादयोदमूल न प्राप्नोति । मैवम् । धर्म- पदस्य प्रदर्शनार्थवाद । अथापि धर्ममान एव नर्मपद स्यात् । तथाप्यर्थकामी तावच्छात्र- नियता भयोवेव । अपवर्गस्यान्यत्वमिति चेत् । तदप्यसत् - इज्याचारदमाहिंसादानस्वाध्यायकर्मणाम् । अयं तु परमो धर्मों यद्योगेनात्मदर्शनम् ॥ ८॥ इज्येति यागादीनां वैदिकानामुपलक्षणम् । आचार इति स्मार्तानां सोपनिषन्धानामनुपनिवद्धानां च । दम इन्द्रियसंयमः । अहिंसा यज्ञाद्या- ततायिन्यतिरेकेण । दानं प्रसिद्धम् । स्वाध्यायो ब्रह्मयज्ञः । एषां कर्मणां धर्म्यत्वं यद्यपि प्रसिद्धं, तथाप्यल्पधर्मोऽय, धारणाल्पत्वेन योगस्यापौषक- स्यात् । अयमेव परमो धर्मः यद्योगेनात्मदर्शनम् । मनोवृत्तिसन्निरोधी योगः । तेन यदासस्येनात्मदर्शन तदेवात्यन्तिकधारणत्वेन परमो धर्मः । तस्मात् सिद्धमादीना शास्त्रावसेयत्वम् । कस्मात् पुनः श्रुतिस्मृत्य- न्तर्गतत्वेऽपि दमादीना पृथगुपन्यासः । स्मार्तत्वप्रदर्शनार्थः । आचारः स्मातीनां ग्राहकः, तानि पुनर्दमादीन्यपि । अत एव प्रसाज्ञोऽधौमोदा- हतः । प्रत्यक्षश्रुतिपाठेऽपि स्मार्तत्वाद् गाथादिलक्षगः शूद्रस्यापि कथं स्यादिति । सर्वाधिकारार्थ वा दमादीना पृथग् विधानम् । आचारश- न्देन त्वष्टकादीनां वर्णिकार्थानां ग्रहणम् । तथा चाहुः - "अहिंसा सत्वमकोधः शौचमिन्द्रियनिग्रहः । एष साधारणो धर्मश्चातुर्वण्य प्रकीर्तितः ।।" इति । सत्यमिति चात्र व्याहृत्युपलक्षितो ब्रह्मयज्ञः परिगृह्यते । सत्यवच. नस्येन्द्रियनिग्रहादेव लब्धत्वात् । तथा च वक्ष्यसेतत्--"पञ्चयज्ञान् न हापयदि"ति । अथवा इज्येति सस्कारोपलक्षणम् । आचार इत्यात्मगुगा- नाम् । दमादयस्तूदाहरणार्थाः । समानमन्यत् । अपवर्गनिरूपणार्थश्चाय १. 'मस्तेय शौख, पाठ.

·२८ याज्ञवल्क्यस्मृतिः बालक्रीडोपेता। लोकः । तदेतचाप्युत-"तमेवं विदित्वा मृत्युमसेती"ति । स्मृति- श्वात्मज्ञान प्रकृयाह- "तद्धवयं सर्वविद्यानां प्राप्यते मृतं ततः" इति । सर्वं चैतत् श्रुतिस्मृत्यवसेयमिति तयोः सूक्तं धर्ममूलत्वम् ॥ ८॥ ननु च श्रुतिस्मृत्योरवोधस्त्वेऽपि पुरुषसामर्थ्यापेक्ष्या प्रतिभानतोऽथनियमः । तथा घल्वेकस्मादेव दास्यादन्यथा चान्यथा च प्रतिपना दृश्यन्ते । रथ चैव सति धर्मनिर्णया! तदुछ- "धर्मस्य तव निहित गुहायामि"ति । सलमेर, यदि निर्णयापायो न स्यात् । अस्ति छुपाय:- चत्वारो वेदधर्मज्ञाः पर्पत् त्रैविद्यमेव वा। सा ब्रूते यं स धर्मः स्यादेको वाध्यात्मवित्तमः॥९॥ चत्वार इति नियमः पञ्चादिच्यावृत्त्ययः, महासमवाये निश्चयके- शात् । वेदविदो धर्मशास्त्रविदश्च वेदधर्मज्ञाः । पारााच ज्ञानस्य न तन्मात्रावसायिनः, किं तर्हि, ज्ञानिनोऽनुछातारश्च ते सविवेकाः परि- पत् । विद्यं वा । यी विद्या ऋग्यजुस्सामलक्षणा यस्मिन् , तत् त्रैवि- यम् । वय ऋग्यजु.सामपारगा इत्यर्थः । पुरुपसंख्यानियमाचाधर्ववेदा- ध्ययनमविरुद्धन् । अस्मिश्च पक्षे ये प्रतिवाक्यं श्रुतिस्मृत्योर्मूलमूलिमावं जानन्ति, ते गृह्यन्ते । एवकारस्वप्यर्थः । स च संभावनायाम् । वाश- न्दोऽभ्यर्हितत्वेन विकल्पयोतनार्यः । त्रयोऽपि यदि भवन्ति द्वौ या यदि स्याताम् एकोऽपि वाध्यात्मवित्तमः । स हि सम्यग् वेत्तानन्ययावक्ता च। तथा चोक्तम् - "एकोऽपि वेदविद् धर्म यं व्यवस्येद् द्विजोत्तमः ।" इति । आत्मयाजिनोऽपि गृहस्सा ब्रह्मविदो नैष्ठिका ब्रह्मचारिणः पन. स्थाभ । तदर्थमध्यात्मविचम इत्युक्तं परानमाभिप्रायम् । नन्वेतदयुक्तं, स खलु हिंसानुग्रहयोरनारम्भीति । को वा तमारम्भिणमा । अभिगम्य तु सशये पृष्टः सोऽपि वादियुक्तमस्माभिः । तथा च व्यासः - 1. 'मून नि.पा.

·२९ माचाराध्यायः उपोद्वातप्रकरणं प्रथमम् । "सर्वभूतगणाद्रोही चरेदव्याहरन्नपि । पृष्टोऽन्यैः साधुभियात् पृच्छेदन्यांश्च संशये ।।" इति । यत्तु 'प्रागुत्तमात् त्रय आश्रमिण' इति, वैखानसाभिप्रायं तद् भिक्षोः समवायप्रतिपेधाद् दशावरादिविपयं द्रष्टव्यम् । तत्रापि तु यदि कश्चित् स्वनियमातिलडनेन समवेयात् ततः परिपत् सगुणैव । तथा चाङ्गिराः "ब्रह्मचार्याश्रमादूर्ध्व त्रय आश्रमिणः स्मृताः" इत्याह । वाशब्दद्वयाच द्वौ वेत्युक्तम् । पूर्वापेक्षया च तौ प्रकृष्टगुणो द्रष्ट- न्यौ । तथा चाहुः - "चत्वारस्तु त्रयो द्वौ वा यद्वैकः स्यादनिन्दितः । यतिनामयविद्यानामेकोऽपि परिपद्भवेद् ।।" इति । सा परिपदन्योन्यं विमृश्य सम्यगवधार्य यद् ब्रूते स धर्मः स्यात् । स निर्विचिकित्स्यो धर्म इत्यवगन्तव्यम् । तथा च गौतमः-- "यचात्म- वन्तो वृद्धाः सम्यग्विनीता डम्भलोभमोहवियुक्ता वेदविद आचक्षते तत् समाचरेद्" इति । शङ्खोऽप्याह-"श्रुतिविरोधे त्रैविद्यसमवायेषु निर्णयः" इति, “यथावलेपं शास्त्रतस्तेऽनुयूयुरि"ति च । यत्तु पश्चावरा दशावरा वा परिपद् धर्मप्रवक्तृभिरुक्ता, सा महापातकादिप्रायश्चित्तविपया द्रष्टव्या । शुद्धयशुद्धयोस्तत्र प्रकाश्यत्वात् । या त्वेकविंशत्या शतेनाङ्गिरसाभि- हिता, सा किल भूयांसो ब्राह्मणाः, ते यत् ब्रूयुस्तत् तथैव भवतीति श्रद्धामात्रेणेति मन्तव्या, गायत्रीमानसारैश्वीर्णवतैरपि धर्मस्य निर्गतुमश- क्यत्वात् । पूर्वोक्तपरिपत्प्रशंसाथ वो, अविदुपां निन्दार्थम् । तथा चोक्तं-- "नेतरे तु सहस्रश." इति । गुणवद्विषयत्वे वा कार्यगौरवज्ञाप- नार्थम् । यत्तु "राज्ञां (तु) सैव द्विगुणा वैश्यानां निगुणा स्मृता" इति । तत् क्षत्रियवैश्ययोः प्रायश्चित्तदाने यत्नातिरेकार्थम् । आपद्विपयं वा। प्रायश्चित्तस्य वावश्यकार्यताज्ञापनार्थम् । परिपदि वाचावेदननियमार्थ वा। १. 'यम्', २.'वा अपवा अध, पाठ ·याज्ञवल्क्यस्मृतिः बालक्रीडोपेता । यतु क्षत्रियादिग्रायश्चित्तदाने पुरोहिताधिकारः, अन्येषां च प्रायश्चित्त- मिति तत् प्रायश्चित्तप्रकरणे वक्ष्यामः । सर्वथा परिपदि धर्मनिर्णयः । भल्यापि च प्रकृष्टगुणा परिपत् प्रशस्तेत्याचार्याभिप्रायः । न्यायमूलत्वात् परिपन्निर्णयार्थस्मृतेरनेकार्थत्वमविरुद्धम् । अनयैव दिशा विवेकः कार्यः ॥९॥ इति उपोद्रातप्रकरणम् । मथ ग्रह्मचारिप्रकरणम् । उस धमादीना स्वरूप प्रमाण च । इदाना तत्साधनानि वाच्यानि। तन च क्रियामा. असाधारण्यात् कः पूर्वमभिधान युक्तमित्यत आह-- ब्रह्मक्षत्रियविटशूद्रा वर्णास्त्वाद्यास्त्रयो द्विजाः । निकाद्याः श्मशानान्तास्तेषां वै मन्त्रतः क्रियाः ॥१०॥ ब्राह्मणक्षत्रियवैश्यशूद्राश्चत्वारों वर्णा इति व्यवहारा परिभाषे- यम् । तुशन्दोऽपकृप्यावधारणार्थो व्याख्येयः । आधास्त्रयो द्विजा इती- यमपि संज्ञा पूर्ववत् । ननु चाया द्विजा इत्येतावद् वाच्यं, बहुवचनात् त्रित्वावगतः । सत्यमेवम् । रथकारव्यावृत्त्यर्थनिशब्दः । यत्तु स्मृत्यन्तरे रथकारस्योपनयनस्मरणं, तदाधानाधिकृतत्वाद् प्रान्तरित्यवसेयम् । विक- सो वास्तु । नेत्याचार्यः। तेपां द्विजातीनां निपेकादारभ्यासिसथयनाद् गन्यतः क्रिया भवन्ति । शासतः इत्यर्थः । तृतीयार्थे पञ्चमी द्रष्टन्या । चंशन्दो हेवः । यस्मान्मन्त्राहं तेपामुपनयनाख्यं जन्म, तस्मान्मन्त्रं- वत्यः क्रिया भवन्तीति ॥१०॥ पुनस्ता. क्रियाः, यस्मिन् काले कतंच्या दसत आह- गर्भाधानमृतो पुंसस्सवनं स्पन्दनात् पुरा । पठडटमे वा सीमन्तो मासेऽतो जातकर्म च ॥ ११॥ 1.बीभिप्रायः नरा. पाठ २. 'तकप पाट.. स्पतरमनादिति पास। 1 'मात्यः' इति पाठ मुरवा "एवेमा इंत भागो गौशाद मारे जाते जातुकर्म" इति मिताभरा। . 'मा ·- - आचाराध्यायः ब्रह्मचारिप्रकरणं द्वितीयम् । गर्भाधानाख्यः प्रथमः संस्कारो निपेकलक्षणः । स चतौ कार्यः । सामर्थ्याहतुर्वक्ष्यमाणो न वसन्तादिकः । पुंसवनाख्यो द्वितीयः सं- स्कारः । स च प्राग्गर्भस्पन्दनात् । तथा च पारस्करः "अथ पुंसवनं पुरा स्पन्दनादिति प्रथमकल्पमाह । पष्ठे गर्भमासेऽष्टमे वा सीमन्तोन्नयनाख्यस्तृतीयः । अतः परं नानैवागतकालं जातकर्म भव- ति । चशब्दात् सोप्यन्तीकर्म च । तथा चाह -- "सोष्यन्तीमा दरभ्यु- क्षति जातस्य कुमारस्य चे"ति । एते च संस्काराः कास्न्येन गृह्यादव. गन्तव्याः । प्रतिगर्भ चापसीमन्तोन्नयनाः प्रवर्तन्ते । तस्य स्त्रीसंस्का- रत्वात् । तत्संस्कारत्वं च "सीमन्तमूर्ध्व विनयन्ती"ति वचनात् । मन्त्र- वर्णाच “आजीवं फलिनी भवे"ति, सीमन्तिनीति समाख्यानाच । अन्या च स्मृतिः -- “सीमन्तोन्नयनं पुंसवनवत् प्रथमे गर्ने मासे पठेऽष्टमे "ति । न च तदेवं नेयं प्रथमे गर्भ मासनियमामिति, श्रुतिवाधप्रस- ङ्गात् । न च स्त्रीसंस्कारत्वेऽपि गर्भनिमित्तत्वादावृत्तिरिति शक्य वक्तुम् । प्रथमगर्भस्यैव निमित्तभावात् । कार्यशून्यत्वाचानावृत्तिः । गर्भाधानं त्व- देवावर्तते । लिङ्गाच्च पुंसवनम् । सोप्यन्तीकर्म तु सुखप्रसवार्यत्वात् । अतोऽवैपम्यम् । अतः सूक्तमपसीमन्तोन्नयनाः प्रवर्तन्त इति । एवंच समाचारानुग्रहः ॥११॥ किचान्यत् - अहन्येकादशे नाम चतुर्थे मासि निष्क्रमः। पप्ठेऽन्नप्राशनं मासे चूडा कार्या यथाकुलम् ॥ १२ ॥ एकादशेऽहनि नाम कर्तव्यम् । एवं निष्कममायपि । तथा चा- ह- "चतुर्थे मासि निष्क्रमणं करोती"ति । यत्तु "दशम्यांमुत्याप्य ब्राह्मणान् भोजयित्वा पिता नाम कराती"ति, दशम्यां व्युष्टायामिति तत्रार्थः । तथा चाह मनुः- "नामधेयं दशम्यां तु द्वादश्यां चास्य कारयेद्" 1. 'परतुना' ख प. पाठ.. ३. 'म्या व्युत्था' घ, ४.'वा' ख. पाठ.. * अपसीमन्तोनयना. सीमन्तोनयनन्यतिरिक्ताः (सस्काराः) । २. 'च ना' क पा: पाठ:.

·३२ याज्ञवल्क्यस्मृतिः बालक्रीडोपेता। इति । आनन्तयधिश्वकारः । दशम्यां व्युष्टायां द्वादश्यां वेति द्रष्टव्यम् । अंशजातत्वेनैकादश्यामिति नोक्तम् । तुशब्दाच्चायमेवाद्यः कल्प इति योतितम् । अथ तु दशम्यामेवेति तस्यार्थः, तदा यस्य प्राग्दशरात्राच्छु. द्विस्तद्विपयत्वेन द्रष्टव्यं, सूतकवाक्योपरोधात् । एकादशे त्वविशेपेण , प्रोधमकल्पिकः । यथाकुलमिति चूडाभिप्रायम् । यथा- "पश्चचूडा भर- द्वाजाः" इति । कालस्त्वङ्गम् । गुरुलाघवं गृह्यादवगन्तव्यम् । अथवा कालाभिप्रायमेवैतज्जातकर्मादिविषयत्वेनापि योज्यम् । यथा -जन्मान. न्तरं दशरात्रे वा जातकर्म । एकादशे द्वादशे वाहि, शतराने पुण्ये नक्षत्र वा नामकरणम् । दशराने चतुर्थे मासे वा निष्क्रमणम् । पठे मासे संव- सरे वानप्राशनम् । सवत्सरे साधे तृतीये वा चूडाकरणम् । तत्सर्व ययाकुलं वा कार्यम् , उक्तकालं वा । द्विीसग्रहणं तु छन्दःसमाधाना- र्थम् । मञ्चन्यत् ।। १२ ॥ परमात पुनरेपा संस्कारमणा प्रयत्नेनेच नियोगतोऽनुष्ठानम् । उच्यते । परमार--- एवमेनः शमं याति वीजगर्भसमुद्भवम् । मातापित्रोजन्यस्य वा नियतनिमित्तत्वादेनसश्च निराकार्यत्वात् प्रयत्नेनैवं नियोगतः करणम् । गर्भाधत्वेऽपि चाकरणे मातापित्रोरेव प्रत्य- वायः। तथा चाह मनुः- "वैजिकं गार्भिकं चैनो द्विजानामपमृज्यते" इति ॥ पुनरेताः फिया. मुविषया एप, नेवाद तूष्णीमेताः क्रियाः स्त्रीणां अपि कायी इति शेषः, संस्कार्यत्वाविशेषात् । एता इति सर्वना- मोऽतशब्दावन्छिन्नजातकमादिविषयत्वं द्रष्टव्यम् । गर्भाधानादौ त्व- विशेषः । मुसप्रमवार्थत्वात् तु सोप्यन्तीकर्मणश्वशन्दावगतस्यापि ग्रह- 1. 'सपा प. पाठ २. 'प्रथम. 'स.पाठ सतम्नु नान पान निर दराननि ति विष्णपुराण(न. ३. • 100 श्री-८) मत सनयाश्यन्ति।

·आचाराध्यायः ब्रह्मचारिप्रकरणं द्वितीयम् । णम् । नन्वेवं सति स्त्रीणां मन्त्रहानात् तयुक्तकर्माधिकारो दुःश्लिष्टः स्यात् । वचनगम्यत्वादधिकारस्यैतदचोद्यम् ।। १२ ॥ न च प्रोगामात्यन्तिको मन्त्राभादः । चदि नाम जातस्मादि तूष्णा- विवाहस्तु समन्त्रकः ॥१३॥ समन्त्रक एव | तस्मादविरोधः । कार्याभावात्तु नपुंसके संस्कार- निवृत्तिः । अर्थलक्षणास्तु नामकरणादयः शूद्रम्यापि प्रवर्तन्ते । तथा च मनुः 'शूद्रस्य प्रेष्यसंयुतम्' इति । अविहिताप्रतिपिद्ध- त्वात् । “मन्त्रवज शूद्रस्थे"ति शुह्वः । निःशेपतो वा स्त्रीसमत्ववचना- दिति केचित् । तनु सामान्यतोदृष्टत्याच्छब्दलक्षणे व्यवहारे नादरणी. यम् । एते च संस्काराः स्त्रीणामपि ब्राह्मणादीनामेतेप्पेव कालेषु भव- न्ति ॥ १३॥ अतः पर तु, गर्भाष्टमेऽष्टमे वाब्दे ब्राह्मणस्योपनायनम् । राज्ञामेकादशे सके विशामेके यथाकुलम् ॥ १४ ॥ नन्वेतत् पारिशेण्याद् ब्राह्मणस्यैवोपनयनमुक्तम् आद्यास्त्रयो द्विजा इति । अयुक्तं ब्राह्मणग्रहणम् । अथ ब्राह्मणस्य सत उपनयन, नोपनय. नाद् ब्राह्मण्यमिति नाफ्नायमिन्युच्येत, तदपि वर्णपरिभापयैव सिद्धरसा. रम् । उच्यते । हेत्वर्थमिदम् । गभीधानाजन्मनो वाष्टमे वर्षे ब्राह्मणमुप- नयेत् । कस्मात् । ब्राह्मणत्वादेव । एव ह्यासायः - "गायनो वै ब्राह्म- णः, अष्टाक्षरा वै गायत्री, तस्मादष्टवर्ष बामणमुपनयीत" इत्यादि । एवं क्षत्रियवैश्यशब्दावपि चोज्यौ । हेत्वभिवानं तु शोके वसन्तादिकालग्रा- प्रत्यर्थम् । तथा चामायः- "रस हि वसन्तः, क्षत्रं ग्रीप्मो, विड् वर्षाः" इति । वसन्तादिसंबन्ध च वालणादीनामन्यनः मिद्ध हि शन्देनानुक्दन वसन्ते ब्राह्मणोपनयनं कार्यमिति दर्शयति । यद्यप्येतान्याधानादौ वा- क्यानि, तथापि हेत्वर्थोपपत्त्ययनुपनपनापेक्षितकालममर्पणमविरुद्धम् । मन्त्रवर्णव-गायत्री वामन्तानि गायत्रीछन्दो वसन्तातानिरमिमी. त" इति । अयमेव तस्याप्यर्थः । चकातु स्पष्टतराण्युपनयन एवं -- ·२. याज्ञवल्क्यस्मतिः बालकांडोपेता। पठन्ति । तथा चापस्तम्यस्तान्येवानुकरोति- “वसन्ते ब्राह्मणमुपन- यीत" इत्यादि । शङ्गश्च "वसन्तो ग्रीष्मः शरदिति कालाः" इत्याह । वैश्यस्य तु विकल्पः । वेदाध्ययनायाचार्यसमीपे नयनमुपनयनम् । तदेवोपनायनमित्युक्तं छन्दोऽनुरोधात् । तदर्थ वा कर्म । राज्ञा- मिति क्षत्रियराजशब्दयोरेकार्थत्वज्ञापनार्थम् । एकादशेऽन्द उपनयनं कार्यमिति शेपः । सैके विशामिति । द्वादश इत्यर्थः । एके यथाकुलमिति पुनर्वचनात् परमतोपन्यासः। एके यथाकुलमिच्छन्ति, न वसन्तादौ । वयं त्वष्टवर्ष वसन्ते ब्रामणमुपनयीतेति । अनुलोमानन्तरजानामप्येत एव कालाः मातृजातीयव्यपदेशात् "पुत्रा येऽनन्तरस्त्रीजा" इति मनुवच- नाद् द्रएव्याः । लिङ्गस्य च विवक्षितत्वात् स्त्रीष्वप्रसङ्गः । प्रतिलोमा- स्त्वनधिकृता एव । तथा च गौतमः- "प्रतिलोमात तु धर्महीनः" इति ॥१४॥ अय विमुपनीयानन्तर वेद एपाध्यापयितव्यः, तादादुपनयनस्य । एव एल प्रागोतीत्यत आह- उपनीय गुरुः शिष्यं महाव्याहृतिपूर्वकम् । वेदमध्यापयेत् पश्चाच्छौचाचारांश्च शिक्षयेत् ॥१५॥ तुशब्दार्थश्वशन्दः । उपनयनानन्तरमेव न वेदमध्यापयेत् । किं तईि, पश्चात् । शौचाचारांधानन्तरमेव शिक्षयेदित्यभिप्रायः । तथा च मनुः- "उपनीय गुरुः शिप्यं शिक्षयेच्छौचमादितः । आचारममिकार्य च सन्ध्योपासनमेव च ॥" इति । यदा वध्यापयेत् , तदा महाव्याहृतिपूर्वकम् । महान्याहृतिशन्देन स्वोरो व्याहतयः सावित्री चेति प्रत्येतव्यं, स्मृत्यन्तरात् । यघाइ मनुः "ओदारपूर्षिकातिसो महाव्यादतयोऽव्ययाः। त्रिपदा चैव गायत्री पिनेया ब्रह्मणो मुखम् ॥" इति । गौतमीयं तु सामवेदपिपयम् "ओही न्याहतयः पत्र सत्यान्ताः" इति द्रष्टव्यं, तन दि 'पुरुषः सत्यमिति पयानां पाठात् । अथवा मद्दा. V ·भाचाराध्यायः ब्रह्मचारिपकरणं द्वितीयम् । व्याहतय एव पूर्व यस्य वेदस्य स महाव्याहृतिपूर्वकः । सापेक्षत्वे समा- सानुपपत्तेः सावित्र्यभावः । ओङ्कारस्त्वाद्यन्तयोरविरोधात् कर्तव्य एव । "सवत्सानोङ्कृतं पूर्वमि"ति वचनात् । मानवं तु विकल्पेन व्याख्येयम् । ओसारपूर्वा च्याहृतयो ब्रह्मणो मुखं तत्पूर्वा वा सावित्रीति । तथा च समाचारः । गुरुग्रणं तु मुख्यं पितुरुपनेतृत्वमिति । तथा च श्रुतिः "तस्मात् पुत्रमनुशिष्टं लोक्यमाहुः" इति । शिष्यग्रहणं तु पुत्रत्वेऽप्य- खिलशुभूपानियमार्थम् । क्षत्रियवैश्ययोरप्यापकाले पुत्रोपनेतृत्वाद् गुरु- त्वमविरुद्धम् । आचार्योपनयन तु ब्राह्मणस्यानुकल्पः । शौचमाचाराश्च शौचाचाराः । शौचं मनोवाकायलक्षणं त्रिविधम् । अप्रतिरूपासकल्पनं मनसः शुद्धिः, पाप्मनेतरस्य विरुद्धत्वात् । साधुशन्दप्रयोगः सत्सवचनं च वाचः । तथा च भारद्वाजः-"न म्लेच्छभाषां शिक्षेत । म्लेच्छो हया एप यदपशब्द इति हि विज्ञायते । तस्माच्छिष्यमुपनीय साधुशब्दान्छि- क्षयेत् सन्ध्योपासनानीन्धनानि" इत्यादि । कायिकं तु मृद्वारिलक्षणं प्रसि- द्धम् । अन्ये तु पन्च शौचान्याचक्षते । तथाहि- "सत्यं शौचं मन शौचं शौचमिन्द्रियनिग्रहः । सर्वभूतदया शौचं जलशौचं तु पञ्चमम् ॥" इति । आचाराश्चाग्नीन्धनाद्या आश्रमसंगन्धिनः । वर्णसंबन्धिनोsunा. घाः । शिक्षयेदिति चोपदेशात् प्रागुपनयनादप्रवृत्तिः । तथा च गो. तमः-- "प्रागुपनयात् कामचारवादभक्ष" इति । यद्यपि कश्चित् प्राज्ञः स्वयं जानीयात् , तस्याप्यनुपनीतस्यानधिकारो गौतमवचनादेव । काठ- लक्षणार्थ चोपनयग्रहणम् । न संस्कारार्थम् । कालस्यापेक्षितत्वात् । वर्ण- धर्मा हि जन्मानन्तरमशक्त्या पाध्यमानास्तस्साच प्रतिपुरुपमनियतला. दवध्यर्थनियतकालापेक्षिणम्तत्परत्वेनोपनयनश्रुतिं परिगृहन्ति । तया चा- भर्वणानां वितानकल्पः “अनेनसः पुरोऽष्टमाद् वसन्तात् कुमारकाः कामं चरन्ति सम्राधर्माणः पञ्चत्वयाजिनः" इति कालपरता दर्शयति । स्त्रीणामप्याविवाहात् कामचारित्वम् । तस्यैव वैदिकत्लवचनात् । यपाह "वैवाहिको विधिः स्त्रीणां संस्कारो वैदिकः स्मृतः" मनु:- १. ''ग. पाद ·.. याझवपयस्मृत्तिः बालकोडोपेता। इति । यदा च निश्चितं वैदिकत्वेनोपनयनं विवाहो वा प्रवर्तते, त- सामान्यात् तदैवान्येऽपि वर्णधर्मा इसबसेयम् । तथा न्यायविदो याज्ञिकाः पठन्ति --- "अपि वा वेदतुल्यत्वादुपनयनेन* प्रवर्तेरन्" इति । शूद्रस्य त्ववध्यर्थकालानुपदेशात् सामर्थ्य नियामक, पोडशाब्दं वा प्राग्वालत्वस्मृतेः "बालो वाप्यूनपोडश" इति । ब्राह्मणानामपि पर- मोपनयनकालात् प्रागनुपनीतानां कामचारित्वं केचित् स्त्रीणां चर्तुत्र- यात् , स हि परमो विवाहकाल इति । तत्तु प्रमाणशून्यत्वान्नातीवानु- मन्यते, प्राथमकल्पिककाललक्षणायैवोपनयनं यतः । तथा चानेनसः पुरो. ऽएमादित्युक्तमेवेसल प्रसङ्गेन ।॥ १५ ॥ इदाना शीचाभिधित्सया तनिमित्तत्वान्गूनपुरापोत्रागं विधिमाह - दिवासन्ध्यासु कर्णस्थब्रह्मसूत्र उदङ्मुखः । कुर्यान्मूत्रपुरीपे तु रात्रौ चेद् दक्षिणामुखः ॥ १६ दिवा सन्थ्ययोश्च कर्णारोपितयज्ञोपवीत उदङ्मुखो मूत्रपुरीपे कुर्यात् । रात्रावप्येवम् । दक्षिणामुसत्वं तु विशेषः । चेच्छन्दाद् यदा कुर्यात् तदैवमिति गम्यते । तुशब्दोऽवधारणार्थः । मूत्रपुरीपे एवैवं कु. यात्, नान्यदपि रेतउत्सर्गादि । यद्वा चशब्दार्थे स्मृत्यन्तरोपसङ्ग्रहणाय । यथाह शहः-- "वाग्यतोऽनगुण्ठितशिरा, भूमिमन्त(य मेहेद" इति । उपविष्टश्च, उत्थानवचनात् ।। १६ ।। कि पुनस्तस्मिनेव देशे च कर्तव्यम् । नसार- गृहीतशिश्नश्चोत्थाय मृद्भिरभ्युद्धृतैर्जलेः। गन्धलेपक्षयकरं शौचं कुर्यादतन्द्रितः ॥ १७ ॥ चशब्दात् पूर्वमपि गृहीतशिश्नः कुर्यात् । उत्थाय तस्माद् दे- शात् । मृद्धिरभ्युद्धृतैलेः शौच कुर्यात् । मृद्भिरिति बहुवचनं स्मृत्य- न्तरोक्तपरिमाणप्राप्त्यर्थम् । यथाह गनुः "एका लिङ्गे गुदे तितस्तथैकन करे दस" १. नियत', ३. 'वर्तत'घ. पाट . * 'उपनयना' इत्यस्य स्थान पायन' ही मामायन्येषु पटरने। 4 ·- आचाराध्याय ब्रह्मचारिप्रकरण द्वितीयम् । इति । यत्तु स्मृत्यन्तरोक्त “पशापाने" इति, तदनिहोनिविषय द्रष्टव्य, पुलस्त्यवचनात्- "सातकस्य त्रयोऽपाने पश्चापानेऽग्निहोत्रिण । सर्वानेव गृहस्थेषु शौचकल्पानियोजयेत् ।।" इति । एतदेव द्विगुण नेष्ठिकस्य त्रिगुणमपत्नीकवनस्थस्य चतुर्गुण ज्ञानभि क्षोः । मानवात्तु द्विगुणाद्युपकुर्वाणादीनाम् । यथा व्यास "शुक्ल धौत यथा वस्त्र मलिन तद्भवेत् पुन । निर्मल तु भवेत् क्लेशात् स्त्रीपुवर्गाश्रमास्तथा । प्रायश्चित्त च दण्ड च शौच चातो यथाक्रमम् । कल्प्यमुत्कृष्टमुत्कृष्टे मध्य मध्येऽधमेऽधमम् ॥" इति । यत्तु मृद्विशेषपरिमाण दक्षोक्तम् - "अर्धप्रसूतिमाना तु प्रथमा मृदुदाहता।" इति, तत् नित्वे सति गन्धलेपापकर्षणे च विरोधात् पूर्वा पूर्वी भूयसी परा परा मृदल्पेत्येवमुपलक्षणार्थ विज्ञेयम् । यत तव मूत्रशोचम्- "एका लिङ्गे तु दातव्या तयैकन करे ग्य इति, तत् केवलमूत्रपिपयम् । अन्यत्र करशोचस्य तान्त्रिकत्वात् । सर्वा प्रमाणा चैतदेव मूलशोच, विशेषानभिधानात् । गृहस्थस्य चतदिति न द्विगुणकल्पना । तथा मृलक्षणमप्यन्वेष्य-- "वल्मीकाखूल्करो(ल्के?)* वा जलात् पथि कृता च या। कृतशौचावशिष्टा च पनि शोच न विद्यते ॥" इत्यादि । अभ्युद्धृतैर्जले , जलाशयात् पाण्यादिना । गन्धलेपक्षयकरमिति । तथा मृदु ग्रहीतव्या, यथा तिमृभिरेव गन्धलेपायो भविष्यतीत्यर्थः । श्लेष्मादिविषय वैतद् द्रष्टव्यम् , अन्यत्र गन्धापकपणादेव लेपापकर्षण सिद्धे । अतन्द्रित. अनरस । यधाविहित गौच कुर्यादिति विधि न यदेत्यर्थ (1)। यद्वा मृद्भिरद्विश्च यथाविहित शोच कुयु । विहितपरिमाणा- " . १ गध कुन्। न' घपाट • घरममा सरोसह ते पठ स्यारतत्र ७ ऊप धारमृत्तिम।

·याज्ञवल्क्यस्मृतिः बालकांडोपेता। मिथानमं शौचं शुर्यात् । यस्य तु विशेपपरिमाणं नामातं स मृजलै- गन्धलेपक्षयकर गौचं कुर्याच्द्रादिः । तथा च पितामहः---- "त्रिषु ये नोपनीयन्ते शूद्राः सौधन्वनाः स्त्रियः । 'गन्धलेपापक(र्पण?) तेपां शौचं मृदम्भसा ।।" इति ॥ १७॥ एव तापन्नवास्तिक्षण मात्र निर्स नस्माद् दमादसाम्य पाद प्रक्षाल्य ततः-- अन्तर्जानु शुची देश उपविष्ट उदङ्मुखः । प्राग्वा ब्राह्मण तीर्थेन द्विजो नित्यमुपस्पृशेत् ॥ १८ ॥ प्राग्वा प्राङ्मुखो वेत्यर्थः । स्मृत्यन्तराच बद्धशिखो पद्धकक्ष्य आमणिबन्धनात् पाणी प्रक्षाल्य वाण तीर्थेन द्विजो नित्यमुपस्पृशेत् । तथा च गौतमः -- "प्राइमुख उदङ्मुखो वा शौचमारभेत । शुचौ देश आसीनो दक्षिणं पाई जान्वन्तरा कृत्वा यज्ञोपवीत्यामणिबन्धनात् पाणी प्रक्षाल्य वाग्यतः" इत्यादि । द्विजग्रहणं स्न्यादिव्यावृत्त्यर्थम् । नित्यशन्दात् सर्वाश्रमेष्वयमेवाचमनकल्पः । सूतकादावप्यनिवृत्तिरित्यन्ये ।। १८ ॥ माग मानेत्युजम् । स चारित्यारक्षणमाइ- कनिष्ठादेशिन्याष्ठमूलान्यमं करस्य च । प्रजापतिपितृब्रह्मदेवतीर्थान्यनुक्रमात् ॥ १९ ॥ बाराप्रसमादन्यान्यपि तीर्थानि कायापयिकत्वादुच्यन्ते । तीमि- ति च दक्षिणहतेऽप्रतारप्रदेशनामधेयम् । लोकेऽप्युदकाधवतारे तीर्थश- ब्दः प्रसिद्धः । तानि च चिपकार्यापयिकत्वात् स्तुत्यर्थ देवताभिराख्या- यन्त । अतिचतुणानगतानां यनदारा विशेषमंज्ञाः कथ्यन्त । कनि- छामूले प्राजापत्यम् । देगिनीमूले पिन्यम् । देशिन्यनुष्ठानन्तराालिः । तस्यानुष्ठस्य चान्तराठ इत्यर्थः । नाय त्वगुष्टमूले । कराने देवम् । तर पायगोपसोदिति प्रकृतसम्पन्धः । तपा च शादयायनकः कम्पः "दक्षिणे मानपहले पन तीर्थानि भवन्ति । पासासमेत् पुरस्ताद् दैवं, • सार। -- ·आचाराध्यायः ब्रह्मचारिप्रकरणं द्वितीयम् । दक्षिणतः पित्र्यं, पश्चाद् ब्राह्मम् , उत्तरतः प्राजापत्यं, मध्ये पारमेष्ठयम्" इत्यादि । वृद्धवासिष्ठेऽप्येवमेव । मध्ये सौम्यमिति तु विशेषः । आचार्यस्य पञ्चतीर्थानभिधानं तस्य कमण्डलूपस्पर्शनादिविनियोगेनाल्पप्रयोजनत्वात् । ब्राह्मणग्रहणं चोदाहरणोपलक्षणार्थम् अन्यपरत्वात् । सव्ये पाणी विरो- धात् तीर्घाभाव एव । अतश्च ब्राह्मोपदेशादेव दक्षिणेनाचमनमिति ज्ञाय- ते। तथा चोक्तं - "दक्षिणेनाचमनम्" इति ॥ १९ ॥ उपस्पृशेदित्युक्तम् । साधारणश्चारम्भनमानेषूपस्पर्शनशब्द, । तस्य गुणविधानतो वावयशेपानिर्णयः । सानि पुनम्नानि गुणविधानानावत आह- त्रिः प्राश्यापो द्विरुन्मृत्वात् खानि चोर्ध्वमुपस्पृशेत् । निरसः पीत्वा द्विरुन्मजेत् । उच्छब्दः परेरर्थे, दृष्टार्थत्वात् । अत एव परिमार्जन मुखस्य, खानि चोर्ध्वमुपस्पृशेदिति वचनात् । ऊर्ध्वमिति। खानि शीर्पण्यानि चक्षुरादीन्युच्यन्ते । चशन्दादधश्च, “पादावुक्षेन्मूर्धनि च दद्यान्नामि चोपस्पृशेद्" इति स्मृत्यन्तरानुसारात् । पूर्व च पादाभ्यु- क्षण तत इन्द्रियालम्भः। उपशब्दप्रयोगाच पहिः स्पर्शने, नाक्ष्णोः । अत्र प्रकृतत्वादद्भिः । दक्षायुक्तश्चाङ्गुलीनियमोऽनुरोद्धव्यः । अविशेपाचशब्द- सामर्थ्याचाचमनप्रयोगभेदोऽपि । यथा-"सहताभिस्तिमृभिः पूर्वमास्यमे. वमुपस्पृशेद्" इत्यादि ॥ किंलक्षणा. पुनराप आचमनयोग्यालदार- अद्भिस्तु प्रकृतिस्थाभिहीनाभिः फेनवुयुदैः ॥ २०॥ अद्भिरिति पुनः श्रुतिर्गुणार्या । तुशब्दा विवेकार्थः । अद्भिरेव नान्यसंसृष्टाभिः । तथा च शशः "उमृत्य परिपूतानिः" इति । प्रकृ. तिस्थाः स्वभावतः स्थिताः अक्षारा अमृताश्चेत्यर्थः । तथा चापस्तम्बः-- "न तप्ताभिश्चाकारणाद्" इति । आतपादितप्तास्तु जलाशये न दुष्यन्ति । मानवं च "अनुष्णाभिः" इति । शवचनादगृताभिरिति व्याख्येयम् । तथा चातुरापवादः १. 'बामाद्रि'५ पाट वधि' ज.

·- याज्ञवल्क्यस्मृनिः वालक्रीडोपेता । "अनापदि द्विजातीनामगृतेन यथाम्भसा । तद्वदेव भवेच्छुद्धिः शृतेन शृतपाविनाम् ।।" इति । “न तप्ताभिश्राकारणाद्" इत्यस्याप्ययमेवार्थः । ऋज्वन्यत् ॥२०॥ किं पुनस्ताचा परिमाणम् । उच्यते- हृत्कण्ठतालुगाभिस्तु यथासंख्यं द्विजातयः । शुध्येरन् स्त्री च शूद्रश्च सकृत्स्पृष्टाभिरन्ततः ॥ २१ ॥ तुशब्दात् प्राग्वृदयप्राप्तेरशुद्धिः, न परतो गमने । स्त्री च शूद्रश्य सकृत् स्पृष्टाभिरन्ततः । पूर्वश्रकार उत्कृष्यवकारार्थी व्याख्येयः । स्पृष्टा- मिरवेत्यर्थः । ततधान्यपरिसंख्यानादिन्द्रियालम्भनादिनिवृत्तिः । परिमा- जनं तु दृष्टार्थत्वात् प्रवर्तते । तथा च पौधायनः- "न बुद्बुदाभिर्न फेनाभिने कलपाभिर्न हसन्न जल्पन्न तिष्ठन्न विलोकयन्न प्रहो न प्रणतो न मुक्तशिखो नावद्धकक्ष्यो न पहिर्जानुः शब्दमकुर्वन् त्रिरपो हृदयङ्गमाः पिवेद् द्विः परिमृज्यात् । त्रिरित्येके । सकृदुभय शूद्रस्य स्त्रियाश्च" इति सकृत् परिमार्जन दर्शयति । अन्ततो जिह्वयेसः। तृतीयाथै पञ्चमी ||२१|| एव तावदायमनविधिमुतवानन्तरं नानादिविधिमाह - स्नानमदैवतेमन्त्रेार्जनं प्राणसंयमः । सूर्यस्य चाप्युपस्थानं गायत्र्याः प्रत्यहं जपः॥२२॥ कार्य इति शेपः । स्थान प्रत्यहं कुर्यात् । तस्य च विधिराचार्येणे- वान्यत्राभिहित। "विद्यमाने प्रभूले हि माल्ये लानं समाचरेद इति । उभयात्मकं हि लानं शौचमाचारश्च । तत्र केचित् पञ्चविधमाहुः "आमेयं वारुणमि"त्यादि । तत्पुनःहस्सम्यापद्विपयं द्रष्टव्यम् । इह त्वम्भसैव सानं दण्डवदाप्लववचनाद् ब्रह्मचारिणः । सन्ध्योपासनादय. स्त्वाचाराः । तत्रायं सन्ध्योपासनविधिः-अन्दैवतमन्वैर्मार्जनम् "बापो 1. 'त्यादि।'अ.घ, पाठ:.

·आचाराध्याय' ब्रह्मचारिप्रकरणं द्वितीयम् । हि ठ"त्येवमादिभिः । प्राणसंयमश्च वक्ष्यमाणः । सूर्यस्य चाप्युपस्थानं, चशब्दाद् द्रुपदायाश्च । तथाच सन्ध्योपासनविधी हारीतः "यतः प्राणान् समाधाय विर्जपेद् द्रुपदामृचम् । त्रिसन्ध्यमेनसो मुक्तो दीपिकेव विराजते ॥" इति । सूर्योपस्थानंच सौरीभ्यामृग्भ्याम् । यथोक्तम्- "आपोहिष्ठातृचेनाद्भिर्मार्जयित्वा शुचिर्नरः । अथोदुत्समिति द्वाभ्यामुपतिष्ठेत भास्करम् ।।" इति । सावित्री च गायनी "तत्सवितुरि"त्योहारव्याहृतिपूर्विकां प्रत्यहं जपेत् । तथा च मनुः- "एतदक्षरमेतां च जपन् व्याहृतिपूर्विकाम् । मध्ययोरुभयोर्विनो वेदपुण्येन युज्यते ॥" इति । अपिशब्दात् स्नानाद्यपि नित्यम् । स्वानं च दण्डवदाप्लवनं ब्रह्म- चारिणोऽविरुद्धम् । गौतमीयं तु सुखार्थस्य प्रतिषेधः । तथाचापस्तम्बः "नाप्सु श्लाघमानः स्वायाद्" इत्यदृष्टार्थमनिपिद्धमिति दर्शयति । एव मनुः "नित्यं स्नात्वा शुचिः कुर्याद् देवर्षिपितृतर्पणम्" इति । देवतर्पणादिप्राप्त्यर्थो वापिशब्दो व्याख्येयः, अस्मादेव नि; वचनात् ॥ २२ ॥ प्राणायाम कर्तव्य ज्युक्तम् । तस्वरूपमा- गायत्रीं शिरसा साधं जपेद् व्याहृतिपूर्विकाम् । 'प्रतिप्रणवसंयुक्तां त्रिरयं प्राणसंयमः ॥ २३ ॥ 'महर्जनस्तपः सत्य भूर्भुवः सुवस्तत्सवितुर्वरेण्यमित्यृचम् । "सावित्र्याश्च शिरः पुण्यमापो प्योती रसोऽमृतम्" पदा ऋ च 'द्रुपदादिव अमुचान स्विग्न मादी मदिय । पून पवित्रण- भाग्यम् जाप गुन्यन्तु मनम ते. वा. वा. २ प्र. ०६) इति । प्रति- म्याति प्रणवन मयुक्तम् आभू आ भुव आ मुव त । इह कियाधिद व्यापा- नायो गति इस भाति। .

·. याज्ञवल्क्यस्मृतिः वालक्रीडोपेता। इति । अयं च प्राणसंयमविः कार्य इति योजनीयम् । अन्ये वेवंरूपां सावित्री त्रिजपेद् अयं च प्राणसंयम इति वर्णयन्ति । संयतोच्छासेन चाय जपः कार्यः, समास्यानात् । तथाच मनुः "त्रिर्जपेदायतप्राणः प्राणयामः स उच्यते" इति ।। २३॥ पाठकमाच मार्जनात् परत. प्राणायामनातावाद---- प्राणानायम्य संशुद्धस्तृचेनाब्देवतेन तु । जपन्नासीत सावित्री प्रत्यगातारकोदयम् ॥ २४ ॥ . यद्वा, अयं सायंसन्ध्याविपय एव कमः । पूर्व प्राणानायम्य संशो- धने कार्यम् । सशब्दाचाद्भिर्मार्जनं दभैः । तृचेनेत्यधिकनिवृत्यर्थम् । पुन- वचनमत्रैव । अतश्च मध्यन्दिन आधिक्यमविरुद्धम् । तुशब्दश्वशब्दार्थ द्रुपदाप्राप्त्यर्थः। अर्धास्तमित आदित्य प्राणानायम्य 'आपोहि ठे"ति तृचे. न मार्जयित्वा द्रुपदां च जप्त्वा सूर्यमुपस्थाय जपन्नासीत सावित्रीमोङ्कार- महाव्याहृतिपूर्विकां प्रत्यड्मुख आ नक्षत्रोदयात् । यदपि "आ ज्योतिपो दर्शनाद्" इत्युक्त, तदप्युदयोपलक्षणार्थमेव । दर्शनस्यानियतत्वात् । द्वयं चानेन श्लोकेन विधीयते-~प्राणायामस्य पूर्वकालता सायं च सन्ध्या- विधानम् , आ नक्षत्रदर्शनादिति लिङ्गात् । कालविशिष्टसन्ध्योपासनवि- धिर्वा स्यात् । एवच 'तृचेनान्दैवतेने त्यधिकनिवृत्त्यर्थं पुनर्वचनमर्थवत् । तथाच नानविधी स्पष्टीकरिष्यते ॥ २४ ॥ कि सायमेव सन्ध्योगसनम् उत प्रतिरीन । यदा च प्रात तदा किमेवमेव। उच्यते सन्ध्यां प्राङ् प्रातरेवं हि तिष्ठेदासूर्यदर्शनात् । अग्निकार्य ततः कुर्यात् सन्ध्ययोरुभयोरपि ॥२५॥ एवमेव प्रातः सन्ध्योपासनं कुर्यात् । अय तु विशेपः-प्रामुख स्तिष्ठन् नक्षत्रदर्शनादारभ्यासूर्यदर्शनाजप कुर्यात् । मध्यन्दिने तु विशेषान नभिधानात् प्राङ्मय उदङ्मुखो वासीनः शक्त्या सावित्री जपेत् । अन्ये . + ·- कालस्य आचाराध्यायः ब्रह्मचारिप्रकरणं द्वितीयम् । वादित्याभिमुखस्तिष्ठन् सहस्रादिसंख्याताम् अपेदित्याहुः । हारीतवच- नात्- "देवी सहस्रशी तु शतमध्या दशावरा । जपेदतः सहस्रान्तां शतमध्यां दशावराम् ॥" इति । तत्तु कार्योंपरोधादग्निहोत्रिविषयं द्रष्टव्यम् । प्राक् सूर्योदयादुप- स्थानानुपपत्तेरुत्कर्प इति केचित् । न त्वेवं समाचारः । अभिविधावाद द्रष्टव्यः, "ऋषयो दीर्घसन्ध्यत्वाद् दीर्घमायुरवाप्नुयुः" इति स्मृत्यन्तरदर्शनात् । सन्ध्येति चोपस्थानकर्मणो नामधेयं, चान्यतः प्राप्तत्वात् । यथाह गार्ग्यः "पूर्वी सन्ध्यां सनक्षत्रां प्रातराभास्करोदयात् । आ तारकोदयात् सायं पश्चिमां सदिवाकराम् ॥" इति । "अर्धास्तमितभास्कराम्" इति संवर्तः । मार्जनं वात्मसंस्काराध सन्ध्याङ्गं च । अन्ये तु जपकर्मप्राधान्यं मन्यन्ते । यथाह मनुः - "पूर्वी सत्भ्यां जपंस्तिष्ठेत् सावित्रीमार्फदर्शनाद्" इति 1 तिष्ठअपेदिति विभक्तिव्यत्ययस्वधा स्यात् । एवंच सन्ध्यामुपा- स्याग्निकार्य कुर्यात् । तस्य विधिवृंवादवगन्तव्यः । सन्ध्ययोरुभयोः, -न्ध्याशब्दश्चायमनन्तरकालोपलक्षणार्थः, विरोधात् । उभयग्रहणं चादरा- धम् । 'कृतामिकार्यो मुजीते' त्यग्निकार्यमन्यत् कर्तव्यमित्याशङ्का मा भूदित्यादरः । अन्ये तु सन्ध्ययोरित्यज्ञानिमावं मन्यन्ते । तत् पुनर्नातीय पेशलम् । तत इति क्रमाभिधानात् सप्तमीनिर्देशाच । अपिशब्दो नित्यत्व- ज्ञापनार्थः । *अहरहरित्यनुकर्पणात् ॥ २५ ॥ एवनाकार्ये निर्मल ततोऽभिवादयेद् वृद्धानसावहामिति ध्रुवन् । गुरुं चैवाप्युपासीत स्वाध्यायार्थ समाहितः ॥२६॥ स. 'प्रपंदर वाम सहामात परस्य भइरहरिलकिस्महानार्दनादिया।

·- याज्ञवल्क्यस्मृतिः बालकीडोपेता। नत इति कमार्थम् । अभिवादयेद् वृद्धान् विद्याभिजनवृत्तवयोध- नादिभिः । असाविति च नामादेशः। इतिकरणः प्रकारार्थः । यथाह बौधायनः -- "काममन्यस्मै साधुवृत्ताय गुरुणानुनातः असावहं भो इति श्रोत्रे सस्पृश्य मनस. समाधानार्थमधस्ताज्जान्योरा पद्धयाम्" इत्यादि। श्रोत्रसस्पर्शश्व समाचाराद देशनियत इति केचित्त । यदापस्तम्वेनोक्तं-- "दक्षिण बाहुं श्रोत्रसमं प्रसार्य ब्राह्मणोऽभिवादयेद्" इत्यादि । तद् दृष्टार्थत्वाद् दूरस्थविपय द्रष्टव्यम् । अभिवाद्यानभिवादविवेकोऽन्वेष्टव्यः । यथा--- "नाप्रयतो नाप्रयताये"त्यादि । यथा “समिन्मृदुदकुम्भहस्तो नाभिवादयेत्" । अन्यदप्येवंसयुक्त "न समयायेऽभिवादनम् अस्य- न्तशो भ्रातृपत्नीनां जातीयश्चेद" इत्यादि । "नासोऽन्ते ये न प्लुर्ति वि- दुरि"त्यादि । गुरुं चैवाप्युपासीतति तुशब्दार्थवशन्दः । एक्शब्दच म- कारान्तः । गुरुं त्वम् उपसगृहीयात् , नाभिवादयेदित्यर्थः । यथाह मनुः- "व्यत्यस्तपाणिना कार्यमुपसद्ग्रहण गुरोः । सव्येन सव्यः स्प्रष्टव्यो दक्षिणेन तु दक्षिणः॥" इति वचनात् । यत्त्वापस्तम्योक्तं "दक्षिणं पादं पाणिभ्यां परिमृज्य हस्तं गृह्णीयादि"ति, तत् प्रसादविशेषार्थलान्नैमित्तिकम् । पूर्व गुरोरुपस- ब्रहणम् । “गुरुणानुज्ञातः" इति वचनात् । न केवलमुपसगृहीयात् । अप्युपासीत खाध्यायार्थ समाहितः प्रणिहितमनाः । यद्वा, भन्तरेणापि स्वाध्यायार्थमुपासीतेत्येवमपिशब्दार्थः ॥ २६ ॥ अयं चान्यस्तम आहूतश्चाप्यधीपीत लब्धं चास्मै निवेदयेत् । हिते चास्याचरेन्नित्यै मनोवाकायकर्मभिः ॥ २७ ॥ आहूतोऽविचारयन् गुरुणा गच्छेत् । चशब्दादनाहूतश्च । किञ्चा- न्यत् । अप्यधीयीत गुरुणानुज्ञाता, अपिशब्दात् । प्रकारार्थो वापिशब्दः, * नियत शत करण कर्मणि ल्युट् । इतिचासौ रणवति समासः । निर्दिश्यमान इतिशब्द इत्यर्थः । 'इतिकरण' इत्यय प्रयोग "इतिकरणोऽर्थनिर्देशा" इति नवेतिवि भापासूधमाश्यप्रयोगवन् । । मकारस्य च लेप आप में एकशब्दस्या उसी. मादिति । - ·आचाराध्यायः ब्रह्मचारिप्रकरणं द्वितीयम् । "अर्थनित्यः परीक्षेते"ति शब्दज्ञा यतः । प्रकारं चाह गौतमः-.' पाणिना सव्यमुपसंगृह्ये"त्यादि । लब्धं च भैक्षमस्मै निवेदयेत् , लाभान्तराभावात् ।' यद्वा , अन्यदप्ययाचितमनत्याख्येयं , ब्राह्मणाद्याहृतमस्मादेव वचनाद् गृह्णीयात् । गुर्वर्थं वा . तदनुज्ञया भिक्षतेति । तयाचापस्तम्यः “सर्व लाभमाहरन् गुरव" इति सर्वग्रहणाद् भैक्षस्य पृथनिवेदनादेतदेव ज्ञाप- यति । यत्तु “पक्वान्नस्वामिनो भिक्षवः" इति, तदात्मवृत्त्यर्थ द्रष्टव्यम् । हितं तस्याचरेन्नित्यम् । चशब्दात् प्रियं च । तथाह गौतमः --- "युक्तः प्रियहितयोरिति । अप्रियमपि च तदाले हितं भवत्येवौपधादि । अतो भेदेनाभिधानम् । नित्यशब्दाच समावृत्तोऽपीति गम्यते । मनोवाक्कायकर्म- भिरिति सर्वथेत्यर्थः । यथाहानायः "यस्तेन द्रुह्येत् कतमच नॉहं ये गुरुं नाद्रियन्ते विप्रा मनसा वाचा कर्मणा वा” इति । हिंतप्रकार विशेषश्च लोकतः शास्त्रान्तरतश्चावगमयितव्यः । एते ब्रह्मचारिणो नियमाः॥२७॥ गुरो पुन - कृतज्ञोऽद्रोही मेधावी शुचिः कुल्योऽनसूयकाः । अध्यायाः साधुशक्ताप्तस्वार्थदा धर्मतस्त्विमे ॥२८॥ कृतज्ञः प्रसिद्ध एव । अद्रोही सर्वभूतानाम् , आचायद्रिोहस्य हितवचनादेव सिद्धत्वात् । शुचिर्व्याख्यातः । कुल्यः कुलीनः । अनसूय- काः असूयारहिताः । असूया परमर्मसूचनमभिनयादिना, परिवादो वा । उक्तवक्ष्यमाणविशेषण वैतद्, बहुवचनसामर्थ्यात् । एकवचनपाठेऽप्ययम- ध्याप्यान्तरोपन्यासः । साधुः सद्भिर्व्याख्यातः । शक्तोऽभियोगग्रहणसमर्थ ऊहापोहक्षमो वा । आप्तो मित्रम् । स्वः पुत्रव्यतिरकेण भ्रात्रादिः । अर्थ- दो द्रव्यदः, विद्यानदो वा । "विद्या मनुष्याच विहिताः परिवर्तकन"ति स्मृत्यन्तरात् । द्रव्यदश्वापणेन, धर्मत इति वचनाद् भृतकाध्यापनप्र- तिषेधाच । एते धर्मतोऽध्याप्याः । तुशन्दार वृत्त्यर्थमन्योऽपि । ययाह मनुः कारथ यमाईख च पाठः, १ 'राश्येत' ग घ पार.. २ प.पा. नाद ये पाट. ३. 'स्य च !'

·याज्ञवल्क्यस्मृतिः बालकीडोपेता। "आचार्यपुत्रः शुश्रूपुर्ज्ञानदो धार्मिकः शुचिः । शक्तोऽर्थटोऽर्थी खः साधुरध्याप्या दश धर्मतः ।।" इति । आचार्यच्छलेन शिष्यस्यामी धर्मा विधीयन्ते । एवंगुणोऽध्याप्यः। तेन चैव भवितव्यमित्यर्थः । अमी च ब्रह्मचारिण एव ॥ २८ ॥ दण्डाजिनोपवीतानि मेखलां चैव धारयेत् । ब्राह्मणेषु चरेद् भैक्षमनिन्द्येप्वात्मवृत्तये ॥ २९ ॥ एक्शब्दो मकारान्तो द्रष्टव्यः, स्मृत्यन्तरोक्तप्रकारार्थः । चशब्दो- ऽनुक्तसमुच्चयार्थः । थाह गौतमः -- “वासांसि शाणक्षौमचीरकुतपाः सर्वेपामि"त्यादि । दण्डप्रकारश्च "वैल्वपालाशौ ब्राह्मणदण्डावि". त्यादि । "कृष्णरुरुवस्ताजिनानी"त्यजिनप्रकारः । तानि चोत्तरीयाणि । यथाहापस्तम्बः "अजिनमेवोत्तरीयं धारयेयुरि"ति । उपवीतं च । यथाह बौधायनः - "कौशं सौत्रं वा त्रिनिवृद् यज्ञोपवीतम् । आ नाभे- दक्षिणं वाहुमववाय शिरोऽवध्याद्" इति । मानवं तु "उद्धृते दक्षिणे पाणाति"त्यादि विन्यासार्थम् । यत्तु वर्णविशेषेण "कार्पासमुपवीतं स्याद् वित्रस्य'त्यादि, तज्जातुकर्णिवचनाद् "दीक्षितौ चेद् राजन्यवैश्यौ शाणा- विक कुर्यातामिति दीक्षितविपयम् । मेखलाप्रकारच:- "मांजी त्रिवृत्" समा रलक्ष्णे"त्यादि । एतानि च दण्डादीन्यविरुद्धेपु कालेषु नित्यं धा- र्याणि । यत्तु मनुनोक्तं-- "प्रतिगृह्येप्सितं दण्डमिति, तदापद्यन्यदण्ड- ग्रहणार्थ द्रष्टव्यम् । ब्राह्मणेषु चरेद् भैक्षमनिन्द्येष्वात्मवृत्तये, न सर्वा- र्थम् । ब्राह्मणकुलेविति चाय प्रथमः कल्पः । क्षत्रियवैश्यकुलेष्विति चायमनुकल्पः । शूद्रकुलेप्वपीत्यापत्कल्पः । तथाचाह मनुः-- 'वेदयरहीनानां प्रशस्तानां स्वकर्मसु । प्रबचायीहरेद् भैक्षं गृहेभ्यः प्रयतोऽन्यहम् ।। सर्व वा विचरेद् ग्रामं पूर्वोक्तानामसम्भवे ।" इति । "सावर्णिकं भैक्षचरणमिति च गौतमः । ब्राह्मणवचनेऽपि ब्राहा. णस्त्रीभ्यो भैक्षचरणम् । यथाहापस्तम्यः --"अप्रत्याचक्षाणामि"ति । आ १. रोप' यगाट, २. Hि' ग. द. पाठ .. .

·आचाराध्याय. ब्रह्मचारिप्रकरण द्वितीयम् । - मायश्च “यस्या आचारभूयिष्ठ इलक्ष्णता च तां मिक्षदित्याहुस्तलो- क्यमिति । अथ यद्यन्यां भिक्षितव्यां न विन्दतापि सामेवाचार्यानी भि- क्षेते"ति स्त्रियं मिक्षितव्यां दर्शयति । "स्वस्ति वाच्य भिक्षादानमपूर्वमि". सेतदपि स्त्रीविषयमेव । दातुर्वतदित्यदोषः ॥ २९ ॥ ब्राह्मणविपर्यवेय भैक्षवृत्ति । इतरयो प्रतिप्रहानविकारादिल्याश का निराकरिष्णुगु- पोपदेशद्वारेण प्राप्तिमाह - आदिमध्यावसानेषु भवच्छब्दोपलक्षिता । ब्राह्मणक्षत्रियविशां भैक्षचर्या यथाक्रमम् ॥ ३०॥ निगदव्याख्यानः श्लोकः ॥ ३० ॥ वृत्त्ययत्वादवियमानधनस्यय प्राप्मावाह - ब्रह्मचर्य स्थितो नैकमन्नमद्यादनापदि । ब्राह्मणः काममश्नीयाच्छ्राद्धे व्रतमपीडयन् ॥ ३१ ॥ स्थितवचनादन्यथा वृत्तावब्रह्मचारी स्यात्। “नकन्मिन् गृहे भुक्षी- तानापदी"ति ब्रुवन्नापदि प्रतिप्रमवाद् विद्यमानधनस्थापि भक्षेण वृत्तिनि- यम दर्शयति । ब्राह्मणः काममश्नीयाद् , भिक्षार्थमागतोऽनिन्धरामन्त्रि- तश्च । न राजन्यवैश्यौ । व्रतमपीडयन् , मधुमासादिवमित्यर्थः। तथाच .मनु:- "व्रतवद् दैवदेवत्ये पित्र्ये कर्मण्युपस्थिते । काममभ्यर्थितोऽश्नीयाद् तमस्य न लुप्यते ॥" इति । अनन्तर च ब्राह्मणस्तुत्या राजन्यवैश्ययोरनधिकार दर्शयति । यत्तु ब्रह्मचारिणः श्राद्धभोजने प्रायश्चित्तमामात, नत् पूर्वेचुरामन्त्रितस्येति द्रग्रन्यम् ।। ३१॥ उत्ताच ब्रह्मचारिणो नियमा । यमा उच्यत- मधुमांसाञ्जनोच्छिष्टशुक्तस्त्रीमाणिहिंसनम् । भास्करालोकनाश्लीलपरिवादांश्च वर्जयेत् ॥ ३२ ॥ १ १. 'न्यामस घ८ पाठ ·" - - याज्ञवल्क्यस्मृतिः वालफीडोपेता। यद्यपि मध्वशनमानायेऽनुमतं--"तत् स्वादुकारमेवानीयादि"ति, तथाप्याचार्यस्य न ब्रह्मचारी सन् मध्वश्नीयादित्ययमेव, पक्षोऽभिमतः । अनुज्ञानस्यापद्विपयत्वात् । ऋग्यजुःसामादिभिर्व्यवहारवान् विद्वान् क- तव्यमित्यापदि मध्वश्नीयादित्यर्थः, नान्यस्मिन् । तथाच चरकाः पठ- श्वेतकेतुं हारुणेयं ब्रह्मचर्य चरन्तं किलासो जग्राह । तमश्वि- नाचतुः मधुमांसौ किल ते भैपज्यमिति । स होवाच- ब्रह्मच- र्यमानी कथं मध्वनीयामिति । तौ होचतुः यदा चात्मना पुरुषो जीवति, अथान्यत् सुकृत करोमीत्यात्मानं ह्येव सर्वतो गोपायेत् ।" अथ खल्वाहुर्वाजसनेयिनः-आचार्याय मधुमासे प्रदास्यामस्तदुच्छिष्ट भोक्ष्यामः । तथा न दुष्यामहे, तद्यथामिहोत्रोच्छिष्टमेव नस्तद् भविष्य- ति" इत्यादिना आपद्विषयता वाजसनेयिवाक्यस्येति विज्ञायते । ततश्चा- नापद्यन्यथाभक्षणे च प्रायश्चित्तम् । अञ्जनग्रहणं त्वलङ्कारलक्षणार्थम् । उच्छिष्टं चागुरोः । तथा चाहुः -- "उच्छिष्टमगुरोरभोज्यमि"ति । शुक्तं. पर्युपितं भक्षादि । त्रियश्च संभापणादावपि । अन्यत्रावश्यकार्यात् । तथा चापस्तम्बः "स्त्रीभिर्यावदर्थ संभापेते"ति । प्राणिहिंसनं मनसापि । तया च भरद्वाजः "मनसा प्राणिहिंसायां बिर्द्वपदामावर्तयेदि"ति । भास्करालोकनम् उदयास्तमयादौ । यथाहुः "नेक्षेतोयन्तमादित्यं नास्तं यन्तं कदाचन" इति । अश्लीलं सङ्कल्पनमपि । “यदिवेदमप्रतिरूपं सङ्कल्पयती"ति श्रुतेः । यत्तु 'शुक्ता वाचः' इति, तत् प्रायश्चित्तविशेषार्थम् । परिवादं द्विपद्भयोऽपि । चशब्दः स्मृत्यन्तरोक्तयमप्राप्त्यर्थः । यथोक्तम्-“उपानच्छत्रकामक्रोधे". त्यादि । औपधार्थ चानलकारत्वादानाद्यप्रतिपिद्धम् । तथाचामायः "आत्मानं ह्येव सर्वतो गोपायेदि"ति-दर्शित एव । एवमुदाहरणार्थ कति- चिद् यमनियमा उक्ताः । सर्वथा यानेव गुरुराचार्यो वा ब्रूयात् , त एव ब्रह्मचारिणो यमनियमा इत्यवसेयम् । तथाच शौनकः “यदेव वि- द्वानाचार्यो वा ब्रूयात् तदेवाविचिकित्सन्नाचरेत् । उपदेशत एव ब्रह्मचा- रिणो धर्म इति हि विज्ञायत" इत्याह ॥ ३२॥ १. 'रि' क.ग. घ. दृ पाट. २. 'का' ग पाट.. ३. ' शित' ख. पाठ, ४. 'सर्पला' द पाट. ५. 'यधाइ शौ' स. पाठ, • पति वि' ग, पाठ . । - ·. -- आचाराध्यायः ब्रमचारिप्रकरणं द्वितीयम् । किंलक्षण पुनर्गुरु मिलक्षणो वाचार्य इति । उन्यते- स गुरुर्यः कियाः कृत्वा वेदमस्मै प्रयच्छति । उपनीय ददद् वेदमाचार्यः स उदाहृतः ॥ ३३ ॥ निषेकाद्याः क्रिया कृत्वा वेदमस्मै प्रयच्छति यः, स गुरुरुच्यते । "निषेकादीनि कसणी"ति स्मृत्यन्तरात् पितेत्यर्थः । उपनयनमेव केवलं कृत्वा वेदं ददद् आचार्यः स उदाहृतो मन्वादिभिः । तथाचाह मनुः "उपनीय तु यः शिप्य वेदमध्यापयेद् द्विजः । सकल्प सरहस्य च तमाचार्य प्रचक्षते ।।" इति ॥ ३३ ॥ मान्यत्वज्ञापनार्थ प्रसनाररिवगुपाध्यायावुच्येते- एकदेशमुपाध्याय ऋत्विग् यज्ञकृदुच्यते । एते मान्या यथापूर्वमेभ्यो माता गरीयसी ॥३४॥ प्रकृतस्य वेदस्यैकदेश दददुपाध्याय उच्यते, सर्वाणि वा वेदाना- नि । ययाद मनुः- "एकदेश तु वेदस्य वेदाङ्गान्यपि वा पुनः । योऽध्यापयति वृत्त्यर्थमुपाध्यायः स उच्यते ॥" इति । अत्र च श्लोके वृत्त्यर्थमपीति योजनीयम् । परार्थ तु यज्ञकृत्विगु- च्यते । स च निविधः । यथाह नारदः- "ऋत्विक् तु त्रिविधः प्रोक्तः पूर्वैर्जुष्टः स्वय वृतः । यदृच्छया च यः कुर्यादाविज्य विधिपूर्वकम् ॥" इति । यत्तु मानवम् - "अान्याधेय पाकयज्ञमग्निष्टोमादिकान् मखान् । यः करोति वृतो यज्ञे स तस्यलिंगिहोच्यते ॥", इति । तद् इहेति वचनान्मानातिशयज्ञापनार्थ, न त्वन्यव्यावृत्त्यर्थम् । एप पूर्वः पूर्वोऽतिशयेन मान्य । माता तु सर्वेभ्यो गरीयसीति द्रष्टव्यम्।

·+ - याज्ञवल्क्यस्मृतिः बालक्रीडोपेता । तथाच गौतमः- "मातेत्येक" इति 1 मनुरप्येवंविधादेव पितुर्मातर गरीयसीमाह- "सहनं तु पितुर्माता गौरवेणातिरिच्यते। इति । अन्यादृशस्तु पिताप्याचार्यादनः । तथाचापस्तम्बः- "तच्छेई जन्म शरीरमेव मातापितरौ जनयत" इति । उत्पादकमानत्वेऽपि मातैव पितुर्गरीयसी । यस्तु पिता प्रागुपनयनान्निपेकादीनि विधिवत् कुर्यात् का- ग्येद् वा, अन्नेन च संभावयेत् , स आचार्येण तुल्यः । यथाइ मनुः- "निपेकादीनि कर्माणि यः करोति यथाविधि । सम्भावयति चान्नेन स विप्रो गुरुरुच्यते ॥" इति । विप्रग्रहणं चोपलक्षणार्थम् अनुपनेतृत्वात् । मातापि हि पित्राथपे- क्षया सगुणनिर्गुणत्वेनालोच्य माननीया । ये वन्ये वित्तादिभिर्मान्यास्ते- पामत्रानुपन्यासः, यस्मात् तन्माननेऽभ्युदयो न त्वन्यथा प्रत्यवायः । मा- तृग्रहणाचान्या अपि लियो मान्या इति ज्ञायते । यथाह मनुः- "पितुर्भगिन्यां मातुश्च ज्यायस्यां च स्वसर्यपि । मातृवद् वृत्तिमातिष्ठेन्माता वाभ्यो गरीयसी ।" इति । पितृमातृसंघद्धाश्च सर्व मान्याः स्मृत्यन्तरात् समाचाराच । मान्या- थैवं मानितां भवन्ति, यदि तत्संबद्धा अपि मान्यन्ते । तस्मान्मान्यसंव- निधनो मान्या एव । तेभ्यश्चान्योन्यं वित्तादिभिमानविशेषः । अमान्यसंव-- द्धानामपि वित्तादिभिर्मान्यत्वमुक्तं कामतः । वित्तादिवाक्यानि च स्वाव- सरे पक्ष्यामः। सर्वथा "श्रुतं तु सर्वेभ्यो गरीय" इत्ययमेव समस्तवाक्यालो- पनायामपि राद्धान्तः। "तन्मूलत्वाद् धर्मस्ये"ति हेत्वभिधानाद् वित्तादी- रामपि धर्मोपयोगापेक्षं मानकारणत्वम् ॥ ३४ ॥ भूयप गुरोमान्यत्व दर्शचिनुमान- कृताग्निकार्यों भुञ्जीत वाग्यतो गुर्यनुज्ञया । अपोर्शनक्रियापूर्व सत्कृत्यान्नमकुत्सयन् ॥ ३५ ॥ गुनुन्या सत्कृत्यानं भुजीतति संपन्धः । इत्यं गुरुमीन्यः, येन कृतामिकार्यस्यापि तदनुजया भोजनमनमस्कारच भवति । अग्निकार्य तु 1. 'नो', 'पिग, प. उ. पार.. । 'शा'प.ग. प. पाठ ·आचाराध्याय. ब्रह्मचारिप्रकरणं द्वितीयम् । प्रातःकालीनमेवानूयते गुरुप्रशसार्थम् ।यद्वा भैक्षादग्नौ होमोऽनिकार्य प्रक- रणात्, न समिदाधान, तस्य 'सायं प्रातरि'ति नियमात् । तथाचाप- स्तम्बो 'भक्षादग्नौ कृत्वे'त्यादिनैतदेवाग्निकार्यमिति दर्शयति । एवच भै- क्षादमौ हुत्वा गुरवे निवेद्य तदनुज्ञया सत्कृत्यापोर्शनक्रियापूर्व वाग्यतो- ऽश्नीयात् । गुरुनिवेदन च भैक्षसस्कारोऽदृष्टार्थः, आत्मवृत्तय इति वच- नात् । अकुत्सयन् अन्नदोषाननुद्भावयन्नित्यर्थः ।। ३५ ॥ कियान पुन काल एव व्रतचयांया. । उच्यत- प्रतिवेदं ब्रह्मचर्य द्वादशाव्दानि पञ्च-वा। ग्रहणान्तिकमित्येके केशान्तश्चैव पोडशे ॥३६ ॥ परिसमाप्यक वेदं वेदान्तरारम्भः । स चेच्छातो न नैयमिकः । यथाह मनु:- "वेदानधीत्य वेदी वा वेद वापि यथाक्रमम्" इति । ग्रहणान्तिकमित्येक इति । अनेतिकरणो हेत्वर्थः । वेदार्थत्वाद् ब्रह्मचर्यस्य तद् ग्रहणान्तमेव युक्तमित्येक मन्यन्ते । केशान्तस्तु सर्वपक्षेषु पोडश एवाब्दे कर्तव्यः । चशब्दस्तुशब्दस्यार्थे 1 एवकारस्योत्कर्षः । के शान्तायैश्च सस्कारश्चूडाकरणादीपद्भिन्नः । स गृह्यादवगन्तव्यः । यदा पुनः प्राक् पोडशोन्दात् कथञ्चिन्नोपनीतस्तदा कालप्राप्तावनुपनीतस्य तद- भावः, तदा चासमावृत्तस्यापि केशान्तप्रवृत्तिः । तस्मिंस्तु कॉल उपनयनं कार्य प्राधान्यात् । केशान्तस्य गुणत्वात् कालवाधः । किं पुनर्गर्भाष्टमा- --दिकालादूर्ध्वमप्युपनयन प्रवर्तेत । वादं प्रवर्तते । गुणत्वात् कालस्य य- थोक्ताभावेऽपि प्रधानस्य प्रवृत्तिरविरुद्धा । ३६ ।। एव तहि यावरजीवमुपनयन स्यात् । नयाह -- आ पोडशाद् द्वाविंशाच्च चतुर्विशाच्च वत्सरात् । . ब्रह्मक्षत्रिविशां काल औपनायनिकः परः ॥३७ ॥ १ 'शा ख ग, पाठ स्य स ग पाठ क्षपो' ग पाठ. ३. 'न्दा ख, ग, 'शात् क' ख, ५, इ. पाठ. पाठ. ४ ५

·प
--
५२
याजवल्क्यस्मृतिः चालक्रीडोपेता।
आ पोडशादित्यमिविधावाद् द्रष्टव्यः, "द्विगुणां गायत्रीमतिक्रम्य
ब्राह्मणो वात्यः स्यादि"ति जातकर्णिवचनात् । गौतमश्च "यधिका-
या वैश्यस्ये"त्यधिकग्रहणादेतदेव ज्ञापयति । द्वाविंशाच्चतुविशाचेत्यत्राप्या-
उनुपङ्गेण द्रष्टव्यः । गुणत्वेऽपि कालस्यातः परं नोपनयनमिति ॥ ३७ ।।
एतदेव निन्दायवादेन स्पष्टीकरोति
अत ऊर्ध्व पतन्त्येते सर्वधर्मवहिष्कृताः ।
सावित्रीपतिता वात्या नात्यस्तोमाते क्रतोः॥३८॥
अतः परं पोडशाद् द्वाविंशाचतुर्विंशाच वपीत् । पतन्त्येते ब्रासणा-
दयो द्विजातिकर्मभ्यः, प्रागेतस्मात् कालादापद्यप्यनुपनयने अध्यापनसा-
मर्थ्य तु प्राधमकल्पिकात् कालादूचं पतनमेव । यथाह मनुः
"प्रभुः प्रथमकल्पस्य योऽनुकल्पेन वर्तते"
इत्यादि । ततश्च द्विजातिकर्महानात, सर्वधर्मपहिष्कृता असंव्यवहार्या भ-
वन्ति । यथाचापस्तम्यः "ते ब्रह्महसंस्तुतास्तेपामभ्यागमनं भोजन वि-
वाह इति च वर्जयेदि"त्यादिना असंव्यवहार्यतां दर्शयति । कस्मात् पुन-
रसव्यवहायर्या भवन्ति । यस्मात् सावित्रीपतिता नात्याः । सावित्रीशन्द-
थोपनयनकालोपलक्षणार्थः । तथाच वसिष्ठः "मत अध्वं पतितसा-
वित्रीका भवन्ति । नैनानुपनयेयुरि"त्यादि । आल्याकरणं च निन्दाव्य-
वहारार्थम् । अथ किमते प्रात्या एव । न । नात्यस्तोमाइते क्रतोः मतु-
ग्रहणं गौरवार्थम् । स्तोममानव्यावृत्त्यर्थं वा । तथाच याज्ञिकाः "नात्य-
स्तोमेनेट्वा नात्यभावाद् पिरमेयुर्व्यवहार्या भान्ती"त्याहुः । कार्यगौरवार्थ
वा । अप्रकरणे प्रायधिचाभिधानमनन्तरानुष्ठानार्थ, लाघवार्थ वा। स्मृ.
त्यन्तरोक्तानां नात्यप्रायश्चित्तानां स्वावसरे विकं वक्ष्यामः । काम पतित-
सावित्रीकत्वादुपनयनमध्ययनं वा मा भूद, द्विजातिकमहानं तु कुतस्त्वि.
सुक्तम् अद्विजातियादित्युन्यते ॥ ३८ ॥
स्मात् पुनरद्विजावित्वम् । परमार,
मातुरग्रेऽधिजायन्ते द्वितीयं मौजिवन्धने ।
ब्राह्मणक्षधियविशस्तस्मादेत द्विजातयः ॥ ३२ ॥

·. आचाराध्यायः ब्रह्मचारिप्रकरण द्विनीयम् । "तद् द्वितीय जन्मे"ति स्मृत्यन्तरम् । न चानुपनीतानां तदस्ति । अत एव शूद्रोऽप्यद्विजातिः । अद्विजातित्वादेव द्विजातिकर्मभ्यः पतनम् । वर्णधर्मास्तु प्रवर्तन्त इत्युक्तम् । अतः सूक्त पतन्त्येते सर्वधर्मवहिष्कृता इति ॥ ३९ ॥ अस्यैव दामियमन्या वात्सनिन्दा द्विजातिस्तुतिर्वा- यज्ञानां तपसां चैव शुभानां चैव कर्मणाम् । वेद एव द्विजातीनां निःश्रेयसकरः परः ॥ ४० ॥ चशब्दैवशब्दो छन्दःसमाधानाौँ । यज्ञानां ज्योतिष्टोमादीनाम् । तपसां चान्द्रायणादीनाम् । मूल परम् । परश्च नैःश्रेयसकरः, अपवर्गम्- लत्वात् । सर्वकर्मणा च कारणाधीनत्वात् परत्वाभिधानमविरुद्धम् । स च द्विजातीनामेवेति स्तुतिः । अद्विजातीनां वा स एव नास्तीति निन्दा । ब्रह्मयज्ञस्य चायमुपोद्धातः । एवच वक्ष्यमाणश्लोकानामपि प्रकृतसवन्धो वाच्यः । ब्रह्मयज्ञविधानपरत्वेऽपि प्रात्यनिन्देय, तेपामनाधिकारात् । द्विजा- तिस्तुतिा, तेपामधिकारात् ॥ ४० ॥ तथाचाह -मधुना पयसा चैव स देवांस्तर्पयेद् द्विजः । पितॄन् मधुघृताभ्यां च मचोऽधीते हि योऽन्वहम् ॥ ४ ॥ द्विजग्रहण स्तुत्यर्थम् । अन्वहमिति नित्याधिकारज्ञापनार्थम् , अ. धिकाराविशेषत्वात् कामपदाननुवन्धित्वाच । देवादितर्पणमर्थवादः । स्तु- त्या च विधिकल्पनम् । चशब्दस्यापकर्षविषयत्वम् । पितृश्चेति योजना । एवं वक्ष्यमाणविषया अपि श्लोका व्याख्येयाः । ऋगादिशन्दा ऋग्वेदा- दिवचना एवेत्युपक्रमसामयीदवसेयम् । ऋज्वन्यत् ॥ ४१ ॥ यजूपि शक्तितोऽधीते योऽन्वहं स घृतामृतैः । प्रीणाति देवानाज्येन मधुना च पितॄस्तथा ॥ ४२ ॥ . यधाह ग पाठ, ·याज्ञवल्यस्मृतिः वालकीडोपेता । प्रीणातीत्यनुपङ्गः। घृतान्यमृतानि वा घृतामृतानि । धृतबहुत्वं चाहुतिभेदात् । अमृतं त्वमरणधर्मकत्वात् सुवर्णम् । तेन शतकृष्णलादौ तर्पणम् । दुग्धाब्धिप्रभवं वा । तदैतिहासिकानां प्रसिद्धम् ।। ४२ ॥ स तु सोमघृतैर्देवांस्तर्पयेद् योऽन्वहं पठेत् । । सामानि तृप्तिं कुर्याच्च पितॄणां मधुसर्पिषा ॥ ३॥ चशब्दस्योत्कृप्य पितॄणां चेति योजना ॥ ४३ ॥ मेदसा तर्पयेद् देवानथर्वाङ्गिरसः पठन् । पितृ॑श्च मधुसर्पिOमन्वहं शक्तितो द्विजः॥४४॥ पुनः पुनरन्वहमित्यादरार्थमुक्तम् । ऋगादीनां नैरपेक्ष्यकथनार्थ वा। द्विजग्रहणं चात्र वाकोवाक्यादावद्विजातिप्राप्त्यर्थम् । ऋग्वन्यत् ॥४४॥ वाकोवाक्यं पुराणं च नाराशंसीश्च. गाथिकाः।. इतिहासांस्तथा विद्या योऽधीते शक्तितोऽन्वहम् ॥४५॥ वाकोवाक्यं त्रय्यनुगतानि वादग्रकरणानि । नाराशंस्यः पौरुपेय्यो यज्ञगायाः, देवस्तोत्राणि पुरुपकृतान्येवेत्यन्ये । गाथा आत्मवादश्लोकाः । पुरुपकृता एव यज्ञगाया इत्यन्ये । विद्या मीमांसादयः । योऽन्वहं श. तितो द्विजातिरद्विजातिर्वाधिकृतः सन्नधीते ॥ ४५ ॥ मांसक्षीरोदनमधुतर्पणं स दिवौकसाम् । करोति तृप्तिं च तथा पितॄणां मधुसर्पिपा ॥ ४६॥ मांसौदनक्षीरोदनाभ्यां मधुना च तर्पणम् । दिवि ओको निवासो येषां ते दिवौकसः । देवा इत्यर्थः । तया पितॄणां च मधुसर्पिपा तृप्ति करोतीति योजना ॥ ४६ ।। 'नारासरवाइप इसादा पो रयत ।

·भाचाराध्याय ब्रह्मचारिप्रकरण द्वितीयम् । किं पुनस्तैस्तृप्तै प्रयाजन ते तृप्तास्तर्पयन्येनं सर्वकामफलैः शुभैः। यं यं ऋतुमधीते च तस्य तस्याप्नुयात् फलम् ॥४७॥ ते देवा पितरश्च । तृप्ता , एन स्वाध्यायिनम् । तर्पयन्ति, सर्वका- मफलै' सर्वे कामा फलानि येषा ते सर्वकामफला क्रतवं । तैस्तर्पयन्ति, तृप्तिं कुर्वन्तीत्यर्थ । शुभैरिति श्येनादिव्यावृत्त्यर्थम् । समानमेतद् द्विजा- तीनामद्विजातीना च । यद्वा, एव ब्रह्मयज्ञाभ्यस्ता ऋगादयो मन्त्रा क त्वा भवन्ति, ब्राह्मणानि च विधानक्षमाणि । अतश्च यो यो य य ऋतु मधीते, स स तत्र तत्राधिकारलाभात् तम्य तस्याप्नुयात् फल, नान्य । अद्विजातश्चानध्ययनान्महाफलकत्वनधिकाराजिन्दा । स्वभिधानाचायमृ- ग्वेदायध्ययनशेप श्लोक । उत्तरार्धा वा । न वाकोवाक्याद्यध्ययनशेप ॥ इसमन्या ब्रह्मयज्ञस्यातिस्तुति - त्रिर्वित्तपूर्णपृथिवीदानस्य फलमश्नुते । तपसश्च परस्येह नित्यस्वाध्यायवान् द्विजः॥४८॥ - “यावन्त ह वा इमा वित्तेन पूर्णां ददत् स्वर्ग लोक जयति निस्ताव त लोक जयति भूयास चाक्षय्यमि'त्यादि । तप सश्च परस्य फलमश्नुते । चतुर्थाश्रमगतस्येत्यर्थ । इहैव ब्रह्मचर्ये स्थित । नित्यस्वाध्यायवान् निष्काम इत्यर्थ । द्विजग्रहणमुक्तार्थम् । यद्वा इहत्य- स्यान्योऽयं । इह ग्राम्य धर्मे स्थितोऽलकृत सुखित सुखे शयने श. यान परस्य तपस फल प्राप्नुयात् । द्विजग्रहण द्विजातीना यावजीवि- कोऽय ब्रह्मयज्ञ इति ज्ञापनार्थम् । तथाचाह मनु "आ हेव स नखाग्रेभ्य परम तप्यते तप । य सग्यपि द्वितोऽधीते स्वाध्याय शक्तितोऽन्वहम् ॥' इति । उपलक्षणार्थ चैतत् तृतीय द्विजग्रहणम् । द्वितोऽद्विजो वा यथा- विहितस्वाध्यायवानिद नाम प्राप्नुयादिति । एवच सर्वशेषोऽय श्लोक । व इत्यर्थ । त ग घ हवेत्स घ र पार तथाचामाय १ तऽपि द व र पाठ ३ पाट पाट ३ ·५६ यावस्क्यस्मृतिः बालक्रीडापता । ऋतुप्राप्त्यादयश्च फलार्थवादा इति प्रपञ्चनीयम् । तदालम्वनानि च का- रणे कार्यवदुपचारात् सादृश्यादिभिर्वा कथन्चिदुपपादनीयानि ॥ १८ ॥ एवमुफकाल ब्रह्मचर्य समाप्यानन्तर गुरुकुलात् समावर्तितन्य गृहस्थधर्मानुष्ठानाय । नैष्ठिक वा ब्रह्मचर्यमनन्तर प्रतिपत्तव्यम् । ययाह वसिष्ठ --"अवशीर्णब्रह्मचर्यो यमिच्छेन तमावसद्" इति । गौतमश्च “तस्याश्रमविकल्पमेके ब्रुवत" इत्येतदेव दर्शयति । तस्य पा. वनितस्येत्यर्थ । तत्रानन्तर्याद ब्रह्मचारिण एवान्य प्रकारो नष्ठित्व तावदुच्यते- नैष्ठिको ब्रह्मचारी तु वसेदाचार्यसन्निधौ । तदभावेऽस्य तनये पत्न्यां वैश्वानरेऽपि वा ॥१९॥ तुशब्दस्यापकपः । नैष्ठिकस्त्वाचार्यसन्निधौ वसेत् । सन्निधिवच- नाददृष्टार्थो वासः । समाख्यानाच तच्छुभूषणपरस्तव निष्ठां गमयेत् । तदभावे त्वस्यैव पुत्रे गुणान्विते पत्न्यां वा गुणान्वितायाम् । वाशब्दा- पिशब्दात् सपिण्डे वाचार्यस्यात्मनो वा सब्रह्मचारिणि वा । तथाचाह मनुः "आचार्ये तु सलु प्रेते गुरुपुत्रे गुणान्विते । गुरुदारे सपिण्डे वा काझन् गतिमनुत्तमाम् ॥" इति । गौतमब-"गुर्वभावे तदपत्ये वृत्तिः । तदभावे वृद्धे सब्रह्मचा- रिणी"त्यादि । वैश्वानरेऽपि वा, नित्यधारणभैक्षहोमसमिदिन्धनोपलेपना- दिभिः शुभूपाविशेपैदेहं क्षपयेत् । आचार्यान्योरिच्छाविकल्पः । दोपवति चाचार्येऽग्निः । इतरेपां स्वभावतो गुणतो वा ग्रहणम् | सर्वत्र साद्गुण्या- भावात् ॥ ४९॥ अनेन विधिना देहं साधयन् विजितेन्द्रियः। ब्रह्मलोकमवाप्नोति न चेहाजायते पुनः ॥५०॥ साधनं क्षपणम् । अनेन विधिना पूर्वोक्तनामीन्धनादिना आचा- यादिसनिधी देई समापयन् प्रलोकमराप्नोति । न च पुनारहाजायते । 'या' स. पाट ·, आचाराध्याय ब्रह्मचारिप्रकरण द्वितीयम् । यद्वा. अनेन विधिनेति स्मृत्यन्तरोक्तविधिसवन्ध , अस्य च प्रकरणादेव सिद्धे , "चतुर्थपष्ठाष्टमकालभोनी भैक्षमि"त्यादिना स्मृत्यन्तरोक्तेन वि धिना । विजितेन्द्रियत्व चात्मोपासनमभिप्रेत, ब्रह्मलोकप्राप्तिवचनात् पुन- राजननप्रतिरोधाच । तथाह मनु "आ निपाताच्छरीरस्य यस्तु शुश्रूपते गुरुम् । स गच्छत्यससा विनो ब्रह्मण सद्म शाश्वतम् ॥" इति । अअसा आत्मज्ञानेनेत्यर्थ । “गुरों कर्मशेषेण जपदि"ति गोतम । एवम्भूतो ब्रह्मलोकमवाप्नोति जितेन्द्रिय इति । एवम्भूतो जितेन्द्रिय आ त्मविदित्यर्थ । वाह्येन्द्रियजयस्तु पूर्वमुक्त । नन्विय नैष्ठिकत्वविधानस्मृति रामायविरुद्वा । कथ, 'यावजीवमग्निहोत्र जुहुयात्", "यावजीव दर्शपूर्ण मासाभ्या यजेते"त्येवमाद्याम्नाय प्रत्यक्ष । स नेष्ठिकवे सत्युपरुध्येत । तद्विरोधियश्च स्मृतयो न प्रमाणमित्युक्तम् । न चैवमविरोधसभन , कृ तदाराणामेवाग्निहोनादिविधय इति । प्रागपि जीवनान्वयात् तद्वतश्चाधि कार । काममधिकृतानामेवास्तु दारसग्रह । न चैव सति प्रागुपनयना' दुपनीतमानस्य वा प्रसङ्ग इति शक्य वस्तुम् , अविदुपोऽनधिकारात् । न च निपादवद् वाचनिकोऽधिकार सभवति, अनध्ययनप्रसङ्गात् । यदि ह्यविदुपामधिकार स्यात्, कोऽध्ययनादिक्केश कुर्यात् । न चाध्ययनात् फ्लान्तरमिति शक्य वक्तुम् , अश्रवणात् । फलपत्कवियोधनेन च प्रयोजनमत्त्वाद् घृतकुल्यादीनामर्थवादत्तम् । न चास्त्वनध्ययनमिति शक्य वक्तु, सप्रदायोच्छेदप्रसङ्गाच । अतश्च युक्त वक्तुमविदुपामन धिकारकल्पनम् । न च प्रागध्ययनादविदुपा परतस्तु विदुषामिति यु क्त, वैरूप्यप्रसङ्गात् । तेनाविदुपा निरास । पिदुपा पुनरनधिकार- हेतु पत्न्यभाव इति चेत्, नियता तर्हि पत्नीसनह । न च केवलकाम- प्रयुक्ता सेति शक्य वक्तुम् “अन्यतरापाये दारान् कुर्वीते"ति वच- नात् । किञ्च “जायमानो में ब्राह्मणविभिऋणना जायते' इत्युपगम्य, "अथ तीनृणो भवति यदि हि यज्वा ब्रह्मचारी प्रजामुत्पादयेदि"त्यादिना . १ मायुक्त घइ पाठ रान् । का ग पाट ·याज्ञवल्क्यस्मृतिः बालक्रीडोपेता । प्रजोत्पादननियमं दर्शयति । न चाकृतदारत्वे तदुपपत्तिः । अतोऽपि नि- योगतः कार्यों दारसङ्ग्रहः । अपिच, स्मृतिविरोधोऽपि स्यात्, तन्नैयमि- कसंस्कारहानात् । तथाच मनुः "महायज्ञैश्च यज्ञैश्च ब्राह्मीयं क्रियते तनुः इति । "चत्वारिंशत्संस्कारैः संस्कृत" इति गौतमः । न चैतदगृहस्थस्य सभवति । न च यो गृहस्थस्तस्य तदिति युक्तम् , अविशेषश्रुतेः। तथाच गौतमः "तस्याश्रमविकल्पमेके युवते" इत्युपक्रम्यानमानभि- धायानन्तरम् "ऐकाश्रम्यं त्वाचार्याः, प्रत्यक्षविधानाद् गार्हस्थ्यस्ये". त्युपसंहरन्नेतदेव स्पष्टीकरोति, यदुपवर्णितमस्माभिः । अतो नैष्ठिकत्व- स्मृतिरसारा । तत्रान्येऽग्निहोत्राद्यनधिकृतानामग्यापैयाणामन्धपड्वादीनां नैष्ठिकादिस्मृतय इति वर्णयन्ति । तेपामप्याश्रमसमुच्चयो दुःश्लिष्ट एव । स्वाभिप्रायेण च विपयकल्पना -"यमिच्छेत् तमावसेदि"ति । अतोऽश- - ब्दार्थकल्पनातस्तु वरमग्रामाण्यमेव । तथाचाङ्गिराः- "स्वाभिप्रायकृतं कर्म यत्तु धर्मविवर्जितम् । कीडाकमेव बालानां तत् सर्व निष्प्रयोजनम् ॥" इति । अत्राभिधीयते – नेयमपस्मृतिः, वेदमूलत्वाविशेपात्। विरोधाद- तन्मूलत्वमिति चेत् । कः खल्वत्र विरोधः। यदि हि न कृतदाराः कामतः स्युस्तदाग्रिहोत्रादिविधयः प्रयोजका इति कल्प्येत । कामानां तु प्रयोज- पनावसरः । न च ऋत्वर्थले प्रमाणमस्ति । नापि द्रव्या- नवद् दारा इति शक्यं वक्तुं, द्रव्याभावे हि जीवनानुपपत्तेः । सर्वेण हि द्रव्यमर्थ्यते यतः, अतश्चाद्रव्यत्वं निरुणद्धि । तथाच न्यायविदो या- ज्ञिकाः "जीविष्यति हि विधानेनेत्यनुपपन्नमि"त्याहुः । न चैवं दारसगृहे प्रवृत्तिरिति वैपम्यम् । नहि दाराभावे जीवनानुपपत्तिः । या "वन्यतरा- पाये दारान् कुर्वीते"ति ऋतोः प्रयोजकत्वॉशका, सा कृतदारस्याधिकृत- स्वात् केवलानीपयिकदारसद्भावे च द्रव्याजनेनाविशिष्टा । यथैव ह्यात्मा- र्थमाने प्रवृत्त आत्मार्थत्वाविशेपात् ऋत्वमप्याजयति, नाहमद्रव्यला कले न 'मन्ध' घ. ड. पाट:. १. 'श्यति' स. पाटः पाट.... प. पाट. ३. 'मि' ग. घ..

·५९ आचाराध्याय विवाहप्रकरणं तृतीयम् । दनधिकृत इति मन्यते, तथैव कृतदारेणाकृतदारोऽहमिति च नावमन्त. व्यम् । वीतरागस्य त्वात्मार्थमपि प्रवृत्त्यभावान्नाधिकृतत्वम् । तथाच वसिष्ठः "गृहस्थोऽविनीतक्रोधहर्प." इत्येतदेव दर्शयति । अविनीतकोध- हर्पस्यैव गार्हस्थ्यं, विनीतकोधहर्षस्तु “यमिच्छेत् तमावसेदि"त्यस्याओं यतः । यत्तु गौतमीयमैकाश्रम्यमिति, तद् वनस्थाश्रमनिरूपणे निणे- प्याम । यत्तु "ब्राह्मीय क्रियते तनुरि"ति । सस्कारत्व यज्ञादीनामिति तस्याः, न तु तद्रहितानामब्राह्मी तनुरिति । गौतमीयं त्वात्मगुणप्रश- . सार्थमित्युक्तमेवेत्यनवद्यम् । एवमृणवाक्यमपि गृहस्थपिपयतयैव व्याख्ये- यम् । यथैवाविदुपो न प्रजोत्पादनाय दारसङ्ग्रह , तथैव विदुपोऽप्यरा- गिणः । नन्वेतत् कामप्रयुक्तत्वेऽपि समानम् , असमावृत्तस्यापि कामसम्भ. वात् । नैवम् । कामप्रयुक्तत्वे ब्रह्मचारिणो दाराधिगम स्मृत्या निराक्रि- यते, प्रजोत्पादन विधिप्रयुक्तत्वेऽग्निहोनादिविधिप्रयुक्तत्वे च स्मृतेदविल्यात् केन वार्यते । अत कामप्रयुक्तत्वे वैपम्यम् । आमायश्च "ये चामी अ रपये श्रद्वा सत्यमुपासते" इत्यग्निहोनाद्यनपेक्षामपवर्गप्राप्ति दर्शयति । एव छान्दोग्येऽपि-"प्रयो धर्मस्कन्धाः-यज्ञोऽध्ययनं दानमिति प्रथमः । तप एव द्वितीय । ब्रह्मचार्याचार्यफुलेवासीति तृतीय । अत्यन्तमात्मानमा- चार्यकुलेऽवासादयन्नि"ति नैष्ठिकत्व दर्शयति । अत सूक्त नैष्ठिको ब्रह्म- चारीत्यादि ।। ५०॥ इति ब्रह्मचारिप्रकरणम् । अथ विवाहप्रकरणम्। उत्तो ब्रह्मचारी, अनन्तर गृहस्थो वक्तव्य । तदभिमानायाह - गुरवे तु वरं दत्त्वा स्नायीत तदनुज्ञया । वेदं व्रतानि वा पारं नीत्वाप्युभयमेव वा ॥ ५१ ॥ अपीत्यस्यापकृष्य योजना, स्मृत्यन्तरैकवाक्यत्वाद् अर्थवत्त्वाच । वेदमधीत्य नैष्ठिकाद्याश्रमे वसेत् । अपिवा गार्हस्थ्य कर्तुं लायीत । ना. नमिति च सस्कारकर्मणो नामधेयम् । तच्च गृह्यादवगन्तव्यम् । गृहस्थतां २ 'वेऽपि ब्र' - पाट १ स ग ३ 'क' ख. पार वक्ष्याम पाठ ·याज्ञवल्क्यस्मृतिः बालक्रीडोपेता। च प्रतिपद्यमानस्यैव लानसंस्कारो नाश्रमान्तरमपि, तत्परत्वविधानात् । यथाह गौतमः- “स विधिपूर्व स्नाखे"ति । स इत्यनेन गृहस्थोऽभि- धीयते । तथा वासिष्ठेऽपि, “गृहस्थोऽविनीतक्रोधहर्पः" इति प्रकृत्य स्नानविधानं - "गुरुणानुज्ञातः स्नात्वे"ति । यदा लायात् तदा गुरवे वरं दत्त्वा । वरदानं च गवादेः श्रेष्ठद्रव्यस्य दानम् । यथाह पारस्करः- "गौ क्षणस्य वरो ग्रामो राजन्यस्याश्वो वैश्यस्य"ति । अनुज्ञातश्च युरु- णा न वरदानमात्रेण कृती स्यात् । यद्वा, वरं वा दत्त्वा स्नायीत । तद- नुज्ञया वा वरमदत्त्वा स्नायीत । तथाच गौतमः "कृत्वानुज्ञातस्य. वा स्नानमि"ति । तुशन्दोऽवधारणार्थः । गुरव एव वरं दद्याद्, नान्यस्मै । अनुज्ञानं चान्यतोऽपीति केचित् । एवं त्वदृष्टार्थत्वमसामञ्जस्यं च स्यात्। तस्मात् पितुर्वरदानाभावाशकानिवृत्त्यर्थस्तुशब्दः । वेदं व्रतानि वा पारं नीत्वा । वेदस्य पारनयनमर्थतो ग्रन्थतश्च स्वीकरणं, न ग्रन्थत एव । तथाच वक्तारो भवन्ति - वेदाध्याय्ययं न वेदपारग इति । . व्रतानां पारनयनं द्वादश वीणि प्रयत्नतोऽनुष्ठानम् । उभयमेव वा पार नीत्वा, वेदं ब्रतानि च । अयं प्रथमः कल्पः, उभयानुग्रहाद , एवकाराच । वेदमिति चानुकल्पः । प्राधान्येऽपि वेदस्य व्रतानुपसंहारात् । व्रतान्ये. वेत्सापत्कल्पः, वेदार्थत्याद् ब्रह्मचर्यस्य, तस्य चानिवृत्तरित्यादि प्रपञ्चनी- यम् । वेदमिति चैकवचनं शासान्तरांध्ययनव्यावृत्यर्थम् , . ब्रह्मत्वे त्रिवेदसंयोगवचनात् । तथाचाह मनुः "वेदानधीत्य वेदौ वा वेदं वापि यथाक्रमम्" इति । पाठान्तरेऽप्ययमेवार्थः वेदव्रतानि वा पारं नीत्वा [भयमेव वेति । वेदं व्रतानि च वेदव्रतानीत्येवं विग्रहः । हिशब्दश्च हेत्यर्थः । यदेति चाध्याहार्यम् । यदा स्नायात् , तदैवमिति । समानमन्यत् ।। ५१ ॥ ब्रह्मचारिणो ब्रह्मचयंविधानान् गमावृत्तस्य निवृत्ति, प्राप्नोतायत आह- अविप्लुतब्रह्मचर्यो लक्षण्यां स्त्रियमुद्हेत् । अनन्यपूर्विकां कान्तामसपिण्डां यवीयसीम्॥५२॥ १. 'व एवं वग. पाटा. २. 'चा' ग. पाट . ३. 'प्यसी' रा. ग. पाट. ४ 'रियायत्वा' ५ पार, ५. 'रख्यावृत्या' रा. पाठः, ६. 'दा' म.पाट ·- - जाचाराध्याय विवाहप्रकरण तृतीयम् । समावृत्तोऽपि सन्नविप्लुतब्रह्मचर्य एवोद्वाह कुर्यात् । ब्रह्मचर्यवच नाच मध्वशनादौ विप्लव । कथ पुनः प्राग विवाहाद् विप्लवाशङ्का । पर- दाराभिगमन हि निषिद्धमेव । सत्यमेवम् । वक्ष्यति तु 'यत्नात् परी- क्षित. पुंस्त्व' इति । परीक्षणोपायत्वेन विप्लपाशङ्कास्त्येव । अन्ये तु नि- योगपक्षण विप्लवमाहु । लक्षण्या लक्षणोपेताम् । यथाह मनु. "सव र्णा लक्षणान्विताम्" इति । तथाच "अव्यङ्गाङ्गी सोम्यनाम्नी हसवारणगामिनीम्" इति । स्त्रीग्रहणमनुवाद., गुणार्थ वा । अपनपणशीलामित्यर्थः । एवम- प्यनन्यपूर्विकामिति । अन्येनानुपभुक्तामित्यर्थ । कान्ता च कमनीयाम् । असपिण्डा च मातृत. पितृतश्च । यवीयसीम् आत्मनो हीनस्यसम् । तामेवविधोक्तलक्षणामुद्बहेदिति सरन्धः ॥ ५२ ।। किचान्यत- अरोगिणी भ्रातृमतीमसमानर्पिगोत्रजाम् । पञ्चमी सप्तमी चेव मातृतः पितृतस्तथा ॥ ५३॥ अरोगिणीं कुष्ठादिरोगरहिताम् । दृष्टमूलत्याच स्मृते. समावेयरो- गित्वमदोप. । भ्रातृमती च, पुत्रिकाशकानिवृत्त्यर्थम् । “नाभ्रानीमुपय. च्छेत् तत्तोक ह्यस्य भवतीति भालविना श्रुतेः । यदा पुनरय हेतुवन्नि- गदः, तदा "नाभ्रानीमुपयच्छेदि"त्येव मन्यन्ते । असमानर्पिगोरजाम् असमानायगोनप्रभवाम् । असमानप्रवरामित्यर्थः । तथाच गोतम.- "असमानारैविवाह" इति । यदपि “असगोगामि"ति माना, तदप्येवमेव व्याख्येयम् । ततश्च समानगोनाणामप्यममानप्रवराणामनिपिद्रो विवाह. । यया पश्चार्पयाणा व्यायाणा भरद्वाजानाम् । तथेदमपर-~~पन्चमी मातृतः, सप्तमी पितृत । मातृपितृशन्दी च नातिलक्षणार्या, , मातृरन्युन्य. पितृवन्धुभ्यश्चे"ति स्मृत्वन्तरात् । अमपिण्डामित्वनेन। मिद्धे विकाय. पुनरारम्भः । मा भूत् - १ 'स्वाह। यस.1 पर 'म'६3. ३ 'भा' ग घ. १ पाठ.

·- याज्ञवल्लयस्मृतिः बालकीडोपेता । "सपिण्डता तु पुरुपे सप्तमे विनिवर्तते" इत्यविशेपवचनान्मातृतोऽपि सप्तपुरुपी सपिण्डता । तथाचाह गौतमः- "पिण्डनिवृत्तिः सप्तमे पञ्चमे वे"ति । अयं च तस्यार्थः- सप्तमे पितृतः पञ्चमे मातृत इति, मातृवन्धुभ्यः पश्चमादित्यारम्भात् । तथेति वीजिग्र- हणार्थम् । तथाचाह गौतमः --- "ऊर्च सप्तमात् पितृवन्धुभ्यो वीजि-. नश्च मातृवन्धुभ्यः पन्चमादि"ति । चशब्दैवशब्दी छन्दःसमाधानायौं । यदा, विकल्पार्थश्चशब्दः । पञ्चमी सप्तमी वा मातृतः पितृतश्चोद्हेत् , सपिण्डतायास्तदवधिकत्वात् । तथाच गौतमीयं सूत्रमविशेषाभिधानात् समर्थितं भवति । एवञ्चोमवत्र पञ्चमे विवाहः स्यात् । यत्तु "ऊर्ध्व सप्त- -मात् पितृवन्धुभ्यो मातृवन्धुभ्यः पञ्चमादि"ति, तन्मातृतः पञ्चमादेवेत्सव- धारणार्थम् । पितृतस्तु सप्तमात् पञ्चमाद् वेति विकल्पः । पञ्चमादित्यनु- कल्पोऽयम्, अन्यानर्धक्यात् । प्रथमकल्पे च न्यूनत्वदर्शनादेनुकल्पः । मातृतश्चत्तुर्थेऽपीति केचित् । तत् पुनः सामान्यतोदृष्टम् । तेनोभयत्र सम- त्वमेवानुकल्पः । तथाच शङ्खः- “पञ्चमी वोभयतः" इति । यत्त्वा मनायवचन "तस्मादु समानादेव पुरुपादत्ता चाचं च जायते । इदं हि चतुर्थे तृतीये वा पुरुषे सङ्गच्छावहे इति हि विदेवं दीव्यमानया जा- न्या सहासत" इति । तन्मन्त्रविकारस्तुतिमात्रार्थत्यादनादृत्यमिति केचित् । अथापि जान्या इत्यादिपदार्थोपपत्त्यर्थ कर्तव्यतोच्येत । तथापि देशोपसं- हृतस्येत्याहुः । तत् पुनायस्मृतिविरुद्धम् । यधाह चौधायनः - "प- चैधा विप्रतिपत्तिदक्षिणतस्तथोत्तरतः" इत्युपकाम्य "इतरदितरस्मिन् कुर्वन् दुष्यतीतरदितरस्मिन्नि"ति चोक्त्वा, "उभयं त्वेव नाद्रियेत" इत्यादि । न्यायविदश्च याज्ञिकाः ---"अपिवा सर्वधर्म स्यात् तन्न्यायत्वाद् विधा- नस्ये"ति । अतः कार्यत्वे सति सर्वधर्मत्वम् । अयं चात्र वाक्यार्थः समानादेकस्मात् पुरुपादत्ता च भोक्ता, आयं च भाग्य, द्वावप्युत्पद्यते । तत्रोत्सन्नमात्रः परिणेता क्रीडन् सङ्कल्पयति - इदं भोग्यं चतुर्थे पुरुषे तृतीये वा भोक्ष्यामीति ! तत्रोत्पत्तिपुरुषात् पञ्चमः संभवति, तृतीयपक्षे , १. 'य' स पाठः .. 'ति विघ. द पाट. ३. 'चविधा' घ. पाट.. ४. 'न्मूलवा' ग. घ. द. पाट . ५ 'क्षेपाच ग घ. पाट.

·आचाराध्याय. विवाहप्रकरण तृतीयम् । चतुर्थः । ते चामी श्रुतिस्मृत्यनुसाराचत्वारः कल्पा सप्तमात् पञ्चमाद् वेत्येकः । पञ्चमे मातृत' सप्तमे पितृत इति द्वितीयः । उभयतः पञ्चम इति तृतीयः । चतुर्थेऽपीति चतुर्थः । पूर्व पूर्वः श्रेयान् । स्त्रीवि- पयधान्यः कल्पः, इदमिति सर्वनामो भोग्यपरत्वात् । एवच वरचतुर्थे न विवाहः । मन्त्रवर्णोऽप्येवमेव व्याख्येयः, "क्लप्तां मातुलस्येप यो- पाम्" इति, व्यवधानेऽपि पष्ठयुपपत्तेः, वाजपेयस्य यूप इतिवत्, 'पैतृष्वसेयी क्पामिवे"ति च । अपत्यापत्येऽपि तद्धिताविरोधात् । श्रुति- स्मृत्यनुसाराचैव कल्पनेत्येपा दिक् । भूतपूर्वगत्या च मातृतः सपिण्डव- मिति सूतकायप्रसङ्ग । नन्वेव सति नीतस्तृतीयेऽपि प्राप्नोति, "अप्रत्तानां तु स्त्रीणा त्रिपुरुषी सपिण्डता विज्ञायते" इति वसिष्ठवचनात् । नैवम् । तस्याशौचमानविपयत्वात् । अप्रत्ताना तु पारिभाषिक तदुक्तम् । तथाच विवाहे पन्चमीत्युपपन्न भवति । अन्यथा तदसमञ्जसं स्यात् । क्षत्रिया- दीनां तु ब्राह्मणादिप्रभवानामुभयतश्चतुर्थेऽप्यविरुद्धो विवाहः । क्षत्रिया-- दिप्रभवानां तु विशेपाभावात् पूर्वोक्त एव कल्पः । तथाच शङ्कः- "यद्येकजाता यहवः पृथक्षेत्राः पृथग्जनाः । एकपिण्डाः पृथक्च्छौचाः पिण्डस्त्यावर्तते त्रिषु ॥" इति । एवमन्यान्यप्यनयैव दिशा वाक्यानि योजनीयानि ॥ ५३ ॥ विमान्यत् - दशपूरुपविख्याताच्छ्रोत्रियाणां महाकुलात् । स्फीतादपि न सञ्चारिरोगदोपसमन्धितात् ॥ ५ ॥ श्रोत्रियत्वेनैव ख्यातिगरीयसी, न राजसत्कारादिभिः । तयाचाह - "मन्यतस्तु समृद्वानि कुलान्यल्पवनान्यपि । कुलसख्यां च गच्चन्ति प्राप्नुवन्ति महद्यशः ।।" इति । तेनात्पधनादपि श्रोत्रियकुलात् कन्यामुद्हेत्, न तु धनादिसमृ- द्वादपि समारिरोगसयुक्ताद् दोपसयुक्ताद्वा । मौादयोऽपि हि मातु- १.'तेऽमी घ पार.

·- याज्ञवल्क्यस्मृतिः बालक्रीडोपेता। लादिसम्पात् सञ्चारिण एव, रोगाश्च श्वित्रकुष्ठादयः । न तु सम्चारिणो. ऽपि शिरःशूलादयः, दृष्टमूलत्वात् स्मृतेः । तथाचाह मनुः "महान्यपि समृद्धानि गोजाविधनधान्यतः । स्वीसवन्धे दशैतानि कुलानि परिवर्जयेत् ।। हीनक्रियं निप्पु निश्छन्दोरोमशार्शसम् । क्षयामयाव्यपस्मारिश्चित्रिकुष्ठिकुलानि च ॥" इति । कुलग्रहणाच सिद्धे यदरोगिणीमित्युक्तं, तदादरार्थम् । एवमन्ये- ऽपि गुणदोषाः स्मृत्यन्तरालोकतश्चान्वेष्याः । प्रमाणान्तरमूलत्वात् स्मर.. णस्य ।। ५४ ॥ उक्ता कन्यागुणा । वरस्यदानामुच्यन्ते- एतेरैव गुणैर्युक्तः सवर्णः श्रोत्रियो वरः । यत्नात् परीक्षितः पुंस्त्वे युवा धीमाञ्जनप्रियः॥५५ । • एतैरेव गुणैयुक्तो वरोऽपि स्यात् । अयं तु विशेषः, यः सवर्ण श्रोत्रियश्च । सवर्णग्रहणं च हीनवर्णव्यावृत्त्यर्थम् । यद्वा, उत्कृष्टवेदनस्य नुकल्पत्वज्ञापनार्थम् । अनुकल्पत्वं चाधिकारविप्रकर्यालोकपत्यनुसाराच पुंसां तु 'श्रोत्रियाणां महाकुलादिति वचनात् तिख इत्येव प्रथमः कल्प स्मृत्यन्तराद्वा सवर्णतरोदनमनुकल्पः । तथाचाह मनुः "सवर्णाग्रे द्विजातीनां प्रशस्ता दारकर्मणि । कामतस्तु प्रवृत्तानामिमाः स्यु. क्रमशो वराः ॥" इति । एवगुणत्वेऽपि ब्रह्मचर्याविप्लवेन यत्नात् परीक्षितः पुंस्त्वे । वीत वीजादिव्युदासद्वारेण । एवं सियोऽपि घीत्वे परीक्षणीयाः, पुंस्त्व इत्युप लक्षणार्थत्वात् । खियमुद्बहेदिति वा स्त्रीग्रहणस्यैतदेव प्रयोजनमिति व्य ख्येयम् । आदरार्थं वा । पुस परीक्षणाभिधानमपरित्यागज्ञापनार्थम् अनन्यपूर्वल तु स्त्रीविषयमेव । पुविषयत्वेऽपि वा प्रथमः कल्पः । एवम्भू यः, स वर स्यात् । स वरयितव्यः । तादृशो वा कन्यां वरयेद् इा व्याख्येयम् । ऋज्यन्यत् ॥ ५५ ॥ - ३ एस'ख, पाट', 'दस्या' घ पाट ..'च' ग.च. पाठा ·आचाराध्याय विवाहप्रकरण तृतीयम् । 'धानियाणा महाकुलादिति वचना द्राविवाह' न प्रामाति । इन्यते च चित् तत्राचार्य स्वमसमुपन्यस्यात स्म यदुच्यते द्विजातीनां शूद्राद् दारोपसंग्रहः । न तन्मम मतं यस्मात् तत्रायं जायते स्वयम् ॥५६॥ "कृष्णवर्णीया रामा रमणायैवोपेयत" इति ब्राह्मणवाद । न च विदुषां कामार्थे प्रवृत्तियुक्ता । अत शूद्राविवाहो न कर्तव्य इत्येतदेव स्पष्टीकरोति हेतुना– यस्मात् तपाय जायते स्वयमिति । तथा बढ़- चा. पठन्ति "पतिर्जाया प्रविशति गर्भो भूत्वा स मातरम् । तस्या पुनर्नवो भूत्वा दशमे मासि जायते ।।" इति । अतो नैतन्ममाभिप्रेतम् ॥ ५६ ।। इद पुनरस्माभिरप्यभिप्रत तिस्रो वर्णानुपूव्र्येण द्वे तथैका यथाक्रमम्। ब्राह्मणक्षत्रियविशां भार्या स्वा शूद्रजन्मनः॥ ५७॥ शूद्रस्येति वक्तव्ये शूद्रजन्मन इत्युक्त, सापि हि ब्राह्मणादिजाता शूद्रजन्मना न विवाह्येति ज्ञापनार्थम् । एव क्षत्रियादीनामन्तरप्रभवाना चानुलोमप्रतिलोमाना यथायय योज्यम् । सर्वथा मनागप्युत्कृष्टजा निकृष्ट- जन्मना न विवाह्या । निकृष्टापि यथासन्निकप क्रमाद् विवाह्येति श्लोकार्थ । ऋज्वन्यत् ॥ ५७॥ नन्वय विवाहास्य ससारा न नित्यमुसहत शक्य , पराधीन पात् कन्याराभ. स्य । उच्यत । स्यादय दापा दाप्रभावाद् यद्यप्राधिता क-या न प्रदायत, ददता वा प्रल- वाय स्यात् । भवतु राऊ दातुरभ्युदय । यधाइ ब्राझो विवाह आहूय दीयते शस्त्यलकृता । तज्जः पुनात्युभयतः पुरुषानेकविंशतिम् ॥ ५८ ॥ ब्राह्मण एवैनमहंतीति नाझ । तर चाय विधि । यथाशक्त्यलमृत्य उक्तलक्षण वरमाहूय गृह्योतेन विधिना कन्यापदान(यदा), तदा नोक्त- .

·याजवल्क्यस्मृतिः बालक्रीडोपेता । दोपप्रसङ्गः । न चैवं ब्राह्मे लोकानुसारिभिर्भवितव्यम् , कथमप्रार्थिता कन्या दीयत इति । अयमेव सतां धर्मो यत । तस्यां तथोढायां जातः पुत्रः उभयतः पितृतो मातृतथैकविंशतिं कुलानि पुनाति शोधयती- त्यर्थः । यद्वा दशातीतानि दशोत्पत्स्यमानानि आत्मानं चेत्येवं योजना। "दश पूर्वान् दशावरानात्मानं च ब्राह्मीपुत्रः" इति । स्तुतिमात्रमेतद् , भूतानां भाविनां पावनानुपपत्तेः । उपपत्तौ वा कृतना- शाकृतागमप्रसङ्गात् । यद्वास्तु फलविधिः । विवाहविशेपस्य फलविशे- पापेक्षत्वात् । न चागमानुसारिण्यर्थेऽनुपपत्तिरिति शक्यं वक्तुम् । तथा च नैयायिका "न हि वचनस्यातिभारोऽस्ती"त्याहुः । अयं च ब्राह्मणस्य प्राथमकल्पिको विवाहः ॥ ५८ ॥ तथाचाह गौतम इम स्वनुकल्पा यज्ञस्थऋत्विजे दैव आदायार्पस्तु गोद्वयम् । चतुर्दश प्रथमजः पुनात्युत्तरजश्च पट् ॥ ५९ ॥ यज्ञस्थवचनं पूर्वजुष्टादिव्यावृत्त्यर्थम् । देवा ऋत्विजस्त एनमई- न्तीति दैव । अतश्च ब्राह्मणस्यैवायम् , इतरयोरालिंज्यानधिकारात् । महर्खिग्भ्यश्च । यथाह व्यासः 'स्तेयं कुयां यद्यह वो विसानां महविजां वितते यज्ञतन्त्र । अध्वर्यवे दुहितर संप्रदद्यामुद्गाने वा ब्रह्मणे वाथ होने ॥" इति । उद्भातृवचनाच सोमलिंक्प्रत्ययः । दक्षिणातिरिक्त चैतदान, फल- श्रवणात् । आर्पस्तु वराद् गोद्वयमादाय । तथ मिथुन, स्मृत्यन्तरात् । (मन्न)द्रटारो वासणा ऋउपयः, त एनमर्हन्तीत्यापः। तुशन्दः परिक्रयाश- कानिवृत्त्यर्थः । तथाचाह मनुः- "एक गोमिधुन द्वे या वरादादाय धर्मतः" इति । कस्मात् पुनरिमाउनुफत्पौ, पूर्वस्मानफलत्वात् । तथाचाह - प्रयमजश्चतुर्दश पुनाति । प्रथमो देवः, तर जातः प्रथमजः । तयोत्तरजः - - २ 'न्यू मग गठ ·भाचाराध्यायः विवाहप्रकरणं तृतीयम् । पद् । उत्तर आपः, तत्र जात उत्तरजः । प्रविभज्य पौर्वापर्येण योजना। तथाचाह मनुः- "दैवोढायाः सुतश्चैव सप्त सप्त परावरान् । आर्पोढायाः सुतस्त्रींस्त्रीन् पट् पट् कायोढजः सुतः॥" इति । न्यूनफलत्वाचास्य दैवानिकृष्टत्वम् । दैवसहपाठाचायमपि ब्राह्मण- स्यैव । प्राजापत्यान्न्यूनफलत्वेऽपि चास्यात एव पूर्वपाठ इति मन्त- व्यम् ।। ५९॥ भय न सार्ववर्णिक सह, धर्मश्चर्यतामित्युक्त्वा या दीयतेऽर्थिने । स कायः पावयत्याद्यः पट पड्वंश्यान्सहात्मना॥६०॥ धर्मश्चर्यतामित्येतावदेवोक्त्वार्थिने यत् कन्यादान, स प्राजापत्यः । उक्त्वेति वचनान्नाभ्युपगमादेव । यथाह गौतमः- “संयोगमन्त्रः प्रा- जापत्यै" इत्यादि । प्रजोत्पादनेच्छासामान्यात् प्रजापतिः स्नातकः । स एनमर्हतीति प्राजापत्यः । एवंचार्थिन इत्यनुवादो मन्त्रविधानार्थः । सा- र्ववर्णिकत्वेऽपि शूद्रनिवृत्तिः मन्त्रप्रयोगात् । सोऽयं प्राजापत्यः आधः आर्यात् पूर्व इत्यर्थः । कुत एतत् , फलभूयस्त्वात् । अत्र हि जातः पद पड् वंश्यान पुनाति, आत्मानं च । आर्पजस्तु त्रीस्त्रीन् । सहात्मनेत्येतत् पूर्वत्रापि योज्यम् ॥ ६॥ नन्वेव सत्याहूय यदि कश्चिदत्विज्यादिभिर्वा न कन्यो दद्यान्, तथापि गृहस्था- धमो दु श्लिष्ट एव । सत्यम । योत एव विवाहा स्यु । अन्येऽपि नु विवाहा पठ्यन्ते । अतो नेयमसकल्पना । के पुनस्त इत्यत आह- आसुरो द्रविणादानाद गान्धर्वः समयान्मिथः राक्षसो युद्धहरणात् पैशाचः कन्यकाच्छलात् ॥११॥ समयः सङ्केतः । मिथः सहेत्यर्थः । आसुरः, आरमार्थ कन्यार्थ च धनादानम् । यथाह मनु:- 9. 'याहतामु' क. पाठ . २ 'ले सह धर्मधर्यतामिति । प्रस, ग. पाठ, ·६८ याज्ञवल्क्यस्मृति. बालगीडोपेता । "ज्ञातिभ्यो द्रविण दत्त्वा कन्यायाश्चैव शक्तितः । कन्यादान तु स्वाच्छन्द्यादासुरो धर्म उच्यते ॥ इच्छयान्योन्यसयोग. कन्यायाश्च वरस्य च । गान्धर्व. स विधियों मैथुन्यः कामसम्भवः ।। हसा छित्त्वा च मित्त्वा च क्रोशन्ती रुदती गृहात् । प्रसह्य कन्याहरण राक्षसो विधिरुच्यते ॥ सुप्तां मत्ता प्रमत्तां वा रहो यगोपगच्छति । स पापिठो विवाहानां पैशाचः प्रथितोऽएम ॥" इति । उपगमनशब्द आलिङ्गनादिप्विति केचित् । तत्वशब्दार्यत्वादना- दृत्यम् । पापिष्ठता चैवमुपपन्नतरा भवति, उपपातफयोगाच । अन्यथा तदसमञ्जस स्यात् । तथाच "केवल मन्त्रसस्कृते"त्युक्त्वा "सा चेद- क्षतयोनि. स्यादि"ति वसिष्ठोऽप्येतदेव ज्ञापयति । अतः श्रौतार्थग्रहण युक्तमिति । असुरा धनवन्तः ! स्त्रीसक्ता गन्धर्वाः । तेनानयो सार्वव- र्णिकत्वम् । दारुणत्वसामान्याद् रक्ष. क्षत्रियाः । त एनमर्हन्तीति राक्षसः । क्षात्र इत्यर्थः । तथाच वसिष्ठः “भित्ला छित्त्वे"त्युपक्रम्य 'स क्षात्र" इत्याह । छलवृत्तय. पिशाचाः, तदई. पैशाचः । सर्वव- र्णानां चायमेवापत्कल्पः । आसुरादीनां तु यथाभिधान क्षत्रियादिविशेषा- पेक्षया च स्तुतिनिन्दाकल्पनम् ।। ६१ ॥ किमान एव सवणासरणयोविवाह । नयुच्यत-- पाणिग्राह्यः सवर्णासु गृहीत क्षत्रिया शरम् । वैश्या प्रतोदमादद्याद् वेदने त्वग्रजन्मनः ॥ ६२ ।। बामणपाणिगृहीत धनु-शर क्षधिया गृहीयात् । प्रतोद च वैश्या । प्रतादो नाजनिक । सियाच ग्रहणे कर्तृवान्मन्त्रनिवृत्तिः । ऊहेन वा प्रयोग इत्यन्ये । क्षधियवेदनशी वैश्या प्रतोदमेर गृहीयादिति केचित् , 'उत्कृष्टवेदन' इति मनुवचनात् । तत्पुनः सामान्यस्य विशेपोपसहतेर- युक्तम् ॥ २॥ पा3.

·अर्थ आचाराध्यायः विवाहप्रकरणं तृतीयम् । पस्य पुनरय कन्याप्रदानोपदेश । यदि तावत् पितु , तदभावे दुश्लिष्टतैव । भावेऽप्यन्यस्य । स मिमिति परकीया दद्यात् । तेन के पन्या दद्यादिति । पते. पिता मातामहो भ्राता स्वकुल्यो जननी तथा। कन्याप्रदः पूर्वनाशे प्रकृतिस्थः परः परः॥ ६३ ॥ स्वकुल्य इति भ्रातृविशेषणं पितृव्यपुत्रादिव्यावृत्त्यर्थम् । पूर्वस्य वस्थाभावे परः परः कन्याग्रदः । प्रकृतिस्थश्च स्वभावस्थः । उन्मादाद्य- भिभूत इत्यर्थः । कन्याप्रद इति वचनादक्षताया एव नैयमिकं दानम् । पता त्वकन्यामपि दद्यादिति केचित् । छन्दोनुरोधाच मातामहस्य पूर्व- पटः । अर्थतस्तु भातैव पूर्वः । सर्वेषां च स्वत्वसंवन्धाच्चोदनातो वा वृत्तेरविरोधः । पाठान्तरं वा "पिता पितामहो भ्राता सकुल्यो जननी तथेति । तत्र पाठकमेणैव नियमः । सकुल्य इति च मातुलादि- ररिग्रहार्थ. । तथान्येऽपि योनिसंवद्धा इत्यध्याहारः । समानम- न्यत् ॥६३॥ यत्त परकीया विमिति दयादित, तनाह । यस्माद् अप्रयच्छन् समाप्नोति भ्रूणहत्यामृतावृतो। निन्दार्थवादोऽयं प्रवृत्त्यर्थः । प्रत्यवायविधिर्वा ।। ६३३ ।। नन्वेतरप्युक्तम् । दावभाव गृहस्थाश्रमो दु श्लिष्ट एव । तर पुमाम भारमान्तराय- यानापि कृातेन स्यु । मीणां तु का गतिरिति । उच्यते । स्यादय दोप, यदि पराधीन- तव श्रीणामावन्तिको स्यात् । दातृसद्भाव एव तु तसा पराधीनता । तदभावे तु किम् । उच्यते --- गम्यं त्वभावे दातॄणां कन्या कुर्यात् स्वयं वरम् ॥ गम्यं गमनाहम् उक्तलक्षणम् । स्वयमेवर्तुमती वर्पवयाचं वरं कुयाद् दानभावे । विद्यमानोऽपि च दाता यदि न दद्यात् , ततोऽत्याम- वस्थायां तदीयमलकारमुत्सृज्य स्वयमेव वर वरयेत्, स्मृत्यन्तरात् । यदायुक्तलक्षणस्तां नेच्छेत् , तदापि सवर्णमानाश्रयणमविरुद्धम् । ययाद पौधायन:- ·५० याज्ञवल्क्यस्मृतिः बालक्रीडोपेता। "त्रीणि वर्षीण्यतुमती काङ्केत पितृशासनम् । ततश्चतुर्थे वर्षे तु विन्देत सदृशं पतिम् ।। अलभ्यमाने सदृशे गुणहीन समाश्रयेद् ।" इति । गुणवचनाच जातिनियमः । सर्वथा भार्याया भर्तृप्राप्तिः, भर्तुश्च भार्याप्राप्तिः, इत्यनवद्यो गृहस्थाश्रमः । तथाचानायः "उत वै या- चन् दातारं लभत एव । अतो भर्ता भायामि"त्यादि ॥ ६४ ॥ कस्मात् पुनरद्भिर्वाचा कन्या दत्त्या पूर्वदातरि प्रेते पर स्वातन्त्र्यादन्यस्मै न - - दद्यात् । यस्मात्- सकृत्प्रदीयते कन्या हरंस्तां चोरदण्डभाक् । तस्मादन्यस्मै न दद्यात् । तेनैव विवाहं कारयेत् ॥ ६४ ॥ किमेप एवोत्सर्ग । नेत्याह- दत्तामपि हरेत् पूर्व श्रेयांश्चेद्वर आव्रजेत् ॥६५॥ पूर्ववचनादद्भिर्षीचा च दत्तामपि हरेत् । न तु श्रेयांसमपि वरं प्राप्य मन्नोपनीतामित्यभिप्रायः ॥६५॥ यः पुनदुष्टा कन्यामदुष्टेयमिात प्रयच्छेत् , तस्य या कति । उच्यते । प ताश 4 अनाख्याय ददद् दोपं दण्ड्य उत्तमसाहसम् । यद्वैवं योजना-पूर्ववरे स्पष्टं दोपमनाख्याय न्यायतोऽनुद्भाव्या- न्यस्मै श्रेयानिति मत्वा यः प्रयच्छति, स दण्ड्यः ॥ ६५३ ।। न केवल दाता, वरोडीच- अदुष्टां यस्त्यजेत् कन्यां दूपर्यस्तु मृपा शतम् ।।६६।। यस्तु दोपरहितां त्यजेत् कन्या, सोऽप्येवं दण्ड्यः । मृपैव तु दूपयन् कापणशतं दण्ड्यः । वाग्दूपणे च शतं दण्थ्यः, मृत्यभिधा- नात् । अदुष्टवचनाच दुष्टां सवतो न दोपः॥६६॥ .. 'म्॥रो', १. 'ठा यस्लजे' प. पाट.

·। आचाराध्यायः विवाहप्रकरणं तृतीयम् । कस्मात् पुनर्पत भतरि न पाणिमाजदूषितान्यस्मै पुनदीयते । यस्मात्-- अक्षता वा क्षता वापि पुनर्भूः संस्कृता पुनः। यथैव क्षतयोनिः पुनर्भर्तृसयोगात् पुनर्भूर्भवति । एवमक्षतयोनि- रपि, अविशेषात् । कस्मात् पुनर्दानम् । स्मृत्यन्तरात् । यथाह मनुः- "सा चेदक्षतयोनिः स्यात् पुनः संस्कारमर्हति" इति । तत् कामतः प्रवृत्तौ विशेषविधानं, न कर्तव्यतयोपदेशः । तथा चाह मनुः *"न विवाहविधायुक्तं विधवावेदन कचित्" इति । "न द्वितीयश्च साध्वीनां कचिद् भर्तोपदिश्यते" इति च । तस्मान्न पुन सस्कार इत्याचार्याभिप्रायः ।। ६६३ ॥ यदा पुन स्वयमवान्य सवर्णमुत्कृष्ट वा समाश्यत् , तदा को दोप इति । उन्यते स्वैरिणी या पति हित्वा सवर्ण कामतः श्रयेत् ॥६७॥ पुनर्भूः खैरिणीति च सज्ञा दौष्टयज्ञापनार्था । जीवन्तं मृतं वा या भर्तारं त्यक्त्वा खातन्त्र्यात् सवर्णमुत्कृष्टवर्ण वा समाश्रयेत् , सापि खै- रिणी । अतः स्वयमपि नान्य आश्रयितव्यः । यत् पुनः शङ्खनोक्तं - "तिस्रः पुनर्वश्चतस्रः स्वरिण्यः" इति । तदनयोदीष्टयप्रपञ्चनार्थ प्राय- चित्तविवेकार्थ वेत्येतन्नातीवोपुयुज्यते । एव वासिष्ठमपि पुनर्भूलक्षण द्रष्ट- व्यम् । सर्वथा भोग्ये अप्यते निर्णीतलादुपेक्षणीय इति श्लोकार्थः । तथा च वक्ष्यति "मृते जीवति वा पत्यावि"ति ॥ ६७ ॥ नन्वेव सत्यपुत्रस्य मरणान् गन्तव्युरछेदप्रसा । अस्तु । का न पानी अपुत्रां गुर्वनुज्ञानाद् देवरः पुत्रकाम्यया । सपिण्डो वा सगोत्रो वा घृताभ्यक्त ऋतावियात् ॥ अपवा- . -- . 'तू । सा पाठ 'सा चेदसतयान स्याद गतप्रत्यागतारिया। पौनभरन नयामा पुन रमहति ॥' इनिरः।

·, याज्ञवल्क्यस्मृतिः बालक्रीडोपेता। घृताभ्यख वचनं कामप्रवृत्तिनिरोधार्थम् । ततश्चालिङ्गनादि वैका- रिकत्वाद् दूरापेतम् । ऋतुग्रहणं वन्यदा दर्शनाद्यपि कथं न स्यादित्येव- मर्थम् ॥ ६८॥ किं सकृदेव गमनम् । न, अदृष्टाधवप्रसज्ञात् । अपत्यार्थ घेतद्गमनम् । असस्तु-. आ गर्भसंभवाद् गच्छेत् पतितस्त्वन्यथा भवेत् । प्राग् गर्भसंभूतेः परित्यागात् । तुशब्दश्चैवकारार्थः ॥ ६८ ॥ यद्वैवं योजना । नन्वय नियोगपक्षो दुश्लिष्ट , पातक्प्रसज्ञात् । न । अनेन विधिना जातः क्षेत्रिणः स भवेत् सुतः ॥ अनेन नियोगविधिना जातः क्षेत्रिणो भ्रात्रादेरौरसवत् पुत्रो भवतीत्ययं विधिः । नात्र विचिकित्सा कार्येत्यर्थः । न चैववृत्तः पतितो भवति । कथं तर्हि पतितस्त्वन्यथा भवेदिति । तदनियुक्तेर्विकाराद् वा गच्छन्नित्यभिप्रायः । अय पुनः परोपकारोंय प्रवृत्तेरभ्युदयभागित्सनवद्यो नियोगः । अत्र चोदयन्ति - नायं नियोगपक्षः श्रेयान्, स्मृत्याचार- विरोधात् । तथाचाह मनुः "नान्यस्मिन् विधवा नारी नियोक्तव्या द्विजातिभिः । अन्यस्मिन् हि नियुञ्जाना धर्म हन्युः सनातनम् ॥" इति । पुराकल्पं चोपन्यस्योपसंहृत- "तदाप्रभृति यो मोहात् प्रमीतपतिकां स्त्रियम् । नियोजयत्यपत्यार्थे त विगर्हन्ति साधवः ॥" इति । अतो नास्ति नियोगः । तघाच शिष्टसमाचारः । नन्वियमाप स्मृ- सिप अपुमा नपर्नुज्ञप्तादि सादि । माजी- "देवराद् वा सपिण्डाद्वा स्त्रिया सम्यनिमुक्तया" इत्यादि । न चैयं लोभादिमूलेति शक्यं वक्तुम् । सर्वथा विकारप्रतिपे- धात् । तदुकं घृताभ्यक्त इति । मनुनापि च- १.'न का ख. ग. E. ४. पाठ.. 'र' ग.पाट ...-पि.इ.१०. २. तद। अग. पाठ.. ३. 'ति । अयं'. ५. 'वं सो, ६ लेगामाने पाठ.

·- आचाराध्यायः विवाहप्रकरण तृतीयम् । "विधवायां नियुक्तस्तु घृतातो वाग्यतो निशेि" इति । अतो नेयमर्पस्मृतिः । अथ श्वशुरधनादीच्छया लोभ आशङ्कथेत, - तदपि "मजेप्सिताधिगन्तव्या सन्तानस्य परिक्षये" इत्यनेनैव निरस्तम् । तथाचोक्तं "पतितौ भक्तो गत्वा नियुक्तावप्यनापदि" इति । वसिष्ठेनापि- "धनलोभानास्ति नियोगः" इति । अतो निर्दोषः । शानाविशेषातुं प्रतिपेधो विकल्पाय भवति । अतो न विरोधः । अन्ये तु प्राग् विवाहादुपरते भर्तरि नियोगाधिकारं वर्णयन्ति । सामान्यवि- शेपोपसंहृतिन्यायात् । यथाह मनु:- “यस्या नियत कन्याया वाचा सत्ये कृते पतिः । तामनेन विधानेन निजो विन्देत देवरः ॥" इति । तत्तु विधवायां नियुक्तस्त्वित्यनेनैव निरस्तम् । ननु च सापि विधवेति शक्यं वक्तुम् । न । स्मृत्यन्तरविरोधात् । यथाह वसिष्ठः- "प्रेतपनी पण्मास व्रतचारिणी"त्युपक्रम्य "पित्रा भ्रात्रा वा नियोगं कारयेदि"त्यादि । नन्वनूढापि प्रेते पत्यो प्रेतपरन्येव । मेवम् । नहि प्राग् विवाहात् पत्नीशब्दप्रवृत्तिरिति । एवं हि भगवतः पाणिनेः स्मरणं- "पत्युनों यज्ञसंयोगे” इति । अतोऽसत्कल्पनम् , उपक्रमोपसंहारात् । कथं तर्हि 'यस्या म्रियते'त्ययं श्लोकः । आसुरविवाहविपयतया व्याख्येयः । यस्याः कन्यायाः शुल्क दत्त्वा शुल्कदो म्रियेत, सा यदीच्छेत् , ततो देव-, राय पूर्ववत् प्रदातव्या । न चेद्, नियोगं देवरेणैव कारयेत् । थद्वा 'निजो विन्देतेति निजग्रहणान् सोदर्यो देवरः अनेन विधिना नैयोगिकेन वैवाहिकेन वा विन्दव । सापत्नस्तु कन्यानुमतः । तथाचाह "कन्यायां दत्तशुल्कायां प्रियेत यदि शुल्कदः । देवराय प्रदातव्या यदि कन्यानुमन्यते ।।" ३. ''स.पाठ. १. 'प्रमाणम् । अ'घड पाउ, २. 'नादिलो', 1. 'तीत्यतो'स ग, पाठ, ५ विरुद्धम् घ. पाठ L ·- याज्ञवल्क्यस्मृतिः बालक्रीडोपेता । इति । यदा त्वदत्तशुल्क एवं प्रियेत, तदा तस्मिन् प्रेते कुमार्यव सती- च्छयान्यस्मै पित्रों विधिवद् देया । यथाह वसिष्ठः "अद्भिवीचा च दत्ता या नियेतादौ वरो यदि । न च मन्त्रोपनीता स्यात् कुमारी पितुरेव सा ॥" इति । आदाविति वचनाद् विवाहसन्निधौ वाग्दत्ताप्यकन्यकेति ज्ञायते । "वलाचेत् प्रहृता कन्ये"त्यस्य पुनरयमर्थः--प्रहृता दूपिता, प्रशब्दसाम- र्थ्यात् । क्षात्राच विधेरन्यत्रैव द्रष्टव्य, तत्र दूषणासंभवात् । यदि मन्त्रैर्न संस्कृता ततोऽन्यस्मै विधिवत् प्रायश्चित्तं कारयित्वा देया । कृतप्राय- श्चित्ता च यथा कन्या तथैव सेति मन्तव्यम् । इदं तु कल्पान्तरं "पाणिग्राहे मृते कन्या केवलं मन्त्रसंस्कृता" इति । अस्यार्थः- ग्रामधर्मेण पूर्वमपि विवाहात् पाणिग्रहणम् । तस्मिन् पाणिग्राहे। मृते कन्याहुतेर्वा प्राक्. पाणिग्रहणाद्, यद्यक्षतयोनिः । तथा- प्यन्येन भत्री पुनर्विवाहसंस्कारमहंतीति । सर्वथा परिणीतायाः पुनः परि- णयनाभावः । तदुक्तं - "न विवाहविधायुक्तं विधवावेदनं कचिद्" इति । तथाच वौधायन:- "निसृष्टायां हुते वापि यस्यै भती म्रियेत सः" इति । अपि निसृष्टायाम् , अपि हुते, न परिणीतायामित्यर्थः । “सा चेदक्षतयोनिः स्यादित्ये"तदेव सष्टीकरोति, यदुपवर्णितमस्माभिः । अतो न कन्याविपया नियोगस्मृतिः । कस्तर्हि विषयः । ते पत्यौ. सन्तानप्र- रिक्षये च । प्रतिषेधसामर्थ्याच विकल्पः । तथाचामायः "तस्मादे. कस्स पहयो जाया भवन्ति, नेकस्यै यहवः सहपतयः" इति । सहमति- पेधाच क्रमेण भवन्तीति ज्ञायते । तथा “यस्मै मां पिता दद्याद् नैवाहं तं जीवन्तं हास्यामी"ति जीवनहानवचनाच मृते भर्तरि नियोगोऽस्तीति त्रायते । "को वां शयुना विधयेव देवरं मयं न योपा कृणुते सधस्थ आ" इत्यस्मात् पुनमन्त्रवर्णात् स्पष्टतरो नियोगः । एवं हीन्द्रेण चिराद् दृष्टाव. विनायुक्तौ दुर्दशी युवां क पुनर्विधवेव योपा देवरं मर्य मनुष्यमावं शयने . - १.'एप्रमाणप.पा. t. 'भ्यन' प..पा., ' प्रप.पा.

·7 -- आचाराध्यायः विवाहप्रकरणं तृतीयम् । हर्पस्थाने भापादयन्ती कच्चिदा कुरुते वाम् उपचरतीत्यर्थः । अनेन नि- योगं स्पष्टीकरोति । तथाच वसिष्ठः -- "प्राजापत्ये मुहूर्ते पाणिग्राहवदु- पचरेद्" इति । अतोऽनवद्यो नियोगः । अत्रोच्यते । नैवं नियोगस्मृति- र्व्याख्येया, समाचारविरोधात् । विकल्पस्य चान्याय्यत्वात् । कथं तर्हि । शूद्रोविषया नियोगस्मृतिः । कुत एतद् , मनुवचनात् "नान्यस्मिन् विधवा नारी नियोक्तव्या द्विजातिभि." इति द्विजातिसंवद्धः प्रतिषेधः । सामान्यतः शूद्रसवन्धितया विधिः । त- स्मादविकल्पः । तथाचोक्तम् -- "अयं द्विजैर्हि विद्वद्भिः पशुधर्मो विगर्हितः । मनुष्याणामपि प्रोक्तो वेने राज्य प्रशासति ॥" इति । मनुष्याणामपि शूद्राणामपीत्यर्थः । तथाच समाचारः । यत्युन- प्सन विचित्रवीर्यभार्यास्वपत्योत्पादन, तद् द्रौपदीविवाहवदनाह- त्यम् । अथवा क्षत्रियाणामप्यन्वयक्षये राज्यपरिपालनाय नियोगोऽभ्यनु- ज्ञायते । स च राज्ञामेव । कार्यानुरोधाद्, व्यासवचनाच्च । राज्ञां ब्राह्म- -णेनैव कारयितव्यम् । एवंच सत्याम्नाया अपि क्षत्रियविषया एव'"नै- वाहं तं जीवन्तं हास्यामी"त्यादि । जीवन् समर्थो न हातव्य इत्याना- यार्थः । “नैकस्यै वहव सहपतयः" इति तु पुनःसंस्कारविपयम् । तत्र मुख्यः पतिशब्दः । मन्त्रवर्णस्तु शूद्रविषय एव व्याख्येयः । एवं देवरा- दिवाक्यान्यन्यान्यपि व्याख्येयानि । तथाच वृद्धमनुः-- "शूद्राणामेव धर्मोऽयं पत्यो प्रेतेऽन्यसंश्रयः । लोभान्मूढेरविद्वद्भिः क्षत्रियैरपि चर्यते ।।" इत्युक्त्वाह "वायुप्रोक्ता तथा गाथां पठन्त्यत्र मनीषिणः । विप्राणां न नियोगोऽस्ति प्रेते पत्यौ न वेदनम् ॥" इयं सा गाथा "अकार्यमेतद् विप्राणां विधवा यन्नियुज्यते । उह्यते वा मृते पत्यौ देवरेण विशेषतः॥" । . दादिवि' ख पाठ, ·। याज्ञवल्क्यस्मृतिः वालक्रीडोपेता। इति । कथमिदानीमेतद् वसिष्ठवचनं- "भ्रातर्यव्यपदेशेन नाध्येतव्यं कदाचन" इति । अनेन ह्यध्यापनसंवन्धाद् ब्राह्मणानामपि नियोगाधिकारोऽस्तीति गम्यते । उच्यते । नैतद् युक्तम् , उक्तत्वान्न्यायस्य । भूयसामनन्य- पराणां चानर्थक्याद् वरमेकस्यान्यपरस्य च धाधकल्पना । क्षत्रियविपर्य चैतद् वाक्यम् । तेषां ह्यापदि नियोगाधिकारात् । स च. ब्राह्मणेनैवेत्यु- क्तम् । तेनैवं योजना-भ्रातर्यध्यापयत्यपि नाध्येतव्यम् । केन । अव्य- पदेशेन । न व्यपदिश्यतेऽनेनेत्यव्यपदेशः । अन्यजातीय इत्यर्थः । किम- धम् । बोद्धव्यं गुरुतल्पस्य निमित्त, भ्रांतुः शिप्यभार्यागमनात् । भर्ती ह्यापत्सु देवरः । भर्तेति भरणयोगाच्,ठ्याच ब्राह्मणः स यस्मादापत्सु देवरो भवति, नियोज्यत इत्यर्थः । तस्मात् ततो नाध्येतव्यम् । आप- स्विति चैकस्यामेवापदि । बहुवचनं गौरवार्थम् । सन्तानपरिक्षयलक्षणे- पापद् यथा स्यात् । नाध्यापयितव्य इति च वक्तव्ये नाध्येतन्यमित्युक्त क्षेत्रिणः पुत्र इति ज्ञापनार्थम् । कथं वास्य ब्राह्मणविपयत्वोपपत्तिः । -न हि सोदर्ययोर्निर्योगसम्भवः । कयं कृत्वा । यदि तावन्नियोग्योऽप्यपुत्रः, तदात्मन एवोत्पादयेत् । अथ तस्य पुत्रोऽस्ति, तदा -"भ्रातृणामेकजातानां योकः पुत्रवान् भवेत् । सर्वे ते तेन पुत्रेण पुत्रिणो मनुरब्रवीत् ॥" इति वचनादक्षीणत्वात् सन्तानस्य कुतो नियोगः । क्षत्रियविपयत्वे. तु नेप विरोधः । अथ सापत्नविपयतोच्येत । तत् क्षत्रियेऽपि समानम् । यदा वेकजातानामित्यस्यैकवर्णजातानामित्यर्थः, तदा स्पष्टैव क्षत्रियविपयता । यत्तु ब्राह्मण्याः प्रोपिते भर्तरि कालप्रतीक्षणवचन, तद् भर्तुरन्तिकगमना) न नियोगार्थमिति विविच्य वचनीयम् । तस्मात् सूक्ता नियोगवाक्यानां विषयकल्पना । एवं तावन्द्राणा नियोगाधिकार उक्तः ।। ६९ ।। - ..''. ग. पाट.. 'स्पमिति' प... पा.. ४. 'तिमनुर' १. पाठ. पाट, ·. आचाराध्यायः विवाहप्रकरण तृतीयम् । यदा पुनर्तामण्यप्येवं कुर्यात् तदा ता तदक्षणाधिकृत हृताधिकारां.मलिनां पिण्डमात्रोपजीविनीम्। परिभूतामधःशय्यां वासयेद् व्यभिचारिणीम् ॥ ७० ॥ एवं तावत् सन्तानपरिक्षयेऽपि नियोगानधिकारात् प्रवर्तमाना व्य- भिचारिण्येव । तामेवमपनीतगृहाधिपत्यां कुचेलां वरोपनीतसंस्काररहितां ग्रासमात्रभक्तां सर्वथा परिभूतां स्थण्डुिलशायिनी वासयेत् । एतदेव प्रा- यश्चित्तं न वक्ष्यमाणं, शास्त्रभ्यामोहात् प्रवृत्तेरपदोपता यतः । स्मृत्य- न्तराञ्चैतत् संवत्सरप्रायश्चित्तम् ।। ७० ॥ अथवा, यदि खिय. स्वातन्त्र्यादन्यमाश्रयेयुस्ततो दोपभागिन्य म्यु । यदा पुनर्ध- नलोभाद् व्यामोहाद् वा यन्धुभिनियुज्यन्ते, तदा तेषामव दाप प्रायश्चित्त च । न दे स्त्रीणाम् । अतः स्त्रियो निर्दोपा. । किन्तु---- सोमः शौचं ददौ स्त्रीणां गन्धर्वश्च शुभां गिरम् । पावकः सर्वभक्षत्वं मेध्या वै योपितो मताः ॥ ७१॥ वैशब्दोऽवधारणार्थः । यस्मात् सोमादिभिरासां शौच मनोवाका- यलक्षणं दत्तं, तस्मानिर्दोपा एवैताः । पुंसामेव नियोगकर्तृणां दोप इत्य- भिप्रायः । अनेन नियोगकर्तृणामपि प्रायश्चित्तमस्तीत्युक्त, न तु स्त्रीणां निपिद्धं, पूर्वश्लोकानयप्रसङ्गात् । स्वातन्त्र्याद् व्यभिचारे वा तद् द्रष्ट- व्यम् । नियोगे तु पारतन्त्र्यात् स्त्रियो निदोपाः ॥ ७१ ॥ कपुन. खाणादाप ।कवा त्याग । उच्यते- व्यभिचार ऋतौ शुद्धिर्गर्भे त्यागो विधीयते । गभर्तृवधे चासां तथा महति पातके ॥ ७२ ॥ स्त्रीणां दोपो व्यभिचाराद् भर्तुः । तत्र चोक्तं प्रायश्चित्तं हृताधि- कारामित्यादि । एवमृतावपि व्यभिचारे न चेद् गर्भसंभवः शुद्धिरस्त्येवेत्य- - 1. "शिक्षिता गि', २., ३. 'योक्तृणा' स पाठः. 6. 'फ्यान' ग.पाठ:.

·धायन:- याज्ञवल्क्यस्मृतिः बालक्रीडोपेता। भिप्रायः । गर्भोत्पत्ती त्याग एव । विधीयत इति विचिकित्सानिवृत्त्य- धम् । तथा गर्भवधै भर्तृवधे महापातकसंवद्धे च ब्रह्महत्यादौ । त्याग इत्यनुपङ्गः । गर्भवधश्च सौभाग्यदर्पादिना ऋतुस्कन्दनम् । तथाच वौ- "भर्तुः प्रतिनिवेशेन या भार्या स्कन्दयेदतुम् । तां ग्राममध्ये विख्याप्य भ्रूणनीं निर्धमेद् गृहात् ॥" इति । भर्तृवधश्च वाचनिकः । अन्यत्र महापातकवचनादेव सिद्धत्वात् । तथाचाह गायः- "पतिताः स्त्रियस्त्याज्याः भर्तृवधप्रतिज्ञायां चे"ति। क्षत्रियादिविषयो वायं गर्भभर्तृवधो योज्यः । अतोऽन्यत्र महत्यपि दोपे न त्याज्याः ॥ ७२ ।। किं तदि- सुरापी व्याधिता धूर्ती वन्ध्यार्थप्न्यप्रियवदा । स्त्रीप्रसूश्चाधिवेत्तव्या पुरुपद्वेपिणी तथा ॥ ७३ ।। एवमादिभिःपैरधिवेत्तव्या। न त्याज्येत्यर्थः । सुराशब्देन चात्र गोलीमाध्च्योर्ग्रहण, महापातके त्यागोपदेशात् । क्षत्रियादिभिरपि नि- पिद्धां पिबन्त्यस्त्याज्याः। व्याधिता असमाधेयकुछादिरोगग्रस्ता। धूर्ती वचनशीला । वन्ध्या प्रसिद्धा । अर्थशब्दस्तु धर्मकामयोरपि ग्राहकः । पुरुपार्थमीत्यर्थः । अप्रियंवदा प्रसिद्धव । श्रीप्रसूः केरलनीप्रजननी । पुरु- पढेपिणी रतिपराङ्मुसी। अधिवेदनमुपरिपरिणयनम् । तदासामनुभाग्य दोपं कर्तव्य, स्मृत्यन्तरात् । "दुष्टां भाया जायां परिभाष्याधिवेदयेदि"ति ।। नन्यधिवेदनमपि साग एव । अन्योपादान तया भावात् । मयम् अधिविन्ना तु भर्तव्या महढेनोऽन्यथा भवेत् । यत्रानुकूल्यं दम्पत्योस्त्रिवर्गस्तत्र वर्धते ॥ ७४ ।।

·आचाराध्यायः विवाहप्रकरणं तृतीयम् । स्यात् । महापातकमित्यर्थः । कस्मात् पुनरेवमधिवेदनायुपदेशः । यस्मात्यत्रानुकूल्यमैकमत्यं जायापत्योः । त्रिवर्गो धर्मार्थकामलक्षणस्तत्र वृद्धिमुपैति । अन्यथा तु विपर्ययः स्यात् । तस्मात् सूक्तमधिवेदनाद्य- नुष्ठानम् ।। ७४॥ कस्मात् पुनरधिविना भतीर परित्यज्यान्य न समाश्रयेत् । यस्मात् ---- मृते जीवति वा पत्यो या नान्यमुपगच्छति । सेह कीर्तिमवाप्नोति मोदते चोमया सह ॥७५॥ सहेत्युपमार्थे । अनुपगमे च स्तुतिदर्शनादुपगमे दोपानुमानम् । ऐहिकफलं च कीर्तिः, आमुष्मिक स्वर्गावाप्तिः । अन्यथा तु द्वयविप- येयः । तस्मादधिविन्नयापि न भर्ता त्याज्यः ॥ ७५ ॥ भता तु दोषयान्मध्ये त्याज्य , ताशस्येव चाज्ञानन्यपराभिरनुध्या, यम्मात्--- स्त्रीभिर्भर्तृवचः कार्यमेष धर्मः परः स्त्रियाः। आ शुद्धेः संप्रतीक्ष्योऽपि महापातकदूषितः ॥ ७६ ॥ दोपवतोऽपि भर्तुः स्त्रीभिर्वचनमविकल्पमानाभिः कार्यम् । एप स्त्रीणां परो धर्मः । अवधारणार्थो वा परशब्दः । एष एष धर्मः । नान्यो धर्म इत्यर्थः । तथाच मनुः “विशीलः कामवृत्तो वा गुणर्वा परिवर्जितः । उपचर्यः स्त्रिया साध्व्या सततं देववत् पतिः ॥" इति । यदा पुनर्महापातकदोपाद् व्यवहारायोग्यो भर्ता स्यात् , तदा किम् । तदाप्या शुद्धेः सप्रतीक्ष्यः । अभिविधावाड् द्रष्टव्यः । अपेश्चो- -त्कृष्य योजना । महापातकदूपितोऽपीत्यर्थः । नतश्च तत्समादौ प्रागपि शुद्धेर्न त्याज्यः । संशब्दाच ब्रह्मचारिण्या तत्परया च प्रतीक्षितव्यः । सर्वथा स्त्रीभिर्भर्ता जीवन् मृतो वा न त्याज्य इति प्रकरणार्थः । तथाच व्यासः- "भत्रैकदेवता नार्यः" इति ॥ ७६ ॥ । २ मच दोघ. पाठ, ३' स पाठ..

·८० याज्ञवल्क्यस्मृति पालक्रीडोपेता। यचिव भतारमनन्यपरतयेवोपचरन्ति, ना प्रयत्नता भर्तृभिरपि---- लोकानन्त्यदिवप्राप्तिः पुत्रपौत्रप्रपौत्रिका । स्त्रीतः॥ यस्मात् तस्मात् स्त्रियः सेव्याः किच, भर्तव्याश्च सुरक्षिताः॥ लोकप्राप्तिरानन्त्यप्राप्तिर्दिवप्राप्तिश्च क्रमेण पुत्रपौत्रप्रपौनिका य- स्मात्, तस्मात् स्त्रियः सेव्या. । तथाचाहुः- "पुत्रेण लोकालयति पौत्रेणानन्त्यमश्नुते । अव पुनस्य पौत्रेण अध्नस्याप्नोति विष्टपम् ।।" इति । लोकः पृथिवी । आन्त्यम् अन्तरिक्षम् । दिवः स्वर्ग: । पाठान्त- रम् । लोकानन्त्य दिवप्राप्तिरिति । तस्यार्थः -- दिवप्राप्तिस्त्वमिहोपाधनु- छानात् । लोकानन्य च तदभ्यासात् । तथाच चरकाः "न स तस्माहोकात् प्रच्यवते, यसिरीजान." इति । किच पुत्रपौनप्रपोनिका च सन्ततिरत एव । यस्माचैव तस्मात् स्त्रियः सेन्या इत्यादि समानम् ॥७७|| दिा सव्या इत्युक्तम् । तत्रानियमप्राप्ताबाह - पोडशर्तुर्निशाः स्त्रीणां तस्मिन् युग्मासु संविशेत् । ब्रह्मचार्येव पर्वाण्याद्याश्चतस्त्रश्च वर्जयेत् ॥ ७८ ॥ रजोदर्शनादिः पोडश रानय ऋतुसज्ञक. कालः । तन नार्यो गर्भ- - प्रहगरसमी ममन्तीति लागु गुमाए सरियूपमाञ्छेत् । फिनेर स्वाद, प्राचार्येव, एवं गन्छन्नित्यनेनोपरितनचोकेनास्य सपन्धः । ब्रह्मचर्यशन्द- थाय पिरोधात् तत्फले वर्तते । प्रद्यचर्यफल ब्रह्मलोकप्राप्तिरस्येत्यर्थः । तथाच वमिष्ठः- "ता च गच्छन् विधिपच जुहन्न ताक्षणश्च्यवते ब्रह्मलोकाद" १ पार ग, घ पाट, १. शाम पार ममन्या॥"

·आचाराध्याय विवाहप्रकरणं तृतीयम् । इति ! यद्वा कारणान्तराद् ब्रह्मचर्ये स्थितोऽपि गच्छेत् । यतो गच्छन्नपि ब्रह्मचार्येव, व्रतान हीयत इत्यर्थः । एव चातिप्रमतावाह • पीण्य- मावास्यादीनि । आयाश्चतौं चतस्रो रानीवजयेदिति ।। ७८ ॥ किश्चान्यत् -- एवं गच्छन् स्त्रियं क्षामा मघामूलं च वर्जयेत् । सुस्थ इन्दौ सकृत्पुत्रं लक्षण्यं जनयेत् पुमान् ॥७९॥ क्षामा दुर्वला रोगिणी वा । वन्ध्येत्यन्ये, यथाह भृगुः- "अधिविनां तु यो भार्यामुपेयादप्तो द्विजः । रक्षणार्थमकामश्चेत् प्राजापत्येन शुध्यति ॥" इति । तत्पुनः पुत्रार्थत्वादधिगमनस्यामाप्रसक्तमेन । मघापौष्ण चेत्यन्ते पठन्ति । तथाच गणितज्ञा. "प्रसवस्तु निपेकीत् दशमे योपितामुडो । यस्मात् त वर्जयेत् तस्माद् रेवतीपु मघासु च ॥" इति । तत् पुनश्चशब्दादेव रेवत्यवाप्रकिश्चित् । मूलमप्यश्चिन्यादेगण्डा- न्तत्वाद् वर्जनीयमेव । उपलक्षणार्यत्वाच मूलभुतेरन्यदपीक् परिहर- णीय, प्रमाणान्तरमूलत्वाचास्य पुनर्वर्जनवचनस्य । किञ्च, सुस्थ इन्दौ । सकृत् पुन लक्षण्य जनयेत् पुमान् । सकृदित्यस्य पूर्वश्लोरुगतेन सबन्ध. सविशेदित्यनेन । तथाचाह मनु'- "निन्द्यास्वष्टासु चान्यासु स्त्रियो रात्रिषु वर्जयेत् । ब्रह्मचार्येव भवति येन तमाधमे वसन् !" इति । पड् निन्द्या. आद्याश्चतस्र' एकादशी प्रयोदशी च । अष्टावन्या अनिन्याः । एव चतुर्दश वा । शिष्ट रात्रिद्वयम् । तत्रेका स्यर्थेति गन्वभिप्राय । आचार्यस्तु पुनोत्पादनमेव नैयोगिक मन्यमान. समृदि- पाह । अत एव चतश्चेत्ययमपि चकारो न रात्र्यन्तरार्थ । चतत्र इति तिषेधोऽन्यदावर्जनार्थ । अस्तु चैव राभ्यन्तरग्रहणार्यश्वकारोऽपि, अधी- २ 'ब' स पाट. १ 'क पाठ M ·८२, . -..'यातल्यस्मृतिः बालगोदोता तिरेकात् । एवं गच्छन् लक्षण्यं जनयेत् पुमान् सीतोऽतिरिक्तशुक्ला तथाचाह मनु- पुमान् पुंमोऽधिके शुक्ल, इति । सर्वथा शाखाः घानं गिपग्देवज्ञाद्युपदेशानुसारात् तथाभिगमन किया, यथा च ,लक्षण्य- पुत्रोत्पाद. स्यादिति श्लोकद्वयस्यार्थः । पुत्रमिति चोद्देश्यत्वादतन्त्रं संख्या । तथाच शहः "पुत्रपौत्रतिष्ठस्य बहुपत्यस्य जीवतः" इति । मन्त्रवर्णश्च "अशून्योपस्था जीवतामैस्तु माते"ति बहुपुत्रतां दर्श- यति, "दशास्यां पुत्रानाधेहि पतिमेकादर्श कृधी"ति च । युग्मराज्यादि- वचनं तु लिगविवक्षयेत्यदोषः । पूर्वलोकादेवं च पुत्रार्थ स्त्रियः सेव्या इत्यूतावेव गमनप्रावे. सकृद्धमननियमारतयत लोकद्वयम् ऋतुगतरान्य- न्तरनिवृत्तिफलं , द्रष्टव्यम् । मानव तु. "ऋतुकालाभिगामी स्वादिति. व्रतेऽर्थे स्मर्यमाणणिनिप्रत्ययान्तत्वान्नियमपरतयैव व्याख्येयम् । शोका- न्तरानुसारात्तु पुत्रार्थिनः सकृद् गमननियम इति व्याख्यातम् । एतेनैव वासिष्ठं व्याख्यातम्। “मउतुकालाभिगामी स्यादि"त्ति फलथुतेच "प्रती गच्छन्त्रि"ति स्मृत्यन्तरानुसाराचं युग्माया रात्रौ सकृदिति व्याख्येयम् । गौतमीयं त्वनृतपरिसंख्यार्थम् "नाबुपेयादिति केचित् । ऋतावनृती वा- र्थादेव गमनप्राप्ते , सूत्रान्तरारम्भाच- "सर्वत्र वा प्रतिपिद्धवर्जमि"ति । तथा सूत्रद्वयमप्यनर्थकं स्याद् , अर्थादेव विकल्पप्राप्तेः । तस्मात् तदपि नियमार्थमेव व्याग्व्येयम् । उत्तरसूत्रं त्वर्थप्राप्तमेवानृतौ गमनविकल्पमनूध प्रतिपिद्धवर्जमित्येवमर्थम् । अयं त्वत्र संप्रदायः-ऋतावजातपुत्रः सक- दगच्छन् प्रत्ययति । जातपुत्रस्व त्वगमनेऽप्यदोपः । तथाचाहुः "ज्येष्ठ एव तु पुत्रः स्यात् कामजानितरान् विदुः" इति । यावदायं चैकैकपुत्रानुत्पादने प्रत्यवायः । तदपेक्षयैव पुत्रोत्पादन- विधानात् । अमवासु तु जातपुत्रस्य यायाकाम्यं, स्मृत्यन्तरात् - कृनदारोऽचरान् दारान् भिक्षित्वा योऽधिगच्छति । रतिमात्र फल तस्य द्रव्यदातुस्त सन्ततिः ॥" - ·८३ , आचाराध्यायः विवाहप्रकरण तृतीयम् । इति । अवरशब्दोऽयमरावर्णाभिप्राय , सवर्णव कृतदारयात् । वया चैतदेव तथोक्त प्राक् । जातूकर्णश्चाह -- ‘सवर्णया कृतदारो नान्या- मिच्छेत् सन्तानस्यान्यगामित्वादि ति । नायुत्पादने तु विन्य , रानि- द्वयस्य मनुनोक्तत्वात् । जा च सकृच्छुते । अमृतो तु स्त्रीकामादेव गमन, "सर्वत्र "ति सूत्रारम्भात् । तावप्युक्तकालातिरेकेणानृतुतुल्य- त्वात् स्यनुरोधेनैव गमनमिति स्थिति । नन्नतावपि स्त्रीकामादेव गगन युक्त, कामात्मतानिपेवात् । मन्त्रवर्णाच "उतो वस्म तन्न निसले जायेव पत्य उशती सुवासा" इति । अध्यकस्मे धाग्विन धमात्मानमर्ष- यति जायेव पत्ये उशती कामयमाना सुपासा नस्तु कालेप्विति स्त्रीकामा देवं गमनप्रवृत्ति दर्शयति । नैवम् । उभयनियमद्योतनार्थोऽय मन्नवर्ण इति । विशेपेण पुत्रोत्पादनचोदना स्त्रीपुसयोर्यत', तथाच द्वयोरग्यगमने प्रत्यवायाम्नानम् । तथाचाह बोधायन. "ऋतुमती तु यो भार्या सन्निधो नोपग छति । तस्या रनसि त मास पितरस्तस्य शेरते ॥" नियोऽपि, "भतु प्रतिनिवेशेन या भार्या स्कन्दयेटतुम् । ता ग्राममध्ये विख्याप्य भ्रूणनी निर्धमेद् गृहात् ॥' इति । तस्मादत्तौ न स्त्रीकामादेव गमन युक्तम् इत्येपा दिक् ॥ ७९ ॥ एवं ठावहती गमनावधिमुत्यायदानीमथमा पाइ गमनस्यानिधन प्राप्त आह- याथाकामी भवेद वापि स्त्रीणां वरमनुस्मरन् । स्वदारनिरतश्चैव स्त्रियो रक्ष्या यत. स्मृताः ॥८॥ अपिशब्दस्य कमभेदेन योजना-- यायाकाम्याप या भवेत् । स्त्रीवत् कामो यस्य म वाथाकामी, वचनामापेपि यदृच्छया गमनस्य, प्राप्तत्वात् । यद्वा याचाकाम्यपि या यायाकाम्येच स्थादिसपवार गया रा शन्दै । कस्मात् । स्त्रीणा वरमनुस्मरन् । 'मीन' या तिनिध 13 २ य, ३ 7 [पा ·याज्ञवल्क्यस्मृतिः बालक्रीडोपेता । माणाः पतिभिः, सह शयीरन्नि"त्यादिवाक्यं सूचयति । स्त्रीकामादनृता- वपि गच्छेदिति श्लोकार्थः । किच स्वदारनिरतश्चैव स्यात् । कुतः । त्रि- यो रक्ष्या यतः स्मृताः । उक्तमेतत्- भर्तव्याश्च सुरक्षिता इति । रक्षा च स्त्रीणां स्वदारनिरतत्वमेव परमार्थत्वेन । न तु ताडनादिका । तया तासामनर्थोऽपि संभाव्येत । तथाच लौकिकाः “पाञ्चालखीपु मार्दव- मि"ति पठन्ति । चकार एवकारश्च पादपूरणायौं । यद्वोत्कृष्य स्त्रियो रक्ष्या एवं यतः स्मृता इति योज्यम् । रक्षणविधिनैव स्वदारनिरतत्वनि- यमान्न विध्यन्तरापेक्षेत्यभिप्रायः । तथाच वसिष्ठः- “या स्यादनतिचारेण रतिः सा धर्मसंश्रिता" । इति । मनुरप्याह- "स्वां प्रसूति चरित्रं च कुलमात्मानमेव च । खं च धर्म प्रयत्नेन जायां रक्षन् हि रक्षति ।।" इति । "प्रसूतिरक्षणमसङ्करो धर्मः" इति च गौतमः । तेन रक्षणार्थं वैर- श्रुतेरनृतावपि स्त्रीकामादगन्छतो दोप इत्यनवद्यम् ॥ ८०॥ यस्माच लोकानन्त्यदिवप्राप्ति पुनमैनप्रपोनिका -सीत , त्रिय संव्या इति र स्थि- तम् । तस्मादेव कारणात् -- भर्तृभ्रातृपितृज्ञातिश्वश्रूश्वशुरदेवरैः ।' वन्धुभिश्च स्त्रियः पूज्या भूपणाच्छादनाशनैः ॥८॥ सर्वोपकारकत्वात् सन्तानस्य स्त्रीणां च तत्कारणत्वात् सर्वैः पूज्या इति । न मूलान्तरपेक्षा । ज्ञातिशब्दो मातुलाद्यर्थः । चशब्दः सख्याँ- द्यर्थः ॥ ८१॥ एव सर्व परिपूज्य माना न गर्विता व्ययशीला च स्यात् । कि तार्ह - संयतोपस्करा देक्षा हृष्टा व्ययपराङ्मुखी। कुर्याच्छशुरयोः पाद वन्दनं भर्तृतत्परो ।। ८२ ॥ च स्यादिति शेपः ॥ ८२ ॥ १. "पितृभि.' - पा. ६. 'पलधु', ' 'स्यर्थ २. 'तदक्ष' म. पाठः. ५ 'त् ॥'आ.प.ट. पाठ. ग, पाट ·आचाराध्याय विवाहप्रकरण तृतीयम् । H इद चान्यत् -- क्रीडाशरीरसंस्कारसमाजोत्सवदर्शनम् । हासं परगृहं यानं त्यजेत् प्रोपितभर्तृका ॥ ८३॥ तथाचाह मनु:- "पान दुर्जनससर्ग पत्या च विरहाऽटनम् । म्वप्नाऽन्यगेहवासश्च नारीसन्दूपणानि पट् ॥" इति ।। ८३ ॥ यदा पुनरेता यनियमान नास्वाभाव्यात् सवज्ञातिपूज्यवाद वा स्वय नानातठेन् सदा के एनामनुप्रास्यत् । यदा चा प्रॉपिता भता विपनाऽनुपना वा तदा काऽस्या पालक इत्यत आह- रक्षेत् कन्यां पिता विन्नां पतिः पुत्रस्तु वार्धके । अभावे ज्ञातयस्त्वेषां स्वातन्त्र्यं न क्वचित् स्त्रियाः॥८॥ काले कर्मणि वा । तथाचाह मनु "नास्ति स्त्रीणा पृथग्यज्ञो न व्रत नाप्युपोपितम् । पर्ति शुश्रूपते येन तेन स्वर्गे महीयते ॥" इति कर्मण्यपि पारतन्य दर्शयति ।। ८४ ॥ नवव सति तणामदाप, पिप्रादीना रक्षणपदशात् । यद्वान्यरक्षमामनिधाने यात्पनरक्षसावपात्त तदा कामच रितापित्रणा प्रसन्यन । मद! मैय-- पितृमातृसुतभ्रातृश्वश्रूश्वशुरमातुले । हीना न स्याद्विना भर्ना गहणीयान्यथा भवेत् ॥ ८५॥ भर्तृशब्दोऽय रक्षकमाने वर्तते । मानादिवचनादन्यामपि निय वृद्धा काचिदुपासीत । न तु स्वतन्ना स्यात् । यत्र वा कश्चित् पाल- यिता, तर यायात् । गर्हणीयान्यथा भवेत् । अस्मिन् लोके । प्रेत्य च नरकपात । अस्मादेव गर्दानुमानात् ।। ८५ ॥ न वव मात भनृनन्यवान् वाणा नम्बच स्वतन्त्रवाद यावत्या जायास्ता स्वत्यवत् मणि वनियुआत । नैव-- ·- -- 1.. यालयम्मृतिः बालकोडोपेता.... सत्यामन्यां लवणीयां धर्मकार्य न कारयेत् । सवर्णासु विधौ धये ज्येष्ठया न विनेतराम् ॥८६॥ सत्यां सपर्णायामन्यां धर्मकार्य न कारयेदिति संवन्धः । सवर्णाः बाप ज्येष्ठया विना नेतरां कनिष्ठाम् । तासामपि यथाज्यैष्ठयम् । विधौ अग्निहोत्रादिकर्मभि । धम्र्ये आज्यावेक्षणादौ; त्वर्थ इति यावत् । कनीयसीमपि तु सवीमेवं कारयेत् । असवर्णास्वप्येकान्तरत्वज्यैष्ठयादि- क्रमेण व्याख्येयन् ।। ८६॥ नन्यव सति ज्येष्ठाया ध्रियमाणायां यदि कानया प्रमीयेत, तस्या' अमिहोत्रायः नामिना दाहो न प्राप्नोति । उच्यते दाहयित्वाग्निहोत्रेण स्त्रियं वृत्तवती पतिः। आहरेद विधिवद् दारानग्नीश्चैवाविलम्वितः ॥ ८७॥ कलर्थेपु हि ज्येष्ठाया. नियमो न पुरुषार्थेषु । पुरुषार्थश्च. दाहः, शरीरसंस्कारत्वात् । अतश्च वृत्तवती चेत् संस्कर्तव्यैव । वृत्तवत्यंधिका- रिणीति यावत् । ननु पुरुषार्थेम्वपि वरकर्तृकेषु' ज्येष्ठेवाने संस्कर्तव्या । तथा नामास्तु । को दोपः । द्वयोयुगपन्मरणे कनिष्ठाया। संस्कारलोपः स्यात् । पात्राणामयीनां च ज्येष्ठायामुपक्षीणखात्.। -- प्रतिपायवाच न पात्रान्तरोत्पत्तिः । अमीनां सशक्यतैव । एकचितिकरणेऽपि यथोक्ताया दाहा तोऽनुपपत्तिरेव । उच्यते । अयाज्ञिकचोद्यमेतत् । सन्तापजत्वा- दग्नीनाम् अनेकरिमनप्याहवनीयसन्तापजे तच्छब्दलाभात् । नत्वेकस्मिन् सन्तापेन रूढे शिष्टोऽगिरनाहेवनीय एवं,- लौकिकत्वात् । केनाख्यातमा- युष्मतः । अपवृक्तका हि-लौकिको भवति । दाहार्थ चोदधृतो दाद्यानु सारणैवापवृज्यतेति विशेषाग्रहणाचौद्धरणस्य सर्वदावार्थत्वमविरुद्धम् । पात्रचयस्तु ज्येष्ठाया एव, मुख्यत्वात् । शरीरसंस्कारत्वेऽपि च पात्राणा मप्रयोज्यत्व स्विष्टकृत्युत्तराधरयेव.। तेनैव च कनीयमी निन्द्यते । यद्वा पनीनामेव संस्कारकत्वम् । पानचयस्तु तत्प्रतिपतिःतयांच- पात्रेषु द्वितीयैव दृश्यते- "जुहूं. मृतेन. पूर्णी.. दक्षिण सागौ..सादयती"ति । "नि' ग, पाट... 21, 23. मंपि' रा. गाठा.. १ ·। नारा यार मिपानरांजन। "अग्निभिरादीपयन्ती"त्यग्निपु तृतीवाप्रतिपाद्यत्व तु कर्मान्तरानुमारात् । "यात्वगिभिर्दहन्ती यनपानशे' ति तीमा अप्राप्तत्वादनुवाद । यज्ञा युधिवात्य सवादत्वादवित् ! नम्माट पावत्य पन्य. सर्ग एवा निहोनाद्यनागिना दग्धव्या इनि स्थितम् । केचित्तदान पल्या इच्छन्ति । तत्पुन “आहितातिमगिभिर्दहन्ती ति लिइन्चानियमितत्वात् प्रातिपदिकार्थसमनार श्रुतिविरुद्धम् । तयार काठके लुतो 'जवाग्मयों वा एते भान्ति, ये पत्न्या प्रमीलाया धार्यन्त ' इन्सुमिम "तरमात् पनीममिभिदेहेदि' ति पिम्पष्टो विशेपरिधि । समापनानि श्रु तिलिस्तत्वादनारल्यान । एवमर्थवादाएन्नेगा विषय प्रत्याख्येया इवल प्रसङ्गेन । नन्वसवर्णागिहोोग न दा या । यथाह मा - "एत्ता सवर्णां ची द्विनाति पूजारील । दाहयेदग्निहोत्रेण यजपानश्च धगात् ॥' इति । मैवम् । आहिनागित्वापिशेपात् । माना तु सरगीग्रहणमविकारा- पलक्षणार्थम् । यज्ञप्राप्त्या हि सवस्य ब्राह्मणत्वात नामयं यत । तथा चामाय "ब्राह्मणो हि जायते यो यज्ञाजायत ' इति । पिच दाह- यंदमिहोत्रेण सवर्णां चेति वास्यभेद स्यात् । तस्मादा, र दाह । आहरेद् विधिवद् दारानमालगाविलम्मित । गीतम् । यद्वानिलम्बित शब्द. स्वहेतापपरागडे विज्ञय । न चेत् पराभजो गावग्याद दाराना हरेत् । भङ्गश्वेदाश्रमान्तर प्रतिपद्येत । अवियमानदारस्य च दाररिया दृष्टावात् । विधिवदित्यस्याप्ययमेवार्थ । न चयोग्या पत्न्यस्ति, अ- न्यामुद्यच्छेदिति । आहरणाधिकारश्रेदाहरत् । वर्मप्रजासपाऽन्यानधि कारात् । यनु "अन्यतरापाये दारान् कुरुते' ति । तस्याप्ययमेवावसर समर्थ , कृताधानस्योद्वाहामभवात् । तथा7 निरन्ति - 'यद्हेत् प्रागग्न्याधेयाद्" इति । न्यायविदश्च याज्ञिग 'सायरवात् पुना न प्रयोजयेदि"त्याहु । यत् पुन “आहृतोढाया भायात्रा नगदपीते"ति, तदावसथ्यविषयमित्यल प्रसझेन विस्तरेण ॥ ८७ ॥ २ स्यायमव' घ के स ग पाठ ३ १ त 'या' ख पाठ.

·यानवल्क्यस्मृतिः बालक्रीडोपेता । घृत्तवस्या अग्निहोत्रण दाह इत्युसम् । कि पुनस्तारमणमिलत आह- पतिप्रियहिते युक्ता स्वाचारा संयतेन्द्रिया। सेह कीर्तिमवाप्नोति प्रेत्य चानुत्तमां गतिम् ।। ८८॥ एतद् वृत्तवत्या लक्षणम् । प्रियहिते युक्ता न रामणीयकप्रधाना। साध्वाचारी कामायनभिभूता च या, सैवेहास्मद्दर्शने कीचिं यज्ञाधि: कारं प्राप्नोति प्राकाश्यात् कीर्तनाद् वा । प्रकरणानुग्रहाच कीर्तिरधि- कार , यज्ञो वा । प्रेत्य चानुत्तमां गतिमिति । नास्या उत्तमा अन्या गतिरस्तीत्यनुत्तमा ज्ञानकर्मसमुच्चयगम्या भर्तृसायुज्यलक्षणा, तां प्रामो- तीति व्याख्येयम् ॥ ८८ ॥ पुत्रार्थं त्रिय सेच्या भतव्याध मुरक्षिता इत्युकम् । गवयाचोत्कृष्टत्व विषाहनिय. मथ । अस्यैर दायाचे जातिनिरूपणापाह- सवर्णेभ्यः सवर्णासुःजायन्ते हि सजातयः। अनिन्येपु विवाहेपु पुत्राः सन्तानवर्धनाः ॥ ८९ ॥. यस्मात् सवर्णास्वेव सवर्णेभ्यः सजातयः पुत्रा जायन्ते, यस्मा- चानिन्द्यब्राह्मादिविवाहोढास्त्रेवैते उत्पन्नाः पुत्राः सन्तानवृद्ध्या पितृभ्य आनृण्यं कुर्वन्ति, यस्माचान्यथा जातिनाशद् विपर्ययः, तस्मात् पूर्वोक्तं सर्व विवाहादि प्रयत्नतोऽनुष्ठयमिति श्लोकार्थः प्रकरणाश्च समासतः ।। एवं तावत् सवर्णाया अव्यभिचार जातिनियम उक्तः । व्यभिचारऽप्युत्कृष्टवर्णरि- पय एव श्रेयान् । यतः-- विप्रान्मूर्धावसिक्तं स्त्री राज्ञोऽम्बष्ठं विशोऽगना । शूद्राङ्गना निपादाख्यं सूते पारशवं तथा ॥ ९० ॥ विनाच्छुद्रायामुत्पन्नस्यैकस्यैव सज्ञाद्वयं निपादः पारशव इति.च. द्रष्टव्यम् । किमय तर्हि द्वितीया पारशवसंज्ञा । असवर्णाव्यभिचारनिन्दा- २. १., "राच का' प. ड. पाटा. स. २. पाठ:: ४. 'श,त' ध. पाट.. 'यमाया' घ, पाठः. ३. ' तत उ' ५. यदि' घ. इ. पाठ.

·८९ आचाराध्यायः वर्णजातिविवेकप्रकरण चतुर्थम् । थम् । ब्राह्मणवीजोद्भवोऽपि तत्संस्कारहानात् पारयन्नेव जीवन्नेव शव इत्यर्थः । तथाचाह मनुः- "स पारयन्नेव शवस्तस्मात् पारशवः स्मृतः ।" इति । उत्कृष्टव्यभिचारस्तुत्यर्थ तु विप्रान्मूर्धावसिक्तमभिपेकयोग्यं राज्ञः क्षत्रियस्यापि स्त्री जनितवती । एवं सर्वत्र योज्यम् ॥ ९॥ . माहिष्योनौ प्रजायते विद्राङ्गनयोर्नृपात् । शूद्रायां करणो वैश्याद् विन्नास्वेप विधिः स्मृतः ॥११॥ वैश्यायां माहिष्यः शूद्रायामुग्रः क्षत्रियात् । ननु च शूद्रापरिण- यनप्रतिरोधाद्, विन्नास्वेप विधिः स्मृत इति विरुद्धम् । अनभिज्ञः श्लो- कार्थस्यायुष्मान् । विन्नासु हीनवीसु । विन्नास्वेप विधिः, यदुत स्व- जातिनांशः, तस्मान्न हीनवर्णीमुद्हेदित्यस्यार्थ. । अत एव चाविन्नास्वपि संज्ञान्तरालाभः । इतरथा तत्र संज्ञान्तरक्रियाग्रसङ्गः। उत्कृष्टवेदने तय- भिचारे वा वर्णोत्कर्ष इति स्तुतिपरतय विधिशब्दयोजना ॥ ९१ ॥ उत्कृष्टवर्णसबन्धेनोत्कर्पदर्शनात् प्रातिलोम्येऽपि तथात्वाशश मा भूदिसत आह- ब्राह्मण्यां क्षत्रियात् सूतो वेश्याद् वैदेहकस्तथा। शूद्राजातर्थं चण्डालः सर्वधर्मविगर्हितः ॥ ९२ ॥ क्षत्रिया मागधं वैश्याच्छद्रात् क्षत्तारमेव च । शूद्रादायोगवं वैश्या जनयामास वै सुतम् ॥ ९३ ॥ भूतार्थप्रत्यययोगः प्रयोगानादित्वज्ञापनार्थः । अत एव स्मृत्यन्तरेष्वे- कस्यैवार्थस्यानेकसंज्ञादर्शनेऽपि देशभेदेन तथाविधप्रयोगसत्तानुमानम् । न पुनः पारिभापिफत्वकल्पना, वेदेषप्यनेकविधसंज्ञोपउन्धेः ॥ ९२, ९३ ॥ - . ननु व्यभि' स .. पायः. १. 'चम' घ र पाठ ·९० याज्ञवल्क्यस्मृतिः बालमोडोपेता । एव तावत् प्रातिलोम्येनोत्कृष्टसपन्धे सति चण्डालत्वादिप्राप्ति । आनुरोम्ये पुन माहिष्येण करण्यां तु रथकारः प्रजायते। असत्सन्तस्तु विज्ञेयाः प्रतिलोमानुलोमतः ॥९४ ॥ क्षत्रियेण वैश्यायां जातो माहिष्यः वैश्येन शूद्रायां करणी । तस्यां करण्या माहिष्याद् रथकारो जायते । स चाधानाधिकृतो यस्मात् तस्मादानुलोम्येन युगान्तरेपूत्कर्षः, प्रदर्शनार्थत्वात् प्रातिलोम्येनापकर्ष' इति द्रव्यम् । तथाच स्पष्टीकरोति-असत्सन्तस्तु विज्ञेया इति । यथाक्रमेणासन्तः प्रतिलोमाः सन्तश्चानुलोमाः । तथाच गौतमः - "प्रतिलोमात्तु धर्महीनः" इति ॥ ९४ ॥ किन- जात्युत्को युगे ज्ञेयः पञ्चमे सप्तमेऽपि वा। व्यत्यये कर्मणां साम्यं पूर्ववच्चाधरोत्तरम् ॥९५॥ जात्युत्को वर्णोत्कर्षः, क्षत्रियस्यापि ब्राह्मण्यप्राप्तिः । कोऽयं कू- रमाण्डपातः । मैवम् । उक्तवर्णान्तरविहितधर्मव्यवच्छेदेन ब्राह्मणादिश- ब्दप्रवृत्तिरित्यर्थः । पञ्चमे सप्तमे वा परिवर्ते । क्षत्रियस्य पञ्चमे वैश्यस्य सप्तमे ब्राह्मण्यम् । क्षत्रियजत्वे तु तस्यापि पश्चम एव। पूर्वजातिविहितक- मव्यवच्छेदाद् जात्यन्तरोक्तकर्मप्राप्तितश्च तच्छन्दलाभादनवयम् । कुतः प्राप्तिव्यवच्छेदाविति चेद्, ' अस्मादेवोत्कर्पवचनाद्, अमीमांस्यत्वाच शास्त्रस्य । तदेव द्रढयन्नाह-व्यत्यये कर्मणां साम्यम् । उक्तोत्कर्षव्य- त्यये युगपरिवर्तीमावे प्रकृतिविहितान्येच कर्माणि भवन्तीत्यर्थः । यदि मूर्धावसिक्तां पासणः परिणयेत् , तत्सुतां तत्सुतां च, ततः पञ्चमे परिवर्ते ब्राह्मणकर्माधिकारः । यदि मूर्धावसिक्त एव तां तत्सुतां तत्सुतां च, ततः क्षत्रियकमैव भवति । किञ्च तेपामप्यन्तरप्रभवानां पूर्वेणैव न्यायेनानुलो- म्यप्रातिलोम्येनौत्तराधर्य, योज्यमिति शेपः । ग्रन्थगौरवभयातु तत्संज्ञान- भिधानम् । सर्वथोत्कृष्टवर्णसङ्करे स्त्रीणामुत्कर्षः । अन्यथा तु विपर्ययः । पुरुपाणा तु द्विधाप्यपकर्ष इति प्रपश्चनीय व्याख्यातृभिः। अय च मार्गः 1. 'प्रवृत्तित' इ पाठ . 'रजानोस पाठः, ·आचाराध्यायः गृहस्वधर्मप्रकरणं पञ्चमम् । आनुलोम्यप्रातिलोम्ये मूर्धावसिक्तादीनां वर्णचतुष्टये चतुर्विंशतिरेव वर्णी- भासा जायन्ते । स्वय च षट् । एवं त्रिंशत् । प्रातिलोम्येऽप्येवमेव सूता- दीनामित्येवं पष्टिवर्णाभासाः । तथाच स्मरन्ति. "प्रातिलोम्यानुलोम्येन वर्णैस्तजैश्च वर्णतः । पष्टवैवान्ये प्रजायन्ते तत्प्रसूतेस्त्वनन्तता ॥९५॥” इति । इति वर्णजानिविवेकप्रकरणम् । अथ गृहस्थधर्मप्रकरणम्। एवं तावद् गृहस्थधर्ममुक्त्वा, इदानी गृहस्थस्यान्वाहिक विवधुस्तन्मूलभूताग्निनिय. मायाह- कर्म स्मात विवाहामो कुर्वीत प्रत्यहं गृही। दायकालाहृते वापि श्रोतं वैतानिकाग्नियु ॥९६ ॥ - दृष्टान्तार्य श्रौतवचनम् । यथैव श्रौतमरन्यन्तर क्रियमाणमकमैंव स्याद् , एवं स्मार्तमक्षतहोमान्नपाकादि । वैवाहिकश्चाग्निश्चतुर्युत्तरकालं, तेनैव पन्यवाप्तेः, पत्नीवतश्चाधिकारात् । दायविभागकालाहृते वा । अपिशब्दात् कालान्तराहतेऽपि । यथा विद्यमानपत्नीकस्य पल्यन्तरमरणे । पल्यन्तरोत्पादे तु वैवाहिकवचनादेव सिद्धिः । तथाच गौतमः- "भार्यादिरमियादि"ति । नन्वाधानाधिकृतस्यायं कालविधिः न विद्य- मानानेः पल्यन्तरोत्पादमात्रेणाविकारः । तस्या एवाधिकार इति चेत् । न । सहत्वासंभवात् । तदनुरोधात् सहत्वापत्तिरिति चेत् । न । अग्नि- मत्त्वात् , तत्त्यागासंभवाच । नन्वेमपि मध्यक द्रव्यं कथमिवैकस्त्यक्तुं क्षमः स्यात् । मैवम् । यथैव रजस्वलायां पल्यामेकाक्येव यजमानस्त्य- जेद्, वचनात्, तदनुज्ञामानेण, एवमनापीत्यदोप । तथैव चासो का- रयितन्या, यथात्मीयसबन्ध न विरोधाय कुर्यात् । यद्वा द्रव्याभाव एवा- स्याः, कुतः । अस्मादेवानाधिकारात् । मैवम् । नहि क्रत्वयं द्रव्यानं, पुरुषार्थमेव । तच्चानाधिकारेऽप्यव्याहत्तमेव । “भसदाहवा एताः परगृहा- १ मांजा' पाठ २. 'सू. ३ अथेदाप पाठ ४. 'प्राप्ते'.पाठ.

·. - ९२ याज्ञवल्क्यस्मृतिः बालक्रीडोपेता। णामैश्वर्यमवरुन्धते" इति श्रुतेः । अधिकारानपेक्षो हि द्रव्यसंवन्धः । स- सम् । स तु पूर्वतरज्येष्ठाया एव । तदतिक्रमाच परिणीताप्यस्वामिन्येव, वेश्यावत् । नन्वधिवेदननिमित्ते सत्यूढा कथमिवास्वामिनी स्यात् । उ- च्यते । द्विविध घधिवेदन, धर्मग्रजापायरूपत्वात् । तत्र धीपाये परैव स्याद्, न पूर्वा । प्रजापाये तु कुतो धर्माधिकारः । अत्रोच्यते । अहो सूक्ष्मदर्शित्वमाचार्यवतः । धर्मप्रजापायावधिवेदनं प्रयुक्षाते । न त्वधिवि- नायास्तादर्थ्यमापादयतः, प्रमाणाभावाद् , अन्यद्धि तादर्थ्यमन्या च प्रयु- क्तिर्यतः । तत्र “अन्यतगपाये दारान् कुर्वीते"ति.स्मृतेरर्थः । दारत्वाच तदुद्देशविहितं द्रव्यादि कथमिव न स्यात् । अतो नास्वामित्वम् । यत्तूक्तं तदनुज्ञयैव करणमिति । तदप्यसत् । पूर्वाग्निविनाशात् । कुतो विनाश इति चेत् । कारकत्वापायात् । पत्नीयजमानयोहि कारकैक्यं वा स्याद् , भेदो वा । द्विधापि च द्रव्यान्तरोपादानाद् विनाशः, अग्नीपोमवत् । न- न्वयं दोपः कारकानुप्रवेशे- सति स्यात् । वयं त्वनुप्रवेशमेव वारयामः । अपायस्तु सिद्धे कारकत्व इति वैपम्यम् । मैवम् । न शक्यः स्वेच्छामा- प्रेणानुप्रवेशः फलोत्साहाविशेपात् प्रसज्यमानो वारयितुम् । यदि हि कु- र्तृत्वपूर्वोऽधिकारः स्यात् , ततस्तदनुपपत्त्या वार्यतापि । अधिकारपूर्वक तु कर्तृत्वे दुर्निवारोऽनुप्रवेशः । ततश्च पूर्वकारकविनाशात् तदाहितानि- विनाशः । ततश्च सिद्धो निमित्तान्तराभावाद् विवाह एव पुनरग्न्युसादः । तथाच न्यायमूलैव स्मृतिः। “आहृतोढायां पुनरादधीत" इत्यलमत्य. भिधानेन । अतश्चापिशब्दः कालान्तरार्थः । यथोक्तमस्माभिः ॥ ९६ ॥ अय चान्यस्तद्धर्म- शरीरचिन्तां निवर्त्य कृतशोचविधिर्द्विजः । प्रातः सन्ध्यामुपासीत दन्तधावनपूर्विकाम् ॥९७॥ दन्तधावनविध्यर्थ एवायं श्लोकः, अन्यस्य ब्रह्मचार्युक्तस्यैवानु- वादात्, तटाकरणोक्तस्यानिपिद्धस्य सर्वाश्रमसाधारण्यात् । शोकाक्षरा- ध्यवर्थान्येव । यत्तु "रजस्वलो जटिलः पदन्त उणीपी शिखी वदति - १. 'ति च ध्रु'थ. १. पाठ. २. 'या स्यात् । वि, ३. 'केक' स. पाठ.

·आचाराध्यायः गृहस्थधर्मप्रकरणं पञ्चमम् । सत्यमेवे"ति, तदमावास्यादिविषयम् । तत्रैव सत्यवचननियमात् । तया- च श्रुतिः-"पकदन्तो यजतीति । एवं व्यासः "दन्तकाष्ठममावास्यां मैथुनं च चतुर्दशीम् । हन्ति सप्तकुलं तात तैलग्रहणमष्टमीम् ॥" इति । द्वितीया चात्र सप्तम्यर्थे द्रष्टव्या ॥९७ ॥ विचान्यत्- हुत्वाग्नीन् सूर्यदेवत्याञ्जपेन्मन्त्रान् समाहितः । वेदार्थानधिगच्छेत शास्त्राणि विविधानि च ॥ ९८ ॥ जपकर्मणो दीर्घकालत्वाद्धोमस्य कालयाधो मा भूदित्यारम्भः । वेदार्थान् मन्यवाह्मणव्याख्यानानि । शास्त्रापि व्याकरणादीनि । चशब्दो विद्यान्तरार्थः । अनेन चानिवृत्ताखिलधर्मज्ञानस्यापि गाईस्थ्याधिकार इति ज्ञापितं भवति । यद्वा, ज्ञातवेदशास्त्रस्यैवायं धारणार्थी विधिः । तथाप व्यासः-"ज्ञातवेदार्थतत्वेने"ति ॥ ९८॥ उपयादीश्वरं चैव योगक्षेमार्थसिद्धये । स्नात्वा देवान् पितॄश्चैव तर्पयेदयेत् तथा ॥ १९ ॥ योगोऽलम्पलाभः । लन्धपरिपालनं तु क्षेमः । तदर्थनीश्वरमुपेया- "दिति । अनेनैतद् दर्शयति-न पर्याप्तधनस्यैर कर्मप्रवृत्तिः । किं तदि प्रवृत्तकर्मणोऽप्यन्वद द्रन्यानमिति । अत एव च नांदायन्याहरगो- पदेशः । योगापर्ववचनाचाद्रव्यगाय विधिपः । फिर । यारा देवान् पितृभ तयेदुदकेन । अयेत् पुष्पायुपहरिः । गन्दापी4। याति सुखार्थस्याप्पयमेर काल इत्लेरकरार्थः । नति दक्षिणानुसः शिलापन भूमापसौ तृप्पवित्येवमादिप्रकारार्थः ॥ ९९ ।। १ .....

·९४ याज्ञवल्क्यस्मृतिः बालक्रीडोपेता। . किचान्यत्- वेदाथर्वपुराणानि सेतिहासानि शक्तितः । जपयज्ञार्थसिद्धयर्थं विद्यां चाध्यात्मिकी जपेत् ॥ १० ॥ देवाधर्चनानन्तर्यप्रदर्शनार्थ पूर्वमेवायं जपयज्ञ उक्तः । भेदेनाथ- र्वग्रहणं छन्दःसमाधानार्थ वेदत्वेऽपि । किन्च विद्यां चाध्यात्मिकी ब्रह्म- विद्यामुपनिपलक्षणां जपेत् । तथाच गौतमः--"उपनिषदो 'वेदान्ता इति पापक्षपणाये"साह । ऋज्वन्यत् ।। १००। इदानी गृहस्थस्यासाधारणान् महायज्ञानाह-- वलिकर्मस्वधाहोमस्वाध्यायातिथिसस्क्रियाः। भूतपित्रमरब्रह्ममनुष्याणां महामखाः ॥ १०१ ॥ मखो यज्ञ । पलिकर्मादयो भूतादीनां क्रमेण पञ्च महायज्ञाः । कार्या इति शेषः । तथाचानायः-पचमहायज्ञास्तान्येव महासत्राणि भूतयज्ञो मनुष्ययज्ञः पितृयज्ञो देवयज्ञो ब्रह्मयज्ञः" इति । "अहरह - तेभ्यो बलिं हरेदि"त्यादिप्रसक्षथुत्युक्तानामपि स्मार्तत्वप्रसिद्ध्यर्थोऽय विधिः । अतश्चानौपासनस्यानधिकारः । "कर्म स्मार्त विवाहाग्नावि"ति वचनात् ॥ १०१॥ अग्न्यनपेक्षत्वात् तु ब्रह्मयज्ञ काम प्रवतेत् । भूतपितृयज्ञयोरप्यग्न्यनपेक्षत्वाद प्रव- त्तिप्राप्तावाह- देवेभ्यश्च हुतावन्नाच्छेपाद् भूतवलिं हरेत् । अन्नं भूमो श्वचण्डालवयोभ्यश्चैव निक्षिपेत् ॥१०२॥ यस्माद् देवेभ्यो हुतशेपाद् वलिकर्म तदन्तर्गतश्च पितृयज्ञः स्वधा- कारोपदेशात् । तस्मादग्न्यभावे तयोरप्रवृत्तिः । सर्वं चैतद् गृह्याद् विशे- पतोऽवगन्तव्यम् । अन्न चास्मिन्नेव काले श्वचण्डालादिभ्यो पहिभूमी 1. 'तंतभूस. पाट.

·आचाराध्याय: गृहस्थधर्मप्रकरणं पञ्चमम् । ९५ निक्षिपेत् । क्रमविधानार्थश्चकार । एवकारोऽतिथिदानादपि करणाद् विचिकित्सानिवृत्त्यर्थः । वैश्वदेवार्थपाकसबन्धाचानग्निकस्याप्रवृत्तिः । केचित्तु तस्मादेव पानसादन्नाद् देवेभ्यो हुला शेपाच बलिकर्म कृत्वा यच्छिष्टमन्न तद् पहिनिक्षिपन्ति । तत्तु बलिफर्मणि पात्रप्रक्षालनोपदेशाद- नादृत्यम् । अत्रापि च पुनरन्नवचनमन्योपादानार्थम् ।। १०२ ।। एव वायसादिदानान्त कर्म वृत्वा तत - अन्नं पितृमनुष्येभ्यो देयमप्यन्वहं जलम् । स्वाध्यायं चान्वहं कुर्यान्न पचेदन्नमात्मनः ॥१०३।। अन्न पितृमनुष्येभ्यो देयमित्यनेन हन्तकारस्योभयार्थस्य विधानम् । स्वधाकारातिथिसत्कारयोर्महायज्ञत्वेन पूर्वव विहितत्वाद्धन्तकाराख्यम- नदानान्तरमेव पितृमनुष्या) विधीयते । तयाच पारस्कर ---"उद्ध- त्यान्न ब्राह्मणायावनेज्य दद्यादि"त्युभयार्यत्वमेवारनेज्येति लिहाद् दर्श- यति । किन । अप्यन्वह दद्याअल, पितृमनुप्ययननिवृत्यर्थम् । न तु हापयेदिति शेषः । तथाचामायः- “अहरहर्दद्यादोदपानादि"त्यादि । यद्वा । अपिशब्द समुचयार्थ. । बलमप्यन्वह दद्यात् । किय स्वाध्याय च ब्रह्मयज्ञमन्वह कुर्यात् । चशन्दाद् भूतयज्ञादीधेति योज्यम् । प्रायः ज्ञादिपुन भुतियान्वह कुर्यादित्येवमर्थम् । तेन चाम्पादितत्वात् कर्मान्त- राशक्तावप्येपामनुष्ठानम् । किय । न चात्मार्थमन पचेदित्यनेन 4- देवार्थतैव पाकस्येति त्राप्यते । ततध स्मार्तलादीपासन एस भाति । तथाच मनु "पक्तिं चान्वाहिकी गृही' सौर पक्तिमाह । आना- यच "स यत्र मुरान् यजते तेन मनुष्या मुजत" इति पक्त्यर्थता दश- यति । प्रतिपेधमान प्रकृतमा स्यात् । ततधानग्निकस्यामार्थमपि पचतो न दोप इति स्थितम् ॥ १०३॥ एवं विदमनुष्य या नानिय, नत - पालखवासिनीद्धगर्भिण्यातुरकन्यकाः । संभोज्यातिधिभृत्यांध दम्पत्योः शेपभोजनम्॥१०॥ , ·याज्ञवस्ययस्मृतिः वालक्रीडोपेता। किचान्यत् - वेदाथर्वपुराणानि सेतिहासानि शक्तितः । जपयज्ञार्थसिद्धयर्थ विद्यां चाध्यात्मिकी जपेत् ॥ १० ॥ देवाधर्चनानन्तर्यप्रदर्शनार्थ पूर्वमेवायं जपयज्ञ उक्तः । भेदेनाथ- र्वग्रहणं छन्दःसमाधानार्थ वेदत्वेऽपि । किश्च विद्यां चाध्यात्मिकी ब्रह्म- विद्यामुपनिपलक्षणां जपेत् । तथाच गौतमः-"उपनिपदो वेदान्ता इति पापक्षपणाये"त्याह । ऋज्वन्यत् ।। १०० ॥ इदानी गृहस्थस्यासाधारणान् महायशानाह-- वलिकर्मस्वधाहोमस्वाध्यायातिथिसक्रियाः भूतपित्रमरब्रह्ममनुष्याणां महामखाः ॥ १०१ ॥ मखो यज्ञ । बलिकर्मादयो भूतादीनां क्रमेण पञ्च महायज्ञाः । कार्या इति शेपः । तथाचामायः--"पञ्चमहायज्ञास्तान्येव महासत्राणि भूतयज्ञो मनुष्ययज्ञः पितृयज्ञो देवयज्ञो ब्रह्मयज्ञः" इति । "अहरह- तेभ्यो बलिं हरेदि"त्यादिप्रत्यक्षश्रुत्युक्तानामपि स्मार्तत्वप्रसिद्ध्यर्थोऽय विधिः । अतश्चानौपासनस्यानधिकारः । "कर्म स्मार्त विवाहाग्नावि"ति वचनात् ॥ १०१॥ अग्न्यनपेक्षत्वात् तु ब्रह्मयज्ञ काम प्रवर्तत । भूतपितृयज्ञयोरप्यग्न्यनपेक्षत्वात् प्रवृ- त्तिसाप्तावाह- देवेभ्यश्च हुतादन्नाच्छेपाद् भूतवलिं हरेत् । अन्नं भूमौ श्वचण्डालवयोभ्यश्चैव निक्षिपेत् ॥१०२॥ यस्माद् देवेभ्यो हुतशेपा बलिकर्म तदन्तर्गतश्च पितृयज्ञः स्वधा- कारोपदेशात् । तस्मादग्न्यभावे तयोरप्रवृत्तिः । सर्व चैतद् गृह्याद् विशे-' पतोऽवगन्तव्यम् । अन्न चास्मिन्नेव काले श्वचण्डालादिन्यो पहिभूमी 1. 1 1 'तत । भूस. पाट.

·. आचाराध्यायः गृहस्थधर्मप्रकरणं पञ्चमम् ।। ९५ निक्षिपेत् । क्रमविधानार्थश्चकार. । एवकारोऽतिथिदानादपि पूर्वकरणाद् विचिकित्सानिवृत्यर्थः । वैश्वदेवार्थपाकसवन्धाच्चानग्निकस्याप्रवृत्तिः । केचिनु तस्मादेव पात्रस्यादन्नाद् देवेभ्यो हुत्वा शेपाच बलिकर्म कृत्वा यच्छिष्टमन्न तद् पहिनिक्षिपन्ति । तत्तु पलिकर्मणि पात्रप्रक्षालनोपदेशाद- नादृत्यम् । अत्रापि च पुनरन्नवचनमन्योपादानार्थम् ॥ १०२ ।। एव वायसादिदानान्त कर्म कृत्वा तत अन्नं पितृमनुष्येभ्यो देयमप्यन्वहं जलम् । स्वाध्यायं चान्वहं कुर्यान्न पचेदन्नमात्मनः ॥१०३॥ अन्न पितृमनुष्येभ्यो देयमित्यनेन हन्तकारस्योभयार्थस्य विधानम् । स्वधाकारातिथिसत्कारयोर्महायज्ञत्वेन पूर्वनैव विहितवाद्धन्तकाराख्यम- नदानान्तरमेव पितृमनुष्या विधीयते । तथाच पारस्कर --"उद्धृ- त्यान्न ब्राह्मणायावनेज्य द्रद्यादि"त्युभयार्थत्वमेवावनेज्येति लिङ्गाद् दर्श- यति । किश्च । अप्यन्वह दद्याजल, पितृमनुप्ययज्ञनिवृत्त्यर्थम् । न तु हापयेदिति शेषः । तथाचामायः- "अहरहर्दद्यादोदपानादि"त्यादि । यद्वा | अपिशब्द समुच्चयार्थः । बलमप्यन्वह दद्यात् । किञ्च स्वाध्याय च ब्रह्मयज्ञमन्वह कुर्यात् । चशब्दाद् भूतयज्ञादींश्चेति योज्यम् । ब्रह्मय- ज्ञादिपुन.धुतिश्चान्वह कुर्यादित्येवमर्थम् । तेन चाभ्यर्हितत्वात् कर्मान्त- राशक्तावप्येपामनुष्ठानम् । किञ्च । न चारमार्थमन्न पचेदित्यनेन वैश्व- देवार्थतैव पाकस्येति ज्ञाप्यते । ततश्च स्मातत्वादोपासन एव भवति । तथाच मनु "पक्तिं चान्वाहिकी गृही"सत्रैव पक्तिमाह । आना- यश्च “स या सुरान् यजते तेन मनुप्या भुखते" इति पक्त्यर्धतां दर्श- यति । प्रतिपेधमान वप्रकृतमेव स्यात् । ततधानग्निकस्यात्मार्थमपि पचतो न दोप इति स्थितम् ।। १०३ ॥ एव पितृमनुष्येभ्या हन्तार निर्वस्य, तत - वालस्ववासिनीवृद्धगर्भिण्यातुरकन्यकाः। संभोज्यातिधिभृत्यांश्च दम्पत्योः शेपभोजनम् ॥१०॥ यशप राठ. - ·. - याज्ञवल्क्यस्मृति बालक्रीडोपेता। सशब्दो यथाहभोजनार्थः । यथाह पारस्करः- "वालज्येष्ठा गृह्या यथार्हमश्नीयुरि"ति । ऊढा दुहितरः स्ववासिन्यः । तद्वचनादेव दण्डापू पवद् वालवचनाद्वा कन्यकाप्राप्तौ पुनर्वचन स्ववासिनीनां तत्रानियम- ज्ञापनार्थम् । गर्भिणीवचनं पन्ययम् । आतुरग्रहण तु स्वयमप्यातुरः पूर्वमश्नीयादित्येनमर्थम् । अतिथिवचन दृष्टान्तार्थम् । चशब्दोऽभ्याग- तार्थः । एव सर्वान् भोजयित्वा दम्पत्योः पश्चाच्छेपभाजनम् । यद्वा । सर्वो पयोगे पुन पाकप्रयुक्तिनिवृत्यर्थम् । तथाच स्मरण "सर्वोपयोगे न पुनः पाकः" इति । अन्योन्य तु दम्पत्योः क्रमानियमः । पत्नी वा पश्चात् । तथाच पारस्कर "पश्चाद् गृहपतिः पनी च । पूर्वो वा गृहपतिः" इति ॥१०४॥ इदाना भोजनप्राप्ती नियमायाद अपोशानेनोपरिष्टादधस्तादनता तथा । अनग्नममृतं चेव कार्यमन्नं द्विजन्मना ॥ १०५॥ प्राप्तस्यैवापोशानस्य तथाशब्दः प्रकारार्थ. भोजनागमाचमनान्तर विदधाति । अत एव चाननवचनेन श्रुतिमनुक्रोति -- "तस्यो मे किमन्नं किं वासः" इति प्रकृत्य "तद्विद्वास. श्रोनिया अशिष्यन्त आचामन्ति । अशित्वा चाचामन्ति । अमृतमेव तदनमनग्न कुर्वन्तो मन्यन्ते । तस्मा. देवविदशिष्यन्नाचामेदशिवा चाचामेदि"त्युभयनाचमनमेव दर्शयति । आचमनमानाङ्गतया च गुणविधानात् सानमेव तत् स्यात् । लौकिकास्तु नित्यत्वात् प्रधानमानक्रियात एव कृतित्व मन्यमाना. सकृदन्भक्षणमान कुर्वन्तीत्यवसेयम् ॥ १०५॥ अतिथिसत्कार उ क । क पुनरतियित्वेऽधिक्रियत इखत आह- अतिथित्वेऽपि वर्णेभ्यो देयं शक्त्यानुपूर्वशः । अप्रणोद्योऽतिथिः सायमपि वाग्भूतृणोदकैः।।१०६॥ 'अनमय तदनमममृत कुर्व स पा १ 'एतमव' इति मुदितहदारण्यकोपानपत्ता ·आचाराध्यायः गृहस्थधमप्रकरण पञ्चमम् । -आतिथ्यनिमित्ते यद् दानं, तद् वर्णेभ्य एव नापशदेभ्य इत्यर्थः । तत्रापि वर्णतो गुणतश्चानुपूल्येणेति व्याख्येयम् । प्रसङ्गात्तु सायंकालीनो- पदेशः ॥ १०६॥ हन्तकारदानानन्तरमेव च-- सत्कृत्य भिक्षवे भिक्षा दातव्या सुव्रताय च । भोजयेचागतान् काले सखिसम्वन्धिवान्धवान् ॥१०७॥ भिक्षुशब्दोऽयं भिक्षुकाश्रमिवचनः सुवतशब्दस्तु निश्चिततत्वात् परमहंसाभिप्रायः । तस्य चैकभैक्षत्वाद् भेदेनोपन्यासः । चशब्दश्यादरा- तिशयद्योतनार्थः, अन्यभिक्षुकग्रहणार्थो वा स्यात् । आनृशंस्यायं सख्या- दींश्च स्वभोजनकालागतान् भोजयेत्, सत्कृत्यैव'। चशब्दादकालेऽपि तदर्थः पाकारम्भः। समानग्रामे च कालागतानामेवेति व्यवस्था ।। १०७॥ . एवं सख्यादिभ्यो नित्यमेव सत्कारपद् भोजन देयम् । श्रोत्रियागमने पुन - महोक्ष वा महाजं वा श्रोत्रियायोपकल्पयेत् । सत्किया सेवनं स्वादु भोजनं सूनृतं वचः॥ १०८॥ कार्यमिति शेपः । उपकल्पनवचनात् तदनुन्नापेक्षो महोक्षादि- वधः । संस्कियामतिथिसपर्याम् । सेवनमुपासनम् । तच कुर्यात् । स्वादु च मृष्टं भोजनं दद्यात् । सूनृतं च प्रियं भूयाद्, इति । एतचातिविवि- शेपापेक्षया न्यस्तसमस्तत्वेन योज्यम् ।। १०८।। भसम्बन्धोरियागमन उत्तम् । सम्बन्ध तु- प्रतिसंवत्सरं त्वाः स्नातकाचार्यपार्थिवाः। प्रियो विवाह्यश्च तथा यज्ञं प्रत्य॒त्विजः पुनः ॥१०॥ लातकाचार्यशन्दी सम्बन्धिवचनी, अन्यथातिप्रसनात् । यो हि यस्सोपनेता स तस्साचार्यः । यच यत समाइत्तः स तस्य खातकः । 'मु मनि' र पाठ ३ भिक्षणवा' रा. पाट .

·- • ६८ याज्ञयत्वयस्मृतिः बालक्रीडोपेता ।। पार्थिवोऽपि स्वदेशभोक्तेति न क्षत्रियः । प्रतिशब्दो वीप्सार्थः । तुश- ब्दोऽवधारणार्थः । अा एव मधुपर्कादिभिः । प्रियो विवाद्यश्च । तथा तत्तुल्यगुण इत्यर्थः । नात्विजस्तु यज्ञमेव प्रत्ययाः प्रागपि च संवत्स- रात् । तथाच गौतमः -- "यज्ञविवाहयोगि"ति । यज्ञशब्दश्च सो- मयागे । “यद्यसकृत् सवत्सरस्य सोमेन यजेते"ति वचनात् ।। १०९ ॥ अतिथिश्रोत्रिययो सत्कार उक्त । अधुना तहक्षणमाह- अध्वनीनोऽतिथिज्ञेयः श्रोत्रियो वेदपारगः । मान्यावेतौ गृहस्थस्य ब्रह्मलोकमभीप्सतः॥११०॥ वर्णानुपूघेणातिथित्व गुणानुसारादुक्तम् । तत्रैवायं विशेषोऽध्व- नीन इति । तथाच निगमः- "अनित्यं हि स्थितो यस्मात् तस्मादतिथिरुच्यते ।" इति । श्रोत्रियोपन्यासः सार्थत्वार्थः । मज्वन्यत् ॥ ११० ॥ एवच सत्यतियित्वेन मृष्टानास्वादनलग्नोऽध्वनीन एव नित्य मा भूदिति विवसन्नाह --- परपाकरुचिर्न स्यादनिन्द्यामन्त्रणाहते। वाक्पाणिपादचापल्यं वर्जयेच्चातिभोजनम्॥ १११॥ अनिन्यैरामन्न्यमाणोऽपि चातिभोजनं वर्जयेत् । एकान्ततस्तदनुरो- धादप्रहृष्यन् गच्छेदित्यर्थः । अतश्चाध्वन्यपि स्वपाकाशक्तावेवातिथित्वे. नोपतिष्ठेत् । नैकग्रामे त्वापद्यप्येव स्यादिति ॥ १११ ॥ य. पुन सविध्यनुरोधेनातिधित्व प्रतिपन , तथाविधम् --- अतिथि श्रोत्रियं तृप्तमासीमान्तादनुव्रजेत् । अहःशेपं समासीत शिष्टेरिटैश्च बन्धुभिः॥ ११२॥ सहेति शेषः । अतिथिं श्रोत्रियमिति सामानाधिकरण्यम् । न च- शब्दकल्पना । अन्यस्याप्यत्तिथैर्यधार्ह पूजा कल्पनीया । तथाच पार- 'ते। किञ्च, वाघ पाठ..

·आचाराध्यायः गृहस्थधर्मप्रकरणं पञ्चमम् । स्करः "यथार्ह भिक्षुकानतिथींश्च संभजेरनि"ति । समासीतेति वच- नादाग्न्युद्धरणकालादासनम् ॥ ११२ ॥ उद्धृतामिस्त- उपास्य पश्चिमां सन्ध्यां हुत्वाग्नीस्तानुपास्य च । भृत्यैः परिवृतो भुक्त्वा नातितृप्त्याथ संविशेत् ॥ ११३॥ द्वितीयभोजनकालार्थः श्लोकः । पूर्वभोजनविधिकास्न्यें प्राप्ते भृत्यैः सहैवानीयाद्, न पौर्वापर्येणेत्यर्थः । अतश्च नान्तरा भोजनम् । तथाचामायः "तस्मादाहुः सायंप्रातराश्येव स्याद्" इत्यन्तरानिपे- धायैवाह ॥ ११३ ॥ मन्वेवमन्यपरत्वाद् वाक्यस्यातितृपया भोजने न दोष स्यात् । सत्यमेवम् । किन्तु- धर्ममर्थं च कामं च यथाशक्ति न हापयेत् । ब्राह्म मुहूर्त उत्थाय चिन्तयेदात्मनो हितम् ॥११४॥ सत्यम् । शास्त्रतो नैप निषेधः । किन्तु अर्थकामावप्यहापनीया- व, न चेद् धर्मविरोधिनौ। तदतिक्रमेऽपि शास्त्रवाध एव । धर्मोऽप्येका- ततस्तद्विरुद्धो न धर्मतामुपेयात् । तथाच मनुः . "परित्यजेदर्थका- वि"ति । यद्वा प्रकरणात् सवेशनाङ्गकामानुज्ञापनार्थमेवैतत् । किश्च । झे मुहुर्ते पश्चिमे याम उत्थायात्मनो हितं परमात्मानं चिन्तयेत्, स्यैव परमार्थतो हितत्वात् , कालान्तरानुपदेशाच, अस्य च कालस्य रयत्वात् । उत्थानवचनं चार्थव्यापारनिवृत्त्या मनःसमाधानार्थम् । अत व च तत्समाख्यया मुहूर्तोपदेशः । मनुवचनात्त्वविरोधेनार्थादिचिन्तापि- धर्मार्थावनुचिन्तयेदि"ति । कस्मात् पुनः प्राधान्येन परमात्मचिन्ता न मर्थियोः । ननुच तावेव चिन्त्यौ प्राधान्येन, अपवर्गस्यापि कारण- तत्वात् । मैवम् । उक्त हि परमार्थतो हितत्वात् समाख्यानोपदेशा- ति ।। ११४ ॥ 1. 'प्या ना भो' प, पाठ... शाई', ३, 'ल' स, पार - ·ܨܽܘܨ - आचाराध्यायः गृहस्थधर्मप्रकरणं-पञ्चमम्। एतैः अभूतैरधिकतरं मान्यत्वमिति योज्यम् । किञ्च, शूद्रोपे वार्धक्ये “मानमर्हतीत्येपा दिक् ॥ ११५॥ पृद्धभारिनृपस्नातस्त्रीरोगिवरचक्रिणाम् । पन्था देयो नृपस्तेषां मान्यः स्नातश्च भूपतेः॥११६॥ वृद्धादिसमवायेऽल्पे च पथ्यनेवलक्षणार्गादपसर्तव्यम् । तेषां स्वन्योन्यं स्मृत्यन्तरात् क्रमावगतिः । यथाह वसिष्ठः- "स्थविरवाला- तुरंभारिकस्त्रीचक्रीवतां समागमे परस्मै परस्मै पन्था देय" इति । नृप- स्तेषां मान्य इति कर्तरि पष्टी । तैस्तु वृद्धादिभिः सवेरेव राजा मान्यः । नृपेणापि सातको ब्राह्मणः । तथाच गौतमः-- "राज्ञा । श्रोत्रिया- ये"ति । "सर्वैश्व वध्वा उद्यमानाया" इति वसिष्ठवचनाद् वरस्ततोऽपि मान्यतरः । स्त्रियं तु गर्भिणीमेवेच्छन्ति । अनुग्राह्यगौतमवचनाद् , अत्र च रोगिसन्निधानात् तत्पुनर्विचारणीयम् । चक्रि चक्रवद् यानम् । ऋज्व- न्यत् । यत्र तु श्रोत्रियोऽपि सर्वैर्मान्यः, तत्र किमिव ब्रह्मविदो वक्तव्यम् इति प्रकृतयोजना | प्रकरणप्रयोजनं चैतत् । श्लोकस्त्ववगतविषय एक, अन्यत्राप्येवमेव द्रष्टव्यम् ।। ११६ ।। कस्मात् पुनर्ब्राह्मण एव सातकः परिगृह्यते । क्षत्रियवैश्ययोर्यागादयोऽपि सन्त्येव । इज्याध्ययनदानानि वैश्यस्य क्षत्रियस्य च । प्रतिग्रहोऽधिको विप्रे याजनाध्यापने तथा॥ ११७ ॥ वृत्त्यर्थान्यप्येतानि मानकारणं भवन्त्येव । यद्वा, उक्तं शक्तितो वर्माद्यहापनम् । तत्रज्यादयः सर्वेषां धर्मसाधनम् । प्रतिग्रहादयश्च यथा- धेकारमर्थसाधनम् । कामस्य तूक्तमेवेत्येव योजना ॥ ११७ ।। प्रधानं क्षत्रिये कर्म प्रजानां परिपालनम् । कुसीदकृषिवाणिज्यं पाशुपाल्यं विशः स्मृतम् ।। ९१८॥ १. श्री .घ. पा...'वर.पाठ.

·. याज्ञवल्क्यस्मृतिः बालक्रीडोपेता । किय विद्याकर्मवयोबन्धुवित्तेर्मान्या यथाक्रमम् । एतैः प्रभूतैः शुद्रोऽपि वार्धक्ये मानमर्हति ॥ ११५॥' विद्येति ब्रह्मविद्युनोच्यते । अन्यथा हि तद्रहितस्य कर्मानधिकारात्" कर्मणोऽधिकत्व नियुक्तिकमिव स्यात् । तथाच गौतमो विद्यां च वयसो निकृष्टीमभिधाय "श्रुत तु सर्वेभ्यो गरीयस्तन्मूलत्वाद्धर्मस्ये"ति भेदैमेवाह । कथ तर्हि वयसोऽधिकत्वम् । चतुर्थाश्रमवचनः स वयः शब्दः, न वार्ध- क्यवचनः। तथाहि --- दशमीस्थस्य पयो दानेन मान्यत्वमुक्त्वा स्नात- कमेव सर्वेभ्यो मान्यत्वेनाह । अन तु वयःशब्दो वार्धक्य एव । तस्यापि मान्यत्वं “यो वा शत वर्षाणि जीवति स इहैवामृतत्व प्राप्नोती त्यामा- यात् । यत्पुनर्वसिष्ठेन “विद्याक्त्तिवय सम्पन्धाः कर्म च मान्यं पूर्व पूर्व पलीय" इति वयसोऽपि वित्त मान्यमुक्तम् । तद् ब्राह्मणश्रुतलक्षण- . वित्ताभिप्राय, "पृथिवीमपि चैवमा कृत्स्नामेकोऽपि सोऽर्हति" इति पाचवित्तकारणत्वात् , "श्रुतं तु सर्वेभ्यो गरीय" इति गौतमा- नुसाराचे । तदपि ननु कर्मणो नातिरिक्तम् । अतिरिक्त हि , ब्राह्मण- गतस्यैव श्रुतस्य तद्धेतुत्वात् , “प्रचूयादितरेभ्यश्चेति च सर्वोपकारक- सणाश्रितमेव, आमायानुसारात् "तस्माद् ब्राह्मण. क्षत्रियमधस्तादुपास्ते राजसूय" इति । सवन्धोऽपि च ब्राह्म एव वसि- छोक्तो न यौनः, स्वामित्वसवन्धस्यविजां क्षत्रियादेरपि मान्यत्वात् । आचार्याभिप्रायस्तु लौकिकमेव वित्त द्विविधोऽपि च वन्धुरिति । एवं मनु:-"वित्त वन्धुरि"त्यादि । किमेतानि ब्राह्मणस्थान्येव मानकार- पानि । नेत्युच्यते--एतैः प्रभूतैः शूद्रोऽपि वार्धक्ये मानमर्हतीति, यदि भवन्ति । यन दैवान भवन्ति, तन किं कुर्मः। क्षत्रियवैश्ययोस्त्वव्याहतं मान्यत्वमित्यभिप्रायः । तथाच मनुः- “पश्चाना त्रिपु वर्णेवि"ति । यद्वा त्वात् । कर्म " .. 'था हिन' सड पाठ. २ 'यामनियाम' स घ. पाट ३ 'दमार', ४. 'मिस पाट. ५. 'हात' प. उ. पाद.

·आचाराध्यायः गृहस्थधर्मप्रकरणं पञ्चमम् ।
चतुर्णामपि वीनामित्यर्थः । तथाचोक्तम् -- "अहिंसा सत्यमस्ते-
यमि"ति । यद्वा प्रतिलोमार्थः सर्वशब्दः । पूर्वपांतु दण्डापूपिकयैव स्यात्।
एवच सति दानवचनमप्यपुनरुक्त स्यात् । शूद्रमानपरत्वे तु सर्वशन्दा-
नुपपत्तिः । उभयार्थत्वेऽविरोधः ॥ १२१ ॥
इद चान्यद् यथायोग सर्वसाधारणमुत्तराधिकारार्थमाह
वयोबुद्धयर्थवाग्वेपश्रुताभिजनकर्मणाम् ।
आचरेत् सदृशीं वृत्तिमजिह्मामशठां तथा ॥ १२२ ।।
अजिह्मामकुटिलाम् । अशठां परानुपद्रवकारिणीम् ॥ १२२ ।।
तदेवाधुना सादृश्य प्रपञ्चयितुमाह --
त्रैवार्षिकाधिकान्नो यः स सोमं हि पिवेद द्विजः।
प्राक्सौमिकाः क्रियाः कुर्याद् यस्यान्नं वार्पिकं भवेत् ॥
काम्यकर्मार्थः श्लोकः, अन्यन श्रुतिविरोधात् ॥ १२३ ॥
भकाम्यविपये पुन
प्रतिसंवत्सरं सोमः पशुः प्रत्ययनं तथा ।
कर्तव्याग्रयणेष्टिश्च चातुर्मास्यानि चैव हि ॥ १२४ ॥
काम्यनित्यविवेकार्थः श्लोकः । चादयो निपाताः श्रौतविधानयोत-
नार्थाः । तथाशब्दोऽपि श्रुत्युक्तपरामर्शार्थः । नित्यत्वाचैषां यथासंभव
क्रिया ।। १२४ ॥
यस्य त्वात्यन्तिस्येवाशक्ति , सदा-
एपामसम्भव कुर्यादिष्टिं वैश्वानरी द्विजः ।
हीनकल्पं न कुर्वीत सति द्रव्ये फलप्रदम् ॥१२५॥
काम्य कर्म हीनोपकरण न कुर्यात् , यस्मात् सत्येव द्रव्ये तत्
फलप्रद, सर्वाङ्गोपसहारनियमात् । सोमाद्यमावे चेष्टिवचन नियोगतः
कर्तव्यताख्यापनार्थम् ॥ १२५॥

·याज्ञवल्क्यस्मृतिः बालक्रीडोपेता। पूर्वत्र तथाशब्दस्यार्थान्तरापेक्षवात् क्षत्रियकर्मणि च प्राधान्य- वचनात् कुसीदकृपिवाणिज्यमिति च समासकरणात् पाशुपाल्यं विशः स्मृतमिति च स्मृत्यन्तरार्थोपक्षेपात् कुसीदादीनामनुकल्पतया साधार- णत्वम् । वैश्यस्य तु स्वयंकर्तृकाण्यप्येतानि स्वकल्प एव, स्मृत्यन्त- रात्.॥ ११८॥ एव तावद् द्विजातीनामुक्तम् । एक्जातेः पुनः- शूद्रस्य द्विजशुश्रूया तयाजीवन् वणिग्भवेत् । शिल्पैर्वा विविधैर्जीवेद द्विजातिहितमाचरन् ॥ ११९ ॥ शूद्रस्य द्विजशुथूपैव धर्मसाधनं, न यागादयः, अध्ययनविध्य- भावात् । अर्थसाधनमपि सैव । किन्तु तया यदा न जीवेत् , तदा वाणि- ज्यं क्रीतविक्रीतं कुर्यात् । नानाप्रकारा शिल्पैजीवेत् । सर्वथा तु द्विजा- तिहितमाचरेत् । तदेव हि तस्य धर्मसाधनं यतः ॥ ११९ ॥ अय चान्य शदस्य॑व धर्म भारतिः शुचिर्भूत्यभर्ता श्राद्धक्रियारतः । नमस्कारेण मन्त्रेण पञ्च यज्ञान् न हापयेत्।। १२०॥ पारदार्याप्रसक्तेः स्वदार एव यथाकामी स्यात् । शुचिः खानाद्य- नुष्ठाता । भृत्यमानभर्ता । श्राद्धकर्म चामन्त्रकं यथाकालं कुर्याद् , अन्वहं पञ्च महायज्ञान् । इयांस्तु विशेषः-नमस्कारमात्रमेव प्रयुञ्जीत, न देवता- भिधानानि । मन्त्रतया च प्रतिपेधाद् देवतोद्देशेन त्यागः कर्तव्य एव । श्रद्धे तु देवतापदायपि मनमानानिमेषात् प्रवर्तन्ते ॥ १२०॥ एवं तावद् द्विजातीना शूदस्य च धर्मसाधनमुक्तम् । इद पुनः अहिंसा सत्यमस्तेयं शौचमिन्द्रियसंयमः। दमः क्षमार्जवं दानं सर्वेषां धर्मसाधनम् ॥ १२१ ॥ -- १ 'तं विक्रीत वा 'द पाठ पुय. पाठ, २. 'तया प्रनिषेध इ. पाठः... दत ·आचाराध्यायः सातकधर्मप्रकरणं पष्ठम् । १०५ तथाच शहः "अत ऊर्ध्वं पुत्रानुत्पाद्ये"त्युपक्रम्य "ऋतुप्रस्थानसिङ्गो वृत्ति- विशेपानुक्रमः श्रेयान् यायावराणां वार्तामुपास्य वनमाश्रयेदि"त्याह । अतोऽप्यविरोधः ।। १२७ ॥ इति गृहस्थधर्मप्रकरणम् । अथ स्नातकधर्मप्रकरपाम् । एव तावदुत्तरोत्तरज्यायस्त्वेन वृत्तिसयमोऽभिहतो ज्ञानातिशयेनोच्छिनरागाणाम् । ये ३ रागिणो बहुतरद्रव्यकामा. पूर्वोक्तप्रतिग्रहादिभिरनियत द्रव्यमार्जयितुं प्रवृत्ता, तान् प्रत्याह- . न स्वाध्यायविरोध्यर्थमीहेत न यतस्ततः । न विरुद्धप्रसङ्गेन सन्तोपी च भवेत् सदा ॥ १२८ ॥ नार्धकृतं स्वाध्यायमुत्सृज्यार्थार्धमीश्वरमुपेयात् । न च यतस्ततः शूद्रादप्रशस्ताद्वार्थमीहेत । न च धर्मार्थयोयुगपट्यसङ्गे धर्मविरोधिनमर्थ परिगृह्णीयात् । तथाचापस्तम्वेन ब्रह्महत्याग्रायश्चित्तं विरुद्धप्रसङ्गेऽभ्यधा- वि- "धर्मार्थसन्निपातेऽर्थग्राहिण एतदेवे"ति । सर्वथा सन्तोप्येव सदा भवेद् , न लुब्धः स्यादित्युपसंहारः कामात्मतानिषेधार्थः ॥ १२८ ॥ निसर्गजननानुसारिणे याजनाद्या सिलो ठान्ता प्रथमे कल्ये वेते । नेतेऽनुम्ल्पाः । अयं तु सर्वेषामापत्कल्प राजान्तेवासियाज्येभ्यः सीदन्निच्छेद्धनं क्षुधा । सीदन्निति वचनादापत्कल्पत्वम् । राजा क्षत्रियः, शास्त्रवर्ती च राज्यकर्ता । अन्तेवासी शिष्यः । ज्वन्यत् ॥ किन- डम्भिहेतुकपापण्डिवकवृत्तींश्च नार्चयेत् ।। १२९ ।। चशब्दो विकर्मस्थायर्थः । यथाह मनुः-- "पापण्डिनो विकर्म- स्थानि"ति । एताश्च सर्वधा नार्चयेत् । तथाच मनुः “वामात्रेणापि - १ योर्युग गाभि' ग .. २. 'य', ३' 'म' द. पाठ..

·१ १०४ याज्ञवल्क्यस्मृति वालकीडोपेता। एवच सति नैयमिक्त्वात् कुतश्चिद् द्रव्याहरणप्रसक्तावाह- चण्डालो जायते यज्ञकरणाच्छूद्रभिक्षिता। यज्ञार्थं लब्धमददद्भासः काकोऽपि जायते ॥ १२६॥ नमुँच पुरुषार्थ द्रव्य, न त्वर्थम् । सत्यम् । पुरुष एव यत् ऋतु- निमित्तमार्जयति, तत् कवर्थमित्यदोपः । वननीयवननार्थों वायमुपदेशः । पुरुषार्थत्वेऽपि शूद्रभिक्षणनिन्दा । शूद्राभिक्षुकस्य प्रतवोऽपि प्रत्यवायाय, किमुतान्यत् । तादर्थ्यवचनमुक्तविषयमेवेत्यदोप. । पर्यवसितेऽपि ऋतौ सद- स्येभ्य एव दद्याद् , न स्वयमुपयुखीतेत्यर्थः ॥ १२६ ॥ इदानीमधिकृतानामेव स्वार्थवृत्तिनियमायाह - कुसूलकुम्भीधान्यो वा 'हिकोऽश्वस्तनोऽपि वा। जीवेद्वापि सिलोञ्छेन श्रेयानेपां परः परः ।। १२७॥ आयोऽपिशब्दोऽयाचितार्थः । द्वितीयस्तु सिलोन्छयोर्भेदकथनार्थः । कुसूलं कोष्ठको विंशतिद्रोणमानम् । तदर्ध कुम्भी, "दश द्रोणाः स्मृता कुम्भी कुसूलो द्विगुणस्ततः" इत्यभियुक्तोपदेशात् । नैहिको दिननयोपयोगिधान्यः । अश्वस्तनः सद्यः- प्रक्षालकः । सिल, सशूकोचयनम् । कणोचयनमुन्छः । ननुच सोमाघ- नुष्ठानविरोधाच्छूतिविरुद्धेय स्मृतिः । न च वृत्त्यपेक्षोऽधिकारः । अद्रव्य- त्वस्याधिकाराप्रतिवन्धकत्वात् । उच्यते ! जीवेदिति वचनाज्जीवनाओं वृत्तिसंकोचः । नत्व) प्रतिग्रहादिभिरप्यनिपिद्धमेवानमित्यविरोधः । यद्वा एतन्नैष्ठिकादिवदेव द्रष्टव्यम् । न हि रागितयैर प्रवृत्तद्रव्यार्जनानुत्सु- ज्य वृत्तिसंकोचस्मृतिवाधेनामिहोत्रादिविधयः प्रवर्तन्ते । यतः प्रवृत्तौ वा क्रत्वयतैव द्रव्यार्जनस्य स्यात् । तथाच सर्वतन्त्रपरिलोपः । तस्मात् प्रतिग्रहादिवृत्तिविपया एवाग्निहोनादिविधय इत्यविरोधः । निपुणतस्त्वे- तद् वनस्थानमनिरूपणे वक्ष्यामः । प्रवृत्ताश्रमान्तरस्य चैता वृत्तयः । १. 'नु पु, २ 'रनि' ध पाठ * घयहिक इति प्राप्तम् । ज्याहिक इति तु मिताक्षरायाम् ।

·आचाराध्यायः सातरुधर्मप्रकरणं षष्ठम् । १०७ "वैणवीं धारयेद् यष्टिं सोदकं च कमण्डलुम् । यज्ञोपवीतं वेदं च शुभे रोक्मे च कुण्डले ॥" इति । धारयेदिति च प्रयोजकत्वेनाप्युपपत्तेरन्यधारणेऽपि कमण्डलोरवि- रोधः । देवादीनां प्रदक्षिणं कुर्यात् । देवशब्दधार्यनाश्रितायां तत्प्रति- कृती द्रष्टव्यः । मृदादीनां चाभिमुखागमने प्रदक्षिणं गच्छेत् । वनस्पति- शब्दश्च प्रज्ञातयजियाश्वत्यादिवनस्पत्यर्थः ॥ १३२ ।। विच्च- न मेहेत नदीच्छायावम॑गोष्ठाम्वुभस्मसु । न प्रत्यग्न्यर्कगोसोमसन्ध्याम्बुस्त्रीद्विजन्मनः ॥१३३।। अम्बूपादानेनैव सिद्धत्वान्नदीवचनं तच्छन्दवाच्यक्षेत्रापर्थम् । छाया चोपजीव्यच्छाया । "नोपजीव्यच्छायावि"ति वसिष्ठवचनात् । तथाच मनु:- "छायायामन्धकारे वा रात्रावहनि वा सदा । यथासुखमुखः कुर्यात् प्राणायाधभयेषु च ॥" इति छायामात्रस्यानिषेधं दर्शयति । सन्ध्याशब्दश्वोदयास्तमयान्वितदि- क्प्रतिषेधार्यः, काले हि मेहनानुज्ञानात् । मेहनशन्दशोभयत्रापि मूत्रपुरी- पोत्सर्गे द्रष्टव्यः । ब्रह्मचारिप्रकरणे च प्रसक्तस्याप्यनभिधानं सवीश्रमावि- हितमविरुद्ध सर्वाश्रमपुं प्रवर्तत इति झापनार्थम् । तथाच गौतमः-- "उत्तरपां चैतदविरोधी"ति। चशदादाश्रमान्तरोक्तं च ब्रह्मचारिण इत्येत- देवाह । नन्वेवं कस्मान्न भवति–ब्रह्मचारिप्रकरणोक्तमन्यस्य मा भूदिति नवानारम्भः । तथाच ब्रह्मचारिणो दिनियम उक्के खातकस्यायिभि- मुखप्रतिषेधोपपत्तिः । अन्यथा नूदमुखस्य कयमादित्याभिमुख्यं, यन प्रतिपिध्येत । सत्यम् । उक्त तु स्मृत्यन्तरकवाक्यत्वादिति । नवाच मनु- ना सातकस्यैव दिनियम उक्तः । कथ तहिं प्रत्यप्रतिपेयः । दिमोहा- दिविषयमेतद् द्रष्टव्यम् । दिगपरिनानेऽप्यनियम एव सामोन प्रमत्तः । तनेदमुन्यते न प्रत्यग्न्यति ॥ १३३ ॥ . पुय'. . त्यादर' रा. पाट २ गाम पराट १.पाट प्राफ ।' पवार ५ ·. - याज्ञवल्क्यस्मृतिः बालक्रीडोपेता। नार्चयेदि"ति । डम्भी धर्मव्याजजीवी । हैतुकाः कुतार्किकाः । पापण्डिनः क्षपणकादयः । वकवृत्तिरतिसन्धायकः, स्वार्थनिष्ठश्च । यथाह मनुः- "अधोदृष्टिनेंकृतिक" इत्यादि ॥ १२९ ॥ अधुनान्यानप्यस्यैव विस्तरेण यमनियमानाह- शुक्लाम्बरधरो नीचकेशश्मश्रुनखः शुचिः। न भार्या दर्शनेऽश्नीयानकवासा न संस्थितः ॥ १३०॥ यत्तु “अनियतकेशवेषा" इति, तदौश्रितशूद्रविषयं द्रष्टव्यम् । न च भार्या दर्शनेऽश्नीयात् , तथाच कुर्याद्, यथा भार्यास्य दर्शने न भुजीत । यथाह मनुः- "नाश्नीयाद् भार्यया साध नैनामीक्षेत चानती- मि"ति । आम्मायेऽप्येवमेव-"तस्मादिमा मनुष्याः स्त्रियस्तिर इव पुंसो. जिघत्सन्ती"ति । यत्तु तत्रैव "तस्माजायाया अन्ते नाश्नीयादि"ति । अभि- गमनातिरेकेणैकशय्याशयनप्रतिषेधार्थ तत् , प्रक्रमानुसारात् । तथाच स- माचारः । स्पष्टमन्यत् ॥ १३० ।। न संशयं प्रपद्येत नाकस्मादप्रियं वदेत् । नाहितं नानृतं चैव न स्तेनः स्यान्न वाधुपी ॥ १३१॥ स्तेनपुनर्वचनं नाकस्मादित्यनेन संबन्धार्थम् । यद्वा वर्जनार्थमि- दम् । पूर्वत्र धर्मसाधनमिति ॥ १३१ ॥ दाक्षायणी ब्रह्मसूत्री यष्टिमान् सकमण्डलुः । कुर्यात् प्रदक्षिणं देवमृद्गोविप्रवनस्पतीन् ॥ १३२ ॥ दाक्षायणं हिरण्यं तद्वान् स्यात् । तथाच मन्त्रवर्णः- "न तद्र- क्षांसि न पिशाचास्तरन्ति । देवानामोजः प्रथम ह्येतद् , यो विभर्ति दाक्षायणं हिरण्यमि"ति । ब्रह्मसूत्रपुनःश्रुतिमखलादिनिवृत्त्या । यष्टिस्तु दण्डकार्ये । ततश्च तत्प्रमाणैव स्यात् । सकमण्डलुरिति सहत्वमात्रवच- नान्न नियोगतः स्वयमेव धार्यः । मत्वर्थीययोगानु स्वयमेव यष्टयादयो धार्याः । न गृहस्थितयान्यगृहीतया वा यष्टया यष्टिमानित्युच्यते, सहयो- गस्त्वन्यसंस्थेऽपि दृष्टः । सोदक चैतद् , दृष्टार्थत्वात् । तथाच मनुः-- 1. "इनाधि' स. पाठ, २ 'स्वि द"घ, द. पाट.. . 1. 'यो'ख, पार.

·आचाराध्याय सातकधर्मप्रकरण पष्ठम् । १०७ "वैणवीं धारयेद् यप्टिं सोदक च कमण्डलुम् । यज्ञोपवीत वेद च शुभे रोक्मे च कुण्डले " इति । धारयेदिति च प्रयोजकत्वेनाप्युपपत्तेरन्यधारणेऽपि कमण्डलोरवि- रोध । देवादीना प्रदक्षिण कुर्यात् । देवशब्दश्वार्यनाश्रिताया तत्प्रति कृतो द्रष्टव्य । मृदादीना चाभिमुखागमने प्रदक्षिण गच्छेत् । वनस्पति शब्दश्च प्रज्ञातयजियाश्वत्यादिवनस्पत्यर्थ ॥ १३२ ॥ विच- न मेहेत नदीच्छायावम॑गोष्ठाम्वुभस्मसु । न प्रत्यग्न्यर्कगोसोमसन्ध्याम्वुस्त्रीद्विजन्मनः ॥१३३॥ अम्बूपादानेनेव सिद्धत्वान्नदीव इन तच्छन्दवाच्यक्षेत्रावर्थम् । छाया चोपजीव्य छाया । "नोपजीव्यच्छायाखि"ति वसिष्ठवचनात् । तथाच मनु- "छायायामन्धकारे वा रानावहनि वा सदा । यथासुखमुख कुर्यात् प्राणायाधमयेषु च ॥" इति छायामानस्सानिषेध दर्शयति । सन्ध्याशब्दचोदयास्तमयान्वितदि- क्प्रतिपेधार्थ , काले हि मेहनानुनानात् । मेहनशब्दश्वोभयत्रापि मूत्रपुरी- पोत्सर्गे द्रष्टव्य । ब्रह्मचारिप्रकरणे च प्रसक्तस्याप्यनभिधान सर्वाश्रमति हितमविरुद्ध सर्वाश्रमेधुं प्रवर्तत इति ज्ञापनार्थम् । तथाच गौतम'-- "उत्तरेपा चेतदविरोधी"ति। चशदादाश्रमान्तरोक्तं च ब्रह्मचारिण इत्येत देवाह । नन्वेव कस्मान्न भवति-ब्रह्मचारिप्रकरणोक्तमन्यस्य मा भूदिति तमानारम्भ । तथाच ब्रह्मचारिणो दिनियम उक्त सातकस्यार्काथमि मुखप्रतिषेधोपपत्ति । अन्यथा तूदइमुखस्य कथमादित्याभिमुख्य, येन प्रतिपिध्येत । सत्यम् । उक्त तु स्मृत्यन्तरैकवाक्यत्वादिति । तथाच मनु ना स्नातकस्यैव दिनियम उक्त । कय तहि प्रत्यक्ष प्रतिपेध । दिमोहा- दिविषयमेतद् द्रष्टव्यम् । दिगपरिक्षानेऽप्यनियम एव सामर्थ्यात् प्रमत । तवेदमुच्यते न प्रत्यग्न्यति ।। १३३ ॥ क'. १ . स्वादर सपार २ मोदम ग पार याके । स प पाट पाट ·याज्ञवल्क्यस्मृति बालक्रीडोपेता । इद चान्यत् . - . नेक्षेतार्क न नग्न स्त्रीं न च संस्पृष्टमैथुनाम् । न च मूत्रं पुरीपं वा नाशुची राहुतारकाः ॥१३४॥ नित्यमेवाकस्मादर्कदर्शनप्रतिपेधः । न च संस्पृष्टमैथुनामिति । च. शब्दोऽवस्थान्तरार्धः । यथा "क्षुवन्ती जुम्भमाणां वे"त्यादि । सामर्थ्या- चाय परकीयाया निषेधः । न नग्नामिति तु स्वकीयाया अपि । अन्यत्रावि- रुद्धः । अस्मादेव च स्त्रीणां नग्नोद्वर्तनाद्यभ्यनुज्ञातम् । अशुचेश्च राहुन- सत्रदर्शननिषेधान्नान्यदा दोपः । राहुवचनं चौपस्पृष्टसोमाद्यर्थम् ॥१३४।। अयं मे वन इत्येनं सर्व मन्त्रमुदीरयेत् । वर्पत्यप्रावृतो गच्छेत् स्वपेत् प्रत्यक्छिरा न च ॥ १३५॥ तथाचामायः-"तस्माद् वर्पत्यप्रावृतो न बेजेत्" । "अय मे वत्रः पाप्मानमहतादि"त्येतदेव मन्नस्य कात्न्यम् । यदा वर्पति गच्छेत , तदेवमिति व्याख्येयम् ॥ १३५ ॥ इद चान्यत- छीवनामृक्छकृन्मूत्रविपाण्यप्सु न संक्षिपेत् । पादौ प्रतापयेन्नाग्नौ न चैनमतिलङ्घयेत् ॥ १३६ ॥ प्रशब्दोऽभिप्रायेण नैतत् कुर्यादित्येवमर्थः । चशब्दोऽग्नावपि ठीव- नाद्यसक्षेपार्थ , स्मृत्यन्तरोक्तान्यचोदनार्थश्च । अमृग् लोहितम् । शकृत् पुरीपम् । स्पष्टमन्यत् ॥ १३६ ।। जलं पिवेन्नाञ्जलिना न शयानं प्रबोधयेत् । नाक्षैः क्रीडेन्न धर्माधितैर्वा न संबसेत् ॥१३७॥ मार्थ घ. पाठ २ मन्त्', ३ भि' न पाठ ·आचाराध्याय स्नातकधर्मप्रकरणं पष्ठम् । जलग्रहणात् क्षीराधप्रतिषेध । उपलक्षणार्थ जलग्रहणमित्यन्ये । शयानं चाभिनन् कामकारेण वा न बोधयेत् । तथाचामायः-"तस्मा- दुइ स्वपन्त धूरिख ने बोधयेदिति । धूहिंसा, तया न बोधयेत् । अभि- मन्निवेत्यर्थः । सर्वत्र चास्मिन यमप्रकरणे पूर्वोक्त नाकस्मात् कुर्यादिति योजनीयम् । तथाचानायः कारणान्तरात् कर्तव्यतामपि दर्शयति-"तमे- तैर्नामभिरामन्नयांचकारे"स्युपक्रम्य "स नोत्तस्थावि"युक्त्वोत्यापर्नेवि- धिमाह-"त पाणिना पेप प्रयोधयांचकारे"ति ॥ १३७ ॥ इद चान्यत् --- विरुद्धं वर्जयेत् कर्म प्रेतधूमं नदीतरम् । केशभस्मतुपाङ्गारकपालेषु च संस्थितिम् ॥१३८॥ विरुद्ध कर्माभिचारादिक वर्जयेत् । विधानाशङ्का मा भूदिति प्रति- पेधः । नदीतरण वाहुभ्यां, "न वाहुभ्यां नदी तरेदि"ति मनुवच- नात् । नदीग्रहण चोपलक्षणार्थम् । भस्मानारयोर्गोमयकाष्ठजन्यत्वाद् भेदेनोपन्यासोऽन्यत्रापि भेदावोधनार्थः । ऋज्वन्यत् ।। १३८ ।। नाचक्षीत धयन्तीं गां नाद्वारेणाविशेत् कचित् । न राज्ञः प्रतिगृह्णीयाल्लुब्धस्योच्छास्त्रवर्तिनः ॥ १३९॥ गा परकीयां नाचक्षीत । “गा धयन्ती परस्मै नाचेक्षीते"ति स्मृ. त्यन्तरात् । गोश्च कर्तृत्वात् तद्वनिच्छया स्तनेषु तुद्यमानेप्वाचक्षीतव । 'ईहेत न यतस्तत' इति पूर्वनिपिद्धस्यापि राज्ञः पुनरुपन्यासस्तावार्थः, अतिशयनिन्दाप्रदर्शनोपोढातार्यश्च ॥ १३९ ।। इदाना तमव निन्दातिशयमाह प्रतिग्रहे सूनिचक्रिध्वजिवेश्यानराधिपाः । दुष्टा दशगुणं पूर्वात् पूर्वादेते यथोत्तरम् ॥ १४० ॥ . धेच द.पाठ ने प्रथा ग पाट 'नमा' प. पाठ ५. त बघ,पाठ 1 न् प्र' प.८ पाठ.

·है याज्ञवल्क्यस्मृतिः बालक्रीडोपंता। सूना प्राणिवधार्थ काठं, तद्वान् सूनी । चक्रं वागुरा । ध्वजः शौ- ण्डिकचिदं, "ध्वजं च कुर्याच्चिदार्थ समया ग्रामं च संवसेत् । न चैवान्तावसायिभ्यः सुरां दद्यादनापदि ॥" इति स्मृत्यन्तरात् । वेशो रूपं मैथुनं वा, तेन जीवन्ती वेश्या । तथाचे मनु:-“वेशेनैव च जीवतामि"ति । तात्पर्य तूक्तमेव ।। १४० ॥ एव तावदर्थप्रवृत्त्याश्रितान् यमनियमानभिधायाघुनाध्ययनाश्रितान् विषपुस्तदुपोद्धा- तार्थमाह- अध्यायानामुपाकर्म श्रावण्यां श्रवणेन तु । हस्ते चौपधिभावे वा पञ्चम्यां श्रावणस्यं वा ॥१४१ ॥ एवं छन्दास्युपाकृत्यार्थपञ्चमान्मासानर्धपष्टान् वाधीय तत.- पोपमासस्य रोहिण्यामष्टकायामथापि वा । जलान्ते छन्दसां कुर्यादुत्सर्ग विधिवद् द्विजः ॥ १४२ ॥ अप्ठका चात्र माघस्य गृह्यते । तथाच पारस्करः- -"पोपमासस्य रोहिण्यां मध्यमायां वाष्टकायामध्यायानुत्सृजेरन्नि"ति । एते चोपाकर्मोत्स- गकर्मणी आचार्यस्यैव, “यावन्तं शिष्यगणमिच्छेदि"त्युपाकर्मणि पारस्क- राभिधानात् । द्विजग्रहणं तु शिष्याभिप्रायेणानुवादः । गृह्मशास्त्रापेक्ष एव चायमुपदेशः, विधिवदिति वचनात् । विधिवचोपाकृत्योत्सृज्य चाधीयान- स्याभ्यासार्थ वा वेदाख्यं ब्रह्मार्थतो ग्रन्थतो वा द्विजातिमात्रस्यें ॥१४२॥ त्र्यहं प्रेतेप्वनध्यायः शिष्यर्विग्गुरुवन्धुषु । उपाकर्मणि चोत्सर्गे स्वशाखे श्रोत्रिये तथा ॥१४३॥ गुरुरत्रोपाध्यायो नाचार्यः । यथाह पारस्करः-"गुरौ प्रेतेऽपो- ऽभ्यवेयात् । दशरात्रं चोपरमेत् । सतानूनप्तृणि(१) सम्रह्मचारिणि त्रिरा- त्रम् । एकरानमसब्रह्मचारिणी"ति । एतदपितर्याचार्य द्रष्टव्यम् । अनव- दिशान्यत्रापि विषयकल्पना, न तु यदृच्छातः । ऋत्विक्समये तु सतानू- ३ 'प्राविशेषापेक्षया चा ४. 'स्यैव ॥', ५. 'दप्यपि' घ. पाठ. ६. 'वेकक' ख. पादः 1 १. 'न्तीति वे दृ. पाठ. २. 'श्रयान्' घ पाठ. स पाठ ·। आचाराध्यायः स्नातकधर्मप्रकरणं षष्टम् । नप्तृवचनाद् यजमानवत्विगन्तराणामपि स्यात् । अत एव चासोमवि- ज्येकरात्रमेव । सब्रह्मचारी चैकाचार्योपनीतः । स्वशाखे श्रोत्रिये तथेति । श्रोत्रियो मन्त्रब्राह्मणाध्यायी । यद्वा स्वशाखाध्यायिनि श्रोत्रिये चेति भेदः । श्रोत्रियशन्दश्च वेदपारगाद्यर्थ । अन्यत्र तु एकरात्रमेव । तथाशब्दश्च स्मृत्यन्तरोक्तानध्यायप्रकारसंग्रहार्थः । यथाह गौतमः- "अन्तरा गमने श्वादीनां व्यहमुपवासो विप्रवासश्च" इत्यादि । स्पष्टमन्यत् ।। १४३ ॥ तथा- सन्ध्यार्जितनिर्घातभूकम्पोल्कानिपातने । समाप्य वेदं युनिशमारण्यकमधीत्य च ॥ १४४ ॥ युनिशमहोरात्रम् । तच व्यवस्थया । साय सन्ध्यागजिते निशाया- मेव, "प्रातर्दिवैव वर्षासु अन्यदा तु समुच्चयः । सन्ध्यागजिते चापतीवहोरात्रम्" इति स्मृत्यन्तरात् । अत्र चोपरिष्टाद् युनिशमिति प्रकृतेऽप्यहोरात्रमिति वचनात् ।। १४४ ॥ स्थाच- पञ्चदश्यां चतुर्दश्यामष्टम्यां राहुसूतके । ऋतुसन्धिषु भुक्त्वा वा श्राद्धिकं प्रतिगृह्य वा ॥१४५.॥ युनिशमिति वर्तते । पञ्चदशी र्च पक्षापेक्षयामावास्यापि गृह्यते । तथा "वातेऽमावास्यायां सवीनध्यायः" इति पारस्करः । श्राद्धार्थमा- मन्त्रण श्राद्धिकं, तदालभ्याप्यनध्यायः । आमश्राद्धार्थो वायमारम्भः, "पाण्यास्यो हि द्विजः स्मृत" इति वचनात् । तथाच वाशब्दश्वशब्दार्थे, भुक्त्वाभुक्त्वा चेति । यत्तु राहुसूतके त्रिरात्रं, तद् ग्रहणार्धेऽध्ययने न धारणार्थे । अन्येऽपि चात्र गुरवः कल्पस्वपरशासाग्रन्थार्थभेदेन ग्रहणा- यतयैव कल्प्याः । तथाच धारणाभिप्रायेणैवाह मनुः-- २ यात्मप्रसार्य' म. पाठ, ५ 'लनुव' स. पाट. १. 'द स्मृ'ड पाठ घ. पाठ. है 'था-प' स ह पाठ प' पाठ 'नामा घ, पाठ 'धा धा धड पाठ. ६. 'चात् ८. 'अ'. पाट:. 'ल्पाः स्व', ·११२ याज्ञवल्क्यस्मृतिः बालक्रीडोपेता। "द्वायेव वर्जयेन्नित्यमनध्यायौ प्रयत्नतः । स्वाध्यायभूमि चाशुद्धामात्मानं चाशुचि द्विजः ।।" इति । आमायश्च "तस्मादेय विद्वान् विद्योतमाने स्तनयत्यवस्फूर्जसपीयी- नैवे"ति धारणार्थ एव, ब्रह्मयज्ञेऽनध्यायासभवात् ।। १४५ ।। पशुमण्डूकनकुलश्वाहिमार्जारसूकरैः। कृतेऽन्तरे त्वहोरात्रं शक्रपाते तथोच्छ्रये ॥ १४६ ॥ तुशब्दोऽवधारणार्थः । अहोरानमेव, न पूर्ववद् व्यवस्था ) पशुः छागः । “मेपकस्ते पशुरि"ति मन्त्रवत् , स्मृत्यन्तरे च मेपकोपदेशात् । स्पष्टमन्यत् । अन्य. पाठ.–महोत्सव इति । एवञ्च महानवम्यादावहो- रात्रम् । यत्तूक्त-"भोजनार्ध्वमुत्सव" इति । उत्सवमात्रविषय तत् । शकोच्छ्रये तु स्मृत्यन्तरात् ।। १४६ ॥ श्वकोष्टगर्दभोलूकसामवाणातनिःस्वने । अमेध्यशवशूद्रान्त्यश्मशानपतितान्तिके ।। १४७ ॥ कोप्टा सगाल. । वाणो वीणा । अन्त्योऽपशदः । शूद्रवचनादेव दण्डापूपवदन्त्यप्राप्ती तद्वचनमाश्रितशद्रनिवृत्त्यर्थम् । मेध्यदेशस्थस्याप्यमे- ध्यसमीपे श्मशानसमीपे वानध्यायः । अमेध्यवचनात् सिद्धे श्मशानवचन दूरतरवर्जनार्थम् । तथाचापस्तम्ब -"श्मशाने सर्वतः शम्याप्रासान्ना- धीयीत" इति ॥ २४७॥ तधा- देशे शुचावात्मानच विद्युत्स्तानतसंप्लवे। भुक्त्वाईपाणिरम्भोन्तरर्धरात्रेऽतिमारुते ॥ १४८॥ पांसुवर्षे दिशां दाहे सन्ध्यानीहारभीतिषु । धावतः पूतिगन्धे च शिष्टे च गृहमागते ॥ १४९ ॥ नहारो धूमिका ।। १४८, १४९ ।।

·भाचाराध्याय स्नातकधर्मप्रकरणं पष्ठम् । खरोष्ट्रयानहस्त्यश्वनौवृक्षेरिणरोहणे । सप्तत्रिंशदनध्यायानेतांस्तात्कालिकान् विदुः॥१५०॥ सङ्खचावचन विद्युत्सप्लवे स्तनितसप्लवे भुक्त्वैवार्द्रपाणिः खरारोहणे उष्ट्रारोहणे यानारोहणे नावारोहण इत्येवमादिविवेकार्थम् । श्वनादादा- रभ्य इरिणरोहणान्तास्तात्कालिका., यावदारूढस्तावदेव भवतीति । इरि- णमूपरम् । एतान् विदुरिति परमतोपन्यासार्थम् । ततश्च स्मृत्यन्तरोक्ता- नप्यनध्यायानन्विष्य विधिवत् कुर्यादित्यभिप्रायः ॥ १५० ।। शिधगमनेऽनध्याय उरू । तत्र शुदादिमध्यपाठादन्य कश्चिच्छिद्रोऽप्यलोकिको. ऽश्राव्य इत्याशवानिवृत्त्यर्थमाह- देवविक्स्नातकाचार्यराज्ञां छायां परस्य च । नाकामेद्रक्तविण्मूत्रष्ठीवनोद्वर्तनानि च ॥ १५१ ।। छायाशब्दो हि ख्यातिवचन । यो महती छाया देवदत्त- स्येति । अतो देवादीनां छायां नाकामेत् । तर यथैवलिंगाद्यागमने लेहान्मधुपर्काद्याकुलत्वाचानध्यायः, एव पस्मिन्नपि प्रकृष्टगुणेऽनध्याय इत्यर्थः । तथाचालाय.--"य उ हैववित् स्वेषु प्रतिबुभूपति, स हैवाल- भार्येभ्यो भवती"त्यादि । “य उ हैवविदा स्पर्धते, सोऽनुशुष्यहैवान्ततो नियत" इति । देववचनमतिस्तुत्यर्थम् । रक्तादीनां त्वभिभवाभावादधि- ठानप्रतिषेधः । रक्तं रुधिरम् । विद् पुरीषम् । स्पष्टमन्यत् । अनध्याय- सन्निधैश्चैतद्वयतिरेकेणैव देशस्यामेध्यत्व पदोपघातादिना । ततश्चोपलि- शादविंध्ययनसिद्धिः । अन्ये तु देवादीनामपि शरीरच्छायानधिष्ठानमेवे- च्छन्ति । तत्पुनर्विचार्यम् ॥ १५१ ।। नन्वेव सत्यप्रकृष्टऽप्यागतऽनध्याय पूना वा प्रसज्यत । “सर्वस्वाभ्यागतो गुरिति वचनात् । मेव... थाह-म घ पाट स पाट ५ ३ पद पाठ ६ ध्यरा पाठ न्तरासभवाद' पाठ ८ 'नमानप्रद पाठ ५. धी चत', १० वनध्य' घ पाठ ११. 'प्रसिद्ध । मे घरपाठ ५ ·याज्ञवल्क्यस्मृति. बालक्रीडोपेता । विप्राहिक्षत्रियात्मानो नावज्ञेयाः कदाचन । आं मृत्योः श्रियमाकाक्षेन्न कश्चिन्ममणि स्पृशेत् ।। विप्रक्षत्रियशब्दौ पूर्वलोकानुवादाच्छिष्टपार्थिववचनौ । अहिशब्दो दृष्टान्तार्थः । यथैवाहि वज्ञेय उत्कृष्टब्राह्यणराजानौ च, तथैवात्मापि । अतो न यकञ्चिदपेक्ष्यात्माभ्युत्थानानध्यायादिना न्यकर्तव्य । श्रोत्रिय- स्यैवं तत् कर्तव्यमित्यर्थ । तथाचाह मनु:- "विद्वद्भोज्यान्यविद्वासो येषु राष्ट्रेपु भुञ्जते । तान्यनावृष्टिमिच्छन्ति महद् वा जायते भयम् ॥" इति । आत्मलाघवाकरण एव हेतुमाइ-आ मृत्यो. श्रियमाकाक्षेदिति । इद त्वविशेषेणैव कुर्याद्-न कम्चिन्ममणि स्पृशेदिति । अन्या व्याख्या- विप्रादिमानस्यैवावज्ञा न कार्येति । तथाच भगवान् वासुदेव "विद्वानविद्वानशुचिं शुचिं वा यो ब्राह्मण न प्रणमेघाहम् । स पापकृद् ब्रह्मदवाग्निदग्धो दण्ड्यश्च वध्यश्च न चास्मदीय. ॥" इति । तत् पुनर्वक्ष्यमाणत्वादकिञ्चित् ॥ १५२॥ इदाना मानप्रसाद् गृहदेवताना मानार्थमाह- दूरादुच्छिष्टविण्मूत्रपादाम्भांसि समुत्सृजेत् । गृहदेवताना मानार्थम् । गृहादिति शेप ॥ श्रुतिस्मृत्युदितं सम्यनित्यमाचारमाचरेत् ॥१५३॥ प्रदर्शनार्थमिद मयोक्तम् , अन्यदपि श्रुतिस्मृत्यन्तरेभ्यश्चान्वेष्यमि त्यभिप्राय ॥१५३ ॥ २ १ मछिन घ पार ४ व घ7 पाट वचनी पू' पाठ ३. नाद स घ पाठ

·आचाराध्यायः स्नातकधर्मप्रकरणं पष्ठम् ।
इद चान्यन्मानप्रसमादेव-
गोब्राह्मणानलान्नानि नोच्छिष्टो न पदा स्पृशत् ।
अनलोऽग्निः । अन्नं भुज्यमानं पक्कमाम वा ॥
किच-
न निन्दाताडने कुर्यात्
प्रकृतेभ्यो गवादिभ्यः॥
अस्यापवाद.
L
सुतं शिप्यं च ताडयेत्॥१५४॥
चशब्दान्निन्देश्च । पल्याद्यर्थो वा चशब्दः । सन्निधानान्निन्धत्वा-
वगतेः ॥ १५४ ॥
अयं वनोपदेशसक्षेत्र
कर्मणा मनसा वाचा यत्नाद् धर्म समाचरेत् ।
नार्थकामाविति शेपः ॥
अस्यापवादः
अस्वत्तं लोकविद्विष्टं धर्ममप्याचरेन्न तु॥१५५॥
अनेकार्थत्वाद् धातूनामदेरीत्यर्थत्वम् । अस्वत्तम् असुगतम् । असु.
परिनिश्चितमित्यर्थः । अन्यः पाठः-- अस्वन्तमिति । तस्याप्ययमेवार्थः ।
अस्वन्तम् अशोभनान्तम् । अन्ते न शोभनम् , अनिश्चितत्वादिति । तस्यैव
निगमन-लॉकविद्विष्टमित्यादि । तुशब्दोऽवधारणार्थः । अन्ये त्वस्वन्तं
रूबैव धर्मान्तरविरोधिनमाचक्षते । यथा स्वाध्यायातिशय इति । तत्त्व-
न्वेष्यम् । लोकविद्विष्टं सर्वजनानन्युपगत गोवधादीति केचित् । तत्त्वयुक्तं,
विधानानर्थक्यात् । अतो लोकं कर्मसाध्यं ये जानन्ति, ते लोक-
विदो मन्वादयः, तैर्दिष्ट नाचरेत् । उ(त्प?पप)न्नेऽप्ययं धर्म इति स्व-
यमभिमानेन मन्वादिभिर्निन्दिते न प्रवर्ततेत्यर्थः । अद्विष्टे त्वविरुद्धा
प्रवृत्तिः॥ १५५ ॥

·११६ याज्ञवल्क्यस्मृति. बाल कीडोपेता । मान्यप्रसादन्यदप्चाह मातृपित्रतिथित्रातृज्ञातिसंवन्धिमातुलैः । वृद्धवालातुराचार्यवैद्यसंश्रितवान्धवैः॥१५६॥ ऋत्विक्पुरोहितामात्यभार्यादाससनाभिभिः । विवादं वर्जयित्वा तु सर्वाल्लोकाञ्जयेद् गृही॥१५७॥ तस्मादेतैर्विवादं न कुर्यादिति शेपः । एपां च प्रत्येक विवादकर- णनिमित्तभेदाः दण्डापूपवद् गतार्थत्वप्रसङ्गपरिहारः॥ १५६, १५७ ।। इद चान्यत् परिभवावरणप्रसादुच्यते . पञ्च पिण्डाननुद्धृत्य न मायात् परवारिपु । स्नायान्नदीदेवखातदेषु च सरस्सु च ॥६५८॥ यदि परखातेप्यनुदृत्वैव कर्दमं लायात् , ततस्तत्की परिभूतः स्यात् । अतस्तदनुरोधादपि तावत् कर्दमोद्धरण युक्तमित्यभिप्रायः। अय च नद्याधमाचे स्नानकल्पः । चशब्दः प्रनवणार्थः ॥ १५८ ॥ मान्यप्रसादन्यदप्याह - परशय्यासनोद्यानगृहयानानि वर्जयेत् । अदत्तानि अदत्तानीति च्छेदः । परशब्दः प्रकृष्टार्थः । तदीयान्यसाधार- णानि शय्यासनक्रीडोद्यानवासगृहादीनि नाधितिष्ठेत् । अदत्तानीति वच- नादनुज्ञातोऽधितिष्ठेदिति गम्यते ॥ अग्निहीनस्य न चाश्नीयादनापदि ॥१५९ ॥ प्रकृष्टस्याप्यनौपासनस्य चान्न न चाश्नीयात् । चशब्दाद् वक्ष्यमा- पदोपयुक्तस्य च । अन्ये त्वन्यमारवचन परशन्द वर्णयन्ति, अदत्तानि न चाश्नीयादित्यनेन च योजयन्ति । तत् पुनर्विचार्यम् ॥ १५९ ।। 'नानी' - वेद उपमान्तस्य व क्यस्य समाप्तारस्थं । .

·- आचाराध्यायः स्नातकधर्मप्रकरणं षष्ठम् । इदानीमन्यानपि प्रसादभोज्यानानाह- कदर्यवद्धचोराणां क्लीवरावतारिणाम् । वेनाभिशस्तवाधुपिगणिकागणदीक्षिणाम् ॥१६०॥ एपामन्नं नाश्नीयादिति शेषः । कदर्यस्तृष्णालुः । पद्धो निगला- दियन्त्रितः । चोरः प्रसिद्धः । रङ्गावतारी मल्लः । वेनो नटः । अभिशस्तो महापातकादिव्याजदूपितः । वाधुपी समर्घधनमादाय महार्घधनविक्रेता । गणिका दासी । गणः परिपत् । दीक्षितः प्रागनीपोमीयात् । द्विजात- योऽप्येवमादिकर्मदूपिता न भोज्यानाः ॥ १६० ।। तथा- चिकित्सकातुरकुद्धपुंश्चलीमत्तविद्विपाम् । क्रूरोगपतितवायडाम्भिकोच्छिष्टभोजिनाम् ॥ १६१ ॥ चिकित्सको वैद्यः। आतुरोऽसमाधेयरोगी । क्रुद्धो नित्यक्रोधनः । पुंश्चली प्रजननेन्द्रियप्रधाना । मत्तो धनमदायभिभूतः । विद्विद् शत्रुः । क्रूरोऽन्तराशयकठिनः । उग्रः प्रसद्यकारी । पतितो महापातकी, अभिश- स्तवचनात् सिद्धस्याप्यभिधानं प्रायश्चित्तगौरवार्थम् । अन्यत्राप्येवं द्रष्ट- व्यम् । व्रात्यः पतितसावित्रीकः । डाम्भिक उक्तः । उच्छिष्टभोजी अवीरस्त्रीस्वर्णकारस्त्रीजितग्रामयाजिनाम् । शस्त्रविक्रयिकर्मारतुन्नवायश्ववृत्तिनाम् ॥१६॥ अपुत्रपतिकावीरस्त्री। स्वर्णकारस्त्रीजितौ प्रसिद्धौ । ग्रामयाजको वैश्वदेविक इति मालवानां प्रसिद्धः । कर्मारो भत्रेरिमकः (१)।तुनवायः सीवनवृत्तिः । श्ववृत्तिः पादप्रक्षालनादिहीन(कया? क्रिया)सेवकः श्वका ण्टको वा ॥ १६२॥ नृशंसराजरजककृतघ्नवधजीविनाम् । चेलधायसुधाजीवसहोपपतिवेश्मनाम् ॥ १६३ ।। . विकानास पाठ..

·- , याज्ञवल्क्यस्मृतिः पालकीडोपेता। नृशंसोऽनुदारपाठकः(१) राजविशेषणं वा । राजा पार्थिवः । रजक श्चिम्पकः । कृतमः प्रसिद्धः । वधजीवी मारकश्चाटः । चेलधावो वस्त्रनि- ऐंजकः । सुधा देवकुलादीनां संस्कारद्रव्य, तया जीवति यः स सुधा- जीवः । सह उपपतिना वेश्म यस्य स सहोपपतिवेश्मा । उपपतिर्भायी- जारः । वेश्मसंवन्धितया स्नुपाजारोऽपि गृह्यते ॥ १६३ ॥ य एत उकाः कदर्यादयः- एषामन्नं न भोक्तव्यं सोमविक्रयिणस्तथा । पिशुनानृतिनोश्चैव तथा चाक्रिकवन्दिनाम्॥१६४ ॥ एषां कदर्यादीनाम् । न केवलं गृहे नाश्नीयात्, तदीयमन्नमप्या- इतं न भुञ्जीत, न च प्रतिगृह्णीयादिति, आरम्भसामर्थ्यात् । एपामिति वचनादनग्निकस्यान्नं गृहानीतं प्रोक्षणादिभिः संस्कृत्य भोक्तव्यम् । यथा च कदर्यादीनां, सोमविक्रय्यादीनामपि तथा । सोमविक्रयी लतासोमस्य विक्रेता यज्ञफलविक्रेता वा । सोमशन्दश्च कर्ममात्रोपलक्षणार्थः । पिशुनः खलो मर्मसूचकः । अनृती परोपद्रवप्रसङ्गेऽनृतवक्ता । चाक्रिकः पाटहिकः । वन्दी ननाचार्यः । तथाशब्दः स्मृत्यन्तरोक्ताभोज्यान्नपरिग्रहार्थः । यद्वा, एपामन्नं न भोक्तव्यं, न त्वप्रतिग्राह्या अप्येत इति मन्तव्यम् । अन्नप्रति- पेधात् फलमूलादेराहतस्याभ्यनुना । यथाह वसिष्ठः -- “एधोदकयवस- मूलफलमध्वभयाभ्युद्यतयानावसथशफरीप्रियङ्गुग्गन्धमांसान्येपामपि प्रति- गृह्णीयादि"ति । निन्दार्थो वायमारम्भः । नैपामन्नं न भोक्तव्यमेव । किं तहि भुक्तमपि भोक्तारमेव भक्षयतीत्यर्थः। सर्वव्याख्याविकल्पाश्चान्य- प्रापि शास्त्रान्तरापेक्षया विविन्य व्यस्तसमस्तत्वेनालोच्योपादेया हातव्या वा इति । एवं चशब्दादयोऽपि क्रमभेदानर्थकत्व(त्वादि)शब्दान्तरा- थलपादपूरणार्थत्वेन वा यथास्थानं योजनीयाः ॥ १६४ ॥ इति स्नातकधर्मप्रकरणम् । •. . 'पादिजा',. २. 'हेभी', ३. तिच व इ. पाठ. ४. 'म् । अथवा अप.पाठ: ५. भक, पाठ ·आचाराध्याय. भक्ष्याभक्ष्यप्रकरण सप्तमम् । TH . अथ भक्ष्याभक्ष्यप्रकरणम् । एव तावदनौपासनाद्याश्रयतोऽनस्याभोज्यत्वमभिधायाधुना भाज्यपरिगृहीतस्यापि निमित्तान्तरादभोज्यत्वमाह - अनर्चितं वृथामांसं केशकीटसमन्वितम् । शुक्तं पर्युपितोच्छिष्टं श्वस्पृष्टं पतितेक्षितम् ॥ १६५॥ वृथामास पक्कमनमिकगृहागतम् । केशकीटसमन्वित तद्बहुलम् । सशब्दादल्पास्तूद्धृत्य सस्कृत्यै च भक्षणमेव । शुक्तमवस्विन्न तदहरपि । स्पष्टमन्यत् ॥ १६५ ॥ उदक्यास्पृष्टसंघुष्टं पर्याचान्तं च वर्जयेत् । गोघातं शकुनोच्छिष्टं पादस्पृष्टं च कामतः॥१६॥ तुशब्दार्थश्वशब्द. । पूर्वोक्तेषु प्रतीकारोऽपि कचिदस्ति, एतानि तु वर्जयेदेवेत्यभिप्राय । उदक्या रजस्वला । सघुष्ट, यथाह वसिष्ठः- "को भोक्ष्यत इति चाभिकुष्टमि"ति । उदक्यास्पृष्टमित्येव वा सघुष्टम् । पर्याचान्तम् एकपङ्क्त्यामभितस्त्वाचान्तम्, आचान्तस्य वा स्वमुच्छि- एम् । स्पष्टमन्यत् । कामत इति वचनादकामाद् ब्राह्मणपादस्पृष्ट भोज्य- मेव ॥ १६६॥ -- किश्चान्यत्- शूद्रेणु दासगोपालकुलमित्रार्धसीरिणः । भोज्यान्ना नापितश्चैव यश्चात्मानं निवेदयेत् ॥१६७।। भोज्या इति वक्तव्ये भोज्याना इति वचनात् प्रकरणाचान्नमेवैपा भोज्यम् । शूद्रान्तराणां तु तत्प्रतिषेधोऽपि । दासादयश्च स्वकीया एव, अन्यथातिप्रसङ्गात् ॥ १६७॥ अन्नं पर्युपितं भोज्यं स्नेहाक्तं चिरसंस्थितम् । अस्नेहा अपि गोधूमयवगोरसविक्रियाः ॥ १६८॥ १ ज्यपुरुपप घ3 पाट २ सभह पाठ ·१२० याज्ञवस्यस्मृतिः वाउ क्रीडापता । अन्नवचनं मांसदिच्यावृत्त्यर्थम् । मांसं हि पर्युपितममोज्यमेव । भन्नं तु शुक्तमेव पर्युपितमभोज्यम् । अन्यत् तु द्वित्रिरात्रादिपर्युपितम् । चिरसंस्थितं, तदपि स्नेहाक्तं भोज्यमेव, न चेद् रसादिविकृतम् । पूर्व- त्रापि पर्युपितमेतदपेक्षयैव व्याख्येयम् । परिशब्दाचाहोरात्रोपितं गृह्यते । ततश्वापराने सिद्धं भोज्यमेव । स्पष्टमन्यत् ।। १६८ ॥ एव तावनिमित्तत्वेन दौटयमुक्त्वाधुना स्वभावतो वक्तुमाह- सन्धिन्यनिर्दशावत्सगोपयः परिवर्जयेत् । औष्ट्रमैकशर्फ स्त्रैणमारण्यकमथाविकम् ॥ १६९ ॥ सन्धिनी परवत्ससंयुक्ता, गर्भसहिता वा । एककालिकेत्यन्ये । धनिर्दशा प्रसवादारभ्यो दशरातात् । अन्ये तु “गव्यं पीयूपमि"ति प्रतिपेधात् तत्कालादूर्घ दशरात्रमित्याहुः । तदसद्, विशेषाभावात् । अनिर्दशेति चोपाध्यपेक्षणात्, क्षीरसत्तैवोपाधिर्यतः । तथाच गौतमः "गोश्च क्षीरमनिर्दशायाः सूतक" इति प्रसवमेवावधित्वेनाह । पीयू- पनिपेधस्तु प्रायश्चित्तातिरेकार्थः । तथाचाह - "प्रयत्नेन विवर्जये- दि" ति । अवत्सा मृतवत्सा प्रनष्टवत्सा वा । वत्सशन्दो हि बाल- गोवचनः । ततश्च सिद्ध गोवचन पयोमात्रप्रतिपेधार्थम् । अतो दध्यादेर- दोपः । परिशब्दात्त्वौष्ट्रादीनां सविकाराणां प्रतिषेधः । यदि त्वनिर्दशाया विकारप्रतिषेधोऽपि कचिदस्ति, ततो वर्जनेऽभ्युदयः। अन्यत्राप्येवमेवै- तद् द्रष्टव्यम् । स्पष्टमन्यत् ॥ १६९ ॥ , देवतार्थ हविः शिj लोहितानश्चनानि च । अनुपाकृतमांसानि विड्जानि कवकानि च ॥१७० ।। देवतार्थ हविः पुरोडाशादि । पलिरित्यन्ये । शिग्रुः सौभाजनकः । लोहिताः लोहितवर्णा वृक्षनिर्यासाः। आवशनं स्थाणुः । स चादनीयो यदि स्यात् ततो वयः । चशब्दात् तत्प्ररोहश्च । तथाच मनुः - 'सव्याघ पाठ ४. 'देऽपि पुनगाँव', ५ ३ 'चाबम' स.प पाठ. २ 'भ्य' पाठ. 'दोश्च द पाठक ·भाचाराध्यायः भक्ष्याभक्ष्यप्रकरणं सप्तमम् । "लोहितान् वृक्षनिर्यासान् यश्चनप्रभवांस्तथा ।" इति । अनुपाकृतम् अपशुवन्धप्रभवम् । विड्जानि मापादीनि । कवका- न्यविकसितसर्पच्छवाणि | चशब्दादितराणि स्मृत्यन्तरोक्ताभक्ष्याणि च । देवतार्थहविर्वचनं च स्वभावदुष्टप्रकरणोपलक्षणादहविषोऽपि प्रसिद्धदेव- तार्थखभावस्य प्रतिषेधार्थम् । अनुपाकृतमांसवचनमपि मांसस्य स्वभावदो- एयज्ञापनार्थम् ॥ १७० ॥ एव सति मासस्य स्वभावादभक्ष्यत्वे प्राप्त विसपोपसहारामाह- क्रव्यादपक्षिदात्यूहशुकप्रतुदटिडिभान् । सारसैकशफान् हंसान् सर्वांश्च ग्रामवासिनः॥१७१॥ क्रव्यादा मांसादाः पक्षिणो गृध्रादयः । पक्षिशब्दोऽन्यत्राप्यमेध्य- पक्षिप्रसङ्ग एपामेव प्रतिपत्त्यर्थः, एकशफोपादानवद्वा केवलपक्ष्यर्थः । दा- त्यूहः संपातकः । प्रतुद्य भक्षकाः प्रतुदाः सूचीमुखादयः । एकशफा एकखुरा अश्वादयः । पक्षिमध्य एपामभिधानं पशवोऽपि ग्रामवासिनः वादयो यथा स्युरिति । स्पष्टमन्यत् ।। १७१ ।। कोयष्टिप्लवचक्राह्ववलाकवकविकिरान् । वृथाकृसरसंयावपायसापूपशप्कुलीः ॥ १७२ ॥ कोयष्टिको मेदकः । प्लवः शकटिबलः । चक्रवाकादयः प्रसिद्धाः । विष्किराः पादेन विकीर्य भक्षकाः कुकुटादयः । ग्रामवासिवचनादु ग्राम- कुकुटप्रतिषेधे सिद्ध आरण्यार्थोऽयमारम्भः । तत्रापि “कुकुटा नखविष्किरी- णाम्" इत्यापस्तम्ववचनालायकाद्यप्रतिषेधः । कृसरादयः प्रसिद्धाः। अत्रा- भिधानं मांसवत् प्रायश्चित्तज्ञापनार्थम् । स्वभावदुष्टत्वं च । ततश्चाननेर- प्यात्मार्थत्वे दोषः । तथाच शहः--"वृथाकृसरसंयावपायसापूपमांसाश- नमाहिताग्निः कृत्वा प्राजापत्यं चरेत् । त्रिरात्रमितरेपामिति ॥ १७२ ।। १ 'मपि प्रड पाठ. 'बुख पार 'ति । क ह पाठ 'बिल' घ. पाठः, दौथ्य' सुन पाटः पाठ.. ur 'चान' घ, R ·१२२ याज्ञवल्क्यस्मृतिः बालक्रीडोपेता। कलविई सकाकोलं कुररं रज्जुदालकम् । जालपादान् खञ्जरीटानज्ञातांश्च मृगद्विजान्॥१७३॥ कलविको ग्रामचटकः । तस्य वीस्वरण्यवासाशङ्कया पुनर्वचन- मिति केचित् । तत्पुनीमचटकव्यपदेशादेवायुक्तम् , अतः स्वभावदी- ट्रयातिरेकार्थम् । ततश्च स्त्रीशूद्रयोरप्यभक्ष्यत्वसिद्धिः । ग्रामवासिमात्रोप- लक्षणं चैतत् । तथाच समाचारः । अस्मिन् प्रकरणेऽन्यान्यपि पुनर्व- चनान्येवमेव व्याख्येयानि । काकोलः श्येनः । कुररः शब्दानुकारी कर- लेकः । रज्जुदालोऽरण्यकपोतः । खक्षरीटाख्यो दीर्घपुच्छेः पूर्वदेशप्रसिद्धः । , श्लेष्मातक इत्यन्ये । मांसतुल्यैदोपार्थं चैतद्वचनम् । जालपादा हंसादयः । पुनर्वचनं तूफ्तार्थम् । नन्वेवं चक्रवाकादिवचनमयुक्तम् । सर्वजालोपल- क्षणत्वं कलविङ्कवन्मा भूदित्येवमर्थम् । अत एव चाट्या(१)दयः स्त्रीशू, द्रयोरप्रतिपिद्धाः । खञ्जरीटानिति बहुवचनं स्त्रीशूद्रयोरप्यभक्ष्यत्वार्थम् । हंसानिति तु सिद्धेऽपि दौष्टयेऽन्यत्रापि बहुवचनस्थायमेवार्थो यथा स्या- दित्युक्तम् । अज्ञातवचनं दृष्टान्तार्थम् । यथैव मांसाशनाभियुक्तैर्भक्ष्य- त्वेनाज्ञाताः पशवः पक्षिणश्च मरणादिभयान्न भक्ष्यन्ते, तथा शास्त्रोक्तस्व- भावदुष्टा अपीत्यभिप्रायः ।। १७३ ।। तया-- चापांश्च रक्तपादांश्च सौनं वल्लूरमेव च ।। मत्स्यांश्चाकामतो जग्ध्वा सोपवासस्यहं भवेत् ॥ बहुवचन तूक्तार्थम् । सौनं सूनारूढदुष्टम् । वल्लूरं प्रसिद्ध, शुक्तेमासमिति केचित् । एतान् मत्स्यांच वक्ष्यमाणातिरेकेणाकामतो भक्ष- यित्वा सहोपवासेन ज्यहं स्यात् । चतुरहमेवेत्यर्थः । सह वा तेन त्रिरात्रम् ।। १७४ ।। १. 'लकोऽर' ड. पाट:- ' 'ख पा. 'ल्यार्थ' घ. पाट.. 'नरक. २ ५. 'प'न, इ पाट. स. पाट..

·माचारध्यायः भक्ष्याभक्ष्यप्रकरणं सप्तमम् । तथा कामत एव- पलण्डं विड्वराहं तु छत्राकं ग्रामकुक्कुटम् । लशुनं गृञ्जनं चैव जग्ध्वा चान्द्रायणं चरेत्॥१७॥ गृञ्जनं पलण्डुसदृशमुदीच्यदेशप्रसिद्धम् । लशुनगृञ्जनपलण्डूनां प्रायश्चित्तविधानात् प्रतिषेधकल्पना । विड्राहादीनां तु प्रायश्चित्तार्थ वच- नम् । विवाहो ग्रामसूकरः । छत्राकं सर्पच्छत्रकम् । चशब्दो विड्राह- - तुल्यग्रामवासिपशुप्रतिपेधार्थः । तथाचामायः "त्रयो हत्वा पशवो. ऽमेध्या विडाह एलक"ति । पाठसिद्ध त्रय इत्यमेध्यत्वप्रकारार्थम्- एवजातीयका एवामेध्या न त्वजादय इति । तुशब्दः सर्वथा सर्ववर्णानां चेति द्योतनार्थः । अप्रकरणे प्रायश्चित्ताभिधानं सर्वत्रानन्तरानुष्ठानार्थम् । यतिचान्द्रायणं चैतत् । "अमत्यैतानि पड् जग्ध्वा कृच्छ्रे सान्तपनं चरेत् । यतिचान्द्रायणं वापि शेपेपूपवसेदहः ॥" इति । अय त्वत्र संप्रदायः-अनग्निकाद्याश्रयदुष्टभोजने त्रिरात्रमकामात्, कामतस्तु प्राजापत्यस् । यधाह मनु:- "भुक्त्वातोऽन्यतमस्यान्नममत्या (तु) व्यहं क्षपेत् । मत्या भुत्वा चरेत् कृच्छं रेतोविण्मत्रमेव च ॥" इति । नैमित्तिकाभाज्येऽप्येतदेव, प्रकरणाभेदात् । स्वभावदुष्टे त्यमत्ये- होक्तं चतूरात्रम् । मत्या कृच्छ एव जपाशुपबृंहितः । पलण्डादीनां चा- मत्या यतिचान्द्रायणम् । मत्या तु पतितरचनाद् भक्षणसामान्याय सुरा- पानप्रायश्चित्तम् । तर “सुरायाचाज्ञान" इत्येतद् वसिष्ठोक्तं कृन्दाति. कृन्छु पुनः संस्कारश्चेति, न तु कामकृतमुरापानप्रायश्चित्त, पतितत्रोपचा- रात् । एवमाहितागेजिन्मनः । इतरस्य तु शेषेपवसेदहरित्वकामादुप- . 'ध्यप्र' पाह • प्रतिपपल साथ भामरासिन' इति ययनान् पूर्वन्यापगतान मि इस- भिप्रायः ·याज्ञवल्क्यस्मृतिः वालक्रीडोपेता। वासः । कामतखिरात्रं, "त्रिरात्रमितरेपामि"ति शद्ववचनात् । पलण्डादाव- मत्या सान्तपन, मत्या त्वतिकृच्छू एव, “पलण्डादिभोजनेष्वतिकृच्छ्र" इति वसिष्ठवचनात् । यद्यपि काकाद्यवलीढभोजनेऽनिकृच्छु उक्तः, तथा- प्येवमेव, स्मृत्यन्तरैकवाक्यत्वात् । प्रायश्चित्तप्रकरणे तु विषयकल्पना- न्यायं वक्ष्यामः ।। १७५ ॥ किं सर्वाण्यभक्ष्याण्येव मासानि । नेत्युच्यते- भक्ष्याः पञ्चनखाः सेधागोधाकच्छपशल्यकाः । शशश्च मत्स्येप्वपि हि सिंहतुण्डकरोहिताः॥ ९७६ ।। भक्षणार्थी भक्ष्याः। पञ्चनखाः सेधादयः शशान्ताः। चशब्दः खगा. धर्थः। यत्तु वासिष्ठं--"खड़े तु विवदन्त्यग्राम्यसूकरे चे"ति, विविधं श्रा. द्धादौ प्रशंसार्थ वदन्तीत्यस्यार्थः । तथाच "आनन्त्यं खड़मांसेने"त्या- श्रेयः । पञ्चनखग्रहणं हस्त्यादिपरिसख्यार्थम् । मत्स्येष्यपि सिंहतुण्डादयो भक्ष्याः, न सर्पशीर्पादयः । सिंहो दीर्घमुखो दीर्घः । तुण्डः स्थूलः स्थूल- मुखः । रोहितो लोहितवर्णः । हिशब्दो हेत्वर्थः । यस्मान्मत्स्यादिमांस- मासवृद्ध्या पितृतृप्तिरभिधास्यते, तस्मान्मत्स्या भक्ष्या इति । हेत्वभिधा- नप्रयोजनं तु श्राद्ध एव भक्ष्यत्वज्ञापनार्थम् । तथाच मनुः--- "पाठी- नरोहितावाद्यावि"ति । अपिशब्दस्तु मत्स्यसंबद्ध पश्चनखेष्वपि प्रायश्चित्तं यया स्यात् -- सोपवास त्र्यहं भवेदिति, श्राद्धे सेधादिप्राप्त्यर्थ च ॥ १७६ ।। तथा पाठीनराजीवी सशल्काश्च द्विजातिभिः । अतः शृणुध्वं मांसस्य विधि भक्षणवर्जने ॥ १७७॥ पाठीनादयः प्रसिद्धाः । तथाशन्दात् पाठीनराजीवावपि श्राद्ध एव । सशल्कास्त्रविशेषेणैव । तुशब्दार्थश्चशब्दः। द्विजातिवचनाचोक्तं वक्ष्यमाणं च द्विजात्यर्थमेव --द्विजातिभिरप्येतत् कर्तव्यं किमुतान्यै- रिति । यस्माच सेधादिमांसं न स्वभावदुष्टं श्राद्धीपयिकं वा, तस्मान्छु- .. ' पचप' घ. पाठ.. २. ति।सेक, पाठा, ·आचाराध्यायः भक्ष्याभक्ष्यप्रकरण सप्तमम् । १२५ णुध्वं मांसस्य विधि भक्षणवर्जने । भक्षणे वर्जनं भक्षणवर्जनम् । निर्दोष भक्षणमित्यर्थः । भक्षणस्य वा प्राप्तस्य वर्जनम् । विधिशब्दः प्रकारार्थः । मांसवर्जने संबोधन त्वादरार्थम् ॥ १७७ ॥ कः पुनरसौ विधिरित्यत आह - प्राणात्यये तथा श्राद्धे प्रोक्षितं द्विजकाम्यया । देवान् पितूंस्तथाभ्यर्च्य खादन्मांसं न दोपभाक् ॥१७८॥ यस्त्वतोऽन्यथा- यसेत् स नरके घोरे दिनानि पशुरोमभिः। - सम्मितानि दुराचारो यो हन्त्यविधिना पशून्॥१७२॥ पूर्वश्लोके तथाशब्दद्वयात् प्रकारद्वयम् । प्राणात्यये तथा श्राद्ध प्रोक्षितमित्येक प्रकारः। द्विजकाम्यया देवान् पितृस्तथाभ्यत्यपरः । तत्र यथैव प्राणात्यये ऋतौ च मरणप्रत्यवायभीत्या नियोगतो भक्ष्य, तथा श्राद्धे नियुक्तेनापीत्यर्थः । तथाचाह- मनुः – “नियुक्तस्तु यथान्याय- मि"ति । यथान्यायवचनान्तु प्रीतिव्यावृत्तिः । प्राणात्ययोपादानं च दृष्टा- न्तार्थत्वेऽप्यसिद्धस्यादृष्टान्तत्वाच्छास्त्रतश्चासिद्धत्वाद् विधीयत एव । प्रो- क्षितमपि व्यामोहापनुत्तये प्राणात्यये चाभक्षयता पशूनात्माविधिनैव हतः स्यात्, प्रोक्षिताभक्षणे क्रतुवैगुण्यात् । तस्मात् प्राणात्ययादेरन्यत्र च लोभादिना यो हन्त्यविधिना पशून्, वसेत् स नरके घोर इति यो- ज्यम् । वधश्वाष्टविधैः । यथाह मनु:--"अनुमन्ता विशसिते"त्यादि । नन्वयं प्रोक्षितशब्दः प्रकृष्टसेचनमाह । तत् कुतो विशिष्टार्थावगतिः । सत्यम् । अयमेव त्वसौ प्रकर्षः । यद्विधानलक्षणत्वं ऋतावेव च तत् । द्वयं चान्यत्र कार्य-प्रोक्षणं च कुर्यात् , प्रोक्षितं च भक्षयेदिति । कतौ तु तस्य सिद्धत्वात् परार्थोपादानमविरुद्धम् । तथाचालायः "जीन्ति ह वै जुह्वतो यजमानस्यामय" इत्युपगम्य "अथैतेषां नातोऽन्या मांसाशा पिन' द. पाट. ३. ध । म प.पु. पाठः, . 'न्युक पाठ ·याज्ञवल्क्यस्मृतिः वालक्रीडोपेता । विद्यते यस्य चैत्ते भवन्ती"ति कतावेव मांसप्राप्तिमन्यत्र चायाधि दर्शयन् योक्षितशब्दस्य क्रत्वर्थतामेव द्योतयति । यस्त्वपरः प्रकारो द्विजकाम्यये- त्यादिः, तेनानन्न दोपभार ।। १७९ ।। यदि तु वर्जयत् तदा - सर्वान् कामानवाप्नोति हयमेधफलं तथा । गृहेऽपि निवसन् विप्रो मुनिमासस्य वर्जनात् ॥१८०।। द्विजैः काम्यमानत्वाद् द्विजकाम्या अतिथिपूजा । तयोपनीतं महो- क्षादि भक्षयतो न दोषः । तथा देवपित्रर्चन श्राद्धकर्म । तत् कृत्वा शिष्टं मांसमश्नतः । यदि त्वेतदपि वर्जयेत् , ततः सर्वान् कामानवाप्नोति हय- मेधफल तथा इत्यादि योज्यम् । विचित्रां चैव मांसाशनक्रियामालोच्याह "न मांसभक्षणे दोष" इति ॥ १८० ॥ इति भक्ष्याभक्ष्यप्रकरणम् । अथ द्रव्यशुद्धिप्रकरणम् । नन्वेव मासभक्षणविधानमयुक्त, निमित्तदोव्यस्यासमा यत्वात् । श्वचण्डालादिभिाई भासमुत्पाद्यत यत । सत्य वचण्डालाद्युत्पाद्य, तथाप्यदुष्टमवेत्येतनप्रतिपिपादयिमयैव प्रस- माद् द्रव्य नरगामपि निमितान्तरतोऽमेघाना मेध्यत्वविधानायाह । यद्वा सर्वव्याणा शौचमस्ति, न तु स्वभावदुष्टाना विड्याहादीनामिति द्रव्यशुदघारम्भः । विड्वराहायशु. चिसपृक्त वा द्रव्य वथ शुध्येदित्याकाइक्षित आह- सौवर्णराजताब्जानामूर्ध्वपात्रग्रहाश्मनाम् । शाकरज्जुमूलफलबासोविदलचर्मणाम् ॥१८॥ पात्राणां चमसानां च वारिणा शुद्धिरिप्यते । शुद्धिरिष्यत इत्येतदेवास्मिन् प्रकरणे क्रियापदं यथायथ योज्यम् । सौवर्णानां च निलेपानामशुचिस्पर्शनमात्रेऽशुद्विः । यथाह मनुः "निर्लेप काञ्चनं भाण्डमाद्भिरेव विशुध्यति । अजमरममय चैव राजत चानुपस्कृतम् ॥ - 'मित्य' स. पाटा ३. वय घ. पाठ..

·आचाराध्यायः द्रव्यशुद्धिप्रकरणम् अष्टमम् । १२७ इति । राजत रोप्यम् । अब्ज शङ्खशुस्त्यादि । ऊर्ध्वपात्राणि पोड- शिपात्रादीनि । ग्रहा ऐन्द्रवायवादिपात्राणि । ग्रहत्वादेवोर्ध्वपात्रे सिद्धे भेदाभिधानं कृत्स्नपानार्थम् । ततश्च द्रोणकलशाययुक्त भवति । अश्म पदादि । शाकादीनि स्पष्टानि । विदलो वेण्वादि । सर्वन चास्मिन् प्रकरणे प्रकृतिविकृत्योरन्यतरग्रहणेऽप्युभयलाभः । तथाच वसिष्ठो दारवाणां तक्ष. णमुक्त्वा प्रकृत्यातिदिशति-"दारुवदस्मामि"ति । आचार्योऽपि राज- तानामश्मनामिति पानविशेषणत्वेनोपदिशन्नेतदेव स्पष्टयति ॥ १८१३ ।। एवमेपा सोमष्टिीषिकाना पायाणा स्वामयाते निलेपाना वारिणा शुद्धिरिप्यते । सोपाना तु-- चरुसुक्खुवसस्नेहपात्राण्युप्णेन वारिणा ॥१८२।। पुनरिग्रहणं तस्यैवौष्ण्यंगुणत्वज्ञानार्थम् । ततश्च यस्य यच्छु द्धिसाधनं, तदेव गुणविकृत दोपविकृतस्येसेतत् सिद्धम् । तथाच यच्छ- हेनोक्तं- “चेलानामुत्स्वेदन प्रक्षालन तन्मात्रच्छेदो वे"त्येतदपि सिद्ध भवति । पदार्थानिरुक्त च सष्टमन्यत् ॥ १८२ ॥ स्पर्शनमात्रीपघाते निलंगानार्मव - स्फ्यशुजिनधान्यानां मुसलोलूखलानसाम् । प्रोक्षणं संहतानां च बहूनां चैव वाससाम् ॥ १८३॥ स्फ्यादीनि यज्ञसाधनानि यथा कर्मणि प्रोक्षणमानानैमित्तिकमुप- पातं निघ्नन्ति, एवम् एवंरूंपाणि पुरुषार्थान्यपि संहतानि शय्यादीनि, अस- हतानि च पुरुषवाद्यानि वासासि । चशब्दो धानाधर्थः । तथाचाम्नायः-- "यद्यदेवैपा मन्नाशुद्धस्तक्षा वामध्यः कश्चित् पराहन्ति, तत्तदेवपामेव तदद्भिर्मेध्य करोती"ति निमित्तान्तरादमेध्यत्वप्रसक्तौ मेध्यता प्रोक्षणेन दर्शयति ॥ १८३ ॥ अल्पोपघात उकम् । महति पुन तक्षणं दारुशृङ्गास्मां गोवालैः फलसंभुवाम् । मार्जनं यज्ञपात्राणां पाणिना यज्ञकर्मणि ॥ १८४ ॥ १ 'देनाभि', २ ण्य', ३ ममिति हा', ४ ‘पयति । न', 1 नि रूपपुर पाट +मि दादा' ग पार. - यथा' स पाठ ६ ·१२८ याज्ञवल्क्यस्मृतिः बालक्रीडापेता। चर्चादीनां दारवादीनां चैवं शौचम् । केचिद् दीर्णवृक्षाणां दारु- त्वसामान्यात् सर्जरसादीन्यपि दारवाणीच्छन्ति । तत् पुनर्विचार्यम् । सपूर्वाद् भवतेः किचन्तात् पष्ठीबहुवचन आम्युवडादेशे च कृते संभुवा- मिति रूपम् । तानि पुनरलाबुपात्रादीनि । तेषां गोवालैरवघर्षणम् । सलेपानां मार्जनम् । यज्ञपात्राणां कृतशौचानामेव । पाणिना यज्ञकर्मणीय- न्यामिनद् - उदकवद् ब्राह्मणपाणेरपि शुद्धिकारणत्वं यथा स्यादिति । ततश्च कमण्डल्वादेस्तन्मार्जनाच्छुद्धिः । भोजनकाले च मेध्यानामपि पा- त्राणां परिमार्जनम् । तथाचामायः- "तस्माद् यदा मनुष्याणां परिवेप- णमुपक्लप्तं भवति । अथ पात्राणि निर्गेनिजती"ति । अथशब्देन शुद्धाना. मेवेति योतयति ॥ १८४ ॥ उपघातातिरेक एवं - सोपेरुदकगोमूत्रः शुध्यत्याविकसौत्रिकम् । सश्रीफलेरंशुपटं सारिष्टेः कुतपं तथा ॥ १८५॥ भाविकं सौत्रिकम् जामयं, कार्पासं च । सूत्रशन्दस्य साधार- ण्यात् कौशेयादिसंग्रहः । यनु "आदित्येनोमयानामि"ति, तत् प्रायोगि-' कोपपातविपयम् । यत्तु भारद्वाजं-"न शौचं शयनासनकटप्रस्तरयान- प्रस्तरगण्डोपधानकशिपुकम्बलकुगृहधान्यमणिफलकशिलासहस्ररोग्णामनि । खातानां च काष्ठानां तृणपलालदानां कुमाराणामन्यत्र प्रोक्षणादन्त्यस्पर्शने सानं कुमाराणामेके" इति, तत् स्पर्शविपयम् , अन्त्यस्पर्शनवचनात् । मूत्रादिसंसर्गे तु दोपापेक्षया सोपैरुदकगोमूत्रैययाई शौचकल्पना । तैरवो. दकगोमूत्रैः सचिल्वकल्करंशुपट्टानाम् ! अंशुपट्टो नेत्रपट्टः । कुतपः कम्बल लविशेषः । सप्टमन्यत् ।। १८५ ॥ उदगोमव- सगौरसपंपैः क्षोमं पुनःपाकान्महीमयम् । १. ' मिग. 'मामा' ग. पारः १. 'मर्याम', .. 'चा' म. ९६. । ' . RETu' पाह..

·ne आचाराध्यायः द्रव्यशुद्धिप्रकरणम् भष्टमम् । उदकगोमूत्राधिकारे मात्तिकस्योपदेशात् तदपि तस्याल्पोपपाते शुद्धिसाधनं द्रष्टव्यम् । पुनःशब्दाच पक्कस्यैतत् । आम तु पाक्यं पाकात् । अपाक्यं तु भूशुद्धयैव । दोपातिशये च त्यागः । यथाह वसिष्ठः- “मद्यमूत्रपुरीपैश्च श्लेष्मपूयाधुशोणितैः । सस्पृष्टं नैव शुध्येत पुनःपाकेन मृन्मयम् ।।" इति । संशन्दाच मयादिक्लिन्नं त्याज्यं, न विपुण्मावस्पर्शनात् । पुनःपाकेने चाशुद्धिवचनाद् आद्यपाकाच्छुध्यत्येव । सर्वदेवोपहतप्रायत्वेऽपि कारुहस्तः शुचिः पण्यं भैक्षं योपिन्मुखं तथा ॥१८॥ कारुः कुम्भकारादिः । भैक्षं ब्रह्मचार्यादिगतम् । योपिन्मुखमस- वर्षाया अपि । गुणार्थश्च योपिच्छन्दः । ततश्च नियुक्ताया अशुच्येव । तथाशन्दादाकराश्च । यथाह शङ्खः "कारुहस्तः शुचिस्तथाकराः । - तद्रव्याणि प्रोक्षितान्युक्षितानि शुचीनि । आकरजानामभ्यवहरणीयानां घृते. नाभिधारितानां पुनःपचनम् । एवं स्नेहानां स्नेहवद्रवाणामिति । प्रोक्षणं प्रक्षालनम् । अभ्युक्षणमुपरिसेचनभात्रम् । पुनः शुचिग्रहणमाकर- जवान्नात्र दुष्टत्वमिति ज्ञापनार्थम् । पुनराकरजवचनं बानि प्रायेणाकर- जान्येक किलाटादीनि, तान्येव, न त्वपूपव्यञ्जनादीनीत्येवमर्थम् । अभि- पारितानां पकानां पुनःपाकः । अभिधारणमेवेतरेपाम् । स्नेहानां तु पाकमात्रम् । स्नेहवद्रवाणां पाकयोग्यानां मध्वादीनामित्यादि यो- न्यम् ॥ १८६॥ यथास्थान तु दोषविशेषात् -- भूशुद्धिर्मार्जनाद् दाहात् कालाद्गोक्रमणात्तथा। सेकादुल्लेखनाल्लेपाद् गृहं मार्जनलेपनात् ॥ १८७ ॥ तथाशब्दान्मृदन्तरावपनाच । “आवपनं च भूमेरि"ति गौतमः । मार्जनं शोधनं, बहूद्धरणमिति यावत् । कालाद् वर्षादिभिः, रजस्वला. दिपरिगृहीतावा तच्छुद्धिकालात् । अपरिग्रहे वाह भृगुः . १. 'तु' ख पाठ . २. 'नाशु' ड पाठः ३. 'त', ४. 'जानामदुष्टत्वार्थम्।', ५. 'नि न', + 'खेवमारि' ख. पाट:. .. 'पापक्ष-भू द. पा. ८. .'इकर' . प.पार, ·- याज्ञवल्क्यस्मृति. बालक्रीटोपेता। "उपलिप्तं तु यत् सार्द्र परिक्रान्तमुदक्यया । शुद्धं तच्छुध्यते यदा सुवर्णसलिलोक्षितम् ॥" इति । सेकः प्रोक्षणम् । तथाचाह यमः- "गोकर्णमात्रमन्विन्दुः पुनाति पतितः क्षितौ । समूढमसमूढ वा यत्र लेपो न दृश्यते ॥" इति । गृह मार्जनलेपनाद् अन्वहम् । कुझ्यवचनो वा गृहशब्दः, अन्यत्र भूशुद्ध्यैवोक्तत्वात् ॥ १८७ ।। अनभ्यवहार्य उत्तम् । अभ्यवहार्य तु गोधातेऽन्ने तथा केशमक्षिकाकीटदूपिते । सलिलं भस्म मृद्वापि प्रक्षेप्तव्यं विशुद्धये ॥ १८८॥ अनाधिकारात् तदुच्छिष्टनेपोपहताना पुसीसकताम्राणां क्षाराम्लोदकवारिभिः । भस्मना कांस्यलोहानां शुद्धिः प्लावो द्रवस्य तु ॥१८९॥ तुशब्दादन्यताप्यल्पोपघाते द्रव्यस्याय शौचविधिः ॥ २८९ ॥ मृत्रपुरीपादिभिस्तु- अमेध्याक्तस्य मृत्तोयैः शुद्धिर्गन्धापकर्पणम् । वाक्च्छस्तमम्बुनिर्णिक्तमज्ञातं च सदा शुचि ॥१९॥ सर्वद्रव्याणामय शांचकल्प । गन्धवचनानिर्गन्धश्चेष्मायुपपा- तेऽद्भिरेव ठेपापकर्पणम् इति केचित् । तत् पुनर्विचार्यम् । थाइ मनुः "यावन्नापत्यमेध्याक्ताद् गन्धो लेपथ तत्कृतः । तावन्मृद् वारि चादेय सर्वासु द्रव्यशुद्धिपु।।" इति । यत् पुनः शुझेनोक्तं - "तेजसाना कुणपरेतोमूनपुरीपोपहतानामा. वर्तनमुलेखन मस्मना या नि सप्तकृत्वः परिमार्जनमि"ति, तद् गन्धाय- 'सममा' ए, 'चममय' ग पाट. १ ३ भाप मर. पाट..

·भाचाराध्यायः द्रव्यशुद्धिप्रकरणम् अष्टमम् | पकपणाशक्तौ द्रष्टव्यम् । भरमनाप्यपकृष्टगन्धानामेवाविरोधात् परिमार्जनं शुष्कामेध्योपघात एव । इय तु सर्वसाधारणद्रव्यशुद्धिविषयकल्पना-यद् विशिष्टप्रमाणेन दुष्टमित्यज्ञात, यच हृद्विलेखे सति शोभनमेवैतदिति वाक्छस्तमुदकेन वा प्रक्षालितं प्रोक्षितं वा तत् सदा निर्विचिकित्सं शुद्ध- मेवेत्सवसेयम् ॥ १९०॥ एवमाप. शुद्धिकारणत्वेनोका. । तासा पुनरिय शुदि- शुचि गोतृप्तिकृत् तोयं प्रकृतिस्थं महीगतम् । तथा मांसं श्वचण्डालक्रव्यादादिनिपातितम् ।।१९१ ।। अवगाहनादिक्षम गोतृप्तिकृत् केचिदिच्छन्ति । तत्त्वयुक्तम् । "प्रदरादपि या गोस्तपणाः स्युरि"ति वसिष्ठवचनात् । प्रकृतिस्थ गन्ध- वर्णरसागमाघदुष्टम् । सर्वथा भूमिगतत्वेऽपि मध्यम् । तथा चाम्नायः- "वाग्वै देवेभ्योऽपाकामत् । सा आप. प्राविशत् । ते देवा अद्भयो वाच- मैन्छन् । तानापोऽत्रुवन् – यदस्माक प्रजाभ्यो यदन्यजेभ्योऽशुभं तत् पावयध्व, ततो वाच दास्याम इति । तथेति देवाः प्राहुः" इत्युपक्रम्य "यो ह्यादित्य स ब्रह्मयज्ञ. सर्वा देवता. सहिता अन्वह ब्रह्मयज्ञप्ताभी रश्मिभिः पावयेत् । तस्मादेवाहनि शुद्धा. शुद्ध्यै कल्प्यन्ते । तस्माद् यद्य- न्मीमांस्यं स्यात् , तत्तदद्भिः स्पृशेत् , शुच्येव भवति । रानौ वरुण प्रावि- शत् । तस्मान्न रात्रौ गृह्णीयात् । धाम्नो धाम्न इति वाग्निं वोपरिष्टा गृहीयादि"ति । न च कर्पूरादिविकारेऽपि दोर्पः, 'गन्धादिदुष्टाभिरिति दुष्टत्ववचनात् । तथाशब्दान्मांसमपि प्रकृतिस्थमेव मेध्यम् । अतश्च चण्डा- लायुपपाते निपातितस्य दोष एवेत्सवसेयम् ॥ १९१ ॥ यथाचोपघाताशझायामप्युदक मध्य, तथतान्यपि रश्मिरनी रजश्छाया गौरश्वो वसुधानिलः। वित्रुपो मक्षिकाः स्पर्श वत्सः प्रस्तावने शुचिः ॥ १९२ ।। भ्योऽन्य' ख, 'भ्योन्त्यजे' ? पाठ २ 'स' स पार... "एवं ता' घ., "एता' इ पाठ ४. प, न ग घ ड. पाठ ·११२ याज्ञवल्क्यस्मृतिः बालक्रीडोपेता । आदित्यरश्मयोऽग्निवीतोजतं रजश्चण्डालादिशरीरच्छाया गावोऽश्चा भूमिर्वायुस्तदीरिताश्चास्पष्टाः सर्वतो विघुपो मक्षिकाश्चाशुचिसेविन्यः स्पर्श मेध्याः । प्रस्तावने च मातुर्वत्समुखं मेध्यम् । वत्सग्रहणं च सर्वप्रस्तावको- पलक्षणार्थ, न्यायसाम्यात् । सर्वथा शास्त्रममीमांस्यं यतः ॥१९२ ॥ ननु गवावयोमध्यत्ववचनान्महिष्यादावशुद्धवप्रसनः । मैवम् । गुणामेतद् न परिस- इयाधम् । को गुण इति । उच्यते- अजाश्वमुखतो मेध्यं न गोर्न नखजा मलाः। पन्थानश्च विशुध्यन्ति सोमसूर्यांशुमारुतैः॥ १९३ ॥ चशब्दादन्यदप्येवंरूपं सोमादिस्पर्शनाच्छुध्यत्येव । तथाच मन्त्र- वर्ण:-"अग्निः पवित्रं स मा पुनातु वायुः सोमः सूर्य इन्द्र,' इति । अतश्च यस्यैवान्यच्छौचं नोक्तं, तस्यैवैतदिति शास्त्रसंक्षेपः ॥ १९३ ॥ अमेध्यत्वाशनायामपि हि- मुखजा विग्रुपो मेध्याः पराचमनविन्दवः । श्मश्रु चास्यगतं दन्तसक्तं त्यक्त्वा ततः शुचिः ॥ १९४॥ . पिशुपां पुनर्वचनं साक्षात्कारेण दीष्टयावगतावन्यत्रामेध्या एवेति ज्ञापनार्थम् । गौतमीयं च "न चेदङ्गे निपतन्ती"ति परकीयविषयम् । इदं चात्मीयार्थमिति भेदः । स्पष्टोपलब्धौ यात्मीयेष्वपि दोष एव । परा- चमनविन्दवश्व मेध्याः । तथा वसिष्ठः "परानधाचामवतः पादौ या विश्पो गताः । भूमिस्थैस्तु समा ज्ञेया." इति । एतम्मादेव चान्यावर्जितेनाप्याचमनसिद्धिः । तथाचापस्तम्बः- "यं वा प्रयतस्त्वाचामयती"ति । श्मश्रु चास्वगतं मध्यम् । चशब्दात् रमभुगतच लेपः, "न श्मश्रुगतो लेप". इति वसिष्ठवचनात् । श्मश्रुगत- वधुतेधापकर्षणाशक्तावेच । दन्तश्लिष्टं वक्त्वा ततः शुचिः निगिरंध । 1. मान्य' रा. पार ·आचाराध्यायः द्रव्यशुद्धिप्रकरणम् अष्टमम् । यस्याचमनकाले प्रयत्नतोऽनुपलम्भः, ततः पश्चान्निगीर्य त्यक्त्वा वा तेनै- वाचमनेन शुद्ध इत्यवसेयम् । अत्रैव प्रदेशे केचिदिमं श्लोक पठन्ति- "रथ्याकर्दमतोयानि स्पृष्टान्यन्त्यश्ववायसैः । मारुतेनैव शुध्यन्ति पक्केप्टकचितानि च ॥" इति । तत् पुनः पूर्वेणेव गतत्वादकिश्चित् ॥ १९४ ।। पूर्वस्मादेवायमनाच्छुद्धिरुता । न च तदन्यवाचमनमुपदिमित्यधुनदारेषुभाइ--- स्नात्वा पीत्वा क्षुते सुप्ते भुक्त्वा रथ्याप्रसर्पणे । आचान्तः पुनराचामे वासो विपरिचाय च ॥ १९५॥ आचान्त इत्युपदेशात् खानादिनिमित्तेप्वन्येषु चोच्छिदस्पर्शनादिपु स्मृत्यन्तरानुसारादन्यदाचमनविधायक कल्पनीयम् । तद्वशाचाचा-तः त्रा- नादिषु पुनराचामेदित्येप श्लोकविषयः । अतश्चान्यत्र सकृदाचमनमेव । रथ्याप्रसर्पण इति प्रशब्दादनुपानकस्यैवाचमनं, न सर्वत्र । वाससच विपरिवर्त एवाचमनं, न अथितसमाधाने । केचित् त्वाद्यन्तयोराचमन- मिच्छन्ति । तत् पुनर्विचार्यम् । स्पष्टमन्यत् । अय त्वत्र संप्रदायः-का- त्यस्याचमनविधेविचित्रप्रकारत्वम् , आचमनस्य शौचाशुभक्षपणाद्यर्थ- त्वात् । तथाहि- मूत्रात्सर्जने शौचं यज्ञादी कर्मसाधनम् । क्षुते नैमित्तिक शुक्तभापणे पापनाशनम् ।। जाहव्यादौ च धर्माय प्रस्थानादौ च सिद्धये । फूरदृश्येक्षणे क्षुण्णलक्षणायपनुचये ॥ स्मृत्यन्तरात् समाचारादानायाञ्चवमादिभि । प्रकारैस्तद् विवेक्तव्यं सदा तत्त्वबुभुत्सुभिः ॥ तर शौचार्धाचमनाईस्पृष्टिनस्पृष्टिनोरप्याचमनमेव शौचम् । परस्य त्वदोपः । तथाच स्मरन्ति- मनार कप मनावधानरपार १ तन्य' गाट यमा रम' पाठ.

·. याज्ञवल्क्यस्मृतिः बालकीडोपेता। "उच्छिष्टेन तु संस्पृष्ट एक एव स दुष्यति । तं स्पृष्ट्वान्यो न दुध्येत सर्यद्रव्येप्वयं विधिः ॥" इति । अचेतनस्य तु द्रव्यस्य प्रोक्षणम् । यथाह शङ्खः "द्रव्यहस्त उ- छिटो निधायाचामेत् । अद्विरभ्युक्ष्यं द्रव्यं शुध्यती"ति । श्रुतिश्यो- तैव-- “ययन्मीमांस्यं स्यात् तत् तदद्भिः स्पृशेदिति । उन्छिष्टाचेतन: द्रव्यस्पृष्टिस्पर्श त्वदोपः, “सर्वद्रव्येष्वयं विधिरि"ति वचनात् । अपुरुष- प्राणिनां तु निर्दोपतेव । एतेनैव स्नानवैचित्र्यं प्रपञ्चनीयम् । इयांस्तु वि- शेपः --- शौचार्थत्वेऽपि द्वैविध्यं, मैथुन्युदक्यादिभेदात् । उदक्यादिस्पृ. टितत्स्पृष्टिनोरपि स्नानं द्रव्यस्य च प्रक्षालनम् । मैथुन्यादौ त्वाचमनप्रो- क्षणे । यच्च द्रव्यं मानुप वा सानक्षालनक्षम, तस्यैवैतत् । तद्विना- शिनस्त्वाचमनप्रोक्षणे एवातुरपुस्तकादेः । यथाह पौधायनः- "देशं कालं तथात्मानं द्रव्यं द्रव्यप्रयोजनम् । उपपत्तिमवस्थां च ज्ञात्वा शौचं प्रकल्पयेत् ।।" इति । भयं चात्र परमार्थः । अस्यैव स्मृत्यन्तरेषु प्रपञ्चनमात्रम् । यथाह मनुः ~ "शौचं यथाई कार्यमिति । तैजसविशेपशौचार्थत्वेऽपि सर्वार्थमेवैतत् । एव चण्डालादिसरे सर्वद्रव्यप्रक्षालनप्राप्तौ विशेषः- तैजसानां भस्मना त्रिःसतकृत्वः परिमार्जनम् । सकृद्भुक्तानामुलेखनं, चिरभुक्तानामावर्तनम् । एवं मूत्रलशुनशूद्रभोगादिष्वपि योज्यम् । मार्ति- कानां तु चण्डाललशुनादिसर्शने पुनःपाकः । मूत्रायुपधाते चण्डालादि- भोगे च सागः । काकादिभिर्लयने पर्यग्निकरणम् । तत्पुरीपाशुपघाते पुनःपाकः । एवं दारवाणां प्रक्षालनमोक्षणपरिघर्पणोलेखनतक्षणत्यागादि योज्यम् । सान्तयांनी तु चण्डालादिसरेऽल्पानां प्रक्षालन, सकृद्गुकानां तुपादिमियथाहै मृद्भिरद्भिश्च । लशुनायुपहतानां मूत्रादिव्याप्तानां वपनय- नाशक्ती तन्मानच्छेदः । पैष्टयादिव्याप्ती चण्डालादिचिरभुक्तानां च त्याग 'मध्यान्या रा. पाट २. 'त् तद' प. पाठ.. ३. 'त्यादि। ४. दान व म. पा.. ५. 'दी' प. पाठ.. ६. तयाचार', ५. 'नाम', ....पा, ९. 'म् । ३०', ·भाचाराध्यायः द्रव्यशुद्धिप्रकरणम् अष्टमम् । एव । वैवर्ये तूत्स्वेदनम् । सर्वद्रव्याणां तु व खं वर्णमुत्पाद्य मृद्भिर- द्भिश्च क्षालनम् । अब्जोपलास्थिदन्तमणिमयानां सकृच्छुद्रादिभुक्तानां लशुनादिस्पर्श वा परिमार्जितानामुदकगोमूत्राभ्यां क्षालन, चिरभुक्तानां तु त्यागः । महाहं त्वत्याज्यमेव, “अमेध्यादपि काञ्चनमि"त्युपन्यासात् । उक्तं च " देशं कालमि"ति, "मृत्तोय शोध्यते शोध्यमि"ति च मानवम् । सर्वत्रानादिष्टशौच लेपसदसद्भावापेक्षया यधार्ह कल्पनीयम् । बहूनां तु धान्यवाससां शयनादीनां च चण्डालादिसङ्करे प्रोक्षणम् । यस्य च स्ला- नाईस्पर्शने प्रोक्षण, तस्य चोच्छिष्टस्पर्शने न किञ्चित् । चण्डालायाहृता- नां तृणकाष्ठशुष्कगोमयमूलफलादीनां प्रोक्षणम् । अग्रोक्षितस्पर्शने तु सानमेव । आर्द्रगोमयादेस्तु शुष्कस्य सुवर्णोदकप्रोक्षितस्य वा शुद्धिः । मूत्राद्युपघाते तु धान्याना तत्सस्पृष्ट त्यक्त्वा पर्यग्निकरणादिभि. शेपशु- द्धिः । शुष्कपुरीपाद्यनियतससर्गे चापस्तम्बोक्त बीहीणां प्रक्षाल्यावशोषण तण्डुलानां तु त्यागः इति । रसाना तु पानदोपे पानान्तरोपनयनोत्प- वने । लशुनादिसंसर्गे तूद्धृत्य प्लावनम् अभक्ष्यानुपपतनीयरससंसर्गा- शङ्कायां पाक्यस्य काथन , आप्लाव्यान्यस्मिन् सुवर्णादिप्रक्षेपः । तैलस- पिपी उच्छिष्टसमन्वारब्धे उदकेऽवधायोपयोजयेदिति । एतच्छ्रकाकाद्युप- घातेऽपि द्रोणाढकावसेचनसमर्थानां विज्ञेयम् । कूपादीनामुद्धृतदोपाणां हिरण्यादिप्रक्षेपः। पुल्कसाधुत्पादितलवणानां मधुनब भूनिक्षेपणात् । तत्त्यागेनैव शुद्धिः सर्वद्रव्याणां च, "अमेध्यतां गत द्रव्य यर्दमेध्यपरिग्रहात् । आत्यन्तिकप्रहाणेन तत् तस्माच्छुद्विमाप्नुयात् ॥" इति स्मृत्यन्तरीत् । सर्वस्य च द्रव्यस्यात्यल्पस्य त्याग एव । पक्वान्नानां तूच्छिष्टस्पर्शेऽल्पानामपि प्रोक्षण, “प्रचरन्नभ्यवहार्येष्वि"ति वसिष्ठवच- नात् । शूद्रोच्छिष्टस्पर्शेऽपि, उदक्यास्पृष्टस्याभक्ष्यस्योपदेशात् । लशुना- 'रान', ३ १ अध्य' स घ पाठ २ ५ 'मौ नि', 'च' घ ४. पाठ उ. पाठ. ९ माना पाठ ४ 'म्,' घ. पाठ ५ 'रानुसारच । स य पा. ८ 'चाय' ·- याज्ञवल्क्यस्मृति वालक्रीडोपेता । दिस्पर्श तु खल्पमुद्धृत्यान्यस्य धान्यवत् संस्कारः, अल्पस्य तु त्याग एव । श्वकाकायवलीढे तु प्राग्द्रोणाढकात् त्यागः । तदाक्रमेण तु सा- क्षात् स्पृष्टमुद्धृत्य शिष्टस्य धान्यवत् संस्कारः । गृहीतानस्य मूत्रादिक- रणे पूर्ववत् सस्कारः । शूद्रश्चेद् गृहीतान्नै उच्छिष्टः ‘स्यात्, संस्कृत्य फूरमाण्डीभिः प्रोक्षणम् । सर्वान्नदोषेषु च साविन्याप्टशतेनाभिमन्व्य सं- स्कृत्योपयोगः । सर्वत्र देश कालमित्यालोच्यम् । यत्रच हृद्विलेखः स्यात् तत् त्याज्यमेव, आत्मतुष्टेरपि शौचकारणत्वात् । शुष्कवटेकादीनां तु तन्मात्रत्यागः । अत्यन्ताशुचिसंपृक्तानां त्यागः । पात्रोपघाते वनस्यापि, रसवत् । चण्डालादिसकरे तु पक्वान्नस्य त्याग एव । चेलवद्रज्जुविदल- चर्मणां तन्मात्रच्छेदादि। कुरुण्ठादिचर्मणां तु रञ्जनं मूनादिससर्गे । सर्व- जास्मादेव चारक्षितर्न व्यवहारः । उपानच्छौच तु मृत्तोयेनैव यथार्हम् । एतदपि शसोक्त द्रष्टव्यं "मृद्धस्मगोमूत्रक्षारोदकैश्चलानां चेलवद्धन्यानां पक्ष्मचामरचर्मतृणवालवेत्रवल्कलादीनामि"त्यादि । आदिग्रहणं कुतपाथ- धम् । तृणशब्देन च तालपत्रस्यापि ग्रहण, तृणराजत्वात् तत्रापि तृण- शब्दो यत. । चण्डालाधन्वारन्धनिखातकाष्ठस्पर्श च न किञ्चित् । यथाहा- "मूढप्रस्तरे च संस्पृशन्नन्यानप्रयतान् प्रयतो मन्येत । तथा तृणकाठेपु निखातेप्पि"ति । “अनेकोद्धार्ये काष्ठशिले भूमिसमे" इति च वृद्धगार्यः । गृहमलमकवाटकंटनिःश्रेण्यादीनि च, तथाशन्दात् । के- चित्तु निःश्रेण्याः प्रोक्षणमिच्छन्ति । तच वृद्धगार्यवचनादयुक्तम् । मृदि- एकाकर्दमाणा सर्वयन्त्राणां चादित्यदर्शनादित्येपा दिक् । सर्वन "यदे- वानूचाना विद्वासो नायणा घूयुः, तच्छीचमाद्रियेते"ति स्मृत्यन्तराच्छौचं बाह्मणवचनमेटेत्यलमभिधानेन । सर्वन चात्र मूलभूतवाक्यानुपन्यासो ग्रन्थातिरेकीन्या । प्रदर्शनार्य तु कतिपयान्युपन्यस्यन्ते । यथाह हारी- तः- “या शौचमद्भिः काञ्चनरजतशमशुत्यादीनां तहणवर्णयो- गात् संहतो वर्णोपहताना यवगोधूममापकलायमसूरचूर्णर्जिनमाद्रिः प्रक्षालन च । अम्ललपणाभ्या ताम्राणा, भस्मना कांस्याना, शुलतैलाव- 'मस्य', ४ 'दविल', पस्तम्बः . म्य म', ३ न' र पाद 1. 'T', 'स्टार' पा.. .. ' मामा' । पाठ, ९.'काना .

·आचाराध्यायः द्रव्यशुद्धिप्रकरणम् अष्टमम् । घर्पणैः काणायसाना, शैलावपर्पणमानैर्मणिमयानां, सिकतावपर्पणः शैलानां सलेपानां, निलेखनं दारुमयानां, निष्टपनमेव मार्तिकानां, गोवा- लरज्ज्वा सोदकया फलमयानां, क्षारोष्णोदकाम्यां कार्पासशणमयानां, ; पुत्रसीवारिष्टकैः क्षौमदुकूलाना, पुत्रधीवोदविद्यां चाजिनानां, श्रीफल- वेतसर्पपकल्कैः कौशेयानाम् , उदश्विद्वल्मीकमृदा सर्पपैचोमियानां, स्नेहसक्तुकुत्मापोन्मर्दनैर्गुरूणामूर्णामयानाम् अत्यन्तोपहतानां सर्वतेज- सानाममिना शौचम् । मृदारुचर्मणां सागः । तन्मात्रच्छेदनमेके वास- साम् । न वा साधारणलात् । “साधारण हि वास" इत्याचार्याः । तस्मात् सर्ववाससामुपघातापनोदनादेव शुद्धिः । चेतवचर्मणां शुद्धिः । दतीनां रखन, पयसा दान्तानां, कीतानां पर्यनिकरणप्रोक्षणैः पयआदीनां, दध्यादीनां प्रोक्षणं, पर्यनिकरणावहननैत्रीः, यवगोधूमानां प्रोक्षणं, फ- लीकृतानां विमर्शनम्, अवर्षणदलमपेपणैः शमीधान्यानां, विमर्शनप्रक्षा- -लन शाकमूलफलानां भूस्थानां, ग्रहणादभूस्थानां, तक्षणप्रक्षालनरिक्षुका- ण्डाना, विधानायज्ञद्रव्यहविषाम् , उष्णेन वारिणा भुवाणां, चरूणां 'च आपणमेव । स्नेहानां कृतलवणानां पुल्कसादिस्पृष्टानां भूस्थानां तृण- काठानामादित्यदर्शनात् । एवमिष्टकानां च शकलीकृतानां स्पर्शनानिष्टग- भोपप्राणश्रवणदर्शनोदाहरणेषु च । केशपिपीलिकादिमिरन्नोपघाते काब- नरजतभस्मताम्रवनवैडूर्यगोवालाजिनदर्भाणामन्यतमेनाद्भिः संस्पृष्टेन शुद्धं भवति । मन्त्रप्रोक्षणपर्यमिकरणादित्यदर्शनैः शौचं वहन्नोपपाते, ब्राह्मणा- नुमताद् वा, तन्मात्रमपनीयाजेनोपघाप्य शुद्धं भवति । अत्यन्तोपहतानां त्यागः, रसमयानां च । भूस्था आपः पुण्या अशुभागमवर्जम् । अथापिच ब्राह्मणं भवति- "देवानां वागपाकामदि"यादि। अथाप्यंत्रोदाहरन्ति- "शोधितानां तु पानाणां यद्येकमुपहन्यते । तस्य पात्रस्य तच्छौचं नेतरेप कथञ्चन॥" इति । "वत्सः प्रस्तावने मेध्यः श्वा मृगग्रहणे शुचिः। आकराः शुचयः सर्वे शकुनिः फलशातने ॥" २ 'तादे' स घ. पाट ३ 'शाच । र, ४. 'दन्तानां । क. पा... 'दिभि स्टु' स. ड पाठ, ६ 'सर्शना' स.प पाठ - "द्भिः, ९. 'स्व', १.. 'प्युदा' य, 'प्यन्यत्रो' र. पा. १ 'नाद् स. पाठ । साउ r

·याज्ञवल्क्यस्मृतिः बालक्रीडोपेता ।
तथा
-
"गोभिराक्रमणाद् दाहात् सननादभिवर्षगात् ।
मार्जनानात् कालाद् भूमिरेतैर्विशुद्धवति ॥"
इति । न चण्डालोपहता भूः स्नानार्हाप्रायत्यं जनयति । यस्मादाह -
"मक्षिका विग्रुपो नार्यो भूमि-तोयं हुताशनः ।
मार्जारश्चैव दीं च मारुतश्च सदा शुचिः ॥"
यथाशुभौषो नदिसंश्रितो वहनदीगुणैस्तद्गुगभावयुक्तः ।
तथान्नपानं विधिपूर्वमागत द्विजातिपात्रान्तरितं न दुप्यति ॥"
इति । स्मृत्यन्तराण्येवमुदाहार्याणि विवक्तव्यानि चेत्यलं प्रसङ्गेन।
मया निरुक्तात्र पदार्थ शुद्धिः प्रायेण लोकस्य हितैषिणेयम् ।
श्रद्धेयमार्गव यतस्ततश्च प्रपश्चनीया बहुभिः सुधीभिः ॥ १९५ ॥
इनि द्रव्यशुद्धिप्रकरणम ।
अथ दानप्रकरणम्।
नन्विय कतिपयद्रव्याधित शुद्धिरका । अनन्तस्तु द्विपच. । स कमिवानुको
। নর, ঘিা : • यया यात्मविदेरोऽपि नादाणा धूया . स. निर्वि-
चिकरस. सर्वथा धर्म इति । अपिच
तपस्तप्त्वासृजद् ब्रह्मा ब्राह्मणान् वेदगुप्तये ।
तृप्त्यर्थं पितृदेवानां धर्मसंरक्षणाय च ॥ १९६ ॥
एवंच वेदगुप्तिधर्मसंरक्षण च भवति, यदि सर्वथा स वेदार्थमधि-
गच्छेत् । सृष्टवादिवचनं च कारणानुमारात् कार्यम्य सामातिरेकया-
प्त्यर्धम् ॥ १९६ ॥
नन्वयमपि मातिय मानग सदाचिन यादगेल्यत भाह ---
सर्वस्य प्रभवो विप्राः श्रुताध्ययनशीलिनः ।
तेभ्यः क्रियापराः श्रेष्टास्तभ्यो सध्यात्मचिन्तकाः॥१९॥

·- - आचाराध्याय, दानप्रकरणं नवमम् । सर्वस्येव जगतः स्वामिनो विनाः । ते च धर्मोपदेशद्वारेणैव स्वा- मिनो नान्यथा । तथाचाह मनुः- "सर्वेषां ब्राह्मणो विद्याद् वृत्त्युपायान् यंधाविधि । प्रयूयादितरेभ्यश्च स्वय चैव तथा भवेत् ॥" इति । किं जातवैतन्माहात्म्य, नेत्युच्यते, श्रुताध्ययनशीलिन एवेति अन्येपामनुपदेष्टुत्वात् । तेभ्यः क्रियापरा इत्यादि मान्यश्लोके व्याख्यात- मेव ॥ १९७ ॥ वस्माचैवमुत्तरेत्तरष्टयम् । यस्मात् - न विद्यया केवलया तपसा वापि पात्रता । यत्र वृत्तमिमे चोभे तद्धि पात्रं प्रकीर्तितम् ॥१९८॥ तपःशब्देन चान सृष्टयनुसाराज्जातिरेवोच्यते, अन्यथा क्षत्रिया- देरपि मान्यत्वप्रसङ्गात् । अतो यत्र विद्यातपसी वृत्तं चानुष्ठान, तत् पात्र दानादिसाधनम् । यस्माच तत्सर्वं ब्रह्मविदि, वैराग्यादिगुणातिरेकश्च,त. स्मात् तस्यैव सर्वश्रेष्ठयम् । यद्वा स्वार्थ एव तप.शब्दः । चशब्दादुप- कमाञ्च जात्युपादानम् ॥ १९८ ।। यस्माचवरूपो ब्रह्मण पातृत्वावगत पान, तस्मान् - गोभूतिलहिरण्यादि पात्रे दातव्यमर्चितम् । नापात्रे विदुषा किञ्चिदात्मनः श्रेय इच्छता ॥१९९॥ पाने पातरि । अर्थित सर्वमेव दद्यात् । आह च - "योचित प्रतिगृह्णीयादि"ति । अपातरि वात्मन. श्रेय इच्छन्न किश्चिद् दद्यात् । आदिग्रहणाद् भोजनाद्यपि । भोजनादि चाध्यात्मविदोऽपि गृहन्त्येव । अतश्च तेषां च सप्रदानत्वसिद्धिः । ननु च ब्राह्मणो न परीक्षितव्यः, परी- क्षायां वेदविक्रयश्रवणात् । अन्यथा च ज्ञानानुपपत्तेः कथ पात्रावगतिः । उच्यते । लौकिक एवानाभ्युपाय. ॥ १९९ ॥ किन, यद्यसौ प्रतिगृढ यात् तदोशयापेक्षापि प्रमज्येत । तस्य त्यनभिकार विद्यातपोभ्यां हीनेन न तु ग्राह्यः प्रतिग्रहः। । -- एवं यत F १ '•म' २ ·यावल्क्यस्मृतिः यालकीडोपेता । यस्मात् --- - "अह- गृहन् प्रदातारमधो नयत्यात्मानमेव च ॥२०॥ तुशब्दोऽवधारणार्थः । स्पष्टमन्यत् ॥ २० ॥ यस्माञ्चव, तस्मात् - दातव्यं प्रत्यहं पात्रे निमित्तेपु विशेषतः। याचितेनापि दातव्यं श्रद्धापूतं तु शक्तितः ॥२०१॥ प्रत्यहमेवायाचितमुपनीय पात्रे दद्यात् । तथाचानायः रहर्दद्यादोदपात्रादी"त्यादि । तथा "हिरण्यमादायानीध्रमभ्येती"त्युपनीय दानं दर्शयति । तथा “यो वै ज्ञातो ज्ञातकुलीनः स पितृमान् पैतृमत्य" इत्युपक्रम्य "यो पै ज्ञातायापि कतिपय दक्षिणा ददाति, तामिमहर्जय- ती"ति पान एव दानं दर्शयति । निमित्तेषु ग्रहोपरागादिषु । विशेषतो बहुतरम् । देयम् अयाचितेनैव । किञ्च, याचितेनापि, दातव्यं सान्तानि- कादिभ्यो दशभ्यः लातकेभ्यः । न च याचितत्वादेवावज्ञा कार्या । किं तर्हि श्रद्धापूतमेवादरेण देयं, शक्तितश्च, आत्मवित्तानुसारात् तद्गुणानुसा- राच । तोंचाह मनुः - "दशैतान् स्नातकान् विद्यादि"ति ॥ २०१॥ गवादीना देयत्व मुक्तम् । तत्प्रकारप्राचायाह ---- स्वर्णशृङ्गी शफै रौप्यैः सुशीला वस्त्रसंयुता। सकांस्यदोहा दातव्याक्षीरिणी गौः सदक्षिणा ॥२०२॥ सत्कृता दक्षिणा सदाक्षणा । दक्षिणाशब्दाच हिरण्यवाहुल्यं का- यम् ।। २०२॥ नचायं निलदानप्रकार एव । कि तर्हि-- दातास्याः स्वर्गमाप्नोति वत्सरान् रोमसम्मितान् । कपिला चेत् तारयति भूयश्वासप्तमं कुलम् ॥२०३ ॥ १. 'त्यदिनो' प. इ पाठ . .. '' प.,पाठः, ३. 'नया' प.अ. पाठ:. ४. 'पा' प. पाठ ·, आचाराध्यायः दानप्रकरणं नवमम् । अनेनैव विधिना दीयमाना विशेषतः । नित्येऽपि चायमेव प्रकारः, अन्यानुपदेशादपेक्षितत्वाच । एवमन्यत्रापि योज्यम् । यद्वा निमित्तेषु वि- शेषत इति यदुक्तम्, अयं स विशेषोऽभिहितः । नित्य तु यथाई सत्कृत्य दद्यादित्यवसैयम् ॥ २०३ ।। अकपिला वा- सवत्सारोमतुल्यानि युगान्युभयतोमुखीम् । दाता स्वर्गमवाप्नोति पूर्वेण विधिना ददत् ॥२०॥ सह वत्सेन यावन्ति रोमाणि, तावन्ति युगानि वर्षाणि । उभय- तोमुखी सोध्यन्ती निर्गतवत्समुखीम् । पूर्वेण हेमशृङ्गादिविधिना । ददद् दाता स्वर्गमवाप्नोतीति योज्यम् । तथाच "अदितिरस्युभयतः शीर्णी"ति मन्त्रवर्णः ॥ २०४ ।। एव तावदुक्त प्रकार । तदसम्भवऽपि यथाकथञ्चिद् दत्त्वा गां धेनुं वाधेनुमेव वा । अरोगामपरिक्लिष्टां दाता स्वर्गमवाप्नुयात् ॥ २०५ ।। स्पष्टार्थ. श्लोकः ॥ २०५ ॥ रस्य तु गोमात्रमपि नास्ति, तस्यापि - श्रान्तसंवाहनं रोगिपरिचर्या सुरार्चनम् । पादशौचं द्विजोच्छिष्टमार्जनं गोप्रदानवत् ।। २०६ ।। निगदोक्तः श्लोक ॥ २०६॥ यथासम्भवमेव -- भूमिपश्चन्नवस्त्राम्भस्तिलसर्पिःप्रतिश्रयम् । नैवेशिक स्वर्णधुर्य दत्त्वा स्वर्गे महीयते ॥ २०७॥ नैवेशिक विवाहाथ धन, कन्या वा । धुर्योऽनड्वान् । ऋज्व- यत् ॥ २०७॥ ला कपिला वा', ३ नया' ड पाठ ४ 'वभू' घ . पाठ ·याज्ञवल्क्यस्मृतिः बालक्रीडोपेता।- वित्तानुसारादेव च- गृहधान्याभयोपानच्छत्रमाल्यानुलेपनम् । यानं वृक्षजलं शय्यां दत्त्वात्यन्तं सुखी भवेत् ॥२०॥ यानं गन्न्यादि । वृक्षसेकार्थ जलं वृक्षजलम् । स्पष्टमन्यत्। सर्वत्र चास्मिन् प्रकरणे दातुर्वित्तानुसारात् फलविशेषकल्पना । यथाचोक्तं--- "नायं यज्ञः सक्तुप्रस्थतुल्य" इति । आम्नायश्चोक्त एव "यो वै ज्ञातायापि कतिपयीरि"त्यादिः । बाह्यवित्तानुसारी चातिरेको ब्राह्मणाद्यर्थे स्वप्राणप- णेनाभयप्रदानादेः । आम्नायश्च "तस्माद् यद्यपि सर्वज्यानीम जीयत आत्मना चेज्जीवति प्रविनाशादित्याहुः"(1) इत्यप्राधान्यं वित्तस्य दर्श- यति । एवं सर्वत्र विवेककल्पना ॥ २०८ ॥ एव तावद् विभवरत सर्वसाधारणो दानधर्म उक्त. । यस्तु खल विद्वान् ब्राह्मण , तस्य सर्वधर्ममयं ब्रह्म प्रदानेभ्योऽधिकं ततः । प्रददत् तत् समाप्नोति ब्रह्मलोकमविच्युतः॥ २० ॥ स्पष्टार्थ श्लोकः ॥ २०९ ॥ एवच सति- प्रतिग्रहसमर्थोऽपि नादत्ते यः प्रतिग्रहम् । ये लोका दानशीलानां स तानाप्नोति पुष्कलान्॥२१०॥ ब्रहप्रदान वेत्यर्थः । तस्मान्न दास्यामीति प्रतिगृतीयात् । तथाच लौकिकाः "प्रक्षालनाद्धि पकस्य दूरादसर्शनं वरम् " इति । अतश्च प्रतिग्रहनिवृचिरेव ज्यायसीत्सवसेयम् ॥ २१०॥ 'रज प . पार. २ वादविना ददतीला'... 'नानी' स. पाठा. 'यो भा' पाठ. ५. 'पिनागादि' ग पार...'ग, म. पाठ. .

·आचाराध्याय दानप्रकरणं नवमम् । निवृत्तेनापि च - कुशाः शाकं पयो मत्स्या गन्धाः पुष्पं दधि क्षितिः । मांसं शय्यासनं धान्यं प्रत्याख्येयं न वारि च ॥ २११॥- निगदोक्तः श्लोकः ॥ २११ ॥ एव तावन्छाकार्यप्रणाद्यामति स्थितम । हिरण्यावपि अयाचिताहृतं ग्राह्यमपि दुष्कृतकर्मणः । अन्यत्र कुलटापण्डपतितेभ्यस्तथा द्विपः॥ २१२ ॥ कुलान्यटतीति कुलटा दुश्वारिणी । तथाशब्दाद् द्वेष्यश्च, अप्रति- ग्राद्यप्रकागर्थो वा । तथान्येऽपि पण्डसदृशा अनधिकृता. शूद्रादयः । यत्तु गौतमीय --- "तेन चोत्तरस्तदर्योऽग्य निचयं" इति, तदाश्रितशू- द्रविपयं द्रष्टव्यम् । दानायैपैपा स्थित्यतिरिक्तवित्तसग्रहाधिकारोऽपि । तदर्थोऽस्य निचर्य इत्यनेनाप्येतदेवोक्तमित्यवसेयम् ॥ २१२ ॥ एव तावदयाचिताहतग्रहणमुक्तम् । याचिस्वापि तु- सुरातिथ्यर्चनकृते गुरुभृत्यार्थमेव च । सर्वतः प्रतिगृह्णीयादात्मवृत्त्यर्थमेव च ।। २१३ ॥ सर्वशन्द पूर्वश्लोकानुसारादेवायमकुलटादिषु द्रष्टव्यः । यत्पुनर्वा- सिष्ठ- "गुर्वर्थे दारमुज्जिहीपनर्चिष्यन् देवतातिथीन् । सर्वत प्रतिगृहीयान्न तु तृप्येत् स्वय ततः ॥" इति, तत् कुलटादिपु प्रतिप्रसपार्थम् । तथाच तत्रैव "उदकापामपि प्रतिगृह्णीयादि"ति । अनेन सर्वनाम्नैत एव परामृश्यन्ते । प्राणसंरक्षणार्थ चैतद्, न पुन गार्थमित्यादिविवेक प्रपञ्चनीय ॥ ११३॥ इति दानधकरणम् । २ य स्यादिति ३ 'य स्यादित्य', १ 'तप्र', 'यमति 'द ख पट .

·निमित्त विशेषतो दानमुफम्। याज्ञवल्क्यस्मृतिः बालक्रीडापता। अथ श्राद्धप्रकरणम् । कम् । कानि पुनस्तानि निमित्तानीत्यत आह . अमावास्याष्टका वृद्धिः कृष्णपक्षोऽयनद्वयम् । द्रव्यब्राह्मणसम्पत्तिर्विपुर्वत्सूर्यसंक्रमः ॥ २१४ ॥ व्यतीपातो गजच्छाया ग्रहणं चन्द्रसूर्ययोः । श्राद्धं प्रति रुचिश्चैव श्राद्धकालाः प्रकीर्तिताः॥२१५॥ अमावास्याप्टकयोः कृष्णपक्षान्तर्गतत्वेऽपि भेदेनोपादानमादरातिरे- कार्थम् । एवं सूर्यसंक्रमविपुवायनादीनां वचनानि योज्यानि । द्रव्यं वा- धाणसादि श्राद्धार्थम् , उभयतोमुख्यादि दानार्थम् । ब्राह्मणसम्पदुक्ता वक्ष्य- माणा च । गजच्छाया त्वन्यैव, व्यतीपातसैन्निधानात् , "यदि स्याचंन्द्रमाः पिव्ये करे चैव दिवाकरः । वर्षासु च त्रयोदश्यां सो छाया कुञ्जरस्य तु ॥" इति च स्मरणात् । एते श्राद्धकालाः प्रकीर्तिताः । श्राद्धवचनं दानादेरपि प्रदर्शनार्थ, प्रक्रमाविशेषात् । तथाचाहुः -- "शतभिन्दुक्षये दानमि"ति । एतानि व्यस्तान्यपि निमित्तानि । यद्वा, श्राद्धशब्दः स्वार्थ एव । तस्य चायं कालविधिः । सन्निधानाच दानस्याप्ययमेवापेक्षितत्वात् स्मृत्यन्तरानुसारा- चाविरुद्धः काल इत्यवसेयम् । कृष्णपक्षेऽविशेपत एव श्राद्धमुक्तम् । यथाह जातूकर्णिः "अथ श्राद्धमपरपक्षे सर्वत्राविशेषात् । नभस्य एव वा सामोपपत्तिभ्यामि"ति । आम्नायश्च "अथ यत्र दक्षिणा पूर्तते सूर्यः, पितृपु तर्हि भवती"त्यादिनैतमेवाध स्फुटयति । अथवा प्रशस्ततरत्वं तस्य । अविशेपेणैवात्र निमित्तत्वं, "मासि मासि चाशनमि"त्याम्नायात् । जातूकर्णमप्येवमेव नेयम् ॥ २१४, २१५ ॥ - , 'पः सू' पाठ. २ 'नि योग्यानि वचनानि ।', ३ सयोगात्', 1. यनि', ५. 'देव' स. पाठ . .. 'ज्य. पाठ ·आचाराध्याय श्राद्धप्रकरण नवमम् । १४५ गवतावन कारमम्मदमुक्त्वा पानसम्पदमाह- अग्रयः सर्वेषु वेदेषु ओत्रियो वेदविद् युवा । वेदार्थविज्ज्येष्ठसामा त्रिमधुस्त्रिसुपर्णकः ॥२१६ ॥ स्वस्त्रीयऋत्विग्जामातृयाज्यश्वशुरमातुलाः। त्रिनाचिकेनदोहित्रशिष्यसंवन्धिवान्धवाः॥ २१७॥ कर्मनिष्ठतपोनिष्टपञ्चाग्निब्रह्मचारिणः । पितृमातृपराश्चैव ब्राह्मणाः श्राद्धसम्पदः ॥ २१८ ॥ अग्र्योऽग्रगामी, सर्वेपु वेदेप्पग्वेदादिषु । श्रोत्रियो ज्ञाता वेदपारग इत्यर्थ । वेदविदेकशासापारग । युवा तरुण । वेदार्थविन्मीमासादि- शास्त्रज्ञ । ज्येष्ठसामाख्य छान्दोग्य प्रत, तत् चीण येन स ज्येष्ठसामा । एवमुत्तरनापि योज्यम् । निमधुराधर्वणम् । विसुपर्णक वाढच्यम् । स स्रीयो भागिनेय । ऋत्विगादय प्रसिद्धाः। निनाचिकेतमाध्वर्यव व्रत, निरग्निचयन वा । शिष्योऽनुशिष्ट स्नातक । समन्धी स्यालादि । या न्धवा मातृष्वस्रीयादय । कर्मनिष्ठा यावजीवाग्निहोविण । तपोनिष्ठा नैष्ठिकपरिवानादयः । पञ्चाग्निरग्निहोत्री, वनस्थो वा । ब्रह्मचार्युपकुर्वा- णक । पितृमातृपरास्तद्वक्ता । चशब्द स्मृत्यन्तरीक्तस्मृतिद्रोण पाठका द्यर्थ । सस्रीयादीना सबन्धनिमित्तत्वात् क्षनियादेश्च श्राद्धाधिकारात् तजातीयप्रसक्ताराह -ब्राह्मणा श्राद्धसपद इति । श्राद्ध सपादयनीति- श्राद्वसपद । यहुवचनाद् व्यत्यस्ता अपि । अभ्रष्टसस्काराच स्वस्रीयाद योऽल्पगुणा अपीत्यवसेयम् । पुन श्राद्धाचन दाने गुणातिरेकात् पात्र तेति ज्ञापनार्थम् ॥ २१६-०१८॥ किमावशपणवत ब्राह्मणा प्राद्वभाजिन । ननि म यत रोगी हीनातिरिक्ताङ्गः काणः पोनर्भवस्तथा । अवकीर्णी कुण्डगोलो कुनसी श्यावदन्तक.॥२१९॥ का 'गपार . घि पार.३ न।' पाठ. . दाति पारशके । स्मातागपाक स्मात दम्बाद ।

·. याज्ञवल्क्यस्मृतिः बालक्रीडोपंता । भृतकाध्यापकः क्रूरः कन्यादूप्यभिशस्तकः । मित्रधुक् पिशुनः सोमविक्रयी परिविन्दकः ॥ २२०॥ मातापितृसुतत्यागी कुण्डाशी वृपलात्मजः । परपूर्वापतिः स्तेनः कर्मदुष्टश्च निन्दिताः।। २२१ ॥ रोगी असमाधेयव्याध्यभिभूतः । अवकीर्णी आदिष्टप्रायश्चित्तः, अन्य- स्य कर्मदीप्टयेनैव निन्दितत्वात् । कुण्डगोलको, यथाह मनुः "परदारेषु जायते द्वौ सुतौ कुण्डगोलको । पत्यौ जीवति कुण्डस्तु मृते भर्तरि गोलकः ॥" इति । परिविन्दको ज्येष्ठम्रातरि स्थिते दाराग्निहोत्राही । मातृत्यागी सर्वथा, पितृमुतत्यागी अकारणात् । कुण्डाशी कुण्डगोलकाद्यन्नभोक्ता । बृपल आत्मजो यस्य स वृपलात्मजः शूद्रापत्यः । परपूर्वा पुनर्भू, तद्भती परपूर्वापतिः । स्तेनश्चोरः । कर्मदौष्ट्यवचनात् सिद्धे प्रकारार्थं वचनम् । स्पष्टमन्यत् ॥ २१९-२२१ ।। एवमनिन्दितान् श्राद्धभोजन - निमन्त्रयीत पूर्वेद्युाह्मणानात्मवाछुचिः । निमन्त्रितेश्च तैर्भाव्यं मनोवाकायसंयतैः॥२२२ ॥ ब्राह्मणग्रहण गुणार्थम् । ततश्च दृष्टार्थतयैव गुणवतः पूर्वथुरामन्त्र- णम् । अन्येषां तु तदहरप्यविरोधः ॥ २२२ ॥ अथ श्राद्धाहनि - अपराह्ने समभ्यर्च्य स्वागतेनागतांस्तु तान् । पवित्रपाणिराचान्तानासनेपूपवेशयेत् ॥ २२३ ।। सशब्दात् स्वयमभ्युत्थानादिनाभ्यच्यैतान् । आगतवचनाच निम- वणस्पान्यकर्तृकत्वेऽष्यदोषः । पवित्र दीस्तरणादि । आचान्तवचनाच ५. 'त' प पाठ . ३.,'म सस, 4 पान् गिह रा. पाठ "पाप.पाट ·आचाराध्यायः श्राद्धप्रकरणं नवमम् । १४७ न स्वयं पादप्रक्षालनक्रिया । स्वयमेव वासनेषु पक्तिपावनाद्यपेक्षया यथा- हमुपवेशयेत् । आसनवचन पूर्वमासनोपक्लप्त्यर्थम् । तथाचाह "आमनेपूपालप्सेपु बर्हिष्मत्सु विधानतः।" इति ।। २३३ ॥ क पुनरुवेशनप्रकार । उच्यते---- देवे युग्मान् यथाशक्ति पित्र्येऽयुग्मांस्तथैव च । परिश्रिते शुचौ देशे दक्षिणाप्रवणे तथा ॥ २२४ ॥ तथाशब्दः प्राइमुखत्वादिप्रकारार्थः । शक्तिशावैगुण्यलक्षणा द्रष्ट- व्या ।। २२४ ।। मनोवाक यसयतै अप्रैगुण्यशक्त्यपेक्षयर च - द्वौ देवे प्रागुदक्पित्र्य त्रय एकैकमेव वा। मातामहानामप्येवं तन्त्रं वा वैश्वदेविकम् ॥ २२५ ॥ तथाचाह मनुः "द्वौ दैवे पितृकार्ये त्रीनेकैकमुभयत्र वा । भोजयेत् सुसमृद्धोऽपि न प्रसज्येत विस्तरे । सत्तियां देशकाली च शौचं ब्राह्मणसपदम् । पश्यैतान् विस्तरो हन्ति तस्मात् तं परिवर्जयेत् ।।" इति । एवमुपवेशनान्तं पित्र्ये विधायातिदिशति --मातामहानामप्येव, सर्व कालादि सम्पायम् । ततश्च सर्वथाकरणे प्रसक्ते शक्त्यपेश्चयैवापरादः- तन्त्र वा वैश्वदेविकं कर्म कुर्यादिति । चाशन्दः कल्पान्तराधाऽपि, स्मृत्य- न्तरात्- "एक एव यदा विप्रो द्वितीयो नोपलभ्यते । तं नियुज्य हि पित्रर्थे दैवे त्वग्निं नियोजयेत् ॥" द्वितीयम् । "यद्येकं भोजयच्छाद्धे देव तर कध भोत् । अन्न पा समुद्धृत्य सर्वस्य प्रातस्य तु ॥ 'गान्ग' पार ·१४८ याज्ञवल्क्यस्मृतिः वालक्रीडोपेता। देवतायतने स्थाप्य ततः श्राद्धं प्रकल्पयेत् ।- प्रास्येदग्नौ तदन्नायं दद्याद् वा ब्रह्मचारिणे ॥” इति । इद चाधुना विचार्यते-किमिदं श्राद्ध नाम, कस्य वात्राधिकार इति । अत्रायं श्राद्धशब्दो यौगिकत्वेऽपि न गुणविधिः । “श्रद्धापूतं तु शक्तित" इति श्रद्धाया अन्यतः प्राप्तत्वात् । प्रयुक्तस्य च योगानुमाना- नातिप्रसङ्गः । तेनाग्निहोत्रादिवन्नामैवैतदिति स्थितम् । तच पिण्डदानस्यैव, न ब्राह्मणभोजनादेः । “यत् पितृभ्यो निपृणाती"त्याम्नायात् । निपरणं च पिण्डदानमेव, न ब्राह्मणभोजनादि । “सर्वेभ्य एव निवृणीयादि". त्यादिप्रयोगदर्शनानुसारात् । ननु च श्राद्धभुग्देवदत्त इत्याद्यपि प्रयोगो दृष्ट एव । सत्यम् । औपचारिकस्तु सः । कुतोऽयं विवेक इति चेत् , "शास्त्रस्था वा तन्निमित्तत्वादि"ति न्यायात् , पिण्डपितृयज्ञे च प्रयोगदर्श- नात् । यथाह जैमिनिः- "श्राद्धवदिति चेत्" । अपिण्डके चान्वाहि- कपितृवाझणभोजनेऽनुपलम्भात् । "दद्यात् पिण्डं हरेद्धनमि"ति च "पि- ण्डदानस्यैव पितृसम्बन्धदर्शनात् । “यद्येकं भोजयेच्छाद्ध" इत्यादयस्तु प्रयोगास्तादर्थ्यनिमित्तत्वेनैवावसेयाः 1.व्यासश्च पिण्डदान एव पितृहस्तोत्था- नाभिधानात् तत्प्रधानतामेव द्योतयति । एवमाम्नायात् स्मृत्यन्तरानुसाराच पिण्डदानस्यैव श्राद्धत्वसिद्धिः । चिन्ताप्रयोजनं तु यथोक्तब्राह्मणालाभे पिण्डमात्रप्रवृत्तिर्यथा स्यादिति । क पुनरेतत् पिण्डदानं यागादिमध्येऽन्त- भीव्यम् । नैकत्रापीति केचित् । अन्य एवाय निपैरणाख्यो व्यापार उ. त्सर्गलक्षण इति । शक्यं चैतद् दानमिति वक्तुं, परस्वत्वापत्तिपर्यन्तत्वात् । पितृणां हि सम्प्रदानतैयोत्पत्तिवाक्ये । यतः पितृभ्यो दद्यात् पिडं दद्यादिति च । नन्वत्र दानार्थानुपपत्तिः पितृगतस्वत्वसम्बन्धानुपपत्ते । प्रेतपितृकस्य चाविकारात् । यथाह कात्यायन "प्रेतेभ्यो ददाती"ति । मनुरपि "पिता यस्य तु वृत्तः स्याज्जीवेद्वापि पितामहः ।" इत्यादिना प्रेतेभ्य एव दानं दर्शयति । सत्यमेवम् । प्रेतानामपि यथा सम्प्र- दानत्व, तथोपरिष्टाद् वक्ष्यामः । एतान्येव तु कथं वचनानि 'गानु', २ .. 'पाला' घ. पार, ६. 'तेभ्योऽपि तु यस पाठ . - 'व' घ.इ.पाठ. १ द' पाट ३. 'खमेवो' स. पाट. *ण्डान् ·आचाराध्याय श्राद्धप्रारण नवमम् । १४९ "ध्रियमाणे तु पितरि पूर्वेपामेव निर्वपेत् । विप्रवद्वापि त श्राद्धे स्वक पितरमाशयेत् ।। पिता यस्य तु वृत्त स्याज्जीवेद् वापि पितामह । पितु स नाम सकीर्त्य कीर्तयेत् प्रपितामहम् ॥" इति । तथेदमन्यत्- "पितापुत्रो चेदाहिताग्नी स्याता, येभ्य एव पिता दद्यात् , तेभ्य पुनोऽपी"ति । विरोधादनात्यान्येवेति केचित् । एव ह्या- म्नाय - "असावेतत्त" इति । एव यजमानस्य पित्र" इत्यादि । कात्याय- नश्चैतदेवालोच्य "पितृप्रभृति तु नित्या" इत्याह । वचनाच परानधिकार । जीवपित्राद्यपेक्षया च न जीवन्तमति ददाती"त्याम्नायोपन्यामः । जीव- पितृकस्य वा समावर्तनार्थश्रादविपयाण्येतानि । तस्यागि "अनिष्ट्वा तु पितृञ्छाद्धे न कुर्यात् कर्म वैदिकम् " इत्यनशिकस्येव सामर्थ्याचाद्धाधिकारोऽस्त्येव । कुताऽय विशेष इति - चेत् । साग्मिकस्य जीवपितृकस्य पिण्डपितृयज्ञानधिकारात् श्राद्धानधि- . "पिण्डान्वाहायक श्राद्ध कुर्यान्मासानुमासिकम् " इत्यद्गत्ववचनात् । एव तीपरपक्षादिश्राद्धविषयताप्यस्तु । न । पारणनि- कारत्वात् , तस्य च प्रेतविपयत्वात् , प्रकृतिवच विकृत्यनुष्ठानात् । समाव- तनेऽपि तद्ययमेव न्याय । सत्यम् , आनर्धक्यपरिजिहीर्पया तद्विपयत्वा भिधानम् । तावतैवानर्थस्यपरिहारा नातिप्रसङ्ग । किन, अग्न्यभावेऽपि हि सामर्थ्यात् तस्यैवानोकरणकल्पः, "अग्न्यभावे तु विप्रस्प पाणावेवोपपादयेद्" इति । तत्मामान्यादन्योऽप्येवजातीयकम्तस्यैव युक्तः । एव तापद् विषयोपक्लप्तिक्ता । पूर्वपक्षतौर सय भगतोऽपि लक्ष्यते । कथ हि भगरता प्रत्यक्षा श्रुतयो न निरूपिता स्यु । तथाचाह 'पितामहो वा तमाद भुपीतेत्यत्रीन्मनु । काम वा तदनुन्नात सयमेन समाचरेत् ।। -- विप पर ३ ३ पारस ग पार ·याज्ञवल्क्यस्मृति बालकीडोपेता। इति । अयमस्यार्थ -- "ध्रियमाणे तु पितरी"त्यादीतिकरणान्तमुक्तवान् मनु , न खनुष्ठितवान् । काममेन तु तेनेव पितामहेन निदुपा शास्त्रार्थमा लोच्यानुज्ञातो यदै युक्त तत् स्वयमेव समाचरेदिति । तथाचाम्नायोऽप्यु- क्तमप्यननुष्ठितमकर्तव्यतयैव दर्शयति- “तद्वै सन्तो मीमासामेव चके न तु चकार तत्कृतमेवे" त्यनुष्ठानकृतमेव प्रामाण्य नाभिधानमानकृतमित्य भिप्राय । यतु "पितापुत्रो चेदाहितामी स्यातामि"ति, तदाहिताशिव चनात् नर्तुगतपिण्डदाना) द्रष्टव्यम् । तथाच तार्थेनैव "येभ्य एवं पिता दद्यात् , तेभ्य पुनोऽपि" इति याज्ञिकस्मरणम् । अतश्च जीवपि तृकस्यावसथ्यायपि आद्धरहितमेवेत्यल प्रसक्त्या । स्नानविवाहयोस्तु जी वपितृकस्यापि पितृवच्छाद्धक्रियेति सप्रदाय । स्थितमेतत् पिण्डदान श्राद्धमिति । अधिकारस्तु वक्तव्य । ननूक्त प्रेतपितृकोऽग्निमामाद्धाधिकृत इति । यद्येवमात्मत्यागिपितृकस्यापि प्रस ज्येत । तच्चायुक्तम् । यथाह मनु "वृधासकरजाताना प्रमज्यासु च तिष्ठताम् । आत्मनस्त्यागिना चेव निरर्तेतोदकक्रिया ॥" इति । एव सर्वस्मृतिश्वेवजातीयकानामुदकक्रियानिषेधादेकोदिष्टनिवृत्ति । तदनुसारात् सपिण्डीकरणाभावाच्छाद्धानधिकार । अनोच्यते ण्डीकरण श्राद्धनिमित्त, किं तर्हि, अमावास्यादीनि । नन्वमावास्याधि कृतस्य काल । सपिण्डीकृतपितृकस्यैव तु श्राद्धाधिकार । अन्यथा हि प्रागपि सपिण्डीकरणात् प्रसज्येत । प्रसज्यतामिति चेद्, न, प्रतिषेधात् । यथा मनु "असपिण्डक्रियाकर्म द्विजाते सस्थितस्य तु । अदैव भोजयेच्छाद्ध पिण्डमेक च निपेत् ।।" इति । नन्वेकोद्दिष्टमपि श्राद्धमेव । सत्यम् । पार्वणानधिकारस्त्वस्माभिरु क्त । तथाचेतरदनाहिताग्नेरपि भवति । आभ्युदयिक वा किं तस्य न भवति, भवति, न त्वसपिण्डीकृतपितृकस्य । एकोद्दिष्ट तु तस्यापि भव --न सपि १ णावा छतमु ख घ पाठ २ दुक्त घ पाठ 'स्वद्नास पाठ पाट ३ य घइ पाट स्य च आ' य, स्यवधा' ६ र पाठ ·. आचाराध्यायः श्राद्धपकरण नवमम् । तीति विशेषः । तस्मान्न सपिण्डीकरणाभावे श्राद्धाधिकारः । अन्ये तु कुत- श्चिदागमय्यमं श्लोकं पठन्ति- "निपिद्धोदककल्पानां पतितादिद्विजन्मनाम् । ऊर्ध्व संवत्सरात् कुर्यात् सर्वमेवीर्वदहिकम् ।।" इति । अयं त्वस्पष्टमूलत्वाद् विचार्यः । अत्र चूमः -प्रेतक्रियैव मन्वा- दिभिनिपिद्धा । न तु श्राद्धाधिकारः । सपिण्डीकरणाभावान्नेति चेद्, न अतिप्रसङ्गात् । यदा हि दैवान्न सपिण्डीकृतः, तदाप्यनधिकारः स्यात् । सवत्सराबोध्वं सपिण्डीकरणानुपपत्तिः, अनुपदेशात् । तत्रतत् स्यात् - अकाले वा तत् कर्तव्यम् , तदभावे वाधिकारो वक्तव्यः । तत्र यद्यतिकान्तकालस्यापि क्रिया श्राद्धप्रयुक्तत्वात् सर्वैरविशेषात् कर्तव्य, बामणामन्त्रणादिवत् । अनधिकारहेतुत्वं तूपपन्नमेव, तदभावेऽपि दर्श- नात् । न तावन्मातामहान् दौहित्रः सपिण्डीकरोति, करोति तु श्राद्धम् । ननु च मातुर्मातामहेनैव सह सपिण्डीकरणमिष्यते, तत्कथमुच्यते दौहित्रः सपिण्डीकरणं न करोतीति । "सपिण्डीकरणविधाने चत्वारि पात्राणी"- त्युपक्रम्य "त्रीणि पितृणामेक प्रेतस्यै"त्युक्तम् । प्रेतस्य च पितॄणां त्री- णीति तत्राभिसंबन्धः, नाधिकृतस्य पितृणामिति समास स्यात् । मातुश्च मातामहा एव पितरः । तस्मात् तैरेव सह सपिण्डीकरण युक्तमिति । अबोच्यते -- स्यादेतद् यदि प्रेतस्येति पितृविशेषणं स्यात् । पात्र- संवन्धितया तु प्रेतस्येति श्रुत न पितृविशेपणत्वं प्रतिपत्तुं क्षमम् । अतोऽधिकृतापेक्षमेव पितृणामिति योज्यम् । किय, मातामहैः सह सपि- ण्डक्रियायामानर्थक्यमेव स्यात् । न तावन्मातामहसन्तानिनस्तस्याः पिण्डं दयुः, अनुपदेशात् । न चाधिकृतसन्तानिनः, तेषामत्यन्तमधिकृतमाता- महैः सहासंबन्धात् । अतः सिद्धं दौहित्रो मातामहान् न सपिण्डी- करोतीति । न चान्येन सपिण्डीकृताः सपिण्डीकृता भवन्ति । ननु मपिण्डीकरणं प्रेतसंस्कारत्वाद् येनकेनचित् कृतं सर्वेपामुपकरोतीति । मैवम् । प्रेतोपकारकं ह्येतन्न संस्कारकम् । तत्कल्पने ह्यदृष्टकल्पनाप्रस- जात् । उपकारकत्वं तु श्राद्धान्तरवत् सिद्धं, संस्कारमध्ये चापरिग- णनाद् विसष्टश्रुत्यभावाच । एवं सति यावन्तः पुत्राः, सर्वेषामधि- १. 'नाधि' र पार.

·- १५२ याज्ञवल्क्यस्मृतिः बालकीडोपेता । कारः स्यात् , तस्य तस्याविशेषात् । पुत्रमात्राश्रित उपदेशो ने सो- चितः स्यात् । तस्मान्नान्यकृतेनान्यस्याधिकारसिद्धिः । अतस्तदभावेऽप्य- धिकार इति ज्यायसी कल्पना । किञ्च पुत्राभावे सपिण्डादीनां पिण्डदानं श्रूयते । तच्च सपिण्डक्रियापूर्वकत्वेऽनुपपन्नमेव । तस्मात् तदपि ते न कुर्वन्ति, अपुत्रस्यासम्भवात् । यथाह पारस्करः "पिण्डकरणे प्रथमः पितॄणां प्रेतः स्यात् पुत्रवांधेदि"ति । श्राद्धमात्रचोदनैव तेषां न सपिण्ड- क्रियाचोदनापि । अपिच माने मातामहैः सह पिण्डदानम् । न च तत्र सपिण्डीकरणोपपत्तिः । तस्मान्न तदपायेऽप्यधिकारव्यावृत्तिरिति सिद्धम् । मन्वादिवचनान्यप्येकोदिष्टप्रतिषेधार्थतयैव चरितार्थत्वान्न श्राद्धप्रतिपक्षता- मुपयान्तीत्यवसेयम् । प्रत्यक्षापि च पिण्डपितृयज्ञथुतिरेवमनुपरुद्धा स्यात् ।' अन्यथा तु स्मृत्युपरोधात् सा वाध्येत । तदपेशलं स्यात् । तस्मादप्यु- तसिद्धिः । यदा तु "निपिद्धोदककल्पानामि"त्ययं श्लोकः प्रमाणम् । ततस्तदनुसारादपि करणमस्तु । सर्वथा श्राद्धास्तित्वनियमः । यत्तूक्तम् “अ- सपिण्डक्रियाकर्मे"ति, तदक्सिंवत्सराद् द्रष्टव्यम् । परतस्त्वसपिण्डीकृ. तस्यापि श्राद्धप्रवृत्तिः । कुत एतत् । “यदा वा वृद्धिरापद्यते"ति प्रागेव: संवत्सरादयमुपदेशो यतः, न श्राद्धाङ्गं सपिण्डीकरणं, प्रमाणाभावात् । कथं पुनः प्रागेवाय विधिः न परतोऽपीत्यवगमः, स्मृत्यन्तरानुसारात् । यथाह पारस्करः - "संवत्सरं पृथगेक" इति । यत्र च संवत्सरप्राप्तिरपि सन्दिग्धा, कुतस्तत्रातिप्रसङ्गः । कात्यायनोऽपि च "संवत्सरे पूर्ण" इति पूर्णवचनात् परतो नेत्येतदेव ज्ञापयति । अन्यथा संवत्सर इत्येव सिद्ध तदनर्थकं स्यात् । तस्मात् सवत्सरादूचं सपिण्डीकरणानुपपत्तेः प्रागेव सवत्सराच्छ्राद्धनिषेधार्थम् "असपिण्डक्रियाकर्मे"त्येतद् इत्यनवद्यम् । इदं तु चिन्त्यम् । किमनमिकोऽपि सपिण्डक्रियां कुर्याद् , उत सा- मिक एवेति । सामिक इति युक्तम्, इतरस्य सर्वाङ्गोपसंहारानुपपत्तेः । नामौकरणं तस्यास्ति, "न पैतृयाज्ञिको होमो लौकिकेऽनी विधीयते" इति वचनात् । अत एव च ज्ञायते अनौकरणरहितत्वादेकोद्दिष्टमनग्नि- कोऽपि कुर्यादिति । एवं प्राप्ते ब्रूमः । अविशेषणैवाधिकारः । अन्यथा हि १. 'योऽम', २. 'ना दा', ३. "द्रचो', ४. ति प्रा' स पाठ.

·आचाराध्याय. श्राद्धप्रकरणं दशमम् । संवत्सरोपदेशोऽनर्थक एव स्यात् । यस्तावदग्निमान् , प्रागेवासौ करोति । अनग्निकस्तु यद्यग्निमाधाय कुर्यात् , तदा पूर्वतरं श्राद्धानधिकारात् सपि- ण्डीकरणमेव कर्तव्यम् । अथ वैगुण्याशङ्कया तदकृतिः, तत. प्राग्वपदस- पिण्डीकृतपितृकस्य श्राद्धानधिकारात् तत्पूर्वकत्वाचावसथ्यस्याधिकतरो विधिः । तस्मादनामिकस्यापि सपिण्डक्रियाधिकारः । नन्वेवं ब्रह्मचार्यपि कस्मान्न सपिण्डीकरोति । अनुपदेशात् । एकोद्दिष्टमेव हि तस्योपदिष्टं न तु सपिण्डक्रियाद्यपि, शवकर्मण एवानुज्ञानात् । अतोऽविरोधः । कस्मात् पुनः पितरि प्रेते एकादशेऽहन्यावसथ्यं कुर्वतः सपिण्डक्रियापूर्वकतैव न भवति । वचनान्तरेणापवादात् । यथाह यमः- "मृताहनि तु कर्तव्यं प्रतिमासं तु वत्सरम् । प्रतिसंवत्सरं चैवमाद्यमेकादशेऽहनि ॥" इति । एतदेवाद्यवचनस्य प्रयोजनम् । अतश्च जीवपितृकवच्छ्राद्धरहितमेव तस्याप्यावसथ्याधानमिति स्थितम् । इदमधुना चिन्त्यं- किमिदं माता- महश्राद्धं यदा कुर्यात् तदैवम् , अथैतदप्येव नित्यमेव कुर्यादिति। उभय- थातिदेशोपपत्तेः संशये, यदा कुर्यात् तदैवमिति प्राप्त उच्यते । चोदना- न्तराभावादस्याश्चाविशेषान्नित्यमिति । नन्वेवं पुत्रप्रशंसानुपपन्नैव स्याद् , यदि हि पुत्रवद् दौहित्रोऽपि श्राद्ध कुर्यात् । नैवम् । दुहितरमपेक्ष्य प्रशंसा, न दौहित्रमपि, तस्याः स्वय पितृश्राद्धानधिकृतत्वात् । भर्ना च सह धशुरश्राद्धकरणात् । दौहित्रपौत्रयोस्त्वविशेषः । नन्वेव रिक्थग्राह्यसौ कस्मान्न भवति । रिक्यविभागे विशेप वक्ष्यामः । दत्तकादिभिस्तु पुत्रै- मुख्यत्वाज्जनयितुरेव सपिण्डीकरणादि कर्तव्यम् , एकोद्दिष्टमात्रमितर- स्यापि । अथ किमेकमेवैतच्छ्राद्ध द्विदेवत्यम् उत द्वे इत्यनियमे प्राप्ते द्वे इति ब्रूमः । पृथक् पितॄणां मातामहश्राद्धं, मातामहानां चैवमितीयमेव हि चोदना यतः । तत्र मातामहानामपि श्राद्धं कुर्यादित्ययमेवार्थो भवति, न पुनः श्राद्धाभेद इति । अपिच 'तन्त्रं वा वैश्वदेविकमि'ति भेदप्रसक्तावुपप- पेत । अन्यथा तु स्वाभाविक्येव तन्त्रता स्यात् । तत्रोपदेशानर्थस्यम् । उनु चैकश्राद्धतापि दृश्यते- १. 'म् । त' घ, पाठ , २. 'स्य । अ' इ. पाठ, ३. 'तुच्छ्रा' घ, पाठ. : 'यते । अद. पाठा , Y ·१५४ , याज्ञवल्क्यस्मृतिः बालक्रीडोपेता । "मातामहानामप्येवं दद्यादाचमनं ततः" इति । सत्यं दृश्यते । अर्थप्राप्ता तु सा, देशकालाघभेदात् । न चार्थतः प्राप्तौ शब्दव्यापारकल्पनं युक्तम् । तस्माच्याद्धाभेदः प्रयोगतन्त्रता चेति सिद्धम् । प्रयोजनं तु जीवपितृकस्याजीवमातृकस्य चाधिकाराव्याघातः। अथ किमेतन्मातामहश्राद्धं मातृमातामहप्रमातामहेभ्य एव । वाद, मातामहशब्दस्य बहुवचनान्तस्यैवमेवोपपत्तेः, माता च मातामहौ च माता- महा इति । ननु च मातामहश्च प्रमातामही चेत्येवमप्युपपद्यत एवं। किच "एकत्वं सा गता भर्तुः पिण्डे गोत्रेऽथ सूतके" इत्यन्यगोनवान्मातुर्मातामहेन सहायुक्तमेव दानम् । स्त्रीभिश्च सह• तस्याः सपिण्डीकरणमामातं. "भर्तृगोत्रेण नाम्ना च मातुः कुर्यात् सपिण्डताम् । तूष्णी दम्पतिपिण्डाभ्यां कुशेनान्तरयेत् पितॄन् ॥" इति । अतोऽपि मातामहेन सह दानायोगः । अन्यच्च "मातुः प्रथमतः पिण्डं निवपेत् पुत्रिकासुतः । द्वितीयं तु पितुस्तस्यास्तृतीयं तु पितुःपितुः।" इत्येवं पिण्डदानोपदेशोऽर्थवान् स्यात् । अन्यथा त्वेवमेव प्राप्तरानर्थक्यम् । स्त्रीपुंसयोश्चकत्र दानमयुक्तम् । वैरूप्यं च पितरं दुहितरं च लक्षयतो मातामहशब्दस्य स्यात् । तस्मान्मातामहायेव युक्तम् इति । अत्रोच्यते – मातृद्वारेणैव हि मातामहे प्रत्ययः, न तदनपेक्षः, मातृप्रातिपदिकादेव प्रत्ययविधानात् । तत्र मातामहशब्द उच्चार्यमाणः पूर्व मातरमेव प्रत्याययति । प्रतीतस्य च वाधहेतुर्वक्तव्यः । न च दुहिवाय. नुसारात् प्रतीतबाधो युक्तः, शब्दप्रमाणकत्वात् । यथा च "मासवृद्ध्या हि तुष्यन्ति दत्तैरिह पितामहा" इति पितामहशब्दः पितृप्रपितामहयोरपि ग्राहकः, तथा मातामहशब्दोऽपि तदनुसारादवसेयः । यत्तु स्त्रीभिः सह सपिण्डीकरणमाम्नातमिति, आन्व. १. 'म्। ' पद पाठ.. २. 'तर मा' घ. पाट..

·- आचाराध्यायः श्राद्धप्रकरणं दशमम् । १५५ एक्यदानप्रयोजनार्थ तद् न श्राद्धार्थ, त्वयानभ्युपगतत्वात् । यश्चोभयोः समो दोपो नासावक प्रति चोद्यः । किञ्च मातापित्रो समान एव पुत्रत्वे मातुः श्राद्धं न कुर्यादित्यनुचितमेव स्यात् । तत्सबन्धप्रतीतस्य च मातामहादेस्तदतिलवनेनायुक्तमेवोपादान, प्रथमातिलचने हेत्वभावात् । यतु "मातुः प्रथमतः पिण्ड निवपेत् पुत्रिकासुतः" इति, तत् पुत्रिकापुत्रस्य पौत्रत्वज्ञापनार्थं द्रष्टव्यम् । तथाचोक्त- "पौत्री मातामहस्तेन दद्यात् पिण्ड हरेद्धनम्" इति । रिक्थविभागे निपुणतर वक्ष्यामः । तस्मान्मातृप्रभृत्येव मातामह- श्राद्धमिति सिद्धम् ॥ २२५ ।। एव श्राद्वद्वयेऽपि तन्त्रैणावृत्त्या वा ब्राह्मणानुपवेश्य --- पाणिप्रक्षालनं दत्त्वा विष्टरार्थान् कुशानपि । आवाहयेदनुज्ञातो विश्वेदेवास इत्यूचा ॥ २२६ ॥ विष्टरार्थान् आसना नित्यर्थः । “विश्वान् देवानावाहयिष्य" इति पलिमूर्धन्यं सर्वान् वा पृष्वा तदनुज्ञातो "विश्वेदेवास आगते"तीमामृचं जपेत् । एतदेवावाहन नान्यत् ।। २२६ ।। तत:- यवरन्ववकीर्याथ भाजने सपवित्रके। शन्नोदेव्या पयः क्षिप्त्वा यवोऽसीति यवान् क्षिपेत् ॥ या दिव्या इति मन्त्रेण हस्तेप्वर्घ्य विनिक्षिपेत् । यवैरविवकिरण प्रदक्षिणेन विकिरणम् । अथशब्दसामर्थ्यात् स्मृ- त्यन्तरोक्त द्रष्टव्यम् । "विश्वेदेवा. शृणुनेमैमि"ति मन्त्र जप्त्वा यथा- लाभोपपन्ने भाजने स्मृत्यन्तरानुसाराद् यज्ञीयवृक्षपात्रादौ पविने निधाय १. '' घ.पा. २ प्र पाठ ३ 'तीम म' स पाट ४. 'ये' थ, पाठ.

·याज्ञवल्क्यस्मृतिः पालफीडापता। "शन्नो देवीरि"त्यनयोंदक प्रक्षिप्य "यवोऽसि यचये"त्यनेन यवानोप्य ब्राह्मणहस्ते पवित्रे निधाय “या दिव्या" इसनेनाघ्य निनयेत् । हस्त- ग्रहण स्मृत्यन्तरे पात्रान्तरितश्रवणात् तन्निवृत्त्यर्यम् । अर्घ्यवचनात् पुष्पा- ण्यपि प्रक्षप्तव्यानि । हस्तैष्विति बहुवचनं ब्राह्मणापेक्षम् । अयस्त्वेक एव ।। २२७३ ॥ एवमध्ये प्रदाय -- दत्त्वोदकं गन्धधूपमाल्यदाम सदीपकम् ॥२२८ ॥ अपसव्यं ततः कृत्वा पितृणामप्रदक्षिणम् । द्विगुणांस्तु कुशान् दत्वा उशन्तस्त्वेत्युचा पितॄन् ॥२२९॥ आवाह्य तदनुज्ञातो जपेदायन्तुनस्ततः। यवार्थास्तु तिलैः कुर्याच्छेपं त्वादि पूर्ववत्॥ २३० ॥ धूपमाल्ययोः (१) क्रमभेदश्छन्दोनुरोधार्थः । अपसव्याप्रदक्षिणवच- नाच वैश्वदेवे विपर्यय इति ज्ञायते । ततःशब्दो हेत्वर्थः । ततो हेतोः श्रुत्यु- पन्यासलक्षणात् , "प्राचीनावीतं पितृणाम् । पितॄणां वा एपा दिक् या दक्षिणा । पराञ्चः पितरः" इत्यादेः पित्रर्थेऽपसव्यादिप्रयोग इत्यर्थः । ततश्चादित एव सर्वमेतत् पितृकार्ये सिद्धं भवति । पितृणामिति च तद- धग्राह्मणार्थी पष्ठीत्यवसेयम् । यद्यपि च काण्डानुसमयो लाघवार्थमाचा- येण दर्भासनादिप्रदीपान्त उक्तः, तथापि प्रधानासत्त्यनुरोधात् पदार्थानु- समय एव युक्तः । तेन वैश्वदेवे दर्भासनं, ततः पित्र्ये । एवमयायपि योज्यम् । देवतादिसट्सयया त्वयादिकल्पन, न ब्राह्मणसङ्ख्यया । "त्री- ण्यय॑पात्राणि पितृभ्यः कुर्यादि"ति स्मृत्यन्तगत् । तेनैकस्यापि ब्राह्मण- स्वायत्रय कार्यम् । ब्राह्मणवहुत्वे चैक एवार्य सर्वेभ्यो देवः । सर्वबा- ह्मणानां पितृत्रयार्थत्वात् । स्पष्टमन्यत् ।। २२८-२३०॥ पितृभ्य एव तु-- दत्त्वाध्य संस्रवानेपा पाने कृत्वा विधानतः । पितृभ्यः स्थानमासीति न्युजं पानं करोत्यधः ॥२३१॥ १. "ति मन्त्रेणा', २. धात् । भ', ३. “दियो', ४. 'तास' प पाठ, ·आचाराध्याय श्राद्धप्रकरण दशमम् । १५७ एपामाणा शेपानेकस्मिन् पानेऽवधाय तत् पान "पितृभ्य स्था- नमसी'त्यनेन मन्त्रणाधोमुख भूमो कुर्यात् । 'स्थानमासी'ति दीर्घपाठश्छ- न्दोनुरोधार्य ॥ २३१ ॥ तत - अग्नो करिष्यन्नादाय पृच्छत्यन्नं घृताप्लुतम् । कुरुष्वेत्यभ्यनुज्ञातो हुत्वानो पितृयज्ञवत् ॥ २३२ ॥ हुतशेषं प्रदद्याचे भाजनेषु समाहितः। यथालाभोपपन्नेषु रोप्येषु तु विशेषतः ॥ २३३ ॥ धृताप्लुतमन्नमादायानो करिष्य इति पृष्वा पितृयज्ञवन्मेक्षणेन* 'अमये कव्यवाहनाये'त्याहुतिद्वय जुहुयात् । अमिवचनमादित्तामेरप्योपासने यथा स्याद्, न तु अन्वाहार्यपचन इत्येवमर्थम् । हुतशेप चान्न ब्राह्मण- भाजनेष्वाचारत प्रक्षालितेषु निरपेट रोप्येषु, अलाभे तदन्वितेपु, अला- भेऽन्येप्वपि । अन्ये तु कतिपयरोप्यसभवे पतिपावनेभ्यस्तानीति वर्ण- यन्ति, विशेषत इति वचनात् । तथाप्यदोप । पिवर्थेभ्यश्चामौकरण- शेपदान न वैश्वदेषिकेभ्य , अनौकरणस्य पिनसम्बन्धात् । तुशब्दोऽत्र- धारणार्थ । ततश्च नियोगत शेपणीय, न शंयस्य सतो दानमित्ययसे. यम् । हुतशेपाचनात् तु होमाभारे निवृत्ति ।। २३२,२३३ ।। देवपूरक्मव स्वयर - दत्त्वान्न पृथिवीपात्रमिति पात्राभिमन्त्रणम् । कृत्वेदंविष्णुरित्यन्ने द्विजाइगुष्ठान्निवेशयेत् ॥ २३४॥ पुनरन्नपचनममीकरणशेप एवातुष्ठनिवेशनार्थम् । तन्सयोगाच पापारम्भाऽपि तयारसेय । दानपदार्थम्य चामदात् सर्वेभ्योऽन दत्त्वा ततः पानालम्भनम् । पृथिवा ते पारमि 'ति वतच्ये पृथिवीपानमित्युक्त उन्दोनुरोधात् ।। २३४॥ - . नगर पार . मायाप्रभद । जन्वाहायपचना यह म।

·याजवल्क्यस्मृतिः बालकीडोपेता। -- एवमन्न परिवध्यापोशन च परिकल्प्य ततः- सव्याहृतिकां सावित्री मधुवाता इति न्यूचम् । जप्त्वा यथासुखं वाच्य भुञ्जीरंस्तेऽपि वाग्यताः॥२३५॥ अपिशब्दात् स्वयं च वाग्यतः स्यात् । यथासुखं तु भोजनवि- पयम् । यद्रोचते येन च क्रमेण, ते तथैव भुञ्जीरन्नित्यर्थः ॥ २३५ ।। अब किमानमनियतमेव भाक्तव्यम् । नेत्युच्यते अन्नमिष्टं हविष्यं च दद्यादकोधनोऽत्वरः । आ तृप्तेस्तु पवित्राणि जप्त्वा पूर्वजपं तथा ॥२३६॥ तुशब्दाजप एव स्वयं कार्यः । परिवेपण त्वन्यकर्तृकमेव । एवञ्च पत्नीव्यापारो श्राद्धे सपादितः स्यात् । अन्नवचन पक्वान्नार्थम् । च- शब्दो मूलफलाद्यर्थः । इष्टं ब्राह्मणाभिप्रेतं शास्त्रचोदितं वा कालशाकादि । हविष्यवचन दिलादिनिवृत्त्यर्थम् । तथाचं व्यासः "अजानानस्तु यः श्राद्ध विदलैः परिवेषयेत् । रक्षांसि तद् विलुम्पन्ति श्रुतिरेपा पुरातनी ॥" इति । “मापाढकीमुद्गवर्ज विदलानि न दद्यादि"ति भारद्वाजः । तथा- शब्दः स्मृत्यन्तरोक्तपरिवेपणभोजनजपप्रकारार्थः । तथाच शङ्खः "द:- दक्षिणायैरग्निं परिस्तीर्य जुहुयादि"त्युपक्रम्य “जानू निपद्य भूमौ पितॄन् ध्यायन् मनसा ततस्तिलैमासैः शायूपैः कृसरपायसापूपैलाजैर्मधुना घृतेन दध्ना पयसा च प्रभूतमिष्टतोऽन्न दद्यादनसूयुः । ब्राह्मणाश्चाश्नन्तः न गुणदोपानभिदध्युः, नान्योन्य सस्पृशेयुः, नान्योन्य प्रशसेयुः । अन्नपानं प्रभूतमिति न चूयुः । न विकृत घूयुः, अन्यत्र हस्तसज्ञानात् । यावत् सो- प्मान्न तावदश्नन्ति पितरः, अन्यत्र मूलफलपानेभ्यः । पवित्रपाणिर्दभें- प्वासीनो मधुवातीयं जपेत् । पवित्रं धर्मशास्त्रमि"त्यादि । तथाच व्यासः- ४. 'सनात', १. 'चान्य', २. 'ह', पाठ ३. 'भू' ख. पाठ. ५. 'यथाश' इ. पाट. ६. 'च भूस. पाठ.. ७ 'गांधानत. न' स.प. पाठ, ·भाचाराध्यायः श्राद्धप्रकरण दशमम् । १५९ "यावदूष्मान्नमश्नन्ति यावदश्नन्ति पाग्यताः । तावदश्नन्ति पितरो यावनोक्ता हनिर्गुणा. ॥" इति । तथान्यत्र "राक्षाची. पावमान्य. पुरुषसूक्तमि 'सेवमादि । एतत् सर्व तथाशब्दाक्षिसप्रकारपरिपूरणार्थं द्रष्टव्यम् ।। २३६ ॥ एव तृप्ताहात्वा तत पूजा मव्याहृतिरसावभ्यादिलक्षण उपचा स्वयमव- अन्नमादाय तृप्ताः स्थ शेषं चैवानुमान्य ह । तदन्नं प्रकिरे भूमौ दद्याच्चापः सकृत्सकृत् ॥ २३७ ।। अन्न गृहीत्वा 'तृप्ता. स्धे'ति ब्राह्मणान् पृष्ट्वा तेच 'तृप्ताः स्म' इत्युक्ते शेपमन्न तेभ्य एव निवेद्य तैर्यथेष्ट विनियुज्यतामित्येवमनुमान्य, अनुज्ञाप्येत्यर्थः । हशब्दोऽवधारणाधी, स्मृत्यन्तर 'यथा युस्तथा कुर्या- दिति श्रवणात् । एव शेपमनुन्नाप्य यद् गृहीत तदन्न प्रफिरेद् भूमी, न दर्भपु । ततश्चापो वामगेभ्यः सकृत् सकृद् दद्याद् , न त तृतिप्रमा- दित्यर्थः ।। २३७ ॥ - एवमवाद दवा यत् प्रकून तत्- A- सर्वमन्नमुपादाय सतिलं दक्षिणामुखः । उच्छिष्टसन्निधो पिण्डान् प्रदद्यात् पितृयज्ञवत् ॥ २३८॥ उपशन्दोऽयोपादानार्थः, सस्मिादनादायवरा आदायेत्यर्थः । पिण्डपितृयज्ञवदिनि मदान्छिलाग्नेजनादिप्राप्यर्थम् । अय तु पिः- सतिलमुच्छिष्टसनिधी चेति । पिण्डवनन सूत्रदानादिनित्यम् । प्रा. न्दी मध्यमपिण्डभक्षणप्रतिषेधार्थः ।। २३८ ।। यथा तासिन्य गिदान मातामहानामप्य दद्यादाचमनं नतः । स्वस्तिवाच्य ततो दद्यादत्रयोदकमेव च ॥ २३९ ॥ - रापमा'TTA ·. याज्ञवल्क्यस्मृति. बालक्रीडोपेता । पूर्वस्मादेवातिदेशे सिद्धे पुनर्वचनं यथार्थमूहसिद्ध्यर्थम् । क्रम- सिद्धिस्तु पाठादेव । आचमनं च सर्वेभ्यो दत्त्वा ततः स्वस्तिवाचन कु- र्यात् स्वस्तीति बहीत्येवं प्रत्येक वाचयेत् । विधानाच्च क्षत्रियादयोऽफि. वाचन कुर्युरित्येवशब्दः । किब, अक्षय्योदक दद्यात् तिलच्यामिनितम् । अक्षय्यमस्त्विति च वाचयेत् ॥ २३९ ॥ किं स्वस्तिवाच्यानन्तरमेवाक्षय्योदयम् । नेयुच्यत । पूर्वमक्षय्योदक प्रदाय,तत दत्वा तु दक्षिणां शक्त्या स्वधाकारमुदाहरेत् । वाच्यतामित्यनुज्ञातः प्रकृतेभ्यः स्वधोच्यताम् ।। २४०॥ स्वधाकारोदाहरण 'स्वधा वाचयिष्ये' इति । तैश्च 'वाच्यता- मि'त्यनुज्ञातः प्रकृतेभ्यः पितृभ्यो मातामहेभ्यश्च स्वधोच्यतामिति ब्रू- यात् ।। २४०॥ - ततस्तेऽपि - ब्रूयुरस्तु स्वधेत्युक्ते भूमौ सिञ्चेत् ततो जलम् । प्रीयन्तामिति चाहेवं विश्वेदेवा जलं ददत् ।। २४१ ।। भूमिवचनात् कुशव्यावृत्तिः । ततःशब्दस्तु पिण्डपितृयज्ञादालोच्ये- सेवमर्थः। ततश्च 'ऊज वहन्ती'त्यनेनेति लभ्यते । वैश्वदेविकेभ्यश्च ब्राह्म- णेभ्यो जलं ददत् स्वयमेवाह-विश्वेदेवाः प्रीयन्तामिति । न वाचयेद्, आहेति वचनात् ॥ २४१॥ इंदचान्यद्- दातारो नो विवर्धन्तां वेदसन्ततिरेव च । श्रद्धाच नो मा व्यगमद् बहु देयं च नोऽस्त्विति ॥ २४२ ।। द. पाठ १. सधप्योदकम् अच', ३. ' तिना 1. 'नच 'घ दए।

·आचाराध्यायः श्राद्धपकरणं दशमम् । उक्त्वोक्त्वा च प्रिया वाचः प्रणिपत्य विसर्जयेत् । वाजेवाज इति प्रीतः पितृपूर्व विसर्जनम् ॥ २४३ ॥ विसर्जनमेव पितृपूर्वम्, अन्यत् सर्व देवपूर्वमित्यभिप्रायः ॥ २४२,२४३ ॥ इद च कुर्यात्--- यस्मिंस्ते संस्रवाः पूर्वमय॑पाने निवेशिताः । पितृपानं तदुत्तानं कृत्वा विप्रान् विसर्जयेत् ॥ २४४ ॥ पितृपात्रवचनं मातामहपाननिवृत्त्यर्थम् ॥ २४४ ॥ एव बामणानुस्थाप्य- प्रदक्षिणमनुव्रज्य भुञ्जीत पितृसेवितम् । ब्रह्मचारी निशां तां तु नियतात्मा सह द्विजेः।। २४५॥ स्यादितिशेषः । पिपर्यत्वादप्रदक्षिणनिवृत्यर्थं प्रदक्षिणवचनम् । भुञ्जीत पितृसेवितमित्यन्यनाभोजनार्थ, पुन. पाकनिवृत्त्यर्थं वा । ततश्चे पूर्वमेव इन्तकारायान्वहिक कर्म कृता ततः श्राद्धनित्यवसेयम् । निय- तात्मा ता रानि ब्राह्मणैः सह ब्रह्मचारी स्यात् । तामिति च प्रयत्नाति- रेकः तावपि ब्रह्मचर्याथम् । तुशन्दो विचिकित्सापनोदार्थः । नियता- त्मवचनं च ब्राह्मणब्रह्मचर्याकरणेऽप्यवेगुण्यज्ञापनार्थम् , अनध्यायाध या। यत्तु पुरस्ताद् "आत्मवान्छुचिरि"त्युक्त, तनिश्चितपरलोकस्यैवाधिकारज्ञाप- नार्थम् । सर्वार्थ वाविशेषात् तद् द्रष्टव्यम् । शुचिवचन च तर तर याव- शौचार्थम् । समाहितवचन चैकाग्रथार्थम् । “अमोधनोऽत्वर" इत्यनभतः क्षुत्पीडितस्य स्वभावप्राप्तकोधादिप्रतिषेधार्धम् । एवमन्यान्यपि यथार्य विवक्तव्यानि । स्मृत्यन्तराणि च सर्वन व्याख्यानाक्षिप्तानि नापकत्वेनो- दाहर्तन्यानि- "श्राद्ध कृत्ला परत्राद्धे यस्तु मुजीत विहल' इत्येवमादीनि । प्रन्यातिरेकभीतस्त्वनुपन्यासः ।। २४५ ॥ 'इयुक्त्वा प पाठ - " २ पृभग सप. यस पार.. । 'पा ४ 'ना' . . पा ·१६२ याज्ञवल्क्यस्मृतिः वालक्रीडपेता। सर्वप्रकृतिभूत धादमुपन्यस्य विहारोपदेशमिदानीमाह- एवं प्रदक्षिणं कृत्वा वृद्धौ नान्दीमुखान् पितॄन् । यजन्ति दधिकर्कन्धूमिश्राः पिण्डा यवैः क्रियाः ॥ यया च श्राद्धमुक्तममावास्यादौ, एवमेव वृद्धावपि । अयं तु वि. शेषः -- आदित एव प्रदक्षिणं कृत्वा सर्व श्राद्धं कुर्यात् । प्रदक्षिणवचनं चापसव्यादिनिवृत्त्यर्थमपि । कुत एतत् । यत आह यजन्तीति । अस्या- यमयः--देवतात्वेनात्र पितरो न संप्रदानत्वेन । ततश्च पितॄणामपि दे- वतास्वात् तद्धर्मा एव यज्ञोपवीतादयः प्रवर्तन्ते, न पितृधर्माः प्राची- नावीतादयः । तथाच व्यास "पितॄणां रूपमास्थाय देवा अन्नमदन्ति हि" इति । अयं विशेपः-पितॄनावाइयिष्य इत्येवमादिपु नान्दीमुखशब्दः प्रयोक्तव्यः । पिण्डदानं तु नामगोत्रेणैव । दधिकर्कन्धूमिश्राश्च पिण्डाः कार्याः । कर्कन्धर्वदरम् । मिश्रवचनाच्चान्नेनैव पिण्डाः, यवैस्तिला ' कार्याः । देवत्वादेव यवप्राप्ती तद्वचनाद् वैश्वदेवेऽपि तिलप्राप्तिरस्तीति 'ज्ञापयति । ततश्च प्रकृतौ वैश्वदेविके वैकल्पिकास्तिला इत्यवसेयम् । देवत्वादेव च स्वधावचननिवृत्तिः । प्रयोगस्तु प्रपञ्चनीयः । ननु च पूर्व श्राद्धमपि वृद्धावुपदिष्टम्-"अमावास्याप्टका वृद्धिरि"ति । सत्यम् । वृद्धौ तु निमित्ते पूर्व तु यच्छ्राद्धमाभ्युदयिकाल्यं, तस्यायं विधिः यथा समाव- तनाघारम्भे । यत्तूत्पन्नायां , वृद्धौ पुत्रजन्मादिलक्षणायां, तत् पूर्ववदेवेति व्यवस्था । यद्वा निमित्तमात्रतयैव तत्र तत्र वृद्धयुपादानम् । इह तु प्र- कारोपदेश इति व्याख्येयम् ॥ २४६ ॥ अथान्यदपि विकारभूत श्राद्धमाह- एकोदिष्टं देवहीनमेकाध्यकपवित्रकम् । आवाहनानौकरणरहितं ह्यपसव्यवत् ॥ २४७॥ 'दिदय विघ २. 'दम', ३. 'न वान' प. पाठ. ४. 'ज्य. । पि' घ. १. पाट . ५, 'व' स. पाटः ६. 'वतास्वारेख, ''इ, ५. 'वता. स्वा' प. पाठ.. ८. 'ति वचनात् । म', ९ ड पाठ'. 'प्री तु. पाठ'..

·. आचाराध्यायः श्राद्धप्रकरणं दशमम् । एक प्रेतमुद्दिश्य यत् क्रियते तदेकोद्दिष्टम् । तच पूर्ववदेव । अयं तु विशेपः-वैश्वदेविककर्महीनम् एकश्चार्घ्यः । तत्राप्येकं पवित्रम् । अ. स्मादेव च ज्ञायतेऽन्यत्र पवित्रद्वयमिति । एकदेवतात्वादेवायकत्वसिद्धी तद्वचनं पवित्रसंख्याविधानार्थम् । अस्मादेव चैतदपि ज्ञायते-देवता- संख्ययैवार्यकरणं न ब्राह्मणसंख्यया, नानियमो वेत्याशङ्कनीयम् । अयं चान्यो विशेषः-आवाहनानौकरणरहितं स्यात् । कुतः प्राप्तिरिति चेत् । यतोऽपसव्यवदेतद् भवति । अपसव्यसाधैनत्वादपसव्यं पार्वण, तद्वदेतत् स्यात् । न सन्निहिताभ्युदयिकवद् इत्यर्थः ॥ २४७ ॥ - अय चान्यो विशेष उपतिष्ठतामित्यक्षय्यस्थाने विप्रविसर्जने । अभिरम्यतामिति वदेद् ब्युस्तेऽभिरताः स्मह ॥ २४८॥ उपतिष्ठतामित्यक्षप्यमस्त्वित्यस्य स्थाने घूयात् । विप्रविसर्जने च वाजे वाज इत्यस्मिन् वक्तव्येऽभिरम्यतामित्येतत् । अयं चात्र विशेषः - अभिरताः स्मेति ब्राह्मणा श्रूयुः । हशन्दोऽवधारणार्थः । एतदेव स्थान वाजे वाज इत्यर्थः । अन्यत्र प्रत्याम्नानाद् वाध इति ज्ञापितं भवति ॥ २४८॥ इदं चान्यद् बैकृठं श्राद्धं प्रेतस्य मृताहाद् वा सवत्सरे पूर्ण प्रागपि या कार- शान्तरात्- · गन्धोदकतिलेयुक्तं कुर्यात् पात्रचतुष्टयम् । अार्थ पितृपात्रेषु प्रेतपात्रं प्रसेचयेत् ॥ २४९ ।। गन्धोदकतिलैर्युक्तं पात्रचतुष्टयं कुर्यात् । त्रीणि पितृणामेकं प्रेतस्य । किमर्धम् । अर्ध्यार्थम् । ततश्च प्रत्यासानात् प्राकृताध्यनिवृत्तिः । तन्च प्रेतपानं पितृपात्रेषु त्रिधा विभज्यावसेचयेत् । प्रेतशब्देने च केचिद् वृद्ध- प्रपितामहं व्याचक्षते, प्रकणेतः प्रेत इति च व्युत्पादयन्ति, तदीयं च पात्रं पित्रादिपात्रेष्वासेचयन्ति । तत् पुनर्न युक्त, स्मृत्यन्तरविरोधात् । २ 'धारणत्वा', ३. न. पाठः, .. ' प्रवतते'पाठ ·याज्ञवल्क्यस्मृतिः बालक्रीडोपेता। "पिण्डकरणे प्रथमः पितॄणां प्रेतः स्यात् पुत्रवांश्चेदि"ति पारस्करः । न च वृद्धस्यापुत्रत्वाशदोपपत्तिः । न चार्वाचीन आसेको युक्तः, सकृद्र्य इव "पराधः पितर" इत्याम्नायविरोधात् । रूढ्या च प्रेतशब्दः प्रथम एव वर्तते, सर्वत्र प्रयोगदर्शनात् । योगोऽपि च तद्गत एवानुगन्तव्यः, न तु तत्सम्भवमात्राद् रूत्यतिक्रमो युक्त इत्यनया दिशा भ्रान्त्यपनोदः कार्य. ॥ २४९ ॥ किंतप्णीमेव सेचयेत् । नेत्युच्यते- ये समाना इति द्वाभ्यां शेषं त्वादि पूर्ववत् । एतत् सपिण्डीकरणमेकोदिष्टं स्त्रिया अपि ॥ २५०॥ "ये समाना" इति द्वाभ्यामृग्म्यां पितृपात्रेष्वासेकः । शेष पूर्व- वत् पार्वणवत् । आचरेदित्यर्थः ।' कुत एतत् । पात्रत्रयलिङ्गात् । प्रदर्श- नार्थ चायवचनम् । ततश्च पिण्डदानमप्येवमेव । तथाच कात्यायनः- "एतेनैव पिण्डो व्याख्यात" इति । एतचैकोद्दिष्टपार्वणयोर्विलक्षणं सपि- ण्डीकरणाख्यं श्राद्धं प्रत्येतव्यम् । संज्ञाकरणमतः परं सहैव पिण्डदान- नियमार्यम् । एकोद्दिष्टं स्त्रिया अपि, मातुरपि भवति । सपिण्डीकरणं तु पितुरेवेत्यर्थः । अयं च मातामहै. सह सपिण्डीकरणप्रतिपेधः, तैः सह पिण्डदानात् । स्त्रीभिस्तु सह सपिण्डीकरणमस्त्येव, स्मृत्यन्तरात् । यद्वा एतत् सपिण्डीकरणमेकोद्दिष्टं स्त्रिया अपि इत्यस्यायमर्थः-एक आचार्या उपदिशन्तीत्येकोद्दिष्टं, स्त्रिया अप्येतत् सपिण्डीकरणमस्तीति । सर्वथा स्त्रीभिः सह सपिण्डीकरणानिषेधः ॥ २५०॥ स्मृत्यन्तरोऊं सपिण्डीकरणस्य कालद्वयमभिप्रेत्याह - अर्वाक् सपिण्डीकरणं यस्य संवत्सराद् भवेत् । तस्याप्यन्नं सोदकुम्भं दद्यात् संवत्सरं द्विजे ॥२५१॥ सपिण्डीकरणात् पृथग्दाननिपेधे प्राप्तेऽपवादार्थः लोकः । द्विजग्रहणं दानसबन्धाद् ब्राह्मणार्थमेव । चतुर्थ्यर्थे सप्तमी छन्दोनुरोधात् ॥२५१॥ २. - 'वि' प., 'होय' इ. पाठः पदाचरेता ए रा.इ. पाट. ४. प्रतिषे इ. पाठः, 'प्रकत्वा' ह पष्ठ..

·आचाराध्याय. श्राद्धप्रकरणं दशमम् । १६५ किं पुन सापिण्कृतस्य पृयपिण्डता नास्त्येव । समाझ्यानादव मल प्राप्तम् । अस्यापवाद मृताहनि च कर्तव्यं प्रतिमासं तु वत्सरम् । प्रतिसंवत्सरं चैव श्राद्ध वै मासिकार्थवत् ॥ २५२ ।। मृतो यस्मिन्नहनि, तस्मिन्नेव श्राद्ध कुर्वीत । अह-शब्दस्तिथ्यर्थः। ततश्च प्रतिपदादौ यस्यामेव मृतः, तस्यामेव कुर्यात् । चशब्दात् सस्का- राहनि च। "ततः सवत्सरे प्रेतायान दद्याद् , यस्मिन्नहनि प्रेत. स्यादिति सस्कारानि च श्राद्ध दर्शयति, प्रेतशब्दस्य सस्कार्यवचनत्वात् । फुत एतत् । मृतायेति वक्तव्ये प्रेतायेति वचनात् । स्मृतित आम्नाया। तथाच पारस्कर "प्रेतस्पृशो ग्राम न प्रविशेयुरा नक्षत्रदर्शनादिति प्रेत- शब्द सस्कार्यवचन दर्शयति । मनुरपि- "अदा चैकेन राच्या च निरात्रैरेव च त्रिभिः । प्रेतस्पृशो विशुद्धयन्ति" इति । तथा शवस्पर्शने स्नानमेवोक्त- "शव तत्पृष्टिन चैव स्पृष्ट्वा खानेन शुद्धयति" इति । आम्नायश्च "एतद् वै परम तपो यत् प्रेतमरण्य नयन्ति, यत् प्रेतमन्नावभ्यादधती"ति सस्कारप्रवृत्तावेव प्रेतशब्द दर्शयति । नन्वेतद् विपरीत, प्रेतस्य सतोऽरण्यनयनोपदेशात् । मैवत् । अन्यगाभिधानाद् "यो वै कश्चिन्मियते स शव" इति । अतो मृतमात्रवचन. शवशब्दः, सस्का- र्यवचनच प्रेतशब्दः । अतक्ष यस्मिन्नहनि प्रेतः स्यात् सस्कृत. स्यादि- त्ययमेवास्यार्थः । तपासस्कृतस्य श्राद्धलोपो मा भूदित्याचार्यस्य मृताभ- हणम् । इयं चान व्यवस्था यो न सस्कृतः, तस्य मृताहनि । अन्पस्य सस्काराहन्येव । यस्य तूभयमपि न ज्ञात, तस्य यदाधिकृतानां तत्त्वतो मरणावगति, तदहरेव सामर्थ्यात् कुर्यात् । अन्यथा विशेषेणैव विहित- कोहिटलोपः स्यात् । किमेतदन्तर्दशाह एव श्राद्ध कुर्यात् । नेति मूमः । प्रतिमासमेव नान्तर्दशाह इत्यवधारणार्थस्तुशब्द' । कियन्त कालम् । यावद् वत्सरम् । परतस्तु प्रतिसवत्सरमेव । चशन्दः शत्रहतादः कृष्ण- . १ 'यात् । अ', २ धाचशप पाट ४ पार ५ पवि स पणे विप पाठ ३ "वार, 'म मन्द' ग घ पाठः ·- याज्ञवल्क्यस्मृति. वालक्रीडोपेता। चतुर्दश्यथः, त्रिपक्षापर्यश्व । सपिण्डीकृतस्य पृथपिण्डाभावप्रसक्तावाह- श्राद्ध वै मासिकार्यवत् , कुर्यात् । वैशब्दः समाख्यायाधनार्थः । अर्थ- शब्दो विधानार्थः । यथा विहित मासिक, तथेत्यर्थः । ततश्च मासिकवि- धानवत् सपिण्डीकृतस्याप्येकोदिष्टमस्त्येवेति श्लोकार्थः । ननु च मासिक पार्वणमेयोच्यते- "पिण्डानां मासिक श्राद्धमन्वाहायं विदुयुधाः" इति मासिकवचनात् । नैतदेवम् । एव सति सपिण्डीकरणात् प्रागपि पार्वणवत् स्यात् । तत्रैतद् विरुध्येत- "असपिण्डक्रियाकर्म द्विजातेः सस्थितस्य तु" इति, सवत्सरे वा सपिण्डीकरणविधिरनर्थकः स्यात् । समाख्ययैव सिद्ध छोकानर्थक्यमेव स्यात् । तस्मात् स्मृत्यन्तरोक्तमेकोद्दिष्टमेव मासिकश- न्देन प्रत्येतव्यम् । तथाच यम "सपिण्डीकरणादूर्ध्वमृते कृष्णचतुर्दशीम् । प्रतिसवत्सरादन्यदेकोद्दिष्टं न कारयेत् ॥" तथा "वर्षे वर्षे तु कर्तव्या मातापिनोस्तु सन्नतिः । अदैव भोजयेच्याद्ध पिण्डमेकं च निर्वत्॥ इति । यत्पुनमनोः "असपिण्डक्रियाकर्मे"त्युपक्रम्य "सह पिण्डक्रियायां तु कृतायामस्य धर्मत । अनयैवावृता कार्य पिण्डनिर्वपण सुतैः ।।" इति । अनयैवेति सन्निहितपार्वणावृदुपदेशः, तदन्यत्र प्रतिसवत्सरादवसे- A यम् । तथेदमपि "प्रदान यत्र यत्रैषा सपिण्डीकरणात् परम् । तत् स्यात् पार्वणवत् सर्वमन्यताभ्युदयात् पितॄन् ॥" इति, तदपि प्रतिसवत्सरादन्यत्रैव । अथवा, मानवमप्येकोद्दिष्टविधाना- यैव । अनयैवेति सन्निहिततरत्वादेकोद्दिष्टादेव गृह्यते । न पार्वणावृद्, १ मवेस पाठ १, 'प्राप्तावा' घड पाठ ·. आचाराध्यायः श्राद्धप्रकरण दशमम् । व्यवहितत्वात् । एकोद्दिष्टेऽपि त्वावृत्सभवात् । किमर्थं तर्हि वचनं, सपि- ण्डीकरणामिति समाख्यानात् सहपिण्डदानाशका मा भूदिति । इतरथा पूर्वश्लोकात् समाख्यानाच तसिद्धरारम्भो व्यर्थ एव स्यात् । तस्मात् सह- पिण्डक्रियायां वित्यपिशब्दार्थस्तुशब्दः, संशयव्यावृत्त्यर्थो वा, न समा- ख्यानमात्राद् व्यामोहः कार्य इति सपिण्डीकृतस्याप्यनयैवैकोद्दिष्टावृता कार्यमित्यर्थः । एवंच सति सर्वदैवैकोद्दिष्टप्रसङ्गे पार्वणश्राद्धविधानसाम- •दाचार्यवचनाच मृताहनीत्यादेः प्रतिसंवत्सरादावेवैकोद्दिष्टम् , अन्यत्र पार्वणवदेवेति व्यवस्था । यत्तु “प्रदान यत्र यत्रैपामि"ति, तत् प्राचीनावी- तापर्थ न पिण्डत्रित्वार्थम् , “अन्यत्राभ्युदयादि"त्यपवादात्। किस, एपा- मिति बहुवचनाद् यत्र यत्र पहूनां दानं पितृनुद्दिश्य प्राप्तं तत्र तत्रैवामिति गम्यते, न तु यत्र प्रदान तत्र वहव इति । पितृवचनं च प्रेतव्यावृत्त्यर्थ- मेव । तथाच भृगुः "वर्षे वर्षे तु कर्तव्या मातापित्रोस्तु सन्नतिः । अदैवं भोजयेच्छाद्धं पिण्डमेक च निर्वपेत् ॥" - इति । ततः सवत्सरे सवत्सरे प्रेतायान्न दद्याद् इति चोदितमेव । अन्येतु कुतश्चिदागमय्यमं लोकं पठन्ति- "यः सपिण्डीकृतं प्रेत पृथक् पिण्डेन योजयेत् । विधिमस्तेन भवति पितृहा चोपजायते ॥" इति । अय वस्पष्टमूलत्वादकिश्चित्करः । किय, अस्याप्युक्तविषयत्व, उक्त. खान्यायस्य । अथवा अयमप्येकोद्दिष्टयोतनार्थ एव । अयमस्यायः- यः सपिण्डीकृतमिति व्यामोहात् प्रेतधर्मकपिण्डाहं प्रेतं प्रतिसवत्सरादी नैव पृथक् पिण्डे योजयेत् , स तेन व्यामोहेनैकोद्दिष्टविधिनो भवतीत्यादि। यद्वा पृथग्भावः पिण्डानां यस्मिंस्तत् पृधस्पिण्डं पार्वणमेर, तव च 'योजन सम्भवति, नेकोदिष्टे, द्वितीयापेक्षवाद् योगस्व इति । क्रिय सह- पिण्डदानप्रसक्तौ युक्त आरम्भः, अन्यथा तु निर्निमित एव स्यात् , प्रा. प्त्यभावादित्सल प्रसङ्गेन ।। २५२ ।। - न्।हि'पार. ' 'चोकम', २ ·१९८ याज्ञवस्क्यस्मृतिः पालकीडोपेता । सर्वश्राद्धेषु प्रातिस्विको भेद उक्त। पिण्डदानान्त. साधारण विदानामाह- पिण्डांस्तु गोजविप्रेभ्यो दयादग्नौजलेऽपि वा। प्रक्षिपेत्सत्सु विप्रेषु द्विजोच्छिष्टं न मार्जयेत् ॥२५३॥ विप्रादिभ्यः पिण्डं दद्यात् , अमावुदके वा प्रक्षिपेद् न स्वेच्छया विनियुजीत । बाह्मणेषु चानुत्थितेषु पित्रव्राह्मणोच्छिष्टं न मार्जयेत् । द्वितीय द्विजग्रहणं पित्रर्थब्राह्मणार्थम् । अयं चान्त्यः कल्पः । शक्तिविषये तु वासिष्ठम् "उच्छिष्ट न प्रमृज्यातु यावन्नास्तमितो रविः" इति । नन्वेतद् वैकृतश्राद्धाभिधानात् प्रागेव वक्तव्यम् । सत्यम् । प्रतिप- तीन लप्रवृत्त्यर्थोऽयमारम्भः । ततः संस्रवाधानादेरप्रवृत्तिसिद्धिः । वक्ष्य- माणस्य चैवं साधारण्यात् पायसादिद्रव्यमपि सर्वार्थ स्यात् । अन्यथा पितृतुष्टवर्थोपदेशादाभ्युदयिकादावभावशङ्कापि स्यात् । कामसंयोगावं तिथ्याद्याश्रयाः सर्वाथी भवन्ति, अन्यथा प्रकृतावेव स्युः, फलस्यानति- देशाद् इत्यादिक्रमभेदप्रयोजनमवसयम् ॥ २५३ ॥ कानि पुन पितृतुष्टयान्यनानि । इमानात्युच्यते--- हविष्यान्नेन वै मास पायसेन तु वत्सरम् । * मात्स्यहारिणऔरभ्रशाकुनच्छागपार्पतैः ॥ २५४ ॥ ऐणरोरबवाराहशाशैर्मासैर्यथाक्रमम् । मासवृद्ध्या हि तुष्यन्ति दत्तैरिह पितामहाः ॥२५५|| हपिण्याने प्रविादिन' मासिकी जटि, मत्स्यादिभिः शशान्तैर्द्धि- विमासाद्यकादशमासान्ता । पायसेन तु गव्येन संवत्सरम् । तथाच. मनुः- "सवत्सरं तु गव्येन पयसा पायसेन वा" ' १ साहु पाठ महारण औरभ्रेत्यसन्धिराप । हारिणौरन ति तु मिताक्षरापाठ ।

·. आचाराध्यायः श्राद्धप्रकरणं दशमम् । इति । पितामहग्रहणं च मातामहाधुपलक्षणमपि प्रकरणाविशेषाद् द्रष्ट- व्यम् । मत्स्यहारिणौ प्रसिद्धौ । औरभ्रमाविकम् । शाकुनं शकुनिहतभ- क्ष्यप्राणिषु भवम् । पार्पत पृपामांसम् । एणः शिशुः कृष्णमृग एव । जात्यन्तरमित्यन्ये । रुरुर्वृहच्छृङ्गो मृग एव । यराहः सूकरः । शशः प्रसि- द्धः । तुष्टिवचनानुसाराच यथार्थवादं दानविधिकल्पना, न तु पायसदा- नात् सेवत्सरं तृप्ता एव पितर इति श्राद्धाकरणम् ॥ २५४, २५५ ॥ इमानि त्वतितुष्टपर्यानि- खड्गामिपं महाशल्कं मधु मुन्यन्नमेव च । लोहामिपं कालशाकं मांसं वार्धाणसस्य च ॥२५६॥ यद् ददाति गयास्थश्च सर्वमानन्त्यमश्नुते । तथा वर्षे त्रयोदश्यां मघासु च न संशयः॥२५७॥ खड्गामिपं गन्धकमांसम् । महाशल्कः शरभ इति केचित् । त- त्वमेध्यश्रुतेरयुक्तम् । अतो मत्स्यविशेप एव कश्चिन्महाशल्कः प्रत्येतन्यः । मुन्यन्नं श्यामाकादि । लोहो लोहितच्छागः । आमिपवचनं पश्वालम्भा शङ्कानिवृत्त्यर्थम् । वाध्रीणसो वृद्धच्छागः । करणाहिरित्यन्ये । पुनर्मास- वचनं स्तुत्यर्थम् । तथाचामायः- “एतद् वै परममन्नायं यन्मांसमिति । गयास्यश्चेति चशब्दो मपादिकालसमुच्चयार्थः । उत्तरत्र तु समस्तालाभे प्रत्येकमपि दद्यादिति विकल्पार्थः । सर्वशन्दादन्यदपि यदेवात्र दुदाति, तदेवाक्षयं पितृन् प्राप्नोतीत्यर्थः । असशयवचनादर्थवादादेव फलकल्पना न स्तुतिमात्रावसायित्वमिति मन्तव्यम् ।। २५६, २५७॥ एव तावद् देशकालाय नेयोगिक श्रादमुक्त्वेदानी यामसंयोगनाह कन्यां कन्यावेदिनश्च पशून् मुख्यान सुतानपि । द्यूतं कृपिवणिज्यं च द्विशफेकशफं तथा ॥ २५८ ॥ ब्रह्मवर्चस्विनः पुत्रान् स्वर्णरूप्ये सकुप्यके। ज्ञातिश्रेष्ठयं सर्वकामानाप्नोतिश्राद्धदः सदा ॥२५९॥ । नाममा - जायम 10 ·१७० याज्ञवल्पात: पाल- डापता | प्रतिपत्प्रभृति ह्येता वर्जयित्वा चतुर्दशीम् ।' शस्त्रेण तु हता ये वै तेषां तत्र प्रदीयते ॥२६० ॥ श्लोकत्रयस्याप्ययमर्थः-सार्वकालमेव प्रतिपत्नभृत्यमावास्यान्तासु तिथिषु चतुर्दशीव्यतिरेकेण प्रत्येकं यथाक्रमेण कन्यालामादीनि चतुर्दश फलान्यवसैयानि । प्रतिपदि श्राद्धकरणात् कन्यां दुहितृकामाः कन्यावे- दिनश्च परिणयनकामास्तां प्राप्नुवन्तीति । एवमुत्तरत्रापि योज्यम् । पश- वश्छागादयः । मुख्याः सुता. ब्राह्मीपुत्रादयः। द्यूतकृषिवाणिज्येषु लाभा- तिरेकः । द्विशफं गवादि । एकशफमश्वादि । ब्रह्मवर्चखिनः श्रुताध्ययन- संपन्नाः । स्वर्णरूप्ये प्रसिद्धे । कुप्यं ताम्रोपस्करादि । सर्वकामाः प्रकृता एव । स्पष्टमन्यत् ॥ २५८-२६०॥ तथेदमपि कामसयोगेनेव 'स्वर्ग ह्यपत्यमोजश्च शौर्य क्षेत्रं वलं तथा । पुत्रान् श्रेष्ठयं ससौभाग्यमपत्यं मुख्यतां सुतान् ॥२६१ ॥ प्रवृत्तचक्रतां पुत्राज्ञातिभ्यः प्रभुतां तथा। अरोगित्वं यशो वीतशोकता परमां गतिम् ॥ २६२॥ धनं विद्यां भिपक्सिद्धिं कुप्यं गावो ह्यजाधिकम् । अश्वानायुश्च विधिवद्यः श्राद्धं परिवेपयेत् ॥ २६३ ॥ कृत्तिकादिभरण्यन्तं स कामानाप्नुयादिमान् । आस्तिकः श्रधानश्च व्यपेतमदमत्सरः ॥ २६४ ।। इदमपि श्लोकचतुष्टयं पूर्ववद् व्याख्येयम् । कृत्तिकादिभरण्यन्ता- नि सप्तविंशतिरेव नक्षत्राणि । तावन्त्येव स्वर्गादीन्यपि फलानि प्रत्येक यथाक्रम योज्यानि.। कृत्तिकासु सर्वकालं श्राद्धकरणात् स्वर्गप्राप्तिः । एवं रोहिण्यादावपत्यादिप्राप्तियोजना । हिशब्दादयश्च पादपूरणाः । एवं- पूर्वचापि व्यास्ययम् । न चात्र फलतयोपन्यासाद् द्यूतादिकर्तव्यताप्रति- येधातिकमेण तु पवृत्तानामभ्युपाय इति मन्तव्यम् । सष्टमन्यत् ।। ॥ २६१-२६४॥

·जाचाराध्याय. श्राद्धप्रकरण दशमम् । अथ स्मितच्छ्राद्ध कर्तुरेव फलप्रदम् उत पितृणामप्युपारकामिति । उभयामिति चूम । तपेवावगमात् । उक्ता हि पितृप्ति कनुश्च यामाप्ति । सत्यमुसा । अनुपपन्न तु सा । कय हि स्वकर्मानुसारादनेकविधयोनिगतपितृतुष्टयुपपत्ति । शास्त्राप्रमाणकत्वादस्यार्थ स्याचोद्यमेतत् । किच- वसुरुंद्रादितिसुताः पितरः श्राद्धदेवताः । प्रीणयन्ति मनुष्याणां पितृञ्छ्राद्धेन तर्पिताः॥ २६५ ॥ अग्न्यादयो नक्षत्रान्ता वसवः । प्राणाद्यात्मैकादश रुद्राः । द्वादश मासा आदित्याः । एते नित्या एवार्था पितरः । एत एव श्राद्धदेवताः प्रत्ये- तव्याः । तस्मादविरोधः । एव सति मनुष्यपितॄणां किमायातम् । उच्यते । एते देवा वस्वादय. प्रीता प्रीणयन्ति यत्रतत्रस्थान् मनुष्याणां पितृन् श्राद्धात्तरसानुप्रदानेनेत्यर्थः । सर्वप्राणिगतत्वाचैपां सर्वावस्थितपितृतर्पण-.. सामर्थ्यमविरुद्धम् । अग्न्यादीनां च सर्वेषामन्तर्वतिन्यो देवता इप्यन्त एवेत्यविरोधः । पूर्वमप्यनेनैवाभिप्रायेण पितॄणां सप्रदानत्वमुक्तम् । पितृभ्यो दद्यादिति चोदितत्वात् तदुपपत्त्यपेक्षामुपपादयन्तोऽर्थवादा अपि हि प्रमाणमेवेत्यवधार्य नातीव कुतार्किकोक्तकुमृत्यालीकचोद्याभि- निवेशः कार्य । ननु चाचौदिता एव वस्वादयो देवताः । इयमेव हि तचोदनेत्युच्यमाने पूर्वचोदितपितृदेवतात्वहानिः । अप्रोच्यते । बस्वादीनां च देवतात्वाभिधानात् पितृणां च सप्रदानत्वादविरोधः । देवा इति वक्तव्ये देवता इति पादपूरणार्थः । अनर्थक एव वा तल्ल. योगः । देवो दानादिति च व्युत्पादनाद् दातारो वस्वादय इति गम्यते । ततश्चायमर्थों भवति -- यत् कर्ना पितृभ्यो दातुमिष्ट तद् वस्वादयो यत्र- तनस्थेभ्यः सर्वगतत्वेन समर्धा दातुमिति । अतोऽनवद्यम् । वस्वादिभ्यो- ऽपि च प्रदातृवचनात् तृतिरस्त्येवेत्यवसेयम् । यद्वा पितॄणां रूपद्वयम् । ससारिरूपता वस्वादिरूपता च । ना ये वस्वादिरूपता प्राप्तास्तेऽन्येभ्यः संसारिभ्यो विभुत्वात् तृप्ति कुन्तीत्यर्थ । यत्र चाभ्युदयादौ देवतात्वे- नैव पितॄणा मवन्ध , तर यस्वादिरूपतयर देवतात्यम् । चौदनानुसा- रातु नामगोणव । एपब जाननोऽधिकार इत्यासेयम् । अथवा अन्या- ध एवाय शोक । वस्वादयोऽपि श्राद्धदेवता एव । तत्रय विषयालतिः।

·१७२ याज्ञवल्क्यस्मृतिः बालकीडोपेता। यः पितृनामानभिज्ञः स वस्वादिभ्यस्त्रिभ्यो दद्यात् । जीवपितृको वाभ्युः दये, अन्यस्तु पितृभ्यस्त्रिभ्य एवेति । तथाचाश्वलायनः “नामान्यवि- द्वांस्ततपितामहमपितामहे"ति नामानभिज्ञस्याधिकारं दर्शयति । स्मृति- द्वयाच विकल्पः, वस्वादिपदैर्वादेशस्ततादिपदैवेति । एवञ्च सत्सर्थवा- दप्राप्तसंप्रदानानुसाराद् दद्यादित्युत्पत्तिचोदनोपपत्तिः । एवच विद्वद्भिः पुत्रैः श्राद्धनाप्याय्यमानाः पितरः स्वयमपुण्यकृतोऽपि वस्वादिपदं लभन्ते इत्यवसेयम् ॥ २६५ ॥ तचप्राप्य तत - आयुः प्रज्ञां धनं विद्यां स्वर्ग मोक्षं सुखानि च । प्रयच्छन्ति तथा राज्यं प्रीता नृणां पितामहाः ।। २६६ ॥ स्पष्टार्थः श्लोकः ॥ २६६ ॥ एवमेतच्छ्राद्धमाचार्यमतेनामावास्यादिपु तिथिपु पितृद्वेपिभिरपि चौदनानुसाराच्छक्तिविपये नियोगतः कर्तव्यम् । अशक्तौ तु मानव प्रत्ये- तव्यम् - "अनेन विधिना श्राद्धं त्रिरब्दस्येह निवपेत् । हेमन्तग्रीष्मवर्षासु पाञ्चयनिकमन्वहम् ।।" इति । पाश्चयज्ञिकवचनं दृष्टान्तार्थम् । यथैव प्रत्यक्षभुत्यनुसारादशक्तावपि "अहरहर्दद्यादोदपात्रादि" इत्यन्वह पाञ्चयज्ञिककरणं, तथानेनापि स्मार्त- विधिनोक्तं -- निर्विचिकित्समिह गृहाश्रमे वसता त्रिवर्पस्यात्यन्तमश- तेनापि कार्यम् इति । अग्निहोत्रिणश्चायं कल्पः । सुष्ठप्यशक्ती "न दर्शन विना श्राद्धमाहिताग्नेचिजन्मनः" इति। "न श्राद्धेन विना दर्श" इति विभक्तिव्यत्ययः। अन्यथा ह्यसामअस्यं स्यात् । यस्य त्वौपासनमपि नास्ति, तस्य श्राद्धानधिकार एव । यतः "न पैतृयज्ञिको होमो लौकिकैनौ विधीयते" इति । तदभावे च श्राद्धौगुण्यम् । सर्वस्यैर खत्यन्ताशक्तावय कल्पः । "यदेव तर्पयत्यद्भिः पितॄन् सात्वा समाहितः । तेनैव सर्वमाप्नोति पितृयज्ञक्रियाफलम् ॥" .

·आचाराध्याय श्रावप्रकरणं दशमम् । इत्येव तावन्मनु । “शाकेनापि नापरपक्षमतिकामेद् मासि माम चाशन- मिति श्रुतिरि"ति च कात्यायन । तचापरपक्षिकार्यमिति सप्रदाय । सर्वथा शक्त्यनुसारादशाठ्येन श्राद्धकरणमिति परमार्थ. | कस्मात् पुनर्मानवोऽपि श्राद्धकल्प आचार्येण नोपनिबद्ध । समानार्थत्वात् , अनेनैव च प्रयोजनो- वाप्ते । न च सर्व सर्वस्मर्तृभिर्वक्तव्य, स्मृतिबहुत्वस्यानर्थक्यप्रसङ्गात् । मैवम् । एककालीन यत् पुसो नैयोगिक कार्य, तत् सर्वं स्मर्तव्यम् , अन्यथा सापेक्षत्वप्रसङ्गात् । ननु च यद्येनोपलब्ध, स तदेव स्मर्तु क्षमः । स्मर्तृस्वरूपानभिज्ञ ! मैवम् । येन ह्यशेपतो वेदार्थो नावगत , स कथमि वोपदिशेत् । उपदिशन् वा कय विद्वद्भिाधवचन स्यात् । आदृताच मन्वादयः, तस्मादखिलवेदार्थाभिज्ञा , तदुपदेशाचान्यस्यावगतेस्नुष्ठाना- विरोधः । नन्वेव सति स सर्वस्मर्तृभिरूपदेष्टव्यम् । वाढम् । कथ ती- नुपदेश । कारणान्तरात् । ययैव श्राद्ध समानार्थत्वान्मानवमाचार्येण नोक्त, तथा मनुनापि मातामझाद्ध, वैकल्पिकत्वात् । कुतो वेकल्पिकत्वमिति चेद्, अस्मादेव मन्वनभिधानात् । यत्तु नित्यत्वमुक्त, तदाचार्याभिप्रायेण । एवरूपाश्च विकल्पा द्रष्ट या. । तेनैव चशब्दादिभि स्मृत्यन्तरोतार्था- न्तर्भावः । यत्र त्वन्तर्भावासभव., तत्र प्रयोगार्थाया स्मृतावनुच्यमान वैक- ल्पिकत्वेन द्रष्ट यम् । गुणार्थाया त्वन्यपरत्वात् स्वरूपाभिधानमतन्नमि त्युक्तमेवैतद् "वक्तारो धर्मशास्त्राणामि"त्यत्र । सर्वधा स्मृतिरचनाविशे- पानिर्विचिकित्सा प्रमाणतामालोच्य सर्वमेवमादि यथायोग विविच्य व्याख्येयम् । अत एव स्मृतिवहुत्वानर्थक्यचोद्यमप्यचोद्यमेवेति स्थितम् । इति विरचित एप श्राद्धकल्प पुराण. स्फुटविकटविविक्तन्यायसन्दर्भगर्भः । इममिति च विवस्वान् याज्ञवल्क्याय साक्षात् पितृसमयविधिज्ञ प्रोक्तवान्छाद्धदेव ।। इनि धादूप्रकरणम् । - २ नप्राप्त 'ख. पाठ ·-- याज्ञवल्क्यस्मृतिः बालक्रीटोपेता। अथ विनायकादिकल्पप्रकरणम् । एव तावच्छ्रादमुपदिष्टम् , निमित्तगयोगी च । इद वन वाध्यम । उस्मान् पुन- रेतान्यनन्तरमेय स्वर्गादीनि पलानि कर्मणो नोत्पद्यन्ते । पिरािष्टशरीरोपभोग्यत्वात् स्वर्ग: स्येति चेत् । पुनादीना तानन्तरोसादनसङ्ग । कस्य चतदनिष्टम् । नन्वदर्शनाद्भवतः । मैवम् । निमित्तान्तरात् त्ददर्शनं, न तु कर्मणामनुत्पादकत्वात् । कि तनिमित्तान्तर. मिति । उच्यते विनायकः कर्मविघ्नसिद्धयर्थ विनियोजितः । गणानामाधिपत्याय रुद्रेण ब्रह्मणा पुरा ॥ २६७॥ विनायकशब्दनात्र व्यामोह उच्यते । स हि भावाभावाभ्यां कर्म- विनार्थ सिद्धयर्थं च विरुद्धासु क्रियासु पुरुपनयनाद् विनायकशब्दवा- च्यः क्रोधादिप्यारम्भकत्वेनापकर्पहेतोर्गणस्याधिपत्ये विनियुक्तो रुद्रेण । ब्रह्मणा शरीरस्रप्त्यर्थः । यद्वा प्राकृताशुभकर्मनिचयो विनायकशब्दवा- च्यः । सोऽपि स्वफलोत्पादनवृत्तौ विविधं मनुष्यान् नयन् विनायक एव । स च साम्प्रतं कर्मणः फलप्रदानप्रवृत्तस्य विधार्थ रुद्रब्रह्मशब्दवाच्यापूर्वश- त्या विनियोजितः प्राणिगणानां क्लवत्त्वेनाधिपत्यायैव प्रवृत्तः सर्वधा स्वेच्छाप्रवृत्ति निरुणद्धीत्यर्थः । तथाच व्यासः- "यत्तत् पूर्वकृत कर्म न स्मरन्तीह मानवाः । तदिदं पाण्डवश्रेष्ठ! देवमित्यभिधीयते ॥" इति । देवैरिव सृष्टं दैवम् । रुद्रेण ब्रह्मणा चेत्यत्रापि योज्यम् । क्रोधो वा रुद्रः । ब्रह्म शास्त्रीय विधानम् । तत्र क्रोधोपहतेन यद् ब्रह्म नादृतं तेन ब्रह्मणा प्राकृताशुभेनैवं रूपेणायमिदानी क्रोधाख्यो विनायको विनियुक्त इत्यादि योज्यम् । अस्तु वा देवतैव विनायकोऽर्थवादानुसारात् । अधि- कारतस्तु नित्यत्वाव्याघातः ।। २६७.॥ स्थं पुन प्राक्तनाशुभसंयोग पुरुषस्थावगम्यन इन्वाह --- तेनोपसृष्टो यस्तस्य लक्षणानि निवोधत । स्वप्नेऽवगाहतेऽत्यर्थं जलं मुण्डांश्च पश्यति ॥२६८ ॥ १. 'वायमि' स. पाठ, ·२७०॥ 'आचाराध्याय, विनायकादिकल्पप्रकरणम् एकादशम् । १७५.. कापायवाससश्चैव व्यादांश्चाधिरोहति । अन्त्यजेगर्दभैरुष्ट्रैः सहकत्रावतिष्ठते ॥ २६९ ॥ अजमानस्तथात्मानं मन्यतेऽनुगतं परेः । विमना विफलारम्भः संसीदत्यनिमित्ततः॥२७० ॥ जाग्रदवस्थायामप्येतानि कौनख्यादिवत् पुराकृताशुभकर्मनिमित्ता- नि द्रष्टच्यानि ।। २६८ इदु त्वातिस्पष्ट प्राक्तनाशुभसयोगनिमित्तम् - तेनोपसृष्टो लभते न राज्यं राजनन्दनः । कुमारी न च भारमपत्यं गर्भमेव च ॥ २७१ ॥ गर्भिण्यपत्यम् ऋतुमत्यपि च गर्भमिति च योज्यम् ॥ २७१ ।। आचार्यत्वं श्रोत्रियः सन् न शिष्योऽध्ययनं तथा। वणिग् लाभं न चाप्नोति कृषि चैव कृषीवलः ॥ २७२॥ श्रोत्रिय. श्रुतमपन्नोऽप्याचार्यत्व न लभते । शिष्यश्च शुचिः शोभ- नोऽप्रमत्तः शिष्यगुणयुक्तोऽप्य यापकमध्ययन वा न लभत इति व्याख्ये- यम् । उदाहरणार्थ चैतत् । सर्वथा यो यद्योग्य इति शास्त्रतो लोकतो प्राक्तनाशुभकर्मोपसृष्ट इत्यपसेयम् ॥ २७२॥ वावगतः स तदलभमान. अब त्वन प्रतिसमाधिः- स्नपनं तस्य कर्तव्यं पुण्येऽह्नि विधिपूर्वकम्। गौरसर्पपकल्केन 'सायनोच्छादितस्य तु ॥२७३ ॥ सर्वोपधैः सर्वगन्धैर्विलिप्तशिरसस्तथा। भद्रासनोपविष्टस्य स्वस्ति वाच्य द्विजान्छुभान् ॥ २७४ ॥ १ भरमनि ख पा * सायन मद्यायपादितन । सद्य दामाद पुन । साग्येनेनि नमिताक्षरा ·.१७६. याज्ञवल्लयस्मृतिः बालकीडोपेता। तथा रूपन कर्तव्यमिति संवन्धः । पुण्याहश्चन्द्रवलादियोगः । उच्छादनमुद्वर्तनम् । तच सद्यःपिष्टेन गौरसर्पपकल्केन । तुशब्दात् तेनैव शिरसो विलेपनम् । तथाशब्दाच सर्वोपधिगन्धैरुद्वर्तनम् । अप्रतिपिद्धौपध गन्धापेक्षः सर्वशब्दः । भद्रासनं शोभनमासनम् । स्वस्तिवाचनं त्राह्मणेभ्यो हिरण्यादिदानम् ॥ २७३, २७४ ॥ - अश्वस्थानाद् गजस्थानाद् वल्मीकात् संगमाड्दात् । मृत्तिका रोचनां गन्धान् गुल्गुलं चाप्सु संक्षिपेत्॥२७५ या आहृता एकवर्गश्चतुर्भिः कलशेहूंदात्। चमण्यानडुहे रक्त स्थाप्यं भद्रासनं तथा ॥ २७६ ॥ - यथायोगं कल्पना ॥ २७५, २७६ ॥ अमातुस्नपनमन्त्रा सहस्राक्षं शतधारमृषिभिः पावनं कृतम् । तेन त्वामभिपिञ्चामि पावमानीः पुनन्तु ते ॥ २७७॥ भगं ते वरुणो राजा भगं सूर्यो वृहस्पतिः । भगमिन्द्रश्च वायुश्च भगं सप्तर्पयो ददुः॥ २७८ ॥ यत् ते केशेषु दौर्भाग्य सीमन्ते यच्च मूर्धनि । ललाट कर्णयोरक्ष्णोरापस्तद् घन्तु ते सदा ॥ २७९ ॥ विभिमन्ः प्रतिमन्त्र कलशवर्येण स्थापनम् । चतुर्थेन त्वविर्शपात् सर्वमन्त्रैरेव । मन्त्रास्तु व्याख्यातृभ्योऽवसेयाः ॥ २७७-२७९ ।। एव तावत् कलशचतुश्यनापि --- स्नातस्य सार्पपं तैलं सुवेणौदुम्बरेण तु । जुहुयान्मूर्धनि कुशान् सव्येन परिगृह्य चे ॥२८० ॥ ... चशब्दो दक्षिणजान्वधनादिप्रकाराधः ॥ २८० ।।

·.१७७ भाचाराध्यायः विनायकादिकल्पप्रकरणम् एकादशम् । भमी तु होममन्त्रा. मितश्च सम्मितश्चैव तथा सालकटङ्कटः । कूइमाण्डराजपुत्रश्च जपेत् स्वाहासमन्वितान् ॥२८१॥ चत्वारो विनायकमन्त्राः । एतान्येव चतुणां नामानि । त्व स्वाहा- कारान्तै पबलिकर्मणी, स्वरूपेणैव वा वलिकर्मेति । अय च प्रयोगप्रकार मिताय स्वाहा, सम्मिताय स्वाहा, सालकटङ्कटाय स्वाहा, कूश्माण्डरा- जपुत्राय स्वाहेति । चशब्दद्वयेन मितसम्मितयोर्भेदं दर्शयन्नितरयोस्तद- भावात् समासकरणाचाभेदं दर्शयति। अतश्चत्वार एव मन्त्रा इति ।।२८१॥ एष तावद् गृह एव म । भत. परतु- नामभिर्वलिमन्त्रैश्च नमस्कारसमन्वितः। दद्याच्चतुष्पथे शूर्प कुशानास्तीर्य सर्वतः॥२८२ ॥ नामानि मितादीनि । बलिमन्त्रा बलिदानविहिताः नमस्क्रिया इत्येवमादयः । अत्र हि वलिलिङ्गयोगोऽस्ति नमोऽस्तु बलिमेभ्यो हरा- मीति । उपस्थाने चाम्बिकादर्शनात् स्त्रीमन्त्रत्वादेत एव युक्ताः। चतुष्पथे कुशास्तरणं, न शूर्प । स्पष्टमन्यत् ॥ २८२ ॥ किं पुनस्तच्छू देयं-- कृताकृतांस्तण्डुलांश्च पललौदनमेव च । मत्स्यान् पक्कांस्तथैवामान्मांसमेतावदेव तु ॥२८३ ॥ कृताः फलीकृताः । अकृता अफलीकृताः । चशब्दादोदनमपि द्वि. रूपमेव । मांसमप्येतावदेव पक्षमाम चेत्यर्थः ॥ २८३ ।। ग पुप्पं चिंत्र सुगन्धं च सुरां च त्रिविधामपि । मूलकं पूरिकापूपांस्तथैवोडेरकस्रजम् ।।२८४ ॥ एतत् मर्व नामभिवलिमन्त्रैश्च दत्त्वा ।। २८४ ॥ . ६. स. पाठ ·याज्ञवल्क्यस्मृतिः बालकोटोपेता। भनन्तरं- दुर्वासर्वपकल्केन दत्त्वाध्य पूर्णमञ्जलिम् । पूर्वमन्त्रैरेव । विनायकस्य जननीमुपतिष्ठेत् ततोऽम्बिकाम् ॥ २८५॥ अम्बिका चात्र बुद्धिरुच्यते। सा ह्यशुभनिमित्त लोभादि जनयति । यदा, देन्येवाम्बिका रुद्रपन्नी, अधिकारनित्यत्वेनेत्युभवयाप्यदोपः ॥२८५।। , अय तूपस्थानमन्त्रः-. रूपं देहि यशो देहि भगं भवति ! देहि मे। पुत्रान् देहि श्रियं पुण्यान् सर्वकामांश्च देहि मे ॥२८६॥ पवमुपस्थाय तत - शुक्लाम्बरधरः शुक्लमाल्यगन्धानुलेपनः । ब्राह्मणान् भोजयेद् दद्याद् वस्त्रयुग्मं गुरोरपि ॥२८७॥ गुरुः स्वापकः । स्पष्टमन्यत् ॥ २८७ ।। एवं विनायकं पूज्य ग्रहांश्चैवं विधानतः। कर्मणां फलमाप्नोति श्रियं चाप्नोत्यनुत्तमाम् ॥ २८८॥. अशुभक्षपणार्थत्वादस्य कर्मणः क्षीणाशुभस्य कर्मफलावाप्तिरनवद्या। यस्तु पुण्यकृदिवोपलभ्यते, सोऽप्येतत् कृत्वा श्रियमनुत्तमां प्राप्नोति । अत- स्तेनापि कर्तव्यमेव, “आमृत्यो. श्रियमाका दि"ति वचनात् । ग्रहपूजा- विधानं च वक्ष्यमाणं द्रष्टव्यम् ॥ २८८ ॥ यस्त्वेनमपि कर्मफल न प्राप्नुयात् , तस्याचमपरोऽभ्युपाय.. आदित्यस्य सदा पूजां तिलकस्वामिनस्तथा । महागणपतेश्चैव कुर्वन् सिद्धिमवाप्नुयात् ॥ २८९ ।। अविशेषेण चेयं स्मृतिः । सर्वपुंसां सिद्धयर्थं पूजाविधिरवसेयः, सदाशन्दसामर्थ्यात् । स्पटमन्यत् ॥२८९ ।। इति विनायकादिपरपप्रकरणम् । .

·भापाराध्यायः ग्रहशान्तिप्रकरणं द्वादशम् । मथ ग्रहशान्तिप्रकरणम्। प्रहाना कांविनसिद्धयर्थं पूज्यत्व विधानत उक्तम् । तद्विधानमधुना विवक्षु स्वात. येणापि प्रयोगसिद्धर्थ कामसयोगेनाधिकारान्तरमाह- श्रीकामः शान्तिकामो चा ग्रहयज्ञं समारभेत्।। वृष्टयायुःपुष्टिकामो वा तथैवाभिचरन् पुनः॥२९०॥ पुनःशब्दादविधार्थ कृत्वा पुनः कामार्थ करणम् ॥ २९ ॥ के पुनरमी प्रहा नाम-- सूर्यः सोमो महीपुत्रः सोमपुत्रो बृहस्पतिः । शुकः शनैश्चरो राहुः केतुश्चेति ग्रहाः स्मृताः ॥ २२१ ॥ किमते गगनस्थ पूज्यन्ते । नेयुच्यते- ताम्रिकात् स्फटिकाद् रक्तचन्दनात् स्वर्णकादुभौ । रजतादयसः सीसाद ग्रहाः कार्याः क्रमादिमे ॥ २९२ ।। उभौ युधबृहस्पती सौवर्णको कायौं । केतुस्तु सन्निधानात् सीस- कादेव । इम इति वचनात् पुरुषविग्रहेणेति गम्यते । अर्थवादोत्थादेति- हासाद् विग्रहावगतिः ।। २९२ ।। शक्त्यपेक्षया तु ताम्रायभाव स्ववर्णवी पटे लेख्या गन्धमण्डलकेपु वा । पर्वकल्पवेद- यथावणं प्रदेयानि वासांसि कुसुमानि च ॥२९३॥ गन्धाश्च वलयश्चैव धूपो देयः सगुल्गुलुः । यधावण ताम्रादिप्रतिकृतिवर्ण एवैपा वर्ण इत्सवसेयम् ।। :- सर्वपो चादित्यादीनां प्रहाणा - कर्तव्यास्तन्त्रवन्तश्च चरवः प्रतिदैवतम् ॥२९४ ॥ स्था एवं', २ 'वादात्येति' प. पाठ ३ 'पामारि' पाठ, ·याज्ञवल्क्यस्मृतिः बालक्रीटोपेता । तन्वन्तः एकतम्या इत्यर्थः । चशब्दात् प्रसेकं पूजाविधिरव- सेयः ।। २९४॥ भी तु साथी प्रधानमन्त्रा आकृष्णेन इमंदेवा अग्निर्मूर्धा दिवः ककुत् । उद्बुध्यस्वेति च ऋचो यथासंख्यं प्रकीर्तिताः ॥ २९५ ।। वृहस्पते अतियदर्यस्तथैवान्नात्परिनुतः । शन्ना देवीस्तथा काण्डात् केतुंकृण्वन्निमा अपि ॥ २९६ ॥ पायन्सामान्येन च यक्षमात्रात् समिध्यसकावपवादमाह अर्कः पलाशखदिरावपामार्गोऽथ पिप्पलः । उदुम्बरः शमी दूर्वा कुशाश्च समिधः क्रमात्॥ २९७ ॥ इदानी सख्यारिशेपार्धमाह एकेकस्यात्राष्टशतमष्टाविंशतिरेव वा। होतव्या मधुसर्पिा दना चैव समन्विताः॥ २९८ ॥ यद्वा, अयमपूर्वः समिद्धोमोऽङ्गत्वेन विधीयते । ततश्च प्राशनान्ते पूर्वमन्त्रैरेव कर्तव्यः । वैकल्पिकचायं चरुभिः सह समिद्धोमविपिरिति संप्रदायः॥ २९८॥ पक्षयेऽपि तु- गुलौदनं पायसं च इविष्यं क्षीरपाट्रिकम् । दध्योदनं हविः पूपान् मांसं चित्रान्नमेव च ॥२९९॥ दद्याद् ग्रहक्रमादेतद् द्विजेभ्यो भोजनं बुधः । शक्तितो वा यथालाभं सत्कृत्य विधिपूर्वकम् ॥३०० स्पष्टार्थो शोको ॥ ३०॥ , 'द् भेदनापि न प्र' घ. द.. पाठ . २ 'फस्य' पार.

·पाचाराध्याय राजधर्मप्रकरण त्रयोदशम् । एवं ब्राह्मणान् भाजयित्वा तभ्य एव ---- धेनुं शङ्खमनड्वाहं काञ्चनं वसनं हयम् । कृष्णां गामायसं छागंप्रदद्याद् दक्षिणाःक्रमात् ॥ ३०॥ शक्त्यपेक्ष चैपा परिमाणम् ॥३०१ ॥ एव तावत् समस्तग्रहपूजा विनापशमनाय कामसयागन चाफा । ज्योति शासानु सारेण त्वमाप- । यश्च यस्य यदा दुःस्थः स तं यत्नेन पूजयेत् । कस्माद्- ब्रह्मणेषां वरो दत्तः पूजिताः पूजयिष्यथ ॥ ३०२ ॥ पूजा च प्रत्येकमप्युक्तविधिलक्षणव ।। ३०२॥ भूय प्रहाणा प्रत्यक सहताना र पूज्यत्व इतुमाह- ग्रहाधीना नरेन्द्राणामुच्छ्रयाः पतनानि च । भावाभावौ च जगतस्तस्मात् पूज्यतमा ग्रहाः॥३०३ ॥ स्पष्टार्थः श्लोकः ॥ ३०३॥ इति ग्रहशान्तिप्रकरणम् । यथ राजधर्मप्रकरणम् । क पुनरय नरन्टो नाम, यस्य प्रहाधीनी पातोरट्रायौ । ननु च प्रसिदो राजनि नरेन्द्रशन्द । किं क्षत्रिय राढम् । तथाचाफ-- प्रधान क्षत्रिय कर्म प्रमानां परिपालनम्।" इति । उकंच स्वयभुवा-- 'बाझ प्राप्तेन सस्कार सत्रियण यथाविधि। सांस्यास्य यथान्याय कतव्य परिरमगम्।' इति । अय नु विशेष । अभिषेकादिगुपयुझस्या गज्याधिसरो न क्षात्रयमात्रस्य, "य. मूर्भो रामाननम्नत समूर्धन्यभिपित्तो गजा भवदि 'त्याम्नायान् न चैव साने महाभी. नत्वात् पाताच्छ्रायवर्दिवचन ब राजा स्यात् । कि ताह- 'महोत्साहः स्थूललक्षः कृतज्ञो वृद्धसेविता। विनीतः सत्त्वसंपन्नः कुलीनः सत्यवाक्छुचिः॥३०॥ Tोऽपि र भिषिक्तवर राज्य पाल ·- याज्ञवल्क्यस्मृति बालक्रीडोपेता । अदीर्घसूत्रः स्मृतिमानक्षुद्रपरिपत् तथा । धार्मको दृढभक्तिश्च प्राज्ञः शूरो रहस्यवित् ॥३०५ ॥ स्वरन्ध्रगोप्तान्वीक्षिक्यां दण्डनीत्यां तथैव च । विनीतस्त्वथ वार्तायां त्रय्यां चैव नराधिपः ॥ ३०६ ॥ स्यादिति शेप । महोत्साहो विजिगीषुः । स्थूललक्षः प्रभूतदाता। कृतज्ञ उपकारज्ञः, न स्वार्थैकनिष्ठः । वृद्धसेविता ज्ञानवयोवृद्धसेवी । वि. नीतोऽनुद्धतः, विविक्तनयतया वा येनकेनचिदनेयः । सत्त्वसम्पन्नः सर्व- थाविपादी । कुलीनो महाकुलप्रसूतः । नन्वेतदशस्य, दैवाधीनत्वात् । सत्यम् । कुलीननृपत्यनुकारी स्यादित्यस्यार्थः । सत्यवाक् सत्यसन्धः । शुचिः सर्वोपधाशुद्धः । अदीर्घसूनः सर्वथा क्षिनकारी । स्मृतिमानालोच- नकोऽविस्मरणशीलच अक्षुद्रपरिपत्को हसपरिवारः । तथाच शहः "न हसो गृध्रपरिवार. काम तु गृध्रो हसपरिवार. स्याद्" इति । तथा- शब्दात् प्रकृत्यन्तरग्रहणम् । धार्मिको यथाविहितधर्मानुष्ठाता । दृढभक्ति. भक्तिग्राह्यः, यत्र वा समाश्रितः तनाविचलितभक्ति , देवब्राह्मणगुर्वादी च । प्राज्ञः सर्वत्र सारासारविवेकज्ञः । शूरः प्रसह्य सकलारातिमण्डल- विक्षोभिता तदभिभूतश्चाविषण्णः । रहस्यविद् मित्रायुदासीनविजिगीषु मध्यमाखिलगाप्तिप्रयुक्तिप्रचारज., अमात्यादिप्रकृतिपरीक्षाप्रकारज्ञथ, नि- गूढाव्यभिचारिचारचक्षुः । अध्यात्म रहस्य तज्ज्ञः, प्रसख्यानवानि- त्यर्थः । स्वरन्ध्रगोप्ता अखिलनिजव्यसनगोपन. परच्छिद्रोद्भावकश्च । आन्वीक्षिस्यां दण्डनीत्या विविवरायां प्या च पिनीत ।आन्नीक्षिकी. समस्तासान्दष्टिकनिरूपणक्षमा हेतुविद्या । निजान्यप्रतापोन्नतिहानिहेतुर्नि- जदण्डोयोगामिका यधाई दण्डनीति., दण्ट्येषु वा ययाई दण्डपातनने योज्या । अन्ये तु तर्कविशेष दण्डनीतिमाहु । यी मग्यजुःसामलक्षणा। एव महोत्साहादिगुणयुक्त स्याद् , न देवनिक्षिप्तभर., पुण्याभिमानात् । महोत्माहादिगुणवानन्यो गरिरपि कष्टत्वाचिन्त्यः, विपरीतधारभ्य इति नयसक्षेप । तयधा राजनीजी लुन्ध. शुद्रपर्पको सिरक्तप्रकृतिरन्या- ने यार नानिम' सपा पाद पाद - ·आचाराध्याय राजधर्मप्रकरण त्रयोदशम् । १८३ पवृत्तिरयुक्तो व्यसनी निरुत्साहो यत्किञ्चनकार्यगतिरननुवन्धो नित्याप- कारी चेत्यादि । सर्वधा च तथाच कुर्याद् यथाखिलकृत्यवर्गो महोत्सा- हादिगुणसम्पद्वैपरीत्यादारभ्यः स्यात् , स्वयं च यथाखिलमहीमण्डलस्वी- करणक्षमो विजिगीपुरनन्यारम्यो याता परमण्डलोच्छित्तिसमर्थः स्यादिति। अन्वयन्यतिरेक मूलत्वाच स्मृतेरनुक्तमुक्त वाखिल विविच्य यथाई व्या- ख्येयम् । यतश्च नराधिप एवगुण' स्यात् ततश्च प्रतिष्ठितराज्यस्यापि गुणार्जनमविरुद्धम् ॥ ३०४-३०६ ॥ एवगुणोऽपि क्मिमात्येनेति नैवमतिमानी स्यान् , किताह एवगुण एष य -- स मन्त्रिणः प्रकुर्वीत प्राज्ञान् मौलान् स्थिराज्छुचीन् । तैः साधं चिन्तयेत् कार्य विप्रेणाथ ततः स्वयम्॥३०७॥ तथाच मनुः "अपि यत् सुकर कर्म तदप्येकेन दुष्करम् । विशेषतोऽसहायेन किमु राज्यं महोदयम् ॥" इति । मन्त्रिवचन च सर्वसचिवोपलक्षणार्थम् । तथाचाह -- "निर्वर्तेतास्य यावद्भिरितिकर्तव्यता नृभिः । तावतोऽतन्द्रितान् दक्षान् प्रकुर्वीत विचक्षणान् ॥" इति । प्रधानमन्त्र्यर्थ चैतद्वचनम् । कार्यतस्त्वन्यकरणाविरोधः । दृष्टा- र्थत्वाचान्यमन्त्र्यभाव एव करणम् । यस्तु पैतृकादिकमन्यदीय वा राज्य- मवाप्नुयात् , स यदि तद्राज्ययोग्य पूर्वामात्यानामात्माविशिष्टमधिकं वान्य मन्येत ततः प्रकृत्यकोपक्रमेण सर्वानेवैवगुणानन्यान् मन्त्रिणः कुर्यात् । प्रशन्दचोक्तन्यायेन प्रकर्षालोचनार्यः । ते च प्राज्ञा विवेकिनो मौलाथ। मूल राज्य तदर्हा मौला , राज्यविस्तारक्षमा इत्यर्थः । मूलतो वा ज्ञाता महाकुलीनाः । मूलक्रमागता वा ते घधिकारात् प्रच्याविता अपि सत्येव सामर्थेऽनुरागातिरेकात् कुलाङ्कुशोपग्रहाद् वा विरोधानारम्भकाः स्थिराः सर्वापत्सहिष्णवोऽनन्यगामिनः साध्वारम्भकाश्च । शुचयो धर्मार्थकामभ- योपधाशुद्धाः । प्रदर्शनार्थं चैतत् । सर्वथा लोकत. शास्त्रतश्वालोन्य यथाई तवान् स'इ पाठ ३ वाय पाठ ४ यह पाठ, ·याज्ञवल्क्यस्मृतिः बालक्रीडोपेता। स्वाधिकारानुसारेण सचिवसन्निवेशः कार्यः । यथाह वृहसतिः- "स्वध- मविदनुरक्तः शुचिरनुद्धत उद्युक्तो देशकालविनीतिनिगमेतिहासकुश- लोऽव्यसनी मृदुर्थशास्त्रकृतयोग्यो हस्त्यश्वपुरुषाचारोहोरात्रयामनिर्गमवि निश्चितमतिश्च स्वपरवलबलावलज्ञा बलाधिकृतः सेनापतिः स्यात् ।। कुला- ढ्य उद्युक्तो मृदुरुदात्तः समरचित्तः शूरोऽनुरक्तोऽभेद्यः पत्तिविशेषज्ञ इशिताकारकुशलः प्रतिहारैः स्यात् । वनकुलकालजातिसात्म्यगुणवयंः- शीलायुरादानगमनकल्पचावान् व्यपगतभयो विजयोर्जितमना इस्त्यध्यक्षः स्यात् । क्षेत्रजातिसात्म्यगुणलक्षणवाहनास्त्रज्ञोऽत्यर्थसमर्थः शुचिरनुद्ध- तोऽनुरूपोऽश्वाध्यक्षः स्यात् । सन्धिभेदसन्धानस्थानज्ञोऽनुरक्तः शुचिर्दक्षः स्मृतिमान् देशकालज्ञो दर्शनीयो नीतिगतिज्ञः प्राज्ञो वाग्मी दूतः स्यात् । उभयत उत्तमवंशप्रभवः शुद्धो मनुवृहस्सत्युशन शास्त्रविद् दण्डनीत्या- दिकुशलोऽशठोऽजिझः सम्मानासम्मानाविकृतो विगतभीः कार्याकार्यवि- निश्चितमतिरहार्यः सर्वोपधाशुद्धो गूढमन्त्रो मन्त्री स्यात् ।अविकार्योऽवि: कलेन्द्रियः प्रतापवान् सुभग. सुमुखोऽकृपणोऽप्रमादी दक्षो दाक्षिण्यचा- रित्ररक्षणार्थमधिकरणसन्दिग्धविवेककृदुपरिक स्याद्" इति । एवम भाण्डागारान्तःपुरमहानसशय्याहाद्यधिकृता यथार्ह विविच्य व्याकर- पीयाः । एवं बृहस्पत्युशनःशास्त्रमतेन सर्वसचिवान् यथार्य राजा कृत्वा तैः साधं यथाई सामान्य च मन्त्रयित्वा व्यस्तसमस्ताभिप्रायं च विविन्य पश्चात् परमरहस्यगामिना महामन्त्रिमपद्युक्तेन विदुपा ब्राह्मणेन सह पाइगुण्ययुक्त महोदयं चित्रफलं नयवीज मन्त्रयेत् । ततस्तद्विश्वासात् स्वय च तदेव निपुणतोऽपररानोत्थितः सम्यग्विविच्यादीर्घस्येव क्षिप्रम- नुतिष्ठेत् । एवमखिलोन्नतिवीज समासतोऽभिहित विविच्य विस्तरेण व्या- ख्येयम् । इत्यत प्रसनेन ॥ ३०७॥ पूर्वाजन्यायेनैव-- पुरोहितं च कुर्वात दैवज्ञमुदितोदितम् । - दण्डनीत्यां च कुशलमथर्वाङ्गिरसे तथा ।। ३०८ ।। 'राधारादो' रा पाउ २. 'रबला'. कार 1 'मोऽधि' पाह मास्या' म 'गुरोरा, पा3 .। भासपा...' 1. ', ९. पिनासा कर ४ ·भाचाराध्यायः राजधर्मप्रकरणं त्रयोदशम् । तथाशन्दाद् पूर्वगुणयोगश्च । दैवज्ञो ज्योति शास्त्रवित् । प्राक्त नकर्मफलसंवन्धज्ञो वा । इदमस्मात् कर्मणोऽयफलमुपभुज्यते पश्चात् तु प्रतिसमाधिरित्युदितोदितः । दण्डनीत्यां च प्रवीणः । चशब्दात् त्रग्या मान्वीक्षिक्यां विविधवार्तायां च । एतच मन्त्रिणामपि समानम् । अयं स्वस्य विशेष: ---- अथर्वाङ्गिरसे शान्तिकपौष्टिकाभिचारायथं प्रवीणः स्यात् । एतेनापि सह यथार्थ मन्त्रणीयम् । सर्वामात्यायानेनैव-धर्मोपधाशुद्धत्वेन परीक्ष्याः । एवमन्यैरपि यथास्थानमुपधाविशेषैः सर्वामात्यपरीक्षा कर्तव्येति नीतिसझेपः ।। ३०९ ॥ भयं च राहोऽभ्यधिको वैशेषिको धर्म. श्रौतस्मार्तक्रियाहेतोदृणुयादृत्विजस्तथा । यज्ञांश्चैव प्रकुर्वीत विधिवद् भूरिदक्षिणान् ॥३१० ॥ तथाशब्दात् पुरोहितोऽपि श्रौतस्मार्तक्रियाइतोरेव । ऋत्विग्वरणं चैतत् कर्मप्रयोगाद् पहिरादित एव द्रष्टव्यम् । यज्ञांश्च विधिवत् कुर्यात्, न तु यथाकथञ्चनेत्यर्थः । भूरिदक्षिणा बहुसुवर्णकादयः । प्रसर्पकदाना- पेक्षया वा भूरिदक्षिणत्वं योज्यम् ॥ ३१० ॥ यान्यतिरेकेणापि- भोगांश्च दद्याद् विप्रेभ्यो वसूनि विविधानि च । अक्षयोऽयं निधी राज्ञां यद् विप्रेषूपपादितम् ॥ ३११ ॥ भोगा अन्नपानादयः । चशब्दोश्भयसत्कारार्थः । वसूनि हिर- ण्यादीन्यनेकविधानि । चशन्दः संप्रदानगतवैचित्र्यार्थः । तथाप मनुः- "सममवासणे दानमि"त्यादि । सष्टमन्यत् ॥३११ ॥ भूयश्च दानविषिप्ररोचनायाह- अस्कन्नमव्यथं चैव प्रायश्चित्तैरदूपितम् । कएमात् । यस्मात्- - यस्मात् , तस्मात्- अग्नेः सकाशाद् विप्राग्नी हुतं श्रेष्ठमिहोच्यते॥३१२॥ " 'तिप्रवेशसहेप', २. 'गां ।' पाट. 2 ·याज्ञवत्स्यस्मृतिः बालक्रीडोपेता । कि पूर्वार्जितमापदर्थं स्थितं भाम्डारवरादेव दातव्यम् । नेत्युच्यते धर्मेण लब्धुमीहेत लब्धं यत्नेन पालयेत् । पालितं वर्धयेन्नित्यं वृद्धं पात्रेषु निक्षिपेत् ॥ ३१३॥ स्पष्टार्थः शोकः ॥ ३१३ ॥ एव तावदिरण्यादिषु प्रदानान्ततैय । भूमिनियन्धदानयोस्वयं विशेषः दत्त्वा भूमि निवन्धं वा कृत्वा लेख्यं तु कारयेत् । कस्मात्- आगामिक्षुद्रनृपतिपरिज्ञानाय पार्थिवः ॥ ३१४ ॥ निवन्धोऽक्षयनिधिः । स्पष्टमन्यत् ॥ ३१४ ॥ किं पुनर्वक्ष्यमाणलेल्यलक्षणावत् कार्यम् । नेत्युच्यते । किं तर्हि - पटे वा ताम्रपट्टे वा स्वमुद्रापरिचिह्नितम् । अभिलेख्यात्मनो वंइयानात्मानं च महीपतिः॥३१५॥ प्रतिमहपरीमाणं दानाच्छेदोपवर्णनम् । स्वहस्तकालसंपन्नं शासनं कारयेत् स्थिरम् ॥ ३१६ ॥ पटवचनं मूर्जनिवृत्त्यधम् । परिशब्दात् प्रज्ञादूतकस्वहस्तमुद्रास्क- धावारसमावासनामदेशादिचिहितम् । आदावेवाभिलेखनीयाः पूर्वपुरुषा- त्रयः । वंश्यत्ववचनाच स्त्रियोऽपि । अनन्तरमात्मानम् । ततः प्रतिग्रहप- रीमाणम् । अस्मिन् देशेऽमुकनामेयान् ग्राम इत्यादि । ततो दानाच्छेदमुप- वर्ण्य । एतद् दानफलम् । एतदान्छेदनफलं "पष्टिं वर्षसहस्राणि स्वर्गे तिष्ठति भूमिदः । आत्ता चानुमन्ता च तान्येव नरके वसेत् ।।" इत्यादि । लेखकनामाद्वितं स्वहस्तसयुक्तमागामिक्षुद्रनृपत्यशोचनं स्थिर भूमेश्छिद्रन्यासेनाचन्द्रात् स्थितिसंस्थान कारयेत् । सर्वथा यथागामि- नोऽप्यस्मादेव शासनान विमुयुः, तथा कार्यमिति ॥ ३१५, ३१६ ॥,.

·भाधाराध्यायः राजधर्मप्रकरणं त्रयोदशम् । १८७ ननु च राष्ट्रस कोषप्रसन्नाद् भूमिदानमयुक्तम् । राजत्तान्तानभिन्न ! मैवम् । नित्य मेव हि निवर्गवृद्धिनतु राजा --- रम्यं पशव्यं स्वाजीव्यं जागलं देशमाश्रयेत् । तत्र दुर्गाणि कुर्वीत जनकोशात्मवृद्धये ॥ ३१७ ॥- दुर्गाणीति बहुवचनं दुर्गभेदप्रकारार्थम् । यथाह मनु "धन्वदुर्ग महीदुर्गमब्दुर्ग वार्तमेव च। नृदुर्ग गिरिदुर्ग च समाश्रित्य वसेत् पुरम् ।। सर्वेण तु प्रयत्नेन गिरिदुर्ग समाश्रयेत् । एतेषां नाहुगुण्येन गिरिदुर्ग प्रशस्यते॥" इत्यादि ।। ३१७॥ एवं दुर्गाणि कृत्वा त देशमध्यान्य तत तत्र तत्र च निष्णातानध्यक्षान् कुशलाञ्छुचीन् । प्रकुर्यादायकर्मान्तव्ययकर्मसु चोद्यतान् ॥ ३१८ ॥ नात्र तिरोहितमिवास्ति ॥ ३१८ ।। एव तावन् स्वराष्ट्र एवार्जननियम उफः । इदाना परस्वानपहरणप्रसफावपवाद माह- नातः परतरो धमों नृपाणां यद् रणार्जितम् । विप्रेभ्यो दीयते द्रव्यं प्रजाभ्यश्चाभयं सदा ।। ३१९॥ रणार्जितादित्यभिप्रायः॥ ३१॥ इरानी 'न पशय प्रपोत' 'न हिस्यात् सर्वभूतानी ति प्रतिषेधद्वय त् मना मा प्राति. प्रसकावार- य आहवेषु वध्यन्ते भूम्यर्थमपराङ्मुखाः। अकूटैरायुधैर्यान्ति ते स्वर्ग यागिनो यथा ॥३२०॥ आहवः संग्राम । भूभ्यर्थवचनं दण्डकोशादेरप्युपलक्षणार्थम् । अकूटैरायुधैर्युध्यमाना इति योज्यम् । कूटानि विपदिग्धकर्णिकादीनि । भायुधवचनं सर्वायुधोपलक्षणार्थम् । स्पष्टमन्यत् ।। ३२० ॥

·माचाराध्याय राजधर्मप्रकरण त्रयोदशम् | १८९ सर्वाधिकारव्यामृतैराहतमान भाण्डागार एव न्यसेत्, न दद्यात् । तत एव हेतो वृद्ध पात्रेषु निक्षिपेदिति । नित्य च भुक्ला व्यस्तक्लमो विश्वस्तचित्त पश्येचारान् अवस्थितानेकविधचारप्रहितान् प्रहेतव्याश्च । अय हि नीतिसक्षेपः -नित्य बनेकविधा सर्वाश्रमसर्वपापण्डिनो लिनि नोऽनेकविद्याव्याजकपटैः पररास्वराष्ट्रविन्यस्तास्तत्ग्रहितान्धमूकजलवधि रोन्मचादिप्रकारकपटप्रच्छन्ना प्रख्यापितकुतूहलप्रधानतया सर्वसत्त्वानुजि- घृक्षापरत्वप्रसिद्धया वा राज्ञा प्रयत्नतो गूढसङ्केतनिपुणेनान्वहमप्रमत्तेन द्रष्टव्या । यद्वा, एक कश्चिद् वामनकुञादिकमात्मनोऽतिशयवालम्यन ख्यात सुपरीक्षितमाप्त चारव्यापार नियोजयेत् । स चाखिला राज्ञो नित्य युक्तचारप्रहिता मुहुर्मुहुर्वार्ता सपादयेत् । एव चारान् दृष्ट्वा तदर्थनिश्चया नुसारेण सर्वार्थषु यथार्थ दूतान् प्रेपयेत् प्रधानामात्यसगत । पानु- पयनयानुसारिणा लेतच्चिनसम्बारमाभ्युदयिकीजमप्रमत्तेनान्वह वप्त व्यम् ।। ३२४ ॥ यतय गूढम तत्वमाभ्युदायकपीज - ततः स्वैरविहारी स्यान्मन्त्रिभिर्वा समागतः । चलानां दर्शनं कृत्वा सेनान्या सह चिन्तयेत् ॥ ३२५॥ स्वैरविहारिता प्रधानमन्त्रिण्यप्यप्रकटितमन्त्रता । यद्वा मन्त्रिभित्प नविश्वासे सहवैतचारादिदर्शन कुर्यादिति । अगूढमन्नताप्यनभ्युदयायैवे त्यभिप्राय । नयाविरोधेन चैतयोव्यवस्था । भूयो भूयः सर्वसचिवा सुप- रीक्षिता अपि परीक्ष्या । परीक्षितेश्च सह यथाई कार्यप्रवृत्तिरिति । किश, पलाना इस्त्यश्वरथपादातायुधसन्नाहादिसारेतरविवेकेन निपुणतो महाब लाधिकृतसेनापतिसमक्ष दर्शन कृत्वा ततः पाड्गुण्य निपुणत पूर्वोक्तक मेणैव चिन्तयेत् । दण्डकोशाद्यनुसारेणेव सन्धिविग्रहादिनियम इत्यमि प्रायः ॥ ३२५॥ म चैकान्ततोऽनिष्टतयवतरपुष्पाथहापनम् । कि ताह- सन्ध्यामुपास्य शृणुयाच्चाराणां गूढभाषितम् । गीतनृत्तैश्च भुञ्जीत पठेत् स्वाध्यायमेव च ॥३२६ ।। न्या'द पास ·याज्ञवल्क्यस्मृतिः बालक्रीडोपेता। भूयश्च सग्रामविधिप्ररोचना युद्धाकृतिप्रकार चाह - पदानि ऋतुतुल्यानि भग्नेयु' विनिवर्तताम् । राजा सुकृतमादत्ते हतानां विपलायताम् ॥ ३२१ ॥ युद्धार्थमेव हि तत्संग्रहाद् युक्तमेवैतत् ॥ ३२१॥ एव च सति सर्वपा सड्नामे हिंसायां प्राप्तायामपवादार्थमाइ. तवाहंवादिनं क्लीवं निहेंति परसंगतम् । न हन्याद् विनिवृत्तं च युद्धप्रेक्षकमेव च ॥ ३२२ ॥ चशब्द आयुधादिव्यसनापन्नीयर्थः । नितिरयुध्यमानः । परसं- गतोऽन्येन युध्यमानः । स्पष्टमन्यत् ॥ ३२२ ॥ एव तावत् सामासिको राजनय । इदानीमान्वहिक राक्ष कर्म कृतरक्षः समुत्थाय पश्येदायव्ययौ स्वयम् ।। व्यवहारांस्नतो दृष्ट्वा स्नात्वा भुजीत कामतः॥३२३ ।। रक्षा दिव्या मानुपी च द्विविधा । देवब्राह्मणपूजादिलक्षणा मा. लामिका च दिव्या, सुपरीक्षितोयतायुधयुद्धपुरुपेः परिवेष्टन मानुपी । तथाच बृहस्सातिः - "ब्रह्मशक्लस्तुतिपुण्याहशब्दैर्वियुध्योत्याय सन्ध्यामु- पास्य देवपितृवागणान् मनसा वा नमस्कृत्य धर्मार्थकाममयोपधाशुद्धाव- शकगृहीतायुधायातयामविश्वासोत्पन्नासन्नपरिवृत" इत्यादि । गुरुतरात्ययि- ककार्या स्वयमेवायव्ययं पश्येद् ब्यवहाराश्च वक्ष्यमाणविधिना ! ततः सात्वा देवपिनायर्चनं कृत्वान्तःपुर प्रविश्य कामतः सुपरीक्षितमन्नम- श्रीयात् ।। ३२३ ॥ एव स्वपरराष्ट्रव्यवस्पया इण्यार्जनविधिक । तत् पुनये किमुत्पन्नमेव पात्रे गम पणीयं तदपत्वादुर दनस्य । एवमिति प्राप्त आह- हिरण्यं व्याहतानीतं भाण्डागारे न्यसेत् ततः। पश्येच्चारांस्ततो दूतान् प्रेपयेन्मन्त्रिसंगतः॥ ३२४ ॥ .. राधाह, १ न. पा. ३ दना' प... पाठ.. भं गिनिता भारि सरपु मानरर्तमानानो पराभिमुंग गररातानि- 6RIA TARIAruard परमपद पापम् ॥ . १

·माचाराध्यायः राजधर्मप्रकरणं त्रयोदशम् ।
सर्वाधिकारव्यापृतैराहतमात्रं भाण्डागार एव न्यसेत्, न दद्यात्
तत एव हेतो वृद्ध पात्रेयु निक्षिपेदिति । नित्यं च भुक्त्वा व्यपेतलमो
विश्वस्तचित्तः पश्येचारान् अवस्थितानेकविधचारप्रहितान् प्रहेतव्यांश्च ।
अयं हि नीतिसंक्षेपः -नित्य ह्यनेकविधाः सर्वाश्रमसर्वपापण्डिनो लिङ्गिः
नोऽनेकविद्याव्याजकपटैः परराष्ट्रस्वराष्ट्रविन्यस्तास्तग्राहितान्धम्कजलवधि-
रोन्मत्तादिप्रकारकपटप्रच्छन्नाः प्रख्यापितकुतूहलप्रधानतया सर्वसत्त्वानुजि-
घृक्षापरत्वप्रसिद्धया वा राज्ञा प्रयत्नतो गूढसङ्केतनिपुणेनान्वहमप्रमत्तेन
द्रष्टव्याः । यद्वा, एकं कचिद् वामनकुब्जादिकमात्मनोऽतिशयवालन्यप्र-
ख्यातं सुपरीक्षितमाप्त चारव्यापारे नियोजयेत् । स चाखिलां राज्ञो नित्य-
युक्तचारप्रहितां मुहुर्मुहुर्वार्ता संपादयेत् । एवं चारान् दृष्ट्वा तदर्थनिश्चया-
नुसारेण सर्वार्थेषु यथार्थ दूतान् प्रेपयेत् प्रधानामात्यसंगतः । पाहु-
ण्यनयानुसारिणा त्वेतचित्रसम्बारमाम्युदयिकबीजमप्रमत्तेनान्वहें वप्त-
'न्यम् ॥ ३२४ ॥
यतय गूढमन्त्रन्यमाभ्युदयस्पोज -
ततः स्वैरविहारी स्यान्मन्त्रिभिर्वा समागतः ।
चलानां दर्शनं कृत्वा सेनान्या' सह चिन्तयेत् ।। ३२५॥
स्वैरविहारिता प्रधानमन्त्रिण्यप्यप्रकटितमन्त्रता । यद्वा मन्त्रिभिरुत्प-
नविश्वासैः सहवैतचारादिदर्शनं कुर्यादिति । अगूढमन्त्रताप्यनभ्युदयायैवे-
त्यभिप्रायः । नयाविरोधेन चैतयोर्व्यवस्था । भूयो भूयः सर्वसचिवाः सुप-
रीक्षिता अपि परीक्ष्याः । परीक्षितैश्च सह यथाई कार्यप्रवृत्तिरिति । किञ्च,
पलानां हस्त्यश्वरथपादातायुधसन्नाहादिसारेतरविवेकेन निपुणतो महाब-
लाधिकृत्तसेनापतिसमक्षं दर्शनं कृत्वा ततः पाइगुण्यं निपुणतः पूर्वोक्तक-
मेणैव चिन्तयेत् । दण्डकोशायनुसारेणैव सन्धिविग्रहादिनियम इत्यमि-
प्राय: ।।५।।
न वैकान्तनोऽर्थनितयरेतरपुरुषार्थहापनम् । कि तर्हिः-
सन्ध्यामुपास्य शृणुयाच्चाराणां गूढभापितम् ।
गीतनृत्तेश्च भुञ्जीत पठेत् स्वाध्यायमेव च ॥३२६ ॥

·, यावस्क्यस्मृतिः बाळकीटोपेता । गीतनृत्तौ भुञ्जीत, काममप्यतुरुन्ध्यात् । पठेच स्वाध्यायम् । धर्मान् न हापयेदित्यर्थः । यद्वा, एतत्परमेतच्छलोकार्प-महत्यामप्यापय- विषादिनमात्मानं दर्शयितुं स्थितकृत्यचिन्ताप्रवण एव स्वव्यसनगोपनाय परप्रस्वापनाय वानाकुलतयैव-गीतनृत्तैश्च भुजीत पठेत् स्वाध्यायमेव च । चशब्दान्मृगयामप्यनुतिष्ठेत् ।। ३२६ ॥ संविशेत् तूर्यघोषेण सुप्त्वा बुध्येत् तथैव च । शास्त्राणि चिन्तयेद् बुद्ध्वा सर्वकर्तव्यतास्तथा ॥३२७॥ अपस्वप्नायतो मन्त्रचुतिर्मा भूदिति यावत्स्वापं यथास्थानं तौर्य- त्रिको नृत्तगीतवादित्रलक्षणः प्रयोज्यः । चशब्दो वन्द्यादिघोषणार्थः । कामोऽपि चैवमुत्पन्नः संवृतो भवति, अर्थश्च । सुप्त्वा विबुध्य व्यपेतलमो निपुणया प्रज्ञया त्रिवर्गचातुर्येण सर्वार्थ विनिश्चिनुयात् ॥ ३२७॥ एव च निपुणतचित्रोदया नीति नियम्य प्रेपयेत ततश्चारान् स्वेष्वन्येषु च सादरम् । ऋत्विक्पुरोहिताचार्यराशीभिरभिनन्दितः ॥ ३२८॥ पश्चिमयाम एव चारान् प्रेपयेत् , स्वेषु स्थितचारमण्डलेषु । ये परराष्ट्रसचिवा नीतिचातुर्याद् भेदिताः, तेषु च सबहुमान चारान् प्रेपयेत् । चन्दादाटविकस्वमण्डलगतेषु च । एवं च विशालाक्ष:- "वन्यान् वनगतनित्यं मण्डलस्थांस्तथाविधैः । चारैरालोच्य साकुर्याज्जिगीपुर्दीर्घदूरदृक् " ॥ ३२८ ॥ एव चारान् प्रेग्यामीन हुलविंगायासीभिरभिनन्दित. सम प्रविश्य ततः- ज्योतिर्विदो वैद्यान् दद्याद गां केनकं महीम् । नेवेशिकानि च तथा श्रोत्रियाणां गृहाणि च ॥३२९ ।। . १. 'प्रधनम, पास ·आचाराध्यायः राजधर्मप्रकरण त्रयोदशम् । ज्योतिर्विदो वैद्यांश्च दृष्यात्मीयशरीरसस्थां ग्रहगोचरं चालोच्य नि- मित्तविशेष च बुद्ध्वा तदनुसारेणैव श्रोत्रियेभ्यो यथाई गां कनकमित्यादि दद्यात् । गतार्थमन्यत् ॥ ३२९ ॥ अयं चान्यो राज्य प्राप्तिस्थितिकर सारनयसक्षेप ब्राह्मणेषु क्षमी स्निग्धेष्वजिह्मः क्रोधनोऽरिषु । स्याद् राजा भृत्यवर्गेषु प्रजाभ्यश्च यथा पिता ॥३३०॥ स्निग्धो निरभिसन्धिखेहैकनिवन्धनतया मित्रम् । अजिशोऽकुटिलः । सष्टमन्यत् ॥ ३३०॥ कस्मात् पुनरेतदेवम् । यस्मात् -- पुण्यात् पड्भागमादत्ते न्यायेन परिपालयन् । कस्मात्- सर्वदानाधिकं यस्मान्न्यायन परिपालनम् ॥ ३३१ ॥ केन पुन, प्रजा पीज्यन्ते, येनाय प्रयन । उच्यते -- चाटतस्करदुर्वृत्तमहासाहसिकादिभिः । पीड्यमानाः प्रजा रक्ष्याः कायस्थैश्च विशेषतः॥३३२ ॥ कायस्था रागादयः । लेखका इत्यन्ये ॥ ३४२॥ यदि वेवमादिभ्यो राजा रक्षा न कुर्यात् तत अरक्ष्यमाणाः कुर्वन्ति यत्किञ्चित् किल्विषं प्रजाः । तस्मात् नृपतेर) स्यादिति शेषः ॥ - कस्मातू- यस्माद् गृह्णात्यसौ करान् ॥ ३३३ ॥ 1. काचनमि' इ. पाठ, ·१९२ याज्ञवल्क्यस्मृतिः बालक्रीडोपेता । - का पुनः पीडाः प्रजाभ्यो पिजानीयाद् राजा । नन्तं तत्र तत्र च निष्णातानभ्य. क्षान् कर्यादिति । एत एवं यदा विकुर्युस्तदा कथमिति चेत् । उच्यते ये राष्ट्राधिकृतास्तेषां चारैत्विा विचेष्टितम् । साधून संमानयेन्नित्यं विपरीतांस्तु घातयेत् ॥३३४ ।। यदा व दुष्टजनाः सहाध्यक्षरेकीभूय उन्धाः साधुजनं सलीकुर्युः, ततस्तानपि- उत्कोचजीविनो द्रव्यहीनान् कृत्वा विवासयेत् । ये तु साभवस्तान्- सदानमानसत्कारः श्रोत्रियान् वासयेत् सदा ॥१५॥ श्रोत्रियवचनं दृष्टान्तार्थम् । यदा दानादिभिरपि श्रोत्रियानेव वास- येद् , न करदानप्यविनीतानित्यर्थः ॥३३५ ।। यतश्चैतदेवम् , अत..- अन्यायेन नृपो राष्ट्रात् स्वकोशं योऽभिवर्धयेत् । सोऽचिराद् विगतश्रीको नाशमेति सवान्धवः॥३३६ ॥ कामात् पुनरेतदव, यस्माद - प्रजापीडनसन्तापसमुद्भूतो हुताशनः । राज्ञः कुलं श्रियं प्राणान् नादग्ध्वा विनिवर्तते ॥३३७॥ अत्यपराधादेकलोष्टपधेनाप्येनं हन्युरित्यभिप्रायः । दण्डकोशाधु- छित्तिस्तु तन्मूलत्वान्नियतैव ।। ३३७ ।। नन्वेर परराष्ट्रेऽपि पाडनादयमेव दोषः । तरानभिना भयम् - य एव धर्मों नृपतेः स्वराष्ट्रपरिपालने । तमेव कृल्नमाप्नोति परराष्ट्रं वशं नयन् ॥ ३३८ ।। इयं तावद् धर्मगतिः । दोपान्तरं लत्र नाशक्नीयमेवेत्यभि- प्रायः ॥ ३३८ ॥ 1. 'नरि.पा.

·.. आचाराध्यायः राजधर्मप्रकरणं त्रयोदशम् । किन्तु- यस्मिन् यस्मिन् य आचारो व्यवहारः कुले स्थितिः। तथैव परिपाल्योऽसो यदा वशमुपागतः ॥ ३३९ ॥ धर्माविरोधेनेति शेषः । आत्मीयत्वादेव पालने प्राप्ते गुणार्थ वच- नम् ॥ ३३९ ॥ क्थ पुन: पररष्ट्रसिद्धिः । मन्त्रत इति श्रूमः । तदधाना हि कोशदण्डादयः । अतश्च मन्त्रमूलं यतो राज्यमतो मन्त्रं सुरक्षितम् । कुर्याद् यथास्य न विदुः कर्मणामाफलोदयात्॥३४०॥ स्वपरराष्ट्रप्रासिस्थितिवृद्धिहेतुर्मन्त्र एव सुनिर्णीतः सुगुसो यस्मात्,' तस्मानिर्णयगुप्तिम्यां सुरक्षितः कार्यः, विपर्यये सर्वोच्छेदप्रसङ्गात् । 'न च फलोदयेऽपि मन्त्रः प्रकाश्यः, पुनरपि तथाकरणात् । फलदर्श- नात्तु कारणमनुमिमाना न विशेपनिर्धारणं कुर्युः कुतूहलेनात्र समुत्पन्नेन । अतः कृत्येतरवर्गयोः सर्वथा मन्त्राच्छादनं नियोगतः कर्तव्यम् । मन्त्र- शक्त्यधीने एव हुत्साहप्रभुशक्ती, तदपायेऽपि हि मन्त्रशक्त्यैव सिद्धि- दर्शनात् अतस्तद्गुप्तौ यत्नः कार्य इति ।। ३४० ॥ किं पुनस्तन्मन्त्रणीयम् । उकं च दिक्प्रचारदूतसप्रेपणकापटिकोदास्थितगृहपतिरुवै. हकतापसव्यञ्जनावस्थितचारप्रपञ्चपरिनिरूपणपरप्रयुक्तकापटिकापुच्छेददुर्गादिहरणकन्या- संप्रदानकुमारबिन्तान्त-पुरप्रचारायनेकविधं च । इद वापरम् -- अरिमित्रमुदासीनोऽनन्तरस्तत्परः परः । क्रमशो मण्डलं चिन्त्यं सामादिभिरुपक्रमैः ॥३४१॥ विजिगीपोरवस्थितस्य भूम्यनन्तरः शत्रुः । तस्मात् परो मित्रम् । तत्परस्तूदासीनः । एवमिदं मण्डलमवस्थितं सामोपप्रदानभेददण्डैर्यथाई चिन्त्यम् ॥ ३४१॥ कस्मात् पुनर्यथाहै सामादियोजना । यस्मात ~~ उपायाः साम दानं च भेदो दण्डस्तथैव च । १. "नप्राप्ती मुड पाठः २. 'प्तिहे', ३. 'कार्यम्' स पाठ, ·- याज्ञवल्क्यस्मतिः पालकीभपता । उपायबादेव व- सम्यक् प्रयुक्ताः सिध्येयुदण्डस्त्वगतिका गतिः॥३४२॥ साम वाचिकं कायिकं च । दानं दीयमानस्याकोपेन ग्रहणं, स्वकी. यस्य च दानम् । भेदः संहतयोरुपजप्यविश्लेपणम् । दण्डो हठात् प्रसा- धनम् । तेऽमी व्यस्ता समस्ताश्च यथाई योज्याः।आद्योपायत्रयक्षय दण्डः । तनारित्रिविधः सहजः कृत्रिमो भूभ्यनन्तरश्च । अनन्तरो दण्डसाध्य एव । तथा मित्रं सहजकृत्रिमानन्तरपरत्वेन । अनन्तरपरः सामोपप्रदानगोचरः। समिवोदासीनेषु । अरिपक्ष्याः सर्वदा भेद्या एव । इत्येवमादिप्रकारो बहुधा प्रयोगानुसाराद् द्रव्यशुद्धिवद् 'देशं कालं तथात्मानमित्यवेक्ष्य सामादिप्र- युक्तिनियमः ॥ ३४२ ॥ याधता राज्यप्रासया स्वाम्यायाs, तासु यथार्हमालोच्य सुरक्षितमन्त्रो विजि. गी:- सन्धि सविग्रहं यानमासनं संश्रयं तथा। - द्वैधीभावं गुणानेतान् यथावत् परिकल्पयेत् ॥ ३४३॥ हिरण्यादिपणनिवन्धेनोभयानुग्रहार्थः सन्धिः । स कदाचिद् द्वयो- रपि तादात्विकफलः । कदाचिदेकस्य तदात्वेऽन्यस्यायत्याम् । तथाच मनुः "समानयानकी वा विपरीतस्तथैव च । तदात्वायतिसयुक्तः सन्धियो द्विलक्षणः॥" इति । एवं विग्रहादिद्वैविध्यमप्युदाहार्यम् । सन्धिविपरीतो विग्रहः। अभ्यु- चयातिरेके रिपतु प्रति गमन यानम् । अनारम्भकत्वमासनम् । सन्धिविन- हद्वपीजोपादान वैधीभावः क्षीणस्यान्याश्रयणं सत्रयः । नदाले परिक्षी. पस्य भाविन्पम्युचये सन्धिकरण; विपर्यये विग्रहः । मित्रोपरोधाचोभयम् । मिनानुरोधाद् भाविवलापेक्षया च प्रक्षीणः शनकैः परान् सान्त्वयन् आ- सनेन वृद्धिमातिष्ठेत् । प्रक्षीण एस चावष्टन्धो द्विधा चल व्युध द्वयमी १. नदम्पत्या', २ 'पेपर', ३. स्वास्नु रा . .. बदुमा प्रयोजनानु' प... पाठ . ५ 'रमा', 1. "येश्य'. पा... '', . '' प. पा. ४. 'प्रयोगी ·भाचाराध्यायः राजधर्मप्रकरणं त्रयोदशम् । जमुपादयात् । सर्वपरिक्षये तु स्वपलव्यसनेन वा कुलीनं बलवन्तमलुन्ध धार्मिक पूर्वपुरुषाश्रितं मित्रवर्गभूषिष्ठं राजानं-क्षिप्रमाश्रयेत् । सर्वथा च सामोपप्रदानाभ्यां तमेवाराधयेत् । तथा चाह- "निग्रहं प्रकृतीनां च कुर्याद् योऽरिवलस्य च । उपसेवेत तं नित्यं सर्वयनैर्गुरुं यथा ॥" इति । यदा तु मन्त्रोत्साहप्रभुशक्तियुक्तः, तदा यातव्यं प्रतिविधायामित्रं प्रति गच्छेत् । तथाचाहुः--"सामन्तयोर्व्यसनसाम्मे न यातव्यं तममित्र- मेव यायादि"ति ॥ ३४३ ॥ मित्रानुरोधेन स्नेच्छया वा गच्छन् सोपरायिकेन विधिना यदा सम्यग्गुणोपेतं परराष्ट्रं तदा व्रजेत् । परश्च हीन आत्मा च हृष्टवाहनपूरुपः ॥ ३४४ ॥ गतार्थः श्लोकः ॥ ३४४॥ नन्वेव सकल एवारम्भोऽनर्धकः, सुसमझानामपि विपर्ययदर्शनात् । तपाउ सुयो. धनस्य विराटं प्रति घोपयात्रार्या च रटमेव । उफ च - 'प्रहाधीना नरेन्द्राणामुच्छ्याः पतनानि चेति । अतो दैवतन्त्रत्वाद् राज्यस्यापभ्रष्टमूलामियेमा स्मृति मन्यामई । पुरुष- कारानभिज्ञ ! मैव- देवे पुरुषकारे च द्वये सिद्धिःप्रतिष्ठिता। . न दैव एवेत्यभिप्रायः। किन, देवस्वरूपमप्यनिरूपितमायुध्मता । यतः - तत्र देवमभिव्यकं पौरुष पोर्वदेहिकम् ॥३४५॥ जन्मान्तरीयपुरुपकार एव दैवमित्युच्यते, नान्यदित्यर्थः॥३४॥ नन्वेवमपि पाइगुण्यनिरूपण व्यर्थमेव । उच्यते । यदि हि सर्वे देवाधीनमेष स्यात् सदैवं स्यात् । भपित, यदा तु- केचिद् दैवाद्धठात् केचित् केचित् पुरुपकारतः। सिध्यन्त्यर्था मनुष्याणां 'न्तं सत्यसन्धम', २. 'ग्यादिनि' य. पाटा, ·याज्ञवल्क्यस्मृतिः बालक्रीडोपेता। तदैतदचोद्यमिति शेपः॥ तेषां योनिस्तु पौरुषम् ॥ ३४६॥ तेषां दैवहठपुरुपकाराणां पौरुपमेव योनिः कारणमित्यर्थः । हठोऽपि योऽध्यवसायातिशयः वेतालसाधनादिकः सोऽपि च पुरुषकारातिशय एवेत्यर्थः । अतः सूक्तं तेपां योनिस्तु पौरुपमिति ॥३४६॥ नन्वेवमप्यपरिहतमेवात्मबोधम् । महोतुखल्वतिशयवान् मातृमतो विवेक । पश्य- यथा टेकेन चक्रेण रथस्य न गतिर्भवेत् । एवं पुरुषकारेण विना देवं न सिध्यति॥ ३४७॥ सुष्वपि हि दैवसंपन्नाः पदार्थस्थिति नैवातिवर्तन्ते । न जातुचिदु-.. पनीतमपि भोज्यं व्यापारमन्तरेण मुखं प्रविशति । व्यापारोऽपि हि दैवा- देवेति चेत् । न । दैवस्यापि तत्पूर्वकत्वादित्युक्तं प्राक्तन एव कर्मणि दैवशब्द इति । तदपि दैवान्तरेणेति चेत्, अव्यवस्थैव सति स्यात् । भवतु, अनादित्वान्निर्दोपेति चेन्न । निनिमित्तत्वनसङ्गात् । तदभिधाने चावस्थितं पुरुपफारस्यानपेक्ष्त्वम् । दृष्टानुगुण्येन चादृष्टकल्पना, युक्ता, न दृष्टयाधेन । आम्नायस्य चैवमप्रामाण्यप्रसङ्ग । निमित्तान्तरकल्पने चार- एकल्पना दुष्परिहार्यव स्यात् । अत. पुरुपकारप्राधान्यादू युक्तः कृत्स्न एवायमुपदेश इति स्थितम् ॥ ३४७ ।। यदि तु मिग सह तुल्यफलाचा चानायामवष्टब्धो रिपुरशपो भूम्यादि प्रयच्छेद , तदो किमिममतिसन्धाय स्वशथै न क्रियते उक्त हि मनुनापि - 'धेनं नातिसन्द. पुर्मिनोदाचीनशनय' इत्यादि, विदभ्यादितमात्मन' इति च । धर्मेंतरविवेकाइशल ! मेवम् - हिरण्यभूमिलाभेभ्यो मित्रलब्धिर्वरा यतः। अतो यतेत तत्प्राप्तो सत्यं रक्षेत् समाहितः॥३४८॥ समाहितो लोकद्वयंहिताभिज्ञ ॥ ३४८॥ 1. ", १ 'का', ३ 'ने' पार 'हरपायर' पाठ.. ५ किमिनि मि', ' याद' पाऊ. , ·भाचाराभ्यायः राजधर्मप्रकरण त्रयोदशम् । स्वाम्यमात्यो जनो दुर्ग कोशो दण्डस्तथैव च । मित्राण्येताः प्रकृतयो राज्यं सप्ताङ्गमुच्यते ॥ ३४९ ॥ स्वामी राजा । अमात्यः सचिव । जनो जनपदः । कोशो द्रव्य- निचयः । दण्डो बलं हस्त्यश्वरथपादातात्मकम् । मिनदुर्गे उक्ते । 'एताः प्रकृतयः सप्तैव । एतदपेक्षया हि राज्यं सप्ताङ्गमुच्यते यस्मात्, तस्माद् यथैवात्मामात्यादिप्रकृतयश्च प्रयत्नतः पालनीयाः, तथैव मित्रा- ण्यपीत्यर्थः ॥ ३४९ ॥ एव यद् दैवपुरुषकाराभ्या कथमपि प्राप्तु शक्य राज्य प्राक्तनानेकविधपुण्यसमुदा. यादहिकविचित्रगुणसपद्योगाच, धीमान् कृतविध सत्यसपथ तदवाप्य नृपो दण्डं दुर्वृत्तेषु निपातयेत् । कस्माता यस्मात्- - धर्मो हि दण्डरूपेण ब्रह्मणा निर्मितः पुरा ॥ ३५० ॥ वद् राज्यं राजा सुदुर्लभं ठन्ध्वा नियीजप्रसाधितसमग्रदण्डपात- श्वतुर्वर्गप्राप्तिलम्पटः प्रयत्नाद् दुर्विनीयमानानालोच्याविनीतेषु यथाई दण्डं पातयेत् । न चातिमृदुहृदयतया हृद्विलेखः कार्यः । धर्म एवायं दण्डाभि- धानो ब्रह्माण्डान्तर्वर्त्यखिलप्राणिसझोपकारार्थ ब्रह्मणां वेदेन निर्मितो विहि- तः। पुरेत्यनादित्वेन निर्विचिकित्सानुष्ठानप्ररोचनार्थम् । तथाच गौतमः- "ततः शेषेण विशिष्टदेशजाती"त्युपक्रम्य "विष्वञ्चो विपरीता नश्यन्ति । तानाचार्योपदेशो दण्डश्च पालयते । तस्माद् राजाचार्यावनिन्यावि"त्यादि। - "सह वा इदमभवत् । देवाश्च मनुष्याश्च ते यदोपकारैर्न शे. कुर्मनुष्यानात्मीकर्तुम् अथ देवास्तिरोबभूवुः, तान् प्रजापतिरप्रवीत् । का प्रजाः पालयिता भुवि सर्वेऽन्तर्हिता. स्थ । असरक्ष्यमाणाः प्रजा अधर्मा- दितास्त्यक्ष्यन्तीतः प्रदानमुपजीवनमस्माकमिति । ते देवाः प्रजापतिम. वन् । पुरुषमूर्ति राजान करवाम सोमाद् रूपमादायादित्यात् तेजो विक्र- मानायच- था हि व'ख पा .. 'थ' शाह .

·१९८
याज्ञवल्क्यस्मृतिः बालक्रीडोपेता।
ममयेन्द्रादु विष्णोविजयं वैश्रवणात् त्यागं यमात् संयमनाम"याापक्रम्य
"सोऽब्रवीद् धर्ममेव मे सख्याय कुरुध्वं ततोऽहं प्रजाः पालयामीति । तत-
स्तस्मै धर्म द्वितीयमकुर्वन् स एप धर्मो निदानेन यद् दण्डः तस्मादेवं विद्.
राजा दण्डं पितर्यपि पातयेत् । धर्मेणैनं संस्करवाम्याधिपत्यायेन्द्रत्वाय
ब्रह्मलोकायेति । ईश्वरोऽहं तथा कोरि"त्यादि ॥ ३५० ॥
यतश्चैवरूपो दण्डः
न स नेतुमतः शक्यो लुब्धेनाकृतवुद्धिना।
केन तहिं शक्यः
सत्यसन्धेन शुचिना सुसहायेन धीमता ॥ ३५१ ॥
कस्मात् पुनरय प्रयत्न । यस्मात् -
यथाशास्त्रं प्रयुक्तः सन् सदेवासुरमानवम् ।
जगदानन्दयेत् कृत्स्नमन्यथा तु प्रकोपयेत् ॥३५२ ॥
यस्माद् दण्डापीनी जगतः कृत्स्नस्यानन्दप्रकोपी, तस्माद् यत्नो
दण्डप्रणीतौ कार्य इत्यभिप्रायः ॥ ३५२॥
यतर्थतदेवम् , अत:-
अधर्मदण्डनं लोकस्वर्गकीर्तिविनाशनम् ।
सम्यक् तु दण्डनं राज्ञः स्वर्गकीर्तिजयावहम् ॥३५३ ।।
लोकः परराष्ट्रप्राप्तिः स्वरापूस्थैर्य च । स्पष्टमन्यत् ॥ ३५३ ॥
पस्माच प्रम्यग् दण्डनात् स्वर्गादिप्राप्तिः । तस्मात् -
अपि भ्राता सुतोऽर्यो वा श्वशुरो मातुलोऽपि वा।
नादण्डयो नाम राज्ञोऽस्ति धर्माद् विचलितः स्वकात् ।।
एसचाराच-
यो दण्डयान् दण्डयेद् राजा सम्यग् वध्यांश्च घातयेत्।
इष्टं स्यात् कतुभिस्तेन सहस्रशतदक्षिणेः॥ ३५५ ॥

·आचाराध्यायः राजधर्मप्रकरणं त्रयोदशम् । ऋत्वहिंसावचोरादिहिंसापि धम्यवेत्यभिप्रायः । सहस्रशतदक्षिणो राजसूयः । कतुबहुत्वाद् बहुवचनम् । यद्वा शतदक्षिणा अनिष्टोमादयः । सहस्रदक्षिणा अभिजिदादयः । स्पष्टमन्यत् ।। ३५५ ॥ दण्डपादण्डवण्यावघ्यविवेकक्लत्ययम् - इति सञ्चिन्त्य नृपतिः क्रतुतुल्यफलं पृथक् । व्यवहारान् स्वयं पश्येत् सभ्यः परिवृतोऽन्वहम् ॥३५६॥ पृषक् विविक्तानित्यर्थः । यद्वा ऋतुतुल्यफलं पृथगिति संबन्धः । एकैकदण्डने ऋतुफलप्राप्तिरित्यर्थः ॥ ३५६ ।। एव दण्डपातनविधिक । अधुनार्थदण्डस्योकं मध्यमाधमसाहसायपेक्षया प्रमाण वक्तुमाह जलं सूर्यमरीचिस्थं त्रसरेणू रजः स्मृतम् । तेऽष्टौ लिक्षा तु तास्तिस्रो राजसर्पप उच्यते ॥३५७॥ सूर्यमरीच्यन्तर्गतं जलमिव यद्रजो दृश्यते, तद् भेदबुद्ध्या गृह्यमाणं प्रसरेणुसंज्ञकं भवति । त्रस्त इव परिभ्रमतीति सरेणुः । तेऽौ रेणश एकीभूता लिक्षा | ताश्च तिस्रो राजसप्प उच्यते । एवमुत्तरत्रापि यो- ज्यम् ॥ ३५७॥ गौरस्तु ते त्रयः पद् ते यवो मध्यस्तु ते त्रयः । कृष्णलः पञ्च ते मापस्ते सुवर्णस्तु पोडश ॥ ३५८ ॥ पलं सुवर्णाश्चत्वारः पञ्च वापि प्रकीर्तिताः । उभयथा प्रयोगदर्शनात् । कार्यविशेषापेक्षया च व्यवस्था ॥३५८॥ एव तावत् सुवर्णस्य पलपर्यन्त प्रमाणमुकम् । रौप्यस्य तु - द्विकृष्णलो रौप्यमापो धरणं पोडशैव ते ॥ ३५९ ॥ ''ख पाठ 4 ·२०० याज्ञवल्क्यस्मृतिः वालक्रीडोपेता। शतमानं तु दशभिर्धरणैः पलमेव तत् ॥३५९३ ॥ कृष्णलद्वयेन रौप्यमापः । षोडश मापा धरणम् । दश धरणानि शत- मानम् । तच गण्यमानं चतुःसौवर्णिकं पलमेव पलसम्मितं भवति ॥३५९३॥ एव रौप्यपरिमाणमुकम् । मुवर्णस्यैव तु - निष्कं सुवर्णाश्चत्वारः कार्पिकस्तानिकः पणः॥ ३६०॥ साशीतिः पणसाहस्री दण्ड उत्तमसाहसः। तदर्धं मध्यमः प्रोक्तस्तदर्धमधमः स्मृतः॥ ३६१ ॥ यत्तु चतुःसौवर्णिकं पलमुक्तं, तस्यैव द्वितीया निष्कसंज्ञा । तामा पैस्तु पणसंज्ञः । अशीतिकृष्णलः पोडशमाषः कर्पः । तद् दर्शयति–सा- शीतिः पणसाहस्री दण्ड उत्तमसाहसः । सैपा पणशब्दवाच्या कृष्णला. शीतिः । ताम्रग्रहणमुपलक्षणं सुवर्णरूप्ययोरपि । कार्पिकपणो दण्डविशेषा- पेक्षया योज्यः । सहस्रगुणित उत्तमसाहसो दण्डः । यद्वा सहाशीत्या वर्तत इति साशीतिः । अशीत्यधिकसाहस्र इत्यर्थः । तदर्धे मध्यमसाहसः। स्मृत इति, शास्त्रादियं व्यवस्था न प्रमाणान्तरादित्यर्थः । संज्ञाक- रणं स्वशास्त्रसंव्यवहारार्थम् । उत्तमसाहसादिदण्डवचनेष्वेत एव यथा स्युः ॥ ३६१॥ अथ कि सर्वापरावेपूतमसाइसायपेक्षया दण्ड. प्रयोज्यः । नेत्युच्यते - वाग्दण्डस्त्वथ घिग्दण्डो धनदण्डो वधस्तथा । योज्या व्यस्ताः समस्ता वाप्यपराधवलादिमे॥३६२ ।। वाग्दण्डः स्वरूपाभिधानमात्रम् । धिग्दण्डः कुत्सनम् । धनदण्ड उक्तः वपदण्डः शारीरः । तथाशब्द उच्चाटनायधः। स्पष्टमन्यत् ॥३६२॥ अपचाय व्यवहारनीवियप.-- ज्ञात्वापराधं देशं च कालं वलमथापिचें। वयः कर्म च वित्तं च ज्ञात्वा दण्डं प्रकल्पयेत् ॥३६३ ॥ १. 'पा, सरा. पाठः. १. 'ग्य र. पाठ:. ३. ' पणा', . 'ग' - रा. पाठ ·आचाराध्यायः राजधर्मप्रकरणं त्रयोदशम् । २०१ अपराधपुनर्वचन दृष्टान्तार्थम् । यथैवापराधं ज्ञात्वा तदपेक्षया दण्ड- प्रकल्पनं, तथैव च देशकालायपेक्षयापीत्यभिप्रायः । ज्ञात्वेति पुनर्वचनं निर्णीतेऽपि व्यवहारे धर्मानुसारेण पुनर्व्यवहारोद्धरणार्थम् । सष्टम- न्यत् ॥३६३ ॥ इति संभृतमण्डलः सुधामा पुरुरुचिरो रमणः प्रतापशीलः । रविरिव नृपतिः समः प्रजानां जगदखिल व्यवहारतो विभर्ति ॥ ग्रन्थातिरेकीत्या यन्न निषद्ध मयान सद्वस्तु । व्याख्यातृभिर्विविक तल्लभ्य सप्रदायेभ्यः ।। इति परमभट्टारकयाज्ञवल्क्यप्रणीते धर्मशास्त्रे विश्वरूपकृतविवरणबालक्रीडाया प्रथमोऽध्यायः। 'व देख. पाठ 'यादवलकाये परममारकप्रणीते' इति कचित् पठ्यते ।

·पावत्तपमानः पालकीडोना। शतमानं तु दशभिर्धरणैः पलमेव तत् ॥३५९ ॥ कृप्पटूयेन राप्यमापः । पाउगु मापा धरपन् । दश घरपानि शत- मानन् । तच गण्यमानं चतुःसावनिकं पटमेव पटसम्मितं मवति ॥३६९।। एर पारिमानमुधम् । वास्येच तु. निष्कं सुवर्णाश्चत्वारः कार्पिकस्तानिकः पणः॥३६०॥ साशीतिः पणसाहनी दण्ड उत्तमसाहसः। तदधं मध्यमः प्रोक्तस्तदर्धमधमः स्मृतः॥ ३६१ ॥ यनु चतुःसौवर्णिकं पलमुक्तं, तस्यैव द्वितीया निष्कर्सना । तात्रक- पैस्तु पणसंबः । प्रशीतिकृष्णलः पोडशमापः कर्षः। तद् दर्शयति-सा- शीतिः पणसाइती दण्ड उत्तमसाहसः । सैपा पणशब्दवाच्या कृष्णला. शीतिः । तानग्रहणमुपलक्षणं सुवर्णरूप्ययोरपि । कार्पिकपणो दण्डाविशेषा- पेक्षया योज्यः । सहस्रगुणित उत्तमसाहसो दण्डः । यद्वा सहाशीत्या वर्तत इति साशीतिः । अशीत्यधिकैसाहस्र इत्यर्थः । तदर्ध मध्यमसाहसः। स्मृत इति, शाम्रादियं व्यवस्था न प्रमाणान्तरादित्यर्थः । संज्ञाक- रणं स्वशास्त्रसंव्यवहारार्थम् । उत्तमसाहसादिदण्डवचनेष्वेत एव यथा स्युः ।। ३६१ ।। अथ किं सर्मापराधपूत्तमसाइसायश्या दण्ट. प्रयोज्य. 1 नेत्युच्यते- वाग्दण्डस्त्वथ धिग्दण्डो धनदण्डो वधस्तथा । योज्या व्यस्ताः समस्ता वाप्यपराधवलादिमे ॥३६२ ।। वाग्दण्डः स्वरूपाभिधानमात्रम् । धिग्दण्डः कुत्सनम् । धनदण्ड उक्तः । वधदण्डः शारीरः । तथाशब्द उच्चाटनाद्यर्थः । स्पष्टमन्यत् ॥३६२॥ अय चात्र व्यवहारनीतिपंक्षेप.- ज्ञात्वापराधं देशं च कालं वलमथापिचें । वयः कर्म च वित्तं च ज्ञात्वा दण्डं प्रकल्पयेत् ॥ ३६३ ॥ 1. 'गार्थ, ' स पाठः. १. 'ज्य' इ. पाठः. ३. 'कः पणमा', ४. 'वा' . . पास में

·व्यवहाराध्यायः सामान्यन्यायप्रकरणं प्रथमम् ।
भतएवर-
रागाद् द्वेपाद् भयादापि स्मृत्यपेतादिकारिणः।
सभ्याः पृथक् पृथग दण्ड्या विवाद द्विगुणं धनम् ॥ ४॥
स्मृत्युक्ताधीन्यथाकारिणो रागादिभिस्तद्विगुणं धनमेकैकशो द.
ण्ड्याः । आदिग्रहणात् स्मृत्यर्थं चान्यधानिनीषव इत्यभिप्रायः । सर्वस-
भ्यदण्डाद् द्विगुणं च राजा तत्स्थानीयो वा दण्ड्यः, तदधीनत्वानिर्णय-
स्य । अतएवच पृथक् पृथगिति वीप्सा । सभ्याः पृथक् पृथग् विवाद-
द्विगुणं, तद्विगुणं च राजा । तथाच वक्ष्यति ॥४॥
अध किं राज्ञा स्वपुरुषदोन्विध्य पार्मिणो व्यवहारयिनव्या (न। प्रतिपेयात् । यथा-
ह मनु.--'नोत्पादयेत् स्वय कार्य राजा नाप्यस्य पूरुप.' इति । स्थ नहिं व्यवहारप्रति
उच्यते-
स्मृत्याचारव्यपेतेन मार्गेणाधर्पितः परैः ।
आवेदयति चेद् राज्ञे व्यवहारपदं हि तत् ॥५॥
तदेव हि व्यवहारपदं, यत् स्मृत्याचारव्यपेतेन वाटेन मार्गेणास-
म्वद्धः खलीकृत इत्येवं कश्चित् कथयेत् । न तु स्वयं कायर्यारम्भक इत्य-
भिप्रायः । तथाच नारदः
"स्वनिश्चितवलाधानस्त्वर्थी स्वार्थप्रचोदितः ।
लेखयेत् पूर्ववादं तु कृतकार्यविनिश्चयः ॥"
इति । स्मृत्युक्त आचारः स्मृत्याचारः । कुलवमीयभिप्राय वैतत् । परै-
रिति गुरुशिष्यवादनिवृत्त्यर्थम् । तथाच नारदः
"गुरुशिप्यपितापुत्रदम्पत्योः स्वामिभृत्ययोः ।
एतेषां समवेतानां व्यपहारो न विद्यते ।।
एकस्य बहुभिः साधु वीणां प्रेष्यकरैस्तथा ॥"
इत्यादि । कात्यायनश्च-
"यश्च राष्ट्रविरुद्धश्च यश्च राज्ञा विवर्जितः ।
अनेकपदसङ्कीर्ण पूर्वपक्षो न सिध्यति ॥"
इत्यादि । व्यवहारः पदनीयो निणयय ॥ ५॥

·- अथ व्यवहाराध्यायः। अथ सामान्यन्यायप्रकरणम् । प्रिय समुदयं प्राप्तुमिच्छता विजिगीषुणा समृद्ध राहा प्रयत्नादमिनराज्यान्याकि व स्वराज्य विवर्धनीयमिायुक्तम् । तत्रापि वरतमा. गल्लरव भाटियन्त्रव्यवहारिणी दत्यय । तेभ्योऽपि राष्ट्रं रक्षणीयमिलतदप्युक्तम् । अथेदानीं तदुद्धरणप्रकारविवेका व्यवहारनिरूपणं प्रस्ताति- व्यवहारान् नृपः पश्येद् विद्वद्भिाह्मणैः सह । धर्मशास्त्रानुसारेण क्रोधलोभविवर्जितः ॥ १ ॥ ननु चैतत् प्रागेवोक्तम् 'इति सश्चिन्त्य नृपतिः' इत्यत्र । सत्यम् । गुणार्यस्त्वयमारम्भ., न कोशसचिचीपयार्थप्रधानी भवेत् । धर्मशास्त्रानु- सोरणव व्यवहारान् नृपः पश्येदित्यर्थः । किश्च विद्वद्भिाह्मणैः सह । प्रवक्तृत्वेऽपि ब्राह्मणानां नृपसहायोपयोगितैव । द्रष्टा तु निग्रहानुग्रहसाम द् राजैव । अत एवोक्त क्रोधलोभविवर्जित इति । समर्थेनापि धर्म- शास्त्रानुसारिणा भाव्यम् । न क्रोधादिवशेनान्यथा व्यवहर्तव्यमित्यर्थः । एकत्वेऽपि व्यवहारस्य स्वकीयविशेषापेक्षया बहुवचनम् । यथाह मनुः- 'तेपामाद्यमृणादानम्' इत्यादि । नारदश्र 'चतुष्पादश्चतुर्व्यापी'- त्यादि ।॥१॥ यतश्च धर्मशास्त्रप्राधान्यं व्यवहारदृष्टी, अतः-. श्रुताध्ययनसम्पन्नाः कुलीनाः सत्यवादिनः। राज्ञा सभासदः कार्या रिपो मित्रे च येसमाः॥२॥ निगदोक्तः श्लोकः ॥२॥ रथमूलत्वाच राज्ञ स्वय व्यवहारदर्शनस्मृतेरस्टार्थत्वेऽपि च प्रयोजनानुसारात कार्या- जो गुरुलघुत्वे साक्ष्य- अपश्यता कार्यवशाद् व्यवहारान् नृपेण तु । सभ्यः सह नियोक्तव्यो ब्राह्मणः सर्वधर्मवित्॥३॥ सोऽपि राजस्थानीयत्वात् क्रोधादिरहित एव स्यात् ।। ३ ।। ।

·व्यवहाराध्याय सामान्यन्यायप्रकरण प्रथमम् । २०७
"गहनत्वाद् विवादानां क्षणिकत्वात् स्मृतेरपि ।
ऋणादिपु हरेत् काल काम तत्त्वबुभुत्सया ॥"
इति ॥१२॥
'नन्वन प्रकारा पुमा प्रवृत्तय । वन यदि कश्चिद् व्यवहारानुगुणवाक्प्रत्यकुशल
तया सत्येऽप्यर्थे मिथ्यावादाय रक्ष्यते । अन्यस्तु कचित् कपटव्यवहारचतुरा मिथ्यामा
ज्यर्षे सत्यवादीव लक्ष्यते । नत व्यपहारनिहाणप्रयासवेयभ्यमर । रामा, यदि विवे
कावधृतिप्रकारो न स्यात् । स्यात्तु खलूपाय ---
देशाद् देशान्तरं याति सृक्कणी परिलेढि च ।
ललाटं विद्यते चास्य मुखं वैवर्ण्यमेति च ॥१३॥
परिशुष्यत्स्खलद्वाक्यो विरुद्धं बहु भापते।
वाक्चक्षुः पूजयति नो तथौष्ठो निर्भुजत्यपि ॥१४॥
स्वभावाद् विकृतिं गच्छेन्मनोवाकायकर्मभिः ।
अभियोगे च साक्ष्ये च स दुष्टः परिकीर्तितः॥१५॥
यद्यपि व्यवहारमार्गनिपुणतया कुतश्विद्वा सहायायपष्टम्भात् साधु-
ताभासं प्रत्ययमुत्पादयति, तथापि यस्यैवमादीनि लिगानि स दुष्ट परि-
कीर्तितः । परिकीर्तितवचन दौष्टचनिश्चयख्यापनार्यम् । स्फुटावगतचातुर्य-
क्षेवमादिभिरिध्यवसेय । अन्यस्य सप्रतिभवापि धूनजनमन्त्रासितस्य
वा भवत्येव । अतश्चैव विविच्यैतानि लिहानि व्यस्थापनीयानीत्यनर.
घम् । सक्कणी ओष्ठसन्धी । वाक्चक्षुः पूजयति नो इतिच्छेद. । वाचध
क्षुपो वा पूजां न करोतीत्यर्थः । वारपूजा स्वोक्तिनिश्चयावष्टम्भः । चतु-
पथ दर्शनावष्टम्भः । ओष्ठनि जनमनकधौठविकार । तिहया वा परिले
हनम् । स्पष्टमन्यत् ॥ १३,१४,१५ ।।
पदा पुन योर्व्यवहारावप्रतिपत्ती स्वयला वयम्भनय तरकारि राजापदन रापा
सामभ्यं स्यात् , तदा किमामय गएर नवदन यम् । मरम्मा। -
सन्दिग्धार्थ स्वतन्त्रो यः साधयेद् यश्च निप्पतेत् ।
न चाहृतो वदेत् किञ्चिद्धीनो दण्ट्यश्च सस्मृतः॥ १६ ॥

·कालप्रतीक्षणमपि कार्यम् । ध्रुवाधिकरणेच्छया वा भवति । यथा अस्यापवाद . साहसम् । स्तेय पारुष्य च वक्ष्यति । गोवधाघभिशापो गोभिशापः । गोन- हणमुदाहरणायम् । सर्वपशूनां शृङ्गिणां वाभिशापः । अत्ययः कालाती- क्षणासम) कार्यम् । निपश्च यनाभियुज्यन्ते, तर कालप्रतीक्षणे विरोधात् २०६ याज्ञवल्क्यस्मृतिः बालकीरोपेता । स्वाभियोगमनिस्तीयाभियोक्तारं नाभियुञ्जीत, अनवस्थाप्रसङ्गेन व्यवहारासमाः । अत एव चान्याभियुक्तोऽप्यनभियोज्यः। न च स्वय- मुक्तार्थापलापः कर्तव्य इति ॥९॥ कुर्यात् प्रत्यभियोगं तु कलहे साहसेषु च । । उभयोः प्रतिभूयः समर्थः कार्यनिर्णये॥ १०॥ अनिस्तीय स्वाभियोग साहसादौ प्रत्यभियुषीत । अयमेव तत्र निर्णयप्रकार इत्यर्थः । सर्वविवादेषु च यदा न सद्य एव निर्णयः स्यात् , तत उभयोरपि कार्यिणोः प्रतिभूः कार्यनिर्णयक्षमो ग्राह्यः ॥१०॥ यदा तु न्यायेनान्यतर पार्या पराजित , तदा- निह्नवे भावितो दद्याद् धनं राज्ञे च तत्समम् । मिथ्याभियोगी द्विगुणमभियोगाद् धनं वहेत् ॥११॥ निवोऽपलापः तत्र स्पष्टीकृते यावद् धनिना प्रार्थितं, तावद् देयम् । राज्ञे च तत्तुल्यमन्यत् । यदा तु मिथ्येवाभियुके, तदाभियोक्त्रा प्रार्थिताद् द्विगुण राज्ञ एव धन देयमित्यर्थः ॥११॥ कि पुन सर्वत्रैव सद्याव्यवहारनिणांति. । सत्यम् । एप युफम् । तथापि तु साहसस्तेयपारुष्यगोभिशापात्यये स्त्रियः। विवादयेत् सद्य एव कालोऽन्यत्रेच्छया भवेत्॥१२॥ निर्वहणमनिरूप्यैर स्ववलावष्टम्भेन सहसा प्रसह्य यत् क्रियते, तत् - ·व्यवहाराध्याय सामन्यन्यायप्रकरण प्रथमम् । २०५ इत्यादि । नारदश्च- "भापायामुत्तर यावत् प्रत्यर्थी न निवेशयेत् । अर्थी विशोधयेत् तावद् यावद् वस्तु विवक्षितम् ॥" इति । नान च्छलजात्यादीनामवसर इत्यभिप्राय एव पूर्व आयुक्त पत्रारूढ श्रावयेत् ।। ६ ॥ श्रुतार्थस्योत्तरं लेख्यं पूर्वादकसन्निधो । श्रुतश्वासावर्थश्च बुतार्थ । तस्य यद्यनुरूपमुत्तर भवति, ततो ले- ख्यम् । अन्यथा पराजय एवेत्यभिप्राय । सजिनाविति सद्योनिर्णयार्थम् । एतचात्ययिककार्यविषय द्रष्टव्यम् । यतधव, ततोऽर्थी लेखयेत् सद्यः प्रतिज्ञातार्थसाधनम् ॥७॥ न काल हरेदित्यर्थ ॥७॥ यस्मात् पुन प्रतिज्ञाताथसाधनाभिधानयन यस्मा - तत्सिद्धो सिद्धिमाप्नोति विपरीतमतोऽन्यथा । उक्त च- "सारस्तु व्यवहाराणा प्रतिज्ञा समुदाहृता । तद्धानो हीयते वादी तरस्तामुत्तरो भवेत् ।।" इति । अतएवच यत् तार्किकै प्रतिज्ञापचनस्यानद्त्यमुक्त तदपि प्रत्यु- कम्। यस्माद्, चतुप्पाद् व्यवहारोऽयं विवादेपूपदर्शित.॥८॥ न्यायागमाभ्यामिति शेष । प्रतिज्ञा, उत्तर, साधन, निर्णयश्चेत्येव चतुष्पात् । अन्यथा तु न स्यात् । तस्मात् प्रतिज्ञाकमेप विवादकियेत्य भिप्रायः ॥ ८॥ ननुघ यद ममानेनापरावामम मम पम नाम साम युरके, दाय ममा नारायन अभियोगमनिस्तार्य नन प्रत्यभियोजयेत् । न चाभियुक्तमन्येन नोक्त विप्रकृति नयेत्॥९॥ समातर- ·२.४ याज्ञवल्क्यस्मृतिः यालक्रीडोपेता। एवं चार्थिभिरावेदिते निर्व्या प्रत्यर्थिनं तदेवाहूय राझार्थिप्रलधिसभ्यानुमतेन लेख- । प्रत्यर्थिनोऽग्रतो लेख्यं यथावेदितमर्थिना। 'समामासतदर्धाहोनामजात्यादिचिह्नितम् ॥ ६ ॥ यथावेदितमित्यनुवन्धप्रयोजनादिविशिष्टापराधज्ञापनार्थम् । समा संवत्सरः । मासः स्पष्टः । तदर्धमर्धमासः । आदिग्रहणं स्मृत्यन्तरानुसारेण भाषाप्रपञ्चनिरूपणार्थम् । यथाह कात्यायनः "निवेद्य कालं वपं च मासं पक्षं तिथिं तथा। लेखाप्रदेश विषय स्थानजात्याकृतीथ याः ।। साध्यार्थमानं द्रव्यं च सङ्ख्या नाम तथात्मनः । राज्ञां च क्रमशो नाम निवासं साध्यनाम च ॥ क्रमात् पितॄणां नामानि पीडां चाहर्तृदायको । क्षमालिङ्गाद्यादिकालं पक्षं संकीर्त्य कल्पयेत् ।।" इति । एतानि च न्यायानुसारेणालोच्य व्यस्तानि समस्तानि वा लेखनी- यानि । पूर्व च भूमावालिख्य प्रतिज्ञा शोधयित्वा पश्चात् पत्रारोपणं कार्यम् । यथाह "अधिकान् शोधयेदर्थान् न्यूनांश्च प्रतिपूरयेत् । भूमौ निवेशयेत् तावद् यावत् पक्षः प्रतिष्ठितः ॥ प्रतिज्ञादोषनिर्मुक्तं साध्यं सत्कारणान्वितम् । निश्चितं लोकसिद्धं च पक्षं पक्षविदो विदुः ।। इत्यादि । प्रतिज्ञादोपास्तु । यथाह "अप्रसिद्ध सदोपं च निरर्थ निष्प्रयोजनम् । असाध्यं वा विरुद्ध वा पक्षं राजा विवर्जयेत् ।। न्यायं मे नेच्छते कर्तुमन्यायं वा करोति च । न लेखयति यस्त्वेवं तस्य पक्षो न सिध्यति ॥" 'य: पूर्व तस्य' इति स. पाठ.. एतत्यमासघटकेऽशब्द रत्वमाषम् ।

·व्यवहाराध्यायः सामान्यन्यायप्रकरणं प्रथमम् । -२०५
इत्यादि । नारदश्व-
"भाषायामुत्तरं यावत् प्रत्यर्थी न निवेशयेत् ।
अर्थी विशोवयेत् तावद् यावद् वस्तु विवक्षितम् ॥"
इति । नात्र च्छलजात्यादीनामवसर इत्यभिप्राय. एवं पूर्ववाद्युक्त पत्रारूढ
श्रावयेत् ॥ ६॥
श्रुतार्थस्योत्तरं लेख्यं पूर्ववेदकसन्निधौ ।
श्रुतश्वासावर्थश्च श्रुतार्थः । तस्य यद्यनुरूपमुत्तरं भवति, ततो ले-
रख्यम् । अन्यथा पराजय एवेत्यभिप्रायः । सन्निधाविति सद्योनिर्णयार्थम् ।
एतच्चात्ययिककार्यविपर्य द्रष्टव्यम् ।
ततोऽर्थी लेखयेत् सद्यः प्रतिज्ञातार्थसाधनम् ॥७॥
न कालं हरेदित्यर्थः ॥ ७॥
कस्मात् पुनः प्रतिज्ञातार्थसाधनाभिधानयत्न , यस्मात् -
तत्सिद्धो सिद्धिमाप्नोति विपरीतमतोऽन्यथा ।
उक्तं च-
"सारस्तु व्यवहाराणां प्रतिज्ञा समुदाहृता।
तद्धानौ हीयते वादी तरस्तामुत्तरो भवेत् ॥"
इति । अतएवच यत् तार्किकैः प्रतिज्ञावचनस्यानङ्गत्वमुक्तं तदपि प्रत्यु-
क्तम् ।
यतयं,
यस्माद्,
चतुप्पा व्यवहारोऽयं विवादेपूपदर्शितः॥८॥
न्यायागमाभ्यामिति शेपः । प्रतिज्ञा, उत्तर, साधन, निर्णयश्वेत्येवं
चतुष्पात् । अन्यथा तु न स्यात् । तस्मात् प्रतिज्ञाक्रमेणैव विवादक्रियेत्य-
भिप्रायः॥८॥
ननुच यदा तु ममानेनापरवमित्येव नुक्क स्वमभियोगनिनाव तमेव प्रसांभ
युक्त, तदाय कमी नोपपद्यते । सत्यम् । तेनैव च~-
अभियोगमनिस्तीर्य नैनं प्रत्यभियोजयेत् ।
न चाभियुक्तमन्येन नोक्तं विप्रकृति नयेत्॥९॥

·. २०८ याज्ञवरुक्यस्मृतिः पालकीडोपेता-1 यथैव यो राज्ञाहतो निष्पतेत् प्रणश्येत् , यो वा राजान्तिकं गतः सम्भावितप्रतिभानवानपि न किञ्चिद् वदेत् , स यथा पराजितो दण्डाईश्च स्याद् , एवं योऽपि प्रत्यर्थिसन्दिग्धं न्यायेन निश्चयमकृत्वैव हठात् स्वत- न्त्रः साधयेत् , सोऽपि पराजितो दण्ड्यश्चेत्यभिप्रायः ॥ १६ ॥ एवं तावद् यत्र साक्षिणः स्युः, तत्र तदधानव निणातिः, तदभा विपर्यये वाद- शान्तरगमनादिभिार्लिङ्गः । यत्र तहिं द्वयोरपि साक्षिणो लिङ्गानि वा देशान्तरगमनादीनि, तत्र कथम् । उच्यते साक्षिपूभयतः सत्सु साक्षिणः पूर्ववादिनः । पूर्वपक्षेऽधरीभूते भवन्त्युत्तरवादिनः ॥ १७ ॥ क पुनर्विपये दूयोः साक्षिसम्भवः । यत्रोत्तरवादी प्रत्यवस्कन्दनेन व्यवहारमाक्षिपति । यथा कनाप्युक्ते ममानेनामुष्मिन् काले देशे चैवं द्रव्यं गृहीतमिति अथापरो वदति- सत्यम्, ययेवम् । अहं पुनस्तस्मिन् काले निर्दिष्टदेशाद् देशान्तरस्थमात्मानं साक्षिभिः साधयामीति । तत्र द्वयोः साक्ष्यभ्युपगमे पूर्ववादिन एव साक्षिणों भवेयुः, तत्प्राधान्याद् व्यवहारप्रवृत्तेः । यत्र स्वप्रमाणीकृतः पूर्वः पक्षः, तत्रोत्तरतादिन एव सा- क्षिणः स्युः । यथा सत्यं यथैवायमाह । तत्तु मयास्य प्रतिनिर्यातितम् । एवं च साक्षिभिः साधयामीति ॥ १७ ॥ यदा तु प्रत्ययस्कन्दनमनेन मार्गेण पुन. पूर्वणयधरीकुर्यात् , तदा उथम् । मेयम् । एचमात्तराधर्वकरणे सत्यव्यवस्थेव स्यात् । का तहिं गतिः । अभ्यधिकरणान्यामन यदि- पर व्यवहारपरा तिः । अन्ययानरर्थव स्यात् । ततक्ष- सपणश्चेद् विवादः स्यात् तत्र हीनं तु दापयेत् । दण्डं च स्वपणं चैव धनिने धनमेव च ॥१८॥ दण्डस्वपणौ राज्ञ देयो । स्वयतः पणः स्वपणः, यो धनिना व्यवहारं परातयितुं पणः कृत इत्यर्थः।धनं तु धनिन एव राजा दापयेत् । चशब्दो धिग्दण्डादिसमुचयायः । एवं तावत् साक्षिसारे नियम उक्तः । ललाटस्वेदादिटिनसहरे कथम् । तत्राप्यनुमानमूलत्वालतिकादिस्मृतीनां सम्पगनुमाननिरूपणाधीन एप व्यवहारनिर्णयः ॥१८॥ " -

·व्यवहाराध्यायः सामान्यन्यायप्रकरणं प्रथमम् |
“२०९
सर्वथा तु-
(
छलं निरस्य भूतेन व्यवहारान् नयेन्नृपः ।
व्यवहारो हि नामान्तप्रभवो व्याजैकनियन्धनः । तथाचोक्तं नार-
देन-
"धर्मकतानाः पुरुपा यदासन सत्यवादिनः ।
तदान व्यवहारोऽभून द्वेषो नापि मत्सरः ।।
नप्टे धर्मे मनुष्येषु व्यवहारः प्रवर्तितः ।
द्रष्टा च व्यवहाराणां राजा दण्डधरः कृतः ॥"
इति । अधर्मप्राधान्यं व्यवहारेष्वित्यर्थः॥
यतश्चैतदेवम् । अतश्च ---
- भूतमप्यनुपन्यस्तं हीयते व्यवहारतः ॥ १९ ॥
व्यवहारमार्गेणान्यथा क्रियते । तथाचोक्तम् - 'अचोरधोरत
प्राप्तो माण्डव्यो व्यवहारत' इति । अतश्च प्रयत्नतो निराकृतन्छलादिः
सत्सैकप्रवणो राजा व्यवहारेषु कृती स्यादित्यर्थः ॥ १९ ॥
यदि त्वनेकधाऽभियुक्त. सर्वमादी नेत्युक्त्वा पुनः किश्चित् कथाचिदन्युपगच्छेत् ,
तत्र तन्मात्रमेव किमसी दाप्य. । नेत्युच्यते -
निद्भुते लिखितोऽनेकमेकदेशविभावितः ।
दाप्यः सर्वान् नृपेणार्थान् न ग्राह्यस्त्वनिवेदितः ॥२०॥
अनेकार्थापलापकत्वेन लिखितः राजे कथितः यदि निहुते, पुन-
पैकदेशे स विभाव्यते । ततो दाप्यः सर्वान् सदण्डकानन् । यदि तु
न लिखितः, तदैवम्भूतोऽप्यदण्ड्यः । यद्वा 'न ग्रावस्त्वनिवेदित' इत्य-
स्यान्या व्याख्या धनिने सज्ञा सर्वमर्थ दाप्यः । न तु दण्डरः । तद-
नभिप्रेतोऽपीत्यर्थः ॥ २०॥
नवसी तदनभिप्रेतत्वेऽप्यपरधित्वाद् दग्न्य एव । एवमादीन्येव हि नृपस्या रस
तस्थानानि । अन्यथा तु क्वचिदेव राज्ञो दण्ड स्यात् । मैव-
स्मृतर्विरोधे न्यायस्तु ववलान् व्यवहारतः।
अर्थशास्त्राच वलवद् धर्मशास्त्रमिति स्थितिः॥२१॥

·- . २१० याज्ञवल्क्यस्मृतिः बालक्रीडापेता। यद्यर्थशास्त्रानुसारिता स्यात् , ततः स्यादप्येवम् । यदा तु धर्म- शास्त्रमेव बलवत् , तदा तदविरुद्ध एवार्यसञ्चयो ज्यायान् । नन्वेवं सति यत्रासवेऽपि वस्तुनि सत्यताप्रतिभानं, तत्रापि राज्ञो दोपप्रसङ्गः । यथा माण्डव्यवधादौ, स्मृत्या हि सम्यगपराधिनामेव दण्डविधानात् । तत्र च न्यायतोऽपराधापादनेऽपि परमार्थतस्तदभावादपराधी नैव । न चान्यो व्यवहारनितिहेतुः । अतः सङ्कटमेतत् । नात्र सङ्कटम् । स्मृतेविरोधे न्या- यस्तु बलवान् । कस्माद् व्यवहारतः । अन्यथा व्यवहारप्रवृत्त्यभावप्रसङ्ग इत्यर्थः । अथवा स्मृतिन्यायविरोध स्मृतिरेव ज्यायसी, न तु न्यायः, व्यवहारतो हि न्यायप्रवृत्तः । विविधमवहरणं व्यवहारः व्याजभूयिष्ठ इत्यर्थः । न चासौ शास्त्रविरोध्यप्यनीकर्तव्यः । यस्मादर्थशास्त्राद् धर्मशा- स्वस्यैव चलीयस्त्वमिति स्थितिः । अन्यस्त्वपरमार्थ इत्यर्थः । इयमेव. च व्याख्या ज्यायसी । यथावस्तु प्रमाणप्रवृत्तिः, न प्रमाणप्रवृत्त्यनु- रोधिता वन्तुनः । स्थिते वस्तुनि तदनुसारिणी प्रमाणावगतिरित्यन वद्यम् । अन्ये त्वन्यथेमं श्लोक वर्णयन्ति --- स्मृतिद्वयविरोधे न्यायो चल वान् , व्यवहारतस्तु प्रवृत्त्यानुगुण्यात् । यत्र त्वर्थशास्त्रधर्मशास्त्रयोविरोधः तत्र धर्मशास्त्रं वलीयः । यथार्थशास्त्रे व्यवहारप्रकरण उक्तं- 'नातता- यिवधे दोषो हन्तुर्भवति कश्चन' इति । पुनर्धर्मशास्त्रे प्रायश्चित्तप्रकरणे 'कामतो ब्राह्मणवधे निष्कृतिन विधीयत' इति । तत्र धर्मशास्त्रवलीयस्त्वा- दाततायिवधे दोपप्रसङ्ग इति । तत् पुनः प्रकृतानुपयोगानिष्प्रमाणकत्वाच नातीव सम्यक् ॥२१॥ न चावश्य तत्त्वाभिनिवेशिनामी परमार्थावगत्युपायाभाव एव । यस्मात्- प्रमाणं लिखितं भुक्तिः साक्षिणश्चेति कीर्तितम् । एपामन्यतमाभावे दिव्यान्यतममुच्यते ॥ २२ ॥ यदा हि दृप्टरेव लिखितादिभिस्तत्त्वारगतिः, तदा सौ सुस्वमेव । अथतु तानि व्यस्तानि समस्तानि वा न सन्ति, विद्यमानान्यपि वा न परितोपक्षमाणि । तदा वक्ष्यमाणदिव्यानामन्यतमेन तत्त्वावगमादवि- रोधः ॥ २२॥ .

·व्यवहाराध्याय सामा यन्यायपकरण प्रथमम् । भुक्तौ तु - सर्वेष्वेव विवादेपु बलवत्युत्तरा क्रिया। आधौ प्रतिग्रहे कीते पूर्वा तु बलवत्तरा ॥ २३ ॥ सर्वविवादेष्वनिर्णीतेषूत्तरा किया दिव्यलक्षणैन निर्णयाव्यभिचाराद् पलीयसी । आध्यादिपु तु पूर्वा लेख्यादिका । दिव्यकियायास्तत्रासम्भ- वात् । यतो देवदत्तेन यज्ञदत्तस्याहित तत्पुरैरपि भुज्यते । न च तेषां दिव्यप्रकृत्यवष्टम्भः, स्वानुभवाभावात् । अथवा लेख्यविषय एवाय श्लोकः । सर्वेष्वेव लेख्यविवादेपूत्तरोत्तरसङ्क्रमणादुत्तरलेख्यक्रियावलीयस्त्वं परीक्षावाहुल्येन व्याजकरणापनोदनात् । आध्यादिपु तु परसस्थत्वान्मल लेख्यप्राधान्येन पूर्व क्रियेव ज्यायसीत्यर्थः ॥ २३ ।। पश्यतोऽवतो भूमोनिविंशतिवार्षिकी । परेण भुज्यमानाया धनस्य दशवार्षिकी ॥२४॥ पश्यन्नपि यः परैरसम्बद्धैर्भुज्यमाने न किश्चनेयता कालेनापि नूयात् , नून तदीयं न भवेदित्यभिप्रायः । कालनियमस्तु वेदमूलतयैव द्रष्टव्य । नन्वेतदयुक्तम् । यदनभिधानमात्रेणैवार्थनाशः । एव तर्खेतदपि वेदादेव। उपेक्षयापि द्रव्यनाशो भवतीत्यतो द्रष्टव्य परैर्भुज्यमान नोपेक्षणीयमि त्यभिप्रायः । अथेतरस्य किं स्वलसम्बन्धोऽस्ति । पूर्वस्य तावद्धानिरि- त्याचार्याभिप्रायः । इतरस्यापि तु स्वत्व नैव, परस्वबुद्धथैव भोगप्रवृत्तेः । यद्येव न तईि राज्ञस्तदा दोपः । तदपि सत्यम् । अथ किं नृपस्यैव तद् भवतु स्वामिनो हान्युपदेशात्, तथाविधस्य च राजगामित्वात् । अथवा पूर्वस्वामिन एव तदर्पणीय, तत्स्वत्वापाये हेवभावात् । स्मृतिस्तु दृष्टमूलतयाप्युपपद्यत एव । उपेक्षा निषेधमान चैतत् । हानिवचन तु निन्दा मात्रत्वेनोपेक्षकस्य व्यवहारप्रवृत्त्ययोग्यतामात्रज्ञप्तिफलम् । तदेव चार युक्तम् । अन्यथा भुतहानिरश्रुतकल्पना च स्यादित्यल प्रसझेन ॥ २४ ॥ किमुपेक्षया पर्ववेव व्यवहारप्रत्ययोग्यता स्य त् । सत्यम्-- आधिसीमोपनिक्षेपजडवालधनैर्विना। तथोपनिधिराजस्त्रीश्रोत्रियाणां धनैरपि ।।२५॥

·२१२ याज्ञवल्क्यस्मृतिः वालकोटोपेता।
आध्यादिषु तु भुक्तिनँवापहारकारणमित्यभिप्रायः । आधिस्तावद्
भोगायैव क्रियते । सीमा च प्रतिजागर्तृदोपादनेकधा भुज्यते । निक्षेपश्च
समर्पितत्वात् । जडयालयोरसामर्थ्यात् । उपनिधि वक्ष्यति । राजधनमने-
कगामित्वात् । स्त्रीधनं चास्वातन्यात् । श्रोत्रियाणां व्यापारान्तरापेक्षया ।
तथेति प्रकारार्थः । सर्वया यत्रैव स्वामित्वाद् ऋतेऽपि भुक्तिः सम्भाव्यते,
नत्रैव तत्कृतोपभोगो नापहारकारणमित्यर्थः ।। २५॥
यतश्चाध्यादिषु निमित्तान्तराद् भुक्तिः, ततः-
आध्यादीनां हि हर्तारं धनिने दापयेद् धनम् ।
दण्डं च तत्समं राज्ञे शक्त्यपेक्षमथापिवा ॥ २६ ॥
धनिने धनं दत्त्वानन्तरं राज्ञे तत्समं देयम्, अपिवा शक्त्यपेक्ष.
मित्यर्थः ।। २६ ॥
यस्माच भुक्तिमात्रेण नार्थनाशः, तस्माद्
आगमोऽभ्यधिको भुक्तेविना पूर्वक्रमागतात् ।
आगमो लेख्यम् । तद् भुक्तर्वलीय., निश्चितत्वाद् अन्पयापि
भुक्त्युपपत्तेः । पूर्वकमे तु सति भुक्तेर्वलीयस्त्वं लेख्यान्तरनिरस्तस्यापि
लेख्यस्य प्रमादतः स्थितिसम्भवात् । त्रिपुरुपमुक्तिः पूर्वक्रमः । यतथ.
नाशादिव्याजेन लेख्यस्योपगतादियाधितस्यापि स्थितिसम्भवः ।।
तत्र
आगमेऽपि वलं नैव भुक्तिः स्तोकापि यत्र नो॥२७
न स्याद् यावत्या विना लेख्यप्रतिष्ठा न स्यादित्यर्थः ॥२७॥
यस्माघ ममभुक्तिरागमाद् बलीयसी, तस्माद् --
आगमस्तु कृतो येन सोऽभियुक्तस्तमुद्धरेत् ।
न तत्सुतस्तत्सुतो वा भुक्तिस्तत्र गरीयसी ॥२८॥
लेख्यकर्तुः पुत्रो न लेख्यदोपानपाकुर्यात् , न ह्यसौ पितृवल्लेख्य-
स्वरूपज्ञो यतः । धन तु न तत्पुत्रस्य । तस्य तु यः पुत्र , तस्य धनमपि
स्यात् । यस्माद् मुक्तिस्तत्र गरीयसी लेख्यादित्युक्तमेवेत्यभिप्रायः ॥२८॥

·व्यवहाराध्याय सामान्यन्यायप्रकरण प्रथमम् । २१३ लेख्यकृत्पुत्रस्त किमिति धनभाइ न भवति । यस्माद् -- 'आगमेन विशुद्धेन भोगो याति प्रमाणताम् । अविशुद्धागमो भोगः प्रामाण्यं नाधिगच्छति ॥२९॥ लेख्यस्वरूपाज्ञत्वात् (न?) तदोषानपाकरणमानमेव स्यात् । न तु प्रमाणरहितं स्वामित्वमपीत्यभिप्रायः । प्रामाण्यं च विशुद्धागमस्यैव भो. गस्य, न तु भुक्तिमात्रस्येत्यर्थः ॥ २९ ॥ , योऽभियुक्तः परेप्तः स्यात् तस्य रिक्थी तमुद्धरेत् । न तत्र कारणं भुक्तिरागमेन विनाकृता ॥३०॥ यदि हि लेख्यदोषापाकरणाभियुक्तः परेतो मृतः स्यात् , तदा तदी- यधनग्राह्यपाकुर्यात् । एतच्च लेख्यकर्तृविषयम् । इतरस्य द्रव्यापहार एव स्यात् । यस्मान्न तत्र स्वामित्वे भुक्तिरागमशून्या कारण भवति, कृतापि तु व्यभिचारिणीत्यर्थः ॥ ३०॥ यदि तु दुष्टेऽपि लेख्यादौ तस्कृर्ता न दोपानपाकुयात् , तदा कथ स्यात् । उक्त तारो विषये राजावेदन 'स्मृत्याचारव्यपेतन मार्गेणे'त्यत्र । अन एव च- नृपोऽर्थाधिकृताः पूगाः श्रेणयोऽथ कुलानि च । पूर्व पूर्व गुरु ज्ञेयं व्यवहारविधो नृणाम् ॥ ३१ ॥ नृपो हि बलवान् व्यवहार कारयितु समर्थ इति व्यवहारविधौ स एव ज्यायान् । इतरेऽपि सामर्थ्यापेक्षया दुर्वला वलीयांसश्च भवन्ति । । अतश्च कुलादिक्रमेणैव व्यवहाराणां राजगामिता द्रष्टच्या । मायणादिस- मूहाः पूगाः । सप्टमन्यत् ॥ ३१ ॥ प्रभुत्वादेव च राजा तदर्थाधिकृतो वा प्रविवाकादि - वलोपधिविनिर्वृत्तान् व्यवहारान् निवर्तयेत् । स्त्रीनक्तमन्तरागारवहिश्शत्रुकृतांस्तथा ॥ ३२ ॥ इहाय श्लोरो मिताक्षराया न दृश्यते। - h ·२१४ याज्ञवल्क्यस्मृति बालक्रीडापता स्पष्टार्थः लोकः ।। ३२॥ लिम मत्तोन्मत्तार्तव्यसनिवालभीतप्रयोजितः। असम्वन्धकृतश्चैव व्यवहारो न सिध्यति ॥३३॥ मत्तोऽतिहर्पितः, अहट्कृतो वा । उन्मत्तो ग्रहगृहीतादिः । स्पष्टम. न्यत् ॥ ३३ ॥ . *कुलानि जातयः श्रेण्यो गणान् जनपदानपि । स्वधर्माचलितान् राजा विनीय स्थापयत् पथि ॥३४॥ कुलानि कुटुम्यानि । जातयो ब्राह्मणाचा वर्णाः । श्रेणयः कारुक- समुदायः । गणा ब्राह्मणादिसमूहाः । जनपदो दुर्गाश्रयोऽन जनोऽभिप्रेतः । सोऽपि राज्ञा स्वधर्माचलितो दण्ड्य इत्यभिप्रायः । सर्वश्चतरजनो वा जन- पदः । सर्वथा सर्वः स्वधर्माचलितो राज्ञा दण्ड्य इत्यभिप्रायः ॥३४॥ यस्माच गजा व्यवहारविधायग्यो दण्डधर., तस्मात् - प्रनष्टाधिगतं देयं नृपेण धनिने धनम् । विभावयेन चेल्लिङ्गैस्तत्समं दण्डमर्हति ॥३५॥ कस्यचित् प्रनष्टं यदि राज्ञान्येन वाधिगतं लब्धं तद् यदि धनिना प्रायते । ततः किं तत्, कियत्संस्यं चेत्येवं पृशाविसंवादकस्यान्विष्या- पणीयम् । न चेदेवं विभावयेत् तत्सम दण्ड्यः ॥ ३५ ॥ यत्तत्यनस्वामिक निध्यादिकं तन का क्या । उच्यते- राजालब्ध्वा निधि दद्याद् द्विजेभ्योऽधं द्विजः पुनः। विद्वानशेपमादद्यात् स सर्वस्य प्रभुर्यतः ॥ ३६॥ इहायं इलोको न दृश्यते मिताक्षसयाम् । भन जातय. श्रेण्य म्युभयन व्यत्य. येन प्रथमा योध्या। * ·व्यवहाराध्याय म्हणादानप्रकरण द्वितीयम् । २१५ स सर्वस्य प्रमुरित्यनेन प्रतिग्रहायभावेऽपि स्वत्वसम्बन्धोऽस्तीति ज्ञापयति ॥ ३६॥ इतरेण निधो लब्धे राजा पष्ठांशमाहरेत् । अनिवेदितविज्ञातो दाप्यस्तद्दण्डमेव च ॥३७॥ इतरेण ब्राह्मणेनैवानभिरूपेणेत्यर्थ । गौतमीय लबाह्मणविषय 'निध्यधिगमो राजधनम्' इति । यावान् निध्यधिगम , स सर्वो राजधन- मित्यर्थः । तथाच 'न ब्राह्मणस्यानभिरूपस्य' इत्युक्त्वाह - 'अब्राह्म- णोऽप्याख्याता पष्ठ लभेतेत्येके इति । अनाख्याय तु गृह्णन् ब्राह्मणोऽपि सर्वमादाय शक्त्यनुरूपेण दण्डयः स्यात् । विद्वास्तु 'स सर्वस्य प्रभुरिति वचनादनाख्यायापि गृह्णन् न दोपभागित्यर्थ ॥ ३७॥ यतश्च निध्यादप्वस्वामिकेयु राज्ञ पभुव ततएव च- देयं चोरहृतं द्रव्यं राज्ञा जनपदाय तु । कस्मात् । यस्माद- अददद्धि समाप्नोति किल्विषं तस्य यस्य तत् ॥ पालकत्वेन हि रानगामिता निभादे । पालक येत् किमिति पर- कीय चोरादिहत न प्रयच्छेदित्यभिप्रायः । जनपदग्रहण सर्वार्थम् । न ब्राह्मणायैवेत्यर्थ । तथाच वृहस्पति – 'चोरापहत तु सर्वेभ्योऽन्धिप्यार्प- णीयम् अलाभे स्वकोशाद् वा अददचोरकिलिपी स्याद्' इत्यादि ॥३८॥ हात सामान्यन्यायप्रकरणम् । -- - अथरुणादानप्रकरणम्। एव तावत् सामान्यन न्यायस्वरूपमभिधायदानामृगादानादिव्यवहारस्थानझमण वि शेपर प्रस्तीति । तनाद्यतामाबादभिरणादानस्या का । अतस्तदव तावदुगत अशीतिभागो वृद्धिः स्यान्मासि मासि सवन्धके । वर्णक्रमाच्छतं द्वित्रिचतुष्पञ्चकमन्यथा ॥ ३९ ॥ यद्यप्यविशषेणाशीतिभागोऽभिहित , तथापि ब्राह्मण यैवायम् । अन्येपा तु पादवृद्ध्या वृद्धिकल्पनम् । तथाच वृहस्पति - 'पादोप- ·२१६ याज्ञवल्क्यस्मृतिः वालक्रीडोपेता। चयात् क्रमेणतरेपाम्' इति । अन्यथा तु वन्धकहिते द्विकत्रिकत्वं वृद्ध- रित्यभिप्रायः । यचैतद् वृद्धिपरिमाणमुक्तम् , अत ऊर्ध्वं न गृहीयात् ।। त्वग्ग्रिहणे विरोधः ।। ३९ ॥ अनयव वृद्धा सन्ततिस्तु पशुस्त्रीणां रसस्याप्टगुणा परा। वस्त्रधान्यहिरण्यानां चतुस्त्रिद्विगुणा तथा ॥ ४० ॥ पशुस्त्रीणां वृद्धिः फलभोग्यत्वेनार्पितानां या प्रसूतिः सा धनिकस्य स्यात् । तुशब्दात् सन्ततिरेव, नापरा वृद्धिरित्यर्थः । पशुत्रीणामिति पुंस्पशुसन्तानव्यवच्छेदार्थम् । अथवा पशूनां स्त्रीणां च दासीनामिति योज्यम् । इक्ष्वादिरसस्याप्टगुणा परा वृद्धिः । वस्त्राणां चतुर्गुणा, धान्या- नां निगुणा, हिरण्यादीनां द्विगुणा । तच्चाशीतिभागाद्यनुसारेण यावता कालेन हिरण्यं द्विगुणं, तावतैव धान्यादेः स्वपरिमाणयोगः ॥४०॥ चातुर्वण्यांतिरेकेण न कान्तारगास्तु दशकं सामुद्रा विंशकं शतम् । दधुर्वा स्वकृतां वृद्धिं सर्वे सर्वासु जातिषु ॥ ४१.॥ कान्तारगा अरण्यवासिनः, तद्गामिनो वा । सामुद्राः समुद्रव्यवहा- रिणः । ते प्रतिमासं दशकं विश्कं च शतं दद्युः । यद्वा कान्तारं वर्णा- पशदत्वं ये गच्छन्ति, ते कान्तारगाः, वर्णापशदा इत्यर्थः । सह मुद्रया नियमेन वर्तत इति समुद्रो वर्णाश्रमविपयः, तमतिलक्ष्यन्ति ये, ते विप- रीतलक्षणया वा सामुद्राः, विकर्मस्था इत्यर्थः । दधुर्वा स्वपरिमापितां वृद्धिं सर्वे ब्राह्मणादयोऽपि सर्वास्वपशदजातिष्वित्यर्थः । आपत्कल्पवायं ब्राह्मणादीनामित्येतद् वाशब्देन द्योतयति ॥ १ ॥ प्रपन्नं साधयानोऽर्थं न वाच्यो नृपतेर्भवेत् । साध्यमानो नृपं गच्छेद दाप्यो दण्ड्यश्च तद् धनम् ॥ प्रपन्न न्यायेन स्पष्टीकृतं यदृच्छया साधयानोऽर्थ न राज्ञा किश्चिद् वक्तव्यः । यदि तु साध्यमानो राजन्यावेदयेत्, ततो दण्ड्यो दाप्यच राज्ञैव तद् धनं, धनिकायेति m. ॥ ७० ॥ " " अनया चरद्वया- ·- , व्यवहाराध्यायः ऋणादानप्रकरण द्वितीयम् । अथ ययेकणिन युगपद् धनिन प्राधयेयु , तदाय क्रम गृहीतानुक्रमाद् दद्याद् धनिनामधमर्णिकः। दद्यात्तु ब्राह्मणायाग्रे नृपाय तदनन्तरम् ॥ १३ ॥ ग्रहणानुक्रमादेवाधमर्णिकेनर्णमेकजातीयेभ्यो देयम् । जातिभेदे पासणादिक्रमेणैव । तुशब्दात् तुल्यजातीयत्वेऽपि गुणायपेक्ष क्रम योत- यति ॥ ४३ ॥ विप्रतिपनस्त्वृणिको राजन्यावेप पाध्य । तत्र - राज्ञाधमर्णिको दाप्यः साधिताद् दशकं शतम् । पञ्चकं तु शतं दाप्यः प्राप्ताओं झुत्तमर्णिकः ॥४४॥ ऋणिको राज्ञा सर्व धनिकायार्थ दाप्यः । स्वय च तस्मादेवाध- मणिकाद् दशकं शत गृहीयात् । धनिकोऽपि साधितार्थसङ्घयया पारितो- पिकं राज्ञे पञ्चकं शतं दद्यात् । उत्तमर्णिको धनिकः । स्पष्टमन्यत् ॥ ४४ ॥ एर तावत् समृद्र दापयेत् । असमृद्ध तु हीनजाति परिक्षीणमृणा) कर्म कारयेत् । ब्राह्मणस्तु परिक्षीणः शनैर्दाप्यो यथोदयम् ॥१५॥ स्पष्टार्थः श्लोकः॥ ४५ ॥ यथोपस्या च ददत दीयमानं न गृह्णीत प्रयुक्तं यः स्वकं धनम् । - मध्यस्थस्थापितं तत् स्याद् वर्धते न ततः परम् ॥ ४६॥ स्वकं धनमिति वचनादात्मनेपदयोगाच्च सन्निहितधनिकविषयमे- तत् । अन्यथा तु वर्धत एवेत्यभिप्रायः ॥ ४६॥ ऋणिक सत्यय दानक्रम । तदभारे नु रिक्थग्राह ऋणं दद्याद योपिदाहस्तथैव च । पुत्रोऽनन्याश्रितद्रव्यः पुत्रहीनस्य रिक्थिनः ॥ १७ ॥ DD ·-- २१८ याज्ञवल्क्यस्मृतिः बालक्रीडोपेता। रिक्यानुसारित्वाद् ऋणानां रिक्वग्राहिण एवं निर्विचिकित्स दषुः । निर्धनस्य तु नियोगाद् विना योऽस्प भायां सङ्गृहीपात्, स दद्यात् । एतच्चामाह्मणविषयम् । तद्योपितामेवान्यगामित्वसम्भवात् । तथैव चेति धनग्राहिवदविकल्पयन् योपिद्ग्रायपि दद्यादित्यर्थः । तदेव हि द्रव्यं द्रव्यहीनस्येत्यभिप्रायः । एतस्मादेव चातिदेशाद् रिक्याभाव एव योपिद्ग्राहादयः प्रत्येतन्याः। पुत्रोऽनन्याश्रितद्रव्य इति । अन्यस्मिन् नाश्रित द्रव्यं यस्य असावनन्याश्रितद्रव्यः पुत्रो दद्यात् । न चेद् द्रव्य- मन्येन गृहीतमित्यर्थः । नन्वद्रव्यस्यैव पुत्रो दद्यात् । ऋणस्य द्रव्यानु सारित्वादित्येतत् प्रागेव ज्ञापितम् । किमिदं पुनरनन्याश्रित्तद्रव्य इति । मै- वम् । प्रागप्येतत्पदानुसारादेवं व्याख्यातम् । अतिदेशादभ्युन्चय एव । अथवा बहुपुत्रस्य योकः पितृधनमितरानुमतो गृह्णीयात् , तदा धनग्रा- हिण इतरेषां च तुल्यमृणभाक्त्वं, यतोऽन्यैरपि स्वेच्छया स्वांशोत्सङ्कलन कृतमितीमामाशां निरस्थति--पुत्रोऽनन्याश्रितद्रव्य इति । येनैव पुत्रेण द्रव्यमाश्रितं, स एव दद्यात् । नान्योऽनुमन्तापीत्यर्थः । अतएवच ज्ञायते भागशः पुत्रा ऋग दथुरिति । ज्येष्ठो वा मयो दद्याद्, रिक्थविभागे विशेषदर्शनाद् इत्येपा दिक् । सर्वथा धनप्राप्तिसम्बन्धानुसारेणैव घृणस- ङ्गतिः । तथैवापुत्रस्याप्यन्ये रिक्यभाज एवर्णभाजः ऋणभाक्त्वमपि प्र- तिपद्यन्त इत्यभिप्रायः । तयाच कात्यायनः "रिक्थहर्ता ऋणं देयं तदभावे च योपितः । पुत्रैम तदभावेऽन्यै रिक्यमाग्भिर्यथाक्रमम् ॥" इति । बृहस्पतिश्च -'धनस्त्रीहारिपुत्राणां पूर्वाभावे यथोत्तरम् आधमर्थ्य तदभावे क्रमशोऽन्येषां रिक्यभाजाम्' इति । यद्वा, अनन्याश्नितद्रव्य इत्यु- स्थान्योऽर्थः पितरि मृते यस्य पैतृकं रिक्धं केनापि परिनिक्षिप्तादिहेतु- नान्यस्मिन्नाश्रितं सोऽन्याश्रितद्रव्यः न तदप्राप्यैव पैतृकमणं दद्यादित्यत्रैव हेतुः । पुत्रहीनस्य रिक्धिनः । अन्येऽपि तु भवन्तीति शेषः । यावद- सौ न्याय्यमपि पैतृक रिक्थं नाप्नुयात् , तावद् ऋणं किमिति दद्यादित्य- भिप्रायः । सर्वाणि चैतानि स्मृत्यन्तरात् सम्यग् व्याख्यातानीत्यवगन्त- व्यम् । यथाह कात्यायन: - -- ·व्यवहाराध्याय ऋणादानप्रकरण द्वितीयम् । "यावच पैतृकं द्रव्यं विद्यमानं लभेत् सुतः । सुसमृद्धोऽपि दाप्यः स्यात् तावन्नैवाधमर्णिकः ॥" इति ॥४७॥ एवं तावत् पैतृकमृण देयम् । भ्रामादिकृते तु कपम् । तत्रापि अविभक्तैः कुटुम्बार्थे यहणं तु कृतं भवेत् । दास्तद्रिक्थिनः प्रेते प्रोपिते वा कुटुम्बिनि ॥४८॥ कुटुम्ये भवः कुटुम्बी भ्रात्रादि । तेन कुटुम्बानिमित्त यद् ऋण कृतं, तत् सवैरेव तस्मिन् प्रेते प्रोपिते वा रिक्थमाग्भिरविभक्तैर्देयम् । विभक्तानामपि रिक्यभाजां सम्भवादविभक्तैरित्युक्तम् ॥ १८ ॥ अविभक्तत्वेऽपितु-- न योपित् पतिपुत्राभ्यां न पुत्रेण कृतं पिता । दंद्याहते कुटुम्बार्थान्न पतिः स्त्रीकृतं तथा ॥ ४९ ॥ भस्यापवाद- गोपशोण्डिकशैलूपरजकव्याधयोपिताम् । ऋणं दद्यात् पतिस्तासां यस्माद् वृत्तिस्तदाश्रया ॥ गोपो गोपाल। शौण्डिक कल्पालः । शैलूपो नट. । रजको वस्त्र- निर्णेजकः रजकश्च । व्याधो लुब्धकः । एते स्त्रीकृतमप्यण दधुः, स्त्रीप्र- धानत्वादेतेपाम् । तथाच नारदः 'तेपां तत्प्रत्यया वृत्तिः कुटुम्ब च तदाश्रयम्' इति । हेत्वभिधान चान्येऽप्येवप्रकारा उक्ता यथा स्यु- रिति ॥५०॥ पुरुषमात्राविशेषण तु- प्रतिपन्नं स्त्रिया देयं पत्या वा सह यत् कृतम् । स्वयं कृतमृणं वापि नान्यत् स्त्री दातुमर्हति॥५१॥ दम्पत्योरविभक्तधनत्वेऽप्यम्युपेतादिव्यतिरेकेण स्त्रिया न देयमित्य- भिप्रायः । कुतः पुनः स्त्रीणां स्वातन्त्र्येणर्णप्रसङ्गः, कुतो वा दानमिति । हल्यपाल इस्पभिभानेषु रश्यते ।

·२२० याज्ञवल्क्यस्मृतिः पालकीडोपेता। स्त्रीणामपि हि स्वातन्त्र्येण धन वक्ष्यति 'भत्री प्रीतेन यद् दत्तम्' इत्यन । स्वशरीरोपभोगार्थ स्त्रीणामृणप्रसझोऽविरुद्धः । अत्रैव स्त्रीणामृणस- म्नन्धः॥५॥ अन्यमापिनु- पितरि प्रोपिते प्रेते व्यसनाभिप्लुतेऽपिवा । पुत्रपौत्रैर्मणं देयं निहवे साक्षिभावितम् ॥ ५२ ॥ पितरि मृते प्रोपिते वा विंशतिवर्षाणि प्रतीक्ष्य, व्यसनाभिभूते वा पुनादिभित्रण देयम् । अपिवेति च प्रकारार्थम् । अन्यस्मिन्नप्येवप्रकारे व्याध्यादावसमाधेयेन्द्रियवैकल्ये हेतावुत्पन्न इत्यर्थः । तथा निहवे यदि च पिता विप्रतिपन्न. तदा साक्षिभावित पुत्रादिमिरेवर्ण देयम् । सोऽपि हि प्रकृतिविपर्ययादसामर्थ्यनायोग्य एव । ऋणवचास्ववस्थास पैतृक रिक्थमपि पुनादिभिर्माद्यमित्यवगन्तव्यम् ॥५२॥ अस्यापवाद सुराकामद्यूतकृतं दण्डशुल्कावशिष्टकम् । वृथादानं तथैवेह पुत्रो दद्यान पैतृकम् ॥ ५३ ॥ स्वस्थपितृकृतमस्वस्थ तस्मिन् रिक्थमाग्भिदेयम् । न पुनरस्वस्थ- कृतमपीत्यभिप्रायः । अस्वास्थ्यप्रकारप्रपश्चार्थश्वाय लोकः । दण्डशुल्काव- शिष्टक तु वचनाददेयम् । सुरा पीला यन्मूल्य न दत्त, यच्च कामसयो- गेन स्त्रीणा प्रतिज्ञात, द्यूतहारित दण्डायवशिष्ट वृधादान च तथैवेह यस्य फल नामुत्रेति निश्चित, तत् पुनादिभिरदेयम् । शुल्क पथि राजभाव्य दानम् । अशास्त्रचोदित वृथादानम् । स्पष्टमन्यत् ।। ५३ ॥ प्रणस्य प्रतिनिर्मातनप्रकार क । कोनुखल्ल ऋणमहोतेयेतनिरूपयितुमाह - भ्रातृणामथ दम्पत्योः पितुः पुत्रस्य चैव हि । प्रातिभाव्यमृणं साक्ष्यमविभक्ते न तु स्मृतम् ॥५॥ भ्रात्रादीनामविभक्ताना परस्परमृणसाक्ष्यप्रातिभाव्यानि न विद्यन्ते । तेनैव च विभक्ताविभक्तसशये साक्ष्यादिभिनिर्णय. 1 दम्पतिवचन चान

·.
-
व्यवहाराध्यायः प्रणादानप्रकरणं द्वितीयम् । २२१
विभागासम्भवादन्येपामपि रिक्थभाजामविभक्तानां साक्ष्यायभावप्रदर्शना-
र्थम् ।। ५४॥
पुनर्विपये प्रतिभार-
दर्शने प्रत्यये दाने प्रातिभाव्यं विधीयते ।
आयो तु वितथे दाप्यावितरस्य सुता अपि ॥५५॥
अपसर्पणाशझायां दर्शनार्थम् , अविश्वास विश्वासार्थ, सिद्धार्थ-
प्रदानेन च प्रातिभाव्यम् । विधीयत इति विचिकित्मानिवृत्त्यर्थम् । भ-
गृहीतं ददतो दापयतो वा विरिकित्सा मा भूत् । तत्र दर्शनप्रत्ययप्रति-
भुवा वितथे विसंवादिते कार्पिणि दाप्यौ स्वयं, न तु तत्पुत्राः । इत-
रस्य तु दानप्रतिभुवः पुत्रा अपीत्यभिप्राय । अपिशब्दोऽन्येपामपि रि-
क्थमाजां प्राप्त्यर्थः । ननुच दर्शनप्रतिभूपि प्रत्ययार्थ एव । नैवम् ।
प्रत्यायितस्यापि निमित्तान्तराद् भवत्येवादर्शनम् । यद्वा मृते कार्यिणि
दातृत्वार्थ दर्शनप्रातिभाव्यवचनं द्रष्टव्यम् । तथाच वृहस्पतिः -- 'उप-
स्थाप्यविपत्तायुपस्थाप्यम्स पुनः प्रतिभूर्दाप्य' इति । एतचापिणेनोपवि-
पास्य पत्र दर्शनप्रातिभाव्यं क्रियते, तद्विपयमेव । तथाच नारदः-
"ऋणिप्वप्रतिकुर्वत्सु प्रत्यये वा विवादिते ।
प्रतिभूस्त दणं दद्यादनुपस्थापयस्तया ।"
इति । यदोपस्थानं सम्भवतीति शेषः । मृतस्य चोपस्थापनासम्भवाज्जी-
वदधिकार इति नारदाभिप्रायः। विकल्पप्रसङ्गे विपयव्यवस्थोक्तैव ॥१५॥
पूर्वलोकार्थमेव स्पष्टयति-
दर्शनप्रतिभूर्यत्र मृतः प्रात्ययिकोऽपि वा ।
न तत्पुत्रा ऋणं दद्युर्दथुर्दानायं यः स्थितः॥ ५६ ॥
लोकान्तरारम्भसामर्थ्यान्मृतवचनाच जीवतः पुत्रैः शक्तितोऽन्वेपर्ण
कार्यमित्यभिप्रायः ।। ५६ ॥
एफस्पैव तु यदा कार्यिण --
वहवः स्युर्यदि स्वांशेर्दधुः प्रतिभुवो धनम् ।
एकच्छायास्थितेवेषु धनिकस्य यथारुचि ॥ ५७॥

·२२२ पाज्ञवल्क्यस्मृतिः बालक्रीडोपेता।
बहवः प्रतिभुवो यदि स्युरंशतो धनं दाः । एकच्छायास्थितेष्वेषु
धनिकस्येच्छया व्यस्तसमस्तत्वेन कृत्स्नं धनं दापयेत् । एकच्छायाकाः
समानग्राहकत्वेन प्रतिभुवः न द्रव्योपभोक्तारः । एतदेव चैप्विति सर्व-
नाना स्पष्टीकृतम् ॥ ५७॥
दम्पानुपभोक्तृत्वाय
प्रतिभूर्दापितो यत्र प्रकाशं धनिने धनम् ।
द्विगुणं प्रतिदातव्यमृणिकैस्तस्य तद् धनम् ॥ ५८॥
प्रकाशवचनाद् यत् प्रतिभुवो हस्तनिर्गतं तदेव द्विगुणं देयम् । न
तु धनिकाय यावद् देयमित्यभिप्रायः । हिरण्यविषयश्चायं श्लोकः ॥५८॥
-
पखादी तु---
ससन्तति स्त्रीपशव्यं धान्यं त्रिगुणमेव तु ।
वस्त्रं चतुर्गुणं देयं रसश्चाप्टगुणस्तथा ॥ ५९॥
तथाशब्दः सत्काराद्यर्थः । यस्य यावती परा वृद्धिरुक्ता, तस्य
तदृद्धियुक्तं ससत्कारं प्रतिभुवे देयमित्यर्थः ॥ ५९॥
विसम्भदंतू द्वावाधिप्रतिभुयो । तथाचोक्त - 'विनम्भहेत, द्वापन प्रतिभूराधिरेव
चेति । तयो. प्रतिभूख्यिातः । इदानी क्रमप्राप्तवादाधिकच्यते -
आधिः प्रणश्येद् द्विगुणे धने यदि न मोक्ष्यते ।
काले कालकृतो नश्येत् फलभोग्यो न नश्यति ।।
विश्वासार्थ हिरण्यादि यदाधीयते स आधिः । स द्विविधः गो-
प्यथागोप्यश्च । तत्र गोप्यः कदाचित् कालव्यवस्थया क्रियते इयता
कालेनामोक्षयतो ममायं प्रणझ्यतीति । कदाचित्तु संमुग्धः स प्रणश्येद्
द्विगुणे धने याद न दीयत इतरोऽपि कालन्यवस्थया कृतस्तत एवं
प्रणश्यतीत्यत आह- 'फलभोग्यो न नश्यत्ती'ति । फलं भुज्यते यस्य स
फलभोग्य आधि । फल वृद्धिः । स्पष्टमन्यत् ॥ ६ ॥
किच
गोप्याधिभोगिनो वृद्धिः सोपकारेऽथ भाषिते ।
नष्टो देयो विनष्टो वा देवराजकृताहते ॥ १॥

·व्यवहाराध्यायः ऋणादानप्रकरणं द्वितीयम् ।
२२३
गोप्याधिभोगिनो वृद्धिः प्रणश्यदिति शेषः । सोपकारेऽथेत्सपिशन्दा-
थोऽधशब्दः । सोपकारेऽप्याधौ वृद्धिर्न स्यादित्यर्थः । वाहदोहादियुक्तो
गवादिः सोपकार. । अविकाराशङ्कया पृथग्वचनम् । भावित इति भोक्रा-
भ्युपगते साक्षिभिर्वा भुक्तोऽनेनायमित्येव भाक्तेि । नष्ट आधिर्विनष्टों वा
दैविकाद् अग्न्याधुपद्रवाद् राजकीयाद्वा विना अधमणिकाय देयः ।
स्वरूपहानं विनाशः । अपहारस्तु नाश । स्पष्टमन्यत् ॥ ६१॥
मणिकार्पितस्य-
आधेः स्वीकरणात् सिद्धी रक्ष्यमाणोऽप्यसारताम् ।
यातश्चेदन्य आधेयो धनं वा धनिने वहेत् ॥ ६२ ।।
समर्पितस्यापि स्वीकरणेनोपभोग्यत्वसिद्धिः स्यात् । यलेनापि तु
रक्ष्यमाणोऽप्यसारतां यातश्चेद् यदि पाल्यमानोऽप्यसारीभूतः, ततोऽन्य
आधेयः स्यात् । यद्वा अस्मिन्नवसरे धनभाग् वा धनी भवेत् । धनिने
वा धनं सोदयं देयम्, आध्यन्तरं वा कार्यमित्यभिप्रायः ॥ ६२ ॥
यदात्वाधिरपुष्यमाण एव, स तु बन्धकमारतया क्रियते, तदा-
चरित्रवन्धककृतं सवृद्धं दापयेद् धनम् ।
सत्यङ्कारकृतं द्रव्यं द्विगुणं प्रतिदापयेत् ॥ ६३ ॥
चरित्रवन्धककृतं सोदयमर्थ दाप्यः । नाधित्यागमारेण मोच्य .
इत्यर्थः । अन्यत्राप्येवमेव विश्वासव्यवहारे सत्यकाराय च यद् द्रव्यम-
र्पित, तद् विसंवदता द्विगुणं प्रत्यर्पणीयम् । सत्यक्षारि विसंवादत-
स्तद्धानिरेव । यथाह कात्यायनः
"सत्यकारविसंवादे द्विगुणं प्रतिदापयेत् ।
अकुर्वतस्तु तद्धानिः सत्यकारप्रयोजनम् ।।"
इति ।। ६३ ॥
यदाक्षणिक सौदर्य द्रव्यमादायोपस्थित , तदा-
उपस्थितस्य मोक्तव्य आधिदण्ड्योऽन्यथा भवेत ।
प्रयोजकेऽसति धनं कुले न्यस्याधिमाप्नुयात् ॥ ६ ॥

·२२१ याज्ञवल्क्यस्मृतिः वालक्रीडोपेता । सोदयं द्रव्यमादायोपस्थितस्याधिमनुत्सृजन् प्रयोक्ता दण्ड्यः स्यात् । यदा त्वसन्निहितो धनप्रयोक्ता , तदा तस्मिन् प्रयोजकेऽसति तत्कुटुम्बे समय द्रव्यमाधिमाप्नुयात् निस्संशयं गृह्णीयादित्यर्थः । एवं धनिककुले द्रव्यं समर्पयित्वाधियः ॥ ६४ ॥ तत्कालकृतमूल्यो वा तत्र तिष्ठेदवृद्धिकः । विना धारणकाद् वापि विक्रीणीत ससाक्षिकम् ॥६५॥ तत्काले कृतं मूल्यं यस्य स तत्कालकृतमूल्यः । यदि मूल्याब्रासः स्यात् , तदा तत्कालकृत यन्मूल्यं, तद् धनिकेन देयम् । इत्येतया परि- भापया वृद्धिशून्यो धनिकहस्ते तिष्ठेत् । यदा तु धनं द्विगुणीभूतम् , - णिकश्चासन्निहितः । तदा तत्काले श्रावयित्वाधि निर्विकल्पं गृहणीयात् । विनैव धारणकात् ससाक्षिकं विक्रीणीतेत्यर्थः ।। ६५ ॥ वृदयर्थं प्रथमदिवसादारभ्य प्रयोका भुज्यमानेऽपि यदा तु द्विगुणीभूतमृणमाधौ तदा खल्लु। मोच्य आधिस्तदुत्पन्ने प्रविष्टे द्विगुणे धने ॥६६॥ धने प्रविष्टे सत्याधिर्मोच्यः । न त्वांगेव द्विगुणद्रव्याप्रदानलक्षणो- ऽस्य प्रणाशः स्यादित्यभिप्रायः ॥६६॥ इति रणादानप्रकरणम्। अथ उपनिधिप्रकरणम्। आध्यनन्तर विश्वासापितलसामान्यादुपनिधिरुच्यते भाजनस्थमनाख्याय हस्तेऽन्यस्य यदर्यते । द्रव्यं तदोपनिधिक उच्यत इति शेषः ॥ प्रतिदेयं तथैव तत् ॥ ६७ ॥ 'सनम' इति लस्ये 'रामयित्वा' इति लेपन लेसरप्रमाकन नूनम् ।

·. व्यवहारा यायः साक्षिप्रकरणं चतुर्थम् । २२५ कापि स्थितमनिर्दिष्टस्वरूपं कस्यचित् परिग्रहे एवमुक्त्वा यत् सम- प्यने 'स्वयेदं रक्षणीयमि'ति।हस्तशब्दः परिग्रहार्थः । न्यस्य क्षिप्वेत्यर्थः । तद् औपनिधिकसंज्ञकं यथा गृहीत तथैव प्रत्यर्पणीयमित्यर्थ ॥ ६७ ।। यत्तु द्रव्यमुपनिहित - न दाप्योऽपहृतं तत्तु राजदैविकतस्करैः । दोपश्चेन्मागितेऽदत्ते दाप्यो दण्डं च तत्समम् ॥६८॥ राजाधपहृतमनपराधी न दाप्यः । दोपश्चन्मागिते प्रयाचिते अदत्ते अर्पिते तस्करापहारादिलक्षणो दोपश्चेद् दाप्योऽपहृतं, तत्समं च राजे दाप्यो दण्डम् । मज्वन्यत् ॥ ६८ ॥ स्वाभ्यननुस्योपनिधि द्रव्यम् - आजीवन् स्वेच्छया दपड्यो दाप्यस्तच्चापि सोदयम् । याचितान्याहितन्यासनिक्षेपेष्वप्ययं विधिः ॥ ६९ ॥ याचितं कार्यार्थमाहृत परकीयमुपस्करादि । अन्वाहितम् आध्य- सामर्थे यदन्यदर्पितम् । प्रतिग्रहप्रसङ्गेन वा यदलन्धमेव पात्रादि उपक- रणत्वेनाहृतम् । न्यासो निर्दिष्टस्वरूप द्रव्य, यद् रक्षणार्थ समर्पितम् । निक्षेपोऽन्यहस्त एव यदन्यस्मै देवलेन निक्षिप्ठम् । एतेष्वपि याचितादि- प्वयमेवोपनिधिको विधिद्रष्टव्यः ।। ६९ ।। इति उपनिधिप्रकरणम् । अथ साक्षिप्रकरणम्। सर्वत्र चादानादी व्यचितचो लिखित साक्षो भुजियेति । तर भुकिः स्पावरादी । धन्यत्र तु लिवित पाक्षिणः । तथाच नारद 'तिरिक्त वाणि पैष प्रमाणे व्यकिारके' इति सामान्यपिशवाह । नना पर पन्या सानिमिसितेन वा स्वपक्षास कार्य के सियास्तु साभा 'रय च पना वरच्यम् । तत्र साक्षि णस्तावदुच्यन्त तपस्विनो दानशीलाः कुलीनाः सत्यवादिनः। धर्मप्रधाना नाजयः पुत्रवन्तो धनान्निताः ॥ ७० ॥ IL ·- २२६ याज्ञवल्क्यस्मृति वालमीडोपेता । ज्यवराः साक्षिणो ज्ञेयाः पश्चयज्ञक्रियारताः। यथाजाति यथावण सर्वे सर्वासु वा पुनः ॥ २१ ॥ तपःप्रभृतयो यथोपलब्धवादित्वे हेतवः । कथम् । यो हि निष्का- रण परलोकसाधनकप्रवणस्तपादानादिप्रवृत्तोऽतिशयितेतरपुरुषप्रज्ञः, स कथमिवात्मनो दृष्टादृष्टविरुद्ध विमागीश्रपिणः परस्यार्थेऽनृतं चूयादित्य- भिप्रायः । तपोदानादिभिर्ये धर्मप्रधानतया सत्यवादिनः, ये वा कुलीनाः स्वकुलकलङ्कमत्यिा, ये वा पुत्रिणो धनिनश्च तद्विनाशभीत्या, प्रकृत्या - जवः उपलब्धातिरिक्तवचनाशक्त्यानन्यथावादिनः, ते त्र्यवराः साक्षिणो ज्ञेयाः । यो येपामवरास्ते ज्यवराः, निप्रभृतय इत्यर्थः । साक्षिणो ज्ञेया इति प्रत्यक्षमूलत्वाभिप्रायम् । निपुणतः प्रत्यक्षादिमिर्लक्षणतः साक्षिणो निरूपणीया इत्यर्थः । पञ्चयज्ञक्रियारता इति । *आवाहिकाशक्यपरि- हारहिंसानिष्कृत्यर्थ हि पञ्चयज्ञक्रियाविधानम् । तद् ये ह्यशक्यपरिहारा- मपि हिंसामपाकर्तुं प्रवृत्ताः, ते कथमिव स्वाभिप्रायेणान्यायवर्तिजनवदस- द्वादेषु प्रर्वतरन्नित्यभिप्रायः । एवं स्मृत्यन्तराण्यघि साक्षिप्रपञ्चविषयाणि व्याख्येयानि । यत्तु नारदेनैकादशविधं साक्ष्यं कृताकृतत्वभेदेनोक्तं , तत् सौहृदान्मुग्धजनव्युत्पत्त्यर्थम् । तच तस्मादेवावगन्तव्यम् । यथाजातीति । मनुष्यस्त्रीजातिभेदाभिप्रायं वा जातिवचनम् । यथोक्तं नारदेन- 'श्रे- णीषु श्रेणिपुरुपा' इत्यादि । यथावर्णं च ब्राह्मणादीनां च साक्ष्यम् । सर्वे वा सर्वासु जातिपु जातिशब्दाभिधेयत्वाद् वर्णेऽपि स्त्रीलिङ्गाविरोधः । पुनःशब्दोऽवसरापेक्षया । साक्ष्यन्तराभावे पुनर्वक्ष्यमाणकार्यापेक्षया वा सर्वे सर्वेषां, यथा 'सर्वः सङ्ग्रहणे साक्षी'ति ।। ७०,७१ ।। उक्तन्यायविरोध न स्त्रीवृद्धवालकितवमत्तोन्मत्ताभिशस्तकाः। रङ्गावतारिपापण्डिकूटकृद्विकलेन्द्रियाः ॥ ७२ ॥ - अन्वह भवा जावाहिकी अशक्यपरिहारा अवजनीया च यो दिशा तदि. एकृत्यर्थम् । तनावाहिकेत्युभयपदवृदयेऽनुशतिकादित्व कल्प्यम् । 'आन्वहिकेति ना पाट कप्न..

·- व्यवहाराध्यायः साक्षिप्रकरणं चतुर्धम् । २२७ पतिताप्तार्थसम्बन्धिसहायरिपुतस्कराः । साहसी दृष्टदोपश्च निधूतश्चेत्यसाक्षिणः॥ ७३ ॥ येषां तु दृष्टमदृष्टं वा यथाभूतार्थदर्शने दृष्टार्थाभिधायिले च कोरणं. न स्याद्, विपर्यये वा स्यात् , ते न साक्षिण इत्यर्थः । सर्वे चाभोज्यप्र. करणोक्ता अमिहीनादयः साक्ष्यानीं द्रष्टव्याः । तदुपलक्षणाथैवात्र स्त्री। यथोक्तम् –'अवीरायाश्च योषितः' इति । सैव चाप्यत्राप्यभिप्रेता। सवी- रायास्तु तदधिष्ठितायाः साक्ष्यं क्वचिदस्त्येव । यथोक्तं स्वयम्भुवा- 'स्त्रीणां साक्ष्यं स्त्रियः कुर्युरिति । रङ्गावतारी मलः । स्पष्टमन्यत् । अभो- ज्यानानां तु साक्ष्यानधिकार न्यायसिद्धमेवाभिप्रेत्य नारदेनोक्तं- "नार्थसम्बन्धिनो नाप्ता न सहाया न वैरिणः । न दृष्टदोपाः कर्तव्या न व्याध्या न दूपिताः ॥" इत्युक्त्वा ततः "दासनकृतिकश्रान्तवृद्धस्त्रीनालधिकृताः।" इति । एवं सर्वऽभोज्यान्ना अनुक्रान्ता । प्रमाणान्तरमूलं चासाक्षित्व अपश्चितम् । यथा- "वालोऽज्ञानादमत्या स्त्री पापाभ्यासाच कूटकृत् । वित्रूयुर्वान्धवाः स्नेहाद् वैरनिर्यातनादरिः ॥" इति । वचनादपि क्वचित् । यधाह- "श्रोत्रियाद्या वचनतः स्तेनाया दोपदर्शनाद्" इति । सर्वधानया दिशा न्यायागमाभ्यां साक्ष्यमसाक्ष्य च प्रपञ्चनी- यम् ।। ७२, ७३॥ देशकालाद्यपेक्षया पुन उभयानुमतः साक्षी भवत्येकोऽपि धर्मवित् । सर्वः सङ्ग्रहणे साक्षी दण्डपारुष्यसाहसे॥ ७ ॥ अधिप्रत्यर्थिन्यामनुमतोऽतिशयगुणवानकोऽपि साक्षी स्यात् । अपि. शब्दाद् द्वावपि । साक्षिपुनर्वचन च समक्षदर्शनादेव सङ्ग्रहणादौ साक्ष्य यथा स्यात् । अविशेपाभिधानेऽपि भूतार्थोपलम्भवचनाशक्तेर्वालादयो न स्युः । तथाच नारदः- -

·२२८
याज्ञवल्क्यस्पतिः बालक्रीडोपेता ।
"असाक्षिणोऽपि येत्रोक्ता दासनैकृतिकादयः ।
कायगौरवमासाद्य भवेयुस्तेऽपि साक्षिणः ।।
साहसेषु तु सर्वेषु स्तेयसब्रहणादिषु ।
वाग्दण्डयोश्च पारुष्ये न परीक्षेत साक्षिणः ॥"
इत्युक्त्वाह
"एपामपि न वालः स्यान्नको न स्त्री न कूटकृत् ।
न चान्धवो न चारातिः कुर्युस्ते साक्ष्यमन्यथा ।।"
इति । अतो वालादिवर्ज द्विप्रभृतिसाक्ष्यमविरुद्वम् । यद्वा नैक इति नायं
सहचानिषेधः, पुरुपमात्रप्रतिपेध एयायम् । ययैवैका मी निपिद्धा 'योपितं
चावीरामिति, तथैव स्त्रीरहित एकः पुमानर्ह इति व्याख्येयम् । अतस्थ
च्यवराणामेव सब्रहणादी साक्ष्यमित्यवसेयम् । न्यायमूलत्वादेव चात्य-
थमनुमानकुशलतयायमपि नारदीयः प्रतिपेधोऽतिकामयितव्यः । तथाच
स्वायम्भुवं-
"खियाप्यसम्भवे कार्य पालन स्थविरेण वा।
शिष्येण बन्धुना वापि दासेन मृतकेन वा ॥"
इति । अनुमानानुसारिणी च निश्चयावगतिस्तत्रैवोक्ता
"बालवृद्धातुराणां च साक्ष्येपु वदतानृतम् ।
• जानीयादस्थिरां वाचमुरिसक्तमनसा तथा ।
इति । एवमन्यत्रापि व्यवहारप्रकरणे न्यायागमविवेकः प्रपञ्चनीयः ॥७४।।
नन्वयमपि सकटे साक्ष्यव्यवहारे यदि न कभित साक्ष्य ग्रूयात् । मत्वम्
तना
अब्रुवन् हि नरः साक्ष्यमृणं सदशवन्धकम् ।
राज्ञा सर्व प्रदाप्यः पट्चत्वारिंशत्तमेऽहनि ॥ ७५॥
यद्यप्यरोगस्त्रिपक्षणापि साक्ष्यं न चूयात् , ततो राजा सदशबन्ध
कमणं प्रमथ्य दाप्यः । सह दशवन्धकेन सदशपन्धकम् । दशांशाभ्यधि-
कमित्यर्थः । ऋणग्रहणं सर्वविवादोपलक्षणार्थम् ॥ ७॥
चाह-
न ब्रवीति हि यः साक्ष्य जाननपि नराधमः ।
स कूटसाक्षिणां पापैस्तुल्यो दण्डेन चेव हि ॥७६ ॥

·व्यवहाराध्यायः साक्षिप्रकरणं चतुर्थम् । २२९ जानन्नपीति पदं नियोगस्याविवक्षा दर्शयति । तथाच स्वयम्भूः- "यवानिवद्धो वीक्षेत शृणुयाद् वापि कश्चन । पृष्टस्तत्रापि तद् घूयाद् यथादृष्टं यथाश्रुतम् ।।" इति । यतश्चानभिधाने प्रत्यवायः, ततो जानता तत्कालनियुक्तेनापि वक्त- व्यमित्यर्थः ॥ ७६ ॥ कूटसाक्षिणो मिध्यावादिन । तेषा यत् पाप, तत् प्रकरणान्तरेण दर्शयति ---- साक्षिणः श्रावयेद् वादिप्रतिवादिसमीपगान् । ये पातककृतां लोका महापातकिनां तथा ॥७७॥ अग्निदानां च ये लोका ये च स्त्रीवालघातिनाम् । तान् सर्वान् समवाप्नोति यः साक्ष्यमनृतं वदेत् ॥७८॥ स्मृत्यन्तरान्न्यायाच प्राङ्मुखानुदङ्मुखान् वा प्रयतान् पूर्वाहे प्रणि- हितैकाग्रानार्थप्रत्यर्थिसभ्यसमक्षं तथाभूत एव प्राविवाकोऽपि हि 'ये पात ककृतां लोका' इति श्रावयेत् । स्पष्टमन्यत् ॥ ७७, ७८ ।। एवं प्रावयित्वा तत्स्वरूपापेक्षया यथाई पृष्ठेत् । धनीभिशास्त्वेव प्रतिबोधयेत्- यत् त्वया सुकृतं किञ्चिज्जन्मान्तरशतैः कृतम् । तत् सर्व तस्य जानीहि पराजयसि यं मृपा ॥७९॥ एवमुक्त यथानुभव वदता- साक्षिद्वैधे प्रभूतानां समेषु गुणिनां तथा ।- गुणिद्वैधे तु वचनं ग्राह्यं यद् गुणवत्तरम् ॥ ८० ॥ एवंच परीक्षितवचना यस्याहुः साक्षिणः सत्यां प्रतिज्ञा स जयी भवेत् । अन्यथावादिनो यस्य ध्रुवस्तस्य पराजयः॥८॥ प्रतिज्ञामित्यविशेपवचनात् कृत्स्नप्रतिज्ञातार्थसत्यत्व एव जयो विज्ञेयः । अन्यथा तु पराजय एवं स्यात् । तथाच नारदः "देशकालपयोद्रव्यप्रमाणाकृतिजातिपु । यत्र विप्रतिपत्तिः स्यात् साक्ष्यं तदापि चान्यथा ॥"

·२३०
याज्ञवल्क्यस्मृतिः बालक्रीडोपेता।
इति । वह्वर्थप्रतिज्ञायां च,
"न्यूनमभ्यधिक चार्थ प्रब्युर्यत्र साक्षिणः ।
तदप्यनुक्त विज्ञेयमेष साक्ष्यविधिः स्मृतः ।।"
इति । अत कृत्स्नप्रतिज्ञातार्थसत्यत्व एव प्रवो जयः । न्यायमूललाच
व्यवहारस्मृतः ।। ८१॥
उक्तेऽपि साक्षिभिः साक्ष्ये यद्यन्ये गुणवत्तराः।
द्विगुणा वान्यथा ब्रूयुः कूटाः स्युः पूर्वसाक्षिणः॥८२॥
एवच कौटमाक्ष्य माक्षिणा व्ययहारक!वा यूटव्यवहारमतत्व स्पष्टीकृते निर्वि-
कल्प राहा
-
'पृथक् पृथग् दण्डनीयाः कूटकृत्साक्षिणस्तथा ।
विवाद द्विगुणं द्रव्यं विवास्यो ब्राह्मणो भवेत्॥८३॥
कूटव्यवहारकर्ता कूटकृद् दण्ड्यः । एकैकशश्व पृथक पृथक् साक्षी
विवादद्विगुण द्रव्यं दाप्य. नासणस्त्वददद् दण्ड समग्रधन एव च रा-
नाद् विवास्यः । तथाच स्वायम्भुव
"न जातु ब्राह्मणं हन्यात् सर्वपापेष्ववस्थितम् ।
राष्ट्रात् त्वेन बहिष्कुर्यात् समग्रधनमक्षतम् ॥"
इति। वधप्रसङ्गे (दण्डप्रधानन?दण्डासदाने) या समग्रधन एवं राष्ट्रा वहि-
कार्य । न तु शारीरो निग्रहोऽन्यथा वा वालणस्य कार्य इत्यर्थः ।।८३॥
उत्तरमाक्षी तुप्रास्यता मुम्पुणा वा-
यः साक्ष्यं श्रावितोऽन्येन निहते तत् तमोवृतः ।
स दाप्योऽष्टगुणं द्रव्यं ब्राह्मणं तु विवासयेत् ॥८४॥
जतोऽवश्य वक्तन्य साक्ष्य सत्यं च ।। ८४ ॥
अस्यास्वाद
यर्णिनां तु वयो यत्र तत्र साक्ष्यनृतं वदेत् ।
तत्पावनाय कर्तव्यश्चरूः लारस्वतो द्विजेः॥८५॥

·म व्यवहाराध्याय लिखितप्रकरण पश्चमम् । २३१ शूद्रेण तु दानादय इत्यभिप्रायः । चतुष्वपि भवा ब्राह्मणादया वर्णिनः । तेपा यन साक्षिणि सत्याभिधातरि वध स्यात् , तर साक्ष्यनृत वक्तुमर्हति । सदोपमपि गुणभूमानृतवचनमभ्युपगम्यते । तथाच गौत 'नानृतवचने दोषो जीवन चेत् तदधीनम्' इत्युक्त्वाह पापीयसो जीवनम्' इति । अदोपवचन चाल्पदोषाभिप्राय प्रायश्चित्तवि- धानसामर्थ्याद् द्रष्टव्यम् । एतच्च न्यायप्राप्तमेव मन्दबुद्धिप्रतिबोधनाय । प्रायश्चित्तविधानाचावश्यकर्तव्यतानोच्यते । अन्यनापि गुरुलघुत्वे समीक्ष्य पापस्याप्यनुष्ठान प्रायश्चित्त च तदपनुत्तो कार्य यथा स्यात् । धर्मान्तरो पयोगित्वाचैतत् कामकृतमप्यकामकृतमेव द्रष्टव्यम् । स्वायम्भुवे तु "वाग्देवसैध चरुभिर्यजेरस्ते सरस्वतीम् । अनृतस्यैनसस्तस्य कुर्वाणा निष्कृति पराम् ॥ कूश्माण्डैपि जुहुयाद् घृतमग्नो यथाविधि । * उदित्यूचा वा वारुण्या तृचेनाब्दैवतेन वा ॥" इति । एव प्रायश्चित्तचतुष्टय यदानात, तत् तन्निर्देशानुसाराच्छूद्रादिक मेण यथावर्ण क्रमशो द्रष्टव्यम् । शूद्रस्वरूपापेक्षया च चरो. सकृद्वृत्ति- रावृत्तियथा स्यादिति चरुभिरित्युक्तम् । अस्मादेव च प्रायश्चित्तानृतानु ज्ञानाद् राज्ञो नैयोगिक वयानुपेक्षणमिति गम्यते । साक्षिणस्तु प्रायश्चि- तोपदेशमानाद् राजकीयविनयानीं इत्यक्सेयम् ॥ ८५ ॥ इति सक्षिप्रकरणम् । , अथ लिखितप्रकरणम्। साक्ष्यनन्तर व्यक्तिप्रमाणकत्वाविशेषानिखितमुध्यत- यःकश्चिदर्थो निष्णातः स्वरुच्या तु परस्परम् । लेख्यं वा साक्षिमत् कार्य तस्मिन् धनिकपूर्वकम् ॥ . "उत्तम वरुणा पाशमस्मदवाधम वमध्यम प्रथाय । अधावयमादत्य व्रत तवानागसा आदतय स्याम ॥ हात वाहन (ऋग्व० 2 २ व १. * १५) ·२३२ याज्ञवल्क्यस्मृतिः बालक्रीडोपेता । यःकश्चिद् ऋणाधिक्रयप्रतिग्रहविक्रयादिरों निष्णातः परिशुद्ध- स्वरूपसङ्खयापरिमाणवृद्ध्यवध्यादिकः धनिकर्णिकादीनां स्वरुच्या परस्पर- मवस्थिते तस्मिन्नव्यभिचारार्थ लेख्यं वोक्तलक्षणसाक्षियुक्तं भाविसन्देहा- पनोदनक्षम कार्यम् । तस्य चाय नमः । धनिकपूर्वक स्याद् ऋणिकापे. क्षया च धनिकस्य पूर्वत्वं न कालाद्यपेक्षया ॥ ८६ ।। । ततधायकम- *प्तमामासतदर्धाहोवासजातिसगोत्रकैः । सब्रह्मचारिकात्मीयपितृनाम्ना च चिह्नितम् ॥ ८७ ॥ समाप्तेऽर्थे प्राणी नाम स्वहस्तेन निवेशयेत् । मतं मेऽमुकपुत्रस्य यदनोपरि लेखितम् ॥ ८८ ॥ साक्षिणश्च स्वहस्तेन पितृनामकपूर्वकम् । अत्राहममुकः साक्षी लिखेयुरिति तेऽसमाः॥८॥ अनाहममुकः साक्षीत्येवं लिखेयुः । यसमाः त्रय इत्यर्थः । अन्ये तु समा इति छेदभ्रान्या द्वावित्याहुः । तत्तु वहुवचनविरोपादयुक्तम् । न च चतुरभिप्राय तदिति युक्तम् । 'लेख्ये तु परमाग्नयः' इति यच. नात् ॥ ८७-८९ ॥ अलिपिज्ञ ऋणी यः स्यात् स्वमतं लेखयेत् तु सः । साक्षी वा साक्षिणान्येन सर्वसाक्षिसमीपगः॥९॥ ऋणी साक्षी वा योऽलिपिज्ञः, स सर्वसाक्षिसमक्ष लेखकेन सा- क्षिणा वान्येन.स्वमतं माश्यं वा लेसयेत् ।। ९० ॥ 4 उभयाभ्यर्थितेनेदं मया त्यमुकसूनुना । लिसितं त्वमुकेनेति लेखकस्त्वन्ततो लिसेत् ॥११॥ अन्नत इति वचन प्राप्तवादपिकनिमृत्यर्थम् ॥ ९ ॥ raमा ·- व्यवहाराध्यायः लिखितप्रकरणं पञ्चमम् । किं पुनः स्वहस्तारोपणे प्रयोजनम् । उच्यते- विनापि साक्षिभिलेख्यं स्वहस्तलिखितं तु यत् । तत्यमाणं स्मृतं सर्व वलोपधिकृताहते ॥ ९२ ॥ ऋणिकसम्प्रतिपत्त्यर्थं हि साक्षिणः । स चेत् स्वहस्तेनापि सम्प्रतिप- येत, मन्द साक्षिप्रयोजनं मन्यते । एतचोपगतादिविपयं द्रष्टव्यम् ॥१२॥ निर्याप्रमाणशुद्ध च- ऋणं लेख्यगतं देयं पुरुषेत्रिभिरेव तु । आधिस्तु भुज्यते तावद् यावत् तन्न प्रदीयते॥१३॥ यद् प्राण लेख्यगतं लेख्यारूढमित्यर्थः । तद् देयं पुरुपैत्रिभिरेव कर्तृतत्पुत्रपौत्ररित्यर्थः । तुशन्दो व्यवच्छेदार्थः । तथाच नारदः "क्रमाव्याहतं प्राप्तं पुत्रैर्यन्नर्णमुद्धृतम् । दद्युः पैतामहं पौत्रास्तचतुर्थान्निवर्तते ॥" इति । अस्यापवादः- आधिस्तु भुज्यते, न चतुर्थान्निवर्तते । किमन- वधिक एव । नहि । तावत् , यावत् तद् देयं न प्रदीयते ॥ ९३ ॥ यदा माणिकदेशाद् देशान्तरे लेख्य, प्रमाणतो ना भ्रट, तदा यः प्रकारः तमाद- देशान्तरस्थे दुलेख्ये नष्टोन्मृप्टे हृते तथा । छिन्ने भिन्ने तथा दग्धे लेख्यमन्यत्तु कारयेत् ॥९॥ राजा, परस्परं वा पनिकर्णिकावित्यभिप्रायः । लेख्यदोपो यत्र प्रमादालिख्यमाने समातः, तद् दुर्लेख्यम् । उन्मृष्टं भग्नाक्षरम् । छिन्नं मूपि- कादिभिः । भिन्नं पाटितम् । तधाशन्दः प्रकारार्थः । स्पष्टमन्यत् ॥ ९४ ॥ भएकालो या मभिचारासा, गोऽत्र निजयतु । उच्यते-- सन्दिग्धार्थविशुद्धयर्थं स्वहस्तलिखितं तु यत् । युक्तिमाप्तिक्रियाचिह्नसम्बन्धागमहेतुभिः ॥ ९५ ॥ सन्दिग्धघासायथेति सन्दिग्वार्थ, तदिशुद्धिरर्थः प्रयोजनं यस टेस्यस्य ता नधोक्तम् । सन्दिन्धाधनिर्णये नदेव प्रमाणमित्यर्थः । तय महम्नलिखिन यदि स्वात् , ततः शुद्धमेव । मगये नु युक्त्यादिमिनि- ·२३४ याशयरस्पस्मृतिः चालझोडोपेता । णयः कार्यः । तस्मिन् काले देवदत्तस्य द्रव्यप्रयोजनमासीद् , यज्ञदत्तश्च तदा स्वधनं प्रयुक्तवान् इत्यादिका युक्तिः । समानदेशस्थौ तदोभावप्य- भूताम् इति प्राप्तिः । अप्रतारकश्वासौ लेखकः प्रसिद्धः, तदीया लेख्या इति क्रिया । चिहं मुद्रालिपिविशेषादिकम् । सम्बन्धो बलोपध्यायभावः । आगमो लेख्यलक्षणयोगः । कूटसाक्षित्वायसम्भवो हेतुः । एवं युक्त्यादि- भिर्यत् परीक्षितं लेख्यं, तत् प्रमाणमित्यवसेयम् ॥ १५ ॥ एक्च न्यायागमपरिनिष्टितप्रामाण्यस्य- लेख्यस्य पृष्ठेऽभिलिखेत् प्रविष्टमधमार्णिकात् . धनी वोपगतं दद्यात् स्वहस्तपरिचिह्नितम् ॥९६ ॥ यन्मूल्यात् कलान्तराद्वा दद्यात् , तत् तस्यैव पत्रस्य- पृष्ठे लेख- येत् । धनिको वान्यत् स्वहस्तंपरिचिहितमृणिकायोपगतं दद्यात् । अन्यथा दत्तमप्यदत्तं स्यात् ॥ ९६॥ निश्शेषतु- दत्त्वर्ण पाटयेल्लेख्यं शुद्धधै वान्यत्तु कारयेत् । साक्षिमञ्च भवेद् यत्तु दातव्यं तत् ससाक्षिकम् ॥ ऋणं दत्त्वा लेख्यं पाटयेत् । शुद्धयै शुद्ध्यर्थं निरपयादत्वायेति । यद्वा अन्यत्तु कारयेद् अन्यदेवं वा लेग्न्यं कार्यम् । ऋणिकस्येच्छया विकल्पः । लेख्यव्यतिरेकेणापि तु ससाक्षिकं यद् गृहीतं, तत् ससाक्षिक- मेव दातव्यं परिशोधनीयत्वात् । सर्वया लेख्यवत्यर्थे लेख्यान्तराद् विशु. द्धिः, साक्षिमति च साक्ष्यन्तरात् । यथैवार्यो गृहीतः, तथैव प्रतिदेयं इत्यर्थः ।। ९७॥ इति लिसितमरणम् । अथ दिव्यप्रकरणम्। लिपितापभावे या परिनुटपमामय सति- तुलाग्न्यापो वियं कोशो दिव्यानीह विशुद्धये । महाभियोगप्वेतानि शीर्षकस्थेऽभियोक्तरि ।। ९८ ॥

·-
प्यवहाराध्यायः दिव्यप्रकरणं पष्ठम् । २३५
महाभियोगेष्विति वदन्नमहाभियोगेपु शपथप्राप्तिं दर्शयति । तथाच
नारदः-
"सत्यं वाहनशस्त्राणि गोवीजकनकानि च ।
देवतापितृपादांश्च दत्तानि सुकृतानि च ।।
इत्येते शपथाः प्रोक्ता मनुना स्वल्पकारणे ।
पातके त्वभियोगे वा विधिर्दिव्यः प्रकीर्तितः ॥",
इति । महाभियोगे महापातकाद्यभियोगे । स्पष्टमन्यत् ॥ ९८ ।।
किभियोकावश्यं पिरो वर्तनायम् । एप तावन्याय
रुच्या वान्यतरः कुर्यादितरो वर्तयेच्छिरः ।
विनापि शीर्षकात् कुर्याद राजद्रोहेऽथ पातके १९९॥
इच्छयैवाभियोज्याभियोक्त्रोरन्यतरो दिव्यं कुर्यात् । अन्यतरः
शिरो वर्तयेत् । यद्यभियुक्तोऽोऽन्यथा स्यात्, ततो ममेदं पन सर्वस्वं
या यद्वेदमझं शिरो वा गच्छेदित्येवमवष्टम्भेन दिव्यक्रियाप्रयोक्ता शिरो-
वर्तात्युच्यते । राजद्रोहमहापातकाशकोयां त्वशीर्षकमपि स्यादेव । स्पष्ट-
मन्यत् ॥ ९९ ॥
महापातकाधाशशभावे तु--
नासहस्रपरं फालं न तुला न विपं तथा ।
नृपार्थप्वभियोगेषु वहेयुः शुचयः सदा ॥ १० ॥
परशन्दोऽर्थवचनः, यथा प्रामणपरमस द्रव्यम् । ब्राह्मणार्थमि-
त्यर्थ । सहस्रादवि न फाठादीनि स्युः सहस्रादागेपामप्रवृत्तिः ।
पार्थेषु वल्पाभियोगेष्वपि वहेयुः कुर्युरित्यर्थः । गुचयः सदति । ये हि
नित्य शुचयो देवादाशकिताः. त एप कुर्युः । न तु सम्भाविताशुचित्वा
अपीत्यर्थः ॥ १०॥
एस पति-
सहस्रार्थे तुलादीनि कोशमल्पेऽपि कारयेत् ।
पचाशद दापयेच्छुद्धमशुद्धो दण्डभाग्भवेत् ॥१०॥

·याज्ञवल्क्यस्मृति बालक्रीडोपेता। स्पष्टार्थः श्लोका ।। १०१॥ किं सद्य एव दिव्यक्यिा । नेखाह । किं तहि.-- सचेललातमाहूय सूर्योदय उपोषितम् । कारयेत् सर्वदिव्यानि नृपब्राह्मणसन्निधौ ॥ १०२ ।। नृपादिसन्निधिवचनं कार्यगौरवप्रतिपत्त्यर्थम् ॥ १०२।। न चाविशेषण सर्वा सर्वदिव्यानि स्यु । तर्हि - तुला स्त्रीवालवृद्धार्तपङ्गुब्राह्मणरोगिणाम् । अग्निर्जलं वाशूद्रस्य यवाः सप्त विपस्य वा ॥१०३॥ ख्यादिग्रहण क्षपियाधर्थम् । अमिर्जल वाशूद्रस्येति । अशु द्रस्यानिर्जल वा स्यात् । व्यवस्थितविकल्पश्चायम् । क्षत्रियस्यामि , वैश्यस्य च जलं, शूद्रस्य तु यवाः सप्त विषस्य वा जल वा अमिर्वे- त्यर्थः । यद्वा अग्निर्जल वाशूद्रस्य क्षत्रियादिजातस्येत्यर्थ । ततश्च क्षत्रि- यादीनामग्न्यादिविच्छाविकल्पः । स्मृत्यन्तरात्तु देशकालादिव्यवस्थान पञ्चकल्पना ॥ १०३ ।। अधिकृतक्ष प्रागुक्तनियमवान् कृतस्वस्त्ययनमाला स्मृप्यन्तरातरक्षणतुला प्रत्यु- पस्थित.- तुलाधारणविद्वद्भिरभियुक्तस्तुलाश्रितः । प्रतिमानसमीभूतो लेखाः कृत्वावतारितः ।।१०४॥ वक्ष्यमाणं कर्म कुर्यादिति शेषः । अभियुक्तो व्यवहारेऽभिशस्तः । स तुलामारूढः प्रतिमानसमलेन तुलाधारणपिद्वद्भिर्यदा लक्षितः, तदा- स्यास्मिन् प्रदेशे इदमङ्गमित्येव चिहार्य लेखाः कृत्वावतारणीयः । तुला- धारणविद्वांस. स्वर्णकारादयः । प्रतिमानम् अपरमागस्थितशिक्यस्थ पासु- लोटपूर्ण पिटकम् । स्पष्टमन्यत् ॥ १०४ ॥ अवार्य रोदमुस स्थित्वा -- त्वं तुले! सत्यधामासि पुरा देवर्तिनिर्मिता। तत् सत्यं वद कल्याणि! संशयान्मां विमोचय ।। १०५॥

·२३७ व्यवहाराध्याय. दिव्यप्रकरण पष्ठम् । यद्यस्मि पापकृन्मातस्ततो मां त्वमधो नय। शुद्धश्चेद् गमयोचं मां तुलामित्यभिमन्त्रयेत् ।। १०६॥ स यदि तुलित अर्व गच्छेत् , तदा शुद्धिः । अन्यथा तु विपर्ययः । यत्तु नारदीये "तुलितो यदि वर्धेत विशुद्धः स्यान्न सशयः । समो वा हीयमानो वा न विशुद्धो भवेत् ततः ॥" इत्यधोगत्या शुद्धिवचन , तत् तदुक्ताभिमन्त्रणविषय द्रष्टव्यम् ।। १०५, १०६ ॥ तप्ताय पिण्डधारणशास्त्र करो विमृदितत्रीहेर्लक्षयित्वा ततो न्यसेत् । सप्ताश्वत्थस्य पत्राणि तावत् सूत्रेण वेष्टयेत् ॥ १०७ ॥ कृतनीहिविमर्दनस्य तप्तलोद्दद्दारिणो दाहसष्टीकरणार्थ इस्ती कृत- प्रणप्रदेशी लेखाकरणेन च लक्षयित्वा सप्ताश्चत्यस्य पनाण्यन्तर्धानाय हस्तयोराधाय सप्तकृत्वः सूत्रेण वेष्टयित्वा पक्ष्यमाणलोहपिण्डार्पणनि- पुण लोहकार गृहीततप्तलोहपिण्ड मण्डलकस्थितस्य समीपे प्रामुख कुर्यात् ॥ १०७॥ इतरोऽपि प्रागुक्क नियमवानुदर मुसोऽय विमाक्षमाण कृताञ्जलि यान् --- त्वमेव सर्वभूतानामन्तश्चरसि पाक्क ! । साक्षिवत् पुण्यपापेभ्यो ब्रूहि सत्यं कवे! मम ॥ १०८ ॥ लोहारोऽपि, तस्येत्युक्तवतो लोहं पञ्चाशत्पलिकं समम् । अग्निवर्ण न्यसेत् क्षिप्रं हस्तयोरुभयोरपि ॥ १०९ ॥ स तमादाय सप्तव मण्डलानि शनैर्बजेत् । पोडशाद्गुलिकं ज्ञेयं मण्डलं तापदन्तरम् ।। ११० ॥

·याज्ञवलयस्मृतिः बालक्रीडोपेता । मुक्ताग्निमृदितत्रीहिरदग्धः शुद्धिमाप्नुयात् । अन्तरा पतिते पिण्डे सन्देहे वा पुनहरेत् ॥ १११ ॥ कृतलक्षणौ हस्तौ दर्शयित्वा पुनश्च मृदितव्रीहिरप्यलक्षितदाहः पराजयव्ययकललाटस्वेदादिलक्षणहीनः कुहकादिशक्षाविनिर्मुक्तः शुद्धिमा- प्नुयात् । दाहसंशयान्तरापिण्डपतनयोस्तु पुनस्त्रिरात्रे सप्तराने वा स्मृत्य- न्तरानुसारात् करणमवसेयम् । स्पष्टमन्यत् ॥ १०९-१११ ॥ प्रागुक्तनियमवानेव नृपबामणाधिस्तिमुदकं गत्मा तत-- सत्येन माभिरक्षस्व वरुणेत्यभिशाप्य कम् । नाभिदनोदकस्थस्य गृहीत्वोरू जलं विशेत् ॥ ११२ ।। 'सत्येन माभिरक्षस्व वरुणे'त्येवमन्तेनोदकमभिमन्न्य नाभिप्रमा- णोदकस्सस्यातिदृढस्य वलिनः पुरुपस्सोरू इस्ताभ्यां गृहीत्वोदक प्रवि- शेत् । पुनर्जलग्रहणमादरार्थम् ॥ ११२ ॥ । मायमेन च भानुष्कण धनुषा च मध्यमेन निमग्जत समकालमिपुं मुक्तमानयेद् यो जवी नरः , गतेऽन्यस्मिन् निमनाङ्गं पश्येचेच्छुद्धिमाप्नुयात् ॥११३॥ अनिमग्नसकेपुप्रये क्षिप्ते मध्यमेपुसमीपे जविष्ठं पुरपमास्थाप्य' मज्जनसमकालमेवोदकसमीपादन्यो जविष्ठस्तमिपुदेशं प्रधावन् गच्छेत् । गते च तस्मिन् पूर्वोपस्थित इपुमादाय तथैव प्रत्यागतो यादकस्थित ममागमदेशान्तरसं च पश्यत् , ततः शुद्धिमाप्नुयदिीत कृतव्याख्यान- मेवैतत् ।। ११३ ॥ प्रागुस्सनियमवानेव शमादिनुपम नमसमीपाय. कारभ्यवस्थया स्मायन्तरीक्ती- मागं विषमादायाभिमानये- त्वं विप! ब्रह्मणः पुत्र! सत्यधर्मव्यवस्थित!। प्रायस्वास्मान्माभिशापात् सत्येन भव मेऽमृतम् ।। ११४॥

·व्यवहाराध्यायः दिव्यप्रकरणं षष्ठम् । २१९ एवमुक्त्वा विपं शाङ्ग - भक्षयेद्धिमशैलजम् । यस्य बेगेविना जीणं शुद्धिं तस्य विनिर्दिशेत् ॥११५॥ एवमिति प्रकारार्थम् , मन्त्रानधिकृतस्यानभिज्ञस्य वायमेवार्थः पर्यायवचनैर्वाच्यो यथा स्यात् । शाइवचनं मन्दवीर्यविपनिवृत्यर्थम् । हैमवचनं कालकूटादिव्युदासार्थम् । स्पष्टमन्यत् ॥ ११५ ।। प्रयोजनाल्पत्वे रुच्या वा पूर्वोक्तनियावानेव नृपनाङ्गणमनिधी गत्वा -- देवानुमान् समभ्यय॑ तत्वानोदकमाहरेत् । संश्राव्य पाययेत् तस्माज्जलातु प्रसृतित्रयम् ॥ ११६ ॥ देवानुमानादित्यप्रभृतीन् सम्यग् विधानेनाभिमुख्यकरणायार्च- . यित्वा तदीयं सानोदकमादायाभियुक्त संश्राव्य 'मैवं मस्थाः यथान्योद- कपानमभिप्रेतवैतृप्ण्यादिनिमित्तमिति । एतद्धि मिथ्यावादिनं जन्मान्तर- शतैरपि दारिद्यकुष्ठाद्युपद्रवैः प्रतिकुर्वाणं दुर्निवार भविष्यति इत्येवमा- लोच्य सत्यावष्टम्भमन्तरेण मा कुर्वि'त्युक्त्वा प्रसूतित्रय पाययेत् ॥११६।। कथमन व्यक्तिरित्यत आई- आ चतुर्दशमादह्रो यस्य नो राजदेविकम् । व्यसनं जायते घोरं स शुद्धः स्यान्न संशयः ॥ ११७ ॥ तात्कालिक ललाटस्वेदादि द्विसप्तरानेण वा दैवराजक यघुग्रं व्यसन नोत्पद्यते, ततो निस्संशय शुद्धिरवसेया। एतच सर्वदित्यशेषतया लोकार्थमवसेयम् । तात्कालिक यदि दाहादि ललाटस्वेदादि वा न स्यात् , यदि चतुर्दशराबादर्वाग् दैवराजकव्यसनानुत्पाद , ततो निस्सं. शयं शुद्धिः , अन्यथा तु विपर्यय इत्यभिप्रायः । तथाच स्वायम्भुवं- "यमिद्धो न दहत्यमिरापो नोन्मजयन्ति च । न चार्तिमृच्छति क्षिप्रं स ज्ञेयः शपये शुचि ॥" १ लोकार्थाऽक्सेय इति केचित् कोश पाठ । . .

·२४० याज्ञवल्क्यस्मृतिः बालक्रीडोपेता। इति । 'न चार्तिमृच्छति क्षिप्रमि'त्येतत् पूर्वेणादाहादिना समुच्चीयते । चशब्दसामर्थ्याच ललाटस्वेदाधपि । कुहकादिप्रतिवन्धेनाप्यदाहादिस- म्भवः । अतो न चार्तिमृच्छतीति द्वितीयव्यञकोपादानमविरुद्धम् । न. वियं दिव्यस्मृतिरव्यक्तमूलेव लक्ष्यते , यतो न प्रत्यक्षादेयं विषयः, दि- व्याभिधानादेव । अकार्यत्वाच नागमस्य । नबनेनेदं भवतीत्यागमस्य विषयः । कथं तर्हि यागात् स्वर्ग इति । स्वर्गकामस्य कर्तव्यतोपदेशाद- साधनत्वे च तद्वयाघाताद् यागादेः साधनत्वमवगम्य यागात् स्वर्ग इत्यु- च्यते । अत्रापि तर्हि प्रायश्चित्तवत् संशोधनार्थों दिव्योपदेशः स्यात् । सत्यम् । यद्यनुष्ठानमात्रोपदेशः स्यात् । इह तु तप्तायःपिण्डेनादग्धस्या- परं निर्दोषत्वज्ञापनमुक्तम् । तदपेशलमिव स्यात् । उच्यते । द्वे ह्येते चोदने । स्तेयादिशक्षितस्य अभ्युपगच्छतः प्रायश्चित्तराजदण्डादिप्रसङ्गः । अनभ्युपगमे तु घटाउनुष्ठानमिति । अत्र चोर्ध्वगमनादौ सत्यदुष्टव्यवहारः कार्य इति । अतश्चादिदमापयेत-ऊर्ध्वगमनाद् विना न शुद्धिरिति । श्रत एवोपलभ्यव्यञ्जकाभावेऽपि शपथायनुष्ठानमात्रादेवादुष्टव्यवहारसि- द्धिः । तस्य त्वामुष्मिको दोपः स्थित एव । तघाचोक्तं -'दिव्या- नीह विशुद्धये' इति । इहैव नामुनेत्यर्थः । कुहकादिप्रतिवन्धेऽपि तर्हि शुद्धिप्रसङ्गा, न, प्रतिपेधात् । यथाह बृहस्पतिः "त्रिरात्रं पञ्चरात्रं वा पुरुषैः स्वैरधिष्ठितम् । निरुद्धं चारयेत् तत्र कुहकाशझ्या नृपः ॥" इति । अतः कुहकादिरहित एवोर्ध्वगमनादौ शुद्धव्यवहारः, कुहकादिभा- वाशङ्कायां वा देवराजकव्यसनानुत्पत्ती । पारमार्थि(के ? क्यौ) तु शुद्ध्यशुद्धी कोपयुज्यते । अतो वेदमूलसमविरुद्धम् । तथाचाम्नायश्छान्दोग्यः 'पुरुपं सोम्योत हस्तगृहीतमानयन्त्यपहापीत् स्तेयमकात् ि। परशु- मस्मै तपतेति । स यदि तस्य कर्ता भवति तत एवात्मानमनृतं कुरुते । सोऽनृताभिसन्धोऽनृतनात्मानमन्तीय परशुं तप्त प्रतिगृह्णाति । स दर- ते । अघ हन्यते । अब यद्यकर्ता भवति तत एव मत्समात्मानं कुरुते । स सत्याभिसन्धः सत्सेनात्मानमन्तर्धाय परगुंतप्तं प्रतियनाति स न दद्यते । अप मुन्यते' इति । एवमादीन्यन्यान्यपि तुलादिदिव्यप्रयोगग्लान्यन्वि. - ·- व्यवहाराध्यायः दायविभागप्रकरणं सप्तमम् । प्योदाहरणीयानि । अत्र च शङ्कितस्य परशुग्रहणेनादग्धस्य मोचनमदुष्ट- व्यवहारकरणं च विधीयते । अन्यत्तु दाहादिप्राप्तमनूयते । अतोऽप्युक्त- प्रकारं वेदमूलत्वमविरुद्धम् । अस्तु या श्रवणानुसार्येव वैदिकत्वम् । स्व- रूपेऽप्येवमादौ प्रामाण्यमुपनिपद्वाक्यानामिवाविरुद्धमेर । ययाचैतदेवं तथा वक्ष्यामः । एव सति व्यासायुक्ततिहासदर्शनानुसारेणाविष्ठातृत्वेन तुलाद्यन्तर्गतलोकपालादिजगत्साक्षीभूतदेवताकल्पनमप्यविरुद्धम् । तथाच मान्त्रवर्णिक्यो देवताः 'स्वमेव सर्वभूतानामन्तश्चरसि पावक!' इत्युक्ताः । एवं स्वायम्भुवेऽपि च देवताधिष्ठानमेव सत्यधर्मानुसारि प्रदर्शितम् । यथाह- "वत्सस्य यभिशस्तस्य पुरा पाना यवीयसा । नामिदंदाह रोमापि सत्येन जगतः स्पशः ॥" इति । स्पशश्वरः, साक्षीत्यर्थः, अथवा, अनुमानमूलत्वमेवास्तु । निर्दोषस्य दोपतया शक्तिस्यामिरदाहकः अभ्रकादेखि दाहानुपलम्भनात् । अनादि- कालिकाव्यभिचारिव्यवहारप्रवृत्त्यवाप्तान्वयव्यतिरेकंशुद्धानुमानं वदयभाव व निघूमतानुमानमप्रतिहतमेन । पतोऽप्युपपन्न दिव्यस्मृतेः समूलतमि- त्येपा दिक् । नन्वेवसति भाविन्यर्थे दिन्यानि न स्युः । दौष्टयतदमा- वयोरसिद्धत्वात् । को वान्यवाह । कय तहि भापिन्य, कोशपानादिव्य- वहारः। सत्यसदत्यप्रकटीकरणमान तद् चमिचरतः शिष्टपिगईगसि- वर्षम् । समपितान्यधाकरणाचनृतदोपः स्थित एरेत्यलं प्रस- पत्या ॥ १२७ ॥ पनि दिपप्रकरणम् । यप नायविभागप्रारणम् । एवं गुलानेाजित: परम --- विभागं चेत् पिता कुर्यादिच्छया विभजेत् मुतान् । ज्येष्ठं वा श्रेष्ठभागेन सर्व वा स्युः समांशिनः॥ ११८॥ पदा याश्रमान्तर प्रपिरम पुपाणा या गुणवता धर्मगृत्तिमि. दप कौतूहलादा स्वद्रव्येण पुत्रान् विना सोनदिन्यर्थः । तदे- 1.प. 1 'न' FK..

·पाश्वलयस्मृतिः बालक्रीडापता। छया यावद् यस्मै रोचते दातुं, तावदेव तस्मै दद्यात् , न पुत्रेन्छया । न पुत्रैः पिता विभाग-विशेषनियम वा कारयितव्य इत्यर्थः । अतएवच ज्येष्ठ वा श्रेष्ठभागेनौचित्याद् योजयेद् ऊन याभ्यधिकं वा । अथवा सर्वान् समांशिनः कुर्यात् । तत्र तथैव स्याद् , यथैव पितुरिच्छेति पुत्राभयो विधिरनवद्यः ।। ११८॥ देहगुणायनपेक्ष माध्यस्स्येनेव- यदि दद्यात् समानशान कार्याः पत्न्यः समांशिकाः। न दत्तं स्त्रीधनं यासा भर्ना वा श्वशुरेण वा ॥ ११९॥ समांशदानपक्षे प्रमीतभर्तृकाः पुत्रपौत्रपल्यः स्वपल्यश्च भर्तृभा- गाहीः कार्याः, यासां भर्ना श्वशुरेण वा स्वयं वा स्त्रीधनं न दत्तम् । यद्वा यासां घीधनं न दत्तं, ताः सीधनसमांशिकाः कार्याः । 'द्विसहस्रपरो दायः स्त्रियाः' इति स्मृत्यन्तरात् तावन्मात्र प्रभूतधनत्वेऽपि देयम् । स्व. रूपेऽपि समांशत्वेनैव । अन्ये त्वनपत्यानां नियोगाभिमुखत्वेन समांशता- माहुः । तत्तु नियोगासम्भवादयुक्तम् । सम्भवनियोगानां तु नियोगांशत्व- मेव युक्तम् ॥ ११९ ॥ पितृद्रव्यानपेक्षस्व कुटुम्बभरणादी धर्मराय च- शक्तस्यानीहमानस्य किञ्चिद् दत्त्वा पृथक्रिया। ऊनाधिकविभक्तानां धर्मः पितृकृतः स्मृतः॥१२०॥ अनीहमानस्यापि कालान्तराविरोधाय यत्किञ्चित् सम्मानमात्रं कृत्वा पृथक्करण कार्यम् । नन्वेवमपि यद्यसौ ब्रूयाद् - -न मया कृत्स्नो भागः समालन्धः, स मे दीयतामिति । अतोऽस्त्येव विरोधः । नास्तीति त्रूमः। कस्माद्, यस्माद् ऊनाधिकविभक्तानां पित्रा पुत्राणामिति शेषः । धर्मः पितृकृतः स्मृत इति । विभागधर्मः पित्रा यः कृतः, स एव स्मृतो विहित इत्यर्थः । तस्मादविरोधः ।। १२० ॥ स्वातन्त्र्येण - विभजेयुः सुताः पित्रोरूवं रिक्थमृणं समम् । मातुर्दुहितरः शेपमृणात् ताभ्य तेऽन्वयः॥१२१॥ 1. जैव तु म. पाट. .

·व्यवहाराध्याय दायविभागप्रकरण ससमम् । ऋणमपनीयावशिष्ट विभजेयुः पुत्राः पिनोरू रिक्थम् । सुतग्रह- गमौरसप्रतिपत्त्यर्थम् । माता च पिता च पित्त । तयो पिनोरूर्व मृतयो- रित्ययः । पितुरूव॑ च पैतृक मानुरूर्म च मातृकम् । रिक्थाभावेऽप्यूण- मशांशतो दधुः । ऋणदाने च साम्यवचनाद् विमागेऽपि साम्यमित्यवग- म्यते । यतु स्मृत्यन्तरे- 'ज्येष्ठस्य विश उद्धार सर्वद्रव्याच यद् वरम्' इत्यादिविभागौपम्यमवगम्यते । तद् भ्रातृणां परस्परानुमत्या विज्ञेयम् । अन्ये तु गुणापेक्ष विभागवैपम्ययाक्याना विषय वर्णयन्ति कार्यता च तस्य मन्यमानाः । ततु पुरुषार्थत्वाद् द्रव्यस्यायुक्तमेवेति गम्यते । यानि त्वमिहोनायकरण द्रव्यापहरणादिवचनानि, तान्यन्यायपर्तिपुरुषप्रशास नार्थानि । न तु द्रव्यस्य क्रत्वर्धताप्रतिपादकानि । जतो मातृगामेच्छया विभागवैषम्यम् । यत्वन्यायवर्तिना निरशत्व गौतमेनोक्त, तदप्येकपामिति व चनात् परमतत्वेनैवानुशासनमानप्रयोजनतया घाख्येयमित्येपा दिक्। यथा च पितुः पुत्रा समांशतो धनभागिन , तथैव मातुहितर.। किन्तु शेपमृगाद विमजेरन् । न लधनाया अप्ण दयुः । पुनाणा तु मातृसनन्य. नास्त्येव । न नास्ति । किन्तु ताभ्यो दुहितृभ्य कते अभाव । अन्वय पुत्रा इत्यर्थः । अन्ये तु ताभ्यो दुहिनृभ्य मते तदीय एतान्वय इति वर्णयन्ति। तत्त्वयुक्तम् । “न जामये तान्यो रिस्थमास्इति मन्नवर्णात् । पितृ- धनाभिप्राय तदिति चेत् । न । “यदी मातरो जनपन्त पचिम्" इति मा. तृसम्बन्धवचनात् । यदि मातर निर पुन च तनयन्ति । यदिहनयोग्यः पुनः। तर पुत्र एव दायादो न रूपपीत्यथ । अस्मादेव च पक्षिचना- दुदाहासमर्थस्य क्लीनादेर्दयाभावसिद्धि । दुहितृसदापि तर्हि पुनापा- मेवास्तु । न । “मातुहितर" इति स्मृतेः, स्मृत्यन्तरान्मन्त्रानुसाराब दुहितसरूपादेपेलतस्तदभारे पुनगाम्योति स्थिनम् ।। १२१ ॥ पितृद्रव्यापिनाशेन यदन्यत् स्वयमार्जितम् । मेनमोदाहिकं चैत्र दायादानां न तद् भवेत् ।। १२२ ।। - A TREntre र कर गरिन परमवणेवरसय रन्य रन् ।' हिमा ( ५ ) N पहातानान- ·२४४ याज्ञवल्क्यस्मृतिः बालक्रीडोपेता। पितृधनानुपपातेन यदन्यदार्जित तथा मैत्रमाद्वाहिक चं, तदार्ज यितुरेव, न दायादान्तराणामपि स्यात् । मिनादवास मैत्रम् । विवाहे लन्ध मौद्वाहिकम् । पितृद्रच्योपपातेनापि मैत्रायविभाज्यमेव, आरम्भसामथ्यात् अन्ये तु मैत्रादिकमेव पितृधनानुपघातार्जितमविभाज्यमिच्छन्ति, सामा- न्यविशेषोपसंहृतिन्यायात् । तत्तु सामान्यद्रव्यसाध्यत्वाद् विवाहस्यायुक्त मेव ॥ १२२॥ मेनादिन्यतिरेकेन - सामान्यार्थसमुत्थाने विभागस्तु समः स्मृतः। . अनेकपितृकाणां तु पितृतो भागकल्पना ॥ १२३ ॥ सामान्येनार्थेन समुत्थानमार्जन प्राप्तिर्वस्य द्रव्यस्य तत् तथोक्तं तस्मिन् सामान्यार्थसमुत्थाने द्रव्ये । विभागस्त्विति । अवधारणार्थस्तु- शन्दः । अस्त्येव विभाग इत्ययः । स चैकस्य शरीरादिक्लेशातिशये सत्यपि सम एव स्मृतः विहित इत्यर्थः । कि सर्वदायादानां सम एव विभागः । न । भ्रातृणामेव समः स्यात् । अनेकपितृकाणां तु पितृव्यपुत्रादीनां पितृतः पितृविभागाद् भागकल्पना । अर्थाद् भ्रातॄणा पूर्व समो विभागः । कृते विभागेऽन्यतमस्य पुत्रास्तद्भागमशांशतो विभजेयुरित्यर्थः । पितृद्वारं हि पौगाणां पैतामहद्रव्यभाक्त न पितृवत् स्वत एवेत्यभिप्रायः॥१२३ ।। अप कि विभागात् स्वरवम् , उत स्व वे सति विभाग इति । विभागात स्वत्वमिसाहु । अन्यथा जातपुत्रस्याधानादिश्रुतिद्रव्यसाभारण्यात स्वत्लागारान्भवाद् विरुष्यते, पच्च्या पा विभागरमृतिनं स्यात्। नच तदनुदानादनुष्टानमिति युक्त, जातमावस्यानुमानाशके । इत्यापाशङ्कामपाकमाई- भूर्या पितामहोपात्ता निवन्धो द्रव्यमेव वा। तत्र स्यात् सदृशं स्वाम्यं पितुःपुत्रस्य चोभयोः॥१२॥ भूयी पितामहोपात्ता निवन्धो वा अक्षयनिषिः अन्यदेव वा द्रव्यं, तन पितापुत्रयोस्तुल्यं प्रभुत्वं स्यात् प्रत्येतव्यं निर्विचिकित्समेवेत्यर्थः । उभ- योरित्यविभक्तस्यैव स्वत्वज्ञापनार्थम् । भूम्यादेः पृथगुपादानमविभाज्यत्वात् १. 'जामेर न. पाठ,

·-
व्यवहाराध्यायः दायविभागप्रकरणं सप्तमम् । २४५
स्थायित्वाद्वा द्रष्टव्यम् । यत्त्वनुष्ठानविरोधादि चोद्यम्, तत् स्वयमार्जिते-
नापि तसिद्धेन किश्चित् । तदानीमेव वा विभज्यानुष्ठानमस्तु ॥ या वि-
छया विभागस्मृतिः सा स्वयमुपात्तद्रव्यवतो द्रष्टव्या । अतः स्वत्वे सति
विभाग इति सिद्धम् ॥ १२४ ॥
यस्माच स्वारले सति विभाग, तस्मान्-
विभक्केऽपि सवर्णायाः पुत्रो जातो विभागभाक् ।
दृश्याद्वा तद्विभागः स्यादायव्ययावशाोधतात् ॥ १२५ ॥
अनिवृत्तरजस्कायां मातरि विभजतां विभागोत्तरकाल यदि पुत्रो
जायेत, तस्यापि द्रव्यसम्बन्धोऽस्त्येव । तस्मात् स्वत्वे सत्येव इत्युक्तम् ।
यदि हि विभागेन स्वत्वसम्बन्धोऽभविष्यत् , ततो विभक्तजस्य द्रव्यस-
*म्बन्धो नोपापत्स्यत । यस्मिन् पुनरस्त्येव तस्यापि द्रव्यसम्बन्धः । अतः
स्वत्व इति । अतोऽय श्लोकस्तद्विवेकायारभ्यते ।
विभक्तेऽपि सवायाः पुत्रो जातो विभागभाक् ।
स्यादिति शेषः । अविशेऽपि पिन्यविभागभागित्यवसेयम् । यथाह गी-
तमः -- 'विभक्तजः पियम्' इति । विभक्तजोऽपि च पितुर्निर्धनत्वे
भ्रातृद्रव्यादेव दृश्यमानात् तस्य विभक्तजस्य विभागः स्यात् । अय तु
विशेषः -- आयव्ययविवर्जितात् । यत् स्वयमार्जित, स आयः । यत्
तस्माद् द्रव्यमुपक्षीण, स व्ययः । आयव्ययविशुद्ध विभक्तजेन सह समं
विभजनीयमित्यर्थः ॥१२५॥
एतदेव यति
क्रमादभ्यागतं द्रव्यं हृतमभ्युद्धरेत यः ।
दायादेभ्यो न तद् दद्याद विद्यया लब्धमेव च ॥ १२६ ॥
पिनादिक्रमागत द्रव्य विभागकाल विच्छिन्नभोग विभक्तः सत्रि-
तरदायादानुमतः स्वशक्त्या यदभ्युद्धरेत् स्वीकुर्यात् , स तद् विभक्तज-
दायादेभ्यः पुनर्विभागकाले न दद्यात् । विद्यया च यल्लन्धम् । चन्दा.
मैनादिक च । थापन्यपरिशोधितादिति चोक्तमेव ॥ १२६ ॥

·२४६ याज्ञवल्क्यस्मृतिः बालनीदीपेता।' - पितृभ्यां यस्य यद् दत्तं तत् तस्येव धनं भवेत् । जीवतां विभक्तानां विभक्तजविभागे तावदयं विधिः । पितुरूवं विभजतां माताप्यंशं समाप्नुयात्॥ १२७ ॥ अविद्यमानसीधना मातापि विभाग पुनसममाप्नुयात् । मातृशन्द- यायं पितृसम्बन्धाविशेपात् तमामानवचनो द्रष्टव्यः ।।१२७ ।। किच असंस्कृतास्तु संस्कार्या भ्रातृभिः पूर्वसंस्कृतेः। भगिन्यश्च निजादेशाद् दत्त्वांशं तु तुरीयकम् ॥१२८ ॥ संस्कारः परिणयनम् । तत् पूर्वसंस्कृतैरसस्कृतानां भ्रातॄणां कार्यम् । तादर्सेन वा द्रव्यमपनीयावशिष्टं विभजनीयम् । अस्मादेव च ज्ञायते- साधारणद्रव्याद् विवाहनिवृत्तिः । सोपक्षयमाद्वाहिकमार्जयितृणामेव द्रव्य मिति । अतः साधारणादेव प्रातरः संस्कार्ग भगिन्यथ । यदि त्वत्प द्रव्यं वा न स्यात् , ततो निजादंशाचतुर्थमशं भगिन्यर्थमपनीयान्यत् समं विभजनीयम् ।। १२८ ॥ एवं सवर्णाना रामो विभाग | नानावास्तु - चतुस्त्रियेकभागीना वर्णशो ब्राह्मणात्मजाः। क्षनजानियेकभागीना वेश्यजी दयेकभागिनौ ॥ १२९ ।। "बामणस्य चतस्पु ब्राहाण्यादिषु- यदा पुनाः स्युः, तदा द्रव्यं दशधा पोढा त्रेधा च विभय ब्राह्मणादिक्रमेण चतुस्लिद्वयकभाक्त्वं स्यात् । चलारो ब्राह्मणस्यांशाः, क्षत्रियस्य चयः, वैश्यस्य द्वौ, एकः शूद्रापुत्रस्य । एव क्षत्रियजातानाम् । प्रयः क्षग्यिस्य, वैश्यस्य द्वौ, एका शूद्रस्य । एव वैश्यजातस्य । वैश्यस्य द्वौ, एकः शूद्रापुत्रस्येति व्यवस्था । - 1 'भागीना' इलार स्थाने 'भागा.' इति पाय भाति ।

·- व्यवहाराध्यायः दापविभागप्रकरण सप्तमम् । ननु च द्विजातीनां शूद्रापुत्रो नास्त्येव, तद्विवादप्रतिपेधात् । सत्यम् । स्मृत्यर्थभ्रान्त्या तु प्रवृत्तावयं विभागधर्म इत्यभिप्रायः ।। १२९॥ असमापभाक्त्वेऽपि तु- अन्योन्यापाहतं द्रव्यं विभक्तवत्र दृश्यते । तत् पुनस्ते समैरंशैविभजेरनिति स्थितिः ॥ १३० ॥ स्थितिवचनं निर्विचिकित्सं समविभागप्रतिपत्त्यर्थम् ॥ १३० ।। ओरसानामय विभागधर्मः । तदभावे नु- अपुत्रेण परक्षेत्र नियोगीत्पादितः सुतः । उभयोरप्यसो रिक्थी पिण्डदाता च धर्मतः ॥ १३१ ॥ ननुच ब्राह्मणस्य नियोगप्रतिषेधादनारभ्योऽयम् । क्षत्रियाद्यर्थ- स्तहि भविष्यति । नच ब्राह्मणस्य नियोगप्रतिपैध , कि तर्हि, ब्राह्म- ण्याः । तेनान्योत्पादितो ब्राह्मणस्य न स्यात् । नतु क्षत्रियादिकायां ब्राह्मणस्यानुत्पादकत्वम् | अतोऽविरुद्ध एवायमौरसाभावे कल्प.॥१३१॥ किंलक्षण औरस पुनः । उच्यते--- औरसो धर्मपत्नीजस्तत्समः पुत्रिकासुतः। क्षेत्रजः क्षेत्रजातस्तु सगोनेणेतरेण वा ॥ १३२ ॥ सवर्णा ब्राह्मादिविवाहसस्कृता धर्मपत्नी । तस्यां स्वयमुत्पादितः पुत्र औरसः । तत्समत्ववचन क्षेत्रजातिभ्योऽधिकत्वज्ञापनार्थम् । पुत्रिका- स्वरूपं स्मृत्यन्तरादवगन्तव्यम् । क्षेत्रजस्तु क्षेत्रे पन्यां सगोत्रेणान्येन वा नियोगोत्पादितः ।। १३२ ॥ नियोगाभावेऽपि- गृहे प्रच्छन्न उत्पन्नो गूढजस्तु सुतो मतः । कानीनः कन्यकाजातो मातामहसुतो मतः ॥ १३ ॥ इमो तु मातृजातीयौ जनकापरिज्ञानाद् विजयी ॥ १३३ ।। 1. '' ग, पाट ·याज्ञवल्क्यस्मृतिः वालकीडोपेता। एवमेव च-. अक्षतायां क्षतायां वा जातः पोनर्भवः सुतः । दद्यान्माता पिता वा यं स पुनो दत्तको भवेत् ॥१३४॥ मृते भर्तर्यक्षतयोन्यागन्यसंस्कृतायां जातः पौनर्भवः; क्षतयोन्यां वा । यथोक्तम्- “अन्यै चरित्वा तस्यैव कुटुम्बमाविशती"ति । पितृ- म्यां पित्रा मात्रा वा । तदनुज्ञया दत्तो दत्तकः । तथाच वसिष्ठः "नतु स्त्री पुत्रं दद्यात् प्रतिगृतीयाद्' वा, अन्यत्रानुज्ञानाद् भर्तुरिति । धर्मेण मातापितृभ्यां दत्तो दत्तकः ।। १३४ ॥ क्रीतस्तु ताभ्यां विक्रीतः कृत्रिमः स्यात् स्वयं कृतः । दत्तात्मा तु स्वयं दत्तो गर्भे विन्नः सहोदजः ॥ १३५॥ क्रीतस्तु ताभ्यामधिकृताभ्यां मातापितृभ्यां मूल्येन विक्रीतः केतुः क्रीवास्यः पुत्रः । तुशब्दो दत्तकन्यायानुकपणेन मातुरस्वातन्त्र्यप्रतिप- त्यर्थः । स्वयमेव तु मातापितृविहीनः पुत्रत्वेनाङ्गीकृतः कृत्रिमः । दत्ता. त्मा त्वेवलक्षण एव स्वयंदत्तः । स्वयमेव दत्त आत्मा येन स तथोक्तः । एते च दत्तकाद्यः स्मृत्यन्तरानुसारात् सदृशा विज्ञेयाः । सहोढजस्तु गर्भ विनः, गर्भस्थे यस्मिन् मानुरुद्वाहः । स च वोडः पुत्रो मातृजातीयः -प्रत्येतन्यः ॥ १३५-11 मातापितृभ्यामेर कश्चित्-~- उत्सृष्टो गृह्यते यस्तु सोऽपविद्धो भवेत् सुतः । अपविद्धसज्ञक इत्यर्थः॥ पिण्डदोंऽशहरश्चैपां पूर्वाभावे परः परः ॥ १३६ ॥ एतेषां क्रमोपदिशानामौरसादीनां पुत्राणां पूर्वाभावे परः परः पिण्ड. दोऽशहरच प्रत्येतव्यः । पूर्वसद्भावे तु परस्यानृशंसायं वृत्तिमानकलनम् । तथा च स्वायम्भुवम् - + ·- - व्यवहाराध्यायः दायविभागप्रकरणं सप्तमम् । २४९ "एक एवौरसः पुत्रः पित्र्यस्य वसुनः प्रभुः । शेषाणामानृशंस्या) प्रदद्यात्तु प्रजीवनम् ।।" इति । औरसवचनं सर्वक्षेत्रजाग्रुपलक्षणार्थम् । य एवैकः पुत्रत्वाद् रिक्थ- भाष, स एव कृत्रं पितृधनं गृहीयात् । इतरेपामानृशंस्यार्थं प्रजीवनमात्र कुर्यादित्यर्थः । यत्तु क्षेत्रजस्य सत्यौरसे विभागविशेपानानं- "पष्ठं तु क्षेत्रजस्यांशं प्रदद्यात् पैतृकाद् धनात् । औरसो विभजन् दायं पित्र्यं पञ्चममेव वा ॥" इति, पुनयोक्तम् - "औरसक्षेत्रजौ पुत्रौ पितृरिक्थस्य भागिनौ । दशापरे तु क्रमशो गोत्ररिक्यांशभागिनः ॥" इति, अत्र क्षेत्रजः पुत्रिकापुत्र एवाभिप्रेतः । नन्वसावौरसतुल्य एव । सत्यम् । तेनैव चोक्तं पितृरिक्यस्य भागिनाविति । कथं तर्हि पष्ठं पश्चममेव वेति । जनकपितृधनाभिप्रायमेवैतत् । मातामहस्य ह्यसावौर- सतुल्यत्वात् कृत्लांशाईः । पितुः पुनः परार्थेनोत्पादितत्वान्नष्टः । तदभि- प्रायमेव च वासिष्ठं 'तृतीयः पुत्रिकापुत्र' इति । पित्रा क्षेत्रत्वेनैवापत्यो- त्पादनायान्यस्मै दीयते, ततस्तस्यासौ क्षेत्रज इति शक्यते वक्तुम् । जन- यितुरपि परार्धमुत्पादकत्वात् संस्कृतत्वेन क्षेत्रमात्रतया स्त्रीसम्बन्ध इति क्षेत्रजव्यपदेशः । तत्रौरसाविशिष्ट पितृरिक्धभाक्त्वं मातामहाभिप्रायम् । भागवैषम्य तु जनकाभिप्रायमित्यविरोधः । पञ्चमपठांशयोस्त्वौरसस्येच्छया विकल्पः । अन्यत्राप्येवमेव भागवैपम्यकल्पना । अतः स्थितं पूर्वाभावे परस्य द्रच्यसम्बन्ध इति । यत् पुनरिदं स्वायम्भुवम् । "औरसः क्षेत्रजश्चैव दत्तः कृत्रिम एव च । गूढोत्पन्नोऽपविद्धश्च दायादा बान्धवाश्च पट् । कानीनश्च सहोदश्च कीतः पौनर्भवस्तथा । स्वयं दत्तश्च शौद्रश्च पडदायादवान्धवाः ॥" इति । अस्य कोऽर्थः । क्षेत्रजादयः पञ्च सत्सौरमेऽप्यशभाज. 1 कानीना- दयस्तु पूर्वाभाव एव । एतेन वासिष्ठं व्याख्यातम् । तथाच शङ्खः- 'दो भागौ पितुः, द्वाववीरसस्य, त्रयः क्षेत्रजपुनिकापुत्रयोः, एकैकमित- - III ·. २५० याज्ञवल्क्यस्मृतिः बालक्रीडापता । रेषाम्' इति । त्रयः क्षेत्रजपुत्रिकापुत्रयोरित्यकैकस्याध्यर्धभाक्त्वम् । पितृवि- भागवचनाच जीक्लेव पितयते सत्यौरसेंऽशभाजः । ऊर्ध्व त्वाचार्यवचनात् पूर्वाभाव एवोत्तराधिकार इति व्यास्था । यतु क्रमान्यत्ववचन तत् पितु- रेवेच्छाविकल्पतया द्रष्टव्यम् । तदभावे त्वाचार्योक्त एवं क्रम इति । अनया दिशान्यान्यप्येवलातीयकानि विभागवाक्यानि व्याख्येयानि ॥ १३६ ॥ सर्व चत दत्तकाश्य सजातीया इलेतत् प्रदर्शयितुम हैं--- सजातीयेप्वयं प्रोक्तस्तनयेपु मया विधिः । जातोऽपि-दास्यां शुद्वेण कामतोंऽशहरो भवेत् ॥,१३७॥ अयं मया विधिरुक्त इति वदन् स्मृत्यन्तरोक्तानां विपयान्तरेऽर्थ- वत्तां दर्शयति । तब व्याख्यातमेव पितयुपरत एवेय द्रव्यसम्बन्धपौर्वाप- र्यकल्पनेति, जीवति तु स्मृत्यन्तरीक्तया विभागव्यवस्थयेति । एतदेव स्पष्टयति-मृते पितरि विभागव्यवस्थेयमस्माभिर्दुनिरूपत्वान्निरूपिता । जीवति तु जातोऽपि दास्यां शूद्रेण पितुारेच्छयांशहरो भवेदित्यनादरं वि- शेपनिरूपणस्य दर्शयति ।। १३७ ॥ इच्छ्यय च---- ।' मृते पितरि कुर्युस्तं भ्रातरस्त्वर्धभागिनम्।। अभ्रातृको हरेत् सर्वं दुहितॄणां सुतादृते ॥ १३८ ॥ अर्थवचनं च न्यूनांशप्रतिपयर्थम् । तथाच बृहस्पति:-'काम तश्च शूद्रावरोधजस्य भ्रातुरंश सम्मानमानं प्रेते पितरि दद्युः शुधूपुश्वे- दिति । अत्रापि च शास्त्रातिलचनेन प्रवृत्तस्यायं विधिः द्विजातीनामिर शूद्रापुत्रः, नतु दास्यामवरोधविध्यनुमानमित्यनवयम् । अभ्रातृकस्तु दुहितृतत्तुताभावे सर्पभाक् स्याद् राजानुज्ञयों वृहस्पतिवचनादेव 'अन- न्वयिनः सर्व राजा हरेत् तदनुज्ञया वावरोधज इत्येके' इति । अस्मादेव च दौहित्राभाववचनाद् द्विजातीनामपि पुनाभावे दौहिना धनमाज इति । अतएवच मातामहश्राद्धनियमोपपत्तिः ॥ १३८ । 'विपयः' इति प्रन्मान्तरे पाठ. २ 'या वाग पाठ , - १ ·व्यवहाराध्याय दायविभागप्रकरण सप्तमम् । एर तावद् वैशपिर शूद्रस्य विधिरुल । आवशपर्णव तु- पत्नी दुहितरश्चैव पितरौ भ्रातरस्तथा। तत्सुता गोत्रजो बन्धुः शिष्यः सब्रह्मचारिणः ॥ १३९ ।। एपामभावे पूर्वस्य धनभागुत्तरोत्तरः । स्वर्यातस्य ह्यपुत्रस्य सर्ववर्णेप्वयं विधिः ॥ १४०॥ पनीत्यत्र गृहीतगर्भाभिप्रेता । तथाच वसिष्ठ - 'अथ भ्रातॄणां दायविभाग । याथानपत्या स्त्रिय स्युस्तासा चापुत्रलाभादिति गर्भि- ण्यो रिक्यारे इति दर्शयति । पुत्रशब्दश्वायम् अनपत्या इति वचनाद् गर्भोपलक्षणमेव । उत्पन्न वा स्यपि पुनिका यथा स्यात् । तथाच गौतमः- 'त्री चानपत्यस्ये'त्युक्त्वाह - 'वीज वा लिप्सेत' इति । अनेन स्त्रीवचन गर्भिण्यर्थमिति ज्ञापयति । दुहितरच पुत्रिका एव । तथाच खायम्भुव पुनिकाभिप्रायेणैवाह- "यथैवात्मा तथा पुत्र पुत्रेण दुहिता समा । तस्यामात्मनि तिष्ठन्त्या कथमन्यो धन हरेत् ॥" इति । पुनजन्माशङ्काया लपत्याभावे तदधिकार । वहुवचन पुनिकायहु- वज्ञापनार्थम् । चशब्द समुच्चयेनापीच्छातो व्यगम्मन्धार्थ । एवकार सर्वत्रावधारणार्थ । माता च पिता च पितरौ । सहारिकारातु द्वन्द्वकर- णमेकैकप्राप्त्यर्थम् । द्वन्द्वनिर्देशेऽपि मातुरेव प्राथम्यम् । यथाह "अनपत्यस्य पुनस्य माता दायाधमाप्नुयात् । तस्यामपि च वृत्ताया पितुर्माता हरेद् धनम् ॥" इति । सर्वधा चापत्याभावनात्य इत्ययमेगास्स विषय । नन्वतदप्य । 'पिता हरेदपुनस्य रिक्थ भ्रातर एव " इति । मातर्यसत्यामेतद् द्रष्टव्यम् । कय शहरचन- मर्यातस्य धपु. प्रस्य भ्रातृगामि द्रव्यम् । तदमारे पितरी हरेयाता ज्येष्ठा ग पत्री'ति । उक्तलक्षणपत्रीदुहिप्रभावे सोदर्यभ्रानभिप्राय तत् । यदि च पितुरन्या पती स्यात्, तदभावे नु पितरो, तर पिता हरेदपुत्रस्येति वचनात् पिनर वा

·२५२
याज्ञवल्क्यस्मृतिः बालक्रीडापेता।
पूर्वोऽस्तु । तदनुमते तु तत्पनी, अनंनुमते तु ज्येष्ठा वा पत्नीति । ज्येष्ठा-
शब्दः सवर्णार्थः । सर्वा वा वाशब्दाद् यदि सवर्णाः स्युः । एतेनैवदपि
व्याख्यातं
"भ्रातॄणामप्रजः प्रेयात् कश्चित् प्रजजेत वा ।
विभजेरन् धनं तस्य प्रातरः स्त्रीधनं विना ।"
इति । क्षत्रियादिषु पुत्राणां तु पितरि मातुरभावे पितुर्माता हरेद् धनमि-
त्यस्य विषयः । म्रातरस्तथेति तथाशब्दः प्रकारार्थः सापनादिसर्वनात-
सङ्क्राइकः । तत्सुतास्तदनुसारेणैव गोत्रजा अपि सपिण्डसमानोदकैकपुरु-
पैकार्पिसम्बन्धाः ममेण द्रव्याः । पन्धुर्मावलादिः । आचार्योऽप्यदिनु-
क्तोऽपि पितृसंस्तवाद् गृह्यते । शिष्य उपनीतः । सब्रह्मचार्येकाचार्यो..
पनीतः। एतेपां पूर्वाभावे पराधिकार इाते । स्पष्टमन्यत् ।। १३९, १६० ॥
एव तावद् वर्णाश्रयो विभागरिधिरकः । अधुनाथमाषय उच्यते---
वानप्रस्थयतिब्रह्मचारिणां रिक्थभागिनः।
क्रमेणाचार्यसच्छिप्यधर्मभ्रानेकतीर्थिनः ।। १४१ ।।
ब्रह्मचारी नैष्ठिकोऽभिप्रेतः । एकाचार्यसम्बद्धो धर्मभ्राता । एका-
श्रमसम्बद्ध एकतीर्थी । स्पष्टमन्यत् । नैष्ठिकानस्थयतिव्यतिरिकानां तु
वर्णानां पारिशेष्यात् प्रागुक्तो विभागविधिः॥ १४१ ॥
संसृष्टिनस्तु संस्सृष्टी सोदरस्य च सोदरः ।
दद्याचापहरेच्चांशं जातस्य च मृतस्य च ॥ १४२ ॥
विभक्तः सन् निमित्तान्तराद् यः पित्रा भ्रात्रा वा सहाथ संसृज्य
वसति, स संसृष्टी । तत्र यद्येव सहदसता पितापुत्राणां पितुः पुत्रो जा.
येत, तस्याप्यशो देयः । मृतस्य च हर्तव्यः । सोदरस्य च सोदर इत्ये.
तत्तु मातृतो विभागपक्षे द्रष्टव्यं, निर्धने च पितरि विभक्तजविषयम् । यतु .
• गौतमीयम् --- 'अघ संसृष्टिविभागः । प्रेताना ज्येष्ठस्येति । अत्र ज्येष्ठः
पितैवोच्यते । तस्य सोदर्यभ्रावन्तराभावे प्रेतानां पुत्राणां प्रात्रन्तरासंस-
ष्टानां च धनभाक्तम् । तदुक्तं- 'पिता हरेदपुत्रस्येति । अन्ये तु
ज्येष्ठशन्दं पातुर्याहुः । तत् पुनर्विचार्यम् । सष्टमन्यत् ॥ १४२ ॥

·व्यवहाराभ्याय दायविभागप्रकरण सप्तमम् । अपापो पूर्वश्चारिपरणस्यानाथमिम शाक पति- अन्योदर्यस्य संसृष्टी नान्योदयों धनं हरेत् । असंसृष्ट्यपि चादद्यात् सोदरो नान्यमातृजः ॥ १४३ ॥ समृष्टयप्यन्यमातृज सौदर्ये सति न धनभाक् । अससृष्टयपि सो दर्य एव धनभागित्यर्थ ॥ १४३ ॥ य एर नु धनमक् स्यात् तनय वानरस्त मुता देवरूपा पतितस्तत्सुतः क्लीवः पड्गुरुन्मत्तको जडः । अन्धोऽचिकित्स्यरोगी च भर्तव्यास्तु निरंशकाः॥१४॥ तसुत पतितोसन्न एव । उन्मत्तो ग्रहगृहीत । जड. सर्वदा प्र ज्ञाहीन । कुष्ठाद्यसमाधेयपापरोगग्रस्तोऽचिकित्स्यरोगी । चशन्द स्मृत्य न्तरोक्तवधिरादिप्राप्त्यर्थः । स्पष्टमन्यत् । पड़ग्वादिवचनान्यग्निहोनाथन धिकृतानां सर्वेपामुपलक्षणार्यानीति केचित् । तदसत् पुरुषार्थत्वाद् द्रव्यस्य । अवैद्यस्य चानधिकृतस्यैव द्रव्याहत्वदर्शनात् । यथाह गौ 'स्वयमार्जितमद्यभ्यो वैद्य काम न दद्यादिति । 'अवैद्या सम विभजेरनिति च । अत. प्रतिपेवादेवैपामनशत, नत्वनधिकृतत्वात् । जन्मान्तरीयमहापातकलिङ्गयोगाद् वा निरशलम् । पितामहद्रव्यसम्बन्ध स्त्वपतितानामन्धादीनामस्त्येवेति सम्प्रदाय । सामर्थ्येनैव तु भरणमा- त्रातिरिक्तद्रव्यविनियोगाशक्तेरौचित्यानुवादोऽयमित्यवसेयम् । तथाच खायम्भुव "येषा ज्येष्ठ कनिष्ठो वा हीयेताशप्रदानतः। नियेतान्यतरो वापि तस्य भागो न लुप्यते ॥" इति । अनेन प्राप्तस्याशस्य पिनियोगाशक्तावोचित्यग्राममपहार दर्श यति । अतएपच 'तस्य भागो न लुप्पत' इति । एतच खयमेवैते निरशका ।। १४४ ॥ औरसक्षेत्रजासत्तेपां निर्दोपा भागहारिणः । सुताश्चैपां प्रभर्तव्या यावद्वै भर्तृसास्कृताः॥ १४५॥ तम

·२५४ याज्ञवल्क्यस्मृति. बालक्रीडोपेता।
औरसक्षेत्रजादयस्तु पुत्राः पङ्ग्वादीनामपि निर्दोपाः सन्तो भागहा-
रिण एव । क्लीवस्यापि क्षेत्रजादयो भवन्त्येक । सुताश्चैषां प्रमर्तव्याः
दुहितरश्च पुत्रिकाः पङ्ग्वादीनां तद्रियग्रादिभिः प्रकर्पण ग्रासाच्छाद-
नादिना भर्तव्या, यावदुचितभर्तृभिः सयोजिताः, तैश्च गृहाधिपत्येन
सत्कृताः॥१४५॥
.
-
अपुत्रा योपितश्चैपां भर्तव्याः साधुवृत्तयः। ...
निर्वास्या व्यभिचारिण्यःप्रतिकूलास्तथैव च ॥१४६॥
अव्यभिचारिण्योऽपि स्त्रीधनाधवष्टम्भेन प्रतिकूलाः स्वातन्त्र्यवृत्त-
यस्तथैव निवास्याः । चशन्दात् स्त्रीधनचिता एवेत्यभिप्रायः ॥ १४६ ।।
पुन स्त्रीधनम् । उच्यते--
पितृमातृसुतभ्रातृदत्तमध्यग्न्युपागतम् ।
आधिवेदनिकं चैव स्त्रीधनं परिकीर्तितम् ॥१४७॥
अध्यग्न्युपागतं विवाहकाले लब्धम् । आधिवेदनिकम् अधिविनायै
पल्यै प्रत्तम् । अधिवेदनार्थ वा । चशन्दात् स्मृत्यन्तरोक्तमलकारादि ।
एतत् स्त्रीधनमित्यवसेयम् ॥ १४७ ॥
अग प्रविभाग
बन्धुदत्तं तथा शुल्कमन्वाधेयकमेव च ।
अप्रजायामतीतायां चान्धवास्तदवाप्नुयुः ॥ १४८॥ ,
पिनादिदत्तं यन्धुदत्तम् । आधिवेदनिकादि शुल्कम् । अन्यायम
न्वपभोग्यतया दत्तम् । एतचानपत्यायां मृतायां पायमा सोदर्यात
गृहीयुः । तथाच गीतम. – 'भगिनीशुल्कं मोदयीणामूर्ध्न मातुरिति ।
अस्माचोर्धमे मातुरयमाचार्योस्तकल्पः ॥ १४८॥
गुनधारियतिरण नु-
अप्रजनीधनं भर्तुाह्मादिषु चतुर्वपि ।
दुहितृणां प्रसूता चेच्छेपेषु पितृगामि तत् ॥ ११९ ॥

·व्यवहाराध्याय. दायविभागप्रकरण सप्तमम् ।
ब्राह्मादिविवाहचतुष्टये यत् स्त्रीधन तदप्रसूतायां भर्तुः । प्रसूता
चेद् दुहितृणामेव ॥ १४९ ॥
आमुरादिविवाहप्रसादिदगुच्यत । मर्तृता धनमादाय तत
दावा कन्यां हरन् दण्ड्यो व्ययं दाप्यश्च सोदयम् ।
मृतायां दत्तमादद्यात् परिशोध्योभयव्ययम् ॥१५० ॥
कन्यां दत्त्वा हरन् राज्ञा दण्ड्यः । भत्रे च सवृद्धिकं व्यय
दाप्यः। मृतायां तु भर्ना यद् दत्त, तत् प्रत्यादद्यात् । आत्मनिमित्त
पितृकृत चौरक्षय परिशोध्य ।। १५० ॥
एव प्रासनिक मुक्या प्रकृतमेवाह -
दुर्भिक्षे धर्मकायें च व्याधौ सम्प्रतिरोधके ।
गृहीतं स्त्रीधनं भर्ता न खियै दातुमर्हति ॥१५१॥
भर्तृवचनादन्यो धात्रादिर्दुर्भिक्षादिगृहीतमपि दद्यादिति गम्यते ।
सम्प्रत्येवादत्त्वा मा यास्यसीत्येव रोधाधरण सम्प्रतिरोधकम् । नगरोपरोध
इत्यन्ये । स्पष्टमन्यत् ।। १५१ ॥
-
अधिविन्नस्त्रियै दद्यादाधिवेदनिकं समम् ।
न दत्तं स्त्रीधनं यस्या दत्ते त्वध प्रकीर्तितम्॥१५२॥
यस्या उपरि परिणीत, तस्यै यत् परिणयने द्रव्य गत तत्सम
देय, यदि पूर्व स्त्रीधन न दत्तम् । अथ तु दत्त, ततोऽध देयम् । एत-
चाधिवेदननिमित्तमन्तरेणाधिविन्नायां द्रष्टव्यम् ।। १५२ ॥
एवमय रियविभागो निम्ति । यदि तु कश्दिविभकोऽहमित्येव विभागनिहव
कुर्यात् , नत्र स्थमित्यपेक्षित जाह--
विभागनिह्नवे ज्ञातिवन्धुसाक्ष्यभिलेखितैः ।
विभागभावनादेयगृहक्षेत्रकयोतकेः ॥ १५३ ॥

·:- २५१ याज्ञवलयस्मृति बालक्रीडापता विभागनिहवे ज्ञात्यादिभिर्विभागभावना कार्या । ज्ञातिर्मातुलादिः । बन्धुः पितृव्यपुत्रादिः । एते हि प्रायशो विभागमध्यपातिनः सन्निहिताय भवन्ति । अन्ये वा साक्षिणः । लेख्यं वा यद् विभागप्रज्ञापकं कृतम् । यथाह वृहस्पतिः- "कार्यमुच्छावणालेख्यं विभक्तैर्धानुभिर्मियः । साक्षिणो वाविरोधार्थ विभजद्भिरनिन्दिताः ॥" इति । अन्यत्र वा साक्ष्यमन्योन्यमुपलभ्यमान विभागचिमभिलिखित वा प्रतिग्रहव्यवस्थाद्यर्थम् । तथादेयगृहक्षेत्रकयोतकः । आदेयं दानग्रह- णम् । गृहक्षेत्रकयौतकं पृथक् क्षेत्रगृहादिपरिग्रहेणारस्थितिः । तथाच नारदः "साक्षित्वं प्रातिभाव्यं च दानं ग्रहणमेव च । विभक्ता भ्रातरः कुर्युनाविभक्ताः कश्चन ॥" इति ॥ १५३ ॥ इनि दायविभागप्रकरणम् । -- अथ सीमावियादप्रकरणम् । क्षेत्रादीनो पृभरलेनापस्थिताना सन्देहापाचरणमुपम् । क्षेत्रादीनामंग तु सीमाधिराये परयादिति । उच्चते. सीम्नो विवादे क्षेत्रस्य सामन्ताः स्थविरा गणाः । गोपाः सीन्नः कृपाणोऽन्ये सवेंच बनगोचराः ॥ १५४॥. सीमो मर्यादाया विपादे सगये । विवादीभूतक्षनस्य सामन्ताः स पंतः समीपक्षेषिणः स्थपिरा गणाम • समूहानि चातुर्वद्यादीनि, तेषामपि दि मीमाज्ञातृत्वात् । यवाह गृहसतिः - 'राजा क्षेत्र दरसा चातुर्वप. वणिग्वारिकसग्रामीणतन्महतरसामिपुरुषाधिष्ठित परिधिन्पात् । शासन पा कुर्यादिति । अता गणाः मीमारिवादे प्रमाणम् । किन गोपाः मोप. ग्रहण मर्वपशुपाटोपलक्षणार्थन् । तथान्ये सीसः कृपापः वृद्धदाटिकाः। सर्वे च कागोचराः व्यापशानि कादयः ॥ १५४ ।। . समय मन परागा।

·व्यवहाराध्यायः सीमाविवादप्रकरणम् अष्टमम् । २५७ . अपमानणाधिहिताथ- नयेयुरेतैः सीमान्तं स्थलाझारतुपद्रुमैः । सेतुवल्मीकनिम्नास्थिचेत्याद्यैरुपलक्षितम् ॥ १५५ ।। तुपामारादीनि प्रच्छन्नचिहानि । निम्नस्थलद्रुमादीनि प्रकाशानि । एतैः सीमान्तं प्रणयेयुः प्रकणेदं सीमान्तं चिदः सम्पादयेयुः। स्पष्ट- मन्यत् ।। १५५॥ सामन्ता वा समग्रामाश्चत्वारोऽष्टो दशाथ वा। रक्तस्रग्वसनाः सीमां नयेयुः क्षितिधारिणः ॥१५६॥ समा अपक्षपतिताः । समाच ते ग्रामाश्च समग्रामाः । वाशन्दश्च- शब्दार्थे । पूर्वोक्ताः क्षेत्रसामन्तादयः समग्रामाः सामन्ताश्च । एषां मध्ये चत्वारोऽष्टौ, अथवा दश मथवेति स्मृत्यन्तरोक्तकल्पार्थः। यो दावेको वेति । ते च रक्तस्रग्वसनाः क्षितिधारिणो भूत्वा नयेयुः । रक्तकरवीरा- दिपुष्पमालिनः रक्तवाससम्ध । क्षिति मृदं मूर्ध्नि कुर्युः । अविशेपाभिधा- नेऽपि चैतद् द्विजातीनामेव । शूद्राणां तु यथाह वृहस्पति. -- "यदि शुद्रो नेता स्यात् तं क्लैब्येनालङ्कारेणालड़कृत्य शवभस्मना मुखं विलिप्या- मेयस्य पशोः शोणितेनोरसि पञ्चाङ्गुलानि कृत्वा ग्रीवायामान्त्राणि प्रति- मुच्य सव्येन पाणिना सीमालोष्टं मूर्ध्नि धारयेदि"ति । अत्र चाग्नेयः पशु- श्छागः । रक्तकर्पटवसनादिः क्लैन्योलङ्कारः । स्पष्टमन्यत् ।। १५६ ।। एतच सीमाप्रणतारः- अनृते तु पृथग् दण्ड्या राज्ञा मध्यमसाहसम् । अभावे ज्ञानचिदानां राजा सीम्नः प्रवर्तिता ॥ १५७ ॥ तुशब्दो निश्चयार्थः । उक्तचिहव्यभिचाराच्चिदान्तरदर्शनादा स्पष्टी- कृतेऽनृतवादिले राज्ञा मध्यमसाहसं पञ्चकार्षापणशतान्येकैकशो दण्ड्याः । राजवचनं तत्समक्ष सीमानयन यथा स्यात् । यदा प्रच्छन्नप्रकाशानि 'हामन्ता अग पाठ. प्रणयेयुरिति नूनं मूले पाठ स्यात् । अन्यथा प्रणति व्याख्यानानुपपत्ते । + सीमान्तशब्द.प्लीवेऽपि स्यात् । - * II ·. २५८ याज्ञवल्क्यस्मृतिः बालक्रीटोपेता। ज्ञानचिहानि न स्युः, तदा राजा प्रवर्तिता यदृच्छया सीमाकारक इत्यर्थः ।। १५७॥ योऽयं क्षेत्रीमाविधिरुक्त.. आरामायतनग्रामनिपानोयानवेश्मसु । एष एव विधिज्ञेयो वर्षाम्बुप्रवहेषु च ॥ १५८ ॥ उक्तमर्यादक्षेत्रादीनां च- मर्यादायाः प्रभेदे च क्षेत्रस्य हरणे तथा । सीमातिक्रमणे दण्डो ह्यधमोत्तममध्यमाः॥१५९ ॥ साहसदण्डा इति शेषः । मर्यादाभेदे प्रथमसाहसः सार्धदिश- तम् । क्षेत्रहरणे तूत्तमसाहसः साशीतिः पणसाहस्रः । सीमातिक्रमणे मध्यमः ॥ १५९॥ सर्वपा च परक्षेत्रायनपहरणप्राप्तावाह--- न निषेध्योऽल्पवाधस्तु सेतुः कल्याणकारकः । परभूमि हरेत् कूपः स्वल्पक्षेत्रो बहूदकः॥१६० ।। खात उदकप्रवाहस्य प्रवृत्तस्य मार्गान्तरप्रवर्तनं सेतुः । कुल्येत्यर्थः । क्षेत्रमध्येन क्षेत्रान्तरप्रसेचनायानीयमानो यद्यल्पोपघातः कृत्स्नस्य निष्प- त्तिबाहुल्याच कल्याणकारकः । ततः क्षेत्रस्वामिना न निवारणीयः । तथा चैतदागोपालं प्रसिद्धमेव 'परभूमि हरेत् कूपः स्वल्पक्षेनो नहुदकः' इति । स्वल्पक्षेत्रमध्येन क्षेत्रान्तरप्रसेचना नीयमानाभिः कुल्याभिः परकीयां भूमि हरेत् कूप इति । अतः प्रवादादिदमवगच्छामः सेतुर्न प्रति- पेध्य इति । यद्वास्यान्योऽर्थः । यस्य क्षेत्रे स्वत्पदोपो बहुदकः खन्यमानः कृपः स्यात् , तस्यासा खन्यमानी राजोपकारकत्वेन क्षेत्रस्वामिनो भूमि हरेदिति ।। १६०॥ ঘৰৰ অতি সংৰাষনা মানা स्वामिने योऽनिवेद्येव क्षेत्रेसेतुं प्रकल्पयेत् । उत्पन्ने स्वामिनो भौगस्तदभावे महीपतेः।। १६१ ।। - ·व्यवहाराध्यायः स्वामिपालविवादपकरणं नवमम् । २५९ यात स्वामिनावित क्षेत्र को हतारित बाधादिना न रान मारपदा। ताकपमित्यपेक्षित भाह- फालाहतमपि क्षेत्रं यो न कुर्यान्न कारयेत् । तं प्रदाप्याकृष्टशदं क्षेत्रमन्येन कारयेत् ।। १६२ ॥ इति समाविवादमारपम्। पप स्वामिपालविवादप्रकरणम् । पदिन पानापरापात साम्यपराभादा पायः सस्रोपपात , तत्र पम् । तयापि हि मापानष्टो तु महिपी सस्यघातस्य कारिणी । दण्डनीया तदधं तु गोस्तदर्धमजाविकम् ।। १६३ ॥ कापणाविंशतिभागो मापः । स्पष्टमन्यत् ।। १६३ ।। महल मिलायामेरम् । परि तोवियु , ता- भक्षयित्वोपविष्टानां द्विगुणोऽवसतां दमः। सममेपां विवीतेऽपि खरोष्ट्र महिपीसमम् ॥ १६४ ॥ भक्षयिलोपविष्टानामवसता पूर्वोक्तदिगुणो दण्डः क्रायः । पसना तु चतुर्गम स्मृत्यन्तरात् । यतत् क्षेत्रोपपाते निरूपित, नदेपो मदिया दीनां रिपीतेऽपि समम्, तथैरेत्यर्थः । रिपति च गोप्रचारोरे सरो मदिपीसमम् । एस पीगनुमारावस्थादिघरि दण्डानना ॥ १६४ ।। यावत् सस्यं विनश्येत तारत् क्षेत्री फलं लभेत् । पालस्ताख्येत गोमी तु पूर्वपद् दण्डमहति ॥ १६५॥ : Kare- पधिप्रामविगीतान्नक्षेत्र दोपी न विद्यते । अफामतः राबरण्डरष- ·२६० याज्ञवल्क्यस्मृतिः बालक्रीडोपेता । इतिच्छेदः । ग्रामान्ते विवीतान्ते वा यत् क्षेत्रं, तत्र प्रमादाद- वतीर्णेपु महिप्यादिपु नापराधः ॥ अभिप्रायावतरणे वाह- कामकारे चोरवद् दण्डमर्हति ॥ १६६ ॥ पालः स्वामी वा । यद्वोभावपि ॥ १६६ ॥ उफप्रामसमीपादिन्यतिरेकेणापि- महोक्षोत्सृष्टपशवः सूतिकागन्तुकी च गौः । पालो येषां च ते मोच्या दैवराजपरिप्लुतः॥ १६७।। पालो येपी देवराजपरिप्लुतः, ते मोच्या इति व्यवहितकल्पना । स्पष्टमन्यत् ॥ १६७॥ अयं च स्वाभिपालयोरन्योन्यनियम यथापितान् पशून् गोपः सायं प्रत्यर्पयेत् तथा । प्रमादमृतनष्टांश्च प्रदाप्यः कृतवेतनः ॥ १६८ ॥ परिच्छिन्नवेतनो दत्तवेतनो वा गोपः प्रातर्यधार्पितान् सायं प्रत्यर्प- येत् । अर्पणवचनाचासमर्पितप्रणाशे नापुराधः गोपवचनं च पशूनित्युप क्रमात् सर्वपशुपालोपलक्षणार्यम् । प्रमादेनोपेक्षया मृताः प्रनष्टा वा ये तेच पालेनैव देयाः ॥ १६८।। राजन्यनिवेदितस्य पूर्वोक्तम् । आवेदने पुन पालदोपविनाशे तुं पाले दण्डो विधीयते। अर्धत्रयोदशपणः स्वामिने धनमेव च ॥ १६९ ॥ पालदोपादन विनाशः संवृत्त इत्येवं राजन्यावेदितेऽधनयोदशपणो दण्डः पालस्य । स्वल्पाशङ्कायां च विधीयते इत्युक्तम् ॥ १६९ ॥ . पशव., पिछ- ग्रामेच्छया गोप्रचारभूमी राजवशेन वा । द्विजस्तृणेधपुष्पाणि सर्वतः स्ववदाहरेत् ॥ १७० ॥ स्पष्टार्थः लोकः ।।.१७० ।- ·व्यवहाराध्यायः अस्वामिविक्रयप्रकरणं दशमम् । किप- धनुःशतं परीणाहो ग्रामक्षेत्रान्तरं भवेत् । द्वे शते कर्पटस्य स्यानगरस्य चतुःशतम् ॥ १७१ ॥ ग्रामनगरोभयधर्मयुक्तं कर्पटम् । स्पष्टमन्यत् ॥ १७१ ॥ इति तामपालविवादप्रकरणम् । अथास्वामिविक्रयप्रकरणम् । उक्तो व्याणा स्वत्वसम्बन्ध । इदानीमावामिविश्य दर्शयति- स्वं लभेतान्यविक्रीतं केतुर्दोपो प्रकाशिते । हीनाद् रहो हीनमूल्ये अन्येनास्वामिना विक्रीतं द्रव्यं दृष्ट्वा स्वामी गृहीयात् । ऋतुश्च दोषः स्यात् अप्रकाशिते क्रय । प्रकाशकये तु मूल्यमाप्रणाशः, न तु स्तेयदोषः । क तर्हि दोपः । हीनाद् दासादिहस्ताद् गृहतः । तथा रहः प्रच्छन्नम् । हीनमूल्ये च स्तेयसम्भावनया गृहीते । वेलाहीने च तस्करः॥१७२ ॥ वेलाहीने च तस्करः । क्रेता स्यादित्यर्थः । तथाच नारद:- "द्रव्यमस्वामिविक्रीतं द्रव्यस्वामी समाप्नुयात् । प्रकाशकयतः शुद्धिः केतुः स्तेय रह कृते । अस्वाम्यनुमताद् दासादसतश्व जनाद् रहः । हीनमूल्यमवेलायां क्रीणस्तद्दोपभाग् भवेत् ॥" इति ॥ १७२ ॥ नष्टापहृतमासाद्य हर्तारं ग्राहयेन्नरम् । देशकालातिपत्तो वा गृहीत्वा स्वयमर्पयेत् ॥ १७३॥ नष्टं वारदतं वा द्रव्यमन्येन गृहीतमासाद्योपलभ्य द्रव्यग्राहिम हायमिमी व्यपदिश्य राजपुरुौव्यवहारनिर्णयाप ग्राहयेत् । यदि तु राजकीयासग्निधानं देशकालातिपतियाशयेत, तदा स्वयमेव गृहीखा राने इरिमर्पयेत् । नन्वेवत् स्वभारसिद्धत्वादेवावाच्यम् । सत्यम् । विश्व-

·.
.२६२ याज्ञवल्क्यस्मृतिः वालकीडोपेता।
स्वातन्त्र्येण गृहतः स्तेनं च ददतो दापाभावज्ञापनार्थमेतत् । अन्या व्या-
ख्या नष्टापहृतमासाद्य क्रीला स्वामिना प्रार्थ्यमाने हतारं ग्राहयेत् ।
मूल्यमर्पयेदित्यर्थः । देशकालातिपत्तौ वा प्रकाशकयेणापि गृहीत्वा स्वय-
मर्पयेत् । तथाप्यदोष इत्यभिप्रायः ॥ १७३ ॥
हर्तृतया च राजन्मावेदितस्य-
विक्रेतुर्दर्शनाच्छुद्धिः स्वामी द्रव्यं नृपो दमम् ।
केता मूल्यमवाप्नोति तस्माद् यस्तत्र विक्रयी॥१७॥
विकेतारं दर्शयित्वा केतुर्निर्दोपत्वम् । स्वामिनश्च तदा द्रव्य-
लाभः । विक्रायिणश्च हस्तात् ऋतुर्मूल्यप्राप्तिः । दण्डप्रातिश्च राज्ञ इत्य-
वसेयम् ॥ १७४॥
कथ पुन. स्वाम्यवति । उच्यते-
आगमेनोपभोगेन नष्ट भाव्यमतोऽन्यथा।
पञ्चवन्धो दमस्त राज्ञस्तेनाप्यभाविते ॥ १७५॥
आगमेन लेख्यादिना प्रकाशमस्खलितचिरभोगेन वा नष्टं द्रव्य-
मन्यहस्तगत मदीयमित्येव भाव्यम् । अतः प्रकारद्वयादन्यथा मदीयमिति
वदतो विवादीभूतद्रव्यात् पञ्चवन्धः पञ्चमो भागो दमः स्यात् ।
तच द्रव्यमितरेणापि पूर्वोक्तप्रकारद्वयेनात्मीयमित्यभाव्यं राजगाम्यवसे-
यम् ।। १७५ ॥
यतश्चैतदेवम् , अत -
हृतं प्रनष्टं यो द्रव्यं परहस्तादवाप्नुयात् ।
अनिवेद्य नृपे दण्ड्यः स तु षण्णवतिं पणान्॥१७६ ॥
स्पष्टार्थः शोकः ॥ १७६ ॥
शौल्किकैः स्थानपालेर्वा नष्टापहृतमाहृतम् ।
अर्वाक संवत्सरात् स्वामी लभेत परतो नृपः ॥१७७॥
अर्वाक संवत्सरात् स्वामी गृहीयात् । परतो नृपतिबीयात्
॥ १७७॥

·व्यवहाराभ्यायः दत्ताप्रदानिकप्रकरणम् एकादशम् । पारितोषिकान राके पणानेकशफे दद्याच्चतुरः पञ्च मानुपे । महिपोष्ट्रगवां द्वौ द्वौ पादं पादमजाविके ॥ १७८ ॥ इत्यस्वामिविक्रयप्रकरणम् । - अथ दत्ताप्रदानिकप्रकरणम् । पारितोषिदानप्रसनारार्थोऽपि दानसाधारणो विधिरुच्यते स्वकुटुम्बाविरोधेन देयं दारसुतादृते । ', नान्वये सति सर्वस्वं देयं यच्चान्यसंश्रितम्॥१७९॥ स्वशन्दो विभक्तपुमादिनिवृत्त्यर्थः । अविरोधश्च प्रासान्छादनमा- असम्मलक्षणो विज्ञेयः । दारसुतग्रहणं च सर्वज्ञातिधर्मोपनतादिलक्षणार्थम् । नान्वये सति सर्वस्वं पृथक् कुटुम्बतयावस्थितेऽपीत्यर्थः । देयं यचेत्यत्र देयं प्रत्यर्पणीयं निक्षेपादि । अन्यसंश्रितं साधारण पराधीन वा स्वमेव । अस्य पाठान्तरम् - 'यर प्रतिभतम्' इति । देयत्वेनान्यस्मै प्रतिभुत- मित्यर्थः । तथाच नारदः "अन्वाहित याचितकमाधिः साधारणं च यत् । निक्षेपं पुत्रदारं च सर्वस्वं चान्वये सति ।। आपयपि च कष्टायां वर्तमानेन देहिना । अदेयान्याहुराचार्या ययान्यस्मै प्रतिश्रुतम् ॥ इति ।। १७९ ।। भदेयम्यतिरिकाना व देयाना प्रतिग्रहः प्रकाशः स्यात् स्थावरस्य विशेषतः। देयं प्रतिश्रुतं चैवं दत्वा नापहरेत् पुनः ॥१८॥ यत्त्वप्रकाश्यं दानमिति, तद् दानविपयन् , इदं तु प्रतिग्रहविषय. मित्सविरोधः । सष्टमन्यत् ॥ १८० ।। विदसामानिमयरम ·- २६४ पाज्ञवल्क्यस्मृतिः बालकोटोपेता । अथ तिानुशयमकरणम्। भस्वामिविकयो निहपितः । स्वामिविश्य -- दशैकपञ्चसप्ताहमासन्यहार्धमासिकम् । वीजायोवाह्यरत्नस्त्रीदोह्यपुंसां परीक्षणम् ॥ १८॥ परीक्षाकालायौवं क्रीत विक्रीत वा स्याद् यत् तदनुपहतम् । यत स्वायम्भु- "त्रीत्वा विक्रीय वा द्रव्यं यस्येहानुशयो भवेत् । सोऽन्तर्दशाहात् तद् द्रव्य दद्याचोपाददीत वा ।।" इति, तत् परीक्ष्य क्रीत द्रष्टव्यम् । दशाहादिक्रमेण चीजादीनां क्रमशः परीक्षाकाला. । दशाहो वीजाना गोधूमादीनाम् । एकाहश्वायस. । अयो. ग्रहण सर्वताम्रादिलक्षणार्थम् । एव वायादिष्वपि योज्यम् । वाह्य पली- वर्दादयः । रत्नानि मरतकादीनि । खियो दास्याचाः । दोश गवादि । पुमासो दासादयः ॥ १८१॥ अग्नौ सुवर्णमक्षीणं द्विपलं रजते शतम् । अष्टौ तु नपुसीसे च ताने पञ्च दशायसि ॥१८२ ॥ आवर्तनायानो क्षिप्त सुवर्णमतीण, तावदेवेत्यर्थः । रजतादौ पल- शताद् द्विपलादिक. क्षयः । अनेन प्रकारेणोपक्षीण सुवर्णकारादयो न' दापनीया.॥ १८२ ।। तौलिकादिभिस्तु वननिर्माणायाति सूरे शते दशपला वृद्धिरौणे कार्यासिके तथा । मध्ये पञ्चपला हानिःसूक्ष्मेतु निपला मता ॥ १८३ ॥ पलशते दशपलान्याणकार्पासिकयोवृद्धि. स्थूले सूने स्यात् । मध्यमे तूतद्धितः पाइपलहान्या वृद्धिरित्यर्थः । सूक्ष्मे तु पिला वृद्धि । तथा च नारदो दशपला वृद्धिमुक्त्वाह- "स्थूलसूनवतामेपा मध्याना पश्यक शतम् । निपल तु सुसूक्ष्माणाम्". इति ॥ १८३ ।। कि- 'येऽपि ए.पाठ ·व्यवहाराध्यायः अभ्युपेत्याशुश्रूषाप्रकरणं त्रयोदशम् । अस्य विशेषेऽपवाद. चार्मिके रोमवद्ध च त्रिंशद्भागः क्षयो मतः । न क्षयो न च वृद्धिः स्यात् कौशेये वाल्कले तथा ॥१८॥ चर्मकृतं चार्मिकं कुरुण्ठादि । रोमवद्धं दूष्यपटादि । तत्र हि छ- दनात् त्रिंशद्भागः क्षयः । कौशेयवाल्कलयोस्तु साम्यमेव । कौशयं बस- रीमयम् । स्पष्टमन्यत् ॥१८४ ।। यनुसारेणैव क्षयमालोच्य रजकादिभिर्वनादाना- देशं कालं च भोगं च ज्ञात्वा नष्टे वलावलम् । द्रव्याणां कुशला चूयुर्यत् तद् दाप्यमसंशयम् ।। १८५ ।। स्वदेशोत्पन्न परदेशोत्पन्नं चिरन्तनमल्पकालिक भुक्तमभुक्तं दुर्लभ- मदुर्लभं वेत्येवं नष्टे द्रव्ये बलावलं ज्ञात्वा द्रव्याणां वलावलज्ञानकुशला यन्मूल्यं चूयुः, तन्निर्विचारं नाशयिता दद्यात् । राज्ञा चाददत् दाप्यः । एवं परीक्ष्य क्रीते ऋतुर्व्यभिचारतो राजदण्डादिप्रसङ्गः । न च विक्रेता व्यभिचरनपि विक्रीतं प्राप्नुयादिति स्थितम् । तथाच स्वायम्भुव- "परेण तु दशाहस्य न दद्यान्नापि दापयेत् । आददानो ददञ्चव दण्ड्यो राज्ञा शतानि पद् ।" इति ।। १८५ ॥ इति बीतानुशयप्रकरणम्। -- अथान्युपेत्याशुभूपाप्रकरणम् । अस्यापवादार्थमाह-- बलाद् दासीकृतश्चोरैविक्रीतश्चापि मुच्यते। स्वामिप्राणप्रदो भाक्तस्तत्त्यागान्निष्क्रयादपि ॥ १८६ ।। दास्यकारणगृहजत्वाधभारे बलाद् यो दासीकृतः, चोरन्यइस्त दासत्वेन विक्रीतः, स मोक्तव्य । नार तुर्दोपप्रमशः । यस्यापि दि दासत्वकारणमस्ति, सोऽपि हि स्वामिनं प्राणमयान् स्वग्राणत्याग- ''ग. पाट Ah

·याज्ञवल्क्यस्मृति पालझीडापता ।
निश्चयावष्टम्भेन मोक्षयित्वा दास्यान्मुच्यते । यस्तु भारत भक्तदास , स
नत्त्यागानिष्क्रयाद्वा मुच्यते। अपिशुन्दात् सामिप्रसादादिपरिग्रहः ॥१८६।।
व दास्यानि वनप्राप्तापरमपवाद
प्रत्रज्यावसितो राज्ञो दास आमरणान्तिकम् ।
वर्णानामानुलोम्येन दास्यं न प्रतिलोमतः॥ १८७॥
प्राज्य प्रतिनिवृत्तो राज्ञो दास स्यात् । न चार स्वामिप्राणरक्ष-
णेनापि मोक्ष । ब्राहाणोऽपि च प्रमज्यासितो राज्ञो दास स्यात् प्राति-
लोम्येनापि । नतोऽन्यन तु वर्णानामानुलोम्येन दास्यम् । यया 'मोक्षितो
महतश्वर्णादित्सवमादो न प्रातिलोम्येन प्रत्येतव्यम् । स्मृत्यन्तराच दास-
त्वनिमित्तानि गृहजसादीनि दास्यनिर्मोचनप्रकाराश्वान्वेष्या । सर्वधा
प्रातिलोम्येन दास्याभाव इति स्थिनम् । यत्र पारिभापिकमुभयोरनुमते
दासममन्यद्वा तत् तथैव कर्तव्यम् ॥ १८७॥
यतश्चतदवम् , जत
कृतशिल्पोऽपि निवसेत् कृतं कालं गुरोहे।
अन्तेवासी गुरुप्राप्तभोजनस्तत्फलप्रदः ॥ १८८
शिल्पशिक्षणार्थ प्रतिपन्नशिप्यभावोऽन्तेवासी । स यदा परिभाष्येय-
न्त काल त्वद्गृहे मया शिल्पविद्याशिक्षया वस्तव्यमित्यास्ते, अन्तरालेऽपि
कृनविद्य स्यात् , तदापि हि कृत पारिभापिक काल गुरोरहे निवसेत् ।
गुरुणापि च तस्य भोजनपरिधानादिक देयम् । यचासो शिल्पेनार्जयेत् ,
तद् गुरोरेवापयेदित्यवसेयम् ॥ १८८ ॥
इत्यभ्युपत्याशुभूपाप्रकरणम् ।
.
अथ सविधतिक्रमप्रकरणम् ।
पारिभापिकस्य चान यथावरणप्रमगन भूय समयानपाकरणार्य समूहमियामुगेदास
नाह-
राजा कृत्वा पुरे स्थानं ब्राह्मणान् न्यस्य तत्र तु ।
विद्यं वृत्तिमद ब्रूयात् स्वधर्मः पाल्यतामिति ॥१८९ ॥

·किच व्यवहाराध्याय सविधतिक्रमप्रकरण चतुर्दशम् । २६७ यदुक्त "तत्र दुर्गाणि कुति जनकोशात्मवृद्वये' इति, तद्गुणविधानायैवायमारम्भ । राना कृत्वा पुरे दुगे स्थान स्थली भाविकालसरक्षणार्थं ब्राह्मणान् न्यस्य समुदायत्तेनावस्थाप्य विद्यम् ऋग्यजु सामपारग सदाचारबाह्मणात्मक वृत्तिमत् करवा चूयात् स्वधर्म पाल्यतामिति । वर्तनहेतुर्वृत्ति , तद्युक्त वृत्तिमद् ग्रामगृहक्षेत्राक्षयनिव्यादि स्थापितम) दत्त्वेत्यर्थ । स्वधर्मा वर्णाश्रमवर्मस्थित्यव्यभिचार , राज्ञश्चा न्यथाप्रवृत्तावुपदेशेन सन्मार्गावतारणम् । स्पष्टमन्यत् ॥ १८९ ।। निजधर्माविरोधेन यस्तु सामयिको भवेत् । सोऽपि यत्नेन संरक्ष्यो धमों राजकृतश्च य.॥१९० ॥ श्रुतिस्मृत्युक्तो नितधर्म , तदविराधनाधाद्यनुगुण , तदनुगुणो वा योऽपि सामयिक सपरिभाषाकतो भनेद् ययोक्तम यमाहूतानागमनद ण्डादिक , सोऽपि राजा प्रयत्नेन सम्यग् रक्षणीय । किन धमा रातक तश्च य यथैव स्वनिवेशितस्थाने तथैव रातान्तरकृतस्थानान्तरेवनि वाम शालानिवेशयात्रोत्सवादिक । तथाच नारद “यो धर्म कर्म यचैपामुपस्थानविधि व य । यचैपा वृत्युपादानमनुमन्येत तत् तथा ॥' इति । धमा रातकृत इत्यन पुनधर्मवचन न रातान्तरकृतत्वात् पालनी यम् । किं तर्हि धर्मानुगुण्येन धर्मत एवेत्यभिप्राय । तथाच नारद समू- हधर्मानुपसहरन्नाह - "दोषवत् करण यत् स्यादनाम्नायप्रकल्पितम् । प्रवृत्तमपि तद राता श्रेयस्कामो निपतयेत् ।।' इति ॥ १९० ॥ , - पारनपान गणद्रव्य हरे यस्तु सपिट लयच य । सर्वस्वहरण कृत्वा त राष्ट्राद् विप्रभासयेत् ॥ १९१ ।।

·२६८ याज्ञवल्क्यस्मृति. बालक्रीडोपेता। यो गणद्रव्य हरेद् , धर्माविरोधिनी सविद परिभाषां समूहकृता लड़येत्, तमपहृत्य सर्वस्वं राष्ट्राद राजा विग्रवामयेत् । तचापहृत्य समूहा- यैवार्पयेत् । नतु स्वय गृहीयात् । कृत्येति वचनात् कतेंव राजा न ग्रही- तेति गम्यते । स्वायम्भुवेऽप्येवमभिप्रायः प्रतिषेध -- "न जातु ब्राह्मण हन्यात् सर्वपापेप्पवस्थितम् । राष्ट्रात् त्वेन बहिष्कुर्यात् समग्रधनमक्षतम् ।। इति । अतः समूहार्पणमनवद्यम् । एवमन्यत्रापि समूहाथ दण्डदानादि योज्यम् ॥ १९१॥ नन्वय भिनाभिप्रायपुरुषाधीनत्वात् समूह गर्मा दुरिस्ट एव । मैवम् । कार्यापक्षयका भिप्रायत्वोपपते । रिय-- कर्तव्यं वचनं सर्वैः समूहहितवादिनः । समुदायिनोऽन्यस्य वा। यस्तन विपरीतः स्यात् स दाप्यः प्रथमं दमम् ॥१९२ ॥ राज्ञा समूहायवेत्यर्थः । महता हि प्रयलेन राज्ञा समूहधर्मः पाल- नीयः, धर्माभिवृद्धवा समूहस्य राजोपकारित्वात् ॥ १९२ ।। यतवतदेषम् , भत - समूहकार्य आयातान् कृतकार्यान् विसर्जयेत् । क्षिण कार्यान्तराणि परिहाप्यापीति शेपः । स दानमानसत्कारैः पूजयित्वा महीपतिः॥१९३॥ ननुच परस्वत्वापत्तिपर्यन्तवाद् दानस्य समृहिनां च प्रत्येक स्व- वायोग्यत्वाद् व्यतिरिक्तस्वत्वापत्तिक्षमसमूहलक्षणेत्वाभावात् समूहदानम- नुपपन्नमेव । अतएवच गणद्रव्य प्राय॑माना वक्तारो भवन्ति-नेदमद्या- प्यस्मदीय भवतीति । तथाचविजामपि न परिपद प्रत्युत्सर्ग इप्यते । अतोऽयमुत्सर्गमाने गौणो दानव्यपदेश इति केचित् । तथाच सति तु समूहद्रव्यहरणे न दोपः स्याद्, इष्यते च, दण्डदर्शनात् । अतो वक्तव्य- २. 'णार्याभा' र पाठ १. त्यवम' ग पाठ, ३ 'पिप'म पाठ.

·२६८ याजवल्क्यस्मृति वालकीडोपेता। यो गणद्रव्य हरेद, धर्माविरोधिनी सविद परिभापा समुहकृता लइयत्, तमपत्य सर्वस्व राष्टाद् राजा विनरापयेत् । तचापहृत्य समूहा- यैवार्पयेत् । नतु स्वय गृहीयात् । कृति वचनात् कर्तव राजा न ग्रही- तेति गम्यते । स्वायम्भुवेऽप्येवमभिप्राय प्रतिषेध "न जातु नाह्मण हन्यात् सर्वपापेपरस्थितम् । राष्ट्रात् त्वेन बहिष्फुर्यात् समग्रधनमक्षतम् ।। इति । अत समूहार्पणमनवद्यम् । एवमन्यत्रापि समूहाथ 'दण्डदानादि योज्यम् ॥ १९१ ॥ न पय भिन्नाभिप्रायपुरुषाधीन चात् ममृधमा दु ।लट एव । मवम् । कायापक्षयका भिप्रायस्याएपरिच- कर्तव्यं वचनं सर्वः समूहहितवादिनः । समुदायिनोऽन्यस्य वा । यस्तत्र विपरीत. स्यात् स दाप्यः प्रथमं दमम् ॥१९२ ॥ राज्ञा समृहायवेत्यर्थ । महता हि प्रयत्नेन राज्ञा समूहधर्म पाल- नीय, धर्माभिवृद्धया समूहस्य राजोपकारित्वात् ।। १९२ ॥ यतनतदधम् , अत - समूहकार्य आयातान् कृतकार्यान् विसर्जयेत् । क्षिप्र कार्यान्तराणि परिहाप्यापीति शेप । स दानमानसत्कारैः पूजयित्वा महीपतिः॥१९३ ।। ननुच परस्वत्वापत्तिपर्यन्तत्वाद् दानस्य समूहिना च प्रत्येक स्व- खायोग्यत्वाद् व्यतिरिक्तस्वत्वापत्तिक्षमसमृहलक्षणत्वाभावात् समूहदानम- नुपपन्नमेव । अतएवच गणद्रव्य पार्थ्यमाना वक्तारो भवन्ति-नेदमद्या प्यस्मदीय भवतीति । तथाचविजामपि न परिपद प्रत्युत्सर्ग इप्यते । अतोऽयमुत्सर्गमाने गौणो दानव्यपदेश इति केचित् । तथाच सति तु समूहद्रव्यहरणे न दोप स्याद् , इष्यते च, दण्डदर्शनात् । अतो वक्तव्य- २ णार्थाभा स पार १. 'त्यवग ग पाठ ३ पिप' ग पाठ ·व्यवहाराध्याय, संविधतिकमप्रकरणं चतुर्दशम् । २६९ मेतत् । तधान्ये पण्डितम्मन्याः पापण्डादिवद् 'दृष्टप्रयोजनान्येव दण्डा- दिवचनानी'ति वर्णयन्ति । तथापिच धर्मार्थः समूहदानादिव्यवहारोऽना- लम्बन एव स्यात् । अत्रोच्यते । सत्यं समुदायिना स्वत्वाभावः । समु- दायस्य तु स्वत्वसम्बन्धः केन वार्यते । यत्तु व्यतिरिक्तः समुदायो नेत्यु क्तम् । तथैव तत् । समुदायिन एवैककार्यावच्छेदेनतरतरापेक्षाः समुदायता प्रतिपद्यन्ते । शस्यते चैवमकैकस्येतरेतरापेक्षस्य सत्वसंवन्ध इति वक्तुम् । न चैर्वभूतानां दानचोदना नास्ति । गवादीनामविभक्तदक्षिणावचनाद् अन्यत्र बहूनामपि दानसंवन्ध इति गम्यते । बामणाय च दान चोदितम् । • न च सापेक्षत्वेन देयमिति । न चेयं स्वत्वाभिमानभ्रान्तिः, वाधानुपल म्भात् । ततत् स्यात् । सर्वसमुदाय्यसन्निधाने कथं दानोपपत्तिरिति । तदप्यसत् । ग्रहीतृणामितरेतरापेक्षाणामेव स्वत्वयोगात् समयसामाञ्च- लिग्यजमानानामिव शरीरन्द्रियमनःसाधारण्यात् प्रवसद्याजमानवच सम. ययलेन मनःसान्निध्याच्छानचोदितत्वाच समूहस्थिते मलिग्यजमानसा- भ्यमेव । यत्तु समुदायिनामनात्मीयत्वाभिधानम् । तन्नरपेक्ष्याभित्रायम् । विभागविधानाचतिजा परिषदं प्रत्युत्मा न्यायानपेक्षवेऽन्यव्याहत एव । ये तु समुदायिदानासम्भपाद ऋविनां दक्षिणाविभागं मन्यन्ते तेशामची दक्षिणत्येवमादी द्रव्यैकत्वेन विभागासम्भवान्मत्यदानायोगाय दुःलिप्टन 'वेसलं प्रसङ्गेन ॥ १९३॥ इममेव न्याय मनसि वाह- समूहकार्यपहितो यल्लभेत तदर्पयेत् । एकादशगुणं दाप्यो यद्यसो नार्पयेत् स्वयम् १९४ ।। माननियन्धन बाब समृस्विर वेदज्ञाः शुचयोऽलुब्धा भवेयुः कार्यचिन्तकाः । स्मृत्यन्तराचनुप्पष्टयादिमायुक्ताः । कर्तव्यं वचन नेपां समूहहितवादिनाम् ।। १९५।। संः मनुदायिभिरिनि शेषः ॥ १९५ ।।

·-- - - २७० याज्ञवल्क्यस्मृतिः बालक्रीडोपेता योऽय ब्राह्मणाना समूहविधिरुक्तः- श्रेणिनेगमपापण्डिगणानामप्ययं विधिः । भेदं चैपां नृपो रक्षेत् पूर्ववृत्तिं च पालयेत् ॥१९६ ॥ कर्मकरादिशिल्पिसमूहः श्रेणि । सार्थवाहादिसमूहो नैगमः । गुग्गु. लिकादिसमुदायः पापण्डाः । वणिक्समूहो गणः, हस्त्यारोहादिसमूह इत्यन्ये । पूगादिलक्षणार्थो वा गणशब्दः । तथाच नारदः - "पापण्डनगमश्रेणिपुगबातगणादिपु । सरक्षेत् समयं राजा दुर्गे जनपदे तथा ॥" इति । नैगमश्चान ब्राह्मणसमूहः । पूगो ग्रामयकादिसमूहः । शस्त्रकर्तस- मूहो जातः । किञ्च भेदश्चैपामन्योन्यं समुदायिनां वा राज्ञा रक्षणीयः । चशब्दादन्यसझातराजादिविरोधिव्यवहारश्च । तथाच नारदः "प्रतिकूलं च यद् राज्ञः प्रकृत्यवसरं च यत् । बाधक च यदीनां तत् तेभ्यो विनिवर्तयेत् ।। मिथः सद्धातकरणमहिते शस्त्रधारणम् । परस्परोपतापं च तेभ्यो राजा निवर्तयेत् ॥" इत्यादिकान् विरोधान् नृप प्रतिकुर्यात् । पूर्वकल्पिता च धर्माविरोधिनी वृत्ति पालयेत् । चशब्दात् स्वयं च वर्धयेदित्यभिप्रायः ॥ १९६ ॥ इति परियनिकमप्रकरणम् । अथ वननादानप्रकरणम् । परिभाषाप्रसनन स्वामिर्मिरो परिभाषानुगारिव्यवहारभ्यभिचार विनयं वस्तुमाह--- गृहीतवेतनः कर्म त्यजन् द्विगुणमावहेत् । अगृहीते समं कार्य भृत्यः पाल्य उपस्करः॥ १९७ ॥ गृहीत्वा वेतनं कर्म तुल्यं न कुर्यात् , ततो गृहीतवेतनो द्विगुण. मावहेद् दद्यादिलः । गृहीते तु वेतने समं यावत् पारिभाषिके वेतन दत्त्वा कर्म कार्य कारयितव्यम् । सर्वकर्मकरैश्वाप्तवेतनरूपस्करः समर्पितो यः कर्मकरणार्य, स पालनीयः । तथाच नारदः 'य मारमा ग. पार, १ ·व्यवहाराध्याय वेतनादानप्रकरण पश्चदशम् । "कर्मोपकरण चैपा क्रिया प्रति यदपितम् । आसमावेन तत् पाल्य न जिलेन कवचन !" तथा - "कर्माकुर्वन् प्रतिश्रुत्य काया दत्त्वा भृति बलात् । भृतिं गृहीत्वाकुर्वाणो द्विगुणा भृतिमायहेत् ।।" इति ॥ १९७ ॥ अपरिभाष्य वतन कमाण कृते य परिमापतखल्याउन स्वामी न चिद् दातुमि छत्तन कयमित्यरेक्षत-आह -- दाप्यस्तु दशमं भागं वाणिज्यपशुसस्यत. । अनिश्चित्य भृति यस्तु कारयेत् स महीभृता ॥१९८ ॥ स्वय च न दद्यादिति शेष । अपरिभाष्य वाणिज्य पाशुपाल्य कृषि वा य करोति तस्य तदुत्पन्नोपचयदशमभागभाक्त्वमित्यवसेयम् ।। १९८॥ यथा स्वामना निर्दिष्ट कर्मकर, देशं कालं च योऽतीयात् कर्म कुर्याच्च योऽन्यथा । तत्र स्यात् स्वामिनश्छन्दोऽधिक देयं कृतेऽधिके ।। १९९ ॥ स्वाम्युक्तदेशकालादिविपर्ययेणान्यथा वा कर्मणि कृते भूतिदान प्रति स्वामिनः स्वेच्छा । विनयातिरेकाच कर्मकरैरधि के कर्मणि कृते स्या मिना स्वेच्छयैवाधिक देयमित्ययसेयम् ।। १९९ ।। असमाप्तकमत्याग तु वतनहानिप्रप्तावाबाद - यो यावत् कुरुते कर्म तावत् तस्य तु वेतनम् । उभयोरप्यशाव्यं चेच्छाव्ये कुर्याद् यथाकृतम् ॥ २०० ।। यथेच्छयेत्यर्थः । स्वाम्यपि शायनाकारयन् यथाकत वेतन दाप्य स्मृत्यन्तरानुसारात् ।। २००॥ शयनैव च- अर.जदेविकान्नष्टं भाण्ड दाप्यस्तु पहक.। प्रस्थानविनकर्ता च प्रदाप्यो द्विगुणां भृतिम् ।। २०१ ॥

·२७२ याज्ञवल्क्यस्मृतिः बालक्रीडापता। मरवच स्वाभ्यपि- प्रकान्ते सप्तम भागं चतुर्थं पथि सन्त्यजेत् । भृतिमर्धपथे सर्वां प्रदाप्यस्त्याजकोऽपि च ॥ २०२॥ प्रक्रान्तादिसप्तमभागादिक्रमेण त्याजकः स्वाम्यपि कर्मकरेभ्यो दाप्यः । स्पष्टमन्यत् ॥ २०२ ॥ इति चेतनादानप्रकरणम् । . अथ द्यूतसमाहृयप्रकरणम् । विसंवादप्ररोगनाग्विलविसंवादककारणभूत गतसमायव्यवहारमाह गलत्सभिकवृद्धिस्तु सभिकः पञ्चकं शतम् । गृह्णीयाद् धूर्तकितवादितराद् दशक शतम् ॥२०३ ॥ तुशब्दोऽवधारणार्थः । गलत्सभिकवृद्धिरेव समिकस्य, नान्यदपि स्वपरिभापितमुखपट्टादीत्यभिप्रायः । गलितं, निर्गलितं यत् सभिकहस्तात् पराजितानां देवनार्थं द्रव्य, यच द्यूतोपकरणमक्षादि तद् गलत्सभिकं द्र- व्यम् । तदर्थी वृद्धिगलत्सभिकवृद्धिः । तां सभिको छूतसमायोजको धूर्तम- ण्डलाविपतिगृहीयात् । कियन्ति । पञ्चकं शतम् । धूर्तकितवाज्जेतुः द्यूतोपर्क- रणनिमित्तम् । इतरात् पराजितात् प्रयुक्तस्वद्रव्यनिमित्तं दशकं शतमित्यर्थः।। स्मार्यहतारेव च राज्ञा--- ससम्यक् पालितो दद्याद् राज्ञे भागं यथाकृतम्। जितमुद्राहयेज्जेने दद्याद सत्यवचाः क्षमी ॥ २० ॥ यथाकृतं यथापरिभापितं यथा वा स्मृत्यन्तरे निरूपितमित्यर्थः । तद् यथा वृहस्पती. 'राजवृद्धिः सकितयात् सभिकाद् दशकं शतम् । यथासमयं वा स्याद्' इति । किव जितं यत् कितवैः, तत् पराजितेभ्यः समिक उग्राहयेत् । जेत्रे च येन जितं तस्मै समिक एव सत्यवचनो भूत्वाविसंवादेन क्षमी चानुतापवान् पुनर्दद्यादित्यवसेयम् ॥ २० ॥ प्राप्ते नृपतिभागे तु प्रसिद्ध धूर्तमण्डले । जतं ससभिके स्थाने दापयेदन्यथा न तु । २०५॥ यपरत एव- ·- व्यवहाराध्यायः वाक्पारुग्यप्रकरणं सप्तदशम् । २७३ विच द्रष्टारो व्यवहाराणां साक्षिणश्च त एव हि । राज्ञा सचिह्ना निर्वास्याः कूटाक्षोपधिदेविनः।। २०६॥ स्पष्टार्थी श्लोकौ । नन्वेतद् द्यूतं स्वयम्भुवा निपिद- "प्रकाशमेतत् ताम्कर्य यद् देवनसमाह्वयम्" इति । तथा चोक्तं- "प्रच्छन्नं वा प्रकाशं वा द्यूत राष्ट्रे निवारयेद्" इति च । वेदेऽपि "अक्षर्मा दीव्यः" इति प्रतिषेधः । सत्यम् । प्रतिपेवा-- तिक्रमेण प्रवृत्तौ श्येनादिवदय विधिरित्यविरोधः । मानवस्तु दण्डविधिर्ध- मविरोधितया नानामुसत्वेन वेति ॥ २०६ ॥ प्रयोजनान्तरापेक्षया तु- द्यूतमेकमुखं कार्य तस्करज्ञानकारणात् । एप एव विधिज्ञेयः प्राणियूते समाह्वये ॥ २०७॥ एकमुखमेकमार्गम् एकस्मिन् प्रदेश राजकीयचारपुरुषायधिष्ठित तस्करादिप्रजाकण्टकपरिज्ञानार्थमधर्मरूपमपि धर्मान्तरोपायतया महतेऽभ्यु- । दयाय सम्पद्यत इति । अतः कार्यमेवेत्यभिप्रायः । ये वाखिलस्वधर्मत्या- गेनापद्यपि द्यूतकनिरताः तद्विपयतया स्वायम्भुवे दण्डादिवचनान्यवसे- यानि । एतेन पापण्डादिधर्मो व्याख्यातः । यश्चायमक्षाद्यप्राणिदेवने. द्यूताख्ये विधिरुस्तः, समाहयसज्ञकेऽपि कुक्कुटमेपादिभिः सपणप्राणियूते- ऽयमेव विधिज्ञेयः सभिकाधीनत्वराजवृद्धिदानादिक इत्यभिप्रायः॥२०७।। इति द्यूतसमाढयप्रकरणम् । अथ याक्पारुष्यप्रकरणम् । प्रायेण घृतप्रभवत्वाद् वाग्दण्डपारुययोविनाशशरणवमामान्याद्वा द्यतन्यवहारानन्त- रमारम्भ । तत्रापि दण्डारध्यस्यापि कारणभूतत्वाद् वाक्पाध्यमेव तावदुच्यते - सत्यासत्यान्यथास्तोत्रहींनाड़ेन्द्रियरोगिणाम् । क्षेपं करोति चेद दण्ड्यः पणानर्धत्रयोदश ॥२०८॥ हीनाङ्गाः खनादयः । हीनेन्द्रियाः काणादयः । कुष्ठायभिभूता रोगिणः । तेपां यद्यनपराधिनामेव चापलाद् विद्यमानेन्द्रियवैकल्यादिना . -- १ 'न॥'ग पाठ LL ·२७४ याज्ञवल्क्यस्मृतिः वालक्रीडोपेता। सत्येनैव दुष्टया वाचा क्षेपं कुर्यात् , असत्येनापि हे काण! इसकाणमेवा- विक्षिपेत् । अन्यथास्तोत्रेण वा सातिशयस्तुतिपदा प्रसिद्धं मूर्ख हे चतु- बैंदिन , इत्येवं वदन् अर्धत्रयोदशपणान् राजावेदने कृते दण्ड्यः । स्मृत्य- न्तराच तस्यापि प्रसादनं कार्यम् ॥ २०८॥ राजावदन एवं 1-- अभिगन्तासि भगिनी मातरं वा तवेति हि । शपन्तं दापयेद् राजा पञ्चविंशतिकं दमम् ।। २०९ ।। अयं च सवर्णानां समानगुणानां च दण्डकल्पः ।। २०९॥ गुणवर्णवैपम्ये पुन अर्थोऽधमेपु द्विगुणः परस्त्रीपूत्तमेपु च । दण्डप्रणयनं कार्य वर्णजात्युत्तराधरम् ॥ २१० ॥ निरूप्येति शेपः । उक्तदण्डादर्धनयोदशपणावधिकाद् वर्णगुणा- द्यधर्मप्वर्धदण्डः । द्विगुणं च परस्त्रीपु । परशब्द उत्कृष्टार्थः । परैरुत्कृष्टः गुणतो वर्णतो वा परिणीताः परन्नियः, तास्वधिक्षिप्तासु । उत्तमेपु च गुणवर्णादिमि. पुरुषेषु वीपु वा । अर्धवचनं द्विगुणवचनं चोभयमपि यथाईदण्डोपलक्षणार्धमित्येतद् दर्शयति । दण्डप्रणयनं कार्यमिति न्यूनत- याधिक्येन वा यथार्ह वर्णजात्युत्तराधरमालोच्येत्यभिप्राय । जानिशब्दश्च जन्मनिमित्तत्वाद् वयोवचनतया गुणलक्षणार्थोऽवसेयः ॥ २१० ।। एतदवोदाहरणेन स्पष्टयति प्रतिलोमापवादेषु चतुनिद्विगुणा दमाः । वर्णन्यवानुलोम्पेन तस्मादेवाहानतः ॥ २११ ॥ वर्णान्याः शूद्रा । तेपो प्रतिलोमापवादे ग्राह्यणादिक्रमेणोक्तद- ण्डस्य चतुर्गुणादिकल्पनम् । एव वैश्यक्षत्रियानुलोमान्तरप्रभवयोर्गुणा- घुकपेऽपि योज्यम् । आनुलोम्येन तु तस्मादेवार्धहानतः उक्तदण्डादर्श- पचयेन । शूद्रापयादे अर्धदण्डो वैश्यस्य, पादः क्षत्रियस्य, अर्धपादो ब्राह्मणस्य । एवं गुणाद्यानुलोम्येऽपि योज्यम् ।।२११ ।। -- १. 'समर' काय. पाठ..

·व्यवहाराध्यायः दण्डपारुप्यप्रकरणम् अष्टादशम्। २७५ वतिया तु वासाध्य वाहुग्रीवानेत्रसक्थिविनाशे वाचिके दमः। शत्यस्तदर्धिकः पादनासाकर्णकरादिषु ॥ २१२ ॥ पाहादिच्छेदस्ते मया कर्तव्य इत्येवं तथाकरणसमर्थस्य अवतः शत्यो दमः कार्यः । शतेनाभिनिवृत्तः शत्यः । शतं दण्ड्य इत्यर्थ । पा- दादिच्छेदनप्रतिज्ञायां तु ततोऽध, पञ्चाशदित्यर्थ । आदिशब्दश्च दण्ड- पारुष्योक्तदन्तभङ्गाद्यर्थः । ऊस्थि सक्थीत्युच्यते । स्पष्टमन्यत् ॥२१२।। प्रागुक्तं शक्तसम्बन्धितया बाहादिरडेदवाश्यम् - अशक्तस्तु बदन्नेवं दण्डनीयः पणान् दश । तथा शक्तः प्रतिभुवं दाप्यःक्षेमाय तस्य तु ॥२१३॥ वाङ्मात्रेणापि वदतः कर्तुमशक्तस्य दशपणो दण्डः । शक्तस्तु प्रागु- क्तदण्डं दाप्यः । त्रासापनोदनाय च समर्थ क्षेमाय प्रतिभुवं दाप्य ॥२१३॥ ब्रह्मदा गानो वा त्वमित्येवमादिक धो- पतनीयकृते क्षेपे दण्ड्यो मध्यमसाहसम् । उपपातकयुक्ते तु दाप्यः प्रथमसाहसम् ॥ २१४॥' विद्यतृपदेवानां क्षेप उत्तमसाहसः । मध्यमो जातिपूगानां प्रथमो ग्रामदेशयोः ॥२१५॥ नृपग्रहणमाचार्यपितृश्रोत्रियादीनामपि सामान्यालक्षणार्धम् । पू गशब्दश्चात्र गणमाप्रवचनः । ततश्च जातिपूगानां जातिमतां गणानां क्षत्रि- यादिसमुदायानामित्यर्थ । स्पष्टमन्यत् ॥ २१५ ।। इति वापारध्यप्रकरणम् । अथ दण्डपारप्यप्रकरणम्। । पाण्यादिनाभिधानादिकं द. वास्थ्यपूपकत्वाद् दण्डपाध्यस्यानन्तरमारम्भ ण्डपाइप्यम् । तत्र निर्जनेऽभिहत्य न मचायनभिहत इसव मिथ्यायादित्वे दौथ्याति- शयादा शतायास्मन कृत्वा निदोपजनाध्यारो कप स्यादित्यपेक्षित माह- असाक्षिकहते चिह्नयुक्तिभिश्चागमेन च । द्रष्टव्यो व्यवहारस्तु कूटचिह्नकृताद् भयात् ॥ २१६ ॥ तथा- ·२७६ याज्ञवल्क्यस्मृतिः बालक्रीडोपेता। असाक्षिकेऽभिहते क्षतादिभिश्चिकैस्तद्वयभिचारे वा कूटचिद्दकारिदु- टपुरुषमयाद् व्यवहार एव प्रागुक्तन्यायेन चतुप्पायुक्त्यागमानुसारेणैव विद्वज्जनसमक्षं स्वयं का राज्ञा द्रष्टव्यः । अयं च सर्वव्यवहारपदसाधा- रण श्लोकः कायगौरवप्रतिपत्त्यर्थमिहाम्नात इत्यवसेयम् ॥ २१६ ॥ यत्र नोक्तो दमः सर्वेः प्रमादेन महात्मभिः । तत्र कार्य परिज्ञाय कर्तव्यं दण्डधारणम् ।। २१७॥ नानभिधानभ्रान्त्यानध्यवसाय. कार्य., किं तर्हि उक्तमनुक्तं वा द्वयोर्गुणादिभिरनुवन्धादिभिश्च स्वरूपमालोच्य पीडानुसारेण सर्वत्र दण्ड- मानकर्तव्यताध्यवसानमित्यभिप्रायः ॥ २१७ ॥ एतदवोदाहरणमानतया प्रपञ्चयति भस्मपङ्करजःस्पर्शे दण्डो दशपणः स्मृतः । अमेध्यपाणिनिष्ठयूतस्पर्शने द्विगुणः स्मृतः॥२१८॥ मेध्यत्वेऽपि भस्मकर्दमधूलिप्रक्षेपणे निर्दोषस्य कृते दशपणो दण्डः स्मृत इत्यल्पोऽपि स्मरणानुसारादविरुद्व इत्यवसेयम् । अमे- ध्यादिस्पर्श तु ततो द्विगुणः विंशतिपण इत्यर्थः । निष्ठयूतग्रहणं नि- ट्यूतसदृशामध्यस्य प्रतिपत्त्यर्थम् । तथाच मूनपुरीपादौ दण्डातिरेक- सिद्धिः॥ २१८॥ यौनदुफ- समेष्वेवं परस्त्रीषु द्विगुणस्तूत्तमेषु च । हीनेवर्धदमो मोहमदादिभिरदण्डनम् ॥ २१९ ॥ कृतच्यारयानमेतत् ।। २१९ ।। भयं चान्यो विशेष.- विप्रपीडाकर छेद्यमदमत्राह्मणस्य तु। उद्गुणे प्रथमो दण्डः स्पर्शन त तदधिकः ॥२२० ।

·. व्यवहाराध्यायः दण्डपारुष्यप्रकरणम् अष्टादशम् । उद्गूर्यानिपाते प्रथमसाहसो दण्डः । ग्रहारायोद्गुरणेनैव विन- म्भेणाब्राह्मणस्य ब्राह्मणशरीरस्पर्शनेऽर्धदण्ड. । स्पष्टमन्यत् ॥ २२० ॥ भनुत्कृष्टविषयत्वे तु उद्गणे हस्तपादे तु दशविंशतिको दमो। “परस्परं तु सर्वेषां शस्त्रे मध्यमसाहसः ॥ २२१ ॥ तुशब्दः प्रत्येकमवधारणार्थ । हस्त एवोद्गुणे दशक पाद एव विशतिकः । तथाच समुच्चये समुच्चयसिद्धि । एवमन्यत्रापि द्रष्टव्यम् । एतच सर्ववर्णानां तुल्यगुणादियोगे स्यात् । शस्त्रोद्गुरणे तु मध्यमसा- हसो दण्डः ॥ २२१॥ जात्यादिसाम्य गवतु- पादकेशांशुककरालुञ्छनेषु पणान् दश । पीडाकर्पाञ्जनावेष्टय पादाध्यासे शतं दमः ॥ २२२ ॥ पादकेशवस्त्राणामालुन्छने अवधूनने साक्षेप दशपणो दण्ड स्यात् । पीडाकर्पाजनेन त्वावेष्टय ग्रीवादौ पादन्यासे शत दण्ड्यः । आअनं ध्या. मीकरणम् । पीडया कपणेनाञ्जन पीडाकर्पाञ्जनम् । भाञ्जनेन ध्यामी करणेन त्वावेष्टय वशं नीत्वत्यर्थ । स्पष्टमन्यत् ॥ २२२ ।। साम्य एवं - शोणितेन विना कुर्वन् दुःखं काष्ठादिभिर्नरः । द्वात्रिंशतं पणान् दण्ड्यो द्विगुणं दर्शनेऽसृजः॥२३॥ असजो लोहितस्येत्यर्थः । स्पष्टमन्यत् ॥ २२३ ।। निकृष्टविषयले नु- करपाददन्तभर छेदने कर्णनासयोः । मध्यो दण्डो व्रणोद्भेदे मृतकल्पहते तथा ॥ २२४॥ । 'भ्याम दमनके गन्धदर प्यामाकरण श्यामीकरण मालनीकरणाम पर क्यामेप्रभिधयक्त" इति विश्व ।

·२८० यानवयन्नात वाली वोपेता। दुःखेऽथ शोणिनोत्पादे शाखागच्छेदने तथा । दण्डः क्षुद्रपशूनां स्याद् द्विपणप्रभृति क्रमात् ॥ २३|| द्विगुण इति शेषः । गोगितोत्पादशाखागच्छंदने नरोत्तरो द्विगुनः। शृगकर्णपुच्छादीनि चासाः । चक्षुरादीन्यगानि । बुद्रपशनश्छागादयः । स्पष्टमन्यत् ॥ २३१ ।। परदीवाना नु--- लिङ्गस्यच्छेदने मृत्यौ मध्यमो मूल्यमेव च । महापशूनामेतेपु स्थानेषु द्विगुणा दमाः ॥ २३२॥ स्त्रकीये द्विपणादिमन्यमान्ता यथाम्धानं दण्डाः, परकीये तु दण्डो मूल्य चेति योज्यम् । महापशवो गादयः । तेषां प्रागुक्तशोणित- दु सोत्पादादिपु स्थानेषु द्विपणायुक्तदण्डाद् द्विगुणा यथास्थानं दण्डाः कार्याः॥ २३२ ।। पारामारपिताना सपरिग्रहाणा प्ररोहशाखिकाशाखास्कन्धसर्वविदारणे। उपजीव्यद्रुमाणां तु विंशतिद्विगुणा दमाः ॥ २३३ । उपजीव्यमा जाग्रादयः । तेपां प्ररोहच्छेदने विंशतिपणो दमः । शाखिकादिच्छेदनेपूत्तरोत्तरद्विगुणकल्पना । प्ररोहः पल्लमः । अत्याः शासाः शाखिकाः । स्पष्टमन्यत् ॥ २३३ ॥ . उपजीव्यानांमय च चेत्यश्मशानसीमान्तपुण्यस्थाने नृपालये। जातद्रुमाणां द्विगुणा दमा वृक्षे च विभुते ॥ २३४ ॥ चातुर्विकाद्यपनोदनगमर्थः पिपलादिवृक्षो विश्रुतः । सष्टम. न्यत् ॥ २३४ ॥ गिनामा गुल्मगुच्छापलतापनानापधिपीमधाम् । पूर्वस्मृतादर्धदण्डः स्थानेपूक्तेपु कृन्तने ॥ २३५ ।।

·व्यवहाराध्यायः साहसप्रकरणमेकोनविंशम् । २८१ गुल्मादीनामुक्तेषु चैत्यादिस्थानेषु जाताना कृन्तने प्रागुक्तपरोहा- दिक्रमेणैव स्मृतादेकगुणादर्धदण्डाः कल्प्या. । गुल्म गुञ्जादि । गुच्छ. कुन्दादि । क्षुपो जात्यादिविटपः । लता प्रसिद्धा । प्रताना वल्लरी | ग्राम्या ओषधयः । आरण्या वीरुधः ।। २३५॥ इति दण्डपारुण्यप्रकरणम् । अथ साहसप्रकरणम्। स्तेयार प्रसह्य कृत साहसमेव यस्माद्, अता नात्र स्तयदण्ड If तहि - सामान्यप्रसभद्रव्यहरणात् साहसं स्मृतम् । तन्मूल्याद् द्विगुणो दण्डो निहवे तु चतुर्गुणः ॥ २३६॥ सामान्य द्रव्यं द्वयोर्यदन्यतरेण प्रसभ प्रसह्यान्यतर परिभूयापहि- यते, तत् स्तेयमपि प्रसह्य हरणात् साहसमिति स्मृन महर्षिभिर्यस्मात् , तस्मान्न तर स्तेयदण्डः । किं तर्हि अपहृतद्रव्यमूल्याद् द्विगुण साहमि- कदण्ड इत्यभिप्रायः । प्रसह्यापढ्य निहवे कृते मूल्याचतुर्गुण । सामा- न्यद्रव्यहरण चोदाहरणार्थम् । अन्यदपि यत् प्रसह्य स्तेयमन्यद्वा क्रियते, तत् सर्वं साहसमेव । तथाच नारदः "सहसा क्रियते कर्म यत्किश्चिद् बलदर्पितः । तत् साहसमिति प्रोक्त सहो चलमिहोच्यते ॥" इति ॥ २३६ ॥ अन्येनानि प्रयोगततया यः साहसं कारयति स दाप्यो द्विगुणं दुमम् । यस्त्वेवमुक्त्वाहं दाता कारयेत् स चतुर्गुणम् ।। २३७ ॥ पूर्वोक्ताद् द्विगुण दण्ड कारयिता दाप्यः । यस्त्वेवमुक्त्वा कारयेत् "कियतामिद यया कचिद् विरोधो भविष्यति, ततोऽहमेव निर्वहणं करिष्यामीति स चौक्तद्विगुणदण्डाचतुर्गुण दण्ड्य इत्यवसेयम् ।। २३७ ।। अाक्रोशातिक्रमकृद् भ्रातृभार्याप्रहारदः । सन्दिष्टस्याप्रदाता च समुद्रगृहभेदकृत् ॥ २३८ ॥ साहासवस्वादेव च-- ·२८० याज्ञवल्क्यस्मृति नालनीडोपेता। दुःखेऽथ शोणितोत्पादे शाखाङ्गच्छेदने तथा। दण्डः क्षुद्रपशूनां स्याद् द्विपणप्रभृति क्रमात् ॥ २३१॥ द्विगुण इति शेप. । शोणितोत्पादशासाङ्गच्छेदनेपूत्तरोत्तरो द्विगुणः । शृङ्गकर्णपुच्छादीनि शाखाः । चक्षुरादीन्यङ्गानि । क्षुद्रपशवश्छागादयः । स्पष्टमन्यत् ।। २३१ ॥ परकीयाना तु- लिङ्गस्यच्छेदने मृत्यौ मध्यमो मूल्यमेव च । महापशूनामेतेपु स्थानेषु द्विगुणा दमाः ॥ २३२॥ स्वकीये द्विपणादिमध्यमान्ता यथास्थान दण्डा , परकीये तु दण्डो मूल्य चेति योज्यम् । महापशवो गवांदयः । तेषां प्रागुक्तशोणित- दु खोत्पादादिषु स्थानेषु द्विपणायुक्तदण्डाद् द्विगुणा यथास्थान दण्डा. कार्या.॥ २३२ ॥ आरामारापिताना सपरिग्रहागा प्ररोहशाखिकाशाखास्कन्धसर्वविदारणे। उपजीव्यह्रमाणां तु विंशतिद्विगुणा दमाः ॥ २३३ ॥ उपजीव्यद्भुमा आमादयः । तेषां प्ररोहच्छेदने विंशतिपणो दमः । शाखिकादिच्छेदनेपूत्तरोत्तरद्विगुणकल्पना । प्ररोह. पल्लव- । अल्पा. शाखा. शाखिका. | स्पष्टमन्यत् ॥ २३३ ।। M उपजीव्यानामव च-- चैत्यश्मशानसीमान्तपुण्यस्थाने नृपालये । जातद्रुमाणां द्विगुणा दमा वृक्षे च विश्रुते ॥ २३४ । चातुर्थिकाद्यपनोदनसमर्थ. पिप्पलादिवृक्षो विश्रुत । सष्टम न्यत् ॥ २३४॥ चत्यादजातानामव तु गुल्मगुच्छापलताप्रतानोपधिवीरुधाम् । पर्वस्मतादर्धदप नेपूक्तेपु कृन्तने ॥ २३५ ।।

·व्यवहाराध्यायः साहसप्रकरणमेकोनविंशम् । २८१ गुल्मादीनामुक्तेषु चैत्यादिस्थानेषु जातानां कृन्तने प्रागुक्तपरोहा- दिक्रमेणैव स्मृतादेकगुणादर्धदण्डाः कल्प्याः । गुल्म. गुलादि । गुच्छः कुन्दादि । क्षुपो जात्यादिविटपः । लता प्रसिद्धा । प्रताना वल्लरी। ग्राम्या बोपधयः । आरण्या वीरुधः ।। २३५ ॥ इति दण्डपारप्यप्रकरणम् । . . अथ साहसप्रकरणम्। स्तेयमपि प्रसह्य कृत साहसमेव यस्माद्, अतो नात्र स्तयदण्ड । किं तहि - सामान्यप्रसभद्रव्यहरणात् साहसं स्मृतम् । तन्मूल्याद् द्विगुणो दण्डो निहवे तु चतुर्गुणः ॥ २३६ ॥ सामान्यं द्रव्यं द्वयोर्यदन्यतरेण प्रसभ प्रसह्यान्यतर परिभूयापहि- यते, तत् स्तेयमपि प्रसह्य हरणात् साहसमिति स्मृम महर्षिभिर्यस्मात् , तस्मान्न तत्र स्तेयदण्डः । किं तर्हि अपहृतद्रव्यमूल्याद द्विगुण. साहमि- कदण्ड इत्यभिप्रायः । प्रसह्यापहृत्य निहवे कृते मूल्याचतुर्गुण । सामा न्यद्रव्यहरण चोदाहरणार्थम् । अन्यदपि यत् प्रसह्य स्तेयमन्यद्वा क्रियते, तत् सर्व साहसमेव । तथाच नारदः "सहसा क्रियते कर्म यत्किञ्चिद् बलदर्पितैः । तत् साहसमिति ग्रोक्त सहो वलमिहोच्यते ।।" इति ॥ २३६ ॥ अन्येनावि प्रयोक्तृतया यः साहसं कारयति स दाप्यो द्विगुणं दुमम् । यस्त्वेवमुक्त्वाहं दाता कारयेत् स चतुर्गुणम् ।। २३७ ॥ पूर्वोक्ताद् द्विगुण दण्ड कारयिता दाप्यः । यस्त्वेवमुक्त्वा कारयेत् 'क्रियतामिद यद्यन कश्चिद् विरोधो भविष्यति, ततोऽहमेव निर्वहणं करिष्यामीति स चोक्तद्विगुणदण्डाञ्चतुर्गुण दण्ड्य इत्यवसेयम् ॥ २३७ ।। साहसिक्स्वादेव च- अर्ध्याकोशातिक्रमकृद् भ्रातृभार्याप्रहारदः । सन्दिष्टस्याप्रदाता च समुद्रगृहभेदकृत् ॥ २३८ ॥ 44 ·२७८ याज्ञवल्क्यस्मृतिः पालफीडोपेता । साम्ये हि शस्रोद्गुरणमात्र एव मध्यमस्योक्तत्वान्निकृष्टविषयमेत- दिति व्याख्येयम् । ऋज्वन्यत् ।। २२४ ।। तथा- चेष्टाभोजनवामोधे नेत्रादिप्रतिभेदने । कन्धरावाहुसक्थ्नां च भङ्ग उत्तमसाहसः ॥२२५॥ चेष्टादिप्रतिरोधकेऽभिघाते अक्ष्यादीन्द्रियाधिष्ठानप्रत्येकभेदने कन्ध- रादिभेदने चोत्तमसाहसो दण्डः । चेष्टानिरोधो मूर्छ । भोजननिरोधो- ऽत्यभिघाताद् भोक्तुमशक्तिः । वागुच्चारणाशक्तिर्वाग्रोधः। कन्धरा गलस्क- न्धसञ्चारिणी सिरा । स्पष्टमन्यत् ॥ २२५ ॥ सर्वप्रैवास्मिन् प्रकर- एकं प्रतां वहूनां तु यथोक्ताद् द्विगुणा दमाः । कलहापहृतं देयं दण्डश्च द्विगुणस्ततः ॥ २२६ ।। कलहापहृतादित्यर्थ । एतच्चाभिहतायैव देय राजदण्डन्यतिरेकेणे- त्यवसेयम् । तथाच वृहस्पतिः "दण्डम्त्वभिहतायैव दण्डपारुष्यकल्पितः । हते तद्विगुण चान्यद् राजदण्डस्ततोऽधिकः ॥" इति । यत्तु नारदीयं- "यमेव ह्यतिगर्तेरनेते सन्त जनं नृपु । स एव विनयं कुर्यान्न तद्विनयभाइ नृपः ॥" इति । एतच्छूद्रविषयं द्रष्टव्यम् । शूद्राणां ह्युत्कृष्टापराधे राज्ञार्थदण्डो न ग्रायः । कि तर्हि । अनावेद्य स्वयमेवोत्कृष्टरर्थदण्डेन विनयः कार्यः । राज्ञा त्वावेदिते वध एव । तथाचानन्तरमेवाह- "मला घेते मनुष्येषु धनमेपां मलात्मकम् । अतस्तान् घातयेद् राजा नार्थदण्डेन दण्डयेत् ॥" ति । स्पष्टमन्यत् ।। २२६ ॥

·व्यवहाराध्यायः दण्डपारुष्यप्रकरणम् अष्टादशम् । दुःखमुत्पादयेत् यस्तु स समुत्थान व्ययम् । दाप्यो दण्डं च यो यस्मिन् कलहे समुदाहृतः ।। यो दुःखमुत्पादयेत् , तेन यावत् सम्यगस्योत्थान निदुःखता भवति, तावद् यो व्यय. स समुत्वानजो व्यये., म देयः । चकाराद् राजावेदनप्रवृत्त्युपक्षयथ । राजे च यथोदाहनो दण्डः । स्वयं चाददद् राज्ञा दाप्य. । सष्टमन्यत् ।। २२७ ॥ इदाना दरमहप्यसामन्यान् साहमच्यवहारमाह- तारिकः स्थलज शुल्कं गृह्णन् दाप्यः पणान् दश । ब्राह्मणःप्रातिवेश्यानामेतदेवानिमन्त्रणे ॥२२८॥ जारिकल्प स्थलनिमित्ताजना पशुल्काहणे मारण्पदपांच पोम्प- मातिवेश्यवाह्मणानिमन्त्रणे दशाणो दण्डः । वामणग्रहण च गुणार्थत्वात् सर्वचैवर्णिकार्थम् । दर्पन याचवमादः साहमयम् ॥ २२८ ।। मित्र च- " अभिघात तथा भेद छेदे कुड्यायपानने । पणान् दाप्यः पञ्च दश विंशति तदृव्ययं तथा ॥ २२९ ।। प्रतिवेशिकगृहाणा दारात्म्यात् पाषाणादिनाभिधाने कृते पत्र पणान दाप्यः । तया भेदेऽभिघातमन्नासानात दश पणान दाय । छेदने तु तद्वैधीमावे कुड्यावपातने वा गितिम् । यय तु यापनसमा पानाय गृहिणे दद्यात सर्वत्र साहमिकत्वात ॥ २२९ ।। पाय- दुःखोत्पादि गृहे द्रव्यं क्षिपन प्राणहरं तथा । पोडशाये पणान् दाप्यो द्वितीय मध्यमं दमम् ।। २३०॥ दुखोत्पादि द्रय कण्टकादि । प्राणहर मादि । सष्टमन्यत् ।। २३०॥ य समपाना- ·२८२ याज्ञवल्क्यस्मृतिः बालक्रीडोपेता। सामन्तकलिकादीनामपकारस्य कारकः । पञ्चाशत्पणिको दण्ड एपामिति विनिश्चयः ॥ २३९ ॥ स्पष्टार्थी श्लोकी ॥ २३८, २३९ ।। तथा- स्वच्छन्दविधवागामी विक्रुष्टेऽनभिधावकः । अकारणे च विक्रोष्टा चण्डालश्चोत्तमान् स्पृशन् । २४०॥ शुद्रप्रनजितानां च दैवे पित्र्ये च भोजकः । अयुक्तं शपथं कुर्वन्नयोग्यो योग्यकर्मकृत् ॥ २४१ ॥ वृपक्षुद्रपशूनां च पुंस्त्वस्य प्रतिघातकः । साधारणस्यापलंापी दासीगर्भविनाशकृत् ॥ २४२ ॥ पितापुत्रस्वस्टभ्रातृदम्पत्याचार्यशिष्यकाः । एपामपतितान्योन्यत्यागी च शतदण्डभाक् ॥ २४३ ॥ एतदपि शोकचतुएयं स्पष्टार्थमेव ॥ २४०-२४३ ।। प्रक्षालनार्थात वसानबीन् पणान् दाप्यो रजकस्तु परांशुकम् । . विक्रयापक्रयाधानयाचितेषु पणान् दश ॥ २४४ ॥ परांशुकमुस्कृष्टं वयम् । तत्परिधान रजाम्य विपणो दमः । एवं मध्यमाभमेषु पगापचयात्पना ! तथाभ्यासापेक्षया व्यतिरफकल्पना । बि. स्यादिकरणेपु तु स्वामिनी मूल्यं, राज्ञे दण्ड त्वयसेवन् । भाण्डमनाएं- गणमयः । आधमनमाधानम् । सप्टमन्यत् ॥ २४४ ॥ एयरपर PATrist नासम्म - पितापुत्रविरोधादौ साक्षिणी द्विशतो दमः । सान्तरच तयायः स्थान तन्याप्यटशता दमः ॥२४५।।

·व्यवहाराध्याय. साहसप्रकरणमेकोनविंशम् । २८३ सर्वर पितापुनादिविरोधेऽनादेयव्यवहारे साक्षिणो द्रष्टा वा ये स्युः, साक्षिवचनस्य लक्षणार्थत्वात् , तेषां द्विशतो दमः । यस्तु पितापु- - नादीनां सान्तरः विश्लेषकर स्यात् , तस्याप्यष्टशतम् । यद्वा तयोरेव पितापुत्रयोर्यः सान्तर. स्याद् व्याजव्यवहर्तेत्यर्थः । द्वयमप्येतदविरोवाद् युक्तम् ।। २४५॥ स्वाभिप्रेतन्यवहारसिद्धयर्थ - तुलाशासनमानानां कूटकृन्नाणकस्य च । एभिश्च व्यवहां यः स दाप्यो दममुत्तमम् ॥ २४६ ।। शासनग्रहणं सर्वलेख्यलक्षणार्थम् । मानानि सेतिकाप्रस्थप्रभृतीनि । स्पष्टमन्यत् ।। २४६॥ जाननपि तु लोभादिना अकूटं कूटकं भूते कूटं यश्चाप्यकूटकम् । स नाणकपरीक्षी तु दाप्यः प्रथमसाहसम् ॥ २४७॥ तुशन्दः सुवर्णमाणिक्यादावतिरिक्तदण्डज्ञापनार्थः ।। २४७ ॥ अज्ञानाद् विपर्ययतो वा-- भिपङ् मिथ्याचरन् दाप्यस्तिर्यक्षु प्रथमं दमम् । मानुपे मध्यमं दाप्य उत्तम राजमानुपे ॥ २४८ ॥ पशवो वर्णापशदाश्च तिर्यवः । विटछूद्रा. मानुपम् । क्षत्रिया बाह्य- णाश्च राजमानुपम् । एव मिथ्याचरतो प्रथमसाहसादयो दण्डा। उदाहरणार्थ चैतत् । सर्वथा चिकित्स्यस्वरूप पीडाविशेष च वैद्यकृतमा- लोच्य यथाई दण्डकल्पनेत्यवसेयम् ॥ २४८ ॥ वर्गापास्यिया (1) अवन्ध्यं यश्च वनाति वन्ध्यं यश्च प्रमुञ्चति । अप्राप्तव्यवहारं च स दाप्यो दममुत्तमम् ॥ २४९ ॥. अप्राप्तव्यवहारो व्यवहारेणास्पष्टीकृत । स्पष्टमन्यत् ॥२४९ ॥ 'त' पाठ.

·२८४ याज्ञवलयस्मृतिः बालक्रीडोपेता। अकूटनैव कौशलात् - मानेन तुलया वापि योऽशमष्टमकं हरेत् । दण्डं स दाप्यो द्विशतं वृद्धौ हानौ च कल्पितम् ॥ एतदपि स्तेयद्रव्यसारतापेक्षया व्यवसापनीयम् । स्पष्टमन्यत् ।। सादृश्यादिना तुम चिर्पु . भेषजस्नेहलवणगन्धधान्यगुलादिषु । पण्येपु हीनं क्षिपतः पणान् दाप्यस्तु पोडश ।। हीन हीनमूल्यम् । ऋज्यन्यत् ॥ २५१ ॥ । मतुः पयस्वरूपासवभिनय - मृच्चर्ममाणिसूत्रायःकाष्ठवल्कलवाससाम् । अजातेातिकरणाद् विक्रयेऽष्टगुणो दमः ॥२५२ ।। मृदादीनामजात्य जात्यमिति कृत्वा विक्रीणन्नुक्तपोडशपणादष्टगुण दण्यः । स्पष्टमन्यत् ॥ २५२ ।। बाद तु राममा दस्थ दायित्वा रामद्रकान्तरपरिवर्तनेन कादिसारदव्य कृत्रि- मारपन वा पावदाधान पिक्रय वा कुयात्, तस्यापि व्याजव्यवहारण समुद्गपरिवतं च सारभाण्डं च कृत्रिमम् । आधानं विक्रयं वापि नयतो दण्डकल्पना ॥२५३॥ उस्तार्थ. श्लोकः ॥ २५३ ।। कि स्वमा दण्डपना । नत्याह- भिन्ने पणे तु पञ्चाशत्पणे तु शतमुच्यते । द्विपणे द्विशतो दण्डो मूल्यवृद्धो तु वृद्धिमान् ॥२५४॥ अनिर्दिष्टविपये तु द्रव्ये मूल्यानुसारिणी दण्डकल्पनेत्यभि- प्रायः ॥ २८४॥ । 'म पमनम्' इति प्रयान्तरे पास ·व्यवहाराध्यायः साहसप्रकरणमेकोलविंशम् । २८५ एव तावत् प्रत्येक्व्यतिक्रमऽनुशामनमुकम् । इटाना कामादीना सम्भूयव्यतित्र- मेनुशासनमाह - सम्भूय कुर्वतामघु सावाधं कारुशिल्पिनाम् । अर्घस्य हानौ वृद्धो वा साहनो दण्ड उच्यते ॥२५५॥ सम्भूयैकमत्येन कारुशिल्पिना सावाधं पीडाकरमन्यशिल्पिजनस्य तन्निष्पादितद्रव्यस्य वा कुर्वता कापीपणसहस्र दण्ड शिल्पार्षस्य हानी वृद्धौ वा कर्तव्य । ये हि भाजनादीनि द्रव्याणि स्वयमेव कृत्वा विक्री- णन्ति, ते शिल्पिनः कास्यकारादयः । ये तु परकीयान्येव गृहादीनि नि- पादयन्ति, ते कारव । तेपामागन्तुकशिल्पिजनस्यानवकाशार्थ कार- यितृजनार्थितातिशयाद्वा अर्घस्य हानि वृद्धिं वा यदा कुर्युः, तदाय दण्ड इत्यवसैयम् ॥ २५५॥ उकारेव हेतो सम्भूय वणिजां पण्यमनघेणोपरुन्धताम् । विक्रीणतां वा विहितो दण्ड उत्तमसाहत्तः ॥२५६॥ केन तदर्पण पण्याना विम्य इति । उच्यते --- राजनि स्थाप्यते योऽर्घः प्रत्यहं तेन विक्रयः। , क्रयो वा कार्य इति शेषः। यश्चासौ राजकुलाधिष्ठितनिपुणयाण निरूपिता दिवेगा ; तन नीताना पुनर्विवयः स्मान् , यस्माच विक्रयो वापि वणिजां लाभतः स्मृतः ॥ स्मृत इति वचनालाभेनापि विफयो धर्म इति ज्ञायते ॥ २५७ ॥ लाभकल्पना तु यणिजो कि यहच्छयव । नस्युचत कय ताह स्वदेशपण्ये तु शतं वणिग् गृहीत पञ्चकम् । दशकं पारदेश्ये तु यः सद्यः क्रयविक्रयी ॥२५८॥ यो यस्य पण्यस्य सद्य कयविकयी स तस्य दशक पञ्चक वा दीयादित्यर्थः ॥ २५८ ॥ 'न विक्री व पाठ १ ·२८६ याज्ञवल्यम्मृतिः वालफीडोपेता । राज्ञा नु कि यहाछवा. स्थाप्य । नेसाह - पण्यस्योपरि संस्थाप्य व्ययं पण्यसमुद्भवम् । अर्घोऽनुग्रहकृत् कार्यः केतुर्विकेतुरेव च ॥ २५९ ॥ इति साहसपकरणम् । अथ चिक्रीयामंप्रदानप्रकरणम् । यविक्रयप्रसाद विनीयासम्प्रदानमिदानीमाह - गृहीतमूल्यं यः पश्यं केतुर्नैव प्रयच्छति । सोदयं तस्य दाप्योऽसौ दिग्लाभं वा दिशां गते । यदि दत्त्वान्यथामूल्यं क्रेता पण्यं न गृहीयात् , तदा केतुरेव दोषः । अन्यथा तु विक्रेतुरेवेत्यभिप्रायः ॥ २६ ॥ गृहीतमूल्ये तु-- राजदेवोपघातेन पण्ये दोपमुपागते । हानिर्विक्रेतुरेवासो याचितस्याप्रयच्छतः ॥ २६१ ।। ममेदं पण्यमर्पयेत्येवं याचित्तस्याप्पनर्पयतो यस्तत्रापचयः, स वि- केतुरेवेत्युक्तम् । यदि तु राजकृताद् गासेवाद् दैविकाद्वा पर्जन्यादिदो- पात् पश्यं दोपवत् स्यात् , तत्र या मूत्यहानिः , मा विक्रतुरेवेत्यव- सेयम् ॥ २६१॥ कैमा सलितमेय दि अन्यहस्ते तु विक्रीतं दुष्टं बादुष्टबद् यदि । विक्रीयते दमस्तन तन्मूल्याद् द्विगुणो भवेत् ॥ २६२ ।। यस्त्वन्यत्र भैया तूत्मलितमेन विक्रीतमपि पुनर्विक्रीणीयाद्, अदुष्टमिति वा कृत्या दुष्टमणि, तस्य द्रवमूल्माद् द्विगुणो दण्डः । केतुम द्रव्यमूल्यं पा प्रत्यर्पणीयम् । सष्टमन्यत् ॥ २६२ ॥ हरामा रिमानुपातिनि- क्षयं वृद्धिं च चणिज्ञा पण्यानां तु विजानतां । फ्रीत्वा नानुशयः कार्यः कुर्वन् पइभागदण्डभार ॥ . .

·व्यवहाराध्याय सम्भूयसमुत्थानप्रकरणमेकविंशम् । २८७ चन्द्रगत्यादिवशेन पण्यानामर्षहानिर्वृद्धिर्वा भपति । तचैव वि. जानता वणिजा क्षय वृद्वि वा निरूप्याविरोधे सति क्रीत्वा विनीय वा नानुशः कार्यः । कुर्वतो वा पण्य मूल्यपड्भागो राजदण्ड. / स्पष्ट- मन्यत् ॥ २६३ ।। इनि विकायासम्यानप्रकरणम् । जथ सम्भूयसमुत्थानप्रकरणम् । वाणिग्यप्रसप्तात् सम्भूयोत्यानमाह - समवायेन वणिजां लाभार्थ कर्म कुर्वताम् । लाभालाभौ यथाद्रव्यं यथा वा संविदाकृता ॥ २६४ ॥ सर्व लाभमेकीकृत्य यथाद्रव्य विभाग कार्य । लाभस्य मूल्या- नुसारित्वात् कर्मापेक्षया या यथा सवित् परिभाषा अन्योन्यमाकृता मर्यादा कृतेत्यर्थः । स्पष्टमन्यत् ॥ २६४ ॥ एव कृतसमयानां व्यवहारापत स्वास्न्यात्- प्रतिषिद्धमनादिष्टं प्रमादाद् यच्च नाशितम् । स तद् दद्याद विप्लवाच रक्षिता दशमाशभाक् ॥ प्रतिपिद्धमनादिष्टमन्यैर्वणिम्भिरननुष्ठितमिति शेष । किम प्रमा- दाद यच नाशित , स तद् दद्यात् । असानपेक्षयेव । विप्लवातु र- क्षिता दशमांशभाग् रक्षितद्रव्याद् रक्षिता लाभाद् दशमाश प्राप्नुयादि- स्यर्थ ॥ २६५ ॥ अर्घप्रक्षेपणाच्छुल्क विंशहागं नृपो हरेत् । व्यासिद्धं राजयोग्यं च निमीतं राजगामि तत् ॥ २६६ ॥ योऽर्थो राज्ञा प्रक्षिशः न्यापित., तत एवापस्थापनाद् विनीताना विंशतिभागो राजभान्य शुल्क निर्षितृभ्यामुभाभ्यामन्योन्यमिच्छया- न्यतरेण वा देय । या राजा पनि गनयोग्य च हस्त्यादिद्रव्य राजन्यनावद्यानास्याय विनीत रामाय सपमित्यरमेयम् ।। इदानी राजभाग्य निरूपयति ·२८८ याज्ञवल्क्यस्मात पालकीडोपेता। राजभाव्य गुल्धानमित्त च पश्यद्रव्यादे मिथ्या वदन् परीमाण शुल्कस्थानादपाक्रमन् । दाप्यस्त्वष्टगुणं यश्च स व्याजक्रयविक्रयी ॥ २६७॥ अथ किं सम्भूय व्यवहरतामन्यतरविपत्ता तटाव द्रवमन्यमिम्भिग्रहीतव्यम् । नेत्युच्यते । किं तहि- देशान्तरगते प्रेते द्रव्यं दायादवान्धवाः । ज्ञातयो वा हरेयुस्तदागतैस्तविना नृपः ॥ २६८ ॥ देशान्तरगते प्रेते आयव्ययविशुद्ध तदीयमश 'यथाविमजमान रि- क्थिनोऽन्ये गृहीयुः, तदभावे तु राजा गृहीयात् । किमर्थ पुनरिदमुच्यते । ऋणदाने हि प्रतिपेवात् । तथाच गौतमः -प्रातिभान्यवणिक्शुल्क- मद्यातदण्डा न पुनानध्यावहेयुरि"ति । धरणवच धनसम्बन्धोऽपीति तद- भाक्त्वमेव युक्तमित्याशङ्कानिवृत्यर्थमेतत् । स्पष्टमन्यत् ॥ २६८ ॥ सम्भूय च प्रात्त ना स्वामिर्मिरादानामन्यो यमय विधि -7 जिलं त्यजेयुर्निर्लाभमशक्तोऽन्येन कारयेत् । अनेन विधिना ख्यातमृत्विक्कर्पककर्मिणाम् ॥ २६९ ।। अन्योन्य स्वामिफर्मकरसामाजिकादयो जिह्म कुटिल व्यभिचारिण त्यजेयु., तथा लाभशून्यम् । प्रवृत्तस्तु स्वयमशक्तोऽप्यन्येनाविरोधिना स्व- कार्य सामाजिक कारयेत् । योऽय सम्भूयोत्याने विधिरुक्तः, अनेनैव विधिना निरूपितमृत्विगायनुष्ठानमर्षि द्रष्टव्यम् । स्मृत्यन्तरात वैशेषिक- विगायनुष्ठानप्रपञ्चोऽन्वेष्टव्यः । स्पष्टमन्यत् ॥ २६९ ॥ इति सम्भूयसमु वानप्रकरणम् । जथ स्तयप्रकरणम्। यदि पुन प्रत्यक प्रतिम दिना सम्भूवालियादिना वा च्यात द कविद पहत्य गच्छेर 7 क्या 1 भात तत्व कर्तव्यमित्वपेक्षिते स्तेनस्वम्प. निरूरणायाह ग्राहकैर्गृह्यते चोरो लोत्रेणाथ पदेन वा । पूर्वकर्मापराधाढा तथैवाशुद्धयासकः ॥ २७० ॥ अपहतद्रव्यखामिभिवोर परिपादनेन ग्राहकेगुगते चौरः। 4- थवा लोण जपट्तद्रव्येष, जपटरपंदेशादा निपुणेरुजीयमानेन पदेन, ·व्यवहाराध्यायः स्तेयमकरणं द्वाविंशम् । २८९ यद्वा पूर्वकर्मणा सम्भावितचौर्यापराधात् , तधान्यैरपि स्मृत्यन्तरोक्तचोर- त्वप्रतिपादकैर्वक्ष्यमाणैरशुद्धवासकादिभिः । अशुद्धो वासो यस्यासावशुद्ध- वासकः कुतम्त्योऽयमित्यविनायमानो लुन्धवेश्यादिगृहनिवासी ॥२७० ।। लोनादिवच - अन्येऽपि शङ्कया ग्राह्या जातिनामादिनिहवैः । घूतस्त्रीपानसक्ताश्च शुष्कभिन्नमुखस्वराः ॥ २७१ ॥ परद्रव्यगृहाणा च पृच्छका गूढचारिणः । निराया व्ययवन्तश्च विनष्टद्रव्यविक्रयाः ॥ २७२ ॥ प्रमाणान्तरमूलत्वादस्याः स्मृतेस्तदनुसारेणैर विविच्य व्याख्या कार्या । पदार्थास्तु निगदोक्ता एव ।। २७१, २७२ ॥ उकन्यायानुसारण च -- गृहीतः शङ्कया चौर्ये नात्मानं चेद् विशोधयेत् । दापयित्वा हृतं द्रव्यं चौरदण्डेन दण्डयेत् ॥ २७३॥ स्मृत्यन्तरानुसारेण यथार्ह दण्डकल्पना ।। २७३ ।। लोत्रादिभिधीयें स्पाने- चोरं प्रदाप्यापहृतं घातयेद् विविधैर्वधैः । स्मृत्यन्तरोक्तदण्डैः शारीरैश्च नेत्रायुद्धारणलक्षणैः प्राणहरणशूला- रोपणादिमिश्चेत्यभिप्रायः। एवमराह्मणम् । ब्राह्मण तु कय कुर्शन -- सचिह्न ब्राह्मणं कृत्वा स्वराष्ट्राद् विप्रवासयेत् ॥ २७४ ॥ सचिह्न श्वपदाङ्कितम् । सष्टमन्यत् ।। २७४ ।। प्रयत्नेनान्विध्यमाणघातकचोरायनुग्लब्धौ तु कथमिति धातितापहृते दोपो ग्रामभर्तुरनिर्गते । पदादौ प्रयातचिह इति शेषः । - 'द्ध' ख. पाठ.

·२९० याज्ञवल्क्यस्मृतिः बालक्रीडापता ! विवीतभर्तुस्तु पथि विवीतापकण्ठ इति शेपः । तुशब्दोऽन्यस्यापि समर्थस्य यथा- सन्निधान दोपवत्त्वज्ञापनार्यः । चोरोद्धर्तुरवीतके ॥ २७५ ॥ पूर्वोक्ताद्यभावे चोरोद्धतुरेव दोपः । सर्वथा चापहृत द्रव्यं प्रयत्ने- नान्विष्य राज्ञा लन्धच्यमित्यभिप्राय । यद्वा अपहते द्रव्ये धातिते च सद्र- व्यके चोरे द्रन्यानुपलब्धौ कस्य दोष इत्यपेक्षिते प्राममर्तुरनिर्गत इत्यादि समानम् ॥ २७५ ।। असमिहिते तु मामभरि - स्वसीम्नि दद्याद् ग्रामस्तु पदं वा यत्र गच्छति । पञ्चग्रामी पहिः कृष्टाद् दशग्राम्यपि वा तथा ॥ २७६ ॥ स्वशब्दो धनज्ञात्यर्थः । यत्र द्विपदचतुष्पदायनवरत सञ्चरति, सा स्वसीमा । स्पष्टमन्यत् ॥ २७६ ॥ चौसादविशपे नु वधप्रकारमाह-- वन्दियाहांस्तथा वाजिकुञ्जराणां च हारिणः । प्रसह्यघातिनश्चैव शुलमारोपयेन्नरान् ॥ २७७ ॥ तथाशब्दः प्रकारार्थ । नरवचनमब्राह्मणार्थम् । स्पष्टमन्यत् ॥२७७ ॥ भ्यादिविशेपायेक्षया तु--- उत्क्षेपकग्रन्थिभेदी करसन्दंशहीनको । कार्यों द्वितीयेऽपराधे करपादेकहीनको ॥ २७८ ॥ उत्क्षेपकः पटाक्षेपकः । ग्रन्थिभेदको ग्रन्थिभेना । तावुभावपि कर• सन्देशहीनौ प्रथमेऽपराये कार्यो । करसन्दशोऽगुलयः, तद्धीनौ यद्वा करसम्पुटः करसन्दंश. , तद्धीनौ । अन्यतरहस्तच्छेदनमित्यर्थः । द्वितीये- ऽपराधे खेको हस्तः पादश्च । सप्टमन्यत् ॥ २७८ ।। -- ·व्यवहाराध्याय स्तेयप्रकरणं द्वाविंशम् | यश्चायमुक्त भारीरो दण्ड, यश्च स्मृत्यन्तरोफो धनइण्ड , तत्र सर्वत्र साधार- - मोऽयं न्यायवीजराक्षेप क्षुद्रमध्यमहाद्रव्यहरणे सारतो दमः । देशकालवयःशक्ति सञ्चिन्त्यं दण्डकर्मणि ॥ २७९ ।। अन्यत्रापीति शेषः ।। २७९ ॥ किय भक्तावकाशाग्न्युदकमन्त्रोपकरणव्ययान् । दत्त्वा चोरस्य हन्तुर्वा जानतो दण्ड उत्तमः ॥ २८० ॥ चोरोऽय साहसिको वा प्रसह्य हन्तीत्येवं जानतपोरसाहसिकयो- भक्तादिदानं कुर्वतो दण्ड उत्तमसाहसः । स्पष्टमन्यत् ।। २८० ।। स्त्रीप्वदुष्टासु चौरयितुः शस्त्रावपाते गर्भस्य पातने चोत्तमो दमः। उत्तमो वाधमो वापि पुरुपः स्त्रीप्रमापणे ॥ २८१ ॥ ब्राह्मणस्त्रीशरावपातने पर्भस्य चाविशेषेण व्यापत्तावुत्तमो दण्डः कार्यः, वध इत्यर्थः । उत्तमो या ब्राह्मणः , अधमो वा शूद्रादिः, अपि. शन्दान्मध्यमोऽपि क्षत्रियादिः पुरुषः स्त्रीप्रमापणे वध्य एवेत्यभिप्रायः । तथाच कात्यायन. "गर्भस्य पातने स्तेनो प्राह्मण्यां शत्रपातने । अदुष्टां योपितं हत्वा इन्तव्यो ब्राह्मणोऽपि हि॥" इति ।। २८१ ।। स्तेय यतिरेकेण विपनदां स्त्रियं चैव पुरुषघ्नीमगर्भिणीम् । सेतुभेदकरी चाप्मु शिलां बद्ध्वा प्रवेशयेत् ।। २८२ ।। औपचादिव्यारेन विषप्रदा मियन । पान्दान पुरुप च । एत. कारोऽन्यन मीपधाभावज्ञापनार्थः । याभावेऽपि विषादिमृत्युनिमित्तर- योकी हन्तव्येत्पर्य । गुमाना मादृमिकपरपुरूपप्रमहानिरापान पुरुषमा- ·२९२ यावएसपस्मृतिः बालक्रीडोपेता। रणनिमित्तभूताम् । ज्ञात्यादिभयाच गर्भ पातयित्वागर्भिण्यहमिति या वैदै- ति, तामगर्भिणीमाहुः । तथाच स्मृत्यन्तरं - "या पातयित्वा स्वं गर्भ घूयादहमगर्भिणी । तामप्सु प्रक्षिपेद् राजा बारेश्च नरमारिणीम् ।।" इति । सेतुः कुल्यासद्मः, मर्यादा वा । स्पष्टमन्यत् ।। २८२ ॥ भनांदीना तु विपप्रदानादी चयबारमाह विषाग्निदां पतिगुरुनिजापत्यप्रमापणीम् । विकर्णकरनासोष्ठी कृत्वा गोभिः प्रमापयेत् ॥२८३॥ गुरुः श्वशुरादि । निजा भ्रात्रादयः । स्पष्टमन्यत् ॥ २८३ ॥ विषामिदानेन च धमिवावर मारणविधि , भत्रीमोना लिदानी धामान्यनाविझा- तकर्तृकवनिध्पनावन्वेपणप्रकारमाह - अविज्ञानहतस्याशु कलहं सुतबान्धवाः । प्रष्टव्या योपितो वास्य परपुंसि रताः पृथक् ॥ २८४॥ हन्तुरविज्ञानेऽनन्तरमेव शीघ्र हतस्य पुत्राः स्वजनाश्च प्रष्टव्याः क- लह केन सहास्य कलहो भूतपूर्वः । साक्षारः क एनं प्रतीत्यर्थः । यो- पितश्वास्य भार्याः किं कापि परपुरुपे सक्ता इति । एवं पृथक् पृथग् ज्ञातयः प्रष्टव्याः । तत्प्रातिवेश्यादौ वा याः परपुंसि रता योपितः पृथ- गेकैकशः प्रष्टव्या' । तदीयभार्या एव वा सपल्यः परपुरुषप्रसक्ति- मन्योन्यं प्रष्टच्याः । प्रमाणान्तरमूलत्वादस्यार्थस्य तदनुसार्यन्वेपण का- यम् ॥ २८४ ॥ स्त्रीवृत्तिद्रव्यकामो वा केन वायं गतः सह । मृत्युदेशसमासन्नं पृच्छेद्वापि जनं शनैः ॥ २८५ ॥ स्त्र्यादिकामो वास्य कीदृश इत्येवं च पुत्रादयः प्रष्टव्याः । किम- स्य कचित् परस्त्रीप्रसङ्ग आसीत् । का वास्य वृत्तिः । किं वास्य द्रव्यम- भिप्रेतं, शरीरलग्नं वा । केन वा सहाय गृहानिर्गतः । केन वास्य

·व्यवहाराभ्याय स्त्रीसग्रहणप्रकरण त्रयोविंशम् ।
मैत्रम् । अनेकविधत्वाद् दुष्टजनचेतसां सर्वमेवमादि प्रष्टव्यम् । यत्र
वासो व्यापादित., त देशमामन्नो गोपालादिजनः शनै. प्रष्टव्यः । कोऽत्र
तदानीं भवद्भिर्दष्ट इत्येवमनुमानकुशलतया घातकोऽन्वेष्टव्य । घातक-
वात्रोदाहरणार्थ । सर्वेषामेव त्वकार्यकारिणामेवमन्वेपणप्रकार इत्यवसे-
यम् ॥ २८५॥
आन्वध्य घातकास्तमा वक्ष्यमाणाध --
क्षेत्रवेश्मग्रामवनविवीतादेश्च दाहकाः ।
राजपत्न्यभिगामी च दग्धव्यास्तु कटामिना ॥ २८६ ।।
चशब्दः श्रोत्रियादिस्यर्थः । स्पष्टमन्यत् ॥ २८६ ॥
इति स्तयप्रकरणम्।
अथ स्त्रीसग्रहणप्रकरणम् ।
राजप न्यभिगमनप्रसमात् परमरिगृहीतीमानाश्य सङ्ग्रहणविधिमाद-
पुमान् सङ्ग्रहणे ग्राह्यः केशाकेशि परस्त्रियाः ।
साद्यैर्वा कामजैश्चिकैः प्रतिपत्तौ द्वयोस्तथा ॥ २८७।।
पुग्रहण पुसो दमातिरेकार्थम् । केशाकेशिग्रहण यन्नारूढग्रहणा-
थम् । साधर्वा कामजैनखदन्तक्षतादिभिश्चिदै , द्वयोरेव वा सम्प्रति-
पत्ती ।। २८७॥
भनुमाननीशयन् प्रत्यक्षापलम्मनादा सटीकृत पदण -
सजातावुत्तमो दण्ड आनुलोम्ये तु मध्यमः ।
प्रातिलोम्ये वधः पुंसां स्त्रीणां नासादिकृन्तनम् ।।
आनुलोम्यादिविशेष स्मृत्यन्तरानुसाराद् धनदण्डयधदण्डयोर्यधा.
है व्यवस्था कल्पनीया । उदाहरणार्थ चैतदाचाणोक्तमित्यवसेयम् ।
ऋचन्यत् ।। २८८।।
खन्यतगनिन्छानु पुमन सपा
नीपीस्तनप्रावरणनाभिशायमर्शनम् ।
अदेशकालसम्भापां सहावस्थानमेव च ॥ २८९ ॥

·यानवल्क्यस्मृति बारीडोपेना ! स्त्री निपिद्धा शतं दण्या कुर्वती द्विशतं पुमान् । अनिषेधे तयोर्दण्डो यथा सग्रहणे तथा !॥ २९०॥ नीव्यादिस्पर्शनादेशकालसम्मापणमहावस्थानादि पुसा निवारिता स्त्री कुर्वती शत दण्ड्या । मिया निवारित. पुमान् द्विशत दण्ड्यः । द्वयो. रपि बन्योन्यमिच्छया सग्रहणोक्त एर दण्डः । नीवी रशनापरिव- तिकादेशः । रहोविवक्षया सम्भाषणमदेशकालसम्भाषणम् । स्पष्टमन्यत् ॥ २८९, २९० ॥ सनणप्रायत्वाद कन्याहरणमपि प्रसादाह- अलकृतां हरन् कन्यामुत्तमं त्वन्यथाधमम् । दण्डं दद्यात् सवर्णस्तु प्रातिलोम्ये वधः स्मृतः ॥ अलङ्कृतोपक्टसविवाहा । स्पष्टमन्यत् ॥ २९१ ।। कन्यास्वेव सकामास्वनुलोमासु न दोपस्त्वन्यथाधमः। दूपणे तुकरच्छेद उत्तमायां वधस्तथा ॥ २९२ ।। इन्छन्तीपु कन्यासु सवर्णास्वनुलामामु वा प्रयापहृतासु न दोषः, गान्धर्वविवाहविषयत्वात् । यस्त्वनलकृतापहरणेऽधमो दण्डः, सोऽन्यथा निष्कामास्वित्यर्थः । दूपणे तु कन्याभिगमने करच्छेदः, अ- निच्छायामेव । अन्यथा त्वगुलिविच्छेदः स्मृत्यन्तरानुसारात् । प्रातिलो- म्येन तु कन्यादूपणे वध एव । तधाशन्दः स्मृत्यन्तरोक्तशूलारोहणादिप्रका- रार्थः । स्पष्टमन्यत् ॥ २९२॥ दूपयितुर्दण्ड रक्तः दूण्या 1 कन्या --- शतं त्री दूषणे दाप्या वे तु मिथ्याभिशंसिता । पशून् गच्छन् शर्त दाप्यो हीनस्त्री गां च मध्यमम् ॥ स्त्रीत्वेनोपगम्य दूपिता कन्या खीयुक्ता । सा. दूपणे कृते शत दण्ड्या । यदि त्वदुष्टामेव दृषितेयमिति चूयात् , ततो मिथ्याभिशासिता द्वे ·व्यवहाराध्याय वीसहणप्रकरण त्रयोविशम् । २९५ शते दण्ड्य । गोव्यतिरिक्ताम्यादिपशुगमने शत दण्ड्यः । हीनां त्वनु- लोमा स्त्रिय गा च गच्छता मध्यमो दण्ड । हीनस्त्रीवचन गवादिष्वपि स्त्रीवद् दण्डदानदृष्टान्तत्वेन । अन्यथा तु प्रागेोक्तत्वात् पुनरुक्ततेव स्यात् । तस्मात् पधादिधपि स्वीप्पिर गन्तुर्दण्डादिकल्पन परिग्रहविशे- पाश्रय याज्यम् ।। २९३ ।। परिग्रहानुसारेणैर न-- अवरुद्धासु दासीपु भुजिष्यासु तथैव च । गम्यास्वपि पुमान् दाप्यः पञ्चाशत्पणिकं दमम् ॥ २९४॥ भुजिष्या कर्मकारिण्यो दास्यः । तास्वपि स्वामिकर्मपरिहापणे- नाक्रम्य गच्छतो दण्डः । गम्मास्वपि शूद्रादीनामुपरतभर्तृकासु भातृभार्यासु पुष्पाजल्याउनुपनीतासु । पुवचनमवरुद्धादिस्त्रीणामधंदण्डयत्वज्ञापना- र्थम् ॥ २९४ ॥ अदत्त्वैव शुल्क- प्रसह्य दास्यभिगमे दण्डो दशपणः स्मृतः । वहूनां यद्यकामासौ द्विादशपणः पृथक् ॥ २९५॥ अकामाभिगमने बहूनामेकस्यामेव दास्यां प्रत्येक चतुर्विशतिपणो दण्डः ॥ २९५ ॥ अविशपेणैव तु-- अयोनौ गच्छतो योषां पुरुषं चाभिमेहतः । द्विादशपणो दण्डस्तथा प्रत्रजितागमे ॥ २९६ ॥ आस्यपादादो पुम्पस्य शिश्नप्रक्षेपण पुरुपमेहनम् । व्यभिचारिणी खाद् ज्ञातिभिस्त्यक्ता मी प्राजिता । स्पष्टमन्यत् ॥ २९६ ॥ कामत प्राणिम - अन्त्याभिगमने वहा कबन्धन प्रवासयेत् । शूद्रस्नथाकय एव स्मादन्त्यस्यार्यागमे वधः ॥२९७ ।। कुबन्धनति परिवा हा सतरन मति व्याख्यात मिताक्षरायाम् ।

·याज्ञवल्क्यस्मृति वालक्रीडोपेता। अन्त्यशब्दोऽय शूद्रानिकृष्टापशदवचनः । तामन्त्यामपशदखिय गच्छत्रैवर्णिकः करन्धेनायित्वा स्वराष्ट्राद् वहिप्कार्यः । शूद्रस्तथाक्य एवं स्यात् न बहिष्कार्य । प्रायश्चित्त त्वकुतः कामतो वाभ्यासादेतद् द्रष्टव्यम् । ततश्च शूद्रस्याप्रवासन दासत्वज्ञापनार्थम् । दासीकृत्य च प्राय- श्चित्त कारयितव्यम् । अन्त्यस्य त्वपशदस्य शूद्राचार्यस्न्यभिगमे वध एव । अनया दिशा सङ्ग्रहणस्वरूपपरिज्ञानोपायदण्डप्रपञ्चः कार्यः ॥२९७ ।। इति पीसग्रहणप्रकरणम् । अथ प्रकीर्णकप्रकरणम् । यत् पूर्वप्रकरणप्पनुक्त , ता पूर्वनिर्णातय्यवहारपरिपूरणायदानीमाह न्यूनमभ्यधिकं वापि लिखेद् यो राजशासनम् । पारदारिकचोरौ वा मुञ्चतो दण्ड उत्तमः ॥ २९८ ॥ शासनवचन सर्वलेख्यलक्षणार्थम् । लेखयिता लेखको वा न्यूना- तिरिक्तादिलेख्यदोपकर्ता, रक्षणार्षित पारदारिकादिक मोक्तुकाम उत्तम- साहस दण्ड्यः॥ २९८॥ राजप्रसादाद्यवष्टम्भात् प्रसाद साहयिकत्वेन- अभक्ष्यैर्दूपयन् विप्रं दण्ड्य उत्तमसाहसम् क्षत्रियं मध्यमं वैश्यं प्रथमं शूद्रमर्धिकम् ॥ २९९ ॥ - उपपतनीयाभक्ष्यलशुनादिभिरय दण्डोऽवसेय । सष्टमन्यत् ॥ २९९ ।। प्रच्छन्नतास्कर्ययोगात्तु -- कूटस्वर्णव्यवहारी विमांसस्य च विक्रयी। ध्यङ्गहीनास्तु कर्तव्या दाप्याश्चोत्तमसाहसम्॥ ३०० ।। धूपितरञ्जितादि कूटस्वर्णम् । श्वसुगालादिप्रभव विमांसम् । तद्वि- शेपापेक्षयैव धनदण्डः । व्यङ्गहीन च व्यस्तसमस्ततया योज्यम् । द्रौ हस्तावेकश्च पादत्रयङ्गानि । सप्टमन्यत् ॥ ३००।

·व्यवहाराध्याय प्रकीर्णकप्रकरण चतुर्विंशम् । २९७ शुकामतस्तु प्रात्तत्वा- चतुष्पादकृते दोपो नापेहीति प्रभापतः। काष्ठोप्टेषुपापाणवाहुयुद्धकृते तथा ॥ ३०१ ॥ 'दुष्टोऽय बलीवर्दादि , अपसर्पणाय त्वर्यताम्' इत्येववादिन स्वा- मिनश्चतुष्पादकृतेऽपराधे न दोप । एवमेव चास्यासावर्थ । काष्ठादि क्षिपतोर्याहुयुद्धेन वा सरन्धयो । तथाशब्दादनभिक्रुष्टे सदोपतैवेति गम्यते ॥ ३०१॥ भनभिप्रेत वादेव च- छिन्ननास्येन यानेन तथा भग्नयुगेन च । पश्चाच्चेवापसरता हिंसिते स्वाम्यदोपभाक् ।। ३०२ ॥ नस्तादिरहितनलीवर्दादियुक्त छिन्ननास्यम् । तथाशब्द प्रका- रार्थः । स्पष्टमन्यत् ॥ ३०२ ।। हिंसत परिगृहीतस्य परीवादे शक्तोऽप्यमोक्षयन् स्वामी शृङ्गिणो दंष्ट्रिणस्तथा । प्रथमं साहसं दाप्यो विकुष्टे द्विगुणं तथा ॥ ३०३ ॥ तथाशब्दोऽपराधविशेपानुसारेण दण्डविशेषकल्पनाप्रतिपत्त्यर्थः । प्रसिद्धमन्यत् ॥ ३०३ ॥ कोभादिना प्रच्छन यदि तु- चोरं चोरेत्यति वदन् दाप्य. पञ्चशतं दमम् । उपजीव्य धनं मुञ्चस्तदेवाष्टगुणीकृतम् ॥ ३०४ ॥ चौरमतिक्रम्याचोरमेवान्य चोरेति वदत पञ्चशतो दम । द्रव्य- मुपजीव्य मुश्चतस्तदेवोपभुक्त द्रव्यमष्टगुण दण्ड चेत्युक्तम् । ऋज्व- . न्यत् ॥ ३०४ ।। म्त (त्या वादि ग पाठ

·२९८ याज्ञवल्क्यस्मृति बालकी डोपेता।
प्रसाकारितया नु-
राज्ञोऽनिष्टप्रवक्तारं तस्यैवाकोशकं तथा।
तन्मन्त्रस्य च भेत्तारं छित्त्वा जिह्वांप्रवासयेत्॥३०५ ।।
साहसिक्तयव तु-
मृताङ्गलग्नविक्रेतुर्युरोस्ताडयितुस्तथा।
राजशय्यासनारोदुर्दण्डो मध्यमसाहसः ॥ ३०६ ॥
-
द्विनेत्रभदिनो राजद्विष्टादेशकृतस्तथा ।।
विप्रत्वेन च शूद्रस्य जीवतोऽष्टशतो दमः ॥ ३०७ ॥
द्विनेनग्रहणं कृत्स्नेन्द्रियलक्षणार्थम् । एतच ,पशुविपयं द्रष्टव्यम् ।
राजा द्विष्टो यस्य स राजद्विष्टः । स्पष्टमन्यत् ॥ ३०७ ।।
यचाप व्यवहारमार्ग उक्त, तर सर्वात्मनेवाय गजाधय साधारण विधि
दुर्दृष्टं तु पुनदृष्ट्वा व्यवहारं नृपेण तु ।
सभ्याः सजयिनो दण्डया विवादद्विगुणं पृथक् ॥३०८ ॥
प्रागस्योक्तत्वात् पुनरारम्भी राज्ञः स्वयं द्रष्टलेन प्रयत्नातिरे-
कार्थः ।। ३०८॥
यथा विजितो दण्ज्यो मिथ्याभिधानान् , तधन
यो मन्येताजितोऽस्मीति न्यायेनापि पराजितः ।
तमागतं पुनर्जित्वा दापयेद् द्विगुणं दमम् ॥ ३०९ ॥
स्पष्टार्थः श्लोकः ॥ ३०९ ।।
ऋणादानाद्यविलध्यवहारसम्वन्धितया यथास्थान युत्ताधागमानुसारेण प्राप्ताऽपि
.
राज्ञा न्यायेन यो दण्डोऽगृहीतो वरुणाय तम् ।
निवेद्य दद्याद् विप्रेभ्यः स्वयं त्रिंशद्गुणीकृतम् ॥३१०॥

·. व्यवहाराध्याय प्रकीर्णकप्रकरण चतुर्विशम् । राज्ञा न्यायेन प्राप्तोऽपि हि यो दण्ड स्नेहादिना कथञ्चिदगृहीत , त स्वयमेव त्रिंशद्गुणीकृत्य उदकसन्निधौ वरुणाय निवेद्य वरुणमुद्दिश्येत्यर्थ । ततो विप्रेभ्य प्रागुक्तदानविध्यनुसारेण (देयम्मीदद्यात्) । चोदनामूलत्वा- चास्या स्मृतेरफरणेऽन्यथाकरणे वा प्रत्यवाय इत्येव व्याख्येयम्। अन्या येन वा यो दण्डो राज्ञा गृहीत , त स्वयमेवान्येनाशक्योऽपि कारयितु शिद्गुण वरुणाय निवेद्य विप्रेभ्यो दद्यादिति । यद्वा न्यायेनैव राज्ञा यो दण्डो गृहीत , तमेव च सामर्थ्यात् स्वयमेव त्रिंशद्गुणीकृत विप्रेन्यो दद्यादिति । सर्वं चैतत् श्रुतिस्मृत्यनुसारान्न्याय्यमेवेत्यवसेयमिति ॥३१०॥ प्रथमोदयानुरक्तो निखिलमल मण्डल निज कृत्वा । पालयति सततमुमितिबलवानेष नृपसविता ।। - इति निरस्तनिजव्यसनक्लम कृतविपक्षचरिनविपर्यय । नृपतिराशु समुद्धृतकण्टको हरिरिवेष्टतमायतन श्रिय ॥ इति परमभट्टारकयाज्ञवल्क्यप्रणीते धर्मशास्त्रे विश्वरूपकृतविवरणबालक्रीडाया द्वितीयोऽध्यायः । शुभ भूयात्। - तन् स्व ग पाठ ·ग्रन्थान्तरोपात्तवाक्यानि । पृष्ठ वाक्य ग्रन्थनाम कर्तृनाम " " " ४ " । मनु " " ६ २ 'प्रिय स्वाध्यायप्रवचने भवत - आवाय 'सर्वस्यैव हि शासस्य कर्मणो वापि -' 'विपय श्लाकनिदिष्टो धर्माख्यश्व- ३ 'तस्मात् स्त्रिय संख्या 'ईश्वर चाधिगच्छत योगक्षेमार्थसिद्धये" 'पश्येदा मानमक्षय्यम्' "शास्त्रादानन्दावगत शास्त्रीयावर्थकामा धर्म जिज्ञासमानाना प्रमाण परमश्रुति' स्वयम्भू 'भाचार्यपुत्र शुश्रूपुज्ञानदो-' "तस्माद् विद्याभिजनसमुदेत-' आपस्तम्ब 'ज्ञातवेदार्थतत्वन धर्मानप्यनु-' न्यास उपसनाय तु नियात्' पुत्रा येऽनन्तरस्त्रीना क्रमणाक्का- मनु 'प्रतिलोमात्तु धमहान गौतम 'प्रतिलोमास्त्वन्तावसायिन' जातकर्ण अभिगम्य महषय मनु 'नाक् स्मारसमवाय गुरु पृच्छत् जानूकर्ण सूयस्योदयन पुर 'यज्ञो हि कृष्ण , स कृष्णो भूवा चचार' । आनाय 'स कृष्णमृगोऽभवत् । स कृष्ण-' श्वताश्वतरम् 'यत पश्चात् सिन्थुविहरणी सूर्य भालविन गाथा 'दश आर्यों गुणवान् प्रागस्ता- 'स यो याश्या देशो त देवा समाजह--- आम्नाय 'भूयासो धमवतार अपना वृदयाज्ञवल्स्य नारद पुलहो गाग्य पुलस्त्य - " . , ८ . " " मनु ९ 1apaalki ·पृष्ठ यास्य प्रन्यनाम कनाम " शातातप " " " " मनु घसिष्ठ ऋग्वेद 10 स्मृतिद्रोणपाटक' | 'आमायात सम्यगुन्य सव-' " विना यज्ञोपवीतेन गन्धैर्यस्तु-- 'नकम कारस्न्य धर्मस्य' 'वेदो धर्ममूलम्' 'भिने जुहाति' 'स यदि घरकेभ्यो या पततोऽनुनुवीत' १२ । 'अभिगम्योपविश्य हिरण्य यात्' 'तन धर्मलक्षणानि । देश काल--- १३ स्मृतिशीले प तादाम्' "शिष्ट पुनरकामामा, अगृसमाण- यनास्य पितरो यातायन याता १७'प्रते यक्षि-' " 'तस्माच्छ्यास यन्त पापीयान् पवाद वैति' 'स सर्वाऽभिहितो वेदे' १९ । 'विदुपा माह्मणनदमध्यतन्य प्रयात २. अग्रन्थकानामर्थानो चकाराप' "यको भू -- २२ 'वचनानि स्वपूवत्यात' "'वदो धर्ममूलम् "'आम्नायप्रामाण्यादाचार' 'द्वितीयस्तदनुन्याख्या स्मात' वेद स्मृति सदाचार वदविदा हि मन्वादय 'प्रान्तेरनुभवाचापि पुवाफ्याद् 'स्वाध्यायोऽभ्यय' लक्षण्या स्त्रियमुदहेत' 'अतावुपयात् 'मुवेणावयति' २४ 'एतद् बस्यद्धा तपः यदाहसा--' मनु १८ -- " " " " " माक्षशम् ·प्रन्यनाम कनाम मनु आरस्तम्ब " ग्यास " अधिरा " गौतम " " २५ / स्थलयोदक परिगृहन्ति' "स प्रोऽभिहितो वेदे- 'प्रामगोता विधयस्तेरामुत्पा- २०'धर्ममूलमिद म्गतम् "हिंसा सत्यमोध शौरमिन्द्रिय- २८ तनेय विदिवातिगृायुमति' "नयम सीरियानां प्राप्यते- स्मृति ""धर्मस्य तर निहित गुहायाम्' "एकोऽपि पदविद् धर्म य पयस्थेद्-' २९ 'सपंभूनगगालाही चोदामाह-' 'भागुत्तमात अय भामिण' "मचायांप्रमादून प्रय भाश्रमिण -. चरबारम्नु प्रया द्वौ । यदेक- 'पश्चारमवन्तो वृदा सम्पम्बिनीता- "श्रुतिविराधे घायद्यसमरायपु निणय' 'यथारलपाखतस्तेऽनुद्यु' 'नेतरे तु सायश' राज्ञा नु सैव द्विगुगा वैश्याना- २१'भय पुसवन पुरा स्पन्दनात्' साप्यन्त मदिरभ्युक्षात जातस्य --' सीमन्तमूध विनमन्ति' "भाजीव फलिनी भव' मन्तरण सीमन्तानयन पुसरनवत् प्रथमे-' स्मृयन्तरम् 'चतुथमा से निजमण करोति' 'दशम्यामुथाप्य माझगान् -' 'नामधेय दशम्यां तु द्वादश्यां-' ३२ पउदा भरद्वाजा बैजिकगामि चनो द्विजाना-' शुदस्य प्रेष्यरायुतम् 'मप्रवजे शूद्र' गायत्रो वै नाक्षण , अष्टाक्षरा वै-- आनाया . " " " पारस्कर " " . मनु ·पाक्य पन्धनाम कनाम आप्रायः मम्रवर्णः आपस्तम्ब: मनुः गौतमः मनु " . " " गौतमः " " " श्रुतिः भारद्वाज: " गौतमः " " आथर्वणम् ३३ 'मझ हि वसन्त. क्षन्नं ग्रामो- 'गायत्री वासन्तीति गायत्रीच्छन्दो- ३४ 'वसन्ते ब्राह्मणमुपनयीत' 'वयन्तो प्रीपः शरदिति काला: 'पुत्रा येऽनन्तरस्त्रीजाः' 'प्रतिलोमात् तु धर्महीनः' । 'उपनीय गुरुः शिप्यं शिक्षयेच्छौच--' 'भोकारपूर्विकास्तिस्रो महाव्याहतयो-' 'ऑपूर्वा च्याहतयः पश सत्यान्ता.' २५ / 'सवत्सनोड्कृतं पूर्वम्' 'तस्मात् पुत्रमनुशिष्टं लोक्यमाहु.' 'न म्लेच्छभाषां शिक्षेत । म्लेच्छो--' 'सस्य शांचं मनः शौचं शौचमिन्द्रिय-' 'प्रागुपनयनान् कामचारवादभक्षः' 'अनेनसः पुरोऽयमाद् वसन्तात् --' 'वैवाहिको विधिः वीणां संस्कारो. ३६ अपिवा चंदतुल्यत्वादुपनयनेन - बालो वाप्यूनपोडशः' | 'वाग्यतोऽवगुण्ठितशिरा भूमिमन्त-' 'एका लिखे गुदे तिस्रस्तथैकग्र-' ३७ । 'पजापाने 'घातकस्य प्रयोपाने पञ्चापान 'शुलं धीतं यथा वयं मलिनं तद् --- 'अर्धप्रसूतिमात्रा तु प्रथमा-- 'एका लिोन दातम्या तथैकर-- 'वल्मीकास्करो(के) या जलात् - ३८. विपु ये नोपनीयन्ते शूद्राः पौध-' 'माइमुख उपमुखोवा शौचमारभेत- 'दक्षिणे ग्राह्मणहस्ते पन्द नीधानि- १९ / 'दक्षिणेनाचमनम्' "पादादुक्षेन्मूर्धनि पदधामानि चो-' 'संहवाभिस्तिएभि पूर्वमाश्य - " याशिकाः " " मनु. स्मृण्वन्तरम् " पुलस्त्यः व्यास: " " . पितामद गौतमः " कल्पसूयम् शामायन: " ·पाग्य प्रन्धनाम कतनाम १९ शर आपस्तम्बः " " पौधायन " D दारीतः । " " मनु आपस्तम्ब मनु मनुः . "उद्धृत्य परिपाभि' 'न वप्ताभिप्रायमरणात्' 'अनुष्याभि.--- ४. अनापदि द्विजातीनामलेन यथा- 'नपुरादाभिनफेनाभिनंकनुशामि. "विधमाने प्रभूने हि नारे ग्रानं-- 'भामेय वारणम् -' १ यतः प्राणान् समाधाय विजपंद्- 'पापोहिछातृचेनाभिमार्जयित्वा- "एतदक्षरमेतां च जपन् म्याति-- नाप्पु श्लायमान पायान' 'नित्य मात्वा शुचि कुर्याद् देवरि- 'साविध्याश्च तिर पुण्यमापोज्योती--' ४२ / 'मिर्जपेदायतप्राण प्राणायाम.-' 'भा ज्योतिपो दर्शनात् ४३ 'देषी सहस्रशीतुपातमध्या- "रुपयो दीर्घसभ्यत्वाद् दार्घमायु- "पूरी सभ्यो सनक्षमा प्रातरा-' "अर्धास्तमितभास्कराम्' 'पूर्वी सन्यांजपस्तिष्टेन सावित्री- 'कृतानिकार्यों भुजीत' काममन्यस्मै साधुवृचाय गुरुणा- 'दक्षिण बाहु श्रोत्रसम प्रसार्य- 'माप्रयतो नाप्रयताय' 'समिन्मृदुकुम्भहस्तो नाभिवादयेत्' 'न समवायेऽभिवादनमत्यन्तशो-' 'नाम्नोऽन्ते ये म प्लुर्ति विदु 'न्यत्यस्तपाणिना कार्यमुपसमहण- 'दक्षिण पाद पाणिभ्या परिमृज्य- 'गुरुणानुज्ञात ५५ अनित्य परीक्षेत' 'पाणिना सय्यमुपसगृम- स्मृत्यन्तर हारीतः " गाग्य सवर्तः " ४५ बौधायनः आपस्तम्ब " " " " मनु आपस्तम्ब. " गौतमः " ·वाक्यं मन्धनाम कर्तृनाम आपस्तम्ब: गौतमः " " आरायः " एमृत्यन्तरं मनुः गौतमः " मापस्तभ्यः बौधायनः मनु: 1 जानकाति " ५५ । 'सबै लाभमाइरन् गुरवे' 'पक्काप्रस्वामिनो भिक्षवः' 'युकः प्रियहितयोः' 'यस्तेन दुत् कतमच नाहं पे गुरु- 'विद्या मनुष्याश्च पिहिता. परिवर्तकेन' ४६ “आचार्यपुनः शुश्रूषानदो- 'वासांसि शाणक्षौमचीरकुतपा:' " ! 'बैत्रपालाशो माह्मणदण्डौ' "कृष्णरुरुयस्ताजिनान' 'अजिनमेवोत्तरीयं धारयेयुः' 'कौशं सौयं वा प्रिस्त्रिय यज्ञोपवीत- 'उद्धत दक्षिणे पाणी- 'कार्पासमुपवीतं स्याद्- दीक्षितो चेद् राजन्यवैश्यो शाणा- 'मीजी सिवृत् समावणा- 'प्रतिगृप्सितं दण्डं - 'वेवयरहीनानां प्रशस्तानां-' 'सार्वणिक भैक्षचरणम्' "अमत्याचक्षाणाम् 'यस्या आचारभूयिईश्वक्षणता-- "स्वस्तिवाच्य रिक्षादानमपूर्वम्' " | 'मतवद् देवदेवत्ये पिध्ये- 'तर स्वादुकारमेवानीयात्' " श्वेतकेतु हारुणेयं प्राचय-' 'आचार्याय मधुमासे प्रदायाम-- 'उच्छिएमगुरोरभोज्यम् 'स्वीमिर्यायदयं सम्भापत' 'मनसा प्राणिहिंसायां निर्मुपदा-' 'नेक्षेतोपातमादित्य नास्त यन्त- 'यदि वेदमप्रतिरूपं सकल्पयति' "शुका धाच.' 'उपानण्यकामक्रोध- मनु. " " " "गौतमः आपस्वरः ४७ भासाय: " मनुः ४८ आनाया घरकाः याजसनेयिनः आपस्तम्ब भरद्वाजः " " "" ·पृश यास्य प्रन्यनाम कर्तृनाम ४८ " " " " नारद गौतम. " " " " " मनुः 'भारमान सेव सवंटो गोपाये' आपाय. 'यदेव विदानापार्यो का घूयान्- शौनक ४. निकादीनि कमागि' स्मृल्यन्तरम् 'उपनीय तु यः शिष्यं वेदमध्यापयेद्-' । 'एकदेश तु येदस्य वदामान्यपि- 'स्विफ् न विविध प्रोक्त पूर्वदृष्ट.--' 'अग्न्यायं पाकयइमामटोमा-' मनः 'मावत्येक 'सहस्र नु पिमुमाता गौरवेगाति- मनु 'तऐप जन्म पारीरमेव मातापितरो- 'निपेकादीनि कर्माणि यः करोति. मनु. 'पितुर्भगिन्यां मानुश्च ज्यायस्या- - श्रुतं नु सर्वेभ्यो गरीयः' ५१: 'भक्षादमी कृपा- आपस्तम्भ 'चदानधीत्य पेदी वा वेदं वापि-' ५२ 'दिगुणा गायत्रीमतिक्रम्य प्राह्मणो- । जातका 'यधिकाया वैश्यस्य गौतम. 'प्रभु प्रथमकरूपस्य योऽनु-' 'ते प्रहहसस्नुतास्तेपामभ्यागमन-' 'भत अर्वपत्तितसावित्रीका भवन्ति- पसिष्ठ 'मास्यस्तोमेनेट्वा मात्यभावाद्-' याशिकाः ५५ 'तद् द्वितीय जन्म' स्मृस्वन्तरम् 'याषन्त ह वा इमां वित्तेन पूर्णा आन्नाय 'भा हेव स नखाप्रेभ्य परम- मनु ५६'अवशीर्णब्रह्मचर्यो यमिच्छेत् - वसिष्ठ 'तस्याश्रमविकरूपमेके नुक्ते' 'भाचार्य तु खलु प्रेते गुरुपुत्रे- मनु 'गुर्वभावे वैदपस्ये वृत्ति - ५७ 'चतुर्यपाष्टमकालभोजी- स्मृत्यन्तरम् 'भा निपाताच्छरीरस्य यस्तु- मनु गुरो कर्मशेषेण जपेत्' 'यावज्जीवमनिहोत्र जुहुयात्' " " मनु. भारतम्ब " " ५५ गौतम " " | गौतमः ཟླ་ཡཾ ཡཾ བྷྱཱ ཙྪཱ ཡོ " " गौतम " आम्नाय ·ब. वास्य प्रन्धनाम कतनाम . ५० आप्राय: मनुः गौतमः " " अङ्गिराः याशिकाः वसिष्ठः आराया छान्दोग्यम् 'यावज्जीवं दर्शपूर्णमासाभ्यां यनेत' 'अन्यतरापाये दारान् कुर्वीत' 'जायमानो वै पाह्मणखिभित्रणवा. ५८ महायश्च यज्ञश्च माझीयं-- 'चत्वारिशसंस्कारः संस्कृतः' 'तस्याश्रमविकल्पमेके युवते' 'स्वाभिप्रायकृत कर्म यतु धर्म- "जीविष्यति हि विधानेनैत्यनु--' 'अन्पत्तरापापे दारान् कुति' ५९ । 'गृहस्थोऽविनीतफोधहमः' , 'ये चामी भरण्ये श्रद्धा सत्यमुपासते. 'यो धर्मस्कन्धाः यज्ञोऽध्ययनं-' १. "स विधिपूर्व सारया- 'गृहस्थोऽविनीतकोधहर्षः' 'गोर्याक्षणस्य परो मामो राजन्यस्य- "कवानुउस्तस्य वा मानम्' ", 'धेदानधीत्य वेदी या- "परनार परीक्ष्य पुंस्व' 'सरणी लक्षणान्विताम्' 'अरमी साम्यनाप्नी इंस--- 'काभानीमुपयन् नाकं सम्प "भममादमयरपिंकार 'अमगीग्राम्- " | 'मातृपन्भुभ्यः पिनवन्भ्यश्च' १२ । 'गपिता मु पुरे मामे- "पिटनिशि. सप्तम पचमे या' "ni सप्तमात् पितृगुस्से 'पचमीपाभयत.' 'समा समानाईप गुरुमगा--' 'पन्यापिक्षमास्नया- 'भरि सम्म.सार- म मातुनरपर पागम्' गौतमः वसिष्ठः पारस्कर. गौतमः मनुः . " भाठविधुतिः " " " गौतमा स्मृस्यन्तर मना गांवम. " भाषा: GIV194 st. " ·8 P चाश्य प्रन्यनाम कर्तृनाम " वसिाः " मनुः मनु. माझणवार N मैयायिकाः ग्यास. " " " प्यसयों वपामिव 'भमसानां तु स्त्रीणां निपुरूषो-' "पपेकजाता यहयः एयरक्षेत्रा.-' 'मन्यतस्तु समृदानि कुलान्यल्प -' 'महान्यपि समृद्धानि गोजावि 'प्रोप्रियाण महाकुलात' 'सवर्णाने द्विजातीनां प्रशस्ता- 1५/कृष्णवर्णीया रामा रमणावा- "पतिजोयो प्रविशति गो भूया ५ दश पूर्वान् पशायरानात्मान प--' 'नहिपचनस्यातिभारोऽस्ति', 'स्खेयं कुया यपहं वो पिसाना- । 'एकं गोमिथुनं वे वा वरादादाय- १० वोटायाः मुतवैर सप्त मप्त--' 'संयोगमन्त्र प्राजापत्ये' १८'ज्ञातिभ्यो नविण दरा-' 'फेवलं मन्दारिहत्ता- 'भिरवा रित्त्वा- स्कृष्टवेदने 'प्रीणि चपाण्यत्मती काङ्ग्रेत-- 'रत 2 याचन् दातार लभत एक- 'सा चेदक्षतयोनि. स्यात् -' 'न विवाहविधायुक्त 'न द्वितीयश्च साध्वीना- "तिस्र. पुनर्वश्वतख. स्वरिण्य.' .२ 'नान्यस्मिन् विधरा नारी- 'तदाप्रभृत्ति यो मोहा-' 'देवरावा सपिण्डावा- ५ विधवाया नियुक्तस्तु- 'प्रजेप्सिताधिगन्तण्या- 'पतिता भवतो गवा नियुक्ता-' 'धनमोभानास्ति नियोगः' । गीतमा मनु वसिष्ठः " " " " । मनु. पौधायन. आप्नाय. मनु. " " शाह " " " " " " रसिह. Yaj la alky 211 ·१० प चाश्य अन्धनान फनाम ३ वसिष्ठः पाणिनिः पसिः " " कल्पान्तरं " मनुः यौधायनः आरायः । " मन्यवर्णः वसिष्ठः . " " 'यस्या नियेत कन्यायर वाचा- "तपसी पण्मासं तचारिणी 'पत्युनों यज्ञसंयोगे' " 'कन्यायां दत्तशुल्कायां म्रियेत- ७४'अभिर्वाचा च दत्ता या.' 'बलाचेत् प्रहता कन्या--' | 'पाणिग्राहे मृते कन्या--- "न विवाहविधाबुक्कं विधवा--' "निसृष्टायां हुते वषि-' तस्मादेकस्य यहयो जाया भयन्ति 'यस्मै मां पिता दयाद् नेवाई- 'को यां शयुया विधवेव देवरं. ७५ 'प्राजापत्ये मुहूर्ते पाणिमाहवदुपचरेत् ' 'नान्यस्मिन् विधवा नारी- 'अयं द्विहि विद्वनिः पशुधर्मो-' 'नवा संजीवन्तं हास्यामि- 'शूदाणामेव धोऽयं पत्यौ 'वायुप्रोक्ता तथा गांधा पठन्त्यय --'. 'अकार्यमेतद् विमाणां विधवा-' ७६) 'भ्रातर्यध्यपदेशेन नाध्यतम्यं- । 'प्रातृणामेकजाताना ययेक... ७८ 'भर्नु. प्रतिनिवेशेन या भार्या- 'पतिताः नियस्त्याश्या भर्तृवध- 'दुष्टां भार्या जायां परिभाष्याधि- "विशाल: कामवृत्तो या गुमैया- 'भकदेवता नार्य.' पुण लोकान् जपति पौनेणाभन्त्य- 'न मनस्मालीकाद प्रयवते- 'मती च ग़चन् निधिवच जुहा-' 'अधिविना यो भार्यामुपेया--' 'प्रसवस्तु निपेक्षाद् दशने-' 'नियास्रष्टासु चान्यासु खियो-' आप्रायः वृद्धमनु. वसिष्ठः यौधायनः गायः " " . स्मृत्यन्तर ७६ मनु: " चरकाः वसिष्ठा- " गणितज्ञा " " ·१४ वाक्यं प्रन्यनाम कर्तृनाम 44 " मनु. " " " " N " ३ 'पुमान् पुसोऽधिके गुले- 'पुत्रपौनप्रतिछत्य वडपत्यस्य--' भन्योपस्था जीवतामस्तु माता' मन्त्रवर्ण, 'वास्यां पुत्रानाधेहि पतिमेका- ""मुकालाभिगामी स्यात् 'मती गछन् - स्मृस्यन्तरम् 'ऋतावुपेयात्' 'सर्वत्र वा प्रतिपिद्धवर्जम्' स्मृत्यन्तर 'ज्येष्ठ एव न पुत्र स्यात् कामजानि--- 'कृतदारोऽवरान् दारान् -' स्मृस्वन्तरम् 'सवर्णया कृतदारो नान्यामिच्छेत् - जातूफर्ण. 'उतो स्वस्मै तन्य विसने जायेव-' मन्त्रपर्ण 'तुमती तु यो भार्या सन्निधौ- पौधायन 'भर्तु. प्रतिनिवेशेन या भार्या 'मपि न श्वो विजनिप्यमाणा - ८४'पाबारस्त्रीपु मार्दवम्' टौकिका 'या स्यादनतिचारेण रति वसिष्ठ 'स्था प्रसूति चरित्र घ कुलमात्मान मनु | 'प्रसूतिरक्षणमसरो धर्म -' गौतम ८५ 'पान दुर्जनससर्ग पन्या--' मनु 'नास्ति स्त्रीणां पृथग् यज्ञो-' 4 'जुहू घृतेन पूर्णा दक्षिणे पाणी- 'भप्तिभिरादीपयन्ति- 'यात्वग्निभिर्दहन्ती यज्ञपाश्च- 'माहिताप्निमग्निभिर्दहन्ति-' पावाग्नयो वा एते भवन्ति ये पल्या- 'एववृत्तां सवर्णी खी द्विजाति मनु 'माह्मणो हि जायते यो यज्ञा- आम्नाय 'भन्यतरापाये दारान् कुर्वात-' 'यशुदहेन् प्रागग्न्याधेयात्-' 'सयरवात पुत्रार्थे न-- याज्ञिका 'माहृतोदायां भाया पुनरा--' 'स पारय व शवस्तस्माद- मनु " ८७ " काठकश्रुति । " " " | स्मृति " " ८९ ·१४ वाक्य प्रन्थनाम कार्टनाम गौतम स्मृति . गौतम श्रुति स्मृति ملی۔ " " गौतम " नाताय श्रुति का पारस्कर आप्राय १० प्रतिलोमातु धर्महीन -' 'प्रातिलोम्यानुलोम्येन वर्ग- 'भार्यादिरग्निदीयादि- 'भसदाहवा एता परगृहाणामै ९२ । 'भाहनोढाया पुनरादधीत-- 'रजस्वलो जटिल परन्त- ९१ 'पदन्ता यमति' "दन्तकाटममावास्पा मधुन- 'शतपदार्थवत्वेन- ९४ । 'उपनिषदो पेदान्ता इति पाप-' 'पच महायज्ञास्तान्येव महासग्रागि 'भहरहभूतभ्यो पलि हर कम स्मात विवाहामा ९५ 'उद्यान्न मानणायावनेज्य-' महरहदशादोदपायात' पाक धान्याहिकी गृही' 'स पत्र मुरान् यजते तेन मनुप्मा -' ५५ पालन्या गृमा यथाई' मर्यापयोगे म पुन पास " 'पश्चाद् गृहपतिः पानी च । पूर्वा वा-' 'तस्यो म झिमन्न किपास-' ९. 'यविपाइयारा 'पपमा सवामरम्य सामन- भनित्यहि स्थिता यस्मात् तस्मा-' पाई भिक्षुकानार्थाय सम्भनरन्" स्मादार मापमाठराइयर स्पाय' परिषदकामी- 'धमाधांपनुपिन्त पर ... "UT TRस्यो गरीपरामूलापा-' |'माया जाल बाग पति- विपाविद मायामा म पिनीमपिचरमा साधा मनु " " भामा स्मृति श्री गौतम - " " निगम " आसाम मनुः " गौतम । " भाप्राप अपिए .

·वाक्य मन्थनाम - फर्तनाम . आवाय " आचार्य मनु ---- " " वसिष्ठ । गौतम " , वसिष्ट अभियुक्ता आपस्तम्ब मनु " " " " 'प्रन्यादितरेभ्यश्च' 'नस्माद् याह्मण क्षत्रियमधस्ता 'लौकिकमेव वित्त द्विविधो-- 'वित्त पन्धु - 'पद्यानां निषु वर्णेषु-' 1.1 स्थविरवालातुरभारिकस्त्री' 'राज्ञानु धोनियाय' 'सवैश्च वध्वा असमानाया' १०५ 'दश दोणाः स्मृता कुम्भी-' १०५ मत जाव पुनार घ-- 'धर्मामन्निरातेऽर्धमाहिण--' 'पापण्डिनो विकर्मस्थान्-' 'वायाग्रेणापि नार्चयेत् १०६ 'अधोटिनकृतिक' 'नायिाद् भार्यया साधै नैना- 'तस्मादिमा मनुष्या स्त्रियस्तिर- । 'तस्माज्जायाया भन्ते नाश्नी- 'न तद्रक्षासि नपिशाचास्तरन्ति- १०७, 'वैणवी धारयेद् यष्टि सोदक-' 'नोपजीपच्छायाम' 'सायायामन्धकारे वा रात्रा- 'उत्तरेप चैतदविरोधि १.८ 'भुवन्ती जम्भमाणी वा-' 'तस्माद् धपत्यप्रावृतो न व्रजेत्' १०९ 'तस्मादुह स्वपन्त धरिव न- 'तमेतेनामभिरामन्त्रयाचकार न बाहुभ्यां नदी तरेन 'गा धयन्ती परस्मै नाचक्षीत' ११०चज च कुर्याचिहाथ-' 'वेशव च जीवताम्' पौषमासस्य रोहिण्या मध्यमायो- 'यावन्त शिष्यगणमिग्छन्' " आप्राय " मन्प्रवर्ण मनु वसिष्ठ ममु गौतमः " आताव " , मनु - , " स्मृत्यन्तर " . मनु 4 " ·पाक्यं । अन्यनाम कर्तनाम पारस्करः गौतमः 11 स्मृस्यन्तर -- . " मनुः भानापः मन्त्रवर्ण. आपस्तम्यः आशायः " मनु' वासुदेव वसिष्ठ " ११०/ 'गुरी प्रेतेऽपोऽभ्यपेयात् - १११ 'अन्तरागमने श्चादीनां ध्यहमुप- 'प्रातदिवर वर्षामु अन्यदा-' 'धातऽमावास्याया सर्वानभ्याय:' 'पाण्यास्यो हि द्विजः स्मृतः' ११२) 'द्वायेव वर्जयन्नित्यममध्यायो-' 'तस्मादेवं विद्वान् विद्योतमाने- 'मेषकस्ते पशुः' 'इमशाने सर्वत. शम्याप्रासा- ११३, 'य उद्दवविर स्वेषु प्रतिउभूपति 'सर्वस्याभ्यागतो गुरुः १४४ विद्वभोज्यान्यविद्वांसो येषु- । 'विद्वानविद्वानशुचिं शुचिं वा-' ११० 'एधोदकययसमूलफलमध्य- ११९/ 'को भोक्ष्यत इति घाभिकुष्टम्' १२. 'गोच क्षीरमनिर्दशाया. सूतके' 'प्रयत्नन विवजयेत्' १२१ 'लोहितान् वृक्षनिर्यासान् प्रश्चन-' , 'कुक्कुटा नसविकिराणाम्' 'वृधासरसयावपायसापूप- १२३ 'यो हत्या परापोऽमेण्या- 'अमस्यैतानि पङ् जग्या कृच्छं-- 'भुक्त्वातोऽन्यतमस्यान्नममत्या --- 'सुरायाश्चाज्ञाने' १२४ 'निरानमितरेपाम् '; “ বালামবি’ " 'खड्गे तु विवदन्न्यप्राम्यसूपरे' 'भानन्त्य खड्गमासन' | 'पाठीनरोहितावाद्यो' १२५ नियुक्तस्तु यथान्यायम्' 'अनुमन्ता विशमिता. 'जीयन्ति हय जुहुयो यजमान-' गौतम. मनुः आपस्तम्भ आनाम: . " वसिप " " आत्रेय. " " " आप्पाय. " ·वाक्य प्रन्यनाम कनाम मनु " सिष्ठ शम । " -- भरद्वाज यसिष्ठ " गौतम यम U मनु " " , १२६ 'म मासभक्षणे दोप' "निलेप काधन भाण्डमन्निरेव' १२. 'दारुपदस्थ्नाम् 'चेलानामुम्स्वेदन प्रक्षालन 'यपदेवेषां मन्त्रशुदस्तक्षा- आघाय १२८ 'तस्माद् यदा मनुष्याणां परिवेपण...' 'भादित्येनोर्णामयानाम् - 'न शौच शयनासनकटप्रस्तर १९९ 'मधमूत्रपुरापैश्च श्लेष्मपूया- 'कारुहस्त शुचिस्तभाकरा - 'आरपन च भूमे' ११०/'उपलिप्स तु यत् साई परि- 'गोकर्णमात्रमबिन्दु पुनाति- 'यावन्नापैत्यमेभ्याक्ताद् गन्धो-' 'तेजसाना कुणपरेतोमूत्र- 'प्रदरादपि या गोस्तर्पणा. स्यु "वार ये देवेभ्योऽपामामत् । साभाप' आप्राय १३२/ 'अनि पवित्र स मा पुनातु- मन्त्रवर्ण 'म चेदरे निपतन्ति'. 'परानथानाचामयत पादौ या- 'य वा प्रयतस्त्वाचामयति' 'न इमधुगतो लेप १३४ 'उच्छिन तु सस्पृष्ट एक- स्मृति द्रव्यहस्त उचिटो निधायाचा यामीमास्य स्यात् तत्- श्रुति 'देश काल तधारमान दम्य शौच यथाई कार्यम्' १३५ 'भमेध्यादपि कापनम्' "मृसोय शोभ्यते शोभ्यम्' 'अमेध्यतागत दम्य यदमेध्य- स्मृत्यन्तर 'प्रचरन्नभ्यवहार्यपु' १६/ मृदस्मगोमूत्रक्षारोदकेश्चैलाना - वसिष्ठ " " गौतम वसिष्ठ आपस्तम्ब वसिष्ठ . . शव " . पौधायन मनु " मनु' " यमिय घाइव ·पृष्ठ पाक्य प्रन्थनाम कनाम बआपस्तम्ब वृद्धगाय स्मृत्यन्तर 12 हारीत आचार्या ब्राह्मण स्मृत्यन्तर " ग मनु भाजायः मनु. ११६ 'मूढप्रस्तरे च सस्पृशमन्यानप्र- " 'अनेकौदार्य काष्ठशिले भूमिसमे' , 'यदेवानूचाना विद्वासो-' 'यथा शौचमनि कालमरजत - १३७ 'साधारण हि वाम । 'देवाना वागपाक्रामत् -' 'शोधिताना तु पायाणा यद्येक "वरस प्रस्तावने मध्य श्वा--' १३. 'गोभिराक्रमणाद् दाहात् खनना--' 'मक्षिका निग्रुपो नार्यों भूमि-' 'यथाशुभाघो नदिसश्रितो वहन्- १३९ 'सर्वेपा बामणो पिधाद्वृत्यु 'योऽर्चित प्रतिगृहीयात्' १४०/ अहरहर्दद्यादोदपानादि' "दतान् स्लातकान् विद्यात्' १४. अदितिरस्युभयत शीणी' १५२, 'नाय यज्ञ मानुग्रहमतुल्य.' 'यो ज्ञातायापि कतिपयी.-' 'तस्माद् यद्यपि.सर्वश्यानीम-' 'प्रक्षालनादि पकस्य दूरावस्पर्शन- १५३, 'तेन चोत्तरस्तदाऽस्य निधय' 'गुर्वर्य दारमुनिजहीर्षन्- 'उदकावेषामपि प्रतिगृतीयार' १४५, यदि स्याचन्द्रमा पिम्पे कर- 'शतमिन्दुक्षये दानम्' 'अध प्रामपरपक्षे मांगावि- 'अध या पक्षिणा यतते सूर्य 'मासि मामि चाशनम्' १४६' 'परदारंगु जायते द्वो सुतो-' १४.' 'आसनपूपरलूसेपु पहिप्मामु-' श्री देव पितृकार्ये ग्रीनक- 'एक एव पदा विमो द्वितीयो...' मन्त्रवर्ण '- भाप्ताय " | कका. " गौतम वसिष्ठः " " स्मृति " বাবা भाराय. " " मन " मृन्यवर " - ·पृष्ठ वाक्य मन्यनाम कर्तृनाम आनाय " " न्याय जमिनि कात्यायन " मनु " " भानाय 3 कात्यायन आनाय. " " १४७ / 'यधेक भोजयेच्याद्धे देव-' १४८ यत् पितृभ्यो निपृणाति' 'सवभ्य एव निपृणीयात्' 'शास्त्रस्था वा तन्निमित्तत्वात्' "!'श्रादिनि चेन्' 'तेभ्यो ददाति' 'पिता यस्य तु वृत्त स्यात. १४९ 'ध्रियमाणे तु पितरि पूर्वपा-' 'पितापुत्रौ चेदाहिताग्नी स्यातां-' 'असावेतत् ते' | 'पितृमभृति नु नित्या' 'न जावन्तमति ददाति' 'अनिष्ट्या नु पितृछ्राचे न-- 'पिग्दान्याहार्यक श्राद्ध क्रुयो- भाभावे तु विमस्य पाणा-' पितामहो वा ताल भुम्जीते घियमाणेनु पितार- 'त सन्तो मीमायामेव चत्र- येभ्य एवं पिता दद्यान ठेभ्य - 'वृधासधरनाताना प्रमज्यामु-' "असपिण्डकियाकम द्विजाते - १५१ / निषिद्धोदम्फलाना पतितादि-' १५२ पिण्डकरणे प्रथम पितॄणां प्रेस- 'सक्सर पृथगेके' 'सवस्मरे पूर्ण 'न पैतृयाज्ञिको होमो- १५३ मानिनु काम्य प्रातमास- १५५ मातामदानामध्यय पादाचमन- 'एकरव सागता भारिर- 'भागाप्रग नाम्ना 7 मानु मातु प्रथमा गिनिवा- ''मासस्य नियनित दा- " मनु आग्नाय " याशिका मनु " पारस्कर " कात्यायन " . " । " ·1८ पृष्ठ पाय पन्धनाम कर्वनाम स्मृत्यन्तरं भारवाजा ध्यास: स्मृत्यन्तरं " ध्यास: पारस्करः आराय: कात्यायन: - १५५ / पौत्री मातामहस्तन दद्यात् १५६ । 'प्राचीनाचीत पितृगाम् । पितृणां 'वीण्यपात्राणि पितृभ्य १५८ | 'अजानानस्तु यः धार विदले:- , 'मापाठीमुद्गवी पिदलानि-- "ददक्षिणाप्रेरग्निं परिरतीय- १५९ याप्मारामश्नन्ति यारदश्नन्ति' 'राक्षाप्ना पावमान्य. पुरूप-' 'यथा युलया कुमार १९१ | 'धारा परश्रादे ५६२ | "पिन गां रूपमाम्धाय --' १६० पिकरणे प्रथम पितृणां प्रेत. -' 'पररात पितर' ये समाना ननर पिण्डो व्याख्यातः' 'तत. मंचामरे प्रेतायानं दद्यात्-'' 'प्रेतस्पृशो ग्रामं न प्रयिशेयुरा- जहा चैकन रात्रया च विरा--' "शास्टिनं चव स्पृष्ट्या - 'एतद वे परम तपो यन् प्रेत- 'यो देधिन्नियते सशय.' १६६पिण्डाना मासिक श्राद्धमन्वा अपपिण्यक्रियाकर्म द्विजाते. 'सपिण्डीकरणादूचं मृते 'अप वपं तु तव्या माता- 'सह पिपरियायां न कृताया-' 'प्रदान यन यवेपासपिण्डी- 'वर्ष वर्षे तु कर्तव्या माता- 'तत सवत्सरे सवत्सरे प्रेताया--' | 'य सपिजीकृत प्रेनं पृथक्-' १६८ 'उच्छिष्ट न प्रमृज्यात्तु या 'सवत्सर तु गम्गेन पयसा- " पारस्करः মন্ত आप्रायः " " यमः मनुः १६७ भृगुः " " वसिष्ठः मनु ·पृष्ठ वाक्य प्रन्यनाम । कर्तृनाम आम्नाय आश्वलायन मनु " " मनु कात्यायन आ म मनु १६९ 'एतदै परममनाय यन्मासम्' १५२ 'नामान्यविद्वात्ततापता- 'अनेन विधिना श्राद्ध पिरब्द- 'अहरहदंवादोदपात्रादि' 'न दर्शन विना प्रादमाहिता- 'म पैतृयज्ञिको होमो लौकिके 'यदेव तर्पयत्यनि पितॄन् --- १७३ शाकेनापि नापरपक्षमति-- १७४ १ यत् तत् पूर्वकृत कर्म न स्मरन्ती- १७८ मृत्या श्रियमाकाक्षेत्' १८२ 'न हसो गृध्रपरिवार काम तु-'' १८५, 'अपि यत् सुकर कर्म नदप्यान' निवर्ततास्य यावद्भिरितिका- स्वधर्मविदनुरक शुचिरनुद्धत- १८५ ' 'सम्मघाह्मण दानम्' १८६ , 'पष्टिं वर्षमहम्मान स्वर्ग- १८. धन्यदुर्ग महादुर्गमन्दुग- १८८ | 'वशाखस्तुतिपुण्याहादयि- १९० वन्यान् पनगनित्य मदर-' १९५ 'समानयानरमा वा विपरी- १९५ निग्रह प्रकृतीनां च कुयाद्- 'सामन्तया यमनसाम्यन बातम्य- १९ यधन नातिमदम्युभियो- विभ्याक्तिमारमन' 'ता सपण विशिष्टदावाशि- 'चिप्वन्चो विपरीता नश्यन्ति- 'सह या इदमभवर- १९'मा-मयीद्धमभव में सस्पाय-' २०१पामाधगण दानम्' "अनुबनुम्यादी १०। नापादयेत् सर कार्य राजा- पनिमामलापानरम- सम्पति } বিবাঝায় मनु " मनु " " गीतमा " भप्राय मनु ! नारद " AN ·२० पृष्ठ चाश्य मन्यनाम कतनाम आपाय. कात्यायन " " " , " नारद " " अर्थशास्त्र धर्मशान "" गौतम। पर " यहरू २०१ ( 'गुरुशिष्यापितापुरदम्पत्यो 'यक्ष राष्ट्रविरुनच यश-- २०४ निवेद्य काल पंप मास---' 'अधिकान् शोधयेदान् न्यूनाथ- "अमसिर सोप च निरर्थ- २०५ | 'भापायामुत्तर यावत् प्रत्यर्थी 'सारस्तु व्यवहाराणा प्रता- २०. 'गहनत्वात् विवादामा क्षणिक २०९ धमक्ताना पुरपा. यहासन् -' 'अचारश्चोरता प्राप्तो माण्डव्यो- ११. नाततायिषधे दोपी हन्नु- 'कामतो मामणवधे निकृति - २१. निभ्यधिगमो राजधनम्' 'न बाह्मणस्यानभिरूपस्य-' 'चोरापहत तु मपभ्योऽन्धिप्य- 'पादोपचयान कर्मणतरेषाम्' २१८ परिस्थहनी रण देय नदनारे' 'धनस्वाहारिपुयाणा पूर्वाभा--' २१९ 'यावन पैतृक द्रव्य विधमान "तेपा तत्प्रत्यया वृत्ति कुटुम्र- २२१ "उपस्थाप्यधिपत्तायुपस्थाप्यस्य-' "णिवप्रतिकुर्वन्तु प्रत्यये- २२३ 'सत्यकारविसवाद द्विगुण २२५ | 'लिखित साक्षिणश्चत प्रमाणे- २२६ | 'श्रेणीषु श्रेणिपुरपा २२७ ] 'अवीरायाश्च येपित' 'स्त्रीणा साक्ष्य स्त्रिय कुयु 'नार्थसम्बन्धिनो नाता न-- 'यालोऽज्ञानादमत्या खी पापा-' 'श्रोत्रियाद्या वचनतस्तेनाद्या- २२८/असाक्षिणोऽपि येऽनोक्ता दास- 'खियाष्यसम्भवे काय बालेन- " " कात्यायो वृहस्पति कात्यायन नारद बृहस्पति नारद " " ... कात्यायन नारद . स्वयम्भू " " नारद " ·वाश्य प्रन्यनाम कर्तृनाम स्वयम्भू नारद " स्वयम्भू गानमः स्वयम्भू " नारद " " स्वयम्भू वहस्पति " छन्दोगाम्नाय २२८ 'यालादानुराणा च साक्ष्येषु २२९ 'यत्रानिबद्धो वीक्षेत शृणुयाद-' देशकालवयं द्रव्यत्रमाणाः २३. 'न्यूनमभ्यधिक चार्थं प्रयु-' न जा ब्राह्मण हन्यात् सर्व- २३१ 'नानृतवचने दोपो . वन-' 'वाग्देवत्यैश्च चरुभियंजर- २३२ तु परमात्रय २५३ / 'क्रमादव्याहत प्राप्त पुरै- २३५ 'सत्य वाहनशास्त्राणि गोषोज २३७ । 'तुलित। यदि वर्धेत विशुद्ध २३९ / 'यमिद्धो न दहत्यनिरापो-' २५० | 'दिव्यानीह विशुद्ध 'प्रिरात्र पञ्चरात वा पुरुष 'पुरप सोम्योत हस्तगृहीत' २१ स्वमेव सर्वभूनानामन्त-' 'वसस्य सभिशस्तस्य पुरा- २४२ द्विरदयपरा दाय सिया- २५३ रेस्य सार सव-' 'न जामय तावा- 'यदी मातरो जनयन्त- 'मातुहितर' 'गिभरुज दिय- २५ भन्यारवा परपय कुरामा 'मतु 6. पुप दपा-' १४९ / 'एक एयोरम पुत्र पियस्य - 'परतुक्षयजस्यास प्रधान- भारसपना पुरा पिट- भारम संविदा से भागा GिTीरमस्य-' प्रमाय गमावरोधस्य...' 'भय भाग दापरिभा। स्वयम्भू स्मृत्यन्त " मन्त्रवर्ण " स्मृति गौतम बसिर " . स्वयम्भू " पृहसदि पति ·२१ पृष्ठं वाक्यं प्रन्यनाम कतनाम गौतमः स्वयम्भूः 1 " " गीतमः " " गौतमः गौतमः वृहस्पतिः नारदः बृहस्पतिः " २५१ मीणां चानपत्यस्य, योज- 'यथैवात्मा तथा पुत्रं. पुत्रेण-' 'अनपत्यस्य पुत्रस्य माता- 'पिता हरेदपुनस्य--- 'स्वर्यातस्य सपुत्रस्य भ्रातृ-' २५२ | 'भ्रातृगामप्रज. श्रेयान् - । 'अध संसृष्टिविभाग, --' "पिता हरेदपुत्रस्य- १५३ स्वयमार्जितमधेभ्यो वैद्यः... 'पांडः कनिछो वा. २५५ 'भागे शुल्कं सादाणा- २५६ 'कार्यमुट्रावणालण्य- “साक्षित्वं प्रातिभान्यं च-' 'राजा क्षये दत्त्वा चातुर्वेद्य-' २५७ । 'यदि शूदो नेता स्यात् -' २६१ । 'दयमस्वामिविश्व २६३ अन्वाहित याचतकमाधि.-. २.६०ीया वक्रीय नादव्य--' स्थूलसूनवता मध्भानो- २६५ । 'पाग नु दशाहप न दद्यानापि 'मक्षिता माधणान् - २६. 'यो धर्म. कर्म यपामुपस्थान- 'दोपवत् करणं यत् सानासाय 'न जानु मात्रणं दन्या सर्व- 'प.पहनेगमश्रेणिमात- २०० 'परिपूर्ण च यद राज्ञः त्या:-' १ 'कोरकरण किया- 'मायन प्रतिभुत्व कायों दावा-' २७२ } 'राग सचिनचान् सनिकार- २१ प्रकासमेतत् नारकर्य यद् देवन: न या प्रकारां या पूर्व राष्ट्र- नारदः स्वयम्भू नारद स्वयम्भूः 1 " नारद " रचयम्भू नारदः " " हम्पतिः स्वयम्भू. " मादीय.' वंदा " ·छ प्रन्यनाम कर्तृनाम बृहसति. नारद " " २४'दण्डस्त्वभिहतायैव दण्डपारुष्य 'यमेव झतिवर्तेरनेते सन्त- 'मला येते मनु येषु धनमेषा' २८१ 'सहसा क्रियते कर्म यत्किचित्' २८८ 'प्रातिभा-यवणिक्शुल्क २९१ 'गर्भस्य पातने स्वेना ब्राह्मण्या- २५२ 'या पातयित्वा स्व गर्भ यादह - " गौतम कत्यन त्यन्तर ·READY FOR SALE. RS AS + HAR (Stuti) by H H Svato Sri Râmı Virmu V har jah 1 0 0 BITAR 9 av fett (havyz) Sy inundurapurivarna naprabandh by H H Sviti Sri Rim Varinn Vahurijah, with tho commentary Sundari of Rajaraj Tirmi ho I Tunpuin 2010 Trivandrun Sanskrit Series No 1-4 (Vyakirin!) by Dera with Puru shuler of krishnulisulumuni 1 0 0 No-2-अभिनयकौस्तुभमाला दक्षिणामूतिस्तवा by Lushnallisukimum 02 0 No 3——7214 (kuva) Ly Vamana Dhiatur Bin (Second Lution) 0 No tofnaelaria (hivyr) by Nılıkıntha Dil uurt 30 0 No Sitiat (Alanh ura) by II lan B luita with commentary 2 12 No 6-vagte (Vysk irina) by Suwi lern NO 7-AHOTAKATT (Vcdint.) by $217 sirundri Suistati 2 4 0 No Smar4h (Vacatı) bs lanı I 19124 I lupa 0 0 No 9- PregterTANTA (Ved unta) by Lur azah bt nátha with tlac wmuncutary of Tolga chki tattin No 10-ardia (Gajilah hun) by Wuhunthu 0 0 No 11-mitalat (Nata) n) bs kulj bliari I irm with tlic commutary or SI ral. No 12-TATTET (Felant) by Bhandals hi with tl com entry of l'an 15 Si rin 0 8 0 No limHE17141 , 1st ini) kulunm Varm3 with the comincutir fyr 22. 1 ·Bla! Turyn 1 1 ] IS AS 11-atlante (Viti) 11 hamund 162, with the conumentul ut Siulatayı No lumakapin (Witol :) by Bház ? (Second Llation) 1 S 0 No 16-africaTTIVITT (Natalu) 1 SO No 17-PITIA Do Do 1 0 0 No 15itae (Siuti) by Narzy mna Bhattı with the commentary of De inang uz 4 0 0 No 19-AT4177 (linimaa) by Maruy ra Bhitta and Naraywa Pauchtül. 1 No 20-TARRAT (Tatal t) by Blå ? 0 No 21--TORRENT DO Do 0 No 23-मध्यमम्यायो दूतयास्त्र-दूतघटो कच-कणभारोरुभतानि (Natha) by Blå No 13- Ariogata (los) by Lestras ma (Putt ist & 2nd haud is) 112 C No 24-helargura (Lâvy a) by Cinkubina No 2, curatarta747 (Nyayı) by Gangadharistiri 0 12 0 No 26-ft named) by Bbt ! 12 0 No 27-#134 (Lavsa) by halıda ļ with thu 111o commutules, Pribasıld of Brunagrivatli ud llar una of Nära Jun Pandita (Part I 1st & 2nd Suus) 1 19 0 No 28-41977ATH (Dhurni tsutri) Li Tibbiola 080 No 20. IT TATTICO (host) bu het?*7 Âunin (Put ll 3rd handu) do 30-titlaat (11) 0 19 No 3-44 74àn (fo :) 1thun (Put III. ithe ath oth I indi) 1 0 0 1 0 - 0 ·3 2. 41. P. - 0. 32- FATA. (Kavya) by Kalidasa with the two commentaries, Prabasıká of Aruna. girinatha and Vivarana of Narayana Pandita (Part II, 3rd, 4th & 5th Surgas) 9 8' o No. 33—CTUAHE: (Vyakarana) with the comle mentary Dipaprabliî offNårüyana. O 80 No 34mm for for. ( Eyfa:) (Nyâya) by Raja chắdananimakhin. 1 4 0 No 35-Afonte: (BEAREST.) (Ngàya) by Gopipatha 1 880 No 36 Hua. (Kavya) by Kalidasa with the two commentare, Prakasika of Arunagirinatha and Vivarana of När îyana Pandita (Part III Cth, 7th & Sth Sargas) 3 0 0 No. 37-tates (Smartı) by Vararuchi with commentary 0 No. 38- TATATERTITETET (Kosa) by Amarasımha with the commentary Tibásarı isva of Vandyaybatıya Sarvananda (Part I. Ist Kânda). 200 No 39-78 (Nâtaba) by Bhasa 0 12 0 No 40_RTT (Alankâra) by Râjânaka Sri Ruyyaka with the Alankârasarvasma of Sn Manhhuba and its cominentary by Samudrabandha 2 8 0 No 41-4207 (Kalpa) by Apastamba with Visarana of Sri Sankara Bhagavat Pada 0 4 0 No 42—ATIZ (Nataka) by Bhasa 1 80 No 43— TAPETTATE (Rosa) by Aniarasimba with the two cominentaries, Amarako-odghatana of Kshirastamin and Tika. sarvasva of Vandjaghatiya Sarananda (Part II. 2ud Kanda l6 Vargas) 2 3 O 1 ·0 AJ. AB. I: No. 147*(Tantra) by Bhattaraka Sri Ve dottama. O No. 15-44454h (Prapanchahridaya). 1 0 No 46-fattne: (Vyakarana) by Nilakantha Dikshita. 0 8 0 No. 47--RASTATASTA 74 (Vedanta) by Sri Krislinananda Sarasvati. (Part I.) 1 12 0 No. 484 Do. Do. (Part II.) 20C No. 19-itemties (Jyotisha) by Parameswara. 0 40 No. 50–MaguTAT: (Almhara) by Singa Bhapala. 300 No. 51-tg777 (Kosa) by Amurasimua with the two conmentaries, Amarakosoa dylatana of Kshimsirâmin and Tika. suryaswa of Vindyaghatiya Sarvananda (Part III. 2nd Kanda 7-10 Vargas) 2 0 0 No. 52– afeteria (Kosi) by amarasimla with the commentary Tikasaraswa of Vandyagbatiya Sariâpanda (Part IV. 3rd Kinda) 1 S 0 No, 53- Avia: (Vedanta) by Pruhasatinaya, tindru 0 12 0 No. 56 hitamaran: (Vyakarana) No. 55— Utama (Nataka) by Sri Mahendravilraunavuruan. 0 8 0 No. 56-out (Sılpa). 8 0 No. 57-afar (Kavya). S. 8-fan Verlânta) by Srt Krishnananda Samsnati (Part UL) 200 No. 59AMTALET (Nataka) by Sriharsladera with the commentary Naginanda. vimarsini of Sivaram... 3 40 Sn. GO-syrafat (Sturti) by SH Lagbubbattirake will the comentary of St Käyteto Ananda 0 0 1 1 0 0 ·2 Rs. As. P No 61-fileage(Vedanta) by Sri Krislı - randa Sırasvati (l'aut IV) i No 62-ATHERINE (Sarı it is ingribe) 0 8 0 No 63-fararstiat (k it ya) by Bharavi with the commentary Sabdarthrdipiki of Chitri bhann (1, 2 and 3 Surgus) 9 No 64m2 (kovs :) by Aadise with the commentuy Pridip? of Dikslunivarta natlia No 65-94 (Silpa) by Vay imuni 38 0 No G6- HETTI (Darsana) with the cou? mentary Parimala of Vatics it arauudi 28 0 No. 67-Haiget. (Tatrı) by N 1r 2jant with the commentary Virsipi of Saukar (Pirt I 1-6 Patalı) No 65-612: (Agam :) by Srı Bhojuluva with the commentary Tát xırza dipik : of Sri Kumul ! 0 0 No 69-TT TETTyttarefa (1 autr) by ISISSA gurulevamisri (Pirt I Simny pali) 1 S No. 70- galeta (l'ırt 1) 2 S No 71 TOTALT (Tantri) bv Vardy lus sath thu tomnientury V10 511 okira (l'ırt II 1-12 Pat Lux) 38 0 No 12- Parafatgrieztat (Tuutri) by Iridius? sigurudevant it (Prt II Tantra jult) au 73 — TVTafTf777187 (loan) 1. sro W luturis13 0

·No. 74. Terkufa: (Dharniasāxtra), with
the commatary Ballkridlá of;
Visvarů picharya. (Part I--Adiára
aud Vyavaliâta Adliyay.s)
Apply.to:-
-The Agent for the sale!of
: Government Sanskrit Publications,
Trivandrum

·IN THE PRESS. wy 1 Sulpiritua (Dili) V 11jlisamatalalpu (P rt II) Assaldy on utiliza with the cuinuentary nguli of Lundati.. Karyyrik (Alm) with the cominentny Sim dayapu il »2011 Su Valy a hrnron ind the Sulitilliu luman of Bhittiyopuli Iaması qurudu puldhants (TurId 272524A urn ilerininni (Part III kriyapıd:) Xijunaly asmriu math the conimentury Bilibrida of Vazirupicua (Part II--Pris foulutta lley ! > 3 UNDERTAKEN FOR PUBLICATION Artha azti 1 of Kautilya 2 Ayvilay wigray with Derası imin's Bladly?. Pramu iliksi uut (Vununs) by Satwards, S1r 25+ itshanth bluaruna (Vjaksitani) oblihoji with the Vritti of Nunu Vishnusauhita (ilqum) Uttarang) (Do ) Slobaritin\n-ums 1) »vi tha bu katha of Suwinog dregos edo of Bh u tlapokum watch the commeut ervan Åbluviblicats of Ahluuniguntuknya 5 7 clarit ruik a