·भा० तैत्तिरीयकसारस्य मयाऽऽचार्यप्रसादतः । विस्पष्टार्थरुचीनां हि व्याख्येयं सम्प्रणीयते ॥ ३ ॥ नित्यान्यधिगतानि काण्युपात्तदुरितक्षयार्थानि काम्यानि च फलार्थिनां पूर्वस्मिन् ग्रन्थे । इदानी कोपादानपरि- हाराय ब्रह्मविद्या प्रस्तुयते। कर्माहेतः कामः स्यात् प्रवर्तकत्वात् । प्राप्तकामानां हि कामाभावे स्वात्म- घ्या. पदार्थसंसर्गस्यैव वाक्यार्थत्वात् सूत्रकारेणोपनियत्तात्पर्य्यस्य निरूपितत्वाच्च व्यर्थः एथग्व्याख्यारम्भ इत्याशङ्ख्याह । विस्पष्ठा- थैति ॥ मन्दमतीनां खत एव निःशेषपदार्थस्मरणासम्भवा- दुपनिषदतनिःपोषपदार्थानां विशिष्य निःसंशयं ज्ञानं ये रोच- यन्ते तेषामुपकारायेत्यर्थः ॥ ३ ॥ कर्मविचारेणैवोपनिषदो गतार्थत्वादुपनिषत्प्रयोजनस्य निःश्रेवसस्य कर्मभ्य एव सम्भवात् एथग्याख्यारम्भो न युक्त इत्याशङ्कामपनेतुं कर्मकाण्डार्थमाह । नित्यानीति ॥ अथातो धर्मजिज्ञासेति जैमिनिना धर्मग्रहणेन सिद्धवस्तुविचारस्य पर्युदस्तत्वान्नोपनिषदो गतार्थत्वमित्यर्थः । तानि च धर्माणि सञ्चितदुरितक्षयार्थानि धर्मेण पापमपनुदतीति श्रुतेन निःश्रे- यसार्थानि । न केवलं जीवतो ऽवश्यकर्त्तव्यानि अधिगतानि फलार्थिनां काम्यानि च । न तान्यपि निःश्रेयसानि। खर्गकामः पशुकाम इत्यादिवत् मोक्षकामोऽदः कुर्यादित्य श्रवणात् । अतः संसार एव कर्मणां फलमित्यर्थः । कर्मकाण्डार्थमुक्त्वा तत्रावि- चारितमुपनिषदर्थमाह । इदानीमिति ॥ कर्मणामुपादाने ऽनु- ठाने यो हेतुस्तनिरत्त्यर्थं ब्रह्मविद्या अस्मिन् ग्रन्थे आरभ्यते । यतः सनिदानकन्मूिलनार्थत्वादुपनिषदः कर्मकाण्डविरुद्ध- त्वान्न गतार्थत्व मित्यर्थः ॥ कानुछानहेतुनियोगस्तस्य प्रमाणसिद्ध- त्वान्न विद्यया विरोध इत्याशङ्ख्याह । कर्महेतुरिति ॥ अस्य इदं साधनमित्येतावच्छास्त्रेण बाध्यते । यस्य यत्राभिलाषः स तत्र प्रवर्त्तते कामत एव । अतो न नियोगस्य प्रवर्तकसम्भावनापी- त्यभिप्रायः॥

·mr भा० कामता न्यवस्थानात् प्रवृत्त्यनुपपत्तिः । प्रात्मकामत्वे चाऽऽप्त- । प्रात्मा हि ब्रह्म । तदिदो हि परप्राप्तिं वक्ष्यति । अतोऽविद्यानिवृत्तौ खात्मन्यवस्थानं परप्राप्तिः । अभयं प्रतिष्ठां विन्दते । एतमानन्द सयमात्मानमुपस- कामतीत्यादिश्रुतेः । कास्यप्रतिषिद्धयोरनारमादारब्धस्य चोपभोगेन क्षयान्नित्यानुछानेन प्रत्यवायाभावाद यत्नत एव खात्यावस्वानं मोक्षः । अथवा निरतिशयायाः प्रोतेः स्वर्गशब्दवाचायाः कर्म हेतुत्वात् कर्माभ्ध एव मोक्ष इति चेन्न । कमानेकत्वात् । अनेकानि ह्यारब्ध- छा० . . सति कामे प्रत्तिरित्यन्वयः ॥ उक्त कामाभावे न प्रत्तिरिति व्यतिरेकमाह । च्याप्तेति । व्यभिलषितविषयप्राप्तिः कामनिरत्ती हेतुर्न विद्या ध्यतः कथं कर्म हेतुपरिहाराय विद्यारम्म इत्या- पायाह । यात्म कामत्वे चेति ॥ कामितविषयप्राप्त्या कामस्य तात्कालिकोपशममात्रं न तूच्छेदः पुनविषयाकाङ्गादिदर्शनात् । यात्मकामनापि निरङ्कपशा च्यात्मैव वस्तु नान्यत्ततोऽस्तीत्येवंरूपा च्यात्मकामत्वे सति भवति । कामितेच्छाभावात् । च्यात्मनो ह्यद. यानन्दरूपमजाननेव व्यतिरिक्त विषयं पश्यन् कामयते। ततः कामस्यात्माविद्यामूलत्वादात्मविद्यैव तन्नित्ति हेतुरित्यर्थः ॥ भव- त्वात्मविद्या कामविरोधिनी कर्महेतु परिहाराय ब्रह्मविद्या प्रस्तूयत इति कथमुक्तं तत्राह । फात्मेति ॥ अानन्दमयं परमा- त्मानमादाय श्रुतिरुदाहृता एवं तावत्कर्मकाण्डेनागतार्थत्वात् कर्मभ्योऽसम्भाव्यमाननिःश्रेयसप्रयोजनत्वाच्चोपनिषदो व्याख्या- रम्भं सम्भाव्यं पुनरारम्भ वादिनोऽभिप्रायमुद्भावयति। काम्च- प्रतिषिद्धयोरिति ॥ च्यात्यन्तिकागामिशरीरानुत्पादे खरूणा- वस्थानं निःश्रेयसं पारीरानुत्पादच हेत्वभावादेव सेहत किं ज्ञानार्थीपनिघदारम्भदेलः मतान्तरमाह 1 च। यदेव खगसाधनं योनियमादि देव मोक्षसाधन रिति- ·४ भा० कर्मफलानि चानेकजन्मान्तरकृतानि विरुद्ध फलानि काणि सम्भवन्ति सम्भवन्ति । अतस्तेष्वनारब्धकर्मफलानामे- कस्मिञ्जन्मनि उपभोगक्षयासम्भवाच्छेषकर्मनिमित्तश- रीरारम्भोपपत्तिः कर्मशेषसद्भावसिद्धिश्च । तद्य इह रमणीयचरणाः । ततः कर्मशेषेणेत्यादिस्मृतिशतेभ्यः । इष्टानिष्टफलानामनारब्धानां क्षयार्थानि नित्यानीति चेन्न । अकरणे प्रत्यवायश्रवणात्। प्रत्यवायशब्दो ह्यनिष्ट- विषयः । नित्याकरणनिमित्तस्य प्रत्यवायस्य दुःखरूप- स्थागामिनः परिहार्यार्थानि नित्यानीत्यभ्युपगमात् । या० पायप्रोतः खर्गपदार्थस्य मोक्षादन्यत्रासम्भवात्सति पूरीरे लोशा- वश्यम्भावादित्यर्थः ॥ एकसविकपक्षमाद्यं मतं प्रत्याख्याति । नेत्यादिना ॥ यद्यपि वर्तमाने देहे कान्यं प्रतिषिद्धच्च नारम्भेत मुमुक्षुः । तथापि सञ्चितस्थानेकस्य सम्भवा त्वभावोऽसिद्ध इत्यर्थः । प्रायेणानभिव्यक्तानि सवाण्येव कर्माणि सम्भूय एक शरीरमारम्भन्ते तत्र सर्वेषामुपभोगेन क्षयितत्वात्. सञ्चितं कर्मव नास्तीति शङ्का निराकरणायोक्तं । विरुद्ध फलानीति ॥ खर्गनरकफलानां ज्योतियोमब्रह्महत्यादीनामेवास्मिन देहे भोगेन क्षयासम्भवात् प्रायेणास्य सर्वाभिव्यञ्जकत्वे प्रमाणाभावालवता प्रतिबद्धस्य दुर्बलस्यावस्थानं सम्भवतीत्यर्थः ॥ सम्भावनामात्रमे. तन्नात्र प्रमाणमस्तोत्याशङ्याह । कर्म शेवेति ॥ प्रेत्य खकानु- भूय ततः परोघेण जन्म प्रतिपद्यत इति खोदवरोहतां कर्मशेवं दर्शवतीत्यर्थः ॥ सञ्चितकर्मसद्भावमङ्गीचत्य देहान्तरारम्भो न भविष्यती- त्याह । इति ॥ एतद्भाविनां सिद्धान्तविरुद्धमित्याह । नेति ॥ मुमुक्षुणानुछितस्य नित्यादः सञ्चितकर्मक्षयार्थत्वाभ्युपगमेऽपि नाभिमतसिद्धिरित्याह । यदि नामेति ॥ यच्चोक्तं । मुमुक्षुः काम्यानि वर्जयेदिति तदप्यसति विवेकबले दुर्घटं । सति मूला- ॥ ॥ ।

·५ भा० न त्वनारब्धफलकर्मक्षयार्थानि । यदि नामाऽनारब्धकर्म- क्षयार्थानि नित्यानि कीणि तथाप्यमेव क्षेपयेवुन शुद्धं विरोधाभावात् । न हीष्टफलकर्मण: प्राद्धरूपत्वा- नित्यैर्विरोध उपपद्यते । शुद्धाद्धयोईि विरोधी युक्तः न च कर्म हेदूनां कामानां ज्ञानाभावे नित्त्यसंम्भवा- दशेषकर्मक्षयोपपत्तिः । अनात्मविदो हि कामोऽनात्म- फलविषयत्वात् स्वात्मनि च कामानुपपत्तिनित्यप्राशलात् स्वयश्चात्मा परं ब्रह्मेत्युक्तं । नित्यानाञ्चाकरणमभाव- स्ततः प्रत्यवायानुपपत्तिरिति। अतः पूर्वोपचितदुरितेभ्यः ॥ घ्या. ज्ञाने कामोद्भवस्य दुर्निवारत्वादित्याह । न च कर्म हेतूनामिति ॥ ननु कामो नाज्ञानमूलः । यात्मविदामपि कामदनादित्यत च्याह। खात्मनि चेति ॥ सर्व च्यात्मेति पश्यतां तत्त्वतो विघ. याभावादेव कामानुपपत्तिः । रसनादिप्रतिनिमित्तन्तु कामा- भास एव वास्तवाभिनिवेशाभावादित्यर्थः । तेषामचिरादि- मार्गेण ब्रह्मप्राप्तेः कामना नास्तीति नाशकनीयमित्याह । खय- चेति ॥ यच्चोतमकरणनिमित्त प्रत्य वायपरिहारार्थानि नित्या- नीति तबाह । नित्यानाञ्चेति ॥ यागामि दुःखं प्रत्यवाय उच्यते तस्य भावरूपस्य नाभावो निमित्तं । पापः पापेनेति श्रुतेः । निषिद्धाचरणनिमित्तत्वाद्दुःखस्येत्यर्थः । व्यकुर्खन विहितं कर्म निन्दितञ्च समाचरन् । प्रसज्नश्चेन्द्रियार्थषु नरः पतनम्टच्छतीति पाट प्रत्यवादकरणस्यापि प्रत्यवायनिमित्तत्वमवगतमित्याशङ्ख्या- ह । व्यतः पूर्वति ॥ यदि यथावन्नित्यनैमित्तिकानुष्ठानमभविष्य- त्तदा सञ्चितदुरितक्षयोऽभविष्यत्। न चायं विहितमका@दि- त्यतः प्रत्यवायी भविष्यतीति शिसैलच्यते । यथा विचिकित्सन श्रोत्रिय इति । ततः शटप्रत्य यस्यान्यथाव्युत्पन्नत्वान्न तहलाद- करणे हेतुत्वमवगन्तुं पाक्यत इत्यर्थः । लक्षणहेत्वोः क्रियाया अति पाटप्रत्ययस्योभयत्र विधाने सति किमिति हेतुत्वमेव न ·m, भा० प्राप्यमाणायाः प्रत्यवायक्रियाया नित्याकरणं लक्षणमिति अकुर्वविहितं कर्मेति हि शतुर्नानुपपत्तिः । अन्यथा अभावाझावोत्पत्तिरिति सर्बप्रमाणव्याकोपः ॥ इत्यतोऽयत्नतः खात्मन्यवस्थानमित्यनुपपन्नं । यञ्चोक निरतिशयप्रीतेः खर्गशब्दवाच्यायाः कर्मनिमित्तत्वात्का- रब्ध एव मोक्ष इति । तन्न । नित्यत्वान्मोक्षस्य । न हि नित्यं किञ्चिदारभ्यते । लोके यदारब्धं तदनित्यमित्यता न कारब्धो मोक्षः। विद्यासहितानां कर्मणां नित्यारम्भमा- ग्टह्यते तत्राह । अन्यथेति ॥ अभावरूपस्य कार्यस्थ भावरूपमेव कारणमिति प्रत्यक्षादिमिरवगतं पटप्रत्ययादभावस्य हेतुत्वा- भिधाने सर्वप्रमाणविरोधः स्यादित्यर्थः ॥ ननु त्वयाप्यकरणस्य प्रत्यवायलक्षणत्वमिदं। भाट्टैश्चानुपल- म्भस्याभावप्रमितिहेतुत्वमिष्यते । तार्किकैच प्रतिबन्धकामावस्य तत्तत्यागभावस्य च तत्तत्वार्यव्यवस्थायकत्वमिष्यते तत्कथं भाव- स्मैव कारणत्वं । तदुक्तं ॥ भावो यथा तथाऽभावः कारणं कार्यवन्मतमित्युच्यते॥ अस्माभिस्तावदभावस्य खरूयेण कारणत्वं ने; किन्तु तदानस्य प्रत्यवायगमकत्वमिदं । तेन च रूपेण न प्रत्यवायजनकत्वमिष्यते । नित्याकरणज्ञाने प्रत्यवायभावाप्रस- ङ्गात् । भाट्टानामपि च केवाञ्चिज्ज्ञातस्य योग्यानुयलम्भस्या भावप्रमिति हेतुध्वंसतया तु प्रमितिहेतुत्वेऽभावप्रमायाः प्रत्यक्ष- त्वायातः । तार्किकाणामपि प्रतिबन्धकामावस्य कारणत्वेऽन्यो- न्याश्रयत्वप्रसङ्गान प्रामाणिकत्वं । प्रागभावस्यापि ज्ञातरूपेण जन्यज्ञापकत्वमेव । यस्मादिदं प्राङ्गासीत्तस्मादिदानों जातमिति । न तु जनकत्वं प्रागभावस्य नियतप्रागभावित्वेन कारणत्वं प्राकालस्य सत्तितापातः । प्रागभावित्वमपि चान्यथासिद्ध. मित्युक्तं तत्त्वालोके । यस्मादवारणनिमित्तप्रत्यवायपरिहारार्थ न नित्यं कर्म किन्तु कर्मणा पिटलाकः सर्व रते पुण्यलोका ·भा०ममिति चेन्न । विरोधात् । नित्यचारभ्यत इति विरुद्धं यदिनरं तदेव नोत्पद्यत इति प्रध्वंसाभावव- नित्योऽपि मोक्ष प्रारभ्य एव चेन । मोक्षस्य भाव- रूपत्वात्। प्रध्धमाभावतोऽप्यारभ्यत इत्यभावस्य विशेषा- भावादिकन्पमात्रमेतत् । भावप्रतियोगी यभावः ॥ यथा [भिन्नोऽपि भावो घटपटादिभिर्विशेयतेऽभिन्न एव घटभाव: पटभाव इत्येवं निर्विशेपो भावाभावक्रिया- । पा० भवन्तीति श्रुतेः पिट लोयाप्राप्ति फलं। तस्मान्न यथोक्तचरितस्य भरोरानुत्पाद न्याए । व्ययत्नत इति ॥ द्वितीयमतमनूद्य दृपयति । बच्चोतनित्यादिना ॥ विद्यासहितेनापि कर्मणा घ्यारघरोन्माक्षन्त नित्व एव यत्कृतकं तदनित्यमिति व्याप्तिद- निादित्युक्तं तत्र व्याप्तिम मन्चानः शकते । यदिनरामिति ॥ भावर पत्यादिति । यद्भावर यं कायं तदनित्य मिति व्याप्तेस्तव च मोक्षन्य निरतिशयप्रोभावत्वादनियत्वं ग्यादे वेत्यर्थः । प्रध्वंसा भावग्य कार्यत्वमभ्युपगम्य यत्प्रध्वंसातिरिक्त कायं तदनित्यमिति व्याप्पियाख्याता एव । वस्तुतन्तु प्रध्वंसख्य कार्य्यत्वमपि नास्ती- त्याए। प्रध्वंसेति ॥ जन्याययत्वं तावत्पध्वंसस्य न कार्य्यत्वं। जन्ये नैरक्त भावविकार त्याभ्युपगमात् । नापि प्रागसतः सत्तासम- वायादिलक्षणं तदनभ्युपगमात् । नाप्युत्तरकालयोगः कालेन सम्बन्धाभावात् । च्यवच्छेदावच्छेदकभावस्य समवायमूणत्वात् सम्बन्धान्तरमूलकत्वादर्शनादुत्तर कालस्य प्रध्वंसावच्छेदकत्वखभा- वो दन्यावच्छेदकत्वस्वभावो न स्यात् । तस्मादभावस्य निर्वि- पोषकत्वात् कार्यत्वं कल्पनामात्रपरमिति भावः । किञ्चा- भावस्थाभावविशेषपात्रसभावत्वाझावविरोधित्वाच्च न भाव- रूपो धर्मः सम्भवतीत्याह । भावेति ॥ नन्वभावश्चतुर्विधस्त- बानित्यः प्रागभावः प्रध्वंसाद यस्तु नित्याः ततः कथं निर्विशेष- त्वमित्याशयाइ । यथा हीति | भावप्रत्य यस्य एकाकारत्वा- देक एव भावाभावच्छेदकभेदाभिन्न इव प्रकाशते । तथा ·८ मा० गुणयोगायादिवदिकल्प्यते। न हि अभाव उत्पलादिव- विशेषणसहभावी । विशेषणवत्त्वे भाव एव स्यात्। विद्याकर्म- कर्ट नित्यत्वाविद्याकर्मसन्तानजनितमोक्षनित्यत्वमिति चेन्न। गङ्गास्रोतोवत् कर्तृत्वस्व दुःखरूपत्वात् । कर्तृत्वोपरमे च मोक्षविच्छेदात् । तस्माद विद्याकामकीपादानहेतुनि- वृत्ती स्वात्मन्यवस्थानं मोक्ष इति। स्वयञ्चात्मा ब्रह्म तदि- ज्ञानादविद्यानिवृत्तिमौक्ष इति ब्रह्मविद्यार्थीपनिषदा- रभ्यते। उपनिषदिति विद्योच्यते । तच्छीलिनां गर्भज- न्मजरादिनिशातनात् । तदवसादनाद्दा ब्रह्मणो वोपनि- या० निषेधप्रत्ययस्यैकाकारत्वादेक एवाभावोऽवच्छेदकभेदभिन्न इव प्रकाशते । जायते नश्यति चेति क्रियायोगात् सङ्ख्यागुणयो- गाव्यवदभावो विकल्प्यते न तु तत्त्वतः सविशेष इत्यर्थः ॥ इतञ्च न तत्त्वतः सविशेष इत्याह । न हीति ॥ विशेषण हि विमव्यान्वयि प्रसिद्धं । प्रतियोगिना च विशेषणेन नाभावस्य सहभावोऽस्ति । घटप्रध्वंसस्य नित्यत्वे घटस्यायि नित्यत्वप्रसङ्गात् । घटसहभावित्वे च तदभावत्वव्याघातात् भावा- भावयाः सहानवस्थानरूपविरोधाभ्युपगमात् । ततः प्रति- योगिविपोवादभावः सविघः कार्यत्वादिधर्मवानिति भ्रम- मानमित्यर्थः । एवं प्रध्वंसदृष्टान्तेन शङ्कितं नित्यत्वं परिहृत्य प्रकारान्तरेणाशङ्कां निवेधति । विद्याकम्मत्यादिना ॥ विद्या- कर्मणाः कती नित्य इति साधनसातत्यात्माध्यसातत्यं न वाच्यं । कार्टत्वस्यानुपरमेऽनिमाक्षप्रसङ्गादुपरमे भावान्मोक्षस्य विच्छित्तिः स्यादित्वर्थः । यस्मान्निश्रेयसं ब्रह्मज्ञानं विना दुष्यायं तस्मादित्युपसंहारः। ब्रह्मविद्यायामुपनिघच्छब्द- प्रसिद्धिरपि विद्याया एव निश्रेयससाधनत्वे प्रमाणमित्याह । उपनिषदिति ॥ निशातनाच्छिथिलोकरणादित्यर्थः । यस्या साधनसातत्या ।

·ป उ० तेत्तिरीयोपनिषदारम्भः । हरिःॐ॥शं नो मित्रः शं वरुणः। शं नो भवत्व- र्यमा । शं न इन्द्रो बृहस्पतिः । शं नो विष्णुरुरू- ब्रामः १ नमो ब्रह्मणे । नमस्ते वायो । त्वमेव प्रत्यक्षं ब्रह्मासि । त्वामेव प्रत्यक्षं ब्रह्म वदियामि । भागमयित्वात् उपनिपत् । न वास्याः परं श्रेय इति। तदर्थ- वासन्योऽप्युपनिषत् ॥ शं सुखं प्राणत्तेरहवाभिमानी देवतात्या मित्रानो ऽस्माकं भवतु । तथैवापानवृत्तेरात्रेचाभिमानीदेवतात्मा वरुण: । चक्षु व्यादित्ये वाभिमानी अर्यमा । बले इन्द्रः । वाचि बुद्धौ च सहस्पतिः। विष्णुरुरुक्रमा विस्तीर्णक्रमः पादयो- रभिमानी। एवमाद्याध्यात्मदेवता शं नो अवविति सर्व- त्रानुपङ्गः । तासु हि सुखकृत्सु विद्याश्रवणधारणपयोगा अप्रतिवन्धेन भविव्यन्तीति तमुख कार्ट त्वं प्रार्थ्यते शं नो भवविति ॥ ब्रह्मविद्या विविदिपुणा नमस्कारवन्दनक्रिये था. विद्यायां निमित्तभूतायां परं श्रेयो ब्रह्म जीवस्योपनिषन खात्म- तयोपस्थितं भवतीत्यर्थः एवमुपनिषदां व्याख्यारम्भ सम्भाव्य प्रतिपदव्याख्यामार- भने । सुखमित्यादिना ॥ नो भवत्विति ॥ सुखाद्भवत्वित्यर्थः। अध्यात्मप्राण धारणाभिमानिनां देवतानां सुखकृत्यत्वं किमिति प्रार्थ ते तत्राह । तास हीति ॥ श्रवणं गुरुपादोपसर्पण पूर्वकं वेदान्तानां तात्य-वधारणं । धारणं श्रुतस्याप्यविस्मरणमुप- योगः शिव्येभ्यो निवेदनं । च्यन्यवझ वायुश्चान्य इति नाशकनीय- C ·१० - उ० ऋतं वदिष्यामि । सत्यं वदिष्यामि । तन्माम- वतु । तद्वक्तारमवतु । अवतु मां । अवतु वक्तारं । ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः ११११ सत्यं वदिशामि पञ्च च ११॥ इति प्रथमोऽनुवाकः ॥ .. भा० वायुविषये ब्रह्मविद्योपसर्गशान्त्यर्थं क्रियते। सर्वक्रियाफ- लानां तदधीनत्वात् ब्रह्म वायुस्तस्मै ब्रह्मणे नमः । प्रकी- भावं करोमीति वाक्यशेषः। नमस्ते तुभ्यं हे वायो नम- स्करोमीति। परोक्षप्रत्यक्षाभ्यां वायुरेवाभिधीयते । किञ्च त्वमेव चक्षुराचपेक्ष्य वाह्यं सन्निकटमव्यवहितं प्रत्यक्ष ब्रह्मासि चस्मात्तस्मात्त्वामेव प्रत्यक्षं ब्रह्म वदिव्यामि। तं यथाशास्त्रं चथाकर्त्तव्यं बुद्धौ सुपरिनिश्चितमर्थं तदपि त्वदधीनत्वात्त्वामेव वदिव्यामि । सत्यमिति वाकायाभ्यां सम्पाद्यमानः सोऽपि त्वदधीन एव सम्पाद्य इति त्वामेव सत्यं वदिष्यामि। तत्सर्वात्मकं वाय्वाख्यं ब्रह्म मयैव स्तुतं सत् मां विद्यार्थिनमवतु विद्यासंयोजनेन । तदेव ब्रह्म वतार- या. मित्याह । परीक्षेति ॥ ब्रह्म इति परोक्षेण स ब्रह्मोत्याचक्षत इति श्रुतेः । वायुशब्देन च प्रत्यक्षतया निर्देशः । प्राणस्य प्रत्यक्षत्वादि- त्यर्थः। यद्यपि सूत्रात्मरूपेण वायुः परोक्षत्तथाप्यध्यात्मिक- प्राणवायुरूपेण ब्रह्मशब्दवाच्यत्वेऽप्यपरोक्षत्वमित्याह। किञ्चेति ॥ वाद्यं चक्षुरादिरूपदर्शनाद्यनुमेयत्वाद्यवहितं । प्राणस्वव्यवधा- नेन साक्षिवेद्यः सनिहितच भोक्तुरिति चक्षुराद्यपेक्षया प्रत्यक्ष इत्यर्थः । रहणाद्ब्रह्म । प्राणकृतेन श्वसनादिना* शरीरादेईहणं * अशनायादिति पाठान्तरः ॥

·११ उ ॐ शीक्षा बाळ्यास्यामः । वार्णः स्वरः । मात्रा ॥ भा माचा वात्माममंयोजनेनावत् । मानवत वकारमिति पुनर्वचनमादराथं । ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिरिति विवचनमधामिकाधिभौतिकाधिदेविकानां विद्याप्राप्यु- पमाणां प्रमाणाधे ॥ १ ॥ इति प्रयोऽनुवाकः ॥ प्रज्ञानप्रधागवाद पनिषदो ग्रन्यपाठे यनोपरमो मा मदिति गिताध्याय प्रारम्यते ॥ शिक्षा शिच्यतेऽनयेति वधुधारणलक्षणं । शिच्यन्त इति वा शिचा वादयः । निक्षेत्र शीना दैय कान्दमं तां नीनां व्याख्यान्यामो विषयमाममन्नात काययिष्यामः। चचिन्डो वा ख्याञा दिएग्य च्या पूर्वन्य व्यगातात् कर्मणा एतद्रपं। तत्र वर्णाऽकारादिः । ग्वर उदातादिः । गात्रा हवाधाः । वलं प्रयन विशेषः। मान वर्गानां मध्यमवृत्त्योचारणं समता। मन्तान: मन्ततिः मंहितेत्यर्थः । एपो दि गिचितव्योऽर्थः । शिक्षा यस्मि- Prammarnar ---- -- प्या. प्रसिमिन्य यः । यथा साजो दीवारिक याचिद्राजा दिदृक्षुराए त्यमेव राजति तया शान्य बागा द्वारपालं हाई ब्रह्म दिदृचामुमुक्षुराद त्यामेव प्रत्यक्षं वहा वदिय्यामीति । ब्रह्मवदन- क्रिया प्रागदेवतान्तुन्य थी। तत्यन्तरमाह। घट तमित्यादिना ॥ १॥ इति प्रथमोऽनुवाकः ॥ यतोपरम इति ॥ खरोष व्यजनप्रमादो माभूदित्यर्थः। व्यन्यथा विवचितार्थसिडिरेव न स्यात्तदुक्तं । मन्त्री छीनः खरतो वर्णतो वा मिथ्या प्रयुतो न तमर्थमा छ । सवाग्यच्चो वजमानं हिनस्ति यथे- न्द्रमायुः सरतोऽपराधादिति ॥ लक्षणमिति ॥ लक्षां शाखें । ऋटु- रघाणां मृद्धी । रचुयशानां साम्वित्यादि तस्याऽन्यत्रैव सिद्धत्वात् ।

·१२ 10 उ० बलं । साम सन्तानः । इत्युक्तः शीक्षाध्यायः १११ ॥ शीक्षां पञ्च १२॥ इति द्वितीयोऽनुवाकः ॥ सह ना यशः १ सह ना ब्रह्मवर्चसं । अ- थातः सहिताया उपनिषदं याख्यास्यामः ॥ भा० न्नध्याये सेोऽयं शीक्षाध्याय इति । एवमुक्त उदितः उक्त इत्युपसंहार उत्तरार्थः । ॥ २ ॥ इति द्वितीयोऽनुवाकः॥ अधुना संहितोपनिषदुचते । तत्र संहिताद्युपनिषत्परि- ज्ञाननिमित्तं यद्यप: प्रार्थते तन्नो मादयोः शिव्याचार्ययोः सवास्तु । तन्निमित्तञ्च यद्ब्रह्मवर्चसं तेजस्तच्च सहैवास्तु इति शिव्यवचनमाशीः। शिष्यस्य हि अशतार्थत्वात्मार्थनोपपद्यते। नाचार्य्यय । हतार्थत्वात् । कृतार्था हि प्राचार्यो नाम भवति । अथानन्तरमध्ययनलक्षणविधानस्य पूर्ववृत्त यतोऽत्यर्थं ग्रन्थभाविता बुद्धिर्न शक्यते सहसाऽर्थज्ञानवि- या० इह कर्मव्युत्पत्तिरेव शिक्षाशब्दस्य ग्राह्या । चक्षिः ख्याञ् वालिटीतिसूत्रेण ख्याजादियो यस्य तस्येदं रूपं । न ख्यामकथने इत्यस्य सोपसर्गस्य प्रयोगानभिधानादित्यर्थः ॥ २ ॥ इति द्वितीयोऽनुवाकः ॥ संहितावानां सन्निकर्षतविषयमुपासनं प्रथमं कथ्यत इत्याह। अधुनेति ॥ सन्निधानाच्च स्वशाखासंहितैव ग्राह्या। नो मित्र इत्याशीवादः कृत्लोपनिषच्छेषः । संहितोपनिषच्छष- माशीवादान्तरमाह । तत्रेति वस्तूपासनं हित्वा प्रथमतः शब्दो- पासनविधाने हेतुरतःशब्देनोक्त इत्याह । यतोऽत्यर्थमिति ॥ पञ्चखिति सप्तमी टतीयार्थे विपरिणया । अधिकरणाब्दो विषयपर्यायः । पञ्चभिः पदाथै विपोषितं ज्ञानं वर्मेषु वक्तव्यं ।

·१३ उपग्वाधिकारणेनु । अधिलाकामधिज्योतिष- मधिविद्यमधिप्रनमध्यात्म । ता महास- हिता उल्याचक्षते । मथाधिलोकं । पृथिवी परपं । धारनररूपं । गावाशः सन्धिः । १॥ वायुः मन्यानं । इत्यधिलोकं । जयाधि- ज्योनि । अगिः प्रबरूपं । आदित्य उत्तर- गपं । आपः सन्धिः । वातः सन्धानं । इत्यधि- उयानिपं । जयाधिविधं । आचार्यः पूर्वरूपं .. भा० पयेऽवतारयितुमित्यतः मंधिताया उपनिपदं मंहिता- विषयं दमित्येतन्यमनिष्टामेव व्याख्यास्यामः ॥ पशवधिकारोवायेषु ज्ञानविपरित्यर्थः । कानि तानीत्यार। 'अघिलोकं लावधि यद्दनं तदधितोकं । तथाऽधिज्यातिपमधिविद्यमधिप्रजमध्यात्ममिति। ता एताः पक्षविपया उपनिषदो लोकादिसहावस्तु विषयत्वात् मंहिताविपयत्याच महत्या ता: मंहिताद्य महामंहिता इत्याचनत कथयन्ति वेदविदः । अय तामां चोयन्यस्ता- प्याः यथा विष्णुदर्शनप्रतिमावामित्यर्थः । लोयोम्बधीति || लोकानधि- सान्यापादाय बत्यमित्यर्थः । विद्याशब्देन विद्याप्रतिवद्ध घ्याचा- यादिविवचितस्तथैव प्रजापाल्देन प्रजाप्रतिवद्धः पित्रादि- विवनितः। अध्यात्ममिति ॥ च्यात्मानं भतारमधिसत्य यन्त जिहादिविचितः । सर्वत्र तदभिमानिनी देवतैव ग्राह्या अन्यग्यो पाम्यत्वामम्भवादिति ॥ विधिशेयमर्थवादमाछ। ता एता अति संहितोपनिषदः कर्त्तव्या मत्युत्पत्तिविधिगतः। काधं कार्तव्या ·१४ उ० १॥ २ ॥ अन्नेवास्युत्तररूपं । विद्या सन्धिः प्रवचनसन्धानं । इत्यधिविद्यं । अथाधि-. प्रजं। माता पूर्वरूपं । पितानररूपं । प्रजा सन्धिः । प्रजनन सन्धानं । इत्यधिप्रज ॥ ३॥ अथाध्यात्म । अधराहनुः पूर्वरूपं । उत्तराहनुरुतररूपं १ वाक् सन्धिः । जिह्वा सन्धानं । इत्याध्यात्मं । इतीमा महासहिताः । य एवमेता महासहिता याख्याता वेद । सन्धीयते . प्रजया पशुभिब्रह्मवर्चसेनानाद्येन भा० नामधिलोकं दर्शनमुच्यते। दर्शनक्रमविवक्षार्थोऽथशब्दः सर्वत्र । पृथिवी पूर्वरूपं पूचा वर्षः पूर्वरूपं । संहितायाः पूर्वं वर्ण पृथिवीदृष्टिः कर्तव्येत्युक्तं भवति । तथा चौत्त- ररूपमाकाशोऽन्तरिक्षलोकः सन्धिर्मध्यपदं पूर्वोत्तरयोः सन्धियेतेऽस्मिन् पूर्वोत्तररूपे इति ॥ १ ॥ वायुः सन्धानं । सन्धीयतेऽनेनेति सन्धानमित्यधिलोकं दर्शनमुतं । अथाधि- ज्योतिषमित्यादि समानं ॥ २ ॥ ३ ॥ इतीमा इत्युक्ता उपप्रदर्श्यन्ते ॥ या. इत्याकावायां विनियोगविधिमाह । अथ तासामित्यादिना ॥ कर्तुरेकत्वादनुछेवानां वहुत्वाद वश्यम्भाविनि क्रमे विशेषनियमा- ऽथशब्दः। हृदयस्याग्रेऽवत्यथ जिहाया अथ वक्षस इतिवदु. पप्रदर्श्यन्ते पराम्टश्यन्ते अधिकारिविधिप्रदर्शनाय ॥

·२५. 3. सुबगंग लोबोन ॥ ४ ॥ सन्धिराचार्यः पूर्वरूप- भित्यधिप्रनं लागोन ॥ ३ ॥ इति तृतीयोऽ नुवाकः ॥ m As .--- भा यः पचिद वमेता महामंदिता व्याख्याता वेद उपास्ते । वटेत्युपामनं न्याविज्ञानाधिकागदिति प्राचीनयोग्योपा- न्वति वचनान् । उपासनव चयागा तुन्य प्रत्ययमन्ततिर- महीनी च। अतनाप्रत्यय: गारो माल बनविषया च । अमिहापामगब्दार्थः । नाक गुरुमुपागते राजानमु- पान इति । यो हि गादीन् मन्ततमुपचरति म उपास्त इत्युच्यते । म च फन्नमाप्नोत्यु पामनग्य । तेोऽत्रापि य एवं बंद मन्धीय प्रजादिभिः वान्तः प्रजादि फलमा- मातीत्यर्थः ॥ ३ ॥ इति टतीयोऽनुवाकः ॥ ------- या. यथा दशादयः पयागाः समुचिताः पगसाधनमधिका- रानाभेदात् तथा पशोपनियदः समुचिताः प्रजादिपाल- पानग्यानछेया इत्याए । यः फचिदित्यादिना ॥ पालकामिना उनुठीयमानं संहितोपासनं पामित फलाय भवति । माला- गभिमन्धिना चानुष्ठीयमानं बम विद्यार्थं भवति 1 मेधा- गिन ब्रमणेाऽवगन्तुमा क्यत्वामेधाकामग्य जपोऽपि ब्रह्मवि- द्यार्या भवति । बौविधीनेन सत्त्वशुद्ध्यर्थ यागाद्यनुयातुं न पाययत इति । श्रीकामम्य शेमोऽपि परम्परया ब्रह्मविद्यो- पयोगोति महत्तात्पथ्यं विद्यासनिधिसमानावानां सर्वत्र अरव्यं ॥ ३ ॥ प्रति टतीयोऽनुवाकः ॥

·१६ उ० यश्छन्दसामृषभो विशुरूपः । छन्दोभ्यो ऽध्यमृतात्सम्बभूव । स मेन्द्रो मेधया स्पृणोतु । अमृतस्य देवधारणा भूयास 1 शरीरं मे विच- षणं । जिहा मे मधुमत्तमा । कणीभ्यां भूरि विश्रुवं १ ब्रह्मणः कोशोसि मेधया ऽपि- हितः । श्रुतं मे गोपाय १ आवहन्त्री वित- भा. यश्छन्द सामिति.मेधाकासस्य श्रीकामस्य च तत्मा- प्तिसाधनं जपहोमावुच्यते स मेन्द्रो मेधया स्पृणोतु । ततो मे श्रियमावहेति च लिङ्गदर्शनात्। यश्छन्दसां वेदानां ऋषभ इव ऋषभः प्राधान्यात्। विश्वरूपः सर्वरूपः सर्व- वाग्व्याप्तेस्तद्यथा शङ्कुनेत्यादिश्रुत्यन्तरात् । अत एव ऋषभत्वलोकारस्य। श्रीशारो ह्यत्रोपास्य इति ऋषभादि- शब्दैः स्तुतियाय्यैव। ओद्वारस्य छन्दोभ्यो वेदेभ्यो वेदो ह्यस्मृतं तस्मादमृतादधिसम्बभूव । लोकवेदव्या हतिभ्यः सारिष्टं जिघृक्षोः प्रजापतेस्तपस्यत ॐकारः सारिष्टत्वेन प्रत्यभादित्यर्थः । न हि नित्यस्याकारस्थाञ्जसैवोत्पत्तिरव- त ॐकार इन्द्रः सर्व कामेशः परमेश्वरो मा मां मेधया प्रज्ञया स्पृणेतु पीण्यतु बलयत वा। प्रज्ञा कल्यते । स एवभूत घ्या. व्यवान्तरतात्यर्यमभिप्रेत्याह । यश्छन्दसामित्यादिना ॥ सम्ब- भूवेति जन्मवाचके पद श्रूयमाणे किमिति प्रजापतिर्ली- कानभ्यतपदित्यादिश्रुत्यन्तरानुसारेण आत्मज्ञानयोग्यकार्यश्रेष्ठ- त्वेन प्रतिभानं व्याख्यायते तत्राछ। न हीति ॥ पुरुषविय- ·१७ उन्याना ॥ १॥ कुवीणावीरमात्मनः । वासा भा• बन्न हि प्रार्थयते ऽमृतम्याहत त्वरेतुभूतम्य ब्रह्मज्ञानस्य तदाधिकागत् । रे देव धारण धारयिता भूयामं भवेयं । किसागर मे मम विच विचन योरयमित्ये- नचादिति प्रथमपुरुषपरिणाम: । जिका मे मधुम- तना समयनिय येन मधुरभाषिणीत्यर्थः । कर्णान्यां भावान्यां भूरि व चित्रुवं वायुव श्रोता भूयाम- मित्यर्थः । किसात्मज्ञानयोग्यः कार्यकारण महतो इन्विति वाच्यार्थः । मेधा च तदर्थमेव प्रार्यते । माण: परमात्मनः कोनोमि । अमेरिवोपलब्यधिष्ठान- त्यात् । तं दिवाण: प्रतीकं त्वयि वमोपलभ्यते । मेधया नौकिकमजया पिदित प्राचादितः म त्वं मामान्यप्रा- रबिदितमय इत्यर्थः । श्रुतं श्रवणपूर्वकमात्मज्ञानादिक मे गोपाय रचाताप्राप्यविमारणादिकं कुर्वित्यर्थः । जपाऱ्या एते मन्त्रा मेधाकामम्य । शेमार्था वधुना श्रीकामस्य मन्त्रा उच्यन्ते । श्रावदन्ती पानयन्ती वितन्वाना विस्तार- यन्ती तनातेस्तत्कर्मत्वात् ॥२॥ वाणा निवर्तयन्ती अचीरं धा० लिगाम नि । भृयासमित्युत्तमपुरुषस्य प्रशतस्य प्रथमपुरघ- त्वेन परिणामः काव्य यर्थः ॥ ध्यचेतनशब्द प्रति प्रार्थना कयं । कथवेन्द्र शब्देनाभिधानमित्याशय ब्रह्माऽभेदविवक्षये- त्यभिप्रेत्यार । ब्रह्मगा अति ॥ ब्रह्माभेदेन प्रार्थितदाने समर्थ- वेदोकारः किमिति सबै नायाग्यत प्रत्याशक्याए । मेधयेसि ॥

·१८ 3.सि मम गावश्च 1 अनुपाने च सर्वदा । ततो मे श्रियमावह । लोमशां पशुभिः सह स्वाहा । आमायन्तु ब्रह्मचारिणः स्वाहा । विमायन्तु ब्रह्मचारिणः स्वाहा । प्रभायन्तु ब्रह्मचारिणः स्वाहा १ दमायन्तु ब्रह्मचारिणः स्वाहा । शमायन्तु ब्रह्मचारिणः स्वाहा ॥ २ ॥ यशो जने ऽसानि स्वाहा । श्रेयान् वस्यसोऽसानि स्वाहा । तं त्वा भग प्रविशानि स्वाहा । स मा भग । भा० अचिरं क्षिप्रमेव छान्दो दीर्घः। चिरंवा कुर्वाणा आत्मनो मम किमित्याह । वासांसि वस्त्राणि मम गावच गोश्चेति यावत् । अन्नपाने च सर्वदा एवमादीनि कुर्वाणा श्रीर्या तां ततो मेधानिर्वर्तनात्यरमावह आनय । अमेधसे हि श्रीरनायैवेति । किंविशिष्ठां लोमशां अजाव्यादियुक्तां अन्यैश्च पभिः संयुक्तामावरेत्यधिकारादोङ्कार एवाभि- सम्बध्यते । स्वाहा वाहाकारो होमान्तमन्त्रार्थज्ञाप- नार्थः । प्रायन्तु मामिति व्यवहितेन सम्बन्धः । ब्रह्मचा- रिणे विमायन्तु प्रमावन्तु शमायन्वित्यादि ॥ २ ॥ यशो यशस्वी जने जनसमूहेऽसानि भवानि । श्रेयान् प्रशस्यतरो था. लोकिकप्रज्ञयेति ॥ शालग्रामादिष्विव देवताबुहोत्यर्थः। नैतेटवार्ष- यादि ग्यं । ब्रह्मणोत्पन्नत्वात् । वस निवासे वस याच्छादने इति धातु इयादुप्रत्ययः । शीलार्थ वसुर्वसनशालः। पराच्छादनाला वा वसः । यतिशयेन वसुर्वसोयान् । तस्माइसीयसः ।

·१८ उ० प्रविश स्वाहा । तस्मिन्त्सहस्रशाखे । निभगा ऽहं त्वयि मृजे स्वाहा । यथाऽऽपः प्रवता यन्ति । यथा मासा अहर्जरं । एवं मां ब्रह्मचारिणः । धातरायन्तु सर्वतः स्वाहा १ प्रतिवेशाऽसि प्रमा प्रवता भा० वस्यो वसीयसो वसुतराइसुमत्तरादा असानीत्यन्वयः । किञ्च तं ब्रह्मण: कोशभूतं त्वा त्वां हे भग भगवन् पूजा- वन् प्रविशानि प्रविश्य च अनन्यस्त्वदात्मैव भवानीत्यर्थः । स त्वमपि मा मां भग भगवन् पूजावन् प्रविश आवयोरे- कत्वमेवास्तु । तस्मिन् त्वयि सहस्रशाखे बहुभेदे निमजे शोधयाम्बई पापकृत्यां । यशा लोके आपः प्रवणवता निम्नवता देशेन यन्ति गच्छन्ति । यथा वा मासा अहर्जरं संवत्सरोऽहर्जरोऽहोभिः परिवर्त्तमानो लोकान् जरयतीति अहानि वाऽस्मिञ्जीर्यान्यन्तर्भवन्ती- त्वहर्जरस्तञ्च यया मासा यन्ति एवं मां ब्रह्मचारिणः । हे धातः सर्वस्य विधातः मामायन्तु प्रागच्छन्तु सर्वतः सर्वदिग्भ्यः । प्रतिवेशः श्रमापनयनस्थानमासन्न गृह- मित्यर्थः । एवं त्वं प्रतिवेश व प्रतिवेशस्वच्छोलिनां सर्वपापदुःखापनयनस्थानमसि अतो मां प्रभाहि प्रका- शयात्मानं प्रपद्यख च मां शरविद्धमिव लोहं त्वन्मयं घा. एलोपछान्दसः ॥ वसमान्वमुपादेन लक्ष्यत इत्यभिप्रेत्याह । वसमत्तरादेति ॥.पूक्तिस्य प्रयोजनमा । किञ्चेति ॥ यदुक्वं ·२० उ. भाहि प्र मा पद्यस्व ॥ ३॥ वितन्वाना शमायन्तु ब्रह्मचारिणः स्वाहा धातरायन्तु सर्वतः स्वाहै- कञ्च ॥ ४ ॥ इति चतुथीऽनुवाकः ॥ १॥ भूर्भुवः सुवरिति वा एतास्तितो याहृतयः । तासामु ह स्मैतां चतुर्थी । माहाचमस्यः भा० त्वदात्मानं कुर्वित्यर्थः ॥ श्रीकामोऽस्मिन् विद्याप्रकरणे- ऽभिधीयमानो धनार्थः । धनञ्च कमाथें । कर्म चोपात्त- दुरितक्षयाय। तत्क्षये हि विद्या प्रकाश्यते। तथाच स्मृतिः । ज्ञानमुत्पद्यते पुंसां क्षयात्यापस्य कर्मणः । यथाऽऽदर्शतले प्रख्ये पश्यन्यात्मानमात्सनीति॥३॥ इति चतुर्थोऽनुवाकः॥४॥ संहिताविषयमुपासनमुक्तं तदनु मेधाकामस्थ श्रीका- मस्य मन्त्रानुक्रान्तास्ते च पारम्पर्येण विद्योपयोगार्थी एव । अनन्तरं व्याहत्यात्मनो ब्रह्मणोऽन्तरुपासनं खाराज्यफलं प्रस्तूयते भूर्भुवःसुवरिति । इतीत्युक्तोप- प्रदर्शनार्थः । एतास्तिस्र इति प्रदर्शितानां परामर्थः । प्या. ब्रह्मचारिण मामायन्विति तत्र दृष्टान्तमाह । यथेति ॥ इति चतुर्थोऽनुवाकः ॥ ४ ॥ उत्तानुवादपूर्वकमुत्तरानुवाकस्य सम्बन्धमाह । संहितावि- घयमित्यादिना ॥ व्याहृतीनां श्रद्धाट होतत्वात्तत्परित्यागेनोप- दिश्यमानं ब्रह्म न बुद्धिमारोहेदिति । ततो व्याहृतिपूरीरं हिर. एयगीयं ब्रह्मान्तरहृदयध्येयत्वेनोपदिश्यत इत्यर्थः ! मह इति । * प्रशान्तरापासनमिति पुस्तकान्तरपाठः।

·२१ उ. प्रवेदयते। मह इति तङ्का । स आत्मा । अङ्गा- न्यन्या देवताः । भूरिति वा अयं लोकः । मा० परामृष्टाः स्मर्यन्ते वै इत्यनेन । तिस्त्र 'एता: प्रमिद्धा व्याहतयः स्मर्यन्ते तावत् । तामामियं चतुर्थी व्याह- तिमह इति। तामेतां चतुर्थों महाचममम्वापत्यं माहा- चमस्यः प्रवेदयते उ इ स्म इत्येतेषां वृत्तानुकथनार्थ- त्वादिदितवान् ददर्श इत्यर्थः । माहाचमम्यग्रहणमापी- नुस्मरणार्थे। पिम्मरणमप्युपामनाङ्गमिति गम्यते । इहा- पदेशाद्येयं माहाचमस्थेन दृष्टा व्याहृतिमह इति तद्रह्म महद्धि ब्रह्म। महश्च व्याहृतिः । किं पुनस्तत् । म प्रात्मा श्राप्नोतेाप्तिकर्मण: । आत्मा इतराश्च व्याहृतया लोका देवा वेदाः । प्राणश्च मह इत्यनेन व्याहत्यात्मनो देव- लोकादयः मऽवयवभृता यतः । श्रादित्यचन्द्रब्रह्मा- नभूतेन व्याप्यन्ते यतः । अतोऽङ्गान्यवयवा अन्या देवताः । देवताग्रहणमुपलक्षणार्थं। लोकादीनां मह इत्येतम्ब व्याह- त्यात्मनो देवलोकादचः मऽवयवभूताः चत आहाऽऽ या० व्याहृतावद्ब्रिह्मदृयिः कर्त्तव्या । तत्र किं साम्यमित्यत याद । महडीति । यथा देवदत्तस्य पादादीन्यानि मध्यभागद्याती इतरेयामानामात्मा कथ्यते व्यापकत्वात् ॥ तथा महायादति- हिरण्यगर्भस्य ब्रह्मणो मध्यभाग यात्मेति कन्यते। इतराय यादतयः पादाद्यवयवत्वेन कन्प्यन्ते । प्रथमयाद्दतिः पाटि हितीया गाछ टतीया शिरस्यर्थः । याहन्धवयव 4 सी- ·३२ उ. भुव इत्यन्तरिक्ष । सुव इत्यसो लोकः ॥ १ ॥ मह इत्यादित्यः । आदित्येन वाव सर्वे लोका महीयन्ते । भूरिति वा अग्रिः भुव इति वायुः । सुवरित्यादित्यः । मह इति चन्द्रमाः । चन्द्र- मसा वाव सबीणि ज्योतीषि महीयन्ते । भूरिति वा ऋचः। भुव इति सामानि । सुवरिति यजू- एषि ॥ २ ॥ मह इति ब्रह्म । ब्रह्मणा वाव सर्वे वेदा महीयन्ते । भूरिति वै प्राणः । भुव इत्य- पानः। सुवरिति यानः । मह इत्यनं १ अनेन वाव सर्वे प्राणा महीयन्ते । ता वा एताश्चतस्त्रश्च- भा०दित्यादिभिलीकादयो महीयन्त इति । आत्मना ह्यङ्गानि महीयन्ते महनं वृद्धिरुपचयो महीयन्ते वर्द्धन्त इत्यर्थः ।। अयं लोकोऽग्निर्ऋग्वेदः प्राण इति प्रथमा व्याहतिर्भू- रिति। एवमुत्तरोत्तरा एकैका चतुद्धी भवति॥१॥२॥मह इति ब्रह्म। ब्रह्मेत्योङ्कारः शब्दाधिकारेऽन्यस्थासम्भवादु- कार्थमन्यत् ता वा एताश्चतस्त्रश्चतुर्द्धति । भूर्भुवः सुवर्मह इति चतस्त्र एकैकशश्वतधी चतुःप्रकाराः। ता वा एता प्या० तेत्युत्पत्तिविधिरुक्ताः । इदानीमङ्गविशेषविधिः कथ्यते । भूरिति वा च्ययं लोक इत्यादिना ॥ तत्रैकैका व्याहृतिश्चतुर्धा चतुःप्रकारा अवगन्तव्येति तात्य- र्यमाह | चयं लोक इत्यादिना ॥ एकैका व्याइतयो यदा चतुः- प्रकाराश्चिन्त्यन्ते घोड़शकलः 'पुरुष उपासितो भवतीत्यभिप्रेत्य ·२३ उ• तुद्धी । चतस्त्रश्चतस्त्रो व्याहृतयः । ता यो वेद । स वेद ब्रह्म । सर्वेऽस्मै देवा बलिमावहन्ति । भा० धाशब्दः प्रकारवचनः। चतस्रश्चतस्त्रःसत्यश्चती भवन्ती- त्यर्थः। तासां यथाकृप्तानां पुनरुपदेशस्तथैवोपासननिव- मार्थः । ता यथो तव्याहती- वेद स वेद विजानाति।कि। ब्रह्म। ननु तद्ब्रह्म स आत्मेति ज्ञाते ब्रह्मणि न वक्तव्यम- विज्ञातवत्स वेद ब्रह्मेति। न। तद्विशेषविवक्षुत्वाददोषः। सत्यं विज्ञातं चतुर्थव्याहृत्यात्मकं ब्रह्मेति न तु तद्विशेषा हृदया- न्तरुपलभ्यत्वं मनोमयत्वादिश्च । शान्तिसमृद्धमित्येवमन्तो विशेषणविशेष्यरूपो धर्मपूगो विज्ञायत इति । तदिवचुईि शास्त्रमविज्ञातमिव ब्रह्म मत्वा स वेद ब्रह्मत्याह । अतो न दोषः। यो हि वक्ष्यमाणेन धर्मपूगेन विशिष्टं ब्रह्म वेद म वेद ब्रह्मेत्यभिप्रायः । अतो वक्ष्यमाणानुवाकेनैकवाक्य- ताऽस्योभयोर्चनुवाकयारेकमुपासनं लिङ्गाच। भूरित्यगौ प्रतितिष्ठतीत्यादिकं लिङ्गमुपासनैकत्वे विधायकाभावाच्च । न हि वेदोपासितव्य इति विधायकः कश्चिच्छब्दोऽस्ति । च्या० सपमाह । ता वा एता इति ॥ स वेदब्रह्मेति ॥ ब्रह्मवेदनं फल- त्वेन न सङ्कोचतेऽधिकारविधिवाक्ये । किन्तु वक्ष्यमाणानुवाके- नास्मिन्नेव ब्रह्मोपासने गुणविधानं भविष्यतीति सूचयितुमि- न तदिविविवक्षुत्वादित्यादिना ॥ यदि व्याहृत्य वयव एव ब्रह्मोत्तरवोपास्यते तदैवोपासकस्य प्रथमव्याहत्यात्मके इनौ प्रतिष्ठाभिधानं घटते तस्माद्याहृत्यात्मकदेवताप्रात्यभिधान- मुपासनैकत्वे. लिङ्गमाघ । लिङ्गाच्चेति ॥ किञ्चकत्र प्रधानविद्यावि- त्याह।

·२४ उ० ३ ॥ असा लोको यजूषि वेद वे च ॥ इति पञ्चमोऽनुवाकः ॥ ५ ॥ स य एषोऽन्तर्हृदय आकाशः । तस्मिनयं - भा० व्याहृत्यनुवाके ता यो वेदेति वक्ष्यमाणार्थत्वान्नोपासनभेद- को वक्ष्यमाणार्थत्वञ्च तद्विशेषविवक्षुत्वादित्यादिनोतं । सब्व देवा अस्मै एवंविदुषेऽङ्गभूता श्रावहन्ति आनयन्ति बलिं खाराज्यप्राप्ती सत्यामित्यर्थः॥३॥ इति पञ्चमोऽनुवाकः॥५॥ भूर्भुवः सुवःस्वरूपा मह इत्येतस्य हिरण्यगर्भस्य व्याह- त्यात्मनो ब्रह्मणेऽङ्गान्यन्यदेवता इत्यतं । यस्य ताऽङ्गभूता- स्तस्यैतस्य ब्रह्मणः साचादुपलब्ध्यर्थमुपासनार्थञ्च हृद- याद्याकाश स्थानमुच्यते सालग्राम व विष्णोः । तस्मिन् हि तद्ब्रह्मोपास्यमानं मनोमयत्वादिधर्मविशिष्टं साक्षा- पलभ्यते पाणाविवामलकं । मार्गश्च सर्वात्मभावप्रति- पत्तये वक्तव्य इत्यनुवाक आरभ्यते ॥ स इति ॥ व्युत्क्रम्यायं पुरुष इत्यनेन सम्बध्यते। य एषोऽन्तर्हृदये हृदयस्यान्त- हृदयमिति पुण्डरीकाकारो मांसपिण्डः प्राणायतनेोऽने- ॥ या धिर परत्र गुणविधिरित्येवमनुवाकभेदे चरितार्थेनानन्यथासिद्ध भेदकं प्रमाणमुपलभ्य इत्याह । विधायकाभावाचेति ॥ विधायका- त्मक इति भिन्नविद्यावधिक इत्यर्थः ॥ इति पञ्चमोऽनुवाकः ॥ ५ ॥ तदुपलभ्यत्वादिति ज्ञानाकारपरिणामिनि मनस्येवोपलभ्य- त्वाद्यारित्यर्थः । तस्य मनसः प्रत्तिं दृष्ट्वा तदधिष्ठाटतया * ध्यायमिरित्यर्थः इति पुस्तकान्नरपाठः । । जडस्येति पाठान्तरः ।

·२५ उः पुरुषो मनोमयः । अमृता हिरण्मयः । अन्तरेण तालुके । य एष स्तन इवावलम्वते । सेन्द्र- योनिः । यत्राऽसा केशान्तो विवर्तते । बपाय- शीर्षकपाले । भूरित्यगो प्रतितिष्ठति । भुव भा० कनाडोसुपिर जर्द्धनालाधोमुखी विशयमाने पशी प्रमिद्ध उपलभ्यते । तस्यान्तर्य एप आकाशः प्रसिद्ध एव करकाकाशवत् । तन्मिन् मोऽयं पुरुपः पुरि शयनात्पूर्णी वा भूरादयो लोका येनेति पुरुपो मनोमयः । मनो विज्ञानं । मनुतेचीनकर्मण स्तन्मयस्तदुपलभ्यत्वात् । मनुतेऽनेनेति वा मनोऽन्तःकरणं तदभिमानी तन्मयस्तम्लिङ्गो वा । अमृतोऽमरणधमा । हिरण्मयो ज्योतिर्मयस्तस्यैवंलक्ष- रणस्य इदयाकाशे माताटातस्य विदुप आत्मभूतस्येदृशस्व- रूपप्रतिपत्तवे मार्गाऽभिधीयते । हृदयादूद्धं प्रवृत्ता मुपुन्ना नाम नाडी योगशास्त्रेषु च प्रमिद्धा। मा चाऽन्तरेण मध्ये प्रमिद्धे तालुके तालुकयोर्गता । यचैप तालुकयोर्मध्ये स्तन इवावलम्बते मांसखण्ड स्तस्य चान्तरेणेत्येतत् । यत्र के शान्तः केशानामन्तो मूलं विवर्त्तते विभागेन वर्तते मूर्द्धप्रदेश इत्यर्थः । तं देशं प्राप्य तत्र विनिःसृता व्यपोह्य विभज्य विदार्य शीर्षकपाले शिरःकपाले विनिर्गता था , या० हिरण्यनाडी योगशाखे वाध्यते । तस्य शाखे करणाधिछाटत्वेन हिरण्यगाऽनुमीयत इति पम्नकान्तरपाटः । E ·२६ उ• इति वाया ॥ १ ॥ सुवरित्यादित्ये । मह इति ब्रह्मणि । आप्नोति स्वाराज्यं । आप्नोति मनसस्पतिं । वाक्पतिश्चक्षुष्पतिः। श्रोत्रपति- विज्ञानपतिः । एततो भवति । आकाश- 1 मा० सेन्द्रयोनिरिन्द्रस्य ब्रह्मणो योनिमार्गः स्वरूप प्रतिपत्ति- द्वारमित्यर्थः । तयैव विद्वान्मनोमयात्मदर्शी सूी विनि- कम्यास्य लोकस्याधिष्ठाता भूरिति व्याहृतिरूपो थो ऽग्निर्महतो ब्रह्मणेाऽङ्गभूतसस्मिन्नग्नौ प्रतितिष्ठत्यग्न्यात्मना इस लोकमाप्नोतीत्यर्थः । तथा भुव इति दितीयव्याहृत्या- त्मनि वायौ प्रतितिष्ठतीत्यनुवर्तते ॥१॥ सुवरिति तीच- व्याहत्यात्मनि शादित्ये । मह इत्यगिनि चतुर्थव्याहृ- त्यात्मनि ब्रह्मणि प्रतितिष्ठति । तेव्वात्मभावेन स्थित्वा- ऽऽनोति ब्रह्मभूतः स्वाराज्यं खरानावं स्वयसेव राजा धिपतिर्भवति अङ्गभूतानां देवानां यथा ब्रह्म । देवाश्च सऽस्मै वलिमावहन्त्यङ्गभूता यथा ब्रह्मणे ॥ प्राप्नोति मनसत्पतिं । सर्वेषां हि मनसां पतिः सात्मकत्वाद्ब्रह्मणः । सर्वैहि मनोभिस्तन्मनुते । तदा नोत्येवं विद्वान् । किञ्च वाक्पतिः सीसां वाचां पतिर्भ- वति। तथैव चक्षुष्पतिश्चक्षुषां पतिः । श्रोत्रपतिः श्रोत्राणां पतिर्विज्ञानपतिर्विज्ञानानां पतिः । सात्मकत्वात्सर्वप्रा- पा० प्रसिद्धत्वादिति तल्लिङ्गत्वमुक्तमित्यर्थः । खारान्यं निरङ्कुशमै- श्वयं जगत्स्यत्वादिलक्षणं न भवतीत्याह । अङ्गभूतानां देवा-

·२७
उ.शरीरं ब्रह्म । सत्यात्म प्राणारामं मन आनन्दं ।
शान्तिसमृद्धममृतं । इति प्राचीनयोग्योपास्व
॥ २ ॥ वायावमृतमेकञ्च ॥ इति षष्ठेाऽनु-
वाकः ॥ ६॥
भा०णिनां करणैस्तद्वान् भवतीत्यर्थः । किञ्च ततोऽप्यधिकत-
रमेतद्भवति । किन्तत । उच्चते । आकाशशरीरं आकाश:
शरीरसस्य आकाशवदा सूक्ष्मं शरीरमस्येत्याकाशशरीरं ।
किन्तत्प्रकृतं ब्रह्म सत्यात्म सत्यं सूर्तीमूर्तमवितथं खरूप-
चात्मा स्वभावोऽस्य तदिदं सत्यात्म प्राणारामं प्राणेवा-
रमणसाक्रीडा यस्य तत्त्राणारामं प्राणानां वाऽरामो
चम्मिन् तत्प्राणारामं । सन घानन्दभूतं सुखचदेव यस्य
सनस्तन्मन पानन्दं । शान्तिराद्धं शान्तिरुपशमः शान्तिश्च
तत्समृद्धं च शान्तिसम्बद्धं । शान्या वा सम्मृद्धं तदुपलभ्यत
इति । शान्तिसम्मृद्धसमरणधर्मि एतच्चाधिकतरं विशेषणं
तत्रैव मनोमय इत्यादौ द्रष्टव्यमिति । एवं मनोमयत्वा-
दिध विशिएं चथोतं ब्रह्म हे प्राचीनयोग्य उपाखेत्या-
चार्य्यवचनोतिरादरार्था ॥ २ ॥ ॥ षष्ठोऽनुवाकः ॥ ६ ॥
॥
च्या० नामिति ॥ सावधिकमैश्वर्य्यमत एवाह । आप्नोतीत्यादिना ॥ इति
घठोऽनुवाकः ॥ ६ ॥

·२८ . उ० पृथियन्तरिक्षं धादिशोऽवान्तरदिशः । अगि- वीयुरादित्यश्चन्द्रमा नक्षत्राणि । आप ओषधयो वनस्पतयः । आकाश आत्मा । इत्यधिभूतं ॥ अथाध्यात्म। प्राणोऽपाना यान उदानः समानः। चक्षुः श्रोत्रं मनेा वाक् १ चम्म मास मावास्थि भा० यदेतद्व्याहत्यात्मक ब्रह्मोपास्यमुक्तं तस्यैवेदानों पृथि- व्यादिपाङ्गखरूपेणोपासनमुच्यते । पञ्चसङ्ख्यायोगात्प- तिच्छन्द सम्पत्तिस्ततः पातत्वं सर्वस्य । पातश्च यज्ञः पञ्चपादा पतिः । पातो यज्ञ इति श्रुतेः । तेन यत्सब लोकाद्यात्मान्तञ्च पानं परिकल्पयन्ति । तेन यज्ञेन परिकल्पितेन पासात्मकं प्रजापतिमभिसम्पद्यते । तत्कथं पाशमिदं सर्वमित्यत आह । पृथिव्यन्तरिचं द्यौर्दिशी वाऽन्तरदिश इति लोकपाटं। अग्निवर्वायुरादित्यश्चन्द्रमा नक्षत्राणीति देवतापातं । आप ओषधयो वनस्पतय आकाश अात्मेति भूतपात। आत्मेति विराभूताधिकारा- दित्यधिभूतमित्यधिलोकाधिदेवतपातदयोपलक्षणार्थ । लोकदेवतापाताचोश्चाभिहितत्वात् । अथानन्तरमध्यात्म . उत्तरोऽप्यनुवाकः प्रकारान्तरेण हिरण्यगर्भायासनविषय इत्याह । वदेतदित्यादिना॥ एथिव्यादेः कथं पातत्वमित्याकाङ्क्षायां पत्याख्यस्य छन्दसः सम्पादनादित्याह । पञ्चसझ्येति ॥ न केवलं पञ्चसझ्यायोगात्पतिछन्दःसम्पादनं यज्ञत्वसम्पादनममि कर्तुं शक्यत इत्याह । पातञ्च यज्ञ इति ॥ मनीयजमानदेव ·२९ 1 उ मन्ना । एतदधिविधाय ऋषिरवोचत् । पाप वा इदए सबै । पाझेनैव पाक स्पृणोतीति । १ ॥ सर्वमेकञ्च ॥ इति सप्तमोऽनुवाकः ॥ ७ ॥ आमिति ब्रह्म । ओमितीद सबै । ओमित्ये- भा० पाङ्गत्रयमुचते। प्राणादि वायुपाझं । चक्षुरादीन्द्रियपाङ्गं । चादि धातुपानं । एतावद्धीदं सर्वमध्यात्मं । वाह्यञ्च पासमवेत्येतदेवं अधिविधाय परिकल्प्य टपिर्वेदस्तद्दर्श- नसम्पन्नो वा कश्चिदृपिरवोचदुनावान् । किमित्याह । पात वा इदं सम्बं पासवाध्यात्मिकेन सह्यासामान्यात्यात वाह्यं स्पृणोति वलयति पूरवति । एकात्मतयोपलभ्यत इत्येतदेव पाहामिदं सर्वमिति यो वेद स प्रजापत्यात्लेव भवतीत्यर्थः ॥ १ ॥ इति सप्तमोऽनुवाकः ॥ ७ ॥ व्याहत्यात्मनो ब्रह्मण उपासन सनमुक । अनन्तरं पालख- रूपेणेदानों सापासनाङ्गभूतस्याहारस्योपासनं विधि- त्यते। परापरब्रह्मदृध्या ह्युपायमान ओङ्कारः शब्द- मात्रोऽपि परापरब्रह्मप्राप्तिसाधनं भवति । स ह्याल स्वनं च्या. मानुषवित्तः पञ्चभिः सम्पाद्यत इति वजः पाङ्ग इत्यर्थः ॥. उत्कृत- यमिनिटे फलवतीति न्यावाबाह्य पातरूपेणाध्यात्मिक यात- वयमवगन्तव्यमित्यभिप्रेत्याह । एकात्मतयेति ॥ इति सप्तमी ऽनुवाकः ॥ ७॥ वृत्तानुवादपूर्वकमुत्तरानुवावामवतारयति । व्याहत्यात्मन इत्यादिना ॥ वेदविदां हि सवाः क्रिया योङ्कारमुच्चार्य प्रवर्तन्ते तस्य श्रद्धाग्टहीतत्वात्तत्परिहारेणापदियं ब्रह्म न बुद्धिमारोहेदत ·३० उ० तदनुकृतिह स्म वा अप्योश्रावयेत्याश्रावयन्ति । ओमिति सामानि गायन्ति । आएशामिति शस्त्राणि शसन्ति । ओमित्यध्वर्युः प्रतिगरं प्रतिगृणाति १ ओमिति ब्रह्मा प्रसाति ॥ ओमित्यग्रिहोत्रमनुजानाति १ ओमिति मा० ब्रह्मणः परत्यापरस्य च प्रतिमेव विष्णः। एतेनैवावतनेनै- कतरमन्तीति श्रुतेः । मिति । इतिशब्दः स्वरूपपरि- च्छेदार्थः । ओमित्येतच्छब्दरूपं ब्रह्मेति मनसाधारयेदुपा- सीत । यत ओमितीदं सव्वं हि शब्दरूपमोकारण व्याप्तं । तद्यथा शङ्कुना इति श्रुत्यन्तरात् । अभिधानतन्त्रं ह्यभि- धेयमित्यत इदं सर्वमोङ्कार इत्युच्यते । ओङ्कारस्तुत्यर्थमु- त्तरो ग्रन्थः। उपास्यत्वात्तस्य। ओमित्येतदनुतिरनुकरणं । करोमि यायामि वेति । छतमुक्त ओमित्यनुकरोत्यन्यः । श्रत आकारोऽनुवतिः । इ स्म वै इति प्रसिद्धावद्योतकाः । प्रसिद्धं ह्योझारखानुचतित्वं। अपि चोप्रावचेति तत्पूर्वक- सायावयति प्रतिभावयति । तथामिति सामानि गायन्ति सामगाः । आमिति शस्त्राणि शंसन्ति शस्त्रशंसितारोऽपि। तथौमित्यध्वर्युः प्रतिगरं प्रतिगृणाति। ओमिति ब्रह्मा प्रसौ- त्यनुजानाति। ओमित्यग्निहोत्रलनुजानाति जुहोलीत्युक्तः । ओमित्येवानुज्ञां प्रयच्छति । आमित्येव ब्राह्मण: प्रवक्ष्यन् या. त्तमादावैवोपातनं निर्धार्य्यत इत्यर्थः । नन्वोङ्कारस्य शब्द- मात्रस्याचेतनत्वादहमनेनोयासित. इति . ज्ञानाभावात्कथं ·३२ उ. वात्मणः प्रवक्ष्यनाह । ब्रह्मोपाप्नुवानीति । ब्रले वोपाप्नोति ॥ १ ॥ ओं दश ॥ इत्यष्टमोऽनु- वाकः ॥tm ऋतनु स्वाध्यायप्रवचने च । सत्यञ्च स्वा- ध्याय प्रवचने च । तपत्र स्वाध्यायप्रवचने च । । 1 भावचनं करिष्यन्नव्यमाण घोमित्येवाद। आसिति प्रतिप- चलेऽशेतुमित्यर्थः । वहा वेद उपायुवानीति प्राप्नुयां ग्रहि- व्यासीति । उपाप्नोत्येव वहा । अयवा वहा परमात्मा तमु- पानुबानीत्यात्मानं प्रवच्या प्रापयिष्यन्नोसिलोवाइ । सचे- तोहारेण ब्रा प्राप्नोत्येव । ओझारपूर्व प्रत्तानां क्रियाणां पाल वत्त्वं च सात्तम्मादोसारं ब्रह्मापासीतेति वाक्यायः ॥ १ ॥ इत्यय मोऽनुवाकः ॥ ८ ॥ विज्ञानादेवाप्नेाति खाराज्यमित्युनात्वात् श्रोतमातीनां कर्मणामानर्थचं प्राप्तमित्यतस्तनाा प्रापदिति कर्मणां ग्रा० मालदाट त्वं स्यादित्याशवाह। परापरेति ॥ प्रतिमाद्यर्चनमिव सर्वत्र ईश्वर एव फलदातेति भावः । योछारे ब्रह्मत्वाध्यासे किं साहायमित्यत शाह । ग्रोमितीदमिति ॥ सास्पदत्व मोक्षारस्य ब्रह्मणा साहायमित्यर्थः । साणि गीतिरहिता ऋच उच्यन्ते। प्रतिगरमित्यांपों सामो वेति षब्दमध्ययुः प्रतिरटगाति होतुः पांसनं प्रति । प्रतिसगमुच्चार यतीत्यर्थः ॥ प्रवक्ष्यनिति ॥ वच परिभायगा इत्यस्य स्पं प्रथमव्याख्याने। दितीये वह प्रापण इत्यम्य द्रयव्यं ॥ १ ॥ इत्यरामोऽनुवाकः ॥ ८ ॥ व्यवहितानुवाकोन सम्बन्धमार | विज्ञानादेवेत्यादिना ॥ ग्रपरविद्यासहकारितया तत्फलेनैव फलवत्वसिद्ध्यर्थमुत्तरान ·३२ उ० दमश्च स्वाध्यायप्रवचने च १ शमश्च स्वाध्याय- प्रवचने च । अनयच स्वाध्यायप्रवचने च । अग्रिहोत्रञ्च स्वाध्यायप्रवचने च । अतिथयश्च स्वाध्यायप्रवचने च । मानुषञ्च स्वाध्यायप्रव- चने च । प्रजा च स्वाध्यायप्रवचने च । प्रजनश्च भा० पुरुषार्थ प्रति साधनत्वप्रदर्शनार्थमिहोपन्यासः । तमिति व्याख्यातं । खाध्यायोऽध्ययनं । प्रवचनसध्ययनं ब्रह्मयज्ञो वा । एतान्यतादीनि अनुठेयानीति वाक्य शेषः । सत्यं सत्य- प्रवचनं यथा व्याख्यातार्थं वा। तपः कृच्छ्रादि।दमो वाह्य- करणोपशमः । अग्नय आधातव्याः । अग्निहोत्रं होतव्यं । अतिथयश्च पूज्याः । मानुषमिति लौकिकः संव्यवहारः । तच्च यथाप्राप्तमनुष्ठेचं । प्रजाश्चोत्याद्याः । प्रजनश्च प्रजननम्तो भार्थ्यागमनमित्यर्थः । प्रजातिः पौत्रोत्पत्तिः पुत्रो निवेशयितव्य इत्येतत्सवरेतैः कर्मभिर्युक्तस्थापि खाध्यायप्रवचने चत्नतोऽनुष्ठेये इत्येवमर्थं सर्वेण सह खाध्यायप्रवचनग्रहणं । खाध्यायाधीनं हि अर्थज्ञानं । अर्थज्ञानायत्तं च परं श्रेयः प्रवचनञ्च तदविस्मरणार्थ धर्मार्थञ्च अतः स्वाध्यायप्रवचनयोरादरः कार्यः ॥ च्या. वाकारम्भ इत्यर्थः । लौकिकसंव्यवहारो विवाहादिः । पुनःपुनः खाध्यायप्रवचनग्रहणस्य तात्पर्य्यमाह । सबैरेतैरिति ॥किमिति यत्नतोऽनुछेये तत्राह । खाध्यायाधीनमिति ॥ ॥

·२३ 1 उ० स्वाध्यायप्रवचने च । प्रजातिश्च स्वाध्यायप्रव- चने च १ सत्यमिति सत्यवचा राथीतरः । तप इति तपा नित्यः पारशिष्टिः १ स्वाध्याय- प्रवचने एवेति नाका मौहल्यः । तद्धि तपस्तद्धि तपः ॥ १ ॥ प्रजा च स्वाध्यायप्रवचने च षट् च । इति नवमाऽनुवाकः ॥ ६ ॥ भा० सत्यमिति मत्यमेवानुष्ठातयमिति । सत्यवचः सत्यमेव वची यस्य सोऽवं सत्ववचा नाम वा तस्य । राथीतरः रथीतरस्य गोत्रो राथीतराचार्यो मन्यते । तप एव कर्त्त- व्यमिति । तपोनित्यस्तपःपरस्तपो नित्य इति वा नाम । पौरुशिष्ठिः पुरुशिष्टस्थापत्यं पौरुशिष्टिराचार्यों मन्यते खाध्यायप्रवचने एवानुष्ठेचे इति नाको नामतो मुगलस्था- पत्वं मोगल्य आचार्यो मन्यते। तद्धि तपस्तद्धि तपः । तद्धि तपो हि यस्माल्वाध्याचप्रवचने एव तपस्तम्मात्तेऽनुष्ठेये इति । उत्तानासपि सत्यतपः स्वाध्यायप्रवचनानां पुनर्ग्रहण मादरार्थं ॥ १ ॥ इति नवमोऽनुवाकः ॥ ८ ॥ IT प्या० प्रयाणाम्बीणां मतभेदोपन्याद नायायप्रवचनयोरे विटाति | सत्यमित्यादिना । नाम इति : दवे त्वेति शाखां छिनदीकिनन् । इति नबनोऽनुवाकः ।

·३४ उ. अहं वृक्षस्य रेरिवा। कीर्तिः पृष्ठं गिरेरिव । उद्धपवित्रो वाजिनीव स्ववृतमस्मि । द्रविण सुवर्चसं । सुमेधा अमृताक्षितः । इति त्रिशद्धेश- .. भा. अहं वृक्षस्य रेरिवेति स्वाध्यायार्थी मन्नानाथः । स्वाध्यायश्च विद्यात्यन्तये प्रकरणता विद्याथं हि इदं प्रक- रणं । न चान्यार्थत्वमवगम्यते । स्वाध्यायेन च विश्रद्धसत्त्वस्य विद्योत्पत्तिरवकल्यते । अहं वृक्षस्योच्छेदात्मकस्य संसार वृक्षस्य रेरिवा प्रेरयिता अन्तर्याम्यात्मना । कीर्तिः ख्यातिर्गिरेः पृष्ठमिवोत्थिता मम । ऊर्बपवित्र ऊ? कारणं पवित्रं पावनं ज्ञानं प्रकाश्यं पवित्रं परमं च ब्रह्म यस्य सात्मनो मम सोऽहं ऊर्द्धपवित्रो वाजिनीव वाजवतीव । वाजमन्नं तदति सवितरीत्यर्थः । यथा सवितरि श्रम- तमात्मतत्त्वं विशद्धं श्रुतिस्मृतिशतेभ्यः एवं स्वस्मृतं शोभनं विशुद्धमात्मतत्त्वमस्मि भवामि । द्रविणं धनं सुवर्चसं दीप्तिमदेवात्मतत्त्वमस्मीत्यनुवर्तते। ब्रह्मज्ञानं वा आत्म- तत्त्वप्रकाशकत्वात् । सुवर्चसं द्रविणमिव द्रविणं सोक्षसुख- हेतुत्वात्। अस्मिन्पक्षे प्राप्तं मयेत्यध्याहारः कर्त्तव्यः । सुमेधाः शोभना मेधा सर्वलक्षणा यस्य मम सोऽहं सुमेधाः। संसारस्थित्युत्पत्त्युपसंहारकौशलयोगात्सुमेधस्त्वं । या. बन्यत्र विनियोजकश्रुत्यादिप्रमाणमपि नोपलभ्यत इत्याह । न चान्यार्थत्वमिति ॥ व्यक्षितमसीत्यादिवदुपासनाविधिशेषत्वं वा वक्तुं न शक्यते । ज्ञानक्रियासाधनविधेः प्रक्रान्तत्वादित्यर्थः । ॥ ।

·३५. 3. वेदानुवचनं ॥ १ ॥ जहए षट् ॥ इति दशमोऽनुवाकः ॥ १० ॥ वेदमन्यावाट्योऽनेवासिनमनुशास्ति । सत्यं वत् । धनगर । भा. एवातालमी प्रचितोऽचीणोऽव्ययः । उचितो वा जगतेन कोचितः गिनतोनितोऽहमित्यादिनाह्मण- निनि। एतं शिकाय प्रजासतम्ब चहाविदो वेदानुव- चनं । वेदो वेदनमास कवविज्ञानं तस्य प्राप्तिमनुवचनं वेदानुवचनं। प्रात्मनः कृतकृत्यताख्यापनार्थ वामदेववत्ति- मनार्पण दर्शनेन दृटो मन्नानाय अात्मविद्याप्रकाश इत्यर्थः। अन्य च जपा विद्योत्पत्वाऽवगम्यते ॥ तच्चेत्या- दिकापन्यामादनन्तरच वेदानुवचन पाटादेतदवगम्यते । एवं बीतमार्नेषु निन्येषु कर्मम युक्रम्ब निष्कामस्य परं- महा विविदिपोरापाणि दर्शनानि प्रादुर्भवत्वात्मादि- विपयाणीति ॥ २ ॥ इति दशमोऽनुवाकः ॥ १० ॥ वेदमनूच्येत्येवमादिकर्तव्योपदेशानन्भः प्रारमहावि- जानानियमेन कर्तव्यानि यातनाकमाणीत्येवमर्थः । पा० अईसनति मन्तव्य र चिन्त्रिमा सक्छिन्दः परमात्मा देवता अविद्यार्थी जपे विनियोगः। न पोबलमस्य जमा विद्यार्थः पृवी- कानि कम्नागपपीत्याह ऋतश्चेत्यादिना ॥ १ ॥ इति दामाऽनु- वाकः॥ १० ॥ उत्तरानु वाक्रम्य तात्पर्य माह। वेदमनूच्चेत्यादिना ॥ विद्यो. त्यत्यय नित्यनैमित्तिकान्यनुछेवानीत्येको नियम उताः ॥ प्रागेव चाचानुऐयानीति नियमान्तरमा छ । प्रागिति ॥ प्रागुपन्यासाश्च eam .

·३६ । भा• अनुशासनश्रुतेः पुरुषसंस्कारार्थत्वात्। संस्कृतस्य हि वि- द्धसत्त्वस्थात्मज्ञानमञ्जसैवोत्यद्यते।तपसा कल्मषं हन्ति विद्य- याऽमृतमश्नुत इति स्मृतिः । वक्ष्यति च। तपसा ब्रह्म विजि- ज्ञासखेति । अतो विद्योत्पत्त्यर्थमनुष्ठेयानि कर्माणि। अनु- शास्तीत्यनुशासन शब्दादनुशासनातिक्रमे हि दोषोत्पत्तिः। प्रागुपन्यासाच्च कर्मणां केवल ब्रह्मविद्यारम्भाच्च पूर्व कमा- एयुपन्यस्तानि। उदितायाञ्च विद्यायामभयं प्रतिष्ठां विन्दते। न बिभेति कुतश्चनेति।किमहं साधु नाकरवमित्येवमादिना कर्मनष्किञ्चन्य दर्शयिय्यतीत्यताऽवगम्यते । पूर्चीपचितदु- रितक्षयदारेण विद्योत्पत्त्यर्थानि निष्काणीति मन्त्रवाच्च। अविद्यया स्मृत्यु तीवी विद्ययाऽमृतमश्नुत इति कृता- दीनां पूर्वचोपदेशानर्थक्यपरिहारार्थः । इह तु ज्ञानो- त्यत्त्वर्थत्वाकर्तव्यनियमार्थः । वेदमनूच्याध्याप्याचार्यो ऽन्तेवासिनमनुशास्ति ग्रन्थग्रहणादनु पश्चाच्छास्ति तदर्थं ग्राहयतीत्यर्थः । अतोऽवगम्यते अधीतवेदस्य धर्मजिज्ञासा- मकृत्वा गुरुकुलान्न समावर्तितव्यमिति बुद्ध्वा कर्माणि चारभेदिति स्मृतेश्च । कथमनुशास्तीत्याह । सत्यं वद कर्मणामिति सङ्गहवाक्यं विटणेति। केवले यादिना ॥ अवि- द्यया कर्मणा स्मृत्यं तीर्खेति मन्त्रोऽपि विद्योत्पत्तेः प्रागेव का- नुछानं सूचयतीत्यर्थः ॥ ऋतञ्च खाध्यायप्रवचने चेत्यादिना पूर्वत्र कानुष्ठानमुक्तमेवातः पुनरुक्तमित्याशङ्ख्याह । ऋतादीना- मिति ॥ विचारमकृत्वा गुरुकुलान्न निवर्तितव्यं । किन्त्वध्ययनविधे- रर्थावबोधबारेण पुरुषार्थपर्यवसायितासिद्ध्यर्थमक्षरग्रहणा- नन्तरमर्थावबोधे प्रयतितव्यमित्याह । ग्रन्थग्रहणादन्विति ॥

·३७ उ. स्वाध्यायान्मा प्रमदः । जाचाय्यीय प्रियं धनमान्य प्रजातन्तुं मा बवच्छेत्सोः । सत्यान प्रमदितयं । धम्मीन प्रमदितयं । कुशलान प्रमदितव्यं । भूत्ये न प्रमदितयं । स्वाध्याय- प्रवचनाभ्यां न प्रमदितयं ॥ १॥ देवपितृका- व्याभ्यां न प्रमदितव्यं । मातृदेवो भव । पितृ- - भा० यया प्रमाणावगतं वकाव्यं वद । तदद्धम्म चर । धर्म दत्य नुष्टेचानां मासान्नवचनं मत्यादिविशेपनिर्देशात् ॥ खाध्याचादायनान्मा ममदः प्रमादं माका: श्राचार्यायाऽऽचार्याथें मियसिष्टं धनमाहत्यानीय दत्त्वा विद्यानिनियार्थमाचाxण चानुज्ञातोऽनुरूपान्दाराना- इत्य प्रजातन्तं मन्तानं मा व्यवच्छेत्सोः प्रजामन्ततेर्वि- चित्तिर्न कर्तव्या। घगुत्पद्यमानेऽपि पुत्रे पुत्रकाम्यादि- कर्नाणा तदुत्पत्तो यत्नः कर्त्तव्य इत्यभिप्रायः । प्रजा प्रजननप्रजातित्रयनिई शमामात् । अन्यथा श्वेत्येतदेकमेवावच्यत् । सत्यान्न प्रमदितव्यं प्रमादो न कर्त्तव्यः । मत्याच प्रमदनमनृतप्रसङ्गः। प्रमाद शब्दसाम- चात् । विस्म त्याप्यनृतं न कर्त्तव्यमित्यर्थः । अन्यथाऽस- त्यवदनप्रतिषेध एव स्यात्। धान्न प्रमदितव्यं । धर्मश- - प्रजनन- था• वेदमधीत्य स्वायादिति स्मृतिरप्येतातिनिराद्धेत्याह । अतो- ऽवगम्यत इति ॥ वक्तव्यमिति वचनाई परस्य हितमित्यर्थः ॥

·३८ उ• देवो भव । आचार्यदेवो भव । अतिथिदेवो भव । यान्यनवद्यानि कम्मीणि । तानि सेवित- यानि । नो इतराणि । यान्यस्माक सुचरि- तानि । तानि त्वयोपास्यानि ॥२॥ नो इत- राणि । एके चास्मच्छेयासो ब्राह्मणाः । तेषां १ भा०ब्दस्यानुष्ठेयविषयत्वात् । अननुष्ठानं प्रमादः स न कर्त्तव्यो- ऽनुष्ठातव्य एव । कुशलादात्मरक्षार्धात् कर्मणो न प्रम- दितव्यं । भूतिभितिस्तस्यै भूत्यै भूत्यर्थान्मङ्गलयुकात्क- मणो न प्रमदितव्यं । खाध्यायप्रवचनाभ्यां न प्रमदितव्यं । ते हि नियमेन कर्त्तव्ये इत्यर्थः । देवपिन कार्याभ्यां न प्रमदितव्यं देवपित्र्ये कर्मणी कर्त्तव्ये। मानदेवा माता देवो यस्य स त्वं भव स्साः। एवं पिटदेवः । आचार्यदेवोऽतिथि- देवो भव। देवतावदुपास्या एते इत्यर्थः । यान्यपि चान्या- न्यनवद्यानि अनिन्दितानि शिष्टाचार लक्षणानि कमाणि तानि सेवितव्यानि कर्त्तव्यानि त्वया नो कर्त्तव्यानोतराणि सावधानि शिष्टकृतान्यपि। यान्यस्माकमाचार्याणां सुच- रितानि शोभनचरितानि आम्नायाद्यविरुद्धानि तान्येव. त्वयोपास्यानि अदृष्टार्थान्यनुष्ठेयानि नियमेन कर्तव्या- नीत्येतत् । नो इतराणि विपरीतान्याचार्यकृतान्यपि। ये के च विशेषिता प्राचार्यत्वादिधर्मरस्मदस्मत्तः श्रेयांसः या० सर्वमेतत् स्परमिति ॥ एवं कर्त्तव्यमर्थमुपदिश्यानुछानकाले ·३८ उ० त्वयासनेन प्रशूसितयं । श्रद्धया देयं । अश्रद्धया. ऽदेयं । श्रिया देयं । हिया देयं । भिया देय । संविदा देयं १ अथ यदि ते कर्मविचिकित्सा वा वृतविचिकित्सा वा स्यात् ॥ ३ ॥ ये तत्र ब्राह्मणाः सम्मशिनः यूता यायुताः । जलक्षा धम्मकामाः स्युः । यथा ते तत्र वर्तेरन् । तथा तत्र वतेथाः । अथाभ्याख्यातेषु । ये तत्र ब्रामणाः सम्मर्शिनः । युत्ता आयुक्ताः । अलूक्षा •. भा० प्रशस्यतरास्ते च ब्राह्मणा नक्षत्रादयस्तेषामासनेनाऽऽस- नदानादिना त्वया प्रश्वमितव्यं प्रश्वसनं प्रश्वासः श्रमाप- नयस्तेषां श्रमस्वयाऽपनेंतव्य इत्यर्थः । तेषां वाऽऽसने गोष्ठीनिमित्ते समुदिते तेषु न प्रश्वसितव्यं । प्रश्वासा- ऽपि न कर्त्तव्यः केवल तदुनमारग्राहिणा भवितव्यं । किञ्च यत्किञ्चिद्देयं तच्छ्रद्धयैव देयं । अश्रद्धयाऽदेयं न दातव्यं । श्रिया विभृत्या देवं दातव्यं । ह्रिया लज्जया च देयं । भिया च भयेन देयं संविदा च । संविन्मित्रादिकायं । अथैवं वर्तमाने त्वयि यदि कदाचित्ते तव ते स्मार्ते वा कर्माणि वृत्ते वा प्राचारलक्षणे विचिकित्सा संशयः स्वाभवेत् । ये तत्र तस्मिन्देशे काले वा ब्राह्मणास्तत्र कादो युक्ता इति व्यवहितेन सम्बन्धः कर्त्तव्यः । सम्म- था० समुत्पन्नसंशयनिहाय यं शियाचारः प्रमाण यितव्य इत्याह । अथ-

·४०
उ• धर्मकामाः स्युः। यथा ते तेषु वर्तेरन् । तथा तेषु
वतेथाः । एष आदेशः । एष उपदेशः । एषा
वेदोपनिषत् । एतदनुशासनं । एवमुपासि-
तयं । एवमुचैतदुपास्यं ॥ ४ ॥ स्वाध्यायप्रवच-
नाभ्यां न प्रमदितयं तानि त्वयोपास्यानि
विचिकित्सा वा स्यातेषु वर्तेरन् सप्त च ।
इत्येकादशोऽनुवाकः ॥११ ॥
भा०शिनो विचारक्षमाः । युक्ता अभियुक्ताः कर्मणि वृत्ते वा
आयुक्ता अपरप्रयुताः । अलूक्षा अरूक्षा अक्रूरमतयः ।।
धर्माकामा अदृष्यार्थिन अकामहता इत्येतत् । ते यथा तंत्र
तस्मिन् कर्माणि वृत्ते वा वर्तेरन् तथा त्वमपि वर्तथाः ।
अथाभ्याख्यातेवभ्युक्तदोषेण सन्दि ह्यमानेन संयोजिताः
केनचित्तेषु च यथोक्तं सर्वमुपनयेत् थे तत्रेत्यादि । एष
आदेशे विधिः । एष उपदेशः पुत्रादीनां । एषा वेदोप-
निषदेदरहस्यं वेदार्थ इत्येतत् । एतदेवानुशासनमीश्वर-
वचनं । श्रादेशवाक्यस्य विधेलनात्वात्सर्वेषां वा प्रमाणभूता-
नामनुशासनमेतत्। यस्मादेवं तस्मादेवं यथोतं सर्वमुपा-
सितव्यं कर्त्तव्यं । एवमु चैतदुपास्यमेव चैतन्नानुपास्यमित्या-
दरार्थं पुनर्वचनं ॥ इत्येकादशोऽनुवाकः ॥ ११ ॥
।
पा. वमित्यादिना ॥ इत्येकादशोऽनुवाकः ॥ ११ ॥

·४१ उ० .. .. भा. शना मित्रः शं वरुणः । शनी भवत्यर्यमा । शन इन्द्रो वृहस्पतिः। शना विष्णुरुस्वामः । नमो ब्रह्मणे । नमस्ते वायो । त्वमेव प्रत्यक्षं ब्रह्मासि । त्वामेव प्रत्यक्षं ब्रलावादिषं । तमवादिषं । सत्यमवादिषं । तन्मायावीत् । तद्वतारमावीत् । आवोन्मां। आवीइतारं ॥ १ ॥ सत्यमवादिषं पञ्च च ॥ ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः । इति द्वादशोऽनुवाकः ॥ १२ ॥ अतीतविद्याप्राप्युपमर्गशमनार्थ शान्तिं पठति । शन्नो मित्र इति । व्याख्यातमेतत्पूर्व । अवैतच्चिन्यते विद्या- कर्मणोविवेकार्थ । किं कर्मभ्य एव केवलेभ्यः परं श्रेय उत विद्यामव्यपेनेभ्यः । पाहोखिदिद्याकर्माभ्यां सह ताभ्यां विद्याया वा कमीपेक्षाया उत केवलाया एव विद्याया इति । तत्र केवलेभ्य कर्मभ्यः स्यात् समस्त- वेदार्थज्ञानवतः कमाधिकारावेदः कृत्स्नोऽधिगन्तव्यः । म रहन्थो दिजन्मनेति स्मरणात् । अधिगमश्च सोपनिषद- र्थनात्मज्ञानादिना। विद्दान् यजते विद्वान् याजयति इति थपरप्रयुक्ता इति खतन्त्रा इत्यर्थः । ग्रन्थादी याद्यवादे केवताया विद्याया नियसहेतुत्वमुतामपि स्फुटीकर्तुं कर्म- विधिमुपलभ्य प्रसङ्गात् पुनर्विचारयितुमुपक्रमते । अत्रैत- चिन्त्यत इत्यादिना ॥ विवेकार्थमिति पृथक् फलत्वाज्ञापनार्थ- मित्यर्थः | भूतं भव्यायोपदिश्यत इति न्यायेन ज्ञानस्यापि कर्म- कत्तु : संस्कारतया फर्मविधिशेषत्वाछुतस्यापि फलस्यार्थवाद- मात्रत्वात्कर्गभ्य एव परोऽर्थ इति पूर्वपक्षसिद्धान्तमाह । नित्य- एव प्या.

·४२ शनः शीक्षाएं सह ना यश्छन्दसांभूः स यः पृथियामित्यतञ्चाहं वेदमनूच शन्नो वादश । १२ ॥ शना मह इत्यादित्या ना इतराणि त्रयोविएशतिः ॥ २३ ॥ हरिः ॐ ॥ शना वक्तारं ॥ इति शिक्षाध्यायः ११ प्रथमा वल्ली ११ ॥ भा० च विदुष एव कर्मण्यधिकारः प्रदृश्यते । सर्वत्र ज्ञात्वा चानुष्ठानमिति च। कृत्लश्च वेदः कमार्थ इति हि मन्यन्ते । केचित्कर्मभ्यश्चेत्यरं श्रेयो नावाप्यते वेदोऽनर्थकः स्यान्न । नित्यत्वान्मोक्षस्य । नित्यो हि मोक्ष दृश्यते । कर्मकार्यस्या- नित्यत्वं प्रसिद्धं । लोके कर्मभ्यश्चेच्छ्रे योऽनित्यं स्यात् तच्चा- नि, काम्यप्रतिषिद्धयोरनारम्भात् । प्रारब्धस्य च कर्मण उपभोगेन क्षयान्नित्यानुष्ठानाञ्च प्रत्यवायानुपपन्नो ज्ञान- निरपेक्ष एव मोक्ष इति चेत् । तच्च न। शेषकर्मसम्भवात् । तन्निमित्तशरीरान्तरोत्पत्तिः प्राप्नोतीत्युक्तं । कर्म शेषस्य च नित्यत्वानुष्ठानेनाविरोधात्क्षयानुपपत्तिरिति च । यदुक्तं समस्तवेदार्थज्ञानवतः कर्माधिकारादित्यादि । तच्च न । घा. त्वादित्यादिना ॥ यद्यप्यध्ययनविधिप्रयुक्तः कृत्खो वेदार्थ एकेन विचारितव्यस्तथाप्यध्ययनविधी प्रतिवाक्याध्यापनं प्रतिवाक्यार्थ- विचारच व्यापारभेदात्तत्तत्प्रयुक्ताभ्युदयकामस्य कर्मापयोगिवा- क्यार्थज्ञानवत्त्वमात्रेण कर्मण्यधिकारसम्भवाद्ब्रह्मसाक्षात्कारस्य तत्रानुपयोगित्वान्न समस्तवेदार्थज्ञानवतः कमाधिकारे प्रमाण- मस्तीत्याह । तच्च नेति ॥ यद्यपि चाध्ययनविधिप्रयुक्तो वेदान्त- विचारोऽपि कृतो गुरुकुल एव तथापि न समस्तवेदार्थज्ञान- ॥

·४३ भा• श्रुतज्ञानव्यतिरेकादुपामनग्य । श्रुतज्ञानमात्रेण हि कर्म- ग्णधिक्रियते नोपासनमपेक्षते । उपासनञ्च श्रुतज्ञाना- दर्थान्तरं विधीयते । मोतफलं अर्थान्तर प्रमिद्धञ्च स्यात् श्रोतव्येत्याया नयतिरेकेण मन्नयो निदिध्यामितव्य इति यनान्तरविधानान्मनननिदिध्यामनयोश्च प्रसिद्धं श्रवण- ज्ञानादीन्तरत्वं । एवं तईि विद्यासव्यपेक्षेभ्यः कर्मभ्यः स्यान्मोक्षः । विद्यामहितानाञ्च कर्माण भवेत्कार्यान्तरार- न्भमामी । यथा खतोऽमरणचरादिकार्यारम्भमामा- नामपि विपद ध्यादीनां मन्त्रशर्करादिसंयुकानां कार्यान्त- गरम्भमामव्यं । एवं विद्यामहितैः कर्मभिर्माक्ष आरभ्यत इति चेन्न । श्रारभ्यम्यानित्यत्वादित्युतदोषः । वचनादार- भ्योऽपि नित्य एवेति चेत् । न । ज्ञापकत्वादचनस्य । वचनं प्या. वतोऽधिकारः। उपासनासाध्यम्य व्रह्मसाक्षात्कारण्य एथग्भा- वादित्याए। श्रुतज्ञानेति ॥ श्रुतानुग्कुले विचारितादाक्या- दनुठानोपयोगि यज्ञानं तावन्मात्रेण कर्मण्यधिक्रियते न ब्रझ- साक्षात्कारपालमुपासनमपेक्षते व्यतिरेकाभावादित्यर्थः । च्यध्या- पनविधिव्यापारोपरमेऽनुछेयतया भूतब्रह्मोपासनमेव नास्ति मानाभावादिति न वक्तव्यमित्याह । उयासनश्चेति ॥ एतच्च कार्ममीमांसान्यायाङ्गीकारमात्रेगोक्तं । वस्तुतश्च श्रोतव्यविधि- प्रयुक्त एवोपनियविचारारम्भो भिन्नाधिकारः। कर्मकाण्डवि. चारोऽप्युत्तरविधिप्रयुक्त एवेति प्रकटार्थे प्रतिछितं ॥ केवलं कर्म मोक्षसाधनमिति पचं निरस्य विद्यासमुचितं मोक्षसा- धनमिति पक्षान्तरमा निषेधति । एवं तीत्यादिना ॥ न स पुनरावर्तत इति वचनादारभ्योऽपि मोक्षो नित्य प्रति न शक्यं वक्तुं । प्रसिद्धपदार्थयोग्यत्वमुपादाय वचनस्य संसर्गक्षा- पकत्वात् । न चारभ्यस्य नित्यत्वयोग्यत्वं प्रसिद्धं । अन्यथा वचनस्य ।

·४४ . भा० नाम यथा भूतस्थार्थस्य ज्ञापकं नाविद्यमानस्य कर्ट । न हि वचनशतेनापि नित्यमारभ्यते श्रारब्धं वा विनाशि भवेत् । एतेन विद्याकर्नाः संहतयोमीक्षारम्भकत्वं प्रत्युक्तं । विद्याकर्मणी मोक्षप्रतिबन्धहेतुनिवर्त्तके इति चेत् । न । कर्मणः फलान्तरदर्शनात् । उत्पत्तिसंस्कारविकाराप्तयो हि फलं कर्मणो दृश्यते। उत्पत्त्यादिफलविपरीतश्च मोक्षो गतिश्रुतेराप्य इति चेत् सूर्यबारेण तयोर्द्धमायन्नित्येव- मादिगतिश्रुतिभ्यः प्राप्यो मोक्ष इति चेत्। न । सर्वगतत्वा- गन्तृभ्यश्चानन्यत्वादाकाशादिकारण त्वात्सर्वगतं ब्रह्म । ब्रह्म व्यतिरिकाश्च सर्व्व विज्ञानात्मानोऽतो नाप्यो मोक्षः । गन्तुरन्यविभिन्नं देशं भवति गन्तव्यं । न हि येनैवा- व्यतिरिक्तं यत्तेनैव गम्यते तदनन्यत्वप्रसिद्धेश्च। तत्सृष्ट्वा तदे- वानुप्राविशत्। क्षेत्रज्ञञ्चापि मां विद्धि । इत्येवमादिश्रुति- स्मृतिशतेभ्यः। गत्यैश्चर्यादिश्रुतिविरोध इति चेत्। अथापि । । या• कारकत्व प्रसङ्गात् । अन्धो मणिमविन्ददित्यादिवपि योग्यताक- ल्पनप्रसङ्गादित्याह । न ज्ञापकत्वादित्यादिना ॥ कर्म प्रधानं विद्या चोपसर्जनमिति समसमुच्चयं निरस्य समु- चयेचतिदिशति । एतेनेति ॥ अनित्यत्वादिदोषप्रसङ्गेनेत्यर्थः । मोक्षेति ॥ मोक्षस्य प्रतिबन्धहेतुरविद्याऽधादिस्तनिवर्त्तके विद्याकर्मणी न खरूपोत्यादिके। ततः खरूपावस्थानस्य नित्यत्वं । प्रध्वंसस्य च कृतकस्थायि नित्यत्वं प्रसिद्धमित्यर्थः। भिद्यते हृदय- ग्रन्थिरित्यादिश्रुतेः। केवलविद्यासाध्यैवाविद्यानिटत्तिः । न तत्र विद्यायाः सहकाऱ्यांपेक्षा॥ कर्मफलन्त्वन्यदेव प्रसिद्धमित्याह । न कर्मण इति ॥ उत्पत्तिः पुरोडाशादेः । संखांरो ब्रीह्यादेः । विकारः सोमस्य । च्याप्तिर्वेदस्य। कर्मफलं प्रसिद्धं । यात्मखरूपस्य ।

·४५ भा० न्यायद्यप्राप्यो मोक्षो गतिश्रुतीनां स एकधा म यदि पिट लोककामो भवति स्त्रीभिवी यानी इत्यादिश्रुतीनाञ्च कोपः स्वादिति चेन्न । कार्यव्रह्मविषयत्वात्तामां । कार्य हि ब्रह्मणि त्यादयः स्युर्न कारणे । एकमेवाद्वितीयं यत्र नान्यत्पश्यति तत्केन कं पश्येदित्यादिश्रुतिभ्यो विरोधाच । विद्याकर्मणे: समुच्चयानुपपत्तिः । प्रविलीनकादि- कारकविशेषतत्वविषया हि विद्या तविपरीतकारक- माध्येन कर्मणाविरुध्यते। न होकं वस्तु परमार्थतः कीदि- विशेषवत् तच्छ्न्यञ्चेत्युभयथा द्रष्टुं शक्यते। अवश्यं धन्यतर- मिथ्या स्यादन्यतरस्य च मिथ्यात्वप्रसङ्गे युक्तं यत्खाभाविका- ज्ञानविषयख दैतस्य मिथ्यात्वं । यत्र हि दैतमिव भवति मृत्योः स मृत्युमाप्नोति । अथ यत्रान्यत् पश्यति तदल्पं । अन्योऽमावन्योऽहमम्मि । उदरसन्तरं कुरुते। अथ तस्य भयं भवतीत्यादिश्रुतिशतेभ्यः। मत्यत्वं चैकत्वस्यैक धैवानुद्रष्टव्य- । व्या. तु मोक्षस्यानादित्वादनादेयातिशयत्वादविकार्यत्वानित्याप्तत्वाच्च कर्मफलादैपरीत्यमित्यर्थः । गतिश्रुतेरिति ॥ चर्चिरादिगति- श्रवणाझाण्डाहहिस्थितब्रह्मघाप्तिमोक्षस्ततो नित्याप्तत्वमप्रसिद्ध- मित्यर्थः । गत्या प्राप्तिः किं संयोगलक्षणा तादात्मलक्षणा वा नोभयथापीत्याह । न सर्वगतत्वादिति ॥ गत्यादि श्रुतेस्तात्पर्य पाट्यापूर्वकं दर्शयति । गत्यैश्वर्येत्यादिना ॥ समुच्चयमभ्युपगम्य कर्मकार्य किञ्चिन्मोक्षे न सम्भवतीत्युक्तं । सेोऽपि न सम्भवती- त्याह। विरोधाचेत्यादिना ॥ यदि कादिकारकभेदस्य सत्यत्वांशमयबोध्यव्रह्मज्ञानमुप- दिश्यते तदा मिथ्यार्थत्वात्कर्मविधीनामप्रामाण्यं स्यादित्याह । विहितत्वादिति ॥ शयां विटणाति। यदीत्यादिना ॥ अध्ययनवि- ·४ ६ भा मेकमेवाद्वितीय। अहोवेद सर्वमात्मवेदए सर्वमित्यादि- श्रुतिभ्यः । न च सम्प्रदानादिकारकभेदाद्दर्शने कर्मोपप- द्यते। अन्ये त्वदर्शनापवादाश्च विद्याविषये सहस्रशः श्रूयन्ते। अतो विरोधो विद्याकर्मणः । अतश्च समुच्चयानुपपत्तिः । तत्र यदुक्तं संहिताभ्यां विद्याकर्मभ्यां मोक्ष इति । अनुपपन्न तत् । विहितत्वात्कर्मणां । श्रुतिविरोध इति चेत् यद्यपद्य कादिकारकविशेषमात्मैकत्वविज्ञानं विधीयते । सपदि भान्तिज्ञानोपमईकरचादिविषयविज्ञानवत्याप्तः कर्मवि- धिःश्रुतीनां निर्विषयत्वाविरोधः । विहितानि च कर्माणि । च विरोधो न युक्तः । प्रमाणत्वा च्छ्रुतीनामिति चेत् न । पुरुषार्थीपदेशपरत्वाच्छुतीनां । विद्योपदेशपरा तावच्छ्रुतिः । संसारात्पुरुषो मोक्षयितव्य इति संसारहे- तोरविद्याया नित्तिः कर्त्तव्येति विद्याप्रकाशकत्वेन प्र- त्तेति न विरोधः। एवमपि कादिकारकसद्भावप्रतिपा- दनपरं शास्त्र विरुध्यत एवेति चेन्न । यथा प्राप्तमेव कार- कास्तित्वमुपादायोपात्तदुरितक्षयार्थ कर्माणि विदध- च्छास्त्रं मुमुक्षूणां फलार्थिनाञ्च फलसाधनं न कारका- स्तित्वे व्याप्रियते । उपचितदुरितप्रतिबन्धस्य हि विद्यो- त्पत्ति वकल्यते । तत्क्षये च विद्योत्पत्तिः स्यात्ततश्चावि- स चा. धिग्रहीतानां श्रुतीनां पुरुषार्थापदेशकत्वेन प्रामाण्यं वक्तव्यं । ननु भेदस्य सत्यत्वेन ततः प्रसिद्धिसिद्ध कारकादिभेदमर्थ क्रिया- समर्थमादाय प्रत्तानां प्रामाण्यं न विरुध्यत इत्याह । न पुरु- वार्थेति ॥ सङ्ग्रहवाक्यं विटणेति । विद्योपदेशपरा तावदित्या- ·भा०चानित्तिस्तत श्रात्यन्तिकमंसारीपरमः । अपि च नात्म- दर्शिनो हनात्मविययः कामः । कामयमानश्च करोति कर्माणि । तत्फलोपभोगाय शरीराद्युपादानलक्षणं संसारः। तद्ध्यतिरिनात्मकत्वदर्शिनी विषयाभावात् कामा- नुपपत्तिः। श्रात्मनि चानन्यत्वात्कामानुपपत्तेः खात्मन्य- वस्वानं मोक्ष इत्यतोऽपि विद्याकर्मणाविरोधः ॥ विरोधादेव च विद्या मोक्षं प्रति न कर्माण्यपेक्षते। खात्म- लाभे तु पूर्वापचितप्रतिवन्धापनयनद्वारेण विद्यादेतुत्वं प्रतिपद्यन्ते कर्माणि नित्यानोति। अत एवास्मिन् प्रकरणे उपन्यस्तानि कर्माणीत्यवोचाम। एवञ्चाविरोधः कर्मविधि- श्रुतीनां। अतः केवलाया एव विद्यायाः परं श्रेय इति सिद्धं । एवं ताथमान्तरानुपपत्तिः। कर्मनिमित्तत्वादिद्योत्यत्तेः । गाईम्ये च विहितानि कर्माणीत्येकाश्रम्यमेव । यावजीवादिश्रुतयो ऽनुकूलतराः चुः । न कमाने कत्वात् । न ह्यग्निहोत्रादीन्येव कर्माणि । ब्रह्मचर्य तपः मत्यवदनं शमो दमोऽहिंमा इत्येवमादीन्यपि कर्माणीतराश्रम- अतश्च प्या० दिना ॥ पूवं सत्य मिथ्याविषयत्वेन विद्याकर्मणाविरोधमादाय समुच्चयो निरस्तः इदानी काम्यकामिविधवत्वेनाविरोधमाह । च्यपि चेत्यादिना ॥ समसमुच्चयं निरस्य गुणप्रधानभावेनापि तं निरस्यति । विरोधादेव चेति ॥ विद्या चेत्कर्मगि खरूपफलेनापेक्षते विरु- द्वत्वालिदण्ट्रिधर्मवदृतुगमनं कथं तईि विद्यासनिधाने कर्मणां पाठ इत्यत च्याइ । खात्मलाभे विति ॥ कर्मणो विद्यासाधनत्वं श्रुत्वा गाईस्थ्यमेवैकमनुछेयमिति प्रत्यवतियन्ते कर्मज़डाः ।

·४८ भा० प्रसिद्धानि विद्योत्पत्तौ साधकतमान्यसङ्कीर्णत्वादिद्यन्ने ध्यानधारणादिलक्षणादीनि च । वक्ष्यति च। तपसा ब्रह्म- विजिज्ञासखेति। जन्मान्तरकृतकर्मभ्यश्च प्रागपि गाईस्या- दिद्योत्पत्तिसम्भवात् कर्मार्थत्वाच्च गाईस्थ्यप्रतिपत्तेः कर्म- साध्यायाञ्च विद्यायां सत्यां गाईस्थ्यप्रतिपत्तिरनर्थिकैव । लोकार्थत्वाच्च पुत्रादीनां । पुत्रादिसाध्येभ्यश्चायं लोकः पिलोक इत्येतेभ्यो व्यावृतकामस्य नित्यसिद्धात्मदर्शिनः कर्मणि प्रयोजनमपश्यतः कथं प्रवृत्तिरुपपद्यते । प्रतिपन्न- गाईस्थ्यस्यापि विद्योत्पत्तौ विद्यापरिपाकादिरक्तस्य कर्मसु प्रयोजनमपश्यतः कर्मभ्यो निवृत्तिरेव स्यात् । प्रवर्त्तयि- व्यन् वा अरेऽहमस्मात् स्थानाद स्मीत्येवमादिश्रुतिलिङ्ग- दर्शनात् । कर्मप्रतिश्रुतेर्थनाधिक्यदर्शनादयुक्तमिति चेद- मिहोत्रादिकर्मप्रतिश्रुतेरधिको यत्नो महांश्च कर्मण्या- यासोऽनेकसाधनसाध्यत्वादग्निहोत्रादीनां । तपो ब्रह्म- चर्यादीनाञ्चेतराश्रमकर्मणां गाईस्थ्येऽपि समानत्वादल्प साधनापेक्षत्वाचेतरेषां न युक्तस्तुल्यवद्दिकल्प आश्रमि- ॥ व्या० एवं तहीति ॥ श्रुतिस्मृत्यन्तराणामपि विहितत्वाविशेषाद्दीप- कर्मसु कर्मत्वाविशेषाच ग्राम्यधर्मरागीणामेवैतच्चोद्यमित्याह । न कमानेकत्वादिति ॥ यसकोसत्वादिति ॥ हिंसाद्यमिश्रित. त्वादित्यर्थः । इतञ्च विद्याकर्मणाः साधनत्वेऽपि न गाईस्थ्य- मावश्य कमित्याह। जन्मान्तरेति ॥ कामिनां गार्हस्थ्यस्यानुछे- यत्वेऽपि न सर्वैरनु छेयत्वमित्यत्र हेत्वन्तरमाह । लोकार्थत्वाच्चे. त्यादिना ॥ गाईस्थ्यस्यानावश्यकत्वेन वैकल्पिकमनुष्ठानमुक्त तत्रातुल्यत्वेन विकल्पमाक्षिपति । कर्मप्रतिश्रुतेरिति ॥ जन्मा - ·४४ भा० भिस्तस्येति चेन्न । जन्मान्तरकृतानुग्रहात् । यदुनं कर्मणि श्रुतेरधिको यत्न इत्यादि। नाऽमी दोषः ॥ चतो जन्मान्तरकतमप्यग्निहोत्रादिलक्षणं ब्रह्मचर्यादि- लक्षणञ्चानुग्राहकं भवति विद्योत्पत्तिं प्रति । ये च जनानव विरका दृश्यन्ते केचित् । केचित्तु कर्मसु प्रवृत्ता अवि- रका विद्याविदेषिणस्तस्माजन्मान्तरकृतसंस्कारेभ्यो विर- कानामाग्रमान्तर प्रतिपत्तिरेवेव्यते कर्माफलबाडण्याच्च पुत्रस्वर्गब्रह्मवर्चसादिलक्षणस्य कर्मफलस्थासङ्ख्येचत्वात् । तच्च प्रतिपुरुषाणां कामवाहुल्यात्तदर्थः श्रुतेरधिको यत्नः कर्मस्पपद्यते। बाशिषां वाहुल्यदर्शनादिदं मे स्थादिदं मे स्यादित्युपायत्वाच्च । उपायभूतानि हि कर्माणि विद्या प्रतीत्य वाचाम ।उपायेऽधिको यत्नः कर्त्तव्यो नापेये। कर्म- निमित्तत्वादिद्याया यत्नान्तरानर्थक्य मिति चेत्कर्मभ्य मापचितदुरितप्रतिवन्धक्षयाविद्योत्पद्यते चेत् कर्मभ्यः . पृथगुपनिषच्छ्रवणादियनोऽनर्थक इति चेत् नियमाभावात् । नहि प्रतिवन्धक्षयादेव विद्योत्पद्यते नवी- एव . च्या० न्तरकृतानुग्रहादिति परिहाराय भाथ्यं विरणोति । यदुक्तमि- त्यादिना ॥ कर्माणि यत्नधिक्यस्यान्यथासिद्धत्वादिकल्पविद्योत- कत्वं न सम्भवतीत्यर्थः । इदानीं ग्रहस्थाश्रममर्मणां वहिरङ्गवं सन्यासाश्रमकर्मणां त्वन्तरङ्गत्वं विद्यासाधनत्वमिति विशेवं दयितुं चोद्यमुद्भाव- यति। कर्मनिमित्तत्वादित्यादिना ॥ शान्तिदयस्यापोनरुक्तिमाह। पानेा मित्र इति ॥ तदपरं ब्रह्म मामपरविद्यार्थिनमावीदरक्ष- दित्यर्थः ॥ इति द्वादशोऽनुवाकः ॥ १२॥ इति श्रीपरमहंस परि- H ·५० उ० हरिः ॐ १ सह नाववतु । सह ना भुनक्तु । सह वीर्य करवावहै । तेजस्वि नावधीतमस्तु । मा विविषावहै । ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः । भा० श्वरप्रसादतया ध्यानाद्यनुष्ठानादिति नियमोऽस्ति अहिंसा ब्रह्मचर्यादीनाञ्च विद्यां प्रत्युपकारकत्वात्साक्षादेव कार- णत्वाच्छ्रवणमनननिदिध्यासनानां । अतः सिद्धान्याश्रमा- न्तराणि सर्वेषाञ्चाधिकारो विद्यायां परञ्च श्रेयः केव- लाया विद्याया एवेति सिद्धं । शन्नो मित्र इत्यादि पूर्व- वत् स्पष्टं ॥ इति द्वादशोऽनुवाकः ॥ १२ ॥ इति श्रीम- त्परमहंसपरिव्राजकाचार्यश्रीमद्गोविन्दभगवत्पूज्यपाद- शिव्यस्य शङ्करभगवतः कृतो तैत्तिरीयोपनिषद्भाव्ये प्रथमोऽध्यायः शिक्षावल्ली ॥ अतीतविद्यामाश स्योपसर्गप्रशमनार्थी शान्तिः पठि- ता । इदानीन्तु वक्ष्यमाणब्रह्मविद्याप्राप्युपसर्गोपशमनार्थी शान्तिः पद्यते । सह नाववत्विति ।। सह नाववतु नो शिव्या- चार्यो महेवावतु रक्षतु । सह नो भुनक्तु भोजयतु । सह- वीयं विद्यानिमित्तं सामर्थ्य करवावहै निर्वतयावहै। तेज- खि नौ श्रावयास्तेजस्विनारधीतं स्वधीतमस्वर्थज्ञानयोग्य- मस्वित्यर्थः । मा विदिषावहै विद्याग्रहणनिमित्तं शिव्यस्या- ॥ ॐ तत्सत् ॥ - च्या. व्राजकाचार्य श्रीमच्छुद्धानन्दपूच्च पादशिष्य श्रीभगवदानन्दज्ञा- नविरचितायां तैत्तिरीयोपनिषद्भाव्यटोकायां प्रथमोऽध्यायः॥ १ ॥ इदानों परविद्यार्थिनमप्यवतु साधारण्येन मया पूर्व प्रार्थित.

·५१ उ० ॐ ब्रह्मविदापोति परं॥ भा० चार्य्यस्य वा प्रमादकृतादन्यायादिद्वेषः प्राप्तस्तच्छमनायेय- माशी विदिषावहा इति। मैवेतरेतरं विद्वेषमापद्या- वहै । शान्तिः शान्तिः शान्तिरिति त्रिर्वचनमुक्तार्थं वक्ष्य- माणविद्याविघ्नप्रशमनार्थञ्चेयं शान्तिः। अविघ्नेनात्मविद्या- प्राप्तिराशास्यते । तन्मूलं हि परं श्रेय इति ।। संहितादिविषयाणि कर्मभिरविरुद्धान्युपासनान्युकानि । अनन्तरञ्चान्तः सोपाधिकात्मदर्शनमुक्तं व्या हृतिबारेण खाराज्यफलेन च । एतावताऽशेषतः संसारवीजस्तोपशम- नमस्तीत्यतोऽशेषोपद्रववीजस्याज्ञानस्य निवृत्त्यर्थं विधूत- सीपाधिविशेषात्मदर्शनार्थमिदमारभ्यते । ब्रह्मविदा- प्नोति परमित्यादि ॥ प्रयोजनञ्चास्या ब्रह्मविद्याया अविद्यानिवृत्तिस्तत आत्यन्तिकः संसाराभावः । वक्ष्यति च विद्दान्न बिभेति कुतश्चनेति । संसारनिमित्ते च सत्यभयं प्रतिष्ठाञ्च विन्दत इत्यनुपपन्न । कताकते पुण्यपापे न तपत याः त्वादित्यर्थः । असाधारण्येन परविद्योपसर्गशान्त्यर्थमाह । सह नाववत्विति ॥ नौ यावयास्तेजखिनोरधीतं तेजस्यस्विति ॥ वृत्तानुवादपूर्वकमानन्दवल्यारत्तात्पर्यमाह । संहितादीत्या- दिना । ननु यथापूर्वमाप्नोति खाराज्यमित्यपरविद्याफलमुक्त संसारगोचरमेव तथाऽपरविद्याफलमपि । सोऽनते सर्वान् कामानिति सर्वविषयसाध्यानन्दान् संसारगोचरानेवं दर्शयि- व्यन् कथमात्यन्तिकसंसाराभाव इत्यत याइ । प्रयोजनच्चास्या इति ॥ सर्वकामशब्देन निरतिशयानन्दाभिव्यक्तिविवक्षिता ।

·५२ भा० इति च । अतोऽवगम्यतेऽस्मादिज्ञानात्सात्म ब्रह्मविषया- दात्यन्तिकः संसाराभाव इति खयमेव प्रयोजनमाह । ब्रह्मविदाप्नोति परमित्यादावेव सम्बन्धप्रयोजनज्ञापनार्थ । नितियोईि सस्वन्धप्रयोजनयोर्विद्याश्रवणग्रहणधारणा- भ्यासार्थं प्रवर्तते । श्रवणादिपूर्वकं हि विद्याफलं । श्रोतव्यो मन्तव्यो निदिध्यासितव्य इत्यादिश्रुत्यन्तरेभ्यः । ब्रह्मविद्ब्रह्मेति वक्ष्यमाणलक्षणं । बहत्तमत्वाइम तद्देत्ति विजानातीति ब्रह्मविदासोति परं निरतिशयं तदेव ब्रह्म परं । न ह्यन्यस्य विज्ञानादन्यस्य प्राप्तिः । स्पष्टञ्च श्रुत्यन्तरं ब्रह्मप्राप्तिमेव ब्रह्मविदो दर्शयति स यो ह वै तत्परमं ब्रह्म वेद ब्रह्मैव भवतीत्यादि ॥ ननु सर्वगतं सर्चस्यात्मभूतं ब्रह्म वक्ष्यति अतो नाप्यं प्राप्तिश्चान्यस्यान्येन परिच्छिन्नस्य च परिच्छिन्नेन द्रष्टा । अपरिच्छिन्नं सर्वात्मकत्वञ्च ब्रह्मेत्यतः परिच्छिन्नवदना- या० सा च खभावानन्दाभिव्यक्तिरूपाविद्यानिटत्तिरेवेति संसार- गोचरफलसित्यर्थः ॥ याद्यवाक्य स्यावान्तरतात्पर्य्यमाह । स्वय- नेव चेति ॥ विद्ययैव केवलया मोक्षः साधयितुं शक्यते । ब्रह्मविदिति विशेषणात्सम्बन्ध ज्ञानस्य पुरुषाकाङ्गाविषयतया परप्राप्तिः प्रयोजनं विद्याया इति। ज्ञानस्य वा कुत्रोपयोग इत्याशङ्य यज्ञादिपरित्यागेन वेदान्तश्रवणादावेव मुमुक्षुणा प्रवर्तितव्यमित्याह । निजातयो_ति ॥ परशब्देनोत्कृष्ट मुच्यते । कथं ब्रह्मेति व्याख्यायते तत्राह। न होति ॥ याप्नोतिशब्दस्यौपचारिकमर्थं दर्शयितुं शङ्कामुखेन मुखार्थे बाधकमाह। ननु सर्वगतमित्यादिना ॥ परमार्थतो ब्रह्मखरूप- स्यापि सतो जीवस्याविद्यया ब्रह्मानाप्तं स्यादिति सम्बन्धः ।

·५३ भा त्मवच तस्याप्तिरनुपपना । नायं दोषः । कथं दर्शनादर्श- नापेक्षवाद्ब्रह्मण श्रास्यनाप्योः परमार्थतो ब्रह्मरूपस्यापि सतोऽस्य जीवस्य भूतमात्राटातवाच्यपरिच्छिन्नान्नमयाद्या- त्यदर्शिनस्दामचेतसः शतसहापूरणस्यात्मनेोऽव्यव- हितखापि वाहासत्ययविषयामताचित्ततया खरूपाभावद- निवत्परमार्थब्रह्मस्वरूपाभावदर्शनलक्षणयाऽविद्यया अ- नमयादीन् वाह्याननात्मन अात्मत्वेन प्रतिपन्नत्वाद- न्नमवाद्यनात्मभ्यो नान्योऽहमरझोत्यभिमन्यते । एवम- विद्ययाऽऽत्मभृतमपि ब्रह्म नाप्तं स्यात् । तस्वमविद्य- याऽनाप्तब्रह्मस्वरूपस्य प्रकृतसङ्ख्यापूरणवात्मनोऽविद्याया सतः केनचित्तारितस्य पुनस्तस्यैव विद्यया प्राप्तिर्षया तथा श्रुत्युपदियस्य सत्म ब्रह्मण आत्मतत्त्व- दर्शनेन विद्यया तदाप्तिरुपपद्यत एव । ब्रह्मविदाप्नोति ऽनाप्तस्य च्या. भूतमात्राभिर्भूतांपशेः कृता ये वाह्याः परिचिन्नाचान्नमवादय- स्तादात्मत्वदर्शिन इत्यविद्याया विक्षेपकत्वरूपमुक्त परमार्थं ब्रह्मरूपं वात्तीयभावदनिमावरणलक्षणं लिङ्गं यस्याः सा तथोक्ता ॥ खरूपेऽप्यग्रहणविपर्ययो भवत इत्यत्र दृष्टान्तमाह। प्रकृतेति ॥ प्रकृतसङ्ग्यापूरणस्य दशमस्य नवैव वयं वतामह इति विपर्यायस्वरूपदनिञ्च यथेत्यर्थः । प्रदर्शन निमित्तामनाप्ति विविच्य दर्शननिमित्तामाप्तिं विरोति । तस्यैवमिति ॥ पाद्यं ब्राह्मणवाक्यं व्याख्यायोत्तरं मन्नं संक्षेपतोऽर्थकथनेनावता- रयति । ब्रह्मविदाप्नोतो त्यादिना ॥ सर्वतो व्याटतो यः खरूय- विशेवत्तत्समर्पणे समर्थस्य लक्षणस्याभिधानेन स्वरूपनिड़ी- रणायैषा ऋगुदायित इति सम्बन्धः । उहत्त्वाद्ब्रह्मेति व्युत्पत्ति- बलेनास्ति किमपि महदस्वित्यविशेषेण प्रतीयते। ततो लक्ष्यो- ।

·५४ उ० तदेषाभ्युत्ता । भा०परमिति वाच्यं सूत्रभूतं सर्वस्य वल्ल्यर्थस्य ब्रह्मविदाप्नोति परमित्यनेन वाक्येन वेद्यतया मृत्रितस्य ब्रह्मणेाऽनिधी- रितस्वरूपविशेषस्य सर्वतो व्यावृतखरूपविशेषसमर्पणसम- र्थस्य लक्षणस्याभिधानेन स्वरूपनिर्धारणया अविशेषेण चोतवेदनस्य ब्रह्माणो वक्ष्यमाणलक्षणस्य विशेषेण प्रत्यगा- त्मतया अनन्यरूपेण विज्ञेयत्वाय ब्रह्मविद्याफलञ्च ब्रह्म- विदो यत्परब्रह्मप्राप्तिलक्षणमुक्त ॥ म सात्मभावः सर्वसंसारधर्मातीतब्रह्मस्वरूपत्वमेव नान्यदित्येतत् प्रदर्शनावैषा ऋगुदाहियते तदेषाभ्युक्तति । तत्तस्मिन्नेव ब्राह्मणवाक्यो तऽर्थ एषा ऋगभ्युक्ताऽऽन्नाता सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्मेति । ब्रह्मणे लक्षणार्थं वाक्यं । सत्यादीनि हि त्रीणि विशेषणार्थानि पदानि विशेष्यस्य ब्रह्मणो विशेव्यं या० देशेन लक्षणविधानमिति प्रसिद्धिरुपपद्यते। अव्याकृतादि ब्रह्म- माब्दवाच्यतया सजातीयं घटादि विजातीयं । तस्मात्मजातीय विजातीयव्यावर्त्तकतया सत्यादिलक्षणस्य लक्षणत्वप्रसिद्धिरुप- पद्यते। लक्षणाभिधानहारेण खरूपविशेषप्रतिपादने तात्पर्य- मिति वाक्यस्य व्यर्थतादोषः परिहृतः । पूर्वत्र ब्रह्मविदित्य नेनाविशेषेणोक्तं वेदनं यस्य ब्रह्मणस्तस्य यो वेद निहितं गुहायामित्यनेन प्रत्यगात्मतया वेदनं वक्तव्यमित्येवमर्थात् ऋगु- दाहियत इत्याह । यविशेषेण चेति ॥ च्या यातप्रतिपनविशेषणविशेव्यभावमादाय पदानि विभजते । सत्यादीनि हि बोणीति ॥ विशेषणार्थानीति व्यारत्त्यर्थानि । कुतो विशेषणविशेष्यभावप्रतीतिरित्यत ध्याह । विशेषणविशी- ·५५ भा० ब्रह्म विवक्षितत्वादेद्यतया वेद्यत्वेन यतो ब्रह्म प्राधान्येन विव- क्षितं तस्मादिशेव्यं विज्ञेयं । यतोऽन्यस्माविशेषणविशेव्यत्वा- देव सत्यादीन्येकविभक्त्यन्तानि पदानि समानाधिकरणानि सत्यादिभिस्त्रिभिर्विशेषणैर्विशेष्यमाणं ब्रह्म विशेय्या न्त- रेभ्या निर्धार्यते। एवं हि तज्ज्ञानं भवति यदन्येभ्यो निद्धी- रितं । यथा लोके नीलं महत्सुगन्ध्युत्पलमिति। ननु विशेव्यं विशेषणान्तरं व्यभिचरदिशेव्यते। यथा नीलं रक्तञ्चोत्पल- मिति । यदा ह्यनेकानि द्रव्याण्येकजातीयान्यनेकविशेष- णयोगीनि तदा विशेषणस्यार्थवत्त्वं । न ह्येकस्मिन्नेव वस्तुनि विशेषणान्तरायोगाद्यथाऽसावेक श्रादित्य इति तथैकमेव च ब्रह्म न ब्रह्मान्तराणि येभ्यो विशेष्यते नोलोत्पलवत्। न लक्षणार्थत्वाविशेषणानां । नायं दोषः । कस्मात् लक्ष- णार्थप्रधानानि विशेषणानि न विशेषणप्रधानान्येव कः पुनर्लक्षणलच्ययोर्विशेषणविशेव्ययावी विशेष इत्युच्यते । था. व्यत्वादेवेति॥ नीलं महत्सुगन्ध्युत्पलमित्यादौ सत्येव विशेषणवि- पायभावे समानाधिकरणतयैकविभक्त्यन्तानि प्रसिद्धान्येतान्ययि च तथाभूतानि नानार्थगतविशेषणविशेष्यभावनिबन्धनानीति गम्यत इत्यर्थः ॥ विशेषणविशेव्यभावस्य फलमाह । एवंहीति ॥ विशेषणविशेष्यभावमाक्षिपति | नन्विति ॥ नीलत्वं व्यभिचरदु- त्पलं रक्तमयि सम्भवतीति नील विशेषणं धटते न तथा सत्यत्वा- दिकं व्यभिचरद्ब्रह्मान्तरं लोकप्रसिद्ध । ततः सजातीयव्यवच्छे- द्यस्याभावाविशेषणविध्यभावो न घटत इत्यर्थः । विशेषणवि- पोध्यभावस्य तात्पर्य्यण प्रतिपाद्यत्वादव्याकृतादिपशास्त्रीयब्रह्मप- दार्थव्यवच्छेदेनानिवाच्य विशेषणशिध्यभावसम्भवात्तद्दारेण ब्रह्म- लक्षणं विवक्षितमित्याह । नेति ॥ सङ्गहवाक्यं विरोति।

·५४ उ० सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म । भा० समानजातीयेभ्य एव निवर्त्तकानि विशेषणानि विशेषस्य लक्षणं तु सर्वत एव यथावकाशदात्राकाशमिति लक्ष- णार्थञ्च वाक्यमित्यवोचाम ॥ सत्यादिशब्दा न परस्परं सवध्यन्ते परार्थत्वादिशेय्यार्थी हि ते अत एकैको विशेषणशब्दः परस्परं निरपेक्षा ब्रह्मशब्देन सबध्यते। सत्यं ब्रह्म ज्ञानं ब्रह्म अनन्तं ब्रह्मेति सत्यमिति यदूपेण चनिश्चितं तद्रूपं न व्यभिचरति तत्सत्यं यद्रपेण निश्चितं यत्तद्रूपं व्यभिचरदनृतमित्यु- च्यते । अतो विकारोऽनृतं वाचारमणं विकारो नामधेयं स्मृत्तिकेत्येव सत्यं । एवं सदेव सत्यमित्यवधारणादतः सत्यं या० नायं दोष इत्यादिना ॥ सर्वत एवेति ॥ सजातीयादिजातीयाच्च यथा महाभूतत्वेन सदृशः पृथिव्यादेविसदृशाच्चात्सादेराकापास्य व्यावर्त्तकमवकाशदाटत्वमित्यर्थः ॥ एतदुक्तं भवति अतिव्यात्यादिरहिता व्यावर्त्तको धा लक्षणं न्यायविशेषमीमांसकाः ब्रह्म पदव्युत्पत्ति बलेन पदविशेषतः प्रति- पन्नं किञ्चिन्महदस्तीति तत्सत्यं ज्ञानमनन्तमन्ट तजड परिच्छेद- विरोधिखरूपमिति विपाषतः प्रतियत्तव्यमिति विघावगति- विशेषभूतं लक्षणं । प्रमितिस्तु प्रमाणादेवेति तार्किकाः । पुनर्ल- क्षणं केवलव्यतिरेकानुमानमाचक्षते तदा लक्षणादेव खभाववि- शेषामितिः । यथा गुणवव्यमिति लक्षणागुणा श्रयत्वयोग्यखभा- वविशेषस्य प्रमितिः सामान्यप्रतिपन्नस्य द्रव्यपदाभिधेयस्य भवति। यद्दा व्यवहारसिद्धिः फलं गुणवद्दव्यमिति व्यवहर्त्तव्यं गुणवत्त्वान यदेवं न तदेवं यथा रूपं तथा सत्यत्वादिमत् ब्रह्मेति व्यवहर्तव्यं । सत्य त्वादिमत्त्वान्न यदेवं न तदेवं यथा घटादय इति एतच्च खण्ड- ·সুত आ. ब्रह्मेति ब्रह्मविकारान्निवर्तयति । अतः कारण त्वं प्राप्तं ब्रह्मणः । कारणस्य च कारकत्वं वस्तु त्वात् मृद्ददचिद्रूपता च प्राप्ताऽत इदमुच्यते ज्ञानं ब्रह्मेति । ज्ञानं ज्ञप्तिरवबोधो भावमाधनो ज्ञानशब्दो ब्रह्मविशेषणत्वात्सत्यानन्ताभ्यां सह। न हि सत्यताऽनन्तता च ज्ञानकर्तृत्वे सत्युपपद्यते । ज्ञानकर्ट त्वेन हि विक्रियमाणं कथं सत्यं भवेदनन्तञ्च । यद्धि न कुतश्चित्प्रविभज्यते तदनन्तं । ज्ञानकर्ट त्वे च ज्ञेय- ज्ञानाभ्यां प्रविभक्तमित्यनन्तता न स्यात् । यत्र नान्य- द्विजानाति स भूमा अथ यत्रान्यदिजानाति तदल्पमिति श्रुत्यन्तरात् । नान्यदिजानातीति विशेष प्रतिषेधादात्मानं विजानातीति चेन्न । भूमलक्षणविधिपरत्वादाक्यस्य । यत्र नान्यत्पश्यतीत्यादि भूम्नो लक्षणविधिपरं वाक्यं । प्रसिद्धमेवान्यत्पग्यतीत्येतदुपादाय यत्र तन्नास्ति स भूमेति यथा च्या० न युक्त्याऽसहमानमपि व्यवहाराङ्गं भवतीति नातीव सूक्ष्मशङ्का कार्या पुनर्विशेषणविपशेव्यभावं पक्षहयमवलम्ब्याह । सत्यादि- शब्दा इति । सत्यं ब्रह्मेत्युक्ते जाद्यव्यात्तिः परिच्छेदव्यात्तिञ्च यद्यपि लभ्यते जडस्य परिच्छिन्नस्य सर्वस्यान्ट तत्वात् ज्ञानं ब्रह्मे- त्युक्तेनाटतपरिच्छेदव्यारत्तिलभ्यते खप्रकाशस्य बोधाविषयत्वा- त्परिच्छेदग्राहकस्य प्रमाणाविषयत्वाच्च लक्षणमपि चाने वैक- ल्पिकमदुम् । तथापि मन्दमतिव्युत्पादनाय यस्मात्स त्यादि पदार्थ- व्याख्यानपूर्वकं प्रत्येक व्यावय॑माह । सत्यमिति ॥ यद्रूपेणेत्यादिना भावसाधन इति भावव्युत्पत्तिकः । क्रियासामान्यं यद्यप्यन्यत्र भाव उच्यते तथाप्यत्र निर्विशेषं चिन्माचं भावव्युत्पत्त्या लभ्यते सत्या- दिप्राब्दसन्निधानादिति द्रव्यं । विशेषनिषेधः शेवाभ्यनुज्ञावि- घय इति न्यायन प्रासङ्गिक खज्ञाटत्वे तात्पर्य्यमाशय निषेधति । I ·५८ भा० भूमखरूपं तत्र ज्ञाप्यते अन्यग्रहणस्य प्राप्तिप्रतिषेधार्थ- त्वान्न स्वात्मनि क्रियास्वित्वपरं वाक्यं । वात्मनि च भेदा- भावादिज्ञानानुपपत्तिः । आत्मनश्च विज्ञेयत्वे ज्ञात्रभाव- प्रसङ्गः । ज्ञेयत्वेनैव विनियुक्तत्वात् ॥ एक एवात्मा ज्ञेयत्वेन चोभयथा भवतीति चेन्न । युग- पदनंशत्वात्। न हि निरवयवस्य युगपज्ज्ञानत्वोपपत्तिः । श्रात्मनश्च घटादिवदिज्ञेयत्वे ज्ञानोपदेशानर्थक्यं । न हि घटादिवत्प्रसिद्धस्य ज्ञानोपदेशोऽर्थवान् । तस्माज्ञाढत्वे सत्यानन्त्यानुपपत्तिः। सन्माढवञ्चानुपपन्नं ज्ञानकर्ट त्वादि- विशेषवत्त्वे सति सन्मादत्वञ्च सत्य। तत्सत्यमिति श्रुत्यन्तरात्॥ तस्मात्सत्यानन्तशब्दाभ्यां सह विशेषणत्वेन ज्ञानशब्दस्य प्रयोगाभावसाधनो ज्ञानशब्दः । ज्ञानं ब्रह्मेति कर्तृत्वा- दिकारकनिवृत्यर्थ मृदादिवदचिद्रूपतानिवृत्त्यर्थञ्च प्रयु- च्या. नान्यदिजानातीत्यादिना ॥ कर्तृत्वं कर्मत्वं चैकक्रियावच्छिन्नधर्म- इयं भिन्नाधिकरणं प्रसिद्धं । खात्मनि च भेदाभावानिरुपपत्तिके खज्ञाटत्वे तात्पर्य कल्पयितुं न शक्यत इत्याह । खात्मनि चेति ॥ सत्यादीनि व्यारत्त्यर्थानीत्युक्तं तत्र शंकते । सत्यादीनामिति ॥ प्रमाणान्तरसिद्धमुत्पलादिविशेशं दृक्षं ब्रह्म तु प्रमाणान्तरासिद्ध। पदमावस्याप्रमाणत्वात्स त्यादीनां च व्यारत्त्यर्थत्वादसमर्थं वाक्यं स्यादित्यर्थः । सिद्धत्वमात्रेण विशेष्यत्वे सम्भवति प्रमाणान्तर- विशेषणमनर्थकं केवलव्यतिरेकाभावान्मिथ्यार्थस्य रज्जुसर्यादेः सदधिष्ठानत्वदनात्यपञ्चस्यापि दृश्यत्वादि हेतुभिर्मिथ्यात्वेनाव- गतस्य सदधिष्ठानत्वं सम्भाव्यते तस्य प्रपञ्चाधिष्ठानतया सम्भावि- तस्य खरूपविशेष लक्षणार्थमिदं वाक्यं ततो नासदर्थत्वमित्याह । न लक्षणार्थत्वादिति ॥ विशेषणार्थत्वमभ्युपगम्याह । विशेषणा- ·५८ ज्यत । जानं बहोति वचनात्याप्तमन्तवत्वं । लौकिकस्य जानस्यान्तवत्त्वदर्शनात् । प्रतस्तन्नित्त्यर्थमाह । अनन्त- मिति ॥ सत्यादीनामन्तादिधर्नानिवृत्तिपरत्वादिशेव्यख ब्रहाण उत्पन्नादिवद प्रमिद्धत्वात् । मृगटपणाम्भसि नातः। खपुष्पकृतशेखरः । एप बन्ध्या सुतो चाति शगटनधनुर्धर इति वच्छू न्यार्थ तैव प्राप्ता सत्यादिवा क्यस्येति चेन्न । लक्ष- गार्थत्वात् । विशेषणत्वेऽपि मत्यादीनां लक्षणार्थप्राधा- न्यमित्यवोचास । टन्ये हि लक्ष्येऽनर्थकं लक्षण वचनं लक्ष- रणार्थत्वान्मन्यामहे न शान्यार्थतेति । विशेषणार्थत्वेऽपि च मत्यादीनां स्वार्थापरित्याग एव। शान्यार्थत्वे हि सत्या- दिशब्दानां विशेयनियन्तृत्वानुपपत्तिः । मत्याद्यर्थरर्थ- वत्त्वे तु तविपरीतधर्मावया विशेपेभ्यो ब्रह्मणो विशेव्यस्य नियन्तृत्वमुपपद्यते ब्रहाशब्दोऽपि खार्थनार्थवानेव । तत्रा- .. Aanvar । र्थत्वेऽपि चेति ॥ नीलं महत्सुगन्धमिति विशेषणपदानि खार्थ- समर्पणेन तद्विरद्धव्यावर्त्तकानि प्रसिद्धानि। तथासत्य शब्दोऽप्यवा- धितसत्त्वे व्युत्पन्नो ज्ञानपाब्दः खप्रकाशे विषयसंवेदनेऽनन्तोय- माका इत्यादावनन्तशब्दो व्यापके। ततः खार्थसमर्पणेन विरो- धियावर्त्त यात्वान्न व्याटत्तिमात्र पर्यवसानमित्यर्थः । किञ्च विशे- घणस्य व्यावर्त्तवात्वं सति व्यावर्त्य घटते ऽताविशेषणत्वानुपपत्त्यैव सदर्थत्वं काध्यमित्याह । शून्यार्थत्वे होति ॥ यच्चो ब्रह्मशब्दोऽ- प्रसिद्धार्थ इति तबाह । ब्रह्मशब्दोऽपोति ॥ यह वहि रद्धाविति धातोर्ब्रोतिशब्दो निय्यन्नो रही महत्त्वे च वर्तत। तच्च महत्त्वं देशतः कालता वस्तुतश्चानवछिनत्वं सभेचे मानान्तराभावात् निरतिशयमहत्त्वे सम्पन्ने धर्मिणि पर्यावस्यति । ततो बन्ध्यासु.

·६० T भा० नन्त शब्दोऽन्तवत्त्वप्रतिषेधदारेण विशेषणं । सत्यज्ञानशब्दा तु खार्थसमर्पणेनैव विशेषणे भवतः ॥ तस्माद्दा एतस्मादात्मन इति ब्रह्मण्येवात्मशब्दप्रयो- गादेदितुरात्मैव ब्रह्म। एतमानन्दमयमात्मानमुपसङ्काम- तीति च तत्प्रवेशाच्च । तत्सृष्ट्वा तदेवानुप्राविशदिति च । तस्यैव जीवरूपेण शरीर प्रवेशं दर्शयति । अतो वेदितुः खरूपं ब्रह्म। एवं तात्मत्वाज्ञानकर्ट त्वमात्मा ज्ञातेति हि प्रसिद्धं । सोऽकामयत इति च कामिनो ज्ञानकर्तत्त्वं प्रसिद्धं । अतो ज्ञानकर्तृत्वाझप्तिब्रह्मेत्ययुक्तमनित्यत्वप्रस- गाच्च । यदि नाम ज्ञप्तिज्ञानमिति भावरूपता ब्रह्मणस्त- थाप्यनित्यत्वं प्रसज्यते पारतव्यञ्च । धात्वर्थानां कारका- पेक्षत्वात्। ज्ञानञ्च धात्वाऽतोऽस्यानित्यत्वं परतन्त्रता च । न स्वरूपव्यतिरेकेण कार्य्यत्वोपचारात्। आत्मनः खरूपं जप्तिर्न ततो व्यतिरिच्यतेऽतो नित्यैव तथापि बुद्धेरूपा- धिलक्षणायाश्चक्षुरादिद्वारैर्विषयाकारपरिणामिन्या ये या० तादिशब्दविलक्षणो ब्रह्मशब्द इत्यर्थः ॥ सत्यादिषु त्रिषु विशेष- णेव्ववान्तरभेदमाह। तत्रानन्तेति ॥ अनन्तमित्यनेन चात्मक ब्रह्मगा उक्तमभिप्रेत्यैक्ये शास्त्रतात्पर्य दर्शयति । तस्मादा इत्यादिना ॥ ब्रह्मण अात्मैक्यं चेद्विवक्षित तर्हि ज्ञानशब्दस्य भावसाधनत्वव्याख्या हीयतेत्याह । एवं तौति ॥ इतश्च भावव्युत्पत्तिरसङ्गते त्याह । अनित्यत्वप्रसङ्गा- च्चेति । यत्तिमदन्तःकरणायहितत्वेनात्मनो ज्ञाटत्वं न खतः कार्य- त्वच्च ज्ञानस्यान्तःकरणवृत्त्युपहितत्वेन तत यात्माभिन्नत्वेऽपि ब्रह्मणो न ज्ञानकर्ट त्वं नापि कार्य्यत्वं प्रसज्यत इत्याह । न खरू - पेति ॥ नित्यञ्चेज्ज्ञानं नहि तत्र ब्रह्मणः कार्ट त्याभावे कथं सर्व ·६१ भा० शब्दाद्याकारावभासास्त आत्मविज्ञानस्य विषयभूता उत्प- द्यमाना एवात्मविज्ञानेन व्याप्ता उपपद्यन्ते । तस्मादात्म- विज्ञानावभासाश्च ते विज्ञानशब्दवाच्याश्च धात्वर्थभूता आत्मन एव धी विक्रियारूपा इत्यविवेकिभिः परिक- ल्प्यन्ते । यत्तु तद्ब्रह्मणो विज्ञानं तत्सविट प्रकाशवदग्न्युषण- वच्च ब्रह्मस्वरूपाव्यतिरिक्तं स्वरूप मेव तन्न तत्कारणा- न्तरसव्यपेक्षं नित्य खरूपत्वात् । सर्वभावानां च तेनावि- भक्तदेशकालाकाशादिकारणत्वाच्च निरतिशयसूक्ष्मत्वाच न तस्यान्यदविज्ञेयं सूक्ष्मं व्यवहितं विप्रकृष्टं भूतम्भवङ्ग- विष्यदास्ति तस्मात्सर्वज्ञं तद्ब्रह्म । मन्त्रवाच्च । अपाणि- पादो जवतो ग्रहीता पश्यत्य चक्षुः स श्टोत्यकर्णः स वेत्ति वेद्यं न च तस्यास्ति वेत्ता तमाहुरय्यं पुरुषं महा- न्तमिति । न हि विज्ञातुर्विज्ञातेर्विपरिलोपो विद्यतेऽ- विनाशित्वान्न तु तद्वितीयोऽस्तीत्यादिश्रुतेश्च । विज्ञान- खरूपाव्यतिरेकात्करणादिनिमित्तानपेक्षितत्वाच्च ब्रह्मणो या. ज्ञत्वमित्यत आह । सर्वभावानाञ्चेति ॥ संविदव्यवधानेनैव वहिर्विषयस्य सिद्धिः सर्वच्च संवित्वभावेन ब्रह्मणा व्यवहित- मिति सर्वज्ञं ब्रह्मोपचयंत इत्यर्थः। नित्यं ज्ञानं ब्रह्मणि विद्यत इत्यत्र मन्त्रसम्मतिमाह । मन्त्रवाच्चेति ॥ ब्रह्म नित्यं ज्ञान- त्वाल्लौकिक ज्ञानवदित्यादि चोद्यमुक्तन्यायेन निरस्तमित्याह । विज्ञाटखरूपति ॥ लौकिक ज्ञानस्य करणादिसापेक्षत्वादनित्यत्वं । यात्मखरूपन्तु ज्ञानं न करणादिसापेक्षं सकलकरणव्यापारोप- रमेऽपि सुषुस्यभावादन्यथा सुषुप्तिसियनपपत्तेः परामर्शासम्म, वप्रसङ्गादतः श्रुवितात्पर्य्यगम्येऽर्थे न सामान्यतो दृशस्य प्रवेश इति भावः। यात्मखरूपभूतं ज्ञानं कारकसाध्यं धात्वर्थत्वादिति ·६२ उ. यो वेद निहितं गुहायां परमे व्योमन् । भा० ज्ञानखरूपत्वेऽपि नित्यत्वप्रसिद्धिरतो नैव धात्वर्थस्तदक्रि- यरूपत्वात् ॥ अत एव च ज्ञानकर्ट तस्मादेव च न ज्ञानशब्दवाच्य- मपि तद्ब्रह्म तथापि तदाभासवाचकेन बुद्धिधर्माविशेषण ज्ञानशब्देन तलक्ष्यते नच्यते शब्दप्रवृत्तिहेतुजात्यादि- धर्मरहितत्वात्तथा सत्य शब्देनापि सर्वविशेषप्रत्यस्तमित- खरूपत्वाड्रह्मणे वाह्यसत्तासामान्यविषयेण सत्यशब्देन लक्ष्यते सत्यं ब्रह्मेति नतु सत्यशब्दवाच्यं ब्रह्म। एवं सत्या- दिशब्दा इतरेतरसन्निधावन्योन्यनियम्यनियामकाः सन्तः सत्यादिशब्दवाच्चत्वानिवर्त्तका ब्रह्मणे लक्षणार्थाश्च ॥ या चासिद्धमित्याह । अत इति ॥ नित्यात्मखरू पत्वादेवेत्यर्थः अतएव चेति नित्यत्वादेव ज्ञानस्य न तत्कट त्वमपि ब्रह्मण व्यापादयितुं शक्यते लौकिकानित्यज्ञानविलक्षणादेव ज्ञान- ब्दवाच्यमपि ब्रह्म न भवतीत्याह । तास्मादेव चेति ॥ कथं तहि ज्ञानं ब्रह्मेति प्रयोगस्तवाह। तथापीति ॥ शब्दस्य प्रतिहेतवो जात्यादिधमा गौः शुक्ल इत्यादौ तदभावाच्छब्दान्तरेणापि वाच्यं न भवतीत्याह । तथेति ॥ तथा सत्य शब्देनापि न वाचं ब्रह्मेति शेषः ॥ एतत्स्फोरयति । सर्वविशेघेति ॥ सत्ता यस्यास्ति तत्सत्य- मिति लोकरूतिः | सत्ता चानुगतरूपं सामान्यं व्यारत्तः सत्तावि- शेषः । स चायमनु रत्तव्यारत्तभावेनावस्तु परस्परापेक्षसिद्धत्वा- दतो यस्मिन्नपव्यारत्तानुरत्तभावत्तदयारत्ताननुगतं ब्रह्म लक्ष्यत इत्यर्थः । एवमेकैकस्य शब्दस्यार्थमुक्त्वा वाक्यार्थमाह । एवं सत्यादिति ॥ यद्यपि सत्यादिशब्दानां ब्रह्मणा मुख्योऽन्वयस्तथा- प्यारण्यैक हायन्यादिवत्याठिकान्वयेनेतरेतरसन्निधावन्योन्यव्यार- ·६३ उ• सोऽयुते सवीन् कामान् सह । ब्रह्मणा विपश्चितेत्ति भा० भवन्ति इत्यतः सिद्धं । यतो वाचो निवर्तन्तेऽप्राप्य मनसा सहाऽनिरुतोऽनिलयेनेति चावाच्यत्वं नोलोत्पलवदाक्यार्थत्वं च ब्रह्मणस्तद्यथा व्याख्यातं ब्रह्म यो वेद विजानाति निहितं स्थितं गुहायां । गुहतेःसंवरणार्थस्य निगूढा अस्खां ज्ञानज्ञेयज्ञानपदार्था इति गुहा बुद्धिYढावस्यां भोगा- पवा पुरुषार्थाविति वा तस्यां परमे प्रकृष्टे व्योमन् वोन्न्याकाशेऽव्याकृताख्ये ।। तद्धि परमं व्योम एतस्मिन् खल्वक्षरे गायाकाश इत्य- क्षरसन्निकर्षाहुहायां व्योम्नीति वा सामानाधिकरण्या- दव्याकृताकाशमेव गुहा तत्रापि निगूढाः सर्वे पदार्था- स्त्रिषु कालेपु कारणत्वात् सूक्ष्मत्वाच्च तस्मिन्नन्ततिं ब्रह्म च्या. त्तिनियामका भवन्ति ज्ञानेन विशेषणात्म त्याब्दो न जडे कारणे वर्तते सत्येन विशेषणाज्ज्ञानशब्दो न विषयसापेक्षे ज्ञाने वर्तते । ज्ञानेन विश्षणानानन्तशब्दो जाटव्यतिरिक्त वर्तते । ततच्च सत्यादिशब्देन लौकिकं वाच्यं तदिलक्षणे न भवितव्य- मिति सम्भावयन्तः सकललोकिकाध्यासाधिष्ठानं ब्रह्मत्वेन लक्ष- यन्तीत्यर्थः। ततः किं फलतीत्यत याह । व्यतः सिद्धमिति ॥ वाच- कशया बोधकत्वानङ्गीकारादवाच्यत्वं सकलानिएव्यवच्छेदेनैक- स्यैव लक्ष्यत्वाभ्युपगमाच्च गुणगुण्यादिसम्भेदरूपवाक्यार्थवैलक्षण्यं च ब्रह्मणः सिद्धमित्यर्थः ॥ बुद्धी कार्ये यदनुगतं परमं व्योमाव्याकृताख्यं तस्मिन्निहित- मिति सप्तमीदयं वैयधिकरण्येन व्याख्यातं ॥ व्योमशब्दस्य भूता- का रूहि परित्यज्य किमित्यव्याकृतविषयत्वं व्याख्यातं तत्राह। तद्धीति ॥ भूताकाशस्य कार्यत्वेनापरत्वादव्या कृताकाशस्य कारण- ·६४ भा. हाई मेव तु परमं व्योमेति न्याय्यं विज्ञानाङ्गत्वेन वोम्नो विवक्षितत्वात् । ये वै स वहिद्धी पुरुषाकाशो यो वै सोऽ- न्तःपुरुषाकाश:सोऽयमन्तर्हृदयाकाश इति श्रुत्यन्तरात्म सिद्धं हास्य व्योन्नः परमं तत्त्वं तस्मिन्हा व्यान्नि या बुद्धिर्गुहा तस्यां निहितं ब्रह्म तदृत्त्या विविक्ततयोपलभ्यत इति। न ह्यन्यथा विशिष्टदेशकालसम्बन्धोऽस्ति ब्रह्मणः सर्व- गतत्वानिर्विशेषत्वाच । स एवं ब्रह्म विजानन् किमित्याह । अश्नुते भुत सवानिर्विशेषान् कामान् भोगानित्यर्थः । किमस्दादिवत्पुचस्वादीन पायेणेत्याह। म ह युगपदेक- क्षणापारूढानेवैकयोपलब्या सविट प्रकाशवन्नित्यया ब्रह्म- स्वरूपया व्यतिरिक्तया यामदाचाम सत्यं ज्ञानमिति। एत- त्तदुच्यते। ब्रह्मणा सहेति ॥ ब्रह्मभूतो विद्वान् ब्रह्मखरूपे- णैव सर्लान् कामान् सहाश्नुते न यथोपाधिकृतेन स्वरूपे- णात्मना जलसू-काशादिवत्प्रतिविम्वभूतेन संसारिकेण धादिनिमित्तापेक्षांश्चक्षुरादिकरणापेक्षांश्च कामान् । प्या० त्वेन परमत्वविशेषणसम्भवाच्छाखान्तरशतपथे चाक्षरेण ब्रह्मणा सामीप्यावगमादव्याकृतं व्योमशब्देन लक्ष्यत इत्यर्थः । एवं परा- भिप्रायेण व्याख्याय खाभिप्रायं व्याचरे। हाई मेव त्विति॥ हृदया- वच्छिन्ने भूताकाशे या गुहा तस्यां बुद्धौ साक्षितया निहितमभि- व्यक्तं ब्रह्मेति व्याख्यानं युक्त। द्रभेदेन ब्रह्मण या परोक्ष्यला भादन्यथासमधिरूपेऽव्याकृते मायावत्त्वेऽवस्थितं ब्रह्मेत्युक्त ब्रह्मणः पारोच्यं प्रसज्येत पारोक्ष्येण च ज्ञानं नापरोक्ष्यसंसाराध्यासनि- वर्तकं | तस्मादपरोक्षद्ररुचैतन्याभेदेन ब्रह्मणः खहृदये प्रत्यक्ष- ताया विवक्षितत्वात् हृदयाकाामेव विज्ञान शेषभूतं विवक्षित- मित्यर्थः ॥ यदुक्तं भूताकाशस्य परमत्वानुपपत्तिरिति तत्राइ ।

·६५ भा० पर्यायेणाभुते लोके । कथं तईि यथोकेन प्रकारेण सर्वज्ञेन सर्वात्मना नित्यब्रह्मात्मस्वरूपेण धर्मादिनिमि- त्तानपेक्षांश्चक्षुरादिनिरपेक्षांश्च सवान् कामान् सहैवा- भुत इत्यर्थः । विपश्चिता मेधाविना सर्वज्ञेन । तद्धि वैपश्चित्यं यत्सर्वज्ञखरूपेण ब्रह्मणाऽभुत इति । इतिशब्दो मन्त्र परिसमाप्यर्थः । सर्व एव वयर्थी ब्रह्मविदाप्नति परमिति ब्राह्मणवाक्येन सुत्रितोऽर्थः संक्षेपतो मन्त्रेण व्याख्यातः पुनस्तस्यैव विस्तरेण निर्णयः कर्त्तव्य इत्युत्तर स्त- दृत्तिस्थानीयो ग्रन्थ प्रारभ्यते तस्माद्दा एतस्मादित्यादिः ।। तत्र च सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्मेत्युक्त मन्त्रादौ तत्कथं सत्यं ज्ञानमनन्तञ्चेत्यत आह । त्रिविधं हि आनन्यं देशतः कालता वस्तुतश्चेति । तद्यथा देशतोऽनन्त आकाशो न हि देशतस्तस्य परिच्छेदोऽस्ति । न तु काल तश्चानन्यं वस्तु- तश्चाकाशस्य । कस्मात्कार्यत्वात् । नैवं ब्रह्मण आकाशवत्का- लतोऽप्यन्तवत्त्वमकार्यत्वात् । कायं हि वस्तु कालेन परि- च्छिद्यते। अकार्यञ्च ब्रह्म । तस्मात्कालतोऽप्यनन्तं । तथा श्रा० यो वै इति ॥ ननु निहितशब्दः स्थितिं ब्रुते कथं विविक्वतया स्फुटतयोपलम्भाभिप्रायेण व्याख्यायते तत्राह। न हीति ॥ अन्य- थेत्युपलम्भव्यतिरेकेणाविद्यावस्थायां ये सुखविशेषा हिरण्यगी- धुपाधिषु भोग्यत्वेनाभिमतास्तेषां सर्वेषां ब्रह्मानन्दाव्यतिरेका बझीभूतो विद्वान् सानेवानन्दानभुत इत्युपचारेण बहुवचन- मित्यर्थः । वृत्तमनुवदन्नुत्तरग्रन्थावतारणाय सर्व एवेत्यादिना ध्याकाशादिकारणत्वाभिधानेनानन्त्यप्रपञ्चः क्रियत इति समन- न्तरग्रन्यतात्पर्य दायितुं पूर्वोक्तवर्थविशेधमनुवदति । तत्र- चेति ॥ वस्तुत अानन्त्यं व्याख्यातुं वस्तुतोऽन्तवत्वं तावदाइ। भिन्न ·भा० वस्तुतः । कथं पुनर्वस्तुत प्रानन्यं सर्वानन्यत्वात् । भिन्न हि वस्तु वस्वन्तरस्यान्तो भवति वस्त्वन्तरबुद्धिईि प्रसक्ता वस्त्वन्तरान्निवर्त्तते । यतो यतो यस्य बुद्धेर्निवृत्तिः स तस्यान्तः । तद्यथा गोत्वबुद्धिरश्वत्वादिनिवर्त्तते इत्यश्व- त्वान्तं गोत्वमित्यन्तवदेव भवति । स चान्तो भिन्नेषु वस्तुषु दृष्टो नैवं ब्रह्मणो भेदोऽतो वस्तुतोऽप्यानन्यं कथं पुनः सवानन्यत्वं ब्रह्मण इत्युच्यते सर्ववस्तुकारणत्वात् । सर्वेषां हि वस्तूनां कालाकाशादीनां कारणं ब्रह्म । कार्यापेक्षया वस्तुतोऽन्तत्वमिति चेन्न । अनृतत्वात्कार्यवस्तुनः । न हि कारण व्यतिरेकेण कायं नाम वस्तुतोऽस्ति । यतः कारणा- हुद्धिर्निवर्त्तते । वाचारम्भणं विकारो नामधेयं मृत्तिकेत्येव सत्यमेवं सदेव सत्यमिति श्रुत्यन्तरात् । तस्मादाकाशादि- कारणत्वाद्देशततावदनन्तं ब्रह्म । आकाशो ह्यनन्त इति प्रसिद्धं देशतस्तस्येदं कारणं तस्मासिद्धं देशत प्रात्मन प्रानन्यं । न हि सर्व्वगतात्सर्वगतमुत्पद्यमानं किञ्चिदृश्य- तेऽतानिरतिशयमात्मन प्रानन्यं देशतस्तथाऽकार्यत्वा- त्कालतस्तभिन्नवस्वन्तराभावाच वस्तुत अत एव निरति- शयसत्यत्वं ॥ पा. हीत्यादिना ॥ विस्तरेणोक्तमानन्न्यं सङ्क्षिप्याह । तस्मासिडमिति ॥ देशतोऽनवच्छिन्नस्याकाशस्य कारणत्वाद्यापकत्वानिरतिपायमा- त्मनो देशत यानन्त्यमकार्य्यत्वाच्च कालत धानन्त्यं यद्यतोऽव्यावर्त्तत तस्य एथगसत्वात्कार्यस्योपादानादन्यत्र सत्त्वायोगावस्तुतोऽप्या- नन्ध सिद्धमित्यर्थः । अत इति निरतिशयानन्यादेव सत्यत्व- मपि सिद्धमन्तवत्त्व एव रज्जसपीदिवदसत्यत्वादित्यर्थः ॥

·६७ उ तस्माद्दा एतस्मादात्मन आकाशः सम्भूतः । आकाशादायुः । वायोरग्निः । अनेरापः । भा. तस्मादिति मूलवाक्यसूत्रितं ब्रह्म पराशते । एत- स्मादिति। मन्त्रवाक्येन अनन्तरं यथा लक्षितं यौव ब्राह्मणवाक्येन सूत्रितं । यच्च सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्मेत्य- नन्तर मेव लक्षितं तस्मादेतस्माद्दाह्मण आत्मन आत्म- शब्दवाचत्वात् । श्रात्मा हि तत्सर्वस्य तत्सत्यं स आत्मे- तिश्रुत्यन्तरादतो ब्रह्मात्मा । तस्मादेतस्माद्ब्रह्मण आत्म- खरूपादाकाशः सम्भूतः समुत्पन्नः । श्राकाशो नाम शब्द- गुणेऽवकाशकरो मूर्त्तद्रव्याणं तस्मादाकाशाखेन स्पर्श- गुणेन पूर्वेण च कारणगुणेन शब्देन द्विगुणो वायुः सम्भूत इत्यनुवर्तते वायोश्च खेन रूपगुणेन पूर्वाभ्याञ्च त्रिगु- णोऽग्निः सम्भूतः । अग्नेः खेन रसगुणेन पूर्वश्च त्रिभिश्च- तुर्गुणा प्रापः सम्भूताः । अद्भ्यः खेन गन्धगुणेन पूर्वैश्व- तुर्भिः पञ्चगुणा पृथिवी सम्भूता । पृथिव्या ओषधयः । ओषधीभ्योऽन्नं । अन्नाटेतोरूपेण परिणतात्पुरुषः शिरः- पाण्याद्याकृतिमान् । स वा एष पुरुषोऽन्नरममयोऽन्नरम- च्या० एवं सृसिवाक्यतात्पर्य्यमुक्त्वा पदानि विभजते । तस्मादित्या- दिना ॥ व्यन्त्यकार्यपर्यन्तं परमात्मनः सर्वत्रोयादानवादाकाश- भावापन्नात्परमात्मन एव वायुः सम्मूतोऽत एव तद्गुणस्योत्तरत्रा- नुत्तिर्गुणशब्दप्रयोगोऽपि भेदकल्पनया तत्त्वं । तत्त्वाभिप्रायेण न वैशेषिकपक्षवत्तत्त्वभेदाभिप्रायेण तत्त्वतो भेदे प्रमाणाभावादिति ·हु उ• अङ्ग्यः पृथिवी। पृथिया ओषधयः । ओषधी- भ्योऽनं । अनादेतः । रेतसः पुरुषः । स वा एष पुरुषोऽनरसमयः । मा० विकारः । पुरुषाकृतिभावितं हि सर्वेभ्योऽङ्गेभ्यस्तेजः सम्भूतं रेता वीजं तस्माद्यो जायते सोऽपि तथा पुरुषाकृतिरेव स्यात् सर्वजातिषु जायमानानां जनकाकृतिनियमदर्शनात् सर्वेषामप्यन्नरमविकारत्वे ब्रह्मवंश्यत्वे चावशिष्टे कस्मात्पुरुष एव ग्टह्यते प्राधान्यात्। किं पुनः प्राधान्यं कर्मज्ञाना- धिकारः पुरुषऽएव हि शक्तत्वादर्थित्वात अर्थी विद्वान् समर्थः कर्मज्ञानयोरधिक्रियते । पुरुषत्वे वाऽविस्तरात्मा स हि विज्ञानेन सम्पन्नतमो विज्ञातं वदति विज्ञातं पश्यति वेद श्वस्तनं वेद लोकालोको मव॑नाम्तमीक्षती- त्येवं सम्पन्नोऽथेतरेषां पनामशनापिपासे एवाभिज्ञा- नमित्यादिश्रुत्यन्तरदर्शनात् ॥ च्या. दरव्यं। पुरुषग्रहणस्य तात्पर्य्यमाह । सङ्घघामयोति ॥ प्राधा- न्यादिति विधिनिषेधविवेकसामर्थोपेतत्त्वादित्युक्तं तत्रैतरेयक- श्रुतिसम्मतिमाह । पुरुषे त्वेवेति ॥ ब्राह्मण्यादिजातिमति मनु- व्यादिदेहे याविस्तरामतिश्येन प्रकट यात्मा ज्ञानातिपायद- नादित्यर्थः। मर्येन ज्ञानकम्मादिसाधनेनाक्षयफलं प्राप्तुमिच्छती- त्यर्थः । येन विवेकज्ञानेन पुरुषस्य प्राधान्यं विवक्षितं तत्पश्वा- दीनां नास्तीत्याह। अथेतरेषामिति ॥

·उ० भा० तस्येदमेव शिरः । अयं दक्षिणः पक्षः । अय- मुतरः पक्षः । अयमात्मा । इदं पुच्छं प्रतिष्ठा । तदप्येष शवो भवति ॥ इति प्रथमोऽनु- वाकः ॥ १ ॥ म हि पुरुष दइ विद्ययान्तरतमं ब्रह्म मङ्गामयितसि- एस्तन्य च वायाकार विशेषेव्वनात्मस्वात्मभाविता बुद्धि- रनालम्बनविशेष कञ्चित्सइमान्तरतमप्रत्यगात्मविषया निरालम्बना च कर्तुमशक्येति दृष्टशरीरात्ममामान्यकन्न्य- नया शाखाचन्द्रनिदर्शनवदन्तः प्रवेशयन्नाह । तस्येद मेव गिरः। तस्यास्य पुरुपम्यानरसमयस्वेदमेव शिरः प्रसिद्धं । प्राणमयादिवशिरमां गिरस्त्वदर्शनादिहापि तत्प्रमङ्गो मा भूदितीदमेव शिर इत्युच्यते । एवं पक्षादिपु योजना । अयं दक्षिण बाहुः पूर्वाभिमुखस्य दक्षिण: पक्षोऽयं सव्यो वाहुस्त्तरः पक्षोऽयं मध्यमा देहभाग अात्माऽङ्गानां । मध्यं ह्येपामगानामात्सेतिश्रुतेः । इदमिति नाभेरधस्ता- द्यदङ्गं तत्पुकं प्रतिष्ठा। प्रतितिष्ठत्यनचेति प्रतिष्ठा पुच्छमिव पुच्छमधोबलम्बनमामान्याद्यथा गाः पुच्छं । एतत्प्रकृत्यो तरेपां प्राणमयादीनां रूपकत्वसिद्धिः । मूषानिषित- द्रुतताम्रप्रतिमावत् । तदप्येष लोको भवति ।तत्तस्मिन्नेवार्थे - च्या. कोशपचकोपन्यासस्य तात्पर्य्यमाह । स हीत्यादिना ॥ पक्षपुच्छशब्दप्रयोगात्सु पाकारस्कृतिं दर्शयति । उत्तरत्र तत्क- न्पनया वाह्य विषयासङ्गव्यपोचहेतुबुद्धेरात्मनि स्थिरीकरणा)

·७०
उ. अनादै प्रजाः प्रजायन्ते । याः काश्च पृथि-
वीर श्रिताः । अथो अनेनैव जीवन्ति । अथै-
नदपि यन्त्यन्ततः १ अनए हि भूतानां ज्येष्ठं ।
तस्मात्सवीषधमुच्यते ।
भा० ब्राह्मणानेऽन्नमयात्मप्रकाशक एष श्लोको मन्त्रो भवति ॥
इति प्रथमोऽनुदाकः ॥ १ ॥
अन्नाद्रसादिभावपरिणतात् । वै इति स्मारणार्थः ।
प्रजाः स्थावरजङ्गमात्मकाः प्रजायन्ते। याः काश्चाविशिष्टाः
पृथिवीं श्रिताः पृथिवीमाश्रितास्ताः सा अन्नादेव प्रजा-
यन्ते । अथोऽपि जाता अन्नेनैव जीवन्ति प्राणान्धारयन्ति
वर्द्धन्त इत्यर्थः । अथाप्येनदन्नमपि यन्यपिगच्छन्ति ।
अपिशब्दः प्रतिशब्दार्थेऽन्नं प्रति प्रलीयन्त इत्यर्थः । अन्त-
तोऽन्ते जीवनलक्षणाया वृत्तेः परिसमाप्ती । कस्मादन्नं ।
हि यस्माद्भूतानां प्राणिनां ज्येष्ठं प्रथमजं । अन्नमयादीनां
हीतरेषां भूतानां कारणमन्नमतोऽन्नप्रभवा अन्नजीवना
अन्नप्रलयाश्च सर्वाः प्रजाः । यस्माच्चैवं तस्मात्साषधं
सर्वप्राणिनां देहदाहप्रशममन्त्रमुच्यते ॥
घ्या० नोपासनविधानमिह विवक्षितं ॥ इति प्रथमोऽनुवाकः ॥ १ ॥
उपक्रमोपसंहारयोर्ब्रह्मात्सैकत्वप्रतिपादनेनैवोपक्षयात् मध्ये
ग्रन्थस्योपासनविधी तात्पर्ये च वाक्यभेदप्रसङ्गादत एवाङ्गे
स्तुतिपरार्थत्वादिति न्यायेन यथा प्रयाजादिफलश्रवणमर्थवाद-
तथानमयादिप्रतिपत्तेरपि फलश्रवणमर्थवाद एव तत्तद्बुद्धि-
स्थिरीकारस्य पूर्वपूर्ववुद्धिविलापनेनात्मनः प्रतिपत्तिशेषत्वा-
दिति द्रव्यं ॥ इति दितीयोऽनुवाकः ॥ २ ॥

·७१ उ० . सा० सर्व वैतेऽनमापूवन्ति । येऽनं ब्रह्मोपासते । अन हि भूतानां ज्येष्ठं । तस्मात्सवीषधमुचते ? अनादूतानि जायन्ने । जातान्यनेन वर्द्धन्ने । अद्यतेऽति च भूतानि । तस्मादनं तदुच्यत इति । अन्नवाविदः फलमुच्यते । मयं वै ते ममस्तमन्नजात- साप्नुवन्ति । के। येऽन्द्रं ब्रह्म यथोकमुपामते। कथमन्नजो- उन्नात्माऽनप्रलयोऽरं तम्मादन्नं ब्रह्मेति । कुतः पुनः सना- नप्राप्तिफलमन्त्रात्मोपासनमित्युच्यते । अन्नं हि भूतानां ज्येष्टं । भूतेभ्यः पूर्वं निप्पन्नत्वाज्ज्येष्ठं हि यस्मात्तस्मा- सवाषधमुच्यते । तस्मादुपपन्ना मान्नात्मोपासकस्य मान्नप्राप्ति: । अन्नाद्धृतानि जायन्ते । जातान्यन्नेन वर्द्धन्त इत्युपमंचारार्थ पुनर्वचनं । इदानीमन्ननिर्वचन- मुच्यते । अद्यते चैव यद्भूतैरन्नमत्ति च भूतानि स्वयं तस्मादन्नं तदुच्यते । इतिशब्दः प्रथमकोशपरिममाययः ।। अन्नमयादिभ्य श्रानन्दमयात्तेभ्य आत्मभ्योऽभ्यन्तरतसं ब्रह्म विद्यया प्रत्यगात्मत्वेन दिदर्शयिपुः शास्त्रमविद्या- कृतं पञ्चकोशापनयनेनानेकतुषकोद्रववितुपीकरणेनेव तण्डुलान् प्रस्ताति। । तस्मादा एतस्मादबरसमवादित्यादि। तम्मादेतस्माद्यथा कादनरममयात्पिण्डादन्या व्यतिरिको ऽन्तरोऽभ्यन्तर आत्मा पिण्डवदेव मिथ्यापरिकल्पित आत्मत्वेन प्राणमयः । प्राण वायुस्तन्मयस्तत्प्रावस्तेन प्राण- सयेनान्नरममय प्रात्मा एप पूर्ण बाचुनेब द्रुतिः । स वा ·७२ उ° तस्माद्दा एतस्मादनरसमयात् । अन्योऽतरात्मा प्राणमयः । तेनैष पूर्णः । स वा एष पुरुष- विध एव । तस्य पुरुषविधतां । अन्वयं पुरुषविधः। तस्य प्राण एव शिरः । व्यानो दक्षिणः पक्षः १ अपान उत्तरः पक्षः । आकाश भा० एष प्राणमय आत्मा पुरुषविध एव पुरुषाकार एव शिरःपक्षादिभिः किं स्वत एव नेत्याह। प्रसिद्धं ताव- दन्नमवस्यात्मनः पुरुषविधत्वं । तस्यानरसस्य पुरुषविधतां पुरुषाकारतां । अन्वयं प्राणमयः पुरुषविधो मूषानि- षिकप्रतिमावन्न खत एव। एवं पूर्वस्य पूर्वस्य पुरुषवि- धत्तामनूत्तरोत्तरः पुरुषविधो भवति पूर्वः पूर्वश्चोत्तरो- त्तरेण पूर्णः । कथं पुनः पुरुषविधताऽस्येत्युच्यते । तस्य प्राणमयस्य प्राण एव शिरः प्राणमयस्य वायुविकारस्य प्राणे मुखनासिकानिःसरणो वृत्तिविशेषः शिर इव परि- कल्यते वचनात्। सर्वत्र वचनादेव पक्षादिकल्पना। व्यानो व्यानवृत्तिक्षणः पक्षः । अपान उत्तरः पक्षः । आकाश आत्मा य आकाशस्थो वृत्तिविशेषः स समानाख्यः स श्रात्मेवात्मा प्राणवृत्त्यधिकारान्मध्यस्थत्वादितराः पर्यन्ता वृत्तीरपेक्ष्यात्मा । मधे ह्येषामङ्गानामात्मेति प्रसिद्ध मध्यमस्थस्थात्मत्वं । पृथिवीपुच्छं प्रतिष्ठा । पृथिवीति पृथिवीदेवताऽध्यात्मकस्य प्राणस्य धारयित्री स्थितिहेतु- वात्सैषा पुरुषस्थापानमवरभ्येति हि श्रुत्यन्तरं । अन्यथा- ·७३ उ• आत्मा पृथिवी पुच्छं प्रतिष्ठा । तदप्येष पोको भवति ॥ इति द्वितीयोऽनुवाकः ॥ २ ॥ प्राणं देवा अनु प्राणन्नि । मनुथाः पशवश्च ये । प्राणो हि भूतानामायुः । तस्मात्सबीयुष- भा० दानत्त्वार्द्धगमनं गुरुत्वाच्च पतनं वा स्याच्छरीरस्य तमात्पृथिवी देवता पुच्छं प्रतिष्ठा प्राणमयस्यात्मनः ॥ तत्तमिन्नेवार्थ प्राणमयात्मविषय एप लोको भवति ॥ इति दितीचाऽनुवाकः ॥ २ ॥ प्रागां देवा अनुप्राणन्ति । अग्न्यादयः प्राणं वाय्या- माणं प्राणनगनिमन्तमनु तदात्मभूताः सन्तः प्राणन्ति प्राण नकर्मा कुन्ति प्राण नक्रियचा क्रियावन्तो भवन्ति । अध्यात्माधिकारावा इन्द्रियाणि प्राणमनुप्राणन्ति मुख्य- प्राणमनुचेष्टन्त इति वा । तथा मनुय्याः पशवश्च ये ते प्राणनकर्मणेव चेटावन्तो भवन्ति । अतय नान्नमयेनैव परिच्छिन्ने नात्मना अात्मवन्तः प्राणिनः। किन्तईि तदन्त- गतेन प्राणमयेनापि साधारणेनैव सर्वपिण्ड शापिनात्म- वन्तो मनुय्यादयः । एवं मनोमयादिभिः पूर्वपूर्वव्यापि- घाः पूर्वपूर्वकोशम्योऽत्तरोत्तरः कोश एवात्मेति व्याख्यातमायाव- दनेन । तदसत् ॥ इति द्वितीयोऽनुवाकः ॥ २ ॥ यात्मशब्दस्यामुख्यार्थत्वप्रसङ्गात् प्रातपरामर्शकैतच्छब्दको- पाश्चातः सर्वकोशाध्यासाधिछानभूतश्चिदात्मैवात्रात्मशब्देन वि- वक्षित इति तात्पर्य्यमाघ । तथा खाभाविको नेति ॥ अर्थादि- त्यात्मन्दसामर्थ्यत्किल्पितम्याधिफानत्वानुपयोथेत्यर्थः । वसा. 1 K ·७४ . उ० मुच्यते । सर्वमेव त आयुर्यन्ति । ये प्राणं ब्रह्मा- पासते । प्राणा हि भूतानामायुः । तस्मात्सबी- युषमुच्यत इति । तस्यैष एव शारीर आत्मा । भा०भिरुत्तरोत्तरैः सूक्ष्मैरानन्दमयान्तैराकाशादिभूतार- रविद्याकृतैरात्मवन्तः सर्व प्राणिनः। तथा स्वाभाविकेना- प्याकाशादिकारणेन नित्येनाविकतेन सर्वगतेन सत्यज्ञा- नानन्तलक्षणेन पञ्चकोशातिगेन सर्वात्मनात्मवन्तः । स हिं परमार्थत आत्मा सर्वेषामित्येतदर्थादुक्तं भवति । प्राणं देवा अणुप्राणन्तीत्युक्तं । तत्तस्मादित्याह। प्राणो हि चस्माद्भूतानां प्राणिनामाथुर्जीवनं यावयमिछरीरे प्राणं वसति ताबदायुरिति श्रुत्यन्तरात् । तस्मात्मवायुष । सर्वेषामायुः सायुः सायुरेव सायुषमित्युच्यते । प्राणापगमे मरणप्रसिद्धः । प्रसिद्धं हि लोके. सर्वायुष्टं प्राणस्य । अतोऽस्माद्दाह्यादसाधारणादन्नमयादात्मनोऽप- संक्रम्यान्तः साधारणं प्राणमयमात्मानं ब्रह्मोपासते येऽह- मस्मि प्राणः सर्वभूतानामात्मायुर्जीवनहेतुत्लादिति ते सर्वमेवायुरस्मिलोके वन्ति नापमृत्युना नियन्ते प्राक्क्षता- दायुष इत्यर्थः । शतं वर्षाणोति तु युक्तं । सर्वमायुरिति याः धारणादिति ॥ यावत्तखल्पादयकम्य तत्रात्मबुद्धिं हित्वेत्यर्थः । साधारणमिति सर्वेन्द्रियसाधारणं । प्राणकृतमशनादिना सर्वेषां युच्यादिदर्शनादित्यर्थः । सर्वभूतानामात्मेति सूत्रात्मना पूर्वस्य च यात्मा चिद्धातुरेष एव तस्य प्राणमयस्यात्मेति योजना ॥

·৩৬, उ० यः पूर्वस्य । तस्माता एतस्मात्प्राणमयात् । जन्यानर जात्मा मनोमयः । तेनेष पूर्णः । स वा एप पुर पविध एव। तस्य पुरुषविधतां। । क एपः । प्राणमयः ॥ भा० अतिमिद्धेः । किं कारणं प्राणो हि भूतानामायुस्त- मात्सलायुपमुच्यत इति । यो यगुण कं वो पास्ते में तहणभागभवतीति विद्याफन्त प्राईत्वयं पुनर्वचनं को सोव्यादि । तन्य पूर्वन्यान्न मयग्येष शरीरेऽन्न- मये भवः शारीर प्रात्सा तरसाहा एतस्मादित्युमार्थमन्यत् । अन्योऽन्तरात्मा मना- मयः । सन इति मन्पविकल्पात्मकमन्तःकरणं तन्मयो मनोमयः । मोऽयं प्राण मयन्याभ्यन्तर घात्सा । तस्य यजु- रेव शिरः । यजुरित्यनियतातर पदावमानो मन्त्र विशेपस्त- ज्जातीयवचनो यजुःशब्दरतम्य शिरस्त्वं प्राधान्यात् । प्राधा- न्यच यागादो मनिपत्योपकारात् । यजुपा हि हविर्दी- यते वाहाकारादिना वाचनिको वा शिरप्रादिकल्पना । मर्वत्र मनमा दि म्यानप्रयत्न नादखरपूर्णपदवाक्य विषया यजुःपाब्देन वायो यजुर्वद उच्यते। तस्य कथमान्तरं मनोमयं प्रति शिरग्वमित्या त्या । मन हीति ॥ यद्यपि यजुःशब्दो वाद्ये पादाणा रन यापि श्रुतेरनतिश गोयत्वात्तत्प्रामाण्या- दिपियमनासचिव जुःसङ्केतविषयभृता व जुर्वदमधीमहे एत- त्कमका वसा यजुर्वेदत याऽध्येतव्या इत्येवं सकल्परूपा याह्ये- त्यर्थः । श्रुत्यनुग्राहिका युक्तिमयाह । एवञ्चेति ॥ अन्यथेति - ब्दानां घटादिवदामाद्रव्यत्वे मनोविषयत्वासमा वान्मनसा वाह्य- चा ॥

·७६ उ. अन्वयं पुरुषविधः । तस्य यजुरेव शिरः । ऋग्दक्षिणः पक्षः । सामातरः पक्षः । आदेश भा० तत्मकल्यात्मिका तगाविता वृत्तिः श्रोत्रादिकरणदारा यजुःसङ्केतेन विशिष्टा यजुरित्युच्यते । एवमृगेवं साम । एवञ्च मनोत्तिवे मन्त्राणां वृत्तिरेवावगत इति मानसो जप उपपद्यते। अन्यथा विषयत्वान्मन्त्रो नावर्त्त- यितुं शक्यो घटादिवदिति मानमो जपो नोपपद्यते । मन्त्रावृत्तिचोद्यते बहुशः कर्मस्वक्षरविषयस्मृत्यावृत्त्या मन्त्रावृत्तिः स्यादितिचेन्न । मुख्यार्थासम्भवात् । त्रिः प्रथ- मामन्वाइ निरुत्तरामिति ऋगावृत्तिः श्रूयते । तत्रा विषयत्वे तद्विषयस्मृत्यावृत्त्या मन्त्रावृत्तौ च क्तियमाणायां चिःप्रथमामन्वाहेति सुगावृत्तिर्मुख्योऽर्थचोदितः परि- या• ऽर्थेऽखातन्यान्मानसो जपो न स्यादित्यर्थः । इतञ्च मनोरत्तित्वं मन्त्राणां वाच्यमित्याह । मन्त्रारत्तिश्चेति ॥ प्राब्दानां घटादिव- हाह्यद्रव्यत्वे मन्त्राणां घटादिवदाटत्तिीयपद्येत क्रियैव ह्यावर्यंत धारत्तिसिड्यनुपपत्त्याऽक्रियात्वं वायमित्युक्तं ॥ तत्रान्यथाप्युपप- त्तिमाशङ्कते । अक्षरविषयेति ॥ मन्त्रेभ्यः स्मतेरन्यत्वादन्याऽऽरत्ति- गाणी प्रसन्यते अतो नान्यथाप्युपपत्तिरित्युक्तमेतत् स्फुटयति ॥ विः प्रथमामित्यादिना ॥ सामिधेन्यः समिधो यदा व्यध्वर्युणा इयन्ते तदा प्रवावाजा व्यभिद्यव इत्यहादशचं सूक्तं होता शंसति तासाच्ची मध्ये प्रथमाटचं सूक्तस्यान्त्यांचच्चं होता बिरनुब्रूया- दित्यारत्तिः श्रूयत इत्यर्थः ॥ मन्त्राणां मनोरत्तित्वमुक्ता मनोट- तीनां सदा चिद्याप्तत्वेनैव सिद्धेचिदात्मतामाह। तमादिति ॥ ॥

·७७ ८. जात्मा । अथवीङ्गिरसः पुन्छ प्रतिष्ठा । तदप्येष नोबा भवति ॥ इति तृतीयोऽनुवाकः ॥ ३ ॥ भा० त्यकः स्यात् । तमान्मनोवृत्त्युपाधिपरिच्छिन्नं मनोवृत्ति- निष्ठमात्वा चेतनरामनादिनिधनं यजुः शब्द वाच्यं प्रात्मवि- जानं मन्टा दति । एवं च नित्योपपत्तिर्वेदानां । अन्यथा- विषयले स्पादिबदनित्यत्वं च स्यानेतद्युक्तं । सर्वं वेदा यवेकं भवन्ति ममानमीन प्रात्मेति च श्रुतिर्नित्यात्मने कत्वं अवन्तो सगादीनां नित्यत्वे ममञ्जमा स्यात् । चोऽक्षरे परमे व्योमन्यमिगन्दे वा अधिविश्वे निषेदुरिति च मन्त्र- वर्ण: । प्रादेशोऽत्र वाहाणमतिदेशव्यविशेपानतिदिश- तोति । प्रयाशिरमा च दृष्टा मन्त्रा बाहाणं च शान्ति- कपीटिकादि प्रतिष्ठाचेतु कर्माप्रधानत्वात्पुर्ण प्रतिष्ठा तद- ॥ चा० मन्त्रागां मनोरत्तित्वेनारत्तिर्घटते । परम्परया चिदात्मत्वेन नित्यत्वमपि घटत हत्या। रावचेति ॥ यन्यथेति ॥ खप्रकाशचि दात्मत्यानीकारे स्पादिवविघयत्वादनित्यत्वमपि प्रसज्येत । कालिदासादिवाक्यानामप्यतेन न्यायेन नित्यत्वापाताद्युबयाभास- मेतत् । यविनियमिति। न वाध्यमित्याह । नैतद्युक्तमिति ॥ वाचा विरु पनित्ययेति शुन्या नित्यत्वम्यावेदितत्वावेदानित्यत्वं युक्त न भवतीत्यर्थः । वेदानां जडत्वे खप्रकापनात्मना एकत्वं न सम्भ- वति जडाजडयोविरोधादता मनोरत्तिव्यापकचिदात्मत्वं सूचि. तमित्यर्थः | साक्षितया मनसि भवो मानसीनोऽक्षरे परमे व्योमकल्पे ब्रहागि प्रचो विधिनिषेधरूपा निघेदुस्तादात्म्येन व्यवस्थिता इति मन्तवर्ण एकत्वं दर्शयतीत्यर्थः। व्यतिदेश्यवि- ·उ० - यतो वाचा निवर्तन्ते । अप्राप्य मनसा सह । आनन्दं ब्रह्मणो विद्वान् । न विभेति कदाच- नेति १ तस्यैष एव शारीर आत्मा । यः पूर्वस्य । तस्माद्दा एतस्मान्मनोमयात् । अन्यो- ऽन्तर आत्मा विज्ञानमयः १ तेनैष पूर्णः । स मा० प्येष लोको भवति ॥ मनोमयात्मप्रकाश कः पूर्ववत् ॥ इति हतीयोऽनुवाकः ॥ ३ ॥ यतो वाचो निवर्तन्तेऽप्राप्य मनसा सहेत्यादि । तस्य पूर्वस्य प्राणमयस्यैष एवात्मा शारीरः । शरीरे प्राणमये- भवः शारीरः । कः । य एष मनोमयः । तस्मादा एतस्मादिति पूर्ववत्। अन्योऽन्तर आत्मा विज्ञानमयो मनोमयस्याभ्यन्तरो विज्ञानमयो मनोमयो वेदात्मा उक्तः । वेदार्थविषया बुद्धिर्निश्चयात्मिका विज्ञानं तच्चा- ध्यवसायल क्षणमन्तः करणस्य धर्मः । तन्मयो निश्चय- विज्ञानेः प्रमाणस्वरुपैनिवर्तित अात्मा विज्ञानमयः । प्रमाणविज्ञानपूर्वको हि यज्ञादिस्तावते । यज्ञादिहेतु- वञ्च वक्ष्यति लोकेन । निश्चयविज्ञानवतो हि कर्तव्येव्व- र्थेषु पूर्व श्रद्धोपपद्यते । सा सर्वकर्त्तव्यानां प्राथम्याच्छिर -॥ च्या. पोवान् कर्त्तव्यविशेषादिदमेवं कर्त्तव्यमित्युपदिशतीत्यर्थः ॥ इति टतीयोऽनुवाकः ॥ ३ ॥ वाङ्मनसगोचरत्वं नोपपद्यते खात्मनि रत्तिविरोधादतो वाङ्म- नोविशियान्मनोमयाहांचा मनसा सह निवर्तन्त इत्यर्थः । तस्य ·- Aria- . 4- पर विपनां। :: : निरः । सनं कागजाला । या भवति । . . 4 - - :::. :::: साग अगि: -:: : अकरा मगाया- नमामि भनि मम पुत्र मामा- मयमा :: rif :: ! गति- ::::::::मानामा यया-- ::::: :: मनपा । न्यायान- मरान ना जा- गया : हा मानवायाः ॥ ६ ॥ - । - Faidmat. ५. मावि दिन मिया माय. text मिय। ति मधोऽन- ·Ca उ० विज्ञानं यज्ञं तनुते । कम्मीणि तनुतेऽपि व । विज्ञानं देवाः सर्वे 1 ब्रह्म ज्येष्ठमुपासते। विज्ञानं ब्रह्म वेड्वेद । तस्माच्चेन प्रमाद्यति । शरीरे पाप्मना हित्वा । सबीन् कामान्त्समभुत भा० विज्ञानं यज्ञं तनुते विज्ञानवान् हि यज्ञं तनोति श्रद्धादिपूर्वकं । अतो विज्ञानस्य कलत्वं । तनुत इति कर्माणि च तनुते। यस्मादिज्ञानकर्तुत्वं सव्वं । तस्माद्युक्तं विज्ञानमय अात्मा ब्रह्मेति । किञ्च विज्ञानं ब्रह्म सर्वे देवा इन्द्रादयो ज्येष्ठं प्रथमजत्वात् सर्ववृत्तीनां वा तत्पूर्वकत्वात्प्रथमज विज्ञानं ब्रह्म उपासने ध्यायन्ति तस्मिन्विज्ञानमये ब्रह्मण्य- भिमानं कृतोपासत इत्यर्थः । तस्मात्ते महतो ब्रह्मण उपासनाक्षानैश्वर्यवन्तो भवन्ति । तच्च विज्ञानं ब्रह्म चेद्यदि वेद विजानाति न केवलं वेदैव तस्माह्मणश्चेन्न प्रमाद्यति वा व्वेवानात्मखात्मभावितत्वात् प्राप्तं विज्ञा- नमये ब्रह्मण्यात्मभावनायाः प्रमदनं तन्नित्त्यर्थमुच्यते तस्माचेन्न प्रमाद्यतीति अन्नमयादिब्वात्मभावं हित्वा केवले विज्ञानमये ब्रह्मण्यात्मत्वं भावयन्नास्ते चेदित्यर्थः । ततः किं स्यादित्युच्यते । शरीरे पाभनो हित्वा शरीराभिमा- घा. प्रथमजत्वादिति हिरण्यगर्भाभेदेनेत्यर्थः ॥ मानन्दमयः पर- मात्मेति वृत्तिकारैरक्तं तनिषेधेन व्याचछे । कार्यात्मप्रतीतिरि- त्यादिना ॥ सङ्कामतीत्येतदतिक्रामतीत्यभिप्रायेण व्याख्यातं । प्रास्यभिप्रायं कस्मान्न व्याख्यायत इत्यत ब्याह । न चात्मन ·? 5. निन्याय शारीर जात्मा। यः पूर्वस्य । नयाका नाजिमानमयात् । जन्योडनर m -- rekaner भीम जमानपाल विज्ञानमये माणा- साभिमानामिनापार रामनुपपद्यते । पापाय दव नमारोगभिमानगिगितान् मान् पा:: : :मान मेरे एन रिया गिज्ञानमय- मामला मानान् कागान् विज्ञानमयनवा- गया ना त्य: । तर पूर्वन्य मनोमय- स एप एनी मनोमय भवः भारीरः । कः । .ए. किराय: । लगाका पनगादित्यनाथ ॥ नि कामातीतिरधिकारागायटश- घा: 1 "दिया : कानासाना भोतिका दुचा- किनारपनिसायमागन्दगयः । मयट चात्र विजाग याय: । बयानगर त्यत्रातगात्कार्यात्माss- मल गया नया गानणादानन्दमयमात्मानमुपमका- लतीति वन्यति । कामासनाच माहमणमनात्मनां दृष्यं । महानगमनानेन चानन्द मय प्रात्मा श्रूयते । चयान्नमय- Ramana- * * CA शा. ति मानामविकामगायतया प्रातत्यादि पाग्य फार्ट त्य- धमलासम्ममा प्राति ना मग न भवतीत्यर्थः ॥ च्यानन्दमयस्य पर मामलारामा वनागरागार । शिर यादीत्यादिना । यानन्दमयन्य परमानियवायां मन्नतः तस्येवासवाणा याया। राममायासनानन्दमयः परमात्मतया प्रतिपद्यत या। नवादारगानुपम सेति ॥ न हि मन्दोदाहरणमप- ·दर उ. आत्मानन्दमयः । तेनैष पूर्णः । स वा एष पुरु- पविध एव । तस्य पुरुषविधतां । अन्वयं पुरू- आ मात्मानमुपसङ्गामतीति। न चात्मन एवोपसङ्घमणं। अधि- कारविरोधाद सम्भवाच्च । न ह्यात्मनैवात्मन उपसङ्घमणं सम्भवति। खात्मनि भेदाभावात् । श्रात्मभूतञ्च ब्रह्म । सङ्ग- मितुः शिर आदिकल्पनानुपपत्तेश्च । न हि यथो तलक्षण श्राकाशादिकारणेऽकार्यपतिते शिर आद्यवयवरूपकल्प- नोपपद्यते। अदृश्येऽनात्स्येऽनिलयनेऽनिरुक्तेऽस्थूलमनणु नेति नेत्यादिविशेषापोहश्रुतिभ्यश्च । मन्त्रोदाहरणानुपपत्तेश्च । म हि मियशिराद्यवयवविशिष्टे प्रत्यक्षतोऽनुभूयमान अानन्दमय प्रात्मनि ब्रह्मणि नास्ति ब्रह्मेत्याशङ्काभावात् असन्नेव भवति। असह्मेति वेद चेदिति मन्त्रोदाहरण- सुपपद्यते। ब्रह्म पुच्छ प्रतिष्ठेत्यपि चानुपपन्नं । पृथग्ब्रह्मणः प्रतिष्ठात्वेन ग्रहणं । तस्मात्कार्यपतित एवानन्दमयो न पर एवात्मा आनन्द इति विद्याकर्मणः फलं । तद्विकार त्रानन्दमयः । स च विज्ञानमयादन्तरः । यज्ञादिहेतो- विज्ञानमयस्यान्तरत्वश्रुतेः। ज्ञानकर्मणईि फलं भोत्रर्थ- ॥ घा० पद्यत इति सम्बन्धः। विशिष्ठस्य विशेषणकार्यत्वात्सुख्य हमित्यु- पलभ्यमानी भोता बानन्दमय इत्युक्तं ॥ कथं तस्य विज्ञानमया- दान्तरत्वमित्यंत याह । स चेति ॥ कर्बपेक्षया भाक्तत्वस्योत्तर- सावित्वं प्रतिद्धमेव श्रुत्योक्तमित्यर्थः ॥ एतत् स्फुटयति | ज्ञान- कर्मोहीति ॥ शरीरादिभ्य आनन्दसाधनेभ्यः सकाशात्साध्ये- नानन्देन विशिछोऽन्तरतमः प्रसियतीत्यर्थः। किन्च प्रियं तत्- ·८२ उ० षविधः । तस्य प्रियमेव शिरः । मोदो दक्षिणः पक्षः । प्रमोद उत्तरः पक्षः । आनन्द आत्मा । भा० वादनन्तरतसं स्यात् । अन्तरतनश्यानन्दमय प्रात्मा पूर्वेभ्यः । विद्याकर्मणेः प्रियाद्यर्थत्वाच्च । प्रियादिप्रयुक्त हि विद्याकमणी । तमानियादीनां फलरूपाणा मात्समन्निक- पाविज्ञानमयस्याभ्यन्तरत्वमुपपद्यते । प्रियादिवासनानिर्व- तितो ह्यानन्द सयो विज्ञानसवाश्रितः स्वप्न उपलभ्यते ।। तम्याप्यानन्दमयत्वात्मन इष्टपुत्रादिदर्शनजं प्रियं शिर इव शिरः प्राधान्यात् । मोद इति प्रियलाभनिमित्तो हर्षः । म एव च प्रशाटो हर्षः। प्रमोद प्रानन्द इति सुखसामान्य- मात्मा प्रियादीनां सुखावयवानां तेव्वनुमृतत्वादानन्द इति परं ब्रह्म । तद्धि भकर्मणा प्रत्युपग्याप्यमाने पुत्र- मित्रादिविषयविशेषोपाधावन्तःकरण त्तिविशेपे तमसा प्रच्छा द्यमाने प्रसन्नेऽभिव्यज्यते । तदिषयसुखमिति प्रसिद्धं लोके । तवृत्तिविशेषप्रत्युपस्यापकस्य कर्माणाऽनवस्थितत्वा- ॥ चा० साधनञ्चादिश्य की विज्ञानकर्मणी च्यनुतिछते। तत उद्देश्य- त्वादस्यानन्तयं सिद्धमित्याह । विद्यावामणोरिति ॥ प्रियादिवि- शियस्य स्वप्ने साक्षिण उपलभ्यत्वाच्च न मुख्यात्मत्वमित्याह । प्रियादिवासनेति ॥ यदुक्तं ज्ञानकर्मणोः पलभूत व्यानन्दमव- रतस्य साध्यच मौयाधिक स्वमतानुसारेणाइ । अानन्द इति पर- मिति ॥ कथं ताई विषय सु ग्वस्य क्षणि कात्वं सातिश यत्वं च व्यञ्ज- कत्तिनिबन्धनमित्याह । तदत्तिविशेधेति ॥ ब्रह्मण यानन्द खभा- वत्व एव किं प्रमाणमित्यत व्याह । वक्ष्यति चेति ॥ चन्तःकरण- ·८४ उ• ब्रह्म पुच्छं प्रतिष्ठा । तदप्येष श्लोको भवति । इति पञ्चमोऽनुवाकः ॥ ५ ॥ भा० मुखस्य क्षणिकत्वं । तद्यदन्तःकरणं तपसा तमानेन विद्यया ब्रह्मचर्येण श्रद्धया च निर्मलत्वमापद्यते यावत्तावद्विविक्ते प्रसन्नेऽन्तःकरणविशेष आनन्द उल्लस्यते विपुलीभवति । वक्ष्यति च । रसो वैसः । रसं ह्येवायं लब्धानन्दी भवति । एष होवानन्दयाति एतस्यैवानन्द स्थान्यानि भूतानि मात्रामुपजीवन्तीति श्रुत्यन्तरात् । एवञ्च कामोपशमा- त्कर्षापेक्षया शतगुणोत्तरोत्तरोत्कर्ष श्रानन्दस्य वक्ष्यते। एवञ्चोत्कृष्यमाणस्यानन्दमयस्यात्मनः परमार्थब्रह्मविज्ञा- नापेक्षया ब्रह्म परमेव यत्प्रतं सत्यज्ञानानन्दलक्षणं यस्य च प्रतिपत्त्यर्थं पञ्चान्नादि मया: कोशा उपन्यस्ताः । यच्च तेभ्योऽभ्यन्तरं येन च ते सर्वे अात्मवन्तस्तद्ब्रह्म पुच्छं प्रतिष्ठा। तदेव च सर्वस्याविद्यापरिकल्पितस्य तस्यावसा- नभूतमदैतं ब्रह्म प्रतिष्ठा। आनन्दमयस्य एकत्वावसान- त्वात् । अस्ति तदेवमविद्याकमियतस्य इतस्थावसानभूतमद्वैतं या० सत्त्युत्कर्षादेवानन्दस्य सातिशयत्वमित्यत्र लिङ्गमाह । एवञ्चेति ॥ यदि विषयविशेषजन्यत्वेनानन्दोत्कर्षस्तदा निःकामस्य विषय- विशवोपभोगासम्भवादानन्दोत्कर्षा न श्राव्येत । यात्मखभाव- स्यैवानन्दस्य व्यञ्जकान्तःकरणशुद्ध्युत्का इत्येवन्तु सति अकाम- हतत्वात्कर्षः सम्भाव्यत इत्यर्थः । उक्ताप्रकारेण विषयानन्दस्य सातिशयत्वे सति तदिशिवस्यानन्दमयस्याब्रह्मत्वं सिद्धं । साति- शयत्वेन प्रतिशरीर भिन्नत्वात् । ब्रह्म तु तदध्यासाधिष्ठानम- ·८५ 3. असनेव भवति । असदमेति वेद चेत् । अस्ति बल्लेति चेद्देद । सन्नमेनं ततो विदुरिति । ॥ भान प्रतिष्ठा पुचं तदेतस्मिन्नप्यर्थ स एप लोको भवति ॥ इति पतमोऽनुवाकः ॥ ५ ॥ प्रमन्नेवामात्सल एव यथा सन्न पुरुषार्थसम्बन्धी एवं मन्भवति । अपुरुषार्थमन्वन्धी कोऽमी । यो ऽमद विद्यमान नोति वेद विजानाति चेद्यदि तद्विपर्यायेण यत्सर्ववि- कन्यापदं सर्वप्रतिवीजं मवविशेष प्रत्यस्तमितमप्यस्ति तह होति वेद चेत् । का पुनः शङ्का । तत्रास्तित्वे व्यवहारा- तीत वाण इति त्रूमः । व्यवहारविषये हि वाचा- रभणमात्रेऽस्तित्वमाविता बुद्धिम्दिपरीते व्यवहारातीते नास्तित्वमपि प्रतिपद्यते । यथा घटादिव्यवहारविपयत- योपपन्नः मतादिपरीतोऽमन्निति प्रमिद्धं । एवं तत्सामा- न्यादिदापि नाइहाण नास्तित्व प्रत्याशङ्का । तस्मादुच्यते अस्ति ब्रहोति चेद्देदेति । किं पुनः स्यात्तदस्तीति विजानत- स्तदाह । सन्तं विद्यमान ब्रह्मस्वरूपेण परमार्थसदात्यायन- मेनमेवंविदं विदुहाविदस्ततस्तमादस्थित्वे वेदनात्सो- ऽन्येषां ब्रह्मवदिशेयो भवतीत्यर्थः । अथवा यो नास्ति ब्रह्मेति ॥ ग्रा० दितीयमित्याह । रावचेति ॥ एतस्मिन्नर्थ इति यानन्दमयस्य प्रतिछामृतब्रह्मप्रकाशमपरे इत्यर्थः ॥ इति पञ्चमोऽनुवाकः ॥ ५ ॥ व्यानन्दमयस्य प्रकाशकोऽयं लोक इति केचन तान्प्रत्याह । तं प्रतीति ॥ सविशेषतया प्रत्यक्षत्वादित्यर्थः । सर्वेषां साधा- ·८६ उ० तस्यैष एव शारीर आत्मा । यः पूर्वस्य । अथातोऽनुप्रशाः । उताविट्वानलोकं प्रेत्य । भा० मन्यते स सर्वस्यैव सन्मार्गस्य वर्माश्रमादिव्यवस्थालक्षणस्थ नास्तित्वं प्रतिपद्यते। ब्रह्मप्रतिपत्त्यर्थत्वात्तस्य। अतो नास्तिक सोऽसन्नसाधुरुच्यते लोके । तदिपरीतः सन् योऽस्ति ब्रह्मेति चेवेद स तद्ब्रह्मप्रतिपत्तिहेतुं सन्मार्गवाश्रमादिव्यवस्था- लक्षणश्रद्दधानतया यथावत्प्रतिपद्यते यस्मात्ततस्तस्मात्मन्तं साधुमार्गस्समेनं विदुः साधवः। तस्मादस्तीत्येव ब्रह्म प्रत्य- यितव्यमिति वाक्यार्थः । तस्य पूर्वस्य विज्ञानमयस्यैवैष एव शरीरे विज्ञानमये भवः शारीर आत्मा। कोऽसौ । य एष आनन्दमयस्तं प्रति नास्त्याशङ्का नाऽ आऽतस्यपूर्वास्तित्वेऽपाहः। सर्वविशेषत्वात्तु ब्रह्मणो नास्तित्वमित्याशङ्का युक्ता । सर्व- सामान्याच्च ब्रह्मणे यस्मादेवमतस्तस्मात्। अथानन्तरं श्रोतुं शिव्यस्यानुप्रश्नाः प्राचार्योतिमनु एते प्रश्नाः । सामान्य हि ब्रह्माकाशादिकारणत्वाद्विदुषोऽविदुषश्च । तस्मादवि- दुषोऽपि ब्रह्माप्राशिराशयते। उत अपि अविहानमुं लोक परमात्मानमितः प्रेत्य कश्चन शब्दोऽप्यर्थ विदानपि गच्छति प्राप्नोति किंवा न गच्छतीति द्वितीयोऽपि प्रश्नो द्रष्टव्यो- या० रणत्वाच्च ब्रह्मणो व्यवहार्यत्वं सान् प्रति भवेन च दृश्यते ततोऽपि नास्तित्वाशङ्का जायत इत्यर्थः । याकाशादिकारणत्वा- दिति भूतविशियसर्वजीवकारणत्वादित्यर्थः ॥ कस्य सामर्थन प्राप्तं प्रश्नान्तरमित्यत आह । असद्ब्रह्मेति ॥ चेच्छब्दात्याक्षिक- ॥

·उ० का न गच्छता३ । आहा विद्वानमुं लोकं प्रेत्य कभित्समशुता३ उ। सेोऽवामयत। बहु स्यां प्रजा- भा० ऽनुप्रश्ना इति बहुवचनादिद्वांसं प्रत्यन्या प्रश्नौ । यद्यविद्वान् सामान्य कारणमपि ब्रह्म न गच्छति ततो विदुषोऽपि ब्रह्मागमनमाशयते प्रतस्तं प्रति प्रश्नः आहो विवानिति। विद्वान् ब्रह्मविदपि कश्चिदितः प्रेत्या, लोकं ममश्नुते उ इत्येवं स्थिते अयादेशे यलोपे च कृतेऽकारस्य मुतिः ससन्नुता उ इति विद्वान् समश्नुतेऽमुं लोकं । किंवा यथा- ऽविद्वानेवं विद्वानपि न ममश्नुते इत्यपरः प्रश्नः । दावेव वा प्रश्नो विददविददिषयौ । बहुवचनन्तु सामर्थ्यप्राप्तप्रश्ना- तरापेक्षया घटते। अमछोति वेद चेत् अस्ति ब्रह्मोति चेदेदेति श्रवणादस्ति नास्तीति शंसयस्ततोऽर्थप्राप्तः किमस्ति नास्तीति प्रथमोऽनुप्रश्नः । ब्रह्मणोऽपक्षपातित्वादविद्वान् गच्छति न गच्छतीति द्वितीयः । ब्रह्मणः समत्वेऽप्यविदुष इव विदुषोऽप्यगमनसाशझ्यते । किं विद्वान् समश्नुते न समभुत इति हतीयोऽनुप्रश्नः । एतेषां प्रतिवचनार्थमुत्त- रग्रन्य आरभ्यते । तत्रास्तित्वमेव तावदुच्यते । चच्चोतं सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्मेति । तच्च कथं सत्यत्वमित्येतदता- व्यमितीदमुच्यते सत्त्वोत्तयैव मत्यत्वमुच्यते । उक्तं हि सदेव सत्यमिति । तस्मात्सत्त्वोत्यैव सत्यत्वमुच्यते। कथमेवमर्थता- सा. सत्त्वावगमसामर्थ्यादित्यर्थः । सत्त्वं चेदुपपन्नं ब्रह्मणस्तावतैव ·भावगम्यतेऽस्य गन्धस्य शब्दानुगसादनेनैव ह्यर्थेनान्वितान्युत्त- राणि वाक्यानि । तत्सत्यमित्याचक्षते यदेष आकाश त्रानन्दो न त्यादित्यादीनि ॥ तत्रासदेव ब्रह्मोत्याशझते । कस्मात् यदस्ति तदिशे- पतो रह्यते यथा घटादि। यन्नास्ति तन्नोयलभ्यते यथा भाशविषाणादि। तथा नोपलभ्यते ब्रह्म । तस्मादिशेषताऽग्र- हणान्नास्तीति । तत्राकाशादिकारणत्वाङ्गह्मणः । नास्ति ब्रह्म कस्मादाकाशादि हि सव्वं कार्यं ब्रह्मणो जातं गृह्यते। यस्माच जायते किञ्चित्तदस्तीति। दृष्टं लोके घटाकुरादि- कारणं दीजादि। तस्मादाकाशादिकारणत्वादति ब्रह्म। नचासता जातं किञ्चित्यते लोके कार्य। असतश्चेन्नामरू- पादि कार्य निरात्मकत्वान्नोपलभ्येत उपलभ्यते तु तस्मा- दस्ति ब्रह्म। असतश्चेत्कायं गृह्यमाणमप्यसदन्वितमेव तत् स्यात्। नचैवं तस्मादस्ति ब्रह्म । तत्कथमसतः सज्जायतेति- श्रुत्वन्तरं । असतः सज्जन्यावन्भवमन्वाचछे न्यायतश्च । तस्मा- या. सत्यत्वं सिद्ध्यति सतो बाधासम्भवादित्यर्थः। एवमर्थतेति सत्त्वो- पपादनेन सत्यवस्तुविधयतेत्यर्थः ॥ ब्रह्मणः सत्यसाधनं नामासत्त्वव्यारत्तिरेवेत्यभिप्रेत्यासत्त्वा- कामुद्भावयति । तत्रासदेवेति ॥ विप्रतिपन्नमाकाशादि सत्पूर्व कार्यत्वात् घट वदिति लौकिकन्यायवष्टम्भन सत्कारणं ताव- सिद्धं। तस्य च देवादिकारणत्वेन देशाधनवच्छिन्नत्वात् ब्रह्म- पदवाच्यत्वं सिद्ध । तस्य विशेषतोऽनुयलम्भेनासच्छङ्कन जायते सा कारणत्वेन व्यावळते न तु कारणत्वात्सत्त्वं साध्यते श्राश्रयासि- द्धिप्रसङ्गादिति भावः ॥ इतोऽपि जगदुपादाने नासत्त्वाशङ्का कार्येत्याह। न चासत इति ॥ असदन्वयादिदर्शनादिति ॥ - ·८ उ० येयेति । स तपाऽतप्यत । स तपस्तप्त्वा । भा० सदेव ब्रह्मेति युक्त। तद्यदि मृद्दीजादिवत्कारणं स्वादचेतनं तहि न कामयित्वात् । नहि कामयित्रचेतनमस्ति लोके । सर्बज्ञं हि ब्रह्मेत्यवोचाम । अत: कामयित्वोपपत्तिः । कामयित्वादस्मदादिवदनाशकामं चेन्न । स्वातन्याद्यथा- न्यान् परवशीकृत्य कामादिदोषाः प्रवर्त्तयन्ति न तथा ब्रह्मण: प्रवर्तका: कामाः । कथं तर्हि सत्यज्ञानलक्षणा: स्वात्मभूतत्वादिबद्धवा न तैर्ब्रह्म प्रवर्त्यते। तेषान्नु तत्प्रवर्तक ब्रह्म प्राणिकर्मापेक्षया । तस्मात्खातन्य कामेषु ब्रह्मणः । अतो नानाप्तकामं ब्रह्म साधनान्तरानपेच त्वाच ॥ किच्च यथान्येषामनात्मभूता धर्मादिनिमित्तापेक्षाः कामाः या• युक्तित इत्यर्थः ॥ एवमसत्त्वाश निरस्थाचेतनत्वाचन प्रधान- वादिनः प्रसान्निराचरे । तद्यदिति ॥ यद्यपि सायमते चेतनस्य निर्विकारत्वात्कामयिट त्वमसिद्ध तथापि लौकिक- व्याप्तिवलेन कामयिट त्वादचेतनत्वशङ्का निवर्त्यत इत्याह । न होति ॥ तईि लौकिकव्याप्तिबलेनैवानातकामत्वमपि प्राप्तमि. त्याशझ्याह । कामविट त्वादित्यादिना || जीवानामनामानन्दत्वं परवशत्वान्न तदस्ति ब्रह्मण इत्यर्थः ॥ कथम्भूतास्तईि ब्रह्मणः कामा इत्याशङ्कायामाह । सत्य ज्ञानलक्षणा इति ॥ सत्यज्ञा. नलक्षणं स्वरूपं येषां ते तथोक्ताः। एतदुक्तं भवति मायाप्रति. विम्वितं ब्रह्म जगतः कारणं मायापरिणामैरेव कामः कामयिट । तेघाञ्च परिणामानामविद्याद्यनभिभूतचिद्याप्तत्वात्मत्य ज्ञानात्म- कत्वं ब्रह्मणस्तदात्म्याच्च धमाद्यननुस्पृछत्वे शुद्धत्वं । ततो जीव- कामवैलक्षण्यं सिद्धमिति। तर्हि ब्रह्मणः कामाः पुण्यकारिणा- मप्यनिय फलप्रास्यनुकूलाः स्युः ॥ खातन्त्यादित्याशयाह । तेषा. । M ·उ. इदए सर्वमसृजत । यदिदं किञ्च । तत्सृष्ट्वा । तदेवानुप्राविशत् । भा० खात्मव्यतिरिक्तकार्यकरणसाधनान्तरापेक्षाच न तथा ब्रह्मणो निमित्ताद्यपेक्षत्वं किन्तईि खात्मनोऽनन्यास्तदेत- दाह। मोऽकामयत स श्रात्मा। यस्मादाकाशः सम्भूतोऽका- मयत कामितवान् । कथं बहु प्रभूतं स्यां भवेयं । कथ- मेकस्यार्थान्तराननु प्रवेशे बहुत्वं स्थादित्युच्यते । प्रजाये- योत्पद्येय । नहि पुत्रोत्पत्त्यैवार्थान्तरविषयं बहुभवनं कथं तात्मस्थाऽनभिव्यक्तं नामरुपाभिव्यक्त्या। यदात्मस्थे ऽनभिव्यते नामरूपे व्याक्रियेते तदा नामरूपापरित्या- गेनैव ब्रह्मणोऽप्रविभने देशकालसर्वावस्थासु व्याक्रियेते तदा तन्नामरूपव्याकरणं ब्रह्मणे बहुभवनं । निरवयवस्य ब्रह्मणो बहुत्वापत्तिरुपपद्यतेऽल्पत्वं वा । यथा- काशस्याल्पत्वं बहुत्वञ्च वस्त्वन्तरकृतमेव । अतस्तद्वारेणे- वात्मा बहु भवति । न ह्यात्मनोऽन्यदनात्मभूतं तत्प्रवि- नान्यथा या० न्विति ॥ कामस्य शरीरादिसम्बन्धजन्यत्वप्रसिद्धेब्रह्मणः शरी- रादिमत्त्वप्रसङ्ग इति नाशवनोयमित्याह। साधनान्तरानपेक्ष- त्वाच्चेति ॥ कामसंस्कारवत्या मायाया ब्रह्मतादात्म्यात्तत्परिणा- माणां ब्रह्मतादात्म्यान्न शरीरनिमित्तापेक्षास्तीत्यर्थः । तदारेणे- वेति ॥ नामरूपशक्त्यात्मकमायायरिणामबारेणेव नामरूपश- क्यात्मिका स्वरूपा माया व्यङ्गीकृता चेत्तर्हि सा प्रधानवत् एथक् सतीत्यदैतहानिरित्याशङ्याह । न हीति ॥ यात्मातिरिक्त किं खतः सिध्यति परतो वा । नाद्यः । जाद्यहानेरतिरेक हानेश्च । न दितीयः। प्रमासंसर्गानिरूपणात् । नहि भिन्न देशकालयोः संयो- ।

·भा• भनदे शकालं सूक्ष्मं शवहितं विप्रकृएं भूतं भवद्भविष्यवस्तु विद्यते । अतो नामरूपे सर्वावस्खे ब्रह्मणैवात्मवतो न ब्रह्म तदात्मकं । ते तत्प्रत्याख्यानेन स एवेति तदात्मके उच्यते । ताभ्याञ्चोपाधिभ्यां ज्ञाज्ञेयज्ञानशब्दार्थादि सर्वसम्यवहारभारब्रह्म स श्रात्मा । मऽएवंकामः संस्तपो- ऽतप्यत । तपऽइति ज्ञानमुच्यते । यस्य ज्ञानमयं तप:- इतिश्रुत्यन्तरादाप्तकामत्वाचेतरस्थासम्भव एव । स तपो- ऽतप्यत तपस्तप्तवान् मृज्यमानजगद्रचनादिविषयामाला- चनामकरोदात्मेत्यर्थः । स एवालोच्य तपस्तप्ता प्राणि- कादिनिमित्तानुरूपमिदं मध्वं जगद्देशतः कालता नाम्ना रूपेण यथानुभवं सवः प्राणिभिः सर्वावस्यैरनुभूयमा- नमसृजत् मृयवान् । यदिदं किञ्च यत्किञ्चेदमविशिष्ट तदिदं जगत्सृष्टा किमकरोदित्युच्यते । तदेव मृदं जगदनु- घा० गादि सम्भवति विषयविषयिभावो वा। नियामकगवेषणात्। न च खभाव रव सम्बन्धः । दयोः स्वभावयोः सम्वन्धत्वेनैवोपक्षये सम्बन्ध्यभावप्रसङ्गात् । न च खात्मानं प्रति खस्यैव सम्बन्धित्वं व्या- त्माश्रयापातात् । तथा विध्यर्थाभावे व्यवहारमात्र प्रवर्तकत्वे च मिथ्याव्यवहारापातादनिर्वचनीयवाद एव पर्यवस्यतीति भावः। यस्मादात्मातिरिक्तं वस्तु न सम्भाव्यते तस्मादात्मतादात्म्येनैव नामरूपयोः सिद्धिरित्याइ। यताइति ॥ तहिं ब्रह्मणः सप्रप- स्वताप्रसङ्ग अति न वाच्यमित्याह । न ब्रह्मेति ॥ न ब्रह्म तदात्मक घजडत्वात्तत्परिहारेणापि सिद्धिसम्भवादित्यर्थः ॥ कथं तईि ब्रह्मात्मकत्वं तबाह । ते तदिति ॥ खप्ने व्यबुद्धे नभोमक्षण वदारो. पितम्यानुभवप्रत्याख्यानेन सियसम्भवादनुभाव्ये नामरूपेऽनु- भाव्यात्मकब्रझात्मके कथ्यते न त्वैक्याभिप्रायेणत्यर्थः । न केवलं अझणा बहुरूपत्वं मायोपाधिकं सर्वव्यवहारास्पदत्यं चेत्या छ ।

·१२ - भा' माविशदिति प्रवेशस्थानिवाच्यताद्योतने न जीवस्य ब्रह्मा- मतया प्रवेशवाक्यस्य तात्पर्य दर्शयितुं विचारमारभते॥ तत्रैतच्चिन्यं कथमनुप्राविशदिति । किञ्च स्रष्टा स तेनैवात्मनानुप्राविशदुतान्येनेति किन्तावद्युक्तं । प्रत्ययाव- णात् । यः स्रष्टा सऽएवानुप्राविशदिति । ननु न युक्त मृबच्चेत्कारणं ब्रह्म तदात्मकत्वात्कार्यस्य। कारणमेव हि कार्यात्मना परिण मतऽइत्यतोऽप्रविष्ठऽदव कार्यात्यत्तेरूद्धं पृथकारणस्य पुनः प्रवेशोऽनुपपन्नः । न हि घटपरिणाम- व्यतिरेकेण मृदो घटे प्रवेशोऽस्ति । यथा घटे चूर्मात्मना सदोऽनुप्रवेश: एवमन्येनात्मना नामरूपकार्येऽनुप्रवेश- धात्मनादति चेत् श्रुत्यन्तराचानेन जीवेनात्मनानुप्रवि- खेति । नैवं युक्तं एकत्वाद्ब्रह्मणः । मृदात्मनस्त्वनेकत्वा- सावयवत्वाच्च युक्तो घटे मृदचूर्णत्मनाऽनुप्रवेशः । मृद- ॥ ॥ था. ताभ्यामिति ॥ प्रवेशस्यानिवाच्यभावद्योतनेन. जीवस्य ब्रह्मात्म- तया प्रवेशवाक्यस्य तात्पर्य दयितुं विचारमारभते ॥ ततच्चिन्त्यमित्यादिना ॥ विमर्णे सति क्वाश्रुत्यनुरोधात्सा- रेव प्रवेश इत्युक्तं सिद्धान्तिना ॥ पूर्ववाद्याह। ननु न युक्तमि- ति | सृषिप्रवेश क्रिययोः पूर्वायरकालीनत्वसम्भवे सति कलैक्यं काश्रुत्या बोध्येत न तु प्रवेशस्योत्तरकालता सम्भवति । सृष्टिसमय रवोपादानस्य कार्यात्मतयावस्थितत्वादित्यर्थः ॥ एतदेव विट- योति । कारणमेव हीति ॥ अप्रविछ यथा भुवनादौ देव- दत्तस्य प्रवेशो दृष्छस्तथा कार्योत्पत्तेरूद एथक्प्रवेशो न सम्भ- वतीत्यर्थः । सिद्धान्तैकदेशिनां मतमुद्भाव्य पूर्ववादी दूषयति । यथा घट इत्यादिना ॥ सशुरन्यस्य वा प्रवेशों न सम्भव- सीति चेत्कथं तहि प्रवेशो वाच्य इति सिद्धान्तैकदेश्याह। पथसिति । नास्येवेति न वक्तव्यमित्याइ । युक्ताश्चेति ॥ स ॥

·मा० चूर्णस्याप्रविष्टदेशवत्त्वाच्च । न त्वात्मनऽएकत्वे सति निरव- यवत्वादप्रविष्रदेशाभावाच्च प्रवेशऽउपपद्यते । कथं तईि प्रवेश: स्यात् । युक्तश्च प्रवेश: श्रुतत्वात्तदेवानुप्राविशदिति। सावयवमेवास्तु तईि सावयवत्त्वात् मुखे हस्तप्रवेशवन्नाम- रूपकार्ये जीवात्मनानुप्रवेशी युक्त एवेति चेत् । नान्यदे- शत्वात् । नहि कार्यात्मना परिणतस्य नामरूपकार्यदेश- व्यतिरेकेणात्मन्यः प्रदेशोऽस्ति यं प्रविशेज्जीवात्मना । कारणमेव चेत्प्रविशेज्जीवात्मत्वं जह्यात्। यथा घटो मृत्प्रवे घटत्वं जहाति तदेवानुप्राविशदिति च श्रुतेर्न कारणा- नुप्रवेशो युक्तः । कार्यान्तरमेव स्यादिति चेत् । तदेवानु- प्राविंशदिति जीवात्मरूपं कार्यं नामरूपपरिणतं कार्या- न्तरमेवापद्यत इति चेन्न । विरोधात् । नहि घटो घटा- न्तरमापद्यते व्यतिरेकश्रुतिविरोधाच जीवस्य । नामरूप- कार्यव्यतिरेकानुवादिभ्यः श्रुतयो विरुद्ध्येरन् । तदापत्ती मोक्षासम्भवाक्ष । नहि यतो मुच्यमानस्तदेवापद्यते । नहि टङ्खलापत्तिर्बद्धस्य तस्करादेः ।। था. एवाइ गतिं । सावयवमेवेति ॥ पूर्ववादी दूषयति । नाशून्यदेश- त्वादिति ॥ कार्यात्मना परिणतस्य ब्रह्मणो नामरूपात्मकं कार्य- मेव देशस्त तिरेकेण न ह्यन्यः प्रदेशोऽत्ति। यत्कारणमेव कार्या- कारेण परिणतं वत्पतिकार्यविधिो जीवात्मना प्रवक्ष्यतीति न शनीयमित्याह । कारणमेव चेदिति ॥ कार्यविमोघस्य प्रवेशमङ्गी- कृत्य दूषणमुक्तं स न सम्भवति श्रुतिविरोधादित्याह । तदेवेति ॥ कारण परामर्शकेन तच्छब्देन कार्यमुपलक्ष्य कार्यान्तरस्य तत्र प्रवेशो विधीयते। प्राप्तदेसम्भवात् । अतो न श्रुतिविरोध इति सिद्धान्तकदेशिमतमुद्भाव्य दृघयति । कार्यान्तरमेवेत्यादिना ॥

·भा. वाह्यान्तर्भेदेन परिणतमिति चेत् तदेव कारणं ब्रह्म शरीराद्याधारत्वेन तदन्तर्जीवात्मना ध्येयत्वेन च परिण- मत इति चेन्न । वहिष्ठस्य प्रवेशोपपत्तेः । नहि यो यस्या- न्तःस्थः स एव प्रविष्ट उच्यते । वहिष्ठस्यानुप्रवेशः स्यात्प्रवे- शशब्दार्थस्यैवं दृष्टत्वात् । यथा गृहं कृत्वा प्राविशदिति । जलसूर्यकादिप्रतिबिम्बवत्प्रवेशः स्यादिति चेन्न । अपरि- च्छिन्नत्वादमूर्तत्वाच्च । परिच्छिन्नस्य मूर्तस्यान्यस्थान्यत्र प्रसादखाभाविके जलादो सूर्यकादिप्रतिबिम्बोदयः स्यात् । न वात्मनोऽमूर्तलादाकारादिकारणस्वात्मनो व्यापक- त्वात् । तद्दिप्रकृष्टदेशप्रतिबिम्बाधारवस्वभावाच्च प्रति- बिम्बवत्प्रवेशो न चुक्तः । एवं तर्हि नैवास्ति प्रवेश न च गत्यन्तरमुपल्लभामहे। तदेवानुप्राविशदिति च श्रुतेः । श्रुतिश्च नोऽतीन्द्रियविज्ञानोत्पत्ती निमित्तं । नचास्मा- द्वाक्याद्यनवतामपि विज्ञानमुपपद्यते । हन्त तईनर्थकत्वा- दपोह्यमेतद्वाक्यं । तत्सृष्टा तदेवानुप्राविशदिति न । अन्यार्थ- छा. ॥ ॥ कारणवाचकेन तच्छब्देन कार्यलक्षणायामविवक्षितलक्षणा चेत्प्रसज्येत तहि कारणपर एव तच्छब्दोऽस्त्वित्याह व्यन्यः सिद्धा- न्तैकदेशी ॥ वाह्येति ॥ यस्मिन्पक्षे प्रवेशद्रुतेर्मुख्यार्थो न लभ्येते- त्याह । न वहिछेति ॥ धन्यस्य वेदान्तिनो मतमुद्भाव्य दूध- यति । जल इत्यादिना ॥ एवं सिद्धान्तैकदेशीयं निरस्य पूर्व- वाद्युपसंहरति । एवं तहीति ॥ नैवास्ति प्रवेशो ब्रह्मणः ततो उन्यस्यापि प्रवेशो न सम्भवतीत्युक्त मित्याह । न चेति ॥ इतर- स्यापि प्रवेशः कल्पयितुं न पूाक्यत इत्याइ । तदेवानुप्राविश- दिति ॥ सा च श्रुतिः सः प्रवेशमाह। सा चास्माकं मीमां- सकानां प्रमाणं ततस्तविरोधे नान्यस्य प्रवेशकल्पना युक्तति ॥ ॥

·८.५ उ• तदनुप्रविश्य । सच्च त्यत्राभवत् । निस्तञ्चा- भा० त्वात् । किमर्थमस्थाने चर्चा प्रकृतोऽप्यन्यो विवक्षितोऽस्य वाक्यस्यार्थोऽस्ति स स्मर्त्तव्यः । ब्रह्मविदाप्नोति परं । सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म यो वेद निहितं गुहायामिति । तद्दिज्ञानं च विवक्षितं प्रकृतं च तत् । ब्रह्मस्वरूपानुगमाय चाकाशा- द्यन्नमयान्तं काय्ये प्रदर्शितं ब्रह्मानुगमचारब्धः । तत्रा- नमयादात्मनोऽन्योऽन्तर आत्मा प्राणमयस्तदन्तर्मनो- मयो विज्ञानमय इति । विज्ञानगुहायां प्रवेशितस्तत्र चानन्दमयो विशिष्ट प्रात्मा प्रदर्शितः । अतः परमा- नन्दमयलिङ्गाधिगमदारेणानन्द वियवसान प्रात्मा । ब्रह्म पुच्छं प्रतिष्ठा सविकल्पास्पदो निर्विकल्पोऽस्यामेव गुहायामधिगन्तव्य इति तत्प्रवेशः प्रकल्प्यते ॥ चा• भावः । तईि श्रुतिशरणतयैव ब्रह्मण एव प्रवेशमुच्यतामित्या- शङ्ख्याह । न चेति ॥ तस्मादन्धो मणिमविन्ददिति वदर्थशून्य- मेवेदं वाक्यमिति निगमयति । इन्तेति ॥ शक्तिगोचरस्यार्थ- स्थासम्भवादर्थशून्यत्वं तात्पर्यगोचरस्य वा । नाद्यः। याकाशा- देरविप्रकृयदेशेऽपि जलेऽमृतस्य प्रतिविम्वभाववदमूर्तस्यापि ब्रह्मणोऽनिवाच्याविद्यासु प्रतिबिम्बितसृश्युत्तरकालमन्तःकरणा- दिषु प्रतिविम्वाभावसम्भवादित्याह । नेति ॥ न दितीय मत्याह । व्यन्यार्थत्वादिति ॥ एतत्स्फुटयति । किमर्थमित्या- दिना ॥ यतः परमिति ॥ बुद्धिगुहाप्रवेशादनन्तरमानन्दमय एव विशिछोऽर्थो विशेष्यस्य चिद्धातोलिङ्गविशियस्य विशेष्या- व्यभिचारदर्शनात्तदधिगमदारणानन्द वियवसान यात्म ब्रह्म- रूपोऽस्यामेव गुहायामधिगन्तव्य इत्यभिप्रेत्य जले सूर्यप्रवेशव- दनिवाच्यः प्रवेशोऽभिधीयत इत्यर्थः ॥ ॥ ..

·उ० निस्तञ्च । निलयनचानिलयनञ्च । विज्ञा- भा. न ह्यन्यत्रोपलभ्यते ब्रह्म निर्विशेषत्वात् विशेषसम्बन्धी छुप- लब्धिहेतुर्दृष्टः । यथा राहोश्चन्द्रार्कविशिष्टसम्बन्धः । एव- मन्तःकरणगुहात्मसम्बन्धो ब्रह्मण उपलब्धिहेतुः । सन्निक- र्षीदवभासात्मकत्वाच्चान्तःकरणस्य । यथाचालोकविशिष्ट- घटाद्युपलब्धिरेवं बुद्धिप्रत्ययालोकविशिष्टात्मोपलब्धिः स्यात्तस्मादुपलब्धिहेतो गुहायां निहितमिति प्रकृत मेव । तदृत्तिस्थानीये विह पुनस्तत्सृष्ट्वा तदेवानुप्राविशदि- व्युच्यते। तदेवेदमाकाशादिकारणं कायं सृष्ट्वा तदनुप्रविष्ट- मिवान्तर्गुहायां बुद्धी द्रष्टुश्रोतमन्तृविज्ञात्रित्येवं विशेष- वदुपलभ्यते । तदेव तस्य प्रवेशस्तस्मादस्ति तत्कारणं ब्रह्म । अतोऽस्त्वित्वादस्तीत्येवोपलब्धव्यं तत् । तत्का>मनुप्रविश्य किं सच्च मूर्त्तञ्च त्यच्चामूर्त्तमभवत् । मूर्तीमूर्ते ह्यव्या- कृते नामरूपे आत्मस्येऽन्तर्गतेनात्मना व्याक्रियेते मूता- मूर्तशब्दवाच्चे ते । श्रात्मना त्वप्रविभतदेशकाले इति कृत्वा श्रात्मा तेऽभवदित्युच्यते । किञ्च निरुक्तंचानिरुक्तञ्च निरुक्तं नाम निकृष्टं समानासमानजातीयेभ्यो देशकाल था. बुद्धिगुहायामेव ब्रह्मणोपलब्धिसम्भवात्तत्रैव प्रवेशोऽभिधि- मित इत्याह । न हीति ॥नन्वन्यत्रोपलब्ध्यनई ब्रह्म बुद्धावेव कथमुपलभ्यत इत्याशङ्योपाधेर्योग्यताविशेषसम्भवादित्याइ । विशेषेति ॥ सन्निकर्यादित्यन्तःकरणसंसर्गादेव देहघटादिषु चैतन्याभिव्यक्तिर्न खतः। व्यन्तःकरणचाव्यवधानेनैव चैतन्याभिव्य- प्लकमन्वयव्यतिरेकाभ्यामित्यर्थः। यथा चाऽखच्छखभावके घटादौ ·१७ उस नञ्चाविज्ञानञ्च । सत्यञ्चानृतञ्च सत्यमभवत् । भा० विगिरतयेदं तदित्युक निरमामनिरकं तद्विपरीतं निस्का- निस्कोऽपि मूतीमूर्तयोरेव विशेषणे । यथा मा त्यच्च प्रत्यक्षपरो । तथा निलयनं चानिलयनं च । निलयनं नोई प्रायो मूर्तरोब धर्माः । अनिल यनं तदिपरीतम- मूर्तमेव धर्म: । त्यदनिगमा निन्नयान्यमूर्त्तत्वेऽपि व्याय- तविषयाणेव । मंगौत्तरकालभावयवणात् । त्यदिति प्राणा- चनिय तदेवा निन्न यनवा तो विशेषणान्यमूर्तम्य व्यासत विषयाणवेतानि । विज्ञानं चेतनमविज्ञानं तद्रहितमचेतनं पापाणादि मत्य च व्यवहारविषयमधिकारान परमार्थ- मत्यमेकमेव हि परमार्थमत्यं बहा। द. पुनर्व्यवहारविषय- मापेक्षिकं मत्यं गणिकाद्यनृतापेक्षयोदकादि मत्यमु- च्यते । अनृतं च तदिपरीतं। किं पुनरेतत्समभवत्परमा- चमत्यं किं पुनम्तद्रहा। मत्यं ज्ञानमनन् ब्रह्मेति प्रकृतत्वात्॥ यम्मात्मत्यदादिकं मूर्तीमूर्तधर्मजातं यत्किञ्चेदं मर्च- मविशिष्टं विकारजातमेकमेव मच्छन्दवाच्यं ब्रह्माभवत् । तयतिरेकेणाभावान्नामरूपविकारस्य । तस्मात्तद्रह्म मत्य- प्या. मुखं न प्रतिविम्बिते नलादी स्वच्छवभावके प्रतिविम्बिते तथा सत्त्वप्रधानस्यान्तःधारणप्रसादसाभाच्याहटते । तब ब्रह्मोपलब्धि- रित्याछ । व्यवभासात्मकत्वाचति ॥ फिख यथा नाद्यसाम्ये- ऽन्तःकरगाम्यैव प्रत्ययाकारपरिगातम्याजानन क्षगावरणाभिभव. समर्थ ग्रालाकोऽनीक्रियते तथा नाथसाम्येऽन्तःकरणस्यैव प्र- त्ययाकार परिणतम्यामानाक्षणावरगाभिभवसामर्थ्य महीकर्तव्य- N

·८.
उ० यदिदं किञ्च । तत्सत्यमित्याचक्षते । तदप्येष
श्लोको भवति ॥ इति षष्ठेाऽनुवाकः ॥ ६ ॥
भा०मित्याचक्षते। ब्रह्मविदोऽस्ति नास्तीत्यनुप्रश्नः प्रकृतस्तस्य
प्रतिवचनविषय एतदुक्तमात्माकामयत बहु स्थामिति ।
स यथा कामञ्चाकाशादिकार्य सत्पदादिलक्षणं सृष्टा
तदनुप्रविश्य पश्यञ्कृण्वन्मन्वानो विजानन् बकभवत्तस्मा-
तदेदमाकाशमाकामादिकारणं कार्यस्य परमे व्योमन्
हृदयगुहायां निहितं तत्प्रत्ययावभासविशेषेणोपलभ्यमा-
नमस्तीत्येवं विजानीयादित्युक्तं भवति । तदेतस्मिन्नर्थे ब्राह्म-
णोते एष श्लोको मन्त्रो भवति । यथा पूर्वेष्वन्नमयाद्यात्म-
प्रकाशकाः पञ्चखप्येवं सौन्तरतमात्मास्तित्वप्रकाशको-
ऽपि मन्त्रः कार्यद्वारेण भवति ॥ इति षष्ठोऽनुवाकः ॥ ६ ॥
था. मित्याह । यथा चेति ॥ निल यनं ग्रहप्रासादादिमूर्तसन्निवेश-
विशेषोऽवयवसंस्थानविशेषराहित्यमनिलयनमनिरुतत्वाद्यमूर्त-
धर्मवद्ब्रह्मण एव किं न स्यादित्यत याह । त्यदनिरुक्तानिलय-
नानीति ॥ तत्सत्यमित्याचक्षत इत्यस्योपपत्तिमाह । यस्मादिति ॥
पदानि व्याख्याय प्रकृतानुप्रश्ननिराकरणे प्रकरणस्य तात्पर्य सोड-
काम यत्तेत्यादेर्दर्शयति । अस्ति नास्तीत्यादिना ॥ तस्या बुद्धिगु-
हायाः प्रत्ययाः यह कती भोक्तत्यादयस्त रवावभासविशेषास्तै-
य॑न्यमानं विशियधर्मस्य विषयत्वेऽपि खरूपस्याविषयत्वादि-
त्यर्थः ॥ इति षछोऽनुवाकः ॥ ६ ॥

·भा० सुकृतमिति क्तप्रत्ययः नए नियत तिकी EL असहा इदमय आसीत् । ततो वे सद- जायत । तदात्मानए स्वयमकुरुत । तस्मा- तत्सुवृतिमुच्यत इति । यद्वैतत्सुकृतं । रसो वै असदा इदमय आसीत् । असदिति व्याकृतनामरूप- विशेषविपरीतरूपं। अविकृतं ब्रह्मोच्यते।न पुनरत्यन्तमेवा- सत् । न ह्यसतः सज्जन्मातीतमिति नामरूपविशेषवया कृतं जगद। पूर्व प्रागुत्पत्तेः । ब्रह्म वा सच्छब्दवाच्यमामीत्ततो ऽसतो वे सत्पविभतनामरूपविशेषमजायतोत्पन्न। किन्ततः प्रविभक्तकार्यमिति पितुरिव पुत्रो नेत्याह । तदसच्छब्द- वाच्यं खयमेवात्मानमेवाकुरुत कृतवत् । यस्मादेवं तस्मात्त- दहोव सुकृतं खयं कर्ट उच्यते । स्वयं कर्द ब्रह्मेति प्रमिद्धं लोके सर्वस्य कारणत्वात् । यस्मादा स्वयमकरोत्सवं मी- त्मना तस्मात्पुण्यरूपेणापि तदेव ब्रह्म कारणं सुकृतमुच्यते। मर्चधापि तु फलसम्बन्धादिकारणं सुकृतगव्दवान्यं प्रमिद्धं लोके। यदि पुण्यं यदि वान्यत्मा प्रमिद्धिनित्ये चेतनवत्का- रणे सत्युपपद्यते । तस्मादम्ति तद्दमा मुकतामिद्धेः । इत- श्वास्ति रमत्वात् । कुतो रमवामिद्धिह्मण इत्यत भाइ । यद्वैतत्सुकृतं रसो वै मः । रमो नाम दप्तिहेतुरानन्द मधुराम्नादिः प्रमिद्धो लोके । रममेवायं तक । छा. छान्दस्या प्रक्रियया सम प्रतीति कार व यत्तित्येने त्येकययोजनसाधन र परम्पराकार ..

·१०० उ० सः । रस९ खेवायं लब्धानन्दी भवति । को सेवा- न्यात्कः प्राण्यात् । यदेष आकाश आनन्दो न स्यात् । एष खेवानन्दयाति । यदा खेवैष भा० नन्दी सुखी भवति नासत आनन्द हेतुत्वं दृष्टं लोके । वाह्यानन्दसाधनरहिता अप्यनीहा निरेषणा ब्राह्मणा वाह्यरसलाभादिरसानन्दा दृश्यन्ते विद्वांसो नूनं । ब्रह्मैव रसस्तेषां । तस्मादस्ति तेषामानन्दकारणं रसवर ॥ इतश्चास्ति कुतः । प्राणनादि क्रियादर्शनात् । अयमपि हि पिण्डो जीवतः प्राणेन प्राणिति अपानेनापानिति। एवं वायवीया ऐन्द्रियकाश्च चेष्टाः संहतैः कार्यकारणैनिर्व- ज़माना दृश्यन्ते। तच्चैकार्थवृत्तित्वेन संहननं संहननान्तरे- णाचेतनं संहतं सम्भवति। अन्यत्रादर्शनात् । तदाह यद्यदि एष श्राकाशे परमे व्यान्नि गुहायां निहित आनन्दो न स्थान्न भवेत्को ह्येव लोकेऽन्यादपानचेष्टां कुर्य्यादित्यर्थः। कः प्राण्यात् प्राणनं कुर्य्यात्तस्मादस्ति तद्ब्रह्म । यदर्थाः कार्य- कारणप्राणनादिचेष्टाः तत्कृत एवानन्दो लोकस्य । कुतः । एष. ह्येव पर आत्मानं दयाति आनन्दयति सुखयति लोकं धर्मानुरूप। स एवात्मानन्दरूपोऽविद्यया परिच्छिन्नो विभाव्यते प्राणिभिरित्यर्थः । भयाभयहेतुत्वादिददविदु- व्या० ग्रहप्रासादादिषु खतन्त्र ग्रहाद्यनारभ्यं खामिनमन्तरेण संहन- नस्यादर्शनात्कार्यकारणसङ्घातेऽपि विलक्षणः खामी पारीरो- ऽवयवादिभिरुपचयादिरहितोऽवगम्यते । स च चेतनत्वेन भेदा- ·१०१ उ० एतस्मिनदृश्येऽनात्म्येऽनिस्तोऽनिलयनेऽभयं प्र- तिष्ठां विन्दते। अथ सोऽभयं गता भवति । यदा भा० घोरस्ति तद्दा।सदवस्याश्रयणेन युभयं भवति। नामदस्त्वा- श्रयणेन भयनिवृत्तिएपपद्यते। कथमभयहेतुत्वमित्युच्यते। यदा होव यस्मादेष साधक एतस्मिन् ब्रह्मणि किं विशिष्ट ऽदृश्ये दृश्यं नाम द्रव्यं विकारो दर्शनार्थत्वादिकारस्य । न दृश्यमदृग्यमविकार दूत्यर्थः । एतस्मिन्न दृश्येऽवि- कारेऽविषयभृतेऽनाल्येऽशरीरे यस्माद्ददर्श तस्मादनात्वयं यस्मादनात्म्यं तस्मादनिरन । विशेपो हि निरच्यते। विशे- पश्च विकारः। अविकारश्च ब्रह्म । सर्वविकार हेतुत्वात्त- स्मादनिरुतं । यत एवं तस्मादनिलयनं निलयनं नीड पाययो न निलयनमनाधारं तस्मिन्नेतस्मिन्न दृश्ये ऽनाम्ये निरनिलयने सर्वकार्यधर्माविलक्षणे ब्रह्मणीति वाक्यार्थः । अभयमिति क्रियाविशेषणं । अभयामिति च लिङ्गान्तरं परिणम्यते । प्रतिष्ठां म्यितिमात्मभावं विन्दते लभते। अथ तदा स तस्मिन्नानात्वस्य भयहेतोरविद्या- कृतस्यादर्शनादभयं गतो भवति। स्वरूपप्रतिष्ठा हसा यदा भवति तदा नान्यत्पण्यति नान्यच्छृणति नान्यद्विजानाति । अन्यस्य ह्यन्यता भयं भवति नात्मत एवाऽऽत्मनो भयं था. भावाड्रीवेति तदस्तित्वसिद्धिरित्यर्थः ॥ दासोऽहं तस्य देवस्य ममाराध्यः . परमेश्वर इति भेदं विद्वान् कथमज्ञ इत्युच्यते तत्राह । असो वोऽयमिति ॥ यथा चन्द्रभेदं पश्यन्नपि विहानुच्यतेऽ ·१०२ उ• येवैष एतस्मिनुदरमन्तरं कुरुते। अथ तस्य भयं भवति। तत्वेव भयं विदुषो मन्वानस्य । तद- प्येष श्लोका भवति ॥ इति सप्लमोऽनुवाकः॥ ७ ॥ भा० युक्तं तस्मादात्मैवात्मनोऽभयकारणं । सर्वतों हि निर्भया ब्राह्मणा दृश्यन्ते सत्सु भयहेतुषु तच्चायुक्तं असति भयत्राणे ब्रह्मणि । तस्मात्तेषामभयदर्शनादस्ति तदभय- कारणं ब्रह्मेति । कदासावभयं गतो भवति साधको यदा नान्यत्पश्यत्यात्मनि चान्तरं भेदं न कुरुते तदा ऽभयं गतो भवतीत्यभिप्रायः । यदा पुनरविद्यावस्थायां हि यस्मादेषो ऽविद्यावान् अविद्यया प्रत्युपस्थापितं वस्तु तैमिरिकदितीय- चन्द्रवत्पश्यत्यात्मनि चैतस्मिन् ब्रह्मणि। उदपि अरमल्पम- प्यन्तरं छिद्रं भेददर्शनं कुरुते । भेददर्शनमेव ह्यन्तः- करणमल्यभेदं पश्यतीत्यर्थः । अथ तस्मा ददर्शनात् हेतो- रस्य भेददर्शिन आत्मना भयं भवति। तस्मादात्मैवात्मनो भयकारणमविदुषस्तदेतदेव तद्दल तु एवं भयं भेदद- शिनो विदुष ईश्वरोऽन्यो मतोऽहमन्यः संसारीत्येवं विदुषो भेददृष्टमीश्वराख्यं तदेव ब्रह्माल्पमप्यन्तरं कुर्वतो भयं भव- त्येकत्वेनामन्वानस्य । तस्मादिवानपि अविद्यानेव। असो योऽ- यमेकमभिन्नमात्मतत्त्वं न पश्यति उच्छेदहेतुदर्शनाड्युच्छे- या. तत्त्वदर्शित्वात्तथेत्यर्थः ॥ कथं तहि तस्य भयसम्भावनेत्यत याह । उच्छेदेति ॥ संहता हि परमेश्वरी मां संहरिय्यति नरके वा निक्षेश्यतीति पश्यतो. भयं भवतीत्यर्थः ॥ ब्रह्मैवोच्छेदहेतुः कुत ॥

·१०३ उ० .. 1 भीषाऽस्माद्वातः पवते । भीषादेति सूर्यः । भीषास्मादगिओन्द्रमा मृत्युधीवति पञ्चम इति । सैषानन्दस्य मीमाएसा भवति । युवा स्यात् साधु युवाध्यायिकः । आशिष्ठा दृदिष्ठो बलिष्ठः। तस्येयं पृथिवी सबी वितस्य पूर्णी स्यात् । स भा० द्याभिमतस्य भयं भवति। अनुच्छेद्यो युच्छेद हेतुस्त त्रा- सत्युच्छेदचेतावनुच्छेद्ये तद्दर्शनकार्य भयं युक्तं । सञ्च जगभयवदृश्यते। तस्मान्जगतो भयदर्शनागम्यते नूनं तदस्ति भयकारणमुच्छेदहेतुरनुच्छेदात्मकं यतो जगदिभेतीति । तदेतस्मिन्नप्यर्थे एप लाको भवति॥ इति सप्तमोऽनुवाकः॥७॥ भीषा भयेनास्मादातः पवते । भीपादेति सूर्यः । भीषा- ऽस्मादमिश्वेन्द्रश्च मृत्युर्धावति पञ्चम इति । वातादयो हि महाहाः स्वयमीश्वराः सन्तः पवनादिकार्यव्यायासवाहु- ल्वेषु नियताः प्रवर्त्तन्ते । भयकारणमानन्दं ब्रह्म। तस्यास्य ब्रह्मण श्रानन्दस्यैतद्युक्तं । प्रशास्तरि सति यस्मिन्नियमेन तेषां प्रवर्त्तनं तस्मादस्ति भयकारणं तेषां प्रशास्तृ ब्रह्म । यतस्ते मृत्या इव राज्ञः अस्माद्ब्रह्मणो भयेन प्रवर्त्तन्ते । था• इत्यत च्या । यनुच्छेद्यो होति ॥ उच्छेद हेतोरप्युच्छेदत्वेऽनवस्था- प्रसङ्गानित्यत्वं वक्तव्यं तच्च ब्रह्मणो नान्यत्सम्भाव्यत इत्यर्थः ॥ इति सप्तमोऽनुवाकः ॥ ७॥ तच भयकारणं ब्रह्मानन्दमुक्वं यदेव घ्याकाश अानन्दा न स्थादिति । छात्रानन्दच लोकजन्यः प्रसिद्धस्ततो विचारमार- ·१०४ उ० एको मानुष आनन्दः। ते ये शतं मानुषा आन- न्दाः । स एको मनुष्यगन्धबीणामानन्दः। श्रोत्रि- यस्य चाकामहतस्य । ते ये शतं मनुष्यगन्धवी: णामानन्दाः । स एका देवगन्धवाणामानन्दः । श्रोत्रियस्य चाकामहतस्य। ते ये शतं देवगन्धवी- भा० तच भयकारणभानन्दं ब्रह्म। तस्यास्य ब्रह्मण श्रानन्द स्यैषा मीमांसा विचारणा भवति। किमानन्दस्य मीमांस्यमित्यु- च्यते । किमानन्दो विषयविषयिसम्बन्धजनितो लौकिका- नन्दवदाहोखित्खाभाविक इत्येवमेषानन्दस्य मीमांसा। तत्र लौकिक अानन्दो वाह्याध्यात्मिकसाधनसम्पत्तिनि- मित्त उत्कृष्टः । स य एष निर्दिश्यते ब्रह्मानन्दानुगमार्थ । अनेन किं प्रसिद्धेनानन्देन व्यावृत्तविषयबुद्धिगम्य पान- न्दोऽनुगन्तुं शक्यते। लौकिकोऽप्यानन्दो ब्रह्मानन्द स्यैव मात्राऽविद्यया तिरस्क्रियमाणाऽविज्ञातो उत्कृष्यमाणायां चाविद्यायां ब्रह्मादिभिः कर्मवशायथाविज्ञानं विष- यादिसाधनसम्बन्धवशश्च विभाव्यमानाच्च लोकेऽनवस्थितो लौकिकः सम्पद्यते स एवाविद्याकामकर्मापकर्षण मनु- स्यगन्धर्वीद्युत्तरोत्तरभूमिव्वकामहतविदच्छोचियप्रत्यक्ष या० भते । तस्यास्येत्यादिना ॥ ब्रह्मानन्दस्य चेन्मीमांसा प्रस्तुता किमर्थस्तहि सार्वभौमानन्दाद्युपन्यासस्त त्राह ॥ तत्र लौकिक इत्यादिना ॥ लौकिक आनन्दः क्वचित्काठां प्राप्तः । सातिशय- त्वात्परमाणुवदिति ब्रह्मानन्दानुमानार्थः । लौकिकोपन्यास ·१०५ उ० णामानन्दाः । स एकः पितॄणां चिरलोकलो- कानामानन्दः । श्रोत्रियस्य चाकामहतस्य । ते ये शतं पितृणां चिरलोकलाकानामानन्दाः । सं एक आजानजानां देवानामानन्दः । श्रोत्रियस्य भा० विभाव्यते शतगुणोत्तरोत्तरोत्कर्षेण यावद्धिरण्यगर्भस्य ब्रह्मण श्रानन्द इति । निरस्तेऽविद्याकृते विषयविषधि- विभागे विद्यया स्वाभाविकः परिपूर्ण एक अानन्दोऽवैते- भवतीत्येतमर्थं विभावयिष्यन्नाह । युवा प्रथमवयाः साधु- युवेति । साधुश्चासौ युवा चेति यूनो विशेषणं । युवाप्यमाधु- भवति. साधुरप्ययुवाऽतो विशेषणं युवा स्यात्माधुयुवेति । प्राध्यायिकोऽधीतवेदः । अाशिष्ठ प्राशास्तृतमः । दृढिष्टो दृढतमः । बलिष्ठो बलवत्तमः । एवमाध्यात्मिकगाधनस- म्पन्नः। तस्येयं पृथिवी उर्वी सवा वित्तस्य वित्तेनोपोग- साधनेन दृष्टार्थेन च कर्मसाधनेन सम्पन्ना पूर्णी । राजा पृथिवीपतिरित्यर्थः । तस्य च य आनन्दः स एको मानुषो मनुष्याणां प्रकृष्ट एक आनन्दः । ते ये शतं मानुषा श्रानन्दाः स एको मनुष्यगन्धर्वाणामानन्दः । मानुय्यादा- नन्दाच्छतगुणेनेोत्कृटो मनुष्यगन्धर्वाणामानन्दो भवति । था. इत्यर्थः । विषयेभ्यो व्यारत्ताः व्यारत्तविषया अविषयब्रह्मात्म- फत्वदर्शिनस्तद्वद्धिगोचरा इत्यर्थः ॥ प्रकारान्तरेण ब्रह्मानन्दानु- गममाह । लौकिकोऽपीत्यादिना ॥ मनुष्यगन्धानन्दस्योत्कृष्टत्वे निमित्तमाह। ते ह्यन्तीनादीति ॥ प्रथममकाम हताग्रहणस्य ताताय॑माह । प्रथममिति ॥ यदि प्रथमपर्याय रवाकामहतो ॥ 0 -- ·उ० चाकामहतस्य । ते ये शतमाजानजानां देवा- नामानन्दाः । स एकः कर्मदेवानामानन्दः । ये कर्मणा देवानपि यन्ति । श्रोत्रियस्य चाकाम- भा० मनुव्याः सन्तः कर्मविद्याविशेषाइन्धर्वत्वं प्राप्ताः मनुष्य- गन्धर्वाः ते ह्यन्तीनादिशक्तिसम्पन्नाः सूक्ष्मकार्यकारणाः। तस्मात्प्रतिघाताल्पत्वं तेषां बन्द प्रतिघातशतिसाधनसम्प- त्तिश्च । ततोऽप्रतिहन्यमानस्य प्रतिकारवतो मनुव्यग- न्धर्वस्य स्थाच्चित्तप्रसादः। तस्य प्रसादविशेषात्सुखविशेषाभि- व्यक्तिः। एवं पूर्वस्याः पूर्वस्या भूमेरुत्तरस्यामुत्तरस्यां भूमा प्रसाद विशेषतः शतगुणेनानन्दोत्कर्ष उपपद्यते । प्रथ- मन्वकामहताग्रहणं मनुस्यविषयभोगकामनाभिहतस्य श्रोत्रियस्य मनुष्यानन्दाच्छतगुणेनानन्दोत्कर्षो मनुष्यग- न्धर्वण तुल्या वक्तव्य इत्येवमयं साधु युवाध्यायिक इति श्रोत्रियत्वाजिनले गृह्यते। ते ह्यविशिष्टे सर्वत्र । अका- महतलं तु विषयोत्कर्षापकर्षतः सुखोत्कर्षापकर्षाय विशिष्यते। अतोऽकामहतग्रहणं । तद्विशेषतः शतगुणात् सुखोत्कर्षापलब्धेरकामहतत्वस्थ परमानन्द प्राप्तिसाध- नत्वविधानार्थं । व्याख्यातमन्यत् । देवगन्धर्वा जातित या० एह्येत तदा तस्यैव सार्वभौमानन्देन तुल्य यानन्दः स्यात्तदा च याघातो भवेत् । मानुषानन्दनिस्पृहो मानुघानन्दभागभागी चेति । ततो मानुव्यगन्धर्वानन्देन तुल्यमानन्दं तस्य दर्शयितुं प्रथमप-ये तदग्रहणमित्यर्थः । अजिनत्वमपापत्वं यथोक्त- कारित्वं तत्साधुपदालभ्यत इत्यर्थः ॥ देवास्त्रयस्त्रिंशत् । अयो ।

·१०७ उ. हतस्य । ते ये शतं कर्मदेवानामानन्दाः । स एको देवानामानन्दः । श्रोत्रियस्य चाकाम- भा० एव । चिरलोका इति पितृणां विशेषणं। चिरकाल- स्थायी लोको येषां पितृणां ते चिरलोका इति । प्राजान इति देवलोकस्तस्मिन्नाजाने जाता आजानजा देवाः स्मार्त्तकर्मविशेषतो देवस्थानेषु जाताः । कर्म- देवा ये वैदिकेन कर्मणाग्निहोत्रादिना केवलेन देवा- नपि यन्ति । देवा इति त्रयस्त्रिंशद्धविर्भुजः । इन्द्र- स्तेषां खामी तस्याचा- वृहस्पतिः। प्रजापतिर्विराज त्रैलोक्यशरीरो ब्रह्मा । समष्टिव्यष्टिवरूपः संसारमरणा- नलव्यापी । यन्त प्रानन्दभेदा एकतां गच्छन्ति धर्मश्च तन्निमित्तो ज्ञानञ्च तद्दिषयमकामहतत्वं च निरतिशयं यत्र स एष हिरण्यगी ब्रह्मा तस्यैष अानन्दः । श्रोत्रियेणाजिनेनाकामहतेन च सर्वतः प्रत्यक्षमुपलभ्यते । तस्मादेतानि त्रीणि साधनानीत्यव था. वसवः । एकादश रुद्राः । दादशादित्याः । इन्द्रः प्रजापति चेति ॥ यदर्थं मीमांसारब्धा तस्य निरतिशयानन्दस्य सिद्धी वाक्यतात्पर्य्यन्दयितुमाह । तस्याकामहतत्वेति ॥ तस्य ब्रह्मणो हिरण्यगर्भस्यानन्दस्तदुपासकप्रत्यक्षा यस्य मात्रा स एव परमा- .. नन्दः खाभाविक इति सम्वन्धः ॥ हिरण्यगर्भानन्दस्य मात्रत्वे श्रुत्यन्तरं प्रमाण यति । एतस्यैवेति ॥ न केवलं हिरण्यगानन्द एव मात्रा यश्च प्रागुपन्यस्तः सार्वभौमाद्यानन्दः स एव वस्य मात्रा प्रविभक्ता नानात्वमापना सती यत्र निरतिशयानन्दोऽकामहत- ब्रह्मवित्प्रत्यक्षे कैवल्यः एकताङ्गति योजना । व्यकामइतप्रत्य- ·५०५ ते उ• हतस्य । ते ये शतं देवानामानन्दाः । सं एक इन्द्रस्यानन्दः । श्रोत्रियस्य चाकामहतस्य । भा• गभ्यते । तत्र श्रोत्रियत्नावृजिनवे नियतेऽकामहतवं वटाव्यते इति प्रकृष्टसाधनतावगम्यते । तस्य तस्या- कामहतवं प्रकर्षतोपलभ्यमानः श्रोत्रिय प्रत्यक्षो ब्रह्मण श्रानन्दो वन्य परमानन्दस्य मात्रा एकदेशः । एतस्यै- वानन्दस्यान्यानि भूतानि मात्रामुपजीवन्तीति श्रुत्यन्त- रात् । स एष आनन्दो यस्य मात्रा समुद्राम्भस दूद विनुषः प्रविभता यत्रैकताङ्गता स एष एरमानन्दः स्वाभाविकोऽदेतत्वात् । आनन्दानन्दिनोश्चाविभागोऽत्र ।। तदेतन्मीमांसाफलमुपसंहियते स यश्चायं पुरुष इति ॥ गुहायां निहितः परमे व्योम्न्याकाशादिकायं सृष्ट्वाऽन्न- मयान्तं तदेवानुप्रविष्टः स य इति निर्दिश्यते । स एको- ऽसावयं पुरुषे यश्चासावादित्ये यः परमानन्दः श्रोत्रि- यप्रत्यक्षो निर्दिष्टो यस्यैकदेशं ब्रह्मादीनि भूनानि सुखा- था. क्षत्वामिधानाङ्गेदप्राप्ति निरस्यति । यानन्दानन्दिनञ्चेति । प्रत्य- क्षत्वाभिधानमज्ञानसंशयादिव्यवधानाभावाभिप्रायं न तु विष- यविषयिभावाभिप्रायं । यदृश्येऽनात्म्ये उदरमन्तरं कुरुत इत्या- दिना निवेधादित्यर्थः। मोमांसया निरतिशयानन्दं ब्रह्मास्मीति- नि रितं । तस्याकामहतप्रत्यक्षाभिधानादभेदसिद्धिः । न हि परानन्दः परस्य प्रत्यक्षा भवति। तस्मानिरतिशयानन्दब्रह्मैकत्वं जीवस्य ब्रह्मविदाप्नोति परमित्युपक्रान्तं मीमांसया च सिद्ध- मुपसंहियत इत्यर्थः ॥ प्यादित्यग्रहणस्याधिदैवकोपाधिलक्षणार्थ- स्थाविवक्षितत्व दर्शयितुं चोद्यमुद्रावयति । नन्विति ॥ य एष ·१०४ उ. ये शतमिन्द्रस्यानन्दाः । स एको बृहस्पतेरा- नन्दः । श्रोत्रियस्य चाकामहतस्य । ते ये शतं भा० दाण्युपजीवन्ति म चद्यामावादित्ये इति स एकः । । मीमांमया च मिद्धमुपमंहतो भिन्न प्रदेशम्य घटाकाशा- काभेकत्ववत् । ननु तन्निशे म यद्यायं पुरुष इत्यविशे- पतोऽध्यात्म न युको निर्देशो यश्चायं दक्षणेक्षन्निति तु युकः प्रमिद्धत्वात् । न पराधिकारात् । परो ह्यात्मा- वाधिकृतोऽदृश्येऽनात्म्ये भीपाम्मादातः पवते मैषानन्दस्य मीमांमेति । न झुकम्माद प्रकृतो युको निर्देष्टुं परमात्म- विज्ञानं च विवक्षितं । तस्मात्पर एव निर्दिश्यते स एक इति । नन्वानन्दस्य मीमांमा प्रकृता तस्या अपि फलमुपसंहर्त्तव्यमभिन्नः खाभाविक श्रानन्दः परमात्मैव न विषयविषयिमन्वन्धजनित इति । ननु तदनुरूप एवायं निर्देशः स यद्यायं पुरुष यशासावादित्ये स एक इति भिन्नाधिकरणम्य विशेपेोपमईनेन । नन्वेवमप्यादित्यविशेष- एग्रहणमनर्थकं । नानर्थकं । उत्कर्षापकर्षापाहार्थत्वात् । था. एतस्मिन्मण्ठले पुरुषो यद्यायं दक्षणेऽक्षन् पुरुष इत्यादी श्रुत्यन्तरे मण्डलस्यदक्षिगानिस्यने क्यस्य प्रसिद्धत्वादिहाप्यादित्यस्येन क्यनि- ई. दक्षिणाक्षियणं युक्तमित्यर्थः । ध्यध्यात्ममधिदैवतं च लिला. मोपासनविवक्षायां तथा स्यान्नेह तद्विवक्षितमित्याह । न पर प्रति ॥ य एवं विद्दान् निरतिशयानन्दमुत्कृयोपाधौ प्रतिविम्बितः स एव निकृयोपाधी शिरःपाण्यादिमति पुरुचे प्रतिविम्बित प्रति परमानन्दमपच्य समत्वं विशिययोः खभावैक्यं विवक्षितमित्यर्थः। ॥

·११० उ० बृहस्पतेरानन्दाः । स एक प्रजापतेरानन्दः । श्रोत्रियस्य चाकामहतस्य । ते ये शतं प्रजापते- भा० दैतस्य हि यो मूर्तीमूर्तलक्षणस्योत्कर्षः सवित्रभ्यन्तरगतः स चेत्पुरुषगतविशेषोपमर्दैन परमानन्द मपेक्ष्य समो भवति न कश्चिदुत्कर्षोऽपकर्षा वा तां गतिं गतस्येत्युभयं प्रतिष्ठां विन्दत इत्युपपन्नं । अस्ति नास्तीति अनुप्रश्नो व्याख्यातः । कार्यरसलाभप्राणनाभयप्रतिष्ठाभयदर्शनोपपत्तिभ्योऽस्लेव तदाकाशादिकारणं ब्रह्मेति अपाकृतोऽनुप्रश्न एको दावन्यावनुप्रश्नी विवद विदुषाब्रह्मप्राप्यप्राप्तिविषयौ तत्र विद्दान् समभुते समश्नुत इत्यनुप्रश्नोऽन्य स्तदपाकरणायो- च्यते। मध्यमो ऽनुप्रश्नो ऽन्त्यापकरणादेवापाकृत इति तदपाकरणाय न यत्यते। स यः कश्चिदेवं यथोक्तं ब्रह्मोत्सृ- ज्योत्कर्षापकर्षमतं सत्यं ज्ञानमनन्तमस्मीति। एवं शब्दस्य प्रकृतपरामर्शार्थत्वात् । स किमस्माल्लोकात्प्रेत्य दृष्टादृष्टवि- षयसमुदायो ह्ययं लोकस्तस्मादस्माल्लोकात्प्रेत्य प्रत्यावृत्य निरपेक्षो भूत्वा एतं यथा व्याख्यातं अन्नमयमात्मान- था. उत्तानुवादपूर्वकमुत्तरग्रन्थमवतारयति । यस्ति नास्तीति ॥ सन्दिग्धं सप्रयोजनं च विचारमहति । अत्र च कस्मिन्पक्षे को दोघः को वा लाभ इत्याह । किन्तत इति ॥ उभयत्रानुपपत्तिं संशयकारणमाह। यद्यन्यः स्यादिति ॥ चोद्यमुखेन संयया- त्तिं प्रयोजनमाह । यद्युभयथेत्यादिना ॥ एतदेव मम विचा- रारम्भकस्य खस्त्ययनं कल्याणं यन्मामेकत्ववादिनं त्वमात्य बेधे- ऽप्रतिपन्नवस्तुवादित्वादनेकत्ववादिनोऽप्येकस्य वस्तुनः सम्मतत्वा- ·१११ उ० रानन्दाः । स एको ब्रह्मण आनन्दः । श्रोत्रि- । भा० मुपम जामति विषयजातमन्नमयात्पिण्डात्मनो व्यतिरिकं न पश्यति मब्बं न्यूलभूतमन्नमयमात्मानं पश्यतीत्यर्थः ॥ ततोऽभ्यन्तरमेतं प्राणमयं सान्नमयात्म म्यमविभक्त । अथैतं 'मनोमयं विज्ञानमयमानन्दमयमात्मानमुपसंक्रामति । अथाऽदृगोऽनाव्ये ऽनिस्के ऽनिल यने ऽभयं प्रतिष्ठां विन्दते। तवैतचिन्यं । कोऽयमेवंचित् कथं वा मझामतीति। किं परम्मादात्मनोऽन्यः मंक्रमणकती प्रविभक्त उत म एवेति । किन्ततेो यद्यन्नः स्याच्मृतिविरोधः । तत्सृष्ट्वा तदेवानुप्रावि- शत् । अन्योऽमावन्योऽहमस्मीति। न स वेद। एकमेवाद्वितीयं तत्त्वमसीति । अथ मएवानन्दमयमात्मानमुपसद्धामतीति कर्मकार्टवानुपपत्तिः । परस्वैव च ममारित्वं पराभावो वा। यद्यप्युभयथा प्राप्तो दोपो न परिहर्नु शक्यत इति व्या चिन्ता । अथान्यतरस्मिन् पचे दोपाप्राप्तिस्तृतीये वाऽदृष्ट पचे म एव शास्त्रार्थ इति व्यथैव चिन्ता न तनिझारणा- र्थवादर्थवत्येव चिन्ता । सत्यं प्राप्तो दोपो न शक्यः परि- हर्तुमन्यतरस्मिंस्तृतीये वा पचे ऽदृष्टेऽवटते व्यर्था चिन्ता स्यान्न तु माऽवष्टत इति तदवधारणार्थत्वादर्थवत्येवैषा प्या० दनेकवस्तुवादिनद्य वहवः प्रतिपक्षाः सन्ति ममेत्यर्थतोऽपि क- ल्याणमनेकत्वस्यान्योन्याश्रयादिदोयदुरात्वात्पूर्वपक्षनिराकरगोन सिद्धान्तोपपत्तेवेत्यर्थः ॥ विचारारम्भमुपपाद्य सिद्धान्तमुपक्र- मते । स एव तु स्यादिति ॥ चौपाधिकभेदभिन्नोऽप्येवंवित्वतः पर एव स्थादित्यर्थः ॥ अविद्याध्यारोपिता ब्रह्मत्वव्यारत्तिरेव ·११२ उ• यस्य चाकामहतस्य । स यश्चायं पुरुषे । यश्चा- भा० चिन्ता । सत्यमर्थवती चिन्ता । शास्त्रावधारणार्थत्वात् । चिन्तयसि च त्वं तत्तु निलैव्यसि किं न निर्णतव्यमिति वेद- वचनं न कथं तर्हि वहुप्रतिपक्षवात् एकत्ववादी त्वं वेदार्थ- परत्वात् बहवो हि नानात्ववादिनो वेदवाह्यास्त्वत्प्रतिपक्षा अतो ममाशङ्का न निर्मे व्यसीत्येतदेव मे खस्त्ययनं चन्मा- मेकयोगिनमनेकयोगिबहुप्रतिपक्षमात्थ अतो जेव्यामि- सानारभेच चिन्तां । स एव तु स्यात्तद्भावस्य विवक्षित- त्वात्। तदिज्ञानेन परमात्मभावो ह्यत्र विवक्षितो ब्रह्म- विदाप्नोति परमिति । न ह्यन्यस्यान्यभावापत्तिरुपपद्यते ॥ ननु तस्यापि तद्भावापत्तिरनुपपन्नैव । नाऽविद्याकृताना त्मापोहार्थत्वात् ॥ या हि ब्रह्मविद्यया खात्मप्राप्तिरुपदि- श्यते साऽविद्याकृतस्यान्नादिविशेषात्मन आत्मत्वेनाध्यारो- पितस्थानात्मनोऽपोहार्थी। कथमेवमर्थतावगम्यते विद्या- मात्रोपदेशात् । विद्यायाश्च दृष्टं कार्यमविद्यानिवृत्ति- स्तच्चेह विद्यामात्रमात्मप्राप्ती साधनमुपदिश्यते मार्गवि- ज्ञानोपदेशवदिति चेत्तदात्मत्वे विद्यामात्रसाधनोपदेशोड हेतुः। कस्मात्।देशान्तरप्राप्ती मार्गविज्ञानोपदेशदर्शनात्। था. ब्रह्मप्राप्तिर्विवक्षितेति फल वाक्यस्यैवमर्थता कथमवगम्यते न पुन- रप्राप्ताप्राप्तिरित्याह । कथमिति ॥ परिहरति । विद्यामा- प्रेति ॥ व्यन्यथाप्युपपत्तिं पाङ्गते । मार्गेति ॥ गन्तुः खतो यामत्वाभावेऽपि यथा मार्गज्ञानोपदेशः सार्थकस्तथा जीवस्य खतो ब्रह्मत्वाभावेऽपि विद्यापदेशोऽभ्यासदारेण ब्रह्मप्राप्ति- ·११३ उ० सावादित्ये । स एकः । स य एवंचित् । भान चि ग्राम एव गन्तेति चेत्। न वैधात् । तत्र हि ग्राम- विषयं विज्ञानं नोपदिश्यते तत्प्राप्तिमार्गविषयमेवोपदिश्यते विज्ञानं न तघेह ब्रहाविज्ञानव्यतिरेकेण माधनान्तर- विषयं विज्ञानमुपदिश्यते । उककादिमाधनापेक्षं ब्रह्मा- विज्ञानं परप्राप्ती माधनमुपदिश्यत इति चेन्न। नित्यत्वा- न्मोतस्येत्यादिना प्रयुक्रत्वात्। श्रुतिश्च तत्सृष्टा तदेवानु प्राविशदिति कार्य्यस्य तदात्मत्वं दर्शयति । अभयप्रतिष्ठो- पपत्तेश्च। यदि हि विद्यावान् खात्मनोऽन्यन्न पश्यति ततोऽ- भयं प्रतिष्ठां विन्दत इति स्याङ्गय हेतोः परस्यान्यस्या- भावात्। प्रन्यस्य चाविद्याकृतत्वे विद्ययाऽवस्तुत्वदर्शनोप- पत्तिम्तदवितीयस्य चन्द्रस्यासत्त्वं यदतैमिरिकेण चक्षुप्मता था. ऐतुत्वादित्यर्थः ॥ त्वं ग्रामोऽसीति न तवोपदेशः घ्यवाभे- दोपदेपाः प्रतीयतेऽत उपदेशवैषम्यान्न दृयान्तो युक्त इत्याछ । न वधादिति ॥ यदि विदुधः सकाशादन्य ईश्वरो भय. हेतुर्नास्ति का तईि गतिर्व्यतिरिक्तश्वरदर्शनस्येत्याशझ्या छ । प्यन्यस्य चेति ॥ कल्पितभेदविशियरूपेणेश्वरस्थाविद्याकृतत्वे मिथ्यात्ये सति विद्यया तत्रावस्तुत्वदर्शनमुपपद्यते । ईश्वरो मम प्रशास्तेति मिथ्य तद्यतस्तस्य मम चैकात्म्यमेव परमार्थ मिति विद- दृश्या विशियम्यासत्त्वमित्यर्थः । दृशान्तवैषम्यं शवन्ते । नैवमिति । यथा चन्द्रकत्वदर्शनात् द्वितीयञ्चन्द्रो न रह्यते नैवं ब्रह्मविदा मते व्यतिरिक्तश्वरः। प्रतिनियतप्रपावभासस्य भोजनादिप्र- सत्यनुपपच्या जीवन्मुक्तस्याप्यभ्युपगमात्यपञ्चनियमस्य.चेश्वराधीन- त्वाभ्युपगमादित्यर्थः । यद्यपि जागरे व्यतिरेकामासदर्शनं विदुध. स्तथापि न तद्भयकारणं नहि मायावी खविरचितव्याघ्राभासा- P ·११४ उ. अस्माल्लोकात्प्रेत्य । एतमनमयमात्मानमुपस- भा० न गृह्यते नैवं गृह्यत इति चेन्न सुषुप्तममाहितयोरग्रहणात्। सुषुप्तेऽग्रहणमत्यासतवदिति चेन्न । सर्वाग्रहणात्। जाग्र- त्खप्नयोरन्यस्य ग्रहणात्मत्त्वमेवेति चेत् नाविद्याशतत्वात्। जाग्रत्वप्नयोर्यदन्यग्रहणं जाग्रत्वप्नयोस्तदविद्याकृतमवि- द्याभावे ऽभावात्। सुषुप्तेऽग्रहणमप्यविद्याकृतमिति चेन्न । खाभाविकत्वात् । इष्टस्य हितत्वमविक्रियापरानपेक्ष- वात् । विक्रियानतत्वं परापेक्षत्वात्। न हि कारकापेक्षं वस्तुनस्तत्त्वं सतो विशेषः कारकापेक्षा विशेषश्च विक्रिया। जाग्रत्खनयोश्च ग्रहणं विशेषः । यद्धि यस्यान्यापेक्षं स्वरूपं तत्तस्य तत्त्वं यदन्यापेक्षं न तत्तत्त्वं । अन्याभावेऽभावात् । तस्मात्खाभाविकत्वाज्जाग्रत्खनवन्न सुषुप्ते विशेषः । येषां व्या० द्विभेति ॥ यविदुषोऽपि व्यतिरेकदर्शनं न सदातनंमित्याह । न मुप्तेति ॥ सुषुप्ते व्यतिरेकाग्रहणसत्त्वसाधकं न भवतीत्याह । सुषुप्त इति ॥ यथा इषुकार इव्वासक्तमनास्तया तद्यतिरिक्त विद्यमान- मपि न पश्यति तथा सुषुप्नेऽपि निरततया सुखासक्ततया सदपि द्वितीयं न पश्यति नत्वभावादित्यर्थः ॥ व्यन्यासक्तस्य तद्यतिरिक्ता- दर्शनेऽपि तदद नमेवास्ति सुषुप्तेऽपि न किञ्चिदज्ञासिघमिति प्रत्ययात्सुखस्याप्यात्मतादात्म्यादज्ञानस्य च व्यतिरिक्तत्वानिर्वच- नादतस्तात्त्विकदितीयाभावादेवाग्रहणमित्याह । न सर्वाग्रह- णादिति ॥ सुषुप्ते चेदनुपलम्भादसत्त्वं तहि जाग्रत्खनयोरुपल- म्भातस्य सत्त्वं किं न स्यादित्याह। जाग्रदिति ॥ अनात्मादावा- त्मत्वादिबुद्धिरविद्या तनावे एव दैतोयलम्भान्नोपलम्भमात्र सत्त्वसाधकमन्यथा शुक्तिरूप्यादरपि सत्त्वप्रसङ्गादित्याह॥नावि- घेति ॥ पूर्ववाद्याह । सुषुप्तेति ॥ सुषुप्ते द्वितीयस्याग्रहणमपि लय- ·१९५ उ० ऋामति । एतं प्राणमयमात्मानमुपसङ्गामति । भा० पुनरीश्वरोऽन्य प्रात्मनः कार्यञ्चान्यत्तेषां भयानिवृत्ति- भयस्यान्यनिमित्तत्वात् सतश्चान्यस्यात्महानानुपपत्तिः । न चासत श्रात्मलाभः । सापेक्षस्थान्यस्य भयहेतुत्वमिति चेन्न। तस्यापि तुल्यत्वात् । यदधर्माद्यनुसाहायीभूतं नित्य- मनित्यं वा निमित्तमपेक्ष्यान्यनयकारणं स्यात्तस्यापि तथाभूतस्यात्महानाभावाड्यानिवृत्तिरात्महाने सदसतोरितरेतरापत्तो सर्बत्रानान्यास एवैकत्वपक्षे पुनः सन्निमित्तस्य संसारस्थाऽविद्याकल्पितत्वाददोषः । तेमि- रकदृष्टस्य हि द्वितीयचन्द्रस्य नात्मलाभो नाशो वास्ति । विद्याविद्ययोस्तद्धभत्वमिति चेन्न । प्रत्यक्षत्वात् । विवेकावि- वेको रूपादिवत् प्रत्यक्षावपलभ्येतेऽन्तःकरणस्यो । न हि वा । पा० रूपाविद्याकृतं न तु भेदाभावनिवन्धनमतो यदुक्तं सुषुप्ते सा- त्मकब्रह्मभूतो जीवः खव्यतिरिक्तमभावादेव न पश्यतीति तद. सदित्यर्थः । सतोऽपि दितीयस्याविद्यावशादग्रहणमिति कोऽर्थः किं ग्रहणाः प्रागभावो जायते उताप्रकाशारोपः किं वाऽग्रहणा- फाराविकृतखल्यावस्थानं । नाद्यः । प्रागभावस्यानादित्वान्युपगः मात्। न द्वितीयः। परैईितीवस्याः स्वप्रकाशताखाभाव्याभ्युपगमेना- प्रकाशारोपानभ्युपगमात् प्रकाशारोपे च सर्वस्य खप्रकाशब्रह्मा- मताया अभ्युपगन्तव्यत्वेनास्म समीहितसिद्धिप्रसङ्गात् । न टतीय इत्याद । न खाभाविकत्वादिति ॥ अविकृतखल्यावस्थानं नावि- द्याकार्यमनागन्तुकत्वादित्यर्थः ॥ एतत् स्फुटयति । इयस्य होत्या- दिना ॥ सन्मानं यमुच्यते खातन्त्र्यसिद्ध्यभिप्रायेण न वैधिका- भिप्रायेण क्रियावद्गुणवत्समवाविकारणं इथं मानाभावादिति द्रव्यं । विक्रियेति विक्रियाभावपलक्ष्यं स्वरूपमनपेक्षसिद्धि- ·११६ उ• एतं मनोमयमात्मानमुपसङ्ग्रामति । एतं विज्ञा- बुद्धा । भा० रूपस्य प्रत्यक्षस्य सतो द्रष्ट्रधर्मत्वं । अविद्या च स्वानुभवेन रूप्यते मूढोऽहमविविक्तं मम विज्ञानमिति तथा विद्या- विवेकोऽनुभयते। उपदिशन्ति चान्येभ्य श्रात्मनो विद्या तथा चान्येऽवधारयन्ति तस्मानामरूपपक्षस्यैव विद्याविद्ये नामरूपे च नात्मधर्मे नामरूपयोनिर्वाहिते यदन्तरात्तद्ब्रह्मेति श्रुत्यन्तरात् । ते च पुनर्नामरूपे सवितर्यहोरात्रे व कल्पिते न परमार्थतो विद्यमानेऽभेदे एतमानन्दमयमात्मानमुपसङ्खामतीति कर्मकर्तृत्वानुपप- त्तिरिति चेन्न। विज्ञानमात्रत्वात्सङ्कमणस्य । न जलूकादि- वत्सङ्घमणमिहोपदिश्यते किं तर्हि विज्ञानमात्र सङ्घमण- श्रुतेरर्थः । ननु मुख्यमेव सङ्गमणं श्रूयते उपसङ्कामतीति घ्या. त्यादित्यर्थः । ग्रहणादिविक्रिया न खाभाविकी परापेक्षत्वात् स्पटिकलोहित्यवदित्यर्थः ॥ यदुक्तमनपेक्षसिद्धत्वादविक्रियत्व- मिति तत् स्फुट यति । यद्धोति ॥ एवं खमते चित्सत्ताव्यतिरिक्त- श्वरस्य भयहेतोरभावादभयं विदुषः सम्भवतीत्युपपाद्य बेतिपक्षे तदसम्भवमाह। येषामिति ॥ सतोऽन्यस्य खरूये स्थिते नये वा नाभूवसो व्याघातात्तदवस्थानाच ॥ त_सत एव भयस्योत्पादोभ- यप्राप्तिभविष्यतीत्याशङ्ख्याह । नचासत इति ॥ व्यतिरिक्तेश्वरस्य सत्तामात्रेण न भयहेतुत्वं किन्तु प्राणिकृतधमाद्यपेक्षस्य तु तदभावादभयं भविष्यतीत्याशक्य नैतत्मायेन वाच्यं । यधमा- देरपि सतस्तेनात्यन्तासत्त्वानङ्गीकारान्नैयायिकादिमतेऽपि सति हतो कार्यात्यन्ताभावस्य दुरवधारणत्वात्तेनापि वाच्यमित्याह। न तस्यापीति ॥ किञ्च सच्चेदसत्त्वमापद्यते अधादिक्तं तात्म- न्यपि कः प्रश्वासस्तस्मात्वभाववैपरीत्यं सतोऽसत्त्वगमनं. कस्यापि ·११७ उ• नमयमात्मानमुपसङ्ग्रामति । एतमानन्दमयमा- भा० चेन्न। अन्नमयेऽदर्शनात् । न ह्यन्नमयमुपसङ्कामतो वाह्या- दस्मान्जलूकावत्सङ्कमणं दृश्यतेऽन्यथा वा ॥ मनोमयस्य वहिनिर्गतस्य विज्ञानमयस्य वा पुनः प्रत्यावृत्यात्मसङ्कम- णमिति चेन्न । खात्मनि विक्रियाविरोधादन्योन्नमयमुप- सङ्ग्रामतीति प्रकृत्य मनोमयो विज्ञानमयो वा खात्मान- मेवोपसङ्ग्रामतीति विरोधः स्यात् । तथा नानन्दमय- स्यात्मसङ्घमणमुपपद्यते । तस्मान्न प्राप्तिः सङ्कमणं नाप्यन्न- मयादीनामन्यतमकर्टकं पारिशिय्यादन्नमयाद्यानन्द- सयान्तात्मव्यतिरिक्तकर्टकं ज्ञानमात्रञ्च सङ्घमणमुपपद्यते ज्ञानमात्रत्वे चानन्दमयान्तस्थस्यैव सर्वान्तरस्याकाशाद्य- नमयान्तं कायं सृष्ट्राऽनुप्रविष्टस्य हृदयगुहाभिसम्बन्धाद- नमयादिवनात्मखात्मविभ्रमासङ्गमणात्मविवेकज्ञानोत्य- प्या० मते न घटत अत्याह। सदसतोरिति ॥ समतं निगमयति । एकत्वपक्ष इति ॥ च्यविद्याकल्पितं भयं विद्यया निवत इति वदतो विद्याविद्ययोरात्मधर्मत्वमियं ततो धार- विनाशयोर्विकारित्वमनित्यत्वं च प्रसन्यतेति पाते। शि- विद्ययोरिति ॥ कल्पितयोविद्याविद्ययोरात्मनि मला त्वसम्भवानात्मधर्मत्वे प्रमाणमप्ति प्रत्युत वैधन ग धर्मत्वं नान्तीत्यनुमातुं प्रायत मत्याह । दो चिन्मात्रतन्लानादिरनिवांच्याविद्यान्तःकरणोरे तच्चान्तःकरणं तामममाविकावम्यामेदेर कारण परिणमते तम्सिन्न प्रतिविम्बिका भ्रान्तः सम्यादति च व्यवहिवडे बत्त्वमित्याह । मंच पनरिति ।

·११८ भा. त्या न च खात्मन एव उ• त्मानमुपसङ्ग्रामति तदप्येष का भवति । इत्यष्टमोऽनुवाकः ॥ ६॥ विनश्यति तदेतस्मिन्नविद्याविभ्रमनाशे सङ्कमण- शब्द उपचर्यते न ह्यन्यथा सर्वगतस्यात्मनः सङ्क- मणमुपपद्यते वस्वन्तराभावाच । सङ्घमणं । न हि जलूकात्मानमेव सङ्कामति । तस्मात्सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्मेति यथोतलक्षणात्मप्रतिपत्त्यर्थमेव बहुभ- वनसर्गप्रवेशरसभयाभयसङ्कमणादिपरिकल्पिते ब्रह्मणि संव्यवहारादिविषये न तु परमार्थतो निर्विकल्पे ब्रह्मणि कश्चिदपि विकल्प उपपद्यते। तमेतं निर्विकल्पमात्मानमेवं क्रमेणोपसङ्ग्राम्य विदित्वा न बिभेति कुतश्चिन्नाभयं प्रतिष्ठा विन्दत इत्येतस्मिन्नर्थेऽप्येष श्लोको भवति । सर्वस्यैवास्थ प्रक- प्या. ब्रह्माभिन्न इत्युक्तं ॥ तत्र परोक्तमुद्भाव्य निरस्यति । व्यभेद- इत्यादिना ॥ नानन्दमयः परमात्मा नच तत्र प्रवेशाः सङ्कम किन्तु यविषयब्रह्मात्मताज्ञानेनानन्दमयस्यात्मता भान्तिरही- तस्यातिक्रमणं बाधोऽत्र विवक्षित इत्यर्थः । अन्यथा वेति ॥ नोडे पक्षिप्रवेशवदेत्यर्थः ॥ यद्यप्यन्नमये मुख्यं सङ्कमणं न सम्भ- वति तथापि मनोबुद्ध्योर्वहिर्विषये प्रत्तयोस्ततो व्याहत्य खरूपे- ऽवस्थानं सङ्कमणं दृएं तथा. दुःखिन यानन्दमयस्य खरूपेऽव- स्थानं सङ्घमणं भविष्यतीत्याह । मनोमयस्येति ॥ खरूपावस्था- नस्यानागन्तुकत्वात्यक्रमविरोधाच न तन्मुख्यसङ्कमणमित्याह । नेति ॥ ज्ञानमात्रत्वे वा सङ्कमयस्य किं फलतीत्यत याह। ज्ञान- मात्रत्वे चेति ॥ मुख्यासम्भवे गौणार्थग्रहणं न्याय्यमेवातोऽधिष्ठान- याथात्म्यप्रतिधेधविशिष्ठस्याध्यस्तस्य बाधनमेव सङ्कमणं फलती- तिभावः ॥ इतश्च तन्मुख्यं सक्षमणमन्वेषणीयमित्याह । वस्व- ·११ उ यतो वाचा निवर्तन्ते । अप्राप्य मनसा सह । आनन्दं ब्रह्मणा विद्वान् । न बिभेति कुतन- नेति । त ह वाव न तपति । किमह साधु नाकरवं । किमहं पापमकरवमिति । स य एवं विद्वानेते आत्मानए स्पृणुते । उभे खेवेष एते आत्मानए स्पृणुते । य एवं वेद । भा रणस्यानन्दवल्यर्थस्य मझेपतः प्रकाशनायैष मन्त्रो भवति । इत्यष्टमोऽनुवाकः ॥ ८ ॥ यतो यस्मानिर्विकल्पाद्यथोक्तलक्षणाददयानन्दादा त्मनो वाचोऽभिधानानि द्रव्यादिसविकल्पवस्तुविषयाणि वस्तुसामान्यानिर्विकन्पेऽदयेऽपि ब्रह्मणि प्रयोक्तृभिः प्रका- शनाय प्रयुज्यमानानि अप्राप्याप्रकाश्यैव निवर्तन्ते । स्वसा- मर्याड्रियन्ते । मन इति प्रत्ययो विज्ञानं। तच्च यत्राऽभि- धानं प्रवृत्तमतीन्दियाद्यर्थे तदन्वेव प्रवर्त्तते प्रकाशनाय। यत्र विज्ञानं तत्र वाचः प्रवृत्तिः । तस्मात्सहैव वाम- नसयोरभिधानप्रत्यययोः प्रवृत्तिः सर्वत्र । तस्माद्ब्रह्मा- प्रकाशनाय सर्वथा प्रयोक्तृभिः प्रयुज्यमाना अपि वाचो यस्माद प्रत्ययविषयादनभिधेयाददृश्यादिविशेषणात्सदैव धा० न्तराभावाच्चेति ॥ सङ्घमणस्यौपचारिकत्वं व्याख्याव प्रकरणस्य महत्तात्पर्य्यमुपसंहारच्छलेनाह । तस्मादिति ॥ इत्ययमोऽनु- काकः॥८॥ साध्वसाधुनी न स्तः प्रकाशते चेति सत्प्रकाशमात्रमात्मतत्त्वमेव तयोः सरूपं ततोऽतिरिक्वं पदार्थानहेतुत्वं नाम से ॥

·१२० उ० इत्युपनिषत् ॥ इति नवमोऽनुवाकः ॥ ६ ॥ ब्रह्मदिदमयमिदमेकविशतिरनादन रसमया- दनात्प्राणो यानोऽपान आकाशः पृथिवी पुच्छ५ षद्धिशतिः प्राणं यजुक्सामादेशो- ऽथवीङ्गिरसः पुच्छं वाविशतिर्यंतश्रद्धत सत्यं योगो महाष्टादशविज्ञानं प्रियं मोदः प्रमोद भा० मनसा विज्ञानेन सर्वप्रकाशनसमर्थन निवर्तन्ते । तं ब्रह्मण प्रानन्दं क्षत्रियस्याऽजिनस्याऽकामहतस्य सर्वेषणा- विनिर्मुक्तस्यात्मभूतं विषयविषयिसम्बन्धविनिर्मुकं खाभा- विकं नित्यमविभक्तं परमानन्दं ब्रह्मणे विद्वान् यथोक्रेन विधिना न बिभेति कुतश्चन निमित्ताभावात् । नहि तस्मादिदुषोऽन्यदस्वन्तरमस्ति वस्तु भिन्नं । यतो बिभेति अविद्यया यदोदरमन्तरं कुरुते । अथ तस्य भयं भवतीति छन । विदुषश्चाविद्याकार्य्यस्य तैमिरिकदृष्टदितीयाच- न्द्रवन्नाशाद्भयनिमित्तस्य न बिभेति कुतश्चनेति युज्यन्ते । मनोमये चोदाहृतो मन्त्री मनसो ब्रह्मविज्ञानसाधनत्वात्। तत्र ब्रह्मत्वमध्यारोप्य तत्स्तुत्यर्थं न बिभेति कदाचनेति भयमात्रं प्रतिषिद्धमिहादैतविषये न बिभेति कुतश्चनेति भयनिमित्तमेव प्रतिषिध्यते। नन्वस्ति भयनिमित्तं साध्व- प्पा० तन्न वस्तु सत्याकाशान्यत्वे नासत्त्वादप्रकाशमानत्वात्यभिप्रेत्याह । खेन विशेषरूपेणेति ॥ प्रात्मैवाविद्यया साध्वसाधुरूपेण प्रति- पन्न यासीत् इदानीन्तु ये साध्वसाधुनी छर्थानर्थ हेतू बभुवतुस्ते ·१२१ उ• आनन्दो ब्रह्म पुच्छं द्वाविशतिरसनेवाथाष्टा- विशतिरसत्षोउश भीषास्मान्मानुषो मनुष्यग- न्धवीणां देवगन्धवीणां पितृणां चिरलोकलाका- नामाजानजानां कर्मदेवानां ये कम्मणा देवा- नामिन्द्रस्य बृहस्पतेः प्रजापतेब्रह्मणः स यश्च सङ्ग्रामत्येकपञ्चाशद्यतः कुतश्च नैतमेकादश नव ॥ भा० करणं पापक्रिया च। नैवं कथमित्युचते एतं यथोक्तमेवंविदं ह वावेत्यवधारणा । न तपति नाईजयति नात्यन्तं तापयति । कथं पुनः साध्वकरणं पापक्रिया च न तपतीत्यु- च्यते। किं कस्मात्साधु शोभनं कर्म नाकरवं न कृतवानस्मीति पश्चात्सन्तापो भवत्यासन्ने मरणकाले ।तथा किं कस्मात्या प्रतिषिद्धं कमाकरवं कृतवानस्मीति च नरकपतनादि- दुःखभयात्तापो भवति । त एते साध्वकरणपापक्रिये एव- मेनं न तपतो यथाऽविद्वांसं तपतः । कस्मात्पुनर्विवांमं न तपत इत्युच्यते । स य एवंविद्वानेते साध्वसाधुनी तापहेतु इत्यात्मानं स्पृणुते प्रीणयति बलयति वा परमात्मभा- वेनोभे पश्यतीत्यर्थः । उभे पुण्यपापे हि यस्मादेवमेष विद्वानेते श्रात्मानमात्मरूपेणैव पुण्यपापे स्खेन शेषरूपेण व्या. व्यात्मैवेति ज्ञानेन. खात्मानं साध्वसाधुकरणेन प्रोण यत्येव लोकदृष्ट्या निष्पाद्यमाने पुण्यपापे दृष्ट्वा । दृश्यते च विद्वान् न विभेतीत्याह । स्पृणुत एवेति ॥ इति नवमोऽनुवाकः ॥ ६ ॥ ति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यश्रीशद्धानन्दपूज्यपादशिष्यभगव.

·.. १२२ उ• सह नाववतु । माविविषावहै । ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः । ब्रह्मविद्य एवं वेदेत्युपनिषत् ॥ इति ब्रह्मानन्दवल्ली ॥ ॥ ॐ तत्सत् ॥ हरिः ॐ ॥ सहनाववतु । सह ना भुनक्तु । सह वीर्य करवावहै। तेजस्वि नावधीतमस्तु मा विद्विषामहै १ ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः । भा० पूरन्ये कृत्वा आत्मानं स्पृणुत एव । को य एवंवेद यथोक्तम- दैतमानन्दं ब्रह्म वेद तस्यात्मभावेन दृष्टे पुण्यपापे निर्वी- यंतापके जन्मारम्भके न भवत इतीयमेवं यथोक्ताऽस्यां वल्ल्यां ब्रह्मविद्योपनिषत्माभ्यो विद्याभ्यः परमरहस्य दर्शितमित्यर्थः। परं योऽस्यां निषणमिति ॥ इति नवमो- ऽनुवाकः ॥ ६ ॥ इति श्रीपरमहंस परिव्राजकाचार्य श्रीगो- विन्दभगवत्पूज्यपादशिय्यस्य श्रीशङ्करभगवतः तो तैत्ति- रीयोपनिषद्भाव्ये ब्रह्मानन्दवल्ली नाम दितीयोध्यायः ॥२॥ ॐ सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म आकाशादिकार्यमन्त्रमयान्तं सृष्टा तदेवानुप्रविष्टं विशेषवदिवोपलभ्यमानं यस्मात्त- स्मात्सर्वकार्यविलक्षणमदृयादिधर्मकमेवानन्दं तदेवाह- मिति विजानीयादनुप्रवेशस्य तदर्थत्वात् तस्यैवं विज्ञानतः घ्या० दानन्द ज्ञानविरचिते तैत्तिरीयोपनिघनाघ्यटीकायां ब्रह्मानन्द- वल्ली नाम द्वितीयोऽध्यायः ॥ २ ॥ ॐ तत्सत् ॥ उत्तानुवाद यूवकमुत्तरवल्लीसम्बन्धमाह। सत्यं ज्ञानमित्या- दिना। तय इति पदार्थ विवरणं वाक्यार्थज्ञानसाधनमित्यर्थः।

·१२३ भृगुर्वे वारणिः । वरुणं पितरमुपससार १ अधीहि भगवो ब्रह्मेति । तस्मा एतत्प्रोवाच । अनं प्राणं चतुः श्रोत्रं मनो वाचमिति । तर होवाच । यतो वा इमानि भूतानि जायन्ने । भा० शुभाशुभ कर्मणी जन्मान्तरारम्भके न भवत इटोवमा- नन्दवल्यां विवक्षितोऽर्थः । परिसमाशा च ब्रह्मविद्या । अतः परं ब्रह्मविद्यासाधनं तपो वक्तव्यमन्नमयादिविषयाणि चोपासनान्युक्तानीत्यतः पूर्ववच्छान्तिपाठपूर्वकमिदमा- रभ्यते । आख्यायिका विद्यास्तुतये प्रियाय पुत्राय पित्रा- केति गुर्वै वारुणिः । वैशब्दः प्रसिद्धानुस्मारको भृगु- रित्येवंनामा प्रसिद्धोऽनुस्मार्यते । वारुणिवरुणस्यापत्यं वारुणिवरुणं पितरं ब्रह्म विजिज्ञासुरुपससारोपगतवान् अधीहि भगवा ब्रोत्यनेन मन्त्रेण । अधीह्यध्यापय कथय। स च पिता विधिवदुपसन्नाय तस्मै पुत्रायैतद्वचनं पावा- चान्नं प्राणं चक्षुः श्रोत्रं मनो वाचमिति । अन्नं शरोरं तदभ्यन्तरञ्च प्राणमन्तर सुपलभिसाधनानि चक्षुः श्रोत्रं मनो वाचमित्येतानि ब्रह्मोपलब्धा द्वाराण्युक्तवान् । उक्त्वा च घ्या. यधीहीत्यध्यापय स्मारय । रक्स्मरण इति धातुपाठादित्यर्थः । ब्रह्मोपलव्धावितिलच्यत्वमर्थविवेकाय द्वाराणि शरीरादिचेया ऽन्यथानुपपत्त्या हि साक्षिभूतश्चिद्धातुर्विविच्यत इति भावः । न केवलमर्थज्ञानं वाक्यार्थज्ञानसाधनं किन्तु तत्पदार्थज्ञानमपी- त्यभिप्रेत्य तदर्थस्य ब्रह्मगो। लक्षणमुक्तवानित्यर्थः । सरवशे - ·१२४ उ० येन जातानि जीवन्नि। यत्प्रयन्त्यभिसंविशन्ति । तट्विजिज्ञासस्व । तद्ब्रह्मेति । स तपेोऽतप्यत । स तपस्तप्ला ॥ इति प्रथमोऽनुवाकः ॥ १ ॥ अनं ब्रह्मेति यजानात् । अनायेव खत्वि- भा० दारभूतान्येतान्यन्नादीनि तं मगु होवाच । ब्रह्मणे लक्षणं किन्तत् यतो यस्मादै इमानि ब्रह्मादीनि स्तम्बपर्यन्तानि भूतानि जायन्ते । येन च जातानि जीवन्ति प्राणान्धार- यन्ति वर्द्धन्ते । विनाशकाले च यत्प्रयन्ति यद्ब्रह्म प्रतिग- छन्ति अभिसंविशन्ति तादात्यमेव प्रतिपद्यन्ते उत्यत्ति- स्थितिलयकालेषु यदात्मतां न जहाति भूतदेहं तद्ब्रह्मणे लक्षणं । तद्ब्रह्म विजिज्ञासख विशेषेण ज्ञातुमिच्छख। यंदेवं लक्षणं ब्रह्म तदन्नादिद्वारेण प्रतिपद्यखेत्यर्थः । श्रुत्य- न्तरञ्च प्राणस्य प्राण उत चक्षुषञ्चक्षुरुत श्रोत्रस्य श्रोत्रमन्न- स्थान्नं मनसो मनो ये विदुस्ते निचिक्युर्ब्रह्म पुराणमय्य- मिति । ब्रह्मोपलब्धी दाराण्येतानि दर्शयति । स भृगु- ब्रह्मोपलब्धिदाराणि ब्रह्मलक्षणं च श्रुत्वा पितुस्तप एव ब्रह्मोपलब्धिसाधनत्वेनाऽतप्यत तप्तवान् । कुतः पुनरनुप- घा० तेरिति पदार्थ पलक्षणस्यैवाभिधानादखण्ड वाक्यार्थस्याप्रति- पादनात् पदार्थभेदज्ञानाच्च पुरुषार्थसम्भवदुदरसन्तरं कुरुत इति निन्दितत्वादतो वाक्यार्थावगतिपर्यन्तं तात्पर्येण लक्ष्यप- दार्थविवरणमाटत्यानुछितवानित्यर्थः ॥ स तपस्तवेति कुत्रेदं पित्रोक्तं लक्षणं परिपूर्ण भवत्वित्येकाग्रेण चेतसा प-लोच्यानं प्रझेति व्यजानात् । पद्यते भुज्यते सर्वैरिति सर्बप्रतिपत्तिसा- ·च्या० धारणं स्थूल देहकारगां भूतपत्रकं विराटसज्ञकसनशब्देनोयो । १२५ उ० मानि भूतानि जायन्ने । अनेन जातानि जीवन्ति । अन प्रयन्त्यभिसंविशन्तीति । तद्वि- ज्ञाय । पुनरेव वरुणं पितरमुपससार । अधी हि भगवा ब्रह्मेति । त होवाच । तपसा ब्रह्म विजिज्ञासस्व । तपो ब्रह्मेति । स तपोऽतप्यत । स तपस्तप्ला ॥ द्वितीयोऽनुवाकः ॥ २ ॥ भा. दिटस्यैव तपसः साधनत्वप्रतिपत्तिर्मंगोः मावशेषोकेरना- दिब्रह्मणः प्रतिपत्ती दारं लक्षणं च यतो वा इमानि भूतानीत्युक्तवान्। सावशेषं हि तत्साक्षाद्ब्रह्मणे निर्देशात् । अन्यथा हि खरूपेणैव ब्रह्म निटव्यं जिज्ञामवे पुत्रा- येदमित्यं रूपं ब्रह्मेति। न चैवं निरदिशत् किन्तईि माव- शेषमेवोतवान् । अतोऽवगम्यते नूनं माधनान्तरमप्यपे- क्षते पिता ब्रह्मविज्ञानं प्रतीति । तयोर्विशेषप्रतिपत्तिस्तु सर्वसाधकतमत्वात्सपां हि नियतमाध्यविषयाणां माध- नानां तप एव माधकतमं। माधनमिति दि मिळू लोके। तस्मात् पित्रानुपदिटमपि ब्रह्मविज्ञानमाधनत्वेन तपः प्रतिपेदे भृगुः । तच्च तपो वाच्छ्यान्तःकरणाममाधानं तद्वार- कत्वात् ब्रह्मप्रतिपत्तेः । मनमयेन्द्रिचाणाञ्चैकायं परमं तपः तज्ज्यायः। सर्वधर्माभ्यःम धर्मः पर उच्यत इति लते। तख स्थूलभौतिक कारणात्यात् । यतो वा इमानोति लचप्लव योजयितुं शक्यत्वात्तोति प्रतिपन्नवानित्यर्थः ।

·१२६ उ० प्राणो ब्रह्मेति यजानात् । प्राणायेव खल्वि- मानि भूतानि जायन्ने । प्राणेन जातानि जीवन्ति । प्राणं प्रयन्त्यभिसंविशन्तीति । तट्वि- ज्ञाय । पुनरेव वरुणं पितरमुपससार । अधी हि भगवा ब्रह्मेति । तर होवाच । तपसा ब्रह्म विजिज्ञासस्व । तपो ब्रह्मेति । स तपाऽतप्यत । स तपस्तप्त्वा ॥ तृतीयोऽनुवाकः ॥ ३ ॥ मना ब्रह्मेति यजानात् । मनासा खेव खल्वि- मानि भूतानि जायन्ते । मनसा जातानि भा० स च तपस्तवा अन्नं ब्रह्मेति व्यजानादिज्ञातवान् । तद्धि यथोतलक्षणापेत। कथं। अनायेव खल्विमानि भूतानि जा- यन्तेऽन्नेन जातानि जीवन्ति अन्नं प्रयन्ति अभिसंविशन्तीति। तस्माद्युतमन्नस्य ब्रह्मत्वमित्यभिप्रायः। स एवं तपस्तवाऽन्नं ब्रह्मेति विज्ञाय लक्षणेनोपपत्त्या च पुनरेव संशयमापन्नो वरुणं पितरमुपससार अधीहि भगवो ब्रह्मेति । कः पुनः संशयहेतुरस्येत्युच्यते। अन्नस्योत्पत्तिदर्शनात्तपसः पुनः पुनरुपदेशः साधनातिशयत्वावधारणार्थः । यावर- ह्मणो लक्षणं निरतिशयं न भवति यावच्च जिज्ञासा न आ. विराज उत्पत्तिदर्शनाच्छ्रुतिस्मृतिषु लक्षणं तत्र सम्पूर्ण न भवतीति पुनस्तपोऽतप्यत विचार्य च तत्कारणं क्रियाशक्ति- विघयतया प्राणशब्द लक्ष्यं हिरण्यगर्भ सकल्पाध्यवसायशक्ति- विशिष्यतया च मनोविज्ञानशब्द लक्ष्यं ब्रह्मेति व्यजानात्त- स्थायि कार्यत्वालक्षणं न भवतीति विचार्य तत्कारणं ·१२७ उ• जीवन्ति । मनः प्रयन्त्यभिसंविशन्तीति । तद्वि- ज्ञाय । पुनरेव वरुणं पितरमुपससार । अधी हि भगवो ब्रह्मेति । त होवाच । तपसा ब्रह्म विजिज्ञासस्व । तपो ब्रह्मेति । स तपा- ऽतप्यत । स तपस्तप्त्वा ॥ चतुर्थोऽनुवाकः ॥ ४ ॥ विज्ञानं ब्रह्मेति बजानात् । विज्ञानाचेव खत्विमानि भूतानि जायन्ते । विज्ञानेन जा- तानि जीवन्ति । विज्ञानं प्रयन्त्यभिसंविश- न्तीति । तद्विज्ञाय । पुनरेव वरुणं पितरमु- पससार । अधीहि भगवा ब्रह्मेति । तर होवाच । तपसा ब्रल विजिज्ञासस्व । तपो बलेति । स तपोऽतप्यत । स तपस्तप्त्वा । पञ्चमोऽनुवाकः ॥ ५॥ भा० निवर्त्तते तावत्तप एव ते साधनं । तपसा एव ब्रह्म जिज्ञास- स्वेत्यर्थः । ऋज्वन्यत् । एवं तपसा विरुद्धात्सा प्राणादिपु साकल्ोन ब्रह्मलक्षणमपश्य यच्छनैः शनैरनुप्रविण्यान्तरत- ममानन्दं ब्रह्म विज्ञातवांस्तपसा एव साधनेन भृगुस्त- स्माइझविजिज्ञासुना वाह्यान्तःकरणसमाधानलक्षणं परमं तपः साधनमनुष्टेयमिति प्रकरणार्थः ॥ या० खातन्लेण निश्चित्य सर्वैः प्रार्थमानतयानन्दशब्दवाच्यं माया- विशियं ब्रझेति विज्ञाय विशियस्याविशियान्तरात्मत्वानुपपत्तेः कारणत्वोपलक्षितं विशुद्धानन्दं ब्रह्मेति विज्ञातवानित्यर्थः ।

·१२८ 3. आनन्दो ब्रह्मेति व्यजानात् । आनन्दाडोव खत्विमानि भूतानि जायन्ते । आनन्देन जा- तानि जीवन्ति । आनन्दं प्रयन्त्यभिसंविश- नीति । सैषा भार्गवी वारुणी विद्या परमे बोम- न्प्रतिष्ठिता । स य एवं वेद प्रतितिष्ठति । भा. अधुनाऽऽख्यायिकातोऽपसृत्य श्रुतिः खेन वचनेनाख्या- थिकानिवर्त्यमर्थमाचष्टे । मा एषा भार्गवी भूगुणा विदिता वरुणेन प्रोक्ता वारुणी विद्या परमे व्योमन् हृदयाकाशगु- हायां परमानन्दऽदैते प्रतिष्ठिता परिसमाप्ता अन्नमया- दात्मनोऽधिप्रवृत्ता। एवमन्योऽपि तपसा एव साधनेन। अनेनैव क्रमेणानुप्रविश्यानन्दं ब्रह्म वेद । स एवं विद्यापति- छानात्प्रतितिष्ठत्यानन्दे परमे ब्रह्मणि ब्रह्मैव भवतीत्यर्थः । दृष्टञ्च फलं तस्योच्यते । अन्नवान्प्रभूतमन्नमस्य विद्यत इत्यान्नवान्। सत्तामात्रेण तु सा ह्यन्नवानिति विद्याया विशेषो न स्यात् । एवमन्नमत्तीत्यान्नादो दीप्ताग्निर्भवती- त्यर्थः । महान् भवति । केन महत्त्वमित्यत आह । प्रज्ञया या० प्रभूतत्वविशेषणं न श्रुतं कथं निक्षिप्यत इत्याशङ्ख्याह । सत्तामात्रेणेति ॥ यत्र सत्तामात्रे विनिक्षिप्ते श्वशूकरादेरपि पारीरस्थित्याक्षिप्तानेनान्नवानिति विद्यायाः फलविशेषो नोक्तः स्यादतस्तलात्मभूतत्वविशेषणं निक्षिप्तमित्यर्थः। यस्येश्वरस्या- नुग्रहात् अविदुषामप्यन्नादिसम्रद्धिदृश्यतेऽद्योछिचमुतावरमि- युक्तत्वात् । किमुत तदात्मत्वं साक्षादनुभवत इति अन्नं प्राप्त न निन्द्यात् यदृच्छयोपपनं । एतच्च दृशफलं ब्रह्मविदो जीव- ·१२९ अनुवाननादो भवति । महान् भवति । प्रजया पशुभिब्रह्मवर्चसेन । महान् कीत्या ॥ षष्ठाऽनु- वाकः ॥ ६॥ अनं न निन्द्यात् तद्रूतं प्राणो वान। शरीर- भा• पुत्रादिना पभिर्गवाश्वादिभिब्रह्मवर्चसेन शमदमज्ञा- नादिनिमित्तेन तेजसा महान् भवति कीया ख्यात्या शुभ- प्रचारनिमित्तया साक्षादनुभवतीत्यर्थः । किञ्चान्नेन द्वार- भूतेन ब्रह्मविज्ञानं चस्मात्तस्मागुरुमिवान्नं न निग्या सद- स्यैवं ब्रह्माविदो ब्रतमुपदिश्यते व्रतोपदेशोऽनस्तुतये स्तुति- आक्लञ्चान्नस्य ब्रह्मोपलब्ध्युपायत्वात् । प्राण वाऽन्नं । शरीरान्तीवात्प्राणस्य । यद्ययान्तः प्रतिष्ठितं भवति तत्तस्यान्नं भवतीति ॥ शरीरे च प्राण: प्रतिष्ठितस्तस्मात्प्राणोऽन्नं शरीरम- या० न्मुक्तस्याप्यविद्याले परवशादैताभासं पश्यतो नानुपपन्नं यस्येश्वर- स्यानुग्रहादविदुधामपि व्यन्नादिसद्धिदृश्यते किमुत तदात्म- तत्त्वं । चन्नमयकई प्राप्तं न निन्द्यात् यदृच्छयो पपन्नं । यद्यो- च्छिष्टमुतावरमित्युक्तत्वात् । ब्रह्मविदो नियमाभिधानं साधक - स्यानुसानार्थ । एवं वाक्यार्थज्ञाने लक्ष्यपदार्थानुसन्धान मुख्य साधनं तत्फलं चोपसंहृत्याधुना विचारासमर्थस्य मन्दाधि- कारिणोऽन्नान्नादरूपेण प्राणाद्युपासनं गाणं साधनं विधत्ते । प्राणे वाऽनमित्यादिना ॥ उपासनमपि फलोनभिसन्धिनानुष्ठित बद्धिद्वारेण ब्रह्मज्ञानायोपकारोतीत्युक्तं सुख्याधिकारिणरत्त पवा- दायोपकरिष्यति ॥ वत्र वागादौ यस्पालं कार्य क्षेमादीत्यर्थः । महानिति R ·१३० उ० मनादं । प्राणे शरीर प्रतिष्ठितं । शरीरे प्राणः प्रतिष्ठितः । तदेतदनुमने प्रतिष्ठितं । स य एतदनुमने प्रतिष्ठितं वेद प्रतितिष्ठति । अनवाननादो भवति । महान् भवति । प्रजया पशुभिब्रह्मवर्चसेन । महान् कीत्यी । सप्तमोऽनु- वाकः ।। ७ ११ भा० नादं। तथा शरीरमप्यन्नं प्राणोऽन्नादः । कास्मात्माणे शरीरं प्रतिष्ठितं । तन्निमित्तलाछीरस्थितेः । तस्मादेत- दुभयं शरीरं प्राणश्चान्नमन्नादश्च । येनान्योन्यस्मिन्- प्रतिष्ठितं तेनान्नं । येनान्योन्यस्य प्रतिष्ठा तेनानादः। तस्मा- प्राणः शरीरशोभयमन्त्रमन्नादि च । स य एतदन्नमन्ने प्रति- ष्ठितं वेद प्रतितिष्ठत्यन्नान्नादात्मनैव । किञ्चान्नवानन्नादो भवतीत्यादि पूर्ववत् । अन्नं न परिचक्षीत न परिहे- रेत । तद्वतं पूर्ववत्मत्यर्थं । तदेवं शुभाशुभकल्पनयाऽपरि- ह्रीयमाणं स्तुतं महीकृतमन्नं स्यादेवं यथोक्तमुत्तरेव्वप्या- पो वा अन्नमित्यादिषु योजयेत् । अप्पु ज्योतिरिति अब्ज्यो- या• प्रजादिभिब्रह्मवानिति । स्थूलभोगसाधनवान् विराडेवेत्यर्थः । श्रुत्यन्तरप्रसिद्धेरिति । य एवमेताः पञ्च देवता वायुवीव संवर्ग इत्यादिश्रुत्यन्तराष्ट्रह्मणः संहर्ट त्वं वायुद्दारकमिति वायुब्रह्मगाः परिमः संहारसाधनमित्यर्थः ॥ तत्कथं परिमरगुणतयाऽऽकामो- पासनं सिद्ध्यतीत्यत ग्राह। स इति एवं मन्दाधिकारिगोचरम- पासनजातनध्यारोपावस्थायामुपदिश्यायवाददृटिमभिप्रेत्याह । प्रायो वाऽन्नमित्यादिना ॥

·१३१ उ० अनं न परिचक्षीत । तद्भुतं । आपो वा नं । ज्योतिरनादं । अप्सु ज्योतिः प्रतिष्ठितं? ज्योतियापः प्रतिष्ठिताः । तदेतदनमने प्रति- ष्ठितं । स य एतदनुमने प्रतिष्ठितं वेद प्रति- तिष्ठति। अनवाननादो भवति। महान् भवति। प्रजया पशुभिब्रह्मवर्चसेन । महान् कीन्यो । अष्टमोऽनुवाकः ॥ ८ तथा भा० तिपोरनान्नादगुणत्वेनोपासकस्यान्नस्य वडकरणं व्रतं । पृथिव्यामाकाशोपासकस्य वमती च वमति- निमित्तं कञ्चन कञ्चिदपि न प्रत्याचक्षीत वमत्यर्थमागतं न निवारयेदित्यर्थः । वासे च दत्तेऽवण्यं हाशनं दातव्यं । तस्माद्यया कथाच विधया येन केन प्रकारेण बदन्नं प्राप्नुयात् वहन्नसङ्ग हं कुर्यादित्यर्थः । यस्मादन्न- वन्तो विदांमोऽभ्यागताचान्नार्थिने अराधि संमिद्धमम्मै अन्नमित्याचक्षते न नास्तीति प्रत्याख्यानं कुर्वन्ति तस्माच्च- हेतावन्नं प्राप्नुयादिति पूर्वेण सम्बन्धः । अपि चान्नदा- नस्य माहात्म्यमुच्यते । चथा यत्कालं प्रयच्छत्यन्नं तथा या. भोक्तृत्वादिलक्षणः संसारः कार्यगोचर इति विटतम्तन्त्र जीवम्यानौषाधिकसंसारित्वन्दर तस्यापि कार्य्यत्वादिति भागव- तानां मतमुद्भाव्य दृधयति । नन्चात्मापोत्यादिना ॥ छान्दोग्य थुत्यनु- सारेण विकारावारात्मना प्रवेशमाशा वाक्यो घविरोधमाह । अनेन जीने त्यादिना॥मान्या ·१३२ उ. अनं बहु कुवति । तद्भुतं । पृथिवी वाऽन । आकाशोऽनादः । पृथियामाकाशः प्रतिष्ठितः । आकाशे पृथिवी प्रतिष्ठिता । तदेतदनमने प्रतिष्ठितं १ स य एतदनमने प्रतिष्ठितं वेद प्रतितिष्ठति । अनवाननादो भवति । महान् भवति । प्रजया पशुभिब्रह्मवर्चसेन । महान् कीत्यी ॥ नवमोऽनुवाकः ॥ ६ ॥ भा० तत्कालमेव प्रत्युपनमते । कथमिति तदेतदाह । एतदै अन्नं मुखतो मुख्ये प्रथमे वयसि मुख्यथा वा वृत्त्या पूजापुरः- सरमभ्यागतायान्नार्थिने राद्धं संसिद्धं प्रयच्छतीति वाक्य- शेषः । तस्य किं फलं स्थादित्युच्यते । मुखतः पूर्वं वयलि मुख्यया वा वृत्त्याऽस्मै अन्नदायान राध्यते यथा दत्तमुप- तिष्ठत इत्यर्थः । एवं मध्यतो सध्यमे वयसि मध्यमेन चोप- चारेण । तथा ततोऽन्ते वयसि जघनेनोपचारेण परिभवेन तथैवासो राध्यते संसियत्यन्नं । य एवं वेद य एवमन्नस्य यथोतं माहात्यं वेद तद्दानस्य फलं यथोक् फलमुपनयेत् ॥ इदानों ब्रह्मल उपासनप्रकार उच्चते। क्षेम इति वाचि. क्षेमो नामोपात्तपरिरक्षणं ब्रह्म वाचि क्षेमरूपेण प्रतिष्ठि- तमित्युपास्यं । योगक्षेम इति योगोऽनुपात्तस्योपादानं । तो व्या० व्यतिरिक्तस्यैव ब्रह्मरिरुपदिश्यते संसारित्वापोहार्थी | माटबु- द्धिरिव परयोधिति रागापोहार्था । अतस्तत्त्वमसीत्युपदेशस्या- न्यार्थत्वान्न जीवस्य पारमार्थिकमसंसारि ब्रह्मात्मत्वमित्याएका ·१३३ ३ न कञ्चन वसता प्रत्याचक्षीत । तद्वतं । तस्मा- द्यया कया च विधया बहनं प्राप्नुयात् । अरा- ध्यस्मा अनमित्याचक्षते । एतद्वै मुखताऽनए राद्धं । मुखतेाऽस्मा अनए राध्यते । एतदै भा.हि योगक्षेमो प्राणापानयोर्वलवताः सतावतो यद्यपि तथापि न प्राणापाननिमित्तावेव किन्तर्हि ब्रह्मनिमित्तौ। तस्माद्ब्रह्म योगक्षेमात्मना प्राणापानयोः प्रतिष्ठितमित्यु- पास्यं । एवमुत्तरेवन्येषु तेन तेनात्मना ब्रह्मैवोपास्यं कर्मणो ब्रह्मनिर्वय॑त्वाद्धस्तयोः कात्मना ब्रह्म प्रतिष्ठितमुपास्यं । गतिरिति पादयोः । विनुक्तिरिति पायौ । इत्येता- मानुषीर्मनुव्येषु भवा मानुष्याः समाज्ञा आध्यात्मिक्यः समाज्ञाः ज्ञानानि विज्ञानान्युपासनानीत्यर्थः ॥ श्रथा- नन्तरं देवीदिव्यो देवेषु भवाः समाज्ञा उच्चन्ते । हप्ति- रिति टो। वृष्टेरन्नादिदारेण दप्तिहेतुत्वाद्रह्मैव टप्या- त्मना इटा व्यवस्थितमित्युपास्वं । तथान्येषु तेन तेनात्मना ब्रह्मैवोपास्वं । तथा बलरूपेण विधुति ॥ यशोरूपेण पशुपु। ज्योतीरूपेण नक्षत्रेषु । प्रजातिरस्टतममृतत्वप्राप्तिः पुत्रेण कृणविमोक्षद्वारेणानन्दः सुखमित्येतत्सर्वमुपस्यनिमित्तं या० तद्वयति । भावान्तरापन्नस्येत्यादिना ॥ व्यबाधिततत्पद मुख्या- सामानाधिकरण्यविरोधादब्रह्मणि जीवे ब्रह्मत्व सम्पादनार्थत्वं कल्पितुंन पाक्यत इत्यर्थः। संसारित्वग्राहकप्रत्यक्ष धादवाधि- तत्वमसिद्धमित्याह । दृएमिति ॥ सर्वप्रम ·१३४ १ उ० मध्यतोऽनए राद्धं । मध्यतोऽस्मा अनुए राध्यते। एतद्दा अन्ततोऽनए राद्धं । अन्ततोऽस्मा अनए राध्यते ॥ १॥ य एवं वेद । क्षेम इति वाचि । योगक्षेम इति प्राणापानयोः। कम्मति हस्तयोः । भा० ब्रह्मैवानेनात्मनोपस्थे प्रतिष्ठितमित्युपास्यं । सबै ह्याकाशे प्रतिष्ठितमतो यत्सर्चमाकाशे तद्ब्रह्मवेत्युपासां। तच्चाकाशं अव । तस्मात्तत्सर्वस्य प्रतिष्ठेत्युपास्रोत । प्रतिष्ठागुणेपास- नात्प्रतिष्ठावान् भवति । एवं पूर्वेष्वपि । यद्यन्नाधीनं फलं तीव तदुपासनात्तहान् भवति इति इष्टव्यं । श्रुत्यन्तराच्च तं यथायथोपासते तदेव भवतीति । तन्मह इत्युपासीत । महो महत्त्वगुणवत्तदुपासीत । महान् भवति । तन्मन इत्यु- पासीत । मननं मनो मानवान् भवति मननसमर्थी भवति। तन्नम इत्युपासीत।नमनं नमो नमन गुणवदुपासीत। नम्यन्ते प्रवीभवन्यस्मा उपारित्रे कामाः काम्यन्त इति भोग्या विषया इत्यर्थः। तद्ब्रह्मत्युपासीत। ब्रह्मपरिवृढतममित्युपा- सीत । ब्रह्मवांस्तगुणे भवति । तमण: परिमर इत्युपा- सीत।ब्रह्मणः परिसरः परिब्रियन्तेऽस्मिन् पञ्च देवताःविद्यु- दृष्टिश्चन्द्रमा अादित्योऽग्निरित्येताः । अतो वायुः परिमरः या. इष्यते ॥ यात्मनच संसारधर्मवत्त्वस्य तापरिशुद्धत्वात्तत्प्रत्यक्षस्य भान्तत्वान्न शास्त्रज्ञानबाधकत्वं सम्भवतीत्याह । नेति ॥ सुखादेरुप- लभ्यत्वानोपलब्धधर्मत्वं सम्भवति ल्यादिवदित्यर्थः॥ संसारित्वग्रा- हक यद्यपि प्रत्यक्षप्रमाणं न भवति तथापि संसारधर्मविशिर ·१३५ उ० गतिरिति पादयोः। विमुक्तिरिति पाया। इति मानुषीः समाज्ञाः । अथदैवीः । तृप्तिरिति वृष्टा । बलमिति विद्युति ॥ २ ॥ यश इति पशुषु ? ज्योतिरिति नक्षत्रेषु । प्रजातिरमृतमानन्द इत्युपस्थे । सर्वमित्याकाशे । तत्प्रतिष्ठेत्युपा- भा० श्रुत्यन्तरप्रसिद्धेः । स एष एवाचं वायुराकाशेनानन्य इत्या- काशो ब्रह्मणः परिमर स्तमाकाशं वावात्मानं ब्रह्मणः परि- मर इत्युपासोत। एवमेवंविदं प्रतिस्पर्द्धिनो द्विषन्तोऽदिष- न्तोऽपि सपत्ना यतो सवन्यतो विशिव्यन्ते विषन्तः सपत्ना इति। प्राणं द्विषन्तः सपत्नास्ते परिनियन्ते प्राणान् जह- तीत्यर्थः । किञ्च ये चाऽप्रिया अस्य वाटव्या अदिषन्ता- ऽपि ते च परिनियन्ते । प्राणो वाऽन्नं शरीरमन्नादमि- त्यारभ्याकाशान्तस्य कार्यस्यैवान्नान्नाद त्वमुक्तं । उक्तं नाम किं तेन तेनैतत्सिद्धं भवति कार्यविषय एव भाज्या भातृत्व- कृतः संसारो न लात्मनीति । अात्मनि तु धान्यापर्यते ।। नन्वात्मापि परमात्मनः कायं ततो युक्तास्य संमार इति । न । असंसारिण एव प्रवेशश्रुतेः । तत्सृष्टा तदेवानुप्राविश- दित्याकाशादिकारणव [संसारिण एव परमात्मनः या० यात्मा सचैतन्येनोपलभ्यत इति खानुभवविरोधान्न शादमसंसा- रित्वज्ञानं प्रमाणमिति चेन्नैतदपि युक्तं कर्मत्वकर्ट त्वविरोधादि- त्यर्थः । प्रत्यक्षविरोधाभावेऽप्यनुमानविरोधो भविष्यतीत्याह । त्रासादिति ॥ त्रासादि सात्रयं कार्यत्वाइटवदन्यस्थात्रयस्यास- ·१३६ उ० सीत । प्रतिष्ठावान् भवति । तन्मह इत्युपा- सीत । महान् भवति । तन्मन इत्युपासीत. मानवान् भवति ॥ ३॥ तनुम इत्युपासीत । नम्यन्तेऽस्मै कामाः। तद्ब्रह्मेत्युपासीत । ब्रह्मवान् भवति । तद्ब्रह्मणः : परिमर इत्युपासीत । भा० कार्येष्वनुप्रवेशः श्रूयते । तस्मात्कार्यानुप्रविष्टा जीव आत्या पर एवासंसारी । दृष्ट्वानुप्राविशदिति समानकहत्वोपप- तेश्च । सर्गप्रवेशक्रिययोश्चैकश्चेत्कता ततः काप्रत्ययो युक्तः। प्रविष्टस्य तु भावान्तरापत्तिरिति चेन्न । प्रवेशस्यान्यार्थत्वेन प्रत्याख्यातत्वात् । अनेन जीवेनेति विशेषश्रुतेः । धर्मान्त- रेणानुप्रवेश इति चेन्न । तत्त्वससोति पुनस्तझावातोः । भावान्तरापन्नस्यैव तदपोहार्थी सम्पदिति चेन्न । तत्सत्यं स आत्मा तत्त्वमसीति सामानाधिकरण्यात् । दृष्टं जीवस्य संसारित्वमिति चेन्न । उपलब्धुरनुपलभ्यत्वात् । संसारधर्म- विशिष्ट श्रात्मोपलभ्यत इति चेन्न । धर्माणां धर्मिणोऽव्य- तिरेकात्कर्मलानुपपत्तेः । उष्णप्रकाशयोदीह्यप्रकाश्यत्वा- नुपपत्तिवत्रासादिदर्शनाडु:खत्वाद्यनुमीयत इति चेन्न । त्रासादेवुःखस्य चोपलभ्यमानत्वान्नापलधृधर्मत्वं । कापिल- आ० म्भवादात्मैव तदाश्रयोऽनुमीयत इति न वाच्यमुपलभ्यं नोपलब्धु- धर्मरूपादिवदिति व्याप्त्यन्तरविरोधादध्यासादपि कार्थदर्शन: सम्भवादित्यर्थः । जीवस्य. ब्रह्मात्मत्वं प्रतिपादयतः पास्त्रस्य तर्कशास्त्रविरोधादप्रामाण्यमाशय दूधयति । कापिलेत्यादिना ॥ तर्कशास्त्रस्य श्रुतेश्च विरद्धाव्यभिचारित्वेन प्रामाण्यसंयोऽपि ·१३७ उ० पर्येण म्रियन्ने ट्विषन्तः सपताः । परि ये प्रिया भ्रातृव्याः। स यशायं पुरुषे । यश्चासावा- दित्ये। स एकः ॥ ४ ॥ स य एवंवित् । अस्मा- ल्लाकात्प्रेत्य । एतमनमयमात्मानमुपसङ्गम्य । एतं प्राणमयमात्मानमुपसङ्गम्य । एतं मनोमय- मात्मानमुपसङ्गम्य । एतं विज्ञानमयमात्मान- भा० काणादादितर्कशास्त्रविरोघ इति चेन्न। तेषां मूलाभावे वेदविरोधे च नान्योपपत्तेः । श्रुत्युपपत्तिभ्याञ्च सिद्ध- मात्मनोऽसंसारित्वं । एकत्वाच्च कथमेकत्वमित्युच्यते ॥ स यश्चायं पुरुषे यश्चासावादित्ये स एक इत्येवमादि पूर्ववत् । सर्व अन्नमचादिक्रमेणानन्दमयमात्मानमुपसंक्रम्यै- तमाम गायन्नास्ते। सत्यं ज्ञानमित्यस्या चाऽर्थी व्याख्यातो विस्तरेण तदिवरणभूतयाऽऽनन्दल्या मोऽभुते सवान् कामान् सह ब्रह्मणा विपश्चितेति तस्य फलवचनस्यार्थवि- स्तारो नोतः। के ते किंविषया वा सर्वे कामाः कथं वा ब्रह्मणा सह समभुत इत्येतदक्तयमितीद मिदानीमारभ्यते। तत्र पितापुत्राख्यायिकायां पूर्वविद्याशेषभूतायां तपो ब्रह्म- विद्यासाधानमुक्तं । प्राणादेराका शान्तस्य च कार्यस्यान्ना- या० नाशकनीय इत्याइ। श्रुत्युपपत्तिभ्याञ्चेति॥ किञ्च तार्किदोणापि ईश्व- राधीनं जीवस्य सुखित्वं निरूपणीयं न तन्निरूपयितुं पाक्यते॥ खा- मनीश्वरस्य सुखदुःखहेतुत्वासम्भवादित्यभिप्रेत्याह । एकत्वाचेति॥ स य इत्यादिपव्याख्यानमुपेच्योपसभामणसामगानयोरेककर्ट- ·१३८ उ० मुपसङ्गस्य। एतमानन्दमयमात्मानमुपसङ्गभ्य। इमालाकान्. कामानी कामरुप्यनुसञ्चरन् । एतत्साम गायनास्ते । हावु हा३७ हा३७५ ॥ अहमनगमहमन १महसनं१ । गहमनादोऽह- मनादो२ ऽहमनादः । अहएशककृदहणोन- ककृदहशोषककृत् । अहमस्मि प्रथमजा ऋता- भान्नादत्वेन विनियोगश्चतः । ब्रह्मविषयोपासनानि च। ये च सर्व कामाः प्रतिनियतानेकसाधनसाध्या आकाशादिकार्य- भेदविषया एते दर्शिताः । एकत्वे पुनः कामकासित्वानुपप- त्तिः । मेदजातस्य सर्वस्यात्मतत्वात् । तत्र कथं युगपट्ट- हास्वरूपेण सर्वान् कामानेववित्समभुत इत्युच्यते। सर्वात्म- त्वोपपत्तेः । कथं सर्जात्मत्वोपपत्तिरित्याह। पुरुषादि- त्यस्थात्मकत्वविज्ञानेनोपामोत्कर्षापकर्षावन्नमवाद्यात्मनो ऽविद्याकस्वितान् क्रमेण सङ्कास्यानन्दमयान्तान् सत्यं ज्ञान- मनन्तं ब्रह्मादृश्यादिधर्मकं खाभाविक मानन्द मजमस्त- मभयमद्वैतं फलमापन्ना इमालोकान् भूरादीननुसञ्चर- निति व्यवहितेन सम्बन्धः । कथमनुसञ्चरन् । कासान्नी का- सतोऽनलोति कामानो। तथा कामतो रूपाण्यस्येति काम- रूपी । अनुसञ्चरन् सर्वात्मनेसाल्लोकानात्मत्वेनानुभवन् । बा० त्वमन्वय प्रदर्शनेन दर्शितमिदानी वल्लीसमाप्तिपर्यन्तस्य ग्रन्थस्य तात्पर्य उत्तकीर्तने नाह । सत्यं ज्ञानमित्यादिना , व्यविद्याले. पूवशेन देतावमासमनुभवन् विद्वान् सर्वस्यात्माहमिति मन्यमा- -- ·१३ उ० ३स्य । पूर्व देवेभ्योऽमृतस्य ना३मायि । यो मा ददाति स इदेव मा३वाः । अहमनमनमदन्त- माइनि । अहं विशू भुवनयभ्यभवां३ । सुवर्ण- ज्योतीः । य एवं वेद । इत्युपनिषत् ॥६॥ राध्यते विद्युति मानवान् भवत्येको हाइवु य एवं वेदेकञ्च ॥ इति दशमोऽनुवाकः ॥ १०॥ आ० किमेतत्माम गायनास्ते। समत्वावाँव साम सानन्यरूपं गायन् छन्दयन्नात्मकत्वं प्रख्यापचन लोकानुग्रहार्थ- तविज्ञानफलं चातीव कृतार्थत्वं गायन्नास्ते तिष्ठति । हातु हावु हावु अहो इत्येतस्मिन्नर्थेऽत्यन्त विस्मयख्याप- नार्थः । कः पुनर सौ विस्मय इत्युच्यते । अद्वैत आत्मा निरञ्जनोऽपि सन्नहसेवान्नमन्नादश्च । किञ्चाहमेव श्लोक- कृत् । श्लोको नासान्नान्नदयोः सङ्घातस्तस्य कती चेतना- वान् । अन्नस्यैव वा परार्थस्यान्नादार्थस्य सतोऽनेकात्मकस्य परार्थन हेतुना सङ्घातकृत् । त्रिरुक्तिर्विस्मयत्वख्यापनार्था । अहमस्मि भवामि । प्रथमजः प्रथमोत्पन्नः । तस्य सत्यस्य सूर्तीमूर्तयास्य जगतो देवेभ्यश्च पूर्वमम्मृतस्य गाभि- मध्यं मत्संस्थमहतलं प्राणिनामित्यर्थः । यः कश्चिन्या मामन्नमन्वार्थिभ्यो ददाति प्रयच्छति अन्नात्मना ब्रवीति या० नोऽणिमाद्यैश्वर्यभुजां योगिनां यत्कामानत्वं कामरूपत्वया मागे वेति पश्यन्युगपत्सवान् विघयानन्दानशुत इत्युपचयंत ला | सीत्मत्वापत्तेरिति ॥ प्रथमजो हिरण्यगौऽप्यई। शा!ि ·१४० उ भृगुस्तस्मै यतो विशन्ति तट्विजिज्ञासस्व तन्त्र- योदशानं प्राणं मना विज्ञानमिति विज्ञाय तं तपसा बादश द्वादशानन्द इति सैषा दशान न निन्द्यात् प्राणः शरीरमनं न परिचक्षीतापो ज्या- तिरनं बहु कुर्वीत पृथियामाकाश एकादशैका- दशान कञ्चनैकषष्टिरेकानविशतिरेकानविए- भा० स इत इत्यर्थः । एवमेवमविन; यथाभूतं मां पावा अव- तीत्यर्थः। यः पुनरन्यो मामदत्वार्थिभ्यःकाले प्राप्तेऽन्नमत्ति तमन्नमदन्तसहसन्नमेव अक्षयन्तं पुरुषं भोजयामि प्रत्यनि । अत्राहैवं तईि बिभेमि सर्वात्मत्वप्राप्तेमीक्षादस्तु संसार एव यतो मुक्तोऽप्यहमनभूत आद्यः स्यामन्नस्यैव मा भैषीः संव्यवहारविषयत्वात्सर्वकामाशनस्यात्तीत्यायं संव्यवहारविषयमन्नान्नादादिलक्षणमविद्याकृतं विद्यया ब्रह्मत्वमापन्नो विद्वांस्तस्य नैव दितीयं वस्वन्तरमस्ति यतो बिभेति अतो न विभेतव्यं मोक्षात् । एवं तर्हि किमिदमाह अहमन्नमहमन्नमहमन्नाद इत्युचते । योऽह- मन्नान्नादादिलक्षणः संव्यवहारः कार्य्यभूतः । ससंव्यवहार कार्यभूतमेव न परमार्थवस्तु । स एवम्भूतोऽपि ब्रह्मनि- आ० दरार्थी । देवेभ्यः खव्यधिरूपेभ्यः पूर्व विराड्पमेवेत्यर्थः । घवेति लोणमध्यमपुरुषेकवचनं । पौनःपुन्येनेत्येवं सर्वव्याख्यानेषु निपात्यत इत्यवतीति व्याख्यातं । अभिभवामि उपसंहरामीत्यर्थः। ईश्वरात्मता ज्ञानेनाईबाधे दैतं ततो नास्ति भयकारणमित्यर्थः ।

·१४१ : उ० शतिः ॥ * ॥ सह नाववतु । सहना भुनक्तु । सह वीर्य करवावहै । तेजस्वि नावधीतमस्तु मा विद्विषावहै ॥ ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः ॥ भृगुरित्युपनिषत् । शना मित्रः॥ आविद्वत्तारं ॐ शान्तिः३ ॥ इति तैत्तिरीयोपनिषत्सम्पूणी ॥ भा०मित्तो ब्रह्मव्यतिरेकेणासन्निति कृत्वा ब्रह्मविद्याकार्य सर्वभावस्य स्तुत्यर्थमुच्यते । अहमन्नमहमन्नमहमन्नं । अहमन्नादोऽहमन्नादोऽहमन्नाद इत्याद्यन्तो भयादिदोष- गन्धोऽप्यविद्यानिमित्तो विद्योच्छेदात् ब्रह्मभूतस्य नास्ती- त्यहं विश्वं समस्तं भुवनं भूतैः सम्भजनीयं ब्रह्मादिभि- भवन्तीति वास्मिन् भूतानीति भुवनमभ्यभवामभिभवामि परेणेश्वरेण स्वरूपेण । सुवर्णज्योतिः सुवरादित्यो नकार उपमार्थः । श्रादित्य इव सकृदिभातमस्मदीयं ज्योति- तिः प्रकाश इत्यर्थः । इति वल्लीदयविहितोपनिषत्य- रमात्मज्ञानं नाम । तामेतां यथोक्तामुपनिषदं शान्ता दान्त उपरतस्तितिचुः समाहितो भूत्वा मुगुवत्तपो महदास्थाय य एवं वेद तस्येदं फलं यथोहामोमित्युक्रे- रिति ॥ इति श्रीपरमहंसपरिव्राजकाचार्यस्व शङ्करभग- वतः कृता तैत्तिरीयोपनिझाय्यं समाप्तं ॥ ॐ तत्मत् ।। पा० नकार श्वेत्यर्थ ॥ तैत्तिरीयकभाय्यस्य शङ्करस्य द्रायसः । स्पटा- थैवोधिका व्याख्या निरमायि सुटीप्यणी॥ इति श्रीपरमहंसपरि. प्राजकाचार्यश्रीशुद्धानन्दपूज्यपादशिष्यश्रीभगवदानन्दज्ञानविर. चिता तैत्तिरीयभाष्यटिप्पणी सम्पमा । ॐ तत् सत् । ।

·No text on this page.

·BIBLIOTHECA INDICI
-
Torks already published.
TOL. I.
The first tiro Lectures of the SAXHITA OF TZE Plic TID, K.
Commentary of MADIATA Achárys, and an English
to
tlic text. Edited by Dr. E. ROER.-Vos. I to 4. Prime R.
VOL. II.-PARTS I. ASD II.
The Brinad A'RANYAKA UPANISHAD, with the Cursuri".
SANKĄRA Acharya, and the Gloss of ÁSANDA GIRı. Editet li
Dr. E. Roer.-Nos. 5 to 13, 16 and 18. Price 11 Rs.
*** An English translation of the Upanishal and Coraroenter; il
be given in separate numbers, and constitute an additional Part.
Works in Progress.
Vol. III.
The CuándoGYA UPANISHAD, with the Commentary of SAXKAP!
X'cuiánya, and the Gloss of Asayda Giri. Elites] b; Dr. E. 1972.
Already published Tasciculi I. II. III. IV. being Sos: 14, 15, 17, 21).
VOL. IV.
The ELEMENTS OF POLITY, by KíxasDAKI. Bu
inted by Babu RAJENDRALAL MITTFs. Alrzl politika Para
I. being No. 19..
VOL. V.
The LALITA Vistara, or Blemoirs of the Life ai disimo
SÁKYA SINNA. Edited by BABU RAJESDPALAL HIITTI..
Vol. VI.
Anaric BIBLIOGRAPHY. Edited b; Dr. A. Spre CEP, PO
Fasciculus I. being No. 21.