·ji Preface. before Socrates, with the exception of that of Elea, which in many respects has a close affinity to thera, especially in its fundamental idea-shich is the identity of all in the infinite substance-although the idea of the soul in its separation from nature is more clearly conceived in the Upanislads than by any of the Eleates. They are also the basis of all the speculations of the Hindus, as their philosophical systems either take inmediately their root from them, or constantly refer to them eren in vies which differ from then. It is, therefore, inpossible to understand their philosophical doctrines srithout a thorough knowledge of the Upanishads. Great as has been the influence of the Upanishads on the development of philosophical enquiry, it has perhaps beers still greater on the religious belief of the Hindus, and in this respect they have conferred undeniable benefit on them. Their first religion, as laid down in the hymn-collections of the V&das, vas polytheistical; it was a worship of the manifestations of nature; it is Indra, the god of the firmament, the sielder of the thunderbolt, it is the Ataru's, the winds, it is Agni, the and of fire &c., n ho are worshipped. Their religion, in its first simplicity corresponding to the wants of a simple people, would have in time become a boundless compound of all that is perverted in human mature, had not the Upanishads, which sfere is all ages acknowledged as the only guidles to unveiled truth, given an ennobling direction to their religious nspirations. All the gods that were inrented by a luxuriant imagi. Wation, had to accord with the notions of the deity fixed by the Upanishads, and we find accordingly in the religious trritings of the Ilindus almost constantly the aim to connect this pantheon by some link or other with the notions derived from those writings. Thus it is with their cisil and domestic institutions. The codes of law which exhibit them, cannot be fully understood, unless their connexion Tith the doctrine of the Upanishads is knara, not only 19 regards their scientific foundation, but also ·Preface. as directing the whole lenour of the moral ordinances. To give an example. The different stages of life, of a religious student, of a house-holder, of a hermit, and of the Yogi, who entirely devotes himsell to the contemplation of God, arc founded on the potions of the deity held in the Upanishads. The religious cerenwonies, morcover, which constitute so important a part of their civil institutions, are invariably directed to the object which the Upanishads coforce as the chief end of man. It is the purification of mind they all aim at by teaching to take off the senses from their ionnuediate objects, to refruin froni sengunl gratification, and to subdue the passions and emotiona, so that the mind becomes free nnd n fit organ to direct itself to the true object of the soul, the contemplation of the deity. It is, horrever, not only in a philosophical or historic vieir, that an acquaintance with the Upanishuds is inportant, but also, and perhnps more, with reference to their present and future benring upon the desting of so many million. They are yet regarded by a large number of Hindus, ha by their learning and social position hare the greatest influence upon the different classes of their countrymen, as the standaral of their faith and philosopby. Before the publication of the Upanishads this class was almost entirely isolated and precinded from the inference of European cirilisation. They were enclosed in their own views, and Europeau science hardly touched the peripliery of their circle. An attempt of European science or religion to substitute other views, was a failure; for generally the place of enterter was a position which the Ilindus did not consider themselres na tenable or important, and until now they could with justice say, that the Europeans in their religious disputes with thein had only battled against somc illusion of their own making: for they did 1100 understand thoroughly their religious doctrines, and all their attacks had been di: rected against some forme, ilegenerated from their original principles. With the same right they might retaliate mpon the many religious superstitions sprung up from the Christian ·is Preface. faith, the many persecutions, undert/ken from so-called Teligious motives in all Christian countries, and on the other hand, with regard to philosopliy, on the deser-ceasing succession of systenza sprung up and sayished until the present day. The Upanishads published, the whole ground is changed. They are taken from the exclusive keeping of one class. Hasm ing become general property of the human mind, they are subject to the influence of religion, science and philosophy, derived from different sources, an influence, from which even those who are the present bearers of their tenets, cannot extricate themselves. It will ere long be decided, eren to the Hindus themselves, that in a religious view the Upanishads have no authority, and if the question of their truth is shiſted to the province of philosophy, thut the oncological notions of the Upanishads and the systems, derived from them, are no more correctly conceived than those of otber pantheistical systems, or that they must be dissolved by the agency of a more exact thinking I will not enter here upon a critical or philosophical revient of the Upanishads, which I must reserve for another occasion, but only give an abstract of what has yet been done with regard to their publication, in order to enable the reader to judge, how far the present edition may contribute to an ultimate publication of this important branch of Sanscrit literature. In the following compilation Ds, Weber's treatise: "Analysis of the Upanishads, translated by Anquetil du Perron," in bis " Indischen Studien,' No. 2. tr. 247 to 302, has been of great use to me. The name of Upanishad, according to Sanbara Kcbárya,* is derived from the root Shad, to hill, to go, or to be weariei, preceded by the prepositions upa, near, and ni, expressing certitude, because it is the knowledge, which thoroughly destroy & the world with its cause, ignorance, or which shows, that God, the infinite Soul, alope exists, while the world is a mere illusion. • Vide the cona mescencat of ha Commentary to the Unlad Aranyak Upanglad, ·I'reface. The Upanishada contain the science of Bralma, the absolute being, which is existence, knoxrledge and bliss, and form, together with Búdaráyatta's Sáriríka, or Brahma Sútrze, the founda. tion of the Válánta philosophy. They are, with one exception (the leavasyam, or the Vájasaneyi --Sanlitá Upanishad, which belongs to the white Yujus), portions of the Brahmanas, the second part of the Vélas.* The number of them appcars still to le doubtful. Dr. Weber coinputes them to 95, viz the 62, which Colebrooke mentions as appendant on the Atharva Veda, * The Veda, as is well known, is dividel into two ports, viz. Mantras and Brá mlianes. The first, the Mantras, (prayers and invocations, manifest the divity of the ceremony anıl the things necessary for its perfarmance. They sre threefold, Rig, Ynjua Anil Sama. The Brámhanns, or thic tlieological commentary of the DIantras, contain aisu tlirce parta, viz. I, regulations of mtes (Vullisrupan),, explanation of the sense (artlav&dla): 3. the doctrine of the last end of the Vedas (Vélántasákyam). Vid. Madlusunan Saraswati's Prathanablačila in Dr. Weber's " Indieben Studien." Ist number, p. 14. + Col I. E, Vol. I. p. 93, &c. They are the following: 1. Mundaka. 25. A'runiya or Aruniyoga. 2. Prasan, 26 Kantonsruti. 3. Bralimavadya. 27 Pindu. 4. Kahnrika, 28. Atma. 5. Chulka. 29-31. Nrisinha Tapaniga. 6.7. Atharvasuras, 35-36. Kállaka, Vallt, or Kathavalli. 8. Garbha. 37. Kénéalita. 3. Mala. 39 Náráyana. 10 Bralima. 39-40, Vrıhan Náráyana. 11. Pienigniliotra. 41. Sarvoranssiiatsára. 12-15 Mandukje. 42. Hanse. 16. Milaruita 43. Paramalianen, 17. Nola vint. 44. Anandasaili. 19. Brahman, 45. Burim!.. 19. marit pinili 46. Garuda. 20. Dligánarindit. 47. Kélágurira, 2). Tegovindu 48-49. Ramatápanya. 22. Yogusikalia. 50. Karalya. 23. Yogatattra. 51. Jabalg, 21. Sonyát. 5!, Asrama.

·Preface, the nine Upanishads, which he assigns to the other Védas,* 14 Upanishads which Colebrooke considers spurious,t eight Upanishads of the Atharrat and six from the other Védas, whicl. are given in Anquetil du Perron's trapslation, further the Taittarij a-Upanishad, properly so called, three Upanishads in the catalogue of the E. J. H., and two extant in St. Petersburg:1] * Clshándog 2, Vrbadárangake, Blastrayani, l'sárásya, Aitaréya, Kaushitaki, Suétis atara, Anandavalli, Bhrigutalli, † 2 Rámatápaníga (Púrta and Uttara), 2 Gopálatápaniya, 5 Sundarf-Tapan!, Tripura, Tripuri, Skanda, Kaula, Gupíchandans, Darsana, Vajraslacki Ilansanada, A'imabodha, Sliek? or leall, Anret Lenkoul, Amritapada, Tarah2Arkli, Sarank. ladéra, Satarudriya, Suasana-Kalpa, Parushagúlta, Veslikala od Tschall. ll I quote the whole passage from Dr. Weber's essay for the information of those who should like to contribute to a complete collection of the Upa- Dishads, vil." Indische Suchen," ?ad No pp. 219.950. The number of Vpraislads errnot be as yet ascertained. Of the 52, which Colebrooke assigns to the Atharva, only :29 are found with Anquetil, viz. 1. (with Colebrohe) Mundaka (= 4 wtli Apgaetil) 2. Trasna ( 14) 3. Bralivaridyk (= 25) 4 Ksliurka (-33)5. Chulka (41) 6 and 7. Atliar. TASUTNI and Atharvasıkle (9 an 23) 8. Garbha (98) 9. Mulk (16) 11. Prana (= 48) 12. Slándákya (31) 19. Amrtavindu (96) 20 Dhs.. partaita (15) 21. Tejoviain (97) 2. Yegasikslá (20) 3 Yogntattvå (21)25. Xroniya (35) 23. X'tan (=94) 31. Xrisinhottrrn-tázza. folya (= 50) 35-36 Kátliska (= 37) 37. Kéna (= 46) 33. Narayana (+7) 39, 40. Malánáriyana (30) 41. Sarrx (6) 43. l'artmahansa (=34) 50. Kasulye (18) GI. Jokala (29) The other 23 176 not extant; bn the other bund, Anquetil's translation contains & Vratislunds of the Atlary, whicle Colebroche des nos caumérate rruong the 59, n. 10 Ausnada, 17. A'trnabodhu (Cul. I. 112) 32 Slieki or Panhl ) (Sakaha 1) 42 Ararat Laakoul (Amritlackara 1) 43. Amnture 46, Taraka. 47. Arkht (Arabeya) 49 Saunala (Suvank). Moreover there are among them & Upanisligis, Lelonging to the other Vedas Buch are usinown to Colebrooke. B, Tsiéra 19, Satsradays. I. Sirassolit 4, Parutlusúkts. 11. Vaslikala. 45 Teclukla (1) If to this the Dios Vipanyslisds of the other léiss, ninch were also knowi tu CofeGrooke, tre tildel, 1.. l. Cllándogſı 2. Yrbadárussaka. 3. Blaštrkjs- 4. Isbrisya. 11. Aitaréje. 12. Kanshitaki, 13 Sxétkestara 39. Anandatalli. 39. Bloguralli, ne shall have on the aliole (29+23+3+6+9) ·Preface, vji Since the appearance of Anquetil du Perron's celebrated work "Oupnekhat," &c.,* in which he gare the translation of 52 Upanishads from the Persian, oly a few of the Upanishads luve been published. By Ram Mohun Ray the Kithaka, [sk, Kénia and Mundaka were edited and translated. L. Polcy published the same together with the Vriladá. ranyakant and translated the Kathaka and Munduka Upanishade into French. G. Pauthier edited the Kéia and Teá Upanishads with a French translation, Burnouf also published soine fragments of the text of the Bribad Xranyaka withi French translation in his Commentaire sur le Yacna. 75 Upingughals. We must further melude in this number 76-77 the two Gopáln Tapaniya (Col. 1. 110). 78-82. the Sundari Tapani, 83 Tripura. 81. Trpuri 85. Skande, &G Kaula. 87. Gopiclandava 88. Darsana 89. Vajrasucht. (Cul I. 112-113 belonging to Satkama, vid. Boethtock entalogue of MSS. referring to India, in the Asiatic Bluseum) abielu we are not Authorized to cxclude from the literature of the Upanishads, as they claim themselves to belong to it, and in the notion of Upanishad no restriction can be found. Lastly we have to number sati tliem 90, the Taittiriya Upanishad properly so called, the three Upanishads much I find ra the E J. II, under No. 1686, viz Itadra, Athartaniya, Rudra, and Paingala, and 94-96 ile Nrálamba and Simulatta in St Petersburg. • Oupnekbat (1.c, accretura tegundum), &c. ad verbum, e Persico idiomate Samskriticis vocabula Jaternista, ka Latinta con tersur, &e. stud, et op. Anquetil du Perron. Argentoratt, il. 1801, 2 vols. + Oapaniclits, Théologie des Vedas, Texte Sapserit, commenté par Sankara, traduit en Français par L. Poley. Kathaka Oupaniclist....traduit du Satiserit en Français par L. Toley. Paris, 1835. Bundala Oupanichat,, troduit du Sanscrit en l'rançais, par L, Poley, Paris, 1836. Vrihadáranyaknm, Kathakam, l'oá, Kéna, Mundakam, oder fuenf Upanishads aus dem Yajur-Sama-and Atlasta-- Védı. Nach den Landschriften der Bibliothek der Ost-Indischen Compagnie zu London, herausgegeben von L. Poles. Donn, 1844, 1 rol.

·Preface. Fr. Windisclimapu published numerous passages of the Chhandogya Upanishad in his work " Sankara,* and gase a translation of almost the whole of it, of several passages of the Brihad Aranyaka, and of the Kathaka, Isá, Kéna and Jundakat The Tattwabadhini Society published: the Katha, Vajasanés a Sanlitá, 'Talavakara (Kénéshitam) Junduka, Alándukya, Prasna, and Aitareya Upanishade, trith extracts from the commentary of Sinhara A'clárga. The Katha, Tsk, Kéna, Mon. duha, Mándukya and Srétáswatara, appeared also separately in the Tattwabodhini Putriha. The Katha, leá, Kéus, Ján- Çubya and part of the Blunenka were followed by a Bengali, and the Katha, Munduka, l'sa and Swétáswatara by an English ranslation. The present edition contains the foloring Upanishads : Brihadáranyaka, Chhándogya, Taittariya, Tsá, Kéna, Katla, Prasia, Munduka, Slándukya, Aitaréya and Srétáswatara Upan nishads accompanied by the Bháshya of Sankara X'chárya, and the Tile of Ananda Giri, with exception of the Skétássratara Upanishad, which is only followed by the Bhashya of Sunkara, as I was not able to procure a copy of Ananda's ſíká, nor esen information, whether or nor it is yet extant. To the Mándulsa is added the Kárika of Gaudapada, the commentary of Sankara referring as well to the Upanishad as to this Kárika. The commentary of Sanhara, with the exception of that to the four Upanishads, edited by Rám Vohun Roy, and reprint. ed by L. Poles, has not been published before, and the Tihi of Ananda appears for the first time. Sankara's commentary, especially to the Briladárançaha and Chbándogya is fery volyminous, yet it is not diffure, and many passages, in whicle le • Sankern, Borno, 1833. + Io the work of his father: "The Philosophie im Fortgang der Weltgeschichte," (halossplay in the merek ol universul listory,) Kalikátı, 1767 Sık: test 47 ps. 1 comm. 77 pp ·Preface. coniments on the doctrine of the Védánta or expounds his own viers, are extremely dificult by the sliortness of expression or reference to parts of his system with which he supposes liis reader to be acquainted. On this account it was necessary to add the Tíká of Ananda, because it supplies the connecting links and generally explains fully such points as are only touched nipon by Sankara. His conimentary is, by gcneral consent, the standard in the explanation of Upanislıads and of the doctrine of the Vedanta. It is invaluable for the philosophical liistory and for a correct cstimate of the apirit of philosophical research among the Hindus, and will girc an illustrious example of the vast learning, the patient and thorough research, and the high philosophical numen of the Hindus of former days. For this edition I used the following MSS. 1.-For the Brihaddláranyaka. No. 10, from the Library of the 'Asiatic Society, received from the College of Fort William, on 458 leavca or 516 pagen, containing text, Bháskya and-Tika in the Panchavalli* fumm. It is written in Devanagari characters. At the end is marked Samyat 18.6. It is a complete, but modern copy, and full of mistakes and omissions. No. 1641, from the Library of tlic Sanscrit College, containing the text, on 72 leaves, written by Syáma Sarma. It is an old and good MS-No. 1330, fron the L. of the S. C.-Bhashya. It is datel 1719. The MS. is excellent.A MS. without number, which I received through the kindness of Dr. Bal: lantyne. It is written on 46 leaves, and contains only the text with tlic accents, It is one of the finest copies, and must be ancient to juige from the shape of the letters. - It is thronghont correct. There is unfortunately no date. *A MS. is called Panchasalli According to a certain arrangement of the test, conimentary and gloss, 'necording to which cach rage contains fire livesions, the text being in middle, the commentary above and below it, and the glust again above and below llie commentary.

·. Preface. copy without number, from the Tattwabodhini Sabhá, containing Bháslıya and Tiká, written on separate fearrs, the fornier on 132 lenses, and the latter on 03. It is partly in Déranagari, partly in Bengáli characters. Although the сор" modern, yet it is throughont very exact and correct. 2. For the Clifandogya. No. 16.--From the Library of the Asiatic Society, receired from the College of Fort William, on 536 pages, without date, containing text, Blakslija and Tiba in the Pancharalli furin. It is a modern, indifferent and not quite completo copy, A MS, without sumber, froin the Tattırabodhini Sabha, text, commentary and thá, sritten on 360 separate leatcr. It is dated Samrat 1676. This lias been purchased at Bentares, and is a most beautiful and correct NIS. No. 1496 from the Sanscrit College, containing the text on 22 Icaves ; Samrat 1840. No. 2220 from the S. C.; Bhashya, on 95 lcares, Samirat 1753. Both of these MSS. are very correct. 3.--For the Teá, Mundaka Káthaka, Prasna, Mándukya, Taittariya, Aitaréya anil Kéna Upanislads. No. 7. From the Library of the Asiatic Society, received from the College of Fort William on 210 leares or 420 pages, text, commentary and gloss in the Panchavalli form, completo, modern and indifferently correct. This as well as the MSS. of the Brihadiranyaka and Chbandogya Upanishads in the Library of the Asiatic Society appear to have been written by the kamc copyist. A MS. withont number. From the T. B. S., only text; it is an ancient and rery good copy. No. 1401 from tlie S, C., Teá U. text and commentary, on 11 leases.No. 1662 from the S. C., Mundaka U., text, comunentary and gloss (Panchavalli) on 20 leaver, Sauvat 1878.--No. 1448 from the S.C., Katliaha U., text commentary and gloss (Panchavalli) 32 leaves, Samyat 1883.- No. 1655, from the S. C., Prasna U., text, commentary and gloss (Pan.

·Preface. chavalli) on 36 leaves, Samyat 1883.—No, 1001 from the S.C., Mándukya, text, commentary and gloss (Panchavalli) on 34 leaves, no year marked. No. 1443, from the S.C., Aitareya U., text, commentary and gloss (Panchavalli) on 48 leaves, Sampat 1883. No. 1459 from the S. C. tcxt, commentary and gloss (Panchavalli) Samrat 1883. All these MSS. arc written with great care and correctness. 4.-For the Suetáswatara Upanishad. No. 702, from the Library of the Asiatic Society, containing text and commentary, an ancient and most excellent a1s. This sras the only MS. I had of the Swétırásvatara Upanishad; but as it is written with the utmost care and correctness, and as I could compare it with the printed copy of the Tattwabo. chini Salla, which has been taken from a different MS. another MS. was not required for collation, WANAW LAMA.

·ॐ नमः परमात्मने । तैत्तिरीयोपनिषडाय्यं ॥ भा• ॐ ॥ यस्माजातं जगत्सव्वं यस्मिन्नेव विलीयते । येनेदं धार्यते चैव ती ज्ञानात्मने नमः ॥ १ ॥ थैरिमे गुरुभिः पूर्व पदवाक्यप्रमाणतः । व्याख्यानाः सर्ववेदान्तास्तान् नित्यं प्रणमाम्यहं ॥ १॥ था. मैत्तिरीयोपनियदायटोका श्रीगणेशाय नमः ॥ यत् प्रकाश सखाभिन्न यमाने प्रमाणितं । वित माहाणे तत् स्यामा अझ निभयं ।।। यजर्वेदमाखाभेदं नैत्तिरीयकोपनियदं प्याघिण्यासभंग यार भाष्यकार ललिपाधं ब्रह्म शगजन्मादिकारणवेन सटस्यलक्षणन मन्दमतीन प्रति सामान्यनीयलक्षितं सत्यभानादिना च सरूपत. क्षणेन विपी यतो विनिश्चितं नमस्कारकने न सझे पता दर्शयति । समाजासमिति । निमित्तोपादानयोः पवम्याः साधारण्या- दुभय विधमपि त्वमिह विक्षिा | कार्यविलयस्य प्रहातावेद नियतत्यास वियतः प्रकृतित्वमाइ । यस्मिन्निति । कार्यसाधा. रणरय निसिने धमदावपि प्रसिदलाव, साधारणकारण- माहायनेति । ज्ञानामन ति सुस्यलक्षयरधन १० गुरु- भविघामालावन्तरजासाधनवं ग्यारयितुं गुरुन् प्रणमति । रिति । पदानि घ.वाकानि च प्रमाणे चानुमानादि तदिवे- अनेन व्याख्याता इति ॥ २॥ पिकयित निर्दिशति । शिरीय- फेक्षि। व्युत्पन्नस्य यदेभ्य एव पदार्थसतियम्भवाव पदकारित- 3 ·'भा. तैत्तिरीयकमारम्य मयाऽऽघाय्यं प्रसादतः । विस्पयार्थर चीनां हि व्याख्येयं सम्प्रणीयते ॥ ३ ॥ नित्यान्यधिगतानि काण्युपातदुरितक्षयार्थानि काम्यानि च फलार्थिनां पूर्वस्मिन् यन्ये । इदानी कोपादानपरि- हाराय ब्रह्मविद्या प्रस्तूयते । कर्म हेतः काम: स्यात् प्रवर्तकवात् । प्राप्तकामानां हि कामाभावे सात्म- था. पदार्थसंसर्गस्यैव वाक्यार्थत्वात् सूत्रकारगोपनियतात्पर्य्यस्य निरूपितत्वाञ्च व्यर्थः एथग्याख्यारम्भ प्रत्याशयाई । विस्पता- ऐति ॥ मन्दमतीनां सत एव निःशेषपदार्थस्मरणासम्भवा. दुपनियदूलनिःशेषपदार्थानां विशिष्य निसंशयं धानं ये रोच. यन्ते तेषामुपकारयेत्यर्थः १३ । कमविचारेषेवोपनिषदो मतार्थत्यादुपनिषत्प्रयोजनस निःश्रेयसस्य कर्मन्य एव सम्मान स्थग्यास्थारम्भो न युक्ता इत्याभवामपनेतुं कर्मकाण्डार्थमाह । निन्यानोति । अथातो धर्मजिज्ञासेति जैमिनिना धर्मग्रणेन सिद्धवस्तुविधारस्य पयुंदरतवानोपनिषदो गतार्थलमित्यर्थः । तानि उधाण मक्षितरितक्षयार्यानि धर्मेय मामममनुदतीति श्रुतेन निःश्रे- यसानि । न केवलं जीवतो ऽवश्यकव्यानि अधिगतानि पतार्थिनां काम्यानि च। न तान्यपि निःश्रेयसानि। स्वर्गकामः परफाम इत्यादिवत् मोक्षकामोऽदा कुर्यादित्यश्रवसा । यतः संसार एव कर्मणा फस्तमित्यर्थः । कर्मकाण्डाधमुक्ला नवाधि- धारितमपनियदर्थमाइ । इदानोमिति । कर्मणामुपादाने ऽनु- छाने यो हेतुस्तनित्य नझविद्या अस्मिन् यन्ये धारभ्यते । प्रतः सनिदानकम्मा भूजनार्थवादुपनिषदः कर्मकाण्डविरुद्ध- स्वान गवार्थत्वमित्यर्थः फरमानु छाननियोगस्तस्य प्रमाणसिद्ध- स्यान विद्यया विरोध रत्याशयाइ । कर्म हेतुरिति । यस्य दं साधनमित्येतावास्तेण वेभ्यते । यस्य यत्राभिषापः स सप प्रवते कामत एव । यतो न नियोगस्य प्रवर्तकसम्मावनापी- व्यभिप्रायः।

·३ - भा० न्ययम्यानात् प्रत्यनुपपत्तिः । श्रात्मकाम चाSIN- कामता । श्रात्मा हि ब्रह्म । तदिदो हि परमाप्ति वक्ष्यति । अतोऽविद्यानिवृत्ती स्वात्मन्यव म्यानं परमाप्तिः । अभयं प्रतिष्ठां विन्दते । एतमानन्दमयमात्मानमुपम- झामतीत्यादिश्रुतेः । काम्यानिषिद्धयोरनारमादारब्धस्य चोपभोगेन घयानित्यानुष्ठानेन प्रत्यवायाभावादयत्नत एंव स्वात्मावानं मोक्षः । अथवा निरतिश्यायाः श्रोतेः स्वर्गशब्दवायायाः कर्म हेतुत्वात् कर्नान्य एव मोक्ष इति चेन्न । कर्मानेकत्वात् । अनेकागि प्रारब्ध- था. सति कामे प्रवृत्तिरित्यययः । उक्तकामाभावे न प्रसिरिति व्यतिरेकमाइ । यातेति । प्यभिषयितविययाति फामनिरता हेतुर्न विद्या ध्यतः कथं फर्महेनुपरिहाराय विद्यारम्म रया- पायाह । यात्मकामत्वे घेति । कामिनविषयमाश्या कामस्य ताकालिकोपशममा न पूछेदः पुनविषयाकाहादिदर्शनान् । प्यात्मकामनामि निरहशा प्यारमेव वस्तु नान्यत्ततोऽस्तीत्येवंरूपा प्यात्मकामये पनि भवति । कामिछाभावात् । स्थात्मनो यह यानन्दरूपमशानमेव व्यतिरिक विषयं पश्यन् कामयते । ततः फामस्थात्माविद्यामूलत्वादात्मविद्येव तन्निभिहेतुरित्यर्थः । भव. त्वात्मविद्या कामविरोधिनी फर्म हेतुपरिहाराय ब्रह्मविद्या प्रस्तूयस रति कयमुक्तं तबाह । पात्मेति । प्यानन्दमयं परमा. ग्मानमादाय श्रुतिरदाता एवं तावत्कर्मकाण्डेनागतार्थत्यात् कर्मभ्योऽसम्भाव्यमाननियसप्रयोजनवाञ्चोपनिषदो व्याख्या. रम्म सम्माथं पुनरारम्भवादिनोऽभिप्रायमुद्भावयनि । माम्य- प्रतिषियोरिति । थायन्तिकामामिशरीरानुत्पादे वरूपा. वस्थानं निःयेयसं भरीरानुत्पादश्च देवभावादेव सेरस्थति कि शालार्थोपनियदारम्भेणेत्यर्थः । मतान्तरमा । यति । गदेव सुर्मसाधन व्योतिशोमादि वदेव मोक्षसाधनं निरति- ·भा० कांफलानि धानेकजनान्तरतानि विरुद्ध फलानि कर्माणि भावनि । अतस्तव्यमारकर्मफलानामे- कमिजन्मनि उपभोगतयामम्भवाछेपकानिमित्ता- रीरारम्भेषपत्तिः कर्मभेषसद्भावसिद्धिय । तद्य पद रमणीयचरणाः । ततः कर्मशेषेणेत्यादिसतियतेभ्यः । दशानिएफलानामगारखाना यार्थानि नित्यानीति पन्न । प्रकरणे प्रत्यवांपवणात् । प्रत्यवायभन्दा धनिय- विषयः । नित्याकरगिमित्तस्य प्रत्यवायस्य दुःखएप- खागामिनः परिहार्यानि नित्यानीत्यन्युपगमान् । था. प्रयप्रोतः सर्गपदार्थस्य मोक्षादन्यवासम्भवात्मति शरीरे मा. वश्यम्भावादित्यर्थः । एकाविकपक्षमाद्यं मा प्रत्यायाति । नेत्यादिना। यद्यपि वर्तमाने हे काम्दं प्रतिषिद्ध नारम्भेत মুনুঃ নয়ামি ঘনিয়ায় স্বাবলমাৰাৰ प्रत्यर्थ । मायेयानभियवानि सायेव कर्माणि सम्भूय एक शरीरमारमन्ते तत्र सर्वेषामुपभोगेन क्षचित वात् सञ्चित कामव नास्तीति एधानिराकरमायो । विराइफलानोति । सनरफाफपामा व्योतियोमब्रह्महत्यादीनामेकरिकन देई भोगेन क्षयासम्भवात् मायेयास्य सर्वाभिव्यञ्चकत्ये प्रमाणभावादलवासा प्रतिबद्धस्य दुर्बतस्यावस्थान सम्भवतीत्यर्थः । मम्भावनामात्रमे समान गायमस्तोव्याशाह । फार्म शेयषि । ग्रेव खकम्मानु- भूय सता पपेस जन्म प्रतिपयत रवि दवरोहता कमांशेयं दर्शवतीय सचिवकम्मंसद्भावमझोपत्य देहान्तरारम्भा में भविधती. यारयति । एतहाधिना सिद्धान्तविरमियाह । नेवि। मुमुक्षयानुष्ठितस्य नियादो मधिकर्मक्षयात्वाभ्युपगमामि नाभिमाधिद्धिरित्यार। यदि नामेति । यथोक्त । मुमुक्षुः मायामि वर्जयेदिति तदप्यसहि विवेकाले दुर्घटे। सप्ति मुला- ·भान बनारसकलकर्मचयार्थानि । यदि गामा नारधका- यार्थानि गित्यागि कर्माणि तथाप्याद्ध मेव क्षेपये युन एई विरोधाभावात् । न हीष्टफलकम्र्मणः परारूपत्या- नित्येविरोध उपपद्यते । इद्धाशद्धयोर्हि विरोधो युक्तः । न च कर्मादेवनां कामानां ज्ञानाभावे निवृत्त्यसम्भवा- दशेषकर्मक्षयोपपत्तिः । अनात्मविदो हि कामडनात्म- फालविषयत्वात् खात्मगि च कामानुपपत्तिनित्यमाप्तम्यात् खयश्चात्मा परं प्रोत्युकं । नित्यानाचाकरणमभाव- स्वतः प्रत्यवायानुपपत्तिरिति। अतः पूर्वोपचितदुरितेभ्यः प्या. पाने कामद्धवस्य दुर्मिवारत्यादित्याच। न च कर्म ऐनामिति नग कामा नाचानमनः । यात्मविदामपि कामदर्भमादित्यत ध्याच। सात्मनि चेति । सर्च पास्मेसि पासला तत्वतो विध. थाभावादेव फागानुपपत्तिः । रसनादिधरतिनिमियान्तु कामा- भास रब बालवाभिनिवेशाभावादित्यर्थः । तेषामपिरादि- गार्गेय महमा कामना नास्तीति नामाननीयमित्यार । सय. शेति । योमकरयानिमित्त प्रत्यवायपरिचारार्यानि नित्या- नीति नपाए। निन्यानाचेनि । धागामि दाखं प्रत्ययाय उच्यते बस्य भावरूपस्य नामावो निमितं । पापा मामेनेति श्रुतेः । निपिडाधरणनिमित्तत्वादुःखस्येत्यर्थः । चकन् चिरिस कम्म निन्दिसरा समाधरन् । प्रराजोन्द्रियार्थषु नरः पतनम्म छतीति भारप्राय यादकरणस्यापि प्रत्यवानिमित्यमवगामियाशका- । यवः पूर्वेति । यदि यथावनित्यनैमित्तिकानु सामगभविष्य. पदा सवितरितक्ष्योऽभविष्यस्। न घायं चिक्तिमकायादि. त्यसः प्रत्यवायी भविष्यतीति हि दयते । यथा विधिभिमग शोधिय रसि। सता पर प्रत्ययस्यान्यथाव्युत्पन्नत्वान्न सलाद. फरणे हेतुल्यमवगन्तुं शक्या इत्या | पक्षमधेस मियाया पति पढप्रत्ययस्योभयत्र विधाने रति किमिति गुत्वमेव न ·भा प्राण्यमाणायाः प्रत्यवायजियाया नित्याकरणं लक्षणमिति अकुर्वविहितं कर्मेति हि भतुनानुपपतिः । अन्यथा प्रभावाझावोत्पत्तिरिति सर्वप्रमाणव्याकोयः ।। दत्यनाऽयततः स्वात्मन्यवस्थानमित्यनुपपन्न । यो निरतिशयपीतेः खर्गगब्दवाच्यायाः कर्मनिमित्तलाक- रब एक मोत इति। तन्न । नित्यलान्मोतस्य । न हि नित्यं किञ्चिदारभ्यते । लोके यदारसं तदनित्यमित्यतो न कारो मोक्षः। विद्यासहितानां कर्मणां नित्यारम्भमा- या. महाते तबाह 1 प्य न्यथेति अभावरूपस्य कार्यस्य भावरूपमेव कारणमिति प्रत्यक्षादिभिरवगतं भारप्रत्ययादभावस्य तुला. भिधाने सर्वप्रमागविरोधः स्यादित्यर्थः । मनु वयाप्यकरणारा प्रत्यवायतक्षयत्यमिए । भाद्देशानुपण्ड- म्भस्याभावप्रमिति हेतुत्वमिष्यते । ताजिकैश प्रतिपन्धकामावस्य तत्तयागभावस्य च तत्तत्कार्यव्यवस्थापकत्वमिध्यते तत्कथं भाव. सेव कारणत्वं । तदुक्तं । भावो यथा नयाऽभावः कारणं कार्यवन्मतमित्युच्यते । यसमाभिलावदभावस्य वरुण फारण नेक, किन्तु नहानस्य प्रत्यवायामफलमिए । तेन च स्यन प्रत्यवायजनकल मिथ्यते । नित्याकरण्ज्ञाने प्रत्यवायभावापस- शात् । माहानामपि च केयाश्चिमातस्य योग्यानुपसम्भस्या भावप्रमितितुष्वंसवया तु पमितिशेतुत्वेऽभावप्रमायाः प्रत्यक्ष. स्वापान । तार्किकाणामपि प्रतिबन्ध कामावरय कारणोऽन्यो- न्याश्रयत्वप्रयङ्काम शमाणिकत्वं । प्रागभावस्यामि बातरूपेग अन्यतापकत्वमेव। यसादिदं प्राङ्गारोत्तमादिदानी जातमिति । न तु जनार्य प्रागभावस्य नियसमागभावित पारण पाकालस्य खसितापातः । भागभाविदमपि धान्यचासिद्ध. मित्युत सपालीक । यसमादकरणनिमितप्रत्यवायीद्वारा न निव्यं कर्म किन्तु कर्मण पिट लोकः गर्म रखे मुण्णलाका ·भामर्थमिति चेन्न । विरोधात् । नित्यच्चारभ्यत इति विरुद्ध, यइिनष्टं तदेव नात्पद्यत इति प्रध्वंसाभावव- बित्योऽपि मोच धारभ्य एव चेन । मोक्षस्य भाव- रूपत्वात्। प्रध्वंमाभावतोऽप्यारभ्यत इत्यभावस्य विशेषा- भावादिकन्यमावमेतत् । भावप्रतियोगी ह्यभावः ॥ चथा अभिन्नोऽपि भावो घटपटादिभिर्विशेष्यतेऽभिन्न एव घटभावः पटभाव इत्येवं निर्विशेषा भावाभावप्रिया- मा. भवन्तीति श्रुतेः पिटलोकप्राप्तिफलं । तमाम प्रयोल चरितस्य शरीरानुत्पाद न्याह । ययत्नत रवि, द्वितीयमतमनद्य दुययति । यधोक्तमित्यादिना । विद्यासहितेनापि कर्मया धारयन्मोवस्त निन्य रय यत्कृतकं सदनित्यमिति व्याशिद- शंगादिशु तत्र व्याशिभई मन्वानः पद्धते । यदिनमिति । भावारूपत्यादिति ॥ यदावरूम काय तदनित्य मिति व्यास्तव च मोक्षम्य निरतिशयीभाववादनियत्वं स्थादे वेत्यर्थः । प्रध्या भावस्य कार्यत्वमभ्युपगम्य ययवसानिरिक फायं तदनित्यमिति व्याप्तियाख्याता एय। वस्तुतस्तु प्रध्वंसस्य कार्यत्वमपि भारती- त्याह । मध्यति । अन्याययत्वं तावषध्वंसस्य म कार्यवं। जन्ये नैरत भावविकारत्याभ्युपगमात् । नापि पागसतः सत्तासम- पायादिलक्षणं तदनभ्युपगमात् । नाप्युत्तरकालयोगः कालेन सम्बन्धाभावात् । अवच्छे दावच्छेदकभावस्य समवायमूणत्वात् सम्वन्धानगरमूलकत्यादर्शनादुत्तरकालस्य प्रध्वंशावच्छेदकावसभा- वदन्यावच्छेदकत्वस्वभावो म स्यात् । मादभावम्य निर्वि- पोषकत्वात् कार्यत्वं कल्पनामाचपरमिति भावः । किसा- भावस्याभावविशेषपावसभावत्यानावविरोधित्वाञ्च न भाव- मो धर्मः सम्भववोत्या ! भावेति । नवभावचतुर्विधत- धानियः प्रागभावा प्रध्वंसादयन्त नित्या व थं निर्विशेय- त्वमिन्याशयाच । यथा शीति भावप्रत्ययस्य यकासारवा- देक र भावाभावच्छेदकभेदाद्भिन्न व प्रकाशने । तथा -- ·मा. । "गुपयोगाद्रयादिवदिकल्यते। न हि प्रभाव उत्पलादिव- विशेषणमइभावी । विशेषणवत्वे भाव एव स्यात् । विद्याकर्म- कर्द नित्यवादिद्याकर्मासन्तानजनितमोजनित्यसमिति चेन्न। गङ्गासोनोवत् कलत्वस्य दुःखरूपत्वात् । कर्ट वापरमे र मोवविच्छेदात् । तस्मादविद्याकामक पादानहेतुनि- हत्ती खात्मन्यवम्यानं मोर इति। वयश्चात्मा ब्रह्म तदि- ज्ञानादविद्यानिवृत्तिमोक्ष इति ब्रहाविद्यार्थीपनिषदा- रभ्यते। उपनिषदिति विद्याच्यते । तच्छीलिनां गर्भज- मजरादिनिशातगात् । तदवसादनादा ब्रह्मणो वोपनि- - • বিষয়াবা ৰামাৰামৰমিয় प्रकाशते । जायते नयति घेति क्रियायोगात् सहयागुख्यो- गाव्यपदभावो विकल्यते न तु तत्त्वतः सविशेष प्रत्यर्थः । रस न तावतः सविशेष स्याए । न छोति । विशेष घि विशेष्यान्वयि प्रसिद्ध । प्रतियोगिना च विशेषणेन नाभावस्य सहभावोऽस्ति । घटप्रसस्य नित्यत्वे घटस्थापि नित्यावप्रसङ्गात् । घटसइभावित्वे च तदभावत्वयाघातात मावा- भावयः सज्ञानवस्यानरूपविरोधाभ्युपगमात् । ततः प्रति- योगिविशेषादभावः सविशेषः कार्यवादिधर्मवानिति मम- मात्रमित्यर्थः । रवं प्रध्वंमयान्तेन सहितं नित्यत्वं परिहत्य प्रकारान्तरेणाझा नियेति । विद्याकर्मत्यादिना। विद्या- फर्म की निन्ध इति साधनसातत्यामाध्यसातत्यं न वार्थ । कार्ट स्वस्थानुपरमेऽनिमीक्षप्रसादुपरमे. घ साधनसातत्या भावान्मोक्षस्य विधित्तिः सादित्यर्थः । यस्मानियस ब्रह्मज्ञानं विना दुय्याम तमादित्युपसंशरः । अझविद्यायामुपनियष्छब्द- प्रसिद्विापि विधाया एवं निययसमाधनले प्रमायमित्याह । उपनिषदिति । निभातनाछिचिनोकरयादित्यर्थः । यस्या ·तेतिरीयोपनिषदारम्भः। उ• हरिः ॐ शं नो मित्रः शं वरुणः शं नो भवत्व- र्यमा शं न इन्द्रो वृहस्पतिः । शं नो विष्णुरुरु- व्रामः । नमो ब्रह्मणे । नमस्ते वायो । त्वमेव प्रत्यक्षं ब्रह्मासि । त्वामेव प्रत्यक्षं ब्रह्म वदियामि । - भागमयिटत्वात् उपनिषत् । न वास्याः परं श्रेय इति। तदर्थ- लाहन्धोऽणुपनिषत् ॥ शं सुखं प्राणतरहशाभिमानी देवतात्मा मिनो नो ऽस्माकं भवतु । तथैवापानहराथाभिमानीदेवतात्मा वरुणः । चक्षुष्यादित्ये वाभिमानी अर्यमा । बले इन्द्रः। वाधि बुद्धौ च सहसतिः। विष्णुरुरुममा विस्तीर्णक्रमः पादयो- रभिमानी। एवमाद्याध्यात्मदेवता शं नो भवविति सर्व- त्रानुपङ्गः । तास हिं सुखासु विद्याश्रवणधारणेपयोगा अमतिबन्धेन भविश्यन्तीति तत्सुखकर्तवं प्रार्थते शं नो भवविति ॥ ब्रह्मविद्या विविदिपुणा नमस्कारवन्दमकिये स्था. विद्यायो निमित्तभुतायां परं श्रेयो ब्रह्म जीवस्यामनियन खात्म- नयोपस्थितं भवतीत्यर्थः। एवमुपनियदां व्याख्यारम्भं सम्भाव्य प्रतिपदयाख्यामार- भते। पां सखमित्यादिना नो भवस्विति । सुखकदापलियर्थः] यध्यात्मपाण करणाभिमानिनां देवताना सुखकत्यत्व किमिति प्रार्यते तबाद | नारा हीति । श्रवणं मुगपादोमसर्मणपूर्वक वेदान्तानां तात्पर्यावधारणं । धारणं श्रुतस्याप्यविसरयमुप- योगः शिष्य थे। निवेदनं । धन्यदक्ष वायश्चान्य रति नामनीय. C ·उहतं वदियामि । सत्यं वदियामि 1 तन्माम- वतु । तवतारमवतु । अवतु मां। अवत वत्तारं 1 ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः ॥१॥ सत्यं वदियामि पञ्च च ॥१॥ इति प्रथमोऽनुवाकः । भा वायुविषये ब्रह्मविद्योपसर्गशान्त्यर्थं क्रियते । मर्चक्रियाफ- स्नानां तदधीनत्वात् ब्रह्मा वायुस्तस्मै ब्रह्मणे नमः । प्रही- भावं करोमीति वाक्यशेषः । नमस्ते तुभ्यं हे वायो नम- स्वरोमीति। परोक्षप्रत्यचाभ्यां वायुरेवाभिधीयते। किञ्च लमेघ चक्षुराद्यपेक्ष्य वाद्य घनिष्ष्यमव्यवहितं प्रत्यक्ष ब्रह्मासि यस्मात्तस्मात्त्वामेव प्रत्यक्षं ब्रह्म वदिय्यामिामृतं यथाशास्तं यथाकर्त्तव्यं बुद्धा सुपरिनिश्चितमधं तदपि खदधीनबावामेव वदियामि । सत्यमिति वाकायाभ्यां सम्पाद्यमानः मेरापि बदधीन एव सम्पाद्य इति लामेव सत्यं वदिष्यामि। तत्सर्वात्मकं वाय्याख्यं ब्रह्म मयैव स्तुतं मत् मां विद्यार्थिनमवतु विद्यासंयोजनेन । तदेव ब्रह्म वतार- ध्या मित्याह । परीक्षेति। अझ पति परोक्षणस ब्रह्मेव्याचक्षत प्रति সুনঃ। বায়ুমুজ্জ্বল ত্ব মহান বিমঃ। মাত্র মহাবি- त्यर्थः । यद्यपि सूधामरूपेण वायुः परोक्षस्तथाप्यध्यात्मिक- प्रायवायुरूपेण ब्रह्ममब्वायत्वेऽप्यपरोक्षत्वमित्यार। किशेति। वाचं चक्षुरादिरूपदर्शनानुमेयत्वावहित । प्राणरूपव्यवधा- नेन साक्षिवेद्यः सनिधितच भातुरिति धरायपेक्षा प्रत्यक्ष रवः । रंगाष्ट्रझ । प्रायकृतेन ऋषनादिना शरोराहणं कारवायादिति पारित ·उ . ॐ शीक्षां व्याख्यास्यामः । वर्णः स्वरः। मात्रा ॥ भा माचार्य वक्तृत्वसामर्थ्यसंयोजनेनावत ।मामवतु वकारमिति पुनर्वचनमादराथं । ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिरिति विवचनमध्यात्मिकाधिभौतिकाधिदैविकानां विद्याप्राप्यु- पमर्गाणं प्रशमार्थ ॥ ३ ॥ इति प्रथमोऽनुवाकः ॥ अर्थज्ञानप्रधानत्वादुपनिषदो ग्रन्थपाटे यदोपरमो मा भूदिति शिक्षाध्याय श्रारभ्यते ॥ शिक्षा शिक्ष्यनेऽनयेति वर्षाधुधारणलक्षणं । शिघ्यन्त इति वा शिक्षा वर्षादयः । शिव शीक्षा देयं छान्दर्स नां शीक्षां व्याख्यास्यामो यिस्पटमासमन्तात् कथयिष्यामः। चचिडो वास्यानादि यस्य थ्याङपूर्वस्य व्यक्तत्मात् कर्मण एतद्रप। तत्र वर्णोऽकारादिः । स्वर उदातादिः । मात्रा हवाद्याः । बल प्रयत्न विशेषः। माम वर्णानां मध्यमहत्त्याचारणं समता। सन्तानः मन्ततिः मंझिनेत्यर्थः । एषो हि शिचितयोऽर्थः । शिधा यस्मि- • মল্লিনি: হা হা হাঝি হৃত্বিালা বিদ্যুৎ त्यमेव राजेति तथा हाईस्य ब्रह्मो बारमालं हाई ब्रह्म दिदृचामुमुक्षुराद त्यामेव प्रत्यक्षं ब्रह्म वदिय्यामोति । प्रावदन- क्रिया प्राणदेवतास्तु त्या । अत्यन्तरमाह। ऋतमित्यादिना । इति प्रथमोऽनुवाकः । यतापरम रति । खरोमयाननप्रमादो माभूदित्यर्थः । व्यन्यथा विवक्षितार्थसिद्धिरेव न स्यात्तदुक्त। मन्त्री हीनः सरतो वसतो वा मिथ्याप्रयुक्तो न तमर्थमाघ । सवालो यजमान हिनस्ति यधे- दशत्रुः खरतोऽपराधादिति । जक्षयमिति र लक्षयं शा। ऋटु- रपाय मूी। प्रचुयशानां वानियादि बस्याऽन्यत्रैव सिद्धस्यात् ।

·१२ उ• बलं । साम सन्नानः । इत्युताः शीक्षाध्यायः ॥१॥ शौक्षा पञ्च॥२॥ इति द्वितीयाइनुवाकः । m सह ना यशः । सह ना ब्रह्मवर्चस । अ- थातः सरहिताथा उपनिषदं याख्यात्यामः । भानध्याये मेोऽयं गोक्षाध्याय इति । एवमुफ उदितः उक इत्युपमंहार उत्तरार्थः । ॥ २ ॥ इति द्वितीयोऽनुवाकः। अधुना मंहितोपनिषदुच्यते । तत्र संहितायुपनिषत्परि- ज्ञाननिमित्तं यद्यशः प्रार्थते ती आवयोः शियाचार्ययोः सरवास । तविमित्तच यावर्चमं तेजस्तच सहैवास्तु इति प्रियवचनमागीः। शिय्यस्य हि अकृतार्थत्वात्प्रार्थनोपपद्यते। नाचार्य्यस्य ! कृतार्थत्वात् । कतार्थो हि श्राचार्यों नाम भवति । अथानन्तरमध्ययनलक्षणविधानस्य पूर्वदृत्तस्य यतोऽत्यर्थ ग्रन्थभाविता बुद्धिर्न शक्यते सहमाऽर्थज्ञानवि- 1 घ्या. दर फर्मव्युत्पत्तिरेव शिक्षाशब्दस्य ग्राशा। चनिडः ख्याज् वालिटोतिरूधेय प्याजादियो यस्य तस्येदं रूपानशाप्रकथने इत्यस्य गोपसर्गस्य प्रयोगानभिधानादित्यर्थः । इति বিৰীয়াৰ संहितासाना सनिकर्षसदिययमुपासनं प्रथमं कथ्यत इत्याह। अधुनेति । समिधानाध शाखासंहितेक ग्राह्या। नो मित्र रत्याशीर्वादः कृत्योपनिषच्छवः । महिनामनिषोप- मागोवादान्तरमाए । वति वस्तू पासमं हिस्वा प्रथमतः प्रदो- पासनविधाने हेतुरतःशब्देनोक इत्याह । यतोऽत्यर्थमिति । पखिति सप्तमो हतीयार्य विपरिमेया। अधिकरणशब्दो विषयपर्यायः । पञ्चभिः पदाविधित ज्ञान वसेषु वलयं । - ·उ• पञ्चस्वधिकरणेपु 1 अधिलोकमधिज्योतिष- मधिविद्यमधिप्रजमध्यात्म । ता महास- हिता इत्यावक्षते । अथाधिलोकं । पृथिवी पूर्वरूपं । द्योतररूपं । आकाशः सन्धिः । १॥ वायुः सन्धानं 1 इत्यधिलोकं । अथाधि- ज्योतिषं । अशिः पूर्वरूपं । आदित्य उत्तर- रूपं । आपः सन्धिः । वैद्युतः सन्धानं । इत्यधि- ज्योतिषं । अथाधिविद्यं । आचार्यः पूर्वकप .. भा० षयेऽवतारयितुमित्यतः मंहिताया उपनिषदं संहिता- विषयं दर्शनमित्येतद्वन्यसन्निकटामेव व्याख्यास्यामः ॥ पञ्चवधिकरणेवाश्रयेषु ज्ञानविषयेम्वित्यर्थः । कानि तानोत्याह । अघिलोकं लोकेय्वधि यद्दनं तदपिलोकं । तथाऽधिज्योतिषमधिविद्यमधिप्रजमध्यात्ममिति। ता एताः पञ्चविषया उपनिषदो लोकादिमहावस्तु विषयलात् मंदिताविषय त्याच महत्यश्च ताः मंचिताच महासंहिता इत्याचक्षने कथयन्ति वेद विदः । अथ तागां यथोपन्यसा- या यथा विष्णुदर्शनप्रतिमायामित्यर्थः । लोफेवधीवि । लोकाधि- कृत्योपादाय ध्येयत्वमित्यर्थः । विद्याशब्देन विद्यापतिबह यात्रा- यादिर्विवक्षितस्तथैव प्रजापब्देन प्रजाप्रतिवद्धः पित्रादि- विवक्षितः। अध्यात्ममिति । घामान भोकारमधिकृत्य यन्त जिज्ञादिविक्षितः । सर्वत्र तदभिमानिनी देवतेव यामा थन्यस्योमास्यत्वासम्भवादिति । विधिशेयमर्थवादमा ! ना रता रति संदितोपनिषदः कर्त्तया रत्युत्पत्तिविधियः । कथं पाया ·१४ उ० ॥ २ ॥ अन्नेवास्युत्तररूपं । विद्या सन्धिः प्रवचन/सन्धानं । इत्यधिविद्यं । अथाधि- प्रज। माता पूर्वरूपं । पितोतररुपं । प्रजा सन्धिः । प्रजनन सन्धानं 1 इत्यधिप्रज ॥३॥ अथाध्यात्मं । अधराहनुः पूर्वरुपं । उतराहनुरुतररुपं । वाक् सन्धिः । जिहा सन्धान 1 इत्याध्यात्म । इतीमा महासहिताः । य एवमेता महासएहिता व्याख्याता वेद । सन्धीयते प्रजया पशुभिर्बलवर्चसेनानाद्येन भा. नामधिलोक दर्शनमुच्यते। दर्शनकमविश्वार्थोऽथशब्दः सर्वच । पृथिवी पूर्वरूप पूर्वा वर्षः पूर्वरूपं । मंहितायाः पूर्वं वर्षे पृथिवीदृष्टिः कर्तव्येत्युक्तं भवति । तथा चौत- ररूपमाकाशोऽन्तरिक्षलोकः मन्धिर्मध्यपदं पूर्वोत्तरयोः सन्धियतेऽस्मिन् पूर्वोत्तररूपे इति ॥ १॥ वायुः मन्धान। मन्धीयतेऽनेनेति सन्धानमित्यधिलोकं दर्शनमुक्त अथाधि- ज्योतिषमित्यादि समानं ॥ २ ॥ ३ ॥ इतीमा इत्युक्ता उपप्रदायन्ते । था. हत्याकाहायाँ विनियोगविधिमाए। धध सामामित्यादिना । कारकत्वादनुख्यानो बहावादावश्यम्भाविनि क्रमे विशेषनियमा- धोऽयम्दः। पदयस्याग्रेऽवत्यथ जिज्ञाया पथ वक्षस रतिवदु पपदार्यन्ते परामायन्ते चधिकारिविधिप्रदर्शनाय ।

·१५ .. उ० सुवर्गेण लोबोन ॥ ४ ॥ सन्धिराचार्यः पूर्वरूप- मित्यधिप्रजं लोवन ॥ ३॥ इति तृतीया नुवाकः ॥ ॥ भा. यः कश्चिदेवमेता महामंहिता व्याख्याता वेद उपास्ते । वेदेत्युपासनं स्थादिजानाधिकारादिति प्राचीनयोग्योपा- खेति वचनात् । उपामनन यथाशास्त्र तुल्य प्रत्ययमन्नतिर- सङ्गोषी च। अतस्तत्प्रत्ययः शास्त्रोकालम्बनविषया च। मभिद्योपासनशब्दार्थः । लोकं गुरुमुपामते राजानमु- पासा दति । यो घि गुादीन् मन्ततमुपचरति म उपारा इत्युच्यते । म च फलमा नेत्युपासनस्य । अतोनापि य एवं वेद सन्धीयते मजादिभिः खान्नः प्रजादिफलमा- प्रोतीत्यर्थः ॥ ३ ॥ इति देतीयोऽनुवाकः ॥ । यथा दादयः यड्यागाः समुचिताः प्रशसाधनमधिका- राशनाभेदात् नया पञ्चोपनिषदः समुचिताः प्रजादिमल. कामस्यानुछेया याइ । यः कचिदित्यादिना पलकामिना उनुछोयमाने संहितोपासनं फामितपणाय भवति । फला. नभिरान्धिना चानुछोयमानं अझ विद्यार्थं भवति । मेधा- होनेन प्रक्षोऽवगन्तमशक्यत्वाम्मेधाकामस्य जयोऽपि ब्रह्मवि- वार्थों भवति । श्रीविहीनेन मत्त्वशुधैं यागाचमुठातुं न भक्यत इति । श्रीकामस्य होमोऽपि परम्परया ब्रह्मविद्यो- पयोगाति महत्तात्पर्य विद्यासन्निधिसमानावानां न एवं ॥३॥ रति हनीयोऽनुवाकः ।

·उ० यश्छन्दसामृषभा विरुपः । छन्दोभ्यो ऽध्यमृतात्सम्बभूव । स मेन्द्रो मेधया स्पृणोतु । अमृतस्य देवधारणा भूयानं । शरीरं मे विच- पणं 1 जिह्वा मे मधुमत्तमा । कणाभ्यां भूरि विशुवं । ब्रह्मणः कोशोसि मेधया ऽपि- हितः । श्रुतं मे गोपाय । आवहन्ती वित्त- भा यग्छन्दसामिति मेधाकामस्य श्रीकामस्य च तत्मा- प्तिसाधनं जपहामावुयते स मेन्द्रो मेधया पृणेत । ततो मे श्रियमावहेति च लिङ्गदर्शनात्। यन्छन्दमां वेदानां ऋषभ इद सुपभः प्राधान्यात्। विश्वरूपः सर्वरूपः सर्च- वाग्व्याप्सद्यथा शङ्कुनेत्यादिश्रुत्यन्तरात् । अत एव अपभलमोङ्कारस्य श्रीङ्कारो सत्रापास्य दति रायमादि- शब्दैः स्तुतियाय्यैव। श्रीझारस्य छन्दोभ्यो वेदेभ्यो वेदो यस्तं तस्मादमृतादधिसम्बभूव । लोकवेदयातिभ्यः सारिएं जिघृक्षोः प्रजापतेस्तपम्पत ॐकार: मारियवेन प्रत्यभादित्यर्थः । न हि नित्यखाङ्कारस्याञ्जमवोत्पत्तिरव- कन्यते । म एवम्भून ॐकार इन्द्रः मर्च कामेशः परमेश्वरो मा मां मेधया प्रजया पोतु मोणयतु बलपतु वा। मजा ध्यवान्तर तात्पर्यमभिप्रेत्याइ । यश्छन्दसामित्यादिना । सम्ब- भवति जम्मवाचक पदे श्रूयमाथे किमिति प्रगायतिला- मानभ्यवरदिब्यादिश्रुधन्तरानुसारेण यासत्रानयोग्यकार्यश्रेठ- खेन प्रतिभान व्याख्यायले तयार। नोति । पुरुषविम- ·उ. न्वाना ॥ १ ॥ कुबीणावीरमात्मनः । वासाए भा• बलं हि प्रार्थयते ऽसतम्यामतत्व हेतुभूतस्य ब्रह्मज्ञानस्य तदधिकारात् । हे देव धारण धारयिता भूयासं भवेयं । किञ्च भारीरं मे मम विचषणं विचनणं योग्यमित्ये- नद्भूयादिति प्रथमपुरुषपरिणामः । जिका मे मधुम- नमा मधुमत्यतिशयेग मधुरभापिणीत्यर्थः । कर्णाभ्यां ओवाभ्यां भूरि या विश्रुवं व्यग्रुव श्रोता भूयास- मित्यर्थः । किश्चात्म ज्ञानयोग्यः कार्यकारणसङ्घातो खिति वाक्यार्थः । मेधा च तदर्थमेव प्रार्थते । प्राणः परमात्मनः कोमोऽसि । अमेरिवोपालव्यधिष्ठान- मान् । त्वं हि ब्रह्मणः प्रतीकं त्वयि ब्रह्मोपलभ्यते । मेधया लोकिकमजया पिडित श्राच्छादितः स त्वं सामान्य प्रशै- रविदितमत्त्व इत्यर्थः । श्रुतं श्रवणपूर्वकमात्मज्ञानादिकं में गोपाय रक्षा प्रात्यविस्मरणादिकं कुप्रित्यर्थः । जपा एने मन्त्रा मेधाकामस्य । होमार्थास्वधुना श्रीकामरा गन्ना उध्यन्ते । आवहन्ती श्रानयन्ती वितन्वाना विस्तार- यन्ती तनोतेस्तत्कर्मस्वात् ॥२॥ कुवाणा निवर्तयन्तो अचीर या. रिजाम इति । भूयासमित्युत्तमपुरुषग्य प्रकृतस्य प्रथम पुरष- त्वेन परिणामः कर्त्तव्य इत्यर्थः । यचेवनपूब्दं पति प्रार्थना कथं । कथञ्चन्द्रपाब्देनाभिधानमित्याशय ब्रह्माऽभेदविवक्षये- त्यभिप्रेत्या। ग्राण इति । प्रक्षाभेदेग प्रार्थितदाने समर्थ- सेदोशारः किमिति सबै नापाम्यत प्रत्याशगाह । मेधयेति ।

·१८. उ• सि मम गावश्च 1 अनुपाने च सर्वदा । ततामे श्रियमावह 1 लोमशां पशुभिः मह स्वाहा । आमायन्तु ब्रह्मचारिणः स्वाहा । विमायन्तु ब्रह्मचारिणः स्वाहा ! प्रमायन्तु प्रलचारिणः स्वाहा । दमायन्तु ब्रह्मचारिणः स्वाहा । शमायन्तु ब्रह्मचारिणः स्वाहा ॥ २॥ यशो जने सानि स्वाहा । श्रेयान् वस्यसोऽसानि स्वाहा । तं त्वा भग प्रविशानि स्वाहा । म मा भग भा० अचिरं क्षिप्रमेव झान्दोदोघः चिरं वा कुाण पारसनो मम किमित्याच । वामांमि वस्त्राणि मम गावथ गोशेति यावत् । अत्रपाने च सर्वदा एवमादीनि कुणा श्रीर्धा तां नतो मेधानिवर्तनात्परमावह श्राभय । अमेधमा हि श्रीरनर्धायैवेति । किविशिष्ठां लोमशां अजायादियुका अन्यैद्य पम्पभिः संयुकामावरेत्यधिकारागार एवाभि- सम्बध्यते । सादा साहाकारो होमान्तमन्दार्थज्ञाप- गार्थः । आयन्तु मामिति व्यवहितेन सम्बन्धः । ब्रह्मचा- रिण विमायनु प्रमायन्नु अमायश्वित्यादि ॥ २ ॥ यो यशस्वी जने जनम मूडेऽमानि भवानि । श्रेयान् प्रभस्यारो था. लेकिन येति । शाशयामादिमिव देवताबुद्दी वर्ष नेतबा- शारि टग्यं । ब्रह्मयोत्पन्नत्वात् । वस निवासे सघाछादने इति धानुदयादुपत्ययः । शीला वसनाला पराछादन शालो वा वसुः । अतिश्येन बसर्वतीयान् । समादसोयसः ।

·उ. प्रविश स्वाहा । तस्मिन्त्महत्वशाखे। निभगा ऽहं त्वयि मृजे स्वाहा । यथाऽपः प्रवता यन्ति । यथा मासा अहर्जरं । एवं मां ब्रह्मचारिणः । धातरायन्तु सर्वतः स्वाहा । प्रतिवेशोऽसि प्रमा भा० वश्यमो वमीयमो वसुतराइसमत्तराद्या अमानीत्यन्चयः । किञ्च तं ब्रह्मणः कोणभूतं त्वा खां हे भग भगवन् पूजा- वन् प्रविभागि प्रविश्य च अगन्यस्वदात्मेव भवानीत्यर्थः । स त्वमपि मा मां भग भगवन् पूजावन् प्रविण श्रावयोरे- कत्वमेवास्तु । तस्मिन् लयि महसमाखे बजभेद निम्म्जे गोधयाम्यई पापकृत्यां। यथा लोके आपः प्रवता प्रवणवता निमवता देशेन यन्ति गच्छन्ति । यथा वा मासा अहर्जरं मंवत्सरोऽहर्जरोहोभिः परिवर्तमानो लेकान् जरयतीति अहानि शामिनीर्यन्त्यन्तर्भवन्ती- व्यर्जरस्तच यया मासा यन्ति एवं मां ब्रह्मचारिणः । हे धातः सळस्य विधातः मामावन्तु श्रागच्छन्तु सर्वतः मदिग्भ्यः । प्रतिवेशः यमापनयनस्यानमामनरह- मित्यर्थः । एवं वं मनिवेश व प्रतिवेभस्वच्छोलिना सळपापदुःखापगयनस्यानमसि श्रनो मां प्रभाहि प्रका- शयात्मानं प्रपद्यख च मां भरविद्धमिव लोई चन्मयं पा. लापशन्दसः ॥ वसमाम्पसशब्देन लक्ष्यत शयभिप्रेत्याए । बसमाराति । मूतस्य प्रयोजनमा। किसेति । यदुर ·उ• भाहि प्रमा पद्यस्व ॥ ३॥ वितन्वाना शमायन्तु ब्रह्मचारिणः स्वाहा धातरायन्तु सर्वतः स्वाहे- कञ्च॥ ४ ॥ इति चतुर्थोऽनुवाकः ॥ ॥ भूर्भुवः सुवरिति वा एतास्तिन्त्रो याहृतयः । तासामु ह स्मैतां चतुर्थी । माहावमस्यः भा• त्वदात्मानं कुबित्यर्थः । श्रीकामोऽस्मिन् विद्याप्रकरणे- ऽभिधीयमानी धनार्थः । धनञ्च कर्मा) । कर्म चोपात्त- दुरितक्षयाया तत्वये हि विद्या प्रकाम्नते। तथाच स्मतिः । जानमुत्पद्यते घुमां जयात्यापस्य कर्मणः । यथाऽदर्शतले प्रख्ये पराम्यात्मानमात्मनीति॥३॥इति चतुर्थोऽनुवाकः॥ ३ ॥ संहिताविषयमुपासनमुक तदनु मेधाकामस्य श्रीका- मस्य मन्त्रानुकान्तास्ते च पारम्पर्येण विद्योपयोगार्थी एव । अनन्तरं व्याहत्यात्मनो ब्रह्मणेऽन्तरुपासन खाग़ज्यफलं प्रखयते भूर्भुवः सुवरिति । इतीत्युझोप- प्रदर्शनार्थः । एतास्तिस इति प्रदर्शितानां परामर्शः । . '• ब्रह्मचारियो मामायविति तत्र दृपान्तमा । यथेति । इति पोऽनुवाकः । हत्तानुवादपर्वकमुत्तरानवाफम्य सम्बन्धमा । संहितावि- पमित्यादिना । थाहतीनो श्रद्धार होसत्यात्तत्परित्यागेनोप- दियमानं बाग बुद्धिमारोहदिति । ततो याचतिशरीरं पिर. एयगर्भाय प्रशान्तरहदयधोयालेनोमादायस रत्यर्थः ! मह रति । . प्रामारोपाममिति पुस्तकाभरपाठः।

·२२ उ. प्रवेदयते। मह इति तब्रह्म । स आत्मा। अङ्गा- न्यन्या देवताः । भूरिति वा अयं लोकः । भा' पराम्टष्टाः स्मर्यन्ते वै इत्यनेन । तिस एताः प्रसिद्धा व्यातयः स्मर्यन्ते तावत् । तामामियं चतुर्थी व्याह- तिर्मह दति। तामेतां चतुर्थों महाचममस्यापत्यं माहा- चमस्यः प्रवेदयते उ ६ रम इत्येतेषां उत्तानुकथनार्थ- त्वादिदितवान् ददर्श इत्यर्थः । माहाचमस्ययहणमा - नुभरणा। पिमरणमप्युपासनानमिति गम्यते । दो- पदेशाधेयं माहाचमस्येन दृष्टा व्याहृतिमह इति तङ्का महद्धि ब्रह्म। महश्च व्याद्दतिः । किं पुनस्तत् । म अात्मा पानियाप्तिकर्माणः। श्रात्मा इतराश्च व्या हतयो लोका देवा वेदाः। प्राणय मह इत्यनेन व्याहत्यात्मनो देव- खोकादयः सर्वेऽवयवभूता यतः । श्रादित्यचन्द्रब्रह्मा- नभूतेन यायन्ते यतः । अतोऽङ्गान्यवयवा श्रन्या देवताः । देवताग्रक्षणमुपलक्षणार्थं लोकादीनां मह इत्येतस्य व्याह- त्यात्मनेा देवलोकादयः माऽवयवभूनाः यत पाहाऽऽ . या. व्याहतावनिमरिः कर्तव्या । नत्र कि साम्यमियत याद । मघद्धीति। यथा देवदास्य पादादीन्यानि मध्यभागवानी सतरेयामानामात्मा कथ्यते य्यापफास्यात् ॥ सथा महायाति- हिरण्यगर्भाय नमो भध्यभाग द्यात्मेति फलप्यते । इतराय या हतयः पादारावयवत्वेन मल्यन्ते । प्रथमच्यातिः पादौ द्वितीया बाहनीया शिर मत्यर्थः । व्याधन्यवयवं ब्रह्म उपासी- ·१२ उ• भुव इत्यन्नरिक्षं 1 सुव दल्यसा लोकः ॥१m मह इत्यादित्यः । आदित्येन वाव सर्वे लोका महीयन्ने । भूरिति वा अनिःभुव इति वायुः । सुवरित्यादित्यः । मह इति चन्द्रमाः । चन्द्र- मसा वाव सीणि ज्योतीपि महीयन्नाभूरित्ति वा ऋचः। भुव इति सामानि । सुवरिति यज- एषि १२॥ मह इति ब्रह्म । ब्रह्मणा वाव सर्वे वेदा महीयन्ते । भूरिति वै प्राणः । भुव इत्य- पानः। सुवरिति यानः । मह इत्यनें । अनेन वाव सर्वे प्राणा महीयन्ते । ता वा एतावतन्त्रय- भा. दित्यादिभिलीकादयो महीयन्त इति । धात्मना घशानि महीयन्ते महनं वृद्धिरुपचयो महीयन्ते वर्द्धन्त इत्यर्थः ।। अयं लोकोऽग्निम्वेदः प्राण इति प्रथमा व्यापतिर्भू- रिति। एवमुत्तरोत्तरा एकका चतुद्धी भवति॥१॥२॥म इति ब्रह्म। ब्रह्मेत्योहारः शब्दाधिकारेऽन्यस्यासम्भवादु- कार्थमन्यत् ता वा एतायतस्रयतति । ता वा एता भूर्भुवः सुवर्मह इति चतस्त्र एकैकग्यतर्धा चतुःप्रकाराः। च्या. वेत्युत्पत्तिविधिरताः । इदानीमविभेयविधिः कथ्यते । भूरिति वा धर्य लोक इत्यादिना । ववैका यादतिचतुधा चतुःप्रकारा अवान्तव्येति तात्य. र्थमाइ । अयं लोक इत्यादिना । रकैका व्याहवयो यदा चतुः प्रपाराश्चिन्यन्ते घोड़कप्तः पुरष उपासितो भवतीत्यभिप्रेत्य ·२२ तुद्धी । चतस्त्रवत्तनो याहतयः । ता यो वेद । स वेद ब्रह्म १ सर्वेऽस्मे देवा बलिमावहन्ति । । भा० धाशब्दः प्रकारवचनः । चतसशनसःमत्यवती भवन्ती- त्यर्थः। नासो यथाअष्टानां युनरुपदेशमायायामननिय- मार्थः । ता यथोकच्याइतोर्यो वेद स वेद विजानाति।कि। बझा ननु त स धात्मेति जाते ब्रह्मणि ग वनयम- विज्ञातवास वेद ब्रोति। ना तदिशेपधिवक्षुत्वाददोषः। सत्यं विज्ञातं चतुर्थव्याहत्यात्मकं ब्रह्मेति न तु नदिशेषो इदया- तरुपलभ्यत्यं मनोमयत्वादिश्च । शान्तिममृद्धमित्येवमनो विशेषणविशेय्यरूपी धर्मपूगो विज्ञायन इति । तहिवई शाखमविज्ञातमिव ब्रह्म मत्वा म वेद ब्रोत्याइ । श्रतान दोषः। यो हि वक्ष्यमाणेन धर्मापूगेन विशिष्टं ब्रह्म वेद म वेद ब्रह्मत्यभिप्रायः । अतो वक्ष्यमाणानुवाकेनैकवाक्य- ताऽस्योभयानुयाकधीरे कापामनं शिनाच। भूरियस प्रतितिष्ठतीत्यादिकं लिङ्गमुपासनकत्वे विंधायकाभावाच । न हिं वेदोपामितव्य इति विधायकः कथिच्छब्दोऽस्ति । । या• सशेपमाए । वा वा रता इति । स वेदोलि ॥ ब्रह्मवेदनं फल. त्वेन न सत्रोतऽधिकारविधिवान्ये । किन्तु यत्यमायानुयावे. नामिनेव ब्रह्मोपासने गमविधानं भविष्यतीति सूचयितुमि. त्या । न तदिशेयविवक्षलादित्यादिना ॥ यदि व्याहव्य वयव एवं ब्रह्मोत्तरजोपास्यते तदैवोपासकस्य प्रथमव्याहत्यात्मके इस प्रतियाभिधानं घढवे तस्माद्याहत्यात्मकदेवताप्रास्यभिधान- भुपारनैकावे लिहुमाछ। लिङ्गाति । किचकत्र प्रधानविद्यावि.

·. N 맨 उ°३ ॥ असा लोको यपि वेद वे चा इति पञ्चमोऽनुवाकः ॥ ५ ॥ स य एपोऽनहृदय आकाशः । तस्मिनयं भा० व्याइन्यनुवाके ता यो वेदेनि वक्ष्यमाणार्थवानोपासनभेद- को वक्ष्यमाणार्थवञ्च नविशेषविवधुवादित्यादिनाकास देवा श्री एवं विदुपेऽङ्गभूता श्रावहन्ति धानयन्ति वस्लिं स्वाराज्यमाला मत्यामित्यर्थः॥३॥ इति पञ्चमोऽनुवाकः॥५॥ भूर्भुव: सुवाखरूपा मह इत्येतस्य हिरण्यगर्भस्य व्याह- त्यात्मनो ब्रह्मणेशान्यन्यदेवता इत्यतं । यस्य ताङ्गभूता- দম্ভনয় সন্তুষ্ট: যাণাহুবলঘষাঘ ঘৰ আকাঙ্খানুন নাহার বে বিছাঃ। নঝি हि नद्योगस्यमानं मनोमयबादिधर्मविशिष्टं साक्षाद- पलभ्यते पाणविवामलकं । मार्गश्च सर्वात्मभावप्रति- पत्तये वक्तव्य इत्यनुवाक भारभ्यते ॥ स इति ॥ व्युत्कन्याय पुरुष इत्यनेन सम्बध्यते। य एपोऽनईदये हृदयस्यान्न- ईदयमिति पुण्डरीकाकारो मामपिण्डः प्राणायतनाऽने- था- पिरपरन गुणविधिरित्येवमनुवाकोंदे परिमार्थनानन्ययासिद्ध भेदकं प्रभागमुपलभ्य रन्याहा विधायकाभावाति। विधायका. त्मक इति भिन्न विद्यावधिक रत्यर्थः । इति पञ्चमोऽनुवाका ७५ तदुपलभ्यत्वादिति जानाकारपरिणामिनि मनस्योपणभ्य वाघारित्यर्थः । तस्य मनमः प्रतिं दृष्ट्वा पदधियाय तय * ध्यायमिरित्यर्थ पनि पुस्तकानरपाठ, जिरोति पाठाम्बरः ।

·२५ उ० पुरुषो मनोमयः । अमृता हिरण्मयः १ अन्तरेण तालुके । य एष स्तन दयावलम्बते । सेन्द्र- योनिः । यत्राइसा केशान्नो विवर्तते । व्यपोख- शीर्षकपाले । भूरित्यग्नो प्रतितिष्ठति । भुव भा• कनाडीसपिर ऊर्द्धनालाधोमुखी विशस्थमाने पशी प्रसिद्ध उपलभ्यते । तस्थान्तर्य एष श्राकाशः प्रसिद्ध एव करकाकाशवत् । तस्मिन् सोऽयं पुरुषः पुरि भयनात्पूर्ण वा भूरादयो लोका थेनेति पुरुषो मनोमयः। मनो विज्ञानं । मनुतेानकर्मणान्मयस्तदुपस्तभ्यत्वात् । मनुतेऽनेगेति वा मनोऽन्तःकरणं तदभिमानी तन्मयस्तलिङ्गो वा । अतोऽमरणधर्मा । हिरायो ज्योतिर्मयस्तस्यैवलन- णस्य पदयाका साक्षात्कृतस्य विदुप प्रात्मभूतस्येदृशस्व- रूपप्रतिपत्तये माऽभिधीयते । हृदयादूई प्रवृत्ता सुपुवा नाम नाडी योगशास्त्रेषु च प्रमिद्धा। मा चाऽन्तरण मथै प्रमिद्धे तालुके तालुकयोर्गता । यश्चैष तालुकयोमध्ये स्तन दवावलम्बते मांसखण्डस्तस्य पान्तरणेत्येनत् । यत्र के गानः केशानामन्तो मूलं विवर्त्तते विभागेन वर्तते मूईप्रदेश इत्यर्थः । तं देशं प्राप्य तत्र विनिःस्ता व्यपोय विभज्य विदार्य शीर्षकपाले शिरःकपाले विनिर्गता या था. हिरण्य नाडी योगशाम्ने बाध्यते । सस्य शासे करणाधिष्ठात्वेन * हिरण्यमभाइम मीयत इति पस्तकाम्सरपाः । :

·२६ उ. इति वायो १ १ ३ सुवरित्यादित्ये । मह इति जलणि 1 आप्नोति स्वाराज्यं 1 आपति मनसस्पति। वाक्पतिबाष्पतिः1 गोत्रपति- विज्ञानपतिः । एततो भवति । आकाश- - मा० मेन्ट्रयानिरिन्द्रस्य ब्रह्मणो योनिमार्ग: स्वरूपप्रतिपत्ति- द्वारमित्यर्थः । नयैव विद्वान्मनोमयात्मदर्शी भूत्री विनि- कन्यास्य लोकस्याधिष्ठाता भूरिति व्यानरूपी यो ऽमिहतो अक्षणेऽभूतस्तस्मिन्नने प्रतितिष्ठत्यग्न्यात्मना इमं लोकमानातीत्यर्थः । तथा भुव इति दितीयव्याहत्या- त्मनि चाया प्रतिनिधीत्यनुवर्तते ॥१॥सवरिति हतीय- व्या इत्यात्मनि शादित्ये । मह इत्यगिनि चतुर्थव्याह- त्यात्मनि ब्रह्माणि मतितिष्ठति । तेस्वात्मभावेन स्थित्वा- मोति भयभूनः खाराज्यं खराङ्गावं स्वयमेव राजा धिपतिर्भवनि अङ्गभूतानां देवानां यथा ब्रह्म । देवाय भवामि पशिमावन्यङ्गभूता यथा ब्रह्मणे । श्रामेति मनमति । मयां हि मनसां पतिः सर्वात्मकत्यामापः । सईि मनोभिस्तन्मनुते । तदा प्रोत्येवं विद्वान् । किञ्च वाक्पतिः सामां वाचा पतिर्भ वति। तथैव चप्पनिश्चक्षुषां पतिः । श्रोत्रपतिः श्रोत्राणां पतिर्विज्ञानपतिविज्ञानानां पतिः । सात्मकत्वात्मयप्रा- था. प्रगिइस्लादिति लक्षिकदमुगियर्थः । खारान्यं निराम जगत्यूपत्वादिलवायं न भवती थाइ । भूतानां देवा- ·२० उ. शरीरं ब्रह्म । सत्यात्म प्राणारामं मन आनन्दं । शान्तिसमृद्धममृतं । इति प्राचीनयोग्योपास्व ॥ २॥ वायावमृतमेकञ्च ॥ इति षष्ठोऽनु- वाकः ॥ ६॥ भा०णिनां करणैस्तद्दान् भवतीत्यर्थः । किञ्च ततोऽप्यधिकत- रमेतद्भवति । किन्तत । उच्यते । श्राकाशशरीरं प्राकाश: भारीरमस्य श्राकाशवदा सूक्ष्म शरीरमस्येत्याकाशशरीरं। किन्तप्रकृतं ब्रह्म मत्यात्म मत्यं भूतमूर्तमवितथं स्वरूप- चात्मा खभावोऽस्य तदिदं सत्यात्म माणारामं प्राणेवा- रमणमाक्रीडा यस्य तत्प्राणारामं प्राणानां वाऽरामो यरिमन् तन्माणारामं। मन आनन्दभुतं सुखदेव थस्थ मनमान्मन धानन्दं । शान्तिसम्मळू शान्तिरूपयमः शान्निश्च नसम्मृद्धं च शान्तिमद्धं । सान्या वा ममद्धं तदुपलभ्यत इति । गान्तिसम्ममरणधर्मि एतच्चाधिकतर विशेषणं तत्रैव मनोमय इत्यादी द्रष्टव्यमिति । एवं मनोमयला- दिधर्मोविशिष्टं यथोक्तं ब्रह्म के प्राचीनयोग्य उपाखेत्या- चार्थवचनोक्तिरादरार्था ॥ २॥ ॥ पछेऽनुवाकः ॥ ६ ॥ थानामिति । सावधिकमवत रवाह यानातीत्यादिना इति घहोऽनुयाकः ।।

·२८ उ. पृथियत्तरिक्षं धादिशावान्तरदिशः अग्नि- वीयुरादित्यश्चन्द्रमा नक्षत्राणि । आप ओषधयो वनस्पतयः । आकाश आत्मा । इत्यधिभूतं । अथाध्यात्म प्राणाऽपाना वान उदानः समानः। चक्षुः प्रोत्रं मनो वामका चर्म माएसएमावास्थि भा' यदेतद्व्याहत्यात्मकब्रह्मोपास्यमुक्तं तस्यैवेदानों पृथि- यादिपाखरूपेणेपासनमुच्यते । पञ्चमहायोगात्य- शिछन्दमम्पत्तिस्ततः पाशत्वं सर्वस्य । पाहय यनः पञ्चपादा पतिः । पालो यज्ञ इति श्रुतेः । नेन यत्मध्वं लोकाद्यात्मान्तश्च पार परिकल्पयन्ति । तेन यजेन परिकल्पितेन पालामक प्रजापतिमभिसम्पद्यते । तत्कथं पातमिदं सर्वमित्यत आह । पृथियन्तरि द्यौर्दिशी वाऽन्तरदिश इति लोकपाहू। अग्निर्वायुरादित्यचन्द्रमा नक्षत्राणीति देवतापा। श्राप ओषधयो वनस्पतय आकाश पात्मेनि भूतपाझं। प्रात्मेति विराभूताधिकारा- दित्यधिभूतमित्यधिलोकाधिदैवतपासादयोपलक्षणार्थे । लोकदेवनापायोचाभिक्तिलान् । प्रधानन्तरमध्यात्म उत्तरोऽप्यनु वाफः प्रकारान्तरेण हिरण्यगर्भापासन विषय इत्याच । यदेतदित्यादिना। एथियायो कच मानवमित्याकाहायो महत्यायस्य छन्दसः सम्पादनादित्याइ । पञ्चायति । कोदन पछसमायोगात्यकिछन्दःसम्पादनं यशवसम्पादनमणि क प्रयन रत्याहा पाहश्य या रति पत्नीयजमानदेव ·उ. मन्या । एतदधिविधाय ऋषिरवावत् । पार या इदए सबै । पानेव पाझर स्पृणातीति । १॥ सर्वमेकञ्च ॥ इति सप्तमोऽनुवाकः॥ ७ ॥ आमिति ब्रह्म । ओमितीदर सर्व। ओमित्ये- भा पाहवयमुच्यते। प्राणादि वायुपाङ्गं । चतुरादीन्द्रियपा। चादि धातुपाई। एमावद्धीदं मळमध्यात्म । वाद्यञ्च पामेवेत्येतदेवं अधिविधाय परिकल्प सुपिदणदर्श- नसम्पन्नो वा कथिदृपिरवाचदुकवान् । किमित्याह । पाहू वा इदं सर्व पानेवाध्यात्मिकेन मायामामान्या त्या वाझं स्पृणेति वलयति पूरयति । एकात्मतयोपसभ्यत इत्येतदेव पाकमिदं म+मिति यो वेद स प्रजापत्यात्मैव भवतीत्यर्थः ॥ १ ॥ इति मतमोऽनुवाकः ॥ ७ ॥ व्यापत्यात्मनो अह्मण उपासनमुक्तां । अनन्तरं पाङ्गख- रूपेणे दानों सीपासनाशभतस्योङ्कारस्योपामनं विधि- स्थत्ते। परापरब्रह्मदृष्या युपास्यमान कारः शब्द- मात्राऽपि परापरमामाप्तिमाधनं भवति । स ह्यालम्बन या• मानुषवित्तः पञ्चभिः सम्पाद्यत रति यज्ञः पात रत्यर्थः ॥ उत्पा- पिनिये फलवतीति न्याया हाथापा स्प्रेणायात्मिक पाट- प्रयमवगन्तव्यमित्यभिप्रेत्याच। एकात्मतयेति । रति सप्तमी ऽनुवाका वृत्तानुवादपूर्वकमुत्तरानुवाफमवतारयति । व्याहत्यात्मन इत्यादिना । वेदविदां हि सर्वाः किया थोबारमुचार्य प्रवर्तन्ते सस्य अहामहोतसातत्परिहारेणोपदिएं व्रझन बुद्धिमारोदत ·उ. तद्नुकृतिह म वा अप्योत्रावयेत्यानावयनि । ओमिति सामानि गायन्नि । आशामिति शस्वाणि शएससि । ओमित्यध्वर्युः प्रतिगरं प्रतिगृणाति १ ओमिति ब्रह्मा प्रमाति । ओमित्यग्रिहोत्रमनुजानाति । ओमिति भा• ब्रह्मणः परस्यापरस्य र प्रतिमेव विष्णेन एतेनेवायतनेने- कतरमन्तीति श्रुतेः । मिति । इतिभन्दः स्वरूपपरि- छेदार्थः । श्रोमित्येतच्छन्दरूपं ब्रह्मेति मनमा धारयेदुपा- मीत । यत मितीदं मर्च हि शब्दरूपमाङ्कारेण व्याप्तं । तद्यथा गङ्खना इति श्रुत्यनरात् । अभिधानतन्त्र अभि- धेयमित्यत इदं सर्वमोहार इत्युच्यते । आधारमत्यर्थमु. सरो यन्यः। उपास्यवात्तस्याओमित्येतदनुष्चतिरनुकरणं । करोमि यास्यामि देति । कृतिमुक ओमित्यनुकरीत्यन्यः । श्रत ओडारोऽनुरुतिः । इस्म वै इति प्रमिद्धावद्योतकाः । मसिद्ध होक्षारण्यानुष्ठतित्वा अपि चोभावयेति तत्पूर्वक- मायावयति प्रतिश्रावयति । तथामिति सामानि गायनि सामगाः । मिति प्रस्ताणि शंसन्ति शस्तभंमितारोऽपि । नयोमित्यध्वर्युः प्रतिगरं प्रनिगृणाति। ओमिति मझापा- त्यनुजानानि ओमित्यग्निक्षेत्रमभुजानानि जुहोमीयुक्तः । ओमित्येवानुशा प्रयति । श्रोमित्येव ब्राह्मण: प्रवक्ष्यन पा. मादायैवावास निर्धार्यत रवः । नम्वोधारस्य पद मावस्या सनायादहमनेोपापित इति पानाभावाक ·३१ १ उ. ब्राह्मणः प्रवक्ष्यनाह । ब्रह्मोपापुवानीति । बले वापाप्नोति ॥ १॥ ओं दश ॥ इत्यष्टमोऽनु- वाकाः ॥ ऋतञ्च स्वाध्यायप्रवचने च । सत्यञ्च स्वा- ध्यायप्रवचने व । तपश्च स्वाध्यायप्रवचने च । भा भवचनं करिय्यन्नध्येय्यमाण ओमित्येवाइ । मिति प्रतिप- द्यतेऽध्ये तुमित्यर्थः । ब्रह्म वेद उपाप्नुवानीति प्राप्नुयां ग्रहि- य्यामीति । उपाप्नोत्येव ब्रह्म। श्रथवा बा परमात्मा तमु- पाप्नुवानीव्यात्मानं मवध्यन् मापयिष्यन्नोमित्येवाह । सचे- नमोझारण प्रक्ष प्राप्त्येव । झारपूर्व प्रतानां क्रियाणां फलवत्त्वं यसात्तस्मादोङ्कारं ब्रह्मोपामीतेति वाक्यार्थः ॥ १ ॥ इत्यरमोऽनुवाकः ॥ ८ ॥ विज्ञानादेवाभानि स्वाराज्यमित्युक्त्वात् यौनमातीनां कर्मणामानर्थक्यं प्राप्तमित्यतस्तन्मा प्रापदिति कर्मणां था. मलदारवं स्वादिग्याच्याह । परापरेति । प्रतिमाद्यनमिव सर्वत्र ईश्वर एव फषदातेति भावः । योधारे ब्रह्मत्वाध्यासे कि साम्यमित्यत व्याह । योमितीदमिति । सास्पदवमोद्वारस्य अझणा सादृश्यमित्यर्थः । प्रसाणि गीविरहिता ऋच उच्यन्ते । प्रतिगरगियांशों सामो दैवेतिशब्दमध्वर्युः प्रतिटणाति होतुः सनं प्रति । प्रतिसममुचारयतीत्यर्थः । प्रवक्ष्यनिति ॥ वच परिभायण सत्यस्य रूपं प्रथमयाख्याने। हिनाये वह प्रापण शवस्य अश्यं ।१॥ रत्यरमोऽनुवाकः ॥ ॥ यहितांनुवाकेन सम्बन्धमाह । विज्ञानावेत्यादिना । यमरविद्यासहकारितया तन्मयेनैव मलवत्त्वसिद्ध्यर्थमत्तरानु ·३९ उ• दमश्च स्वाध्यायप्रवचने व। शमन स्वाध्याय- प्रवचने च । जयश्च स्वाध्यायग्रवचने च । अग्रिहोत्रश्च स्वाध्यायप्रवचने च । अतिथयत्र स्वाध्यायप्रवचने व 1 मानुषञ्च स्वाध्यायग्रव- चने च । प्रजा व स्वाध्यायप्रवचने च । प्रजनन भा. ° पुरुषार्थ प्रति साधनलप्रदर्शनार्थमिहोपन्यासः । समिति व्याख्यातं। स्वाध्यायोऽध्ययनं । प्रवचनमध्ययनं ब्रह्मायो वा । एतान्यतादीनि अनुष्ठेयानीति वाक्यशेषः । मत्यं मत्य- प्रवर्ग यया व्याख्यानार्थं वा। तपः कृच्छादिदो वाघ- करणेपशमः । अनय श्राधातव्याः। अग्निहोचं होतयं । अतिथयद्य पूज्याः । मानुपमिति लौकिक: संव्यवहारः। तञ्च याप्राप्तमनुष्टेयं । प्रजाोत्याद्याः । प्रशमनम्रती भार्यागमनमित्यर्थः । मजातिः पावोत्पत्तिः पुचो निवेयितव्य इत्येतत्सम्बरेतैः कर्णभिर्युकस्यापि खाध्यायप्रवचने यवतोऽनुठेये इत्येवमधे सर्चण मह स्वाध्यायमवचनग्रहणं । खाधायाधीनं हि अर्थशानं । अर्थजागायत्तं च पर येयः प्रवचनञ्च तदविस्मरणार्थ धर्मार्थञ्च अतः स्वाध्यायप्रवचनयोरादरः कार्य: ॥ प्रजनन 1 पा. वाकारम प्रत्यर्थः । लौकिकसंयवहारो विवाहादिः । पुनःपुनः साध्यापप्रवचनयइसमय तात्पर्यमाह । मरेरितिकिमिति पलसोनुमेये सत्राह । खाध्यायाधीनमिति । ।

·३३
उ. स्वाध्यायप्रवचने च । प्रजातिय स्वाध्यायप्रव-
चने च 1 सत्यमिति सत्यवचा राथोतरः ।
तप इति तपो नित्यः पारुशिष्टिः । स्वाध्याय-
प्रवचने एवेति नाका मोहल्यः । तद्धि तपस्तद्धि
तपः ॥ १ ॥ प्रजा च स्वाध्यायप्रवचने च षद्
व ॥ इति नवमोऽनुवाकः ॥
भा सत्यमिति भत्यमेवानुष्ठातव्यमिति
सत्यवचः सत्यमेव
वो यस्य मोऽयं मत्यवचा नाम वा तस्य । राथीतरः
रथोतरस्य गोदो राथीतराचार्यो मन्यते । तप एव कर्त-
व्यमिति। तपोनित्यस्तपःपरस्तपो नित्य इति वा नाम ।
पौरुमिष्टिः पुरुशिष्टस्थापत्यं पौरुशिष्टिराचार्यो मन्यते ।
खाध्यायप्रवचने एवानुष्ठेये इति गाको नामतो मुगलस्था-
पाय मोगल्य श्राचार्यो मन्यते । तद्धि नपस्तद्धि तपा। नजि
तपो दि यमाखाथायनवचने एव तपम्त सालेऽनुष्ठेये
इति । उनानामपि मत्यतपःखाध्यायप्रवचनामां पुनर्पण
मादरार्थं ॥ १ ॥ इति नवमोऽनुवाकः ॥ ८ ॥
चा. भयाणाटघीय मतभेदोमन्यासेन स्वाध्यायप्रवचनयोरेवादर
चिरणाति । सत्यमित्यादिना । साध्यायाचं रषि जपाथः ।
स्य लेति शाखां छिनतोतिषस् । रवि नवमोइन बाकः॥ ८॥

·२ उ. दमन स्वाध्यायप्रववने व । शमच स्वाध्याय- प्रवचने च । अयश्च स्वाध्यायप्रववने च । अग्रिहोत्रञ्च स्वाध्यायप्रवचने च । अतिथयश्च स्वाध्यायप्रवचने च । . मानुषञ्च स्वाध्यायप्रव- वने च । प्रजा च स्वाध्यायप्रवचने च । प्रजनन भा ० पुरुषार्थ प्रति माधनवनदर्शनार्थमिहोपन्यामः । छतमिति व्याख्यातं । स्वाध्यायोऽध्ययनं । प्रवचनमययनं ब्रह्मयज्ञो वा। एनान्गृतादीनि अनुष्ठेयानोनि वाक्याशेषः । मत्यं सत्य- प्रवचनं यथा व्याख्यातार्थ वा। तपः कृच्छादिदमो वाय- करणोयशमः । प्रमय प्राधानथाः । निशेचं होतव्यं । अतिथयश्च पूज्याः । मानुपमिति लौकिकः गंव्यवहारः । नञ्च यथाप्राप्तमनुष्ठेयं । प्रजाोत्पाद्याः । प्रजनश्च प्रजननसती भाागमनमित्यर्थः । प्रजातिः पावोत्पत्तिः पुचो निवेशयितव्य इत्येतत्सबरेनेः कर्मभिर्युक्तस्थापि खाध्यायप्रवचने यवतोऽनुछेये इत्येवमर्थ मर्चेण भइ खाध्यायप्रवचनग्रहणं । खाध्यायाधीनं हि अर्थज्ञानं । अर्थज्ञानायत्तं च परं श्रेयः प्रवचनच तदविस्मरणार्थं धरधर्थच अतः साध्यायप्रयत्नयोरादरः कार्य: ॥ पा• वाफारम्भ इत्यर्थः । लौकिकसंव्यवहारो विवाहादिः । पुनःपुनः साध्यायप्रवचनययस्य तात्पर्यमा । सरतरिति किमिति यताइनु ये तत्रा | खाध्यायाधीनमिति ।

·उ. स्वाध्यायप्रवचने च । प्रजातिय स्वाध्यायप्रव- चने च । सत्यमिति सत्यवचा राधीतरः । तप इति तपा नित्यः पारुशिष्टिः । स्वाध्याय- प्रवचने एवेति नाका मौहल्यः । तधि तपस्तद्धि तपः ॥ १ ॥ प्रजा च स्वाध्यायप्रवचने च षट च॥ इति नवमोऽनुवाकः ॥ ६ ॥ भा० मत्यमिति भत्यमेवानुष्ठातव्यमिति । त्यवचः सत्यमेव वो यस्य मोऽयं सत्यवचा नाग वा तस्य । राथीतरः रथीतरस्य गोत्रो राथीतराचार्यो मन्यते । तप एव कर्त्त- व्यमिति । तपोनित्य मापापरसापो नित्य इति वा नाम । परिभिष्ठिः पुरुशिष्टस्यापत्यं पौरुशिष्टिराचार्यो मन्यते । स्वाध्यायप्रवचने एवानुछेये इति नाको नामतो मुगलस्या- पत्यं माङ्गल्य प्राचार्यो मन्यते । वद्धि तपस्तद्धि तपः। तद्धि तपो द्दि यसात्वाथाय प्रवचने एव तपसमातेऽनुष्ठेये इति । उक्तानामपि मत्यतपःस्वाध्यायप्रवचनानां पुनर्यहण मादरायं ॥ १ ॥ इति नवमोऽनुवाकः ॥ ८ ॥ था. पयायाधीण मतभेदोपन्यासेन साध्यायप्रय चनयोरेवादर विराति । सत्यमित्यादिना । साध्यायार्थ रति जमाधः । घे त्येति प्राणां छिनतीनिषत् । इति नवमोऽन बाकः ।।

·३४ उ. अहं वृक्षाय रेरिवा। कोर्जिः पृष्ठं गिरेरिय। उईपवित्रो वाजिनीव स्वमृतमस्मि । द्रविण सुवर्चसं । सुमेधा अमृतीक्षितः । इति त्रिशो- भा. - अई वृक्षस्य रेरिवेति स्वाध्यायार्थी मन्त्राप्रायः । खाध्यायश्च विद्योत्पत्तये प्रकरणतो विद्यार्थ हि ददं प्रक- रणं न चान्दार्थत्वमवगम्यते । स्वाध्यायेन च विशद्धसत्वस्य विद्योत्पत्तिरवकल्यते। अई वृक्षसोदात्मकस्य संसार- वृक्षस्य रेरिवा प्रेरयिता अन्तर्याम्यात्मना। कीर्तिः ख्यातिगिरेः पृष्टमिवोत्थिता मम । अर्द्धपवित्र कारणं पवित्रं पावनं ज्ञानं प्रकारनं पवित्रं परमं च ब्रह्म यस्य मात्मनो मम मोऽई ऊर्द्धपवित्रो वाजिनीव वाजवतीय । वाजमन्न नद्दति भवितरीत्यर्थः । यथा मुवितरि प्रम- नमात्मतत्त्वं विशदं श्रुतिसतिगतेभ्यः एवं समन शोभन विशद्धमात्मतत्त्वमस्मि भवामि । इविएं धनं सुवर्ष दीप्तिमदेवात्मतावमस्मीत्यनुवर्तते । ब्रह्मज्ञानं वा श्रात्म- तत्त्वप्रकाशकावात् । सुवर्चमं द्रविणमिव द्रविणं मोशमुसु- हेतुत्वात् । पस्मिन्य प्राप्तं मयेत्यध्याधरः कर्त्तव्यः । सुमेधाः मोभना मेधा सबलपणा यस्य मम मोऽहं समेधाः। संमारस्थित्युत्पत्त्युपर्भधारकोचालयोगात्ममेधस्त्वं । अन्यत्र चिनियोजकत्यादिप्रमाणमपि नोपलभ्यत इलार। नधान्याचावमितिक्षिकमीत्यादिचदुपासनाविधिशेषत्वं वा वान शक्यते । शाक्रियामाधनविधे प्रकान्तादिया। -- ·उ. वेदानुवचनं ॥ १॥ अहषट् ॥ इति दशमोऽनुवाकः ॥ १० ॥ वेदमनूच्याचाोडलेवासिनमनुशास्ति । सत्यं बद। धर्मञ्चर। भा• एवाटतोऽमरणधमा अचितोऽचीणोऽव्ययः । उचितो वा अमृतेन वोचितः मिमोडतोचितोऽहमित्यादिब्राहाण- मिति। एवं चिशझोपेवाभूतस्य ब्रह्मविदो बेदानुन- चनं । वेदो वेदनमादकत्व विज्ञानं तस्य प्राप्तिमनुवचगं वेदानुवचनं। अात्मनः कृतछत्यतास्थापनार्थ वामदेववन्त्रि- शङ्कुनार्येण दर्शनेन दृो मन्त्रालय श्रात्मविद्यामकाथ इत्यर्थः। अस्य च जपा विद्योत्पत्त्याऽवगम्यते ॥ तव्या- दिक(पन्यामादनन्तरञ्च वेदानुवचनपाठादेतदवगम्यते । एवं श्रोतमार्नेषु नित्येषु कर्मसु चुतस्य निष्कामय परं- ब्रह्मा विविदिपोरापाणि दर्शनानि प्रादुर्भयन्यात्मादि- विषयाणोति ॥ १ ॥ इति दशमोऽनुवाकः ॥ १० ॥ वेदमत्येवमादिकर्तव्यतापदे शारम्भः शाग्मचाधि- जानानियमेन कर्तव्यानि श्रोतमार्त्तकमाणीत्येवमर्थः । था. यहं सक्षम्यति मन्तस्य ऋघिस्त्रिाव पति छन्दः परमात्मा देवता ब्रह्मविद्यार्थी जपे विनियोगः न कोवलमस्य जपो विद्यार्थः पृबा- पनि फाण्यपोत्याह ऋतश्चेत्यादिना । १ । रति दशमोऽनु- उत्तरानु वाकस्य सात्पर्य माह। वेदगन्धेत्यादिना ॥ विद्यो. स्पाय नित्यनैमितिमान्यनयानीत्येको नियम उक्तः । प्रागेव बापामुख्यानोति नियमान्तरमाए । मागिति । प्रागुयन्यासाच बाका.

·भा• अनुशामनश्रुतेः पुरुषसंस्कारार्थत्वात् । संस्कृतस्य हि वि- सत्वस्थात्मज्ञानमञ्जसेवात्पद्यतेोत्यमा कल्म इनि विद्य- थाहतमभुत इति स्मृतिः । वक्ष्यति च। तपमा ब्रह्म विजि- ज्ञासखेति । श्रनो विद्योत्पत्त्यर्थमनुष्ठेयानि कर्माणि। अनु- गासीयनशासगशब्दादनुशासनातिसमे हि दोधोत्पतिः। प्रागुपन्यामाञ्च कर्मणां केवलनमाविद्यारमा पूर्व कमी- प्युपन्यस्तानि। उदितायाञ्च विद्यायामभयं प्रतिष्ठा विन्दते। नरिभेति कुनश्चनेति।किमई माधु नाकरवमित्येवमादिना कर्मनष्किञ्चन्यं दर्शयिय्यतोत्यतोऽवगम्यते । पूर्वोपचितदु- रितउयदारण विद्योत्पत्त्यानिनिष्कमाणोति मन्तवरचा अविद्यया मृत्यु तीला विद्ययाऽग्टतमनुप्त इति. माता- दीनां पूर्ववोपदेशागर्थक्यपरिहारार्थः । इतु ज्ञानो- पत्त्यर्थलात्कर्त्तव्यनियमार्थः । वैदमनृत्याध्यायाचा দীনিময়াদি ঘ্যান ঘঘাদি বহু माध्यतीत्यर्थः । अतोऽवगम्यते प्रतिवेदन्य धर्मजिजामा- महत्या गुरुकुलान्न समावर्तितव्यमिति बुद्धा कर्माणि चारभेदिति सतेय । कथमनुशास्तीत्याए । सत्यं वद पा• कर्मणामिति महाहवायं विश्वानि । केवलेवादिना । यदि घया मर्ममा न्यं वोति मन्त्रोऽपि विद्योतः शव कमी. मुहान सूघयतीत्यर्थः । ऋतञ्च साध्यायप्रवचने चेत्यादिना पूर्वच फरमानुठानमुममेवाता पुनरातमित्याशा । ऋतादीना. मिति । विधारमकला गुपकुलाइ निवतिसर्थ । किन्त्यध्ययनविधे. ঘষাঘৱায়ৈ ঘষাঘষলাযিনামিয়া- बमारमवोधे श्यतित्यमित्याद । यथयणादमिति ।

·स्वाध्यायामा प्रमदः । आचाय्यीय प्रियं. धनमाहृत्य प्रजातन्तुं मा यवच्छेत्सीः १ सत्यान प्रमदितयं । धम्मीन प्रमदितयं । कुशलान प्रमदितयं । भूत्ये न प्रमदितयं । स्वाध्याय- प्रवचनाभ्यां न प्रमदितचं ॥ १॥ देवपितृका- य्याभ्यां न प्रमदितव्यं । मातृदेवो भव । पितृ- भा• यथा प्रमाणावगतं वक्तव्यं वद । तबद्ध चर । धर्म इत्यनुष्टेयानां सामान्यवचनं सत्यादि विशेषनिर्देशात् ॥ खाध्यायाद ध्ययनानमा प्रमदः प्रमादं माकार्षी: प्राचार्यायाऽऽचार्यार्थ मियमिष्टं धनमाहत्यानीय दया विद्यानिमायामाचार्येण चानुज्ञातोऽनुरूपान्दाराना- हत्य प्रजातन्तुं सन्तान मा व्यवच्छेत्सोः प्रजामन्तर्वि- छितिर्न कर्त्तया । अनुत्पद्यमानेऽपि पुचे पुत्रकाम्यादि- कर्मणा तदुत्पत्तौ यत्नः कर्त्तव्य इत्यभिप्रायः । प्रजा प्रजननप्रजातिचयनिर्देशसामर्थात् । अन्यथा प्रजनन- चेत्येतदेकमेवावच्यत् । अत्यान्न प्रमदितव्यं प्रमादो न कर्तव्यः । सत्याच प्रमदनमनृतप्रमाः। प्रमाद शब्दमाम- यात् । विस्ट त्याप्यनृतं न कर्त्तव्यमित्यर्थः । अन्यथाऽस- त्यवदनमनिषेध एव स्यात् । धमीन प्रमदितव्यं । धर्मश- । या वेदनधीत्य वायादिति स्मृतिरप्येत प्रतिनिरद्धेत्याच । यतो- ऽवगम्पस रति । बनयमिति बनाई परस्य हितमित्यर्थः ।

·३८ उ. देवो भव । आवार्यदेवो भव 1 अतिथिदेवो भव । यान्यनवद्यानि कम्मीणि । तानि सेवित- व्यानि १ नो इतराणि । यान्यस्माकई सुचरि- तानि । तानि त्वयोपास्यानि ॥२॥ नो इत- राणि । एके चास्मन्छेयासा ब्राह्मणाः । तेषां 1 - भा०ब्दस्यानुष्ठेयविषयत्वात् । अननुष्ठानं प्रमादः म न कर्नया- ऽनुष्टातव्य एव । कुभलादात्मरक्षाान् कर्मणो न प्रम- दितव्यं । भृतिविभूतिस्तस्यै भृत्य भृत्यानाङ्गलशुक्रात्क- मोन प्रमदितव्यं । स्वाध्यायप्रवचनाभ्यां न प्रमदितव्यं । ने हि नियमेन कर्तव्ये इत्यर्थः । देवपिसकार्याभ्यां न प्रमदितव्यं देवपिञ्चे कर्मणो कर्तव्योमादेवो माता देवो यस्य स त्वं भव साः। एवं पिटदेवः । प्राचार्या देवोऽतिथि- देवो भव। देवतावदुपास्था एते इत्यर्थः । यान्यपि चान्या- न्यनवद्यानि प्रनिन्दितानि भिटाचारलक्षणानि कमाणि तानि मेवितव्यानि कर्तव्यानि त्वया नो कर्तव्यानीतगणि सावधानि भिएतान्यपि। यान्यस्माकमाचार्याणां सुर- रिनानि शोभन चरितानि श्राक्षायाद्यविरुद्धानि तान्येव वयोपास्यानि अदृष्टार्थानानुष्ठेयानि नियमेन कर्त्तव्या- नोत्येतत् । नो इतराणि विपरीतान्याचार्यक्षतान्यपि । ये . के च विभेपिता प्राचार्यलादिधम्मरमादस्मत्तः यामः । सर्वमेतत् स्पमिति । एवं शर्तव्यमर्षमुपदिशामुछामकाणे ·ट उ• त्वयासनेन प्रथसितयं । श्रद्धया देयं । अथधया- देयं । श्रिया देयं । हिया देयं । भिया देय । संविदा देयं । अथ यदि ते वार्मविचिकित्सा वा वृतविचिकित्सा वा स्यात् ॥ ३॥ ये तत्र ब्रालणाः सम्मर्शिनः । यता आयुताः । अलूक्षा धर्मकामाः स्युः । यथा ते तत्र वरन्। तथा तत्र पर्नेथाः । अथाभ्याख्यातेपु । ये तत्र ब्राह्मणाः सम्मर्शिनः । युता आयुनाः १ अलूक्षा भा प्रशस्यतरासो च ब्राह्मणा न चादयस्तेपामासनेनाऽऽम- नदानादिना वया प्रशसितव्यं प्रश्वमनं प्रश्थामः श्रमाप- नयस्तेषां अमल याऽपने तव्य इत्यर्थः । तेषां वामने गोष्ठीनिमित्ने समुदिते तेषु न प्रश्वमितव्यं । प्रश्वामा- अपि न कर्तव्यः केवर तदुनामारयाक्षिणा भवितव्यं । किञ्च यत्किञ्चिद्देयं तच्छ्रद्धयैव देयं । अभद्धयाऽदेयं न दानव्यं । श्रिया विझत्या देयं दातयं । हिया लब्जया च देयं । भिया च भयेन देया संविदा चामविनिबांदिकार्य । अथवं वर्तमाने बयि यदि कदाचित्ते नव शौते स्मात वा कर्माणि युत्ते वा प्राचारलक्षणे विचिकित्सा संशयः स्वाभवेत् । ये तत्र तस्मिन्देशे काले वा ब्राह्मणास्तत्र कोदो युक्ता इति व्यवहितेन सम्बन्धः कर्तव्यः । मन्म- पा. समुत्पनसंशयनिष्टच्यर्थ शिशाघारः प्रमायिनथ मत्याह थथ- 1

·४०
3. धर्मकामाः स्युः। यथा ते तेषु वर्तेरन् तथा तेपु
वर्तेयाः । एष आदेशः । एष उपदेशः । एपा
वेदोपनिषत् । एतदनुशासनं । एवमुपाति-
तयं । एवमुचेतदुपास्यं ॥ ४ ॥ स्वाध्यायप्रवच-
नाभ्यां न प्रमदितयं तानि त्वयोपास्यानि
विचिकित्सा वा स्यानेषु वर्तेरन् सप्त च ॥
इत्येकादशोऽनुवाकः ॥११॥
भा०शिनो विचारचमा: । युक्ता अभियुक्ताः कर्मणि इत्तेवा।
श्रायुका अपरमयुक्ताः । श्रलचा प्रकचा अरमनयः ।
धर्माकामा अद्यार्थिन अकामहता इत्येतत् । ते यथा तच
तस्मिन् कर्मणि वृत्ते वा बत्तेरन कथा त्वमपि वर्तयाः ।
অস্থানীয় মল্লিমান হাসিনা:
केनचित्तेषु च यथो मर्चगुपनथेत ये तथेत्यादि । एप
आदेशो विधिः । एप उपदेशः पुत्रादीनां । एया वेदेोर-
निषदेदरखं वेदार्थ इत्येतत् । एतदेवानुशासनमीश्वर-
वचनं श्रादेशवाक्यस्य विधेरुमालासर्वषां वा प्रमाणता-
नामनुशासनमेनन् । यस्मादेवं नरमादेवं यथान सर्वमुपा-
सितव्य कर्तव्यं । एवमु चैतदुपास्यमेव चैतबानुपायमिन्या-
दरार्थ पुनर्वधनं । इत्येकादशोऽनुवाकः ॥ ११ ॥
*
• पमित्यादिना । प्रत्येकादशोऽनुवाका ॥ ११॥

·४१ भा. उ० शनी मित्रः शं वरुणः । शनी भवत्यर्यमा । शन इन्द्रो बृहस्पतिः। शना विष्णुरुरुकमः। नमो ब्रह्मणे । नमस्ते पायो । त्वमेव प्रत्यक्षं ब्रह्मासि । त्वामेव प्रत्यक्षं ब्रह्मावादिषं। तमवादिषं । सत्यमवादिपं तन्मामावीत् तद्वतारमावीत्। आयोन्मां । आवीइतारं ११ सत्यमवादिषं पञ्च व ॥ ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः । इनि द्वादशोऽनुवाकः ॥ १२ ॥ अतीतविद्यामाप्युपमर्गशमनाथै शान्तिं पठति । गन्ने मित्र इति । व्याख्यातमेतत्पूर्व । अत्रेतचिन्यते विद्या- कर्मणोर्विवेकार्थे । किं कर्मभ्य एव केवलेभ्यः परं श्रेय उत विद्यामव्यपेक्षेभ्यः । श्राहाखिदिद्याकर्मभ्यां सह ताभ्यां विद्याया वा कमीपेक्षाया उत केवलाया एव विद्याया इति । तत्र केवलेभ्य एव कर्मभ्यः स्यात् समसा- वेदार्थज्ञानवतः कमाधिकारादेदः कस्तोऽधिगन्तव्यः । म रहम्यो दिजन्मनेति स्मरणात् । अधिगमथ सहोपनिषद- र्थनात्मज्ञानादिना। विद्वान् यजते विद्यान् याजयति इति थपरप्रयुक्ला इति खतन्या प्रत्यर्थः । ग्रन्थादौ प्याद्यवाद केवमाया विद्याया निश्रेयस हेतुत्वमसामपि स्फुटीकर्तुं कर्म- विधिमुपलभ्य प्रसङ्गात् पुनर्विधारयितुमुपामते । यत्रैत- श्चिन्यत इत्यादिना । विवेकार्थमिति एथक्यतत्वाशापनार्थ- मित्यर्थः। भूतं भष्यायोपदिश्यस क्ष न्यायेन ज्ञानस्यापि कर्म- काः संसारतया मर्मविधिशेषत्वातस्यापि फलस्यार्थबाद- मात्रालाकर्मभ्य एव परोऽर्थ गति पूर्वयसिद्धान्तमा । नित्य- घ्या. । . G ·४२ 3. शनः शीक्षा सह नो यश्चन्दसांभूः स यः पृथियामित्यूतशाहं वेदमनूच शना बादश । १२ ॥ शना मह इत्यादित्यो नो इतराणि अयोधिप्रशतिः ॥ २३ ॥ हरिः ॐ ॥ शनी वजारं इति शिक्षाध्यायः ॥ प्रथमा वल्लो ॥ ? । भा० च विदुष एव कर्मणधिकारः प्रदेशाते । भर्वत्र झाला चाहाननिति च। कात्मय वेदः कर्मार्थ इति हि मन्यन्ते । केचित्कर्मभ्यश्चेत्यरं येयो नावाप्यते वेदोऽनर्थकः स्याब। नित्यवान्मातस्य । नित्यो हि मोक्ष दयते । कर्मकार्य्यस्या- नित्यचे प्रसिद्ध । लोके कर्मभ्ययेयोऽनित्य स्थान तथा नि काम्यनिषिद्धयोरनारमात् । प्रारब्धस्य च कर्मण उपभोगेन चयानित्यानुष्ठानाञ्च प्रत्यवायानुपपन्नो ज्ञान- निरपेक्ष एव मोक्ष इति चेत् । नञ्च । | কল্পগবান। नविमित्तशरीरातरोत्पत्तिः प्राप्नोतीत्युतं । कर्मपन्य च नियमानुष्ठानेनाविरोधालायानुपपत्तिरिति च। पदुक समस्तवेदार्थज्ञानवतः कर्माधिकारादित्यादि । तच में । । - • বিয়াহিদা যথঘদিম্বিযুদ্ধ: দুষী ৰংঘ মুখপ বিশ্বান্ধিয়ায়যলৰিা ঘনিয়ােৰ মনিকা বিদায় ব্যায়ামেয়েমানুষ জার্মাহয়মিৰা- মালদ্বনাম জুষিদ্ভুদ্যাধরায়ে समानुपयोगित्वान समतदाधानवतः कर्माधिकारे प्रमाण सलोया व मेखि यमि पाध्ययननिधिप्रयशी हात ঘিঘigমি না যত বৰ ঘাসি না ·। ४३ भा• श्रुत जानव्यतिरेकादुपासनथ्य । शुतज्ञानमात्रेण हि कर्य- यधिक्रियते नोपासनमपेक्षते । उपासनञ्च श्रुतज्ञाना- दर्थान्तर विधीयते । मोचफलं अर्थान्तर प्रसिद्धञ्च स्यात् श्रोतव्येत्युक्त्या तयतिरेकेण मन्तव्या निदिधासितव्य इति यनान्तर विधानान्मनननिदिध्यामनयोश्च प्रमिड़े श्रवण- ज्ञानादर्थान्तरत्वं । एवं तईि विद्यामव्ययेतेभ्यः कर्मभ्यः स्थानमोक्षः । विद्यासहितानाच कर्माणां भवेत्कार्यान्तरार- भसामर्थ। यथा खतोऽमरण ज्वरादिकार्यारमामामा- नामपि विषदध्यादीनां मन्त्रशर्करादिसंयुनानां कार्यान्त- रारणामामयं । एवं विद्यामहितः कर्मभिर्मोक्ष प्रारभ्यन दति चेन्न । श्रारभ्यस्यानित्यवादित्युक्तदोषः । वचनादार- भ्योऽपि नित्य एवनि नेत् । न । ज्ञापकलादचनस्य । वचगं था. वोऽधिकार। उपासनासाध्यस्य महासाक्षात्कारस्य प्रथाभा- वादित्याए। श्रुतच्चानेति ॥ श्रुतागुरकुले विचारितादाक्या- दनुष्ठानोपयोगि यज्ञानं वाव भाग कर्मण्यधिनियते न ब्रह्म- साक्षात्कार फारामुपासनमपेक्षते व्यतिरेकामावादित्यर्थः । यध्या- पनविधिव्यापारीपरमेऽनुसे यतया भूतब्रझोयानमेव नाति मानाभावादिति न वक्तव्यमित्यार । उपासनश्चेति । एतष वार्ममीमांसान्यायाङ्गीकारमात्रेयो । वस्तुनच थोवयविधि- प्रयुक्त रवोपनियविचारारम्भो भिन्नाधिकारः । कर्मकावि- चारोडप्युत्तर विधिप्रयुक्त स्वेति प्रकटाथै प्रतिक्षित । केवलं कम मोक्षसाधमिति पदं निरस्य विद्यासमुचित मोक्षसा- धनमिति पक्षान्तरमा नियति । एवं न्यादिना ॥ न स पुनरावर्तत इति वचनादारभ्योऽमि नोक्षो नित्य इति म मायं यई। प्रसिद्धपदार्थयोग्यस्वमुपादाय वचनस्य संसर्गज्ञा. पकत्वात् । न घारभ्यस्य नियलयोग्यत्वं प्रसिद्ध । चन्यथा वचनस्य ·भा नाम यथा भूतस्यार्थस्य जापकं नाविद्यमानस्य कर्ट। नहि वचनशतेनापि नित्यमारभ्यते पार वा विनाभि भवेत् । एतेन विद्याकणिः महतयोमोवारम्भक प्रत्यु विद्याकर्मणी मोक्षप्रतिवन्धहेतुनिवर्त्तके दति चेत् । न । कर्माणः फलान्तरदर्शनात् । उत्पत्तिसंस्कारविकाराषो हि फलं कर्माण दृश्यते। उत्पत्त्यादिफल विपरीतम मौकी गतिश्रुतेराप्य इति चेत् सूर्यद्वारेण तयो मायनित्येव- भादिगतिथुनिभ्यः मायो मोक्ष इति चेत् । ग । मगतत्वा- हन्तृभ्यधानन्यवादाकागादिकारण त्वात्सर्वंगतं ब्रह्म। ब्रह्म यतिरिकाच मवें विज्ञानात्मानोऽतो नाप्यो मातः । गन्तुरन्यविभिन्न देशं भवति गन्तव्यं । म हि येनैवा- व्यतिरिकं यत्तेनैव गम्यते तदनन्यवामिद्धे या तत्सृष्ट्वा तदे- वानप्राविशत् । क्षेत्राशञ्चापि मां विद्धि । इत्येवमादिभुति- स्मृतिभतेभ्यः। गत्यैपर्यादिश्रुतिविरोध इति चेत् । अधापि था• कारकत्व प्रसङ्गात् । अन्धो मधिमविन्ददित्यादिवपि योग्यताक- स्पनप्रसङ्गादिया। न जायकवादित्यादिना। कम्म प्रधानं विद्या चौपसर्जनमिति समसमुघय निरस्य सः चयेवतिदिशति । रतेति । नित्यावादिदोषप्रसईनेत्यर्थः । मोक्षति । मोक्षस्य प्रतिबन्धहेतुरविद्याऽधम्मादिसमिधर्तके विद्याकर्मयों न सहपोत्यादिक ततः सरूपावस्यानस्य नित्यावं । प्रध्वमस्य घ घरकस्यापि नित्याच प्रमिइमिधः। भिद्यते इत्य- अथिरियादियुते । केवविद्यासाध्यैदाविद्यानिवृत्तिः। न तत्र विद्यायाः सहकार्यापेक्षा कर्मफ्षन्वन्यदेव प्रसिद्धमित्याह । न कम्मंग रति । उत्पत्तिः पुरोडामादेः । संक्षारो बोधादः। विवार सोमन्यावाप्तिर्वेदस्या कमएल प्रसिद्ध। चामखामस्य ·४५ भा स्थायद्यमाप्यो मोक्षो गतिश्रुतीनां म एकधा म यदि पिटलोककामो भवति लोभिर्वा याना इत्यादिश्रुतीनाञ्च कोपः स्यादिति चेन्न । कार्यब्रह्मविषयत्वातामां । कार्य 'घि ब्रह्मणि स्वादयः स्युन कारणे । एकमेवाद्वितीयं यत्र नान्यत्पश्यति तत्केन कं पश्येदित्यादिश्रुतिभ्ण विरोधाच । विद्याकर्मणोः समुच्चयानुपपत्तिः । पविलीनकादि- कारकविशेषतत्वविषया हि विद्या तद्विपरीतकारक- मायेन कर्मणा विरुध्यते । न होकं वस्तु परमार्थतः कादि- विशेषवत् नच्छून्यञ्चेत्युभयथा द्रष्टुं शक्यते। अवयं ह्यन्यतर- मिथ्या स्यादन्यतरस्य च मिथ्यात्वप्रमङ्गे युकं यत्स्वाभाविका- ज्ञानविषयस्य देतस्य मिथ्यात्वं । यत्र हि दैतमिव भवति मृत्योः म मृत्युमाप्नोति । अथ यथान्यत् पम्मति तदन् । अन्योऽमावन्योऽहमस्मि । उदरमनारं कुरुते। अथ तस्य भयं भवतीत्यादिश्रुतिशतेभ्यः। मत्यत्वं चैकत्वस्यक धैवानुद्रव्य- या• तु मोक्षस्यानादित्वादनादेयानिश्यत्वादविकार्यवानियामत्वाच कर्मफलाइयरीत्यमित्यर्थः । गतिश्रुतेरिति । प्यारादिगति. थवणाझाडाइपिस्थितनझमा शिक्षिततो नित्थामस्वमसिद्ध- मित्यर्थः । गत्या प्राप्तिः किं संयोगलक्षणा तादात्मलक्षणा वा नोभयथामोत्याच । न ममतत्वादिति ॥ गत्यादिश्रुतेस्तात्पर्यय शशायूलकं दर्शयति । गायैश्वर्येश्यादिना । समुच्चयमभ्युपगम्य कर्मकार्य किचिन्मो न सम्भवतीत्यु ! सोऽपि न सम्भवती- या। विरोधाचेत्यादिमा। यदि कादिकारकभेदस्य सत्यवांशमयबोध्यब्रह्मधानमुप- दिश्यते तदा मिथार्थत्वात्कर्मविधीनामप्रामाण्यं स्यादित्याए । विहितत्वादिति । विमोति। यदीत्यादिना अध्ययनवि.

·४६ भा• मेकमेवाद्वितीय। ब्रह्मवेद सर्वमात्मेवेदर ममित्यादि- श्रुतिभ्यः । न च सम्प्रदानादिकारकभेदादर्भने कम्पप- द्यते। अन्ये त्वदर्शनापवादाश्च विद्याविषये महसमः श्रूयन्ते। अतो विरोधो विद्याकर्मणः । अनय समुशयानुपपक्तिः । नत्र यदु मंहिताभ्यां विद्याकर्माभ्यां मोक्ष इति । अनुपपन्न तन्। विहितत्वात्कर्मणां । श्रुतिविरोध इति चेत् यधुपादध कादिकारकविशेषमात्मैकत्वविज्ञान विधीयते । मादि धान्तिज्ञानोपमईकरचादिविषयविज्ञानवाप्राप्तः कर्मवि- धि:श्रुतीनां निर्विषयबाविरोधः। विहितानि च कर्माणि। स च विरोधो न युतः । प्रमाणवाछुतीनामिति चेत् न । पुरुषार्थोपदेशपरत्वाच्छुतीनां । विद्योपदेशपरा तावनिः । मंसारात्पुरुषो मोचथिनष्य इति संभारहे- नारविद्याया निवृत्तिः कर्तव्येति विद्यामकारकत्वेन प्रल- तेति न विरोधः । एवमपि कादिकारकमभावप्रतिपा- दनपरं भारतं विरुध्यत एवेति चेन्न । यथा प्राप्तमेव कार- कास्तित्वमुपादायोपाजदुरितक्षयार्थ कर्माणि विदध- छावं मुमुसूणां फलार्थिनाञ्च फलमाधनं न कारका- मितत्वे व्याप्रियते । उपचितदुरितातिवन्धस्य हि विद्यो- त्पतिनावकत्यते । तत्लाये च विद्योत्पत्तिः स्यात्ततावि- पा• धिएशोताना श्रुवीन पुरषार्थोपदेशकावेन प्रामाणं वामयं । मनु भेदम्य सत्यापेन ततः प्रसिद्धिसिद्ध कारकादिभेदमशिया समर्घमादाय प्रसाना मामाखन विरुध्यत इलाहान मुष- धाति । समवाय नियोति । विद्योपदेभपण नादित्या- ·भा. यानिवृत्तिस्तत श्रात्यन्तिकमंसारोपरमः । अपि च नात्म- दर्शिना रानात्मविययः कामः । कामयमानय करोति काणि । तत्फलोपभोगाय शरीराधुपादानलक्षणं मंमारः। तद्व्यतिरिक्तात्मकत्वदर्शिनो विपयाभावात् कामा- नुपपत्तिः। श्रात्मनि चानन्यत्वात्कामानुपपत्तेः खात्मन्य- वन्यानं मोव इत्यनाऽपि विद्याकर्मणाविरोधः।। विरोधादेव च विद्या मोक्ष प्रति न कर्माण्यपेक्षते। स्वात्म- लाभे तु पूवीपचितप्रतिबन्धापनयनद्वारेण विद्याहेतुलं प्रतिपद्यन्ते कर्माणि नित्यानोति। अत एवास्मिन् प्रकरणे उपन्यस्तानि काणीत्यवाचाम। एवञ्चाविरोधः कर्मविधि- श्रुतीनां। श्रतः केवलाया एव विद्यायाः परं श्रेय इति सिद्धं । एवं त_श्रमान्तरानुपपत्तिः। कर्मनिमित्तत्वाद्विद्योत्पत्तेः । गाईम्ये च विहितानि काणीत्यैकायन्यमेव । अतय यावलोवादिश्रुतयो ऽनुकूलतरा: स्युः । न कर्माने कलात् । न ह्यमिहोत्रादीन्येव काणि । ब्रह्मचर्य तपः मत्यवदनं शमा रमाऽहिंसा इत्येवमादीन्यपि कर्माणोतराश्रम- च्या. दिना । पूर्व सत्यमिथ्याविषयत्वेन विद्याकर्मणाविरोधमादाय समुपयो निरस्तः इदानी फाग्यकामिविघयत्वेनाविरोधमाए । यमि चेत्यादिना। समसमुच्चयं निरस्य गुणप्रधानभावेनापि तं निरस्यति । विरोधादेव ति विद्या घेतर्मणि खरूपमनापेक्षा विए. द्वत्वाचिदण्डिधर्मवतुगमनं कथं तईि विधासमिधाने कर्मणां पाठ सत्यत धाव । खात्मलाभे विति। कर्मयो विद्यासाधना श्रुत्वा गाईस्थ्यमेवैकमनुष्यमिति प्रत्यवतियनो सर्मजडाः । .

·भा प्रसिद्धानि विद्योत्पत्तो साधकतमान्यसङ्कीर्णवादिद्यन्ते ध्यानधारणदिलक्षणादीनि च । वक्ष्यति चा तपसा ब्रह्म- विजिज्ञासवेति । जन्मानरसनकर्मभ्यश्च प्रागपि गाईस्था- विद्योत्पत्तिमम्भवात् कर्मार्थवाच्च गाईस्थानिपत्तेः कम- माथायाञ्च विद्यायां मत्यां गाईस्पप्रतिपत्तिरनधिकैव । लोकार्थवाच्च पुत्रादीनां । पुत्रादिमायेभ्यश्चायं लोक पिरलोक इत्येतेभ्यो व्यावृतकामस्य नित्यमिद्धात्मदर्शिनः कर्मणि प्रयोजनमपन्यतः कथं प्रतिरुपपद्यते । प्रतिपन्न- गाईस्यस्यापि विद्योत्पत्ती विद्यापरिपाकादिर कस्य कर्मस प्रयोजनमपश्यतः कर्माभ्यो नित्तिरेव स्यात् । प्रवर्गयि- व्यन् वा अरेऽहमस्मात् स्यानादरमोत्येवमादिश्रुतिलिङ्ग- दर्शनात् । कर्मप्रतियुतेयवाधिवदर्भनादयुतमिति रेद- मिहोबादिकर्मप्रतिश्रुतेरधिको यो महांश्च कर्मण्या- यामाऽनेकसाधनमाध्यत्वादमिहोत्रादीनां । तपो ब्रह्मा- चर्यादीनाचेतराश्रमकर्मणां गारस्येऽपि समागलादल्य माधनापेक्षवाक्षेतरेषां न युक्तस्तुन्यवद्दिकम्य प्राथमि- या• एवं नोति । श्रुतिस्मृत्यन्तराणामपि विशिवपाविशेषाहीप- कूर्मस फर्मत्वाविशेषाञ्च याम्पधर्मरागीयामेवेतश्चधिमित्याए । न कमानेकत्यादिति । यसकोसत्यादिनि । हिंसाधमिश्रित त्वादियः । रतश्च विद्याकर्मयोः साधनापि न गाईस्थ्य- मावासकमित्याह । जन्मान्तरेति । कागिगो गाईस्थ्यस्यानुछे- यत्वेऽपि न सरनुठेयत्वमिन्यत्र हत्यन्तरमाइलोकार्थत्वाचे. त्यादिना । माईस्थानापासयत्वेन वैकल्पिफमनुफानमात समानुस्यत्वेन विवस्यमाधिपति । कामांप्रतिश्रुतेरिति । सन्मा ·भा• मिस्तस्येति चेन्न । जन्मान्तरकतानुग्रहात्। यदुकं कर्मणि श्रुतेरधिको यत्न इत्यादि । गाऽमी दोपः ।। यता जन्मान्तरकृतिमप्यग्निहोत्रादिलक्षणं ब्रह्मचर्यादि- लक्षणञ्चानुगाहक भवति विद्यापत्ति प्रति । ये च जनानेव विरका दृश्यन्ते केचित्। केचित् कर्मसु मत्ता अवि- रमा विद्याविपिणस्तस्माजनान्तरसतमस्कारेभ्यो विर- कानामायमान्तरप्रतिपत्तिरेवेच्यते कर्माफलबाडल्याच पुत्रवर्गब्रह्मवर्चमादिलक्षणस्य कर्मफलस्थामीयत्वात् । तच्च प्रतिपुरुषाणां कामवाहुयाचदर्थः श्रुतेरधिको यनः कासपपद्यते। शिपां बाहुल्यदर्शनादिदं मे स्यादिदं मे स्यादित्युपायत्याध । उपायभूतानि हि कर्माणि विद्या प्रतीत्यवाचाम उपायेऽधिको यनः कर्तव्यो नापेये। कर्म- निमित्तवादिद्याया यत्नान्तरानर्थक्य मिति चेत्कर्मभ्य एव मपचितदुरितप्रतिवन्धधयादिद्यात्पद्यते चेन कर्मभ्यः पृथगुपनियच्छ्रवणादियत्नाऽनर्थक इति चेत् नियमाभावात् । नहि प्रतिबन्धसयादेव विद्योत्पद्यते नवी- । या• न्तरशतानुग्रहादिवि परिहाराय भाष्यं विद्रोति । यदुतमि- त्यादिना कमाणि यमधिकरणान्यथासिद्धत्यादिफन्त्य विद्योत. कलं न सम्भवतीत्यर्थः। प्रदानी समस्याश्रमम्मंगां बहिरङ्गत्वं सन्यासाश्रमफर्मणां वन्तरगलं विद्यासाधनलमिति विशेयं दर्शयितुं चौद्यमझाय. यति। कर्मनिमित्तवादित्यादिना। शान्तिदयस्यामानातिमा। शनी मित्र रति । तदपर अझ मामपरविद्यार्थिनमावोदरक्ष. दित्यर्थः ॥ इति द्वादशोऽनुवाकः ॥ १२॥ इति श्रीपरमहंस परि- ।

·उ• हरिः ॐ सह नाववतु । सह ना भुनत् । सह वीर्य करवावहे 1 तेजस्वि नावधीतमस्तु । मा विदिपावहे । ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः । । ॥ ॐ तत्सत् ।। । মা স্বসম্বাবন গ্রানান্তষ্টাবাহিনি লিবার্ষিা ঋহিদা अशाचर्यादीनाच विद्या भव्युपकारकत्वासाचादेव कार- লাঞ্ছনননিবিঘাষবাবা। স্বঃ যিমামা- नाराणि मर्चपाश्चाधिकारी विद्यायां परच श्रेयः केव- लाया विद्याया एवेनि मिर्छ । शना मित्र इत्यादि पूर्व- वत् स्पष्टं ॥ इति द्वादशोऽनुवाकः ॥ ११ ॥ इति श्रीम- त्परमहंमपरिव्राजकाचार्यग्रीमद्गोविन्दभगवत्पूज्यपाद- शिष्यस्य महरभगवतः सतो तैत्तिरीयोपनिपनाये प्रथमोऽध्यायः शिक्षावमी । अतीनविद्याप्राशस्योपसर्गप्रशमनार्थी शानिः पठि- ता। इदानान्तु वक्ष्यमापनहाविद्याप्राप्युपसर्गोपशमनार्थी शान्तिः पद्यते । मह नाक्यत्तिति ॥ म गाववतु गा शिव्या- चाया महेवापत रपतु । सह नौ भुनक्नु भोजयतु । वीर्य विद्यानिमित्तं सामर्थ्य करवावहै निवर्तयावहै । खि नौ श्रावयास्तेजस्विनोरधीतं खधीतमस्वर्थज्ञानयोग्य- भस्वित्यर्थः । मा विदिपाद विद्यायानिमित्तं शिष्यस्या- था. प्राजकाचार्य श्रीमच्छुदानन्दपूज्यपादमिथ श्रीभगवदानन्दशा नविरपिताया त्तिरीयोपनियशाप्पटीकाया प्रथमोऽध्यायः ।। या पाविद्यार्धिनमध्यवतु साधारन मश पूर्व पार्थित - -- ·૨ उ . ॐ ब्रह्मविदापति पर। भा० चार्य्यस्य वा प्रमादकतादन्यायादिवेपः प्राप्तमाच्छमनायेय- माशोमाविदिपावहा इनि। मैवेतरेतर विद्वेषमापद्या- वहै । भान्तिः शान्तिः शान्तिरिति चिर्वचनमुक्तार्थं वक्ष्य- माणविद्याविघ्नप्रशमनार्थशेयं शान्तिः। अविनेगात्मविद्या- प्राप्तिरामास्यते । तन्मूलं हि परं श्रेय इति ॥ संहितादिविषयाणि कर्मभिरविरुद्धान्युपामनान्युमानि। अनन्नरचानाः सोपाधिकात्मदर्शनमुन व्यानिवारण खाराज्यफलेन च । एतावताऽशेषतः संसारवीजस्तोपथम- नमस्तीत्यतोऽपोपद्रववीजस्थाजानस्य निवृत्त्यर्थं विधून- मापाधिविशेषात्मदर्शनार्थमिदमारभ्यते । ब्रह्मविदा- नोति परमित्यादि ॥ प्रयोजनञ्चास्या ब्रह्मविद्याया अविद्यानिवृत्तिस्तत प्रात्यन्तिकः मंसाराभावः । वक्ष्यति च विहान बिभेति कुनथनेति । मंसारनिमित्ते च मत्यभयं प्रतिष्ठाञ्च विन्दत इत्यनुपपन्न । कृनाकृते पुण्यपापे ग तपत ध्या. त्यादित्यर्थः । ध्यसाधारण्येन परविद्योपसर्गशान्त्यर्थमाघ । सह तावयत्यिति नो याचयोस्तेजखिमोरधोतं तेजस्यन्विति । रत्तानुवादपूर्वक मानन्दवल्यास्तात्पर्यमाघ । संहितादीत्या- दिना । ननु यथापूर्वमानोति साराव्यमित्यपरविद्यामासमुक्त संसारगोधरमेव तथाऽपरविद्यामलममि । सोऽते गर्छन् कामानिति मज़विषयमायानन्दाग संसारगोचरानव दर्शयि- व्यन् कथमान्यन्तिकसंसाराभाव इत्यत ध्याइ। प्रयोजनधास्या इति । सर्वकामशब्देन निरतिशयागादाभिविविक्षिता ·श्रा भा• इति च । अतोऽवगम्यतेऽस्मादिशानात्सलाम अाविषया- दात्यन्निकः संसाराभाव इति स्वयमेव प्रयोजनमा । ब्रह्मविदाप्नोति परमित्यादावेव मम्बन्धमयोजनज्ञापनार्थ । निर्मातयोईि सम्बन्धप्रयोजनयोर्विद्याश्रवणग्रहणधारणा- भ्यामार्थ प्रवर्तते । श्रवणादिपूर्वक हि विद्याफलं । श्रोतव्यो मन्तव्या निदिध्यामिनय इत्यादिश्रुत्यन्नरेन्यः । ब्रह्मविद्वोनि वक्ष्यमाणलक्षणं । इत्तमलाह्य तद्वेत्ति विजानातीति ब्रह्मविदाप्नोति परं निरतिशयं तदेव ब्रह्म परं । न अन्यस्य विज्ञानादन्यस्य प्राप्तिः । स्परञ्च श्रुत्यन्तरं ब्रह्मप्राप्तिमेव ब्रह्माविदो दर्शयति म यो ६ वै तत्परम ब्रह्म वेद भीव भवतीत्यादि । ननु सर्वगतं सर्वस्यात्मभूतं ब्रह्य वक्ष्यति तो नाप्य प्राप्तिधान्यस्यान्येन परिच्छिन्नन्य च परिच्छिन्नेन द्रया । अपरिच्छिन्नं सर्वात्मकत्वच ब्रोन्यतः परिचिन्नवदना. . ध्या. साध सभावानन्दाभिव्यक्तिरूपाविद्यानिवृधिरति संभार- गोचरफलमित्यर्थः । याद्यवाक्यस्यावान्तरतात्पर्य्यमाह। स्वय. मेध घेति । विद्ययैव केवलया मोक्षः साधयितुं पूक्यते । वचाविदिति विशेषयात्सम्बन्धनस्य पुरयाकाङ्गाविषयतया परप्राति: प्रयोजनं विद्याया इति । भानस्य वा फुत्रोपयोग प्रत्याशा यज्ञादिपरित्यागेन वेदान्त श्रवणादायव मुगक्षुडा प्रवर्तितमित्याह । निज्ञानयोति । परसादेनोत्कृष्ठमुत्यौ । कर्ष प्रति व्याख्यायचे तपाइ । न हीति । थानातिभन्दस्यौपचारिकम दायितुं शवामुखेन मुश्शार्षे बाधकमाइ । मनु सर्वगतमित्यादिना । परमातो ब्रह्मस्वरूप. स्थापि सतो जीवस्याविद्यया प्रशानाम स्यादिति सम्बन्धः । - ·भा त्मवञ्च तस्याप्तिरनुपपन्ना । नायं दोषः । कथं दर्शनादर्भ- नापेक्षत्वाद्ब्रह्मण पायनाप्योः परमार्थतो ब्रह्मरूपस्यापि सतोऽस्य जीवस्य भूतमात्राकृतयायपरिच्छिन्नान्नमयाया- त्मदनिस्तदामक्तचेतसः प्रकृतमध्यापूरणम्यात्मनोऽव्यव- हितस्यापि वाद्यसोयविषयामचित्ततया खरूपाभावद- निवत्यरमार्थब्रह्मवरूपाभावदर्शनलक्षणयाऽविद्यया प्र- न्नमयादीन् वाह्याननात्मन प्रात्मलेन प्रतिपन्नवाद- त्रमयाद्यनात्मभ्यो नान्याऽदममीत्य भिमन्यते । एवम- विद्ययाऽऽत्मतमपि ब्रह्म नाप्तं स्यात् । तस्सवमविद्य- थाऽनातनवाम्वरूपस्य प्रशतमायापूरणस्यात्मनोऽविद्याया ऽनाप्तम्य मतः केनचित्म्मारितम्य पुनस्तस्यैव विद्यया प्राप्तिर्यथा तथा श्रुत्युपदिष्टस्य सात्मवाण प्रात्तातत्त्व- दर्शनेन विद्यया तदाप्तिस्पपद्यत एव । ब्रह्मविदाप्नोति त्या. भूतमानाभिभूतांशः छता ये पाहाः परिछिमाधानमयादय- तादात्मत्वदर्शिन त्यविद्याया विक्षेमकलरूममुकं परमा) ब्रह्मरूपं वास्तीत्यभावदर्भनमावरण लक्षयं लिङ्गं यस्याः सा सरका । स्वस्येऽव्यय विपर्ययो भवत मात्र हयान्तमाए। प्रटारोति । प्रकृतिसझ्यापूरणस्य दशमस्य नवैव वयं वतामह इति विपर्ययखरूपदर्शनश्च य थेत्यर्थः । यदर्शनानिमित्तामना विविश्य दर्शननिमित्तामाति विरणति। तस्यैवमिति ॥ याद्य ब्राहाणवाक्यं व्याख्यायोत्तरं मन्नं संक्षेपतोऽर्थकथनेनापता- स्यति । व्रतविदाप्नोलोत्यादिना । सर्वतो यारतो यः सरूप- विशेयतत्समर्पणे समर्थस्य लक्षणस्याभिधानेन खरूपानही. रणायैया ऋगुदायित इति सम्बन्धः । उहावाोति युत्पति- चलेगान्ति फिमपि महरिख त्यविशेधेच प्रतीयते। ततो नसो.

·५४ उ० तदेषाभ्युत्ता। भा परमिति वाक्यं सूचळतं मर्चस्य वल्यर्थस्य ब्रह्मविदाप्नोति परमित्यनेन वाक्येन वेद्यतया सूचितस्थ ब्रह्मणेऽनिधी- रितखरूपविशेषस्य सर्वतो व्याखरूपविशेषसमर्पणसम- र्थस्य लक्षणस्याभिधानेन रूरूपनिधारण्या अविभेपेण शेतवेदनस्य ब्रह्मणे वक्ष्यमाणलक्षणस्य विशेषेण प्रत्यगा- मतया अनन्यरूपेण विजेयलाय ब्रह्मविद्याफखञ्च ब्रह्मा- विदो यत्परजवाहिलचएमुक्त म सर्वात्मभावः सर्चसंसारधर्मातीतब्रह्मस्वरूपसमेव नान्यदित्येतत् प्रदर्शनायैपा गुदाहियते तदैषाभ्युक्नेति । तत्तमिन्नेव ब्राह्मणवाक्यानोऽर्थे एका झगभ्युकाऽऽमाता मत्य ज्ञानमननां ब्रह्मेति । ब्रह्मणे लक्षणार्थ वाक्यं । मत्यादीनि हिचीणि विशेषणार्थानि पदानि विशेष्यस्य ब्रह्मणो विशेष्य था. देशेन वक्षाविधानमिवि प्रसिद्धिरमपद्यते। अव्याकृतादि अझ- शब्दवायरया सजातीयं घटादि विजातीयं । तमाम जातीय विजातीयव्यावर्तकतया सत्यादिलक्षणस्य लक्षयवसिहिरुप पद्यते। लक्षयाभिधानदारय खरूपविशेषप्रतिपादने तात्पर्य- मिति वाफ्यन्य व्यर्थतादोधः परिहतः । पुर्वच ब्रह्मविदिय नेनाविणंघेखो वेदनं यम्य वक्तस्य यो वेद निहित मुशायामित्यनेन प्रत्यमारमतया वेदनं वातव्यमित्येवमर्थात् ऋग. दायित या विशेष चेति । धामातप्रतिपाविशेषणविशेयभावमादाय पदानि विभासे। सवादीनि हि त्रीनोति । विशेषजापानोति पारस्यानि। कुतो विझेपविभेयभावप्रतीतिरिवन थाह । विशेषविरे- ·५५ भा० ब्रह्म विवदितवाद्यतया वेद्यत्वेन यतो ब्रह्म प्राधान्येन विव- चितं तस्माद्विशयां विज्ञेयं । यतोऽन्यस्मादिभेषण विधेय्यवा- देव सत्यादीन्येकविभयन्तानि पदानि समानाधिकरणानि सत्यादिभिस्तिभिर्विशेषणैर्विशेष्यमाणं ग्रह्म विशेव्यान्त- रेभ्यो निर्धार्यते। एवं हि तन्नानं भवति यदन्येभ्यो निई- रितं ) यया लोके नीलं महसुगन्ध्युत्पलमिति । ननु विधेयं विशेषणान्तरं व्यभिचरदिप्यते। यथा नीलं रक्तश्चोत्पल- मिति । यदा हनेकानि द्रव्याण्येकजातीयान्यनेकविशेप- एयोगीनि तदा विशेषणस्यार्थवत्त्वं । न ह्येकस्मिन्नेव वसुनि विशेषणान्तरायोगाद्यथाऽमावेक श्रादित्य इति तकमेव च ब्रह्मा न अमान्तराणि येभ्यो विशेय्यते नोलोत्पलवत् । न लक्षणार्थलाविशेषणानां । नायं दोपः । कस्मात् लक्ष- पार्थप्रधानानि विशेषणानि न विशेषणप्रधानान्येव का पुनर्लक्षणलक्ष्ययोर्विशेषणविशेय्ययावी विशेष रत्युच्यते था. व्यत्यादेवेति। गोल महरसुगन्ध्युत्पमित्यादी सत्येव विशेषणवि. प्रोग्यभावे समानाधिकरणवयकविभायन्तानि प्रसिद्धान्येतान्यपि घ तयाभूतानि नागार्थगतविशेषणविशेष्यभावनिबन्धनानीति गम्यत रत्यर्थः ॥ विशोषणविषय्यभायस्य फतमाह। एवंदति । विपोषणविष्यभावमाधिपति । नन्विति । नीलस्यं व्यभिचरदु- त्व रकममि सम्भवतीति नीनं विशेषणं घटते दिकं व्यभिचरट्रमानार लोकप्रसिद्ध । बता सजातीयव्यवच्छे- द्यम्याभावाहिशेषणविशेष्यभावा न घडत इत्यर्थः । विशेमवि- पोप्यभावस्य सात्पर्येण प्रतिपाद्यवादव्याशतादिशास्त्रीयनझम- दार्थव्यवच्छेदनागिर्वाय विशेषणमिथ्यभावसम्मवानद्वारेश ब्रह्म- लक्षणं विवक्षितमित्याए । नेति ॥ यावाक्यं विरायोति। सधा सव्यत्या.

·उ. सत्यं ज्ञानमननं बला भा० समानजातीयेभ्य एवं निवर्तकानि विशेषणानि विशेषस्य लक्षणं तु भवत एव यथावकाशदाबाकामिति लक्ष- पार्थञ्च वाक्यमित्यवाचाम। सत्यादिशब्दा न परस्परं सम्पयन्ते परार्थवादिशेय्यार्थी हि ते अत एकैको विशेषणशब्दः परखरं निरपेक्ष ब्रह्मशब्देन सम्वध्यते । सत्यं ब्रह्मा शानं ब्रह्म अनन् प्रति सत्यमिति यद्रूपेण यनिश्चित्तं नद्रूपं न यभिचरति नामाथं यद्रूपेण निश्चितं यत्तद्रूपं व्यभिचरदनृतभित्यु- ध्यने । अतो विकारोऽनून वाचारमाणं विकारो नामधेयं मृत्तिकेत्येव सत्यं । एवं मदेव मत्यमित्यवधारणादतः मयं या• मार्य दोष इत्यादिना । सर्वत रवेति । सजातीयादिजातीयाच यथा मपाभवत्वेन सदृशः एथियादेविसदृशाचावादेराकाशस्य व्यावर्तकमवकाशदाढतमित्यर्थः । হনৱন্ধ মনি অৰিাগ্ৰাবিঘিনা অববান্ধা প্রেম न्यायविशेषमीमांसकाः ब्रह्मपदयुत्पत्तिलेन पदविशेषतः प्रति- पन्न किश्चिमहरनीति सत्यं धानमनन्तममृताडपरिच्छेद- विरोधिखरूममिति विशेषतः पतिपत्तव्यगिति विशेषावगति विशेषभूतं पदम्यं । प्रमिति प्रमाणदेवति मार्किफाः । पुनर्स- क्ष केवलयतिरेकानुमानमाचक्षवे तदा लक्षणादेव सभाववि- शेषप्रमितिः । यथा मुखवयमिति लक्षणाहुणाश्रयत्दयोग्यखभा. वविशेषस्य प्रमितिः सामान्यप्रतिपमन्य प्रयपदाभिधेयस्य भवति । यदा व्यवहारसिद्धि कर ग राबव्यमिति व्यवधाय यदेव न तदेवं यथारूपं तथा सत्यतादिम ब्रीति व्याप्तथ । सवात्वादिभावान यदद न तदेवं बचा घदादयति एकच पद्ध। गुणवत्वान ·भा ब्रह्मेति ब्रह्मविकारानिवर्तयति । अतः कारण प्राप्तं ब्रह्मणः । कारणस्य च कारकत्वं वस्तुत्वात् मददचिद्रूपता च प्राप्ताऽत इदमुच्यते ज्ञानं ब्रह्मेति । भानं ज्ञप्तिरवबोधी भावमाधनो जानशब्दो ब्रह्मविशेषणत्वात्मत्याननाभ्यां मह। न हि मत्यताऽनन्तता च ज्ञानकर्तत्वे सत्युपपद्यते । जानकई वेन हि विक्रियमाणं कथं सत्यं भवेदनन्तश्च । यद्धि न कुतचित्तविभज्यते तदनन् । प्रानकर्टवेच जेय- ज्ञानान्यो प्रविभक्तमित्यनन्तता न स्यात् । यत्र नान्य- विजानाति म भूमा श्रथ यात्रान्यद्विजानाति तदम्पमिति श्रुत्यनारात् । नान्यदिजानातीति विशेषनिषेधादात्मानं विगामातीति चेन्न । मलक्षणविधिपरत्वाद्वाक्यस्य । यत्र नान्यत्पश्यतीत्यादि भूम्रो लक्षणविधिपरं वाक्यं । यथा प्रमिद्धमेवान्यत्पग्मतीत्येनदुपादाय यत्र तन्नास्ति स भूमेति था. न युक्त्याऽसहमानमपि व्यवहारा भवतीति नातीव सूनाशका कार्या पुनर्विरोधणविषय्यभावं पक्षध्यमवलम्ब्याइ | सत्यादि- शब्दा इति । सत्यं प्रोन्युक्त नाशष्यातिः परिछेदयारतिय यद्यपि लभ्यते जडस्य परिच्छिन्नस्य सर्वस्याटतत्वात् ज्ञान हो- व्युतोनान्तपरिच्छेदव्यार तिर्सभ्यते सप्रकाशस्य बोधाविधयत्वा- परिच्छेदग्राहकस्य प्रमाणाविषयलाच प्रममि पानेक बैंक म्पिकमदुएं । तथापि मन्दमतियुत्पादनाय यस्मात्स्यादिपदार्थ- व्याख्यानपूर्वकं प्रत्येक व्यावय॑माए । सत्यमिति । यपणे त्यादिना भावसाधन इति भावयुत्पनियाः । शियासामान्यं यद्यप्यन्यत्र भाव उच्यते तथाप्यत्र निर्विरोधं धिग्मा भावव्युत्पत्या लग्नाले सत्या- दिशब्दानिधानादिति इराव्यं । विशेषनियेधः शेषाभ्यनुशावि. घघति न्यायेन प्रारातिर्फ सभाटखे तात्पर्य्यमाशय निधति ।

·भा भूमस्वरूप नत्र जाप्यते अन्यग्रहणस्य प्राप्तिप्रतिषेधार्थ- बान्न खात्मनि क्रियास्वित्वपरं वाक्यं । स्वात्मनि व भेदा- भावादिजानानुपपत्तिः। श्रात्मनय विजेयत्वे जात्रभाव- प्रसङ्गः । ज्ञेयत्वेमेव विनियुक्तवात् ॥ एक एवात्मा जेयत्वेन चोभयथा भवतीति चेन्न । युग- पदनंशत्वात्। न हि निरवयवस्य युगपत्रालयोपपत्तिः । प्रारमनश्च घटादिवदिजेयवे ज्ञानोपदेशानर्थक्यं । न हि घटादिवत्प्रसिद्धस्य ज्ञानोपदंशोऽर्थवान् । तस्मानाबले सत्यानन्यानुपपत्तिः। सन्मालवच्चानुपपन्नं जानकार्टवादि- विशेषवत्त्वे मति मन्मात्वच मत्वा तत्सत्यमिति युत्यन्तरात्॥ तस्मात्सत्यामन्ताब्दाभ्यां सह विशेषणवेन जामशब्दस्य प्रयोगाभावमाधनो ज्ञानाब्दः । शान ब्रह्मेति कार्दवा- दिकारकनिवृत्त्यध स्मृदादिवदचिट्रपतानिवृत्त्यर्थञ्च प्रयु- . था. गान्यदिजानातीत्यादिना त कत्विं कम्मत्वं चेकक्रियावच्छिनधर्म इयं भिन्नाधिकरणं प्रसिई । खात्मनि च भेदाभावाभिपत्तिके सधारने तात्पर्य कल्पयितुं न शक्यत इत्याच । स्वात्मनि चेति । सत्यादीनि चासत्यर्थानीयुक्त तत्र मंदते । सत्यादीनामिति । प्रमाणान्तरसिझमुत्पलादिविशेशदए अझ तुप्रमायान्तरासिद्ध। पदमावस्याप्रमाणत्वात्मत्यादीनां च व्यासत्यर्थवादसम) वाक्वं स्थादित्यर्थः। सिद्धाखमावेण विशेश्यले सम्भवति प्रमाणान्तर विशेषसमनर्थ केवलयविरेशाभावान्निध्यार्थस्य र सादे सदधिधानावदर्शनाषपञ्चम्यायि दृश्यावादिभिर्मियावेनाव. मदग्य सदाधिकामत्वं सम्भाव्यते तख प्रपधाधिष्ठानसया सम्मावि- तम्य सरूपविशेषतणमिदं वाक्य ततो नासदधत्वमित्याह । न लक्षणार्थत्वादिति । विशेषणार्य स्वमभ्युपगम्याए । विशेषणा- ·५६ ज्यत । शान ब्रहोति वचनाप्राप्तमन्तवत्वं । लौकिकस्य ज्ञानस्थान्तवत्त्वदर्शनात् । अतस्तविकृत्यर्थमाह । अगन्त- मिति ॥ सत्यादीनामनृतादिधर्मानिवृत्तिपरत्लादिशेयस्य ब्रह्मण उत्पलादिवद प्रमिद्धत्वात् । मृगटपणाम्भमि स्नातः। खपुष्पकृतशेखरः। एप बन्ध्यासुना याति भणटङ्गधनुर्धर इति वच्शून्यार्थतैव प्राप्ता मत्यादिवाक्यस्येति चेन्न । लक्ष- णार्थत्वात् । विशेषणत्वेऽपि सत्यादीनां लक्षणार्थप्राधा- न्यमित्यवाचाम । शान्ये हि लक्ष्येऽनर्थकं लक्षणवचनं लक्ष- पार्थवान्मन्यामहे न सार्थतेति । विशेषणार्थत्वेऽपि च सत्यादीनां स्वार्थापरित्याग एव। शून्यार्थत्वे हि मत्यर- दिशब्दानां विशेयनियन्तत्वानुपपत्तिः । सत्याद्यर्थैरर्थ- बचे तु तद्विपरीतधर्मवद्ध्या विशेषेभ्यो ब्रह्माण विशेय्यस्य नियन्तृत्वमुपपद्यते ब्रह्मशब्दोऽपि स्वार्थनार्थवानेव । तत्रा- र्थत्वेऽपि चेति । नील महत्सगन्धमिति विशेषणपदानि स्वार्थ- समर्पणेन तदिव्यावर्तकानि प्रसिद्धानि। तथासत्यशब्दोऽप्यमा. धिनसत्त्वे व्युत्पमा छानशब्दः सपका विषय संवेदनेऽनन्तोप- माकाश स्वादावगन्तशब्दो व्यापके। वतः खार्थसमर्पोन विरो. धिय्यावतं कात्यान्न व्याक्तिमात्रपर्यवसानमित्यर्थः । किच विश- समास्य यावर्तकत्वं सति यावत्यै घटते ऽवाविशेषणत्वामुपपत्यैव सदत्व कायमित्याह । शून्यायवे होति । यचोम ब्रह्मशब्दोऽ- प्रसिद्धार्थ इति तत्रा बदाशब्दोऽमोति । र पछि रद्धाविति धाताम्रतिशब्दो निम्पन्नो रो महत्त्वे च धर्तते । तच महत्त्वं देशतः शालता वस्तुतश्चान छिमवं सोधे मानान्तराभावात् निरतिशयमचे सम्पन्ने धर्मिणि पर्यवस्यति । ततो रन्ध्यास.

·মালাগাদিন মনিটঘাঘ বিব। দুনিয়া त स्वार्थममपणेनैव विशेषणे भवतः ॥ সারা গুনাহয়ন বুনি অল্পক্ষমায়া- ৰিৱৰ্মৰ গল্প। নামান্সানাল নীনি ও লয়গ্ধ। নগ্ন নরমালিহিনি । নষ্টৰ লীদহ গীদষ্ম হয়নি। অন্য বহি ৪ অল্প। হয় নয়াক্কালাইমা গাননি ছি সছি। মায বুনি ২ কাদির। গাজর সবি। অন্য কলামিষ্টীলমলিলো- ফ্রাথ। অহি লাৰ ঘধিনমিনি মাথন স্বাবধা- আপনি মুম্বন যান। ধর্থাশী ক্ষান্ধা- নিলা। গান ঘনঘানালিল ঘননা । ন রনি জানান। স্বামঃ ছত্র ज्ञप्तिन तनो व्यनिरिच्यतेऽतो नित्यैव तथापि युद्धरूपा- धिलक्षणायाश्चक्षुरादिद्याविषयाकारपरिणामिन्या ये • নাবিয়ুহুৰিহা গন্ধ ও স্বাধি ভি নিয়- বাদাছ। ধাননি । জ্বলন্দলিল স্বাক্ষ সল্প ওন্ধনসিদ নান হয়নি। নাৱা শ্রানিনা। গল্প নয় বিভিন্ন সছি ঘৰমুলয় মাধবদ্যা ধীয়াং। বুম সীৰি। ৰে মাৰিবিৰাধ। অলিমষ। ত্রি হদিস:কয়েছিলাম। মামুন জার্ম- ব, মানজুমৃন্মছিল বন আন্সাসিলি পঞ্জা লক্ষ্ম লামি ব্যাথর সৱন যাই। সং ইনি; বিদ্যমাস বহি বল্প সল্পৰ জয়লামাব আয় .

·भा० शब्दाद्याकारावभासास्त आत्मविज्ञानस्य विषयभूता उत्प- द्यमाना एवात्मविज्ञानेन व्याप्ता उपपद्यन्ते । तस्मादात्म- विज्ञानावभामाश्च ते विज्ञानशब्दवाच्याच धात्वर्थभूता श्रात्मन एव धर्मा विक्रियारूपा इत्यविवकिभिः परिक- स्यन्ते । यत्तु तद्ब्रह्मणे विज्ञानं तत्सवितप्रकाशवद ग्युषा- वर ब्रह्मास्वरूपाप्यतिरिक्त खरूपमेव तन्न तत्कारणा- स्तरमव्ययेवं नित्यखरूपत्वात् । सर्वभावानां च नावि- भादेशकालाकाशादिकारणलाच निरतिशयसमात्याच न तस्यान्यद विशेयं समं व्यवहितं विप्रकृष्टं भूतम्भवन- विय्यदास्ति तसात्सर्वचं नड्रह्म । मन्तवाच । श्रपाणि- पादो जवनी यधीता पश्यत्यचक्षुः । श्रोत्यकर्षः म वेत्ति वेद्यं न च तस्यास्ति वेत्ता तमाहुरय्यं पुरुषं महा- न्तमिति । न हि विज्ञातुर्विज्ञातेविपरिलोपो विद्यतेऽ- विनाशित्वान्न तु तद्वितीयोऽस्तीत्यादियुतेछ । विज्ञाट- खरूपाध्यतिरेकात्करणादिनिमित्तानपेचितत्वाच्च ब्रह्मणे था. जलमित्यत याच । सर्वभावानाचेति ॥ संविदव्यवधाने व वद्धिर्विषयस्य सिद्धिः सर्वच संविस्वभावेन ब्रह्मणा व्यवहित- मिति सबझं प्रमोपचयंत इयर्थः। नित्यं ज्ञान प्राणि विधव सत्यत्र मन्तसम्मतिमाछ । मनववसाचति । ब्रह्म नियं ज्ञान- स्वालाकिमज्ञानवदित्यादि चौद्यमुलान्यायेन निरसमित्याच । विज्ञाटसरूपैति । लौकिकझानस्य करणदिसामेक्षवादनित्यत्वं । ध्यात्मखरूपन्तु ज्ञानं न फरणादिसाप सकस्खकरणथ्यापारोप- रमेऽपि पायभावादन्यथा सयुनिसियनपपत्तेः परामशासम्म वप्रसङ्गादतः अतितात्पर्यगम्बेडर्धे न सामान्यतो दृरस्य प्रवेश प्रति भावः। यात्मतरूपभूत घानं कारसाध्य धात्वर्थलादिति ॥

·उ. यो वेद निहितं गुहायां परमे योमन् । भा जानवरूपत्वेऽपि नित्यवासिद्धिरतो नैव धात्वर्थस्सद कि- यरूपाचात् ॥ अत एव च ज्ञानकर्ड तस्मादेव च न ज्ञानशब्दवाच्य- मपि ना तथापि तदाभासवादकेन बुद्धिधर्मविशेषेण ज्ञानशब्देन तलक्ष्यने नयते शब्दप्रकृत्तिहेतुजात्यादि- धारहितत्वात्तथा सत्य भब्देनापि सर्चविशेष प्रत्यस्तमित- स्वरूपवाड्रह्मणो वाह्यसत्तासामान्यविषयेण मत्यशब्देन लक्ष्यते सत्यं ब्रहोति नतु सत्यशब्दवायं मय। एवं सत्या- दिशब्दा इतरेतरसन्निधावन्योन्यनियम्यनियामकाः मन्तः सत्यादिशब्दवाच्यवानिवर्तका ब्रह्मणे लवणार्थास । था. चासिमित्याह । यत रति । नित्यात्मसरूपत्वादेवेत्यर्थः । यतरव चेसि नित्यत्वादेव ज्ञानस्य न तत्त्वमपि ब्रह्मण আমাযি খুন দ্বান্ধিজনিয়াৰিধৰ লে: प्ट्याधपि ब्रह्म न भवतोन्याह । तासादेव ति ! फ लाई धान मोति प्रयोगस्तवाइ । तथापीति । शब्दस्य प्रवृत्तिहेतवे। जान्यादिधम्मा गौः गुम इत्यादौ तदभावाच्छन्दान्तरेणापि वाथं न भवनोन्याह। तथेति तथा सत्यताब्देनापि न वाधं ब्रह्मेति प्रया रततफोरयति । सर्वविशेघेति । सत्ता यस्यास्ति तत्सत्य- मिति शोक | सत्ता बानुगतरूपं सामान्य व्यायः समावि- शेधः। स चायमनुस्त्तव्यारत्तभावेनावस्तुपरस्परापेक्षसिद्धत्वा- दतो यस्मिन्नपल्यारत्तानुटनभावतयारत्ताननुगत प्रम लयत इत्यर्थः । एवमेकैकस्य पादस्यार्थमुला वाम्बार्धमा । एवं मयादिति । यद्यपि सत्यादिशब्दामा अक्षया मुख्याऽन्वयस्था- प्यारण्यकशायन्यादिवत्यारिकान्वयेमेतरेतरमन्निधापन्योन्यय्यार.

·सोऽशुते सबीन् कामान् सह । ब्रह्मणा विपश्चितेति भा० भवन्ति इत्यतः सिद्धं । यतो वाचो निवर्तन्नेऽप्राप्य मनसा महाऽनिरुतोऽनिलयेनेति चावाच्यत्वं नोलोत्पलवदाक्यार्थ प ब्रह्मणस्तद्यथा व्याख्यातं ब्रह्म यो वेद विजानाति निहितं स्थितं गुहक्षायां । गुहनेःमवरणार्थस्य निगूढा अस्यां ज्ञानज्ञेयवाटपदार्था इति गुहा बुद्धिऍढावस्यां भोगा- पवर्ग पुरुषार्थाविति वा तस्यां परमे प्रवटे व्योमन् बोयाकाशेऽव्याशताये॥ तद्धि परमं व्योम एतस्मिन् खस्ववरे गार्याकाण इत्य- हरमन्निकर्षानुहायां व्योम्नीति वा सामानाधिकरण्या- दयाकताकाशमेव गुहा तत्रापि निगूढाः सर्व पदार्था- त्रिपु कालेषु कारणत्वात् सूक्ष्मवाच तसिन्नन्ततिं ब्रह्म या त्तिनियामफा भवन्ति शामेन विशेषणात्म यशब्दो न जडे कारणे व ते सत्येग विशेषणाशानशब्दो न विषयमा जाने वर्तते । ज्ञानेन विश्वग्णानामन्त शब्दो वाटण्यतिरिश वर्तते । तसा सत्यादिशब्देन लोकिकं वा वहिलक्षणेन भवितव्य- मिति सम्भावयन्तः सफललीकि माध्यासाधिमार्ग ब्रह्मत्वेन पक्ष. यन्तीत्यर्थः । ततः किं फलतीत्यत थाह ! यतः सिद्धमिति ॥ वाप- काया बोधकालानङ्गीकारावाच्यत्वं सकलानिएष्यवच्छेदेनक- स्यैव तस्यत्याभ्युपगमा गुणगुण्यादिसम्भेदरूपवाफार्थवलक्षण्यं ध ब्रह्मणः सिद्धमित्यर्थः। बुद्धी कार्ये यदगुगतं परमं यामायातायं तसिग्निनि. मिति सप्तमीदयं वैयधिकरण्येन व्याख्यातं । व्योमशब्दस्य भूता- पायरित्यज्य विमित्ययातविययत्वं व्याख्यातं तबाह। राजीति भूताकाशम्य कार्यत्वेनायरत्यादयासताकाशस्य कारण- .

·भा हाई मेव तु परमं व्योमेति न्यायं विज्ञानानन्वेन वाखो विवचितवान् । यो वै स वहिद्धा पुरुषाकाशो यो वे मोऽ- न्तःपुरुषाकाश मोऽयमन्तईदयाकाश इति श्रुत्यन्तराला सिद्धं हाईस्य व्योम्नः परमं तत्त्वं तस्मिन्हाई व्याग्नि या बुद्धिगुहा तम्यां निहितं ब्रह्म नदृत्त्या विविकतयोपलन्यत इति। न ह्यन्यथा विधिरदेशकालसम्बन्धोऽस्ति ब्रह्मणः मर्च- गतलानिर्विशेपलाच । स एवं मा विजानन किमित्याह । अग्नुते मुझे सवानिर्विशेषान् कामान् भोगानित्यर्थः । किममदादिवत्पुत्रवर्गादीन् पर्यायेणेयाहास युगपदेक- क्षणेपारूढानेवैकयोपलब्या मविप्रकाशवन्नित्यया ब्रह्म- खरूपया व्यतिरिक्षया यामवोधाम सत्यं ज्ञानमिति। एत- तदुच्यते । ब्रह्मणा महेति ॥ ब्रह्माहतो विद्वान् ब्रह्मस्वरूपे- व गान् कामान् सहानुते म यथोपाधिकृतेन खरूपे- ফামলা সংলমুজ্জামাহিনিৰিমনৰ ধৰিখ धादिनिमित्तापेचांयचुरादिकरणापेचांच कामान् . था. लेन परमालविशेयषसम्भवाच्छावान्तरशतपये चाक्षरेश 'ब्रह्माया सामीप्यागमादण्याचसं व्योमशब्देन खच्या प्रत्यर्थः । एवं परा. भिभायेय यायाय स्वाभिप्रायं व्याघरे। हाई मेव स्विति । इदया: पछि भुताकाणे या गुहा तम्या बुद्धी साक्षितया मिहितमभि- व्यक्तं ब्रोवि व्याख्यान युक्त। इटभेदेन ब्रह्मय थापरोयला भादश्ययासमरिक पेड्यालसे मायातत्वेऽवस्थित बधेत्यु प्रमाण पारोस प्रसन्येत पारोधेग घ ज्ञान नापत्यसंसाराभ्यासनि- वर्धकं । तस्मादपरोक्षदचतन्याभेदेन ब्रह्मणः सहदये प्रायन- नाया विवक्षिमतात् इदयाकाशमेव विज्ञानप्रेमभूतं विवक्षित मित्यर्थः । यदुवं भूताशाशय परमवानुपपत्तिरिति सत्रा।

·भा० प-येणाअते लोके । कथं तईि यथोलेन प्रकारेण गर्वशेग सर्वात्मना नित्यब्रह्मात्मस्वरूपेण धर्मादिनिमि- जामपेक्षांशचुरादिनिरपेक्षांश्च मन्नान् कामान् सधैया- शुत इत्यर्थः । विपक्षिता मेधाविना सर्वज्ञेन । तद्धि वैचित्यं यासर्वखरूपेण ब्रह्मणाऽनुत इति । इतिशब्दो मन्त्रपरिममाप्यर्थः । सर्च एव वाल्या ब्रह्माविदाप्नेति परमिति 'बाहाणवाक्येन सूत्रितोऽर्थः संक्षेपतो मन्त्रण व्याख्यातः पुनस्तस्यैव विस्तरेण निर्णयः कर्तव्य इत्युत्तरमा- दृत्तिस्थानीयो ग्रन्य प्रारभ्यते तस्मादा एतस्मादित्यादिः॥ तत्र च सत्यं जानमनन्तं ब्रह्मत्युनं मन्त्रादी तत्कथं सत्यं 'जानमनन्तश्चेत्यत आह । विविधं हि भागन्, देशतः कालता वस्तुनोति । तद्यथा देशतोऽनन्त श्राकाशा न हि देशततस्य परिच्छेदोऽस्ति । न तु कालतवानन्य वस्तु- नद्याकाशस्य । कस्मारकार्यवात् । नैवं ब्रह्मण आकाशवत्का- लतोऽप्यन्तवत्त्वमकार्यत्वात् । कार्य हि वस्तु कालेन परि- च्छिद्यते । अकार्यश्च ब्रह्म । तरमात्कालतोऽप्यग 1 तथा श्रा. यो वै रति ॥ ननु निहिनशब्दः स्थिति हुने कथं विविजयया स्फुटतयोपमम्माभिप्रायेण व्याख्यायवे वधाह! न होति ॥ वन्य- थेन्युमसम्भतिरेफेगाघिद्यावस्थायां ये सखविशेघा हिरण्यगी- धुपाधिषु भोग्यत्वेनाभिमवास्तेयां सर्वयां ब्रह्मानन्दाष्यतिरेका दूधीमता विदान सानेवानन्दानश्रुत इत्युपचारेण बहुवचन. मित्यर्थः । उत्तमनु वदतरप्रस्थावतारणाय सर्व रवेत्यादिना पायाशादिकारबलाभिधानेनामन्त्यपश्चः मियत इति समन- नारमन्यतात्पर्य दर्शयितुं पूर्वोकेम्ववियमनु वदति । तत्र- चेति ॥ वस्तुत ध्यानन्य व्याख्यातुं वस्तुतोऽन्तवत्व गावदाइ भिर्म ३ ·सत्यमेवे सदेव सात्यमिति श्रुत्यन्मरात् । तरसादाकाधादि- भावस्तुतः । कथं पुनर्वस्तृत धानन्य मखानन्यत्वात् । भिन्न हि वस्तु वस्वनरस्थान्तो भवति वस्वन्तरबुद्धिईि प्रमता वस्वन्तरात्रिवर्तते । यतो यतो यस्य बुद्धेनित्तिः स तस्थानः । तद्यथा गोत्वबुद्धिरचत्वादिनिवर्जने इत्यश्व- बान्तं गोलमित्यन्तवदेव भवति । स चान्तो भिन्नेषु वस्तु दृटो नैवं ब्रह्मणे भेदोऽनो वस्तुतोऽप्यानन्यं कथं पुनः सर्वानन्यलं ब्रह्मण इत्युच्यते मर्चवस्तुकारणत्वान्। सर्वेषां हि वस्तूनां कालाकागादीनां कारणं ब्रह्म। कार्यापेक्षया वस्तुतोऽग्नात्वमिति चेन्न । नृतलात्कार्यवस्तुनः । न हि कारण व्यतिरेकेण काय नाम वस्तुतोऽस्ति । यतः कारणा- दुद्धिर्निवर्त्तने । वाचारम्भक विकारो नामधेयं हत्तिकेत्येव . कारणत्वादेशततावदनन्तं ब्रह्म । प्रकाश धनन्त इति प्रसिद्धं देशतमात्येदं कारणं तस्मासिद्ध देशन प्रात्मन धानन्यं । न हि सर्वगतामर्श्वगतमुत्पद्यमानं किञ्चिदृश्य- নানিবনিমন্সল আল মাদাখান্দোনা- कालतसद्भिववस्व नाराभावाच वस्तत अत एव निरति- भयमत्यले ॥ या होत्यादिना । विस्तरेगोलमानन्य सझियाइ । तस्मासिमिति। হয়নামছিঃয়াহ্মময় ব্যায়াখান্নিবিষ্মযী- না মন আলমখাইবায় হৃদয় খানসহ অহাৰৰ तस्य एघासवालाप्यस्योपादानापन्यत्र सत्यायोगादस्तुतोऽप्या. नमय सिमित्यर्थः । यस रति मिरतिभयानन्यादेव सत्यस्व- मपि सिहमवत्व एव रबादिवसायावादित्यर्थः ।

·तस्मादा एतस्मादात्मन आकाशः सम्भूतः । आकाशादायुः । वायोरग्निः । अग्रेरापः । भ. तस्मादिति मूलवाक्यसचितं ब्रह्म पराटश्यते । एत- स्मादिति । मन्त्रवाक्येन अनन्तरं यथा लक्षित याहीव बापवाक्येन सूत्रितं । यच मत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रहोत्य- नन्तरमेव लदितं तस्मादेतस्माताण पात्मन श्रात्म- अन्दवाच्यत्वात्। श्रात्मा हि नासर्वस्य तत्सत्यं स पात्मे- तिश्रुत्यन्तरादतो ब्रह्मात्मा । तस्मादेतस्माद्रमाण प्रात्म- खरूपादाकायः सम्भूतः समुत्पन्नः । प्राकामी नाम शब्द- गुणोऽवकाशकरो मूलद्रव्याणं तस्मादाकाशावेन स्पर्ध- गुणेन पूर्वेण च कारणगुणेन शब्देन द्विगुणो वायुः सम्भूत दत्यनुवर्त्तते बायोग्य स्खेन रूपगणेश पूर्णाभ्याश्च चिगु- पोऽग्निः सम्भूतः । श्रयः खेन रसगुणेन पूर्वंय चिभिय- तर्गुणा यापः समाताः । अयः स्खेन गन्धगुणेन पूर्वव- दुर्भिः पञ्चगुणा पृथिवी सम्भूता । पृथिव्या ओषधयः । ओषधीयोऽनं । अन्नाटेतोरूपेण परिणतापुरुषः शिरः- पाण्याद्याकतिमान् । स वा एप पुरुषोऽनरममयोऽनरस- धा. एवं परिवाक्यतात्पर्यमुक्ता पदानि विभजते । तमादित्या. दिना पन्त्यकार्यपर्यन्तं परमात्मनः सव्वंद्योपादानपादाकाश- भावापनात्परमात्मन एव वायुः सम्मूतोऽत एव बहुणस्योत्तरमा नुचिगशब्दप्रयोगोऽपि भेदकान्यमया तत्व । वाचाभिप्रायेण न वैशेषिकपक्षवत्तत्यभेदाभिप्रायेण तत्त्वको मेदै प्रमाणाभावादिति ·उ• अन्यः पृथिवी 1 पृथिव्या ओषधयः। ओषधी- भ्योऽनं । अनादेतः । रेतसः पुरुषः। स पाएप पुरुषोऽनरममयः । भा० विकारः । पुरुषारतिभावित हिमभ्योऽङ्गेभ्यो: मभूत रेतो बीजं तस्माद्यो जायने मोऽपि तथा पुरुषाकृतिरेवे यात् सर्वजानिषु जायमानानां जनकाशतिनियमदर्शनात् मर्चषामयाबरमविकारत्वे ब्रह्मवंग्यत्वे पावभिटे कामापुरुष एव समते प्राधान्यात्। किं पुनः प्राधान्यं कर्मज्ञाना- धिकारः पुरुपऽएव हि शक्तत्वादर्थिवास अर्थी विद्वान समर्थः कर्मज्ञानयोरधिक्रियते । पुरुषत्वे वाऽविस्तरात्मा म हि विज्ञानेन गम्पन्नतमा विज्ञात वदति विज्ञान पग्मति वेद वसानं वेद लोकालोको मार्चगामृतमोती- त्येवं सम्पनोऽथेतरेषां पहनाममनापिपासे एवाभिमा- नमित्यादिश्रुत्यन्तरदर्धनात् ॥ घा. एव्यं। पुरुषग्रहणम्य वात्पर्य्यमा । सयामपीति । पाधा. হিনি বিধিনিধৰিয়জুয়ালগ্রামনবাবিয়ী মহা- श्रुतिसमतिमाह । पुरधे त्वेवेति । माझण्यादिजातिमति मन- व्यादिदे धाविस्तरामतिश्येन प्रकट यात्मा ज्ञानातिशयदा- नादिव्यर्थः। मध्यन शादशमी दिसाधनेनाइयशवं प्रामिच्छती. व्यर्थः । येन विधेकज्ञानेन पुरुषस्य प्राधान्यं विवक्षितं तत्पन्ना दीना नातीग्याह । पतरेषामिति ।

·भा उ० तस्येदमेव शिरः । अयं दक्षिणः पक्षः । अय- मुतरः पक्षः । अयमात्मा 1 इदं पुच्छं प्रतिष्ठा । तदप्येष को भवति ॥ इति प्रथमोऽनु- वाकः ॥ १॥ स हि पुरुष इह विद्ययान्तरतमं ब्रह्मा सामयितुमि- एमास्य च वायाकारविशेपेवनात्मस्वात्मभाषिता बुद्धि- रनालम्बनविशेष कञ्चित्महमान्तरतमप्रत्यगात्मविषया निरालम्बगा च क मशक्येति दृश्शरीरात्ममामान्यकत्य- नया शाखाचन्द्रनिदर्शनवदन्तः प्रवेशयनाइ । नस्सेद मेव शिरः। तस्यास्य पुरुषस्यानरममयखेदमेव शिरः प्रसिद्धं । प्राणमयादिबशिरमां शिरस्त्वदर्शनादिहापि तत्ममङ्गो मा भूदितीदमेव शिर इत्युच्यते । एवं पतादिपु योजना। अयं दक्षिणे याहुः पूर्वाभिमुखस्य दक्षिण: पक्षोऽयं मय्यो वाइजरः पक्षोऽयं मध्यमो देहभाग श्रात्माऽङ्गानां । मध्यं येषामङ्गानामात्मेतिश्रुतेः । इदमिति भागेरधस्ता- घदङ्ग तत्पुच्छ प्रतिष्ठा प्रतितिष्ठत्यनयेति प्रतिष्ठा पुच्छमिय पुच्छमधोयलम्बनसामान्यायथा गाः पुच्छ। एतप्रकृत्यो- त्तरेषां प्राणमयादीनां रूपकत्वसिद्धिः। भूयानिषिक्त- द्रुततायप्रतिमायत् । तदप्येष लोको भवति नित्तमिन्नेवार्थे या. कोशपच्चकोपन्यासस्य तात्पर्थमाघ । म होत्यादिना ॥ पक्षपुच्छशब्दप्रयोगात्सु मर्याकार कृति दर्शयति । उत्तरम तत्क- ल्पनया वातविययासहव्योपशुबुझेरात्मनि स्थिरीकरणार्थ ·भा० उ• अनाई प्रजाः प्रजायन्ते । याः काम पृथि- वोए श्रिताः । अथो अनेनेव जीवन्ति । अथे- नदपि यन्त्यन्नतः । अनर हिभूतानां ज्येष्ठं । तस्मात्सर्वोषधमुच्यते। ब्राह्मणोऽत्रमयात्मप्रकाशक एप पोको मन्दो भवति । इति प्रथमोऽनुवाकः ॥ १ ॥ अन्नाद्रमादिभावपरिणतात् । वै इति मारणार्थः । मनाः ग्यावरजङ्गमामकाः प्रजायन्ते। याः काञ्चाविशिष्टाः पृथिवी थिताः पृथिवीमाश्रितास्ताः सा बादेव प्रजा- यन्ते । अथाऽपि जाता अन्नेनैव जीवन्ति माणधारयन्नि वर्द्धन्त इत्यर्थः । श्रथाप्येनदनगपि यग्यपिगच्छन्ति । अपिशब्दः प्रनिशब्दार्थेऽनं प्रति प्रलोयन्त इत्यर्थः । अन्त- नोऽन्ने जीवनलक्षणाया वृत्त परिसमाप्ती । करमादन्न । हि यस्माद्भूतानां प्राणिनां ज्येष्ठं प्रथमजं । अनमयादीनां होतरेयो भूतानां कारणमन्नमतोऽन्नमभवा अन्नजीवना अनमलयाय मा: मजाः । यस्मा तस्मात्सबाप, भर्ध्वप्राणिनां देवदाहगममन्त्रमुच्यते ॥ पर मायासनविधानमिह विधक्षितं । रति प्रथमोऽनुवाका ।। उपक्रमोपसंहारयोहात्मकत्व प्रतिपादनेनेवोपक्षयात मध्ये मन्यस्योपासनविधी तात्यये च बाकाभेदप्रसङ्गादत स्वाने হানিমঘবাহিনি হল যুদ্ধা সমাজাহিদষযমগ্রহ- तयाममयादिप्रतिपत्रपि पलवसमर्थवाद रव सत्तटुद्धि- सिरोकारस्य पूर्वपूव्बंधुद्धिविधापनेनात्मनः प्रवित्तिशेषत्वा- दिवि प्रख्या रहि दिमायोऽनुवाकः १२।

·७१ भा. सर्व वेतेऽनमापुवन्ति । येऽनं बलोपासते । जनरहि भूतानां ज्येष्ठं । तस्मात्सर्वोषधमुच्यते । अनाहूतानि जायने । जातान्यनेन वईने । अद्यतेऽति च भूतानि । तस्मादनं तदुच्यत इति । अन्नब्रह्मविदः फलमुच्यते । मयं वै ते समस्तमन्त्रजात- मामुवन्ति ।के। येऽन्नं ब्रह्मा यथोक्तमुपासते। कथमन्नगो- उनात्मानमयोऽई नरमादन्नं ब्रोनि । कुतः युनः सा- बप्राप्निफलमनामापामगमित्युच्यते । धन्न हि भूतानो क्येष्ठं । भूतेभ्यः पूर्व निप्पन्नवाज्येष्ठं हिं यस्मानम्मा- सापधमुच्यते । तस्मादुपपन्ना मान्नात्मोपासकस्य मानप्राप्तिः । अन्नाडूतानि जायन्ते । जातान्यन्नेन वर्द्धत इत्युपसंहारार्थं पुनर्वचनं । इदानीमन्ननिर्वचन- मुच्यते । अद्यते चैव यद्भूतैरन्नमत्ति च भूनानि खयं तसादनं तदुच्यते । इतिशब्दः प्रथमकोशपरिममाप्यर्थः ॥ अन्नमयादिभ्य प्रानन्दमयातेभ्य आत्मभ्योऽभ्यन्तरतम ब्रह्म विद्यया प्रत्यगात्मत्वेन दिदयिपुः शालमविद्या- कृतं पञ्चकोगापगयनेनानेकपकोद्रववितुपीकरणेनेव तण्डुलान् प्रतीति। तस्माद्वा एतस्मादबरममयादित्यादि। तसादेतस्माद्ययोमादन्नरसमयात्पिण्डादन्यो यतिरिको उन्तरोऽभ्यन्तर श्रात्मा पिण्डवदेव मिथापरिकल्पित श्रात्मलेन प्राणमयः । प्राण वायुम्तन्मयताप्रायोन प्राण- मनावरसमय प्रात्मा एप पूर्ण वायुनेव द्रुतिः । म वा ·७२ उ तस्माद्दा एतस्मादनरसमयात् । अन्योऽतरात्मा प्राणमयः । तेनेष पूर्णः । स वा एष पुरुष- विध एव । तस्य पुरुषविधतां 1 अन्वयं पुरुषविधः । तस्य प्राण एव शिरः । यानो दक्षिणः पक्षः । अपान उत्तरः पक्षः । आकाश भा० एष प्राणमय शामा पुरुषविध एव पुरुषाकार एवं शिरःपक्षादिभिः किं खत एव नेत्याह। प्रसिद्धं ताव- दन्नमयस्यात्मगः पुरुषविधत्वं । तस्यानरमम्य पुरुपविधता पुरुषाकारतां । अन्वयं प्राणमयः पुरुषविधी मूषानि- पिकप्रतिमावन्न स्वत एव। एवं पूर्वम्य पूर्ध्वम्य पुरुषवि- धतामभूत्तरोत्तरः पुरुषविधी भवति पूर्वः पूर्वोत्तरी- तरेण पूर्णः । कथं पुनः पुरुषविधताऽस्येत्युच्यते । तस्य प्राणमयस्य प्राण एव शिरः प्राणमयस्य वायुविकारस्य प्राणे मुखनासिकानिःमरणे वृत्तिविशेषः शिर इव परि- कल्यते धचनात्। मच वचनादेव पक्षादिकन्पना। व्यानो यागवृत्तिाक्षण: पदः । श्रपान उत्तरः पक्षः । श्राकाध धात्मा य धाकागदो वृत्तिविशेषः म ममानाख्यः भ आत्मेवात्मा प्राणवृत्त्यधिकारान्मध्यम्यत्वादितराः पर्यन्ता वृत्तीरपेक्ष्यात्मा । मयं ोपामशानाभात्मेति मसिई मध्यमभ्यस्यात्मन्न । पृथिवीपुच्छ प्रतिष्ठा । पृथिवीप्ति पृथिवीदेवताऽयावाकण्य प्राणस्थ धारयित्री यिनिहेतु- बामेपा पुरुषम्यापानमवष्टभ्येनि हि श्रुत्यनारं । अन्यथा- .

·उ आत्मा पृथिवी पुच्छं प्रतिष्ठा । तदप्येष शोको भवति ॥ इति द्वितीयोऽनुवाकः ॥२॥ प्राणं देवा अनु प्राणनि । मनुष्याः पशवच ये। प्राणो हि भूतानामायुः । तस्मात्सदीयुष- भा० दानवृत्योर्द्धगमनं गुमलाच पतनं वा स्याच्छरीरस्य तस्मात्पृथिवी देवता पुच्छ प्रतिष्ठा प्राणमयस्यात्मनः ॥ बत्तस्मिन्नेवार्थ प्राणमयात्मविषय एपं सोको भवति ॥ इति द्वितीयोऽनुवाकः ॥ २ ॥ प्राणं देवा यनुप्राणनि । अान्यादयः प्राणं वावा- माएं प्राणनानिमन्तमनु नदात्मभूताः सन्तः पाणन्ति माणनकर्म कुन्नि प्राणनक्रियया हियावन्तो भवन्ति । अध्यात्माधिकाराद्देवा इन्द्रियाणि प्राणमनुप्राणन्ति मुख्य- प्राणमनुचेष्टा इति या । नथा मनुयाः पशवय ये ते माणनकर्मणव चेसावन्तो भवन्ति । अतय नावमयेनैव परिच्छिनेनात्मना अात्मवन्तः पाणिनः। किन्ताई नदन्त- गतेन प्राणमयेनापि माधारणेनैव मपिण्ड गापिनात्म- वनो मनुय्यादयः । एवं मनोमयादिभिः पूर्वपूर्वशापि- या पूर्वपूर्वकोशम्योऽत्तरोशरः कोश एवात्मेति व्यायातमापात. दर्शनेन । सदसत् । इति दितीयोऽनुवाकः॥२॥ यात्मशब्दयामण्यार्थत्वासनात् प्रक्षतपरामर्शकलच्छन्दको- पाचातः सव्वगोशाध्यायाधियानभुतश्चिदात्मवावात्मशब्देन वि. वदित इति तात्पर्यमा ! या स्वाभाषियनेति! अर्थादि- स्थामशब्दसामर्थ्याला निपसम्याधिमानत्वानुपपत्तयेत्यर्थः । यथा- ·७४ उ मुच्यते । सभेव त आयुयनि। ये प्राण ब्रह्मा- पासते । प्राणो हि भूतानामायुः । तस्मात्सवी- युषमुचत इति । तस्यैष एव शारीर आत्मा। 1 भा. भिरुत्तरोत्तरः सनरानन्दगयान्तैराकागादिभूतारधे- रविद्यारुतरात्मवन्तः सर्व माणिनः। तथा खाभात्रिकेना- याकाशादिकारणेन नित्येनाविधतेन सर्चगतेन सत्यशा- नानमालवणेग पंञ्चकोशातिगेन सामनामवन्तः । महि परमार्थत प्रात्मा सर्वेषामित्येतदादुम भवति । प्रार्थ देवा अणुमाएन्तीत्युकं । नत्तमादित्याच। प्राणो हि यस्माद्भूतानां प्राणिनामायुर्जीवनं यावनिकीरे माणं वहति तावदायुरिति युधारात्। तस्मान्मब्वायुषं। सर्वेषामायुः सायुः मायुरेव माधुपमित्युच्यते । प्राणापगमे मरणप्रमिद्धेः । प्रमिद्धं हि खोके सर्वायुष्टं মায়। অনান্ধাৱাল্লাহুথাহেনশাহানাফ- भेफम्यान्तः साधारणं प्राणमयमात्मानं ब्रह्मोपामने ये.. মুন্নি সাহ: মর্মমূনালামাস্কারবিলম্বনাহিনি सीमेवायुरमिलाके पन्ति नापत्युना वियन्ते प्राक्तता- दायुष इत्यर्थः । गतं वणिनि त थुकं । मर्चमायुरिति . पा. धारणादिति । थारारारुपादममाप्य तत्रारमझिं हित्यधः । যৰিবি ঘিাহে। মানবিশ যদ্যবিবাহিত। আলমূৰানামানি ঘানা মুফ पधामा पिडारम एव सस्य प्राखाययाति पौनता ·5. यः पूर्वस्य । तस्माद्दा एतस्मात्प्राणमयात् । अन्याइनर आत्मा मनोमयः । तेनेष पूर्णः । स वा एष पुरुषविध एव। तस्य पुरुषविधतां। भा. श्रुतिप्रमिद्धेः। किं कारण प्राणो हिं भूतानामायु महा- सात्सायुषमुच्यत इति । यो यद्गुणक अमापास्ते म नगुणांग्भवतीति विद्याफलप्राप्यये पुनर्णचन माणे धोत्यादि । नम्र पूर्वस्यान्त्रमयन्येष भरीरेन्न- मये भवः शारीर आत्मा । क एषः । प्राणमयः ॥ तरसादा एतमादित्युकार्थमन्यत् । अन्योऽनारात्मा मनो- मयः । मन इनि मङ्कल्पविकल्पात्मकमन्तःकरणं तन्मयो मनोमयः । मोऽयं प्राणमयस्याभ्यन्तर आत्मा । तस्य यजु- रेव शिरः। यजुरित्यनियताचरपदायमानो मन्त्रविशेषमा- ब्जातीयवचनो यजुःशब्दस्तस्य शिरस्व प्राधान्यात् । प्राधा- न्यश्च यागादो मनिपत्योपकारात् । यजुषा हि हविर्दी- यते खाहाकारादिना वाचनिको वा भिरादिकल्पना । . सर्वच मनमो हि म्यानमयत्ननादखरपूर्णपदयाक्यविषया यजुःशब्देन बायो यजुर्वेद उच्यते। तस्य कथमान्तरं मनोमयं प्रति शिरल्यमित्याशझाइ । मनसा हीदि । यद्यपि यजुःशब्दी মাষ্ট ঘুঘ্য ঢাঘাদি শুনলেনিঘণীযালামায়ো- दिपियमनाएनियंजुःसोवविधयभूना यजुर्वेदमधीमहे एस. स्कमका वर्ण। य र्वेदत याऽध्येसया इत्येवं सरन्यरूपा याझे- यर्थः। श्रुत्य न ग्राहिका युक्तिमप्याह । रपवेति । धन्यवर. म्दानां घटादिवहाधान्याने मनोविययत्वासम्भवान्मनसा वा .

·उ. अन्वयं पुरुषविधः । तस्य यजुरेव शिरः । अन्दक्षिण: पक्षः । सामोत्तरः पक्षः । आदेश भा तमहापालिका नद्भाविता वृत्तिः शादिकरणद्वारा पजुस तेन विशिष्टा यजुरित्युच्यते । एवमुगेवं भाम । एवच मनोतिले मन्त्राणां त्तिरवावयत पनि मानो जप उपपद्यते। अन्य विषयवान्मन्तो नाव:- यितुं शक्यो घटादिवदिति मानमो जो नोपपद्यते । मन्त्रावृत्तियोद्यते बम: कर्मस्वचरविषयस्मृत्यावृत्त्या मन्त्रावृत्तिः स्यादिनिचेन्न । मुख्यार्थासम्भवात् । निः प्रथ- मामन्बाइ चिरुत्तरामिति गादृत्तिः श्रूयते । तवा विषयवे नदिषयमृत्यावृत्त्या मन्त्रावती र क्रियमाणायां चिःप्रयमामबाहेति गाउत्तिर्मुख्योऽर्थशादिनः परि- था. ऽऽसातत्यानामसी जपो न स्यादिन्यः । इतच मनोनित নাখা বাধ্যমিশ্রাহ। মালিনি ও ধান ঘাবিব বাদ্যযন্ত্র বলা যাবিহান্তৰিায়যখন ক্লিয় গ্লাবাল पारनिलिनुपपाया क्रियान्वं यामियत: नान्यथाप्युपप. चिमानते। थक्षरविधयेति । मन्त्रेभ्यः रमतेरन्यवान्याऽऽति- गयी प्रसज्यले यतो मान्यधाप्युपपपिरित्युतमेतत् स्युटयति । त्रि प्रथमामित्यादिना । मानिधन्या ममिधा यदा अवयंशा গুঘল সং যাবসামিবা হয়ায় হানা लामावर्षी मध्ये प्रथमामई सूतस्यात्याच शेतारिनुया. दिल्याशिः यस इत्यर्थः । मन्त्राण मनोचित्तमुवा मनोर- सीमा सदा विद्यामलेव सिद्धेखिदमतामा ! सादिति ।

·७७ उ. आत्मा अथवीङ्गिरसः पुन्छं प्रतिष्ठा । तदप्येष शोको भवति ॥ इति तृतीयोऽनुवाकः ॥ ३ ॥ भा त्यक्तः स्यात् । तस्मान्मनोरत्त्युपाधिपरिछिन्नं मनोवृत्ति- निष्ठमात्मचैतन्यमनादिनिधनं यजुः शब्द वाचं आत्मवि- ज्ञान मन्ता इति । एवं च नित्यत्वायपत्तिर्वेदानां। अन्यथा- विषयले रूपादिवदनित्यत्वं च स्यान्नैनातं । मय वेदा यत्रकं भवन्ति समानसीन श्रात्मेति च श्रुतिनित्यात्मनैकावं अवन्ती गादीनां नित्यले समञ्जमा स्यात् । चोऽक्षरे परमे व्योमन्यसिान्देवा अधिविश्वे निपेदुरिति च मन्त्र- वर्णः । श्रादेशोऽत्र बामणमनिदेशव्यविशेषानतिदिश- तीति । अथर्वाङ्गिरमा च दृष्टा मन्त्रा प्राझणं च शान्ति- कपीटिकादिप्रतिष्ठाहेतु कर्मप्रधानखात्पुच्छं प्रतिष्ठा नद- प्या. मन्त्राणां मौरतित्वेनारप्तिर्घटते । परम्परया चिदात्मत्येन नित्यत्वमपि घटत त्याद। एवञ्चेति । व्यन्यति । वप्रकाशचि दात्मत्यानहीकारे रूपादिवदिययत्यादमिन्यत्वमपि प्रसज्येन । कालिदासादिवाक्यानामप्यतेग न्यायेन नित्यत्वापावाघुक्षयाभास- मेतत् । थण्यनियमिति। न वायमित्याए । नेसाप्तामिति वाचा विरुपनित्ययेति या नित्यत्तस्यावेदितावाद्देदागित्यत्वं युप्तां म भवतीत्यर्थः । वेदानां जडत्वे सप्रकापोनाम ना एकात्यं न सम्भ- वति जडाजढयोर्विरोधादतो मनोत्तियापकचिदात्मत्य समि- तमित्यर्थः । साक्षितया मनसि भवो मानसीनेाक्षरे परगे व्योमकल्प प्रशयि ऋचा विधिनिषेधरूया नियेदुस्तादाम्येन व्यवस्थिता रति मन्नवर्ण एकत्वं दर्शयतीत्यर्थः। यतिदेश्यवि.

·3. यतो वावा निवर्तन्ने । अप्राप्य मनमा सह । आनन्दं ब्रह्मणा विद्वान् । न विभेति कदाव- नेति । तस्यैष एव शारीर आत्मा । यः पूर्वस्य । तस्माद्दा एतस्मान्मनोमयात् । अन्यो- नर आत्मा विज्ञानमयः । तेनेष पूर्णः 1 स भा० प्येष पोको भवति ॥ मनोगयात्मप्रकाशकः पूर्ववत् । इति त्यतीयोऽनुवाकः ॥ २ ॥ यतो वाचो निवर्तन्ने प्राप्य मनमा मद्देत्यादि । तस्य पूर्व प्राणमयस्यैष एवात्मा शारीरः। शरीरे पाणमये- भवः गारीरः । कः। य एप मनोमयः । तस्मादा एतसादिति पूर्ववत्। अन्योऽन्तर आत्मा विज्ञानमयो मनोमयस्याभ्यन्तरो विज्ञानमयो मनोमयो वेदात्मा तः । वेदार्थविषण बुद्धिनिश्चयात्मिका विज्ञान तथा- ध्यवसायलक्षणमन्तः करणस्य धर्मः । तन्मयो निय- विज्ञानः प्रगाएवरुपैनिवर्तित आत्मा विज्ञानमयः । ममाणविज्ञानपूर्वको हि यज्ञादिस्तायते । यज्ञादिक्षेत- बञ्च वक्ष्यति बोकेन । निश्यविज्ञानवतो हि कर्तव्येय- र्थेषु पूचे श्रद्धोपपद्यते। सम्वकर्तयानां प्राथम्याकिर - - थामेघान् कवियादिदमेव वयमित्युपदिशतीत्यर्थः । इति हतीयोऽनुवाकः ॥३॥ वामगमगोधरावं नोपपद्यले साममिनिविरोधादतो बाम गोविधियामनोगयाराघो मनमा सह निवर्तम्त सत्य नस्य ·उ.वा एष पुरुषविध एव । तस्य पुरुषविधतां । अन्वयं पुरुषविधः । तस्य श्रद्धैव शिरः । मृतं दक्षिणः पक्षः। सत्यमुत्तरः पक्षः। योग आत्मा । महः पुच्छं प्रतिष्ठा । तदप्येष शोको भवति । इति चतुर्थोऽनुवाकः ॥ ४ ॥ । भा व शिरः । तमत्ये यथा व्याख्यात एव । योगो युतिः धमाधानं । श्रात्मैवात्मा। श्रात्मवतो हि युक्तस्य समाधा- नवतोऽङ्गानोव श्रद्धादीनि यथार्थप्रतिपतितमाणि भवन्ति तस्मात्समाधानं । योग प्रात्मा विज्ञानमयस्य । महः पुच्] प्रतिहा। मह इति महत्त्व प्रथम । महद्यशं प्रथमज- मिति श्रुत्यन्तरात् । पुच्छ प्रतिष्ठाकारणात् । कारणं हि कार्याणां प्रतिष्ठा । यथा वृक्षवीरुधां पृथिवी। भळयुद्धि- विज्ञानानां महत्त्वं कारणं । तेन नदिज्ञानात्मा यस्या- मनः प्रतिहा। तदप्येष सोको भवति पूर्ववत् । यथान- भयादीनां ब्राह्मणेमानां प्रकाशकाः का एवं विज्ञा- नवार्टले समयस्यापि ॥ इति चतुर्थीऽनुवाकः ॥ ४ ॥ प्या. ध मनोमयस्य ब्रह्मण उपासनफलभूतमधिदैविकमानन्द विहान विमेति गर्भवासादिदुःखादित्यर्थः । वेदार्थेति । तथा यवसाय- लक्षणं लौकिकर्माप घानं यायमित्यर्थः । इति चतुर्थोऽनु- ।

·उ. 1 विज्ञान यज्ञ तनुते । कम्मीणि तनुतेऽपि वन विज्ञानं देवाः सर्वे । ब्रल ज्येष्ठमुपासते। विज्ञानं ब्रह्म वेवेद । तस्माचेन प्रमाद्यति । शरीरे पाप्मनो हित्वा । सबीन् कामासमत भा विज्ञानं यशं तनुते विज्ञानवान् हि यज्ञं तनोति श्रद्धादिपूर्वकं । अतो विज्ञानस्य कर्टवं। तनुत इति कर्माणि घ तनुते। यस्माद्विज्ञानकर्मत्वं म। तस्माद्युक्तं विज्ञानमय धात्मा ब्रोनि । किञ्च विज्ञान महा सर्वे देवा इन्द्रादयो ज्येष्ठं प्रथमजलात् सर्ववृत्तीनां वा तत्पूर्वकलाप्रथम विज्ञानं ब्रह्मा उपासने ध्यायन्ति तस्मिविज्ञानमये ब्रह्मष्य- भिमानं शवोपासत इत्यर्थः । तस्माने महतो ब्रह्मण उपासनाचानेश्वर्यवन्तो भवन्ति । तच्च विज्ञानं बन चेद्यदि वेद विजानाति न केवलं वेदैव तस्मादमणशेन प्रभादनि वाहोम्वेवानात्मसात्मभावितलात् प्राप्तं विशा- नमये ब्रह्मण्यात्मभावनायाः प्रमदनं तनिवृत्यर्थमुच्यते तस्माचेन्न प्रमाद्यतीनि अन्नमयादिप्वात्मभावं हित्वा केवले विज्ञानमये प्रह्मण्यात्मवं भावयन्नास्ते चेदिव्यर्थः । ततः किं स्यादित्युचते। मीरे पाभगो हित्वा भरोराभिमा- था. प्रथमजत्वादिति गिरणगाभेदेनेत्यर्थः । यानन्दमयः पर. मामेति वृत्तिकार तनिषेधेन व्यापऐ । कामप्रतीनिरि. यादिना । महामनीन्येतदतियामतीच्यभिमायण यास्यास । प्रात्यभिप्राई कमान धारयायस यत थार। न चामन ·८१ उ• इति । तस्यैष एव शारीर आत्मा। यः पूर्वस्य । तस्माद्वा एतस्माविज्ञानमयात् । अन्योन्तर भा ननिमित्ता हि सर्वे पाभानतेपाच विज्ञानमये भमण्या- माभिमानानिमित्तापाये घानमुपपद्यते । छत्रापाय दव छायायाः । तस्माच्छरीराभिमाननिमित्तान् सर्वान् पामनः शरीरे प्रभवान् शरीरे एव हित्वा निज्ञानमय- ब्रह्मवरूपापन्नस्तस्थान मान् कामान् विज्ञानमयेनेवा- त्याना समन्मुते मम्यक् भुग इत्यर्थः । तस्य पूर्वस्य मनोमय- स्थात्मा एप एव शरीरे मनोमये भवः शारीरः । कः। च एष विज्ञानमयः । तस्माद्दा एतमादित्युकार्थे ।। श्रानन्दमय इति कार्यात्मप्रतीनिरधिकारान्मयट्श- ब्दाच्च । अनादिमया हि कार्यात्मानो भोतिका दहा- धिता: नदधिकारपतितधायमानन्दमयः । मयट चात्र विकारार्थ दृष्टः । यथान्नमय इत्यत्रातस्मात्कार्यात्माss- नन्दमयः प्रत्येतव्यः। मङ्गमणाचागन्दमयमात्मानमुपसङ्का- मतीति वच्यति । कार्यात्मनाञ्च सङ्क्रमणमगात्मनां दृष्टं। मङ्गमणकर्मत्वेग चागन्दमय श्रात्मा श्रूयते । यथान्नमय- था. एवेति । अन्नमयादीनामनिझमणोयतया प्रयतत्वादेयस्य कर्ट त्य- फर्मावायम्भवाच प्राप्तिः समयं न भवतीत्यर्थः ॥ यानन्दमयस्य परमात्मत्यासम्भवे खतराण्याह । शिर म्यादीत्यादिगा। च्यानन्दमयस्य परमात्मत्वविय क्षायां मन्चतः तम्घासवापता वलया। सदसम्भवाय नागन्दमयः परमात्मतया प्रतिपद्यम इत्याह । मन्यादाहरमानुष्योति । न हि मनोदायरसमुय. 4 ·८२ . भा. - उ• आत्मानन्दमयः । तेनैष पूर्णः । स वा एप पुर- पविध एव । तस्य पुरुषविधतां । अन्वयं पुर- मात्मानमुपसङ्कामतोति। न चात्मन एवोपसङ्घमण। अधि- कारविरोधादसम्भवाच । न ह्यात्मनैवात्मन उपसङ्गमणं सम्भवति। सात्मनि भेदाभावात्। धात्मवतश्च ब्रह्मा सङ्ग मितुः शिरश्रादिकल्पनानुपपत्तेय । न हि यथोक्कसक्षए आकाशादिकारणे कार्यपतिते भिरश्राद्यवयवरूपकन्य- भोपपद्यते। अनाम्येऽनिलयनेऽनिरुक्तेऽस्थूलमनणु नेति देवादिविशेषापोहयुतिभ्यद्य । मन्त्रोदाहरणानुपपत्तेय । न हि प्रियशिरायवयवविशिष्टे प्रत्यक्षतोऽनुभूयमान श्रागन्दमय आत्मगि ब्रह्मणि नास्ति ब्रह्मोत्यागाभावात् असव भवति । असोनि वेद चेदिति मन्त्रोदाहरण- मुपपद्यते। ब्रह्म पुच्छ प्रतिष्ठेत्यपि चानुपपन्न । पृथग्नमणः प्रतिधात्वेन ग्रहणं । तस्मात्कार्यपतित एवानन्दमयों न पर एवात्मा श्रानन्द इति विद्याकर्मणोः फल । तधिकार धानन्दमयः । म च विज्ञानमयादन्नरः । विज्ञानमयस्यान्तरत्वयुनेः । ज्ञानकर्मणईि फल भोग्नर्थ- • যঘন নি মৰ। বিঘিায় বিষ্ময়যায়মি- पदभ्यमानी भोला थानन्दमय रत्नाकं । कयं तस्य विधानमा दारवमित्यत प्यार । सति । कमेक्षया भातपस्यातर- भावित्व प्रसिद्धमेव श्रुयोसामियर्थः । एतत् स्युटयति । शान कर्मयोति । रादिभ्य यानन्दसाधनेभ्यः सकाशामध्ये- मानन्देन विशियोऽन्तरसमः प्रमिशतीत्यर्थः। कि प्रिय तर यज्ञादिहेतो.

·उ० षविधः । तस्य प्रियमेव शिरः । मोदो दक्षिणः पक्षः । प्रमोद उन्नरः पक्षः। आनन्द आत्मा । भा. त्यादनन्तरतमं स्यात् । अन्तरतमश्वानन्दमय प्रात्मा पूर्वेभ्यः । विद्याकर्मणः प्रियाद्यर्थत्याच्च । प्रियादिप्रयुगो छि विद्याकर्मणी । तस्मास्मियादीनां फलरूपाणामात्मसनिक- पीविज्ञानमयस्याभ्यन्तरत्वमुपपद्यते । नियादिवायनाभिर्व- तितो ज्यानन्दमयो विज्ञानमयाश्रितः स्वप्न उपलभ्यते ॥ तस्याप्यानन्दमयस्यात्मन इष्टपुत्रादिदर्शनजं मियं शिर दव शिरः प्राधान्यात् ।मोद इति प्रियलाभनिमित्तौ पः। म एव च प्रशयो हर्षः। प्रमोद प्रानन्द इति मुखसामान्य- मात्मा मियादीनां सुखावयवानां तेष्वनुसनवादानन्द इति परं ब्रह्म । तद्धि शभकर्मणा प्रत्युपम्याथमाने पुत्र- मिचादिविपयविकोपापाधावन्तःकरणत्तिविशेषे नममा प्रच्छाद्यमाने प्रमन्नेऽभिव्यज्यते । तद्विपयसुखमिति ममिद्धं लोके । तत्वृत्तियिषप्रत्युपम्यापकस्य कर्मणेऽनवस्थितत्वा- या साधनसोदिय की विज्ञानकर्मणो धनुतिष्ठते । तत उद्देश्य- स्वादयानन्तर्य सिद्धमित्याच विद्याकमजोरिति प्रियादिवि. पियस्य सने साक्षिख उपलभ्यत्वाच न मुख्यात्मत्वमित्याए । प्रियादिवासति । यदु धानकर्मो पलभुत ध्यानन्दमय- रतस्य साध्यापमायाधिकं खमतानुसारेणा छ । चामन्द इति पर- मितिका सहि विषयसम्बस्य क्षणिक सातिशयत्वं च व्यञ्ज. फत्तिनिरन्धन मिल्याच । सदृतिविशेयेति : जमण यानन्दसभा- वाष एव किं प्रमाणमित्यत था। वक्ष्यति । थन्तवारण- ·उ• ब्रह्म पुच्छं प्रतिष्ठा । तदप्येष शोको भवति । इति पञ्चमोऽनुवाकः ॥ ५ ॥ भा० सुखस्य चणिकलं । नवदन्तःकरणं तपमा नमानेन विद्यया ब्रह्मचर्येण अद्धया च निर्मालतमापद्यते यावजावदिविक्र प्रभन्नेऽनःकरणविशेष आनन्द उलयते विपुलीभवति । वस्यति च । रमा वैमः । रसोवायं लब्धानन्दी भवति । एप ह्येवानन्दयाति एतस्यैवानन्दस्यान्यानि भूतानि मात्रामुपजीवन्तीति श्रुत्यन्तरात् । एवञ्च कामोपशमी- त्कर्षापेषया शतगुणोत्तरोत्तरोत्कर्ष प्रानन्दश वक्ष्यने । एवश्वोत्कृप्यमाणस्थानन्दमयस्यात्मनः परमार्थनमाविज्ञा- नापेवया ब्रह्म परमेव यत्प्रयतं मत्यज्ञानामन्दलक्षणं यंस च प्रतिपत्त्यथै पञ्चानादिमयाः कोशा उपन्यमाः । यथ तेभ्योऽभ्यन्तरं येन च ते सचे प्रात्मवन्नास्तामा पुर्ण प्रतिहा। नदेव च सर्वथाविद्यापरिकल्पितस्य देतस्थावसा- नभूतमद्देनं मन प्रतिष्ठा । अानन्दमयस्य एकत्वावधान- खात्। अस्ति नदेवमविद्याकन्मितस्य दैतस्थावमानभूतभदेते घ्या. गुल्कादेवानन्दस्य साविभयत्वमित्य शिक्षामा एवति । यदि विषयविशेषजन्ययेनानन्दोत्कर्षम्लदा निकामस्य विषय. विपापभोगासम्भपादानन्दोत्कन थायेत । घामस्वभावः स्यैवानन्दस्य यमकान्तःकरण शुल्कधी रव्येवन्तु सषि धकाम: না যান । মদ্ধা বিষয়াৰ सालियाषे सति सदिशियस्यानन्दमयस्थामशाद सिद्धं । मानि- भयावेन प्रतिवीर भिनत्वात् । ग्राम तु तदध्यासाधिष्ठानम- ·८५ उ. असनेव भवति । अमलेति वेद चेत् । अस्ति ब्रह्मेति चेद्देद । सन्नमेनं ततो विदुरिति। भा० ब्रह्म प्रतिष्ठा पुच्चं तदेतस्मिनप्यर्थे म एप स्मोकी भवति ।। इति पञ्चमोऽनुवाकः ॥ ५॥ प्रसन्नेवासत्सम एव यथा मन पुरुषार्थसम्बन्धी एवं सम्भवति । अपुरुषार्थसम्बन्धी कोऽौ । यो ऽसदविद्यमान ब्रह्मेति वेद विजानाति चेद्यदि तदिपर्यायेण यत्सर्ववि- कल्यास्पदं सर्वप्रतिवीजं सर्वविशेषमत्यस्तमितमप्यस्ति तोति वेद चेत् । का पुनः शङ्का । तत्रातिले व्यवहारा- तीतत्वं ब्रह्मण इति ब्रूमः । व्यवहारविषये हि वाचा- रम्भणमात्रेऽस्तित्वभाविना बुद्धिस्तद्दियरीते व्यवहारातीते नास्तित्वमपि प्रतिपद्यते । यथा घटादिव्यवहारविषयत- योपपनः मस्त द्विपरीतोऽसनिति प्रसिद्ध । एवं तत्मामा- न्यादिचापि स्याट्रह्मणो नास्तित्वप्रत्याशङ्का । तस्मादुच्यते अस्ति ब्रह्मोति चेद्वेदेति । किं पुनः स्यात्तदस्तीति विजानत- मादा । मन्तं विद्यमाननाखरूपेण परमार्थसदात्मापन्न- मेनमेवंविदं विदुर्ब्रह्मविदस्ततस्तसादस्तित्वे वेदनात्मा- इन्येषां ब्रह्मावदिशेयो भवतीत्यर्थः । अथवा यो नास्ति ब्रह्मेति . प्रा. दितीयमित्याह । एवञ्चेति । रतमिनर्थ इति ध्यानन्दमयस्य प्रतिछाभूतब्रह्मप्रकाशमपरे प्रत्यर्थः । इति चमोऽनुवाकः ॥ ५ ॥ यानन्दमयस्य प्रकापकोऽयं श्लोक रवि केचन ताम्मन्याह । नं प्रतीति । सविशेषतया प्रत्यक्षवादियधः । मया साधा.

·८६ उ तस्यैष एव शारीर गात्मा । यः पूर्वस्य । अथातोऽनुप्रथाः । उताविद्वान, लोकं प्रेत्य । भा• मन्यते म मर्वस्यैव सन्मार्गस्य वर्षानमादिध्यवस्थालक्षणस्य नास्तित्वं प्रतिपद्यतेमनाप्रतिपत्त्यर्थवात्तस्याश्रतो नास्तिका मोऽसवमाधुरुचते लोके । तद्दियरोतः सन् योऽस्ति म ति घेवेद म तद्ब्रह्मपतिपत्तिरतुं सन्मार्गधाश्रमादिव्यवखा- लक्षणश्रद्दधामतया यथावत्प्रतिपद्यते यस्मात्ततस्तस्मासन्त माधुमार्गशुभेनं विदुः माधवः । तस्मादस्तीत्येव ब्रह्म मत्य- यितव्यमिति वाक्यार्थः । तस्य पूर्वस्य विज्ञानमयस्यैवैष एव शरीरे विज्ञानमये भवः शारीर धात्मा। कोऽसी । य एष श्रानन्दमयस्तं प्रति नास्याशझा नाऽतस्यपूर्वास्तित्वेऽपाहः । सर्वविशेषत्वात्तु ब्रह्माणो नास्तित्वमित्याशङ्का युक्ता । सामान्याच ब्रह्मणे यस्मादेवगतस्तस्मात्। अथानन्तरंगीत शिष्यस्थानुभन्नाः प्राचार्योक्रिमनु एते प्रश्नाः । सामान्य हिं ब्रह्माकागादिकारणत्वाद्विदुषोऽविदुषश्च । तस्मादवि- সুমি ল্পসাসিমঝুন। বন অমি অবিৱান লাক্স परमात्मानमितः प्रेत्य कथन शब्दोऽप्य विद्वानपि गच्छति भानोनि किंवा न गच्छतीनि दितीयोऽपि प्रश्नो द्रव्यो- था. रणत्वाच्च ब्रह्मयो व्यवहार्यत्यं सयान् प्रति भवेश ध दृश्यते तमोऽपि नास्तियागा जायत इत्यर्थः। थापामादिकारणक्षा- হিষি মুনমিহিয়সীক্ষা বাহির হয় আর प्राप्त प्रश्नान्तर भिवत यार! घसटूोति। घेदात्याधिक .

·का न गच्छता३ । आहो विद्वान लोकं प्रेत्य कश्चित्समशताउ। सोऽकामयता बहु स्यां प्रजा- IT• अनुप्रश्ना इति बहुवचनादिसिं प्रत्यन्या प्रश्नी । यद्यविद्वान् सामान्य कारणमपि ब्रह्म न गच्छति नतो विदुषोऽपि ब्रह्मागमनमायश्चते अतस्सं प्रति प्रश्नः श्राको विदानिति। विद्वान् ब्रह्मविदपि कश्चिदितः प्रेत्यामु लोकं समश्नुते उ इत्येवं स्थिते श्रयादेशे यलोपे च कृतेऽकारस्य मुतिः ममता उ इति विद्वान् समश्नुतेऽमुं लोकं। किंवा यथा- ऽविधानेवं विद्वानपि न समश्नुते इत्यपरः प्रश्नः । दावेव वा प्रश्न विददविददिषयो । बहुवचनन्तु भामर्थ्यप्राप्तन्ना- न्तरापेक्षया घटने। श्रम होति वेद चेत् अस्ति ब्रहोति चेदेदेति श्रवणादस्ति नास्तीति भंसयस्ततोऽर्थप्राप्तः किमस्ति नास्तीति प्रथमोऽनुप्रश्नः। ब्रह्मणोऽपक्षपातिवादविद्वान् गच्छति न गच्छतोति द्वितीयः । ब्रह्माणः समत्वेऽप्यविदुष दव विदुषोऽप्यगमनमामयते । किं विद्वान् समश्नुते न समन्नुत इति रतोयोऽनुप्रश्नः । एतेषां प्रतिवचनार्थमुत्त- रग्रन्थ प्रारभ्यते । तत्रास्तिवमेव तावदुच्यते। यचो मत्यं ज्ञानमननं ब्रह्मेति । तच कयं सत्यालमित्येतदमा- व्यमितीदमुच्यते सत्त्वोत्तयैव सत्यत्वमुच्यते । उक्तं हि मदेव मत्यमिति । तस्मात्मत्त्वान्येव सत्यत्वमुच्यते । कथमेवमर्थता- था. सावावगम सामारित्यर्थः । सत्वं चेदुपपन्नं मझषरतावनैव ·- भा० वगम्यतेऽस्य ग्रन्थम्य शब्दानुगमादनेनैव ह्यर्थेनान्चितान्युत- राणि वाक्यानि । तत्सत्यमित्याचत्तते यदेय प्रकाश पानन्दो न स्यादित्यादीनि ॥ तबासदेव ब्रहोत्याशते । कस्मात् यदस्ति तदिशे- पतो गृह्यते यथा घटादि। यनास्ति तनोपलभ्यते यथा भविषाणादि। तथा नोपलभ्यते ब्रह्म । तस्मादिशेयतोऽय- हणानास्तीति । तत्राकाशादिकारणवाद्ब्रह्मणः । नास्ति ब्रह्म करमादाकाशादि हि मचे कार्य ब्रह्मणे जातं गृह्यते। यम्माच जायते किञ्चित्तदस्तीति। दृष्टं लोके घटाकुरादि- कारणं दोजादि । तम्मादाकाशादिकारणबादस्ति ब्रह्म। नचासता जातं किञ्चिदृयते लोके कार्य। अमतन्नामरू- पादिकायं निग़त्मकलानोपलभ्येत उपलभ्यते तु तस्मा- दस्ति ब्रह्म। असतोकायं गृह्यमाणमप्यमदचितमेव तत् स्वात्। नचैवं तस्मादस्ति ब्रह्म । तत्कथममतः सजायतेति- श्रुत्यन्त। असतः सजन्मामम्भवमन्याचर न्यायलय । तस्मा- ध्या• सत्यत्वं सियति सतो बाधासम्मवादित्यर्थः। एवमर्थतेति सत्त्वो- पपादन सत्यवस्तुविधयतेत्यर्थः । बझयः सत्यसाधनं नामासत्वयातिरेवैयभिप्रेत्यासत्यश- शामभावयति । वासदेवेति । विप्रतिपन्नमामाशादि सत्पूर्व कार्यत्वात् घट वदिति लौकिकन्यायवएम्भेन सत्कारणं ताव: मि। तस्य च देशादिकारसत्वेन देशाधनवच्छिनाचात् मझ. पदवाच्यत्वं सिई। तस्य विशेषताऽनुगसम्भे नामच्छशा जायते सा कारणलेन व्यावच्यते न तु वारणलामवं साध्यो घाययानि- दिप्रसङ्गादिति भावः । इतोऽपि जगदुपादाने नासत्वामया कार्ये त्याह। न धासत इति । वसन्वयादिदर्शनादिति । M ·LE उ• येयेति स तपातप्यत । स तपस्तप्त्वा । भा त्मदेव ब्रह्मेति युती तद्यदि मुद्दोजादिवत्कारणं सादचेतन तर्हि ग कामचिढवात्। गहि कामयित्रचेतनमस्ति लोके । मर्च हि प्रचीत्ययो चाम । अतः कामथिटयोपपत्तिः । कामविवादमादादिवदनाप्नकामं चेन्न। स्वानमयाद्यथा- न्यान् परवगोसत्य कामादिदोपाः मवर्नयन्ति न तथा प्रमाणः प्रवर्तकाः कामाः । कार्य तर्षि मत्वज्ञानलक्षणा: खात्मभूननादिरशहा न तेर्बमा प्रवर्त्यते। नेपान्तु तत्प्रवर्तक अन्य माणिकमीपेक्षया । तम्माल्लानग कामेषु बन्नणः । अतो गानासकामं प्रज्ञा माधनानरागपेतत्वाच ॥ किन्च यथान्येपामगात्मभूता धादिनिमित्तापेक्षाः कामाः पा• युक्तिस त्यर्थः । एवमसत्त्वाश निरस्याचेतनत्वाश प्रधान- वादिनः प्रसङ्गानिराचरे । तद्यदिति । यद्यपि मालमते যালয় লিৰিকালাস্কাযিড়নধিত্ব নয়ামি লজ্বিহ্ম- प्याप्तिवलेग कागघिटत्यादघेतगत्वाला निवार्यनरत्याह 1 म नीति तई लाक्षिणव्याप्तिम लेने वानाकामलमपि प्राप्तमि. न्याया' । फामयिटरवादिन्यादिगा। जीवानामनामानन्दाय परवशत्याम तदस्ति बक्षण इत्यर्थः । कथम्भूतालाई प्रमण्डः कामा रत्याशझायामाह। सत्यजानवाक्षणा इति । सत्वचा. नलक्षणं सरम येषां ने तोताः । रतदुक्तं भवति मायापति- निम्मितं ब्रह्म जगतः कार मायापरियामैरेष कामः कामयिट । नेयाय परिणामानामविद्याद्य नभिभूत विद्यासवात्सत्य घानाम- पात्वं ब्रमण तादाम्याच धम्माद्यननस्परत्वे राहत्वं । ततो जीव- फागवेषक्षय सिमिति बाई झवः कामाः पुण्यकारिणा- मप्यनियमाप्रास्यनमाः स्यः ! सातन्यादित्याशहा तेषा.

·उ. इद समसृजत । यदिदं किञ्च । तत्सृष्ट्वा । तदेवानुप्राविशत् । भा खात्मव्यतिरिझाकार्यकरणमाधनान्तरापेवाध न तथा प्रहाणे निमित्ताद्यपेक्षत्वं किन्तईि स्वात्मनोऽनन्यातदेव- दाहा मोऽकामयत स आत्मा। यस्मादाकाम: मभूनोऽका- भयत कामितवान् । कथं बड़ प्रभूतं स्यां भवेयं । कथ- मेकस्यार्थान्तरागनुप्रवेशे वहुवं स्थादित्युच्यते । प्रजाये- योत्पद्येय । नधि पुत्रोत्पत्त्यैवार्थान्तरविपयं बहुभवनं कथं तामस्थाऽनभियनं नामरुपाभिव्यक्त्या । यदात्मस्ये ऽनभिव्यक्त नामरूपे व्याक्रियते तदा नामरूपापरित्या- गेनैव ब्रह्मणेऽपविभने देशकालमावस्यास व्याक्रियेते तदा तन्नामरूपव्याकरणं ब्रह्मणे बहुभवम् । नान्यथा निरवयवस्य ब्रह्मणे बद्धत्वापत्तिरुपपद्यतेऽस्यत्वं वा । यथा- काशस्थास्यवं बवञ्च वस्वन्तरकृतमेव.। अतस्तद्वारेणे- वात्मा बड़ भवति । न मात्मनेोऽन्यदनात्मभूतं तापवि- या• न्विति ! कामस्य शरीरादिसम्बन्धजन्यत्वप्रसिद्धक्षणः भरी- रादिमत्त्वप्रसङ्ग इति नामाइनोयमित्याह ! साधनान्तरानपेच. बाच्चेति । कामसंखारवल्या मायाया अझतादाम्यानत्परिणा- मायो बहनादाम्यान शरीरनिमित्तापेक्षास्तीत्यर्थः । तद्वारेणै- वेति । नामस्मशयात्मकमायापरियामहारेणेव नामरूप. मयात्मिका स्वरूपा माया थकीकता चेत्तहिंसा प्रधानवत् राधा सनीयतहानिरिक्षामयाह । नीति। यात्मातिरिक्त किं सता सिध्यति परतो वा । नाद्यः। नायशानेरतिरेक हानेशान द्वितीयः। प्रमासंसानिरूपयात् । विभिन्न देशकालयोः संयो- ·भा० भकदे शकाल सूक्ष्म शवहितं विप्रताएं भूतं भवद्भविष्यवस्तु विद्यते । श्रतो नामरूपे सावखे प्रमाणवात्मवतो न अशा तदात्मकं । ते तत्प्रत्याख्यानेन स एवेति तदात्मके उच्यते । ताभ्यायोपाधिभ्यां जायज्ञेयशागशध्दार्थादि सर्वसम्यवहारगारमा स आत्मा । मडएकामः संस्तपो- ऽतयत । तपऽदति जागमुच्यते । यम्य ज्ञानमयं तपः- इतिश्रुत्यन्तरादाप्तकामत्वाचेतरस्थासम्भव एव । म तपो- उतष्यत तपतप्तवान् सज्यमानजगद्रचनादिविषयामाले- चनामकरोदात्मेत्यर्थः । म एवालोच्य तपस्तता माणि- कादिनिमित्तानुरूपमिदं मचे जगद्देशतः कालता नाम्रा रूपेण यथानुभवं मर्चेः प्राणिभिः पावम्यैरनुभूयमा- नमस्जत् सूपवान् । यदिदं किञ्च यलिञ्चेदमविशि तदिदं जगत्सृष्टा किमकरोदित्युच्यते । तदेव एवं जगदनु- था• गादि सम्भवति विययविषधिभावो वा। मियामकगवेषणात्। च खभाव र सम्बन्धः । इयोः सभावये सम्बन्यत्वेनैवोपक्षये सम्बन्यभावप्रसमात न घ खात्मानं प्रति स्वस्यैव सम्बन्धित्वं या. माश्रयापातात्। तथा विध्यर्थाभावे व्यवहारमात्रप्रवकले च मिथ्याव्यवशारापातादनिर्वचनीयवाद एव पर्यवस्थतीति भावः। यस्मादात्मातिरिक्त वस्तु न सम्भाव्यते तमादात्मतादाम्येनेध नामरूपयो: सिद्धिरित्याह । यतहरति । नाई प्रायः समय- ताप्रसङ्ग इति न वामित्याह । न ब्रोति। न ब्रह्मा सदात्मक यजडत्वात्तत्परिधारेणापि सिद्धिसम्भवादि । कथं तदि प्रक्षात्म मापं तत्राने तदिसि । खप्ने अबुद्धे नभोमक्षयबदारो. पितम्यानुभव प्रत्याख्यानेन सियसम्भवादनुभाये नामरूपेऽन- भायामशमझात्मके कथ्य से न त्वैक्याभिप्रायेणेत्यर्थः । न केवल अमदा नमरूपत्वं मायोपाधिकं सर्वव्यवहारास्पदत्वं घेत्याए । न ·भा प्राविदिति प्रवेशस्थानिवाच्यताधोनने न जीवस्य ब्रह्मा- मतया प्रवेशवाक्यम्य तात्पर्य दर्शयितुं विचारमारभते। तवैतचिनयं कथमनुप्राविदिति । किञ्च मा म तेनैवात्मनानुनाविभदुनान्थेनेनि किनावद्युक्तं । भत्ययाश्रव- णात् । य: स्रष्टा सऽएवानुप्राविमदिति । ननु न युक्तं स्वछत्कारणं ब्रह्म तदात्मकलात्कार्यस्य। कारणमेव हि कार्यात्मना परिणमतइत्यतोऽप्रविष्ठऽदवं कार्योत्पत्तरूई पृथक्कारणस्य युनः प्रवेगाऽनुपपत्रः । न हि घटपरिणाम- व्यतिरेकेण मृदो घटे प्रवेशोऽस्ति । यथा घटे चूर्णात्मना मृदोऽनुप्रवेशः एवमन्येनात्मना नामरूपकार्येऽनुप्रवेश - श्रात्मनऽदति चेत् शुव्यचाराच्चानेन जोवेनात्मनानुभवि- सेति । नैवं युक्तं एकत्वाद्ब्रह्मणः । मृदात्मनस्वनेकत्या- मावयवत्वाञ्च युको घटे मृदसूर्णत्मनाइनुप्रवेशः । मृद- था. ताभ्यामिति । प्रवेशस्यानिधिभावद्योतनेन जीवस्य प्रक्षात्म- क्या प्रवेशवाकास्य तात्पर्य दर्शयितुं विचारमारभते । तवैतचिन्यमित्यादिना विमणे सति साश्रुप्यनुरोधात्यय- रेय प्रवेशारत्युत सिद्धान्तिना। पूर्ववाद्याह । ननु न युक्तमि- नि एरिप्रवेशक्रिययोः पूर्वापर कालोनावसम्भवे सति कर्लक माथुव्या बोध्येत न तु प्रवेशवशर करता सम्भवति । टिसमय रवोपादानस्य कार्यात्मतयावस्थितत्वादियः। रसदेव विष्ट- योति । कारसेव दीति : वविरे यथा भवनादौ देव- दाख प्रवेपो दृशस्तथा कार्यात्परूई एथप्रवेशो न सम्भ- वतीत्यर्थः । सिद्धान्तकदेशिनां मतमुभाष्य पूर्ववादी दूषयनि । यथा घट इत्यादिना । सहरन्यस्य वा श्वेशो न सम्भव. सीति लिधं सहिं प्रवेशो वाच्य रवि सिद्धानेकादेण्याचा कपमिति । नास्येवेति न वामथमित्याह । याश्चेति । स -- ·मा. शूर्णस्याप्रविष्टदेशवत्वाच । न लात्मन एकत्ले भनि निरव- थवावादप्रविष्टदेशाभावाप प्रवेशऽउपपद्यते । कथं नई प्रवेशः स्यात् । युक्तय प्रवेश: श्रुतत्वात्तदेवानुप्राविदिति। मावयवमेवान्त तईि सावयवत्त्वात् मुखे इस्तप्रवेशवन्नाम- रूपकायें जीवात्मनानुभवेशो युक्त एवेति चेत् । नान्यदे- शत्वात् । नदि कार्यात्मना परिणतस्य नामरूपकार्थदेश- व्यतिरेकेणात्मशून्यः प्रदेशोऽम्ति यं प्रविशेज्जीवात्मना । कारणमेव चेत्मविशेज्जीवात्मत्वं जह्यात्। यथा घटो मृत्प्रवेशे घटत्वं जधाति तदेवानुप्राविदिति च श्रुतेर्न कारणा- नुप्रवेशी युक्तः । कार्यान्तरमेव स्यादिति चेत् । तदेवागु- प्राविशदिति जीवात्मरूपं कायं नामरूपपरिणतं कार्या- न्तरमेवापद्यत इति चेन्न। विरोधात् । नहिं घटी घटा- न्तरमापद्यते व्यतिरेकश्रुतिविरोधाञ्च जीवस्य । नामरूप- कार्यव्यतिरेकानुवादिभ्यः श्रुतयो विरुदोरन् । तदापत्ती मोक्षासमभवात । नहि यतो मुच्यमानस्सदेवापद्यते । नहि ग्वालापत्तिबद्धस्य तस्करादेः ॥ प्या. रवा गतिं । साषयवमेवेति । पूर्ववादी दूषवि । नाशून्यदेश- त्वादिति । कार्यात्मना परिणतस्य ब्रह्मणे नामरूपात्मक कार्य- मेव देपास्त्रद्यतिरेकेण न धन्यः प्रदेशोऽस्ति । यत्कारणमेव काया- पारेण परिणतं सत्यतिकार्यविपरयो जीवात्मना प्रवेच्यतीति न शयनीमियाहाकारणमेघ चेदिति कार्यविशेषस्य प्रवेशमी- हाय ययमुप्तं स न सम्भवति श्रुतिविरोधादिया। तदेवेति । कारणपरामर्शकेन तुच्छब्देन फार्थमुपलक्ष्य कार्यान्तरस्य वन प्रथमो विधीयते। प्रादेशसम्भवात्। यतो न श्रुतिविरोध इति सिद्धान्तकदेभिमनमद्भाय दृषयति । कार्यान्तरमेवेत्यादिना ।

·भा. वाद्यान्तर्भेदेन परिणतमिति चेत् तदेव कारणं ब्रह्म शरीराद्याधारवेन नदन वात्मना ध्येयवेन च परिण- मत इति चेन्न। महिष्ठस्य प्रवेशोपपत्तेः । नदियो यस्या- न्ताम्यः स एव प्रविष्ट उच्यते। वहिष्ठस्यानुप्रवेशः स्वात्प्रवे. शब्दार्थस्यैवं दृष्ट्वात् । यथा गृई कला प्राविदिति । जन्त सूर्यका दिप्रतिबिम्बवत्प्रवेशः स्यादिति चेन्न । अपरि- च्छिन्नत्वादमूर्तलाच । परिच्छिन्नस्य मूर्तस्यान्यस्यान्यव प्रसादस्वाभाविक जलादो सूर्यकादिमतिविम्योदयः स्यात्। न त्यात्मनोऽमूर्तखादाकारादिकारणस्यात्मनो व्यापक- वात् । तद्दिपारदेशप्रतिविमाधारवस्वभावाच पति- विम्यवत्प्रवेश जो न युक्तः । एवं तर्हि नैवास्ति प्रवेश न च गत्यन्तरमुपलभामहे। तदेयानुप्राविदिति च श्रुतेः । श्रुतिय नोऽनीन्द्रियविज्ञानोत्पत्ती निमित्तं । नचारमा- दाक्याद्यनवतामपि विज्ञानमुपपद्यते । हन्त तानर्थकाला- दपोह्यमेवढाक्यं । तसृष्टा नदेवानुप्राविदिति न । अभ्यार्थ- कारण वाचकन तछब्देन कार्यशक्षणायामविवक्षित क्षणा चेत्प्रसज्येत नई कारणपर रव तच्छब्दोऽखियाइ अन्यः सिद्धा. न्तैकदेशी। वाोति । यस्मिन्यते प्रवेशश्रुतेर्मुल्यार्थी न पोते- त्याह। न वश्ििव । अन्यस्य वेदान्तिना मनमुद्भाय दुय. यति । जल इत्यादिना एवं सिद्धान्तैकदेशीयं निरख पूर्व वाद्युपसंहरति । रवं तहीति नैवाक्ति प्रवेशो ब्रह्म ततो ऽन्यस्यापि प्रवेश न सम्भवतीयुक्तमित्याइ । न चेति । इसर- स्थापि भवेयः कल्पयितुं न शक्यत इत्याइ । तदेवानुमाविश- दिनि । सा च श्रुतिः सुष्टः प्रवेशमाह ! सा शस्माकं मीमो- सकानां धमायं तताततिरोधे नान्यस्य प्रवेशफल्पना यति ·3. तदनुप्रविश्य । सच्च स्यन्वाभवत् । निाताचा- मा. त्यात् । किमर्थमम्गाने चर्चा प्रकृतोऽप्यन्यो विवतितोऽस्य चाश्ययाचाऽमि म पायः । प्रनविदानि पर। मायं भानमनन्तं प्रमा यो वेद निहितं गुहायामिति । नदिशानं पविधित प्रशतं च तत् । महास्वरूपानुगमाय पाकाथा- घसमयान्तं कायें प्रदर्शितं प्रमानुगमयारब्धः । तथा- समयादात्मनोऽन्योऽन्तर धारमा प्राणमयमादन्तर्मना- मयो विज्ञानमय इति । विशागगुहायां प्रवेशितमार चागन्दमयो विशिर आत्मा प्रदर्शितः । यसः परमा- गन्दगतिहाधिगमद्वारेणानन्द वियवमाम प्रात्मा । महा पुर्य प्रतिष्ठा मळविकन्पारपदी निर्विकन्पोऽस्यामेव गुषायामधिगन्तव्य इति नमवेशः मकस्यते ॥ पा• भावः । स तिहारमतयैव अभाव एव प्रवेशमष्यवामित्या. महार। म पेसि । समादन्यो मसिमविन्ददिति वदर्थशून्य- मेवेदं वाफामिति निगमयति । एमोति शतियोघरग्याधं. म्यासम्भपादयन्यावं तात्पर्णगोधरस्य वा । नायः। अाफामा. देरविप्रसारदेोऽपि जोऽमृतम् प्रतिविम्मभाववादमूर्तम्यापि প্লালিমাখাবিবা মনিমিনিয়াজাকামনা दिषु प्रसिदिमाभावसम्म वादियाए । नेति । न हिताय मा पन्यावादिति । एतस्पटयति । किमर्थमित्या. दिमा । यतः परमिति । बुद्धिगहाप्रपादनन्तरमानन्दमय एय विशिसार्या विशेयग्य विधातानिरिशियस्य विभेण्या- व्यभिधारदर्शनातदधिरामदारमानन्दविरझवसान यात्म अध्य. रूपोऽम्मामेव गुमायामधि मन्तव्य रयमित्य जो सूर्यप्रवेशव. दनिर्माणः प्रवेशोऽभिधीयत ।

·भा. उ. निस्ताश्च । मिलयनचानिनयनच 1 विज्ञा- न ह्यन्यत्रोपलभ्यते अन्न निर्विशेषत्वात् विशेषसम्बन्धी धुप- लब्धिहेतुईयः । यथा राहोचन्द्रार्कविशिष्टमम्बन्धः । एव- मन्तःकरणगुधात्मसम्बन्धी ब्रह्मण उपलब्धिहेतुः । सन्निक- पावभासात्मकबाच्चान्तःकरणस्य । यथाचालोकविभिए- घटाग्रुपलधिरेवं बुद्धिप्रव्य यालोकविशिष्टात्मेपलब्धिः स्यात्तस्मादुपलब्धिती गुहायां निहितमिति प्रशत मेव । तवृत्तिभ्यानीये लिह पुनस्तामृष्ट्वा तदेवानुप्राविदि- त्युचने। तदेवेदमाकाशादिकारणं कार्य सृष्टा नदनुप्रविष्ट- भिवान्तर्गुहाया बुद्धी द्रष्टोदमन्तृविज्ञाचित्येवं विशेष- वदुपलभ्यते । तदेव तस्थ प्रवेशस्तसादस्ति तत्कारणं ब्रह्म । श्रतोऽविवादस्तीत्येवोपलब्धव्यं तत् । तत्कार्यमनुप्रविश्य कि मच्च मूर्तच त्यभामूर्तमभवत् । मूर्तीमूर्ते ह्यव्या- कृते नामरूपे प्रात्मम्येऽन्तर्गतेनात्मना व्याक्रियेते मूत्ता- मूर्तशब्दवाचे ते। यात्मना त्वप्रविभक्तदेशकाले इति कला श्रात्मा ते भवदित्युच्यते । किञ्च निरुतंचानिस्तच. निस्तं नाम निकृष्टं समानासमानणातीयेभ्यो देशकाल था- बुद्धिगुहायामेव प्रझोपल धिसम्भवात्तत्रैव प्रयोऽभिधि- मित रत्याए । न हीति नन्वन्यत्रोपलध्यनई मन बुद्धावेव यमुपलभ्यत रन्याशयोपाधेर्योग्यताविशेषसम्भवादित्याह । विशेषेति । सनिकादित्यन्तःकरणसंसर्गादेव देइघटादियु चैतन्याभितिर्न सतः। अन्तःकरणञ्चायवधानेनैव चेतन्याभिय- चकमन्वयष्यतिरेवाभ्यामित्यर्थः। यथा चाऽखच्छ खभावके घटादी ·रित्या । प्यवभासात्मकायाचेति। किन यथा जाथसाई. समर्थ व्यालोको जोक्रियते नया ज्ञाद्यसाम्येऽन्तःकरणार उ. नञ्चाविज्ञानश्च । सत्यञ्चानृतञ्च सत्यमभवत् । भा विशिष्टतयेदं नदियुनं निरुममनिरुक्तं नविपरीतं निम्ता- निरोऽपि भू मूर्तयोरेव विशेषणे । यथा सच त्यच्च मत्यपरोक्षे । तथा निलयन चानिलयनं च। निलयन मोडं आथयो मूर्तस्यैव धर्मः । अनिलयन नदिपरीतम- मूर्तस्यैव धर्म: । त्यदनिरुमानिलयान्यमूर्तत्वेऽपि व्याश- तविषयाण्येवामौत्तरकालभावश्रवणात्। व्यदिति प्राणा- धगिरुक तदेवानिलयनञ्च। श्रतो विशेषणान्यमूर्तस्य व्याकृत विषयाण्येवैतानि । विज्ञानं चेतनमविज्ञान तद्रचितमचेतनं यायाणादि मत्यञ्च व्यवहारविषयमधिकारान परमार्थ- सत्यमेकमेव धि परमार्थमत्यं ब्रह्म। दध पुनर्व्यवहारविषय- मापेचिकं सत्यं गणिकाद्यनृतापेक्षयोदकादि सत्यमु- प्यते । अनृतं च तद्विपरीत। किं पुनरेतत्समभवत्परमा- यंमत्यं किं पुनस्तानामत्यं शानमनन् ब्रह्मेति प्रकृतत्वात्। यस्मात्मत्यदादिकं मूतमूर्तधर्मजातं यत्किनेदं सर्व- मविभिष्यं विकारजातमेकमेव मच्छब्दवाच्यं ब्रह्माभवत् । तातिरेकेणभावान्नामरूप विकारस्य । तस्मात्तम मत्य- था. मुखं न प्रतिविम्दिने जलादौ मसभावके प्रतिविम्बितें तथा सत्वप्रधानन्यान्तःकरणप्रसादखाभायाइटवे । वत्र ब्रह्मोपलब्धि লেযৰ মায়াজামেযিলয়ায়ায়াসিম त्ययाकारपरियतस्यामानलक्षयावरणाभिभवशामर्थन H X ·उ. यदिदं किञ्च। तत्सत्यमित्याचक्षते । तदप्येष गोदो भवति ॥ इति षष्ठोऽनुवाकः ॥६॥ भा मित्याचक्षते । ब्रह्मविदोऽस्ति नास्तीत्यनुप्रभः प्रकृतस्तस्य प्रतिवचनविषय एतदुतमात्माकामयत बहु थामिति । स यथा कामञ्चाकामादिकार्य ,मत्पदादिलक्षणं राष्ट्रा तदनुभविश्य पश्यञ्छृखन्मन्बानो विजानन् बहभवत्तमा- देदमाकाममाकागादिकारणं कार्य्यस्य परमे व्योमन् पदयगुहायां निहितं तत्प्रत्ययावभासविशेषणेपसभ्यमा- समस्तीत्येवं विजानीयादित्युक्तं भवति । तदेतस्मिन्नर्थे धान- गोके एप सोको मन्त्रो भवति । यथा पूर्थेष्वन्नमयाद्यात्म- प्रकाशकाः पशखये सन्तिरतमात्मास्तिवमकाको- ऽपि मन्त्रः कार्यद्वारेण भवनि ॥ इति षष्टोऽनुवाकः ॥ ६ ॥ - पा• मित्याह । यया घेति । निलयमं सहप्रासादादिमूर्त सनिवेश- বিঠাবাৰিষাস্থিসৰিয়লমলিগ্রমুখ। धर्मवद्रमाण रव किं न स्यादित्यन यार । त्यनिरतानिलय. मागीति । मत्सत्यमित्याचक्षत इत्यस्योपपषिमा । यस्मादिति ।. মৰি যায় মহুয়ানমলিয়য মসেয় না - कामयादेदयति ! पति नास्तीत्यादिना । तस्या बुद्धिगु- राया प्रत्ययाः परं की भक्तित्यारयत एवावभासविधास्त. धमा विनियधर्मस्य विषयापि समस्याविषयवादि- व्यः इति पठाउनु पाया।

·उ. असहा इदमय आसीत् । ततो पे सद- जायत । तदात्मानएँ स्वयमकुरुत 1 तस्मा- मरसुवृतमुच्यत इति । यद्वैतत्सुकृतं । रसो वे भा. असदा इदमय आमीत्। अमदिति व्याकृतनामरूप- विशेषविपरीतरूपा अविष्टतं महोच्यते।न पुनरत्यम्तमेवा- मत् । न गमतः मजन्मानीतमिति नामरूपविशेषवश्वातं जगदये पूय मागुत्पत्तेः । ब्रह्म वा सच्चब्दवाच्यमासीत्ततो मतो वै सम्पविभानामरूपविशेषमजायतोत्पनी किन्ततः प्रविभककार्यमिति पितुरिव पुत्री नेत्याइ । तदमच्छन्द- वाच्य स्वयमेवात्मानमेवाकुरत फतवत् । यस्मादेवं तस्मात्त- दहीव मुकृतं स्वयं कर्ट उच्यते । स्वयं कर्ट ब्रह्मोति प्रसिद्ध लोके सर्जस्य कारणवात्। यस्मादा खयमकरोत्सय सा- स्मना नमात्पुण्यरूपेणापि तदेव ब्रह्म कारणं उछातमुच्यते। मर्चयापि तु फलमम्बन्धादिकारणं सुकृतगब्दवाच्यं प्रमिद्धं लोके। यदि पुगे यदि वान्यामा ममिद्धिनित्ये चेतनवत्का- रणे सत्युपपद्यते । तसादस्ति तहा मुश्तप्रसिद्धेः । इत- थाति रमत्वात् । कुतो रसलपमिद्धिर्मक्षण इत्यन भाइ । यतरसुरुतं रमो वे मः । रमो नाम प्तिहेतुरानन्दकरो मधुरासादिः प्रमिझो लोके । रसमेवायं लन्या प्राण्या- था. सशसमिति प्रत्ययः । मुछु नियत रसि कम्माभिधायकोऽपि छान्दग्या प्रक्रियया सर करोतीति करि व्याख्यातः । एकार्थ. सतित्वेन त्यकप्रयोजमसाधनत्वेन परस्परायीत्यर्थः। धन्यति ·१०० । उ.सः। रस वेवाय लन्धानन्दी भवति। को खेवा- न्यात्कः प्राण्यात् । यदेष आकाश आनन्दा न स्यात् । एष सेवानन्दयाति । यदा देवेष भा० नन्दी सुखी भवति नामत आनन्दहेतुत्वं दृर लोके। वाद्यानन्दसाधनरहिता अयनीधा निरेपणा ब्राह्मणा वाइरसलाभादिरमानन्दा दृश्यन्ते विहांसी नूनं । ब्रह्मेव रसस्तेषां । तस्मादस्ति 'तेषामानन्दकारणं रमवद्रम ।। इतथास्ति कुतः। प्राणनादि क्रियादर्शनात् । अयमपि हि पिण्डो जीवतः प्राणेन प्राणिति अपानेनापानिति। एवं वायवीया ऐन्द्रियकाच चेयाः संहतैः कार्यकारणैर्निर्द- न्यमाना दृश्यन्ते। तच्चैकार्थवृत्तिवेन संहगनं मंहननान्तरे- णाचेतन मंइतं सम्भवति। अन्यचादर्शनात् । तदाह यद्यदि एप प्राकाशे परमे व्याधि गुदायां निहित आनन्दो न स्थान भवेत्को धेष लोकेऽन्यादपानचेयां कुर्यादित्यर्थः। कः पाण्यात् प्राणनं कुर्यात्तस्मादस्ति तहट । यदाः कार्य- कारणप्राणनादिचेयाः तत्सत एवानन्दो लोकस्य । कुतः । एए येव पर श्रात्मानं दयाति शानन्दयति सुखयक्ति स्तकं धर्मानुरूषाम एवात्मानन्दरूपोऽविद्यया परिछिन्नो विभायते प्राणिभिरित्यर्थः । भयाभयहेतुत्वादिदिदिदु- था. सहप्रासादादिषु वतन्त्र साधनारभ्यं सामिगमगारेण संवन- नरसाद मात्कार्यकारणसवात पि विषक्षणः खामी शरीरो- ऽवयवादिमिरुपचयादिरहिनोऽवगम्यते । स ध घेत न त्वेन भेदा- * ·349) उ.एतस्मिनुश्येऽनात्म्येऽनिलोऽनिलयनेऽभयं प्र- तिष्ठां विन्दते । अथ सोभयं गता भवति। यदा - भा० पोरस्ति तड्च्य सदवस्थाश्रयणेन ह्यभयं भवति। नामदस्खा- अयन भयनिवृत्तिरुपपद्यते । कथमभयहेतुबमित्युच्यते। यदा होव यसादेष साधक एतसिान् ब्रह्माणि किं विगिरे दृग्ये इयं नाम द्रव्यं विकारो दर्शनार्थवादिकारस्था न दुम्नमदृष्यमविकार इत्यर्थः । एतस्मिन्नोऽवि- कारविषयभूतेऽनाम्येऽशरीरे यमाद्ददर्श तमादनाम्य यसादनाम्य तस्मादनिरुत। विशेषोहि निरुध्यते । विशे- पच विकारः। श्रविकारञ्च ब्रा । सर्वविकार हेतुत्वात्त- समादनिरुतां । यत एवं तस्मादनिलयनं निलयन नो श्राश्रयो न निलयनमनाधारं तस्मिन्नेतस्मिन्न दृश्ये ऽनाये निरोऽनिलयने मर्जकार्यधर्गविलक्षणे ब्रह्मणीति वास्यार्थः । अभयमिति क्रियाविशेषणं । अभयामिति च लिङ्गान्तरं परिणग्यते । प्रतियां स्थितिमात्मभावं विन्दते लभते। अथ तदा स तस्मिन्नानात्वस्य भयहेतौरविद्या- कृतस्यादर्शनादभयं गतो भवति । स्वरूपप्रतिष्ठा झुमा यदा भवति तदा नान्यत्पश्यति नान्यच्छृणोति नान्यविजानाति । अन्यस्य हान्यतो भयं भवति गात्मत एवात्मनो भयं या भावान्नैवेति तदस्तिसिद्धिरित्यर्थः । दासोऽर लस्य देवस्य ममाराध्या परमेश्वर इति भेदं विद्यान कथमन इत्यथते सत्रानाध्यसो योऽयमिति । यथा चन्द्रभेदं पास नपि विदानुष्यते।

·१०२ उ खेथेष एतस्मिनुदरमन्नरं कुरुते। अथ तस्य भयं भवति। तत्वेव भयं विदुषो मन्यानस्य । तद- प्येष गोको भवति ॥ इति सप्तमोऽनुवाकः॥ ७॥ भा• युनं तस्मादात्मेवात्मनोऽभयकारणं । सर्वतो हि निर्भया प्राह्मणा दृश्यन्ने सत्सु भयहेतुपु नचायुक्त अमति भयत्राणे ब्रह्माणि । तस्मात्तेपामभयदर्शनादस्ति तदभय- कारणं ब्रह्मेति । कदापावभयं गतो भवति धाधको यदा नान्यत्पश्यत्यात्मनि चान्तरं भेदं न कुरुते तदा मयं गतो भवतीत्यभिमायः । यदा पुनरविद्यावम्यायां हि यस्मादेषो विद्यावान् अविद्यया भव्युपम्यापितं वस्तु तैमिरिकदितीय- चन्द्रवत्पश्यत्यात्मनि चैतस्मिन् ब्रह्माणि । उदपि अरमन्यम- प्यनरं विट्र भेददर्शनं कुरुते । भेददर्शनमेव धनः- करणमन्पभेदं पम्पतीत्यर्थः । अथ तस्मा ददर्शभात् क्षेता- रस्य भेददर्थिन प्रात्मनो भयं भवति । तस्मादात्मेवात्मनो भयकारणमविदुपसदेनदेव तद्ब्रह्म तु एव भयं भेदद- पिनो विदुष ईश्वरोऽन्यो मतोऽहमन्यः संसारीत्येवं विदुषो भेददृष्टमीश्वराख्यं तदेव ब्रह्माल्पमप्यन्तरं कुर्वतो भयं भव- त्येकवेनाभन्वागत्यातमादिद्यानपि अविद्दानेव। श्रमायोऽ- यमेकमभिन्नमात्मतत्वं न पश्यति उच्छेदतुदर्शनाखुच्छे- श्री. तावदर्शित्वात्तयेत्यर्थः । कथं ताई तस्य भयसम्मादयत साहां उच्छेदेति । संशता हि परमेश्वरो मां संहरिष्यति नरके वा निक्षेप्यतीति पश्यतो भयं भवतीत्य वापतुः कुत 1 ·उ. 1 भीषाऽस्मादातः पयते । भोपादेति सूर्यः । भीषास्मादगिश्वेन्द्रमा मृत्युधीवत्ति पञ्चम इति । सेपानन्दस्य मीमाएमा भवति । युवा स्यात् साधु युवाध्यायिकः । आशिष्ठो दृद्धिष्ठो बलिष्ठः 1 तस्येयं पृथिवी सही पितस्य पूणी स्यात् । स भा• धाभिमतस्य भयं भवति । अनुच्छो धुचोदाइतमात्रा- साचोदचेतावनुच्छेद्ये तदर्शनकार्य भयं यम्। सर्वच जगदयवह प्यते । नमाजगतो भयदर्भगानग्यते नूगं तदसि भयकारणमुच्छेद तुरनुच्छेदात्मकं यतो जगदिभेतीति । मदेवणियर्थ पप भोको भवति॥ इति सक्षमोऽनुवाकः॥७॥ भीषा भयेगास्मादातः पवते । भोपादेति सूर्यः भाषा- ऽसादमिनेन्द्रश्य मृत्युर्धावति पचम इति । वासादयो हि महा खयमीयराः मनाः पवनाहिकार्येय्यायामयाज- स्येषु नियताः प्रवर्तते । भयकारणमानन्दं महा। तस्याम्य माण प्रानन्दस्यैतधुकं । प्रशासरि मति यसिनियमेन तेपी प्रवर्तनं तम्मादम्ति भयकारणं तेषां प्रशास्त प्रमा। यसंस्ते सत्या व रामः अस्माद्वह्मणो भयेन प्रवर्तन्ते । भा. रयत था। अनुशे शेति । उच्छेदनारयुच्छेदयेऽनवस्या- प्रसाहित्यवं वायं तच असणी नान्यत्सम्भाव्यत इत्यर्थः । रति सप्तमोऽनुवाकः। 1 सप भयकार मन्नानन्दमुक्वं यदेय भाकाश थानन्दो न स्थादिति । प्रधानन्दच सोफजन्यः प्रसिद्ध ततो विचारभार- ·१०४ उ. एको मानुष आनन्दः। ते ये शतं मानुषा आन- न्दाः। स एवा मनुष्यगन्धवाणामानन्दः। श्रोत्रि- यस्य चाकामहतस्य । ते ये शतं मनुथगन्धबी- णामानन्दाः । स एको देवगन्धवाणामानन्दः । श्रोत्रियस्य चाकामहतस्या ते ये शतं देवगन्धदी- . भा तच भयकारणभानन्दं ब्रह्मातस्यास्य ब्रह्मण श्रानन्दस्वैपा मीमांसा विचारणा भवति। किमानन्दस्य मीमांस्यमित्यु- च्यते । किमानन्दो विषयविषयिसम्बन्धजनितो लौकिका- नन्दवदाहोस्वित्स्वाभाविक इत्येवमेषानन्दस्य मीमांसा । तब लौकिक भागन्दो वाह्याध्यामिकसाधनसम्पत्तिनि- मित उत्कृष्टः । म य एष निर्दि ग्यते ब्रह्मानन्दानुगमार्थ। अनेन हि प्रसिद्धेनानन्देन व्यावृत्तविषयवृद्धिगम्य पान- न्दोऽनुगन्तुं शक्यते। लौकिकोऽथानन्दो ब्रह्मानन्द स्यैव मात्राऽविद्यया तिरस्क्रियमाणोऽविज्ञातो उत्कृष्यमाणायां पाविद्यायां ब्रह्मादिभिः कर्मवशायथाविज्ञानं विष- यादिसाधनमम्बन्धवशय विभाव्यमानाच लोकऽनवस्थितो लौकिकः सम्पद्यते म एवाविद्याकामकापकर्षेणं व्यगन्धाधुत्तरोत्तरभूमिष्यकामहतविदट्रोचिषप्रत्यक्षा था. मते । सम्यास्येत्यादिना । ब्रह्मानन्दस्य घेग्मीमांसा मानना किमर्थताई सार्वभौमानन्दायुपन्यासस्थाह तत्र लाफिक इत्यादिना : लौकिक धानन्दः क्षधिकाठां प्रातः । सातिशय- खात्परमागुवदिति ब्रह्मानन्दानुमानार्थः । मौलिकोपन्यास ·१०५ उ. णामानन्दाः । स एकः पितॄणां चिरलोवला- कानामानन्दः । श्रोत्रियस्य चाकामहतस्य । ते ये शतं पितृणां चिरलेोकलाकानामानन्दाः । म एक आजानजानां देवानामानन्दः । श्रोत्रियस्य . भा• विभाच्यते शतगुणोत्तरोत्तरोन्कर्षेण यावद्धिरण्यगर्भम्य प्राण प्रानन्द इति । निरस्तेऽविद्यारने विषयविपथि- विभागे विचया खाभाविकः परिपूर्ण एक धागन्दोऽदैते- भवतीरयेतमर्थ विभावयिय्यनाए । युवा प्रथमवयाः माधु- युवेति । माधुवामा युवा चेति यूनो विशेषणं । युवाप्यमाधु- भवति माधुरययुवाऽतो विशेषणं युवा न्यारमाधुयुयेति । प्राध्यायिकोऽधीतवेदः । प्राशिष्ठ प्राशास्तनमः । दृदिष्ठेर दृढतमः। यलिछो बलवत्तमः । एवमाधयात्मिकमाधगम- म्पन्नः। तस्येयं पृथिवी उर्वी मी वित्तस्य विनापभोग- माधनेन दृथार्थेन प कर्ममाधनेन सम्पन्ना पूर्णा । राजा प्रथिवोपतिरित्यर्थः । तम्य च य प्रानन्दः म एको भानु मनुषाणां प्रकर एक श्रानन्दः । ते ये शतं मानुषा आगन्दाः स एको मनुथगन्धर्वाणामानन्दः । मागुथादा- मन्दापसगुणेनोत्कृटा मनुस्यगन्यवाणामानन्दो भवति । या. रत्यर्थः । विषयेभ्यो व्यारताः व्यारवियया विषयब्रह्मामे. पालदगिस्तद्धिोधरा रत्ययः । प्रकारान्तरेण ब्रह्मानन्दान- गममाह । लोकिकोऽयीत्यादिना । मनुष्यगन्धवागन्दस्योत्कृयत्वे निमितगार। ते सधानादीति । प्रथममकामहतामणस्य मात्पर्यमा ! प्रथममिति । यदि प्रथमपbष एवाकामहलो ० ·उ• चाकामहतस्य । ते ये शतमाजानजानां देवा- नामानन्दाः । स एकः कर्मदेवानामानन्दः । ये कर्मणा देवानपि यन्ति । श्रोत्रियस्य चाकाम- भा० मनुयाः सन्तः कर्मविद्याविशेषाङ्गन्धर्वत्वं प्राप्ताः मनुय्य- गन्धर्वाः ते ह्यान्तर्धानादिशक्रिसम्पन्नाः सूत्मकार्यकारणाः। तस्मात्प्रतिघातापत्वं तेषां दन्दप्रतिघानशक्तिमाधनसम्प- त्तिश्च । ततोऽप्रतिहन्यमानम्य प्रतिकारवतो मनुय्यग- न्धर्वस्य स्थाचित्तप्रसादः। तस्य प्रसादविशेपामुख विशेषाभि- यनिः। एवं पूर्ध्वस्या पूर्वस्या भूमेरुत्तरस्थामुत्तरग्या भूमी प्रसाद विशेषतः शतगुणेनानन्दोत्कर्ष उपपद्यते । प्रथ- मन्वकामहतायहणं मनुस्यविषयभोगकामनाभिहतस्य श्रोत्रियस्य मनुष्यानन्दाछतगुणेनानन्दोत्को मनुय्यग- न्धर्वण तुल्यो वक्रय दलोवमयं साधु युवाथ्यायिक इति श्रोत्रियवाजिनले गृोते। ते विशिऐ सर्वत्र । अका- महनवं तु विषयोत्कर्षापर्यतः सुपोत्कर्षापकीय विभियते । अतोऽकामतपणं । तद्विशेषतः भतगुणात् सुखोत्कपिलधेरकामहतवस्य परमानन्दप्राप्तिमाध- नलविधानार्थ । व्याख्यातमन्यत् । देवगन्धर्वा जातित । चा. गक्षेत तरा तम्यैव सार्वभौमामन्देन तुल्य ध्यानन्दः स्थानदा घ व्याघात भवेस् । मानपानानिस्पृशे मामुपानन्दभागभागी चेति । ततो मानुष्यगन्धर्वानन्देन तुल्यमाम तम्य दर्शयितुं प्रथमस्याये तदयाइमित्यर्थः । शरजिनसममापवं योल- पारिवं सत्याधुपदालभ्यस रमः । देवात्रयस्त्रिंशत् । थोर ·उ• हतस्य । ते ये शतं कर्मदेवानामानन्दाः । स एवो देवानामानन्दः । श्रोत्रियस्य चाकाम- भा० एव । चिरलोका इति पिहणां विशेषणं। चिरकाल- स्थायी खोको चेपां पितृणां ते चिरलेाका इति । খালাল বুনি দুৱৰান্তিৰান সানা খালানা देवाः मानकर्मविशेपो देवस्थानेषु जानाः । कर्म- देवा ये वैदिकेन कर्मणाग्निहोत्रादिना केवलेन देवा- नपि यन्ति । देवा इति त्रयस्त्रिंशविर्भुजः । इन्द्र- तेषां खामी तस्याचार्यो वृहस्पतिः। प्रजापतिर्विरा चैलोक्यशरीरो ब्रह्मा । समरियटिस्वरूपः संसारमरणा- नलव्यापी । यत्रत आनन्दभेदा एकतां गच्छन्ति धर्मय तनिमित्तो जानञ्च तद्विषयमकामहतवं च निरतिशयं यच स एष हिरण्यगी 'ब्रह्मा नस्प प्रानन्दः । त्रियेणाजिनेनाकामहतेन च सम्वतः प्रत्यक्षमुपलभ्यते । तस्मादेनानि त्रीणि माधनानीत्यव था वसवः। एकादश रजाः । द्वादशादित्याः । इन्द्रः प्रजापति- चेति । यदर्थ मीमांसारख्या तस्य निरतिशयानन्दस्य सिद्धा शाक्य तात्पर्यन्दर्शयितुमाए । तस्याकामहतस्वेति । तस्य अदायो शिरणगर्भस्यानन्दतदुपासकाग्रत्यक्षो यस्य मात्रा स एप परमा. नन्दः खाभाविक रति सम्बन्धः । हिरण्यगर्भानन्दस्य मात्रत्ये श्रयन्तरं प्रमाणयति । एतस्यैवेति। न केवल हिरण्यगानन्द श्व मात्रा यस प्राग मन्यस्तः सार्वभौमाद्यानन्दः स एघ यग्य मात्रा प्रविभक्का नानावमापता सती यत्र निरतिशयानन्देकामत- प्राविषयचे कवख्य रमताइनेति योगमा । परमपतमत्व- ·१०८ उ• हतस्य । ते ये शतं देवानामानन्दाः । स एक इन्द्रस्यानन्दः । श्रोत्रियस्य चाकामहतस्य । ते भा• गभ्यते । नच श्रोत्रियवाजिनले नियतेऽकामहतलं दलप्यते इति प्रकृरसाधनतावगम्यते । तस्य तस्या- कामहतवं प्रकर्षमयोपलभ्यमानः त्रियमत्याचा प्रक्षण भनन्दो यम्य परमानन्दस्य मात्रा एकदेशः । एतस्यै- वानन्दसान्यानि भूतानि मात्रामुपजीवन्तीति श्रुत्यन्त- रात् । स एप प्रानन्दो यस्य मावा ममुद्राम्भस इव विशुषः प्रविभका यकताङ्गता स एप एरमानन्दः खाभाविकोऽदैतत्वात् । आनन्दान्दिनोद्याविभागार ॥ नदैतन्मीमांसाफलमुपहियते स यशायं पुरुष इति । गुहायां निहितः परमे व्योम्याकागादिकार्यं सृष्ट्वाऽन्न- मयान्तं तदेषानुप्रवियः स य इति निर्दियते। स एको- ऽसावयं पुरुषे यथासावादित्ये यः परमानन्दः श्रोत्रि- यप्रत्यको निर्दिष्टो यसैकदेभं ग्रह्मादीनि भूनानि सुषा- था. क्षत्वाभिधानानेदप्राप्ति भिरस्यति । यानन्दानन्दिनश्चेति । प्रत्य. क्षत्वाभिधानमत्रानसंशयादियवधानाभावाभिप्रायं न तु विष- यवियिभावाभिप्राय । घोऽनाम्ये उदरमन्तरं कुरत इत्या. . दिना निधधादित्यर्थः । मीमांसया निरतिशयानन्दं प्रझामीति- निद्वारितं । सस्याकामहरूप्रत्यक्षाभिधानादभेदविद्धिः। नहि লেঃ ময় মন্ত্রী মনি। নাবিয়যালবাৰে जीवस्य प्राविधानोति परमित्युपमान्तं भौमोसया च सिद्ध- मुपनियत इत्यर्थः । धादित्यमइयस्याधिदेवकोपाधिलक्षयार्थ- स्थाविचिताव दर्शयितुं चौद्यमुद्दापयति । नन्विति । य एफ ·१०६ उ• ये शतमिन्द्रस्यानन्दाः । स एको बृहस्पतेरा- नन्दः । श्रोत्रियस्य चाकामहत्तस्य । ते ये शतं भा. हाण्युपजीवन्ति स यश्चासावादित्य इनि म एकः । । मीमांसया च मिद्धमुपमंहतो भिवप्रदेशस्यघटाकाशा- काशकत्ववत् । ननु तन्निर्दे स यशायं पुरुप त्यविशे- पतोऽध्यात्म न युनो निर्देशी ययायं दक्षणेचन्निति तु युक्तः प्रसिद्धलात् । न पराधिकारात् । परो यात्मा- त्राधिकृतोऽदृग्येऽनाम्ये भीषामाद्वातः पवते मेवानन्दस्य मोमांमेति । न यकम्मादप्रकृतो युको निर्देष्टुं परमात्म- विज्ञानं च विवचितं । तमात्पर एवं निम्यिने स एक इति । गन्यानन्दस्य मीमांसा प्रशता तस्था अपि फलसुपसंहर्त्तव्यमभिन्नः स्वाभाविक प्रानन्दः परमात्मैव न विषयविषयिसम्बन्धजनित इति । ननु तदनुरूप एवायं निर्देशः स यद्यायं पुरुष यशासावादित्ये स एक पति भिन्नाधिकरणम्यविगेवोपम नेन । नन्वेवमप्यादित्यविशेष- णग्रहणमनर्थकं । नानर्थकं । उत्कर्षापकर्यापोडार्थत्वात् । . पा. रतसिग्मण्डते पुण्यो यचायं दक्षोऽक्षन् मुराध इत्यादी श्रुत्यन्तरे সষয়বক্রিয়ার্নিয়ায় নিহিইয়ার্নিক্ষত্রলি- से दक्षिणाक्षियणं युक्तमित्यर्थः। ध्यध्याममधिदैवतं च लिहा. मोपासनविवक्षायां तथा सामेह दिवचितमित्याइ । म पर रति ॥ य एवं विहान निरतिशयानन्दमुत्कयोपाधी प्रतिविम्वितः स एव निछयोपाधी शिरापाण्यादिमति पुगये प्रतिविम्वित प्रति परमानन्दमपेथ्य समय विशियोखभाषचं विवक्षिमित्यर्थः। ।

·उ• बृहस्पतेरानन्दाः । स एक प्रजापतेरानन्दः । श्रोत्रियस्य चाकामहतस्य । ते ये शतं प्रजापते- भा० दैतस्य हि यो मू"मूर्तलक्षणस्योत्कर्षः सवित्रभ्यन्तरगतःस घेत्पुरुपगतविशेषोपमर्दैन परमानन्दमपेक्ष्य समो भवति न कश्चिदुष्कर्षोऽपकर्षों वा तां गनिं गतवत्युभयं प्रतिष्ठां विन्दत इत्युपपन्नं । अस्ति नास्तीति अनुप्रो व्याख्यातः । कार्यरमलाभप्राणनाभयप्रतिष्ठाभयदर्शनोपपत्तिभ्योऽस्त्वेव तदाकाशादिकारणं बहोति अपाशतोऽनुप्रन एको दावन्यावनुप्रो विददविदुषोतमा प्राप्तिविषयी तब विद्वान् ममन्नुते समश्नुत इत्यनुप्रश्नोऽन्यस्तदपाकरणयो- यो। मध्यमो ऽनुप्रश्नो ऽन्यापकरणावापाकृत इति नदपाकरणाय न यत्यते।स यः कश्चिदेवं यथोकं ब्रह्मोत्स- ज्योत्कर्यापकर्षमदैतं सत्यं ज्ञानमनन्तमस्मोति। एवं शब्दस्य प्रसतपरामर्थवात् । म किममालोकात्मेत्य दृष्यावि- षयममुदायो ययं लोकस्तम्मादमाखोकात्मेत्य प्रत्यावृत्य निरपेक्षा भूत्वा एतं यथा व्याख्यानं अन्नमयमात्मान- रानुवादमूर्बकमुत्तरग्रथमववारयति । यस्ति नातीति । सन्दिग्धं सप्रयोजनं च विचारमईति | याच कस्मिन्पक्षको दोषः को वा जाम इत्याह । फिन्तत इति । उभयत्रानुपपत्तिं संशयकारणमा । यद्यन्यः स्यादिति । घोद्यमुखेन संशयया- हनि प्रयोजनमा । यधुभयधेयादिना ! रनदेव मम विधा- रारम्भकस्य खम्त्ययनं कल्यायं यमामेकाववादिनं त्वमाय दूधे. प्रतिपन्नवस्तुवादिसादनेशाववादिनोऽप्ये कस्य वस्तुनः मम्मवला. या- ·१११ भा. उ• रानन्दाः । स एको ब्रह्मण आनन्दः । श्रोत्रि- मुपसङ्कामति विषयगातमन्नमयापिण्डात्मनो व्यतिरिक ग पम्पति मध्ये स्थूलभूतमन्नमयमात्मानं पश्यतीत्यर्थः ।। ततोऽभ्यन्तरमेतं पाणमयं मानमयात्मस्यमविभा प्रथेतं मनोमयं विज्ञानमयमानन्दमयमात्मानमुपसंक्रामति । अथाऽदृशेनाल्ये ऽनिरुते ऽनिलयनेऽभयं प्रतिष्ठा विन्दते। तवैतच्चिन्यं । कोऽयमेवंवित् कथं वा सट्टामतीति । किं परमादात्मनोऽन्यः संमएकी प्रविभक छत एवेति । किन्नतो यद्यन्यः स्याक्रुतिविरोधः। तत्सृष्ट्वा तदेवानुप्रावि- मत् । अन्योऽसावन्योऽहमरमीनिान म वेद । एकमेवाद्वितीयं तत्त्वममोति । अथ मएवानन्दमयमात्मानमुपमझामतीति कर्माकर्बलानुपपत्तिः। परस्यैव च ममारित्वं पराभावो वा। यद्ययुभयथा प्राप्तो दोषो न परिहत्तुं शक्यत इति यर्थी चिन्ता । अथान्यतरमिान् पचे दोषामाप्तिस्तृतीये वाटे पचे स एव शास्त्रार्थ इति व्यर्थ चिन्ता न तनिधारणा- चलादर्थवत्येव चिन्ता । सत्यं प्राप्त दोषो न शक्यः परि- हनुमन्यतरमिंस्तृतीये वा पक्षे ऽदृष्टेऽवधते व्यथा चिन्ता स्थान तु मोऽवटन इति तदवधारणार्थवादर्थवत्येवैपा पा. दनेकवस्तुवादिनच बहवः प्रतिरक्षाः सन्ति ममेत्यर्थतोऽपि पा- ल्याणमनेकलस्यान्योन्याश्रयादिदोषदुरुत्वात्पूर्वपक्षनिराकरणेन सिद्धान्तोपपत्तोय ॥ विचारारम्भमुपपाद्य सिद्धान्तमुपक- मते । स एव तु स्यादिति । योयाधिकमेदभिमोडवित्वसः पर एव मादित्यर्थः । प्रविधाथ्यारोपिता ब्रह्माययाक्तिरे व ·उ• यस्य वाकामहतस्य । स यश्चायं पुरुपे । यथा- भा चिन्ता । मत्यमर्थवती चिन्ता । शास्त्रावधारणार्थवात् । चिन्तयसि च वं तत्तु नियमि किं न निपेत व्यमिति वेद- वचनं न कथं तईि वहुप्रतिपक्षलात् एकववादो वं वेदार्थ- परत्वात् वहवो हि.नानाववादिनो वेदवाह्यास्वप्रतिपक्षा श्रतो ममामला न निलेव्यमोत्येतदेव से खस्ययनं थमा- मेकयोगिनमनेकयोगिवडप्रतिपंचमात्य तो जेयामि- सानारभेच चिन्तां । म एव तु स्थानडावस्य विवक्षित- न्यात्। नदिज्ञानेन परमात्मभावो छत्र विवचिता ब्रह्म- विदाप्नोति परमिति । न ह्यन्यस्यान्यभावापत्तिरुपपद्यते ॥ जनु तस्यापि नद्भावापत्तिनुपपन्नैव । नाऽविद्यापताना त्मापदार्थत्वात् ।। या हि ब्रह्माविद्यया खात्मप्राप्तिरुपदि- प्रयते साऽविद्याकृतस्यान्नादिविशेषात्मन आत्मत्वेनाधारी- पितस्यानात्मनोऽपोहा। कथमेवमर्थतावगम्यते विधा- मात्रोपदेशात् । विद्यायाय दृएं कार्यमविद्यानिति- स्तो विद्यामात्रमात्मप्राप्ती साधनमुपदि म्यते मार्गवि- ज्ञानोपदेशवदिति चेत्तदात्मने विद्यामात्रमाधनोपदेशोड हेतुः। कस्मातादेशान्तरप्राप्ती मार्गविज्ञानोपदेशदर्शनात्। भा. प्रशामिविघहितेति फसवाफ स्यैवमर्थता कथमवगम्यते न पुन- रपामाप्राप्तिरित्याहा मिनि । परिहरति । विद्यामा- अति । चन्यथाणुपपति भाले | मार्मेति । गन्तुः खना यामलाभावेऽपि यथा मार्गशामोपदेशः साकस या जीवम्य सतो प्रभावाभावेऽपि विद्योपदेशोभ्यासद्वारे प्रामाप्ति- ·उ० सावादित्ये । स एकः । स य एवंवित् । भान हि ग्राम एव गन्तेति चेत्। न वैधमयात् । तत्र हि याम- विषयं विजामं नोपदिश्यते तत्प्राप्तिमार्गविषयमेवोपदिश्यते विज्ञानं न तथेह ब्रह्माविज्ञानव्यतिरेकेण माधनान्तर- विषय विज्ञानमुपदिश्यते । उक्तकादिभाधनापेक्षं ब्रह्मा- विज्ञानं परप्राप्ती माधनमुपदिश्यत इति चेन्ना नित्यला- मोक्षपेत्यादिना प्रयुक्तलात्। श्रुतिश्च तत्सृष्ट्वा तदेवाणु प्राविदिति कार्यम्य तदात्मत्वं दर्शयति । अभयप्रतिष्ठा- पपत्तेचा यदि हि विद्यावान् खात्मनोऽन्यन्न पश्यति ततोऽ- भयं प्रविष्ठां विन्दत इति स्वागयतोः परस्यान्यस्या- भावात् । अन्यस्य चाविद्याकृतावे विद्ययाऽवस्तुबदर्शनोप- पत्तिस्तद्दवितीयम्य चन्द्रस्यामत्त्वं यदतमिरिकेण चक्षुश्मता था• हेतुयादित्यर्थः । त्वं ग्रामोऽसीति न तवोपदेशः यत्राभे- दोपदेयाः प्रतीयतेऽत उपदेशवैषम्यान दृयान्तो युक्त प्रत्याए। न बधादिति । यदि विदुयः सकाशादन्य श्रिरो भय . हेतुनास्ति का तहि गतिर्यनिरिश्वरदर्शनस्येत्याशयार । प्यन्यस्य चेति । मल्पितभेदविशिष्टरूमेणेश्वरस्याविद्यालये मियाले सति विद्यया तधावस्तत्व दर्शनमुपपद्यते । ईश्रये मम प्रशाम्तेति मिथ्यवद्यतस्तम्य मम चैकाम्यमेव परमार्थमिति विद. दृश्या विशिएण्यासायमित्यर्थः । स्यान्तवा भाजते । नैवमिति: यथा चन्द्रकान्वदर्शनात् द्वितीयसन्को न ग्यते नैवं प्रशविदा .सध्या ते व्यतिरिक्वेश्वरः। प्रतिनियतप्रपयायभाराव भोजनादिप्र. इत्यनुपपत्त्या जीवन्मुक्तस्याप्यभ्युपगमारपनियमस्य चेश्वराधीन स्वाभ्युपगमादित्यर्थः । यद्यपि नागरे यतिर काभासदर्शनं विदुष. साथापि म तय कारणं नहि मायाको विरचितव्यायामामा.

·अस्माल्लोकात्मेत्य । एतमनमयमात्मानमुपस- भर न गृह्यते नैवं रयत इति चेन्न सुयुप्तसमाहितयोरग्रहणात्। सपुतेऽग्रहणमत्यासमवदिति चेत्र। म यहणात् । जाय- रखनयोरन्यस्य यइणात्सत्त्वमेवेति चेत् नाविद्याइतलात् । जाग्रत्यायोर्यदन्यपहणं जागनयोनदविद्यालतमवि- धाभावे ऽभावात्। सुपुग्नेऽग्रहणमप्यविद्याशतमिति चेन्न। स्वाभाविकत्वात् । दरस्य हिनत्वमविक्रियापरानपेक्ष- खात् । विक्रियामतत्वं परापेचवात्। नादि कारकापेई यस्त नस्तत्वं सतो विशेषः कारकापेको विशेष विकिया। जायस्वप्रयोय यहणं विशेषः । थद्धि यस्यान्यापेक्षं स्वरूप तत्तस्य तत्त्वं यदन्यापेक्षं न तत्तत्त्वं । अन्याभावेऽभावात् । तस्मात्स्वाभाविकलाजाग्रत्वभवन सुषुप्ते विशेषः । येषां । मा. द्विभेति । विदुयोऽपि स्थतिरेकदर्शनं न सदाननमित्याह । म सप्तेति । सपुते व्यतिरेकाग्रहासावसाधर्क न भवतीत्याह । सपुप्त रति ! यथा इपुकार खासतममाया तयतिरिकं विद्यमान मपि न पश्यति सधा सपुग्नेऽपि निरततया सुखासासया सदपि দ্বিতীয় ৰ যদি সমৰঘি। অন্যায় ঘনিধি- दनेऽपि तदनमेवालि सपुतऽपि न विधिदशासिषमिति प्रत्ययासु खस्याप्यात्मतादाम्याशानस्य च यतिरिवानिर्वध.. नादतताविकदितीयाभावादेवायमित्याह । म सवाग्रह सादिनि । पपुझे घेदनपलम्मादसावं सर्दि जायस्वप्रयोदपना- म्भाहतस्य सर्च किं न स्यादित्या बायदिति। धनात्मादावा. मस्वादिबुद्धिर विद्या नावे एव देतोपलमानोपलम्ममात्र सवसाधकमन्यथा सहिहप्याटेरपि सत्यप्रवादित्याहा गावि. पेति। नवाचार । सपुति । सयुप्ले रितीयस्याग्रहसममि जय- ॥

·११५ उ• शामति । एतं प्राणमयमात्मानमुपसङ्गामति । भा• पुनरीश्वरोऽन्य पात्मनः कार्यचान्यत्तेयां भयानिवृत्ति- र्भयस्यान्यनिमित्तत्वात् मतथान्यस्यात्मशानानुपपत्तिः । न चामत प्रात्मलाभ: । सापेक्षस्थान्यस्य भयहेतुत्वमिति चेन्न। तथापि तुल्यत्वात्। यदधर्माद्यनुमाहायीभूतं नित्य- मनितां वा निमित्तमपेक्ष्यान्यगय कारणं स्यात्तस्यापि नथाभूतस्यात्महानाभावाद्यानिवृत्तिरात्माने मदसतोरितरेतरापत्ती सर्वत्रानाश्वास एवैकलपचे पुनः मनिमित्तस्य संमारस्याऽविद्याकन्पितवाददोषः । तैमि- रकदृयस्य हि द्वितीयचन्द्रस्य नात्मलाभा नागो वास्ति। विद्याविद्ययास्तद्धर्मावमिति चेन्न। प्रत्यक्षत्वात् । विवेकावि- वेकी रूपादिवत् प्रत्यक्षावुपसभ्येतेऽन्नाकरणम्ला । न हि वा . घा. रूपाविद्यालतं न तु भेदाभावनिबन्धनमतो यदुक्तं सुषुप्ते सी. मनाक्षाभूता जीवः स्वयतिरिामभावादेव न पश्यतीति तद. सदित्यर्थः । सतोऽपि वितीयस्याविद्यावादग्रसमिति कोऽर्थः किंमध्यामागभादो जायते उतारकाशारोपः किं वाइसणा- काराविकृतसरूपावस्यानं । नाद्यः प्रागभावस्थानादिवायुपग. मात्न द्वितीयः। पईिसीयस्याः सपकाशवाखाभाव्याभ्युपगमेना. সন্ধ্যামালমান সন্ধায়াই দ মহ্মাগল্পগ্ধা- मसाया थभ्धुपगन्तव्यस्पेनाम समोहितसिद्धिप्रसङ्गात् । म रसीय सत्याहन स्वाभाविकात्वादिति प्यविकृतहरूमावस्यानं नावि- द्याफार्थमनागन्तुकत्यादिव्यर्थः । एतत् स्पुटयति । यस्य होत्या. दिना : सम्मा समुच्यते खातन्यसियभिमाधेर न वैयिका. भिप्रायेण क्रियावद्गुणवत्समवायिकाएं मानाभावादिति मएच्या पविक्रियेति विक्रियाभावापन सरूपमनपेक्षसिदि.

·उ. एतं मनोमयमात्मानमुपसङ्ग्रामति। एतं विज्ञा- भा० रूपस्य प्रत्यक्षस्य मतो द्रष्टधर्मत्वं । अविद्या च खानुभवेन रूप्यते मूढोऽधमविविकं मम विज्ञानमिति तथा विद्या- विवेकोऽनुभयते। उपदिन्ति चान्येभ्य श्रात्मनो विद्या युद्धा। तथा चान्येऽवधारयन्ति तमावामरूपपक्षस्यैव विद्याविद्ये नामरूपे च नात्मधर्मे नामरूपयोनिहित यदन्त रानीति श्रुत्यन्तरात् । ते. च पुनर्नामरूपे मवितर्यहोराचे दूव कल्पिते न परमार्थत विद्यमानेऽभेदे एतमानन्दमयमात्मानमुपसङ्कामतीनि कर्मकर्टत्वानुपप- त्तिरिति चेन्न। विज्ञानमात्रत्वात्मकमणस्य । न जलूकादि- वत्सङ्गमणमिधेपदिश्यते किं ताई विज्ञानमात्रं सक्षमण- श्रुतेरर्थः । ननु मुख्यमेव सङ्घमणं श्रूयते उपसङ्कामतोनि वादित्यर्थः । ग्रहणादिविक्रिया न खाभाविकी परापेक्षावात स्पटिकलोपियवदित्यर्थः । यदुतमनभेक्षसिद्धत्वादविक्रियाव. मिति सस् स्फुटवि। यहोमिएवं समते चित्माष्यतिरिक- श्वरस्य भय तारभावारभयं विदुषः सम्भवतीत्युपमाद्य नियों तरसम्भवमाइ। पामिति । सोऽन्यस्य सरूपे स्थिते गरेका नाइंसो घाधासासदवस्थानाध! तसत एव भयम्योत्यादेम- यामिभविष्यतीत्यापशाधन नचासत रति । व्यतिरिसवरस्य मतामात्रेण न भयहेतु किन प्राणितधमाधयक्षस्य तु तदभावादभयं भविष्यतीत्याशय नैतत्मायेन वायं । यधी- देरपि सहप्तेनात्यन्तामत्वानङ्गीकारामियायिकादिमते ऽपि सति ही कायान्ताभाव दुरवधारणत्याचेगापि वामिव्याशा न तस्थायीति। किञ्च सादसाबमापद्यते थधादिसंबछात्मा म्यामि का प्रवासतमाखभाषवपरीत्यं सतोऽसावामनं कस्यापि ·११७ उ• नमयमात्मानमुपसङ्ग्रामति । एतमानन्दमयमा- भा क्षेत्र। अनमयदर्शनात् । न ह्यन्नमयमुपमश्रामतो याह्या- दस्मान्जलूकावत्मङ्घमणं दृश्यतेऽन्यथा वा ॥ मनोमयस्य वहिनिर्गतस्य विज्ञानमयस्य वा पुनः मत्यात्यात्ममकाम- णमिति चेत्र । वात्मगि विक्रियाविरोधादन्योन्नमयमुष- सङ्कामतीति प्रष्टात्य मनोमयो विज्ञानमयो वा स्वात्मान- मेवोपसङ्घामतीति विरोधः स्यात् । तथा मानन्दमय- स्यात्मसरमणमुपपद्यते। तस्मान्न प्राप्तिः सङ्घमणं नाप्यन्त्र- मयादीनामन्यतमकर्टकं पारिशिष्यादन्नमयाद्यागन्द- मयान्तात्मव्यतिरिककर्टकं ज्ञानमात्रञ्च सङ्घमणमुपपद्यते जानमाचवे चानन्दमयानन्यस्यैव मान्नरस्याकाशाद्य- नगयान्तं काय्यं सृष्ट्वाऽनुप्रविष्टस्य पदयगुदाभिषम्बन्धाद- नमयादिवनात्मस्वात्मविभ्रमामङ्गमणात्मविवेकज्ञानोत्प- धा• मते न घटत प्रत्याह। सदसतोरिति । खमत निगमयति । एकत्वपक्ष रति । प्यविद्याकल्पितं भयं विद्यया निवर्तत इति वदती विद्याविद्ययोरात्मधर्मस्वमिर नतो धर्मात्याद- विनाशयोर्विकारित्वमनित्यत्वं च प्रसन्यतेति श्यते। विद्या- विद्ययोरिति । पाल्पितयोविद्याविद्ययोरामगि भयाभयहेतु स्वसम्भवानात्मधर्मत्वे प्रमाणमस्ति प्रत्युत वैधत्वादूपादिवदात्म- धर्मत्वं नालीत्यनुमातु एकात इत्याह । न प्रत्यक्षत्वादिति ।। चिमात्र समानादिरनिर्वाथाविद्यान्तःकरणरूपेण परिणमते तवान्तःकरगं तामससाचिकायस्थाभेदेन धान्तिसम्यक्शामा- कारेण परिणामले तस्मिन् प्रतिविम्बितबिधातुः सोपाधिधर्मेणैव मान्तः सम्पद ति च व्यवड़ियले न तत्तती विद्याविद्या. वाचमित्याए । मेघ मुमरिति । उपन्यायेन ब्रह्मवितो ·११८ उस्मानमुपसङ्कामति तदप्येष आको भवति । इत्यष्टमोऽनुवाकः । भा. त्या विनश्यति तदेतस्मिन्नविद्याविभ्रमना मनमण- शब्द उपचयंते न हन्गथा सर्वगतस्यात्मनः सह- मणमुपपद्यते वस्वन्तराभावाच । न च खात्मन एव सञ्जमणं । न हि जलूकात्मानमेव सामति । तस्मात्सत्य भानमनन्नं प्रीति यथोतलक्षणात्मप्रतिपत्त्यर्थमेव पहभ- वनमर्गप्रवेशरमभयाभयमझमणादिपरिकल्पिते भह्मणि संध्यवहारादिविषये न तु परमार्थतो निर्विकल्पे ब्रह्माणि कचिदपि विकल्प उपपद्यते । तमे निर्विकल्पमात्मानमेवं कमेोपसङ्कम्य विदित्वा न बिभेनि कुतचिन्नाभयं प्रतिष्ठा विन्दत इत्येतस्मिन्नर्थेऽप्येप सोको भवति। सर्वस्यैवास्थ प्रक- । पा. प्रक्षाभिन रत्युक्तं । तत्र परोक्तमुदाय निरस्यति ! घभेद- रत्यादिमा । नामन्दमयः परमात्मा मच सत्र प्रवेशः समय किन्तु यविषयमधात्मताशाननानन्दमयस्यामसण भान्तिर ही. सहातिक्रमणं बाधोऽथ विवक्षित बर्ष । धन्यथा वेति । मोडे पक्षिप्रवेशवत्यर्थः । यद्यप्यममये मुशंसामयं न सम्भ- पति तथापि मनोधुयाहिर्विषये प्रत्तयोतसो व्यावृत्य स्वरूपे. स्वस्थान समयं दृरं तथा दुःखिन यानन्दमयस्य सहपाव- म्मान समय भविश्यतीया । मनोमयस्येति । वरुपावस्था- नस्यानागन्तुकात्यायकमविरोधाच न सम्मुरथमामयमित्यार । नेवि । ज्ञानमात्रत्वे वा सामवस्य किं फलतीयत था। शान- मात्राये चेति । मुख्यासम्भवे गोयाग्रह नायमेवासोधियान- याधात्म्यप्रविषेधपिपियस्याध्यक्षस्य साधनमेष सामयं पलती. तिभाषः । रतय सम्मुर समवमन्वेषणीयमिया । पत. .

·११८ यतो वाचो निवर्तन्ते । अप्राप्य मनसा सह । आनन्दं ब्रह्मणो विद्वान् । न बिभेति कुतम- नेति । तर ह वाव न तपति 1 किमहर साधु नाकरवं 1 किमहं पापमकरवमिति । स य एवं विद्वानेते आत्मानए स्पृणुते । उभे सवैष एते आत्मानए स्पृणुते । य एवं वेद । भारणस्थानन्दवयर्थस्य मञ्जपतः मकाशगायैप मन्तो भवति।। रत्यरामोऽनुवाकः ॥ ८॥ यतो यरमानिर्विकल्पाद्ययातस्तक्षणादद्दयानन्दादा मनो वाचाऽभिधानानि द्रव्यादिमविकल्पवस विषयाणि वस्तुसामान्यानिर्विकल्पेऽदयेऽपि ब्रह्माणि प्रयोकृभिः प्रका- शनाय प्रयुज्यमानानि अप्राप्याप्रका ग्लेव निवर्तन्ते । स्वमा- माझियन्ने । मन इति मत्ययो विज्ञानं तश्च यत्राऽभि- धानं प्रत्तमतोन्दियार्थे नदन्येव प्रवर्तते प्रकाशनाय। यत्र विज्ञान तत्र वाचः प्रतिः । तस्मात्मवि वाभ- भसयोरभिधानप्रत्यययोः प्रत्ति: सर्वत्र । नरमाबाह्य- प्रकाशनाय मळथा प्रयोतभिः प्रयुज्यमामा अपि वा। यस्मादप्रत्ययविषयादनभिधेयादग्यादि विशेषणात्सहैव था• न्तराभावाति । सामणस्यौपचारिकत्यं व्याख्याथ प्रकरणस्य महत्तात्पर्य्यमुपसंशरक्षेनाइ । तसादिनि । इत्यरमोऽनु- साध्वसाधुनी न खः प्रकाशेते घेति समझाएमात्रमात्मतत्त्वमेव বৰঃ ৰ বানিবিদ মহাঘালয় সাময়িক ·१२० उ• इत्युपनिषत् ॥ इति नवमोऽनुवाकः En ब्रह्मदिदमयमिदमेकविएशतिरनादन रसमया- दनात्प्राणो यानोऽपान आकाशः पृथिवी पुच्छर पद्धिएंशतिः प्राणं यजुक्सामादेशो- ऽथवीङ्गिरसः पुच्छं दाविशतिर्यंतश्रति सत्यं योगो महायादशविज्ञानं प्रियं मोदः, प्रमोद भा• मनसा विज्ञानेन सर्वप्रकाशनममर्थन निवर्तन्ते । तं ब्रह्माण धानन्द चोत्रियस्थाऽजिनस्याऽकामहतस्य सर्वेषणा- विनिर्मुझस्थात्मभूतं विषयविषयिसम्बन्धविनिर्मुझं स्वाभा- विकं नित्यमविभक्तं परमानन्द ब्रह्मणे विद्यान् यथोक्रेन विधिना न बिभेति कुतश्चन निमित्ताभावात् । नहि तस्माद्विदुयोऽन्यदस्वन्तरमस्ति वस्तु भिन्नं । यतो बिभेति अविद्यया यदोदरमन्तरं कुरुते । अथ तस्य भयं भवतीति धुक्तं । विदुषश्वाविद्याकार्य्यस्य तैमिरिकदृष्टदितीयान- न्द्रवन्नाभाभयनिमित्तस्य न विभेति कुतझनेति युज्यन्ने । मनोमये चोदाहतो मन्त्रो मनमो ब्रह्माविज्ञानसाधनत्वात्। तत्र अावमध्यारोप्य तत्स्तुत्यर्थ न बिभेति कदाचनेति भयमा प्रतिषिद्धमिहादैतविषये न बिभेति कुतसनेति' भयनिमित्तमेव प्रतिषिध्यते । नन्वस्ति भयनिमित्तं साध्व- पा• बन्न वस्तु सदाकामान्यत्वे नासत्वादप्रकाशमानवाचत्यभिप्रेत्याए । বঁন মিযনি আমবিয়া আসসনি- भन्न पासीत् दानीन्तु ये सामसाधुनी थनिय हेतु बभवतुरते ·3. आनन्दो बल पुच्छ डाविशतिरसनेवाथाष्टा- वित्तिरसत्षोडश भीषास्मान्मानुषा मनुष्यग- न्धवीणां देवगन्धवीणां पितृणां चिरलोकनाका- नामाजानजानां कर्मदेवानां ये कर्मणा देवा- नामिन्द्रस्य बृहस्पतेः प्रजापतेब्रह्मणः स यत्र सङ्गामत्येकपञ्चाशद्यतः कुतश्च नेतमेकादश नव । भा० करणं पापक्रिया चा नैवं कथमित्युच्यते एतं यथोलमेवंविदं ६ वावेत्यवधारणार्थी । न तपति नोइजयति नात्यन्तं तापयनि । कथं पुनः साध्वकरणं पापक्रिया च न तपतीत्यु- च्यते। कि कस्मात्माधु शोभनं कर्म नाकरवं न कृतवानस्मीति पचासन्तापो भवत्यामन्ने सरकाले तिथा कि कमाया प्रतिषिद्धं कमाकरवं फतवानीति च नरकपतनादि- दुःखभयात्तापो भवति । न एने माश्वकरणपापकिये एव- मेनं न तपतो यथाऽविद्यामं तपतः। कमात्पुनर्विद्वांस न तपत इत्युच्यते । स य एवंविदानेते साध्वमाधुनी तापहेतु इत्यात्मानं स्पृणुते पोषयति वलयति वा परमात्मभा- वेनोभे पश्यतीत्यर्थः । उभे पुण्यपापे हि यरमादेवमेष विद्वानेते श्रात्मानमात्मरूपेणैव पुण्यपापे वेग परूपेण या• यात्मवेति ज्ञानेन खात्मानं साध्वसाधुकरणेन शेणपायेच लोकद्दय्या निष्पाद्यमाने पुण्यपापे दृष्टा । दृश्यते च विहान न विभेतोबार । स्पात एवेति । इति नवमोऽनुवाकः । रति श्रीमत्परम इंसपरित्राजकाचार्यश्रोशुद्धानन्दपूज्यपादशिष्यभगव. a ·१२२ उ• सह नाववतु । माविदिषावहे । ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः। ब्रह्मविद्य एवं वदेत्युपनिषत् ।। इति ब्रह्मानन्दवल्लो। ॥ ॐ तत्सत् ॥ हरिः ॐ ॥ सहनाववतु । सह ना भुनना । मह वीर्य करवावहै । तेजस्वि नावधीतमस्तु मा विद्विषामहे । ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः ॥ भा० शून्ये त्या प्रात्मानं स्पृणुत एव । को य एवंवेद यथोलम- दैतमानन्दं ब्रह्म वेद तस्यात्मभावेन दृरे पुण्यपापे निर्वी- यंतापके जन्मारम्भके न भवत द्वतीयमेवं यथोक्ताऽस्यां वल्यां ब्रह्मविद्योपनिषत्साभ्यो विद्याभ्यः परमरहस्य दर्शितमित्यर्थः। परं अयोऽखां नियमिति ॥ इति नवमी- ऽनुवाक: ॥६॥ इति श्रीपरमहंस परिव्राजकाचार्य श्रीगो- विन्दभगवत्पूज्यपादशिय्यस्य श्रीशङ्करभगवतः कता तैत्ति- रीयोपनिषद्भाव्ये प्रधानन्दवल्ली नाम दितीयाध्यायः ॥२॥ ॐ सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म श्राकाशादिकार्यमन्त्रमयान्तं सृष्टा तदेवानुप्रविष्टं विशेषवदिवोपलभ्यमानं यस्मात्त- स्मात्सर्मकार्यविलक्षणमदृश्यादिधर्मक मेवानन्दं तदेवाह- मिति विजागोयादनुप्रवेभस्य तदर्थवात् तस्यैवं विजानतः या दानन्दज्ञानविरचितं तैत्तिरीयोपनियङ्कायटोकायां प्रझानन्द. वल्ली नाम दितीयोऽध्यायः ॥२ । तत्सत् । वृत्तानुवादपूर्वकमुत्तरवलीसम्बन्धमा । सत्यं ज्ञानमित्या- दिना । तप.इवि पदार्थ विवर वाच्यार्थज्ञानधाधनमित्यर्थः । 4 ·3. भृगु वारणिः । वरुणं पितरमुपसमार । अधीहि भगवो ब्रह्मेति। तस्मा एतत्सोवाच । अनं प्राणं चक्षुः श्रोत्रं मनो वावमिति । तए होवाच । यतो वा इमानि भूतानि जायने । भा. भाइभ कर्मणी जन्मान्तरारम्भके न भयत इत्येवमा- नन्दवल्यां विवतितोऽर्थः। परिममाता च ब्रहाविद्या। अतः परं ब्रह्मविद्यासाधनं तपो चक्रव्यमन्त्रमयादिविषयाणि चोयामनान्युक्तानीत्यतः पूर्व्यवच्छान्तिपाठपूर्वकमिदमा- रभ्यते । प्राण्यायिकाविद्याम्तुतये प्रियाय पुचाय पिना- नोति भृगुवै वारुणिः । वैशब्दः प्रमिद्धानुसारको भृगु- रित्येवंगामा ममिद्धोऽनुस्मार्यते । वारुणिवरणस्थापत्यं वारुणिवरुणं पितरं ब्रह्म विजिज्ञासुरुषसमारोपगतवान् अधोहि भगवर ब्रह्मेत्यनेन मन्त्रेण । अधीमध्यापय कथय। म च पिता विधिवदुपमन्नाय तस्मै पुत्रायैतदनं प्रोवा- चान्नं प्राणं पचः श्रोत्रं मनो वाचमिति । अन्नं शरोरं तदभ्यन्तरच प्राणमन्तरमुपलधिमाधनानि चतुः ओचं मनोवाचमित्येतानि प्रदोपली दाराण्युक्रवान् । उल्का च प्पा. यधीही त्यध्यापय मारय । रकमरण इति धातु पाठादित्यर्थः । अझोपलब्धावितितस्यत्वमर्थ विवेकाय द्वारायि पारीसदिचेया ऽन्यथानुपमत्या हि साक्षिभूवचिनापुर्विविशत रति भावः । ন স্বয়ম্বাঘান থানায় জ্বি নামী- त्यभिप्रेन्य तदर्थस्य अझी स्वक्षणमुक्त वानित्यर्थः । सावशेयो- ·१२४ उ.येन जातानि जीवन्ति यत्प्रयन्त्यभिसंविशनि 1 तद्दिजिज्ञासस्व । तइलेति । सतपातप्यत । सतपस्तता ॥ इति प्रथमोऽनुवाकः ॥ १॥ अन ब्रह्मेति यजानात् । अनायेव खत्वि- भा० द्वारभूतान्यतान्यन्नादीनि तं भृगु होवाच । ब्रह्मणे लक्षणं किन्नत् यता यस्मा इमानि ब्रह्मादीनि स्तम्बपर्यन्तानि भूतानि जायन्ते । येन च जातानि जीवन्ति प्राणान्धार- पन्ति वर्द्धन्ते । विनाशकाले च यत्प्रयन्ति यवल प्रतिग- च्छन्ति अभिसंविन्ति तादात्यमेव प्रतिपद्यन्ते उत्पत्ति- स्थितिलयकालेषु यदात्मतां न जहानि भूतदेहं तवणे लक्षणं। तदा विजिज्ञासस्व विशेषेण ज्ञातुमिच्छस्व । यदेवं लक्षणं ब्रह्म तदनादिदारेण प्रतिपद्यस्वेत्यर्थः । श्रुत्य- नारञ्च प्राणस्य पाए उत चनुपच चुस्त त्रस्य श्रीवगन्न- स्वान्नं मनसा मनो ये विदुस्ते निचिक्युम पुराणमय्य- मिति । ब्रह्मोपलब्धी दाराण्येतानि दर्शयति । स भृगु- ब्रहोपखन्धिदाराणि ब्रह्मलक्षणं च श्रुत्वा पितुस्तप एवं अझोपलब्धिसाधनत्वेनाऽतप्यत तप्तवान् । कुतः पुनरनुप- था. रिति पदार्थोपलक्षणस्यैवाभिधानादखण्डवाफ्यार्थस्यापति- पादनात् यदाभेदशानाच पुरुषार्थसम्भवदुदरमन्तरं कुरत इति निन्दितत्वादनो वाक्या_वगतिपर्यन्तं तात्पर्धेय लक्ष्यप- दाविवरसमारल्या नुमितवानित्यर्थः । स तपस्तति कुत्रदं पित्रोक्तं सक्षयं परिपूर्ण भववियफायेश घेणसा पालोयामं मोति व्यमानात् । यद्यते भव्यते सबैरिति सर्वप्रतिपत्तिला.

·उ• मानि भूतानि जायन्ने । अनेन जातानि जीवन्ति । अन प्रयन्त्यभिसंविशन्तीति । तड्दि- ज्ञाय 1 पुनरेव वरुणं पितरमुपासमार । अधी हि भगवो ब्रोति । त होवाच । तपसा ब्रह्म चिजिज्ञासस्व । तपो ब्रोति । स तपोतप्यत। स नपस्तप्पा । द्वितीयोऽनुवाकः ॥ २ ॥ भादिरस्यैव तयमः भाधनत्वप्रतियत्ति गेः मावपकिरना- दिब्रह्मणः प्रतिपत्ती दारं लक्षणं च यतो वा इमानि भूतानीत्युभवान्। मावशेषं हितासाचा हा निर्देशात् । अन्यथा हि खरूपेणैव ब्रम निर्देष्टव्यं जिज्ञासवे पुना- येदमित्यरूपं ब्रह्मेति। न चैवं निरदिशत् किन्ताई साव- शेयमेवोकवान् । अतोऽवगम्यते नूनं माधनान्तरमण्यपे- इते पिता ब्रह्मविज्ञानं प्रतीति । तयो विधेयमतिपत्तिस्तु सर्वसाधकतमत्वात्सयां धि नियतमाध्यविषयाणां माध- नानां तप एव साधकतम माधनमिति हि प्रसिद्ध लोके। नसात् पित्रानुपदिएमपि ब्रह्मविज्ञानमाधनत्वेन तपः प्रतिपदे भगः। तच तपो वाह्यान्तःकरणसमाधानं नवार- कलात् ब्रह्मप्रतिपत्तेः। गगरानेन्द्रियाणाकाथ्यं परम तपः तस्यायः सर्वधर्मेभ्यः स धर्मः पर उच्यत इति रहने व था. धारसं स्यूल कारणं भूवमञ्चक विराट्समममशब्दनोच्यते । सस्य स्यूलभातिक धारणत्वात् । यतो वा इमानोति लक्षणस्य सत्र योजयितुं प्रापयत्वासोति प्रतिपनवानित्यर्थः ।

·१२६ उ. प्राणो ब्रह्मेति यजानात् । प्राणायेव खल्वि- मानि भूतानि जायते । प्राणेन जातानि जीवन्नि । प्राणं प्रयन्त्यभिसंविशन्नीति । तद्धि- ज्ञाय 1 पुनरेव वरुणं पितरमुपससार । गधी हि भगवा ब्रोति । त होवाच । तपसा ब्रह्म विजिज्ञासस्व । तपोब्रह्मेति । स तपाऽतप्यत। स तपस्तप्त्वा ॥ तृतीयोऽनुवाकः ॥ ३॥ मनो ब्रह्मेति यजानात् । मनासो सेव खत्वि- मानि भूतानि जायन्ते । मनसा जातानि भास च तपसवा अन्नं ब्रह्मति व्यजानादिज्ञातवान् । सद्धि यथोक्तलक्षणेपेत। कथा बनायेव खल्विमानि भूतानि जा- यन्तेऽनेन जानानि जीवन्ति धन प्रयन्ति अभिविन्तीति। तस्माद्युममन्नस्य मदात्यमित्यभिप्रायः। म एवं तपस्वाइन ब्रहोति विज्ञाय लक्षणेनोपपत्त्या च पुनरेव मंशयमापन्नो वरुणं पितरमुपसमार अधीहि भगवो ग्रहोति । कः पुन: मंत्रायतरस्येत्युच्यते। अन्नस्योत्पनिदर्शनात्तपसः पुनः पुनरुपदेशः माधनानिमयलावधारणार्थः । यावद- छणे लक्षणं निरतिशयं न भवति यावच जिज्ञासा न था. विराज उत्पत्तिदर्पगाभुतिस्मृतिषु लक्षयं तप सम्पूर्ण न भरतीति पुनलपोऽसप्यात विचार्य । तस्कार कियाशकि- विययतया प्रागशब्दल यं हिरण्यगर्भ सकल्पाध्यवसायति. विशिएतया च मनोविज्ञान प्रति यशानात- स्यापि कार्यस्वालक्ष न भवतीति विधाय्यं सत्कारणं ·१२० उ. जीवन्ति । मनः प्रयन्त्यभिसंविशन्तीति। तदि- ज्ञाय 1 पुनरेव वरणं पितरमुपससार । अधी हि भगवो ब्रह्मेति । तर होवाच । तपसा ब्रह्म विजिज्ञासस्व । तपो ब्रह्मेति । स तपो- उत्तप्यत । स तपस्तत्त्वा ॥ चतुर्थोऽनुवाकः ॥ ४ ॥ विज्ञानं बलेति यजानात् । विज्ञानाव खल्विमानि भूतानि जायने । विज्ञानेन जा- तानि जीवन्ति । विज्ञानं प्रयन्त्यभिसंविश- नीति 1 तद्विज्ञाय । पुनरेव वरुणं पितरमु- पससार 1 अधीहि भगवो ब्रह्मेति । त होवाच । तपसा ब्रह्म विजिज्ञासस्य । तपो ब्रह्मेति । स तपाऽतप्यत । स तपस्तप्त्वा । पञ्चमोऽनुवाकः ॥ ५॥ भा निवर्तते तावत्तप एव ते साधनं । तपसा एव ब्रह्म जिज्ञास- खेत्यर्थः । ज्यन्यत् । एवं तपमा विसद्धात्मा प्राणादिषु साकल्टोन ब्रह्मलक्षणमपग्यच्छनैः शनैरनुप्रविण्यान्तरत- ममानन्दं ब्रह्म विज्ञातवांतपसा एव साधनेन भृगुमा- माइहाविजिजामुना वाह्यान्तःकरणममाधानलक्षणं परमं तपः माधगमनुष्ठेयमिति प्रकरणार्थः ॥ था. स्वातन्वेश निशिय सर्वेः प्रार्थमानत्यानन्दशब्दवाच्यं माया- चिपिर ब्रोति विज्ञाय विशिरस्याशियान्तरात्मत्वानुमपत्ते कारणत्वोपलक्षित विशुद्धानन्द ब्रोति विशालवामित्यर्थः ।

·१२८ उ. आनन्दो ब्रह्मेति बजानात् । आनन्दामेव खत्विमानि. भूतानि जायते । आनन्देन जा- तानि जीवन्ति । आनन्दं प्रयन्त्यभिसंविश- नीति । सेषा भागवी वारुणी विद्या परमे व्योम- न्प्रतिष्ठिता । स य एवं वेद प्रतितिष्ठति । भा. अधुनाऽऽख्यायिकातोऽपसृत्य युनिः खेन वचनेनाख्या- यिकानिर्व_मर्थमाचरे । मा एपा भार्गवी भृगुणा विदिता वरुणेन प्रोता वारुणी विद्या परमे व्योमन् हृदयाकाशगु- हायां परमानन्दऽते प्रतिष्ठिता परिममाप्ता अनमया- दात्मनोऽधिप्रवृत्ता। एवमन्योऽपि तपसा एव साधनेन । अनेनैव कामेणानुप्रविग्यानन्दं बहा वेद । स एवं विद्यापति- छानामतितिष्ठत्यानन्दे परमे ब्रह्माणि बहीव भवतीत्यर्थः । दृष्यञ्च फलं तस्योच्यते । अन्नवान्प्रभूतमनमस विद्यत इत्यानवान्। मत्तामात्रेण तु मला सवानिति विद्याया विशेषो न स्यात् । एवमन्नमत्तोत्याबादो दोहानिर्भवतो- त्यर्थः । महान् भवति। केन महत्त्वमित्यत शह। मजया चा प्रभृतलविशेषयं न श्रुतं कथं निक्षिप्यत रत्याशा । सत्तामाणेति । अत्र सचामाचे विमिक्षित अफरादेरपि पर स्थित्याक्षितान्नेगामवानिति विद्यायाः माविशेयो नोक्तः स्वादतरद्वषाप्रभूतत्वविशेषणं निक्षिप्तमित्यर्थः। वस्येश्वरया. नुग्रहात विदुवामप्यनादिसहिदृश्यतेऽद्योबियमतावरमि- त्युतत्वात् । किमुत तदात्मत्वं साक्षादनुभवत रति घनं पा न मिन्दात् यदृच्छयोपमन्नं ! एतध दृरफल अझविदो जीव.

·उ• अनवाननादो भवति । महान् भवति । प्रजया पशुभिब्रह्मवर्चसेन । महान् कीन्यो । षष्ठोऽनु- वाकः ॥ ६॥ अनं न निन्द्यात् तद्रता प्राणा वानं शरीर- भा• पुत्रादिगा पाभिर्गवाचादिभिब्रह्मवर्चमेन शमदमशा- नादिनिमित्तेन तेजगा महान् भवनि कोवा ख्यात्या शुभ- प्रचारनिमित्तथा साक्षादनुभवनीव्यर्थः । किशानेग द्वार- भूतेन विज्ञानं यस्मात्तस्माइरुमिवान्नं ग निन्द्या नद- स्येवं ब्रह्मविदो ब्रतमुपदि भ्यने बतोपदेशोऽस्तुतये स्तुति- भावश्चान्नस्य ब्रह्मोपलन्धुपायत्यात् । प्राण वाऽन्न । शरीरान्तीवाप्राणस्य । यद्यस्यान्तः प्रतिहितं भवति तत्तस्या भवतीति॥ भरीरे च प्राणः प्रतिछिनस्तरमामाणोऽनं शरीरम- प्या• मुक्तस्याप्यविद्याले गरवसाताभासं पश्यतो गानुपयन्नं यस्येश्वर- स्यानुस हादविदुधामपि यनादिसम्बदिश्यते किमत सदात्म- तत्वं । चन्नमपतएं प्राप्तं न निन्द्यात् यदृच्छयोपपन्नं । थयो- छिए मुतावरमित्युतास्यात् । ब्रह्मविदो नियमाभिधानं साधक- स्यानुसागायें । एवं चायार्थ प्राने लक्ष्यपदार्थानुसन्धान मुख्यं साधनं तत्फलं चोपसंहायाधुना विचारासमर्थस्य मन्दाधि- फारियाऽनावादरूपेण प्राणापासनं गौवं सधर्म विधत्ते । प्राणो वाऽनमित्यादिना । उपासगमपि पलानभिसन्धिनानुष्ठित बुद्धिद्वारेण द्राक्षानायोपकरोतीत्युलं मुख्याधिकारियलपवा- दायोपकरिष्यति। यत्र वागादी यफनं कार्य क्षमादीव्यर्थः । महानिति R ·उ मनादं । प्राणे शरीरं प्रतिष्ठितं । शरीरे प्राणः प्रतिष्ठितः । तदेतदनमने प्रतिष्ठितं । म य एतदनमन्ने प्रतिष्ठितं वेद प्रतितिष्ठनि । अनवाननादो भवति । महान् भवति । प्रजया पशुभिब्रह्मवर्चसेन । महान् कोयी । सप्तमोऽनु- वाकः ॥७॥ भा० बादं । नथा शरीरमप्यन्नं प्राणोऽनादः । कम्माप्राणे शरीरं प्रतिष्ठित । तग्निमित्तत्वाधीरस्थितेः । तस्मादेत- दुभयं शरीरं प्राणयान्नमवादश्च । येनानान्यस्मिन्- प्रतिष्ठितं तेनानी येनान्योन्यस्य प्रतिष्ठा तेनान्नादः। तस्मा- प्राणः शरीरञ्चाभयमन्नमनादि च। स य एतदन्नमन्ने पति- हितं वेद प्रतितिष्ठत्यवासादात्मनैव । किश्चानवानबादी भवतीत्यादि पूर्ववत् । अन्न न परिचचीत न परिहे- रेत । तदृतं पूर्णवमुत्यर्थं । नदेयं इभाशुभकम्पनयाऽपरि- हीयमाणं सनं महीकृतमन्नं स्यादेवं यथोक्तमुत्तरेय्यथा- पोवा अन्नमित्यादिषु योजयेत् । अमुज्योतिरिति अज्या- या• प्रजादिभित्रवानिति । स्युतभोगसाधनवान् विराडेवेत्यर्थः । श्रुत्यन्तरासिद्धेरिति । य एवमेवाः पञ्च देवता घायुवि संवर्ग रत्यादिश्रुधन्तराष्ट्रह्मणः संहर्टचं वायुहारशमिनि वायुनमगाः परिमः संहारसाधनमित्यर्थः । तत्कथं परिमरगणतयाऽऽकाशो- যাধন বিনীন্তন আছ। নি? হ মহিব্বাঘিম. पासनमानमध्यारोपावस्थायामुपदिशामवादरिमभिप्रेया । प्रायो वाम मित्यादिना।

·अनं न परिचक्षीत । तद्वतं । आपो या नं 1 ज्योतिरनादा अप्सु ज्योतिः प्रतिष्टित ज्योतियापः प्रतिडिताः । तदेतदनमने प्रति- ठितं । स य एतदनमने प्रतिष्ठितं वेद प्रति- तिष्ठति। अनवाननादोभवति। महान् भवति । प्रजया पशुभिब्रह्मवर्चसेन १ महान् कीत्यी ११ अष्टभाऽनुवाकः ॥ ॥ भा० तिपोरनानाद गुणत्येनोपासकस्यान्नस्य बजकरणं मतं । तथा पृथिव्यामाकाशोपासकस्य वमती च वमति- निमित्तं कश्चन कञ्चिदपि न प्रत्यापहीत वमत्यर्थमागतं न निवारयेदित्यर्थः । वामे च दत्तेऽवश्यं ह्यानं दातव्यं । तरमाद्यया कपाच विधया येग के प्रकारेण बन्न प्रामुयात् यहन्नमनाई गर्यादित्यर्थः । थमादन्न- वन्तो विद्वांसोऽन्यागतायानार्थिने अराधि मंमिद्धमस्मै अनमित्याचक्षते न नास्तीति प्रत्याख्यानं कुर्वन्ति तम्माच- तोर्वहन प्राप्नुयादिति पूर्येण सम्पन्धः । अपि चानदा- नस्य माहात्म्यमुच्यते। यथा यत्काल प्रयच्छत्यन्न तथा भोक्तृत्वादिलक्षणः संसारः कार्यगोचर इति विवस्तम जीवस्यानोमाधिकसंसारित्वन्दरं वस्यामि कार्यात्वादिति भागव. तामां मतमझाय दूययति । नचात्मायोन्यादिना छान्दोग्यश्रुत्यनु- सारेण विकाराकारात्मना प्रवेशमारा वाक्यो विरोधमा । धनेन जो नेत्यादिना मान्यादेशादिभावमापनस्य जीवन्य प्रहा- ·१३१ उ• अनं बहु कुति । तद्भुतं । पृथिवी वाइन । आकाशोऽनादः । पृथियामाकाशः प्रतिष्ठितः । आकाशे पृथिवी प्रतिष्ठिता 1 तदेतदनमने प्रतिष्ठितं । स य एतदनुमने प्रतिष्ठितं वेद प्रतितिष्ठति । अनवाननादोभवति । महान् भवति.१ प्रजया पशुभिब्रह्मवर्चसेन । महान् कीन्यी । नवमोऽनुवाकःn En भा० तत्कालमेव प्रत्युपनमते । कमिति तदेतदाह । एतदै अन्नं मुखतो मुख्ये प्रथमे वयमि मुख्यथा वा वृत्त्या पूजापुरः- सरमभ्यागतायान्नार्थिने राद्धं संसिद्धं प्रयच्छतीति वाक्य- शेषः । तस्य किं फलं स्थादित्युच्यते । मुखतः पूर्व वयगि मुख्यया वा वृत्याऽस्म अन्नदायार्न राशते यथा दत्तमुप- तिष्ठत इत्यर्थः । एवं मध्यतो मध्यमे क्यति मध्यमेन चोप- चारेण तथा ततोऽन्ते वयसि जघनेनायचारेण परिभवेन साथवागी राध्यते मंमिझत्यन्नं । य एवं वेद य एवमन्नस्य यथोक्तं माहाम्यं येद नदागम्य फलं चयो फलमुपनयेत्॥ इदानों अह्मण 'उपासनप्रकार उच्यते । क्षेम इति वाचि हेमा नामोपात्तपरिरक्षणं ब्रह्म वाचि मरूपेण प्रतिष्ठि- नमित्युपास्यं । योगक्षेम इति योगोऽनुपात्तस्योपादानं । ना या व्यतिरिक्तम्येय ब्रह्मरित्यदिश्यते संसारित्वापोशाची माट- द्विरिव परयोपिति रामापोहाची । यतस्तत्त्वमसीत्युपदेशम्या- न्यार्थषान जीवस्य पारमार्थिक मसंसारि व्रक्षात्मत्वमित्या --

·१२३
न वाचन वसती प्रत्यावक्षोत । तद्वतं । तस्मा-
द्यया कया च विधया वहनं प्रापुयात् 1 गरा-
ध्यमा अनमित्याचक्षते । एतद्दे मुखतान्तर
रादं । मुखतोऽस्मा अनए राध्यते । एतदे
भा.वियोगमा प्राणापागयोलकताः मतपतो यपि
तथापि न प्राण्याननिमित्तावत्र किन मनंगिमिती।
लगाना योगगारमना माणापागयोः प्रतिष्ठिनमित्यु-
पाग। एवमुत्तरप्यन्येषु नेन तेनारमना पाहोयापारों को
मामानिय॑तासमायो: कात्मगा मन प्रनिहितमुपास्य ।
गतिरिति पादयोः । विमुकिरिति पायो । इत्येता-
गागुपोर्मनुषु गवा भानुप्याः मगाना याध्यामिषयः
ममामा भानानि विभागानुपामगागोव्यर्थः ॥ अथा-
गन्तरं देवोदिव्यो देवेषु भगाः ममाला उन्यो । रति-
रिति रो। ररेरणादिवारण समिरेतुलाधीव रसा-
त्मना यो व्यवस्थितमित्युपाम्यं । तथान्येषु नेग तेनारगना
गावापाम्यं । तथा यन्नपेण विद्युति॥ योरपेण पशुपु।
ज्योतीपेए नसचेषु। प्रजातिरसामग्यततप्राप्तिः पुत्रेण
एपविमोचधारेणानन्दः सनियेनाममुपम्यनिमित्तं
या सहपयति । भायान्तरामनाम्मेदादिना । थबाधिनत्ममुग्या-
सामागाधिकरग्यविरोधादनमनि भोवे बदत्यगम्पादनार्थस्य
কলিন মুক্ষীন মোবিয়াছৰিয়ালযি.
मात्मसिद्धमियाद | मिति । सर्वप्रमाणानामनुग्राहकान

·उ० मध्यताइनए राछ मध्यतोऽम्मा अनुर राध्यते। एतद्धा असतोऽनए राद्धं 1 जनतोऽस्मा अनए राध्यते ॥१॥ य एवं वेद । क्षेम इति वाचि । योगक्षेम इति प्राणापानयोः कम्मति हस्तयोः। । भा ब्रह्मैवानेनात्मनोपम्ये प्रतिष्ठितमित्युपास्यं । मय ह्याका प्रतिष्ठितमतो यत्मप्रमाकाशे तद्ववेत्युपास्। तचाका ब्रह्मैव । तस्मात्तत्सर्वस्य प्रतिष्ठेत्युपासात । प्रतिष्टागुणेपास- नात्प्रतिष्ठावान् भवति । एवं पूर्वेष्वपि । यद्यन्नाधीनं फर्स तीव तदुपासनात्तद्वान् भवति इतिहरच्या श्रुत्यन्तराच तं यथायथोपासते तदेव भवतीनि । तन्मह इत्युपामीत । महो महत्त्वगुणवत्तदुपासीत । महान् भवति । तन्मग इत्यु- पामीत । मननं मनो मानवान् भवति मननसमर्थो भवति। तन्त्रम इत्युपामीतानमनं नमो नमन गुणवदुपासीता नम्यन्ते प्रवीभवन्धमा उपामित्रे कामाः काम्यन्त इति भोग्या विषया इत्यर्थः। तोत्ापामोन । ब्रह्मपरिवृढतममित्धुपा- मीत । ब्रह्मवांसद्गुरो भवति । तद्ब्रह्मणः परिमर इत्युपा- मोत। ब्रह्मणः परिमरःपरिबियन्नेऽस्मिन् पञ्च देवताःविद्यु-. दृष्टिचन्द्रमा प्रादित्योऽग्निरित्येताः । अतो वायुः परिनरः या. इथ्यते चात्मनस्य संसारधर्मवत्त्वस्य तापरिशुद्धत्वात्तत्प्रत्यक्षस्य भान्तावान शास्त्रज्ञान बाधकलं सम्भवतीत्या नेति। मुखादेशप- लभ्यत्वामोपलवृधर्मत्वं सम्भवति रूपादिवदित्यर्थः संसारित्वमा- हक यद्यपि प्रत्यक्षप्रमायं न भवति तथापि संसारधर्मविशिष्ट ।

·१३५ उ• गतिरिति पादयोः विमुतिरिति पाया। इति मानुषीः समाक्षाः। अथदेवीः तृप्तिरिति वृष्टा । बलमिति विद्युति ॥ २ ॥ यश इति पशुपु । ज्योतिरिति नक्षत्रेषु । प्रजातिरमृतमानन्द इत्युपस्थे । सर्वमित्याकाशे । तत्प्रतिष्ठेत्युपा- भा श्रुत्यन्तरप्रमिद्धेः । म एप एवायं वायुराकाशनानन्य इत्या- कागो ब्रह्मणः परिमरस्तमाकाशं वाय्वात्मानं ब्रहाणः परि- मर इत्युपामोत। एवमेवंविदं प्रतिस्पर्द्धिनो विपन्नोऽदिप- नोऽपि सपना यतो भयन्यतो विशिय्यन्ते दिपन्तः सपना इति। प्राणं दिषन्तः सपनाले परिनियन्ते प्राणान् जह- तीत्यर्थः । किञ्च ये चाऽमिया अम्य भारच्या अद्विषन्तो- ऽपि ते च परिनियन्ते । प्राण वाऽन्न शरीरमन्नादमि- त्यारभ्याकागान्तस्य कार्यौवामान्बादत्वमुक्कं 1 उक्तं नाम किं तेन तेनैतसिद्धं भवति कार्यविषय एव भाज्यभोकृत्व- सतः समारो न लात्मनीति । आत्मनि तु भान्यापचर्यते ॥ नन्वात्मापि परमात्मनः कार्य ततो युकस्य संसार इति । न । संसारिण एवं प्रवेशश्रुतेः । तस्मृष्टा तदेवानुप्राविश- दित्याकाणादिकारणस्य छमंसारिण एव परमात्मनः था. ध्यात्मा सचेतन्येनोपणभ्यत इति खानुभवविरोधान शान्दगसंसा- रित्वज्ञान प्रमाणमिति चेन्नैतदमि युक्त पाम्मत्वकर्ड पविरोधादि- त्यर्थः । प्रत्यक्षविरोधाभावेऽप्यनुमानविरोधो भविष्यतीत्या । प्रासादिनि । प्रासादि साश्रयं कार्यवाद्धदवदन्यस्याश्रयस्यास- U ·उसीत । प्रतिष्ठावान् भवति । तन्मह इत्युपा- सोत । महान् भवति । तन्मन इत्युपासीत । मानवान् भवति ॥ ३ ॥ तनम इत्युपासीत । नभ्यन्तेऽस्मे कामाः। तलेत्युपासीत । ब्रह्मवान् भवति । तद्ब्रह्मणः परिभर इत्युपासीत । भा. कार्यदनुभवेशः श्रूयते । तात्काभानुप्रवियो जोव श्रात्मा पर एवामसारी । स्वानुमाविशदिति समानकाईवोपप- या सर्गप्रवेश क्रिययोकोलती ततः स्वरमत्ययो युक्तः। प्रविष्टस्य तु भावान्तरापत्तिरिति चेन । प्रवेशस्यान्यार्थवेन प्रत्याख्यानत्वात् । अनेन जीवेनेति विशेषश्रुतेः। धन्ति- रेणानुप्रवेश इति चेन्न । तत्वममोति पुगतनावकः । भावान्तरापन्नम्यैव तदपोहा सम्पदिति चेन्न । नत्मत्यं म वात्मा तत्वममोति मामानाधिकरण्यात् । दृष्टं जीवस्य संभारिलमिति चेन्न । उपलधुरनुपलभ्यत्वात् । संसारधर्म- विशिष्ट आत्मोपलभ्यत इति चेत्र । धर्माणां धर्मिणेऽध्य- तिरेकात्कर्मत्वानुपपत्तेः । 'उष्णप्रकाशयोदयप्रकाम्यवा- नुपपत्तिवत्तामादिदर्शनाखवाद्यनुमीयत इति चेन्न । चामादेईःपस्य चोपलभ्यमानत्वानोपलभूधात्वं । कापिल- घ्या. भवादामध तदाश्रयोऽगुमीयव रति न वाध्यमुपसभ्यं नापलब्ध. धर्मस्पादिवदिति व्यायन्तरविरोधादयामादपि कार्य्यदनि- सम्मवादियः । जीवस्य अमात्मत्वं प्रतिपादयतः शास्दम्य समारतविरोभादप्रामाएरमामा ययति । फापिओशादिना, तर्कशास्त्रस्य अनेस विरडायभिचारित्वेन प्रामाणसंशयोऽपि ·१३० उ. पर्येण नियन्ने विपन्नः सपताः । परि ये प्रिया भ्रातृयाः। स यश्चायं पुरुषे । यथासावा- दित्य। स एकः ॥ ४॥ स य एवंवित् । अस्मा- लाकारप्रेत्य । एतमनमयमात्मानमुपसङ्गम्य । एतं प्राणमयमात्मानमुपसङ्क्रम्य । एतं मनोमय- मात्मानमुपसङ्क्रम्य । एतं विज्ञानमयमात्मान- भा० काणादादितर्कशास्त्रविरोघ इति चेन्न। तेषां मूलागावे वेदविरोधे च भाग्योपपत्तेः । शुत्युपपत्तिन्याञ्च मिद्ध- मात्मनोऽसमारित्वं । एकत्वाच्च कथमेकत्वमित्युच्यते ॥ स यशायं पुरुष यद्यासावादित्ये स एक इत्येवमादि पूर्यवत् । म अन्नमयादिक्रमेणानन्दमयमात्मानमुपसंक्रम्ये- नामाम गायनास्ते। सत्यं ज्ञानमित्य स्या ऋचाऽर्थी व्याख्यातो विस्तरेण तदिवरणभूतयाऽऽनन्द ल्या मोऽझुते मर्छन् कामान् सह ब्रह्मणा विपश्चितेति तस्य फलवचनस्यार्थवि- स्तारी नातः। के ते किंविषया वा सर्वे कामाः कथं वा ब्रह्मणा सह समश्नुत इत्येतदक्तयामितीदमिदानीमारभ्यते। नत्र पितापुत्राख्यायिकायां पूर्वविद्याभेषभूतायां तपो ब्रह्म- विद्यामाधानमुकं । प्राणादेराकागान्तस्य च कार्यस्थाना- या नाभवनीय प्रत्याहा श्रुत्युपपचिम्याचेति। किन तानि शेणायिरंव- राधीनं जीवस्य सखित्वं निरूपणीयं न ननिरूपयितुं शक्यते । खा. मानीवरस्य सुखदुःखहेतुत्यासममनादित्यभिप्रेत्याचारकत्वाञ्चेति। स य इत्यादिपदव्याख्यानमुपेश्योपसमयसामगानघोरेपाकार्ट.

·१३८ उ मुपसङ्गम्य । एतमानन्दमयमात्मानमुपसङ्गम्य। इमल्लिाकान् कामानी कामरुप्यनुसश्चरन् । एतत्साम गायनास्ते 1 हाइ हाइ हाइचुप । अहमनपमहमनपमहमन३ । गहमनादारह- मनादार हमनादः। जहए शाककृदहरो- ककृदहशोरककृत् । अहमस्मि प्रथमजा ऋता- भा नादवेन विनियोगटोनः। ब्रह्मविषयोपामनानि च । ये घ सर्व कामाः प्रतिनियतानेकसाधनसाध्या आकाशादिकार्य- भेदविषया एते दर्शिताः । एकत्वे पुनः कामकामित्वानुपप- त्तिः । मेदशातस्य सर्वस्यात्मभूतत्वात् । तत्र कथं युगपद्र- हाखरूपेण सान् कामागेवंविसमत इत्युच्यते। सात्म- वोपपत्तेः । कथं सर्वात्मलोपपत्तिरित्याह । पुरुषादि- त्यस्यात्मे काबविज्ञानेनोपायोत्कर्षापकर्षावन्नमयाद्यात्मनो ऽविद्याकल्पितान् क्रमेण मसम्यानन्दमयान्तान् सत्यं जान- मनन्तं ब्रह्मादृग्यादिधर्मकं खाभाविकगागन्दमजमम्मत- मभयमदैतं फलमापना इमाओकान् भूरादोगनुमञ्चर- निति व्यवहितेन सम्बन्धः । कथमनुमचरन् । कामानी का- मतोऽवयेति कामानो। तथा कामतो रूपाण्यस्येति काम- रूपी । अनुमञ्चरन् मात्मनेमाल्लोकानात्मत्वेनानुभवन् । थाः समन्वयप्रदर्शनेन दर्शितमिदानों वस्तीसमाप्तिपर्यन्तस्य ग्रन्यस्य तात्पर्य उत्तकोसनेमाह । सत्यं ज्ञानमित्यादिना । विद्याले. शवोन दैतावभासमनुभवन् विद्दान् सर्वस्यात्माइमिति मन्यमा- ·उ• ३स्य । पूर्व देवेभ्योऽमृतस्य नाभायि । यो मा ददाति स इदेव मा३वाः १ अहमनमनमदन- भा३दि । अहं विशं भुवनमभ्यभवां३ । सुवर्ण- ज्योतीः । य एवं वेद । इत्युपनिषत् ॥ ६॥ राध्यते विद्युति मानवान् भवत्येवा हा३चु य एवं वेदेकञ्च॥ इति दशमोऽनुवाकः ॥१०॥ भा० किमेवामान गायनाते। ममवादीव साम सर्वागन्यरूपं गायन् छन्दयनात्मकत्वं मख्यापयन् स्तोकानुग्रधार्थ- तरिजागफलं पातीव शतार्थले गायनाम्ने निति । हा हा हायु प्रदो इत्येतग्मिन्नर्थेऽत्यन्त विरमयख्याप- गार्थः । कः पुनरमा चिम्मय इत्युच्यते । अद्वैत श्रात्मा निरञ्जनोऽपि मन्नामेवानमन्नादछ । किच्चामेव लोक- कृत् । सोको नामानानदया: महातस्तस्य कती चेतना- वान् । अन्नस्यैव वा परार्थस्यान्नादार्थस्य मतोऽनेकात्मकम्य परार्थन हेतुना महानात् । बिरुतिर्विम्म यत्वख्यापनार्था । अहमम्मि भवामि। प्रथमजः प्रथमात्पन्नः । तस्य मत्यस्य मू मूर्तस्वास्थ जगतेो देवेभ्यश्च पूर्वगम्टनग्य नाभि- मध्यं मत्संन्यमरतवं प्राणिनामित्यर्थः । यः कचिन्मा माभनमन्वार्थिभ्यो ददाति प्रयच्छति अनामना ब्रवीति ध्या. मोऽगिमायैश्वयंभुनां योगिनां यत्कामानत्वं कामरूपत्वञ्च ममै- वेति मायन्युगमत्सर्वान् विययानन्दानयुत इत्युपचयंत प्रत्या। सीमसामरिनिा प्रथमो हिरण्यगोऽस्यहं असिसावदा- ·१४० उ. भृगुस्तस्मै यतो विशन्ति तद्दिजिज्ञासस्व तत्र- योदशानं प्राणं मनो विज्ञानमिति विज्ञाय तं तपसा द्वादश द्वादशानन्द इति सैषा दशानं न निन्द्यात् प्राणः शरीरमनन परिचक्षीतापाज्या- तिरन बहु कुचीत पृधिचामाकाश एकादर्शका- दशानकञ्चनेकषष्टिरेकानविशतिरेकानविर- भास दूत इत्यर्थः । एवमेवमविनर यथाभूतं मां ावा अव- नीत्यर्थः। यः पुनरन्यो मामदत्वार्थिभ्यःकाले प्राप्तेऽन्नमत्ति तमन्नमदन्तमइमन्नमेव भक्षयन्तं पुरुषं भाजयामि प्रत्यनि । अचाहैवं तईि विभेमि मात्मत्वमाशेमीहादस मसार एवं यतो मुक्नोऽयहमन्नत श्राद्यः स्थामन्नस्यैव मा भैषोः संव्यवहारविषयत्वात्सर्वकामाशनस्यात्तीत्यायं मंव्यवहारविषयमन्नानादादिलक्षणमविद्याकृतं विद्यया ब्रह्मत्वमापनो विदांम्तस्य नैव द्वितीयं वस्वन्तरमस्ति यतो बिभेति तो न विभेतव्यं मोचात् । एवं तर्हि किमिदमाह अहमन्त्रमझमन्नमहमन्नाद इत्युच्यते । योऽह- मनानादादिलक्षण: मशवहारः कार्यभूतः । ससंव्यवहार कार्यभूतमेव न परमार्थवस्तु । म एवम्भूतोऽपि ब्रह्मनि- या दरार्या । देवेभ्यः स्यधिरुभ्यः पूर्व विराममेवेत्यर्थः । चवेति लोण्मध्यमपुरपैकवचनं । वायुन्येनेत्येवं सज़याख्यानेषु निपात्यत रत्यवतीति व्याया। थभिभवामि उपसंहरामीत्यर्थः। ईयरात्मता ज्ञानेनाईबाधे हैतं ततो नाति भयकारणमित्यर्थः ।

·१४१ उ० शतिः - सह नाववतु । सहना भुनत् । मह वौय्य करवायहे। तेजस्वि नावधीतमस्तु मा विद्विषावहै ॥ ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः । भृगुरित्युपनिषत् । शनो मित्रः आविद्वतारी। ॐ शान्तिः३॥ इति तैत्तिरीयोपनिषत्सम्पूणी ॥ भा• मित्तो ब्रह्मव्यतिरेकेणासन्निति कृत्वा ब्रह्मविद्याकार्य सळभावस्य सुत्यर्थमुच्यते । श्रहमन्नमघमन्नमद्दमन्न । अहमवादोऽहमन्नादो जमनाद इत्याद्यन्तो भयादिदोष- गन्धोऽप्यविद्यानिमित्तो विद्योच्छेदात् प्रधभूतसा नासी- त्यहं विश्वं समस्तं भुवन भूतैः मन्भजनीयं ब्रह्मादिभि- भवन्तीति वामिन् भूतानोति भुवनमभ्यभवामभिभवामि परेणेश्वरेण वरूपेण । सुवर्षज्योतिः सुवरादित्यो नकार उपमार्थः । श्रादित्य इव सशदिभातमम्मदीयं ज्योति- ज्योतिः प्रकास इत्यर्थः । इति वलीदयविहितोपनिपाप- रमात्मज्ञानं नाम । तामेतां यथोक्तामुपनिषदं शान्तो दान्न उपरतस्तितिक्षुः ममाधितो भूत्वा भृगुवत्तपो महदाम्याय य एवं वेद नस्येदं फलं चोकमोमित्युके- रिति ॥ इति श्रीपरमहंमपरिग्राजकाचार्यस्य शङ्करभग- वतः हतो तैत्तिरीयोपनिद्भायं समाप्तं ॥ ॐ तत्सत् ॥ या नकार येत्यर्थ तेत्तिरीयनभाथ्यस्य शङ्करस्य नीयसः । रपटा- वोधिका याण्या निरमायि सुटीप्यमी रति श्रीपरमहंस परि- प्राजकाचार्यश्रीशद्वानन्दपूज्ययादशिष्यश्रीभगवदानन्दधानविर. पिता तैत्तिरीयभाटिप्पणी सम्पूसा । ॐ तत् सत् ।

·BHAY s. Nition Avie ॐ तत् सत् ॐ॥ LTERAEN . ॥ । - सम्वेदीयेतरेयोपनिषद्भाव्यं ॥ ऐ भा० ॥ नमः परमात्मने । परिसमानं कर्म महापरा. झविषयविज्ञानेन । मेपा कर्मणे भानसहितस्य पर गति- एक्यविशागदारेणापमहता। एतत् मत्यं ब्रह्म प्राणायं। एष एको देवः । एतस्यैव प्राणस्य मर्चे देवा विभूतयः । ऋमेदोवैतरेयोपनिषदायटोका । नमो गोशाय ! यात्मा का इत्यादिना वमात्मविद्या- रम्भम्यावसर या वृत्तं कोयति । परिसमामिति । तत्प- रिसमातिः कथं गम्यस इत्याशयाह। सैवेति । परागसिरिति पर गन्नय्यं प्राप्तयं फलमित्यर्थः । उपसंशरगेव वाक्यादाहरणेन दर्पयति । एतदिति । तप सह सर्वेण भाक्येन संयुक्तोऽध्या- 'माधिदेवलक्षणः प्रायः सत्येक शब्दवाच्यो भवति प्रागखरू. यमन वाको मेय संहसमित्यर्थः । अनेन प्राण मा रयेत्युप्रूमि- त्याए । रघरति । तईि यागन्यादयो देवाः के हत्यारा नस्य वाक्सन्तिः । यथातोऽस्य पुस्यस्येत्यादिना प्राणस्यैव विभूतयो. विस्तारा रत्युक्तमित्याह । रतस्यैति । एवं सन्यात्मकप्राणस्या. ग्मतत्त्वेन विज्ञानात् कर्ममपितात् सर्वदेवतात्मकप्राणप्रामिल. क्षणं फलं प्रजामयो देयतामयो ब्रह्ममयोऽसतमयोऽसम्भूय देवता प्ययति य एवं वेदेयनेन यायेनोपरांहमित्याच! एतस्येति। नया घशानमहिनेन कर्मणा केवलात्मसरूपावस्थानलक्षा- माक्षस्यासितित्सि द्यर्थ केवलात्मविद्यारम्भस्येदानीमवसर प्रति भावः । यत्रान्तरे सनात्मकसूत्रामप्राप्तियतिरिक्तमोक्षस्थामा- बाद फेवनात्मविद्यारम्भा न यहा इति कंघाचिन्मतमुस्थाय. यति। मोऽयमिति । एतस्येव विषयादिमतः सखापत्वेन पुरु- ·BHARATI S.Nonimum RAYAR ॐ तत् सत् ॐ॥ CUBRARY ग्वेदीयेतरेयोपनिषद्भाव्यं । ऐ भा० ॥ नमः परमात्मने । परिममातं कर्म महापरम- प्राविषयविज्ञानेन । मेपा कर्मणी ज्ञानमष्तिस्य परा गति- स्क्यविज्ञानदारेणोपसंहता। एतत् मत्यं ब्रह्म प्राणायं। एष एको देवः । एतस्यैव माणस्य सर्वे देवा विभूतयः । प्या- भमेदीयैतरेयोपनियदायटोका । 1ॐ नमो गणेशाय । यामा वा इत्यादिना पोषणात्मविद्या. रम्मस्थावसर वा सत्तं कीर्तयति । यरिसमामिति । तस्य- रिसमामिः कथं गम्यस त्यामझा। सैवेति । परा गतिमिति पर गन्तयं प्रासयं फलमियर्थः । उपसंचारमेव वापदाहरणेम दर्पयति । एतदिति । वत्र सघ सर्वेग भोज्येन संयुक्तोऽध्या- माधिदैवलक्षणः प्राणः सत्येक शब्दवायो भवति प्रासरू. पमनेन यादोगोपसंहतमित्यर्थः । प्यनेन प्राण एक रवेत्युक्तमि- त्याच । एप इति । नहि वागग्न्यादयो देवाः के प्रत्याशङ्गा तस्य चाक्नन्तिः । अचातोऽम्य पुरुषम्येत्यादिना प्राणस्यैव विभूतयो- विस्तारा इत्युक्तमित्याह । एतस्यैवति । एवं सत्रात्मकप्राणस्या- रमतत्त्वेन विज्ञानात् कमसहितात् सनदेवतात्मकप्रामामिल- चणं फलं प्रभामयो देवतामये। ब्रह्ममयोऽन्टनमयोऽसम्भूय देवता प्यप्येति य एवं वेदेोबनेन वाक्यनामसंतनिायाह । एतति ॥ नचा प ज्ञानमहितेन कर्मणा केवलात्मवह पावस्थानलक्षण- मोक्षम्यासिझेसिड्यर्थ केवतात्मविद्यारम्भम्दानीमवसर प्रति भाषः। यत्रान्तरे मव्यात्मक मूत्रात्मप्राप्तिव्यतिरिक्तमोक्षयाभा- वाज मोवलात्मविद्यारम्भा न युस रवि केघाधिम्मतमुत्याय- यति । मोऽयमिति । एतस्यैव विषयादिमनः सदस्यत्वेन पुर.

·१ ऐ०भा० एतस्य प्राणस्यात्मभावं गच्छन्देवता येतीत्युक । सोऽयं देवताणलक्षणः परःपुरुषार्थः। एष मोक्षः। स चायं यथा- केन जागकर्मममुचयेन साधनेन प्राप्तव्यो नानः परम- स्तोत्येके प्रतिपत्रास्तान् निराचिकोर्दुरुत्तरं केवलात्मजा- नविधानार्थमात्मा वा इदमित्याद्याइ । कथं पुनरकर्म- था. पार्थत्वाम्मोक्षत्वं न निर्विघयस्य केदलामखरूपावस्थानस्येत्याच। एय रति । अयमयि चेन्मोक्ष केवलमात्मज्ञानेनापि साध्यते तदा নব্যাঘঁকানিয়ায় সৰিঘুষ মাত্র বিষয়ব . धनेन मिडियुकत्याच । स चेति । यात्मनः सविशेषत्वेन केव- लात्मविद्याया यभावादपि न तस्या हेतुपमित्याच । नातः पर- मिति । तन्मतं प्रदी तनिराकरणावेन केवलात्मविद्या-- वाक्यमवतारयति ।नामिति । केदलामधानेति निर्विशेषात्मवि- বয়সম্মিলিন্ত স্বাক্স আমিত্ব গব. मित विवक्षितं नन्दात्मा वा इदमिन्यादि क केवलामविपर्य। समान लोपानरजतेति लोकप्रिमो तस्याश्च सविशेष. हिरण्यगर्भककत्वेन पुरायेषु प्रसिद्ध ताभ्यो गामानयदिन्यादि- व्ययधाराण धोके पविशेषविषयत्वप्रसि। पूर्वबाथातो रेतमः परिः प्रजापसे रेती देवा रत्यत्र प्रजापतिरादितस्य हिरण्य- যায় মনমঘ নয় মরিযহলাবিবাছনিবিধি. धारये चन्यालेन शाले। पामिति । राविशेषाविषयत्वे सत्यात्मविद्यायाः वर्मासम्बन्धोऽप्यसिद्ध मत्यभिप्रेत्यो । धर्म- सम्बन्धीति । चात्मा वा इदमेक एवाय पासीदित्यदिनीयात्मा- भकमात् एप ब्रझेप इन्द्र प्रत्यायन कम्य सन्द सत्रमानेनं प्रशाने प्रतिहितमिति प्रशानशस्दितप्रत्यगारमाधिमानत्येन तद्यविरे महापास्टिवरियादिप्रमभ्याभावमुक्ता प्रधान प्रोयदि तीपात्मनोपसंशगत् स एकमेव पुण्यं ब्रह्म दतमपम्यदिति @ ঘামাদ্বাাৰিীৰয় মানানযুলা- मुमिन् खर्गे मोक्रे सान् कामानामाऽम्तः समभवदिति । खर्ग- নিলিয়নিয়াত্তাহীন বিষয় নমু- ·२४५ ऐ मा मन्धिकेवलात्मविज्ञान विधागार्थ उत्तरो ग्रन्थ इनि गम्यते । अन्याानवगमात् । तथाच पूर्वानानां देवाना- मग्धादीनां ममारित्वं दर्शयियति अशनायादिदोषवत्तेन। तमनायापिपामाभ्यामन्यवार्जदित्यादिना। शनायादि- मत् मध्ये मंझार एव। परस्य तु ब्रह्मणोऽशनायाद्यत्ययश्रुतेः। भववेवं केवलात्मशानं मोक्षमाधनं न बत्राकम्यवाधिक्रि- या. - वैययिकमयानन्दप्राप्तिलक्षणफलको हथ्याचर्य वादात् स यत. मेष सीमागं पिदार्यतया हारा प्रापयति प्रवेशाक। तस्य प्रय थावणधास्त्रया खनारत मापदाद्यवस्थात्रयस्य खप्नावेन गि थ्यालायुपपरेश। निर्विशेषाद्वितीयात्मपरल्यावग मेन गन्यम्या धान्तर नवकाशाोकादिसण्य मोद्याध्यारोपापवादाभ्यामु- सात्मप्रनिपत्यर्थमात्मन्यारोपात् परमात्मैवेशाबाशब्देन रहते रतरवत् । यद्येवरेषु हरिश्रवणेषु । तमादा एनस्मादामन पाकाश सम्भूत स्त्येवमादिपु परस्यात्मभा राहणे । यथा वैतर- म्मिन् लौकिक यात्मशब्दप्रयोगे प्रत्यगालेय मुख्य पात्मशब्देन रहते तपापि भवितुमईति। कुतः । याक्यार्थदर्श मात्याम- चोतिरिनरयदुतरादित्यधिकरणसिद्धान्तन्यायेग कोवलात्मप- নিয়াঃ দৰিীযঘনবসত্মাহ । অন্যান্থনি । यय एप मोक्षति वा । तथा गि। तथा संसारिल दयिष्यतीत्यन्धयः । हिरण्यगर्भस्य स्यूमरूपं वैराज पिण्डम. मायापिपासाभ्यां संयोजितवानीश्वर मनि शुन्यर्थः । ध्या- मायादिमा यि निरतिशयसयत्त्वेन देवसामावस्य महत्व सादिन्यत पाच । अपनायादिमदिति । थारनायादेदुःखनियत- स्वासिरतिपायमुखवं वस्यासिमिति संसारिखमित्यर्थः । यस निर्वियात्मला पावस्यामस्य विषयादिरहितायेम, न मोक्ष. त्वमिति तदसम् । तस्य योभमायापिपासे गोष मोई भरा मयुमत्येवोत्यशनाद्ययययतेस्तबियतदुष्याप्रसक्तः । सप्तश्वानन्दो ब्रोनि व्यजानादिति श्रुवमारादगुशिन म्यगे खाक रतीशाप्या- ·१४६ ऐश्मा' यते। विशेषाश्रवणान् । चर्गिण प्राश्रय नरायक णात् कर्म च वृहती महसलहणं प्रस्तुत्यानमारमेवात्मज्ञानं प्रारभ्यते । तस्मात् कर्वेदाऽधिक्रियते । न च कमीसम्बन्ध्या- त्मविज्ञानं पूर्ववदन्ते उपमंदारात् । यया कर्मामम्बन्धिनः पुरुषस्य सूर्यात्मना स्थावरजङ्गमादिसर्चप्राण्यात्मवमुकं ब्राह्मणेन मन्त्रेण च सूर्यात्मेत्यादिना तथैवेष ब्रह्मा एप . था. नन्दरूपतावगमात सर्ग शब्दस्य सखसामान्यवाभिवादनन्ते खों लोक बहाविदः सर्गोकमित ऊई विमुक्षा इत्यादिश्रुलियु ब्रह्मानन्दे खर्गशब्दप्रयोगगध । वस्य विषयाभावेऽपि पुण्यार्थवा- मोक्षमित्याह । परस्य विति । एवं निविशेषात्मविद्याया मोक्षसाधनलमजीवत्य तस्या प्रकाम्मिनिष्ठत्यनियमरूप कैवल्यं न सम्भवतीति वदन संन्यासमाक्षिपति। भवविनि विशेयर- श्रवणमेव स्फुटयति । ध्यकर्मिय रति । संन्यासिन इत्यर्थः । म केवल विशेषाश्रवणं किन्तु पनिधानात्वर्मियः प्रतोते कर्मिसम्बन्धिवनियमश्रवणश्चास्तीयार । कर्म च रहतीसह- सलक्षवमिति । तथा च सहारा की समिति इत्यर्थः तमादिति । थवो म कर्मयागरूपसन्यासाश्रमोऽस्तीत्यर्थः । एवमात्मविद्या फेवला कासम्बन्धिनीमडीकन्य तस्या थक- मिनिसत्वनियमो निराक्षसः सरदानामगीकार परित्यजति । न चेति । पर्वत्र कर्मसम्बन्धिज्ञानविषयस्य समित्योरेघ ब्रह्मे- त्यादिनाऽवापि सर्वात्मत्वान्तेन घ लि नाऽस्याप्यात्मज्ञानस्य कर्मसम्बन्धित्वानुमानादप्यमापस्यात्मज्ञानम्य कर्मसम्बन्धित्वमि- त्यर्थः । सङ्गए वाक्यं विरोति । यथेव्यादिना । कर्मसम्बन्धिन নিশষ হীৰ লঙ্কান দুবষযহম নাবিলা सूर्यामापमुक्ता तस्य सर्वात्मत्वं तरमाच्छतर्चिन स्त्याचक्षते । एतमेव पन्तमित्यादिना प्राण प्राय इत्येवं विद्यादित्यनेन प्रायो वै सागि भूतानि धेयनेम चोकमित्यर्थः । जगतो अङ्गमम्य वयुधः स्यावरस्य सूर्य यात्मेति मन्वार्थः । प्रशानेत्रमिति प्रज्ञा- .

·१४७ ऐभा• इन्द्र इत्याधुपक्रम्य सर्वप्राखात्मत्वं । यच्च न्यावरजङ्गम मर्च तत् प्रज्ञानेत्रमित्युपमहरियति । तथाच मंहितोपगि- पदि एतं ह्येव बङ्घचो महत्युक्थे मीमांमन्त इत्यादिना कर्म- सम्बन्धित्तमुवा मर्चेषु भूतेषु एतमेव ब्रह्मोत्याचवत इत्यु- पमंहरति । तथा तस्यैव योऽयमगरीरः प्रजात्मेत्युकस्य यद्यासावादित्य एकमेव नदिति विद्यादित्येकत्वमुक्रमि- हापि कोऽयमात्मेत्युपमान्य प्रजात्मत्वमेव अंजानम् अमेति दर्शयियति । तस्मानाकर्मसम्बन्ध्यात्मभान पुगरुन्या- ऽऽनर्थक्यमिति चेत् । कथं भाणो वा हमस्येप इत्यादि बामणेन सूर्य प्रात्मेनि च मन्त्रेण निर्धारितस्यात्मन प्रात्मा वा दमित्यादिमाधणेन कोऽयमात्मेति प्रश्नपू- मेकं पुगनिधारणं पुनरुक्तमगर्थकमिति चेन्न । तस्यैव धी- . धा. शब्दितानेटकमित्यर्थः। सन्दंगन्यायेनाप्यस्य कर्मसम्बन्धात्म- विषयपमिति वदन् सन्चामत्वं लिहास्य कर्मसम्बन्ध्यात्मनिय. सत्यमाह । सधा घेति । तथा संहितापनियदि चेसि चका. राम्बया । मघत्युपधे हतीसहसारथे शस्त्रे एतं प्रकृतमात्मा ऋग्वेदिगो विधारयन्तीति श्रयर्थः । संहितामनियदि प्रशा. मत्युक्तरयात्मनो यो यज्ञस्योमवर्ष पश्येदित्यादिवाक्यपालाधनया • कर्मसम्बन्धप्रतीसेरस्यामि प्रजात्मवाक्या च कर्मसम्बन्धावग- मात् तज्ज्ञानस्य कर्मसम्बन्धित्वमित्याह । तथा तम्यैवेति ॥ मधामुपसंहरति । तमादिति । धावायेव सिद्धान्यापदा. भाशते । पुनासोति । सहावाक्यं विटणेति । प्रायो वा মুল্লাহি। [নাল্পলয়াজৈাল যন্ত্রনালৰি মায়া- मविषयं स्थाच निहारिनगिति पुमतमित्यर्थः । य एव शशां परिहरति । न तम्येति । समेव प्रश्नपुर्वक विरगोलि । कथ- मित्यादिना । जगत्मशीति स इमारनाटजतेत्यादिनव- ·१५० ए०भा० निधिशनार्थी वा न परमार्थतात्मविज्ञाने फलादर्शन क्रियानुपपत्तेः । यदुक्तं कर्मिण एव चात्मशान कर्मम- पन्धि त्यादि तन्न । परं चाप्तकामं सर्वमंमारदोष- वर्जितं ब्रह्माममोत्यात्मवेन विजाते कृतेन कर्तव्येन वा प्रयोजनं श्रामगोऽपन्यतः फलादने क्रिया नोपपद्यते । फलादर्शनेऽपि नियुक्तलात् करोतीनि चेन्न। नियोगा- विषयात्मदर्शनादिश्योगमनिष्टवियोगश्चात्मनः प्रयोजन पसंतदुपायार्थी यो भवति स नियोगस्य विषयो दृष्ट लोके न तुनविपरीतनियोगाविपयनह्मात्मदर्शी। ब्रह्मात्म- - या वेऽपि फमानधिकतान्याडमादिविषयत्वमेवेन्याए । चनधि- कृतेति । तस्मानाकर्मिनिरीव विद्या किन्तु कर्मिनिष्ठा तत्सम्ब: चिनी ति स्थितं । नदेतसिद्धान्ती परिसति । नेति । एवं हि कर्मिनिष्ठा विद्या स्यात् । यदि विदुधोऽपि कानुठानं म्यातदपि प्रयोजनार्थतया वा स्याकाम्य व नियोगलादा- प्रभाकरमन व नित्यकर्मणि । तन नाच रत्याह । परमा- ति । सहवायं चिटनिषेधार्य ध्याधारपूर्वकं नजय विषयोति । यदुतमित्यादिना र कर्मसम्बन्धि चेति कमाझोक्या- द्याश्रयमित्यर्थः । परमार्थति वाक्यांशं विरोति । परमिति । अधाश्यर्थमनर्थनिटत्यर्थ वा कम्म स्यायोभयमयोति ध वि. पोषखयं दोषपदेन रागद्वेषाभावेनापि प्रत्यभावं सूचयति । प्रागतिकर्मणाप्यसम्बन्धे कर्तये न सम्बन्धो दुरापास्त इति वाशतेनेयुक्त । द्वितीय प्रदते । फलादर्शने मोति । ममेदं कार्यमिति बोहा हि नियोगस्य विषयो नियोज्यः कार्य सकोयत्वधामा तजन्यमलार्थिनः । न घात्मनोऽमद्विज्ञानिको ममेदमिति बुद्धिर्भवनि यतो न सम्य नियुक्तवमित्याह । म नियो- मेति। वदेवोषपादयति । यति ममेदं कार्यमिति बोधाभावे ऽपि चेलियोन बहि राजधादिक ब्राझगादिमा कव्यं स्या- ।

·१५१ ऐ भा• त्यदीपि मन् त्रियुज्येत नियोगाविषयोऽपि सन्न क- शिदनियुभ इति सर्व कर्म मर्चेण मर्वदा कर्तव्यं प्राप्नोति। तच्चानिएं। न च स नियोक्तुं शक्यते केनचित् । श्राबाय- स्यापि तत्प्रभवत्वात् । न हि खविज्ञामोत्येन वचमा स्वयं नियुज्यते । नापि बहुवित् खाम्यविवकिना भरयेन । श्राना- यस्य नित्यले पनि खानच्यात् सर्वान् प्रति नियोक्तृत्वनाम- र्थ्यमिति चेन्न। उपदेषात् । तथापि सर्वेण सर्वदा विगिरं कर्या कर्तव्यमित्युतो दोषोऽपरिहार्य एव । तदपि शास्ते- यादमियोमादिकर सर्वदा कयं स्यानिनिमित्त त्याविरोधादि- त्यार । प्रमात्मत्वेति । न कचिव नियुक्त रति नमुदयेग सा ऽपि नियुक्त एवेत्यर्थः । किश्व नियोकाप्यस्य किं यः कश्च पुरुया देवो वा। याचे विदुपश्चरामाय जानात् सव्वं नियोहत्येन स्व. नियोग्येगास्य नियोग्यत्वं स्यातच विरोधान सम्भवतीयाह । ग चस रति । तस्यैव सबनियोक्तृत्वादित्यर्थः । नन्वन्यस्य नियोज्यत्वा- भावेऽप्यानायन विदानियोन्यः स्यादिति दितीयमाशय नस्या- मायस्येश्वरतामापनस्य खञानयूर्ध्वकालात् सवयगेन खख नियो ध्यत्यमेकत्र कर्तृकर्मविरोधान्न गम्भवतीत्यार। यामायस्यापीनि। किश्च व्याकरमादेस्सत्कार्ट यामिन्यादिशेयैकदेशार्थविषयत्वदर्शनेन বয়সেম্বন্মেয়স্বজযিনারায়দিল- अरनियोकृत्वमयुक्तमित्याह । नापि बहुविदिनि । अविवे- कनेत्यल्पनेत्यर्थः । यसमस्याहा तस्यादिकित्वं भृत्येन न नियुधा रखनुपरः । ननु बेदखेश्वरमानपूर्वकत्वपक्षे मूर्खे. दोषानयोऽपि सम्य नित्यत्वपचे नायं दोय इति प्रशने । ध्यानायस्येति । तस्याऽचेत नस्य नियोतवं न सम्भवति । तस्य चेत- नधर्मवादित्युत्तरमाह। नेति । नियोक्तत्वमभ्युमेन्यामि दोषमार। गादोयादिति । नदेव विश्वोति । तथापीति । स्पनियोन्य- स्यापि घेत कर्तव्यं विदुषाताई विणि विहित कार्म सर्वेध 1 ·२५२ भा• ऐति चेत् । यथा कर्मकर्तव्यता शास्त्रेण छता तथा नदयात्मज्ञानं तस्यैव कर्मियः शास्त्रेण विधीयत इति चेत् 1न । विरुद्धार्थवाधिकलानुपपत्तेः । न कस्मिन् छताछत- तासम्बन्धिलं तद्दिपरोवलक्ष वोधयितुं शक्यं । शोतोपता- मिवाग्नेः । न चेप्टयोगचिकीपात्मनोऽनिरवियोगचिकीपी च शास्त्रज्ञता सर्वप्राणिनां तद्दनाच्छास्त्रकृतश्चेत्तदुभयं गोपालादीनां न दृश्येत अशाखञता तेषां । यद्धि खतोऽप्राप्तं तच्छास्तेण वोधयितव्यं । तच्चेत् कृतकर्तव्यता- या. सर्वदापि कर्तव्य सोचे ऐवभावादित्यर्थः । षसनिझामस्व. প্রায় অনায়াখ মায় প্রমময়াদি স্নায় মানাগ্রাৰিঘুমাৰ বাঘিমাল জঘি অষ্টান स्वादिति पाइते । तदपीति । तदेव विरगोति। यति । साभा- विककलात्मघोधेिन सचदुत्पनेनैव कर्तृवाबोधवाधनाम पुनः शा. स्त्रेय कर्तृत्वबोधा सम्भवतीत्याए । मेति । सवाशतेत्यत्र समिति रदानीमत रतापरं कर्तव्यं यदुचते । एवं तावनियोगाविध- यात कामदर्शित्वाद् विदुषः प्रयोजनाभिस्वाभावाच न करें. न्युज । इदानी खन शानियसंयोगवियोगरूपप्रयोजनाधिता. মযিৰিয়াকাটা যনি বিষ ভীষন্ন হত্যায় सभावतः प्राप्तप्रयोजनार्थितानुवादेन नदुपायमात्र शास्त्रेय भोध्यो न तु साधीयते। अन्यथा यशास्त्रज्ञानां तदर्थता न स्या- दित्याय । न घेरोति । चत्र चिकीधाशब्देन मलेशमात्रमुच्यते गतु कत्तुमिच्छा सले तदयोगादिति । ननु ताशतसम्बन्धित्वं तविपरीतच विपद्धवान्न बोधयवि चेछालं नई सातास. म्बन्धित्वमेव माबोधीदिव्याङ्श तय मानान्तरासिद्धत्वेनावश्य शाखयोध्यावे वताये तदिपरीतस्य मानान्तरसिद्धस्य न मास्त- बोधलं दिसाइलादिव्याह । यद्वीति । सच्चेदिति निशयार्थे छले सतीदं शतमिदं कयमिति शानविरोधीत्यर्थः। कर्नया ·ऐ. भा. विरोध्यात्मज्ञान शास्त्रेण सतं कथं तदिरूद्धकर्तव्यता पुनरुत्पादयेच्छीततामिवाग्नौ तम इव भानी । ग बेध- यत्येवेति चेन्न । सम अात्मनि विद्यात्मज्ञान ब्रहोति चेपिमंहारात् । तदात्मानमेवावेत् तत्त्वममीत्येवमादि- वाक्यानां तत्परत्वात् । उत्पन्नस्य ब्रह्मात्मविज्ञानस्यावा- ध्यमानवानानुत्पन्नं भ्रान्तं वेति जयं वक्तुं । त्यागेऽपि प्र- योजनाभावस्य तुल्यबमिति चेत् । न । नारुतेनेह कथनेति स्मतेः । य विदित्वा ब्रह्म व्युत्थानमेवमेव कुर्यर- .या. तज्धानमित्यर्थः । विधमावेन वेदान्तानामताहगात्मबोधकत्व- मित्याशहा पुरवस्य पार्नयाभिमुखीकरणावादिधेरियामशा- माभिमुखीकरणा) विधिखरूपस्यार्थवादस्य रात्वात् सरूपबोध- फरय तत्परवाक्यापि सत्याध नैवमित्युत्तरमाचा नवधियत्येवे. त्यादिना उपसंहारादित्यको । तत्मपरितमात्मा वा दमि. त्याद्यपक्रमादितात्पर्य्यलिङ्ग सूचसि । शानोत्पायगुवादिकाया एव श्रुतेस्लादप्यनुत्पत्तिमा न कार्येन्या । तदात्मानमिति । तदिति जीवरूपेणावस्थित ब्रदोत्यर्थः । छान्दोग्य सादप्येवमेवेति वदन मसिसामान्यन्यायं दर्शयति । तापमतीति । प्यनेन त. हास्य विजज्ञाविति वाकापोऽस्युएलच्यते । व्ययमात्मा बझे. यादिपदार्थः । यात्रामोधककर्मकाण्डविरोधादुत्पन्नमपि मानं मान्तमित्याएध्य तस्य यथा प्रासकामानुवादेनोपायमात्रपर- त्या वस्तु पर वेदान्तसन्यज्ञानबाधकलमित्यार । उत्पनस्येति । मानुत्पन्न मिति वाक्यथचणागतरमकात्मा मिति ज्ञानस्थान- মষিবান্নাহ্মণনি বিদ্যমামলা নামই যন্ত্র अययमित्यर्थः । विदुयः प्रयोजनाभावान कर्मणि प्रतिरित्यु- का तहि तयागेऽपि प्रयोजनाभावात् तत्रापि न प्रति स्यादि- तिशते । न्यागेऽपीति । तस्य विदुयः छतेन फर्माणार्थी नास्ति । ध्यक्षतेन कमाभायेगापीघ लोकार्था नास्तीति गीतास मारणात् ।

·ऐ•भा दिति । तेषामप्येष समानी दोषः । प्रयोजनाभाव इति चेन्न। प्रक्रियामाघचाट्युत्थानस्य । अविद्यानिमित्तो हि प्रयोजनस्य भावो न वनधर्मः । सर्वप्राणिनां तह- नात् । प्रयोजनकपण्या च प्रेर्यमाणस्य वामनःकार्य: प्रवृत्तिदर्शनान् । सोऽकामयत जाया मे स्यादित्यादिपुत्र- वित्तादि पालवणं कान्यमेवेति । उभे होते माध्यमाध- मलक्षणे एपणे एवेति वाजपनेथिबामणेऽवधारणन् । अविद्याकामदोपनिमित्ताया वामनःकायप्रवृत्तेः पार- घ्या. त्यागेमि प्रयोजनाभावस्य तुल्यत्वमिति चेदित्यन्वयः । राजा, নব বিনুমানি। য আহিনি জমি ব্যাসাজ व्यापारस्य शेशामकत्वात्तदनुठानं प्रयोजनापेक्षितं स्यात् । न त्वे- तदस्ति किन्तु क्रियाभावमात्रमौदासीन्यरूपं । तस्य च सास्थ्य- रूपत्वात्सत रव प्रयोजनवान्न प्रयोजनान्तरापेक्षत्वमिति परि. हरति । नेति । त्यागमसान्यत्र समस्यामारहेतुजन्यत्वाभावान्न व्यापारत्वमिति वक्तुं धन्यव सामव्यापार हेतुमाए । व्यविद्ये- त्यादिना । यदा विदुषः कथं यत्न विना व्युत्यानमादासी. न्यमाश सिड्यतीत्यापाप्य क्रियाहेत्वभावात् क्रियाभाव इति वक्तुं न तुमार । प्रयेाजनस्य भाव रवि : प्रयोजन होत्यर्थः । तथा वस्तुधवे विदुषोऽपि या स्यादिति तनिषेधति । न वस्तुधर्म रसि न वस्तुस्वभाव प्रत्यर्थः । वस्तुधर्मत्वे हि विदु- धामविदुधाच सप्तमूर्छितादीनां सा स्थान लेतदस्ति । नत्र हेतुमाए । मति । तद्दनादिति पाठे वस्तुखभावाज्ञानिनां गोपालादीनामपि कृष्णादनान वस्तुधर्म इति कश्चिद्योज्यं । रणाया वविद्यामन्यत्वमुला तस्या यापार हेतुलमा । प्रयो जनेति । दर्शनादिति पञ्चमी । अविद्याकामदोषनिमित्ताया रत्युतरत्र हेतुत्वेन सम्बध्यते । न केवलं दर्शनमेव किन्तु श्रुति- रप्यतीत्याइ ! यो कामयते यादिना । उभे लेते रपये एवेति ।

·१५५ ०भा० लक्षणाया विदुपोऽविद्यादिदोयाभावादनुपपत्तिः । श्रभावादनियामात्र युत्थानं न तु यागादिवदनुठेयरूपं भावात्मकं तच्च विद्यावत् पुरुषधर्म इति न प्रयोजनमन्ये- एव्यं । न हि तमसि प्रवृत्तस्यादित पालोके यापक- एट्र काद्यपतनं तत्किंयोजनमिति प्रश्नाई व्युत्थानं ती- प्राप्तत्यान्न चोदनार्थ इति । गाईस्थ्ये चेत् परब्रह्मविज्ञानं जातं तवैवाखकुर्वत आसनं न ततोऽन्यत्र गमनमिति चेन्न । काममयुकलाहाईस्यस्य एतावान् वै काम इति । उभेवेते प्रा० यायवेन च युधपित्तादि कायमेवेति वाजसने यिमाझयेऽवधारणा- दित्यन्वयः । पाङ्गलक्षणमिवि जायापुत्रदेवमानुवित्तदयफर्म- भिः यसभियोगात् पासलक्षणं कर्मेत्यर्थः ॥ उभे इत्यस्यार्थमाह। साध्यसाधनेति ॥ एवं क्रिया हेतुपदर्य तदभावादेव विदुषः क्रियाभावोऽयत्नसिद्ध इत्याह । अविद्याफामेति ॥ माङ्गलक्षणाया प्रति जायापुत्रदेववित्तमानुषवित्तकर्मभिः पञ्चभिलक्ष्यले साथ्यत इति वैदिको प्रतिः पापक्षणेत्युच्यते । पञ्चसङ्ग्यायोगेन মায়া হয়। মন্ধুিসুষমান্নান প্লাৱা মক্কি মান্না यश इति श्रुतरित्यर्थः । पाहलक्षणाया सत्यनन्तरममुपपत्तिरि- यमुघनः । यायानमित्यनारमयावमिडमिति शेषः । एवम कियाभावम्यादासीन्यात्मकम्य पुरुषसभावत्वेनायत्तसिद्धत्वे सति म प्रयोजनापेक्षेत्याए । तच्चेति । पुण्यधर्म रवि पुण्यखभाव रत्ययः । पचान कार्यस्याज्ञाननिरत्तो थयनत एव निरनिरि- न्यत्र दृशान्तमा । न हीति ॥ व्युत्यानस्य मुंब्यामाराधीनत्याभावे विधेरवकाशाहिदुधो नियमेन व्युत्यानं न सिड्यनीति भने। व्युत्यानं तीति । ततोऽन्यत्र गगनमिति पारिवायतीकार प्रत्यर्थः किं गाईस्थ्यशब्देन रहस्योऽहमियभिमानपुरःसरं पुत्र- विद्याभिमान उच्यते उत महस्थलिङ्गधार माधः। विधया ऽविद्याकार्याभिमाननिररित्याह! न कामेति । न द्वितीयः।

·शे भा. एष एवेन्यवधारणात् । कामनिमित्तपत्रवित्तादि- सम्बन्धनियमाभावमात्रीनहिनतोऽन्यत्र गमनं व्युत्थानमु- च्यते । अतो न गाईस्थे एवाकुर्वत श्रासनमुत्पन्न विद्यस्य । एतेन गुरुश्रूषातपमोरथप्रतिपत्तिर्विदुषः सिद्धा। अत्र केचिद्भुइस्या भिक्षाटनादिभयात् परिभवाच्च बस्यमानाः समदृष्टितां दर्शयन्न उत्तरमाजः । भिवोरपि भिक्षा- टनादिनियमदर्शनात् देहधारणमात्रार्थिनो गृइम्बस्था- पि माध्यमाधनेपयोभयविनिर्यक्रस्य देशमावधारणार्थ- या सिनेऽभिमानराहित्यस्य तुल्यावात् । न चैवं पारिवान्यलिडे ऽप्यभिमानाभावाचस्याप्यसिद्धिरिति पाय । सर्वतोऽभिमा- নাছিল মহাৰি দি অষরিসালদ্বষ न लिङ्गधारणं । न हि धर्माकारणमिति मते । नवश्व लिने ज्यभिमानन्यस्य पारिमाध्य सिइमिया कामनिमित्तेनि । गाईस्थ्य इत्वभिमानात्मक रत्यर्थः । तहिं गुमशुश्रूषादावणभि- माना न स्यादित्यासोटापचिरिन्याह । एतेनेति न गनु पुषादि- सम्बन्धनियमरशिवम्यापि मते धारणाधिना भिक्षो परि- मायावनार्थी भिक्षाटनादिरेवेति नियमोऽहोमियते। तपा Jয়াসিনাসমূহৰ যম ইছাযােগ সহ হা- सनं न भिक्षकत्ववियादिति शधसे । यत्र केचिस्या रति । मेघा न न्यायो मूर्ख किन्तु दृशमयापितादिकमेव मूलमित्युमहस- भार । भिक्षाटनादीति परिभवः मामरैः क्रियमाणतिरस्कारः। सूचोसि काला व्यतिरेकय स्वसदृश्य प्रत्यर्थः । भिक्षाटनादी- शादिशब्देन शायरोतमयाचितमिदादयो मद्यन्ते । देहधा- रखमानार्थिनी भिशोरिति पूर्वेगान्वयः । सिद्धान्तो तस्यैव. म्भूतस्य स्त्रीपरियोऽस्ति वा न वेति विशल्याचे दुपयमा । खेति । मयाविशेषादेन स्वीविने प्रधान हितोयः । स्त्रीपरिमावत एव जयपरिमाधिकारात् । तदभावे याद ·एवाखामन- ऐ.भा. मशनाच्छादनमात्रमुपजीवतो गृह मिति । न खन्ट इविशेषपरिग्रहनियमस्य कामप्रयुक्तलादि- त्युकोत्तरमेतत् । खग्टहविशेषपरिग्रहाभावे च शरीरधा- रणमाचप्रयुमाशनाच्छादनार्थिनः सपरिगविशेषाभावे द्भिक्षुखमेव । शरीरधारणार्थायां भिचाटनादिपु प्र- उत्तौ यथा नियमो भिवाः शौचादी च तथा रहिणाऽपि विदुषोऽकामिनोऽस्तु नित्यकर्मसु नियमेन मछत्तिर्याव- स्लीवादिश्रुतिनियुकत्वात् प्रत्यवायपरिहारार्थेनि । एत- प्या. व्यपरिनिरत्तेः । नदभावे प्रकारान्तरेण जीवनासिद्धेरधी. भिक्षाटनादिनियम एव सिद्धतीत्याह। खनषेति ॥ ग घ पुत्रा- दियरिग्रहोसेन जीवनमस्विति माया रमि खखत्वेन सम्बन्धा. भावे खकीयस्यामि परकीयदव्यतुल्यत्वेन तत्रापि भिक्षुत्वनियमा- दिति । अन्ये तु भिक्षारपि भिक्षाटनादौ सप्तागारान् सस्कृता- नित्यादिनियमः। शोधादौ घ चातुर्गुण्यादिनियमच्च प्रत्यवायप. रिहारार्थ यथेष्यते तथा यावज्जीवादिश्रुतिबलात् प्रत्यवायपरि- चारार्थ नित्यकर्मणि नियमेन प्रचिरियाजस्तदनुवदति । शरी- रधारगार्थायामिति । प्यकुर्वत एव महेवस्थानं पूर्वमते शक्तिं यस्मिन्मसे त्वमिहोत्राद्यनुसानमपि कर्तव्यमिति पहले। नयेति । पूर्वम् परिय हव्यावृत्यर्थी भिक्षाटनादिविषयो दृशश रीरधारणप्रयोजनो नियमो दृयान्तत्वेनोक्त इतु स भिक्षा- टनादिगतसमागारवादिविषयो दृशार्थो हसान्तत्वेनो इति भेदं ययति । एनदिति । तस्य सर्वनियोनीश्वरात्मावाच न नियोन्यायमित्याधुमियाह । पापाययेति । तर्षि वनुतेरणामा- ये भिक्षाटनादिनियमविधेरपि तन स्थादित्यभिप्रायेण शबने। यावन्नोवेति । थविदुषि नियोन्यं तत् प्रामाण्यं घटत इति मतदोष हत्या ! नेति । तदुक्त प्रतिबन्धी परिक्षामनुव. दति। यचिति । दूययति। तत्परतेरिति । याचममविधिगाऽऽच- ।

·१५८ ऐ०भा० वियोगाविषयत्वेन विदुषः प्रत्युतमा नियोन्य- वाचेति । यावज्जीवादिनित्यचोदनानर्थक्यमिति चेन्न । अविद्वदिषयवेनार्थवत्त्वात्। यत्तु भितोः शरीरधारण- माचमत्तस्य प्रवृत्तेनियतवं तत् प्रवृत्तेर्न प्रयोजकं । आचमनप्रहत्तस्य पिपामापगमवन्नान्यप्रयोजनार्थवमवग- म्यते। न चामिशेचादीनान्नददर्थप्राप्तप्रत्तिनियतबाप- पत्तिः । अर्थप्राप्तप्रवृत्तिनियमोऽपि प्रयोजनाभावेऽनुपपन्न था. मनपरत्तस्याधिको यः पिपासापगमस्तस्य तथा नान्यप्रयोजना- यस्य प्रयोजनम् प्रतिस्तदर्थत्वं नाधमनप्रवृत्तिप्रयोजकत्वं । तह- ज्जीवना भिक्षादी प्रयत्तस्य यस्तत्र नियमः स न भिक्षादिपरते. प्रयोजक सत्यर्थः। एतदुदं भवति नियोन्यत्वाभावात् किल्ल ब्रह्म विदो नियमविध्यनुपपत्तिरामयते । नन्न युज्यते । कथं नियोध्या हिनियासिध्यर्थमपेक्ष्यसे। नियोगश्च प्रतिषिध्यर्थः । प्रवृत्तिवे- दन्यतः सिद्धा कि नियोगेन। यतएव दर्शपूर्समासनियोगादेवा. वहनननियमेन प्रतिसिद्धौ वध न एथक नियोगोऽसीफियते । सदभावे धन नियोज्यायक्षेति । ब्रह्मविदो नियोव्यत्वाभावेऽपि न नियमविध्यनुपपत्तिरिवि घिमिहोत्रादिप्ररत्तेस्तु प्यन्यतोऽमि- द्वान वदिधित एव तत्र प्रवक्तव्यत्वेन तमिथ्य नियोग बाणे तस्य तव नियोज्यापेक्षेति वैधम्ममाह । म चामिहोषेति। नियमविधी नियोध्यानपेक्षायामपि तस्य लोधात्मकत्वात प्रयो- जनापेक्षा वाया। सदभावान नियमः सिध्यतीति शाते। अर्थ- प्राति । सनियमम्यापि पूर्व वासनावशादेव प्राप्तवासत्रापि न नियमविधरवकाशो घेन प्रयोजनापेक्षा म्यादिति परिहरति। म तदिति । यद्यपि नियोन वाइनियोन वा भिक्षाटनादिना जीवमं सिति तथापि विद्योत्पः पूर्व विद्यारियर्थ नियम. म्यानुष्ठितत्वातहासमाप्रारल्यादिद्योत्पायनन्तरमपि नियम एवं प्रवर्तते । मानियमे तदारानानां नियमवासनाभिरत्यन्तमभि- भूतत्वेन पुनलोधनस्य या साध्यात्वातप्त मात्र न प्रवर्तन रति ·ऐ भा. एवेति चेन्न । तन्नियमस्य पूर्वप्रवृत्तिमिद्धत्वात्तदति- क्रमे यनगरवादर्थप्राप्तस्य च व्युत्थानस्य पुनर्वचनादि- ठुषः कर्तगतोपपत्तिः । अविदुषाऽपि मुमुक्षुणा पारि- प्राज्यं कर्तव्यमेव । तथा च शान्ता दान्त दयादिवचनं शमदमादीनाश्चात्मदर्शनमाधनानामन्याश्रमेष्वनुपपत्तेः । श्रत्याअमिभ्यः परमं पविचं प्रोवाच मग्यटषिमा जुट- मिति ओताश्वतरे विज्ञायते 1 न कर्मणा न प्रजया या नियमोऽप्यर्थसिद्ध इत्यर्थः । एतेन प्रत्यवायरिहारार्थत्वमपि नियमानुष्ठानस्य निरतं तस्य विदुयः प्रत्यवायाप्रसमोरिति । एवमुक्तरीत्या व्युत्थानस्य विधि विना खतः प्राप्तत्वे राति सत्कव्य- ताविधिमपि विदित्वा व्युत्यायन्यादिकमन मोदते विदानित्याए । थर्थप्रामस्येतिः विधितः फर्तयत्योपपत्तिरित्यर्थः । न प विधेः प्रयोजनाभावेऽप्रवर्तकलादिति वा । प्रेयोधारणाभयदाना- दिवैधमुण्यप्राश्यर्थत्वेन विधेरर्थवत्त्वात् ॥ न च तस्यापि चैयर्थं पारश्च । विदुषि परमहंसे लोकासरहार्यत्वात् । तस्य तु सदस्य पूर्वाभ्यस्त मैत्रीकरुणादिवासनाप्रामत्येन प्रमधिद्योपदेशादाविव प्रयोजनानमेक्षणत् । यहा प्रारब्धकमाक्षिादेहेन्द्रियादि- प्रतिभासेनाविधारितधावब्जीवादिश्रुतिजनित कर्मकन्यताम्रा- तो ननियर्तते न वा विदुयो युग्यानविधेरवज्योपपत्तः । रवं विदुयो युस्थानप्रसायनेन विद्याया व्यकर्मिनिए त्वं सा- धितं । तेनैव च तस्याः कर्मासम्बन्धोऽप्यर्थात् साधितः । इदानी विविदियोरपि युत्थानम् प्रसाधयन् विद्याया। कर्मिनिष्ठत्वं कर्म- सम्बन्धित्वच दूरादपास्तमित्याह । व्यविदुधापीति ॥ तत्र अति- मा । तथा चेति । उपरस्तितिक्षुः समाहितो भूत्वाऽऽत्मन्येवा. मामम् परोदिति अतिशेषः । तत्रोपर ताब्देन सन्यासी विहिन प्रति भावः । शमादिसाधनानां पाठकल्येनानुष्ठानस्य ट इस्मादि- खसम्मवात्तदिधिनाप्यर्यादाक्षिप्यते । सन्याय रति। श्रुता. पतिमाह । समादोनाक्षेति । धाब्द उपरसान्दरामुचयाः । .

·१६० ऐ भा. धनेन त्यागेनेके अस्तबमानहरिति च । भावा नैष्कर्म्यमाचरेदिति स्मृतेः । ब्रह्माश्रमपदे वमेदिनि च । ब्रह्मचादिविद्यामाधनानाञ्च माकन्दोना त्याअमिपप- गाईस्ये सम्भवात् ! न चैवमसम्पचं माधनं कस्यचिदर्थस्य साधनायालं। यदिज्ञानोपयोगीनि च गाईस्यायमकर्मा- णि तेषां परं फलमुपसंहतं । देवताप्यलक्षणं संसारविषय- मेव । यदि कर्मिण एव परमात्म ज्ञानमभविष्यत् ममारवि. था. नेदं विधियथं । तस्य साधविधिवयात् किन्तु विविदिपु. . विषयमिति वामान्मदर्शनसाधनानामित्यु हो । ययामिभ्य इति ब्रह्मचर्यादीन इंसमन्यासान्तानाश्रमधर्मवदाथमानति: प्रम्य वर्तते परमहंस इति । सेोऽत्याश्रमशब्देनोयन रति नदि धिरच प्रतीयत इत्यर्थः । ऋधिसहजुएं मन्नसमूहेशनिसमूह- वा वितं तत्त्वं वावः । म कर्मणेति त्यागस्य साक्षा- दमत वसाधनलाभावेनामतत्वसाधनं ज्ञान त्यागेनानशुः व्याप्त- वन्त प्रत्यभिधामेम ज्ञानसाधनत्वे त्यागोत्र विधित इत्यर्थः । जावेति चापावतो अझ ज्ञात्वा निश्चयाय मैकम्य कर्म- त्यागरूप सन्यासमाघरेदिति स्मृत्यर्थः । भ्रझेवि ज्ञानसाध. नीभूत थामो ब्रह्माश्रमः पन्यास रत्यर्थः । विच एकाकी यतचित्तामा रत्याद्युपगम्य प्रक्षधारी अते स्थितः । मनः संयम्य मचित्ता युक्त थाधीत मत्थर हत्यन्तम ब्रह्माचर्यादिसा- धमविधिवलादप्यायन्याविधिरित्याह । ब्रह्मादिति ॥ मनु एएस्थस्थापि ऋतुकास्तमात्रगमनलक्षणं प्रमचयं कदा. पियानकाले एकाकित्वञ्च सम्भवतीयाशय वग्यस्युकसत्याक्तता प्रामासिद्धेय मान्ने पानीसम्बन्धाप्रवन्तविधियर्थच नैव- मिन्याए । जति । यता न कर्मिनिएवं कर्मसम्बन्धत्वचा- मधानस्येत्यर्थः । या कर्मा वहतोमहरु लक्षामा प्रत्तत्यामानानं प्रारभ्यत रयादिना कर्मसम्बन्धित्वमाकं तबाह । यहिज्ञानेति । नघा पूशिकर्मसम्बन्धि ज्ञान संसारकन कमन्यदेव मो.

·भा' पयस्यैव फन्तस्योपमहारो नोपापास्थन् । अङ्गफलन्त- दिति चेन्न । नविरोधात्ावमविषयत्नात् । श्रात्मविद्या- यानिराशतमनामापकर्म परमात्मवस्तुविषयं ज्ञान- मम्मतसमाधनं । गुणफलसम्बन्ध हि निराकृतसविशे- पाहावस्तु विषयावं भानस्य न प्रानति तचामिष्टं । यत्र त्यस्य सर्वमात्मेवाभूदित्यधिशात्य क्रियाकारकफलांदि- मर्चव्यवधारनिराकरणाद्विदुषः । तद्विपरीतस्याविदुषो यत्र हि द्वैतमिवेत्युका क्रियाकारकफलरूपस्दैव समारस्य या• पसंछतमिति न तत्परमात्मज्ञानमिलार्थः ॥ ननु पूर्वोकमेव সালমান থ হামলায় নিয়াজুজ- बेनोपसंधारात्परमात्म ज्ञानस्य च मुक्तिफलकत्लान तु तरप. रमात्मज्ञानमित्वाइ। यदि कर्मिण एवेति ॥ कर्मिनिरत्वेना- कशानमेव परमात्मजामोदित्यर्थः । परमात्मधानाङ्गभूतपधि- थान्यादिदेवताज्ञानस्य सत्संसारमहां नाहिना परमात्मशान- रोति । न तस्य मुतिफलत्वविरोध इति प्रादते । त्यति । परमात्मज्ञानस्यासम्बन्धमानसम्बन्धादिसर्ववियरहितनिर्वि - शेययन्तुधिययवान तस्यादिमम्बन्धित्वं येन तरङ्गविषयत्वं फलस्य स्यादिति परिहरति । न तदिति ॥ तदेव स्पष्ट- यति । निराकृतेत्यादिमा। बच्चानिष्ठमिति मारमा चारद- मित्यादेश्यप्रमादिलिडेरामगो निम्शेियत्पसिझेरित्यर्थः । वा जरायमाझये च परामविदः सर्चसम्बन्धशून्यत्वमु का प्यवि- दुयः संसार फलादालोचेछ संसारफलण्यातीवस्य ज्ञानस्य पर. मात्मज्ञानस्यं वक्ष्यमाणस्य निर्विशे यवन्तुधिषयस्यैव परमाता- মানল অগ্নিক্ষত্মা । বৰবিলা নঘাতিমা फनपददयपाठे एकं पलं मिथ्यायलार्थक निय्याद्यवादपि संसारविययं संसारान्त तमिति नत । एवं फर्मासम्बन्धिलं भागोया यायजीपादिश्रुतेः कर्मत्याग मम्भवतीति यत्पूर्व. ॥

·ऐ०भा० दर्शितखाच वाजसनेयित्राह्मणे नयेशापि दपाय मंमारविषयं यत्फलमशनायादिमदस्वात्मकं तत्फलमुपस- इत्य केवलं मध्यात्मवस्तुविषय ज्ञानमन्तवाय वत्लामीनि प्रवर्तते । ऋणपतिबन्धश्चाविदुष एव । मोऽयं मनुष्यलोकः पुत्रेणवत्यादिवोकायमाधननियमथुतेः । पिदुपञ्चर्वप्र- 'तिबन्धाभावो दर्शित श्रात्मलोकार्थिनः किं प्रजया करि- स्याम इत्यादिना । बधत सवै तदिदांस आहषयः कावया इत्यादि । एतवेतत् पूर्वे निदांसोऽग्निहोत्रं न या वादिनोतं तत्र यावनीवादिश्रुतेरविहिषयत्वमुक्त ॥ ऋणश्रुते: হিনী নিমাই। খায়নি। গয়ালমানয়ে লনবিলা- মামি মরি মনিনজাইঘিনায়িহুম হামায कर्तव्यं न मुमुक्षो । मुक्ति पनि तस्याप्रतिबन्धात्वादियः । ननु अस्य मुक्तिम् प्रत्यामि प्रतिबन्धकत्वमस्तु विशेषाभावात्! धनपा- धन्य मोक्ष तु सेवमानो अन्नबध रवि मतेचेन्याशयाए । सोऽय- मिनि । सोऽयं मनुथ्योका पुत्रेयैव जय्या नान्येन । कर्मणा पिट, लोको विद्यया देवलोक इति श्रुतेः । पुत्रादीनां मनुष्यलोकादि- हेतुत्वावगमात् पञ्चादिभिरपाकर्मयानां पुत्राद्यभावरूपाणाम्ट- गानो पुवादिसाधनाभाधेन साध्यलोकाभावान्न मुक्ति प्रति तम्यास्तदभावरूपपुवादि साध्यत्वाभावात्। मृतेश्च रागि पति मन्यामनिन्दावादमावत्यादिव्यर्थः। न केवलमहन्धारतो गतिम् प्रत्यप्रतिबन्ध कन्वं किन्तु श्रुतितोऽधीयाए । विदुय इति । श्रुति. পল জয় ঘসাঘলuামঙিনামমনিবন্ধৰ বমি सं। कावया रवनन्तरं किमी वयमध्येथामद इति शेको अ.यः । माइते । विदुयतहावि। यद्यविदुधोऽपि लोकन या प्रत्येक प्रतिबन्धकापात् मुक्ति पनि प्रतिबन्धकपाभावाण. নম্বন্ধীয়মাবাঃ মাৰিাহায়ন মম पति नचामि विदास थाइरियायवसमाशेयं शशा यंदा - ·ऐ•भा शुधवाञ्चकुरिति कोषोतकोनां । अविदुपस्तमुणानपा- करणे पारिवाज्यानुपपत्तिरिति चेन्न । प्रागाईस्यम्मा- प्रतिपत्तेणियामम्मवादधिकारानारूढोऽणणे चेत् स्यात् मर्ध्वस्य ऋणिवमित्यनियम् प्रसज्येता प्रतिपन्नगाईस्यस्यापि यहाइनी भूत्वा प्रव्रजेत् यदि वेतरथा ब्रह्मचर्यादेव प्रव- जेद्धादा वनादेति । श्रात्मदर्शनोपायमाधनत्वेनैय्यत एव पारियाज्यं यावज्जीवादियुतीनामविददमुमुक्षुविषये कता- . पा. परिहारानरं वातमाशा हव्या । रहस्यस्यैवर्मप्रतिबन्धकरवं भरीव निराकरणाधिकारात् । तसच गाईस्थ्यप्रतिपत्तेः प्राक् प्रमचर्य एव मुमुक्षोः पारिवाव्यं सम्भवतीति परिहरति । नेति ॥ यद्यप्युपनयनानन्तरमेव ऋणनिवर्तनेऽधिकारः सम्भव- तीति प्रामाईस्थ्ये त्युकं तथापि विविदियासन्यासेऽधीतवेदस्यै- वाधिकार इति धीत वेदम्य गाईस्थ प्रतिमत्तेः प्रागिति प्रायव्यं । ननु जायमाना वै मााणरित्रभिसावा जायते ब्रह्मचर्येण षट- घिभ्या यशेन देवेभ्य पजया पिलभ्य इति । जायमानमान- स्यसंवत्वं प्रतीयत इत्याशजनित्वोक्त प्रयोजनं न साक्षात् कि- चिदम्यामि तु ब्रसपादिकर्तव्यता ज्ञापनं । न चाधिकारामा- रूस्तक मोति। भायमानमाघस्थासामर्थात् ! किच ना. हामन्यात् क्षत्रियादेगाभावप्रसङ्गः । दिनात्युपलक्षण- खेऽधिका\पलक्षगत्यमेव न्याय्यं । यतो जायमानयदमधिकार सक्ष्यतीति भायमानोऽधिकारी सम्पद्यमान इति तदा । नतय ततः पाप नर्ससम्बन्ध त्या । अधिकारेति निय- मिति प्रक्षपारिणित्वे ब्रह्मचर्य एच मतस्य नैलिकस्य च लोकप्रतिबन्धः । स्थाचानिएं । यामीति सहसायीत्यारभ्य सदेव गमवासिगामित्यादिमा पुराणे लोकप्रायुक्तरित्यर्थः । न कोवसं गाईस्यात् पामेव सन्याससिद्धिः किन्तु विधिवला. दूरस्थस्थापि नदस्ती त्याए । प्रतिपन्नेति । यात्मदर्भनेति घ्याम- दर्शने ये उपायाः श्रवणादयसमाधनायेनेयर्थः । न धर्मत्या ·ऐ भार्थता । छान्दोग्ये च केपाञ्चिद् दादारावमग्निहोत्रं हुला तत जई परित्यागः श्रूयते । याचनधिकतानाम् थारिमाज्यमिति ।तन्त्र । तेषाम् पृथगेयोत्सन्नाग्निनिरनिको वेत्यादिश्रवणात् मर्चरसतिषु चाविशेषेणाश्रमविकन्यः प्रसि- दः समुच्चया । यत्तु विदुषोऽर्थप्राप्तं व्युत्थानमित्यशास्ता- र्थवे गृहे वने वा तिछतो न विशेष इति तदमत् । व्युत्था- गस्यैवार्थप्राप्तलानान्यत्रावस्मानं स्यात् । अन्यत्रावस्थानग्य या. प्रानान्यविधिविरोधः । तस्या व्यवदानार्थवादमावत्येन सार्थे सात्याभावात् । अन्यथा तदवदानैरेवावदयते तदवादानाम- बदाम इत्यवदानमात्रनिरस्यवोहया ब्रह्मचर्यादीनामध्यननु से थत्वप्रसङ्गादिति भावः । एवमपि यायजोवादिश्रुतिविरोधः मन्यास श्रुतेरित्याशयाए । थावणीवेति । विरतमुमुक्षुमान- विषयिण्या सन्यासश्रुत्या यावज्जोवादिसामान्यश्रुतेरममुक्षुवि. धये सोच रत्यर्थः । च्यमिहोपविययायावजी वादिश्रुतेनीन- चैव सोधः किन्तु थुत्यन्तरेणैव दादभराधानन्तरमपिता- স্বামৰিয়াবিন্যা হা যুময় মাঘিনা ন ম বিৰা মদ, सीत्याह । छान्दोग्य रति केयामिछाखिना प्रयोदभरानमह. सवासा यजमानः खयममिहोत्रं जुड्यादयाप्रवसन तत्रैव सोमे म पाना वेवाऽमोनुत्दजनीति श्रूयत इत्यर्थः । मनु पारिवा. ध्यश्रुतिरप्यधिशात विधये सशोधितेत्याए । यत्त्विति । वचना. तरेणैव तेषां तदिधारयानधिकारिविषयः किन्तपिकायेवेति परिहरति । नेति । उत्सनामिनशामिः निरमिकोऽपरिय. सोमापिरिति भेदः। मृत्युपतियेऽधि पारिवाज्यश्रुति ईलो. यसोत्याह । सर्वस्मृत्तिषु घेति चत एय ब्रह्मचर्यवान् प्रति । बुद्धा कर्मावि मिष्ट्र मायसेत् । ब्रह्मधारो एश्यो वा वान. प्रयोऽथ भितुक-य चेत् परमं स्थानमुत्तमा तिमाश्रयेदित्या- दिपु विकन्पः सिइःयधीय विधिवहेदान पत्रामुत्पाद्य धर्मतः। IT घ शक्लितो यर्मगो मोक्षे निवेदित्यादिपु समुपयन ·१६५ . ऐ भा• कामकांप्रयुझावं योचाम । नदभावमात्रं व्युत्थान- मिति । यथा कामित्वन्तु विदुषोऽत्यन्तमप्राप्तं अत्यन्त मूढविषयत्येनावगमात् तथा भारतविदिनमपि कर्मात्म- विदोऽमा गुरुभारतयाऽवगम्यते किमुताऽत्य नाविवेक- निमित्तं यथा कामित्वं न शुनगादतिमिर दृशुपलब्धं वस्तु तदयगमेऽपि तथैव स्वादुन्मादतिमिरदृष्टिनिमित्तबादेव । तरमादात्मविदो युत्थानव्यतिरेकेण न यथा कामिले । न धान्यत् कर्तव्यमित्येतत् मिद्धं । यच विद्याधाविद्याक्ष प्या• सिद्धरत्यर्थः। एवं विचिदियारान्यायं प्रसाध्य पूर्यन साधितवि. इत् मन्यासे शामवदति। यमिति । पूर्वन रक्ष रवाल्यारा. ममिति पानिरता तु 2 वा वने वाऽस्यासनमित्य निय. म निराकर्ष सा मुनरनूयते । यथेरपेशामधिको परिक्ष धेति अपयं । यद्यप्यधं प्राप्तस्यापि मुनय धनादित्य विधु- स्थानस्यापि भावार्थत्वगुतमेव तथाप्यमाखार्थवगुतमीहत्या- प्यार । सदसदिति । यदि व्यत्यानबहाईस्थ्यमप्यर्थ प्राप्तं स्यादे. धमनियमो मतदमीणा। युत्यानस्यैवेति । प्यन्यनेति गा- हरव्ये प्रत्यर्थः । गन्पन्यत्रावस्थान व झुल्यातम्यापि कामादिप्रयु. खमनुष्यवादित्याशयार । तदभावैति । मामाघभायमानमेव शुस्याममित्त्वात्तस भानुख्यसमित्यर्थः । एवमगियमानी দিয়ে শুয়েলায় ঘুষাঘ হদ্বারা নিয়নি। यथा कामित्यत्यिति चे सामानमेव कामादिप्रय । निषिदचेरा सु शास्त्रार्थज्ञानशून्यात्यातमूविषया। तदुभयञ्च विदुयो ना. तीति पेशामाप्रमेवाप्रसा निषिधेशा तु दुरापातयः ।, रसदेव विटामि। तथेति । तथा चीयर्थे तथाशब्दः । गुरु- भारतयादियोशतया यतोऽवगम्यतेऽतोऽपातमित्यन्च यः ॥ ध्यविवे. पादिनिमित्तापममे मैमित्तिकापगम इत्यत्र दृशान्तमाघ । न जोति । उग्मादप्यु पलयं गन्धर्वनारादितिमिरहमान विघम्नादिरिति विधेकः । न घान्यदिति वैदिक फर्मेत्यर्थः । ।

·. ऐश्मा देदोमय, मधेति । न विद्यावतो विद्यया सहावि- द्यापि वर्तन इत्यर्थः । कता कमिन् पुरुष एकदेव सह सम्बध्येयातामित्यर्थः । यथा शनिकायां रजतं इनिका- ज्ञाने एकस्य पुरुषस्य । दूरमेते विपरीते विषुतो .अविद्या था च विद्येति जाबेति हि काठके । तस्मान्न विद्यायां सत्यामविद्यासम्भवोऽपि । तपसा ब्रह्म विजिजामखेत्यादि- श्रुतेः । तपत्रादिविद्योत्पत्तिसाधनं गुरूपासणादि च कमाविद्यात्मकत्वादविद्योच्यते । तेन विद्यामुत्पाद्य मृत्यु या• ननु विद्यया विद्यायाः सहभावश्रवणादिघोऽपि सम्भूत. कामादिकं स्यादेवेति तनिमित्ता यधेरपेटा स्यादित्यत वाहन यचिति । यतु विद्यानि वचनं तस्य नायमर्थ रति । तस्येति- पूब्दाध्याधरय वाक्यं योज्यं । एकस्सिनिति कालभेदेन थित- थोरप्येकभिम् पुरधे साहित्यन्तदर्थ इत्यर्थः । नन्विदं साहित्य न सरसं फिनवेककाले सहर्ष सरसमित्यारा श्रुत्यन्तरे विद्या- विद्ययोः साक्षासाहित्यस्यासम्भवोरकमेव साशिय ग्राम- मित्याह । दूरमेते इति विषचीति विवग्यमने विरद्धे इत्यर्थः । चमियपि मन्तेऽविद्यया मृत्युन्नार्वत्युतराईपालोधनयाऽवि- বায় বিশ্রামদিয়ানা জানি দুনিয়া। तपसेत्यादि । यहा गुरुपासनतर्षसी व्यविद्येन्युच्यते । तयोच श्रवयादिकालेऽनुछेयत्वादिद्योत्पत्तिकाले र कस्मिंन्तयोः साहित्य. मझोत्यान्तरमाद । समसेति । पमिन्नधैं मान्नोऽध्य नगुय रत्याए । तेन विद्यामिति । साक्षादविद्या म्रत्युत्वेन म्रत्यूसरण. ऐतुषानुपपत्रविद्याशब्देन सपसादिकमेवोयते । तदिद्याय- वधानवाचीत पत्यात रमः । चविडिययत्वे ति जिगोविधे. दिति जोवितेशाहपाविद्याकार्थेश सस्था ,सूचनादित्यर्थः । परिलगिति पावलोवादिश्रुतिन्याथेन परिप्तप्रायमित्यर्थ- द्वारा हत्तीयस्य चतुर्थयारे सुभ नाविशेषादिति सूत्रेण परि. तमित्यर्थः । अचम्मवादिति विरोधेन विद्यया गजासम्भ- ·ऐ भा" काममतितरति । ततो निष्कामस्यौपणे ब्रह्मविद्यया ऽस्तत्वमभुत इत्येतमयं दर्शयन्नाह । अविद्यया म्टत्यु- नीला विद्ययाऽग्टतमश्रुते इति । यत्तु पुरुषायुः सर्वकर्मा- व्यानं । कुर्कात्रेवेह कमाणि जिजीविषेच्छतं समा इति अविदिषयावेन परिहनं इतरथाऽयम्भवात् । यत्तु प्रा- णमपि पूर्वोकं तुल्यात्वात् कर्मणा विरुद्धमात्मज्ञानमिति तत्सविशेपनिर्विशेषात्मतया प्रत्युनं उत्तरत्र व्याख्याने दर्श- यिय्यामः । अतः केवलनिष्क्रियमहात्मकलविद्याप्रदर्श- या. वादित्यर्थः । उदाहततिमात्यसम्भवादिति वा । प्रत्याकामिति निधि पात्मज्ञानस्य कलादिकारकोपमर्दकत्वेन विरुद्धवादुप- मई चेखि सूगाविपद्धत्वं प्रत्युतमित्यर्थः । तस्मादध्यमाणवि. चाया प्याम्मिनिष्ठत्वं कमीसम्मनिया फेवलामविघयत्व सिद्ध- मिति मूर्खेतकर्मभिर्विद्यया घ शुद्धसत्वस्य तत एव साधन- घनुष्यसम्पन्नस्रा केवलरत्मसरूमावस्थानलक्षणोक्षमिध्यर्थे केव- लात्मविद्याऽऽरभ्यत इत्युपसंहरति । पत रवि । नन्दात्मनः सविशेषत्वप्रतीते रततिरोधात् कथं कैवल्यमित्याशा विशेषस्य सर्च स्यात्वानि मायाकल्पितत्वाम वास्तवनिर्विशेषात्यविरोध रवि तदर्थ माययात्मनः सकाशात् सविं वक्तुं स्यःपूर्वमात्मनो निर्वि- पोपरूप दर्शयितुमाता वा रत्यादि चाफ्यं । तधात्मशब्दार्थ- माए । च्यात्मेति ॥ च्यात्मविपदेग सळधादिरूप यात्मायन হয়। অৱয় নন্দঘন মি । নামৰ कथमुक्तक्षण यात्मक रत्यार वारमशब्दस्य मृत्युक्तव्युत्पत्तिय- সাঘা चेत्याह । व्याप्नोरिति । वा शब्दथार्थ धादानञ्च समु. चिनोति । तथा च सतिः । यचासोति यदादचे यथानि विष- धानिहायचास्य सन्ततो भावतसादात्मेति फोति रति प. पाहिजानं य्याशिवायवे सत्तास्फुरयाभ्यां सचे यामोतीति सर्व. क्षयं सर्वशित्वचाशते। सत्तापदामेनोमादानत्वसूचनात् सर्व ।

·१६८ ऋग्वेदीयतरेयोपनिषत् ॥ ऐ3. ॐ परमात्मनेनमः ॥ हरिः ॐ ॥ आत्मा वा इदमेक एवाय आसीत् ऐ भा' नार्थमुत्तरी अन्य प्रारभ्यते । आमेति । चाप्नोतरते- गतवी परः मयंजः मगफिर मनापादिमयमंमारध- वनिती नियादयुमुखभावोऽओऽनरोऽमरोट- तोऽभयोऽदयः । वेदं पदुनं गामापकर्मभेदभिन्न मग- दात्मेकोऽग्रे जगतः स्टेः प्रागामोन् । नेदानी म एवैको न कथं तर्धामोदियुष्यते । यद्यपीदानों म एवे. कसाथाति विशेषः । 'प्रागुत्पत्तेरयायतनामरूपभेद- - - पा. शनिवाथतीत्यनेन संपवायततीत्यनेन धिविधपरिषदरा- নিন নি। ঘনাযাবিলিল্লাহিনি যিয়যালয় च प्रत्याभेदोषत इत्युक्तरूप यात्मपदेनायत स्पर्धःभि- আলামঘৰঘৰলামাগাযোঘা বহু শাহ। वैति । यसमिति पूर्वत्र प्रागशब्दितप्रजापतिरूपत्वेन यदुष्यमित्यर्थः । यदुतेति पाठः गाधः । पदमिनिमर्दन प्रत्य- क्षादिमसिद्धमथते ।थये रवि विशेषयादामोदिति भूतत्वेश पूल मेवात्ममा इदानी याममात्र न भवति किन्तु एक दिति प्रतीयत इति नाहितीयात्मेति । किदानीमिति। यपस्य माधिकरश काचिदपि सतः सत्त्यायोमादात्मनो दिती. यत्वस्य न विरोध श्या । नेति । नाममात्रस्येदानीमय साये तस्य भूतत्वो का गतिरितिएशत कथं वालीदिति। पदमुपलक्षम त्यपि अचमिति एय जगतः कालत्रय म्या- मयतिरकेवाभावो यद्यपि तथापि तथा बोधने बोधस्य प्राय. क्षादिविरोधाशयोतमात्मताचं बुद्धी नारोहेत् । यतः प्रागुत्प। रायोदित्यथते बोध्यस्य घिसमनुरुत्य सदपि जातो नामरू.

·ऐ भा. मात्मभूतं श्रात्मक शब्द प्रत्ययगोचरं जगदिदानों व्या- शतनामरूपभेदलादनेकशब्दप्रत्ययगोचरमातीकशब्दप्रत्य- यगोचरञ्चेति- विशेषः । यथा मलिलात् पृथक् फेनं नाम- रूपव्याकरणभाक् सखि लेक शब्दप्रत्ययगोचरमेव फेनं यदा लिलान् पृथङ्नामरूपभेदेन व्याहतं भवति तदा मलिलं फेनश्चेत्यनेकशब्दप्रत्ययभाक् मचिल मेवेति चैक- शब्दप्रत्ययभाक् न फेनं भवति तदत् । नान्यत् किचन था. पाभिव्ययभावमपेक्ष्यैव न विदानोमागमाचत्वाभावाभिप्रायेणे. न्युत्तरमाए । यद्यपीत्यादिना । स्यव्याकतो नामरूपभेदो यस्मि- मात्मनि स्थाविधामभूतमित्यर्थः । यात्मक शब्दप्रत्य यगोचर- मिति यद्यपि प्रागुत्पत्ते वीरभुयोरभावेन शब्दप्रत्ययौ सावपि ग सास्तथापीदानों वदानीतनात्मतत्त्वं समादुत्थितः शिकाले नाम- सत्वमिव प्रमाणान्तरे ज्ञात्वा तदानीमात्मक रवासीदिति वदति। प्रत्येनिति तथोक्षमोश्वरस्वामफशब्दप्रत्ययामा प्रति दसध्यं प्पनेकपादति व्यविकिनां घटादिशब्दप्रत्य यगोचरं घटः समि- त्यात्मशब्दपर्यायसन्दगाधरश्चेत्यर्थः । गोचरशब्दस्य भावप्रधा. नत्वमोहत्य गोचरत्वं यस्येति बमबोधिणा नपुंसकलं पश्यं । यात्मकता देति विवेफिनामित्यर्थः उसमर्थ दृशान्तेन विपदयति। অগ্ননি। খাসিয়া মাহিঙ্গলিন বই, धागानन्दरूपोऽखकरस थामोक्षिा नखैवार्थस्य होकर. सार्धमेकादिपदानिलक इत्यात्मान्तराभाव उच्यते । एवेत्यनेन रक्षादावकत्वेऽपि शाखादिभिर्नामात्मवदेकस्यात्मनो नानात्म. শোন তইনি নীহাসিহাযাশন पदयमित्यभिप्रेत्य विजातीयभेदनिराकरमार्थत्वेन गान्यत कि. पति पदं ध्याचरे। नान्यदिति । ननु अडनपश्वस्य कारणीभूता महा माया वर्चत इति कथं विजातीयभेदनिषेध रयत पार मिदिति । मायायाः सत्वेऽपि लदानी व्यापाराभावाद्यागार- यतोऽन्यस्य निषेधः सम्भवतीत्यर्थः । ननु निर्यामाराया थपि - ·৩৩ नान्यत्विाचन मिपत् । ** ** ऐ भा' न किचिदपि मिपदिति । मिपद्यापारवदितरदा। আ• সম্মা থ্যা যা খাবো বল দিই দিন । নেহেনি। বিয়াে ইমে। গত মাথা ঘােষিনীতি মুনায়। সে বাধিয়ায় সিমবিশ- দল সবল রানঘন যথাবি এ বিষয় নি। যবিলা। যদি । লালমানি আদায় নিমনমুনাপার্মান সমরিনি। বিঃদ মাঙ্গালিৰ লয় ঘ মল্লায়। প্রায় মিষি। যা যাত্রা মধ্যমনুিষ পুষঃ ধ্যামণি। আয় নথিয়া না যদি মঘাতিয়মান জি সিমবিযবসায় শিঘিঘন । নাহার যা মুসৰি কান্নায় । মিয়া খানুমলাৰ সিমধিষি আশায়ীহিলম্বা লা বিদ্বাধিনি মশ্রিাতা। নবম ৰা ৰ গয়ই বাণীৱিতীয়বাষধি: কৰিবাহিনী সাহাবিয়াসায়া চােখ বুধিয়লা সন জামায়াল লিম্বিয়া- বলা হবাধীন, দিঘলনামায়বেষিত্রি- মালিতে সম্মাবলয় বাধা। বাম মানব হিষি মা। ঘ্যান্সাৰশানৰ সয়াবি- অৰীয়বাংলম্বৰ্মৰলি বিষ্মিতবিমঠবাঃলা।লিম- মানাঘাষিত্রঃ ৪ায়ৰ ধনবঘাষি সুবি- वादेवान्तेऽपि तस्य वय धावसातयः खन्ना रति जायदादी खप्नत्वेन म्यापमा स य एतमेव पुरष मझवतमपश्यदि- লালমা । মন বিষিবিছিনুধাত্র- যন বনি। ন ইমানবাবিনি শুনলামিনােলা জাছন মহিন বস্তু যামিযি স্বাস্থ। কে এই নি অবৈৰষ্ট নমিনীনেনিছুরি- দুল মাবধিৱমেত্মম্ভ ঘঃ মিল্লায়ি মগ্ন- ·१७१ ऐ भा' यथा माश्यानामनात्मपक्षपाति खतन्त्र प्रधानं । यथा घ्या. सिद्धवेन प्रयोजनाभावेन च तत्यनिमादनस्वानुमपत्तेश्च मधा- त्वमेव तदर्थः । मिवदित्यनेन सासन्यूनिषेधेन सतः सत्तानि- घेधादपि म्यात्वसिद्धेश्च । सतः सत्तावत्वे खथापारे खातन्त्यमेव स्यात् । न धानेन प्रकारेखेदानीमपि पालस्यात्माखण्डलस्य च बहु शक्यवादग्र इति विमेयणं व्यर्थमिति वायं । इदानीमाम- भिन्नतया एथक् सत्त्वेन च प्रवीयमानत्वेन तस्यं सहयात्ममा- धत्वे बोधिते विरोधप्रतीत्या तस्य बुद्धनारोहः स्यादिति गुड- जिशिकान्यायेनादी एथानामरूपाभिव्यप्तिदशायामाममा- प्रत्वं बाध्यते । तस्मिन् पोधिते पश्चात्तयायेनेदानीमपि खयमे- वाममात्रत्वं शाखतीत्यभिप्रायेणाम इति विशेषणायमचे। यहा वाजसनेयिक सद्देदं व व्याकनमासीदिति प्राक्काय॑स्या- नभिय्यानामरूपावस्यावीजभूतायाकलात्मलोथते व त्यात्ममा- पता यसः श्रुग्याविरोधपरिहारायोपसंशर कसंध्ये रहा थ्यातपदमुमसक्रियते । तत्र चारमपदमितीदमये प्ययावत- मासीत्तच सदात्मवासीदिति वाक्यं सिध्यति । सवाव्यासातशब्देन तम थाीत्तमसा गूहमये । मायां तु प्रक्षानि विद्यादित्यादि जगहोजावस्थायान्तमादिशब्दप्रयोगात् नमारमा मायोग्यवे सत्कार्यस्यायेऽनभियतनामरूमात्मकमायात्मकत्व सिध्यति । त स्थाश्चात्मतादात्म्याशा सायमसवत् स्वतन्त्रात्यनिरासेन तत्र क- पिता सिध्यति। यो कार्यकारणभावाद्यमावेन प्रकारान्तरण सादाम्यानिवासात्ततच्यात्ममोऽखण्डत्वं तद्विमस्य म्घालचालानः परिणममानाऽविद्याधियानलेन विवष्यायादानावं तम्याच परिणामित्वच सूचितम्भविस्यति । कार्यप यालार्थमेवारयाष्टा. सामागुच्यने । तस्याप्याटनस्यात्मतादाम्येन मायात्वेन च मा- स्वादिदानीन्तु नानभिव्यसनामरूपवीशामत्यमित्यय रति वि- शेषयमप्यधंवत्। तदभिमेयैव भाये प्रागुत्पत्तेरनभियतनामर- पभेदात्मभूतमात्मे कान्दप्रत्ययगोचरं जगदिदानीन्तु याकृत- नामरूपभेदवत्वादनेकाब्दप्रत्ययगोचरमात्मैकापूाब्दप्रत्ययगोचर- स्वति विशेष रतोदानीन्तमाभियानरमरूपयोजात्ममेवाया- ब्दम्य व्याययंत्यनाळ । ग घ साक्षादिदागीमेव गायात्मत्येग म्या- ।

·१७२ ऐ भाः च काणादानामणो न नदिहान्यदात्मनः किश्चि. या त्वमुच्यतामिति वाच्यं । इदनों प्रत्यक्षादिविरोधेन वथा बोधयितु- मशक्यत्वादियुक्तत्वानामरूपाभिव्यक्त होः पूर्वमभावेनेदानी- मेव विद्यमानत्वेन कादाचित्कलादपि रज्जुसर्यादिवमृषात्वमिति बामपि प्रागण्याचवोतिरवतीति न किञ्चिदवद्या अथवा ज. गदधियाने किक्षित् मनु सम्भावयितुमिदमय ध्यासीदिन्यथते । घसम्भावित तस्मिनखण्डत्योसनिर्विघयत्वं प्रसन्येत । पनेनासक्छ, शविषाणादेरिव सङ्कमेयोत्पापसम्भवात् कार्यस्य प्रागवस्था सदा- त्मिकाधिसम्भाविता।तस्याश्च चेतनवे कार्याकारण खतोऽपरते. रतिरिक्ताचेतभाधिछानाहीकारेच गौरवात्। उपादानाधिष्ठान त्वयोरेकस्मिन्नेवात्मघटसम्भवाच चेतनत्वमात्मवेत्यगेन सम्भाव्यते । যব শাবিন যিয়ার্ল ঘাবান্ধায় স্থান तस्य वकुमेक एव नान्यत्किञ्चति पदानि यस्मिन् पक्षे चेदमये यात्मवासीदित्यनेन सम्भावितं काय॑स्य प्राग्रुपमनूच यदात्मक मिदमासीत् स रक एव नान्यत् किसनेव्यखण्डेकरसत्वं विधीयते रति ग कस्यचिदप्यानर्थक्यम् । यस स्व छान्दोग्ये सदेव सौम्येद- मम पासीदित्यस्य सपकारणसम्भावनार्थत्वादेव तसिड्यर्थ सड़क प्याडरित्यादिना सत्कारणवादो निरस्तः अन्यथा सिद्धस्य सतोऽद्वितीयत्वमात्रविवक्षायो तस्याप्रस्तुतवप्रसङ्गात्। यस्मिन्नपि थारयाने कारयस्यादिसीयत्वादिवचसा तदन्यस्य म्हपात्वमपि मि. यति । कार्यस्य मयावे तनिरूपितं कारयत्वमपि वति। तथा- विधात्मशानान्मुक्तिरपि वक्षमाया सियतीति न किञ्चिदया। दीपिकायान्तु सदमात्मवासोदिति सामानाधिकरण्यवाधायां यसारः स स्यासुरिनिवदिदाने जगहिशियात्मप्रतिभासेन तप वाधानुपपत्त्या स्थितिकाधम्मरित्यव्यायशब्देन एयः प्राचीन: काल उपादोयते । प्रपञ्चवाधया गिद्धस्याखाकरमत्तख पपोकरणार्धमेकादिशब्दारति न कस्याप्यानर्धक्यमित्युकी नमा. उपशन्दम्य न प्रयोगनमारोप्य प्रतीतिशायामेव यश्चारः म स्थागरित्यादौ वाघदमे शापि नगनतीतिशायामेव तहाध. नस्य न्याम्यत्वात् होः प्रागप्रतीतम्य वाधानुपपनेचा कि कालम- यनिधी हि वाधः प्रावास एवेति निधे वाप रव न स्यात् ।

·१७३ ऐ3 स ईक्षत लोकान् नु सृजा इति ॥ भा° दपि कम्त विद्यते । किन्तानीक एव श्रामीदित्यभि- प्रायः-1 म मर्यब खाभायादात्मा एकः मन्नीचत । मनु मागुत्पत्तेर कार्यकारणत्वात् कथमोचितवान्।नाथं दोपः। मजम्वाभाच्यात् । तथा च गन्त्रवर्षः । अपाणिपादो । पा. हि पाकर घटे यूयं न रमतो घट इति प्रत्ययवाधं मन्यन्ते। ष्यत एव भाष्ये प्रागुत्पशेरप्याकले नामरूपभेदात्मभूतं भगदासीदिति जगतः कारणात्तामा रायोका न तु वाध गति। न च एये प्रामा- लाभावेगाऽय रनि कामसम्बन्धायोग रति या प्राधाले घटश- रावादिकं मदेवासीदित्यादिवायशेयु फालसम्पन्धेनेय बोधनस्य युत्पमत्वेनेशापि वथैव बोधयितुं फालसम्बन्धारोमोपपत्तेः। यथा देवदासस्य शिर म्यादाववययावयविभेदेन बोधनग्य दृरत्वेग राः शिर इत्यादावपि सत्पात्यनं । यथा या पूर्वकालेऽमि काल प्यासीदित्यादी कालान्तरसम्बन्धारोपणं महत्। दीपिकायान्तु प- ररीत्यापरो योधनीय रति न्यायेन परमे तत्कालस्य नियत्वेन प्रा-- मपि सत्याराहीत्या कामसम्बन्ध उक्त त्यहाँ । न घामा वा प्यासी- दिति सतावैशिध्यमेव प्रसोय से कत्तः कियाश्रयत्वादिसि धाय। বিয়া মায়ন আয় করাখি য যাবাগান सवितुःप्रकाशर पलप्रत्ययवदामन एव सहपत्यप्रतीतः । यतिरिक्त सप्ताजात्यभावाचाम्यया सतासीदित्यादावमनेरिवि सर्व सस्य। एवं सरितमात्मनोऽवगडेकरसवं साधयितुम पक्षिप्तं प्रपञ्चस्य या सदध्यारोमामवादाभ्यां कत्तुमध्यायप्रेयः । तमाप्य- ध्यारोमा स जानो भूमानीत्यमः पालनमादादिरपवादार्थः । समापि वाघारम्भणन्यायेनात्मासिरितम्य विकारस्य यावं व दरिवाफ्यं । तप सएरात्मनः सम्भावितं चेतनवत्त्वं शोक मो- क्षयमार। स सर्वशति । नन्वे कम्याखण्डस्य कयमीक्षयं साध. नाभावादियाशा न तस्य साधनापेक्षेत्यभिप्रेत्येकः सपि. सर्वसाभारयादक्षतेत्युक्तमत्राडाममाभायचान्दसा । ।

·१७४
ऐ०भा० जवनो ग्रहीता इत्यादिः । केनाऽभिप्रायेणेत्या।
लोकानम्मा मतीन् प्राधिकर्मफलोपभोगण्यानभूतान्नु हो
मृजेमेनि। एवमोचिवालोयस अात्मा दमालोकान-
एजत सटवान् ॥ १॥
1
-
घ्या. भिप्रायं शहापरिशराभ्यां स्पष्टीकरोति । नन्विति । सत्र कार•
णानीन्द्रियाणि कार्य शरीरमिति विवेकः । तचितस्यापि सा.
वशे युतिमा । तथा चेति । प्यपाणिपादो जवनो महोता
पश्यत्यचक्षुः स टोयकर्सः । स वेत्ति वेद्यं न च तस्यास्ति वेता
तमाडरग्यं पुण्यं महान्तमिति मन्वशेषः । न तस्य कार्य करयर
विद्यते न तत्समचाभ्यधिकच दृश्यते । परास्य शसिर्विविधाऽनु-
भयते स्वाभाविकी शनवलक्रियामि घेत्यादिरादिशब्दाः। ननु
सोभाविकनिवचैतन्येन कथं कायाचिकेक्षणमिति। पत्र फेचित्
खादी प्राणिकर्मभिरेका व्याकाराऽविद्यादत्तियत्पद्यते । त.
स्यामात्मचैतन्यम् प्रतिविम्मितं तदेवेक्षणं तयादिकार्यत्वात् खपर.
निबाहकमिति न नचापीक्षणान्तरापेक्षा सबैरपि प्रथमकार्ये-
नवस्यापरिहाराय वमेवेर व्यमित्याहुः। थपरे तु प्राणिकर्मवशात
एरिकालेऽभिव्यक्युमुखीभूतानभियतनामरूपावच्छिन्नं सत्स्वरू.
पचैतन्यमेवोन्मुखस्य वादाचित्वाखात् कदाचित् कर्मेक्षणमि-
त्याधः। थन्ये वीक्षययाकस्य कारयस्याधैतन्ययातिपरत्वादी-
क्षणे तात्पर्याभावाच न सत्र भूयानाग्रहः कर्तव्य रत्याउनु
शब्दो पितार्थ इति मनसि निधायाह । विति। लोडस्य
विध्यादो सामन्यसम्म वात् लोटो लऽर्थवमाह । सृजे प्रति ।
शामितीययक्षतेति पूर्वशान्वयः । क्षयस्य पूर्वशालीगत्वं
बदन सरि हेतुस्वमार। एवमिति॥१॥

·२७५ स इमालाकानभूजत ऐ भा. यथेच बुद्धिमामाचादिरेवम्पकाराग् मामादादीन एजा इतीहीबेधानन्तरं मामादादीन् सजति नदत् । मनु भोपादानमाक्षादिः प्रामादादीन् एजनीति युक्त निरुपादागतात्मा कथं लोकान् एननि इति । नाऽयं दोपः। मस्खिलफेनस्थानोये अरूपेऽयायते तोकगब्दवायें याकनफेनस्थानीयस्य जगत उपादानभूने सम्भवः । तस्मा- था. यत्रेक्षणपूर्वकप्रशुत प्रयोजनं एएचेतनलसिद्धिरेवेत्यभिप्रेत्य मथाविधस्य तक्षशेतमखमुदाचरति । यथेसि । नन्वीक्षित. सादेदायाधुपादामपारणमपितायावासादादो समृस्पं युवं । মামা মান্ধ মুন্নাবিষযয়নকালোনী- राभायात् समृत्यं न युमिति साइन्। नन्विति । न प र यो प्रशायेथेति तदारमान सयमकुरोति श्रव्याऽऽतान एवोपादानाया- मोपारानाम्तरापेक्षेति वा । विपदादेव शारिकत्वेभ घटादि- वत्परिणामावातस्य परिमान्युपादानं वहाव्यं । ग पारमा तया भ- वितुमति तस्य निरवयववेमापरिणामित्यादिति भावः । चत्र घियदादो परिणामिलमहीन्य समानभियानामरूपावस्थ बीमभूसमयान सद्दे तीयासमासोत्तम थासीत मायान्तु प्रति विद्यादित्यादिश्रुनिसिई परियायुपादाममनोयार । मायमिति । ध्यात्मभूत इत्यनेमानभियानामरूपाब्दिताया- फसम्यात्मन्यध्यस्तस्येन परिणाममानाविद्याधिवागवेनामनो वि. व मादानलं सयोराममानावेन मधात्यानाथात्मना दितीयत्वच म चिरान रति दयनि । नामरूम इति । नदाश्रयमयाक- समित्यर्थः । दानी घटादिबपि विवर्तत एव परिणामो गाम- विवारन्यो जास्येव विच नि परिणाम जति च पर्याय रस्यारम्ममाधिकरसन्याधेन विवतया सिद्धेविकारे प्यामप्रतः परियामादिति सूत्रधारेण परिणामशब्दपयोगाच सिहं तप ·१७६ ऐ 3. अम्भो मरीचोर्मरमापादेाऽम्भः परेण दिवं ऐ भा. दात्मभूतनामरूपोपादानसन् सयंज़ो जगनिर्मि- मौत इति न विरुद्धं । अथवा यथा विज्ञानवान्मायावी निरुपादान श्रात्मानमेवात्मान्तरलेनाका गच्छानिव नि- र्णिमोते तथा मर्वजो देवः सर्वभकिमहामाय श्रात्मा- नमेवात्मान्तरत्वेन जगद्रूपेण निर्मिमौत इति युक्तरं । एवञ्च सनि कारणकार्योभयामदादादिपवार न प्रम- ज्यन्ते मुनिराकृताच भवन्ति । कालोकानसृजतेव्याह । था. चात्मन एवोपादानावं । माया तु सहायमात्रमित्यभिप्रेयात्मनि धैवं विचित्राश्च होमि दितीयस्य प्रथमपाद सूत्रोपएमम परिहारान्तरमाचा अपवेगि। विधानवानियाका न गच्छ- तमिन स्थितमात्मान्तरं सध्यामीति शानवानित्यर्थः । इदश বিষ্ম ঘনীষয় ভূষ অ সুন্নিসনাবীৰিবন অয়েলা कार्यस्य तत्तुल्यत्वेन तदुभयं न स्यादिति शहानिरासाथै तद्रिरा- सच मायाविनिर्मित विवर्ते तदुभयदर्शनादिति । निरुयादान इति सव्यतिरिक्तोपादागरहित रत्यर्थः । सर्वशक्तित्वे हेतुमाह। महामाय इति । यात्मान्तरत्वेने त्यात्मभिन्नत्वेनेत्यर्थः । युक्तत- रमिति इन्द्रो मायाभिः पुररूप ईयते मायया त्वन्यदिव भवति बहु स्याम्प्रजायेय, वाचारम्भ विकारा, यागारमेरनिवमि- व्यादिबश्रुतिसम्म तत्वादित्यर्थः । एवञ्च सति सन रवामना का- रणकार्यरूपेसावस्थानाकोकारानिईतु कमेव कार्यमुत्पद्यत इति यदृच्छावादिना । असदेव कार्यमुत्पद्यत रति नैयायिकानां । उभयमप्यरादिति अन्यवादिना यक्षः। यादिशब्देन सदेव कार्य- मुत्पद्यत रति साड्यादीनां परिणामपक्ष उलः । यसकायम वसतः सत्यापतिः शशविधातादेव्युत्पत्निप्रसङ्गय दोषः । परि- शामवादे च तस्य पूर्वमेव कारये सत्त्वावुलालादिकारकव्यापार- वैषय पूर्वमसत्वे कारणस्यैवावस्यान्तरापत्तिलक्षयपरिणामत्वान- ·१७७ ऐ उ द्याः प्रतिष्ठान्तरिक्षं मरीवयः 1 पृथिवी म- रोया अधस्ताना आपः॥२॥ ऐ भा॰ अम्मा मरीचीमरमाप इति । श्राकामादिक्रमेणाण्डमु- त्पाद्याम्भःप्रमतोलोकागराजत । तवाम्माप्रमतीन् वय- मेव व्यापटे श्रुतिः । अदलदम्भःशब्दवाच्यो लोकः परेण दिवं धुलोकात्परेण परस्तात् मोऽम्भःशब्दवाच्या लोकः । अपाग्मरणात् । द्यौः प्रतिष्ठाश्रयस्तखाम्भमा लोकस्य । धुलोकादधस्तादन्तरिकं यत्तमरोचयः । एकोऽप्यने कथा- या• पपत्तिः । उत्पन्यनन्तरमसत्त्वे तसा यवहारामिहिरपरोक्षात्यानु- पपत्तिश्च दोषः। उभयासत्त्वे घाभयपक्षोदीया विवर्तवादेन प्रसन्नन्त इत्यर्थः। यद्दामाभिर्विवर्त्तवादस्याङ्गीकारान परिणामा- दिपक्षानडीफारे परपक्षाङ्गीकारलक्षणो दोषो न सम्भवतीया। ৮ম বনীনি! ঘনিষ্ঠনানি বিলবাওঁৰ অষ্টিনা- न्तरेषु दोयरधनाददिनीयात्मनस्तविपरीत प्रपञ्चाकारताभिधा- यिन्या बद्ध स्यामिति श्रुत्या विववादस्य व परिग्रहीतलेन पक्षा- तरामां श्रुतिवायत्याच ते निराहाता भवन्तीत्यर्थः । लोकानां भौतिकवादरहान्नतित्वाच भूत रिसत्पशौकरणाराडछानन्तरं तत्सपिरिति गुणापसंहारन्यायमाश्रित्याए । याकामादोति । खयमेव ध्याचरे, श्रुतिः । तेयां लोकेष्वप्रसिद्धत्यादित्यर्थः । धुलो- कात्परताये गहरादयो लोका यच तस्याम्भसो सोकस्यायो धुलोकने सर्वे अम्भशब्देनीयन्ते । सृस्यम्भसस्तव विद्यमानत्या- दिया । यद ति। अन्तरिक्षं मरीचयः त्यस्यार्थमाए । शुन्शोकादिति ॥ मरोपिशब्देन सूर्यकिरणसम्बन्धादन्तरिक्षलोक लक्षयित्वा सम्यकत्वेऽपि प्रदेशभेदावयच युवं इदानों बहना मरीचीनां लक्षागावातात्कृतबाडल्यं गङ्गाया घोष प्रत्यत्र लाक्ष. यिकगतस्त्रीत्वमिवेत्याए । मरीचिभिर्वेति । ननु भौधिभन्दे नान्तरिक्षलोकसीकारे मरीचिसम्बन्धी निमित्तान्तरमुध्यत इति

·१७८
ऐ मा न भेदलाइवचनभात् । मरीचिभिवा रमिभिः सम्ब-
न्यात प्रथिवी मरो वियन्तेऽस्मिन् भूतानीति। या अभसात्
पृथिव्यास्ता श्राप उद्यन्ते। प्राप्नोतलोंकाः । यद्यपि पञ्च-
भूतात्मकन्वं लोकानान्तथापि अध्याहुल्यादनामभिरेवामा
मरीचोर्मरमाप इत्युच्यते ॥ २ ॥
था यमितव्यं । एतद्विवम्य निमित्तस्य पूर्वमनुकत्वेन विकल्यार्थकवा
মুহমবাহ অম্বল বলধালবাবিমিশ্যমান,
स्वादानधातारयोगाने बोका थाप प्रत्युथत बन्धयः ।
नमूतानां पचभूतसम्बन्धाविशेषाङ्तान्तरेण एपिण्यारोनामुप.
रितनलोका लक्ष्यन्ते अन्तरिक्षस्य मरीचियतिरिछपदार्थान्तरण
मेघादिनापि सम्बन्धान सोकः एपिथास्ततोऽयो लोकामात
যদিশুনিরিবিলিব নামিবি মন ।
यद्यमीति । भूतात्मकावमिति भूतसम्बन्धिवमित्यर्थः । पदमुपल.
क्षणं मेधादिपदार्थान्तरसम्पन्धोऽपि वर्तत इति प्रयव्यं । धम्म
ध्यादीनामेव सेषु लोकेषु पा-रेव ते बोका लक्षीया प्रा.
धुर्थेय व्यपदेशा भवन्तोति न्यायादिति परिवरवि । सपा-
पीति । अचाडल्यादिव्युपक्षयं मरोषादीनामपि पाडल्या-
दित्यपि इयं । थबामभिरित्यचापि मरोयादिनामभिरित्यपि
हरयं । यषा श्रुते यरात्मजलेनाम्मयादिशब्दवक्षकलानुल्ली-
शामा शशागुमयतेनरोधादीनामबनामावाभावादप्शन्दस्यास्या-
तिक्रियावारनामाताभावेगावामभिरिति परिधारानुप-
पत्तेश्चेत्युपरितनझोकान् हरिद्वारेमममम रवासाभिः साक्षा-
दुपलभ्यते न भूतान्तरमिति । अमइया धब्बाडल्यमुपरित-
নলখাগুত্ববাজানিয়ে গ্রাধ্যকায়ামিলী মাহিনা
पुरायेषु पाइन्यायाभिराप्यन्ते अधोलोका रत्यधोलोकेषु त.
व कारपि बाजत्यं धियामतिशेनं प्राणिनां मरणात्तस्थापि
सत्र बाऊल्यं धन्तरिक्षय तु मरोचिबाडल्यं प्रति सिमेवेति
मेयं बनी मीचिर्मरमाप इत्यन्त इनामभिरयन्ते ॥२॥

·१७८ ऐ 3 स ईक्षतेभे नु लोका लोकपालानु मृजा इति। सोऽद् एव पुरुषं समुत्यामून्छयत् ॥ ३ ॥ ऐ.भा. सर्वप्राणिकर्मफलोपादानाधिष्ठानभूतान् चतुरी लोकान् सृष्ट्वा स ईश्वरः पुनरेवेचत । इमे न्वमाः प्रमतयों मया सृष्टा लोकाः परिपाल यिटवर्जिता विनश्येयुः जमा- देषां रक्षणार्थं लोकपालान् लोकानां पालयिटन् सजे ऽइमिति। एवमीचिवा मोऽद्य एवाप्पधानेभ्यः पञ्चभूतेभ्यो येभ्योऽम्भामटतीन सृष्टवान् तेभ्य एवेत्यर्थः । पुरुषं पुरुषम- कारं शिरःपाधादिमन्तं समुद्धृत्यायः समुपादाय स्टतिम- धा. । यभारमा वा प्रत्युतात्मज्ञानेन संसारी मोघयितथखेम विष- क्षित थरांसारियो मोक्षानुपपत्तेः। संसारच संसरणाधिक- रयलोकान् सदुपाधिभूतं लिङ्गशरोरं नदभिमानिनो देवान् बदधियानं स्यूलभरीरं संसाररूपाशनायादीन् बदभिमानिनं नारमन्तरेण नोपपद्यत इति तस्य दरिमयमावमय इय- न्तेन ग्रन्येन अमेय वक्ष्यन् संसरणाधिसानोकरिमुक्का तत्- पालयिदेवतामयीक्षणद्वारा समयिम्यूल शरीरस्य समरिति- अशरीरस्य तदभिमानिनो देवानाच सविं वक्तुमारभते । स क्षति सद्याचरी । सर्व प्राणीति। फलस्य तदुपादानस्य तत्मा- মুল আম্বিালমুরালী। অয়লানাঘায়ুমুন शब्दा। वैलक्षण्यं लोकानामाइ इमे नियति क्षमितीत्वरये. क्षति पईशान्वयः । समरिलिजशरीरतदभिमानिना विरा- डवयवजन्यत्यानदयं विरारिमा। रवीक्षिति । य. चपि लोकोत्पते पूर्वमेवाण्डोत्पत्तिमा यण्डमुत्पाद्याम्मःप्रयतीन् लोकानसृजति भाष्यकारेश सामि सैवोत्म तिरिमानूयने लोकपालस्थ्यमिति नविरोध इति भावः। यद्भ्य एवत्येव. कारार्थमा । येभ्य इति । कुलालः पृथियाः सकाशान्मृत्पिण्ड- ·१८० ऐड. तमभ्यतपत्तस्याऽभितपस्य मुखं निरभिद्यत यधाराई। मुखाहारवाचोऽगिनीसिके निरभिद्येत्तां नासिकाभ्यां प्राणः प्राणाद्वायुरक्षिणी निरभि- येतां अक्षिभ्याञ्चयक्षुष आदित्यः कणी निर- भिद्यतां कानीभ्यां प्रोत्रं योत्राद्दिशस्त्वभिरभिद्यत ऐ भा• मिव कुलालः पृथिव्या अमूर्छयत् मंछितवान् मम्पि- ण्डितवान् स्वावयवमंयोजनेनेत्यर्थः ॥ ३ ॥ तं पिण्डं पुरुषविधमुद्दिश्याभ्यनपत् तदभिष्यानं माप शतवामित्यर्थः । यस्य ज्ञानमयं तप इति श्रुतेः । तस्याभि- तप्तस्थेश्वरमकन्येन नपमाभितप्तम्य पिण्डस्य मुखं गिरभि- धत मुखाकारं सपिरमजायत । यथा पत्तिणाऽगई निर- भिद्यत । एवं नग्मानिर्भिन्नारगुणादाकरणमिन्द्रियं निर- वर्मत तदधिष्ठागानिस्ततो पाचो लोकपालः । तथा पा. मेवेपन्या साश्ययति ! भूताना परपरावयवधेोनमेनेहि निरिः संयोगरतेत्यर्थः । । विराहपतिमुमा तपवयेभ्यो नाकमायोत्पतिमा । तं पिएर মিহিলা। মাইনামিবিষ মানুঙ্খম ল াহী त्यत्र प्रतिमाह 1ययोत । यम्य को कानमेव न घनादीय। শাখা শামালাসিমিস্তিান সিগনাথ | হমি यागादिकारमजासं चपोछतभृतकार्य न मुखादिगावककार्य तथापि मुखाशयये सदभिण्यातवाहागित्य । नामिकाभ्यां धाम सत्य प्राय सम्देन प्राविहित प्रागेन्द्रियगुणसे। धि- छानमिति गोलमित्य यः । त्वमोनक नामनि । लामगधरित स्पनेद्रियमुलते। घोषधि व मम्पत्य प्रतियोषध्यापिठार - ·१८१ ऐ3. त्वचा लोमानि लोमभ्य ओषरिवनस्पतयों हृदयं निरभिद्यत हृदयान्मनो मनसचन्द्रमा ना- भिनिरभिद्यत नाभ्या अपानापानान्मृत्युः शिर्थ निरभिद्यत शिवानेता रेतस आपः ॥ ४ ॥ इति प्रथमः खण्डः ॥ १॥ ऐ भा. मासिके निरभिद्येतां। नामिकाभ्यां प्राण: प्राणवायु- रिति सर्वत्राधिष्ठानं करणं देवता च चयं फ्रमेण निर- भित्रमिति । अक्षिणो कर्णर लक् इदयमनःकरणधि- छान । मनोऽन्तःकरणं । नाभिः सर्वप्राणनियन्धनस्यानं । तस्मादपानमंयुकवादपान इति पाखिन्द्रियमुच्यते । त- स्वाधिष्ठात्री देवता मृत्युर्यथान्यत्र तथा शिनं निरभिद्यत - या घता वायुगच्यणे । चित्तन्तु चेतो हदयं। पदयवादयक्षस्चेन्या दो यशब्दस्यान्तःकरणार्थत्वदर्शनान्मनःशब्देनापि तस्यैवाभि- धाने पानयामित्यत था। हृदयमिति ॥ यन्तःकरणाधिष्ठान हृदयकमलमुच्चन इत्यर्थः । सर्वप्राणनिबन्धगस्थानमिति गुदा. मूलमित्यर्थः ॥ धपान एम्देन पापिन्द्रियशक्षणायां सम्बन्धमा । पानेलि । गगु शियं निरभिद्यतेति पाये शिरेतरोर- त्पापभिधाने स्त्रीयोन्यादेयत्पत्तिरनुक्ता स्थादित्याशा शिशब्दे- नामस्थेन्द्रियस्थानं लक्ष्यते । रेख हि दिसार्थत्वेन नसहि- समुपस्थेन्द्रियं । च्यप्शब्देन तक्षितमपभूतोपाधिकः प्रजापति. स्वायत इत्याए। यथेति । पथाउन्यत्र मायान्तरे स्थानं करणं देवता घेति प्रयमुक्त एमिशापि शिनादिशब्दस्यमयुथत इत्यर्थः । रेस इनि। इन्द्रियमध्यन इत्यन्वयः । तमनमायां सम्ब. न्धमा । सप रेवसेति । रेतसा सपितं तव संबमित्यर्थः ।

·१८३ एभा मत्याद्यात्मगुणपाथेयपूर्वजानाडुपे मन्मङ्गम त्याग- मार्ग मोतीरे एतस्मिन्महत्यर्षवे प्रापतन् पतितवन्तः । जमादग्यादिदेवनाशलक्षणापि या गनियाख्याता शान- फार्माममुधयानुशानफलभूता मापि मार्स भारदुःखोप- भमायेत्ययमत्र विवक्षितार्थः । था. नितसुखलेशण विश्रामो यस्मिन पोन्द्रियागामर्थेषु विषयेषु शब्दादिपु या टयणा सा एप मारवस्तत्कृत यो विक्षोभ. वेनीस्थितान्यनर्थशतानि विषयसम्पादिता कोशात स्वार्मयों यमिन मधासरवादय एवाने के निरया नरकविशेयातर- নানা মানস্ক্রিনযাত্রাহী মন্দা যা নিন্ধ নিয ভুলবণাকুননা আনি স্থা স্থাহীনি ফুসিলি - स्पध्वनय प्याक्रोश मानि महाध्य नयः सदुद्भूतो म चारवो यस्मिन् । महापातकाचनेपनियति पाठे महापातकजन्या निरया रति अपयं। संसारावस्यैवभूतये तस्य वरणासम्भवाग्मोक्षशास्त्रान- क्याविवेकिनां नथायेऽपि विवेकिमां तरणोपायोऽस्तीत्याह। सत्यति । सत्यादयो ये यात्मगुयास्त रख पाधेयं पथ्यानं तेन पूर्ण ज्ञानमेवोडपः शवो यस्मिन् । सत्सङ्ग सन्यासः तावेव मार्ग धागोडुपप्रतिशेतुर्यस्मिन् मोशे सति पुनः संसारासपस्पा- भावात् स एव नीची तीरं यस्मितस्मिन् प्रत्यक्षसिद्धेऽसव रत्यर्थः । यच पननं भाम सरूपाज्ञानेन संसारे यहमभिमा- जैन समात्यं । ननु संसारासवपतितत्यं वक्ष्यमाणापागायादियोग यादि साऽपि बन्धस्तदभिमानिनो जीवस्य वको न देवतानां । न च वासामपि तत्राभिमागोऽस्तोति सदुःसमिति पानीयं । तथापि प्राधान्यताऽभिमानिनं गोवं विहायाणाधा- न्यतोऽभिमामिनीयु वदुरभिप्राया वक्तव्य रयत था | तमा- दिति । यस्मात संसारासवपक्तित्व तासां समादित्यर्थः ।

·१८४ ऐ3. प्रापतस्तमशनायापिपासाभ्यामन्वयाबीन् । ऐभा. यत एवं तस्मादेवं विदिला परं ब्रह्मात्मात्मनः सर्वभूतानाञ्च यो वक्ष्यमाणविशेषण: प्रशनय जगदुत्प- तिस्थितिमंहार हेतुत्वेन सर्वसंसारदुःखोपशमनाय वेदित- यतमादेष न्याः। एतत् कम्झैत तत् सत्यं यदेतत् पर- ब्रह्माताज्ञानं । नान्यः पन्या विद्यतेऽयनायेति मन्त्रवलात्। तं स्थानकरणदेवतोत्पत्तिवीजभूनं पुरुष प्रथमोपादितं নাহৰকলিযষিনি আঃ জলি। নানি- यथा दुःखोपमाय माल गया मापि माणमिति पूर्वेणान्वयः । तविक्षाया अपि प्रयोजनमा । यत रवमिति एवं विदि- त्वेति मालमिति विदिवेयर्थः । यात्मनः सर्वभूतानाशामा य यामा पारदमित्यादिमा अगदुत्पत्यादि हेतुत्वेन च यः प्रयतः स परम्भ वेदितव्य इत्यन्धयः । नन्वय पन्थाः एतत्वम्तीमत् राथमिाधुपक्रम्पोषयमुपयामिति वा इत्यादिना कर्मसम्बन्धिस गु- যায়ামৰাষষন মাখা সকাল বলায় আসমাখাম ত্যা মাহি দ্বিাৰামৰ এ कर्मसमुचितं ज्ञान। तभ्यताको संसार हेतुत्वावगमेन साध- वायगादिया। समादेय पन्या इति । यस्मात् कर्मसहितस्य प्राणविज्ञानग्य संसारकलावं तमादेय इत्यनेन पदेन रवाना सविधान सदेवोमियन्वयः । तमेव विदित्वानिम्मे मि। नान्यः पन्या विद्ययनायेन्थ मेनापि केवलात्मज्ञामध्यतिरिसपथमि- बेधारकमेच शाम पन्या यार । नान्य इति । एध पस्या रवि प्रसामधानमपन्य मध्ये प्राणविशनालिस्त पागधारा- বিষ্ণা ববি বাম্ব স্ব বনি হয যা যুদ- काम मुरणं शर्म बात शक्य मिदभिप्रायलेति भावः। पोस रायथ्यात्यानावसरे कामगा।यि पिम्दावनोत्तयापि भाममागापामावेन स उहो न प्राधान्यति भावः । ननु, ·ऐ उ• ता एनमब्रुवनायतनं नः प्रजानोहि यस्मिन् प्रतिष्ठिता अनुमदामेति ॥ १ ॥ ताभ्यो गामानयता अब्रुवन वे नोऽयमलमिति। ऐ०मा पिण्डमात्मानमानायापिपामाभ्यामन्यवादनुगमित- वान् मयोजितवानित्यर्थः । तस्य कारणभूतम्याशनायादि- दोपवयात् नत्कार्यभूतानामपि देवनानामगनायादि- मत्वं । तामाता मनायापिपामाभ्यो पोशमाना एनं पिता- मई सयारमब्रुवन्नुक्रवत्यः । आयतनमधिष्ठानं नोऽमभ्यं प्रजानीधि विधरख । घसिमन्वायतने प्रतिष्ठिताः ममीः मयान्नमदाम भक्षयाम इति ॥ २ ॥ एवमुक ईश्वरस्ताभ्यो देवताभ्यो गावाकृतिविशिष्ट पिण्डं तान्य एवादाः पूर्ववत् पिण्डे ममुद्धृत्य मूथिला पानयत् दर्शितवान् । ता: पुनर्गवाति दृष्याऽनुवन् । न व का• पिगइम्याानायादियोगे देवतागो क तत्वं येन तासामना. दमार्थमायतनप्रायः म्यात् यमिन् प्रतिहिना इत्यनेमेन्यत याह। तस्येति । पिताममिति खजनकपिरान कमित्यर्थः। धिया. गमिति शरीरमित्यर्थः । मन सिहदे रवायतनं वर्तते रया- प्राय तस्यातिप्रीत्वातमापर्य्य तथ स्यातुं वयमसमः । चमय नमर्याप्तं सम्पादयितुममम: । चतोऽसयोग्यं प्यधिदेह सशसेयुलवल्य रत्याइ । यस्मिन्निति : यवयमदारियपिदे विनापि पमपुरोडाशादिविरदनमस्ति तथापि तदपि वि. रदन यरिदेवतादेशमन्तरा नास्तीति भावः।। व्यरिदे हरिमाह। ताम्य इति सयित्वेति निविडसया. परम्परावयनसंयोजनेन एन्धयः। न योग्य नि। श्रन्योपरि ·१८ है उ• ताभ्योऽशमानयना अब्रुवन व नाऽयमलमिति ताभ्यः पुरुपमानयत् ता अनुवन् सुकृतं व- तेति पुरुपो याव सुवृतं । ता गयोद्यथायतनं प्रविशतेति ॥३॥ ३ मा नोऽमदर्थमधिष्टायानमामयम् पिठोइन । न वै अन्न पा । न योग्य इत्यर्थः । गवि प्रत्यारयाने तथैवानमान- थत् । ता अगुवन्न नोऽयमसमिति पूर्ववत् मर्चप्रत्या- स्थान॥२॥ ताभ्यः पुरुपमानयत् स्वयोनिभूतं ।ताः स्वयानि पुरुष दृष्ट्वाऽखिन्नाः मायः सुकृतं माभनमिदमधिष्ठामं वतेत्य- भुवन् । तमात् पुरुषो वाव पुरुष एव सुकृतं मयंपुण्यकर्म- तत्वात् । स्वयं वा खेनैवात्मना स्वमायाभिः छनलात्त- मुक्षतमुच्यते । ता देवता ईयरोऽप्रवीत् । इरमामामि- दमधिष्ठानमिति मला मर्वे हि खयोनिषु रमन्ने। तो • নোমান মোহিনুজালালমুবালি। ঘদিবি। सस्योभयतो दन्तत्वेनोवोपाभावादित्यर्थः । न वै नोऽयममि- यस्यामि विवेपत्रानाभावादयोग्यत्वादित्य गवामयम्य सनविर्यदेवोपटक्षकवादित्यभिप्रेयोछ। सपि ॥२॥ योनिभूतमितियोनिभूतं विराट पुरुयदेशसजातोयमि. त्यर्थः। यमात् सत्रीयपरिसोयद्योतकेन सरतं दतवन मम्टेन पुदघदेहमुविधसभातस्येदानीमपि सक्षनवमित्या | मा. दिति। सयं वेति चरेस सेनैव शतं मत्यादिकतापेक्षया सतत सा प्रतमित्यर्या । एघोररादित्वात् सपमिति स्थाने सशब्द मत्यर्थः । एवं व्यरिदे हरिमुवा तत्र करणाग देवतानाथ 1 ·१८७ ऐ•• अनिवाग्भूत्वा मुखं प्राविशदायुः प्राणी भूत्वा नासिके प्राविशदादित्यमचर्भूत्वाक्षिणी प्राविशद्दिशः श्रोत्रं भूत्वा की प्राविशनोष- धिवनस्पतयो लोमानि भूत्वा त्ववं प्राविशंच- न्द्रमा मनो भूत्वा हृदयं प्राविथन् मृत्युरपाना भूत्वा नाभिं प्राविशदापा रेतो भूत्वा शि प्राविशत् ॥ ४॥ ऐ भा• यथाऽऽयतनं यम्य थददनादिमियायोग्यमायतनं तत्म- विधतेति ॥३॥ तथास्वित्यनुज्ञा प्रतिलभ्य ईश्वरस्य नगमिव बला- धिष्टताः । अग्निर्वागभिमानी वागेव भूत्वा स्वां योनि मुखं प्राविशत्तयोगार्थमन्यत् । वायुनासिके । श्रादित्योऽक्षणी । दिशः कणा । श्रीपधिवनस्पतषस्वचं । चन्द्रमा पदयं । मृत्युनाभिं ! आपः शिनं प्राविणन् ॥ ४ ॥ - ध्या. व्यरिरूपेण प्रवेशमा । ता देवता इति । एवे शेतुमाए । सबै चोति । थायसनमिति गोलकरूपस्यानमित्यर्थः।। रामोऽनुषा प्रतिलभ्य बलाधिकृतादयः सेनामत्यादयो नगयों यथा प्रविशनि वहदीश्वरस्थानुशी प्रतिलभ्यामिः प्राविदित्य- न्वयः । याम वागभिमागिन तु वागव तथापि तस्य वा विना प्रत्यक्षमनुपखः । सस्या अपि देवता विमा सविषय- ग्रहणसामर्थ्य भावात् तयोरेकोषोभावेनाभेदोक्तिरित्यार, बागेवेति । यद्यमि देवनानामोधरेष प्रवेशञ्चादितस्तथापि करविना तासां साचाददनादिभोमासम्भवात ते यामपि प्रवे: शोऽांघोदित एवेति तेषाममि स उक्तः ॥

·२८८ ऐ.. तमशनायापिपासे अबतामावाभ्यामभिप्र- ऐ भा• एवं लब्धाधिष्ठानासु देवतासु निरधिष्टाने मत्याव- भनायापिपासे तमीश्वरमभूक्तामुक्रवत्यौ भावाभ्यामधिष्ठा- नमभिप्रजानीहि चिन्तय विधत्खेत्यर्थः । म ईश्वर एवमुक- स्तेऽधनाथापिपासेऽब्रवीत्। गघि युवयोभावरूपत्वातनाव- दखगधिकृत्यानात्तृवं मम्भवति। तस्मादेनाखेवान्यादिपु देवताखध्यात्माधिदेवतास वां युवां प्रभजामि वृत्तिमवि- था. । अपनायायियासयोरपि व्यापदेहेऽपि करणाघिसारदेवता- सम्पन्ध वक्त तयोः प्रश्नमवनारयति । एवमिति । निरधिछाने सत्याविति कारणीभूते चिराड्देहेऽधिष्ठान विभेषो यदि स्याद- पानायापिपासपोरग्न्यादीनां मुखादय व तदा व्यरिदेऽपि तदेव स्यात् नयोरधिसानं घामिव न त्येतदति यस निरधि- खानेते रत्यर्थः । विधवेत्य नन्तरं यस्मिन् प्रतिष्ठिता याम- दामेति रोषः। सत्राधिकागविशेषस्तावत् युवयो। कारणे समएि. देभावादिषामि नास्त्येव । कारयपूर्वकल्यात कार्यावधिष्ठानं म्यात् । यदनन्तु युबयोधर्मरूपत्वाद्धर्मियामनाश्रिय धर्मग्य सातम्यायोगावेतनावइर्मिभूतदेवतागतमेवाप्रमादनं युवयो. रित्याए । स ईश्वर रति । भावरूपत्वादिवि धर्मरूपयादि. त्यर्थः । धर्मियोऽप्यचेतनस्य भोगत्वादर्शनाचेतनावरलिया । पध्यात्मेति । अध्यात्मदेवता व्यरिदेवगतदेवताः । षधिदेवतः- वता समणिविराइदेशाता शविर्भुजोऽन्यादयः प्रसिद्धान्ता. खित्य हत्तीति भागेकदेशदानेने व्यथा रतदेव स्पीकरोति । एताए भागिन्याविति । साक्षाद्देववासु भागवत्तायोगाद्देवता- भागेन भागवत्वमंशवाचमुक्तमिति व्याघरे । यदिति। यहवलो यधतासम्बन्धी यो भाग म्यात् तस्या देवतायाः सम्बन्धिमा लेनेव भागनेत्यर्थः । विरादीत्यादिशदेन तत्तदिन्द्रियविषयोऽपि म्यते । करोमोयनन्तरमा ति जोधः। ममिदानीम्तनन्यव.

·१८८ ऐ उजानीहीतिमते अब्रवीदेताम्वेव वा देवता- स्वाभजाम्येतासु भागिन्या करोमीति 1 तस्मा- ऐ•भा. भागेनानुगृहामि । एनास भागिन्या यवत्यो यो भागो विरादिलक्षण: स्यात् तस्याम्तेनैवभागेन भागिन्गो भागवत्या वा करीमीति स्पृश्यादावीश्वर एवं व्यदधात् यस्मात् तस्मादिदानीमपि यस्यै कस्यै च देवतायै अर्याय था. पारेण बनेकषु तस्मादित्यादिवाक्यं तह्याचरे । यसादिति । यमा दम्यादावेवं व्यदधात् तस्मादित्यर्थः। पवित्रण यसक्षसं यधिदैवतं रविक्षने। ध्यध्याम देवतायै शब्दादिविषयो ग्रह्मत इति यो। भागिन्यावेदेति यद्यपि शब्दादिविषयेण इविधा चान्यादिदेवकायसो तयोनीश एव दृश्यते न तु तमाम भा. गित्वं तथापि तयोः सव्वात्मना नाशे मुगः कालान्तरे से न स्यासयता खापस म्णितयोरेव तयोः कदाचिदिन्द्रियदेवमानां वियोग्मुखतया प्रेरकावल्पं कार्याम्मुख कदाधिसदभावरूमो. पशान्तिरित्ययुपगन्तव्यं । तथा च इविया देवताय मावशनाया- पिपासयोएमि तिरूपमान्तिदृश्यत इति नागेन भागवत्त्वम्- कमिबर्थः। न च चक्षुरादिना रूपादियणदशायामशनाया- पिपासये शान्तिप्यते इति न मम्वत्र भागवत्वं तयारिति शर्य । क्षुत्पिपासास्यानपानदर्शनश्रवणादिनाऽनमानप्रत्या- मन्तिमरितायेण मनसि टं या शान्नेव भाति । न तु यथा पूर्व चायत इति चक्षुरादिप्यपि तयोभागवत्यमित्युह । साथणेयः दीपिकायां वस्तुत स्वागायापिपासाशब्देनेन्द्रियाणां खसविषय- गोघरी र याकामावुयते । यमदमित्यत्राप्यन्नादनं खसविष- यससमेव चक्षुरादीन्द्रियदेवतानां मुख्यानादनासम्म यात ! . तथाच रूपादिविययग्रहणे तत्तयियगाधरयोहयोः धक् चसित पति वा । इन्द्रियदेवताना सवधिययोम्मुखन या प्रेरकत्व प्रकाप्याग्मचनियत्तिरूपोपशान्तिरेव एथक् तयोस्तृप्ति- ·१९० हे.. यस्य कस्ये व देवताये हवियते भागिन्या- वेवास्थामशनायापिपासे भवतः ॥ ५ ॥ इति द्वितीयः खण्डः ॥ २॥ स देक्षतेमे नु लोकाच लोकपालाबानमेभ्यः. सृजा इति ॥१॥ ऐ भा• इविर्सयने चरुपुरोडाशादिलक्षणं भागिन्या एव भा- गवत्यावेवास्यां देवतायामशनायापिपामे भवतः ॥५॥ इति द्वितीयखएडभायं ॥ २ ॥ स एवमीश्वर ईचत ऐक्षत । कथमिमे नु लोका लोक- पालाच मया सृष्टा अमनायापिपामाभ्याञ्च मंयोजिताः। तो नैपां स्थितिरत्रमन्तरेण तमादन्नमेभ्या लोकपा- लेभ्यः सौ सृजे इत्येवं हि लोके ईश्वराणामनुग्रहे गियरे च खानयं दृष्ट खेषु तदनाद्देश्वर स्यापि सर्वश्वरत्वात् सर्वान् प्रति निग्रहानुपहे स्वातव्यमेव ॥ १ ॥ था. रस्तोत्युक्त्वात् । यद्यप्यर्थ वप्रवेशनमशनायापिपासादिमत्त ननि. মিষমঙ্কানদিদি বল আঘাষনাঘৱ গী वस्य भोतरेव नेन्द्रियदेवताशनायापिपासादीनां । तथापि तस्य वस्तुतोऽभोलनमभूतस्य सतो भोकृत्यायोगादिन्त्रियदेवता. घुपाधिष्टातमेव तस्य भोलत्वादिसर्वसंसार रति वनु वेव समारोप्य श्रुत्याध्यत इति न दोषः १५॥ इति दितीयखगइ. भाथ्यटीका २० एवं भोगसाधनदरिमुला भाग्यहरि वक्तुमारभते । स रवमिति । मुशम्दोकं विवर्तक स्पीकरोति। लोकारयादिना। पूर्ववलोकमालप्रार्थना विना सयमेवानं सृएं विनिवानि- के प्रयोजनमोयत्वज्ञापनमित्याए । रवं होति ॥९॥ - ·१६१ हे.. सोपोभ्यतपत् ताभ्योऽभितमाभ्यो मूर्तिर- जायत । यावे सा मूर्तिरजायतानं वै तत्२॥ तदेतदभिसृष्टं नदत् पराडत्यजिघांसत् त- .भा. म ईश्वरोऽनं मिरचुमा एवं पूर्वाका अप आर्टि- ग्याभ्यनपत् ताभ्येाऽभितप्ताभ्य उपादानभूताभ्यो मतिर्घन- रुपं धारणममर्थ परापरलक्षणमजायतोत्पनं अन्नं वे नमूर्तिरूपं या वै मा मूर्तिरगायत तदेतदन्नं ॥ २ ॥ नेकपालागामभिमुसोत्सृष्टं मत् यथा मूषकादिमानी- रादिगोचरे मन् मम मयुरनाद इति मत्वा परागच- थप रवि पर भूतानीत्यर्थः । सेोऽन्यतपदिति स्नेभ्यो भूभ्या म. नुशादोनाममभृता श्रीवादयो जायन्ता माशीरादीनामभूतानि गूपकादीनि गायन्तामिति पालोधनं साक्पं सतवानिय यः । मुशिारदेन करपरखादिममा विधाने बोझारग्रगं यादत याध: धनरूपमिति । कठिनमित्यर्थः । नन्यमानामपि वायुध- म्नकिरगादीनामपि समादीन् प्रत्यनमस्तीति बत्मपार्थमा। धारणसमर्थ रोगि । शरीरधारणसमर्थमित्यर्थः । घरोति घर भूधिकादि पधरं त्रीवादीत्यर्थः । या वै मा मूतिर जायतानं वै सदिमि पूयान्वयः। तच्छदार्थमाए । मूर्तिरूपमिति । शन्दा- दिभोलमिन्द्रियदेवतोपाधिकं भ सन धारयान इत्यभिप्रायग सेमा शब्दादिभोगमुका दानोमनपामभावमप्यमानधिमः बागेपाधि न सात घासन सत्यभिप्रायेण तरणा भातृत्वं परि. जोयामिधारयितुमाए । तदेतदिति ॥२॥ दए. सत्पराइ सत् यजिघांसदियन्वयः। परापद व्युत्पा- दयति । परागक्षतीति । उतार्थ हातमा । यति ययनम्न परावति तइदिति पोषः । चतिगामेछादिति । यद्यपि बोलायचेतनादख नैवमिश सम्मपनि नथापि भारत- ·१९२ ऐ उ द्वाचा जिवृक्षतनाशकोडाचा यहीतुं । स यद्धै- नवाचाऽयह यदभियाहृत्य हैवानमत्रप्स्यत् ॥३॥ तत् प्राणेनाजिघृक्षत् तनाशकात् प्राणेन यहीतुं । म यद्धनत्प्राणेनायहेयदभिप्राण्य हैवानमत्रप्स्यत् ॥४॥ तच्चक्षुषाऽजिघृक्षत्तनाशकोच्चक्षुषा यहीतुं। स यद्धेनच्चक्षुषाध्यहेयदृष्ट्वा हेवानमत्रप्स्यत् ॥५॥ तच्छोत्रेणाजिघृक्षत् तनाशकाच्छात्रेण यहीतुं। म यद्धेतच्छोत्रेणायहेयच्छ्रुत्वा हैवानमत्रप्स्यत् ॥ ६॥ ऐ भा• नीति पराङ् मदत्तनतीत्याजिघांमदतिगन्तुमेछत् पालयितुं प्रारभत इत्यर्थः। नदनाभिप्रायं मला म लोक- लोकपालमपातः कार्यकारणलक्षणः पिण्डः प्रथमज- वादन्या यानादवदाचा वदनक्रियया ग्रहीतमुपादातुं म प्रथमजः भरीरी यदिईनदाचाऽग्रहीयदृतीतवान् स्या- प्पा. शरीरातनं मविएं किन्तु वहिरव रियमियत्र वापथ्ये। कार्य. करलक्षमः पिस्तदा वाचा जिक्षदित्यन्धयः । नम्पिदानी- मिव प्रथममेवापानैदामिक्षा तस्य विमिति नामीदि. न्याम तस्येदानीन्तनशरीरापेक्षया प्रथमजवादिति थम. पापेश्येत्यर्थः । यपिन् प्रसिरिता थामदामेत्युपमान्तस्य धारिशरीरस्य समरिपिहायेक्षया प्रथमजावाभावादसम्मान जानमिव वदनक्रिय या प्रथमनस्य पिण्डस्य कारणयानन- सामार्थ कार्यगताधामन तत् सध्यति । स प्रथम रपि । पत्र प्रथमममपदं एपीतवान स्थादित्यत्र कर्मत्वेन सम्बध्यो । नवार्यभूतत्वादिति सदनमारभूतत्वादियः । र पानीन्तनभारीरस्य पूर्वकालीनपिपरोरकार्यवाभावादिति ·१५३ ऐ. तत्ववाजिघृक्षत् तनाशकात् त्वचा यहीतुं। स यनित् त्वचाज्यहे थत् स्पृष्ट्वा हैवानमत्रफ्यत् nातन्मनसाइजिवृक्षत् तनाशकान्मनमा यहीतुं। स यद्धनन्मनसायहेप्ययात्वा हेवानमत्रप्स्यना तच्शिनाजिवृक्षत् तनाशकोच्छिन यहीस यद्धनच्छिशेनायहेयशिमृज्य हैवानमनस्यत्।। तदपानेनाजिवृक्षत् तदा वयत् । स एपोइनस्य यही यदायुरनायुवी एष यदायुः ॥ १० ॥ ऐ०भा० साऽपि लोकसत्कार्यभूनलादनमभिव्या इत्येवाब- स्थत् सप्ताऽभविष्यत् ॥ २॥ ४ ॥ ५ ॥ ६ ॥ न चैतदस्यता नागनोत् पूर्वजोऽपि वाचा ग्रहीतुमित्य- वगच्छामः पूर्वण समानमुत्तरं तत्प्राणेन तपशुपा तच्छो- वेण तयचा जन्मनमा छिनेन तेन कर एव्यापारणानं ग्रहीतुमगवन् पश्चादपानेन वायुना मुखच्छिद्रेण तदन- मजिघृक्षत् तदा वयत्तदनमेवं जमा हाशितवाम् । तेन म एपो न वायुरन्नस्य ग्रहोऽनयापक इत्येतत् । यदायुर्यो घ्या. व्यभियाधत्येति वाधकशब्देनाभिधायेत्यर्थः । पूर्वजोऽमोत्यस्य नाशझोदिति पूर्चगान्वयः ॥ १॥1॥६॥ মা সানামত্মঘ} থাকি মূরিষা तर्गच्छता वायुनेत्यर्थः । धन्नात्तृत्वयि असनतिमतः प्राणस्य धर्मा मात्मनःस्वत सत्येतत्सदेतत् एवं पराझियादिना पस्य गन्दर्भस्य प्रयोजनमुपसंहरति । तेग रा एय इति । येन कार. पेनामागे गानमपितवान् तेनेत्यर्थः । अपानतिमतः प्राणम्या- স্বাস্থসন্ধিা সীমাবিনি সাদ্দ শাম। যা ·२६४ है. सईयत कथं विदं महते म्यादिति । ऐ भा• वायुः अन्नायुरनयन्धनोऽनजीवनी व प्रमिदं म एष पो.वायुः ॥ ७ ॥ ८॥८॥ १० ॥ म एवं मोकनोकपालमहातस्थितिमयनिमित्तां शला पुरपीरतापालयिाम्पिनिममा बामौव इंधत । कयं नु केन प्रकारेऐति वितर्फयन्निदं महते मामन्तरेण पुरखामिनम् । यदिदं कार्यकारणमहातं कायं वच्य- माणं कर्थ गु सानु मामन्तरेण स्यात् परायें मन यदि वाचाऽभियाइतमित्यादि केवलमेव ग्यवहरणादि प्या. युरिति । चन्नमदामेन्यादिश्रुत्यन्तरे प्रायस्यामाया प्रतिजमि- वर्ष: 011 एवं भोगाधिकरणभूताना मोकानां भोगायतनम्य समरिव्य- হিয়ায়ে মামলা বয়াৰীৰ বাৰিী সা- पालन व्यरिशरीरे करसाधिष्ठाढत्वेन च स्थितानां देवताना भोग प्रेरकोरशनायापिपाययोतपयुक्तस्य करनिविरस्य शा. ब्दादिविययग्रहखलक्षणय भागस्याप्यमरतिमत् प्रागनिसरसाद- मानयज्ञमजदयस्य च भागम्यात्मनः संसारिदसिध्यर्थ एएिम. भिधायेदानी संगारिणं भोकारं दर्शयतुं ससुरोग्वरम्य विधा. रांग दर्शयितुं स ईक्षतेति वाकां व्याघटे । स समिति। परस्य पौरायां पुरवाधिनां तत्पालायित राजनियुक्ताधिका: रिय स्थितिसमा ताल्यामननिमित अनाधीनां सहावस्थिविं कृत्वधन्ययः । मृत्वेत्युपशवयं कारीन् दृष्ट्यधि एव्यं पदानुक्ला वाक्याधमा । यदिदमिति । वक्ष्यमामिति चा. पाभियाइसमित्यादिना । वसमागमभियापरणादिमित्यर्थः। हेतुर्भिनमिदंशब्दार्थस्य विशेष पराध सदिति परार्थवास पररार्थिनां मारने कचं स्यादिविस्वार्थस्य कर्य शब्दसूचित व्यति- ·१८५ ऐ उ. ईक्षत कतरेण प्रपद्या इति । स ईक्षत यदि ऐ०भा० तन्निरर्थकं न कंधञ्चन भवेत्। वलिस्तु त्यादिवत् पौर- वन्द्यादिभिः प्रयुज्यमानं स्वाम्यर्थं सत्तास्वामिगमन्तरेणान त्येव खामिनि तद्वत् । तस्मान्मया परेण स्वामिनाधि- धाचा कृताकृतफल सात्तिभूतेन भोला भवितव्यं पुरस्येव राजा । यदि गामैतसंहतकार्य्यस्य परार्थत्वं परार्थिनचे- तनमन्तरेण भवेत् पुरपारकार्यभिव तत्वामिगमगारे- या. रेकमाछ । यदीति ॥ केवलं भोलरहितच्याहरणादि यत्तन कथ- चन भवेत् पचिदपि न भवेदियन्वयः। नन पेतुनिरकमिति प्यचंयत रत्यर्थः । पचाद्यच् । पयिसा पुरुयातहशिलगित्यर्थः । ध्ययिता दि पुरुषः सस्य प्रयोजनामध्यर्थं वागादिक प्रेरयति । तदभावप्रेरकाभावादारव्यवहारादिकं न भवेदित्यर्थः । यहा यर्थः प्रयोजनमर्थिनोभावे तथार्थवाभावानिप्पयोजनं यत् तद भवेत् । प्रयोजनप्रयुतत्वात् सर्वप्ररत्तेरिति । तच दृष्टान्तो वलित्यादिवदिति एतदेव विष्णोति । पिरिति । यत्र यथा- शब्दो जयव्यः । यथा पौरादिभिः प्रयुज्यमानं बलिस्तुत्यादिक खामिनगन्तरण न भवेत् तददित्यन्चयः । खामिन मन्तरेणे त्यस्य व्याख्यानमसत्येवेति विचारस्य पालमा तस्मादिति। परेणा. धादन्येन सामिना प्यर्थिना पागादियवहारकतामकारभाभा पाधिसाधा वामादिप्रेरक परिधाट त्वचायकान्त वञ्चेतनस्य स. विधानमानमेव साक्षितया न च्यापार याच । तेति । धनानयोतफलस्य घेत्यर्थः । फलसाक्षित्वमेव भामत्वमपी- याह । भालोति । राशेयस्येति पदाध्या धारणेनि ईक्षतेति मूर्चे- णान्वयः । एवं वाग्यरहरणादिकार्यविध्यर्थं मया प्रवेशव्यमि- त्युकाइमखरूमबोधार्थ मया प्रवेशव्यमिति व सक्षत यदि वाधाभिव्याहतमित्याद्यथ कोऽहमित्यन्तं वाकां तत्प्रवेश- प्रयोजनकथनार्थत्येम कथं विदमिति वाक्यतुल्यत्वात् म ईक्षत कातरेरोति वाक्येन यवदितममी ईचारण व्या चऐ । मदि ·- हे वाचाभिवाहतं यदि प्राणेनाभिप्राणितं यदि चक्षुषा दृष्टं यदि श्रोत्रेण श्रुतं यदि त्वचा स्पृष्टं ऐ भा• हाथ कोई किंखरूपः कस्य वा स्वामी यद्यई कार्य- कारणमवातमनुप्रविशा वागाधभिव्याइतादिफल नोप- लभेयं । राजेब पुरगाविण्याधिकृतपुरुषकृतारतावेचणं । न कधिनामयं मन्नेवरूपश्चेत्यधिगच्छेदिचारयेत् । विपर्यये तु योऽयं वागापभियाइतादीदमिति वेद स सन्निति समवेदनरूपोत्यधिंगनव्याऽहं स्यां यदर्थमिदं महतानां वागादीनामभिच्याइतादि । यथा स्तम्भकुद्यादीनां प्रा- मादिमंहतानां खावयवैरसंहतपरार्थत्वं तददित्येवमीकि- पा. नामेति । संहतस्य वागादिषक्षयस्य कार्यस्य परार्थत्वं परो-. पकाररूपाभिव्या शरणादिकारिख पराधिनमुपकारभानमन्तरेण. भवेदित्यर्थः । धानेन यदि बाद केवलयाभिव्याहतं भवेदित्ये- वकारायाहारेण वाक्यं योजितं । एवमुभरत्रापि यदि प्राशे- नवाभिमाखितं भवेदित्यादि दरव्यं यभिप्राषितमाघ्रातं स्यभ्य. पानितं यन्तर्गतं भक्षितमित्यर्थः । उनमेव वाक्या, स्पोक- रोति। यद्यमित्यादिना एयं समिति चयमात्मास्ति स एवं. रुपयेसि माधिगधादिषधः ।यप्रवेशे सस्याधिगमो न स्यादित्यु. का प्रदेशे तु सोतीति प्रवेशमक्षमाधविपर्यये विति। प्रविश्य भियाइतायुपक्षम्भे वित्यर्थः । वेदनरुमा संधिगन्तव्योऽहं स्यामित्यन्वयः । वेदनरूपत्वमुपमादयति ! योऽयमिति । योऽयं बागाधभियानादि घेद स वेदनरूपरत्यधिगन्तव्यः स्यामित्व- न्वयः। न च वेदिनुः कथं वेदनरूपलमिति गदितुरबेदन- रूपये सस्य वेदनान्तरका वा नस्सिम् वेदने वेदितवकती घेदेकस्मिन् वेदितरि कत्वं कर्मत्वच विएई प्रसज्येत । पन्यो वेदिता कशी घेत तम्यायनों वेदितवमवस्या ग्यादिति वेदि- तुवदनरूपाय सिध्यति मत एव श्रुत्वन्तरे यो वेदे शिघ्राणोति । ।

·१९७
3. यदि मनसा ध्यातं यद्यपानेनाभ्यपानित
यदि शिग विसृष्टमथ कोहमिति ॥ ११ ॥
ऐ मा वाऽतः कतरेण प्रपद्या इनि। प्रपदश्च मूद्धी चास्य महा-
तस्य प्रवेशमार्गावनया: कतरेण मागणेदं कार्यकारणस-
हातलक्षणं पुरं प्रपद्यै प्रपद्येयमित्येवमोतिला न तावना-
मृत्यप्राणस्य मम मार्याधिकृतस्य प्रवेशमार्गप्रपदाभ्याम-
धःप्रपद्ये किन्तर्षि पारिशय्यादस्य मुद्धानं विदार्य प्रप-
सेयमिति ॥ ११ ॥
था. स आत्मेति प्रास्त्रेयप्रायवेदनस्यात्मत्वमुसमिति भावः । तस्य वेद-
নযৰ সমান্ধলি মাছ। যংঘদিনি ৪ বনানী
बागादीमामभिव्यावादि यद सोऽन्यो वागादिभिरवंशतः
संवेदधिगन्तव्य रति पूर्चगान्वयः ॥ संहतानामसंचतपरार्थत्वे
दृशान्तमाघ । यथेति । एतदुक्तं भवति । वागाभियाइतादि
खासंतपराधैं भवितुमईति संहतत्वात् कुशादिवासादा-
दिवञ्चेति वदित्यनन्तरं श्रुतिगर्न सक्षति पदं हरायाभाष्ये
বু গুন। শু মহালৰা মৰমুৱ ছাত্র বির
प्रवेमधारस्य विधारखावसर रति। दानी यस कतरे.
रोति वाच्यं व्यापये। एवमीनिवेति । अस इति यतः प्रवेशस्य
वागादियवशारसिद्धिर्मसरूपबोधश्चेति प्रयोजनदयसिद्धार्थ
कर्तव्यत्वमा प्रत्ययः । अन्तरिति पाठे पारीरस्यान्तः प्रमधे रत्य-
म्ययः । पावरे गोति मदं यहोवा सास्थातुं मार्गदयं दर्शयति ।
प्रपदति । इदानों महोतं पदं व्याख्याति । धनयोः फवरोति ।
प्रपद्य त्यानन्तरं श्रीसस क्षति पदंश्या बनन्तरं माईक्षत
यदि वाघेयादिवाय पूर्वमेव थास्थानमिति तदुत्तरं स रकमेव
सीमामगिति पाय व्यास्थातुं तदपेक्षितमाह। एवमीविवेति ।
पर्यस्लाथेत्यर्थः । मत्यस्य प्रवेशमार्गेस खामिना प्रवेशोऽनुचित
इत्यनेनेच मागंण प्रवेश निश्चितवानिया न तावदिति । घ.
स्वैति पिण्इ स्वयः प्रपद्येयमिायनन्तरं निधियेति शेयः ॥११॥

·ऐ उ• स एतमेव सीमानं विदार्य्यतया द्वारा प्रा- ऐ०भा० लोक दुवेक्षितकारी य ईश्वरः सया एतमेव मूई- सीमानं केशविभागावमानं विदार्य छिद्रं कृला एतया द्वारा मार्गणेमं लोकं कार्यकारएमहातं प्रापद्यत प्रवि- वेश। सेयं हि प्रसिद्धा दाः । मूर्द्धनि नैलादिधारणकान्ने नद्रमादिसंवेदनात् भेषा विदृनिर्विदारितवाहितिनाम प्रमिद्धा दाः । इतराणि तु पोत्रादिद्वाराणि भत्यादिम्या- नीयसाधारणमार्गत्वान्न समृद्धीनि नानन्द देवनि इदन्तु द्वारं परमेश्वरसौव केवलति । तदेतन्नान्दनं नन्द- नमेव नान्दनमिति देय छान्दसं। नन्दत्यनेन दारेण गला परस्मिन् ब्रह्मणोति तस्यैव सृष्ट्वा प्रविष्टस्य जीवेना- एवमपेक्षितमुक्का स एतमिति वाक्यं व्याधरे । लोक स्वेति । एवमोक्षित्वा मूीनं विदार्य प्रपद्येयमिति निश्चिन्येमं सनातं प्रापद्यत इत्यन्वयः । ननु मव वै पुरुधे प्रायाः । स वै भीर्षण्याः प्राणाः। दावाचा । नवदारे पुरे देशोत्यादिपु हारनवकं प्रसिई न तु मुईनि दारान्तरमिधाशय प्रत्यक्षतम्याईमायनम्रतत्वमे- तीति अस्तिश्च तस्य पसिनैवमिति वक्त सैघेति वाफा नद्या- घरे। सेयमिति । प्रत्यक्षतः प्रसिद्धिं सति पदाभ्यां दर्शयति । मूईनीति : मईमि घिरं विषवृक्षरीलादिधारणकाले निकादित- इससंवेदनं दृश्यत रति सादा प्रत्यक्षतः प्रसिद्देत्यर्थः । न केवल दारः प्रत्यक्षा एव प्रसिद्धिः किन्तु तस्या वितिरिति नाम्नायि सिद्धिरित्याह। विदृतिरिति । घने नेश्वरेण सप्रवेशार्थमसा- যাযথ নিবাহিনলাল সম্মানীযঘৰিমৰৱাই सर नव वै पुरुये प्राया इत्यादि पूर्वोक्तश्रुनिपु परिगणितमि ह! श्रौतमगिद्वि व तदेतवान्दनमिति वाक्यं तव देवना- न्दनं नान्यानीत्युक्तमिति कृत्वा व्याचछे । रतराशि विति । गम्ट.

·१९६ ऐ उ० पद्यत । सेषा वितिनीम वास्तदेतनान्दनं ऐ भा. त्मना राज इव स्वं पुरं। त्रय श्रावमया जागरितकाले। इन्द्रियस्थानं दक्षिणं चक्षुः । स्वप्रकास्नेऽन्तर्मनः । सुपुग्न- काले ददं दयाकाशमित्येतदक्ष्यमाणा वा त्रय भाव- सथाः । पिहशरीरं मालगभाशयः सञ्च शरीरमिति । चयः स्वमाः जाग्रत्व प्रसुपुताख्याः । गनु जागरितं प्रयो- - घ्या. डीनोति । सम्पाद्विरानन्दो घेषु तानीति वियहा। हेतुशब्द भावप्रधान खोशन्यानन्दम प्रति घेतुत्ये येयामिति बनीक्षिणा हेतुर्नेति नपुंसकत्वं दय.व्यं । नन्दायनेन धारण गत्वेत्यनेन तयाई- मायतमतत्वमेनोति श्रुतौ प्रसिद्धिदर्शिता ॥ ईश्वरस्यैवं प्रवेशमुसा तस्यैव पीककायंकरगसङ्घातोपाधिकसंसारमा । तस्येति । एवं पुरं दृष्ट्वा नोवेनात्मना प्रविरस्य नस्य राज्ञ व भय थाव- सथाः कोडास्थानानीव्यन्वयः । तान्येबाद । भागरिनेति ॥ चक्षु- रिति चार्गालकमित्यर्थः । मन इति मनसोऽधिकरणं कण्ठस्थान- मित्यर्थः। कण्ठे खप्नं समादिशदिति श्रुतेः। दयाका प्रति हद- यावधिभूताकाश प्रत्यर्थः। यद्यपि ब्राण्येव सुपुप्ता जीयो वर्तते ससा सौम्य तदा सम्पन्न इति श्रुतेरतथापि ब्रह्मणोऽपि हत्याका. मोऽवस्थानातसम्मनोऽमितन्नैव वन्त इति वथोतां । अन्यथा इद- যাঙ্গাত্মহনন হাঘিযাল ঝানঘানল নন্ম : खप्ना रति वक्ष्यमाणसमतुल्यत्वान पपत्तिरित्यत रव पक्षान्तरमा- हो वक्ष्यमाणा वेति। तानेवाई। पिटरीरमिनिनन्वात्माचा इदमेक एवेत्यदिनीयवेनोसास्य काथमावसधानां योग इत्यास या- वयानां स्यात्वान्न पारमार्थिकादितीयवायोग इति वा नया सपा इत्यु नद्यापथे। वयः खप्ता इति वनतुल्या रत्यर्थः । जा- अदित्युपश्चक्षणं पिनादिशीरचयखेन्यपि प्रययं ले पा समतुल्यत्वं भारतीसि प्रतिनिन्विति । यत्रापि शरीरत्रयमुप माक्षितं तत्पति- बौधरय सनप्रबोधतुल्यलात् सप्रलमेवग्याए । नैवमिति । सभा ·२०० ऐ उ० तस्य त्रय आवसधास्त्रयः स्वपा अयमावसयो ध्यमावसथाध्यमावसथ इति ॥ १२ ॥ स जातो भूतान्यभियेक्षत् किमिहान्यं वाव- ॥ ऐ०भा० धरूपवान खनो नैवं वन एव । कथं परमार्थस्वात्म- प्रबोधाभावात् स्वप्नवदमदमुलदर्शनाच। अयमेवावमयश्च- चुदक्षिणं प्रथमः । मग प्रान्तरं द्वितीयः । इदयाकाश- स्तृतीयः । अयमावमय इत्युकानुकीर्तनमेव ॥ २२ ॥ नेषु ह्ययमावसथेषु पर्यायेणात्मभावे वर्तमानो विद्यया दीर्घकाल गार्ट प्रसुप्तः स्वाभाविक्या न प्रबुध्यते। अनेकशनमइसानर्थसन्निपातजदुःखं मुहुर्मुहुरभिधानानु- या प्रसिद्धिनास्तीति शयते । कथमिति। व्यविवेकिन तथा प्रसि. साभावेऽपि विवेकिनो तल्लक्षयनवानथाप्रसिद्धिरतीयार । परमार्थेति । वस्तुतत्त्वनिरोधानेनालदस्तुप्रतिभासः । खप्न रति लक्षयं जागरितमपि नयाभूतमेव । ब्रह्मखरूपतिरोधानादवि- पमानजमवती नेत्ययः । च्यान्तरं यन्मनसात् द्वितीय व्यावसथ रत्वन्वयः ॥ ययमावसथ सत्यादिनाऽर्थान्तरं नोचते । प्रासारभू- मिकाबदुपयेधाभावेन स्थित एव चक्षुरादयोऽगुल्या निर्दिश्य पदयन्ते वाचावसयमान्तिकारणायेत्याच ! पयमावरुष इति । उहानुकीर्तनमेति ॥१२॥ नन्दावसथशदस्य सचिोपवापिनः कामयादिषु प्रयोग प्रत्याशङ्यावसथस्य वैषु स्थितए दीर्घनिनादशनातेषु सखसमस्येव शोधप्रबोधदर्भ नात् गोण्या उगाइवसथत्वमाए । तेषु यय- मिसि । साभादिक्या विद्ययेत्यन्वयः । अनुभवैरित्यगनारमियते ध्यावमथा इत्युच्यन्ते इति शेषः । ननु जामरिसादिक भूतका. यंख कार्यवरणसवातस्य धर्मेन त्यात्मनः । तशिवम्यापि नलि- तादात्म्याभिमानान्तहर्मवत्त्वमिति बलु' सज्ञात इति वा ·3297 ऐ उ• दिषदिति । स एतमेव पुरुषं ब्रह्म तत- ममपश्यदिदमदशमिति ॥ १३ ॥ ऐ भा भवैरपि स कदाचित् परमकारणिकेनाचार्योणात्मज्ञा- नमवोधवच्छन्दकऱ्यां वेदान्तमहाभेयां तत्कर्णमूले ताड्य- मानायाम् म एतमेव स्वादिकढवेन महतं पुरुषं पुरिश- यानमात्मानं ब्रह्म हत्तनम अन्नतकारेणैकेन सुजेन तन- समं यासतमं परिपूर्णमाका गवत् प्रबुध्यत अपग्यत् । कथ. ध्या तहाचये। स बात इति ॥ भूतान्येवाभिमुखेन तादात्म्ये न व्याक- रोत् प्यतं जावयान सघांचा मनुष्योऽई कायऽयं सरप धमित्या. दिप्रकारगोत्यर्थः । तथा च श्रुत्यन्तरं । अनेन जीवेनात्मनानु प्रविश्य नामरूपे व्याकरवासीति । ननु व्यतिरिकामजाने सति कथगुत- तादाम्यनम इत्याशयाइ श्रुतिः । किमिहान्यमिति ॥ सदा- मिन् शरीरेऽन्य व्यतिरिकामामानं वावदियत् किमिति काका नो. क्यानित्यर्थः । न ज्ञातवानित्यपि गराध्या इतिशब्दो यस्मादित्यर्थे । यसादेव तस्मादभिव्यैक्षदित्यध्यारोपः प्रकरणसमान्यों वा। दं वाक्यं भाग्यकारीः स्वयत्वादुक्षितं लेखकदोयात् यनितं याारस. मध्यारा प्रदाय तस्थामयादा स स्तमित्यादिवाक्यं याचरी । ग कदाचिदित्यादिना । यदा समान इत्यादिरपवादः। तमिग पक्षे एवं योजना। भूतानि व्याकरोत् विचिन्त्याकरोतु । किमेघां ससः सत्तातिन वेति विचारितधानित्यर्थः। विचार्य प किम. न्यमात्मव्यतिरिकं खतः सा वावदियददिष्यामि न किष्क्षिद- प्यामयतिरिया भाकामीति निश्चितवानित्यर्थ एवं पदा. चशोधनवता वाक्यार्थज्ञानमा । स एनमिति ! यापार्यवान पुराधा वेदेति थुते । तेन विना सयो वामगार्थ ज्ञान न सम्भवतो. त्यभिप्रेत्याए । परमिति । वेदान्तेति । उपनियत्कारहस्य समुदा- यस्य भेरीयानत्वं तदूतानां तवमसीत्यादिवाक्यामा प्रमोधजन- फशब्दपमिति ज्ञेयं । पुरियनमिसि मूईन्यया द्वारा प्रविश्य वि" ·२०२ ऐ.. तस्मादिदन्द्रो नाभेदन्द्रोहये नाम तमिद- न्टू भन्नभिन्द्र नित्याचक्षते परोक्षेण परोक्षप्रिया इव हि देवाः । परोक्षप्रिया इव हि देवाः । १४ ॥ इति तृतीयः खण्डः ॥ ३॥ इत्येतरेये वित्तीये आरण्यके चतुर्थोऽध्यायः । उपनिषत्सु प्रथमोऽध्यायः ॥ १ ॥ ॐ तत् सत् ।। ऐ भा० मिदं ब्रह्म ममात्मनः खरूपमदर्भ दृश्वानस्मि । अहो इति विचारणार्या सुतिः। यस्मादिदमित्येव । यत्साक्षाद- परोचाइमा सान्तरमपश्यन्नपरोक्षण ॥ १३ ॥ तस्मादिदं पश्यतीति इदन्द्रो नाम परमात्मा। इद- न्द्रो ह वै नाम प्रसिद्धो लोक ईश्वरः । तमेवं इदन्द्र। इमि परोक्षाभिधाने नाचक्षते ब्रह्मविदः अव्यवहारार्थ पूज्यतम- त्यात प्रत्यक्षनामयणभयात्। तथाहि परोक्षप्रिया: परो- या घः । गुप्ते नेवि तेन सहत्यर्थः किं परोक्षतया ज्ञानमिति एच्छति । फमिति । तस्य कृतप्रताप केन वाफ्येन तम्यापरी- हलमा | रदमिति । इतीनि भुतेरर्थमाछ। पोति वि. धारणापूर्वमिति विधारणामुने विहितत्वात् त्या सम्परब्रह्म भात न वेति विघार्य सम्बाहातमिति निश्चित्याहोति खस्य मृतार्थव प्रख्यापित वानित्यर्थः ॥ १३ ॥ तस्येदम्मामासियापि तस्य ज्ञानस्याऽपरोक्षमिति वक्त मादिन्द्र लि वाक्यं । नहाचये। यमादिति । प्रसाद या- मारं प्रारमियपरोक्षं प्रयगात्मोयेवाऽपश्यदित्यन्चयः । कथ- मिदन्द्रमामत्वमत थाहान्द्रोइवा इति नन्दिन्द्रो मायाभि- रियादाविन्द्रसिद्धेन लिदन्द्र रयत याहा समेवमिति । इद- न्द्रस्यैव स्वतः प्रोक्षणार्थ यक्षरसोपेन्द्र स्याऊरियर्थः । परो.

·१०३ ऐ०भा० चनामगइणप्रिया व झेव हि यसाद्देवाः। किमु सर्वदे- वानामपि देवो महेश्वरः । दिर्वचनं प्रताध्यायपरिममा- प्लथ ॥ रत्येतरेयोपनिषद्भाये प्रथमोऽध्यायः॥१॥ ॐतत् मत्॥ अस्मिन्नध्याये एष वाक्यार्थः । जगदुत्पत्तिस्थितिलय- कदमंसारी मर्वज्ञः सर्वशक्षिः सर्ववित् ममिदं जगत् स्व- तोऽन्यइवनारमनुपादायैवाकाशादिक्रमेण सृष्ट्या खात्म- प्रबोधना) सर्वाणि च प्राणादिमच्छरीराणि स्वयं मविवेश । प्रविग्य च स्वमात्मानं यथा भूनमिदं ब्रह्मा- मोति साक्षात् प्रत्ययुध्यत । तस्मात् स एव मर्चशरीरेखेक । या कोमो प्रयोगमाघ । पून्येति । पूज्याना परोक्षवयैव नाम वाल- यमित्यत्र प्रमाणमाह ! वथा हीति ॥ देवा रति ज्या प्रत्यर्थः । प्यन स्वाधार्या उपाध्याया रत्युक्तावेच प्रीति कुर्वन्ति लोके न तु विया मित्रादिनामग्रहण इति भावः ॥ नामः परोक्षत्व नाम यथा- र्थमामा रूपान्तरकर पेन स्वरूपाच्छादनमिति नेयं । इत्यैर- योपनियड्याप्यटोफार्थ प्रथमोऽध्यायः ॥ १॥ ॐ तत् सत् । यभित्रयाये यात्मकत्वलोकपालहट्यशनायापिपासासंयो. जमादीनां बहनामानामुकत्वात् सर्वेषाममि विवक्षितवर- शावारणाय विवक्षितमर्थमाए । रिममिति । मफेय्वपि शरी. रेवेफ एपात्मा स एव परमेश्वर इति वक्ष्यमाणोऽर्थ रतय ब्दार्थः । वाम्यार्थ इति विवक्षित इति शेयः । कथमयमेवा विवक्षित इत्याशय पूर्वमन्दर्भपालोचनयेत्याए । जगदिया- दिना । यद्यपि लोकादिया थनशा चोत्पत्तिस्थित्येवोतो तथास्युत्पत्तिस्थित्युक्त्याउाल मलयोऽप्यताप्राय रति । कायादित्युक्त सोफपाखादीनामेव भोकृत्याया पसंसारीपुतमित्यर्थः । सामा- न्यवः सव्वे गानासोति सर्वत्र विशेषतः सर्वप्रकारेणापि सर्च भागातोति सर्ववित् । सृष्ट्वेत्यन्तेन जगतसत्कार्यवानद्यतिरेकेण नास्तीत्युका प्रत्यगात्मनस्तदभेदमाह । सामेति । न केवर्ष प्रवे.

·२०४ 1 ऐ०भा० एवात्मा गान्य इति । अन्योऽपि सम प्रात्मा ब्रह्माम्मी- त्ये विद्यादिनि श्रात्मा वा इदमेक एवाग्र श्रामीम सतममिति चोकः। अन्यत्र चासर्चगतस्य सर्वात्मनो वाला- ग्रमात्रमणप्रविएं नास्तीति कयं सीमानं विदार्य प्रापद्यत पिपीलिकेव सुपिरं । नवत्यन्पमिदं चौधं वह चाच चो- दितव्यं । प्रकरणः सनीचत अनुपादाय किञ्चिधोकानस्ट- जान अयः पुरुषं ममु१त्यामूळयत् । तस्याभियानान्गुखा- दि निर्भिन्ने मुखादिभ्यश्चान्यादयो लोकपालास्तेषाचाभ- नायादिसंयोजनं तदायतनमार्थनं तदर्थं गवादिनदर्शनं तेपाच पयायतनं प्रवेगमंसूर स्यान्नख पलायनं वागा- था. भोयेव तदभेदः किन्तु तदभैदावोक्तेशेवाह । प्रविश्य चेति ॥ प्रत्यबुध्योति । यस्मात् सर्वशरीरे बेकस्यैव प्रवेश उक्तः । यसमाध प्रवियस्य अझनया ज्ञानमुक्त तस्मात् सर्वभीरेवक एवात्मा स च सर्बरवर रव नान्य इत्येघ वाफ्यार्थी विवक्षित इति মূল্পuাঃ ন জানি বিবাবিনি নিমনিন- वाक्शेयोऽप्येत मेधार्थमाया । थन्योऽमीति । सम रति सर्वभूतेम्बेक इत्यर्थः । स ईक्षतेत्यादिसन्दीदयमर्थः प्रतीयत इत्युक्वं पूर्व इदानीमुपक्रमोपसंहाराभ्यामप्येष स्वार्थः प्रतीयत प्रत्याहा यात्मा वा रति सदेव सोग्येदमय ध्यासीत् तदेवदूमा- पूर्वमित्यादी धादितीयत्वगुक्तमित्याह । अन्यत्र पैति । प्रदेशवा- क्यादात्मन रफत्वमुक्त तदयुक्तां तस्यैवासरातात्विादिति भरते सर्वगतस्येति पशरोरत्वाद्विदायित्व सवंगतत्वात् प्रवेशयन सात इत्यर्थः । किं प्रनोपमानार्थ सातत्वमुन विवक्षितार्थे । हाचे सर्व न्यायसङ्गनायवेन गचस्याप्यप्रामाण्यं स्यात् । न च वेद- स्थ तावमित्याहा नन्विति चक्षुरादिकरौरीक्षण प्रसिई मदा- युपादानवत रब सय त्वं इस्ताभ्यामेव समुदर समुच्र्छने सघश- रोरस्य वदसा शास्त्रादिना मून विदारण न त्वमुक्तानां मुखा- ·२०५ मेवा ऐ०भा० दिभिस्तजिघृधा एतत् सर्च सीमाविदारणप्रवेशसम- श्रस्तु तईि सर्चमेवेदमनुपपनम् । न । अनात्माव- बोधार्थमावस्य विवचितत्वात् । माज्यमर्थवाद इत्य- दोषः । मायाविवदा महामायावी देवः सर्वज्ञः सर्व- शनिः मर्चमेतचराचर सुखावबोधप्रतिपत्त्वर्थ लोकवदा- ख्यायिकादिप्रपञ्च इति युतातरः पनः । न वि सृयाण्या- यिकादिपरिज्ञानात् किञ्चित् फलमिय्यते । एकात्म्य स्वरूप- घ्या. दिमाऽरन्याद्युत्पत्तौ तस्य दाहादिः स्यात् मूत्तस्यैवान्येन संयोजन फत्तुं शयर्य नाशनायादेरमूर्तस्य। प्यग्न्यादीनां शरीरटोः पूर्व प्रार्थनाया अयोगः। तदा गादिशरीराभावात् सयं पाशरीर- खादानयनायोगः। घामशरीरत्वादमूर्चत्वात् पवेशानुपपत्तिः । अन्नस्याचे उगस्य पलायमानुपपत्तिः। वागादीनां हरतादिवद्वत्त्वा- दागासामात् तरिक्षानुपमत्तिः सर्वमसणवार्थमित्यर्थः । नई समप्रमाणमस्विति कश्विच्छते। यस्थिति विवक्षितार्थे विषं मुखत्त । प्रजापतिरात्मनो वपामुदाखिददित्यादीनामिव प्रामाण्यसम्भवेनाप्रामाण्यं न कस्यचिदपि युक्त विवक्षितार्थे च नासातिरिति द्वितीयं ययति।नेति ॥ लेाके सयमेव हार धावा उनकेपुरमईपु प्रतिष्ठितस्य देवदत्तस्यैकत्वदर्शनान्तददिहात्मन र- कत्वमिति बोधयितुं विदारणप्रवेशने उशते न तु सोऽथ विव- क्षितः। विवक्षितात्मेकत्ववाथहारत योकत्वात् प्राशस्यार्थदारत. योलपोत्खननादिवदर्थवाद इत्यर्थः । यसत एव प्रवेशाद. रिहोतिरित्यङ्गीपत्य तस्य गुमायवादत्वं वयोत्खननादिवाक्य- वदुःया व्यमिईिनस्य भेषजमिति वभूतार्थवादत्वमङ्गीचच्याए । मायावीति । गायया घटितगपि समुपपद्यते। अघटित घट. कलात्तथा रवयः । ध्यनेन प्यादेरघटितार्थलाइन्धर्व नगरा. दिवमृयात्वमेवेति स्पीकर्तुमघटितमपि ट्रष्यादि अन्धा दर्भि- तमित्युर नन्दामादधिच्चे हिवक्षितताई साक्षादेव स उच्यता फिगनेन सथा प्रपञ्चनेनेत्यत याद । सखेति । अवबोधा यय- ·२०६ ऐ०मा० परिज्ञानाचम्मतवं फार्न मदोपनिषमिद्धं । सनियु च गीताद्यासु। ममं मर्येषु भूतेषु तिष्ठन्त परमेश्वरमि- त्यादि । ननु त्रय प्रारमानो भोका कती मंमारी जीव एकः मर्चलोकमारतप्रमिद्धः । अनेकमाणिकर्म- फलोपभोगयोग्यानेकाधिष्ठागवलोकदेहनिर्माणेन लिङ्गेन यथाशाखामदर्शितेन पुरमामादादिनिर्माणलिन नदि- या बोधनं प्रतिपादन मुखेन बक्नुः प्रतिपादनार्थ एवेन श्रोतुः प्रतिपयर्थ घेत्यर्थः । ननु लोकदृष्ट्यादीनान्तरागोचरत्वेनायूचं. त्वात् तत्परत्वमेवाख्यायिकाया यस्वित्याशयाययंत्वेऽपि तत्पति- पत्या फलाभावात् मालवत्यघाने श्रुतात्पर्य्यनियमात् । अन्यथा सदरोदनादेरप्यपकत्वेन तत्रापि तात्पर्यापत्तेनारयादी तात्य. र्थमित्याच । न शेति । यामप्रतिपत्ती तु फलदर्शनात् परत्वमेव युवमित्या । ऐकान्येति । सर्वेति । एतावदर खलम्टतत्वं तमेवं विदानम्त भवति विद्यानम्रतः समभवदित्यादिषु हानादमतत्वं सिद्धमित्यर्थः । समं सर्वेषु भूतेधित्यनेनैकात्म्य. मुक्का समं पायन हि सर्वत्र न हिमम्त्यात्मनाऽऽत्मानमिति शा. नादम्रप्तस्य मुक्तमित्याश। स्मृतिषु चेति । यद्गुवाइन्टतमश्रुत राया. दिरादिशब्दार्थः सोऽयं स च त्वं स ध सर्वमेतदात्मखरूपं त्यज भेदमोहं । तोरिसस्ते स राजवीतत्यान भेदं परमार्थह. रिरित्यकाम्यमुका, स धापि जातिमारणत् प्रबोधस्तव जन्म- न्यमवर्गमायेत्यादिविष्णुपुराणमाद्यशब्दार्थः । यात्मैक्यमेवाण- ध्यायस्वार्थ इत्युका रतदेव स्थिरीकर्तुमाइते। नन्विति । जीव वरो निर्विशेषं ब्रह्म चेति पय यात्मान इत्यर्थः । नत्र जीवो उई कति। लोके रध हि या सहा यजेत सर्गकाम इत्या- दिशाले च प्रसिद्ध इत्याद । भोलेति 1 एकू रति चयाणा मध्ये एक इत्यर्थः । यो लोकदो निभाणेग लिङ्गेनावगम्यते सर्बरवर सहितीय इत्याइ। थनेकेनि। धनेषां विधि- वायां पाशिनां यान्यनेकानि विभिप्राषि फर्मपणानि तदुप- ।

·२०७ ऐ भा० पयकोशल शानवान् तत्की तशादिरिव । ईन्दरः सर्व जगतः कादित्तीयश्चेतन श्रात्माऽवगम्यने । यतो वाचा निवर्तन्ते । नेति नेतीत्यादिशाख प्रसिद्ध श्रीपनिषदः पुरुषस्तृतीयः। एवमेते त्रय प्रात्मानोऽन्योन्यविलक्षणाः। तत्र कथमेक एवात्माऽदितोयो ऽसंधारीति ज्ञातुं शक्यते। तन जीव एव तावत् कथं जायेत । नन्वेवं ज्ञायते सोना मन्ता द्रष्टाऽऽदेशाऽऽघोटा विज्ञाता प्रज्ञातेति । ननु विप्रतिपिडू विज्ञायते यः श्रवणादिकर्तृत्वेनाऽमनो मन्ताऽविज्ञाता वि- जातेति च । तथा न मतेमन्तारं मन्चीथा न विजाते- । पा. भोगयोग्यानि यान्यने कानि विचिचाण्यधिष्ठानानि स्थान विरेया- तदन्तो लोका देहाय तेयां निमाणे लिनेनेत्यर्थः । इदं विशेष फतुः सबंधतार्थ ! यथाशास्त्रप्रदर्शमेनेति स मालकानस्ट- जत्यादिशास्त्रप्रदर्शितलिङ्गेनेत्यर्थः ॥ पगुमाने दृशान्तमा । पुरेति । य चेतनं प्रधानं सयमेव शिचित्रागदाफारेय परिम- मलेन तु सर्वोऽधिष्ठाता कश्चिदिति साझ्याः। तनिरासायाह। चेतन इति । चेतनानाधिरितस्याचेतनस्य खतः प्रत्यदर्शना- दवसं सर्ववेतनोऽधिष्ठातानीकार्य वधः । तीयमा छ । यत रति । एकस्यैव रूपभेदेन भेद त्या शाह । एच. मिति यन्योन्येति । अन्योन्यविरद्धधर्मवच्चाहनतुहिनवनिना इत्यर्थः । नव जीवस्य यत् कर्तुत्वभोक्तवादिवलक्षण्मुक्त तद- सिद्ध तस्य मानान्तराविषयग वर्मवशया प्रमातुमशक्य- वात् । तो ग भेद रत्यभिप्रायेण परिहरति सिद्धान्तो ! सत्र जीव एवेति । कथमिति तस्य ज्ञेयवाभावे कर्तृत्वादिधम्मवि- शिस तयामि स धातुं न शक्यत इत्यर्थः । विज्ञाताभिप्राय- प्रकारः प्रनं मला शाहवे। विवि यादेया वर्णात्मकमब्दमा ! याधोया ध्वन्यात्मवाशब्दवोत्यर्थः । पूर्ववायो स एषोऽश्रुतोऽमतो उविधात प्रति विशेषत्वस्य प्रतिषेधातिविरुईयायमि- 22 ·२०८ ०भा० विज्ञातारं विजानीयात् इत्यादि चामत्यं विप्रतिपिद्धं यदि प्रत्यक्षेण ज्ञायते मुखादिवत् प्रत्यक्षजानच्च निवार्यते न मतेर्मान्तारमित्यादिना । जायते तु अवषादिलिङ्गेन नच कुतो विप्रतिषेधः । ननु श्रवणादिलिङ्गेनापि कथं जायते धावता यदा ग्टणेति प्रात्मा यातयः शब्दस्तदा नस्य श्रवणादिक्रिययैव वर्तमानलान्मननविज्ञानझिये न सम्भवत यात्मनि परत्र था । तथान्यचापि मनना- दिक्रियाम् श्रवणादिक्रियाय खविषयेष्वेव । न हि मन्त- व्यादन्यत्र मन्तुभननक्रिया सम्भवति । ननु मनमः मर्च- मेव मन्तव्यं । मत्यमेवं तथापि ममपि मन्तव्यं मन्तार- . शा. त्याह । ननु विप्रतिषिडमिति । यः श्रवणादिकर्तृत्वेन ज्ञायते स एवामनोविज्ञानश्चेत्येतद्दिप्रतिविमित्यन्वयः । श्रुत्यन्तरे विपतिपिइयाइ। तथा न मवेरिति : मतेर्मनीरत्तेमन्तार साक्षिमित्यर्थः । धादिपर्दनामतो मन्ताऽविज्ञासो विधाते- त्यादिसाहः। श्रुयोः प्रमाण्याविशेषादिप्रतिषेधानुपपत्ते प्रत्य- पावियित्वमनुमानेन विप्रेयत्ववोच्चले । ताभ्यामिवि। शहते पूर्ववादी! सत्यमिति। यात्मनि युगपज्ञान दयायोगात् श्रव- शादिकाले मनन विज्ञानयोरसम्भवात् प्रयवादिना मन नविज्ञा- नरूपात्मविषयकमन्यविषयकं वा मतिज्ञानं न सम्भवतीयाच बिद्धान्ती। ननु अवपादोति । श्रवणक्रिययैव सह वर्तमानत्वात् अबणकियाधारवादात्मनि विषये परविषये वा तस्य मननवि- शाफिये न सम्भवत सत्यर्थः। अथ प्रकरणे मनन विज्ञान- दाभ्यामनुमिनिरच्यते चात्मनदिघयवस्वे शशावादिनोत. त्वादिति ताई अवश्योगपदसम्भवे धन्यविषयकमना कियया ध्यामा मन्तव्य रन्याशय विजातीयक्रियादयवत् सजातीयमिया- इयममि युगपन्न सम्भवतीत्याह । तति। मननादितियाखिति मनहादिमियान्तरमपि न सम्भवतीवि शेषः । ननु मनन किया ·ऐ भा० मन्तरेण न मन्तुं शक्यं । यद्येवं किं स्वादिदमन स्यात् सर्वस्य योऽयं मन्ता म मन्नतेति न मन्नयः स्यात् । न च द्वितीयो मन्तुर्म नाऽस्ति । यदा प्रात्मनैव मन्तव्यस्तदा थेन चात्मना मन्तव्यो यच मतग अात्मानौ दो प्रम- या• हि लि। न च लिगकरणामवीतलिङ्गेनाप्यनुमितिदनात् । किन्तु लिहाजानं करणं । ग घ तस्याप्यनुमितिकाले सत्यनियमः । দুলামায় জয়লামমনি মহাখামায়ামি গ হয় নি ঘ। ন। বদনাক্সিবিনয় ঝিয়ে खतो वियाभावेन श्रवणादिनिरूपितत्वमेषणैव । तरसानुमाय- कस्य वक्तव्यत्वेन वत्सत्ताया व्यपि तत्काले चलव्यत्वादिति भावः ॥ ननु तईि वाह्यगोचरश्रवणादिक्रियया मन्नुरनुमानं माभूत किन्तु वाहगोपरश्रवणादिक्रियात्मानमपि वियोकरिष्यतो. त्यत घ्याए । श्रवणादिभियाश्चेति । विषयगोचरा रय ग तु खाश्रयगोचरा इत्यर्थः । किचन मतेमन्तारं मन्चोथा रत्यात्मने। मन्तव्यावनिग्रेधात् मन्तामगि मनमविया न सम्भवतीयाह। न होति । यन्यति च्यामिनीत्यर्थः । कुठारादिशियाया दाराग ऽन्यत्र व्यापारादर्शनादित्यर्थः। ननु मगसी वशे समिदं बभूवेति श्रुतेः सर्चस्य मनोविषयत्वादात्मन्याम मन्तव्यत्वमेवेति पाते। ननु मनस इति । एवमपि मनसः परणत्वात् क्रियायाच कतारमन्त- रानुमतेन्ताऽवश्यमन्त्रीकर्तव्य रति सिद्धान्ती वावदाह। स- मेवमिति तथामोतिन मन्चोथा :ति विशेषः। श्रुत्या मन्त. प्यत्वनिषेधादभ्युपगम्यायो राति सू च यत्यपिभष्टः । यस मन्तु- रावश्यकत्वं वावता किं स्यादिति शदते । यद्येवमिति । एवं सत्यात्मनो मन्तथ्यावाभावः सिध्यतीत्याह रदमिति । कुत रत. दिति चेत्तम वलयं किमामना मनने खयमेव गन्ता उतान्यो वेति विकल्याचं दूययति । सर्वस्येति । एकत्र कर्षकर्ममावस्य विरोधामन्तुम्मन्तथा । सभोत्यर्थः। द्वितीये समन्ता पनामाऽऽत्मा वेसि विफल्य याचेचाइमचेनि वितीय सत्य- नन्तरमनात्मेति भेषः। चनात्मनेऽचेतनस्य मन्तृषानुपतिदि. .

·३२०. ऐ०मा० ज्येयातां । एक एवात्मा द्विधा मन्तमन्तव्यत्वेन दिश- कलोभवेदंगादिवदुभयथाप्यनुपपत्तिरेव । यथा प्रदो- पयोः प्रकामिप्रकाशकलानुपपत्तिः ममलात् तदत् । न च मन्तभन्तव्ये मननव्यापारमन्यः कालोऽम्यात्ममन- नाय । यदापि सिङ्गेनात्मानं मनुते मना नदापि पूर्व- वदेव लिङ्गेन मन्तव्य पात्मा । यच तस्य मन्ता तो दो प्रसज्येयातां एक एव वा विधेति पूर्वाको दोषो न प्रत्य- - या. त्या दितीयमनुवदति । यदेति यस्मिन पक्षे एकस्मिन् शरीरे यात्मयं स्थादित्याह । वदेति ! पशब्दो परस्परसमुथयाथै। येन चात्मनात्मा मन्तया यशात्मा भन्ता इत्यन्वयः। ढतीयान्त- प्रथमान्तयच्छब्दाभ्यामुक्तौ दावात्मानौ यातामित्यर्थः । रतो- घपरिहारायैकस्यैवात्मन एकापन मन्तृत्वमंशान्तरेण मन्नय- त्वमित्युक्छौ सावयवत्वं स्वादित्याइ। एक एवेति । को दोघ प्रत्याशवात्मभेदे तयोरैकमन्या योगादिशदिक्कियतया शरीरमन्मथ्येत सावयवत्वे नित्यत्वेन कृतहानादिकं म्यादिति दोधमा । उभयति । भिन्न योरपि समानसभावयोर्दी- पयोः कर्तृकर्मभावादर्शनादात्मभेदपक्षे यात्मशकल दपक्षे वा तयोः समानखभावत्वादभिनयक्ष व कत्तकम्मभावो न सम्भवतीत्यनुपपच्यन्तरमा। यथेति । पराचि खानि यट. मत्सयम्भूस्तस्मात् पराइ पश्यति नान्तरात्मन्निति श्रुत्या करणानां वधिविध चयनियमस्यात्मविषयलाभावस्य चाहत्वात् । यमनसा न मनुसे इति श्रुतेस ! मनसो बहिबिपये मन्तव्य एव व्यापारी नामनीयार । न च मन्तुरिति । न चैवं सति पाश्चिद्धारा प्रत्य- मात्मानमेचम्मनसैवानुययमित्यादोनों का गतिरिति वाथ। ममयो धिर्विक्षेपाभावेनेकाम्ये सद्यात्मा खयमेव प्रकापूस इति तदर्थत्वात् । ष्यन्यथा बालन्यायोपहितानामता विज्ञान सत्यादिवथुतियाकोप: स्यादिति भावः। एवमात्मनः सा- क्षामनसा मन्तव्यत्वपक्षे एकमिन् शरीरे धात्मभेदत्तस्य शक- ·२१२ हे भा० क्षेण नाप्यनुमानेन ज्ञायते चेत् कथमुच्यते सम श्रा- त्मेति विद्यादिति। कथं वा श्रोता मन्तेत्यादि । ननु भोट- वादिधर्मवानामा अनोटवादिप्रमिद्धमात्मनः किमत्र विषम यग्यसि । यद्यपि तव न विषमं मम तु विषमं प्रति- या• लीभाव वा स्यादित्युक्तदोयमनुमितिविययपोऽप्याच । यदा- मोति । एवममतो विज्ञात रवि श्रुधा न्यायोपहिया सा- मना ज्ञेयत्वाभावादिति स्थितं । तन पूर्ववादी । म प्रत्य. क्षेणेति । कमिति शेयत्वप्रतिपादकश्रुतेः श्रोटवादिधर्मवत्त्वप्र- तिमादकतेचानुपपत्तिरित्यर्थः। तत्र विद्यादिति श्रुता रतर- नियेधे सति स्वप्रकाशत्वेग खतः स्फुरणमेवोयते न तु फर्मवया वेद्यत्वमिति परिहारं वक्ष्याम सत्यमित्य बोटस्वादिश्रुत परिवारमा । नन्विति । नत्र किं धम्मवत्वप्रतिमादनस्य का गतिरिति उच्यते किं वा श्रोट त्वादिप्रतिपादनाथोलखादिफ- मप्रसिद्धमित्युष्यते वेति विकख्य नायः। नियमेव ओढत्यादिध- माझीकारादित्याच । श्रोटवादीति । न ओना न मन्तेयादि- श्रुतेर्नित्यमेवानोटस्वादरपि प्रामाणिकत्वात् । न हितोयोऽपी. त्याह । यत्रोटवादीति । उभयारविरोधोतरत्र वक्ष्याम इति भावःरवक्ष ओला मन्ता न श्रोता न मन्तेति चोभयश्रवणे सति लसादिधर्मवाने वेत्यनन्तरपरियवैिषम्यं तव न युक्तामि. त्याछ । फिमोवि । न चोट त्वश्रुवेरन्यपरत्वाममोर्न वैधण्य. नित्याशक्षा कालभेदेनोभयोरपि दर्शनादन्यवरस्यान्यपरत्वे हेत- भावात् शनिवेत्यादिश्रुत्यहीकारे वैषम्यं स्यादेवेत्थाह । यद्य- पीति परिवादि प्रसिहं चनात्मन इति पाठे नन्विति वाफ्य. ममि शान्तर्गतमेव । श्रोतव्यादिश्रुत्या पोटत्यादिधर्मयागामा । ननु वत् कथं स्यादित्यचयः। ननु न नेत्यादिश्रुतेर ओलयादि- धर्मवत्वमात्मन प्रत्याशय लोकेऽसिद्धेनैवमिति स एवाह । थोर वादीनि । उभयोरप्यामधर्मवश्रवणे समानेऽन्यतरस्य नामधर्मात्याभिधानमयुक्वमिनि सिद्धान्तो यति । किमसिन नन नोकप्रविद्धिषणादनात्मधर्मावनिश्चयान वैषम्पमित्याशा ·२१२ ऐ मा• भाति । कथम् । यदामी श्रोता तदा न मन्ता यदा मन्ता तदा न श्रोता। तवं भनि पक्षे योता मन्ता पोन घोता नापि मन्ता। तथाऽन्यत्रापि च यदैवं तदा थोरवादिधर्मवानात्मा ऽोटवादिधर्मवांशेति मंगय- स्याने कथं तव न वैषम्यं । यदा देवदत्तो गच्छति तदा न स्याता गन्तव। यदोत्तिष्ठति न गन्ना म्याता एव तदाम्य पर एवं गन्तृत्वं स्यारत्वञ्च न नित्यं गन्नृत्वं स्याटलं वा तहत् । तथैवाच काणदादयः पश्यन्ति । पक्षे प्राप्त नैव था. निराकरोति। यद्यपीति । यथोरत्वादेरात्मधर्मत्वेऽपि प्रसि- हेरविशेषात् श्रुत्यनुरोधेमोभयारण्यात्मधर्मत्वमिति प्रश्न युवक- माह । कमिति । इतरत् सव्वं समान। त्वया हिकादाचित्क- भानेम नित्यमेव भोट त्वादिकमहीक्रियते तदयुक्तमित्याह । यदा ऽसाविति । मन्तव्यमन्तरं न तु निन्यमेव श्रोता मन्ता बेति शेषः । तथान्यतापोति । हलाविज्ञाट त्वादावप्येवमेव कादाधि- कत्व मित्यर्थः पोरवादः पाक्षिकत्वं दृशान्तेन स्पीकरोति। यदेति । सदास्येत्यम यदेवमिति पदमध्याहत्य यदैवं व्यवस्था तदारय पक्ष एव गन्तृत्वमिति वाक्यं योन्यं । तदिति थोरात्यादि- कमपि न नियमित्यर्थः । यचान्तरेऽविदिवाभिप्रायाः काणादा- दय उभयमपि कादाचित्कमेवान्विति चादयन्तीत्याह । छति। जन सिद्धान्ति नापि थोरवयोरङ्गीकारस्य सिद्धान्तितत्वात् कथं भेद इत्याशय मन्नते निन्यसाचिो नियमेव बोललं । कादा. धित्वधानस्य सपावेन तदभावेन च नित्यमेवारखं थमन्मते तु कादाधिक ज्ञानेनैव भोळलादिमिति विशेषमाह। संयो- गजवमिति । ज्ञानम्य फादाधिकवे योगपचे च यथाक्रम प्रमाणमाघ । दर्शयन्ति चेति । युगपदिति यदि मनो न स्यात् तहिं चक्षुरादीन्द्रियाणां युगपदेव रूपादिभिः सम्बन्धे युगम- देव सर्वेन्द्रियैः सर्वविधक ज्ञानानि स्या । सामन्याः सत्वात् । न ·ऐ •मा नोहलादिनात्माचते गाता मन्ते त्यादिमयोगजवं- मयोगपद्यञ्च जानस्य याचक्षते । दर्थयन्ति चान्यत्रमना भिवं नादमित्यादि युगपदानानुत्यत्तिर्मानमा लिङ्ग- मिति च न्यायम् । भवलेवं किं तव नेटं। यद्येवं स्वादस्वेवं तवेष्टं चेत् श्रुत्यर्थस्तु न सम्भवति किं न श्रोता मन्नेत्यादि- श्रुत्यर्थः । न रोता मन्तेत्यादिवचनात् । ननु पानिक- वेन प्रत्युक्तं त्वया न नित्यमेव ओटत्वादि अभ्युपगमात् । मछि श्रोतः श्रुनेर्विपरिलोयो विद्यत इत्यादिश्रुतेः । एवं । घ्या. च तथाऽस्यता क्रमेय दत्तदिन्द्रियसंयोगि यपरिमायं मनो सीकार्य । तथा च युगपत् सर्वेन्द्रियमनासंयोगाभावान युग- पत् सर्व्यविषयकं ज्ञानं । यता युगमपादिसर्वविययक्ष ज्ञाना- नुत्पत्तिलिङ्गेन मनोऽस्तीति वदन्तो युगमत् सर्वज्ञानानु त्यति. रित्युक्तवन्त इत्यर्थः । इममर्थ न्याय्यं पश्यन्तीति पूर्वणान्चयः ॥ कागदादिमते सिद्धान्तिना प्रदर्शित नति ताईकाणादादि- रीत्या श्रुवियोपमतरात्मनः श्रोटत्वादिधर्मसिद्धेश्च न तथैवा. विति पूर्यपदी नटरयो वा सिद्धान्तिनं प्रति पद्धते। भवत्तिनि । यद्यवं न्याय्यं म्यादेवमेव भवतु किं तव नेयमित्यर्थः । च्यात्मनः फादानिक ज्ञानेन टवादिधर्मवावस्य श्रुत्यनभिमतत्वान्न त. ध्यामिति सिद्धान्ती त पक्षं दूपयति । च्यम्वेवमिति ॥ ननु श्रोता मन्तेति शुन्या तद्धर्मवावपतिपादनादभिमतवमसि. इमिति माइते । कि ति न पोतेति श्रुत्या विशेषता काल. प्रयेऽपि पोटवादिधर्मराहित्यप्रतिपादनात सहायत्त्वमनभि- मतमेवेति सिद्धान्तो उत्तरमाह। न थोतेति यदाइसोथोसे- यादिना ओटत्वादो पाक्षिकत्वस्य त्वयेवोतवात कायादपक्षप्रदर्भ नवेलायाच फादाचित्कज्ञानेन तदुपपादनात पाक्षिक श्रोट त्यादि सदभावविश्यतया श्रुतिदयस्योपमति माइते । नन्विति । थमा- क्षिकलेन थोटत्वतदभावयाः श्रुतिभ्यां सरसतः प्रतीले पाक्षि.

·२१४ . शैमा नर्षि नित्यमेव रत्वाद्यभ्युपगमे प्रत्यचविरुङ्का युगए- ज्ञानोत्पत्तिरज्ञानाभावशात्मनः कल्पितः स्यात् । तथा- नियमिति नोभयदोषोपपत्तिः । प्रात्मनः श्रुत्यादिश्रीव- स्वादिधर्मवत्त्वश्रुतेः । अनित्यानां मूर्तीनाञ्च चतुरादीनां दृश्याद्यनित्यत्वमेव संयोगवियोगधर्मिणां । यथाऽग्रचलन हृणादिसंयोगजवात्तदत् । न तु नित्यसामूर्नस्यासंयो- गविभागधर्मिणः मंयोगजदृष्याद्यनित्यधर्मवं संम्भवति । तथा च श्रुतिः । न हि द्रष्टुदृष्टेर्विपरितोपो विद्यत ध्या कवेन तत्सदोषो न युक्त इति वाभिप्राय विरवन् सिद्धा. न्याह। नमित्यमेवेति । ननु श्रुतेर नित्यत्वे सति तहटित पोट. त्वमप्यनित्यमिति सोच चावश्यकोऽत प्या। न सीति । श्रुतेः थोत्वस्य घानित्यत्ववचनं श्रुतिविरुद्धमित्यर्थः । श्रुतिमत्यादीनां नित्याये युगपत् सर्वशानं स्यात् कदाचिदपि कस्यचिदपि ज्ञानस्या- भावो न स्यात् । श्रुधादिशब्दिसाना सो ज्ञानानां नित्यत्वात्। नचेयापत्तिः। प्रत्यक्षविरोधात्। यतो न हि श्रोतुः श्रुतरियादि- श्रुतेरन्यपरत्वं वक्तव्यमिति पाइते । एवं तीति । इतिशब्दः भासमायः। परिहरति । नोभयेति । युगपज्ञानोपम- सिरमानभावचेत्युभयदोषश्योपपत्तिसम्भवो नास्तीत्यर्थः । श्री. रत्वादेनियावे कथमुभयदोषाभाव इत्यामशात्मखरूपभूतसा- क्षिरूपश्रुत्यादैनित्यत्वेऽपि उत्तिरूपकादाचित् श्रुत्यादेरम्यभ्युपग- मादुखदोयाभाव गति परिहरन् निथयोटत्वादिकं दर्शयति । च्यात्मन रति । याममा खरूपभूतं यस्यादि श्रोत्रजन्यरति. मत् साक्षिरुपं सहायड्रोएखादि तहमवत्वस्य श्रोता मन्त- त्यादिश्रुतेरियर्थः। थनित्यश्रुग्यादिकं सईि कमियाश नद- भंयति । चनित्यागामिति । तेषामनित्थल माइ। मूतनामिति । दृध्यादेरनिन्यारे हेतुमाए । संयोगेति । संयोगजन्यवाहण्या- देरनित्यत्वमित्यर्थः । ज्वदमियनन्तरमनित्यमित्यनुषाः । मनु यद्यनित्यदृश्याचम्युपगम्येत तई तदेवामनोऽपि धोऽस्तु कि । ।

·२१५ 'भा इत्यादि । एवं नईि दे दृष्टी चक्षुषो ऽगित्या दृष्टि- नित्या चात्मनः । तथा च द्वे श्रुती श्रोत्रयानित्या प्रात्म- खरूपस्य च नित्या। तथा मती विज्ञाती वाह्यावा हो । एवं होव चेयं श्रुतिरुपपन्ना भवति दृऐद्रष्टा ग्रुतेः श्रोता इत्याद्या। लोकेऽपि प्रसिद्धू चदुपस्तिमिरागमापाययोर्गटर दृरिनता दुरिरिति घटेरनित्यले । तथा श्रुति- Ir• निधदृश्यादिनयत था । नन्विति । नित्यत्वादमूर्तत्वममूर्त. त्यात संयोगादिधर्मरहितत्वं ततः संयोगजदृश्यावसम्भव इत्यत অরুনা বিলা तमित्यर्थः । श्रुतिशोऽपि निद- प्यादिसिद्धिरित्यार। तथा चेति । नित्यानित्यरिहयालोबारे गैरवमिति भावते । एवं तौति । श्रुतिप्रामाण्याद् दैविध्यानी. फारे, गौरवं प्रामाणिकमित्याह । एवं वेति । तथा चेति । चोऽवधारण तथैवेत्यर्थः । हरेऐति दृरिविषयकरिमानिति तदर्थः । तत्र विययविषयिभावस्यैकास्मिन्नसम्भवादारिदयं प्र. तीयत रति दरिदेविये सत्येवेयं श्रुतिरुपपद्यते नान्यथेत्यर्थः ॥ सिमिररोगस्यागमे नया रिः पाये च जाता इरिरिति प्रपीतर्जन्मनाशयोगिनी यानित्या दृष्टिरका | सदीयभन्मगाशसा- विभूताहितीया दृसिरतोति लोकोऽपि प्रतीयत्व इत्यार। लोके उप्रीति । चक्षर्टफेरित्युमणक्षणमामोनित्यत्वं प्रसिद्धमित्यर्याय रए । तथा च श्रुतिमत्वादोनामपि नित्यवमनित्यत्वश्व प्रसि- समित्यनुयङ्गः । यात्मदृश्यादीनां नित्यत्वे देवनारमा। था. मध्यादोनाचेति । सः चक्षुधोऽभावेऽपि दृशः सत्वान्न सा घान्येति निवेत्यर्थः । चक्षुः सप्रेऽप्यनुपरममिति यदि माधियार में प्रति उमट्टतरिति तस्य पचासत्त्वे शव नास्तीत्यर्थः । स्थवगमति व्यवगत निथितं वाधिय्यं यस्येत्यर्थः । न घ सप्ने दृश्यादेवरायगन्यायात् कथं दृमिश्रुत्यादिशब्दवाच्य- स्वमिनि वाधं । हपादिविषयकापरोक्षज्ञागस्यैव दृश्यादिशब्द. यायावादिति भावः। उकम विपर्याये वाधकोया अध्यति । 1 1.2 ·ऐ•मा० मत्यादीनामात्मदृष्यादीनाञ्च नित्यत्वं प्रमिद्धमेव । लोके वदति शुद्धतचक्षुः खप्नेऽद्य मया भ्राता दृष्ट इति । तथागतवाधिर्यः खप्ने श्रुनो मन्त्रोऽघेत्यादि । यदि चतुःसंयोगजैवात्मनो नित्यदृष्टिस्तनाशे नग्येत त. दोद्धृतचक्षुः खप्ने नीलपीतादीनि न पश्येत् । न हि द्रष्टुदृष्टरित्याद्या च श्रुतिरनुपपन्ना स्यात् । तच्चक्षुः पुरुषे येन खप्नं पश्यतीत्याद्या च श्रुतिः । मित्यात्म दृष्टिवी ह्या- नित्य दृष्टाहिका । वाह्यदृष्टयोपजनापायाद्यनित्यधर्माव- चावाहिकाया आत्मदृष्टस्तवदवभामत्वं । अगित्यवादि- । या. यदीति । न पश्येदिति दर्शन हेतोयक्षुधी भावादित्यर्थः । न घेदं दर्शनं सतिरिति वायं। तथा सति सनिहितत्वेनापरो. क्षाभासो न स्यात् । न च तदं मम इति वाचं । वाधकाभा. वात पूर्वमननुभूतं भात्रादिदर्शनच्च न स्यादिति भावः । इदमुप. लक्षणं सुखमहमखासमिति परामहेतुभूतसपुतिकालीनान, भवोऽपि नियोऽभ्युपगन्तयः । तदानीं सर्वकरवानामभावना: नित्वानुभवाभावादियपि हरव्यं । म फेवलं प्रत्यक्षस्थानुपपत्तिः अतिरप्यमुपपन्ना स्थादित्याच । न हि युरिति । न हिथीनुः दुर्बिपरिलोपो विद्यत रत्यावा घेत्यनेन एयते । तच्चक्षुरिति । घरे इति चक्षुः । नया साक्षी पुण्ये यात्मनि शरीरे वा । येन सनं पश्यति तच्चतः साक्षोत्याद्या चानुपपन्ना स्थादिव्यनुषः । खप्रान्तं जागरितान्तक्षोभी येनानुपश्यतीत्यादिरादिशब्दार्थः । भन्दात्मदृयोनित्यावे कई तानित्यत्वप्रीतिः। कथं वा शोकस्या- नित्यैव सवापि दृचिरिमि निश्चयश्चेत्याशा माझानित्यदृषि. गतमनित्यत्वादि सर्व वाहिकाय मिन्थहरी भासते .माझाऽय:- पिगतवतुंधत्वादिधमाशां पाहकान्यादी भानदर्शगादलो सोकस्य तथा प्रवीतिरुपपद्यत इत्याह । नित्येत्यादिना ! तह- दबभासतमिति ग्राझवदवभासमानत्वमित्यर्थः । ग्राहधर्मस्य ·. ऐ०भा० धान्तिनिमित्तं लोकस्येति युक्त । यथा भमणादिधर्म- बदलातादिवाविषयदृष्टिरपि भमतीव तद्वत् । तथा प श्रुतिः । ध्यायतीव लेलायती वेति । तस्मादात्म टेनित्य- लान योगपद्यमयोगपचं वास्तिा वालानित्यदृश्शुपाधिवथात् लोकस्य । तार्किकाणाचागगसम्पदायवर्जितलाद नित्या- साना दृष्टिरितिधान्निरुपपन्नव। जीवेश्वरपरमात्मभेदक. या पाश्के मानं दृयान्तेन रपश्यति । तथा भ्रमणादीवित थादि. शब्देन गमनादि एझते। हितायेन धावत् पश्यादि । थ्यायलो. वैति ग्राह्यबुद्धिगतं ध्यानादिकं ग्राहक साचिणि भाससे इति श्रुत्यर्थः । एवम यत्यू यादिना युगयदनेक धागोत्यत्तिः प्रत्यक्षविए. द्धा स्यादित्य नत् मरिहतमित्याह। तमादिनि । तसाहित्य- स्वार्थमाए। ध्याताहोरिति । पनेकनिरूपितत्वाधौगमद्यस्य तदभावरूपत्वाद्योगपद्यस्यैकस्या दृसो नदुभयपि नास्तोत्यर्थः । गन्यात्मरनित्यत्वे कथं परीचाकुशलानां नैयायिकानां सर्वस्य चममा स्थादित्यागय न नरेणायरेण प्रोत राय सवित्रेया बधा चिन्यमानः नेपा ता मतिरापनेया प्रशान्येनैव सु- शानाय परोयादिश्रुःखपुड्या ज्ञातुमययत्वावगमात् सम्प्रदाय- मरम्परयैर धावस्यत्वायम्माच तेयां तदस्तित्याङ्कयो युक्त रव्याच वाहानियेति । केवल शानभेद यान्त्य मेव संघां अमः किन्त्यातमभेदकल्पनाप्येतन्मुलो श्रम एवेन्याइ । जीवेश्व- रेति । एतनिमित्तनि ज्ञानानियत्वतदकन्यनानिमित्तेव नि- त्यानित्य जानववीवेश्वर योचिचिवज्ञानवताच जीवानां पर- मात्मनचैवात्वं न सम्भवतीति युतयरभासेन तैमैदकल्पनादि- व्यर्थः । किच्चामनवार्य व्योतिषाऽऽस्ते ययमावा ब्रह्म सानुभूः प्रज्ञानधन एवेत्यादिश्रुतिभ्य यातान एव निययिरूपत्वादा- मनश्च मनाः प्रज्ञा यक भवन्तीत्यादिना सर्वकल्पना तन्मा- प्रत्येम नतिरेकगाभाचोलेनिनिगोयत्वासपाया यपि दृो. निविशेमलातम्यामरतीयाधाः सर्वाः कन्ना भान्तिनिमित्ता M ·२२६ ऐ०भा० मत्यादीनामात्मवृक्षादीनाच्च नित्यवं प्रमिद्धमेव । लोके वदति बुझ्नचक्षुः खप्नग्ध मया भ्राता दृष्ट इति । तथावगतमाधिर्यः स्वप्ने श्रुतो मन्त्रोऽयेत्यादि । यदि चतुःसंयोगजैवात्मनो नित्यदृष्टिस्तन्नामे नग्मेत त- दोश्तचक्षुः खप्ने नोलपोतादीनि न पश्येत् द्रष्टुरेरित्याद्या च श्रुतिरनुपपन्ना स्यात् । तचक्षुः पुरुषे येन स्वप्नं पश्यतीत्याद्या च श्रुतिः । नित्यात्म दृष्टिीच्या- नित्यदृष्टीहिका । वासदृऐशोपजनापायाद्यनित्यधर्मव- वावाहिकाया आत्मदृरेस्तबदवभासत्वं । अगित्यवादि- । या. यदीति । न पश्येदिति दर्शन देतोयक्षुधा भावादित्यर्थः । न चेदं दर्शनं मतिरिति वायं । तथा मवि समिहितत्वेनापरो. क्षाभासो न स्यात् । न च तदंशे धम इति वाच्यं । वाधकामा- वात् पूर्वमननुभूत मात्रादिदर्शन न स्यादिति भावः । इदमुप- लक्षणं मुखमहमखासमिति परामर्श हेतुभूतमपुप्तिकालीनानु- भवोऽपि नियोऽभ्युपगन्तव्यः । तदानीं सर्वकरयानामभावेना, नित्यानुभवाभावादित्यपि हराय। न केवर्ष प्रत्यक्षानुपतिः श्रुतिरप्यमुपपना स्थादित्याह । न हि इरिति । न हि तुः श्रुर्विपरिलोमा विद्यात इत्याद्या घेत्यनेन सद्यते । तच्चक्षुरिति । घरे रति चक्षुः । मया साक्षी पुरुषे यात्मनि भरीर वा । येन खप्नं मम्मति सचदः साक्षोत्याद्या चानुपपना स्थादित्यनुषः । समान्त जागरितान्तशोभा येनानुपश्यतीत्यादिरादिशब्दार्थः । मन्नामोनित्यावे कथं वधानियत्वप्रतीतिः । कथं वा क्षेएकस्या- नित्यैव समापि पिरिति निश्चयश्चेत्याशय गांझानित्यदृष्टि- गतमनित्यवादि सबै माहिफायर्या निधो भासते । मायाऽय:- पिण्डगतवशवादिधम्मा ग्राहकारन्यादा भानदर्शनादतो लोकस्य तथा प्रतीतिरमपद्यत रत्याहा निव्वेत्यादिना ! तब- दषभापत्वमिवि माधवदवभासमानलमित्यर्थः । माहधर्मय ·२२७ ऐ०मा० भ्रान्ति निमित्तं लोकस्येति युक्तं । यथा भ्रमणादिधर्म- बदलातादिवस्तुविषयदृष्टिरपि धमनीव तहत् । तथा च श्रुतिः। भ्यायतीव लेलायती वेति । तसारदात्मदृष्टेनित्य- लान्न योगपद्यमयोगपचं वास्ति।वामानित्यदृशुपाधिवगात् लोकस्य । तार्किकाणायागममम्प्रदायवर्जितवादनित्या- त्मनो दृरिरितिभान्निरुपपन्नव । जीवेश्वरपरमात्मभेदक- धा. या भान दृधान्तेन स्पष्यति । तथा भ्रमलादीति प्यादि- शब्देन गमनादि रहते। दितीयेन धावत् मयादि । ध्यायली- वेति ग्राह्यबुद्धिगतं ध्यानादिकं ग्राहके साक्षिणि भासते प्रति शुवर्थः । एवर यत्पूर्वयादिना युगपदनेक चामोत्पत्तिः प्रत्यक्षविर. द्धा स्यादित्यतं तत् परिहतमित्याच। नादिति । तस्मादित्य- स्वार्थमाह । प्यात्मरेरिति । प्यनेकनिरूयितत्वाधोगपद्यस्य तदभावरूपत्वाद्योगपद्यस्यैकस्या दृष्टौ तदुभयमपि नास्तीत्यर्थः । भन्यागोनित्यत्वे कथं परीक्षाकुलानां नैयायिकाना सर्वस्य च नमः स्यादित्याशय न नरेणवरेण प्रोक रप सुविधा बधा चिन्यमानः नया तर्फेग मतिराममेया प्रेमान्यव सु. घानाय प्रत्यादिश्रुतेः वधुझ्या धातुमण्यत्वावगमात् सम्प्रदाय. परम्परयैव जातशत्यावगमाच तेषां तहिनावाइमा युक्ता त्याध । वाहानियेति । न केवल भागभेदकाय नैव तयां धमः किन्वामभेदकल्पनाणेतन्मूला यम एवेत्याए । जोवेश्व. रेति । एतनिमित्तेति ज्ञानानित्यत्वतछेदकल्पनानिमित्तव नि. নিয়মাননাস্তবালিদিয়াননা জীবানা - मामगचैकत्वं न मम्भवतीहि युयाभासेन तेर्भेद कल्पनादि- व्यर्थः । किचात्मनवार्य व्यातियाऽऽस्ते घयमारमा ब्रम सानुभूः प्रधानधन एवेत्यादिश्रुतिभ्य यात्मन एव नित्य हरिरूपत्वादा- सनच सर्वा प्रज्ञा यक भवतीत्यादिना सर्वकल्पना तन्मा. 'प्रवेन सद्यतिरेकेणाभावोनिविशेषावालगाया यपि दृरे. निपलातम्यागपतीयानाः सीः फन्ममा मान्तिनिर्मिता .

·२२८ भा'ल्पना निमित्तवा तथाऽम्ति नामि अमिम नामोत्या- द्याश्च यावन्तो वामनमयोर्भदा यवैकं भवति नदिपयाया नित्यायादृरोनिविषाया अस्ति नासीत्येकं नानागुण- पा. एवेयाइ । स्थाऽनीति । यावन्तो वाम्भेदानामविशेषा म- नसो भेदा रूपविभेषा यत्रात्मन्येकं भवन्ति सर्व वेदा यवेक भवन्ति सर्वाः प्रज्ञा पत्रकं भवन्तीत्यादिवेक्षदिधयायास्तत्वा- पाया। अत एव नित्याया निर्वि मेयाया दृरेरतीत्यादिकल्पना यास्तिकानां नालीसि कल्पनाशून्यवादिना । थलि नाहीति क. ल्पना दिगम्बराणं । चन्येषाच्च यथायथं सावयवत्वादिकम्पना सा सवापि तथा धान्तिनिमित्तेवेति पूर्वणांन्वयः । ननु से वे तार्षिका ध्यात्मनोऽस्तित्वादीन तर्कग साधयन्ति । यता न तेषां भान्ति- নিমিলনামুগ্ধ সুনিৰিত্ৰবাহৰ আৰমঘষা कल्पनाना सत्त्वे मोक्षानुपपत्तेश्च । तेषां तार्किकाणी कल्पना न प्रमाणपथमारोइतो याह । थस्ति नातीति । मधुनी न ভালো লানাৰীনি ঘিন্নালালা বান্ধিা दोनामामा परलोक प्रतिगच्छतोलि केषाषित कियावत्वकल्पना रव स्थित्वा भरीरान्तरं महानोत्यन्येषां देहात्मवादे क्षणि- कविज्ञानवादेवा पलं परलोकस्यायिनोभावात्। अन्येषां फल. वहात्मक्षपिकवादिपते एव फर्म तदासनानामाश्रयाभावात् परतो निव्वी नित्यात्मवादिना सवीजं दुःखमसुखरूपं वैधिकादिवादे । यदा विज्ञानवादे सोपवचित्तसन्ततिरू. पम्य संसारि हेयत्वाहीकारा दुःखरूमत्वमात्मनः शरीरमध्य एव वात इति दिगमरामा मते। धन्यवान्नु नहिरण्यलोत्य- मध्यम पोऽहमिति मतः परोऽयमई ततोऽन्य इति प्रत्यक परा- ग्मेदादिकल्पना यस्तो बायाः परोऽयम इमन्य अत्यन्ताः कल्पना वाक्प्रत्ययामोधरे वामनमोर्णोपरे यो विकल्पयितुमिच्छतो. त्यन्वयः । यारोमित्यत्र एमित्यनुषङ्ग तो जसे मोनाना खे घयसामित्ययः । वामनसभेदा यानि सन्ति । तदमोच. रत्खादित्यत्र प्रमेय श्रुतिदयमा । नेति नेतीति । वामन- ·। ऐ भा० वदगुणं । जागाति न जानाति नियावदकिय । फलक्द- फलं । मवीज निर्वाजा सुखं दुःखामध्यमममयमांपन्यम- शून्यं । परोहान्य इति वा सवाक्प्रत्ययागोचरे परे यो विकल्पयितुमिच्छति म गर्न खमपि चर्मवरयितुमि- च्छति । सोपानमिव च खं पयामारोढुमिच्छति। जले खेच मीनानां वयमाच्च पदं दिदृते । नेति नेति यतो वाचा निवर्त्तन्त इत्यादि श्रुतिभ्यः । कोऽद्धा वेदेत्यादि मन्तवर्णत् । कथं तईि तस्य राम श्रात्मेति वेदेनं वृद्धि केन प्रकारेण तमई सम धात्मेति विद्यां । अचाख्यायि- कामाचचने । कश्चित् किल मनुष्यो मुग्धः कश्चिदुकः कमि- चिदपराधे सति धिक् त्वां नासि मनुष्य इति। स मुग्धतया ऽऽत्मनो मनुस्यत्वं प्रत्यायितुं कश्चिदुपेत्याए । प्रवीतु भवान् कोऽहमनोति । स तस्य मुग्धतां शाखाडा । क्रमेण - प्या. सगोचरे श्रुधन्तरमा । कोऽद्धेति । यहा साक्षादेति मनो নীখেলে গছে মানাঘবিৰি ৰাশাল লিনী। वामनसागोधरत्ये श्रवणमननयोरसम्भवादात्मनो वदनं न सम्भवतीति शासे । पथमिति । तहिं मारयात्मवेदनमित्या- शय श्रुतेस्नतिशावादात्मवेदननिषेधायोगात्रोपायं पृच्छा. मोत्याश। बहीति केन प्रकारेग सम धात्मेति विद्यात नं प्रफार दूशोत्यन्वयः। नेति नेतीव्यादिश्रुत्पदाहरणे देवरनिषेधेनैव सस्य खप्रकाशस्य बोध रति वेदनाकारस्यातायात प्रकारान्तरस्यात्रा. भावादनेनैव प्रकारेणाविषयतया देदिसय इति मत्वा साप- हासमुपारमा अवास्यायिकामिति । मुग्ध प्रति मारत्यर्थः। स्थावरादीति । न त्वं स्यादरादिरूप र मोत्यर्थः । नन्वितरनि- धेन तदनातेइमि त्यमेवम्भूत इत्यभिधाने एवम्भूत रति ·२० ऐ०भा० बोधयियामीति न्यावराद्यात्मभावमपीए न बममनुष्य इति उक्का उपरमाम । मुग्धः स तं प्रत्याइ। भवान् मां बोधयितुं प्रवृत्तवप्णों वश्व किं न वधियतीति। तादृ- गेव तद्भावनो वचनं नास्थमनुष्य इति उक्ने मनुय्यलमात्मनो न प्रतिपद्यते यः स कथं मनुष्योऽमीत्युक्तऽपि मनुथलमा- मनः प्रतिपद्येत । तस्माद्यथाशास्तोपदेश एवात्माव- बोधविधिनान्यः। न ममेर्दा बाद्यन्येन केन चिद्दग्धु शक्यं । श्रत एव शातं श्रात्मखरूपं वोधयितुं प्रवृत्तं सदमनुष्यलप्रतिषेधनेनेव नेति नेतीत्युचोपरराम । तथा ध्या ज्ञानाभावात्तद विधिमुखेन धौधन कार्यमत याह । ना. सीनि । ध्यपरीक्षतया प्रतीयमानवस्तुनि विपर्ययेय होते विपर्यये निरासमात्र यनः कार्यो न तु खरूपबोधे तस्य सय- मेव प्रतीतः । तथापि घेन बोई न शमोति तर्षि भूप्त्या. दुपदेशामई एव स प्रत्यर्थः । ष्यतः पकने यात्मनो नित्यार- रोक्षस्थाई मनुष्य इत्यादिगारोपात्तटूपेण प्रवीतेस्तस्य नेति नेवियतोवाच निवन्त इनीनरनिषेधे कते खपकाशस्य नि. यमेन प्रतीनिसम्भवादयमेवोपदेशप्रकारो नान्य प्रत्युपसंहरति । तस्मारिति । ननु भास्त्रं विनाप्यन्धत विधिमुखेनामावोधे इस्तीत्यत पाई। न धोरिति । शास्सैकसमधिगम्य वादात्मनो न हेवन्तरेण बोधः सम्भवतीय शास्त्रीयोऽयबोधप्रका. रोऽयमेव नान्य रखीतरनिषेधमाप्रेयोपरमानिसीयत क्याए। ध्यात एवेति । इत्यनुशासनमिति पदेमाचोदनुशासनान्तरनिघे. धादयेवमेवेन्याह ! तयानन्तरमिति । वावमतीयत्रापि तत्य. दार्थसामानाधिकरण्येन संपदाचे कर्तृत्वादिनिषेधेनैव तम्य ब्रावध रयाए 1 तत्त्वमसोति । सत् केन कं पश्येदिति दनशियाकर्मलनिधेधादयवेद्यवयवात्मनो ज्ञानमित्याह । यत्र वस्येति । एवमायोति देववं नियतीति मेधः। समादा- ·१२१ पुरुपे ह वा अयमादिता गी भवति । से भा॰ ऽनन्तरमवाच्यमयमात्मा ब्रह्म मवानुभरित्यनुशामनं तत्वममि । यत्र स्वस्थ मात्मेवाभूत्तत् केन कं पश्येदित्येव- माद्यपि यावदयमेवं यथोलमिममात्मानं न वेत्ति तावदयं वाचारनित्यदृष्टिलाइणमुपाधिमात्मत्वेनापत्याविशेपाधि- धानात्मनो मन्यमानो ब्रह्मादि स्तम्यपर्यन्तेषु देवतिर्यङ्- निरयण्यानेपु पुगःपुनरावर्तमानो ऽविद्याकामकर्यावशार समरति । स एवं संसरनुपात्तदेहेन्द्रियमानातं त्यजति । त्याका अन्यमुपादत्ते । पुनःपुनरेवमेव नदीसोतोवजना- मरणप्रयन्धाविश्वेदेन वर्तमानः काभिरवस्थाभिर्वर्तत इत्येतमर्थ दर्शयन्याच श्रुतिः । वैराग्योतोरयमेवाविद्या- प्या० मनः फत्तवादिधर्मावतया प्रमाणेन शामश्वयपालधर्मवय- प्रतीतेरशान मूलत्येन ममत्वात् संसारित्वेन प्रतीतस्य यस्तो अक्षमात्रत्वादभेमेव न्यायेनेश्वरस्थापि सर्चशयारोपाधिकाग ममत्वारे मानाभावात्तस्यामि वस्तता ब्रह्ममात्रत्वान प्रय प्या. मानः कित्त्यात्मक एवाखण्डकरस इत्यभिप्रेत्येवभूतस्य कथं संसा- रपतीनिरियामयात्मनः संसारस्याज्ञानत औपाधिकलमुत्तरा- ध्यायसङ्गत्युपयोगितयाए । यावदमिलि ॥ वालानित्यग्नि- क्षयमिति प्रत्यगात्मनो वाह्यामन्तःकरणपतिं वृत्तिमतारभेदा. दन्तःकरणमित्यर्थः । एवमध्यायोरयामवादाभ्यामात्मवत्वं निरू- प्यमवज्ञाने वैराग्यं तुरिति तदर्थं जीवावस्याः प्रपत. याताय प्रय धावस्था प्रत्युपक्षिानं शरीरचयच प्रपपितुं पञ्चमाथायगवतारयम् भूमिको करोति । स रपमिति याव- यमित्यारभ्य वा उत्तराध्यायस्य भूमिका इदानीमध्यायनपता- रयति । स एवमितिमार्थमिति जिज्ञासायामवस्या- रूपमित्यर्थः । वैशायदेतारिति । वैशाग्यार्थमित्यर्थः । जीवा ·ऐ . यदेतद्रूतस्तदेतत् सर्वेभ्योऽडेभ्यस्तेजः सम्भृत- ऐ०भा० कामकर्मवान् यज्ञादिका शवा अस्मा शोकाडूमादि- क्रमेण चन्द्रमसम्प्राप्य होणका दृट्यादिकमेणेमं लोकं प्राण्यानभूतः पुरुषाऽौ इतः । तस्मिन् पुरुषे ह वै अयं संसारी रसादिक्रमेणादितः प्रथम रेतोरूपेण गी भ- वतीति तदाह । यदेनेत् पुरुषे रेतस्तेन रूपेणेति। तचैत- देतोऽनमयस्य पिण्डस्य भभ्य अङ्गेभ्यो रसादि लक्षणेभ्य- स्तेजः साररूपं शरीरस्य सम्भूतं परिनिष्पन्नं तत् पुरुषस्या- या• वस्थारूपस्य जम्मवयस्यात्यन्त बीभत्सरूपत्वात् तदिघारे वैराग्यं भवतीतिभावः । पुरुये ह वा ययमित्यवेदं शम्दार्थमा । यय- मित्यादिगा । यो मूर्टानं विदार्य प्रविश्य स्थितः सेोऽयमि- त्यात प्रत्यर्थः । यहादीवि । व्यथ य इमे ग्रामे रसपूते दत्त- मित्युपासते ते धूममभिसम्भवन्तीत्यादिना पचामिविद्यायाम. यमर्थः प्रसिद्ध रत्यर्थः । षमभूत इति बीहायमसंझिया पुर- यानी इसः पुरयेस भपित रत्यर्थः। तस्मिमिति येन पुरुषेय भधित स्तम्मिनित्यर्थः । पश्ये ए वाऽयं संधारी यादितः प्रध- मतः स्त्रीगर्भप्रवेशात् पूर्व गी भवती 4.1 पुषधे रसादि- फमेश सति तथैव रे संम्धेम तेन विर स्वियामिव दृश्यते यार, मानस्य 4.

·२३ ऐ. उ. त्मन्येवात्मानं विभर्ति तद्यथा स्त्रियां सिञ्च- त्यथेतन्जनयति तदस्य प्रथमं जन्म ॥१॥ तत् स्त्रिया आत्मभूयं गच्छति यथा ग्यमई ऐ• मा. रमभूतसादात्मा । तमात्मानं रेतरूपेण गर्मीभूत- मात्मानमात्मन्येव स्वारीरे एव विभर्ति धारयति। सदेतो यदा यस्मिन् काले भार्या एतुमती तम्यां योषाऽग्री खिया मिञ्चनिा उपगच्छन्नथ तदेतद्रत प्रात्मनो गर्भभूतं जनयति पिता । तस्य पुरुषस्य स्थानान्निर्गमन रेत मेकपाले तोर- पणास्य ममारिणः प्रथमं जना प्रथमावस्याभिव्यक्षिः ॥ १ ॥ तदेतदुत पुरस्तादगावात्माऽमुमारमानमित्यादिना । नद्रेता यया स्त्रियां सिक सत् तस्या आत्मभूयमात्माध्यति- चा• रम्य साररूपत्ववेत्यर्थः यात्मभूतत्वादिति । यात्माभिमानवि. ययारीरभूतत्वादात्मानं गभीभूतं विभीति वक्ष्यमाणानुपडेय वाययं पूरगौर्य । जमर्थ शुध्यक्षरारू करोति । यात्मनोति । या पात्मानमित्यस्य न पुनरतिदोयः । एवं पिटभरीररुपमा. वराधं । सत्र रेजोल्यणावस्थानं चौका मानदेशरूपावसयं तत्र गर्भहमेशावस्यानं च दर्शयितुं पियशरीरानिर्गमनरूम जनम दर्शयति । तदेत इति । यदेव्यु साणं विश्दयति । भायेति । पचामिविद्यार्या योगा वाय गौतमामिरियादिनाऽयमों दर्मित पति वक्तुं योषापावित्यो । उपगच्छमिति भाया साच्छाधि- त्यर्थः । थस्य रेतरूपेश स्यानामिर्गमनमियन्वयः॥१॥ रेतो भायायां सिखतीत्यम वाक्यान्तरं संवादयति। सदेत- दिति । पशावामा पुरुयोऽमुमात्मानं खोयं रेतापमामान- ममौ च्यामने भार्यामाय सङ्गच्छत्तीत्यर्थः। ननु स्त्रीशरोरे भनिएं पुरयम्य रेसः खिया उपदवकारि स्यात् शरीरलमवाय, चदित्यायो ला लिया इत्यादि। सदेतशाच । ततो ।

·१२४ हे उ• तथा । तस्मादेनां न हिनस्ति सास्येतमात्मा- नमत्र गतं भावयति ॥२॥ मा भावयित्री भावयितया भवति तंत्रीगर्भ ऐ०भा० रेकतां यथा पितुरेवं गच्छनि प्राप्नोति यथा खमङ्ग स्तनादि तथा तद्ददेव । तम्माद्धेतोरेनां मातरं म गी न हिनस्ति पिटकादिवत् । यसात् स्तमादि खानवदात्मभूयं गत तस्मान हिनस्ति न वाधते इत्यर्थः । माऽन्तर्वत्री एव- मस्य भर्तुरात्मानमन्नात्मन उदरे प्रविष्टं गतं थुप्षा भाव- यति वईयति परिपालयति गर्भविरुवाशनादिपरिहार- मनुकूलायनाथुपयोगच्च कुवन्ती ॥ २ ॥ सा भावयित्री व यिबी भर्तुरात्मनो गर्भभूतस्य भा- वयितव्या रचयितव्या च भली भवति । ग घुपकारप्रत्युप- कारमन्तरेण लोके कस्यचित् केनचित् सम्बन्ध उपपद्यते । था यस्यामिति । पिटका प्रयरूपयन्धिविशेषाः। तदनहिनतीति व्यतिरेकेय दृशान्तः । यक्षराधमुक्का पिडितार्थमा । यस्मा- दिति। पत्र प्रसङ्गात् खियाः सावधानेन गर्भरक्षयं कर्तव्य. निति विधत्ते । मेति । भावयति भावयेदित्यर्थः । पालनोपाय. माद। गर्भपिरति।। वस्थाप्यन्तर्वानी रक्षर्थ विधत्ते। सा भावयित्रोति । चन्दस्य सेयत्र सम्बन्धः। सापीत्यर्थः । तस्या भावयितव्यावे हेतुमाइ । नीति । स्त्रीपुरुषयोः परस्परोपकारकत्वमुमा तयोः पुत्रसाध्य. वक्ष्यमाणमुरखकम्मप्रतिनिधिरूपप्रत्युपकारसियर्थ पुर्व प्रत्युपका- रकापमा । तमिति । य इत्यत्रैवान्दो जन्मनः पूर्वकालं वदतिा दिसीयो जननकालमधिपादोऽनन्तरमा वसोति ध्या.

·२२५ । ऐ3. विभनि साश्य एव कुमारं जन्मनायेऽधिभा- वयति । स यत् कुमार जन्मनायेऽधिभावयति ऐ०भा० तं गर्भ स्त्री यथोकन गर्भधारण विधानेन बिभर्ति धारयति प्राग्जनानः । स पिता श्रय एवं पूर्वमेव कुमार जानमा जन्मनोऽध्यूर्वजन्मनो जातं कुमारं जातकर्मा- दिना यद्भावयनि तदात्मानमेव भावयति पितरात्मैव पुषरूपेण जायते । नथा धुकं पतिर्जायां प्रविशती- व्यादि । तत् किमर्थमात्मानं पुत्ररूपेण जनयित्वा भाव- यति । उच्यते । एषां लोकानां मन्तत्यै अविच्छेदायेत्यर्थः। विच्छिोरन हीमे लोका: पुत्रोत्पादनादि यदि न कुर्युः । ने च पुत्रोत्पादनादिकर्माऽविच्छेदेनैव मन्नता हि प्रब- न्धरूपेण वर्तन्ते यसादिमे लोकास्तस्मात्तदविच्छेदाय तत्कर्तव्यं न मोक्षायेत्यर्थः । तदस्य मंसारिणः पुंसः प्या. चरे। प्रारजन्मन इत्यादिगा । पूर्वमेवेत्यय विवरणमाघ । जात. मात्रमिति आयमानमित्यर्थः । जातकम्मादिनेति जन्मनः प्राक् কীমাহিন গননাৰ নিমগ্ন মন লক্ষমাকাবিলা अनन्तरं जातकम्मीदिनेत्यर्थः पित्रा जातकमादिक कर्तव्यमित्य- भिधाय सत् नोति । स पिसेवि प्रविशतीत्यादीनि । गर्भो भूला स मातरं तस्यां मुनर्नवो भूत्वा दशमे मारिजायत इति मन्तशेयः मोक्षप्रकरणे पुत्रोत्पादनस्य विधानात् पुत्रोत्पादनं मोक्षसाधन- मित्यभिप्रायेण एम्पति । तत् किमर्थमिति ॥ न फर्मणा न प्रज- येत्यादि श्रुतेर्मेक्षिप्रकरण पुत्रोत्पादनौति राम्यार्थत्यभिप्रेत्य प्रयतश्रुत्योरमार । उच्यत इति । यत्र लोकमब्देन लोक- साधनोभूताः पुत्रपौषादयो रमन्ते । तेषां सन्नन्या रत्यर्थः । মুগ্ধাহননৰান্ধালী বাঙ্গালী ধণমাল সৰিণিনি নন্ধন सन्नता पोति वाक्यं व्याघो। ते घेति । स्पेन पुषोत्पादने नि ·हे.. आत्मानमेव तनावयत्येषां लोकानां सन्नत्या एवं सन्नता होमे लोकास्तदस्य द्वितीयं जन्म ॥३॥ सोऽस्याध्यमात्मा पुण्येभ्यः कर्मभ्यः प्रतिधी- ऐ भा• कुमाररूपेण मातुरुदराद्यनिर्गमनं तदेतोरुपापेक्षया द्वितीयं जन्म द्वितीयावस्थाभिव्यकिः अस्य पितुः ॥ मोऽयं पुत्राला पुष्येभ्यः शास्तोळेभ्यः कर्मभ्यः कर्म- निपादनाथ प्रतिधीयते पितुः स्याने पिचा यत् कर्तव्यं नत्करणाय प्रतिनिधीयत इत्यर्थः । तथाच सम्पति- विद्यायां वाजसनेयके । पिवानुभियोऽई प्रमाऽहं या इत्यादि प्रतिपद्यत इति । अथानन्तरं पुत्रे निवेण्यात्मनो था. पिता से सति सपुत्रोऽपि तथा तत्त्वोऽपि तथेत्येवं लोकस- ततिर्भवतीत्यर्थः । पुत्रोत्पादनम्य लेकिसन्ततिरेव प्रयोगन- मिति यदन्या त्या तम्य मोक्षसाधनावं निरतमित्याए । ग मोक्षायेत्यर्थ इति । एवं पमहादर्भधारणादिविधिगया प्रकन वैराग्या द्वितीयं जन्मदर्भयति। तदस्येति । एवं पिट- शरीरचन्ताधी अत्यन्तायचिरलोल्येगवस्थानं ततोऽपि नि- मगनं सता मानदरे ममत्राकान्ते विटामिवदवस्थान तो योनिद्वारा निर्ममनोत्याद्यत्यन्त कमित्यला जम्मानन्त- रममि न खातत्यम् किन्तु पिनियोगाचपारतग्ये सर्वदा कम्मामुशानमिति वदन पुत्रेण कर्तव्यं पितुरुपकारान्तर दर्प- यति । सोऽम्येति । वाक्यं प्याचये। यस्येति । पितुदीवात्मानी सी।सदेचदेहति ।। नत्र पुषस्योपयोगमा सोऽयमिति । मषम्य प्रतिनिधित्वम- न्यत्राप्यसमित्याह । तथेति । सम्पतिः सम्पदानं खक नयस्य पुत्र- स्थापन यनोच्यते सासमातिविशेषः यदा तु यन्मन्यते खस्य परलोपाम मिचिनोलय पुत्रमार वं बह घर कोश ·२२७ ऐ3. यते । अथास्याऽयमितर जात्मा कृतकृत्या ऐ भा० भारमस्य पुत्रस्येतरो यः पित्रात्मा तकृत्यः कर्तव्या- दृणत्रयादिमुनाः सतकर्तव्य इत्यर्थः । वयोगतो गतवया जीर्णः सन् प्रति मियते । स इतोऽस्मात् प्रयन्नेव शरीरं परि- त्यजन्नेव टंजलूकावदेहान्तरमुपाददानः कर्मचितं पुन- जायतोनदस्य त्या प्रतिपत्तव्यं यत्तत्तृतीयं जन्म।। ननु मझ- रतः पितुः सकाशाद्रेतोरूपेण प्रथमं जन्म । तस्यैव कुमार- रूपेण मातुर्दितीयं जन्मोतं । तस्यैव रतीये जनानि वाव्ये 1 पा. ति मया ध्येतव्यं ब्रहा वेदस्वं त्वया अध्येतयं मया कार्तव्योऽयं यज्ञम्त्य त्यया कर्तव्यः। मया सम्पाद्यो लोकरखं खया सम्मास्त्येिवं पिधानुशिरः सन् पुत्रोऽहं प्रसाऽई यज्ञोऽहं लोक रति प्रति. पद्यते । यई प्रमाथ्येष्ये यज्ञान करिष्ये लोकं सम्मादयिष्यामीति खोकरोतीत्युशमित्यर्थः। ध्यनेन सशरीरस्य रतीयावस्थोक्ता । मनु किमर्थं पुत्रं प्रतिनिदधाति खयमेव करोविन्याशा खस्य गरणात् कत्मशोरित्यभिप्रायेम प्यास्याऽयमिति । तद्या. चये अतिरिवकारा मध्ये विलम्बामावं दर्शयति । हमन- लूफेति ॥ जणूका रणस्यान्तं गत्वा टान्तरमाकग्यात्मानं देई पूर्यमात् णादुपसंहरसि पूर्वटगं मुञ्चति एवमे चायमाला दे. हान्तरं परिमझ पूर्वदेई मुचतोनि मध्ये विश्वम्वाभावः श्रुधन्तरे সুর । হৃঘিন ঘিালমাৰহান: যুগলবন , न्यया। यद्यमि देवयानपिढयामागाभ्यां गच्छतां कान्तर एब शरीरमणमुक्त उभययामोहात् सत् मिद्धेरिति सचे। पाकासाचन्द्रमसमेघ सोमी राजेति श्रुतेः। ननु पूर्वदेत्यागकाण रव तथापि स विधानो भवसि स विज्ञानमेवाग्वयकामतीति श्रुती वासनामयं भावि शरीरमत्कान्तिकात एक मातीत्युप्ता- स्यात् तदभिमायं यजलूशानिदर्शनमिदं द्रव्यं । तदस्थति यमला प्रतिपत्तव्यं सदस्य हतोयं जन्मेत्यन्ययः । यस्य जन्मइय- ·ऐ.उ. वयोगतः प्रेति त इतः प्रयनेव पुनजीयते ऐ भा. प्रेतम्य पितुर्यचन्म तत्तृतीयमिति कधमुच्यते । नेप दोपः । पितापुचयोरैकाम्यस्य विवचितत्वात् । मोऽपि पुत्रः खपुरे भारं निधायेतः प्रयन्नेव पुनर्जायते यथा पिता।तद- न्यत्रोक्तमितरत्राणुतमेव भवतीति मन्यते श्रुतिः। पितापु- चयोरकाम्यत्वात् । एवं समरन्नवस्याव्यक्तित्रयेण जन्ममर- एप्रबन्धारूढः सा लोकः संसारसमुद्र निपतितः कथ- या. मुक्तं तस्यैव हतीयं जन्म वलयं । यौचित्यातायन्यथाऽस्य मितुः पूर्वजन्महयस्यानुहलेनेदमस्य पितुस्तृतीयं जन्मेव्यनन्वयामतेरिति शरते । नन्चिति प्रेतस्येति मियभागस्येत्यर्थः । यत कुमारं भाव- यति यात्मानमेव वदावति सोऽस्यायमात्मेति च मितापुत्रयो- रभेदस्योक्तत्वात् मुषस्योक्तं जन्मदयं पितुरेव । तस्यैव च एतीयत्व. विरोध रत्यार । नैव दोय इति । यदा पितुर्मरणानन्तरं पुनर्जन्मन्युक्त पुषस्याप्येवमेव जन्म ज्ञातुं शक्यत रत्यभिप्रायेय पितुरित्युतमिधार । मोऽपि भुध इति । यथा पिसत्यनन्तरं ततच पुत्रस्यैव तोयं जामोलमिति शेधः । एवञ्च तदस्य खतीयं जम्भेति वाक्ये सच्छब्देन नत्प्रकारकत्वमुच्यते । यस्येति पुष उच्यते । यस्य पुषस्य तबकारक हतीयं जन्मेति वाक्यार्थ रति भावः । ननु पयायो जन्म यघा पुत्रगसमेवं ढतीय- पर्यायोगमपि चाक्षात् पुत्रगतमेवोयते किं तयोरेफाम्यविव- क्षयेत्यायपरिहारे दोधमाश्याइ । तदन्यत्रोक्तमिति । पर्य भावः । पुत्रस्य पितर प्रत्युपकारपदर्शनार्थ सत्पतिनिधित्वे उसे पिसा सयमेव कर्म करोतु किं प्रतिनिधिनत्याशा तत्परिहा- राय पितुर्मराभिधानं पसमिति मरणान्तरं वलयमिति एसोयं जन्म लाघवार्थ तमिनेोतमिति । इदम्त जन्मत्रयं सा. यो पृधामप्यतोति पदयितुच पुत्रे वक्वयमपि तोयं जन्म पियामिति पूर्वाध्याये पथ्यारोपप्रकरणोठमावस पचयं वैरा- ·१२८ . है.उ. तदस्य तृतीयं जन्म 1 तदुत्तमृषिणा ॥ ४ ॥ गमें नु सनन्वेषामवेदमहं देवानां जनि- मानि विशाः शतं मा पुर आयसीररक्षनधः ऐ•भा ञ्चिद्यथा श्रुत्युक्तमात्मानं विजानाति यस्यां कस्याञ्चि- दवसायां तदेवमुकाममंमारपन्धनः एतात्यो भवतीत्ये- तस्तितत्त्वपिणा मन्त्रेणाप्युक्तमित्याइ ॥ ४ ॥ गर्भ मातुर्गीगये एव मन् । विति वित। अने- कजन्मान्तरभावनापरिपाकवशादेषां देवानां वागन्या- दीनां अनिमानि जनानि विश्वा विश्वानि सामन्यवेद- महमधोऽनुयुद्धवानसोत्यर्थः । तमनेक बहो मा मां पुर श्रायमीरायस्यलोहमय्य वाऽभेधानि गरोरा- णीत्यभिमायः । अरक्षन् रक्षितवत्यः । मंधारपाशनिर्ग- था. ग्यामि प्रमज्य तमिनेवाध्याये वय संचारस्य निवर्गकत्येन तदपवादार्थ यत्नायज्ञानगुप्त स एवमेवेत्यादिना वत्स फलं प्रयच्च- यितुं सदुक्लटयित्यादिग्रन्थः । तत्र नछब्दार्थमा । एवमि- त्यादिना! एतरिवति संसारसमुद्रे यतनं ततस्तत्त्वज्ञानाच तमित्तिरित्येतस्वित्यर्थः। यानि माझयमिति भेया भावनेति । यात्मानात्मविवेकभावनेत्यर्थः । वागग्न्यादीना. मिन्युमानि लगानि शरीरयषगरूपाणि नदुपलक्षितः सर्वा ऽमि संसारो वागादिकरतदधिष्ठारदेवादिसवातस्य लिङ्ग- शरीरस्थैव न वसङ्गतस्य पापिनी ममेत्यर्थः । यनेन पदार्थवि. वेकपूर्वकमात्मज्ञानमुह । यद्दा सर्वदात्मनः सकाशादेवैया जन्मानीत्यन्यवेदं । एतजन्मतुभूवमू कारणमात्मानं घातवा. नसीत्यर्थः । यद्यपि गौ श्रवणादिज्ञानमामयो नास्ति तथापि पूर्वजन्मशतश्रवणदिसामग्रीवशादेव प्रतिबन्धनिरता गया- मपि गर्ने ज्ञानोत्पतिः सम्भवतीति भावः। इतः पूर्वकालीन बन्धं ·है. उ. श्येनो जवमा निरदीयमिति गर्भ एवेतन्छ- यानो वामदेव एवमुवाच ॥ ५ ॥ स एवं विद्वानस्माच्छरीरभेदा उत्तम्या- ऐ•भा० मनादधोऽधः पश्यन् श्येन इव जालं भिला जवमा पात्मज्ञानशतमामथुन निरदीय निर्गतोऽस्मि अहो गर्भ एक भयानो वामदेव सुपिरयमुवाचैवैतत् ॥ ५ ॥ सवामदेव पिर्ययोतमात्मानमेवं विद्वानम्माच्छरीर- भेदाच्छरीरस्याऽविद्यापरिकल्पितस्यायस्यवदनिर्भद्यस्य ज- मनमरणाचनेकानर्थशताधि वन्धस्य परमात्मजा- नाहतोपयोगजनितवीर्यशतभेदाचरीरोत्पत्तिवीजावि- चादिनिमित्तोपमर्दताः भरीरविनाशादित्यर्थः । ऊई: यति । पातमिति । अमेवानीति । तत्वज्ञानमन्तरा नयवा- था. साविछेदादित्यर्थः। धोऽ इति पधोलोकेम्वेव निकरला. वेवारक्षनियर्थः । यदा घध रति थोतं पदं यत्य, थ्याचरे। धोऽध इति । अथानन्तमिदानोमित्यर्थः । मनहररभि- प्रायमाह । यहा इति । दमाचर्य मम संरमिवभिप्राय मन्त्रालयमामनिर्देशपूर्वकं तस्य तात्पम्य वक्तुं गर्भे रवैदित्यादि मामय बघाघरे । गर्भ इत्यादिना । एतत्पूर्वग्राम्योतमर्ध- मातमेवं मन्तोकप्रकारेगोवाचेयन्वयः १५ । शानस्याप्यभिधारितया पसदज्ञापनाय वामदेवेन फल प्रा. मिति बक्त च एवं विद्यानिति बाप्यं प्याचष्टे । स वामदेव गति । भीरम्य पुनरुत्पतिशमां वारयति । शरीरोत्पतीति । सरशनेनाविद्यादिनाशादिया। परमार्थतः सनियूद्ध श- प्दायोमरितनवाधित्वात् परमादम्तन एव सदाचिदप्यमा- বালিচক্ষুধামাৰ বিয়ালিমাৰাছাকাছি ·है. मुस्मिन् स्वर्गे लायो सबीन् कागानाप्पाऽमृतः समभवत् समभवत् ॥ ६ ॥ इति चतुर्थः खण्डः १. इत्येतरेयारण्यके पञ्चमोऽध्यायः । उपनिषत्सु द्वितीयोऽध्यायः ॥ ॐ तत्सत् ॥ ऐ०भा० परमार्थभूनः मन्त्रधीभावात् मंसाराटुलाम्य घान- विद्यातितामलसात्मभावमापनः मनमुशिन् यथाऽज- गरेऽस्तेऽभये सर्व जेऽपूर्वेऽनपरेऽननोऽवाो प्रजाना- मृतकरसे प्रदीपन्निवाणमत्यगमत् स्वर्गे लोक खरिमन्ना- त्मनि स्खे स्वरूपमितः समभवदावाशानेन पूर्व प्राश- कामनया जीवन्नेव सान् कामानावा इत्यर्थः । दिळ- पनं सफलस्य सोदाहरण स्यात्मज्ञानस्य परिममाप्तिप्रदर्श- नार्थ ॥ ६ ॥ इति योशङ्करभगवतः तो ऐतरेयोपनिष- भाव्ये द्वितीयोऽध्यायः ॥ ॐ तत्सत् ॥ मा. यर्थःप्रसिद्ध सग लोक बारयति । यमुमिन् यथात मति । যিবোর্মিপ্লিনি বিং। নগ্ন নিন, यसुखसामान्यवाधित्वामानन्दव तथाविधत्वातीष सुखस- नत्यं । वैशेषिकाय तु वर्शवगामेक्षिामित्यर्थः । उसय खस्य नझरूपस्य समाझेदमाशयार ! स्वस्मिमिति । प्रवाशब्दया. मतःकरणार्यत्वं धारयति । ते स्वरूप इति । पसिन सगै मर्य- रेशादिभावं विहाय खामभावेनैव स्थित व्याह । यरत रवि॥ उसलेले खाकामावासिरिति मम वारयति । पूर्व मिति: नीदम्मुक्लिदायामात कामत या सामवेत्यर्थः । गोदावर स्वेचदाहरण वागदेव प्रत्यर्थ है। रसि श्रीमदानन्दज्ञान- विरचितायामेनीयोपनिमायटोकायां दिमायोऽध्यायः ।

·था. कोऽयमात्मेति वयमुपास्महे ३.भा. ॐ ब्रह्मविद्यामाधनशनमात्मभावफलावाप्ति बाम- देवाचाचायपरम्परथा गुण्याऽवद्योत्यमानां ब्रह्मविपरि- पद्यत्यन्त प्रसिद्धानुपलभमागा मुमुक्षया बाझाला अधुना- सना ब्रह्म जिज्ञासवो नित्यात् गाधनलक्षणात संमाराहा- जीवभावावावमयो विचारयन्तोऽन्योन्यं पृच्छन्ति कथं यं श्वात्मानमयमात्मेति भावादयमुपासादे कः स श्रामिति । पश्चात्मानमयमात्मेति माहादुपामीनो वामदेवोऽसत । पूर्वमिन्नध्याये जम्मवयनिरूपोन वैराग्य निरपित दानोत्प्रत्यय । न च पदार्थ पोधन विना वैराग्यमावेश पानोप- तिरितिपदापंशोधनपूर्वक वाक्यार्थ कवयितुं सोयोऽयाय सत्य- भिप्रेत्य पदापंशोधनेऽधिकारियं दर्शयन् वाक्यमवतारयति । प्रविति। बामदेवाचावार्थति यादिशदेन यो यो देवाना प्रत्यबुध्यत स एव तदभवदित्यादिमा उक्ला देवादश सान्ने । অঘাষনমে যাৰীয়া বায়ালঙ্কা। সীমান্নান संसारस्य रेनुभृतादविद्यातका घात्मभावसहितायावयितुं संसार परियमिछमा रत्यर्थः । विचारप्रकारमेव वाकया- स्वयेन स्पोक छति । कथमिति । अन्वयमात्मेति विशे. सो निलये स प रति प्रशानुपपत्तिः । तहिधारेश वान किश्चित् मयाजममियाय यात्मानं विपिनारायचेति । उपासरे उपसिन प्रयत्ता रवः । बामदेवोऽयमात्मानमुपास्यामवोऽम- वयमपि तमामाममयासितुं प्रदताः। स क रति प्रश्नार्थ रचय: । उपासनं नामाप सामोशेने वयं तेनैव निस्परित सामोप्यवादकोनापरोक्षी वासनं बगावस्यानं यस्यने । सहा सखोयादियवहारेपु समेव वमुपास्महे तमेवामन প্রায় নি। ঘৰাঞ্চৰাহেদিনি মলাঃ ময়দ। স্ব অামা ·੧੨੩ कतरः स आत्मा। ए०भा० समभवत् तमेव क्यमप्युपासा को नु खलु प श्रा. त्मेति । एवं जिज्ञासापूर्वमन्योन्यं पृच्छतागतिकान्त विशेष- विषयतिसंस्कार गगिता रतिरजायत । तं प्रपदान्यो मापद्यत प्रोमं पुरुषं च एकमेव मोमानं विदार्य तवा द्वारा प्रापद्यत एतमेव पुरुषं । वे ब्रह्मणी इतरेतर माति- कूल्येन प्रतिपय इति । ते चाऽस्य पिण्ड लामभूते । तयोर. घा. शति विचारार्थः । न घायमात्मेति निश्चये विधारायोगा। जस्व कार्यकरणसम्दीखत्वेन विचारोपपरिति । नमु भूसाना ध्याकरणाथै यः प्रवियः स एवाति मिर्धारसम्भवाविचारा. भुमतिरित्याशीवपि यो प्रविरत्येम सयंमाणयान निधी. समिति वक्तु इयोः प्रविसलं स्मृतमित्याह एवं जिज्ञायेति । थति मान्नेति यतिकान्ती पूर्व मुली या विशेयो देखे प्रविटेर मायामानी सदिय या ऋषिजन्याउनुभवजन्यसंस्कारअनिता पति- रित्ययः । तामेव स्मृषि समतो दर्शयति । प्रपदांया. मिति ॥ समिमं युष मुख्यमरोरं प्रपदाभ्यां पादायाम्या प्रक्षा, परमधारूप प्रायः प्रविय रत्यर्थः । प्यन्यस्य प्रवेपे युमिमाघ । स एसमिति । थुतिभ्यो साधमधमा । एसमेति । यति श्रुतिभ्यामित्वयारण्य इति अनियालिबरेतरप्रातिथल्येनेतरेत. राभिमुखतया एतमेव पुरुषशरीरं प्रतिप में प्रविष्टे हे ब्रह्मणी वेदितव्य रति घाफ्यमिति सातिरगायतयन्वयः । न खेतमेव पस्यं ब्रह्म ततममप्रस्यादिति वाक्यं । वे ग्रंक्षण प्रायनेन डे नाणी वैदितये रनि वाक्य च दयोः प्रवेशे मानतयोपन्यसमिति प्रमिला पाचवायो दयोर प्रवेशाप्रती दितीयेप सब्दब्रम परममयोरभिधाने तयाईया प्रवेशे मागापायोगादिति। त. খামি গাই: হ্মঘমাঝবয়া খাই। রাযিঃ. খাই ।

·ऐ उ. येन वा रूपं पश्यति येन वा शन्दं शृणाति - २.भा. न्यतर पातोपास्यो भवितमहति । योऽत्रोपामा: क- नरो न स प्रात्मेति विशेषनिधारणथं पुनरन्योन्यं पप्रच्छु- विचारयनः। पुनस्तेषां विचारयतां विशेषविचारणास्पद- विषया मतिरभूत् । कथं वे वस्तुन्यस्मिन् पिण्डे उपल- भोते अनेकभेदमिनेन करएन। नोपलभ्यते ययेक उप- लभ्यते करणनरोपलब्धविषयपतिमन्धानात् । तत्र न नावद्येनोपलभ्यते स श्रात्मा भवितुमईति। केन पुनरुप- लभ्यत इति । उच्यते । येन वा चदुषा रूपं परति येन पा० न्यतरेगापि विना शरीरथित्यमावान तयोरामपएदेत्यर्थः एवं विघारापेक्षितामात्म यस्मृतिमुक्ता विचारमा । तयोरन्य- सर रति । यात्मा वा इदमेक रवेत्येकस्यैव शेयत्वोपक्रमान इयो- पाम्यत्वमित्यर्थः । कास यात्मेति य उपास ध्यात्मा स क अत्यन्वयः । पप्रचरिति कारः स ध्यात्मेति वाच्यमति शोषः । एवं विधारे क्रियमाणेऽतिपरिशुद्धान्त करणत्वात् यो प्रयदाभ्यां अपने करणत्वे नानात्मत्वनिश्चयो मूहा प्रविष्ट उपलब्वे नामच- निस घशाभूदिल्याए । पुनरियादिना । विशेषेति विधारणा. स्पदप्राणात्मदयविधया एकस्मिन् करणत्वेनापरमिनपसधृवेन प्रकारेण विशेयरूपा मतिरजायतेत्यर्थः । ननु यो काश्य विषयमति स्थाल सदेव नालीवि पते। कथमिति । चक्षुया पश्यामोत्यादिप्रकारेर यो प्रतीमित्याचा ति। ये- नीयमभ्यसे योपलभते ते हे उपस्तविकतकरणे वस्तुन्युममध्ये ते इदम्वयः। तप किं करसमित्यत चार घनेकेसि । चक्षुःोषा- धनेकभेदभिधे व्यर्थः । धनेन यदनेकात्मक चक्षुरादिकरण- ঘানা যায় না যথলি যখন कामियुक्त उपक्षमरित्यदेशात्महत्वाभावान परार्थवेन शेयत्व .

·है.. येन वा गन्धानाजिघ्रति येन यावं याकरोति येन वा स्वादु चास्वादु च विजानाति ॥ १॥ ऐ भा० वा टोनि श्रात्रेण शब्दं येन वा घाणभूतेन गन्धा- नाजिनि चेन वाकरणभूतेन वाचं नामात्मिका व्याक- रोति गौरव इत्येवमाद्या माध्यसाध्वीति । येन वा जिहाभूतेन स्वाद चाखाद च विजागानोति ॥ १ ॥ पा. किन्तु शेधित्वमेवेति वक्तुमेक रत्युक्त । ध्यनेन करणस्य परार्थत्वं पर भोषिणमन्तरानुपपन्नं सत् परं व्यतिरिक्तमुपलब्धारं गमयतीति नास्मिन्नपि तत्प्रमाणमित्युक्त प्रदानी करणानामेवोपलब्धृत्व सहा. तिरिक्त उपलब्धा नातीति वदन्तं नास्तिर्फ प्रति प्रमाणान्तर- माह । करणान्तरेति ॥ पृथ्वं चक्षुधा रूपं दृष्ट्वा पद्यादुद्भुत चक्षुः स्मृतिरूपमहाक्षमिति । वथा योऽहमदाक्षं स रदानों स्पशा- मावि प्रतिसन्दधाति । तदुभयव्यतिरिकापलब्धरभावेन स्यात 'धन्यानुभूतेऽन्यस्य स्मृतिसन्धानयोगदानादित्यर्थः । एवम ने काम- कस्य कारणत्वमका तत एव तस्यात्मत्वं नातीया । ग सायदिति । तयोर्मध्य इत्यर्थः । यईतीय नन्तरं किन्तु परि- मेघापलब्धाऽऽन्मा भवितुमईनीति वक्ष्यमाणान्वयेन वाक्यं पुर- गोयं । एवमुपवयं तमर्थ युत्यक्षरारू का एच्छति । केन पुग- रिति अन्याह कोनि । उच्यत ति । येनेति तोयया फरणत्वं चक्षुरादेशकमित्यर्थः । वाफारणेति वायुपकरणेत्यर्थः । वाचमिति करण नोच्यते। तस्य येने त्यनेमोक्तत्वात् । किन्तु वक्तव्य. मुथव त्या । नामामिकामिति । साध्वोषि गरिमोद माम মধু নাৰীৰি মায়ালি থানি। যৌন অঙ্গ- रोसीत्यर्थः । नन चक्षुरादीनां करणत्वेऽमि प्रपदाभ्यो प्रवि. सस्य प्रायस्य फरणले किमायामित्यापास। किं पुनदिति। सध प्रागस्येव पारयात्वं वहुं तावत् पदयं मनायादवाच्यस्य चक्षुरादिभेदभिमनमा । उथत इति ॥ यदेतदृदयमित्यत्र घच्छदार्थमा । यदुशमिति । रेत इति धारभूर्त मार्यमि. • . -- ·२३६ यदेतड़दयं मनरेतत् ऐभा. किं पुगस्तदेकमनेकधाभिन्न करणमित्युच्यते । यदुन पुरस्तात् प्रजाना रेतो हृदयं हृदयम्य रेतो मनो भगसा सृष्टा पापच वरुणश्च । दयान्मनो मनमचन्द्रमा तदेवैत- दृदयं मनद्य एकमेतदनेकधा। एतेनान्तःकरऐनैकेन चचु- भृतेन रूपं पति श्रोचभूतेन ग्टणाति घाणभूतेन जिप्रति वाग्भूनेन वदति जिहाभूतेग रमयति खेनैव विकल्पगा- रूपेण मनसा विकल्पयति हृदयरूपेणाध्यवस्थति । तस्मात् सर्वकरणविषयव्यापारकमेकामदं करणं सोपलव्यर्थ- मुपलभुः । तथा च कौषीतकोनां प्रच्चया वाचं समा- रुद्ध वाचा सर्वाणि नामान्यानाति प्रजया चक्षुः समा- घा. त्यर्थः । प्रजानां रेतो हदयमित्यादिषु मनसचन्द्रमा रयन्तास थुसिषु यदुक्तं हदयं मनोति सदेवतत् त्वया एवं करयमित्यर्थः । रसदेवैकमेव सञ्चक्षुरादिभेदनानेकधा भूतमिति ध्यात न चक्षुरादिना दर्शनादि क्रिया करोति सातामा पुरुषा १ सय क्षुरादिकं प्रजान्तं रेतो हृदयमित्यादिपु मनसचन्द्रमा रत्य- सास श्रुतिषु यदुक्तं हदयं मनयेति करणं वदेतदेवकं सद. नेकधा भिन्नति थुतिमतधेनवेति एतीयान्तं अदिति प्रथ. मान्तं यच्छब्ददयस्य चाचयो दर्शितः । एकस्यैवानेकात्मत्वं विरादयति । एतेनेयादिना । सर्वकरणेति सनीगि कर. मानि विषयास व्यापारी यस्येति वियः। करवाना विय. चायाच हृदयशम्दवाध्यबुद्धियापारफत्वे युतिमाह । तथा चेति । पश्या चिदात्मा सयुक्खया मुद्या वाचं कर घमा- বঃ ঘৰয়ালা যদি যা যৱিষায় वाभिमानी भूत्वा धनन्तरं वाघोऽपि पहिव्यापाररूपाया ·१३७ ए०भा० रुघ चक्षुषा माणि रूपाण्याप्नोतीत्यादि । वागमने- घके चा मनसा होव पश्यति मनमा पटणाति इदयेन हि रू- पाणि पानातीत्यादि। तस्मादृदयमनोवाध्यस्थ मोपल- धिकरणले समिक्षा तदात्मक प्राणे यो वै प्राण मा मभा था वै प्रज्ञा स प्राण इति प्रामाणं । करणमइतिरूप प्राण इत्यवोचाम प्राणादादौ । तस्मात् यत्पश्यां प्रापद्यत মষ্টনবুযদাখিল মূনালন্য জন্মাঘা হয়- मा भवितुमईति । परि भेषाद्योपलधुरुपलब्यर्थ मेनस्य था. नामामगा व शब्दरूपेण परिणामे सति वाचा बाग द्वारा सागि नामान्यानोति । नत् स्फुरणात्ममा सयममि वर्तत इनि श्रुत्यर्थः । एवं प्रजया चक्षुरियादिश्वयों प्रपथ्यः । यत्र बुद्ध- बागाधामना परिणामो वागादेव नामाशात्मना परिणाम SB इत्यर्थः । मनसा वेध पश्यतीत्य व मनसः साक्षाना. दिकरणवायोगाचक्षुरादिभावमापनस्य दर्शनादिधारणमिति भावः । एवं हृदयेन हीयत्रापि हरव्यं धादिशब्देन इदये होव रूपाणि प्रथितानि भवन्तीति रूपाणां इदयशब्दितबुद्ध्यामा- व मुह सहाय॥ एवं हृदयस्य सप्रकरणालालमुक्का दादो तम्य प्राणामस्वमात । तदात्मकशेति एवं हृदयमनाद्वारा प्राणस्य सर्वकारणात्मकत्वमुस्का साक्षादेव प्राणस्य तदाह । कारणसं इ. तीति । तव चयं मान शयामस्वदृते जोयितुं इतरे घ. 'दुरादयः प्राया इत्येवाग्यायन्त रत्यादि प्रायसंवादस्ववचन- भलात् करण संहतिरूपत्वं करणसमृदस्यत्वं प्राणस्यावगम्बव त्यर्थः प्यादिशब्देन संवर्गविद्यादिगतं प्राणमेव वामप्येति प्राण चक्षरिति पाणं श्रानं प्राणं मनः स यदा प्रविबुध्यते प्रासादधि युनीयत रत्याधुच्यते । करसस्थानात्मत्वमुक्तमुपसंहरति । मा. दिति । ब्रीति अक्षवेनोपास्या पातय यात्मत्यर्थः । नाई तथा मानव्य इत्यन प्यार । परियादिति। वध्यमाया ·सञ्ज्ञानमांज्ञान विज्ञानं प्रज्ञानं मा० इदयमनोरूपस्य करणस्य उत्तयो वक्ष्यमाणाः म उ- গলায় গ্রাম না মৰিয়মনীনি বিশ্ব নন। নন:জযাযাঘিাঘল সম্রান অল্প লঘর যা স্বল: কানা ব্রাক্ষ্মালমগিনি- যৰিকাৱা মা তখন মৃঙ্গাল মুঠিয়না। স্মাননাগ্নিীশ্বর। মিন্নান ৰাৰিৰিগান। s কা, নিরালায়াবিনী মায । ম বা অগ্নয়. নীলা মবি মা সৰবানালাঘব খাসিয়াবি লন: হ্মদিৱা পৰিহিঙ্গা মুলা যিজিৎ। নননি । নিভিযায় षयं यतिविघयत्वं अन्यथा कर्थ नदुपनभ्यर्थना नामां ग्यारव স্থা। গ্ল্যারিবিয়ান নং নাম্বালমিযী নন। বাঙালিষয়সনীনি যয়াল্লাম বন ছা। ওমুক- যখন ৪ বিলিয়নদাৰিয়ৰ বন ঘন্না, লায় প্রাসামযি নক্ষনবিধি- যথ নষ্টামি নাঘ। বিষযলা মন্থন- মনি বিষয়। মা মুদি মসিঃ সহ্মা নয় বিষৰ বন্ধাপ্রয়ান্থনিখ্রি.। সল্পর নি রিয়ে নিময় বাঘ । ৰমৰ ধি নয় মনি জন্ধ ন स्वादियः । न्दवहाम्य कथमन्त करणत्तिसम्बन्ध: मादा আছ। অন্য স্বাধিন । গুয়ান মনি, বিনার বলিষদ । বনকৰ ৰি যয় হয় লৰ ঘন ঘন বা বধি; বলা বলম্মােহিনী জম্মানিঃ } অগ্নিান ঘৰুঃন্ধিপ্রাহিম . খি মালতি। {ব নালাচ্ছেন। যা প্রশ্ন ৯মনি স্বা নিযিলয়। যুদ্ধে হুদি- ·२२ ऐ 3. मेधा दृष्िितम्र्मतिर्मनीषा जूतिः स्मृतिः सङ्कल्पः वातुरसुः कामो वश इति । सीण्येवे- - ऐ.भा. प्रज्ञान प्राप्तिः प्रशता । मेधा अन्यधारणे सामर्थ्य । दृष्टिरिन्द्रियद्वारा सर्वविषयोपलब्धिः। तिधारणं अव- मन्नानां भरोरेन्द्रियाणां पयोत्तम्भनं भवति। त्या भरो- रमुबह नीति हि वदन्ति । मतिर्मननं । मनीषा सच खा- नव्यं । जूतियेतमा रजादिदुःखित्वभावः । मतिः स्मरणं । सयल्पः शक्लकृष्णादिभावेन सङ्कल्पने रूपादीनां । - तुरध्यवसाय: । असः प्राणनादिजीवनक्रियानिमित्ता दृत्तिः । कामोऽसंनिहितविषयाकाक्षा दया । वशः था विशेषस्य तित्वे लोकिक व्यवहार मानमाए । प्रत्येति । सत्र खातन्यू । मनस ईघा मनीति व्युत्पत्तरित्यर्थः । रजादिदुखि खभाव इति रोगादिजन्यदुःखित्वप्राप्तिरित्यर्थः । साल्प नमिति सामान्येन प्रतिपमान रूमादीनां मुसादिस्या सम्यक कल्पन- मित्यर्थः । जीवनक्रियेति जीवनयोनिप्रयत्न प्रत्यर्थः । स्सोय्य- विकरति स्त्रीसम्पत्यर्थः । इनिशब्दस्य पदर्शनार्थत्वमाए । इत्येवमाचा इति । एवमाद्या रायः प्रज्ञानस्य गामधे यानि भवन्तीयारणान्ययः । प्रत्र प्रज्ञान शब्देन पूर्ववत्वज्ञता इत्ति- रूपा नोयते तस्याः सञ्झानादिनामवत्वानुपपत्तेः किन्तु वद्ध- चैतन्यमुच्यते सत्याए । प्रचप्तिमानस्येति । मन्वन्तःकारण शोना मदरपत्वाभावात् कथं ज्ञाननामधेयत्वमियालय नामधे यस्य नाम अर्थोपखभितुवान सानादिराजीनामपि प्रदानाप- नधिहेतुत्वानेन गुयेन समामधेयत्वमुयधाराश्यते न मुख्यष्टर- या ! उपयुरपलब्ध्यवादिति । उपभुरुपलम्ध्यर्थत्वं वा कथमिव्याशा बदुमाधित्वादा। श्रद्धेति । यत उपाधिभूता यस उपलब्ध्या । तो गोण्या हत्या मामधेयानि सम्भवनोपयो । 12 ·ऐ•• तानि प्रज्ञानस्य नामधेयानि भवन्ति ।। २ ऐ भा. रवीव्यतिकराभिलाप इत्येवमाद्या अन्तःकर पर- तयः । प्राप्तिमात्रस्योपलपलक्ष्यर्थयात् पद्धप्रशान- रुपम्य नाणे नारूपस्य प्रमाण उपाधिभूताः । नद- पाधिजगतगुणनामधेयानि सम्यादीनि सवाण्येवैतानि प्रजप्तिमावस्य प्रज्ञानस्य नामधेयानि भवन्ति न स्वतः আ• যা সুৰীষ্মণাদিমুল বয় বহু দিন গ্লাবি शब्दा एब लक्षणयाऽभिधीयन्ते गामुशारयतीत्यत्रैव । तथा छ सज्ञानादिशब्दाः सज्ञानादितिविशिराप्रपामस्य नामधे. যাবি বলি মহুয়া সুম মন্নাত অদ্বয়া ৰামযালী, यहतदुयाधिभनितेति । वायुपाधिजनितो गुणः प्रयुक्ति. रूपंतनामधेयानि सन्ति सम्वाण्येवैतानि समानादीनि सम्मा- नादिन्दामा स्यैव कामधेयानि भवन्तीत्यन्वयः। मान्नेवेति प्रायन किया कुर्ब प्राय नाम भवतीत्यनेन प्रातरायुपाधिक- मात्मनः कायनामवत्त्वम । यद्यपि समानादिनाम्रो तन भोपा- धिकत्वमुक्त तथापि तुल्यन्यायतया एतेषामप्यायाधिकारमुक्त- प्रायमिति भावः । एतदुक्तं भवति सज्ञानादिशब्दाः प्रकामा. मकवालवाधिमान साक्षादन्तःकरवरचीनां जहाना पका. शात्मकत्वं सम्भवनोति प्रकाशात्मकवस्तुन्यध्यायादेव तासां प्रका. मात्मकत्वमिति कल्पयन्तोऽधिज्ञानभूतमतिरिक्त प्रकाशं गमयन्तः पर्यवसान गया पकाशात्मनः प्रधानस्यैव नामधेयानीव्यन म- जानादीनामनित्यत्वेन जडाना इकोनां प्रकाशात्मक वस्तुवा- चकसजानादिनामश्चत्वानुएमः । नद्यतिरिक्त कपित्यका मरूपोऽस्तोला । तया सशानादिशब्दवाच्यखोतया तापमान विज्ञान प्रशनमित्यत्रैव प्राइतारूपति भवतीत्यु । तदनेक- लेन सत्तदृनिगतानो तश्वनामकरखेन सर्वनामशावासप्रमः । सवारस्येत्येकवचनानु प्रमोश। अतो येग वा पसतीत्यादिना ·स्थर ऐ. एप ब्रलेष इन्द्र एष प्रजापतिरेते सर्वे देवा ऐभा' साक्षात् । तथाचोक्तं प्राणन्नेव प्राणी नाम भवतो- त्यादि ॥ २ ॥ स एप प्रज्ञानरूप प्रात्मा महा । अपरं सर्वशरीरस्थ- प्राणप्रजात्मानःकरणपाधिय्यनुप्रविष्टो जलभेद गतसूर्य- प्रतिषिववद्धिरण्यगर्भः माण: प्रज्ञात्मा। एप एवेन्द्र इन्द्रगु- जादु देवराजो वा । एषः प्रजापतिः प्रथमजः शरीरी। यतो मुखादिभिर्मेदवारणान्यादयो लोकपाला जाताः । समजो वा एप: स प्रजापतिरेप एव येऽप्यते अन्यादयः था. नामधेयानि भवतीत्यन्तेन सर्वकरणपत्तिव्यतिरिक्तः सपका- मामका सर्वसाक्षी सर्वस्य नुगत एक यात्मा शोधितः ॥ २ ॥ एवं शोधितस्यामना प्रसि शरीर नानात्यं चारयितुं स रय प्रोधादिवाक्यं तद्याधरे। सस्य सत्यादिना। रघ त्यस्यार्थ- माघ । प्रधानरूप छात्मेति। प्रशानं मोवि मुख्यमझताया वय- माणत्यादि । मुईद्वाराऽनुपवियः समरिलिनगरीराभिमानी দ্বিগ্রেনেমায়ঃ মানাল্লাবিল্প বালেন্সল্পায় सत्यार। अमरमित्यादिना । सर्वशरीरेयनेन समरिष्यूबशारी. रमुष्यते प्यन्ताकारगरपाधिषु । धनेनापि समपिलिङ्गशरीरमुळं। थाधान्यो प्रक्षामादाभ्यां नियाशक्तिवानसिमात्यमुळे हिती. याा तु तत्र सन नथा निर्दिय रत्युस्थत मन्धपनियहवं । ननूक्त प्र. पानात्मवापर मोवध किं प्रमाणमित्याशय प्रवेशवाक्यं प्रमाण- मिति वानुमेय एक रति वापयमिति व्याच। एघ रति । गुणा. दिति बदमदर्भमिति मृत्यु गुणयोगादित्यया। प्रवेश वायवे मवि- দুলুনিখালাক্সিমার্থীলাঞ্জ। মৰিময়ানমা भात प्रवेरेव पविएसर्वरूपवादभेदः सिद्ध्यनीति भाया ! म तु परमैश्वर्यगमयोगात् प्रधानामा परमेश्वर वर्षों यायः ।

·रे उ• इमानि च पञ्च महाभूतानि पृथिवी वायुरा- काश आपो ज्योतीषोत्येतानोमानि च क्षुद्रमि- ऐ भा. सर्व देवा एष एव । इमानि च सर्वशरीरोपादान- भूतानि पञ्च पृथिव्यादीनि महाभूतान्यन्नान्नादत्वलक्षण न्येतानि । किञ्चेमानि च क्षुद्ररल्पकैमियाणि मादीनि । इवान्दोऽनर्थकः। वीजानि कारणानि चेतराणि चेतराषि च देराम्यत्वेन निर्दिष्यमानानि । कानि तानीत्युच्यन्ते। अण्डजानि पक्ष्यादीनि । जारुजानि जराथुजानि मनुथा- दीनि । खेदजानि यूकादीनि । पङ्गिनानि च वृक्षादीनि। সন্ত্রালনে অনস্বময় সমান দুর্কন ষশ্বনাথ परमेश्वरगुणवत्त्वप्रतिपादनस्य च प्रकरणविरोधात् । न च दि. एण्गभायात्मत्ववमायाविशिकपरमेश्वरात्मत्वमनेनायत इति वार्थ । तथा सनि भाष्योक्तगणादिति हेतुवचनानन्वयादेघ व्र- सैष इन्द्र एष प्रजापतिरिति पूर्वोत्तरपर्यायेषिव गुपयोगाभा. वेऽप्युपपत्तेशेधस्य याख्यानत्य सियत्वं मनधि निधायापान्तर- माए । विराजो वेति । प्रजापतेहिरण्यगर्भाझेदमाघ । यः प्रथम इति । स लिङ्गमयभिमानी परन्तु स्थलारीराभि- मानीनि भेद इत्यर्थः। तत्र वय एव पुण्यं समुत्यामूर्छयत् ! मुखं निरभिद्यते त्यादि वाक प्रमाणमाए । यत इति । देवरावणं मनुष्यादीनामुपलक्षी नया च सर्वे जीवात्मान एष एवेधः । एवमेघ बोत्यादि वाक्ये सामानाधिकरण्यं एहोत्या सव्वभूतस्य- स्यात्मन एकल मुमा सजातीयभेदं निराछत्य तदुपाधीनो भूत- भौतिकामामपि बाधार्या सामानाधिकरणमाश्रियात्मयतिरेके. याभावं तस्य विजातोयभेदनिराफरणार्थमिमानि चेत्यादिवाक्यं तधापरे । रमानि चेति । एतान्यमानारखेन पूर्व मुख्शा नीति घा विभिनपि । बग्नेति । समादीनां न केवल मिश्र ·१४६ ए.3. पाणीव । वीजानीतराणि वैतराणि चा- एडजानि च जारजानि व स्वेदजानि चोनि- . । ऐ०भा० अन्याः गावः मनुष्याः इसिनः अन्यच्च यत्किञ्चेदं प्रा- णिजातं । किं तन् । जङ्गमं यषति पद्भ्यां गच्छति । यच्च पतत्रि आकाशेन पतनशील। यच्च स्थावरमचलं सर्व नद- मेषतः प्रजाने । प्रज्ञप्तिः प्रज्ञा तच्च ब्रहोव। नीयते सत्ता प्राप्यते अनेनेति नेत्रं प्रज्ञा नेत्रं यस्य तदिदं प्रजाने । प्रशाने ब्रह्मण्युत्पत्तिस्थितिलयकालेषु प्रतिष्ठितं प्रज्ञायय- था. किन्तु सपान्तरादीन् प्रति जीवत्वञ्चेत्याछ । कारणानि चेति । हैरायवे नेति स्थारवजामभेदेन निर्दिश्यमानानीत्यर्थः । वेद- शासानि नमान्युद्भिजानि स्थावराणीत्यार। उच्यन्त इति। भगममिन्यस्य व्याख्या यमलतीति । स्थावराणामपि धायादिना धशनमस्तोत्याशयार। पयामिति । स्थावरमचलमित्वगन्तरं सर्वन्तदेय रति श्रेषः। तत् सर्वमेघ एवेत्यत्र हेतुं धत सब्बैं सत् प्रज्ञानेत्रमित्यादि प्रविछेत्यन्त वाक्यं वद्याधरे। सर्वमित्या- दिना । नीयतेऽनेनेत्यनेन प्रज्ञानेन सा नीयते सत्ता प्राप्य स- तावत् किया रत्यर्थः । यदा सखयापारेषु प्रवव रति वा। नन्वेवम्भूतं मवेत्युपनिषत्सु प्रसिद्धन सु प्रज्ञानमियाशय वस्तुषः प्रधानस्यैव सन्न । सध प्राशब्देनाभिधानान दोय रयुक्त प्रज्ञानं अोवेति । यदा कोऽयमात्मत्यारभ्यते सर्वे देवारयन्तं त्वंपदार्थ. शोधनार्थमिमानि घोषादि प्रतिछेत्यन्तं सत्यदार्थशोधनार्थ । तब पचे प्रचर शानं प्रज्ञानमिति तत्पदा बीवोयते । एच- भूगादिसायरान सर्व तत् प्रसानेमित्यर्थः प्रशासप्तयैव सर्व. स्थापि सपावावं साधयितुं प्रज्ञाने प्रतिछिनमित्युक्त । सद्या- चो। प्रज्ञाने अक्षणोति । न केवल प्रज्ञासयैव सत्वं सर्वस्य मिन्त प्रतिरपि तदधीमवेत्याचा प्रज्ञानेन रति पूर्ववदिति । जीयते प्रवल मेमेनि थत्योर्मेनं प्रवामित्यर्थः । करखि ।

·২৪৪ है. यानि चाया गावः पुरुषा हस्तिना यत् মা লিষ্ট। সমান ভাবে সম্মা বলা ঘৰ যৰ বান্ধ। সমা বিদ্যা ধর্ম গান: নান্ সম্মান ল্প। ননিন সয়ম্বনিৰ্বাধিৰিমৰ গন্নিান निर्मलं निष्क्रिय शान्तमेकमयं नेति सर्वविशेषापोहम- वेद्यं सर्चभन्दप्रत्ययागोचरं तदत्यनविशद्धप्रशोपाधिम- আ ক মহিষ। যা মূল মন মন্ময় বাথামা- নুনু হাৰৗ বল যেৱান যাহ। মা দুলনি। অবিবি মনি। গয়ষ ৪ মন্ত্রী, গায়ি যযানিস্তয়ানোগ্নীলমামুক্কা নয় সমবান বিষয়র্নিাগানমাযাখ নানিয়াঃ | মা , যিনি । যা হয় ঃ অালী: মুন্নাথী, মােিষবায় ময়াল বিবিসি বাংলা না যাংযেন এপ্লাননিয়মা ঘামৰ ৰাই গ্লোবিবি অালমুমিলিছি। মা মষিনি । ধুল মহানমুনিঃ যহিমিই ছিঃ। যবন্ধু মাসয় সহ- মানী নির্মিঘবাবি সবিএসিং। নাfিণ মা; কৰ যহিলি সনাঘববাহি! সুখ- না। মনিননি। কিন্তু এই সম্মুল ময়ম)মলা নিৰিলহিজৰ স্বাৰাবাষিকাৰৰ ৰচ্ছন। ময়ু- সি নির্মিষাবিয়াঘ। সুন্দহে হি হানা, লম নিশষযাথো: সন্নীষন। নানাঘালয়, হিৰি যামাই ভালো সায়াইন নাম্বলী- সুন। খালা ব্যবহমকা হবাস আৰীবিতে।ঞ্জিনীয়বনা, যমথঘনয়মঘ। হজ্বালানিয়া সুস্বল হয় যালেদাষ নি ।যা লিলি ও মুত্ব সহ- শীশ্রামে বলধমালাঘব হাবন বা মহাখা, ·है. विश्वेदं प्राणि जम च पतन्नि व यच्च ऐ भा. मन्येन सर्वशमीयरसगं भवति । सर्वसाधारणायाक- राजगद्दोगप्रवर्तकं नियन्तृत्वादन्नयभिम भवति । तदेव जगहोजभूतबुध्यात्माभिमानलक्षणहिरणगर्भमन्यं भव- तितिदेवान्तरण्डोद्भूतप्रथमशरीरोपाधिमदिराट् प्रजाप- तिमनं भवति। तदुद्भूताम्याधुयाधिगवतादिसम्झं भ- वति। तथा विशेपारीरोपाधिस्वपि महादिस्तम्बपर्यन्तेषु था. गान्तर वाफ्यार्थक धनार्थ प्रज्ञानं प्रोति वाययं व्याप्येयं । यत्र घ प्रो धावत्या ज्ञानदेन प्रधानस्य नामधेयानोत्यत्रायेन च प्रत्यगा- ঝান । অন্ন নহুল কালামনি নিলয়- मिति प्ररयं । तस्मादिति चोभयोनिविशेषनिहपत्याविशेषादि. त्यर्थः । ननु प्रधानन्य ब्रह्मत्वोपदेशे शि सिध्यवीत्याशय सस्य निर्विशेषत्वादिक सिध्यनोति फलितार्यकथनपरत्वेन यारयेयं प्रत्यक्षमिति अन्यत् समानं । उपाधिविशेषमिति उपाधिशतक- थ भोवदुखित्वादिविशेषमित्यर्थः । तस्य पुरयायमाघ । पान्तमिति परिट परमानन्दरूपमित्यर्थः। निर्विशेषले मान- माघ । नेति सति । यतो वाचो निवर्तन्ते मानन्दं ब्रह्मयो विद्वानिति श्रुतिमिवि शेयानन्दत्ये मानमित्यर्थः । नन्वेवम्भूतस्य মরাল জ্বা লম্বাঘোনাৰান্তিধর্ম নয়ছে বলে विवोमाधिसम्बन्धादित्याही तर त्योत्यादिना विशुद्धोपाधिस- म्बन्धाविमेऽप्यन्तयामिहिरगणगभप्रजापतीनां सर्वज्ञाझेदनाए। सर्वसाधारयति । व्याशतेति सजगत्कारये समरिबुद्धा वात्मत्वाभिमान एव लक्षणभुपाधिर्यस्य तदित्यर्थः । अन्तररहेति अण्डामाधिकं विराट तदन्तरवप्रथमशरीरोपाधिकं प्रजाप- निरित्यर्थः । यादिशब्देन सदुदृति समादण्डादुद्भूता इमे न्यादीनामुपाधयः समरिवागादयस्तदुपाधिमवमानमान्यादि. देवतारासम्भवतीत्यर्थः । यादिशब्देन रियागाभिमानिनो ·ऐ.. १० स्थावर। सर्व तत् प्रज्ञानेत्रं प्रज्ञाने प्रतिष्ठित प्रज्ञानेनो लोकः प्रज्ञा प्रतिष्ठा प्रज्ञानं ब्रह्म ॥३॥ म एतेन प्रज्ञेनात्मनाऽस्माल्लोकादत्वम्या- मुष्मिन् स्वर्ग लोके सबीन् कामानाप्नाऽमृतः ऐ.भा. तत्तन्नामरूपलाभी ब्रह्मणस्तदेवैकं भोपाधिभेदभिन्न मवः प्राणिभिस्तार्किकैश्च मर्चप्रकारेण ज्ञायते विकल्प्यते धानेकधा । एतमेके वदन्यग्निं मनुमन्ये प्रजापति। रन्द्रमे- केऽपरे प्राण मपरे प्रह्म शाश्वतमित्याद्या संतिः ॥ ३ ॥ म वामदेवोऽन्यो वा एवं यथो ब्रह्म यो वेद प्रज्ञेना- था• सहन्ते । च्यापरादयश्च व्याधमनुष्यादिशरोरोपाधिषु मनुष्यादि- सम्भवतीत्याइ । तधेति । यपीत्य नन्तरं वत्मजं भवतीति शेषः । उपसंहरति । ब्रह्मादीति । अत्रैवमिति शेषः । एवं ब्रह्मादिस्तन्वेति योन्य । ननु साशादिभिर्जावानामेव नानालमु- यते। च्यन्यैश्च भीवेश्वरनानावं जगत्कारणं चान्यथप्यास्तत्वथ- মৰ জন্ধা লালমষ খাবৰ বলিনি। খন্সি- म प्रमाणमा । एतमेक इति । एवं तावत् कोऽयमात्मत्यारभ्य मचान ब्रोधमोन विचारपुररसरमामतत्व निर्धारित चात्मा करणसट्टावालाप्राण्यतिरिक्तः समानादिसबान्तःकरणय- निरिमन्तदनगतसप्रकाशः सर्व शरीरेवेशः सर्वप्रपधाधियान- भूतोऽदितीयः प्रशानं ब्रह्म नित्यशुद्दिमुक्तखभाव रति ।। इदानीमेवम्भूतमझात्मविदः पर्व वर्ष स रतेनेत्यादि श्रुति. वाक्यं । सत्रैतच्छन्देनैकवचनान्तेन प्रष्टतानामपि कोऽयमात्मत्येवं विचारयतो बहमा परामर्शयोग्यदादिदानोन्तमस्य विदुषञ्च स रवि भूत वाचिमा परामभायोग्यत्वात् पूज्वाध्यायोलो वामदेव परामायत इत्याइ । स वामदेव रति । इक्षाविदः समित्या शाश्वतात्पर्यादामदेवादिपुरुषविरोधे तात्पर्याभावात् यः कथन ·२४७ हे उ• समभवत् समभवत् इत्यों ॥ ४ ॥ इति ऐत- रेयारण्यके षष्ठोऽध्यायः । उपनिषत्सु तृतीयो ऽध्यायः समापः ॥ ३॥ ॐ तत् सत् हरिः ॐ॥ ऐ भा. त्मना येनैव प्रजेनात्मना पूर्व विधांमोऽमृता अभूवन् तथाऽयमपि विद्वानेतेनैव प्रज्ञानेनाऽस्मासोकादुत्कन्या- मुस्मिन् वर्ग लोके सर्वान् कामानावाटतः समभव- दित्यामिति ॥ ४ ॥ इति श्रीमत्परमहंसपरिवाजकाचार्यश्रीगोविन्दभग- वत्पूज्यपादशिष्यश्रीशङ्कराचार्यभगवायती बडोपनिष- भाये हतीयोऽध्यायः सम्पूर्णः ॥ ॐ तत् सत् ॥ था. ग्राह्य रत्याइ । चन्यो वेति । एवमिति कोऽयमात्मत्युतप्रकारेग रतं प्रज्ञानरूपं यथोत अझ प्रज्ञानेनात्मना वेदेत्यर्थः । एतेने. वेधवच्छन्दोक्तप्रकृतत्वं व्यक्तीकरोति । येनैवेति । येनैव प्रशा. नाममा ब्रह्म विद्वांसः पूर्वेऽस्ता घ्यभूवन सेनैव प्रज्ञानात्मना यधोतं ब्रह्म वेद वामदेवोऽन्यो वा स यतोऽभवत् तथाऽयमपी. दामोन्तनोऽयि विदानेतेनैव प्रज्ञानात्मना थमाकादुकधा- म्यतः समभवदिन्यन्वयः। यत्रोकमयं पक्षियो नोडादिचाईग- मनं न भवति किन्तु देहात्मभावत्यागेन प्रज्ञानात्मभाव एवे- त्यभिषेष प्रधानात्मना उत्कम्येत्युक्तं। मशानाममा विदानिति वा- वयः। उनमात्मनलमहीकारवाचिना अोधारेश खानुभवप्र- ফলল দুটী অায়াখায় ব্রানী যা । कर्क भित्वा विनियाली नमान्माइशिकाबुमाविति स्मृतेरो- शारेण प्रामानुसन्धानलक्षणं मशाल कमोमित्युक्तमिति ।। रति श्रीमदानन्दमानविरचिताथामैतरेयोपनिषदायटीकायां टतीयोऽध्यायः समासः ॥ ३॥ तत् सत् । । 12 ·॥ ॐ हरिः ॐ कृष्णयजुवेंदीयताशुतरोपनिषद्भाध्यं । श्वेभा• इदं विवरणमन्पग्रन्यं ब्रह्मजिन्नासनां सखावा- धायारभ्यते । ननु चित्सदानन्दादिनीयब्रह्मखरूपश्चे- दात्मा नानन्दादितीयव्रह्माखरूपोऽप्यात्मा खायया खविषयया विधया खानुभवगम्यया प्रभामया खा- भाविकपुरुषपुमर्थः प्राप्ताशेपानोऽविद्यापरिकल्पितरेव माधगैरिटमाप्तिमनिरप्राप्तिच्चापुरुषार्थमाचार्थमलभ- मानो गकरादिभिरिव रागादिभिरितस्ततः ममा- कृष्यमाणः सुरनरतिर्यगादिप्रभेदभेदितेनेश्वरार्थका- नुष्ठानेनापगतरागादिमलो नित्यादिदर्शनेनोत्पन्नेहा- मुत्रार्थभोगविरागो वेत्याचार्यद्वारेण बेदान्तश्रवणा- दिनाऽई ब्रह्मास्मीति ब्रह्मात्मतत्त्वमवगम्य निहत्ता- जानतत्का- बीतशोको वृत्तिलक्षणस्य भोवस्य वि- घाधीनत्वात् युज्यते च तदर्थोपनिषदारमः । तथा विज्ञानादमृतत्वं । तमेवं विद्वानम्मत दह भवति नान्यः पन्याऽयनाय विद्यते। न चेदिहावेदिम् महती विनरिः । य एतद्विदुरस्तास्ते भवन्ति । किमिच्छन् कस्य कामाय शरीरमनुमनरेत्। तं विदिला न लिप्यते कर्मणा पाप- केन । तरति शोकमात्मवित् । निचाय्य तं मृत्युमुखात् ·२४८ मा प्रमुच्यते । एतयो वेद निहितं गुहायां । मोऽविद्यायन्यि विकिरतीह मान्य । भियते इदयग्रन्थिन्छिचन्ते सर्चमं- शथाः । बीयन्ते शास्थ कर्माणि तस्मिन् यूटे परावरे ॥ यथा नद्यः स्यन्दमानाः समुद्र गछ्न्यस्तं नामरूपे विधाय। तथा विहानामरूपाधिमुक्तः परात् परं पुरुषमुपैनि दियं । यो र वै तछायमशरीरमलोहितं भमक्षरं वेदयते पुरुपं वेद यथा मा वो मृत्युः परिधाः । तच को मोहः कः शोक एकायमनुपम्यतः । विद्य- याऽमृतमन्नुते । माणि रूपाणि विचिन्य धीराः त्यामानाकादमता भवन्ति । श्रपत्य पाभानम- नो वर्ग लोके तत्त्वं प्रममीच्य देशी एकः कृतार्थे भवति वीतोरकः । य एतदिदुरस्तास्ते भवन्ति तदीयं जात्यासता भवन्ति नदेवोपयन्ति । निचाय्येमा शा- न्तिमत्यन्तमेति । तमेवं ज्ञाला मृत्युमाशांछिनन्ति । ये पूर्वं देवा अपयश्च तं विदुरोपां- बुद्धियुक्तो जहातीह उभे सुष्टातदुष्कृते । काजं बुद्धियुक्ता हि फलं त्याका मनीषिणः ॥ जन्मबन्धविनिमाः पदं गच्छग्यनामयं । म जानसवेनेव रजिग मन्तारियमि ।। जानामिः मकामाणि भस्मान खुराने तथा । .

·२५०
मा एतदुद्धा बुद्धिमान् स्यात् शतकत्यय भारत
ततो मां तत्त्वतो जाला विभते तदनन्तरं ।
सर्वेषामपि चेतेषागात्मज्ञानं पर मतं ॥
तद्ययं सर्वविद्यानां प्राप्यते अमृतं ततः ।
प्राप्यैतत् कृतकृत्यो हि द्विजो भवति नान्यथा ॥
एवं यः सर्वभूतेषु पयत्यात्मानमात्मना ।
स सर्वसमतामेत्य ब्रह्माभ्येति सनातनं ।।
सम्यग्दर्शनसम्पन्नः कर्मभिर्न म बध्यते ।
दर्शनेन विहीनस्त संसारं प्रतिपद्यते ।।
कर्मणा वध्यते जन्तुविद्यया च विमुच्यते।
तस्मात् कर्म न कुन्ति यतयः पारदर्शिनः ।
जानं निश्रेयस माइधा निश्यदर्शिनः ।
तरमातानेन शुद्धग मुच्यते सर्वपातकः ।।
एवं सत्यभायमानं विदिता
ज्ञानेन विद्वांस्तेज अभ्येति नित्यं ।
न विद्यते धन्यथा नस्य पन्था-
स्तम्मखा कविरास्ते प्रसन्नः॥
क्षेचजस्थेवरज्ञानादिशद्धिः परमा मता।
अयन्तु परमो धो यद्योगेनात्मदर्शनं ॥
श्रात्मजः मोकसन्तीला न विभेति कुतयन ।
म्हत्याः सकामाभरणादथवान्यकृताङ्मयात् ।।
न जायते न मियते न बयो न च घातकः ।

·२५१ ये मा० न बध्यो बन्धकारी वा म मुनो न च मोचदः । पुरुषः परमात्मा तु यदतोऽन्यदमच तत् । एवं अनिस्तीतिहासादियु ज्ञानस्यैव मोघमाधनलावग- माधुज्यत एवोपनिषदारम्भः ॥ किञ्च उपनिषत्समा- ख्ययैव ज्ञानस्वैव परमपुरुषार्थसाधनलमवगम्यते । नथा हि । उपनिषदिति उपनिर्वस्य भर्विशरणगत्य- वसादनार्थस्य रूपमाचक्षते । उपनिषच्छब्देन व्याधि- ख्यामिनयन्यप्रतिपाद्यवस्तुविषया विद्याधते । तादात् ग्रन्थोऽपि उपनिषत् । ये मुमुचवा यानुअविके वि- षयविषयाः सन्त उपनिषछब्देन विद्याननिष्ठतया निश्चयेन गीलयन्ति तेषामविद्यादेः संसारवीजस्य वि- মুয়াৱিনামা বনল্লাহিৱকামলগান- णाद्यमत्तस्थावमादयित्वादुपनिपासमाययाप्यन्या- तात् परं श्रेय इति ब्रह्मविद्योपनिषदुच्यते। भवेदेवमुप- निघदारन्मेर यदि विज्ञानस्व मोक्षसाधनत्वं भवेत्। न देतदस्ति। कर्माणामपि मोषमाधनवावगमात् । अपाम सोममन्टता अभूम । अतयं । वे चातुर्मास्थयाजिनः सुकृतं भवतीत्यादिना । न वेतदणि । श्रुतिविरोधा- च्याविरोधाच । श्रुनिविरोधमावत् । तत् यथे। कर्म- जिता लोकः दीयते एवमेवामुत्र पुष्यजिता लेोकः धीयते तमेवं विद्वानम्मत दा भवति नान्यः पन्था विद्यते ऽयनाय । न कर्मणा न प्रजया धनेन त्यागे.

·२५२
वेभा नेके प्रमतत्वमानशः । सवा येते अदृढा यशरूपाः।
अष्टादशोमवरं येटकर्म । एतच्छ्रेयो येऽभिनन्दन्ति
मूढा जरामृत्युं ने पुनरेवापियन्ति । नास्वछतः कृतेन ।
कर्मणा बध्यते जन्तुविद्यया च विमुच्यते।
तसात् कर्म न कुर्वन्ति यतयः पारदर्शिनः ॥
अज्ञानमलपूर्णत्वात् पुराण मनिलः मतः
तत् क्षयादै भवेन्मुकिनान्यथा कर्मकोटिभिः ॥
प्रजया कर्मणा मुक्तिर्द्धनेन च मना न हि ।
त्यागेनैकेन मुक्तिः स्यात्तदभावे भमन्यहो ।
कोदिये कर्मफलानुरागा-
स्तथानुयन्ति न तरन्ति मृत्यु ।
ज्ञानेन विद्वांसोज अभ्येनि नितां
न विद्यते ह्यन्यथा तस्य पन्याः ।।
एवं चयोधर्ममनुप्रपन्ना यथागतं कामकामा लभन्ते ।
श्रमार्थमात्रमाश्चापि वर्धानां परमार्थतः ॥
प्राश्रमेन च वेदैव यजः माझेनौतथा ।
उतपोभिर्विविघेदीनानाविधैरपि ।
न लभन्ने तमात्मानं लभन्ते ज्ञानिनः वयं ॥
अयोधर्ममधर्मार्थ किंपाकफलानि ।
नास्ति सातं सुखं किञ्चिदत्र दुःषमताकुले ।
.
पामेत्।

·भा०तमामाक्षाय यततां कथं मेव्या मया त्रयो। अजानपागवन्धत्वादमुक्तः पुरुषः रहतः ।। ज्ञानात्तस्य निवृत्तिः स्यात् प्रकाशात्सममा यथा। तस्माज्ञानेन मुक्तिः स्याद ज्ञानस्य परिक्षयार ॥ प्रतानि दानानि तपांसि यज्ञाः सत्यध तीर्थाश्रमकर्मयोगाः। खार्थमेवाभमभुवञ्च ज्ञानं ध्रुवं शान्तिकरं महाथ । यजैर्देवलमाप्नोति तपोभिहाणः पदं । दानेग विविधान् भोगान् ज्ञानेन मोक्षमाप्नुयात् ॥ धर्म रजया प्रजेदू, पापरज्या प्रजेदधः । दयं जानामिना हिला विदेहः भान्तिमृच्छति । त्यज धर्यामधर्मश्च उभे सत्यानृते त्यज । उभे सत्यानृते त्यत्वा येन त्यजोऽमि तत् त्यज ।। एवं श्रुतिस्मतिविरोधान्न कर्मासाधनममतनं । न्यायविरोधात् । कर्मसाधनले मातस्य चतुर्विधक्रिया- न्तवादनित्यलं स्यात् । यत् कृतकं तदनित्यमिति कर्मसाध्यस्य नित्यलादर्भनात् । नित्यच मोक्षः सर्व- वादिभिरभ्युपगम्यते । तथा च श्रुतिः । चातुर्मास- प्रकरणे प्रजामनु प्रजायमे तदु ते मा समिति । किश्च । सुकृतमिति सुकृतस्याक्षयत्वमुच्यते । सुरुतण- ब्दद्य कर्मणि । नन्वेवं नई कर्मणां देवादिप्रातिधेतु- ·२५४ शे मावेन बन्धहेतुसमेव । मत्र्य खतो बन्धहलमेव । तथा च श्रुतिः । कर्मणा पिट लोकः । सर्च एते पुण्यलोका भवन्ति । दयापूर्तमन्यमाना वरिष्ठा नान्यच्छ्रेयो वेद- यने अमूढाः ॥ नाकस्य पृष्ठे सुश्तेऽनुभूवेमं लोकं होनतरं वा विशन्ति । एवं कर्मसु निछेहा ये केचित् पारदर्शिनः । विद्यामयोऽयं पुरुषो न तु कर्ममयः स्मृतः । एवं त्रयोधर्ममनुप्रपन्ना गतागतं कामकामालभन्न इनि।। यदा पुनः फलनिरपेक्षमोश्चरा) कमानुतिष्ठन्ति नदा मोक्षमाधनज्ञानसाधनान्नाकरणशद्धिमाधनपा- रम्पर्येण मोचसाधनं भवति ।। . तथाई भगवान् ॥ पायाधाय कर्माणि मङ्गं त्यका करोति यः । लप्यते न स पापेन पंअपवमिवामासा !! कायेग मनमा बुद्या केवल रिन्द्रियैरपि । गोगिनः कर्म कुर्मन्नि सई त्यत्वाऽऽत्मद्धये ॥ पत् करोषि यदनासि यजुहोषि ददामि यस् । राजपस्थष्ठि कौन्तेय तत् कुरुय्य मदर्पणं ॥ भाभफलेरेवं मोक्ष्यसे कविन्धनः । घन्मामयोगकामा विमुक्को मामुपैय्यमोनि ।। तथा च मेविक्रमः । द्यभावे मोधाभावं कर्मभिय नछुद्धि दर्भयति श्रीविष्णुधर्थे ।

·२५५
श्वेभा० अनूचानसनर यज्वा कर्मन्यासं ततापरं ।
ततो जानियमभ्येति योगी मुनि क्रमालभेत् ॥
अनेकजगासमारचिते पापसमुजये ।
नाहीणे जायते घुमा गोविन्दाभिमुखी मनिः ।।
जन्मान्तरमहसेषु तपोशानसमाधिभिः ।
नराणां जीणपापानां रुपले भतिः प्रजायते ।
न लकाशयो झुत्र मशामुक्तिविरोधकत् ।
नसव समने यमः कार्यः संसारभीरणा ।।
सुवर्षादिमहादानपुण्यतीर्थावगाहनः ।
शरीरेय महासोः शास्वनिमयमो भवेत् ॥ .
देवतासानिमकालवणे: पुण्यदर्शनैः ।
गुरुश्रूषणे येव याममन्धः प्रगाम्यति ॥
याज्ञवल्क्योऽपि शापेक्षां सरसाधनञ्च दर्शयति ।
कर्तव्याऽऽभयशद्धिस्तु भिक्षुकेण विशेषतः ।
जागोत्पत्तिनिमित्तलात् खतन्त्रीकरणाय च ॥
मलिनो हि यथाऽऽदशी रूपालोकस्य न क्षमः ।
तथा विपककरण धात्मजानसन बमः।
प्राचायापासनं वेदशास्वार्थस्य विवेकिता ।
तत्कर्मणामनुष्ठानं सङ्गः सद्भिर्गिरः शमाः ॥
'स्यालोकालभविगमः सर्वभूतात्मदर्शन।
त्यागः परिग्रहाणा जीर्मकापायधारणं ॥
विषयेन्द्रियमरोधस्सन्दालम्माविवर्षनं।
x2

·श्वे भारीरपरिमान प्रतिषघदर्शनं । নীলামৃধা মসক্লিনিছনা ঘনঃ । एनेरुपाय:संगद्ध सत्त्वयोग्यतो भवेत् ॥ यता वेदाः पुराणानि विद्योपनिषद तथा । लोकाः सूचाणि भाष्याणि यचान्यदानयं क्वचित् ॥ वेदानुवचनं यज्ञे प्रमचयं तपो दमः। श्रद्धोपपासा खानब्यमात्मनो जानक्षेतवः ।। तथापाथणे विजयपेचमात्मशानं दर्भवति। जन्मान्तरमासेषु पदा घोणस किल्विषाः । तदा पति योगेन संसारछेदनं महत् । पस्मिन् विश्व विरजे च चित्ते य ात्मवत् पम्य- न्ति यतयः क्षीणदोषाः । तमेवं वेदानुवचनेन ब्राह्मणा विविदिषन्ति यजेन दामेन तपमा नामकनेति ॥ रदारण्यके विविदिपाहतुवं यज्ञादीनां दर्शयति । मनु। विद्यावाविद्याश्च यस्तद्देदेोभयं मह । तपा विद्या च विप्रस्य नैशेषमकरं परमित्यादिना कर्मणामप्यम्- तनमातितुखमवगम्यते । मत्यमवगम्यत एव तदपे- शितद्धिद्वारेण न च माहात्। तया हि विद्याञ्चावि- पाच । तपो विघा च विप्रय नेरेयसकर परमित्या- दिना भानकर्मणानियपहेतुत्वमभिमायकयनयोस्त- देतवमित्याकाक्षायां । नपा कल्मषं हन्ति विद्य- पाटनमभुते। अविद्यया मृत्युनोखा विद्ययामृतमश्रुत ·२५७ श्वेभा इति वाक्यरेषेण कर्मणः कापचय देतत्वं विद्ययाऽसत- बप्राषितुलं मदर्शितं । यत्र तु द्याद्यवान्तरका- •नुपदेशतत्रापि शाखान्नरोपसंहारन्यायेनेोपसंहारः कर्तया । ननु कुर्वन्नेवेह कर्माणि जिजीविषेच्छतं ममा इति यावज्जीवकानुष्ठाननियमे मति कथं विधाया मोक्षमाधनसमुच्यते। कर्माधिकृतस्यायं नियमो नान- धिकृस्थाऽनियोज्यस्य ब्रह्मवादिनः । तथाच विदुपः क- मानधिकारं दर्शयति श्रुतिः। तदिदानृषिणा विधेयो न यते विधिना शब्दचारः । एतद्ध स्म वै तत्पूर्व विद्यासाऽग्निहोत्रं न जुवाञ्चक्रिरे । एतं वै तमात्मानं विदिला मानणाः पुत्रेपणयाय विन्तेपणयाय लोक- पणायाश्च व्युत्थाय भिक्षाचयं चरन्ति । एतद्धम वे तद्विद्वांस आज अपयः कावषया: किमी वयमध्ये- य्यामहे किमायवं यक्ष्यामहे म ब्राह्मणः केनस्याधेग स्थानेश एवेति । यथा भगवान् ॥ यस्त्रात्मविधिरेव यादात्मतच मानवः । श्रात्मन्येवात्मना तयस्तस्य काय न विद्यते ।। नैव तस्य कृतेनाधी नाशतेनेह कवन । नचास्य मर्वभूतेषु कश्चिदर्थययाश्रयः ॥ तथाचा भगवान् परमेश्वरे लैश कालकूटाण्याने ॥ तेन तेन विषय त्यतसङ्गस्य देहिनः । कम्यं नास्ति विमेन्द्रा प्रति चेत्तत्त्वविन च ॥ -4

·भाइ लोके परं चैव कर्तव्यं नास्ति तस्य वै
जीवन्मुको यतस्तस्याद्ब्रह्मवित् परमार्थतः ॥
ज्ञानाभ्यासरतो यस्तु सर्वतत्वार्थवित् स्वयं ।
कर्मयाभावमुत्सृज्य ज्ञानमेवाधिगच्छति ।
वर्णाश्रमाभिमानी यस्यका जानं द्विजोत्तमः ।
अन्यत्र रमने मूढः सोऽज्ञानी नात्र संशयः ॥
क्रोधो भयं तथा लोभो माहो भेदेरहं तमः ।
धर्माधी च तेषां हितमात्तदनुयः ॥
शरीरेगति वै केयः सेोऽविद्या मंत्यजेत् ततः ।
अविद्या विद्यया हिला स्थितस्यैदेह योगिनः॥
शोधाचा नाशमायाति धर्माधीच देहजी।
नत्ययाच शरीरेण न पुनः सम्प्रयुज्यते ।।
स एव मुक्तः संसारादुःपचयविवर्जितः ।
तथा भिवर्गाजरे
मानारतस्य सप्तर तकत्यस्य योगिनः ।
मेवास्ति किञ्चित् कथमस्ति चेव स तत्ववित् ।
लोकदयेन कत्तय किश्चिदस्य न विद्यते ।
परैव स विमुक्तः स्यात् सम्पूर्खः समदर्शनः ।
तस्मादिदुपा कर्तव्याभावादविद्यावदिषय एवार्य
कुर्वनेवेत्यादिकर्मनियमः । कुर्वन्नेवेति च नायं कर्मनि-
यमः किन्तु विद्यामा हाम्य दर्शयितुं यथा कामं कर्मा-
नुष्ठानमेव द्रष्टव्यं । एतदुभम्भवति । यावनीवं यथा

·२५८ श्येमा कामं पुण्यपापादिकं कुर्वत्यपि विदुपि न कर्मलेपो भ. वति विद्यासामर्थादिति । तथा हि । ईमावास्यमिदए समित्यारन्य नेन त्यक्तेन भुञीया इति विदुपः मर्च- कमायागेनात्मपालनमका नियोज्ये ब्रह्माविदि त्याग- कर्त्तव्यतातिर युवा कति मत्ला पकिनः सन् वेदो विटु- पस्यागकर्तव्यतामपि गोतवान् । कुर्वन्नेवेह लोके विद्य- मानं पुण्यपापादिकं कर्या यावज्जीवं जिजीविषेत् न पुस्खादिवन्धभयात् पुण्यादिकं त्यका तूष्णीमतिछेत् । एतावत् कर्माणि कु त्यपि विदुपि त्वयि यतो याव- ज्जीवानुष्ठानादन्यथा भावः स्वरूपात् प्रच्युतिः पुष्पादि- निमित्तमंसाराचयो नास्ति । अथवा इतः कानुष्ठर- नोत्तरकालभाव्यन्यथाभावः संसाराचयो नास्ति । यस्मात्त्वपि विन्यस्तं न कर्म लिप्यते ॥ तथाच श्रुत्य- कारं न लिप्यते कर्मणा पापकेन । एवं विरि पापं कर्म न सिय्यते । नेनं कृतारते तपतः । एवं हास्य मर्ने पाभानः प्रदूयन्ते । ज्ञानामिः सर्वकर्माणि भसामात् कुरुते यथा ॥ लैङ्गे।। जानिनः सर्वकर्माणि जोर्यन्ते नात्र संशयः। फोडनपि न लिप्येत पापनानाविधैरपि ॥ शिवधीत्तरेऽपि ॥ तस्माज्ञानामिना वर्षमषं कर्मबन्धनं । कामाकामसते शिवा यात्मनि तिष्ठति ।।

·शु मा यथा वहिर्महादीप्तः हप्कमाईच निर्दहेत् । तथा भाभं कर्म जानाग्निदहते क्षणात् !! पद्मपत्रं यथा तोयैः स्वस्वैरपि न लिप्यते । शब्दादिविषयाम्माभिस्तबज्जानी न लिप्यते ॥ यस्मान्मन्त्रवलोपेतः क्रीडन् मर्पन दश्यते । क्रीडनपि न लिप्येत तददिन्द्रियपत्रगैः ।। मन्त्रीपधबलैर्यदजीर्यते भक्षितं विषं । तहत् माणि पापानि जीर्यन्ते शानिनः क्षणात् ॥ तथा च सत्रकारःपुरुषार्थोऽतःशब्दादिति वाद- रायण इति ज्ञानस्यैव परमपुरुषार्थहेतुत्वमभिधाय शेष- वात् पुरुषार्थवाद इत्यादिना कर्मापेचितकर्ट प्रतिपा- दकत्वेन विद्यायाः कर्मभेषत्वमाश झाधिकोपदेशात्नु बादरायणस्येत्यादिना कर्तृत्वादिसंसारधर्मरहिताप- हतपाभादिरूपब्रह्मोपदेशात्तद्दिज्ञानपूर्विकान्तु कर्मा- धिकारसिद्धिं लाशामानस्य कम्माधिकारहेतोः क्रिया- कारकफललवणय समस्तस्य प्रपश्चाविद्याकृतस्य वि- घामामात् स्वरूपोपदर्शनात् कर्माधिकारः । स्थिति- प्रसङ्गा भिन्नप्रकरणत्वाद्भिन्नकार्यलाच परस्परसमुच्च- योऽङ्गाजीभावो नास्तीति प्रतिपाद्याऽत एवामोन्ध- नाद्यनपेवेति विद्याया एव परमपुरुषार्थहेतुत्वादमी- धनाद्याश्रमकर्माणि विद्यायाः स्वार्थमिद्धा नापेचित- यानीति पूम्याकस्साधिकरणस्य फसमुपर्मदृया अन्य ·२६२ भानमेवानपेचार्या मामायां मापेक्षा च यज्ञश्रुनेरचव- दिति नात्यन्तमनपेचा । उत्पन्नाहि विद्या फलमिद्धिं प्रति न किञ्चिदन्यदयेचते । उत्पत्ति प्रत्यपेचत एव । विविदिपन्ति बजे नैति श्रुतेरिति विविदिषा माधनलेन कर्मणामुपयोगं दर्जितवान्। तथा च न विशेत् सनये- ऽनुमतिर्वति सूचदयेन कुर्वन्नेवेति पदइयखाविषयत्वेन विद्यामनिवेन वायंदयं दर्शितवान् । अत उमोन प्रकारेष ज्ञानस्यैव मोक्षमाधनवाद्युक्तः परोपनिषदारमः । गनु बन्धस्य मिथ्यात्वे सति जागनिर्वचत्वेन ज्ञानादम्र- तवं म्यात्। नखेतदम्।ि प्रतिपन्नवादाधाभावात् । यु- पादादिस्वरूपत्वेनात्मनो विलक्षण मादृग्याद्यभावाद- भ्यासामगावाच । उच्यते। न तावत् मतिपत्रलेन सत्यत्वं व शक्यते । प्रतिपक्त सत्यत्व मिथ्यालयासमानलात्। नापि बाधाभावात्मत्यत्वं । विधिमुगेन कारणमुखेन च बाधसम्मवात् । तथापि अतिः । मपश्चस्थ मिथ्याल माया- करणलच दर्शयति । नतु द्वितीयमस्ति। एकत्वं । नास्ति देतं । कुता विदिते वेद्यं नास्ति। एकमेवाद्वितीया वाचा- रभणं विकारीनामधेयएकमेव सन्नेह नानास्ति किच्च न। एकधैवानुद्रष्टयं । मायान्तु प्रधति विद्यात् । माया सृजने विश्यमेतत् । इन्द्रोमायाभिः पुरुरूप ईयत इत्या- दिभिर्दाक्यः। अजोपि सन्नव्ययात्मा भूतानामीश्वरोपिएन् प्रति स्वामधिष्ठाय सम्भवान्यात्ममायया ॥ - ।

·घायो
श्वेभा अविभकञ्च भूतेषु विभक्तमिव च स्थितं ।
तथा च ब्राझी पुराणे॥
जन्ममृत्यू मुखदुःपु कल्पना ॥
वर्षाश्रमस्तथा वामः खर्गी नरक एव च ।
पुरुषस्य न मन्येते परमार्थस्य कुत्रचित् ॥
दृश्यते च जगदूपमसत्यं सत्यवन्मृपा ।
तोयवन्मृगहष्णात यथा मरुमरीचिका ॥
रोयवत्कोकसम्भूतं कोकर्स शक्तिरेवच ।
सर्पवद्रनुखण्डच निभायां वेममध्यगः ॥
एक एवेन्दुवव्याधि तिमिरांपन चक्षुषः ।
श्राकामय घटीभावो नीललं खिग्धता तथा।
एकच सूर्यो महुधा जलाधारेषु दृष्यते ।
प्राभाति परमात्मापि सव्वापाधिषु मंखितः ।।
देतधान्तिरविद्याख्या विकसको न च तत्तथा।
परप्रयन्धागारखा तेषामामाभिमानिना
श्रात्मभावनया धान्या देह भावयतः भदा ।
पामरादिमध्यानर्धमभूतस्विभिः सदा ॥
जायत्स्वप्रसुपुस्तु छादित विद्यतेजसं ।
खमापया खमात्मानमाध्यतिरूपया ॥
गुहागतं समात्मानं लभते च खयं हरिः।
शोषि पञ्चागलचाला कलापी विविधाकृतिः ।
भाभाति विष्णः सहिय सभाको देतवितरः।
.

·वे भाशानो मनसि शान्तश्च पोरे मूढे च तादृशः ॥
ईश्वरो दृश्यते नित्यं सर्वत्र न तु तत्वतः ।
देशपिण्ड नाच गावभाजनभेदतः ।
चराचराणां भूतानां देतता न च मत्यतः ।
मर्चगेत निराधारे दैतस्यात्मनि मंस्थिता ।
अविद्यादिगुणां मष्टिं करोत्यसर्थयथ तं ।
मर्पस्य रज्जुता नाम्ति नास्ति रब्बी भुजङ्गता ।।
उत्पत्तिनाशयोनास्ति कारणं जगतोऽपि च ।
लोकानां व्यवधारार्थमविद्येयं विनिर्मिता ।।
एषा विमोदिनीयुक्ता वैताईतस्वरूपिणी।
अद्वैतं भावयेहा सकलं निष्कलं सदा ।।
आत्मजः भोकमन्तीणों न बिभेति कुतराम ।
मत्याः मकाशामरणादयवान्यकताभयात् ॥
न जायते न मियते न वयो न च घातकः ।
न यही गन्धकारी वा ग मुनो न च मोक्षदः ।।
पुरुषः परमात्मा तु यदतोऽन्यदसच्च तत् ।
एवं युवा जगद्रूपं विष्णमायामयं स्टपा ।।
भोगमङ्गो भवेगाना म्याका मविकल्पनां ।
त्यसमाविकन्यच खात्माम्यं निश्चल मनः।।
हाला शानो भवेद्योगी दग्न्धन इवानलः ।
एपा चतुर्वितिभेदाभिन्ना परा माया प्रष्ठतिहासमुत्थी।
कामोधी लोभमामयश्च विवादशोको विकल्पमान।

·२६०
श्वेमा धर्माधमा ससदुःखे च पृथिविनामपाको नरके गतिय ।
वासः स्वर्ग जानयशाथमाय रागडेधा विविधा व्याधय॥
कौमारतारुण्यजरावियोगसंयोगभोगानशनं ब्रतानि ।
दतीदमौदृग्विदयंनिधाय तूष्णोमामीनःमुमतिषिदान्।
तथा च श्रीविष्णुधर्मो पऽध्याय्यां ॥
अनादिसमन्धवति क्षेत्रोऽयमविद्यया ।
युकः पश्यति भेदेन ब्रह्म तत्त्वात्मनि म्यिने ।।
पसत्यात्मानमन्यच्च यावद्ध परमात्मनः ।
तावत् सभाम्यते जन्तुमाहिता निजकर्मणा..
मझोणाशेषकर्मा तु परं ब्रह्म प्रपश्यति ।
अभेदनात्मनः इद्धं शद्धत्वादच यो भवेत् ।।
अविद्या च कियाः मा विद्या जानं प्रचक्षते ।
कर्मणा जायते जन्तुर्विद्यया च विमुच्यते॥
देतं परमार्थी हितं ननिन उच्यते ।
पभुतिर्थमनुष्याख्यस्तथैव गृप नारकः ।।
चतुर्विधोऽपि भेदोऽयं मिथ्याजाननिबन्धमः।
प्रहमन्योऽपरवाऽयममी चाच तयाऽपरे॥
प्रशानमेतद्वैताग्यमदैतं श्रूयतां परं।
मम वहमिति प्रशा वियुगमपि कम्पयत्।।
विकामना:वेदमदतमनुभूयते ।
मनोवृत्तिमयं दैतमतं परमार्थतः ।।
मनमो इत्तयस्तस्माधर्माधर्मनिमिताजाः ।

·भा निरोद्धव्यास्तनिरोधे अतं भोपपद्यते ।
मनोहरमिदं सर्च यत् किञ्चित् सचराचरं ।
मनमो मनोभावे द्वैतभावं तदानुयात् ॥
कर्मणो भावना.चेयं मा प्रक्षापरिपन्यिनी ।
कर्मभावगया तुलां विज्ञानमुपजायते ॥
तादृग्भवति विज्ञप्तिादृशी सस्तु भावगा।
क्षये तस्याः परम्बना खयमेव प्रकाशते ।
परमात्मा मनुयेन्द्र विभागा भानकल्पितः ।
जये तस्यात्म परयोरविभागत एव हि।
धात्मचेचजसजो हि मयुनः माटतेर्गुणैः ।
तैरेव विगतः पद्धः परमात्मा मिगद्यते ।।
सथा प श्रीविष्णुपुराणे॥
परमात्मत्वमेवैको नान्योऽस्ति जगतः परः ।
नवेष महिमा येन व्याप्तमेतपराचरं ।।
यदेतदृश्यते मूर्तमेतद्रानात्ममस्तव ।
भ्रान्तिजानेम पग्यन्ति जगद्रूपमयोगिनः ॥
जागखरूपमखिलं अगदेतदबुद्धयः ।
अर्थखरूप परशन्तो भ्राम्यते मोहमतवे॥
ये तु ज्ञानविदः शद्धचेतासोऽखिलं जगन् ।
जानात्मकं प्रपश्यनि त्वद्रूपं परमेश्वरं ।।
घई हरिः सर्वमिदं जनार्दनो नान्यत् साकारणकार्यमातं ।
सनी या न तस्य भूयो भनेका दम्दगना भवन्ति ।।

·-
..
वेभा जानवरूपमायन्तं निर्मलं परमार्थतः ।
नमेवार्थवरूपेण भ्रान्निदर्शनतः म्यितं ॥
ज्ञानवरूपी भगवान् यतोऽसावशेषमूर्ति न तु वनभूतः।
ततो हि षाविधरादिभेदालानीहि विज्ञानविन्टमितानि ।
वस्वस्ति किं कुत्रचिदादिमध्यपर्यन्तहीनं सततकरूपं ।
यच्चान्यथा त्वं दिज यातिभूयो न तत्तथा तब कुतो हितत्वा
मही घटत्वं घटतः कपालिकाकपालिका चूर्ण रजस्ततोऽणुः।
जनैः स्वकर्मस्तिमितात्मनिययेरालक्ष्यते ग्रूहि किमच वस्तु॥
मस्मिन न विभाममति किश्चिम् कचित् कदाचित् दिन वस्तुजातं ।
विज्ञानमेकं निजकर्मभेदविभिन्नचित्तवडधाभ्युपेतं ।।
जानं विद्धं विमले वियोकमभेषलोभादिनिरस्तसङ्ग ।
एक सदकं परमः परेशः स वासुदेवो न यतोऽन्यदस्ति।।
मद्भाव एवं भवतो मयोको ज्ञानं यथा सत्यमसत्यमन्यत् ।
एतत् तु यत् संव्यवहारभूतं तचापि चोक्तं भुवनाश्रितं ते ।।
अविद्यामश्चितं कर्म तथा पेषु जन्तुषु ।
श्रात्मा शुद्धोऽचरः मान्तो निर्गुणः प्रश्तेः परः ।।
प्रकृयापचयो न स्त एकस्याखिलजनुषु ।
पत् तु कालानरेणापि नान्यसनामुपैति वै ।।
परिणमादिसम्भूतं तदस्त नृप तच किं ।
चदन्योऽस्ति परः कोऽपि मत्तः पार्थिवसत्तम।
तदेषोऽहमयं चान्दो वक्रुमेवमपीच्यते ।
यदा समस्तदेहेषु
:... 11-
.

·।
भा
तदा हि को भवान् मोऽहमियतप्रिलमनं ।
लं राजा मविकाराऽयं वयं वाहाः पुरःमराः ।।
अयश्च भवतो लोको नतदेतत् वयोच्यते।
वसराजेति यलोके यव राजभटातमकं ॥
तथाऽन्ये च नृपत्वञ्च तत्तसङ्कल्पनामयं ।
अगाशी परमार्थश्च प्राजैरम्युपगम्यते ।।
परमार्थस्तु भूपाल सझेपाछूयतां मम ।
एको च्यापी समः शुद्धो निर्गुणः मझतेः परः ।।
কাঘবিভিন্ন স্থান্ধা স্বনাথ।
परज्ञानमयः महिनीमजात्यादिभिः प्रभुः ॥
न योगवान् न युकोऽभूव पार्थिव योच्यति ।
तम्यात्मपरदेषु म यो धेकमयं हि तत् ॥
विज्ञानपरमार्थाऽसी ईतिनो तथ्यदर्शिनः ।
एवमेकमिदं विदनभेदि सकलं जगत् ।।
वासुदेवाभिधेयस्य स्वरूप परमात्मनः ।
निदाघोऽप्युपदेशेन तेनाद्वैतपरोऽभवत् ।।
मर्थभेदान्यभेदेन म ददर्भ तदात्मनः ।
नदा ब्रह्म ततो मुक्किमवाय परमां दिज ।।
सितनीलादिभेदेन यथैकं दृश्यते नमः ।
भ्रान्तदृष्टिभिरामपि तथैकः धन पृथक् पृथक् ॥
एका समस्त यदिशास्ति निश्चित सदभुतो नारिख पर ततोऽन्यत्।
मोऽहं म च त्वं स च मर्वमेतदात्मस्वरूपं त्यज भेदमाई।।

·भारतीरितस्तेन स राजवर्यास्तायाज भेदं परमार्थदृष्टिः ।
स चापि जातिस्मरणार्थबोधस्त त्रैव जन्मन्यपवर्गमाप ।
तथा ले।
तस्मादशानमूलो हि संसारः सर्वदेहिनां ।
परतन्त्र स्वतन्त्रे च भिदाभावाद्विचारतः ।
एकलमपि नास्त्येव देवतन्वं कुतोऽस्यहो ।।
एक नास्यथ मर्यय कुतो टतममुद्भवः ।
नान्तमजो न वधिःप्रशो न चाभयत एव च ॥
न प्रज्ञानघनस्खेवं न मनोऽप्रज्ञ एव सः ।
विदिते नास्ति वेधच्च निर्वाणं परमार्थतः॥
अज्ञानतिमिरात् सव्वं नाच काय विचारणा।
मानव बन्धनचैव मोघो नाण्यात्मनो विजाः ।।
न ह्येषा प्रति वा विकृतिथ विकारतः ।
विकारो नैव मायैषा मदनानिवर्जिता ॥
तथा भगवान् परागरः ।।
अरमाद्धि जायते विश्व मैत्रेय प्रविलीयते। .
म मायो मायया यद्धः करोति विविधासाभूः॥
न चावं ममरति नच रियेत् पर।
न की नैव भोमा च न च । प्रतिपूरुषो ।
म माया नैव च प्राणायैतन्यं परमार्थतः ।
मसाद ज्ञानमूलो हि मंमारः सर्वदेहिमां ॥

·शेभा नित्यः मय्यंगतो यात्मा कूटम्यो दोपवर्जितः । एका मभिद्यते गया मायया न स्वभावतः ।। तस्मादद्वैतमेवाहुर्मुनयः परमार्थतः । भानखरूपमेवाऊर्जगदेवद्विचक्षणः ॥ अर्थस्वरूपमधानाः पम्पन्चन्ये कुदृश्यः । फूटस्या निर्गुणो व्यापी चैतन्यात्मा खभावतः ।। दृश्यते यर्थरूपेण पुरुषैभ्रान्तर्दृष्टिभिः । यदा पश्यति चात्मानं केवलं परमार्थतः ।। मायामात्रमिदं देतं तदा भवति निईतः । तरमादिजानमेवास्ति न प्रपञ्चर्न मंमृतिः ।। एवं सत्यादिना नामादिकारणत्वोपन्याममुखेन स्वरू- पेण च वाधितत्वात् प्रपञ्चस्य मिथ्यात्वमवगम्यते । अम्यू- ভাবিৰঘৰ সন্মুদ্বিীনম্মুলাকাৰ দিয়া भवितुमईति । यथैकस्य चन्द्रमसस्तविपरीतदिनीया- कारस्तइत् । तथाच सूचकारेण न स्थानतोऽपि परस्या- भयलिङ्गस्तस्मोतिस्वरूपात उपाधितच विरुद्धमपदया- सम्भवानिर्चिशेयमेव ब्रहोत्युपपद्यते । नवभेदादिति श्रुतिबलात् किमिति भविशेषमपि ब्रह्म गाभ्युपगम्यत रत्याश च न प्रत्येकमेतद्वचनादियुपाधिभेदमेतह चन- भेदस्य श्रुत्यैव वाधिनत्ला दश्रुतिसात् मविशेषस्य ग्रह- पायोगानिर्विशेषमेवेत्युपपाद्यापि चैनमेक दति भेदनि- न्दापूर्वकं प्रभेदमेवेतरेयशाखिनः ममामनन्ति । मग- ·२७० वे.भा मेवेदमाप्तव्यं नेिह नानामित किश्चन । मृत्योः स मृत्युमा- मोति य १६ नानेव पश्यनि । एकथैवानुद्रव्यमिति । भोला भोग्यं प्रेरितारञ्च मला मचे प्रोक्तं विविध अद्य मे तदिति सर्वभोग्यभाकृनियन्तृलक्षणम्य प्रपञ्चस्य बीकस्वभावतामभिधीयत इति।पुनरपि निर्विशेषपरे दृढीकृते किमित्येकस्वरूपस्योभयस्वरूपामम्भवेनाकार- मेव प्रमाऽवधार्यते न पुगबिपरीतमित्याशयारूपवदेव हि नत्मधानत्वादिति रूपाद्याकाररहितमेव व्रावधा- रयितव्यं । कस्मात्। तत्प्रधानत्वात्। अम्यूलमनखडखम- दीर्घमशब्दमस्पर्भमरूपमध्यय। श्राकाशो वे नामरूपयो- निहिता ते यदन्तरा तम तदेतद्ब्रह्मापूर्वमनपरम- नन्तरमवाह्यमयमात्मा ब्रह्म मवानुभरित्येतदनुशा- मममिति। एवमादीनि निप्रपञ्चब्रह्मात्मतत्वप्रधानानि इतराणि कारणब्रह्माविषयाणि न तप्रधानानि । तन्म- धानान्यतप्रधानेभ्यो बलोयामि भवन्ति । अतस्तत्पर- श्रुतिप्रनिपनत्वात् निर्विशेषमेव ब्रह्मावगन्तव्यं न पुनः म विपमिति निर्विरोधपक्षमुपयाच का लोकारवि- पयाणां श्रुतीनां गतिरित्याकाङ्क्षायां प्रकाशवधावय- यादिति। चन्द्रसूर्यादीनां जलाघुपाधिषु च उपाधि- कृतनानालवत प्रहाणेऽभ्युपाधिकृतनानात्वरूपम्य विद्य- मानत्वात्तदाकारवतो ब्रह्मण - श्राकारवियोपदेश उपासनार्थो न विरुध्यते । एवमवैयर्थनानाकारमध्य- ·২৩৫ ये भा विषयाणां वाक्यानामिति भेदश्रुतीनामीपाधिकब्रह्म- विषयत्वेनावैयर्थमुवा पुनरपि निशिशेषमेव बोति दृढतमाह च तन्मात्रमिति । स यथा मैन्धवधनो न वायः कृत्स्ना रसघन एव । एवं वा अयमात्माऽनन्तरो ऽवाच्यः कृत्नः प्रज्ञानघन एवेति श्रुत्युपन्यासेन विज्ञा- नव्यतिरिकरूपान्तराभावमुपन्यस्य चायोऽपि मर्यंत दति। अथात श्रादेशो नेति नेति। अन्यदेव तदिदिता- दयोऽविदितादधि । यता बारे निवर्तते अप्राप्य म- नमा सह। प्रत्यस्तमितभेदं यत् मत्तामात्रमगोचरं ।वक्ष- मामात्मसंवेद्यं तन्मानं ब्रह्ममभिातं । पिशवरूपवैयं लक्षणं परमामन इत्यादिश्रुनिस्टत्युपन्यासमुखेन मत्य- सामितमेव ब्रह्मत्युपपाद्या एव शेपमा सूर्यादिवदिति । य एव चेतनमानस्पो नेति'नेत्यात्मको विदितावि- दिताभ्यामन्या वाचामगोचरं भत्यस्तमितभेदो विश्व- खरूपलक्षण रूपः परमात्मा अविद्योपाधिको भेदः । अत एव चास्योपाधिनिमित्तामपारमार्थिकी विशेपव- सामभिमेत्य जस्लमर्यादिरिवेत्युपादीयते भोवशास्त्रेषु। अाकाशमेकं हि यथा घटादिपु पृथक् पृथक् तथा- मेको छनेकर जलधारे विवांशुमान् ॥ एक एव तु भूतात्मा भूते भूते व्यवस्थितः । एकधा बहुधा चैव दृश्यते जलचन्द्रवत् ॥ तथा शयं ज्योतिरामा विवखानपी भिना बङ्गकोऽनुगम!

·२७२ श्वेभा उपाधिना क्रियते भेदरूपो देवः क्षेत्रेवेवमोऽयमात्मा इति दृष्टान्तवलेनापि निर्विशेषमेव ब्रह्मोत्युपपाद्या- म्युक्दग्रहणादित्यात्मनो मूर्तबेन सवंगतत्वे जलस- र्यादिवत् मूर्तमभित्रायदेशस्थितत्वाभावाहयानदा- यान्तिकयोः सादृष्यं नास्तीत्यामा वृद्धिहामभात- मिति । न हि दृष्टान्तदार्शन्तिकयोर्विवचितांभमुला सर्वमारूयं केनचिद्दर्भयितुं शक्यते । सर्वमारूप्ये दृष्टान्तदान्तिकभावोच्छेद एव स्यात् । दृद्धिधाम- भानमत्र विवचितं । जलगतसूर्यप्रतिविम्वं जलद्धो वईते जसहामे च इमति जलचलने चलति जलभेदे भिधत इत्येवं जलधर्मानुविधायि भवति न तु परमा- तः सूर्यस्य तत्त्वमस्ति । एवं परमार्थता विकृत- मेकरूपमपि मम देशद्युपाध्यन्तरभावात् भगत एवोपाधिमान् दृद्धिहामादीनि । विवचितांशप्रतिपा- दनेन दृशान्तदान्तिकयोः सामञ्जस्यमुक्का दर्शितान प्रति पुरश्यक दिपदः पुरयफ्रे चतुपदः पुरःस पती भूवा पुरः पुरुष प्राविधत् । इन्द्रो मायाभिः पुरुरूप ईयते । मायिनं तु महेश्वरं । मायी एजते विश्वमेतत् । मयंभूतान्तरात्मा । रूपं रूपं प्रतिरूपा बभूव । एको देवः सर्वभूतेषु गूढः । एतमेव भीमानं विदार्यतया दारा प्रापद्यत । म एप इह प्रविष्ट भान- खाग्रेभ्यः । तत् सृष्ट्वा तदेवानुप्राविदित्यादिना परशैव एकतथा ·२७३ श्वेमा ब्रह्मण उपाधियोर्ग दर्शयित्वा निर्विशेपमेव ब्रह्मा भेद जलसूर्यादिवदीपाधिको मायानिवन्धन इत्युपसंहत- वान् । किञ्च । ब्रह्मविदामनुभवोऽपि मपञ्चवाधकः तेषां निष्पक्षात्मदनस्य विद्यमानयात् । तथा तेषामनुभवं दर्शयति । यस्मिन् माणि भूतान्यात्मवाभूद्दिजानतः । नत्र को मोहः कः भोक एकत्वमनुपश्यनः । विदिते वेद्यं गासीति । एवं निर्याणमनुभासनं ! यच वा अन्यदिन स्यात् तत्राऽन्योन्यत् पग्मेत् । यत्र त्वस्य सर्वमात्मैवाऽभूत् । तत् केन के पग्लेत् । यदेतदृश्यते मूर्तमेतज्ञानात्मनस्तव । भ्रान्ति मानेम पग्यन्ति जगद्रूपमयोगिनः । ये तु शानविदः मुद्धचेतमस्तेऽखिलं जगत् । शागात्मकं प्रपश्यन्ति तद्रूपं परमेश्वर ।। गिदापोऽणुपदेशेन नेनादनपरोऽभवत् । सर्वभूतान्यशेषेण ददर्श स तदात्मनः । तथा मद्य ततो मुक्किमबाप परमां दिज ! अत्रात्मय्यतिरेकेण दितीयं यो न पगाति । प्रधभूतः म एवेह वेदशास्त्र उदापतः ।। इत्येव श्रुतिस्मतियुक्तितोऽनुभवतय प्रपञ्चस्य वाधि- तबादत्यनविलक्षणानामसदृशरूपाणां मधुरनिक- श्वेतपीतादीनामपि परपराध्यामदानादमूर्तेऽप्याका तलमलिनताध्यायदर्शनादामानानारत्यन्त विल- ·१०४ कृष्णयजुर्वेदीयशेताशूतरोपनिषत् ॥ ये उ• ॐ ब्रह्मवादिना वदन्ति। विकारणं ब्रह्म कुतः स्म जाता जीवाम केन बच सम्प्रतिष्ठिताः । वेभा क्षणयोर्मूतीमूर्तयोरपि तथा सम्भवान् न्यूलोऽई कशी मिति देशात्मनोरध्यामानुभवात् । हन्ता चेन्मन्यते इन्तुं इतन्मन्यते इतं । उभी तीन विज्ञानीतो नायं इति न इन्यत । इत्यादि श्रुतिमतिदर्भगात् । य एनं वैत्ति हन्तारं । प्रकृतेः क्रियमाणानीति सतिदर्शनाचाध्यामस्य प्रहा- पायात्मकल विद्यामतिपत्तये उपनिषदारभ्यते ॥ ब्रह्मवादिनो वदन्तीत्यादि येतायतराणाम् मंत्री- पनिषत् । तस्या अल्पयन्या वृत्तिरारभ्यते । ब्रह्मवादिनः ब्रह्मवदनशीलाः मर्चे समय वदनि । कि कार बम । किमिति खरंपविषयोऽयं ममः । अथवा कारणं मन पाहोखिन् कानादि कालस्वभाव इति वक्ष्य- भाएं । अथवा किं कारणं ब्रह्म सिद्धिरूपमुपादान- भूतं किमित्यर्थः । अथवा रक्ष्यति इंश्यत्ति तमा- दुच्यते परं ब्रौव श्रुत्यैवं निर्वचनानिमित्तोपादानयो- भयोवा प्रश्नः । किं कारणं बनेति। किंबह कारणं घोखित् कालादि। पथवा कारणमेवा कारणवेऽपि ·9 • उ अधिष्ठिताः केन सुखेतरेषु वतीमहे ब्रह्मविदो व्यवस्थां । १॥ कालस्वभावो नियतिर्यदृच्छा भूतानि वे भा. किं निमित्तातोपादान। अथवाभयं। तदा कि लक्षण- मिति । वक्ष्यमाणपरिधारानुरूपेण तन्त्रणाच्या वा प्रश्नेऽपि मनधः कन्या । प्रश्नापेक्षत्वात् परिहारस्य । कुतः स्म जाताः कुतो वयं कार्यकारणवन्त जाताः। न स्वरूपेण जीवानागुत्पत्याद्यमावात् । तथा च श्रुतिः । न जायते पियते या विपश्चित् जीवापेतं वाव किल्लेदं बियते न जोवा वियत इति । जरामत्यू भरीरस्य अवि- নাগীন স্থায় স্বাঝার্জিলিঘনিনা ২ ঘনি: अजः भरोरग्रहणात् म जात इति कोत्यंत इति । किन । जीवात्मकेग केन वा वयं मयाः मन्तो जीवाम इति म्यि निविषयः प्रश्नः ॥ च मम्पतिष्ठाः मलयकाले सिताः। अधिष्ठिता नियमिता: केन सुखेतरेपु सुख- दुःखेषु वतीमहे । अक्षाविदो व्यवस्थां अनविदः सुखदुःखेषु व्यवायां केनाधिष्ठिताः सन्तोऽनुवामद इति सूरिस्थितिप्रलयनियमतः किमिति प्रश्नम- इदानों कालादीनि ममकारण ये प्रतिपचभूतानि विचारविषयलेग दर्शयति । कालस्वभाव इति ॥ यो.

·२७६ शेउ योनिः पुरुष इति चिन्त्या । संयोग एषां न त्वात्मभावादात्माप्यनीशः मुखदुःखहेतोः॥२॥ श्वेभा निभब्दः सम्बध्यते । कालो योनिः कारणं स्यात् । कालो नाम सर्वभूतानां विपरिणामतः स्वभावः । खभावे नाम पदार्थानां प्रति नियता शक्तिः अग्नेरोपण्यमिव । नियतिरविषमपुष्पपापलक्षणं कर्म तदा कारणं । यदृ- च्छा आकस्मिकी प्राप्तिः। भूतानि श्राकाशादीनि वा । योनिः पुरुषो वा विज्ञानात्मा योनिः। इति इत्यमुक्त- प्रकारेण किं योनिरिति चिन्या चिन्त्य निरूपणीयं । केचिद् योनिशब्दं प्रति वर्षयन्ति । तस्मिन् पचे कि कारणं वोति पूतिं । किं कारणं ब्रह्मेति कारणपद- मन्त्राप्यनुमन्धेर्य ।तत्र कालादीनामकारणत्वं दर्शयति । भयोग एषामित्यादिना । प्रथमर्थः। किं कालादोनि मत्येकं कारणं उत तेषां समूहः । न च प्रत्येकं काला- दीनां कारणलं सम्भवति । दृष्टविसङ्कलात् । देशकास्त- निमित्तानां मंहतानामेव लोके कार्यकरत्वदर्शनात् । न चाप्येपों कातादीनां मंयोगममूहः कारणं । भमूहस्य मंहतः परार्थशेषत्वेन पिए यात्मनो विद्यमानबादखा- तयात् सरिस्थितिमलनियमलक्षणकार्यकारणला. योगात् आत्मा ताई कारण स्थादेव। एतदत पाइ। बारमाप्यमोगा सुखदुःखहेतोः धात्मा भोवोऽप्यनीश:स्व.

·२७७ शे. ते ध्यानयोगानुगता अपश्यनदेवात्मशनि वे भा तन्त्रो न कारणं। अस्वातन्यादेव चात्मनोऽपि सध्यादि- तुलं न सम्भवतीत्यर्थः । कथमनोगत्वं । सुखदुःख हेतोः सुखदुःखहेतुभूतस्य पुण्यापुण्यलक्षणस्य कर्मणा विद्य- मानवात् । कर्मपरवशत्येनावानन्याध । त्रैलोक्यमष्टि- स्थितिनियमे मामय न विद्यत एवेत्यर्थः । अथवा सुख- दुःखादितुभूतम्याध्यामिकादिभेदभिवस्य जगना उनीशा न कारणं ॥ २ ॥ एवं पचानराणि निराकृत्य प्रमाणानरागोवरे वस्तुनि प्रकारान्तरमपश्यन्तो थामयोगानुगमेन परम- मूलकारणं स्वयमेव प्रतिपेदिरेते ध्यानयोगेति॥ ध्यान नाम चित्रीकाग्यं तदेव योगा युज्यतेऽनेनेति ध्यातव्यस्त्री- कारोपायसमनुगताः ममापिता अपश्यन् दृष्टवन्तः । देवात्मशक्तिमिति । पूोममेव समुदायपरिहाराणां सत्र उत्तरत्र प्रत्येक प्रपञ्चयिय्यते तत्रायं प्रश्नमः। कि बन कारणं पाशखित् कालादितिया। किं कारणं ब्रह्म यहोखित् कार्यकारणविलक्षणं । अथवा कारणं वा अकारणश्च । कारणवेऽपि किमुपादान- मुत निमि। अथवाभयकारणं ब्रह्म किंलक्षणं का- रणं वा अझ किंलक्षणमिति । तत्रायं परिहारः । न कारणं नाप्यकारणं न चोभयं नाप्युभयं न घ ·२७८ रेउ स्वगुणेनिगूढां 1 यः कारणानि निखिलानि तानि कालात्मयुतान्यधितिष्ठत्येकः ॥३॥ . . वे भा• निमित्तं न चोपादानं न चोभयमेतदुक्तं भवति। ऋद्धि- तोयम्य परमात्मनो न खतः कारणलमुपादानवं निमित्तवञ्च । यदुपाधिकमस्य कारणबादि तदेव का- रणनिमित्तमुपपाद्य तदेव प्रयोजकं निष्कृय दर्शयति । देवात्मशक्निमिति ॥ देवस्य द्योतनादियुतस्य मायिनो महेश्वरस्य परमात्मन श्रात्मभूतामखतन्त्रां न माश्यप- रिकन्पितप्रधानादिव पृथग्भूतां खतन्त्रां भक्ति कार- एमपग्यन् । दर्शयिश्थति च । माथान्तु प्रकृत्ति विद्या- न्मायिन्नु महेश्वरमिति ॥ तथा माझे। रया चतुचिपातिभेदभिन्ना माया पराप्रातिस्तत् समुन्या। तथा च मयाध्यक्षेण प्रकृतिः सूयते सचराचरं । रति खगुणैः प्रजातिकार्यभूतैः पृथिव्यादिभिर निगूढां मंहतां । कार्याकारण कारणाकारस्थाभिभूतलात् । कार्याध्यक्तरूपेणापलधुमयोग्यामित्यर्थः । तथा च प्रकृतिकार्यात्वं गुणानां दर्शयति च्यामः । मत्त्वं रजस्तम इति गुणाः प्रकृतिसम्भवा इति ॥ कोसी देवो यशेयं विद्यजननी भनिरभ्युपगम्यत इत्यवाद । यः कारणनि निखिलानि नानि पूर्वानाभि काक्षा- मयुकानि कानात्मभ्यां युनानि कालपुरुषमयुकानि ·२७८ . श्वेभा स्वभावादीन कालखभाव नि मन्त्रीकान्यधितिष्ठति नियमयति एकोऽद्वितीयः । योऽद्वितीयः परमात्मा तस्य प्रति कारणमपश्यन्निति वाक्यार्थः। अथवा देवाता- शक्ति देवतात्मना ईश्वररूपेणावस्थिता शक्ति तथा छ। सर्वभूतेषु मात्मन् या गतिरपराभवा । गुणाया नमस्तस्यै शान्यताये परेश्वर ॥ याऽतीताऽगोचरा वाचा मनमां चाविशेषणा | जानध्यानपरिच्छेद्यानां वन्दे देवता परामिति ॥ प्रपञ्चयिम्यति खभावादिनामकारणवमझानस्यैव कारणव खभावमेके कवयो वदन्तीत्यादि । मायी हजते विश्वमेतत् । एको रुद्रोन दितीयोग्यतस्ते। एको व या शक्तियोगादित्यादि। स्वगुणैरीश्वरगुणैः सर्व- जवादिभिवा सतत्त्वादिभिनिगूढां कार्यकारणविनिर्मु- कपूर्धानन्दाद्वितीया धात्मवानुपलभ्यमानां॥ कोडर देवः । यः कारणागोत्यादि पूर्ववत्। अथवा देवस्य पर- मेयरमात्मभूतां तु जगदुदयस्थितिलय हेतुभूनां ब्रह्मा- विष्णुभिवात्मिकां शनिमिसि ।। तथाचोक । शक्कयो यस्य देवस्य ब्रह्मविष्णुशिवात्मिका इति । अह्मविष्णुशिवा महान् प्रधाना बायतय इति । खगुणैः सत्वरजस्तमोभिः। सत्त्वेन विष्णू रजसा प्रमा नमधा महेश्वरः सानाधुपाधिसम्बन्धखरूपेण निरुपा- धिकपणानन्दादिनीयमात्ममैवानपत्तभ्यमानाः पर- . । NP ·Co मे मा स्यैव अक्षण: सध्यादिकायं कुर्वन्तोऽवम्याभेदमाश्रित्य गतिभेदव्यवहारा न पुनस्तत्वभेदमाश्रित्य। तथा चोक्त। सर्गस्थित्यन्तकारिणे ब्रह्मविष्णुशिवात्मिकां । स सज्ञां याति भगवानेक एच जनाईनः ॥ इति प्रथममीवरात्मना मायिरूपेणावतिष्ठते ब्रह्म । म पुनर्पर्तिरूपेण त्रिधा व्यदनिष्ठते । तेन च रूपेण एरिस्थितिनियमनादिकायं करोति । तथा च श्रुतिः परस्य भनिहारेण नियमनादिकाय दर्शयति । लोका- मोगत शनीभिः प्रत्यध्ननास्तिष्ठति मधुकोप अन्त- काले संसृज्य विश्वा भूतानि गोपायति । ईशत ईशनी- भिर्जननीभिः परमशक्तिभिरिति विशेषणात् ।। महाविष्णुशिवा ब्रह्मन् प्रधाना ब्रह्माणक्रयः । विष्णुप्रक्रि: साता प्राय समतेः परमगतिभिः ॥ इति परदेवतानां ग्रहणं । अथवा देवात्मशक्ति- मिति देवश्च श्रात्मा च शनिश्च यस्य परस्य ब्रह्मणेऽव- स्थाभेदास्तां प्रकृतिपुरुषेश्वराणं स्वरूपभूतां ब्रह्मरूपे- पावस्थितां परात् परतरां शझिं कारणमपश्यन्निति । सथा च त्रयाणां स्वरूपभूतं प्रदर्थयिष्यति । भोका भोग्य प्रेरितारञ्च मत्वा सव्वं प्रोन विविध प्रहामेतत् । अयं पदा विन्दने ब्रह्ममेतदिति । स्वगुणैर्ब्रह्मपरतन्त्रैः प्रष्ट- त्यादिविशेषणैरुपाधिभिनिंगूढां । तथा च दर्शयिष्यति । एको देवः सर्वभूतेषु गूढ इति। नं दुर्दशै गूढमनुभवि- ·२८१ श्वेभा समिति श्रुतेः । यो वेद निहितं गुहाया । इदैव मन्तं न विजानन्ति देवा इति अत्यन्त । यः कारणानोति पूर्व- वत् । अथ वा देवात्मनो द्योतनात्मनः प्रकाशखरू- पस्य ज्योतिषां ज्योतीरूपस्थ मज्ञानघनखरूपस्य परमा- त्मनो जगदुदयस्थितिसयनियमनविषयां गतिं माम- र्थमपग्मन्निति स्वगुणैः स्वयधिभूतैः सर्वज्ञमशिद्धत्या- दिभिर्विगूढां तत्तविशेषरूपेणावस्थितत्वात् वरूपेण भक्तिमात्रेणानुपलभ्यमानां । नथा १ मानान्तरवेद्या शति दर्शयियति । न तस्य कार्य करणच विद्यते म तत् समयाभ्यधिकच दृश्यते । গায়ে জিলিবিঘৰ সুমন खाभाविकी मानवलक्रियापि ति॥ समानमन्यत् कारणं देवात्मशक्तिमिति प्रश्न परि- हारे च ये ये परभेदाः प्रदर्शितास्ते मर्चे माहीताः । उत्तरत्र सर्वेषां प्रपञ्चनादप्रस्तुतस्य प्रपञ्चनायोगात् प्रश्नोत्तरदर्शनाच । समायव्यामधारणस्य च विदुषा- मिटलात् । तथाचा । इदं हि विदुषां लोके समामव्यायधारणमिति । मथा च श्रुत्यन्तरे सनस्य गोपामिति पदस्य थाखाभेदः श्रुत्यैव प्रदर्शितः। अपय गोपामित्याह । प्राणा वै गोपा रति । अपश्यम् गोपामित्या प्रमा ·२ से भा• वा आदित्यो गोपा इति । अथ कम्मायते प्रो- त्यारभ्य हयावा यति तमादुच्यते परं प्रोति । पछुतस्य ब्रह्मपदस्य निमित्तोपादानरूपेणार्थभेदः श्रुत्यैव दर्शितः । एवं तावत् देवात्मनि य: कार- पानि निखिम्नानि कालामना युतान्यधिनिष्ठत्येक इति । एकस्वाद्वितीयम्य परमात्मनः स्वरूपेण भक्ति- रूपेण च निमित्तकारणोपादानकारणव मायित्वेने- श्वररूपत्वं देवतात्मत्वंसजवादिरूपत्वं सत्यज्ञाना- मन्दाद्वितीयरूपत्वञ्च समासेन श्रुत्याभ्यामभिहित ॥ . इदानी नमेव सर्वात्मानं दध्यति कार्यकारणयो- रमन्यत्वप्रतिपादनेम । वाचारम्भणं विकारो नामधेयं मत्तिकत्येव सत्यमिति निदर्भनेनाद्वितीयापूर्वानपर- मेतिनश्यात्मकवागगोधराशनायाद्यसंस्पृष्टप्रत्यसमितभे रचित्मदानन्दब्रह्मात्मत्वं प्रदर्शयितममा अपत्येव अपचं भातामवस्या मातस्य परमह्मण ईश्वरात्मनः मर्म जलापहतपाभादिरूपेण देवतात्मना ब्रह्मादिरू पेण कार्यादिरूपेण वैश्वानरादिरूपेण च मेक्षिापंडित- पद्यर्थी म पदि पिरलोककाम इति विश्वैश्वयार्थी समां या नित्यं मपरं वा प्रयानि। माधयानाविभिष्टत्वेन मामई बैष्णवं तथा इत्यादि देवतासायुज्यप्राप्यर्थी वैश्वानरमायाञ्चोपासनामशेषतौकिकवैदिककर्म- मविपर्याच परि कार्यकारणरूपेण सरूपेष चिन्म- ·शे उसमेकनेमि त्रिवृत्तं षोडशा शताडीरं विशति प्रत्यराभिः । में भा दानन्दादिनीयप्रक्षात्मना च व्यवस्थितां स्यात् तदा भाग्यभोकनियन्त्रमावे मंमारमोक्षयोरभाव एव स्यात्। अधिकारिणोऽभावेन साधनभूतस्य प्रपञ्चस्थाभावात् । नन् तदा दात येश्वरस्याभावात् । तथा मंधारादिभूत- मीश्वरं दर्शयति । मंसारमोदस्थितिबन्धहेतुरिति ॥ तथा च संसारमोक्षयोरभाव एव स्यात् । तत्सिाथ प्रपवाद्यवस्थानं दर्शयति । एक पादं नोलिपति मलिलाण्डं म उपरन् । स चेदविन्ददानन्दं न सत्त्वं नानृतं भवेत् ॥ घनत्सजातेऽपि एकं पादं नोक्षिपति प्रत्यादि । सथा च श्रुतिः । पादोऽस्य विश्वा भूतानि त्रिपादस्या- मन दिवीति तच्च मयमेन मन्त्रेण ।। ३ ॥ सामानं ब्रह्मचक्र दर्शयति द्वितीयेन नदीरूपेण । तमेकेति । य एकः कारणानि निखिलानि अधि- तिष्ठति तमेकनेमिं । योनिः कारणमारभ्य यात- माका परमव्योम माया प्रकृतिः शामिः तमोऽविद्या काया अज्ञानं अनृतं अयक्रिमित्येवमादिशब्दरभि- लथमाना एका कारणावस्था नेमिरिव नेमिः, मा- धारो यस्याधिष्ठातुरदितीयस्य परमात्मनस्तमेकमेमि।

·शेउ अष्टवः षनिर्विशुरूपेकपाशं त्रिमार्गभेदं दिनिमिन्नेवमोहं ॥४॥ थे भा विटनं त्रिभिः सत्वरजनमोभिः प्रकृतिगुणैस्त । पोड- शको विकारः पञ्च भूतान्येकादशेन्द्रियाणि अनोऽन- मानं विस्तारसमाप्तिर्यस्यात्मनस्तं पाडयानं । अथवा मनोपनिषदि यसिताः पोडशकलाः प्रभवनोत्या- रभ्य स प्राणमस्जत प्राणाछुद्धामित्यादिनामानाः पौडधकला अवमान यति । अथवा एकनेमिमिति कारणभूनाथ्यानावस्याऽभिहिता । तत्कार्य्यममष्टि- भूतविराट्सचदयं तड्यटिभूतभूरादिचतुर्दशभुवनानि पन्तो विमानं यस्य प्रपञ्चात्मना ऽवस्थितस्य तं पोड- भान्ने । शताद्धार पञ्चाशत्प्रत्ययभेदविपर्यया शक्ति- स्तरिसियाख्या परा दूव यस्य तं शताद्धारं । पक्ष विपर्ययभेदाः तमो मो महामोइस्मामिलो इन्ध- हामिस इति । शकिराविंशति । तुटिन्नवधा । अष्टधा सिद्धिः। एते पञ्चाशत् प्रत्ययभेदाः । तच तमसो भेदो- विधः । अष्टस प्रकृतिषु खात्मना पात्मप्रतिपत्ति- विषयभेदेनायविधाये । पतिपत्रेमीहस्य घाटविधेर भेदः । अणिमादिशक्रिोधः । दविधर महामोहः । दृष्टानुअविकशब्दादिविषयेषु पञ्चस पञ्चस्वभिनिवेश महामोशः । दृष्टानुनविकभेदेन तेषां दाविधावे । ।

·श्वेभा तामिस्रोऽष्टादश विधः। दृशानुअविकेयु दशस विषयेच्च- प्रविधरैयः प्रयतमानस्य तदमिट्टी यः क्रोधः स तामि- सोऽभिधीयते। अन्धताभिसेोऽप्यादविधः। श्रवि- धैश्वर्ये दशसु विषयेषु भाग्यवेनोपस्थितेषु अर्द्धभुक्नेषु लगा प्रियमाणस्य यः शोको जायते महता क्रोशेनते प्राप्ता न चैते मयोपभुक्ताः । अत्यामनशायं मरणकास्त इति मोऽन्धना मिस इत्युच्यते। विपर्ययभेदा व्याख्याताः। शकिरष्टाविंशतिधाच्यते । एकादभेन्द्रियाणां भक्रयः भूकत्ववधिरत्वान्धवप्रमतयो वादाः । अन्तःकरणम्य पुरुषार्थयोग्यता तुष्टोनां विपर्ययेणारधा शशिः। तमि- यवधा । प्रत्युपादानकालभाग्यास्यायतसः । विषयो- परमाः पञ्च । कयित् प्रकृतिपरिज्ञानात् छतार्थोऽमो- ति मन्यते स पुनः पारिमाज्यलिङ्ग गृहीत्वा कृतार्थ- ऽस्मीति मन्यते । अपरः पुनः प्रतिपरिजागेन किं पाय- माद्युपादानेन वा कि बहना कालेनावश्न मुक्तिर्भवति दनि मत्या परितुष्यति । कश्चित् पुनर्मन्यते विमा भा- ग्येन न किञ्चिदपि प्राप्यते । यदि ममास्ति ततो भव- स्वाऽवेव मोक्ष इति परितुय्यति। विषयाणामार्जनमध- कामिति उपारम्य तुष्यति । शक्यते द्रष्टुमार्जितभर्जितस्य रक्षणमाक्यमिति उपारम्य परि तयति । साविषयबा- दिदोषदर्शनेनोपारम्यापरस्तुय्यति । विषयाः सतरामे- वाभिलापं जनयनित मतगोगाभ्यासे टप्तिस्यजायते। - ·भा. म जात कामः कामानामुपभोगेम माम्यति । इविधा कृष्णव व भूय एवाभिवर्धत रति ।। तमादलमगेन पुनःपुनरसनकोषकारमेनोपभोगेगेनि एवं सदोषदर्शनादुपारम्य कश्चित् तथति । नानुपहत्य भाग्यान्युपभोगाः बनावन्तिा भूतायघातभोगाराधर्मः । अधर्मावरकादिमाप्तिरिति हिंसादोपदर्शनात् कचिटु- पारम्य तुष्यनि । प्रकृत्युपादीनकालमापायनसा विष- याणमार्जनरवणविषयसङ्गइिंसादोषात् पञ्च तश्य रति नव तरयो व्याख्याताः । मिद्धयो ऽभिधीयन्ते ऊहाम्दोऽध्ययनमिनि । तिस्रः सिद्धयः। दुःखविघाता- स्तिसः। सुइत्प्राप्तिीगमिति सिद्धिदया ऊहस्तत्त्वं जि. जाममानस्य । उपदेशमन्तरेण जन्मान्तरसंस्कारवगात् प्रत्यादिविषयं ज्ञानमुत्पद्यते मेयमूो नाम प्रथमा मिद्धिः । मन्दानामभ्यासमन्तरेण श्रवणमात्रा पन्ना- नमुपपद्यते सा दितीया मिद्धिः । अध्ययनं नाम शास्त्रा- भ्याभाद् यज्ज्ञानमुपपद्यने सा रतीया सिद्धिः । प्रा. ध्यात्मिकस्थाऽऽधिभौतिकस्याऽऽधिदैविकस्य विविध खस्य व्युदामात् भीतोष्णादिजन्यदुःखमहिष्णक्षिति- हार्य्यज्ञानमुत्पद्यते नस्याऽऽध्यात्मिकादिभेदात् सिद्धे- विधं । सुदं प्राय या मिद्धिानस्य सा सुस्त- माप्तिान सिद्धिः। प्राचार्यदितवस्तुमदाने सिद्धि- चिंधायाः मादानं नाम घिद्धिः। एवमरविधा रिद्धि- ·२८७ मे मा प्रियाता एवं विपर्यया भक्तिः। तुष्टिमिद्धाख्याः पन्ना- शत्प्रत्ययभेदा व्याख्याताः । एवं प्रधपुराणे कल्पा- पनिषद्याख्यानप्रदेश पटितन्वाध्याये पञ्चागत प्रत्यय- भेदाः प्रतिपादिताः । अथवा पञ्चाशतिरूपिण इति परस्य या शक्रया पुराणे स्वरूपवेनाभिमताः पञ्चाश- छनय श्ररा व यस्य तं शताद्धार। विपतिप्रत्यरा दशेन्द्रियाणि तेषाच विषया शब्दस्परूपरमगन्धवच- नादानविकरणोत्सर्गानन्दाः।पकानामराणां प्रत्यरा ये प्रतिविधीयन्ते कीलका अराणां दाय ते प्रत्यारा पच्यन्ते । नः मत्यर्युम अटकैः पद्भिर्युतमिति योज- नीयं ।। भूमिरापोऽनला वायुः सं मनो बुद्धिरेव च । अहङ्कार इतीयं मे भिन्ना प्रकृतिरराधा ॥ इति प्रत्यटकं ॥ त्वक्चर्ममांभरुधिर मेदोऽस्थिमज्जा- पक्रानि धावटकं । अणिमाघेशर्याप्टकं । धम्मज्ञान- वैराग्येश्व-धर्माशानावैराग्यावयाच्या भावारकं । ब्रह्ममजापतिदेवगन्धर्षयत्तरादमपिपिशाचा देवा- एकं । अष्टांवात्मगुणा शेयाः। दया गर्वभूतेषु शान्तिर- नहयाशीचमनायामा मङ्गलमकार्ययमस्पृहेति गुणा- एक पठं । एतैः पद्भिर्युकं विश्वरूपैकपाशं स्वर्गपुत्रा- नाद्यादि विषयभेदात् । विश्वरूपं वियरूपो नानारूपः ।। एक: काम्याख्यः पागोऽन्येति विश्वरूपैकपाशः। धमाध- गर्मज्ञानमार्गभेदा अस्येनि त्रिमार्गभेदं। दयाः पुण्यपाय- । 02 ·२८८ उ. पञ्चधाताम्वं पश्योन्युयवनां पञ्चप्राणार्मि पञ्चबुधादिमूलां । पञ्चावतीं पञ्चदुःखाघवेगा पञ्चाशझेदां पञ्चपदीमधीमः ॥५॥ श्वेभा यानिमित्तैकमोही देहेन्द्रियमनोबुद्धिजात्यादिश्वना- लाखात्माभिमानोऽस्येति दिनिमित्तकमाई। अपग्य- विनि क्रियापदमनुवर्तते । अधीम इत्युत्तरमन्त्रसिद्धं वा क्रियापदं ॥ ४॥ पूर्व चक्ररूपेण दर्शितमिदानों नदीरूपेण दर्भ- थति। पञ्चस्रोत इति । पञ्च खोतांसि चक्षुरादीनि शानेन्द्रियाणि अम्बुस्थानानि यस्यास्तां नदी पच्ची- सोऽयं । अधीम इति सर्वच सम्बध्यते । पञ्चयोनिभिः कारणभूतैः पञ्चभूतायां वक्राञ्च पञ्चयोन्युग्रवक्रां । कमे- न्द्रियाणि पाण्यादयो वा ऊर्मयो यस्यास्तां । पञ्चबुद्धीनां चक्षुरादिजन्यानामज्ञानामादिकारणं मनः । मनोच- निरूपत्वात् सर्वज्ञानानां मनो मूल कारणं यस्याः मसारमरितस्तां ॥ तथा च मनमः सर्चतुत्वं दर्शयति । मनोविजृम्भितं स यत्किञ्चित् सचराचरं । मनमो धमनोभावे देतं भिलोपलभ्यत इति ॥ पञ्चभन्दादयो विषया श्रावतस्थानीयास्तेषु विष- घेषु प्रापिनो निमजनोति यस्यास्तां पञ्चावती। गर्भ- ·श्र - मधीजीये सर्वसंस्थे बृहले अस्मिन् हंस भाम्यते ब्रह्मचके । पृथगात्मानं प्रेरितारच मत्वा जुष्टस्ततस्तेनामृतत्वमेति ॥ ६॥ ०भा टुःखजन्मदुःखजरादुःखयाधिदुःखमरणदुःखानि य- स्थाला पञ्चदुःखौघवेगां । अविद्याऽस्मितारागदेषाभि- निवेशाः पञ्चलेगभेदाः पञ्चपास्यस्यास्तां इति । एवं नावबदीरूपेण बहाचक्ररूपेण च कार्यकारणात्मक अक्ष मप्रपञ्चमिहाभिहितं ॥ ५ ॥ इदानीमसिन् कार्यकारणात्मक मचक्र केन वा संसरति केन वा मुच्यत इति मंमारमोचतमदर्थ- नायाच । साजोवेति ॥ सर्चपामाजीवनममिनिति साजोवे । सर्वेषां सम्या समाप्तिः प्रलयो यसिविति मसंस्थे। यन्तेऽस्मिन् ईमो जीवः । इन्ति गच्छत्यवा- नमिति हंस। भाम्यते अनात्मभूतदेधादिमात्मानं मन्य- मानः सुरनरतिर्यगादिभेदभिन्ननानायोनिषु । एवं माम्यमाणः परिवर्तत इत्यर्थः । केम हेतुना माना- योनिपु प्रवन्त इति तबाह । पृथगात्मानं मेरितारच मलेति । प्रात्मानं जीवात्मानं मेरितारञ्चेश्वरं पृथ- ग्भेदेन मत्वा शाला अन्योऽसावन्योऽहमम्मोति जीवे- स्वरभेददर्भनेन संधारे परिवत इत्यर्थः । केन मुच्यत ।

·गे.उउहीतमेतत् परमन्तु ब्रह्म श्वेभा इत्याह । जुरः मेवितस्तेन ईयरेण चिमदानन्दा- दिनीयब्रह्मात्मनाई ब्रह्मामोति ममाधान कृत्वेत्यर्थः । लेनेश्वरभेवनादमृतत्वमेनि । यस्तु पूर्णानन्दमरूपे- हात्मानमवगपति स मुष्यते । यस्तु परमात्मनो ऽन्यमात्मानं जानाति स सम्बध्यत इति । तथा च. रहदारण्यके भेददर्शनस्य संसार केतुत्वं प्रदर्भित । य एवं वेदाहं ब्रह्मामोति सइदं मचे भवतीति। तस्य इन देवाय नाभूत्या ईशने। प्रात्मा ह्येप म भवति । अथ योऽन्यां देवतामुपास्तेऽन्योऽभावोऽहमस्मोति न म वेद यथा पारवं स देवानामिनि। नथा श्रीविष्णुधर्ने । पश्यत्यात्मानमन्यन्नु यावदै परमात्मनः । तावत् म माम्यते जन्तु हिता निजकर्मणा । मझोणाशेषकां तु परं ब्रह्म प्रपश्यनि । प्रभेदेनामनः सद्धं भुवादक्षयो भवेत् ॥ ६ ॥ ननु नमेकयो निमित्यादिना भमपञ्चं ब्रह्म पति- पादित। नथा च सत्य ई ग्रह्मामोति ब्रह्मात्मप्रतिपत्ता- वपि सप्रपवस्यैव ब्रह्माण सामवेनावगमातं यथा च- थोपासते तदेव भवतीति समपञ्चप्राप्राप्तिरेव स्यात् । नवच प्रपञ्चसापरित्यागान मौतमिद्धिः । नन जुर- क्षतोनाग्रतत्वमतीति मोमोपदेशोऽनुपपन्न एवेत्याग- ·३६१ उ तरिमंवयं सुप्रतिष्ठाऽक्षरञ्च । भा झाइ ॥ उगीतमिनि ॥ सप्रपञ्चं व्रद्धा यदि स्यात्ततो भव- व्येव मोक्षाभावः। न त्वेतदस्सिा कस्मात् । यत उगीतं गी- तमुपदिएं कार्यकारणलक्षणात् प्रपञ्चाद्देदानौः । अन्यदेव तहिदिनादयो अविदितादधिानदेव ब्रह्म त्वं विद्धि नेदं यदिदमुपामतेो अम्यूलमशब्दमस्पर्श म एष मेति नेतीति । ततो यदुत्तरं । अन्यत्र धात् । न भन्न चामविच एव केवस्तः । तमसः परः। यतो वाचो निवर्तन्ने । यत्र नान्यत् पम्नति नान्यदिजानाति । स भूमा । योऽशनाया- पिपामे शोक मे जरामत्येति । अप्राण ह्यमना: परतः परः । एकमेवाऽदितीयं । वाचारम्भणं विकारो नामधेयं । नेह नानामि किञ्चन । एकथैवानुद्रष्टव्यं । इत्येवमादिषु प्रपञ्चास्पृटमेव ब्रह्मावगम्यत इत्यर्थः । यत एवं प्रपञ्चधर्मरहितं ब्रह्म श्रत एव परमन्त बम । तु भब्दाऽवधारणे। परममेव उत्तरमेव । ममारधग्मी- नास्कन्दितत्वात् । उनीतलेन ब्रह्मण उत्कृष्टत्वात् । ते यथा यथोपामत इति न्यायेन उत्कृष्ट प्रमोपासनात् उत्कटमेव फलं माताख्यं भवत्येवेत्यभिप्रायः ॥ नन्वेवं नई अक्षण: प्रपञ्चमं यत्वे प्रपञ्चस्थापि ब्रह्माममात् माझ्यवाद इव प्रपञ्चस्यापि पृथक पिद्धलेन खतन्त्रवा- द्वाधारग्भवं विकारो नामधेयमिति पारतय्याभ्युप- ·२८२ ये-उ• अवानरं ब्रह्मविदो विदित्वा पेमा गमेन मिथ्यात्मोपदेशपूर्वकमदिनीयब्रह्मात्मवेनोपदे- भोऽनुपपन्नोत्याशयाइ । तमिंस्तयमिति ॥ यद्यपि ब्रह्म मपञ्चासंस्पृरं स्वतन्त्रञ्च तथापि प्रपञ्ची न खतन्त्रः। अपि तु तम्मिन्नेव ब्रह्माणि चयं प्रतिष्ठितं भोका भोग्य प्रेरितारमिति । वक्ष्यमाणं भाग्यभाकृनियन्तृलक्षणं । प्रजा ह्येका भोक्तभोग्यार्थप्रयुक्तेति । वक्ष्यमाणं भोल- भोग्यरूपं चान्यद्देदश्रुतिमिद्धं विराट्स्त्राभ्यां सतना- मरूपकर्मविश्वतैजसमाजजाग्रत्वप्नसुपुप्तिरूपखरूपं प्र- तिष्ठितं रज्वामिव सर्पः । य एतस्मिन् सबै भोला- दिलवणं प्रपञ्चरूपं प्रतिष्ठितं । अत एवास्य भोकादि- यात्मकस्य मपञ्चस्य ब्रह्म सुप्रतिष्ठा शोभनप्रतिष्ठा । ब्रह्मणोऽन्यस्य चलनात्मकत्वात् । चलप्रतिष्ठाऽन्यत्र । ब्रह्मणेऽचन्तस्वादत्राचलप्रतिष्ठा । नन्वेवं तईि विकार- भूतप्रपञ्चाययत्वेन परिणमित्वाध्यादिवदनित्यं स्या- दित्यायाह । अक्षरञ्चेति ॥ यद्यपि विकारः प्रप- वाययस्तथापि अक्षरं न हरतीत्यक्षरं । चशब्दोऽव- धारणे । अविनाश्येव ब्रह्म । मायात्मकत्वादिकारस्य । विकारायवेऽप्यविनाम्लेव कूटयं ब्रह्मावतिष्ठत इत्य- भिमायः । माथात्मकत्वञ्च प्रपञ्चस्य पूर्वमेव अपश्चितं । मात्मकत्वेऽपि प्रधणः प्रपञ्चस्य मिय्यात्मकत्वेन तपात ·उलोना ब्रह्मणि तरपरा योनिमुताः ॥ ७॥ श्वेभा प्रह्मणः प्रपञ्चासमात् पूर्णानन्दब्रह्मात्मानं पग्यतो मोवाख्यः परमपुरुषार्थो भवतीत्यर्थः । कथं तात्मानं पग्यता मोरसिद्धिरित्यत आह । अत्रास्मिन्नन्नमयाद्या- मन्दमयान्ते देहविराडाद्ययाकतान्ते वा प्रपञ्चे पूर्व- यूर्योपाधि विस्तयेनोत्तरोत्तरभष्यशनायाद्यसंस्पष्ठं वा- चामगोचरं ब्रह्मविदो विदिवा लीना ब्रह्माणि विश्वा- धुपसंहारमुखेन लयं गता अहं ब्रह्मास्मीति ब्रह्मरूपेणैव स्थिता इत्यर्थः । तत्पराः समाधिपराः । किं कुर्वन्ति योनिमुक्ता भवन्ति । गर्भजन्मजरामरणसंसारभया- मुझा भवन्तीत्यर्थः । तथा च योगियाज्ञवल्लयो ब्रह्मा- मनवास्थितं समाधि दर्शयति । यदर्थमिदमद्वैतमरूयं सर्वकारणं आगन्दममृतं नित्यं मर्वभूतेय्यवस्थितं ।। तदेव गान्यधीः प्राप्य परमात्मानमात्मना । तस्मिन् प्रलीयते लात्मा समाधिः म उदाधतः ।। इन्द्रियाणि वभोलत्य यमादिगुणमयुतः । आत्ममथे मनः कुर्यादात्मानं परमात्मनि । परमात्मा स्वयं भूला न किश्चिचिन्तयेत्ततः । तदा तु लीयते तस्मिन् प्रत्यगात्मन्यखण्डिते । प्रत्यगामा स एव स्थादित्युक्तं ब्रह्मवादिभिरिलि ·• उ संयुतमेतत् क्षरमक्षरञ्च यतायत भरते वेमानवदितीये परमात्मन्यभ्युपगम्यमागे जीवेश्वरपोरपि विभागाभावाल बीना ब्रह्माणि जीवानां महीकत्वपरल- यश्रुतिरनुपपनैवेत्याशय व्यवहारव्यवम्यायां जीवेश्वर- योरुपाधितो विभागंदर्भयित्वा तद्विज्ञानादतलं दर्श- यति संयुक्रमेतदिति ॥व्य विकारजातं व्यकं कारणं तदुभयं धरमघरञ्च । व्यनं घरं विनाशि अयनमदर- मविनाभि तदुभयं परस्परमंयुक्र कार्यकारणात्मकं विश्वं भरते विभर्ति ईशः ईश्वरः । तथाचाह भगवान् । हरः सर्वाणि भूतानि कूटम्योऽतर उच्यते । उत्तमः पुरषखन्यः परमात्मेत्युदाहतः ।। यो लोकत्रयमाविश्य विभयव्यय ईयर इति। न केवलमीश्वरो व्यकाव्यकं भरते अनीपथानीय- रथ । स चात्मा अविद्यातत्कार्यभूतदेहेन्द्रियादिभि- वध्यते भोकभावात् । एतदुभं भवति । परस्परसंमत- व्यरिसमष्टिरूपईश्वरः । तयष्टिभूनदेहेन्द्रियात्मको उनीशी जोवः । एवं समरिष्यध्यात्मकत्वेन जोवपरयो- रोपाधिकस्य भेदस्य विद्यमानत्वात्तदुपाथुपामनद्वारेण निरुपाधिकमीश्वरं जावा मुच्यत इति भावात्म्यैक्यवा- देनानुपपन्न किञ्चिदिद्यत इति ॥ नयाचीपाधिकमेव भेदं दर्शयति भगवान याज्ञवकः ।

·२९५ : थे उ• विशमोशः । अनीशश्वात्मा बुध्यते भातभा: वाज्ञात्वा देवं मुच्यते सर्वपाशः ॥ ६॥ श्वेभा. श्राकाशमेकं हिं यथा घटादिषु पृथग भवेत्। तथातीको धनेकय जलधारेष्विवांशुमान् ।। तथा च श्रीविष्णुधर्मे ॥ पराबानो मनुष्येन्द्र विभागो हि न कस्सितः । आये तस्यात्मपरयोर्विभागाभाव एव हि ॥ प्रात्मा क्षेत्रनमोऽयं संयुक्त: भारतैर्गुणैः । तैरेव विगतः मुद्धः परमात्मा निगद्यते ।। अनादिसम्बन्धवत्या क्षेत्रोऽयमविद्यया । युतः सवति भेदेन मा लात्मनि मंस्थितं ।। तथा च श्रीविष्णुपुराणे ॥ विभेदजनके जाने नाममात्यन्तिकं गते । प्रात्मनो ब्रह्मणो भेदमसन्तं कः करिष्यति ।। नया च वामिष्ठे योगा प्रश्नपूर्वकं दर्शितं ॥ यद्यात्मा मिर्गुणः शुद्धः सदानन्दोऽजरोऽमरतः । मंहतिः कस्य तात स्थान मोवो वाऽविद्यया विभी। क्षेचना कथं तस्य ज्ञायते भगवान् यतः। यथावत् सर्वमेतं मे वकुमईसि माम्प्रतं ॥ पमिष्ठः॥ तस्यैव नित्यशुद्धस्य मदानन्दमयाममः । अवछिन्नस्य जीवस्य मंतिः कोयते बुधैः ॥ P2

·भा.
एक एव हि भूतात्मा भूते भूते व्यवस्थितः ।
एकधा बहुधा चैव दृश्यते जल चन्द्रवत् ॥
भान्या रूढः स एवात्मा जीवमन्जः सदा भवेत् ।
तथा च नाही पुराणे परस्यैवापाधिकं जोवादिभेदं
दर्भयति ॥
कथं नद्यापाधिकभेदेन बन्धमुतयादिव्यवस्थायाशय
दृशान्तपूर्वकं व्यवस्था दर्शयति ।
एकस्त सूर्यो बहुधा जलाधारेषु दृश्यते।
श्राभाति परमात्मा च मापाधिषु मंम्यितः॥
अह्म सर्वभरीरेषु वाहो चाभ्यन्तरे स्थितं ।
श्राकाममिव भूतेषु बुद्धवावात्मा न चान्यथा ।।
एवं मति यया बुद्या देहोऽहमिति मन्यते ।
अनात्मन्यात्मता धाम्या सा स्यात् संसारवन्धिनी।।
मकिपैनस्तु शुद्धो बुद्धोऽजरोऽमरः ।
प्रभान्तो व्योमवयापी चैतन्यात्मा महत्मभः ।
धूमामधूलिभिव्योम यथा न मलिनीयते ।
प्राकृतैरपराहटो विकारैः पुरुषस्तथा ॥
यथैकम्मिन् घटाकाथे जलेमादिभियुते ।
मान्ये मलिनतां यान्ति दूरम्याः कुत्रचित् कचित् ॥
यथा इन्दैरनेकैस्तु जीवे च मलिनोकते ।
एतमित्रापरे जीवा मलिनाः मन्ति कुत्रचित् ॥
तथा च एकभियो गौडपादाचार्य: ।

·थेउ शाज्ञा दावजावीशनीशा- वजा खेका भातृभाग्यार्थयुता । खे.भा. यथैकस्मिन् घटाकाशे रजोधूमादिभियंते। न म सम्प्रयुज्यन्ते नइज्जीवाः सुखादिभिरिति । नरमादहितीये परमात्मन्युपाधितो जीवेश्वरयोर्जीवा- नाश्च भेदव्यवस्थायाः मिलान विशुद्धमत्त्वोपाधेरी- श्वरस्थाविशुद्धोपाधिजीवगनाः सुखदुःखमोहाज्ञाना- दयः । तथा च भगवान् पराशरः ॥ ज्ञानात्मकम्याउमालमत्वराशेरपेतदोपस्य सदा स्फुट स्या किं वा जगत्यस्ति ममामामशातमस्थास्ति इदि स्थितस्येति ॥ नापि जीवानरगतमुखदुःखमोहादिना जीवान्तरस्य यस्य मुक्रस्य वा सम्बन्धः । उपाधिता व्यवस्थायाः सनावात् । अत एकमुक्ती मळमुकिरिति भवदुक्कम्य चोचस्यानयकाशः ॥ ८॥ किशेदमपरं वैलवानमित्याह । जाजोदाविति ॥ न केवलं यकायक भरते. ईगो नायगोगः मन् बध्यते जोवोऽपि तु । जाजी जईश्वरः । जो जीवः । तो। अजी जानादिरहिती । ब्रह्मण एवाविशतस्य जोवेश्वरात्मनाऽवस्यानात् । तथा च श्रुतिः । पुरफ्रे विपदः पुरयके चतुष्पदः । पुरः म पक्षी भूत्वा पुरः पुरुष प्राविदिति ॥ ।

·%D मे उ• अनशयामा विगुरुपो चकली त्रयं यदा विन्दते ब्रह्ममेतत् ॥ En. एकस्तथा मर्यभूतान्तरात्मा रूपं रूपं प्रतिरूपी वरियेति च ॥ ईधनीश छान्दसं खत्वं ॥ नवदैतवा- दिनो पदि भोलभोग्य लक्षणपञ्चसिद्धिः स्यात् तदा भगः परमेश्वरा अनोयो जीवः । सर्वज्ञः परमेश्वरः । अमर्चशक्ति वः । मर्चचत् परमेश्वरः । देहादिवि- भज्जीवः । सर्वात्मा परमेश्वरः। अमात्मा जोवः। वि- वैश्वर्य प्राप्तकामः परमेश्वरः । अन्पैश्वर्योऽनाप्तकामो जोवः। सर्वतः पाणिः महसमीषा नित्योऽनित्यानामि- स्पादिना जीवेश्वरयोर्विलक्षणव्यवहारसिद्धिः स्यात्। न नोलादिमपञ्चमिद्धिरस्ति । संतः कूरस्यापरिणाम्य- 'दितीयस्य वस्तुनो भोलादिरूपत्वाभावात्। नापि परतो अधस्थतिरिकस्य भोलादिप्रपञ्चहेतुभूतस्य वस्वन्तरस्था- भावात् । वस्वनारसदावेदतामिरित्याशयाहा जा का भोग भोग्यार्थयुक्त निभवेदयमीश्वराद्यविभागः। यदि प्रपशामिद्धिरेव स्यात् सिद्धत्येवं प्रपञ्चः । हिच- मादर्थ । थमादजा मतिनं जायत इत्यादिना मिट्टा प्रसवधर्मिणि । प्रजामेको । मायान्तु प्रकृति विद्यात् । रद्रो मायाभिः पुरुरूप ईयते । माया परा प्रशनिः । सम्भवाम्यात्ममायया। इत्यादिश्रुतिस्मतिमिद्धा विश्वज- नगो देवामयतिरुपका विकारभूतभोकभागभाग्या- ·श्वेभा र्थप्रयुगा ईश्वरनिकटवर्तिनी किंकुळाणावतिष्ठते । तस्मात् मोऽपि माथी परमेश्वरी मायोपाधिमन्निधेसा- द्वानिव कार्यभूतैर्देशादिभिस्तददेव विभताएवाऽविभक ईरादिरूपेणावतियते । तस्मादेकस्मिन्नेकरमे परमे- भ्युपगम्यमानेऽपि जीवेवरादिसर्वलोकिकबैदिकसभे दव्यवहारमिद्धिः । ततस्तयोर्वस्वनरस्य महावाद् द्वैतवादिप्रतिः । मायाया अनिर्वायत्वेग वसुलायो- गात । तथा। एपा हि भगवन्माया सदमयनिवर्जिनेति ॥ यस्मादजैव भोगादिरूपा तस्मात् नत्स्वीकृतस्य मिथ्या- मिद्धवमान्य । सम्भवात् । अनन्त यात्मा। पशब्दोऽवधा- रणे। अनन्त एवात्मा। प्रस्थान्तःपरिछेदो देशतःकालता वस्ततोऽपि न विद्यत इति विश्वरूपाविश्वमस्यैव रूपमि- तिपरस्थावियरूपलातावाचारम्भणं विकारो नामधेय- मितिरूपस्य रुपियतिरेकेणाभावात् विश्वरूपलादण्या- नम्वं सिद्धमित्यर्थः ।हिशब्दो याद यस्मादिश्वरूप- रुष्यलक्षणः परमात्मा इत्येवमादिभिरात्मनो विश्वरूप- बमित्यर्थः। यत एवाननो विन्धरूपमा यत एव अ. की कर्तृलादिममारधर्मरहित इत्यर्थः कदैवमनन्तो विश्वरूपः कर्तृत्वादिसकलमसारधर्मवर्जितो मुक्तः पूर्मा- नन्दाद्वितीयमधरूपेणेवावतिष्ठत इत्यवाह । वयं यदा विन्दते बसमेतदिति । त्रयं भोकभोगभोग्यरूपं माया- ·'३०० ये उ० क्षरं प्रधानममृताक्षरं हरः क्षरात्मनावीशते देव एकः । तस्याभिधानाद्योजनात् तत्वभावाद भूयथान्ने विश्मायानिवृतिः ॥ १० ॥ वे भात्मकत्वादधिष्ठानभूतव्यतिरेकेण निवृत्तनिखिलविकन्प. पूर्णानन्दादितोयब्रह्मभान कर्तृलादिमकलमारधर्म- वर्जितो वीतशोकः कृतकृत्योऽवतिष्ठत इत्यर्थः । अथवा ज्ञाज्ञानात्मकजीवेश्वरप्रतिरूपवयं बच्न यदा विन्दते लभते तदा मुच्यत इति ब्रह्ममिति मकारान्त। ब्रह्ममेत मां मधुमेतु मां ॥ मामिति छान्दमं ॥ जीवेश्वरयोर्वि- भागं दर्थयित्वा तद्दिज्ञानादमृतत्वं दर्शितं भवति ॥८॥ इदानी प्रधानेश्वरयोवैलवणं दर्शयित्वा नविज्ञानाद- स्तत्वं दर्शयतिाक्षरं प्रधानममताचरं घर इति। अवि- द्यादेरणात् परमेश्वरो हरः। अमृतञ्च नदत्तरं चाऽस्म- ताक्षरममृतं ब्रह्मैव ईश्वर इत्यर्थः । स ईश्वरचरात्मानो प्रधानपुरुषी रंगते ईष्ट देव एकश्चित्मदानन्दाऽदितीयः परमात्मा। तस्य परमात्मनोऽभिध्यानात्।कधायोजना- त् । विश्वानां परमात्मसंयोजनात् । तत्त्वभावादई ब्रह्मा- रमोति भूयशामकृत् । यदा खात्मार्थज्ञाननिपत्तिरन्त- स्तस्मिन् वाऽर्थज्ञानोदयवेलायां वा विश्वमायानिवृत्तिः। सुखदुःखमोहात्मकाशेषप्रपञ्चरूपमायानिवृत्तिः ॥१०॥ 1 ·3297 थे उज्ञात्वा देवं सर्वपाशापहानिः ।, श्वेभा. दानों नदिदस्तदिति स्थानात् खाज्ञानभ्यानसतं फलभेदं दर्शयति जावा देवमयम हममीति। सर्वपाशा- पहानिः । पाशरूपाणां सर्वेषामविद्यादीनामपहानिः। चौरविद्यादिभिः केशे सात्कार्यभानामृत्युमहाणिः । जननमरणा दिदुःखहेतुविनाशफलं प्रदर्शितं ध्याने कि- श्चित् क्रममुक्तिरूपविशेषमाह। तस्य परमेश्वरस्थाभिध्या- नाद् देहभेदे शरीरभेदोपायोत्तरकालमचिरादिना देवयानपथा गला परमेश्वरमायुज्यं गतस्य टतोयं विरा- पापेक्षया च्यातपरमयामकारणेशरावस्य विश्वेश्व- र्यालक्षणं भवति । म तत्रैव गिर्चिशेयमात्मानं जास्वा केवलो निरस्तममस्तैश्वर्यं तदुपाधिसिद्धिरयाकृतपरम- ध्योमकारणेवरात्मकटतीयावस्य विश्वेश्चयं हित्वा प्राप्त काम पातकामः पूर्णानन्दादितीयबझायोऽवतिहने । एतदुभम्भवनि । गम्यग्दर्शनम्य तथाभूतवस्तुविषयत्वेन निर्विषयपूर्णानन्दाद्वितीयग्रह्माविषयलाविज्ञानाननार- भविद्यातत्कार्यप्रहाणेन पूर्णानन्दाधितीयमनस्वरूपो ऽवतिष्ठते । ध्यानस्य पुनः मईमा ग निराकारे बुद्धिः प्रवर्तत इति । मविशेषप्रमविषयत्वात् । तं यथा यथा- पासत इति न्यायेन भविशेष विश्वेश्चर्यलक्षणब्रह्मप्राध्या विश्वर्थमनुभूय निर्विशेषपूर्णानन्दब्रह्मात्मानं शाला 3297 ·३०२ शेउ सोणेः केशेजन्ममृत्युप्रहाणिः । तस्याऽभिध्यानावृतीयं भा केवलात्मकामो वाऽऽताशेषपुनों मुक्को भवति । नया शिवधर्मोत्तरे ज्ञानयानयोविश्वेश्वर्यलक्षणं केवलात्मा. कामलञ्च फलं दर्शयति । ध्यानादैश्वर्यमतुलमैश्चर्यात् सुखमुत्तमं । ज्ञानेन तत् परित्यज्य विदेहो मुक्तिमानुयादिति ॥ 'तथा च दारादिसविशेषमगुणेपासकानां ६ यदि पिलोककामो भवति सहस्पादेवास्य पितरः सन्ति- धन्तीत्यादिना विश्वेश्वर्यलक्षणं पलं दर्शयति । तथा च मनोपनिषदि । य: पुनरेत बिमाणमित्येते- नैवाक्षरेण परमपुरुषमभिधायौत स तेजभि सय सम्पन्न इत्यादिना परमपुरुषमभिध्यायतोऽपिरादि- भागापदेशपूर्वकं । म एतस्माजीवधनात् परात्परं पु- रिशयं पुरुषमोचत इति ब्रह्मलोकं गतस्य तत्रैव सम्य- ग्दर्भनखाभ दर्शयित्वा तमाशारेणेवायतनेनाति वि- द्वान् यत्तच्छान्नमजरमतमभयं पर वेत्तीति सम्ब- गदर्भनेम मोर उपदिरः तमेवं विद्वानमृत इइ भव- नोति विदुषोऽचिरादिगमनं विना दवाऽमृत्वप्राप्ति दर्भयति ॥ प्रचाकामयमान इत्यारन्य न तस्य प्राणा उत्कामनि ब्रह्मैव मन् ब्रह्मायतीत्यादिना विनवा- कान्तिं विदुपो मोक्ष उपदियः। उदमात् प्राणाः काम- ·शेउ• देहभेदे विशेशूर्य केवल आप्पकामः ॥ ११ ॥ भा' यहो नेति नेनि होवाच याजवलय इति प्रश्नपूर्व- कमुशान्यभावो दर्शिनः । तथा च माझे पुराणे जीव- भक्ति गत्यभावं दर्भयनि ॥ यस्मिन् काले खमात्मानं योगी जानाति केवलं । तस्मात् कालात् ममारभ्य जीवन्मुको मवेदी ।। मातस्य नैव किश्चित् स्यादन्यत्र गमनं कचित् । स्यानं परामिपरं यत्र गच्छन्ति योगिनः ।। अमानबन्धभेदस्तु माता ब्रह्मलयस्विति ।। तथा लैङ्ग विदुषो जीवन्मुक्ति दर्शयति ।। इह लोके परे चैव कर्तयं नास्ति तस्य । जीवन्मुक्तो यतस्तस्मात् ब्रह्मवित् परमार्थतः ॥ शिवधामीत्तरे॥ वाञ्छात्ययेऽपि कर्तव्यं किश्चिदस्य न विद्यते । रहेव भ विमुक्तः स्यात् सम्पूर्णः ममदर्भनः ॥ नस्मापासको देहादुल्कभ्याऽचिरादिना देवयानेन विश्वयं मा माय विश्वेश्चर्य्यमनुभूय तचैव केवलं मत्य- स्तमितभेदपूर्णानन्दाद्वितीयामात्मानं जावा केवल- मात्मकामो मुक्तो भवति विद्वान् । निर्विोषपूर्णान- न्दादितीयमाविज्ञानादशेषगन्नृगन्तव्यगमनादिभेदन- त्यस्तमयादिनवाकानि. देवयानं ब्रह्मभागममनन्तरं - . 02 ·• एतज्ज्ञेयं नित्यमेवात्मसंस्थं नातः परं वेदितयं हि किश्चित् । हे भा जीवन्मुको ब्रह्मशानभमननरं ब्रह्मानन्दमभूयात्मर- तिरात्महत पात्मनवानःसुखोऽन्तरारामोऽन्तज्योति- रात्मकोड श्रात्मरनिरात्ममिथुन आत्मानन्द रहेव खाराज्ये अघि स्खे महिन्यसनोऽवतिष्ठते । तद्धेतत्वादा- 'यविषयपरित्यागेन ग्रहासाधाय वामनाकामनिष्पाई श्रोतमार्तलक्षणं कर्म कला विद्धमत्यो योगारूढो भूबा ममादिसाधनसम्पन्नः॥ योगी युञ्जीत सतनमात्मानं रमि स्थितः । एकाको यतचित्तारमा निरामीरपरियः ।। एवं युञ्जन सदात्मानं योगी विगतकल्मषः । मुखेन ब्रह्मसंस्पर्धभत्यनं सुषमभुते ॥ सर्वभूतम्यमात्मानं मर्मभूतानि चात्मनि । ईचते योगयुकामा सर्वच भमदर्शनः ॥ समं पम्पन हि सर्वच ममवस्थितमीश्वरं । नदिनस्यात्मनात्मानं ततो पाति परां गति॥११॥ यस्मात् जानान्तरं परमपुरुषार्थमिद्धिस्तस्मात् एत- भोयमिति ॥ एतत् प्रशतं केवलात्माकाममयरूपं नित्यं नियमेन भयं किमवान्यमस्य न खात्मस्य जयं मानात्मनि ॥ माझे यूपते।

·३०५ थे. भोला भाग्यं प्रेरितारच मत्वा सर्ब प्रोक्तं त्रिविधं ब्रह्ममेतत् ॥ १२ ॥ वे भातमात्मस्यं येऽनुपश्यन्ति धीरास्तेषां भान्तिः शाश्वती नेतरेषामिति ॥ तथा च शिवधामौत्तरे योगिनामामगि स्थितिः॥ शियमात्मनि पश्यन्ति प्रतिमासन योगिनः । 'पात्मस्य यः परित्यज्य वरिखं यजते गिर्व ॥ इस्तस्यं पिण्डमामृज्य लिल्ह्यात् कूर्परमात्मनः । सर्बचावस्विनं शान्तं न पश्यन्ती परं॥ जानचचुहिशेनलादन्यः सूर्य यथोदितं । यः पश्येत् मळगं शान्तं तस्याध्यात्मस्थिनः शिवः ।। अात्मस्थं ये न पश्यन्ति तीर्थे मार्गन्ति ने शिव । प्रात्ममा तीर्थमुत्सृज्य वहिस्तीर्थादि यो ब्रजेत् ॥ करस्यं स महारत्नं त्यका काचं विमार्गति॥ अथवा एतद्यदपरोक्षं प्रत्यगात्मरूपं तन्निन्यवि- नाशि से महिनि स्थितं मौव जेयं । कस्मात् । घिभन्दा यस्मादर्थे । तस्मान्नातः परं वेदितव्यमस्ति किञ्चि- दपि । श्रूयते च दृहदारण्यके । तदेतत् पदनीयमस्य मनस्य पदयमात्मेति ॥ कथमेत शेयमित्याह । भोका मोवो भोम्यमितरत्। मर्चमेरिताऽन्तर्यामी परमेश्वरः । तदेतविविधं प्रोन ब्रीवेति । भोलायमेषभेदप्रपञ्च विलापनेनैव निर्विशेष मह्मात्मानं जानीयादित्यर्थः ।।

·२०६
ऐ उ• यहेर्यथा योनिगतस्य मूनि-
नश्यते नेव च लिस्नाशः ।।
स भूय एवेन्धनयोनिगृख-
स्तद्वोभयं चे प्रणवेन देहे ॥१३॥
.
ग्वेभा तथाचा कावषेषगीतायां ।।
त्य का सर्वविकल्पांच स्वात्मभ्यं निश्चलं मनः ।
हाला गान्तो भवेद्योगी दग्धन्धन वानसः ।।
। तथा च श्रीविष्णुपुराणे॥
तस्यैव कल्पनाहीनस्वरुपयहम् हि यत्।
मनमा ध्याननिष्याधः समाधिः मोऽभिधीयत रति॥
तदानोमोमित्येतेनापरेण परम्पुरुषमभिध्यायीतामि-
व्यात्मानं युनीनां ओमित्यात्मानं ध्यायीतेतिथूतेः॥१२॥
पारमानमन्विष्य पराभिध्याने प्रणवस्य नियमाभि
ध्यानाङ्गलेन प्रणवं दर्शयति । पर्यथेति ॥ वहेर्यथा
योनिगनस्य अरणिगतम्य मूर्तिः स्वरूपं न दृश्यते मथ-
नात् प्राङ् नैव च लिङ्गस्य सूझदेहस्य विनाशः स एवा-
रणिगतोऽनिर्भयः पुगः पुनरिन्धनयोनिना मथनेन
याः । योनिशब्दोच कारणवचनः । इन्धन कार-
पुनः पुनर्मथनादृत्यः । तदोभयं । इवार्यो वागम्दः।
नोभयं तदुभयमिव मथनात् प्राङ्न गृयते मथनेन
चहते । तदात्मा वहिन्यानोयः प्रणवेनोत्तरारणि-
म्यानी येन मधमानने देहे पथरारणिस्थानीथे॥१९॥

·•उ० स्वदेहमरणिं कृत्वा प्रणवञ्चोतरारणिं 1. ध्याननिम्भथनाभ्यासाद देवं पश्येनिगुदवत् तिले तैलं दधिनीष मर्पि- [॥१४॥ रापः स्रोतःस्वरणीषु वाग्निः । एवमात्मनि गृह्यतेऽसो सत्येनेनं तपसा योऽनुपश्यति ॥ १५ ॥ सर्वव्यापिनमात्मानं क्षीरे सपिरिवार्पितं 1 वे भा. तदेव मपञ्चति । स्वदेवेति ॥ खदेखमरणिं सन्या স্মাৰাৰথি আনল নির্মল নষ্ট নিম্মঘবদ্যাম্মাদ देवं ज्योतीरूपं प्रपग्यनिगूढाग्निवत् ॥ १६ ॥ . उमास्यार्थस्य द्रदिये इयानान् बहन् दर्शयनि । नितेविति ॥ तिलेपु यन्त्रपीडन तैलं गृहमने दधि- मथनेन सपिरिव । श्रापः सोतःसु नदीषु भूखननेन । अरणीषु चानिर्मथनेन । एवमात्मात्मनि खात्मनि गृह्यते । श्रम मनमात्मभूतदेहादिपु अन्नमयाचगे- पोपाधिविनापनेन निर्सिगेपे पूर्णानन्दे स्वात्मन्येवाद- गम्यत इत्यर्थः ॥ केन नाई पुरुषेणात्मा धात्मन्येव, रात 'दरयासत्येन यथा भूतहितार्थवचनेन भूतहितेनामत्यं भूतहितं मानमिति स्मरणात् । तपमा इन्द्रियमन- मामकाय्यनसणेन । मनमोन्द्रियाणाञ्चैकाय्यं परमन्तप रति ममरणान्। एनमात्मानं योऽनुपश्यति ॥ १५ ॥ कथमेनममुपग्मतीत्यत शाह ॥ मर्षयापोति ॥ मम ·उ. गात्मविद्यातपोभूल तहलोपनिषत्परं । तहलोपनिषत्परमिति ॥१६॥ इति शेतात- रोपनिषत्सु प्रथमोऽध्यायः ॥ ॐ तत्सत् ॐ ॥ वेभा प्रत्यादिविभेषान्तं व्यायास्थितं न देहेन्द्रियाद्य- ध्यात्ममाचावयितमात्मानं । जीरे मर्पिरिव मारत्वेन निरनरनया आत्मलेन सर्ववर्पितमात्मविद्यातपमा- मूलं कारणं । श्रूयते च । एप येव साधुकर्म कारयति । ददामि युद्धियोगं तं येन मामुपयान्ति त इति । प्रथ वा आत्मविद्या च नपश्च यस्थात्मलाभे मूलहेतुरिति ॥ तथा च श्रुतिः। विद्ययाऽमृतमभुतेऽविधया मृतं । तपमा ब्रह्म विजिज्ञासखेति च । अन्न उपनिषत्पर उपनिष- एमस्मिन् परं श्रेय इति । य: मत्यादिसाधनमयुक एनं मर्चव्यापिनमात्मानं धीरे सपिरिवार्पितं आत्मविद्या- तपोमूल तमोपनिषत्परं अनुपनि चैनं सर्वगत- अध्यात्मदर्मिनामात्मन्येव गृयते नामत्यादियुक्रेनापरि- छिन्नब्रह्मानमयाद्यात्मना । श्रूयते च । सत्येन लभ्यस्त- पमा झेप आत्मा सम्यग्ज्ञानेन ब्रह्माचर्येण नित्यं न घेषु जिद्धमन्तं न माषा चेति ॥ द्विवचनमध्यायपरिममा- त्यर्थ ॥ १६ ॥ इति श्रीमहोबिन्दभगवत्पूज्यपाद भिव्य- परमहंसपरिमाजकाचार्यश्रीमच्छङ्करभगवत्पपीते - ताश्वतरोपनिषदाये प्रथमोऽधायः॥१॥ हरिः ॐ॥ 1

·३०९
हरिः ॐ
शे उ• युञ्जानः प्रथमं मनस्तत्वाय सविता धियः ।।
अग्निं ज्योतिर्निचाय्य पृधिया अध्याभरता
भा. धानमुकं ध्याननिर्माचनाभ्यासाद् देवं पनिगूढ-
वदिति परमात्मदर्शनोपायलेन इदानीं तदपेक्षित-
माधनविधानार्थ द्वितीयोऽध्याय श्रारभ्यते ।
प्रथमं तत्मिध्यर्थं मवितारमाशास्ते । युञान इति ।।
युञानः प्रथम मनः । प्रथम ध्यानारम्मे मनः परमा-
त्मनि संयोजनया धिय इतरानपि प्राणान् । माणा वे
धिय इति श्रुतेः। अथवा धियः वानविषयज्ञानानि ।
किमर्थ । तवाय तत्समईणाय सविता धियो वाह्यविष-
पशानाद अमिं तस्थ. ज्योतिःप्रकाश मिचाय्य दृष्ट्वा
पृथिव्या अधि अस्मिन् भरीरे अाभरत् श्रापरत् ।
एनदुकं भवनि ज्ञाने प्रवृत्तस्य मम वाह्यविषयशा-
नादुपसंहत्य परमात्मन्येव मंयोजयितुमनुबाहकदेवना-
त्मनामन्यादीनां यत् सयवस्तु प्रकामसामयं तत्सर्व-
मस्मदागादिषु सम्पादयेत् सविता यत्प्रसादादवाप्यते
योग इत्यर्थः । अग्निशब्द इतरामामध्यनुग्राहकदेवता-
नामुपलक्षणार्थः ॥ १ ॥

·थे.उ. युत्तेन मनसा वयं देवस्य सवितुः सवे । सुवर्गेयाय शते ॥ २ ॥ युनाय मनसा देवान् सुवर्यतो पिया दिवं । बृहज्ज्योतिःकरियतःसविताप्रमुवातितान्। श्वेभा, युक्रेनेति ॥ यदा तत्वाय मनो योजयन्वनुयाइक- अत्याधानेन देहेन्द्रियदाको करोति तदा युक्रेन मवित्रा परमात्मनि संयोजितेन मनसा वयं तस्य देवस्य मवितुः सवेऽनुगायां सत्या स्वर्गेयाय खगंप्राप्तिहेतुभताय शा- .नकर्मणि यथासामध्ये प्रयतामहे परमात्मवचनोऽत्र वर्गशब्दः तत् प्रकरणात् तस्यैव सुखरूपवात् तदंशवा- चतरस्य सुखस्य । तथा च श्रुतिः । एतस्यैवानन्दस्था- न्यामि भूतानि मामुपजीवन्तीति ॥ २ ॥ युक्तायेति ॥ पुनरपि माऽयेवं करोविनि प्रार्थना। युक्ताय योजयित्वा देवान् मनश्रादीनि करणानि तेषां विशेषणं । वः सर्ग सुर्य पूर्णानन्दब्रह्मा यत इति दिती- पापञ्जवक्षनं । नः पूर्णानन्दब्रह्म गच्छता न शब्दादि- विषयान् । पुनरपि विशेषणानरं धिया मम्यग्दर्शनेन दिवं द्योतनस्वभावचैतन्यैकर सहन् महद् ब्रह्मज्योतिः- भकामं करिथतः पूर्वानन्दब्रह्माविष्करिष्यतः । अत्र दिनीयामवचनं । मविता प्रसुवाति तान् तानि कर- ·" शेउयुञ्जने मन उत थुञ्जते धियो' विना विप्रस्य बृहतो विपचितः। विहोत्रा दधे वयुना विदेक इन् । भही देवस्य सवितुः परिष्टुतिः ॥ ४॥ वेभा पानि । यथा करणानि विषयेभ्यो निहत्तानि श्रा- माभिमुखानि आत्मप्रकाशमेव तथानुजानातु भविते- त्यर्थः ॥ ३ ॥ तस्येवमनुजानती महना प.रतरिः कर्तव्येत्याए । युञ्जत इति ॥ युनते योजयन्ति ये विप्रा भन उत युञ्जते धिय इतराणपि करणानि । धीरेतुनात् कर- णेषु धीभन्दप्रयोगः । तथा च श्रुत्यन्तरं । यदो पचा- वतिष्ठनो 'शानानि मनमा सति। विप्रस्थ विशेषणव्या- तस्य रहतो महता विपश्चित: मजस्य देवस्य मवित- नही महती परिष्टुतिः कर्तव्या। कैप्रैिः। पुनरपि विनिरि। वि होना दधे। होकाः क्रिया यो विदधे वयुनावित् प्रजावित् सर्वज्ञानात् माधिभूत एषोऽद्वि- नीयः। ये विमा मनादिकरणानि विषयेभ्य उप- मंहत्यात्मन्येव योजयन्ति तैर्विप्रस्य हरतो विपरितो मानी परिष्टुतिः कर्तव्या । होचा दधे वयुनाविदेकः सविता॥४॥ ।

·थे उ• युजे वां ब्रह्म पूर्य नमोभि विश्लोका यन्नि पथ्येय मूराः। शृण्वन्नि विशे अमृतस्य पुत्रा आ ये धामानि दियानि तस्थुः ॥ ५॥ अनियत्राभि मथ्यते वायुर्यत्राभि-युञ्जते । सोमा यत्रातिरिच्यते तत्र सजायते मनः॥६॥ श्वे भा• किञ्च युजे वामिति ॥ युजे वां ममादधे वा युवयोः करणानुपाहकयोः समन्धि प्रकाण्यत्वेन तत् प्रकाशित प्रोत्यर्थः । अथवा वामिनि यहुवचनार्थ युप्माकं कार- पभूतं अन पूर्ये पूर्व चिरन्तनं युजे समादधे। नमा- भिन्नमस्कारैबिनप्रणिधानादिभिः । एष एवंधमाद- मानस्य मम सोका यन्ति कीर्तितव्या यन्ति विविधमेत्य पयेव सूराः । पथि सम्मागें । अथवा पथ्या कीर्ति- रित्येतदाक्यं प्रार्थनारूपं टखन्तु विश्व समास्य ब्रह्मणः पुत्राः सुरात्मनो हिरण्यगर्भस्य । के ते । घे धामानि दिव्यानि दिविभवान्यातस्युरधितिष्ठन्ति ॥ ५ ॥ युनानः प्रथम मन इत्यादिना मविधादिप्रार्थना प्रतिपादिता। यस्तु पुनः प्रार्थनां कृत्वा तैरनु भातः सन् योगे प्रवर्त्तने स भोगतोः कर्ममेव प्रवर्तत इत्या। अमियरेति ॥ अग्निर्यचाभिमथ्यते भरणमथनतत्मा- धनादौ । वायुयंत्र प्रवर्यादौ । पवित्रप्रेरितः भन्दम- ·३१३ शे 3 सवित्रा प्रसवेन जुषेत ब्रह्म पूयं । भा०भिव्यक्त करोति । सेमो यत्र दभापविचात् पूर्थमानो अतिरिच्यते तब तो सञ्चायते मनः। यस्मादननुजा- तस्य तस्य भोगताः कर्मण्येव प्रवृत्तिः तमात् ॥ ६ ॥ भविषेति । भवित्रा प्रभवेन मविटप्रमवेनेति यावत्। जुषेत मेवेत प्रम पूयं चिरनानं । तस्मिन् मयाणि यो निष्ठा समाधिलक्षणां कृणवसे कुरुष्व । एवं कुळता मम कि तनो भवतीत्याह । न हि ते पूर्व मान कर्म इयं औतश्च कर्मातिपन् न पुनोगतार्यभानि । ज्ञाना- मिमा सवीजस्य दग्धत्वात् । उमर । या यपिका मन पोतं प्रदूयेत एतं हास्य सर्वे पाभानः प्रदूयन्त इति । जानामिः सर्वकर्माणि भस्मसात् कुरुते नयेति नि । अभिर्यत्राभिमप्यत इत्यत्राऽपरा व्याया। अग्निः परमात्मा। अविद्यातत्कार्य्यस्य दाहकत्वात् । जसच । अधमत्रानजनमः । नाशयाम्यात्मभावस्या ज्ञानदीपेन भासतेति । यत्र यस्मिन् पुरुषे मथने खदेधमरविं छन्वेत्यादिना पूतियाननिर्मथनेन यापुर्याइभियु- अते शब्दमयम करोति रेचकादिकरपात् । मोमो यत्रातिरिष्यतेऽनेकजनामेवया तत्र तसिन् यजदान- तपःप्राणायामसमाधिविधानतःकरणे सजाते परि- पूर्णानन्दादितीयमलाकारं समुत्पधने नान्यत्राए- झानाकरणे । मन ·मे उतत्र योनि कृण्वसे न हि ते पूर्वमक्षिपत् ॥७॥ त्रिस्नतं स्थाप्य समं शरीरं हृदीन्द्रियाणि मनसा सनिवेश्य । श्व भा. प्राणायामविश्द्धात्मा यस्मात् पम्नति तत् परं । तसमानातःपरं किञ्चित् प्राणायामादिनि श्रुतिः ॥ अनेकजन्मसंमारचिते पापसमुच्चये। नत् वीणे जायते पुंमां गोविन्दाभिमुखी मनिः॥ जन्मान्तरसहसेषु तपोज्ञानभमादिभिः। नराणां घीणपापानां कृष्णे भक्रिः प्रजायते।। तस्मात् प्रथमं यज्ञाधनुष्ठानं ततः प्राणायामादि ततः समाधिः ततो वाक्यार्थज्ञाननिष्पत्तिः ततः कृतकृत्य- तेति ॥७॥ तच योनि काम इत्युक्तं कथं योनिकारणमि- त्यामय तत्प्रकारं दर्शयति । चिरुवतमिति ॥ घीष्णु- बतानि उरोयोवपिरामि उन्नतानि यस्मिन् भरीरे घिरनतं संस्थाप्य समं भरीरं हदीन्द्रियाणि मनया रादीनि मनमा मनिवेश्य सन्नियम्य ब्रझैवाडुपस्त- रणमाधनं तेन प्रमोडुपेन ब्रह्मशब्द प्रणवं वर्षयन्ति । नेमाडपण्यानोन प्रशवेन काकाधिवदुभवत्र सम्मध्यते । नेमोपसंहाय नेन मनरेत अतिक्रमेदिदान् ब्रह्मसोतामि भाररितः । खाभाविक्यविद्याकामकर्मप्रवर्तितानि .

·३१५ शेउ ब्रह्मोडुपेन प्रतरेन विद्वान् वे भा भयावहानि प्रेतनिर्यगूर्ध्वप्राप्तिकराणि पुनरारति- भानिं प्राणायामचरितमनोमलस्य चित्तं ब्रह्मणि स्थितम्भवतीति माणायामेर निर्दिश्यते । मथमं नाडिशो- धनं कर्तव्यं । ततः प्राणायामेऽधिकारः। दविणनामि- कापुटमजल्याऽवष्टभ्य वामेन वायु पूरयेद् यथाशक्ति। ननोऽनन्नरमुत्रएज्यैव दक्षिणेन पुटेन समुत्सृजेत् । भव्यमपि धारयेत्। पुनर्दक्षिणेन पूरथिवा मध्येन समुत्- सूबेद यथाशति । चिःपञ्चरत्वो वैवमभ्यस्यतः सवन- चतुय्यमपरराचे मयाले पूर्वराचे ऽर्द्धरावे च पचान् मामादिद्धिर्भवति। चिविधः माणायामा रेचकः पूरकः कुम्भक इति । तदेवाह। सितानि समभ्यस्य वाञ्छितानि यथाविधि। प्राणायाम ततो गार्गि जितामनगतोऽभ्यमेत् ।। मृदामने कुशान मम्यगास्नी-मृतमेव च । लम्बोदरश्च सम्पूज्य फलमोदकभक्षः । नदामने सुपामीनः सत्ये नस्यतरं करं। समग्रीवशिराः सम्यक् संहतास्यः सनिथलः ।। प्रामुखोद खो वापि नामाग्रस्तन्यलोधनः । प्रतिभुकमभुक्कञ्च वर्जयित्वा प्रयवतः ॥ नाडीमंशोधनं कुर्यादुकमार्गेण यवनः ।

·३१६
उ. वातांसि सीणि भयावहानि ॥
भा.
वृथा लेगो भवेत् तस्य तच्छोधनमकुर्वतः।
मामाये अमृद्धीज चन्द्रातपवितामितं ।
सप्तमस्य तु वर्गस्य चतुथै विन्दुसंयुतं ।
विश्वमध्यस्यमालोक्य नामाग्रे चक्षुषी उभे।
एउया पूरयेदा वाद्यं दादशमाचकैः ।।
नतोऽग्निं पूर्ववद ध्यायेत् स्फुरज्ज्वालावलीयुनं ।
रूषष्ठं विन्दुसंयुक्त शिखिमण्डलसंस्थितं ।
ध्यायेदिरेचयेद्वायु मन्दं पिङ्गलया पुनः ।
पुनः पिङ्गलया पूर्य प्राएं दक्षिणतः सुधीः॥
तददिरेचयेदायुमिडया तु मनः मनः।
विचतुर्बत्मरचापि चिचतुर्मासमेव वा ॥
गुरुणोकप्रकारेण रहस्येवं समभ्यमेत् ।
प्रातर्भाध्यन्दिने मायं वाला पल पाचरेत् ॥
सन्ध्यादिकर्म कृत्वैवं मघरावेऽपि नित्यमः ।
नाडीशद्धिमवाप्नोति तधिहं दृश्यते पृथक् ॥
', भरीरलघुता दीप्तिजंठरामिविवर्द्धनं ।
भादाभिव्यकिरित्येतलिङ्ग नछुद्धिसूचनं ॥
यन्ति न जपस्तेन: स्पर्भस रहेतवः ।
प्राणायाम तमः कुर्याट्रेचपूरककुम्भकः ।।
प्राणापानसमायोगः प्राणायामः प्रकीर्तितः ।
।

·३१७
भा. प्रणवयात्मकं गार्गि रेपूरककुमाकं ॥
तदेतत् प्रणवं विद्धि तत्वरूपं प्रवीम्यहं।
यदेदादी स्वरः मौलो वेदान्तेषु प्रतिष्ठितः ।।
तयारन्तं तु यद्गार्गि वर्गपञ्चकपञ्चमं ।.:
रेषकं प्रथमं विद्धि द्वितीयं पूरक विदुः ॥
द्वतीयं कुम्भक प्रमाणायमस्त्रिरात्मकः ।।
प्रयाणां कारणं ग्रह भारूपं सर्वकारण।
रेघ: कुम्भको गार्गि सृष्टिस्थित्यात्मकावुभै ।
कुम्भकस्लथ संहारः कारणं योगिनामिह ।
पूरयेत् पोडशेगोरापादतलमस्तक ।
भावेदांत्रिंशः पयानेचयेत् सममाधिमः ।
सम्पूर्णकुगावडायुगों यथा भूद्धिदेशतः ।।
दुम्भकं धारणं गार्गि चतु:यथ्या तु मात्रया।
श्पयस्तु वदन्यन्ये प्राणायामपरायणाः ||
पविचभूताः पूतान्त्राः प्रभजनजये रताः ।
नवादा कुम्भकं कृत्वा पत:पक्ष्या माथा ॥
रेचयेत् पोडौमावेनासेन केन सन्दरि ।
तयोच पुरयेद्दा भनेः पोखममात्रया ।।
माणम्यायमनन्त्वेवं वयं कुर्याजयी वमः।
पञ्च प्राणा: समाख्याता वायवः पाएमाश्रिताः।
प्राणे मुख्यतमम्नेषु सर्वप्राणमतां सदा ।
प्रोष्टनासिकयोर्मध्ये पदये गाभिमण्डले ॥

·-उ• प्राणान् प्रपीयेह म युत्ताचेष्टः क्षीणे प्राणे नासिकयोच्छनीतः। दुष्टावयुतामिव वाहमेनं विद्वान् मनोधारयताप्रमतःnen समे भुवो शर्करावद्विालुका- श्वे भा• पादाङ्गुष्ठाश्रितं चैव साङ्गेषु च तिष्ठति। नियं घोडासयाभिः माणयामं ममभ्यमेत् ॥ मनमा प्रार्थितं याति सर्वप्राणमयो भवेत् । प्राणायामैईहे दोषान धारणाभिश्व किल्विमान । प्रत्याराव संमतें ध्यानेनानोवरान् गुणान् । प्राणायामशतं साला यः करोति दिने दिने । मातापिट गुरुतोऽपि त्रिभिर्यपाइति ॥ ८ ॥ तदेतदाह ॥ माणनित्यदिना ॥ प्राणान् प्रपोय देहयुको नात्यश्नत इति श्लोकोकाटा यस्य स भयुक्त- घेटः । सोणे विहान्या तनुत्वं गते मनसि नामि- कायाः पुटाभ्यां मनैः शनैरुस्मृजेन् न मुखेन । मुखेन मुक्तान्या वाघु अनिष्टाय गर्भनामिकयात्मृजेंदिति । उदात्ताधाः सूतं रथानामिव मनने मनी धारयेता ममत्ता प्रणिश्तिात्मा च॥८॥ समेति ॥ ममे निमोनतरहित देशे। ची पद्धे। धरावशिवानुकाविवर्जिताएकरापरेपला:यानु- ·, विवर्जिते शब्दजलाश्रयादिभिः । मनोऽनुकूले न तु चक्षुपीउने गुहानिवाताश्रयणे प्रयोजयेत् ॥ १० ॥ नीहारधूमाकी निनानलानां खद्योतविद्युत् स्फटिकशशिनां । एतानि रूपाणि पुरःसराणि ब्रह्मण्यभिवतिकराणि योगे ॥११॥ मे मा कामपूर्ण । तथा शब्दजलाअयादिभिः । शब्दः कल- शादिध्वनिः । जस्ले मर्चना प्युपभोग्यं । मण्डप पायथः । मनोऽगुतले मनोरमे चतुःपीउने प्रतिपाद्याभिमुखे। छान्दमा विमर्गलोपः । गुहानिवाताश्रयणे गुहायामे- कान्ते निवाते समाश्रित्य प्रयोजयेत् प्रयुचीत चित्त परमात्मनि ।। १.॥ दामी योगमन्यस्यताऽभिव्यक्षिचिनानि वक्ष्यन्ते गोहार इत्यादिना ।। नीहारस्तुपारः । तइत् प्राणैः ममा चित्तवृत्तिः प्रवर्तते नता धूम दवाभाति । ततोऽर्क एवाभाति । नतो वहिरिवाऽत्यु वायुः प्रकागदहनः प्रवर्त्तते । वाह्मवायुरिव मञ्जभितो बलवान् विजृम्भते । कदाचित् खद्योतषचितमिवान्तरिक्षमालक्ष्यो । विद्यु- दिव रोचिष्णु प्रवर्तते। रास्फटिकातिः कदाचित पूर्षभिवत । एतानि रूपाणि योगे क्रियमाणे प्रम- ·३२० .उ.पृथ्व्याप्यतेजोऽनिलखे समुत्थिते पश्चात्मके योगगुणे प्रवृत्ते 1 नातस्य रोगो न जरा न दुःखं प्राप्तस्य योगाग्रिमयं शरीरं ॥ १२ ॥ लघुत्वमारोग्यमलोलुपत्वं वर्णप्रसादाः स्वरसौष्ठवञ्च । गन्धः शुभो मूत्रपुरोपमल्पं योगप्रवृतिं प्रथमां वदन्ति ॥ १३॥ ओमा प्याविष्क्रियमाणे निमित्त पुरःमरांख्ययगामीनि । तथा परमयोगसिद्धिः ॥११॥ पृथ्वीति । पृथ्यप्तेजोऽनिलखे पृथिव्यादीनि भूतानि दन्दैकवद्भावेन निदिन्यन्ना नेषु पञ्चस भूतेषु समुत्थितेषु पञ्चात्मके योगमुणे प्रवृत्त इत्यस्य व्याख्यानं । कः पुन- योगगुणः प्रवर्तते। पृथिया गन्धः । तथाऽभो रमः । एवमन्यत्र ।। उ। ज्योतिमती स्पर्भवती तथा रसवती पुरा। गन्धवत्यपरा प्रोता चतस प्रवृत्तयः॥ श्राम योगप्रवृत्तीनां यकापि मवर्तते। प्रयोग तं प्राजोगिनो योगचिन्तकाः॥१२॥ सयुवमिति । न तस्य योगिनो रोमाञ् ज्यराद् दुःखममानर्म वा भवति । कस्म । प्राप्तस्य योगानिमयं ·३२१ शे उ• यथैव विम्वं मृदयापलिप्तं तेजोमयं भ्राजते तत् मुधातं। तद्वात्मतत्वं प्रसमीक्ष्य देही एकः कृतार्थी भवते वीतशोकः ॥ १४ ॥ यदात्मतत्वेन तु ब्रह्मतत्वं दीपोपमेनेह युक्तः प्रपश्येत् । अजं धुवं सतत्वेर्विशुद्ध ज्ञात्वा देवं मुच्यते सर्बपाशेः ॥१५॥ -- श्वे भा गरीरं। योगामिममुरादोपकलापं शरीरं प्राप्तस्य । स्पयमन्यत् ।। १३॥ किञ्च । यथैवेनि ॥ यथैव विम्यं मौवर्ण राजतं वा मृदयोपलिप्तं मदादिना मलिनीकृतं पूर्व पश्चात् सधात मुधातमिायमिन्नर्थे सुधातमिति छान्दर्भ । अग्न्यादिना विमतीत जामयं भाजने । तदा तदेव पात्मतत्वं प्रसमीक्ष्य इष्टा एको न दिनीयः शतार्थो भवते वीत- शोकः। परेपो पाठे तत्मतत्त्वं मममीक्ष्य देहीति । तत्राणयमेवार्थः ।। १४ ॥ कथं शाला पोतोको भवतीत्याइ। यदेति ॥ यदा यस्थामवम्यायामात्मतत्त्वेन खेनात्मना। किविशिष्टेन दोरोपमेन दीपस्यानोयेन प्रकाशस्वरूपेण ब्रह्मतत्त्वं प्रप- श्येत् । तुभन्दोऽवधारणे। परमात्मानमात्मने जानी- ·ये.उ. एष हि देवः प्रदिशोऽनुसबीः पूर्वी हि जातः स उ गर्ने अनः । स विजातः स जनियमाणः प्रत्यजनांस्तिष्धति सर्वतोमुखः ॥ १६ ॥ यो देवानी योऽप्सु यो विशंभुवनमाविवेश। य ओषधीषु यो वनस्पतिपु तस्मै देवाय नमो नमः॥ १७॥ वेताशूतरोपनिषत्सु द्वितीया ऽध्यायः॥२॥ वेभा यादित्यर्थः । उकश्च । तदात्मानमेवावेदई ब्रह्मा- मोति । कीदृशं । अन्यस्मादजायमानं। ध्रुवं अप्रच्युतख- रूपं मतत्वैरविद्यातत्काविरुद्धं असंस्पृष्टं शाला देवं मुच्यते मयंपाचैरविद्यादिभिः ॥ १५ ॥ परमात्मानमात्मतत्वेन विजानीयादित्युझं नदेव भावयन्नाइएष हीति॥ एष एव देवः प्रदिशः प्राचाद्या दिश उपदिशय माः पूर्वा हिजातः सर्वमाद्धिरण्यग- भात्मना उ गर्भ अन्तर्वर्तमानः स एव जातःभिसाम अनियमाणोऽपि च एव सर्वाश्च जनान् प्रत्यङ् तिष्ठति सर्वप्राणिगतानि मुखानि त्रस्येति सर्वतोमुखः ॥१६॥ ददानों योगवत् साधनानराणि नमस्कारादीनि कर्तव्यत्वेन दयितमाह । यो देव इति ॥ यो विश्वं भुवन भुवनविरचित संसारमण्डलमाविवशाच औषधीषु ·वे उ० य एको जालवान् देशित दशिनीभिः सबॉल्लाकानीशित देशनीभिः । य एचैक उजवे सम्भयेच य एतद्विदुरमृतास्ते भवन्ति ॥ १ ॥ एवो हि रुद्रो न द्वितीयाय तस्थुर्य इमालोकान् ईशत ईशिनीभिः । वे भा शाल्यादियु वनस्पतिषु अश्वत्यादिपु नौ विश्वात्मने भुवनमूलाय परमेश्वराय नमो नमः । दिर्वचनमाद- रार्थ अध्यायपरिसमाप्यर्थच ॥१७॥ इति श्वेताश्वतरो- पनिपनाये दिनीयोऽध्यायः ॥ २॥ कथमदितीयस्य परमात्मन ईशित्रिमितव्यादिभाव इत्याशया। य एक इति ॥ य एकः परमात्मा म जालवान् जालं माया दुरत्ययत्वात् । तथा चाइ भग- वान्। मम माया दुरत्ययेति। तदा तदस्याऽरतीति जा- लवान् मायावीत्यर्थः । ईशते ई मायोपाधिः मन् । कैरोशिनीभिः स्वशक्निभिः । तथाचति । ईशित दैशि- नीभिः परमशनिभिरिति । कान् मीनाकानीथित ईभिगोभिः । कदा उगवे विभूतियोगसम्भवे प्रादुर्भावे च एनदिदुरसता मरणधर्मा भवन्ति ।। १ ।। कस्मात पुनालवानित्याशझ्याह । एको होति । हिशब्दो यस्मादर्थे । यस्मादेक एवं रुद्रः खतो न हि- ·शे उ-प्रत्यड्जनांस्विष्ठति सञ्चुकोपासकाने संसृज्य विशा भुवनानि गोपाः ॥२॥ विशूतयशुरुत विशुतोमुखो विशुतो बाहुस्त विश्तस्पात् । सं बाहुभ्यां धमति सम्पतत्र- द्यावाभूमी जनयन् देव एकः ॥ ३ ॥ वे भा तीयाय वस्वन्तराय तस्युर्ब्रह्मविदः परमार्थदर्शिनः ।। उतश्च । एको रुद्रो न द्वितीयाय तस्कुरिति । य दमा- नोकानीपते नियमयति इह ईगिनीभिः । सवांच जनान् प्रति अन्नरः प्रतिपुरुषमवस्थितः । रूपं रूपं प्रतिरूपणे वभवेत्यर्थः । किश्च । सञ्चुकोपान्तकाले मल- यकाले । किं कृत्वा संसृज्य विश्वा भुवनानि गोपा गोप्ता भत्ता । एतदुर भवति । अदितीयः परमात्मा । न चाऽभी कुम्भकारवदात्मानं केवलं मृत्पिण्डम्यानीय- मुपादानकारणमुपादत्ते किं तर्हि स्वशक्तिविक्षेपं कुर्वन् सटा नियन्ता वाभिधीयत इति उत्तरो मन्त्रः ॥२॥ नस्यैव विराडात्मनावस्यानं तत्सत्वं प्रतिपादयति। विश्वतयचुरिति । सर्वप्राणिगतानि चतुंयस्येति विश्व- तयः । अत: स्वेछयैव मर्खच चक्षुरूपादी सामर्थ्य विद्यत इति विश्वत यक्षुः । एवमुत्तरत्र योजनीयं ।

·२२५ थे. उन्यो देवानां प्रभवयोगवा विशाधिपो रुद्रो महर्षिः। हिरण्यगर्भ जनयामास पूर्व स नो बुधा शुभया संयुनतु ॥ ४ ॥ या ते रुद्र शिवा तनूरपोरापापकाशिनी । भामं बाहुभ्यां धमति संयोजयतीत्यर्थः । अनेकार्थलाद्धा- दूनां । पक्षिणं धमति विपदी मनुय्यादींश्च पतत्रैः। किं कुर्वन द्यावाप्रथिवी जनयन् देव एको विराज सरवानित्यर्थः ॥ ३॥ इदानों तस्यैव सूत्राष्टिं प्रतिपादयन् मन्नगभि- तं प्रार्थयते । यो देवानामिति ॥ यो देवानामिन्द्रा- दीनां प्रभवतुरुनवहेतुय । उद्भवे विभतियोगः । विश्वस्याधियो विश्वाधियः पालयिता । महर्षिः । महा- थासापिथेति महर्षिः सर्वज्ञ इत्यर्थः। हित रमणी- यमत्युचलं ज्ञानं गोऽन्तःसारो यस्य न जनयामाम पूर्व मादी । म नोऽस्मान् बुद्ध्या भया संयुनल पर- मपदं प्राप्नुयामिति ॥ ४॥ पुनरपि तस्य स्वरूपं दर्शयन्नभिप्रेतमर्थ मार्थयते मन्तदयेन। या ते रुद्र इत्यादि ।। हे रुद्र तव या भिवा तनूरपोरा। उकं तथा च तस्यैते तनुवा घोराऽन्या शिवाऽन्येति । अथवा शिवा शुद्धा अविद्याताकार्यवि- ·मे उ तया नस्तनुया शन्त मया गिरिशमाभिचा- कशीहि147 यामिषु गिरिशन्न हस्ते विभयंस्तवे । शिवां गिरिजतांकुर माहिएसीः पुरुषं जगत ततः परं ब्रह्म परं बृहन्तं यथा निवार्य सर्वभूतेषु गूढ़। श्वे मा नि का मच्चिदानन्दायब्रह्मरूपा न तु घोरा अभि- विम्वमिवाहादिनी । अपापकाशिनी स्मतिमात्राघना- मिनी पुण्याभिव्यक्तिकरी। तथा श्रात्मना नोऽस्मान् शन्तमया सुखतमया पूर्णानन्दरूपया हे गिरिशन्न गिरी स्थिला शं सुखं तनोतीनि । अभिचाकमोदि अभिपय निरीचख श्रेयमा नियोजयस्खेत्यर्थः ॥ ५ ॥ किञ्च । सामिपुमिति। यामिपुं गिरिशन्त हस्ते विभर्षि धारयसि अस्तवे जने तेप्तुं भिवां गिरिव गिरि घायत इति। तां कुरु मा हिंसीः पुरुषममदीयं जगदपि वरनं पुरुष भाकारं ब्रह्म प्रदर्शयेत्यभिप्रेतमधं प्रार्थित- वान् ॥ ६॥ दूदानों तस्यैव कारणात्मनावम्यानं दर्शयन् शाना- दमतलमाह । ततः परमिति । ततः पुरुपयुकाजगतः परं कारणवात् कार्यभूतस्य प्रपञ्चस्य व्यापकमित्यर्थः । अथवा ततो जगदात्मनो विराजः परं । किं तद्रहा

·३२०
गे.उ.विस्यक परिवेष्टिनारं
देशं तं ज्ञात्वाऽमृता भवन्ति ॥ ७॥
वेदाहमेतं पुरुपं महासं
आदित्यवर्ण तमसः परस्तात् ।
तमेव विदित्याति मृत्युमेति
नान्यः पन्था विद्यतेऽयनाय ॥ En
वे भा-परं बदन्तं ब्रह्मणे हिरण्यगात् परं हन्तं मध्या-
पित्वात् । यथानिकायं यथाशरीर । मर्वभूतेषु गूळ
अन्तरयस्थित। विश्वासीक परिवेगितारं भर्वमन्तः कृत्वा
खात्मना मध्ये याप्याऽवस्थिसमीनं परमेश्वर ज्ञावा
उस्मृता भवन्ति ॥७॥
इदानीमुक्तमथै द्रढयितुं मन्चगनुभवं दर्शयिता
पूर्णानन्दादिनीयमधामपरिधागादेव परमपुरुषार्थ-
प्राप्तिनान्येनेति दर्शयति । वेदाइममिति । नेद जाने
नमेनं परमात्मानं । अर्थतं प्रत्यगात्मानं साविणं ।
किं । पुरुषं पूर्ण महान्तं सर्वात्मत्वात् । श्रादित्यवर्स
प्रकाशरूपं तममाऽज्ञानात् परस्तात् तमेव विदिवा
तिमृत्युमेति मृत्युमायेति। कस्मादम्मानान्यः पन्या वि-
चतेऽयनाय परमपद प्राप्तये ॥८॥

·३२८ श्रेउ यस्मात् परं नापरमस्ति किञ्चित् यस्मानाणीयो न ज्यायोऽस्ति किञ्चित् । वृक्ष व स्तब्धो दिवितिष्ठत्येक स्तेनेदं पूर्ण पुरुषेण सर्व ॥ ६ ॥ ततो यदुतरतरं तदरुपमनायं । य एतद्विदुरमृतास्ते भवन्त्य- थेतरे दुःखमेयापियति ॥१०॥ भा. कलात् पुनस्तमेव विदित्वाऽतिमृत्युमेतीत्युच्यते । यस्मादिति ॥ परमात् परं पुरुषात् परमुन्धष्टमपरमन्य- सास्ति यस्मात्राणीयोऽणुतरन्न ज्यायो महत्तर वास्ति वृक्ष व स्तन्धी निथला दिवि द्योतनात्मनि खे महिम्नि शिष्ठत्येकोदितीयः परमात्मा तेनाऽद्वितीयेन परमा- 'स्मना इदं मध्य पूर्ण नैरन्तर्येण घ्याप्तं पुरुषेण पूर्णेन सर्व- मिदं भवें ॥८॥ दामी प्रमणः पूर्वोककार्यकारणतां दर्शयन् शामिमाममृतत्वमितरेषाच संसारित्वं दर्शयति । तत इति तन इदंशब्दवाथानगत उत्तरतरं कारणं तमोऽयुत्तर कार्यकारणविनिर्मुक्तं मधीवेत्यर्थः । तदररूप रूपादिरदिनं अनामयं आध्यात्मिकादितापत्रयर- हितवात् । य एतदिदुरम्मतवेमाऽहमस्मीति अग्रता .

·से 3 सदीननशिरोयौवः सर्वभूतगुहाशयः । सर्वव्यापी स भगवान् तस्मात् सर्वगतः शिवः ११॥ महान् प्रभुई पुरुषः सत्त्वस्यैष प्रवर्तकः । सुनिर्मलामिमां प्राप्तिमीशानो ज्योतिरययः ॥ १२॥ ने भा० अमरणत्वधर्मास्ते भवन्ति । अथेतरे ये न विदुःखमे- वापियन्ति ॥१०॥ दानों तम्यैव धात्मत्वं दर्शयति । सधाननेति ।। मायाननानि मिमि ग्रीवाशास्येति माननशि- रोग्रीवः । मर्चषां भूतानां गुदायां बुद्धी शेम इति मतगुहाशयः । मर्च यापी म भगवान ऐश्वर्यादिन- मरिः। उक्तन। ऐश्वर्यस्य समग्रस्य वीर्यम्य यामः श्रियः। जानवैराग्ययोचैव पणां भग इतोरणा ॥ भगवति यसादेवं तमात् मयंगतः शिवः ॥ २१ ॥ महानिति ॥ महान् प्रभुः समर्थ ने मिसयेन जगदुदयस्थितिसंहारे सत्त्वस्यान्तःकरणस्यैष प्रवर्तकः मेरथिता । किमर्थमुद्दिश्य सुनिर्मलामिमा खरूपाव- भ्यालक्षणां माप्ति परमपदप्राप्ति ईशाम ईशिता ज्योति:- परिसट्टा विज्ञानप्रकाशः । श्रव्ययोऽविनाशी ॥ १२ ॥ किंश्च ।

·३३०
उ• अङ्गमात्रः पुरुपान्तरात्मा
सदाजनानां हृदये सनिविष्ठः ।
हृदा मन्वीशो मनसाभिक्लप्स
य एतद्विदुरमृतास्ते भवन्ति ॥ १३॥
महसूशीषी पुरुषः सहश्राक्षः सक्षश्रपात् ।
स भूमि विश्तो वृत्वा अत्यतिष्ठद् दशाङ्गुलं
॥ १४ ॥
श्वेमा• अङ्गुइमाचेति ॥ अङ्गहमाचोऽभिव्यक्तिस्यानपद-
यसपिरपरिमाणापेक्षया । पुरुषः पूर्णत्वात् परिचय-
भादा । अन्तरात्मा सर्वस्थाऽन्तरात्मभूतः स्थितः । मदा
जनानां ददये सन्निविष्टः हृदयस्येन मनसाऽभिगुन्नः ।
मन्धोधी ज्ञानेशः । य एतहिदुरम्मतास्ते भवन्ति । पुरु-
पोऽन्तरात्मेत्युकं ॥ १३ ॥
पुनरपि सर्वात्मानं दर्भयति । सहस्रीति ॥ मज़स्य
ताबन्मात्रवप्रदर्शनार्थ । उताच । प्रथयारोपापवादाभ्यां
निश्रपञ्चं प्रपश्यत इति । सहस्रायनन्नानि शोपाय-
स्पेति सहसभीषी । पुरुषः पूर्वः । एवमुत्तरच योज-
नीयं । म भूमि भुवनं सर्वतोऽन्तर्वयि हवा व्याप्यात्य-
तिद् अतीय भुवनं ममधितिइति । दशाङ्गुल अनन्त-
भपारमित्यर्थः । अथवा नाभेपरि दशाङ्गुल हदयं
तत्राधितिष्ठति ॥ १४॥

·थेउ पुरुष एवेदर सर्वं यद्भूतं यच्च भयं । उतामृतत्वस्येशानो यदनेनातिरोहति ॥१५॥ सर्वतः पाणिपादनत् सीता क्षिशिरोमुखं । सर्वतः अतिमलाये सचमावृत्य तिष्ठति ॥१६॥ सर्बेन्द्रियगुणाभासं सर्वेन्द्रियविवर्जितं । श्वेमा० मनु सात्मत्वे सप्रपञ्च ब्रह्म स्थान तयतिरेकेणाभा- वादित्याह । पुरुष एवेदमिति॥ पुरुष एवेदं मचा यत्न यच भयं । यदन्नेनातिरोहति । यदिदं दृश्यते वर्तमान यतं यच्च भव्यं भविश्यत् । किञ्च । उनाटतत्वस्येशानो श्रमरणधर्मत्यस्य कैवल्यस्य ईशानः । यच्चाबेनातिरो- हति यद नस्य ईशामः ॥ १५ ॥ पुनरपि निर्विशेष प्रतिपादयितुं दर्शयति । मर्मत इति॥ सर्वतः पाण्यः पादाक्षेति मतः पाणिपादं नन्। मयताऽचीणि शिरांसि च मुखागि च यस्य तत् मनेो विशिरोमुखं । श्रुतिः श्रवणमस्येति श्रुतिमत् । लोके निकाये मर्चमात्य मंव्याय तिष्ठति । उपाधिभूतपाणि- पादादीन्द्रियाधारोपणानेयस्य नताशा माभूदि- त्येवमर्थगुत्तरतो गन्तः ॥ १६ ॥ सन्द्रियेति ॥ सर्वाणि च तानीन्द्रियाणि ओषा- दोनीन्द्रियाणि अनःकरणपर्यनानि मन्द्रियग्रहणेन मन्ने। अनाकरणवधिःकरणोपाधिभूतः सन्द्रिय- ·३३२ उ•सर्बस्य प्रभुमीशानं सर्वस्य शरणं बृहत् ॥१७॥ नवद्वारे पुरे देहो हासो लेलायत्ते वहिः.1 वशी सर्वस्य लोकस्य स्थावरस्य वरस्यव॥१६॥ अपाणिपादा जवना यहीता पश्यत्यचक्षुः स शृणात्यकाणः । श्वेभा० गुणेरध्यवमायमङ्कल्पश्रवणवदाभामत इति सबैन्द्रिय- गुणाभामं । सर्वेन्द्रियैवी वृतमिव तज्ज्ञेयमित्यर्थः । ध्या- यतीव लेलायतीवेति श्रुतेः । कस्मात् पुनः कारणात्त- ध्याश्तमिवेति गृह्यत इत्याह । मर्चेन्द्रियविवर्जितं मर्च- कारणरहितमित्यर्थः । अतो न च करणयापारात्तं तज्ज्ञेयं । मलस्य जगतः प्रभुमीमानं । भयस्य भरणं परायणं इत् कारपञ्च ॥ १७ ॥ किञ्च ।। नवदारेति । नवद्वारे शिरसि मतदाराणि दे अवाची पुरे देही विज्ञानात्मा भूत्या कार्यकारणा- पाधिः मन् ईमः परमात्मा इन्य विद्यात्मक कार्यमिव लेस्लायते चलति वहिविषयग्रहणाय । बशी सर्वस्य लोकस्य स्थावरस्य परस्य च । एवं तावत् सव्वात्मकं प्रमा प्रतिपादित ॥ १८॥ अथेदानों निर्धिकारानन्दस्वरुपेणानुदितानस्तमितं मामात्मनावस्थितं परमात्मानं दर्शयितुमाह। अपा- णिपाद ति॥ नास्य पाणिपादावित्यपाणिपादः । अथ ·शे.अ.स वेति वेद्यं न च तस्याऽस्ति वेला तमाहुरग्यं पुरुषं महान्तं ॥ १६॥ अणोरणीयान् महत्तो महीयाना त्मा गुहायां निहितोऽस्य जनाः। तमनातुं पश्यति बीतशोको धातुः प्रसादान्महिमानमीशं ॥ २०॥ वे भा जवना दूरगामी। पीता पाण्याद्यभावेऽपि मर्मयाही। पश्यति ममचक्षुरपि मन् । ग्टोत्यकर्णेऽपि । स वेत्ति वैचं सर्वशताद अमनस्कोपि । न च तस्यास्ति वेत्ता मान्याताऽस्ति द्रोति श्रुतेः । तमाजरच्यं प्रथमं मर्च- कारणत्वात् पुरुषं पूर्ण महान्तं ॥१८॥ किञ्च ॥ अणोरणीयानिति॥ अणेः सुमादयणीया- नणुतरः। महतो महत्त्वपरिमाणान् महीयान् गत्तरः। म चात्माऽस्य जन्ताहादिसम्बपर्यन्तस्य प्राणिजा- वस्य । गुहायो हद निहित श्रात्मभूतः म्यित इत्यर्थः। नमात्मानं अफतुं विषयभोगमन्परहितमात्मनो म- हिमानं कर्मनिमित्तद्धिक्षयरहितमीशं पश्यत्ययम- इमरमीति माशाजानाति यः स वीतशोको भवति । केन त पम्मति । धातरीश्वरस्य प्रमादात् । प्रसन्ने हि परमेश्वरे तयाथाम्यमानमुत्पद्यते । अयवेन्द्रियाणि धातवः शरीरस्य धारणात् तेषां प्रमादादिषयदोष ·२३४ शेउ वेदाहमेतमजरं पुराणं सवात्मानं सर्वगतं विभुत्वात् । जन्मनिरोधं प्रवदन्ति यस्य । ब्रह्मवादिनाऽभिवदन्ति नित्यं ॥ २१ ॥ इति वेताशूतरोपनिषत्सु तृतीयोऽध्यायः॥३॥ ॐ तत् सत् ॐ ॥ । ॥ वे भा घलाद्यपनयनात् । अन्यथा दुर्विज्ञेय आत्मा कामिभिः प्राकृतपुरुषैः ॥ २० ॥ . उत्तमर्थ द्रढयितुं मन्त्रदुगनुभवं दर्शयति ॥ वेदा- हमेतमिति ॥ वेद जाने हमेतमजरं विपरिणामधर्म- वर्जितं । पुराणं पुरातनं। सामानं सर्वेषामात्मभूतं। सर्वगतं विभुत्वाद् आकाशवड्यापकलात् । यस्य च जना- मिरो, उत्पत्त्यभावं प्रवदन्ति ब्रह्मवादिनो हि नित्यं । पटोऽर्थः ॥२१॥ इति श्वेताश्वतरोपनिपङ्कायो श्रीशङ्कर- रभगवतः कसा रतीयोऽध्यायः ॥ ३॥ ॐ तत् मत् ॐ ॥

·मे उ•य एवोऽवणी बहुधा शतियोगाद वणीननेकान् निहिताथी दधाति । विचेति चान्ने विशुमादी स देवः स नो बुधा शुभया संयुनतुः १ ॥ तदेवागिस्तदादित्यस्तदायुस्तदु चन्द्रमाः । तदेव शुव्रांतस तदापस्तत् प्रजापतिः ॥२॥ • भा• गइनसादस्वार्थस्य भूयो भूयो वक्रय इनि चतु- थोऽध्याय भारभ्यते। य एक इति । य एकोऽहितीयः परमात्मा । अवर्णो जात्यादिरहितो निर्विशेष इत्यर्थः। बहधा नानाशक्तियोगावीननेकाम् निहितार्थी यही- तप्रयोजना स्वार्थनिरपेक्ष इत्यर्थः । दधाति विदधाति प्रदः। विचैति व्येति च अन्नो लयकरते च । चशब्दादेति मध्ये एति यस्मिन् विश्वं स देवो चोतनखभावो विज्ञा- नेकरम इत्यर्थः । स नोऽस्मान् भया बुझा संयुना संयोजयतु । यस्मात् म एव सटा तस्मिन्नेव च लयं तस्मात् म एव मय ॥ १ ॥ न ततो विभकामस्तोत्याइ मन्त्र त्रयेण । देवेति ॥ तदेवात्मतत्वमग्निः । तदादित्यः। एवभब्दः स च मम्ब- भ्यते । तदेव शामिति दर्धनात् । गेषज। तदेव गुर्फ शुद्धं अन्यदपि दीप्तिमन्नववादि नद्धिरण्यगर्भ प्रात्मा तदापः म प्रजापतितिराहात्मा ॥३॥ v2 ·गे.उ• त्वं स्त्री त्वं पुमानसि त्वं कुमार उत वा कुमारी। त्वं जीणों दण्डेन वश्यसि त्वं जातोभवसि विश्वतो मुखः ॥ ३ ॥ नौनः पता हरितो लोहिताक्षस तउिहर्भ मृतवः समुद्राः । अनादिमन्वं विभुत्वेन वर्तसे यता जातानि भुवनानि विश्वा ॥ ४ ॥ 'अजामेकां लोहित कृष्णवणी ववीः प्रजाः सृजमानां सरूपां । भा. बमेवेति सर्वत्र सम्बध्यते स्पयो मन्त्रार्थः ॥३॥ नीखेति ॥ त्वमेव नीलः पतङ्ग भ्रमरः । पतनाह- छतीति पतङ्गः। हरितो लोहिताक्षः मुकादिनि- मटाः प्राणिनस्वमेवेत्यर्थः । तडिगी मेघः। एतवः समुद्राः । यस्मात्वमेव सर्वस्यात्ममतस्तस्मादनादिस्व- मेव। त्वमेवाद्यन्नमृन्यः। विभुत्वेन व्यापकत्वेन यतो जा- तानि भुवनानि विश्वानि ॥ ४ ॥ पदानों तेजोऽवनलक्षण प्रति छान्दग्योपनिषत्-. अमिडामजरूपकल्पनया दर्शयति । प्रजामेकामिति ।। अजां प्रकृति लोहितगुमवणं तेजोऽधनलक्षणां वहीः * एचपामिनि माराघाप्यममतः पादः।

·३२७ -उ.गजा स्नेको जुषमाणाऽनुशेते जहात्येनां भुक्तभोग्यामजान्यः ॥ ५॥ हा सुपणी सयुजा सखाया समानं वृक्षं परिषस्वजाते । तयोरन्यः पिप्पलं स्वादत्य- नशनन्याडभिचाकशीति ॥६॥ श्रेभा प्रजाः सृजमानामुत्पादयन्तों ध्यानयोगानुगतदृष्टा देवात्मपनि मरूपां समानाकारां । जो टेको विज्ञानात्मा । अनादिकामकर्मविनापितः स्वयमातानं मन्यमानो जुषमाणः मेवमानोऽनुशेने भगते । अन्य प्राचार्योपदेशप्रकाशावमादिताविद्यान्धकारो जहाति त्यजति ।।५।। इदानीं सूत्रता परमार्थवखवधारणार्थमुपन्यस्थेने हा इति ॥ दाद्वी विज्ञानपरमात्मानी। सुपण स्थपती शोभिनपतनी शोभनगमनी सुपणी पक्षिमामान्याहाना पल मयुजा मयुजी मज़दा संयुको । सखाया मखायो समानाख्यानो समानाभिव्यक्रिकारणी । एवम्भूता मन्ती समानमेकं वृक्षं वृक्षमिवोकेदसामान्यादृक्ष शरीरं परिषस्वजाते परिय्यतवन्तो ममाश्रितवन्ता एती । तयोरन्योऽविद्याकामवासनाश्रयलिङ्गोपाधिर्मि- ज्ञानात्मा पिप्पलं कर्मफलं सुखदुःखलक्षणं स्वाद - ·शे उ• समाने वृक्षे पुरुषो निभयो अनीशया शावति मुखमानः । जुष्टं यदा पश्यत्यन्यमीशमस्य •मा अनेकविचित्रवेदनाखादरूपमति उपभुके। विवेकतो उनग्नबन्यो नित्यशबुद्धमुकखभावः परमेश्वरोऽभि- चाकमोति ममपि पश्यन्त्रास्ते ॥६॥ तवं सति समाने वृचे शरीरे पुरुषो भाका अवि- घाकामकर्मफलरागादिगुरुभाराकान्तोऽसावुरिव मध्या जलनिमनो निशयेन देशात्मभावमापन्नोऽयमेवाई- मुष्य पुत्रो ऽस्य नप्ता शमः स्यूतो गुणवान् निर्गुणः सुखी दुःखीत्येवंप्रत्ययो नान्योऽस्मादिति जायते वियते संयु- ज्यते च समधियान्व। तोऽनीश्या न कस्यचित् सम- योऽई । पुचो मम नटो मुना मे भाया कि मे जीवितेन इत्येवं दीनभावोऽनीशया मोचनि मन्तप्यते मुहमानो इकरनर्थप्रकारैरविवेकतया विपिचतामापधमानः म एव प्रेतत्तिर्यड्मनुष्यादियोनिबापतन् दुःखमापनः कदाचिदनेकजन्ममुद्धधर्ममञ्चयगनिमित्त केचित् प- रमकारणिका दर्शितयोगमाऽहिंसामत्वमार्यम्- प्रत्यागममाहितात्मा सन् गमादिमम्पन्नो जुष्टं सेवि- नमकयोगमागैर्यदा यस्मिन् काले पश्यति ध्याय- मानोऽन्यं वृक्षोपाधिलपणादिसतममंधारिणं अग- ·उमहिमानमिति वीतशोकः ॥ ७ ॥ ऋचा अक्षरे परमे व्योमन् । यस्मिन् देवा अधि विश्वे निषेदुः । यस्तन वेद किमृचा करिषति य इनदिदुस्त इमे समासतेntn छन्दांसि यज्ञाः वातवो व्रतानि - श्वेभा नायाद्यसंस्पृष्टं सोनारं परमात्मानमीशं अयमह- मस्मि श्रात्मा सर्वस्य समः सर्वभूतान्तरम्या नेतरो ऽविधाजनितोपाधिपरिच्छिनो मायात्मेति विभूति मधिमानं चेति जगद्रूपमस्यैव महिमा परमेश्वरस्पति यदैवं पश्यति तदा वोतोको भवनि सर्वसमाच्छोक- मागरादिमुच्यते कृतकृत्यो भवतीत्यर्थः । अथवा जुएं यदा पश्यत्यन्यमीशं अस्यैव प्रत्यगात्मनो महिमानमिति तदा वीतगोको भवति ॥ ७ ॥ इदानों नदिदः कृतार्थता दर्शयति । मुच इति । वेदचयनिधी वेदत्रयवेद्ये प्रवरे परमे व्योमन् व्योन्या- कामकल्पे यस्मिन् देवा अधि विश्वे निषेदुः आश्रिता- विहन्ति । यस्तं परमात्मानं न वेद किटचा करियति। य दत्तदिदुस्तदमे ममासने शतास्तिष्ठन्ति ॥ ८ ॥ इदानीं तस्यैवाचरस्य मायोपाधिकजगत्मपत्वं तनि- मित्तत्वं भेदेन, दर्शयति । छन्दांसीति । छन्दांसि ·३४० . शेउ भूतं भयं यच्च वेदा वदन्ति । यस्मान् मायी मृजते विश्वमेतत् तस्मिंघान्यो मायया मनिरुद्धः ॥ ६ ॥ मायान्तु प्रकृति विद्यान् मायिनन्त महेश्वरी श्वेभाग्यशुमामाचा निरमाया वेदा वेदय ज्ञादयो यूप- सम्बन्धरहितविहितक्रियाय । यज्ञा ज्योतिशोमादयः फतवः । प्रतानि चान्द्रायणादीनि । भूनं अनीतं । भयं भविष्यत् । यदि तयोर्मध्यवर्ति वर्तमार्ग सूचयति । चशब्दः समुपयार्थः । यज्ञादिसाये कर्मणि अपचे भूनादौ च वेदा एव मानमित्येतद् वदनि। यच्छन्दः सब सम्बध्यते । अस्मात् प्रकृताक्षराद् ब्रह्मणः पूर्वोक समुत्पद्यत इनि सम्बन्धः । अविकारिब्रह्मणः कथं प्रपञ्चोपादानमित्यत शाह । मायीति ॥ कूटम्य- व्यापिस्वशनिवशात् मर्मसष्टत्वमुपपन्नमित्येतत् । विश्व पूनमपञ्चं एजते उत्पादयति । स्वमायया कन्पिते तस्मिन् भूतादिप्रपञ्चे माययैवाऽन्यो वसन् मनिरुद्धः सम्बद्धः मन् विद्यावशगो भूला संसारममुद्रे भ्रमती- त्यर्थः । पूर्वोकायाःप्रकृतेमायावं तदधिष्टाढमचिदा. नन्दरूपनदणस्तदुपाधिवशान्मायित्वञ्च ॥ ८ ॥ चिद्रूपस्य मायावशात् कन्वितावयदभूतैः कार्य- कारणमहातः सन्चे भूरादोदं परिदृश्यमानं जग- ·३४१ उ तस्यावयवभूतेस्तु याप्नं सर्वमिदं जगत् ॥ १० ॥ योयोनिं योनिमाधितिष्ठत्येवो यस्मिन्दिं न च विचति सर्च 1 . श्वेभा याप्तश्चेत्याह । माथान्सिति ।। जगत्प्रकृतित्वेनाध- तात् मर्वत्र प्रतिपादिता मातिमायेवेति विद्यादि- जानीयात् । तुशब्दोऽवधारणार्थः । भवासावीश्वर- थेति महेश्वरतं मायिने मायायाः सत्तास्फूचा दिम दतया अधिष्ठानलेन प्रेरपितारमेव विद्यादिति पूर्वेण सम्बन्धः। तस्य मतस्य परमेश्वरस्य रञ्चाधिष्ठानेषु कम्पितमादिस्थानीयायिकः खावयवैरध्यासद्वारा इदं भूरादि सव्यं व्याप्तमेव पूर्णमित्येतत् । तुशब्दस्वय- धारणार्थः ॥ १० ॥ मायावत्कार्यादियोनेः कूटस्थस्य खशक्तितोऽधि- छाटलं वियदादिकार्याणमुत्पत्तिहेतुवं तेनैव सा- धिष्ठाटत्वोपलक्षितमचिदानन्दवपुषा बहामीत्येकल- ज्ञानाग्मुनिच दर्शयति । यो योनिमित्ति ॥ यो माया- विनिर्मुक्कानन्दकधनः परमेश्वरः । योनि योनिमिति पीपथा मूलप्रकृतिमाया वान्तरमकतयश्च सूचिताः । ताः प्रशनोः मत्तास्फूर्तिप्रदत्वेगाधिष्टाय तिष्ठति अन्त- मिरूपेण । य श्राकामे तिष्ठन्नित्यादिश्रुतेः । एको ऽदितीयः । यस्मिन्मायाधिष्ठातरीश्वरे इदं सने जग-

·शे उत्तमीशानं वरदं.देवमीयं
निवाथ्यमा शानिमत्यनमेति ॥११॥
यो देवानां प्रभवोनवर
“विश्वाधिपा रुद्रो महर्षिः ।
हिरण्यगर्भ पश्यत जायमानं
स नो बुधा शुभया संयुनन्नुः ॥ १२॥ .
।
श्वेमा दुदयसंहारकाले समेति सङ्गच्छते लयं, प्राति ।
पुनः सएिकाले विविधमेति प्राकामादिरूपेण नाना
भवति । तं प्रकृतमधिष्ठातारमोगानं नियंवार । वरदं
मोक्षप्रदं। देवं द्योतनात्मकं । ईचं वेदादिम्नत्यं नि-
चाप्य निश्चयेन ब्रह्मा हमस्मीत्यपरोक्षीकृत्य । सुषुप्यादी
“प्रत्यक्षोछता या मर्वोपरमनक्षणा सार्वजनी शान्ति-
येदमा दर्शिता तो. प्रसिद्धामिमा शान्तिं सर्वदुःख-
विनिर्मुनः सुखैकतानस्वरूयां मुक्तिमिति यावत् । गु-
रूपदिएतत्त्वमादिवाकाजन्य मुखत्वज्ञानेनाविद्यातत्का-
यादिविश्वमायानिवृत्याऽत्यन्तं पुनरावृत्तिहितं यथा
भवति तथा एति एकरसो भवतीत्येतत् ॥ ११ ॥
सूधात्मानं प्रत्यविरतमभिमुखतया वीक्षन्तं परमे-
वरं प्रति अखण्डिततत्त्वज्ञानसिद्धये प्रार्थनामा । यो
देवानामिनि ॥ पूर्वमेवास्य प्रतिपादितोऽर्थः ॥ १२ ॥

·शेउ यो देवानामधिपा यस्मिलोका अधिश्रिताः । य देशेऽन्य विपदयतुष्पदः कस्में देवाय हविषा विधेम ॥ १३ ॥ सूक्ष्मातिसूक्ष्म कलिलस्य मध्ये विश्वस्य स्रष्टारमनेकरूपं । विश्वस्यक परिवेष्टितारं श्वेभा. ब्रह्मप्रमुखानां देवानां स्वामितामाकाभादिलोका- श्रयत्वं प्रमात्रादीनां नियन्तृत्वं बुद्धिद्धिद्वारा सम्यक्- ज्ञानसिद्दार्थ मुमुधुभिः पार्थमानवञ्च परमेश्वर- स्था। यो देवानामधिप इति ॥ प्रशतः परमेश्वरो देवानां प्रमादीनामधिपः स्वामी । यस्मिन् परमेश्वरे मर्चकारणे भूरादयो लोका अधिश्रिता अधि उपरि श्रिता अयस्ता इति यावत् । प्रकृतः परमेश्वरः । अस्य विपदो मनुष्यादेश् चतुष्पदः पश्चादेश्वेशे ईथे। तकार- लोपश्चान्दमः । कसी कायान्दरूपाय । भावोऽपि छान्दमः । देवाय द्योतनात्मने तमे हविषा परपुरी- डाभादिद्रव्येण विधेम परिचरेम । विधेः परिचरण- कर्मण एतद्रूपं ॥ १३ ॥ परस्यातिसमखं जगधने साशिवनावस्थितलं नि- खिलजगत्सयल सात्मकत्वं तत्तादयंजनानां मुक्ति- थेत्येतदहशोधतान् प्रतिपादितं यद्यपि तथापि पुद्धि- भोकार्थे पुनरयाह । समेति ॥ पृथिव्याद्यव्याकृतान्त- ।

·३१४
उ ज्ञात्वा शिवं शानिमत्यन्तमेति ॥ १४॥
स एव काले भुवनस्यास्य गोपा
विश्वाधिपः सर्वभूतेषु गूढः ।
यस्मिन् युत्ता ब्रह्मर्षया देवताय
तमेवं ज्ञात्वा मृत्युपाशांछिनन्ति ॥ १५ ॥
श्वेमा मुत्तरोत्तरं सूक्ष्मसूक्षतरत्वमपेच्येश्वरस्य तदपेनया
सूक्ष्मतमतमाह। समातीति । कलिलस्याऽविद्यानत्-
कार्यात्मकदुर्गस्य गहनस्य मध्ये अन्तःमातिरूपेणाव-
स्थितख भनकादिभिर्मयादिदेवैश्वाधिकारिपुरुपैरया-
मतया प्राप्यत्वं साधनचतुरयादियुतान्मददिना॥१४॥
मोक्षमिद्धिचाइ स एवेति ॥ स एव प्रशतकाले
अतीतकरूपेषु जीवमशितकर्मपरिपाकममये भुवनस्य
गोमा तत्तकानुगुणतया रक्षिता । विश्वाधिपः
विश्वस्खामी । सर्वभूतेषु गूढो प्रमादिस्तम्बपर्यन्नेषु
माशिमाचतयाऽवस्थितः । यस्मिन् चिहनानन्ददपुपि
परे युमा ऐक्यं प्राप्ताः । ते के । ब्रह्मर्षय: मन-
कादयः । तमेवेश्वर शाखा प्रमाइमनीत्यपरोची-
कृत्य मृत्युपामा मृत्युर विद्या तमोरूपादयश्य पाशाः
पश्यन्त इति पामासान् । मृत्यु मर इति श्रुत्तेः। नत्
कार्यकामकर्भ छिनत्ति नाशयति ऐकारूपम्न प्रकामा-
मिना दस्तीत्यर्थः ॥ १५॥

·३४५ देउ वृतात् परं मंण्डमिवातिसूक्ष्म ज्ञात्वा शिवं सञ्चभूतेषु गूढं। विश्वस्येकं परिवेष्टितारं ज्ञात्वा देवं मुच्यते सर्वपाशेः ॥ १६ ॥ एष वेदो विश्वकम्मी महात्मा सदा जनानां हृदये सनिविष्टः । वे भा• परस्यात्यतातिसूक्ष्मतमत्वमानन्दातिशयवलं नि- दोषवत्त्वं जोवेविति समतया स्वरूपेणावस्थानत्वं सर्व- स्थापि सत्तादिप्रदतया व्यापित्वं तदेकलजानात् पाश- हानिश्च दर्शयति । घृतादिति ॥ धृतोपरि विद्यमान मएई मारस्तदतामतिप्रीतिविपयो थथा तथा मुमुक्षूणा- मतिसाररूपानन्दमदाबेन निरतिशयप्रीतिविषयः पर- मात्मा तहतमारवदानन्दरूपेणात्यनरमं जावा शिवमित्येतयाण्यानं । सञ्चभूनेषु गूढं ब्रह्मादितम्बपर्य- तेषु अन्तुषु कर्मफल्लभागमाक्षित्वेन प्रत्यक्षतया वर्तमा- नेऽपि तस्तिरकतेश्वरभावं। उत्तरार्द्धं व्याख्यातं ॥१६॥ निर्मदसुखैकतानात्मनो विश्ववत्वं तयापिल सन्या- मिभिराप्तव्यमोक्षरूपञ्चाह। एप इति। एषः प्रकृता देवा द्योतनाताकः। विश्वकर्मा महदादिविश्यं कर्म क्रियत दनि कर्म मायावेशाद् विश्वरूपकार्यमस्येति विश्वकमी । महाशामावात्मेति महात्मा सर्वव्यापीत्यर्थः । सदा ·वे उहृदा मनीषा मनसाऽभिल्लप्पा य एतद्विदुरमृतास्ते भवनि । १७॥ यदाऽतमस्तन दिवान रात्रि- ने मनवासंच्छिव एव केवलः । नदक्षरं तत्सवितुर्वरेण्यं . रतीति इत् श्वेमा सर्वदा जनानां हृदये परमे व्याधि इदाका जलाधु- पाधियु सूर्यप्रतिविम्वनिविष्टः सभ्यस्थित इत्येतत् । स एव साक्षिरूपेण दा इन धरण इति मरणाद्ध- तेन नेति नेतीतिनिषेधोपदेभेन । मनीषा अयं पुरुषार्थोऽयमात्मा पुरुषार्थोऽयमात्माऽय- मनात्मेत्येतया विवेकबुद्या । मनमापि विचारसाईक- बज्ञानेन च। अभिमतः प्रकाशितोऽखण्डेकरसवेना- भिध्या इत्येतत् । ये जना माधनचतुरयपम्पन्नाः सन्यासिन एतत्तत्त्वमस्थादिवाक्यमनिपाकवरूपम- एंडैकरममिति यावत् । विदुः ब्रह्माहमस्मीत्यपरोधी- पुर्युस्ते यथोकज्ञानिनोऽग्टता भवन्ति धमरणधर्माणः पुनराप्तिरहिता भवन्तीत्यर्थः ॥ १० ॥ कालपयेऽपि मुक्ती प्रियादौ च परमात्मा कूटस्थ रति निश्चयाध्यागत्वभयोरपि धान्या सद्वितीयत्वा- यभामः । वसतस्तु सदा निर्भेद एवेत्याह। यदेति ॥ यदा यस्थामवस्थाधामतमो न तमोऽस्येत्यतमः तत्त्व- ·३४० उ-प्रज्ञा च तस्मात् प्रसृता पुराणी ॥१॥ नैनमूर्द्ध न तिय्यञ्च न मध्ये परिजयभत् । न तस्य प्रतिमा अस्ति यस्य नाममहद्यशः(१८ न सन्दृशे तिष्ठति रुपमस्य श्वेभा मादिवाक्यजन्यज्ञानेन दीपस्थानीयेन दग्धाविद्यातत्- कार्यरूपतमस्कात्तात् तदा तत्काले न दिवा दिवारोपी এবি ব্য িন থিকাৰবি নি ধন্য- पः। न मन् मत्तारोपाऽपि । नाछन् प्रभावारोपोऽपि। ताई तत्त्वं सर्वच शून्यमेव जातमिति बौद्धमतविशेष- मामा । शिव एवेति ॥ शिव एय द्धखभावो निर्विकल्पः शून्यमेवेति निपातार्थः । केवलोऽविद्यादि- विकल्पहन्यः । तददर नदुखरूपं न क्षरतोत्यक्षर नित्यं तत् नत्पदलक्ष्यं । सवितरादित्यादिमण्डलाभि- मानिनो वरेण्यं सभजनीय मन्त्रागुरूपदेशात् तत्त्वमा- दिवाक्यमा बुद्धिः । चकार एवकारार्थः । तस्माच्छुद्ध- बडेतो: महता नित्या विवेकादिमासु मन्यामिषु व्यापा पूर्णत्वाकारण । पुराणी बधारणमारभ्य परम्परथा प्रामा अनादिसिद्धा ॥१८॥ कूटस्थस्य प्रक्षण ऊहादिषु दिछु कैमाप्यपरि- गावालमाहितीयत्वात् केनाप्यतुलितलं कालदिगाद्य- नवछिन्त्रयगोरूपलचा । नैमिनि ॥ एनं मत ·३४८ •उन चक्षुषा पश्यति कथनैनं । हृदा हृदिस्थं मनसा य एन- मेवं विदुरमृतास्ते भवन्ति ॥ २० ॥ वेमा अपरिच्छिन्नरूपलानिरंशत्वानिरवयवसाच जद्धादिषु दिक्षु कचिदपि न परिजनमत् परिग्रहीतुं न भनुयात् । नस्य तस्यैवेश्वरवायसुगानुभवलादेतादृशादिनीथा- भावात् प्रतिमा उपमा नास्ति । यस्य नाम महद्यशो यस्येश्वरस्य नाम अभिधानं महद्दिगावच्छिन्नं सर्वत्र परिपूर्ण यशः कीर्तिः ॥१८॥ ईशस्थेन्द्रियाद्यविषयतां प्रत्यग्रूपतां तदैक्य जानां मोक्षताचाच । न मन्दृश इति । अन्य प्रकृतेश्वरस्य रूपं खरूपं रूपादिरहितं निर्विशेषं स्वमकाशीखण्डसुखा-. नुभवं भन्दृये चनुरादिग्रहणयोग्यप्रदेशे न निति तदिषयो न भवतीत्येतत् । इन्द्रियागापरत्वादेवेनं प्रशतं चरित्युपलक्षणं । सर्बेन्द्रियैरपि कथन कोऽपि न पश्यति तद्विषयतया ग्रहीतुं न शकुयात् । यधनुषा न पश्यति येन चढूंषि पश्यतीत्यादिश्रुतेः । इदा शङ्क- मुद्या । एतयाख्यातं मनसेति । इदिस्यं हृदाकाशगु- हास्यं प्रत्यक्तथा तबावस्थितं । ये साधनचतुष्टयादि- युकाः मन्यासिनो योग्माधिकारिण एवं प्रकृतं ब्रह्मा- त्मनामेवमित्यं ब्रह्माहमस्मोत्यपरोक्षण विदुनिन्ति नेनापरोक्षीकरणमश्मिाऽमता भवन्ति मरणधामाणे ।

·३९ हो उ अजात इत्येवं कविहीरुः प्रतिपद्यते । रुद्र यते दक्षिणं मुखं तेन मांपाहि नित्य॥२१॥ मा नस्तोके तनये मा न आयुषि मा नो गोषु मा नो अश्वेषु रीरिषः । वीरान मा नो रूद्रभावितोवधी- श्वेभा भवन्ति । मरणत्वविद्यादेस्तत्त्वज्ञानामिना दग्धलात् पुनर्देशान्तरंग भजन्तीत्यर्थः ॥ २० ॥ इदानों तत्प्रसादादेव दृष्टानिष्टप्रातिपरिहा- राविति मत्वा तमेव परमेश्वरं मार्थयते मन्त्रदयेन । अजात इति । इतिशब्दो हेयर्थः । यस्मात्त्वमेवाजातो जन्मजराशनाथापिपासाधर्मावर्जितः । इतरत मध्य वि- नाभि दुःखान्वितं । तस्माजनाजरामरणाशनायापिपा- माशोकमोहान्वितात् संसाराङ्गीरीतः सन् कथि- देक एव परतन्त्रस्वामेव शरणं प्रपद्ये माशो वा कश्चित् प्रपद्यत इति प्रथमपुरुषमन्वधीयते। हे रुद्र यत्ते दक्षिणं मुखं उत्साहजननं यातमाहादकरमित्यध्या- हायें । अथवा दचिणास्यां दिशि भवं दक्षिणं मुखं तेन मां पाधि नित्यं सर्वदा ॥ २१ ॥ किच ॥ मा न इति ॥ मा रीरिष इति सर्वत्र सम्मध्यते।मारीरिपा रोपणं मरणं विनायं मा कार्षीः। नोडरमाकं नाके पुत्रे तनये पात्रे न वायुपि । मा नो गोपु मा नो वेषु शरीरिपु । ये चामाकं वोरा विफ-

·उहविष्मन्तः सदप्ति खा हवामहे ॥ २२ ॥
इति श्वेताश्वरोपनिषत्सु चतुर्थोऽध्यायः॥ ४ ॥
डे अक्षरे ब्रह्मपरे त्वनने
विद्या विद्ये निहिते यत्र गूढे ।
क्षरन्त्वविद्या अमृतं तु विद्या
विद्याविद्ये ईशाते यस्तु मोऽन्यः ॥१॥
भा मन्तो प्रत्यास्तान के रुट भावितः क्रोधितः मन्नवधीः ।
करमात् यस्माद्धविश्यन्तो इविषा युकाः सदसि त्वा
हवामहे अस्मिन् सदसि लामाइमाम इत्यर्थः ॥ १२ ॥
इति श्रीगोविन्दभगवत्पूज्यपादशिष्यस्य परमहंस-
परिमाजकाचार्य श्रीशङ्करभगवतः छती श्वेताश्वत-
रोपनिषद्भाव्ये चतुर्थोऽध्यायः ॥ ४॥ ॐ
तत्सत्
चतुर्थाध्यायोषमार्थ प्रतिपादयितुं पञ्चमा
ऽध्याय प्रारभ्यते। दे अक्षर इत्यादिमा ॥ दे विद्या
विघे यक्षिकचरे ग्रह्मणे हिरण्यगात् परे ब्रह्मपरे
परस्मिन् वा ब्रह्माणि । अनन्ते देशतःकालतो वस्तुतो वा
अपरिछिने । पत्र पस्मिन् दे विद्याऽविधे निहिते
स्थापिते गूढेऽनभिव्यके । विद्याऽविद्ये विविध दर्थ-
यति। घरम्वविद्या वरणरेतुः मतिकारणं । प्रम-
तन्तु विद्या मारहेतुः । यस्तु पुनर्विद्याऽविधे ईमते निय-
मयति स ताभ्यामन्यस्तत्माक्षिणात् ॥ १॥

·३५१
ये उ यो योनि योनिमधितिष्ठत्येको
विश्वानि रूपाणि योनीच सबीः ।
ऋषि प्रमूतं कपिल यस्तमये
श्वेभा. कोसावित्याह । यो योनिमिति ।। यो योनि योनि
स्थानं स्थानं यः पृथियां तिछन्नित्यादिनोकानि पृथिया-
दोनि अधितिष्ठति नियमयति । एको द्वितीयः परमा-
माविश्वानि रोहितादीनि रूपाणि योनीश प्रभवस्या-
नानि अधितिष्ठति चर्षि समित्यर्थः । कपिल कनक
कपिलवर्ण प्रसतं खेनैवोत्पादित। हिरण्यगर्भ जनया-
मात्र पूर्वमित्यस्यैव जन्मश्रवणात् । अन्यस्य वा श्रवणात् ।
उत्तरत्र । यो प्रमाणं विदधाति पूर्व । यो वै देवांच
परिणति नस्मा इति वक्ष्यमाणावात् । कपिलोऽयण इति
पुराणवचनात् । कपिलो हिरण्यगर्भो वा निहिण्यते ।
कपिलर्भिगवतः सर्वभूतस्य वैकिल ।
विष्णोरंशो जगमोहनाभाय गमपागतः ॥
सते युगे परं भानं कपिलादिस्वरूपटक् ।
ददानि सर्वभूतात्मा सर्वश जगनो शित।
वं ममः सर्वदेवानां ब्रह्मा ब्रह्मविदामसि ।
धपुलवता देवा योगिनां त्वं कुमारकः ।।
एपीपाच मिष्ठरवं व्या वेदविदाममि ।
मायानां कपिलो देवो रुद्राणाममि भारः ।।

·२५२ शे उ ज्ञानेबिभर्ति जायमानञ्च पश्येत् ॥२॥ एकेक जालं बहुधा विवुर्व- नस्मिन् क्षेत्रे संहरत्येष देवः । भूयः सृष्ट्वा यतयस्तशः सदाधिपत्यं कुरुते महात्मा ॥३॥ सही दिश युद्धमधम्म तिर्यक् यइनड्वान् । प्रकाशयन् प्राजते वे भा•इति परमर्षिः प्रसिद्धः । ततस्तदानीन्तु भुवनमस्मिन् प्रवर्तते कपिलं कवीनां । स डिभास पुरुयय विष्णो- विराजमानं तमसः परस्तादिति । श्रूयते मुण्डकोपनि- पदि स एव था कपिलः ममिद्धः । अये सरिकाले यो शानधर्मशानवैराग्येश्वर्यैर्यिभक्ति यभार जायमान पम्मेदपग्यदित्यर्थः ॥ २॥ किश्च । एकै कमिति॥ सरनरतिर्यगादीनां सूजति जालमेकैकं प्रत्येकं बहुधा नानाप्रकारं विकुर्वन् सरि- कालेऽस्मिम् मायात्मके क्षेत्र। संघरत्येष देवः । भूयः पुनर्यो लोकानां तयोर्मरीयादयस्ताम् सुधा नथा । यथा पूर्वस्मिन् कस्पे सवानोभः सर्वाधिपत्यं कुरुते महात्मा ॥३॥ फिच॥ ममी दिन इति ॥ सध्या दिगः प्राथाचा अर्धमुपरिष्टादधयाधस्तात् तिर्यक् पार्यदिशय प्रकाम- ·३५३ थे.उ.एचं स देवो भगवान् वरेण्यो योनिस्वभावानपितिष्ठत्येकः ॥ ४॥ यच्च स्वभावं पचति विशयोनिः पाच्यांच सबीन परिणामयेद्यः । सर्वमेतद्विशमधितिष्ठत्येको गुणांच सबीन विनियोजयेद्यः ॥ ५ ॥ ये मा०यम् स्वात्मचैतन्यज्योतिषा प्रकामते भागने दीप्यते ज्या- निषा यत् व अनवान् यदित्यर्थः । यथाऽनवाना- दित्यो अगवफ्रानुभावने युक्रः । एवं स देवो पोतन- खभावो भगवानैश्वर्यादिसमचितः । वरेण्या वरणीयः सम्भजनीयः । निष्कारणं कृत्वजगतःस्वभावान खाम- भूनान् पृथ्यादीन् भावान् अथवा कारणखभावान् पृथिव्यादीमधितिति नियमयति । एकोऽद्वितीयः परमात्मा ।।४।। यच खभावमिति ॥ यच्च योति लिङ्गव्यत्ययः । खभावं यद्यमेरोष्ण्य पचति निष्पादयति विश्वस्य जगतो योनिः । पायांथ पाकयोग्यान् पृथियादीन् परि- पामयेधः । सर्वमेतविश्वमधितिष्ठति नियमयत्येकः । गुणांय सावरजस्तमोरूपान् विनियोजयेद्यः । एवं- ·थे उ तवेदगुत्योपनिषत्सु गूढ़े तमा वेदते ब्रह्मयोनि। ये पूर्वदेवा ऋषयच तदिदुस् ते तन्मया अमृता वै बभूवुः ॥ ६॥ गुणान्वयो यः फलंकर्मकृती कृतस्य तस्यैव स.वोपभोता । स विशूरुपस्त्रिगुणस्त्रिवत्मी प्राणाधिपः सञ्चरति स्वकर्मभिः॥ ७ ॥ श्वे भा" किञ्च ॥ वेदगुह्य इति ॥ तत् प्रकृतमात्मस्वरूपं वेदानां गुद्योपनिषदो वेदगुह्योपनिषदस्तासु वेदगु- घोपनिषत्सु गूढं मंवृतं ब्रह्मा हिरण्यगी वेदते जानाति ब्रह्मयोनि वेदप्रमाणकमित्यर्थः । अथवा ब्रह्मणे हिरण्यगर्भस्य योनि वेदस्य वा ये पूर्वदेवा रुद्रादय अषयच वामदेवादयस्ते तद्विदुस्ते तन्मया- स्तदात्मभूताः सन्त अमृता अमरणधर्माणो बभूवुः । नथेदानीन्तनोऽपि तमेव विदिला ऽटतो भवतीति वाक्यशेषः । एतावत्पदार्थ उपवर्षितः ॥ ६ ॥ अथेदानों त्वंपदार्थमुपवर्षयितुमुत्तरे मन्त्राः प्रस्त्र- यन्ते । गुणावय इति ॥ गुणैः कर्मशानकृतवासनाम- यैरम्प यो यस्थ सोऽयं गुणान्वयः । फलार्थस्य कर्मफलस्य मं एवोपभोका। म विश्वरूपो मामारूपः कार्यकार- ·३५५ उ अङ्गुडमाजो रविनुत्यरूपः सङ्ग्ल्याहारसमन्वितो यः । बुझेगुणेनात्मगुणेन चैव आरायमानोऽप्यपरोऽपि दृष्टःnel चालायशतभागस्य शतधा कल्पितस्य च । भागोजीवःस विज्ञेयःस वानन्त्याय कल्प्यते॥६॥ श्वेभा पोपचितत्वात् । त्रयः मत्त्वादयो गुणा अस्येति चि- गुणः । चयो देवयानादयो मार्गभेदा अति विवर्मा । धमाधर्मज्ञानमार्गभेदा अस्येति प्राणस्य पञ्चवृत्तेर- धिपः सञ्चरति । कैः । स्वकर्माभिः॥ ७॥ अष्टमात्रोऽनुपरिमितहदयसपिरापेक्षया। रवि- तस्यरूपो ज्योतिःम्वरूप इत्यर्थः । सङ्कल्पाहारादिना ममन्वितः । बुद्धेर्गुणेनात्मगुणेन च जरादिना । उक जराम्रा शरीरति ! पाराग्रमात्रः प्रतोदानप्नोत्त- लोकण्टकाग्रमानोऽपरोऽपि जानात्मा ज्वगतः । अपिशब्द एकः सम्भावनायां अपरोऽव्यापाधिको जल- सर्थ दुव जीवात्मा सम्भावित इत्यर्थः ॥ ८ ॥ पुनरपि दृशानान्तरेण दर्भयति ॥ बालायेति ।। वालायस्य शतावो भेदमापादितम्य यो भागस्वस्यापि शतधा कनिपतस्य भागो जीवः स विज्ञेयः। लिङ्ग- ·२५६ से उन्नेव स्त्री न पुमानेष न चेवायं नपुंसकः । यद्यच्छरीरमादले तेन तेन स रक्ष्यते॥१०॥ सङ्कल्पनस्पनिदृष्टिमाहे- सीसाम्बुवृष्ट्यात्मविवृद्धजन्म । कम्मीनुगान्यनुवामेण देही स्थानेषु रूपाण्यभिसम्प्रपद्यते ॥ ११॥ श्वे भा० स्थातिसूक्ष्मत्वात् । तत्परिमाणेनाऽयं व्यपदिम्यते । स पजीवखरूपेणानन्याय कल्यते खतः॥८॥ किच । नैव खोति ॥ स्वतोऽद्वितीयापरोक्षग्रह्या- स्मखभाववत्त्वान्नैव स्ती न पुमानेष नैव चाऽयं नपुं- सकः । यद्यत् स्वीमरीरं पुरुषारोरं वाऽऽदत्ते नेग तेन स च विज्ञानामा रक्ष्यते संरच्यते । तत्तद्धी. नात्मन्यध्यस्याभिमन्यते । मुक्तोऽई बमोऽहमई पुभाग स्त्री अहं नपुंमक इति ॥ १ ॥ केम तामी भरीरायादत्त इत्याह ॥ सङ्कल्पने- ति॥ प्रथम महल्पनं। ततः पर्मनं त्वगिन्द्रियव्यापारः । मतो दृरिविधानं। ततो मोहः । तैः सङ्कल्पनस्पन- दृष्टिमोरः शभाभुभानि कर्माणि निष्पद्यन्ते। ततः कम्मानुगामि कानुनारीपि खीऍनपुंसकलपणानि अनुक्रमेण परिपाकापेक्षया । देही मर्त्यः । स्थानेषु देव- तिर्यममुयादिवभिसम्मपद्यते । तत्र दृष्टानमा ।

·३५० गे. स्थूलानि सूक्ष्माणि बहूनि चैव रूपाणि देही स्वगुणेवृणोति । वियागुणेरात्मगुणेच तेषां संयोगहेतुरपरोपि दृष्टः ॥ १२ ॥ अनाद्यननं कलिलस्य मध्ये विश्रस्य स्रष्टारमनेकरूपं 1 को भा यामाम्युनोरनपानयोरनियतयोईटिरामेधनं निदान- मात्मनः भरीरस्य वृद्धिीयते यथा तददित्यर्थः ॥११॥ स्यूलानोति ॥ स्यूलान्यग्मादीनि । तानि च समाणि तेगमधातुप्रभृतीनि । वहनि देवादिशरीराणि ।देही विज्ञानात्मा स्वगुणैर्विहितप्रतिपिद्धविषयानुभवमंस्का- रैदृणोति श्रावणेति। ततस्तत्तक्रियागुणे रात्मगुणैय स देही परोऽपि देशान्तरसंयुक्तो भवतीत्यर्थः ।।१२।। स एवमविद्याकामकर्मफलरागादिगुरुभाराफा- न्तोऽलाधुरिच भान्द्रजलनिममो निश्चयेन देहाइंभाव- मापनः प्रेनतिर्यभनुयादिज्योतियावजवी जवोभाव- मापनः कथञ्चित् पुष्यवशादीश्वरार्थकानुष्ठानेनापग- नरागादिमलो नित्यादिदर्शनेनोत्पन्नेहामुत्रार्थफल- भोगविरागः ममदमादिसाधनसम्पन्नस्तमात्मानं शाखा मुध्यत इत्याह ॥ अनाधनन्नमिनि ॥ अनाधनन्ने आद्यन्तरहितं कलिलस्य मथे गहमगभीरसंमारस्य ·३५८ • विशुस्येकं परिवेष्टितारं ज्ञात्वा देवं मुच्यते सबपाशैः ॥ १३ ॥ भावयालमनीडाख्यं भावाभावकरं शिवं। कलासर्गकरं देवं ये विदुस्ते जहुस्तनुं ११४॥ इति शेताशतरोपनिषत्सु पञ्चमोऽध्यायः॥५॥ ॥ ॐ तत् सत् ॐ॥ श्वेभार विश्वस्य सष्टारमुत्पादयितारं । अनेकरूपं । विश्वस्यक परिवेष्टितारं खात्मना संव्याप्याऽवस्थितं । जाला देवं ज्योतीरूपं परमात्मानं मुच्यते सर्वपाशे- रविद्याकामकर्मभिः ॥ १३ ॥ केन पुनरसी रात इत्याह । भावग्रामिति । भावेन विशुद्धान्तःकरणेन रात इति भावपायं । अनीडाण्यं नोडं शरीरं अशरीराख्यं । भावाभावकर भिवं शुद्ध अविद्यातत्कार्यविनिर्मुकमित्यर्थः । कसाना पोडमानां प्राणादिनामान्तानां म पाएममतेत्या- दीमामाथर्वणोकानां भर्गकरं देवं ये विदुरहममोति ते जनः परित्यजेयुस्तनुं शरीरं ॥ इति श्रीगोविन्द- भगवत्पूज्यपाद भिस्यस्य परमहंसपरिमाजकाचार्यस्य 'श्रीपहरभगवतः छतो श्वेताश्वतरोपनिषताये पञ्चमो अध्यायः॥५॥ तत् मत् ॥

·॥ ॐ तत् सत् हरिः ॐ॥ ये उ स्वभावमके कवयो यदक्षि कालं तथान्ये परिमुसमानाः । देवस्यैष महिमा तु लाके येनेदं भ्राम्यते ब्रह्मवत्र an येनावृतं नित्यमिदं हि सर्व शः कालकारो गुणी सर्वविद्यः । तेनेशितं कर्म विवनते ह पृथ्याप्यतेजोऽनिनखानि चिन्त्यं ॥२॥ ये भा. गवन्ये कालादयः कारणमिति मन्यन्ते तत् कथं पुन- रीवास्य कलामर्गकरत्वमित्यागया। खभावमिति।। खभावमेके कवयो मेधाविना वदन्ति । काल तथाने । काल खभावयाग्रहणं प्रथमाध्याय निर्दियानामन्येपाम- शुपलक्षणार्थे। परिमुषामाना अविवेकिनो विषयात्मार्ग न सम्यग जानन्ति । तुशब्दोऽवधारणे । देवस्यैष महिमा माधान ! येमेंदं भाम्यते परिवर्तते मनपर्क ॥१॥ মহিঙ্গা সয়ংমিশ্রনসিযথায় আয়- मिदं जगन् नित्यं नियमेग! : फासफारः कानयापि कती। गुणी अपनपामादिमान । मयं वेतीति मळविधः । तेनेश्वरेणेशिन प्रेरितं कर्म फियत त सजीव फो। इधः प्रगिद्धोसका। प्रमिझे परे- 22 ·३६० शे उ तत् कर्म कृत्वा विनिवस्य भूय- स्तत्वस्य तत्वेन समेत्य योगं 1. एकेन वाभ्यां त्रिभिरष्टभिवी कालेन चैवात्मगुणश्च सूक्ष्मः ॥ ३ ॥ आरभ्य कम्माणि गुणान्वितानि भावांच सबीन विनियोजयेद्यः । शे. •भा नदोवरप्रेरकं कर्म विवर्तत इति । जगदात्मना यत् पुनमत् कर्म पृथ्यायतेजोऽनिलसानि पृथियादिभूत- पञ्चकं यत् प्रथमाध्याये चिनयमित्युक्तं ॥ २ ॥ एतदेव प्रपश्यति । तदिति ॥ तत् कम्म पृथिया- दि सवा विनिववं प्रत्यवेक्षणं कला भूयः पुनस्तस्यात्म- नसत्वेन भूम्यादिना योगं ममेत्य मलमय्य । णिलोपो द्रव्यः । कतिविधः प्रकार। एकेन दाभ्यां विभि- रभिजा प्रकृतिभूनेस्वच्चैः । तदुकं ।। भूमिरापोऽनिलो वायुः सं मनो युद्धिरेव च । अहवार इतोयं मे भिन्ना प्रकृतिररधा। इति कालेन वात्मगुयान्तःकरणगुणैः कामा- दिभिः सौः ॥३॥ इदानों कर्मणां मुख्यविनियोग दर्शयति । प्रारभ्ये- ति॥धारभ्य कृषा कर्माणि गुणैः मत्लादिभिरवितानि योजयदीश्वरे ममर्पयेद् यस्तेषामोश्चरे ममर्पितलादात्म- ·० तेषामभावे कृतकर्मनाशः कर्मक्षये याति स तत्वतोऽन्यः ॥ ४॥ आदिः स संयोगनिमितहेतुः परस्त्रिकालादकालाऽपि दृष्टः। श्वे०भा० सम्बन्धाभावस्तदभावे पूर्वतकर्मणां नाशः । उक्तञ्च ।। यत् करोषि यदनासि यच्नुहोपि ददामि यत् । यत् तपस्यसि कौन्तेय तत् कुरुष्व मदर्पणं ।। शुभाशुभफतैरेवं मोक्ष्यसे कर्णवन्धनैः। ब्रह्मण्याधाय कमाणि मग त्याका करोति यः ।। लिप्यते न स पापेन पक्षपञ्चमिवाम्भमा । कायेन मनमा बुद्धा केवलैरिन्द्रियैरपि। योगिनः कर्म कुर्यन्ति मनं व्यत्वात्मशुद्धये ॥ इति च कर्मचये पिशुद्धसत्त्वो याति नतोऽन्यस्तत्त्वेभ्यः प्रकृतिभूतेभ्योऽन्यद्याविद्यातत्कार्यविनिर्मुक्तचित्मदा- नन्दाऽद्वितीयमयात्मत्वेनावगच्छनित्यर्थः । अन्यदिनि पाठे तत्त्वेभ्यो यदन्यद् ब्रह्म तद्यातीति ॥ ४॥ उत्तस्यास्स इढिम्न उत्तरे मन्त्राः मसूयन्ते कयं नाम विषयविषायाः कथं नाम ब्रह्म जानीयरित्यत श्राद। प्रादिरिति ।। श्रादिः कारण सर्वस्य शरीरमंयो- गनिमित्तानामविद्यानां हेतुः । उक्तञ्च । एप एव माधु कर्म कारयति च । परस्तिकातादतीतानागतवर्तमा- ·२६२ थे.उतं विश्वरूपं भवभूतमोड देवं स्वचितस्थमुपास्य पूर्व ॥ ५ ॥ स वृक्षकालाकृतिभिः परोऽन्यो यस्मात् प्रपञ्चः परिवर्तते यं- धम्मीवहं पापनुदं भगेशं ज्ञात्वात्मस्थममृतं विश्रुधाम ॥६॥ श्वेभा नात् । उक्तच। यस्मादाक् संवत्सरोहोभिः परि- वर्तते । तद्देवाः ज्योतिषां ज्योतिः। श्रायुहपामते । मत कस्मात् । यस्मादकालोऽसौ न विद्यन्ते कालाः प्राणादि नामान्ता प्रस्येत्यकारतः । कालवद्धि कालत्रयपरिच्छि- वमुत्पद्यते विनश्यनि प । अयं पुनरकालो भिप्रपञ्चः। तस्मान् न कालत्रयपरिच्छिन्नमुत्पद्यते विनम्मति च । विश्वानि रूपाण्यस्येति विश्वरूपं । भवत्यमादिति भवः।भूतमवितथखरूपाईचं देवं खचित्तम्यं पास्या- यमदमसीति समाधानं छत्वेत्यर्थः ॥ ५ ॥ पूर्णवाक्यार्थशामोदयात् पुनरपि तमेव दर्शयति । सति ।। स वृक्षाकारेभ्यः कालाकारेभ्यः परोक्ष- कालारुतिभिः परी वृक्षः संसाररक्षः। उतञ्च । ऊर्द्धमूलो झवाशाख एषोऽसत्यः सनातन इति । अन्यः प्रपञ्चासंसट इत्यर्थः। यस्मादीश्वरात् प्रपञ्चः परि- वर्तते। धर्मावई पापनुदं । भगवैश्वर्यादेरी स्वामिनं ·मे उतमीश्वराणां परमं महेश्वरं तं देवतानां परमन देवतं । पति पतीनां परमं परस्ताद विदाम देवं भुवनेशमोज ७ ॥ न तस्य कार्य करणञ्च विद्यते न तत् समचाभ्यधिकच दृश्यते । परास्य शतिर्विविधैव श्रूयते स्वाभाविकी ज्ञानचनक्रिया च. nn . श्वेभा ज्ञाला । आत्मस्यं श्रात्मनि बुद्धौ सितं। अम्टनमम- रणधरणं । विश्वधाम विश्वस्थाधारभूतं याति ततोऽन्य इति सर्वच सम्बध्यते ॥६॥ ददानी विद्यदनुभव दर्शयत्रुतमर्थं ठीकरोति । तमोश्वराणामिति ॥ तमीश्वराणं वैवस्वतादीनां परमं मारं । तं देवतागामिन्द्रादीनां परमच्च दैवतं । पति पतीनां मशापतीनां परमं । परस्तात् परतोऽक्ष- रात् । विदाम देवं पोतनखभावं। भुवनानामोश भुव- ने। ईमव्यं ॥ ७॥ कथं मशरमियान तखेति ॥ तस्य कार्य शरीर फरणं चतुरादि विद्यते । न तत् मम शान्ध- धिकच इग्माते अथो वा । पराऽस्य शामिविविधव श्रूयते पा घनाभाविकी भानयाकिया । भाग-

·३६४
थे.उ न तस्य कश्चित् पतिरस्ति लोके
न चेशिता नेव व तस्य लिङ्गं ।
स कारणं करणाधिपाधिपा
न चास्य कचिजनिता न चाधिपः En
यस्तूमनाभ इव तन्तुभिः प्रधानजेः ।
स्वभावतो देव एकः स्वमावृणोत् ।
स नो दधावलाप्ययं ॥ १० ॥
श्वे०भाक्रिया च बलकिया च ज्ञानक्रिया सर्वविषयज्ञानप्र-
वृत्तिः बलमिया खमनिधिमात्रेण सर्च वशीष्टत्य नि-
यमनं । यस्मादेवं तस्मात् ॥ ८॥
न तस्येति ॥ न तस्य कथित् पतिरस्ति लोके। प्रत
एवं न तस्येभिता नियन्ता । नैव च तस्य लिङ्गं चि
धूमस्थानीयं घेनानुमोयेत । तं मकारणं मर्चस्य का-
रणं । करणाधिपाधिपः परमेश्वरः । यस्मादेवं तस्मात्
न तस्य कथिननिता जनयिता नचाधिपः॥८॥
इदानी मन्त्र दृगभिप्रेतमय मार्थयते ॥ यस्तुलनाम
इति ॥ यथार्षनाभिरात्ममभवैम्सन्सुमिरात्मानमेव म-
मावणेत् तथा प्रधानजैरव्यकप्रभवनामरूपकर्मभिः
खस्थानीयः स्वमात्मानमाणे पाहणोति सञ्छादि-
तवान् मा नो मह्यं ब्रह्माण्यव्ययं ब्रह्माययं एकीभावं
दधाद् ददावित्यर्थः ॥ १० ॥

·थे उ एंको देवः सवभूतेषु गूढः मर्चचापी सर्वभूतानरामा। कम्मीध्यक्षः सर्वभूताधिवासः साक्षी चेता केवलो निर्गुणश्च ॥ ११ ॥ एवो वशी निष्क्रियाणां बहूना- मेकं वीजं बहुधा यः करोति । श्वेभापुनरपि तमेव करतलन्यस्तामत्तकवत् माताद्दर्भयम् तविज्ञानादेव परमपुरुषार्थप्राप्तिकान्येनेति दयति मन्चयेन । एको देव इति ॥ एकोऽद्वितीयो देवः द्योतनस्वभावः । म-भूतेषु गूढः भवप्राणिषु मंदनः । भर्वव्यापी सर्वभूतान्तरात्मा स्वरूपभूत इत्यर्थः । कमी- ध्यक्षः सर्वमाणितविचित्रकर्माधिछाता। सर्वभूताधि- वासः सर्वप्राणिपु वसतीत्यर्थः । सर्वेषां भूतानां माची मज़द्रया । मावाटरि सम्भायामिति सारणात् । चेता चेतयिता । केवलो निरुपाधिकः । निर्गुणः सत्त्वा- दिगुणरहितः ॥ २१॥ एको वथीति ।। एको वशी खवन्तः । निष्क्रियाणां बहनां। जीवानां मना घिमिया नात्मनि समवेताः किन्नु देहेन्द्रियेषु । आत्मा तु निश्रियो निर्गुणः सत्ता- दिगुणरचितः पूरभ्यः सबानात्मधा नात्मन्यध्यस्या ऽभिमन्यते का भोका सुखी दुःखी कशः म्यूला मनुष्योऽमुख्य पुत्रोऽस्य नोति ।। उकच -

·थे.उ.तमात्मस्थं येऽनुपश्यन्नि धीरा-
स्तेषां सुखं शाश्तं नेतरेषां ॥ १२ ॥
नित्यो नित्यानां चेतनचेतनाना-
मेको बहूनां यो विदधाति कामान् ।
तत् कारणं साझयोगाधिगम्यं
ज्ञात्वा देवं मुचते सर्वपाशेः ॥ १३ ॥
भो०भा० प्रकृतेः क्रियमाणानि गुणैः कर्माणि सर्वशः ।
· अहङ्कारविमूढात्मा कामिति मन्यते ।।
तत्ववित्तु महावाही गुणकर्मविभागयोः ।
गुणा गुणेषु वर्तन्त इति मला न मन्नते।
प्रशतेर्गुण मूढाः सम्बन्ते गुणकर्मसु । इति ।।
एक वीज वीजस्थानीयं सचमभूना बहुधा यः करोति
नमात्मस्यं बुद्धी स्थितं रोऽनुपश्यन्ति माज्ञानानन्ति ते
धीरा युद्धिमन्नस्तेयामात्मविदां सुखं माश्वतं नेतरेषा-
मनात्मविदां ॥ १२ ॥
किञ्च । नित्य इति ।। नित्यो नित्याना जीवानां
मध्ये नित्यत्वेन नेपामपि नित्यमित्यभिमायः । अथ-
वा पृथ्व्यादीनां मध्ये। तथा चेतनशेतनानां प्रमाण
मध्ये। एको बहनां जीवानां यो विदधाति प्रयच्छति
कामान् कामनिमित्तान् भोगान् । सत्य सांख्ययो-
गाधिगम्यं ज्ञावा देई ज्योतिर्मयं मुच्यते पदमाशेरवि-
धादिभिः ॥१३॥

·वे उन तत्र भूयो भाति न चन्दतारकं । नेमा विद्युतो भान्नि कुतोऽयमग्निः । . तमेव भानमनुभाति सई 1. तस्य भासा सर्वमिदं विभाति ॥ १४ ॥ एको हएसो भुवनस्यास्य मध्ये • भा. कथं चेतनश्चेतनामित्युच्यते । न तवेति ॥ तत्र तस्मिन् परमात्मनि सावमामकोऽपि सूर्य न भाति ब्रहा ग प्रकाभयतीत्यर्थः। न हि तस्यैव भासा सर्वात्मनो रूप- जात प्रकाशयति । न तु तस्य स्वतः प्रकाशनमामयं । तथा न चन्द्रतारकं । नेमा विद्युती भान्ति। कुतोऽयम- गिरगाहोपरः । किं बहुना। यदिदं जगजाति तमेव खते भारूपवाद भानं दीप्यमानमनुभात्यनुदीप्यते । यथा लोहादिवनिं दन्तमनुदति न खतः। तस्यैव भामा दीया मर्जमिदं समादि भाति । उक्तश्च। येग सूर्यस्तपति तेजमेद्धः । गतझामयते सों न माझे म पायक इति । ज्ञात्वा देवं मुच्या इत्युक्तं ॥ १४ ॥ कस्मात् पुनसामेव विदित्वा मुच्यते नान्येनेत्यवाह। एक इति ॥ एकः परमात्मा इन्य विद्यादिवन्धकारणमिति इंसः । भुवनस्याऽस्य चैलोक्यस्य मध्ये गान्यः कयित् । कस्मात् । यस्मात् म एवाग्निः। अमिरिवाऽग्निरविद्यातत्- कार्यस्थ दाहकत्वात् । उक्तञ्च ।व्योमातीतोऽगिरीश्वर इति। मसिले देशात्मना परिणते । उमानि तु पञ्च-

·थे उस एवानिः सलिले सनिविष्टः ।
तमेव विदित्वाऽतिमृत्युमेति
नान्यः पन्था विद्यतेऽयनाय ॥ १५॥
स विश्वकृविश्वविदात्मयोनिः
कालकारो गुणी मीविद् यः।
प्रधानक्षेत्रज्ञपतिYणेशः
सएसारमोक्षस्थितिबन्धहेतुः ॥ १६॥
•भा म्यामाहुतावापः पुरुषवचमो भवन्तीति । मनिविष्टः स-
म्यगात्मलेन । थथा मलिले मलिल १३ खच्छे। यश-
दानादिना विमलीकृतेऽन्तःकरणे मन्त्रिविटो वेदान्त-
वाक्यार्थः सम्यग धानफसकारुढोऽविधानत्कार्य्यस्य
दायक इत्यर्थः । तस्मात् तमेव विदित्वातिम्रत्युमेति
नान्यः पन्या विद्यतेऽयनाय परमपदप्राप्तये ॥ १५ ॥
पुनरपि विशेषतो दर्शयति ॥ स विश्वदिति ॥
विश्वदिश्वस्य कर्ता । विश्नं वेतीति विवित् । आत्मा
चामा योनित्यात्मयोनिः । सर्वस्यात्मा सर्वस्य प
योनिचैतन्यं ज्योतिरित्यर्थः। कालकारः कालरा की।
गुणी अपडतपाभादिमान् विश्वविदित्यस्य प्रपञ्चः ।
प्रधानमव्य । क्षेत्रजो विज्ञानात्मा । तयोः पतिः पाल-
यिता । गुणानां मत्वरजस्तममामीरः । संसारमोक-
मितिबन्धानां रेतः कारणं ॥ १६ ॥

·शे उस तन्मयो अमृत ईशसंस्था शः सर्वगो भुवनस्यास्य गोप्नार य ईशेऽस्य जगतो नित्यमेव नान्यो हेतुर्विद्यत ईशनाय ॥ १७ ॥ यो ब्रह्माणं विदधाति पूर्व यो वेदांग प्रहिणोति तम्मे । भा. । सतनाय इति ॥ स तनायो विश्वात्मा । अथवा तन्मयो ज्योतिर्मय इति । तस्य भासा मर्वमिदं विभा- तीत्येतदपेक्षयोचते। शहतोऽमरणमा ईथे स्वामिनि सम्यक् सिनियंस्थामावीश संस्थः । जानातीति जः । सर्वच गछतीनि सर्वगः । भुवनस्याऽस्य गोप्ता पालयि- ता। य ईशे ईथे। अस्य जगतो नित्यमेव नियमेन नान्ये हेतुः ममर्थो विद्यते ईशनाय जगदीशनाय ॥ १७ ॥ थसात् ध एय मंमारमोनस्थितिपन्धतस्मात् तमेव मुमुहः सात्मना शरणं प्रपद्येन गच्छेदिति प्रतिपादयितुभाइ । यो ब्रह्मरणमिति ॥ यो प्रमाण हिरण्यगर्भ विदधाति सवान् पूज्यं मर्गादो। यो वे वेदांश्च महिणोति तस्मै १ तं भब्दोऽवधारणे । तमेव परमात्मागं । उक्तश्च। तमेव धीरी विज्ञाय प्रशां कुर्यात प्रामणः । मानुष्याचा बहश्चम्दान् वातो विलापनं हि तत्॥ .

·३७०
थे उ तह देवमात्मबुद्धिप्रकाश
मुमुक्षु शरणमहं प्रपद्ये ॥१॥
निष्कलं निष्विाय शान्तं निरवा निरञ्जनं ।
अमृतस्य पर सेतुं दग्धेन्धनमिवानला
भा० तमेवैकं जानथ प्रात्मानमिव देवं ज्योतिर्मयं । श्रा-
त्मनि था धुद्धिस्तस्याः प्रसादकरी । प्रमन्ने हि परमेश्वरे
पुद्धिरपि तद्दिषया प्रमा निष्प्रपञ्चाकारब्रह्मात्मनाऽव-
तिष्ठते वर्तते । शात्मबुद्धिप्रकागमित्यन्येऽधीयते। श्रा-
त्मबुद्धिप्रकाभिनीत्यात्मबुद्धिप्रकाभं । अथवा आत्मैव
बुद्धिरात्मवुद्धिः सैव प्रकाशः । मैव प्रकाशोऽस्येति प्रात्म-
बुद्धिप्रकाभं मुमुतुर्वे वैशब्दोऽवधारणे मुमुधुरेव सन् न
फलान्तरमिच्छन् शरणमहं प्रपद्ये । एवं तावत्
सृश्यादिना यलक्ष्यस्वरूपमुपदर्शितं ॥१८॥
अथेदानी खस्वरूपेण दर्शयति। निकलमिति। कला
अवयवा निर्गता यस्मात् तनिष्कलं निरवयवमित्यर्थः ।
मिश्रियं खमहिममतिष्ठितं कूटस्थमित्यर्थः । भान्तमु-
पसंचतमविकारं। निरवा अगईणीयं । निरञ्जन
निलेपं । अमृतस्य अमृतत्वस्य मोक्षस्य प्राप्तये सेतुरिव
मेतः संसारमहोदधेरुत्तारणपायवात् । अतस्य
पार मेतुं दग्धेन्धनानलमिव देदीप्यमानं प्रटझटाय-
मानं ॥१८॥

·३७१ शेउ यदा वर्मवदाकाशं वेष्टयियन्ति मानवाः । तदा देवमविज्ञाय दुःखस्यान्तं भविपति॥२०॥ भा. फिमिति तमेव विदिया मुद्यते नान्येनेति तबाह । यदेति ।। यदा चर्म मोचथिय्यति तददाका भूत व्यापिन थदि वेश्यन्ति संवेदयिष्यन्ति मानवास्तदा देवं জানিৰ্ম্মৰমলবিকানমিনদানকাচৰদ্ভিনয়ন- याधर्मस्पृष्ठं परमात्मानमविज्ञाय दुःखस्याध्यात्मिकस्या- ঘিমানিকামিনিকালা বিনামা সমযিনি । आत्मज्ञाननिमित्तत्वात् संमारस्य । यावत् परमात्मा- गमामत्वेन न आगानि तावत् तापचयाभिभूतो मक- .. रादिभिरिव रागादिभिरितस्तानः छष्यमाण: मेतति- यअनुय्यादि योनिवज एवं जीवीभावमापा मुह्यमानः संसरति । यदा पुनरपूर्वमनपर नेति नेतीत्यादिलक्ष- एमयनायाद्यसंस्पृष्टमनुदितानसामिनशागामगावग्यितं पूर्णानन्दं परमात्मानमायालेन भावाचानानि तदा निरस्ताचानतत्कार्य पूर्णानन्दो भवतीत्यर्थः। उतच! अज्ञानेनावृतं ज्ञानं तेन मुनि जन्नयः । ज्ञानेन तु नदज्ञानं येषां नागितमात्मनः ।। तेषामादित्यवर जानं प्रकाशयति तत् परं । नयुद्धग्रस्तदात्मानमनिटामात्परायणाः ।। गच्छन्यपुनरातिं ज्ञाननि तकस्मपाः ॥२०॥ - ·३०२ शेउ• तपःप्रभावावेदप्रसादाच ब्रह्म ह श्वेताश्वतराज्य विद्वान् । •भा. सम्प्रदायपरम्परया ब्रह्मविद्याया मोक्षप्रदत्वं प्रद- मंयितुं सम्प्रदाय विद्याधिकारिणञ्च दर्शयति । तपः- प्रभावादिति। तपमः कृच्छ्रचान्द्रायणादिलक्षणस्य । नच तपःमब्दस्य रूढिवान्नित्यादीनां विधिवदनुष्ठिताना कर्मणां मममयेन्द्रियाणा काय्यं परमन्तप इति सार- णात् । तस्य च सर्वस्य तपमस्तस्मिन् श्वेताश्वतरे नियमेन सखात् तत्प्रभावात् नत्मामाद् वेदप्रमादाच कैवत्य- मुद्दिश्य तदधिकारमिद्धये मजन्मस सम्यगाराधित- परमेश्वरस्य प्रमादाच ब्रह्मापरिच्छिन्न महत्तवं । इ रति प्रसिद्धिद्योतनार्थः। श्वेतायतरो नाम पिर्खिदान् यथोक्तं ब्रह्म परम्परामाप्तं गुरुमुखाच्छुला मनननि- दिध्यापनादरनर नार्यसत्कारादिभिर्मदाहमस्मीत्य - परोक्षीकृताखण्इसाक्षात्कारवान् । श्रथ खानुभव- दानन्तरं प्रत्यानिभ्यः । प्रति पूजायामिति स्मर- पात् । अत्यन्तं पूज्यतमायमिभ्यः साधनचतुथ्यसम्प- तिमहिना स्वेषु देहादिबपि जीवनभोगादिश्वनाम्या- वयः । अत एव वैराग्यपुष्कलवयः । तदुक्तं । वैराग्यं पुष्कलं न स्याविष्फलं अनदर्शनं । तस्माद चेत विरतिं घुधो धन न सर्वदेति ॥

·१०३ उ अत्याधमिभ्यः परमं पवित्र प्रोवाच सम्यगृषिसजुष्टं ॥२१॥ वेदान्ने परमं गुखं पुरावल्पे प्रचोदितं । श्वेभा सात्यन्तरे घR घदा मनमि वैराग्यं जायते सर्यवत्पु । तदेव मन्यसे विद्वानन्यथा पतितो भवेत् ।। पनि परमहंसमन्यामिनस एवात्याअमिणः। तथा च श्रू- यते । न्याय रति अझ । ब्रह्मा पिर परो हि। तानि वा एतान्यवराणि तपासि । न्यास एवात्यरेचयदिति ॥ चतुर्विधा भिववश गइदककुटोचको । इंमः परमहंस यो यः पद्यात् म उत्तमः ॥ इनि स्मरणाच । तेभ्योऽत्या अभिन्यः परमं मत प्रा। নষ অমৰমছুনম নিষাদানিয়ানালি- रनिभाय सुखैकरसं पवित्र शुद्धं प्रकृतिप्रास्तादिमलवि- निर्मुकं । अपिसह जुर्य बामदेवमनकादीनां सौः ममू- देणुएं मेवितमात्मत्वेन सम्यक् परिभावितं मियनमान- न्दखेनाश्रितं । यात्मनस्तु कामाय सब मियम्भवतीति श्रुतेः । मभ्यगात्मनयाऽपरेचोमा यथा भवति तथा । सम्यगिति काकाविन्यायेन उभयत्रानुषङ्गः कर्तव्यः । पोवाच उभवान् । तधोकाभियपरीक्षणपर्वकं विद्या धनव्या तदिहायोको दोयः ॥ ११ ॥ विद्याया वैदिकत्वं गुप्तवं सम्प्रदायपरम्परया प्रति- ·၃၆ शेउ• तपःप्रभावावेदप्रसादाच बम ह श्वेताश्वतरोऽथ विद्वान् । . श्वे.भा. मम्प्रदायपरम्परा ब्रह्मविद्याया मोचपदलं पद- भूयितुं सम्प्रदाय विद्याधिकारिणच दर्शयति । नप:- प्रभावादिति॥ तपसः पच्छ्रचान्द्रायणादिलक्षणस्यातच तपासब्दस्य रूढिलान्नित्यादीनां विधिवदनुष्ठितानां कर्मणां मनमथेन्द्रियाणाश्चैकाथ्यं परमन्नप इति स्मर- शात्। तस्य च सर्वस्य तपमस्तस्मिन् श्वेताश्वतरे नियमेन सवात् तत्प्रभावात् तत्मामाद् वेदप्रसादाच्च कैवल्य- मुद्दिश्य नदधिकारमिड्ये बहुजन्मसु सम्यगाराधित- परमेश्वरस्य प्रमादाच ब्रह्मापरिच्छिन्न महतले। इ दति प्रसिद्धियोतनार्थः। श्वेतायतरो नाम अपिर्विद्वान यथोतं अन्न परम्परामाप्तं गुरुमुखाच्छ्रुत्वा मनननि- दियामनादरनैरनार्यमत्कारादिभिर्भयाचमनीय - परोशीताखण्डसाक्षात्कारवान् । अथ खानुभव दानन्तरं प्रत्याश्रमिभ्यः । अति पूजायामिति स्मर- पात् । अत्यन्तं पूज्यतमाश्रमिभ्यः साधनचतुथ्यसम्प- तिमहिमा खेषु देहादिबपि जीवनभोगादिश्वनाथा- वयः । अत एव वैराग्यपुष्कल वयः । तदुकं । वैराग्यं पुष्कलं न स्यात्रिफलं प्रधादर्भनं। तस्माद्रत विरतिं बुधो यमन सर्वदेति ।।

·. ३०३ शे अत्याथमिभ्यः परमं पवित्रं प्रोवाच सम्यगृषिसहजुष्टं ॥२१॥ वेदान्ने परमं गुह्यं पुराकल्पे प्रचोदितं । भाप सात्यन्तरे च। चदा मगसि वैराग्य जायते पर्यवस्तुषु । नदेव मन्यमेद विद्वानन्यथा पतितो भवेत् ॥ इति परमईसमन्यामिनस्त एवात्याश्रमिणः। तथा च शू- पते । न्याम इति अक्षा । ब्रह्मा विपरः परो हि। तानि वा एतान्यवराणि तपामि । न्याम एवात्यरेचयदिति ।। चतुबिधा भिक्षवय बइदककुटीचको। इंमः परमईसय यो यः पथात् स उत्तमः ॥ इति सारणाम । तेभ्योऽत्यायमिभ्यः परमं महतं प्रा। तदेव परममुकायतमं निरस्तसमस्ताविधानत्कार्यनि- रतिश्यसुचकरमं पवित्र शुद्ध प्रतिप्रातादिमलधि- निर्मुक । पिमहजुएं वामदेवमनकादीनां मई समू- हेर्जुएं मेवितमात्मत्वेन सम्यक् परिभावितं प्रिपतमान- न्दवेनायितं । श्रात्मनसु कामाय सम्बं प्रियम्भवतीति श्रुतेः । सम्यगात्मनयाऽपरोक्षोतं यथा भवति तथा । सम्यगिति काकाचिन्यायेन उभयवानुषङ्गः कर्तव्यः । प्रोवाच उक्तवान् । नयोकाभिष्यपरीक्षणपूर्वकं विद्या धनव्या तदिहायोको दोपः ॥ ११ ॥ विद्याया वैदिकत्वं गुप्तवं सम्प्रदायपरम्परया प्रति- .

·३७४ थे उन्नाप्रशासाय दातयं नापुत्रायाशिवाय वा पुनः ॥ २२ ॥ यस्य देवे पराभत्तियथा देवे तथा गुरो। वेभा०पादितसञ्चाह । वेन्न इनि।। वेदान्त इति जात्य- कवचनं । सकलासपनिषत्सु परं परमपुरुषार्थस्वरूपं गुज़ गोयानामपि गोप्यतमं पुराकल्पे. प्रचोदितं पूर्वकल्प चोदितमुद्दिष्टमिति सम्प्रदायप्रदर्शनं कृतमिति। एतत् प्रशान्ताय पुत्राय प्रकर्षण भान् सकल रागादिमल- रहितचित्तं यस्य तस्मै तादृशपुचाय तादृशशिष्याय वा दातव्यं वक्तव्यमिति यावत् । तदिपरीतायाभिष्याय वा नेहादिना ब्रह्मविद्या न वक्तव्या। अन्यथा प्रत्यवायाप- तेरिति पुनःशब्दार्थः । अत एव ब्रह्मविद्याविवतुणा गुरुण चिरकाल परीक्ष्य मिथ्यगुणान् जाला प्राविद्या वक्रव्येति भावः। तथा च श्रुतिः । भूय एव तपमा प्रम- पर्यण श्रद्धया संवत्सर परीक्षेत । श्रुत्यन्तरे छ । शतं वर्ष प्रजापती मघवान् ब्रह्मचर्यमुवामेति च । एतच बहुधा प्रश्चितमुपदेशमहषिकायामित्यब सदोषः शतः॥२२॥ অবাবি ইসমিদিনা যা সামিনা विद्या अनुभवाय भवतीनि प्रदर्भयति..। यस्येति ॥ यस्य पुरुषस्याधिकारिणे देवे इयता प्रवन्धेन दर्भिताऽखएहै- करमे मचिदानन्दपज्योतिखरूपिणि परमेश्वर परा ·૨ उ.तस्यैते कथिता अथीः प्रकाशने महात्मनः प्रकाशने महात्मनः ॥ २३ ॥ इति श्वेताश्व- तरोपनिषत्सु षष्ठोऽध्यायः ॥ ॐ तत् सत् ॐ ॥ वेभा उत्शया निरूपचरिता भफ्रिः । एतदुपलक्षणं। अचा- श्वयं श्रद्धा चोभे यथा तथा ब्रह्मविद्योपदेगुरावपि तदुभयं यस्य वर्त्तते तस्य नप्तभिर मो जातराश्यन्वेषणं विहाय यथा साधनान्तरं नास्ति । यथा च बुभुजितस्य भोजनादन्यत्र माधनानन्तरं न । एवं गुरुरुपां विहाय ब्रह्मविद्या दुर्मति लरान्वितस्थ मुख्याधिकारिक महात्मन उत्तमस्य एते कथिता अस्यां श्वेताश्वतरो- पनिषदि श्वेताश्वतरेण महात्मना कविना उपदिशाः प्रकाशन्ते खानुभवाय भवन्ति । द्विचनं मुण्यगिय्यतत्- माधनादिदुर्लभप्रदर्शनार्थमध्यायपरिसमाप्त्यर्थमादरा- र्थञ्च ॥२३॥ इति श्रीगोविन्दभगवत्पूज्यपाद भिय्यस्य परमहंसपरि- माजकाचार्य श्रीशङ्करभगवतः छता श्वेताश्वतरोप- नियद्भाव्ये पछाड्यायः ॥ ॐ तत्सत् हरिः ॐ ॥ इति श्वेताश्वतरोपनिषत् समाता ॥

·TIDIA
TIYA
BHAYARI
s. 123.9.
LIBRARY
41440