·२ रूपसिरिवृत्ती- सए, भए, अल् हल्, वल, रल्, जल्, शल् इत्यष्टत्रिंशःप्रत्या- हारार्याः । तथाचोकम् एको,णडटवाद् ग्राह्यो द्वौ यशात् कयतस्त्रयः। चत्वारश्चमरात् पट् स्युर्ययायोग पलाचुधैः ॥ तत्राणित्येतत्प्रत्याहारविधिरुच्यते । अइउणित्येतस्य णकारस्य १ अप्रयोगीत् ॥ १।११५ ॥ इहोपदिश्यमानो वर्णः समुदायो वा यो लौकिकशन्दप्रयोगे न दृश्यते स इत्संज्ञो भवति । इतीसंज्ञायाम् २ सात्मतेत् ॥ १।११ ॥ इता सहोचार्यमाणो वर्णः समुदायो वा आत्मनः प्रभृत्या तस्मादितो व्यवस्थिताना वर्णाना संज्ञा भवत्यात्मना सह । इत्यणीत्यकारेकारोकारा उच्यन्ते एवमेङित्यादयोऽपि नेतन्याः । णकाराधनु- वन्धानामिह कार्यार्थमुपदिष्टत्यात्तत्राणादिप्रत्याहारमहर्णप्वग्रहणम् । अनु- चारणा ह्यप्रयोगिणः । कथं पुनरिहानुपदिष्टाना दीर्घादीनां ग्रहणमिति चेत् सामान्याश्रयणात् दीर्घप्लुतानुनासिकग्रहणम् । अ इत्यादयो हि सर्वस्त्र- व्यक्तिगतसामान्यदर्शनपरा उपादीयन्ते । तथाहि कचिदेका कृष्णहस्वत्यादि- गुणविशिष्यं सर्वस्वव्यक्तिगतगोत्वसामान्यरूपा गाममे प्रदर्य गौरित्युपदिशे अन्यत्र यया शुक्लदीर्घत्वादिगुणरिशिष्टानामपि गरा प्रतिपत्तिस्तथात्राप्येकस्मि- न्हस्वानुनासिकत्वनिशिष्टे सरस्वव्यक्तिगतापर्णत्वसामान्यरूपेऽकारे उपदि- टेऽपि तत्सदृशानां दीर्घप्लुतानुनासिकत्वरिशिष्टानामपि वर्णानां ग्रहणं भवति । एवं प्रतिष्वपि प्रतिपत्तव्यम् । के पुनः हस्वादयः हस्वदीर्घप्लुतहलो फिद्विन्यर्धमात्रिकाः। नासिकामनुयातश्च वर्णः स्यादनुनासिकः ।। ऋवर्षग्रहणे लवर्णस्यापि ग्रहणं भवति । तथा च "दूरादामन्त्र्यस्य गुरुवेकोलनृत्"॥२॥३॥२७॥ इत्यत्र ऋकारस्य प्लुते निषिद्ध लफारस्यापि .

·संशासिद्धिः। ३. . प्लुतनिषेध प्रामोति तमाभूदिति मत्वाचार्येण लग्रहण कृतम् । तज्ञापयति ऋवर्णग्रहणे कृते लवर्णस्यापि ग्रहण भवतीति ऋवर्णलवर्णयोरेकत्वम् । हका- रस्य द्विरुपदेशोऽपादौ वटादौ च प्रहणार्थ । हकारादिष्वकार उच्चारणार्थ । ३ उतास्वः ॥ १४॥२॥ उकारेणेता सहोपादीयमानो वर्ण स्वस्य वर्गस्य सज्ञा भरयामना सह । कु चु टु तु पु । ४ तेयान् ॥ १२॥३ ॥ तकारेणेता सहोपादीयमानो वर्णो यार मात्र उपात्तस्तारमात्र एवासी वेदितव्य । अत् , इत् , उत्, । ५ भाग्योऽम् ॥ १।१।४ ।। भाल्यो विधेय (प्रत्ययविकारागम- रूप ) अगकारको वर्णी यानमात्र उपात्तस्तारमात्र एवासौ वेदितव्य । कस्य पुन क स्व. ६ स्वस्थानास्पैस्ये ॥ १।११६ ॥ स्थान कण्ठादि स्पष्टतादि- प्रयनपञ्चकमास्यम् तयोरभेदे वर्णो वर्णस्य स्त्रो नाम येदितव्य । कस्य पुन किं स्थानम् १ अकुहरिसननीयजिव्हामूलीया कण्ठ्या । दुर्जिव्हामूले । हनिसर्जनीयावुरस्यौ । जिव्हमूलीयो निव्ह्य । समुखरपान- मपर्णमित्येके । इएऐचुयशास्तालत्र्या । एऐ कण्ठतालव्यारेकेपाम् । उओऔउपपध्मानीयार ओग्या । ओऔ कण्ठोष्ठयारकेपाम् । वो दतो- ष्टय । सृफस्थानमेकपाम् । (प्रातागोगस्य सृविणी ) ऋटुरपा मूर्ध- न्या । रेफो दतमूल एकपाम् । लतुलसा दन्त्या । नासिक्योऽनुस्वार । कण्ठनासिक्य एवेषाम् । कस्य पुन किमास्यम् । स्पष्ट करण स्पर्शानाम् (करण प्रयन कादयो मानसाना स्पर्शा)। ईपस्पृष्टमन्तस्थानाम् ( अन्त- स्था यरल्या ) । विवृत स्वराणाम् । ए ओ विवृततरौ, ऐ औ, च, ताभ्यामवर्ण । ईषद्विवृतमूष्मणाम् (शपसहानाम् ) । सवृतमकाररयेति । तत्राय स्वरग्रहणविभाग ---हस्वसज्ञ उदात्तोऽनुदात्त स्वरितश्चेति त्रिविध ।

·V
रूपसिद्धिवृत्ती-
उच्चदात्तो नीचः स्यादनुदात्तः स्वरस्तथा ।
च्यामिश्रास्वरितो ज्ञेयः प्रत्येक विधरिह ॥
पुनरपि प्रत्येकमनुनासिकोऽननुनासिकथेति पद् एप दीर्घप्लुतापि
द्वादश अवर्णभेदा परस्परस्य स्वे भवति । एपमिपर्णादीनामष्टादश भेदा ।
एचा च हस्याभागात् द्वादश भेदा । यरटानामनुनासिकोऽननुनासिकश्चेति
हो भदौ । या पञ्च पच रेफोप्मणा स्ये न सन्ति ।
कण्ठोष्टमूर्धजिह्वादन्तोरस्तालुनासिकावर्णानाम् ।
स्थानान्यास्यं स्पृष्टंपत्स्पृष्टं विवृतसंवृतेपद्विवृतम् ।।
वर्गप्वाद्या द्वितीयाश्च शपसा अप्यघोपमाः।
द्वितीयतुर्यवर्णाः स्युर्महामाणा हसंयुताः ।।
इति सज्ञासिद्धि ॥
.
अथ अच्संधिः ।
अथ सन्धिसिद्धिरुच्यते । पूर्वोत्तरवर्णानामव्ययवानेन परस्पर सधान
संश्लेप सन्धि , निरामाभार इत्यर्थ । ने+अनम् , लो+अनम् , रै+औ,
नौ+औ, इति स्थिते (निरामे नेत्यासधिसमाप्तेर्तते ।
७ एचोऽच्ययवाया ॥ १।११७१ ॥ एच स्थाने अचि परे
अय् , अ, आय् , आ इयेते कमेगादिशा भवन्ति । (चिरामे नेत्यधिकारा-
स्सन्निकर्ष ) । नयनम् , लयनम्, रायौ, नानौ । दधि+अशान, शमी+
अत्र, मधु अपनय, वधू+आननम् । पितृ+अर्थ , ल+आकृतिः
इति दि स्थिते । ( यमेवादिक ॥ १।१।७३ ॥) इत्यधिकृत्य ।
.

·५ अचूसंधिः । ८ अस्वे ।।११७३ ॥ इकः स्थाने अस्वेऽचि परे यत्रादेशो भवति । स च ९ आसन्नः ।१।१७॥ इहासन्नानासन्नप्रसंगे स्थानार्थगुणप्रमा- णादिभिरासन्न एव विधिरुपात्तो वेदितव्यः इत्यासन्न एच भवति (शरोऽ- नु द्वे ।१।१।११५ ॥ अचो होऽहचः ।१।१।११७ ॥ इत्यधिकृत्य १० अदर्याित् ॥ १।११९ ॥ अदीर्घादचः परस्य हकारादेफादच- श्चान्यस्य वर्णस्य स्थाने द्वे रूपे भवतो था। जरि जरः स्ये या ।१।१।१३५॥ इत्यधिकृत्य ११ जाप जश् ।१।१।१३६॥जरः स्थाने जपि परे जश् भवति । सच आसन्न इति पूर्वधकारस्य दकारः सन्निकर्पः । दद्धयशान, दध्यशान, शम्म्यन, शम्यत्र, मवपनय, मध्यपनय, बद्धाननम् , वध्याननम् । पित्त्रर्थः, पित्रर्थः, लाकृतिः तिरि+अङ् भू+आदयः इति स्थिते इको यभिर्व्यवधानमित्येके तेपामिकः इति पञ्चमी ततः “ अस्त्रे" इत्यस्याय- मर्थः इकः परो यञ् भयति अस्वेऽचि परे इति इगिचोर्मध्ये यञ् भवति । तिरियडू, भूवादयः । दधि+अत्र, शमी+अत्र इति द्विः स्थिते १२ हस्वो वापदे ॥ शश७४ ॥ इकः स्थाने अस्वेऽचि परे हस्यो वा भवति नचेत्ताविगचायेकत्र पदे भरत. । १३ अचि ॥ १।१२१ ॥ अदीर्घापरस्याहृचः स्थाने अचि परे द्वे रूपे न भवतः इत्यदीर्घादिति द्वित्वं न भवति । ह्रस्वविधानात् पुनर्यजादेशो न भवति । पक्षे यञ् । दपि अत्र दध्यत्र, शमि अत्र, शम्यत्र । पदे इति किम् ? नद्यौ, यध्वौ ॥ दण्ड+अप्रै, सा+आगता, मुनि+ इन्द्रः, नदी+इयम् , मधु+उदकम् , वधू+उदरम् । पितृ ऋपभः, ·६ रूपसिदिवृत्ती- सिनकः, तिलकरः मतलकारः, इनि स्थिते (ऋन्यकः । २११११७ ॥ ऋयोः साचः ॥ १।११७६॥ ) इत्याधिश्त्य १४ दीपः ।। २११७७ ॥ अफः शनेऽचि परे परेणाचा सहि- तम्प सदसनो नियंदा माति । (अपपारिनिर्मुक्तोऽम्प विषयः, लबर्ग- सानुकरपारपत्र दीर्गः न सन्तति मार्गस्य लणे परे ऋकार एवार्य: नया नि पसोड ऋतिभू (क) परिकारात् ऋर्णम्प टूपों पर मयों में मनायतरप्यम्प मूत्रस्पार्थमदारात् । दण्डासम् , ·भवसंधिः। . , १९ एजूच्यैच् ॥ १।१।८३ ॥ अवर्णस्य स्थाने एचि उचि च परे साचः तयोरासन ऐजादेशो भवति । तत्रैषा, खदैन्द्री, तौदनः, 'सयौपगरः, धौतः ।। तब ओंकारः, उप+एहि, अव+अर्यात् इति स्थिते २० ओमाडि परः ॥ ११४८६ ॥ अवर्णस्य स्थाने आशन्दे आडादेशेऽचि परे साचः परोऽजादेशो भवति । तबोझारः, उपेहि, अय- र्थात् ॥ विश्व+ओष्ठी, स्थूल+ओतुः इति द्विः स्थिते २१ वौष्ठौती समासे ।। १।११८८ ।। अवर्णस्य स्थाने ओष्ठशब्दे ओतुशब्दे च परे साचः परोऽजादेशो भवति या तो चेलिमितिनावकत्र समासे भवतः । पक्षे ऐन् । बिम्बौष्टी बिम्बोष्टी, स्यूलोतुः स्थूलोतः, समास इति किम् ? राजपुत्रौष्ठं पश्य, देवदत्तौतुविजृम्भितम् पश्य । मुख+ ऋतः, दुःख+फतः इति दिः स्थिते २२ माईतीयाया ऋते ॥ ११११८९ ॥ तृतीयान्तसम्बन्धिनोऽ- 'वर्णस्य स्थाने ऋतशब्दे परे साचः आरादेशो भवति समासे । अचो होऽदचः इति का द्विलं । सुखातः, सुखार्तः, दुःखार्तः, दुःखार्तः । समास इति किम् ! सुखेनतः । प्र+भोति इति स्थिते २३ ऋत्यारुपसर्गस्य ॥ १।१।९१ ।। उपसर्गस्य यदवणे तस्य स्थाने ऋकारादौ धातौ परे साचः आरादेशो भवति । प्राप्नोति । ते अत्र, पटो+अत्र इति स्थिते २४ पदान्तेऽत्येङः ॥ १।१।९.४ ।। पान्ते य एड् सस्य अकारे परे साचः एड् भवति । तेऽत्र, पटोऽत्र । पदान्त इति किम् ! नयनन्, लयनम् ,.1 तकार इति किम् ! तयाहुः, पटवास्त्र । . त्यचसन्धिः।

·रूपसिरिवृत्ती- "अचां निपिद्धकार्यसन्धिः । अधाचांमेय संधिकार्य प्राप्ते निषेध उच्यते । देवदत्त ३ अत्रान्यसि, जिनंदन ३ इदमानय इति स्थिते ( आयामन्त्र्यसम्पत्यसूयाकोपेऽश्यन्त्य- स्पाच. स्त्त इत्परिपत्य २५ दूरादामन्यस्य गुरुचकोलनृत् ॥ २२३२२७ ॥ याक्यस्य योऽश्यन्त्योऽच् दूरादामन्त्र्यम्य सम्बन्धी अनन्यों या लपारः ऋर्जितच गुरुरेकम्तदामन्त्र्यस्यैर सम्प्रधी स प्लुतो भरति या । २६न प्लुनम्यानिती ॥ ११११९९ ॥ प्लुतस्यानतापचि परे पप्रति तन भाति । इति दीडटेशौ न भातः । देयदत्त ३ अना- न्यनि । जिनदत्त ३ दमनय । अनितविति रिम् । मुलपति गीत । २७ गितः ॥ १२१०० ॥ गकारानुग्यस्प पदान्तस्याचे परे सनिमितं यमनी रान भी। इति दपिटादेशा न मयन्ति । मुनी दमी, अम+अन, अनु+अम, स+एती, पये + अत्र, पर्चत पत्र, पवार+अन, परमेह अत्र। २८ चादरचोध्नारः॥ १११११०१॥परिसरयाची अनितो मेोऽथ गम्पती रे मर्ग पप न भाय । इति दविचादेशी नभ- गग बिजोलिप,उ उनिष्ट, पाय आपरमपसे, स्मरणे आए सद । अनी किम् ? उष्णम्, अणम्। यि पंगे । म अायगत अंरकरार । भरिधी 'er पॉलमा । पद रिमापांगे पपादाभिरिप यः । पायात निपान पारपम्मरणपाररिन् ।। .

·हित्यसन्धिान anwr AAR , चादेरित्यनेनापदस्य विशेषणात् अज्मात्रस्य ग्रहणंनानन्तस्येति । प्रादात्, इतीहत्यादौ न भवति । २९ ओतः ॥ १।१३१०२ ॥ चादरोकारान्तस्याचि परे, यप्राप्नोति तत्कार्य न भवति । इत्येवो न भवतः । अथो, अस्मै, नो इन्दियम् । इति निषिद्धकार्यसन्धिः। अथ द्वित्वसन्धिः। कुड्+आस्ते, मुगणू+इह, कर्पन्+आस्ते इति स्थिते। (शरोऽनु दे “इति वर्तमाने) ३० हस्वान्डमः पदान्त ॥ १।१।१२३ ।। हस्यात् परस्य पदान्ते यर्तमानस्य उमः स्थाने अचि परे द्वे रूपे भरतः । ( अमिई अहिरड्गमन्तरङ्गे ) इति ( अभिने ) इति णो न भवति । कुहाम्ते, मुगणिह, कर्यन्नास्ते ॥ कन्या उत्रम्, इति द्विः स्थिते । ३१ दीर्याच्छो वा ॥२११२४ ॥ पदान्ते वर्तमानादीवत्परस्य छकारस्य द्वे रूपे भवतो या ( जरि जरः स्ये) इत्यधिकृत्य ३२ चर ।। १।१।११७ ॥जरः स्थाने जरि परे चरादेशी भवति । कन्याछत्रम्, कन्याछत्रम् ॥ देव+उत्रम् , म्छे छति, आङ् छिनत्ति, आडू+च्छिनति माङछिदत् इति स्थिते डकारारितौ ईषदर्यादौ वर्तमानस्या- कारस्याव्ययस्य च माशब्दस्य परिग्रहणार्थी। ३३ अमा माङः ॥ ११२६ ॥ अचः आहो, माइधाव्य- यादुत्तरस्य छकारस्य द्वे रूपे भवतः चरिति चेत्त्व । देवयम्, म्टेच्छति, आछिनति, माच्छिदत् । डकारौ किन् ! आच्छापायाम् आठायायाम् । वाक्ये स्मरणे यायमाकारो वर्तते । उपमाछत्रम् , उपमाछत्रम् । उभय- त्रापि (दीर्घाच्छो या) इति या द्वित्वम् । ति द्वित्वसन्धिः- .

·रूपसिद्धिपत्ती- अथ व्यञ्जनसन्धिः। अच्+मात्रम्, ककुप् मण्डलम्, वा मधुरा, पट् नयाः, तत् नय- .. नम् इति दिः स्थिते - ३४ जलो जश् ॥ १।१।७५ ॥ जलः पदान्ते यर्तमानस्य जश् भवति । ३५ हलोऽनुनासिकेऽनुनासिकः स्वः ॥ शश१०६ ।। पदान्ते वर्तमानस्य हलः स्थाने अनुनासिके परे स्थानिनः स्वोऽनुनासिक आदेशो भनति या । अमात्रम्, अज्मात्रम्, ककुमंडलम्, ककुमंडलम् वाम- धुरा वाग्मधुरा, पणनयाः पडूनयाः, तन्नयनम्, तद्नयनम् । वाक्मयम्, मधुलिट्+मानम् इति स्थिते पूर्वरजस्त्वम् । ३६ प्रत्यये ।। १११११०७ ॥ पदान्ते वर्तमानस्य हलः स्थाने अनुनासिकादौ प्रत्यये परे स्थानिनः स्वोऽनुनासिक आदेशो नित्यं भवति । यामयम्, गुडलिण्मानम् । भ्रस्जति, मस्जति, तद्चरति, तद्छादयति, तट्जयति, तट्झापयति, तझकारेण इति स्थिते ३७ श्चौ श्चू स्त्वोः ॥ १।१।१३७ ॥ सकारतवर्गयोः शकोरे च्चवर्ग चौपश्लिष्टयोः शकारचवौ क्रमेणादेशौ भरतः। समाचने यथा- संख्यं शैलीयमाचार्यस्य । जपि जशिति जस्त्वं च च मजति, भ्रजति, तचरति, तच्छादयति, तजयति, तज्ञापयति, तज्ज्ञकारेण, तञकारेण ॥हलोऽनुनासिकेऽनुनासिकः स्वः । इति विकल्पेन जकारः १ तत्+टीकते, तत् ठकारण, तद् डीनम्, तत्+दौकते, तत्+ठकारेण इति स्थिते ३८ ष्टौ ष्ट्रः ॥ १२१११३८ ॥सकारतरर्गयोः पकोर ट्वर्गे चोप- लिटयोः पकारटबगौ क्रमेणादेशौ भवतः । चरिति चलम् । तीकते, सहकारेण तडीनम् , तड्ढोकते, तणकारण, तण्णकारेण । पक्षे णत्वम् ।

·प्यअनसन्धिः। M ३९ न शात् ॥११।१३९॥शकारात्परयोः रोःश्चुत्वं न माति। अनाति, क्लिस्नाति । ४० टोः पदान्तेऽनामनगरीनवतेः ॥ शश१४० ॥ पदाताद टरर्गादुत्तरस्य टुवं न भवति । नामनगरीनरतिशब्दान् ययित्वा । मधुलिद सीदति, अनाम्नगरीनरतैरिति किम् ? पण्णाम् । "प्रत्यये" इति णत्वम् । पण्णगरी, पडणगरी । पण्णरतिः पतिः । हल इत्यादिना पक्षे णत्वम् । ४१ तोः पि ॥ १।१।१४१ ॥ तर्गस्य पदान्ते वर्तमानस्य पकारे परे प्टुत्वं न भवति । अग्निचित् *पडिक । महान् पण्डः ॥ त्यम् करोपि, स्वम् चरसि, त्वम्+टीकसे, त्वम् तरमि, वम्+पठसि, अभ्रम+लिहः, सम्न्यासि, त्वम्यहसि, त्वम् सोफसे, इति द्वि स्थिते पदान्तेऽयेङः इत्परिकृत्य ४२ मम्मो हलिती ॥ १११११११॥ ममागमस्य पदान्ते यर्तमानस्य च मकारस्य हलि परे निमित्त स्वोऽनुनासिकोऽनुस्वारश्च पर्यायेण भवति । त्वकरोपि, त्वं करेपि, त्यञ्चरमि, वं चरसि, त्यष्टीफसे, त्व टीकमे, त्यन्त- रसि, व तरसि, स्वम्पठसि त्वं पटसि, अभ्रंल्लिह अभ्रंलिह , त्वॉमि, त्वं यासि, त्वहसि त्वं यहसि, त्वलोकसे, त्वं लोकसे । अस्वसंज्ञके हलि परे अनुस्वार एव भवति।वं रमसे, वं शेपे इति । यार शोभना, यार- लक्षणा, पट्रपामा, तत् खेतम् , तत् श्लोक इति दि. स्थिते जश्त्वम् ४३ शश्छोऽमि ॥ ॥११४४॥ पदाते वर्तमानानश उत्तरस्य शकारस्यामि परे छकारो या भरति पुनश्चर्चचुचे । वाक्योभना, याक् शोभना, वांर लक्ष्णा, वाक् छलदणा, पट् छ्यामा, पट् श्याना, तक्षेतम् , * पद भगुलयो यस्य स पन्गति , अनुभम्मित पाशति इति परिक।

·रूपसिद्धिवृत्ती- तदनेतम् , तच्छ्लोक , तल्लोकः । श्चुत्वेन चकारः । क्रुशेते सुगण शेत इति त्रिः स्थिते ४४ लोः गक् डक्शरि ॥ १।१।१।१४५॥ पदान्ते र्वतमा- नयो डकारणकारयोः शरि परे गक् डक् इत्येताबागमौ या भवतः । तो च ४५ किदन्तः ॥ १।१।१५४ ॥ कियो यस्य विधीयते स तस्या- वसानावयत्रो भवति । गडयोरकार: उच्चारणार्थः ककारः अन्त्यविध्यर्थः । शछोऽमीति पक्षे छत्वं चर्च च । कुक्छेते, क्रुक्शेते, शेते । सुगणट् छेते, सुगणटशेते, सुगण शेते॥ भवान् शूरः इति त्रिः स्थिते--- ४६ नः शिजर ।। १।११९४७ ॥ नकारस्य पदान्ते वर्तमानस्य शकारे परे जगागमो भवति वा । अकारफकारौ पूर्ववत् । शश्छोऽमीति छत्यं चय॑ च । ४७ म्नां जय्यपदान्ते ॥ १।१।१०९ ॥ अपदान्ते मकारनका- यो. जयि परे परस्त्रोऽनुनासिक आदेशो भवति । अन्यत्र श्चुत्वेन अकारः। भवाञ्छरः । भगाञ्शूरः । भवाशूरः ॥ भवान्+छादयति, भवान्। "ठकारीयति, भवान् +थुति, भवान् +चरति, भवान् +टीकते, भवान् + तरति इति द्विः स्थिते कांस्कान् सीसक् । ११।१४९ ॥ इति प्रस्तुत्य ४८ छव्यम्यप्रशानः ॥ १।१।१५० ॥ प्रशान्वर्जितो यो न- कारस्तस्य पदान्तस्याम्परे छवि परतः सी इत्यादेशः सक्चागमः पर्यायेण माति । ईकारककारावितो, ईकार: रीस्योरित दिशेपणार्थः । ककारोऽ- नयरिथ्यर्थः । अफार उच्चारणार्थः । ४९ रीस्योः ॥ १।१।१०८ ॥ पदान्ते वर्तमाने रेफे सफारे च ईकारानुबन्धे परे यः पूर्नस्तस्य स्थाने स्वोऽनुनासिको भवति । . T ·'व्यञ्जनसन्धिा - .५० शल्यनुस्वारः ॥ १।१।११०॥ मंकारनकाराणीमपदन्ति वर्तमानानो स्थाने शलि परे अनुस्वारो भवति । इचुत्वेर्ने सकारस्य शकार, प्टुत्येन च पफारः। भवाइछादयति, भवाश्छादयंति, भवाँप्टकारीयति, भवां- एकारीयति, भयाँस्थुइति, भवास्थुति, भयौंश्चरति, भाइचरति, भों- टोकते, मवांटाकते, भवाँस्तरति, भवांस्तरति । अप्रशान् इति किम् ? प्रशाचिनोति ॥ तत्+लुनाति, भयान्+लिखति इति स्थिते ५१ लिलः ॥ श१११४२ ॥ पदान्ते वर्तमानस्य तवर्गस्य लकारे पकारे लकारादेशो भवति । अनुनासिकस्यानुनासिकः । तल्लुनाति । भवा- ल्लिखति ॥ अच्नहलौ, त्रिष्टुप्+हुतम् , वाक् हसति पट्+हलानि, तत्+हितम् , इति द्विः स्थिते पूर्ववज्जश्त्वम् ५२ जशो हो झप् वा ॥ १।१।१४३॥ पदान्ते वर्तमानाजशः परस्य हफारस्य स्थाने यथासंख्यं झपादेशो वा भवति । अझलौ, अज्हलौ, त्रिष्टुम्मुतम् , भिष्टुब् हुतम् , वाग्घसति, वागहसति, पढ़लानि, पड- हलानि, तद्वितम् , तद् हितम् ।। इति व्यअनसन्धिः। T अथ विसर्जनीयसन्धिः। मुनिः+अस्मि, पितः+दयसे इति स्थिते विसर्जनीयस्य ॥ १।१।१६१ ॥ विसर्जनीयस्यापि परे रेफर देशो भवति । मुनिरस्मि, पितर्दयसे । का+तरति, का+थुति, तपः चरति, यश+छत्रम् का+टीकते, का+ठकारेण इति स्थिते ५४ सश्च्छन्पशरि ॥ १।१।१६३ ॥ विसर्जनीयस्य स्थाने अशा छवि परतः सकारो भवति । श्चुत्वष्टुत्वे च । कस्तरति, कस्थुति, तपश्चरति, ·रूपसिनिवृत्ती- यशश्छत्रम्, कष्टीकते, कठफारेण । तपः शोभते, कः पण्डे, का+ -सरति इति द्विः स्थिते ५५ शरि वा ॥ १।१।१६४ ॥ विसर्जनीस्य सकारो वा भवति शरि परे । श्चुत्वष्टुत्वे च ॥ तपरशोभते, तपः शोभते, कप्पण्डे, कः- -पण्डे, कस्सरति, कः सरति ॥ कः करोति, कः खनति, कः पठति, कः फलति इति द्विः स्थिते ५६ कुपौ+कपम् ॥ १।१३१६६ ॥ विसर्जनीयस्य कवर्गीये पवर्गीये चाशपरे खपि परे यथासंख्य-क:प इत्येतावादेशौ वा भवतः । कपावुच्चारणार्थी, कं करोति कः करोति । क खनति, कः खनति । करपठति, कः पठति, क फलति, कः फलति । सर्पिः करोति, सर्पिः पिबति, धनुः खण्डयति धनुः फलति इति त्रिः स्थिते ५७ इसुसोऽपेक्षायाम् ॥ १।१।१६७ ॥ इस् उस् प्रत्ययान्तस्य सम्बन्धिनो सिर्जनीयस्य कवर्गीये परगाये चाशपरे खयि परे सिर्वा भवति स्थानिनिमित्तपदे चेत्परस्परापेक्षायां भवतः । किनः सः पिः श२।६९ ॥ शनमः ॥१।२।६१॥ इति परिभापासूत्रे उपतिष्ठते ५८ शास्वसिघस्सिकृतस्यासक्सातो बहुपदात् ।। १।।६५ ।। कवर्गादिनः विपराच्च शनमः परस्य शासिवसिघसीनां सेः कृतस्य च सगागमसस्थानिकसा प्रत्ययर्जितस्य सकारस्य पिरादेशो भवति न चेत्स बहुप्रत्यया पदाच परो भाति । इकार उभारणार्थः । अन्यत्र कर पौ। सर्पिष्करोति, सर्पि+करोति, सर्पिः करोति । सर्पियिवति, सर्पिर पिबति, सर्पिः पिबति, धनुष्खण्डयति धनु: खण्डयति, धनुःखण्डयति, धनुष्फलति, धनु, फलति, धनुः फलति । अपेक्षायामिति किम् तिष्ठतु सर्पिः पित्र समुदकम् , तिष्ठतु सर्पिः पिबत्वमुदकम् । इति विसर्जनीयसन्धिः । .

·स्वादिसन्धिः। अथ स्वादिसन्धिः। श्रमण+अस्मि, धार्मिक दयते, धर्म+जयति इति स्थिते ५९ एकद्विवही ॥ २३१७५ ॥ एकत्यादिसंख्यायें वर्तमानात शब्दायथासंत्यमेकादिबहुवर्येषु सु औ जस् भान्ति । से च प्रत्ययः पृतोऽपष्ठया इति प्रत्ययसंज्ञकत्यात्-परः ॥ १।१।१४४ 1 इति प्रकृतेः परा एव भवन्ति । ६० मुङ् पदम् ॥ शश६२॥ सुद्धिति प्रथमैकवचनादारभ्य आगहिडी बकायत् प्रत्याहारः सुडन्तं पदसंज्ञं भपति इति पदसंज्ञायाम्- ६१ सजूरहस्सोऽतिप्याकस्सन्सुध्वन्सोरिः ॥ ११२२७२ ।। सजा अन् इत्येतयोरन्त्यस्यालः सकारस्य च पदान्ते वर्तमानस्य भिनति फसुसन्सुघ्घन्सु इत्येतान् वयित्वा न चेतिप्परो भाति । इकारो रेर्यः ॥ १।१।१२६ ॥ इति विशेषणार्थः । ६२ अतोऽद्धप्युः ॥ १।१११५७ ॥ अकारात्परस्य रेः स्थाने अकारे हपि च परे उकार आदेशो भवति । इक्येर् इत्योकारः । पदा- म्तेऽत्यङः इति एड् । श्रमणोऽस्मि, धर्मो जयति । धार्मिको दयते ।। देवधार्मिकशम्दाभ्या । एफद्विवही (५९) इति जस्, जफार इत् ६३ एदे ॥ १।२।१०६ ॥ अकारान्तस्यापदस्य एकारे अकारे च परे लुम भनति । इति लुचि प्राप्तायाम् तदपवाद ६४ भ्यत्याः ॥ १।२।१६२ ॥, भकारयफारादौ अकारादी जति शसि च सुपि परे अकारस्याकारो भवति । पुनर्दीर्घ इति दीर्घः । देवात् यान्ति, धार्मिकास् दयन्ते, वृक्ष हसति, अधयत् हसति, भगवत् देहि, भात् देहि इति स्थिते सकारस्य Rः उफारः उगित्कार्यार्थः । अक्षरे शब्दात् सः अथरदादिभ्यः ·NAHANI रूपसिद्धिवृत्ती- ६५ आमन्त्र्ये । आमन्त्र्यसागोऽर्थे वर्तमानात् एक- द्विबहुषु यथासंख्यं स्यौजसो भवन्ति । इति सः ६६ उगिदचोऽनेधादेः, ॥ १।२११४ ॥ उगित् यस्य तस्य अनेधादः अञ्चतेश्च तत्सम्बन्धिन्यन्यसम्बन्धिनि या शौं अनपुंसकर्तिपर्य च सुटि परे नमागमो भवति । स च ६७ मिदचोऽन्त्यात् ॥ १।१।४५ ॥ मकारानुबन्धकोऽन्त्यादन परो भाति । अकार उच्चारणार्थः । मकार आदेशविध्यर्थः । ६८ हलङ्याङ्दीर्घाल्लुक् ॥ १।१।१२० ॥ हल: डी आडिति दीर्वाभ्यां च परस्य श्यनप्सुटः सोलुंग्भवति । सुङ् पदमिति पदसंज्ञायाम् ६९ पदस्य ॥ १।९२ ॥ संयोगान्तस्य पदस्य 'लुग्भवति स च अस्मात् सूनादुत्तरस्मिन् कार्य कर्तव्ये असन् भवति । ७० पष्ठयाः स्थानेन्तेऽलः ॥ १॥१॥४७॥ पष्ठयन्तस्यार्थस्य विधायमानो निधिः तस्य योऽन्त्योऽल् तस्य स्थाने भरति इति तकारस्य भनति । ७१ वोशनोशनमधाभगोभोःस्वमश्चैकामन्त्रणे ॥ १।२।१२१ ।। उशन उशनन् अघोर् भगोर् भोर् इत्येते शन्दा या निपात्यन्ते एका मन्त्रणे श्यनेप्सुट. परत. स्वमोश्च लुक् । प्रसिद्धसम्बन्धस्य कार्यान्तरं प्रत्यभिमुखीकरणमामुखीकरणम् कार्यान्तरव्यामृतस्य स्वाभिमुखीकरणम- मन्त्र्यम् । इत्यनशब्दस्यौकारः नफारस्य च रि। ७२ रेयः॥ १०१११५६ ॥ अपर्णादयोभोभगोइत्येतेभ्यश्च परस्य रेरपि परे यकारो भाति ।- ७३. व्योऽध्यापो भो भगोः ॥ १११६१५३ ॥ अपर्णादघोभोर भगा इत्येतेभ्यश्च परस्प वफारस्य यफारस्य चापि लुग्भवति । देवा • यान्ति, - . 1 ·स्वादिसन्धिः । धार्मिका दयते, वृक्ष हसति, अधो हससि,मो देहि, भगो देहि। पटो उ, अघक्त् अत्र, भंवत् अत्र, भगवतू' मन्त्र इति द्विःस्थिते ओकार, स्यावादेशः अघवत्वादीनामा यकारादेशात् पूर्ववत्प्रक्रिया। ७४ अच्यस्पृष्टश्च ११।१।१५४। अवर्णादघो मो भगो इत्ये- तेभ्यश्च परयोः पदान्तयोः वकारयकारयोरचि परे ग्लगस्पृष्टश्रुतिश्य प्रशिथिलस्थानकरणपरिस्पन्दश्चासन्न: वकारो यकारश्चादेशो भवति। ग्लुच गित इति प्रतिषेधात्, “ इक्येडर् " पदान्तेऽत्येड: " इति चैछ न भवति । पटउ पटई । अघोअत्र, अघोयत्र । भोभत्र, मीयत्र । भगोअन, भगोयत्र । निपातनाभावे " हस्वान्टमः पदान्ते " इति द्वित्वम् । अघवनत्र, भवन्नत्र, पटो इह, असो ते आहुः, तस्मै आसनम्, क्स् आस्ते, देवास् आसते, इति नि:- स्थिते अवाद्यादेश सजूरहस्स इत्यादिना रि: “ रेयः" इति भगवन्नन ॥ तस्य यः। ७५ वानुयात् ॥ १।१२१५५ ॥ अवर्णात् परस्य पदान्ते वर्तमानस्य वकारस्य यकारस्य च उवर्जितेऽचि परे ग्लुगपृष्टश्रुतिया- सन्न आदेशो वा भवति । ग्लुचि " गित " इति प्रतिपेघात् एड्. दीों न भवतः । पट इह,पटविहें, पटविह! असा इन्दुः, असा विन्दुः, असाविन्दुः । त आहुः, तयाहुः, तयाहुः । तस्मा आसनम्, तस्मा. यांसनम्, तस्मायासनम् । कास्तै, कयास्ते, कयास्ते । देवा आसते देवायासते, देवायासते । लिट् दं, गुढ्ढे, पुनर् रात्रौ, अग्निस् रयेन, पटुस् राजा इति स्थिते- ७६ ॥ अव्ययात्स्वौजस् । १ । ३ । ९७ ॥ अध्ययात् सु मौ जस् इत्येते प्रत्यया भवन्ति ।

·१८ . रूपसिद्धि- ४७७ अव्ययस्य ॥ १।२।१५४ ॥ अव्ययस्य सम्बन्धि- ना सुपैः श्लगभवति । इति श्लुक् । सनूरहस्स इत्यादिना रिः। ८ र पदान्ते विसर्जनीयः ॥ १।१।६७.॥ रफ-" स्य पदान्वे वर्तमानस्य विरोजनीयो भवति । तस्य विसर्जनीयस्य इति पुनः रेफ डामाजोऽतो लुंगितौः॥ १॥ १० ॥ १२७॥ त्यधिकरय: हो द्रि ।। १३१ ॥ ढकारस्य रेफस्य च यया. संख्य ढकारे रेफे च परे लुग्भवति । ५.८० ॥ लुच्यणः ॥ १।१ । १८० ॥ ढकारस्य रेफश्य च लुचि सत्यां पूर्वस्याणो दीर्घा भपति । लोढम्। गूढम्। पुनारानौ । मानीरथेन । पराजा ॥ मनस्मरथः, वेधस्+ राजा इति स्थिते ताभ्यां सुतस्य हलो ड्याङ्दीर्घाल्लुक् इति लुक्, सकारस्य रिः । अस्य अतोऽद्धप्युरित्युत्वं प्राप्नोति दोदि इति लुक् न तत्र- ८१ ।। स्पर्द्ध ॥ १।१।४६ ॥ द्वयोविध्योः अन्यत्र सावका- "शयोस्तुल्यगलयोरेनोपनिपात. स्पर्द्धस्तस्मिन् य. सूत्रपाठे परः विधिर्भवति । इत्युत्वम् । इक्येर् इत्यङ् । मनोरथः । वेघोराजा। परं स्यारपूर्वपरयोनित्यं स्यात् परनित्ययोः । नित्यात्तथान्तरङ्ग स्यात्ततोऽप्यनवकाशकम् ।। एतद्+रोति, तद्+पागच्छति, इति स्थिते ताभ्यां सुः (तो. टानाम् ।।२।२१५ ॥ इत्यधिसत्य- ८२ ॥प्तसौ चात् ।१।२६२१६ ॥ त्यदादीनामष्टानां तत्स- बिपिनि सुपि प्तसौ च परे अकारो भवति सच नेऽन्तेऽल इति दकारस्य भवति। " एदे " इति पूर्वाकारस्य लुक् । . H , पठयाः स्था-

·मातिन
-
।
.
स्वादिसान्धः ।
८३ ॥ तोष्टानाम् । १।२।२१५ ॥ त्यदादीनामष्टानां वका-
रस्य तत्सम्बन्धि नि सौ सकारो म्यति । सोः रिः!,'
..८१॥ हल्यन समासे लुक्तः सात् । १।। १।१५८॥
तकारस्थानिकात् , सकारात् परस्य रे हलि परे लग्,
चेत्स सकारो नन्समासे मवति । येन नायचंघानं तेन व्यवहितेऽपि
वचनामाण्याद् भवति । इत्यकारव्यवधानेऽपि भवति । व्यतिरेकवृत्त्या
भकारस्य व्यवधानत्वं सति रेः लुक् तस्मादनित्यव्यवधानत्वं कात्ययस्य
तस्मादिति यावत् । शास्वसीत्यादिना कृतस्य, सकारस्य पि,
दूलुच्यणः इति,दीर्घा दो दि इति लुचि भवतीति इह न भवति-
दीर्घस्य दूलच्येव साहचर्यात । एप रोति । स गच्छति । हलीति
किम् । एषोऽस्मि, सोऽस्मि । अनसमासे इति किम् ! भनेपो
गच्छति, सो गच्छति ।
इति सन्धिसिद्धिः।
-
- द्विविध नाम,
अथ नामसिद्धिरुच्यते।
अजन्तं हलन्त चेति । तदष्ट विधमपि भवति
'१ पुलिगम् २ स्त्रीलिङ्गम् ३ नपुंसकलिङ्गम् ४ स्त्रीपुल्लिङ्गम् ५ पु-
नपुंसकलिङ्गम् ( वृक्षादिशब्दाः) ६ स्त्रीपुन्नपुंसकलिङ्गम् ७ स्त्री..
नपुंसकलिङ्गम् ८ अलिङ्गं चेति ( अध्ययम् ) । पुनः पञ्चविधमपि
एकवचनम्त्, द्विवचनवत् यहुवचनवत् प्रवचनवत् अवचनं चेति ।
तत्राजन्तमु पुल्लिङ्गेषु प्रयममकारान्तात् पुंलिङ्गात् स्वमावादेक्वादि.
मदर्यवृत्तिकात वृक्षशब्दात् प्रथमादिसप्तविभक्तयः परा योज्यन्ते ।
वृक्ष इति नि:स्थिते . एकद्विषहौ" इत्येक्ले एकवचनं सु... द्वित्वे

·.
२०
रूपसिद्धिवृत्ती-
द्विवचनमो, बहुत्वे बहुवचन जस्। उजा वितौ उक्तार्थो। "मुई पदम्।"
इति पदसंज्ञायां सकारस्य रि: विसर्जनीयश्च । औकारे एजूच्यजिति
ऐन्। जसि भ्यत्या इत्याकार, पुनः दीर्घ वृक्ष वृक्षौ वृक्षाः। तिष्ठति,
तिष्ठतः, तिष्ठन्तीति क्रियाभिमायन्धश्च कार्यः । सामन्त्रणे ." आ-
मन्थ्ये । इति स्वोजमो भान्ति इति पाठ्यपवादः ir
८५॥ हस्योऽन्नित्याटः । १२ । १२२ । अकारान्तस्य
नित्याटश्च एकामन्त्रणे श्याप्पुटि 'परे हस्वो गवति सोरमश्च लुक् ।
औजसोः पूर्ववैतक्रिया । आमन्त्रणाभिव्यक्त्यर्थ फैश्वित् हे भो
अधो अरे इत्यादय प्राक् प्रयोज्यन्ते । हे वृक्ष, हे शो, हे वृक्षा।
कि तिष्ठसि, कि ? तिष्ठयः, कि ? तिष्ठत इगादिक्रियामिसंबन्धश्च
कार्यः । कर्मणि वृक्ष इति त्रि.स्थिते । अप्रधानेऽमौट्शस । १।३।
१००। इति वर्तमाने)
८६ ॥ कर्मणि ॥ १॥३॥१०५ ॥ क्रियत इति कर्म तस्मिन्न-
मधानेऽर्थे वर्तमानाच्छब्दात् एकद्विबहुषु यथासंख्यं अमौट्शसो
भवन्ति । परार्थममधानम्। रशावितो। टकार: सुडिति प्रत्याहारार्थः,
शकार शस्यक इति विशेषगार्थ । (तस्मादादेः । १११११४ ।
इति परिभाषोपसिष्टते)
८७ मोऽणोऽमः १ । २१.४६ ॥ भणः पास्याम. आदे-
मकारो भवति । इति अकारभ्य मकारः । 'पदस्य ' इति मकारस्य
लुक् । औस्यैच् । शसि भ्यत्या इत्याकारे,
८८ । नन्तः पुंसः । १२॥ ७९॥ अरः पुलिसवन्धिनि
शस्यचि परे परेणाचा सहितस्य यथासंख्य नकारान्तो दी| भवति ।
इत्यानादेश. सकारस्य पदस्येति लुक् । पानो णः ॥ १॥२॥५०॥

·नामसिद्धिरुच्यते । इति परिमापोप तिष्ठते । ८९ ॥ अभिन्ने । १।२।५६ ॥ प्राभ्यां परस्य नकास्य णो भवति नो चेत् स्थानिनिमित्ताद् मिन्ने पन्यस्मिन् पदे वर्तते । सच, लंकारे ९० इचुल्टुस्तौ नान्तरे ॥ १।२।५१ ॥ शकारे, चवर्ग, टवर्गे, सकारे, तवर्गे च स्थानिनिमित्तयोमध्ये सति णो न भवति प्रतिपेधसामर्थ्यात् अन्यैर्व्यवधानेऽपि भवतीति णत्वे प्राप्ते,. ९१ ॥ अन्तक्षुम्नादीनाम् । १।२।५४ ॥ पदान्तस्य क्षुभ्ना- दीनां च नकारस्य णो न भवति. वृक्ष, वृक्षौ, वृक्षान् पश्यतीति किया भिसंबन्धः । श्र्तृकग्णयो वृक्ष इति त्रिःस्थिते ( टाभ्यांभि- सिद्धौ २३।१२७ ॥) इत्यधिकृत्य, ९२ । हेतुकर्तृकरणेत्थंभूतलक्षणे ॥ १।३।१२८ ॥ फलशा- धनयोग्यः पदार्थो हेतुः । यः करोति स क । येन क्रियते तत्करणम् । इत्यं कथंचित्प्रकारमापन्न इत्यमत. स लक्ष्यते येन तदित्यभूतलक्षणम् । एतस्मिन्नप्रधानार्थे • वर्तमानादेकद्विवहुषु ययासंख्यं टाभ्यां मिसो भवन्ति । ट इत् । नातः ॥ १२॥१५६ ॥ इत्यधिकृत्य--- ९३ उसास्येस्स्येनाधम् ॥ ११२।१६५ ॥ अकारापा स्, भा, असि, ए इत्येतेषां सुपां स्थ, इन, पात् य इत्येते' भाद- शा यथासंख्यं भवन्ति । इति टाया इनः । इक्येकर्" इत्येङ् । "अभिन्न " इति णत्वम् । म्यामि, "भ्यत्या " इत्याकारः। मिसि- ९ ॥ ऐस्मिसोऽयशः । १।२११६४ ॥ अकारात्परस्य सुपो भिमः स्याने ऐसादेशो मवति, दकारादेशो यो मकार- स्तस्मात् इदमादेशाचाशः परस्य तु न भवति । स च, शिद- . .

·. 4a २२ रूपसिद्धिवृचौ- दिल् ॥ १।११४९ ॥ इति सर्वस्य स्थाने भवति । एंजू. च्यैच् इत्यैन् रेः विसर्जनीयश्च । वृक्षेण, वृक्षाभ्यो, वृक्षः । कतरि स्थीयते इत्यादि क्रियाभिसम्बन्धः, करणे हन्तीत्यादि क्रियाभिसम्बन्धः । संप्रदाने वृक्ष इति नि:स्थिते समोज्ञोऽस्मृतौचाप्ये ।।३।१३।। दाणाधर्मे तड्ः च देय. ।१।३।१३३॥ इति प्रस्तुत्य- ९५॥ उभ्याम्भ्यस् ११।२।१३४॥ देयैराप्येऽप्रधानेऽर्थे वर्तमानात् एकद्विबहुषु यथा संख्यं डे भ्याम् भ्यसो भवन्ति । डकार इत् अत्रोत्तरन्न च डितो याट् इति विशेषणार्थः । डेर्य', भ्यायाः इत्या- कारः । भ्यामि च तथा । भ्यसि -- ९६ ॥ पहोसिम्भ्येत. १५२॥१६३ ॥ सकारादौ कारादौ बहुविषये ओसि च सुपि परे कारस्यारो भवति ,रेविस. र्जनीयश्च । वृक्षाय, वृक्षाभ्याम्, वृक्षेभ्यः जलं ददाति. इत्यादि- क्रियाभिसम्बन्ध । अपादाने वृक्ष इति नि.स्थिते दसिभ्यां यास्तो, कारपकतिपयकृच्छ्रादसत्ये ॥ १।३।१-४॥ इत्यधिकृत्य ९७ ॥ अपायेऽवधौ ।। ११३१५६ ॥ • सपायो विमागो विश्लेष. 'तस्मिन् विषये ; निर्दिष्टे प्रतीयमाने वा योऽवृषिसादानं तस्मिन्नपघानेऽर्थे वर्तमानात एकद्विवहुपु यथासंख्य इसिभ्याभ्यसो, भवन्ति । इसार इत् " रुसरागते' इति विशेषणर्थ । सेरात । शेष गतम् । दीर्घ । भ्यामिभ्यसि च पूर्ववत् । पृशत्, वृक्षाभ्यो, वृक्षेभ्यः । पततीत्यादिक्रिपामिसम्बन्ध. 1, विस्वाम्यादिसम्बधे, वृक्ष इति नि:स्थिते, ९८॥ टसोसाम् ॥ १ ॥ ३ ॥ १६२ ॥ अप्रधानेर्थे वर्तमा. नाव एफद्विरहप यथासल्यं दस सामो भवन्ति । अपवादविनिर्मकोड- ·. नामसिद्धिरुच्यते । स्य विषयः सः स्यः, मोसि “चह्नोसिस्भ्येत्" इत्येत्वमयादेशो रेविसर्जनीयश्च । मामि नामामः १ । २ । ३२ ॥ इति प्रस्तुत्य- ९९ । नम्बस्वाट्साटः ॥ १।२ । ३३ ।। नमन्ताव द- स्वान्तात् संभवदाटश्च शब्दात् परस्यामो नाम् भवति । १०० ॥ नाम्यतिमृचतुप्पः ॥ १।२ । १४० ॥ ना- म्यादेशे तिचतुर्षकारान्तवर्जितस्य पूर्वोऽग् वीर्षो भवति । अभिन्न इति णत्वम् । वृक्षस्य, वृक्षयोः, वृक्षाणाम् । फलमित्यादिसम्बन्धः । अधिकरणे वृक्ष इति त्रिःस्थिते क्तनोख्योरसुप् । १ । ३ । १७१.॥ इत्यधिकृत्य- १०१ । आधारे । १ । ३ । १७६ ॥ क्रियाश्यस्य कर्तुः कमणो वा माघारोऽ धारण तस्मिन्नधानेऽर्थे वर्तमानान एकद्विवहुपु यथासंख्य डिओस्सुपो भवन्ति । पकार इत सुधिति प्रत्याहार- अहणार्थ: । इक्येडर् इत्येत् । ओसि पूर्ववत् । मृपि यहोसि- स्भ्येत्" इत्येवं च स्वसीत्यादिना कृतस्यावयवस्य सकारस्य वि: ... 'सिद्वल्यधातोः " इति पदत्वेऽपि सातः पिस्वनि- अघादबहुपदादिति प्रतिषेधो न भवति । वृक्षे, वृक्षयोः, वृक्षेषु कपि- स्तिष्ठति इत्यादि कियायोगः । उक्तरूपसमुच्चयः पर्तव्यः । वृशः वृषौ वृक्षाः । हे वृक्ष हे वृक्षौ हे वृक्षाः । वृक्षम वृक्षौ वृक्षान् । वृक्षण : वृक्षाभ्यां वृक्षः ।। वृक्षाय वृक्षाभ्यो वृक्षेभ्यः । वृक्षात् 'वृक्षा वृक्षेभ्यः । वृक्षस्य 'क्षयोः वृक्षाणां । वृक्षे वृक्षयोः वृक्षेषु॥ एवमन्येपामकागन्तानां पुलिलानां शल्क, गण्ड, करण्ड, वरण्ड, पण, मुख, खण्ड, मुण्डादीनां सप्त विमति नसिद्धि किया योगश्च दृष्टव्या ·। सर्वादीनां पक्रियाविशेपोऽस्ति के ॥

·नामसिद्धिरुच्यते । . स्य विषयः । टेसः स्या, पोसि " बह्रोसिस्भ्येत् ॥ इत्येत्वमयादेशो रेविसर्जनीयश्च । आमि नामामः १ । २ । ३२ ॥ इति प्रस्तुत्य- ९९ । नम्बस्वाट्साटः ॥१ २ । ३३ ।। नमन्तात् ह- स्वान्तात् संभवदाटश्च शब्दात् परस्यामो नाम् भवति 1: १०० ॥ नाम्यतिसूचतुप्पः ॥ १ । २ । १४० ॥ ना- म्यादेशे तिसूचतुर्पकारान्तवर्जितस्य पूर्वोऽग् दीपों भवति । अभिन्न इति णत्वम् । वृक्षस्य, वृक्षयोः, वृक्षाणाम् । फलमियादिसम्बन्धः । अधिकरणे वृक्ष इति त्रिःस्थिते क्तनोख्योस्सुम् । १ । ३ । १७१.॥ इत्यधिकृत्य- १०१ । आधारे । १।३ । १७६ ॥ क्रियाश्रयस्य कर्तुः कर्मणो वा माघारोऽधिकरण तस्मिन्नप्रधानेऽर्थे वर्तमानात् एकद्वियंहुपु यथासंख्य लिओस्सुपो भवन्ति । पकार इत सुमिति प्रत्याहार- ग्रहणार्थ: । इक्येडर इत्येत् । ओसि पूर्ववत् । मुपि “ बहोसि- भ्येत्" इत्येत्वं च हास्वसीत्यादिना कृतस्यावयवस्य सकारस्य षिः'सिद्वल्यधातोः " इति पदत्वेऽपि सातः पित्वनि- यादवहुपदादिति प्रतिषेधो न भवति । वृक्षे, वृक्षयोः, वृक्षेषु कपि- •स्तिष्ठति इत्यादिक्रियायोगः । उक्तरूपसमुच्चयः कर्तव्यः । वृक्षः वृक्षों वृक्षाः । हे वृक्ष हे वृक्षौ हे वृक्षाः । वृक्षम् वृक्षौ वृक्षान् । वृक्षण वृक्षाभ्यां वृक्ष ... वृक्षाय वृक्षाभ्यो वृक्षेभ्यः । वृक्षात् वृक्षाभ्यां वृक्षेभ्यः । वृक्षस्य वृक्षयो. वृक्षाणां । वृक्षे वृक्षयोः वृशेषु ॥ एवमन्येपामकागन्तानां पुल्लिकानां शल्क, गण्ड, करण्ड, वरण्ड, पक्षमुख, खण्ड, मुण्डादीनां सप्तमु विभक्तिपु रूपसिद्धिः क्रिया। योगश्च दृष्टव्यः । सर्वादीनों पक्रियाविशेषोऽस्ति के पुनः

·।२४
--
रूपसिद्धिवृत्तौ ।
सर्वादय: सर्व, विश्व, उभ, उभयट्, अन्य, अन्यतर,
इतर, डतर, उतम, त्व, त्वद्, नेम, सम, सिम, पूर्व, पर,
भवर, दक्षिण, उत्तर, अपर, पवर, स्व, अन्तर, त्यद्, तद्, यद्,
अदस्, इदम, एतद्, एक, द्वि, युष्मद्, अस्मद् भवत, किम इति ।
एतेषां सर्शदीनां युष्मदस्मद्वर्जितानां आश्रयवशात् . लिंग भवतीति
त्रिलिङ्गस्वम् । यदा पुल्लिङ्गस्तदा नीयते । सर्वादीनां जसि स्याम् .
डिप्वेय विशेषोऽस्ति अन्यत्र वृक्षशब्दवत् । सर्व इति नि:स्थिते
ततः स्वादय - सर्वः, सवौं । सर्व अस् इति स्थिते--:
१०२ ॥ जसः शिः। १। २ । १६७ ।। अकारान्तानां
सर्वादीनां सम्बन्धिनो जसः स्थाने शि इत्ययमादेशो भवति । शकार
+ इत् स च,.
.
.
१.३॥ शिददिल ॥ १। १० । ४९॥ शिच्चाब्दिने-
कारनादेशः पश्यन्तस्य सर्वस्य स्थाने भवति। इति सर्वादेश एङ् ।
सर्वे । हे सर्व हे सर्वी हे सर्वे । सर्वम् , सर्वो, सर्वान् ।, सर्वेण,
सर्वाभ्यो, सर्वैः । यि-
१०४॥ सादेयत्येः स्मिन् स्मात् स्मै । १। २१६६।
सर्वादेर्गणस्य सम्बन्धिना डि सि डे इत्येतेषा मुपां यथासंख्य स्मिन्
स्मात् स्मै इत्येते आदेशा भवन्ति । इति मैं । सर्वस्मै, सर्वाभ्याम्,
सर्वेभ्यः । इसेः स्मात् । सर्वम्मान,. सर्वाभ्याम्, सर्वेभ्यः ।
सर्वस्य, सर्वयोः । थामि--
१०५ ॥ सामामः .१ । २ । १७६ ॥ अवर्णान्तानां
सर्वादीनां भवन्धिन प्रामा स्थाने साम् भवति । पुन: "बव्होसि-
सभ्येत् " इत्येवं शास्वसीत्यादिना पत्य च । सर्वेपाम् । डे सिमन ।

·नामसिद्रिरुच्यते । सर्वस्मिन् सर्वयोः सर्वेषु । एवं विश्व उम उमयट अन्य भन्यतर इतर शब्दाः । उमशब्दस्य द्विवाचित्वाचतो द्विषचनमेव । मन्यतर शब्दा उतरमत्ययान्तः। स च डतमप्रत्ययान्त ( अन्यतम ) निवृत्त्यर्थ- मुपादीयते । उमयट: टकारः स्त्रियां ड्यर्थः। डतर .डतम प्रत्ययौ ततस्तदन्ता यतस्ततरएकतरयतमततमएकतमप्रभृतयो गृह्यन्ते । ते च, (अन्तरं पहियोंगोपसंव्यानयोरपुरि) पहिोंगे यहि वेन घाह्येन या योगे उपसंव्याने उपसंवीयमाने च वर्तमान अन्त- रमित्येतत् सर्वादि भवति, बहिर्योगेऽपि न पुरि । पूर्वादीनां जसडसिडिपु विशेपोऽन्यत्र सर्वशब्दवत् । १०६ ॥ नवपूर्वावादौ ॥ १।२ । १७२ ।। पूर्वादयो नव अकारादो इकारादौ च सुपि परे सर्वादयो या भवन्ति । पूर्वे, पूर्वाः । पूर्वस्मात्, पूर्वान् । पूर्वस्मिन् , पूर्वे । एवं परादयो- ऽपि नेतव्याः।त्यदादीनां सप्तानां किम्शब्दस्य च अनकारान्त- त्वेऽपि तसौचात् इत्यत्वस्य किमः क इति कादेशस्य च विधाना- दकारान्तत्वम् । त्यद् इति स्थिते ततः स्वादयः॥ ससोचात् ।। इति दकारस्याकारः । एदे ।। इति पूर्वाकारस्य लुक् ॥ सौ तो- पानाम् इति सकारस्य सकारः। पुनः सर्वशब्दवत्-स्यः, त्यो, त्ये । हे स्य, हे त्यौ, हे त्ये त्यम्, त्यो, त्यान् । स्येन, त्याभ्यां, त्यैः । त्यस्मै, त्याभ्यां, त्येभ्यः । त्यस्मात्, स्याभ्यां, त्येभ्यः । त्यस्य, त्ययोः, त्येपाम । त्यस्मिन् , त्ययोः, त्येपु । तदः सः, ती, ते इत्यादि । यदः-यः, यो, ये इत्यादि सर्वशब्दवत् । अदस्शलस्य भेदः । अदम इति स्थिते ततः सादयः । सी-- " - ·. M रूपसिद्धिाती- १०७॥औस्मुलुकबादसोऽनोः।१।२।२१२॥ अनुकारान्त- स्यादसः सौ परत औकारो भवति तस्य सोलुंक्च भवति । अत्वापवादः। १.८॥दस्सः ॥२॥२१४॥ अदसो दकारस्य सौ परे सकारो भवति।। ऐच् असौ । अन्यत्र सर्वत्र “प्तसौचात् " इत्यत्वे एदे इति लुका १.९॥दो मोऽस्यादसो माद्गुश्चापिन्यसन् ।१।२।४४ ॥ अस इत्येतस्यावर्णान्तस्य दकारस्य मकारो भवति तमाश्च मकारात्परस्यालः स्थाने गु इत्यादेशो भवति सच गुः पिनाभा- वामान्यस्मिन् कार्ये कर्तव्ये असन् अलब्धात्मा पूर्वावस्थो भवति। इति दकारस्य मकारः। ततोन्तरगत्वात् गुः तस्य ऐजादिकार्ये कर्तव्ये असत्त्वात् " एजूच्यैच्" इति ऐजि कृते गुः । उत्तर- नाप्येव द्रष्टव्यम् । स च आसन्न इति दीर्घ ण्य भवति । गकारो " गित" इति मन्धिप्रतिपेधार्थ । अमू। जम: शि ए मल । ११० ॥ गीबहुवे. ॥ १।। ४६ ॥ नहुपु वर्तमानस्य अदसो मकारात्परस्य एकारस्थाने गी इत्ययमादेशो भवति । गोरपवादः। गकारो गित इति सन्धिप्रतिषेधार्थः । अमी । आमन्त्रणेऽप्यविशेषः । अमि-" मोऽणोऽमः” इति मत्वे गु- स्वम् । अमुम् । औटि अमू। सास-"नन्तः पुस” इति आनादेश गुत्वम् । अमून् । दायाम-अपिनीति वचनात् गुत्वे कृते- १९१॥ पसख्यद्वन्दूपतीदुत् ॥ १.११ ४० । इकारान्त- मुकारान्त च शब्दरूपं विस भवति सग्निशब्द अन्सानप- ·नामसिदिच्यते । यवं पतिगलं च वर्जयित्वा । इति घिसंज्ञायाम्- ११२ ॥ नास्त्रोटः । १।२।२७ ॥ घेः परस्य अस्त्री- विपयस्य टस्तृतीयैकवचनस्य मा इत्यादेशो भवति । अमुना । भ्यामि भ्यत्या इत्यात्वं मत्वं गुत्वं च । अमूभ्याम् । भिसः अद्मा इति प्रतिषेधात् ऐम् न भवति चव्होसिरुभ्येत्”, इति गत्वे गीत्वम् । अमीभिः । ३. स्मैभावे अपिनीति वचनाता असत्त्याभायात् पत्वं च । अमुष्मै । अन्यत्राप्येवं द्रष्टव्यम्। अ- मूभ्याम् अमीभ्यः। अमुप्मात् , अमूभ्याम् , अमीभ्यः। अगुप्य। ओसि गत्वे अयादेशे च कृते गुत्वम् । अमुयोः, अमीषाम् । अमुप्मिन् , अमुयोः, अमीपु इति । इदम्शब्दस्य च भेदः । इदम इति नि:स्थिते स्वादयः । ११३॥सौ॥ १२।१०९ ॥ इदमस्त्यदादिसम्बन्धिनि सी परे मकारो भवति । अत्त्वापवादः । ११४ ॥ पुंमीदोऽय ।।१।२।२१०॥ पुंसि वर्तमानस्य इद- मस्त्यदादिसम्बन्धिसो परे इद्रूपस्य अय् भवति इयोऽपवादः । हल्ड याडित्यादिना सोलृक् । अयम् । अन्यत्रात्वम्- ११५ ।। दो मः ॥ १।२।२०९ ॥ इदमस्त्यदादिसम्बन्धिनि पुपि परे दकारस्य मकारो भवति । इमौ । जसः शिः । इमे। आमन्त्रणऽप्यविशेषः । इमम् इमो इमान् । टायाम्- ११६ ॥ टौस्यनः ॥ १।२१२०७ ॥ इदमः ककार- रहितस्य त्यदादिसम्बन्धिनि टायामोसि च सुपि परे अन इत्यादेशो भवति । र इनः । अनेन । भकारसकारादौ सुपि, ११७|| अकः ॥ १।२।२०६॥ इदमः ककाररहितस्य ·. रूपसिद्धिचौ- सकारभकारयकारादिके त्यदादिसम्बन्धिनि सुपि परे अशा- देशो भवति । शकारः सर्यादेशार्थः । भ्यत्या इत्याकारः। आ- भ्याम् । भिसः अद्मश इति प्रतिषेधात् ऐस् न भवति । एत्वम् एभिः । अस्मै, भाभ्याम् , एभ्यः । अस्मात्, आभ्याम् , ए- भ्यः । अस्य । ओसि-" दौस्यन” इत्यनादेशः । अनयोः, एपाम् । अस्मिन् , अनयोः, एए । अन्यादेशे- ११८ ॥'इइमः । १।२। २०४ ॥ इदम् इत्येतस्य त्य- दादिसम्बन्धिनि द्वितीयाटोसि परे अन्वादेशविपये पनत् भ- वति ! कथितानुकथनमन्वादेशः। "सौचात्" इत्यत्वम् । "एदे" इति लुक् । पनम् , एनो, एनान् । एनेन । एनयोः। ए- नयोः । एतद्दस्य तु एपः , एती, एते इत्यादि नेयम् । अन्यादेशे-त्यदाद्वितीयाटस्येनदेतदः ॥ १।२।२०३ ।। इत्येनदादेगः । एनम्, एनौ, एनान् । एनेन । एनयोः एनयोः । एकशब्दस्य एकः एको एफे इत्यादि सर्वशब्दयत । यदा एकशब्द एकत्वसंख्यायां पर्तते तदा एकवचनमेव सर्वत्र भवति । एक, एकम् , एफेन इत्यादि । द्विगन्दस्य द्वित्ववा- रित्वाद् द्विवचनमेव, अत्वं च । दो, हे द्वी, डी, द्वाभ्याम्, दाभ्याम् दाभ्याम्, दयोः, द्वयोः । किम्ाब्दस्य- ११९॥ किमः का श२२१७॥ किम त्यदादिसम्बन्धि- नि मुपि पर फ इत्ययमादेशो भवति । इति फादेशः । कः, को, इत्यादि नेयम् । त्ययुप्म यदस्मदादाः अत्ताभावा- दुतरत्र निरूप्यन्ने । अमंगायां सादीनि पदरूपाणि संज्ञायां समादीनि ग मपन्नि । पपा सर्वनामा फश्चित् सम्मै माय .

·२९ । + नामसिद्धिरुच्यते । देहि इति भवति । नेमादीनां तयप्रत्ययान्तस्य च जसि भेदोऽ- न्यत्र वृक्षशब्दवत् । नेमशब्दस्य तु सर्वादित्वात् सर्वशब्दवत् । १२०॥ नेमार्द्धप्रथमचरमाल्पकतिपयतयस्य वा ॥१।२।१६८ नेमादीनां तयप्रत्ययान्तस्य च सम्बन्धिनो जसः शिर्वा भवति । एङ् च । नेमे नेमाः । अढे, अर्धाः। प्रथमे, प्रथमाः। चरमे, परमाः। अल्पे, अल्पाः। कतिपये, कतिपयाः । द्वितये, द्वितयाः। तीयप्रत्ययान्तस्य डेडसिडिपु भेदोऽन्यत्र वृक्षशब्दवत् । १२१ ॥ तीयं डिति । १ ।२। १७३॥ तीयप्रत्ययान्तं शब्दरूपं डिति परे सर्वादि वा भवति । इति सर्वादित्वात् स्मयादिः। द्वितीयस्म, द्वितीयाय 1 द्वितीयस्मात् , द्वितीयात् । द्वितीयस्मिन् , द्वितीये । एवं तृतीयशब्दः । आकारान्तस्त्रिलि- सोमपा शब्दः तत्र पुल्लिगो नीयते। धेट, पा, पाने इति पा इत्ययं धातुः पानार्थे पठ्यते । पा इति स्थिते तस्य- १२२ ॥ क्रियार्थों धातुः ।। १ । २ । २२ ॥ क्रिया प्रवृ- तिः पूर्वापरीभूता साध्यमानरूपा अर्थोऽभिधेयो यस्य स शब्दो धातुसंज्ञो भवति । इति धातुसंज्ञायाम् । सोम इत्युपपदम् ततः द्वितीयेकवचनं अम् ।सोमं पिबतीति विप्रहे वदः क्यप् च सुप इति वर्तते तश्च यथासंभवं दृशिग्रहणात् ॥ द्विर्धातुः श्लुब्लि- झेप्रत्यये प्राक्त्वच्यचः ॥ ४॥११४३ ॥ इत्यतो धातुरिति च वर्तते, स च प्रत्ययसन्निधाने पञ्चम्यन्तं परिणमते । १२३ । मन्वनकनिविच दृश्यते ॥४।३।१७९॥ मुयन्ता- त्पराद्धातोः मन् वन् कनिए विच् किप् च प्रत्ययो दृश्यते । हात कि विच् वा स च- ।

·रूपसिद्धिवृतो- १२४ ॥ ध्यायतिड् कृत् ।११।४३। ध्यणादि प्रत्ययरूप विवर्जितं कृत्संज्ञं भवति । इति कृत्संतत्वात- १२५॥ कल्लोऽतुन्वाम् ।।४।३।४५ ॥ तुम क्त्वा आम इत्येतद्वर्जिताः कृतो लकाराश्च प्रत्यया कर्तरि भवन्ति । इति कर्तरि भवति । स सर्वोऽप्रयोग ! ककार अइस्लुरघेतो ।४।२।१७॥ इति पडर्निपेधार्थ । इकार उच्चारणार्थ, । वकारः भजोविणाऽसमयार्थ.1 पकारः हस्वस्थ पिति कृति तगिति विगे- पणार्थः। तत. पाशब्दात् मु सोम अम् पा सु इति प्रकृतिसुपां अकृतकार्य अलौकिकपदद्वये स्थिते सुप्मुपा समासो पलम् । २।१शश इति वर्तमाने-- १२६॥ सकताऽम्युक्तम् । २१ २२/. अस्युक्तं मु- बन्तं सुबन्तेन स्वकृदन्तेन नित्यं समस्यते तत्पुरुपसंज्ञकश्च समासो भवति । ( संख्याल्पा समासे ।। १ । १२२ । इति प्रस्तुत्य) १२७ ॥ प्रत्ययस्य च सुषः श्लुक् । २।२।१ ॥ समा- सस्य प्रत्ययस्य च निमित्तस्य मुप. श्लग भवति । अन्तरङ्गा- नपि विधीन् बहिरङ्ग. श्लुग् बाधते इति प्रतिषदकार्यान्तरस्य मुप. लुक् । १२८ ॥ सूक्तं पूर्वम् । १।१।१०८ ॥ समामस्य विधाने सुना प्रथमान्तेन निर्दिष्टं पद पूर्व प्रयोक्तव्यम् । इति सोमशब्दस्य पूर्वनिपात । सोमपा इति स्थिते स्वादयः । मुट्य- विशेषः । मोमपाः, सोमपी, सोमपाः । मोमपाम् , शसादावजाटो- सोमपी।

·. । नामसिद्धिरुच्यते । १२९॥ आतोऽनाडः ग्लुक् ॥ १।२।१५१ ॥ अपद- स्य आकारस्य गीत्येतस्मिन् सुटछिण्यादिवर्जिते चान्यस्मिन् सुपि परे श्लुग्भवति आई वयित्वा। सोमपः।सोमपा । हला- दावविशेप । सोमपाभ्यां, सोमपाभि. । सोमपे, सोम- पाभ्याम् , सोमपाभ्यः। मोमप , सोमपाभ्याम्, सोमपाभ्यः । सोमपः, सोमपो, सोमपाम् । सोमपि, सोमपोः, सोमपासु । स्त्रियामप्येवं रूपम् । एवं क्षीरपाम्बुपादयः । इकारान्त. पुस्लि- जो रविशब्द । रवि इति स्थिते स्वादय, । सोःरिर्विसर्जनीयश्च रविः । औकारे- १३०॥ इदुतो गिग्वोतोऽनेः।।२।२२। इकारादुकाराञ्च ‘परस्य ओकारस्य सुप. स्थाने यथासख्यं गिः गुश्चादेशी भवतः स्त्रीशब्देकारं धर्जयित्वा । गकारो गित इति सन्धि. प्रतिपेधार्थः । ततो दीर्घ । रवी । जसि- १३१॥ जस्येड्॥१।२३ ॥ इकारस्य उकारस्य च जसि परे ण्ड् भवति । अयादेशः, रेविसर्जनीयश्च । रवय, । एकामन्त्रण- १३२ ॥ हस्बैतो लुचि चारेड् ।।१२५ ॥ ह्रस्वान्तस्य एदन्तस्य चैकामन्त्रणे लुचि श्यनप्सुटि च परे अरेड् चासन्न: आदेशौ भवत. सोश्च लुक् । हे स्वे। औजसोरविशेप । हे रवी, हे रवय । अमि " मोऽणोऽम " इति मत्वम् । रविम् । औटि रयी । शसि नन्त पुंस इति ईनादेश । रवीन् । दायाम् " ना- स्त्रीट इति नादेश " अभिन्ने” इति णत्वम् । रविणा । हलादावविशेषः । रावभ्याम्, रनिभि । डेडस्डसिडिपु- ·- रूपसिदिसतो- १३३ ॥ जये।। १।२।२८ ॥ घिसंज्ञकस्य डकारादी मुपि परे पट् भवति । अयादेशः । रवये, रविभ्याम्, रविभ्यः । १३४ ॥ एडो लुक् ॥ १।२।१०५ ॥ अपदस्य एड्परस्य डसिडसोरकारस्य लुग्भवति। विसर्जनीयः । रवेः रविभ्याम् रविभ्यः । रवः । ओसि "अस्वे" इति यण् । रन्योः । आमः " नम्हस्वाट्साटः इति नाम्यादेशः , नाम्यतिसृचतुप्पः इति दीर्घः णत्वं घ । रयीणाम् । १३५॥ घेडीरनाटि १।२।२६ ॥ घिसंशकात्परो यो स्निस्यानाटः ही इति हिमोकारो मवति । डकारोऽप्रयोगी। अन्त्याजादिटुगर्थः । १३६ ॥डित्पन्त्याजादः ॥ १।२।१०७॥ अचां समिवि- धानां योऽन्त्योऽन् सदादेः शब्दरूपस्य डिति परे लग्भवति रयो, ख्योः । मास्यमीत्यादिना पिः। रविपु । एवं ध्वनि. गुनिफलिपतिौलममिफपियशिष्णिमिमुचिमभृतयः मरिस मादायाभयलिंगम्य विशेषः। ममि इति रियते स्वादयः । दाम्दामी इत्यधिपत्य- १३४ ॥ रससीशनम् पुरुदेयोऽनेहसः सोः॥१॥२॥ ११९॥ फागन्नान् इकागन्नमपिशदान मनस्, पुरु- रंगर, अहम् .इत्येतेभ्यरप परम्य इपनप्पुटः मोरदेशो भपनि । कागेनपानादिलंगमः । माग । औटि- १२८॥ सरित ऐच ॥ १।२।१३०॥ इकारान्तरण गरिमापनि अन्यमापयिनि या पनप्युटि पांगमनकामन्यने आगागः।मगागा, मगागः) ·- नामसिद्धिरुच्यते । ३३ १३९ ॥ न डान्लुक् ॥ १।२।१२९॥ डा च नलुक्चैकाम- न्त्रणे न भवतः। इति प्रतिषेधान्न डादेशः। -हस्वैत इत्यादिना ए सोश्च लुक् । हे सखे, हे सखायौ, हे सखायः । ससायम् , सखायो । शसि नन्तः पुंस इति ईनादेशः। सखीन् । घिसंज्ञाभावात् टायां नादेशो न भवति । यनादेशः। सख्या ।हलादावविशेषः। सखिभ्यां, सखिभिः । घिसंज्ञाभावात् एड् न भवति । सख्ये, सखिभ्याम्, सखिभ्यः । डसि उसोर्यादेशे कृते- १४०॥ख्यत्य उः॥१२।१०४॥ अपदस्य ख्यत्य इत्य- नज्काभ्यः परस्य उसिडसोरकारस्य उकारो भवति । रेर्विस- नीयश्च । सख्युः, सखिभ्याम्, सखिभ्यः । सख्युः, सख्योः, सखीनाम् । १४१ ।। डिरौत् । १।२।२४॥ इकारादुकाराच पर- स्य डि इत्येतस्य औ इत्ययमादेशो भवति । सख्यो, सख्यो:, सखिषु । पतिशब्दस्य सुटि रविशब्दवत् अन्यत्र ससिषत् । पतिः, पती, पतयः । हे पते, हे पती, हे पतयः । पतिम् , पती, पतीन् । पत्या, पतिभ्याम्, पतिभिः । पत्ये, पतिभ्याम् , पतिभ्यः । पत्युः, पतिभ्याम्, पतिभ्यः । पत्युः, पत्योः, पती- नाम्। पत्यौ, पत्योः, पतिपु। त्रिशब्द आश्रयलिङ्गः । आद- सभ्य: संख्या बहुविपया इत्यतो बहुवचनमेव । घयः, श्रीन्, निभिः, त्रिभ्यः, त्रिभ्यः । आमि- १४२ ।। त्रेस्त्रयः॥१२॥३५॥ विशब्दस्यामः संबन्धिन. त्रय आदेशो भवति । नम्हस्वाट्साट इति नामादेशः नाम्गासिनतुष्प इति दीर्णः। णलग्न । त्रयाणाम् , निषु । कति. हे प्रया, ·le - रूपसिद्धिजौ- शब्दस्यालिङ्गस्य विशेषः । किम् इति स्थिते ततः सुः का संख्या मानमेपामिति विग्रहे- * १४३॥ किमश्च संख्यायाडतिश्च। ३३७१॥ संख्याया यन्मानं तद्वृत्ते. तदिति प्रथमान्तात् किमशब्दात् यद्तभ्यास पटियर्थे संख्येये मेये डतिप्रत्ययो भवति चतुश्च ।। डकारोड- ‘न्त्याजादिलुगर्थः । प्रत्ययस्य च सुपः इलुक् इति सोः श्लक् स्वभावादेव बहुत्वाहहुवचनमेव भवति । १४४ ॥डतिष्णां संख्यानां जश्शसः॥ १।२।१५२॥ 'डते: पकारनकारान्तायाश्च संख्यायाः संवन्धिनो जसशस् इत्येतस्य सुपः শুল্ক भवति । कति तिष्ठन्ति। पश्य । कतिभिः, फतिभ्यः, । कतिभ्यः, फतीनाम्, कतिपु। त्रिपु लिङ्गेषु समानं 'रूपम् । एवं यत्त- दोर्यतिततिशब्दौ । ईकारान्त आश्रयलिङ्गो प्रामणीशब्दः । 'णीज् प्रापणे । णीज् इति स्थिते नकारोऽप्रयोगी "बीदिदप- 'वटानुपसर्गज्ञ इति तडर्थः । तथैव धातुसंज्ञायाम्- १४५॥आदेःप्णोऽप्वक्कटयाष्ठीवःस्नम्॥४।२।२६१॥ पाठे इति वर्तते, प्वक्कष्टचाष्ठीयवर्जितस्य धातोः पकारस्य णका- रस्य च धातुपाठे आदिभूतस्य यथासंख्यं सफारो नकारश्चा- देशी मवतः । प्रामशब्दादम,प्रामं नयति इति विग्रहे । "मन्- घनफनिविच दृश्यते” इति कि सच "घ्यायतिकृत् " इति कृत्संझकत्वात् " फुल्लोऽतुम्त्वाम्।" इति कर्तरि भवति । स 'गर्यो प्रयोगीत् । प्रयोजनं पूर्ववत् । स्वकृताऽस्युकम्" इति रागाग "प्रत्ययच च मुपः श्लुक्" इति सुपः श्लक् । सूर्त कति

·.
नामसिद्रिरुच्यते ।
पूर्वम् इति प्रामशब्दस्य पूर्वनिपातः ।
१४६॥ ग्रामाग्राण्णीः ।। २।२।१६६ ॥ प्रामामाभ्यां
परस्य नी इत्येतस्य णत्वं निपात्यते प्रामणी इति स्थिते
तता स्वादयः । सौ पूर्ववत् । प्रामणीः। अजादौ--
१४७।। प्रत्ययेऽसुधीणः ।। १ । २।४०॥ तिना कारके
ण च समस्तस्य कृतसमासस्य अनेकाचश्च धातोः सुधी इण
इत्येतद्वर्जितस्य इवर्णस्याजादौ प्रत्यये परे यत्रादेयो भवति न
चेत्स इवर्णस्तस्य धातोरवयवात् संयोगात् परो भवति ।
प्रामण्या, मामण्यः । आमन्त्रणेऽप्यविशेपः। हे प्रामणीः, हे.
मामण्यो, हे मामण्यः । अमि मोऽणोऽमः" इति भवन्तं सकार
प्राधित्वा परत्वात् यञ् । ग्रामण्यम् ग्रामण्यो ग्रामण्यः । ग्रामण्या।
हलादावविशेपः प्रामणीभ्याम् प्रामणीभ्यः । ग्रामण्यः, प्रामणी-
भ्याम् , मामणीप्यः । ग्रामण्या, ग्रामण्यो , ग्रामण्याम् । डो-
१४८ ।। न्यंशादाम् । १ । २ । २५ ।। नी इत्येतस्मात्
अंशादवयवात् याटः आदथ परस्य राम् भवति । ग्रामण्याम् ,
प्रामण्यो, मामणीषु । एवमन्येऽप्यप्रणीसेनानीप्रभृतयः । स्त्री-
लिङ्गेऽप्येवं रूपम् । उन्नीशब्दस्य भेदः । णी प्रापणे । णीच्
इति स्थिते । बकारोऽप्रयोगीत्, नत्वम् ,
१४९ ॥ तस्यागतार्थाधिपर्य स्वत्यतिकमात्युपसर्ग:
प्राक् च ।१।१।२५ ।। तस्य धातोसंबन्धी तदर्थद्योती
प्रादिरुपसर्गसंज्ञको भवति प्राक्च ततो धातोर्भवति यो गतार्थी
अधिपरी इति अर्चायां स्वती इति यश्चाविक्रमविषयोऽति-
रिति तानेतान वर्जयित्वा । के पुनः मादयः-- अ, परा, अप,
,

·रूपसिद्धिवृत्तौ- सम्, अनु, अव, निर्, दुर्, वि, आड्, नि, अधि, अपि, अति, सु, उद्, अभि, प्रति, परि, उप्, इति प्रादयो विंशतिः। इति उत्पूर्व उन्नयति इति विगृह्य पूर्ववत् विवादि कर्तव्यम् । १५० ॥ डाच्च्ब्यूर्याद्यनुकरणं च ति। १ ॥ १ ॥ २६ ॥ डाजन्तं, च्यन्तं, जरीत्येवमादिकमनुकरणं उपसर्गसंज्ञन्च धातोस्संबन्धि तिसंशं भवति तस्वन्टामधण्तस्या- क्त्वान्तुन्तिसुप्तस्वाभस्वरादीन्यव्ययम् । ११ । ३९ ॥ इति अव्ययसंज्ञकत्वात् उदित्यतः " अव्ययात् स्योजस्" इति सुप् " एकद्विबही” इति सुः । उद्स् नीस् इति स्थिते- १५१ ॥ तिदुस्स्वत्याङ्कन्यस्तत्पुरुषः ॥२।१।२० तिसंझको दुस्, सु, अति, आइ, कु, इत्येतानि चाव्ययानि मुबन्तानि सुपा नित्यं समस्यन्ते सच समासोऽन्यो बहुमी- सादिलक्षणरहितः तत्पुरुपसंज्ञो भवति । प्रत्ययस्य च सुपःश्लुक् । " हलोऽनुनासिकेऽनुनासिकः स्वः इति नकारः। उन्नी इति स्थिते स्वादयः । उन्नीः उन्न्यो उन्न्यः इत्यादि मामणीश- ब्दवत् । स्त्रीलिङ्गेऽपि समान रूपम् । नीशब्दस्य भेदः । णीलः नत्वे कियादिनी इति स्थित हलादावविशेपः। नीः। अजादौ- १५२ ॥ चूहल्झनोश्चेयुवौ । ११२।४१ ॥ भ्रूशब्दस्य हल उत्तरस्य नुप्रत्ययस्य धातोरचेवर्णोवर्णयोः अजादौ प्रत्यये परे यथाक्रमम् इय् उय् इत्येतावादेशो भवतः। नियो, नियः । नियम, नियो, नियः। निया, नीभ्याम्, नीभिः । निये नीभ्याम् नीभ्यः । नियः, नीभ्याम्, नीभ्यः । नियः, नियोः, नियाम् । नियाम्, नियोः, नी । नियामप्येवं रूपम् । सुधीशब्दस्य भेदः ।

·- नामसिद्धिरुच्यते । ३७ ध्यै चिन्तायाम्, डुधाब् धारणे च । दुशब्दनाकारावप्रयो- गीती । दुशब्दः टुड्डितोऽथुक्ली । ४ । ४ ५७ । इति विशेणार्थः नकारस्तडयः प्राक् सुप्रयोगः सुष्ठ ध्यायति दधाति था इति विगृह्य फिप् , तिनुस्यतीत्यादिना समासःमुपः श्लुक् । प्रत्ययेऽसुधीणः इत्येतस्मिन् सूत्रे सुधीति निपातादेव ध्यायतेः साचो यत्र इक् दीर्घश्च । दधातेस्त्वीकारः । मुधी इति स्थिते स्वा- दयः सुधीः। इयादेशः सुधियो, सुधियः इत्यादिनीगदपत् । एवं सुरन्यादयः । उकारान्तः पुल्लिङ्ग. कारशब्दस्तस्यापि रविवत् प्रक्रिया, इयांस्तु विशेषः ओकारयोर्गुः । उकारस्योकारः अव् पेति। कामः, कारू, कारवः । हे कारो, हे कारू, हे कारयः । फागम् , कारू, कारून् । कारुणा, फारुभ्याम् , कारुभिः । फारवे, कारुभ्याम् , कारभ्य । कारो', कारभ्याम् , कामभ्यः। कारोः, कार्योः, कारूणाम् । कारी, कार्योः, कारपु । एवं पाहु- भानुकतुपटुप्रभृतयः । क्रोष्टुशब्दस्य भेदः । क्रोप्टु इति स्थिते १५३ ॥ क्रोटोः क्रोष्ट्र । १ । २।१३१॥फोटुशब्दस्य तत्सम्बन्धिन्यन्यसम्बन्धिनि वा श्यनप्सुटि परे क्रोप्ट्र इति तृप्रत्ययान्त आदेशो भवति न चैकामन्त्रणे ।ऋत्ससीत्यादिना डादेशोऽन्त्याजादिलुक् । क्रोप्टा 1 ओटि- १५४ ॥ ड्यौटभृतोऽपदस्यार् ।१ । २ । १०२ ॥ अपदस्य कारस्यौटि परे अर् भवति । इत्यर् । १५५॥त्रपस्वसनप्नेप्दृत्ववृक्षतृहोत्तृपोतृप्रशाखदीर्घः। । २ । १३३ ।। प्रत्ययान्तस्यावादीनाञ्च तत्संबन्धिन्यन्यसं. . स्वादयः।

·८ रूपसिद्धिवृचौ- बन्धिनि वा श्यनप्सुटि परे तदासन्नोऽकारो दीर्घो भवति न कामन्त्रणे । क्रोष्टारौ क्रोष्टारः।हे प्रोष्टा हे क्रोष्टारो, हे क्राष्टारः। कोष्टारम्, क्रोष्ट्रारी । शसि परे नन्तः पुंस इति उनादेशः कोप्टून् । टादावजादौ- १५६ ॥ वाच्यापि । १।२ । १३२॥ कोप्टुशब्दस्य -तत्सम्बन्धिनि अन्यसंबन्धिनि · वा तृतीयैकवचनादावजादौ मुपि परे क्रोष्ट्र इत्यादेशो या भवति । यतादेशस्तव अस्वे इति यञ् , आदेशाभावे कारुशब्दवत् । क्रोप्ट्रा क्रोष्टुना, क्रो- ष्टुभ्याम् , क्रोष्टुभि । क्रोष्ट्रे कोप्टये, क्रोष्टुभ्याम् , ऋोष्टुभ्यः। हिसिष्ठसो. १५७।। ङातो दुः।।२।१०३।। अपदात् ऋकारात्परस्य - सिडसोरकारस्य डु इति डिदुकारो भवति । अन्त्याजादिलुक् । कोष्टुः क्रोष्टोः, कोप्ट्रोः कोप्ट्वोः। आमि नित्यत्वात् नामादेशेन कोष्टुभावो घाध्यते । क्रोष्टूनाम् । क्रोष्टरि कोष्टी, क्रोप्ट्रो. को- प्ट्योः, क्रोप्टुपु । ऊकारान्त आश्रयलिङ्गः खलपूशब्दः । पून् पवने। कारस्तहर्थः । धातुसंज्ञायां खलशब्दादम् सलं पुनातीति विगृह्य फियादि कार्यम्, स्यकृतास्युक्तम्" इति ममासः । मुपः श्लुक् । स्वादय. सलपू । अजादी सुपि-- १५८ ॥ धातोस्तिकारकममस्तानेकाचोऽतत्संयोगाद्य. ध्याः १ । २ । ३८ ॥ तिना कारकेण च यो धातुः समस्तः कृतसमासः यश्चानेका तस्य यो इवोयौँ तयोरजादी मुपि परे यञ् भवति न चैत्ती इयर्णोयणी नस्य धातोरषयवात् -संयोगात्परी भवनः । मलप्वो, मलप्यः । हे. सलपू, हे रा- ·- नामसिद्धिरुच्यते । लप्पो, हे सलप्वः। खलप्वम्, खलप्यौ, खलप्यः। सलप्या। हला- दावविशेपः। सलपूभ्यां, खलपूभिः । इत्यादि नेयम् । एवं यवलू उल्लूशब्दौ यवपूर्वस्य उत्पूर्वस्य च लूल छेदने इत्यस्य सिद्धी । लशब्दस्य तु उवादेश: लू, लुवी, लुवः इत्यादि । प्रतिपूर्वात् भू सत्तायामित्यतः कियादिः, स्वादयः । प्रतिभूः। धातोस्तिकारकेत्यादिना यञ् न भवति ॥ हन्पुनःकरवभि- र्भुवः । १ । २। ३९ ॥ दन्नादिभिरेव कृतसमासस्य भू इ- त्येतस्य यञ् भवति नान्यः । इति नियमात् उवादेशः । प्रति- भुवी प्रतिभुवः । इत्यादि । खियामप्येतेपामेयं रूपम् । एवं स्वयंभूमित्रभूप्रभृतयः । ऋकारान्तः पुल्लिङ्गः पिशब्द: 'पिस इति स्थिते स्वादयः। सो ऋत्सखीत्यादिना डादेशः। पिता अजादौ " डचोटघृतोऽपदस्यार्” इति अरादेशः अतृप्रत्यया- न्तत्वात् त्रप्स्वस्रित्यादिना दीर्घो न भवति । पितरौ, पितरः । एकामन्त्रणे “ न डान्लुक्” इति प्रतिपेधान्न डादेशः। प्हस्वैत इत्यादिना अर् । हे पितः, हे पितरौ, हे पितरः । पितरम् , पितरौ । शसि " नन्तःपुंस" इति ऋनादेश. पितृन् । अजादी यमादेश. पित्रा, पितृभ्याम् पितृभिः । पित्रे, पितृभ्याम् , पितृभ्यः । डसिडसोः " डातो डुः . इति पितुः, पितृभ्याम्, पितृभ्यः । पितुः, पित्रोः । आमो नम्हस्वाट्साट इति नाम् इति दीर्घः । अभिन्ने' इति णत्यम् । कथमत्र गत्व पकाररेफाभावादिति चेन्न ऋवर्णमध्ये रेफेस्य प्रतिज्ञानात भवति । एतच्च णत्यप्रतिषेधे तृप्नोतिग्रहणाद्विमायने - नाम्यतिसूच- पितुः ·। रूपसिद्धिवृत्तौ- णाम् । पितरि, पित्रोः, पितृपु । एवं भ्रातृजामातृप्रभृतयः । नृशब्दस्यामि विशेशोऽन्यत्र पितृशब्दवत्--- १५९ ॥ नुर्वा ॥ १ । २ । १४१ ॥ नृ इत्येतस्य नामि परे पूर्वोऽग्दी| भवति वा । नृणाम् , नृणाम् । तृप्रत्ययान्तस्य मातृशब्दस्य भेद । माह माने। डकारस्तष्र्थः। मा इति स्थिते धातुसंज्ञायां मिमीते इति विग्रहे- १६० ।। ण्वुत्राज्लिहादिभ्यश्च । ४ । ३ । ८५ ॥ धातो- लिहादिभ्यश्च ण्वु त अच् इत्येते प्रत्यया भवन्ति । इति तृप्रत्ययः स च कृल्लोऽतुन्त्वाम् इति कर्तार भवति । स्वादयः क्रोष्टशब्दवत्प्रकिया माता, मातारी, मातार: हे मातः, हे मातारो, हे मातारः । मातारं, मावारी, मातॄन् । मात्रा, मातृभ्याम्, मातृभिः । मात्रे, मातृभ्याम्, मातृभ्यः । मातुः, मातृभ्याम्. मातृभ्य.मातुः, मात्रोः, मातॄणाम् । मातरि मात्रो. मातृषु । कर्तृशब्दस्य तु भेदः । डुकृञ् करणे डुशब्द- मकारावितौ । प्रयोजनं पूर्ववत्, धातुसंज्ञायां करोतीति वि- गृह्य पूर्ववत् तृप्रत्ययः जुस्पक्धेडर् । ४ । २ । १६ । इत्यधि- १६१ ॥ आक्डिल्लुग्धेतौ ।४।२।१७॥ धातोर्विहिते प्रत्यये परे पूर्वस्येकः एडरो भवन्ति न क्डिति लुग्धेतौ च । कर्तृ इति स्थिते स्वादय । कर्ता, कर्तारी, कर्तारः इत्यादि। मातृशब्दवत् एवं भर्तृनेतृप्रभृतयः तृप्रत्ययान्ता. । ऋकारान्त आश्रयलिश: प्रियगृशब्दः उभाभ्यां सुः प्रियः गृरस्य इति विग्रहे, सुप्सुपा समासो बहुलं । २।१।१ ॥ बहुमीहिः ।। २।१।२। इति च वनमाने- कृत्य- ·नामसिद्धिरुच्यते । १६२ ।। एकार्थ च । २ । १।५ । एकः समानोऽर्थों द्रव्यमधिकरणं यस्य वाक्यस्य अस्ति तदेकाधिकरणं अव्ययं च सुवन्तं सुबन्तेन सह द्वितीयाद्यर्थे बहुलं समस्यते स च समासो बहुव्रीहिः ! सुपः श्लुक ! १६३ ॥ विशेषणसदिसंख्यं बहुव्रीहो । २११ । ११०॥ विशेपणं सर्वादि संख्यावाचि च शब्दरूपं बहुब्रीहिसमासे पूर्व प्रयोक्तव्यम् । इति प्रियशब्दस्य पूर्वनिपातः । स्वादयः । ऋत्सखीत्यादिना तकाराट्टादेशो न भवति । भियगृः । डोटयू- तोऽपदस्यार् इत्यरादेशोऽपि तकारादेव न भवति । अस्वे इति यम् । प्रियनौ, मियन । हे प्रियगृ, हे प्रियग्रो, हे प्रियमः इत्यादि ललकारान्तावप्रसिद्धौ । एकारान्त आश्रयालगोड- तिहेशब्दः अतिशब्दात्सु. हे इत्यनुकरणशब्दोऽनुकार्ये हेशब्दे वर्तते इत्यतिक्रमणक्रियाया कर्म भवतीति हेब्दादम् अति- क्रान्तो हेशन्दमिति विग्रहे- १६४ ॥ गतादिपु प्रादयः । २ । १ । २१ । प्र इत्यादि सुबन्तं गतादावर्थे वर्तमानं सुपा नित्यं समस्यते सच समासो पहुव्रीहादेरन्यस्तत्पुरुपो भवति । सुपः इलुक् । अतिहे इनि स्थते अतिहेः अतियौ अतिहयः । अतिहयम, अतिहयो, अतिहय. । अतिहया, अतिहेभ्याम्, अतिहेभिः । अतिहये अतिभ्याम् अतिहेभ्यः । एडो लुक् इति लुक् । अतिहेः अतिहेभ्याम असिहेभ्यः । अतिहः, अतिहयोः, अतिहयाम् । अतिहायि, अतिहयोः, अतिहेषु । एवं सेपरमसेशनौ । ओ- फारान्त: पुहिगो गोशब्दः ततः स्वादयः ।

·रूपसिद्धिवृत्ती- १६५ ॥ आत आ ।। १।२।११७ ।। श्यनप्युटि परे ओकारस्य औकारो भवति । गौः गावी गावः । हेगी., हे. गावी, हे गावः । अमि शसि च- १६६ ॥ डाम्शसः ॥ १। २। ११८ ॥ ओकारात्प- रस्य श्यनप्मुटि अम. शसश्चादे देगो भवति अन्त्यानादि- लुम् । गाम्, गावी, गाः । गया, गोन्याम, गोभिः । गये, गोभ्याम् ,गोभ्य. । गोः, गोभ्याम,गोभ्य. गो, गयो , गवाम् । गवि, गवो, गोपु । एयं दोशब्दः। ऐकारान्तः पुल्लिो राब्दः सतः स्यादयः। : १६७ ॥ रायः स्भि। १।२ । २२० । इत्येतस्य तत्स- म्बन्धिन्यन्यसम्बन्धिनि या सकारादो भकारादी च सुपि परे आकारो भवति । अन्यत्रायादेशः । राः, रायो, रायः। हे राः हे-रायो हे रायः। रायम् रायोरायः।राया राभ्याम् राभिः। राये राभ्याम् राभ्यः । राय: राभ्याम् राभ्यः । राय: रायोः रा- याम् । रायि रायोः रासु । औकारान्त पुल्लिङ्गो ग्लौशब्दः तस्य हलादावविशेषः । ग्लौः ग्लायो ग्लाय हे ग्लौः । हे ग्लावी हे ग्लावः । ग्लावम् ग्लायो ग्लाय. । इत्यादि नेयम् ॥ ।। इत्यजन्ता. पुल्लिङ्गा.॥ अथ अजन्ताः स्त्रीलिङ्गा उच्यन्ते । तत्र अकारान्तोऽप्रसिद्धः । आकारान्त स्त्रीलिङ्गो जाया- शन्दः । जाय इति स्थिते-त्रिचतुरः स्त्रियां तिसूचतसृऋच्या इत्यधिकृत्य- ।

·स्वीरिता उच्यन्ते । १६८ ॥ अजायताम् ।। ५ । ३ । १३ ।। अज इत्य- घमादीनां अकारान्तानां च शब्दरूपाणां स्त्रियां याच्यायां सत आङ् प्रत्ययो भवति । डकारोऽन्त्याजादिलुगर्थः । स्या- दयः । सौ हल्यादीर्घाल्लुम् इति लुक् । जाया । औकारे- • १६९॥ आइश्चौतो गीः॥१॥२॥ १९॥ नपः आडन्त- स्य च सम्बन्धिन औकारस्य मुपः स्थाने गी इत्ययमादेशर भवति । गकारो गित इति सन्धिप्रतिषेधार्थः । इक्ये इति पड् । जाये । जसि दीर्य इति दीर्घः । जायाः । एकामन्त्रणे- १७० ।। एदाडः ॥ १।२। १२४ । आडः एकाम- न्त्रणे एकारोभवति सोश्च लुक् । हे जाये, हे जाये, हे जाया। मोऽणोम इति मत्वम् । जायाम् जाये । १७१ ॥ शस्यक ।। १ । ११ ७८ ॥ अकः शस्यचि परे परेणाचा सहितस्य यथासंख्यं दी| भवति । जायाः। टा. यागोसि च- १७२ ॥ टौस्येत् । ११२ । २१ ॥ आडन्तम्य सम्ब. न्धिनोः टा ओस् इत्येतयोः परत एकारो भवति अयादेशाच । जायया । हलादावविशेषः । जायाभ्याम् जायाभिः। डिद्वचने, १७३ ॥ ङितो यार । १।२।२० सम्बन्धिनो उकारानुबन्धस्य सुपो.याडागमो भवति सच- १७४ ॥ टिदादिः।१।१। ५३ विधीयेत स तस्याद्यवयवो भवति । इत्यादी भवति | टकार, आदिरिभ्यर्थः " एजूच्यैय् ” इत्येच् । जायाये जायाभ्याम् जायाभ्यः । जायायाः जायाभ्याम् , जायाभ्यः । आइन्तस्य टियो यस्य , । जाया- ·Aawinn रूपसिद्धिवृतौ- याः, जाययोः । नम्हस्वाट्साट इनि नाम् नाम्येत्यादिना दीर्घः । जायानाम् । डेयर्याटि न्यंशादाम् इत्याम् । जायायाम, जाययोः, जायासु । एवं शालाशुक्लामालासवादीनां रूपनयः । जरागदस्याचि विशेपोऽन्यत्र जायाशब्दवत् । जरा। १७५ ॥ जराया ङसिन्द्रस्याचि । १।२। ३७ ॥जरा शब्दस्य तत्सम्बन्धिन्यन्यसम्बन्धिनि वा अजादौ सुपि परे इन्द्रस्याचार्यस्य मतेन उसादेशो भवति । अन्येपां न भवति । डित्त्वादन्त्यस्यैव भवति । जरसौ बरे, जरसः जराः । हे सरे, हे जरसी हे जरे, हे जरस: हे जराः । जरसम् , जरां, बरसी जरे, सरसः जराः । जरसा जरया, जराभ्याम्, जराभिः । अरसे जराये, जराभ्याम् , जराभ्यः । जरसः जरायाः, जराभ्याम, जराभ्यः । जरसः जराया, जरसोः सरयोः, जरसाम् जराणाम् । जरसि जरायाम्, जरसोः अस्योः, जरासु । सर्वादीनामप्याटि कृते आमडिद्वचनादन्यत्र जायाशब्दवद्रूपनयः । मर्वा, मर्ये, सर्वाः । हे सर्वे, हे सर्वे, हे साः । मर्याम , मर्ये, मर्वाः । मर्पया, सर्वाभ्याम्, सर्वाभिः। पिनो याहिति याडागमे कृते-- १७६ ॥ उस्याय्यस्य । १ ।२।१७५ ॥ अवर्णान्ता- नां मर्यादीनां तत्सम्बन्धिनियाडादी सुपि परे इसित्यादेशो भवति । रित्त्वादन्त्यम्यादेशः । सर्वस्यै, सर्वाभ्याम्, सर्याभ्यः। मर्पस्याः सर्याभ्याम् मर्वाभ्यः । मर्यस्याः, सर्वयोः । सामाम् इति माम्। मर्यामाम् न्यशादामित्याम् । सर्वम्याम् सर्वयोः स- पीम् । एयं विमानामुभयगन्दर्जितानामन्तरमब्दपर्यन्तानां ·बीमिता उच्यते । रुपनयः। पूर्वादीनां हिदादी सुपि पक्षे उम् अन्यत्र जायागन्द- यत् । पूर्यस्याः पूर्वायाः। त्यदादीनां स्वादिषु कृतपु जमी चात् इत्यत्ये, " एदे" इति लुचि याटि च कृतायां मर्यशब्दयत् प्रक्रिया। स्या त्ये त्याः। इत्यादि । सा, ते, ताः इत्यादि । या ये याः इत्यादि । अदसः सौ पुंबदीत्यादि । असो । अन्यत्र त्यदाताले लुचि आटि च कृतायां मागब्दवन । मर्यम्मिन् फार्ये कृते पश्चात् मत्त्वगुत्त्वे । अम् अमृः । हे अमी, हे अमू, हे अमूः। अमूम्, अमू , अमः । अमुया, अमूभ्याम् , अमूभिः । अमुष्य, अमूभ्याम् , अमूभ्यः । अगुप्याः अमुयोः अमूपाम् । अमुष्याम अमुयोः अमृपु । इदमः स्वादयः । साविति दफारस्य मकार:- १७७॥ इय् । १।२। २११ ॥ इदमस्न्यदादिमम्ब- न्धिनि सो परे यूपस्य इय् भवति । इयम् । अन्यत्रात्यम् लुक्य " दो मः इति गत्वे आड् । इमे, इमाः। हे इयम्, के इमे, हे इमाः । इमाम्, इमे, टोस्यनः" इनि अनः सत आट टौस्येत् इति एत्यम् अयादेशः । अनया। हलादाव. शादेशे कृते आइ । आभ्याम्, आभिः । डिद्वचन त्यदापत्ये लुन्यादि "डिन्तो याद" इति याट् च पादशादेशा ततो कुमादेशः । अस्यै, आभ्याम् , आभ्य. । अम्या . आभ्यः । अस्याः अनयोः आमाम्। अस्याम्, अनयाः, आमु। एतद एपा, एते, एताः इत्यादि । पम्य एका, एके का इत्यादि । द्विशब्दस्य द्वे. हे दे, द्वे. द्वाभ्याम् , द्वाभ्याम्, द्वाभ्याम्, दयोःद्वयोः। किमःकादेशे फने आदामा,फे. काः इत्यादि नेयम् । " " आभ्याम्, ·रूपसिद्धिवृत्तौ- अादीनां जायाशब्दवन्नीतिः । द्वितीयतृतीयशब्दयोश्च तीयं डिन्तीति विकल्पेन सर्वादित्यविधानात् तत्रैव भेदः द्वितीयस्यै द्वितीयाय, द्वितीयस्याः द्वितीयायाः २, द्वितीयस्याम् द्वितीया: याम् । अन्यत्र जायाशब्दवत् । एवं तृतीयाशब्दः । इकारान्तः स्त्रीलिङ्गो रुचिशब्दः तत. स्वादयः । सुटि रविशव्दवत् । मचिः रुची रुचयः। हे रुचे, हे रुची, हे रुपयः । रुचिम् रुची ।, शस्यगिति दीर्घ । रुची.। टाया नाभावो न भवति अस्त्री इति प्रतिपेधात् । यम् । रुच्या, चिभ्याम् , रुचिभिः । डिद्वचने इदुतो गिग्योतोऽन्त्रे. इत्यधिकृत्य- १७८ ॥ स्त्रिया वाद् । १।२।२९ ॥ स्त्रीलिङ्गमर्थम- भिदधत इदुदन्तात् शब्दात्परस्य सत्सम्बन्धिनोऽन्यसम्बन्धिनो या डितः मुप आडागमो वा भवति । टकार आद्विविध्यर्थ पेज यमादेशश्च । यदा त्याड् न भवति तदा रविदशब्दवत् । गच्य रुचये रुचिभ्यां ननिभ्यः। रच्याः रुचे. चिभ्याम् मचिभ्यः । रुच्याः रुचः गच्योः रुचीनाम् । रुच्याम् रुची, गच्योः, सचिषु । एवं शुचिकृतियुवतिहानिमतिप्रभृतयः । विशत्यादय. मंख्यायामेवोपाददते संख्येयेपु च स्व- लिगत्वमुपाढायैय वर्तन्त नस्मादेकवचनान्ताः स्युः । वितिः है विगने, विगतिम् , पिंगत्या, विंगत्य विंगनये, विंशत्या: विगतः, गिन्याः पिंगतः । विंगत्यां, विगती। द्वित्वबह- त्याभिधान द्विवचनयहुवननेऽपि भवतः । द्वे विंगती, यहयों विगतय: 1 एवं पष्टिमातत्यगीतिनयनिशब्दा अपि । विश- दम्य भेद..

·स्त्रीलिङ्गा उसने। १७९ ॥ त्रिचतुरः स्त्रियां तिसृचतसृ । १ । २।२२१ । त्रिचतुरोः स्त्रीलिङ्गेऽर्थे वर्तमानयो. तत्सम्बन्धिन्यन्य- मंबन्धिनि या सुपि तिस चतसृ इत्येतावादेशौ भवतः । १८० ।। रोऽनपोऽच्युः ॥ १। २ । २२२ ॥ तिस च- तस इत्येतयोः ऋकारस्यानपुंसकस्य तत्सम्बन्धिन्यन्यसम्बन्धि- नि वा अजादी सुपि परे रेफो भवति । तिस्रा, हे तिस्रः, तिस्रः, तिमृभिः तिसृभ्य. तिसृभ्य । नाम्यतिसृचतुप्पः इति प्रति- पेधान्न दी? भवति । तिमृणाम् , तिसृपु । ईकारान्त. स्त्रीलि- गो लक्ष्मीशब्दः । लक्षि दर्शनाङ्कनयो । तत: लक्षेर्मुट चेति ईप्रत्ययो मुट् चागमः। ततः स्यादय । नायमीकारो डिदिति सो- टुंग् न भवति। रित्वविसर्जनीयौ । लक्ष्मी , लक्ष्म्यो, लक्ष्भ्यः । एकामन्त्रणे तस्वोऽन्नित्त्याट इति ह्रस्वः सोश्च लुक् । हे लदिम, हे लक्ष्म्यो, हे लक्ष्म्य । मोऽगोऽमः इति मत्वम् पदस्यति लुक् च । लक्ष्मीम् , लक्ष्म्यौ । शस्यगिति दीर्घः । लक्ष्मी । लक्ष्म्या लक्ष्मीभ्याम् लक्ष्मीभिः । डिद्वचने- १८१ ॥ व्योऽपुंसः॥१ । २ । ३० ॥ अपुंसि त्रि- यामर्थे वर्तमानादीकारान्तादूकारान्ताच्च परस्य तत्सम्बन्धि- नोऽन्यसम्बन्धिनो वा डितस्सुपा नित्यमाड् भवति । टकार आदिविध्यर्थः । यच्च । लक्ष्म्यै, लक्ष्मीभ्याम् , लक्ष्मीभ्य ।। लक्ष्म्या. लक्ष्मीभ्याम् लक्ष्मीभ्य. । लक्ष्म्या, हस्सादसाट इति नाम् णत्यश्च । लक्ष्मीणाम् । न्यशादामिति । आम् । लक्ष्म्याम्, लक्ष्म्योः, लक्ष्मीपु । एवं तरी तन्त्री तन्द्रीदरीप्रभृतयः । उभयटष्टकारो डयर्थ उभय इनि स्थिन लक्ष्म्योः 1 नम्- .

·रूपसिद्धिवृचौ- अन् इति वर्तते तच्च यथासंभवं विपणम् । १८२ ॥ टिठण्डेनणगौरादिभ्यः॥ १॥३॥१४॥ स्त्रियां टित. ठण्दण्भ्याम् इनितः अणतः अनः गौरादिभ्यश्च नियां वर्तमानेभ्या डी इति प्रत्ययो भवति । डकारः हलू- अपाड्दीर्घाल्लुम् इति विटोपणार्थ. । १८३॥ लुगतः।१।३।७८। डीप्रत्यये परे पूर्वस्य अकारस्य लुग्मवति । उभयी इति स्थिते तत. स्वादयः । सोलुंकू । उभयी। अस्य इति यम् । उभय्यी, उभय्यः । एकामन्त्रणे हस्वः सोल्क, है उभयि, हे उभप्यो, हे उभप्यः । मोऽगोऽम इति मत्वम् लुपच । उभयोम, उभयो । शस्थगिति दीर्घः । उभयोः । उभय्या । इलादापविशेषः । उभयीभ्याम्, उभयौभिः ध्योऽघुम इत्याद् या प । उभय, उभयोभ्याम्, उभगी- भ्यः । उभया , उभयोभ्याग, उभयीभ्य । उभग्याः, उभयी- भ्याम्, उभयाभ्यः । उभय्या , उभग्योः, उभयीनाम् । राम् । उभघ्याम्, उभग्न्यो:. उभयी । अनबुटाब्दस्य गौरादिपा. टान् टी रास्य प याशदादगी भयति विकल्पेन । म्यादयः । अनलाश, अनवासी अनट्वाहाः इत्यादि । अनदुही अगरी, भनतम न्यादि भगवदयनीतिः । फीसद- स्य भेषः । पदनि पिन--- १८४ ॥ नगिदचोम्यनादडी । १।३ । ७ ॥ म्यगासनपययापागन्तायुगिदन्नादम्पत्य- ग्मा नियां पर्गमानाम् हामाया भयनि । यमागः । म्यादयः पत्री, मो. रय:। गमावयन्नानि पहा.

·ARN NumAR स्त्रीलिङ्गा उच्पन्ते । दयः । भवतु इति स्थिते उकार इत् उगित्कार्यार्थः । मृदुगिदि- त्यादिना डी, स्वादयः । भवती, भवत्यौ, भवत्यः इत्युभयी- शब्दवत् । शबन्तानां डीप्रत्यये रूपभेदः । या प्रापणे, या इति स्थिते पूर्ववद्धातुसंज्ञायाम्- १८५ ॥ सति । ४ । ३ । २१७॥ वर्तमानेऽर्थे वर्त- मानाद्धातोर्लट् प्रत्ययो भवति । टकार एटित इति विशे- पणार्थ. अकार उच्चारणार्थ. । इलेले यगिति वर्तमाने- १८६ ॥ कर्तरि शप् ॥ ४ । ३ । २० ॥धातोः कतरि यर्तमाने श्लेले परतः मध्ये शप् प्रत्ययो भवति । शकार एचो. ऽश्या इति विशेपणार्थः। पकार: शल्यब्लाविति विशेषणार्थः । २८७ ॥ हृदादेः श्लुब्श्लुक् ॥ ४ । ४ । २१॥ द्वादि. भ्यः अदादिभ्यश्च परस्य कर्तरि श्लेले परे विकरणस्य शपो. ऽन्यस्य वा यथासंख्यं श्लुय् श्लुक् च भवति । १८८ ॥ सहवय॑ल्लटो वाऽनिती ॥ १।४। ७८। सति वर्तमानेऽर्थे यो लट् वर्त्यति भविष्यति च यो लट तयो स्थाने अत तड्वत् शत्रानशी आदेशौ वा भवतः । न चेदितिशब्दः प्रयोगे प्रयुज्यते । शकारः श्ल्यब्लाविति वि- शेपणार्थ: । ऋकार उगित्कार्यायः । या अत् इति स्थिते उगि- त्त्वात डी । सुविति वर्तमाने- १८९ ॥ ङीग्योदऽश्नः ॥ १।२ । १६ ॥ श्नाव- र्जितादवर्णात्परो यश्शता तदन्तस्य शब्दस्य डी गी इत्येतयोः परयोः नम् वा भवति । मकारो देशविध्यर्थः अकार उच्चार- णार्थः । दीर्घ इति दीर्घः। म्नां जय्यपदान्ते इति परस्वः । स्वा- ·- " १९० भव- रूपसिद्धिवृत्ती- दयः । यान्ती, यान्त्यौ, यान्त्य हे यान्ति इत्यादि । नमभावे याती यात्यौं यात्य. हे याति इत्यादि । भू सत्तायां सत्तीति लट् तस्य शनादेश , कर्तरि शविति, शप् “ अकिडल्लुम्हेती इत्योकार अवाद्यादेश. भव अत् इति स्थिते उगित्यात् डी। ॥ शप्श्यात् ॥ २ । २ । १७ ॥शप. श्याच परस्य शतु टीग्यो परत. नित्यं नम् भवति । अनुवन्धी पूर्ववत् । एदे इति लुक् । स्वादयः । भवन्ती, न्त्यौ, भवन्त्यः । हे भवन्ति इत्यादि । दिवु क्रीडाविजिगीपा- व्यवहारद्युतिस्तुतिगतिपु । उकारः " योदित" इति विशेपणा- र्थः । धातुसंज्ञायां लट् शत्रादेशः। कर्तरीत्यधिकृत्य- १९१ ।। दिवादेः श्यः ॥ ४ । ३॥ २२ ॥ दिवादिभ्यः फर्तरि श्लले परतो मध्ये श्यप्रत्ययो भवति । गकारः इल्य- व्लाविति विशेषणार्थः । १ . १९२ ॥ धातो/ग्दी? यहल्नि चाच्छुकुरोः ॥१२॥६८॥ टुकुर् इत्येतद्वजितस्य धातो. इग्दी| भवति पदान्ते यप्र- त्ययवर्जितहलपरयो नपरयोश्च वकाररेफयोः परतः । दीव्य- अत् इति स्थिते उगित्त्वात् डी, शप्पयादिति नम् । स्वादय । दीव्यन्ती, दीव्यन्त्यौ, दीव्यन्त्यः । हे दीन्यन्ति इत्यादि ने- यम् । स्त्रीशब्दस्य भेदः । स्त्रीपुत्रक्षेत्रनक्षत्रादयः इति स्यते: मतेः स्त्यायते स्तृणातेः तनोतेर्वा अट् प्रत्ययो भवति धातोश्च सकारादेशो निपात्यते । टित्यात् टिट्ठण्डेमित्यादिना डी 1 लुग- तः इत्यकारस्य लुक् । स्त्री इति स्थिते स्वादय । सोः हल्डथा- डित्यादिना लक् । खी।

·- सीरिङ्गा उ १९३ ॥ स्त्रियाः ॥ १।२ । ४२ ॥ स्त्रीशब्दस्य त्य इ- वर्णस्तस्याजादौ प्रत्यये परे इयादेशो भवति । खियो, स्त्रियः एकामन्त्रणे हस्योऽनित्याट इति हस्व. मोश्च लुक्।हे स्त्रि, हे स्त्रियो, हे स्त्रिय. १९४ ॥ वामशसि । १।२ । ४३ ॥ स्त्रीत्येतस्येवर्ण. स्यामि शसि च परे इयादेशो या भवति । त्रियम् स्त्रीम्, स्त्रियो, स्त्रिय. स्त्रीः खिया स्त्रीभ्याम् स्त्रीभिः । दिद्वचने व्योs- पुंसः इत्याटि कृतायामियादेश.। खिये सीभ्याम् स्त्राभ्यः बियाः स्त्रीभ्याम् स्त्रीभ्य. । लिया, त्रियोः। आगो नित्यत्वान्नामादेशो णत्वञ्च स्त्रीणाम । त्रियाम् स्त्रियोः स्त्रीपु । श्रीशब्दस्य भेदः । श्रिञ् सेवायां कारस्तडर्थः । किब्यिचिपच्छिपरिवज्यायत- स्नुकटुद्रुश्रीणां दी? डो प्रसारणञ्च । प्रसारणमिति साचो यत्रो भवन इगादेशस्य पूर्वाचार्याणां संज्ञा। श्री इति स्थिते स्वादयः । अङचन्तत्वात् सोढुंग नास्ति । श्रीः। अजादी । हलश्नोश्चयुवा " इति इयू दियौ, श्रियः । एकामन्त्रणे विकल्पिताइत्वात् हन्यो नास्ति हे श्रि., हे श्रियो, हे श्रियः। श्रियम्, श्रियौ, श्रियः । श्रिया श्रीभ्याम श्रीभिः । डिद्वचने । १९५ ॥ युवोऽस्त्रियाः। १ । २ । ३१ ।। इयुवादेश- भाविनी याविकारोकारी सदन्तात् शब्दात् स्त्रीवृत्तेः परस्य तत्सम्बन्धिनोऽन्यसम्बन्धिनो डितः सुप आडागमो भवति वा स्त्रीशब्दं वर्जयित्या । तत इयादेशः । नियै श्रिये, श्रीभ्याम्, श्रीभ्यः । श्रिया. श्रियः, श्रीभ्याम्, श्रीभ्य, । श्रियाः श्रियः, श्रियोः। आमि--- क .

·रूपसिद्धिचो- १९६॥नामामः । १।२।३२॥ इयुविकारोकारान्तात् पुमर्थात् खीवृत्ते परस्य तत्सम्बन्धिनोऽन्यसम्बन्धिनो वा आमो नामादेशो भवति वा स्त्रीशब्द वर्जयित्वा । श्रीणाम् , नियाम् । श्रियाम्, श्रियि, श्रियोः श्रीपु । एव हीप्रभृतय । उकारान्त स्त्रीलिंगस्तनुगन्द सच गरीरवाची । अस्पार्थस्तु निलिङ्ग तस्य रुचिशब्दवत् प्रक्रिया । तनु तनू तनव । हेतनो हेतनू हे. सनत्र । तनुम् , सनू, तनू । तन्या, तनुभ्या, तनुभि । तन्वै तनये, तनुभ्याम् , सनुभ्य । तन्वा. तनो , तनुभ्याम् , तनुभ्य तन्याः सनो, तन्यो, तनूनाम् । तन्याम् तनौ, सन्वो, तनुषु । ण्य रज्जुधेनुस्नायुप्रभृतय । ऊकारान्त: स्त्री- लिगो जम्यूशब्दः । तस्य लक्ष्मीशब्दवत् प्रविया । जम्बू जम्च्यो जम्ब्य । हे जम्बु हे जम्यो हे जम्चः। जम्बूम् जम्यो जम्बूः । जम्च्या, जम्यूभ्याम्, जम्वृभिः । जम्ने, जम्यूभ्याम् , जम्यूभ्य । जम्ब्याः जम्यूभ्याम् जम्भ्यः जम्न्या जम्यो जम्यूनाम । जम्न्याम् जम्बो जम्यूपु । एवं घम्यधूयवागमभृतयः । मलाब्दस्य भेद अपारस्तुदित इति पिरोपणार्थ ।मेश्च इरिति इप्रत्ययः । हित्यन्त्याजादेलफ् । ५ इति स्थिते तत स्यादयः । श्रीशन- पत्नमिया । भूः घुयो धुयः इत्यादि । इन्भूशन्दस्य भेद । समपनीनि पिगृह पिप, भ्यनास्युमिति गगामः । दन इगि यिने पदस्पति हफारम्य लुप् । ग्वादयः । इनमः । अपादा मु- १९७॥ पुनःसगामिमंगः ॥ 10 1३९ ॥ रन । भ्रमू परने ·नपुंसकलिङ्गा उच्यते । ५३ पुन.करवा इत्येतैरेव सह समस्तस्य भू इत्येतस्य किबन्तस्यो- वर्णस्याचि मुपि परे यञ् भवति । इन्भ्यो इन्भ्वः । हे दृन्भूः इत्यादि लक्ष्मीशब्दवत्प्रक्रिया । एवं पुनर्भू करभू वर्षाभू शब्दाः । ऋकारान्तः स्त्रीलिङ्गो मातृशब्दः सोऽपि पितृशब्दवन्ने- य. । माता, मातरौ, मातरः । हे मातः, हे मातरौ, हे मातरः। मातरम्, मातरौ । शस्यागति दीर्घः । मातृ: । मात्रा मातृभ्या- मित्यादि । एवं स्वसृदुहितृप्रभृतयः । ऋकारान्तः प्रियगृशब्दः सोऽपि पुल्लिङ्गवन्नेयः । लकारलुकारान्तावप्रसिद्धौ । एका- रान्तः अतिहे. शब्दः सोऽपि पुल्लिङ्गवन्नेयः । ओकारान्तः गोशब्दः पूर्ववत् । ऐकारान्त. सुरैशब्दः तस्यापि प्रियगृशब्दवत् बहुव्रीहिः शब्दवन्नीतिश्च । औकारान्तो नौशब्द, तस्यापि ग्लोशब्दवन्नीतिः । इत्यजन्ता. स्त्रीलिङ्गाः । अथाजन्तनपुंसकलिङ्गा उच्यन्ते ॥ अकारान्तो नपुंसकलिङ्गो धनशब्दः ततः स्वादयः सोः इलुचि प्राप्तायाम्- १९८ ॥ अतोऽम् । १ । २ । ४ । अकारान्तस्य नपुंस- कस्य सम्बन्धिनोः स्वमोरमित्ययमादेशो भवति । “मोऽणो- इति मत्वम् पदस्थति मकारस्य लुक् । धनम् । औका- आटश्चौतो गी" इति गी " इक्येडर्" इत्येड् । धने । १९९ ॥ जश्शसः शि। १ ।२।१८॥ नपः सम्ब- न्धिनो जस्म् इत्येतयोः सुपोः शि इत्ययमादेशो भवति । शकारः सर्वदेशार्थः । नम् सुपीति प्रस्तुत्य- ऽमः रयोः ।

·रूपसिद्धिवृत्तो- २०० ॥शावचः॥१।२। ११ ॥ अजन्तस्य नपः शो परे नम् भवति ! अनुवन्धलोपः। २०१॥ न्यक् ॥ १ । २ । १३४ ॥ श्यनप्सुटि परे यो नकारस्तस्मिन् पूर्वोऽग् दीर्घो भवति न चैकामन्त्रणे ।धनानि । एकामन्त्रणे सोरमि कृते हस्वोऽन्नित्याट इति हस्वः श्यनप्सुटी- त्यादि स्वमोश्च लुक् मुहणसामर्थ्यात् अमश्च लुक् । स च सर्वत्य भवति । हे धन, हे धने, हे धनानि पुनरपि धनम्, धने, धनानि । टादिपु वृक्षवत् । एवं शुक्लवस्त्रवदननयनादयः । सर्यादयोऽप्येवं नेतन्या. प्रथमाद्वितीययोः । टादिपु पुल्लिङ्गवत्। अन्यादीनां तु पश्चानां भेदोऽस्ति । अन्य इति स्थिते-- २०२ ।। पञ्चतोऽनेकतरस्यान्यादेर्दक स्वमोः । १ ।२। २ ।। नपुंसकाभिधायिनामन्यादीनां पञ्चानां तत्सस्वन्धिनोः मुअम् इत्येतयोः परतो. दगागमो भवत्येकतरशब्दं वर्जयित्वा । फकारोऽन्त्याविध्यर्थः, अकार उच्चारणार्थः । २०३ ।। श्लुकू । १ । २ । ५॥ नप. सम्बन्धिनोः स्वमोः 4 लुक् भवति । २०४ ॥ चर्जशः । १ । १।६९॥ विरामे वर्तमानस्य जस. स्थाने तदामन, चरादेशो या भवति । अदीर्घादिति द्वित्वा । अन्यद् अन्यत् अन्य अन्यत्त्, अन्ये, अन्यानि । के अन्यत् हे अन्यत्त्, हे अन्यद् हे अन्यद् । हे अन्ये, हे अन्यानि । मेपं पुहिमवत् । एवमन्यतरइतरकतरकतमादयः । अनेफत्तरस्य टि किम् ? एकतमित्यादि । त्यदादीनां तु स्वमो- पिंपोस्न , त्यद् इनि स्थिते स्वादय । नित्यत्वान त्यदा- ·AN नधुंसकरिता उच्यने । गत्वालागेव स्वमोः स्वमार्थ लुक इति लुक, श्लुचि मंजाना- याम्- २०५॥ स्थानीवानलाश्रये ॥११॥५०॥ यस्य स्थाने यो विधीयते स स्थानी इतर आदेश, स्थानीन भवत्यादेशः स्थानि कार्य प्रति पद्यते इत्यर्थः । न चेत् नत् कार्य म्धान्यला- अयं भवति । स्थानिवद्भावेन पुनरपि अत्वं प्राप्तम् । २०६ ।। श्लुचीगेनत् ।। १।१। ५२॥ परस्य प्रत्यय. स्य श्लुचि सत्यां श्लुग्भूतपरनिमित्तकं पूर्वकार्यमिक् एनत् इति एतदेव भयति । इति नियमात् न भवनि । मत्वं चन भवति । द्वित्वम् । त्यद् त्यत् त्यह त्यत, त्ये, त्यानि इत्यादि। सदः तद् तद् तत् तत्, ते, तानि इत्यादि । यद यन्, यत्त यद् यद् , ये, यानि इत्यादि । अदम ग्यादिसर्वकार्याणि कृत्या पश्चान्मत्यगुत्त्वे । अमू, अनि इत्यादि । इदमः- इदम् इमे इमानि | इत्यादि। एतदः-एतत् एतत् एतद् एतक, एने, एतानि । इत्यादि । द्विशब्दस्य द्वे, द्वे इत्यादि । किम-किम्म् किम्, के, कानि इत्यादि । आकारान्तः सोमपागदः- २०७॥ नपोञ्चो न्हवः । १ ।२।१। नपुंसकाभि- धायिनोऽजन्तस्य शब्दरूपस्य हस्वादेशो भवति । इनि दम्या- देशे मृते धनशब्दयत् नेयम् । मोमपम्, मोमपे, इत्यादि । केचित् चतुर्येक्यचने मोमपाय इत्यय आतोनाड, रलगिति इलुचि सोमपे इति भवितव्यभित्याहुः । नपर सन्निपातलक्षणो विधिरनिमित्रं वद्विघातम्येति न अद:। अन्यत्र . सोमपानि न भरतीत्याहुः ।

·- रूपसिद्विवृत्ती- अवर्णसन्निपाते ह्ययं यादेशो जात. । एवं क्षीरपाम्बुपादयः । इकारान्तो वारिशब्दः । स्वादयः । स्वमोः श्लुगिति श्लुक् । वारि। औकारयोः आडश्चौतो गी इति गो। २०८॥नम् सुपि ॥ १।२।१०॥ इगन्तस्य नपोऽजादौ सुपि परे नमागमो भवति । अनुवन्धलोपः। णत्वम् । वारिणी । जसि जश्शसः शिरिति शि. नम् । न्यगिति दीर्घः। वारीणि । एकामन्त्रणे सोः श्लुगिति एलुक् । २०९।। इको लुक् । १।२ । ७॥ इगन्तस्य नपः सम्ब- न्धिनोः स्वमोः इलुग लुग्वद्वा भवति । यत्र लुग्वद्भावस्तत्र हस्बैतो लुचि चारङ् इति एड्। यत्र लुग्वद्भावो न भयति तत्र श्लुचीगेनन् इति नियमान्न भवति । हे वारे हे चारि, हे वा- रिणी, हे वारीणि । पुनरपि वारि वारिणी वारीणि । वारिणा वारिभ्याम् पारिभिः । वारिणे, वारिभ्याम्, वारिभ्यः । वारि- णः वारिभ्याम् पारिभ्यः । वारिणः वारिणोः आमि नमि नम्न्हस्वाट्साटः इति नाम्भावे च- २१० ॥ सिद्वल्यधातोः ॥ १।१ । ६४ ॥ सिति ब- लादी च प्रत्यये परे पूर्व पदसंज्ञं भवति । इति पदसंज्ञायाम् । २११ । नः । १ ! २ । ९५॥ नकारम्य पदस्य लुम् भवति । इति नकारस्य लुक पुनः दीर्घः । वारीणाम् । वारिणि वारिणोः चारिपु । एवं दध्यम्धिसभ्यक्षिगब्दानां प्रथमाद्वि- तीययोः रूपं नेयम् । टादापजादी- २१२ ।। दध्यस्थिसक्थ्यक्ष्णोऽनर ॥ १।२।९॥ दधिअस्थिसक्थिअभिइत्येतेपाम् अनहादेगो भवत्यजादावापि ।

·नपुंसकरिता उच्यते । टादी मुपि परे । कारोऽन्त्यादेद्यार्थः । नकारेऽकार उच्चा- LAAM 'रणार्थः। २१३ । इनोऽनोऽहल्यमात् । १ । २ १ १४९ ॥ अपद- संशकाययवस्यानित्येतस्य ग्यसुछिण्यादिसुपि प्रत्यये च परे श्नादेशो भवति, न चेत्सोऽन्शब्दो हलोऽनन्तरात् चकारात् मकाराच्य पर: स्यात् । शफारः सर्यादेशार्थः । दना, दधिभ्याम्, दधिभिः । बध्ने, दधिभ्याम् , दधिभ्यः । दनः, दधिभ्याम्, दधिभ्यः । दनः, दनोः, दध्नाम् । २१४ ॥ डिग्यो। १।२ । १५०॥ अपदमनकाय- यवस्य अन् इत्येतस्य डी म्यां च परतः इनो वा भवति न चत् सोऽन्शब्दो हल्वमात् परो भवति । दनि दधनि, दध्नोः, दधिषु। एवमस्थिसध्यक्ष्णामपि रूपनयः अक्ष्णो णत्वं च । त्रिन- ब्दस्य नमादि । त्रीणि त्रीणि । अन्यत्र पुंवत् । गुचिशब्दस्य प्रथमाद्वितीययो रिशब्दवत् । टादावजादी- २१५ ॥ पुमाश्चान्यतोऽच्यापि १२॥ ८ ॥ यदिगन्तं शब्दरूपगन्यतो विशेष्यवशानपुंसकार्थ नदर्थोऽजादावापि टादी सुपि परे पुंवद् वा भवति । इति नमास्यो न भवत इ. त्यर्थः । पुंपदावे रपिशब्दयत् अन्यत्र यारिगब्दयन् । शुचिना शुचिभ्यां शुचिभिः । शुचिने शुचये, गुचिभ्याम् , शुचिभ्यः शुचिनः शुचः, शुचिभ्याम् , शुचिभ्यः । शुचिन, गुचः, शुचिः गोः शुच्योः, शुचीनाम् । शुचिनि शुनौ, शुनिनोः शुच्योः, शुचिपु । एवं ससिपत्यादयः । ईकारान्तो प्रामणीगन्दः । मम्य नपोऽनो हस्य इनि हम्मः। स्वादयः । ग्रामणि, ग्रामणिनी, - ·- रूपसिद्धिवृत्ती- प्रामणीनि । हे ग्रामणे हे प्रामणि, हे मामणिनी, हे ग्रामणी- नि । इत्यादि शुचिशब्दयत् । एवं नाउन्नीप्रभृतयः । उकारान्तो नपुंसकलिङ्गापुशब्द. । वपु त्रपुणी बपूणि । हे पोहे प्रपु, हे, वपुणी, हे त्रपूणि । इत्यादि वारिशब्दवत् । मृदुपटुलघुशब्दानां तु शुचिशब्दवत् प्रक्रिया । अकारान्तः सलपूशब्दः, तस्यापि हस्वत्वम् । सलपु, यलपुनी, सलपूनि। हे खलपो हे खलपु, हे सलपुनी; हे सलपूनि । इति प्रामणीशब्दवत् । एवं लूउल्लूप्रभृ- तयः । ऋकारान्तः कशब्दः । कर्तृ, कर्तृणी, कर्तृणि । हे फर्तः, हे. कर्तृ इत्यादि । एवं यात्प्रभृतयः । का- रान्तः प्रियगृशब्द. तस्यापि हस्यत्वम् । प्रियगृ, प्रियगृणी, प्रियगृणि । हे प्रियगृ इत्यादि। लकारलुकारान्तावप्रसिद्धौ । ए- कारौकारैकारौकारान्तानां अतिहे उपगो अतिरै आतिनौ शब्दानां ह्रस्वत्ये कृते अतिहि, अतिहिनी अतिहीनि इत्यादि । उपगु, उपगुनी, उपगृनि इत्यादि । अतिरि, अतिरिणी, अति- रीणि इत्यादि । एकदेशविकृतस्यानन्यस्यात् रायः स्भि इत्यात्वं भवति । अतिनु, अतिनुनी, अतिनूनि । इत्यादि । कृतहस्वस्य पुंचद्भावे पुल्लिङ्गवद् अन्यत्र शुचिपदुशब्दवन्नेयम् । ॥ इत्यजन्ता नपुंसकलिगाः ।। अथ हलन्ताः पुल्लिङ्गा उच्यन्ते । हकारान्त आश्रयलिगो गोहाब्दः । दुही प्रपूरणे ईकारस्त- दर्थः । गोगन्दादम गां दोग्धीति विगृह्य मन्यन्नित्यादिना किए रा सोऽपयोगात् । सकृतास्युक्तम् “ झरी समासः, “ ·हरनमा पुरिक्षा उच्पन्न । मुपः श्लुम् । गोदुहु प्रति स्थिते साम्य सोलुन् । इति हत्ये प्राप्त तदपनाद:- २१६ ॥ दादरेधादर्घः ॥ १।। ८४ ।। सकारारे- धादेर्धातोर्या धारादिरवयवस्तम्वयवस्य हकारस्य पदान्ते जलि च प्रत्यये परे पधारो भवति । २१७ ॥ यशो भए झपः स्योश्चकाचः प्रत्यये ।। ।। ७६ ॥ पदान्ते यो झप् मकारादा ध्यगदादी च प्रत्यय परतः तदन्तस्यैकानोऽवयवस्य यश स्थाने भपाटेगो भयति । जलो जम् इति जश् , चर्जश इति पक्षे चलम । अदीर्घात् इति द्वित्त्वम् । गोधुक्य गोधुक् गोधुग्ग् गोधुग्, गोदुही, गोदुह । हे गोधुक्क्, हे गोधुक्, हे गोधुग्ग्, गोधुर, हे गोदुही, हे गोदुह । गोदुहम, गोदुही, गोदुर । गोदुहा। २१८॥ न संयोगे ॥१। १ । ११९ ॥ सयोगे परे अहच स्थाने द्वे रूपे न भवतः । गोधुग्भ्याम गोधुग्भि : गो- दुहे गोधुग्भ्याम् गोधुग्भ्य. गोदुरः गोधुग्भ्याम गोधुग्भ्य । गोदुहः गोदुहोः गोदुहाम् । गोहि गोदुहोः गोधुथु गास्य- सीत्यादिना पिः । एवं रत्नदुकामदुहादयः । खियाम- प्येवं रूपम् । श्वलिझब्दस्य भेट । लिही आस्वादन ईकारस्तयः । श्वनशब्दादम् श्वानं लेडीति निगृह्म फिप् , समासः । मुपः श्लुक्। "न" इति नकारस्य लुक् ।श्वलिह इति स्थिते स्वादयः। - २१९ ॥ हः। १।। ८३ ॥ कारस्य पदान्ते जलि ·- रूपसिद्धितृचौ- च प्रत्यये परे ढकारी भवति । जश्त्वचा श्वलिट् श्वलिट्, श्पलिड, लिङ्, खलिही, श्यलिहः इत्यादि । एवं मधुलिह- भ्रंलिहादय । मिनद्रुशब्दस्य भेद । दुहे जिघांसायाम् । मित्र शब्दादम मिनं द्रुह्यतीति विगृह्य क्पि । समाम । मुप• इलुक् । स्वादयः- ॥दुइमुहस्नुस्निहो वा ॥ १ । २। ८६।। द्रुह जिघांसायाम् मुह वैचित्ये प्णुह उद्गिरणे णिह प्रीती इत्येतेपा हकारस्य पदान्ते अलि च परे घकारो वा भयति । पक्षे ६ इति टत्वम । यसो भप् इत्यादिना भप्. भावञ्च । मिन, मिनध्रुवर, मिनभुग, मिनधुग्ग्, मिन, मित्रभु मिन, गिन । ण्यं पगन्ते अलि च रूपद्वयम् । अजादी नु मंहितेन । ण्यं उन्मुह उत्स्नु उम्निट् शब्दा। अनहालान्तस्य भेदः । स्वादय । ०१ । नराः ।। १ । । १२८ ॥ अनहरतुइत्यायो: उपागम्य श्यनप्युटि या इत्यादेशो भयति । २२० । अनहो नम् । १ ।२।११३|| अना इत्येतस्य मोपो नमागमा भयनि । गोलग । पदस्य इति फारस्य टुर । अगदान, अनवाणी, अनदया: । यामन्त्रणे- २.३ ॥ वो नहमतुरोः ।। १२७ ॥ अनबुद- पाया। उपागम्य यामन्यो दयनप्मुटि य इत्यादेशो भया । नमागम " पर "नि टप। अनट्वन् । अगष्ट- माग अनदया:- ३४ ॥ अनहद पप्णिदिगारम्पदपपरियाद । १ ।

·दरता, पुंलिङ्गा उच्यते । ०। ७० ।। अनदुङ्, दिव्, उप्णिद्, दिश, दृश, स्पृश, दधृप, परिव्राज् इत्येतानि शब्दरूपाणि पदान्ते कृतदत्वोत्वगत्वानि निपात्यन्ते । अनदुद्भ्यां, अनडुद्धि । इत्यादि नेयम् । यकारा- न्तोऽप्रसिद्धः । चकारान्त आश्रयलिङ्ग सुदिवशन्द । शोभ- ना चौरस्येति विगृह्य बहुव्रीहिः । सुदिव इति स्वादयः- २२५ ॥ द्यौः । १।२ । ११२ ।। दिव् इति अच्युत्पन्न- स्य तत्सम्बन्धिन्यन्यसम्बन्धिनि वा सकारादौ श्यनप्सुटि परे औकारो निपात्यते । तत. अस्वे इति यज्ञ सो रिः विसर्जनी- यश्च । मुयो । अजादी संहितैय । सुदिवी, सुदिवः । हे सुद्यौः, हे सुदिवी हे सुदिव । सुदिवम् , सुदिवी, सुदियः । सुदिवा। हलादी सिद्वल्यधातोरिति पदसज्ञायां अनडुदित्यादिना व इत्यस्य उद्भाव । तकारो विकारनिवृत्त्यर्थ, । अस्त्र इति यम् । सुयु- भ्याम् . सुयुभिः । इत्यादि नेयम् । रेफान्तश्चतुर्थब्द जार्स चाः इत्युकारस्य वा इत्यादेशः । चत्यार हे चत्वार चतुरः । फेस्य रः पदान्ते विसर्जनीयः इति विसर्जनीय तस्य विसर्जनीयम्य इति रेफ । चतुर्भि , चतुर्य', चतुर्य । २२६ ॥ रणां संख्यानाम् ॥ १।२ । ३४ ।। रेफपका- रणकारान्तानां संख्यावाचिनां सम्पन्धिन आमो नाम् भवति । चतुर्णाम् । २२७ ॥र मुप्सि ॥ १।२ । ७४ ॥रेफस्य मुप. स. कारे परे रिर्भवति । विसर्जनीयापयाद । चतुर्यु । कारान्तावमामिछौ । मकारान्त प्रशाम् गटः । शमू दम् उपशमने । ऊकारस्तृदित इति विशेषणार्थः । धावता लकारज- ·--- , । रूपसिद्धिवृत्तौ- प्राक्प्रप्रयोग , किप् । ०२८ ॥ धिजलि क्डित्यनुनामिके ॥ ४ । १ । १३६ ।। को किति डिति च जलादी प्रत्यये परतो योगुनासिकस्तस्मि- न परे गोज धातोस्तस्य दीर्घो भवति । । । १ । २० ॥ तिदुम्बत्यादिना समामः । ततः स्वादय - २२९ ॥ म्नो श्चमो निः। १ । २ । ६९ ॥ मकारान्त- स्य धातोः अन्तस्य पदान्ते मकारवकारयोश्च परयोकारो भवति । प्रशान्, प्रशामी, प्रशाम । पदाम्गब्दस्य प्रदान्, प्रदामा, प्रदामः । हे प्रदान्, हे प्रदागो, हे प्रदाग । प्रदामम्, प्रदामो, प्रदाम । प्रदामा, प्रदानन्याम् , प्रदान्भि इत्यादि । तमु कांमायामित्यस्य प्रतानित्यादि । नफारस्यासत्यात् न इति लुर नभवनि इकारणकारान्तावप्रसिद्धी । नकारान्तो गजन् शब्द ततः पादयः "न्यर" इति दीर्घ हल्ल्याडित्यादिना सोर्टम् । नः इनि नयारस्य लुक । गजा, राजानी, गगन यामन्नणे, न डान्लुम्" इति प्रतिषेधान न लुग भवति । हे राजन्, है गनानी, है राजान | राजानं, रागनी । नागवजादी मनोनोहल्लमात्" इति श्नाटेगो भवति । गुत्वेन नकारस्य पफार । गा , गप्ता । लाटी न इति नलुन्- २३. ॥ नन्दुम् गुमाश्रये । १ ।। ४७ । न इति यो नगारगोपः म गुवाश्रये मुपि परे यत्पूर्वस्य पार्य यर मु. पामिन् पायें पाव्ये अमन् भनि । इति नरोपस्यामत्वा प्रात्यादि न मयति । गजभ्या, गाभि । गमे, गजभ्यां, गाय । गम, गाम्या, गजभ्य गमः, गी., गजाम .

·. हलन्ताः पुंलिङ्गा उन । डो डिग्योति विकल्पेन इनादेशः । राज्ञि राजनि, राज्ञः, राजसु । एवं मूद्धाक्षतक्षपाटय. । दियन्शनस्य सुटि अवि- शेपः । शसादायजादी श्नादेशे कृते धातोत्रींगित्यादिना दीपः दीन', दोव्ना इत्यादि । पूपन्शब्दस्य भेदः । स्वादयः । २३१ । इन्हन्पूपार्यम्णः शौ । १।२ । १३६ ॥ इन्- हुन्पूपन्अर्थमन् इत्येतेषां शायेव परे यो नकारः तस्मिन् पूर्वोऽग् दी? भवति इति नियमादीर्घत्वे सावप्यप्राप्ते- २३२ । साचतोश्च । १ । २ । १३७ । अत्वित्युकारानु- धन्धस्य इन्हन्पूपार्यम्णां च सौ यो नकारस्तस्मिन् पूर्वोs ग्दी| भवति न चैकामन्त्रणे। अन्यत्समानम् । पूपा, पूपणी, पूपणः । हे पूपन, हे पूपणी, हे पूपणः । पूपणं, पूपणी, पूष्ण, | पूष्णा । नादेशे कृते णत्वं शेयं पूर्ववत् । पूपभ्यामित्यादि । एवमर्य- मन्शब्दः ब्रह्महन्शब्दस्य भेद । हन् हिसागत्यो । ब्रह्मन् शब्दादम् ब्रह्माणं हतवानिति विग्रहे- २३३ । ब्रह्मभ्रूणवृत्रात् किए ४।३ । १९०। प्रमादिभ्यः कर्मभ्य. परात् हन्तेर्धातोः भूतेऽर्थे किवेव भवति नान्यः । स सर्वोऽप्रयोगीत विजलि विडत्यनुनासिक इति प्राप्तो दीर्घः इन्हन्पूपार्यम्णःशाविति नियमान भवति। वकृतास्युक्तमिति समासः सुप, श्लुक् ततः स्वादय: सावतोश्चेति दीर्घ, न इति नलुक् । ब्रह्महा। २३४ ॥ सक्वेकाचोः ॥ १ १२ । ५८ ॥ पूर्यपदस्थात् प्रात्परस्य कवर्गवत्येकाचि चोत्तरपदे तदन्तस्य नम, सुयश्य- वस्य च नकारस्य नित्यं णो भवति । ब्रह्महणौ, ब्रह्महणः ।।

·M , रूपसिद्धिवृत्ती- ब्रह्महन् , हे ब्राह्मणो, हे ब्रह्मणः। ब्रह्महणं, ब्रह्महणौ शसादा- वचि इनादेशे फते- २३५ ।। नि घ्नः । १ । २। ८५॥ हन्तेहकारस्य नकारे परे घकारो भवति । २३६ ॥ घि घ्नः ॥१२। ५२ ॥ हन्तधकार स्था- निनिमित्तयोरन्तरे सति णो न भवति । ब्रह्मघ्नः, ब्रह्मघ्ना, ब्रह्म- हभ्याम् इत्यादि । एवं भ्रूणहन् वृत्रहन् शब्दौ । सुपर्वन्सुवर्मन् शब्दयोस्त्वहल्यमादिति प्रतिपेधात् शसादी श्नादेशो न भवति । अन्यत् समानम् । सुपर्वणा, सुवर्मणा इत्यादि नेयम्। एवं सुयज्वन सुचर्मन् प्रभृतयः । श्वन् शब्दस्य सुट्यविशेपः श्वा श्वानी श्यानः । हे श्वन् हे श्वानी हे श्वानः । श्वानम् श्वानौ । शसादावजादी- २३७ ।। श्चयुवमधोनां वस्येसुप्युश । १।२ । १४८ । इवन् युवन् मघवन् इत्येनेभ्यः अपदसंज्ञकावयवेभ्यः ग्यसुट् छिण्यादौ ईप्रत्यये सुपि च परे तदवयवस्य वशब्दस्य उशादेशो भवति । शकारः सर्वादेशार्थः । शुन., शुना, श्वभ्याम् , श्वभिः इत्यादि । तथैव युवन्मघवनशब्दयोरपि उशि कृते दीर्घचौ भवतः यूनः, यूना, युवभ्याम् , युवभिरित्यादि । मघोनः मघोना मघव, भ्यामित्यादि नेयम् । करिन् इत्यस्य सुटि न्यगिति भवन् दीर्घः 'इन्हन्पूपार्यम्ण. शाविति निवर्तते सौ सावतोश्चेति दीर्घः नलुम् । करी, करिणौ, करिणः । हे करिन् हे करिणी हे करिणः । करिणम् , करिणी, करिणः इत्यादि । तथैव हस्तिन् शिग्विन् गोमिनप्रभृतयः । पार्थनगदम्य भेटः-- - - ·हे पन्थाः, हलन्ता: पुलिझा उच्यते। २३८ ॥ श्यनप्सुट्यन् ॥ १।। १०९। पथ्यादीनां नकारान्तानां शौ अनपुंसकविपये च मुटि अन्त्याजादरनित्य- यमादेशो भवति । २३९ ॥ थो नद । १ । २। ११० । पथ्यादीनां नकारा- न्तानां श्यनप्सुटि परे धकारस्य नडागमो भवति । टकार आदिविध्यर्थः । अकार उच्चारणार्थः । २४० ॥ आस्स्यनः ।। १ । २ । १११ ॥ पथ्यादीनां सकारादौ श्यनप्सुटि परे अनः स्थाने आकारो भवति । सो विसर्जनीयश्च । पन्थाः।न्यगिति दीर्घः । पन्थानी, पन्थानः । हे पन्थानो, हे पन्धान: । पन्धानम, पन्थानी । शसादावजादी- २४१ ॥ नः पथिमध्यभुक्षः ॥ १।२ । १०८।।पथिन मथिन् ऋभुक्षिन इत्येतेषां नकारान्तानामपदसंशकानामन्त्या- जादे॰ग्भवति । पथः, पथा, पथिभ्याम् , पथिभिरित्यादि । एवं मथिन् ऋभुक्षिन शब्दो । अन्नन्तानामलिङ्गानां संख्या- शब्दानां भेदोऽस्ति तेषां बहुसंख्येयवाचित्वात् बहुवचनमेव भवति । जश्शसोः " डतिप्णां संख्यानां जश्शसः इति श्लक श्लुचीगेनत इति नियमात् जसि न्यगिति दीर्थो न भवति । न इति लुम् । पश्न हे पश्च पञ्च पश्चभिः पञ्चभ्यः पश्वभ्यः । आमः रणां संख्यानामिति नाम् " नाम्यतिमृचतुप्प" इति दीर्घः नामि नकारेण व्यवधानेऽपि प्रतिपेघसामर्थ्यात् भवति नलुक् । पञ्चानां, पञ्चम् । एवं मप्तन्, नवन्, दशन्, द्वादशन् शब्दाः । अष्टन् इत्यतो जमाना- " ·रूपसिद्धिपती- २४२ ॥ वाऽष्ट्रण आः।१।२ । २१९॥ अष्टन इत्ये- तस्य तत्सम्बन्धिन्यन्यसंवन्धिनि वा सुपि परे आकारो वा भवति । इति नकारस्याकारः । तत्र- २४३ ॥ अष्ट औश् । १ ।२। १५३॥ अष्टा इति कृता. फारस्याप्टनित्येतस्य सम्बन्धिनोइयासोः औशादेशो भवति शकार सर्वोदेशार्थ. ' एजूच्यजित्येन् । शसि आतोऽनाड: इलुगिति इलुन् । आमो नियत्वान्नामि पुनराकारः । अष्टौ, हे अष्टा, अष्टौ अप्टाभिः अष्टाभ्यः अष्टाभ्यः अष्टानाम् अष्टासु आत्वाभाये पंचन्शब्दवत् अष्ट, हे अष्ट, अष्ट अष्टभिः - प्रभ्य, अष्टभ्यः अष्टानाम अष्टम । जकारान्तो भिपशब्दः हल्ल्याडिति मोलुक्-- २४४ ॥ चोः कुः ॥ १।२ ८८ ॥ चवर्गस्य पदान्ते जलि च परे कयो भवति । चत्वं च । मिपक भिषग, मिप- जी भिपज. 1 हे भिपक हे भिपग हे भिपजी हे भिपजः । भि- पजा, भिपरभ्यामित्यादि । एवं जन्गभाजादयः। युजशब्दस्य भेद । यु । । योगे । नहकारः ऋदितोतडिति विशेषणार्थ: नफारम्न. तत. पूर्वयत्, किप् म्यादयः--- २४५ ॥ युनोऽममामे । १।२ । ११५ ।।युजृन् इत्य- स्यानमामे दयनप्युटि नम भवति । सोहलाहित लुक पदम्पति उकारम्य लुक । २४६ ।। युज्यभिचः । ११२ । ८९ ।। युज् अकिन पुचि ज्यनेपां पदान्त जलि च प्रत्यये परे फयर्गो भयति । अनि नमार यार |यु।"म्नां जय्यपनान्ने' इति परम्पः स्वादय. ।

·. - हलन्ताः पुंलिङ्गा उच्यन्ने । युी, युझ , हे युइ, हे युखी, हे युजः । युजम् , युज्जी, युजः युजा युगभ्याम् युग्भिः इत्यादि । अश्वं युनक्तीति विगृह्य किप समासे, असमासे इति वचनात् नमागमो न भवति । अश्वयुक् अश्वयुग, अश्वयुजी, अश्वयुजः इत्यादि । भ्रस्जी पाके ईकारस्तडर्थः। धानाशब्दात् शत् धाना भृज्जतीति विगृह्य किपि- २४७ ॥ वशिव्यचिव्यधिज्याग्रहिवश्विप्रच्छिनजां पिङति । ४ । १ । ११६ ॥ वश्यादीनां धातूनां किति सिति च प्रत्यये परे साचोऽर्यपरस्य यन इगादेगो भवति । पुनरसमासः सस्योपदेशसामर्थ्यात् लोप । उचुत्वजरत्ये न भवत: ! स्वादयः । पदत्वे- २४८ ॥ मंयोगस्यादिस्कोर्खा ॥ १ ॥ २ ॥ ९१ ॥ पगन्ते यस्संयोगो यश्च जलि च प्रत्यये तस्यादे मकारस्य ककारस्य च लुग्भवति । जकारस्य, २४९ ॥ तश्चभ्रस्जसृजमृजयजराजभ्राजच्छशः पः। १।२। ९० ॥श्चादीनां चवर्गस्य छकारस्य शकारस्य च पदान्ते जलि च पकारो भवति । इति पकार तस्य जश्त्वेन इकार चर्वञ्च, धानाभृड् धानाभूट धानाभृज्जो धानाभृजः ! धानाभुज्जम् , धानाभृज्जी, धानाभृग्ज । धानाभृज्जा, धाना- भूभ्याम, धानाभृमि इत्यादि । रज्जूं सृजतीति विगृह्य क्यिपि समास.तत. स्वादय । पत्वजश्त्ये रज्जुमृड् रज्जुमद, रज्जुसृजौ, रज्जुसृजः इत्यादि । एवं कंसपरिमृज् गन्दः । यजी देवपूजासंगतिकरणदानेषु । ईकारम्नदर्श 1 देगा ·रूपसिद्धिवृचौ- AA " यजतीति विगृह्य किपि- २५० ।। श्व्यादिस्वप्वचः किति ।। ४ । १ । ११५ ॥ रख्यादीनां स्वप्वच् इत्येतयोश्च किति प्रत्यये च परे परेणाचा सहितस्य अरेफयकारपरस्य यत्र. स्थाने इगादेशो भवति । इक्पेङरिति एल स्वादयः देवेट देवेड्, देवेजी, देवेजः इत्यादि । राजूझ दीप्ती । ऋकारः “ हेऽशास्वग्नाश्यदितः इति पर्युदासार्थः बकारस्तडर्थः समः प्राक्प्रयोगः क्विवादि- २५१ ॥ सम्राट्। १।१।११३ ॥ समित्येतस्य राजतौ क्यिवन्ते परेऽनुस्याराभावी निपात्यते । स्वादयः हल्द्ध पा- डित्यादिना लुक वश्चेत्यादिना पकारे जश्त्वे चर्वे च कृते सम्राट् समाड्, सम्राजौ, सम्राजः इत्यादि । एवं विभ्राजशब्दः। परिव्राजित्येतस्य अनडुद्द्युदित्यादिना उत्वम् परित्राट् परिमाड्, इत्यादि । बगडन्ता अप्रसिद्धा. दकारान्तः तत्वविदशब्दः। तस्य भेदः । विद ज्ञाने तत्त्वं येत्तीति विगृह्य किवादि । तत्त्ववित् तत्त्व- विद् तत्वविदों तत्वविदः इत्यादि । एवं सर्वविद्-वेदावदादयः । द्विपाच्छब्दस्य भेदः । द्वौ पादावस्येति विगृह्य सुरैशब्दवत् बहुम्रीहिः । द्विपाद इति स्थिते- २५२ ॥ मुसंख्याच्चाहस्त्यादेः पादस्य लुक् । २ । १॥ २०७ । सु इत्यत. संख्यावाचिनो हस्त्यादिवर्जिताच्चोपमा- नवाचिनः शब्दात्परो यः पादशब्दस्तदन्तस्य बहुव्रीहेर्लुक् समासान्तो भवति । स्वादयः । द्विपात् द्विपाद्, द्विपादौ, द्विपादः। हे द्विपात् हे द्विपाद्, हे द्विपादो, हे द्विपादः। द्विपादम, द्विपादौ । शसादावजादौ टादौ- ·हलन्ता पुरिजा उच्ने । ६९ २५३ । पादोऽपदस्यग्यसुछिण्यादौ पद । १ । २ । १४४ अपदसज्ञकस्य य पाद इत्यवयव तस्य गी इत्येतस्मिन् सुछि- ण्यादिवर्जिते चान्यस्मिन् प्रत्यये पदित्यादेशो भवति। द्विपटः, द्विपदा, द्विपादभ्या, द्विपाद्भिः इत्यादि । एव सुपादादय । झकारान्तोऽप्रसिद्धः। भकारान्तः गर्दभ्शब्द भफ्भाव जश्त्वं चवञ्च । गर्धप् गर्धय् गर्दभौ गर्भ इत्यादि । पढान्तावप्रसि- द्धौ । धकारान्तस्तत्वबुध्शब्द |बुधि मनि ज्ञाने इकारस्तडर्थ । तत्व बुध्यते इति विगृह्य विनवादि बशो भपित्यादिना बफारस्य भकार जश्त्वचा । तत्वभुत्, तत्वमुद् तत्वबुधौ तत्वबुध तत्यबुधम् , तत्ययुधौ, तत्ववुध । तत्वयुधा तत्वभुद्भ्याम् तत्वमुद्भिः इत्यादि । एव अर्थबुध्-सुबुधादय । खफछठान्ता अप्रसिद्भाः । थकारान्तोऽनिमथ्शब्द. मथे विलोटने। एकारः नक्षणशसिविजापदिन्मह्यश्चेति विशेषणार्थ आग्न मथ्नातीति विगृह्य क्यियादि तत स्वादय जश्त्वचा। अग्निमत् अमिमद् अमिमथौ, अग्निमथ इत्यादि । एव गोमथादयः । चकारान्त सुपाच् शब्द शोभना वागस्येति विगृह्य बहुव्रीहि तत स्था- दय चो कुरिति कुत्वम् । सुवाक् सुवाग् सुवाचौ सुवाचः इ- त्यादि । कुञ्चशब्दस्य भेद । क्रुञ्च कौटिल्याल्पीभावयो । अकार उच्चारणार्थ । तत क्वियादि। युञ्चक्रुञ्चेति निपातनात् उकार- पूर्वो रेफनलोपाभावश्च । स्वादयः पदस्येति रुक् युज्यञ्चिकुञ्च इति नकारस्य डकार । ड्। "म्नां जय्यपदान्त" इति ब. फार । फुची कुञ्च । आमन्त्रणेऽप्यविशेप । कुन्च, कुश्ची, क्रुश्च क्रुञ्या क्रुड्भ्याम् , कुड्भि , कुञ्चे, क्रुड्भ्याम् , * , ·रूपासिद्धितर्ग- इभ्य । कुन्च, क्रुड्भ्याम् , क्रुड्भ्यः। क्रुचः कुञ्चोः कुन्चा- म् । ऋञ्चि कुन्चो । जोः गण्डक् शरीति पक्षे गगागम.चरी- ति चवम् । क्षु , क्रुषु । मूलवृश्चशब्दस्य भेदः ओवश्नू छेदने ओकारः ॥ क्योदृश्यादित्स्यत्यादेर्दस्य चामन्म ई इति विशेषणार्थः। ऊकारः" रैधाचौदिधून " इति विशे- पणार्थः। मूलं वृश्चतीति विगृह्य किवादि वशिव्यचीत्यादिना साचो यम इक ततः स्वादयः संयोगस्यादिस्को गिति सकारस्थ लुफ् ब्रश्चभ्रस्जेत्यादिना चकारस्य पकार. जश्त्यचर्ये । मूलद्, मूलवृड् ! श्चुत्येन सकारस्य शकारः। मूलवृश्चौ मूलपृश्वः। आम- न्त्रणेऽप्यविशेषः । मूलवृश्चम् , मूलवृश्चौ, मूलवृश्चः । मूलवृश्चा, मूलवृड्भ्याम् , मूलवृद्धिः मूलघुश्चे, मूलवृद्भ्याम् , मूलभ्यः । मूलवृश्वः मूलवृश्चौः मूलवृश्चाम् । मूलवृश्चि मूलयश्चोः । सुपि पदान्ते- २५४ । ड्नस्तः सोऽथः । १।१ । १४६ । पदान्ते वर्त- मानात् डकारात् नकारा परस्य सकारस्य तडागमो भवति श्वःसंयोगस्य सकारस्य न भवति । अनुवन्धलोप. । मूलट्सुः मूलवृद्सु । प्राञ्च्ाब्दस्य भेद. । अञ्च गतिपूजनयोः1 उकार, पूर्ववत् । अपूर्व प्राञ्चतीति विगृह्य किप-- २५५ । हलो नोनाग्च्युदितोः ।४।१।२२१। हलन्तस्य धातोरुपान्तस्य नकारस्य क्ङिति प्रत्यये लुग् भवति पूजायां वर्तमानमञ्चतिमुदितञ्च वर्जयित्वा । समासादि दीर्घश्व ततः उगिदचोध्नेघादेरिति नम्। सोहल्याडित्यादि श्लुक् पदस्थति लुक् , युज्यञ्चिक्रुञ्च इति नकारस्य इकाए । स्वादय.1 .

·आमन्त्रणेऽप्यविशेषः प्राञ्चम् , । प्राच: हरन्ताः पुंलिङ्गा उच्यन्ते । प्राडू । अन्यत्र नां जय्यपदान्त इति अकारः।प्राञ्चों, प्राञ्च: माञ्चौ। शसादाबजादो प्रअन्- अस् इति स्थिते- २५६ । श्चोऽच:।१।२ । १४६ ॥ अपदसंज्ञकस्याव- थको योऽयतिलप्तनकारस्तस्य ग्यसुछिण्यादी परे इत्यादेशो भवति । शकारस्सर्वादेशार्थः अकार उच्चारणार्थः । २५७। थे। १।२। १३९॥ श्वोऽच इति यश्चका- रानुयन्धकश्चादेश. तरिमन् पूर्वोऽग् दी| भवति । प्राव, भाया । हलादी फुत्वजश्त्वे । प्रारभ्याम्, माग्भिः । माचे, माग्भ्याम्, प्राग्भ्यः । प्राच. प्राग्भ्याम् प्राग्भ्य प्रायोः प्राचाम् । प्राधि प्राचोः । शास्त्रसीत्यादिना पत्यम् भानु । प्रतिपूर्वत्वे प्रत्यङ् प्रत्यञ्ची प्रत्यश्च । आमन्त्रणेऽय- विशेपः । प्रत्यञ्चम् प्रत्यब्ची प्रतीचः प्रतीचा प्रत्यग्भ्याम् अत्यग्भिः इत्यादि । उत्पूर्वत्वे उदङ् उदची उदश्चः । आमन्त्रणेऽप्यविशेप, । उदयम् , उद्ञ्चौ । शसादावजादी- २५८ ॥ उद ई । १ । २ । १४७ ।। उदित्येतस्मात्पर- स्यापदसंज्ञकस्यावयवस्य लुप्तनकारस्याश्चतेय॑सुछिण्यादी प्रत्यये ई इत्यादेशो भवति । सच तस्मादादेरित्यफारस्य भवति । उदीच उदीचा उदग्भ्याम् उदग्भिरित्यादि । विप्वक्पू- वत्वे विष्वगञ्चतीति विगृहा किगदि विप्वअच् इति स्थिते- २५९ ॥ विष्वग्देवसादेद्रिगचिक्यो । २ । २६५।। विष्यग्देव इत्येतयोः सर्वोदेश्चान्चतौ क्विप्रत्ययान्ते उत्तरपदे दिगागमो भवति । कफारो देशविध्यर्थः । डकारोऽन्याजादि- ·७२ रुपसिद्धिवृत्ती- लुगर्थः । शेपं पूर्ववत् । विष्वद्यड़, विप्वव्यचौ, विप्वव्यञ्चः इत्यादि। एवं देवयुड्, सर्यद्रयङ्, तद्रयड्,यद्रयड्, एतद्रयड्, इवद्यड्, एकद्रयड् इत्यादयः। अदसि पुनः अदद्रि अड् इति स्थिते- २६०॥ वाऽद्रेः । १ । २ ४५ ॥ अन्यन्तस्यादसो दुकारस्य वा यथासंभवं मकारो भवति मकाराच परस्याल: स्थाने गुर्नित्यं भवति । पक्ष द्वयोरपि दकारयोर्मकाराभ्याश्च परयोरकाररेफयोर्गु इत्यादेशः । तत्र अमुमुइ अच् इति स्थिते " अस्वे” इति इकारे परे उकारस्य यज्ञादेश. प्राप्तः असत्त्वान्न भवति । अत्र गित इति प्रतिषेधः कस्मान्न भवतीति चेन्न पदान्त इत्यधिकारात् पदान्त एच विधानात् यद्यना- पदान्तेऽप्यसत्वं बाधित्वा गित्करणसामर्थ्यात् सत्वात् "गित" इति प्रतिषेधः स्यात् एवमन्यत्रापि स्यात् इत्य. मुया, अमुयोरिति न सिध्येत् । अमूआ इति स्थिते अमूआ अमूओरिति स्यात् । परस्येकारस्य यञ् । अमुमुयद् अमुमु- अमुमुयश्च । अमुमुयश्चम् अमुमुयश्चौ अमुमुईचः । अमुमु- ईचा, अमुमुयग्भ्याम् , अभुमुयग्भि. । अमुमुईचे, अमुमुय- गभ्याम् , अमुमुयग्भ्यः । अमुमुईच , अमुमुयग्भ्याम् , अमुमु- यग्भ्य. । अमुमुईच , अमुमुईचो , अमुमुईचाम् । अमुमुईचि, मुमुईचोः, अमुमुयक्षु । पक्षे पूर्वदकारस्य मकारस्ततः परस्य च गु.। अमुद्रग्रह, अमुद्रयची, अमुद्रपञ्च. । आमन्त्रणेऽप्यवि- शेषः। अमुद्रपञ्चम, अमुद्रयची, अमुद्रीच. अमुद्रीचा इत्या- दि । पक्षे परम्य दकारस्य मकारः ततः परस्य च गुः अद- यञ्चों . अ- ·हलन्ताः पुंरिङ्गा उच्यन्ते । मुयट् अदमुयञ्चो अदमुयञ्च इत्यादि । पक्षे न कस्यचिन्मत्वं गुत्व वा । अदाड् अदयञ्ची अदयञ्चः इत्यादि । सम्सह- पूर्वत्ये समञ्चति सहाञ्चतीति विगृह्य किवादि । सम्अच्, सह- अच् इति स्थिते- ०६१।। सम्सहस्य समिसध्रि ।।।२। ६६ । सम् सह इत्येतयोरञ्चतो क्यिप्रत्ययान्ते उत्तरपदपरे यथासख्य समि, सधि इत्येतावादेशौ भवत । शेष पूर्ववत् । सम्यड् सध्यङ्, इत्यादि । तिरसपूर्वत्वे तिरोऽञ्चतीति विगृह्य क्विवादि। तिरस् अच् इति स्थिते- ०६२ ॥ तिरसस्तिये । २ । २१६७ ॥ तिरस् इत्येत- स्याश्चती को अकारादौ उत्तरपद परे तिरसस्तिरि इत्ययमा- देशो भवति । शेप पूर्ववत् । तिर्यड्, तिर्यञ्चौ, तिर्यश्चः। आम- न्त्रणेऽप्यविशेषः। तिर्यञ्चम् , तिर्यश्चौ। २६३ । श्चोऽचः । १० । १४६ । इचू स्त्यो । तिरश्चः तिरश्चा तिर्यग्भ्याम् तिर्यग्भिरित्यादि । पूजाया वर्तमानस्य अश्चतेर्नलुगभावात् नमागमो न भवति । पूर्यवन्नीतिः प्राङ् प्राशौ प्राश्च । आमन्त्रणेऽप्यविशेप । प्राश्चम् प्राची प्राश्च प्राश्चा प्राड्याम् प्राभि । प्राश्चे प्राइभ्याम् प्राड्स्य । प्राञ्चः प्राड्भ्याम् प्राभ्यः । प्राश्च प्राञ्चोः प्राचाम् । प्राचि चकारस्य लोपे कुत्वे च कृते डणो गडक्शरीति १-पदान्तस्याच श्चादेशो भवति ग्यसुद्धिण्यादौ परे शतापियो । म सर्वादेशार्थ अदुच्चारणार्थ । इति वृहत्प्रति याया मूत्रार्थ प्राञ्चो । उक्त ।

·७४ रूपसिद्धिगृती- पक्षे गगागमः चर्वपत्वे प्राक्षु, प्राप।टकारान्तोऽप्रसिद्धः । तकारान्तो मरुच्छब्दः ततः स्वादयः। मरुत् मरुद्, मस्ती, मरुतः इत्यादि । एवं त्वत्झब्दः। भवत्शब्दस्य भेदः । भवतु इति स्थिते उकार उगित्कार्यार्थः ततः स्वादयः, नमादिश्च सावतोश्चेति दीर्घः सोहल्डयादिना लुक् पदस्येति तकारस्य लोपः। भवान् भवन्तौ भवन्तः । एकामन्त्रणे वोशनोशनन् इत्या- दि । एवमघवत्भगवत्शच्दावुकारानुवन्धौ । गोमत्शब्दस्य गोमान् गोमन्तो गोमन्तः इत्यादि । शत्रन्तस्य भवच्छब्दस्य भेदः । भवत् इति स्थिते ऋकार उगित्कार्यार्थः ततः स्वादयो नमादिश्च । भवन् , भवन्तौ, भवन्तः । हे भवन् हे भवन्तौ हे भवन्तः । भवन्तम् भवन्ती भवतः भपता इत्यादि । एवं जरत्पचत्प्रभृतय. । महच्छन्दस्य विशेपः । महत् इति स्थिते ऋकार उगित्कार्यार्थः तत. स्वादयो नमादिश्च- २६४ ।। स्महतः १।२ । १३५॥ सकारान्तस्य मह- च्छब्दस्य च श्यनम्सुटि निमित्ते यो नकारः तस्मिन पूर्वोऽग् दीर्थो भवति, न चैकामन्त्रणे। सोश्च लुक् । महान् महान्तौ महान्तः । हे महन् हे महान्तौ हे महान्तः। महान्तम् म- हान्तो महतः इत्यादि । शत्रन्तानां द्विरुक्तधातूनां भेदोऽस्ति । डुदाम् दाने। दुकारानुवन्धौ पूर्ववन् । पातुसंज्ञायां सतीति लट् तस्य शत्रादेशः । कर्तरि गयिति शप् तस्य हृदादेः श्लुब्लुक इति श्लुप् । २६५ ॥ द्विर्धातुः श्लुब्लिड्डे प्रत्यये प्राक्त्वच्यचः ।। ४।१।१३ ।। श्लुपि लिटि डे च प्रत्यये परे धातुर्भि- ·व्योरिति प्रस्तुत्य- तनः ल-ता. पुलिङ्गा उच्चन्ने । वति । अजादौ तु तन्निमित्तादचकार्यात्प्रागेव भवति । दादा- अत् इति स्थिते ऋकार उगित्कार्यार्थः । पूर्वस्यास्वेऽचि यु- २६६ ।। आण्जश् रज्झपः ॥ ४ ॥१॥ ७७ ॥ द्विर्भावे पूर्वस्य य ऋवर्ण योऽच् यश्च झप् तेपा यथासंभव अ अण जराश्च भवान्त । इत्याकारस्याकार । २६७ ॥ श्नाझरातः ॥ ४ । । ४७ ॥ श्नाप्रत्यय- स्याज्झद्विरुक्तेदरिद्रातेश्च धातोराकारस्यापीति यि चालि लादेशे परे लुग्भवति । ददत् इति स्थिते स्यादयः उगिदचोऽनेधादेरिति प्राप्तो नमागमः- २६८ ॥ न नम् ॥१।२ । १५ । अझेर्द्विरुक्तात् जक्षादेश्च परो य शता तदन्तस्य शब्दरूपस्य यो नम् प्रा- मोति स सर्वोपि न भवति । इति प्रतिपेधान्न भवति । ददत् , ददतौ ददतः इत्यादि । एवं दधतप्रभृतय. । जन भक्षहसनयोः अकार उच्चारणार्थ । लट शनादेश । शप् तस्य व्हदादेः श्लुब्लु- गिति श्लुक् । ततः स्वादय न नमिति नम्प्रतिषेध । जात्, जक्षतो, जक्षत इत्यादि । एवं जागृ निद्राक्षय, दरिद्रा दुर्गतो, चकासृ दीप्तौ, शासू अनुशिष्टी इत्येतेपा धातूना लट: शनादेश शपः लुचि च कृतायाम् जामत्, दरिद्रत्, चकासत्, शासत् इति रूपनयः । ककारपकारान्तावप्रसिद्धी । शकारान्तो विर- शब्दः तत स्वादयः । पदान्ते ब्रश्चभ्रस्जादिना पकार जश्त्व चर्चे । विट् विड् विशौ विश इत्यादि । तादृश्शब्दस्य भेद । दृश प्रेक्षणे । ऋफार ऋदितोऽतडिति विशेपणार्थः । स इव दृश्यत इति निग्रहे- ·रूपसिद्धिपती- ०६९ ॥ त्यदाद्यन्यसमानाद् गौणाद दृशेराप्ये क्विकर क्सा: ॥४३ १ १८० । त्यहादेरन्पशब्दासमानशब्दाच गौणादुपमेयवृत्ते सुबन्तात् परात् शेर्धातोराप्य कर्मणि क्चि- कटक्सा इत्येते प्रत्यया भवन्ति । इति क्विप्रत्ययः स सर्वोs- प्रयोगी। ककार अक्डिति निपेधार्थ इकार उच्चारणार्थः वकार विजादीना समत्वार्थ । अन्यथा सोऽपि स्यात् । अस्युक्तमिति समासः । नन् दम् इति स्थिते. २७० । आ घदृग्दृशदृक्षे । २ । २।१०७ । घतुप्रत्यये हगादिपु चोत्तरपदेषु पूर्वस्याकारो भवति पुनर्दीर्घः अनादि- त्यादिना गत्वम् चवञ्च । तादृक् ताग ताशी तादृशः। आम- न्नणेऽप्यविशेप । तादृशम्, तादृशौ, तादृशः इत्यादि । एवममू- दृश् भवाश् अन्यादृश् प्रभृतयः। पकारान्तो रत्नमुपशव्दस्ततः स्वादयः जश्त्ववर्वे । रत्नमुट् रत्नमुट्, रत्नमुपो, रत्नमुपा इत्यादि । एवं द्विपादय । पपो जशादिषु "डतिष्णां संख्यानाम् जश्शसः" इति श्लुक जश्त्यचर्वे । पट् पड् । हे पट् हे पङ् । पट पड्। पभि पड्भ्य पड्भ्यः । रणां संख्यानामिति नाम्भाव । पदत्ये जश्त्वम् " प्रत्यये" इति डकारस्य णकारः नकारस्य टुत्वम् । पण्णाम् पमु । सकारान्त सुवचस् शब्दः शोभन वचोऽस्येति विगृह्य सुरैशब्दवद् बहुव्रीहिः तत. स्वादयः सौ- २७१ | अमोऽनधादेः । १।२।१३८ ॥ अनेधादेः असन्तस्य सौ परे यस्तदासन्नोऽग् दी| भवति न चैकामन्त्र- णे । सुवचाः सुवचसी मुवचसः। हे सुपच , हे सुवचसौ,

·७७
1
.
हदन्ताः पुंरिता उच्यन्ते ।
हे सुवचस । सुवचसम्, सुवरसी, सुवचसः । सुवचसा,
भकारादो पदत्वे रित्वोत्वे भवतः । सुवचोभ्याम् मुवचोमिः
इत्यादि । एवं सुक्यस् सुपयम् मुदितमनन् प्रभृतयः ।
उशनस्शब्दस्य भेदः । ततः स्वादय. त्ससीत्यादिना
सोड देश. अन्त्याजरिदलुन् । उशना उशनसी उशनसः ।
एकामन्त्रणे पोशनाशनन्नित्यादिना पक्षे उशन, उशनन्
इत्यादेशौ भवतः सोश्च लुक् अन्यदा सफारान्त एय
एवं त्रैरूप्यम् । हे उशन हे उशनन् हे उशन , हे उशनसी,
हे उशनसः । उशनसम्, उशनसौ, उशनस । उशनसा ।भका-
रादौ रित्वोत्वे एङ् च । उशनाभ्याम् उशनेभिरित्यादि । पुंस्-
शब्दस्य भेदः । पुम्सु इति स्थिते उकार उगित्कार्यार्थः ततः
स्वादयः । सुटि--
२७२ ।। पुंसो उमः॥ १ ।२।११६ ।। पुम्सु इत्येतस्य
तत्सम्बन्धिन्यन्यसम्बन्धिनि वा श्यनप्मुटि परे डसित्यादेशो
भवति । डकारोन्तादेशार्थः उगिदचोऽनेधादेरिति नम्
• स्महत इति दीः हड धाडित्यादिना लुम् पदस्येति सका-
रस्य लुक् । पुमान् । शल्यनुस्वारः पुमांसौ पुमांसः ।हे पुमन्, हे
पुमांसौ, हे पुमांसः। पुमांसम् पुमांसौ पुंसः। पुंसा ! हलाः
पदस्येति लुचि मम्मोहलिताविति मकारस्यानुस्वारोऽनुनासिको
वा। पुभ्याम् पुंभिः । पुसे पुंभ्याम् 'भ्यः । पुंसः, पुंभ्याम, पुंभ्यः
पुंसः पुंसोः पुंसाम् । पुंसि पुंसोः । क्विनामप्पिाशनम इति
पिन भवति नम्ग्रहणस्यानुस्वारनियमार्थत्वात् । पुंसु । श्रेयस्-
शब्दस्य भेद । स चोकारानुरन्धः ततः स्यादयः नगदि समहत

·७८ रूपसिद्धिपती- इति दीर्घ मेयान् प्रेयासी श्रेयांग श्रेयांसम् श्रेयांसा श्रेयस. यसा अयोभ्याम् अयोभि प्रेयसे इत्यादि । एव गरीयम् , पटीयम् प्रभृनयः। विद्वम्शब्दस्य भेद । विद शाने अपार इन्चारणार्य धातुमाया लट. सनादेशः विट अत् इति स्थिते पतरि गप् इति शप् तस्य व्हदादेः श्लुस्टुगिति लुचि म्यानीयानलाश्रये इति स्थानियद्भाचे सति हस्यस्य हल इत्या प्रान लुचिगेनदिति नियमान भवति । शत्रपेक्षया प्रामः - ७३ ।। पल्याला ॥४।१ । १४७ ।। धातोचिहिते प्रत्यये निशिगी घ अपि पर जितीय पूर्वस्य पाय भव. विज्ञापात् पिडनि प्रतिषधाप्त भरनि । ७. ॥ शतः परमुः। १।४।१०३ ॥ विदर्लट. गा पमुगा पा भयति । फरार पाम उमिनि मागान्य- ब, सारगविपासार्य. । अनि पानुसन्धामाणे नामसम्पर प्राय गायन रिटाय पमो । गा पादयः । गुटि उगिदगोनेपाली नागपं पूर्वपत् । faart,fratमाविनाम:1 मिन, पिट्रांमा विग. ! निगम, पितामी आमा ·स्वादयः- हलन्नाः स्त्रील्लिङ्गा उच्यन्ने । विदुपः विदुपोः विदुपाम् । विदुपि विटुपो. विद्वत्सु । भात्यनन्तवीर्य. । अंअः क पान्ता अप्रमिद्धा. । इति हलन्ताः पुल्लिङ्गाः । अथ हलन्ताः स्त्रील्लिङ्गाः। हकारान्तस्त्रीलिङ्गः उपानशब्द.। णही वन्धने ईकारस्त- डर्थः णो न. उपपूर्वः ततः क्विवादि- २७६ ।। नहिवृतिपिच्यधिसहितनिरुचिकौ तिकारकस्य । २ । २ । ९० ॥ नह्यादिपु धातुपु क्विवन्तेपूत्तरपदेपु अज- तस्य पूर्वपदस्य तिसंज्ञकस्य कारकस्य च दीर्घो भवति । ततः २७७ ॥ नहीं धः । १।२। ८७ ॥ नहो हकारस्य पदान्ते जलि च परे धकारो भवति । जश्त्वचत्वें । उपानद् उपानत् उपानही उपानहः इत्यादि नेयम् । उप्णिदः अनुडुङ्- घुदित्यादिना गत्यम । उष्णिक उप्णिम् उष्णिहो उप्णिहः इत्यादि । यकारान्तोऽप्रसिद्ध । वकारान्तो दियशब्दः सोऽपि मुदिशब्दवत् यो. दियो दिवः इत्यादि । रेफान्तो गिझब्दः गृ निगरणे- २७८ ।। सम्पदादिभ्यः तिन् क्विए । ४ । ४ । ७२ ।। सम्पदादिभ्यः कर्तरि स्रियां क्तिन्क्विपो भवत. । इति क्विप्-- २७९ ॥ अन्त्योपान्त्यर्तामिर् ।। ॥ धातोर- न्स्यस्य उपान्त्यस्य च ऋफारस्य इरादेशो भवति। ततः स्वादयः पदत्वे धातोर्तीगित्यादिना दीर्थो विसर्जनीयश्च । गी: निस - ।

·८० रूपसिद्धिवृती- गिर । आमन्त्रणेऽप्यविशेष: हे गी, हे गिरी, हे गिर । गि- रम् गिरी गिर । गिरा । विसर्जनीयस्येति रेफ हलादौ गी- या॑म् , गीर्मि इत्यादि । मुपि विसर्जनीयस्यापवादः रस्मु. प्सीति रेफ । गीषु । धातुप्रहणे तत्प्रत्ययविज्ञानमिति प्रोऽचीति लत्व न भवति । धुर्व हिंसायाम् ऐकारोनडीयश्व्यैदिद्वेटोऽपतः इति विशेषणार्थ । तत क्यिप् । २८० ॥ राल्लुक ॥४।१ । १४३ । रेफात्परयोर्धातोः छकारवकारयो अनुनासिके को जलि च परे लोपो भवति तत स्वादयः। धूः धुरी धुर इत्यादि । एव पुरादय । चतुर्श- ब्दस्य भेद । ततो जमादि । त्रिचतुर स्त्रियां तिसृचतस इति चतस्रादेश । रोनपोऽच्युरिति रेफ । चतन हे चतस्र , चत्तम , चतसृमि , चतसृभ्य चतसृभ्य । नामि अतिसूचतुप्प इति प्रति- पेधात् दीर्घो न भवति । चतसृणाम् चतमपु । लकारनकारान्ता- वप्रसिद्धी। मकारान्तः प्रियप्रदाम् शब्दः सोऽपि प्रदाम्शब्द- यत् । डकारणकारान्तावप्रसिद्धौ । नकारान्तः सीमन शब्दः सोऽपि राजनशन्दवत् । एव धामननहुराजनप्रभृतयः । जकारा- न्तः मुज़ब्दः सोऽपि भिपशब्दवत् । वगडान्ता अप्रसिद्धाः दकारान्तो पशब्दः तस्याप्यविशेषः। एव शरदसपद्विपदा- स्य । झकारान्तोऽप्रसिद्धः। भकारान्त ककुभशब्दः तस्याप्यवि. शेप । क्कुप, ककुभी, ककुभ इत्यादि । घढान्तावप्रसिद्धी । धका- रान्त. समिध शब्द।सभित् समिद् समिधी समिधः इत्यादि सफछठान्ता अप्रसिद्धा ! थकारान्तोऽग्निमथ्शब्द सोऽपि पूर्वनन् । अग्निमद् अग्निमत् अग्निमधी अग्निमथ इत्यादि। - ·-Mal w-mr-Arun- हलताः नपुंसकलिङ्गा उच्पन्ते । चकारान्तः त्वच्शब्दः तस्य कुत्वं जश्त्वचवें । त्वक् त्वम् त्वचा त्वचः इत्यादि । एवं वाक्प्रभृतयः ।टकारान्तोऽप्रसिद्धः । तकारान्तो विद्युत् शब्दः तस्याप्यविशेषः । एवं त्रिंशत् चत्वा- रिंशत् पञ्चाशदित्यादयः। ककारान्तोऽप्रसिद्धः । पकारान्तोऽ- पशब्दः ततो बहुवचनमेव भवति । जसि अपवनित्यादिना दीर्घः र: । आपः हे आपः अप.। भकारादी- २८१ । मेऽपोऽद् । १।२ । २१८ । अपः भकारादी सुपि परे अद्भवति । अद्भिः अद्भ्यः अद्भ्यः अपाम् अप्मु । शकारान्तो दृशशब्दः । दृश प्रेक्षणे ऋकार इत् ततः किवादि स्यादयश्च । अनडुवुदित्यादिना गत्यम । दृक दृग् दृशौ दृशः इत्यादि। एवं दिश्घृतस्पृशशब्दौ । पकारान्स. विपशब्दः सोऽपि रत्नमुपशब्दवत् । एवं विग्रुपादयः । दधृपोऽनडुवुदित्यादिना गत्वम् । दधृक् दधृग, दधृपा, दधृपः इत्यादि । सकारान्तः सुय- गम शानः सोऽपि मुरचमगन्दयत् । एवमनिमयदर । नुपि शारि यति पक्षे सकार । शास्त्रीत्यादिना पिः ततः ध्रुत्वम् । अर्चिप्पु, अर्चि पु। अनुस्याराद्यन्ता अप्रसिद्धाः । इति हलन्ताः सीलिङ्गा.। अथ हलन्ता नपुंसकलिङ्गा उच्यन्ते । हकारान्तो गोदुहशब्दः ततः स्वादय स्वमोः इलुगिति श्लुक् । गोधुक् गोधुग। आडवांतो गीरिति गी । गोदुही जश्शसः शिरिति शिः। २८२ । जलाम् । १ । २ । १२ ॥ अचः परा या जल्- .

·1 रूपसिद्धिवृत्ती- जाति. तदन्तस्य नप. गौ परे निसं नम् भवति । शल्यनुस्वार इत्यनुस्वार. । गोदूँहि । शेषं पूर्ववत् । एवं श्वलिहादय । यकार- वकारान्तावप्रसिद्धौ। रेफान्तश्चतुर्शब्द । जश्शसः शिरिति शिः, वा इति वादेगः। चत्वारि हे चत्वारि चत्वारिशेपं पुंवत्। चार्गब्दस्य वाः वारी वारि इत्यादि । सुपि रः सुप्सीति रेफ: शर इति द्वित्त्वप्रतिषेध पिश्च । वायु । लकारबकारान्ताव- प्रसिद्धी । मकारान्त. प्रियप्रदाम्शब्दः । प्रियप्रदान , प्रियप्रदामी प्रियप्रदामि इत्यादि । डकारणकारान्तावप्रसिद्धौ। नकारान्तः धर्मन्हाद । तत स्वादय. न इति नलुक् । चर्म, चर्मणी, चर्माणि । कामन्नणे- २८३ । अलग्या । १ । २ । ३ । यो न डान्लुगिति लुचोऽभाव प्रतिपेध उक्त म नपुंसस्य वा भवति । प्रति- पेधाभावे न इति नलुक् । हे चर्मन् हे धर्म हे चर्मणी हे चर्माणि । अहल्यमादिति निषेधात् आदेशो न भवति । चर्मणा चर्मभ्याम् चर्गभि. इत्यादि। एवं कर्मन्वर्मन्प्रभृतय । ब्रह्महन् शब्दस्य ग्यां डिग्योर्चेति वा भाग. निन इति पत्वं च । ब्रह्मह, घमणी ब्रह्मनी, ब्रह्महाणि। पुनरपि ब्रह्मह, ब्रह्महणी ब्रह्मन्नी प्रमहागि। शेपं पूर्ववत । अहनान्तस्य भेदः। तत: स्वादय. स्वमो स्टुम् । मजूरहस्म इत्यादिना नकारस्य रिःविसर्जनीयश्च अहः, अही नी, अहानि । आमन्त्रणेऽप्यविशेषः। अहः, अटी अानी, महानि। अहा भवाराठी रित्ये तस्यातोद्धप्युरि- त्युत्वमेट च । महोभ्याम् , यहाभिरित्यादि ! जफारान्त: धाना- मुमतानन म्यादय संयोगस्यादिस्कोलगिति लुफप्रश- - ·, हलन्ता. नपुंसकलिङ्गा उच्ने । भ्रस्जेत्यादिना पत्वं जश्त्वचत्वें । धानाभृट् धानाभृड् धाना- भृनी। जश्शसो अन्तरङ्गत्वात् सकारस्य श्चुत्वजश्त्वयोः कृतयो शो नमि नां जय्यपदान्त इति बफार । २८४ । जरि जरः स्वे वा । १११३३ । हल. परस्य जरो जरि स्वे परे लुग्वा भवति । धानाभृट् धानाभृड्, धा- नाभृजी, धानाभृजि। आमन्वणेऽप्यविशेष । धानाभृट् धाना. हड्, धानाभृजी, धानाभृजि इत्यादि । शेपं पूर्ववत् । बगडा- न्ता अप्रसिद्धा । दकारान्तो द्विपादशब्द । द्विपात् द्विपाद् ग्यां पादो पदस्येत्यादिना पद्भाव द्विपदी, द्विपांदि इत्यादि । एवं निपादादय । इकारान्तोऽप्रसिद्ध । मकारान्तो गर्दभ्शब्दः गर्धप्, गर्धब गर्दभी, गम्भि । इत्यादि घढान्तावप्रसिद्धी। धकारान्तस्तत्वबुध्शब्द । तत स्वादय भप्भाय जश्त्वचत्वें। त्यभुत्, तत्वभुद् , तत्वबुधी, तत्वबुन्धि इत्यादि । सफछठान्ता अप्रसिद्धा । थकारान्तो गोमथ्शब्द । गोमद् गोमत् गोमधी गोमान्थि इत्यादि । चकारान्तो मूलवृश्च्शब्द ततः स्वादयः संयोगस्यादिस्कोलुंगिति लुक् श्चभ्रम्जेत्यादिना पत्व जश्त्व- चर्चे । मूलपृट् मूलवृड् मूलघुश्ची मूलश्चि इत्यादि । प्राच- शब्दात्स्यादय स्वमाः श्लुक चोः कुत्वम्। प्राक् प्राग् । ग्यादेशे श्चोऽच इति श्चादेश ३चे इति दीर्घः। प्राची। शौ जलामिति नम् म्नां जय्यपदान्त इति अकार । प्राञ्चि । आमन्त्रणेऽप्यवि- शेप । प्राक् प्राग् प्राची प्राञ्चि ! शेपं पुंवत् । एवं प्रत्यद् उदड् ' अमुमुय तिर्य सम्यड्प्रभृतयः । टकारान्तोऽप्रसिद्धः त- कारान्तः शकृतशब्दः। ततः स्वादयः । शकृत शक्रद शकृती - ·- रूपसिचित्तौ- शकृन्ति इत्यादि । एवं जरत् गोमत् प्रभृतयः । ददत्तूशब्दात्स्वा. दय । ददत् ददद् दद्दती । शी- २८५ ॥ अज्झेश्शतुः॥१। २ । १४ ॥ अद्भवति शेर्यस्मात ततोऽमेरिकात् जक्षादेव पञ्चकात् परो यः शत- प्रत्यय तदन्तस्य नपो शौ परे आर्यवज्रस्य मतेन नम् भवति अन्यपान भवति । ददन्ति,ददति । शेपं पुंवत् । एवं द्विरुक्तधातूनां सक्षादीनाञ्च रूपनय.। यात् इत्यस्मात् स्वादय.। यात् याद् । ग्यां डिग्योर्वादश्न इति पक्षे नम्। यान्ती याती ।शी जलामि- ति नम् । यान्ति आमन्नणेऽप्यविशेषः । यात् याद् यान्ती याती यान्ति । शेपं पूर्ववत्। एवं यात्प्रभृतयः । भवत्शब्दात् स्यादयः भवत् भवद् । ग्यां शपश्यादिति नम्। भवन्ती, भवन्ति इ- त्यादि नेयम् । एवं दीव्यदादयः शनन्ता. कपशान्ता अप्रसि. द्धा । पकारान्तः पपशब्द मुंवत् नेयः । सकारान्तः पयस्- शब्दः । पय , पयसी । जलामिति नम् स्महत इति दीर्घः शल्यनुस्वार इति अनुस्वार । पयांसि । ॐ मन्त्रणेऽप्य- विशेप । पय पयमी पयांसि इत्यादि । एवं तेजस्वयम्. यशप्रभृतय । विद्वम्भाव्दात्स्वादय । विद्वत् विद्वद् । उम्" इति उम् । विदुपी, विद्वांसि इत्यादि । अर्चि- शब्दान् स्सादयः । अर्चि अर्चिपी पत्वविधौ परे अस- नित्यधिकागत् नमि दो च कृते पश्चात् पत्यम् । अाषि इत्यादि । अनुस्वागधन्ता अप्रसिद्धा । ये तु प्रसिद्धास्तेषां मत्वेऽप्यविनोपः। इति लन्ना नपुंमकलिद्गाः।

·अलिङ्गम् । अथालिङ्गौ युष्मदस्मदशब्दापुच्यते । तयोश्चारित्वान नि प्वपि लिङ्गेपु समान रूपम । त्वं युवा, त्व युवतिः, त्व तीर्थम् । अह युवा, अह युवतिः, अह पानम् इत्यादि । युप्मद् अस्मद् इति स्थिते तत स्वादय । युष्मदसा यामाकामित्याधिकृत्य, २८६॥ त्वाही सौ। १ । २ । १८७ ।। युष्मदस्मदोसत्स- म्बन्धिन्यन्यसम्पन्धिनि वा सौ परे यथासरय त्व अह इत्ये- तावादेशों भवतः । २८७ । डेसुटोऽम् । १ । २ ! १८०॥ युष्मदस्मद्भ्या पर- स्य तत्सम्बन्धिनोऽन्यसम्बन्धिनो या डे इत्येतस्य सुटश्च सुप स्थाने अमित्यादेशो भवति । मोऽणोम इति मत्यम् । त्यम्, अहम् । २८८ । मन्तस्य युवानौ द्वयो । १ । २ । १८५ । द्वित्य- विशिष्टेऽर्थे वर्तमानयो युप्मदस्मदो मपर्यन्तस्य तत्सम्बन्धि- न्यन्यसम्बन्धिनि वा सुपि परे यथासख्य युव आर इत्ये- तावादेशो भवतः। २८९ । अमौदल्याः । १ । २ । १८३ ॥ युष्मदस्मदो- स्तत्सम्बन्धिन्यन्यसम्बन्धिनि वा अमि द्वितीयैकवचने औकारयो हलादौ च सुपि परे आकारो भवति । डेसुटोऽम् इत्यमि दीर्घ (युवाम्, आवाम् । २९० ॥ यूयवयौ जसि । १० । १८८ ॥ युष्मदस्म- दोस्तत्सम्बन्धि यन्यसम्बन्धिनि वा जसि परे यूय वय इत्येतावादेशौ यथासंख्य भवत । डेसुटोऽमित्यम् मत्वञ्च । यूयम्, वयम् । आमन्त्रणेऽप्यविशेष केचिदेवयकाराण ·- an- -- तत्स- ८६ रूपसिद्धिपती- सर्वनाम्नामामन्त्रणं नास्तीति मन्यन्ते । २९१ ॥ त्वमा प्रत्ययोत्तरपदे चकस्मिन् ॥ १॥ २॥१८६ एकत्वविशिष्टेर्थे वर्तमानयोयुप्मदस्मदोर्मपर्यन्तस्य म्बन्धिन्यन्यसंबन्धिनि था सुपि प्रत्ययोत्तरपदयोश्च परतो यथासंख्यं त्य म इत्येतावादेगी भवतः । अमौद्धल्या इत्यात्वं । मत्वं दीर्घश्च । त्याम् , माम् । अटि पूर्ववत् । युवाम् आवाम् । शसि- २९२ ॥ श्शोभ्यसोऽश्नाभ्यम् ॥१।२ । १७८ ॥ युप्मदस्मदुत्तरेपां तत्सम्बन्धिनामन्यसंवन्धिनां या इस्शसभ्य- स् इत्येतेपां सुपां अश् नकारः अभ्यञ्च यथासंख्यमादेशा भवन्ति । इति शसो नः सच तस्मादादेरित्यकारस्य भवति । अमौदल्या इत्यात्वं दीर्घश्च, पदस्येति लुक् । युष्मान् अस्मान् । टायां त्वमौ भवत । २९३ ॥ यौसि यः ॥ १ । ३ । १८ ॥ युष्मदस्मदो- स्तत्सम्बन्धिप्वन्यमम्बन्धिषु वा इ आ ओम इत्येतेषु सुप्मु परतो यक रो भवति । अकार उच्चारणार्थः । त्वया, मया। भ्यामि युवावी भवतः। अमौहल्या इत्यात्वं दीर्घश्च युवाभ्याम् अवाभ्याम् । भिस्यपि आत्वं दीर्घश्च । युष्माभिः अस्माभिः । २९४ । तुभ्यमह्यो ङयि । १ ।२। १८९ । युष्मदस्म- दोस्तत्संबन्धिन्यन्यसम्बन्धिनि वा डयि सुपि परे यथासंख्य तुभ्य मह्य इत्येतावादेशो भवत. । डेसुटोऽमित्यम् । तुभ्यम् मह्यम् । भ्यामि युवाभ्याम् आवाभ्याम् । भ्यसः डरशोऽभ्यस्ते- ·८७ अलिङ्गम् । श्नाभ्यमिति अभ्यम् । २९५॥ दोलक । १ । २।१८१ । दकारान्तयोर्युष्मदस्मदोः तत्सम्बन्धिन्यन्यसम्बन्धिनि वा मुपि परे लुग्भवति । इति लुक् । युप्मभ्यम्, अस्मभ्यम् ।डसौ त्वमौ भवतः। २९६ ! भ्योऽसोध्द । १ । २ । १७९ । युप्मदस्मद्भ्या- मुत्तरस्य तत्सम्बन्धिनोन्यसम्बन्धिनो या पञ्चमीयहुवचनस्य पञ्चम्यकवचनस्य च अदित्यादेशो भवति । दोर्टफ, एदे इति लुक् । त्यन्, मत् । भ्यामि युवाभ्याम, आपाभ्याम् । भ्यसोऽद् दोलक, एदे इति लुक् । युप्मत्, अस्मत् । डमि- २९७ ! तवममी छसि । १ । २ । १९० । युष्मदस्म- दोस्तत्सम्बन्धिन्यन्यसम्बन्धिनि या इसि परे यथासंख्यं तव मम इत्येतावादेशौ भवतः सोऽशादेशः पदे इति लुक् । तय, मम । ओमि युवावौ भवत : यौसि य इति यकार. । युवयो, आवयोः । आमि-- २९८ ॥ युष्मदस्मद्भ्यामाकम् ॥ १ । २ । १७७ ।। युष्मदस्मदित्येताभ्यां परस्याम. तत्सम्बन्धिगोऽन्यसम्बन्धिनो वा स्थाने आकमित्यादेशो भवति । दो गिति लुक् दीर्घश्च युष्माकम् , अस्माकम् । डौ त्वमौ भवतः योमि य इति यत्वम् त्वयि, मयि। ओसि युवयोः आवयोः। मुप्यात्वं दीर्घश्च । यु- प्मासु, अस्मामु । उक्तरूपसमुच्चयः कर्तव्य -- त्वम्, युवाम् , यूयम् । त्वां युवां युष्मान् । त्वया युवाभ्याम् युप्माभिः। तुभ्यम् , युवाभ्याम् युप्मभ्यम् । त्वत् , युवाभ्याम् , युप्मत् । तव युवयोः युष्माकम् । त्वयि युवयोः युप्मासु । अहम्, आवाम , वयम्। + ·८८ . . रूसिद्धिन्तो- माम् आवाम् युप्मान् । मया युवाभ्यां अस्माभिः । मह्यम्, आवाभ्याम् , अस्मभ्यम् । मत्, आवाभ्याम्, अस्मत् । मम आवयोः अस्माकम् । मयि आवयोः अस्मामु । यदा त्वेतौ युष्मदस्मदो यद्वाक्यस्यावयवौ तद्वाक्यस्यावयवात् पदात् परी भवतः तदा द्वितीयाचतुर्थीपष्ठचन्तयोस्तयोर्भेदः ॥ तिडा वाक्यमिति वाक्यसंज्ञा । २९९ ।। पदाद्वाक्यस्य वस्नसौ युग्विभक्तेः ॥१२॥१९॥ वाक्यस्यावयवात्पदात्परयोः तद्वाक्यस्यैवावयवयोः युष्मद. स्मदोः युग्विभक्त्यन्तयोः यथासंख्य वस् नस् इत्येतावादेशी भवत: । इति युष्मान् युष्मभ्यम् युष्माकम् इति द्वितीया. चतुर्थीपठिीबहुवचनान्तस्य युप्मदो पसित्यादेशा, अस्मान् अस्मभ्यम् अस्माकमिति तदन्तस्य अस्मदो नसित्यादेशः। धर्मो यो रक्षतु । धर्मो नो रक्षतु । दानं वो दीयते । दानं नो दीयने । गीलं यः स्वम् , मीनं न स्वम । ३., ।। यान्नावो द्वित्वे ।। १ ।२। १५२ ।। याक्य- स्यावयवात्पदात्परयोस्तद्वाक्यस्यावयवयोर्युष्मदस्मदोदित्ववि- पये .यग्यिमत्तञ्चन्तयोर्यथासंख्य वाम् नो इत्यादेशौ भवतः । युवाम, युयाभ्याम् , युवयोरिति द्वितीयाचतुर्थीपष्ठीद्विवचना- न्तस्य युष्मदो वामित्यादेशः, आवाम्, आवाभ्याम् आवयोः इति तद्विवचनान्तस्यास्मदो नो इत्यादशः। धर्मो वां रक्षतु, धर्मों नौ रक्षतु । दानं यां दीयते, दानं नौ दीयते । शीलं वां स्वम् शीलं नौ स्वम् । ३०१॥ तेमयात्रेकले । १ । २ । १९३ । याक्यस्यावय-

·अलिङ्गम् ।
4Hrwine-
वात्सदात्परयोः तद्वाक्यस्यावयवयोः युप्मदस्मदोरेकत्व-
विषये युग्विभक्त्यन्तयोर्यथासंख्यं ते मे इत्यादेशो भवतः ।
तुभ्यम् तव
इति डेङसन्तस्य युष्मदः ते इत्यादेश:
मह्यं मम इति डेडसन्तस्यास्मदो मे इत्यादेशः । दानं ते
दीयते, दानं मे दीयते । शीलं ते स्वम्, शीलं मे स्वम् ।
३०२॥ त्वामौ द्वितीयायाः।१२।१९४॥वाक्यस्या-
घयवात्परयोस्तद्वाक्यस्यावयवयोर्युष्मदस्मदोरमन्तयोर्यथासंख्य
त्वा मा इत्येतावादेशौ भवतः । इति त्वामित्यमन्तस्य युस्मदस्त्वा
इत्यादेशः । मामित्यमन्तस्यास्मदो मा इत्यादेशः । धर्मस्त्वा
रक्षतु, धर्मो मा रक्षतु । एते वस्नसाद्यादेशा अनन्यादेशे विक-
स्पतो बेदिव्याः " नित्यमन्बादेशे " इति अन्वादेशे नित्य-
त्वेनोक्तत्वात् ।
३०३ ॥ नेवामन्त्र्य पूर्वम् । १ । २ । १९५ ॥ यदाम-
च्यते संवोध्यते तत्पदं युष्मदस्मद्भ्यां पूर्व नेव असदिव
भवति । आमाध्यपदात्परयोः युष्मदस्मदोः यस्नसादयो न भव-
न्तीत्यर्थः। देवदत्त युप्मान् रक्षतु धर्मः । देवदत्त अस्मा-
न रक्षतु धर्मः । देवदत्त युप्मभ्यं दीयते दानम् । देवदत्त
अस्मभ्यं दीयते दानम । देवदत्त युप्माकं शीलं स्वम् ।
देवदत्त अस्माकं शीलं स्यम् । एवमितरवचनयोरपि योज्यम्।
३०४ ॥ पादाद्योः । १ । २ । १९८॥ पादायोस्तयोः
वसूनसादि न भवति ।
त्रिलोकनगराधीशो, युप्मान् पातु जिनेश्वरः।
तस्यैव शासनं पुण्यमस्माकं मोक्षकारणम् ॥१॥

·- रूपसिदिचौ- ३०५ ॥ मनसीक्षात्थः । १ । २ । १९९ ॥ ईक्षा दर्शन तदर्धातुभिः सह तहत् यद्वाक्यं तस्य पदात्परयोः युप्म दस्मदोर्यदुक्तं घनसादि तन्न भवति, सा चेदीक्षा मनोवि- पया भवति। जनो युप्मान् समीक्ष्यागतः । जनोऽस्मान समीक्ष्यागतः। जनस्त्यामुपेक्षठे जनो मामुपेक्षते । ज्ञानं तुभ्यं दीयमानमालोक्यागत । जानं मह्यं दीयमानमालोक्यागत. । जनस्तव कार्यमालोचयति। जनो मम कार्यमालोचयति इत्या- दि. मनीति किम् ? जनो च पश्यति, जनो नः पश्यति। चक्षुपा इत्यर्थः । ३०६ ॥ चवा.हहवयोगे। १ ।२ । २००॥ च चा अह ह एव इत्यतैयोग सम्बन्ध पदात्परयोर्युष्मदस्मदोर्यदुक्तं वस्नसादि तन्न भवति । जनो युप्मांश्च पश्यति । जनो:- स्मांश्च पर ति । जनो.युप्मान् वा पश्यति । जनोऽस्मान् वा पश्यति । जनो युष्मान् ह पश्यति । जनोऽस्मान् ह पश्यति । जनो युप्मानह पश्यति । जनोऽस्मानह पश्यति । जनो युष्मानेव पश्यति जनोऽस्मानेक पश्यति । एवमन्यनापि योज्यम् । अथालिङ्गान्यवचनानि अव्ययानि उच्यन्ते तथा चोक्तम्- सदृशं त्रिपु लिङ्गेपु सर्वासु च विभक्तिः । वचनेषु च सर्वेषु यन्न व्येति तदव्ययम् । इति ३०७ ।। तस्वनामधण्तस्याङ्क्त्वान्तुन्तिसुप्तस्त्राभ- स्वरादीन्यव्ययम् । १ । १ । ३९ ॥ त वडाम्इत्येतद्- न्तानि धण्वर्जिततस्यन्तानि आम, क्त्या, अम्, तुम् इत्येतद्- न्सानि निर्मज्ञानि सुडासुप्रतिरूपाणि स्वरादीनि च शब्दरू.

·" अलिगम । पाणि अव्ययसंज्ञानि भवन्ति । तसिनि “ व्याश्रये तम् इत्यारभ्य असेरिकारेण प्रत्याहार । सुइ इति मु इति प्रत्यया- दारभ्य कथमित्थमारुकारेण प्रत्याहारः । पालुमूलतस्, मुनिवत्, उच्चैस्तराम्, रावणतम्, सर्वतम्, दयाम, कृत्या, पूर्वभोजम् , कर्तु, अदम्, रानौ, वेलायाम् , अस्ति, स्यात, यथा, कुतम्, स्वर , अन्तर् इत्येतेषामनेनाव्ययसज्ञकत्वात् , अव्ययात् सौजस" इति तेभ्य सु तस्य च अव्यय- स्येति इटुक् सत्पतेः पदत्वम् तत्र च पदाश्रितानि कार्याणि भवन्ति । पीलुमूलतो विद्योतते विद्युत् । अत्र रित्वम् । मुनियद् वृत्तमस्य, जश्त्वम् । रावणन नर्यत अन रिविसर्जनीयौ। दयाञ्चके अन परस्त्र. । अद कृत्य रित्वविसर्जनायो, कृकमि- कंमकुशाकर्णीकुम्भपात्रेऽतोऽनव्ययस्येनि स्यभावश्च पूर्वे. णासमस्तस्यानव्ययस्याकारात्परस्य विमर्जनीयस्य च सिर्भ- वति क्रोत्यादौ परे । कुन रित्यविसर्जनीयो, स्वस्तिष्ठत्ति, अन्तस्तिष्ठति अत्र विसर्जनीय सश्ठयाराति सत्वञ्च । अन्यन सोर्लक् । एवमन्यान्यप्यच्ययसंझकानि कार्याणि द्रष्ट- व्यानि । के पुन स्गदय. प्रातर, पुनर, उच्चैस् , नाचम् , शनैम् , पृथक, ऋते, युगपत् , आरात् , यस्, श्यम्, दिवा, सायम् , चिरम् , ईपत्, मनाक्, जोपम्, न्योपम्, तृष्णाम् , बहिन, अवम्, निक्पा, समया, मृपा, स्वयम् नराम , इशा, सामि, वत्, सम, सनात् , तिरस्, अन्तरा, ज्योकम् , कम् , शम्, सना, नाना, विना, अन्यत् , क्षमा, उपाशु, विकायमा, दोषा, सुधा, मिश्या, पुरा, मियो, मिथम्, १ सर, अन्तर, -- ·. ९२ रूपसिद्धिपती- मिथु, प्रायस् , मुहम्, प्रथा, वाहु, आर्य, अलम् , अभीक्ष्णम्, सार्द्धम् , हिरुक, प्रशान्, च, वा, ह, अह, एव, एवम् , नूनम् , शश्वत् , सूपत् , फूपत् , कुवित्, नेत्, चेत्, कश्चित् , यत्र, नह, हन्त, माकिस्, नकिस्, माड्, नञ्, वावत् , त्वावत्, न्यावत , त्वे, न्वै, नै, वै, तै, श्रौपट , चौपट , पपट , स्वाहा, स्वधा, हिम्, सल, किल, अधम् , अथ, स्म, अ, इ, उ, ऋ, ल, ए, ऐ, ओ, औ, ओड् , अहह, अन्तः, यावत् , किम् , यत्, तत् , धिक् , हे, है, पात्, प्यात्, आहो, उताहो, हो, अहो, अथो, अंहो, मा, नो, ननु, हे, तु, नु, इति, इव, च, न, घ, बत, आम, शप, हिकम, शुकम्, सुकम् , नुकम् , नहिकम् , ऋतम् , सत्यम् , अद्धा, नो, हि, न, चेत् , जातु, अच, अड, अद्, आहो, स्वित्, बाह्या, दिष्ट्या, पशु, फट, सह, अनुपक् , अंग, युत् , जातम् , अरे, अये, अवे, वत्, वेत् , वात् , हुम् , तुम् , सोम् , कित् , मर्या, ईम् , किम् , सिम् , प्र, परा, अप, सम्, अनु, अव, निर्, दुर् , वि, आङ्, नि, अधि, अपि, अति, सु, उत्, अभि, प्रति, परि, उप -इति स्वरादय चतुझत्तरद्विशतम् । इति नामसिद्धिः। . . अथ स्त्रीप्रत्ययान्ता उच्यन्ते । ऋच्याडिति वर्तते। ३०८ । मन्नन्यहुव्रीहेर्नच । १ । ३ । १२ । मन्नन्तात् शब्दरूपात यहुनी हेरनन्ताच त्रियां वर्तमानादाड्प्रत्ययो वा ·स्त्रीप्रत्ययान्ताः । . भवति यश्च प्रत्ययः प्रामोति स च न भवति । एवं द्वैरुप्यम् , डित्यन्त्याजादेरिति लुक् । मन्नन्तात्-दामा, दामे, दामाः। दामा, दामानौ, दामानः । पामा, पामे, पामाः । पामा, पामानी, पामानः । एवं सीमन् अतिगहिमन इत्यादि । अन्नन्तात् बहुव्रीहेः बहवो राजानोऽस्यां नगर्यामिति विगृहा एकार्थञ्चेति बहुव्रीहिः। यहुराजा, बहुराजे, बहुराजाः । बहुराजा, बहुराजानौ, यहुराजान । एवं प्रियश्वन् मिययुवन् प्रियमघवन् सुपर्वन प्रियवर्मन् प्रभृतयः । ३०९ ॥ अजाद्यताम् । १ । ३। १३ ॥ अज इत्येवमा- दीनामकारान्तानां च शब्दानां स्त्रियां वाच्यायां घोत्यायां त आडिति प्रत्ययो भवति । अजादीनां बाधकयाधनार्थम- कारान्तार्थचोपादानम् । अजा, अश्वा, एलका, चटका, कोकिला, मूपिका। अत्र जातिलक्षणस्य डयो वाधा । बाला, होडा, पाका, दोला, वत्सा, मन्दा, कन्या, विलाता । अत्र प्रयोलक्षणस्य ज्यो बाधा । पूर्वापहाणा, परापहाणा। निपात- नाण्णत्वम् । अत टिल्लक्षणस्य ङ्यो बाधा । त्रिफला । अत्र द्वि. गुलक्षणस्य उचो बाधा ।कुना, उष्णिहा, देवविशा । अन्न हुल- न्तत्वादतः इत्यप्राप्तिः तथापाठाच अन्त्याजादिलोपाभावः । अतः-फारीपगन्ध्या, क्रोड्या, खट्वा, देवदत्ता, या, सा, इत्यादि। आडन्तानां जायाशब्दवद् रूपनयः । ३१०॥ नृदुगिदनोऽस्वसादी । १ । ३ । ७॥ नकारान्तात्-राज्ञी, तक्ष्णी, दण्डिनी, छविणी, करिणी, महाप्नी, दन्तिनी, वेदवादिनी इत्यादि । ऋत:-की, हीं, ·समितिकृती- धात्री, भी, भक्त्री, पवित्री, प्रसवित्री, इत्यादि । क्रोएशब्दस्य- ३११ । कोप्टोर। १ । ३ । १ । ऋोप्टुशब्दस्य स्त्रियां वर्तमानस्य ऋकारादेशो भवति । इत्युकार केपट्टी । उगित - गोमत् गोमती, विद्वस् विदुषी, कस उस् भवत् भवती, .प्रतुवत् कतुवती, अतिपुंम् अतिपुंसी, महत् महती, ददत् ददती, मुदत् सुदती इत्यादि । अञ्चे. प्राची, प्राञ्ची, प्रतीची, उदीची, अमुमुईची, तिरश्ची इत्यादि । अस्वस्रादेरिति किम ? स्वसा परमस्वमा सुस्नमा अतिस्वसा दुहिना ननान्दा याता माता। ३१२ । पादो का । १ । ३। ९ । पादन्तात् बहुव्रीहे: लियां डीप्रत्ययो वा भवति । पूर्ववत् पद्भावः। द्विपदी, त्रिपदी, चतुष्पदी, द्विपाद्, निपाद्, चतुष्पाद् । ३१३ । ऋच्याइ ! १ । ३ । १०। कचि स्त्रियामाड् भवति परत्वादन्त्यानादिलुचं बाधित्वा पद्भावः, सकृतस्पर्द्ध यद् वा- धित तद् बाधितमेवेति पुनलग्न भवति । द्विपदा, त्रिपदा, चतु- प्पदा ठक् इत्यादि। ३१४ । वयस्यनन्त्ये। १ । ३१ १७ । वाल्यादिवय तस्मिन अनन्त्ये अचरमे वर्तमानादकारान्तात स्त्रियां डीप्र- त्ययो भवति । लुगतः इत्यकारलुक । कुमारी किशोरी वधूटी चिरण्टी तरणी फलभी । अनन्त्य इति किम् । वृद्धा, म्थविग । अत इत्येव, शिशु । १ स्ससा तिनश्यतनश्च ननान्दा दुहिता तथा। याना मातेति मतले म्यादय उदाहना । .

·A - WAAAPAN ४९ ॥ स्त्र प्रत्ययान-T: ३१५ ॥ दिगोः । १।३। ३६ ॥ अकारान्तात् स्त्रियां वर्तमानात् द्विगो. ही प्रत्ययो भवति । पञ्चपूली, पञ्चसद्दी, दशपूली, दाराष्ट्वी। ३१६ ॥ धवाद्योगादज्येष्ठादिभ्यः । १ । ३ धनो भर्ता तदभिधायिनोऽकारान्तशब्दरूपात् योगात् तत्स- म्बन्धात् स्त्रियां गर्तमानात् डीप्रत्ययो भवति, ज्येष्ठादीन् ज्येष्ठप्रकारान् वर्जयित्वा । प्रष्ठस्य भार्या प्रष्टी, प्रचरी, गणकी, महामात्री । एते प्रष्ठादयः सोयमित्यभिमम्बन्धात् भार्यायां वर्तन्ते । अज्येष्ठादिभ्य इति किम् ? ज्येष्ठा, कनिष्ठा, मध्यमा, गोपालिका, पशुपालिका । त्यायदाद्यत इतीत्वम् । ३१७ ।। चेदाक्तिनो ङी। १ । ३ । ५८ ॥ क्तिनवर्जिना- दिकारान्तात् स्त्रियां वा दी भवति । दीर्घश्च शक्ती, शाक्तिः । यष्टी, यष्टिः। अंगुली, अंगुलि । आवली, आवलि । आजी, आजिः ।धूली, धूलि । शुची, शुचि । पदवी, पदधिः इत्यादि। अक्तिन इति किम् ? कृतिः, हृतिः । नकार किम् ? रन्ती, रन्तिः । ३१८ । गुणादुतोऽचोऽखरोः ।। ३ । ५९ । अच: परो य उकारस्तदन्तात् सरुशब्दयर्जितात् गुणवचनात् स्त्रियां या ही भवति । ययादेश । पटवा, पटुः । मृही, मृदुः। पृथ्वी, पृथुः । गुर्वी, गुरु । वही, बहुरित्यादि । गुणादिति किम् ? आखुः । असरोरिति किम् ? सरुः । ३१९ । जातेरस्त्रीयशूद्रात् । १ । २१६५] अकारान्ता- - ·रूपसिद्धिवृचौ- जातिवाचिन. त्रियां डी भवति नचेत् स्यर्थः यान्तः शूद्र- शब्दो या भवति । कुक्कुटी, सूकरी, व्याघ्री, ब्राह्मणी, बृपली, नटी, सारसी, वानरी, सिंही, चक्रवाकी, गर्दभी इत्यादि । अखीयशूद्रादिति किम् ? यूका, मक्षिका, इभ्या, क्षत्रिया, शूद्रा। ३२० । ऊरुतोऽग्राणिनश्वायुरज्ज्वादिभ्यः।१।३ । ७१ । उकारान्तान्मनुष्यजातिन. अप्राणिजातिवाचिनश्च स्त्रियां - प्रत्ययो भवति युशब्दान्तं रज्वादश्च वर्जयित्वा । दीर्घः । कुरू., इक्ष्याकूः, ब्रह्मवन्धः, देववन्धः । अप्राणिजातेः अलावू:, फर्कन्धः । अयुरज्वादिभ्य इति किम् ? अध्वर्युः, रज्जु, हनुः । ३२१ । नारीसखीपङ्गेश्वरू: १ । ३ । ७५ । नार्या. दयः स्त्रियां ड्यूप्रत्ययान्ताः कृतकार्या निपात्यन्ते । नृनरयोः नारी । नृशब्दस्य नारादेशः, नराब्दस्य दीर्घः निपातनात् डीप्रत्ययश्च । ससिसखयोः ससी।पमुशव्दादू: पयूः । श्वसु- रशब्दादूः अकारोकारलोपश्च श्वथः । डचन्ताः फर्नीशब्दवत् अकारान्ता जम्बूशब्दवन्नेतव्याः । ३२२ । यूनस्तित् । १ । ३ । ७६ । युवन् इत्येतस्मात् नियां तित्प्रत्ययो भवति । तकारः प्यदिति प्रत्याहारार्थः इति नकारस्य लुक् । युवतिः, युवती, युवतयः इत्यादि रुचिशब्दयत् । . - पदत्वे ॥ इति स्त्रीप्रत्ययान्तसिद्धि. ।।

·अथ विभक्त्यर्थाः संक्षेपेण निरूपयिष्यन्ते । ३. ३ योगे। १।३ । ९३ । यदित ऊर्ध्वमनुक्रमिप्याम: तत्सति योगे भवति नासतीत्यधिकृतमाशास्त्रपरिसमाप्तेर्वेदित- व्यम् । योगः सम्बन्धः एकार्थता व्यपेक्षा वा। ऐफपधे एकार्थता अन्यत्र व्यपेक्षा । कस्मिन्नर्थे प्रथमा ? एकत्वद्वित्त्ववाहुत्येप्यर्थेषु " एकद्विवहौ" इति प्रथमा। उजाविता , धीरः, धीरी, धीराः। पर्वतः पर्वतौ पर्वता । कुञ्जर, कुञ्जरी, कुञ्जरा. । अश्वः, अश्वौ, अश्वाः । दया, दये, दयाः। वधूः यध्वी यध्वः । नौः नावौ, नाव । तार्थम् , तीर्थे, तीर्थानि । वेदवित्, वेद- विदौ, वेदविद । दन्ती, दन्तिनी, दन्तिनः। इत्युशहरणीयम् । धातुसुवन्तवाक्येय एकत्वादिसंख्याभावात् विभक्तयो न भयन्ति । आमन्त्रणे आमन्त्र्ये इति प्रथमा विभक्तिर्भववि आमन्त्र्यपदं क्रियाविशेपणं भवति । देवदत्त प्रजाम्यहमिति । तत्र क्रियाप्रधाने "अप्रधाने” इति वर्तमाने सोसामिति पप्ठीप्राप्ती वचनम् । जिनदत्त एहि, देवदत्त तय तिष्ठ, अरे विष्णुमित्र मागा, तात भुक्ष्य, शिशो व्याकरणमधीप्न, नौ- र्याहि । द्विवचने-हंसौ रमेथाम्, स्तनौ वर्धयाम्, कुमारी स्वैर- मासाथाम्, कोकूयेथां च कोफिलो । यहुवचने-आर्या. श्रोतु- मागच्छत, सूताः संपद्यध्वं द्रुतम्, तपस्विनःक्षमध्यम् , फलत इत्यादि नेयम् । क्व द्वितीया ?- ३२४ ॥ हाधिकसमयानिकपोपर्युपर्यध्यध्यघोऽयो त्य- न्तरान्तरेणतस्पर्यभिसर्वोभयश्चाप्रधानध्मादशम् ।।३।१०।। महीमहः ·९८ रूपसिदिचो- परार्थमप्रधानम्, प्रधानमुपकार्यम् । यदर्थमन्यदुपाधीयने - तोऽन्यत्तस्योपकारकम् , यदर्थं तद्विशेषणं तदप्रधानम्। हादिभि- स्तसन्तैश्च पर्यादिभिरव्ययोगेऽप्रधानेऽर्थे वर्तमानात् एकाद्वियहुपु ययासंख्यं अम्औटास्प्रत्यया भवन्ति । टशा- वितौ।हा देवदत्तं वर्तते व्याधिः। धिक् देवदत्तमयश. प्रवृद्धम् । समया पर्वतं नदी । निकपा पर्वतं धनम् । उपर्युपरि प्राम मामाः । अध्यधि ग्रामं प्रामाः । अधोऽधो ग्राम प्रामाः। अतिय- खंतु कुरून् महद् बलम् । अन्तरा निपधं नीलं च विदेहाः । अन्तरेण निपधं नीलं च विदेहाः । अन्तरेण पुरुपकारं न किंचित् । परितो प्रामं यनानि । अभितो माम वनानि, सर्वतं: श्रीतृणमाम क्रमुकवनानि । उभयो ग्राम वनानि । हा तात, धिड्मातरित्यादौ च तातादेरामन्यतया विवक्षा, न हादियु- क्तत्वेनेति द्वितीया न भवति । चकारोऽनुक्तसमुच्चयार्थः । तेन बुभुक्षितं न प्रतिभाति किञ्चित्, घृणीष्व भद्रे प्रतिभाति यत्त्वाम् इत्यादि सिद्धम् । क्रियते साध्यते इति फर्म क्रियासाधनम् तच्च निवर्य, विकार्य , प्राप्यन्चेति त्रिविधम् । तस्मिन् कर्मणि "कर्मणी" ति द्वितीया । कुम्भं क- रोति शरं लुनाति आदित्यं पश्यतीति । एतत् त्रिविधमपि कर्म पुनस्त्रिविधं भवति इष्टमनिष्टमिष्टानिष्टञ्चेति गुडं भक्षयति अहिं लड्घयति वने व्याघ्रं पश्यति । मामं गच्छन् वृक्षमूला. न्युपसर्पति । पुनस्तत् कर्म द्विविधं भवति गुणमुख्यभावेन । अ. जान्नयति ग्रामम् । गां दोग्धि पयः1 क्रियते, कटः कृत फट:, कृत्यः कटः, शत्यः कटः, प्राप्तोदको प्राम:- इत्यत्र लफत्त.

·विभक्त्यथर्थाः। द्वितसमासैरभिहिते अभिधेयाभावात् अप्रधानाधिकाराच्च न भवति । प्रधानं चाभिहितम् । ३२५ ।। सीड्स्थासोऽधेराधारः ॥१ । ३ । १२२ ॥ अधिपूर्वाणां शीड्स्थाआस्इत्येतेषाम् आधारः क्रियाश्रयस्य कर्तुः कर्मणो वा अधिकरणं तत् फर्म भवति । इति कर्मवद्भावात् कर्मणीति द्वितीया । माममधिशेते, प्राममधितिष्ठति, प्राम- मध्यास्ते । भवन्ति । ३२६ ॥ कालाध्यनोर्व्याप्ती ।। १ । ३ । १२६ ॥ काले अध्वनि घोप्रधाने वर्तमानात् शब्दरूपात् व्याप्ती स्वेन सम्ब. न्धिना द्रव्यादिनात्यन्तसंयोगे घोत्ये अमोशसो मासं गुडापूपा । क्रोशं पर्वतः । अत्र द्रव्येण ज्याप्तिः । मासं कल्याणी । मोशं कुटिला नदी। एतयोर्गुणेन व्याप्तिः । मासमधीते, क्रोशमधीते अत्र क्रियया व्याप्ति. । पप्ठयां सप्तम्या वापवादः । क तृतीया ? हेतुकर्तृकरणेत्थंभूतलक्षणे इति हेत्वादिप्वर्थेषु तृतीया । हेती- धनेन कुलम, विद्यया यशः,कन्यया शोकः, सचित्ताचित्ताभ्यां परिप्रहाभ्यां क्लिश्यते मन , फलेभज्यते वृक्ष. । कतरि- जिनदत्तेन कृतम्, गुरुदत्तेन भुक्तम्, जायाभ्यां पीडयते नि स्वः, कन्याभ्यां कम्यते बुधः, शत्रुभिः प्रहतो मूर्सः । करणे- दात्रेण लुनाति, परशुना छिन- ति, दृष्टिभ्यां याधते काचित्, शृङ्गारैर्हरते मनः । इत्यंभूत- लक्षणे-कमण्डलुना छात्रमद्राक्षीत्, अपिभवानपदातेन वर्णेन कुमारमेक्षिष्ट, शङ्खचक्राभ्यां शाङ्गिणम, रासचामरक्षेवतच्छन्नैः .

·AAAAAAAAP AnA MA १०० रूपसिद्विवृत्ती- राजानम् । छात्रत्वादिप्रकारमापन्नस्य कमण्डल्यादि लक्षणम् । ३२७ सहार्थेन । १ । ३ । १२९ ॥ सहार्थस्तुल्ययोगो विद्यमानता च, प्रधानेनाप्रधानस्य क्रियादिना सम्बन्धस्तुल्य- योगस्तेन युक्ते प्रधानेऽर्थे वर्तमानादेकद्वियाहुपु यथासंख्यं टाभ्यांभिसो भवन्ति । पुत्रेण महागतः । पुत्रेण सह स्थूलः। पुत्रेण सह गोमान् । मातापितृभ्यां सह धनवान् तिलैः सह माषान वपति | सत्तायाम्-सहैव दशभि. पुत्रैीरं वहति गर्दभी। अर्थग्रहणात्पर्यायप्रयोगेऽप्रयोगेऽप्यर्थसत्तायां भवति साकं स्तनाभ्यां जपनं महत्ते, सत्रा भ्रूभ्यामस्या नयने महती, युगपत्तराभ्यामस्याः केशा दीर्घाः, सार्द्ध जनैर्धनवान् राजा, पुत्रेणागतः, भार्यया दीक्षितः, वन्धुभि स्वर्ग गत । ३२८ ॥ यद्भेदैस्तदाख्या । १ । ३ । १३० ॥ यस्य भेदिन प्रकारवतोऽक्ष्यादेरर्थस्य भेदै काणत्वादिमि. प्रकारै- विशेपै तद्वत प्रकारयदर्थकस्य देवदत्तादेराख्या भवति तत एकद्विबहुपु यथासंख्य टाभ्यांमिसो भवन्ति । अक्ष्णा काणः| हस्तेन कुणि। पादेन सञ्ज । शिरसा सलति । प्रकृत्या दर्श- नीय । प्रायेण वैयाकरण काश्यपो गोत्रेण । ब्राह्मणो जात्या । क्य चतुर्थी-डेभ्यांभ्यसिति देयैराप्ये चतुर्थी । उपाध्यायाय गां ददाति, जिनदत्ताय कन्यां प्रयच्छति, राज्ञे दण्ड वितरति। ३२९॥ क्रुधदुहासूयार्थर्य प्रति कोपोनच कमी१३३१३७ अमर्पः गोधा, अपचिकीर्पा द्रोहः, अक्षमा ईर्ष्या,गुणेषु दोपावि- प्करणम् असूया। एतदर्थः धातुभिर्योगे यं प्रति फोपो भवति तम्मिन्नधानेऽर्थे वर्तमानात् एकद्विवहुषु यथासंख्यं डेभ्यां- ·. जैनस्य । विमस्याः । १०१ भ्यसो भवन्ति न च तत् कर्म भवति । जिनदत्ताय क्रुध्यति । देवदत्ताय कुप्यति । देवदत्ताय द्रुह्य ति, देवदत्तायेयेति, देव- दत्तायेयति, देवदत्ताय सूय॑ति, देवदत्तायाम्यति । फर्म- प्रतिपेधो भावादी लाद्यर्थः । ३३० ॥ भद्रायुष्यक्षेमसुखार्थहिताहितैराशिपि ॥१॥ ३ । १४१ ॥ भद्राद्यर्थैः हितशब्देन च योगे अप्रधानऽर्थे यत- मानात् आशीर्विपये एकद्विवहुषु यथासंख्य उभ्यांभ्यसो भवन्ति वा । भद्रमस्तु जिनशासनाय, पक्षे डसोसामिति पष्ठी भद्रमस्तु जिनशासनस्य भद्रमस्तु जैनाय, भद्रमस्तु कल्याणमस्तु जैनाय, कल्याणमस्तु जैनस्य । आयुप्यगस्तु जैनाय, आयुष्यमस्तु जैनस्य । दीर्घायुरस्तु जैनाय, दीर्घायुरस्तु जैनस्य । चिरंजीवित्वमस्तु जैनाय, चिरंजीवित्वमस्तु जैनस्य । क्षेमं भूयात् संघाय, क्षेमं भूयात् संघस्स। कुशलं भूयात् संघाय, संघस्य वा । निरामयं भूयात् संघाय, संघस्य वा । सुसं भवतात् प्रजाभ्यः प्रजानां या। शर्म भवतात् प्रजाभ्यः प्रजानां या । अर्थो जायतां दूताय दूतस्य वा । शं भवतात् प्रजाभ्यः प्रजानां वा। प्रयोजनं जायतां दूताय दूतस्य वा । कार्य जायतां दूताय दूतस्य या । हितं भूयात् जैनाय जैनस्य या पध्यं भूयात् जैनाय जैनस्य वा। ३३१ । शक्तार्थवपण्नमास्वस्तिस्वाहास्वधाहितः । १ । ३. १४२ । वपट्स्वाहास्यधाशन्दा दाने वर्तन्ते। रामाय: वप- डादिभिश्च योगे अप्रधानेऽर्थे वर्तमानादेकद्विवहुपु ययासंख्यं केभ्यांभ्यसो भवन्ति । शक्तो ।

·- - रूपसिद्धियो- जिनदत्तो देवदत्ताय । प्रभवति जिनदत्तो देवदत्ताय । अलं मल्लो मल्लाय। पपडग्नये । नमोऽहद्भ्यः। स्वस्ति प्रजाभ्यः । स्वाहा इन्द्राय । स्वधा पितृभ्यः । आतुराय हितम् । ३३२ । यदर्थम् । १।३ । १५० । यत्प्रयोजनं फिम्चिद् विवक्ष्यते तस्मिन्नप्रधानेऽर्थे वर्तमानादेकद्वियहुषु यथासंख्यं भ्यांभ्यसो भवन्ति । रथाय दारु । कुण्डलाय हिरण्यम् । संयमाय श्रुतं पत्ते, नरो धर्माय संयमम् । धर्म मोक्षाय मेधावी, धनं दानाय भुक्तये ॥ १ ॥ क्व पञ्चमी? ३३३ ॥ ङसिम्यांभ्यस्स्तोकाल्पकतिपयकृच्छादसवे ।। १ । ३ । १५२ ।। असत्त्वे अद्रव्ये वर्तमानेभ्यः स्तोकादिभ्यो डसिभ्यांभ्यसो भवन्ति वा । स्तोकान्मुक्तः । पो हित्वित्यादिना तृतीया । स्तोकेन मुक्तः । अल्पान्मुक्तः, अल्पेन मुक्त.। कतिपयान्मुक्तः, कतिपयेन मुक्तः । कृच्छ्रान्मुक्तः कुच्छे- मुक्त 1 असत्व इति किम् ? स्तोकेन विपेण हतः । ३३४ ॥ आरादर्थैः ॥ १।३। १५३ ।। आरादिति 'दूरान्तिकयोः । तत्रेहोभयग्रहणम्। दूरार्थैरन्तिकाथैश्च शब्देर्यु- क्तादप्रधानेऽर्थे वर्तमानादेकद्विबहुषु यथासंख्यं डसिभ्यांभ्य- सो या भवन्ति । दूरं ग्रामात् , ग्रामस्य वा। विप्रकृष्टं प्रामात् प्रामस्य था। अन्तिकं प्रामात् प्रामस्य वा । अभ्यासं प्रामात्, ग्रामस्य वा। एवमितरवचनयोगेऽपि योज्यम् । आराच्छन्द- योगे दिक्छब्देत्यादिना नित्यमेव पञ्चमी। आराद् मामात् । १.३३५ ॥ हेतौ गुणेऽस्त्रियाम् ।। १ । ३ । १५४ ॥अस्त्री- । .

·- विभत्यर्थाः। लिङ्गे गुणे द्रव्याश्रिते पर्याये हेतौ वर्तमानादेकद्विबहुषु यथा- संख्य डसिभ्यांभ्यसो भवन्ति वा| जाड्या जाव्येन वा बद्धः। पाण्डित्यात् पण्डित्येन वा मुक्त.। मोहाद् मोहेन या यद्धा ज्ञानात् ज्ञानेन वा मुक्तः । अस्त्रियामिति किम् ' जडतया पद्ध , बुद्धया मुक्तः अस्त्यत्राग्निधूमात्,नास्तीह पटोऽनुपलब्धे. इत्यादी नाग्न्यादेधूमादिहेतुः । फस्य तर्हि ? तज्ज्ञानस्य। तन भासादात् प्रेक्षते इत्यादिवद् भवति । अपायेऽवधाविति पञ्चमी। ग्रामादपैति, प्रामादागच्छति, पर्वतादवरोहति, यवभ्यो गां वारयति, कूपादन्धं प्रतिपेधति निवर्तयतीत्यर्थः, कुशूलात् पचति, आगमात् शंसति-तस्मात् गृहीत्वेति प्रतीयते । बला- हकाद्विद्योतते विद्युत्, ततो निसृत्य ज्योतिर्विद्योतते विद्योतमान या ततो निर्धावतीति प्रतीयते । कुतो भवान् ? पाटलिपुत्रात्- फुतो भवानागच्छति, पाटलिपुत्रादागच्छामि इति प्रतीयते । गवेधुमतः सांकाश्यं चतुर्प योजनेयु-नतो निसृत्य गतेषु भव- तीति प्रतीयते । कार्तिक्या आमहायिणी मासे-तन, प्रकृति मासि गते भवतीति प्रतीयते । केभ्यो बिभेति, दस्युभ्यस्त- स्यति-चित्तसंक्षोभपूर्वकं ततो निवर्तते इति प्रतीयते। विभौतर्हि भयपूर्विकायां निवृत्तौ वर्तते । चौरेभ्यस्त्रायते, दस्युभ्यो रक्ष- ति-सदुपघातकप्रतीकारेण नतो निवर्तयतीति प्रतीयते । शृङ्गा- च्छरोजायते, बीजादकर उत्पद्यते-तस्मादात्मानं प्रतिलभमानो निस्सरतीति प्रतीयते । हिमवतो गङ्गा प्रभवति, महाहिमवतो रोहित् प्रभषति- तत्र प्रथममुपलभमाना ततो निस्सरतीति प्रतीयते । संगतत्वात् नात्यन्तापायक्रमः । उपाध्यायाटन ·- १०४ रूपसिद्धियो- उपाध्यायानिलीयते- ततोऽदृश्यतयापैतीति प्रतीयते । भोज- नात्पराजयते, अध्ययनात् पराभवति-भावेन ततो न्यूनीभूय निवर्तते इति प्रतीयते । माथुराः पाटलिपुत्रकेभ्य आढ्यतराः, देवदत्ताद् जिनदत्त. पटुः, अयमस्मादधिकः, अयमस्मादून:- पाटलिपुत्रकादिभिः माथुरा आढ्यत्वादिना संसृष्टास्ततोs- तिशयादिना धर्मेण विभक्ता. प्रतीयन्ते । विभागश्चापायः। अपायेऽवधिविवक्षायामेवं भवन्ति । विवक्षान्तरे तु यथायोगं विभक्तयो भवन्ति । यवेपु गां वारयति, वलाहको विद्योतते, यलाहके विद्योतते, चौरैर्भयम्, चौरेषु विभेति, चौराणां विभेति, शृङ्गं शरो जायते, अधर्म जुगुप्सते, अधर्मेण जुगुप्सते, मौख- र्येण प्रमाद्यति, भोजने पराजयते, शत्रून् पराजयते, इत्यादि । ३३६ ॥ स्थानिप्यकर्माधारे ॥ १।३। १६१॥ यस्या- थैः प्रतीयते न च प्रयोगः म स्थानी स्थानिप्यादेशान्तेन युक्त कर्मण्याधारे च डसिभ्यांभ्यसो भवन्ति । प्रासादात्प्रे- क्षते, आसनात्प्रेक्षते, अस्त्यत्राग्निधूमात्, नास्त्यत्र घटोऽनुप- लन्धः। स्थानिग्रहणं किम् ? प्रासादमारुह्य प्रेक्षते, आसने उप- विश्य प्रेक्षते, धूममुपलभ्य आमिरस्तीति प्रतिपत्तव्यम् , पटा- नुपलब्धिमुपलभ्य पटो नास्तीति प्रतिपत्तव्यम् । धूमादेहेतोहेतौ वा पञ्चमी चतुप्पचपाद्धर्षात् इति निर्देशात् । ३३७ ॥ दिक्च्छब्दान्यार्थारादहिरितरैः ॥ १। ३ । १६२ ।। दिक्शब्दै. अन्याथैः आरान् बहिस् इतर इत्येतैश्च शब्दैर्युकेऽप्रधानेऽर्थे वर्तमानाद् एकद्विवहुपु यथासंख्यं इसि. भ्यांभ्यसो भवन्ति । दिशि दृष्टाः सब्दा दिकच्च्दा इति देश- ·दत्तात्, देवदत्तयोः पुत्रः, विभत्स्याः । २०५ कालादिवृत्तावपि भवति। एतदर्थमेव शब्दशब्दोपादानम्। अ- न्यथा हि दिग्वृत्तावेव स्यात् न कालादिवृत्तौ । दिक्शब्दः- प्राग्मामात, प्रत्यग् ग्रामात् , पूर्वो ग्रामात् , अपरो ग्रामात् , पूर्वो वसन्तात्, अपरो वसन्तात् । अन्यार्थ.- अन्यो देव- भिन्नो देवदत्तात्, अर्थान्तरं देवदत्तात् , हिरुग् देव- दत्तात् ! आरात्-आरात् प्रामात् , आरात् पर्वतात्। बहिस्- सहि. ग्रागात् , वहिः नगरात् । इतर:-इतरो देवदत्तात् । अस्य द्वतीय इत्यर्थः । क पष्ठी ? ढसोसामित्यप्रधाने पष्ठी।अपवादविनिर्मुक्तोऽस्य विपयः। राज्ञः पुरुपः, पशोः पादः, माषाणां राशि., वारीणां वीचय । ग्रियाणां मधुरं वाक्यं, कवीनां रसवद्वचः, गुरूणां वचनं पथ्यं, साधूनामुत्तमं वचः ॥१॥ ३३८ ॥ कृत्कामुकस्याउण्लक्तास्वार्थाव्ययैष्यदृणेनः कर्मकोंः ॥ १।३ । १६६ ॥ उणादिवर्जितो यः कृत् तद- न्तस्य कामुकशब्दस्य च कर्मणि कर्तरि चैकद्विवहुपु यथासंख्यं ढसोसामो भवन्ति न वुणादेः। द्वितीयातृतीयापवादः । क- णि-अपां स्रष्टा, पुरां भेत्ता, वर्पशतस्य पूरकः, पुत्रपौत्राणां क. । कर्तरि-भवतश्शायिका, भवत आसिका, वास्याः कामुकः। क सप्तमी- ३३९ ।। हेतो कर्मणा ॥१।३।१७२॥ कर्मणा युक्तेऽप्रधान तो वर्तमानादेकद्विबहुपु डिओससुप् इत्येते प्रत्यया भवन्ति ।

·रूपसिद्विवृत्ती- चर्मणि द्वीपिनं हन्ति, दन्तयोर्हन्ति कुञ्जरम् । केशेषु चमरी हन्ति, सीम्नि पुष्कलको हतः ॥ १॥ आधारे इति सप्तमी। आसने आस्ते, स्थाल्यां पचति, गङ्गायां घोपः, तिलेपु तैलम् , आकाशे शकुनयः, गुरौ वसति । स्तनयोः पतिते नेत्रे, नेत्रयोः पतितं मनः । भूभृत्सु पादपाः सन्ति, सन्ति गङ्गासु यालुकाः॥१ वार्तासु वर्तते बुद्धिः प्रियधर्मकथासु न । अन्यस्त्रीपु मनो याति कुलस्त्रीपु न गच्छति ॥ २ ॥ कृष्णा गोषु सम्पन्नक्षीरतमा, धावन्नध्वगेपु शीघ्रतमः । कथं कृष्णा गवां सम्पन्नक्षारतमति पष्ठी ? समुदायस्यैकदेशं प्रत्या- धारविवक्षायां सप्तमी सम्बन्धविचक्षायां पष्ठी भवति । यथा वृक्षे शाखा, वृक्षस्य शारोति । निर्धारणं तु कृष्णेत्यादेः पदान्त- राद् भवति । जातिगुणक्रियादिभिः समुदायादेकदेशस्य पृथक्करणं निर्धारणम् । ३४० । यद्रायो भावलक्षणम् । १।३ । १८० । भाष: किया प्रमिद्धं लक्षणमप्रसिद्धं लक्ष्यम् । यस्य सम्बन्धिना भावेन क्रियया भावान्तरं लक्ष्यते तस्मिन्नप्रधाने एकद्विबहुषु यथासंख्यं डि-ओस्-सुपो भवन्ति । गोषु दुह्यमानासु गतः, नान्दीतूर्येषु वाद्यमानेषु गत , देवार्चनायां क्रियमाणायामागतः, आनेषु कपायमानेषु गतः, पकेप्वागतः। जातेविति गम्यते। गम्यमानमपि विभक्तनिमित्तं भवत्येव । ३४१ । पठी चानादरे । १।३। १८३ । यद्भावो भाव. लक्षणं तस्मादनादरे अवशाने गम्यमाने पष्टीसप्तम्यो विभक्ती , ·. विभव्यर्थाः । भवतः । रुदति लोके माम्राजीत्, रुदतो लोकस्य प्रामाजीत् । कोशति वन्धुवर्गे प्रावाजीत् , क्रोशतो बन्धुवर्गस्य प्रामार्जात् । किमपि बहुपु वदत्सु स्वयमार्यो याति साधुमार्गेण, किमपि यहूनां वदतां स्वयमार्यो याति साधुमार्गेण । तस्मिन्नाक्रोशति समनादृत्य मावाजीत् याति चेत्यर्थः । ३४२ । तुल्यार्थंस्कृतीया । १।३।१८८। तुल्यार्थैर्युक्तेऽ- प्रधाने तृतीया विभक्तिर्भवति । मात्रा तुल्यः, पित्रा समानः, देवदत्तेन सहक, जिनदत्तेन सदृशः, गुरुदत्तेन सदृक्षः । ३४३ । पष्ठी। १।३। १८९ । तुल्यार्थैर्युक्तेऽप्रधाने पष्ठीविभक्तिर्भवति । मातुस्तुल्यः, पितुः समानः । ३४४ । पञ्चमी चर्ते । १ । ३ । १९१ ॥ ऋतेशब्देन युक्त अप्रधाने द्वितीयापञ्चम्यौ विभक्ती भवतः । ऋते धर्म कुतः सुखम् , ऋते धर्मात् कुतस्सुखम् । ३४५ । पृथग्नाना तृतीया च । १ । ३ । १९२ । पृथ- फ नाना इत्येताभ्यां युक्तेऽप्रधाने तृतीयापञ्चम्यो विभक्ती भवतः । पृथक् देवदत्तेन, पृथक् देवदत्तात् । ३४६ । विनेमास्तितः । १ । ३ । १९३ । विनाशब्देन युक्ते अप्रधाने इमा अनन्तरास्तिवस्तृतीयापञ्चमीद्वितीय विभक्तयो भवन्ति । विना वातेन, विना वातात् , विना यातम् । ३४७ । हेतौ हेत्वर्थैः सर्वाः प्रायः । १।३ । १९५ । हेतुर्निमित्तं कारणमिति पर्यायः । तदर्थैः शब्दोगे हेतावप्रधाने प्रायेण सर्वा विभक्तयो भवन्ति । धनेन हेतुना, धनाय हेतवे, चनात् हेतोः, धनस्य हेतोः, धने हेतो वसति । एवं निमित्तका ·१०८ रुपसिद्धिती- रणप्रयोजनशब्दरपि योगे नेयम् । इत्याद्यनेकविधोऽमूपां विभक्तीनामर्थविभागो वेदितव्यः। इति विभत्तयर्थसिद्धिः। अथ समाससिद्धिः मुयन्तात् सुबन्ताश्रितत्वाय मुयन्ते संक्षेपेणोच्यते । पृथगर्थानां परस्परसम्यन्धिनां सुबन्तानां शब्दानामेकार्थी- भाववचनं ममासः। सच पोढा भवति बहुव्रीहिरव्ययीभावः तत्पुरुषः कर्मधारयः द्विगुर्द्वन्द्व.श्चेति । तत्र बहुव्रीहिनिप्रकार: उत्तरपदार्थप्रधानः, उभयपदार्थप्रधानः, अन्यपदार्थप्रधानश्चेति । सवोत्तरपदार्थप्रधानो यथा-द्विदशन् इति स्थिते द्विवाददात् " कालाध्वनोाप्ता" विसौट् । अभ्यावर्तमानया क्रियया संबध्यमानो हि कालो वार इत्युच्यते । कालोऽनेन द्विशब्देन संख्यायते । अत्र भवतिक्रियाभ्यावृत्तिः दशभावो हि द्विरावर्तते, धात्वर्थस्यायोगपद्येन वा वृत्तिर्वारः । तत्र कर्मणीत्यौट भवति, प्रतीयमानकृत्वेतिक्रियापेक्षया कर्म- त्वात् ।दशन इत्यतो जम् । द्वि औ दशन् अम् इति स्थिते द्रौ वारी दश भवन्तीति विग्रहे मुवन्तयोर्योगे सुप्सुपा समासो वहुलमित्यधिकृत्य- ३४८ ॥ मुज्वार्थे संख्या संख्यया संख्येये बहुव्रीहिः ।। २। १ । २ ॥ वारः सुचोऽर्थः धात्वर्थस्यैवायोगपथैन वृत्तिरावृत्तिकालो वा ! विकल्पः संशयो वा वार्थः तत्र वर्तमानं संख्यावाचि सुवन्तं संख्यावाचिना संख्येये वर्तमानेन मुवन्तेन ·पञ्च समाससिद्धिः । १०९ साह समाससंझं भषति वहुव्रीहिसंझं च । योगे ऐकपद्यमेक- विभक्तित्वं चेत्येवमादिकं समासस्य प्रयोजनम् । प्रत्ययस्य च सुपः श्लुगिति सुपः श्लुक् । बहुव्रीहे: काप्टेटः इति प्रस्तुत्य. ३४५ ॥ प्रमाणीसंख्याहुः ।। २।१।१८९॥ प्रमाणी- शब्दात् संख्यावाचिशब्दान्ताच्च बहुव्रीहेर्डस्समासान्तो भवति । डित्यन्त्याजादेरिति लुक् । सूक्तं पूर्वमिति द्विशब्दस्य पूर्वनिपातः। बहुव्रीहिसंज्ञकाः शब्दा आश्रयालगत्वात् त्रिप्य - पि लिङ्गेपु नेतव्याः । द्विदशाः पुमांसः, द्विदशाः खियः, द्विदशानि वस्त्राणि विशतिरित्यर्थः । एवं त्रीन् वारान् दर्श विदशाः । चतुरो वारान् दश चतुर्दशाः । वारान दश पंचदशाः इत्यादि । उभयपदार्थप्रधानो यथा- द्विशब्दादौ त्रिशब्दाजम, द्वि औ त्रिजम् इति स्थिते दो या त्रयो वेति विगृह्य सुचार्थे इत्यादिना सगासः। शेपं पूर्ववत् । द्विवाः पुमांसः, द्वित्राः स्त्रियः, द्वित्राणि वस्त्राणि । अन विकल्प्यमाना: संशय्यमाना वा पूर्वोत्तरपदार्था वाच्याः । अन्यपदार्थप्रधानो यथा-सद्धर्म इति स्थिते उभयत्रापि सु:, शोभनो धर्मोऽस्येति विगृह्य एकार्थञ्चेति वहुव्रीहिः समामः । ततः मुपः श्लुक् । ३५० । धर्मादन द्विपदात् ।२।१ । १९९ । धर्मशब्दा. न्तात् द्विपदात् बहुव्रीहेरन् समासान्तो भवति । तस्य- ३५१ । इजाद्यायात्तद्धितः । २ । ३ । ७३ ॥ इज्युद्ध इत्यारभ्या गुपौधूब्धिच्छिपनपणेरायः इत्याय्प्रत्ययात्प्राक् । यत् प्रत्ययसंज्ञं तत् तद्धितसंझं भवति । इति तद्विवसंज्ञायां, शिरसोऽप्येतद्धिते शीर्पन्नित्यधिकृत्य- ·- रूपसिद्धितृती- ३५२ । एः। २ । ३ । ७४ । अवर्णान्तस्येवर्णान्तस्य चापदस्य तद्भिते परे लुग्भवति । विशेषणं सर्वादिसंख्यं बहु- बीहाविति सुशब्दस्य पूर्वनिपात. । सुधर्मा, सुधर्मा- गो, सुधर्माणः इत्यादि सुचर्मन्शब्दवत् । एवमनन्तधर्मेत्यादय. चित्रा गो इति स्थिते उभयत्रापि जस् । चित्रा गायोऽस्येति विगृह्य बहुव्रीहिः। ३५३ । मानिस्श्येकार्थयोः स्त्र्यन्यतोऽन: ।२।२।४१ । अन्यतो विशेष्यवशात् यः शब्द. स्त्रीलिङ्गः अनूः, ऊप्रत्य- यान्तो न भवति स मानिन्नित्येतस्मिन् स्त्रीलिंगे चैकार्थे सामानाधिकरणे उत्तरादेः पुमान् भवति । ३५४ । न्यग्गोप्यतोऽनंशीयो बबीहेर्हस्वः । २।१ । १२३ । न्यहड्डुपसर्जनं यो गोशब्दः यश्च प्यत्प्रत्याहारगृ- हीवप्रत्ययान्तः तदन्तस्य समासस्य इस्वादेशो भवति नचेदसा. वंशिसमासः इयसो य प्यदधिकारः तदन्तश्च पहुनीहिर्भवति स चासन्न इति ओष्ठ पस्योकारस्य ओष्ठथ उकारः । चित्रगुः, चिनगू, चित्रगण. इत्यादि पटुशब्दवत् । एवं पहुगुः शवल- गुरित्यादि। रूपवती भार्या अस्येति विगृष्ठ समासे पुंषद्भायो हस्पत्यम्य । रूपपदार्य । एवं प्रियपटु इत्यादि । प्राप्वमुदक यम्, उढो रथो येन, उपहतो यलियस्यै, उद्धृत ओदनो यस्या , अमिः द्वितीयो यस्य धीरा, पुरुपा यस्मिन् । द्वितीयाद्यन्यपदा- धेपु पूर्वपद् यहुप्रीदिशेपं पूर्पयत् । प्राप्नोदको प्रामः, उढरयोs- नन्, उपहनपलियेक्षी, उद्धृतोदना स्थाली । अघ्र समासे एते आए । अमिद्वितीय. पुरुपः । इनः पजित्यधिपत्य-- .

·समाससिद्धिः। १११ ३५५ ॥ शेपासिद्धनन्दिनः ॥२ । १ । २२९ ॥ यस्य समासान्त: प्रत्यय आदेशो वा न विहितः तस्मात् बहुव्रीहे: कच् समासान्तः सिद्धनन्दिन आचार्यस्य मतेन भवति अन्ये- पां मतेन न भवति । चकारोनकचीति विशेषणार्थः । वीरपुरुष. को प्रामः । अव्ययम्-उच्चैर्मुखं यस्य, अस्ति क्षीरं यस्या इति विगृह्य बहुव्रीहिः । उच्चैर्मुखः पुरुषः, अस्तिक्षीरा गौः। पश्वा- दाङ् धर्मादद्विपदादिति द्विपदग्रहणात् बहूनामपि सुबन्ता- नां बहुप्रीहिमवति । त्रयः काला गोचरा यस्य, लोहितः तक्षकः मियो यस्येति विगृहा त्रिपदबहुव्रीहिः ।त्रिकालगोचरं द्रव्यम् , लोहिततक्षकप्रियः पुरुषः । बहुलाधिकारात् कचिदसमाना- धिकरणेऽपि भवति । करे कृतं येनेति विगृह्य यहुप्रीहिः करकृत इत्यादि । अव्ययीभावोऽपि त्रिप्रकार:- अन्यपदार्थप्रधानः, पूर्वपदा- र्थप्रधान:, उत्तरपदार्थप्रधानश्चेति । तत्रान्यपदार्थप्रधानो यथा- केशकेश, दण्डदण्ड इति स्थिते सर्वतोऽपि जस् । केशाश्च के- शाश्चान्योन्यस्य ग्रहणं यस्मिन् युद्धे, दण्डाश्च दण्डाश्चान्यो- न्यस्य प्रहरणं यस्मिन् युद्धे इति विगृह्य- ३५६ । मिथो ग्रहणे प्रहरणे च सरूपं युद्धेऽव्ययीभावः । २।१ । ६ । मिथोऽन्योन्यं गृहन्ति यस्मिन् , येन वा प्रहरन्ति तत्र वर्तमानं समानश्रुसिकं सुबन्तं तत्रैव वर्तमानेन सुबन्तेन सह समस्यते द्वितीयाद्यन्यपदार्थे युद्धे स च समा सोऽव्ययीभावसंज्ञो भवति । सूक्तं पूर्वमिति पूर्वनिपातः । समासे, अन्त इति च वर्तमाने-

·११२
रूपसिद्धिवृत्ती-
३५७ । इज्युद्धे । २ । १ । १३५ ॥ युद्धे यः समासो
विहितः तस्मादिच् समासान्तो भवति । चकारः। इत् एरिति लुक् ।
३५८ । आदिजन्ते।२।२।८७ 1 इज् युद्ध इति य इच् तदन्त
उत्तरपदे पूर्वस्याचो बहुलमाकारो भवति । ततः स्वादयः-
३५९ । अव्ययीभावस्य । १।२।१५५ ॥ अव्ययी-
भाषस्य सम्बन्धिनः सुपः श्लुग्भवति । केशाकेशि, परस्परं
केशेपु गृहीत्वा यत् युध्यते तत् केशाकेशीत्यर्थः । एवं कचा-
कचि । दण्डादण्डि, दण्डैः परस्परं प्रहृत्य यत् युध्यते तत्
युद्धं दण्डादण्डीत्यर्थः । मुष्टामुष्टि, अस्यसि । बहुलाधिकारात्
कचिदाकारो न भवति । उन्मत्ता गङ्गा इति स्थिते उभयत्रापि
सुः । उन्मत्ता गङ्गा अस्मिान्नति विग्रहे-
३६० । नदीभिर्नाम्नि ।२।१। ७। नदीवाचिभिः
सुबन्तैः मुवम्तं द्वितीयागन्यपदार्थे संज्ञाविषये समस्यते स च
समासोऽव्ययीभाव, । सुप. श्लुक् । पूर्वपदस्य मानीत्यादिना
पुंवद्भावः । अव्ययीभाव इति नपुंसकत्वेन नपोऽचो हस्व इति
हस्वः । ततः स्वादयः । अव्ययीभावस्येति सुपः श्लुचि प्राप्ता-
याम्-
३६१ । नात.। १ ।२।१५६ । अकारान्तस्याव्ययी-
भावस्य सुपः श्लुग्न भवति ।
३६२ अमपञ्चम्याः ॥ १।२ । १५७॥ अकारान्त.
स्याव्ययभिावस्य सम्बन्धिनः मुपोऽमित्ययमादेशो भवति
पञ्चमी वर्जयित्वा । मोऽणोमः इति मत्वम् पदस्येति लुकू ।
उन्मत्तगग भने, उन्मत्तगरं पश्य ।

·समाससिद्धिः। ११३ ३६३ ॥ तृतीयाया वा ॥ १ । ०।१५८ ॥ अकारान्त- स्याव्ययीभावस्य तृतीयाया अम् वा भवति । उन्मत्तगगम्, उन्म- त्तगरेन फुतम् , उन्मत्तगगाभ्याम् उन्मत्तगगै । उन्मत्तगंगं देहि "अपञ्चम्या" इति प्रतिपेधात् पञ्चम्या अमादेशो न भवति । उन्मत्तगङ्गात् उन्मत्तगगाभ्याम् उन्मत्तगङ्गेभ्य । उन्मत्तगंगं स्वम्- ३६४॥ सप्तम्याः ॥ १।२ । १५९ ॥ अकारान्त- स्याव्ययीभावस्य अम् वा भवति । इति विकल्पेनामादेशे प्राप्ते- ३६५ ।। नदयुद्धवंश्यस्य ॥१।२। १६० ॥ नद्यन्तस्य द्धयन्तस्य वंश्यस्याकारान्तस्याव्ययामायस्य सप्तम्या नि- त्यमम् भवति । उन्मत्तगंग वसति । एव लोहितगंग, तूणी- गंगम् , शनैर्गगम् इति । इमानि देशनामानि । पूर्वपदार्थप्र- धानो यथा- यावत् अमन इति स्थिते उभयत्रापि जस् याव- न्त्यमत्राणि संभवन्तीति विग्रहे- ३६६ ।। यावदवधारणे॥२।१।१० ॥ अवधारणमियत्ताप- रिच्छेद तस्मिन् गम्यमाने यावदित्येतत्सुवन्त सुरन्तेन सह समस्यते पूर्वपदार्थेऽभिधेये स च समासोऽव्ययीभावसको भवति। शेपं पूर्ववत् । यापदमनम् । एव यावदोदनम् , यायदव- काशम् अतिथीन् भोजय । यावन्त्यमनाणि तारत अतिथी- निति निज्ञातपरिमाणेनामनादिनातिथिपरिमाणमिहावधा- यते । इति शिवार्य, सहक्षन, सुमद्र, दुस्यवन, निमक्षिका, नि शीत, अतिकम्बल, अधिनी, अनुरथ, सहचक, अनुरूप, प्रति अर्थ, अनुज्येष्ठ, महशील, महदेवदत्त, महतृण, उपगुम्म, .

·११४ रूपसिद्धिवृत्ती- सहपड्जीवनिकाय-इति स्थिते इतीत्येवमादिभ्यः पूर्वपदेभ्यो- ऽव्ययेभ्य: सुः । इतीत्येवमादय शब्दाः शब्दप्रथाद्यर्थानां द्यो- तका अपि अत्र समासे वाचका भवन्तीति सप्तविभक्तीरु- त्पादयन्ति इति । शिवार्यक्षत्रशीतकम्बलरथरूपशीलकुम्भश- ब्देभ्यो उम्, मद्रयवनमक्षिकाज्यप्ठशब्देभ्य आम् , स्त्रीशब्दात् सुप् अर्थशब्दात् " भागिनि च प्रतिपर्यनुमि" रित्यम् चक्र- देवदत्ततृणपड्जीवनिकायशब्देभ्यः टा । नित्यसमासस्य स्वपदविग्रहो नास्तीत्यस्वपदविग्रह शिवार्यस्य प्रथनम्, क्षत्रस्य सम्पत् , मद्राणां समृद्धिः, यवनानां व्युद्धि , मक्षिकाणामभावः, शीतस्यात्यय , कम्बलस्यायमकाल:, स्त्रीपु अधिकृत्य, रथस्य पश्चात्, युगपत् चक्रेण, रूपस्य योग्यम् , अर्थ अर्थ प्रति, ज्येष्ठानामनतिवृत्तिः, शीलस्य सादृश्यम् । सदृशो देवदत्तेन, तृणेन सह, कुम्भस्य समीपम् , पड्जीयनि- कायमन्तं कृत्वा इति विग्रहे- ३६७ । शब्दप्रथासम्पत्समृद्धिन्द्धयर्थाभावात्ययासम्प्र- तिसुप्पश्चायुगपद्यथासक्साकल्यान्तेऽव्ययम् । २११।१८ ॥ शब्दस्य प्रथा प्रकर्पण ख्याति', संपदन्यूनत्वम्, समृद्धिद्धरा- धिक्यम्, व्यद्धिः ऋद्धेरमाव , घर्मिणोऽसत्त्वमर्थाभावः, अत्य- योऽतीतत्वम् अतिक्रमः, असम्प्रत्युपभोगादे. वर्तमानकालप्र- तिपेधः । सुवर्था कर्मादय , पश्चात् प्ठे, युगपत् सह एक- फालं या, योग्यता चीप्सा पदार्थानतिवृत्तिः सादृश्यं च यथार्था , सदृक् सदृश , साफल्यगनवशेष, अन्त. समीपमवसानं च । एरोपर्येषु वर्तमानमव्ययं सुमन्तं सुनन्तेन सह नित्यं समस्यते, .

·समाससिद्धिः । ११५ स च समासोऽव्ययीभावः । शेपं पूर्ववत् इतिशिवार्यम् । ३६८ ।। सहस्याकालेऽव्ययीभावे ॥२।२। १११ ।। सह इत्येतस्याफालयाचिन्युत्तरपदेऽव्ययीभाव समासे स इत्या- देशो भवति । सक्षत्रम् । सुमद्रम् , दुर्यवनम् , निर्मक्षिकम् । नपोऽचो हस्व इति हस्वः । निश्शीतम् , अतिकम्बलम् , अधि- नि। हस्वत्वम् । अनुरथम्। सचक्रम् । सहस्य सभावः । अनु- प्रत्यर्थम् , अनुज्येष्ठम् , सशीलम् , सदेवदत्तम् । सह. स्य सभावः। सतृणम् , उपकुम्भम् , सपड्जीवनिकायम् । उत्तर- पदार्थप्रधानो यथा-- सूपप्रति इति स्थिते मूपशब्दात् उम् प्रतिशब्दात् सुः सूपस्य मात्रा इति विग्रहे- ३६५ नित्यं प्रतिनाल्पे ॥२ । १ । १६ ॥ अल्पे वर्त- मानेन प्रतिशब्देन सुपा सुयन्तं नित्यं समस्यते स च समासो- ऽव्ययीभावः । शेपं पूर्ववत् । सूपप्रति, एवं शाकप्रति । इति अव्ययीभाषसमासः। रूपम्, . - तत्पुरुषो द्विप्रकार:- पूर्वपदार्थप्रधानः उत्तरपदार्थ- प्रधानश्चेति । तत्र पूर्वपदार्थप्रधानो यथा, नन् अश्व इति स्थिते अकार इत् ननञ् इतिविशेपणार्थः । उभयत्रापि सुः । अश्वावन्य इति विग्रहे- ३७० ॥ नम् । २ । १ । २४ ॥ नजित्येतत्मुयन्तं सुपा वा समस्यते स तत्पुरुषश्च समासो भवति । ३७१ ॥ नमोऽश् ! २।२।६० ॥ नन उत्तरपदे अ- शादेशो भवति । शकारः सर्वादेशार्थः। - ·रूपसिद्धिवृत्ती ११६ ३७२ ।। अशोचि नद । २।२। ६४ ॥ नमोऽशादे- शादजादौ उत्तरपदे तस्योत्तरपदस्य नडागमो भवति । अकार उचारणार्थः, टकारो देशषिध्यर्थः। अनश्वः । एवमनेकः, अगौः इत्यादि । पूर्वकाय इति स्थिते पूर्वशब्दात् सुः, कायशब्दात ङस् । पूर्वः कायस्येति विगृह्य- ३७३ ॥ पूर्वापराघरोत्तरमशिनाभिन्नेन । २ । १॥२५॥ अंशोऽवयवः एकदेशः तद्वानंशी। पूर्वादीन्यंशवाचीनि सुबन्तानि अंशिवाचिना मुपा या समस्यन्ते तत्पुरुषश्च समासो भवति नचेत्सोऽशी भिन्नस्तेन । सुप. श्लुगादि पूर्ववत् । पूर्वकायः। अपरकायः । एवमधरकायः । उत्तरकायः इति । उत्तरपदा- प्रधानो यथा-धर्मश्रित इति स्थिते धर्मशब्दादम् श्रितशब्दा. मुः। धर्म श्रित इति विग्रहे- ३७४ ॥ श्रितादिभिः ॥२।१।३३ ॥ द्वितीयान्तं श्रितादिभिः मुवन्तै, समस्यते तत्पुरुषश्च समासः । शेषं' पूर्ववत् । धितशब्दस्य क्रियायाचित्वात् विलिङ्गत्वम् । धर्मश्रितः धर्मश्रिता धर्मश्रितम् । एवं दुःसातीतः नरफपतितः इत्यादि। शंकुलाराण्ड इति स्थिते शकुलाशन्दात् टा सण्डशब्दात मुः। शकुलया कृतः सण्डः इति विमहे- ३७५ ।। तृतीया तत्कृतः ॥२।१ । ३६ ॥ तृतीयान्तं सत्कृतेस्तृतीयान्तार्थतः समस्यते तत्पुरुषश्च ममामः । शेपं पूर्ववत् । शंकुलासण्डः। विलिरुप्यपि योग्यम । कृताधों पृत्तावन्तर्भूतः । एवं गिरिकाणः क्षारशुक्लः इत्यादि । आत्मन् छन, दान लून इति स्थिते आत्मन्दालश- गुणवचनैः मह घा ·समाससिद्धिः। च्याभ्यां टा, नमिति विमहे- कृतलूनशब्दाभ्यां सुः ।आत्मना कृतम, दात्रेण लू- ३७६ ।। साधनं कृता ॥२।२ । ३७ । साधनं कार- कं, कियानिवर्तकं तद्वाचि तृतीयान्तं कृत्मत्ययान्ते- न सुपा समस्यते तत्पुरुपश्च समासः । शेपं पूर्ववत् । न इति नलुक् । आत्मकृतम् । दात्रलूनम् । रथदारु, कुण्डलाहिरण्य इति स्थिते रथकुण्डलाभ्यां डे, दारहिरण्यशब्दाभ्यां सुः। रथाय रु, कुण्डलाय हिरण्यम् इति विग्रहे-- ३७७ ॥ चतुर्थी प्रकृतिस्वार्थार्थादिभिः । २।१ ॥३९॥ वार्थेत्यर्थविशेषणं, प्रकृतिः परिणामि द्रव्यम्, तद्वाचिना सुव- तेनार्थात् विकृतिवाचिस्वार्थन चतुर्थ्यर्थाभिधायिना अर्थ- शब्देन तदादिभिश्चान्यैः सुबन्तैः सह चतुर्थ्यन्तं या समस्यते तत्पुरुपश्च ममासः । शेपं पूर्ववत् । रथदारु, कुण्डलहिरण्यम्। पितृशब्दात् डे, अर्थशब्दात्सुः । पित्रे इदमिति विगृह्य तेनैव समासः शेषं पूर्ववत् । पित्रर्थ, कुवेरवलिरित्यादि । चौरभय इति स्थिते चौरशब्दात् भ्यस् भयशब्दात् सुः । चौरेभ्यो भयमिति विग्रहे- ३७८ । पञ्चमी भयादिभिः।२।११४१॥ पञ्चम्यन्तं सुवन्तं भयादिभिः सुयन्तैः सह वा समस्यते तत्पुरुपश्च समासः। शेपं पूर्ववत् । चौरभयम्, वृकभयम् , धर्मापेतमित्यादयः। राजन् पुरुष इति स्थिते- राजनशब्दात् डस् पुरुपशब्दात्सु.। राज्ञः पुरुष इति विग्रहे- ३७९ ।। पष्ठययत्नात् ।। २ । १ । ४३ ॥ पष्ठ पन्तं सुव- ·AAMAA DvSANON- - ११८ रूपसिद्धिवृत्ती- न्तं सुबन्तेन सह समस्यते तत्पुरुपश्च समासः न चेत् सा यत्नात् विशेपात् प्रापिता भवति।शेप पूर्ववत्। राजपुरुपः। एवं देवपुत्रः ब्राह्मणकम्बलमित्यादयः । अयत्नात् इति किम् ? श- तस्य धूतं सर्पिपो ज्ञानमित्यत्र " न विनिमययतपणमिति कर्मप्रतिपेधेन करणे ज्ञोज्ञाने इत्यनेन च यत्नात् पष्ठी विधी- यते । अक्षशौण्ड इति स्थिते अक्षशब्दात् सुप् शोण्डशब्दा- स्नुः । अक्षेपु शोण्ड इति विग्रहे- ३८० ॥ सप्तमी शौण्डादिभिः ॥२ । १। ५२ ॥ सप्त- म्यन्तं सुबन्तं शौण्डादिभिः मुवन्तैः सह वा समस्यते तत्पु- रुपश्च समास.शौण्डो मद्यपः तत्सदृशो व्यसनी च शौण्ड | शेष पूर्ववत् । अक्षशौण्डः। एवं युद्धशौण्डः, अक्षधूर्तः, युद्धनिपुणः इत्यादि। इति तत्पुरुपसमासः । कर्मधारयो द्विप्रकार: उत्तरपदार्थप्रधानः पूर्वप- दार्थप्रधानश्चेति । तत्रोत्तरपदार्थप्रधानो यथा-नील उत्पल इति स्थिते उभयत्रापि सु । नीलञ्च तदुत्पलञ्च तदिति विग्रहे- ३८१ ॥ विशेपणं व्यभिचार्येकार्थ कर्मधारयश्च।२।१। ५८ ॥ भेदकं विशेपणम, भेद्यं विशेप्यम्। तत्र चान्यत्र च संभवि व्यभिचारि तद्विशेपणवाचि एकार्थसमानाधिकरणं सुवन्तं विशेष्यवाचिना सुयन्तेन सह वा समस्यते स च समासः तत्पुरुपसंतः कर्मधारयसंज्ञश्च भवति । ततश्चश- ब्दार्थी वृत्तावन्तर्भूतः। ततः स्वादयः। नीलोत्पलम् कृष्णतिला ·समाससिद्धिः। ११९ इति । पुमांश्च स गौश्च स इति विगृह्य तेनैव समासे पदस्ये- Khuman ति सलोपः। - ३८२ ।। गोस्तत्पुरुपात् । २ । १ । १६८ ॥ गोशब्दा- न्तात् तत्पुरुपादलुच: अट् समासान्तो भवति । टो व्यर्थः। " एचोऽध्ययवायाव " इति अव् । पुंगवः । कडारश्च स जैमिनिश्च स इति विगृह्य तेनैव समासे कृते सूक्तं पूर्वमिति नित्यं पूर्वनिपाते प्राप्ते- ३८३ ॥ कडारादयः कर्मधारये । २ । १ । १२५॥ डारादयः कर्मधारयसमासे वा पूर्व प्रयोक्तव्याः । कडार- नामिनिः, जैमिनिकडारः । पूर्वपदार्थप्रधानो यथा-क्षत्रियभीम इति स्थिते उभयत्रापि मुः। क्षत्रियश्च स भीरुश्च स इति विग्रहे- ३८४ । निन्द्योऽपापाणकेन । २ । १ । ६२ । निन्द्यः कुत्स्य: निन्द्यवाचि सुवन्तमेकार्य पाप अणकः इत्येतद्वर्जितेन निन्दनवाचिना सुबन्तेन सह वा समस्यते स कर्मधारयश्च । शेपं पूर्ववत् । क्षत्रियभीरुः, भिक्षुविटः इत्यादि। अब क्षत्रियादेविशेष्यत्वात् प्राधान्यम् । इति कर्मधारय. । द्विगुखिप्रकारः संज्ञायां निषेधात् तद्धितविषयः, उत्तरपद- परः, समाहारार्थश्चेति । तत्र तद्धितविपयो यथा-पश्चन् कपाल इति स्थिते उभयत्रापि सुप्। पञ्चसु कपालेपु संस्कृतमिति विग्रहे संस्कृतेऽर्थे तद्धित उत्पत्स्यते तदुत्पत्तेः प्रागेव- ३८५ । संख्यासमाहारे च द्विगुथानाम्ययम् । २।१।६१ च तत्पुरुषः ·रूपसिदिची- अनेकस्य कथंचिदेकत्वं समाहारः। संख्यावाचिसुवन्तमेकार्थ सुबन्तेन सह वा समस्यते संज्ञायां तद्धिते प्रत्यये विषयभूते उत्तरपदे समाहारे चाभिधेये स च तत्पुरुषः कर्मधारयो द्विगु- संज्ञकश्च न चेत्समासो नानि भवति । सुपः श्लुक । पुनः पश्च. कपालशब्दात् सुप्- ३८६ ॥ संस्कृते भक्षे ।। २।४ । २३७ ॥ तत्रेति सप्त- म्यन्तात् संस्कृते भक्ष्ये यथाविहितं प्रत्ययो भवति इत्यण् मुपः लुक् । अण:- ३८७ ॥ श्लुग् द्विगोरलुचोऽनपत्येऽज्यादेः ॥ २ । ४ । १५ ॥ द्विगोरलुगन्तात् परो य: प्राग्जितीयेऽपत्यप्रत्ययनि- तेऽर्थे अजादिर्यकारादिश्च प्रत्ययः तस्य श्लुम् भवति । इति श्लुफ् । ततः स्वादयः। पंचकपालम् । उत्तरपदपरो यथा--प- धन गो धन इति स्थिते गोपचनशब्दाभ्यां जम् धनशब्दात्मः पञ्च गावो धनमस्येति विगृह्य एकार्थम्चेति त्रिपदयहुग्रीहिः धनशब्दे उत्तरपदे पचनाव्दस्य गोशब्देन द्विगुतत्पुरुपः। ततः गोस्तत्पुरुषादित्य समामान्तः, अयादेशः 1 उत्तरपदे च सर्वे- पां तिरिति नित्य एय ममासः ततः स्वादयः । पञ्चगयधनः पधगयप्रियः। ममाहारार्थे यथा-पञ्चन् पूल इति स्थिते उभा. भ्यामाम् । पञ्चानां पूलानां समाहार इति विगृह्य- ममादारा विगुतत्पुरुषः, तस्य द्विगुःसमाहारे इति स्त्रीलि- प्रत्वात् द्विगोरिति री, लगत इति लुफ्, नत: मुः। पञ्चपूली। एवं दहापूली, पण्यगरी, दगमामी इत्यादि । इति दिगममामः।

·AMANARA भमाससिद्धिः। १२२ द्वन्द्वो द्विप्रकारः, समाहारप्रधानोऽवयवप्रधानश्चेति । तत्र मिाहारप्रधानस्य द्वन्द्वस्य द्वन्द्वो वेत्यादिनैकत्वे द्वन्द्वैकत्वमिति पुंसकत्वं, तत एकार्थत्वादेकवचनमेव भवति । एकविंशति- द्वाविंशत्यादय. पुनः समाहार एव तखापि स्त्रीलिङ्ग एव । विंश- त्यादिवदवयवार्थप्रधानस्य तु द्वन्द्वस्य “परलिङ्गं द्वंद्वतत्पुरुष" इत्युत्तरपदालगं भवति । ततो व्यर्थाद् द्विवचनम् , वाद् पहुयचनं च भवति । प्लक्षन्यग्रोध इति स्थिते उभाभ्यां मुः प्लक्षश्च न्यग्रोधश्चेति विग्रहे- ३८८ ॥ इन्दुस्सहोक्तौ । २ । १। ८० ॥ सुयन्तं सु- बन्तेन सह सहवचने समस्यते स च द्वन्द्वसंज्ञो भवति । पर- स्परं संक्रान्तिः सहोक्ति । सुप ग्लुक्- ३८९ ॥ लघुघ्यजाद्यदल्पाजय॑मेकम् । २ । १।११९॥ द्वन्द्वसमासे लघ्वक्षरं घिसंज्ञमजाद्यदन्तमल्पाच् अय॑ञ्चैक पूर्व प्रयोक्तव्यम् । इति प्लक्ष राब्दस्य पूर्वनिपात.। प्लक्षन्यग्रोधौं । वधूश्च परश्चेति विगृह्य तेनैव समासे- ३९० । द्वन्द्वो वा । २।१ । ९३ । द्वन्द्वसमास एकार्थी या भवति। वधूवरम् । समुदयप्रधानाभावे अवयवप्रधान एव । वधूवरी। अश्वाश्च रथाश्च, यूकाश्च लिक्षाश्चेति विगृह्य द्वन्द्व- समासः । N ३९१ । सेनाक्षुद्रजन्तु । २ । १ । ९८ । सेनायाः अद्गान्यवयवा , क्षुद्रजन्तवोऽल्पकाया प्राणिन. । सेनाजावयवः क्षुद्रजन्त्ववयवश्च वह्वर्थाशो द्वन्द्व एकार्थो नित्यं भवत्यभेदे । अश्वरथं, यूकालिक्षम। दधि एयश्चेति विगृह्य पूर्ववत्समाम - ·- --- रुपसिद्धिवृष- ३९२ । न दधिपयआदिः । २।१ । १०५ । दधिपय- आदिईन्द्र एकार्थो न भवति । दधिपयसी । एवं दधिसर्पिषी इत्यादि । इति द्वन्द्वः समासः। समाससमूहों यथा-चित्राणि च तानि विविधानि च तानि चिनविविधानि इति विशेषणसमासः। पुष्पाणि च फलानि च पुप्पफलानि इति द्वन्छ । तरूणां पनानीति तरुवनानि इति पष्ठी- समासः । चित्रविविधानि पुप्पफलानि येषां तानि चित्रवि- विधपुष्पफलानीति बहुव्रीहिः । तानि च तानि तरुवनानि च तानि चित्रविविधपुष्पफलतरुवनानि इति विशेपणसमासः । उद्यानस्य भूमिरुधानभूमिरिति पठीसमास. चित्रविविधपुष्पफ- लंतरवनैरुपशोभितेति साधनं कृतति तत्तुरूपः । सा उद्यानभूमि- यस्मिन् नगरेऽस्तीति तन्नगरं चित्रविविधपुष्पफलतरुवनोप- शोभितोद्यानभूमिरि इति बहुव्रीहि । उपशोभिताशब्दस्य मानि. त्यादिना पुंवद्भावः, “शेषात्सिद्धनन्दिनः" इति कच् । धन- शब्दवत् रूपनय.! एवं विविधपुप्पफलालंकृत दुमशतावृतशि- सरः पर्वत इत्यादि। इति समाससमूहः अथ द्वन्द्वापवाद एकशेप आरभ्यते। वक्रश्च कुटिलश्चेति विग्रहे. द्वन्दूसमास प्राप्ते तदपवाद ३९३ ॥ समानामेकः । २०११८१।। समानां तुल्यार्थानों शब्दाना अर्थस्य सहवचने तेयामेक एव प्रयोक्तव्यः विभकि गकृत्यैव द्वन्द्वापधादेनैकशेपः क्रियते इति नावावयवविभक्तीन ·समाससिद्धिः । श्लुग्विधीयते । प्रयुज्यमानः शब्दोऽप्यप्रयुज्यमानानां शब्दानाम- गर्यमाचष्टे अन्यथा सहोत्यनुपपत्तेरिति द्वियननयटुवनने भयतः, वक्री कुटिली या यफ्रकुटिलाविति न भवति यथायाफ्यम् । अक्षश्च राकटाक्षः अक्षश्च विभीताक्षः अभश्च देयनाम:, इति विग्रहे- ३९४ । मुप्यसंख्येयः । २ । १ । ८२ ॥ पि मर्यत्र ये 'शब्दाः समाना एकरूपा भवन्ति तेपां महोगी एक एय प्रयोक्तव्यः संख्येयवाचिशब्दरूपं वयित्वा । अक्षाः। वि. तिश्च विंशविच विशती । विशतिश्च, विशतिध, विगतिब्ध विशतयः । वृक्षय वृक्षश्च वृक्षी । वृक्षध वृक्षश्च वृक्षच गृक्षाः। असंख्येय इति किम? एकश्च एकश्च, हो च द्वीप, इन्दो- प्यनभिधानान्न भवति । म च देवदत्तश्चेति विग्रह- ३९५ । त्यदादिः ।२।१। ८३ । त्यदादिना अन्येन पत्यदादेः सहोतो त्यदादिरेक एवं प्रयुन्यते । तो अयं च देवदत्तश इमो । त्यदादीनां मियो यत् यत् पर तदेवेकं प्रयुज्यते । म च त्वं च युवाम् । त्वं च भांश भष. न्ती । भवांश्च अहं च आवाम् । इति समासमिद्धिः। अथाश्लुम्बिधिरुज्यते । कचित्समामे विभायः भूयन्ते स समासोऽसमासो येति मन्देह उपजायते तनित्यमालु- गधिकारः प्रारभ्यते । स्तोकमुक्त, अल्पमुक्त, कतिपयमुझ, य. मुक्त, दूर आगत, अन्तिक आगत इति स्थिते लोका- दिभ्यो असभ्यांभ्यसित्यादिना दूरान्तिकाभ्यां मप्तमी चाम. । है ·M १२४ रुपसिद्धिवृत्ती- वारादर्थादिति च डसि!, मुक्तागताभ्यां सु.- ३९६ ॥क्तेनासत्वे । २।१ । ४२ ॥ असत्वे वर्तमा- नाद्या पञ्चमी तदन्तं क्तप्रत्ययान्तेन सुपा वा समस्यते तत्पुर- पश्न समासो भवति । प्रत्ययस्य च श्लुचि प्राप्तायाम्- ३९७ ॥ नोत्तरपदेऽसच्चे ॥२॥२॥ असत्त्वे यः समास उक्तस्तवयवस्य सुपः पञ्चम्या उन्तरपदे परतः श्लु ग्न भवति । उत्तरपदस्य सुपः इलुचि समासात् सुप् । स्ताकान्मुक्तः, अल्पान्मुक्तः, कतिपयान्मुक्तः, कृच्छ्रान्मुक्त, दूरादागतः, अंति- कादागतः। ओजस्कृत, सहस्कृत, अंभस्कृत, तपस्कृत । इति स्थिते ओज आदिभ्यः कर्तरि करणे या तृतीया, कृतात् सुः । साधनं कृतेति समासः । ततः सुप. श्लुचि प्राप्तायाम्- ३९८ ॥ ओजोऽञ्जस्सहोऽम्भस्तपसप्टः । २ । २ ॥४॥ ओजआदिभ्यः परस्य तृतीयैकवचनस्य उत्तरपदे परे श्लुग्न भवति । ओजसाकृतम् , अम्भसाकृतम् , तपसाकृतम् । तमस इत्येके तेषां तममाकृतम् । मनसा ज्ञातुं शीलमस्येति विगृह्य आड्पूर्वाद् ना इत्येतस्माद् धातोः शीलेजातेरिति णिन् णकार इत् आतो यमिति यम् स्वकृतास्युक्तमिति समासः। ततः श्लु चि प्राप्तायाम्-- ३९९ ।। मनस आज्ञायिनि । २।२।६॥ मनःशब्दा परस्य तृतीयैकवचनम्य आज्ञायिन्युतरपदे इलुग्न भवति। मनमासायी। मनसासंगता, मनमागुप्तेति कर्तरि करणे वा तृतीया साधनं कृतेति समासः । सुपः श्लुचि प्राप्तायाम् ४०० ॥ नाम्नेि । २।२। ७ ॥ मनश्शदात्परस्य ·। समाससिद्धि.। १२.५ मृतीयेकवचनस्य उत्तरपदे संज्ञायां विपये इलुग्न भवति । मन- सासंगता, मनसागुप्ता । संज्ञासु यथाकथंचित् व्युत्पत्तिन स्यात् , व्युत्पतिर्वाक्याभिनिवेश' कर्तव्यः । नाम्नीति किम् ? मनोदवा कन्या । परपद, परभापा, आत्मन्पद, आत्मन्भापा इति स्थिते यदर्थमिति चतुथीं पदभापशब्दयोरादित्वात् चतुर्थी प्रकृतिस्वार्थाादिभिरिति ममामः । तत श्लुचि प्रा- प्तायाम्- ४०१॥ डेाकरणे । २।२।८ ॥ चतुयेकवचन- स्योत्तरपदे इलुग्न भवति व्याकरणविपये नाम्नि । परस्मैप. दम् परस्मैभापः, आत्मनेपदम् । आत्मनेभाप । नाम्नीति किम् ' परहितम् । त्वच्सार, दृपद्मापक, अरण्यतिलक, निहरिद्रक इति स्थिते पूर्वपदेभ्यः सप्तम्येकवचनं हि पुत्त- पदेभ्यः स्वादय:- ४०२ । नाम्नि। २।१।५३ । संज्ञायां विषये सप्तम्यन्तं सुपा समस्यते तत्पुरुपश्च समासः । मुपः श्लुचि प्राप्तायाम्- ४०३ । हलतः सप्तम्या: ।२।२।९। हलन्तादद- न्ताय परस्या. सप्तम्या उत्तरपदे श्लुम भवति संज्ञायाम् । त्वचिसारः पदिमापक अरण्येतिलकाः घनेहरिदकाः । दृपद्गाषक, समिद्मावक, स्तूपशाणक, मुकुटकार्षापण इति स्थिते पूर्वपदेभ्यो डिः उत्तरपदेभ्य.मु. । दृपदि घातव्यो माषक इति विगृह्य नाम्नि इति समास. । सुपः श्टुचि प्राप्तायाम्- ४०४ । कारे प्राचां हलि २ २१. रक्षाय प्रजानां राक्षे धम्य देयं कारः तस्मिन् विषये श्लुम भवति । दृपदिमाए.

·१२६ CurAN- N का किम् ? ६ . 7 रुपसिद्धिपती- समिधिमापकः, स्तूपेशाणक , मुकुटेकापणः ।प्राचामित्ति यूथपशुः, यूथवृप । मध्यगुरुः, अन्तगुरुः इति स्थिते पूर्वपदाभ्यां दि उत्तरपदाभ्यां सुः । सप्तमी शौण्डादिभिरिति समासः । मध्ये गुरुरस्येति वहुव्रीहिर्वा । सुपः श्लुचि प्राप्तायाम्- ४०५' ! मध्यान्ताद् गुरौ ॥२।२।११। मध्यान्ता भ्यां परस्या सप्तम्याः गुरुशब्दे उत्तरपदे श्लुग्न भवति । मध्येगुरु , अन्तगुरु । उरस् लोमन् , शिरस् शिखा, कण्ठ काल, वह गडु इति स्थिते पूर्वपदेभ्यो डिः उत्तरपदेभ्यः स्वादि । उरसि लोमान्यम्पेत्येवमादि विगृह्य यहुव्रीहि । सुपः लुचि प्राप्तायाम्- ४०६ । अकामेऽमूर्द्धमस्तकात् खाशात् । २।२।१२ । मूर्द्धमस्तकगयर्जितान् स्वागवाचिनो हलदन्तात् शब्दरूपान परस्या मप्तम्याः कामशब्दवर्जिते उत्तरपदे श्लुम भवति । उरसिलोमा, शिरसिगिसः, कण्डेकालः, यहेगइः । अकाम इति किम् १ मुसे फामाऽस गुसकाग.। अमूर्द्धमस्तकादिति किम मूर्द्धशिरा , मसकशिस. । हस्तबन्ध, पकान्धः इति स्थित पूर्वपदाभ्यां हि उत्तरपदाभ्यां मुः । सप्तमी शौण्डादिभिरिति ममास. । हसे यन्धोऽन्येति विगृह्य बहुप्रीहिर्वा । मुपः श्लनि प्राप्तायाम ४०७ । पन्धे पनि या । २ । २ । १३ ॥ हलदन्ता ममम्याः पजन्ले यध्नातावुत्तरपदे रटुग्वा भवति । हम्बन्धः स्तवन्धः, पफ्रेवन्धः, चक्रवन्धः, स्तम्भ पर्णलप सि स्थिते स्तम्ने रमते, कर्णे जपति पति वि न रम, ·कर्णेजपः, . समाससिद्धिः । गृह्य स्वकृतास्युक्तमिति समासः । सुपः श्लुचि प्राप्तायाम् - ४०८ ॥ तत्पुरुपे कृति बहुलम् । २ । २ । १४॥ हलद- तात् परस्याः सप्तम्याः कृदन्त उत्तरपेदे तत्पुरुपसमासे बहु- ॐ इलुग्न भवति । कचित् प्रवृत्तिः-स्तम्वेरमः, भस्मनिहुतम् । क्वचिदप्रवृत्ति -मद्रेपु चरतीति मद्रचरः, प्रामे कारक. प्रामकारकः । सप्तमीसमासः । क्वचित् विभापा- सरसिरुहम् , सरोरुहम् । क्वचिदन्यदेव-टवयं स्पृशतीति - दिरपृक् । पद्दन्नोमासहन्निशसन्यूपन्दोपन्यकन्शकन्उदन्नासं- वासुटीति हृदयस्य हृदादेश. अनादित्यादिना शफारस्य कारः । एवं दिवं स्पृशतीति दिविस्पृक् । द्वितीयार्थे सप्तगी लुक्च । विधेर्विधानं बहुधा समीक्ष्य चतुर्विधं बाहुलक पदन्ति । से शेते इति सेशय , सशय । थिलेशय , विलशयः। क्नेवासी वनवासी। मामेवास , प्रामवास , इत्यत्रापि अस्यु- तसमासः । सुपः इलुचि प्राप्तायाम्--- ४०९ । शयवासिवासेऽकालात् । २ । २ । २८ । अका- लवाचिनः परस्या- सप्तम्या शयादिपु उत्तरपदेषु इलुग्या न नवति । अकालादिति किम् ? पूर्वाशय । हलत इत्येय । गुहा- शयः, भूगिशय. । चौरस्यकुलम् , दासस्वभार्या, दास्याः- पति:-अत्रापि पष्ठीसमासे कृते सुप' श्लुचि प्राप्तायाम्- ४१० । पठ्या आक्रोशे.। ।२। २२ । आकोशे गम्यमाने पप्ठ्या उत्तरपदे श्लुम्न भवति । आक्रोः क्षेपो, निन्दा । अन्यत्र चौरकुलम् , दाराभार्या । दास्या:पुत्रः, दासी पुत्रः, वृपल्या पुत्रः वृपलीपुत्र! अनापि पष्ठीसमासे फते . , , ·१२८ रूपसिद्धिवृत्तौ- श्लुचि प्राप्तायाम्- ४११ । पुत्रे वा । २।२। २३ । आकोशे गम्यमाने पुत्रशब्द उत्तरपदे पष्ठ्याः श्लुग्वा न भवति । अन्यत्र ब्राह्मणी- पुत्रः । वाचोयुक्तिः, दिशोदण्ड , पश्यतोहरः अत्रापि षष्ठी- समासे इलुचि प्राप्तायाम्- ४१२ ॥ वाग्दिक्पश्यतो युक्तिदण्डहरे । २।२।२४॥ वागादिभ्य. परस्याः पष्ठया यथाक्रमं युक्त्यादिपु उत्तरपदेषु इलुग्न भवति । होतुः पुत्र , होतुरन्तेवासी, पितुः पुत्रः, पितु- रन्तेवासी-अत्रापि षष्ठीसमासे इलुचि प्राप्तायाम्- ४१३ ।। ऋतां विद्यायोनिसम्बन्धे । २ । २ । २८॥ ऋकारान्तानां योनिकृते विद्याकृते च सम्बन्धे वर्तमानानां सम्ब- निधन्याः पष्ठ्याः तत्सम्बन्धिनिमित्त एवोत्तरपदे श्लुग्न भवति। अन्यत्र भर्टगृहं, भर्तृशिष्यः । होतुःस्वसा होतृस्वसा, दुहितु.. पतिः दुहितपति.-अनापि समासे श्लुचि प्राप्तायाम्- ४१४ ॥ स्त्रसृपत्योर्वा । २ । २ । २९ ॥ विद्यायोनि- सम्बन्धे वर्तमानानामृकारान्ताना पप्ठ्याः स्वसृपति इत्येतयोः तत्सम्बन्धिनिमित्तयोरुत्तरपदयोः इलुग्वा न भवति । मातुः- स्वसा, पितुःस्वसा-इत्यत्रापि इलुचि प्राप्तायां सेनैव विक- स्पेनालुक् । यदा वश्लुक् गदा- ४१५॥ मातृपितुः स्वसुः पिः । २ । २ । १४१ ॥ मातीपतृभ्यां स्वस इत्येतस्योत्तरपदस्य पिरा देशो वा भवति । मातुःप्वसा मातु स्वसा, पितुःष्वसा, पितु स्वमा । यदा तु लुम् तदा- परस्य ·१०९ समाससिद्धि । -~- Arunney ४१६ ॥ उः ।। २।२।१४२ ॥ ऋवर्णान्ताभ्याम मातृ पितृभ्यां परस्योत्तरपदस्य स्वसुनित्य पिर्भवति मातृष्वसा । माता च पिता चेति द्वन्द्वसमासे श्लुचि कृतार्या, मातारपितर || द्वन्द्वे वा इत्यधिकृत्य--- ४१७ ॥ आइ । ० । २॥ ३१ ॥ विद्यायोनिसम्बन्धे नि मित्ते सति वर्तमानानां ऋकारान्तानां यो द्वन्द्व तनोत्तरपदे परे पूर्व पनस्याड्डिदाफारादेशो भवति । मातापितरौ, एव होता च पोता च होतापोतारी, नेष्टा चोदाता च नेष्टोढ़ातारौ, होतापोता घ नेप्टोगातारौ घ होतापोतानेष्टोद्गातार , होता च पोता च नेष्टोद्गातारौ च होत पोनानयोगातार इति भाति अन्यदुत्तरपद यथा विवक्षमाकार ४१८ इन्द्रामामादिपु देवतानाम् । २ । २ । ३३ ॥ इन्द्रा गि इत्यवमादिपु वाचिषु द्वन्द्वयु उत्तरपदेषु पूर्वस्याकारो भवति । दश्च सोमश्च इन्द्रासोमौ, सूर्यश्च चन्द्रमाश्च सूर्याचन्द्रमसो । मिश्च इन्द्रश्च अग्नेन्द्रौ एतनिति किम सूर्यचन्द्रौ-- ४१९ पोमररणेग्नेरी । २ । २ । ३४ ॥ अग्निशद्वस्य पोम रुणयोग्त्तरपदयो दयता द्वन्द्वे ईकारो भवति । पोमति निपातनात स्वम । अग्निश्च सोगश्च अग्नीषोमो । अग्निश वरुणश्च अग्नीचमणी । ४२० नाप्यनिम्पिपद्रे । २।२ । ३५ ॥ अग्निशदस्य आद राकार विषयभूत विष्णु इन्द्र इत्येतद्वर्जित उत्तरपद आकारकारी न भरत । आग्निमारुत फर्म आग्निवारुणी अनड्वाहो । विविन्द्र इति किं । आग्निवेष्णवम | आग्नन्द्रम् । इन्द्रासोमा दिपु दवतानामित्या- सम् ।, इत्यश्लुसिद्धिः ।

·१३० रूपसिद्धिवृत्ती- - अथ तद्धितसिद्धिः। अथ सुप ताश्रितस्वात् मुरत तद्धितसिद्धि सक्षेपेणोच्यते- तद्धिता द्विप्रकारा प्रत्यर्थादर्थान्तरवृत्तय स्थाथिकाश्चेति । तनाद्या द्विप्रकारा अनेकार्थी प्रत्यर्थनियताश्चेति, अनेकार्थी आणादय , प्रत्यर्थ नियता इञादय , एकस्मिन्नेवाथै वर्तमाना इत्यर्थ । स्वार्थिकाश्च द्वि प्रकारा प्रकृत्यर्थविशेषद्योतिन तावन्मात्रवृत्तयश्चेति । तत्राद्या द्विप्र कारा प्रातिपदिकार्थप्रधाना, विभक्त्यार्थप्रधानाश्चेति, प्रातिपदिकार्थ प्रधाना चरडादय विभक्त्यर्थप्रधाना दिय तान्मात्रवृत्तयोऽपि पूर्ववत् द्विप्रकारा प्रातिपदिकार्थप्रधाना ग्यणादय विभक्तयर्थप्रधाना प्रसादय । प्रकृत्यर्थ एप ये भवन्ति ते म्बार्थिका उपगुशब्दात् इस् उपगु अम् इति स्थित उपगोरपत्यमिति विग्रहे प्राग्नितादण् इत्या दयोऽनुवर्तन्ते-- ४२१ । उसोऽपत्ये । २।४ । १८ । उस पष्टयन्तादप स्येऽथे यथाविहितमणादय प्रत्यया भवन्ति । यो यतोऽधिकृत स ततो भवतीत्यर्थ । णकार इत् क्कयुमिग्युप्रल्यस्येयादक्षिणति इति विशपणार्थ । प्रत्ययस्य च सुप इलुगिति सुप श्लुक तस्य “ इजाद्या यातद्धित " इति तद्धितसज्ञायाम् शिरसोऽप्येतद्धितेशीर्पन, काकयु मित्रयुप्रलयस्येयादेफ्रितीति अधिकृत्य- ४२२ । आरचोऽश्वादे । २ । ३ । ८४ । मिति णिति च तद्धित पर य पूर्व तदासन्न प्रकृतिविभाग तस्याचा मध्ये य आदिर तस्य स्थाने आ, आर, ऐगार औकारश्चादशा भवन्ति । भासन इति उभारयोकार ।

·भवति न परमप्रत्यनन्तरयुवभ्य इति आपगरदा दकारान्तान् तद्रितसिदिः । १३१ ४२३ । अवस्त्रयम्भुवः । २।३। ८२ । स्वयम्भूशन्दर्वाजि- तस्यापदस्योवर्णस्य तद्धितेपरे अवादेशो भवति । ततःस्वादय: औप- गवः स्त्रियाम्-टिट्टण्ढेषणित्यादिना डी औपगवी युद्धविवक्षायाम- ४२४ । पौत्रादि वृद्धम् १ । १ । १३ । परमप्रकृतेरपत्यवतः यत्पोनाद्यपत्यम तत् वृद्धसंशं भवति । उपगोरोपगवस्य वा अपत्य वृद्वमित्येवं विवक्षायाम् पौत्राद्यपत्यं पूर्वेपामापरमप्रकृतेरपत्यं भवति तत्सम्बन्धिविवक्षायां अनन्तरादिभ्योऽपि प्रत्ययः प्राप्नोतीति नियम भारभ्यते- ४२५ । आद्यात् । २।४ । १९ । अपत्ये यः प्रत्ययः स आद्यान् परमप्रकृतेरेव नानन्तरवृद्धयुवभ्य इति नियगात् परमप्रकृतं रेयोपगुशब्दात् प्रथम एवाण प्रत्ययो भवति । ओपगवः । युवापत्य विरक्षायाम- ४२६ । प्रपौत्रायस्त्रीवंश्यज्यायो भ्रात्रोस्मति युवा । १। १। १४ । प्रपौत्रः पौत्रापत्यम परमप्रकृतेश्चतुर्थः वंशे भयो वंश्यः पित्रादिगत्मन कारणम ज्यायान भ्रात्रादि वयोऽधिक: एफपितृफ एक मातृको वा परमप्रकृतेःप्रपौत्रारापत्यं स्त्रीवर्जिन बंश्ये सनि जीवति पुत्रादि: ज्याग्रसि च भ्रातरि फनीयान भ्राता युधसंतो भवतीति चतुर्था दर्युवसंज्ञायां उपगोरोपगवस्य या अपत्यं युवेति विग्रह- ४२७ वृद्धाधूनि २ । ४ । २० । अयमपि नियमः यून्यप- स्यै यः प्रत्ययः स आदान युद्धात् प्रथमात यो वृद्धप्रत्ययः तदन्नात इमोऽपत्ये इत्यधिकृत्य--- ·२३२ रूपसिद्धिवृत्तो- ४२८ । अत इञ् । २।४ । २१ । अफारान्तात् परो यो- डस् पष्ठी तदन्ताद्पत्येऽथें इञ् प्रत्ययो भवत्यणोऽपवादः । अकार: आरजर्थः शेष पूर्ववत् । परित्यकारलोपः औपगयिर्युवा । दक्षस्यापत्य- मितिविगृह्य पूर्ववत् इम् शेषं पूर्ववत् दाक्षिःस्त्रियाम- ४२९ । नुरितः । १।३ । ७० । इकारन्तात् मनुष्यजाति वाचिन: स्त्रियां डी भवति दाक्षी, दक्षस्थापत्य वृद्धमिति वृद्धापत्य विवक्षायां पूर्ववत् आद्यादिति नियमात् परमप्रकृतेर्दक्षशब्दात् प्रथम 'प्रत्यय इञ् भवति दाक्षिः दक्षस्यापत्यं युवेति यून्यपत्ये विवक्षित वृद्धानि " इति नियमात नहादिभ्यः पाणियधिकृत्य-- ४३० । यजिजः । २ । ४ । ३३ । यजन्तादिनन्ताय वृद्धे वर्तमानादन्यपत्ये फणभवति णकार आरैजर्थः । ४३२ । छघढवफप्रत्ययस्येयियेयीनायन् । २।३ । ३१। छकारादीनां वर्णानां प्रत्ययावयवाना यथासंख्यमीयादय आदेशा भवन्ति फम्यायन, एरितीकारलुक अभिन्न इति णत्वम् दाक्षायणः । गर्गस्यापत्यमिति विगृह्य इन प्रत्ययः शेपं पूर्ववत् गार्गिः । गर्गस्या पत्यं वृद्धमिति वृद्धापत्यधिवक्षायाम्-. ४३२ । गर्गादेर्यञ् । २।४ । ३८ ! गर्गादिभ्योऽपत्ये वृद्ध धम् भवति शेपं पूर्वधन् गायः, गाग्यो, बहुपु- ४३३ । योऽगोपयनादिश्यापर्णान्तात् । २।४।११०। न बहुवे गोने वर्तमानस्य य. प्रत्यय: तस्य अस्त्रिया श्लुम्भवति गोपवनादिभ्यः श्यापर्णान्तेभ्यो विहित वर्जयित्वा । लुचि " श्लुनिगेनन् ” इति नियमात् स्थानिवद्भावाभावादाज न भवति . गः । स्त्रियाम्- ·तद्धितसिद्धिः। ४३४ । यञोऽपाक्टात् । १।३।१५। यप्रत्ययान्तात् स्त्रियां वर्तमानात् डी भवति न चेत् स यम् पकारावटशब्दाच परो भगति । लुगत इत्यकारलुक् । ४३५ । मत्स्यतद्धितस्य हलो यः । १।३ । ७९ । मत्स्य शब्दस्य तद्धितप्रत्ययस्य च यो यकारो हल: परस्तस्य लोपो भवति । गागी, गार्यो, गार्यः इत्यादि । पक्षे- ४३६ । यञ्यालोहितादिशकलान्तकौरव्यासुरिमाण्डका फट् । १।३ । १६। यमोऽअन्तेभ्यः लोहितादिभ्य शकल- पर्यन्तेभ्यः कौरव्य आसुरि माण्डफ इत्येतेभ्यः स्त्रियां ड्फट् प्रत्ययो गाति । टफारो ड्यर्थः, डकार आसुरेलुंगर्थः, फस्यायन टिट्टण्टेअणि- त्यादिना हो, अभिन्न इति णत्वम् । गाायणी, गाायण्यो, गाग्र्या- यण्यः इत्यादि । युवापत्यविवक्षायां गर्गस्यापत्य युवेति विगृह्य व्यभित्रः' इति गार्य इत्यत. पण शेपं पूर्ववत् । गाायण । करीपस्य गन्ध इयगन्धोऽस्येति विगृह्य बहुव्रीहि वृत्ती करीपपद करीपगन्धतुल्ये घर्तत इस्यशार्थमेर- ४३७ । वोपमानात् । २।१ । २०६। उपमानात्परो यो गन्धश-दस्तदन्तात् बहतीहे वा इत् भवति समासान्त । यदेत्तदा परीपगन्धरपत्यम् इति विगृह्मा “ डसोऽपत्ये " इत्यण् कारीपगन्ध , यदानेत्तदा “ अन इञ्" इति इञ् कारीपर्गन्धिः, बियाम्-- ४३८ । गुरूपोत्तमस्यानापेऽपत्येऽणिजाप्यड् । १।३।२ । अगाऽपत्ये स्त्रिया यो विहितो तो अणित्री प्रत्ययो तदन्तस्य शब्द रूपस्य गुरूपोत्तमस्य प्यडादेशो भवति । उत्तमशब्दोऽव्युत्पन्नस्त्रिप्रभृती नामन्तमाटु तस्य समीपमुपोत्तमं गुरु उपोत्तमं यस्य तनु गुरुपोत्तमम, ·१३४ पसिद्धिवृत्तौ- पकारोऽनुशन्धाध्यदिदि विशेषणार्थः, डकारोऽन्त्यादेशार्थः ततोs जातामित्याड् फारीपगन्न्या एवं कौमुदगभ्या। भिक्षुणां समुह इति विग्रहे--- ४३९ । मिक्षादेव समूहे । २ । ४ । १२८ । पप्पयन्तात् भिक्षादेरन्यस्माच शब्दरूपात समूद्देऽर्थे यथाविहितं प्रत्ययो भवतीत्यण, शेपं पूर्ववत् । भैक्षम्, एवं काकानां समूहः काकम्, बृहस्पतीनां समूहः वाहस्पत्यम् एवं वानस्पत्यम् * पत्युत्तरपदयमादित्यदित्यदितेोs णपवादे चास्वे इत्यधिकारात् व्यः । फवचिनो समूह इति विग्रहे- ४४० । कवचिहस्त्यचित्ताच ठण् । २ । ४ । १३२ ! यक- चिन हस्तिन् इत्येताभ्यां अचित्तवाचिभ्यश्च फेदाराच समूहे ठण. भवति णकार: आरजर्थः ४४१ । इक्ठः। २।३। ३२ । प्रत्ययावयवस्य ठफारस्य इगादेशो भवति । ४४२ । सब्रह्मचारिपीठसर्पिकलापिकुथुमिततलिजाजलिका लिशिलालिशिखण्डिसूकरसद्मसुपर्वणोऽपदस्य । २ । ३।६९ । सब्रह्मचारिनित्यादीनां नकारान्तानां चापदसंज्ञानां तद्धिते परेऽन्त्या-' जादेलुम्भवति । कावचिफम, हास्तिक्म् अचित्तात-अपूपाना समूहः भापपिपम्, शाप्कुलिकम्, फैदारिफम् । ४४३ । धेनोरनत्रः । २।४ । १३३ । धेनुशब्दात् समूद ठण भवति न चेत् स धेनुशन्दो नत्रः परो भाति । . • पत्युत्तरपदात् यमादिभ्यश्च प्राग्जितीये स्वेऽथ न्यो भवति ।

·१३५ तद्धितसिद्धि.। अश्मन ४४४ । दोसिसुसुगशश्वदकस्मात्तः कः । २।३ । ३३ । दोस् शब्दादिसुस् इत्येवमन्तात् उगन्तात् शश्वदकस्माच्छद्ववर्जिताच तकारान्तात् परस्य प्रत्ययठकारस्य ककारादेशो भवति । शेषं पूर्ववत् धेनुक्म् , अश्मनो विकार इति विग्रहे डस् इति पर्वते-- ४४५ । विकारे । २।४ । १४६। पष्ठयन्तात् विकारे यथाविदितं प्रत्ययो भवतीत्यण् । द्रव्यस्यावस्थान्तरं विकारः । ४४६ । विकारापत्येऽश्महितनाम्नो वा । २।३ । ७१ । हितनामन् इत्येतयोरपदयोर्यथासंख्य विकारेऽपत्ये चार्थे तद्धितेऽन्याजादलुंग्या भवति । ४४७ । अणि । २।३।६२। अन्नन्तस्याणि तद्धितेऽ न्त्याजा न भवति इति नित्यं प्रतिपेधे प्राप्ते तद्वाधयानेग पक्षे प्रतिपेधः आश्मः आइमनो वा, एवं भस्मनो विकारः भास्मनः । व्याफरणस्य बोद्धा अध्येता वेति विग्रहे डस इति वर्तते । ४४८ । बोद्रध्येयोः । २ । ४ । १७३ । पष्ठयन्तात् बो- दुरि अध्येतरि च यथाविहितं प्रत्ययो भवति, इत्यण-~- ४४९ । पदेबष्टेच् । २ । ३ । ८७ । णिति तद्धिते आ- रेच प्राप्ते रिवर्णस्योर्णस्य च स्थाने यो यकारवकारौ तयोः पदे परतः जागमो भवति यजादेशात् प्रागेवारैचा प्राप्तिः शेष समानम् । बैया- करणः एवं छान्दसः, नैमित्तः, मौहूर्तः, ऋजुनावस्य पुंसो निवास इति विग्रहे डस् इति घर्तते । ४५० । निवासादरभवाविति देशे नाम्नि । २ । ४ । पष्ठयन्तात् निवासादरभव इत्येतयोरर्थयोर्यथास्वं विहित प्रत्ययो भवति देशे नाम्नि प्रत्ययान्तं घेत देशस्य नामधेयं . १९२ ।

·रूपसिद्धिवृत्ती- भवति इति फरणो विवक्षार्थः इत्यण् । निवसन्त्यस्मिन्निति निवास: शेपं समानम् । आर्जुनावम् । उपुष्टस्य निवासः औमुष्टम्, शक्लाया: निवास: शाक्लम् । अदूरे भवः अदूरभवः वाराणसाया अदूरभवा वाराणसी नगरी टिट्ठण्ढेयण इत्य दिना डी। विदिशाया अदूरभवम् वैदिशम् नगरम् । उदुम्बरा अस्मिन् देशे सन्तीति विग्रह-- ४५१ । सोनास्ति । २।४ । १९३ । स इति प्रथमा- न्तात् अन्नेति सप्तम्यर्थे यथाविहित प्रत्ययो भवति यः प्रथमान्तः स चेदरतीति भवति देशेनाम्नि । शेपं पूर्ववत् । औदुम्बरो देशः । एवं वाल्वज्ञः ! पार्वतः । कुशम्बन निवृत्तेति विप्रहे.--- ४५२ । तेन निवृत्तञ्च । २।४ । १९४ । तेनेति तृती- यान्तात् निवृत्तमित्येतस्मिन्नर्थ यथाविहित प्रत्ययो भवति इत्रण देशे नाम्नि शेषं पूर्ववत् । टिट्टण्ढेअणित्यादिना डी कौशाम्बी नगरी। एवं ककन्देन नियुत्ता काकन्दी, सगरैनिवृत्तः सागरः । अर्हन् देवता- स्येति विग्रहे सास्येति वर्तते । ४५३ । देवता ।२।४।२०६ । सेति प्रथमान्तादस्येति पष्टयर्थे यथाविहितं प्रत्ययो भवति यत्तत् प्रथमान्तं देवता चेत्सा भवति इत्यण शेपं पूर्ववत् भाईराः, एवं जैन, ऐन्द्रं हविः । अग्निश्च विष्णुश्च देवतास्पति विगृहा द्वन्द्वे आत्वे च ते देवतेत्यण- ४५४ । देवतादादो। २।३।११० । देवनार्थाना प्रकृति भागानामात्वादी विषये णिति तद्धित परत आदेः पूर्वपदस्यो- तरपदस्य च अध्यादेराच आदेशा भवन्ति । प्रक्रियते विधीयते प्रयोऽत: प्रकृतिः आमावैष्णवम् एवं आग्निमामतम, आग्नि- धारणम् नात्यविणिचन्द्र इत्यात्वत्वयोनिषेधः । अग्नीन्द्रो देव- .

·१३७ तद्धितसिद्धिः। तास्येति विगृह्याण-- ४५५ । नेन्द्रवरुणस्यात् । २।३। १११ । अवर्णान्तात् पूर्वपदात् परस्य इन्द्रशन्दस्य वरुणशन्दस्य चोत्तरपदस्याश्चादे- रारैच् न भवति । तान्द्रोपादानात् पूर्वमेडभावादैचः प्राप्तेः आग्नेन्द्रम्, एवमैन्द्रावरुणम् । त्रिपु लिङ्गेध्यपि योज्यम् । पैंगाक्षि- पुत्रो देवतास्येति विग्रहे- ४५६ । पैङ्गाक्षिपुत्रादिशुक्राच्छम् । २ । ४ । २०७ । पंगाक्षिपुत्र इत्येवमादिभ्यः शुक्रशब्दाच यथासंख्यं छघौ भवतः । छस्य ईय, घस्य इय, शेपं पूर्ववत् पैंगाक्षिपुत्रीयम्, शुक्रियम् इविः । कुसुम्भन रक्तमिति विमई- ४५७ । टो रागाद्रक्त । २।४ । २२० । रज्यते येन स रागः कुसुम्भादिः शुब्लस्य वर्णान्तरापादनमिह रंज्यर्थः, ट इति सृती- यान्तात् रागविशेषवाचिनः रक्तेऽथै यथाविहितं प्रत्ययो भवतीत्यण् । पं पूर्ववत्, फौमुम्भः पटः, कौसुम्भी शाटी, कौसुम्भं वस्त्रम्, एवं फापायम्, हारिद्रम् , लाक्षया रक्तमिति विग्रहे--- ४५८ । लाक्षारोचनाट्टण् । २ । ४ । २२१ । लाक्षारो चनाभ्यां रक्तेऽर्थे ठण् भवति । ठस्येक् शेषं पूर्ववत् । लाक्षिकः, एवं रोचनिकं वस्त्रम् , त्रिलिङ्गेषु योज्यम् । शकलेन रक्तमिति विग्रहे- ४५९ 1 शकलकर्दमाद्वा । २ । ४ । २२२ । कलमद- माभ्यां टान्नाभ्यां रागवाचिभ्या रक्तेऽर्थे ठण् भवति । पक्षेऽण शेप पूर्ववत् शाकलिकम् , शाफलम् , एवं कार्दमिनम्, फार्दमम, चक्षुपा गृह्यते इति विप्रदे- ·. १३८ रूपासावृत्ती- ४६० । क्वचित् । २।४। २३९ । अपत्यादिभ्योऽन्यत्राप्यर्थे कचित् यथाविहितं प्रत्ययो भवति । इत्यण , शेषं पूर्ववत् चाक्षुषम् रूपम् , श्रावणः शन्दः, दार्शनम्, स्पार्शनञ्च द्रव्यम् , रासनो रस: 1 • समानप्रामे कृतो भवो वेति विग्रह- ४६१ । समानादिलोकोत्तरपदाध्यात्मादिभ्यष्ठण । ३।१। ६४ । समानशब्दाद्यययवेभ्यो लोकोत्तरपदेभ्योऽध्यात्मादिभ्यश्च यथा योगं कृताद्यर्थे ठण् भवति । शेष पूर्ववत् । सामानमामिकः सामा-' नदेशिका ४६२ । अनुशतिकादीनाम् । २ । ३ । १०८। अनुश. तिक इत्येवमादीनां प्रतिभागाना ब्णिति तद्धित पूर्वपदस्योत्तर- पदस्य चाक्ष्वादेरारचो भवन्तीत्युभयपदस्य आरेच ऐहलौकिकः पार- लोकिका, सार्थलौकिकः ।। आत्मनीति विगृह्य सुयर्थेऽव्ययीभावे अन इत्यकारः समासान्तः । नोपदस्येत्यत्याजादिलुका अध्यात्मभवमाध्या- रिमकम् एवमापिदैविकम्, आधिभौतिकम्, सामानिकम्, ऐहिकम्। आमुविकम् । स्रुने फूत: लब्धः क्रीतः संभूत इति वैति विद्महे वाद्या- दित्यादिपादे प्राग्जितादणित्यादयः स्वविशेषेण विशिष्टाः नद्यादिराष्ट्र दूरोत्तगण्पत्याहमित्यादयश्वास्मिन पादे येऽधिकृतासेऽनुवर्तन्ते । ४६३ । हेः कृतलब्धक्रीतसंभूते । ३।१। ८४ । स्वभा- वनिप्पत्तायपेक्षितपरच्यापार: फर्मभूतो भायः कृत इत्युच्यते, रब्धः प्रातः, मुस्येन प्राप्तः क्रीनः, संभूतः समापलूप्तिः संभावना आधे. पम्पाधारप्रमाणानतिरिकप्रमाणना या तक्रियाफर्ता संभूतः । मिनि मातम्यन्नादतेप्यपु यथायोगमणादयो ठणादयश्च प्रत्गया भयन्ति यथायोगमिनि य: प्रत्ययो यमः प्रपनेः येन विशेषण प्रकृति ·तद्धितसिद्धि । १३९ Pya AN गतेनार्थगतेन वा यथा नित्यो पिकल्पितो वाधिकृतः स तथा सभवे भवतीत्यर्थः । शेष पूर्ववत् । सौनः, एव माथुरः प्राग्जितादण् इत्यण् । नादेयः, राष्ट्रियः, नद्यादित्यादिना ढधो टस्य ण्य घस्य इय, सुनेजातः इति विग्रहे- ४६४ । जाते । ३।१।८८ । सप्तम्यन्तात जातेऽर्थे यथा विहितमणादयो ढणादयश्च प्रत्यया भवन्ति । जन्मनि . फर्तृभूतोऽन- पक्षित परव्यापारो जात इत्युच्यते शेप पूर्ववत् । स्रुघ्नः, एव माथुर , नादेय', राष्ट्रिय । सुन्ने भव इति विप्रहे-- ४६५ । भवे । ३ । १ । ११२। सप्तम्यन्तात् जातेऽर्थ यथाविहित प्रत्ययो भवति । भवतिरसत्ता विद्यमानता च न जन्यर्थ फालसामान्ये कर्तर्यप्रत्यये इति भयतीति अस्य विशेष्यलिङ्गता शेष पूर्ववत् सौन', नादेय । देशे भव इति विग्रहे- ४६६ । दिगाद्याशाद्यः । ३ । १।११३ । दिगादिभ्य शरीरावयववचनाच सप्तम्यन्तात् भवेऽथै य प्रत्ययो भवति । दिश्य , परिति वर्य , मुख्यः, जपन्य , दन्त्यः, कर्ण्य , ओप्ठया, पाय , अन्तरगारे भव इति विप्रहे- ४६७ । अन्तः पूर्वात् । ३ । १। १२७ । अन्त शब्द पूर्थात् अव्ययीभावात् सत्र भवेऽर्थे ठण् भवति । अगारस्यान्तरन्त रगारम् । पारे मध्येऽन्त पष्ठया इति अव्ययीभाव शेप पूर्ववत् । आन्तरगारिक , आन्तगैहिक, आन्त.पुरिक , उपगोरिदमिति विग्रहे- ४६८ । डसास्वे । ३ । १ । १३७ । डस इति षष्ठयन्तात् स्खे इति द्वितीये सम्बन्धिनि यथाविहितमणादयो ढणादयश्च प्रत्यया भवन्ति । शेष पूर्ववत् औपगवम , फापटवम्, स्रोनम् , , .

·. . 'रूपसिद्धिवृत्तो- माथुरम्, गाङ्गम् , नादेयम् , राष्ट्रियम् , । मुन्नादागंत इति विप्रहे- ४६९ । डसेरागते । ३ । १ । १५८। डसेरिति पञ्चम्य- न्तात् आगतेऽर्थे यथाविहितमणादयो ढणादयश्च प्रत्यया भवन्ति । शेष पूर्ववन् । स्रोतः, नादेयः, राष्ट्रियः । शुस्कशालाया आगतमिति विग्रह- ४७० । आयस्थानात् । ३।१ । १६२ । स्वामिग्राह्यो भाग आयः तस्योत्पत्तिस्थानवाचिनः पञ्चम्यन्तात् आगतेथे टण भवति । शेषं पूर्ववत् । शोल्कशालिकम्, आपणिकम् , आकरिषम्। गोल्मिकम् । भद्रबाहुणा प्रोक्तानीति विप्र- ४७१ । टः प्रोक्ते । ३।१। १६९ । प्रकण व्याख्यात- मन्यापितं वा प्रोक्तम्, तस्मिन ट इति तृतीयान्तात् यथा विहितं प्रत्ययो भवति शेप पूर्ववत् । भाद्रबाहवाणि उत्तराभ्ययनानि, पाणि- निना प्रोक्तमिति विग्रहे- ४७२ । यस्यावादिरादैच् । १।१।१९ । यस्य शब्द- रयाचा मव्ये आदिरच आकार ऐच् या भवति स दुसंज्ञो भवति । ४७३ । दोश्छः । ३।१।२६। दुसंज्ञकात् प्राग्जितीये कृतार्थ छो भवति । छस्य ईय् पाणिनीयम् एवं शाकटायनीयम् पाणिनीयस्य योद्धा अध्येता वेति विप्रहे वो येत्रोरित्यण्--- ४७४ । प्रोक्तात् । २ । ४ । १८३ । प्रोक्तप्रत्ययान्तात विहिनस्य बोद्धयतृप्रत्ययस्य श्लुम्भवति । पाणिनीयश्ठानः । वर- रुचिना कृतानीति विग्रहे- ४७५ । ग्रन्थे । ३ । १ । १८६ । टान्तात् कृतेऽर्थ मन्थे यथाविहित प्रसयो भाति । शेप पर मार- relfa. - ·तद्धितसिद्धिः। L - . दायापाली रूपसिद्धिः । सुध्नो निवासोऽस्येति विग्रहे- ४७६ । सोर्निवासादस्य । ३ । १ । १९७ । सोरिति प्रथमान्तात् निवासवाचिनः अस्येति पाठपर्थे यथाविहितं प्रन्ययो भवति शेषं पूर्ववत् । स्रोन , नादेयः, राष्ट्रियः । अक्षेजितः जयन दीव्यन् वेति विगृह्य- ४७७ । टोजितजयद्दीव्यत्सनत्सु । ३ । २।२। ट इति हनीयान्तात् जिते जयति दीव्यति सनतिचार्थे ठण् भवति शेष यत् । पाक्षिकः, शालाकिकः, अभन्या सनन मानिक एवं कोरा- लिकः, सानित्रिक, ट इति करणे तृतीया, नान्यत्राभिधानात् । दना संस्कृतमिति विप्रहे- ४७८ । संस्कृते । ३ । २ । ३। तृतीयान्तात् संस्कृते ठण् भवति । सत उत्कांधान संस्कारः शेषं पूर्ववत् । दाधिकम् , एच शायरिफम्, मारीचिफम्, औपाभ्यायिकः शिष्यः, पिकः, पडपेन तरनिति षिमहे- ४७९ । तरसि । ३ ।। ५। हनीयान्तात् तरति ठण् भवति शेषं पूर्ववत् । औडुपिफः एव काण्डप्लचियः। गोपुच्छिकः । हस्तिना गच्छन्निति विपहे-- ४८० । चरति । ३ । २ । ७। परति गन्छति भक्षयति चाथै भवति । हास्तिक , शाकटिकः, दना भक्षयन् दाधिक , । शाईवेरिकः । ४८१ । शाब्दिकदार्दुरिकलालाटिककौक्कुटिकाः । ३ । २०४७। शाब्दिकादयः शब्दाः यथास्वं प्रसिदेऽयविशेपे - न्ता निपात्यते । शब्द कुर्वन अविनष्टं शब्दमुमरयन शालिको ठण 1 ·१४२ रूपमिद्धिवृत्तो- वैयाकरण: । निपातनं हि रुढ्यर्थम् , दर्दुरं वादिनं कुर्वन् इति दार्दु- रिक. । ललाटं पश्यन लालाटिफः सेयकः । कुक्कुट पश्यन फोरकु- टिकः । कुक्कुटिवाल्पेन देशेन गच्छन पुरोयुगमात्रापित दृष्टिः संयतो गिक्षुमच्यते-- ४८२ । दैप्टिकास्तिकनास्तिकाः । ३।२।६१ । देष्टि- कादयः शब्दा. तदिति प्रथमान्तादस्येति पष्ठयथे ठणन्ता: निपात्यन्ते । दिष्टा प्रमाणानुपातिरस्य दिष्टं देयं प्रमाणमिति या मतिरस्यति दैष्टिकः अस्ति परलोफः पुण्यपापमिति मतिरस्येति आस्तिका, नास्ति परलोफः पुण्यपापमिति मतिरस्येति नास्तिकः। अस्ति नास्तीति शब्दौ निपातौ अपूपभक्षणं शीलमस्येति विग्रह- ४८३ । शीलम् । ३ । २। ६२ । तदिति प्रथमान्ताद- स्येति षष्टयर्थ ठण् भवति, यत्तत् प्रथमान्तं शील चेत्तद्. भवति । शील प्राणिनां स्वभावः, फलनिरपेक्षा प्रवृत्तिः ।.शेष पूर्ववत्त आपू. पिकः, एव शाकुलिक , गौदकिक , ताम्यूलिकः । भक्षणार्थ: शीला- र्थश्च वृत्तावन्तर्भून. । छत्रं शीलमस्येति विग्रहे- ४८४ । छनादेरञ् । ३।२। ६३ । छत्रादिभ्यः तदस्य शीलमित्यस्मिन विपये अभ्। भवति । शेप पूर्ववत् छात्रः छत्ररत् गुरुछिद्रावरणादि प्रवृत्तः, गिष्य उच्यते एवं शैक्षः, भैक्षः। शुल्क- शालायां नियुक्त इति विग्रहे- ४८५ । तत्र नियुक्ते । ३।२ । ७२ । तत्रेति सप्तम्यन्तात नियुक्तेऽर्थे ठण् भवति । नियुक्तोऽधिकृतो व्यापारितः शेष समानम्- गौल्कशालिगः आपणिकः, दौवारिफः पदेग्वटैच् इत्यधिकृत्य- ४८६ । द्वारादेः । २।३।८८ । द्वारइत्येवमादीनां यो ·तद्धित सिद्धि । V . यकारो वफारश्च तत्प्राप्तेरातोरप्राप्तिमतोऽस्वादस्समीपितस्य ठिणति तद्विते टैजागमो भवति । सप्तत्याक्रीतमिति विमहे-- ४८७ । मूल्यैःक्रीते । ३ । २ । १४६ । मूल्यपाचिन तृतीया तात् कोतयथाविहित प्रत्ययो भवतीति ठण् । शप समानम् । माप्ततिकम्, आशीतिकम् , नैप्किाम, पाणिकम् , रथ हितीति विग्रह य इति वर्तते- ४८८ । वहति रथप्रामगात् । ३।२।१८२१ तदिति द्विनीयान्तात् रथात् प्रासगाच वहत्यर्थ यो भवति । शप समानम् । वत्मानो सन्धे प्रासज्यते इति प्रासङ्गोयुग तद्वन् प्रासग्य । घुर वहन्निति विग्रह- ४८९ । धुरो यढण् । ३ । २ । १८३ । धुर् शब्दाद्विती वहत्यथ यढणौ भवत धुर्य , एय् धौरय , सामनि साधुरिति विग्रह- ४९० । तत्रमाधौ । ३ । २ । १९६ । तनेति सप्तम्यन्तान् साधार्थ यो भवति । नोऽपस्येति लोप प्राप्ते- ४९१ । येऽनोऽट्ये । २ । ३। ६१ । पण वर्जित य प्रत्यय अनोऽन्त्याजालम भवति । सामन्य , वेमन्य , कर्मण्य , सभ्य , माधुर्याग्य प्रवीण उपकारको वा य मुस करोति स उपकारक । वत्सेभ्यो हितमित्ति विग्रह- ४९२ । तस्मै हितराजाचार्य ब्राह्मणवृष्ण. २१३ । चतुर्यन्तात् हित च्छो भयति नरानाद हितमुपकारकम इति छ छस्य इय् वत्सीय , पुतीय । ४९३ । युगायोर्यः । ३ । । २१० । युगानिध्य - यान्तात् । ३ ।२।

·रूपसिद्धिवृत्तौ- १४४ ान्तेभ्यश्च य प्रत्ययो भवति । छापावादः युग्य: ४९४ । स्थखलतिलयवमापवृपब्रह्मप्राण्यायः । ३।२। २१४ । स्थादिभ्यः प्राण्यद्वाचिभ्यश्च तस्मै हिते यो भवति स्थाय हिता रथ्याभूमिः, खल्यमनिरक्षणम, तिल्यं वायुः । यच्यः तुषारः । माप्यो वातः, पृष्य क्षीरपानम् । ब्रह्मण्यो देशः । दन्तेभ्यो हितम् दन्त्यम्, कर्ण्यम, नाभ्यम्-- ४९५ । सुप इवे । ३।३।२ । सुयन्तात् इवार्थे वत् प्रत्ययो भवति इक्शब्दः सादृश्यं द्योतयति तच्चेत् सादृश्य कृत्ये क्रियाविषय क्रियागतं भवतीत्यर्थः । क्षत्रिय इव क्षत्रियवत् युध्यति, देवमिव देवषत् पश्यति गुरुम् , साधुनेव साधुवदाचरितं देवदत्तेन, ब्राझ. णाय इव ब्राझणवत् दत्तं देवदत्ताय, पर्वतादिव .पर्वतवदवरोहत्या- सनात। ४९६ । तन । ३।३।३। तत्रेति सप्तम्यन्तादिवाथै वत् भवति । मथुरायामिव मथुरावत् सुन्ने प्राकाराः, पाटलिपुत्रवत्त साफेते परिखाः। ४९७ । तस्य । ३।३।४ । तस्येति षष्ठयन्तात् इवा) यत् भवति देवदत्तस्यैव देवदत्तपत जिनदत्तस्यगाव । गोर्भावः इति विमहे- ४९८ । भाषेत्वतत् । ३।३।५। तस्येति पश्यन्तान भावेऽभिधेयेत्ततली भवनः । भयतोऽस्मादभिधान प्रत्ययावितिभावः, शब्द प्रवृत्तिनिमित्तम् , लकारः नीलिद्गार्थ., गोत्यम्, गोता, मन. सामान्यभावः, शुष्टत्वम्, शुष्ठवा, पटस्य अत्र गुणसामान्यम् , राजपुर परयम्, राजपुरुपना, पापकत्वम, पाचकता, ओपगत्वम् , भोपगना ·१४५ तद्धितसिद्धिः। भन सम्बन्धः डिस्थत्वम् , डित्यता, अन शब्दरूपम् संज्ञासंज्ञिसम्बन्धी बालकुमाराद्यवस्थानुगतं वा वस्तुरूपत्वात् त्वान्तं नपुंसकलिङ्गम् , न्तिं स्त्री । अधिपतेर्भावः कृत्यं वेति विग्रहे- ४९९ । पतिराजान्तगुणाङ्गराजादिभ्यः कृत्ये च। ३ । ३ । ०। पठयन्तेभ्यः कृत्ये कर्तव्ये कर्मणि क्रियायाञ्च भावे च ट्यण वति प्रोक्तादिति स्वतलौ भवतः । टकारो ड्यर्थः, शेष समानम । आधिपत्यम् , अधिपतित्वम् , अधिपतिता, अधिको राजा अधिराज- तस्य भावः कृत्यं वा आधिराज्य, आधिराजत्वम् , अधिराजता, गुणः अंग प्रवृत्तिनिमित्तं येषां ते गुणागाः, गुणद्वारेण गुणिनि तिमानास्तेभ्यः मोठ्यम् , मूढत्वम्, गृढता राजादिभ्यः नोऽपदस्ये- यन्त्याजादि लोपः, राज्यम्, राज्यता राजत्वम, काव्यम, कवित्वम् कविता । ऊरुः प्रमाणमस्येति विग्रहे- ५०० । तदस्य प्रमाणान्मात्रट् । ३ । ३ । ६० । तदिति प्रथमान्तात् प्रमाणवाचिन: शब्दादस्येति पष्ठयथै मात्रट भवति टकारो इयर्थः आयाममान प्रमाणं तत् द्विविधम्-उर्वमानं शय्या- मानच्चेति तमोर्चमानात् ऊरुमात्रमुदकम् , अरुमात्री खाता, शय्या- माने रज्जुमाग्री भूमिः । हस्ती प्रमाणमस्येति विप्रहे- ५०१ । हस्तिपुरुषाद्वाण् । ३ । ३ । ६१ । तदिति प्रथ- मान्तात् प्रमाणवाचिनो हस्तिशब्दात पुरुषशब्दाच्च पष्ठथै अण् प्रत्ययो वा भाति पक्ष यथाप्राप्तम् । नोऽपदस्यनि लोपस्य अनपत्ये इति प्रतिषेधः । हास्तिनम् ; हस्तिमात्रमुदकम, पौरु- पम, पुरुषमाप्रमुदरम्; ऊरुः प्रमाणमम्येति विग्रहे अस्येति ग

·रूपमिनिवृत्ती-
५०२ । वोध दनवयमट् । ३ । ३ । ६२ । उर्व याप्र
माण तद्वाचिन
शब्दरूपात् प्रथमान्तादस्येति पाठ्यर्थे दनवय.
सटी वा भात । पक्षे मानद उरदानम् , उरुद्वयसम्, उस्मान
मुदम् । हस्तिदनम्, हस्तिद्वयसम् । पुरुपदनम्, पुरपद्वयसम्,
इद गानमस्यति विग्रह---
५०३ । पत्चिदकिमः । ३।३।६८ । तदिति प्रथमा
न्तात् मानवृत्तेरिदशदात् स्शिदाचास्येति पष्ठयर्थ चतुर्भवति ।
उकार उगित्कार्यार्थ । मान चतुर्विधम्-वितस्त्यादि प्रमाणम्।
प्रस्थादि परिमाणम्, कर्षायु गानम् , एकत्वादि सख्यामागचेति
घस्य दय ।
५०४ । किमिदमः कीश् । २ । २।१०८ । किमिदमो
घंवादिपु यथासरय कीशारादशो भवन इति । इदम ईश्, किम
कि, एरिति लुक् उगिदचोऽनधादरिति नम् । सावतोश्चेति दीर्घ
सोहेल्ड्याडिति लुङ, पदम्यति तकारस्य लोप इयान पर ,
धान्यम् , इयत् सुवर्णम्, इयन्तो गुणिन , ए किया, कियत्----
५०५ । एतदो नो घः । ३।३। ६९ । एतद
पतोतारम्य वकारो भवति ।
५०६ । आ पद्दग्दृशक्षे । २ । २ । १०७। घतुप्रत्यये
दगादिपु चोत्तरपदपु पूर्वस्याफारो भाति, इति दकारस्याफार , शप
HIT तन्मानमस्यति एतापान दण्ड ।
७०७ । यत्तदः 1३।३ । ७० । यद् तदित्यताभ्यां परम
घतोपकारम्य वारो भाति गप समानम् । यत्परिमाणमभ्यति
गान, नरिमाणमम्यनि तावान । अत एवादशवचनात् यत्राद
इयत्
परस्य

·तद्धितसिद्धि। भवति । दिा., तदयो चतुर्भवति । चतुरोऽजयवा अस्येति विग्रहे-- ५०८ । अवयवात्तयट् । ३।३ । ७२ । अवयवे वार्तमाना- संरयावाचिन: शब्दात्तदिति प्रथमान्तादायेति पप्ठयर्थे अवयविनि रायट कारो दृव्यर्थ. सिद्वल्यधातो" रिति पदत्वे "र:पदान्ते विसर्जनीयः" इति विसर्जनीयः तस्य हस्वासुपस्तीति सि: तस्य शास्वसित्यादिना पत्व टिट्ठणिति च डी। चतुष्टयी रज्जु एवं पञ्चतयो यम , दातयो धर्म ॥ एकादशानां पूरण इति विग्रह---- ५०९ । संख्यापूरणे डट् । ३ । ३ । ७६ । संख्याशब्दात रया येन पूर्यते तस्मिन संरयापूरणेऽभिधेये पाठपन्तात् डट प्रत्ययो वति । शेपं समानम् । एकादशः, एकादशसख्यापूरण इत्यर्थः । एव प्रयोदशः, चतुर्दश , एकादशी तिथिः। पण्णां पूरण इति विगह- ५१० पट्कतिकतिपयात थट् । ३ । ३ । ७९ । पडा- देभ्यः सख्यापरणेऽर्थे प्थट् भवति । पकारटवारी पुबद्भाबडी रत्ययाथा। पष्ठी चानादरे इत्यादि निर्देशात् पलादिलक्षणपदराना भावात् जश्त्यं न भाति । पष्ठः, पष्ठी । धौ ष्ट्र इति प्दुत्वम्, क्तीना पूरणः कतिथः फतिथी, कतिपयानो पुरण कतिपयथः । पिति- तहिते इति पुंभार कतिपयी । ५११ । चतुरः । ३।३ । ८० । नतुरित्येतस्मात संग्या- पूरणे थट् भवति । चतुर्णी पूरणः चतुर्थ , चनमृणां पूरणी चतुर्थी पुंबद्भावः। ५१२ । यछौ चः श्लुक्च । ३ । ३ । ८१ । चतुरित्ये. तस्मात् छयो प्रत्ययो भवन , चशब्दस्य च इटुक् । चतुर्णी परणः तुर्यः, तुरीयः, तुर्या, तुरीया। म , ·१४८ रूपसिद्धिवृत्ती- ५१३ । नो मट् । ३ । ३ । ८५ । नान्तादनादेः संख्या शब्दान संख्यापूरणे मद् भवति । डटोऽपवादः पञ्चाना परणः पञ्चमः, पञ्चमी, सप्तमः, अष्टमः, नवमः, दशमः । अनादरिति किम् ? एकादशः। ५१४ । द्वित्रस्तीयद्रथ ऋम् । ३।३। ८६ । द्वित्रिभ्या संख्याशब्दाभ्यां पूरणे तीयद् प्रत्ययो भवति, निशब्दस्य च यद्रि इति रूपं तस्य प्रत्ययसनियोगे ऋग् इत्ययमादेशो भवति । शकार: सदिशार्थः द्वयोः पूरणः द्वितीयः द्वितीया, तृतीयः, तृतीया, तकार: डदिति प्रत्याहारार्थः । तारका अस्य संजाता इति विमहे- ५१५ । संजातं तारकादिभ्य इतः । ३ ।३।११४ । तदिति प्रथमान्तेभ्यः संजातोपाधिकेभ्यः तारकादिभ्यः अस्येति पष्ठपये इत प्रत्ययो भवति शेपं समानम् । तारफा: संजाता सुप्छु भूता अस्येति तारकिर्स नभः । पुष्पितः, मुकुलितः, कुड्मलितः, फुसुमितः पल्लवितः । गावोऽस्य सन्तीति विग्रहे- ५१६ । अस्त्यस्मिन् वेति मतुः ।३।३।११६ । तदिति प्रथमान्तादस्तीत्येवमुपाधिकात् अस्येति पाठयर्थे अस्मिन्निति सप्त- म्यर्थ वा मतुप्रत्ययो भवति । उकारः उगिकार्यार्थः शेपं समानम् , गोमान, श्रीमान । ५१७ । मान्तोपान्तजयो मतोमो वः । १।२।९६ । मका- रान्तात् मकारोपान्तादवर्णान्तादवर्णोपान्ताजयन्ताच परस्य मतो- मंकारस्य वकारो भवति । वृक्षा अस्मिन् सन्तीति वृक्षवान्, किंवान, दाडिमीवान, शालावान, अर्वान्, विद्युत्वान्, इति फरणो विषक्षार्थः । श्लोकः ·तद्धितसिद्धिः ' भूमनिन्दाप्रशंसासु नित्ययोगेऽतिशायने । संसर्गेऽस्ति विवक्षायां प्रायो मत्वादयो मताः ॥ १ ॥ ५१८ । वागालाटौ ।३ । ३। १२३ । थागित्येत- स्मात् प्रथमान्तादस्त्युपाधिकात् अस्यास्मिन् वेत्येतयोरर्थयोः आलाटो भवतः क्षेपे गम्यमाने । वागस्यास्त्यस्मिन् वेति वाचाल: । यो बहु निःसारं भापते स एवं वाचाट, क्षिप्यते । "चो. कु: ५१९ । ग्मिन् । ३ । ३ । १२४ । अस्यास्मिन् वेत्य- धयोः वाचो ग्मिन् प्रत्ययो भवति मतुश्च । इति कुत्वं, ' जलो जश्' इति जश्त्यम् । वाग्मी, वाग्मान् । " प्रत्यये " इति अनुनासिकनिवृत्त्यर्थः ५२० । दन्त उन्नतः । ३ । ३ । १३६ । दन्तशब्दा- दुन्नतोपाधिकात् मत्वर्थे डुरो भवति । दन्ता उन्नता अस्य स. न्तीति दन्तुरः । अन्त्याजादे क् , तपोऽस्यास्मिन् वास्तीति गकारः . विप्रहे- - " इति कुत्वम् । ५२१ । तपःस्रग्मायामेधासो विन् । ३ । ३ १५०। तप आदिभ्यः असन्तेभ्यश्च मत्वर्थे विन् भवति । 'समत्व। इति पदत्वनिपधाद्रित्वाभावः, शेपं समानम् । तपस्वी, स्र- ग्बी । मिद्वल्यधातोरिति पदत्वे " चोः कुः मायावी, मेधावी, यशस्वी, तेजस्वी । मतुः सम्यान् , माया- वान् , मेधावान् , यशस्वान् । ब्रीहयोऽस्यास्मिन् सन्तीति विप्रहे- ·रूपसिद्धौन ५२२ । ब्रीह्याद्यतोऽनेकाचः । ३।३ । १५३ । श्री- ह्यादिभ्यः अकारान्तादनेकाचश्न मत्वर्थे ठेनौ भवतः, मतुश्र | श्रीहिकः, ब्रीही, ब्रीहिमान् । मायिकः, मायी, मायावान् । दण्डिकः, दण्डी, दण्डवान् । छत्रिकः, छत्री, छत्रवान् । करिका, फरी, फरवान् । पटुः प्रकारोऽस्येति विग्रहे- ५२३ । प्रकारे जातीयर । ३ । ३। १७९ । तदिति प्रथमान्तादत्येति पष्ठ्यर्थे जातीयर् प्रत्ययो भवति यत् तत्प्र- थमान्तं स चेत प्रकारो भवति । सामान्यस्य भिद्यमानस्य यो विशेपो विशेपान्तराननुवृत्तः स प्रकार: भेदः। रेफो रित् स्वार्थ इति प्रतिषेधार्थः । शेपं समानम् । पटुजातीयः, मृदुजातीयः, तज्जातीयः, यज्जातीयः । नानाभूतप्रकारोऽस्य नानाजातीयः । एवंजातीयः, सथाजातीयः, यथाजातीयः, कथंजातीयः । अतः परं प्रायशः स्वार्थिकाः प्रत्ययाः, अनिर्दिष्टार्थाः प्रत्य- याः स्वार्थे भवन्तीति वचनात । तत्रोपाधिः प्रकृतेविज्ञायते म प्रत्ययस्य द्योत्यो भवति । ५२४ । भूतपूर्वे चरट । ३ । ४।१। पूर्व भूतः भूः तपूर्वः तस्मिन्नर्थे वर्तमानात्सुयन्तात् शब्दरूपान् प्चरट् प्रत्ययो भवति । पकारटकारावितौ । आढ्यो भूतपूर्वः आढ्यररा, दर्शनीयचरः, आन्या भूतपूर्वा आध्यचरी " पिति तद्धिते इति पुंवद्भावः । ५२५ । अद्वयादिवैपुल्यात्सर्वादिकिंबहोः प्तस् । ३। ४ । १२ । द्वयादिव जितेभ्यः सर्वादिभ्यः किशब्दात अवै-

·तद्वितसिद्धिः
An
-
पुल्ययाचिनो यहुशब्दाच्च पञ्चम्यन्तात् तस् भवति । पकारः
पूर्ववत् । मर्वस्मात् सर्वतः, विश्वतः, यतः । तसौ चादिति
कारस्याकारः । एदे इति लुक् । वहुभ्यः बहुतः। अव्ययत्वात.
पुषः लुक् यहीभ्यः बहुतः । पिति तद्धिते इति पुंवद्भायः ।
५२६ । इतोऽतः कुतः । ३ । ४ । १३ । इतस् ,
अतस्, कुतस् इत्येते शब्दाः प्तसन्ता निपात्यन्ते । अस्मादिति
विगृह्य इतः । इदमः प्तसि इशादशी निपात्यते । एतस्मादिति
विगृहा अतः एतदः अशादेशः । कस्मात् इति कुतः । किमः
कु इत्यादेशः प्तस् च ।
५२७ । भवदायुष्मद्दपि युदेवानांप्रियेकार्थात् । ३ ।
४ । १४ । एततमानाधिकरणादव्यादिवैपुल्यात् सर्वादि-
किंमहोः सर्पविभक्त्यन्तात वर्ष च प्रत्ययो वा भवति,
पकारः पूर्ववत् । स भवान् इति तत्रमयान् । तं भवन्तं तत्र
भवन्तमित्यायुदाहार्यम् ।
५२८ क कुत्रात्रेह । ३ । ४ । १६ । कादयः बन्ताः
शब्दा निपात्यते। कस्मिन् इति क, कुत्र । किमः कादेशः
त्रपश्चाशादेशः । किमः कुइच । एतस्मिन्निति अत्र । एतदः
अशादेशः । अस्मिन्निति इह | इदम इशादेशः अपश्च
हादेशः।
५२९ । सप्तम्पाम३।४।१७। सप्तम्यन्तादद्वयादिवपुल्या-
१
प्रप च ' इति सूत्रमने वर्तते TRANSणीयः। .

·१५२
रूपसिद्धी
true
M
AM
w
त सर्वादिकिंबहोः प् प्रत्ययो भवति । सर्वस्मिन् सर्वत्र, तत्र,
बहुन, बव्हीपु बहु । पुषद्भावः ।
५३० । किंयत्तत्सकान्यात्काले दा ३ । ४ । १८ ।
किं यत् तत् सर्व एक अन्य इत्येतेभ्यः सप्तम्यन्तेभ्यः काले
वर्तमानेभ्यः दाप्रत्ययो भवति । कस्मिन् काले कदा । किम.
कादेशः । यदा तदा सर्वदा एकदा अन्यदा ।
५३१ । सदैतीधुनेदान तदानींसद्यः ३ । ४ । १९ ।
सदादयः शब्दाः काले निपात्यन्ते । सर्वस्मिन् काले सदा,
सर्षशब्दात् दाप्रत्ययः सर्वस्य सभावश्च । अस्मिन् काले एनईि
इदमः हिप्रत्ययो भवति एतादेशश्च । इदम्शब्दादेवाधुनेदानी
प्रत्ययो भवतः अशादेशौ च । अधुना, इदानीम्। तदो दानी
प्रत्यय तदानीम् । समानशब्दात धस् सभायश्च समाने काले
सवः।
५३२ । अनद्यतने हिः । ३ । ४ । २४ । सप्तम्यन्ता.
दनद्यतने काले पर्वमानाद्यथासमयमद्वयादिवैपुल्यात् सर्वादि-
किंपहोः हिप्रत्ययो भवति । यस्मिन्ननद्यतने काले यहि तर्हि
अन्यहि कहि ।
५३३ । प्रकारे था। ३।४।२५ । यथासंभवं विभक्ति
सामान्यस्य भेदो, भेदान्तराननुवृत्तः प्रकारः तस्मिन् वर्तमाना•
यादिवपुल्यात् सर्यादिकिंघहोः था प्रत्ययो भवति । सर्वेग
प्रकारेण मर्यथा, यथा, तथा ।
५३५ । कथमित्यमुः । ३।४ । २६ । कथमिस्था
।

·तद्धितसिद्धिः
मिति प्रकारे थप्रत्ययान्ते निपात्यते । फेन प्रकारेण फथम्. अनेन
एतेन प्रकारेण इत्थम् । इदम एतदश्व इदादेशः । उफार:
प्सस्विति पत्याहारार्थः।
५३५ संख्याया धा । ३।४ । २७ । सख्यायाचिनः
सुबन्तात् प्रकारे वर्तमानात् धाप्रत्ययो भवति । एकेन प्रकारेण
एकधा, द्विधा, निधा, चतुर्धा, पञ्चधा, गणधा, भवति ।
५३६ । तिश्च प्रकृष्टे तमप् । ३ । ४ । ७१ ॥ तिनु-
तात् सुघन्ताच्च प्रकृष्ट प्रकर्षवत्यर्थे वर्तमानात स्वार्थे तमप्
प्रत्ययो भवति । पकार इत । सर्प इमे पचन्ति, अयमेषां प्रकृष्टं
पचतीति तमप् ।
५३७ । अव्ययत्कितिकोऽसच्चे तयोर्कीम् । ३ । ४ ।
७४ । अव्ययेभ्य एकारान्तात् किंशब्दात् तिडन्ताच्च परयोः
तरप्तमपोः डामादेशो भवति न चेत्तौ सत्वे द्रव्ये प्रकृष्टे
वर्तते । डकारोन्त्यादेशार्थः । पचतितमा देवदत्तः । डामन्तस्या-
व्ययत्वात् सोः श्लक् । पचतस्तमाम् पचन्तितमाम् । सर्व इमे
शुक्लाः अयमेषां प्रकृष्ट इति शुक्लतमः ।
५३८ । द्वयोर्षिमज्ये च तरम् । ३।४ । ७२ ।
द्वयोर्मध्ये प्रकृष्ट विभज्ये विकल्प्ये चार्थे धर्तमानात् सिडन्तात
सुबन्ताच तरफ् भवति । तमपोऽपवादः । द्वाविमौ पचता
अयमनयोः प्रकृष्टं पचति पचतितराम्। अव्ययैदित्यादिना डाम्।
पठतितराम्। द्वाविमो
पदू
पाचकतरः। यह इमे पटवः अयमेषां प्रकृष्टः पटुरिति,
अयमनयोः प्रकृष्टः पटुः पटुतरः ।

·रूपमिद्धो द्वाविमौ पट्ट अयमनयोः प्रकृष्टः पटुरिति च विगृह्य तमप- तरपौ भवतः । ५३९ । गुणागाद्वष्ठेपसू । ३ । ४ । ७५ । गुणमभिधाय य: सब्दो द्रव्ये वर्तते तस्माद् गुणागात्परयोः तमप्तरपोर्यथासंख्य इठ ईयसु इत्येतावादेशौ भवतो वा । प्रत्याजादेरिति लुक । उकार उगित्कार्यार्थः । पटिष्ठः पटीयान् । लघिष्ठः लघी यान् । प्रशस्यशब्दादपि तरप्तमपौ भवतः तयोरिष्ठेयसू । ५२० । प्रशस्पस्य श्रः। २।३ । ४७ । प्रशस्यशब्दस्य णीयस्सु परतः श्र इत्यादेशो भवति । श्रेष्ठः श्रेयान् । ५४१ । प्रशस्ते रूपप् । ३ । १ । ७६ । सुबन्तात् तिष्ठन्ताच प्रशस्नेऽर्थे रूपप् भवति । पफार इत । प्रशस्त पचति पपतिरूपम् । प्रशस्तो वैयाकरणः वैयाकरणरूपः। ५४२ । ईपदसमाप्तेऽडादेः कल्पन्देश्यन्देशीयर । ३ । ४ । ७७ । तिहन्तात मुयन्ताय डायन्तवर्जितात् ईपदसमा- ऽर्थे वर्तमानात फल्पप्-देश्यप्-देशीयर् प्रत्यया भवन्ति । पकार इत रेफात् स्वार्थ इति पर्युदासार्थ: । ईपसमाप्त पचति पपतिकल्पम् , पचतिदेश्यम् , पतिदेशीयम् । ईपदममातः पटुः पटुकल्पः, पटुरेश्यः, पटुरेशीयः । ५.४३। तिमर्यादेरवन्त्यापूर्वोऽक् ।।३।३ । सिकन्तस्य सर्षादीनाम्य अक्षांमध्ये योन्योऽम् तस्मान पूर्षोऽक प्रत्ययो भवति । फुस्मिनमल्पमतात या पपति पतकि पपतकः, पपन्तकि । मर्पकः, सर्पको, सर्मके। विश्मक, ·-- ....... - - सद्वितसिद्धिः विश्यको, विश्वके । अदमित्यस्य असुकः, असकौ । वाऽकोs- स्योरिति पक्षे अकारस्य उकारः कः साकोऽपि किमः कः इति कादेशः । यकः । इत्यादि । यो भवतोः कठादिरिति विप्रहे- " ५४४ यत्तकिमन्याद् द्वयोनिर्धार्य डतरः ३ । १ । १०५ । यदादिभ्यः द्वयोरेकस्मिन् निर्धार्ये वर्तमानेभ्यः उतरप्रत्ययो भवति । समुदायादेकदेशस्य प्रकृया यदधि- कया करणभूतया, निष्कृष्य पृथक्य धारणं तिपत्तिः पहि- निधारणं वा निर्धारणम्, तस्य कर्म निर्धार्यम् डकारोs. त्याजादिलुगर्थः यतरो भवतो. कठः पटुर्गन्ता दण्डी देवदत्तो वा. ततर आगच्छतु, कतरो भवतोः कठः षटुर्वा, अन्यतरो भवतोरागच्छतु। ५४५। चैकात् । ३ । ४।१०६ । एकशब्दात् द्वयो. रेकस्मिन् निर्धार्ये डतरो वा भवति । एकवरो भवतोः फठः दुर्वा । चापचनमगर्थम् । एककः । यो भषतां कठ इति वेप्रहे- ५४६ । यदूनां प्रश्ने दतमश्च । ३ । ४ । १०७ यत्तत्. किमन्येभ्यो यहूनां मध्ये निर्धार्ये वर्तमानेभ्यः प्रश्ने विपये च उतमप्रत्ययो भवति डतरश्च पासप्रश्न इति किम एन विशेषणम्, नान्येषामसंभवात् । यतमो यतरो वा भवतां कठः, तवमः सतरो या आगच्छतु, कतमः कतरो वा भवतां कठः बहुप्यासीने. पु कश्चित् कन्वित पृष्ठति कतमो देवदत्तः कतरो देवदत्तः ·रूपसिना अन्यतमो अन्यतरो वा भवतां कठः। ५४७ । एकात् । ३ । ४ १०८ । एकशब्दात बहूना. मेकस्मिन् निर्धायें इतमो वा भवति । एकत्तमो भवतां कठः पटुर्गन्ता पा । वावच नगगर्थम् । ५४८ । वर्णात् कारः । ३ । ४ । १२६ । वर्णवाचिनः कारप्रत्ययो भवति स्वार्थे । अ एव अकार: ककारः चकार: बाहुलमित्येव तेनाभिनिष्ठान इत्याौ न भवति । एवकार इत्यादौ च भवति । रेफ इति रादिफ इति मिद्धम् । रकार इत्यपीष्यते । ५४९ । भेषजादिहोत्रादेवेम्पष्म्याण्च्छतल् । ३ । ४ । १२७ । भेषजादिभ्यः होना देव इत्येताभ्यां च स्वाथै यथासं. रूयं ट्यण्छतल् इत्येते प्रत्यया वा भवन्ति । टणला इतः । भेषज- मेव भैषज्यम्, अनन्तमेव आनन्त्यम्, इतिहत्येव ऐतिह्यम् , इतिदेति निपातसमुदाय उपदेशपारंपर्य वर्तते। चत्वार एव वर्णाः चातुर्वर्ण्यम् , त्रैलोक्यम् , पाड्गुण्यम् , होत्रैव होत्रीयम, देव एव देवता। ५५० । प्रज्ञादिभ्योऽण् । ३ । ४ । १३३ । प्रज्ञादि. भ्य: स्वार्थे अण का भवति । प्रज्ञ एव प्राज्ञः, प्राज्ञी, बणिगेव वाणिजः । इत्यादि सर्व तद्धितोदधि समवलोक्य समुन्नेयम् । ॥ इति दयापालमुनिविरचिते रूपसिद्धिव्याकरणे • तद्धितसिद्धिः॥

·तिडन्ताः। १५७. - अथ कर्तरि तिङन्ता नीयन्ते । पालसिद्ध सदनन्तवीर्य वीरं सुशान्ति विजयाकलंकम् । नीस्वर्णसेनं प्रणिपत्य पूतं धात्विष्टकार्य प्रवदामि किन्चित् ।। तत्र प्रथमं तिप्रत्ययाःक्रियार्येभ्यो धातुभ्यः परस्य लकारस्य ने योज्यन्ते । के पुनस्तिड्प्रत्यया:-तिप् . तस्, झि, सिप, स् थ, गिप्, वस्, मस् । त, आताम्, झ, थाम्, पाथाम् , यम्, इल, वहिद, महिड् इति । के च लकाराः-लट्, लिट् , इद लट्, लेट् , लड्, लि, लुड् , लूड् , लेख इति । धातयः (नरर्थवशाट् द्विविधा भवन्ति । सकर्मफाफर्मकाश्चेति । तन ये कर्मापेक्षा क्रियामाहु कट करोति, पाम गच्छति इत्यादयः ते सकर्मकाः । ये च कर्मनिरपेक्षाः क्रियामाहुः आस्ते शेते इत्याद- पस्तेऽकर्मकाः । ते पुनः सर्वे एकादशविधा भवन्ति, शब्धि- फरणा एधादयः । सुपन्तप्रकृति कानामेधादिष्वन्तर्भावः शवि. करणकत्वात् । श्लुग्विकरणा अदादयः, श्लुविकरणा जुहो- त्यादयः, श्यविकरणा दिवादयः, नुविकरणाः म्यादयः, इनाविकरणाः ज़्यादयः, शविकरणास्तुदादयः, उधिकरणास्न. गादयः, नविकरणा रुधादयः, णिजन्ताश्चुरादयः, विकल्पि. तणिजन्ता युजादयश्चति । ते पुनस्ति ड्प्रत्ययवशात विविधा भवन्ति अतवन्तस्तयन्त उभयवन्तश्चेति । कदाचिहह्मण- विशेषादतड्वन्तरतड्वन्तो भवन्ति, तबन्तोऽप्यतद्वन्तो भ. वन्ति । तत्र प्रथम शपिफरणेष्वेघादिषु अतडवतो भूइत्येत. .

·.१५६ रूपसिद्धौ अन्यतमो अन्यतरो या भवतां कठः। ५४७ । एकात् । ३।४ १०८ । एकशब्दात् बहूना. मेकस्मिन् निर्धार्ये डतमो वा भवति । एकतमो भवतां कठः पटुर्गन्ता वा । घावचनमगर्धम् । ५४८ । वर्णात् कारः । ३ । ४ । १२६ । वर्णवाचिनः कारप्रत्ययो भवति स्वार्थे । अ एव अकार: ककारः चकार: बालमित्येव तेनाभिनिष्ठान इत्यादौ न भवति । एवकार इत्यादौ च भवति । रेफ इति रादिफ इति सिद्धम् । रकार इत्यपीप्यते । ५४९ । मेपनादिहोत्रादेवेभ्यष्ट्यश्च्छतल् । ३ । ४। १२७ । भेषजादिभ्यः होना देव इत्येताभ्यां च स्वार्थे यथासं- ख्यं टयणगतल् इत्येते प्रत्यया वा भवन्ति । टणला इतः भेषज- मेव भैषज्यम्, अनन्तमेव आनन्त्यम्, इतिहत्येव ऐतिह्यम् , इतिदेति निपातसमुदाय उपदेशपारंपर्ये वर्तते । चत्वार एव वर्णाः चातुर्वर्ण्यम् , त्रैलोक्यम् , पाड्गुण्यम् , होत्रैव होत्रीयम, देव एव देवता । ५५० । प्रज्ञादिभ्योऽण् । ३ । ४ । १३२ । प्रज्ञादि. भ्य: स्वार्थे अण वा भवति । प्रज्ञ एव प्राज्ञः, प्राज्ञी, बणिरोध वाणिजः । इत्यादि सर्व तद्वितोदधि समवलोक्य समुन्नेयम् । ॥ इति दयापालमुनिविरचिते रूपसिद्धिव्याकरणे - सद्धितसिद्धिः॥

·तिङन्ताः। १५७ - . . अथ कर्तरि तिङन्ता नीयन्ते । श्रीपालसिद्धं सदनन्तवीर्य वीरं सुशान्ति विजयाकलंकम् । श्रीस्वर्णसेनं प्रणिपत्य पूतं धात्विष्टकार्य प्रयदामि किञ्चित् ।। तत्र प्रथगं तिड्प्रत्ययाःक्रियार्येभ्यो धातुभ्यः परस्य लकारस्य थाने योज्यन्ते । के पुनस्तिड्प्रत्यया:-तिप् . तस्, शि, सिप, थस् य, मि, वस्, मस् । त, आताम्, झ, थाम्, माथाम् , ध्वम्, इल, वहिडू, महिड् इति । के च लकाग:-लट्, लिट्, लुद् ,लट्, लेट् , ला, लि, लु, लड् , लेख इति । धातयः पुनरर्थवशाद द्विविधा भवन्ति । सकर्मकाकर्मकाश्चेति । तत्र ये फर्मापेक्षा क्रियामाहु कट करोति, प्रामं गच्छति इत्यादयः ते सकर्मकाः । ये च कर्मनिरपेक्षाः क्रियामाहुः आस्ते शेते इत्याद- यस्तेऽकर्मकाः । ते पुनः सर्वे एकादशविधा भवन्ति, शब्धि- फरण। एधादयः । सुबन्तप्रकृतिकानामेघादिप्वन्तर्भावः शनिव. करणकत्वात् । श्लुग्धिकरणा अदादयः, श्लुधिकरणा जुहो- इयविकरणा दिवादयः, नुविकरणा: म्वादयः, इनाविकरणा:यादयः, शविकरणास्तुदादयः, उधिकरणास्त. नादयः, नविकरणा रुधादयः, णिजन्ताश्चुरादयः, विकल्पि- तणिजन्ता युजादयश्चति । ते पुन स्तिड्प्रत्यययशान विविधा भवन्ति अतवन्तरतद्वन्त उभयवन्तश्चेति । फदाचिल्लक्षण. विशेषादतवन्तस्तवन्तो भवन्ति, तवन्तोऽप्यन्वन्तो म. यन्ति । तत्र प्रथम श व्यिकरणेबेधादिपु अतहरतो भूइत्येत. त्यादयः, ·A1 १५८ रूपसिद्धौ। स्मात कल्लोतुत्वामिति कर्तरि विहितस्य लकारस्य स्थाने तिया दयो योज्यन्ते । भूसत्तायामिति सत्तायामर्थे भू इति प्रकृतिः पठ्यते । भू इति स्थिते क्रियार्थो धातुरिति धातुसंज्ञायां सत्यां सतीति लट् । टकार एटित इति विशेषणार्थः। अकारो विदो लटो वेति विशेपणार्थः । एकद्विवहाविति वर्तते- ५५१ । लोऽन्ययुष्मदस्मासु तिप्तहिसिप्थस्थमित्र समस् । १ । ४ । ३ । ल इति सामान्यनोत्सृष्टानुबंधानां दशा. नां लकाराणां ग्रहणम् , अन्ययुष्मदस्मदर्थेषु प्रत्येक्मेकद्विपहुषु वर्तमानस्य धातोविहितस्य लकारस्य यथाक्रम तिवादयो नवा देशा भवन्ति । इति अन्यस्मिन्नेकस्मिन्नर्थे तिप् , अन्ययोयो. स्तस् , अन्येषु बहुषु नि । युष्मद्येकस्मिन्नर्थे सिप् , युष्मदोई- योस्थन् , युष्मत्सु बहुपु थ । अस्मद्यकस्मिन्नर्थे मिप, अस्मदी. ईयोः वम् , अस्मत्सु बहुपु मस् भवति । तिसिमिपां रोऽप्रयोगी श्ल्यव्लाविति पर्युदासार्थः । ५५२ । झोऽन्तः । १।४। ८८। धातो देशावय- वस्य झकारस्य अन्त इत्यादेशो भवति । तकारेडकार उच्चार णार्थः। ततः कर्तरि शबिति मध्ये शप् । शफारपकारावितो, श. कार एनोऽश्या इति विशेपणार्थः, पकारः पूर्ववत् " अविड ल्लुम्पेतौ" इत्यूकारस्यौछारः एचोऽच्ययवायावित्यवादेशः । अन्तादेशे एदे इति अकारस्य लुफ् । मिव्वस्मस्सु- ५५३ । आमव्यतः । ४ । २ । ३४, मकारादौ वकी- रादौ लिवर्जिवलादेशे परे अफारस्याकारो भवति ततः सु पका- ·तम् । तस्मिन् गतिहिंसाशब्दवर्जितेऽर्थे वर्तमानस्य हरतेः वहते तिङन्ताः MAAN इमिति पदसंज्ञायां सजूरहस्सो तिघ्यकलंसुध्वंसो रिरिति दान्तस्य सकारस्य रिः। तस्य रः पदान्ते विसर्जनीय इति सिर्जनीयः । नीति:-स भवति, तौ भवतः, ते भवन्ति, त्वं विसि, युवा भवथः, यूयं भवथ, अहं भवामि, आवां भवा- i, वयं भवामः । यत्रैकस्मिन्वाक्ये युष्मच्छब्दः प्रयोक्तुं क्यते तन सिषादयो भवन्ति नान्यनेति भवान् भवति,भवन्तौ स्वतः, भवन्तो भवन्ति इति । अत्र युष्मच्छब्दपर्यायस्य भव- च्छब्दस्य प्रयोगे युष्मच्छब्दस्य प्रयोक्तुमशक्यत्वात् सिपथ- म्था न भवन्ति । युभच्छब्दप्रवृत्ति प्रति हि योग्यो युध्मच्छ- दार्थो विज्ञायते । भवति, भवतः, भवन्ति, भवसि, भवथः, भवथ, भवामि, भयावः, भवामः इति अवान्ययुष्मदस्मदाग. प्रयोगेपि तदर्थ एव लार्थः इत्यादेशार्थः। अर्थ विशेषाभिव्यक्त्यर्थ धातोरुपमर्गेण योगः काम्यते च धातुरन्तरङ्गत्यात् पूर्वमुपमर्गेण युज्यते पश्चात् साधनेनेति फर्मव्यतिहाराभिव्य- त्यर्थ विअति इत्येतावुपसौँ भूइत्येतस्माद् धातोः पूर्व प्रयोक्तव्यौ, पश्चात् सतीति लट्प्रत्ययः तस्य एकद्वियही लोऽन्ययुष्मदस्मासु ताताम्शथासायांम्वमित्वहिमहिलिति ५५४ । व्यतिहतेऽगतिहिंसाशब्देऽहवहवापरस्परान्यो- न्येतरेतरे १।४।७६ । परस्परसम्बन्धिहरणं व्यतीहारः, इतर. मम्बन्धिन इतरेणेतरसम्बन्धिनश्चेतरेण ग्रहणं तस्य कर्म व्यतिह. तन्त्र वर्तमाने --- .

·रूपसिद्धी
अन्यस्यच धातोः कर्तृपु अन्ययुष्मदस्मासु प्रत्येकमेकद्विबहुपु
वर्तमानस्य लकारस्य यथासंख्यं त भाताम, झ, थास्, भाथामा
ध्वम, इल्, पहि, महिक इत्येते आदेशा भवन्ति परस्पर
अन्योन्य इतरेतर इत्येतस्मिानसति । इति तादयो नघादेशा
भवन्ति । लकारो रनौ झेलोरिति विशेपणार्थः । डकार: मुडिति
तडिति च प्रत्याहारार्थः तादिपु पूर्ववत् शबोत्वावादेशाः,
झकारस्थ झोऽन्त इत्यन्तादेशः ।
५५५। ए टितः।१।४।९२ । धातोविहितस्य टितो
लकारस्य तड एकारादेशो भवतीति षष्ठया स्थानेऽन्तेलः इति
अन्तस्य एकारो भवति ।
५५६ । थासः से।। । ९५ । टितो लकारस्य
थास. से इत्यादेशो भवतीति थास: सेभावः ।
५५७ । वह्यामो गेश् । ११४१२३ । टितो लकारस्य तहो
वहेरिकारस्यामश्च गेश् भवति । इति आतामाथामित्यनयोरामः
वहेरिकारस्य च गेश् भवति । गकारो गित इति प्रतिपेधार्थः
शफारः सर्वादेशार्थः ।
५१८ । आवोऽपः। ४ । २ । ३६ । धातोर्यः पिवि.
वर्जितः लादेशः तस्य य आकारः तस्य परस्यातः इयादेशो
भवतीति आतामायामोराकारस्येय् भवति ।
५५९ । लुग्व्योल्को । २।३ । ३५ । प्रत्ययस्यायः
यवे कार्य वलि को च परे वकारयकारयो ग्भवतीति यकारस्य
लुफ । इक्येहरित्येड् झकारस्यान्तादेशकारे ध्वमि मकारस्य
।
।

·तिचन्ताः . . ले लकारस्य च एकारे कृते एदे इति पूर्वकारस्य लुक् । वहि- झोरामव्यतः इत्याकारः। नीति:- व्यतिभवते, व्यतिभवेते, प्रतिभवन्ते, व्यतिभवसे, व्यतिभवेथे, व्यतिभवध्वे, पतिभवे, व्यतिभवावहे, व्यतिभवामहे । एधि पद्धौ । कारोऽप्रयोगी तदर्थः । सतीति लट् तस्य । ५६० । तातांझथासाध्विमिल्य हिमहिइडिदिच्छीय- संण्यपस्कृनिविशः । १ । ४ । २ । डकारेतः इदितः शीया- देशात् संक्ष्णुअपस्फूनिविश् इत्येतेभ्यश्व सोपसर्गभ्यः परस्य लया- रस्य अन्ययुष्मदस्मदर्थेषु प्रत्येकमेफद्विवहुपु धर्तमानस्य यथासंख्यं तादयो नवादेशा भवन्ति । शेषं पूर्ववता नीति:- एधते, एघेते. एधन्ते । एघसे, एधेथे, एधध्वे, एधे, एधावहे, एधामहे । उपची पाके ईकारपकारडुशब्दा इतः । ततः लडादयः। पचति, पपतः, पचन्ति, पचसि, पचथः, पचथ, पचामि, पचायः, पचामः। फलेशविवक्षायां लकारस्य- ५६१ । नीदिदपवदानुपसर्गज्ञः।१।४।६६ । भितः, ईदितः अप्पूर्षस्य प वदेरनुपसर्गस्य च जानातेर्धातोः परस्य लस्य फलेशे कर्तरि वर्तमानस्य तडो भवन्तीति तादयः । शेष पूर्ववत् । पचते, पचेते, पचन्ते । पचसे, पथे, पपवे। पचे, पघावहे, पचामहे । तेभ्य एव धातुभ्यः व्यभे वोभूते इति वर्तमाने- ५६२ । अनद्यतने लड्।४।३। २०७ । आन्याय्यादु- स्थानादान्याय्यात् संवेशनात् एपोऽद्यतनकालः, अहरुभयतों . - .

·रूपसिद्धौ अर्द्धरात्रं वा। न विद्यतेऽद्यतनो यस्मिन् तस्मिन्भूतेथें वर्तमानाद् धातोर्लट् प्रत्ययो भवतीति लडू । डकार पहितो लुगिति विशेषणार्थः । अकारः श्लेलेयगिति विशेषणार्थः । मध्ये शबोत्वावादेशाः । ५६३ । लङ्लुङ्लङ्यमाडाद् । ४ । २ । १३१ । धातोढुं लङ् लइ विषये अडागमो भवति न चेन्मालाऽस्य योगो भवति । टकारः टिदादिरिति विशेषणार्थः। तिवादयः। ५६४ । एढितो लुक् । १ । ४ । १०५। ङितो लका- रस्यातह इकारान्तस्य लुग्भवतीति इकारस्य लुक् । अन्तस्य सकारस्य पदस्येति लुक् । ५६५ । तस्थस्थवस्मस्मेस्तान्तन्तवमा लेटश्च । । ४ । ११५ । हितो लेटश्च लकारस्य तस्थस्थवम्मस्मि इत्येतेषां यथासंख्यं ताम् , तम्, त, व, म, अम्, इत्येते आदेशा भवन्तीति तसादीनां तामादयः । वस्मसोरामव्यत इत्याकारः। नीतिः अभवत्, अभवताम्, अभवन् । अभव, अभवतम्, अभवत । अभवम् , अभवाव, अभवाम । तइक्षु टिस्वाभा- पात एटित इत्यादि नास्ति। नीति:- :-व्यत्यभवत, व्यत्यभवे. वाम् , व्यत्यमयन्त । व्यत्यभवथाः, व्यत्यभवेथाम, व्यत्यभव- ध्यम् । व्यत्यभवे, व्यत्यमवावहि, व्यत्यभवामहि। ५६६ रिजायचः । ४ । २।३२ । लड्लुलाई विषये धानोरादेररः आरेपो मपन्यमायोगे । शेषं पूर्ववत् । पेपत, ऐघेताम् , पंधन, ऐधयाः, पेयाम, ऐधध्वम् , ऐधे, ।

·५७१ । अतोहः । ४ । २ । ३९ धातोः परोयोका. विहन्ताः ---- vurve -- Auth अपपन्त । ऐधावहि, ऐधामहि । अपचत् , अपचताम, अपचन् । अपच:, अपचतम्, अपचत, अपचम्, अपचाव, अपघाम । पचत, अपचेताम् , अपचथाः, अपचेथाम् , अपचध्वम्। अपचे, अपचावहि. अपचामहि । तेभ्य एव धा. उभ्य इच्छार्थे ले लेडिति अधिकृत्य- ५६७ । विधिनिमन्त्रणामन्त्रणाधीष्टसंप्रश्नप्रार्थने ।४। ४ । १२६ । विधिनियोगः, अज्ञातज्ञापनमित्येके । निमन्त्रणं नियोगतः कर्तव्यम् , स्वाभिमुखीकरणमित्येके । स्वेच्छया काम- चारतः कर्तव्येष्वनुज्ञापनमामन्त्रणमित्येके । अधीष्टं सत्कारपूर्वि- का व्यापारणा। संप्रश्नः संप्रधारणा। बुमुत्सावेदनं प्रार्थना । एते. पु अर्थविशेपणेषु धातोः लेड्लैटौ भवतः । ५६८ । लिइन्लेडाशिपि । ४ । ४ । १३६ । आशिपि गम्यमानायां धातोलिड्लेटौ भवतः ।टकार ए टित इति विशेप- णार्थ: । एकारः तस्थस्थवस्मस्मेस्तान्तवमा लेटश्चेति विशेष- गार्थः । शबोत्वावादेशाः पूर्ववत्तियादयः । ५६९ सीम्येहर्युन्याम् । १।४ । ११४ । लेटा सिमि ए इत्येतेषां यथासंख्यं हादयो भवन्ति । ५७० । तुह्मोस्ताद्वाशिपि ।।। १ । १२२ । आशि- पितुहोस्तातादेशो भवति वा । रान्तप्रत्ययः तस्मात् परस्य हकारादेः लिवर्जितलादेशस्य इलुग्म- वति । तसादीनां तामादयः। ।

·रूपसिद्धौ ५७२ । म्बेनादेष्टाप् । १।४ । ११५ । मकारवकार। फारनकारादेलेंडादेशस्य टापागमो भवति । टपावितौ । प्रयोजन पूर्ववत । दीर्घ इति दीर्घः । नीति:-भवतु, भवताद्-भवताम् , भवन्तु, भव-भवतात् , भवतम् , भवत । भवानि, भवान, भवाम । सउः झोऽन्तः, एटितः, वद्यामोगेश्, थासःसे इति घ कार्याणि भवन्ति, तत्र तातांझाथाम्सु तदेकारस्य सीम्येह(. न्यामिति आमादेशः से: ध्वेश्चैकारस्य- ५७३ । स्वो वाम्।१।४।११७। लेडादेशस्य सकारवका राभ्यां परस्य एकारस्य यथाक्रमं व अम् इत्यादेशी भवतः । इति वामौ भवतः । वहेमहे इत्यत्र म्वेनादेष्टाप् इति टाप् । ५७४। एतोऽगप् ११४११६। लेडादेशस्य म्वेनादेरेफारस्य ऐबादेशो भवतीत्यामपवादः अगकारानुबन्धः इलादेशैकारस्या- नेन परत्वादेकारः न टाप् । नीति:-व्यतिभवताम्, व्यतिभवे- ताम्, व्यतिभवन्ताम् , ब्यतिभवस्व, व्यतिभवेथाम , व्यतिभ. वध्वम्, व्यतिभव, व्यतिभवावहै, व्यतिभवामहै । एधताम् । एघेताम् , एधन्ताम् एचस्व, ऐधेथाम्, एधध्वम् । एथै, एधाव है, एघामहै । पचतु-पचतात् , पचताम्, पचन्तु । पच-पचतात् , पचतम्, पचत । पचानि, पचाव, पधाम । पचताम्,पचेताम् ,पचन्ताम् । पचस्व,पचेथाम,पचवम् । पचे, पचावहै, पचामहै । तेभ्य एव धातुभ्यः विधिनिमन्त्रणे. त्यादिना लेछ । डकार एडितो लुगिति विशेषणार्थः एकार लेलेरिति विशेषणार्थः । शयीत्वावादेशाः पूर्ववतिधादयः ,

·तिङन्ताः
एडितो लुगित्यादीनि च डिल्लादेशकार्याणि 1
१७५ । ड्याटक्यासद् । १।१ । १०९ । लेखादेशस्य
लिडादेशस्य चातडां यथासंख्यं ब्याटक्यासट् इत्येतावागमौ
भवतः । टीयोऽपवादः । टफारो देशविध्यर्थः । कारो
हित्कार्यार्थः।
।
.
५७६ । लेले।।१।४।१०८ । डितो लफारस्य लेखो
लिडच झे प् भवति । जकारो जुस्यक्येडर् इति विशेषणार्थः ।
५७७ । इय्यः। ४ । २ । ३५ । धातोर्यो लिवर्जितला.
शः तस्य यो याशब्दः तस्यातः परस्य इयादेशो भवति ।
ग्व्योल्काविति यफारस्य लुक्, इक्येडरित्येङ् । नीति:-
मवेत् , भवेताम् , भवेयुः । भवः, भवेतम, भवेत । भवेयम,
भवेष, भवेम । तह-क्षु
५७८ । रन्नौ झेलोः।१।४।११० । डितो लकारस्य
लेलेस इल् इत्येतयोर्यथासंख्यं रन अत् इत्येतावादेशौ भवतः ।
५७९ । टोय् । १ । ४ । १११ । लेलिडादेशस्य
त: टीयागमो भवति । वलि लुग्व्योर्यल्फाविति य कारस्य लुक्
व्यतिभवेत, व्यतिभवैयाताम् , व्यतिभवरन् । व्यतिभवेथाः,
व्यतिभवेयाथाम्, व्यतिभवेध्वम् । व्यतिभवेय, व्यतिभवेषहि,
व्यतिभवेगहि । एधेत, एधेयाताम् , एधेरन् । एधेधाः,
पधेयाथाम्, एधेध्वम् , एधेय, एधेवहि एधेमहि । पचेत्, पचे
ताम्, पवेयुः, पर्च:, पचेतम् , पचैत । पचेयम्, पचेव, पचेम।
पचेत, पत्रेयाताम्, पघेरन् । पवेथाः, पचेयाथाम् , पध्वम् ।

·१६६ रूपसिद्धौ IANA - Aryan पचेय, पचेपहि, पचेमहि । टुनदु समृद्धौ उकारटुशब्दाविती । ५८० । उदितः।४।२।१९७। उदितो धातोर्नमागमो भवति । अकार उच्चारणार्थ: । मकारो देशविध्यर्थः पूर्ववत् लडादयः । नन्दति, नन्दतः, नन्दन्ति इत्यादि । सुङ् गतौ अवस्टेसनेच उकारड कारावितौ। म्यांजय्यपदान्ते शल्यनुस्वार इत्यनुस्वारः । हित्वात् तातामित्यादिना तङ् । बसते, ध्वंसेते, ध्वंसन्ते इत्यादि । व्यञ् संवरणे । संव्ययति, संव्य यतः, संव्य- यन्ति इत्यादि । नित्वात् श्रीदिदेत्यादिना तड् । व्ययते,व्ययेते, व्ययन्ते इत्यादि । लडि अनन्दत् , अनन्दताम् , अनन्दन इत्या. दि। ममव्ययत् समययताम् समव्ययम् इत्यादि । अव्ययत, अव्ययेताम् , अव्ययन्त इत्यादि । लेटि नन्दतु नन्दताद्वा नन्द ताम् , नन्दन्तु इत्यादि । ध्वंसताम्, ध्वंसेताम् ध्वंसन्ताम, इत्यादि । संव्ययतु संव्ययताद्वा, संव्ययताम् , संध्ययन्तु इत्यादि । संव्ययताम, संव्ययेताम्, संव्ययन्ताम् इत्यादि । लेडि-नन्देत्, नन्दताम्, नन्देयुरित्यादि । ध्वंसेत, ध्वंसया. साम, ध्वसेरन् इत्यादि । संव्ययेत, संव्ययेताम, संव्ययेयुः इत्यादि । संव्ययेत । संव्ययेयाताम्, संव्ययेरन इत्यादि नेयम । इति स्वादयः। अथादादयः कथ्यन्ते- ·१६७ तिङन्ताः Du लेटलेइक्षु मध्ये कर्तरि सबिति शप नस्य ह्रदादेः श्लुब्लुगिति श्लुफ चरीति चत्वम् । अत्ति अत्त: अदन्ति । अत्सि अस्थः अस्थ । अनि अद्वः अद्मः। झकारस्य, ७८१ । तडोऽनतः।। 1४ । ९० । तडो झकारस्या- मतः अनकारादुत्तरस्य अत्इत्ययमादेशो भवति । इत्यत् । व्य- त्यो व्यत्यदाते व्यत्यदते । व्यत्यत्से,व्यत्यदाथे, व्यत्यध्वे, व्य- त्यदे, व्यत्यवहे, व्यत्यद्महे । शीड् स्वप्ने पूर्ववत् ल हादयः- ५८२ । एश्योडः। ४ । २ । ३ । शीडो धातोरिका श्लेलेपरे एकारो भवति । झकारस्य-- ५८३ । शीडो रत् । १ । ४ ।९१ । सीडः परस्य तडो झकारस्य रदित्यादेशो भवति इति रत । सेः शास्वमीत्यादिना पिः । शेते, शयाते, शेरते । शेपे, शयाथे, शेवे । शये, शेवहे शेमहे । बूलू व्यक्तायां वाचि । कार इन ! पूर्ववल्लढादयः ५८४ । दुव ईद । ४ । २ ! २५ । भूब इगन्तात् पर- स्याक्सितो हलादेः लिवजिरालादेशस्य ईडागमो भवति । टकारो देश विध्यर्थः । अपिति इल्यब्लाविति डिद्वद्भावादोडेडौ न गवत धूदल्श्नोश्चेयुवित्युव् । ब्रवीति ब्रूतः ब्रुवन्ति । ब्रवीपि अथः बूथ । ब्रवीमि दूधः ब्रूमः । ब्रूते, ब्रुवाते, ब्रुवते, पे, ध्रुवाथे, ब्रूध्वे, ब्रुथे, बहे, ब्रूमहे ५८५। युवस्तिप्पञ्चतो णशपञ्चतनुवश्चाहः । । । ४ । १०४ । धूलो लटः तिवादीना पंचानां यथाक्रम णश्, अतुम्, उम्, थ, अथुस् इत्यादेशा वा भवन्ति वत्सन्नियो- 1 1 ।

·१६८ रूपसिद्धी - Mand गेन च त्रुव आहादेशो भवति । अकार उच्चारणार्थः । ५८६ । थ्याहः । ४ । २ । ८२ । आहो आदेशस्य थादौ तकारो भवति । आह आहतुः आहुः आस्थ आहथुरिति । . व्यत्यात्थाः -- - ५८७ । अदोष्ट । ४ । २ । २८ । अदर्धातोः परस्या- क्कितो हलादेलियर्जितलादेशस्याल्मात्रस्याट् भवति । टकारो देशविध्यर्थः । मारैजाद्यच इत्याकारः।आदत् , आत्ताम् , आदन आदः, आत्तम् , आत्त। आदम् , आद्व, आद्म । व्यत्यात, व्यत्यादाताम्, व्यत्यादत व्यत्यादाथाम् , व्यत्याद्ध्वम् । व्यत्यादि, व्यत्याद्वहि, व्यत्याहि । अशेत, अशयासाम्, अशेरत । अशेषाः, अशयाथाम् , अशेद्ध्वम् । अशयि, अशेवहि, अशेमहि अब्रवीत् , अधूता, अब्रुवन् । अमवीः, अतं, अब्रूत । अनवम्, अब्रूव, अबूम । अबूत, अनुयाताम्, अब्रुवत। अबेथाः, अनुः वायाम्, अबूध्यम् । अत्रुवि, अश्रूवहि, भयूमहि । लेटि से हिमावे- ५८८ । जन्होहों घिः । ४।२।३२ । जलन्ताज्जु होतेश्च परस्य लियर्जिवलादेशस्य इकारस्य धि इत्यादेशो भवति । इकार उचारणार्थः । अत्तु, अत्ताद्वा, अत्ताम्। बदन्तु । सद्धि अत्ताद्वा, अच, अत्त । अदानि, अदाव, भदाम । व्यत्यत्सा, व्यत्यदाताम, व्यत्यदनाम् । व्यत्य- रस्व, व्यत्यदायाम, व्यत्ययं, व्यत्यदे, व्यत्यदाय, व्यत्यया ·तिम्ताः ५९० । महै। शेताम् , शयाताम् , शेरताम् । शेष्य, शयाथाम् शेध्वम् । शये, शयावहै, शयामहै । ५८९ | हि चाप । १ । १ । १२३ । हि च ताच्च पिन भवतीति हो ताति च पित्वाभावात श्ल्यग्लाविति सिद्ध- दावात् एडरो न भवन्ति । प्रवीतु, धूताद्वा, बृताम् , ब्रुवन्तु । हि, बृताद्वा, ग्रूतम्, चूत । वाणि, ब्रवार, प्रवाम । द्यूताम, जुवाताम, युवताम, , युवाथाम् , ध्वम् । अवै, जवाषद प्रयामहे । लेडि सि, श्लशुसि ।४ । २ । ३७ । धातोर्य उस तस्मिन् परत आकारस्य श्लग्भवतीत्याकारस्य श्लक् । अद्यात, अयाताम्, अध । अद्याः, अद्यातम् अद्यात । अद्याम् , अद्याय, अद्याम । व्यत्यवीत, व्यत्यदीयाताम् , व्यत्यदीरन् । व्यत्यदीयाः, व्यत्यदीयाथाम् , व्यत्यदीध्वम् । व्यत्यदीय, व्यत्यदीवहि, व्यत्यदीमहि । शयीत, शयीयाताम्, शयीरन् । शथीथाः, शयीयाथाम् , शयीभ्वम् । शयीय, शयोवहि, शयी- महि । चूयात्, यूयाताम्, भ्रूयु । ब्रूया, चूयातम्, चूयात । घूयाम् , घूयाय, सुयाम । छवीत, त्रुवीयाताम् , ब्रुवीरन् । सुपीया, बुवीयायाम् , युवीध्वम्, सुयीय, ब्रुवीमहि । वीपहि, इत्यादयः।

·१७०
रूपसिद्धौ
.
अथ हादयः
हु दानादनयोः । पूर्ववत् लडादयः । तत्र श्लेषु कर्तरि शबिति
मध्ये शप् । तस्य हृदादेः इलुव्लुगिति इलुप् । पित्सु द्विव.
चनात् प्रागेव परत्वात् अक्डिल्लुग्घेताविति एड् । तसादावपि
श्ल्यब्लाविति द्विद्रावादे न भवति । द्विर्धातुः इलुटिलहरे
प्रत्यये प्राक्त्वच्यच इति द्विवचनम् ।
५९१ । कुहोश्चुः । ४ । १ । ८४ । द्विर्भावे पूर्वस्य
यौ कवर्गहफारी तयोश्चवर्गो भवतीत्यासन्न इति हकारस्य
झकारः। आजअज्हापः इति ओकारस्य उकारः । शफारस्य
जकारः।
५९२ । युक्तिजक्षपञ्चतोऽत् । १ । ४ । ८९ । ।
उक्ती यस्मिन् वा स व्युक्तिः द्विरुक्त इत्यर्थः । पन्चानां वर्ग:
पन्धत । जक्षाणां पञ्चत् जक्षपञ्चत् । जक्षादिपञ्चकमित्यर्थः।
निरुतात् जक्षादिभ्यश्च पश्चभ्यः परस्य लादेशापयव झफारस्य
अदित्यादेशो भवतीत्यन्तादेशापवादः ।
५९३ । द्विणोऽचीकः श्लेले यश् । ४।२।।
इण् इत्येतयोरिफः शिति लेटि लेडि लटि लडिन विडत्य.
जादो प्रत्यये परे यादेशो भवनि | इयुवपवादः। जुहोति
जुतः जुहति । जुहोपि जुहुथः जुहुथ । जुहोमि जुहुवा
जुहमः । व्यतिजुहुते, व्यतिगुहाते, व्यतिजुतते । व्यतिहुपे,
घ्यविजुहाथे, व्यतिजुम्वे । व्यतिजुड़े, व्यतिजाब,

·तिडन्ताः - व्यतिजुहुमहे । ओहाड् गतौ । पूर्ववल्लडादयः शपः श्लुब्दि- वैधनादि । ५९४ । पृभृहामाडामित् । ४ । १.९५ । पृहा- ड्यास्त इत्येतेषां लुपि विहिते द्विर्भावे सः पूर्वः तस्य इकारो भवति । ५९५ । हल्यघोरीः । ४ । २ । १८ । भाप्रत्ययस्या- आश्वाघुसज्ञकस्य धातोराकारस्यापिति यि च लिवर्जितला- ो ईकारो भवति । अजादौ भाज्झेरात इत्याकारस्य लुग्भ- ति । जिहोते, जिहासे, जिहते । जिहीपे, जिहाथे, जिहीध्वे । नहे, जिहीवहे, जिहीमहे । दुधाञ् धारणे च । अकारदुश- दावितौ पूर्ववल्लडादयः शपः श्लुप् द्विर्षचनादि आज अज्झप हत्यकारो दकारश्च-- ५९६ । धाओ जलि च । १ । २ । ७७ । झपन्तस्य धालो धातोरवययस्य घशः स्थाने जलादौ प्रत्यये परे भप् भवति । दधाति, धत्तः, दधति । दधासि, धत्थः, धत्थ । दधामि ध्यः, वध्मः । धत्ते, दधाते, दधते । धत्से, दधाये घद्ध्वे । दधे, उध्वहे, दध्महे । लछि झे:- ५९७ । सिविदज्झेरम्बः । १ । ४ । १०७। सिप्रत्य- यान्ताद्विदः अज्झेश्च धातोः परस्य डिल्लादेशस्य नित्य जुस् भवति नचेत् स सि: भुवः परो भवतीति जुस - ५९८ । जुस्यक्येडर् । १ । । १६ । धातोरिक: जुमि पकिन परे एडरो भवन्ति । अजुहोत् , अजुहताम् , अजु- -

·रूपसिद्धौ
.
हवुः । अजुहोः, अजुहूतम् , अजुहुत । अजुहवम् , अजुहुव,
अजुहुम । व्यत्यजुहुत, व्यत्यजुम्हाताम् व्यत्यजुह्वत । व्यत्यजुङ
थाः, व्यत्यजुहाथाम् , व्यत्यजुहुध्वम् । व्यत्यजुति,न्यत्यजुहु वहि
व्यत्यजुहुमहि । अजिहीत, अजिहाताम् , अजिहत । अजि.
हीथाः, अजिहाथाम् , अजिहीश्वम् । अजिहि, अजिहीबहि,
अजिहीमहि । अदधात् अधत्ताम् अदधुः । अदधाः अधत्तम्
अधत्त । अधाम् अदक्ष अदध्म । अधत्त, अधाताम्,
अदधत । अधत्था:, अदधाथाम् अधध्वम् । अदधि,अदध्वहि,
अदध्महि । लेटि जल्हो?धिरिति घिभावः हिचाबियपित्वात्
डिद्वद्भावादे न भवति । जुहोतु जुहुताद्वा, जुहुताम् , जुहतु,
जुहुषि जुहुताद्वा, जुहुतम् जुहुत । जुहवानि, जुहवाय,
जुद्दयाम । व्यतिजुहुताम् व्यतिजुद्वाताम् व्यतिजुह्वताम् ।
व्यतिजुहुष्व व्यनिजुहाथाम् व्यतिजुहुध्वम् । व्यतिजुदै,
व्यतिजुहवावहै, व्यतिजुहवामहै । जिहीताम्, जिहाताम्
जिहताम् । जिहीष्व, जिहाथाम्, जिहीध्वम् । जिहै, जिहावहै,
जिहामहे । दाधाध्वबिति घुसंज्ञायाम् ।
५९९ । घोहि । ४ । १ । ६८। घुपंक्षकस्यधातोः हका-
रादौ हि इत्येतस्मिन् लेडादेशे प्रत्यये परे अच एकारो भवति
न च द्विः । धातु धत्ताद्वा, धत्ताम् , दधतु । धत्स्व, धा
थाम्, धद्ध्वम् । दधै, दघाव है, दधामहै । लेहि जुहुयात,
जुहुयाताम्, जुहुयुः जुहुया, जुहुयातम्, जुया-
त । जुहयाम् , जुद्द्याव, जुहुयाम । व्यतिजुद्धीत, व्यतिजु-
-

·तिडन्ताः . - हीयाताम्, व्यतिजहीरन । व्यतिजुहीथाः, व्यतिजुहीयाथाम, व्यतिजुह्वीध्वम् । व्यतिजुलीय व्यतिजुम्हीवहि व्यतिजुव्हीमहि जिहीत, जिहीयाताम् , जिहीरन् । जिहीथाः, जिहीयाथाम् ; जिहीधम् । जिहीय, जिहीपहि, जिहीमहि । विपूर्वः विदध्या- विद्ध्याताम् , विदध्युः । विदध्याः, विदध्यातम् , विद- पति । विदध्याम्, विध्याव, विदध्याम । विधीत, विदधी- ताम् , विदधीरन् । विदधीथाः, विदधीयाथाम् , विदधी. यम् । विदधीय, विदधीवहि, विदधीमहि । इति हादयः। - पूर्ववत् अथ दिवादयः। दिवू क्रीडाविजिगीपाव्यवहारद्युतिस्तुतिगनिपु । ऊकार इन लडादयः । दिवादेः इय इति मध्ये श्यः शपोऽपवादः सकारः इत्यस्लाविति द्विद्भावार्थः । तेन हस्वस्य हल इत्ये. ड् न भवति । धावे गित्यादिना दीर्घः । दीव्यति, दोव्यतः, दीव्यन्ति, दीव्यसि इत्यादि । व्यतिदीव्यते व्यतिदीव्येते व्यतिदीव्यन्ते व्यतिदीव्यसे इत्यादि । पूर्व प्राणिप्रसवे उकारी- कारौ इतौ। आदेष्ण इत्यादिना पकारस्य सकारः । सूयते, सूयेते, सूयन्ते इत्यादि । णही धन्धने ईदित । आदेष्ण इत्यादिना - कारस्य नकारः। नाति नह्यतः नान्ति इत्यादि । नाते, नयेते, नान्ते इत्यादि । लङि धातोः प्राक् ससमः प्रयोगः ·१७४ रूपसिौ --- .. - 1 समदीव्यत् , समदीव्यताम् , समदीव्यन् इत्यादि । व्यत्यदी. व्यत व्यत्यदीव्येताम् व्यत्यदीव्यन्त इत्यादि । प्रपूर्वः दीप: प्रासूयत प्रासूयेताम् प्रासूयन्त इत्यादि । समनद्यत् , समना. ताम् , समनह्यन् इत्यादि । समनहत, समनह्येताम् , समनह्यन्त इत्यादि । लेटि परिपूर्वः परिदीव्यतु, परिदीव्यताम् , परिदी- व्यन्तु इत्यादि । व्यतिदीव्यताम्, व्यतिदीव्येताम् , व्यतिदी. व्यन्ताम् इत्यादि प्रसूयताम् प्रसूयेताम् प्रसूयन्ताम् इत्यादि । ६००।हिनुमीनानिणोऽदुरोऽन्तरश्च णः। ४ । २ ॥२३८ दुर्वर्जितात् उपसर्गादन्तर्शब्दाच परस्य हिनुमानाआनि इत्ये- तेषां णादेशस्य च नस्य यो भवति । भवति प्रान्नोण इति परि- भाषया व्यवस्था । परिणहातु, परिणखताद्वा परिणह्यताम् परि- णयन्तु इत्यादि । परिणयताम् , परिणीताम्, परिणयन्ताम् इत्यादि । लेहि-दीव्येत, दीव्येताम् , दीव्येयुः इत्यादि । व्यतिदीव्येत, व्यतिदीव्येयाताम् , व्यतिदीव्येरन इत्यादि । प्रसूयेत प्रसूयेयाताम प्रसूयेरन् इत्यादि । सन्नोत् , होताम्, सन्नयुरित्यादि । सन्नीत, सनहायाताम् , होरन् इत्यादि । इति दिषादयः। अथ स्वादयः पुम् अभिपवे । अभिपयो मज्जन (मथनं ) पीहनं या अकारस्तार्थः आदेष्ण इत्यादिना सफारः । पूर्वपलटादयः । अक्षरनुरिति वर्तमाने- BT

·१७५
तिजन्ताः
..
-
६०१ । स्वादेः । ४ । ३ । २८ । स्वादिभ्यो धातुभ्यः
कर्तरि श्लेले श्नुर्भवति । शकारः इल्याधाविति डिद्वद्भावार्थः
अतोऽत्राक्डिदिति एड् न भवति । वस्मसो:-
६०२ । बि लुग्वा । ४ । २ । ४१ । असंयोगात्परो य
"कारस्तदन्तो यः प्रत्ययो धातोस्तस्य मकारादौ वकारादौ
पिति लियर्जितलादेशे परे लुग्वा भवतीति पक्षे उकारस्य
क् । एवं यहिमयोरपि । सुनोति सुनुतः सुन्वन्ति । सुनोपि
उनुथः सुनुथ । सुनोमि, सुन्वः सुनुवः, सुन्मः सुनुमः
अनुते, सुन्धाते, सुन्वते । सुनुपे, सुन्वापे, सुनुध्ये । सुन्ये,
सुनुवढे सुन्वहे, सुनुमहे सुन्महे । अशौह व्याप्ती औकार.
सकारावितौ । न शादिति चुत्वनिषेधः । अश्नुते, अश्नुवाले,
अश्नुवते । अश्नुपे, अश्नुवाथे, अश्नुध्वे । अश्नुवे, अश्नु-
वहे, अश्नुमहे । चि चयने । चिनोति, चिनुतः, चिन्वन्ति ।
चिनोपि, चिनुथः, चिनुथ । चिनोमि, चिन्वः चिनुवः,
चिनुते, चिन्याते, चिन्यते । चिनुषे,
चिन्वाथे, चिनुध्ये । चिन्वे, चिन्वहे चिनुवहे, चिन्महे
चिनुमहे । लडि असुनोत, असुनुताम, असुन्वन् ।
असुनोः, असुनुतम् , असुनुत, असुनवम् , असुन्व असु-
नुव, असुन्म असुनुम । असुनुत्त, असुन्धाताम् , असुन्वत ।
असुनुथाः, असुन्बाथाम् , असुनुध्वम् । असुन्धि, असुन्व हे
असुनुवाहि, असुन्महि असुनुमहि । आश्नुत, आश्नुवाताम् ,
भानुषत । आश्नुथाः, आश्नुवाथाम् , माश्नुध्वम् , आश्नुवि,
चिन्मः चिनुमः ।
-
1
.

·१७६ रूपसिद्धौ - -- आश्नुवहि, आश्नुमहि । अचिनोत, अचिनुताम् , अचिन्वन्। अचिनोः, अचिनुतम् , अचिनुत । अचिनवम् , अचिन्त्र अचिनुव, अचिंन्म अचिनुम । अचिनुत, अचिन्वाताम् , अचिन्वन्त । अचिनुथाः, अचिन्याथाम् , अचिनुध्वम् । अचिन्चि, अचिन्वहि अचिनुवहि, अचिन्महि अचिनुमहि । लेटि अभिपूर्वः । ६०३ । सुसोस्तुस्तुभोऽट्यप्यद्वेः । ४ । २ । २२० सुत्रादीनामद्विरूपाणा सकारोपसर्गात परस्य पिवत्यडाग- मेऽन्तरे सत्यसत्यपि । हे:- ६०४ । असंयोगादोः। ४ । २ । १० । असंयोगात्परो य उकारस्तदन्तो यः प्रत्ययो धातोस्ततः परस्य हकारादेलिव- जिनलादेशस्य इलुग्भवतीति इलुक् । अभिपुणोतु अभिपुणुताद्वा, अभिपुणुताम् , अभिपुण्वन्तु । अगिपुणु, अभिपुणुताहा, अभिपुणुतं, अभिपुणुत । अभिपुणवानि, अभिपुणवाय, अभि. पुर्णवाम । अभिपुणुताम् , अभिपुण्याताम् , अभिपुण्वताम् । अभिपुणुष्व, अभिपुण्याथाम् , अभिषुणुध्वम् । अभिपुणवै, अमिषुणवायहै, अभिपुणवामहे । विपूर्वः-व्यश्नुताम, व्यश्नुवाताम् , व्यश्नुवताम् , । व्यइनुप्व, व्यइनुवाथाम, व्यश्नुध्वम्, 1 व्यश्न, व्यउन पावहे, व्यश्नवामहै । निस् पूर्व:- चौरचूरत्वोरिति श्चुत्वम् । निश्चिनोतु निश्चिनुनाद्वा निश्चिनुताम् , निश्चिन्वन्तु । निश्चिनु, निश्चिनुताद्वा, निश्वि मुतम् , निश्चिनुत । निश्चिनगानि, निश्चिनवाव, निश्षि- .

·क्रीणासि, क्रीणीयः, प्रीणीय । मीणामि. क्रोणी:, झीणीमः। क्रीणीते, क्रीणाते, क्रीणवे । क्रोणोपे, क्रीणाये, क्रीणीना कीणे तिङन्ताः - नवाग । निश्चिनुताम् , निश्चिन्वाताम् , निश्चिन्वताम् । निश्चिनुप्व, निचिन्वाथाम् , निश्चिनुध्वम् । निश्चिनये, निश्चिनवाब है, निश्चिनवागहै । लेडि-सुनुयात् सुनुयाताम् सुनुयुः । सुनुयाः सुनुयातम मुनुयात सुनुयाम् सुनुयाय सुनुयाम । सुन्वीत, सुवीयाताम, सुन्वीरन । युन्त्रीथाः, सुन्वीयाथाम, सुन्वीध्वम् । सुन्वीय, मुन्वीवहि, अन्वीमहि । अश्नुवीत, अश्नुवीयाताम् , अश्नुवीरन इत्यादि । निश्चिनुयात, निश्चिनुयाताग, निश्चिनुयु. । निश्चिनुयाः, निश्चिनुयातम्, निश्चिनुयात । निश्चिनुयाम् निश्चिनुयाव, निश्चिनुयाम । निश्चिन्वीत, निश्चि वीयाताम , निश्चिन्वीरम् इत्यादि । इति स्वादयः । - अथ क्यादयः। दुकीम् द्रव्यविनिमये । डुशब्दअकारावितौ पूर्ववलडादयः स्तम्भूरतम्भूस्कम्भूस्कोः श्नाइयेत्यधिकृत्य - ६०५ । प्रयादेः । ४ । ३ । ३० । डुप्रीबित्यादिभ्यः फर्रारि श्लेले श्ना भवति । शकारःरल्यव्लाविति हिद्वद्भावार्थ: अतोऽस्मिन् एट् न भवति । हल्यपोरीरिति ईकारः। अन्तादेशे ईनान्झेरात इत्याचारस्य लुक् । को 'पाति, फ्रीगीता, मोगन्ति । .

·रूपसिद्धी w-a-ram- । , , मीणीवहे, क्रीणीमहे । वृङ् समतो । हकार इत् । वृणीते, घृणाते, पुणते । वृणीथे, घृणाधे, घृणीध्वे । वृणे, वृणीवहे, वृणीमहे । प्रही सपादाने। ईकार इत् । पशिव्यचिव्यधिज्यामहिनस्चिपच्छि धज्जा विसति इति साचो या इ । गृहाति, गृहीतः,गृहन्ति । गृहासि, गृहीथः, गृह्णीय । गृहामि, गृहीवः, गृहीमः । गृहीते गृहाते, गृहते । गृलीपे, गृहाणे, गृणीध्वे । गृङ्गे, गृणीवहे, गृणीमहे । ललि - अक्रीणात्, अक्रीणीताम्, अक्रीणन् । अनीणा, अकोणी तम, अक्रीणीत । अक्रीणाम् , अक्रीणीव, अक्रीणीम । अक्रीणीत, अफ्रीणाताम् , अफ्रीणत । अक्रोणीयाः, अक्रीणाथाम् अक्रीणीध्वम् । अफ्रीणि, अक्रीणीव- हि, अक्रीणीमहि । अवृणीत, अवृणाताम्, अणत । अवृणीयाः, अवृणाथाम् , अवृणीष्वम् । अवृणि, अवृणीवहि, अवृणीमहि । अगृहात, अगृहीताम्, अगृहन् । अगृहीतम् , अगृहीत । अगृहाम् अगृहीव, अगृहीम । अगृहीत, अगृहाताम् , अगृह्णत अगृहणीथाः, अगृहणा- थाम , अगृह्णीध्वम् । अगृङ्गि, अगृहणीयहि, अगृणीमहि । लेटि-क्रीणातु, क्रीणीताद्वा, क्रीणीताम् , क्रीणन्तु । क्रीणीदि, क्रीणीताद्वा, क्रीणीतम् ,फ्रीणीत । क्रीणानि, क्रीणाव, क्रीणाम । क्रीणीताम् । क्रीणाताम, क्रीणताम् । क्रीणीध्व, क्रीणाथाम् ।। फ्रीणीध्वम् । क्रीणे, कीणावहै, कोणाम है । वृणीताम् वृणाताम्, वृणताम् । वृणीष्व, वृणायाम, वृणीयम् । वृणे, वृणाव है, वृणामहै। अगृहा', .

·सुदति, तुदत , तुदन्ति इत्यादि । तुदते, तुदेते, तुदन्ते इत्यादि १७९ विदन्ताः A- ६०६ । हलश्श्नो हायानः। ४ । ३ । ३१ । हलन्ताद् धातोः परस्य इनाप्रत्ययस्य हौ परे आनादेशो भवति । अतोह इति हेर्छ । गृहातु, गृहीताद्वा, गृहीताम, गृहन्तु । गृहाण, गृहीताद्वा, गृहीतम् , गृहीत । गृहानि, गृहाय, गृहाम । गृहीताम् , गृह्णाताम् , गृह्णताम् । गृहीव, गृहणा- थाम्, गृह्णीयम् । गृहणे, गृहणावहे गृहणामहै । लेहि- कोणीयास, क्रीणीयाताम, क्रीणीयुः । क्रीणीयाः, क्रीणीयातम्, कीगीयात । क्रीणीयाम , क्रीणीयाव, फ्रीणीयाम। क्रीणीत, कीणीयाताम् , क्रोणीरन् । क्रीणीथाः, क्रीणीयाथाम् , क्रीणी- ध्वम् । क्रीणीय, क्रीणीवहि. क्रीणीमहि । पृणीत, वृणीया. नाम , पूणीरन् । वृणीयाः, घृणी याथाम् , घृणीष्वम् । शृणीय, शृणीवहि, वृणीमहि । गृहणीत, गृहणीयाताम् , गृहणीरन् इत्यादि । इति ज्यादयः। । ४ । ३ । ३२ । तुदादिभ्यः अथ तुदादयः तुदी व्यथने ईकारस्तडथः । ६०७ । तुद्यः शः कर्तरि श्लेलेमध्ये शो भवति । शपोऽपवादः शकारः इत्यला. वित्ति हिदावार्थः तेन हस्वस्य हल इत्येद न भवति । प्राणत्यागे । लटि- ·. रूपसिद्धी ६०८। म्रियतेलुङ्लिङलले । १४ । १६। म्रियतेः परेपां लुङ् लिङ् लट् लह लेट् लेडा नो भवन्ति । यडया क्क्याश्शे इत्यविकृत्य । ६०९ । रिः। ४ । २ । १५ । धातो: ऋकारस्य या यक् क्यास् श इत्येतेपु पेरतः रि शब्द आदेशो भवति । मूहल्इनोश्चयुवाविति इय् म्रियते, म्रियेते, नियन्ते इत्यादि। मुंब्लञ् मोक्षणे । लकारबकारीवितौ लडादि । ६१० । लिपादिवफफगुफोभशुभः शे । ४ । २। १९८ । लिपादीनां तृपा इत्यादीनां च घातूनां शे प्रत्यये परे नमागमो भवति । म्नाजय्यपदान्ते इति परस्वः। मुश्चति, मुश्चत मुञ्चतीत्यादि । मुञ्चत, मुञ्चेते, मुञ्चन्ते इत्यादि । अंतुदत् , अतुदताम् , अतुदन इत्यादि । तुदतु, तुदत्ताद्वा, तुदताम् , तुदन्तु इत्यादि । तुरताम् , तुदेताम् , तुदन्ताम् इत्यादि । अतुदत, अतुदेताम् , अतुदन्त इत्यादि । अनियत, अम्रियेताम् , अम्रियन्त इत्यादि । अमुञ्चत् । अमुञ्चताम्, अमुश्चत् इत्यादि । अमुचत. अमुचेताम्, अमुञ्चन्त । नियताम् , नियेताम्, प्रियन्ताम् इत्यादि । मुञ्चतु. मुञ्चताद्वा, मुन्यताम् , मुन्वन्तु इत्यादि । मुञ्चताम् , मुज्वेताम् , मुञ्च- साम् इत्यादि ।लेकि-तुरेन्, तुदेताम्, तुदेयुरित्यादि । तुदेत, नुदेयाताम, तुरन् इत्यादि। प्रियेत, प्रियेयावाम् , प्रियेरन इत्यादि । मुम्पेन, मुचेताम् , मुब्युरित्यादि । मुमत, मुंपाताम, मुन्चरन् इत्यादि। इदि सुदादयः।

·दुरभवति । करोति कुरुतः कुर्वन्ति । करोषि कुरुथः कुरुथ। रोमि, कुर्वः, कुर्मः । कुरुते, कुर्वाते, कुर्वते । कुरुपे, थे, कुरुध्थे। कुर्वे, कुर्वहे, कुर्महे । लङि सम्पूर्वः समतनोत समतनुताम्, समतन्वन् । समतनोः. समतनतम तिकता 1 अथ तनादयः । मनूम् विस्तारे ऊफारसकारावितौ पूर्ववल्लडादयः । ६११ । कृन्तनादेः । ४ । ३ । ३३ । कृञः तनादि- श्च श्लेलेमध्ये उप्रत्ययो भवति । शपोऽपवादः । तस्य पित्सु क्लिदित्येड् अपित्सु श्ल्यलाविति डिझापान भवति । कारवकारादौ बिलग्वेति पक्षे लुक् । तनोति तनुतः तन्वन्ति । नोषि, वनुथः, तनुथ । तनोमि, तनुवः तन्वः, तनुमः म । तनुते, तन्धाते, नन्वते, तनु, तन्वाथे, तनु- । नन्ये, तन्वहे तनुवहे, तन्महे तनुमह । मनूङ् योधने । कारसकाराविती । मनुते, मन्याते, मन्यते इत्यादि । डुक- करणे । दुशब्दमकाराविती लडादयः उप्रत्ययेऽरादेशे च ६१२ । अतः शि चोत् । ४ । २ । ४३ । शित्यपिति य उकारस्तन्निमित्तकः तस्य कार्यभूतो योऽकार: कलवयवः तस्य उदादेशो भवति । तकारकरणा. स्य एदन भवति । ६१३ । कुपि च । ४ । २ । कारस्य म्वादावपिति यफारादौच लिवर्जितलादेशे परे नित्य ते. - वि स लिवर्जितलादेशे ४२ 1 करोतेः परस्य - ·योस्तथयो| भवति । इति तकारयकारयो. धकारः । जपि परस्य जरः स्व जरि परे लुग्वा भवति । कणद्धि, रुन्धः, रुन्धे, रुन्धारो, रुन्धते । रुन्त्से, गन्धाये, सन्ध्ये । रन्धे, रुन यहे रुन्महे । मुज पालनाम्यवहारयो अकार उच्चारणार्थः। २१९ । शपनाथभिक्षभुजादुपलम्भनाभीजिंज्ञायात्राणे १।४ । १२ । शपादिभ्यो यथासंख्यं उपलम्मनादिप्यर्थपु १८३ तिदन्ताः . याताम् , मन्वीरन् इत्यादि । कुर्यात् , कुर्याताम् , फुयुरित्यादि । अर्गत, कुर्वीयाताम् , कुर्वीरन् , इत्यादि । इति तनादयः । अथ रुधादयः ६१५ । रुधान्नम्न्लुक्च । ४ । ३ । ३४ । रुघादीनां तूनां कर्तरि श्लेले नमागमो भवति नकारस्य लुक् भिधीयते। शपोऽपवादः । तसादावपिति । ६१६ । नमस्त्योलरू । ४ । २ । ४६ । नमो विफ- .णस्यास्तेश्चाकारस्य शिल्यपिति यि च लियर्जितलादेशे परे तुम्भवति । ६१७। अधः ।।२। ८० । अदधातेझपतात्पर- अशिति धकारस्य दकारः । सरि घर् । म्नाजव्यपदान्ते इति अभिन्न इति णत्वं याधित्वानुनासिकः । ६१८ । जरि जरः स्वे वा । १ । १ । १३३ । इलः रुन्धन्ति । रुणरिस, रुन्धः, रुन्ध । रुणमि, रुम्वः सन्ध्मः । लस्य तो भयन्नीति भुजादपालने तक भवति चोकुरिति ·१८४ रूपसिद्धी , . . । कुत्वम् । भुक्ते, भुंजाते, भुञ्जते ।मुझे,भुञ्जाथे, मुदग्ध्ये भुले, भुन्चहे, भुञ्जमहे । युजून योगे ऋकारजकागवित युनक्ति, युक्तः, युञ्जन्ति । युनधि, युक्थः, युड्क्य युनज्मि युवः युग्मः । प्रयुके, प्रयुञ्जासे, प्रयुञ्जते प्रयुक्षे, प्रयुञ्जाथे, प्रयुग्ध्वे, प्रयुञ्जे, प्रयुज्वहे, प्रयुञ्जमहे । ६२० । ला । १ । २ । ९४ । लादेशेन सह प्रकृतेर्य संयोगस्तदन्तस्य पदस्य लुग्भवति जलो जशिति जश्त्वे कृते ६२१ । सिपि दश्च था। १ । २ । ७३ । पदान्ते सका रस्य दकारस्य च सिपि परतो रिर्वा भवति । विसर्जनीयश्च न्यरुणत् , न्यरुन्धाम् , न्यरुन्धन् ।न्यरुण:न्यरुणद्वा, न्यरुन्धं, न्यरुन्धा न्यरुन्धम् ,न्यरुन्ध्व, न्यरुन्ध्म । अरुन्ध अरुन्धाताम अरुन्धताअरुन्धा:अरुन्धाथाम् अरुन्ध्वम्।अरुन्धि,अरुन्ध्व हि, अरुन्ध्महि । अभुक्त, अभुजाताम् , अमुग्जत । अभुकथा, अमुचाधाम, अभुग्ध्वम् । अभुखि, अभुज्यहि, अभुङ्महि । अयुनक्, अंयुक्ताम् , अयुजन् । अयुनक्, अयुतम् । अयुक्त । अयुनजम् , अयुज्व अयुग्म । न्ययुक्ता न्ययुम्जाताम् , न्ययुजेत । न्ययुक्थाः, न्ययुडजाथाम न्ययुग्ध्वम् । न्ययुजि, न्ययुवहि, न्ययुज्महि । लेटि- रुणझु रुन्धाद्वा, रन्धाम् , रुन्धन्तु । रुन्धि रुन्धावा, रन्धम् , रुन्ध । रणधानि, रुणधाय, रुणधाम । रुन्धाम, गन्धाताम, रुन्धताम् । रुन्स्व, रुन्धाधाम , सन्ध्यम्। रुणधे, रुणधावहै, रुणधामहै. । भुइताम, भुजाताम, ।

·स्लुग्घेतौ। ततो घातुसंहायों लडादयः । मध्ये सोडादयश्च ।
१८५
तिङन्ताः
भुजताम् , भुक्ष्व,
भुनाव है, भुनजामहै।
भुब्जाथाम्, मुग्ध्वम् । भुनजे,
युनक्तु युक्ताद्वा, युक्ताम् ।
पुजन्तु । युग्धि युक्ताद्वा, युक्तम् , युक्त। युनजानि,
युनाव, युनजाम । वियुक्ताम्, वियुञ्जाताम्, वियुञ्जताम् ।
वियुपक्ष्य, पियुञ्जाथाम्, वियुग्ध्वम् । वियुनो, वियुनजावहै,
वियुनजामहे । लेडि-रुन्ध्यात्, रुन्ध्याताम, रुन्ध्युरित्यादि ।
रुन्धीयाताम्,
रुन्धीरन् इत्यादि । भुजीत
भुजीयाताम् , भुजीरन् इत्यादि । युज्यात् , युज्याताम् ,
युज्युरित्यादि । युञ्जीत, युझीयाताम्, युञ्जीरन इत्यादि ।
इति रुधादयः।
पीत,
अथ चुरादयः ।
चुर लुण्टस्तेये अकार उच्चारणार्थः ।
६२२ । चुरादिभ्यो णिच् । ४।१।।चुरादिभ्यो धातुभ्यो
णिच् प्रत्ययो भवति स्वार्थे । चकारः रिक्रानिडामात्यन्ते.
ल्वाय्ये इति सामान्यग्रहणविधातार्थः । णकार: गिरिका.
निडामिति सामान्यप्रणार्थ:-
६. ३ । इस्वस्य हलः । ४ । २ । १८ । हलन्तस्य
धातोः प्रत्यय परे पूर्वस्येको इस्वस्य एडरो भवन्ति अक्नि-
चोरयति, चोरयतः, चोरयन्तीत्यादि । छदि संवरणे । इकार:
इत् ।

·रूपसिद्धी अल- णित्यस्याः। ४ । १ । २३० । मिति णिति च प्रत्यये परे धातोरुपान्त्यस्याकारस्याफारो भवति । अवयवे कृतं लिहं समुदायस्य विशेषणं. भवतीति णिजन्ता- सडः । छादयते, छादयेते, छादयन्ते । इत्यादि । लक्षी द. र्शनानयोः । ईकार इत् । लक्ष्यति, लक्षयतः, ' लक्ष्यन्ति इत्यादि । लक्ष्यते, लक्षयेते, लक्ष्यन्ते इत्यादि । ललि-अचो- रयत् , अचोरयताम् , अचोरयन इत्यादि । अच्छाद- यत, अच्छादयेताम् , अच्छादयन्त इत्यादि । अलक्षयत् , अलक्षयताम् , अलक्षयम् इत्यादि । अलक्षयत, क्षयेताम् , अलक्षयन्त इत्यादि । लेटि-चोरयतु चोरय. वाद्वा, चोरयताम् , चोरयन्तु इत्यादि । छादयताम् , छादये. ताम् , छादयन्तामित्यादि । लक्षयतु लक्षयतादा, लक्षयता. म् , लक्ष्यन्तु । इत्यादि । लक्ष्यताम् , लमयेताम् , लक्षय न्ताम् इत्यादि । लेडि - चोरयेत् , चोरयेताम् , चोरयेयुरि- त्यादि । छादयेत , छादयेयाताम् , छादयेरन् इत्यादि । लक्ष- येत् , लक्षयेताम् , लक्षयेयुरित्यादि । लक्षयत, लक्षयेयाताम्, लक्षयेरन् इत्यादि । युज पृच संयमने । अकार इत् । ६२५ । युजादेर्वा । ४ । १ । ८।युजादिभ्यो धातुभ्यो गिच प्रत्ययो वा भवति स्वार्थे । णकारचकारावितौ। पूर्ववल्ल- डादयः । योजयति । पक्षे न्यायविकरणः शप योजति इत्यादि । अपि पूजायाँ इकार इत। जिभावपक्षे सावकाश इति मिचि तङ् न भवति । भर्चयति, अर्यते इत्यादि । पृन् वरणे । नकार . ।

·६२८। श्लेले यक।४।३।१९। धातोः कर्मणि भावे च वर्तमाने शिदादी लेटि लेडि लटि लटि च प्रत्यये परे यक प्रत्ययो भवठिन सपादयः । कारोऽक्विदिति दि. तिङन्ताः mon- - इत्। लडादयः। बकारानुषन्धो णिजभावपक्षे कृतार्थ इति णिज. न्तात्ता न भवति । अगदेशे कृते णित्यस्या इत्याकारः। प्रया- रयति,प्रवारयतः, प्रवारयन्ति । प्रवरति प्रवरते इत्यादि ! लडि- अयोजयत्, अयोजत् इत्यादि । आयत्, आर्चत इत्यादि । भावारयत, प्रावरत् , प्रावरत इत्यादि । लेटि-योजयतु, योजतु इत्यादि । अर्चयतु, अर्चतामित्यादि । पारयतु, परतु, वरतामित्यादि । योजयेत, योजेत इत्यादि । अर्चयेत्, अचेत् इत्यादि । प्रचारयेत्, प्रवरेत् , प्रवरेत इत्यादि । सधैमुनेयम् । इति कर्तरि श्लेलपरिच्छेदः प्रथमः । अथ कर्मभावविवक्षायां लकारा उच्यन्ते । यदा तु- ६२६ । साप्यानाप्यालक्तध्यप्खार्थाः कर्मभावे । । ३ । ५५ । सकर्मकादकर्मकाच्च धातोर्लक्तध्यपुग्पार्थाः प्र. त्यया यथासंख्यं कर्मणि भावे च भवन्तीति कर्मभावयो. ला भवन्ति तदा ६२७ । कर्मभावे । ४ । ३ । १७ । कर्मणि भावेच यो लकारस्तस्य पूर्ववत्तको भवंति नातः । तत्र च।

·-- १८८ रुपसिौ शेषणार्थः । प्राग्वदेत्वादयः । फर्मभाक्योः समान रूपम् , किन्तु त एव भावे भवन्ति लकारवाच्यस्य भावस्यैकत्वा- दयुष्मदस्मद्विषयत्वाच्च लकारेण कनभिधानात कर्तृवा- चिनः प्रातिपदिकात् कर्तरि तृतीया । भू इत्येतस्मात् सत्तायाः क्रियायाः अकर्मकत्वात् भावे लकारो भवति । भूयते देव- दत्तेन विदुपा । भूयते देवदत्तजिनदत्ताभ्यां विद्वद्भ्याम् । भूयते देवदत्तजिनदत्तगुरुदत्तैर्विद्वद्भिः । त्वया भूयते । मया भूयते । साधनभेदे यद्यपि क्रियाभेदः न स शब्देनोपादीयते इत्येकवचनमेव भवति। अकर्मका अपि धातवः सोपसर्गाः सकर्मकाः भवन्तीति वचनात् यदा त्वयमुपसर्गपूर्वस्तदा सकर्मको भवति । अनुपूर्वः अनुभूयते, अनुभूयेते, अनुभूयन्ते । अनुभूयसे, अनुभूयेथे, अनुभूयध्वे । अनुभूये, अनुभूयावहे, अनुभूयामहे । अविषक्षितकर्मकः अकर्मक इति अविवक्षित- फर्मकात् भावेऽपि भवन्ति । एवं अभिभूयते इत्यादि । एव अभूयत, भूयताम् , भूयेत, अन्वभूयत, अनुभूयताम् , अनुभू- येत । तथा एध्यते,ऐध्यत, एध्यताम् ,एध्येत । पच्यते,अपच्यत, पन्यताम् , पच्येत । नन्द्यते, अनन्यत, नन्द्यताम् , मन्येत । इलोनोऽनर्चाञ्च्युदितोरिति नलुक् । प्रध्वस्यते, प्राध्वस्यत, प्रध्वस्येत । ६२९ । न्योऽलिटि । ४ । ११८६ । व्येनो धातोरलि. विपये आकारो अवनि | श्व्यादिस्वब्वचः किति ति साचो या इक् । - ·निश्चीयते, निरचीयत, निश्चीयताम् , निश्चीयेत । विक्रीयते, १८९ तिचन्ताः वेज्व- । । अजन्तस्य - ६३० । दीर्घोऽचोऽयः ।। जितस्य धातोः साचो यन इक्मत्यये परे दीर्घो भवति । वीयते, अवीयत, पीयताम् , वीयेत ! अद्यते, आयत, अद्यताम, अद्येत । ६३१ । य्यय । ४ । २ । ४ । शीड इकः विति यकारादौ प्रत्यये परे अय् भवति । अधिशय्यते, अध्यशय्यत, अधिशय्यताम् , अधिशश्येत । ६३२ । अस्तित्रुवो वचौ । ४ । २ । ९१ अस्तेयूंअश्च यशिलप्रत्ययविषये यथासख्यं भूवच इत्यादेशौ भवतः । श्व्यादिस्वब्वधः कितीति साचो यत्र इक उच्यते, लडि यकि हने आरैजाद्यच इत्यो कारः । औच्यत, उच्यताम् उच्येत । ६३३ । यड्लेड्कृति चर्दचोरीदीयौं ।२।३।४। ऋकार- स्याचश्च यडि लेद्वर्जिते यकारादौ च्यौच प्रत्यये परे रीदीर्घा. वादेशौ भवतः । हुयने, अहूयत, हयताम् , हूयेत । हायते, महायत, हायताम्, हायेत । ६३४ । ई हल्यप्ये । ४ । २ । ८७ । घुसंज्ञकानामास्था. परे ईकारो भवति । विधीयते, व्यधीयत, विधीयताम् , दीव्यते, अवीव्यत, दीव्यताम् , दीव्येत । गापाहाक्सा इत्येतेषाश्च धातूनां प्यवर्जिते हलादौ ल्यग्लिप्रत्यये प्रसूयते, प्रासूयत, प्रसूयाम्, प्रसूर्यत । सनात, ममनात, सन्नीत । अभिपूगते, अभ्यपूयन, अभिपूय- ताम्, अभिपूयेत । अश्यते, आश्यत, अश्यताम् , अश्येत । विधीयेत । सन्नह्यताम्, ·१९० रूपसिद्धौ - व्यक्रीयत, विक्रीयताम्, विक्रीयेत । संब्रियते, समनियत, संवियताम् , संवियेत । गृहाते, अगृहात, गृह्यताम् , गृखेत । तुद्यते, अतुद्यत, तुद्यताम् , तुद्येत । रिरिति रिता नियते, अमि. यत, म्रियताम् , म्रियेत । मुच्यते, अमुच्यत, मुच्यताम्, मुच्येत । ६३५ । तनो यकि । ४ । १ । २७० । सनोतेर्धातो. येकि आकारो वा भवति । दीर्घ तायते, तन्यते, .अतायत, अतन्यत, तायताम् तन्यताम्, तायेत, तन्येत । मन्यते, अमन्यत, मन्यताम्, मन्येत । क्रियते, अक्रियत, क्रियताम् क्रियेत । रुध्यते, अरुध्यत, रुध्यताम् , रुध्येत । भुज्यते अभुज्यत, भुज्यताम् , भुज्येत । युज्यते, अयुज्यत. युज्यताम, युज्येत । ६३६ । रिक्तानिडामाल्वन्तेन्वाय्ये । ४ । २ । । धातोरवयवस्य णेरिडाद्योःक्तयोः इडामात्वन्ते- स्वाय्यवर्जित घ ल्यशिलप्रत्यये च परे लुग्भवति । चोर्यते, अचोर्यत, चोर्यताम् , चोर्येत । छाद्यते, अच्छाधत, छाद्यताम्, छायेत । लक्ष्यते, अलक्ष्यत, लक्ष्यताम, लक्ष्येत । योज्यते, अयोज्यत, योज्यताम् , योज्येत । युज्यते, अयुज्यत, युज्यतामा युज्येत ! अर्यरो, आर्यत, अर्यताम् , अच्र्येत । णिजभाव- पक्षेऽप्यविशेषः । अवार्यते, प्राचार्यत, प्रवार्यताम, प्रवार्येत । प्रप्रियते प्रानियत, प्रक्रियताम् . प्रत्रियेत । इत्यादि सप्रपञ्च मवलोक्योनेयम् । १०१ ·कर्मणि लकारे सति यथा मिनिट्यक्तडाना भवन्ति तथात्रा- न्ति। कर्मकर्तृभावाभिव्यक्तयर्थ स्वयमेवेत्यनुप्रयुज्यते । अनुभू. यते कम्पलः स्वयमेव । अनुभूयेते कम्बलौ स्ययमेव । अनुभू. अथ शेपलकाराः कर्तरि नीयन्ते । भू इति स्थिते-लिङ्लेडाशिपीति लिडू डकारः एडितो. यन्ते कम्बला: स्वयमेव । इत्यादि। एवं पच्यते ओदनः स्वय- र्थानां सन्नन्तानां दुहादीनां ण्यन्तानां भि स्नु इत्येतयोः तङन्य तिङन्ताः नारूपोऽधिश्रयणादिः अपि च धातोः कस्यचित् कश्चिदर्थभागः कर्मस्थः प्र. धान फलरूपो विवक्षाभेदादिः । फश्चित कर्तृस्थो गुणः भावः । तत्र यदा कर्मस्थे स्वस्यार्द्धभागे सुकर- न वा कर्मण्यध्यारोपितायां भावनायां धातुर्वर्तते तदा व कर्म कर्ता भवति तस्मिन् लकारे । ६३७ । कर्मण्यवादीनां कर्मवल्लि । ४ । ३ । ३५ । हुवत्यादिवर्जितस्य धातो: कर्मणि कर्तरि लकारे सति तदन्तस्य कर्मवत कार्य भवतीति कर्मणि कार्य भवति पि ते भवन्तीत्यर्थः । कर्मकर्तर्यपि एतान्येवोदाहरणानि भव- मेव विक्लियतीत्यर्थः । इत्यादि नेयम् । किश्च- भूपार्थसन्दुहादीनां च त्रियक ।।।। भूषा- कर्मणां च धातूनां कर्मकर्तरि भिः, बिट् यक् च प्रत्ययो भवतीति यन्तस्य नश्च दुहादित्वान् यग् न भवति, शयेव भवति । इति यकपरिच्छेदो द्वितीयः ।

·रूपसिद्धौ । लगिति विशेपणार्थः । इकारः सट्थीयां लिड इति विशेषणार्थः । पूर्ववत् तिपादयः । एडितो लुगित्यादि पूर्ववत् डयाट् क्यासडिति क्यासडागमः ककारः अविहदिति विशेपणार्थ: टकारो वेशविध्यर्थः अकार उच्चारणार्थः । लेले. रिति झेर्जुस् । तिप्सिपोः पदस्येति लोपस्यापपादः । संयोग- स्यादिः स्कोलुंगिति सकारस्य लुक् । भूयात, भूयास्ताम, भूयासुः । भूया, भूयारतम् , भूयास्त । भूयासम् , भूयाय, भूयास्म । तक्षु---टीय इति टीय । ६३९ । सट्थीयां लिड. । १ । ४ । ११२ । लिङा- देशस्य तकारथकारयोः टीयश्व सडागमो भवति लुग्व्योर्वत्काविति यकारस्य लुक् । ६४० । क्लादेरिडत्रवपुणादेः। ४।२।१३४ | धातोर्व. लादेः ल्यश्लप्रत्ययस्य इडागमो भवति न चेदसौ त्रःवषादिः उणादिवा भवति । ओत्वावादेशीशास्वसीत्यादिना पिःोष्टौ ब्लू इति तथयोः ष्टुत्वम् , रन्नौझेलोरिति रन् अकारश्च । ६५१ । वेझे।। १ । २ । ८२ । इनः पररमात इटो मिटश्च परेपा लिङो लिटो लुङश्च धकारस्य डकारो वा भवति । इति पक्ष वमो ढः । व्यतिभविषीष्ट, व्यतिभविषीयास्ताम् । व्यतिभविषीरन् । व्यतिभविषीष्टाः, व्यतिभविपीयास्थाम् , धनिभविपीध्वम् व्यतिभविपीढ्वम् । व्यति भविषीय, व्यतिभविपीवहि, व्यतिमविपीमहि । एधिषीष्ट, एधिषीया- स्ताम्, एधिपीरन् । एधिषीष्ठाः, एधिषीयास्थाम, एधिषीध्वम्। । -

·सिविपत्र इत्येतेभ्यः परो यश्च कारस्तदन्तादेकाचो धातोर्विहित
१८. ।अ इत्यादिभ्यः परोयो दकारस्तदन्तादेकाचो विहित.
स्येड् न भवति । व्यत्यत्मीष्ट, व्यत्यत्मीयारनाम्, व्यत्यत्सीरन्
इत्यादि । वेरिति पक्षे दत्वम् । शयिपोष्ट, शयिपीयास्ताम् ,
१९३
तिरुन्ताः
एधिपीय, एधिषीवहि, एधिपीमहि ।
पच्यान, पच्यास्ताम,
पच्यासुः । पच्याः, पच्यास्तं, पत्र्यास्त । पच्यासम्,
पच्यास्व, पच्यास्म ।
६४२ । मुरिसिविपवाच्चः । ४ । २ । १७७ । मुरि-
तस्येड् न भवति । इति प्रतिपेधात इट् न भवति । पक्षीप्ट,
यास्ताम्, पक्षीरन् । पक्षीष्ठाः, पक्षीयास्थाम् , पक्षीध्वम् ।
क्षीय, पक्षीवहि, पनीमहि । नन्द्यात् , नन्द्यास्ताम्,
न्यासुः । नन्द्याः, नन्द्यास्तम्, नन्द्यास्त । नन्दासम,
न्धास्व, नन्द्यास्म । ध्यंसिपीष्ट, ध्यंसिपीयास्ताम् ,
ध्वंसि-
रन् । इत्यादि । चीयात् , वीयास्ताम् , घीयासुरित्यादि ।
६४३ । शप्रच्छिविन्द्विघहन्वासिघस्यचोऽश्विश्रिशी-
इन्हीपट्कोवृदत
। ४ । २ । १७६ । शकादिभ्यः
अजन्तेभ्यश्च एकाल्यो धातुभ्यो विहिनस्य वलादिप्रत्ययस्य
इड् न भवति शिवभिशीडीह इत्येतान रुपट्क मूकारान्तं
नौ अकरान्तमकारान्तं च वर्जयित्वा । इति प्रतिपदा
दिड् न भवति । व्यासीष्ट, ज्यासीयास्ताम् , व्यासीरन इत्यादि।
अद्यात् , अद्यास्ताम् , अद्यामरित्यादि ।
६४४ । अक्षुनुतुस्कमिच्छिखिशपसहादः । ४ । २ ।
-

·रूपसिद्धौ । शयिपीरन् । शयिषीष्टा, शयिषीयास्थाम् , शयिषीध्वम् , शयिपीढ्वम् । शयिपीय, शयिषीवहि, शयिषीमहि । उच्यात्, उच्यास्ताम् , उच्यासुरित्यादि । मुरिसिविपवान इति इडभाव.। वक्षीष्ट, वक्षीयास्वाम् , वक्षीरन् इत्यादि । यङ् लेडित्यादिना दीर्घः । हूयात् , हयास्ताम् , हयामुरित्यादि । ६४५ । इओ लिलुडांघो दः।।।२।८१ । इमः परे. पां लिडो लिटो लुङश्च धकारस्य ढकारो भवति । इति धो ढः। व्यविहोषीष्ट, व्यतिहोपीयास्नाम् , व्यतिहोपीरन् । व्यतिहो. पीष्टाः, व्यतिहोपीयास्थाम् , व्यतिहोपीढ्वम् । व्यतिहोपीय, व्यतिहोपीवहि, व्यविहोषीमहि । हासीष्ट, हासीयास्ताम् , हासीरन् इत्यादि । ६४६ । घुमास्थागापाहाक्सः । ४ । २ । ८६ | वा. दीनां विकसि लिहि प्रत्यये नित्यमेकारो भवति । विधेयात विधेपास्ता विधेयामुरिस्पादि । अत्पूर्वः श्रद्धासीप्ट, श्रद्धासी- यारताम् , प्रवासीरन् इत्यादि 1 बीव्यान् , दीव्यास्ताम् । दीय्यामुरित्यादि 1 व्यत्तिदेविपोष्ट, व्यतिदेविषीयास्ताम् । व्यतिदेविपीरन् इत्यादि । ६४७ ।रधाचौदिद्ध्वः। ४ । २ । १३९ । रधादेशै. दितः धूम धातोः परस्य बलादेः स्यश्या प्रत्ययस्य इट् वा भययाति पभे रट् । इट्पक्षे पेद्दारिनि या ढत्यम् । प्रसविपीट, प्रमविधीयानाम् प्रमविपीरन । प्रमविपीटाः सविपीयास्थाम प्रसपिपीयम् , प्रसविपीट्यम् । प्रमविपीय, प्रमविधीमहि ।

·प्रसोपीढ्वम् । प्रसोपीय, प्रसोपीवहि, प्रसोपीमहि। सन्महात्, धातोहल्भ्यां इलद्वयात् परो य । तिङन्ताः प्रसविधीमहि । इडभावे इचोलि लुहांधो ढ इति ढः । प्रसोपीष्ट, प्रसोपीयास्ताम् , प्रसोपीरन् । प्रसोपीठाः, प्रसोपीयास्थाम् , , १ . -- सब्रह्मास्ताम् , सन्नह्यासुरित्यादि । ६४८। नहो धः । ।२। ८७ । नहो हफारस्य ग्दान्ते जलि च परे धकारो भवति । जश्त्वचर्वे- ६४९। वनमिदुरुदिलिदाद्हः । ४ । २ । १८७ । व इत्यादिभ्यः परो यो कारः तदन्तादेकाचो विहितस्य नेड् भवति । इति इट्सनिषेधः । नत्सीष्ट, नत्सीयास्ताम्, नत्सीरन् इत्यादि । अभिपूयात् , अभिपूयास्ताम, अमिपूयासुरित्यादि । सोपोष्ट सोपीयास्ताम् , सोपीरन इत्यादि । रधाद्यौदिबून इति पक्षे इट् । अशिपोष्ट, अशिपीयास्ताम , अशिपीरन् इत्यादि इडभावे प्रश्चभ्रस्जेत्यादिना षः । ६५० । पढः कस्सि । १।२ । ६६ । पकारढकारयोः सकारे परे ककारो भवति । अधीष्ट, अक्षीयास्ताम् , भनीरन इत्यादि । निश्चीयात, निश्चीयास्ताम, निश्चीयासुरित्यादि । चेपीष्ट चेपीयास्ताम , चेपीरन् इत्यादि । क्रीतात् , ऋषीष्ट । 1४ । २ । १३८ ।। कारः तदन्तात् ऋकारा- तडपरस्य प सेरिडू वा न्वात् झ्युम्भ्यां च भवति । वरिपीट । . ६५१ । हल्भ्यां चोस्सदतसेः परस्य ऋवर्णान्तस्य धावो- ·१९८ रूपसिद्धौ । ६६२ । भव्यथोऽदित् । ४ । १ । १०७। भूव्यथो- लिटि द्विभांचे पूर्वस्योत अत अत इत इत्येतावादेशौ भवतः । इत्यूकारस्याकारः पित्सु अक्डि दिति ओकारोऽवादेशश्च णित्याकारः अपित्सु भ्रूह लित्यादिना उव अकारोकारा- काराणाम् । ६६३ । लुङलिटि भुवः । ४ । १ । २१८ । भू इत्यस्यो- पान्त्यस्याचः लुङि लिटि च परे ऊकारो भवति । बभूव, बभूवतुः, बभूवुः । वभूविथ, बभूवथुः, बभूव । बभूव, बभूविव, वभूविम । त - ६६४ । लिटस्तझस्यैशिर । १ । ४ । ९८ । लिखा- देशयोस्तझ इत्येतयोः यथासंख्यं एशू, इरे इत्येतावादेशी । शकारः सर्वादेशार्थः । शेषाणां रदितः थास: सेवयागो गेझ इत्यवमादि पूर्ववत् , पूर्ववच्च इट् । वभूवश्च ध्वमो धकारस्य बेड्ले इचि ढः । व्यतिवभूवे, व्यतिवभूवाते, व्यतिमभूविरे, व्यतिप्रभूविषे, व्यतिबभूवाये, व्यतिबभूविधे, व्यतियभूविट्वे । व्यतिबभूवे व्यतिघभूविवहे. व्यतिबभू- विमहे । ६६५ । दयायास्कास्गुर्विजाद्यनेकाचोऽनृच्छोराम- कृम्बलिदचानु । १।४। ८३ । दयादिभ्यः गुरुरिजादि- येषां तेभ्यः अनेकाउभ्यश्च पातुभ्यः ऋच्छत्यूर्णोतिबर्जितेभ्यः परस्य लिट आमादेशो भवति तस्य चामो लिडन्ताः कृभ्व. स्तयोऽनुपश्चादनन्तरं प्रयुज्यन्ते । इत्यामादेशः। भवतः ·तिङन्ताः -~- ६६६ । आमः कृतः ११४१४७। आमपगत् कृनः परस्य लकारस्य आमःप्राचः प्रकृतेःलस्येव तडो भवन्ति । इति लिट: तः शेपं पूर्ववत् , लिटस्तझस्यशिरे इत्यादिकार्यम् , इनो लि- । भवतीनि द्विवचनं न भवति आमः तस्वन्डामधण् तस्याइ त्येति ग्लुक ततः स्थानिवद्भावन पदत्यात मम्मोहलि ताविति अनुस्वारः परस्वानुनासिको वा। एधांचके, पाचक्राते, गधा- चक्रिरे । एधांचकृपे, एघांचकाथे, एधांचकूदवे । एधांचके, एधांयभूव, एधांयभूविष, एधायभूषिम । अमअम् इनि. ढ पधापभूवुः द्विर्धातुरित्यादिना कम इति द्विवचनम् आण जनइष इत्या- ना पूर्वस्य ऋफारस्याकारः कुहोश्चुरिति चकार स्वे इति र पामि विदात् किदित्यामः किद्ववचनात स्थानियकायो वेत्यादिनाव्ययत्याव्ययात्स्यौजम् इति सुः नस्य अव्यय एधायकवहे, एघांचकमहे । एधाम्पभूय, एषांपभूवतु , । एघांयभूषिथ, एधायभूषथुः, एधांपभूव । द्विवंचने कृते. - ६६७ । हलोऽनादेः । ४ । १ । ८२ ॥ द्विर्भाये पूर्वस्य योऽनादिहल् तस्य लुग्भवतीति सफारस्य लुक् । ६६८ । लिट्यादादेरतः । ४ ।। १०५ । लिटि गतोद्धिर्भाव पूर्वस्यादेरफारस्याकारो भवति । पुनर्षिः । एघा. पास एधामासतुः एधामासुः । एधामासिथ एघामामथुः एधामासिव एधामामिम! ठिणत्यस्या एधामास । एघामास इति वीर्पः।

·२००
रूपसिद्धी
Amre
६६९ । अफलिमजबझट्वज्दादिददिशसि कृत स्या
तोऽन्तहलोः । ४ । १ । ६३ ॥ त्रए फलि भने तृ इत्येतेष
योऽकार: झटकवर्गाच्हकारय कारादिददिशमिक वर्जितानार
द्वयोरसहाययोहलोरन्तर्मध्ये वर्तते तस्य इडादी अपिति च लिरि
परे एकारो भवति न च द्विः । नादयश्य लिल्यनिटस्ततोऽ
न्येभ्यो लिट इड् भवत्येवेति नियमात् नित्यमिटि प्राप्ते थे ।
६७०॥ नित्यानित्तासोऽत्वदच्सृजदृशस्थे वावृध्यात्ते
४।२।१९० । नित्यानिट् तास् यस्यास्ति स निस्यानिट्ताम
तस्मादकारवत: अजन्तात्सृद्दशिभ्यांच विहिते थप्रत्यये इड़
वा न भवति । पृऋव्याअत्ति इत्येतान् वयित्वा । एतेभ्य
भवत्येवेत्यर्थः। चोः कुरिति फुत्वम् ।
६७१ । मिपोऽश् । १ । १ । १००। पातोलिटो मिपः
अश् वा भवति णशोऽपवादः वावचनात सोऽपि भवति । शेष
पूर्ववत् । पपाच, पेचतुः,पेचुः । पेचिथ, पपक्थ, पेचथुः, पेच
पपच, पपाच, पेचिव, पेचिम । पेचे, पेचाते, पेचिरे
पेचिषे, पेचाथे, पेचिध्वे । पेचे, पेचिरहे, पेचिमहे । ननन्द.
ननन्दतुः, ननन्दुः, ननन्दिथ इत्यादि । दध्वंसे, दध्वंसाते,
दध्वंसिरे इत्यादि ।
६७२ । इग्यत्रः साचोऽर्याज्यम् । ४ । १ । १०८ ।
आज्या इत्यतो यो निर्दिश्यते धातुः तस्य लिटि द्विर्भावे पूर्वस्य
साचः परेणाचा सहितस्य अरेफयकारपरस्य यनः स्थाने
इगादेशो भवति । एचोऽध्ययवायाव् इत्यय् णित्यस्या इत्या-

·‘तिजन्ताः विव्यय, विव्याय, विव्यिव, विव्यिम । विव्ये, विव्याते, विलियरे इत्यादि । ६७३ । लिटि वा परः । अपिति किल्लिटि इत्यादिना किवद्भावः । व्यादि. यादिना यन इक् धातोस्तिकारकेत्यादिना यमादेशः । विन्याय वेव्यतुः विव्युः । पिव्ययिथ विव्येथ, विव्यथुः, विष्य । द्विभाषे कृते- शास्व- जघास, जघस, जक्षतु, जघास, ४ । २ । १२० । अदेर्लिटि प्रत्यये घस्लादेशो वा भवति । लकार इत् द्विर्यचनम् हलो- नादेरिति लुक् जश्त्वं च तस्य कुहोश्चुरिति जकारः। किति ६७४ । गम्हन्जन्खनयसोऽनन्न्यचि लुक् कि । २२० । गमादीनामुपान्त्यस्याच: किति डिति चावर्जिते अजादौ प्रत्यये परे लुग्भवति । सित्यादिना पिः चरिति चर्वम् । जन्तुः । जघसिथ, जक्षथुः, जक्ष जक्षिय,जक्षिम । तङ्क्षु व्यतिजक्षे, व्यतिजक्षाते,व्यतिजक्षिरे। व्यतिजक्षिपे, व्यतिजाथे, व्यतिजक्षिध्ये इत्यादि । घरला- देशाभावे लिठ्यादादेरत इत्याफारः । आद, पादतुः आदुः । आदिथ, आदधुः, आद। आद, आदिव, आदिम । व्यत्यादे, व्यत्यादाते, व्यत्यादिरे । व्यत्यादिषे इत्यादि । अतिशिश्ये, अतिशिश्याते, अतिशिक्षियरे । अतिशिश्यि, अतिशिश्याथे, अतिशिश्यिध्वे, अतिशिश्यित्वे । अतिशिश्ये, अविशिश्यिषहे अतिशिश्यिमहे। पूर्ववत् ब्रुषो यचिः साचो यन इक्ष अपिति - ·हपसिौ - - - . आफारच - इफि कृते दीर्घः । उवाच, ऊचतुः, ऊचुः । उवचिथ, उवषय, उचधु, जय । स्वच, उवाच, अचिय, अधिम । उचे, ऊराते, अपिरे । ऊचिपे, ऊचा, उचिध्ये । ऊचे, अचिवहे, अधिमहे । णशादिपु आदेशेषु कृतेषु पूर्वमेव द्विवचनम् पित्येन्वादेशी फ्हिति उवादेशः । थे पक्ष इडागमः । वस्मसोः सादिनियमादिट् । जुहाय, जुट्ठवतुः जुहुयुः । जुहविथ, जुहोय, जुहुयथुः, जुद्रुव । जुहाव, जुहब, जुहुविष, जुहुविम । तहि व्यतिजुहुवे, व्यतिजुहुवाते, व्यति- जुदुविरे । व्यतिजुहुविषे, व्यतिजुहुवाथे, व्यतिजुहुषिध्वे, व्य तिजुदविट्वे । व्यतिजुहुवे, व्यति जुहविहे, व्यतिजुइविभहे। पक्षे- ६७५ । भीन्हीभृहोः श्लुब्बत् । । ४ । ८५ । भीही- भृहु इत्येतेभ्यः परस्य लिट आमादेशो भवति स च श्लुब्वत् ततश्चानन्तर कृभ्वस्लिट् चानुप्रयुज्यन्ते । श्लुपीवामि द्विर्षचन चुत्वजश्त्वयोः एडवादेझौ कुत्रः फलेशे प्राप्तस्य तङ:- ६७६ । न । १ । ४ । ४८ । आमः परात् कृत्रो ल. स्तहो न भवन्ति । इति प्रसिपेधः शेपं पूर्ववत । जुहवाञ्चकार, जुवाञ्चक्रतुः, जुरुवान्चक्रुरित्यादि । व्यतिजुहवाञ्चक्रे, व्यतिजुहवान्चकाते, व्यतिजुहवाव किरे इत्यादि । ६७७ । इटि चातो लुक् । ४ । २ । १४ । आकारान्त- स्य धातोरिथ्यजादौ विडति त्यश्लिप्रत्यये लुग्भवति । इति लुक जिद्दे, जहावे, बहिरे इत्यादि ।

·सिमन्ताः vN . - ६७८ । णमेरौशातः । १ । ४ । ९९ । आकारान्ता- द्धातोः लिटो पश्मिपोरौशादेशो भवति । दधौ, दधतु, दधुः । दधिथ, दधाथ, दंधथुः, दध । दधौ, दधिव, दधिम । दधे, दधाते, दधिरे। दधिषे इत्यादि । द्विवचनादी कृते एडू। दिदेव, दिदिवतुः, दिदिवुः । दिदेविथ, दिदिवथुः, दिदिव । दिदेव, दिदिविय, दिदिविम । व्यतिदिदिवे, व्यतिदिदि- वाते, व्यतिदिदिविरे इत्यादि । सुपुवे, सुपुवाते, सुपुविरे । सुषुविपे, सुपुवाथे, सुपुविध्वे, सुषुविवे । सुपुवे, सुपुविवहे, सुपुधिमहे । ननाह, नेहतुः, नेहुः । नेहिथ, ननद्ध, नेहथुः, नेह । ननह, ननाह, नेहिव, नेहिम । नेहे, नेहान, नेहिरे इत्यादि । णशादिपु कृतेपु द्विवचनादि पूर्ववत् शास्वसित्या दिना पत्यम् । सुपाय, सुपुवतुः, सुपुयुः । सुपविथ, सुपोथ, सुपुषथुः, सुपुष । सुपब, सुपाव, सुपुधिव, सुपुश्मि । तडि सुपुवे, सुपुवाते, सुपुविरे । सुपुविपे, सुषुवाथे, सुषुविध्ये, सुपुविट्वे । सुपुवे, सुपुविवहे, सुपुविमहे । ६७९ । नक्चाश्नादाद्यनेकहलः । ४ । १ । १०६ । अशौन्त्यिस्य प्रकारादेरनेकहलश्च धातोलिटि द्विर्भावे पूर्व- स्यादेः अफारस्याफारो भवति नक् चागमः | व्यानशे, व्यानशाते, व्यानशिरे इत्यादि। ६८० । चर्चा । ४ । १ । ७३ | चिनोतेर्धातोलिट्सनोः परतः द्विर्भावे पूर्वात् परस्य कुर्वा भवति चिकाय, चि- क्यतु., चिक्युः । चिकयिथ, चिकैथ, चिक्यथुः, चिक्य ।

·रूपसिद्धौ २०४ चिकय, चिकाय, चिक्यिव, चिक्यिम । कुत्याभावे, चिचाय, चिच्यतुः, चिच्युः । चिचयिथ, चिथ, चिच्यथुः चिच्य । चिचय, चिचाय, चिच्यिव, चिच्यिम । चिक्ये, चिक्याते, चिक्यिरे इत्यादि । चिच्ये, चिच्याते, चि. च्यिरे इत्यादि । ये नित्यानित्तास इत्यादिना पक्षे इट् । वस्मसोः सादिनियमात् नित्यमिट् । चिक्राय, चिक्रि. यतुः, चिक्रियुः । चिक्रेथ, चिक्रयिथ, चिक्रियथुः, चि. क्रिय । चिक्रय, चिक्राय, चिक्रियिव, चिक्रियिम । चिक्रिये चिक्रियाते, चिक्रियिरे । चिक्रियिप, चिक्रियाथे, चिक्रियित्वे, चिक्रियिध्वे । चिक्रिये, चिक्रियिवहे चिक्रियिमहे । वत्रे, पत्राते, वनिरे । वविषे, ववाथे, ववृद्वे । वत्रे, वयवहे, वयमहे । पशिव्यचिव्यधिज्येत्यादिना इक् । अनुजग्राह, अ. नुजगृहतुः, अनुजगृहुः । अनुजमहिथ इत्यादि । अनुजगृहे, अनुजगृहाते. अनुजगृहिरे इत्यादि । तुतोद, तुतु दतुः, तुतुदुः तुतोदिथ इत्यादि । तुतुदे, तुतुदाते, तुतुदिरे । तुतदिप इत्यादि । ६८१ । ऋतः । ४ । २ । १९१ । ऋकारान्तात् एका- चो विहितस्य यस्येड् न भवति । ममार, ममतुः, मम्रः । मम. र्थ इत्यादि । मुमोच, मुमुचतुः, मुमुचुरित्यादि । मुमुचे, मुमु. पाते, मुमुचिरे इत्यादि । ततान, तेनतुः, वेनुरित्यादि । तेने, तेनाते, तेनिरे । मेने, मेनाते, मेनिरे इत्यादि । ६८२ । कुलोऽसः।१०। १९२ । खमकारात् ·विडन्ताः २०५ कुलो विहितस्य यस्येड् न भवति । नादिनियमाच्च इडमाव: चकार, चक्रतुः, चक्रुः । चकर्थ, चक्रथुः, चक चिकार, चफर चकृत्र, चक्रम । चक्रे, पकाते, चक्रिरे । चपे, पकाये, चकृट्वे । चक्र, चकृपहे, चकमहे । तस्यैव संपूर्वस्य कृमः सड्भूपासमवाये' इति सट् । ६८३ । स्कृष्कृतः ४ । २।१२। स्कूऋच्छोः ऋकारान्तानाच धातूनामिकः लिटि अर् भवति । ६८४ । लुक् खयि । ४ । १ । १८१ । द्विर्भावे पूर्वस्य खयि परतो लुम्भवति । सचस्कार, सस्करतुः, संघरकरुः । सचस्करिथ, संघस्करथुः, संचस्कर । संचरकर, सनस्कार, संचस्करिव, सचस्करिमः । सचस्करे, संचस्कराते, संचस्क- रिरे । संघस्करिपे, संघरकराथे, संचस्करिवे, सस्करिष्ये । संचरकरे, संवस्करिवहे, संचस्करिमहे । सादिनियमादिट् । रुरोध, रुरुधतुः, रुरुधुः इत्यादि । रुरुधे, रुरुधाते, रुधिरे। रुरुधिपे इत्यादि । बुगुजे, बुभुआते, बुमुजिरे इत्यादि । युयोज युयुजतुः युयुजुः इत्यादि । युयुजे युयुजाते, युयुजिरे इत्यादि । चोरयाञ्चकार, चोरयान्चकतुः, चोरयाञ्चक्रुः इत्या- दि। छादयाञ्चके, छादयाञ्चकाते, छादयाञ्चक्रिरे इत्यादि । लक्षयानके, लक्षयाश्चक्राते, लक्षया चक्रिरे इत्यादि । योज. याचकार, युयोज । अर्घयाञ्चकार, आन। वारयाब्चकार, वधार घने इत्यादि । सप्रपञ्चमुन्नेयम् ।

·२०६ रूपसिंखौ . - अथ लुङ् दर्शाते । भूत इति वर्तमाने- ६८५ । लुङ् । ४ । ३ । २०५ । भूतेऽर्थे वर्तमानाद्धा. तोर्लुङ् प्रत्ययो भवति । डकार एडितो लुगिति विशेषणार्थः उकारः इमो लिलुङां धो ढ इनि विशपणार्थः । तत्र ६८६ । तास्स्यो लुलोः । ४ । ३ । १ । लुल इत्येत- योः परतः यथासंख्यं मध्ये तास् स्य इत्येतो प्रत्ययो भवतः इति भवतस्तासोऽपवादः । ६८७ । सिलुङि । ४।३।२। धातोलुंडि परे मध्ये सिंप्रत्ययो भवति । इकारः साधारैच इति विशेषणार्थ: । ६८८ । घुपाभूस्थतेः श्लुझ् । ४ । १७॥ घुभ्यः पा. भस्याभ्यः एतिभ्यां च परस्य सेरतङाने परे श्लुक् भवति । सिं निमित्तीकृत्य स्थानिवद्भावात् सावारैच इत्यैच प्रतः रेलुचीगेनदिति नियमान भवति । लङ्लुङलयमाडाट इत्यादि । पूर्ववत् तिबादयः । एस्तिो लुगित्यादीनि हिल्टकारकार्याणि तत्र पित्सु अक्डिदित्ये प्राप्तः-- ६८९ । भूस्वोऽद्वेः । ४ । २ । २० । भू सूइत्येतयोर. द्विरुक्तयोः इक: लिवर्जितलादेशे परे एक न भवतीति प्रतिघात न भवति । उवादशे " लुलिटिभुव" इत्युपान्त्य स्य कारः । अभून् , अभृताम्, अम्बन् । अभा, अभूतम् । प्रभूत । अम्बम, अभव, अभम । तनु सेः लुक् नास्ति तर सेरिह बोलावावेशी सोऽन्त इति प्रकारस्य अन् ।

·विषन्ता: २०७ -- व्यत्य- व्यस्यमरिष्ट, व्यत्यमविपाताम, व्यतिमधिपत । भविष्ठा व्यत्यभविषायाम व्यत्यमवियम् व्यत्यमाविषम् । म्यत्समविपि, व्यत्यमविष्यादि, परयमविप्महि । ६९० । घिवा। ४ । २।७८ । पातोर्धकारादी प्रत्यय सफारस्य लुग्या भयति । लुगभाये जश्त्वं दकारः । ऐपिष्ट, ऐधिपाताग, ऐधिषत, ऐधिष्टाः ऐधिपायाम् ऐधिमम् , ऐधिवम् । ऐधिपि, ऐधिप्यादि, ऐधिष्मदि । ६९१ । हलाम् । ४ । २ । ६७ । हलन्तस्य पातो. योऽक् तस्य अतहाने सौ बारेचो भवन्ति । ६९२ । स्यस्तेस्सोऽलः । ४।२। २७ । सिप्रत्यया. दस्ते धातोः सफारान्तात् परस्यास्तिो हलारेरमात्रस्य ईसागमो भयति । ६९३ । जल्हस्वाल्लुरूपस्तौ । ४ । २ । ७६ । जल. न्तात् हस्वान्ताय धातोः परस्य से: सकारस्य सवी प्रत्यये लुम्भवति । सिविदज्रन इति जुम् । अपाक्षीन, अपा- साम् ,अपाशुः । अपाक्षीः, अपाकम् , अपाक ! अक्षम् , अपाश्व, अपाक्षम । अपक, अपक्षाताम् , अपक्षत । अपपयाः, अपक्षाधाम् , अपग्यम् । अपशि, अपवाद, अपक्षमहि । ६९४ । न क्षसिविजाग्रदिन्मयश्च । ४ । २०७०। क्षणादीनामेदितो महधान्तस्य च पातोरिहादापवानपरे सौ धारपो न भवन्ति ।

·२०८ रुपसिौ अन- ६९५ । ईटीटः।४।२७७।इट उत्तरस्य से सका- रस्य ईडादौ प्रत्यये परे लुग्भवति । दीर्घः । अनन्दीद , न्दिष्टाम् , अनन्दिपुरित्यादि । अध्वंसिष्ट, अध्वसिपाताम, अध्वंसिपत इत्यादि । ६९६ । यमुम्नमातां सक् च ।४।२०७२ । यम्-रम् नमभ्य आकारान्तेभ्यश्च धातुभ्यः परस्य सेरतक्षाने परे इडागमो भवति सक्चागमश्चैपाम् । अव्यासीत्, अव्यासि. ष्टाम्, अभ्यासिरित्यादि । अव्यास्त, अव्यासाताम् , अव्यासत इत्यादि। ६९७ । घस्लज्धालुङ्सनि । ४ । २ । ११९ ॥ अदे- धातोः अधम्लङ्सन् इत्येतेषु प्रत्ययेषु पस्ल इत्ययमादेशो "भवति । लकारइत् दितोऽतदि इत्यधिकृत्य- ६९८ । सर्तिशास्तिलियत्पुष्यादेः । ४ । ३ ११ । सातिशास्तिभ्यां लुदितः द्युतादिन्यः पुष्यादेच कर्तरि अतष्ठि लुङिमध्ये अनित्यं भवति । अघसत् , अघसताम् , अपसन् इत्यादि । तङि सिरेव । ६९९ । तस्सिल्यशिल । ४ । २।८१ । घातोा. 'देशे इलवर्जिते च सकारादौ प्रत्यये सकारस्य तकारो भवति । ततस्सिलोपः । व्यत्ययत्त, व्यत्यपरसाताम् , इत्यादि । अशयिष्ट, अशयिपाताम् , अशयिषत इत्यादि । ७०० । त्यसूख्यातेः । ४ । ३ । १२ । वक्तीति पत्रपरिभाषणे मादेशश्च असूक्षेपणे ख्यातीति स्याप्रकथने -- . व्यत्यघत्सत ·तिङन्ताः २०९ Aam- --- . घक्षादेशश्च एतेभ्यो धातुभ्यः कर्तरि लुडि मध्ये अङ् भवति । छकारोऽविडदिति विशेषणार्थः । ७०१ । श्ययत्यवच्पतोऽन्यथगुम्पम् । ४ । २ । ७ । श्वयतेः अस्यादीनां पाहि परे यथासंख्यं अन् था , उम् , पम् इत्यादेशा भवन्तीति उमागमः । अयोचत् , अबोच साम् , अवोधन इत्यादि । अवोचत , अवोचेताम् , अवोपन्त इत्यादि। ७०२ । सावारचः । ४ । २ । ६६ । धातोरक अतङानपरे सौ परतः आरचो भवन्ति । शेपं पूर्ववत । अहौपीत, अक्षौष्टाम् , अहौषु इत्यादि । व्यत्यहोष्ट, व्यत्यहोपाताम् , व्यत्यहोपत । व्यत्यहोष्ठाः, व्यत्यहोपाथाम् , व्यत्यहोवम् । घि वैनि यदा सकारस्य न लुम् तदा सकारस्य पकारः तस्य जपि जशिति डकारः। व्यत्यहोत्रम् । व्यत्यहोपि, व्यत्यहो- ध्वहि, व्यत्यहोष्महि । अहास्त, अहासाताम् , अहासत'। इत्यादि । घुपेत्यादिना सेः श्लुक् । ७०३ । आद्विषो झेर्नुस्वा । १ । ४ । १०६ । आका. रान्तात द्विपश्च धातोः परस्य डिल्लादेशस्य शेणुपादेशो वा भवति । अधात् , अधाताम् , अधुः अधान् । अधाः अधा- तम् , अधात । अधाम् , अधाव, अधाम । ७०४ । घुस्थोरिच । ४ । १ । १६८ । घुस्थोरात इद् भवति तडि सकारादौ प्रत्यये परे फिद्वच्च । जल-हस्वादि- त्यादिना सेल्क् । अधिव, अधिपाताम् , अधिपत, अधियाः, .

·रूपसिद्धी
aaaa
:
-
.
अधिषायाम् , अधिध्वम् । अधिपि, अधिष्वहि, अधिष्महि ।
तिपिसिपि च सेरिट् स्यस्तेस्मो ल इति ईट् च ईटीट इति लुरू
ततो दीर्घ इति द्वयोर्दीर्घ । हलामित्यैच् सेलचः स्थानिवद्भावन
प्राप्तः न क्षणशसित्यादिना प्रतिषेधात् न भवति । स्वस्य हल
इत्या। अदेवीन, अदेविष्टाम् , अदेविपरित्यादि । व्यत्यदेविष्ट,
व्यत्यदेविषाताम् , व्यत्य देविपत, व्यत्यदेविष्टाः इत्यादि ।
असविष्ट, असोष्ट इत्यादि । अनात्सीत् , अनाद्धाम् , अना
सुरित्यादि । अनद्ध, अनत्साताम् , अनत्सत इत्यादि ।
७०५ । धूश्स्तुभ्य इट। ४ । २ । ७१ । धूसु-
स्तुभ्यः परस्य सेरताने 'रे इडागमो भवति । असावीत् ,
असाविष्टाम् , असाविपरित्यादि । तङि असोप्ट, असोषाताम,
अमीषत इत्यादि । आशिष्ट, आशिपाताम् , आंशिवत
इत्यादि । इडभावे वश्चेत्यादिना परवम् । पढः कस्सीति ककार:
जश्त्वष्टुत्वे । आष्ट आक्षाताम, आक्षत । आध:, आक्षाथाम् ,
आवम् । आक्षि, आवहि, आक्षाहि । निरचैपीव,
निरचैप्टाम् , निरचैपुः इत्यादि । समचेष्ठ, समपाताम्,
समचेपत इत्यादि । अपीत्, अक्रयाताम् , अझैपुरित्यादि ।
अष्ट, अपाताम, अझैपत इत्यादि । इल्भ्यामित्यादिनी
इड्विकल्पः।
७०६ ऋचुलितड्स' । ४ । २ । १३७ । ऋफा.
रान्तात भ्यान्च परस्य इट: ईड् वा भवति न चेन्स
लिहि लिटि प्रतापरे सौच भवति । अवरीष्ट, अपरी-
.

·तिताः पाताम् इत्यादि । इट ईडभाव अवरिष्ट, अवरिपाताम् इत्यादि इडभावे एडरभावः सेश्च लुम् । अयुत, अवृषाताम् , अपर इत्यादि । ग्रह इत्यादिना इट ईट् न क्षणित्यादिना आरै भावः । अमहीत् , अग्रहीष्टाम् , अमहीपुरित्यादि । अमहीष्ट अग्रहीपाताम्, अग्रहीपतेत्यादि । अतडि हलामित्यु कारस्यौकार तिप्सिपोः स्यस्तेस्सोल इति ईटि ततोडागमः दकारस्य परिर्स चर् ते जल्-हस्वात् लुक्सस्ताविति सकारस्य लुक से स्थानिय झावात् ऐच । अतीत्सीत् , अतौत्ताम् अतीत्सुः । अतौसी: अतौत्तम् , अतौत्त । अतौत्सम् , अतोत्स्व, अतौरस्म । तनि हस्वस्य इल इत्येङ् सिलौ तहिति किवद्भावान् न भवति ते जल हस्वाल्छरसस्ताविति लर चमि घि वेति पक्षे लुक् लुमि सकारस्य जपि जशिति दकारः तस्य जरि जरः स्वे वेति लुक अतुत्त, अतुत्साताम् , अतुत्सत । अतुस्थाः, अतुत्साथाम् , न तुध्वम् , अतुध्वम् । अतुत्सि, अतुत्स्वहि, अतुत्स्महि अमृत, अमृपाताम् ,अमृषत इत्यादि। सतीत्यादिनाङ् । अम चन्, अमुचताम् इत्यादि । अमुक्त, अमुभानाम् इत्यादि । ७०७ । वोर्गुहलादलघोरिटि । १ । २।, ६९. वर्णनः हन्लादेहलन्तस्य च धातोः लघोरकारस्य इडावावतका सौ आरेपो वा भवन्ति । अतानीत् , अतानिष्ठामित्यादि आकारामावे अतनीत् , अतनिष्टामित्यादि । तति तथासो परत: सेः यस्थास्ते । ४ । २ । ७५ । तनावित .

·२१२ .
रूपसिखौ
.
परस्य सेः ते धामि च प्रत्यये परे श्लुम्मा भवतीति श्लु
लुचि फित्वात्---
४७०९ । हन्मन्यंरगन्नम्वनतितनादलग्जलि । ४ । १ ।
२६१ । हनादीनां वनतेस्तनादीनां घ घातूनां जलादौ बिति
प्रत्यये परे लग्भवतीति नकारस्य लुक् । अतत
अत.
निष्ट, अतनिपाताम् , अतनिपत । अतथा: अतनिष्ठा
असनिपाथाम् , अतनिध्वम् । अवनिपि, अतनि-
ध्वहि , अनिप्महि । सेलुगादि पूर्ववत् । अमत,
अमनिष्ट, अमनिपाताम् , अमनिपत । अमथा:, अमनिष्ठाः,
अमनिपाथाम् , अमनिष्धम् इत्यादि । अकार्षीत् , अकाम,
अकार्परित्यादि । अकृत, अकृतामित्यादि ।
७१० । ऋदितोऽतीड । ४ । ३ । १० । ऋदितो
धातोः कर्त यतटि लुङि मध्ये अङ् वा भवति । पर्छ सि;
तकि सिरेय । अतङि हलामित्यैच् तटि सिलौ तहीति किद्वन्द्भा-
वात्.एक न भवति । सर्वत्र तवर्ग जल् हस्वात लुक् सस्ता-
विति सेलुरु । अरुधत् , अरुधताम् , अरुधन् । अरुधः,
अरुंधतम् , अरुघत । अरुयम् , अरुधाव, अरुधाम
सीन, अरौद्धाम् , अरौत्सुः । अरौत्सीः, अरौद्धम् , अरौद्ध ।
अरौत्सम्, अरौत्स्व, अरौत्स्म ।
अरुद्ध, अरुत्साताम्,
अरुन्सत । अरुद्धाः, अरुत्साथाम् , अरुध्यम् । अररिस,
अरुत्वहि, अरस्महि । अभुक्त, अभुक्षानाम् , अमुलत
इत्यादि । सयुजत् , अयुजतामित्यादि । अलभावे अगौक्षीत
। अरो.
-
+

·तिबन्ता: अयोक्तामित्यादि । प्रायुक्त, प्रायुक्षातामित्यादि । लछि सेर- पवाद:। ७११ । कंभिद्रुश्रुणेर्डः कर्तरि । ४ । ३ । ७। कमा. देय॑न्ताच्च कर्तरि लुडि परे मध्ये डो भवति । कारः द्विर्धातुः लुब्लिड्ङ इति विशेषणार्थः । ७१२ । डेऽशास्वग्नाश्यदितः। ४ । १।२११। शास् अको नाशो निवृत्तिर्यस्यास्ति सोऽग्नाशी, ऋकार इद्यस्य स. ऋदित् एतद्वर्जितस्य धातोर्योऽच् तस्य डिपरे णौ परतः पूर्वमा. गोपान्त्यस्य हस्खो भवति । ततो द्विर्धातुरित्यादिना द्विवचनम् । ७१३ । आयेकाच् । ४ ।। ४४ । योऽनेकाच् भातुस्तस्यादिरेकाचकोऽवयवः लिड्डे द्विर्भवति हलोऽनादेरि. ति लुक् । ७१४ । लघोर्दीर्घोऽनजादेः।४।१।१०१ । डपरे- ऽनग्लुचि णावनजादेर्धातोः द्विर्भावे पूर्वस्य लघोर्लधौ धात्वक्षरे परे दीर्थो भवति । रिक्तेत्यादिना गिलुक अडागमः । अचूचु. रत, अचूचुरताम् , अच्चुरन् । अचूचुरः, अचूचुरतम् , अचू. चुरत । अयूचुरम्, अचूचुराव, अच्चुराम । ७१५ । सन्वल्लयौ डेऽनग्लचि । ४ । १ । १०० । न विद्यते अकोलुग्यस्मिन् तस्मिन् णौ डपरे द्विर्भावे पूर्वस्य लघौ पात्यक्षरे सनि द्विर्भावे पूर्वस्य यथा तथा कार्य भवति । इति । ७१६ । सन्यतः।४।।९६ । धातोः सनि परे द्विर्भावे पूर्वस्याकारस्य इकारो भवतीवि इत्वम् । घोर्दी#s ·RAMman । २१४ रूपसिद्धी नजादेरिति दीर्घादन्तरगत्वात् अजाडमाड इति छफारस्य द्वित्वम् । पुनर्लघुत्वाभावात् दीर्पो न भवति । ७१७ । खरश्चर् । ४ । १ । ७९ । द्विर्भावे पूर्वस्य य: खर तस्य चरादेशो भवति । अचिच्छदत, अचिच्छदेताम इत्यादि। अठलक्षत , अललक्षतामित्यादि । अललक्षत, अल- लक्षेतामित्यादि । अयूयुजत , अयूयुजतामित्यादि । अयौक्षीत् अयोक्ताम् अयोक्षुरित्यादि। ७१८ । ततः । ३१ । ४८ । अनेकाचो धातो: अजादेः सन्यङन्तस्य लिड्डेः पूर्वस्य चारचः पर एकाच द्विभवति । आदेः द्विवचनापवादः। ७१९ । न बन्द्रा वालि । ४।१।४९ । आदेरचः परे अनदरेफाः वल्पराः सन्यरुन्तस्य लिङ्डे परतः पूर्वस्य च न द्विर्भवन्ति । आर्चिचत् , आर्चिचताम् इत्यादि । आर्चिष्ट, आर्चिष्टामित्यादि । प्रावीवरत, प्रावीवरतामित्यादि ।प्रावारीत् , प्राषारिष्टाम् , प्रावारिपुरित्यादि । प्रावृत, प्रावरिष्ट, प्राव. रीष्ट इत्यादि समपंचमालक्ष्यम् । अथ लुडुदाव्हियते। गम्यादिवस्य॑तीति प्रस्तुत्य--- ७२० । परिदेवनानघतने लुद् । ४ । २ । २८३ । परिदेवने अनघतनेच भविष्यदर्थे वर्तमानाद्धातोर्तुड् भवति । स्टोऽपवादः । परिदेवनमनुशोचनम् पश्चाताप इत्यर्थः । . .

·तिङन्ताः
२१५
ARNAL
टकार एटित इति विशेषणार्थः । उकारः लोराझाड्डारीरस्
इति विशेषणार्थः तास्यौलुलोरिति मध्ये तास् तस्य बलादेरि.
त्यादिनट ततस्तिवादयः-
७२१ । झेः । १ । ४ । ९७। दितो लफारस्य लुटः
तिप तस् झि इत्येतेषां यथाक्रमं डारौरम् इत्येते आदेशा
भवन्ति । पयाः स्थानऽन्तेऽल इति विप इकारस्य डादेशे
डित्यस्याजादेरिति आस्त इत्यस्य रूपस्य लोपः ।
७२२ । तासस्त्योः त्रि। ४ । २ । ७९ । तास् इत्ये-
तस्य प्रत्ययस्य अस्तेश्च धातोः सकारस्य सफारादौ रेफादौ च
प्रत्यये लुग्भवति ओत्वावादेशौ च । भविता, भवितारो,
भवितारः । भवितासि, भवितास्थः, सवितास्थ । भविता-
स्मि, भवितास्वः भवितास्मः । तडि-
७२३ । लोराझाहारौरम् ।। ४ । ९६ । लुट
आदेशानां त आताम् झ इत्येतेषां यथाक्रमं डा
रौ
रस्
इत्येते
आदेशा भवन्ति । एटितः वह्यामो गेश थास से पूर्ववत
ओत्वादि । डारोरसा स्थानिवद्भावात् एत्वं न भवति । थासासे
इत्येकारोच्चारणात धि वेति पक्षे सकारस्य लुक् पक्षे जश्त्वम् ।
७२४ । एति हः। ४ । २ । ८० । तासस्स्योः सका.
रस्य एकाराषौ प्रत्यये हकारादेशो भवति । व्यतिमविवा
व्यतिभवितारी व्यतिभवितार. । व्यतिभवितासे, व्यति.
भवितासाये, व्यतिभविताये । व्यतिमविताहे, व्यतिभविता.
स्वहे, व्यतिमवितास्महे । एधिता, एधिवारौ, पषितार. एधिताल
.
-

·रूपसिौ से इत्यादि । पक्ता । प्रनन्दिता । मध्वंसिता, संव्याता, अत्ता अविशयिता, वक्ता, होता, हाता, प्रनिपूर्णत्वम् । ७२५ । नेमानद्गत्पत्पदिस्थतियातिवातिद्रातिप्सा- विहन्तिवपिपहिशभूचिअदेग्धौ । ४ । २ । २४० । अदुरः उपसर्गादन्तरश्च परस्य नेः घुसंज्ञे मादिपु च परतो णो भवति । प्रणिधाता, देविता, सविता, सोता । हिनुमीनेत्यादिना णत्वम् परिणद्धा, अभिपोता, अशिता, अष्टा, चेता, क्रेता, वरिता, वरीता, प्रहीता, तोत्ता, मर्ता, मोक्ता, तनिता, मनिता, अधिकर्ता, रोता, मोक्ता, योक्ता, चोरयिता, छादयिता, लक्षयिता, योजयिता, योक्ता, अर्चयिता, अर्चिता, धारयिता, वरिता, वरीता इत्यादि सर्वमुन्नेयम् । - अथ लङ्कुच्यते। ७२६ । लेनिमित्तेऽवृत्तौ भूते चलङ् । ४।४।१०८॥ लेको निमित्तं कारणं सामग्री लेनिमित्तं, नास्य वृत्तिः निष्प- तिरस्तीत्यत्तिरतिपत्तिमान् लेनिमित्ते, अवृत्तौ भूते वय॑ति चार्थे वर्तमानाशातो: लड् प्रत्ययो भवति । कारः पर्छितो लुगित्येवमर्थः । ऋकारः तारयो लोरितिसामान्य- प्रहणार्थः मध्ये स्यप्रत्ययः इडोत्वाचादेशाः अडागमः पूर्व वत्तियादयः एठितो लुगित्यादीनि च डिल्लादेश कार्याणि अभविष्यत् , अभविष्यताम्, अभविष्यन् । अभविष्यः, अभविष्यतम् , अमविष्यत, अभविष्यम् , अभविष्याव, ·तिरुन्ताः अभविष्याम । पूर्ववत् तच व्यत्यभविष्यत, व्यत्यभवि. प्येताम, व्यत्यभविष्यन्त । व्यत्यभविष्यथाः, व्यत्यभविष्ये- थाम , व्यत्यभविष्यध्वम् । व्यत्यभविध्ये, व्यत्यभविष्यायहि व्यत्यभविष्यामहि । ऐधिप्यत, ऐधिप्येताम् , ऐधिप्यन्त इत्यादि । सर्वभुन्नेयम् । अथ लुडुदाहियते । गम्यादिषस्य॑तीति प्रस्तुत्य- ७२७ । लुट् । ४ । ३ । २८२ । वयति भविष्यत्यर्थे पर्तमानाद्धातोः लट् प्रत्ययो भवति ।टकार एटित इत्येवमर्थः ऋकारस्तास्यौ लुलोरिति सामान्यग्रहणार्थः मध्ये स्यप्रत्ययः इडोत्वाचादेशाः पूर्ववत् लस्य तियादयः। भविष्यति, भविष्यत: भविष्यन्ति, भविष्यसि, भविष्यथः, भविष्यथ । भविष्यामि, भविष्यावः, भविष्यामः । व्यतिभविष्यते, व्यतिभविष्येते, व्यतिभविष्यन्ते । व्यतिभविष्यसे, व्यतिभविप्येथे, व्यति- भविष्यध्वे | व्यतिभविष्ये, व्यतिभविप्यावहे, व्यति भविष्या. महे । एधिप्यते, एधिध्येते, एधिप्यन्ते, एधिष्यसे, एधिप्येये, एधिष्यध्वे । एघिध्ये, एधिप्यावहे, एधिज्यामहे । पक्ष्यति पक्ष्यते । नन्दिप्यति, ध्वंसिप्यते, व्यास्यति, व्यास्यते । अरस्यति, व्यत्यत्स्यते, शयिष्यते, वक्ष्यति, वक्ष्यते । होप्यति, व्यतिदोप्यते । हास्यते, श्रद्धास्यति, श्रद्धास्यते । देविष्यति, व्यतिदेविप्यते, प्रमविध्यते, प्रसोप्यते । नत्स्यति, नत्स्यते, ·२१८ रूपमिद्धौ - ore---- . . अभिपोष्यति, अभिपोप्यते, अशिष्यते, अक्ष्यने । निश्चे- व्यति, निश्चेप्यते । ऋष्यति, फेष्यते । वरिष्यति, वरिप्यते । प्रहीष्यति, ग्रहीप्यते । परितोत्स्यति, परितोत्स्यते । ७२८ । ऋग्नः स्ये । ४ । २ । १६६ । ऋकारान्तात् हन्तेश्च परस्य ल्यश्लप्रत्ययस्य इडागमो स्ये परतः । मरिष्यति, मोक्ष्यति, मोक्ष्यते, तनिष्यति, तनिप्यते, मनिप्यते, करिष्यति, फरिप्यते । रोत्स्यति, भोक्ष्यते, योक्ष्यति, योक्ष्यते, चोरयि- व्यति, छादयिष्यते, लक्षयिष्यति, लक्षयिष्यते, योजयिष्यति, योक्ष्यति, अर्चयिष्यति, अर्चिप्यते, प्रवारयिष्यति, प्रवरि- प्यति इत्यादि सर्व सविस्तरमुग्नेयम् । इति प्रक्रियापरिच्छेदस्तृतीयः । . - अथ भावकर्मकर्मकर्तृषु लिङादयः प्रयुज्यन्ते- ७२९ । हन्दृशिग्रहज्भ्यःसितासस्यसटां जिड् वा । ४ । ३ । १८ । हनादिभ्यः अजन्तेभ्यश्च विहितानां कर्म- भावविषयाणां सितास्स्यसटी बिडागमो वा भवति । पक्षे इट् मिटि णित्यस्या इत्याकारः। भावे भाविषीष्ट, भविषीट, देव- दत्चेन । कर्मणि कर्मकर्तरि च अनुभाविपीष्ट, अनुमाविपीया. स्ताम् , अनुभाविपरिन् इत्यादि । अनुभाविपीष्ट अनुभाविपी. यास्ताम् । अनुभविपीरन् स्वयमेव इति सर्व कर्तृतुल्यमुग्नेयम् । प्रधिषीष्ट, पक्षीष्ट, नन्दिपीष्ट, ध्वंसिपीष्ट । पिटि- .

·तिहम्साः v वारिषीष्ट, ७३० । आतो यम् । ४ ।। २३७ । आकारान्तस्य धातोः कति णिति चौच परे यमागमो भवति । संव्याथिपोष्ट जिहभावे संव्यासीष्ट, अस्सीष्ट, सायिपीष्ट, शयिपीट, वक्षोष्ट, हाविपीट, होपीष्ट, हाथिवाट, हासीष्ट, धाथिपीष्ट, घासीप्ट, देविपीष्ट, प्रसाविपीष्ट, प्रसविषीष्ट, प्रसोपीष्ट, नसीष्ठ, अभिपाविपीष्ट, आभपोषीष्ट, अशिपीष्ट, अनीट, निश्चा. यिपीष्ट, निश्चेपीष्ट, कायिपीट, केपीष्ट, वरिषीष्ट, पृषीष्ट, माहिषीष्ट, प्रहीपीष्ट, तुत्सीष्ट, मारिपोष्ट मृपीष्ट, मुक्षीष्ट, तनिषीष्ट, मनिपोष्ट, कारिषीष्ट. कृषीष्ट, रुत्सी, युक्षीष्ट, चोरयिषीष्ट चोरिपीष्ट छादयिपीष्ट, छादिपीष्ट, लक्षयिपीट, लक्षिषीष्ट, योजयिपीष्ट योजिपीष्ट, युक्षीष्ट, अर्चयिपीष्ट, अर्चिपीष्ट, प्रयारयिपीष्ट प्रवारिपीट, प्रवरिपीट, प्रधृषीष्ट, इत्यादि सर्य प्रतिपत्तव्यम् । लिटि भावे यभूवै देवेन । कर्मणि कर्मफर्तरिन अनुन- भूवे, अनुयभूवाते, अनुवभूपिरे, इत्यादि । एधाश्चके, पेचे, ननन्दे, दध्वंसे, संविव्ये, आदे, जश्ने, शिश्थे, ऊचे, जुहवा- श्वके जुहुवे, जहे, व्यवदधे, दिदिव, प्रसुपुवे, नेहे, अभि- पुपुवे । आनशे; समुन्धिक्ये, समुच्चिच्ये, चिकिये, यो, जगृहे, तुतुदे, मने, मुमुचे, तेने, मेने, चक्रे, करुये, युमुजे, युयुजे, चोरयाञ्चके, छादयाञ्चक्रे, लभयाञ्चके, योजया- चक्रे, युयुजे, अयाचक्रे, आनषे, प्रयारयांचक्रे, प्रपत्रे, इत्यादि ।

·२२० .. पुरावत् लुडि भावे कर्मणि च तडिते.. ७३१ । कर्मभावे । ४ । ३ । १७। धातोः कर्मगि भावेच लुष्डि सेपरे मध्ये विर्भवति । अकारो अरिति विशेषणार्थः ।। ७३२ । । ४ । २।३८ । धातोर्यो जिस्ततः परस्य लिवर्जितलादेशस्य इलुग भवति । एडवादेशयोः कृतयोः जित्यस्या इत्याकारः अडागमश्च । अभावि देवेन । कर्मणि- अन्वभावि फम्बलो देवेन । कर्मकर्तरि- "फर्मण्यनुवादीनां कर्मवल्लि " इत्यतिदेशात् प्राप्तस्य :- ७३३ । ज्यज्दुहः । ४ । ३ । ४० । अजन्तात् दुहेश्च धातोः कर्मकर्तरि जिप्रत्ययो वा न भवतीति पक्ष निः पक्ष प्रतिषेधः । प्रतिषेधे सिः तस्य विकल्पेन मिच जिडमावे इट् । अन्वभावि, अन्वभाविष्ट, अन्वभविष्ट कम्बलः स्वयमेवेत्य- जन्तात् घातोस्ते कर्मकर्तरि त्रैरूप्यं द्रष्टव्यम् । आतामादौ फर्म- णि फर्मकर्तरिच निड्भावाभावाभ्वां द्वेधा नीतिः अन्वभाविधा- ताम, अन्वभाविपत । अन्वभाविष्ठा अन्वभाविपाथाम् , अन्व- भाविढ्वम् अन्वभाविध्वम् । अन्वभाविपि, अन्वभाविष्वहि, अन्वभाविष्महि । भिडभावे सेरिट् अन्वभनिपाताम् , अन्ध- भविपत अन्वभविष्ठाः, अन्वभविपाथाम् , अन्वभविवम् , अन्वभविध्वम् । अन्वभविपि, अन्वभविष्वहि, अन्यमवि- पमहि । अपाधि, अपक्षाताम्, अनन्दि असि, अध्वंसिपाताम् । अव्यायि, अव्यायिष्ट, अव्यास्त । ऐधि, ·तिजन्ता २२१ " . अव्यायिषाताम् , अव्यासाताम् । अघासि, तस्सिल्यश्लीति तकारः। अघत्साताम, अघत्सत । अघस्थाः । अशायि, अवाचि, अवक्षाताम् , अहावि, अहाविष्ट, अहोष्ट, अहाविपाताम् , अहोपाताम् । अहायि, अहायिष्ट, अहास्त, अहायिषाताम, अहासाताम् । अधायि, अधायिष्ट अधित । अधायिपाताम् , भधिपाताम् , अदेचि, अदेविषाताम् । असावि, असाविष्ट, असपिष्ट, असोष्ट । असाविपाताम् , असविपाताम् , असोपा- ताम् । अनाहि, अनत्साताम् । असावि, असाविष्ट, असोष्ट । असोपाताम् , असाविपाताम् । आशि, आशिपाताम् , आ- क्षाताम् | निरचायि, निरचायिष्ट, निरचेष्ट, निरचायिषाताम् , निरचेपाताम् । अक्रायि, अक्रायिष्ट, अक्रेष्ट । अायिपाताम् , अपाताम् । अवारि, अवारिष्ट, अवरिष्ट, अवरीष्ट अवृत्त । अवारिपाताम् , अपरिपाताम्, अवरीपाताम् , अवृषाताम् । अग्राहि, अग्राहिपाताम् , अग्रहीपाताम। अतोदि, अतुत्सा- ताम् । अमारि, अमोचि, अमुक्षाताम | अतानि, अवनिषा- ताम् । अमानि, अमनिषाताम् । अकारि, अकारिष्ट, अकृत । अकारिपाताम् , अकृपाताम् । ७३४ । रुधः। ४ । ३ । ४१ । रुधेर्धातोः कर्मकर्तरि बिनित्यं न भवति । इति कर्मकर्तरि भिप्रतिषेधः । अरोधि अरुत्साताम् अरुद्ध गौः स्वयमेव । अमोजि, अभुक्षाताम् । अयोजि, अयुक्षाताम् । गिनिस्तुतडकर्मणः इति कर्मक पेः प्रतिषेधः निट् तु भवत्येव ‘भूषार्थसन्दुहादीनां व न .

·रूपसिद्धौ , इत्यनेन बिटः प्रतिषेधो न भवति योगविभागात् , अचोरि, अचोरयिष्ट, अचोरयियाताम् विटि अचोरिषाताम् । अच्छादि, अच्छादयिषाताम् , अच्छादिपाताम् । अलक्षि, अलक्षयिषाताम् , अलक्षिषाताम , अयोजि, अयोजयिषाताम् अयोजिषाताम् अयुक्षाताम् । आर्चि, आर्चयिषाताम् आर्चिषा- ताम्। प्रावारि, प्रावारयिषाताम् , प्रावारिषाताम् प्रावरिपाताम् प्रावरीषाताम् , प्रावृषाताम् , इत्यादि सर्वमालक्ष्यम् । लुटि- तासः पक्षे भिट, पक्षे इट् पश्चादोत्वावादेशौ निट्याकारः भाविता, भविता । कर्मणि कर्मफर्तरि च निट भावाभावाभ्या द्वैरूप्यम् । अनुभविता, अनुभाविता, एधिता, पक्ता, नन्दिता, ध्वसिता, संन्यायिता, संव्याता, अत्ता, शायिता, शयिता, वक्ता, हाविता, होता हायिता, हाता, परिधायिता, परि. धाता, देविता, साविता सविता, सोता, परिणद्धा, सविता, सोता, अशिता अष्टा, पायिता, चेता, कायिता, क्रेता, वारिता वरिता, वरीता, प्राहिता, ग्रहीता, तोता, मारिता, मो, मोक्ता, वनिता, मनिता, कारिता, कर्ता, रोद्धा, भोक्ता, योक्ता, चोरयिता, चोरिता, छादयिता, छादिता, लक्षयिता, लक्षिता योजयिता, योजिता, योक्ता, अर्चयिता, अर्चिता, प्रवारयिता, प्रवारिता, प्रवरीता, प्रवरिता इत्यादि समालोच्यम् । लाह- मिडभावाभावाभ्या द्विधा नीति• अभाविष्यत, अमविष्यत देवेन । कर्मणि कर्मकर्तरिय अन्वभाविष्यत, अन्वभविष्यत । ऐषिष्यस, अपक्ष्यत इत्यादि लवल्यम् लुटि तु-माविष्यत, ·तिताः २२३ , भविष्यते देवेन । कर्मणि कर्मफर्तरि घ अनुभाविष्यते, अनुभ- विष्यते, एघिष्यते, पक्ष्यते, नन्दिच्यते, ध्वंसिप्यते, व्यायिष्यते, व्यास्यते, अत्स्यते, अतिशायिष्यते, अतिशयिष्यते, वक्ष्यते, हाविष्यते, होप्यते, हायिष्यते, हास्यते, विधायिष्यते, विधास्यते, देविप्यते, साविष्यते, सविष्यते, सोप्यते, नत्स्यते, अभिषाविप्यते, अमिपोष्यते, अशिष्यते, अक्ष्यते, निश्चायि. प्यते, निश्चेप्यते, क्रायिष्यते, क्रेप्यते, वारिष्यते, वरिष्यते, वरीप्यते, माहिप्यते, महीध्यते, तोत्स्यते, मारिष्यते, मरिष्य- ते, मोक्ष्यते, तनिध्यते, मनिष्यते, कारिष्यते, करिष्यते, रोत्स्यते, भोक्ष्यते, योक्ष्यते, चोरयिष्यते, पोरिष्यते. छादयि. प्यते, छादिष्यते, लक्षयिष्यते, लक्षिष्यते, योजयिष्यते, योजि- प्यते, योक्ष्यते, अर्थयिष्यते, अर्चिष्यते, प्रवारयिष्यते, प्रवा- रिष्यते, प्रवरिष्यते प्रवरीप्यते इत्यादि सर्व सम्पन्धमालोष. नीयम् । इति बादिपरिच्छेदश्चतुर्थः। • एवं परमप्रकृतेर्लकारा उदाहृताः प्रत्ययान्तादुदाहियन्ते । शमभीक्ष्णं वा भवतीति विग्रहे- ७३५ । अव्यायेकाजहलादिभ्योऽरुचिशुभिभ्यां भृशा. भीक्ष्ण्ये यह । ४ ।। । १५ । अप्रधानक्रियाणां साकल्येन संप्राप्तिः फलातिरेको वा भृशत्वम् । प्रधानक्रियायाः पौन:. पुन्यमाभीक्ष्ण्यम् । अट्यादिभ्यः एकाजू यो हलादिर्घातः तरमाच्च रुचिशुचिवर्जितात् शृशे भाभीक्ष्ण्ये वा अर्थे यह प्रत्ययो वा भपति । कारो रिकार्यार्थः ।

·२२१ रूपसिवा - 1 . ७३६ । सन्पङश्च । ४ । १ । ४५। सनन्तस्य न्तस्य व धातोः अवयव आयेकाच् द्विर्भवतीति भूय इत्यस्य द्विरुक्तिः । हलोऽनादेरिति यफारस्य लुक् आजश्रज्झप: इति भकारस्य सकारः ऊफारस्य चोकारः। ७३७ । ऐडमिदाहाकोः । ४।१।८६। यङन्तस्य द्विर्भावे पूर्वस्यामितः अमिद्भाविनः आकारान्तस्य हाग्वर्जि- तस्य च आकारः एकादेशश्च भवति । ततः पूर्ववत् लडादयः तातांझेत्यादिना तङ् पूर्ववदेत्वादि बोभू- यते, बोभूयेते, बोभूयन्ते । भावादी यकि- ७३८ । अतः । ४ । २ । १०० । अदन्तस्य धातोः ल्यशिलप्रत्यये लुग्भवति । इति अफारस्य लुक् । भाषे बोभू- य्यते । कर्मणि फर्मकर्तरि घ अनुयोभूय्यते, अनुबोभूय्येते । लङि-अपोभूयत अयोभूयेतामित्यादि । भावे अबोभूय्यत देवेन । फर्मणि कर्मकर्तरि च अन्वबोभूय्यत, अन्वबोभूय्येता- मित्यादि । लेटि-योभूयताम् , बोभूयेताम् इति । भावे बोमय्यतां देवेन । कर्मणि कर्मकर्तरि घ अनुपोभूय्यताम् , अनुषोभूप्येताम् इति । लेङि--बोभूयेत, पोभूयेयाताम् इति भावे-पोमूय्येत देवेन । कर्मणि फर्मकर्तरि च अनुषोभूय्येत, अनुषोमूय्येयाताम् । लिहि पोभूयिषीष्ट, योभूयिषीयास्ताम् इति ।मावे--योभूमिपीष्ट देवेन । कर्मणि कर्मकर्तरि घ अनु- बोभूयिषीष्ट, अनुपोभूयिषीयास्ताम इति । लिटि - दयायासि- त्यादिना लिट आमादेशः तस्यानन्तरं लिट्पराः कृभ्यस्त- ·तिचन्ताः २२५ Here- यञ्च प्रयुज्यन्ते । शेषं पूर्ववत् । पोभूयांचक्रे, बोभूयान्चमाते इति । योभूयांबभूव, योभूयांबभूवतुरिति । बोभृयामास, षोभूयामासहुरिति । भावे धोभूयांवभूवे देवेन अनुपोभूयांपभूवे, अनुबोभूयांबभूवाते इति । लुडि - अबोभूयिष्ट, अयोभूयि- पाताम् । भावे अबोभूयि देवेन कर्मणि कर्मकर्तरिच अन्वयोभूयि, अन्वबोमूयिष्ट वा अन्वषोभूयिषाताम् इति । लुटि-बोमूयिता, षोभूयितारौ इति । भावे-मोभूयिता देवेन कर्मणिकर्मकर्तरि प अनुचोभूयिता, अनुमोभूयिताराविति । अत्र निड्भावाभावकतो विशेषो नास्ति ल्यश्लिलकारादेशप्रत्यये विषयभूते अत इति लुचा भवितव्यम् । अत्राजन्तता नास्तीति बिट् न भवतीति इट् । भावेऽप्यतो लुचा भवितव्यम् तत्र भिडिटोः नास्ति विशेषः । लुहि-अयोभूयिष्यत, अयोभूयिध्येतामिति । भावे अबोभूयि- प्यत । कर्मणि कर्मकर्तरिच अन्ययोभूयिष्यत अन्वषोभूयिष्येता- मिति । लटि पोभूयिष्यते इति । भावे योभूयिष्यते । कर्मणि कर्मकर्तरिच अनुयोभूयिष्यते इति । एवं पापच्यते पकि अत इति अलुक । ७३९ । हलो यः । ४ । २ । ९८ । हलन्ताद्धातोः परस्य यकारस्य ल्यश्लिप्रत्यये विषये नित्यं लुग्भवति पाप- ध्यते देवेन । अषापच्यत, पापच्यताम् , पीट, पापपाञ्चक्रे, अपापचिष्ट, अपापचि देवेन, पापचिता, अपापचिष्यत, पापचिप्यते । नानन्यते इति हलो नोऽन. चेत्यादिना लुक् । पापच्येत, पापधि- , ·२२६ रूपसिौ । ७४० । वन्चसन्सचन्सनन्सकस्पत्पदिस्वन्दानीम्। ४। १। ८७ । वन्चादीनां यडन्तानां द्विर्भावे पूर्वस्य नीमागमो भवति । दनी षस्यते । ७११ । स्वळ्यास्थमः । ४ । १ । ११९ । स्व. व्यास्यम इत्येतेषां यहि प्रत्यये साचोऽर्यपरस्य बयइक् भवति संवेवीयते । य्ययित्यय शाशय्यते यङः के इत्यादिना दीर्घः । ७४२ । योऽकरते ।४।११८५। यन्तस्य द्विभीवे पूर्वस्य फुहयोश्चुर्भवति न कवतेः । जोहूयते । ७५३ । गृलप्सद्दहजम्मचर्दशगत्यर्थाभ्यां गर्यकुटि- लयोः । ४ । १ । ११ । गृइत्येवमादिभ्यः गत्यर्थेभ्यश्च धातुम्यो यथासंख्यं गर्थे कुटिले चार्थे या प्रत्ययो भवति । जाहायते । ईहल्यप्ये इतीकारः अभिधीयते, देदीव्यते, देदी- व्येते इत्यादि । भावे यकि तस्मिन् “अत" इति "हलो य" इति प लुक् । देदीव्य ते देवेन | लिट्यामादेशे धातोत्रींगित्यादिना दीर्घस्य परस्मिन् असत्वात् देदिव् य आम् इत्यवस्थिते "अतः" इति "हलो यः" इति च लुक् , अत इति लुनादेशस्य परेड- चः प्राच इति स्थानिवद्भावात् एड् न भवति ऐदिवाञ्चक्रे, सोप्यते, नानयते, पेचीयते, चक्रीयते यड्लेडियादिना री इत्यादेशः । वेत्रीयते । वशिव्यचीत्यादिना इक् -- ७४४ । रीमृत्वताम् । ४।१।९३ । कारवतो धातोयेरुन्तस्य द्विर्भावे पूर्वस्य रीमागमो भवति । जरीग्रहते, - ·तिङन्ताः २२७ तोतुयते, अतोतुद्यत, तोतुद्यताम् , तोतुद्येत, तोतुदिपीट, तोतु. दाम्चक्रे, अतोतुदिष्ट, तोतुदिता, अतोतुदिष्यत, तोतुदिष्यते यङ्लेङित्यादिना री इत्यादेशः मम्रीयते मोमुच्यते । ७४५ । अतोऽनुनासिकस्य मम् । ४ । । । ८८ । अकारात् परो योऽनुनासिकस्वदन्तस्य धातोर्यडन्तस्य द्विर्भावे पूर्वस्य ममागमो भवति । तस्य मम्मोहलितावित्यनुस्वारः परस्वो वा तन्तन्यते, मम्मन्यते, चेक्रीयते, रोरुध्यते, बोमुज्यते, योयुज्यते इत्यादि सर्व प्रागिव नेतन्यम् । अपि च । ७४६ । श्लुग्बहुलम् । ४ ।। १२ । यः श्लुम्ब- हुलं भवति पुनः स्थानिवद्भावेन द्विवेचनादि ततो लडादयः । परीवञ्चेत्यदादिपु पाठात् यडरलुगन्तस्यादादित्वम् सेन शपः इलुग्भवति । हिन्बीदित इति च तिपा शपानुबन्धेन निर्दिष्टं यद्गणेन च । यच्चै फायणं किब्चित् पञ्चैतानि न यझलचि ॥ १ ॥ इति च यडो हिरवेन स्थानिवद्भावेन तड्न भवति। लोऽन्येत्यादिना तिबादयः पित्सु ब्रुव ईडित्यधिकृत्य- ७४७ । यतुरुस्तोबहुलम् । ४ । २ । २६। यह- न्तात् तुरुस्तुभ्यश्च धातुभ्यः परस्याक्छितो इलादेलि वर्जितलादे- शस्य यहुलमीडागमो भवति । अक्डिदित्येक अपिनि श्ल्य. ब्लाविति डिद्वद्भावात् एल् न भवति । द्वथुक्तिक्षपञ्चतोऽत् इति झकारस्य अन । बोभवीति, योभोति, पोभूतः, योभुव ति । योभवीपि, पोभोपि, भोभूयः, योभूथ । योभवीमि, मो. भोमि, योभूषः, षोभूमः । अयोभवीत, अयोभोत . eraty ·२२८ रूपसिद्धौ --- -- ताम् । सिविदज्झेरम्व इति झेर्जुस, जुस्यक्येडरित्योत्वमवादेशः अपोभवुः । अनोभयीः, अबोभूः, अयोभूतम् , भयोभूत, अयोभवम् , अघोभूव, अयोभूम । योभोतु, योभूतात् तादादेशे च हिचामित्यपित्वादेडिटौ न स्तः योभवीतु या, योभूताम, पोभुवतु । योभूहि, योभूताद्वा, पोभूतम्, बोभूत । योभवानि, बोमवाव, बोमवाम । योभूयात् , योभूयाताम् , योभूयुः इति । बोभूयते देवेनेत्यादि । बोभूयात्, योग्यास्ताम् , बोभूयासुः इति । लिट: प्रकृतेरतङ्भावात् करोतेरप्यतड एव योभवाञ्चकार, बोमवांचक्रतुः, बोभवाञ्चक्रुः इति । सेरिट् स्यरतेस्सोल इति ईट् ईटीटः इति सेलु सावारैच इति औकारः भावादेशो अडागमश्च, सिविदझेरभ्य इति झेर्जुस्, अयोभावीत् , अषोभाविष्टाम् , अबोभाविपुः अबोभावीरिति प्रकृतिमहणे यश्लुगन्तस्यापि ग्रहणं भवतीति कचिन्न सर्वत्र विज्ञायते इति घुपाभूस्थैतेः श्लगिति श्लुक् न भवति- "धातोः प्रतिपदोक्तानि सानुबन्धकृतानि च । यश्लगन्तस्य नेष्टानि संख्यागणकृतानि च ॥१॥ इतीह. फॅपित् पठन्ति अपरे पुनरत्र भवत्येव श्लुक अबो. भूत्, अबोभूताम् , अयोभरित्याहुः । योभविता, घोभवितारी इति । अवोभविष्यत् , अयोभविष्यताम् , अबोभविष्यन् इति । बोभविष्यति, बोभविष्यतः, बोभविष्यन्ति । ईटादि च पाप- चीति पापक्ति चा, पापफ्तः, पापचति । पापचीषि पापक्षि वा । पापचीमि, पापच्मि, पापक्या, पापक्य पापच्वः, ·तिहन्ताः ration- पापच्मः । इति यथासंभवमुन्नेयम् । तथा नानन्दीति, नानन्ति वा, नानन्त: इति । दनीध्वसीति, जोहोति, जोहधीति वा।जोहुतः। फेचित् प्रकृतिग्रहणे यलुगन्तस्मपि ग्रहणमिति द्विणोऽचीकः श्लेले यम् इति यनमाहुः। जोइति । केचित धातोः प्रतिपदोक्तानि सानुबन्ध कृतानि च यश्लुगन्तस्य नेष्टानि इति यमादेशो न भवत्युवादेश एव भवतीत्याहुः । जोहुवति । एवं लेटि सिपि जल्हो?धिरिति धित्वम् दर्शन- भेदेन जोहुधि जोहुहि इति च भवति । ७४८ । इयुक्त चिल्पलौ । ४ । १ । १९ । द्विरुक्तस्य हलन्तस्य, धातोरिकः अजादौ लिवर्जितलादेशे परे एडरौ न भवतः । देदिवीति । इडभावे -इस्वस्य हल इत्येहि सति लुग्योर्वल्काविति वकारस्य लुक् । देदेति । शूच्छ्वोऽनुनासिके चेत्यत्र किजलिक्डित्यनुनासिक इत्यतः क्विजलि इत्येवा. नुवर्तयन्ति न क्छिति ततोऽनाप्येहि यनिच कृते दद्योतीति भवतीत्याहुः। देदेवाञ्चकार। विदात किद्वचनादामि कित्कार्य नेत्यलायिति च वचनात् व्युक्तेनाचीति प्रतिषेधात् नेत्येत् भवत्येव सोपोति, सोपवीति, चेक्रेति, चेक्रयीति, क्रीतः, क्रियति इति । ७४९ । ररिम् च श्लुचि । ४ । १। ९३ । ऋत्वतो धातोर्यड श्लुचि सत्यां द्विर्भावे पूर्वस्य रम् रिम् रीम् च आगमा भवन्ति । जहीति, जरिगृहीति, जरीगृहीति । ईडभावे "En इति डकारः अध इति धकारः ष्टुत्वम् देदि इति लुक् । नर्गर्डि, ·२३० रूपसिद्धौ जरिगर्डि, जरीढि इति । तोतोत्ति, तोतुदीति ईटि हस्वस्य हल इत्वेडः द्वयुक्त चिल्यलाविति प्रतिषेधः । तोतुत्तः, तोतुदति, अतोतोत्। तिप: ला इति लुक् । असोतुदीत्, अतोतुत्ताम् , अतोतुदुः इति सिविदन्झेरभ्व इति जुस् । सिपि अतोतोत् अतोतोः ला इति सिपो लुचि सिपि दश्व वेति पक्षे रिः विसर्ज- नीयश्च अतोतुदीरिति । तोतोत्तु, तोतुदीतु इति । तोतुद्यात् तोतुयाताम, तोतुयुः इति । तोतुद्यात् , तोतुधास्ताम् , तोतुपासुः इति। तोतोदाञ्चकार अतोतोदीत् असोतोदिष्टाम् अतोतोदिपुरिति । तोनोदिता, अतोतोदिप्यत्, तोतोदिष्यति, मर्मति, मरीमति, मरिमति, मर्मरीति, मरिमरीति, मरीम. रीति । तन्तनीति, तन्तन्ति, तन्तान्त: क्विजलिक्डित्य- नुनासिके इति दीर्घः हन्मन्यरंगन्नम्वनतितनादेर्लक् जलीति लुक् यझ्लुचि न भवति-तिपा शपानुबन्धेनेत्यादीह पठन्ति । तथा, धातोः प्रतिपदोक्तानि सानुबन्धकतानिच । यलगन्तस्य नेष्टानि संख्यागणवानि चेति । तन्तनति, तन्तनीषि, उन्तान्थ, तन्तनीमि, तन्तन्मि, तन्तन्या, तन्तन्मः । एवमन्यदपि नेयम् । सौ वोर्गुब्हलादेलघोरिटीति पक्षे आकारे अतन्वनीत् , अतन्तानीत् इति । चरीति, चरिकरीति, घरीफरीति, चर्कर्ति, चरिकर्ति, परीकति । वर्वति, परिवर्ति, वरीवति । गृधू अभिकांक्षायां जर्गधि, जधीति, ति । लडि अजघीत् । ईडभावे हस्वस्य हल इत्यर् ला इति मुचि भष्मावः अज , अजद्धाम् , अजधुः । अजधीः तन्तान्थ, ·तिसन्ताः - इडभावे द्वस्वस्य हल इति अर् भभावः ततो धफारस्य जराये सिपि पश्च वेति रिः पूर्वस्य रैफरय टोद्रीति लुम् दूलुच्यण इति दीर्घः । अजी: अज , अनर्गदम् , अजद इति । रोरोद्धि, रोरुधीति, रोरुद्धः, रोरुद्ध । रोरुधीपि, रोरोसि, रोरुद्ध रोरुद्ध । रोरोध्मि रोरुधीमि, रोरुध्वः, रोरुमः इत्यादि सर्व प्रयोगमनुसृत्य प्रयोक्तव्यम् । ॥ इति यप्रकरणम् ॥ भवति कश्चित् तं भवन्तं मधेति तद्भवनं या प्रयोजयती. ति विमहे- ७५० । प्रयुज्यायाणिचा। ४ । १ । १५ ।प्रयुज्या- प्यार्थाद्धातोः प्रयुज्येर्थे णिम् वा भवति । प्रयोगः प्रवृत्तिकरण प्रेरणम् । णकारो णित्यस्या इति विशेषणार्थः नकारो रिति सामान्यग्रहणार्थः अक्डिदित्योकारः ततोऽवादेशे शित्यस्या इत्याकारः ततः क्रियार्थो धातुरिति धातुत्वे पूर्ववल्ल हादयः तत्र शप्येड्यादेशौ। भावयति, भावयतः, भावयन्ति । फले शे फर्तरि विवक्षिते- ७५१ । धेट्पाइमायमायस्परिमुहरुचिऋतिवद्वस्यच • ल्ययर्थेद गुसु बुध युध नशजनः फलेशे पदाद्यते तु वा १।४। ६५ । धेट पा अद् दम् आयन् यस् परिमुहरु- चिनृतिवद्वस् इत्येतेभ्यः चल्यर्थेड् गुदुररु बुध युध नजन- वर्जिवेभ्यश्च धातुभ्यः परस्य गिनः फलेशे कर्तरि वर्तमानस्य लकारस्य स्थाने पूर्ववत्तको भवन्ति । पदान्तरात्तु प्रती फले- ·२३२ रूपसिद्धी - -- अभावयन्त ॥ सत्वे या भवन्ति । भावयते, भावयेते, भावयन्ते इति । भावे यकि रिक्तत्यादिना णेर्लोपः। भाव्यते देवेन । कर्मणि भाव्यते कम्बलो देवेन । भाव्येते भाव्यन्ते इति । कर्मफर्तरि । ७५२ । भूपार्थसन्दुहादीनां च नियक् । ४।३। ४४१ भूपार्थानां सन्नन्तानां दुहादीनां ण्यन्तानां भिस्नु इत्येतयोः तहकर्मणान धातूनां कर्मफर्तरि नि: निट् यक् च प्रत्ययो न भवतीति यफः प्रतिपेधात ण्यन्तात् शव भावयते स्वय- मेव, भावयेते, भावयन्ते इति । अभावयत् , अभावयताम्, अभावयन् इति । अभावयत, अमावयेताम् , इति । भाये अभाव्यत देवेन । फर्मणि अभाव्यत अभाव्येताम् अमाग्यन्त इति । कर्मक्रर्वरि अभावयत, अमावयेताम् , अमा- षयन्त स्ययमेघ इति । लेटि-गाययतु भावयगत् वा भाययवाम्, भावयन्तु । भाषयताम् , भावयेताम, भावय- न्ताम् इति । भाये भाव्यताम् देवेन । कर्मणि भाव्यताम् , भाव्यताम् इति । कर्मफर्तरि भावयतां फम्बलः स्वयमेष भाय येताम् भाययन्ताम् इति । लेदि--भावयेत् भाप येताम् भाषयेयुः इति । माययेत, भावययाताम् , भावयेरन् इति । भारे भाग्येत देयेन । कर्मणि भाग्येत, माव्येयाताम् इति । कर्मफसरि भाययेत, माययेयातां श्ययमेयेति । लिहि क्यासटि गेल्फ् माया, माव्यास्ताग, भाव्यामुरिति टीय सटि इट: एर अपाशः मापपिपीष्ट, भापयिषीयारताम, भाष पिपीरम् इति । भापायदा मिट तहाणेलुक अन्पन गरेक्या- ·णी ओत्वादि आणजश्रज्झप इत्युकारवकारी, डेऽशास्वग्नाश्य- दित इत्युपान्त्यस्य छपरे णौ हवशासनात गेलृक् स्थानिवद्भाव: तिडन्ताः देशश्च । भावे भाविपीष्ट, भावयिषीष्ट देवेन । कर्मणि कर्मफर्तरि घ भाविषोष्ट, भाविपीयास्ताम् , भाविपीरन् इति । भावयिपीप्ट , भावयिपीयास्ताम् , भावयिपीरम् इति । लिटि- लिट आमादेशे भाक्याञ्चकार, भावयाश्चक्रतुः, भावयाचक्रुः इति । भावयांचके, भावयांचकाते, भाषयांचकिरे इति । भावे भावयाञ्चके देवेन । फर्मणि फर्म- कर्तरि च भावयांचक्रे, भावयाञ्चक्राते, भाषयांचक्रिरे इति । भ्वस्त्योः भावयाम्बभूव, भावयामास इत्यतड् एवं कर्तरि । भावे-भावांप्रभूवे, भावयामाहे देवेन । एतिह इति हकारः। फर्मणि कर्मकर्तरिय भावयांबभूवे, भावयांबभूवाते इति । भाव- यामाहे भाषयामासाते इति । लुडिकंश्रिद्रुस्रुणेर्डः कर्तरि इति । उप्रत्ययः। डकारः द्विधातुः श्लुक्लिड्डे इति विशेषणार्थ: भावि अत् इतिस्थिते अन दीर्य इति प्राप्तम्तदपवादोऽस्वे इति यत्रादेशः प्राप्तः तदपवादो भूहल्झनोश्चयुवाविति 'इयादेशः प्राप्तः तदपवादः प्रत्ययेऽसुधीण इति यनादेशः प्राप्तः तद- पवादोणेापः प्राप्तः एवं प्राप्तौ द्विर्धातुरित्यादिनाधि प्राग्व. चनात् पूर्वमेव द्विवचनम् । ततो गेर्लक् तत्र "ओः पुयज्ये " इत्यवर्णपरेषु पवर्गयजिद्विर्भावे पूर्वस्योवर्णस्येत्यशासनात् गौ फुतस्यान स्थानिवत्त्वे स्थानिरूपस्य भूभु इति द्विवचनम् नतो तत्र बुभाव इतिस्थिते हेऽशास्वग्नाइयुदित इति हस्वः तन ·रूपसिद्धौ सम्वहघौ ऽनग्लुचीति सन्वद्भावात्- ७५३ । ओः पुयज्ये । ४ । १। ९७ । सनि परे द्विर्भावे पूर्वस्य उवर्णस्य पवनें यत्रि जकारे अवर्णपरे इकारा- देशोभवतीति इकारः। लघोर्दीर्घोऽनजादेरिति दीर्घः। अडागम- श्च । अबीभवत, अधीभवताम् , अबीभवन् । अबीमषः अबीमवतम् , अबीभवत । अधीभवम् , अबीभवाव, अबी- भवाम। अबीभवत, अबीभवेताम् , अपीभवन्त इति । भावे कर्मणिच ते " कर्भभावे " इति निः आतामादौ सिलुंडीति सिः तत्र मिड्भावाभावाभ्यां द्वरूप्यं भावे अभावि देवेन । क. मैणि अभावि, अभाविघाताम् , अभाविपत 1 अभाविष्टाः, अभा- विपाथाम् , अभाविद्धम् , अभाविध्वम् । अभाविषि, अभा. विध्वहि, अभाविष्महि इति बिटि । हिमावे अभावयिपा- ताम् , अभावयिपत । अभावयिष्ठाः इति । कर्मकर्तरि ड एव भवति । अबीभवत कटः स्वयमेव । अबीभवेताम् , अबीभवन्त । लुटि– भावयिता, भावयितारो, भावयितारः । भाव- यितासि इति । भावयिता, भावयितारी, भावर्यितारः भाव- यितासे इति । भावे भाविता, भावयिता देवेन । कर्मकर्तरि णिश्रिस्नुतह कर्मणः इति मेः पृथक्प्रतिषेधात् भूषार्थसन्- दुहाहीनां च नियगिति प्रतिपेथे मिश्रिस्तुतङकर्मणां त्रि- प्रतिपेयो न भवति । भिजिटः प्रतिषेधो न भवतीत्यर्थः यक एक प्रतिषेधः इति बिट् भवत्येव । डिअभापयिष्यत् , अभावयिष्यताम् , अभावयिष्यन् । अभावयिष्यत, अमाव- ·तिडन्ताः २३५ यिष्येताम् , अभावयिष्यन्त इति । भावकर्मकर्मकर्तृपु निड्भा- वाभावाभ्यां द्विधा नीतिः अभाविष्यत, अनावयिष्यत देवेन । अभावयियत, अभावयिष्येताम् , अभावयिष्यन्त इति । भावयिष्यति, भावयिष्यतः, भावयिष्यन्ति इति । भावयि- प्यते, भावयिष्येते, भावयिष्यन्ते इति ।भाये कर्मणि कर्मकर्तरि च भिड्भावाभावाभ्यां द्विधा नीतिः भाविष्यते, भावयिप्यते देवेन । कर्मणि कर्मकर्तरि च भाविष्यते, भाविष्येते, भाषि- ध्यन्ते इति । भावयिष्यते, भावयिप्येते, भापयिष्यन्ते इति । तथा एधयति, एधयते, ऐदिधत् । पाचयति, अपीपचत् । नन्दयति, अननन्दत् । प्रध्वंसयति, प्रादध्वंसत । ७५४ । वेव्यापाशाच्छासो यि । ४ । १ । २० । वेबादीनां गौ बिगागमो भवति । संव्याययनि । ममपिव्यत् । अदन्तं प्रयोजयति इति णिन् । आदयति, आदयते । भावादी आद्यते । आदयतु, आदयप्त, आदयेत् , आद्यात यादयांचकार आदयांचके । कनिद्रुम्नुणिड: कर्तरीति कः तत्र ओण्यादिऋदित्करणात् सत्यपि प्राक्त्वच्यच इत्यस्मिन् द्विर्धानुरित्यादिना द्विवचनात् प्रागेव ऽशास्वग्नाश्यदित इत्यु- पान्त्यस्याकारस्य हस्वः अन्यथा मायोगे माभवानदीदत् इति न स्यात् । तन हस्ये कृते दिदि इति द्विवचनं ततो णेलुई आरजायच इत्यकार: आदिदन् इत्यादि । आदिदन्त इति । कर्मकर्तथैपि एतान्येव रूपाणि । मारे । आदिदत्, आदि. आदिदत, आदिदेताम्, दताम्, ·रूपसिद्धौ PAH - आदि देवेन। कर्मणि आदिपाताम् , आदयिपाताम् इति । आदयिता, आदयिष्यत् , आदयिष्यत इति । भावे आविष्यत, आदयिष्यत इति । फर्म कर्मकोंः आदयिष्यत, आदिष्यत, आदिष्येताम् , आदयिप्येताम् इति । आदयिष्यति, आदयिष्यते । अतिशाययति, अत्यशीशयत् । वाचयति, अवीवचत् । हावयति, अजूहवत् । ७५५ । व्हीव्लीरीक्नूयीक्ष्माय्यत्यीतां पक् । ४ । १ । २०१ । हियादेरादन्तस्य च पम् भवति । हापयति, अजी. हपत् , श्रद्धापयति, अददीधपत् , देवयति । लुडि-देवि अत् इति स्थिते ऽशास्वग्नाश्यदितः इत्ये कारस्य इकारः । ततो दिव् दिए इति द्विवचनम् हलोऽनादेरिति लुक् लघोर्दीर्घोऽन- जादेरिति दीर्घः गेलुंगडागमः । अदीदिवत् । भावे अदेवि देवेन फर्मणि अदेवि, अदेविपाताम् अदेविपत इति । कर्मकर्तरि अदी- दिवत अक्षः स्वयमेव, अदीदिवेताम् , अदीदिवन्त इति । सावयति, असूपुवत् । सन्नाहयति, समनीनहत् , साययति, असूपवत् , आशयति, आशिशत् । ७५६ । चिस्फुरोर्वा । ४ । ११ १९३ 1 चिरफुरोर्धात्तो। एचः णौ आकारो वा मयति ततः पक् । निउचापयति, निधाययति, निरचीचपत् निरपीचयत् । ७५७ । क्रीड्जेः 1४।१।१८९ । फ्रीजीनां गौ परे आकारो भवति । उतः पक् फ्रापयति, अशापयत, क्रापानकार मापयांचक । लङि--डेऽशास्वग्नाश्यषित ·तिसन्ता मोचयति, इत्यकारः ततो द्विवचनम् हलोऽनादेरिति लुक् चुत्वम् । सन्व- लघी डेऽनग्लुचीति सम्वद्भावात् सन्यत इतीत्वम् णेढुंग डागम: अचिकपत् , अचिक्रपन । लडि अकापयिष्यत् , अनापयिष्यत वारयति, अवीवरत् । प्राहयति, अन्वजिग्रहत । तोदयति, तोदयते । लुडि ओकारस्य उकारे कृते द्विवचनमुकारस्य ऊकारः अतू तुदत् अतूतुदत | गारयति, अमीमरत् । अमूमुचत् वितानयति, व्यतीतनत् , मानयति, अमीमनत, फारयति, अचीफरत् । रोधयति, अरुरुधत् । भोजयति, अनूभुजत् । प्रयोजयति, प्रायूयुजत् । चोरि इत्यतःणिमिणि च: रिक्तेत्यादिना लुक् चारयति, पौर- यते, अचूचुरत् । छादयति, अचिच्छदत् । लक्षयति, अलल- क्षत् । योजयति, अयूयुजत्, अर्चयति आर्चिचत् । वारयति, अवीवरत् इत्यादि नेयम् । ७५८ । घटादिकगेवनूजनैङ्घष्क्नसरञ्ज्यमोऽकमिचम्य- म्यपपरिस्स्वद उपान्त्यस्याचोऽणम्झौतु दीर्घा वा।४।१। २०२। अपपरिपूर्वस्पदयर्जिताना घटादीमा कोवनूजनैनॅप्- क्नसूरन्जिइत्येतेषां कमिचम्यभिवर्जितानाचामन्ताना पातूना- मुपान्त्यस्याचो णौ अण् ह्रस्वो भवति अभिपरे तुणो अस्याचः स्थाने दीर्पो वा भवति । घटिप् चेष्टायां घटयति, अघटि, अघाटि । व्यथि भयचलनयोः व्यथयति,अव्यथि, अव्याथि। कगे इति सौत्रो धातुः कगयति, अकगि, अकागि । वनूह याचने तनादिः नपवनयति, उपावनि, उपावानि । जनै प्रादु-

·२३८
रूपसिद्धौ
र्भावे । जनयति, भजनि, अजानि । तृप्जु वयोहानौ जरयति,
अजरि, अजारि । कनसू हरणदीप्त्योः । एते दिवादयः ।
क्नसयति अक्नसि, अक्नासि । रंजि रागे ।
७५९ । णो मृगरमणे । ४ । १ । २२६ ॥ रंजेरुपा.
न्त्यस्य नकारस्य णौ परतः मृगाणां कीडायामर्थे लुग्भवति ।
रजयवि मृगान् व्याधः अरजि, अरोजि । गमु गती, गमयति,
अंगमि, अगामि । शमू दमू उपशमे दमयति, अदमि, अदामि ।
अकम्यादेरिति किम १ कमृड् कान्तो कमृतेर्णिडीय इति
णिडि कामयते । चमू अदने आचामयति । अमू रोगे अमयति !
स्खद सनने अपस्खादयति, परिस्खादयति ।
७६० । शमोऽदर्दने । ४ । १ । २०३ । शमः अदर्शने
वर्तमानस्योपान्त्यस्य च णौ ह्रस्वो भवति अभिपरे तु दीर्घो वा
शमयति रोगान् शमयति श्लोकान अशमि, अशामि । दर्शने नि-
शामयति । शमः दर्शने इत्येके । शासू अनुशिष्टौ अनुशासयति
अन्वशासत् । चाङ् रोदने चादयति, अचचादत् । टुया
यानने याचयति, अययाचत् । सेकञ्, सेकन्, ढौकन् ,
नौकृञ् गतौ । सेकयति, असिसेकत् । कयति, असिनेकत् ।
ढोकयति, अडुढौकत् । त्रोकयति, अतुनौकत्। गति निवृत्ती
सत्वं प्रस्थापयति पत्वाभावे प्टुत्वनिवृत्तिः ।
७६१ । तिष्ठतेः । ४ । १ । २१५ । स्थाइत्येतस्योपा-
न्त्यस्यापः उपरे णौ परत इकारो नित्यं भवति ।
७६२ । लुक् खयि । ५।१ । ८१ । द्विीवे पूर्वस्य खरः

·तिधन्ताः २३० खयि परे लग्भवति । अनादिलुचोऽपवादः । प्रातिष्ठपन् इत्यादि सर्वमुन्नेयम् । इति णिप्रकरणम् । - भवितुमिच्छतीति विग्रहे - ७६३ । कम्येककर्तृकात् सन्नतत्सनः । ४ । १ । १६ फमेराप्याद्धातोः कमिनैकफर्तृकात् कम्यर्थ इच्च्छायां सन् प्र. त्ययो भवति न चेस फमि यो विहितः सन् तदन्तो भवति । नकारः सन्यडश्चति विशेषणार्थः । ७६४ । न किदाधुग्ग्रहगुहः। ४ । २ । १६५ । किदा. दिभ्य उगन्तात् प्रहगुहाभ्यां च सनि इड् न भवति । ७६५ । सीकः । ४ । १ । १६० । इगन्तस्य धातोः सकारादौ सनि परे कित्कार्य भवतीति अक्डि दिस्पेङ् न भव- ति । सन्याश्चेति द्विर्भायः हलोऽनादेरिति सफारस्य लुक् आणजश्रज्झप इत्यूकारस्य उकारः भकारस्य च यकार: शास्त्र- सीत्यादिना पिः बुभूप इति स्थिते क्रियार्थो धातुरिति धातुसं. ज्ञायां सत्य पूर्ववल्लडादयः शपि एदे इति लुक् । युभूपति, भूषतः, युभूपन्ति । युभूपसि, बुभूपथः, वुमुपथ । युभूपामि, बुभूपावः, बुभुषामः । व्यतिहृतेः पूर्ववत् तहः व्यतियुभूपते, व्यतिबुभूपेते व्यतिधुभूपन्ते । व्यतियुभूपसे, व्यतिवुम्पेये, व्यतिबुभूपध्वे । व्यतिपुभूपे, व्यतिबुभूषावहे, व्यतिभूपामहे । भावे यकि अत इत्यकारस्य लुक बुभूप्यते देवदत्तन - ·२४० रूपसिद्धी कर्मणि-अनुवुभूप्यते, अनुभूष्येते, अनुबुमूष्यन्ते, इति कर्म कर्तरि-भूपार्थसन्दुहादीनां च गियगिति यकि प्रतिपिढे शघेव भवति तद् पुनरतिदेशात् भवत्येछ । अनुभूपते कम्बलः स्वयमेव अनुभूपेते अनुबुभूषन्ते इति । लदि---अयुभूषत्, अबुभूषतामिति । व्यत्यबुभूपत, व्यत्यबुभूऐताम् । भावे अयुध्यत देवदत्तैन । फर्मणि-अन्वयुभूप्यत, अन्ययुभूप्येताम् इति । कर्मकर्तरि यको निषेधः अन्वभूपत, अन्वबुभूपेताम् इति । लेटि-भूपतु युभूपताहा, युभूपताम्, बुभूपन्तु । बुभूप भूपताद्वा बुभूपतम्, बुभूपत । बुभूपाणि, वुभूपाव, बुभूपाम । व्यतिबुभूपताम् , व्यतिबुभूपेताम् , व्यतिबुभूपन्ताम् इति । भाषे बुभूष्यताम् देवेन । कर्मणि अन्वभूष्यताम् , अन्वबुभूप्ये- वाम् इति । कर्मफर्तरि यकः प्रतिषेधः अनुबुभूपताम् कम्बल स्वयमेव । अनुभूपेतागिति । लेछि-पुभूपेत, युभूपैताम् चुभूपेयुः इति । व्यतिबुभूत, व्यतिबुभूपेयाताम् इति । भावे बुभूप्येत देवेन 1 कर्मणि अनुबुभूध्येत फम्बलो देवेन अनुभूध्येयाताम् इति। कर्मकर्तरि यगभावः अनुबुभूपेत कम्बलः स्वयमेव अनु- बुभूपेयाताम् इति । लिङि- --अत इत्यकारस्य लुक् युभूप्यात, वुभूप्यास्ताम् , बुभूष्यासुः इति ।व्यतिबुभूपिषीष्ट, व्यतियुभूपिपी. यास्ताम्, व्यतिबुभूपिपीरन । भावे-बुभूपिषीष्ट देवेन । कर्मणि कर्मकर्वरि घअनुवुभूपिपीट, अनुबुभूषिपीयास्ताम् इति । लिटि- धुभूषांचकार युभूपांचऋतुरिति । व्यतिबुभूषांचके, व्यतिबुभूपी- चक्राते इति । भाव-भूषांचके देवैन । कर्मणि कर्मकर्तरि च 1 1 ·ANnx nnnnnn - सने । घरज्वुधज्लङ्सनीति अदेघस्ल इत्यादेश: तस्सिल्य. तिङन्ताः अनुबुभूचित्रे, अनुवुभूचिकाते इति । लुडि स्यरतेस्सोल: इतीटि ईटीट इति सेः लुक् अवुभूषीत अबुभूपिष्टाम् , अवु- भूषिपुः इति । व्यत्यबुभपिष्ट, व्यत्यबुभूपिपातामिति । भावे अन्वबुभूपि देवेन । कर्मणि अन्वबुभूपि कम्बलो देवेन अन्व- भूपिपाताम्, अन्वभूषिपत इति । कर्मकर्तरि जिटः प्रतिषेधः सिरेव अन्वबुभूपिष्ट कटः स्वयमेव अन्वबुभू- पिपातामिति । लुटि-बुभूपिता, बुभूपिताराविति, व्यति- बुभूपिता, व्यतिबुभूषिताराविति । भावे बुभूपिता देवेन । फर्मणि कर्मकर्तरिच अनुबुभूषिता,अनुबुभूषिताराविति । लडि-अयुभू- विध्यत् , अबुभूपिष्यताम् इति । व्यत्यबुभूषिष्यत, व्यत्य- बुभूपिप्येतामिति । भावे अबुभूषिष्यत देवेन । कर्मणि कर्मकर्तरिच अन्वबुभूपिध्यत, अन्यनुभूषिध्येतामिति । लुटि-धुभूषिष्यति, घुभूषिष्यतः इति । व्यतिबुभूषिध्यते, व्यतिबुभूपिध्येते इति । भावे-धुभूपिप्यते देवेन ! कर्मणि कर्मकर्तरिच अनुवुभूषि- प्यते, अनुबुभूषिध्येते इति द्विवचनं । ७६६ । प्राग्वत् । सनः प्राचः प्रकृतेर्ल कारस्य यथा तडो भवन्ति तथा सनन्तादपि लस्तको भवन्ति । एदिधिषते, एदिधिपेते, एदिधिषन्ते इति । सन्यत इत्तीत्वम् पिपक्षति, पिपक्षते । निनन्दिषति, दिध्वंसिपते, विव्यासति, 1 विव्या- एलीति सकारस्य तकार: द्विवचनादि सन्यत इतीत्वम् जिय- जिपत्सन्ति इति । व्यतिजियत्सते, व्यति. सति। जियत्सतः, ·रूपासद्धा UP । . जियत्सेते, व्यतिजिपत्सन्ते इति । भावादी जिघरस्यते देवेन, जिघत्स्यते ओदनः स्वयमेव । एवं सर्वलकारेषु योज्यम् । शिशयिषते, विवक्षति, विवक्षते । ७६७ । सनि । ४।१ । १३७ । अजन्तस्य धातो. लादौ सनि परे दी! भवति जुहूपतीति नेयम् जिहासते । ७६८ । घुमीमारभलभशपत्पदामिस् । ४ । १ । ६० घुसंज्ञकानां मी इत्यादीनां चायः सकारादौ सनि परत: इसा- देशो भवति । एपामेकाच्चन द्विः तस्सिल्यश्लीति तकारः धित्सति, धित्सते । दिव् स इति स्थिते- ७६९ । भ्रस्जधदन्भतन्सन्पतिज्ञपिश्रियू भरस्वृषि वृतः सनि । ४।२। १६३ । भ्रजादिभ्यः इवइत्येवम. न्तेभ्यः ऋकागन्तेभ्यश्च धातुभ्यः परस्य बलादेः ल्यश्ल्य- प्रत्ययस्य सनि इट् वा भवति । यदेट् तदा -हस्वस्य हल इत्येङ् दिदेविषति । यदा नेट् तदा--- ७७० । हलि । ४ । : । १६ । सकारादौ सनि परे यो हल तस्मिन् परे य इक् तस्य फित्कार्य भवतीति एड्न भवति । शूच्छोऽनुनासिके चेति वकारस्योचि अस्वे इति यन ततो द्विर्वचनादि शास्वसीत्यादिना पिः। दुय्पति, दुधूपतः, पन्ति इति । पुरावत् इडभावः कित्वं च- ७७१ । न खिदिस्मदिसाणिस्तोः। ४ । । । ७५ । स्विदि स्वदि सहि इत्येतेषां ण्यन्तस्तौनियर्जितानां च धातूनों ran हि मिनिर्भावे पूर्वात्परस्य पिन भवति । प्रसुसूपते,

·ARH
---
-~-
.
पुवादुरित्युर् धातोत्री गित्यादिना दीर्घः ततो द्विर्वचनादि मुमू.
तिङन्ताः
२४३
निनत्सति, निनसते । सुनः स्यसनीति पिन भवति सुसूपति,
सुसूपते-
७७२ । क्रायपूड्स्म्यञ्जशः ।४।२।१६४ । फ वि.
क्षेपण इत्येवमादिभ्यः पञ्चभ्यः ऋपूमि अञ्जि अशश्च सनः
इनियं भवति । पुनर्विचनं अशिशिपते, निश्चिचीपति,
निश्चिकीपति, निश्चिचीपते, निश्चिकीपते, चिक्रोपति, चित्री-
पते । भृस्तृधेत्यादिना विकल्पेनेट् तस्य ऋदूवुर्जीलेत्यादिन।
विकल्पेन ईट् सन्यत इतीत्वम् विपरीपते, विवरिपते । इड.
भाये सनीति दीर्घः।
७७३ । पुवादुर । ४ । १ । १७० । पधर्गाद् वकाराच
धात्ववयवात् परस्यान्त्यस्योपान्त्यस्य च मकारस्य उरादेशो
भवति धातो ब्रीगियादिना दीर्घः वुवूर्पते । न किदित्यादिनद.
७७४ । सद्विन्मुपिपहिस्वप्प्रच्छां सनि च । ४ । । ।
१५९ । रुदादीनां सनि चकारात् क्त्वाप्रत्यये च कितिवत्का-
यं भवति यशिव्यचीत्यादिना साचो यन्न इक् पढ फस्सीति क.
कारः पशो बशो भपित्यादीनि द्विवचनादीनि च जिघृक्षनि जिधृ.
क्षते। हलीति किवद्भावादे न भवति, तुतुत्सति । मनीति दीर्घः
प्रतिषेधः ।
पैति मुमुक्षति, मुमुक्षते । कर्भकर्तरि-
। वोन्मुचोऽनाप्येऽचः ! ४ । १ । ५९ । मुचे.
र्धातोः सकारादौ मनि परे अचः ओकारादेशो वा भवति ।
७७५

·रूपसिौ चास्य द्विः न चेदाप्यं कर्म विवक्ष्यते, भूषार्थेत्यादिना यकः प्रतिपेधः मोक्षते, मुमुक्षते वत्सः स्वयमेव । भृस्जृधेत्यादिना पक्षे इट् तितनिपति, तितनिपते । इडभावे- ७७६ । तनो वा । ४ । १ । १३९ । ननुनःधातोर्योs- च् तस्य जलादौ सनि परे दी| वा भवति । तितिांसति, तितं. सति, तितांसते, तितंसते । मिमनिपते सनीति दीर्घः अन्त्यो- पान्त्यतीमिरिति इर् ततो द्विर्वचनादि चिकीर्पति, चिकीर्पतः हलीति किवद्भावादेङ् न भवति । रुरत्सति, रुरुत्सते, बुभु- क्षति, बुभुक्षते, युयुमति युयुक्षते । चुचोरयिषति, चिच्छाद- विपते, लिलक्षयिपति, लिलक्षयिपते, युयोजयिपति, युयुक्षति, अचियिपति, अर्चिचिषते, विवारयिपति, बुवूर्पति, विवरि- पति, विवरीपति इत्यादि सर्व दशलकारेषु प्रागिव कर्तरि फर्म- भावयो कर्मकर्तरिच यथासंभवमुन्नेयम । इति यड्यश्लुणिभ्सनन्ताश्चतस्र प्रकृतय उदाहसाः। पुनस्ताभ्यो णिजुदाहियने बोभूयते कश्चित् तमन्यः प्रयुक्त घोमयश्चेति यष्ठन्तात् प्रयुजि णि 'अत' इत्या पूर्ववत् लडादयः धोभूययति, बोभूययतः, बोभूययन्ति इति वोभूययते, योभूय येते, पोभूययन्ते इति । भावे बोभूप्यते देवेन। कर्मणि अनुषोभूय्यते, अनुषोभय्यते इति । कर्म कर्तरि यक: प्रतिषेधः शमेव अनुषोभूययते, अनुषोभूययते । अषोभूय- यत्, अमोभूययनागिति । अशोभूययत, अयोभूययेताम इनि - .

·अनुबोभ्यगिता, अनुमोमययितारी, अनुबोभ्ययितारः अनुयो- muAA-. . लुक आजअझप इति ओकारस्य उकारःणेलुगडागमः अबु. दित्येव नेयम्। भावे अयोभूयि देवेन । कर्मकर्मका: अन्वबोभूयि, अन्वषोभूयिष्ट वा । लुटि बोभूययिता, पोभूययिताराविति । बोभूययिता, बोभूययितारी, बोभूययितारः योभूययितासे इति । भाषे-बोभूयिता, पोभूययिता देवैन । कर्मणि कर्मकतरिच तिवन्ताः २१५ भावे अयोभूय्यत देवेन । कर्मणि अन्यपोभूय्यत, अन्ययोभूय्येता- मिति । कर्मकर्तरि अन्वबोभूययत. अन्वषोभूययताम् इति।लेटि बोभूययतु, बोभूययताद्वा, बोभूययताम् इति। बोभूययताम, योभूय येताम् इति । भावे षोभूय्यता देवेन । कर्मणि अनुयोभू. य्यताम् , अनुयोभूय्येतामिति । कर्मकर्तरि अनुवोभूययताम् , अनुबोभूययेताम् । लेडि -बोभूययेत्, योभूययेताम् इति । योभू- ययेत, बोभूययेताम् इति । भावे धोभूय्येत देवेन । कर्मणि अनुबोभूय्येयाताम् इति । फर्म कर्तरि यकः प्रतिषेधः अनुमोभूय. येस,अनुयोभूयययाताम् इति । लिडि योभूय्यात् , पोभूय्यास्ताम् इति । योभूययिषीष्ट, बोभूययिपीयास्ताम् इति । भावे बोमूयि- पीष्ट देयेन । कर्मफर्मक!ः बोभूयिषीष्ट बोभूयिषीयास्ताम् इति योभूययिपीष्ट, बोभूययिषीयास्ताम् इति । लिटि-बोभूययांचकार योभूय यांचके इति । भावे योभूययांचके देवेन । कर्मणि कर्मक तरिच अनुयोभूययांचके अनुमोभूययाचनाते इति । लडि-पंश्रि. दुचुणेई:कर्तरि इतिङ द्विर्भावः । हलोऽनादेरिति पूर्वमकारस्य पोभूयत् द्विरेकेषामिति एकेषां द्विर्वचनं न भवति तदा । 1 1 अमोभूय.

·रूपसिद्धौ २४६ . भूययितासे वा। तृष्टि-अमोभूययिप्यत् , अमोभूययिष्यत इति । भाषकर्मफर्मकर्तृपु निभायाभावाभ्यां द्वरूप्यम् अयोमूयिष्यत, अयोभूययिष्यत इति । लटि-पोभूययिष्यत्ति, पोमययि- प्यते इति । भाये योभूययिष्यने, योभूयिष्यते देवेन । कर्मणि फर्मफर्तरि च अनुयोभूयिष्यते, अनुमोभूययिष्यते इति । यड्लुगन्तात णिभि योभावयति, योभावयते, योमाव्यते देवेन । पापाचयति । लिटि घोभाययाञ्चकार, योभाषयाश्चके इत्यादि । भावयति कश्चित् तमन्यः प्रयुके इति णिवन्तात् णि पूर्ववत गेर्लक् भावयति, भावयत:, भावयन्तीति, अवीभवत्, एधयति, ऐदिधत, पाचयति, अपीपचत् । बुभूपति कश्चित् तमन्यः प्रयुक्त इति सन्नन्तात् णिनि वुभू- पयति, युभूपयाञ्चकार इति चतसृभ्यः प्रकृतिभ्यो गिन् दा दर्शि- त: ताभ्यः सन उदाहियते तत्र च सनन्तात् सन् नास्ति अतत्सन इति निषेधात । णिअन्तगिअन्तात् सन् नोदाव्हियते मित्रन्तादविशेषात् । सनन्तणिजन्ताच्च सन् नोदान्हियते आचार्याणां विसंवादात् । अवशिष्टाभ्यः पंचभ्यः प्रकृति- भ्य उदानियते । योभूयितुमिन्तीति यहन्तात् सन् तस्य बलादेरित्यादिनेट अत इत्यकारस्य उक् श्चेत्येकाचो द्विवचनम् । प्राग्यदिति तड् बुबोभूयिषते, बुबोभूयिषाचक्रे । द्विवचनाभावे योभूयिपते, बोभूयिषांचके, चुबोभूयिपीष्ट । पापधिपते, पापचिपीष्ट । यङ्लुगन्तात् सनि युयोभविषति, युवोभविषांचकार, बोभविषति, बोभविषा- सन्यड- ·तिडन्ताः AAA . । एताभ्यः अय- पकार । णिबन्तात् सनि भूभुइति द्विवचने ओ:पुयज्ये इती. त्वम् बिभावविपति, विभावयिषते, विभावयिषांचकार । रदिधयिपति, पिपाचयिपति । सनन्तात् बुभूपितुमिच्छति इति वाक्यमेव भवति यडन्तणिमन्तात् सनि द्वित्वे चुयोभूययिपते, घुयोभूययिपपते बुधोभूययिपति । अद्वित्वं योभूययिपति, पोमय- यिषते । यड्लुगन्तणियन्तात सनि द्वित्वे बुधोभावयिपति, चुयोभावयिषते । अद्वित्ये बोभावयिषति, योभावयिपते, इति पञ्चभ्यः प्रकृतिभ्यः सन् उदाहृतः तिभ्यः पुनरपि गिजुदायिते । यइन्तसनन्तात् णिनि बुधोभूयिपयति, बुभोयिपयते बुबोभूयिषयांचकार, चुयो- भूयिपयांचने। लुडि डे द्वित्वे अयुयुधोभूयिपत् । अद्वित्वे अव. पोभूयिषत् । सनि द्वित्वाभावे बोभूयिषयति योभूयिपयांचकार । लटि-बुबोभूयिपयिता, योभूयिषयिता । लुष्टि हे अधोभू- विपत् अधोभूयिपत् । यङ्ग्लुगन्तसनन्तात् णित्रि-चुबोभवि. पयति, बुधोभविषयांचकार । लुटि डे द्विग्वे अवुयुयोभविपत् बोमविपि इत्यस्य योभविपयति, भोमविषयांच कार । लुहि है अबुयोभविपत् , अबोभविपत् । णिमन्तसनन्तात् णित्रि- विभावयिपयति, विभावयिपयते, विभावयिपयांचकार । लुटि डे द्वित्वे अवियिभावयिपत, अद्वित्वे अविभावयिपत्। यडत. णिमन्तसनन्तात् णिनि द्वित्वे युषोभूययिषयति अद्वित्वे षोभययिपयति । यश्लगन्तणिअन्तसनन्तात् णिनि धुवो. भावयिषयति, योभावविषयति इति । पञ्च प्रकृतय उदाहताः ·रूपसिद्धी इत्यादि सर्व यथासंभवं समीक्ष्य समुन्नेयम् । अन संग्रहार्यो पूर्वाचार्याः पठन्ति - परमप्रफुतिर्यङ् यश्लुक् णिच् सन् णिन् ततोऽसनरसंश्च । तस्माणिझिनि प्रकृतिः विज्ञेयकानविंशतिधा ॥१॥ एवं सर्वधातूनां एकानविंशतिप्रकृतय उदाहार्याः । कण्डून गात्रविकर्षणे आकार इत् । ७७७ । धातोः कण्ड्वादेर्यक् । ४ । । । ६ । कण्डून इत्येवमादिभ्यः धातुभ्यः यक्प्रत्ययो भवति । ककार एक- भावार्थः । नियार्थत्वात् धातुसंज्ञायां पूर्ववल्लडादयः फण्डूयति, कण्डूयतः, कण्डूयन्ति इति । कण्डूयते, कण्डूयेते, कण्डूयन्ते इति। भावादौ यकि अत इति लुक् कण्ट्रय्यते, कण्डूय्येते इति । लडि अकण्डूयत्, अकण्डूयत। भायादौ अकण्डूय्यत । लेटिकण्डूयतु, कण्डूयत्ताम् । भावादी कण्डूय्यताम् । लेकि- कण्डूयेत् , कण्येत । भावादौ कण्डूय्येत। लिङि-कण्डूय्यात् , कण्डूयिपीष्ट । लिटि-कण्ड्यांचकार, कण्ड्यांचके । लुङि- अकण्डूयीत् , अकण्डूयिष्टाम् इति । अझण्डूयिष्ट, अकण्डयिपा. ताम् इति । कर्मणि अकण्डूयि अकण्डयिपाताम् इति । लुटि- फण्डूयिता । लटि-अकण्डूयिष्यत् , अकण्डूयिष्येत । लटि- कण्डयिष्यति, कण्डूयिष्यते । निषि-कण्डूययति, ण्डूययते, अकण्डूययत् , अकण्डूययत, कण्डूययतु कण्डू ययताम् , कण्डूययेत्, कण्डूययेत, कण्डूयथ्यात् कण्डूययि- पोष्ट । भावादी कण्हयिषीष्ट, कण्डूययिपीष्ट । लिटि-कण्डू. . , ·७७८ .. । लुग्भवतीति सुखयतीति भवति । इति कण्वादयो नेतव्याः। विकताः ययांचकार, अचकण्डूयत् । । यकस्तृतीयः । ४ । १ । ५१ । यगन्तस्य कण्डूयादेः धातोः सन्यडन्तस्य लिछडेऽपि पूर्वस्य तत आदेरचः तृतीय एकाज वा द्विर्भवति । इत्यन द्विवचनं न भवति । तत इत्य. स्याभावात्, केपांचित् तत इति नानुवर्तते वदर्शने यियि इतिद्विय- चने अकण्डूयियत् इति भवति । भावादी अकण्डूयि । लुदि- कण्डूययिता । भावादी कण्डूयिता, फण्ड्ययिता। लहि-अफण्ड्- ययिष्यत, अकण्डूययिष्यत । भावादी अकण्डयिप्यत, अकण्डू- ययिष्यता लटि-कण्डूययिष्यति, कण्डययिष्यते । सनि-कण्डूयिप इति स्थिते सन्यङश्चेत्यादिरेकाच् द्विर्भवतीत्येके तेषां चिकण्डू- यिपति । अन्येषां यकः तृतीय इत्यत्र तत इत्यनपेक्षा नानुवर्तते सत आदेरनादेशाच: तृतीय एकाच द्विर्भवतीति कण्डयियिपति, कण्डयियिषते इति । एवं मन्तु रोपे वैमनस्य च । मन्तूयत्ति, मातूयतः, मन्तूयन्तीति । वल्गु माधुर्ये १ वल्गूयति, वल्गूयतः, वल्गूयन्तीति । असु मानसउपतापे असूयति, असूयतः, असूयन्तीति । णिनि आस्य यत्, आसूययत । सनि असूयियिषति, महीट् वृद्धौ पूजायां च महीयते, महीयेते, महीयन्ते इति । सुख दुःस तत्कियायां अत इत्यनुस् सुख्यति, सुख्यतः, मुख्यन्ति इति । केषांचित् कोयो वेति पाठः । गिनि-सुरुययति, कफारस्य सम्बन्धिनो यफारस्य -- ·रुपसिद्धी . - - अथ सुबन्तप्रकृतिकानां, प्रकृतिमुदाहरिप्यामः । पुन अम् उनि स्यिते भात्मनः पुत्रं कामयते इति विप्रहे- ७७९ । सुपः कर्तुः काम्यः।।१।१७। सुमन्तात कन्या. च्यात् कर्तुरात्मनः कामयितुरेव सम्पन्धिनः कम्यर्थे काम्य: प्रत्ययो वा भवति । प्रत्ययस्यच सुपः श्लुगिति अम लुक् क्रियार्थो धातुरिति धातुसंज्ञाया पूर्ववत् लडादयः। पुत्रकाम्यति, एवं वस्त्रकाम्यति, राजकाम्यनि पलादित्यात् पदसंज्ञाया न इति नलुक् । मालाकाम्यति, फविकाम्यति, इदंकाम्यत्ति, स्वःकाम्यति, तत्काम्यतीति । ललि-अपुनकाम्यत्, पुत्रकाम्यतु पुत्रकाम्येन पुत्र काम्यात् पुत्रकाम्य्यात । हलो यमि यमो वेति पक्षे यकारस्य लुक् पुरकाम्याचकार, अपुत्रकाम्योत् । इलोय इति हलन्तात् धातोर्यः श्लगुच्यते तेनेह न भवति, पुत्रका- म्यिता, अपुनकाम्यिप्यत, पुत्रकाम्यिप्यतीति णिबि पुनका- म्ययति । लुडि डे- ७८० । मुपः । ४११०४६ । सुबवयवस्य धातोः सत्य- उन्तस्य लिड्डेच परत: पूर्वस्यच यः कश्चिदेकाजवयवस्तस्य द्विवो भवति । तत्र चातूरूप्य भवति अपुपुनकाम्यत्, अपुतत्र. काम्यत् , अपुचकाम्यत् , अपुनकामिम्यत । णावतो लोपात अनग्लुचीति वचनात् सन्वद्भावो नास्ति । सन्यप्येव द्वित्वे चातूरूप्यम्-पुपुत्रकामियपति, पुतित्र काम्यिपत्ति पुनधिकाम्यि- षति. पत्रकामिम्यिपति, पुत्रकाभ्यिपिपति । एवं वस्त्रकाम्यादिषु ·- Nawun विमहे । १८। मुय. - स्यति, युष्मद्यति, अस्मद्यति । "त्वमौ प्रत्ययोत्तरपदे चकस्मिन्" इति स्वमौ भरत• त्वनि, माति । घातोागित्यादिना दीर्घ तिदन्ताः नेयम् । एवं पुनअमिति स्थिते, आत्मनः पुनमिच्छतीति ७८१ । क्यचामान्ययात् । १ ।। न्तात् कम्याप्यादात्मनः कामयितुरेव सम्बन्धिनः काम्यर्थ क्यच् प्रत्ययो भवति काम्यश्च यद्यसौ सुप् मकारान्तादव्य- याच्च परो न भवति । ककार क्यच् क्य इति सामान्यप्रह- णार्थः । चकारः सामान्यग्रहण विधातार्थ: ७८२ । च्चो चास्यानव्ययस्ये । २ । ३ । ४० । अवर्णस्यानव्ययस्य चचौ क्यचि च परे ईकारो भवति । पूर्ववल्लडादय पुत्रीयति, मालीयति । ७८३ । नइक्ये । १ ।१ । ६३ । नकारान्त शब्दरूप क्ये प्रत्यये परतः पदसनं भवति । पक्यचा विशेषकराननुषन्धानुत्सृज्य सामान्यग्रहण । पुनः न इति नलुक तत ईत्वम् राजीयति, शर्मीयति, यङलेडित्यादिना दीर्घ. । कचीयति, शिसी प्रति, दन्तीयनि, तरुणीयति. दन्तिनीयति, पुत्रिणीयति, इक्यति, वधूगति, यड्लेडित्यादिना री पित्रीयति, कर्मयति । ७८४ । ओदोतावाव्यि । २ । ३ । ३६ । ओकारी. कारयोः स्थाने यकारादौ प्रत्यय अव् आर् इत्येतो क्रमेणा- देशौ भवतः । गव्यति, नाव्यति, वाच्यति, सम्यनि, सद क्य इति क्यड्क्य.

·२५२ रूपसिद्धी गीर्यति, दीव्यति, पयस्यति, अदस्यति उपानातीति । आत्मनःवाचमैपीत् इति विप्रहे- ७८५ । क्यो वा। ४ । २।। धातोहल उत्तरस्य क्यच्क्यडोर्यकारस्य ल्यश्लिप्रत्यये परे लुग्भवति वा । अवाघीत, अवाच्यीत् इति । सनि पुपुत्रीयिपति, पुतिप्रीयि- पति, पुत्रीशियिपति, पुत्रीयिविपति । ७८६ । नाद्यच् । ४ । १ । ४७ । सुन्धातोरादिरच न द्विरुच्यते । अशिश्वीयिपशि, अश्वीयियिपति, अश्वीयिपि. पति । प्रामादे इवाचरतीति विग्रह- ७८७ । गौणादाधाराच्चाचरि ।४।१ । १९ गौणात्सुबन्तात् अमाव्ययादाचरेराप्यादाधाराच्चाचर्यऽर्थे क्यज् पा भवति । पूर्ववल्लडायदः प्रासादीयति फुट्याम् , पर्यवीयति मंचके, अश्वीयति वृषभे इति । पुनमिवापरतीति पुत्रीयति छात्रमाचार्यः, सजीयति सेयम् , मालोयति किसलयमिति । अश्व इयापरतीति विग्रहे अश्वस् इति स्थिते- ७८८ । कर्तुःक्किए । ४ । १ । २० । गौणादाचरे: कर्तुः सुप आचर्यऽर्थे विवप् प्रत्ययो वा भवति । ससर्वोs. प्रयोगीत् सुपः श्लुक् क्रियार्थत्वात् धातुसंज्ञायां लहादयः । अश्वति गर्दभः. गर्दमत्यश्वः, सति काक इति । गल्भ इवाचरतीति विग्रहे गल्भस् इति स्थिते- ७८९ । गल्भक्लीबहोढान्डिन ।४।१।२१ । गल्भादिभ्यो गणेभ्यः आचर्यर्थे विवर किवद्भवनि । हित्वात्

·तिङन्ताः
२४ । सकारान्तस्य
सह । गल्भते, क्लीयते, होढवे । श्येन इयाचरतोति यिमहे -
। श्येनस् इति स्थिते-
७९.: । क्यद । ४ । १। २० । गौणादाचरेः फतुं:
सुपः आचर्यर्थे प्क्यड भवति । पकारः मुंबापार्थः फकारो
नक्ये इति सामान्यग्रहणार्यः, टकारस्तटर्यः यह्लेलि-
त्यादिना दीर्घः । धातुसंज्ञायां लहादयः श्येनायते काकः,
अश्वायते गर्दभः, पित्वादतद्धितेऽपि पिति तद्धित इति
पुवद्भावः एनीवाचरति एतायते, श्येनीर श्येतायते, कुमारीय
कुमारायते वृद्धा, तरुणीन तरुणायवे जीर्गा, तपते, यद्यत,
स्वद्यने, मद्यते इति ।
७९१ । सो वा लुम्च । ४ । १
गौणस्य फर्तुः सुपः आचर्यर्थे क्यर भवति सलोपश्च या
पयायते पयत्यते।
७९२ । अप्सरमः। ४ । । । २५ । अप्सरम क्या-
पग्नियोगे नित्य लुग्भवति । अप्सरायते ।
७९३ । भृशादेश्च्चोस्त. ।।१।२६ । भृशादः
सुयन्तात् कर्तुव्यर्थे प्रागत त्तद्भावे क्यङ्वा भवति तत्सनि-
योगे सकारतकारान्तस्य लुग्भवति । अभृशो
भृशो
भवतीति भृशायते, शीघ्रायते, उन्मनस-उन्मनायते, वेहत
वेहायते, अनिद्रो निद्राधान भवतीति विप्रहे निद्राम इति
स्थिते
७९१ । निद्रादिडागम्यो धर्मिणि क्यप। ५। ...

·२५४ रूपसिद्धी - निद्राविभ्यो डाजन्तेभ्यश्च धर्मिणि पर्वमाने या फतवाचिभ्यः व्यर्थे क्या भवति । ७९५ । क्यपो वा । १।४।१७। क्यपन्ताल्लस्त हो वा भवन्ति । निद्रायनि, निद्रायते, फरुणायति, फरुणायते, चर्भायति, चीयते इति । पटत् करोतीति पटदित्यत:- अनेकाचोऽव्यक्तानुकरणात् फ-वरितभ्यां द्विश्चेति डान् द्विर्भारश्च । ढाजन्तात् क्यविधानादेव फम्वस्तियोगइव क्यष्यपि डाच् विज्ञायते । ७९६ । हावादी । १ । १ । १३१ । द्विरुक्तरादौ पूर्व. स्यामुक्तौ अतो यस्तकारस्तस्य डाचि परतो नित्य लुग् भवति । पटपटायति, सिमसिमायति, मिमसिमायते इति । सूनं करोतीति विप्रहे सूत्र श्रम् इति स्थिते- ७१७। णिज् बहुल कादिपु । ४ । १ । २८ । सुप. न्तात् कृआदीना धातूमामर्थे बहुलं णिज् भवति । णकारोणेरि- तानिडामिति सामान्यप्रणार्थः चफारस्तदविघातार्थः । सुपः इलुक् उपन्याजादेरियन्त्याजादे क् धातुसज्ञाया लडादयः सूत्रयति व्याकरण, मुण्डयति माणवकम् , मिश्रयत्योदनम् , इलायति ववम् , लवणयति सूपम् , चतं करोति तयति पय एव भुड्के इत्यर्थः । सापद्य व्रतयति सावद्य মুক इत्यर्थः । कृत गृह्णानि कृतयति, तूस्तानि विहन्ति वितूस्तयति केशान् विजटीकरोतीत्यर्थः । उपसर्गसहित एव णिच केशभ्रंश- माद्यर्थमाचष्टे इति व्यायुपसर्गप्रयोगः । पार्श विमोचयति ·स्मनः अघः" यति, वास्या छिनत्ति वासयति, अश्वेनातिकामति अत्यश्व. यति, अतिहस्तयति । आख्यानमाचष्टे इत्यत्र बहुलवचनाव न भवति । हस्तं निरस्यतीति विग्रह इस्त अमिति स्थिते. तिसन्ता: २५५ विपाशयति, रूपं दर्शयति रूपयति, लोमान्यनुमार्टि अनुलोम. यति अन्वलुलोमत, पटुमाचष्टे पटयति, भपीपटत्, यक्ष- माचष्टे वृक्षयति, मालामाचष्टे मालयति अममालत। वहिमापणे ततः क्तक्तवत्विति क्तः व्यादिः कितीति साचो यत्र इक् "ह" इति ढकारः इति तकारस्य धकारः तस्य ष्टुत्वम् ढकारः दो ट्रीति लुक् ठूलुच्यण इति दीर्घः अढागाचष्टे इति णिञ् व्यन्याजा- देरिति लुक् ऊढयति । लुङि-डे द्विवचनं प्रति ढत्वादेरसत्वात् इति रिह हि इति द्विवचनम्, हलोऽनादेरिति लुक् कुहोश्चुरिति झकारः आणजश्रज्झप इति जकारः आर. जायच इति औकारः गेलृक् ततो ढत्वादि पूर्ववत् दूलुन्यण इति दीर्घः आणजश्राप इति जकारः गुश्चापिन्यसन्नित्यत्र अअसन् इत्यकारप्रश्लेपात क्वचिदसत्वाभावाधिकारे कर्तव्ये द. कारादीनामसत्वं न भवति औजिढत् औडिढत् । तृणान्यु- एजुत्य शातयति उत्तृणयति, पत्रेण सगाच्छादयति संवत्रयति, वीणया उपगायति उपवीण्यति, तूलैरनुमापयति अनुतूलयति, श्लोफैरुपस्तौति उपश्लोकयति, सेनया अभियाति अभिः पेणयति, स्थासेनिषेधसिचसखां द्वयटीति पिः । वर्मणा सनाति संवर्मयति, मूगैरवकिरति अवध्वंसयति या अवचूर्ण " " ततः - ·२५६ रूपसिधौ amunmunna- , ७९८ । निरस्यङ्गेभ्यः कर्मणो णित् । ४ । १ । ३२ । अगवाचिनः कर्मणो निरस्यत्यर्थे णिल भवति । णडावितो णिचोऽपवादः हस्तयते, पादयते । स चिकीर्पतीति विग्रहे । ७२९ । सनकक्षकटकच्छू गहनात् पाप चिकीपों क्य ५ । । ३५ । सत्रादिभ्यः फर्मभ्यः पापे वर्तमानेभ्यः चिकीत्यर्थे क्यडू भवति । सत्रायते पापं कर्तुमिच्छती- त्यर्थः। एवं कक्षायते, फष्टायते, कृच्छ्रायते, गहनायते । ककारी योऽस्य भेदार्थः। । नमोवरिवस्तपसः क्यच् । ४ । २ । ४० । नमसादिभ्यः कुमार्थे क्यच् भवति । नमस्करोतीति नमस्यति परिवस्यति गुरून पूजयतीत्यर्थ: स्यति तपश्चरतीत्यर्थः । ८०१ । चिनको विस्मये । ४।१। ४१ । चित्रडित्येत- स्मात् कर्मणो विस्मये वर्तमानात् फार्थे क्यच् भवति । डकार- स्तऽर्थः चिन्न फरोतीति चित्रीयते विस्मयं करोतीत्यर्थः । इत्यादि समस्त सविस्तरं योजनीयम् । । इति यडादिप्रत्ययान्तपरिच्छेदः पञ्चमः। ८०० देवान् , तप- अथ शत्रादयः कर्तृभावकर्मकर्मकर्तृषु प्रदान्ते । सतीतिधातोर्विहितस्य लटो यत्र विपये तिबादयोऽतडो भवन्ति तत्र शत इत्यादेश: यत्र तादिस्तड् भवति नन्न आन इत्यादेशः । शकारौ तृप्तार्थाध्ययनिर्धायच्छन्नानश्मति ·तिङन्ताः २५७ ~ nAmmarva - PHP पुजाधारक्तैरिति विशपणार्थों । ऋकार उगित्कार्यार्थः शबोत्यादि पूर्ववत् । भवत् इति स्थिते स्वादयः शत्राचन्ता आश्रय लिगत्वात् विष्वपि लिनेपु योज्याः । पुंसि -भवन् , भवन्तौ, भवन्तः इति । त्रिया भवन्ती, भवन्त्यौ, भवन्त्यः इति । नपि-भवत्, भवती, भवन्ति इति । आनशि व्यतिभू आन इति स्थिते शबोत्वावादेशेषु कृतेषु । ८०२ । मगाने । ४ । २ । ४४ । धातोविहिते आने परत: अकारस्य गगागमो भवति । अकारककारावितौ व्यति. भवमान इति स्थिते पूर्ववन्नीतिः । व्यतिभवमानः, व्यतिभव. मानौ, व्यतिभवमानाः इति । व्यतिभवमाना, व्यतिभवमाने, व्यतिभवमानाः । व्यतिभवमान, व्यतिभवमाने, व्यतिभव- मानानि इति । भावे आनशि यकि मगागम । अस्य भावस्यैक- त्वात् सर्वत्रेकवचनानि भवन्ति । ध्यपानभावे इति नपुसफ- त्यम् । भूयमानम् । कर्मणि कर्तरिच अनुभूयमानः, त्रिवपि लिङ्गेपु नेयम् । एवमेधमानः, एध्यमानम् , पचन् , पचमानः, नन्दन्, नन्द्यमानः, समानः, घश्यमानः व्ययन्, व्ययमानः, भदन् , व्यत्यदानः । अद्यमानः, शयाना, शय्यमानम् , ब्रुवन् , मुवाणः, उच्यमानः । जुह्वनी, जुह्वत् शौ अज्ञातुरिति वा नम जुद्धन्ति, जुहति, व्यतिजुह्वानः , हूयमानम् , हूयमानः लजिहान , अभिदधानः विधीयमानः, दीव्यम् , व्यतिदीव्य- दीव्यमानम् , दीव्यमाना, प्रसूगमानः, नछन् , । . न नमिति नमःप्रतिषेधः । जुह्वत् , हायमाना, दधत, मानः।

·२५८ रूपसिद्धौ niuF A- . नह्यमानः, सुन्वन, सुन्धानः सूयमानम् , सूयमानः, अश्नु- वान:: अश्यमानः, चिन्वन, चिन्वानः, चीयमानः, क्रीणन् , क्रीणानः, क्रीयमाणम् , क्रीयमाणः, घृणानः त्रियमाण:, गृहन् , गृहानः, गृह्यमाणः. तुदन् , तुदमानः, तुधमान, प्रियमाणः मुञ्चन् , मुन्चमानः, मुच्यमानः, तन्वन् । तन्वानः तायमानः तन्यमानः, कुर्वन , फुर्वाणः, फ्रिय' माणः, मन्धान:, मन्यमानः, सन्धन, रुन्धानः, रुप्यमानः, मुखानः भुज्यमानः प्रयुजन् , प्रयुञ्जानः, प्रयुज्यमान, चोरयन् , चोर्यम णः, छादयमानः, छाद्यमानः, लक्षयन, लक्षयमाण:, लक्ष्यमाणः, योजयन् , योज्यमानः, योजन् , युज्यमानः अर्चयन् , अर्चमाणः, अर्यमाणः, वारयन्, वार्यमाणः, वरन् परमाणः, प्रियमाण: इत्यादि नेयम् । कण्डूयन् , फण्डूयमान', कण्डूय्यमानः । योभूयमानः, वोभूय्यमानम् , अनुयोभूय्यगाना, योभुवत् , भावयन् , भावयमानः भाव्यमानम् , भाव्यमानः, मानः स्वयमेव । आदयन् , आदयमानः आद्यमानः, तोद- यन् तोदयमानः, तोद्यमान , बोभूययन् , योभूययमानः, योभूययमानम् , घोभूययमानः स्वयमेव । बोभावयन् । बोगावयमानः, योभाव्यमानम् , घोभाव्यमानः, चुभूपयन् , व्यतियुभूपयमाणः, युभूप्यमाणम् अनुवुमूष्यमाणः, बुभूष्यमाणः स्वयमेव । जियत्सन् , व्यतिजियत्समानः, जिधस्यमानम् , जिघरस्यमानः स्वयमेव । सहयस्य॑ल्ल. भावय- ·-- - ८ इत्येषां तस्योकारः बभूवुषः, मभचुना, अभूवद्यामिति।पभूवुपी, माफलीत्यादिनत्यम् द्विवाभावश्च, सत एकाचवादिट् पत्रिवान्, बभूवत् फाने-व्यतिप्रभूवाना, भूवानम्, अनुयभूवानः तिदन्ताः टो वाऽनि ताविति लट शत्रादेशः भविष्यन् , व्यतिभविष्य- माणम् अनुमविष्यमाण.। एधिष्यमाणम् , पक्ष्यन् , पक्ष्यमाणः, नन्दिप्यन् , अत्स्यन् , व्यत्यत्स्यमानः शयिष्यमाणम् , शायि. प्यमाणम् , अतिशयिप्यमाणः, अतिशामिप्यमाणः, मोप्यन् सोप्यमाणः, बोभूयिष्यमाणः, बोभूयिष्यमाणम् , अनुपोभू- यिध्यमाणः योभविष्यन् , आदयिष्यन, आदयिष्यमाण', वुभूपिप्यन्, व्यतिबुभूषिष्यमाणः, बुभूपिप्यमाणम् , युभू- पिण्यमाणः । बोभूययिष्यन् , योभूययिष्यमाणः, योभूयि. प्यमाणम्, चोभूयिप्यमाणः । कण्डूयिष्यन् , कण्टूयि. घ्यमाणः इत्यादि नेयम् । ८०३ । लिटः कसुकानो। १ । ४ । ७९ । लिट: स्थाने अतड्तड्वत् कसुकानी इत्यादेशौ फित्कार्यार्थः उकार उगित्कार्यार्थः । कयौ मादिनियमात प्राप्तस्येटः क्वस्येकाज्यस क्यस्येकाज्यस पलादेरिट नियमाग्निवृत्तिः नित्यत्वात् द्विवचने कृते सति अनेकारत्वम् तत: स्वादयः । पभूषान् , बभ्वामी, प्रभूवांसः । हे बभूवन , हे समृयांसो, हे बभूषांस। बभूवासम् , बभूवासौ ! शमादाजादौ स उम् " इत्युस्युवादशे घ कृत लुइलिटि भवत । ककार: नान्यतः एव मुत्रः, ·२६० --- - पलादित्याभावे सर्पग्रेढभाय: पेचुपी, पेचियत, पंचानः । नन- न्द्वान्, नगन्दुपी, गनन्दत् । एवं संवियियान, संयिन्युपी, सविवियत्, संविव्यानः । जभिवान, जापी, जक्षियत् व्यरिजक्षाणः, जक्षाणम्, जमाणः । पस्लादेशाभाये दीर्घ च कृते एकाच्वादिट् आदिवान्, आदुपी, आदियत् , व्यत्यादानः, बादानम्, आदानः । कृतयनिकः द्विर्षचने कृने दीप छते एकाच्वादि उचिवान् ऊचुपी, चियत् , अचानम्, उचानः । जुपान्, जुहुवुपी, जुट्ठयत् , व्यतिजुहुवाना, जुहुयायपान, जुवाञ्चक्रुषी, जुयांचवान , जुह यांचप्राणः । इटि पातो लु- गिति लुक् अभिदधिवान्, अभिदधुपी, अभिदधिवत् , अभि- धानम् । छा गतिनिवृत्तौ वस्थिवान् , तस्थुषी, तस्थिवत् , दिदि- धान, दिदिवुपी, दिदियत् , दिदिवानः । सनेहियान्, सन्नेहुपी, सन्नेहिवत्, सन्नेहिवाना, मुधुवान्, सुपुवुपी. सुपुक्त, सुपुवाणः । निश्चिधिवान् , निश्चिकिवान् , निश्चिच्युषी, निश्चिक्युपी, निहिचचिवत्, निउिचकियत, निश्चिच्यानः, निश्चिक्यानः । चिक्रीवान. निक्रियुपी, चित्रीवत्, चिफ्रि- याणः, तुतुद्वान् , तुतुदुषी, तुद्वत् , तुतुदानः, तेनिपान् , तेनुषी, तेनिवत , तेनानः, रुरुवान , करुधुपी, रुरुध्वत् , रुरुधान, चोरयाञ्चधान , चोरया चकुपी, चोरयाञ्च- चोरयान्चक्राणः, अनुयोभूयाञ्चक्राणः, बोमवा. चकृधान, भाषयांचकाणम् , यांचक्राणः, आदयाश्चकवान् , आदयांचताणः, क्रापयांच. कृवत्, भावयाश्चक्राण , भाव- , .

·तिमन्ताः वान् , कापयांचमाणः, युभूगंचक्रागः, कण्डूयाऽधकृयान, कण्डूयाश्चमाणः । इत्यादि पाशेषगालक्ष्यम् । इति शनादिपरिच्छेदः पष्ठ । . अथ कृत्संग्रहः। अथ कृत्प्रत्ययान्ताः प्रदश्यन्ते साप्यानाप्यादित्यादिना लक्तध्यपखार्थाः अकर्मकात भावे भवन्ति सकर्मकात कर्मणि भवन्ति, अविवक्षितकर्मकोऽकर्मक इति मकर्मकात कर्मा- विवक्षायां भावेऽपि भवन्ति- ८०४ । कृद् बहुलम् ५ । ३।५८। कृत्प्रत्ययो निर्दिष्टा- दिन्यत्राप्यर्थे यहुलं भवति । ८०५ । प्राकृस्त्रि प्राप्तोऽसमः । ४ । ३ । ५८ । इत ऊचं स्त्रियांक्तिन्नित्यतः प्राक् यो विषयः तस्मिन् प्राप्तश्चासमः औत्सर्गिकइचासरूपः प्रत्ययो भवति । अपवादेन बाधि. तस्योत्मर्गस्थापवादविषयेऽनेन सूत्रेण समावेशः क्रियते । ८०६ । घ्यण । ४ । ३ । ६० । धातोयण प्रत्ययो भवति । इत्येताभ्यां घ्यण । कारः "क्तनिट् घना कुपि. सीति" कुस्वार्थः। णकारो ॥ नित्यस्या, इत्याकारार्थ: अक्टिल्लुग्घेवावित्याकारः ततः स्वादयः । कार्यम्, हार्यम् । पच्युजमुग्भ्यः ध्यण- ८०७ तेनिट्वजः कुधिति । ४।१।१७१ । केऽ'

·२६२
रूपसिनी
धातोश्चमान्तस्य फपदेशो भपति घिसि प्रत्यये परत: शेष
पूर्ववत् । पाक्यम् , योग्यम् , भोग्यम् । पच् इत्यो प्यण् ।
८०८ वाक्यानिदापावदायं नाम्नि।४।१।१७२।
वाक्यादयः शब्दाः मृतकुत्यादयो नाम्नि निपात्यन्ते । वाक्यम्
अन्यत्र वाच्यम् । पसिन् इत्यतो ध्यण ।
८.९ । ध्यण्यावश्यके । ४ । १ । :७६ । आवश्यके
ध्याणि फुत्वं न भवति । अवश्यस्य भाय नावश्यकम् । मयूरव्यं.
सफादय इति समासः । लुग्ध्यप्यपश्यम इति मलोपः ।
अवश्यपाच्यम्, अवश्यसेच्यम् ।
८१० । निप्रायुजः शकि।। १ । १७७ । निमाभ्यां
परस्य युजः शक्यर्थे गम्यमाने घ्यणि कुत्वं न भवति ।
नियोज्यः, प्रयोज्यः, शकीति फिम् ? नियोग्यः, प्रयोग्यः ।
८११ । भुजोऽदौ । ४।।। १७८ । भुजोऽद्यर्थे
ध्यणि कुत्वं न भवति । भोज्य ओदनः । अदाविति किम् ?
भोग्यः कम्बलः ।
८१२ । त्यज्यजः । १ । १७९ । त्यज्यजोः
ध्यणि कुत्वं न भवति । त्याज्यम् , योज्यम् । खुब छेदने,
पूर्व पवने, भू इत्यत:--
८१३ । ओरावश्यके । ४ । ३ । ६२ । उवर्णान्ताद्धा.
तोरवश्यंभारे द्योत्ये व्यण भवतीति ध्यण् । ओदौतोऽवाव्योति
अवादेशः पश्चादाकारः । लाग्यम् , पाव्यम् , भाव्यम,
लाव्यमवश्यम्, पाव्यमवयम् , भाव्यमयश्यम् , अवश्यला-

·सिटन्ताः २६३ व्यम् , अवश्यपाव्यम् , अवश्यभाव्यम् । पूर्ववत्समासः . मलोपश्च। ८१४ । तव्यानीयौ । ४ । ३ । ६७ । धातोस्तव्या नीयप्रत्ययौ भवतः । भवितव्यम् , भवनीयम् पुंसा, एधि. तव्यम् , एधनीयम् , विद्वद्भिरित्यादि । अभिभवितव्यः । अभिभवनीयः शत्रुः। कर्तव्यः, करणीयः कटः। भर्तव्या, भर• णीया भूः । दातव्यम् , दानीयं धनम् । अत्तव्यम, अदनी. यम् फलम् । अतिशयितव्यः, अतिशयनीयः परः । वक्तव्यम् , पचनीयम् हितमित्यादि । स्नाति तेनेति स्नानीयं चूर्णम् । दीयते- ऽस्मै इति हानीयोऽतिथिः। समावर्ततेऽस्मादिति समावर्तनीयो गुरुः। उद्वेजनीयो राजा। मोहयत्यात्मानं मुखत्यनेनात्मेति वा 'मोहनीय कर्म । अवश्यलवितव्यम्, अवश्यलवनीयम्, अवश्य- जेतव्यम्, अवश्यजयनीयम्। पूजयितव्यः, पूजनीयः,श्रोतव्यः, श्रवणीयः, स्तोतव्यम्, स्तवनीयमित्यादि। ८१५ । प्वच्चत्तकिशकशसियत्सहियजोऽयवासुवप- रपलपापत्रपडिपदभचमुर्यः । ४।३।६८ । पवर्गान्तादजन्ता- 5च तादिभ्यश्च धातुभ्यो यः प्रत्ययो भवति य्वादीन् ऋवर्णा- तांश्च वर्जयित्वा । शपि आक्रोशे शप्यम् । दुलभप प्राप्ती लभ्यम, रमु क्रीडायाम रम्यम् । डुदाल दाने- ८१६। ये। १।२१८८। आकारान्तस्य धातो: ये प्रत्यये प्ररे ईकारो भवति । पुनरक्त्येिड़ देयम् । डधान धारणेच 'धेयम् । माङ् माने अनुमेयम् । आस्थेयम् । ता अवयोधने विजेय .

·२६४ रूपसिसौ म् । प्रहेयम् । ओदौतोयाऽम्पीति अब, भव्यम, हव्यम, अव्यम्, लव्यम्, पव्यमित्यादि । पते घदे याचने चत्यम् | तक सहने तक्यम् । शक्ल जी शक्यम् । शसू हिंसायां शस्यम् । यतन प्रयत्ने यत्यम् । पहि मर्पणे सत्वे सह्यम् । यजि देवपूजादौ यज्यम् य्यादिप्रतिपधः किम् ? यु मिश्रणे प्यण याव्यम्, आइपर्वस्य पुत्र अभिषये इत्यस्य आसाव्यम् । दुवपि बीजसन्ताने वाप्यम् । रप लप व्यक्तायां वाचि राप्यम् , लाप्यम् । प्रपूपि लज्जायाम् अपपूर्वः अपनाप्यम् । डिप क्षेपे डेप्यम् । दम इति धातुरप. ठित: दाभ्यम् । चमू छमू जमू समू अदने आयूर्यः आचा. म्यम् । कृ-कार्यम् । तृ तार्यमा ८१७ । गाद्यमोऽनुपसर्गात् । ४ ३ । ६५ । गद व्यक्तायां वाचि मदी हर्षे यम उपरमे इत्येतेभ्योऽनुपसर्ग- भ्यो यो भवति । गद्यम् , मयम् , यम्यम् । अन्यत्र घ्यण निगा- धम् , प्रमाद्यम, आयाम्यम् । ८१८ । चरः । ४ । ३ । ७० । घरेरनुपसर्गात् यो भवति । चर्यम् । ८१९ आडोऽगुरौ । ४ । ३ । ७१ । आपरात् चरे:यो भवति अगुरौ। आचर्यो देशः । गुरौ ध्यण आचार्यों भट्टाकलकः । ८२० 1 बदः सुपः क्यप् च । ४ । ३ । ७४ । अनु. पसर्गात् सुपः परात् पदतेः क्यप् चकाराद्यश्च । ककारोs- क्टिदिति विशेषणार्थः । पकारस्तगर्थः क्यपिशव्यादिस्व.

·Mara sma उपन्तात् परं । धूम् मधू शब्दकुत्सायाम् मध्यम् श्रध्यमा अन्चक्लपवृत पौ कृपिटादेविति लत्वम् । कल्प्यम् । चुतै हिंसामन्थनयोः तिरुन्ताः २६५ वचः कितीति इक् स्वकृतास्युक्तमिति समासः ब्रह्मवदि. व्यम् ब्रह्मणा वा वदितव्यम् इति । कर्मणि भावे या प्रत्ययः मोद्यम् , ब्रह्मवद्यम् , सत्यमुमते इनि सत्योद्यम, सत्यवधम् । ८२१ । हत्याभूयं भावे । ४ । ३ । ७५ । अनुपसर्गात हत्याभूय इति भावे क्यबन्तं निपात्यते । निपा. नात् नकारस्य तकारः। हन्तेः स्त्रीभावे ब्रम्हणो हतिः ब्रम्ह- त्या । पूर्ववत् समासः । एवं अश्वहत्या । भयतेनपुंसकभाषे म्हणो भावे भवनमिति ब्रम्हभूयंगतः एवं देवभूयंगतः । ८२२ । शास्त्रजुपस्त्वत्यूदुपान्त्यादनृचकृपघृतः । ।। ३ । ७९ । शासादिभ्यः ऋच-कृपि-वृति-वर्जितेभ्यश्च कारोपान्त्येभ्यः क्या भवति । शासू अनुशिष्टौ । ८२३ । शासः क्ङित्यहलीत् । ४ । १ २४०। सोधातो: अङि डिति प्रत्यये च उपान्त्यस्य इकारो भवति स्वसीयादिना पत्वम् । शिष्यम् । वृश् वरणे प्राड्पूर्वः । ८२४ । न्हस्वस्य तक् पिति कृति । ४ । १ । ४२ । हस्यस्य पिति कृति परे तगागमो भवति । प्रावृत्यम् । दृद्ध सदरे आइत्यम् । जुषैड् प्रीतिसेवनयोः जुप्यम् । ष्टुञ् स्तुती तुत्यम् । इण गतौ इत्यम् । इक् स्मरणे अधि- वः अधीत्यम्। एतीत्युभयोरपि प्रहणम् । वृतू वर्तने वृत्यम् । ति किम ? ऋष: अर्घ्यम् । क्लुपौल सामर्थे आरादेशेच - ·रूपसिौ ----- --- । 1त्यप्रत्ययान्तस्य चर्यमिति ध्यणेष । इत्यादि ध्यबजन्तमुदाहरणीयम् 1 ण्वुत्र- ग्लिहादिभ्यश्च इति ण्वु तृच् अच् इत्येते प्रत्यया भवन्ति । ते च कल्लोतुत्वामिति फर्तरि भवन्ति । णकारो म्णिस्यस्या इत्याकारार्थः चकारः अचीति विशेपणार्थः। ८२५ । वोस्कः।। २ । ३ । ३४ । वु इत्येतस्य प्रत्ययस्य अफ इत्यादेशो भवति । एङरादेशे कृते आकारः भावकः, भविता, भवः । कारकः, की, करः । नायकः नेता नयः । लिह आस्वादने लेटा लेहका लेहः । श्लेपकः श्लेष्टा श्लेष. इत्यादि । ८२६ } त्याऽयदाद्यतः । यदादिवर्जितस्य च योऽकार: तस्यानितप्रत्ययावयवे ककारे आइपरे परत: नित्यमिफारो भवति न चेत्स आड् सुपः परो भवति । भाविका, भवित्री, नायिका, नेत्री, भावकम्, भवित, कारकम, कर्तृ, हारकः हर्ता हरः । शक्प्रच्छीत्यादिना इद- प्रतिषेधः । शक्ल शक्ती, प्रच्छ झीप्सायां वश्चभ्रस्जेत्यादिना प. त्वं ष्टुत्वंच। प्रष्टा । विदि विचारणे, विदि सत्तायां, विद्लब लामे इत्येतेषां वेत्ता। इन हिंसागयोः हन्ताविस निवासे वस्ता। घरल अदने अदादेशः घस्ता, पाता, जेता, स्तोता व्यादीना क्लादेरिट् भवत्येव । टुओश्वि गतिवृद्धयोः श्चयिता । निम् सेवायां श्रयिता । डीङ् विहायसागतौ डयिता। कु र दक्षु शब्दे रविता क्षविता । क्ष्णु तेजने कविता । स्नु स्रवणे प्रस्न- विता ।नु स्तुती नविता। यु मिश्रणे यविता | ऊत्-लविता, पविता।

·शुद क्षेप नोत्ता । तुदि व्ययने तोत्ता। स्कन्द गतिमापनयोः . इवीदप्रतिषेधः । अद भक्षणे अत्ता। क्षुद संपेपे क्षोत्ता! विजन्ताः २६७ वरिता, घरीता, प्रावरिता, प्रावरीता। ऋत् - तरिता, तरीता। मुरिसिविपवाच्च इति इट्प्रतिषेधः । मुच्ल मोक्षणे मोचकः मोक्ता । रिम् विरेचने रेचकः, रेक्ता । पिचि क्षरणे सेक्ता, .सेचकः । विचम् पृथग्भावे, विवेक्ता । दुपचिप् पाके पाचकः, पक्का । यच् परिभाषणे मादेशो था, याचकः पका। भ्रस्मस्मृयुय. विनित्यमुरुभाज्जः इति इट्प्रतिषेधः भस्जी पाके, ८२७ । प्रस्जसोऽर् । ४।२।९५ । भ्रस्जि इत्येतस्य यो रसितिभागः तस्य ल्यशिलप्रत्यये विपये अरादेशो या भवति भर्जकः, भ्रजकः । संयोगस्यादिस्को गिति सकारस्य लक् अश्वेत्यादिना पत्वं ष्टुत्वंच भ्रष्टा, भो । इमरजौ शुद्धौ नइमरज. सोर्नमिति सकारस्य नफारः महता । सृजि विसर्गे इति • दिवादितुदायोर्महणम । सृदृशां जल्यकित्यम् बष्टा । युजि स. माधौ, युजम् योगे इत्युभयोरपि प्रहणम् योक्ता । यजि देव- पूजादौ प्रश्चेत्यादिना पत्वम् यष्टा । विजृह पृथग्भावे विये का । णिजन् शौचपोषणयोः नेता । त्यज हानौ त्यक्ता ।मुजो कौटिल्ये • भुज पालनाभ्यवहारयोरपि प्रहणम भोक्ता । रुजो मने रोका भजि सेवायाम् भक्ता रमसरवान्ज इतीप्रतिषेधः। रंजि रागे रक्ता । भजो भामर्दने भक्ता । पन्ज संगे सङ्क्ता । वंज़ि सक्ने स्वता। ८२८ अक्षुनुतुस्कन्भिच्छिखिशपसहादः।४।२।१८०॥ - - ·२६८ रूपसिद्धौ स्फन्ता । भिम् विदारणे भेजा । शद्ल शातने शत्ता। पदि गतौ प्रनिपत्ता । पद्ल विशरणगत्यवसादनेषु सत्ता । हदि पुरीपोत्मर्गे हत्ता । पत्रासायुबुक्रुशुरुक्षुयादः इति प्रतिषेधः। पन्ध बन्धने बन्धा। जश्त्वेन दकारः। राध वृद्धावेव, राध साध संसिद्धौ इत्युभयोरपि प्रणम् , राद्धा, साद्धा। युधि संप्रहारे योद्धा । बुध अवगमने घोद्धा । घुघी मनी ज्ञाने इत्युभयोरपि प्रणं योद्धा । क्रुध कोपे, क्रोद्धा । शुध शोके शोद्धा। रुधृञ् आवरणे रोद्धा क्षुध चुभुक्षायाम् क्षोद्धा । व्यध ताडने व्यद्धा । आवलिलु क्षिच्छुरस्वतिशतात्यः इति प्रतिषेधः । आप्ल व्याप्ती आप्ल लम्भने इत्युभयोरपि प्रहणम् आप्ता । डुवपि बीजसन्ताने वप्ता । लिपि उपदेहे लेता । लुप्लम् छेदने लोप्ता । क्षिप प्रेरणे क्षिपि प्रेरणे इति दिवादितुदाद्यो. ग्रहणम् क्षेप्ता । छुप स्पृश स्पर्शने छोप्ता । गम्ल सृपल गतौ । ८२९ । वृस्तृप्सृपकृषिस्पृश्मृशो वा। ४ । २ । १९५ । दृप् , तृप् , सूप् , कृप्, स्पृश् , मृश् इत्येतेषां किति जलादौ प्रत्यये अमागमो वा भवति । इति पक्षे अमागमः । सप्ता, सप्ता। विध्यप् शये स्वप्ता । तिपृड् टिपृङ् क्षरणे तेप्ता । शपि आक्रोशे शप्ता । धूप तप सन्तापे यरलाद इतीप्रतिषेधः यभ मैथुने यब्धा । रमि रामस्थे, आरब्धा डुलभ प्राप्तौ लब्धा रयनगान्मः इतीट्पतिषेधः ! रमि क्रीडायाम् रन्ता। यम उ- परमे यन्ता । म प्रहत्व नन्ता । 'दन्दलि विस्पृमृदिरुक्रुरेःश: इतीप्रतिषेधः। दंश दशने दंष्टा,दृश प्रेक्षणे द्रष्टा। लिश लिप गतौ ·तिहम्ताः २६९ nur- -~- । लेष्टा । विश प्रवेशने प्रथेष्टा । छुप, स्पृश स्पर्शने स्पृष्टा, स्पष्ट । मृश भामर्शने, पामृष्टा, आमष्टी। दिशि अनिसर्जने दे।। मश, रिश हिंसायाम रेप्टा, रोष्टा । क्रुश आहानरोदनयोः मोटा। शिशुद्वित्विकृषियितुदोः प इति इट्प्रतिषेधः । शिप्ट विशेषणे शेष्टा ।शुप शोषणे शोष्टा । द्विप अप्रीती द्वेष्टा । यिपि दोनो स्येष्टा। कृषि विलेसने इत्युभयोरलि ग्रहणम् माया, की । पिप्ल संचूर्णने पेष्टा । जिपू ,विपू , मिपू, पृष, यूपू उक्ष सेचने,विष्ट व्याप्ती, विप प्रयोगे इति प्रयाणां पहणम् । वेष्टा । तुप तुष्टी, तोटा।दुषहरये दोधायन गिदुरुदिलिदाद् : इनि इटप्रतिषेधः यहि प्रापणे अतः हः इति ढकारः। अघ इनि तकारस्य धकारः। प्टुत्वेन तस्य ढकारः । द्रोहीति पूर्घटकारस्य लुफि सहिवडो- स्योरित्यकारस्य ओकार: वोढा । णहि बन्धने, नहोघ इति हफा- रस्य धकारः तत भष्ट्यादि नद्रा। मिह से पने मेदा । दुहि प्रपू. रणे दादेरेधादेर्घः इति पकारः ततः भष्ट्यादि योग्घा | रुह बीजजन्मति प्रादुर्भाव आरोढा । दिहि उपदेहे देग्या । लिहि आस्वादने लेढा। दह भस्मीकरणे दग्धा । स्विद्ममिधिलिपि- पुपः श्यात् इतीप्रतिषेधः । विधा गात्रप्रभरणे स्वेना । बुधि मनि झाने मन्ता। विधू संगद्धौ सेद्धा । रिटप आलिङ्गने आ. श्लेष्टा । पुप पुष्टौ पोष्टा । ८३० । गाटाडिगि। १ । १ । ११४ । गाह इत्येतस्य फुटादीनां च धातूनां णिति प्रत्यये छिद्वन् हिवी. व कार्य भवति । संकुटिता, संकोटः, उत्पुटिना, उत्पोटरः ।

·रूपसिौ
८३१ । इटि विजः । ४ । १ । १४५ । विजेर्धातो.
रिडादौ प्रत्यये ङित्कायं भवति । उद्विजिता ।
८३२ । नोनस्तोऽनिणे ।४।१ । २३८ । हन्ते:
ब्णिश्यर्जिते णिति नकारस्य तकारो भवति ।
८३३ । हो घः। ४ । १।२३९। इन्तेणिति हकारस्य
घकारी भवति । घातक , हन्ता । बातोयमिति यम् दायकः,
दाता । विधायक, विधाता, अवसायकः, अवसाता, गायकः,
गाता।
८३४ । मजन्यधोऽयरनंगवकंचमः कृऔ । ५ । १ ।
२३६ । मान्तस्य यमादिवर्जितस्य धातोः जनिवध्यो।
श्योपान्त्याकारस्य कृति बोच णिति आकारो न भवति ।
शमकः शमिता, दमक. दमिता, जनकः, जनिता, बधक:
बधिता ।
८३५ । जमोऽचि ।
२।१९९ । जभो धातो-
रजादौ प्रत्यये नम् भवति । जंभकः, नंभिता ।
८३६ । रधः । ४ । २ । २००। रघो धातोरजादौ
प्रत्यथे नम् भवति । रधाद्यौदिद्धन इति पक्षे इट् ।
८३७ । नेटथलिटि । ४ । २। २०१ ।
दावलिटि नम् न भवति । रचित्ता ।
८३८ । रभः । ४।२ । २०२ 1 रमो लिड्वर्जिते-
जादौ प्रत्यये नम भवति । आरंभकः ।
८३९ । लभः । ४ । २ । २०३ । लभो लिड्पर्जितs.
रघः
इडा-

·तिरुन्ताः २७१ . जादौ प्रत्यये नम भवति । भकः । ८४० । सहलुभेच्छरुषरिपस्ति । ४ । २ । १६२ । सहादिभ्यस्तकारे परे वलादेमंश्लः प्रत्ययस्य इड् वा भवति । सहिता, लोभिता, एपिता, रोपिता रेपिता । इडभावे सोढा ढत्वादि पूर्ववत् । ८४१ मृजुः । ४ । २३२ । मृजेर्धातोः ऋवर्णस्य स्थाने योऽकारस्तस्य भाकारो भवति । सम्माष्ट, सम्मार्जिता, सम्मार्जक इत्यादि । योभूयकः बोभूयिता, पाप- पः, पापचिता । गिलुरु भावकः भावयिता, कारकः, का. रयिता, बुभूषकः, बुभूषिता इत्यादि । कृद्धहुलमिति । पादाभ्यां हियते इति पादहारकः । गले चुप्यते इति गलेचोपकः । हलतः सप्तम्याः इति सुपोऽश्लुक् । इत्यादि नेयम् । ८४२। नन्द्यादिभ्योऽनः । ४ । ३ । ८६ । दिभ्यः अन् प्रत्ययो भवति नन्दयतीति नन्दनः णिलुक् नाशनः मदनः । घटादिः " ऊदुषोणी" इत्यूकारः दूषणः, साधनः, वर्द्धनः, शोभन:, रोचनः, अत्र ण्यन्त्येभ्योऽनः सहनः, तपनः इत्यादि । ८४३ । ग्रहादिभ्यो णिन् ।४ । ३ । ८७ । महादिभ्यः णिन् प्रत्ययो भवति गृहातीति प्राही, उनासते इत्युद्धासी, तिष्ठतीति स्थायी, मन्त्रयतीति मन्त्री, सम्मदतीति सम्मदी इत्यादि । ८४४ । झाकृगृप्रीगुपान्त्यात् कः । ४।३।९४ । ज्ञादि.

·२७२ रूपसिद्धी -- भ्य इगुपान्त्येभ्यश्च धातुभ्यः कप्रत्ययो भवति । इटि चातो लुगित्याकारस्य लुक् जानातीति ज्ञः। कृ विक्षेपणे अन्त्यो. पान्त्यर्ताभिरिति इर किरः । गृ निगरणे- ८४१ । ग्राऽचि ! ।। २१ २५७ । गृ इत्यस्य धातो: विहितेऽजादौ प्रत्यये परे रेफस्य लो या भवति । गिरतीति गिरः, निगिलः । प्रीञ् तर्पणे प्रीणातीति प्रियः, लिख अक्षरविन्यासे विलिसः, बुधः, युधः इत्यादि । ८४६ । उपसर्गादातोऽनिक् । ४।३ । ९५ । उपसर्गाप- रादाकारान्ताद्धातोः कपत्ययो भवति इक चात्र न भवति । प्रस्थः, ग्लै हर्पक्षये सुग्ला, म्ले गात्रक्षये सुम्लः अनिगिति कि- म् ? हे स्पधाया वा प्रतः । व्यादित्यादिना इग् न भवति । ज्या वयोहानौ प्रज्यः । तत्रवशिष्यचीत्यादिना इक न भवति । ८४७ । सहादिग्रहाद्वा । ४।३।९९ । सहादिभ्य.पहेश्च धातोरनुपसर्गात् णो वा भवति । सहः साहः पक्षे अच् । रमः रामः, बुधः, घोधः, ज्वल , बाल, चलः, चालः, महः, माहः। ८४८ । श्यात्तन्व्यधालुसस्त्रवसाप हवीण्श्वस । ४ । ३ । १०० । श्यैङ आदन्ताद तनादिभ्यश्च जो भवति । श्यङ् मतो आतो यमिति यम् अवश्यायः, प्रतिश्यायः, दाय.. ग्लाया, म्लायः, तानः, उत्तानः, व्याधः । स्रु गतौ आत्रावा, संसावः, पो अन्तकर्मणि अवमायः, अवहारः, अत्यायः, श्वासः । ८५९ । आशिपि बुन् । ४ । ३ । १०३ । अभीष्टस्थ ·तिङन्ताः m प्रार्थना आशीः तस्यां धातोवुन् भवति जीवतादित्याशास्य- मानो जीवकः, नन्दकः, भव । नकारः इच्चापुंमोसीतू क्याड्यसुपः इति पर्युदासार्थः तेन त्यायदाद्यतः इतीत्वं न भ- वति । जीवका, नन्दका, भवका। कर्मणोऽणित्यण कुंभं करोती- ति कुम्भकार:, नगरकारः, काण्डलायः, वेदाध्यायः, चापा ठः, छत्रधारः, द्वारपालः इत्यादि । कुम्भकारी, नगरकारी इत्याद्यपि । ८५० । आतोऽहावामोऽट् । ४ । ३ । ११३ । कर्मण: परात व्हावामावर्जितादाकारान्तान अनुपसगीद्धातोः डिदकार- प्रत्ययो भवति । अणोऽपवादः। गोदः कम्बलद, तनुनम् , स- वैज्ञः, क्षितिपः, ब्रह्मज्यः, अव्हायामा इति किम् ? स्वर्गव्हायः, वन्तुवायः धान्यमायः। अनुपमर्गादिति किम् ? गोसन्धायः ८५१ । आशिपि नः । ४ । ३ । ११८ । आशिपि ग. म्यमानायां कर्मणः परात् हन्तेरड् भवति । तिमि यध्यादित्या. शंसितः तिमिहः, शत्रुहः, पापहः । ८५२ । अमनुष्ये टक् । ४ । ३ १.२ । कर्मण. प- रात् हन्तेरमनुष्ये कर्तरि टग् भवति । वातं हन्ति शमयतीति वातघ्नमाविक क्षीरम् । गम्हन्जन्सन्घसोऽनडचि लुक् क्डि " इति अल्लुक् । पित्तनं माहिपं पयः। श्लेष्मनः कटुकः । शशं हन्ति मारयतीति शशघ्नी शकुनिः । टित्वाद् डी जायां हन्तीति जायाघ्नः तिल कालकादिः, पतिघ्नी पाणिरेसा। ८५३ । जायापतेर्लक्षणे । ४ । ३ । १२० । जागा. , . " ·२७४ रूपसिौ manner - तियां कर्मभ्यां परात् हन्तेर्लक्षणवति कर्तरि मनुष्ये टक् प्रत्य. यो भवति । लक्षणं शुभाशुभसूचकं शरीरस्थं किञ्चित्तिल- फालकादि । जायानः ब्राम्हणः येन तिलकालकादिना लक्षणेन जायो हन्ति तद्युक्त इत्यर्थः । एवं पतिघ्नी फन्या । । हेतुतच्छीलानुकूलेऽशब्दश्लोककलहगाथावर- चाटुमूत्रमन्त्रपदात् । ४ । ३ । १३३ । हेतुरैफान्तिकं कार- णम् , तच्छीलः तत्स्वभावः अनुकूलः आराध्यचित्तानुवर्ती शब्दादिघर्जितात् कर्मणः परात् कृबो हेत्वादिषु कर्तृषु टो भवति । यश एव एकान्तेन करोतीति यशस्करी विद्या, शोफ- करी कन्या, कुलकरं धनम् , तच्छीलेषु पूजाफरः, श्रवाकरः, अनुकूले शेषणकरः, वचनकरः । शब्दादिप्रतिषेध. किम् ? शब्दकारः, श्लोककारः, कलहकारः, गाथाकारः, वैरकारः, चाटुकारः, सूत्रकारः मन्त्रकारः, पदकारः। ८५५ । कर्तुः खः । ४ । ३ । १४६ । कर्मणः परात् मन्यते: इखो भवति,प्रत्ययार्थः कतैव चेत् फर्म भवति । शित्वात दिवादिभ्यः श्य इति श्यः, खित्वात् मम्, पण्डितमात्मानं मन्यते इति पण्डितमन्यः, सर्वहंमन्यः ८५६ । गमः खखड्डाः । ४ । ३ । १५९। सुबन्तात् परात् गमे खखड्डाः प्रत्यया भवन्ति बहुलम् । ८५७ । खित्यपितवानव्ययस्य २।२। ७८ । अनव्ययस्याजन्तस्य अरुद्विपतोश्च खिदन्त उत्तरपदे मम् भवति । सुतं गच्छत्तीति सुतंगमः, तुरंगमः, भुजेन भुज इष -

·तिङन्ताः
२७५
य
.
.
गच्छतीति वा भुजंगम , प्लवंगमः, मितंगमः, अमितंगगा
हस्तिनी, हृदयंगमा वाचः । खड् तुरंगः, प्लवंगः, भुजंगः,
पतंगः, अन्तंगः, अत्यन्तंगः अध्वंगः, दूरंगः, पारंगः, सर्वगः,
प्लवगः, पत्तगः, अन्तगः, अत्यन्तगः, अध्वगः, दूरगः,
पारगः, सर्वगः, सर्वत्रगः, पन्नगः, प्रामग', च्यगारगः, गुरुत.
रूपगः । बहुलाधिकारात् यथाप्रयोगदर्शनं व्यवस्था ।
८५८ । विहायसो विहश्च । ४ । ३ । १६० । विहा-
यसः सुबन्तात् परात् गमेः खखड्डा भवन्ति विहायसश्च
विहादेशः । विहायसं गच्छतीति विहंगमः, विहंगः, विहार
८५९ । उरगः।४ । ३
। १६१ । उरसशब्दात
गमेः डः सलुक्च निपात्यते, उरसा गच्छतीति उरगः ।
८६० । सुगदुर्गमाधारे । ४ । ३ । १६२ । सुग दुर्ग
इत्याधारे प्रत्ययान्तौ निपात्येते । सुखेन गम्यते तस्मि.
निति सुगो देशः, दुःखेन गम्यते तस्मिन्निति दुर्गो देशः ।
८६१ । स्थः कः । ४ । ३ । १७१ । सुबन्तात परात्
तिष्ठते: को भवति । समे तिष्ठतीति समस्था, विषमस्थः ।
८६२ । गोऽस्याम्पसव्यापद्वित्रिभूम्यग्निम पुञ्जि-
शेकुशकुक्कगुहिदिविपरमेः ष्ठः
। २ । २ । १४५ ।
गवादिभ्यः पर स्थ इत्युत्तरपदस्य 8 इति पिनिपात्यते
गोठम, अम्बाष्ठः, अम्बष्ठः, सव्यष्ठः, अपष्ठः, द्विष्ठः, त्रिष्टः,
भूमिष्ठ, अग्नियः, मन्जिष्ठः, पुञ्जियः, शेकुटा, शंकुष्टः, कुष्ठः,
अंगुष्ठः, बर्हिष्टः, दिविधः, परमेष्ठः । अत एव निपातनादश्लुम् ।

·२७६ रूपसिद्धौ ८६३ । मूलविभुजादयः । ४ । ३ । १७४ । मूल- विभुजादयोऽनियतार्थधातूपपदाः कप्रत्ययान्ता यथाशिष्टप्र. योग साधवो वेदितव्याः । मूलानि बिभुजतीति मूलविमुजो रथः । नखान् मुञ्चन्तीति नखमुपानि धपि । काकेभ्यो गृहितव्याः काकगुहास्तिलाः । को मोदते इति कुमुदम् । द्वा. भ्यां पियतीति द्विपः, अनेकपः, कच्छपः, पादपः । धर्माय प्रददातीति धर्मप्रदः, कामप्रदः, स्वर्गप्रदः, शास्त्रं प्रजानातीति शाखमज्ञः, आगमप्रज्ञः इत्यादि । ८६४ । विण भजः । ४ । ३ । १७५ । सुबन्तात् परान् भजे: विण् प्रत्ययो भवति । णकारो णित्कार्यार्थः इकार सच्चारणार्थः । वकारः विकिपोः साम्यायः । तेनेह कि न भवति अद्ध भजतीति अर्द्धभाक् , पादभाक् , प्रभाक् । ८६५ । स्पृशोऽनुदकात् किम् । ४ । ३ । १७६ । सुपः स्पृशः किम् भवति नोदकात् । स सर्वोऽप्रयोगी कित्वादरे- भावः, पकारस्तगर्थः, इकार उच्चारणार्थः, वकारो विण्- किपोः साम्याय: । घृतं स्पृशतीति घृतस्पृक् । अनुडुदित्यादिना कुत्वम् । मन्त्रेण स्पृशतीति मन्त्रस्मृग् मन्वनक्वनिविच्च दृश्यते इति मनादयः प्रत्यया भवन्ति । सुष्टु शृणातीति सुशर्मा, न्यगिति दीर्घः न लुक् । सुष्ठ तरतीति सुतर्मा, शृणाति दुःसमिति शर्म सुखम् । वृणाति शरीर मिति वर्म तनुत्रम्, हिनोति व्यवहारमिति हेम सुवर्णम् , ददातीति दाम । दृशि- महणात् निरुपपदादपि प्रत्ययः, विजायते इति विजावा ·तिसन्ताः २७७ N MAHA A - - । "वन्यनुनासिकस्याः" इति नकारस्याकारः। एवमग्रे गच्छत्तीति अमेगावा । तत्पुरुपे कृति बहुलमिति अश्लुक् । कनिप् - पकारस्तगर्थः, कित्वादेड भावः, इकार उच्चारणार्थः प्रातरेतीति प्रातरित्या, करोतीति कृत्वा, ध्यायतीति धीवा, प्यायते इति पीवा। ये चिन्तायाम् । स्वायड ओप्यायैङ् वृद्धावित्यनयोः दृशिग्रहणात् साचो यत्र इक् " दीर्घोचोवः " इति दीपः विच् विशतीति वेट् सर्वोऽप्रयोगी, इकार उच्चारणार्थः चकार पूर्ववत चकार: पूर्वाचार्यानुग्रन्धः, तस्रोहोपादानं सत्संथन्धि किञ्चिदिहाश्रीयते इति सूचनार्थः एडि पत्वजश्त्वे वेट रिशित्यस्य रेट् , जागर्तेर्जागः । शुभमित्या पूर्वस्य शुभ यातीति शुभंया, फीलाल पिघतीति कीलालपाः, विप् अन्तरिक्षं सीदतीति अन्तरिक्षसत् । एव प्रसत् , उपसत् । पूञ् प्राणिगर्भ- विमोचने अण्ड सूते इत्यण्डसूः, शतसूः, प्रसू, मिन द्वेष्टीति मित्र द्विट् , जरत्वेन डकारः, प्रद्विद्, द्विङ् , मित्राय द्रुह्मतीनि मित्रध्रुक , प्रध्रुक्, गां दोग्धीति गोधुक् , फामधुक्, प्रधुम् , असं युनक्ति युज्यते इति वा अश्वयुक्, युजि समाधौ प्रयुक् युजीति पूर्ववत् । विद ज्ञाने विदि विचारणे तत्त्वं वेत्ति जो नाति, विन्ते विचारयति वा तपवित्, प्रवित , विदन्ति विद्यन्ते वा विदः तेषां वरः विदावरः, काष्ठ भिनत्तीति काष्ठभित् , प्रभित्, भित्, तमश्छित् , भवच्छित् शनु जयतीति शत्रुजित, प्रजित्, प्रसेनजित् । वा छिद्, विराट्, सम्राट राजराट् , मित्रभूः, प्रतिभवतीति प्रतिभूः । यो पनिकायम ·२७८ रूपसिद्धौ ----- योरन्तरे तिष्ठति स प्रतिभूरित्युख्यते । उखासत् , पर्णध्वत् , प्राङ्, सध्यड्, ऋत्विक् , दधृक्, परिवाडिति निपातनात् द्वित्वे फुत्वे दृशिमण प्रयोगानुसरणार्थम् । ८६६ । त्यदाद्यन्यसमानात् गौणाद् दृशेराप्ये किक- टक्साः । ४ । ३ । १८० । त्यदादेरन्यशब्दात् समानशब्दाच्य गौणादुपमानवृत्तेः मुयन्तात् परात दृशेर्धातोः आप्ये फर्मणि क्यि-कट-क्सा इत्येते प्रत्यया भवन्ति । स्य इव दृश्यते इति फर्मणि क्विः स सर्वोऽप्रयोगी कित्वादरभावः इकार उच्चा- रणार्थ: वकाररसाम्यार्थः स्वकृतास्युक्तमिति समासे सोः लुचि आद्यग्दृश इत्यादिना आकारः त्यादृक्, त्यादृशो, त्यादृशः " टिझण्टे" इत्यादिना को त्यादृशी । वश्च अने- त्यादिना पकारे पढः करसीति पकारस्य ककारः त्यादृक्षः। य इव दृश्यते इति यादृक्, यादृशः, यादृशी, यादृक्षः । स इव दृश्यत इति ताटक, तादृशः, तादृशी, यादृक्ष इत्यादि । अन्य इव दृश्यत इति थन्यागित्यादि । समान इव दृश्यत इति सगित्यादि ! सस्समानस्य धर्मादिपु चेति समानस्य स इत्यादेशः। ८६७ । कर्तुगिन । ४ । ३ । १८ । कर्तृयाचिनी गौणात सुपन्तात् धातोणिन् भवति मुष्ट्र इघ क्रोशतीति उष्ट्रकोशी, स्वाक्षरायी, रासभरावी, खरनी, सिंहनदी। ८६८ । शीलेजातेः । । ।३ । १८२ । शीलेऽर्थे वर्तमानाद्वानोः सचन्तादजानियाचिन परात् गिन् मयति । .

·तिबन्ताः यत्र फलनिरपेक्षः स्वभावेन प्रवर्तते स क्रियाविशेष: शीलम् । उष्णं भुङ्क्ते तच्छीलश्चेति उष्णभोजी, शीतभोजी, उदासरन्ति तन्छीलाश्चेति उदासारिण्यः, प्रत्यासारिण्यः, प्रस्थायी, प्रतियोधी, प्रयायी । ८६९ । व्रताभीक्ष्ण्ये । ४।३। १८३ । सुबन्तात् परात् धातोः व्रते आभीक्ष्ण्ये च गम्यमाने णिन् भवति । शास्त्रचोदितः प्रोक्तो वा नियमः प्रवृत्तिनिरोधः शयनभोजनादेः क्रियाविषपान्तरात् व्यावर्तमानं तद् व्रतम् , पुनः पुनर्यद् भवति तत् अभीक्ष्णं तस्य मावः आभीक्ष्ण्यम् । पार्व एव शेते पार्श्व- शायी, स्थण्डिल एव शेते स्थाण्डलशायी, अश्राद्धमेव भुङ्क्ते अश्राद्धभोजी, अलवणभोजी । आभीक्ष्ण्ये-फपायमभीक्ष्ण पिपन्तीति कषायपायिनो गान्धाराः क्षीरपायिण उशीनराः सौवीरपायिणो चारहीकाः । ८७० । जनोऽनौडः । ४ । ३ । १९७ । कर्मणः परा. दण्यनुपूर्वाग्जनेः भूतेऽर्थे डो भवति । अणोऽपवादः । पुमां- समनुजाता पुमनुजा, ख्यनुजा, अकर्मका अपि धातवः सोपसर्गा: सकर्मका भवन्तीति जनेः सकर्मकत्वम् । ८७१ । सप्तम्याः । ४।३।१९८ । सप्तम्यन्तात् जने: भतेऽर्थे डो भवति । उपरसे जाता उपरसजः "हलतः सप्तम्या:" इत्यश्लुक् । अप्सु जातम् अप्सुजम्, सरसिजम् । ८७२ । अजातेः पञ्चम्याः । १।३ । १९९ । पञ्चम्य. न्ताजाविवाचिनः जने: डो भवति । बुद्धर्जातः बुद्धिजः, .

·२८० रुपसिौ जातः अजः - संस्कारजा, शोकजा, दुःराजः । ८७३ । कचित् । ४।३।२००। अन्यस्मिन्नपि विषये डो भवति लक्ष्यानुसारेण। किंजातेन फिजा, अलं जातेन अलंजः द्वौ चारी जन्मनोपनयेन च जातो द्विजः, न अविजः , उपजाः , परिजाः , फेशज्ञाः, प्रजाः, अनुजा, स्त्रीजमनृतम्, घालणजः पशुबंधः, क्षत्रिय युद्धम्, अभ्यो जातमन्जम् । अन्यस्मादपि धातोर्भवति, घर- माहन्ति वराक्षः, परिखाता परिखा, आखा, उपखा, अटत्यतती- ति वा अः, कायति कौति फवति वा फः । खनति खन्यते वा खम् , भातीति भम् । ८७४ । भस्मादयः । ४ । ३ । २०३ । भस्मन्नादि- शब्दाः मन्नादिप्रत्ययान्ता भूतेऽर्थे साधयो वेदितव्याः । भस मर्क्सनदीप्त्योः भसित तदिति भस्म, चरित वनेति चर्म, वृत्तं तत्रेति वर्म । ८७५ । क्तक्तवतू । ४ । ३ । २०४। धातो तेऽर्थे वर्तमानात् तक्तवतू प्रत्ययो भवतः । साप्यानाप्याल्लक्त इत्यादिना फपवादेन साप्यात् कर्मणि भवत्यनाप्याद्भावे 'क्त: क्तवतुस्तु कर्तरि । ककार: फित्कार्यार्थः उकार उगिकार्यार्थः । कृतः, कृतवान् , शयितम्, शयितवान् , भूतम् , 'भूतवान् , भू. तवती, नुतः, नुतवान् , नुतवती, णेरिक्तेत्यादिना गेलुंफ भावि. तम् , कारितम् , पाचितम् , गमितम् , जनितम् , रक्षितम् । ८७६ । क्तयोः । ४ । २ । १४२ । निष्कुषः कयोः - ·- क्तयोरिड् न भवति । त्रिमिदा स्नेहने मिन्नः, मिन्नवान् । तिबन्ताः २८१ इड् नित्यं भवति । निकुपितः निष्कुपितवान् । ८७७ । न डीयश्व्यैदिद्वेट'ऽपतः । । । १४३ । डीय शिव इत्येताभ्यां ऐकारानुवन्धात् यत्र कचित विकल्पिते. टंश्च धातोः क्तयोरिड् न भवति पति वर्जयित्वा । डी गतो- ८७८ । क्तयोश्यादित्स्यत्यादेर्दस्य चामन्मूर्छः ।। १ । २४६ । दकारान्तात् रेफान्तात् श्यायतेरौदितः सूयत्या- देश्च मन्मूर्छिवर्जितात् धातोः तकारायोः क्तयोरादेर्नकारो भव. ति तत्संनियोगे पूर्वद सारस्य च नकारः । डीनः, डीनवान् । श्य. निर्देशादेधादेरिद् भवत्येव । डयितः, डयितवान् । टुओश्वि गतिवृद्धयोः 'इत्यादिस्वव्वचः किति' इति साचो यत्र इक् • दीर्घोऽचोऽवः । इति दीर्धः शूनः शूनवान् । ओलरज्यैड् घोडे संयोगेति लुक् लग्नः, लग्नवान् । ओविजड् भय चलगयोः उद्विग्नः, उद्विग्नवान् । वेट:-अपरदः, अपरद्धवान् । रमाधौ. दिनः इति विकल्पितेतृत्वम् , इती न भवति हन्मन्यमित्यादिना लुक् रतः रतवान् । यतः, यत्तवान नराः, नतवान् , गतः, गतवान् , सोढः, सोढवान् । हपेर्लोम- विस्मयप्रतिघाते इतीड् न भवति हष्टा, हष्टवान् । गहन विद्- दृश्विसो वा इति विकल्पितेटवम् विन्नः, विनवान् । ८७ । आदितः । ४ । १ । १५१ । आदितो धातोः . रयनगान्मः. निविदा मोचने दिवाण: शिवण्णवान् !

·२८२
रूपसिद्धौ
"
न
-
८८० । ऋल्यादेः क्तक्तिनान्नोऽप्रः। ४ । १ । २४५।
ऋकारान्तात ल्यादिभ्यश्च परयोः फक्तयतो: क्तिनश्चादेनका-
रादेशो भवति पू इत्येतद्वर्जयित्या । " अन्त्योपान्त्यर्तामिरि-
तीर् " घातोििगत्यादिना दीर्घः वीर्णः, तीर्णधान्, । कीर्णः
कीर्णवान्, निशीण: निशीर्णवान् । कित्युरन्यूर्गुबः
इती भवति लून:, लूनवान,
दून: दूनवान्
८८१ । हलो या आतोऽध्याख्यः । ४ । १ । २४७ ।
ध्याख्यावर्जितस्य धातोः हलः परात यनः परो य आकार:
तस्मात् परयोस्तफाराद्योः नकारो भवति । संस्त्यानः, सं-
स्त्यानवान् , निद्राणः, निद्राणवान् , म्लानः, म्लानवान,
ग्लानः, ग्लानवान् । इल इति किम् ? यात:, यातवान् । यन
इति किम् १ प्रभातम् , स्नातम् , ध्यातम् । अध्याख्य इति
किम ? ध्यातः ध्यातवान् , ख्यातवान् ।
८८२ । घादिव्यञ्चे शाजिगीपापादाने । ४ । १।२४८
घादि वि अंचि इत्येतेभ्यः यथासंख्यं नाशे अजिगीषायां
अनपादाने च नायोः क्तयोः नकारो भवति । धानाः ययाः,
आधुनो देवदत्तः, समक्नी शकुनेः पक्षौ । अन्यत्र घातम्,
धान्यम् , घूतं घर्तते । उदक्तमुदकं फूपात् "शूच्छ्योऽनुनासिके
प" इति शूचौ भवतः । घाव् धौतः । अश्वेत्यादिसूत्रण
पत्यम वशिव्यचीत्यादिना इक् पृष्टः पृष्टवान् , पिव स्यतः
स्यूतवान् ।
८८५ । निर्वाणोऽयाते ।१।२५० । निर्माण

·तिजन्ताः
२८३
ma
HAH
---
इति निस्पृर्षात् चातेरुत्तरस्य नत्वं निपात्यते अपाते कर्तरि ।
निर्वाणो मुनिः, निर्वाणः प्रदीपः । अन्यत्र निर्यातो वातः
निर्वातम् वातेन ।
८८४ । स्त्यः प्रपूर्वस्य । ४ । ३ । १३० । प्रपूर्वा यः
स्त्या इति धातुः तस्य क्तयोः साचो यम इक् भवति ।
" दीर्घोऽचोऽवः " इति दीर्घः
८८५ । प्रस्त्यो मः । ४ । १ । २५५। प्रपूर्वात् स्त्या.
यते: रुयोर्मकारो वा भवति । प्रस्तीमः, प्रस्तीमवान् ,
प्रस्तीतः प्रस्तीतवान् ।
८८६ । क्षः । ४।१।२.६ । झै भये इत्येतस्मात
तयोस्त कारस्य मकारो नित्यं भवति । क्षामः क्षामवान् ।
८८७ । शुष्पचः क्वम् । ४ । । । २५७ । शुष्पच्योः
क्तयोः यथासंख्यं ककारवकारौ भवतः । शुष्कः, शुष्कवान्
पक्वः पक्ववान् ।
८८८ । श्लिपशीस्थापास्वसजनहारम्मात् क्तः।
४ । ३ । ५२ । शिलपादिभ्यः आरंभात आदिकर्मार्थेभ्यश्च
धातुभ्यः यः क्तः स कर्तरि वा भवति । आश्लिष्टः कन्यां छात्रः
आश्लिष्टा कन्या छात्रेण ! अतिशयितो गुरुं देवदत्तः, अनि.
शयितो गुर्देवदत्वेन, अतिशयितं देवदत्तेन ।
८८९ । दोसोमास्थां क्ति । ४।२।१०९॥ यति-
स्यतिमास्यां किति नकारादौ प्रत्यये परे इकारो भवति । उप.
स्थितो गुरुंछात्रः उपस्थितो गुरछात्रेण, शयितो गुरुर्देवदत्तेन,
--

·२८४ रूपसिद्धी . अनुजीणों वृषली देवदत्तः, अनुजीर्णो कृपली देवदत्तेन, उपा- सितो गुरुं छात्रः उपासितो गुरुश्छात्रेण, उपासितं छात्रेण, अनूपितो गुरुं पदचा, अनूषितो गुरुदेवदत्तेन, अनुपित देवदत्तेन । ८९० । जन्सन्खनाम् । ४ । १ । २६७ । जलादों क्छिति प्रत्यये आकारो भवति । अनुजातो माणविकां माण. वकः, अनुजाता माणत्रिका माणवकेन, अनुजातं माणपकेन, आरूढो वृक्षं देवदत्तः आरूढो वृक्षो देवदत्तन, आरूढं देव. दत्तेन, प्रकृतः कः देवदत्तः प्रकृतः काटो देवदत्ता प्रकृतम् देवदत्तेन, प्रभुक्त ओदनं देवदत्तः प्रभुक्त ओदनो देवदत्तेन, प्रभुक्तं देवदत्तेन । ८९१ । गत्यकर्मण्याधारे च । । ।३। ५३ । गताव- कर्मकेऽचार्थे वर्तमानाद्धातोः क्तः आधारे चकारात् कर्तरि च वा भवति । इदमहेस्सृप्तम् । इदं यातम् , गतं देवदत्तस्य, गतो देवदत्तो ग्रामम् , गतो देवदत्तेन पाम्, गतं. देवदत्तेन इदमेषां शयितम् , आसितम् , आसितः शयितो देवदत्तः, आ. सित, शयितं देवदत्तेन । भुका ब्राह्मणाः पीता गाव इति मत्वर्थीयोऽकारः। ८९२ । अदौ । ४ । ३ । ५४ । अभ्यवहारार्थाद्धातोः तः प्रत्ययः आधारे च भवति । ८९३ । जग्धदः प्येच । ४ । २॥ ११८ । अदीत्यस्य धातो: तफारादौ.किनि प्येच प्रत्यये, परे जग्धित्यादेशो ·तिङन्ताः - भवति । इदेमेषां जग्धं भुक्तं पीतम्, भुक्त ओदनः पीत मुद. कं देवदत्तेन, भुक्तं, पीतं देवदत्तेन । ८९४ । मतिपूजार्थनिन्छील्यादिभ्यः क्तः ।। ३ । २७९ । मत्यर्थेभ्यः पूजार्थेभ्यः निद्भ्यः शील्यादिभ्यश्च वर्त. मानेऽर्थे तो भवति । मतिरिच्छा ज्ञानंच। इच्छा- थेभ्यः-राज्ञां मतः राज्ञामिष्टः । ज्ञानार्थेभ्य:- राज्ञा ज्ञात: बुद्धः विदितस्तवापि । पूजार्थेभ्यः-राज्ञां पूजितः, राज्ञाम- चित . | जित:- जिमिदा मिन्नः, मिक्ष्विदा दिवण्णः, निषा धृष्टः । शील्यादिभ्यः- शीलितो रक्षित: क्षान्त आकृष्टो जुष्ट उद्यवः । संयतशयितस्तुष्टो, रुष्टो रुपित आशितः ॥१॥ फ्रान्तोऽभिव्याहृतो हृष्टो दृप्तस्तृप्तोमृतस्तथा । लिप्तः स्निग्धश्च दयित इत्याद्याः सति लक्षिताः ॥२॥ ८९५ । नब्भावे तोऽभ्यादिभ्यः । ४ । 2 । ८९ । भ्यादिवर्जितेभ्यो नपुंसके भाये तो भवति । घमाद्यपवादः हसितम्, जल्पितम्, शयितम् , आसितम् , छात्रस्य शोभनम् । ८९६ । पूड्यजश्शानः । ४।३ । २१८ । पूडो यजे. इच धातोः सत्यर्थे शानप्रत्ययो भवति । शबादि पूर्ववत् । पवमान. यजमानः।। ८९६ । वयःशक्तिशाले । ४ धातो: सत्यर्थे वर्तमानात् चयसि. शक्तौ शीलेच गम्यमाने शान भवति । क्यो यौवनादि, शक्तिः सामर्थ्यम् , शीलं स्वाभावि ·२८६ रूपसिद्धौ कम् । वयसि कतीह शिखण्डं वहमानाः, कसीह करवं पर्यस्यमानाः फतीद कण्डूं निघ्नाना यस्मिन् वयसि शिखण्ड- वहनादि भवतीति तदिह वयो गम्यते । शक्ती-फतीह पचमानाः कतीह समश्नानाः फतीह पाके समाशे च समर्था इत्यर्थः । शीले-अंजू गतिव्यक्तिम्रक्षणेषु ततः शाने "रुधान्नम्न्लच" इति नम् नकारस्य च लुक् । फतीहाखानाः, कतीह मण्डयमा- ना:, अंजनशीलगः मण्डनशीला इत्यर्थः । ८९७ । सुद्विपार्हस्सयरिप्रशस्य । ४ । ३ । २२१ । सुमादिभ्यः सत्यर्थे यथासंख्पं सत्र्यादौ कर्तरि शतृप्रत्ययो भवति । सर्वे सुन्वन्तः सत्रिणः यजमाना उच्यन्ते, द्विपन शत्रुरित्यर्थः । अहम् विद्याम् , अर्हन् पूजाम् , विद्यापूजाईतया प्रशस्यते । ८९८ । त साधुधर्मशीलेषु । ४ । ३ । २२२ ] साधौ धर्म शीलेच सत्यर्थे वर्तमानाद्धातोः तृप्रत्ययो भवति । साधु शोभनं सम्यक्, कुले देशे वा सन्तत्या समायात: प्रवृत्तिविशेषो धर्मः । कर्ता कटं, गन्ता खेलः, साधु गच्छति, साधु करोतीत्यर्थः । धर्मे वधूमूढां मुण्डयितारः श्राविष्ठायनाः गुण्डां कुर्वन्तीति मिजन्तात् । श्राद्धेऽन्नमपहर्तारः आह्वरकाः मुण्डनादि येषां तेषां कुलधर्म इत्यर्थः । ८९९ भूवृतधूम्राजसहचररुचापत्रपालकञ्- निराकमजनात्पचोत्पतोत्पदोन्मदादिष्णुः । ४।। २२३। साध्वादी सत्यर्थे भुवादिभ्य इष्णुप्रत्ययो भवति । भविष्णु, - ..

·तिहन्ताः
२८७
-
.
वर्विष्णुः, यर्धिष्णुः, भ्राजिष्णुः, सहिष्णुः, परिष्णुः, रो.
विष्णुः, अपत्रपिष्णुः, अलंकरिष्णुः, निराकरिष्णुः, प्रजनिष्णुः,
उत्पचिष्णुः, उत्पतिष्णुः, उन्मदिष्णुः ।
९०० । समिक्षाशस्विन्दिच्छादुः । ४ । ३ ।
२२७ । साध्वादी सत्यर्थे सन्प्रत्ययान्तात् मिक्षादिभ्यश्प
उप्रत्ययो भवति । चिकीर्षुः जिही', भिक्षुः, आशंसुः, पिनुः
विद शान इत्यस्य पिन्दत्यत एवं निपावनात् नम् । इपू इच्छा.
यामित्यस्यात एव निपातनात् यकारस्य छकारः इच्छुः ।
९०१ । निद्रानन्द्राश्रद्धास्टहिराहपतिशीदयादालुः ।
४ । ३ । २३० । निद्रादिभ्यः साध्वादौ सत्यर्थे आलु-
भवति । स्वप्ने निद्रालः, दो दुकारस्यात एव निपाव.
नानकारः तन्द्रालुः, अत्पूर्वः श्रद्धालुः । स्टहि ईप्सायाम, गृहि
महणे, पत गतौ चेति कथादिषु पठ्यन्ते तेभ्यो णिचि "कया.
दिपाविस्कायोग्लग्यम्" इति अगागमः तत्रातः इत्यकारलोपत्य
" परेऽचः प्रायः
इति स्थानिवद्भावात् "हस्वस्य इल:
इत्यराकारौ न भवतः । स्पृहयालु, गृदयालु, पतयालु,
शयालुः, दयालुः ।
९.२ । रुचलार्धादकर्मकात् । ४ । ३ । २३६ ।
शब्दे पल फम्पने इत्येतदर्थेभ्योऽकर्मफेभ्यः साध्यादौ स.
सर्थ अनो भवति । रवणः, शब्दनः, आक्रोशनः, फथनः,
चोपनः।
९.३ । हलायन्ताद् डिदितः । ४।३।२३७।जितः
चलना,

·२८८ रूपसिौ -- . इदितश्च धातोः हलादेईलन्तात् अकर्मकात साध्यादौ सत्य] अनो भवति । डिवा-वर्तनः चर्द्धनः । इदितः स्पर्धन. जु- गुप्स नः, मीमांसनः, चेतनः । । ९०४ । शमटकदुपद्विपद्रुहदुहयुजत्यजरजभजाम्पाहनानु- रुधो घिनन् । ४।३२४२ । शमादिभ्योऽधाभ्यः दुपादिभ्यश्च साध्वादी सत्यर्थे घिनम् भवति । अफार उगार- णार्थः धकारो चित्कार्यार्थः सकारात् मदेगिस्यस्या " इत्या- कार:, शेषाणां मजन्वध इति प्रतिषेधात् न भवति । शमी, दमी, तमी, श्रमी, भ्रमी, क्षमी, क्लमी, मादी, प्रमादी, दोषी. द्वेषी, दोही, द्रोही, योगी, त्यागी, आणत्यागी, रागी, भागी, कल्याणभागी, अभ्याघाती, अनुरोधी । रजेतिपाठात् नलक। १.०५ 1 उणादयः। ४१३१२८० । धातोः सत्यर्थे वर्त- मानात् उणि त्येवमादयो बहुलं भवन्ति । ०६ । कृयामाजिमिस्त्रदिसाध्यशोदृशसनिजनिचरिइण् चटिभ्य उण् । १ । कृइत्यादिभ्यो, धातुभ्य उणप्रत्ययो भवति । कारुः, वायुः, पायुः, मायुः, स्वादु, साधुः, आशुः, दारुः, सानुः, जानु, चारु, आयुः, चाटुः । मेडो" गौः। "श्रमेश्च दूः" भूः । "इतिपौ धातुनिर्देशे” नन्दिः, मिदिः, छिदिः, अत्तिः, जुहोतिः, दीव्यतिः इत्यादयः । बहुलमहणात ये येभ्यो धातुभ्यो यस्मिन्नर्थ यथा दृश्यन्ते ते तेभ्यस्तथा भवन्ति इनि धात्वर्थकार्यनियमः सिद्धो भवति । यदभिधेयरलव्याप्त .

·सिडन्ताः
------
CAM
अभिधानरत्नजातं तदशेष उणादिसागरान्तर्गतमेव बोद्धव्यम् ।
९०७ पदुजो घञ् । ४ । ४ । १ । पदिरुजिभ्यां घबू
प्रत्ययो भवति । पूर्व कालविशेषे प्रत्यया उक्ताः अतः सामान्ये-
न विधानम् । पद्यतेऽसाविति पादः कर्तरि घम् । रुजससाविति
रोगः क्तेऽनिट चजः फुर्पिति इति कुत्वम् ।
९०८ । सुः स्थिरव्याधिमत्स्यवले । ४ । ४ । २ ।
सधातोः स्थिरव्याधिमत्स्यबलेषु कर्तृषु पञ् भवति । सरती-
ति सारः चन्दनस्य सारः चन्दनसार:, खदिरसारः चिरस्था-
यिपदार्थ उच्यते ।
९०९ । घञ्युपसर्गस्य च २।२ । ८८ । उपसर्गस्या-
जन्तस्य पम उत्तरपदे पहुलं दीर्घा भवति । अतिसरती-
त्यतिसारः अतीसारो व्याधिः, सारो मत्स्यः, सारो बलम् ।
९१० । अकर्तरि ।।४।३। भावे पर्तृनर्जिते च कारके पम्
भवति । भवनं भावः. पचनं पाकः, सजन त्यागः,
रंजनं रागः। " पनि भाव करणे " इति नलोपः । कारके
प्रास्यो इति प्रासः, प्रतुद्यतेऽनेनेति प्रतोदः, दास्यतेऽस्मै इति
आहरति तस्मादियाहारः, भुज्यतेऽस्मि निति मोगः
इत्यादि । कद्वाच्यो भायो लिङ्गसंख्यायोगिद्रव्यवन् ।
९११ । घः किः । ४ । ४ । १२ । घुसंज्ञकात् धातो:
उपमर्गे अकर्तरि किर्भवति ! प्रधान प्रधीयते इति वा धानो
वा किः, इटि चातो लुगित्याकारलोपः । प्रधिः, एवं विधिः,
। उपपिः, निधिः, समाधिः, आदीयतेस्मादिति चतुर्णा दारूपा-
"
दास,
-

·२९० रूपसिद्धी - णामन्यतमस्मात् किः भादिः। ९१२ । आप्यादाधारे।४।४ । १३ । फर्मणः परात् घोरकताधारे किर्भवति । जलं धीयतेऽस्मिन्निति जलधि, " स्वकृतास्युक्तमि" ति समासः शरधिः, इपुधिः, बालधिः । ९१३ । वृगंवश्रणग्रहोऽच् । ४ । ४ । १४ । इउऋइत्येतदन्तेभ्यः गमादिभ्यश्चाकर्तरि अच् भवति । चकारो स्लमिति विशेषणार्थः । इ:-चयः, जयः, नयः, क्षयः । उ:- नवः, यवः, स्तवः, लवः, पवः । ऋ- वरः, दरः, शरः, कर', गम, वशः, वरः, रणः, आदर, महः । ९१४ । चौ प्रथनेऽशन्दे ।। ४ । ४२ । स्तनः प्रथने विस्तीर्णतायामकर्तरि घम् भवति न चेत तत्प्रथनं शब्दविपयं भवति । विस्तारः पटस्य, विस्तारो ग्रहस्य । प्रथने इति किम् ? विस्तरस्तृणस्य छादनमित्यर्थः । अशब्द इति किम् ? अहो द्वादशाङ्गस्य विस्तरः । ९१५ । इणोऽभ्रेपे । ४।४।५४ ! इणो धातोरभ्रष. विषये - सकतरि पञ् भवति । भ्रेप: स्वरूपाच्चलनम् । एषोऽत्र न्यायः एतदत्र साध्यित्यर्थः। श्रेपे-न्ययं गतः पापः। ९१६ । स्थादिभ्यः कः । ४ । ४ 1 ५६ । स्थाइत्येव- मादिभ्योऽकर्नरि को भवति । प्रतिष्ठन्तेऽस्मिन्निति प्रस्थः । " इटि चातो लुगि " त्याकारस्य लुक् । सन्तिष्ठन्तेऽस्यामिति व्यवतिष्ठन्तेऽनयेवि व्यवस्था, प्रस्नात्यस्मिन्निति प्रस्नः, प्रपियन्त्यस्यामिति प्रपा, विध्यतेऽनेनेति विधः। संस्था, ·तिष्ठन्ताः २९१ M v --- annawww. Murvaran ५- पशिव्यचीत्यादिना साचो यम इक् । आविध्यतेऽस्मिन्निति आविधः, विहन्यतस्मिन्ननेनेति वा विघ्नः । युध्यतेऽ- नेनेति आयुधः । - ९१७ । टुड्वितोऽयुक्त्री । ४ । ४१५७ । टुडुइत्येतदितो धातोर्यथासंख्यमकर्तरि अथुक्त्री प्रत्ययौ भवतः । टुवेपृङ् वेपथुः, टुओश्यि श्वयथुः, दुक्षु क्षवथुः, पाकेन निर्वृत्तमित्यस्व- पदविग्रहे क्तिः । भावादिमः इति प्रस्तुत्य- ९१८ । वित्तरिम । ३।२।२०। क्त्रिप्रत्ययान्तं शब्दरूपमिगप्रत्ययपरमेव प्रयोक्तव्यम् । एरिति इकारस्य लक् दुपचिप् पत्रिमम्, डक-कृत्रिमम् । कित्वादे न भवति । ड्यावृञ् याचिनिगम् । ९१९ । यज्यत्प्रच्छस्ववक्षो नः। ४ । । ५८ । यजादिभ्योऽकर्तरि नः प्रत्ययो भवति । यज्ञा, यत्न, प्रश्नः, शूच्छ्वोऽनुनासिके चेति छकारस्य शकारः स्वप्नः, रक्ष्णः । ९२० । विच्छेन । ४ । ४ । ५९ । विच्छेरकर्तरि नड् भवति । पूर्ववत् छकारस्य शकारः । डिवादेन भयनि । विश्नः । ९२१ । स्त्रियां क्तिन् । ४ । ४ । ६१ । धातोरकर्तरि स्त्रियामर्थे क्तिन् भवति । पादेरपवादः । फकारः फित्कार्यार्थः नकारो ॥ वेदक्तिनो की " ति प्रतिषेधार्थः । दृशि दृष्टिः, सृजि सृष्टिः, चितिः, वृतिः । " किजलीत्यादिना आफारः क्षान्तिः, भान्तिः, शान्तिः । कोणिः, शीणिः, लनिः, पनिः ।

·२९२ रूपसिद्धौ e M Nov N- . ९२२ । समजनिषदनिपानविदीपञ्शीङः । ४ । ४ । ७० । समजादिभ्योऽकर्तरि स्त्रियां क्या भवति नाम्नि । सम्जन्ति तस्यामिति समज्या, निपीदन्ति सस्यामिति निषद्या, निपद्यन्ते तस्यामिति निपद्या, मन्यन्ते तस्यामिति मन्या, विदन्ति तस्यां तया वा धर्मार्थकामानिति विद्या, यन्ति तस्यां तयेति वा इत्या अयनमिति घा, सुन्वन्ति तस्या- मिति सुत्या, शेरतेऽस्यामिति शय्या ययय " इतीकार. स्यायादेशः । मतिः, वित्तिः, समितिः, आसुतिरिति यहुलाधिकारात् । ९२३ । सम्पदादिभ्यः क्तिन् कि । ४ । ४ । ७२ । सम्पदादिभ्योऽकर्तरि स्त्रियां क्तिश्विपौ भवतः । संपत्तिः, विपत्तिः, आपत्तिः, प्रतिपत्तिः, संवित्तिः। संपत् , विपत् , आपत् , प्रसिपत् , संवित्, आशीः । .९२४ । ग्लाज्याहो निः । ४ । ४ । ७४ । ग्लाज्या- हाभ्योऽकर्तरि स्त्रियां निर्भवति 1 ग्लानिः, हानिः, ज्यानिः । ९२५ । णिवेच्यासश्रन्थघट्टवन्दोनः । ४ । ४ । ७५ । ज्यन्तेभ्यो पेत्त्यादिभ्यश्चाकर्तरि स्त्रिया मनो भवति णीति णिणिणिविणीना विशेषकरानुबन्धव्युदासेन निर्देशः । छह इत्यतः प्रयुजि णिम् ततोऽनः रिक्तेत्यादिना णे क्, कारणा, हारणा, " कमृतेणिडीयङ् " इति णि कामना, णिच-लक्षणा । भुवेः प्राप्ताविणिरिति इणि पूर्वेकानउर्थः भावना, वेदना, आसना, अन्थना,

·तिरुन्ताः
८०
घट्टना, वन्दना ।
९२६ । प्रत्ययात् । १ ।
। प्रत्ययान्तात्
धातोरफर्तरि स्त्रियामप्रत्ययो भवति । गुपौ रक्षणे अतो
गुपौधूव्यिच्छिपम्पगेरायः इत्यायप्रत्ययः गोपाया। कित
निवासे । कित्तिगुभिषज्यादिक्षमानिन्दे सन् इति सन्
द्विर्षचनादि चिकित्सा, चिकीर्पा, कण्डूया, लोल्या, पुत्रीया,
पुत्रकाम्या।
९२७ । गुरोहलः । ४ । ४ । ८१ । गुरुमतो हलन्तान
धातोरकर्तरि नियामप्रत्ययो भवसि । फुडुछ दाहे उष्णदेशा.
वस्थायामेव । उदित इति नम् प्टुत्वं च । फुण्डा । हुडा संघाते
हुण्डा, शिक्षा, भिक्षा, ईहा, ऊहा ।
९२८ । पिच्चिन्तिपूजिकर्थिकुम्भिचय॑न्तोऽहम् । ४ ।
४ । ८२ । पितः चित्यादिभ्यः अन्तःपूर्वाच्च धानोऽकर्तरि
नियामड् भवति । पृऋदशोऽरित्यरादेशः जरा। क्षिप टिस्या-
देडभावे इयादेशः क्षिया। पटिप्-घटा, व्यथिप व्यथा, प्रथिए
प्रथा। चितु चुरादिः अडि ः लुक् चिन्ता। पूज् पूजा, कधी.
त्यतो णिचि कथादिपातिस्फायोग्लग्यमित्यगागमे अत इनि
तस्य लोपे परेऽचः प्राच इति स्थानिवद्भावात णित्यस्या इति
न भवति । कथा । कुत्रु कुम्बा, चर्च चर्चा, इटि घातो लुगिति
लुक् अन्तर्धा।
९२९-1 उपसर्गादातः : ४।४। ८३ । उपसगात्स.
रादाकारान्तात् धातोरकर्तरि नियामद् भवति । प्रज्ञा, पूर्व.

·२९४ रूपसिौ -- पदाकारस्य लुक, उपधा उपदा । ९३० । करणाघारे चानट् । ४।४।९। अभ्यादिभ्यः करणे आधारे अधिकरणे चकारात नव्भाव पार्थे अनड् भवति । पाद्यपवादः स्त्रियां डी चयनी, पश्च्यतेऽनेनेति वृश्चनः, इध्माना व्रश्चनः इध्मप्रश्चनः । श्मश्रु कृत्यतेऽनेनेति श्मश्रुक. तैनः। आधारे शेरतेऽस्मि निति शयनम् , आसतेऽस्मिन्निति आ. सनम्, अधिक्रियतेऽस्मिन्निवि अधिकरणम्, दुयतेऽस्यामिति दोहनी । गोहिनी गोदोहनी । तिला: पीड्यन्तेऽस्यामिति तिल- पीडनी, सक्तवो धीयन्तेऽस्यामिति सक्नुधानी, राजानो धीय- न्तेऽस्यामिति राजधानी । नभावे-हसनम् , जल्पनम्, शयनम, आसनम्, भुज्यन्ते इति भोजनाः राज्ञां भोजना राजभोजनाः शालयः। एवं राजाच्छादनानि वासांसि । संप्रदीयन्तेऽस्मै इति संप्रदानम्, अपादीयतेऽरमादित्यपादानम् । इत्यादि बहु. लाधिकारात् सिद्धम् । ९३१ । पुन्नाम्नि घः प्रायः । ४११९१ । धातोः कर- गाधारयोः पुलिस नाम्नि पो भवति प्रायः क्वचिन्न भवत्यपी- त्यर्थः । प्रच्छाद्यतेऽनेनेति गिजन्तात् घः। ९३२ । घेद्वथायुपसर्गस्य । ४।१।२१० । धातोरुपान्त्य- स्य घप्रत्यये परेणोपरतः हस्वादेशो भवति न घेदस्य यादय उपसर्गा भवन्ति । इति उपान्त्यस्य हस्यः प्रच्छदः, प्लवः, फरः। अधिकरणे एत्यास्मिन कुर्वन्तीत्याकरः, आलषः । प्राय इति किम् ? दोहनः, प्रमाधनः । .

·तिङन्ताः Annume- " ९३३ । हलो घन् । ४ । । । ९३ । हलन्तात धातोः करणाधारयोः पुनाम्नि पञ् भवति । पापयादः । लिखन्ति लिख्यन्तेऽनेनेति वा लेखः, वेदः, चेष्टः, बन्धः, णिज नेगः, विचैत वेदः, मृजो पञ्यरादेशे " मृजु रित्यकारस्या- कारः पन्युपसर्गस्य चेति दीर्घः, अपामार्गः, आरामः, प्रासादः, आपाकः। ९३४ । स्रोऽवात् । ४ । ४ । ९४ । अयात तृस्तृभ्यां करणाधारयोः पुनाम्नि घबू भवति । अवतारः, समयतारः, अवस्तारः। ९.३५ । समश्च हजः । ४।४।९५ । समवाभ्यां हनः करणाधारयोः पुनाम्नि घम् भवति । संहारः, अवहारः । ८३६ । खनोऽडटरेकेकवकाश्च । ४ । ४ १९८। सने करणाधारयोः पुन्नाम्नि अड-डर-इक-इकपक-घञ्-प्रत्यया भवन्ति । आखनः, आस, आखरः आखनिकः, आरानि- फयफः, आखानः, । ९३७ । दुस्स्वीपतः कृच्छ्राकृच्छ्रे खः । ४ । ४ ।९९ । कृच्छ्रे दुःख अकृच्छ्रे सुसम् कृच्छ्रार्थ वृत्तः दुरः अकृच्छ्रार्य- निभ्यां स्वीपद्धयां परात धातोः स्वप्रत्ययो भवति । यथा घपयादः । दुःखेन शय्यते इति दुश्शयम् , सुग्वेन शय्यते इति सुशयम, ईपच्छयम् भवता, दुष्करः, सुकरः, ईपत्करः कटो भयता, दुर्योधं व्याकरणम्, सुयोधं वाक्यम् , ईषद्बोधं नाटकम् ।

·रूपसिद्धी -- । ९३८ । च्चो काप्याट् भूकमः । ४ । ४ । १०० । कृच्छ्राकृच्छ्रार्थेभ्यः दुस्स्वीपट्यः परात् फर्तृवाचिन आप्यात् कर्मचाचिाश्च न्यर्थे वर्तमानात् यथासंख्यं भवतेः कृपश्च खो भवति । " सित्यापितश्चानव्ययस्ये " ति मम् । दुः. सेनानायनाढयेन वा भाव्यमिति विगृह्य सः । अस्युक्तमिति जातिनिर्देशः इति दुराव्येत्यस्युक्तसमुदायस्य स्वकृतास्युक्तमिति समास: । दुराव्यभवम, स्वायभवम् , ईपदात्यभव भवता, दुःखेनाढ्यः क्रियते दुराढ्यकरः, स्वाट्यकरः, ईपदाढयंकरः देवदत्तो भवता । ९३९ । आवोऽनः । १ । १ । १०१ । कृच्छ्राकृच्छ्रा- र्थेभ्यः दुरस्त्रीपद्भ्यः परादाकारान्तात धातोरनप्रत्ययो भवति । सापवादः। दुःखेन ग्लायति दुर्लान, सुग्लानम् , ईपद्ग्लानम् , दुर्लानम् , सुम्लानम् , ईपदम्लानम्, दुप्पानम् , मुपानम् , ईपापानम् , दुर्धाना ईपद्धाना गौः । ९४० । शास्युधिशिधृपिमृपः । ४ । ४ । १०२ । कृच्छ्राकृच्छ्रार्थभ्यः दुस्स्वीषयः परेभ्यः शासादिभ्यः अनो भवति । दुरशासनः, दुर्योधन', दुर्दर्शन:, दुर्धर्षणः, दुर्मर्पणः । योगविभागो हि विकल्पार्थः दुर्दशेहि राजा । ९४५ । निषेधेऽलंखलौ क्या । ४।४।१४१ । निषेधय- त्योरलंखल्वोरुपपदयो धातो. त्या वा भवति । अलंकृत्वा ससुकृत्वा, अलं घारे रुदित्वा रुदितन । नम्भावे का रोदनेन अनट।

·तिजन्ताः ९१२ । प्राक्काले । ५।। १४४ । अपरकालेन तुल्यकर्तृके प्राक्कालेऽथे. वर्तमानात् धातोः त्वा वा भवति । भुक्त्वा नजति, आसित्वा भुक्ते, स्नात्वा पीत्या ब्रजति । ९४३ । व्युदितः । ४ । २ । १६१ । अदितो धातोः फत्वाप्रत्यये वलादेरिड् वा भवति । ९४४ । चित्र । ४ । १ । १५६ । इडादौ क्त्वाप्रत्यये परे कित्कार्य न भवति । देवित्या, सेवित्वा, वर्तित्वा, वर्द्धि- त्या, एडर् भवति । संसित्वा नलुग्न भवति । पक्षे-धूत्वा, स्यूत्वा, पृस्था, सस्त्वा । इट्येव । कृत्वा, हृत्वा, इष्ट्वा क्रन्त्वा। ९४५ । यो हलादेरलस्संस्त्वोः। ४ । १ । १५२ । यो इकारे सकारे न उपान्त्ये सति रलन्तस्य हलादेः धातोः इडादौ सनि त्वायां च इडादौ क्त्वाप्रत्यये कित्कार्य वा भवति । लिखिरवा लेखित्वा । द्युतित्वा योतित्वा । ९.६ । नश्जस्तित्वि न्युपान्त्ये । १ ।१।१५० । नशो जान्तस्य च धातोः नकारे उपान्त्ये सति तकारादौ क्त्वा- प्रत्यये परे कित्कार्य वा भवति । नष्ट्वा, नंप्ट्वा, रफ्त्वा, रंक्त्वा, भक्त्वा, भक्त्वा, मक्त्वा, मंक्रया । ९४७ । थफवश्चिलुच्युतितृपिमृपिकृश इटि ।४।१। १५१ । नफार उपान्त्ये सति थफारफकारान्तयोः वंचि लुचि ऋति तृपि मृपि कृश इत्येतेषां च इडादौ क्वाप्रत्यये परे किद्वद् कार्य वा भवति । तीतिनिधे विकल्पः । प्रयित्वा, अंथित्वा, गुफित्वा, गुंफित्वा, वचित्वा, वंचित्वा, लुचित्वा, ·२९.८ रूपसिद्धौ . लुचित्वा, ऋतित्वा, अर्तित्वा, तृपित्वा तर्पित्वा, मृपित्वा, गर्पित्वा, कृशित्य, कर्शित्वा । ९४८ । मृमृद्गुकुपक्लिश्वद्वसः । ४ । १ । १५८ । मृडादीनामिहादौ तवाप्रत्यत्ये फित्कार्य भवति । मृडिया, मृदित्या, गुधित्वा, कुपित्वा, क्लिशित्वा, उदित्वा, उपित्वा । ९४९ । रुद्विन्मुपिग्रहिस्त्रप्प्रच्छां सनि च । ४ । १ । १५९ । रुदादीनां सनि क्त्वाप्रत्ययेच किद्वद् भवति । इति फित्त्वम् । रुदित्वा, मुषित्वा गृहीत्वा । "दोसोमास्था किती " ति इकारः । दित्वा, सित्वा, मिया, स्थित्वा । 1९५० । दद्घोर्दः । ४ । २ । ११२ । दाइत्येतस्य धातो(संशकस्य तकारादौ किति प्रत्यय दत् इत्ययं तकारान्त आदेशो भवति । दत्त्वा । ९५१ । धानो हिः।४।५।११६ । घामस्त कारादौ किति प्रत्यये परे हिरादेशो भवति । हित्वा । ९५२ हाकस्त्वि । ४ । २ । ११७ । ओहाक त्याग इत्येतस्य तकारादौ त्याप्रत्यये परे विर्भवति । हित्वा राज्य वनं गतः । जग्धदः प्ये चेति जग्ध् जग्वा । ९५३ । क्योऽननः प्यः । २।२। १७१ । नञ्। वर्जितादव्ययात् पूर्वपदात् परमुत्तरपदं तदवयवस्य क्तपाप्रत्य- यस्य प्यादेशो भवति समासे । प्ये अभिभूयस्थितः, आदा- यगतः । हस्वस्थ तस्पिति कुनीति तक् प्रकृत्य, प्रहत्य, अधि. कृत्य, उच्चाहत्य, नानाशात्य । अनम इति किम् ? अकृत्वा, ·विहन्ताः २९९ ARM- - परमकृत्वा । ९५४ । प्ये । ४१९६२ । हनादीनां प्ये लुग्भवति । महत्य, प्रमत्य, प्रवत्य, प्रक्षत्य । ९५५ । मोगा। १२६३ । हनादीनां मकारान्तानां प्ये लुग् वा भवति । नियत्य नियम्य, आगत्य आगम्य, विरस्य विरम्य । ९५६ प्याकिङ । ४ । १ ।१८५ । दीगो धातोः नित्य माकारो भयति प्ये अति इति च प्रत्यये विषयभूते । तेना. खे कृते प्रत्ययो भवति । उपदाय, अवदाय । ९५७ । मिमीञोरखाचि । ४।। १८६ । मि. मीजोर्धात्वोः खअच्यर्जिते प्याक्टिति विपये आकारो भयति निमायगतः, प्रमायगतः । ९५८ । लोलिनात्यो '४।१ । १८७ 1 लीलिना- त्योर्मात्योः साज्यर्जिते प्याविडति विषयभूने भाकारो भवति था। विलाय, विलीय, प्रभुज्य, उपभुज्य, अनुरा, अन्ध, प्रोच्य, प्रमुप्य, अन्विज्य, समीक्ष्य, उत्तीर्य, विस्तीर्य । रित्या दिना णिलुक् उत्तार्य, विस्तार्य, उपभोज्य, अनुभोज्य, अनुमान्य, अध्याय, प्रस्थाप्य, अभिवाप्य, प्रतिपाय । ९५९ । लघोहलः प्येऽस् । ४।२।१०३ । धातोयाँ लघुस्ततः परो यो हल् तस्मात् परम्य ः भवति । प्रशमय्य, प्रवमय्य, प्रफथय्य, प्रगणय्य गवः । " गत्या स्नात्वा नदीतोगे मुस्त्या पीत्वाम्नु भोवलम । नित्यमयादेशो ·३०० हपसिसौ my- फक्षे विहृत्य तत्तीरे यान मन्दा०पे मुरयम् ॥१॥ ९६० । पूर्वाग्रेप्रथमामीक्ष्ण्ये समुश् । ४।४।१४५। पूदिपूपपदेपु आमीक्ष्ण्येच धात्वर्थोपाधी तुल्यफर्तृकेऽर्थे धातोः खमुबू पा भवति । पूर्वभोजन, पूर्व भुक्त्या, अमेभोजम् , अग्रेभुक्त्वा । प्रथमभोजम् , प्रथम मुक्त्या, आमीदण्य- ९६१ । भृशाभीक्ष्ण्याविच्छेदे प्राद्विः। २ । ३ ॥२॥ क्रियायाः साफल्यमवयक्रियाणां या साफल्य कास्न्य भृशार्थः, पौन पुन्यमावृत्तिराभीक्ष्ण्यं सातत्य, क्रियान्तरैरव्यष- धानमविच्छेदः एतेषु द्योत्येषु यत्पंद वाक्यं वा वर्तते तत्मा. गतिशायिकादेः पूर्वगेव द्विरुच्यते । भोजभोजम् , भुक्त्वा भुक्त्वा प्रजति । पायपायम् , पीत्वा पीत्वा व्रजति । ईक्षमीक्षं तदा घाले, रोदरोदं च मामनु । आयमायं निवृत्ताया जीवेदेकाकिनी फथम ॥ १ ॥ ९६२ । आप्यादाक्रोशे । ४।४।१४८ । फर्मणः परात् तुल्यकर्तृकेऽर्थे फरोते: समुन् वा भवति आकोशे गम्यमाने । चोरंकार, चोरकृत्वा आक्रोशति चोरोऽसीत्या. क्रोशतीत्यर्थः । ९६३ । तदर्थायां क्रियायां चुण लट् च 18 । ४ । । १८४ । धातोः तुम् , बुण, लट् च भवति क्रियायां तदर्थी- याम् । यस्माद्धातोः स तुम् प्रत्ययो भवति तदभिधेयार्थं चेत् । क्रियान्तरं गम्यते । मर्तु जति, हतुं प्रजत्ति, भोक्तुं ददाति, भोजको ब्रजति, मोजक्र कुलं व्रजति, भोक्ष्ये इति ब्रजति । .

·हतः। गहनित्यादिनोपान्त्यस्य लुम् एनन्ति । हसि, हथ:, ९६५ । यध्नः स्वन्न चाङः ।।४। ५८ । ३०१ तिङन्ताः ९६४ । लेन्तुमिच्छार्थे तुल्यकर्तृके । ४ । ४ । १८६ । धातोले तुमौ भवतः, तदर्थायां क्रियायों वर्तमाने इच्छा तुल्य फर्तृके उपपदे, यस्मादातोः लेतुमावुत्पद्यते सदस्य चेत कर्ता इच्छार्थस्यापि कर्ता भवति । मोक्तुमिच्छवि मोक्ष. सुसमनुभवति मयि । ॥ इति कृदन्तपरिच्छेदः समाप्तः ।। एभ्यद्हुदिवृपुस्क्रीप्यतुचत्रुन्चुयुजादयः । एकादशेति शब्दानुशासने धातयो मताः ॥१॥ एध्यहादयश्चैक शपा सामान्यदर्शनात् ।। शेपास्तु धाषोऽष्टापि नौते परिकीर्तिताः ॥२॥ गहनं व्याकरणं स्यात् , तत्रापि प्रमिया महागहनम् ॥ लिङ्लुसन्यद् कष्टं तस्मादपि चेत्परं महाकष्टम् ॥३॥ अर्थान सुखेसरार्थान् , आगममानुः मकासयति नित्यम् तस्याप्युदयं मुर्वद् व्याकरण तव॒धर्चाध्यम ॥ ४ ॥ अथ केषांचित् धातूता प्रक्रियाविशेष उच्यत- 'हन हिंसागत्योः ततो लट् तम्य तियादयः हुदादेः मुलुगिति शपो लुक् हन्ति । हन्मन्यमित्यादिना नकारस्य " . हय । हन्मि, हन्वः, हन्मः ।

·- -- , रूपसिद्धौ पाइपूर्षाद् यमः हन्तेश लस्तहो भवन्ति फर्मण्यसति । स्वे आत्मीये पांगे कर्तुः कर्मणि । आहते, आध्नाते, आनते, आहसे, आध्नाये, आहध्वे, आध्ने, आइन्वहे आहन्महे । - ला इति लुक् अहह्न, अहताम, अनन्, अहन्, अहतम्, अहत, अहनम्, अहन्य, अहन्म, आहत, आना. ताम् , आनत, आहथाः, आनाथाम् , आ६षम्, आनि, आहन्वहि, आइन्महि । लेटि-हन्त, हताहा, हताम् , नन्तु । ९६६ । शाध्यधिजहि । ४ । २।३३ । शाध्येधिज- हीति निपात्यन्ते । शापीति शास्तः प्रकृतेर्यलगन्तस्य च हौ शाभावः हो धश्च निपात्यते । एधीति अस्ते: हौ एत्वम् हो घइच, जहि इति इन्तेहो जभावः, यश्लुगन्तस्यापि जहि, हताद्वा, हतम्, हत, इनानि, हनाव हनाम । आहताम् । आप्नाताम, आध्नताम् , आहस्व, आनाथाम् , आहब्धम् , आहनै, आहनावहै, आहनामहै । लेडि-हन्यात् , हन्यातामि- त्यादि । आनीत, आप्नीयातामित्यादि । कर्मणि हन्यते इत्यादि। ९६७ । लिङि च । ४ । २ । १२३ । हन्तेढुंडि लिखि प विपये पधादेशो नित्यं भवति । अत इति लुक् पध्यात, वध्यास्तामित्यादि । आवधिषीष्ट, आयधिषीयास्तामित्यादि कर्मण्यत्येवम् । वधिपीष्ट । बिटि तु पानिपोष्ट, यानिषीयास्ता- मित्यादि । लिदि- ९६८ । हिघ्नोऽड़े कुः पूर्वान् । ४ । १ । ७१ । डव- जिते प्रत्यये परे हिहनोर्धात्वोर्भािवे पूर्वस्मात्परयोरादे फव.

·विहन्ता
।
देशो भवति । जपान, जन्नतुः, जघ्नुः, जपनिथ,
जघन्थ, जनथुः, जघ्न, जयन, जपान, जनिव, जम्निम।
भाजघ्ने, भाजघ्नाते इत्यादि । कर्मण्यप्येवम् । लुडि-पधा-
देशे. अवधीत, अवधिष्ठामित्यादि । तक्षु-
९६९ । नो बधस्तडि लुटि। ४ । २ । १२२ । हन.
स्तहि लडि बधादेशो वा भवति । आवधिष्ट, आयधिपाताम् ,
आपधिपत इत्यादि । बधादेशाभावे-
९७० । नः । ४ । २ । २४५ । हनस्तहि सकारादी
सिप्रत्यये परे फित्कार्य भवति । तेन "हन्मनित्यादि भवति ।
आहत, आइसाताम् , आहसत इत्यादि । कर्मणि अवधि,
अबधिपातामित्यादि । अघानि अहसावामित्यादि । मिटि
अपानि, अघानिषातामित्यादि । लुटि - हन्ता, हन्तारी
इत्यादि । कर्मण्यत्येवम् । मिटि तु पानिता इत्यादि । टि-
"ऋघ्नःस्ये, इतीट् हनिष्यतीत्यादि । त्रिटि-घानिप्यते इत्या-
दि । ललि-अहनिष्यत् इत्यादि । निटि अघानियत इत्यादि।
लटः शतृ घ्नन् , नन्ती, घ्नन्तः इत्यादि । त्रियां नती,
आघ्नानः, आम्नाना, आध्नानाम् इत्याचशेष सुवोधम् ।
लिट:--
९७१ । गम्हविद्दश्विशोया। ४ । २। १३६ । गम्-
हन्विद्दाविश इत्येतेभ्यः कस इड् वा भवति । अग्निवान
जयन्वान । त्रियां-जघ्नुपी । यडि-
९७२ । घ्नो नी हिंसायाम् । ४ । २ । ९ । हनेर्धातोः

·रूपसिद्धौ -- vie - हिसायामर्थे वर्तमानस्य यडि नी इति ईक अलुक च निपात्यने जेनीयते ! गतौ अंघन्यते । णिनि- ९७३ । नो नस्वोत्रिणे।४।। २३८,हन्तेबि- णवर्जिते णिति नकारस्य तफारो भवति । ९७४ । हो घः। ॥१॥२३९ । हन्तेणिति हकारस्य घकारो भवति । घावयति, अजीहतत । सनि- ९७५ । इनः । ४।११३८ । इणिगिडादेशस्य गमः हन्तेश्चाचो अलादौ सनि परे दीर्घो भवति । जिघांसति, हन्ता, हतः हत्या, उपहत्य, घातंघातमित्यादि । इण् गतौ पति, इतः । हिगोऽचीकः श्लेले यम् । ४ । २।१ । इति यञ् । यन्ति । एपि, इथः इथ, एमि, इवः इमः । लडि-ऐत् , ऐताम् । - . ९७६ । यसः । । इण इकश्च असभुषि इत्य- स्यच पायचः लड्लुडलविपयेाजासन्न ऐकार आकारश्चा- देशो भवत्यमाङ्योगे । यब्लुगपवादः । आयन् ,ऐः ऐतम् , ऐत, आयम् , ऐव, ऐम । लेटि-पतु इताद्वा इताम् , यन्तु, इहि इसाद्वा, इतम्, इत, अयानि, अयाव, अयाम। लेडि-इयात्, इयाताम् इत्यादि । कर्मणि-ईयते इत्यादि । लिडि-ईयात् ईयास्तामित्यादि । कर्मणि एपीष्ट । चिटि-आयिषीष्ट । लिटि-- ९७७ । पूर्वस्यास्वेऽचीयुव्योः । ४ । १७६ 1 द्विर्भाचे यः पूर्वस्तस्य श्योंवर्णयोरस्वेऽपि परे यथासंख्यं ईयुवी ·षषश्वकानः । इति कतरि भूतसामान्य मवन् । क्वसुः लिट: RAM marwan- ८१ । वादिभ्यः करि भूतसामान्ये लिटाक्वसुर्भषति अनु- तिङन्ताः भवतः । इयाय। किति दीर्घ एव । ईयतुः, ईयुः इययिथ, ईययुः, ईय, इयाय, ईयिव, ईयिम । कर्मणि- ईये ईयाते इत्यादि । लुदि-एता, एतारौ इत्यादि । मिटि आयिता । लुटि-एक्ष्यति । निटि-आयिष्यते। लुडि-पेप्यत्, पेष्यतामित्यादि । निटि- आयिष्यत, यायिष्येतामित्यादि । ९७८ । गैत्यो । ४ । २ । १२४ । इण इकश्च लु- डि गा इत्यादेशो भवति । धुपेत्यादिना सेलृक् अगात् , अगाताम् , अगुः । इत्यादि । फर्मणि-~अगायि अगासा. वाम् , अगासत इत्यादि । मिटि-अगायि, अगायिषाताम् , अगायिपत इत्यादि । ९७९ । णौ गमज्ञाने । ४ । २ । १२५ । एतयो गौ प्रत्यये परेऽझानेऽर्थे गम् भवति । इदमर्थविशेषण मिण पवे- कोऽसभवात् । गमयति प्रामम् ।झाने-अर्थान सप्रत्याययति। लुडि अजीगमत् प्रामम् , अर्थान संप्रत्यायियत् । ९८० । सनीडश्च । ४ । २ । १२६ । सनि इल एत्योश्च गम भवत्यनाने । जिगमिपति प्रामम् , अर्थान् प्रती. विपति । शत्रालशौ-यन् , यन्ती, यन्नः इत्यादि । त्रियां यती इत्यादि । यत् इत्यादि । इयानः इयानावित्यादि । ९८१ । विश्वस्सदोऽनुवचव कर्तरि भूते ।।१।।

·रूपसिद्धो
nu---
-
स्थाने भवति भूतसामान्ये लिटि अस्मादेव वचनात भनत्ति
पूर्ववत् पश्चात् द्विवचनम् इयादेशो दीर्घश्च । उपेथिवान् ,
उपेयुपी, उपेयिवत् । एता, इतः इतवान्, इतवती, इतवत् ,
उपेत्य, आयमायम् ।
९८२ । ल्येतेरिन् । ४ । ३।६। उपसर्गात् परस्य
इण्यातोरिक विकति यकारादौ लादेशे परे इकारो भवति
" यड्लेकीत्यादिदीर्घ हवः । समियात् , समियास्ताम् ,
समियासुरित्यादि । उदियात् , रदियास्ताम्, उदियासुरित्यादि।
अन्धियात्, अन्वियास्ताम् , अन्वियासुरिस्यादि । अभीयात् ,
अभीयास्ताम् , अभीयासुरित्यादि । हस्ते कृते पुनर्दीर्घ
इति दीर्घः । पुनः हस्त्रो न भवति निमित्ताभावात् । लीति
किम् ? समीयते, उदीयते । इक इति किं १ एयात् , समे.
यात् । इड् अध्ययने इडिकावध्युपसर्ग न व्यमियरत इति
वचनादधिपूर्वः अधीते, अधीयाते, अधीयते इत्यादि ।
लडि- इयादेशे कृते ऐच अध्येत, अध्यैयाताम, अध्ययत
इत्यादि । अधीताम् , अधीयाताम् , अधीयताम् इत्यादि ।
लेकि-अपीयीत, अधीयीयाताम् , अधीधीरन इत्यादि।
फर्मणि-अघीयते, अधीयेते, अधीयन्ते इत्यादि । लिडि.-
अध्येषीष्ट अध्येषीयास्ताम् , अध्येपीरन् इत्यादि । बिटि--
अध्यायिपीट, अध्यायिपौयास्ताम् , अध्याथिपीरन् इत्यादि ।
९८३ । गाङ् सिटि । ४।२।१२७ । इडः लिटि
गान भवति । अधिजगे, अधिजगावे, अधिजगिरे, अधिज.
.

·तिरुन्ताः
३०७
P
गाह
.
गिपे इत्यादि । लुङि-
९८४ । लुइलणी सन्ळे वा। ४ । २ । १२८ । इछः
लुडि लडि सन्परे डपरे च णौ गाङ् वा भवति ।
फुटाढिद्वाण ' इति डिद्वद्भावः, ' ईहल्यप्ये ' इति ईत्वम्
अध्यगीष्ट, अध्यगीपाताम् , अध्यगीपत इत्यादि । गाङमावे
अध्यष्ट, अध्यषाताम् , अध्यैपत इत्यादि । फर्मणि-अध्यगा.
यि, अध्यगायिपानाम , अध्यगायिषत इत्यादि । गाडभावे
अध्यायि, अध्याताम् , अध्यैपत । मिटि - अध्यायि, अध्या-
यिषाताम् , अध्यायिषत इत्यादि । लडि- अध्यगीप्यत,
अध्यगीप्येताम, अध्यगीष्यन्त इत्यादि। गाङभावे_अध्यष्यत
अध्यध्येताम् , अध्यष्यन्त इत्यादि । कर्मणि अध्यायिष्यत
इत्यादि । लुटि अध्येता, अध्येतारी, अध्येतार इत्यादि । लटि
अध्येध्यते, अध्येध्येते, अध्येध्यन्ते इत्यादि । बिटि- अध्यायि-
ध्यते, अध्यायिष्येते, अध्यायिष्यन्ते इत्यादि । णौ सनि-
अधिजिगापयिषति, अध्यापिपयिषति
ध्यजीगपत, अध्यापिपत् । णिमहणं किम् ? " सनीङ,
श्चेति गमादेश, इन
सते व्याकरणमित्यादि समस्तं सप्रपञ्च शब्दानुशासन
विद्वद्भिरुन्तव्यम् ।
इति धातुप्रत्ययसिद्धिः।
-
"
इति दीर्घः, अधिजि-

·३०८ रूपसिौ "व्याकरणोदधि ती, प्राप्तुं मायशुमामृतम् । पालानामृजुमार्गोऽयं संक्षेपेण प्रदर्शितः ॥१॥ दयापालकता सम्पत् रूपसिद्धिर्विवद्धताम् । भूमावियं समो भेत्री विपिने भानुरश्मिवत् ॥ २ ॥ ॥ इति दयापालमुनिकृता रूपसिद्धिः समाता ।।