·ॐ
पारमहंस्यधर्ममीमासा॥
श्रीमत्परमहंसपरिव्राजक श्रीमच्छिवानन्दतीर्थस्वामि
करकमलसंजातेन
सच्चिदानन्दतीर्थाख्यन भिक्षुणा
संग्रथिता
श्रीवाणीविलासमुद्रायन्त्रालयः
श्रीरङ्गम्

·..?
It'"
i24.৫"
=7)
হৃভক্লিাজ হত্মহল্পীক্ষ্মতান্ধি শ্রীলঙ্ক।
মি’ হজ ছিয়স্ক ফরজী স্কুল নাঘখন তা

·FOREWORD. In obedience to the wishes of the author of this booklet I write this Foreword introducing it to the public, though in my opinion, the closely reasoned arguments and the inevitable conclusions arrived at in the Booklet itself fully justify the necessity and the opportuneness of the publication. These are days when the wise maxim:-- "A little learning is a dangerous thing, Drink deep or taste not the Pierian springs is conveniently forgotten and every one with a smattering of knowledge considers himself to be an authority on all subjects affecting the wellbeing of the Hindu Society. But, in spite of the degeneracy of this Kali age, the reverence and esteem for the Srutis and Smritis are so in grained in the very blood and tissues of the Hindus that they hesitate considerably before agreeing to anything which has not got the sanction of the Srutis and Smritis behind it.

·ji Knowing full well this deep-seated inherent nature of the Hindus, the modern-day so-called educated reformers who wish to introduce their new-fanged hobbies try to twist and torture the texts, to suit their own whims and fancies and pose themselves as mere expounders of the Srutis and Smritis and not as reformers introducing unwanted and fanciful innovations. This is nothing but the Devil quoting scripture to suit his end, Post-puberty marriage, widowmarriage, divorce, levelling of the castes, abolition of untouchability, removal of the Sikha, wiping off of the caste-mark, shaving of the face alone, in short, every pet hobby of these modern wiseacres are proclaimed to have the authority of the Srutis and Smritis so that the gullible folk might follow them implieitly. And strange to say there are found people who follow these false prophets implicitly merely because they find it easy to follow their teachings instead of the hard and fast rules of conduct prescribed in the Srutis and Smritis. And as a sort of balm to their conscience they hug to their hearts the scripural texts as interpreted by these misleading interpreters. This evil is growing fast and is ·iii now spreading even among the highest of the Varnashramas viz, the Sannyasa asrama. There has arisen now a cult among the Sannyasis themselves that advocates the abandonment of the Danda and Kamandalu and the Kashaya-the outward symbols of the Asrama, the growing of the hairs on the head and the face, the nonobservance of even the Vyasa Puja and the Chaturmasya, the indiscriminate eating and mingling in worldly affairs, etc., etc. And these are advocated not as their own pet fancies or as desirable reforms but as rules of conduct laid down in the Srutis and Smritis themselves to be faithfully followed. The conduct of the great personages of the past such as Sri Sankara, Sri Vidyaranya and others are all criticised as uoshastraic and even their own Gurus are thrown overboard by these deceivers. When such teachings begin to cause confusion in the minds of the astikas as to the right course of conduct to be followed, it is time that real scholars of the type of the author of this booklet give out the correct interpretations of the Srutis and Smritis concerned and assert without fear or favour the right conclusions as regards the acharae of the sannyasis, so that at ·iv least the highest asrama with the loftiest ideals Imar remain unsullied. The author is known to me from his Brahmacharya days when he was. studying at Sringeri under His Holiness Sri Chandrasekhara Bharati Swamigal than whom it is impossible to find a greater, a more learned and * more intelligent scholar throughout the land. Haviny imbibed the learning and culture under nich bols auspices, it is no matter for wonder that the author has written this closely-reasoned booklet rebutting seriatim the misleading arguments put forward by the sophists and asserting in timphatic terms the correct conclusions as laid down in the scriptures and as interpreted by a succession of mighty intellectual giants of our ancient wisdom. A careful perusal of the booklet will certainly convince every impartial reader of the soundness of the conclusions and will also give him much food for thought. T. K. Balasubrahmanyam,

·7
श्रीगुरुभ्यो नमः ।
Of the four Purusharthas, Dharma, Artha,
Kama and Moksha, it is well-known that Moksha,
liberation from the bondage of births and deaths,
is alone Nitya or eternal, and is therefore called
the Parama-Purushartha. According to the
Sastras, such Moksha or liberation can be attained
only by one who, after accepting sanyasa
practises Sravana, Manana and Nididhyasana.
The author of Swarajya-Siddhi says yrat era:
परिबाडुपरमपरमो ब्रह्मविद्याधिकारी i.e., the Sanyasi is the
chief Adhikari for Bramha-Vidya. Just as the
Government have laid down that in the High
Courts, the Legislative Assembly and Councils,
the Judge, the Barristers and the Presidents are
to be in a particular uniform dress and headwear,
so too the Sastras have laid down that the
person
desirous of attaining Moksha should practise
Brahma-Vidya after accepting sanyasa which is
hence termed as the Moksha-Asrama in the
Smritis. Although many types of sanyasa are
heard of कुटीचक, बहूदक, हंस, परमहंस, तुरीयातीत and
.

·vi 37497, only the Paramahamsa type is being observed in practice from the time of Sri Sankaracharya onwards. It will be seen from the contents of this book that the other types of sanyasa are not permitted during Kaliyuga. In these days, there are several people who, after accepting sanyasa without practising Sravana, Manana and Nididhyasana in the manner laid down in the Sastras, boast that they have (by themselves) attained the goal of Self-realisation, and give up the external symbols Danda, kamandulu etc. and live a free life according to their mental inclinations. They call themselves Mukhya Paramahamsas, A vadhutas etc., although they continue to keep worldly vyavahara. Not only they lead such lives, but induce others to do the same thing. Further they quote stray passages from the Upanishads in support of their conduct, and even go to the extent of saying that the genuine type of Paramahamsa Asrama with the Danda etc., practised as Vaidika Sishtachara in the country from the time of Sri Sankaracharya is not correct. While in the A vadhuta stage, books are being published ·vii and circulated. People, not acquainted with the Sastras, are liable to be misled by such writings, and might conclude that the Dandi Paramahamsa Sanyasa, which was advocated and observed by Sri Sankaracharya and Sri Vidyaranya Swamis, and which has come down as sampradaya since their time, is not correct, and that the new type without the Danda or the Avadhuta is the correct type advocated by the Sastras. It is just to remove this veil of cloud now hanging over the heads of the Dandi Paramahamsas that Sri Sacchidananda Tirtha Swamigal has written this book, Paramahamsya. Dharma-Mimamsa. In this book, the author the author has interpreted passages contained in the Narada Parivrajakopanishad and other Upanishads without conflicting one another, at the same time in accordance with the Prachina Vaidikasampradaya in rogue in the country. His contention is that the Danda etc., should be maintained by a Paramahamsa till he attains 379TIGTASTIS ;. e. Self-Realisation in practice, and this has been supported by inany Sastraic proofs. He has also explained till what time and how Sravana, Manana and Nididhyasana are to be practised. new ·vir The two types of Paramahamsas, Vidvat and Vividisha recognised by the Sastras, have been described elaborately in this book. At the present day many types of sanyasis are to be seen each following a type of conduct peculiar to himself so-much-so the average man is left in doubt as to who the real Vaidika Sanyasi is and who is not. This book ought surely to be gone through by all such people who are not in a position to distinguish the right type from others, परमहंसस्य दण्डधारणं विविदिषायां नित्यं विद्वत्तादशायां तु कृताकृतम् । This sentence from Dharma Sindhu clearly shows tbat in the Vividisha stage, the Danda is essential. The author of this book, Sri Sacchidananda Tirtha Swamigal, has lived in the Sringeri Mutt for a long time, and has learnt Vedanta at the feet of the present Jagadguru, His Holiness Sri Sankaracharya. Hence the opinions sed and the interpretation of the Sastraic tained herein will not in any way con-

·tradict with Sastraic principles and Sishtachara.
This will be evident to all those who go through
this book,
KRISHNARAYAPURAM
} श्रीरामतीर्थस्वामिनः
29th Deceraber 1935.

·॥ भूमिका ॥ विदितचरमेव नामेदं विश्वेषां विदुषां यत्किल कैवल्यमेव विगलितवेद्यान्तरपरमानन्दसन्दोहलक्षणं सर्वैराशंसनीयतया पुरु- पार्थशब्दो मुख्यया वृत्त्या गोचरयति, धर्मादीस्तु गौणी वृत्ति- मवलम्ब्यैव गोचरीकरोति शब्दोऽयमिति च । न हि खलु नित्यं पुरुषार्थ अर्थयमानानां अभ्यर्थनां सार्थकयितुं समर्थो भविष्यति कश्चित् अर्थो वा धर्मों वा। कथमिव हि नाम प्रत्यक्षमेव प्रतिक्षणं प्रक्षीयमाणाः खल्वमी धर्मादयः मुमुक्षोराकांक्षां प्रगल्भन्ते प्रश- मयितुं, अन्तरा कैवल्यम् । कैवल्यात्मकमोक्षोऽप्ययं नित्यप्रवृत्त- निगमान्तसीमान्तगतनिरवद्यमहावाक्यानुसन्धानजन्यनिर्विकल्पक- ब्रह्मसाक्षात्कारादेव निष्पद्यते निष्प्रत्यूहम् । कैवल्यसाधनधुरीणाः प्रधानाधिकारिणश्च यद्यपि संन्यासिन एव, तथाऽपि तन्मध्ये विपुलविपुलवेदान्तकान्तारान्तरितकमनीयमहावाक्यकल्लोलिनीक- लिंतवासकलहंसकुलोत्तंसायमानाः परमहंसा एवं प्रधानतमाः फलभाजश्चेति निश्चप्रचमिदं जगतीतले नितान्तमेव । न हि विधिदत्तविवेचनवैदग्धीकं कलहंसपोतमन्तरा निरन्तरसंसृष्टे नीर- क्षीरे निष्कृष्य विवेचयितुं व्याप्रियते कश्चिदन्यजातीयः काकों वा धूको वा । न च खलु निरन्तरवेदान्तकान्तारान्तरालकृतसंचा- रान् नितान्तनिर्मलस्वान्तान् शान्तान् नियमिकुलावतंसान् परम- ·हंसानन्तरा निरन्तरसंसृष्टरूपे आत्मानात्मनी विवेचयितुं वा नि. कृष्टमात्मस्वरूपं अपरोक्षीकर्तुं वा क्षमते विचक्षणोऽपि नाम कश्चित् कुटीचको वा बहूदको वा अन्यो वा । तेषां हि तपः- प्रधानतया निरन्तरविचारस्य दुनिष्पादत्वात् । अत एव भणति स्म भगवान् सर्वज्ञात्ममुनिः- सर्वश्रुतिस्मृतिवचोभिरयं परिबाट मुण्डः शुचिः परमहंस इति प्रसिद्धः । ज्ञानाय साधनधनेषु नियुज्यमानः प्रायेण बुद्धिपरिपाकमवाप्स्यतीह ।। इति । एतादृशेर्वाक्यैः तदुपष्टब्धैर्निगमान्तवचोभिरपि दण्डवत्त्वमुण्डि- तत्वादिकमेव बहिरङ्गलक्षणं परमहंसस्येति विस्पष्टं व्युत्पाद्यते । शमदमादिमत्त्वरूपं अन्तरङ्गलक्षणं तु प्रतिनिबन्धमपि निवन्ध- काराः विस्पष्टमेव व्युदपीपदन्निति न वयं तन्निरूपणेन पिष्टं पेषयितुं अभ्युत्सहामहे । बहिरङ्गलक्षणं तु स्मृतिपुराणवाक्येष्वेव भूयस्तरां व्युदपादि । तदुपबृंहितेषु काचित्केषु नारदपरिव्राजका- . युपनिषद्वाक्येषु च विरलविरलतयैव तत् प्रत्यपादि । अत एव हि केचित् आधुनिकाः परमहंसंमन्याः अशिक्षित- शास्त्रमर्यादाः, स्वप्रनिभामात्रप्रवणतया नारदपरिव्राजकाद्युपनि- षदां ऐदम्पर्यमनवबुद्धयमानाः अधिजिगांसन्ते आचार्यानरपेक्ष- मुपनिषद्वाक्यानि, आरिप्सन्ते तासां अपार्थाविष्करणाय, आशि- १ ·xiii श्रयिषन्ते अशास्त्रीयान् संप्रदायान् , अतिलिलंघयिषन्ते परम्प- रीणां पारमहंसी पद्धति, विवर्जयन्ते दण्डकमण्डल्वादीन् , विनि- मिमते स्वोपज्ञानि ग्रन्थहतकानि, प्रचारयन्ते प्रत्यग्रप्रत्यग्राना- चारविशेषान् , प्रतारयन्ते च परिशोचनीयान् पामरान् , किं बहुना धर्मपुरुषस्यैव मर्मवेदनां निर्मिमाणाः स्वैरं सञ्चरन्ते । तदिदं सर्व अध्यक्षीकुर्वाणस्य कस्य वा सचेतसः पचेलिमं हृदयं न दूयेत ? सनातनधर्मसराणिमेनां संप्रदायागतामपि समतिलंघयतां औतवातिलंघनजङ्घालानां एतादृशानां आचारविशेषानेव हन्त ! केचिदुत्तानदृष्टयो भूयस्तरां बहुमन्यन्ते, प्रतिपद्यन्ते च केचित अदसीयानाचारविशेषान् अतिनिर्बन्धेनापि, अन्धगोला- गूलन्यायमनुरुन्धानाः । ताममं नवीनसंप्रदायं दाक्षिणात्येष्वपि सांप्रत संप्रवर्तमानमनुवीक्ष्य तत्परिजिहीर्षाप्रणुन्नान्तरङ्गा वयं, सा- धीयसामुपकारौपयिकतया पारमार्थिकी पूर्वाचार्यपरम्परीणां पारमहंसी पद्धति प्रबन्धेऽस्मिन्प्रत्यपीपदाम । यद्यपि पारमहसीं वृत्तिमवलम्बमानानामस्मादृशानां, विषयेऽस्मिन् औदासीन्यमेव समुचितं, तथाऽपि प्रकृतविषये संशयालूनां संप्रतितनानां केषांचन साधुजनानां परमहंसधर्मपारमार्थ्य प्रतिपित्समानानां प्रार्थनाशतेन प्रणुन्ना वयं तत्प्रतिरोद्धमप्रभविष्णुतयैव प्रबन्धनिर्माणेऽस्मिन् प्रावतिष्महि । न चैतदनुचितं मन्यामहे यत्किल साधुजनानां संशयापनोदन नाम । न च संप्रति संप्रवर्तमानां धर्मलुप्तिं सन्तत- मेव सन्तन्यमानां लोचनगोचरीकुर्वाणा वयं प्रसङ्गेऽस्मिन् औदा- सीन्यं प्रतिपत्तु प्रभवामः । कथमिव नाम समुत्सहेत कश्चित् ऐ९- ·xiv युगानोऽपि सन् अभिज्ञोऽप्यनभिज्ञवदेवात्मानमादयितुं लोके अन्तरा ब्रह्मवेदिनम् । यद्यपि विश्वेश्वरीयादिषु यतिधर्मनिरूपण- परेषु निबन्धवरेषु निःसन्धिबन्धं नियमिधर्माः भूयस्तरां विस्तरेण प्रास्ताविषतैव, तथापि काचित्कश्रुतिवाक्यशकलान्यवलम्ब्य ता- दृशप्रामाणिकग्रन्थेष्वपि अप्रामाण्यमापिपादयिषमाणानां अधुना- तनानां असाधीयांसमिमं व्यवसायमालक्ष्य प्रक्षुभितान्तरङ्गा वयं तत्प्रतिक्षेपपुरस्सरं प्राचीननिबन्धानां प्रामाणकत्वप्रतिष्ठापनार्थ- मेव सांप्रतमुपाक्रस्नहि । तस्मात् अनिदेप्रथमप्रवृत्तवैदिकमार्गा- ध्वनीनानां साधीयसां अकुतोभयसंचारेऽप्यस्मिन् वैदिकाध्वनि केऽपि खल्वमी अन्तरायाः समजनिषतेति तानेतान्निरसितुमेक आस्माकीनोऽयमुद्यमः, न तु पुनरपूर्वार्थसंग्रथने इति विदांकुर्वन्तु नाम विपश्चिन्मणयः इति । पारमार्थिकपरमहसानां पादपङ्केरुहपरिचर्याप्रवणः स्वामी सच्चिदानन्दतीर्थः ।

·ক।
cens.৩
প্রয়াঙ্কা ঠাকুঙ্কালীগুঞ্জয় গুঞ্জলিঃ জিন্নাছাঃ ওহ্বাত্মাহন্ত লুম্বুিজগুঞ্জ
জ্ঞা জয় গুস্ব লুকান্তীঃ ছিঃ লগিন
জাহাঙ্কঞ্জত্মা অস্ত্র উদ্যায় অস্ত্র !

·॥ श्रीः ॥
पारमहंस्यधर्ममीमांसा॥
श्री गणेशाय नमः
निगमनिकुमुम्बभास्यं नित्यानन्दानुभूतिलसदास्यम् ।
वन्दामहे गजास्यं ब्रह्मेन्द्राधर्महात्माभिरुपास्यम् ।।
यस्यानुग्रहलेशबीजकलनाञ्चित्तस्थली मामकी
वैराग्याम्बुनिषेचनादनुदिनं प्राप्ता प्रबोधाङ्कुरम् ।
यस्यानुस्मरणादयं च शनकैः शाखोपशाखान्वितो
भूत्वा मोक्षफलं प्रदास्यतितरां जीयात्स मे सद्गुरुः ॥
यस्याः प्रशस्तकरुणापरिणामभूम्ना
संयोजितोऽस्मि जगतीगुरुपादमूले ।
भाष्यामृताधिलहरीषु च शांकरीषु
संस्नापितोऽस्मि कलये जगदम्बिकां ताम् ।।

·२ पारमहंस्यधर्म मीमांसा श्रीचन्द्रशेखरगुरोायंध्चायं धिया पदान्जयुगीम् । कश्चन तदीयदासः कलयति कर्मन्दिधर्ममीमांसाम् ।। इह खलु स्वाध्यायोऽध्येतव्यः" इति विधिमनुरुन्धा- नानां, अधीतसांगस्वाध्यायानां, तदर्थावगतिपूर्वकं च नित्य- नैमित्तिककर्माणि अविकलमाचरतां, क्रमेण च विशुद्धचेतमां, वीतरागाणां, शमदमादिसाधनसंपत्तिमतां सांसारिकबन्ध- जिहासया तदुचितमुपायमनुचिन्तयतां च पुरुषधौरेयाणां अनुजिघृक्षया प्रववृते भगवती श्रुतिः " आत्मा वा अरे द्रष्टव्यः श्रोतव्यो मन्तव्यो निदिध्यासितव्यः" "सो. ऽन्वेष्टव्यः स विजिज्ञासितव्यः' इत्यादिरूपा । इदं च श्रुतिवचनमुपलभमानोऽयं पुरुषधौरेयः श्रवणादिकं किरूपं ? कथं च तदनुष्ठानं ? कस्तत्र अधिकारी? इत्यादिकं जिज्ञा. सते । तादृशस्यैव मुख्याधिकारिणोऽनुग्रहाय भगवान् वेदव्यासः, तदाशयदर्शिनो भगवत्पादाः तदनुयायिनो विधारण्यप्रभृतयश्च महामहिमानः सूत्रभाष्यतव्याख्यादिरू- पान् बहून् निबन्धान निबबन्धिरे। तत्र श्रवणं नाम सर्व- षामपि वेदान्तानां अद्वितीये ब्रह्मण्येव तात्पर्यमिति तात्प- न्यनिर्णायकोपक्रमोपसंहारैकरूप्यादिलिंगानुसन्धानपूर्वक क्रि- यमाणो विचार एव । मननं नाम विचारितार्थस्यैव युक्ति- ·पारमहंस्यधर्ममीमांसा । अन्न भिरनुचिन्तनम् । श्रवणमननाभ्यां निर्धारितस्यार्थस्य अन- न्यचित्ततया अनुसन्धानमेव निदिध्यासनं नाम च वेदान्तविचाररूपश्रवणस्यैव त्रयाणां मध्ये प्राधान्यम् । वेदान्तवाक्यानामेव ब्रह्मसाक्षात्काररूपप्रमांप्रति करणतया ताशप्रमाणवाक्यविचाररूपश्रवणस्यैव अभ्यहितत्वात् । मनननिदिध्यासने तु वेदान्तवाक्यप्राबल्य मनुद्वाट्य मनो- वृत्तिप्राधान्येनैव प्रवर्तते इति कृत्वा तयोरुपसर्जनत्वमेवेति वदन्ति सांप्रदायिकाः । युक्तं चैतत् । मनननिदिध्यासनयोः प्रमेयासंभावनाविपरीतभावनारूपप्रतिबन्धकद्वयनिरासकत्वे नैव उपयुक्ततया वेदान्तविचाररूपश्रवणं प्रत्येव उपष्टम्म कत्वात् । अत एव सिद्धान्त सूक्तिमजयाँ श्रवणविधिः प्रस्तावे---- . . विचारस्य विचार्यार्थनिर्णय प्रति हेतुता । अपरोक्षप्रमाणस्य तत्साक्षात्कारहेतुता ॥ प्राप्तव किन्त्वनियता भ्रान्तिः प्राप्तान्यसाधनः । ततो नियम इत्याहुः मर्वे विवरणानुगाः ।। इत्येवं अपरोक्षप्रमाकरण भूतस्य विचारितवेदान्तवाक्य- स्वैव माक्षात्कारहेतुत्वमानातम् । सिद्धान्तलेशसंग्रहेऽपि---- ·१ पारमहंस्यधर्ममीमांसा "वेदान्तश्रवणस्य नित्यापरोक्षब्रह्मनाक्षात्कारहेतुत्वं न अप्राप्तं, अपरोक्षवस्तुविषयकप्रमाणत्वावच्छेदेन साक्षात्कारहेतुत्वम्य प्राप्तः शाब्दापरोक्षवादे व्यवस्थापनात् । तदर्थमेव हि बत्प्रस्तावः" इत्यादिना श्रवणस्यैव साक्षात्कारहेतुत्वमभ्युप- गतम् । इदमेव च मतं विवरणाचार्यविद्यारण्यप्रभृतयः साम्प्रदायिका अन्ववर्तन्त । केवलमननम्य वा निदिध्या- सनस्य वा साक्षात्कारहेतुत्वानभ्युपगलात् । अत एवोक्तं पञ्चदश्याम् । वाक्यमप्रतिबद्धं सत्प्रादपरोक्षाभासिते । करामलकवरोधमपरोनं प्रसूयते ॥ इति । अत एव चोक्तं सर्वज्ञात्ममुनीश्वरचरणैः संक्षेपशारीरक- स्वाध्यायधर्मपठितं निजवेदशाखा वेदान्तभूमिगतमादरपालितं च । संन्यासिना परदृशा गुरुणोपदिष्टं साक्षान्महावचनमेव विमुक्तिहेतुः ॥ इति । अपि च- 'परिपक्वमतेः सकृच्छ्रुतं जमयेदात्मधियं श्रुतेर्वच:"

·पारमहंस्यधर्ममीमांसा इति वचनानुसारेण मनननिदिध्यासनाभावेऽपि श्रवण- मात्रादपि अपरोक्षज्ञानं कस्यचिन्मुख्याधिकारिणो भवितु- महति इति विज्ञायते । श्रवणाभावे तु मनननिदिध्यासन- मात्रण अपरोक्षज्ञानं न कस्याप्युदेष्यति । ततश्चान्वयव्य- तिरेकाभ्यां श्रवणस्यैव प्रधानता साक्षात्कारहेतुता च अवगम्यते । अत एवाह भगवान्भाष्यकार:.--" येषां पुननिपुणमतीनां नाज्ञानसंशयविपर्ययलक्षण: पदार्थविषयः प्रतिबन्धोऽस्ति ते शक्नुवन्ति सकृदुक्तमेव तत्त्वमसिवा. क्यार्थमनुभवितुमिति तान्प्रति आवृत्त्यानर्थक्यमिष्टमेव इति । एतैश्च वचनैः श्रवणस्यैव प्रधानत्वं, अपरयोः प्रति- बन्धकनिरासकत्वेनैव उपयोग इति विस्पष्ट मुपपाद्यते । ननु श्रवणस्यापि प्रमाणासंभावनारूपप्रतिबन्धकनिरासार्थकत्वे समाने कुतस्तस्य इतरापेक्षया प्राधान्यमिाते चेत् , भूतवाक्योपष्टम्भादेवेति ब्रूमः । यथा बीजं सलिलं भूमिः इति त्रयाणां वृक्षकारणत्वे समानेऽपि बीजस्यैव प्राधा- न्यमभ्युपगम्यते, तथा श्रवणमनननिदिध्यासनानां आत्मसा- क्षात्कारंपति कारणत्वेऽपि श्रवणस्यैव बीजरूपत्वात प्राधान्य- मभ्युपगन्तव्यम् । एतेषां च अपरोक्षसाक्षात्कारपर्यन्तमनुष्ठे- यत्वात् कियन्तं कालमनुष्ठेया: इति प्रश्नस्यैव नास्त्यवसरः । .

·६ पारमहंस्यधर्ममीमांसा अद्यतनास्तु केचन प्राशंमन्याः स्वयमुद्घोषयन्ति । श्रव, णस्य फलं मननानुष्ठानयोग्यता, ताशयोग्यतासिद्धिपर्यन्तं एकवत्सरं, वत्सरद्वयं वा श्रवणमनुष्ठाय तदुपरि तस्य त्याग एव कर्तव्यः। एवं मननस्य फलं निदिध्यासनानुष्ठानयो- ग्यताप्राप्तिरेव । तदनुष्ठानानन्तरं श्रवणमननयोत्याग एव । एवं श्रवणमननयोर्द्वित्रिसंवत्सरपर्यन्तमनुष्ठाने सति परो- अज्ञानं जायते । तदुपरि निदिध्यासनमेकमेवानुष्ठेयम् । निदिध्यासनेनैव च अपरोक्षज्ञानं जायते इाते । 2 । अत्र वदामः । न हि स्वमनीषिकया यत्किञ्चित्कल्पयित्वा तदिदं शास्त्रारूढमेवेति समर्थनमात्रेया तत्सर्व शास्त्रारूढं भविष्यति । शास्त्रीयन्यायानुलारेण हि प्रतिपादामाना अर्थाः शास्त्रानुसारिणो भवन्ति । शास्त्रीयेऽर्थे प्रतिपत्तव्ये स्वबुद्धिकल्पिता: युक्तयस्तु कुण्ठीभवन्ति उपलादिषु प्रयुक्त. क्षुरतैक्ष्ण्यादिवत् । अत एवाह श्रुतिः "नैषा तर्केण मतिरा- पनेया" इति । भाष्यकारोऽपि बभाषे " कैश्चिदभियुक्तै- यत्नेनोप्रेक्षितास्ताः अभियुक्ततरैरन्यैराभास्यमाना दृश्यन्ते । तैरप्युत्प्रेक्षितास्सन्तस्ततोऽन्यैराभास्यन्त इति न प्रतिष्ठितत्वं तर्काणां शक्यं समाश्रयितुं, पुरुषमतिवैरूप्यात् इति । अत एवाह मनुः ।

·पारमहंस्यधर्ममीमांसा आर्ष धर्मोपदेशं च वेदशास्त्राविरोधिना । यस्तर्केणानुसन्धत्ते स धर्म वेद नेतरः ।। इति ।। ननु आधुनिका अपि वदन्ति 'वयमपि शास्त्रीययुक्त्यनु- सारेणैव वेदार्थ व्याकुर्मः इति चेत् , तान् पृच्छामः " कथं वेदार्थनिर्णये भवतामधिकार इति । यदि ते वदेयुः वयं शास्त्रान्तरेषु वा उपरितनग्रन्थेषु वा अकृतपरिश्रमा अपि "ब्रह्म सत्यं जगन्मिथ्या जीवो ब्रह्मैव नापरः इति परमसिद्धान्तं जानीमः, तद्बलेन च नारदपरिव्राजका. युपनिषद्वाक्यानि व्याचक्ष्महे, तस्मादस्माकमपि वेदार्थ- विचारे अधिकारोऽन्त्येवेति,। तान्प्रति ब्रूमः । नायं साधु- रध्यवसायः। शास्त्रार्थतत्त्वहः पूर्वाचार्यैः संगृहीतग्रन्थेषु वेदार्थसर्वस्वस्यापि क्रोडीकरणात्तदनुसारेण प्रवर्तनमेव भवादृशानां न्याय्यं, न तु स्वबुद्धया अपूर्ववेदार्थप- रिशीलनक्लेशो भवतामुचितः इति । न च पूर्वाचार्याणां वचनविरोधेन स्वबुद्धया यत्किञ्चित्कल्पने भवतामधिकारो. ऽस्ति । अत एव मनु: सर्वशास्त्रप्रमेयपरिपाटीविदामेक वेदार्थनिर्णयेऽधिकार, इति विस्पष्टमाह प्रत्यक्षमनुमानं च शास्त्रं च विविधागमम् । त्रयं सुविदितं कार्य धर्मशुद्धिमभीप्सता ॥ इति । . .

·८ पारमहंस्यधर्ममीमांसा भगवान् भाष्यकारोऽपि सांख्यपक्षप्रतिक्षेपावसरे इद. मेव मानवं वचनमुदाहृत्य एतादृशश्रुतिस्मृतिसारसर्वम्वदर्शि- नामेव वेदार्थनिर्णये अधिकार स्फुटीचकार । तस्मादप. रिशीलितशास्त्रमर्यादानां स्वप्रतिभामात्रप्रमाणानां स्वेच्छया वेदार्थ व्याकुर्वाणानां विषये किमपरं वदिष्यामः । “यत्र स्वप्रतिभामानं तस्मै श्रीकलये नमः" इति वचनमेव उदाहरिष्यामः। ननु श्रवणस्यैव प्राधान्यं इतरयोरप्राधान्यं, इति व्यव. स्थाऽपि स्वबुद्धिपरिकल्पितैव, इति चेत्- मैवं, बृहदार- ज्यके द्वितीयाध्याये मैत्रेयीब्राह्मणे. श्रोतव्यो मन्तव्यो निदिध्यासितव्य : इति वाक्यविचारावसरे भाष्यकारैः तदा- शयसर्वस्ववेदिभिः आनन्दगिर्याचार्यैश्च श्रवणप्राधान्यम्यैव कण्ठतः स्फुटीकरणात् । तथा च तत्र माध्यं ---एवं ह्यसौ दृष्टो भवति श्रवणमनननिदिध्यासनसाधनैनिवर्तितेः । यदा एकत्वमुपगतान्येतानि तदा सम्यग्दर्शनं ब्रह्मैकत्व विषयं प्रसीदति नान्यथा श्रवणमात्रेण, इति । भानन्दगिरित्या ख्यानेऽपि -श्रवणस्य प्रमाणविचारत्वेन प्रधानत्वादङ्गित्वं, मनननिदिष्यासनयोस्तु तत्कार्यप्रतिबन्धप्रध्वसित्वादङ्गत्वं, इति अङ्गाङ्गिभावेन यदा श्रवणादन्यसकृदनुष्ठानेन समु- ·पारमहंस्यधर्ममीमांसा . ञ्चितानि तदा सामग्रीपौष्कल्यात्तत्त्वज्ञानं फलशिरस्क सिद्धय- ति । मननाघभावे श्रवणमात्रेण नैतदुत्पद्यते । मनना- 'दिना प्रतिबन्धाप्रध्वंसे वाक्यस्य फलवज्ञानजनकत्वायो- गादित्यर्थः इति । एवं च मनननिदिध्यासनयोः प्रतिबन्धक. निरासकत्वमेव, श्रवणस्य तु प्रमाणवाक्योपष्टम्भादपरो. अज्ञानजनकत्बेन प्राधान्यमिति भाष्यव्याख्यानाभ्यामेव स्फुटीकृतत्वात् प्रकृते किमपरं प्रमाणमन्वेषणीयम् । किञ्च अत्रय भाष्यव्याख्यानाभ्यां अपरोऽपि कश्चन विशेष: स्फुटीकृतो भवति । तथाहि । अत्र “ यदा एकत्व. मुपगतानि" इति भाष्येण, " यदा श्रवणादीनि असकृदनु- ष्ठानेन समुच्चितानि" इति तद्वयाख्यानेन च श्रवणमनन- निदिध्यासनानां समानकालीनत्वमेव न तु भिन्नकालीनत्वं इत्यपि कण्ठत एव स्फुटीकृतं भवति । ततश्च यथा कश्चि. न्माणवकः गुरुमुखात शास्त्रादिपाठं श्रुत्वा, वयस्यैस्साकं श्रुतमर्थ चिन्तयित्वा, ततःपरं एकान्ते स्थित्वा गुरुमुखाच्छु. तस्य वयस्थः साकं चिन्तितस्य च अर्थस्य एकाग्रचित्ततया अनुसन्धानपूर्वकं गुरुमुखाच्छूतमर्थ ऐदम्पर्येण निश्चिनोति, तथैव प्रकृतेऽपि त्रयाणां सहानुष्ठान न्याय्यमित्येव भाष्य. काराणामभिप्रायः । न तु कञ्चित्कालं श्रवणं, पुनर्वत्सरान्त ·पारमहंस्यधर्ममीमांसा रितकाले मननं, तदुपरि अनेकसंवत्सरानन्तरं निदिध्यासन. मनुष्ठेयमिति । तथा व्यवधानेन अनुष्ठाने तु, श्रवणादुपरि एकसंवत्सरानन्तरं मनने क्रियमाणे पूर्व श्रुतार्थः सर्वोऽपि विस्मृतो भवेत् । पुनरपि बहुकालानन्तरं निदिध्यासनारंभे तु क्रियमाणे श्रवणमननाभ्यां प्रतिपन्नः सर्वोऽप्यर्थो विस्मृतो भवेदेव कालव्यवधानात् । तदेवं श्रवणं कदाचित् मननं कदाचित् निदिध्यासनं कदाचिदित्यङ्गीकारे मनननिदिध्यास. नयोः प्रसक्तिरेव न स्यात् । विस्मृत नर्थ कथं मन्वीत ? कथं वा निदिध्यासीत अत एव भगवान् वार्तिककारोऽपि श्रवणादिक्रिया तावत्कर्तव्येह प्रयत्नतः । यावद्यथोक्तविज्ञानमाविर्भवति भास्वरम् ।। इति त्रयाणां समुच्चितानामेव अपरोक्षज्ञानजनकत्वं स्फुटीचकार । ननु माणवकदृष्टान्तेन एकान्ने श्रुतार्थस्य अनन्य. चित्ततया अनुसंधानमेव निदिध्यासनमित्युच्यते चेत् तर्हि विजातीयप्रत्ययानन्तरितसजातीयप्रत्ययप्रवाहो निदिध्यासन, इति प्राचां वचन विरुध्यत प्रतिदिनं कालविभागन साधन- ·पारमहंस्यधर्म मीमांसा ११. त्रयानुष्ठाने मध्ये विच्छेदप्रसंगात् विजातीयप्रत्ययान्तरित- स्वप्रसंगाच इति चेत् अत्रोच्यते । नहि सर्वथा विजातीय. प्रत्ययाभावस्तत्र विवक्षितः अपि तु एकस्मिन्दिने श्रवण. मनननिदिध्यासनानां कालविभागं कृत्वा मुहूर्तत्रयपर्यन्तं निदिध्यासनं कर्तव्यमिति निश्चित चेत् तदनन्तरं तादृश- क्लप्तकाले आरम्भप्रभृति समाप्तिपर्यन्तं विजातीय प्रत्ययः विच्छेदमकृत्वा श्रुतार्थस्य अविच्छिन्नतया अनुसन्धानमेव निदिध्यासनशब्दार्थः। अन्यथा स्वप्नसुषुप्तिकाले विच्छेदस्य अवश्यंभावितया बहुदिनपर्यन्तमविच्छिन्नसजातीयप्रत्ययस्य पूर्वपक्षिणापि दुरुपपादत्वात् । तदुपपादने च निदिध्यासन- समाध्योरविशेषप्रसंगात् । सर्वदा अविच्छिन्नसजातीयप्रत्य- यप्रवाहरूपत्वमेव हि समाधे: अभ्युपयन्त्यभियुक्ताः । यदि माससंवत्सरादिबहुकालस्थायिसजातीय ब्रह्माकारवृत्तिरेव नि- दिध्यासनमित्युच्यते तदा समाधिनिदिध्यासनयोः को विशेषः? तस्मात्समाधिनिदिध्यासनयोः पृथक्पृथगेव निबन्धकारनिरू- पितत्वात् , तत्तद्दिनगतमुहूर्तादिनियतकालेषु एकाप्रचित्ततया अनुसन्धानमेव निदिध्यासनशब्दार्थः इति अकामेनाप्यभ्यु- पगन्तव्यम् । अत एव विद्यारण्यचरण:- ·पारमहंस्यधर्ममीमांसा यदा निरन्तरविचारो यः श्रुतार्थस्य गुरोर्मुखात् । तन्निदिध्यासनं प्रोक्तं तच्चैकाग्येण लभ्यते ॥ इति साधनभूतनिदिध्यासनस्य निरन्तरविचाररूपत्वमेव स्फुटतरमभ्यधायि । फलीभूतनिदिध्यासनं तु अपरायत्त. बोधरूपमिति तैरंगीकृतमिति तु अन्यदेतत् । एवं श्रवणमनननिदिध्यासनैः प्रत्यहं समुच्चित्यानुष्ठीय. मानः निर्विचिकित्सं शास्त्रार्थज्ञानं निष्पद्यते तावत्पर्यन्तमाचार्यसन्निधावेव स्थातव्यम् । स्वयंविचार. कुशलता यदा भवति तदारभ्य परमहंसः गुर्वाज्ञापूर्वक पर्यटनमारचय्य- पर्यटनकालेऽपि पुस्तकादिनिरपेक्षतया पुन:पुनः श्रवणमनननिदिध्यासनानि यथासंभवमनुष्ठाय अन्तर्मुखतया स्थातव्यम् । कियत्पर्यन्तमेतेषामावृत्ति: कर्तव्या इति चेत् यावत्साक्षात्कारमावर्तनीयमिति पूर्व- -मबोचाम। अत एवाह भगवान भाष्यकार: दर्शनपर्य- वसानानि हि श्रवणादीन्यावय॑मानानि दृष्टार्थानि भवन्ति" इति । अत एव च परमहंसेषु साम्प्रदायिकी सरणि- मनुरुन्धानाः बहवः श्रवणमनननिदिध्यासनानि समुञ्चित्यैव आचरन्तो दृश्यन्ते । विद्यारण्यचरणा अपि इममेव सिद्धान्तमाशेरते । अत एव- पञ्चदश्यां " तत्रापरोक्षmo-

·पारमहंस्यधर्ममीमांसा
१३
विद्याऽऽतो विचारोऽयं समाप्यते" । इति । तथा आपरो-
क्ष्यावसानत्वाद्भूयोभूयोविचारयेत् ।
विचारयन्नामरण नैवात्मानं लभेत चेत् ।
जन्मान्तरे लभेतैव प्रतिबन्धक्षये सति ॥
इति च अपरोक्षज्ञानपर्यन्ततां विचारस्य प्रतिपादयन्ति ।
अत एव स्वाराज्यसिद्धावपि
इत्थं संबोधितस्याप्यनवहितमतेर्यस्य बोधो न वृत्तः ।
स स्याद्भूयो विचारव्य सनवशमनाः सत्सहायः स्वतश्च ॥
इत्यादिना विचारस्यैव अपरोक्षज्ञानजनकत्वं स्पष्टीकृतम् ।
किं बहुना । सर्वेऽपि तैर्थिका: अमुमर्थं ऐककण्ठ्ये.
नैव समुद्घोषयन्तीति न वयं पिष्टपेषणार्थमभ्युत्सहामहे ।
पूर्वोक्तरीत्या भाष्यकारादीनां व्यवस्थामुल्लंघ्य कदाचिच्छ्वर्ण
कदाचिन्मननं कदाचिनिदिध्यास नमिति विशकलिततया
अनुष्ठाने यथोक्तफलं न स्यादेव । यथा कश्चित् भूमो बीजं
वापयित्वा बहुकालपर्यन्तं जलसेचनाभावेन बीजस्य शुष्क.
ताप्राप्त्यनन्तरं तदुपरि भूयोभूयोऽपि जलसेचनं कृत्वा इत:-
परमङ्कुरो भविष्यति वृक्षो भविष्यति फलं भविष्यति इति
प्रतीक्षमाणः फलेन वञ्चितो भवति, तथैव श्रुतार्थस्य
.

·पारमहंस्यधर्ममीमांसा चिन्तितार्थस्य च विस्मरणानन्तरं भूयो भूयो निदिध्यासन कुर्वाणोऽपि केवलनिदिध्यासक: क्लेशमात्रफलक एवं स्यात् । तस्मान्नूतननूतनवेदार्थाविष्करणे स्वातन्त्र्याभिमानं विहाय मात्सर्यमुत्सार्य प्राचामाचार्याणां चर्यैव विचार्या आर्य- मुमक्षुभिः ॥ इतःपरं परमहंसस्य धर्मविषये किं प्रमाणमिति वि. चारमवतारयामः । आधुनिकास्तु केचन मन्यन्ते-- उप. निषदामेव तत्र प्रामाण्यं नान्येषामिति । युक्तिं च भाच. क्षते । गुरुः शिष्याय औपनिषदान् धर्मानुपदिशेत् इति विधेर्वर्तमानत्वार तथा शान्तिपाठमन्त्राणां मध्ये य उप. निषत्सु धर्मास्ते मयि सन्तु इति औपनिषदधर्माणामेव शिष्यैः भाशंस्यमानत्वाच्च तादृशोपनिषद्विचारे मुख्याधिकारिणां सन्यासिनां-- उपनिषद्वाक्यान्येव परमा गतिः इति । तान्पृच्छामः। उपनिषद्वाक्यान्येव परमा गतिरिति कि उपनिषद्वाक्यादेव प्रतिपन्नं, आहोस्वित् स्मृतिपुराणादिवाक्ये. भ्यो वा ? इति । यदि उपनिषद्वाक्येभ्यः इत्युच्यते, तर्हि कीदृशं तद्वाक्यं । औपनिषदानित्यादिवाक्यमेव तदिति यधुच्येत तर्हि तस्याप्युपनिषन्मध्यपातित्वात् तत्प्रामाण्य- सिद्धयर्थ वाक्यान्तरापेक्षा, तस्यापि स्वप्रामाण्यसिद्धयर्थ ·पारमहंस्यधर्ममीमांसा वाक्यान्तरापेक्षेति अनवस्थाप्रसङ्गात् उपनिषत्प्रामाण्यमेव दुरवगमम् । वेदोऽखिलो धर्ममूलं' इत्यादि स्मृतिपुराणा. दिवाक्यमेव वेदान्तर्गतोपनिषद्वाक्यानां प्रामाण्यं प्रति. पादयतीति चेत् ---- तर्हि उपनिषद्वाक्यप्रामाण्यसिद्धयर्य वा किञ्चित् स्मृतिपुराणादिवाक्यानामपि प्रामाण्यस्य त्या अभ्युपगतत्वेन अस्मदिष्टसिद्धिः। तस्मादनिच्छताऽपि स्मृ- तिपुराणादिप्रामाण्यस्याभ्युपगन्तव्यत्वेन उपनिषद्वाक्यान्येव परमा गतिरिति वचनं साहसमूलकमेव । ननु उपनिषत्स्वेव निर्णयः कृतश्चेत् स एवानुष्ठेयः तासु न किञ्चिदप्युक्तं चेत्प्रमाणान्तराण्यन्वेषणीयानि, इति वदता पूर्वपक्षिणाऽपि स्मृत्यादीनां प्रामाण्यं किश्चिदभ्युपगतमेव इति चेन्मैवम् । स्मृत्यादिप्रामाण्याभावप्रतिपादन एवं पूर्व- पक्षिणामान्तरतात्पर्यात् । श्रुतिवाक्यानां अपूर्वतया कांश्चि- दर्थान् स्वप्रतिभानुसारेण कल्पयित्वा सर्वेऽपि धर्माः श्रुता- वेव निरूपिताः इति स्वयमभिमन्यमानानां तेषां, अर्थात् स्मृतिवाक्यानामनाकांक्षितत्वेन अप्रामाणिकत्वापादन एव अभिप्रायस्य उन्नेयत्वात् नास्त्येव तादृशानो स्मृत्यादिषु प्रामाण्याभिमानः । न चैवं भंग्यन्तरेण स्मृत्यादिवाक्याना- मप्रमाण्यापादनं तेषां युक्तम् । भ्रमप्रमादविप्रलिप्सादि- ·पारमहंस्यधर्ममीमांसा स्वाभाविकदोषबहुलानां सर्वश्रुतिसामरस्य मुपपादयितुमनी- शानानां आधुनिकानां श्रुयर्थविचारे स्वातन्त्र्यं भगवता व्यासेन नाङ्गीकृतमेव । स्वप्रतिभाऽनुसारेण श्रुत्यर्थविचारे क्रियमाणे सर्वमाकुलीभवेदित्यत्र प्रथमनिदर्शनं प्रकृतपूर्व पक्षिण एव । अत एव स्मृतिपुराणाधवष्टम्भेनैव श्रुत्यर्थ- वर्णने अधिकारं ददौ भगवान्वेदव्यासः। तथा च आह बिमेत्यल्पश्रुताद्वेदो मामयं प्रतरिष्यति । इतिहासपुराणाभ्यां वेदं समुपद्व्हयेत् ॥ इति । किञ्च श्रुतो व्यवस्था कृताचेत्प्रमाणान्तरं न इष्टव्यमिति वचनं अस्मादृशानां नैव न्याय्यम् । अस्मादृशबुद्धया स्वा- तन्त्र्येण विचारे क्रियमाणे विपरीतव्यवस्थाया अपि भान. संभवेन तादृशबुद्धिमनुसरतां अन्धगोलाङ्कलन्यायापाताच्च । न च " इतिहासपुराणाभ्यां वेदं समुपबृंहयेत्” इति वचनं कर्मिविषयमेव, न तु उपनिषदेकशरणपरमहंसविषयमिति वाच्यं वेदशब्देन उपनिषद्भागमात्रस्य स्वान्तर्गतस्यापि, अपरिग्रहे कारणाभावात् । उपनिषदेकशरणत्वमेव तत्र कार- णमिति चेत् - तर्हि तादृशस्य परमहंसस्यापि भ्रमप्रमादा- दिदोषाणामवर्जनीयत्वेन तदीयबुद्धया स्वातन्त्र्येण विचार्य ·पारमहंस्यधर्ममीमांसा निर्णीतस्य श्रुत्यर्थस्य सुतरामप्रामाण्यापत्तिः । अत्र च पूर्व- पक्षिण एव उदाहरणम् । ननु गुरुः शिष्याय औपनिषदान्धर्मानुपदिशेदिति निय- मनात् भवदुक्तरीत्या स्मृतिपुराणाद्यवलंबनेन श्रुत्यर्थवर्णने औपनिषदत्वं तेषामपैष्यति किल इति चेत् ,- भ्रान्तो. ऽसि । उपनिषदानामेव स्मृतिपुराणादिषु असंकीर्णतया प्रतिपादितानां स्मृतिपुराणमध्यप्रविष्टत्वमात्रेण तेषां औप- निषदत्वानपायात् । न हि मल्लिकाकुसुममध्यगतत्वापराधन चम्पकस्य चम्पकजातीयत्वमपैष्यति । तस्मात् स्मृति- पुराणादिगत त्वेऽपि औपनिषदत्वं निष्प्रत्यूहमेव । अन्यथा शारीरकसूत्र, तद्भाष्य, तद्वयाख्यानादिगतानां निर्णीतानां उपनिषदर्थानामपि औपनिषदत्वाऽभावप्रसंगेन, तेषाम. प्यनादरणीयत्वापातात् । यदि सूत्रतद्भाध्यादीनां श्रुति- व्याख्यानरूपत्वात्प्रामा माण्यमभ्युपैषि, तर्हि स्मृतिपुराणादी. नामपि श्रुत्यर्थनिर्णयार्थमेव प्रवृत्तत्वेन वेषामपि प्रामा. ण्यमनिच्छताऽप्यभ्युपेयम् । इयांस्तु विशेष:- वेदस्य स्वत: प्रामाण्यं, स्मृतिपुराणयोस्तु तन्मूलकत्वात्प्रामाण्य. मिति सुगमोऽयं राजमार्गः । अपि च,- पुराणा. दिषु परमहंसधर्माः बहुशः श्रूयन्ते । यदि ताशवाक्यानां 2 ·पारमहंस्यधर्ममीमांसा अप्रामाण्यमिति व्यासाभिप्रायः स्यात् तदा व्यासाचार्य: पारमहंसस्यधर्मान् किमिति पुराणादिषु व्यपदिशति ?। तस्मात्परमहंसधर्माणां पुराणगतत्वाऽन्यथानुपपत्त्या पुराण- गतपरमहंसधर्माणामपि आदरणीयत्वमेव तन्मध्य गतानामपि तेषां औपनिषदत्वं च निष्प्रत्यूहमेव । ननु श्रुत्तिविरुद्धा अपि केचिदर्थाः स्मृतिपुराणादिषु उपलभ्यन्ते ' कथं तेषां आदरणीयत्वं? इति चेत् सत्यम् । तादृशविरोधानिधी नास्मादृशैः अकृतप्रज्ञा प्रतिपादनीयो । अस्मादृशानां अशि- क्षितबुद्धयनुसारेण श्रुतिस्मृत्योः विरोधोद्भावने क्रियमाणे बुद्धचनुसारेण सर्व विरुद्धमेव प्रतिभासेत । तावन्मात्रेण कथं विरुद्धता तयोरध्यवसीयेत । अत एव महान्तः सर्वज्ञ कल्पाः जैमिनिव्यासप्रभृतय एव श्रुतिस्मृतिविरोधतत्ममा. धानादिषु प्रावर्तन्त । तथा चाह जैमिनिः नपेक्षं स्यादसति हनुमान' इति । तत्प्रदर्शितन्यायानुसा- रेणैव सर्वज्ञकल्पाः विद्यारण्यप्रभृतयोऽपि विरोधपरिहारा. दिकं आविरकाषुः । तादृशानां वचनानुसारेण गमनमेवा - स्माकं न्याय्यं न तु तादृशानामपि शिक्षणम् । आधुनिकविद्याभ्यासक्रमानुसारिणां गुरुवा वाक्यतिरस्करण- मपि कालेऽस्मिन् नात्यन्तमद्भुवं नाम । स्मृतिपुराणाधवष्ट- 'विरोधे त्व. RA अथवा ·पारमहंस्यधर्ममीमांसा म्भेनैव श्रुत्यर्थो वर्णनीयः इत्यत्र सर्वज्ञो भगवान् भाष्यकार एवास्माकं प्रथमनिदर्शनम , तथा चाहुः--- , तामष्टादशधा दृष्ट्वा शंकरः सूत संहिताम् । चक्रे शारीरक भाष्यं सर्वश्रुतिमनोहरम् ॥ इति । तदेवं सर्वज्ञेन भगवता भाष्यकारेणापि सूतसंहितादि- पुराणवाक्येभ्यः श्रुतितात्पर्य निर्णायैव भाप्यं रचितमिति स्थिते अद्यतनानां प्राज्ञमन्यानां श्रुत्यर्थकरणे स्वातन्त्र्य- कोलाहलस्तु कालकौटिल्यमेव पोनि । वास्तववैदिकानां क्रममार्गः । ततश्च श्रुतिस्मृतिपुराणानां प्रयाणामपि पारमहंम्यधर्मविषये प्रामाण्यं निष्प्रत्यूहमेव इति विदाकुर्वन्तु विद्वन्मणवः ।। पूर्वोक्तश्रवणमनननिदिध्यासनेषु मुख्याधिकारी कः ? तेन च कथमेतान्यनुष्ठेयानि, कियत्पर्यन्तं च तेषामनु- ष्ठानं ? इत्यादिविषये किञ्चिदिव लेखनी व्यापारयामः । तत्र श्रवणमननादिषु संन्यामिनामेव मुख्याधिकारः, “संन्यस्य- भवणं कुर्यादिति विधानात् । तथा " नित्यं कर्म परित्यज्य बेदान्तश्रवणं विना । वर्तमानोऽपि सन्यासे पतत्येव न सं. शयः ॥ इत्यादिना श्रवणमनननिदिध्यासनानामेव संन्या- अथ

·पारमहंस्यधर्मीमांसा
सिनं प्रति नित्यकर्मत्वेन विधानात् ।
रणाच ।
तस्मादात्मैव विज्ञेयः परहंसेन सर्वदा ।
अस्य मुख्योऽयमाचारो जघन्योऽन्यः प्रकीर्तितः ।।
इत्यादिना आत्मपुराणे ज्ञानाभ्यासस्यैव मुख्यत्वावधा-
" पतयेव न संशयः" इति तदकरणे प्रत्यवाय.
श्रवणाच्च । संन्यासिनस्तु यद्यपि कुत्रचित् चतुर्विधा इति
श्रूयन्ते, कुटीचको बहूदको हंसः परमहंसश्चेति, कचन
तुरीयातीतावधूताभ्यां सह षड्डिधा इत्यपि श्रूयन्ते तथापि
हंसपरमहंसयोरेख कलौ अनिषिद्धत्वमाम्नायते । अन्येषां
तु कलिवर्येषु परिगणनात् निषिद्धत्वमेव धर्मशास्त्रमर्मज्ञाः
समुद्घोषयन्ति । तथाहि ; जीवन्मुक्तिविवेकव्याख्याने संन्या.
सस्य कलिवर्यताविचारावसरे-
।
अग्निहोत्रं गवालम्भं संन्यासं पलपैतृकम् ।
देवरेण सुतोत्पत्ति कलौ पञ्च विवर्जयेत् ॥
चत्वार्यव्दसहस्राणि चत्वार्यदशतानि च ।
कलेयंदा गमिष्यन्ति तदा त्रेतापरिग्रहः ।
संन्यासश्च न कर्तव्यो ब्राह्मणेन विजानता ।।

·पारमहंस्यधर्ममीमांसा इति संन्यासस्य कलौ वर्जनीयत्वप्रतिपादकं वचनं प्रापय्या ततःपरं- यावद्वर्णविभागोऽस्ति यावद्वेदः प्रवर्तते । संन्यासं चाग्निहोत्रं च तावत्कुर्यात्कलो युगे । इति अपवादवाक्यं च प्रदर्थ तयोविभाग निर्णयसि. न्धुकाराभिमतं व्याख्याकाराः विवेच यन्ति । तथा चेदं व्या- ख्याकाराणां वचनं-- A "संन्यासस्त्रिदण्ड इति व्याख्यात्रा कमलाकरेण पर- महंसादिसंन्यासभिन्नः कुटीचकबहूदकाख्यन्यास एव कले. श्चतुश्शताधिकचतुस्सहस्रवर्षपर्यन्तमेत्र अनुष्ठेयः, हंसपरम• इंसाख्यैकदण्डसंन्यासम्तु तदूर्ध्वमप्यनुष्ठय इति ध्वनितं" इति । एवं निर्णयसिन्धुकाराभिप्राय वर्णयद्भिः जीवन्मुक्ति- विवेकव्याख्याकारैः हंसपरमहंधयोरेव अनिषिद्धत्वमुघु- ज्यते । -- ननु तत्त्वसारायणे. संन्यासस्य निषेधश्च स्मयते हि कलाविति । मा शंकिष्ठाः स्मृतिस्सा तु तुर्यातीतावधूतयोः ।।

·२२ पारमइंस्यधर्म मीमांसा सार्ववर्णिकभक्ष्यस्य निषेधस्मरणात , तयोः । तद्विधानाच, संन्यास चतुष्टयविधिः कलौ ॥ इति कलौ संन्यासनिषेधस्य तुरीयातीतावधूतविषयत्वा. म्नानात् , तस्य कुटीचकबहूदकविषयत्वं वर्णयतां भवता- मनिष्टसिद्धिप्रसंगः इति चेत् , मैवं ; सुतरामनेनास्माकभिष्ट- सिद्धेः। तथा हि-निर्णयसिन्धुकारीयव्यवस्थायां तुरीयाती- तावधूतशब्दयोरपि अनुपात्तत्वात् संन्यासनिषेधकवचनस्थ कुटीचकबहूदकपरत्वोक्तेश्च हंमपरमहंसयोरनिषिद्धत्वं अस्म- दभिमतं साधितमेव । तथा तत्त्वसारायणीयवाक्येन संन्या- सनिषेधस्य तुरीयातीतावधूतविषयत्वप्रतिपादनेऽपि हंसपर- महंसयोरनिषिद्धत्वस्य अस्मदिष्टस्य सिद्धिरेव । न च तत्त्व- सारायणीयनिर्णयसिन्धुकारीयवचनयोः परस्परं विरोधाद- प्रामाण्यमेवास्तु- इति वाच्यं, उभयोरेकवाक्यता. ऽङ्गीकारेण प्रामाण्योपपादनसंभवात् । तथाहि निर्णय- सिन्धुकारैः तुरियातीतावधूतयोः निषिद्धत्वानुक्तावपि तदेक- वाक्यभूततत्त्वसारायणवचनानुसारेण कुटीचकबहूदकयोरिव तुरीयातीतावधूतयोरपि निषिद्धत्वमेवेत्यर्थस्य क्रोडीकरणाद. विरुद्धत्वमेवेति स्थिते कुतोऽत्र विरोधशंका ? तथा तत्त्व. सारायणकारैरपि कुटीचकबहूदकयोनिषिद्धत्वाऽनुक्तावपि त.

·पारमहंस्यधर्ममीमांसा २३ ननु पुरामे देकवाक्यभूतनिर्णयसिन्धुवचनानुसारेण, तुरीयातीतावधूत. योरिव कुटीचकबहूदकयोरपि निषिद्धत्वमेव कलाविति अर्थस्य कोडीकरणादविरुद्धत्वमेवेति स्थिते कथमनयोर्वचनयोर्वि. रोधशंकालेशोऽपि । गृहस्थो भिक्षुकश्चेति द्वावेवाश्रमिणौ मतौ । अवधूताश्रमो देवि कलौ संन्यास उच्यते ॥” इति वचनेन अवधूताश्रमस्यैव कलौ कर्तव्यत्वे बोध्यमाने कथं तस्य निषिद्धत्वमुच्यते? इति चेत् , नायमुपालम्भोऽस्मा- न्प्रति कर्तव्यः । तत्त्वसारायणनिबन्धनिर्मातारं वसिष्ठमुदि- श्यैव क्रियतामयमुपालम्भः । ननु महर्षिप्रणीतप्रन्थे, वयमुपालव्धुं प्रभवामः, अपि तु ग्रन्थकतुराशयं जिज्ञासामहे इति चेत्- तर्हि श्रूयतां तदाशयः हित्वा सर्वमभिमानं । यद्यपि महर्षिप्रणीतत्वात् उभयोरपि प्रामाण्यं दुरपह्नवमेव तथापि " स्मृत्योः परस्परं वाधे न्यायोपेता बलीयसी" इति नियमानुसारेण सार्ववर्णिकभक्ष्यस्य निषेधस्मरणाचयोः । सद्विधानाच्च संन्यासचतुष्टयविधिः कलौ ।। इति स्मृतेः न्यायोपेतत्वात् “ अवधूताश्रमो देवि कली ·1 पारमहंस्यधर्ममीमांसा संन्यास उच्यते" इत्यस्य केवलवचनत्वाच्च न्यायोपेतस्मृति- वचनेन केवलवचनस्य बाधात् , ऐकम्यं त्वाचार्याः प्रत्यक्षविधानागार्हस्थ्यस्य" इति स्मृतिवचनस्य गृहस्थाश्रम. प्रशंसापरत्वमिव पूर्वोक्तपुराणवचनस्यापि गृहस्थाश्रमप्रशंसा. परत्वमेव अभ्युपेयम् । गृहस्थाश्रमो ह्यतिश्रेष्ठः, श्रेष्ठेन अवधू- ताश्रमेण सह वचनात् , इति युक्त्यनुसन्धानेन तत्प्रशंसवात्र प्रतीयते । ननु तथापि दृष्टान्तरूपतया वा अवधूताश्रमस्य परिग्रहेण तस्य कलिवर्यत्वं न संभवति इति चेत्-- मैवं अवधूताश्रमशब्दे अर्थान्तरपरत्वस्य अनुपदमेव स्फुटीक- रिष्यमाणत्वात् । अपि च गृहस्थो भिक्षुकश्चेति द्वावेवा. अमिणौ मतो, इति वाक्यस्य पूर्वपक्षिणाऽपि यथा श्रुतार्थों नैव स्वीकर्तुं शक्येत । ब्रह्मचर्याश्रमस्य तद्धर्माणां च अद्यापि अनुष्ठानपथे विद्यमानानां अपलापापत्तेः । परं तु ऐदंयुगीनानां ब्रह्मचारिणां कृतादियुगेष्विव अस्खलित. ब्रह्मचर्यानुपलंभात् तेषां गृहस्थतुल्यत्वेन तानपि गृहस्थत्वेन एकीकृत्य " गृहस्थो भिक्षुकश्चेति" इति वचनं गौण्या वृत्त्या प्रवृत्तमित्येव वक्तव्यम् । तथैव परमहंससंन्यासम्य परश्शतश्रुतिस्मृतिपुराणसदाचारैः व्यवस्थापनात् तादृशस्य यत्किञ्चिद्वचनाभासमात्रेण अविचाल्यत्वात् भूयोऽनुग्रह- ·पारमहंस्यधर्म मीमांसा न्यायेन च ' अवधूताश्रमो देवि कलौ संन्यास उच्यते" इति वचनमेव अन्यथा नेतव्यम् । तादृशवाक्यस्य हि एवमर्थः करणीयः ; अवधूतः सर्वात्मना परित्यक्तः आश्रमो येन तादृश: अवधूताश्रमः । आश्रमशब्देन च स्वोपलक्षित. कर्माणि गृह्यन्ते । ततश्च पूर्वाश्रमप्रयुक्तवर्वकर्मपरित्यागी इत्यर्थः । परमहंसः इति यावत् । तस्यैव सर्वकर्मपरित्या गसंभवात् । न च धर्मिपरोऽयं शब्दः, संन्यासः इति धर्मपरेण शब्देन कथमन्येति ? इति वाच्यं, आश्रमाश्रमि- जोरभेदव्यपदेशस्य बहुत्र दृष्टचरत्वात् । शक्तो बहूदके तीव्रतरायां हंससंज्ञिते । मुमुक्षुः परमे हसे साक्षादिज्ञानसाधने ॥ इत्यादिपुराणवाक्येषु हि आश्रमाश्रमिणोधमधर्मिणोरपि अभेदेनैव व्यपदेशः क्रियत इति क्षुण्णोऽयं पन्थाः । तस्मा- नास्त्येव प्रकृतचोद्यस्यावसरः । ततश्च · अवधूताश्रमो देवि कलो संन्यास उच्यते” इत्यस्य परमहंससंन्यासः कलौ कर्तव्यः इत्येवार्थः। एवमर्थाङ्गीकारे सत्येव परश्शतश्रुति- स्मृतिपुराणादिवचनानामानुगुण्यं भवति । अन्यथा हि एकस्य अनुरोधाय बहूनां त्यागः कर्तव्यो भवेत् । नचैत- न्याय्यं, त्यजेदेकं कुलस्याथै इति न्यायानुसारात् ।

·२६ पारमहंस्यधर्ममीमांसा तस्मात् हंसपरमहंसव्यतिरिक्ताश्रमाणां कलो सर्वथा वर्ज. नीयत्वमेवेति सिद्धम् । तत्रापि इंसाख्यसंन्यासस्य अनि. न्दितत्वेऽपि संप्रतित : सांप्रदायिकैः अननुष्ठीयमानत्वात् तद्विचारोऽपि प्रकृते असंगत एव । अत एव परमहंस- संन्यास: एक एव शिष्टाचारपथे सांप्रतं वर्तते ।। sans- परमहंसश्च द्विविधः। विद्वान् , विविदिषुश्चेति । तत्र गृहस्थाश्रमे वा विविदिषासंन्यासकाले वा कृतनिरन्तरश्रव- णमननानिदिध्यासनैः उत्पन्नात्म साक्षात्कारो भूत्वा एकान्ते मनोनाशवासनाक्षयाभ्यासार्थ विध्युक्तप्रकारेण यादृशं सं. न्यासं स्वीकरोति स एव विद्वत्संन्यामो नाम । न च गृहस्थाश्रमिण: अपरोक्षज्ञानं न स्यात् , कर्मानुष्ठानादि. प्रयुक्तबहुविक्षेपसंभवात् इति वाच्यम् - निगृहीतमनस्कस्य पुरुषधौरेयस्य कस्यचित् गृहस्थाश्रमेऽपि आत्मसाक्षात्का- रसंभवात् । अत एव याज्ञवल्क्यादीनां अपरोक्षज्ञानवतां गृहस्थानामपि मनोविश्रान्तिलाभाय विद्वत्संन्यासः आना- यते, “एतावदरे खल्वमृतत्वमितिहोक्त्वा याज्ञवल्क्यो विजहार" इति । ननु याज्ञवल्क्यस्य विद्वत्त्वेऽपि तत् परोक्षज्ञानित्वरूपमेव अङ्गीक्रियते इति चेत् न, तथा सति अस्माकमपि तदीयवाक्यैरुत्पन्नज्ञानस्यापि परोक्षत्वप्रसं- ·पारमहंस्यधर्ममीमांसा २७ गात् । न च इष्टापत्तिः, अपरोक्षज्ञानोद्देशेनैव, जनकथाज्ञ- वल्क्यसंवादरूपवाक्यानां अस्माभिः विचार्यमाणत्वात् । किं च यत्साक्षादपरोक्षाद्रह्म" इत्यादिरूपेण नित्यापरो- क्षविषयतयैव प्रश्नच्छायायाः बृहदारण्यके तृतीयाध्याये दृश्यमानत्वात् , तत्समाधानावसरे च अपरोक्षवस्तुविष- यकसमाधानस्यैव दृश्यमानत्वेन तत्समाधातुः याज्ञवल्क्यस्य अपरोक्षज्ञानित्वमवश्यंभावि इत्येव वक्तव्यम् । जीवन्मु- क्तिविवेके च विद्यारण्यचरणैः याज्ञवल्क्यस्य अपरोक्षज्ञान- पूर्वकमेव विद्वत्संन्यापाश्रयणं इत्यस्यार्थस्य बह्वीभिरुपप- त्तिभिः समर्थितत्वात् । अत्र जायमानसकलशङ्कापङ्कप्रक्षा- लनं तदीयवाक्यसलिलधाराभिरेव कर्तव्यमिति नास्माक- मत्र महान् प्रयत्नः । तथा च अपरोक्षज्ञानवतामेव विद्व- संन्यास: इत्यत्र न कस्यापि विप्रतिपत्तिः। गृहस्थस्य विदुषः अष्टश्राद्धप्रेषोच्चारणाभयदानादिविधिपूर्वकमेव विद्वत्संन्यासः विधीयते इत्यादि विषयस्तु नारदपरिव्राजकोपनिषद्वाक्येभ्य एव सुधीभिरनुसन्धेय: । विविदिषासंन्यासिनस्तु श्रवण- मनननिदिध्यासनैः उत्पन्नसाक्षात्कारस्य, दण्डकमण्डल्वादि- त्यागपूर्वकं दिगम्बरत्वेन अवस्थितिरेव विद्वत्संन्यासाश्रयणं न तु अष्टश्राद्धहोमोपवासजागरणादिकम् ; परमहंसविषये ·२८ पारमहंस्यधर्ममीमांसा श्राद्धादीनां असंभावितत्वात् । अत एव परमहंसपरिव्राज. कोपनिषदि " यदा अलंबुद्धिर्भवेत् तदा कुटीचको वा बहूदको वा हंसो वा परमहंसो वा तत्तन्मन्त्रपूर्वकं कटि- सूत्रं कौपीनं दण्डं कमण्डलुं सर्वे अप्सु विसृज्य अथ जातरूपधरश्चरेत्" इति श्रूयते ।। अत एव नारदपरिव्राजकोपनिषद्यपि.-- संन्याप्तकाले फलबुद्धिपर्यन्तमधीत्य तदनन्तरं कटिसूत्रं कौपीनं दण्डं वस्त्रं कमण्डलुं सर्वमासु विसृज्य अथ जातरूपधरश्चरेत् , इति अपरोक्षज्ञानरूपफलबुद्धयनन्तरं दण्डादित्यागः आ. म्नायते । तस्मात् विविदिषासंन्यासकाले निरन्तरमनुष्ठितैः श्रवणमनननिदिध्यासनैः उत्पन्नतत्त्वसाक्षात्कारो यः पुरुष. धौरेयः तस्य दण्डादित्यागपुरस्सरं जातरूपधरत्वाश्रयणमेव विद्वत्संन्यासः इति सिद्धम् ।। अन केचिद्वावदूकाः विवदन्ते अधुनातनाः। तथा हि- परमहंसपरित्राजकोपनिषद्वाक्ये अलंबुद्धिमान् परमहंसः दण्डादिकं सर्व विमृजेत् इति श्रूयते। तथा फलबुद्धिप- र्यन्तमधीय दण्डादिकं विसृजेदिति दण्डादित्यागः नारद- परित्राजकोपनिषदि आम्नायते । अधीत्य इति पदस्य अध्ययनं कृत्वा इत्येवार्थः । वेदान्त श्रवणनियमवतः अत्र ·पारमहंस्यर्धममीमांसा " परमहंसादित्रयाणां न कटिसूत्रं न कौपीनं न वस्त्रं न कमण्डलुः न दण्डः सार्ववणिकभिक्षाटनपरत्वं जातरूप. धरत्वं विधिः” इति । अव च श्रूयमाणपरमहंसशब्दः विद्वत्संन्यासिनमेव क्रोडीकरोति । तस्यैव परमहंसोपनि- पदि " कोऽयं मुख्य इति चेत् अयं मुख्यः न दण्डं न कमण्डलु नाच्छादनं चरति परमहंस:" इत्यादिना दण्डा. अभावचिह्नस्य बोध्यमानत्वात् । विद्वत्संन्यासपरतयेद प्रकृ. बवाक्यस्य श्रीमद्विद्यारण्यादिभिः जीवन्मुक्तिविवेकादिन- न्थेषु व्याख्यातचरत्वात् । किञ्च विद्वत्न्यासविधौ तस्येव जातरूपधरत्वस्य श्रुत्या कण्ठत: प्रतिपाद्यमानत्वात् , दण्डा- दित्यागवत् जातरूपधरत्वलक्षणमपि श्रूयमाणं विद्वत्सं- न्यासिनमेव विशिष्टि ; तं प्रत्येव तस्य असाधारणत्वात् । एवं सार्ववर्णिकभिक्षाटनपरत्वमपि पूर्ववाक्ये श्रूयमागं वि- द्वत्संन्यासिनमेव गमयति । विद्यारण्यचरणैः जीवन्मुक्ति- विवेके सार्ववर्णिकभिक्षाटनस्य विद्वत्संन्यासिविषयकतयैव व्यवस्थापितत्वात् । ततश्च अव्यवहितपूर्ववाक्येऽस्मिन् परमहंसशब्देन व्यपदिष्टस्य विद्वत्संन्यासिनः दयाभाव- जातरूपधरत्वाद्यसाधारणचिह्नमभिधाय एतादृशदण्डाभावा- दिकं कथमस्य संजात १ इति वीक्षायां विविदिपादशायां ·पारमहंस्यधर्ममीमांसा ३१ स्थितस्य दण्डकमण्डल्वादेः अपरोक्षज्ञानानन्तरं विधिपूर्वक. विसर्जनवशादेव संजातं इति स्पष्टीकर्तुम् , संन्यासकाले फलबुद्धिपर्यन्तमधीत्य दण्डादिकं विमृज्य जातरूपधरश्चरत् " इति वाक्यं प्रववृते ॥ एवं उत्तर सन्दर्भेऽपि “न श्रोतव्यं किञ्चित्प्रणवादन्यत्' इति वाक्यमपि विद्वत्संन्यासिनमेव विषयीकरोति । विवि- दिषोः वेदान्तश्रवणादीनां अवश्य कर्तव्यतया तं प्रति न श्रोतव्यं इति निषेधस्य अनुपपद्यमानत्वात् । ननु दण्डादि- त्यागानन्तरं ब्रह्मप्रणवानुसन्धानं उत्तरवाक्येन विधीयते अपरोक्षज्ञानवत: विद्वत्संन्यासिनश्च सर्वकर्तव्यशून्यतया तं प्रति ब्रह्मप्रणवातुसन्धानस्य नियमयितुमशक्यतया, प्रकृते दण्डपरित्यागो वा तदुपरितनं ब्रह्मप्रणवानुसन्धानं वा वि. विदिषु प्रति विधीयते इत्येव खलु वक्तव्यम् ? इति चेत्-- इष्टापत्ति: । न खलु वयं विद्वत्संन्यासिनं प्रति दण्डादिवि. सर्जनविधायकवाक्यस्य प्रवृत्तिं ब्रूमः येनैवमाशङ्कचेत । अपि तु विविदिषासन्यासिन एव विविदिषाफलीभूतापरोक्ष- ज्ञानसिद्धथनन्तरं विद्वत्तावदशायां दण्डादिविसर्जनमित्येव ब्रूमः । अभ्युपगम्य चैतद्वोचाम । वस्तुतस्तु विद्वत्संन्या. सिन एव ब्रह्मप्रणवानुसन्धानं मुख्यं, विविदिषोस्तु तत् -- ·३२ पारमहंस्यधर्ममीमांसा गौणमेव श्रवणाद्यभ्यासस्यैव तं प्रति प्रधानतया विहि. तत्वात् । द्वादशसहस्रसंख्याकप्रणवजपादीनां च श्रवणाद्यन- धिकारिणं अज्ञपरमहंसं प्रत्येव विहितत्वमिति विश्वेश्वरी. यादौ स्फुटीकृतत्वाच्च । विद्वत्संन्यासिनस्तु मनोनाशाद्यभ्या. सैकप्रवणतया, “ ओमित्यात्मानं युञ्जीत " इत्यादिवचना नुसारेण प्रणवानुसन्धानद्वारेणैव मनोनिरोधस्य कर्तव्य- त्वात् तं प्रत्येव प्रणवानुसन्धानविधिः सर्वात्मना सफलो भवति । विद्वत्संन्यासिन: अपरोअज्ञानिवेऽपि वासनाक्षया. द्यभावेन अविश्रान्तचित्तस्य पुनरपि कर्तब्यसद्भावात् निर. तिशयकृतकृत्यत्वं नास्त्येवेत्यादिकं तु विस्पष्टमुपरिष्टादु. पपादयिष्यामः । तस्मात् पूर्वोत्तरसन्दर्भयोः विद्वत्संन्यात. लक्षणभूतजातरूपधरत्वादिधर्मनिरूपणस्य तदानुगुण्येन तन्मध्यगतवाक्यस्य विचारादिभिः अपरोक्ष- ज्ञानसिद्धयनन्तरं दण्डादिविसर्जनं कर्तव्यं इत्येव श्रुतिता. त्पर्यविदां हृदयंगमोऽर्थो भवति ॥ यदप्यापादितं पूर्वपक्षिणा " अधीहि भगवो ब्रह्म इत्यत्र श्रवणस्यैव प्रार्थ्यमानत्वात् , अलंबुद्धिपर्यन्तमधीत्य इत्यत्रापि श्रवणं कृत्वा इत्येवार्थः इत्यादि, तत्र वदामः । 'इङ् अध्ययने' इति धातुरयं गुरुमुखोचारणानुञ्चारणलक्ष. समानरूपत्वातू ·पारमहंस्यधर्ममीमांसा ३३ .. तया; " तत्रापरोक्ष- णमर्थमेव मुख्यथा वृत्त्या ब्रूते । तादृशाध्ययनस्य तु प्रकृते अनुपयुक्तत्वात् , पूर्वपक्षिणापि अनङ्गीकृतत्वाच लक्षणयैव अर्थो निर्वाह्यः । लाक्षणिकार्थस्वीकारे च प्रकृतोपयुक्तार्थ एव ग्राह्यः। प्रकृते च पूर्वोत्तरसन्दर्भयोः विद्वत्संन्यासपरत्वस्य प्रागुपपादितत्वात् तदनुगुणतया विद्वत्त्वरूपापरोक्षज्ञानप्राप्ती. च्छोः श्रवणमनननिदिध्यासनानामेव समुच्चित्य अनुष्ठेय. अधीत्य इत्यस्य विचार्य इत्येवार्थः करणीयः । विचारश्च प्रकृतानुगुणतया श्रवणमनननिदिध्यासनानां स. मुञ्चित्याऽनुष्ठानरूपः इत्येवाङ्गीकर्तव्यम् ; विद्याऽऽतो विचारोऽयं समाप्यते” इत्यादिवाक्येषु त्रयाणां समुदायस्यैव विचारशब्देन अभिधीयमानत्वात् । ततश्च अधीत्य इत्यस्य विचार्य इत्येवार्थों ग्राह्यः प्रकृतानुगुण्यात् । कियत्पर्यन्तं विचार्य इति चेत् , फलबुद्धिपर्यन्तं इत्याह श्रुतिः। विचारस्य च फलं अपरोक्षज्ञानमेव, 'आत्मा वा अरे द्रष्टव्यः' इति अपरोक्षात्मदर्शनमुद्दिश्यैव श्रवणादीनां विधानात् । अत एव वार्तिककारचरणा अपि- श्रवणादिक्रिया तावत् कर्तव्येह प्रयत्नतः । यावयथोक्तविज्ञानमाविर्भवति भास्वरम् ।। इत्येवं अपरोक्षात्मदर्शनपर्यन्ततां श्रवणादिरूपविचारस्य - 8 ·पारमहंस्यधर्ममीमांसा ततश्च दर्शयन्ति । 'अधीहि भगवो ब्रह्म' इत्यत्र तु तत्रत्यप्रकरणा- नुसारेण स्मारयेत्यर्थः कृतो भाव्यकृता, इति न तत् अवाप्यापादनीयं पूर्वपक्षिणा ; प्रकृतविरोधापत्तेः । "फलबुद्धिपर्यन्तं अधीत्य" इत्यस्य अपरोक्षज्ञानप्राप्ति- पर्यन्तं विचार्य इत्यर्थः । कदा विचार्य इति शहायां " संन्यासकाले" इति ब्रूते श्रुतिः ; विविदिषासंन्यास- काले इति तदर्थः, तवैव विचारकर्तव्यतायाः श्रुतिचोदि- तत्वात् । तदेवं, "संन्यासकाले फलबुद्धिपर्यन्तमधीत्य अनन्तरं दण्डादीन् विसृज्य अथ जातरूपधरश्चरेत्” इति वाक्यस्य, विविदिषासंन्यासकाले, अपरोक्षज्ञानरूपफलबु- द्धिपर्यन्तं श्रवणमनननिदिध्यासनाभ्यासरूपविचारं कृत्वा, तत्फलीभूताऽपरोक्षात्मदर्शनप्राप्यनन्तरं दण्डादीन् परित्यज्य विद्वत्संन्यासिलक्षणभूत जातरूपधरत्वं स्वीकुर्यात् इत्येवाऽर्थः सहृदयानां हृदयंगमो भवति । " अलंबुद्धिपर्यन्तमधीत्य इति काचित्कपाठेऽप्ययमेवार्थः । अपरोक्षज्ञानोदेशेन वि- विदिषासंन्यासं तल्लक्षणभूतदण्डादिकं च विधिपूर्व स्वी- कृतवतः अपरोक्षज्ञानलाभे सत्येव अलंबुद्धेः न्याय्यत्वात् । यथाकथंचिदलंबुद्धिस्तु द्विवाक्षरश्रवणमात्रेण कृतार्थम- न्यानो मूढानामपि संभवतीति न तादृशी प्रकृते विवक्षिता;

·पारमहंस्यधर्ममीमांसा - श्रुतेरपि स्वेच्छाचारप्रवर्तनेन विप्रलम्भकत्वापातात् । तस्मात् पूर्वोक्त एवार्थः स्वारसिकः । पूर्वपक्षिणस्तु एतादृशश्रुति- वाक्यमवलम्ब्य विविदिषासंन्यासस्यैव मुख्यामुख्यभेदेन द्वैविध्यं वर्णयन्ति । तथाहि । श्रवणमननाभ्यां परोक्षज्ञान. प्राप्तिपर्यन्तं दण्डधारणादिरूपः एकः । परोक्षज्ञानसिद्धयन- न्तरं तु दण्डादिकं सर्वं त्यक्त्वा एककौपीनधारणपूर्वकं नि. दिध्यासनमात्रोपकारी मुख्यपरमहंसाख्यः अपरः कश्चिदा- श्रमः स्वीकर्तव्यः इति हि तेषामाशयः । ततश्च विविदिषा- दशायामेव, मुख्यपरमहंसः, अमुख्यपरमहंसः इति द्वैविध्यं स्वबुद्धया स्वयमेव कल्पयन्ति । अत्र पृच्छामः, एतादृशश्रुतिवाक्ये मुख्यः इति वा अमुख्यः इति वा शब्दस्य अदर्शनात् कथं मुख्या- मुख्यरूपसंन्यासद्वैविध्यं प्रकृतवाक्याल्लभ्यते ? इति । दण्डा. दिविसर्जनविधिसामदेिव लभ्यते इति चेत् , मैवं दण्डादिविसर्जनस्य अपरोक्षज्ञानानन्तरकालीनवेन, विवि- दिषादशायां तदसंभवस्य प्रागेव उपपादितत्वात् । तस्मात् विविदिषाऽवस्थायामेव दण्डादिसाहित्यराहित्या- भ्यां आश्रमद्वैविध्यकल्पनं तेषां स्वकपोल कल्पनामात्रमे. वेति सुधीभिरवधारणीयम् । ननु तर्हि सिद्धान्ति- ·...... ३६ . पारमहंस्यधर्ममीमांसा नाऽपि विद्वत्तादशायां दण्डादित्यागपूर्वकं विद्वत्संन्यासा- श्रयणमेव प्रकृतवाक्येन बोध्यत इति कथामुच्यते ? अत्र विद्वदादिशब्दस्य अश्रवणात् इति चेत् --- अत्र वदामः । पूर्ववाक्ये हि विद्वत्संन्यासिनो असाधारणचिह्नभूतदण्डादि- राहित्यजातरूपधरत्वादीनां कथितत्वात् , तादृशविद्वद्दशा विविदिषोः कथं अविष्यति ? इति शङ्कमानान् प्रति, वि- विदिशोरपि, अपरोक्षज्ञानप्राप्त्यनन्तरं दण्डादिपरित्यागपू. वकजातरूपधरत्वादेव, इति विद्वत्ताप्राप्तिप्रकारस्य स्फुटतर. मुपवर्णनार्थमेव दण्डादिविसर्जनविधायकं वाक्यं प्रवृत्तमिति पूर्ववाक्यगतविद्वत्संन्यासलिङ्गबलेन तदङ्गीकारः उपपन्न एव सिद्धान्तिनां, इति । ननु पूर्वपक्ष्यभिमतमुख्यपरमहंसस्य प्रकृतवाक्ये ग्रहणे- ऽपि सर्व समञ्जसं स्यादेव इति चेत् -- सत्यं । यदि विवि- विषुविद्वत्परमहंसव्यतिरिक्तः मध्यमः कश्चन परमहंसः श्रुतो वा स्मृतौ वा पुराणे वा संप्रदाये वा दृश्येत, पूर्वपक्षि- व्यतिरिक्तेन शास्त्रज्ञेन वा केनचिदभ्युपगम्येत तर्हि बाढं भवतु तस्यैव प्रकृते ग्रहणं । न तु तादृशमध्यमपरमहंसा. श्रमप्रतिपादकं विस्पष्टं वचनं यत्र कुत्र वाऽपि उपलभामहे ।

·३८ पारमहंस्यधर्ममीमांसा " अथ योगिनां परमहंसानां कोऽयं मार्ग: तेषां का स्थि- तिरिति नारदो भगवन्तमुपगत्योवाच " इति । इदानीं कोऽयं मार्ग: १ इति पृष्टं मार्गमुपदिशति (श्रुतिः) ६६ असो स्वपुत्रमित्रकलत्रबन्ध्वादीन शिखायज्ञोपवीते स्वाध्यायं सर्व- कर्माणि च संन्यस्य अयं ब्रह्माण्ड , च हित्वा कौपीनं दण्ड- माच्छादनं च स्वशरीरोपभोगार्थाय लोकस्य उपकारार्थाय च परिग्रहेत्” इति । तस्यार्थः; यो गृहस्थः पूर्वजन्मस- चितपुण्यपरिपाके सत्ति विविदिषासंन्यासरूपं परमहंसा. श्रममस्वीकृत्यैव श्रवणादिसाधनान्यनुष्ठाय तत्त्वं सम्यगवग- च्छति, ततो गृहस्थस्य प्राप्तः लौकिकवैदिकव्यवहारसहस्रः चित्ते विक्षिप्ते सति विश्रान्तिसिद्धये विद्वत्संन्यासं चिकी. पति, तं प्रति श्रुतौ स्वपुत्रमित्रेत्याधुपदेशः । (विद्वत्संन्या- सिनो) लोकोपकारः कः इति चेत् , लोकस्य उपकारो नाम दण्डादिलिङ्गेन एतदीयं उत्तमाश्रमं ज्ञात्वा तदुचिता- भिवन्दनभिक्षाप्रदानादिप्रवृत्त्या तेषां सुकृतसिद्धिः। विद्वः द्विषये कौपीनादिपरिप्रहस्य आनुकूल्यमात्रमभिप्रेत्य तस्य मुख्यत्वं प्रतिषेधति तच्च न मुख्योऽस्ति" इति । तस्यार्थः । यत् कौपीमदण्डादिपरिग्रहणमस्ति (विदुषः) परमहंसस्य मुख्यः कल्पो न भवति, किं तु " तत् अस्य योगिनः

·पारमहंस्यधर्ममीमांसा
३९
अनुकल्प एव । विविदिषासंन्यासिनस्तु दण्डग्रहणं मुख्य.
मिति कृत्वा दण्डवियोगे प्रायश्चित्तमपि स्मयते ।
दण्डात्मनोस्तु संयोगः सर्वदेव विधीयते ।
न दण्डेन विना गच्छेदिषुक्षे पत्रयं बुधः ।। इति ।
विविदिषोः दण्डनाशे प्रायश्चित्तमपि प्राणायामशतं स्म.
यते । योगिनः परमहंसस्य तु मुख्य कल्पं प्रश्नोत्तराभ्यां
दर्शयति “कोऽयं मुख्य इति चेदयं मुख्यः न दण्डं न
शिखं न यज्ञोपवीतं नाच्छादनं चरति परमहंसः इति ।
यथा विविदिषुः परमहंसः शिखायज्ञोपवीताभ्यां रहितो
मुख्यः तथा योगी दण्डाच्छादनाभ्यां रहितः सन् मुख्यो
भवति । दण्डस्य वैणवत्वादिलक्षणं आच्छादनस्य कन्था.
वादिलक्षणं च परीक्षितुं, दण्डादिकं संपादयितुं रक्षितुं च;
चित्ते व्यापृते सति चित्तवृत्तिनिरोधलक्षणयोगो न सिद्धये.
दिति । तच्च न युक्तं । न हि वरविघाताय कन्योद्वाहः इति
न्यायात्" इति ।।
एवं परमहंसोपनिषद्वाक्यानि विद्वत्परतया व्याख्याय
विद्यारण्यचरणा: अन्तिमं वाक्यं एवं अवतारयन्ति ।
अथ विद्वत्संन्यासं उपसंहरति यत्पूर्णानन्दैकबोधस्तद्ब्रह्मा

·पारमहंस्यधर्ममीमांसा ऽहमस्मीति कृतकृत्यो भवति कृतकृत्यो भवति" इति। इमानि च विद्यारण्यवचनानि विप्रतिपमानां, अपरिशीलितग्रन्थ. मर्यादानां आधुनिकानां, प्रत्ययजननायव सांप्रतं सविस्तरं प्रादहशाम । तदेवं परमहंसोपनिषद्वाक्यं समग्रमपि विद्व- संन्यासपरतया व्याचक्षाणः विद्वदप्रेसरैः विद्यारण्यचरणः विद्वत्संन्यासिनः एकस्यैव दण्डादिविसर्जनमङ्गीकृतं । वि. विदिषासंन्यासिनस्तु विद्वत्ताप्राप्तिपर्यन्तं दण्डधारणमेव न्या. य्यं दण्डत्यागे च पातित्यमेव स्यादिति स्पष्टतया प्रत्यपादि। तदेवं स्थिते विद्ववस्थायाः पूर्व दण्डयागपूर्वकं निदिध्या. सनाङ्गतया मुख्यपक्षपरमहंसाश्रमः कश्चित् स्वीकर्तव्यः इति वदतां, विविदिषादशायामेव दण्डादिसाहित्यराहित्याभ्यां मु. ख्यामुख्यविभागात आश्रमद्वैविध्यमभ्युपगच्छता अभूतपूर्वो. ऽयं कल्पनाविशेषो निर्मूलक एवेति नात्र स्वलु मात्रयाऽपि संशीतिः । नारदपरिव्राजकाद्युपनषत्सु दण्डादिविसर्जनप्रक. रणे मुख्यामुख्यादिशब्दाभावात् परमहंसोपनिषद्वाक्यादेव ध्यममुख्यपरमहंसाश्रमो नाम कश्चिदस्तीति पूर्वपक्षिणा- ऽप्यङ्गीकर्तव्यं, गत्यन्तराभावात् । तस्य तु वाक्यस्य पूर्वो- तरीत्या विद्वत्परतयैव विद्यारण्यचरणः व्याख्यासत्वात् पूर्व. पक्ष्यवलंबिता गतिरपि दुर्गतिरेव इति स्थिते, कुतो दण्डा- ·पारमहंस्यधर्ममीमांसा ४१ दिविसर्जनं ? कुतस्तरां मुख्यपरमहंसाश्रमपरिग्रहः ? कुत- स्तमा तत्र निदिध्यासनमात्रस्य अनुष्ठानं नाम ? तस्मात् परमहंसोपनिषद्तवाक्यशकलावष्टम्भप्रत्याशयाऽपि विद्वत्प. रमहंसव्यतिरिक्तमुख्य परमहंसाश्रमस्य अपूर्वस्य परिकल्पनं पूर्वपक्षिणो न संजाघटीति । प्रत्युत स्वबुद्धिकल्पनामात्रत्वात् अप्रामाणिकत्वमेवेति विविदिषवो विदोकुर्वन्तु ।। . ननु तथापि दण्डादिक लोकस्योपकारार्थाय परिग्रहेत् इति वचनात् तच्च न मुख्योऽस्ति इति वचनाच्च, विविदि. षोरपि दण्डादिपरिग्रहः अमुख्यः इति प्रतीयते इति चेत् मैवं । प्रकरणविरोधात् । तथा हि । उपक्रमे “अथातो योगिनां परमहमानां" इति विद्वत्संन्यासस्यैव उपक्रमात् , विद्यारण्यचरणव्याख्यानरीत्या “ यत्पूर्णानन्दैकबोधः" इत्या. युपसंहारवाक्यस्यापि विद्वत्संन्यासोपसंहारपरत्वस्यैव अ- भ्युपेयत्वात् तन्मध्यगतस्य " तच्च ने मुख्योऽस्ति" इति वाक्यस्यापि विद्वत्परमहंसविषयकत्वमेव न्याय्यम् । तन्म. ध्यगतवाक्यशकलस्य पर अविद्वद्विषयकत्वस्य सर्वथाप्यनु. पपद्यमानत्वात् । सन्दशन्यायविरोधाच्च ।। ननु विधारण्यचरणैरेव अविद्वद्विषयेऽपि काष्ठदण्डस्य अनावश्यकत्वं अमुख्यत्वं च प्रतिपादितं । तथा च तद्वचनं ·१२ पारमहंस्यधर्ममीमांसा " अयं ज्ञानदंडो येन परमहंसेन धृतः म एव मुख्य एकदण्डीत्युच्यते । मानसस्य ज्ञानदण्डस्य कदाचित चित्त विक्षेपेण विस्मृतिः प्रसज्येतेति तन्निवारणार्थ स्मारकः काष्ठ दण्डो ध्रियते” इति । न च एतद्वाक्यं विद्वत्संन्यासिवि षयमिति शङ्कनीय, विद्वत्संन्यासिनो दण्डस्यैव अप्रसक्ते: ततश्च अविदुषोऽपि ज्ञानदण्डवतः काष्ठदण्डः अनावश्यक इति चेत्- मैवं ; विद्यारण्यचरणवचनानां आशयापारज्ञानात् ; स्व वचनविरोधाच । तथाहि, प्रकृतश्रुत्या विद्वांस प्रति दण्डस्य अमुख्यत्वे प्रतिपादिते, तर्हि दण्डादिरहितस्य कथं परम हंसत्वं ? इति शंकायां, विदुषः ज्ञानदण्डसत्वात् तस्यापि एकदण्डित्वप्रयुक्तपरमहंसत्वं दुर्निवारं इति सक्तुं " दण्डो धृतो येन ” इति परमहंसोपनिषद्वाक्यं प्रवृत्तं इत्येवं तदाशयमुपवर्णयतां विद्यारण्य चरणानां, विद्वत्परमहंमविषय एव काष्ठदण्डानावश्यकत्वस्य तत्प्रतिनिधिभूतज्ञानदण्डवः स्वस्य च प्रतिपादने तात्पर्यमिति स्फुटमेव ।। तथा च विद्यारण्यवचनं ' ननु दण्डग्रहणविधिबलोपाः विविदिषासंन्यासिनः योगिनं दण्डेन रहितं परमहंस नामी कुर्वन्ति, इत्याशंक्याह श्रुति:-- ·पारमहंस्यधर्ममीमांसा .. ज्ञानदण्डो धृतो येन ह्येकदण्डी स उच्यते । काष्ठदण्डो धृतो येन सर्वाशी ज्ञानवर्जितः ।। स याति नरकान्घोरान्महारौरवसंज्ञितान् ॥ इति । एवं सति ज्ञानदण्डकाष्ठदण्डयोः यत् तारतम्यं उत्तमा. धमत्वरूपं तदिदमवगत्य उत्तमं ज्ञानदण्डं यो धारयति स एव मुख्यः परमहंस इत्यवगन्तव्य' इत्यादि । एतैश्च वचनैः ज्ञानदण्डवतो विदुष एव विषये काष्ठदण्डस्य अमुख्यत्वं प्रतिपाद्यते । अत एव प्रकृत श्रुतिवाक्येनापि ज्ञानदण्डस्य स्तवनार्थमेव काष्ठदण्डनिन्दा विद्वांसं प्रति क्रियते नहिनिन्दान्यायेन । आपातप्रज्ञास्तु केचित् वचन. विभागमकृत्वा प्रतवाक्यं विविदिषुपक्षेऽपि योजयित्वा विविदिषोरपि दण्डादिपरिग्रहस्य अमुख्यत्वं प्रतिपादयन्ति । तत्तु असंगतं प्रकरणविरुद्धं च । विद्वद्विषयकतयैव प्रकृत- वचनस्य उपपादितत्वात् , विद्वत्संन्यासप्रकरणे विविदिषोः दण्डानावश्यकत्ववचनस्य प्रकरणविरुद्धत्वाच । विविदिषोः अज्ञानिवेन ज्ञानदण्डवत्त्वस्य समर्थयितुमशक्यत्वाच । न च परोक्षज्ञानबत्त्वेन विविदिषोरपि ज्ञानदण्डवत्त्वसमर्थन- प्रत्याशा समुचिता, विद्वत्संन्यासप्रकरणे अपरोक्षज्ञानस्यैव प्रकृतत्वात् विविदिषौ तदभावाच्च । न च विद्वत्परमहंसे ·पारमहस्वधर्ममीमांसा दण्डप्रसक्तरेव अभावात् , तस्य निषेधायोगेन मुख्यामुख्य- त्ववचनं सर्व विविदिषुविषयकमेव इति वाच्यम् , श्रुत्यैव योगिपरमहंसाख्यं विद्वत्संन्यासिनमुपक्रम्य तस्यापि लोको. पकारचिकीर्षायां सत्यां दण्डादिविधानात् । विद्वत्परमहंस- विषयकतयैव तत्र दण्डादिविधानमिति विद्यारण्यचरण: व्याख्यातत्वाच्च । ननु दण्डादिविधानेऽपि तस्य अमुख्यत्व. मेव श्रुतौ वर्णितं इति चेत्- सत्यं ; यस्य विद्वत्परमहं. सस्य लोकोपचिकीर्षा तस्य अमुख्यदण्डादिपरिग्रहविधिः । यस्य लोकोपचिकीर्षा नास्ति तस्य सर्वत्यागपूर्वकं मुख्य भू- तजातरूपधरत्वस्वीकारः इति विद्वत्परमहंसानामेव विषये व्यवस्थितविकल्पाङ्गीकारात् न कोऽपि प्रकृते दोषः समा. पतति । यद्यपि परमहंसोपनिषदि गृहस्थस्य विदुषः विद्व, संन्यासाश्रयणकाले दण्डादेः मुख्यत्वामुख्यत्वविचार एव प्रस्तुत: तथापि विविदिषोः संन्यासिनोपि अपरोक्षज्ञान प्राप्त्यनन्तरं विद्वत्संन्यासाश्रयणार्थ दण्डादिविसर्जनस्य अ. न्यत्र कथितत्वात् तुल्यन्यायेन विद्वत्संन्यासप्राप्तीच्छोः विविदिषुपरमहंसस्यापि विषये मुख्यामुख्यत्वविचारो न्या- य्य एव । विद्वत्तायाः उभयत्र साधारणत्वात् । तदेवं दण्डादिपरिग्रहस्य विद्वांसं प्रति वैकल्पिकत्वादेव धर्मसि- ·पारमहंस्यधर्ममीमांसा ४५ न्धुकारैः तद्विषये दण्डादिपरिग्रहस्य कृताकृतत्वमुक्तम् । विविदिविषये च नित्यत्वमभिहितं । तथा च तद्वचनं-- "परमहंसस्य दण्डधारण विविदिषायां नित्यं, विद्वत्ताद- शायां तु कृताकृतं इति । अत एव विद्यारण्यचरणरुक्तं "विविदिषासंन्यासिनस्तु दण्डग्रहणं मुख्यमिति कृत्वा दण्डवियोगस्य निषेधः श्रूयते” इति । अत एव पराशर. माधवीयेऽपि दण्डादीनां विविदिषादशायां आवश्यकत्वं विद्वत्तादशायां तु तन्नास्तीति कण्ठत एवोक्तं । तथा च पराशरमाधवीयवचन- ननु परमहंसोपनिषदि एकदण्डोऽपि अमुख्यत्वेन श्रूयते ? बाढं । नास्त्येव विद्वत्परमहंसस्य बाह्ययष्टयुपयोगः । यष्टिधारण तु विविदिपोः परमहंसस्य । अत एव वाक्यशेषे ज्ञानमेव तस्य दण्डः इत्युक्तं " ज्ञानदण्डो धृतो येन टेक- दण्डी स उच्यते" इति । तस्मात् द्वैविध्यसद्भावासंन्या- सस्य कचित् दण्डादिनिवारणं विद्वत्परमहंसविषयं । वि. विदिषोस्तु श्रवणमननादिकर्तव्यसद्भावात् तदुपकारित्वेन दण्डधारणादिनियमः उपपद्यते" इति ॥ अत्र च श्रवणमननादि इति आदिपदेन निदिध्यासनस्य संप्रहः । ततश्च श्रवणमनननिदिध्यासनैः तत्त्वज्ञानं याव- ·पारमहंस्यधर्ममीमांसा द्भवति तावत्पर्यन्तं तदुपका रितया दण्डधारणं नियतमेवेति विद्यारण्यचरणैः स्वकीयाभिप्रायः कण्ठत एवोद्धाटितः । एतेन परमहंसोपनिषदि दण्डादिकं लोकोपकारार्थाय परिग्रहेत् इति वाक्यबलात् , विदुषो वा विवि- दिषोर्वा दण्डादिपरिग्रहो लौकिक एव न मुख्यः इति वदन्तः परास्ताः । तदभिप्रायाभिरेव विद्यारण्यचरणः तद्तवाक्यानां विद्वद्विषयकत्व प्रदर्शनपूर्वकं श्रवणमनन नि. दिध्यासनोपकारितया विविदिषु प्रति दण्डादिधारणस्य नि. यमितत्वात् तदकरणे च प्रत्यवाय श्रवणात् ॥ एतेनैव च " फलबुद्धिपर्यन्तमधीत्य दण्डादीन् विसृज्य इति नारदपरिव्राजकोपनिषद्वाक्यस्य श्रवणमनननिदिध्या- सनैः स्वफलीभूतापरोक्ष साक्षात्कारनिष्पत्त्यनन्तरं दण्डादिवि. सर्जनं इति सिद्धान्तिभिः क्रियमाणं अर्थवर्णनं असंगतं, अपरोक्षज्ञानानन्तरं ताशस्य कृतकृत्यतया दण्डादित्याग- विधेः तं प्रति अनुपपन्नत्वेन, विविदिषादशायां दण्डादि. विसर्जनं इत्यर्थ एव प्रकृते संगतः” इति यत् कैश्चिदुक्तं तदपि दूरतः परास्तं । विविदिषाफलीभूतापरोक्षज्ञानसिद्धि. पर्यन्तं दण्डादिधारणस्य अतिस्मृत्याद्यनुसारेण विद्यारण्य. चरणैः अन्यैश्च धर्मशास्त्रनिबन्धकारैर्नियमितत्वात् ।। ।

·पारमहस्यधर्ममीमांसा ननु निबैगुण्ये पथि विचरतां को विधिः को निषेधः" इति न्यायेन विद्वांसं प्रति विधिनिषेधयोर. भावात् कथं दण्डादित्यागविधिः तद्विषये संभवति ? इति चेत- अत्र ब्रूमः । निबैगुण्ये इत्यादिवाक्यं, तथा लत्त्वज्ञानिनः कृतकृत्यत्वप्रतिपादकवाक्यानि च जीवन्मुक्तिप. यन्त तत्त्वज्ञानं थेषामस्ति तद्विषयाणि । विद्वत्संन्यासिनस्तु अपरोक्षज्ञानसत्त्वेऽपि मनोनाशवासनाक्षयाद्यभावेन चित्त. विश्रान्त्यभावात् जीवन्मुक्तिसुखं नास्त्येव । अयमेव विषयो विद्यारण्यचरणः जीवन्मुक्तिविवेके आशंक्य समाहितः । तथा च तद्वाक्यं-- न च तत्वविदि कर्तृत्वस्य अत्य. न्ताभावः शंकनीयः; चिदात्मन्यारोपितस्य कर्तृत्वस्य विद्यया अपोहितत्वेऽपि चिच्छायोपेतान्तःकरणोपाधौ वि. क्रियासहस्रयुक्त स्वतसिद्धस्य कर्तृत्वस्य यावद्रब्यभावि- त्वात् । न च- ज्ञानामृतेन तृप्तस्य कृतकृत्यम्य योगिनः । नवास्ति किञ्चित्कर्तव्यं अस्ति चेन्न स तत्त्ववित् ।। इत्यादिस्मृतिविरोधः सत्यपि ज्ञाने विश्रान्तिरहितस्य तृप्त्यभावेन विश्रान्तिमंपादन लक्षणकर्तव्यशेषसद्भावन कृत. कृत्यत्वाभावात् , इति । विद्वत्संन्यासिनोऽपि सातिशयं - ·४८ पारमहंस्यधर्ममीमांसा - - यदा अलं. ine कृतकृत्यत्वमस्त्येव, तेनापि तत्वज्ञानपर्यन्तस्य साधनकला- पस्य संपादितत्वात् मनोनाशवासनाभयसंपादनानन्तरं तु विदुषोऽपि निरतिशयं कृतकृत्यत्वं भविष्यति, इत्यादिवि- भागस्तु जीवन्मुक्तिविवेकादिग्रन्थेभ्य एव सुधीभिरनुस- न्धेयः । तदेवं 'संन्यासकाले फलबुद्धिपर्यन्तमधीत्य, इत्या- दिवाक्येन विधीयमानं दण्डादिविसर्जनं अपरोक्षज्ञानिधि षयमेवेति सिद्धम् ।। एवमेव परमहंसपरित्राजकोपनिषद्यपि बुद्धिर्भवेत् तदा कुटीचको वा बहूदको वा हंसो वा पर महंसो वा तत्तन्मन्त्रपूर्वकं कटिसूत्रं कौपीनं दण्डं कमण्लु सर्वमप्सु विसृज्य अथ जातरूपधरश्चरेत्” इति वाक्य परमहंसस्य विधीयमानं दण्डादिविसर्जनं अपरोक्षज्ञानान- न्तरकालिकमेवेति श्रुतेराशयातिशयो लक्ष्यते । तथाहि अत्र पूर्वस्मिन् सन्दर्भ " चतुषु वर्णेषु अभिशस्तपतितवर्जि- तेषु पशुरद्रोही भैक्षमाणः सर्वेषु लाभालाभसमो भूत्वा करपात्रमधूकरणान्नमश्नन्" इत्यादिना सार्ववर्णिकमिक्षाचरणा- दिरूपं विद्वत्संन्यासिनः असाधारणलक्षणमभिधाय एताह. शलक्षणं केन क्रमेण अधस्तनैः अधिकारिभिः प्राप्तव्यं इति 'वीक्षायां तत्प्रतिपादनार्थं यदा अलंबुद्धिर्भवेत् इत्यादिवचनं - ·पारमहंस्यधर्ममीमांसा ४९ प्रवृत्तम् । ततश्च कुटीचकादीनां स्वप्राप्तव्यफललामे सति यदा पर्याप्तताबुद्धिर्भवति तदा दण्डादित्यागोऽयमभ्य- नुज्ञायते । परमहंसस्य च स्वप्राप्तव्यफलं अपरोक्षसाक्षा- त्कार एव । साक्षात्कारोद्देशेनैव पारमहंस्यस्य तेन स्वीकृ- तत्वात् । ततश्च स्वोदिष्टफलप्राप्यनन्तरमेव अलंबुद्धा. य्यतया अपरोक्षसाक्षात्कारानन्तरं परमहंसो दण्डादीन् विसजेदित्येव तद्विषये श्रुयर्थो वर्णनीयः । अन्यथा दण्डा- दीनां तत्प्रयुक्ताश्रमधर्माणां च अनुष्टाने आलस्यादिवशात् कष्टतावुद्धया वा " इतःपरं दण्डादिपरिग्रहणश्रमैरलं इति बुद्धिरेव अलंबुद्धिः इत्यपि श्रुत्यर्थवर्णनापत्त्या श्रुतेः स्वेच्छाचारबोधकत्वापत्तेः। एवं अपार्थ श्रुतौ कल्पयित्वा आलस्यादिना दण्डादिकं ये परित्यजन्ति तान् पृच्छामः । किमर्थ वा श्रीमद्भिः आश्रमकाले दण्डादिकं परिगृहीत- मिति । यदि ते वदेयुः गुरुनिकटे वत्सरं वत्सरद्वयपर्यन्तं वा श्रवणं कर्तुं श्रवणांगतया दण्डादिधारणं कृतमिति, तान् प्रति ब्रूमः केवलश्रवणांगतयैव दण्डादिधारणं तच्च श्रवणपर्य. न्तमेवेत्यत्र श्रुतौ वा स्मृतौ वा पुराणे वा संप्रदाये वा न कि पि प्रमाणवचनमुपलभामहे । यदा अलंबुद्धिर्भवेत् , इत्यादिवाक्यमेव प्रमाणमिति चेत् - तर्हि एतादृशालंबुद्धेः 4 ·पारमहंस्यधर्ममीमांसा दण्डादिपरिग्रहात्पूर्वमपि कस्यचित् अलसशिखामणे: संभवेन तत्कृतदण्डादित्यागस्यापि प्रामाणिकत्वापत्तिः । एवं स्वेच्छा- चारप्रवर्तनाथ वा श्रुतेः प्रवृत्तिः ? मैवं मैवं । तम्मात् श्रुतिवाक्येषु नवीननवीनार्थकल्पनं विहाय विद्यारण्यादि. धर्ममार्गप्रवर्तकः प्रदर्शितं पन्थानं अनुमृत्य प्रवर्तनमेव न्याय्यं, परमार्थतो मुमुक्षवश्चेत् । विद्यारण्यप्रभृतिभिश्च अपरोक्षज्ञानपर्यन्तं दण्डधारणा पनियमभ्य श्रुतितात्पर्यनि- र्धारणपूर्वकं प्रतिपादितत्वात् तदुल्लंघने ईश्वराज्ञोल्लंघनजन्य, पालकमेव तेषां स्यात् । तस्मात् परमहंसपरिव्राजकोपनि. पद्वाक्यानुसारेणापि, अपरोक्षज्ञानानन्तरकालीनत्वमेव पर. महंस प्रति दण्डादित्यागविधेः संभवति ॥ अभ्युपगम्य चै- तत्सर्व सविस्तरमवोचाम ।। वस्तुतस्तु अपरोक्षज्ञानानन्तरमेव परमहंसस्य दण्डादि. त्यागः इति नारदपरिव्राजकोपनिषद्यव अन्यत्र स्फुटतरं नि. रटहि ॥ एवं हि तत्र श्रूयते- " श्वेतकेतुश्थुनिदाघजड- भरतऋषभदूर्वायसंवर्तकसनत्सुजातवैदेहवटसिद्धशुकवामदेव दत्तात्रेचरैवतकगोरक्षावधूतक्त् अव्यक्तलिंगः अव्यक्ताचारो बालोन्मत्तपिशाचवत् अनुन्मत्तोऽप्युन्मत्तवदाचरन् त्रिदण्ड शिक्यं पात्रं कमण्डलु कटिसूत्रं कौपीनं दण्डं वस्त्र ·धारमहंस्यधर्ममीमांसा अत्र कजात. कमण्डलुं सर्वमप्सु विसृज्य अथ जातरूपधरश्वरेत् इति । च जडभरतादिवत् अपरोक्षज्ञानवान् यो वर्तते उन्मत्तादिवत्प्रतीयमानश्च तस्यैव दण्डादित्यागपूर्वक रूपधरत्वाश्रयणे अधिकार: इति श्रुत्यैव विस्पष्टमुपपा- द्यमाने सति प्रकृते किमपरं प्रमाण मन्वेषणीयम् ! यद्यपि विस्पष्टतरं इदमकमेव वाक्यं स्वीकृत्याऽपि अद्यतनः क्रियमाणदण्डत्यागादिकं अशास्त्रीयमेवेति प्रसाधयितुं शक्य- मस्माभिः, तथाऽपि पूर्वपक्ष्यवलंबितश्रुतिवाक्ययोः तत्क- ल्पितार्थाभातानिराकरणे मन्दप्रज्ञानां तत्राऽप्युपादेयताभ्रा. न्तिः स्यादिति कृत्वैव तनिराकरणार्थं वयं प्रावतिष्महि । अत एवं पूर्वपक्षिणोऽपि विस्पष्टार्थमिदं बाक्यं प्रच्छाद्य सन्दिग्धार्थवत्प्रतीयमानं वाक्यद्वयमादायैव शास्त्रार्थवर्णने प्रावर्तिषत अहो! वञ्चनावैदग्धी विदग्धमन्यानां । किञ्च सदाशिवब्रह्मेन्द्रप्रभृतयः अपरोक्षज्ञानिन एव सन्तः दण्डादिकं विसृज्य विद्वत्पारमहंस्यमूरीकृत्य जातरूपधरा एव सर्वत्र पर्यटन्तः तदुपरि अतिवर्णाश्रमिणो जाताः इति शिष्टप्रवादात् सदाचारोऽपि प्रकृतविषये प्रमाणम् ॥ अपि च स्मृतिरपि जीवन्मुक्तिविवेके उदाहता प्रकृतम स्पष्टीकरोति । तथा च स्मृक्ति:- ·पारमहस्यधर्ममीमांसा यदा तु विदितं तत्वं परं ब्रह्म सनातनम् । तदैकदण्डं संगृह्य सोपवीतशिखां त्यजेत् ॥ ज्ञात्वा सम्यक्परं ब्रह्म सर्व त्यक्त्वा परिव्रजेत् । इति । अत्र च टीका । विदितं इत्यस्य परोक्षत्वेन ज्ञातमित्यर्थः । ज्ञात्वा सम्यगिति । अप्रामाण्यज्ञानानास्कन्दितत्वे सनि प्रमात्रभिन्नविषयत्वलक्षणेन अपरोक्षत्वेन ज्ञात्वा इत्यर्थः । तथा चात्र विविदिषासंन्यासाऽनुवादपूर्वकं विद्वत्संन्यासकथ- नमिति भावः, इति- इति-- अत्र च ज्ञात्वा सम्यक्परं ब्रह्म सर्व त्यक्त्वा परिव्रजेत् , इति वाक्येन विविदिषासंन्यामिनः अप- रोक्षज्ञानानन्तरमेव दण्डादिसर्वत्यागः इत्यस्याऽर्थस्य विस्प. ष्टमुपपाद्यमानत्वात् तावत्पर्यन्तं दण्डादिधारणं अवश्यं कर्त- व्यमेवेति ध्वनितम् । ततश्च यत्र कुत्राऽपि परोक्षज्ञानमात्रेण दण्डादित्यागविषये अनुमत्यदर्शनात् , प्रत्युत अपरोक्षज्ञानप. यन्तं दण्डादिधारणीयत्वप्रतिपादकवचनानां बहुलमुपलं भाञ्च पूर्वपक्षिणां मतं दुर्मतमेवेत्यत्र वेदपुरुष एव प्रमाणम् । एतेन श्रवणफलरूपं परोक्षज्ञानं संप्राप्य दण्डादीन् विसृज्य उपरि. तननिदिध्यासनरूपोत्तमज्ञानाभ्यासं कुर्यात् इत्येव नारदप. रित्राजकश्रुतिवाक्यार्थः, इति यदुक्तं आधुनिकः कश्चित् दपास्तं, पूर्वोक्तश्रुतिस्मृतिविद्यारण्यवचनादिविरोधात ॥

·पारमहंस्यधर्ममीमांसा पूर्वोक्तेऽस्मिन् विद्वत्संन्यासे अपरोक्षात्मज्ञानवानेव अ. धिकारी, स च गृहस्थो वा भवतु विविदिषासंन्यासी वा भवतु विद्वत्त्वापरपर्यायं अपरोक्षात्मज्ञानमेव तत्राधिकारि- तावच्छेदकमिति मन्तव्यम् । तत्र प्रमाणं बृहदारण्यकोपनिषत् । तथा च श्रूयते " एतं वै तमात्मानं विदित्वा ब्राह्मणाः पुत्रैषणायाश्च वित्तै- षणायाश्च लोकैषणायाश्च व्युत्थाय अथ निक्षाचर्य चरन्ति । एतमेव विदित्वा मुनिर्भवति" इत्यादि । विद्वत्संन्यासिना च अनुष्ठेया धर्माः तत्त्वानुस्मरण, वासनाक्षयमनोनाशाभ्यासा एव । तेषां स्वरूपं विद्यारण्यचरणः जीवन्मुक्तिविवेके कथित पूर्वापर परामर्शमन्तरेण सहसा उत्पद्यमानस्य क्रोधादि- वृत्तिविशेषस्य हेतुः चित्तगतसंस्कारो वासना, पूर्वपूर्वा- भ्यासेन चित्ते वास्यमानत्वात् ; तस्याश्च वासनायाः क्षयो नाम विवेकजन्यायां शान्त्यादिवासनायां दृढीकृतायां सत्यपि बाह्यनिमित्ते क्रोधाद्यनुत्पत्तिः इति । मनोनाशोऽपि तैरेव निरूपितः "प्रदीपज्वालासन्तानवत् वृत्तिसन्तानरूपेण प. रिणममानं अन्तःकरणद्रव्यं मननात्मकत्वात् मन इत्युच्य. ने । तस्य नाशो नाम वृत्तिरूपपरिणामं परित्यज्य निरुद्ध- त्वाकारेण परिणामः इति । तत्वानुस्मरणं नाम अपरोक्ष- ·५४ पारमइंस्यधर्म मीमांसा तया ज्ञातस्यैव आत्मवस्तुनः अनन्यव्यापारतया अनुस. न्धानमेव । एवं चित्तवृत्तिनिरोधाद्यभ्यासानां जीवन्मुक्तिकामं विद्वत्परमहंसं प्रत्येव विहितत्वात् तस्यैव मुख्ययोगित्वं । योगश्चित्तवृत्तिनिरोधः इति पतञ्जलिना चित्तवृत्तिनिरोष. स्यैव योगशब्देन व्यपदिश्यमानत्वात् । अत एव विद्वत्पर. महंसस्य जीवन्मुक्तिविवेकादिग्रन्थेषु, परमहंसोपनिषदि च विद्वत्संन्यासी योगिपरमहंसः मुख्यपरमहंसः इत्यादिशब्दे- यंपदेशो दृश्यते ॥ यत्र अर्वाचीनानां वचनं 'तैलधारावत् अनुस्यूतध्या- नरूपनिदिध्यासनस्य अभ्यास एव राजयोगाभ्यामः, निदि- ध्यासनस्थ योगरूपत्वात् तत्परः परमहंस : योगिपरमहंस इत्युच्यते” इत्यादि तत्सर्व स्वकपोलकल्पितमेवेति ब्रूमः; योगस्य चित्तवृत्तिनिरोधरूपत्वात् निदिध्यास नस्य च अत- दूपत्वात् । निरन्तरविचारो यः श्रुतार्थस्य गुरोर्मुखात् । तन्निदिध्यासनं नाम तश्चैकाग्येण लभ्यते ।। इति अनुभूतिप्रकाशे निरन्तरविचारस्यैव निदिध्यासन. शब्देन अभिप्रेवत्वात् । सर्वात्मना चित्तवृत्तिनिरोधस्य च ·पारमहंस्यधर्ममीमांसा मनोनाशाद्यभ्यासप्रवणे विदुष्येव संभवः । निदिध्यासनस्य तु श्रुतार्थे मनस: एकाग्रतापादनमात्रस्वरूपत्वात् निरोध. प्राधान्याभावेन तदनुष्ठातुः मुख्ययोगित्वं न संभवत्येव । चित्तवृत्तीनां निरोधस्य किञ्चित्किश्चित् निदिध्यासनाभ्या- सिनोऽपि संभवात् तावन्मात्रेण तस्याऽपि योगित्वं स्यादेव इति चेत् , तर्हि सन्ध्यावन्दनाद्यनुष्ठातुरपि मन्त्रार्थस्मरणः काले किञ्चित्किञ्चित् चित्तवृत्तिनिरोधसंभवात् तस्यापि यो. गित्वप्रसङ्गः । अभ्युपगम्य चेदमुच्यते । वस्तुतस्तु केवल- निदिध्यासनानुष्ठान वा तदनुष्ठानमात्रमुद्दिश्य योगिपरमहं- सास्यः कश्चिदाश्रमो वा न संभवतीति प्रागेव वयं प्रत्यपी. पदाम श्रुतिस्मृतियुक्त्याधविरोधेन । अपि च पूर्वपक्ष्युक्तरीत्या, ध्यानमव निदिध्यासनं स एव च राजयोगः तदभ्यासी च योगिपरमहंस: इत्यादि. कल्पना तु स्त्रकपोलेनैव कल्पनीया । न तत्र किश्चित्प्रमाणं उपलभामहे । न च परमहंसोपनिषद्वाक्यावष्टम्भेन प्रमाणा. स्तित्वप्रत्याशा युक्ता ; तद्गतयोगिपरमहंसशब्दस्य विद्वत्संन्या. सिपरतयैव व्याख्यातत्वात् । न च विद्वत्त्वेऽपि परोक्षवि. द्वस्वमेवास्तु इति वाच्यं- विद्वत्परमहंसः योगिपरमहंसः इत्यादिशब्दानां अपरोक्षज्ञानवति परमहंस एवं निरूढ- ·पारमहंस्यधर्ममीमांसा ताशवाक्यस्य त्वार , तथैव विद्यारण्यचरणप्रभृतिभिः व्याख्यातचरत्वाच्च । तस्मादर्वाचीनानां वचनं प्रमाणबा. शत्वात् उपेक्षणीयम् । ननु कथमुपेक्षणीयत्वं ? तद्वचनम्या. ऽपि युक्तियुक्तत्वात् , तथा च तेषां वचनं ४ निदिध्यास. नस्थ सम्यग्दर्शनात्मकराजयोगत्वात् तदभ्यासार्थ मनोवि. क्षेपरूपप्रतिबन्धस्य निवृत्तिरावश्यकी । तदर्थमेव दण्डव. नादिपरिग्रहविसर्जनं विविदिषोरपि विधीयते । दण्डस्य वैणवत्वादिलक्षणं आच्छादनस्य कन्थात्वादिलक्षणं च परी- क्षितुं दण्डादिकं संपादयितुं रक्षितुं च चित्ते व्यापृते प्रति चित्तवृत्तिनिरोधलक्षणयोगो न सिद्धयेत् ; मानसस्य ज्ञान- दण्डस्य स्मरणार्थ काष्ठदण्डो ध्रियते । परोक्षज्ञानानन्तरं सोऽप्यनावश्यकः चित्तविक्षेपकारणत्वात् । तस्मात् ज्ञानो- त्पत्तेः पूर्वमपि निदिध्यासनाभ्यासिभिः दण्डादित्यागः इत्यादि । ततश्च अर्वाचीनानां वचनमपि युक्तियुक्तत्वात् ग्राह्यमेव इति चेत् - अत्र ब्रूमः। निदिध्यासनं नाम श्रुतार्थम्य एकाग्रतया अनुसन्धान, सम्यग्दर्शनं नाम अपरोक्षज्ञानं, राजयोगो नाम ध्यानादिरूपः, इत्येवं परस्परविलक्षणस्वभावानेव त्रीने- तानभ्युपयन्ति सांप्रदायिकाः । तदेवं स्थिते “निदि. कर्तव्य एवं " - ·पारमहम्यधर्ममीमांसा ध्यासनस्य सम्यग्दर्शनात्मकराजयोगत्वात इति वचन पश्चपाण्डवास्त्रयः, मश्चकपादवत्" इति कस्यचित् मुग्ध. अलपितमेव अनुकरोति । अहो ! युक्तिमत्ता अर्वाचीनानां । किञ्च " दण्डस्य वैणवत्वादिलक्षणं” इत्यादिवाक्यं जीव- न्मुक्तिविवेकप्रकरणे, विद्वत्संन्यामनिरूपणप्रस्तावे, विद्वत्सं- न्यासिनं प्रत्येव विद्यारण्यचरणः प्रयुक्तं आदाय विवि. दिधुविषये संयोज्य तस्यापि दण्डत्यागादिकं प्रमाणाभासः उपपादयतां अर्वाचीनानां इयमपि काचिदपरा युक्तिमत्ता । शिरसि धारणीयं चूडामणिं पादे धारयन् ऋश्चिन्मुग्धः यदि युक्तिमान् भवति, तर्हि विद्वत्संन्यासिविषये विद्या- रण्यचरणरुदाहृतं वाक्यं विविदिषुपरतया योजयन्नपि युक्तिमानेव खलु ? कोऽत्र विशय: १ विद्यारण्यादिभि- रुक्तमपि युक्तिविरुद्धत्वान्न स्वीकुर्मः। वयं तु स्वतन्त्र- व श्रुत्यर्थं युक्त्यनुसारण व्याकुर्मः इति यदि अर्वा- चीनाः ब्रूयुः- तर्हि तादृशानां स्वतन्त्राणां निकटे किम- परं वदिष्यामः । इदमेव पथं तेषां उपहरामः- । तयैव - विद्यारण्यमुनीन्द्रमुख्यनिखिलप्रख्यातविद्वद्वरैः औतम्मानपथाऽध्वनीनधिषणैः श्रुत्यर्थ आविष्कृतः ।

·पारमहंस्यधर्ममीमांसा तत्सर्वं प्रविहाय ये विदधते श्रुत्यर्थमन्याय्यतः स्वच्छन्द स्वकपोलकल्पितमहो ! तेभ्यो महद्भयो चमः ।। इति ॥ तस्मात् अकाण्ड एव दण्डविसर्जनादिक कैश्चिक्रियमाणं श्रुतिस्मृतिपुराणादिबाह्यमेव ; विद्वत्संन्यासिनं प्रत्येव तद्विधा. बात् । विस्तरस्तु जीवन्मुक्तिविवेकपराशरमाधवीयादिषु सु. धीभिरनुसन्धेयः॥ ननु नारदपरिव्राजकोपनिषदि "कुटीच कवहूदकयोः श्रवणं हंसपरमहंसयोर्मननं तुरीयातीठावधूतयोनिदिध्यासनं" इति तत्तदाश्रमविभागेन श्रवणादिविधानात्, निदिध्यास- नस्य च तुरीयातीतावधूताश्रमयोरेव विधानात् . ताहगाश्र- मद्वयस्य च दण्डादित्यागपूर्वमेव संजातत्वात् तत्र निदि- भ्यासनाङ्गतया दण्डादिविसर्जनस्य अवश्यंभावित्वाच्च काण्ड एवेदं दण्डादिविसर्जनं इति चेत् , अहो ! यथाश्रुतग्राहिता प्राज्ञमन्यानां । श्रुतयः खलु कचित् विधिरूपेण कचित् अर्थवादरूपेण च प्रवर्तन्ते । तत्र मन्दप्रज्ञाः अर्थवानवा- क्योक्तमपि सर्व वास्तवंमन्यमानाः श्रुत्यर्थ सर्वमाकुली. कुर्वन्त्रि । अत एवाऽऽह व्यासः ।

·पारमहंस्यधर्ममीमांसा अथ विभेत्यल्प श्रुतावदो मामयं प्रतरिष्यति । इतिहासपुराणाभ्यां वेदं समुपद्व्हयेत् ॥ इति ॥ तस्मात् मन्दप्रज्ञैः क्रियमाणः श्रुत्यर्थः विरुद्ध एव भवतीत्यत्र निदर्शनं प्रकृतपूर्वपक्षिण एव । प्रकृतवाक्यप्रकर- गपालोचनायां सर्वोऽयमर्थवाद इत्येव गम्यते । तथाहि नारदपरिव्राजकोपनिषदि षष्ठोपदेशारम्भे यतेनि-- यमः कथं" इत्यादिना प्रश्नप्रतिवचनसन्दर्भेण परमहंस- मियमवर्णनावसरे तस्य ग्रामैकरात्रवासमाधूकरभक्ष्यादिबा- यनियमानभिधाय ततः परं आन्तरधर्मनिरूपणप्रस्तावे " सर्वतः स्वरूपमेव पश्यन् जीवन्मुक्तिमनुप्राप्य प्रारब्ध. प्रतिभासनाशपर्यन्तं चतुर्विध स्वरूपं ज्ञात्वा देहपतनपर्यन्तं स्वरूपानुसन्धानेन वसेत्" इति वाक्येन सर्वदा स्वरूपानु- सन्धानमेव परमहंसस्य आन्तरनियमः इत्युक्तं । तस्यैव स्तवनार्थ कुटीचकाद्यवधूतान्तानां स्मार्तसंन्यासिनो स्मृत्यु- ताचारानुवादपूर्वकं अन्ते “ सर्वेषामात्मानुसन्धानविधिः" इति वाक्यं प्रवृत्तं । नतश्च पूर्वोक्तनियमोपेतैः सर्वैरपि स्मार्तसंन्यासिभिः अनुष्ठीयमानत्वात् आत्मानुसन्धानविधि. रयं अतिप्रशस्त: ; स च परमहंसेन सर्वदा अनुष्ठेयः इत्येव अर्थवादोष हितस्य पूर्वोत्तरसन्दर्भस्य तात्पर्यमवसीयते । नतु ·पारमहंस्यधर्ममीमांसा कुटीचकादिधर्मनिरूपणे तस्य तात्पर्यमिति भ्रमितव्यं , कुटीचकादिस्मातसंन्यासिधर्माणां स्मृतिपुराणादिष्वेव विधी यमानत्वौचित्येन स्मृतिविहितस्यैव श्रुतावपि पुनर्विधानस्य अनुपपन्नत्वात् परमहंसचाया एव उपान्तता तन्मध्ये कुटीचकादिधर्मनिरूपणस्य प्रकरणविरुद्धत्वाच्च । ननु यतेनियमः कथं" इति सप्तमोपदेशारम्भवाक्ये प्रयुक्तयति- शब्देन सर्वेऽपि यतयः कुतो न स्वीक्रियन्ते ? इति न्- पूर्वोचरप्रकरणविरोधादेवेति ब्रूमः । पूर्व हि षष्ठोपदेशाव. साने " चलाचलनिकेतश्च यतिर्यादृच्छिको भवेदित्युपनि. इति वाक्ये परमहंसस्यैव यतिशब्देन विवक्षित- त्वात् , तस्यैव विषये " अथ यतेनियमः कथं" इति सप्तमोपदेशारंभे प्रश्नस्य उपपन्नत्वात् । अत एव यते:" इति एकवचनं प्रायुञ्जि । अन्यथा, कुटीचकादिधर्मा एव श्रुत्या यदि विवक्ष्येरन् ताई यतीनां इति बहुवचनमेव प्रायोक्ष्यत । न तु तथा प्रयुक्तं । तस्मात् परमहंसचर्या या एव पूर्वोक्तायाः पुनर्विशेषान्तरजिज्ञासया अयं प्रश्नः ; कुटी- चकादिधर्मानुवादश्च आत्मानुसन्धानविध्यर्थवादरूप एव । तर्हि परमहंसधर्मोपि मध्ये अनूयमानः अर्थवादो भवतु, इत्यादिशंका तु उत्तरत्र सविस्तरं परिहरिष्यते । अत्रत्यार्थ- षत् ·पारमहंस्यधर्ममीमांसा ६१ वादवाक्यस्य यथाश्रुतार्थग्रहणे स्ववाक्यविरुद्धार्थवादित्व- मेव श्रुतेः प्रसज्येत । तथाहि अत्यामेव नारदपरित्राजको- पनिषदि षष्टोपदेशे परमहंसधर्मनिरूपणप्रस्तावे इदं वाक्य प्रबृत्तम् । मुमुक्षुः परमो हंसः साक्षान्मोक्षैकसाधनम् । अभ्यसेद्ब्रह्मविज्ञानं वेदान्तश्रवणादिना ।। ब्रह्मविज्ञानलाभाय परहंस समाह्वयः । शान्तिदान्त्यादिभिस्सर्वैत्साधनस्साहितो भवेत् ।। इति । अन च परमहंसमधिकृत्यैव श्रवणमानननिदिध्यासनानि विधीयन्ते, आदिशब्देन मनननिदिध्यासनयोः सजातीययो. रेव ग्रहणस्य न्याय्यत्वात् । ब्रह्मज्ञानाभ्यासश्च पञ्चदश्यां दर्शितः - तचिन्तनं तत्कथन अन्योऽन्यं तत्प्रबोधनम् । एतदेकपरत्वं च ब्रह्माभ्यास विदुर्बुधाः ॥ इति एताशज्ञानाभ्यासश्च कियत्पर्यन्तं कार्यः इत्यत आह श्रुतिः ब्रह्मविज्ञानलाभाय इति । ततश्च विविदिषुः परमहंसः शान्त्रिदान्यादिसहितः सन् श्रवणमनननिदिध्यासनानि ·६२ पारमहंस्यधर्ममीमांसा ब्रह्मापरोक्षज्ञानपर्यन्तं अभ्यसेत् इति प्रकृतश्रुतेरर्थो भवति । तदेवं परमहंसस्यैव श्रवणादौ अधिकारः इति यस्यां उप. निष्दि कण्ठत एव समुद्घोषणं कृतं तस्यामेव तद्विरुद्धतया "कुटीचकबहूदकयोरेव श्रवणं, हंसपरमहंसयोः मनन" इति वाक्यस्य दृश्यमानत्वात् परस्परं महान् विरोध एव प्रकृत- वाक्ययोर्जागर्ति । वाक्ययोरनयोः विरोधपरिहारस्तु अन्य- तरवाक्यस्य अर्थवादत्वाङ्गीकारेणैव प्रतिपादयितुं पार्यते नान्यथा प्रकारशतेनापि । तत्र च परमहंसस्यैव श्रवणादिषु मुख्याधिकारः इति विषये, परश्शतश्रुतिस्मृतिपुराणभाष्य- वार्तिकादिबहुतरप्रमाणानां विद्यमानतया, मुमुक्षुः परमोहंस: साक्षान्माक्षैकसाधनम् । अभ्यसेद्ब्रह्मविज्ञानं वेदान्तश्रवणादिना ॥ इति वाक्यं अन्यथा कर्तुं न शक्यते कुटीचकबतू- दकयोः श्रवणं" इत्यादि वाक्ये तु संवादिप्रमाणान्तरस्य कस्यचिदपि अभावात् अर्थवादत्वमेव तस्य वक्तव्यं गत्यन्तराभावात् । ततश्च यथा पूर्वकाण्डे “वैश्वानरं द्वादशकपालं निर्व. पेत्पुत्रे जाते यदष्टाकपालो भवति गायत्रियैवैनं ब्रह्मवर्चसेन ·पारमहंस्यधर्ममीमांसा भवति" चुनाति यन्नवकपालस्त्रिवृत्तवास्मिन्तेजो दधाति यद्दशकपालो विराजैवास्मिन्नन्नाचं दधाति यदेकादशकपालस्त्रिष्टुभवास्मि. निन्द्रियं दधाति यहादशकपालो जगत्यैवास्मिन्पशून्दधाति यस्मिञ्जात एतामिष्टिं निर्वपति पूत एव तेजयन्नाद इन्द्रि- यावी पशुमान् भवति" इति वाक्ये “यदष्टाकपालो इत्याद्यर्थवादवचनैः पूनत्वादिप्रत्येकफलस्य प्रति- पादनेऽपि ॥ पूत एव तेजस्व्यन्नाद इन्द्रियावी पशुमान् भवति" इति समुच्चयफलप्रतिपादकं वाक्यमेवाऽऽश्रित्य, तादृशसमुचितफल काम एव अधिकारी इति निर्णीय, प्रत्ये. कफलप्रतिपादकानां वाक्यानां अर्थवादमात्ररूपत्वमेवेत्यङ्गी. कृत्य आर्थवादिकफलानां तेषां अवयुत्यवादरूपतया नास्त्येव वेषां अधिकारिताचच्छेदकधर्मबोधकत्वं, इबि निर्णीतं पूर्व- लन्त्रे ॥ तथा कुटीचकबहूदकयोः श्रवणं इत्याद्यर्थवादवाक्येषु प्रत्येकं श्रवणाद्यनुष्ठानोक्तावपि तत्पूर्वषाक्ये “अभ्यसे- ब्रह्मविज्ञानं वेदान्तश्रवणादिना" इति श्रवणादीनां समुश्चिलानुष्ठानस्यैव बोध्यमानत्वेन, तादृशानुष्ठानस्य च परमहंसमात्रे नियमितत्वेन च तस्यैव तत्र मुख्याधिकार- स्टीकरणात् “ कुटीचकबहूदकयोः श्रवणं" इत्याद्यर्थवाद- ·AM पारभहस्यधर्ममीमांसा वाक्यस्य पूर्वोक्तरीत्या स्तावकत्वमेव अङ्गीकर्तव्यं । इत्थं विभागकरणे सत्येव पूर्वोत्तरवाक्यानि नयवतिष्ठन्ते, अन्यथा तु वाक्ययोरनयोः परस्परं जायमानो विरोधो दुनिवार एव स्यात् । ननु तर्हि कुटीचकबहूदकयोः श्रवणमात्रे अधिकार: हंसपरमहंसयोः श्रवणमननयोरुभयोरधिकारः तुरीयातीताव- धूतयोः साधनत्रयेऽप्यधिकारः, इत्येव प्रकृत श्रुत्यर्थवर्ण- नात् न पूर्वोत्तरवाक्यविरोधः, तस्मात् प्रकृतवाक्यम्य अर्थवादत्वं न न्याय्यं इति चेत् , न ; एतावताऽऽपि विरोधपरिहारस्य अलाभात् । अव्यवहितपूर्ववाक्ये हि विषवणस्नानं कुटीचकत्य, बहूदकस्य द्विवारं, हमस्य एक- वारं, परमहंसस्य मानसस्नानं, इत्यादिविधिषु कुटीचकम्प त्रिषवणस्नानमात्र, बहूदकस्य त्रिपक्षण स्नानं द्विवारस्नानं च, हंसस्य एकवार, द्विवार, त्रिवारं च, इत्याद्यपार्थस्यापि तुल्यन्यायेन पूर्वपक्षिणा कल्पनीयत्वप्रसंगात् । यदि एता- दृशातिप्रसंगपरिहाराय विषवणस्नानं कुटीच कस्य, इत्यादि. वाक्यानां यथाश्रुतार्थ एव स्वीक्रियते, तर्हि तथैव समन. न्तरवाक्येऽपि कुटीचकबहूदकयोः श्रवणं, इत्यादी यथा- श्रुतार्थ एव स्वीकरणीयः ; एकस्मिन्सन्दर्भ विद्यमानवाक्याना ·पारमहंस्यधर्ममीमांसा समानरूपाणां एकरीत्यैव अर्थस्य व्युत्पादनीयत्वात् । यथा- श्रुतार्थवर्णने च पूर्वोक्तशेषः तदवस्थ एव स्यात् । अथवा पूर्व पक्ष्युक्तरीत्यैव प्रकृत श्रुतेरों अवतु ; तथाऽपि न किञ्चिदनिष्टमम्माकं । कुटीचकबहूदकयो: श्रवणमात्र, अन्ययोः श्रवणमनने, अपरयोः श्रवणमनननिदिध्यासनानि, इत्येव अर्थस्य अङ्गीकरणीयतया, अस्मदाभिप्रेतं श्रवणादीनां समुच्चित्यानुष्ठानं, स्तोतुमेव प्रकृतवाक्यं प्रवृत्तमिति पर्य. वसानन, प्रयोजनान्तरस्यापि लाभात् सुतरामनेनास्माकं समीहितासिद्धिः। श्रवणमनननिदिध्यासनानां समुच्चित्यानु. ष्ठानविधानसामर्थ्याच्च, एकैकसाधनानुष्ठानार्थतया पृथक्- पृथगाभमभेदकल्पनं नैव न्याय्यं । अपि च यथाश्रुतार्था- ङ्गीकारे कुटीचकबहूदकावस्थायां श्रवणमनुष्ठाय तदनन्तरं मननोपयोगितया हंसपरमहंसाश्रमस्वीकरणपूर्वकं यदा मननं कर्तुमुपक्रमते तदा कालव्यवधानात् पूर्व श्रुतार्थः सर्वोऽपि विस्मृतः खलु भवेत् । तथा सति कथमय तदशायां मननं कुति , तदुपरि च कथं वा निदिध्यासीत १. तदेवं यथा- श्रुतार्थकल्लने क्रियमाणेऽपि परश्शताः अनुपपत्तय: दुष्प- रिहारा एव । तस्मात् श्रुतिवाक्यानां ऐदंपर्यमविज्ञाय स्वा- तन्येण अर्थाभासकल्पनं न शोभते प्राज्ञानाम् । यद्यपि -- ·पारमहंस्यधर्ममीमांसा एतादृशार्थाभासश्रवणेन अव्युत्पन्नबुद्धयो ववोऽपि लौकि. काः वञ्चिता एव भवन्ति, तथापि अभिज्ञः तार्थाभास. श्रवणे श्रोत्रं न देयमित्याशं मामहे । किञ्च तुर्यातीनत्वं अवधूतत्वं च अपरोक्षज्ञानिन एव अवस्थाभेदों । देहं विनश्वरमवस्थितमुत्थितं वा सिद्धो न पश्यति यतोऽध्यगमस्वरूपम् । देवादुपेतमथ देववशादपेतं वासो यथा परिकृतं मदिरामदान्धः ।। इति भागवते यतोऽध्यगमस्वरूपं इत्यनेन स्वरूपसा. क्षात्कारवतो विदुष एव अवधूतलक्षणकथनात् । एतेन यदुक्तं अर्वाचीनः तुरीयातीतावधूतावुभावपि अज्ञानिविविदि. पासंन्यासिनावेवेति तदपारतं, भागवतादिवाक्यविरोधात् । यद्यपि ज्ञानिन एव अवस्थाभेदौ तुरीयातीतोऽवधूनश्चेति, तथाऽपि तुरीयातीतावधूतयोः परं कलौ वर्जनीयत्वस्य प्रागेव सप्रमाणमुपपादितत्वात् योगिपरमहंसास्यविद्वत्म. न्यास एवं कलौ विधीयते ; सदाशिवब्रह्मेन्द्रप्रभृतिभिः प्रामा- णिकः तस्यैव उररीकृतत्वात् । एतादृशविद्वत्संन्यासस्य च फलं जीवन्मुक्तिरेव । तदेवं इयता अन्धेन विद्वत्संन्यास- ।

·पारमहंस्यधर्ममीमांसा स्वरूपं तत्साधनं तत्रकर्तव्यमनोनाशाद्यभ्यासः तत्फलभू. बजीवन्मुक्तिः प्रस-कानुप्रसक्तं च किञ्चिदिति सर्वमिदं संक्षेपतोऽस्माभिरभाणि । विस्तरस्तु जीवन्मुक्तिविवेकादि- ग्रन्थत एव सुधीभिर नुसन्धेयः ।। इन: परं विविदिषामन्यामो नाम कः ? तत्र च अधि. कारी कीदृशः तेन अवश्यकर्तव्यांशाः के ? तस्य फलं च कि ? इति आकाङ्क्षायां, तत्र किश्चित् संक्षेपतो विचारमव. तारयामः । यद्यपि पूर्वाचायैरनेकै: सविस्तरमुपपादित एवा- ऽयमर्थः विविदिषासंन्यासतद्धर्मादिरूपः, तथापि यत्र अर्वाचीनानां विप्रतिपत्तिः अन्यथाग्रहणं च तादृशविषये- ध्वेव किञ्चिदिव लेखनी व्यापारयामः । तत्र विविदिषा. संन्यासो नाम अपरोक्षसाक्षात्काररूपवेदनेच्छया श्रवणम- नननिदिध्यासनाङ्गत्वेन विधिवक्रियमाणः सर्वकर्मसंन्यास एव । अत एव 'शान्तो दान्त उपरतस्तितिक्षुः समाहितो भूत्वा आत्मन्येवात्मानं पश्यति इत्यत्र उपरतिशब्देन संन्यासं विवक्षित्वा तद्वत एव मुख्यतया आत्मदर्शने तदु- पायश्रवणादौ च मुख्याधिकारमुपपादयन्ति सांप्रदायिकाः । एतादृशमर्वकर्मत्यागश्च परमहंसस्य एकस्यैव भवति, न तु कुटीचकादीनां, तेषां तपःप्रधानत्वात् श्रवणादिषु मुख्या- " ·पारमहंस्यधर्ममीमांसा धिकाराऽलामात् । अत एव भगवान् संक्षेपकशारीरका- चार्यः । सर्वश्रुतिस्मृतिवचोभिरयं परित्राट मुण्डः शुचिः परमहंस इति प्रसिद्धः । ज्ञानाय साधनधनेषु नियुज्यमानः प्रायेण बुद्धिपरिपाकमवाप्स्यतीह ।। इति परमहंसस्यैव ज्ञानसाधनश्रवणादिषु अधिकार स्फुटीचकार । ननु गृहस्थानामपि उद्दालकप्रभृतीनां ब्रह्मविद्योपदेशलि- ङ्गात् अपरोक्षज्ञानवत्त्वं श्रुत्या निर्दिश्यते, अन्यथा श्वेतके- त्वादीन् प्रति उपदेशासंभवात् । तैश्च श्रवणाद्यभ्यासपूर्वक- मेव अपरोक्षज्ञान संपादितमिति वक्तव्यं । तथा च संन्यासा- भावेऽपि गृहस्थानामेव सतां श्रवणाद्यभ्यासः उपपन्नः इति चेत्- अत्र ब्रूमः । येषां गृहस्थाना अपरोक्षज्ञानित्वं श्रुत्यां प्रत्याय्यते तेषां संन्यासपूर्वकं पूर्वजन्मनि श्रवणाद्यभ्यास - वशादेव प्रकृतजन्मान तत्त्वज्ञानादयो नान्यथा । अत एक संक्षेपशारीरके अमिहितम् । - ·पारमहंस्यधर्ममीमांसा ६९ जन्मान्तरेषु यदि साधनजातमासीत् संन्यासपूर्वकमिदं श्रवणादिरूपम् । विद्यामवाप्स्यति जनः सकलोऽपि यत्र तत्राऽऽश्रमादिषु वसन्न निवारयामः ॥ इति । अत एव वार्तिककारचरणा अप्यमुमर्थमनुमोदन्ते- सत्यपि ब्रह्मवेदित्वे नासत्यतैषणोऽयति: । मुक्तिभागिति चेहोक्तः संन्यासेन समुच्चयः ।। निरस्तातिशयज्ञानो याज्ञवल्क्यो यतो गृही। कैवल्याश्रममास्थाय प्राप तद्वैष्णवं पदम् ।। इति । अत एव गृहमेधिमण्डलमण्डनायमानाः श्रीमदप्पयदी- क्षितेन्द्रा अपि तत्त्वज्ञानस्य संन्यासापूर्वजन्यत्वं प्रतिपाद- यामासुः स्वीये न्यायरक्षामगौ अपशूद्राधिकरणे । तथा च तद्वचनं- किं बहुना । निरस्तसमस्तासंभावनादिप्रतिबन्ध- निर्विचिकित्सब्रह्मविद्योदयेऽपि अविद्याऽनिवृत्तिकराणिसत्यपि विशेषदर्शने भ्रमाऽनिवृत्तिकरोपाधिसंनिधान कल्पानि कान्यपि प्रतिबन्धकानि सन्ति । तानि सर्वाणि यज्ञदानादिभिः संन्या. सावण वेदान्तश्रवणनियमादृष्टेन च निवर्तनीयानि । एता- नि च प्रतिबन्धकानि यथाऽधिकारं व्यवतिष्ठन्वे, इति ।

·पारमहंस्यधर्ममीमांसा अत एव वार्तिककारचरणाः अन्यत्रापि- यक्ताशेषक्रियस्यैव संसारं प्रजिहासतः । जिज्ञासोरेव चकात्म्यं त्रय्यन्तेष्वधिकारिता ।। इति अशेषकर्मत्यागिनः परमहंसस्यैव मुख्याधिकार अवणादिषु प्रत्यपीपदन् । युक्तं चैतत् आसुप्तेरामृतेः कालं नयेद्वेदान्तचिन्तया । दद्यालावसरं किञ्चित्कामादीनां मनागपि ॥ इति वाक्यानुसारेण निरन्तरनिरतिशयब्रह्मनिष्ठाया: परमहंस एव संभवात् । अन्ये रामाश्रमिणां तु स्वाश्रमोक्त. कर्मानुष्टानवैयग्येण अनन्यचित्ततया ब्रह्मविचाराऽसंभवात् । श्रवणार्थ स्वाश्रमधर्मत्यागे च गृहस्थादीनां प्रत्यवायश्रवणात् । जनकयाज्ञवल्क्योद्दालकादीनां तु श्रूयमाणं ब्रह्मनिष्ठत्वं पूर्व- जन्मकृतसंन्यासपूर्वकश्रवणमाहात्म्यादेवेति प्रागेवोपापादि । तर्हि गृहस्थानां सर्वात्मना अधिकारो नास्ति वा? इति चेत् मैवं ; तेषामपि पापक्षयफलकब्रह्मविद्यायां अधिकारम्य स्मृत्यादिषु स्फुटीकृतत्वात् । तदुक्तम्- दिने दिने च वेदान्तश्रवणाद्भक्तिसंयुतात् । गुरुशुश्रूषया लब्धात् कृच्छ्राशीतिफलं लभेत् ॥ इति । - ·पारमहंस्यधर्ममीमांसा विविदिषूणां परमहंसानां तु शास्त्रोक्तक्रमेण श्रवणादिक. माचरतां मद्योमुक्तिरेव परमफलं । प्रतिबन्धे तु सति क्रम- मुक्तिः । तदुक्तं भगवता बादरायणेन । “ऐहिकमप्यप्रस्तु. तप्रतिबन्धे तदर्शनात्" इति। ततश्च पापक्षयार्थब्रह्मविद्यायां गृहस्थस्य अधिकारः। सद्योमुक्तिफलकब्रह्मविद्यायां तु पर- महंमस्यैव अधिकारः । विविदिषोः परमहंसस्य च असाधारणं चिह्नं दण्डक- मण्डल्वादिकमेव । तच्च विविदिषाफलभूताऽपरोक्षज्ञानपर्यन्त परमहंसेन धार्य । ततश्च प्रत्यक्प्रवणतां बुद्धेः कर्माण्यापाद्य शुद्धितः । कृतार्थान्यस्तमायान्ति प्रावृद्धन्ते घना इव ।। इति नैष्कर्म्यसिद्धिवचनानुसारेण, प्रत्यक्प्रवणताऽपर- पर्यायविविदिषानिष्पत्तिपर्यन्तं यथा नित्यनैमित्तिकादिकर्मा- नुष्ठाननियमः, यथा च ताशकर्मागतया यज्ञोपवीतधारणा- विनियमोऽप्याद्रियते यज्ञोपवीताद्यभावे प्रायश्चित्तस्मरणात् , तथैव प्रकृतेऽपि । श्रवणादिक्रिया तावत् कर्तव्येह प्रयत्नतः । यावद्यथोक्तविज्ञानमाविर्भवति भास्वरम् ।।

·७२ पारमहंस्यधर्ममीमांसा इति वार्तिककारवचनानुसारेण विविदिषाफलभूताऽप- रोक्षसाक्षात्कारनिष्पत्तिपर्यन्तं', श्रवणमनननिदिध्यासनरू- पाणि नित्यकर्माणि परमहंसेन कर्तव्यान्येव, श्रवणाद्युपका- रकतया दण्डादिधारणमपि स्वाश्रमाऽसाधारणचिन्हं परम हंसेन कर्तव्यमिति नियम एव अङ्गीकर्तव्यः, अङ्गीकर्तव्यः, "दण्ड- धारणस्य कदाचिदकरणेऽपि प्रायश्चित्तविधानात् , दण्ड. त्यागे शतं चरेत् ” इत्यादिना । अत एव धर्मसिन्धुकारैः परमहंसस्य दण्डधारणं विविदिषादशायां नित्यमिति वि. विदिषाफलनिष्पत्तिपर्यन्तं दण्डधारणादिनियम एवाऽयमनु- मेने । तस्मात् गृहस्थस्य यज्ञोपवीतधारणवत् परमहंसानां दण्डधारणमपि नियतमेव, तुल्यन्यायात् । न च गृहस्थानां उपवीतधारणस्य यज्ञोपवीत्येवाधीयीत इत्यादिवचन बलात् कर्माङ्गत्वं भवतु, परमहंसस्य तु दण्डधारणनियामकं वचनं किमपि न पश्यामः इति वाच्यं । परमहमस्याऽपि दण्डात्मनोस्तु संयोगः सर्वदैव विधीयते । न दण्डन विना गच्छेदिषुक्षेपत्रयं बुधः ॥ इत्यादि दण्डधारणनियामकवचनानां भूयसां विद्यमा- नत्वात् । अत एव पराशरमाधवीयेऽप्युक्तं "विविदिषोस्तु " ·पारमहंस्यधर्ममीमांसा - अवणमननादिकर्तव्यसद्भावात् दण्डधारणादिनियम: उप- पद्यते" इति । अत एव च यतिधर्मनिर्णय - दण्डत्यागं न कुति यावत्प्राणविधारणम् । आचार्यविहितो मार्गः तत्त्यागी पतितो भवेत् ।। इति विविदिपादशायां दण्डत्यागिन पातित्य मुद्दष्यते । एतेन गुरूप मदनाङ्गतचैव बन्डादिचारणस्य कवितत्वात् गुरुमुखेन श्रवणानुष्ठानपर्यन्तं दण्डादिकं धार्य अनन्तरं तु दण्डादिविसर्जनमेव कार्य इति यदुक्तं कैश्चित् तत् दूरतो निरस्तम । पराशरमाधवीयादिप्रामाणिकग्रन्थेषु श्रवणमन- ननिदिध्यासनापकारितयैव दण्डादिधारणस्य नियमितत्वात्। ननु यज्ञोपवीताभावे गृहस्थानां पातित्यमेव स्यादिति धर्म- शास्त्रकारा वदन्ति । तथा परमहंसस्यापि दण्डाद्यभावे पानित्यं स्याद्वा ? इति चेत् - ओं इति ब्रूमः । अत एव कंचित्कालं दण्डवियोगऽपि प्राणायामशतं चरेत्” इत्या. दिप्रायश्रिनं आम्नायते । तस्मात् यथा गृहस्थानां विधि- वत्कर्म परित्यागपुरम्मरं संन्यासाश्रमस्वीकारपर्यन्तं यज्ञोपवी. सं. कर्माङ्गभूतं सर्वदा धारणीयमेदेति नियमः, तथा पर. महंसेनापि अपराक्षज्ञानपर्यन्तं श्रवणाद्युपकारकं दण्डधारणं अवश्यमाचरणीयमेव ।

·पारमहंस्यधर्ममीमांसा ननु विविदिषाशब्दस्य बेदनेच्छा इत्यर्थः । वेदन च परोक्षज्ञानमेवाऽस्तु, ततश्च परोक्षज्ञानप्राप्तिपर्यन्तमेक दण्डादिधारणनियमः। अन्यथा विदेहकैवल्योद्देशेनैव सं. न्यासस्य परिगृहीतत्वमिति कृत्वा तादृशफलमिद्धिपर्यन्त- मपि दण्डादीनां धारणीयत्वापत्ति: तस्यैव अन्तिमफलत्वात् इति चेत् , मैव-विविदिषाशब्दार्थस्यैव प्रकृते विचार- णीयत्वात् । विविदिषाशब्दस्य हि वेदनेच्छेत्यर्थः। तीवे. राग्यवतो मुमुक्षोश्च कीदृशं वेदनमभिप्रेतं इति वाक्षायां तत् अपरोक्षात्मकं इत्येव वक्तव्यं । केवलपरोक्षज्ञानं तु पदपदार्थ- व्युत्पत्तिमतः सातवेदाध्येतुः ब्रह्मचारिणो गृहस्थस्थ वाऽपि अध्ययनकाले जायत इति तादृशफलं परमहंसेन नैपि- तव्यम् । अपि च गृहस्थादीनां पुराणश्रवणादपि परोक्षज्ञा- नोत्पत्तिसंभवेन परमहंसाश्रमपरिग्रहानन्तरमेव परोक्ष ज्ञानं जायते इति वचनं भ्रान्तिमूलकमेव । तर्हि सांगवेदाध्ययनरहितानां पुंसां परमहंसाश्रमपरि. ग्रहः केवलपरोक्षज्ञानसंपादनार्थों भवतु, इति चेत- तार- शानां संन्यास एव नाधिकारः । योऽनधीत्य द्विजो वेदानन्यत्र कुरुते श्रमम् । स जीवन्नेव शूद्रत्वमाशु गच्छति सान्वयः ।।

·पारमहस्यधर्ममीमांसा --- इति मनुना अनधीतवेदस्य शूद्रतुल्यत्वाभिधानेन ता. इशानां संन्यासयोग्यताया एवासत्त्वात् । ब्राह्मणस्यैव सर्वात्मना संन्यासाधिकारः इति- एतं वै दमात्मानं . विदित्वा ब्राह्मणाः पुत्रैषणायाश्च वित्तषणायाश्च लोकैषणा- याश्च म्युत्थायाथ भिक्षायथं चरन्ति याह्येव पुत्रैषणा, इत्यादि संन्यासविधायकश्रुतौ कण्ठतः स्फुटीकृतत्वात् । तस्मात अपरोक्षज्ञानार्थतयैव संन्यासपरिग्रहात् विविदि- षाशब्दस्य अपरोक्षज्ञानेच्छा इत्यर्थ एव साधीयान् । यद- प्यापादितं पूर्वपक्षिणा विविदिषायाः विदेहमुक्तिपर्यन्तता- ऽपि भवतु इति तदपि अविचारितरमणीयमेव । न हि पाकार्य कासाधिरोपणं क्रियते इत्युक्ते, काष्ठाधिरोपणस्य पाकोदेश्यकता अविगणय्य, पक्कान्नाभ्यवहारजन्यां तृप्तिमेव फलत्वेन प्रतिपद्यते कश्चित् । तथैव प्रकृतेऽपि वेदनेच्छया क्रियमाणस्य संन्यासस्य अपरोक्षात्मवेदनमेव फलं युक्त अव्यवहितत्वात् । न तु विदेहकैवल्यं अत्यन्तब्यव- हितत्वात् । ननु यथा पाकाथ क्रियमाणस्य काष्ठाधिरोपण- स्य स्वप्रयुक्तपाकसाध्यौदनाभ्यवहारजनिता तृप्तिरपि पर- म्परया फलमित्यङ्गीक्रियते विदेहकैवल्यस्यापिः विविदिषाप्रयुक्तसर्वकर्मसंन्यासपूर्वकश्रवणाद्यभ्यासनिष्पादि- .. तथा - ·पारमहंस्यधर्ममीमांसा . -ततत्त्वज्ञानसाध्यतया तस्यापि परम्पराफलत्वं भविष्यति इति चेत, कामं भवतु ; केनेदं निवारितम् ? विविदिषा. प्रयुक्तसंन्यासस्य स्वोद्देश्यभूतं वेदनमेव मुख्यं फलमिति तु वयं ब्रूमः । तादृशाव्यवहितमुख्यफलनिवृत्तिपर्यन्तं च श्रवणाद्युपकारितया दण्डादिधारणनियमस्तु वज्रलेपायते । - - ननु नायं नियमः परमहंसानाम्-- काष्ठदण्डो धृतो येन सर्वाशी ज्ञानवर्जितः । स याति नरकान्धोरान्महारोरवसंज्ञितान् ।। इत्यादि वचनैः काष्ठदण्डस्य निन्द्यमानत्वात् इति चेत- पूर्वापरसन्दर्भापर्यालोचननिमित्तभ्रान्तिरेवेयं आयुष्मतः । तथाहि । इदं हि वचनं परमहंसोपनिषद्गतम् । तत्र विद्वत्सं. न्यास एव प्रकृत: इति सप्रपञ्चं समुपापीपदाम । तत्प्रक- रणपतितं इदमपि वाक्यं विद्वत्संन्यासिविषयमेव । तद्विषये दण्डादिधारणनियमाभावप्रसञ्जनं तु अस्मदिष्टमेव । या- च्येत इदं वचनं कचित् विविदिषुसंन्यासिप्रकरणेऽप्युदा- हारि इति तहि जीवनमात्रोद्देशेन यो मूढः दण्डादिकं धार- यति तद्विषयतया योजनीयम् । अत एव ज्ञानवर्जितः इति विशेषणमपि संगच्छते । अत एव प्रकृतवाक्यमुदाहृत्य प्रकृत- शङ्कामप्युद्भाव्य पराशरमाधवीये एवं समाधायि । * ·पारमहस्यधर्मीमांसा ननु ज्ञानरहितस्य दण्डप्रतिषेधः आम्नायते काष्ठदण्डो धृतो येन, इत्यादिः-- नैष दोषः विद्यां विविदिषां च विना जीवनार्थमेव केवलं एकदण्डं यो धारयति तद्विषयत्वात्प्रतिषे- धस्य इति । अत एव च पूर्ववाक्ये " ज्ञानदण्डो धृतो येन ह्येकदण्डी स उच्यते” इति ज्ञानदण्डवतो विद्वत्परमहंस. स्यैव दण्डादिनिषेधः क्रियते । न च तं प्रति दण्डस्यैव अप्र. सक्तनिषेधायोग इति वाच्यं तं प्रत्यपि प्रसक्ते: पूर्व सवि-. स्तरमुपपादितत्वात् । विद्वत्प्रकरणानुसारेण च अब अपरो. क्षज्ञानमेव ज्ञानशब्देन व्यपदिश्यते इत्याद्याप पूर्वमेवोक्तम् । "ननु आथर्वण्यां श्रुतौ " ज्ञानशिखाः ज्ञाननिष्ठाः ज्ञानयज्ञो. पवीतिनः । ज्ञानमेव परं तेषां पवित्रं ज्ञानमुच्यते ॥ इति परमहंसाना बाह्यशिखायज्ञोपवीताभावेऽपि, ज्ञानरूपमान्तरं तत् द्वयं अस्त्येवेति प्रतिपाद्यते । न च तत्रापि ज्ञानशब्दस्य अपरोक्षार्थकतामङ्गीकृत्य विद्वत्संन्यासिपरतयापि वाक्यमिदं घटयितुं शक्यमिति वाच्यं विविदिषुप्रकरण एवास्य वाक्यस्य यतिधर्मसंग्रहादिषु उदाहृतत्वात् । ततश्च अत्रत्यज्ञानशब्देन प्रयोजकज्ञानस्यैव विवक्षणीयतया ज्ञानदण्डो धृतो येन इत्यादि वाक्येऽपि तुल्ययुक्त्या ज्ञानशब्देन परोक्षज्ञानमेव विवक्ष्यतां इति चेत्” मैवं प्रकरणानुसारेणैव अर्थस्य .

·पारमहंस्यधर्ममीमांसा , कल्पनीयत्वात् । विद्वत्संन्यासनिरूपणप्रस्तावे ह्याम्नातस्य ज्ञानशब्दस्य अपरोक्षार्थकत्वमेव न्याय्यम् । ज्ञानशिखाः ज्ञाननिष्ठाः, इति वाक्यात्पूर्व त्वेवमाशंका प्रवृत्ता; परम- हंसस्य शिखायज्ञोपवीताभावे कथं स्वाश्रमधर्मेष्वधिकार: इति । एवं शंकायां, तत्समाधानार्थ इदं वाक्यं प्रवृत्तं ज्ञानशिखाः इत्यादि । ततश्च स्वाश्रमधर्मानुष्ठानप्रधानो यो विविदिषुपरमहंस: तद्विषय मेवेदं वाक्यमिति विस्पष्टं प्रती- यते । तस्मात् एतद्वचनसृष्टान्तेन, ज्ञानदण्डो धृतो येन, इति वाक्यस्यापि विविदिषुपरत्ववर्णनं प्रकरणस्वारस्यविदां न शोभते । अथवा, तद्वाक्यस्यापि विविदिषुपरत्वमेवास्तु, तथापि तद्विषये काष्ठदण्डाभावप्रतिपादनं पूर्वपक्ष्यभिमतं नैव सिद्धयति । प्रकृतवाक्येन हि "प्रयोजकज्ञाननापि शून्यस्य केवलमूढस्य दण्डधारणमनुचितं, ततश्च तादृशस्य दण्डधारणाद्युपलक्षितसंन्यास एव नाधिकारः इत्येव वा- क्यार्थाङ्गीकारात् अस्मादेष्टसिद्धिः। ननु विद्यारण्य चरणः जीवन्मुक्तिविवेके “कौपीनेन लज्जाव्यावृत्ति: दण्डेन गो. सर्पाद्युपद्रवपरिहारः आच्छादनेन शीतादिपरिहारः इत्या. दिवद्भिः दण्डस्य आवश्यकत्वं नास्तीति सूच्यते, गोसाधुपद्रवपरिहारेच्छायामेव दण्डपरिग्रहः इति ऐच्छि-

·पारमहंस्यधर्ममीमांसा
कत्वस्य वर्णितत्वादिति चेत् , मैवम् । कौपीनं दण्ड.
माच्छादनं च स्वशरीरोपभोगाय लोकस्योपकारार्थाय
च परिग्रहेत् इति विद्वत्परमहं प्रविषयकवाक्यस्यैव वि.
द्यारण्यचरणैः व्याख्यातत्वात् । विदुषश्च शरीरोपभोगे.
च्छायां दण्डादिपरिग्रहः अन्यथा तदभावः इति तद्विषये
ऐच्छिकत्वस्थैव तत्र स्फुटीकरणात् । न च शरीरोपभोगार्थों
व्यापार: अपरोक्षज्ञानवतो विद्वत्संन्यासिनो न स्यात् ,
विद्वत्ताव्याघातात् इति वाच्यं- ज्ञानिनां चरित्रस्य दुर्नि.
रूपत्वात् । अत एव वदन्ति स्वराज्यसिद्धिकाराः ज्ञानिनां
अव्यवस्थितस्वरूपताम् ।
केऽपि वर्णाश्रमाचारनिष्ठापराः
मुग्धवालप्रमत्तोपमाश्चापरे ।
रागिणो भोगिनो योगिनश्चेतरे
ज्ञानिनां लक्ष्यते नैकरूपा स्थितिः ॥ इत्यादिना ।
विविदिषोस्तु आचारो नियत एवेति वेन दण्डादिक
अवश्यं धार्यभव । अत एव उत्तरत्र विशिषन्ति विद्यार.
"विविदिषासंन्यासिनन्तु दण्डग्रहणं मुख्य
इति । तस्मात् विविदिषासंन्यासिविषये दण्डादीनां
अमुख्यत्वं वा वैकल्पिकत्वं वा, परोक्षज्ञानानन्तरमेव तेषां
ध्यचरणा:

·पारमहंस्यधर्ममीमांसा विसर्जनं वा, प्रकारशवेनापि न केनाप्युपपादयितुं शक्यते । तथा परमहंसस्य आच्छादनादिविषयेऽपि नियमो वि. द्यते । अत एवोक्तं कोपनियुगलं कन्था दण्ड एकः परिग्रहः । यतेः परमहंसस्य नाधिकं तु विधीयते ॥ इति । अन्यत्राऽपि - कोपीनयुगलं वासः कन्यां शीतनिवारिणीम् । पादुके चापि गृह्णीयात्कुन्निान्यस्य संग्रहं ॥ इति । ननु सूतसहितायाम् - कौपीनाच्छादनं वस्त्रं कन्यां शीतनिवारिणीम् । अक्षमालां च गृहीयाद्वणवं दण्डमत्रणम् ॥ इत्यादिवाक्यं परमहंसधर्मनिरूपणप्रकरणे पठितं तस्य अधिकवस्त्रादिपरिग्रहमपि प्रापयति । तथा 'अध्यात्मपुस्तकं विप्रैः दत्तं गृहीत भिक्षुकः” इत्यादिना पुस्तकादिपरिप्रहम. प्यन्यत्र प्रापयति । तथा च कुर्यान्नान्यस्य संग्रहं इति वचनविरोधः स्यात् इति चेत्-- नैष दोषः, आच्छाद- नादीनां वैकल्पिकत्वाभिधानात् । एवं वैकल्पिकत्वाङ्गीकारे ·पारमहंस्यधर्ममीमांसा सत्येव सर्वेषां ववनानां सार्थक्यं भवति । तर्हि कथं आ. च्छादनादिषु नियमः इत्युक्तं इति चेत्, नैष दोषः ; कौपी. नाच्छादनकन्थादण्डकमण्डलुपुस्तकप्रमुखानि यानि वाच- निकानि तेषामेव परिग्रहो नान्येषां इति नियमाङ्गीकार- संभवात् । तत्र कौपीनदण्डकमण्डलुमात्रेण वा, कौपीन. कन्थादण्डकमण्डलुमात्रेण वा कश्चिद्विरको यदि तिष्ठति तस्य अधिकपुस्तकादिपरिग्रहाभावात् , पर्यटनादिसौकर्य ममताराहित्यं च अधिकं सिद्धयति इति तु विशेषः । दण्डकमण्डल्वोः संयोगनियमस्तु अपरोक्षज्ञानप्राप्तिपर्यन्तं नियत एवेति तद्विषये ऐच्छिकत्वापादनं तु भ्रान्तिमूलक- मेव । अत एवान्यत्र-- जनोरूवमधो नाभेः परिधायकमंबरम् । द्वितीयमुत्तरं वासः परिधाय गृहानटेत् ।। इति वचनमपि विविदिषोः परमहंसस्य वस्त्रद्वयपरित्र. हमभ्यनुजानाति । पुस्तकादिकं तु श्रवणाद्युपकारितया न परिग्रहाधिक्यप्रापकं । अन्यथा " संन्यस्य श्रवणं कुर्यात्, इति विधिमनुरुन्धानो विविदिषुः परमहंसः पुस्तकाद्यभावे कथमिव श्रवणादिकमाचरेत् । तस्मात् श्रुतिस्मृतिपुराणवचनैः अभ्यनुज्ञाताः परिग्रहाः वखपुस्तकादयः तेषां अनिषि- : 6 ·पारमहंस्यधर्ममीमांसा । - " Kumawas द्धत्वमेव । एतेन यत् कैश्चिदुक्तं, कौपीनयुगलं, कन्था- दण्ड:-इति त्रयाणामेव श्रुतिचोदितत्वात् , तद्वयतिरिक्त 'परमहंसेन न ग्राह्यं इति, तदपास्तम् । पुस्तकादीनामभावे भवणस्यैव लोपप्रसंगेन, " वृद्धिमिष्टवतो मूलमपि नष्टं' इति न्यायापत्तेः । श्रवणमनननिदिध्यासनैः असकृदनु- ष्ठितः ज्ञानपरिपाको यदा भवति तदनन्तरं तु पुस्तकादिकं त्याज्यमेव इति चेत् , चिरं जीवतु भवान् । अयमेवाऽस्मद. भिप्रेतोऽर्थः । अत एव पुस्तकनिरपेक्षतया विचारकरणयो- ग्यतासिद्धयनन्तरं पर्यटनकालेऽपि स्वयमेव श्रवणमनननिदि. ध्यासनानुष्ठानकर्तव्यता परमहंसस्याबोचाम । यथाकथंचित् श्रवणादिकं आचरणीयं इत्येव श्रुतेरभिप्रायः, नतु बाह्यप रिग्रहसत्यासत्त्वादिविषये । अत एव " एकवारं चरेद्रक्ष्य न प्रसन्येत विस्तरे" इति परमहंसं प्रति एकवारभै- क्ष्यस्य नियमितत्वेऽपि अन्यत्र अशक्तविषये द्विवारभक्ष्यमपि अभ्यनुज्ञायते श्रवणादिप्रतिबन्धाभावाय । तदुक्तं जीवन्मु- क्तिविवेके--- ज्ञानाभ्यासिन प्रति तु एवं स्मयते- एकवार द्विवारं वा भुंजीत परहंसकः । येन केन प्रकारेण ज्ञानाभ्यासी भवेत्सदा ॥ इति । अत एव परमहंसमुरिश्य पञ्चधा भिक्षाः अभ्यनुज्ञाता:- ·पारमहंस्यधर्ममीमांसा बदुक्तं संन्यासोपनिषदि- माधूकरम संक्लप्तं प्राक्प्रणीतमयाचितम् । तात्कालिक चोपपन्नं भैक्ष्य पञ्चविधं स्मृतं ॥ इति । तत्र माधूकर मेव मुख्यं अन्यान्यपि भक्ष्याणि अनिषि- द्वान्येव, वचनप्रामाण्यात् । एतेन माधूकरस्यैव श्रुतौ उक्त- त्वेन अन्यभक्ष्याणां प्रामाणिकत्वं नास्ति इति यत् कैश्वि- दुक्तं तदपास्तम् । परमहंसेन क्षौरमपि ऋतुसन्धी कार्य “पञ्चक्षौराणि भिक्षणां भवन्ति ऋतुसन्धिषु" इत्यादिवचनात् । चातुर्मा. स्ये ऋतुद्वयात्मकत्वपक्षमाश्रित्य पञ्चक्षौराणीत्युक्तं । पक्षा वै मासाः इति श्रुत्यनुसारेण, अद्यतनसंप्रदायानुसारेण च मासद्वयमात्रं चातुर्मास्यसंकल्पे तु क्षौराणि षट् भवन्ति । अधिकं तु यतिधर्मसंग्रहादिग्रन्थतोऽनुसन्धेयम् । ननु " परमहंसस्य न’ क्षौरं अस्ति चेदयनोरं इति नारदपरिव्राजकोपनिषद्वाक्येन अयनक्षौरमेवाङ्गीकृतं परमहंसस्य ऋतुक्षौरादिकं तु कुटीचकादिविषयमेव, श्रुति- वचनबलेनैव व्यवस्थायाः कर्तव्यत्वात् । ततश्च ऋतुक्षौरा. दिकं संप्रदायागतमपि त्याज्यमेव इति चेत्-- अत्र ·पारमहंस्यधर्ममीमांसा - ब्रूमः । स्मृतिपुराणादिषु परमहंसं प्रति ऋतुक्षौरस्यैव कण्ठतो विधानात् श्रुतौ अयनक्षौरादिकमुच्यमानं विद्व- त्परमहंसविषयं इत्येव व्यवस्थापनीयं । स्मृतिपुराणादि- वचनानि च यतिधर्मनिर्णयादिग्रन्थतो विस्तरतोऽधिगन्त. व्यानि । अथ वा- कक्षोपस्थशिखावर्जमृतुसन्धिषु वापयेत् । न त्रीनृतूनतिकामेत्र भिक्षुस्सञ्चरेत्कचित् ॥ इत्यादि कचनानुसारेण, ऋतुत्रयादधिककालं औरं विना न स्थातव्यम् , इत्येवंपरं श्रुतौ अयनक्षौरानुवादकं वाक्य- मिति सन्तोष्टव्यम् । अत एव अन्यत्नापि वर्णितम् । केशश्मश्रुनखादीनां कुरुते वपनं तथा । ऋतुसन्धिषु सर्वासु कुरुते वा न वापि सः ॥ इति । ननु नारदपरिव्राजकोपनिषदि परमहंसस्य न और अस्तिचेदयनोरं" इति वाक्येन अयनक्षौरस्यैव परमहंस प्रति विधीयमानत्वात् ऋतुक्षौरस्य कुटी चकादिविषयतया बोध्यमानत्वाच्च केबलस्मृति पुराणादिवचनावष्टंभमात्रेण कर्थ ऋतुक्षौरस्य प्रामाणिकत्वमुच्यते ; प्रबलश्रुतिविरोधे स्मृति- पुराणवाक्यानामेव अन्यथा नेहव्यत्वात् , इति चेत् ---- ·पारमहंस्यधर्ममीमांसा ८५ अत्र वदामः । यावच्छक्यं स्मृतिपुराणवाक्यानां श्रुतिवच- नानां च ऐककण्ठ्योपपादने प्रयत्नः कर्तव्य एव इति क्षुण्णोऽयमध्वा वैदिकाध्वनीनानां । प्रकृते च पूर्वोक्त रीत्या परमहंस प्रति ऋतुक्षौरप्रतिपादकानां वचनानामपि काचन गतिर्वक्तव्या। यदि यथाश्रुत श्रुत्यर्थग्रहणमात्रेण अयन- क्षौरादिकमेव विवक्ष्येत तदा स्मृतिपुराणादिवचनानि कद- थितानि भवेयुः । यदि च स्मृतिपुराणवाक्यमात्रमवलंब्येत तदा श्रुतिरपि पीडिता स्यात् । तस्मात् श्रुतिवचनानां स्मृ- तिपुराणादिवाक्यानां च स्वस्वाचितविषयोपहारेण संभाव- नयतया पूर्वोक्तरीत्या पुराणे परमहंसं प्रति ऋतुक्षौरविधा- यकानां वाक्यानां विविदिषुपरमहंसविषयत्वं परमहंसस्य अयनक्षौरविधायकश्रुतिवाक्यस्य तु विद्वत्परमहंसविषयत्वं, इति विभाग एव व्यवतिष्ठते । ननु विद्वत्पदस्य वा विवि- दिषुपदस्य वा तत्र अभावात् कथमेवमर्थवर्णनं क्रियते ? इति चेत्-श्रुतिस्मृतिवाक्यानां प्रामाणिकत्वान्यथानुपपत्त्यै- वेति ब्रूमः । तर्हि श्रुतिवाक्यविरोधेन स्मृतिपुराणादिवाक्यं त्यज्यतां इति चेत्-नायं साधीयानध्यवसायः। यत्र खलु सर्वात्मना श्रुतिस्मृतिवाक्ययोः श्रुतिपुराणवाक्ययोर्वा ऐक- कण्ठ्यं उपपादयितुं न शक्यते तत्रैव श्रुत्या स्मृतिपुराणादि- ·८६ पारमहस्थधर्ममीमांसा वाक्यानां बाधनं अगत्या अंगीक्रियते । तत्रैव च श्रुति- स्मृत्योः परं बाधे श्रुतिरेव गरीयसी, इति न्यायोऽपि प्रक्र- मते । यत्र तु वचनद्वयस्य अविरोधः उपपादयितुं शक्य- ते तत्र न तादृशन्यायस्य प्रवृत्तिः इत्येव साधीयमा सरणिः । अपि च शंकरभगवत्पादानारम्य यावदियन्तं कालं शिष्य. प्रशिष्यपरंपरागतास्सर्वेऽपि विविदिषुपरमहंसाः ऋतुभौरादि- कमेव समाचरन्तो दृश्यन्ते । ततश्च परम्परागतसंप्रदा- याऽपि प्रकृतविषये प्रमाणं । अधुनातनैः कैश्चित् नवीन- नवीनसंप्रदायाविष्करणमात्रेण भगवत्पादपरंपरीणा पारम- हंस्यपद्धतिः कथं नाम खिलीक्रियेत ?। परंपरागतास्सवें- ऽपि श्रुतितात्पर्यापरिज्ञानादेव ऋतुक्षौरादिकं अन्ववर्तन्त इति चेत्-अहो ! अत्यन्तमभिज्ञोऽसि । भगवत्पादप्रभृती- मां सांप्रदायिकपरमहंसानां अनेकेषां विषये अनभिज्ञत्वक- ल्पनापेक्षया भूयोऽनुग्रहन्यायेन स्वस्मिन्नेव अनभिज्ञत्व कल्प. नमुचितं इति तु वयं मन्यामहे । न हि खलु प्रचण्डमार्तण्ड. मण्डले देदीप्यमाने पेचकमात्रानुभवसिद्धोऽप्यन्धकार: प्र. माणपथमवतरिष्यति । प्रकृत वाक्यस्य पूर्वोत्तरसन्दर्भपर्यालोचनाया- मपि अयनक्षौरविधायकमिदं वाक्यं विद्वत्परमहंसविषय. अपि च O ·पारमहंस्यधर्ममीमांसा " मेवेति विस्पष्ट भवति । तथा हि पूर्वोत्तरवाक्येषु श्रूयमाणा: परमहंसशब्दाः तद्धर्माश्च विद्वत्परमहंसमेव गोचरयन्तीति विज्ञायते । स्नाननिरूपणावसरे हि " परमहंसस्य मानस- स्नान" इति मानसस्नानं विधीयमानं विद्वत्परमहंसविषय. मेव । विविदिषोस्तु त्रिकालस्नानादेः श्रुतिचोदितत्वात् । तथा चोक्तं संन्यासोपनिषदि-त्रिकालस्नानमाचरन् वेदान्त- श्रवणपूर्वकं प्रणवानुष्ठानं कुर्वन्" इत्यादि । एवं " भस्मो- बूलनं परमहंसस्य इति वाक्यमपि विद्वत्परमहंसमेव गोचरयति, विविदिषोः त्रिपुण्ट्धारणस्य सूतसंहितादिषु व्यक्तमुपपादितत्वात् । इत्यमेव " हंसपरमहंसयोः कर. पात्रं" इत्यत्रापि विद्वत्परमहंसं प्रत्यव करपात्रमभ्यनुज्ञा. यते । विविदिषोर्विषये, माधुकरादिपचभैक्ष्याणां संन्या- सोपनिषदि स्पष्टं अभ्यनुज्ञातत्वात् । तथा "दिगंबरं परम. हंसस्य” इति वाक्यं विद्वत्परमेव ; विविदिषोर्विषये वस्त्र. कौपीनकन्थादीनामन्यत्र विहितत्वात् । तदेवं पूर्वोत्तर- सन्दर्भयोः श्रूयमाणपरमहंसशब्दाः सर्वेऽपि विद्वत्तरमहंस. परा एवेति स्थिते तन्मध्यगतस्य " परमहंसस्य न और अस्ति चेदयनारं" इति वाक्यस्य परं विविदिषुपरत्ववर्ण- नं कथमुपपद्यतां नाम ? तस्मात् अत्रत्यपरमहंसपदमपि ..

·८८ पारमहंस्यधर्ममीमांसा अपरोक्षज्ञानिविद्वत्परमहंसविषयमेवेत्यनिच्छताऽप्यंगीकर्त. व्यम् । अपरोक्षज्ञानिनः कथं विधिनिषेधादिक! इति शंका तु पूर्व भूयोभूयोऽपि परिहतैवेति पुनः पुनस्तदुल्लेखनं लज्जावहं भवति । तस्मादस्मात्पिष्टपेषणादुपरस्यामः । किंच पूर्वपक्षिणाऽपि स्मृतिपुराणादिवाक्यनिरपेक्षमेव श्रुतिव्यवस्था क्रियत इति नैकान्तेन नियन्तुं शक्यते । सार्ववर्णिकभक्ष्यस्य परमहंसविषये श्रूयमाणस्यापि कलो तनिषेधकपाराशरादिस्मृतिवचनावलंबेन , ताशवाक्यानां यु. गान्तरविषयत्वस्यैव पूर्वपक्षिणाऽप्यंगीकार्यत्वात् । यदि तु पराशरस्मृतिवचनानुसारेण परमहंसं प्रति श्रुतौ विहितस्यापि सार्ववर्णिकभिक्षाटनस्य तादृशस्मृत्यविरोधाय विविदिपुवि षये संकुचद्वृत्तितामाश्रित्य विद्वत्परमहंसविषय एव सार्ववर्णि. कभैक्ष्यविधिरयं व्यवस्थाप्यते, तर्हि तथैव तुल्यन्यायेन "ऋतुसन्धिषु क्षौरकर्तव्यताप्रतिपादकस्मृतिपुराणवचनानां बहूनामविरोधाय परमहंसविषये अयनक्षौरप्रतिपादकवाक्य. स्थ विविदिषुविषये संकुचद्वृत्तिताऽऽश्रयणेन तस्य विद्वत्पर. महंसविषयकत्वमेव व्यवस्थाप्यतामिति समानोऽयमावया: पन्थाः। अन्यथा परमहंसंमन्यः प्रकृतपूर्व पक्षी सार्ववर्णिकभै. क्ष्यनियमं कुतो वा स्वयं नाद्रियते ? तस्मात् सार्ववर्णिक- ·पारमहंस्यधर्ममीमांसा ८९ भैक्ष्यनिषेधप्रतिपादकस्मृतिवचनावलंबनेनैव पूर्वपक्षिणापि तस्य अनाद्रियमाणत्वात् ब्राह्मणभक्ष्यस्यैव अंगीक्रियमाण. त्वाच्च, स्मृतिवचनानां क्वचित्प्रामाण्यांगीकारे तथैव अय. नक्षौरं विहाय विविदिषुयोग्यं ऋतुक्षौरादिकमेव स्मृतिपुरा- मायुक्तमवलंब्यतामिति तुल्यं । म हि स्वाभिमतविषयमात्रे स्मृत्यनुरोधेन श्रुतिसंकोचनं, अनभिमतविषये तु स्मृतिविरो. धेनैव श्रुत्यर्थवर्णनमितीदं अर्धजरतीयन्यायाश्रयणं प्रमाण- विदां युक्तरूपं । तस्मात् साहसमूलकमेवेदं कृत्यं पूर्वपक्षिमा, यत्किल असांप्रदायिकश्रुतिस्मृतिविरुद्धदुराचारप्रवर्तनं नाम । अभ्युपेत्यवादेन चैतदखिलं प्रत्य पीपदाम । वस्तुतस्तु पर- महंसमुदिश्य विधीयमानात्मानुसन्धानविधेः स्तवनार्थ प्रवृ. तार्थवादवाक्यमध्य " अस्ति चेदयनौरं" इति वाक्यस्य निपतितत्वात् सर्वमिदमर्थवादसरूपमेव वचनजा- तमिति पूर्व प्रतिपादितत्वात नातीवास्माकमवाभिनिवेशः । परंतु ये तावत् एतत्सर्व विधिवाक्यमेवेयाशेरते तेषां भ्रा. न्तिनिवारणार्थमेव 'तुष्यतु दुर्जनः' इति न्यायेन विषयवि. भागमिमं प्रादीहशाम । अपि च सूक्ष्मेक्षिक या विचार्यमाणे परमहंस व्यतिरिक्ताः कुटीचकादिपञ्चमन्यासभेदा अपि स्मार्तसंन्यासा एवेति एव ·पारमहंस्यधर्ममीमांसा विशदमेवेदं विमलमतीनां । अत एव वैदिकसंन्यासरूपेवं पारमहंस्यवृत्तिरेव शिष्टपरंपरायां सांप्रतं संप्रवर्तते । अत एव घ विद्यारण्यादिभिः जीवन्मुक्तिविवेकादिग्रन्थवरेषु विद्वत्म. न्यासरूपा विविदिषासंन्यासरूपा चेयं पारमहंस्यवृत्तिरेव प्र. तिपादिता प्राधान्येन । तदेवं स्थिते कुतोनामेयं कुटीचकादि. धर्मविचारणा ? कुतस्तरों तत्प्रशंसापरार्थवादचिन्ता ? कुतस्तमां कुटीचकादिविषये ऋतुक्षौरायनक्षौरादिसदसद्भावचिन्ता ? तथा च कुटीचकाद्याश्रमाणां तद्धर्माणां च स्मार्तत्वात् , प्रागु- तपरमहंसचर्याप्रशंसकार्थवादवाक्ये ऽपि श्रूयमाणाः कुटीच. कादिधर्माः स्मृत्युक्ता एव सन्तः श्रुत्या अनूद्यन्ते प्रकृतार्थस्त- । ततश्च अयनक्षौरादिबोधकश्रुतीनां स्मृत्यनुवादमात्र- रूपत्वात् स्मृतितुल्यबलत्वेन परमहंसविषये ऋतुक्षौरकर्तव्य- वाप्रतिपादकपरश्शवस्मृतिपुराणवाक्थैर्बाध एव न्याय्यः स्मृत्यनुवादमात्ररूपत्वेन तेषां श्रुतित्वप्रयुक्तप्राबल्याऽभावात् । एतेन अयनक्षीरस्य परमहंसविषये श्रुत्यैव विधीयमानत्वात् ऋतुक्षौरप्रतिपादकपुराणादिवचनानां श्रुत्या बाध एव स्यात् श्रुतेरेव प्राबल्यात् इति यत्कैश्चिदुक्तं तदपि परास्तं, अयन- सौरप्रतिपादकश्रुतेः स्मृत्यनुवादरूपतयैव प्रवृत्तत्वेन श्रुतित्व प्रयुक्तप्राबल्याभावात् , विधायकत्वस्य असंप्रतिपन्नत्वाच । , ...

·पारमहंस्यधर्ममीमांसा ननु न कुत्रापि दृष्टचरी काचिदेषा रीतिः, यत्किल श्रुत्युक्तधर्माणां स्मृत्यनुवादरूपताङ्गीकरणं नाम । न हि खलु पूर्वप्रवृत्ता श्रुतिः पश्चाद्भाविपुरुषकर्तृकां स्मृति अनुवदि. तुमीष्टे ; तादृशपुरुषस्य वा तत्प्रणीतस्मृतेर्वा तदानीममुप.. स्थितत्वात् इति चेत्-- अत्र ब्रूमः । न तावददृष्टचरी सैषा सरणिः ; बृहदारण्यके अष्टमाध्याये तृतीयब्राह्मणे 'स यः कामयेत महत्प्राप्नुया" इत्यादिना विहितस्य मन्थ. कर्मणः श्रुत्या प्रतिपाद्यमानत्वेऽपि, तादृशश्रुतिवाक्यस्य स्मृ. त्यनुवादरूपतामभ्युपगम्य तत्प्रतिपादितमन्थकर्मणोऽपि स्मा. तत्वमेवेति भगवता भाष्यकारेण व्यवस्थापितत्वात् । तथा च तत्र भाष्यं “स्मात हीदं मन्थकर्म । ननु श्रुतिविहितं सत् कथं स्मातं भवितुमर्हति ? स्मृत्यनुवादिनी हि श्रुति. रियं । अत एव आवसध्यानावेतकर्म विधीयते” इति । ननु आष्यकारोक्तमपि कथं संगच्छता ? पूर्वप्रवृत्त श्रुतिवा- क्यस्य पश्चाद्भाविस्मृतिवचनानुवादासंभवात् इति चेत्- नैष दोषः । श्रुतेः त्रिकालव्यापित्वेन पूर्वकालमात्रवर्तित्वस्य प्रामाणिकैरसंप्रतिपन्नत्वात् । अन्यथा याज्ञवल्क्यादीनां वा. दिविजयादिप्रतिपादककथारूपश्रुतिवाक्यानां तद्भटितवाजस. नेयादिशाखायाश्च याज्ञवल्क्यादिभिरधीयमानत्वं कथमुपप- ·-१२ पारमहंस्यधर्ममीमांसा येत । तस्मात् याज्ञवल्क्यादिभिरपि स्वकथाप्रतिपादक - तिवाक्यानां स्वयमेव अधीतत्वान्यथानुपपत्या भाविवृत्ता- न्तानुवादकत्वमपि श्रुतेरवश्यमङ्गीकरणीयमेव । अत एव एतादृशी शंकामुद्भाव्य इत्थं समाधायि भगवता आनन्द- गिर्याचार्येण । " न च पूर्वभाविन्याः श्रुतेः उत्तरभावि. स्मृत्यनुवादित्वासिद्धिः, तस्यास्त्रैकाल्यविषयत्वाभ्युपगमात्' इति । तस्मात् श्रुतेः कचित् स्मृत्यनुवादकत्वमपि संभवती. ति नेयमदृष्टचरी रीतिः। तथैव प्रकृतेऽपि नारदपरिव्राज. कोपनिषदि कुटीचकादीनां परमहंसव्यतिरिक्तानामाश्रमाणां तद्धर्माणां वा बोध्यमानत्वेऽपि तेषां स्मृत्युक्तानामेव सतां प्रकृतार्थवादोपयोगित्वेनानुवादः इत्येव सुधीभिः सूक्ष्मेक्षिकया परिकलनीयं । न चैव स्वकपोलकल्पनया वयं व्यवस्थाप- यामः । भाष्यकारैरेव प्रकृतव्यवस्थायाः बृहदारण्यकभाष्ये सूचितत्वात् व्याख्याकारैः स्फुटीकृतत्वाञ्च । तदुक्तं भाष्य. कारैः "त्यक्त्वा स्मात लिंग" इत्यादि । आनन्दगिर्या- चार्याश्च एवं तत्र व्याचचक्षिरे । त्रिदण्डेन यतिश्चैव इत्यादिस्मृतेः न परमहंसपारिवाज्यमत्र विवक्षित, इत्याशं- क्याह त्यक्त्वा स्मात लिंग इति । तथा “प्रत्यक्षश्रुति. विरोधाच स्मात संन्यासो मुख्यो न भवतीत्याह- अथेति ।" .

·पारमहंस्यधर्ममीमांसा ९३ इत्थं भाष्यकारीयवचन व्याचक्षाणानां आनन्दगिर्या - चार्याणां कुटीचकादिसंन्यासाः सर्वे स्मार्तसंन्यासभेदा' एव, परमहंसपारिवाज्यमेकमेव श्रौतमिति स्फुटतरमाशयोऽव.. गम्यते । यदि नारदपरिव्राजकाद्युपनिषत्सु कुटीचकादिसंन्या- साः अपूर्वतयैव विहिताः स्युः, तर्हि कुटीचकादिसंन्यासानां स्मार्तत्वमभ्युपगम्य तेषां अमुख्यत्वप्रतिपादनं भाष्यव्याख्या- काराभ्यां क्रियमाणं कथं संघटेत ? तस्मात्परमहंसव्यतिरि- कानां पञ्चानामपि संन्यासानां स्मार्तत्वममुख्यत्वं च सुस्थित-- मेव । एतेन यदुद्दष्यते कैश्विदवधूतंमन्यैः वयमपि वैदिका एक. वेदविहितावधूताश्रमस्यैवास्माभिरंगीकृतत्वादित्यादि तत्सर्व जन्मवन्ध्यायाः पुत्रोत्सवलाभलोलुपतामेवानुकरोति ; वेदे अवधूताश्रमस्य अविधानात् । नारदपरिव्राजकाद्युपनिषत्सु कचित्कचित् परमहंसचर्याप्रशंसकार्थवादोपबृंहणे तु श्रूय--- माणोऽवधूतशब्दः स्मृतिपुराणाद्युक्तावधूताश्रममेव क्रोडीकरो. नीति नैतावता तस्यापि वैदिकत्वकल्पनप्रत्याशा युक्तरूपा । ननु परमहंसेन सह षडियानामपि संन्यासिनां धर्मभे- दस्य नारदपरिव्राजकोपनिषदि बोध्यमानत्वात् तुल्यन्यायेन परमहंसस्यापि स्मार्त संन्यासित्वमेव स्यात् स्मार्त संन्यासि. मध्यपातित्वात् इति चेत् - मैवं, परमहंसपारिवाज्यस्य ·"९४ पारमहंस्यधर्ममीमांसा बृहदारण्यके विस्पष्टमेव विहितत्वात् । " एतमेव प्रत्रा- जिनो लोकमिच्छन्तः प्रव्रजन्ति" "एतमेव विदित्वा मुनिर्भवति" इत्यादिवाक्यैः विद्वत्संन्यासविविदिषासंन्या- सात्मकपरमहंसपारिवाज्यविधेः भाष्यकारादिभिरभिव्यजित. त्वात् । ततश्च बृहदारण्यकविहित परमहंसाश्रमस्यैव स्मृति- पुराणादिषु अनूदितस्य पुनः श्रुत्यैव अनुवादः क्रियते कुटी. च कादिषडिधसंन्यासनिरूपणावसरे, न तु तत्रानुवादमात्रेण प्रत्यक्षश्रुतिविहितस्य पारमहंस्यस्य श्रौतत्वमपैष्यति । तस्मा. स्परमहंसाश्रमस्य वैदिकत्वं निष्प्रत्यूहमेव । ननु बृहदारण्यक पारमहंस्यविधिवदेव नारदपरिव्राजकाद्युपनिषत्स्वपि “सं- न्यासष्षडिधो भवति, कुटीचको बहूदको हंसः परमहंसः तुरीयातीतः अवधूतश्चेति" इत्यादिना कुटीचकादिसंन्या -सानां अनुक्रान्तत्वात् , तथा तत्तल्लनणानामपि पृथक्पृथ. गेव अभिहितत्वाच्च तेषामपि वेदविहितत्वेन वैदिकत्वं कुतो नाङ्गीक्रियते ? कथं वा तेषां श्रौतत्वस्मातत्वविवेकः कर्त- व्यः । इति चेत्- उच्यते । न तावत् श्रुतौ निरूपितत्व- मात्रेण धर्माणां श्रौतस्वं, न वा स्मृतौ निरूपितत्वमात्रेण तत्रत्यधर्माणां स्मातत्वमिति च नियन्तुं शक्यं । अन्यथा -" उद्यन्तमस्तंयन्तमादित्यमभिध्यायन् कुर्वन् ब्राह्मणो विद्वान् ·पारमहंस्यधर्ममीमांसा ब्रह्म- सकलं भद्रमश्नुते " " सन्ध्यां मनसा ध्यायेत्” इत्यादि. श्रुतिवचनैरपि सन्ध्योपासनस्य बोध्यमानत्वेन सन्ध्यावन्द- नादेः केवलौतकर्मत्वापातात् । न चेष्टापत्तिः, स्मातकर्भ- मध्य एव सन्ध्योपासनादेः परिगणनात् । तथा हत्याश्वमेधाभ्यां न परं पुण्यपापयोः" इत्यादिस्मृतिवाक्येषु अश्वमेधस्य प्रशंसनात् तस्यापि स्मार्तत्वापत्तिः । तस्मात् श्रुतिनिरूक्तित्वेन श्रौतत्वं स्मृतिनिरूपित्वेन स्मार्तत्वं इति विभागकरणं अन्धपरंपरामात्रमेव । परं तु अर्थवादादिपरिकरपुरस्सरं श्रुतौ विधायकवाक्येन वा विध्युन्नायकपदघटितवाक्येन वा विधीयमानधर्माणां औतत्वं, तथा अर्थवादादिपुरस्सरं लिङादिघटितवाक्यैः स्मृतिपुराणादिषु विधीयमानधर्माणां स्मातत्वं इत्येव व्यवस्था स्वीकरणीया । अन्यथा श्रौतस्मातधर्माणां परस्परसंकीर्ण. तया प्रतीयमानानां प्रकारान्तरेण दुर्विवेचत्वात् । अत एवं वायव्यं श्वेतमालभेत भूतिकामः" इति विधानानन्तरं, वाधुर्वे क्षेपिष्ठा देवता वायुमेव स्वेन भागधेयेनोपधावति" इत्याद्यर्थवादः श्रूयते प्रकृतार्थस्तवनाय । ततश्च उक्तरीत्या अर्थवादादिपुरस्सरं श्रुतौ विधीयमानवायव्यादियागानां यथा औतत्वं तथैव बृहदारण्यके ॥ एतमेव प्रवाजिनो लोक- ·पारमहंस्यधर्ममीमांसा मिच्छन्तः प्रव्रजन्ति" इति पारमहस्यविधानानन्तरं "एत- द्धस्म वै तत्पूर्व विद्वांसः प्रजा न कामयन्ते किं प्रजया करिष्यामो येषां नोऽयमात्माऽयं लोक इति" इत्याद्यर्थ. वादानां श्रूयमाणत्वात् तादृशार्थवादोपोद्वलितश्रुतिवाक्येन विध्युन्नायकपदघटिलेन विधीयमानत्वात् प्रकृतपारमहं- स्यस्य श्रौतत्वमेवांगीकरणीयम् । न तु तथा श्रुतौ कुत्राऽपि अर्थवादादिलक्षणपुरस्सरं कुटीचकाद्याश्रमविधायकं वचनमु- पलभामहे, येन तेषां वैदिकत्वं प्रतिपशेमहि । तस्मात्परम- हंसव्यतिरिक्ताश्रमाणां उक्तदिशा स्मार्तत्वमेवेति निर्णयात् , अधुनातनानां अवधूत मन्यानां चर्या न तु वैदिकी, परंतु स्मार्तचर्यैवैषा इति सुधीभिरवधारणीयम् । ननु कथं तेषां सर्वेषां स्मातत्वं ? यद्यपि कुटीचकादीनां संन्यासानां केषां. चित् स्मार्तत्वं आनन्दगिर्याचार भिहितं तथापि तुरीया- तीतावधूतोपनिषदि अवधूतोपनिषदि च अवधूत चर्यायाः भूयस्तरां उपपादितत्वात् अवधूताश्रमस्य वैदिकत्वमेवाभ्यु- पगन्तव्यम् इति चेत्-- नायं दोषः। तत्र अवधूतशब्देन अतिवर्णाश्रमिण एव विवक्षितत्वात् । एव तुरी- तीतावधूतोपनिषदि "यक्तवर्णाश्रमाचारः इत्यादिना अवधूतलक्षणं बोध्यमानं संगच्छते । अत एव च तत्र अर

·पारमहंस्यधर्ममीमांसा
९७
नष्टि श्रुतिः ।
-
'तुरीयातीतावधूतवेषेण अद्वतनिष्ठापरः" इति विशि-
अस्य च अथमर्थः; अतिवर्णाभामिण:
वेषभाषादिचर्या कथं इति शंकायां तुरीयातीतावधूतयोः
स्मृतिप्रसिद्धयोः स्मार्तसन्यासिनोः यादृशी चर्या तत्सहशी
अतिवर्णाश्रमिणोऽपि । ततश्च गोमुखाहारेण वा अजग.
रवृत्त्या वा बाह्यचर्या, अद्वैतनिष्ठापरत्वं च आन्तरचर्या
अतिवर्णाश्रमिणां भवति इत्येव स्वरस तोऽर्थः प्रतीयते ।
अवधूतोपनिषदि तु तत्रत्याऽवधूतशब्देन अतिवर्णाश्रम्येवो.
च्यते इति स्फुटतरं निरटकि-
यो विलंध्याश्रमान्वर्णानात्मन्येव स्थितस्सदा ।
अतिवर्णाश्रमी योगी
अवधूतस्स
कथ्यते ॥ इत्यादिना ।
तस्मात् अवधूतोपनिषदपि स्मृतिप्रसिद्धस्य अवधूतस्य
वैदिकत्वं प्रतिपादयितुं न क्षमेत । अवधूतशब्दश्रवणमात्रेण
च न भ्रमितव्यम , अतिवर्णाश्रमिण एव तत्रत्यावधूतशब्देन
ग्रहणमिति श्रुत्यैव स्पष्टीकृतत्वात् ।
अथवा तुरीयातीतावधूतयोरपि वैदिकत्वमेवेति अभ्यु-
पेत्यवादेन वयमंगीकुर्मः, तथापि तयोर्विविदिषासंन्यासि-
मध्यपातित्वं पूर्वपक्ष्यभिमतं न सिध्ये देव; अपरोक्ष
7

·९८
पारमहंस्यधर्ममीमांसा
वद्विद्वत्सन्यासिनामवस्थाभेदरूपत्वस्यैव, तयोरभ्युपेयत्वात् ।
भागवते अवधूततुल्यपरभक्तलक्षणप्रस्तावे-
देहं विनश्वरमवस्थितमुत्थितं वा
सिद्धो न पश्यति यतोऽध्यगमत्स्वरूपं ।
देवादुपेतमथ दैववशादपेतं
वासो यथा परिकृतं मदिरामदान्धः ।।
इत्यादिना 'यतोऽध्यगमत्स्वरूपमिति स्वरूपज्ञानवतो
विद्वत्संन्यासिन एव अवस्थाभेदोऽयमिति स्फुटीकृतत्वात् ।
तस्मात् तुर्यातीतावधूतयोरभ्युपेत्यवादेन वैदिकत्वांगीकारे
ऽपि तयोः विद्वत्संन्यासपरिपाकरूपत्वमेव भविष्यतीति
नैतावता तयोः विविदिषुमध्यपातित्ववर्णनं पूर्वपक्ष्यभिमतं
सेत्स्यतीति, अलमनेन प्रसक्तानुप्रसक्तार्थप्रपञ्चनपरिपाटी-
पाटवप्रकटीकरणचापलेन । प्रकृतमनुसरामः ।
तथा चातुर्मास्याऽनुष्ठानं तदारम्भे व्यासपूजादिकं च
संप्रदायाऽनुसारेणैव अनुष्ठासव्यं परमहंसैः ।
ननु मैत्रेयोपनिषदि
पापाणलोहमयमन्मयविप्रहेषु
पूजा पुनर्जननभोगकरी मुमुक्षोः ।

·पारमहंस्यधर्ममीमांसा ९९ - तस्माद्यति: स्वहृदयामेव कुर्यात बाह्यार्चनं परिहरेदपुनर्भवाय ।। इति वाक्येन परमहंस प्रति बाह्यार्चननिषेधपूर्वकं मानस- पूजैव अभ्यनुज्ञाता । ततश्च श्रुतिविरुद्धबाह्यव्यापपूजादिकं संप्रदायसिद्धमपि कथं न्याय्यं इति चेत् मैवं; बाह्यपूजानिषे. धवचनस्य दैनन्दिनपूजाविषयत्वात् । व्यासपूजाविषये तु मन्त्रतन्त्रविधानपूर्वकं बाह्यपूजा कर्तव्यैव इति स्मृतिपुराणा- दिवचनैर्बहुशो बोध्यमानत्वात् । तथा चोक्तं यतिधर्म- निर्णये- आषाढस्य सिते पक्षे पूर्वीहव्यापिनी यदा । पूर्णमासी, तदा तत्र व्यासरूपी जनार्दनः ।। पूज्यश्च यतिभिस्सः हंसैश्च परहंसकैः । उपचारैः षोडशभिः पूजनीयः प्रयत्नतः ॥ मन्त्रतन्त्रविधानेन व्यासरूपी जनार्दनः । इति । आत्मपुराणे च एकादशाध्याये परमहंसानुदिश्य तेषां व्या. सपूजाऽनुष्ठानं बाह्यरूपमेवेति प्रयोगविवरणपूर्वकं विस्पष्टं प्रत्यपादि । संप्रदायश्च शंकराचार्यपादप्रभृति इयन्तंकालं तथैव अनुस्यूततया समागतो वर्तते । एवं स्थिते यदुच्यते कैश्चि- ·१०० पारमहंस्यधर्ममीमांसा दाधुनिकः व्यासपूजापि परमहंसस्य, मानसपूजारूपैच, ऋतुक्षौरादिकं च न कर्तव्यमेव" इत्यादि, तत्सर्व श्रुतिस्मृति पुराणादिवचनसामरस्यप्रतिपादनाऽसामर्थ्यमेव तेषां स्फुटी- करोति । सर्वेषां अविरुद्धतयैव कस्यचिदर्थस्म कल्पनी. यत्वात् । एतेन भस्मोद्धूलनस्यैव श्रुतौ विधानात् तदेव धारणीयं परमहंसेन न त्रिपुण्ट्रधारणं, इत्यादि नूतननूतना. चारकल्पनाऽपि तेषां प्रत्याख्याता । श्रुतौ विर्धायमानस्य भम्मोद्धूलनस्य विद्वत्परमहंसविषयतयैव व्यवस्थापनीय- त्वात् । विविदिषोः परमहंसस्य तु विषये त्रिपुण्ट्रधारणा- वश्यकत्वस्य स्तसंहितादिषु विस्पष्टमेव विधीयमानत्वात् । तथा चोक्तं सूतसंहितायां अग्निरियादिभिर्मन्त्रैः कुर्यादुद्भूलनं मुदा । ओमोमिति च त्रिः प्रोच्य परहसस्त्रिपुण्टकं ॥ इति । तदेवं विद्वत्संन्यासिनां विविदिषासंन्यासिनां च धर्माः संक्षेपतोऽत्र निरूपिताः। यद्यपि यतिधर्मसंग्रहादिषु सर्वध- माणां सविस्तरं निरूपितत्वात् ग्रन्थस्यास्य उत्थितिरेव नास्ति, तथापि अद्यतनानां प्राशंमन्यानां तादृशग्रन्थेषु अनादराति- शयं अप्रामाणिकताबुद्धिं च समवलोक्य, प्रामाणिकग्रन्थानां ·पारमहस्यधर्ममामांसा १०१ तेषां श्रुतिस्मृतिपुराणाद्यविरुद्धतां प्रसाधयितुमेवास्माकमय- मुधमः ; न तु अपूर्वार्थनिरूपणे इति विदांकुर्वन्तु विद्वन्म णयः । गुरुचरणारविन्दाभ्यां नमो नमः ।। पूर्वाचार्यवचोविचाररचनास्वत्यादरं बिभ्रता सर्वश्रत्यविरोधसाधनविधापौत्सुक्यमासेदुषा । श्रीमत्पारमहंस्य धर्मसरणि स्पष्टं विजिज्ञासता तद्धर्मः पटुयुक्तिभिः स्फुटतरं मीमांसितोऽसौ मया ॥ विद्वत्संन्यासभाजामथ च विविदिषान्यासिनो धर्मभेदाः प्रायस्संसृष्टरूपाः श्रुतिषु निगदिताःप्राकृतैर्दुर्विवेचाः। ऐदम्पर्येण तेषां विभजनसरणिं साधवो येऽर्थयन्ते तत्तादृग्वैदिकानामुपतिविधये गुंफितोऽयं निबन्धः।। कर्मन्विधर्ममीमांसा सेयमानन्ददायिनी । अर्पिताऽभीष्ट फल्योरपिता गुरुपादयोः ॥ इति श्रीमत्परमहंसेत्यादि बिरुदाक्षित श्रीशिवानन्दतीर्थस्वामिकर- कमलसंजातेन सच्चिदानन्दतीर्थाख्येन भिक्षुणा संग्रथितेयं पारमहंस्यधर्ममीमांसा समाप्ता ॥ओं तत् सत् ॥