·हरिदास संस्कृत ग्रन्थ मालास मा ख्यु
काशीसंस्कृतसीरिज़पुस्तकमालायाः
ज्योतिषविमागे(४)चतुर्थ पुष्पम्
श्रीभास्कराचार्यविरचितः
सिद्धान्तशिरोमणिः
वासनाभाष्यसहितः।
ज्योतिषाचार्यवयमहामहोपाध्यायैः
श्रीमहादेवशानिमिः
प्राक् संशोधितः।
तत्तनयेन पं० गणपनिदेवशाखिणानुमंमृतः ।
प्रकाशक:-
जयकृष्णदास-हरिदासगुप्तः-
नांगम्बा संस्कृत मीरिज आफिम, विद्याविलास प्रेस.
गोपालदिर के उत्तरफाटक, सनारस मिटरी।
मशागमायुयारेण न प ागता।

·हमारे यहां हर तरह की छपाई धजिल्दसाजीका कार्य भी होता हे।
हर तरह के संस्कृत ग्रन्थ तथा भाषा पुस्तकों के मिलने का पता-
जयकृष्णदास-हरिदास गुप्तः,
चौखम्बासंस्कृतसीरीज आफिस,
विद्याविलास प्रेस गोपालमन्दिर लन,
बनारस सिटी।

·(FROY TRUTIERS ASIERICAS AND OILIEYTAL LITERARY RECORD, MARCR 31, 1868 ) upu We have recensed from Benares a very neat edition of the Granitadhzrtya and Goladlıyaya, accompanied by their commentarı, the Vrsama-bhashya. (Suldhanta S'iromanı A Tieitise on Astronomy By Bh isharichirya, with his own exposition, the Visanibhishga Edited by Pandita B Devi S'istr. 810 PP } and 384 and 18 sewed. Pcrares, 1867 125.] The editor of these valuable astionomical treatises is the learned Pandita Bupů Deva S'utrin, Professor of Mathematics and Astronomy in the Benares Government College, and already favourably bnown to the Oriental world by several meutorious publications in Sunshrit and English His name is a sufficient guarantee that Bhashara has found a competent and conscientious editor To the original tests be has subjoined a most helpful index of techncalities alphabetically arranged, and he has prefaced his volume with some details, in very good English, from winch the ordinary reader muy gain an idea of thu nture ind value of his supplemoutatione. For he has innotated bis author, and in Sanskrit, and with that originality aud tullness of information which sve could ex pect only from the profoundest and most accomplished of living Huodu astronomers. In addition to his annotatory elucidations he has supplied diagrams which the reader of the text will find most useful lhe Pandis would add to his laureis by now editing the rest of Bhaskara's worha, which have not, as jet, been given to the world in an authentic shape It is satisfactory to see that thic Pandit 19 50 nmply justifying the discrimination which was lately shown bo tlic Ringel Isiatic Sociaty, in electing him an h 110111' mcmber ·PRETACE. Of all the SIDDHĀNTAS, or works on Astronomy, he SIDDHANTAS'IROMANIOF BHĀSKARĀCHĀRYA which was composed in the year 1150 A.D. is most usually earned, and the others, composed before and after it, are seldom learned or taught, and are consequently very rarely procurable. The man who has a thorough knowledge of this particular SIDDHĀNTA possesges such competency irr. this science, that he can by himself understand all other SIDDHANTAS This SIDDHĀNTAS'IROMANI, wherever found, is found together with the Author's owá exposition called VĀSANĀ-BHĀSHYA, and consequently common people imagine that both the work and the exposition together form the text. The late Mr. L. Wilkinson, the Political Agent at Sehore, a most benevolent and sincere friend of education, having learned that people were earnestly desirous of reading thris SIDDHANTA, and seeing tho scarcity of the work, bad it published in the year-1841 A, D. at Calcutta. After wards it was again published in the year 1855 A. D. by the Calcutta-School-Boob-Society. But mistakes having been found in many places in both editions students of this work have frequently solicited me to amend it, and conse. quently I have undertaken to correct and reprint it as carefully as I could, by consulting many MSS. of the same work and the commentaries op it, I have given in their proper places Figures and Diagrams in my annotations, in order that students may easily understand its and quoted particular verses of ancient authors by way of nuthority, To gratify the most unbiassed astronomers, I hare introduced in many places 195 subjects some of which are entirely untouched by the former, to render the sense of the toxt and its exposition intelligible.

·2 PREFACE, As on the orample given by BHĀSKARĀCHARYA “In the place whero the equinoctial shadow is 5 digits, what will be the Sun's declination when the goomont shadow is observed 9 digits at 10 GHATIS ou 4 hours after sun-rise?' I gire a rule for finding the two values of declination, 78 follows 1. "Having determined the sine of half the UNNATA KĀLA ( the time rechoned in the diurpal circle from the horizon to the Sun) multiply it by 12, and divide the product by the equinoctial hypotenase-The arc corresponding to the result, being doubled, may be called the fornier, 2. Multiply the product of the radius and the eine of UNNATA KĀLA by 12 and divide the result by the pioduct of the equinoctial hypotenuse and the side of the former. The arc answering to the quotient may be called the latter 3 Multiply the product of the radius and 12 by the cosine of the former, and divide the result by the product of the sine of the former, and the gnomonic shadon Determine the arc colresponding to the quotient, and find the sum and difference of the arc and the latter When the former is greater or less than 90°, the sum of difference (just found ) will be the north degrees of direcion ( the complement of azimuth ) Lespectively. ( But in finding the difference of the arc and the lalter) if the latter is deducted from the arc, the degrees of direction will be south From these degrees the degrees of declination can easily be found. 5. When the former is less than 90°, subtract the sum aforesaid from 180°, the remainder will be the south degrees of directiou 6 From these degrees find also the degrees of declinatiou Thus you will get two values of declination &c.' (see in the note on verse 38 Prashnadhyrya ) ·PREFACE. 3 These two values of declination can clearly be seen on the globe in the following manner, When the latitude of the place, the altitude of the Sun and the UNNATA KĀLA are given, in order to find the declination of the Sun, take a point in the equinoctial in the eastern or western hemisphere, according as the UNNATA KĀLA is in the western or eastern hemisphere; at the distance of the degrees of the UNNATA KĀLA from the meridian, and place a circle of declination at that point. In the circle mahe a marh at the distance of the complement of latitude rechoned from the equinoctial pole, place a great circle round that mark at a distance of 90° from it, and also a small circle round the zenith at a distance of the zenith-distance from the zenith. Then, the distance from the point where these two cilcles intersect each otber, to the equinoctial, is the declination of the Sun. These two circles intersect each other in two places if the arc of a vertical circle, intercepted between the zenith and the mark made in the circle of declination, be greater than the altitude of the Sun. (These two intersecting points sometimes lie in the same side of the equinoctial and at others, one point lies in the northern side of the equinoctial and the other in the southern.) If the altitude be equal to the arc of the vertical circle, the two circles touch each other only in one point, and if the altitude be less, the small circle entirely lies within the greater one and therefore they do not intersect each other. Thus proficients is the spheric can clearly see that the declination has tro possible values, or one possible value or impossible one under the aforesaid circumstances. Therefore in the example of BHASKARĀCHARYA stated above, the declination has two possible values (both of thein are northern ) because the altitude of the gun is less than the arc of the vertical circle, In the same manner in my example :

·TILFACT. "Tell the Sun's derlintion sdien tho goomonic aliudor 19 13 digitt at -GHIATIS after fun-rise in tho place where the equinoctial shrdor is 4 digits." (Yote on scrae 35 Praslınidhyay! ) Tho declinitian dan keraluca; lille tliis crnuplo dillera from the former only in this report that in this one declination is north pil the other i4 south, But this idea if tiro values of decliuition neuer cutered into the thought of BILISKIRICHINY I nnd othors. The author of tho MARICII, un crcellent cu'umentary on the SIDD.IXT.1 SIROVINI, RIya tintaq at the rumo UXXATA KILI thic gnomong alador cannot be equal when the Sun is (**on in the different widos of the costinl, the idea of two valurog of declination is not possible. Thug on thio crimples given bs BHÍSKIRĀCIĀRYA. I. Find the declination of the Sun wlion ho enters tho Prime vertical of UJJAYINI ( of the place whero tho oquinoctial shadow is 5 digits ) at 5 GHAȚIS after sunrisc. II, Find the Sun's Dorlination and the cquinoctial sliadow of tho place whicro thognomonic shadow is observed 16 digits at & GHAFIS after sun-riso on a cortain day at the timo when tlic sun is in the Prime vertical, I loro ascorta nod the valun of the Sun's declination ( Noto on verse 40 and 41 Praslınadbyāyn ) without having recourgo to the repeating process which BHASKARA CHĀRYA and others applicd hero. And thus in many other placos I have shewn ucu kule BĀPŪ DEVA SĀSTRI.

·भूमिका । नानाविधेषु ज्योतिपसिद्धान्तग्रन्थेषु द्विसप्तत्युत्तरकसहखमिते शालिवाहनशक श्रीमा. करावायेंण(१) विरचितः सिद्धान्तशिरोमगिरेव पायो लोकैरधीयते अन्येषां तु ततः प्राची. नामर्वाचीनानां च सिद्धान्तानामध्ययनमध्यापनं च कचिदेव भवति । अतएव च ते चिदेवोपलम्यन्ते । एकमेवामुं सम्यगधीयानैश्च शक्यन्ते सकलसिद्धान्ता अवगन्तुम् । स र्य सिद्धान्तशिरोमणिम्तत्तत्रैव विरचितया वासनामाध्यनामिकया व्याख्यया सहित व सर्वनोपलभ्यते । मन्यन्ते च प्रायः सव्याख्यमेवा, मूलप्रन्य लोकाः । एवम, सिद्धान्तमध्येतुमुत्सकान् बहून् जनान् पुस्तकाबाहुल्यं चावगम्य परमकारु. केन श्रोलासिलट्विल्किन्सन्साहिवामिनायं ग्रन्थश्चतुःपष्टयुत्तरसप्तदशशतमिते शालि. सहनशके कलकत्तानगर मुदितस्ततस्तस्मिन्नेव नगरे सप्तसप्तत्युत्तरसप्तदशशततमे शके कलकत्तास्कूलबुकसोसैटीनामासमाजयन्त्रे पुनः स मुद्रितोऽभूत् । एवं वारद्वयं मुद्रितेऽपि - (१) भास्कराचार्यस्य पूर्वापरकुलजानां ज्ञानाय श्रीभाऊदाजीनामकेन वैद्यराजेन महा- राष्ट्रदेशे नाशिकक्षेत्रसंनिधावासादित ताम्रा लिखिताः श्लोकाः कतिचनेह प्रदान्ते । शाण्डित्यवश ऋविचक्रवती त्रिविक्रमोऽभूत् तनयोऽस्य जातः । यो भोजराजेन कृताभिधानो विद्यापतिर्भास्करभहनामा । तस्मागोविन्दसर्वज्ञो जातो गोविन्दसंनिमः । प्रभाकरः सुतस्तस्मात् प्रभाकर इवापरः। तस्मान्मनोरथो जातः सतां पूर्णमनोरथः । श्रीमान् महेश्वराचार्यस्ततोऽजनि कवीश्वरः ।। तासूनुः कविन्दवन्दितपदः सदविद्यालता- कन्दः कंसरिपुप्रसादितपदः सर्वज्ञविद्यासदः । यच्छिध्यैः सह कोऽपि नो विवदितुं दक्षो विवादी क्वचि- सट्रीमान् भास्करकोविदः समभवत सत्कीर्तिपुण्यान्वितः ।। दायर एसोसिएशो देवदित हरिकचालवती । ऋतुक्रियाकाण्डविचारसारो विशारदो भास्करनन्दनोऽभूत् ।। सर्वशास्त्रार्यदक्षोऽयमिति मत्वा पुरादतः। जैत्रपालेन यो नीतः कृतय विबुधाप्रणी। तस्मात् मुतः सिंघणचक्रवती देवावोजनि चङ्गदेवः । श्रीमास्कराचार्यनियद्धशास्त्रविस्तारहेतोः कुरुते मलं यः ।। भास्कररचितमन्याः सिद्धान्तशिरोमणिप्रमुखाः । सदस्यकृताचान्ये व्यास्येया मन्मठे नियतम् ।।

·२ भूमिका। प्रन्यऽस्मिनगुदतायाहुल्यमालोस्य तदध्ये भिवास्तवोधनायासहन प्राधितोऽहमने. कानि सस्य प्राचीनपुस्तकानि सटीकापन्यांश्च संगृश तानि विचारपूर्वक सम्यगरलोक्य धर्म वासनाभाष्यसहित सिद्धान्तशिरोमगिमतिप्रयासन सावधानतया च संशोध्य श्रीकाश्यां मुदयितुमुपतः। अन मयाध्येता लायोन पोधाय टिप्पण्या ययाम्यानं भरायः परिटेखान लिखिताः । स्थानविगेपे विशेपार्यानि प्रमाणभूतानि च प्राचीनाचार्यागां पचान्यग्र संगृही. तानि । पपु स्थानेषु मूलमन्यस्य व्यापायाश्च व्यक्तीकरणाय स्वयं विशेषा अभिहिताः फतिविध पूर्वरनयगता अपि सहृदयानां गणकानामानन्दाय प्रदर्शिताः । यथा । पयाला गणक यत्र परप्रभा स्थादित्यादिप्रश्नम्येहप्रसाध्योन्नतकालखण्ड ज्यकामित्यादिद्विविधतान्त्यानयनार्थो भगः । (प्रश्नाध्याये श्लो ३८ टि) तय मान्त- वैविध्य गोलयुक्तिसिद्धम् । तथाहि । पलांशाना सरन्नतांशानामुन्नतकालस्य चावगमे सत्युन्नतकालासंवन्धिान फपाले गोले नाहीवल्यं तद्याम्योत्तरवृत्तस्यादुन्नतकालांशान्तर विद्धं कृत्वा तच्चिदगते ध्रुवसूत्रे भुस्थानालम्यांशान्तरे कृतं चिदान्तरं परितो विन्यस्तस्य नियात्तस्य खम्ब- स्तिकमभितो नतांशान्तरे कृतस्य लघुवृत्तस्य च यग्न संपातस्तस्य विपुववृत्तस्य चान्तरे खेः क्रान्तिर्भवति । सच संपातश्चितान्तरखस्वस्तिकयोरन्तरस्योन्नतांशेभ्योऽधिकले स्था- नद्वये भवति । तच्च स्थानद्वयं कदाचिदेकस्मिन्नेव गोले कदाचिदिन्नयोगोलयोरित्यन्यत् । उन्नतांशसमत्वे चैकस्मिन्नेर स्थाने न्यूनत्ते च नैवेति कचित् क्रान्तद्वैविध्य कवि. देकविधत्वं वचिच खिलत्वं भवतीति सर्व स्फुट गोलविहिरवगन्तुं शक्यते । तस्मात पञ्चाङ्गुला गणक या पलप्रभा स्यादित्यादिमूलोकोदाहरणे विद्वान्तसम्वस्तिकयोरन्त- रस्योन्नतांशेभ्योऽधिकत्वेन प्रान्तद्वविध्यमेव । तच्चोत्तरगोलीयम् । एवं पाशो- नाष्टनाडीस्वित्यादिमदुत्तोदाहरणेऽपि । एका क्रान्तिरुत्तरान्या दक्षिणेत्येव पूर्वस्माद्विशेषः। परमेप वैविध्योपलम्भो न भास्कराचार्यादिभिः स्पृष्टः । मरीचिकारैश्च गोलद्वये तुल्या- न्नतकाले उायासमत्वाभावादित्यनेन गोल्द्वयसंबन्धित्वेनासंभवी प्रदर्शितः । एवं मार्तण्डः सममण्डलं किल यदेत्यायुदाहरणे मार्तण्डे सममण्डलं प्रविशतिच्छाया किलाप्टपङ्गुलेत्यायुदाहरणे च सकृत्प्रकारेण क्रान्त्यानयने ( प्रश्नाध्याये श्लो ४० टिलो ४१ टि)। एवमादयः। तदिह न गुणदोपौ योजनीयावलीको कथमपि महता यत् संस्कृतोऽयं श्रमेण । इति सुगणकवृन्दं प्रार्थये संविनीतो मिलितकरयुगोऽहं पापुदेवाभिधानः ।

·सिद्धान्तशिरोमणिस्थप्रकरणानामनुक्रमणिका । ग्रहगणिते पृ० मध्यमाधिकारः। तत्र कालमानाध्यायः। ... or भगणाध्यायः। ... १० ... ... २१ ૨૪ ... ... ... १०९ ... ... ग्रहानयनाध्यायः। कक्षाध्यायः। प्रत्यब्दशुद्धिः। अधिमासादिनिर्णयः। स्पधाधिकार। त्रिप्रशाधिकारः। पर्वसंमचाधिकार। चन्द्रग्रहणाधिकारः। सूर्यग्रहणाधिकारः। ग्रहच्छायाधिकार ग्रहोदयास्ताधिकार। शृङ्गोनत्यधिकार। अहयुत्यधिकार। भग्रहयुत्यधिकारः। पाताधिकार ... ... ... .. .. ... ... ... ... ... ... १४४ १४७ ... ... ... ... १५७ .. ... ... ...

·ग्रहगोले
पृ.
गोलप्रशसा ।
गोलस्वरूपप्रश्नाध्याय ।
भुवनकोश ।
१७२
मध्यगतिवासना।
स्फुटगनिवासना।
नत्र ज्योत्पत्ति
छेद्यकाधिकार ।
२००
गोलय-धाधिकार।
विप्रश्नवासना।
ग्रहणवासना
२२०
द्रक्कमवासना।
२२९
शोन्नतिवासना।
२३२
यन्त्राध्याय ।
२३३
ऋतुवर्णनम् ।
प्रशाध्याय।
२५१
ज्योत्पत्ति ।
२८९

·श्रीगणेशाय नमः। अथ सिद्धान्तशिरोमणे- ग्रहगणिताध्यायो वासनाभाष्यसहितः । --- जयति जगति गूदानन्धकारे पदार्थान् जनधनघृणयाऽर्य व्यञ्जयन्नात्मभामिः । विमलितमनसा सद्वासनाभ्यासयोग- रपि च परमतत्वं योगिनां भानुरेकः ।। जयति सर्वोत्कण वर्तते । कः । अयं भानुः सूर्यः । किविशिष्ट । एका अद्वि. तीयः । किं कुर्वन् । व्यञ्जयन् प्रकाशयन् । कान् । पदार्थान् । काभिः । आत्मभाभि स्वदीप्तिभिः । क । जगति । किविशिष्टान् पदार्थान् । गूढान् अदृश्यान् । कस्मिन् सति । अन्धकारे सति । क्रया हेतुभूतया । जनघनघृणया घना चासौ घृणा च घनघृणा जनानां घनघृणा जनधनघृणा तयेत्यर्थः । न केवलं घटपटादीन पदार्थान् व्यञ्जयन् । अपि च परमतत्त्वं परं रहा । केपाम् । योगिनाम् । कथंभूतम् । कलुपितमनोभावादज्ञानरूपेण तमसा अतिगूढम् । किविशिष्टानां योगिनाम् । विमलितमना निर्मलीकृतचेतसाम् । कैः । सद्धासनाभ्यासयोगः । सतो ब्रह्मणो वासना सद्धासना तस्या अभ्यासयोगास्तैर. मलीकृतचेतसां योगिनां परमतचं व्यञ्जयन्त्रको रविरेव राजते । अथ निजकृनशास्त्रे तत्प्रसादात् पदार्थान शिशुजनघृणयाऽहं व्यायाम्यत्र गूढान् । विमलितमनसां सद्धासनाभ्यासयोगै. हदि भवति यथेषां तत्वभूतार्थबोध ॥ वासनावगतिोलानभिज्ञस्य न जायने । व्याख्याताः प्रथमं तेन गोले या विपमोक्तयः ।। तत्रादौ तावभीष्टदेवता मनोवाकाय मस्कृत्य तस्याः सकाशादभीष्टार्थस्यासनमाह। यत्र प्रातुमिदं जगजलीजनौवन्धी समभ्युद्गते ध्वान्तध्वंसविधौ विधीतविनमनिःशेपदोपोच्चये। घर्तन्ते क्रतवः शतक्रतुमुसा दीव्यन्ति देवा दिवि द्राड्नः सूक्तिमुचं व्यनक्तु स गिरं गीर्वाणवन्धो रविः ॥१॥ व्यनक्तु प्रकारायनु । क. स । स कः । रविः सूर्यः । काम् । गिरं वाचम् । वेपाम् । नः अस्माकम् । किविशिष्ट वाचम् । सूक्तिमुर्च सूकिं मुञ्चतीति सूचिमुर ताँ सूक्तिमुचम् । कयम् । नाक झटिति । मिविशिष्टो रविः । गीर्वाणवन्द्यः । गीर्वागा 1 ·२ ग्रहगणिते - - देवास्तैर्वन्द्य इति गीर्वाणधन्य । पुन किविशिष्टो रवि । यत्र यस्मिन् स्वाविदं जगत् नातु रक्षितुं निशि मृतपतितमिगोत्थापयितु समभ्युद्गतेऽस्या पृथिव्या समभित समन्तादुद्गते सति वर्त्तन्ते प्रवर्तन्ते । के तव 1 यज्ञा पञ्च महायज्ञा दर्शयों मासयागज्योतिष्टोमादयः । यत्र यत्र यदा यदा स भावानुत्ति तत्र तत्र सर सहा यज्ञा प्रवर्तन्त इत्यर्थ । समभ्युद्गत इत्येत्र वदताऽऽचायणोदितहोमिनामेव पक्षोऽङ्गीकृत इति नाराडूनीयम् । यतोऽनुदितहोमिनामप्युदयात् प्रागासन एव यागकाल इति भाव न केवल यज्ञा प्रवर्तन्ते । अत एव कारणाद्दीव्यन्ति च क्रीडावन्तो द्योतन्ते । क दिवि स्वर्ग। के। देवा । किविशिष्टा । शतानुमुखा इन्द्रादय । यतस्ते यज्ञाश पुन किविशिष्टे रखो। ध्वान्तध्वसविधौ ध्वान्तमन्धकारस्तस्य ध्वंस विधा ताति ध्यान्तध्वंसविधिस्तस्मिन् । पुन किंविशिष्टे । विधोतविनमन्नि शेपदोपोच्च विधौत प्रक्षारितो विनमता प्रणताना नि शेषदोपोच्चय सफलपापसमूहो येन असं विधौतविनमन्नि शेषदोपोचयस्तस्मिन् । पुन किविशिष्टे । जलजिनीबन्यो । कमलिनी वन्धी । अम्र जरजिनीशदेन कुमुदिन्यपि गृह्यने । यतस्तामपि चन्द्रबिम्बसकान्त स्वर रिमभिरेवोलासयतीति । एव जलजस्थलजादीना प्रैलोक्योदरवर्तिनामुपकारप्रकृति र गिर दिशतु | अहो एवविशिष्टादपि भगवत सूर्यात् किं वाइमाग्रस्यासन कृतम् । सर' तदप्युच्यते । इह हि कवीना काव्यरचनोद्यतामा सदाक्यप्रवृत्तिरेवाभीष्टमिति भाव । इदानी पूर्वाचार्याणा प्रशसन सविनयमाह । कृती जयति जिष्णुजो गणकचक्रचूडामणि जयन्ति ललितोत्तय प्रथिततन्त्रसद्युक्त्य । वराहमिहिरादय समवलोक्य येवा कृती कृती भवति मादृशोऽप्यतनुतन्मयन्धेऽरपधी ॥ २ ॥ स्पष्टार्थमिदम् । इदानामात्मन कतृत्वारम्भणीयस्य प सम्बन्धार्थमाह । कृत्वा चेतसि भत्तितो निजगुरो पादारविन्द ततो लम्पा मोघलय करोति सुमतिप्रक्षासमुल्लासकम् । सवृत्तं ललितोक्तियुक्त ममल लोलापोध स्फुट ससिद्धान्तशिरोमणि सुगणकग्री ये ती भास्कर ॥३॥ इदमपि सुगमम् । इदानी प्रन्यस्यानारम्भकारण विशिष्टमारम्भे कारणान्तर पुरानाभिधायोत्तरार्धन सुजनगणमन् प्रार्थयन्नाह । मृता यद्यप्याद्यैश्चतुरवचना प्रत्यरचना तथाऽप्यारधेयं तदुदितपिशेवान् निगदितुम् । मया मध्ये मध्ये त इह हि यथास्णननिहिता विलोक्याउन हरस्ना मुजनगणमरनिरपि ॥ ४ ॥ आचराचार्यद्यपि चतुरववना लगा पायाचना कृता तयाऽपि मयारण्या । इदम ·मध्यमाधिकारे कालमानाध्यायः। प्रस्तुतनिशादियमीहशो धतुरवचना अचतुरवचना वा । यधनुरवचना तर्हि किमारम्भ. जीया तदर्थमाह । तदुदितविशेषान् निगदितुमिति । यत् तैरदितं तत् तदुदितं तस्माये विशेषास्ते तदुदितविशेषाः । ये तैोक्ता इत्यर्थः । अय सुजनान् प्रत्याह । सुजनाश्च ते गणकाच उजनगणकास्तरिय मत्कृतिरपि विलोक्या। अपिशब्दः समुचयाथें । तेन है राजनगणका भवद्भिर्यशादीनां कृतयः किल विलोक्तिः । इदानी मत्कृतिरपि मदुपरोधेन विलोक्या। यदि विलोक्या हि कृत्स्ना समग्रा । किमिति । हि यस्मात् कारणात् ते विशेषा इहास्मिन् ग्रन्थे मया मध्ये मध्ये यथास्थानं यथाऽवसर निहिता निक्षिसाः । कृत्स्नप्रन्यविलोकनेन विना सन शायन्त इत्यर्थः । इदानी सुजनगणकान् प्रार्थयन् प्रयोजनमाह । तुप्यन्तु सुजना युद्ध्या विशेषान् मदुदीरितान् । अयोधेन हसन्तो मां तोपमेप्यन्ति दुर्जनाः ॥५॥ एजना इति विशेषणं किम् । यतो दुर्जनाः स्यतस्तोपमेप्यन्ति । यदा दुर्जना मदु- सान विशेषान् द्रक्ष्यन्ति तदा तानज्ञात्वा दोर्जन्येन सन्धनमतयो विशेषार्यान् न वुध्य. न्ति तेनायोधेन मदुक्तिमेव विरदां मन्यमानाः सहाः किं तेन कविना विरुद्धमुक्तमिति मामेव इसन्तस्तोपमेप्यन्ति । न हि तोपं विना हास्यमुत्पद्यत इति मायः । अर्थकारोवेन सिद्धान्तप्रन्यरक्षणमनन्तरलेकद्वयेन सिद्धान्तप्रशंसां चाह । त्रुटयादिप्रलयान्तकालकलना मानप्रभेदः फ्रमा- धारश्च घुसदां द्विधा च गणितं प्रश्नास्तथा सोत्तराः । भूधिष्ण्यग्रहसंस्थितेश्च फथनं यन्यादि यत्रोच्यते सिद्धान्तः स उदाहतोऽन्न गणितस्कन्धमयन्धे युधैः ॥६॥ जानन जातकसंहिताः सगणितस्कन्धैकदेशा अपि ज्योतिशास्त्रविचारसारचतुरप्रश्नेप्यकिंचित्करः । यः सिद्धान्तमनन्तयुक्तिपिततं नो वेत्ति मित्तौ यथा राजा चित्रमयोऽथया मुघटितः काष्ठस्य कराडीरवः ॥ ७ ॥ गर्जत्कुसरजिता नृपचमूरप्यूजिताऽश्यादिक- रघानं च्युतचूतवृतमया पाथोविहीनं सरः। योपित प्रोपितनूतनप्रियतमा यदन्न भात्युशक. ज्योतिशास्त्रमिदं तय यियुधाः सिद्धान्तहीनं जगुः ॥ ८॥ पानी पोलियम्य पदारय निरूप पेशावादपमध्यनन्य तद्धिजीव नान्यः खादिभिरियेतरप्रतिपादनामं लोकचनुष्टयमाह । पेदास्तायमशरमाता यशाः मोनास्ले तु फालाधयेण। शारमादरमात् पालयोपो पतः स्याटेदान्य ज्योतिषस्योत्तमस्मात् ॥९॥ मदशा मुवं ज्योतिष ची धोत्रमुमतं निरुतं च फ्ल्पः करी। पातु टिपारय पंदरय सा नामिका पादपम्हयं एन्द प्रायुधः ॥१०॥ स्टम्।

·प्रहगणिते वेदचक्षुः किलेद स्मृत ज्योतिष मुरयता चागमध्येऽस्य तेनोच्यते । सयुतोऽपीतरे कर्णनासादिभिश्चक्षुपाऽङ्गेन हीनो न किञ्चित्कर. ॥ ११ ॥ तस्माद्विजैरध्ययनीयमेतत् पुण्य रहस्य परम च तत्त्वम् । योज्यौतिप वेत्ति नर स सभ्यग्धर्मार्थकामॉल्लभते यशश्च ॥ १२ ॥ स्पष्टम् । इदानी ज्योति शास्त्रमूलभूतस्य सग्रहस्य भवस्य चलन श्लोकद्वयेनाह । सृष्टा भचक्र कमलोद्वेन ग्रहै सहैतद्भगणादिसस्थैः । शश्वदुभ्रमे विश्वसृजा नियुक्त तदन्ततारे च तथा भ्रवत्वे(१) ॥१३॥ ततोऽपराशाभिमुख भपसरे सखेचरे शीघ्रतरे भ्रमत्यपि । तदरपगत्येन्द्रदिश नभश्चराश्चरन्ति नीचोच्चतरात्मवमसु(२) ॥१४॥ यदेतद्गचक्र ग्रहै सह भ्रम दृश्यते तद्विश्वराजा जगदुत्पादकेन क्मोद्वेन ब्रह्मगा सृष्ट्यादौ सृष्ट्वा तत शश्वद्भमेऽनवरतभ्रमणे नियुक्तम् । एतदुक्त भवति । भान्य श्चिन्यादीन्यन्यानि विशिष्टानि ज्योतीपि तेषा समूहश्चक्र ग्रहाश्च मूर्यादयस्तै सह सृष्टम् । तानि भानि प्राकसस्थया समन्तानिनेशितानि । ग्रहास्तु भगणादावश्विनीमुसे निवेशि तास्त उपर्युपरिसस्थया । तत्रादौ तावदधश्चन्द्र । तदुपरि बुध । तत शुक्र । ततो रवि । तस्मादौम । ततो गुरु । तत शनि । सर्वेषामुपरि दूरे भवाम् । एपां कक्षाप्रमाणानि कक्षाध्याये प्रतिपादयिष्यन्ते । अहो योध्वंस्था ग्रहास्तदुपरि दूरतो भगणस्तत् कई भाणादियस्यैर्गदरित्युच्यते । सत्यम् । अत्र भूमध्ये सूत्रस्यैकमन बद्ध्वा द्वितीयमन म चक्रेऽश्विनीमुसे किल निबद्धम् । तस्मिन् सूत्रे प्रोता मणय इव चन्द्रादयो ग्रहा सृष्ट्या दौ ब्रह्मणा निशिता । भमण्डल द्वादशधा विभन्यत्र भूमध्यात् सूग्राणि प्रतिभाग नी- त्वा किल बद्धानि है सूत्र सह ग्रहरक्षाया ये सपातारते तास कक्षास राश्यन्ता । तद- त्प्रकारा राशय इति सक्षिप्तमिहोत्तम् । कक्षाध्याये गोटे च किञ्चिविस्तार्य वक्ष्याम । १ आर्यभट । "उदयास्तमयनिमित्त प्रबहेण वायुना क्षिप्त । लवासमपश्चिमगे। मपजर समदो भ्रमति ॥" २ अन लल्ल . 'मध्यमकक्षावृत्ते मध्यमया गच्छति महो गत्या । उपरिष्टात् तल्लल्या तदधिकगरया त्वध स्थ स्थात् ॥ वही गायपराशा निसर्गतो गच्छनि प्रह, शालीम। कात्यायाम्यादाच्योप्रहगतिरख भवेत् पाहा" तथा धपति । 'स्वव्यापारात् प्राग्गति खेचराणामधीधस्तायाम्यसाम्यापराणि । गोलाभिज्ञ पञ्च यानानि यानि तपामुत्तान्यन्यहतूने तानि । प्रत्यग्गति प्रावायुवशेन तथा नाचोश्चत्त निनाघमवश्व सा स्थान् । याम्योत्तरा त्वपमत्त वेमण्डला-या पाटा गानिंगादत्तवमिह प्रहाणाम् ॥" ।

·मध्यमाधिकारे कालमानाध्यायः । एवंविधं भचक्र सृष्ट्वा ब्रह्मणा गगने निशितम् । यत्र निवेशितं तन प्रवहो नाम वायु। स च नित्यं प्रत्यागति: 1 तेन समाह भचक्र सखेचरं पश्चिमाभिमुखभ्रमे प्रमृत्तम् । यत् तस्य प्रत्यानमर्ण तच्छीघ्रतरम् । यत एकेनाहा भमण्डलस्य परिवर्तः। एवं तस्मिन् भ. पञ्जरे सखेचरे शीघ्रतरे भ्रमत्यपि खेघरा इन्द्रदिशं चरन्ति पूर्वाभिमुखं ब्रजन्ति । नीचो- च्चतरात्मवमस । अनन्तरकथितेपु स्वस्वमार्गेपु तेषां प्रारिभ्रमणम् । तत् तदल्पगत्या । प्रत्यागतेर्बहुत्वात् प्रागल्पगत्या वजन्तो नोपलक्ष्यन्त इति भावः । तथा तस्य भपारस्य यौ दक्षिणोत्तरावन्तौ तत्र ये तारे ते ध्रुपले नियुक्ते । इदानीमनाद्यनन्तस्य कारस्य प्रवृत्तिमाह । लङ्कानगर्यामुदयाच्च भानोस्तस्यैव वारे प्रथम बभूव । मधोः सितादेदिनमासवर्षयुगादिकानां युगपत् प्रवृत्तिः(१) ॥१५॥ ननु पूर्वटीकायामनादिरनन्तश्च कालोऽभिहितः। अथ च सृष्ट्यादौ तस्य प्रवृत्तिः । प्रति म आदिः । प्रलये तदन्तः । तथा च शाम्रान्तरे । "काल: पचति भूतानि सर्वाण्येव सहात्मना । कान्ते स पक्कस्तेनैव सहाव्यक्ते ल्यं व्रजेत् ॥" इति तत् कथमनाद्यनन्त काल उच्यते । सत्यं योऽयं भगवान् मूती व्यापकच काल स्तस्य प्राक्तनप्राकृतिकल्यादनन्तरं व्यक्तिजनकानां सूर्यादीनामभावादव्यत्तस्याव्यक्त यदवस्थानं स तस्य ल्य उच्यते । नत्वात्यन्तिकः प्रलयः कालस्यास्तीति । यत् दूक्तम् । कान्ते स पकस्सेनैव सहाव्यस्ते लये व्रजेदिति तत तेनैवाव्यतावस्थानाभिप्रायेण । अतो युक्तमनाद्यनन्तत्वं तस्योक्तम् । तस्याव्यक्तस्य कालस्य सृष्ट्यादौ व्यक्तिजनकाना भय- हाणां प्रादुर्भारे सत्ति कालस्य व्यक्तीनामपि दिनमासवर्षयुगादीगां युगपदेवहेलया प्र. त्तिभूव । एतदुक्तं भवति । चन्द्राक्योमपादिस्थयोश्नस्य शुक्ल पक्षादिः प्रतिपत् । अतो मधोः सितादेदिनानां सौरादिमासानां वर्षाणां युगानां मन्वन्तराणां कल्पस्य च सदैव प्रवृत्ति । अयोदयाच्च भानोः । स चोदयः कस्मिन् देशे । लदानगर्याम् । तथा तस्यैव वारे । आदित्यवार इत्यर्थः । इदानी कारमानाना विभागकल्पनां श्लोस्त्रयेगाह । योऽक्षणोनिमेयस्य परामभागः स तत्परस्तच्छतभाग उक्ता। त्रुटिनिमेषभृतिभिश्च काष्टा तत्रिंशता सद्गगणकै क्लोक्ता ॥१६॥ त्रिंशतकलाऽहीं घटिका क्षणः स्यानाडीद्वयं नै सगुणैदिनं च । गुर्वक्षः सेन्दुमितैरमुस्तैः पभिः पलं तेर्घटिया सपभिः ॥१७॥ स्यादा घटीपष्टिरदः सरामर्मासो दिनैस्तैदिकुभिश्च वर्षम् । १. अन विष्णुधर्मोत्तरपुराणान्तर्गदग्रह्मसिद्धान्ते श्रीमद्भगवद्गुमवाद भगवद्वाक्यम् । "लायमर्कोदय चैनशुमप्रतिपदारम्भेऽदिनादायकन्यादा स्निनादी रोदादी कालवृत्ति ।" मत एवं ग्रागृप्त.. चत्रसितादेख्दयादानोदिनमासयुगदस्याः । सृष्ट्यादी स्वार्या सम प्रवृत्ता दिनेऽस्य ॥" .

·Rai ग्रहगणिते तेने समायेन समा विभागा. स्युश्चकराश्यशकलाविलिप्ता ॥१८॥ योऽक्ष्णोलोचनयो पक्षमपात सनिमेष । स यावता कान निपद्यते तावान् कारोऽपि निमेपशब्देनोच्यते । उपचारात् । तस्य निशद्विभागस्तत्परसन. । तत्परस्य शताशस्टुटिरिति । अथ च निमपैरष्टादशभि काटा । क्वविअस्त्रान्तरे तिथिभिरिति पाठ ! काष्ठानिशता कलोता । कलानां त्रिंशता घटिका । सा चाक्षी । भनमस्य पष्टिभाग इत्यर्थ । घटिकाद्वयेन क्षणो मुहूर्त । क्षणाना निंशता दिनम् । अथ प्रकारान्तरेण दिन मुच्यते । गुर्वक्षरै खेन्दुमितैरहरिति । एकमानो लघु । द्विमानो गुरु । तथा । । "सानुस्वारो विसर्गान्तो दीर्घो युक्तपरन्तु य ।" इति छन्दोलक्षणे प्रतिपादितम् । यदक्षर सानुस्वार विसर्गात दीर्घ यस्याक्षास्य परत सयोगस्तल्लघ्वपि गुरुम ज्ञयम् । गुर्वक्षरयोवार्यमाणस्य यावान् कालस्तदश कनैकोऽस प्राण । प्रशस्तेन्द्रियपुस्पस्य श्वासोच्छवासान्तर्वती काल इत्यर्थ । पर्भि प्राणै रेक पानीयपरम् । पलाना पाट्या घी। धरीना पट्या दिनम् । निशदिन रेको मास । मासैादशभिर्पमिति कारस्य विभागा दर्शित । अधैतत्प्रसंगन क्षेत्रविभा गोऽपि कथित । क्षेत्र समायेन समा विभागा इति क्षेत्रे कशाया समायेन वांयेन समा स्नुल्या क्षेत्रविभागा ज्ञया । ते के। चक्रराश्यशालाविलिता । यथैकस्य वर्षस्य मास दिनादयो विभागा एव भगणस्य राश्यशादय । इदानीमनयेव कालविभागपरिभापया सोरादानि तन्मानान्याह । रवेश्वभोगोऽयप प्रदिष्ट युरान च देवासुराणा तदेव । रवीन्द्वोर्युने संयुतिर्याचदन्या विधोर्मास एतच्च पैत्र युररात्रम् ॥१९॥ इनोदयद्वयान्तर तदसायन दिनम् । तदेव मेदिनीदिन भगासरस्तु भम्रम ॥ २० ॥ रवियर्यावता कान पूर्वगत्या मेपादिभवक्र भ्रमति तावत्प्रमागं रविवर्ष प्रदिष्टम् । तस्य द्वादशभागो रविमास । मासम्य प्रिंशदशोऽदिनम् । दिनपाट्यशोऽघटिका । तत्पष्टयंशोक विघटिकेति पूर्वपरिभापया सर्वन यदिनन्यम् । इत्यर्कमानम् । अय दैवमानम् । पुराने च देवासराणां तदरति । यदक्पं तदेव देवाना देत्याना च दुराग्रमहोरानम् । एकमेव तेषामहोरानम् । किन्तु यद्देशना दिन सा दैत्यानारजना । तथा च गोले वन्यति। अस्मादहोरात्रान्मासादिकल्पना तयैव परिमापया । एवं दवानां वर्ष रविवर्षशतप्रयण पाट्यधिन भवति । इति देवमानम् । भय चान्द्रमानम् । खान्द्वार्युत मयुतियांवदन्या वियोमास इति । सीन्द्रोद्युतिरमा वास्यान्ते भवति । तम्या युतेरन्ययुनिपर्यन्नं यावान् कारस्तापान् विधुमास । एवं योऽत्रामावास्यान्तो मास स विधुमाम इत्युक्त भवति । तम्मान्मासात् पूर्वपरिमापया वर्षादिकल्पनेति घान्द्रमानम् । अय पत्रम् । एतच्च पै घुरात्रमिति । यो विधुमासम्तव पितृगामहोरानम् । अत पूर्ववन्मासवर्गदिकल्पना । इति पत्रम् ।

·मध्यमाधिकारे कालमानाध्यायः। ७ - अथ सावनम् । इनोदयद्वयान्तरमिति । अर्कोदययोरन्तरं यन् तर्कसावन दिन तदेव कुदिनसह ज्ञेयम् । अतोऽपि पूवन्मासवर्षादिकल्पना । अत्रार्कग्रहणमुपलक्षण तेना- न्येपामपि ग्रहाणां तदुदयद्वयान्तरं तत्सावनमिति । इति सावनम् । अथ नाक्षत्रमानम् । भवासरस्नु भश्रम इति । मनमो नक्षत्रसावनमित्यर्थः । इति नाक्षत्रम् । इदानी ब्राह्ममानमाह। खखाभ्रदन्तसागरैर्युगाग्नियुग्मभूगुणैः । क्रमेण सूर्यवत्सरैः कृतादयो युगाङ्घ्रयः ॥ २१ ॥ स्वसन्ध्यकातदंशकैनिजाभागसंमितैः। युताश्च तद्युतौ युगं रदान्धयोऽयुताहताः ॥ २२ ॥ मनुः क्षमानगैर्युगयुगेन्दुभिश्च तैर्भवेत् । दिनं सरोजजन्मनो निशा च तत्प्रमाणिका ।। २३ ।। सन्धयः स्युर्मनूनां कृताब्दैः समा श्रादिमध्यावसानेपु तैमिश्रितैः स्यायुगानां सहस्रं दिनं वेधसः सोऽपि कल्पो धुरात्रं तु कल्पद्वयम् ॥२४॥ शतायुः शतामन्द एवं प्रदिष्टस्तदायुर्महाकल्प इत्युक्तमाद्यैः । यतोऽनादिमानेष कालस्ततोऽहं नवेभ्यत्र पद्मोद्भवा ये गतास्तान्।। खखाभदन्तसागरैरिति । रविवाणां लक्षचतुष्टयेन द्वात्रिंशत्महस्राधिकेन चतुर्गुणेन कृतं नाम प्रथमो युगचरण: १७२८००० । त्रिगुणेन चेतासंज्ञो द्वितीयो युगचरण: १२९६००० । द्विगुणेन द्वापराख्यस्तृतीयः ८६४००० । एकगुणेन कलिश्चतुर्थः ४३२००० । किविशिष्टा एने युगचरणाः । स्वसन्ध्यकातदंशकैनिंजार्कभागपंमितैर्युताश्च । युगचरण- प्रमाणम्य यो द्वादशांशस्तत्प्रमाणा तस्य चरणस्य सन्ध्या । सा चरणादौ भवति । तावाश्च सन्ध्यांशः । स चरणस्यान्ते । एवं स्वसन्ध्यासन्ध्यांगैः सह एते युगचरणाः कथिता इत्यर्थः। कृतादौ सन्ध्यावणि १४४००० । कृतान्त सन्ध्यांश: १४४००० । नेतादौ सन्ध्या १०८००० । नेतान्ते सन्ध्यांशः १०८००० । द्वापरादौ सन्ध्या ७२००० । द्वापरान्त सन्ध्यांशः ७२००० । कल्यादौ सन्ध्या ३६००० । कल्यन्ते सन्ध्यांशः ३६००० । तातो युगमिति । तेषां चतुर्णा धरणप्रमाणानां युतौ युगप्रमाणेम् । तच्च रदाब्धयोऽयुनाहताः ४३३००००। मनुः क्षमानगैर्युगैरिति । तैर्युगे रेकसप्तत्या मितरेको मनुः । तैर्मनुभिर्युग- न्दुभिश्चतुर्दशमिदिन सरोजजन्मनो निशा च तत्प्रमाणिका । ब्रह्मणी दिनतुल्या रात्रिश्च भवति । प्रमाणिसशम्देन छन्दोऽपि सूचितम् । अहो एक्सप्ततियुगो मनुरुस्तः । ब्रह्म. दिने चतुर्दश मनवः । एकसप्ततिर्यावचतुर्दशभिर्गुण्यते तावत् पडून सहक्ष भवति । स्मृतिपुरागदी तु। "चतुर्युगसहस्रेग ब्रह्मणो दिनमुच्यते ।" सत्स्यमिदमुच्यत इत्याशी परिक्षरन् भाइ । सन्धयः स्युर्मनूनां कृताब्दः समा आदिमध्यावसानेबिति । सादिश्च मध्यानि पावसानं च आदिमध्यावमानानि । सानि पास तेम्वादिमध्यावसानेषु मन्ना सन्धयः स्युः । ते च नान्दसमझायाः ।

·८ ग्रहगणिते प्रताब्दा यावत् पञ्चदशभिर्गुण्यन्ते तारयुगपर काब्दतुल्या भान्ति । अतस्तैमिश्रितैर्युग सहस्रं ब्रह्मणो दिनमुच्यते । तत् कथमिदमुच्यत इत्यनुपपन्नमित्युपपद्यते । यद्बह्मदि' सोऽपि कल्पसज्ञ । एवं निशा च तत्प्रमाणिवेति । छुरान तु कल्पद्वमिति । अस्मा- दिनाद्यत् पूर्वपरिभाषया वर्षशत तद् ब्रह्मग आयु । यत् तस्यायु स महाकल्प इत्यु च्यो। ततोऽन्यो ब्रह्मा तदन्तेऽन्य इति पुराणादौ कथ्यते श्रूयते च । विष्णुपुराणे । "निजेनैव तु मानेन आयुर्वर्षशतं स्मृतम् । तत्पराख्य तदधं तु परार्धमभिधीयते ॥" तत् कियन्तस्ते गता इत्याशङ्कायामाह । यतोऽनादिमानित्यादि । यत कालोना- दिमान् । अतो ये गतास्तान्न वेद्मि । इदानीमन्यदाह । तथा वर्तमानस्य कस्यायुपोऽधं गत सार्धवर्षाप्टक(१) केचिदूचु । भरत्यागम कोऽपि नास्योपयोगो ग्रहावर्त्तमानघुयातात् प्रसाध्या ॥२६॥ तथा वर्तमानस्य ब्रह्मण आयु कालस्य किं गतमिति न वेद्मि । तन केचिदाचार्या आयुपोऽधं गत केचित् सार्धपर्याष्टक गतमित्यूचु । ततागम प्रमाणम् । इहागमद्वैविध्ये क प्रमाणमित्यत्रास्माक माग्रह । यतोऽस्य गतैपेमांमदिनरपि प्रयोननाभाव । प्रहा. स्तु वर्तमानम्य दिवसस्य गतात साध्या । इदानी तत्कारणमाह। यत सृष्टिरपा दिनादौ दिनान्ते लय(२)स्तेपु सत्स्वेर तच्चारचिन्ता । अतो युज्यते कुर्वतेता पुनर्येऽप्यसत्स्वेषु तेभ्यो महद्भ्यो नमोऽस्तु ॥२७॥ यत एषा ग्रहाणा दिनादी सृष्टिदिनान्ते रय । यदि महाकल्पगताद्ग्रहा साध्यन्ते तहि यावत्योऽम्य विभावयों गतास्ता ग्रहामार एव । अतो विद्यमानेष्वेव ग्रहेपुतचारचि. न्ता कर्तुं युज्यने । यत् तु कैश्चिदविद्यमाने वपि तेषु महाक्ल्पगतामाना पृतास्तान् प्रति वक्रोक्त्या सोपहासमाह । तेभ्यो महदूभ्यो नमोऽस्त्यिति । इदानीं वर्तमानदिनगतमाह । याता परमनवो युगानि भमितान्यन्यागाद्धित्रय नन्दादीन्दुगुणास्तथा शकनृपस्यान्ते क्लेत्सराः । १ "मायुपोऽमित तस्य"-इति सूर्यसिद्धान्ताक्ति । "सामनो सदला समा ययु"-वेति वटेश्वर । २ मन भगवदुक्ति । अव्यक्तायक्तय सर्वा प्रभवन्त्यहरागमे । राम्यागमे प्रलीयन्ते तत्रवाव्यतामना ।" नमगुप्त । "प्रहनक्षत्रोत्पत्तिवादिनादो दिनक्षये प्ररय । यस्मात् पल्पस्तस्माद्ब्रहगणिते कल्पयातान्दा ॥" श्रीपनि । 'ज्योतिर्महाणां विधिवासराद गृष्टिले यस्तदिवसावसाने । यस्मादतोऽस्मिन् गन्ति प्रहाण योग्यो मते न खटु कल्प एव ।" 1 ·मध्यमाधिकारे कालमानाध्यायः। गोदीन्द्वद्रिकृतावदननगमोचन्द्राः १९७२९४७१७२ शकान्दान्विताः सरें संकलिताः पितामहदिने स्युर्घर्त्तमाने गताः ॥ २ ॥ स्वायम्भुवो मनुरभूत् प्रथमस्ततोऽमी स्वारोचिपोत्तमजतामसरैयतारयाः। पष्टस्तु चाक्षुष इति प्रथितः पृथिन्यां वैवस्वतस्तदनु सम्प्रति सप्तमोऽयम(१)। श्लोकद्वय स्पष्टार्थम् । इति ब्राह्ममानम् । इदानी याहस्पत्यं मानुपमानै चाह । वृहस्पतेमध्यमराशिभोगत् सवत्सर साहितिका बदन्ति(२)। होय विमिश्र तु मनुष्यमानं मानश्चतुर्भिर्यवहारवृत्तेः ॥ ३० ॥ वायनर्तुयुगपूर्यकमन सौरान- मासास्तथा च तिथयस्तुहिनांशुमानात् । यत् कृच्छ्रसूतकचिकित्सितवासराद्य तत् सावनाच घटिकादिकमार्तमानात(३) ॥ ३१ ॥ १. अत्र श्रीपति । "स्वायम्भुवारयो मनुराध आसीत् स्वारोचिपश्चोत्तमाममारयो। जाती तो रवत चाक्षुषौ च वैवस्वतः प्रति सप्तमोऽयम् ॥" अन्येषां नामानि पुराणवचनाडोयानि । तथा च तद्वचनम् । "सायनिर्दक्षसावर्णिासावर्णिकस्तत । धर्मसावर्णिको रुद्रपुत्रो रेराच्यदच भौत्यकः ॥" २ अनक्षेपकं पद्यम् । "कल्पादित मध्यमजीवभुक्का ये राशय पष्टिहनावशेषा.। सवत्सरास्ते विजयाश्विनाथा इताज्यमान विल सहितोकम् ॥" सया धीपतिः। "कल्पादिभुक्ता गुरुराशयो ये संवत्सरा स्युर्विजयादयस्ते । वभापिरे साहितिका हि पूर्व वर्षाणि तस्यासिनपूर्वकाणि ॥" अत्र विशेषो मुहूर्तस्पद्रुमे। "चेत् या याऽप्यप मध्यगत्या राश्यन्तर याच चान्दवरें। गुरन यायाधिवत्सरोऽधिमारोन तुल्य स शुभेयु वयं ॥" यशोधरतन्त्र। "एकस्मिन रविवरे गौरव दयावसानं चेत् । यदस्टगेनमेवं विलमसमरं प्राहु.॥" रोतिषशमरणे। "गुदमकमयुग्मक्समा गदिता मा ननु उपसंहिता। वियु रहिता सुभे याऽधिमा पतिसमनिता " प.अधपति । "मेरार प्रदान मागास्तथी सवनलो दिनन। मेरेदाभ्याविन न तासाबमानसटिइदिष्त । मुगापा ने मेरमानादरायोगिदहानी।

·प्रहगणिते पूश्लोके पूर्वाधं सुगमम् । मनुष्यमानं तु विमिनं ज्ञेयम् । कुतः । यतो लोरे चतुभिरेव मानैर्व्यवहारः प्रवर्तते । वायनर्तुयुगादिक सौरमानात् प्रवर्तते लोके । माता- स्तिथयश्च चान्दात् । व्रतोपवासचिकित्सितसूनकवासरायसावनात् । घटिकादिकं नाक्ष- बादेव । एवं सौरचान्द्रसावन नाक्षत्रमानैश्चतुभिरेभिमिश्रितेनुष्यमानम् । इदानी मानोपरहारलोकमाह । एय पृथगमानवदैवजयपैत्रासौन्दयसावानानि । ब्राह्म च काले नवमं प्रमाणं ग्रहास्तु साध्या मनुजैः स्वमानात्(१) ॥३२॥ एवं कालस्य नव मानानि । तत्र ग्रहानयम मनुष्यमानात् । यतस्ते मनुप्यैः साध्या । इति श्रीभास्पीये सिद्धान्तशिरोमणो कालमानाध्यायः । अथेदानी ग्रहागां मन्दोच्चानां चलोशानां ग्रहपातानां च भगणान् श्लोकपटके नाह । अर्कशुक्रबुधपर्यया विधेरह्नि कोटिगुणिता रदाब्धयः ४३२००००००० । एत एव शनिजीवभूभुवां कीर्तिताश्च गणकैश्चलोच्चजाः॥१॥ खाभ्रखाम्रगगनामरेन्द्रियदमाधरादिविषया५७७५३३००००० हिमद्युतेः। युग्मयुग्मशरनागलोचनव्यालपएनवयमाश्विनो २२९६८२८५२२८ जः ॥२॥ सिन्धुसिन्धुरनवाप्टमोऽङ्कपट्यङ्कसप्तशशिनो १७६३६LEELLY शशीघ्रजाः । पञ्चपञ्चयुगपट्कलोचनद्वय ब्धिषड्गुणमिता ३६४२२६४५५ गुरोर्मताः ॥३॥ द्विनन्दवेदाङ्कगजाग्निलोचनद्विशन्यशैलाः ७०२२३८९४९२ सितशीघ्रपर्ययाः। भुजङ्गनन्दद्विनगाहवाणपट्टतेन्दवः १४६५६७२९८ सूर्यसुतस्य पर्ययाः॥४॥ खाप्याब्धयो ४८०ऽष्टाक्षगजेपुदिरिद्वप द्विपाब्धयो ४८८२०५५ द्वयलयमा २९२ रदाग्नयः ३३२ । शरेविमा ५५ च्यक्षरसाः ६५३ कुसागरा:४१ स्युः पूर्वगत्या तरणे#दूव्रजाः ॥ ५ ॥ गजाष्टिभर्गतिरदाश्विनः २३२३१११६८ कुभृ. द्रसाश्चिनः २६७ कुद्विशराः ५२१ क्रमतवः ६३ । विनन्दनागा ९३ युगकुञ्जरेषवो ५८४ निशाकराव्यस्तगपातपर्ययाः ॥ ६ ॥ पर्वाधिमासानदिनानि चान्द्रात् तथा तियेरमपि प्रदिष्टम् ॥ प्रायश्चित्तं सूतका चिकित्सा यज्ञाद्यवं कर्म धारादिकं च । शास्त्रे त्वस्मिन् खेचरागा च चारा विज्ञातव्याः सावनाद्भास्करीयत् ॥" "पतामहं दिल्यमयासुरं च पैनं तथा मानुषमानमन्यन् । से राहाशवसावनानि जव तथेदं दश कीर्तितानि ॥ सौरचान्द्रमसमावनमाने साग्रहगतेरववोधः । एमिरन मनुजव्यवहारो दृश्यते च पृथगेव चतुर्भिःn" 1. अन पतिः।

·मध्यमाधिकारे मगणाध्यायः। प्रक्षाणां पूर्वगत्या गच्छता कल्प एतावन्तो भगणा भवन्ति । तया मन्दोच्चान चलोच्चानां च प्राग्गत्या एतावन्तः पर्यया भवन्ति । तथा पाताना पश्चिमगत्या एता. वन्तो भवन्ति । अग्नोपपत्तिः । सा तु तत्तद्रापाकुशलेन तत्तत्क्षेत्रमस्थानझेन श्रुतगोलेनैव श्रोतुं शक्यते नान्येन । ग्रहमन्दशीमोच्चपाताः स्वस्वमार्गेपु गच्छन्त एतावतः पर्ययान् क्ल्पे कुर्वन्ती. त्यत्रागम एव प्रमाणम् । स चागमो महता कालेन लेखकाध्यापकाध्येतृदोपैहुधा जात- स्तदा क्तमस्य प्रामाण्यम् । अथ यद्येवमुच्यते गणितस्कन्ध उपपत्तिमानेवागमः प्रमाणम् । उपपत्त्या ये सिध्यन्ति भगणास्ते ग्राह्याः । तदपि न । यतोऽतिप्राजेन पुरपेणोपपत्तिा. मुमेन शक्यते । न तया तेपां भगणानामियत्ता कर्नु वाक्यते । पुरपायुपारपत्वात् । उपपत्ती तु ग्रहः प्रत्यहं यन्वेग वेध्यः । भगणान्तं यावत् । एवं शनैश्चरस्य तापवर्षाणां निशता भगणः पूर्यते । मन्दोच्चानां तु वर्षशतैरनेकैः । अतो नायमर्थःपुरपसाध्य इति । अत एवातिप्राना गणाः साम्प्रतोपलव्ध्यनुमारिणं प्रौढगणकस्वोकृतं कमप्यागममगी. मृत्य ग्रहगणित आत्मनो गणितगोलयोनिरतिशय कौशलं दर्शयितुं तथाऽन्यांन्तिज्ञानेना. न्यथोदितानां निराक्र्नुमन्यान् ग्रन्यान् रचयन्ति । ग्रहगणित इतितव्यतायामस्मा- भिः कौशल दर्शनीयं भरत्यागमो योऽपि कोऽध्ययमाशयस्तेपाम् । यथाऽन ग्रन्य प्रह्मगु. सस्यीकृतागमोऽशीरन इति । तहि निष्टतु तावदुपपरया भगणानामियत्तासाधनम् । अय यापपत्तिरध्यते हि इतरतराश्रयदोपशष्या पत्नुमसक्या । तथापि संक्षिप्तामुपपत्ति यक्ष्यामः । इतरेतराश्रयदोपोऽन दोपामासः । उपपत्तिभेदानां योगपर्धन वक्तुमास्यत्वात् । भयोच्यते । शुक्रबुधपर्यया विधरित्यादि । यावन्ति फ्ल्प वर्षाणि तारन्त एय मूर्यमगणा इत्युपपन्नम् । यतो भगणमोगकालो हि वर्षमुक्तम् । युधमुको सु मेरामनार कदाचिदप्रतः कदाचित् पृष्टतम्तम्यानुचराविर सदा मजन्तौ दश्यते । भतम्तयो पि रवि. भगगल्पा भगणा(१) इत्युपपन्नम् । घरोच्चमगणोपपत्तिमग्रे घश्यामः । अय समायर्या भूमावभीष्टकटोन निश्यामिताद्विनेन वृतं दिगडित भगाया- हिम परम तत्र प्राची चिनारक्षिणतो नातिदूरे प्रदेश उत्तरऽयने वृत्तमध्यस्थितन कोसेन परदयो पध्यः । सतोऽनन्तरं वर्षमक रय्युदया गगनीयाः । ते घ पारष्टयधिकशताय. १६६ गुल्या मान्ति । समान्तिमोदयः पूर्योदयम्यानादामनो दक्षिगत एवं माति । सपोरन्तर विगगप्य प्रायम् । ततोऽन्यस्मिन् दिने पुनरदयो पेभ्यः । स तु विमादु. सात पर भाति । तदप्युत्तरमन्तर प्रामम् । ततोऽनुरातः । यचन्तादिनयकाभियो गाभिः परि-१० घटिका सम्पन्त तदा दक्षिणेनालोश किमिनि(२) मा लम्यन्त पस- का परिकातिर पनि साधांनि शापितनिरिणनि १५ ।। २२ । ३० । सा. भिभिः सरितानि पपासाविसपाल्पानि मापनदिनान्यस्मिन् रम्य मानि २१११५1१०1१।३०। हनोऽनुरातः । पोन परतापन्ति दिनानि 1.भाव पम् । "सांगो समानानुभा' २. महरनामनामारी सुष्मिता ·१२ ग्रहगणिते मध्यमा रविगति तदा कल्पय किमिति । एवं ये ल-पन्ते ते सावन दिवसा भवन्ति कल्प । अथ तेरेव सर्व पन्ति.पातिभि कुदिनैश्चमकला एभ्यन्ते तदेवन किमिति । स्त्युिपपन्नम् । अथ चन्द्रभगगोपपत्ति । तत्रादौ तावद् ग्रहधार्थ गोल्पन्धोक्तविधिना विपुल गोर यन्त्र कार्यम् । तत्र खगोलस्यान्त गोल आधारवृत्तद्वयस्योपरि विपुववृत्तम् । तत्र च यथोक्तं प्रातिवृत्त भगणांशादित च बना कदम्बद्वयकाल क्यो. प्रोतमन्यञ्चल पहधरयम् । तच भगणांशादित कार्यम् । ततस्तद्रोड्यन्त्र सम्यगधुवाभिमुखयष्टिक जलसमक्षितिजालय च यथा भवति तथा स्थिर कृत्वा रानी गोलमध्यविहगतया दृष्ट्या रेवतीतारां विलोक्य क्रान्तिवृत्त यो मानान्तस्त रेवतीताराया निमेश्य मध्यगतर्यक दृष्ट्या चन्द्र विलोक्य तद्वधरल्य चन्द्रोपरि निश्यम् । एव कृते सति वेधत्तस्य प्रान्तिवृत्तस्य च य सपातस्तस्य मोनान्तस्य च यावदन्तरं तस्मिन् काले तावान् स्फुटचन्द्रो वेदित व्य । मान्तिवृत्तस्य चन्द्रबिम्बमध्यस्य च ग्धवृत्ते यावदन्तर तास्तिस्य विशेष । ततो यावतीपु रागितघटिकास वैध कृतरतावतीप्येव पुनद्वितीयदिने कर्तव्य । एवं द्वितीयदिने स्फुर चन्द्र ज्ञात्वा तयोर्यदन्तर सा तद्दिने स्फुटा गति । अथती चन्द्रो "स्फुटपहँ मध्यखग प्रकल्प्य"-इत्यादिना मध्यमौ कृत्वा तयोरन्तर सा मध्यमा चन्द्रगति । तयाऽनुपात यद्येकेन दिनन्तायता चन्द्रगतिस्तदा कुदिनै किमित्येव चन्द्रभागणा उत्पद्यन्ते । तया चाह श्रीमान् ब्रह्मगुप्त । "ज्ञात कृत्वा मध्य भूयोऽन्यतिने तदन्तर भुक्ति । राशिरेन भुक्त्या कल्पग्रहमण्डलानयनम् ॥" एवमन्येपामपि भगणोपपपत्ति । अथ चन्द्रोच्चस्य । एवं प्रत्यह चन्द्रोध कृत्वा स्फुटगतयो विलोक्या । यस्मिन् दिने गते परमाल्पत्व दृष्ट तन्न दिने मध्यम एय स्फुटचन्द्रो भाति तदेवोच्चस्थानम् । यत उच्चसमे ग्रहे फलाभावो गतेश्च परमाल्पत्वम् । ततश्च तम्मादिनादारभ्यान्यस्मि चन्द्रपर्यये प्रत्यहं चन्द्रवधात् तथैवोच्चस्थान नेयम् । तच पूर्वम्थानादप्रत एव भवति । यत् तयोरन्तर तज्ज्ञात्वाऽनुपात क्रियते । यद्येतावनिरन्तरदिनरिदमुच्चयोरन्तर लभ्यते तकेन किमिति । पर नगगति । तयाऽनुपातात् कल्पभगणा । अध चन्द्रपातभगणोपपत्ति । एष प्रत्यह चन्द्रोधाद्दक्षिणविक्षेपे शीयमाणे यस्मिन् दिने विक्षेपामावो दृष्ट कान्तिवृत्ते तत् स्यान चितयित्वा तत्र यावान् विधु स भगणाच्छुद्ध पात स्यादिति जयम् । पुनान्यस्मिन्नपि पर्यये दक्षिगविक्षेपणभावस्थान ज्ञेयम् । क्रान्ति वृत्ते तत् स्थान पूर्वम्यानात् पश्चित एव भवति । अतो जाता पातस्य विरोमा गति । सा चानुपातात् । यद्येतत्कारान्तरदिनरेतावत् पातयोरन्तर लभ्यते तदैकन किमिति । फल पातगति । तया प्राग्वत क्ल्समगणा । अय रवितुङ्गोपपत्ति । मिथुनस्थे रखो कस्मिश्चिदिने रेवतीतारकोदयाद्यावाभिटि हाभारविरदितस्तावतीभिर्मीनान्तालानं साध्यम् यहग्न स तदा रफुटो रविज्ञेय । एत्र मन्यम्मिन दिनेपि तये स्फुटायोरन्तर स्फुटा गति । एत्र प्रत्यह स्फुटगतयो - ·मध्यमाधिकारे भगणाध्यायः । - - ज्ञातव्याः । यस्मिन् दिने गतेः परमालपत्नं तद्दिने यावान् रविस्तायव पेरच भवति । तस्योगस्य चलने वर्षशतेनापि नोपलक्ष्यते । किन्त्याचार्यश्चन्दमन्दोघरदनुमानात् कल्पि- ता गतिः । सा चैवम् । वै गणेसाम्प्रताहर्गणाद्वर्षगणाद्वा एतावदुर्श भरति ते भगणा युल्या बुटकेन वा कल्पिता:(१)। अथान्येषां शीमोचोपपत्तिः । तत्र एत पर शनिजीवभूभुवामित्यादि । उच्चो याक.. पंको भवति । तेन स्वरक्षामण्डले भ्रमन् प्रहः स्वाभिमुखमाकृष्यते । तेनाइष्टः सन् कक्षा मण्डले मध्यग्रहादयतः पृष्टतो वा यावताऽन्तरेण दृश्यते तावत् तस्य फलं मान्दै शैन्य वा । अहो उचो नाम प्रदेशविशेषस्तन क्यमान्यत इति तदुच्यते । यथोक्तं सूर्य सिद्धान्ते।' "अदृश्यरूपाः कारस्य मूर्तयो भगणाश्रिताः । शोधमन्दोचपाताख्या यहाणां गतिहत ! तदातरश्मिभिर्बद्धास्वैः सव्येतरपाणिमिः । प्राक् पश्चादपकृप्यन्तं ययाऽऽसन्नं स्वदिइमुसम् ॥" इत्यादि । एमनोधस्य देवताविगेपत्यनाङ्गोहतत्यादतोपः। एलदुरतं भवति । शने. जगात जादा यदा रविरमे वर्तते तदा मध्यपहात स्फुटपहोऽप्रतो दृश्यते । यदा तु गतोऽस्तदा मध्यात् म्फुटपहः पृष्टतो दृश्यते । अतस्तेषां प्रयाणां रविसमें शीघ्रोचं धारः परिपतम् । अतो रविमगणनुल्याः शीघ्रोच्चभगणा इत्युपपनम् । भय मन्दोच्चोपपत्तिः । तम येथेन स्फुटाई ज्ञात्वा तं मन्दम्फुटं प्रकल्प्य रातः शी. १. अन सशोधन साम्प्रतं रविमन्दोघस्य स्वल्पान्तरादादिभागमितस्पोरलम्धी कुट. युरया वद्गणानयन प्रदश्यते । तथा दि सात्यष्टिमित शालिवाहनशके कल्पगतवर्षगणः १९७२९४८९६६ अय रविमन्दोम- ल्पभगणप्रमाण यापत्ताया । अस्मिन् गतवर्षगुणिते कपमफे गतमन्दोयमगणा ल. भ्यन्ते ताप्रमाणं कालाः । एतद्गुणितेपु. कल्पवर्षेषु यावतपद्गुणितगतवर्षेभ्यः शोधित सिद्ध भगणशेषम् -- या १९७२९४८९६६ का ३२०...... इदं चकारीः ३६. सगुण्य कल्पवभिग्य लयमष्टादिभिः गम कृपा उदगम च विधाय नरानगरपवनिती जाती 1 =४१८...... समसाधनेन जातो या९८१४७४४८३१८...... पुनः पा युगप्रनागपदासनेप्रमुग्म २१२९८.४ स्यान्ता५10 and या ४.ri.. BITTIN मानम्-6-1 मिक शि० ·ग्रहगणिते प्रफलमानीय त तस्मिन् स्टे विलोम कृत्वैवमसकृन्मन्दम्पुटी नेय । एष प्रत्यह मन्द स्फुटो नेय । ए। प्रत्यह मन्दरफुटमुपलक्ष्य स मन्दम्पुटो धनमन्दप क्षीयमाणे यस्मिन दिने मध्यमतुल्यो भवनि सदा तत्तुल्यमेव मन्दोच्च नेयम् । ततस्तस्मादविमन्दोचवन्द्र गणा कल्प्या । पुरा सर्वेपाम् । अथ बुधशुक्रयो शीनोच्चोपपत्ति । तत्र रविशुक्रयो पूर्वम्यां दिशि चयन्त्राचे नान्तरभागा नया । ते तयो स्फुटयोरन्तराशा जातास्त स्फुटाकाद्विशोधित स्फुर सुनो भवति । तत शुक्रम्य मन्दपलमानीय तत् स्फुटे शुक्ने धनगं व्यस्त कार्यम् । रविश्व मध्यम कार्य । तयोर्यदन्तर तच्चीघ्रफल मृग धन च ज्ञेयम् । एत्र प्रतिदिनवेधेन तच्छीघ्रफल परममृर्ण ज्ञातव्यम् । तत् तादृक् फलमात् तिर्यकस्थितेनोचेनाकृष्टम्य भव ति । तच्च तिर्यस्थत्व निभान्तरितस्य स्यात् । अतम्तन त्रिभोनेन स्फुटशुक्रग तुल्य शीमोच्च नेयम् । एव पुनरन्यस्मिन् पयये प्राच्यामेवान्यच्छीघ्रोच्च ज्ञात्वाऽनुपरत कि यते । यद्येतत्कालान्तरदिनैस्तयोरच्चयोरन्तरमिद लभ्यत तदैकेन किमिति । फल तुज गति । प्राग्वत तया मगणा । एवं बुधस्यापि । अथ भीमादीना यधेन प्रागवद्दक्षिणविक्षेपाभावरथाने यावान् मन्दस्फुटो ग्रहश्वका दस्तावान पात । बुमशुक्योस्तु तदा मन्दफलाव्यस्तमम्कृत यावच्छीघ्रोच्च चत्रशुद्ध तावान् पातो. ज्ञेय । तत प्राग्वदगणकल्पना । अथ भनमानाह। खखेपुवेदपड्गुणाकृतीभभूतभूमय । शताहता १५८२२३६४५०००० भपश्चिमभ्रमा भनन्ति काहनि ॥ ७॥ काहनि ब्रह्मदिन एनावन्तो भाना पश्चिममा भवन्ति । अत्रोपपत्तिर्गोरे "सम भसूर्यादितौ"-हत्यादिना कथिता व्याख्याता च । अथ सूर्याहांश्चान्द्राहांश्चाह । विधिदिने दिनरदिवसा करे- न्द्रियशरेषभुवोऽर्युदसगुणा १५५५२०००००००० । नवनवाङ्ककराभूरसेन्दर प्रयुतसगुणिता १६०२९५६०००००० विधुवासरा ॥ ॥ भनोपपत्ति । रविवर्षाणि दिनीतानीति सगमम् । चन्द्रार्कयोर्यावन्त क्स्पे योगा. स्तावन्त लि शशिमासा । ते तु योगा भगणान्तरतुल्या स्यु । उभयोरपि प्रागग मनात् । अतो भगणान्तरतुल्या शशिमासा मन्ति । ते त्रिंशद्गुणा शशिदिवमा भवन्तीत्युपपन्नम् । अथ कुदिनान्याह । भूदिनानि शरवेद पगोसप्तसप्ततिथयोऽयुताहना १५७७६१६४५०००० ।। भभूमास्तु भगणैर्विवर्जिता यस्य तस्य कुदिनानि तानि वा(१) ॥६॥ चद्रभीमगुप्शनिसावनादनानां निव धनश्लोकी । साम्रखाभ्रशरभूगुणनागाध्याम्धिनेत्रातययो विधुवहा १५२४४८३१५....।

·मध्यमाधिकारे भगणाध्यायः। एषामुपपत्तिः प्रागेवोक्ता । एकस्मिन् रविवर्षे यावन्तो भन्नमाः स्युस्तावन्त एवैकोना रविसावनदिवसा भवन्ति । यतो रविः प्राग्गत्या एक पर्यये गतः । अतो मगणसंख्ययोनार भनमा: हा भवन्ति । एवमन्येषामपि ग्रहाणां कुदिनानि स्युरित्युपपन्नम् । अधाधिमासान न्यूनाहांथाह । लक्षाहता देवनवेषुचन्द्राः १५६३३००००० कल्पेऽधिमासाः कथिताः सुधीभिः। दिनक्षयास्तत्र सहस्रनिनाः खवाणवाणाश्यहिग्वेपुदमाः २५०८२५५०००० ॥ १० ॥ अनोपपत्तिः । अन्न प्रकृतास्तावद्रविमासास्तेभ्यश्चान्द्रमासा यावद्भिरधिकास्तेऽधि- मासा उच्यन्ते । एवं प्रकृताना सावनानां चान्द्राणां चान्सरमवमान्युच्यन्ते । सावनदि- नेभ्यधान्दाहा यावद्भिरधिकास्तै दिनक्षयाः । अतस्तेपामन्तरमेतावद्भवतीत्युपपन्नम् । इदानीमधिमासेन्दुदिनावमानि प्रकारान्तरेणाह । रवेः कोटिनिन्नाः कृताप्टेन्दुवाणाः ५१८४००००००० सुरात्यधिरामेषचो लक्षनिधाः ५३४३३३००००० । शशाङ्कस्य मासाः पृथक सूर्यमासै. बिहीनास्तु कल्पेऽथ वा तेऽधिमासाः ॥ ११ ॥ अधिदिनैदिनदिनसंचयः सहित इन्दुदिनान्यथ तानि वा । विरहितानि च तानि दिनक्षयैः क्षितिदिनान्यत उत्क्रमतोऽपरम् ॥ १२ ॥ एवमनया वासनया पठिताकंचन्द्रमासान्तरमधिमासाः । किं पाठेनेति वाशब्दार्थः । एवमधिमासदिनैः सहिताः सौराहाश्चान्दाहा भवन्ति । तत्पाठेन वा तेऽवमैरूनाः कहाः स्युा । इदानी प्रकारान्तरेण चााद्रमासान् दिनक्षयांश्वा । अन्तरं तरणिचन्द्रचनजं यद्भवेत् स विधुमाससंचयः । चन्द्रचक्रदिवसैक्यमूनितं चन्द्रमासभदिनदिनक्षयाः ॥ १३ ॥ पूर्वार्धस्य यासना प्रागेवोका । अथ चन्द्रचकदिनक्ये चन्द्रमासभदिनक्येन वर्जित क्षयाहाः स्युः। अन वासना । चन्द्रभगणा रविभगणैरूनाशन्द्रमासाः स्युः । अतो विपर्ययाचन्द्र "व्यालशैलमनुनेत्रपण्नवव्यमानगशरेन्दवः कुजे १५७९९३९६२१४७८ ॥ पञ्चवेदशरपावकाकृतिद्याद्रवत्यहिशेरन्दवा गुरोः १५८१८७२२२३५४५ । पीगगजगोगनाम्बरपष्टवाणशशिनः शनिकहाः १५८२०४९८८२७०२ ॥" तथा शसितशीघ्रोच्चयोश्चन्द्रमन्दोच्चपातयोश्च । "भूपशून्यकुशराधिनवाइयधिषटतिथयो बुधशीले १५६४२९९४५१०१६ । नागखेषुखरसाघ्रयुगाब्जयाशुगागशरभु सितशीघ्र १५७५२१४०६०५०८ ॥ घधिभूक्तयुगामिगजाब्स्यत्यष्टिनागतिथयो विधुतुझे १५८१४४८२४४५४२ । दन्तनागगजविश्वयुगाभाघ्रादिवदन्तारभू शशिपाते।1५८२००४१३८८३२॥"

·ग्रहगणिते मासोनाश्चन्द्रभमणा रविभगणा भवन्ति । तैरूना भनमाः सावनदिवसा भवन्ति । तरू. गाश्चान्दाहाः क्षयाहा भवन्ति । एतदव्यक्तस्थित्या लिख्यते । चमाचम १ । एते फिल रविभगणाः । एभिरूनाः मनमाः संशोध्यमानमृगं धन भवतीति जाताः सावनाः । चैमा १ भनमा १ चम। एभिरुनाश्चान्द्राहा जाताः म १ चंदि१ चमा । भन । एवं क्षयाहा भगन्तीत्युपपन्नम् । एतच्छिष्याणां धनर्णयोगवियोगकौशलार्थ दर्शितम् । इदानीमन्यदाह । इन्दुमण्डलगुणेन्दु १३ संगुणवन्धचक्रवियरेऽधिमासकाः । पेचरोच्चभगणान्तरोन्मिताः सन्ति मन्दचलकेन्द्रपर्यंया:(१) ॥१४॥ अनोपपत्ति. । चन्द्रमगणा रविभगणोनाश्चन्द्रमासा भवन्ति । तेऽधिमासज्ञानार्थ रविमासोनाः कार्या 1 रविमासास्तु द्वादशगुणिते रविभगर्भवन्ति । पूर्वमेकगुगैरूना इदानी द्वादशगुणैश्च । अतस्त्रयोदशगुणै रविभगणरूनाश्चन्द्रभगणा अधिमासा भवन्तीत्यु पपन्नम् । उत्तरार्धन केन्द्रम्यरूपमुक्तम् । इति भगणाध्यायः । 1 अथ ग्रहानयनाध्यायः ।। सत्राहर्गणानयनमाह। कथितकल्पगतोऽर्फसमागलो रविगुणो गतमाससमन्वितः । सददनैर्गुणितस्तिथिसंयुतः पृथगतोऽधिकमास-१५६३३००००० समाहतात् ॥ १ ॥ रविदिना-१५५५२०००००००० प्तगताधिकमासकः कृत्तदिनैः सहितो धुगणो विधोः । १. एषा पर्ययापा निवन्धनकाः। "मन्दकेन्द्रमगणा नखे गोनन्दनन्दनवभूनिसागरा. ४३१९९९९५२० । तीक्ष्णगोमिनुवेदनवाजाक्षागपक्षनगसायका विधोः ५७२६५१९४१४२ ।। खरामाइख्याहियष्टपगोद्विदम्बा २२९६८२८२३० गजागाशगोगोङ्कोभानवेदा. ४३१९९९९६६८ । सखारेपुपक्षाधिवेशारामा ३६४१२५६०० नगाव्यनिगोगोडगोभूत्रिवेदाः ४३ १९९९९३४७ ॥ नगतत्त्वायज्ञपञ्चरसशमाः १४६५६७२५७ कुजादथ। गजाद्रिमनुसतेन्दुश्यवियाशिमिताः २०२३१७१४७८ क्मात् ।। कृत शगजाशहषभूषामभूमिता १३६१६९९८९८४ । पञ्चान्धीप्वग्निसप्तागपचपयनवानय ३९५५७७३५४५ ॥ यहाध्यागजाग्न्य शखभ-२७०२३८९४९२ दानेन्द्रपयंया । द्विखमयधिरामागकुवेदा ४१५३४३२७०२ ब्रह्मणो दिने ।"

·मध्यमाधिकारेनहानयनाध्यायः। । यत सावनवा पृथगतः पठितावम-२५०८२५५०००० सगुणाद् विधुदिना-१६०२६88०००००० प्तगतावमवर्जित ॥ २ ॥ भवति भास्करवासरपूर्वको दिनगणो रविमध्यमसावन । अधिकमासदिनक्षयशेषतो द्युटिकादिकमत्र न गृह्यते ॥ ३ ॥ स्पष्टम् । अत्र वासना । कल्पगताब्दा द्वादशगुणिता रविमासा जातास्ते चैत्रादिगतचान्द्रत ल्यै सौ रेय युत्तास्त्रिंशद्गुणा इष्टमासप्रतिपदादिगततिथितुल्यै सौर रेच दिनयुता । एक ते सौरा जातास्तेभ्य पृथक् स्थितेभ्योऽधिमासानयनं त्रैराशिकन । यदि कल्पसोरदिने क्ल्पाधिमासा लभ्यन्ते तदैमि किमिति । फल गताधिमासा । तैर्दिनीकृते पृथक स्थि त सौराहण सहितश्चान्द्रो भवति । तत सौरचान्द्रान्तरमधिमासदिनान्येव । अथ चान्द्रादू घुगणादपमानयन राशिकेन । यदि कल्पचान्द्राहै कल्यायमानि भ्यन्ते त दैभि किमिति । पल गतावमानि । तैरूनश्चान्द्रोऽहर्गणोऽत कर्तय न्द्रान्तरेऽवमान्येर । एक कृते सति समध्यम सावनाहर्गणो भरति न स्फुट । मध्य मस्फुटाहर्गणयोदो गोके कथित । स चाहर्गणोऽादि । यत क्ल्पादो रविवासर । अग्राधिमासानयनेऽधिमासशेपमनष्ट स्थाप्यम् । न पुनस्तस्मादिनाद्यवयवा ग्राला । एवमयमशेषमपि । न तस्माद्घटिकादिक ग्राह्यम् । नन्वनुपात सावययो भवति कुतम्-त दवयवा न ग्राह्या । तत्कारण गोले कथित व्याख्यात च । इदानी ग्रहानयनमाह। धुचरचमहतो दिनसचय महहृतो भगणादि फल ग्रह । दशशिर पुरि मध्यमभास्करे क्षितिजसनिधिगे सति मध्यम ॥४॥ अहगणे भगणगुणे वहहते मध्यमो गृहो भवति । स च रडाया मध्यमे स्त्री क्षि तिजासन्ने कदाचिदूर्वरथे कदाचिदध स्थिते भवतीति जयम् । तत्कारण गोरे कथित व्याख्यात । इदानी ज्ञातेऽऽवमशेपाचन्द्रमाह । कोट्याहतैरतेन्दुविय १३१४६००००००० न्यूँनाहशेषे बिहने लवाद्यम् । रविप्रतिथ्याढ्यमनेन युक्तो रविर्षिधुः स्याद्विधुरुनितोऽर्क ॥५॥ मस्योपपत्ति । चन्द्रार्कयो सतरभागद्वादशभिोकैका तिधिर्भवति । अतस्तिथयो द्वा दशगुणास्तयोरन्तरभागा भवन्ति । ते यदि रवी शिप्यन्ते तदा शशी स्यान् । यदि शशिन शोध्यन्ते तदाऽ स्यात् । इनि युक्तमुक्तम् । किन्त्वैव विध्यन्ते भवति । अथ चन्द्र औ दयिक साध्य । तर तिथ्यताकादययोमध्येऽवमरोष वतते । तच्च सावनम् । तस्य सा घनत्व गोले प्रतिपादितम् । तच्चानुपातेन चान्द्र' कार्यम् । यदि कल्पकदिन फ्ल्प चान्द्रदिनामि लभ्यन्ते तदाऽवमोपान्त पातिभि कुदिनै किमिति । मम्मोपस्य चान्द्रदिनानि भागहार इदानी तानि गुणकार । तुल्यत्वात् तयोर्गुणकभाजयोनागे फूत कुदिनानि भागहार । फल चन्द्रदिनात्मक माति । तदादागुणितमशात्मक भवति । अतो द्वादशमि कुदिनानामपद ते खाराणगिरिरामसत्रिगोशावित्रमितो भागहार ·प्रहगणिते उत्पन्न । तत्र लाघवार्थमायेषु सप्तम स्थानेषु शून्यान्येव कृत्वा भागहार पठित । यत म्तथा कृन एकाऽपि विकरानान्तरं भवति । अतस्तंचभागेर्युतोऽर्क शशी स्यादित्युग्पन्नम्। इदानीमधिमासामोपाभ्यां चन्द्राकानयनमाह । कोट्याहतैयद्धभै-२७११००००००० रयाप्त न्यूनाहशेपे विहते कलाद्यम् । नन् स्याद्धनारय तरणेनिधोस्तत् निभूहत म्युगुणांशयुक् स्वम् ॥६॥ चेनादियातास्तिथयः पृथक्स्था विश्वहिता सूर्यविधू लवाद्यौ। तो चाधिशेषाच्छशिमासलब्ध्या हीनौ युतौ स्वस्तधनाहयाभ्याम् (१)us! अवमशेपानवमै कोटिगुणैर्भक्ताचलरब्ध कराध तर्धनस भवति । तदेव फर्न प्रयोदशगुण स्वकीयेन पञ्चरिंशदोन युत विधोधनमहं भवति । अथ चैत्रादिगतास्ति थयो द्वि स्थाप्या । द्वितीयम्थाने विध-१३ गुणास्तावशात्मको रविचन्द्रो भवत परमधिमासोपाच्छशिमासभनायम् पलं तेन द्वावप्यूनीकृतौ । स्वस्वफोन धनाख्ये युक्तो नी । अनोपपत्ति । रविवर्षान्ताधावन्तो दिवसा गताम्तावन्तोऽभागा किल भव न्ति । ते कियन्त इति न झायन्ते । रविवर्षान्तोऽपि न जायते । अतग्रादर्गतास्ति भयो यावन्तग्नावन्त एव सौराहा कल्पिना । यथादर्गणानयने स एव भागात्मको रवि । मसौ पृथा विधगुण कृत । यतम्ताभिरव द्वादशगाभिस्तिथिभियुन कर्तव्य । तिथी तिथी हि रविचन्दान्त द्वादश भागा । अथ ग्रादिगतनिथिनुल्या सौराहा परिस ताम्तेऽधिमासशेषर्मभृतश्चन्द्रदिनैरधिका जाता । यतो मध्यममेषयनान्तिकारी यदा म्त । तम्य चैनादेशान्तर तिघ्यारमरमधिमासपम् । यया गोरे कथितम् । "दांपत नमकाए त प्राक् मदेव सिष्टम्पधिमामशेषम् ।" इति । ता सावम् सौरचान्दान्तरमधिरं जातम् । तथा कल्पित यन्द्रदिनबन्धि थन् गौरवान्दातर तप्यधिय जातम् । सप्यधिमायोपर्यभूनम् । एतदुक्त भवति । भधिमामशेषात् त्रिंशद्गुणात् बच्दन हनाचे एभ्यन्ते ने चान्दाहा । तगं पान्द्राण पावत मौरा भवन्ति ताधियों जान । मनग्ने शोध्या नगं चान्द्राणां मारक रणायानुगत । यदि कम्पचान्द्राद पपौराहा सभ्यन्नं नदा:धिमामशेषायलिमि नि । पूर्वमधिमामशेषम्य विशणय मोराहा भागदार इति धितम् । इदानी गुण कारमगुस्यत्वात् तयोनांश ने.धिमासपम्य धान्दाहा मागहार । नत्र पुनर्माज्यमा योनिातापानने हतधिमा पम्य घान्द्रमामा भागहार । मोगदा तान कीरताको निरन्तर म्यात् । पदम्पन्न । अमावोदय कार्य । .सएप आगा। १.अारित "पधिम मास्तिवमावशेष महेनन् फ्ल्युत मामशेषम् । मागदिश पर माँ पर माईना दिवसमा ॥ प्रदेको विगतमामविनयुः तत् ता दिनाथ पृषगु" च विनं । ममदिना विरहने विदो कमर या दिवारकरी भवनम् ॥"

·अस्मादा- সমাঘিাইয়ানবনাথ। तिथ्यन्तार्कोदययोर्मध्येऽवमशेपम् । सच्च मावनम् । तेन चन्द्रार्कावौदायिको कार्यो । समानुपातः यदि चान्द्राहतुल्येन परमारमशेपेग रविगति भ्यते तदेष्टेनानेन किमिति । एवमवमशेष रविगत्या गुणनीयं चान्द्राहैर्भाग्यम् । अत्र गुणकभाजकयो रविगत्याऽपवतें कृते भागहारे किंचित् प्रक्षिप्य कोट्याहतभवभतुल्य: मुखार्थ भागहारः कृतः । स्वल्पा- न्तरत्वात् । सेन भागहारेणावमशेपे भक्ते याः कला लभ्यन्ते ताः कला स्त्री क्षेप्या इति धनमज्ञाः । अथ चन्द्रस्य परमेऽवमशेपे चन्द्रगतितुल्याः कला भवन्ति । अतो रविगत्या चन्दगती हतायां स्वपञ्चत्रिंशदंशाधिकास्त्रयोदश १३३३ लभ्यन्ते । अतो वेर्धनफर त्रयोदशगुणं स्वपञ्चविंशदंशाधिकं चन्द्रस्य धनं भवतीत्युपपन्नम् । एवं स्वस्वफलेनाधिको तिथ्यन्तकालिको चन्द्राविौदयिकी भवत इति सर्व निरवधम् । इदानी प्रकारान्तरेण गृहानयनमाह । असावनदिवागणो हतः स्वस्त्रसायनदिनैस्तु कल्पजैः । खाम्रयाणगिरिरामखत्रिगोशक्रविश्व-१३५४६३०३७५०० विहृदातराशिभिः॥ विवजितो विकर्तनो गृहादिको गृहादिकाः । ग्रहा भवन्ति वा वुधैर्विचिन्त्यमन्यदध्यतः ॥६॥ अहर्गणाग्रहस्य कल्पसावनदिनैर्गुणितात् खाभ्रश्वाणगिरिरामखनिगोशक्रविश्वविद्वता. यत् फलं राश्यादि तेन राश्यादिना राश्यादिको रविरुनोऽभीटो प्रदः स्यात् । नयनप्रकारायुधैरन्यदपि प्रकाराम्तरं विचिन्त्यम् । अनोपपत्तिः । भगगैरूना मनमा ग्रहसावनदिवसा भवन्ति । तैः सावनैरूनास्ते मन- मा गृहभाणा भवन्ति । अतोऽहर्गणाग्रहबदनुपातेत गतमभ्रमान् प्रहसाचनदिवसांचा. नीय तैः सावनस्ते भभ्रमा वर्जिता यदि क्रियन्ते तदा भाणादिको गृहो भवतीत्युपायो दृष्टः । अथ च यो भगणायो रविरागतः सोहर्गणतुल्यै गगैर्युतो यावत् प्रियते ताब- द्वतभनमा भवन्ति । यतः कुदिनानां रविभगणानां च योगे मनमाः । अत्र भगणानां प्रयोजनाभावाद्वाश्यादिश्य रविभ्रमावयीभृतो गृहीतः । एवं ग्रहगतसावनानयनेऽपि । नम प्रहकल्पमानिरहर्गणे गुणिते कुदिनहते भगणादिकं किल फट भवति । तद्वादशगुणितं राश्यादिकं स्यात् । भतः कुदिनानि द्वादशाभि-स्पतितानि भागहारः कृतः । लन्धराशिषु द्वादशवष्टेषु भगणा सभ्यन्त ते प्रयोजनाभावान् त्याज्याः । अत उपम् । आसराशिभिविजितो विकतन इत्यादि जातं सर्वमुपपन्नम् । इदानीमानयनप्रकारान्तराणामुपपत्तिमाह । यथायथाऽधिमासमायमेन्दुमासपूर्वकाः । परस्परं युतोनिता भवन्ति खेटपर्ययाः ॥ १० ॥ त एव सूर्यसाचनद्युपिएडतोऽनुपातजाः । तयातथा युतोनिता भवन्ति तेऽयया प्रहाः॥१॥ अत्राधिमाप्तावमेन्दुमासपूर्वका इति पूर्वशब्दोपादानादन्येऽयभीष्टा राशयो पयायया परम्पर युनोनिताः सन्त इएपहभगणपमा भवन्तीति पूर्व संघधार्य तानेर राशीन् मग. जान प्रकल्प्यादणादनरातेन फलानि साध्यानि । तेषां फलानो तपातया यो वियोग ·२० ग्रहगणिते चकृते ग्रह' स्यादिति । तद्यथा । "इन्दुमण्डल्गुणेन्दुसगुणप्रध्नचक्रविवरेऽधिमासका." इति चन्दभगणाना त्रयोदशगुणाभगणानां चान्तर यद्यधिमासा भवन्ति तदा यो दशगुणाभगणाधिमासयोग चन्द्रभगणा. स्युरित्याजातम् । अतोऽहर्गणादधिमास हमानीय त्रयोदशगुणोऽस्तेनाधिकश्चन्द्र स्यादित्येवमादीनि प्रकारान्तरशतान्युत्पद्यन्ते । इदानीमस्योदाहरणभूतानि प्रकारान्तराणि दर्शयन्नाह । द्विचक्रयोगजो ग्रहो वियोगजेन युग्वियुक् । दलीकृतौ च तौ क्रमादमन्दमन्दगामिनौ ॥ १२ ॥ द्विपर्ययान्तरोद्भयग्रहेण धर्जितो इतः । स मन्दगोऽथ मन्दगो युतो भवेदमन्दगः ॥ १३ ॥ अनाद्यानयनम्योपपत्ति संप्रमगणितेन । द्वितीयम्यातिगमा । पुन प्रकारान्तरेणाद। पेन्द्रोथयोश्चञ्चलयोपियोगे योगेऽथना स्यान्मृदुनो. प्रसाध्यः । साध्यस्य चर्गुणितः प्रसिद्धो भक्तो निजैः स्यादय या प्रसाध्यः ॥४॥ अग्रोपपत्ति । शीघोगाद् प्रदे शोधित शीघ्रोन्द्र भवति । दीपेन्द्रे दोधित गृहो भयतीति रिम्गश्चर्यम् । मन्दोचोनो ग्रहो मन्दवेन्द्रम् । तत् बन्द मन्दोचेन युतं महो भवाति किं चिग्रम् । यदि मिद्धग्रहम्य युगभगणे सिद्धाहो एभ्यो सदा माध्यमगती: किमिति फर्न माध्यमह म्यादिन्युपपन्नम् । अहर्गणान्मध्यमगृहमानीयेदानी मध्यमगृहादहर्गणमाह । साग्रात् सचमाय सगात् छहानात् तस्यत्पचमातमहर्गरण म्यान । निरमचमादपि युझन ययेऽननोऽप्राश्च तथाप्रयोगात् ॥ १५ ॥ गृहम्य भगगराशिभागरमाविका भन्ने विगपंच पुदिनै गुग्य वदन सिमग्योपर्युपरि निक्षिपन् । तवया । भगणादिगई विमापारधि कारपदिनगुणे विमपम्याने इदिनविभय कियाने पर प्रशिय ना पच्या ६० निभाय काम्याने निक्षिय भगवा पाय । सय करभगनिहर्ग म्याग । अरपति विगंमगणितन ना निरचनादपि महा मायादगादपि सपा पाषाणां पा योगादहर्गणानयनमगत इति प्रश्नाध्याय करिना पाये। इदानीमहगंगादपि करगतमाह । अभिमतयुगलादयमईनान् शिनिदिनामगनारममयुनः । दिनगन म भयेन् तिधिसंचय. पृथगतोऽधियमामममाहनात् ॥३॥ यिधुदिनानगनाधिषमाम रदिने रहिनोऽदिनोमयः । गपति मासगण. पगुगोघृतोरविहन मन करपगताः ममा 0330 मामिदम् । भनीपरतिगतिमान्पाम् । अांगनयनामिनामशकल्यानयन एगमम् ।

·मध्यमाधिकारे कक्षाध्याय:। इदानी कलिगतादप्यहर्गणादिकमाह । कलिगतादय वा दिनसंचयो दिनपति गुजप्रभृतिस्तदा(१)। कलिमुखध्रुवकेण समन्वितो भवति तद्युगणोद्भवपेचरः ॥ १८ ॥ आत्र कलिगताहर्गणेऽयं विशेषः । गुमायो वारो गणनीयः । यतः कल्पगताहर्गणार कलिमुसे शुक्रवारो भाति । तत्र च ये ग्रहास्ते ध्रुवसंज्ञाः कल्पिताः । तद्युगणभवः सेच. रश्च कलिमुखधुवकेण समन्वितः कार्य इत्यत्र वासनाऽपि मुगमा । इदानी कलिमुखपहानाह। सादिरामामयः ३३७० कग्निरामाङ्कका ६३३१ वेदवेदाङ्कचन्द्रा १९४४ विलिप्ताः क्रमात् । 'पड़साहाब्धयो-४६६६ ऽङ्गामवेदान्धयो ४४०६ वेदपटकाम्रभूपामभूसंमिताः १०१६०६४ ॥ १६ ॥ वेदचन्द्रद्विवेदान्धिनागाः ४४२१४ कर- द्वय ब्धियेदाब्धिशैला ७४४४२२ भवेयुः कुजात् । द्वापरान्तध्रुवाश्चक्रशुद्धास्तथा सूर्यतुद्नेन्दुतुरुन्टुपातोद्भवाः ॥ २० ॥ कुज्ञादीनां सपा ध्रुवाश्चमशुद्धाः पठित्ता लाघवार्थम् । स्पष्टार्थमिदम् । कल्यादी प्रहाः । मं० रतु० चंत. श वु० ११ २ ४ २७ २८ ८ ३ ३ २४ २७ ४२ ४५ १२ ४६ ६८ १४ इति ग्रहानयनाध्यायः। अथ कक्षाप्रकारण ग्रहानयनाध्यायः । तन खकक्षा तावदाह। कोशिस्तनदाटकानसम्राज मुcिriwww ज्योतिःशास्त्रविदो बदन्ति नमसः कक्षामिमा योजनैः(२) । १. श्रीमत्पण्डितशिरोमणियापूदेवानु मिरचन्द्रदेवः । "तिभ्यसंयुगवेदाधिरामाइनसभूपरा: ७२०६३४४४२७१५ । युगणेन क्लेयुक्त बलादेयुगको भवेत् ॥" २.अन मगुप्त । "अम्बरयोरनपरिषि वाशिमगमा प्रत्ययसजिनामगुणाः !" स्था पति.. "यानुसेनागानिप्रमाणा कमायायुदयोजननी।"

·२२ प्रहगणिते तद् ब्रह्माण्डकटाहसंपुटतटे केचिजगुर्वेष्टन केचित् प्रोचुरदृश्यदृश्यकगिरि पौराणिकाः सरय (१) ॥१॥ करतलकलितामलकबदमल सम्ल विदन्ति ये गोलम् । दिनकरकरनिकरनिहततमसो नभस स परिधिरदितस्तै ॥२॥ एभियोजनैस्तुल्या गणका खरक्षामाकाशपरिधि वदन्ति । तत्र कथमनन्तस्थाकाय स्येयत्ता वक्तु शक्यत इत्याशड्याऽहतिद्युतियुजो नभस परिधरिद मानं वदन्ति । अत पत्र पौराणिका गणकास्ते ब्रह्माण्डपरिधि वदन्ति । फेचिल्लोकालोक वदन्ति । यतस्तदन्तर्व तिन पवारतमय । एवमन्ये वदन्तीति नास्माकं मतमित्यर्ध । प्रमरणशून्यत्वात । पर सरकलितसकर ब्रह्माण्डगोला एव वर्तुं शक्नुवन्ति । इदानी स्वमतमाह- ब्रह्माण्डमेतन्मितमस्तु नो या कल्पे प्रह. प्रामति योजनानि । यायन्ति पूर्वरिह तत्प्रमाण प्रोक्त खकक्षारयमिदै मत न ॥ ३ ॥ स्पष्टार्थम् । इदानी ग्रहकक्षा आह। ग्रहस्य चविहता खरक्षा भवेत् स्यक्क्षा निजयक्षिकायाम् । ग्रह खयक्षामितयोजनानि भ्रमत्यजनं परिषर्तमान ॥४॥ मा खरक्षा यम्य यस्य भगायत तम्य तस्य प्रहम्य कक्षामिनि भ्यते । अस्योर पत्तिस्प लोम्योत्तरार्धमिति । यन स्वाक्षाया ग्रहो अमनजर परियलमान पक्षा मितानि पोतनानि पूरयति । अतो प्रहमगणताया पाक्षाया यालभ्यते सा महकक्षा मितिरित्युपपन्नम् । इदानामेवं सिद्धे रगन्दुक्क्षे भकक्षा पाह। सार्धाहिगोमनुसुराम्धिमिताऽपक्षा ४३३१७ चान्द्री सहनगुणिता जिनराममाया(२) ३१००० । चतुर्वेदाचार्यो । "विच्छिापटकाम्यानेच दशर पणि गुणा न काट्या । न अधम सिपानं प्रहाण पर ये जनाया।" भर कस्यचित् पयम् । "हिरण्यगर्भार वटहमपुरमबटन तथ बपि युध । सायरस चमर पुरातन गु राम मनि गमन।' शेष प्रकाप्रमानिधनान । मपाप" मग ८१४९९१६ सानुन नस्य इस्पारगमन -10915मुर । सविनायुदरगु दु। ५१३७४८." सारसमवय २६६४३. मित्रम्य ॥ भूपर नापसनुरक्षा मान slaveना।" .

·मध्यमाधिकारे कक्षाध्यायः । २३ अम्रधिभाङ्गजकुखरगोऽक्षपक्षा २REEREY. कक्षा गृणन्ति गणका भगणस्य चेमाम् ॥ ५॥ से कक्षा ४३३१४९७३। चन्द्रकक्षा ३२४००० भरक्षा २५९८८१८५० । अग्रा कशातो भकक्षा पष्टिगुणा । "अको भरष्टयश" इत्यागमप्रामाण्येनाङ्गीकृता । एवमन्ये पामपि ग्रहाणा कार्यो । इदानी ग्रहगतियोजनान्याह । फल्पोद्नै तितिदिनैर्गगनस्य कक्षा भत्ता भवेद्दिनगतिगंगनेचरस्य । पादोनगोऽक्षधृतिभूमितयोजनानि ११८१८ । ४५ रोटा वजन्त्यनुदिन निज पर्मनीमे ॥ ६ ॥ अनोपपत्ति । यदि कुदिन खकभामितयोतनानि गच्छन्ति तदेक्न किमिति । फल 'दिनगतियोजनानि । तानि च स्थूलत्वेन तावत् पादोनगोऽक्षतिभूमिता स्यु । इदानी पहानयनमाह I- अहर्गणात फक्षिनराक-२१ निघ्रानवेन्दुचेदेपुहुताश-३५४१६ लब्ध्या । अहर्गणो गोऽक्षधृतीन्दु-११५९ निनो विवर्जित स्युर्गतयोजनानि ॥ ७ ॥ स्या स्त्रया तानि पृथक् च फक्षया हनानि या स्युभंगणादिया ग्रहा । अर्गणे भूनेग्रनवनन्दगुणे ९९२१ नागशिश्रुतियाणामिभिर्भत ३०४१९ या तन यिनित कार्य । फ । नदेन्द्रियटतान्तु११८५९शुगोश्वगंग । एवं गतयोजनानि स्यु । तेभ्य पृथक् पृथक् स्वयास्वया कक्षया भाजितेभ्यो भगणाचा हा एभ्यन्त । अग्रोपपत्ति । दिनातियोजनरहर्गणे गुणिते गतयोजनानि भवन्तीति उगमम् । भत्र राखायं गोक्षरतोन्दुभि ११८५९ सपूर्गरहर्गणो गुगित । सोऽधिको जातः। यदधि राज्योध्यम् । तम्याधियाना मुगय । परमोहन कुदिननुल्य । तेन गुणपे म गुण्य । एवं गोक्षरतोन्दुनिन सन् साक्षातोऽधिको भवति । तस्मान् परक्षा विशोप्य पेगानुरात । यदि कुदिनतुल्येनार्गगेनैतावदधिक मति सदष्टेनाहगंणेन रिमिति । मन्त्र कुदिनानां सम्य पम्प प पसायुगौयुतगुणिते-४४५५०००० रपी ने सति गए स्याने पक्षिनाहा उत्पमा । कुदिनम्याने मन्न्दुरेदपुर ताशा । एव पैराशिकन या "भ्यते सन म्यूलगीत गितम्हगगे जो गठपोजनानि मन्ति संवा प्रदाणा शान्य ! गतेस्रययात् । अप महामनुगत । यदि पक्षानुस्वर्गनपोजनको भगणस्तमि किमिमी पर्व गतमगगाया सरें महा भवन्तीत्युपपमम् । Eai विपमाह। प्रदस्य पदार दितुम्नपातयो पृथप च परप्यास्त्र सदीयतिस्य । अस्य पीय सितायो साया तयोरानयनामेय । उते सयो चलनापतो तय तो घम्रमप्तोऽयंगत्या nan भोषम्य पातम्यया स्यति मा तपोरानपनामेव करप्या । मायया याम्प ना मेरो रापा उपगम्पोसाग । पत्र मि.

·ग्रहगणिते ण्डरेन सह संपातम्तम्य प्रदेशस्य पातसनेति गोले सम्यक् प्रतिपादितमस्ति तथा दुध शुनयोरा ये अक्क्षातुल्ये कक्षे आगच्छतस्ते तयोरानयनार्थमेव । किन्तु तयोयें चला तत्रैव तौ च भ्रमत । परमगत्या । एतदुक्त भवति । भूमध्यादकं प्रति नीत सूत्र प ज्ञच वक्षायां गति तत्र बुधो यत्र शुक्रचलकक्षायां गति तत्र शुनो भ्रमतीत्यर्थ । . इति क्शाप्रकारेण ग्रहानयनाध्याय । अथ प्रत्यब्दशुद्धिः। तत्रादौ सावनदिनाद्यमाह । अधोऽधखिधा कल्पयानान्दवृन्दात् कराभ्यां मृत पावकः ४ संगुणाच्च ३ भुजहरयाप्त फल स्यादिनाद्य तदब्दान्वित भास्कराव्दपः स्यात्(१)॥१ स्पष्टार्थम् । अनोपपत्ति । एकस्मिन् रविन मावनाहा प्राव प्रतिपादिताः । तेभ्य पयपष्ट धिर शतनयं ३६५ प्रोस पं दिनम्थाने पूर्ण पदश नात्यशिन पलानि तथा साधा २ २ द्वाविंशतिविपलानि । १५ । ३० । २२ । ३० एतदष्टभि सणित जातम् ४ । असं ३ नुपात । यष्टभिर्वप रेतावदिनाचं सदा कल्पगते किमिति । पल दिनाथम् । तर मस्याप्यम् । सनो गताब्दैर्युत मददपति स्यादिति यदुक्न सदन । पम पटयधिकशतनये सप्तभिर्भक्त कोऽवशिष्यते । अत गुणादग्भ्या सम्मि दिना निक्षिप्ता । तस्मिन् सप्तनष्टे यांचोऽपति । पतो पम्मिन् पारेऽन्दादि से ब्दपति स्यादिस्युपपनम् । इदानों प्रकारान्तीणाह। निजाशीति-० भागेन गुन समाध सपा-१० भनमम्दाप्रियुग्गा दिनाथम् । अप्रणाम निजेनाशीतिभागेन युक्नं पटगत वर्षचतुर्थीन युक्त महिनाया। अग्रोपपत्ति । पूर्वम्मिन् दिनाचे पाश परिका म पचय दिनम्य चमक पानि शिर पनि त परिशया मर्धम् । पनदन्टमपटिकाया अधस्टनेनावय न मागितेन पावधिपने शायदपि भ्यने । मनो यर्या निराशीनिमागेन पुरी १ सपा समननिय सभुमममा वशिलो ना महिला गदाद। चर्षिभनय भरे दिन र टान्दयुग्मम्बरोपन्दप म्यान् ॥"

·1 मध्यमाधिकार प्रत्यब्दशुद्धिः । २५ घटिका भवन्ति । तत्पष्टयंशो दिनानि । तानि पूर्वकथितवर्षचतुर्थाशेन युतानि दिनानि भवन्तीत्युपपन्नम् । पुनः प्रकारान्तरेणाह। गतान्दा विभक्ताः समुद्रैः ४ खसूर्यः १२० खखाहाङ्ककै ९६०० वी फलैक्यं दिनाद्यम् ॥ २॥ स्पष्टार्थम् । अनोपपत्तिः । एक दिन पञ्चदशघटिकाभियांवद्धियते तावचत्वारो लभ्यन्ते । यात्र- दर्धघटिकया तावत् खसूर्याः १२० । यावधस्तनेनावयवेन • 1 0 1 0 । २२ । ३० तावत् खखाङ्गाङ्ककाः ९६०० 1 एवं प्रत्यब्दम् । अतो गताब्दा एभिर्विभकाः फक्र्य दिनाचं स्यादित्युपपन्नम् । इदानी क्षयाहानाहा स्वपट्यंशयुक्तानि वर्षाणि वर्षेः खरामाहतैः संयुतान्यभ्रभूपैः १६० । विभक्तानि तान्यत्र लब्धं विशुद्ध समाभ्यो गताभ्यो भवन्ति क्षयाहाः ॥३॥ स्पष्टम्। अनोपपत्तिः । यदि कल्पवर्षः कल्पक्षयाहा लभ्यन्ते तदैकेन फिमिति । फलमेक- स्मिन् वर्षे क्षयाहाद्यम् ५ । ४८ । २२ । ७ । ३० । अस्मात् पञ्च विशोध्य शेपेणा- बदा गुणिला अवमासं भवति । तत्र लाघवार्थ शेष रूसद्विशोध्योधरितमप्रभूपैः १६० सणितं जातम् ३१॥ १॥ ततोऽनुपातः । यद्यभ्रभूपरेकनिशदिनानि घटिकपाऽधिकानि लभ्यन्ते तदा गताब्दैः किमिति । अत्र स्वपष्टयशयुक्तानि वर्षाणि खरामाहतवर्षयुतानि एकत्रिंशता नात्यधिकया गुणितानि भवन्ति । अप्रानभूपै-१६०लब्धफलेन गताग्दा अतो वर्जिताः कृताः। यतः प्रत्यन्दं पठेऽवमे यन्न पूर्यते तद्गृहीत्वा कर्म कृतमिति सर्पमुपपन्नम्। इदानीं प्रकारान्तरेण क्षयाहानाह । दिनाद्यं त्रिनिघ्नं समाभ्राभ्रवेदां-४००शकोनं समात्रिंशदंशेन युग्या । यत् प्रागानीतं दिमायं तत् निगुणं वचतु शतांशोनं वर्षनिंशदंशेन युतं या क्षयाहा भवन्ति । भोपपत्तिः । अनेकवर्षे दिनाद्यम् ० । १५ । ३०। २२ । ३० 1 तयाऽवमाधम्। ४८॥ २२ ॥ ७ ॥ ३० । दिनाग्रे त्रिगुणितेजमाघाद्विशोधित जातं शेपम् ।।१५११ दं निगुणे दिनाग्रे यदि क्षिप्यते तदाऽवमा भाति । इदं शेपं खखार्क-१३०० गुणितं जातं सप्तत्रिंशत् ३७ । अदाः सप्तनिशता गुण्याः सखाताघिणे दिनाये यदि क्षिप्यन्ते तदा गतावमानि भवन्ति । अन गुगके रूपप्रयं प्रक्षिप्य सुखार्थ चत्वारिंशदू- गुणकः कृतः । रूपनयमृणं गुगका ४०।३। भाभ्याममा गुण्याः वखाकमान्याः । तर प्रथमगुणकश्चत्वारिंशताभवतितो जातः १ । हरब ३० 1 द्वितीयो गुणकसिमिरपर. तितः १ । तर हरभराती ४०० । सतो गताब्दाः पृथक् निशता चतु शत्या व हना: प्रथमफा विगुणदिनाचे धनं द्वितीयमृणमेवमवमा भरतीत्युपपन्नम् ।

·ग्रहगणिते अय प्रकारान्तरेणावमान्याह । स्वपष्टयंशहीनादखानेन्दु-१६० भागः स्वपञ्चांशहोनाब्दयुग्या क्षयाहाः ॥ स्पष्टम्। अनोपपत्तिः । एकस्मिन् रविवऽवमगेपमष्टाचत्वारिंशद घटिकाः । तत् पञ्चांशो दिनम् । अतः पञ्चांशोना अब्दाः कृताः । अथ तदधस्तना अवयवाः । ० । २३ । ७ । ३० एते खाझंन्दुभि-१६० र्गुणिता जाताः । १९ । एतत् पष्टयंशोनं रूपमत स्वपष्टयंशोनाव्दाः खानेन्दुभिर्भक्ताः पञ्चाशोनान्दयुता अवमाय भवतीत्युपपन्नम् । अथ गताधिमासांछुदि चाह । दिनादिक्षयाहादिदिग्नाब्दयोगः खरामैहतः स्युः प्रयाताधिमासाः । भवेच्छुद्धिसंशं यदवावशिष्टं तदूनं सदूनाहनाडयादिकेन ॥ ५ ॥ अनन्तरानौते ये दिनादिक्षयाहाये तयोर्योगो दशघ्नैर्गतान्देर्युतविंशता हृतः फर गताधिमासा भवन्ति । यदत्रावशिष्टं दिसंज्ञा । परं क्षयाहानां नाट्यादिक वर्जितं सत् । . अनोपपत्तिः अत्रैकवर्षेसावनाना-३६५ । १५ । ३० । २२ । ३० मवमानो ५ । ४८ । २२ । ७।३० योगनुल्या वर्षे चान्द्राहा भवन्ति ३७१ । ३ । ५२ । ३० तथा व पष्टयधिकशतत्रयं ३६० सौराहाः । एभिरूनाश्चान्द्राहाः प्रत्यब्दमधिमाससम्ब न्धिन एकादश भवन्ति घटीयं च सार्धानि द्विपञ्चाशत् पलानि ११ । ३ । १२ । ३० एवमेकस्मिन् वर्षे दिनादिक्षयाहादियोगो दशाधिकोऽधिदिनानि भवन्ति । अधिदिनसि शदिरधिमासो भवतीत्युपपन्नमधिमासानयनम् । अथाधिपदिनान्यहर्गणानयने शोध्य त्वाच्टुद्धिसज्ञानि । अनाधिमासपतिथिभ्यो यदवमघटिकाः शोधितास्तत्कारणम कथयिप्यामः। अय प्रकारान्तरेणाधिमासानयनमाह । द्विधादा द्विरामैः३२ खरामै-३० श्च भकाः फलैक्यं शियघ्नाब्दयुक्तं विभक्तम् खरामैस्तु ते वाधिमासाश्च शेपं भवेच्छुद्धिरूनाहनाडीविहीनम् ॥ ६ ॥ स्पष्टार्थम् । अनोपपत्तिः । प्रत्यद यान्यधिमासशेषसम्बन्धिदिनानि ११ । ३ । १२ । ३०॥ एभिः किलाग्दा गुण्यास्त्रिंशता ३० हृता अधिमासा भवन्ति । तत्र लापनार्थमभ्य एका दश विशोध्य शेषम् ० । ३ । ५२ ॥३० । खाप्टरदै-४८० गुंगित जातमेनिशत् ३१ । मनेनाव्दा गुण्याः किल खाष्टोदै-४८० माज्याः । तयावार्येण रूपविभागाद्गुगकस्य एक वृत्तम् । लयायं पचदा द्वितीय पोडस उमपन हः स एन । तत खण्डमा हरे पृथगपवर्तिते जात आयो हरो द्वात्रिंशत् ३२ अन्यग्निशन ३० । मनो द्वात्रिंशता त्रिंशता च पृयागताब्दा मताः । फलश्यमेकादशगुणान्युत निगदक फरमधिमासाः । शेप प्राग्वच्छुद्धिरित्युपपन्नम्। इदानी दिनायेन विनाऽप्यन्दाधिपानयनमाह । गतान्दाधिमासान्तरं द्विघ्नमाढ्यं क्षयाहगतः सप्तभक्तायशिष्टम् । विशुद्धं च शुद्धः स याधिपो या भवेत् सप्तमक्तापशिष्टोऽर्कपूर्वः ॥ ७॥ - ·मध्यमाधिकारे प्रत्यब्दशुद्धिः । २७ स्पटम्। अनोपपत्तिः । ख्यब्दान्ते योऽहर्गणस्तत्र यो वारः सोऽब्दाधिपः । प्रत्यकई सौर दिनसहया पाट्यधिकं शतत्रयम् । तस्मिन् सप्ततष्टे त्रयोऽवशिन्यन्ते मासदिनेषु सतत. । यु इयमवशिष्यतेऽतो गताब्दात्रिगुणा मताधिमासा द्विगुणास्तदैक्यं सप्ततष्टं यावद्भवति तावदेव चैत्राः प्रागतीते तिथिगणे सततप्टेऽवशेष स्यात् । तत् किल शुद्धितिथिपु योज्यम् । रातः पूर्वलब्धाः क्षयाहाः शोध्याः । तथा प्रत्यब्दं पञ्च पञ्च । अतोऽब्दाः पञ्चगुणाः शोध्याः । पूर्व त्रिगुणाः क्षेप्याः । अतो द्विगुणाः शोध्या एव । द्विगुणाः किलाधिमा- साश्च योज्याः । अतो लापनार्थमधिमासोना अब्दा द्विगुणास्तैर्लब्धावमैश्च सप्ततप्टैः शु. दिरूना सप्ततष्टा रव्यब्दान्ते वारो भवति । स एवाब्दप इत्युपपन्नम् । इदानीमवमैविनाऽप्यवमशेषघटिका आह । यत् त्वधिमासकशेषकनाडीपूर्वमिदंरहितं विहितं सत् । आद्यदिनाचघटीभिरथेचं स्युः क्षयशेषभवा घटिका चा ॥८॥ पदधिमासोपं तिथ्यात्मकं तस्याधो या घटिकास्ता आदिनाद्यस्य घटीभिरूना: सत्यः क्षयघटिका भवन्ति । अत्र द्विधाब्दा द्विरामैः खरामैश्च भत्ता इत्यादिना ये दिनायें फले उत्पद्येते तन्निराकरणार्यमाद्यग्रहणम् । अोपपत्ति: उगमा । यतो दिनावमघटिकैश्येनाधिमासशेपस्य घटिकास्ता दिनदि- कोना अवमघटिकाः । यदाप्रमपटिकोनास्तदा दिनघटिकाः स्युरिति भाषः । इदानी व्यवदान्तग्रहानयनमाह। फाल्पजचक्रहतास्तु गताब्दाः कल्पसमाविहता भगणाद्याः। स्युर्बुवका दिनकृद्भगणान्ते पातमृदूच्चचलोच्चखगानाम् ॥ ६॥ स्पष्टायमिदम् । अनोपपत्तिौराशिीन । यदि कल्पवर्षः कल्पमगणा लम्यन्ते तदा गतः किमिति फलं रविमण्डलान्तिका हा भवन्ति । ये तत्र ग्रहास्ते ध्रुवकाः कल्पिताः । यदा पातरदूश्वग्रहण वत् तेपामतिमन्दगतित्वावर्षगणेनेवानयनमुचितमिति सूचितम् । हदानी चन्द्रपुरक प्रसारान्तरेणा । परतुदिनाचाधेिशपामनगर स्याद् ध्रुभफलपपया तलवाया। कैरविणीवनिताजनभर्तुः पीतचकोरमरीचिचयस्य ॥ १० ॥ पदधिमासोपं तिथ्यात्मकं तदविगुणं भागात्मको विधुर्भवति । अग्रोपपत्तिः सगमा । यतो द्वादशगुणास्तिथयो रवीन्द्वोरन्तरमागाः स्युः । तत्र रविः पूर्णम् । मतस्ताव पासीत्युपपन्नम् । इदानी करिगतादाह। फलेगतादरयया दिनाचं पूर्व यदुक्तं सलु तत् प्रसाश्यम् । अन्दाधिपस्तत्र सितादिकः स्याद् ध्रुवाथ युक्ताः कलियत्रखेरैः ॥२१॥ रूपष्टम् । . १ ·२८ ग्रहगणिते पप्ट्या भाज्या इदानीमहर्गणार्थ क्षेपदिनान्याह । स्वीयनखांशयुता क्षयनाड्य क्षेपदिनानि दिवागणसिद्ध्यै । पूर्वमानौता ये क्षयाहास्तेपामधो यन्नाडिकाद्य तन् स्वीयविशाशयुत सद्दिनार्य क ल्प्यम् । या घटिकास्तानि दिनानि या विघटिकास्ता घटिकास्तासामप्यधो ये पाटा शास्तानि पानीयपलानीति । किमर्थम् । दिवागणसिद्ध अहर्गणसिद्धार्थम् । अनोपपत्ति । वक्ष्यमाणेऽहगणानयने यदवमानयनं तन चतु पष्टिर्भागहार कृत । यतश्चान्द्राहाणा चतु पाटबैकमवमं पतति । अतो व्यब्दान्ते यदवमशेप तच्छुछ यूनास तिथिपु स्वीयकराभ्रतुरग-७०२ लवयुतास सदृशच्छेद कृत्वा क्षेप्यम् । ततश्चतु पप्या भागे गृहोते रब्धमवमानीत्युचितम् । तत्र व्यब्दान्ते यदवमशेष घटिकात्मकं पूर्व गृहीतम स्ति तत् तु पष्टिच्छेदं तत् चतु पष्टिच्छेद कार्यम् । अतस्ता घटिकाश्चतु पाट्या किल गुण्या । एव चतुपप्टिच्छेदमवमशेप भवति । अथ चतु पष्टिस्थाने निपष्टिोव कृता । किमिति । तत्रोच्यते पूर्व या अधिमासशेषतिथय आगतास्ता एव शुद्धित्वेन ग्र होतुं युज्यन्ते । यतस्ताभिरूनाश्चैताद्यास्तिथयोऽब्दान्तादप्रतो गृहीता भवन्ति । अथ च शुद्धितिथय कार्यान्तरवशादवमघटीभिरूना शुद्वित्वेन परिकल्पिता । अबमघटिकोनया शुन्या यावच्चैत्राद्यास्तिथय ऊनीकृतास्तावच्छेपतिथिप्ववमशेषघटिका अधिका जाता । यत शोध्यमानमृण धन स्यादिति । यत एकगुणा युक्ता । मतविपट्टि गुणा योज्या । तनावमघटिकाना त्रिपप्टिप्णकार पष्टिांगहार । तत्र गुणकभागहारौ त्रिभिरपवर्ति- तौ । गुणकस्थान एकविंशति-२१ र्भागहारस्थाने विंशति २० । फल दिनानि । अग्रह सद्गुणको विशांशाधिकोऽत स्वीयनखाशयुना क्षयनाड्य क्षेपदिनानीत्युपपन्नम् । इदानीमहर्गणानयनमाह। चैत्रसितादिगतस्तिथिसद्ध शोधितशुद्धिरधस्तु समेत ॥ १२ ॥ स्वीयकरामतुरङ्ग-७०२ लवेन क्षेपयुत तपटकधिभक्त । लम्धदिनक्षयवर्जितशेपो रव्युदये ग्रुगणोऽदपते स्यात् ॥ १३ ॥ चनादेर्गततिथिसचय शुद्धिरहितनिष्ट कार्य । अन्तिमो द्विखतुर-७०२ भाग्य । फल मध्यस्थे क्षेप्यम् । ततोऽनन्तरानातानि क्षपदिनानि तन क्षिप्त्वा स राशिश्चतु पट्या भाज्य । फलमवमानि । शेषमवमशपम् । चन्द्रानयनाथं तत् पृथगनाट स्थाप्यम् भत्र मैरून प्रथमो राशिरहर्गण स्यात् । स चाल-पत्यादि । यस्मिन् धारे यावतीपु घटिकाठ रव्यदान्तो जातस्तस्मात् कालरात् सदनन्तरार्योदयं यावद्या घटिकास्ता एवाहर्गणावय- वीभूता । यतस्ताए गतास्वव्दान्तो जातोऽभूत् । तदातो दिननुल्या धारा इति धुद्धि मता गणनीयम् । भनोपपत्ति । अत्र चैत्रादिगततिपय शुद्वयूना अत कृता । यतोऽधिमासोपतिथि मि सावयवाभिरूनाकृता सत्यो रव्यन्दान्तादप्रनो गृहीता भवन्ति । रव्यम्दान्तादूर्ध्व मिष्टदिनोदयं यावद् धगण साध्य । अतोऽदान्तानन्तराकोंदयान्तरपरीतुस्पेनाहाणा घोऽवयोन भवितव्यम् । अब्दान्तस्तु दिनापप्य घटिकान्ते । अत गुदितियिषु साब यवस्ववमरिका विशोध्य दिनपरिका यथोका भवन्ति । एव इतवमानयन किदिन् ·। मध्यमाधिकारे प्रत्यब्दशुद्धिः । सान्तरं स्यात् तत् क्षेपदिनानयनेन निरन्तरीकृतम् । अवमानयनेऽनुपातः । यदि कल्प- तिथिभिः कल्पावमानि लभ्यन्त तदाऽभिः किमिति । एवमवमानि गुणचन्द्रदिगानि हारः। ततः संचारः । यदि चन्द्रदिनहारेणावमानि गुणस्तदा चतुःपष्टया किमिति । धनु:- पष्टया गुणितानामवमानां चन्द्रदिनहतानां लब्धं रूपम् । शेषेण शेपमपतितं जातं रूपम् । हारश्चापवर्तितो जातो द्विखशैलमितः । अयं गततिथीनां गुणश्चतु परिर्ट- रोऽतः समेतः स्वीयकरानतुरङ्गलवेनेवि सर्व निरवधम् । इदानी विशेपमाह। यावत् तिथिभ्योऽभ्यधिकाऽत्र शुद्धिः प्राक्चैत्रतस्तापदहर्गणः स्यात् । प्राकशुद्धिपूर्वेण तथैव खेटाः प्राग्यपंजातेवकैः समेताः (१) ॥१४॥ अन्न यापच्चैत्रादितिथिभ्यः शुद्धिर्न शुध्यति तावत् पाश्चात्यचैनारारभ्य तिथीर्गण. यित्वा पूर्ववर्षभः शुद्धपन्दपक्षेपदिनरहाण. साध्यः । तस्मादागता ग्रहाः पूर्ववर्षवश्व युताः कार्याः । यतो रव्यदादरहर्गणस्यान्यरज्यन्दान्तं यावदुपचय इयमेवान्न बासना । इदानी रज्यानयममाह । दिनगणो निजपष्टिलयोनितो भवति तिग्मरुचिः स लवादिकः । गुणगुणाद् घुगणादय भाजिताद् यमयमैः २२ कलिकादिफलान्वितः ॥१५॥ स्पष्टम् । अन्नोपपत्तिः । अग्र बारावबोधार्थ रूपमहर्गणं कृत्वा ग्रहाणां दिनगतयः साधिताः । र बु श पा शु १ . . ४ . ० . . ६ ४ ६ ३ ८ . २८ १८ ९ ४४ ४८ . २८ or २० ૧૨ ०३ २१ दिनगण. स्वपष्टयंशोनो भागा इति प्रत्यहमेकोनपष्टिः कला गृहीताः । पाचयोन सनिमार्गः सप्तमिदिनैरेका क्ला भवति । अतो गुणगुणाद् गणाधमयमै जितादि- त्युपपन्नम्। अथ चन्दानपनमाह । रविगुणैस्तिथिभिः पृथगुप्णगुर्लघगतः सहितः स हिमद्युतिः । स्थनगभागयुतेन दशाहतसयदिनो रितेन कलान्वितः ॥ १६ ॥ १.अन्न रल्लः । यावन मे ब्रजति प्रभाउरस्तावन पूर्वधुवकान् परित्यजेत् । चने प्रविष्टेऽपि विलोमर्म वा शुद्या विजयादगते क्रिय रखी। भास्वानृशाहगंणतश्च सिद्धः पात्यो भचक्रात स्वफलानि चैवम् । स्वस्ववादप्पथ सेवराणों शोभ्यानि यमात् प्रवदन्ति सन्तः ।

·८० 1 यो राशिर ग्रहगणिते स रवि पृथग रविगुणतियितुल्ये गे सहितो हिमद्युतिर्भवतीति प्रसिद्धा वासना । परमेव तिथ्यन्ते । अय चौदयिक कार्य । तिघ्यन्तार्कोदययोर्मध्येऽवमशेषम् । तत् सा वनम् । तम्य चान्द्रीकरणायानुपात । यदि त्रिपष्टया सावनैश्चतु पष्टितिथयस्तदाऽवमझे पान्त पातिभि सावनावयवै किमिति । पूर्वमवमशेपस्य चतु पष्टिश्छेद इदानीं गुणस्तुल्यत्वात् तयोःशे ते त्रिपष्टिरेव हर । फल तिथ्यात्मकम् । तद्द्वादशगुण किल भागा । पुन पष्टिगुण कला । एव द्विसप्ततिर्दशगुणाऽवमशेषस्य गुणस्त्रिपटिहर । हरगुणौ नवभिरपवर्तितौ । हरस्थाने जाता सप्त ७ गुणस्थानेष्टौ दशगुणा टभिर्गुणित सतभिहियते स स्वसप्तमाशेनाधिक कृतो भवति । अत उक्त स्वनगभाग युतेन दशाहतक्षयदिनार्वरितन कलान्वित इति । एव ताभि क्लाभिश्च युत औदायिक शशी स्यादित्युपपन्नम्। इदानी भीमानयनमाह । दिनगणार्धमधो गुणसगुण द्युगणसप्तदशाशविवर्जितम् । लयकलादिफलद्वयसयुत क्षितिसुतध्रुवक क्षितिजो भवेत् ॥ १७ ॥ स्पष्टार्थमिदम् । अत्रोपपत्ति । दिनगणाधं भागा इति प्रत्यह निशत् कला गृहीता 2. तत पृथक् त्रिगुण जातम् ३० । एता कला पूर्वकलामिश्रीकृता जाता । एतत कुजग तेरधिकमतोऽत कुजगति विशोध्य पम् । । । ३ । ३१ । ५३ । अनेन सप्तदशगुणे- नैका कला भवति । अत उक्त शुगणसप्तदशाशविवर्जितमिति । पूर्वफोन भागादिनाऽनेन च कलादिना भौमध्रुवको युक्त कुजो भवति । यतोऽयमहगंणोऽब्दिान्तादूर्ध्वमतस्त दुत्य फल रविमण्डलान्तिके योज्यमित्युपपन्नम् । इदानी बुधचलानयनमाह-- दिनगण कृतसगुणित पृथग् गुणगुण खगुणेन्दुभिरुद्धृत । फलयुताखलु तेन लवादिना बुधचल मपति ध्रुपकोऽन्धित ॥१॥ स्पार्थम् । अनोपपत्ति । अहर्गणचतुर्गुणो भागा भवन्तीति प्रसिद्धम् । अथ ज्ञचलस्य कल्प गगणाना भागान कृत्या तेभ्यश्चतुगुणान् छहान् विशोध्य शेषस्यास्य १४५६६३८३४२४० द्वादशाशेनानेन्न १२१३७८१९९२० नेपं छहाशापतिता जाता शेपस्याने द्वादश १३ कहस्थाने खगुणेन्दव १३० । अत पृथगहर्गणो द्वादशमिर्गुण्य । पूर्व चात्र चतु गंगोहगण आसीत् । स एव त्रिगुणो द्वादशगुणो भवताति गुणगुण उक्त । पृथक स्थि तो यश्चतुर्गुणित स एव निगुणाहतस्तन दादागुणितो जात । खगुणेन्दुमिर्मतः फल- भार्गः पृथक स्थितश्चनुर्गोहर्गणो युत कार्य । एवं ते भागा प्राग्वत् भुवो क्षेप्या इत्युपपन्नम्। इदानी गुरोरानयनमाह । घुमणिभि कुनगैर्युगणो हतो ल्यका समृण ध्रुवके गुरुः । स्पष्टम् ।

·ম্যমাঘাযক্তি।
अनोपपत्ति । किचिन्न्यूना पञ्च कला गुरोगतिरिति द्वादशभिदिनरेको भाग ।
यन्न्यून तेन रूपे हते एकसप्ततिरभ्यते । अत एकपात्या दिन का करोनेत्युपपन्नम् ।
अथ शुक्रवलानयनमाह ।
ऋतुभिरक्षदिनैर्दशसगुणात् फललया स्वमृण ध्रुवके सित ॥१६॥
स्पष्टार्थम् ।
अनोपपत्ति । अत्र सुखार्थमहर्ग दशगुण पृत्वा भागहारद्वयन पो साधिते । तत्र
दशम्य पद्भिर्मागे ईते रब्धमेको भागश्चत्वारिंशत् क्ला १ । ४० । इद दिगतेरधिक
जातम् । अस्माद् गति विशोध्य शेपम् ।।३। ६२ । १५ । २५ । अनेन दशभ्यो
भागे हते रब्धा पञ्चपञ्जेन्दय १५५ । अतोऽहणाद्दशघ्नात् पृथक पडभि पञ्चतिथि
मिश्च हताललधे भागा धनर्णरूप फले इत्युपपन्नम् ।
इरानी शनेरानयनमाह ।
द्विषो दिनौध पृथगक्षभक्तो लिसा रिलिप्ता ध्रुवके स्वमार्कि ।
मनोपपत्ति । गति कलाद्वयम् । अधाऽदयवान् पञ्चभिदिनैव पिकर च भवत
इत्युपपन द्विध्नो दिनीय इत्यादि।
इदानी विधूच्चानयनमाह-
दिम्भिर्गजेभैश्च हुतो दिनौघ नेप्यो ध्रुवाशेपु भनेद्विधूञ्चम् ॥ २० ॥
अमोपपत्ति । कलापटक गतिरिति दशभिदिनांग । भागादिगते कापट्क दि
शोध्य शेपेणानेन 1.1 ४०। १३ । ५६ रूप हत रया गजेभा
८८ मतो
विभिगमरित्यागुपपन्नम् ।
सच पातानयनमाह।
ताडित सदहनैदिनसद्ध पटकपट्यशरहत् फलमंशा ।
स्थ ध्रुये पुमुदिनापतिपातो राहुमाहुरिह केऽपि तमेव ॥ २१ ।।
अनोपपत्ति । कल्परामगणानां राशिमि कुदिनेषु मक्तेषु सधं पफर क्रा
५६ । एभिगणे मक्ते राश्यादि परम् । तागादिक कर्तुं ताडित सदहनैरित्युपपन्नम् ।
इदानी प्रकारान्तरेण प्रहानयामा ।
কামুকায়িনাহিদ
दिग्मि १०१४६१ नंगाटनगभूतिथिमि प्रमेण १५१७८७ ।
देयाएखादशशिमि 80३३ श्व रसाग्निवेद
सिद्ध २४४३६ मसाम्धिदहनानयमेन्दुभिध १२०३४०० ॥२॥
भूपाम्घिलोचनरस ६२४१६ सपसामनन्द
मन्दाश्चिमि ११०००० गगनसाम्रगजाइनामै १००१
साम्राएगहमतिममित १०० गनाद्
मागादियानि दिपानि रये साशात् ॥ २३ ॥
यियो पल पाश्यिगुण विधेयं प्रभुमा स्यम्यफले समेता।
ते पा भपन्ति पुचप प्रमेण भागादिष स्यात् फरमेय भानु ॥२५॥

·ग्रहगणिते म्पटम्। अनोपपत्तिः । यदि कल्पकुदिनैः कल्पभगणमागा लभ्यन्ते तदाहर्गणेन किमिति । एवं राशिके कृते पश्चात् संचारः । यदि भगणभागमिते गुणके कुदिनानि हारस्तदा लक्ष मिते रिमिति । एवं लक्षगुणदिनेभ्यः पृथग भगणभागहतेभ्यो यानि फलानि तानि लक्षाहतस्य दिन गणस्य भागहारा भवन्ति । विधोस्तु लक्षेण विंशत्या च गुणिभ्य कुदिनेभ्यो हारः साध्यते । गतेदुत्वादित्युपपन्नम् । इदानी दिनगतिसाधनमाह । महीमितादहर्गणात् फलानि यानि तत्कलाः । भवन्ति मध्यमाः मानभासदर्दा धुभुक्तयः ॥ २५ ॥ समा गतिस्तु योजनैर्नभः सदा सदा भवेत् । कलादिकल्पनावशान्मृदु ता च सा स्मृता ॥ २६ ॥ अनोपपत्तिस्त्रराशिनि । पूर्व मतियोजनात्मिका ग्रहाणां तुल्यैवोक्ता । इदानीमनु- ल्या । सा कलादिकल्पनावशात् । इदानीमतुल्यत्वे कारणमाह । कक्षाः सर्वा अपि दिविषदां चक्रलिप्ताङ्कितास्ता वृत्ते लक्ष्यो लघुनि महति स्युर्महत्यश्च लिप्ताः । तस्मादेते शशिजभृगुजादित्यभौमेज्यमन्दा मन्दाक्रान्ता इव शशधराद्भान्ति यान्तः क्रमेण ॥ २७ ॥ यत. सर्वा अपि कक्षाश्चलिप्ताभिरेवाहिता । अतो महति वृत्त महत्यो रिताः म्युः । लघुनि लघ्व्यः । तद्यथा चन्द्रकक्षा सर्वाध स्था लघु । तस्यामेका कला पञ्चदश. भिोज भवति । शने. कक्षा सापरिस्था सा महतो । तस्यामेका कला योजनानां पद्भिः सहरी रेकसप्तत्यानै१९२९ भवति । योजनं चतु मोशमेव । अतश्चन्द्रात् सकाशादूवाल- स्था बुधशुनादय. क्रमेण मन्दाक्रान्ता मन्दगतय इस भान्ति । मन्दाक्रान्ताउन्दोऽपि सूचिनम् । इति सिद्धान्तशिरोमणिवासनामाप्ये प्रत्यग्दशुद्धिः । - इदानीमहर्गमादौ विशेपमाह । अभीष्टचारार्थमहर्गणश्चेत् सैको निरेकस्तिथयोऽपि तद्वत् । तदाधिमासावमशेषके च कल्पाधिमासावमयुक्तहोने ॥१॥ इह किल स्यूरतिय्यानयने या तियो यो वार भागतः स चेदहर्गणे नागच्छति तदाहगणं सैकं निरेक कृत्वा ग्रहा. साध्या इति ज्योतिर्विदा संप्रदायो युक्तियुक्त एवं । यतोहर्गगस्य वारो नियामकः । एवं ने यो विशेषः सोऽभिधीयते । विषयोऽपि तद्वति- त्यादि । सौता भवति । यदा दाराय मैकोहगंज: कृतस्तदाधिमासावमशेषाम्या ·मध्यमाधिकारेऽधिमासादिनिर्णयः। चन्द्राकानयने कोट्याहतैरनुकृतेन्दुविश्वैरित्यादौ द्वादशगुणास्तिथयोऽर्कभागेषु याः क्षेप्या- स्ताः सैकाः कृत्वा द्वादशगुणाः क्षेप्याः । यदा निरेकोऽहर्गणः कृतस्तदा निरेकाः कृत्वा । तथा यदि सैकोहर्गणस्तदाधिमासशेष कल्पाधिमासैर्युत कार्यम् । अवमैरवमशेषं च । यतः सैकास तिथिषु सैकोहर्गणो निरेकामु निरकः । तथा प्रतिदिनमधिमासशेषस्याधि. मासैरुपक्योऽवमैरवमशेषस्यातो युक्तमुक्तम् । इदानी लघुदिनौषविषयमाह । अथैवमेवाल्पदिवागणेऽपि सैकं निरेकं च तदायमायम् । तथाधिमासस्य तिथीहीत्वा लघुदिनौधः सुधिया प्रसाध्यः ॥ २॥ लध्वहर्गणे सैके निरके तिथयोऽपि सैका निरेकाः । तावमोपमपि सैकं निरक कार्यम् । यतस्तत्राप्रमानयने रूपगुणा एव तिथयश्चतुःपठ्या हुताः । अथ लध्वहर्गणे सा. ध्यमानेऽभीष्टाहचैनाद्यन्तरे यद्यधिमासोऽस्ति तदा तस्यापि तियोBहीत्वा रघुदिनौपः साध्यः । अन लघुरिति विशेषणाबृहदहर्गणे न ग्राह्याः । यतस्तत्राधिमासानयनेन रब्धाधिमासे ता युक्ता भविष्यन्ति । लध्वहर्गणानयने त्वब्दान्तादूर्ध्वमधिमासानयन. स्याभावात् तत्रावश्यं योग्याः । इदानीमन्यदाह। स्पयोऽधिमासः पतितोऽप्यलयो यदा यदा वाऽपतितोऽपि लब्धः। सैकैनिकः क्रमशोऽधिमासैस्तदा दिनौघः सुधिया प्रसाध्यः ॥ ३ ॥ कुत्वा युतोनं क्रमशोऽधिश दिनीकृतैः फल्पभवाधिमासैः । सैंकानिरेकान्मधुयातमासांस्ततः प्रसाध्यौ खलु पुष्पवन्तौ ॥ ४ ॥ अथाहर्गणातयने योऽधिमास मागच्छति स मध्यममानेन । यदा स्पष्टोऽधिमासः पतितः। अथ चाहर्गणानयने न लग्धस्तदा लब्धाधिमासान् सैकान् कृत्वाऽहर्गणः साध्य.। तदा यदधिमासशेपमागतं तच्च युतं कार्यम् । कैः । दिनीकृतैः कल्पभवाधिमासैः । तथा वैधादिमासान् सैकान् कृत्वा चन्द्रार्को साध्यौ । यदा वापतितोsपि धस्यदास्माद्विप- रीतम् । एतदुक्तं भवति । यदा स्पष्टोऽधिमास. पतितस्तदाऽलब्धोपि प्रायः । यदा न पतितस्तदा लग्धोऽपि न प्रायः । तदाधिमासशेष कल्पाधिमासैदिनीतर्याम युतो कार्यम् । यतस्विंगता दिनदिनगणोऽन्तरितः । तस्मादधिमास पाचन्द्राळ साध्यो। तदा चैत्रादयो मासाः सैका निरेकाश्च पायाश्चन्द्रासाधने । হ গুৱ ফিগাছ । शुद्ध्यागमे त्वपतितोऽपि स लभ्यते चे च्छुद्ध्या तदा सदहनै ३० युतया दिनौधः । एतद्विदन्ति सुधियः स्वयमेव किन्तु घालावयोधविधये मयका निरुक्तम् ॥ ५ ॥ शुद्ध्यानयने स स्पष्टोऽधिमासोऽमतितोऽपि यदि लभ्यते तदा मोऽपि न ग्राहः । तस्मिन्नगृहीते त्रिगदधिका शुद्धिर्भवति । तयाहर्गणस्तदा कर्नु युज्यते । स्पष्टाधिमा. सस्य ग्रहणात्। 1 . .

·प्रहगणित इदानीमधिमासम्य क्षपमासम्प ए एक्षगमाह । घरमान्तिमासोऽधिमासः स्फुटं स्यादु(१) द्विसंग्रान्तिमासः क्षयाण्यः पदाचित् । क्षयः कातियादिनये नान्यतः स्यात् तदा यमध्येऽधिमासदयं च (२॥६॥ यम्मिन् शशिमागेकान्तिनास्ति मोऽधिमास इति प्रसिद्धम् । तथा यन्त्र मामे मेशान्तिपूर्य भवति स क्षयमासो सेय । यतः संवान्त्युपर क्षिता मासाः । मत एकस्मिन् मासे संप्रान्तिद्वये जाते सति मासयुगल जातम् । स क्षयमासः कदाचित कारान्तरे भाति । यदा भाति तदा यातिकादिश्य एव । तदा क्षयमासात् पूर्व मासमयान्तर एकोऽधिमासोऽप्रतश्च मासप्रथान्तरितोऽन्यश्चासंक्रान्तिमास: स्यात् । अनोपपत्तिः । पन्दमासप्रमाणमेकोनविंशत् सापनदिनान्येकत्रिंशत् घटिकाः पना- मान् पलानि २९।३११५०1 तयामासग्निशदिनानि पर्विंशतिटिकाः सप्तदशपलानि ३०१२६॥१॥ एतावनिर्दियमरविर्मध्यमगत्या राशि गच्छति । यदा गतिरेक्पष्टिः का स्तदा साधकोनत्रिंशता दिन २९ । ३० राति गच्छति । अतश्चान्द्रमासादरपोमास स्तदा स्यात् । एवं रविमासस्य परमाल्पता (३)२९।२०४० 1 सा वैकषष्टिातिधि- १. अन प्रमसिद्धान्ते। मेपादिस्य सवितरि यो यो मासः प्रपूर्यते चान्द्रः । चैप्रायः स शेय. पूर्तिद्वित्वेऽधिमासोऽन्त्यः ॥ २. अनावचनानि । सर्वेषु मासप्वधिमासकः स्यात तुलादिषट्केऽपि च शून्यमास । संसर्पकः सर्वभवो हि मास सर्वेऽपि चेते खल निन्यमासाः ॥ एकस्मिन्नपि वर्षे चद्री मासावधिमासकी। पूर्वो मासः प्रशस्तः स्यादपरस्वधिमासकः ॥ एकस्मिन्नपि वेष यनेदं लक्ष्म दृश्यते उभयोः । तनोत्तरोऽधिमास. स्फुटगत्या चायमर्केन्द्रो. ॥ ३. वर्तमानकाले स्वल्पान्तरेणारीकृताष्टादिभागामितसूर्यमन्दोचे मेपादिराशिस्थित सावनदिनानि । मि सिं क में ३० क ३१ ध २९ १५ २९ मी ३० २३ २४ २ २७ ३२ ३५ y २ ४३ एतनिबन्धनदलोकाश्च । त्रिंशत् पञ्चशरा देवा मेपेके दिवसादिकम् । वृषे धराग्नय सिद्धाः पटशरा मिधुने कमात् ॥

·मध्यमाधिकारेऽघिमासादिनिर्णयः। कादिनयेऽस्य मोसपोश्रमासो यदा चन्द्रमामम्यानपम्यान्तः पाती भरति सदकस्मिन् मासे संगमगायमुपपयने । अत उन क्षयः शतिकादित्रय इति । पूर्व विण भाद्रपदोऽशान्जितिम्ततोगतेरधिकरयान्मार्गशीषणे दिमकान्तिः । सप्तः पुनतिरूप. स्याप्यममान्तिमयति । ततो परमध्ये धिमासस्यमित्युपरसम् । सानी गणकानां प्रतीस्पर्य क्षयमासकारान गवागतान कत्तिचितपतिम्म । गतोऽयदिनन्दै १४ मिते शाककाले तिथीश ११५ भविष्यत्ययानाक्षपर्यः १२४६ । गजापूणिभूगि १३७८ रतथा प्रायशोऽयं कुयेदेन्दु १४१ वर्षः कचिद्गगोकुभिश्च १६ (१)॥ ७ ॥ भरामयः रारामा रदाः धरामयः । गजासिनोऽक्षरामाश्य सिंदे भूवन्दयो दूपम् ।। द्विशराब स्त्रियो सिद्गोऽसिनः श्रुतयानुले । गोऽग्निोरा: पक्षी गोऽस्क्लिो भानि गोमयः ॥ को पनुप गोदसतिषयो पन्दयो गगे। गोऽसिनाविषयमाः पुम्मे गोदर नापमपा॥ रामाभयो हारनिंगदामदाय परामयः। १.भ.ग. देवः। भाराप्रमाने भिसम्म मि पाता भावारीका सीप मियो गरे । प्रषापमान पिपिप यो मेरमा मन अपसगरपानरेता। Ratiyr train jYए। Pramमाया गर Upar girl गुरुपाय TOTTी पो॥ सापको। FFERAERSE: गपुरी मगर pR RAHATRI TRENrn TATE-RIN२। CERTERRITERSmitra rear:!!:::::irl, Portrait:

·ग्रहगणिते स्पष्टम्। अनोपपत्तिः । यदा किरकविंशति. शुद्धिस्तदा भाद्रपदोऽधिमासः । तस्मिन् जाते कार्तिकादित्रये क्षयमास: संभाव्यते । सा च तथाविधा शुद्धिः कुवेदेन्दु १४३ वर्षान्तरे काले पुनर्भवति । किन्तु सत्रिभागाभिः पद्भिटिकाभिरधिका भवति । कदाचिदेवोन विशत्या वस्तादृशी भवति । तन्न विभागोनाभिश्चतुर्दशघटिकाभिरधिका भवति । कुरे देन्दुवषभ्यस्तधेकोनविंशतिवन्यो द्विधाब्दा द्विरामः खरामैटव भत्ता इत्यादिना एक प्वधिमासेषु शेषतिथिषु शून्यं प्रथमस्थाने सव्यंशाः पड्घटिका. स्युः ६ । २० । द्वितीय विशाश्चतुर्दश १३ । ४० । अत उक्तं प्रायशोऽयं कुदेन्दुवः क्वचिद्रोभिश्चेति । प्रागमतश्चेत्यर्थादुक्तं स्यात् । इदानीमस्य प्रश्नमाह- यत् प्रोक्तं फलकीर्तनाय मुनिभिऽधिमासमय(१) तत् प्रचूहि कथं कदा कतिपु वा वपु तत्संभवः । पत्र प्रश्नचिदा घरेश गएका पृष्टो विजानाति य. स्त मन्ये गणकाजकुड्मलंयनप्रोद्वोधने भास्करम् ॥ 5 ॥ रपष्टम् । इत्यधिमासादिनिर्णयः । इदानी भूपरिधिमाह । प्रोक्तो योजनसंख्यया फुपरिधिः समानन्दाम्यय ४९६७ स्तव्यासः फुभुजद्गसायभुयो १५१ ऽथ प्रोच्यते योजनम् । याम्योदयपुरयोः पलान्तरहत भूयेटनं भांश ३६० हत् तगतस्य पुरान्तराम्चन इह मेयं समं योजनम्(२) ॥१॥ 1.अनावचनानि । प्रयशो न शुभ प्रोतो ज्येष्टश्च पद एव । मध्यमा प्रवेशागावधिकोऽन्य मुभिस्कृतः ॥ प्रय दानिमामस्व दिनेह तारा भात्यधिक या मा स्यजगदेसात तदा । देव कातिकमामाऽयं वर्धने नारि हायदे । मागान मिपा व धन प्रह नारद ।। को निधसमनुप्राप्य दुर्ग गाने भरकर। तब मुवमन्द्रियोदय न गरी ॥ २ अत्र पस्यचिद् पये। बसन्त पनिटे मास्कवरेपश्यले पदन सप्रेस. परमगुग्गुमरव रंगमरन् ।

·मध्यमाधिकरः। ३७ भूपरिधरपपत्तिोले कथ्यते । योजनलक्षगं गणिते कथितमस्ति । तथाप्यत्र यदु- च्यते तत्रेदं कारणम् । भुरेकव किन्तु यत्त्वार्यभटादिभिराचार्यः सत्यपि नियामके पला. शदर्शनेऽन्यथान्यथा नत्प्रमाणमभिहित वन पट सप्ताटयक्मगुलं कनिष्टिकादिभेदेन शास्त्रे पूच्यते । तेनामिप्रायेणाऽन्येन वा यत् तेस्रुतं तदनेन स्पष्टीक्रियते । याम्योत्तरयोः पुरयो। पलांशान वक्ष्यमाणप्रकारात्या सेपामन्तरेणानुपात: । यदि भांशपरिधौ दक्षिणोत्तरम. पडल एतावत् पलान्तरं तदा भूपरिधौ पुरान्तरे किमिति । यल्लब्ध तावन्तो विभागा: पुरान्तरस्य क्रियन्ते । यावानेको विभागस्तावद्योजन ज्ञेयम् । तागयोजनैदेशान्तर कर्तव्यमित्यर्थः। इदानीं भूपरिधिस्फुटीकरण मध्यरेखा चाह- लम्बज्यागुणितो भवेत् कुपरिधिः स्पष्टस्त्रिभज्याहृतो यद्वा द्वादशसंगुणः स विपुचत्कर्णेन भक्तः स्फुटः । यल्लकोज्जयिनीपुरोपरि कुरुक्षेत्रादिदेशान् स्पृशत् सूत्र मेरुगतं धुधैनिगदिता सा मध्यरेखा भुयः(१) ॥२॥ अनोपपत्तिोले । इदानी देशान्तरमाह। यत्र रेखापुरे स्वाक्षतुल्यः पलस्तन्निजस्थानमध्यस्थितैयोजनैः । पेटभुक्तिहता स्पभूयेएनेनोद्धृता प्रागृणं स्वं तु पश्चाद् ग्रहे ॥ ३ ॥ अग्रोपपत्तिस्त्रैराशिकेन गोलेऽभिहिताच। इदानी देशान्तरघटिका आह । प्राग्भूविभागे गणितोत्यकालादनन्तरं प्रगहणं विधोः स्यात् । प्रादौ हि पश्चाद्विचरे तयोर्या भवन्ति देशान्तरनाडिकास्ताः॥ ४ ॥ तवालाप्रमथाष्टभिः कचमुखैलीक्षा र यूराष्टभिः स्यात् ताभिश्च तदष्टकेन च यवोऽटाभिश्च तेरहुलम् ॥ तैः स्याद्वादशभिर्वितास्तदितो हस्तश्च ताभ्यां पुन- धापं हस्तचतुष्टयन धनुषा कोशः सहस्त्रद्वयम् । एव कोशचतुष्टयेन गदितं सांवत्मरैयोजन कक्षातद्वधिययभूपरिधितो व्यामादिमंसिद्धये ॥ १.अत्र श्रीपतिः। लहा कुमारी नगरी च याची पानाटमविध सितः पडास्य । श्रीवत्सगुल्मं च पुरी ततश्य माहिष्मती चोज्जयिनी प्रसिद्धा ।। स्यादानमोऽस्मानगर सुरम्यं ततः पुरं पट्टशिवाभिधानम् । धीगगराट च सरोहितासंस्थानेश्वरं शीतगिरिः सुमेहः । इतीच याम्योत्तरगो धरामा रेसमिमा गोलविदो बदन्ति । भन्यानि रेसारिपतिमाजि लोक यानि तन्तःपुटमेदनानि ॥ ५ सि. शि० * ·ग्रहगणिते तन स्फुटं पष्टिहत कुवृत्त भवन्ति देशान्तरयोजनानि । घटीगुणा पटिहता धुभुक्ति. स्वर्ण ग्रहे चोक्तवदेव कार्यम् ॥ ५ ॥ अर्कोदयादूमधश्च ताभिप्राच्या प्रतीच्या दिनपप्रवृत्तिः । ऊर्ध्व तथाधश्वरनाडिकाभीरवावुदग्दक्षिणगोलयाते(१)॥६॥ य किल मध्यरेसाया अपरिज्ञानात् तत प्राक् पश्चाद्वा स्थितोऽस्मीति न वेत्ति तेनैव ज्ञातव्यम् । विधुग्रहणदिने घटिकायन्त्रेण स्पर्शकारे रानिगत ज्ञेयम् । अथच गणितेन स्पर्शकालो ज्ञेय । गणितोत्यकालादनन्तर प्रग्रहण यदि दृष्ट तदा द्रष्टा रेखात प्राग्न विभागे । यतो द्रष्टा यथायथा रेखात प्राग्वजति तथातथा रेखोदयात् प्रागेवाकोदय पश्यति । इतोऽन्यथा चेत् तदा पश्चादू द्रष्टा । दृग्रहणप्रग्रहणकालयोरन्तर देशान्तरपटि कास्ताभिर्गुणित पष्टया हृत स्पष्टभूवेष्टनम् । एवमनुपाताद्देशान्तरयोजनानि । अथवा वि योजने । यदि घटीपष्टया गतिलभ्यते तदा देशान्तरपरीभि किमिति एव यत् फलगुत्पयरे तत् प्रागृण पश्चाद्धनमिति युक्तमुक्तम् । तथा प्राच्या ताभिरीभिर्दिनवारप्रवृत्तिरर्कोदया दूध्य भवति । प्रतीच्या तु तस्मादध । यतो लट्ठोदये वारादि । अत एव च रबाबुत्ता गोलस्थे चरार्धघटिकाभिरूयम् । यतस्तदोन्मण्डल क्षितिजा दूर्ध्वम् । दक्षिणे स्वधोऽत स्तत्रोदयादधो वारप्रवृत्तिरिति सब निरवद्यम् । इदानी प्रहाणा बोरकर्माह। खाभ्रखाहता क्रपयाता समा शेषक भागहारात् पृथक् पातयेत् । यत् तयोररपक तद्विशत्या २०० भजेलिप्तिकाद्य फल तत् त्रिमि सायकै । पञ्चभि पञ्चभूमि पराभ्या हत भानुचन्द्रज्यशुभेन्दुतुहेतृणम् । इन्दुना दनवाणे कराभ्या रतै मसौम्येन्दुपातार्किपु स्व प्रमात् ॥ ८ ॥ स्पष्टम् । जगति तमे भूतेऽस्मिन् सृष्टयादी भास्करादिभि सृष्टे । यस्मादिनप्रतिदिनवारोऽर्वोदयात् तस्मात् ॥ तथा श्रीपति सृष्टमुंखे या तमये हि विवे प्रहेषु सृष्टेविनपूर्वकेषु । दिनप्रत्तिस्तदर्ध स्वरस्य वारस्य तस्मादुदयात् प्रवृत्ति । रचोदग्य भ्यसूत्रत् प्रथममपरत. पूर्वदेशे च पश्चाद. छोरथ भिटीभि सवितुरुदयतो वासरेशप्रति । शेया सूर्योदयान् प्रक्चरशकरभवेश्च मुभियांम्यगोले पश्चात् ते सौम्यगे ले युनिवेयुनिश्माचोमयो सार ॥ एवं कस्यचित् पथम् । केचिद्वार सचिनुरुदयात् प्राहुरन्ये दिनर्धाद्वानोरयनमयसमय दूविरे केचिदेवम् । व र दि यवन्नृपतादिदमुर्ने नियमो याचार्य क्थयति पुनराधराने स्वतो।

·स्पष्टाधिकारः। ३९, . अनोपलब्धिरेव वासना । यद्वर्षसहस्रपटकं यावदुपचयस्ततोऽपचय इत्यत्रागम एवं माणं नान्यत् कारणं वक्तुं शक्यत इत्यर्थः । अधाधिकारोपसंहारे श्लोकद्वयं युक्तियुक्तमाह। यदुग्राम्यैरपि विस्तृतं यहुतरैस्तन्त्रं प्रकारान्तरे. मन्दानन्दकरं तदन निपुणैः प्राहरवज्ञायते । श्रारयाते पृथुता सगोलगणिते व्यर्या हि तस्मान्मया संक्षिप्तं नच विस्तृतं विरचितं रज्यो हि सों जनः ॥६॥ रूपस्थानविभागतो ढगुणच्छिद्भ्यां च संचारतो नानाच्छेदविभेदभिन्नगुणकै नाप्रकारेप्यपि । श्राद्याद्यत्र विचित्रभहिभिरभिप्रेतप्रसिद्ध्यै क्रिया लध्वी वाथ समा तदेव सुधिया कार्य प्रकारान्तरम(१) ॥ १० ॥ स्पष्टार्थमिदं श्लोकद्वयम् । इति श्रीभास्कराचायविरचित सिद्धान्तशिरोमणिवासनाभाय मिताक्षरे मध्यगतिसाधनाधिकारः प्रथमः ॥ १॥ अत्राधिकारे अन्यसंख्या नत्रशतानि । ९०० । इदानी स्पष्टगतियाख्यायते । तत्रादौ तदारम्भप्रयोजनमाह- यात्रावियाहोत्सवजातकादौ पेटैः स्फुटैरेव फलस्फुटत्वम् । भ्यात् प्रोच्यते तेन नभश्चराणां स्फुटक्रिया दृग्गणितैक्यरुद्या ॥१॥ स्पष्टार्थम् । इदानीमर्धज्याकारणं ताश्चाह । अर्धज्याने रोचरो मध्यसूत्रात् तिर्यसंस्थो जायते येन तेन 1. अर्धज्याभिः कर्म सर्व प्रहाणामर्धज्यैव ज्याभिधानान वेद्या ॥ २ ॥ तत्याश्विनो नन्दसमुद्रवेदाश्चन्द्राद्रिपटका गगनानागाः । पञ्चाम्ररुद्रास्तिथिविभ्यनुल्या प्रायनिरुक्ता नराकाणचन्द्राः ॥३॥ नन्दावनीशैलभुयो दिगतचन्द्रा हुताशग्रहपूर्णदसाः । तुरङ्गपटुकारुतयः कुरामसिद्धाः शराप्टेपुयमाः प्रमेण ॥४॥ गजाश्चिमान्यदशराष्टदनास्तुरङ्गसप्तग्रहलोचनानि(२)। अम्भोधिकुम्भ्यम्रगुणास्तुरङ्गशैलेन्दुरामा रसभूतदन्ताः ॥ ५ ॥ १. अत एव विष्णुदेवा। यद्यत् क्रियालाघवमन तन्ने तत् तद् गुरुत्वाय भवेद हतानाम् । कियागुरुत्वामिटर स्पुन्यमहो विचित्रा गणितप्रसक्तिः । २. "ar पर नाहयार यादव." इति धारिदे । "वस्वधायमालया" इति मयसिमान्ते । रिन्तु "तुलसप्तप्रहलोचनानि" इति पारः साधुः ।

·ग्रहगणिते । कुदन्तलोका द्वितुरङ्गदेवा गोऽभ्रान्धिलोकाः कुगुणाब्धिरामाः । भुजगलोकाब्धिगुणाः क्रमज्या(१) अथोत्क्रमज्या मुनयोऽङ्कदना ॥ ६ ॥ रसर्तवो भूधरभूमिचन्द्रा द्वयप्टेन्दवो भूरसलोचनानि । नेपुरामाः शशिपटकवेदा नन्दाद्रियाणा गगनेन्दुशेलाः ॥ ७ ॥ गुणेपुनागा नगखाम्रचन्द्राः कुशैलरुद्रा शरवेदविश्थे । भुजङ्गनेनेपुभुवो नवेन्दुसप्तेन्दवोऽथो धृतिनन्दचन्द्राः ॥ ८ ॥ त्रिसूर्यनेत्राण्यमरत्रिदस्रा वस्वन्धितत्वानि नगर्तुभानि । गोऽयाङ्कदम्ला दहनेन्दुदन्ता नागाग्निवेदाज्यभुजस्त्रिभज्या ॥९॥ स्यायासखण्ड खलु खण्डकानि प्रोक्तानि जीवाविवराणि तज्जै । इह हि स्पष्टीकरणप्रभृति सर्व कार्धज्याभि प्रतिपाद्यते । यतो ग्रहबर ये कोऽप्य यविभृत प्रदेशो मध्यशब्देनोच्यते । तस्मान्मध्यावल्यगर्भगामि सूत्र मपमूत्रमित्यु च्यते । तस्मान्मध्यसूत्रात् तिर्यकम्योग्रहो वल्र्धज्याने भवति । अतोऽर्धज्याभिस कर्म । तत्र भगणकलाडितवृत्त चतुर्थाश ईदृशान्येव चतुर्विशतिर्धानि भरन्ति । अतए सूर्यसिद्धान्तार्यभटतन्त्रेप्येतान्येव । एपामुपपत्तिलेऽनेक्धा कविता। तेपा ज्यार्धाना मन्तराणि न्याखण्डमज्ञानि । प्रमज्या ०५।४४९ । ६७१ । ८९० । ११०५ । १३१५ । १५००। १७१९ १९१० । २०१३ । २२६७१२४३१ । २५८५ । ०७०८३०८५९ । ०९७७१३०८४ ३१७७ । ३२५६ । ३३०१ । ३३७२ । ३४०२ । ३४३१ । ३४३८ ॥ अन्तराणि २२४ । २०२१२१९ । २१५ । ०१०।०००। १९९ । १९१ १८३ । १७४ । १६४ । १०४ । १४३ । १३१ । ११८ । १०७ । ९३ । ७९ । ६५ ६१।३७ । २२ । ७॥ उत्क्रमज्या ७ ।। ६६ । ११७ । १८२ । २६१ । ३५४ । ४६१ । १७९ ७१० । ८५३ । १००७ । ११०१ । १३४८ । १०२८ १९७१ । १.१८।०१२३ २३३३ । २५४८ । २७६७।०९८९ । ३२१३ । ३४३८ । अन्तराणि २।३।११ । ६६ । ७।१३।१०७ । १९८॥१.१।१४३ १ अप्रसशोधक। ज्यावान खरमाक्षाभ्रवाणोनात् पूर्वजावया । अव तमननावा स्यादप्राप्त पूर्वशिषिनी ।। एवमामानजीवाभ्यां मजाग्न्यधिगुणमिते । व्यामार्यवावशिष्ट या मिद्यन्ति रघुकर्ममा ॥ धिनमाया अयुनेन सत्य निग्याया प्रविशोध्य पम् । विपियार्वज्ययात्रीला वेद्याप्रमाच्या सर पूर्वजीवा ।

·स्पाधिकाः। १५४ । १६४ । १७४ । १८३ । १९१1 १११ । २०५। २१० । २१५ । ०१२॥ २२२ । २२४ । २२९ । इदानी ज्यासाधनमाह। तत्वाश्विभक्ता असवः कला वा तल्लन्धसंरया गतशिलिनी सा ॥ १० ॥ यातेप्यजीवान्तरशेपघातात् तत्वाश्विलब्ध्या सहितेप्सिता स्यात् । यदि कलानां जीयाः साध्यास्तदा ता: कलास्तत्वाश्विभि २२५ भाज्या: । यदि कालावयवस्य तदासबस्तत्त्वाश्चिभिर्माज्याः। यछन्ध तत्संख्या गतज्या ग्राह्या । याते. प्यजीवयोरन्तरस्य रेपलानां च घातात् तत्वाश्चिमकाया लब्धिम्तया रन्ध्या महिता सतीप्सिता स्यात् । मनोपपतिः । चतुर्विशतिः किल ज्यार्धानि । वृत्तचनुगि कलाः खखाग्यिविषयाः ५४००। आसां कलानां चतुर्विशतिभागस्तत्वाश्विनः २२५ । अतो गनालास तत्रा. विहतास गतज्या लभ्यते । अथ वृत्ते ज्याप्रयोरन्तरं तत्त्वाश्चिकलामितधनु खण्डम् । यद्यनेन धनु.खण्डेन गतागतज्यान्तरतुल्यं ज्याखण्ड लभ्यते तदा पकलातुल्यन किमि. ति । फलेन युगा सती गतज्येप्सिता स्यादित्युपपन्नम् । अथ धनुःकरणमाह। ज्यां प्रोमय तत्वाविहतावशेष यातेप्यजीवाविवरण भक्तम ॥ ११ ॥ जीया विशुद्धा यतमान तनैस्तत्वाश्चिभिस्तत् सहितं धनुः स्यात् । यस्य धनु कार्य तस्माचा जीवा विशुध्यति सा शोध्या । गेषात् तत्वारिगुणा. गतागतम्याम्सरहताघलभ्यते तत् स्याप्यम् । ततो यतमा जीवाविशुन्दा तद्गुणिसस्त- स्वातिभिः सहितं धनुः स्यात् । इदानी परमकान्तिज्यामाह- अध्यावविश्ये १३६७ ऽत्र जिनांशजीया यहा मुखार्थ लघुस्खण्डका ॥१२॥ रूपाश्विनो विशतिरङ्करन्द्रा २१ १२० । १६ अत्यष्टितिथ्यर्कनवेपुदस्राः १७ । १५ । १२18141 ज्याखण्डकान्यंशमितेर्दशाप्तं स्युर्यातखण्डान्यथ भोग्यनिनाः ॥ १३ ॥ शंपांशकाः खेन्दुहृता यदाप्तं तद्यातखएडैक्ययुतं लघुज्या । जिनांशजीवावरता विपादाः ५।४५ स्यादुत्फमज्याय विलोमसगडैः॥२४॥ विशोध्य पण्डानि दशनशेषादशुद्धलब्धं धनुरंशकाद्यम् । विशुद्धसंरयाहतदिग्युतं स्याद् भोग्यात् स्फुटाज्यातिपरिस्फुटान ॥३५॥ धनुर्विंशतिभागानां जीवाश्गदविश्व १३९७ तुल्या भाति । इयं परमप्रान्तिया सन्ततीपयोगित्वाम् परिना । अय लघुसा साध्यते सम्घार्थम् । कानि तानि माद. कानि । रूपास्चिन इत्यादीनि नर । अथ ज्यासाधनम् । यम्य ज्या माध्या तम्य मागान् प्रत्या दामि १० जेत् । सत्र यावलभ्यते तावन्ति गतमण्डमनि म्युः । अयमेशान भोग्यतान मनुष्य दशमिजत । पर यातादेवयन युनं रवी ज्या स्यात् । परमन ·ग्रहगणिते त्रिभज्या खार्क १२० मिता स्यात्। तथा जिनांशज्या पादोना नवाब्धय ४८१४९ । अयो प्रमज्यानां पृथक् पायभावात् क्यमुत्क्रमज्या. साध्या इत्यन आह । स्यादुत्क्रमज्योत्र विरोमखण्डैरिति । अथ धनु साधनम् । यस्य धनुः साध्यते तस्मादाद्यखाडादारम्य यावन्ति खण्डकानि शुद्धयन्ति तावन्ति शोधयेत् । पाद्दशगुणादशुद्धखाडमवाद्यधर्म शाद्यं तद्विशुद्धखण्डसंख्यागुणैर्दशभिर्युतं धनु स्यात् । अनोपपत्ति प्राग्वदनुपातेन । अत्र यावद्यावन्महद्वयासाधंबहूनि च खण्डानि तावन तावत् स्फुन्या ज्या स्यात् । तदन्यथा रथूला । अत उक्त भोग्यात् स्फुराज्यातिरि स्फुटात्रेति । इदानी भोग्यखण्डस्पष्टीकरणमाह- यातेप्ययोः खण्डकयोविशेष शेषांशनिघ्नो नखहृत् तदूनम् । युत गतेप्येक्यदलं स्फुट स्यात् क्रमोनमज्याकरणेऽत्र भोग्यम्(१) ॥१६॥ १ अन सशोधकोत्तोपपत्ति । घेढया प्रत्येकराशीनामित्यादिना प्रकारेण यत्र पाप राणामियत्तास्यात् तस्या घेढया सर्वधन निरन्तरमवगन्तु शक्यते । यत्र च परपराणामानन्स्य तन यथायथा परंपरा अधिका गृहीत्वा सर्वधन साध्यते तथानथा तदासन सूक्ष्मतर च भव ति । इत्यनयैवासनपर्वधनानयनयुक्या लघुज्याखण्डरूपमा येषामशाना ज्या साध्य सेपा दशमाशेन समे गच्छे यत् सर्वधन स्यात् सेव स्फुटा ज्या भवेत् तस्या विलोमेन भोग्य खण्डावगम सुगम इति पूर्व सम्यमनसि विचिन्त्यम् । ततो राघवार्थ यदि लघुज्याकर यद्तखण्ड तदेव घेढ्या आदि करप्येत तर्हि शेषाशदशाशेन सहित रूपं गच्छ स्यत् त्त एकामेव परंपरा गृहीत्वा साधितात् सर्वधनाच्छेद्य द्यराशिरूपे गतखण्डे विशोधिते शेषम भीष्टस्पष्टज्याशेप स्यात् । ततो विलोमेन भोग्यानयनाय तस्मिन् पे दशभिमुलते शेपासेहत फुट भोग्यखण्ड लभ्यतेत्यतिरोहितमेव मतिमतामित्येतदेव वीजकिपया विलिख्य प्रदर्षने । ताहि । यातसण्डम् या । इदमेव प्रेक्ष्या भाद्यराशि । एष्यखण्डम् ए १ अत याए । अयमायपरंपराया आदि । 10 अयं गच्छ । अस्माच् डीपदादेवभेदमानम् 11 शेक विभेदमानम् शे शव ०० एते क्रमेण या १, या ११, मा-या श्रेयाया परयोराद्याभ्यामाइते जाते या१ या शेक या शे३० एरिया शेव ए शेव भनयोग जात सर्व धनम् या १ या शेए शे. या शेव ए शव भस्माधव राण्डे विशेधित जातमिष्टज्यादशेषम् । या दोए २० या शेव २०० ए अस्मिन् दशभिगुगते रोपाहिले जात रपटभाग्यसण्ठम् या ३ए या. गे16 ए. शेकायदा (या १११)(या १९१) कमज्या करणे खण्डानम् तरोत्तरमपचय' या १ए । अस्य मानमृण स्याटुमच्याकरण तूरचयात-मानं धनं मो दिस्युपपनं यतप्यरित्यादि। अत्र केचिद्भग्यसग्टस्फुटीकरणपूर्वर पुज्या माधनार्थमुशिशानी दशभ्ये ऽनने ·स्पधाधिकार गते ययो खण्डकयोर्यदन्तर तज्ज्यासाधने दशभक्तभागेभ्यो ये शेषांशास्तर्गुणिर्ट नखें नेत् । फलेन गतेप्ययो. खण्डयोर्योगार्धमूनीकृतं स्फुट भोग्य भवति । उत्क्रमज्या णे तु युतम् । अनोपपत्ति । गतैव्ययो खण्डयोर्योगार्ध खाइसन्धी खण्ड भवितुमर्हति । भोग्य रड तु भोग्यान्तस्थाने । तदन्तरेऽनुपात । यदि दशमिमांगेस्तयोरन्तरार्ध लभ्यते तम पाशै किमिति । एव त्रैराशिकेन गतैयखण्डान्तरगणिताना गेषाशाना विशतिभांग र स्यात् । फलेन गते ययोर्योगार्धमत अन क्रियते यत मन्याकरणे खण्डान्यपचयन न्तेि । उत्तमज्याकरणे तूपचयनातस्तन युतमित्युपपन्नम् । इदानी भोग्यखण्डस्य धनु करणाय स्फुटीकरणमाह- विशोध्य खण्डान्यवशेषकानिध्न गतेप्यान्तरमेप्यभक्तम् । फलोनयुग्येयगतैक्यखण्ड चापार्थमेव स्फुटभोग्यखण्डम् ॥ १७ ॥ अन धनु करणे खण्डेषु विशुद्धेषु यच्छेप तस्याधेन गतेन्यखण्डान्तर गुणितमेप्यखण्डेन जेत् । फलेन गतै यखण्डैक्यदल प्राग्वत् क्रमधनु करणाय हीनमुक्रमधनु करणाय योज्यम्। आपि सैव वासना । इद धनु खण्डस्फुटीकरण किंचित् स्थूलम् । स्थूलमपि मुखा- मगीकृतम् । अन्यथा बाजकर्मणाऽसत्कर्मणा चा स्फुट कतुं युज्यते(१) । तिखण्ड शून्यमत्वा भाग्यसण्डमानायतत साज्या माधयन्ति । यथा यदा क्लि पचानाम ना ज्यासाच्या तदा यातखण्डम् एण्यखण्डम् २१ अनयोविशेष २१ शेषाशै ५ गुणितो खै २० भकोजात ५। १५ अनेनोनित यातैष्यखण्ड़योर्योगाधम १.१ ३. इद जात फुट भोग्यखण्डम् ५। १५ तते ऽनेननिभ्ना शेपाश! २६ । १५ खे दुभि १० क्ता २। ७ । ३० आसनानेन युत यातखण्डैक्यम्० जाता लघुज्या २ ॥ ३७॥ ३०॥ यद्वान तखण्डादेष्यसण्डस्य महत्वाधातष्यखण्डयोर्योगार्धे १० । ३. अस्मिन् ५। १५ अनेन के जात भोग्यखण्डम् १५ । ४५ अत सिद्धा लघुज्या ७ । ५२ । ३० । एवमुमयथापि द्धा जीवामशुद्धा बुध्वा यातध्ययो खण्डकयोरित्यादिराचार्योक स्फुटभाग्यखण्डसाधनप्र पर अद्दिष्टांशानां दशभ्योऽनत्पत्वे बोध्य इति नियन्वन्ति । अनास्माभिरुच्यते । यातज्यातस्तत्पूर्वज्यायां शोधितायो यच्छिष्यते तदेव यातखण्ड म तो दशभ्योऽपानामशाना ज्यासाधने गतज्या पूर्णम्, तत्पूर्वज्या च रूपावि १ तैव नितु सा चतुर्थपदस्थत्यादृणम् अस्यो २१ गतज्यात शाधिताया सशोध्यमान- Pण स्व स्यादित्यनेन जात शेषमेकविंशतिर्धनम् २१ इदमेवाघ्र गतखण्डम् । अत पञ्चाना- माना ज्यासापने स्पष्टभोग्यार्थ यातेप्ययो खण्डया २१, २१ अनयोविशेष शेषा न • नराहत् . मनेनोन यातैष्यखण्डयोयोगाधम् २१ इदमेव स्फुट भोग्यखण्डम् । निन निमा शेषांशा १०५ खे दुभिर्मका १० । ३० इदमाप्त यातसडेश्येन • युतम् १. 1 ३० जाता पमानामशानो रघुज्येति सर्व निरवयम् । अत्र यशोधन स्पुटधनु रा साधन यौनकर्मणा प्रयते। २१. तथाहि । स्फुटमोरयसप्रमाण भनेन दशभषे मजे जातम् . या" ·ग्रहगणिते इदानी केन्द्रमभिधीयते ततो धनर्णकल्पनां भुजकोटिकल्पनां च श्लोकचतुष्टयेनाह । मृदूचेन हीनो ग्रहो मन्दकेन्द्रं चलोचं ग्रहोनं भवेच्छीघ्रकेन्द्रम् । तुलाजादिकेन्द्रे फलं स्वर्णमेवं मृदु शेयमस्माद्विलोमं च शीघ्रम् ॥ १॥ त्रिभि#ः पदं तानि चत्वारि चक्रे फ्रमात् स्यादयुग्युग्मसंज्ञा च तेषाम् । अयुग्मे पदे यातमेप्यं तु युग्मे भुजो वाहुहीनं त्रिभं कोटिरुक्ता ॥ १९॥ ये दोकोट्योः स्तः कमज्ये तदूने त्रिज्ये ते वा कोटिदोरुत्क्रमज्ये ये दो कोटयोरुत्क्रमज्ये तदूने त्रिज्ये ते या कोटिदोष्णोः क्रमज्ये ॥ २० ॥ दोःकोटिज्यावर्गहीनौ त्रिभज्यावर्गा मूले वा तयोः कोटिंदोज्य । एवं युज्याक्रान्तिजीचे मिथः स्तोग्याशङ्क् यच्छ्रुतिर्या निभज्या ॥ २१ ॥ अनोपपत्तिोले कथितव । तथापि बालावयोधार्थ किंचिदुच्यते । अत्र समायां भूमी स्पष्टानि । शे१० याव २ 'याव २ या. यो एती योव खण्डसख्याह्तदिग्युत जातं धनः शु १० या १ अस्मानुष. पुनर्जीवाया कियमाणायाम शे१० शमितेदेशातमित्यादिक्रियया जाताः शेषाशा एतेषु यातध्ययो. सण्डयाविशेषण या १ वि. शे१ निनेषु नखभक्तपु जातम् अनेन यातध्यखण्डयोर्योगाध क्रमज्याकरणे हीनमु कम या २ विशेद ज्याकरणे च युतं जातम् यो इद यावत्ताव समं कृत्वा समच्छेदीकृत्य छेदगर या २ वि.शे सिद्धी पक्षी या. यो १ वि. शे 1 समशोधने कृते जाती वि.शे २ योव मंगुण्योभयोति प्यखण्डयोगार्धवर्गे प्रक्षिप्ते सिद्धी याव ४ या यो. पक्षयो गृहीते जाती मू । अस्मालम्धं यावत्तावन्मानम् यो । या २ यार अस्मादिदै सप्रमवतरति- खण्डानि विशोष्मायो शेपं यातायखण्डविवरणम् । द्विगुगेन तेन यांतम्यक्यार्धकृतेविहीनयुक्ताया. ।। मूलेन तदैक्याथ युक्तं दलिनं भवेत् स्पटम् । भोग्यं क्रमोत्कमधनःकरणायवे गुरुत्वता न कृतम् ॥ एवमसकृतमणापि भोग्यखण्ड स्फुट भवति । तदित्यम् । पूर्व विशोध्य सण्डनि दश नशेपादित्यादिनोद्दिष्टजीव तः साधितादनुपः कमज्यार्थ यतिध्ययोः साइक्योर्विशेष इत्यादि कारेण भोग्यसाई साध्यम् । इदमेव भोग्यं गृहौवा विशेष्य सम्दानि दशनशेषादित्यादिन पुनरुद्दिष्टजीवातो धनुः साध्यम् । तस्मात् पुनः कमज्या भाग्यमण्डम् । एवमसकन् एएट भवति।

·स्पधिकारः। त्रिज्यातुल्येन कर्कटकेन वृत्तं कृत्वा भांशै ३६० रङ्करम् । तन्मध्ये पूर्वापरां याम्योत्तरां च रेखां कृत्वा प्राच्याः सकाशान् सव्यक्रमेण किल पदानि कल्प्यानि वृत्त रेखावच्छि- नानि । तेषां क्रमेणायुग्मयुग्मज्ञा च { अत्र प्रथमपदे प्राच्याः सकाशाद्वृत्तेऽभीष्टम्याने बिन्दुः कार्यः । तम्य बिन्दोः प्राच्यपरायाश्च यदन्तरं सा दोा । बिन्दोर्याम्योत्तरायाश्च यदन्तरं सा कोटिंग्या । तद्धनुपी भुजकोदिसंज्ञे । यथा यथा स विन्दुरग्रतश्चाल्यते तथा तथा दोयोपचीयते कोटिज्या चापवीयते । पदान्तं प्राप्त बिन्दौ कोटेरभाव । दोया च व्यासानुल्या स्यात् । ततो द्वितीयपदे कोटेरुपचयः । तत्पदान्ते कोटि: परमा । भुजम्याभावः । अतएवोक्तम् । अयुग्मे पदे यातमेप्यन्तु युग्म इति । तथात्र धनुपि ज्यारूपा या सा क्रमज्या । शररूपं यदन्तरं सोत्क्रमज्या । बाणोनं व्यासा चैतदिन- ज्यातुल्यं स्याजीवोनं व्यासाधं तदितस्त्राणतुल्यं स्यादिति वृत्तोपरि सर्व दर्शनीयम्(१)। मथ मन्दपरिधीनाह- मन्दोच्चनीचपरिधिस्त्रिलवोनशक १३ । ४० भागा रवेर्जिनकलोनरदा ३१ १ ३६ हिमांशोः । खाश्वा ७० मुजगदहना ३८ श्रमरा ३३ भवाश्च ११ पूर्णपयो ५० निगदिताः क्षितिजादिकानाम् ॥ २२ ॥ इह ग्रहफलोपपत्यर्थ मन्दोचनीचत्तानि पूर्व: कल्पितानि । तेषां प्रमाणान्येतावन्तो अनोपपत्तिः । ग्रहस्य यन्त्रविधिना यत् परमं फलमुत्पद्यते तस्य ज्या परमफल- यान्त्यफलज्या चोच्यते । अन्त्यफलज्यातुल्यव्यासाधेन यवृत्तमुत्पद्यते तन्नीघोचवृत्तम् । त्परिधिस्त्रैराशिकेन । यदि बिज्याव्यासाधे भांशाः ३६० परिधिस्तदान्त्यफलज्या- यासाधे किमिति ललधं परिधिभागाः । एवमर्कादीनां बिलबोनशक्रा इत्यादय उत्पद्यन्ते । १. अन क्षेत्रदर्शनम् । भुज गाः। भु भुजपा भु. ज्या कोटि को.ज्या फोमा यो २. प. प्रथम पदम् हो.3. तृम. केला. को. म ·ग्रहगणिते अथ मोमादीनां चलपरिधानाह- एषां चलाः कृतजिनाखिलवेन होना २४३ । ४० दन्तेन्दवो १३२ यसुरसा ६ बसुयाणदनाः २५ । पूर्णाब्धयो ४० ऽथ भृगुजस्य तु मन्दकेन्द्र- दो शिञ्जिनी द्विगुणिता त्रिगुणेन ३४३८ भक्ता ॥ २३ ॥ लब्धेन मन्दपरिधी रहितः स्फुटः स्यात् तच्छी केन्द्रभुजमौर्व्यथ वाणनिघ्नी । त्रिज्योद्धृताशुपरिधिः फलयुक् स्फुटः स्या- द्भौमाशुकेन्द्रपदगम्यगताल्पजीवा ॥ २४ ॥ त्र्यशोनशैल ६ । ४० गुणिताधयुतस्य राशे- मौन्योदधृतातलवहीनयुतं मृदूधम् । भौमस्य कफिमकरादिगते स्वकेन्द्र लब्धांशविरहितः परिधिस्तु शैयः(१) ॥ २५ ॥ एषां भीमादीना चलाश्चन नीचोयतपरिधिमागा एन । अथ शुक्रम्य मन्दकेन्द्र या दोज्यों सा द्विगुणिता त्रिगुणेन ३४३८ भाज्या । फोन मन्दपरिधिम्तम्य रहित सन् स्फुटो भवति । अथ शुक्रम्य शीमोन्दे या दोा सा पञ्चगुणा विज्यया भाज्या । पोन शीघ्रपरिधियुत सन् स्पुन्टी भवति । अथ भोमस्य प्रथम शोप्रवेन्द्र पन्या सत्र स्मिन् पदे वर्तते ताप्य यदतं यच गम्य तयारल्यम्य या ज्या सा विभागोने मतभिास ६ । ४० गुगनीया । ततः पशवत्वारिंशदागानां ज्ययानमा २४३१ भाज्या । मलाई भागादिपर तदनष्ट म्याप्यम् । तेन फुजन्य मन्दीप सहित कार्यम् । पदिशीमr मकारादिपटप । फल्योंदिपके न होने कार्यम् । एवं मन्दोध स्पुट भाति । अय कुजन्य य. पठिन शीघपरिधिः मतेनानष्टम्यायितन पोन मदेव यति मन् म्युटी भयनि । अयोपपति । एषा भीमादीनां यानि परमाणि भीमपन्युरष्टभ्यन्त नपा ज्या त्यफरन्या । मत प्राग्यम् परिधिभागा. 1 राय शुनप्य ये मन्दपरिधिभागा पल्या पटिनाम्ने युग्मपदान्त ओजादान्ते तु ना । अवान्तरऽनुरान । यदि प्रिया परि 1.अगर पार्व शा दारहयोऽम्बरपती सादा रमन्यसनी भन्दा मनुसरयुगानन्या समान्दा गुण । न्या रामारा बारादहना भूगप्रवर्गपवा नन्दाथ शनिवम्गुजच्य मुताना मान वदन्दुियमधिदुभवो दौम्य कमेहन ग्यमान भजन पलयुठा होनो स्मन्बी (फुटाः । हिरामी चरम दाम्या मोद त्रिश्यया प्रमवा पन रहा F2 स्युरे गुग ॥

·स्पाधिकार ध्यन्तरं द्वयं २ लभ्यते तदेष्टदोळया फिमिति । फोन परिधिरपचीयमानत्यानितः कृतः । तथा तस्य यः शीघ्रपरिधिः परितो वस्याणदला इति २९८ एप युग्मपदान्ते। ओजप. दान्ते सु पञ्चाधिकः २६३ । अवान्तरेऽनुपातेन यत् फलं तदुपचीयमानत्वाद्धन कृतम् । अय भौमस्य यन्मन्दोचं गणितागतं तच्छीकेन्द्रपइसन्धिपु सर्वेषु तभाविधमेव । पद- मध्ये पुननिभागोनैः सप्तभिररधिकीय भवति मृगादिकेन्द्रे । कयादौ तु हीनम् । तथा तस्य यः शीघपरिधिः पठितः । असो पदसन्धिषु । पदमध्ये तु तै गेरून एव । तदन्तरेऽनुपातः । यद्यर्धयुतराशिज्यया २४३१ निमागोनाः सप्त भागा लभ्यन्ते तदा पदगतगम्याल्पज्यया किमिति। फरमुपचयापचयपशाद्धनर्णम् । अन्नागम एवं प्रमाणम् । इदानीं भुजकोटयोः फलानयनमाह- स्वेनाहते परिधिना भुजकोरिजीये भांशै ३६० हृते च भुजकोटिफलाहये स्त:(१) । भिज्योधृते च यदि वान्त्यफलज्यकान्यो निज्योद्भवं फलमिहान्त्यफलस्य जीया ॥ २६ ॥ स्पटम् । अनोपपत्तिः । यावत् पेन्द्रं प्रतिमण्डले तावदेव नीचोचत्ते स्यात् । अतः प्रतिम. ग्लदो.कोटिज्ये अनुपातेन नीचोचत्ते परिणाम्यते । यदि भांशत्त एते दो.कोटिज्ये तदा परिध्यंशवृत्ते किमिति । अथवा निन्याध्यासार्ध एते दो कोटिज्ये तदान्त्यफलज्या- व्यासाधै रिमिति ! पर तुल्यमेय । अन्त्यफलच्या पूर्व नोक्ता तदर्थ त्रिज्योद्भव फल. मित्यादि । त्रिज्या गृथग् ग्रहाणां मन्दशीमारिधिमागण्या मांजै ३६० माज्यान्त्या- रज्या भरतीत्यर्थः। इदानी कर्णानयन प्रकारचतुष्टयेनाह- स्वकोटिजीवान्त्यफलज्ययोयों योगो मृगादावथ फर्कटादौ । केन्द्रेऽन्तरं तद्भुजजीययोर्यवर्गक्यमूलं कथितः स कर्णः ॥ २७॥ विज्या तथा कोटिफलेन युक्ता होना च तहो.फलवर्गयोगात्। मूलं श्रुतिन्त्यिफलत्रिमौर्योर्वर्गक्यराशेश्च तथा युतोनात् ॥ २८ ॥ त्रिभज्यया कोटिफलद्विनिघ्न्या कोटिज्यया वान्त्यफलद्विनिया। मुलं श्रुतिर्या मृदुदोःफलस्य चापं युधा मन्दफल बदन्ति ॥ २६ ॥ पात्र वगैम्पपई फर्गः स्यात् । तया मृगादिकेन्द्र त्रियाकोटिफल्योोगः कार्यादी तु गंगादा पेन्द्र कोटिग्यान्त्यालग्ययोर्यो योगः कस्यादौ तु यदन्तरं तस्य भुजज्या- १.मरः। योग्यावर्गविवस्तित्रिभवनग्यवर्गमूलं मवेत् कोटेश्या भुजमागवतिनवत्यो यजीवथवा ।। सरावगुणहले रामभेगे ·४८ ग्रहगणिते यदन्तरं तस्य भुजफलस्य च वर्गक्यपदं वा कर्णः स्यात् । तथा मृगादिवेन्द्र रिज्या न्त्यफलज्ययोर्वर्गयोगात् त्रिज्यया कोटिफर गुणया द्विगुणया च युतादथवा कोटिग्यया न्त्यफलज्यागुणया द्विगुणया च युतात् कादौ न हीनान्मूलं या श्रुतिः स्यात् । अय मन्दभुजफलस्य धनुहस्य मन्दफलं भवति । अनोपपत्तिः । समायों भूमौ बिन्दं कृत्वा तां भूमि प्रकल्प्य ततत्रिज्यामितेन कर्म स्केन कक्षाख्यमण्डलं रिपेत(१) । तद्गणाद्वितं कृत्वा मेपारारभ्य ग्रहमुच्चं च दत्वा तत्र चिह्न कार्ये । ततो भूबिन्दुञ्चचिह्नयोरपरि रेखा दीर्घा कायर्या । सोचोखोच्यते । अब त त्थमत्स्येन कक्षामण्डलेऽन्या तिर्यग्रेखा च कार्या । भूबिन्दोहपर्यन्त्यफलज्यामुच्चोन्मुखी दत्वा तद निज्यामितकर्क टेन प्रतिमण्डल च कार्यम् । उच्चरखया सह यत्र सम्पातस्तत्र प्रतिमण्डलेऽप्युच हयम् । तस्मादुच्चभोग विलोम दत्या तन्त्र प्रतिमण्डले मेपादिय । ततो ग्रहमनुलोम दत्वा तत्र चिह्न कार्यम् । अथप्रतिमण्डलमध्येऽप्यन्या तिथंग्रेखा कायां । तिर्यग्रेखयोरन्तरमन्त्यफर ज्यानुल्यमेव सर्वत्र भवति । ग्रहोचरेखयोरन्तरं दोर्या । ग्रह तिर्यग्रेखयोरन्तरं योटिज्या । प्रतिमण्डलस्थग्रहाभूबिन्दुगामि सूत्र कर्णः । कर्णसूत्रस्य कक्षावृत्तस्य च यत्र सम्पातस्तत्र पुटो ग्रह । कक्षामण्डले स्फुटमध्ययोरन्तरं फलम् । तच मध्यपहात् स्फुटेऽग्रस्धे धन एएस्थे त्वृणमिति किल ग्रहसंस्थानम् । अथात्र कांस्यो पपत्ति । कक्षामृतप्रतिवृत्ततिर्यकरथरेखयोरन्तरं किलान्त्यफ्लज्या। प्रतिमण्डले कोटि ज्यान्त्यफर ज्याप्रादुपरि भवति मृगादिवेन्द्रेऽतस्तत्र तदेक्यं स्फुटा कोटि । यदि तु तदधोऽतस्तत्र तदन्तरं स्फुटा कोटि । स्फुटकोटिमूलस्य भूबिन्दोश्च यदन्तरं तद्भुज ज्यातुल्यमेव स्यात् । अतरतयोर्भुजकोट्योर्वर्गयोगात् पर्द कर्ण इत्युपपन्नम् । अथ नियो १. अत्र प्रतिवृत्तनि । । उधम् केन्द्रदोजी माश स्प.प्र कास्तम् फिलम दोटिजय कर्ण F भ ५ केशं. कोरि TA नचम् पतम् ·स्पष्टाधिकरः। पसंहारः । कोटिज्यान्त्यफलज्ययोर्योगस्यान्तरस्य च वर्ग: कार्यः स चैवम् । खण्डद्वय. स्यामिहतिदिनिघ्नी तत्खण्डवगैक्ययुता कृतिः स्यादिति । तत्र कोटिज्यैक खण्डम् । अन्त्यफलज्या द्वितीय खण्डम् । आम्या कृता कृतिः । कोसं २ को १ अंब १ । इयं योगस्य । अन्तरस्येयं को २ कोव १ क्षेत्र १ । इदानी दोयावर्गः साध्यते । कोटिग्या. वर्गोनस्त्रिज्यावर्गो दोयावर्ग: स्यादिति जातो दोावर्गः को 1 त्रिव १ । अनयोर्या- वद्योगः क्रियते तावद्धनर्णयोः कोटिज्यावर्गयोस्तुल्यत्वान्नागे कृते त्रिज्यान्त्यफलज्ययो. गैक्यं कोटिज्ययान्त्यफलज्यागुणया द्विनिघ्न्या च युतं जातम् । एवं मृगादिकेन्द्रे । कादिवेन्द्रे तु तया हीनं भवति । एवं तन्मूलं कर्ण इत्युपपन्नम् । इदं कर्गानयनद्वर्य प्रतिमण्डलमगया । अथ नीचोच्चत्तभङ्गया चोच्यते(१) । कक्षामण्डले मध्यग्रहस्थानेs. न्त्यफलज्यामितकर्क टेन वृत्त विलिख्य भुबिन्दोर्मध्यग्रहोपरिगामिनी रेखा कार्या सा तमोचरेखा । तस्य वृत्तस्य रेखया सह यो योगो तयोरपरितन उच्चसंज्ञः । अधस्तनो मीचसंज्ञः । तदेखातोऽन्या तिर्यग् वृत्तमध्ये मत्स्येन रेखा कार्या । तदपि वृत्तमुचप्रदेशादा रडूयम् । तमोबाच्छो केन्द्रमनुलोम देयम् । मन्दकेन्द्रं तु विलोम देयम् । तत्र शीघ्रकेन्द्राडो पारमाथिको पहः । मन्दाने मन्दस्फुटः । अत्रापि ग्रहोचरेख. योरन्तरं भुजफलं ग्रहतियखयोरन्तरं कोटिफलं ग्रहभूम्योरन्तरं प्राग्वत् कः । अथ तदानयनम् । मकरादिवेन्द्रे त्रिज्योर्ध्वतः कोटिफलं दृश्यते । कयादौ तु तदधः । अत. स्तदैक्यान्तरं स्फुटा कोटिः । भुजफलं तु तन भुजः तयोर्गयोगपदं कर्ण इत्युपपन्नम् । १. नीचोचवृत्तमनि। भय होग 5 h ४ *2 ५ सि०शि० ·४८ ग्रहगणित - यदन्तरं तम्य भुजफतस्य च वर्गस्यपदं या कर्णः स्यात् । तथा मृगादिकेन्द्रे रिश्या न्त्यफलाययोर्गयोगात् निज्यया कोटिफल्गुणया द्विगुणया च युतादथवा कोटिग्यया न्त्यफलज्यागुणया द्विगुणया घ युनात् कश्योदी नु होनान्मूलं या श्रुतिः स्यात् । अय मन्दमुजफलस्य धनुर्पहस्य मन्दपलं भाति । अग्रोपपत्तिः । समायां भूमौ बिन्दं कृत्वा तां भूमि प्रकल्प्य ततत्रिज्यामितेन की टेक्न पक्षाख्यमण्डलं लिरोत(१) । तद्गणाद्वितं कृत्वा मैपादरारभ्य ग्रहमुच्चं च दंचा ठन चिझे कायें । ततो भूविन्दूचचिहयोपरि रेखा दीर्घा कार्या । सोयरेखोच्यते । भय तदुः त्यमत्स्येन कक्षामण्डलेऽन्या तिप्रेखा च कार्या । भूयिन्दोरपर्यन्त्यफलज्यामुधोन्मुखी दत्या तो त्रिज्यामितकर्क टेन प्रतिमण्डलं च कार्यम् । उच्चरेपया सह या सम्पीचन्ता प्रतिमण्डलेऽप्युनं ज्ञेयम् । तस्मादुयभोगं पिलोमं दत्वा तत्र प्रतिमण्डले मेपादियः । ततो ग्रहमनुलोम दत्वा तत्र चिह्न कार्यम् । अथप्रतिमण्डलमध्येऽप्यन्या तिर्यग्रेखा कार्या । तिर्यग्रेखयोरन्तरमन्त्यफलज्यातुल्यमेव सर्वन भाति । ग्रहोचरेखयोरन्तरं दोगे । प्रह तिर्यग्रेखयोरन्तरं कोटिज्या। प्रतिमण्डलस्थग्रहाभूबिन्दुगामि सूत्रं कर्णः । कर्णसूत्र कक्षावृत्तस्य च यत्र सम्पातस्तत्र स्फुटो ग्रहः । कक्षामण्डले स्फुटमध्ययोरन्तरं फरम् । तच मध्यपहात् स्फुटेऽप्रस्धे धनं पृटस्थे त्घृणमिति किल ग्रहसंस्थानम् । अथान कस्यो पपत्तिः । कक्षावृत्तप्रतिवृत्ततिर्यक्रधरेखयोरन्तरं क्लिान्त्यफलज्या। प्रतिमण्डले कोटि ज्यान्त्यफलज्याप्रादुपरि भवति मृगादिकेन्द्रेऽतस्तत्र तदैव्यं स्फुटा कोटिः । वाद तु तदधोऽतस्तत्र तदन्तरं स्फुटा कोटिः । स्फुटकोटिमूलस्य भूबिन्दोश्च यदन्तरं तद्भुज ज्यातल्यमेव स्यात् । अतस्तयोर्भुजकोट्योर्वर्गयोगात् पर्द कर्ण इत्युपपन्नम् । अथ क्रिया तेवृत्तभनि । । । उधम् कैरटोपी प्रति जम् कहानतम् मस they फर्ण अन्त्य फ ज्या करोः की.2-14 नीचम् फत ·स्पष्टाधिकर। - पसंहास। कोटिज्यान्त्यफलज्ययोर्योगस्यान्तरस्य च वर्ग: कार्य: स चैवम् । खण्डद्वय स्याभिहतिविनिम्नी तत्खण्डवगैक्ययुता कृतिः स्यादिति । तत्र कोटिज्यैक खण्डम् । अन्त्यफलज्या द्वितीय खण्डम् । आभ्यां कृता कृतिः । कोभं २ को १ क्षेत्र १ । इयें योगस्य । अन्तरस्येयं कोई कोर १ अव १ । इदानी दोयावर्गः साध्यते । कोटिज्या. वर्गोनखिज्यावर्गा दोयावर्गः स्यादिति जातो दोज्यांनर्गः कोव । त्रिव १ । अनयोर्या- वद्योगः क्रियते तावद्धनर्णयोः कोटिज्यावर्गयोस्तुल्यत्वान्नागे कृते त्रिज्यान्त्यफलज्ययोर्व. गैक्यं कोरिज्ययान्त्यफलज्यागुणया द्विनिप्रन्या च युतं जातम् । एवं मुगादिकेन्द्रे । कादिकेन्द्रे तु तया हीनं भवति । एवं तन्मूलं कर्ण इत्युपपन्नम्। इदं कर्गानयनद्वर्य प्रतिमण्डलमगया । अथ नीचोचत्तमद्या चोच्यते(१) । कक्षामण्डले मध्यग्रहल्यानेs. न्स्यफलज्यामितकर्क टेन वृत्तं विलिख्य भूबिन्दोर्मध्यग्रहोपरिगामिनी रेखा कायां सा तत्रोचरेखा । तस्य वृत्तस्य रेखया सह यौ योगौ त्योरपरितन उच्चसंतः । अधस्तनो नीचसंज्ञः । तदेखातोऽन्या तिर्यम् वृत्तमध्ये मत्स्येन रेखा कार्या । तदपि वृत्तमुत्रप्रदेशाद्धोऔरयम् । तत्रोच्चाट्री केन्द्रमनुलोम देयम् । मन्दकेन्दं तु विलोम देयम् । तत्र शीघ्रकेन्द्रायो पारमार्थिको ग्रहः । मन्दाने मन्दस्फुटः । अनापि ग्रहोचरेख- योरन्तरं भुजफलं प्रहतियखयोरन्तर कोटिफलं ग्रहभूम्योरन्तरं माग्वत् कर्णः । अय तदानयनम् । मकरादिकेन्द्रे त्रिज्योर्ध्वतः कोटिफलं दृश्यते । कादौ तु तद्धः । अत- स्तदैक्यान्तरं स्फुटा कोटिः । भुजफलं तु तन भुजः तयोर्वर्ग योगपद कर्ण इत्युपपन्नम्। १. नीचोचवृत्तमतिः। नी- ५ सि०शि० ·अत । प्रहगणिते अग्रापि कियोपसंहार । अन्न स्फुरकोटिवर्ग सम्हद्वयन प्राग्वत् । तत्रैकं त्रिज्या । द्वितीयं कोटिफरम् खण्डद्वयस्यामिति निम्नीत्यादिना जातो वर्ग । निकोफ २ त्रिव १ कोफव १ अर्य योगस्य । अन्तरस्यायम् । निकोरु • त्रिय १ कोफन १ । कोटिफलवर्गोनोऽन्त्यफलज्यावों भुजफ्नवर्गो जात । कोपर १ अव १ अनयोोंगे कोटिफलवर्गनाशे विज्यान्त्यफ्लज्यावर्गक्य त्रिज्याकोटि पलपातेन द्विगुणेन मृगादिवेन्द्र युत कर्यादौ तु रहित तस्य पद कर्ण इत्युपपन्नम् । इदानीमन्द्रो फलानयन लघुज्यया लघुप्रकारेणाह- ये केन्द्रदोये लघुखण्डकोत्थे कमावीन्द्वोर्नखसगुणे ते । भक्त निरोशै ११०३ र्मुनिसप्तदै ४७७ र्यद्वा तयोर्मन्दफले लवाद्ये ॥३०॥ स्पष्टम् । अग्रोपपत्ति । अस्य वृहज्ज्याभि परम फरमानी भागद्वय सार्धदशकलाधिक किल भवति । २ । १० । ३१ । यदि रव्या प्रियातुल्यया दोन्ययेदं फल तदाभीष्टया किमिति । एवमनुपातेन दोाया फलं. गुणम्चिन्या १२० हर । अथ सचार । यदि फलमिते गुणे ग्रिज्याहरस्तदा विंशतिमिते किमित्युत्पद्यन्ते त्रिसेशा ११०३ । अय चन्द्रस्य परम फलमष्टविकलाधिककराद्वयाधिका पज्ञ भागा ५।२। ८ । इहापिन खगुणनिज्याया २४०० परेन भागे हते लभ्यन्ते मुनिसप्तवेदा ४७७ । इदानीमन्द्वोर्गतिस्पष्टीकरणम्- तत्कोटिजीवा मृतवाणभत्ता रविधोवेंदहतादिभक्ता । लब्धाः क्ला कमृिगादिवेन्द्र गतेः फल तत् क्रमशो धनर्णम् ॥३१॥ तत्कोटिजीति । लघ्वी कोटिज्या कृतवाणभका वर्गतिपल स्यात् । विधोस्तु केन्द्रकोरिज्या लक्ष्मी वेदगुणा सप्तभत्ता गतिफलं स्यात् । तत् फल कांदिवेन्द्र धर्म मकरादावृण गते कार्यम् । एव तात्कालिकी स्फुटा गतिर्भवति । अनोपपत्ति । तत्र वक्ष्यमाणप्रकारेण कोटीपरनी मृदुकेन्द्रभुतिरित्यादिनानीते रविचन्द्रयो परमे गतिफले कलाद्ये १४।६। आभ्या गतिफलज्ञानार्थमनुपात । यदि रव्या त्रिज्यातुल्यया कोटिज्यया एते रविचन्द्रयोर्गतिपले तदेष्टया किमिति । मन्त्र गुणवेन गुणकभाजकावपवयं ज्ञाता भाजके युगशरा ५४ । चन्द्रम्य गतिपलचनुर्थीग्रेन गतिफर विज्यां धापवयं ज्ञातो गुणक ४ । भाजकश्च ७ । इत्युपपन्नम् । धनर्णतोपष सिरणे वक्ष्ये । इदानी भीमादी! शायरलानयनम्- द्वान्दो फलात् सगुणितात् त्रिमौर्या घाताद्भुजज्यान्त्यफलज्ययोर्या । वर्णोद्धृताद्यत् सममेव रब्ध तत्वामुक शाप्रफल ग्रहाणाम्(१) ॥ ३२ ॥ १ अन्न समोरोक प्रकारान्तरेण शीघ्रप ठानयनम् । दो ट्रकोटिमा त्यफ्लम्यागुणया क्रमात् । मृगश्यादिक केन्दे युतोना त्रिज्यकाकृति ॥

·स्पष्टाधिकार स्पष्टम्। अन वासना शिकेन । वर्णकोटिसूत्रयोर्यदि कर्णाने भुजफलनुल्यमन्तर सदा ज्यालो किमिति । अतखिज्याघ्न भुजफले कर्णेन हृतम् । तचापकरणेन धृतगतत्व रस्योपपन्नम् । अथान्यप्रकारेण । दोज्यान्त्यफलज्याघ्नी त्रिज्यया भत्ता भुजफल भर ते । यदि कर्णाय एतावदन्तरं तदा निज्याप्रे किमिति । पूर्व विज्या हर । इदानी स णपतुल्यत्वानाशे कृते सति घातात् भुजन्यान्त्यपरज्ययोरेंत्युपपन्नम् । इदानी प्रकारान्तरेण फलमाह- त्रिज्याहता वर्णहता भुजज्या तचापयाहोर्विवर फल था। शेयोऽत्र बाहु प्रतिमण्डलस्य चापेन शीघ्रान्त्यफलज्यकाया ॥३३॥ त्रिभ युतोनोनयुत पदानि दोस्तेषु यातेप्यमयुग्मयुग्मे । भुजन्या त्रिज्यया गुण्या कर्णेन भाज्या लग्धस्य यच्चाप तस्य बाहोश्च यदन्तर तत् हस्य शीघ्रफलम् । परमत्र बाहु प्रतिमण्डरस्य ज्ञेय । अथ तबाहुज्ञानार्थमाह । चा न शोमान्स्यारज्यकाया इति । ग्रहस्य परमेण शीघ्रपलेन युतोनोनयुत कार्यम् । किम् । शिजय चतु म्यम् । तानि प्रतिमण्डलपदानि भवन्ति । तद्यथा वुधस्य परम शीघ्राल कविंशतिभागा पादोनद्वानिशकलाधिमा २१॥ ३१ । ४३ । अनेन कृतानि पदानि । ३ एतानि वुधस्य प्रतिमण्डएपदानि । यदा प्रतिमण्डलभुज प्रियते ९२१ तदायुग्मे पदे यातयेष्य तु युग्म इत्यादिनैव । तद्यथा । यदा सा ३१ २८ २८ ३१ धराशिनयस्य केन्द्रस्य भुज क्रियते तदा तावानेर भवति । यदा ४३ १७ १७ ४३ पार्धराश्यष्टकस्य केन्द्रस्य भुज क्रियते तदा सार्धराभित्रय भवतीति ज्ञयम् । तथापना द्वोबियर पल वेत्यत्राय बाहुज्ञेय इत्यर्थ । अत्रोपपत्तिस्राशिकेन । कर्णो चरेखयोरन्तर यदि वर्णाग्रे भुज्यातुल्य भवति तदा २ २ शीघ्रवर्णहता लघ पलकोटज्यमा मवत् । तचापाशानिता साङ्का स्यु शीघ्रपलभागमा ॥ एव द्राक्पलत शप्रकेद्रभुजाशानयनम् । परा त्यफ्लयोनीवावर्गयोरन्तरात् पदम् । फलकोटिज्यया निम के देवर्षि मृगादिके ॥ परज्याकृतियुत्तोन मक्कम त्यफलज्यया। लघचापरवा खानुयुता दारके ददोलवः ॥ यदा, परान्त्यपराशाप्रन्योर्योगा-तरहते पदम् । पलकोरिज्यका तेन पदेन शानिता कमान् । मृगययादिके के दाणताच फलम्यया । भकात्यालमाव्यां स्यारघ्रपदभुतज्यका ·५२ ग्रहगणिते विज्याने किमिति । फल स्फुटाहोचोग्ययोरन्तर ज्यारूपं स्यात् । तच्चापस्य प्रति मण्डल्याहोश्च यदन्तरं तच्छीपल स्यात् । अतोऽन्न प्रतिमण्डरस्य वाहु । यत प्रति मण्डलस्योजपदान्त यावत् फरस्योपचय ततोऽपचय । तथाचोक्त गोले । कक्षामध्यगतिर्यग्रेवाप्रतिवृत्तसम्पाते। मध्यैव गति स्पष्टा पर फल तत्र सेटस्य । इत्येव पटानयनमुस्त्वेदानी ग्रहस्पष्टीकरणमाह- स्यात् सस्कृतो मन्दफलेन मध्यो मन्दस्फुटोऽस्माञ्चलकेन्द्रपूर्वम् ॥३४॥ विधाय शैष्येण फलेन चैव खेटः स्फुटः स्यादसकृत् फलाभ्याम् । दलीकृताभ्यां प्रथम फलाभ्या ततोऽखिलाभ्यामसत् फुजस्तु ॥ ३५ ॥ स्फुटौ रवीन्दू मृदुनैव वेद्यो शीघ्राख्यतुङ्गल्य तयोरभावात् । आदौ प्रहस्य मन्दफलमानीय तेन सस्कृतोऽसौ मन्दस्फुर स्यात् । तं शीघ्रोधाद्वि शोध्य शीघ्रवेन्द्र कृत्वा तत पीप्रपल तेन सस्कृतो मन्दस्फुदो ग्रह स्फुट स्यात् तस्मात् स्फुटान्मन्दोच विशोध्य मन्दफरमानीय तेन गणितागतो मध्य संस्कृतो मन्द स्फुट स्यात् । तेन पुनश्वरवेन्द्र ततश्चरफल तेन मन्दस्फुट सस्कृत स्फुट स्यात् । एवं मसद्यावविशेष । अस्योपपत्तिर्गोले । शीघनीचोचवृत्तस्य मध्यस्थिति ज्ञातुमादौ कृतं कर्म मान्द तत । सेटोधाय शैष्य मिथ सधिते मान्दशैध्ये हि तेनासकृत साधिते ॥ इति तथा मन्दकर्मणि कर्णो न कृतस्तत्कारणमपि गोले कथितम् । यत् तु दलीकृता भ्या प्रथम फलाभ्यामित्यादि कुजस्य विशेपस्तत्रोपलब्धिरेव वासना । इदानी गतिस्फुटीकरणमाह- दिनान्तरस्पष्टसगान्तर स्याद् गतिः स्फुटा तत्समयान्तराले ॥३६॥ कोटीफलनी मृदुकेन्द्रभुक्ति स्त्रिज्योधृता परिमृगादिकेन्द्रे । तया युतोना प्रहमध्यभुक्तिस्तात्कालिकी मन्दपरिस्फुटा स्यात्(१)३. १ अघल्ल . ज्याखण्डकेन गुणिता मृदुरेन्द्रजेन भुचि प्रहस्य शरयुग्मयमविभक्ता । धुण्णा स्पुटेन गुणकेन हता खनागरिता गते फरमृण धनमुकवच ।। श्रीरति । मन्दवे दातिरर्फच द्रयोज्यान्तरेण गुणिता हृताद्यया । जावया स्वपरिणाहताडिता सत्रामविता गते पम् ।। अघ्र सशोषकोको विशेषः। कोटीफलनात्यायुक्तप्रकारेणानीत मन्दगतिफ्ल स्वरूपान्तरम् । तस्याद्यतनश्वस्तनपलश्य योरतरत्वात् । सूक्ष्म त्वद्यतनश्वस्तनपलान्तरमेव । तच सधियान्तरानुपतिनावगन्तु सुश कम् । तथाहि । अयतनफलस्य जीवायां क्रियमाणार्या योग्यखण्ड तेन यदि शरद्विदन मित चारन्तर ल पते तदा साधितज्यान्तरेण किमिन्यनुपातेन शरद्विस्खन साधितज्या तर 4 ·स्पधाधिकाः। ५३ समीपतिथ्यन्तसमीपचालनं विधोस्तु तत्कालजयैव युज्यते । सुदूरसंचालनमाद्यया यतः प्रतिक्षणं सा न समा महत्वतः ॥ ३८ ॥ अद्यतनश्वस्तनस्फुटग्रहयोरौदयिकयोदिनार्धजयोस्तिकारिकयो; यदन्तरं क्लादिक सा स्फुटा गतिः। अद्यतनाच्छ्वस्तने न्यूने वक्रा गतिशेया । तत्समयान्तराल इति । तस्य कालस्य मध्येऽनया गत्या ग्रहश्चालयितुं युज्यत इति । इयं किल स्थूला गतिः । अथ सूक्ष्मा तात्कालिकी कथ्यते । तुङ्गगत्यूना चन्द्रगतिः केन्द्रगतिः । अन्येषां ग्रहाणां मह. गतिरेव केन्द्रगतिः । मृदुकेन्द्रकोटिफलं कृत्वा तेन पेन्द्रगति ज्या त्रिज्या भाज्या लब्धेन कादिरेन्द्र ग्रहगतिर्युक्ता कार्या । मृगादौ तु रहिता कार्या । एवं तात्कारिकी मन्दपरिस्फुटा स्यात् । तात्कालिक्या भुक्त्या चन्द्रस्य विशिष्टं प्रयोजनम् । तदाह । समीपतिथ्यन्तसमीपचालनमिति । यत्कालिकश्चन्दस्तस्मात् कालागतो वा गम्यो वा यदासन्नस्तिथ्यन्तस्तदा तात्कालिक्या गत्या तिथिसाधनं कर्नु युज्यते । तथा समीपचा. लन च । यदा तु दूरनरस्तिथ्यन्तो दूरचालन वा चन्द्रस्य तदाद्यया स्थूलया कर्तुं युज्यते । स्थूलकालत्वात् । यतश्चन्द्रगतिमहत्वात् प्रतिक्षणं समा न भवनि । अतस्तदर्थमयं विशे- पोऽभिहितः । अथ गतिफलबासना । अद्यतनश्चस्तनग्रहयोरन्तर गति । अत एव ग्रहफलयोरन्तर गतिफलं भवितुमर्हति । अथ तत्साधनम् । अद्यतनश्वस्तनवेन्द्रयोरन्तरं केन्द्रगतिः । भुजज्याकरणे योग्यखण्डं तेन सा गुण्या शरद्विवस्त्रैर्भाज्या । तन तावत् तात्कालिकमी. ग्यखण्डकरणायानुपातः । यदि त्रिज्यातुल्यया कोटिज्ययाचं भोग्यखण्डं शरद्विदसतुल्यं लभ्यते तदेष्टया किमित्यत्र कोटिज्यायाः शरद्विदस्रा २२५ गुणस्त्रिज्या हरः। फलं ता. कालिक स्फुटमोग्यखण्डं तेन केन्द्रगतिर्गुणनीया शरविदर्भाज्या ! अन्न शरद्विदसमि- तयोर्गुणकभाजकयोस्तुल्यत्वानाशे कृते पेन्द्रगतेः कोटि या गुणस्त्रिज्या हरः स्यात् । फ. लमद्यतनश्वस्तनकेन्द्रदोय॑योरन्तरं भवति । तत्फलकरणाचं स्वपरिधिना गुण्यं भांश. ३६० र्भाज्यम् । पूर्व किल गुणक: कोटिज्या सा यावत् परिधिना गुण्यते भांशै ३६० हियते तावत्कोटिफल जायत इत्युपपन्नं कोटीफलम्नी मृदुवेन्द्रभुक्तिरित्यादि । एवमद्य. वनस्वस्तनग्रहफलयोरन्तरं तइतेः फलं कादिवेन्द्र महर्णफलस्यापचीयमानत्वात् तुलादी - भोग्यस्खण्डहतमद्यतनश्वस्तनपलान्तर स्यात् । तर निज्यातुल्यया कोटिज्यया शरद्विदलामत भोग्यखण्ड तदा फलकोटिज्यया किमित्यनुपातेन शरद्विदलनी फलकोटिज्या विज्यया मक्का स्फुटभाग्यखण्ड स्यात फकोज्या२२५, अनेन साधितज्यान्तरे शरद्विदलने कोफ.केग२२५ नि नि त्रिकोफ केग २२५ अस्मिन् गके जातम्- अत्र निग्यातल्ययोःशरद्विदलनुल्ययोश्चगुणकभाज. त्रिपकोज्या २२५ कयोनांशे कृठे कोटीफरमी मृदुकेन्दभुक्ता फरकोटिग्यया पिहनेति सिद्धम् । इदमेव सूक्ष्म मन्दगतिफ्लम् । मन्दफलान्तरत्वात् । आचार्योकं तु स्थूल फलस्यान्तरत्वात् ।

·ग्रहगणिते धनफलस्योपचीयमानत्वादनम् । महरादौ तु धनफलस्यापदीयमानत्वान्मेषादायक स्योपचीयमानत्वाणमित्युपपन्नम् । इदानी गतेः शीघफलमाह । फलांशखाकान्तरशिञ्जिनीनी द्वाकेन्द्रभुक्तिः श्रुतिहद्विशोध्या । स्वशीघ्रभुक्तः स्फुटखेटभुक्तिः शेपं च चक्रा विपरीतशुद्धौ(१) ॥३१॥ ग्रहस्य ये शोधूफलांशा आगच्छन्ति ते नवतेः ९० शोध्याः। शेषांशाना या ज्य तया शीघ्रफेन्द्रगतिर्नुण्या शीघ्रकर्गेन भाज्या । लब्धं शीघ्रोच्चगतेः शोध्यम् । धे स्फुटा गतिर्भवति । यदि न शुध्यति तदा विपरीतशोधने कृते वका गतिर्भवति । अग्रोपपत्तिः । अद्यतनश्वस्तनशीघ्रफलयोरन्तर गतेः शोधफल स्यात् । तच या मान्दै गतिफलं ग्रहफलवदानीतं तथा यद्यानीयते कृतेऽपि कर्णानुपाते सान्तरमेव स्यात् यथा धीवृद्धिदे । नहि केन्द्रगतिजमेव फलयोरन्तरं स्यात् किन्त्वन्यदपि अद्यतनभुजप लश्वस्तनभुजफलान्तरे त्रिज्यागुणेऽद्यतनकर्ण हृते यादृशं फलं न तादृशं शन नर्णहते । स्वल्पान्तरेऽपि कर्णे भाज्यस्य बहुत्वाबद्वन्तरं स्यादित्येनदान हित्वान्यन्महामतिमभिः कल्पितम् । तद्यथा । केन्द्रगतिरेव स्पष्टीकृता । तया । शीघोचगतेः शोधितायां ग्रहस्य गतिः स्फुटवावशिष्यत इति । तत्र स्फुटकेन्द्रगतिप्र १. अन धीपतिः। द्रावकेन्द्रभुक्तिरथवा गुणिता स्वभौग्यमाया शराकृतिहृता परिणाइनिनी । चक्राशकैरपि हृता गुणिता त्रिमा कर्णोद्धृता भवति शीघ्रफलं हि भुक्ते.॥ ललः। तद्वर्जिता स्वचलतुजगतिः स्वभोग्यखण्डाहता शरयमाक्षिहता हता च । स्वेन स्फुटेन गुण केन सनागभका रिज्याहता श्रुतिहतागुफल गतेः स्यात् ।। मन्दस्फुटा प्रहगतिः स्फुटतामुपैति युक्तोनिता विरहिता सहितामुना च । शीघ्राभिधाननिजकेन्द्रपदक्रमेण वा गतिभवति चहणतो विशुद्धा ।। धाणाधिभिः शशिगुणैः खयमः खवाणैरङ्गैलवानगृहमाद्यपद युतं स्यात् । ऊन तृतीयमिति फेन्द्रपदोकलम बुद्धवा गती चलफल स्वमृग विधेयम् ॥ निश्याहता ग्रहगतिदुवर्णहवा मन्दस्फुटा भवति तदहिताशुमुक्तिः। त्रिज्याहता स्वचलकर्णहृताशुचापभोग्यज्यया विगुणिता विहताय माया ॥ लब्धं त्यजेत् स्वचल्नुहुगले. सदैव शेष स्फुटा भवति च प्रभुक्तिरेवम् । लब्धं भवेद्यदधिक चरतुभुत्तव्यस्त भुनक्ति खचरः प्रतिवासर तत् ।। अत्र सशोधोक्तं कर्णनिरपेक्ष स्फुटगतिसाधनम् । विज्या दारकेन्द्रभुत्तिनी द्विनदाउफ्लदोय॑या । शुष्णारय फ्लजीवाच्या द्विघ्या द्राक्केन्द्रदोज्यया ॥ भत्ता लम्धे स्वशीघ्रोच्चगतेः गुहेपरम् । स्पटा खेटगनियस्तशुद्धी धक्रगतिभवेत् ।।

·स्पष्टाधिकारः। र्शनाथ (१) छैद्यकोक्तविधिना कक्षार्त प्रतिमण्डलं च विलिख्य तयारद्यतनग्रहस्थानोच- स्थाने चिन्हयित्वा भूमध्यात् प्रतिमण्डलग्रहचिन्हगामिनी कर्णरेखा कार्या । रेखाकक्षा- वृत्तयोः संपातेऽद्यतनस्फुटो ग्रहः । यथा मध्यग्रहोचचिन्हयोर्मध्ये मध्यमं केन्द्रमेवं स्फुटो बयोर्मध्ये स्फुट केन्द्रमित्यवगन्तव्यम् । स्फुटकेन्द्रे शीघ्रोच्चाच्छोधिते स्फुटो ग्रहोऽवशिष्यत इति भावः । अथ कक्षावृत्ते प्रतिवृत्ते च मध्यविन्हात् केन्द्रगतिविलोमा देया। तदयो श्वस्तनं मध्यकेन्द्रम् । अवाप्यन्या कर्ग रेखा कार्या कक्षावृत्ते रेखोच्चयोर्मध्ये श्वस्तनं एफुटकेन्द्रम् । रेखयोर्मध्ये स्फुटा केन्द्रगतिः । इह स्फुटाहस्थानयोरन्तरत्वात् कथमियमेव स्फुटा ग्रहगतिर्न स्यादिति नाशडनीयम् । यतोऽद्यतनकर्ण रेखा केन्द्रगतिज्ञानार्थमेव रक्षि- ता। अन्यथा श्वस्तनग्रह उच्चे व मेपादेरनुलोम चालिते सत्यद्यतनस्पृट ग्रहाच्छ्वस्तनस्फु. टोऽग्रत एव भवत्यवको यदि । वक्रगतस्तु पृष्टतः । तयोरन्तरं सा ग्रहगतिः स्पष्टा । इयं तु फेन्द्रगतिरेव । अथ तन्मानज्ञानार्थमुपायः । यथा भूमध्याद्विनि मृता कर्णरेखा कक्षा- वृत्तेऽद्यतनमध्यग्रहात् फलतुल्येऽन्तरे लगा । एवं प्रतिमण्डलमध्याद्विनि.सता रेखा प्रति. वृत्तग्रहात् फलनुल्येऽन्तरे यथा लगति तथा कृता सती कर्णसमकलया तिष्ठति । तस्याः कणेन सह सर्वत्र तुल्यमेवान्तरं स्यादित्यर्थः । अथ तवधिलेन प्रतिमण्डले फलस्य ज्याङया यथा ज्यागं प्रतिवृत्तमध्यग्रहचिन्द भवति । अथ केन्द्रगत्याधिकस्य च फलस्य ज्याद्या । तयोर्जीक्योरन्तरं कर्णसूत्रात् तिर्यपूर्व भवति । तदन गणितेन ज्याकरणवा- सनया सिध्यति । शीघ्रफलस्य जीवायां क्रियमाणायां योग्यखण्ड तेन केन्द्रगतिर्गुण्या । शरद्विदर्भाज्या । लब्धं तु तयोर्जीवयोरन्तरं स्यात् । यतो ज्याग्रस्थेन भोग्यखण्डेन जी- वाया उपचय । अथ तस्य भोग्यखण्डस्य स्फुटीकरणम् । यदि त्रिज्यातुल्यया कोटिन्य. याद्यं भोग्यखाई तदा फरकोटिज्यया किमिति । एवं कृत आद्यखण्ड फलकोटिज्या १.अन क्षेत्रदर्शनम् । अपकर्ण. मनकर्णः ·- - - स्पष्टा । प्रहगणिते च फेन्द्रगनेर्गुणो दादिसात्रिज्या च हरी २२६ ॥ ३४३८ । अथान्योऽनुपात । यपि कर्णाग्र एतावदन्तरं तदा विज्याने रिमिति । लधं कक्षावृत्ते ज्यारूप भवति । तम्य धनु करणेऽरफ्त्वानीरा न शुध्यति किन्तु शरद्विदना गुण आद्यखण्ई हर स्यात् । तय कृते नर्शनम् । गुग । त्रिफलको आ २२६ ॥ छेद । त्रि क मा २२९ मन्त्र शार द्विदलनुल्ययोस्तथा प्रिज्यानुल्ययोस्तथाद्यखण्डनुल्ययोश्च गुणकभातकयोस्तुल्यत्वान्नाद हने केन्द्र गते फकोरिया गुण को हर स्यात् । फल तु स्फुटा केन्द्रगतिर्भवति । सा शीघ्रोच्चगते शोध्या। शेष स्फुना ग्रहगतिर्भवति । अत उक्त पराशखाडान्तरशिनि घ्नात्यादि । अत्र भोग्यखण्डस्फुटीकरणस्य फल प्रदश्यते । कक्षामध्यगतिर्थगेसाप्रति पृत्तसपाते भुजन्यानुल्य वर्णो भवति । तारती च फलाशखाङ्कान्तरशिझिनी । शतम् त्यत्वात् गुणकभाजकयोरविकृतव केन्द्रगति । ततो मध्यवानगति ग्फुटमण्डग्रहणे । निज्याहता स्वचलकर्णहताशुचाप भोग्य न्यया विगुणिता विद्वताद्यमौव्यां । इत्यनेनाप्यानयनेन तन्त्र मध्यगतितुत्या सम्यग्भवताति सर्वमत्र निरवद्यमिति भाव इदानी र लोक्तगतिपरस्य दूपणमाह- धीवृद्धिदे चलफल ग्रुगतेर्य दुक्त लएलेन तन सदिद गणकैर्विचिन्त्यम् । केन्द्र त्रिभे च नवभे च फलस्य नाशा- भावात् तथा गतिफलस्य धनर्णसन्धौ ॥४०॥ धाद्धिदे तन्ने यद्गतेश्चलफलमुक्त तदसत् । त्रिभे नवभे च केन्द्रे भोग्यखण्डाभाव फलाभाव स्यात् । तथा धनर्णसन्धी गतिफलाभावस्थानेऽपि फरमुत्पद्यन एवं । त्पक्षे गतिफलाभावकारणस्याभावात् । येऽन्न वासनाविदस्तरुक्तमात्रमपीई ज्ञायते । ये न विदन्ति । अथवा वृथाभिमानिनस्तेषां धूर्मणा प्रतीतिरत्पाद्या । तद्यथा(१) १. अन सशोधा । भीमस्य घ्रि द्राशा १३५ भुज ४५ भुजज्या २४३१ भोग्यसण्डम् १५ कोटिज्या २४३१ द्विद्वा दुवैकुभिरित्यादिना जात सटा गुण ५१।३५ सटस्वस्वगुणादन इयादिना सिद्ध भुजफ्लम् १५६७ । २९ काटिफ्लम् १५६७ । २९ पटा काटे १८. ३.र्श प्रकर्ण २४४० 1 20 1 अथ के दगति. २७ । ४२ स्वभोग्यसण्डाहत यादिना जा गते शघ्रफ्लम् १७। १३ । एव शुक्स्य के द्राशा १४० भुजग्या २२०९ भोग्यगण्डम् १५४ छोटग्या २६३९ ४. पटो गुण ५७ १ ४ ३ भुजारम् १५९३ ! ४२ कोटिपलम् १८९९ । २२ २ फोटि १५३८ ।३८ । शंघ्रर्ण २२१५। १४ केन्द्रगति ३७ स्वभोग्यखण्डाहत यादि जात गते घ्रिपलम् ३२ । २। एव बुधस्य के द्राशा १२१ । ५ दोज्यो २९४२ । ५५ स्पुटगुणक २९ । १७ ॥

·स्पाधिकारः। मोमस्य धनसन्धिकेन्द्र सार्धराशिचतुष्टयम् । ४ । १५ शुक्रस्य विशतिमागाधिरुन् । ।। २० अत्र यावदुत्तम् गतिफल्मानीयते तावन् सप्तदशकला १७ भौमाय । शुनस्य द्वात्रिंशत् ३२ क्ला आगलति । तदसत् । अथ स्वल्पान्तरत्वादिति चेत् तदपि न । रनिंशत् कला गति सप्तदशकला अन्तरम् । तत् कथ स्वल्पमुच्यते । अन वेचिद्वास नाबाह्या. स्वभोग्यखाडाहतेत्याशुचापभोग्यखण्डाहतेति मन्यन्ते । एव बुधगतिफलस्वर्ण प्रवृत्ती पेन्द्र राशिचतुष्टये भागेन कलापञ्चकेन चाधिक ४।१ । ५ अवास्थानेऽपि बका गतिरायातीति सुधीभिरिदमपि विलोक्यम् । इदानी वश्तासभरमाह- द्वाकेन्द्रभागैस्त्रिनृपै १६३ शरेन्द्र १४५ स्तत्वेन्दुभि १२५ पञ्चनपै १६५ स्त्रिरुद्रे ११३ । स्याद्वक्रता भूमिसुतादिकाना (१) मवक्रता तद्रहितैश्च भांशै ३६० ॥ ४ ॥ टिज्या १७७४ । ११ भुजफ्लम् १०७७ । १४ कोटिफ्लम् ६४९ । २५ स्पष्टा कोरि २७८८ । ३५ शीघ्रगण. २९८९ । २५ श घ्रफलज्या ११३८ । ५३ शीघ्रपलचापभोग्य खण्डम् २१० । अत्र केन्द्रभुजभोग्यखण्डस्थाने शाघ्रफ्लचापगोग्यखण्डस्य २१० अस्य ग्रहणे जात गते श प्रफ्लम् ७३ । १४ कादिके द्रत्वादिद मध्यगत शोध्यम् । तन शुद्धयताति विपरातशोधनेन शेषम् १४ । ६ जाता वस्गति । १.अन ब्रह्मगुप्त । अग्यप्टिभिरिपुमनुभि शरसूर्यरिपुरसे दुभिानमवै । शाम्रान्त्यरेन्द्रभाग मादीना मवति वनम् ॥ तथा लल्ल, गुणनृपातभिवाण ब्येकै शिलं मुखभास्करै शररसर भर्विश्व मामिलवैश्वलन्दनै । भवति नियत वक्रारम्भ कुनादिनभ सदा पुनराप भवेद्व यागदच्युतस्तु भमण्डलात् ॥ अत्र सशोधकोको वक्रारम्भकालिक्शीघ्रकेन्द्राशावगमक प्रकार । निज्याकृति खचरमध्यमभुक्तिनिधी शप्रोचभुक्तिगुणतोऽत्यफर वर्ग । योगस्तयो परफ्लज्यक्या विभक्त श प्राचभुक्तिखगवेगसमासहृव । लब्धस्य धनुश भागा वियदवममन्विता । बारम्भे प्रहस्य स्यु शीघ्र के द्रल्बा स्फुग ॥ अन स्याचत् पये। तुझ कार्मुक्मौर्विकारितशरो गत्वा निवृत्ता यथा प्रावस्थानादपरत्र वायुक्तो गच्छत्यवेगस्तया । रक्षावृत्तधनुगुणेरितखगस्तद्वयलोच्च गतो नीच याति यदा तदापरगतिवक्री स एवोच्यते । कक्षापदच्युतखगा इव नीचसगात् पूर्वाममार्गमपहाय चरन्ति वक्रम् । चैदित्यही पृथुसबिम्बविलोकन कि सर्वोऽपि रूपमखिल विपदस्य पश्येत् ॥

·ग्रहगणिते याहो केन्द्रगति पूर्ण भवति तादृशस्य केन्द्रस्य भागा सुखार्थ पाठन परिता । यता वक्रारम्भे वक्रत्याग च गति पूर्ण भवति । अतश्चकाच्च्युतास्तेऽवक्रभागा भान्ता त्युपपन्नम् । मागभागा १९७१०१६ ! २३५ । १९५ । २४७ ॥ इदानीमुदयास्तसभवमाह- प्राच्यामुदेति क्षितिजोऽष्टदा २८ शकै १४ गुरु सप्तकुभिश्च १७ मन्द (१) । स्वस्वोदयाशोनितचक्रभागै ३३२ । ३४६ । ३४३ । लयो व्रजन्त्यस्तमय प्रतीच्याम् ॥ ४२ ।। साक्ष ५० जिनै २४ सितयोरुदय प्रतीच्या मस्तश्च पञ्चतिथिभि १५५ र्मुनिसप्तभूभि १७७ । प्रागुद्गम शरनसै २०५ स्त्रिधृतिप्रमाणे १८३ रस्तश्च तत्र दशरन्हिभि ३१० रगदेचे ३३६ ॥ ४३ ॥ अवक्रवक्रास्तमयोदयोक्तभागाधिकोना कलिका विभत्ता । द्राकेन्द्रभुक्त्याप्तदिनैर्गतेप्यैरवस्यकास्तमयोदया स्यु ॥ ४४ ॥ स्पष्टार्थमिदम् । अनोपपत्ति । उदयास्तमयाध्याये ये कालाशा पठिना स्फुटाति स्पुटरहे तैरन्त रित उदयोऽस्तमयो वा भवति । इह तु मध्यमार्कात् स्थूलस्फुट आहे तावनि क्षेत्रादौर न्तरित य उदयोऽस्तमया वा स्थूल स कथ्यते । इह यच्छ्ाप्रकन्द्र त मन्दस्फुटस्य मध्यरवेश्चान्तरम् । यथा क्षितिजस्याष्टःस्रा २८ । भि पेन्द्रभागैर्यावद्रोमस्य फल मानीयते तावदकादश भागा ११ भवन्ति । ताधिको मन्दम्पुरो यावदर्याच्छोध्यत ताबन् सप्तदशभागान्तरितो भवति । सप्तदश हि तस्य कालाशा अतम्तावति केन्द्र उदय । पनि केन्द्रभागश्चकाच्च्युत पश्चिमदिशि तावदव भीमास्योरन्तर स्यात् । अतस्तत्रास्त मय । एव यदा गुरोचतुर्दश भागा १४ फन्द्रम् । तस्मात् केन्द्रागमय पलम् । तद धिकस्य गुरोरर्कस्य चान्तरमेकादश भागा । एवं मदम्यापि पुटम्याग सहानर पञ्चदश कारावा १५ । एइमनयोर्मोमवचनाच्युरिस्तमय । पशुव्रयोस्तु खाक्षे-१० जिने २४ पेन्द्रनिविश्वरदमिता कालाशा उत्पयते । तै गैरधिको सौ तरेव भाग सेरणत स्याताम् । यतो य एवं मध्यो रविस्ताव शुक्रौ। अत का शान्तरित । अन श्रीम० देवोक्त कुरगुरुशनीना कालाशभ्यस्तदुदय दाशानयनम् । पूर्व कर्ण विभज्यान्वयफ्तज्यक्य प्रकल्पयेत् । विज्या कालांशजीवाप्ता हरस्तेनोद्धृत श्रव ॥ आप्ति स्याच्चलकेद्रस्य जीवा स्थूग तत श्रुति । तस्या केद्रज्यका चरमसकृच्चत् स्फुग भवेत् ।। तस्यायापाशको शीघ्र दाशा ह्यदयाभिधा । महीजजावमदानां विझ्या गणई सलु ।।

·स्पष्टाधिकारः योरुदयः । एवं तयोर्य उदयास्तभागाः पठितास्तैस्तै कालांशैस्तुल्यमेव फलं भवति । अवक्रवक्रोदयास्तभागेभ्य ऊनाधिकाः कला हाकेन्द्रभुस्त्या हता गतैष्यदिनानि भवन्ती. ति त्रैराशिकेनोपपन्नम्। इदानी स्पुटग्रहान्मध्यग्रहानयनमाह- स्फुटग्रहं मध्यखगं प्रकल्प्य कृत्वा फले मन्चले यथोक्ते । ताभ्यां मुहुर्व्यस्तधनर्णकाभ्यां सुसंस्कृतो मध्यखगो भवेत् सः(१)॥४५॥ स्पष्टामिदम् । अन्न विलोमविधिरेव वासना । इदानी पलभाज्ञानमाह- क्रियतुलाधरसंक्रमपूर्वतोऽयनलवोत्थदिनैर्विषुवद्दिनम् । मकरकर्कटसंझमतोऽयनं युदलभा वियुवदिवसेऽतमा ॥ ४६॥ अयनांशानां कला रविभुक्त्या हृताः फलमयनलबोत्यदिनानि । दिनपसंक्रान्तेस्तु- सामक्रान्तेश्च प्राग्विषुवहिनं भवति । एवं मारकर्कटमंक्रमतः प्रागयनदिनम् । तस्मिन् विपु. चदिने मध्याहू या छाया सा पलभा। अस्य क्षेत्रस्य वासना गोले। इदानी पद्धज्यासाधनमाह- युक्तायनांशादपमः प्रसाध्यः कालौ च सेटात् खलु भुक्तभोग्यौ। जिनांशमौर्या १३६७ गुणितार्कदोर्ध्या त्रिज्यो ३४३८ द्धृता क्रान्तिगुणोऽस्य वर्गम् ॥ १७ ॥ त्रिज्याकृतेः ११८५४४ प्रोह्य पदं धुजीया क्रान्तिर्भवेत् क्रान्तिगुणस्य चापम् । अक्षणमासंगुणितापमज्या तदुद्वादशांशो भवति क्षितिज्या ॥ ४८ ) सा विज्यकानी चिहता द्युमौन्या चरज्यकास्याश्च धनुश्वरं स्यात् । अत्र खेटादित्युपलक्षणम् । यस्मात् खेटाल्लग्नाद्वापमः साध्यस्तस्मात् मायनांशा. ५ देव । तथा यामादुदयसम्बन्धिनौ भुक्तभोग्यकालौ साध्यौ तस्मादपि सायनांशादेव । १. सशोधकः। व्यत्यासतः कर्किमृगादि केन्द्र स्फुटं सराशु परिकल्प्य साध्या । मन्दश्रुतिद्रीफलवत्ततो यत् फलं रवेमन्दफलं भवेत्तत् ।। यद्वा वृहत्याः स्फुटभानुकेन्दकोटिज्यकायानिभजीवयाप्तम् । याच रव्यन्यफ्लज्ययाप्तं त्रिभज्यकाया अनयोर्वियुत्या ॥ मृगादिकेन्द्र स्लि ककंटादी केन्द्र च युस्या मृदुकेन्ददोा। विभाजिता मन्दफल कलायं स्फुटार्कदो लाघवदः सकृत् स्यात् ॥

·ग्रहगणिते
सायनास्य दोया जिनभागज्यया गुणिता विज्यया भक्का प्रान्तिज्या स्यादित्यादि
स्पष्टार्थम् ।
अस्योपपत्ति । विपुरत्यान्तिवृत्तयोयोम्योत्तरमन्त मान्ति । तयो संपाते कान्त्यभाव ।
ततनिभेन्तरे परमा जिनतुल्यभागा । अतस्तत्सपातादारभ्य शान्ति साध्या । उदया-
व तत एव । स तु संपातो मेपा प्रागयनासतुल्येऽन्तरे । अत सायनांशात् खेटात्मा-
न्तिभुक्तभोग्पाली चेत्युक्तम् । यदि ग्रिज्यातुल्यया भुजन्यया जिनांशयातल्या प्रान्ति
ज्या एभ्यते तदेष्टज्यया किमिति । फर क्रान्तिज्या विपुपवृत्तात् तिर्यपूपा भवति ।
मान्तिज्या भुजविज्या वर्णस्तवर्गान्तरपदमहोरात्तव्यासार्धम् । सैव धुज्या । अथ
कुज्योच्यते । यदि द्वादशको पलमा भुजस्तदा प्रान्तिग्याकोटे किमिति । पल क्षिति-
जोन्मण्डल्योर्मध्येऽहोराग्रत्ते ज्यारूप स्यात् सेव कुज्या । सा धनु करणार्थ प्रिज्या
वृत्ते परिणाम्यते । यदि घुज्याव्यासार्ध एतावती तदा निज्याव्यासाधै किमिति फलं.
चरज्या । तनुश्चरमित्युपपन्नम् ।
अथ प्रकारान्तरण चरानयनमाह-
स्वदेशजैस्तच्चरखण्डकै लघुज्यकायद्गविदोस्त्रिभागात् ।। ४९ ॥
मेपादिराशित्रितयस्य यानि
चराण्यधोऽध. परिशोधितानि ।
तानि स्वदेशे चरखण्डकानि
दिड्नागसत्यशगुणे २०१८।
२०
पलप्रभा तोयपलात्मकानि स्थूलानि धा स्युश्चरखण्डकानि ।
स्थूल चर चाम्पलात्मक तैस्तत्प्राणचाप यदि वापि सूक्ष्मम् ॥ ११ ॥
अथवा तच्चरं वक्ष्यमाणैस्त्रिभि खण्डकै स्वदेशजेलघुज्याप्रकारेणाशमितर्दशाप्तमि-
त्यादिना साध्यम् । स्मादित्याहारविदोस्त्रिभागात् । अस्य सायनांशस्य यो भुजस्तस्य
यस्त्रयशस्तस्मादशमितेर्दशाप्तमित्यादिना । अथ खण्डकानि । मेपादिराशिनितयस्येत्यादि
उगमम् । अथ स्यूलखण्डकैर्यच्चर तत् स्थूलं पानीयपलात्मक भवति । तत् पड्गुण प्राणा
त्मकम् । तस्माद्यदि धनु क्रियते तदा सूक्ष्म चरार्ध स्यात् ।
अनोपपत्ति । एकमल पलमा प्रकल्प्य एकद्वित्रिराशीनां पृथक् चराण्यानीय तानि
पद्भिविभज्य पानीयपलात्मकानि हत्वा यावदधोधो विशोध्यन्ते तावद्दिङ्नागसत्यश
गुणा उत्पद्यन्ते । अतोऽनुपात । यद्येकाङ्गुरया परभयेतानि चरखण्डानि तदेष्टया किमिति ।
एव चरखण्डानि स्यु । पर सानि ज्यात्मकानि । यत पूर्व स्वल्पत्वात् धनुर्नोत्पन्नम् । अत
एव तत्प्रागचाप यदि वापि सूत्ममित्युक्तम् । खण्डव श्वरकरणे लघुज्यासाधनाद्वासना ।
तन रघुज्याखण्डकानि ना चरखण्डकानि प्राणि परमे राशिनये भुजे यथा श्रीणि सभ्यन्ते
तदर्थ रविदोस्त्रिभागादित्युक्तम् ।
इदानी दिनरात्रिमानमाह-
"चरघटीसहिता रहिताः क्रमात्तिथिमिता घटिका. सलु गोलयो ।
भवति से धुदलं निजसावन खगुणत. पतित रजनीदलम् ॥ १२ ॥
३ विनिम्नी ॥ ५० ॥

·स्पष्टाधिकरः। पञ्चदश नाड्य उत्तरगोले घरघटीभिः सहिता दक्षिणे रहिताः । एवं कृने निजसावन घुदलप्रमाणं भवति । यस्य ग्रहस्य चरं तस्येत्यर्थः । दिनदलं त्रिंशतो विशुद्धं रागिदलं भवति । अन वासना । उन्मण्डलयाम्योत्तरवलययोर्मध्ये पञ्चदश घटिकाः । उन्मण्डलादध. क्षितिजमुत्तरगोले चरार्धकारे नातस्तदधिकाः पञ्चदश घटिकाः। याम्यगोले तु तदूर्ध्वमतश्च. रोनास्तत्र पञ्चदश। इदानी ग्रहाणां चरकर्माह- चरघ्नमुक्तियुनिशालु भक्ता तयोनयुक्तः खचरो विधेयः । क्रमादुदग्दक्षिणगोलगेऽर्के सूर्योदये व्यस्तमतोऽस्तकाले(१) ॥ ५३ ॥ ग्रहस्य भुकिश्चराउभिर्गुण्याहोरानामि २१६५९ र्भाज्या। फलकलाभिरुत्तरगोले' ग्रहो रहितो दक्षिणगोले सहितः । एवमौदपिको ग्रहः । यद्यस्तकालिकस्तदातो व्यस्तम् । उत्तरगोले सहितो दक्षिणगोले रहित इत्यर्थः । अनोपपत्तिः । ये लवोदयकालिकास्ते स्वोदयकालिकाः नियन्ते । अन्न तदुदययो- मध्ये चरकाल। ततोऽनुपात: यहोरावासभि २१६५९ र्गविकला लभ्यन्ते तदा चरामुभिः किमिति । फलकलाभिस्नो यह उत्तरगोलम्थेऽऽतः क्रियते यतस्तन्न लहोदयात् प्राक स्वोदयः । यलड्डायां क्षितिजं तदन्यदेश उन्मण्डलम् । अत उन्माइलादध स्थे क्षितिजे ऋणम् । दक्षिणगोले तूपरिस्थिते धनम् । अस्तकाले त्वस्माद्विपरीतम् । यतस्तत्रोन्मण्डलं प्राप्य पश्चात् क्षितिजं प्राप्नोति रविरुत्तरगोले दक्षिणगोले त्वादापेव । एवं समुपपन्नमि- स्यादि वासना गोले सम्यगभिहिता । इह संक्षिप्तोता । अथ लहोदयसाधनमाह- एकस्य राशेहती ज्यका या द्वयोस्त्रिभस्यापि कृतीकृतानाम् । स्वस्वापमज्यावृतियर्जितानां मूलानि तासां त्रिगुणा ३४३८ हतानि ॥ १४ ॥ स्वस्वद्युमौा विभजेत् फलानां चापान्यधोऽधः परिशोधितानि । क्रमोत्क्रमस्थानि निरतदेशे मेषादिकानामुदयासवः स्युः ॥ ५५ ॥ एकस्य रागेव्हती ज्येत्यष्टमी ज्या । द्वयोरिति पोडशी ज्या। त्रिभम्येति त्रिज्या । आसां धर्मिताना स्वकीयस्यकीयक्रान्तिज्यावर्गजितानां मूलानि त्रिज्यागुणितानि स्व- स्वाज्यया विभजेत् । फलानां चापान्यधोऽध परिशोधितानीति तृतीयात् द्वितीय द्विती- यात् प्रथम शोध्यम् । प्रथम तथाविधमेव । पूर्व स्ट्रोदयासवः म्युः । अनोपपत्तिः । मनोद्गच्छत प्रान्तिवृत्तस्य तिर्यस्थितत्वात् त्र्यम्राणि क्षेत्राण्युत्प. धन्ते । तद्यथा । मेपान्तस्य ज्या क्रान्तिवृत्ते कर्णः । नत्नान्तिन्या लढाक्षितिजे भुनः । तान्तरपद मेपान्तेऽहोरात्ते कोटिः । एवं राशियस्य ज्या कर्गः । नत्कान्तिज्या भुजः । तदर्गान्तरपदं वृपभान्त होराप्रवृत्त कोटिः। एवं निराशिज्या कर्णः । परमा 1. अन श्रीपतिः। प्रहगीतचरसण्डप्राणपिण्डामिपातादहरमुभिरवाप्तं ताच लिता महेषु । धनमृणमुदये स्युर्याम्पसौम्येऽगोले न दिनरजनिमध्ये व्यस्तमस्ते विधेयम् ॥

·प्रहगणिते - प्रान्तिया भुज । पमाल्पान्या कोटिः । एता कोटयश्चापकरणार्य निग्यावृत्ते परि- णामिता । त्रिज्यागुगा स्वरवधुन्यया भक्तास्तासा चापानि । प्रथम मेयोदयम्य काल । द्वितीय राशिद्वयस्य । नृतीय राशियस्य । अतो पिरपितानीत्युपपन्नम् । इदानी प्रकारान्तरेणाह- कीटादिराश्यन्तजकोटिजीवास्त्रिज्या ३४३८ गुणा स्पस्वदिनन्ययाता । चापीकृता प्राग्यदधो विशुद्धा फीटादिकानामुदयासयो वा ॥ १६ ॥ कीटादिराश्यन्तजकोटिजीवास्ता एफद्विनिराशिज्या भवन्ति १७१९।२९७७१३४३८॥ एतास्त्रिन्यया गुण्या स्वम्बदिनन्यया भक्ता इति । येव वृपभान्ते घुज्या सैव कोटान्ते ऽपि ३२१८ । यैव मेषान्ते घुज्या सैव सिंहान्तेऽपि ३३६६ । कन्यान्ते द्युज्या निज्यैव ३४३८ । भाभिस्ता भाया । फगना चापान्य रोऽध शुदानि कीटादीनामुदयासत्र स्युनिरक्षे वा । त एव मिथुनपभमे पाणामित्यर्थ । अनोपपत्ति । क्रान्तिवृत्तेवृषभान्ते सूत्रप्यफमप्र यद्वा द्वितीयमग्र कीटान्ते निवध्यते तस्य सूत्रस्यार्धमेकरागेन्या भवति । एवं सू-स्यकम मेपान्ते वद्ध्या द्वितीय सिंहान्ते तम्य सूत्रस्याधं राशिदयस्य ज्या भवति । एत्र मेपतुलादी बद्धसूत्रस्याधं त्रिज्या । एता एवं वृपभान्तमेपान्तमीमान्ताहोरात्ताना ज्या भवन्ति । यतस्तत्सपातेपु क्रान्तिवृत्ते मूत्रा णि यद्वानि । अतस्तासा रिज्यावृत्तपरिणताना चापान्तराणि कीटादिकानामुइया भव तीति गोले प्रदर्शयेत्। इदानी पुन प्रकारान्तरेणाह- मेपादिजीवास्त्रिगृहामौा ३१४१ क्षुण्णा हृता स्सस्सदिनज्यया वा । चापीयता प्राग्वदधो घिशुद्धा मेपादिकानामुदयासब स्यु ॥५७ ॥ स्पष्टार्थमिदम् । अस्योपपत्तिाले कथितेच सुगमा च । अय निप्पन्नास्तानमूनाह- तेऽभ्राद्रिभूपा १६७० गुणगोऽद्रिचन्द्रा १७९३ सप्ताग्निनन्देन्दुमिता १०३७ (१)अथैते । क्रमोत्वमस्थाश्चरखण्डकै स्वै प्रमोसमस्यैश्च विहीनयुक्ता ॥५॥ मेषादिपण्णामुदया स्वदेशे तुलादितोऽमी च विलोमसस्था (२) । १ अत्र लल्ल' । ते चासको गगनभूधरपट्कच द्रा पञ्चाङ्कसप्तशशिनोऽक्षगुणाकच द्रा । घ्यस्तास्तथा निजचराधविहीनयुक्ता पम्णा क्रमात् स्वविपये पुनरुत्क्रमाच । सूर्यसिद्धान्ते । खागारयोऽर्थगोगेका शरश्यङ्कहिमाशव ॥ २ अत्र सशोधकाक रोदयानरपेक्षमाद्यपदे स्वदेशोदयसाधनम् । अक्षज्यका च निगृहयुजीवा चैते पृथक् त्रिज्यकया विनिध्यो।

·स्पष्टाधिकार । । अत्र उदेति राशि समयेन येन तत्सप्तमोऽस्त समुपैति तेन ॥ ५९॥ अत्र धनु करणे जीवाना स्थूलत्वाद्वितायतृतीयावुदयौ नान्यै सम्यक पठितो प्रथमप्रकारण प्रथम उदयो गृह्यते । द्वितीयप्रकारण द्वितायनृतीयौ । शेप स्पष्टार्थम् । अनोपपत्ति । निरक्षस्वदेशार्कोदययोरन्तर चरम् । निरक्षे स्वदेशे च मेपादि सममु देति । मेपान्त आदौ स्वक्षितिने तत उन्मण्डले लगति । अतश्चरखण्डोनो मेपोदय स्व दशोदयो भवति । एत्र पमिथुनयोरपि । कादौ तु चरखण्डानामपचीयमानत्वाद्धन तानि परणमन्ति । तुलादौ तन्मण्डलस्याध स्थितत्वाच्चरखण्डानि धन भवन्ति । मकरा दौ तु चरखण्डानामपचीयमानत्वा परिणमन्ति । इत्यादि गोले सम्यग्विलोक्यते । हदानी नैपुण्यमाह- क्षेत्राणा स्थूलत्वात् स्थूला उदया भवन्ति राशीनाम् । सूदमार्थी होराणा कुर्याकाणकाना वा(१) ॥ ६ ॥ यथा राश्युदया साधितास्तथा होरोदया अपि साध्या । तद्यथा । पञ्चदशादिपञ्च दशभागोत्तरभागामा ज्या होराज्या पड् भवन्ति । तामिर्मिधुनान्ताज्या ३१४१ श्यम् पृधग्गुण्या स्वस्वाज्यया भाज्या । फलाना धनूप्यधोऽध शुद्धानि । पटात् पञ्चम पञ्चमा चतुर्थमित्यादि । शेपाणि होरोदयासवो भवन्ति । एव दशादिवशोत्तरभागेद्रेष्काणोदया भवन्ति । ते च नव । तथा होराशाना पट् चराणि यान्यधोऽर शुद्धानि तानि तेषा चर खण्डानि । ते क्रमोत्क्रमस्थै फ्रमोत्क्रमस्था ऊनयुता सन्त स्वदेशे होरोदया भवन्ति । मेपादीना द्वादश । ते च व्यस्तास्तुरादीनाम् । एव चतुर्विशति २४ । एवमेव दृकाणो दपा पनिशत् । तथा चार्कस्य सायनाशस्य भागा पञ्चदर १५ हृता गतहोरा स्यु । शेषाशास्ते भुक्तास्ते पञ्चदशभ्य शुद्धा भोग्याशा स्यु । भोग्यांशन स्वदशहोरोदया मेषादिराश्युस्थदिनज्ययाप्ते तचापभागान्तर नातमौर्या ॥ मेपादिराशिज्यकया हताया रम्बग्ययासस्य धनु कला या । ता एव मेपायुदयासव स्यु स्वदेशजाश्चाद्यपद क्लेिवम् ॥ श्रीम. देवोक द्वितीयपदे स्वदेशोदयसाधनम् । तचापभागान्तरजातमौवीस्थाने तु तच्चापलवैक्यमा । कार्या ततश्वोक्तवदेवकुर्याद्भवेयुख ह्यदयारयभागा ॥ अस्मिन्पदऽधिद्विक्राधिकाक्षागुगाशतवाभ्यधिकाक्षदेशे। ये स्युदितीयोदयचापभागास्तदूनिता सभभुवोविया ॥ सर्वत्र या स्याचरमोदयज्या कार्यास्तदुत्थोदयभागहीना । खाटेन्दवस्ते दयारयभागास्तेपा करा स्वोदयनासव स्यु ॥ मेपादिराशित्रितयस्य ये ते क्रमेण क याहरिकक्टानाम् । क्षेयावुधैव्यक्षपुरोदयाना ज्ञान विना स्वोदयसाधन हि ॥ १ अनार्यभट । देष्काणज्या सर्वा मिथुनान्तयुज्यया निध्य । स्वस्वान्यामकास्तचापला भव त्यसव ।।

·प्रहगणिते पत्रदशदत फल भोग्यासव स्युस्तानिष्टासभ्यो विशोध्य तदप्रतो होरोस्याश्च शोधयेत् । शेष पथदशगुगमयुद्धहोरोदयेन भनेत् । फलवा । अशुद्धपूर्वागा होरोदयाना संख्यया गुणिते पचदशभिर्युता सन्तो मनायाशा भवन्ति । एव नात् कालसाधनेऽपि । एवं मेर हकाणोदयैरपि रामसाधनम् । तत्र पबदशम्याने दश १० गुणने भजने च कल्प्या । होरोदयमाणोदया साधितं लानादिकमुक्यान्तराख्यं कर्म च सूक्ष्म भवति । अन्यथा स्यूलम् । इदानी भुजान्तरमाह- भानो फल गुणितमर्फयुतस्य राशे य॑क्षोदयेम खखनागमही १८०० विभक्तम् । गन्या ग्रहस्य गुणित युनिशानुभक्त सणं ग्रहेऽवदिद तु भुजान्तरारयम् ॥ ६१ ॥ अस्य यद्भुजफलं यस्मिन् राशी रविर्वतते तस्य राशे सम्बन्धी यो। दयस्तेन तद्गुणितं राशिकलाभि १८०० भक्तं पुनर्गहगत्या गुणितमहोरात्रासभि २१६५९ भक्त यत् फल तद्प्रहेऽर्कवद्धनगं कार्यम् । यद्यस्य भुजफल धन तदा सूर्यस्यान्येषा च धनम् । यदि मण तदा रणमित्यर्थ । अनोपपत्ति । ये मध्यमार्कीदयिकास्ते स्फुटादियिका क्रियन्ते । तत्राईफलस्या- सुकरणेऽनुपात । यदि राशिकला १८०० निरक्षोश्यासभिरगच्छन्ति तदा फलका कति भिरिति । रब्ध भास्वत्फलोत्था असो भवन्ति । अथान्योऽनुगत । यदि युनिशाउ मिर्गतिकला लभ्यन्ते नदैभि किमिति । ता कला अतो ऋण धनं यतो मध्यमार्कोद यात् प्राक स्फुटार्कोदय स्याहणे तत्फले स्व यतोऽनन्तरमित्युपपन्नम् । इदानीमुदयान्तरमाह- युक्तायनाशस्य तु मध्यमस्य भुक्तासवोऽस्य निरक्षदेशे। मेपादिभुक्तोदयसयुता ये यश्चायनाशान्वितमध्यभानो ॥ २ ॥ लिप्तागणस्तद्विवरण निधी गतिम्रहस्य धुनिशासुभत्ता । स्वर्ण ग्रहे चेदसवोऽधिकोना इद ग्रहाणामुदयान्तरारयम् ॥ ६३ ॥ मध्यमार्कस्य सायनाशस्य ये राशेमुक्तभागास्तैस्तदुदय निरक्षदेशाय मगुण्य प्रिंशता विभजेत् पल तस्य राशे शासव । अथ मेपाचा येऽर्केण भुक्ता राशयस्तेपा च निरक्षो दयासबस्तत्र योज्यास्ते मेपादिभुक्तोदयासव स्यु । भय मध्यमाकल्य सायनाशस्य , रा कार्या । तासा कराना तेपामसूना च यदन्तरं तेन ग्रहगतिण्या धुनिशासभिर्भा ज्या एन्धा कला ग्रहे धन कार्या । यदि क्लाभ्योऽसवोऽधिका स्यु । यदि न्यूना स्तदा ऋणम् । अगोपपत्ति । इह य पूर्वमहर्गण कृत समध्यमसावनमानेन स्फुटसावनस्य घल त्वात् । रविमध्यगतिकलातुल्यासभि सहिता नाक्षत्रा पष्टिघटिका ६०।१९। ८ । इद मममसावनम् । ता गतिका पैरसभिरगच्छन्ति तद्युना पष्टिघटिका स्फुटमा वनम् । तर लम् । प्रत्यह गत्यन्यत्वात् प्रतिमास रास्युदयान्यत्वाच । तामोहर्गम ·स्पधाधिकाः। . कर्तुं नायाति मध्यमः कृतः । तेन सम्यागौदये ग्रहा न भवन्ति । कदाचिदर्कोदयात् प्राक् कदाचिदनन्तरम् । अत एव प्रागुक्तम् । दशशिरःपुरि मध्यमभास्करे क्षितिजसन्निधिगेसति मध्यमः । इति । अय स्फुटमध्याहर्गगयोरन्तरानयनम् । मेपादेरारम्ययेऽभुक्ता राशयस्ते यैरसु- मिरुनचन्ति त एकीकृताः । तापत्यस्वात्मके काले भदिनान्तादूर्ध्वमहर्गणेन भवितव्यम् । अथच मेपादिभुक्तरलातुल्येऽन्तरे कृतः। अतोऽसूनां कलानां च यदन्तरं तावद्भिरसमिर- हर्गणोऽन्तरितः । यद्यहोरात्रासभिर्गमिर्लभ्यते तदैभिरन्तराभिः किमिति । फलं प्रहेषु स्वं यद्यसवोऽधिकाः । अन्यथा ऋणमित्येतदुक्तं युक्तमेव । इदानी येऽस्योदयान्तरस्य वासनां न दुष्यन्ति तेषां प्रतीत्यर्थमन्यदप्याह- चेत् स्वोदयैः स्फुटरेवेरसवः कृतास्ते विश्लेपिताश्च यदि मध्यरवेः कलाभिः । बाह्वन्तराख्यमुदयान्तरकं चराख्यं कर्मत्रयं विहितमौदयिके तदा स्यात् ॥ ६४ ॥ पदि स्पुटरयः स्वोदयेन भुक्तासः कृता मेषादिस्वोदयैश्च युतास्तेपामसूनां मध्यमा- वैकलानां च यदन्तरं तेन भुक्तिर्गुणिता धुनिशासभिर्भक्ता । यद्यसवोऽधिकास्तदा फल हे स्वमन्यथा ऋणम् । एवं कृते सति भुजान्तरमुदयान्तर चराख्यं च कर्मभयमपि कृतं स्यादौदयिके ग्रहे। इदानी प्रकारान्तरेणौदयिककर्माह- मध्यावरयनभागयुताद्विनिनाद्दा लघुर्गतिगुणा खनगाश्वि २७० भक्ता । स्वणं ग्रहे युगयुजोः पदयोविलिप्तास्वेवं स्फुटं खलु भवेदुदयान्तरं या ॥६५॥ मध्यमार्कस्य सायनांशस्य द्विगुणितस्य या लघुस्खण्डकैदोया तया गुणिता ग्रहगतिः खसप्तयमै २७० ईता फलं विक्लादि ग्रहे धनम् । एवं युग्मपदस्थितेऽर्के । अयुग्मपद. स्थिते त्वृणम् । - अग्रोपपत्तिः । क्रान्तिवृत्तम्य चत्वार्यपि पदानि पृथक् पृथक् पञ्चदशमिः पञ्चदशमि- टिकामिरगच्छन्ति । पर मैकैको राशिः पञ्चभिरत उदयान्तरकर्म पदमध्यं यावदुपची. यते । अत एव पदान्तेषु तस्याभावः । पदमध्येषु परमता । यन्त्र निरक्षोदयैः कर्म दर्शित तद्वालावबोधार्यम् । तत् स्थूलम् । उदयानां स्थूलत्वात् । अत एवार्यमादिभिः सूक्ष्म त्वायं दृक्काणोदयाः पठिताः । इदमुदयान्तर कर्म यथा सम्यग्भवति तथाच्यत(१) । मध्यमार्गस्य सायनांशस्य दोयाधुन्यां च कृत्वा तया द्युन्यया सादोज्यां माज्या मिथुनान्त. पुज्यया गुणनीया । तस्या धनुपायेऽसवस्टमध्यमार्गस्य सायनांशस्य भुजरला उनाः सत्यः १. संशोधकः। मध्यात् सरोशारयनाशयुक्ताद्विप्नाद्रुजज्या वृहती विनिधी । परापमय्यस्तगुणेन इग्न्या युजीक्याप्ता प्रभुपि नेनी । हता दुरानामुभिरासलिमा मेहे विधेयाः स्वमृण क्रमेण । सहसरमौ युगयुश्पदस्थे मुसूक्ष्ममेवं खुदयान्तरं स्यान् ।

·- विशत्या चानुशत ग्रहगणिते स्पुटा अन्तरासवो भवन्ति। तैरहयोऽन्तरित इत्यर्थ । एव पदमध्ये पविशति २६ परानि किंचिदधिकानि भवन्ति । तानि ज्याप्रकारेण साधयितुमर्कोद्विगुणित । द्विगुणि तस्यास्य यावद्भुज क्रियते तावत् पदमध्ये राशिवयं भवति । तद्दोयया हव्या घडू । यदि खामितया दोय॑या पविशतिलभ्यते तदाभीष्टया किमि ति । अव पडविंशत्या खाय अपवर्तिता गुणस्थाने रूपम् १ । हरस्थाने सार्धाश्चत्वा- र । फळ पानीयपलानि । पुनरन्योऽनुपात । यदि पानीयालपष्टया गतिकलातुल्या विक ला लभ्यन्ते तदैभि किमिति । पूर्व लवी दोा गुण सार्धाश्चत्वारो हर । इदानी पष्टिहर । अतो ग्रहगत ज्या गुण । हरयो_तो हर खनगाश्विन २७० इत्युपपन्नम् । ओजपदेऽसव कलाभ्य ऊनाएव भवन्त्यतस्तत्र रणम् । युग्मपदे त्वधिका अतस्तत्र धनम् । इदानी तिथिकरणभयोगानां साधनमाह- रवि १२ रसै ६ विरयीन्दुलवा हृता फलमितास्तिथयः करणानि च । कुरहितानि च तानि वादित शकुमितोऽसितभूतदलादनु ॥ ६६ ॥ ग्रह कलाः सरवीन्दुकला हृता खखगजे ८०० श्च भयोगमिती क्रमात् । अथ हृता स्वगतैष्यपिलितिका स्वगतिभिश्च गतागतनाडिकाः ॥ ६७ ।। व्यकेंन्दो गा द्विष्टा । एकप रविभिाज्यास्तत्र फल गतास्तिथय । मन्यन रसे र्भाज्या । फल गतकरणानि । तानि कोनानि बवादितो भवन्ति । कृणचतुर्दश्यर्धा दुपरि यान्यवशिष्यन्ते प्रीणि चतुथ प्रतिपत्प्रथमाधं च । एतानि चत्वारि शकुनित । शकुनिचतुष्पदनाकिस्तुध्नानीति शेप । यस्य ग्रहस्य नक्षत्रं ज्ञातुमिप्यते तस्य कला कार्या । तथा चन्द्रार्कयोगस्य कला कार्या । उभयत्र शताष्टकेन ८०० ते प्रथमस्थाने गतभानि द्वितीयस्थाने गतयोगा । अथ यान्यवशिष्टानि तानि गतानि । तानि स्वस्थ हरच्युतानि गम्यानि स्यु । तपा गताना सम्वन्धिन्यो विकला स्वस्वगतिभिर्भाज्या । यलभ्यते ता गतघटिका भवन्ति । यद्येयाणा विकलाभक्तास्तदैग्या घटिका भवन्ति । अनोपपत्ति । यदि व्यन्दोश्चरारी ३६० त्रिंशत् ३० तिथयो र यन्ते तदैभि किमि ति । अन त्रिंशतापवर्तिते हर जातो द्वादश हर | अथ यदि चक्रांश ३६० करणानि एभ्यन्ते तदैभि किमिति । अत्रापि पध्यापवर्तित जातो हर पण्मित । अथ यदि चक्र क्लामि २१६०० सप्तविंशतिभांनि लभ्यन्ते योगा वा तदाभि किमिति । अग्रापि सप्त विशत्यापवर्तने कृते जातोऽष्टशती हर उभयत्र । मय घरीकरणार्थमनुपात । यदि गति क्लाभि पटियन्किा सभ्यन्ते तदा गतेप्याभि कलाभि किमिति पलं गतेप्या घरिका । अय कला पटया गुणिता विक्रा स्युरित्यत उक्तम् । भय हुना स्वगतप्यविरिप्तिका इति मर्वमुपपन्नम् । इदानी नतकर्माह- तिथ्यन्तनाडीनतयाहुमाया लव्याशीतांशुफले विनिघ्ने । क्रमेण भक्ते नखगोसमुद्र ४९२० धङ्गाग्निवेदैः (१) ४३६१ फलहीनयुक्त । १.अन्न छगामवेरिति पाठ साधुः ।

·स्पटाधिकार प्राक्पश्चिमस्थस्तरणिविधुः प्रागृणे फले युक्त इतोऽन्यथोनः । मुहुः स्फुटातो ग्रहणे रयोन्दोस्तिथिस्त्विदं जिष्णुसुतो जगाद(१) ॥६॥ चन्द्रग्रहेऽग्रहे वा यास्तिथ्यन्ते नतनाड्यस्ता रस ६ गुणा नतभागा भवन्ति । तेषां लध्वी दोया साध्या । तयार्कशीतांशुभुजफरले गुण्ये । अस्य नखगोसमुद्रश्चन्द्रस्य कङ्गा- मिनेाज्ये । यदि फले अंशाचे गुणिते ताशाचा लब्धिया। यदि कलाये तर्हि कलाद्या तेन लब्धफलेन प्राक्कपालस्थोरविहीनः कार्य: । यदि पश्चिमस्थस्तदा युक्तः । विधुस्तु प्रा- क्कपालस्थे ऋणे च फले वर्तमाने युक्तः कार्यः । अतोऽन्यथा प्राक् पश्चाद्वा हीन एव । अतः पुनस्ताभ्यां तिथिः । पुनर्नतकर्म च ग्रावदविशेपः । इदं जिष्णुमुतो जगादेति । एतदा. गमप्रामाण्येनास्माभिलिखितमित्यर्थः । चतुर्वेदाचायेंणाप्युपलब्धिरेव वासनेत्यभिहितम् । यदीदृश्युपलब्धिरस्ति तदास्माभिः किं नाङ्गीकर्तव्यमिति भावः । अथ ब्रह्मगुप्तोक्तमुच्यते । अत्र त्र्यंशोनाचतुर्दश नीचोच्चतपरिधिभागा सेः पठि- ताः । तथा ये जिनकलोनरदा हिमांशोस्ते याम्योत्तरमण्डलस्थस्यैव । ते मध्याहस्थल्य परिधिभागा ऋणे फले प्रागुन्मण्डलस्थस्य कला विंशत्याधिका: पश्चादूनाः । धनफले तु प्रागूनाः पश्चादधिकाः। । प मणफले १४ १३ १३ धनफले प १३ १३१४ २०४० ० ४०२० . अथ चन्द्रस्य मध्याहस्थस्य परिधिभनगाः प्रागुन्मण्डलम्थस्य ऋणे वा धने वा फले द्विपञ्चाशता ५२ कलाभिरूनाः । पश्चाहणे फले ताभिः क्लाभि ५२ र्युताः धने तु तामिलनाः। म प प पू ऋगफले ३० ३१ ३२ धनफ्ले ४४ ३६ २८ ४४३६ ४४ अवान्तरे त्वनुातात परिधिभागानानीय तः स्फुटीकरणं कृत्वेदानी तत्संस्कारः कि- यते । तत्रानुपात:। यदि विज्यातुल्यया नतमागन्यया भागञ्यशः परिध्यन्तरं तदेष्टया कि. मिति । अन मतभाज्याया मागण्यशो गुणखिन्या हर: १२० एवं कृते सति नतन्याया: पष्टप्राधिकरातार्य भागहारः । फलं स्फुटपरिघ्यन्तरम् । अथान्योऽनुपातः । यदि त्र्यंशो. चतुर्दशभिः परिधिभागैरिद फा (२) लभ्यते तदा स्पुटपरिघ्यन्तरेण किमिति । अत्र फल. स्य नतज्या गुणः परिध्यंगाः पष्टयधिकशतत्रयं च हरः । इदानी हरयोति उत्पन्ना नख. १.तथाच ब्रह्मगुप्तः। तयुदलपरिभ्यन्तगुणा हृता निग्यया स्वनतनीया । कने धनमृगमधिके दिनार्थपरिपी स्फुटः परिधिः। २. मन्दफलम् ।

·বালির irrear (पदस्थापि परिसर पियाणा 1 पानी भरपरम्प शारागिरमा- पतिप्यमासीदिता पुमुनिः षष्टया ६० हुतातहितो युतश्च । तारपालिकास्थात् पचरशीनो तिघ्यन्त एवं समलिप्तिको स्त.॥ ७० ॥ पूर्णान्तवाले तु समो लयायैर्दन्तिकालेघयहा.(०)। स्टम्। पासनाविमा प्राविना सानी सूमनक्षत्रानयनमाह- स्थल रत भानयन यदेतज्ज्योतिर्विदा संध्ययहारहती ॥१ सूक्ष्म प्रयदयेऽय मुनिप्रणीत विषाहयात्रादिफलप्रसिद्धय । अध्यधभोगानि १३८५। ५२ पडतज्ज्ञाः प्रोचुर्विशाखादितिभध्रुवाणि ॥२॥ पर्धभोगानि च ३९५ 1 १७ भोगिरह- घातान्तपेन्द्राधिपवारणानि । शेषाएयतः पञ्चदशैवभोगा. न्युक्तो भभोगः शशिमध्यभुक्तिः ७९० ॥ ३५ ॥ ३ ॥ सर्वर्तभोगोनितचनलिता वैश्वाग्रत. स्यादभिजिभोगः। कलीकृतादिष्टरसगाद्विशोध्य दानादिभोगान् गतभानि विद्यात् ॥७॥ विशुद्धसंरयानि गत तु शेपमशुद्धभोगात् पतित तदेयम् । गतागत पटिगुणे विभक्त ग्रहस्य भुस्त्या घटिका गतप्या. ॥ ३५ ॥ इह पनक्षत्रानयन कृत तत् स्यूल लेक्व्यवहारार्थमात्रं कृतम् । अथ पुरिशवसिष्ठ गगोदिभिर्य द्विवाहयावादी सम्यम् फलसिद्धस्य कथित तत् सूक्ष्ममिदानी प्रव-ये । सन परभ्यर्धभोगानि । विशाखापुनर्वएरोहिण्युत्तराव्यम् । अथ पडभोगानि । आरपाना स्वाती भरणी ज्येष्ठा शतभिषक् । एभ्य शेपाणि पञ्चदशैकमोगानि । भोगप्रमाणे तु पाशिमभ्यभुक्ति ७९० । ३५ । अध्यर्धभोग ११८५ । ५२ अर्धभोठ ३९५ ॥ १७ ॥ १ त्रिज्यातुल्यया नतभागज्यया१२० इद परिभ्यन्तर भागात्मक तटया किमिति । अत्र निन्याया पागुणाया द्विपाशतापवते कृत इष्टनतज्याया हरो लभ्यते । नतज्या इदं स्फुटपरिध्यन्तरं । यदि जिनकलोगरदै ३१ । ३६ परिधिमार्गरिद फल सभ्यते १३८ तदा स्फुटपरिधन्तरेणानेन किमिति । अत्रापि हरयोधांतो हर स्यादिति जाता- १३८ यवनाग्निवेदा. ४३६१ २अनलल्ल । मासा-ते रविशशिनी समौ भवेता पक्षान्ते लवकलिसाविलिप्तिकाभिः। अन्यस्यामपि च तिथी सदावमाने तुल्यात खलु कलिकाविलिप्तिकामि ।

·त्रिप्रश्नाधिकारः। सर्वशंभोगेरूनितानां चालानां २१६०० यच्छेषं सोऽभिजिनोगः २५५ । १८ ! अध तत्साधनम् । ग्रह कलीकृत्याश्चिन्यादीनां भोगान् विशोधयेत् । यावन्तः शुद्धास्तावन्ति गतमानि जानीयात् । शेषाः कला गतसंज्ञाः । ता अशुद्धभोगात् पतिता एष्यसंज्ञाः । ना गतैष्याः कलाः पष्टि ६० गुणा प्रहगत्या भक्ता गतैष्या घटिका भवन्ति । अत्रोपपत्तिागमप्रामाण्येन । इदानी ग्रहाणां राशिसंक्रान्तिमान भत्तियिकरणयोगानां सन्धिमानं चाह- पष्टिप्रविम्वं ग्रहमुक्तिभक्तं संक्रान्तिनाउयोऽखिलधर्मकृत्ये । वेस्तु ताः पुण्यतमा ग्रहः स्वसंक्रान्तिगो मिश्रफलं विधत्ते ॥ ७ ॥ शशितनुविकलाभ्यश्चन्द्रभुक्त्येन्दुभान्यो- गैतिविवरकलाभिर्भूय एताभिरेव । पृथगथ गतियुत्या नाडिकाः सन्धिराता भतिथिकरण्योगानां फलं तत्र मिश्रम् ॥ ७७ ॥ वक्ष्यमाणप्रकारेण ग्रहबिम्बकला आनीय पष्टया संगुण्य ग्रहमुक्तया भजेत् यल्लुब्धं ताः संक्रान्तिनाढ्यः । राश्यन्तकालात् पूर्वमर्धा उत्तरतोर्धा इत्याद्गम्यते । ताः संक्रान्ति. नाड्यो सेस्तु पुण्यतमाः । तथा यावत् संक्रान्तिस्यो ग्रहस्तावद्राशियोत्यं फलं करोति । एवं शशिविम्बविकलाभ्यो या घटिका उत्पद्यन्ते ता भतिथिकरणयोगानां सन्धिघटिकाः स्युः । सन्धी मिश्रफलमित्यर्थः । अत्र सन्धिरमयतोऽपि बिश्वस्य स्थितत्वात् । उपप. तिरप्यन्न सुगमा । इति सिद्धान्तशिरोमणिवासनाभाष्ये मिताक्षरे ग्रहस्पष्टीकरणं समाप्तम् । ग्रन्थसंख्या ६००। अथ त्रिप्रश्नाध्यायं विवशुस्तावत् तदारम्भप्रयोजनमाह- जगुर्विदोऽदः किल कालतन्त्रं दिग्देशकालावगमोऽत्र यस्मिन् । निप्रश्ननाम्नि प्रचुरोक्तिधाम्नि वेऽधिकार तमशेपसारम् ॥ १ ॥ स्पष्टार्थम् । इदानी लामसाधनमाह- तात्कालिकारण युतस्य राशेरभुनभागैर्गुणितोद्यात् स्वात् । भोग्यासवः खाग्निहतादवाप्ता भुक्तासयो भुक्तलवैः स्युरेवम् ॥ २॥ इटासुसवादपनीय भोग्यास्तदनता राश्युदयांश्च शेपम् । अशुद्धहत् साग्निगुर्ण लवाद्यमशुद्धपूर्वर्भवनैरजायेः ॥ ३॥ युक्तं तनुः स्यायनांशहीनमिष्टासयोऽल्पा यदि भोग्यकेन्यः। त्रिंशद्गुणाः स्योदयभाजितास्ते लग्धांशयुक्तो रविरेय लग्नम्॥४॥ यस्मिन् काले हाने शेयं तस्मिन् काले तात्कालिकोकः पापनाशः कार्यः । तेनाग युतस्य राय भोग्यांशास्तस्तदुदयासो गुण्यासिता भाज्याः । ये रवाने भोग्या. सः स्युः । अथेष्टासभ्यो भोग्यासून पिशोध्य तदपनो यावन्त उदयाः शुष्यन्ति तावन्तः ·. - महाणिते in amमामीन मसाला तापा iiपा गणनापतीनिमिjnwari दिन म्यात् । पपी. ruaभोपान मामिलासपायभिनया: । फारेशान तो पान माननिगम। मा कानमनगाह- पर्षम्य भोग्यस्ननुभुनायुनो मभ्योदयादपः सम्यो बिलग्नात् । यफमे लग्नरपी सदा सभागान्तरमोदयरागिभागः ॥५॥ प्लोरपकनु पुनिशात् स शोध्यस्तात्कालिकादिसराय कालः । घेत सापनाः प्रष्टुरमीटनाश्यस्तदेय तात्कालिफतिग्मरम्मः ॥ ६॥ पायों या घटिका पिलानं कालच सत्रौदयिशात् सरय। अन्य प्रारपोर: साध्यः । सानम्प सापनाशय भुक्तवात साध्या । सया पदसतो हात में मध्ये सायप्पामुयायाम् । ए एमा कारो भाति । समयकामा एमापी भावना सपोरन्तरोन: स्योदय सेग्य निशता भनेन् । परमिटयार ल्यान् । पर यीलग्नमधिग्म् । यधल्य तदा स कालोऽहो. रानाध्यः। पमिटकार: स्यात् । अष्टकारसाधनेऽस्य भाग्यमादयिमार नियते । (पन.) कारमानान सारकारिपत्यमप्य कार्यम् । अतः स्यूर: काल आयाति । अनेन फाटेन तात्कालिकमकं कृत्वा गुः पार - साधयिन युज्यते । परं यदि प्रन्टुः सावनघटिका इटाः । एतदुक्त भाति । उदयानन्तरमेतायतीप्यसायनपटिकामु कीटग एग्ने भवतीत्ये. सदभी सर तात्वारिकार्यालग्नं साध्यते । तदेव एनादमत कालः । यदा पुनरिष्ट परिका आर्यस्तादपिरादेवारांस रामात् काल साप । सोपत्तिः एगमा । तात्कालिकीकरणकारणता गोले कथिता व्याख्याता च। पदानी चिलगमलाममाह- भुत्ताशुद्धेविपरीतलग्नं भुक्तांशगहातलयोनितोऽर्कः ॥ ७ ॥ पदोदयात् पूर्वपटीपु हानमिदं तदा तात्कालिकमकं कृत्या तम्य मुक्तासनः साध्या- स्तानिष्टाएभ्यो विशोध्य शेपासभ्यो धावन्त उदया विशुध्यन्ति तावन्तो विरोमेन विशी- धयेत् । पात् परामगुणितादविशुद्धोदयभक्ताचे लब्धा अशास्तैस्तथाभुतांशश्व तथा विशुद्धोदयतुल्यै राशिमिश्चोनीकृतो रविलंग्न भवति । घासनाप्या उगमा। इदानी दिज्ञानमाह- वृत्तेऽम्भः सुसमीराततितिगते केन्द्रस्थशको मामा- झान या विशत्यपैति च यतस्तनापरीया दिशौ । तत्कालापमजीययोस्तु विवराद्भाशणमित्याहता- जम्यज्याप्तमितामुलैरयन दिश्येन्द्री स्फुटा चालिता(१) ॥ ८॥ अत्र श्रीपतिः। छायानिर्गमनप्रवेशवमयाकान्तिजीवान्तर ।

·७१ - त्रिप्रश्नाधिकारः। तन्मत्स्यादथ याम्यसौम्यककुभौ सौम्या ध्रुवे वा भवे. देकस्मादपि भारतो भुजमिता कोटीमितां शङ्कनः । न्यस्येद्यष्टिमृजें तथा भुवि यथा यष्ट्यप्रयोः संयुतिः कोटिः प्राच्यपरा भवेदिति कृते वाहुश्च याम्योत्तरा II उक्न समीकृतायां भूमाविष्टप्रमाण वृत्तं विलिख्य तस्य केन्द्र द्वादशाङ्गुलशकुं 'निवेश्य तस्य छाया तस्मिन् वृत्ते यत्र प्रविशति पूर्वाहेऽपराह्ने यतो निर्गच्छति तत्र पश्चि. मपूर्वदिशौ किल भवतः । परन्तु यस्मिन् काले छायाप्रवेशी जातो यस्मिन् काले च निर्ग. मस्तात्कालिकयोरकयो: क्रान्तिज्ये साध्ये । तयोरन्तरात् तस्यायायायाः कर्णेन गुणिता. लम्बज्यया भक्ताधलब्धमगुलादि पलं तेनेन्द्रो दिगृत्तरतश्चालिता स्फुटा भवति यद्युत्तरे- ऽयने रविवर्तते । यदि दक्षिणे तदा दक्षिणतः । एवं स्फुटा प्राची । अन्यथा स्थूलेत्यर्थः । तन्मत्स्याधाम्यसौम्ये दिशौ । अय प्रकारान्तरेणाह । ध्रुवमवलम्बसूत्रेण विद्ध्वा ध्रुवा- भिमुखकीलक सौम्या । स्वस्थानकीलको याम्या। तन्मत्स्यात् पूर्वापरे । प्रथम भाव- यापदर्शने दिग्ज्ञानमुक्तम् । इदानीमयोक्स्मादपि भाप्रतः । तच्चैत्रम् । अभीष्टकाले शकोमा चिवयित्वा तस्याश्छायाया वक्ष्यमाणप्रकारेण भुज कोटि चानीय भुजकोटिमिते शलाके गृहीत्वा शकुमूलाद्ययादिग्गतां कोटिशलाको छायानाद्ववस्तदिग्गतां भुजगलास 'च तथा भुवि न्यसेयथा शलाकाग्रयोः संयुतिः स्यात् । एवं ने सति कोटिः प्राच्यपरा दिग्भवति । पाहुश्च याम्योत्तरा। अनोपपत्तिः अहोरात्रवृत्त इष्टानामुन्नतघटिकानामले पूर्वाह्न सममण्टलेन यावदन्तरं तावदेवापराह्ने तावतीनामिष्टघटीनामप्रे भवति । अतस्तच्छायाप्रबिन्दुभ्यां दिक्षानमुप- पद्यते । पर तत्कालान्तरेण यदर्कक्रान्त्यन्तरं तेनान्तरितं भवति । अतस्तत् सन्धेयम् । तच्चैवम् । तस्मिन् काले यानि कर्णवृत्तापामुलानि पूर्वाह्ने यानि चापराढ़े तेपामन्तरं कार्यम् । तत्र लाघवार्य तत्कालकान्त्योरेवान्तरं कृतम् । ततोऽग्रान्तरकरणायानुपात: । यदि सम्बग्यायोट्या ग्रिज्याकर्मस्तदा फ्रान्तिज्यान्तरेण विमिति । अत्र लब्धमयान्तरम् । ततोऽन्योऽनुपात: । यदि निन्याव्यासार्थ एतावदन्तरं तदा कर्णव्यासा| किमिति । अन्न तुल्यत्वादूगुणकमाजकयोखिन्यानाशे कृते सन्युपपन्नं तत्कालापमजीपयोस्तु विचरादित्यादि। यद्युत्तरमयनं वर्तत उत्तरतोऽकै चलिने शटोर्भानं दक्षिगतो याति तदुत्तरतश्चालनीयम् । अत उपपनमैन्द्री स्फुटा चालितति । भुजकोटीनामुपपत्तिर। तन्निामात्रेण दिज्ञान- मिददर्शितम् । इदानीमेतत्सम्बन्धमाह- दिकसूभसंपातगतल्य शङ्कोरच्छायाप्रपूर्वापरसूत्रमभ्यम् । दोर्दो प्रभावर्गवियोगमूलं कोटिर्नरात् प्रागपरा ततः स्यात् ॥ १० ॥ पुग्ण स्वश्वन लम्पन्हत साहुलायं फलम् । पचाद्विन्दुमनेन रध्ययनतः सचालपेपत्ययान पटा प्राच्यपरायवायनवशात् प्राग्विन्दुमुन्सारयेत् ॥

·७२ प्रहगणिते अत एव दिरसम्पातस्थस्य शोभीप्र यन्न पतति तस्य पूर्यापरसूनस्य च यदन्तर स दोरित्युच्यते । दोश्च्छाययोर्वर्गान्तरपदं पूर्वापरा कोटिरिति । इदानी छायात कर्ण कर्णाच्टाया चाह- भारतीन १२ कृति १५४ सयुते पद स्याच्छुति श्रुतिकृतीनवर्गयो १४४ । अन्तराद्ववियुतोनकर्णयोराहतेश्च यदि वा पद प्रभा ॥ ११ ॥ छायावर्गाद्वादशवर्ग १४४ युतान्मूलं कर्ण । कर्णवर्गाद्वादशवर्गो १४४ नान्मूर छाया । अथवा को द्विष्ठ । एकर द्वादशभिरूनोऽन्यत्र युतस्तयोर्घातान्मूलं छाया। अस्योपपत्तिर्गणित कथिता । इदानी सज्ञाविशपानाह- शङ्कुरो ना कथित स एव खार्धाद्रवेर्या विपुरद्दिनाधैं । नति पलोऽक्षश्च स एव तज्ज्ञस्तत्रोनतिर्यास्य स एव लम्ब ॥१२॥ स्पष्टम्। इदानीमक्षक्षेत्राण्याह- भुजोऽतभा फोटिरिनाङ्गुलो ना कर्णोऽक्षकर्ण खलु मूलमेतत् । क्षेत्राणि यान्यतभवानि तेपा विद्येव मानार्थयश सुखानाम् ॥ २३ ॥ लम्बज्यका कोटिरथाक्षजीवा भुजोऽत्र कर्णस्त्रिभुजे विभज्या । कुज्या भुज कोटिरपक्रमज्या कर्णोऽग्रका च त्रिभुज तथेदम् ॥ १४ ॥ तथैव कोटि समवृत्तशङ्कुरमा भुजस्तधतिरत्र कर्ण । भुजोऽपमज्या समना च फर्ण कु-योनिता तधृतिरत्र कोटि ॥१५॥ अग्रादिसण्ड पधिता च कोटिरुट्टत्तना दो श्ररणोऽयमज्या । उत्तना कोटिरथानकाप्रखण्ड भुजस्तच्छ्यणः क्षितिज्या ।। १६ ॥ खण्ड यदूर्घ समवृत्तशदोर्यत् तद्धृतेस्तावथ कोटिकणों । अनादिखण्ड भुज एवमप्टो क्षेत्राण्यमून्यक्षमानि तावत् ।। १७ ॥ अत्र किल निरक्षो यदेव विशुपन्मण्डर तव सममण्डलम् । तथा क्षितिजादन्य दुन्मण्डल नाम वलयं नास्ति । तत्र भूमौ च क्षितिजासत्तौ । अथ निरक्षदेशाइटा यथा यथोत्तरतो गच्छति तथा तथोदग्ध्रुवमुनत पश्यति । तथा येर्भागध्रुव उन्नतस्तैरव भागैर- क्षस खम्बस्तिकादक्षिणतो विषुवन्मण्डल ननं पश्यति । विषुवन्मण्डलस्य तिर्यकस्थि तत्वात् तदाश्रितान्यहोरात्रवृनानि स्वम्याने तिरश्नीनानि भवन्ति । अत माक्षे देशे खगोरवलयाना तिरश्चीनभगोलवल्याना च संपातात् यत्राणि क्षेत्राण्युत्पद्यन्ते । तान्य- क्षग्रसज्ञान्युपयागित्वात् कथ्यन्त । अक्षमा नाम पलभा प्रसिद्धा सा भुज । द्वादशाकुर शल्कु कोटि । अक्षकर्णस्तंत्र कर्णः । हद तपामक्षरेप्राण वभ्यमाणाना मूरम् । कपा किमित्याह । विद्येव माना यश सुखानामिति । अन्यैरप्येवमुच्यने । विद्या नाम नरस्य कार्तिरतुला भाग्यथप चाश्रयो धेनु कामदुधा रतिश्व विरहे ने तृतार्य च सा ।

·त्रिप्रश्नाधिकारः। ७३ . . सत्कारायतनं कुलस्य महिमा रत्नविना भूपणं तस्मादन्यमुपेक्ष्य हेतुविषयं विद्याधिकारं कुरु ॥ अथान्यत् क्षेत्रम् । क्षेत्रदर्शनार्थ यथोक्त खगोल भगोलं च बध्वा क्षेत्राणि दर्शयेत्। पत्र दक्षिणोत्तरमण्डले विषुववृत्तसंपातादधो यागंलम्बः क्षितिजसमसूत्रपर्यन्तः सा तत्र फोटिः । लम्बनिपातकुमध्ययोरन्तरं साक्षज्या तत्र भुजः । भूमध्यालम्बाग्रगामि सूत्रं श्रेया सा तत्र कर्णः । इदमप्यक्षक्षेत्रम् । इष्टापोरानवृत्तं यत्र क्षितिजे लग्न तस्य प्रास्वस्तिकस्य चान्तरमप्राचापांशाः । पां ज्यापा । तावती च प्रत्यक्षितिजे । अयाप्रयोनिबद्धं सूत्रमुदयास्तसूत्रम् । अहो. त्रिवृत्तोन्मण्डलसंपातस्य प्राच्यपरसूत्रस्य च यदन्तरं सा क्रान्तिज्या । सा तत्र कोटि. । अग्रा कर्णः । तदप्रयोरन्तरं सा कुज्या । स भुजः । इदमक्षक्षेत्रम् । तथाहोरानवृत्तसममण्डलसंपातादधोऽवलम्बः समवृत्तशकु. । सा कोटि । अग्रा भु- जः । अहोरात्रवृत्ते ज्याखण्डकं तद्धृतिः कर्णः । इदमक्षक्षेत्रम् । तथा कुज्योनिता तद्धतिरहोरात्रवृत्ते ज्याधं सा कोटिः । उन्मण्डले क्रान्तिज्या स भुजः । समवृत्तराइकु वर्णः इदमक्षक्षेत्रम् । तथाहोरानोन्मण्डलयोः सपातादवलम्ब उन्मण्डलशकुः स भुजः । उन्मण्डले प्रा. न्तिज्या कर्णः । उन्मण्डलशकुमूलस्य प्राध्यपरसूत्रस्य च यदन्तरं तदादिखा सा तत्र कोटिः । इदमक्षक्षेत्रम् । तथोन्मण्डलाइक कोटिः । शकुमूलोदयास्तसूत्रयोरन्तरमप्राग्रखण्ड स भुजः । को. टिभुजाग्रयोरन्तरसूत्र सा कुज्या । स तत्र कर्णः । इदमक्षक्षेत्रम् । तयोन्मण्डराइकुना होनः समशकुन्तत् समशड्रोरुवं खण्ड सा कोटिः। कुज्योना तद्धृतिस्तद्रतेरूलखण्डं स कर्णः । अप्रादिखण्डं स भुजः । इदमक्षक्षेत्रम् । एतान्यष्टौ तावत् कथितानि । एवमन्यान्यपि भवन्ति । इदानीमेषां साधनान्याइ- पपामथकस्य तु याहुकोटीकर्मियोऽन्यान्यनुपाततः स्युः। एपा क्षेत्राणामेकस्य दो.कोटिकण परस्परमन्यानि भवन्ति । इदानी तथाह- त्रिज्ये पृथक् कोटिभुजाहते ते कर्णोद्धृते लम्बपलज्यके स्तः ॥ १८ ॥ तत्काभुके लम्पपलौ च तज्य दोकोर्टजवायदतो मियो था । प्रक्षज्यका कोदिगुणा भुजाप्ता लम्यज्यका यातगुणोऽन्यथातः ॥ १६ ॥ तत्र विज्या सप्तम स्थानेषु सतभिः कोटिभिर्गुण्या । स्वकीयेन स्वकीयेन कंगन पृथक् पृथामाज्या । एवं सतपा एम्यन्या भवति । अथ सप्तधा निळ्या भुर्गुण्या म्ब. स्वकर्णन भाग्या । समधामन्या भवति । सम्यन्याक्षज्ययोर्धनुपी कायें । तो साक्षी स्वालम्योरममजीवयोना विज्याक्षन्पा स्यात् । अक्षोत्तमजीवयोना प्रिया लम्बग्या स्यात् । त्रिज्यावर्गात् पृथक् पृयक लम्पाक्षज्यावगानान्मूले अक्षरम्यन्ये या । समग्या ससस स्थानेषु सप्तमिः कोटिमिर्गुण्या स्वस्वभजेन भाज्या morea --- . ७ सि०शि० ·७४ ग्रहगणिते सप्तधा लम्बन्या सप्तभिर्भुजैर्गुण्या स्वस्वकोटा भत्ता सप्तधाक्षज्या स्यात् । इदानीमन्यदाह- प्रान्तिज्यके कर्णगुणे विभक्त कोटया भुजेनाप्तमितायका स्यात् । आद्यं द्वितीयं समशङ्कुरेव स्यात् तद्धृतिः कोटिहतः श्रुतिः ॥२०॥ क्रान्तिज्याक्षक्षेत्ररणन गुणिता हिः स्थाप्या। एकत्र स्वकोटया मला सत्यग्रा भव. ति । अन्यत्र स्वभुजेन भक्ता तत्र समशङ्खः । एवं सप्तभिः कणे: सक्षधामा ससधा च समशड्कुर्भवति । एप शङ्कु सप्तभिः कणेर्गुणितः स्वस्वकोटिभक्तः सप्तधा तदूधः तिर्भवति । इदानीमन्यदाह- कर्णेन निघ्नी पृथगनका वा भुजेन भक्ता खलु तद्धृतिः स्यात् । अग्रका सप्तधा सप्तभिः कगैर्गुण्या स्वस्वभुनेन भाज्या सप्तधा वा तदृतिर्भवति । इदानीमन्यदाह- कोटया हता.तद्धृतिरग्रका च कर्णेन दोषणा क्रमशो विभक्ता ॥ २१ ॥ द्विधा भवेद्वा समवृत्तशङ्कः स दोर्गुणः कोटिहतोऽनका वा। सप्तधा तबृतिः सप्तभिः कोटिभिर्गुण्या स्पस्वर्गर्भाज्या सप्तधा समश कुर्भवति । एवं सप्तधागा सप्तभिः कोटिभिर्गुण्या स्वस्वभुजेन भक्ता । एवं वा सतधा समशकुर्भ वति । स समशकु. सप्तधा सप्तभिभुर्गुण्य स्वम्बकोटया भक्तः सप्तधामा वा भाति । इदानीमन्यदाह- कोट्यधृतं ततिखण्डमध्यं श्रुत्या हतं वा समवृत्तशछुः ॥ २२ ॥ कुज्योनिता तदृतिस्तन् तमृत्यूर्वखण्डम् । तत् समधा सप्तभिः कर्णगुण्य स्वच- कोटया भक्न सप्तधा वा समशड कुर्भवति । इदानीमन्यदाह- द्विधापमज्या भुजकोटिनिनो कोटया च दोष्णा विद्वताद्यमाप्तम् । कुज्या परं तदधृतिखण्डमूचं स्यात् तधृतिः संयुतिरेतयोवा ॥ २३ ॥ सप्तधापमज्या सप्तधा अजैर्गुण्या स्यस्वगोट्या भका सप्तधा वा कुज्या भवति । अध सप्तधापमज्या सप्तथा कोटिभिर्गुण्या स्वम्बभुजेन भाज्या सप्तश तद्धृतेरूचं पा भवति । कुन्योर्ध्वखण्डयोर्योगस्तधृतिरित्यष्टनवतिदा मन्ति(१) । इदानीमन्यदाह- कुज्यापमज्ये भुजकोटिनिन्यौ कर्णोद्धृते स्यात् फ्रमशो यदाप्तम् । १.अत्र सशोधतः वान्विज्यक कर्णगुणे इत्यादिना कान्तिज्यानः सप्तधामा सप्तधा च समभवति । ता-या दो कोटिवगैक्यपद श्रुतिः स्यादित्यादिनीनपञ्चाशत्प्रकारा तदृतिर्भवति । एव द्विधा पमज्या भुजकोटिनिीत्यादिना कान्तिज्यातः सप्तघा बुग्या सप्तधा च तमृत्यूर्वसई भवति । तयोयुतावेकोनपधाराप्रकारा तमृतिर्भवति । एवं तदृतेरष्टनवतिभैदा भवन्ति ।।

·विप्रश्नाधिकारः। अग्रामखएडं प्रथम द्वितीयमग्रादिसएडं च तदैक्यमग्रा ॥ २४ ॥ बुज्या सप्तधा भुर्गुण्या स्वस्थकर्णन भाज्या सप्त रामाप्रखाई भवति । एवं का. 'तिज्या सप्तधा कोटिभिर्गुण्या स्वस्वकर्णेन भाज्या । सप्तधापा भवति । इदानीमन्यदाह-- अग्रादिखराडं च तथापमज्या भुजाहते ते क्रमशो विभक्त । कोटिश्रुतिभ्यामुभयत्र शङ्कुरुन्मण्डलस्थे रविमण्डले स्यात् ॥ २५ ॥ अप्रादिखण्ड सप्तधा भुजैर्गग्य स्वस्यकोन्या भाज्य सप्तधोन्मण्डलशयति । एव- मरमज्या सप्तधा मुजर्गुण्यां स्वस्थकर्णेन भाज्या सप्तधोन्मण्डलशद्धर्भवति । इदानीमन्यदाह- अमाप्रखण्डं तितिशिञ्जिनी च कोटया हते दोश्रवणोद्धृते स्तः। उदृत्तशड्य समना तदूनः स्यादूर्घखएडं समवृत्तशकोः ॥ २६ ॥ अप्रामसाई सप्तधा कोटिभिर्गुण्यां स्वस्वभुजेन भाज्य सप्तधा वोन्मण्डलशङ्गर्भवति । पूर्व पुज्या सप्तधा कोटिभिYण्या स्वस्वकगेंन भाज्या। एवं सप्तमा योन्माइलार्भवति । सेनोन्मण्डलाकुना रहितः सममण्डलाध्यम्तस्योध्वं खण्ड स्यात् । इदानीमन्यवाह- अग्रा भुजमी श्रुतिहत् क्षितिज्या तदुनिता तद्धृतिकर्यखण्डम् । गमा सप्तधा मुजर्गण्या स्वस्थकर्मेन भाज्या सन्तथा कुन्या स्यात् । फुज्योनिता सधृतिम्तएण्ड स्यात् । इदानीमन्यदा- शाताच साध्यादितरे भवन्ति यहा गुणच्छेदविपर्ययेण ॥ २७ ॥ दोकोटिवर्गफ्यपदं श्रुतिः स्यात् तस्कोटिवर्गान्तरतः पदं दोः । दोषर्णधर्गान्तरतश्च कोटि भ्यां तृतीया यदि पा स्युरेवम् ॥ २८॥ इदानीमुपदारलोकमाह- विपटिरप्रानयनप्रभेदास्तायत् स्युरयं पललम्यमौन्योः । अग्रादिकानां शतशः प्रभेदैलम्यादयोऽपि म्युरनन्तभेदाः ॥ २६ ॥ सप्रकारप्रतिबदनामिदम् । ॥ इति सम्माक्षायाप्राभिारगम् ॥ बदामा विनियमेन पानयन चिरभुरावी शेगाष्ट्रोनयनमा- अप्राति निगुणितां त्रिगुणस्य पात् ११८१९८४४ स्यफ्या पदंसदि कोणनरोऽसमानः । प्रों १२ घृतः फलगुजासरदप्रयामो सौम्य फलेन गियुजा नु सया प्रमायः(१).३०॥ समामा रिहानं निगम:- ·ग्रहगणिते 1 त्रिज्याया वर्गादग्रावर्गण द्विगुणिनेनोनाद्यन्मूलं स किल कोगशङ्कुः स्थूलो भवति । स पलभया गुण्यो द्वादश १२ भको यत् फलं तेन युताग्रा कार्या । तयाग्रया पुनः शकु साध्यः । तस्मादपि पुनः फलम् । पुनम्तेन युतयाप्रया स साध्यः । यावदविगेपः । एवं याम्यगोले । सौम्ये तु फलस्यानायाश्च यदन्तरं तामग्रां प्रकल्प्यासकृत् साध्यः । अनोपपत्तिः । अत्र कोणवृत्तस्थस्यार्कस्य सममण्डलेन सह यावदन्तरं ज्यारूपं स भुजः । तावदेव याम्योत्तरमण्डलेन सहान्तरं भवति । सा कोटिः । तद्वर्गयोगपदं खम. ध्याकान्तरभागानां ज्या सा दृग्ज्या। एवं भुजवर्गों द्विगुणो दृग्ज्यावर्गो भवति । स दृग्ज्यावर्गखिज्यावर्गाद्यावद्विशोध्यते तावच्छववर्गोऽवशिष्यते । अतस्तन्मूल कोणश. इकुर्भवति । किन्त्वत्र भुजो न ज्ञायते तज्ज्ञानं वक्ष्यमाणविधिना । अथाक्षभानो नरो- ऽहदित्यादिना । अतः शकुः पलभया गुण्यते द्वादशभिहियते । फलं शकुतलं दक्षिणं स्यात् ३ स्वानास्वशड्कृतलयोर्याम्यगोले योग' सौम्ये त्वन्तरं भुजो भवति । अत्र को- णशटोरज्ञानाच्छाइकुतलाझानम् । फेवलमप्रा जायते । मैव प्रथमं याहुः कल्पितः । ततो- ऽग्राकृति द्विगुणितां त्रिगुणम्य वर्गादित्यादिना यः शङ्करानीत. स स्थूलो जातः । म' : सूर्याप्राक्षप्रभाणामभिदतिरपरो भक्तयोग्क्षभाया । कृत्या पदवाव्यया तौ परकृतिसहितादाद्यतो यत् पदं स्या- दन्येनान्य विहीन धनदयमक्कुगोलयोः कोणशङ्ख ॥ उत्तरेतरविदिड्न भवेदुत्तरे तु पदहीनयुक् परः। दक्षिणे न सममण्डलात् ततो भाश्रुतिश्च पटियाश्च पूर्ववत् ।। अत्र संशोधकोको विशेषः। अप्राकृति द्विगुणिता त्रिगुणस्य वर्गादित्यादि भास्करतानयने विशेषः । सिद्धान्ततत्त्वमुविवेककृदादिभियों नेवावयुद्ध इति सम्प्रति कथ्यते यः ॥ अक्षप्रभाकृतिविहीनापद्रिनिम्नः पवाधिमागजगुणे विहतो द्विकाश्वः । पक्षप्रभाकृतियुतै फलतोऽप्रका चनाल्पा तदा न सदिद रवियाम्यगोले ।। कोणशरानयन। समाऽक्षमयोर्घातो द्वादशानिनो भवेत् प्रथमसंशः । द्विघ्याप्रकृन्योनग्निम्यावर्गः परायः स्यात् ।। तो पलभातिननादसमामहता पराद्विमप्तगुणात् । प्रयमनियुतान्मूलं प्रथमयुनोन विदिशा । गोलक्रमादिह स्वादय ययप्राकृतिनयननिनी । त्रिज्या कृतन शुदपेद्वस्वभुम्या तदा परो यः ।। तेन परेण नयननगनिनेनोनात प्रथमवर्गन् । मुलेनोनो युक्तः प्रथमो द्विविधा विदिनः माम्ये ॥ याम्ये ददा कुशे मनुन हि मण्डलं चिति । इय घटने नगभूम्बलममधिकार प्रमै विषय ॥

·विप्रश्नाधिकार। ७७ तोऽसद्विधिना सम्यग्भवति । यथा यत्र देशे यस्मिन् कालेऽप्राध्यर्धराशिज्यातो २४३१ भ्यधिका भवति तम तदा याम्यगोले कोणाहोरभावः । उत्तरगोले तु कोणशंकुचनुष्टय. मुत्पधत एकस्मिन् दिने । . यत्र देशे सप्तदशाङ्गुला १७१५ । २२ म्यधिका विपुवती तवं भवति । • इदानी दिमाशकर्थमाह- स सौम्यगोलो भदलं यदाधं याम्योऽपरं सायनमागमानो। क्रान्तेः ककुछ गोलवशेन वेद्या सदावलम्बाविह याम्यसौम्यौ ॥३१॥ पलायलम्यावपमेन संस्कृतौ नतोनते ने भवतो दिवादले । लवादिकं या नवतेविंशोधितं नतं भवेदुन्नतमुन्नतं नतम् ॥ ३२ ॥ स्पष्टार्थः प्रथम. श्लोकः । पलावरम्बावपमेन संस्कृताविति । अत्र किल विशतिमा गाः २० पलो दक्षिणः । एम्यः सप्तत्यंशाः ७० । स चोत्तरः । स्वाधांविषुवन्मण्ड द. क्षिगतो विप्रष्टमतो दक्षिणोक्षः । क्षितिजादुत्तरतो विपुग्य॒त्तमतो रम्यम्योत्तरमैज्ञा । अन समदिशोयोगो मित्रदिशोरन्तरं संस्कार उच्यते । अत्र किल सेरुतरोधमो द्वादश- भागाः १२ । अनेनापमैन संस्कृती परलम्यों जात नतानते ८।८२ । यदापम उत्तर- धनुर्विशतिर्भागाः २४ । तदापमाच्छुद्धेऽक्षे जातं नतमुत्ताम् ४ । लम्बे च संस्कृते जात- मुत्तरमुनतम् ९४ । एतदर्यानवतेरधिक्त्वात् सामोतिशता १८० ष्ठोधितमुरतं स्यात् । स्वादिकं या नवर्तविंशोधितमित्यतो था। इदानी गई एग्भ्यां चाह- मतांशजीवा मयतीह दृग्ज्या दिनार्धशश्च तथोन्नतज्या। २१ मध्यान्हे नतांशानां जीरा एग्ज्या स्यात् । तथोनतांताना ज्या स दिनार्धशनुः । यासनात्र एगमा। हदानी प्रकारान्तरेणाह- त्रिभज्यकोन्मएडलशयातायरज्ययाप्त सलु यष्टिसंशम् ॥ ३३ ॥ युतोनिनोदत्तनरेण यटिका भवदुदग्दक्षिणगोलयोनर(१) । १.भत्र कधित् । पोयदिपुवरिनाधंजनरनिग्याममः स्यापर. पोरसारपसमक्षयादिति २ सन् धीमस्तरोतो नयः। कधित प्रोपमिदंतपणुगतना नोदितः समानादिनि मारघोदिवमयते स एष युधः । अत्र सोय विमायया पदरम्बा तामाम्या हित मटिया स्पान् । प्रिमरपया पासलकम्यप कान्तिपसानुतनरस्तदा स्यात् ।। रतनविनगौनाम नमः। पए ममगोमतरमी वीरोति पत्। मोऽभरपरार सारदेव प्रायदि सागमनम् । ३.

·७८ ग्रहगणिते उन्मण्डलशङ्को त्रिज्यया गुणिते चरज्यया भक्ते यलब्ध सा यष्टि स्यात् । सा यष्टि रत्तरगोल उन्मण्डलशडना युता दक्षिणे होना सती दिनार्धशङ्कर्भवति । अगोपपत्ति । क्षितिजोन्मण्डल्योमध्ये चस्कार | तस्य ज्याक्षकर्गवत् तिर्यग्रूपा । सा वरज्या । उम्मण्डलाध्य याम्योचरवृत्त यावद्य कार स सदैव सर्वग्न पञ्चदशघटि कात्मक एन । तस्य कारस्य ज्या त्रिज्या । इदानीमनुपात । यदि चरज्ययोन्मण्डल- शङतुल्यमूवं लभ्यते तदोन्मण्डलादूर्घकालज्यया निज्यया किमिति । फलमुन्मण्डलश समसूतदुपर्यवंरूप भवति तम्य यष्टिसंज्ञा कृता । सा यष्टिरुन्मार शकुनोत्तरगोले यु- ता दिनार्धशड रयादित्युपपन्नम् । दक्षिणगोले तून्मण्डरख्याध स्थितत्वादीना । इदानी हृतिमन्त्यां चाह- क्षितिज्ययैव धुगुणश्च सा इतिश्चरज्ययैव त्रिगुणोऽपि सान्त्यका ॥३४॥ पुज्यने क्षितिज्ययोत्तरगोले युता याम्ये रहिता हृतिभवति । एव त्रिज्या परजीवया युतोनान्त्या स्यात् । अनोपपत्ति । अन गोरे होरामवृत्तक्षितिजमपातयोबद्ध यत् तदुदयास्तसूत्रम् । एवमु मण्डल्सपातयोर्बद्ध तदहोरात्तव्यासमूतम् । तदुदयास्तसूत्रयारन्तर सर्वन कुज्या । अय याम्योत्तरवृत्तपातयोर्बद्ध तत् तन्मित तम्य ध्याससूत्रम् । तयोव्यामपूयोर्य संपातम्त स्मादुपरितन खण्ड धुग्या। सोत्तरगोऽध स्थया कुन्यया युता यावत् क्रियते तावहि- नाऽौदयाम्तमूत्रयोरन्तरं स्यात् । दक्षिणे तु कुन्यया होना । यतस्तनोदयास्तसूया- दध कुन्या । यदर्कोदयास्तस्योरन्तर सा व हतिरच्यते । एवमन्त्यापि । अग्राहोरा प्रवृत्तव्यासाध विज्यानुल्यैरहेर यत तावत् प्रिज्यातुल्यं भवति । तरपवित् पुज्या गण्यते तावरज्यातल्या भाति । भय घरज्यया त्रिज्या युनोनान्त्याना भवति । न छन्त्यात्यो क्षेत्रसम्यानभेद किन्त्याना गुरुलघुयात्वेवर मख्यातो भेद हत्युपपन्नम्। ततोऽयतू उपातिमान च ताभ्यां कृते प्रोत्तरी यात्र मध्याहशा चापयोरिथ्योदे इत्यादी गाकरोदिता । सम्यग्ज्याभावना तूर्ण मुसनवोपपद्यते ॥ एव त्रिमौर्यापर शशिनी चेत् घुजीवया यरतल सदा स्यात् । विजीवया रम्यगुणस्तथा चेदनादिसण्ड त्वपमज्यया स्यात् ।। भप्रादिखग्डोनयुत दिनाधे गोर कम द्यष्टितल हि ग्या। व्यामश्या सरकीटावा मीत म मुगम मुघानाम । अग्रापि कस्य गृहदेव चाप रम्बाशवान् छन्तिरवास्तथ यत् । ताभ्यो यथइया दिशमध्यहरग्या विलियबीजक्रियया प्राध्या ।। ततच चापटूयकाटिजीक्योहति नग्याविहीनसयुना । हता निमाया भवतीह तदनु समास वन्यजटिम वि॥ प्रकारोयमितिस्पटो रापवनपरने । निवासमक्षेत्र - Kध तम् ।

·त्रिप्रश्नाधिकार इदानीमन्स्पातो हतिं हृतेश्चान्त्यामाह। हृतिस्त्रिमौळ चरजीवया वा हता घुमौा क्षितिजीवया वा। भक्तान्त्यका स्यादयवान्यकाया हतिर्गुणच्छेदविपर्ययेण ॥ ३५ ॥ हृतिविन्यया गुणिता घुज्यया भक्ता सत्यन्त्या भवति । अयमा चरज्यया गुणिता कुज्यया भातान्त्यका स्यात् । एवमन्त्या घुज्यागुणा निन्यया भवा हृति: स्यात् । भ. थवा कुज्यागुणा चरज्यया भक्ता हृतिः स्यात् । सनोपपतिस्त्रैराशिकैन । यदि शुन्यया त्रिज्या लभ्यते कुन्यया या घरज्या सदा हत्या किमिति । फलमन्त्या । यतो घुन्यापरिणता कुन्या निन्यापरिणता घरज्या । एवमन्त्यातो हतिविलोमविधिनति सर्वमुपपन्नम् । इदानीमन्त्याहृतिभ्यां दिनार्धशकुमाह- अन्त्याययोन्मण्डलश निनी चरज्ययाता स दिनार्धशर्छः । हतिः पलक्षेग्रजकोटिनिनी तत्कर्णभक्ता यदि वा सशर्छ:(१) ॥ ३६ ॥ अन्त्योन्मण्डलशकुना गुणिता चरज्यया मत्ता फल दिनार्धशडकुः । अथवाष्टधा हनिरटाभिः पलक्षेत्रकोटिभिर्गुणिता स्वस्थकर्णेन भक्ता फलमष्टया दिनार्धशइकुः । मनोपपत्तिस्त्रैराशिकेन । यदि घरज्यातुल्येनान्त्याधःखण्डेमोन्मण्डलबाई कुर्लभ्यते तदा समयान्त्यया किमिति । फलं दिनार्धशष्ट कुः । अथ इतितः । हतिनामाक्षकर्णगत्या. प्रापि सूत्रम् । अतोऽक्षक्षेनकगैरनुपातः । ययक्षक्षेत्रकर्णेन तत्कोटिलभ्यते तदा हत्या वर्णन किमिति । फलमल्लिम्बितसूत्रस्य भूपर्यन्तम्य प्रमाणं शकुर्भवतीत्युपपन्नम् । इदानी दिनार्धदृग्ज्यामाह- हतिः पलोत्रभुजेन निघ्नी तत्कर्णभक्तानकयोनयुक्ता। गोलक्रमात् स्यादयवान दृग्या याम्याथ सौम्या विपरीतशुद्धो॥३७॥ अपाटया हतिरएभिः पलक्षेत्रभुजैर्गुण्या स्यस्वर्णन भाज्या । यत् पल तदुत्तर. गोरे ऽपया होनं याम्ये युर्न दिनाधे दृग्या म्यात् । सा च याम्या । यद्युत्तरगोले फरा- दपा म मुध्यति तदापायाः फरमेव जयात् । हरज्या तदा सौम्या स्यात् । भोपपत्तिस्राशिकेन । यदि पलक्षेत्रकन तभुजो लभ्यते तदा इत्या विमिति । पामुदयास्तसूमाक्षिगतः शकुमलं पावत् भाति । दृग्ज्या नु शकुमूमधाच्यररयो. रस्तरम् । गतः प्राध्यपरोयास्तस्मयोरन्तरमप्रानुएवं पाम्पगोले रान धेयम् । उता- गोले नु सम्मादिशोऽयम् । प पाम्या ज्या स्यादिति युतम् । यदा तसागारे रारार्धादुसरतो रविनित सदा गर्म प्राध्यपरापा उत्तातो भाति । अतस्तत्र पदमा - है 1.भानराजः। या निसान्तशिरोमणी ममुदिन मप्यानययोमा ३ सम्मजयरया दिनदने राभिषेदाप मः। भरपोटिमि गुभिवरतर्गमयनि- स्तन सर्व रिपुरिने मनियारमान्मा नोदितम् ।।

·८० মুসৰি न शुध्यति । अग्रातो यावत् फलं विशोध्यते तावत् प्राच्यपराशकुमूलयोरन्तरमवशिष्य. ते । सैर हरज्या । एवं सौम्या घेत्युपपन्नम् । इदानी प्रकारान्तरेणाह- गोलक्रमात् तद्धृतिहीनयुक्ता हृतिः पलक्षेत्रभुजंन निनो । तत्कर्णभक्ता भवतीह दृग्ज्या प्रद्योतने या युदलं प्रयाते(१) ॥ ३८ ॥ हृतिरुत्तरगोले तद्वत्या हीना दक्षिणे युत्ता साधाष्टाभि. पलक्षेत्रभुजैर्गुण्या स्वस्व. कर्णेन भाज्या फलमच्या दृग्ज्या स्यात् । अनोपपत्तिः । अहोरात्रत्तसममण्डलसंपातयोः पूर्वपश्चिमयोर्यबद्धं सूत्रं तस्य या. म्योत्तरवृत्तमाते निबद्धहृतिसूत्रस्योदयास्तसूत्रपर्यन्तस्य यः सम्पातस्तस्मादधस्तनं हृति- खण्ड तटतितुल्यं भवति । अतस्तेनोनिता हृतिरू खण्डं समसूत्रादक्षिगतोऽक्षकर्णग. त्याकंपर्यन्तं भवति । अतस्तेनानुपातः । यद्यक्षक्षेत्रकर्णेन तद्भुजो लभ्यते तदानेन किमि ति । फलं हग्ज्या । दक्षिणगोले तु क्षितिजादधोहोरात्रवृत्तस्य सममण्डलेन संपांतस्तग्रा. धोमुख. समशहा क्षितिजाधश्च सधृतिः । अतस्तया तद्धृत्येयं हतिर्युताधःसमसूना. इक्षिणतोऽक्षर्णगत्यापर्यन्तं भवति । अतस्तयानुपातः । फलं याम्या हरज्या। खम्बा स्तिकाद्दक्षिणोतरवृत्ते थैमोगरको नतस्तेषां ज्येत्यर्थः । इदानी प्रकारान्तरेणाह- त्रिज्या नृचापोस्क्रमजीधयोना दृग्या भवेदेवमतो नरो वा । एवं हि द्वग्ज्या यदि वाखिलानां विदिक्समोवृत्तनरादिकानाम् ॥३२॥ त्रिज्या शइकुचापस्योत्म मज्यया होना हरज्या भवति । दृग्ज्याचापस्योत्क्रमजी- वयोना तदा शइकुर्भवति । अनेन प्रकारेण दिनार्धोन्मण्डलसमशवादीनां हरज्या स्या- त् । पूर्व तु या कथिता सा दिनार्ध एव । अस्योपपत्तिर्भुजकोटिज्याप्रकरण एवं प्रतिपादिता । इदानी छायाकर्णावाह- दृग्ज्याधिजीवे रविसंगुणे ते शङ्कद्धृते भाश्रवणौ भवेताम् । हग्ज्या च त्रिज्या चढे द्वादशगुणे शकुना भाज्ये । हग्ज्यास्याने यत् फलं एभ्यते सा छायाऽमुलात्मिका भवति । यत् त्रिज्यास्थाने सोऽस्याश्च्छायायाः कर्णः । अनोपपत्तिस्वराशिफेन । यदि बाइकुकोटेईज्यात्रिज्ये भुजकर्ण तदा द्वादशाहला. छोः को । फले छायाकर्णो स्त इत्युपपन्नम् । इदानी प्रकारान्तरेण दिनार्धकर्णमाह- त्रिज्यातकर्णेन गु(२)मा विभक्ता हत्या श्रुतिर्चा दिनमध्यगे | ॥४०॥ त्रिज्यामक्षार्णेन संगुण्य हत्या भनेत् । फलं मध्यवर्ण: स्यात् । अनोपपत्तिस्राशिकाभ्याम् । यद्यक्षकर्गन द्वादश १२ शकुस्तदा हुत्या मुल्येन किमिति । अत्र हृतिदिशगुणाक्षकर्णेन भाज्या । फलं मध्यराइकुः । अयान्योऽनुपातः । युदलप्रयाते । इति वा पाठः। । २. तेति पाठः साधुः ।

·त्रिप्रश्नाधिकारः। यदि मध्याहुना त्रिज्याकर्णस्तदा द्वादशाङ्गुल १२,शाइकुना विमिति । इह त्रिज्या भादशगुणा पूर्वानीतशकुरूपमाजकस्य छेदांशविपर्यास कृतेऽक्षर्णगुणा च द्वादशगुणया हत्या भाज्या । अन्न गुणकभाजकयोद्वादशरुयोनां कृते त्रिज्याक्षणेन गुण्या हत्या भा. न्या । फलं मध्यवर्ग:स्यादित्युपपन्नम् । इदानी प्रकारान्तरेणाह- युतायनांशार्फवृहद्भुजज्यया खरामतिथ्यमभुयो १०१५३० हुताः परः । पलश्रुतिमः पलभाविभाजितः परोऽथयोवृत्तगते रवौ श्रुतिः ॥ ४ ॥ अबस्य सायनांशस्य बृद्धती भुजज्या साध्या । न लघुखण्डज्येत्ययः । तया ज्यया पूर्णाग्नितिथिशून्यशशिनो १०१९३० भाग्याः । यल्लम्धममौ पराख्यः । स परः पल. कर्णेन गुण्यः पलभया भाज्य: फरमुन्मण्डलगतप्यास्य छायाकर्णी या भवति । इदानी तस्मादेव परसज्ञात् समवृत्तकर्णमाह- परोक्षमासंगुणितोऽतकर्णभक्तोऽयया स्यात् समवृत्तकम्। स एव परः पलमया गुण्यः पलकर्णनभाज्यः । फलं सममण्डलगतस्याम्य छायाकों वा भवति। अनोपपत्तिस्त्रैराशिकनयेण। यदि निन्यया परक्रान्तिज्या लभ्यते तदाकदीय॑या किमिति । अग्र दोा परमकान्तिज्यया गुण्या ग्रिन्यया माज्या फल प्रान्तिया । अथा- न्योऽनुपात:। यद्यक्षकगैन फलमा भुजो लभ्यते तदा कान्तिव्यया किमिति । फरमुन्मण्ड. सशः । इदानी दोयायाः परमशान्तिस्या पलमा च गुणखिन्याक्षकोच हर. । इदा. नीमन्योऽनुरातः । यचस्य राष्ट्रोनिग्या वर्णस्तदा द्वादशाङ्गुरम्य शटोः किमिति । अत्र ग्रिन्या द्वादशगुणा भाज्यः । पूर्वराशि जमा । इह छेदांशविषयांस कृते ग्रिज्यावगों द्वाद- सगणोक्षवर्णगुण माज्यः । दोज्या परप्रान्तिज्यागुणा पलभागुणा च भाजकः । अत्र भाग्यमाजकयोः परकान्त्यापवर्तः। द्वादशगुणज्यिावर्ग: परक्रान्त्या यावदपाय॑ते तावत् बामतियनभुयो लभ्यन्ते १०११३० । एने दोय॑या भक्ताः परसंज्ञाः पृताः । अन्य. स्मिन्नानयन उपयोगिस्वात् । इदानीममो परोऽक्षकन गुण्यः पलमया विभक्त उन्मण्डल- वर्ग: स्यादित्युपपन्नम् । एवं सममण्डएका यथायोगमनुरातम एते तर परका- न्तिन्ययापवते ते स एव परः स्यात् । किन्तु तयाक्षभा गणोक्षकों हर 1 फर्म सम. मारएम.म्यादित्युपपन्नम् । सानीमुन्मदर कोन्मभ्यर्गमाह- उदृत्तपर्णवाशिजिनीग्रो भक्तोऽरयया या श्रमणो दिनाः ॥ ४२ ॥ उन्मालकाप्रात्यया गुण्योन्स्पणा भाज्या । फल या मध्यकगों भाति । सिम्मानिन)। यपत्याध मान धाग्यामितनोन्मादमा सम्पन १. भपका TRI दादास्तानिया धिमितिफल महाg भयन्यानुसार परम्मानिारयार मनोमम्लानामा सिमित पतं मय पुनरन्पोनु । एनेन neriera Perennar ·८२ ग्रहगणित सदान्त्यया किमिति । इद व्यस्त राशिकम् । इच्छावृद्धौ परे द्वासो हासे वृद्धिश्च जायते । व्यस्त राशि तय गणितशेविद ॥ अतोऽत्र चरज्या गुणोऽन्त्या हर फल मध्यकर्ण इत्युपपन्नम् । इदानी प्रकारान्तरेणोन्मण्डलकर्गात् समवृत्तकर्णाच्च मध्यवर्णमाह- उद्वत्तकर्ण समवृत्तवर्ण क्षितिज्यया तद्धृतिसशया च । क्रमेण निनो विहनौ व हृत्या दिनार्धकर्णावथवा भवेताम् ॥ ४ ॥ स्पष्टार्यम् । अनोपपत्तिस्त्रैराशिकेन । यद्युन्मण्डलाध स्थेन हृतिखण्डेन कुज्यामितेनोन्मण्डलकर्णी लभ्यते तात्या च सममण्डलको लभ्यते तदा हत्या किमिति । एते च व्यस्तराशि के । अग्न फल मध्यकर्ण. कर्णादुत्तवन्मध्यच्छायेत्युपपन्नम् । इदानीमिच्छादिक्झया विवक्षुस्तन्जस्य सुज्ञताधिक्य निरूपयन् प्रश्नरूपेणाह- याम्योदक्समकोणभा किल कृताः पूर्वः पृथसाधन- र्यास्तद्दिग्वियरान्तरान्तरगता याः प्रच्छकेच्छावशात् । ता एकानयनेन चानयति यो मन्ये तमन्यं भुवि ज्योतिर्विद्वदनारविन्दमुकुलप्रोल्लासने भास्करम् ॥ ४४ ॥ इह किल पूर्वाचायै कालानपेक्षया तिस्त्र एवं छाया आनीता । एका पूर्वापरा । अन्या याम्योत्तरा । तदन्या कोणच्छाया । ताश्च पृथम् पृथक् साधने । येनानयनेन मध्य. च्छायाऽऽगच्छति न तेन कोणच्छाया न समच्छाया । इतरस्या आनयनेनेतरा नाग- च्छतीत्यर्थ । या एता याश्च तदिग्वित्ररान्तर्गता याश्च प्रच्छकेच्छावशात् । एतदुक्त भ वति । एतापच्छाया य आनयति । परमेनैवानयनेन । न मानानयन है । तमह भुवि सूर्यमन्यं मन्ये । एक किल दिवि सूर्य । अयं भुवि । कस्मिन् विषये ज्योतिविद्वदनार विन्दमुकुल प्रोल्लासने गणवदनामरकलिकाविकासे । इदर्नी तदर्थमाह- चक्रांशका क्षितिजास्यवृत्ते प्रास्वस्तिमाभीष्टदिशोस्तु मध्ये । येऽशास्थितास्तेऽत्र दिगशकारयास्तज्ज्यान दिग्ज्येत्यपरे विमागे ॥४॥ कदाचिदप्यभीष्टदिने यस्मिन् का प्रच्छक पृच्छति तत्र कालेकोपरि पस्तम्य इमण्डलस्य क्षितिजस्य च संपाते याभीष्टा दिक् तम्या प्राप्यस्तिकस्य घान्तर शि. तिनवृत्ते येऽशास्तेऽत्र दिगमका या । तेषां ज्या दिग्ज्यति । एव पश्चिममागेऽपि । इदानीमिच्छादिच्छायानयनमाह- पलप्रभा व्यासदलेन निधी दिग्योद्धृता तां पलमा प्रकल्प्य । साध्याक्षजीवाथ तया विनिघ्नी स्वातज्ययातापमशिसिनी च ॥ ४६॥ मध्यकर्ण । अत्र भाज्यमत्रकयोत्रिज्याद्वादशयोनाशे ते सति जनावरशिजिनीनो त्ययावेति ययोतमुपपद्यते । । ।

·८३ 1 विप्रनाधिकारः। ताभ्यां दिनार्धद्युतिवद्विदध्यादभी दिक्थे द्युमणौ द्युति था। पलरमा ग्रिन्यया गुण्या | इच्छादिग्ज्यया भान्या । यलम्यते तां पलमा प्रकल्प्या. न्याक्षज्या साध्या। अय या क्रान्तिया सदानीमानीतयाक्षज्यया गुण्या स्वदेशामन्यया भाज्या । फलमिष्टकान्तिस्या भवति । ताभ्यां दिनार्धातिवद्विदध्यादिति । एतदुक्तं म. पति । इष्टाक्षन्याया धनुरिष्टपलो भाति । इष्टक्रान्तिन्याया धनुरिष्टापमो भवति । पला.. बलम्यायपमेन संस्कृतावित्यादिना या मध्यच्छाया माति सभीष्टदिरम्य द्युमणी छाया-भवति। अनोपपत्तिः । विपुहिने विपुदमण्डले रविभ्रमति । तत्र भ्रममाणेऽके इष्टदिर्श गते यावती छाया सा तावदिह साध्यते । द्वादशाहलाहोरच्छाया दिदध्ये यथा भवति तथा विन्यस्तम्य प्राध्यपरया सहान्तर विपुरतीतुल्यमेव भवति । तदुतलम् । अमा- भावात् स एव भुजः । छाया हग्ज्या। अथ दिनध्यात निन्यानुल्येन कर्कटकेन यत लिख्यते सत् फिल क्षितिजम् । ता क्षितिजे या दिज्या स भुजः। दिग्ग्यायादिनध्य- गामिनी त्रिज्या तन ज्या । इदानीमनुपातः । यदि दिग्ज्यामितेन भुनेन त्रिज्यानु- एया ग्ल्या लभ्यते तदा पलमामिनेन फिमिति । मन्त्र विज्या पलमया गुण्या । दि. ग्ज्यया भाज्या । फलं विषुवन्मण्डलस्थेऽक इच्छादिच्छाया भवति । अथ तो पलमा प्रकल्प्य साध्याक्षजीरति । समध्यायोरन्तरे येऽशा अगदलस्थितांस्तयां ज्या साध्या । येयमिदानीमानीता छाया तां पलमा प्रकरप्य सायाः कर्णमानीय सा पलमा प्रिन्यया गुण्या तत्कर्गन माज्या ( फलमिष्टाक्षम्या स्यात् । स्वदेशाज्या दक्षिणोत्तरत्तगता। इये गुण्डगता तिर्षस्थितत्वादधिया जाता । इदानी फ्रान्तियापिण्डलगता क्रियते । समानुरातः । यदि स्वदेशाक्षज्ययेष्टाक्षज्या हण्डलगतायती सभ्यते तदा प्रान्तिन्यया शपालगना फियतीति । अत उक्तम् । अथ तया विनिम्नी स्वाक्षज्ययातापमशिशिनी चति । अत्र फल विपुवन्मालाईयोट्याण्डले येऽन्नरांशास्तपा ज्या भानि । सेटमा- सिन्या । अथ ताम्या दिनातिपदिष्यादिति । इटानग्याया धनुण्डलगत म घोडशः । शान्तिभ्याया धनुरियान्तिण्डागता । अप तपोर्याम्यगोले योगः सौम्य रन्तर यम पाण्डएगणानाशामरन्ति । तेषां ज्या ज्या । मानविंशो- धितानां तेषां स्योमाया समः । ग्यानिशी रविगणे ते इत्यादिना छायागी भाग्युपपन्नम्। दामा विशेपमाह- एवं कृते ये पलभागकाः म्युस्तदीनपाप्येन्दुमिताश येऽशाः ॥ ४॥ सोमाभागान् प्रयिकल्ल्य साया दियष्टदिग्मा यदि दिग्लयल्या। अल्पाप्रकायाः सलु सौम्यगोने पाम्ये तु तस्यां दिशि नास्ति भैय । उत्तरगोर शिरयाणा निग्यम्न कम्मिदिराने मिरा भान ही सम्मिा ममाः मूर्षम्य तरस्पान प्राप्तप्य alrew. पारदय मावि । भगतिशि मात्र मपितम्यम् । सत्यमिति पर नदमिदम् । मन प्रगम परnr: : सविताधिन में गंगामाधा- - ·ग्रहगणिते क्षभागान् प्रकल्प्य सति सम्भवे द्विधेष्टमा साध्या । एवं तदैव भवति । यदोत्तरगोरे ग्राया सकाशादिग्ज्याल्पा भवति । याम्यगोले तु तस्यां दिश्य क्षितिजादुपरि न प्रविशति । अतस्तत्र छायाऽभाव एव । अनापपत्ति । अत्रेच्छादिशि न्यस्तस्य इण्डरस्य विषुवन्मण्डलेन सह सम्पात • एक स्वस्वस्तिकादासन्नो येभांगर्भवति ते किटेच्छापलाशा । अन्य खस्वस्तिकाद्दरत इतरस्या दिशि ये गर्भवति ते च पलाशा कल्पिता । तेपामक्षाशानामग्रादितरेपो चा- ग्रादिष्टाहोरात्रवृत्तमिष्टवान्त्यग्रे भवति । अत उभयतोऽपि साध्या छाया । मत पनि सम्भो द्विधा भवति । इदं यथास्थिते गोले दिग्ज्याने दृष्ट्ण्डलं विन्यस्य दर्शनीयम् । अधानेनानयनेन सममण्डलच्छायानयनार्थमुदाहरणम् । यस्मिन् देशे पनागुरा परभा तन यदाशीत्यधिका सप्तशती क्रान्तिन्या ७८० सदाप्टाविंशत्यधिकमहसद्वर्य २०२८ समशङ्क । अमा पञ्चचत्वारिंशदधिकाष्टशती ८४५ । अनेनानयनेनाप्ययं समश कुरागच्छनि । तद्यथा । तत्र दोक्षज्या द्विदन्तन्दुमिताप्टादशविकलाधिका १३२२ । १८ । परप्रभा ५ व्यासदलेन निम्नी १७१९० दिग्ज्योधृता । अत्र दिग्ज्या पूर्णम् । अनेनोद्धृता जात खहर १७१९०एता पलमा प्रकल्प्याक्षन्या किल साध्या । अस्यार वर्गाद्वादशवगंग मनाच्छेदेन शून्यीभूतेन युक्तान्मूल जात कर्ण परभामम एवं १७१९० । प्रिज्या पलभया गुण्या तत्वर्णन तत्समानेनैव भाज्या । एवमक्षज्या भवति । भन्न तुल्यत्वाद्गुणरुभाजकयो शून्ययो पलभानुल्ययोच नाशे कृते त्रिज्यवाक्षया जाता । तदनुरशा नवति ९० रक्ष । नवते शोधिनोलो एम्य पूर्णम् ० । अथ तथा विनिघ्नात्यादि । तया विज्यातुल्ययाक्षज्यया ३४३८ प्रान्तिया ७८० गुण्या स्वदेशा क्षज्ययानया १३२२ । १८ भाज्या । एर कृते समारपद्यते । इमिष्टान्तिघ्या जाता २०२८ । अब एम्य पूर्णम् ० । अयमिन्मान्तिज्याधनुषा किलाधिक वर्नध्य । एवं कृत उन्नताशा भवन्ति । तेपा जावा स राहु । एवं स एव सममगहर शर्भवति । यदा झान्तिज्या पूर्ण • भवति तदा खगणश्चिन्त्यश्व पविधावित्यादिगगितामा शून्यपरिभापयापासमा छादीनि साधितान्यन्येषामनुपातायं न कचिदुप्यन्ति । इदानी प्रकारान्तरेणेध्यादिवायामाह- व्यासार्धवर्ग पलभारतिनो दिग्ग्यारति दशवर्गनिमी। तत्सयुति स्यात् प्रथमस्तथान्यरित्रज्याक्षमाप्राभिदतिस्ततस्तो ॥४२॥ दिग्याप्रयोर्वर्गवियोगभत्तौ यदन्यरर्गण युनाधराशे । पद तदन्योनयुत श्रुतिर्गगोलप्रमादिदिश गते॥५०॥ स्यादप्रकाया यदि दिग्ज्यकाल्पा तदान्यवर्गात् प्रथमेन होनात् । मूलेन होम सहितो द्विधान्य वर्णमय स्यादिनि मौम्यगोले(१) ॥५॥ १भत्र साधना विनय । पर प्रमभत्रिगुणस्य दरें दिग्ग्यारह समेतः । आदरसते परिणाम प्रादेटिंभूमहपिताम्यया ॥

·त्रिप्रश्नाधिकारः। ८५ एकत्र त्रिज्यावर्गः पलभावगेंण गुण्योऽन्यत्र दिग्ज्याकृतिदशवगण गुण्या । तयो राश्योर्योगः प्रथमसंज्ञः स्याप्यः । अर्थ त्रिज्याया अक्षमाया अपायाश्च तिरुणां घातोऽन्य- संज्ञश्च स्थाप्यः । अय दिज्याया अपायाच वर्गान्तरेण तावाद्यान्यावपरयो । ततो य भाधराशिस्तस्मादन्यराशेर्वर्गेण युताद्यन् पदं तदन्येन राशिनोनं सदुत्तरगोले दक्षिणगोरे तु युतं सदिष्टदिशंगतेऽकें छायाकर्णो वा भवति । अथोत्तरगोले यदि दिग्ज्याग्रायाः सका- शादल्पा भवति तदान्यराशेर्वर्गात् प्रथमेन होनाद्यन्मूलं तेनान्यराशिरकत्र हीनोऽन्यत्र युतः सन् द्विधा कों भवति । यत्र युतः कृतस्तन सममण्डलादुत्तरस्थेऽके यत्र हीनः कृत स्तत्र दक्षिणस्य इति ज्ञेयम् । कदाचिदुत्तरतोऽपिकर्णद्वयं भवति । अनोपपत्तिर्बीजगणितप्रक्रियया। तनाव्यक्तं याकारोपलक्षित त्रिज्यानादिका आद्या. क्षरोपरक्षिताः कृत्वा वीजप्रक्रिया प्रदश्यते । तद्यथा । छायाकप्रमाणं यावत्तावत् १ । अस्माद्भुजः साध्यः । त्रिभज्याहृताकांग्रका कर्णनिघ्नीत्यादिना दक्षिणगोल उत्तरा या. अ१ जाता कर्मवृत्तामा त्रि १ इयं कर्णवृत्ताग्रा पलच्ठायया संस्कृता जातो भुज. या. अ१वि, नि१ । अस्मात् त्रिन्याहतोऽसौ प्रभया विभक्त इत्यादिना दिग्ज्या सा. त्रि १ ध्या। मयं निज्यागुणितः या. अ१वि. त्रि १ । कर्णवांद्वादशवगैऽपनीते जातश्याया- वर्ग: याव १ रू१४४ । वर्गण वर्ग गुणयेगजेच्चेत्यनेन पूर्वराशिवर्गों भाज्यः। पूर्व विद्वर्गः क्रियते तावत् प्रथमं यावत्तावद्वर्गगुणितोऽग्रावर्गः। ततोयाकारगुणितोऽग्रा- पापलमानां धातो द्विगुणस्ततः पलभावर्गगुणस्त्रिज्यावर्गों रूपराशिरन्ते भाति । स । ४ वर्गेण हीनात् प्रथमात् पद दिग्जीवाहतं चान्ययुतोनितं यत् । गोलक्मात्तेन हृदाद्य इष्टों काष्टां गते भास्वति भाश्रुति स्यात् ।। दियौर्विकाप्रानधिका यदा स्यात् पदेन दिग्ज्यागुणितेन तेन । द्विष्टः परो हीनयुतस्तदाप्ते आद्याच्छ्रुती उत्तरगोलगेऽ ॥ तत्रापि मार्तण्डगुणानकात. पलप्रभाननिगुणेऽधिोने । बोध्यं द्विधा साधितकणंमान क्रमेण भिन्नैकपालजातम् ।। यन्नाद्य आदित्यगुणाप्रमाया कृत्या सग स्पादिह दिग्गुणस्य । अपाल्पकत्वेऽपि हि सौम्यगोले छायाश्रुतिः स्यान् स्फुटमेधैव ॥ साद्यात् परेणाप्तमिताऽयवानाम्ध्यब्धीन्दुघातात् पलभानिमीयोः । पातेन लब्धा पथवार्कनिनक्रान्तिज्यकायाः परजीवयाप्ता । दिग्ज्या यदात्वप्रझ्या समा स्यात् सौम्ये तदायस्य दलात् परेण । भवाप्तमेका सल माश्रुतिः स्यात् तथापरा ता भवेदनन्ता ॥ श्रीम. देवोज साम्येपमेक्षादधिकेसति परमास्पादिग्ज्यानयनम् । निम्याक्षमानिहतिरवहताप्तकस्या होनाप्रशतिरतः पदम दिग्ग्या । या भुधलघुतमा किल सौम्यगोले मन्तेलंवाः पललवाम्यधिक यदा स्युः ।।

·ग्रहगणिते अत्र फल दिव १४४ तेन छायावर्गेण भक्तो जात याव अव १ या अ वित्रि २ विव त्रिव १ याव १ रू १४४ दिग्ज्यावर्ग । अतोऽयं दिग्ज्यावर्गेण सम क्रियते । अत्र पक्षौ समच्छेदीकृत्य छेदगमे तयो शोधनार्थ न्यास याव अब १ या अ वि नि १ विव त्रिव १ अकाव्यक्त शो याव दिव १ या० धयेदन्यपक्षादित्यादिना समशोधने कृते जातं प्रथमपक्षे प्रथमस्थाने दिग्ज्याग्रावान्तर यावद्वर्गगुणितं द्वितीयस्थाने त्रिज्याक्षभानाभिहतिद्विगुणिता यावत्तावद्गुणिता ऋणगता च । द्वितीयपक्षे रूपस्थाने व्यासार्धवर्ग पलभातिघ्नो दिग्ज्याकृतिदशवर्गनिघ्नी तत्संयुतिर्जाता। शोधितपक्षयोन्यास । याव दिव १ याव अव १ या विवि विव निव १ दिव १४४ अथ पक्षयोर्मूलार्थ दिग्ज्याग्रावर्गवियोगेनापवर्तन कृतम् । अव्यक्तवर्गस्थाने रूप पातम् । इतरौ राशी अपवर्तिती जानौ रघू । तत्र यो रूपराशि सोऽत्र प्रथमसज कृत । अन्य तस्थाने निज्याक्षमाप्राभिहतिदिग्ज्याग्रावर्गवियोगभना चान्यसंज्ञ कृत । इदानी पक्षयो रन्यवर्गतुल्यानि रूपाणि प्रक्षिप्याव्यतिपक्षस्य मूलम् । या १ अन्य १। इदं प्रथमपथ मूलम् । अथान्यवर्गण युताधराशेर्मूल द्वितीयपक्षमूलम् । तेन सह प्रथमपक्षमूएल्य पुन सीकरणम् । तत्र प्रथमपक्षमूने योऽन्यो रूपराशि स द्वितीयपक्षमूरे समशोधने ऋणगत स्वात् क्षेप्यो भवति दक्षिणमोले । उत्तरगोटे तु धनगतस्वाच्छोध्य । यदोत्तरगोलेऽप्राया अल्पे दिग्गुण इच्छादिक्ायामाधनं तदा दिज्यावर्गादपायों न शुध्यति । अत समद्रियाया विलोमशोधने नियमाणेऽव्यक्तपक्षमूठेऽन्य ऋगगतो एभ्यो सच द्वितीयपक्षमूलादधिक स्यात् सदा अव्यसमूर्णगरूपतोऽल्प घ्याम्य पक्षस्य पदं यदि स्यात् । ऋण धनं तच विधाय साध्यमव्यकमानं द्विविध कचित् तत् । इत्यस्या परिभाषाया विषय । अनम्नत्र द्विधा श्रुति स्यादित्युपपनम् । इदानीमहो सर्वासा दिश्छायानामेकमेवानयनमप्रसिद्धमनेनाचार्येणोक्तम्। तत्र का प्रती तिरिति मन्दानामा परिहरनाह- कांग्रया चाहुरिद प्रसाध्यस्त्रिज्याहतोऽसौ प्रभया यिमन । भवेत् प्रतीत्यर्थमिय च दिग्ज्या तुल्यैव सा स्याट्रयणदयेऽपि ॥ १२ ॥ इद मौरक्तमानमपि जायते । इदानी ये जाप्तेषां प्रतीत्यर्थ यापमाणप्रकारेण कर्णप्रया बाहु माध्य । म बाहुनिन्यया गुम्याछायमा भगो दिया भाति । पत शडकुमाच्छायाप्रगामि मध या ग्रिन्यावृचे एगति मा तम्यारावाया दिए । किन्त्व दिविपरीत्येन भरति । १६ मन्दानां प्रतीतिपाद्या । एवं दिखनियमेन जापानयनमभिधायेदानी कारनियमनाह- उत्ता प्रभाभिमतदिनियमेन तायम् तामेरकालनियमेनच पच्मि भूय । स्यादुन्नत घुगतशेषश्योर्यदल्पं तेनोनित दिनदन नतसमयं च ॥५३॥ अयोनवानयुताधरेग कमाइदग्दतिगोल्योज्यां । - ·त्रिप्रश्नाधिकारः। स्यात् सूत्रमेतद्गुणितं घुमौर्या व्यासाधभक्तं च फलाभिधानम् ॥५४॥ दिवसस्य यद्गतं यच्च शेष तयोर्यदल्पं तदुन्नतसंज्ञ ज्ञेयम् । तेनोन्नतेनोनीकृतं दिनदल- प्रमाणं तन्नतसं भवति । अथोन्नतादुन्नतकालादुत्तरगोले चरेणोनितादक्षिणे युताद्या ज्या तत् सूत्रम् । सा सूत्रसंज्ञेल्यर्थः। तत् सूत्रं धुज्यया गुणितं त्रिज्यया भक्तं कलासंहं भवति । अनोपपत्तिः । यस्मिन् काले छाया साध्या तस्मिन् काले स्वाहोरात्रवृत्ते यावती. भिटिकाभिः क्षितिजादुन्नतो रविस्तासामुन्नतसंज्ञा । येन कालेन मध्याहान्नतस्तस्य नतसंज्ञा । अथ चरेणोनयुतस्योन्नतकालस्य किल ज्या साध्या । सा च ज्या मध्यावधि- भवति । स च प्रदेशोऽहोरात्रहत्तस्योन्मण्डलसंपाते भवति । यत उन्मण्डलसंपाताभ्यामूर्ध्व- महोरात्रवृत्तस्यार्धमयोऽर्धम् । अत उन्मण्डलावधेजीवा साध्या । क्षितिजोन्मण्डलयोरन्तर चरार्धम् । अतश्चराधेन वर्जितादुन्नतादुत्तरगोले दक्षिणे तु युतात् । यत उत्तरगोले क्षिति. जानुपर्युन्मण्डलं दक्षिणेऽधः । तस्मात् कालाद्या ज्या साधिता सा विज्यावृतपरिणता सा च सूत्रसंज्ञा। अथ यदि त्रिज्यावृत्त एतावती तदा द्युन्यावृत्ते कियतीत्यनुपातेन घुज्यावृत्त. परिणता । सा च कलासंज्ञा । इदानी प्रकारान्तरेण कलां तस्याश्चेष्टयष्टिमाह- सूत्रं कुजीवागुणितं विभक्तं चरज्यया स्यादथवा कला सा। . कला पलक्षेत्रजकोटिनिधी तत्कर्णभक्ता भवतीपयष्टिः ॥ ५५ ॥ अथवा तत् सूत्रं कुज्यया गुणितं चरज्यया भक्तं सत् कला भवति । सा च कलाटया पलक्षेत्रकोटिभिर्गुण्या स्पस्पकर्णेन भाज्या फलमष्टधेष्टयष्टिर्भवति । अग्रोपपत्तिः । चरज्याकुज्ये त्रिज्यादुज्यापरिणते । अतस्ताभ्यां चानुपात: । - यदि चरज्यया कुन्या लभ्यते तदा सूत्रेण किमिति । फलं कला । सा कलाहोरात्रवृत्ते ज्या । सा पलववादक्षकर्णवत्त तिरश्चीना जाता । अथ तस्याः कोटिसूत्रमाप्रमानेयम् । तन्नानु. पातः । यदि पलक्षेत्राणेन तत्कोटिलभ्यते तदा कलाकणेन किमिति । फलमुन्मण्डलश असमसूत्रादुपयर्कविम्बादध ऊध्वं कोटिरूपं भवति । तस्येष्टयटिसंज्ञा । इदानी प्रकारान्तरेणेष्टयष्टिमाह- उवृत्तशङ्कोरपि सूत्रनिनाचरज्ययाप्तं यदिवेष्टयष्टिः । स्पष्टार्थम् । अनोपपत्तिः । यदि चरज्याया उन्मण्डलाइटिम्तदा सूत्राख्यम्य किमिति पैरा-- शिन वा यष्टिरित्युपपनम् । इदानीमिष्टान्त्यकाहृत्योरानयनमाह- रवादग्दक्षिणगोलयाते सूत्रं युतोनं चरजीवया स्यात् ॥ १६ ॥ इटान्त्यकैवं क्षितिजीचया च फला युतोना हतिरिएकाले। यत् पूर्वानीतं सूत्र बदुसरगोले घरज्यया युक्त दक्षिणे हीनमिष्टान्त्यकासं भाति । एवमनेनेव गोरक्रमेण कुज्यया युतहीना सती कोटद्वतिमहा मति । मनोपपत्तिः । मनोन्मण्डलादुपरितनकायस्याहोराते या ज्या सा करा । अय-- स्तनस्य या ज्या सा कुन्या । तयोरत्तरगोले योगे विम्यादुदयास्तपर्यन्त ·૮ प्रहगणिते 1 पानिज भाति गतिः । मे विग्यापरिगना मारमा माति । अगवा पूर्ण तिम् । दक्षिणगारे जन्मगरम्य शितिजादयास्पितरमा का बुज्या दीना सार्या पूर्ण पाश्यपेरपुरसम् । सानामिाामा- युतोनितोन्मगष्टलगनयमिष्टाप्ययष्टिर्भयतीप्टशङ्कः ॥ १७ ॥ पगुमरगोल उम्मना युता शिगे रहिनष्पष्टिमिटरगति । मनोरनि । या मानीटपटिः मोन्मगडमाझमममम्बादपा । मा पापपरगीण उन्महाराष्ट्राना पुना दक्षिणे हिसा मिगत सापदविम्यादाम्पो भूप. यसो भनि । एटम रिस्युगमनम् । उग्रताउनुमानीयदानी नतमलदाह- गतोन्यामाया गर स्यनेन छीनान्स्यका पाभिमनाल्यका स्यात् । पुग्याइतो प्यासदलेन भनः कुज्याहतो या चरशिसिनोहम् ॥ yen शरः पृथास्थन फलेन होना इनिर्भयेडा तिरिष्टकारले । एकाले यात सम्योत्पमन्यामा घामझा शेया। अनेन रेण प्रागानीताम्स्या रहिना मनीष्टान्रया या भाति । भय मागे चुन्यागुगो पामरेन भनः। अपरा कुग्या गुणश्राज्यया भन्नः । यत् फार्म तदनष्ट स्थाप्यम् । तेन पारधेन फाठेन प्रागानोता हति. यनिता सतीदतिना भरति । अग्रोपपतिः । गोरक्रमेण विज्या परन्यया युतोना किलान्या भवति । सूर्य पर- ज्यया युतोनमिष्टान्त्या भवति । ननोत्ममग्यया यागरूपया ग्रिन्या यायनिता क्रियते साचन सूर्य भाति । अत टर्म रोनान्त्येष्टान्त्या भवति । अथ यः शारखिज्यापरिगतो- सायनुसतेन पुग्यापरिगतः कृतः । यदि निश्यया पुज्या लभ्यते तदा शरण किमिति । अथवा घरज्यया कुज्या लभ्यते तदा पारेण किमिति राशिकाभ्यां यत् फलमुत्पद्यते सा नतोस्म मन्या गुन्यापरिणता जाता । शुन्या कुज्यया युतहीना किल हुतिः स्यात् । कला सु कुन्यथा युनोनेटद्वतिः स्यात् । अथ ननोत्क्रमज्यया राज्यापरिणतया यावग्रज्या वर्जिना क्रियते तावन् कला भवति । यदि हतिरूना क्रियते सोष्टतिर्भवतीत्युपपन्नम् । अथ स्याहोरात्रवृत्ते याम्योत्तरशतसम्पाते सूत्रप्यैकम यवा द्वितीयमधासम्पाते च । तस्य सूत्रस्योदयास्तसूप्रेग य: सम्पातस्तस्मादुपरितन खई दतिः । अथाहोरात्रते याम्योत्तरशतसम्परतात् पूर्वतः पश्चिमतश्च नतघटिकापे वियित्वा तत्र सूत्र बानीयात् । तस्य सूत्रस्य तिसूमस्य च यः सम्पातम्तम्माइधाखण्ई यदुदयास्तसूत्रपर्यन्त सावत्प्रमाणेष्ट. अतिः । यत् तूपण्ई सानतोरक्रमज्या ज्यापरिणताफलता एवं गोलोपरि दर्शयेत् । इदानीमिष्टशकर्थमाह- फलं पलतेत्रनकोटिनिघ्नं तस्कर्णभक्तं च तदूर्घसंज्ञम् ॥ ५ ॥ उवृत्तशङ्कोः शरसंगुणात् म्याचरज्ययाप्तं यदियोर्चसंशम् । ऊर्थेन होनो दिनमभ्यशङ्कः स्यादिएशङ्कर्नततोऽयधैवम् ॥ १० ॥ यत् पूर्वफलमनट स्थापित तदृष्टया पलक्षेत्रकोटिभिर्गुणितं स्वस्थकर्गेन भतं सर्व ·त्रिप्रश्नाधिकारः। संज्ञमष्टधा भवति । अथवा प्रागानीतः शर उन्मण्डलशङ्कुना गुणितश्वरज्यया भक्तस्तदूर्ध्व. संज्ञं स्यात् । कि फलानयनप्रयासेन । तेनो_संज्ञेन दिनार्धशङ्करूनितः सन्निष्टशङ्कुर्भवति । अत्रोपपत्तिः । यत् प्राक् प्रदर्शितं हृतरुपरिखण्डं फलसने तिर्यग्रूपं तस्य कोटिरूप. करणायानुपातः । यदि पलक्षेत्रकर्णेन सत्कोटिलम्यते तदानेन फलमज्ञेन किमिति । लब्ध- मूध्वं कोटिरपं भवति । तयायदिनार्धशडोविंशोध्यते तावदिष्टशड्डोः समानमत्ररोपं भवति । यतस्तत्समसूत्रेणेवार्कबिम्बमहोरात्रवृत्ते वर्तते । यदि चरज्यया त्रिज्यावृत्तपरिणतयोन्मण्ड. लामृतुल्यमूवं लभ्यते तदा शरेण त्रिज्यावृत्तपरिणतेन कियदित्येवं तावदूर्ध्वमिति सर्वमुपपन्नम् । इदानीमिष्टान्त्यकाहृतिभ्यां शकुमाह- इष्टान्त्यकायाश्च हृतेश्च यद्वा दिनार्धशकूक्तवदिष्टशङ्कः । शकोश्च द्वग्ज्याश्रवणप्रभाः स्युहतेन दृग्ज्या सुधियान कार्या ।। ६१ ॥ यथान्त्याया अन्त्यायवोन्मण्डलशकुनिघ्नीत्यादिना प्रकारेण दिनार्धशकुरानीतः । तथा यथा हृतेश्च हृति: पलक्षेत्रजकोटिनिम्नीत्यादिना च तयेष्टान्त्यकाया इटहतेश्चेष्टश. कुः साध्यः । तथा शड्डोर्टग्ज्या ततश्छायाकर्णश्छाया च साध्या । सा दिना/क्ति- यत् साध्येति शेषः । किन्त्वत्र हतेईग्ज्या हतिः पलक्षेत्रभुजेन निघ्नीत्यादिना न साध्या अयमर्थस्तत्राप्युक्तः। अनोपपत्तिः । हृतिर्दक्षिणोत्तरमण्डलगता तया या हग्ज्या साधिता सा दक्षिणोत्त- रमण्डल एव दिनाधे भवितुमर्हति । यतस्तत्र दक्षिणोत्तरमण्डलमेव दृमण्डलम् । इह त्वन्यत् । मतो हृतेर्टग्ज्या न साध्येत्युक्तम् । अय प्रकारान्तरैश्छायाकर्णमाह- उद्वृत्तकर्णात् क्षितिशिञ्जिनीमात् समाख्यकर्णादपि तद्धृतिघ्रात् । दिनार्धकर्णादयवा हृतिमाघृत्येष्टयाप्तं यदिवेष्टकर्णः ॥ ६ ॥ यः पूर्वमुन्मण्डलकर्ण मानीतः स कुज्यया गुण्यः । यश्च समवृत्तशट्टोः कर्ण उत्प चते स तद्धृत्या गुणनीयः । यस्तु मध्यच्छायाकर्गः स हत्या गुण्यः । तेभ्यस्रिम्प इटया हत्या भागे ते पृयक् पृथक् विधेष्टकर्णो भवति । अग्रोपपत्तियंस्तत्रैराशिकन । यदि कुज्यातुल्यया हृत्योन्मण्डलकर्णस्तद्धृत्या सम• मण्डलकर्णी हत्या मध्याक्षकों लभ्यते वटहत्या किमिति । फलमिटकों लभ्यत इत्युपपत्रम्। इदानी विशेपमाह- यत्र कचिच्छुद्धिविधौ यदेह शोध्यं न शुध्येद्विपरीतशुद्ध्या । विधिस्तदा प्रोक्त पदेय किन्तु योगे वियोगः सुधिया विधेयः(१) ॥ ६३ ।' १.अमलानः। अन्यीयांसो भवेयुः सवितृवरदलादिरशालासक्षेत् सौम्ये गोले सदानी चरदलसमयाव पातयित्वेटकालम् । कायां शेषस्य जीवा चरराइटगुणस्तविहीनोऽन्त्यका स्यात् निग्याभताय सेव गुणविगुणिता घेद इटः प्रदियः ॥

·-- - ग्रहगणिते अथ यत्र इचिच्छुद्धिविधी कर्तव्ये शाध्यं यदि न शुभ्यति तदा शोध्यादितरराति विशोध्य शेपविधि कर्तव्य । किन्तु व्यस्तशोधने को यदा योगविधिहरयते तदा वि योगविधि कार्य । अग्रोपपत्ति । अनाथोन्नताहूनयुताचरणेत्यादौ यदोत्तरगोल उन्नतकालाघर न शुध्य ति तदा चरादुनत विशोध्य शेषस्य ज्यो-मण्डलादयश्वरज्याखाई सूत्रपन भवति । तस्य यदा कला क्रियते तदोन्मण्डलादध कुज्याखण्ड भवति । कलाया यदेष्टयष्टि क्रियते तदो मण्डलाष्ट्रोरुज्यं खण्ड भवति । अथ रवावुदग्दक्षिणगोलयात इत्यादौ सूत्र किल चर ज्यया युक्त कार्यम् । तदिह न कार्यम् । किन्तू-मण्डलादधोमुख यत् सूत्रमागत तच रज्याया विशोध्यम् । शेषमिष्टान्त्या भरति । एव तदा या कलोन्मण्डलाधोमुख्यागता सा कुज्याया विशोधिता शेष कुज्याधस्तनखण्डमिष्टहति । एवमुन्मण्डलादधोमुखी ये राष्टिरागता सोन्मण्डलशडको शोध्या शपमिष्टशकुर्भवतीति युक्तमुक्तम् । इदानीमन्य विशेषमाह- वाणेन्दु १५ नाड्यननतात् कमज्या त्रिज्यारिता सैव नतोत्क्रमज्या । उवृत्तशङ्कस्तु न याम्यगोले दृश्योऽनुपातार्थमय प्रसाध्य ॥ ६४ ॥ यदा नतं पञ्चदशघटिकाभ्योऽधिक भवति तदोत्क्रमज्याकरणे नतात् पञ्चदशपटिका विशोध्य शपस्य क्रमजीवा त्रिन्यया युता सत्युत्क्रमज्या स्यादित्यवगन्तव्यम् । तथा द क्षिणगोठ क्षितिजादध स्थितत्वादुन्मण्डलशडकुरदृश्यस्तथाप्ययमन्येपामनुपाताध माध्य । अनोपपत्ति । उत्क्रमज्या हि बाणरूपा भवति यदा नन पञ्चदशघटिकाधिक तदा पञ्चदशघटिकानामुत्प्रमज्या वाणरूपा त्रिज्यातुल्या भवति । अथ पञ्चदशघटिकाधिको य कालस्तस्य प्रमज्योवधिोरूपा भवति । सा यावत् निन्यया युता क्रियते तावद्वा णरूपोत्क्रमन्या भवति । अत्र गोरेऽहोरान्नवृत्ते याम्योत्तरवृत्तात् पूर्वतो नतघटिकाप्रे मन स्यैकमग्र बद्ध्वा द्वितीयमा पधिमतश्च नतघटिकाग्रे निबध्यते तस्य सूत्रस्य याम्योत्ताहो रानवृत्तसंपातस्य च यदन्तर ताणरूपम् । एवं तामुत्क्रमन्या प्रदर्शयेन् । इदानीमन्य विशेपमाह- मार्तण्ड सममण्डल प्रविशति स्वरपेऽपमे सात् पलात् दृश्यो झुत्तरगोल एव स विशन् धाच्या तदैवास्य भा। अप्राप्तेऽपि समाख्यमण्डलमिने य शत्रुरुत्पद्यते नून सोऽपि परानुपातविधये नै छचिदुप्यति ॥ ५ ॥ मार्तण्डस्य यावदुत्तरा क्रान्ति पलाधिका भवति तावत् सममण्डलादुत्तरमप्यत्र तस्य दिनाधं भवति । यावत् पादूना तावदक्षिगम्यस्यैव । अतस्तत्र सममण्डल प्रवि शति । एवं दक्षिणमोलेऽपि परादूनाया क्रान्ती रवि सममण्डलं प्रविशति । किन्तु तत्र क्षितिनादध स्थितत्वात् प्रविशन् न दृश्यने । उत्तरगोरे तु दृश्यते । अतस्तत्रैव तस्य मा श्राव्या क्थनीया । तथाऽप्रासेऽपि समाख्यमण्डलमिने य शरुत्पद्यत इति । यत्र किर विशतिर्भागा पलस्तत्र मिथुनान्तस्थो रवि मममण्डलादुत्तरतो भागचतुष्टयेन दिनार्धे भवति । अतस्तम्य सममण्डरमप्राप्तस्यापि यो गणितेन समगदुरुत्पद्यते तथा तनिध ·त्रिप्रश्नाधिकारः। ९१ तत् कथमिदं द्वर्य बन्ध्यासुतवत् । तदपि प्रदश्यते । उदयास्तसूत्रमध्यावृतिसूत्रगत्या सूत्रमेकं प्रसार्य द्वितीय गोलमध्यात् खस्वस्तिकगामि च । तयोः सूयोर्यो गोलादूर्ध्व. भागे संपातस्तस्मादध ऊर्ध्वसूत्रं यत्प्रमाण तत्प्रमाणस्नदा समशगुरुत्पद्यते । यत्त तिर्य- कसूत्रप्रमाणं तत्प्रमाणा ततिरुत्पद्यते । तत्राप्यमा भुजरूपिणी । इदमक्षक्षेत्रम् । अतो- अन्येपामनुपातार्थमिदं न दुष्यति । दक्षिणगोलेऽदृश्यो यः समशः सोऽप्यनुपातायन दुष्यतीत्यपि शब्दार्थः। । इदानी छायातः कालज्ञानमाह- उवृत्तकर्णाञ्चरशिलिनोनाहिनार्धकर्णादयवान्त्यकानात् । इप्टेन कर्णेन हृताधदाप्तमिष्टान्त्यका सैव पृथक पृथक् स्यात् ॥ ६६ ॥ पलश्रुतिनस्त्रिगुणस्य वर्गोयुज्येष्टकर्णाहतिहद्भवेद्वा । इटान्त्यका तहितान्त्यकाया भवन्ति या उत्कमचापलिताः ॥ १७ ॥ नतासवस्ते स्युरहर्दलं तैरूनीकृतं चोन्नतकाल एवम् । उन्मण्डलकर्णाचरन्यया गुणितादथवा मध्याह्नकदन्त्यया गुणितादिष्टकर्णेन भक्ता- यत् फलं लभ्यते सेप्टान्त्या भवति । उभयन तुल्येत्यर्थः । अय प्रकागन्तरेणेष्टान्त्या- माह । पलश्रुतिघ्नस्त्रिगुणस्य वर्ग इत्यादि । त्रिज्यावर्ग: पलकर्गेन गुण्यः । न्याया इष्टकर्णस्य च पातेन भाज्यः । यत् फलं लभ्यते सेप्टान्त्यका । तयेशान्त्यया रहिताया अन्त्याया यच्छे तस्योन्क्रमेण धनुः कार्यम् । तस्य धनुपो यारत्या कलास्तावन्तस्त. स्मिन् काले नतासरो ज्ञेयाः । तेन्तासभिरूनीकृता दिनदलासव उन्नतामा स्युः । अत्रोपपत्तिय॑स्तत्रैराशिकेन । यद्युन्मण्डलकर्णेन चरज्येष्टान्त्यका लभ्यते नदेष्टकर्णेन किमिति । अथवा यदि मध्याहणेनान्त्यका लभ्यते तदेष्टच्छायारणेन किमिति । एवं मनोभयत्र फलमिष्टान्त्यका भाति । अथान्यस्मिन् प्रकारान्तरे नैराशिकनयेणोपपत्तिः । यदीष्टच्छायाकर्णेन द्वादशाङ्गुलशगुर्लभ्यते तदा त्रिज्यावर्णेन क इति । अत्र निन्याया द्वादशगुण इष्टकर्णो हरः फर्न महाशङ्कः । अथ तस्य हृतिकरणार्थमनुपातः । यदि हाद- 'शागुलशनोविषुववर्णः कर्णस्तदा महाराष्ट्रोः क इति । पूर्व त्रिज्याया द्वादश गुणः । इ. दानी हरः । अतस्तुल्यत्वाद्वादशकयोर्गुणहरयोनशे कृने सति त्रिन्यायाः पल्पों गुण इ. पच्छायाकर्णाहरः । फलमिष्टहतिः । अथेष्टान्त्याकरणायानुपात: । यदि घुन्यया त्रिज्या लभ्यते तदेष्टहत्या किमिति । इदानी रिज्या गुणो शुन्या हर। हरयोर्घातो हर इति शुन्ये- एकातिभवति । गुगयोोते त्रिज्यावर्गः परकणंगुणितो भाति । एवं फर मिटान्त्यका । सया वर्जिताया अन्त्याया यदपशेष सा नतम्योत्तमन्या शरसंज्ञा । अतस्तस्या धनुरुत्त. मेण स नतकाए: स्यात् । नतकालो दिनार्धात् पतित उन्नतकाल: स्यादित्युपपन्नम् । इदानी विशेषमाह- त्रिज्याधिकस्य क्रमचापयुक्ताःसखाधियाणा धनुरुन्फामात् स्यात् ॥६॥ यदेशान्त्यकावर्जिताया अन्त्यायाः शेप त्रिज्यातोऽधिकं भवति तदा तस्मात् त्रिज्या गोध्या। शेषम्य प्रमापलिसाः ससाब्धियाणैर्युता टलमचाप भवति । ते तदा नता. सो भरन्तीत्यर्थः । मन्त्र येवाधिकम्य ममग्याकरणे युक्तिः सैवाधिकम्य प्रमधनु करणे ।

·ग्रहगणित । चर इदानीमुन्नतकारस्य प्रकारान्तरमाह- इष्टान्त्यका सा चरजीवयोना युक्ता च गोलक्रमत क्रमोत्था । तद्यापलिताश्चरयुक्तहीना समुन्नतास्ते यदिवासव स्यु ॥ ६ ॥ अथवा सेप्टान्त्यकोत्तरगोले घरज्यया होना दक्षिणे युता । ततस्तस्या क्रमज्याभि श्वापम् । तदुत्तरगोले चरेण युतं दक्षिणे हीन तत्काल उन्नतासवो भवन्ति। यदेष्टान्त्यकाया• वरज्योत्तरगोरे न शुध्यति तदा चरज्याया इष्टान्त्या शोध्या । शेषस्य चाप तत्र चर क्षेप्य तदिह न क्षिप्यते व्यस्तविशोधने कृते योगे वियोग सुधिया विधेय इति वचनात् तम्घाप चराद्विशोध्यम् । शेषमुन्नतासवो भवन्ति । उन्नतादिनार्धाच्छोधितान्नतासवो भवन्ति । अत्रोपपत्ति । इष्टान्त्यकाकरणे या क्षेत्रसंस्था कथिता सौह तथापीपत् मध्यते । इष्टान्त्यकायाश्चरज्या यावदुत्तरगोले शोध्यते दक्षिणे तु क्षियने ताबदुन्मण्डलादुपरितन कारस्य ज्या सूत्रसज्ञा भवति। अतस्तस्या धनुरुत्तरगोरे तन्मण्डगध स्थेन चरेण युत दक्षिणे तूपरिस्थेन हीन सत् क्षितिजादुन्नतकारो भवतात्युपपन्नम् । यदा तूत्तर ज्या न शुध्यति । तदा व्यस्तविशोधने कृत उन्मण्डलादधोमुखी ज्या सूत्रसंज्ञा भवति । अतस्तस्या धनुपि चराच्छोधिते सति क्षितिनादुन्नतकारो भवतात्युपपन्नम् । इदानी छायातोऽकोनयनमाह- दिनार्धद्युतेत्रिज्यमन्या हृताया स्थवर्णेन चापाशका स्युनताशा । दिनार्धे वियुक्ता युतास्ते पलाशैरुदग्दतिणे भाग्यपिम स्यात् ।।७०॥ तत फ्रान्तितो वैपरीत्येन भानुर्भयदेतदन्यच गोले प्रयदये । मध्याहन्छाया त्रिज्यया गुण्या 1 मध्यानच्छायावर्णेन भाज्या । यत् फ्ल एम्पने तस्य धापांशा नताशा भवन्ति । यद्युत्तर छायाप्र तदा दक्षिणा । यदि दक्षिण तदोस रा । एवं दिनाधे ये नताशा भवन्ति ते यदि दक्षिणास्तदा पगशैवियुता । पधुत्तरास्तदा पलाशैर्युता सन्त कान्त्यंशा भवन्ति । तत क्रान्तितो वपरीत्येन रविर्भवताति गो वश्ये । भन्यच्च बहु गोले वक्ष्ये । अनोपपत्ति । यदि मध्यच्छायाकर्णेन मध्यासच्यायानुल्यो भुजो रभ्यते तदा त्रिज्या कर्णेन क इति । यदनेन राशिकन पलमुत्पते सा याम्योत्तरवृत्ते खमध्यान्तर्राशाना जावा । अतस्तस्या धनुर्नतामा । ते घ छायातो दिग्वैपरीत्येन भान्तानि प्रसिद्धम् । यदि से दक्षिणा जातास्तदा तेभ्योऽक्षाशा शोध्या । शेष विपुवामण्डलाइक्षिणत फ्रान्स्य. शा भवन्ति । पदि तेभ्य पलांशा न गुम्यन्ति तदा पलाभ्यो नताशान् विशोध्य शेष विषुवन्मण्डलादुत्तरा प्रान्त्यमा शेया । यद्युत्तरा नताशास्तदा पर्गशर्युना सन्त उत्तरा शान्त्यंशा भवतीति रुधिया सातव्यम् । इदानी क्रान्तिकाने मति पलहानमाह- नताशापमाशान्तर नुरयदिपन्चे युतिर्भिनदिक्ने पलांशा भरेयु ॥ १ ॥ एवं छायातो य नताशा सातास्तेरामरमानानां च दिक्माम्येऽन्तर विभेद योग पला भवति । पूनापतिकयनररीत्यनास्योरपि पिता मानि ·त्रिप्रश्नाधिकारः। २३ इदानी आयातो भुजज्ञानमाह- त्रिभज्याहतात्रिका कर्णनिघ्री भवेत् कर्णवृत्तानका व्यस्तगोला । पलच्छायया सौम्यया संस्कृता त्या जोऽयोत्तर भागके सौम्यगोले ॥७२॥ भुजः कर्णवृत्तानयादयोऽन्यदासौ वियुक्तोऽक्षमा स्यात् तया वा वियुक्तः । भुजः सौम्यभानेऽन्यदाढयत्रिभज्याहतः कर्णभक्तोऽनका चापमोऽतः ॥७३॥ अस्याग्रेटच्छायाकर्णेन गुण्या त्रिभज्यया भाज्या फलं कर्णवृत्तामा स्यात् । सा च व्यस्तगोल । उत्तरगोले याम्या दक्षिणगोले सौम्या । सा पलच्छायया सौम्यया संस्कर्त- व्या । पलच्छाया सदैव सौम्या ज्ञेया । तस्याः कर्णवृत्तापायाश्चोत्तरगोलेऽन्तर याम्ये योगो भुजा स्यात् । भुजो नाम छायाग्रपूर्वापररेखयोर्याम्योत्तरमन्तरम् । अथ भुजदर्शने कर्णवृत्ताग्रया पलभाज्ञानमाह । अयोत्तरे भाग्रक इति । यदोत्तरगोले सममण्डलाइक्षिणगते रखावृत्तरं भा भवति तदोत्तरभुजः कवृत्ताप्रया युतः सन् पलभा भवति । अन्यदा तु भुजस्य कर्णवृत्तापायाश्चान्तरं पलमा । अथ दृष्टे भुजे पलभया कर्णवृत्तामाज्ञानमाह । तया वा वियुक्त इत्यादि । यदा सोम्यो भुजस्तदा तस्याक्षभायाश्चान्तरमन्यथा योगः कर्णवृत्तामा भवति । सा भिज्यागुगा कर्णमकामा स्यात् । अग्रा पलक्षेत्रकोटिगुणिता तत्कर्णभक्ता क्रान्तिज्या स्यात् । अनोपपत्तिः । समायां भूमौ त्रिज्यावृत्तं विलिख्य दिगङ्कितं च कृत्वा तत्र पूर्वतः पश्चिमतश्च यथादिशमां दत्त्वा तदअयोरुदयास्तसूत्ररेखां कुर्यात् । अयोत्तरगोल इष्टकाले सममण्डलादुत्तरतोऽहोरात्रवृत्तस्थादरघोऽवलम्बस्तदा किल शङ्खः । शङ्खमूलस्य प्राच्यपर- सूत्रेण सहान्तरं स शङ्कोरत्तरो भुजः । उदयास्तसूत्रेण सहान्तरं तच्छद्तलम् । अतः शकु. तलं यावदनाया विशोध्यते तावमुजोऽवशिष्यते । यावगुजो विशोध्यते तावच्छङ्घतलमव. शिष्यते । शङ्कतलभुजयोर्योगोऽया भवति । यदोत्तरगोले समवृत्तादक्षिणत. शस्तदा शङ्कतलादप्रायां विशोधितायां भुजोऽवशिष्यते । भुजे विशोधितेऽया। भुजाप्रयोर्योग- स्तदा महतलं भवतीत्यत्र योगवियोगे कि वासनावैचित्र्यम् । इदं महाराङ्कोत्रिज्यानुल्ये कर्णे दर्शितम् । महाशङ्करनियतः । इदानी नियतस्य द्वादशाङ्गुलशडोरच्यते । महाशङ्क- द्वादशभिर्भाग्यः । थलचं तेम महारार्यावच्छियते तावद् द्वादश लभ्यन्ते । यावत् त्रि. ज्या विद्यते तावच्छायाक! लम्यते । यावदना छिद्यने तावच्छायाकर्णवृत्तामा स्यात् । यावच्छतलं छिद्यते तावत् परभा स्यात् । यावदिच्छद्यते तावद्धजो लभ्यते । अथवा त्रैराशिकेन सर्वम् । यदि त्रिश्यावृत्त इदमप्रादिकं लभ्यते तदा कर्णवृत्ते कि. मिति । फलं तदेव । अतश्छायावर्णवृत्तामापलभयोोगवियोगादमुजः । ततश्चात्युपरमम् । किन्नु शड्डुपाच्यपरयोर्यावदन्तरं तावदेव हायाग्रप्राच्यपरयोः स्यात् । किन्तु दिग्वैपरीत्येन । अतस्तेन कर्णवृत्तामा व्यस्तगोटेत्युपपन्नम् । अथ मन्दावयोधार्थ मुसाहरणम् । यन देने पगगगुरा विपुरती सत्रोचरगोले यदा पर्धाशोने. सप्तदशमिरधिका नवरात्यग्रा ९१६ । ४८ ॥ तत्र दिन इच्छायाचिंगट- २:३० पादशाङ्गुलो वा । तत्र पृथक् पृथक भुर्ड यूहि मुजात् पलभी ताभ्यां धाप्रा. मिति । निभायाताकांपवत्यादिना निंसदले कर्णे ज्ञाता कर्णवृत्ताप्रा याम्या । इयं ततः पलमा ·ग्रहगाणते पलच्छायया सौम्यया ५ वियुक्ता जातो याम्यो भुजः ३ ! अप भुज ज्ञाते तेन रहिता कर्णवृत्ताया जाता पलभा ५ । पलभामुजयोतियोोंगे जाता कर्णवृत्तामा ८ । इयं त्रि ज्यागुणा कर्णभक्ता जातामा ९१६ । ४८ । एवं पञ्चदशाहले वर्णे कर्णवृत्तापा चतुरगुला ४ । सौम्यो भुजोऽङ्गुलम् १ 1 पलभा सैव ५ । इदानी प्रश्ना. सोत्तराः । तत्र छायाकणे भुजे के च ज्ञातेऽधवाकांज्ञाने भुजद्वये कर्ण द्वये च ज्ञाते य पलभां वेत्ति तस्योत्कर्षमाह- दृष्ट्वेष्टभां योऽत्र दिगर्फवेदी छायाद्वय वा प्रविलोक्य दिग्भः । बेत्त्यक्षभामुद्धतदैववेदिदुर्दर्पसर्पप्रशमे स तार्क्ष्यः ।। ७३ ॥ स्पष्टार्थम् । इदानी प्रश्नमाह- भाकर्णे खगुणागुले ३० क्लि सखे याम्यो भुजस्त्यद्गुलो. ऽन्यस्मिन् पञ्चदशाङ्गुले १५ ऽङ्गुलमुम्बाहुश्च यक्षितः । अक्षामां यद तत्र पटकृतगजै ४६ यद्वापमज्या समां दृष्ट्वेप्टामनयो. श्रुतिं च सभुजा द्वाग्यूहि मेऽक्षप्रभाम् ॥ ५ ॥ स्पष्टार्थ प्रश्नद्वयम् । प्रथमप्रश्नस्योत्तरमाह- भाद्वयस्य भुजयोः समाशयोर्यस्तफर्णहतयोर्यदन्तरम् । ऐक्यमन्यककुभोः पलप्रभा जायते श्रुतिवियोगभाजितम् ॥ ७६ ॥ अग्रेको बाहुर्याम्यस्ययम् ३ । तत्र कर्णप्रिंशत् ३० । अन्य सौम्यो रूपम् १ । तत्र कर्ण पसदश १५ । अनयोर्भुजयोरन्योन्यरर्णहतयोभिन्न दिशोर्योग: ७६ । अयं कर्णान्त. रेण भक्तो जाता परमा ५ । एकदिशोस्त्वन्तरम् । अस्योपपत्तिस्तावदुच्यते । सा चाव्याक्रियया । अग्न पलभाप्रमाणं यावत्तापत् १ । इयं दक्षिणेन भुजेन युता जाता वर्णवृत्तापा या १ रू३ । इयं त्रिज्यागुणा कर्णभत्ता या. नि १ दि३ जाताना । एवमन्यभुजादपि पलभा या ११ इयमुसरण भुजेनोना कर्णवृत्तामा भवति या ११ । इयं त्रिज्यागुणा कमना जातामा या. निनि अनयोरन्योन्यच्छेदगुणयोछेदगमे ममधिनायं न्यास या नि१५ नि ४५ अनयोनि त्रि ज्ययापवत्तें कृत एकान्यात शोधयदन्यपक्षादित्यादिना यावत्तायोए धर्मान्तरतुल्य हो जात १५ । रूपोपमन्यान्यकर्णाहतभुजयोोंगो जातो माज्य मास्यस्य भुभयो. समायोरित्यादि। अथ द्वितीय प्रश्न । अथवा पदावा ८४६ स्नुल्या प्रान्तियां दृष्ट्वा तपोोई करें भुन च दृष्ट्वा परमां महात्यम्योतामाह । फ्रान्तिज्यापर्णधात् घिस्यतरतिलघु सदो. त्या । हीनोऽन्धिमनु४४मः स्यादायोऽथ परो भुजा यतेन्द्र ४४म || ७७॥ ३० या नि ३० । अत उपाग्न ·त्रिप्रश्नाधिकारः। : तौ लघुवेदेन्द्रा १४४ न्तरभक्तौ परवर्गतो यदाद्याढयात्(१)। मूलं परयुतवियुतं सौम्ये याम्ये भुजे पलभा(२)॥ ७८ ॥ १. परवर्गसयतादाद्यात् । इति पाठान्तरम् । २. भन्न सशोधकोको विशेषः । एवं तदा यदा स्युद्वादशव! लघुश्च भुजवर्गः । एते त्रयो यथोत्तरमल्पा यदि ते यथोत्तरं त्वधिकाः ॥१॥ परवर्गेण तदाब्यादाद्यान्मूल परेण हीनयुतम् । सौम्ये याम्ये बाहौ पलमा स्यादय भुजस्य वर्गश्चेत् ॥ २ ॥ लघुवेदेन्द्रवियोगादधिकः किन्वर्कवर्गभुजवौँ । लघुतोऽल्पो याम्यभुजे सौम्ये त्वधिको तदाद्यानात ॥ ३ ॥ परवर्गाद्यन्मूलं तेन युतोनः परोऽक्षमा द्विविधा । लघुतोऽधिकेन वाहार्वर्गे साध्यो विलोमशुयाद्यः॥ ४॥ अत्र प्रथम द्वादशवर्गलघुभुजवणामुत्तरोतरमल्यत्वे तावदुदाहरणम् । यत्राशकेन्दुमितापमज्या छ याश्रुत खाग्निमिताकुला च । पञ्चाङ्गुलं याम्यभुजे प्रदृष्टा तत्राक्षमा तूर्णमवेहि धीमन् ॥ ५ ॥ न्यासः । अत्र कान्तिज्याकर्णवधादित्यादिना जातो लघुः १०० मायः २५९° अन्यः परवर्गतो यदाद्य ट्यादित्यादिकरणेन सिद्धा पलभा ६ । १७ । २७ । अथावर्गलघुभुजवर्गाणामुत्तरात्तरमधिकत्व उदाहरणम् । रसब्धिरुद्रः प्रमितापमज्या छायाश्रुतिर्नेत्रयुगाहुला च । सौम्ये भुजे पञ्चदशाहुले स्यायनाक्षमा तत्र वदाशु मित्र ॥६॥ न्यासः । उकप्रकारेण लघुः १९६ अस्माद्वाहुवर्गस्याधिकत्वादन विलोमशुद्ध्या साधित मायः १९३४ परः ५३ परवर्गेण तदात्यादित्यादिना सौम्यभुजे जाता पलभा०। ५७२० । अपान्यदुदाहरणम् । नगसुरेन्दुमितापमशिजिनी तिथिमितामुलको यमदिग्भुजः ।। रसगुणाहुलसम्मितमाश्रुतिर्यदि तदा पलमा वद सत्वरम् ॥४॥ न्यासः। उत्तप्रकारेण लघुः १९६ अस्माद्बाहुवर्गस्याधिकत्वादन विलोमशुद्ध्या साधित भाद्यः ११३४ परः ५४० परवर्गेण तदाध्यादित्यादिना याभ्यभुजे जाता पलमा ८४१५७ अय भुजवर्गस्य लघुवेदेन्दान्तरतोऽधिक्त्वे द्वादशवर्गभुजवर्गयोः प्रत्येकं लघुतोऽल्परले चोदाहरणम् । सप्तदेवकुमितापमज्यका पड्गुणाहुलमिता च माश्रुतिः।. याम्यदोपि भुजगाहुले भवेयन तन पलभा वदाशु मे ॥८॥ न्यासः । उसवत करणेन सिद्धो लघुः १९६ आयः ४५३१ परः २६ तदानात् रवर्गादित्यादिना सिद्धाक्षमा द्विविधा ३३ । २०1४४ । वा ११५७।४। अचान्यदुदाहरणम्। यदि च भाश्रवणे निरसाहले युगरसादमितापममौर्विका ।

·ग्रहगणिते - क्रान्तिज्योद्दिष्टच्छायाकर्णेन गुण्या निज्यया भाज्या। फलम्य वर्गो लघुसंज्ञ पृथगन ष्ट स्थाप्य । सल्धुर्भुजवणोनोदेन्द्र १४४ गुण्य । स आद्यसंज्ञ स्यात् । अथ भुजो वेदन्द्र १४४ णितोऽन्यसज्ञ स्यात् । तावाद्यान्यो तस्य रघोवेदेन्द्राणा १४४ चान्तरेणा पवयम् । ततोऽन्यदर्गादायेन युताद्यन्मूलं तदुत्तरे भुने सति परेण युतं याम्ये वर्जित पल- भा भवतीति सूनार्थ । यमभुजश्च गुण दुमिताकुलो वद तदा पलभा गणकाशु म ॥९॥ न्यास । उक्तवत् करणेन सिद्धो रघु १९६ आद्य ५२ पर ३६ तदाद्योनात् पर वर्गादित्यादिना सिद्धाक्षमा द्विविधा ७० । ५६ । ४६ । वा १ । ३ । १४ । एव भुजवर्गम्य लघुवदेन्द्र तरतोऽधिकत्वे द्वादशवर्गभुजवर्गयोरपि प्रत्येक रघुतोऽधिक वे चोदाहरणम् । रुदाद्गुलेऽस्त्युदग्व हुभ कर्णोऽजानलागुल । क्रान्तिज्याक्षशरावाच्य यत्र तत्राक्षां वद ॥ १० ॥ न्याम । उक्तवत् सिौं लघु १०० आद्य ५५६ पर ३६ तदाद्योनात् परवर्गात त्यादिना सिद्धा सौम्ये भुतेऽपि द्विविधा पलभा । । ५८ । ३ । वा ७१ । १।५७ । अथान्यदुदाहरणम् । कान्तज्यका वेदरसादितुल्या विश्वाहुल सौम्यभुजश्च यन्त्र । छायाथुती पचयुगाड आया तत्राक्षभा स्यात् क्रियती वद द्राक् ॥ ११ ॥ न्यास । उक्तवत् सिद्धो लघु 10. आद्य २१६४ पर १६८ तदाद्योनान् परवग दित्यादिना सिद्धा सौम्ये भुजेऽपि द्विविधा पलमा २ । ४४ । ३२ । वा ८२ । २० । ५५ यत्तु केनचित् । परस्य वर्गोऽभ्यधिको यदाद्यात् तदन्तरोत्थेन तदा पदेन । परो युतोन पलभा द्विर्धव भुजे यमाशे मुधियान वद्या ॥ इति पय निवध्य मूले प्रक्षिप्त तदसदथकमिति प्रतिभाति । यतो यत्रा शक दुमितेत्य दि प्रथमोदाहरणे परवर्गस्याद्याधिकवे मुजस्य च यमाशत्वेऽप तदन्तरोयनेत्यादिप्रकारेण ये पलभामान ३१ आगच्छन प्रत्येक ताभ्यां निमग्याहनामिकेत्यादिना साधित भुजः द्वय ३५४१३५ एव विध भिन्नतायात । न प्र येकमुदाहृनभुनसमम् । आचार्योकप्रकारे- प्पानीताया परभायास्तु ६ । १७ । २७ निमग्याहनाका प्रवेत्यादिनानीतो भुज पचागुल एव भवतीति सशोधकोतमेव समाचीनमिति सर्व निरवद्यम् । एव तदा यदास्युरित्यादि सोधकोत्तविशेषम्य श्रीम. देवोचो विशेष । यदा वेदान्धभूमुल्यो रघु स्यादावादण्डत । परेणाप्तमिताक्षामा प्रनता त्वरा उदा। अत्रोदाहरणम् । क्रान्तिग्यका पदयुगरदतु या छायाश्रुति पगुणम मेता च । वस्वहुले याम्यमुजे प्रड्य तमाशमा ग्रूहि विचायं विद्वन् । स । उत्तवत् सिदो रयु १४४ मय १५२. पर ११५२ अपराहन परे. .

·1 त्रिप्रश्नाधिकारः। भस्योपपत्तिमध्यमाहरणबीजेन । यदा निशदगुर वर्ण । यत्र गुरो ३ याम्यो भुज । षट्कृतगजेस्तुल्या ८४६ क्रान्तिन्या । तत्र तावदुच्यते । पलमाप्रमाण यावत्ता वत् १ । इयं याम्येन भुजेन युता जाता कर्णवृत्तामा या १ रू३ । अथ प्रकारान्तरेण कर्णवृत्तामा । तन क्रान्तिज्या पलकर्णगुणा द्वादश १२ भक्ता किलामा स्यात् । तत्र पलकों न ज्ञायते किन्त्वव्यक्तात्मक परकर्णवर्गो ज्ञायते 1 स वैवम् । पलभावर्गो द्वार शवर्गयुन पलकर्णवर्ग स्यात् याव १ रू १४४ वर्गण वर्ग गुणयेगजेचेति क्रान्तिज्या तमितेत्यादिना सिद्धा याम्ये भुजेऽपि द्विविधा पलमा ५ मा अनन्ता । अन्यदुदाहरणम् । तिथ्यहुलोस्त्युदग्बाहुवदाशुगमिता श्रुति । " युगाझागमिता क्रान्तिज्यका तत्राक्षमा वद ।। न्यास । उक्तवत् सिद्धो लघु १४४ भाद्य ११६६४ पर २१६० आद्यखण्डत पर जातमितेत्यादिना सिद्धा सौम्ये भुतेऽपि द्विविधा पलमा २१४२३०। वा अनन्ता । अन्योविशेषः। लघुश्च यदि दार्वर्गसम स्यादावहत पर । तदेव पलभामान ज्ञेय गणितकोविद ।। "भत्रोदाहरणम् । "कान्तिमौवीं रसा-धीशतुल्या खार यगुला श्रुति . दिगगुरोत्त्युदग्वाहुर्यत्र तलाक्षभा वद ॥ न्यास । उकवत् सिद्धो लघु १०० आद्य • पर३६० दिहत पर तदवेत्यादिना सिद्धा सौम्ये भुजे जाता पलमा ६५१२॥१६॥ अयदुदाहरणम् । याम्प शक्राटुलो वाहु श्रुतिस्त्वनाग्निसमिता। मास्तिज्या शैलदेवा जतुल्याक्षामा बदाशु मे न्यास । उक्तवत् सिद्धो रघु. १९६ आय • पर ५४ विहत पर तदेव त्यादिना सिक्षा याम्ये भुज जाता पल्भा ७॥३२॥२८॥ अथवाऽनाचार्योक्तप्रदनस्य सशोधकोदिताना मदुकानाञ्च प्रश्नानामेनैवानयनेन यथोत्तर स्यात्तथोच्यते । निािधास दिलायस्याऽन्य तिनातिवादातरतामिछा। युगेद्रायदोवंगमूटेन लब्धा ज्यवस्तस्तयोस्वापभागा प्रसाभ्यो । आद्या द्विवस्त्वन्यकाय्यूनयुको याम्ये याही स्यु पाशा द्विपाते। द्विष्टा चायाप्त्यस्य कोटियुदोना ह्यन्येनाक्षाशा द्विधा साम्यवाही ।। वत्सयते योगविधी युतिश्चेत् सानाधिका शुद्धिविधौ तु शोध्यम् । न शुध्यते वाऽन विधिद्वयेऽपि या सिरास्ते पलमागमा स्यु ॥ पलाशका एकविधा चित् स्यु वविध ते स्युद्विविधास्नु तेन्य । मिदातरीत्या पलभाप्रमाण ससाय वाच्य गणितप्रवीण ।। ९ सि. शि० ॥

·ग्रहगणित त्रिव १४४ मात्र ९४६ ७८५० २४ ॥ ७८५० ६४ थाव था. रू याव, क्रांरांव १४४ वर्गोऽनेन गुण्यो द्वादशवगेण भाज्य: फलमनावर्गः स्यात् १४४ अथ त्रिभज्याहृतार्कायका कर्णनिधीति कर्णवर्गणायं गुण्यस्विन्यावर्गेण भाज्यः । एवं वर्णवृत्तापावर्गा भवति याव. प्रांव. कव १ मांव का १४४, अन्न भाज्यराशावव्यक्तवर्गस्थाने क्रान्तिज्यावर्ग ७१५७१६ कर्णवर्गगुणे त्रिज्यावर्ग ११८१९८४४ च्छिन्ने जातो लघुसंज्ञः । रूपस्थाने च क्रान्तिज्यावर्ग कर्णवर्गगुणे वेदेन्द्र १४४ गुणे च त्रिज्यावच्छिन्ने जाती लघुदेन्द्रगुणोऽङ्गुलानि सधो व्यगुलानि च वालावबोधार्य स्थापितानि । तस्य सो. यश्छेदः सोऽपि त्रिज्यावर्गच्छिन्नस्तधोन्यस्तस्तथा दर्शनम् । छेदः १४४। य एव क्रान्तिन्यावर्गः कर्णवर्गगुणनिन्यावर्गच्छिन्नः सैव क्रान्तिज्याकर्णधान् त्रि ज्याप्तकृतिः । अयं राशिः कर्णवृत्ताग्रावर्गः पूर्वकल्पिताया अस्याः कर्णवृत्तापाया. या १ रू३ । धर्गेणानेन याव १ या ६६९ समः कार्यः । अयं समच्छेदकरणाथ बाइकुव- याव १४४ मा ८६४ रू १२९६ गेंग १४४ गुणितस्ततश्छेदगमे कृते शोधनार्थ न्याम. ३१ समशोधने कृते जातमुपरिपक्षे लघुपेन्द्रान्तरनुल्यो यावराशिः । कृतेन्द्र १४४ नो भुजो द्विगुणध याराशिः । द्वितीयपक्षे जातो गुर्दोःकृत्या होनाऽम्धिमनु १४४ नन्न । याव८९या८६४ । अयं रूपराशिराघयत: कल्पिन । यो मध्यराशिरधित भुज ६५६४ २४ कृतेन्द्र १४४ प्नो जातः । सोऽन्यमशः कल्पितः । अय पक्षी लघुन्द्रान्तरेणापयतितो जाती याव १ या 'अनयोः पश्योरपवनितान्यवर्ग तुल्यानि रूपाणि प्रक्षि- पाव • या रू५३॥ अनयोः या ० रू.। पुन. साम्ये क्रियमाण व्यक्तपक्षम्य' मूलमध्य पक्षमूलम्य रूपान्यतुल्यै मनमेषेन भन सजाता पलमा : उमरे भुने स्वन्यनुपाणि ऋणं भान्ति : शोध्यत्वाधुन परभा ग्यादित्युपपन्नम् । इदानी सममण्डर प्रश्न:- दिनकरे करियरिदल ४ । १५ स्थिते नर १२ समा नरमापरदिमुवी। भवति यत्र पटो पुटभेदने कथय तान्त्रिक तव पलप्रमाम् ॥ ७२ ॥ स्पष्टार्थम् । इदानीमम्योत्तरमाह- त्रिज्याघातः ध्रुतिहग्नरः म्यायन् मानिमोपिमवृत्तशटकोः । यर्गान्तरान्मूलमनेन भना प्रालिज्यका मर्य १० नानमा म्यान् ॥20 प्य मुले गृहीते या १६. .

·त्रिप्रश्नाधिकारः। त्रिज्याधातः श्रुतिहन्नरः स्यादिति साधारणम् । त्रिज्याद्वादशघातस्य यस्यारला. यायाः वर्णेन भागो हियते तस्याः सम्बन्धी महाशङ्कुर्लभ्यते । अत्रानुपातः । यद्यनेन वर्णेन द्वादशाइगुलशङ्कुस्तदा त्रिज्याकणेन के इति । एवमत्रोदाहरणे यो लभ्यते स समशः । स कर्णः । सिंहार्धगतस्यार्कस्य क्रान्तिज्या भुजः । वर्गान्तरपदं कुल्योनिता तद्धतिः कोटिः । इदं पलक्षेत्रम् । यद्यनया कोट्या क्रान्तिज्या भुजो लभ्यते तदा द्वादशा- गुलमितया किमिति । फलं पलभेति त्रैराशिकैनोपपन्नम् । अत्र सममण्डलशर्वादशी ज्या २४३१ । सिंहार्ध ४ । १० कान्तिज्यापञ्चाशोनाअष्टवमुनन्दाः ९८५१४८अनयोर्वर्गान्त. रपदेन द्वादशगुणा क्रान्तिज्या भाज्या । तत्रास्या वर्ग: ९७६७४९. शड्डवर्गः ५९०९७६१ " अनयोरन्तरम् ४९३४०१२ मूलम् २२२१ । १५ अनेन भक्ता द्वादशगुणा प्रान्तिज्या ११८५३ । ३६ लब्या तत्र देशे पलमा सत्र्यंशपञ्चागुला ५ । २० । इदानीमन्या प्रश्नी- मार्तण्डः सममण्डलं किल यदा दृष्टः प्रविष्टः सखे काले पञ्चघटीमिते दिनगते यद्वा मते तावति । केनाप्युजयिनीगतेन तरणेः क्रान्ति तदा वेत्सि चे. न्मन्ये त्वां निशितं सगर्वगणकोन्मत्तेमकुम्भाङ्कशम् ।। ८१ ॥ दंगणक केनचित् किलोजयिनीगतेन यदा दिनगते पनघटीमिते काले मार्तण्डः समः मण्डलं प्रविष्टो दृष्टस्तदा कियती क्रान्तिज्येत्येक प्रश्नः । अथान्यः । तावति पञ्चघटीमित नतेचा काले सममण्डलं प्रविष्टो दृष्टस्तदा च या क्रान्तिन्या तां त्वं चेवेत्ति तदा सगर्वग णकोन्मत्तेभकुम्भाड् निशाणोधून स्वामहं मन्ये । इति स्पष्टार्थम् । इदानी प्रथमप्रश्नस्योत्तरमाद- या म्याद्रवेरुन्नतकालजीवाभीष्टा हतिः सा प्रथम प्रकल्प्या । अर्का १२ क्षमाघातहताक्षर्णकृत्योधृता स्यादपमज्यकास्याः ॥१२॥ चरादिकेनेष्टहतिः प्रसाध्या भुगणस्तया क्रान्तिगुणोऽसच । नदाद्यहत्या विद्वतः म्फुटः स्यात् सहस्ररश्मौ सममण्डलस्ये(१)n८३॥ रंः सममण्डलप्रवेश य उन्नतकाल उम्तिस्य जीवा सा तावत् प्रथममिष्टहतिः क. स्प्या। ततो द्वादशगुणयक्षमया गुण्या पलवर्णवरोण भाज्या । सा किन स्थूला क्रान्तिन्य भवति । तम्याः प्रान्तियाया पुन्या कुत्र्यां चरज्यां चरं च कृत्वायोन्नतादूनयुनासोणे स्वारितेपरति ससा त्या पूर्वमपाता कातित्रानुय्या' जाधसत्वाकाल्विस्यामान्या' फलंम्पुटासन्ना क्रान्तिज्या भवति । अनोपपत्तिः अत्रोचतकालीवातुल्या प्रथम तष्टतिः कल्पिता । तम्या भनुपातन १. संशोधकः । अर्कोलोना र पलप्रीती मियोहतो सयुतिराद्यसा । समुमतासूरकममाविकायाविभज्ययाप्तं परसंज्ञक स्यात् ।। भायस्य वर्गात् परवर्गहानान्मूलन भक्तोमतकालजीवा । क्रान्तिज्यका स्यात् सहदेव सूक्ष्मा सदसररमा समवृत्तयाते " - ·१०० ग्राहगणिते गहु । यदि पर कगेन द्वादशकोटिम्तदा तदरनिस्शन किमिति । अन तद्वदिशगुग पलकों हर । पर मममहरा । पुनान्योऽनुगतः । यदि परकर्गनाक्षमा भुमो एभ्यो नदा सममण्डल सदुतुल्येन फर्शन मिमिति । पर प्रान्तिया स्थला । अस्या प्रान्तिन्या याश्चरादिनायोमतादूनयुताधरणेत्यादिनेष्टहति माध्या । ता तद्धति प्रकल्प्य पुन का सिध्या साध्या । एषमसयावदविशेष । तपासत्कर्मणि राशिीन नियोपसंहार कृन । यदि फरिपतया हुत्येय प्रान्तिया रभ्यते तदानीमानीतया क्रिमिति । एवं प्रान्तिया स्फुटा स्यादित्युपपन्नम् । इदानी द्वितीयप्रश्नोत्तरमाह- तदा नतज्यात्रिभजीययोर्यद्वर्गान्तर तत् पलभाकृतिघ्नम् । नेनोद्धृतो व्यासदलस्य वर्गो वेदेन्द्र १४३ निनोऽथ सरूपलम्ध्या ॥४॥ व्यासार्धवर्गाद्विहतात् पद स्यात् फ्रान्तिज्यका(१)सा त्रिमशिजिनीनी । जिनांशमा विहनाप्तचापादने प्रपदये च यथा रवि स्थात् ॥८॥ यदा सममण्डल प्रविष्टो दृष्टम्तदा या नतयटिकास्तासां जीवा । तस्या वर्गण त्रिज्या वर्गो रहित । तन पलभावगण गुण्य । तेन भाज्य । कम्रिन्यावर्ग । किविशिष्ट । पहेन्द्र १४४ गुणित । तत्र यत् पर र-पते तेन मैन निन्यावर्गाद्वक्ताद्य-मूलं सप्रने सा शान्तिज्या स्यात् । सा प्रान्तिज्या त्रिज्यागुगा जिनांशन्यया भक्ता यन् फर्न तम्य पापाद्यथा रविर्भवति तथा व ये । अनोपपत्तिरव्यक्तकल्पनया। तत्र प्रान्तिन्याप्रमाण । यावत्तावत् १ । प्रान्तिज्या वर्माननियावर्गो धुन्यावर्ग म्यात् । याव १ चित्र १ । तदा नतज्यावगंणोनत्रिज्या वर्ग सूत्रसंज्ञस्य वर्ग स्यात् । सूत्र धुज्यागुण त्रिज्याहृत करासन स्यात् । तत्र कग नाम कुज्योना तदृति । भर वर्गण वर्ग गुगयेद्भजेचेति सूत्रपज्ञस्य वगण घुग्यावर्गों गुण्यस्निग्यावर्गण भाज्य । फर्म करावर्गा भवति । तत्र कला कोटि । कान्तिज्या भुज । ममशद्ध कर्ण । इदं पलक्षेत्रम् । अतस्तेनानुगत । यदि द्वादशकोने पर भाभुजप्तदा कुन्योनिनतदृते कलासज्ञाया किमिति । एवमन कलावर्गस्य पलमावर्गो गुग । द्वाद वावर्गो हर । फलं क्रान्तिन्यावर्ग । एवमा धुज्यावर्गस्य सूत्रवर्गविषुवतीवर्गयो_तो गुणविन्यावर्गद्वादशवर्गयो_तो १७०२०६७५३६ हर । अन सूत्रोंग पलमावर्गगुणेन भाज्येऽपवर्तिते जातो घुन्यावर्ग एत्र याव 1 रू ११८१९४४४ । भाजो चापवर्तिते जाता अष्टौ वियंशा ॥४०॥ अय युज्यावर्गम्य छेद । दर्शनम् । यावरू१९८१९८४४ अय क्रान्तिन्यावर्गस्यास्य याव १ सम इति समच्छेदीकृत्य छेदगमे पक्षयो शोधनार्थ यावरू११८१९८४४ । अन शोधने कृतेऽव्यताहेनानेन ८१४. व्यासार्ध १ सशोधक । पलप्रभानी नतकालयोटिज्यका त्रिभज्या विहता यदाप्तम् । अक्षप्रभो तत् प्रविकल्प्य माध्या पलज्यका क्रान्तिगुण स एव ॥ ग्यास याव७।४०। रू०।

·962) त्रिप्रश्नाधिकार.. वर्गादत्तान्मूल लब्ध यावत्तावन्मानम् । सन प्रान्तिज्या ११८ । एव नतज्यानिमना वोर्यद्वन्तरमित्यादि सर्पमुपपन्नम् । अथान्य प्रश्नमाह- मार्तण्डे सममण्डल प्रविशति छाया किलाट्यगुला दृष्टाटासु घटीपु कुनचिदपि स्थाने कदाचिदिने । अर्कक्रान्तिगुण तदा वदसि चेदक्षप्रभा तत्र च निप्रश्नप्रचुरप्रपञ्चचतुर मन्ये चदन्य नहि ॥ ६ ॥ अस्योत्तरमाह- अनापि साध्योलतकालजीका पूर्व तु सैवण्हति प्रकरप्या । ततोऽर्कनिघ्नी समशभक्ता पलश्रुति स्यात् पलभा ततश्च ॥ ७ ॥ पलप्रभान समशड्डुरक्षकर्णोद्धृत स्यादपम यकात । चरादिकेनेटहतिस्ततोऽक्षर्णोऽसकृत् क्रान्तिगुणश्च तस्मात् (१) [El अन किल पोडशामुरा सममण्डलच्छाया । विंशत्यगुर कर्ण । यद्यनेन कगेन द्वादशाङ्गुर शगुस्तदा रिज्याकर्णेन क इति फले सममण्डलशगु । तथा च प्रागभिहित त्रिज्याघात श्रुतिहन्नर स्यादिति । अतोऽत्र ज्ञात समशगु पञ्चाशोनास्त्यगनखा २०६२ । ४८ ॥ अनापि साध्योन्नतकार जीवति । यथा पूर्वप्रश्नमा उन्नतकाल येष्टहति प्रकल्पिता तथानाप्युनतकालज्येष्टा हति प्रथम प्रकल्प्या । सार्क १२ गुणा सममण्ड र शकुना भाज्या । यत् फल स स्थूल पलकर्ण स्यात् । तस्मात् पलभा साध्या । तया पलमया सममण्डल शदुर्गुण्य पलकणेन भाज्य । फल स्यूला क्रान्तिज्या । तस्या का न्तिन्याया धुज्याकुज्यादिक प्रसाध्याथोन्नतादूनयुताञ्चरेणेत्यादिनेष्टहति साध्या । तस्या पुनरक्षर्णस्तत प्रान्तिश्च । एवमसद्यावविशेष । अनोपपत्ति । अग्र योन्नतकालन्या सा उधृति कल्पिता । तयानुपात । यदि समशडोस्त धृति कर्णस्नदा द्वादशाङ्गुर शड्डी क इति । फल पलम् । ततोऽन्योऽनुपा त । यदि पलकर्णस्य पल्भा भुजम्न्तदा समशहुतुल्यम्य कणस्य क इति । पर प्रान्ति ज्या । यत समशहु कर्ण । क्रान्तिज्या भुज । कुज्योनिता तधृति कोटि । इद पलक्षेत्रम् । एवममकर्मणा पलभाक्रान्ति ये स्फुरे भवत इत्युपपन्नम् । इदानीमिष्टप्रभाप्रश्नमाह- पञ्चाङ्गुला गणक यत्र पलभमा स्यात् तपमा नमिता दशनाडिका। १ श्रीम. देव । उनतासूकमज्याऽवर्गनिभगुणाहति । समस्णत्ययाऽसा ह्याच स्यादुमत यका॥ समप्रभासवण्णा समवर्णहता पर । परवगयुतादाया मूल हि परसयुलम् ।। तक्षति भवदेव ततः कातिग्यरक्षभे । 9621 अक्षक्षेत्राकमार्गण सान्य सिद्धाइवेद्वर ॥

·૨૯૨ ग्रहगणिते दृष्टा यदा यद तदा तरणि तवास्ति यद्यत्र कौशलमल गणिने सगोल ॥९॥ स्पष्टम्। अस्योत्तरमाह- इप्टान्त्यकामुन्नतकालमौस्तुल्या प्रकल्ल्याथ तया विभक्त. । इप्टप्रभाशकुहतोऽक्षर्णस्त्रिज्यागुणो द्वादशभाजितश्च ॥ ४० ॥ द्युया भवेत् तत्कृतियजितायात्रिज्याकृतेर्मूलमपक्रमाया । इष्टान्त्यका प्राग्नदतोऽसरुच्च धुज्यापमज्या (१)च तत सरांशुः ॥११॥ भन नवाइ गुरेप्टभा । तत्कर्ण पचगगुर १५ । त्रिज्याघात श्रुतिद्वन्नर म्यादिति जात इष्टमाया महाशा खदाणाद्विदना कराश्चतुर्विंशतिविक्लाधिका २७५० । २४ । अथोन्नतकालम्य ज्या सा प्रथम मिष्टान्त्यका करप्या । तयेष्टान्त्यक्येष्ट च्छायामहाशगुरक्षनर्णन गुणितो माज्य । यत् पलं तत् ग्रिज्यया गुणित द्वादशभित्र भाज्यम् । पलं स्थूला धुन्या स्यात् । अथ निन्यानेज्याकृतिविजिताया मूर क्रान्तिज्या । तत क्रान्तिन्यायाश्चरादिकं साध्यम् । ततोऽयोग्रतादूनयुनाघरेणेत्यादिने टान्स्यका साध्या । ननु प्रश्ने गोरस्यानिर्दिष्टत्वात् क्थमन्त्यां साधयेत् । पत्यम् । युक्ति । यस्मिन् गोरे करिपने कल्पिताया इष्टान्त्यकाया आसना साधितेष्टान्त्यका भ वति स गोल कलप्य । तम्या दृष्टान्त्यकायाश्च पुनर्घज्या । सतः क्रान्तिम्या । मत इटान्स्यका। एवममत् प्रान्तिन्या स्पुरा भवति । ततो रविर्यम्सविधिना । अनोपपत्तिविलोमगणिनेन । अत्र महारादुर्भात एव । ततोऽनुगत । यदि द्वादशा गुलशनो परकर्ण कर्णस्तदा महाराहो क इति । परमिटद्धति स्यात् । इतिरित्या गुणा यदि गुज्यया हियते तदेष्टान्त्या लभ्यने । यदीष्टान्त्यया हियते तदा पुज्या शभ्यते । अत इयमिष्टहुतित्रिज्यागुणा फलियतेप्टान्त्यपा भना पर पुन्या । मन उनमिष्टान्स्यकामु प्रतकाल मौर्वीनुल्या प्रकल्प्याय तया विभक्त । इष्टप्रभागनुहतोसर्गनिम्यागुगो मार सभाजितश्च घुग्या मंदिति । तर प्रान्तिया । मनश्चरादिनेष्टानस्येत्युपपनम् । १.मशोधक । ये ती,णमानमतकार जाने क्रमे रकमध्ये मशा हते ते । अशोथरुणांक्षमवप्रमाभ्यो गयोगो हरसं स्यात् ।। त्रिज्यकर्ण इतिरिटणेदना मदिरातिय सस्या । पलघुनिया निरंतर्नादराव प६ चे प्रकारमध्यां । विनिम्नमाए परमेनागृकमाययोरातिरिटहन्या । समादायभम बिहारिया तातो हासमती ।। अपान्ययोरवयमामाया संम्या मवेत् सादिवर पसभ्या । यचन्नरेन्यात प्रथमो विध्येत् तदा द्विधा मम्मदोष मा स्य॥ मोद्रवधुनिरहः कति स्यात् नया रेण यदपमा अन्दामा मा सम्यदिगाहट सिर लेपियम ।

·त्रिप्रश्नाधिकार देदः याव १ अथान्य प्रश्नमाह-- यत्र क्षितिज्या शरसिद्धतुल्या २४५ स्यात् तदधृतिस्तत्वकुरामसंख्या ३१२५१ तत्राक्षभाको गणक प्रचक्ष्व चेदतजक्षेत्रविचक्षणोऽसि ॥१२॥ अस्योत्तरमाह- कुज्योनतद्धृनिहता कृतशक्रनितो कुज्यैव यत् फलपदं पलभा भवेत् सा । कुज्या हतारविभिरक्षभया विभक्ता क्रान्तिज्यकाभवति भानुरतोविलोमम्॥६३|| स्पष्टार्थम् । अनोपपत्तिः । तत्र पलभाप्रमाणं यावत्तावत् १ । अतोऽनुपातः । यदि पलाभामित भुजे द्वादश कोरिस्तदा कुज्यामिते केति । फलं क्रान्तिज्या । पुनर्द्वितीयं त्रैराशिकम् । यदि पलभामिते भुजे द्वादश कोटिस्तदा क्रान्तिज्यामिते केति फलं कुज्योनिता तमृति- भवति । एवमत्र कुज्याया २४५ द्वादशवर्गों गुणः पलमावर्गो हरः । तथा कृते न्यास रू३०२८०॥ इदं कुन्योमतवृतिसममितिपक्षी समच्छेदीकृत्य छेदगमे शोधनार्थ न्यासः याव :रु.३५२८० पक्षौ नशैलै ७२० रपवर्त्य पक्षयोर्मूले गृहीते जातं पलभामानं न्याव २८८०रू मार्धानि त्रीण्यगुलानि ३६। यदि पलभया द्वादश कोटिस्तदा कुज्यया किमिति फलं प्रा. तिज्या ८४० । एवं कुज्योनतधृतिरित्यादि सर्वमुपपन्नम् । अथान्य प्रश्नमाह- कान्तिज्यासमशकुनबृतियुनि कुज्योनितां वीक्ष्य यो विंशत्यश्वरसै ६७२० मितामय पर पथ्यकचन्द्रमिताम् १६६० । कुज्यामापमशिञ्जिनीयुतिमिनं वेत्त्यतां चापित ज्योतिर्विकमलाययोधनविधौ वन्दे पर भास्करम् ॥ ६४॥ स्पष्टम् । इदानीमस्योत्तरमाइ- क्रान्तिज्यासमशङ्कृतद्धतियुतिः कुज्योनिता या तया कुज्यानापमशिसिनीयुतिमिनैः १२ क्षुण्णां पृथकस्थां भजेत् । लन्धं स्थात् पलभा पलश्रुतिपलच्छायार्कयुत्या ततो भाज्यान्याय पृथक् स्थिताप्तमपमज्या स्यात् ततो भास्करः।। ६५ । अन या क्रान्तिन्याममशनदृतियुतिः कुज्योनिता विशत्यश्वरले ७२०मिता दृष्टा नया यान्या कुन्यामापमशिझिनीयुतिः पथ्य चन्देमिता १९६० दृष्टा तो दादाभिः सह- ज्य पृथर स्थापयित्वा भगत । ए पलभा स्यात् । ततः पदकः कार्यः । पलवर्णस्य पलमाया द्वादशानां च योगेन तां पृथक् स्थापितां भनेत् । लब्ध प्रान्तिया स्यान् ८४ । अत्र पलमा ३।३०पलकर्गः ११३० । भत्र समशः ३०००1 अप्रा८७॥ कुन्या ०४९ । सबृतिः ३१२५ । मोपपत्तियोंजक्रियया । ताज्ञातानां बहुत्वादनेकवर्णकल्पनया वर्गगतया क्रिया प्रमरति न निर्वहति । अतोऽन सक्तिः । कान्तिज्या गावत् पलक्षेत्रकोटिः । कुन्या , ·उगमम् । १०४ प्रहगणिते भुजः । तथा समशः कोरिः । अग्रा भुजः । तथा तद्धतिः कुन्योनिता कोटि. । क्रा- न्तिज्या भुजः । अत्र यः प्रथम दृष्टो योगः स कोटीनां योगः। द्वितीयो भुनानाम् । भुजको टियोगी भुजकोटित्वं न त्यजतः । अतोऽनुपातः । यदि कोटियोगमित्या कोटया भुजयोगमिनो भुजो लभ्यते तदा द्वादशाङ्गुलमित्या कोट्या किमिति । फलं पलभा । अथ मान्तिज्याज्ञानार्थ युक्तिः । येय कुज्यायापमशिङ्गिनीयुतिः सा पलक्षेत्रभुजयोटिक र्णानां च भवति । तत्र कुज्या भुजः । अग्रा वर्णः । क्रान्तिन्या कोरिः । अतोऽत्रानुपातः । यदि पलभापलकर्णद्वादशानां योगेन द्वादशकोटिर्लभ्यते तदा कुज्यानापमशिञ्जिनीनां योगे- न किमिति । एवमन्न कोटिः क्रान्तिज्या लभ्यते । अतो विलोमविधिना रविरित्युपपन्नम् । अथान्य प्रश्नमाह- क्रान्तिव्यासमशनद्धृतियुति कुज्योनितां वीक्ष्य यः पूर्णाध्यब्धिमही/मता १४४० मथ परां खानाष्टभूसंमिनाम्:०० । श्रग्राज्यासमशङ्खधृतियुति येत्यक्षभाको च तं ज्योतिविकमलावबाधनविधौ वन्दे परं भास्करम् ॥ ६ ॥ अस्योत्तरमाह- कान्तिज्यासमशङ्कतद्धृतियुतिः कुज्योनिताद्यो हता तेनानासमशङ्कुतकृतियुतिः सूर्याहतातश्रुतिः । स्यात् तस्याः पलभा पलश्रुतिपलच्छायाकं १२ युस्योद्धृता- दाद्याक्षभयाहताच भवति फ्रान्तिज्यकातो रविः ॥७॥ अनोपपत्तिः । अग्रापि सात्तिः । अत्र प्रान्तिज्या कोटिः । अग्रा पर्णः । तथा समः बाहुः कोटिः । तद्धृतिः कणः । कुज्योनिता तदृतिः कोरिः । समशष्टुः कर्णः । एकः कोटीना योगो दृष्टः । अन्य. वर्णानाम् । तत्र ग्रेशिम् । यदि योटियोगतुल्यकोटेः कर्णो सभ्यते तदा द्वादशाहगुल्गोटेः क इति । फन पर वर्णः स्यात् । ततः पलभा । ततः पूर्ववत शान्तिज्येत्युपपन्नम्। इदानीमन्य प्रश्नमाह- यत्र प्रियगए मिता पलामा तत्र प्रिनाडीमितं चरं स्यात् । यदा तदाकं यदि चेन्सि विद्धन् सांवत्सराणां प्रयरोऽसि नूनम् ॥ १८॥ इदानोमस्यात्तरमाह- चरज्यकाभिहतिनिमौन्या भक्ताप्तयोऽक्षभया स्थनिया। युतोऽथ तन्मूलहता चरज्या मूर्या १२ हता प्रान्तिगुणस्नतोऽ:(१)॥२९॥ 1.अत्र श्रीपतिः। सूर्यनो चरशिषिनी कृतकृतियुक्तमता सा निग्यासप्रभये वधस्य करणी त्रिभग्यारे। राधेल मेनापमस्य हि गुणस्तरमादपि प्रोडवत् तिम्मापिपुवाभाचरदला नादमी आयटे। संशोधकः। वैदेदिनिध्यायरमर्षिया पर प्रभाच्या त्रिमजीवयातम् । - ।

·त्रिप्रश्नाधिकारः। १०५ । अनोपपत्तिः । क्रान्तिज्याप्रमाणं यावतावत् १ । इयमक्षप्रमागुणा द्वादश १२ भता कुज्या स्यात् । या. वि । इदानी प्रकारान्तरेण कुज्यावर्गः । तत्र यावत्तावद्वर्गोन- खिज्यावर्गो धुज्यावर्ग: स्यात् । तेन गुणितचाज्यावर्गस्त्रिज्यावर्गभक्तः कुन्यावर्गः स्यात् याव. चव नि. चच१ छेद त्रिव १ अयं पूर्वकुज्यावर्गणानेन याव. विवरच सम इति पक्षी याव. विव. त्रिव १ रू. समच्छेदीकृत्य छेदगमे कृत शोधनाथं न्यासः । अनयोस्त्रि- याव. चव १४४ त्रिव चव१४४ ज्याचगंणापवर्तितयोः समीकरणे क्रियमाण एवं जातम् । अधस्तनपक्षे यावर्गण चरज्या- वर्गद्वादशवर्गयो_तसमेन त्रिज्यावर्गच्छिन्नेनर्णगतेन शोध्यत्वाद्धनगतेनोपरितनराशिर्यावर्गो विषुवतीवर्गतुल्यो युतः कृतस्तस्य मूलेनाधस्तनरूपराशेर्मूलं चरज्याद्वादशघाततुल्य भन्न फल क्रान्तिज्येत्युपपन्नम् । अथवा तद्देशीयैश्चरखण्डकैश्वरज्यासाधनन्यस्तविधिना स्थूलोरविः स्यात् । अत्र चर घटीत्रयम् ३ । अस्य ज्या १०६२. । अर्कगुणिता जाता १२७४४ । इयं त्रिज्याभत्ता लब्धम् ४१ अस्य वर्गः । अक्षमावर्गणानेन ८१ युत: १ 1 अभ्य मूलम् । ६६ अनेन हुना चरज्या सूर्या १२ हता रब्धं क्रान्तिज्या १३०९ । ३९ । अथान्य प्रश्नमाह- धुज्यकापमगुणार्कदोयंकासंयुति खखखयाण ५००० संमिताम् । वोदय भास्करमवेहि मध्यमं मध्यमाहरणमस्ति चेच्छ्रुतम् ॥ १० ॥ स्पष्टार्थम् । इदानीमस्योत्तरमाह- धुज्यापक्रमभानुदोर्गुणयुतिस्तिथ्यु १५ घृताध्या ४ हता स्यादाद्यो यतिवर्गतो यम २ गुणात् सप्तामरा ३३७ तोनिताः । नागाव्यङ्गदिगढ़काः ९१०१७८ पदमतस्तेनाद्य ऊनो भवेद् व्यासाधेऽगुणाधिपायक ३५३८ मिते क्रान्तिज्यका(१)तोरविः ॥१०॥ अक्षप्रभां तत् प्रावकर य साध्या पलज्यका कान्तिगुणः स एव ।। चरज्याभिहात पलामा भक्ताप्तवर्गस्त्रिगुणस्य कृत्या। युतोऽप तन्मूल हलनिभज्यावर्गो युजीवा भवति स्फुटैषम् ॥ 1. अन सशोधकाकोपपत्ति.। क्रान्तिज्याप्रमाणे या १ इय निग्यागुणा जिनज्याभत्ता मा.नि লালাবাগো कान्तिग्या दोऽययायोगे युवे शोधित शिरा म्या न्या जिया. त्रियु.जि. फ्रान्तिज्यायुज्ययोगयोनिग्यावर्गमम इति मिदी पक्षी था. जिय १ याव. प्रिव १ युव, त्रिव । याक. नि.जि २ या. यु.जिया या. यु.नि.निर निव, जिव समशोधनेन जाती है ·१०६ ग्रहगणित या. यु जिव याव १ युव, जिव १ योद्दिष्टा रचिदोज्यांयुज्याक्रान्तिन्यानां युतिः सा पृथकम्था चमिर्गुण्या पदाभि- भर्भाग्या। पलमाद्यसंझं स्यात् । अय युतिकृते. पृथकस्थाया द्विगुणाया. सप्तामरै ३३७ भांगे गृहीते यल्लभ्यते तनोनिताः कार्याः । । नागाद्यादिंगका । अत एभ्यो यत् पद तनाथ ऊनीकृत सन् क्रान्तिज्या भवति । सा चक्रालाव्यासा । अस्या रवि साध्य । याव. त्रिव १ याव नि. जि२ याव. जिव २ या यु. जिद २ या. यु त्रि.जि .. युव. जिव १ निव जिव १ एतौ पक्षी त्रिव १ त्रि.जि २ जिव २ अनेनापवर्तिती जाती या. यु. त्रि.जि. निव १नि जिजिव. त्रिव जिव १ त्रिव १त्रि जि२ जिव २ त्रिव १ त्रि जिजिव २ अथ यावत्तावगुणाकास्यास्य व जि २ जिव २ यु जिन १ यु नि जि १ वर्गे युव जिवव १ युव त्रि जिप २ युव त्रिव. जिव १ त्रिव त्रि जि २ जिन२ व १ पक्षयोयोजिते जाती या. यु जिव या यु नि जि. युव.जिवन १ युव त्रि.जिपर युव. त्रिव. वि) त्रिव १त्रि.जि २जिव २ निव नि जिर जिव २). युव.जिववयुच नि जिधर युव निव जिव: भिव,जिव त्रिवनि जि- जिव २/११ त्रिवनि जिरजिव२ त्रिवत्रि.जिरजिवर द्वितीयपक्षस्य प्रथमाद्वतीयखण्डयोर्योग कृते सिद्ध स पत्र युव. निव त्रिव जिव रिव नि.जिर जिर/11 त्रिव निजिर जिव ३ अन त्रिज्याजिनज्ययो. पेणाटगुणादि पावरस्वाहविश थापने कृते सिद्धा पई याव १ या. यु ३३३१६ युव ६४१५४२६३११९५५६ युव ६४१६१९४१४६६६६ रु २३०६५५ अत्र प्रपमाक्षे यावत्त वहुकस्य यु १३५२६११ अस्यांशहरयो. १३५.८१४. एतत्सत्याया अटमाशेनापतितयो सिनो गुणः । यु एतदर्घस्यायसंज्ञाना। द्वितीयपक्षे प्रथमखण्डस्यांशहरयो ३८.४७७७६८८८ एतस्मात्याया अर्धनापवनिठमे पिसमायराण्डम् । युत्र ३५ तथा द्वितीयसग्दम्यारी छेदन विरले सिद्ध तत् खण्डन 11.७१९ तथा च जाना पसी। यावया. आईआव, युव.रु.१.७१९ याआ। पक्षयोगले गृही यायेनानायराशि प्रथम पक्ष । जप युनिवर्गी याव १ युव. जिव -५३१८८३४ ·त्रिप्रश्नाधिकारः। अनोपपत्तिः । क्रान्तिज्याप्रमाणं यावत्तावत् १ । इयं त्रिज्यागुणा जिनांशज्यया भक्ता रविदोज्यां स्यात् । या ३३३४ । इयं क्रान्तिज्यायुक्ता। उद्दिष्टयुतेः शोध्या। शेषं या ४८३५रू६९८५००० अथ प्रकारान्तरेण घुज्यावर्ग: याव १ त्रिव १ । छेदः रू १३९७ अस्य पूर्वान्यावर्गेण साम्यम् । तन्न पक्षी समच्छेदीकृत्य छेदगमे शोधने च ने मूलग्रहणायं यावत्तावद्वर्गातुन पक्षयोपिछद्यमानयोर्भाज्यभाजकयोर्यथायोगमपवर्तने च क्रिय- न्माण एवं विधा क्रियोपपद्यते । अत्र क्रान्तिन्या १६ । द्युज्या ३१०७॥ दोज्यां युज्या भवति . १३३२ । रविः। ३२ इदानीमन्य प्रश्नमाह- क्रान्तिज्यासमशङ्कुतद्धृतिमहीजीवाग्रकाणां युति- ईष्टा खाम्बरपञ्चखेवर ५०० मिता पञ्चागुलातप्रभे । देश तत्र पृथक् पृथग्गणक ता गोलेऽसि दताऽतज- क्षेत्रक्षोदविधौ विचक्षण समाचदवाविलक्षोऽसि चेत् ॥ १०२ ॥ स्पष्टार्थम् । इदानीमल्योत्तरमाह- कान्तिज्यां विपुवत्प्रभारविहतेस्तुल्या प्रकल्प्यापराः कृत्याप्रासमशङ्कुतधृतिमहीजीया अभीष्टस्तितः । द्वयाद्यास्तद्युतिभाजिताः पृथगय प्रोद्दिष्टयुत्या हता उहिष्टा खलु यद्युतिः पृथगिमा व्यक्ता भवन्ति फ्रमात् ॥ १०३॥ स्पष्टार्यम् । अनोपपत्तिः । अन प्रान्तिज्येष्टा कल्प्या सान द्वादशगुणविपुवच्छायातुल्या कल्पि यमगुणात् मप्त मराप्तोनिनानां नन्दय द्रदिगवानी मूल द्वितीयः पक्षः । अनाव्यक्तमूलगंगरू. पतो व्यक्तमूलमपमस्त्यतोऽव्यक्तमानं द्विविध संभवति । तत्र व्यक्तरक्षमूलस्य धनत्वकल्पने मान्तिज्या पगपमज्यातोऽधिका भवतीत्यतस्तरकल्पनं न युक्तमतस्तलक्षमूलमृण प्रकल्प्य सम- शोधने कृते मूलोन आदराशि. फ्रान्तिज्यामान स्यादित्युपपन्न युज्यापक्रमेत्यादि । अन नन्दपादादिगङ्कस्थाने नागवङ्गादगङ्का एवाचार्यः किमितिकृतास्तनांच्यते । यदा कान्तिजा पूर्ण भवति तदायुातानज्यातुच्या स्यात् । अभ्यां विलोमविधिना गणिते क्रियमाणे भ्योमायादिगडा उत्पद्यन्ते ते स्वल्पान्तरवानागाधादिगा उत्ता इति मातात्यलम् । अत्र कस्यपिच्छलोको वेदाङ्गागनमोऽद्रिवेदमनमोऽसावटोवराट देवकृतारसायकमितर्वा युतेस्ताडितः । दमागटगजाटपटम्बरनगायट प्रागा निभिः पारयः शेषपदेन पक्षसचरा प्यन्धी वगालाहता। युातजिता सर्परामाधिरामत्रिमज्यानुस्खा हनापक्रमज्या । युगान्यटनगद्विरानेषुदर्य क्रियगारख नात दोषच मीरम्यान् ॥.

·ग्रहगणिते ता यतरा निरया लभ्यन्त । प्रान्तिज्या ६० । समशः १९६ । तद्धृतिः १६९॥ कुज्या २५ । अग्रा ६५ । एवमस्याः क्रान्तिन्याया ६० एताः साधिताः। अतस्रा. शिकम् । अत्र यासां युतिस्दाहृता तासां युतिः कार्या । तथा कृता ४७५ । यद्यनया युत्यैताः कान्तिज्याद्याः पृथक् पृथक् पज्ञ ज्या लभ्यन्ते तदानया खाम्बरपञ्चसेचर ९५० मितया किमिति । एवं लब्धा क्रान्तिज्या १२००१ समशः ३१२० । तधृतिः ३३८ । महीजीवा ५०० । अमका १३०० । इदानीमस्यानयनस्य व्याप्तिदर्शनार्थमन्य प्रश्नमाह- .अनापमज्यातितिशिञ्जिनीनां योगं सहनद्वितयं २००० विदित्वा । पृथक् पृथक ता गणक प्रचक्ष्य रूढा सगोले गणिते मतिश्चेत् ॥on' अनापि क्रान्तियां विषुवत्प्रभारविहतेस्तुल्या प्रकल्प्येत्यादिना कल्पिता क्रान्ति ज्या । ततोऽयाकुज्ये च साधिन । प्रान्तिया ६० । अग्रा ६६ । कुज्या २६ ।'आसा युत्यानया १५० यद्येताः पृथक् पृथग लभ्यन्त तदा सहसद्वितयेन २००० विमिति संधा क्रान्तिज्या ८०० । अग्रा ६६.६ । कुज्या ३३३ । इदानी नल्कयन्त्रेण ग्रहविलोक्मप्रकारमाह- विधाय विन्दुं समभूमिभागे ज्ञात्वा दिशः कोटिरतः प्रदेया । प्रत्यड्मुखी पूर्वकपालसंस्थे पूर्वामुखी पश्चिमगे ग्रहे सा ॥ १०५ ॥ कोट्यग्रतो दोरपि याम्यसौम्यो यिन्दोश्च मा भात्रभुजाप्रयोगात् । सूत्रं च विन्दुस्थनराग्रसक्तं प्रसार्य कर्णाकृतिसूत्रगत्या ॥ १०६ ॥ दृगुशमूलं नलकं निवेश्य वंशद्वयाधारमथास्य रन्धे । विलोकयेत् वे खचरं किलैयं जले विलोम तदपि प्रवक्ष्ये ॥ १० ॥ यस्मिन् दिने ग्रहं ग्रहणं ग्रहयुतिं शृङ्गोन्नति वा नरकयन्त्रेण दर्शयितुमिच्छति तम्मिन् दिने तस्मिन् काले तस्य ग्रहस्य ग्रहच्छायोक्तप्रकारेण छायां कणे भुन कोरि चानीय नलक्यन्त्र निरेशयेत् । तत्रार्य सूत्रावतारः । विधाय बिन्दु समभूमिभाग इति । जलसमीकृतार्या भूमौ बिदं कृत्वा धादिना दिक्साधन व कृत्वा बिन्दोरपरि प्राध्यपरा सा कार्या । ततो यदि तदा ग्रह पूर्वक्पाले वर्तते तहि विन्दोः सकाशात् कोटि, प्रत्य मुखी देया । यदि पश्चिमक्पाले प्रहस्तदा पूर्वाभिमुखो। ततः कोटयप्रागुजो याम्य सौम्यो वा यथादिग्दातव्यः । तथा विन्दो. साशाच्छायाप्रमाणा शलाका भुनामाभि- मुली प्रमार्या । छायाभुजशराकानयोर्यत्र योगस्तन सूत्रस्यकमर्प धृत्वा द्वितीयम बिन्द परिनिवेशितस्य शदोरमान तिर्यक कर्णगत्या प्रसार्य कस्मिन्नप्युधारी वनीयात् । ततः स्तया ममगत्या नलकं निभायेन् । एतदुक्तं भवति । नक्सपिरगर्भ यथा वन् मय भवनि तथा नलका केनचिदाधारद्वयेन स्थिरः कार्यः । यथा नल्यस्य मूलं गुधं भवति । एवं मूलस्थितया दया ननकमपिरणादिष्कार प्रहादिवं दर्शयगने । हदानी विलोकनार्थमाह- निवेश्य शकुं भुजभाप्रयोगे बिन्दो राप्रानुगने च सूत्रं । तथैध धार्यो नलको विलोक्यो बिन्दुस्थतोये मुपिरंण पेटः ॥ १०८ ॥ । .

·पर्वसम्मवाधिकारः। . - जले विलोममिति । भुजभाप्रयोोंगे शनिवेश्य बिन्दोः सकाशाच्छकासक्तं सूत्रं कर्णगत्या प्रसार्य सूत्रगत्या प्रारबन्नलक निवेश्य किन्तु गुच्चा नलाने दृष्टिं कृत्या। सपिरेग बिन्दुस्थापितमलपाने ग्रहं विलोकयेदिति । भत्रोपपत्तिः । अग्न महाद्विपरीतदिशि छाया भ्रमति । यदि प्रामागे ग्रहस्तदा पश्चिमभागे छाया यदि पश्चिमभागे ग्रहस्तदा प्रारमागे छाया । यदि ग्रहप्राच्यपरयोन्तिा दक्षिणं तदा छायाप्रप्राच्यपरयोरन्तरमुत्तरम् । यद्युत्तरं तदा दक्षिणम् । अतएव प्राच्यपरा कोटिविपरीता दत्ता । भुजस्तु यथादिगतो दत्तः । यतोऽसो छायाग्रस्य भुजः प्रागेव नि. परीत मानीतः । अतश्छायांगाच्छड्कप्रगामि यत् सूर्य ग्रहानुगतं भवति तद्गत्या निशि तस्य नलकम्य सपिी ग्रहो दृश्यत इति तन किं चिनम् । मुगमाय वासनेत्यर्थः । अथ जरे विलोममिति । जलाधस्यां दिशि यापति दूरे यारदुचं येण्यप्रादिक कांते तत् तम्यां दिशि तावति दूरे तदुचप्रमाणं भुवः सकाशादधोमुख कृतं सद्दष्ट्रा पुरुपेण जरले दृश्यत इति जलदष्टयोस्तुशक्तिः । अधोमुखन्यस्तस्य येणार सूनस्कम बवा द्वितीयम पुरा. दृष्टिमानीयमानं यत्र भु भित्या निर्गति तद्विन्दुस्थानम् । तर जलपात्रम् । पुरुषम्य गुच्छ्यः पातुः । पुरपजलान्तरं छाया । सूत्र कर्ण इति सर्वमुत्पन्नम् । इदानीमस्योपसंहारलोकमाइ । दर्शयेहि विचरं दिवि के यानेहसि धुचरदर्शनयोग्ये । पूर्वमेय विरचय्य ययोक्तं रसनाय सुजनस्य नृपस्य(१) ॥ १० ॥ स्पष्टार्थम् । इति सिद्धान्तशिरोमणिवासनाभाप्ये मिताक्षरे विप्रश्नाधिकारस्तृतीयः । अत्र प्रन्य. सैख्या सपादा नवाती ९२५ । - अथ पर्वसम्भवज्ञानमाह- कलेर्गताम्दा रवि १२ भियिनिताश्चैत्रादिमासैः सहिताः पृथस्थाः । देनाः स्यनागारगजांश होनाः पञ्चाङ्ग ६५ भक्ताः प्रथमान्धिताः स्युः ॥१॥ रासाः पृथा ते द्विगुणात्रिपूर्णयाणा ५०३ धिकाः स्याङ्कनृपांश १६९ युक्ताः । अभि ३ विभक्ताः फलमंशपूर्व मासौधतुल्यैश्च गृहयुतं स्यात् ॥ २ ॥ सपातसूर्योऽस्य भुजांशका यदा मनू १४ नकाः स्याद्ग्रहणस्य संभवः । करिगुणादरम्य गताग्दा दादा १२ गणाधनादिगतमासुयुताः पृयाम्या द्विघ्ना. प्यकीयेन गावाट ८९८ भागेनोनाः पारया ६८ भनाः फलमधिमामाः । ३ पृथ मस्था युतायान्द्रमामा मान्ति । १.भम कश्यचित् पद्यम् । धीतस्मातविचारमारचतुरः सत्सूक्तिरनाकरः सासावस्मरचयपत्रमरप्रेट्रोपने भाार: । माहिर मुराचनपर: भररस्ता: मसिमानाशिरोमन विषय निरिटन् । १०सि०शि० ·ग्रहगणिते पृथग द्विनिधना - अनोपपत्तिस्त्रैराशिकेन । यदि युगरविमासै ५१८४०००० युगाधिमासा १९९३३०० रभ्यन्ते तदैमि कलिगतै किमिति । अनाधिमासानामधेनानेग ७९६६५० गुणकमाज कावपत्तितौ जातं गुणास्थाने द्वयम् २ भागहारस्थाने पञ्चपष्टि किंचिदम्यधिका ६६ । ४ । २१ । मत पञ्चपष्टिगुणानामधिमासाना १०३९६४५०० द्विगुणामा रविमासाना च १०३६८०००० यदन्तर ११५५०० । तेन द्विगुणा रविमासा भक्ता रब्धमटाडूगंजा ८९८ । द्विगुणा कलिगतमासा भाज्या । यलभ्यते तेन तान् वर्जितान् कृत्वा पञ्चप घ्या ६५ भागे हतेऽधिमासा लभ्यन्त इत्युपपन्नम् । तैरधिमासै पृथक्स्था युताश्चान्द्रमासा स्यु । ते चान्द्रमासा स्त्रिपूर्णयाणै ५०३ सहिता स्वकीयेनाङ्कनुपाशेन १६९ युक्तास्त्रिमिज्यिा । फरमंशा ग्राह्यम् । तानशास्त्रिंशता ३० विभज्य फर राशयस्तदुपरि स्थाप्या । राशिस्थाने मासौ घतुल्या राशयश्च क्षेप्या । एवमसौ सपातसूर्यो भवति। तस्य भुजाशा यदि चतुर्दशम्य १४ ऊना भवन्ति तदा चन्द्रग्रहणस्य संभवो वेदितव्य । अनोपपत्ति । ग्रहण हि मानक्यार्धादूने विक्षेप भवति । चन्द्रग्रहे मध्यम मानैया पर पञ्चाशत् कला ५६ । सूर्यग्रहे द्वात्रिंशत् ३२ । पट्पञ्चाशत् कला शरो द्वादशभिर्भु जभागर्भवति । द्वात्रिंशन्मिता सप्तभिर्भुजभागैर्भवति । अत. स तु विक्षेप समातेन्दो साध्यते । दर्शान्त यावान् विधुम्तावानेव रविर्भवति । पौर्णमास्यन्ते तु पटभाधिक स्यात् । पड्भाधिकस्यापि भुजस्तुल्य एव । अत सपाताद्विक्षेप कृत । अत सातसूर्यसाध नेऽनुपात । तत्रापातयो कल्पभगणानामैक्य द्वादशमि १२ सगुण्य राश्यात्मक का यम्। यदि कलरचान्द्रमामैरभि ५३४३३३००००० रेते राशयो १४६२४७३४०१६ एमा न्ते तदैकेन किमिति रब्धमेको राशि १ । शेष विशता ३. मगुण्य तेनैव हारेण भाग हियमाणे रब्ध पूर्णम् । शेष भागाशा अधरश्च ६५१३३३३:४४: शेन १७८१११००००० दऽपवतिने आत द्वयम् २। शेषाधेन शेपे ०१०८२०४८०ऽपव तिते जात द्वयम् २ । पूच्छेदम्य त्र्यशे च पाधेनापतिते जाता भनपा १६९ । अतो द्विगुणान्मासगणात् स्वादुनृपा १६९ शाधिकात् त्रिभिर्विभक्तात् पर्व भागादि मासगणतुल्या राशयश्च तत्र क्षेप्या । एव सगतसूर्यो भवनात्युपपन्नम् । यदुक्त निपूर्ण याणा ५०३ धिका इति । अयं करियुगादौ पातम्य क्षेपस्तथा सपातसूर्यमासार्धक्षेपवान योनित (१) । तथानमध्यम सूर्य सात आगच्छति । तेन स्पुटेन भवित यम् । म्पुट मध्ययोरन्तर म्यूल क्लि भागद्वयम् . । अत उक्त मनूनका इति । अन्यथा द्वादामि रेव भुजभाग निक्यानुल्य दार उत्पद्यते । तथा गृढत्रिपया फरमानीय सगतसूर्य इति नामनिर्देश कृन । तेन तयोजिकर्म मूचितम् । तदप्यत्र साता कार्यम् । अथ सूर्यग्रहाय विशेष । गृहाध : युक्तस्य सपातभास्यतो भुजांशकान् गोलदिशोऽयगम्य च ॥३॥ . कलियुगादी पातस्य क्षेत्र ५। ३ । १३ सपातसूर्यमासाधक्षेप •। १५ । २० अनये योग ५। १८॥ ३३ अरनदिर मविधिनाद्वगु गमासयार्ग हा रंगानुरुप क्षेा कन। - । छेदश्य ·पर्वसम्भवाधिकारः। शेयोऽर्को रविसंक्रमाद्तदिनैर्दन्तिनाडीनता. हेदा ४ शेन गृहादिनोनसहितः प्राक् पश्चिमेऽस्यापमः । अक्षांशैः सलु संस्कृतो रसलवेनास्याथ ते संस्कृताः पाताढ्यार्कभुजांशका यदि नगो ७ नाः स्युस्तदाग्रहः ॥ ४ ॥ रूपं १ वियत् ० पूर्णकृतान् ४० सपादान १५ क्षिप्त्वा सपाते प्रतिमासमर्के । तत्सम्भवं प्रागवलोक्य धीमान् ग्रहान् ग्रहार्थ विदधीत तत्र ॥ ५ ॥ अग्रोक्तवद्यः सपातसूर्यो ज्ञातः । असो पञ्चदशाभि १६ भागैरधिकः कार्यः । यदि सूर्य ग्रहणसम्भवो ज्ञातव्यः । ततस्तस्य भुजांशा यदि सपातः सूर्य उत्तरगोले तदोत्तरा यदि दक्षिणे तदा दक्षिणाः । तद्दिश्चितिता अनष्टाः स्थायाः । अथ रविसम्मात् सूर्यो यः। रखिममाधावन्तो दिसा गतोस्तावन्तो भागाः कल्प्याः । गतसेयान्तितुल्या राशयश्च । ततोऽमावास्यान्तकालम्य स्थूलम्य नतघटिकाः कार्या । तासां चतुर्मि-४ भांग हुने यहभ्यते तद्रादयादिकं फलं ग्राह्यम् । तेन राश्यादिना फदेन पूर्वाह्न रविरुनः कार्योऽपराहे युतस्तस्य सायनांशस्य फ्रान्तिः साध्या । फ्रान्त्यक्षांशानां च तुल्यदिशा योगोऽन्यदिशामन्तरमेवं ते नताशा भवन्ति । तेषां रसांगेन ६ तेऽनष्टम्यापिता भागाः संस्कृताः कार्याः । समदिशा योगो भिन्नदिशामन्तरमित्यर्थः । एवं ते भागा यदि सप्तभ्य७ ऊना भवन्ति तदा सूर्यग्रहणमभवो येदितव्यः । अथ सरातसूर्यस्य प्रतिमासक्षेप । यदि तस्मिन् मासे नार्वग्रहस्तदा सपातसूर्य राशिस्थाने रूपम् १ । भागस्थाने पूर्णम् । सपादाश्चत्वारिंशत् कगश्च ४० । १८ । प्रतिमार्य प्रक्षिप्य संभवो ज्ञेयः । ज्ञात समरे स्फुटार्य तत्र प्रहाः कार्याः । अनोपपत्तिः । ये सपातसूर्यस्य भुजाशास्ते शरार्थ पृथर स्थापिनाः । अथच सूर्य- पहेपारो नत्या संस्कृतः कार्यः । तथं दर्शान्त या नतंघटिकास्ता लम्बनेनाधिका कार्याः । नतघटीनां चतुर्थोश स्थूलं सम्यनम् । पञ्चभिः पञ्चभिर्धटिकाभिोकैकः किल राशिः । याः किस नाघटिकास्ताचतुर्थाशन लम्पनेनाधिकाः । ततः पशमि न्याः । पूर्व कृत घिटि- काशमुमिमा भरन्ति । अतस्तेन राश्यादिनानो रवि. चाहे पिग्निभासत्रो भाति । परिमापाले सुयुतः सन् । यतम्तमादिप्रनो विनिभ वर्तते । एवं विनिमरणम्य का न्तिरक्षा संस्कृता मतांसा जाताः । ते यदा नांशाः पशवत्वारिंशद् ४० भवन्ति तदा पदि नित्यपा परमावनति ४८ । ४६ हेभ्यते तदा पश्यत्वारिंशदशाना ज्यया १४३१ किमिति । पलं मतिः सानिनुनिशत् कलाः ३४ । ३० । एनाघिरी ये जमार्गरत्य. परतेपाः । यदि सप्तरया कराना पसरा १६ मामा भ्यन्ते सदाभिनंतिकाभि. ३४ । ३० किमिति एम्या अशा मत चतुर्विनति कराव। प्लेन मनलयाना परगनी. सपन्त । मत उनी रमनास्याप ते मम्ता इत्युपरमम् । प्रतिमास वासना एगमा । इति श्रीभारतीय मियान्तशिरोमगिशासनामान्य पभाधिकारः ।

·२१२ प्रहगणिते इदानी ग्रहगं विवक्षुम्तदारम्भप्रयोजनमाह- बहुफलं जपदानहुनादिक(१) स्मृतिपुराणविदा प्रवदन्ति हि । सदुपयोगि जने सचमत्कृति(२) ग्रहणमिन्द्विनयोः क्याम्यतः ॥ १॥ स्पष्टार्थम् । इदानी ग्रहणोपयोगिनीमितिस्तव्यतामाह- समगृहांशकलाविफलौ स्फुटौ रविविधू विदधीत रविग्रहम् । समलयावययौ तु विधुग्रहं समयगन्तुमगुं च तदोक्तवत् ॥ २॥ सति सम्मने रविग्रहं ज्ञानुममावास्यायां रविविधू तमश्च कृत्वा ततोऽन्दु देशान्तरा- दिम्पष्टीकरणैः स्फुटी विधाय तिथिं च कृत्वा यथोक्त नतकर्म च । तथा ने सति तिथ्य- न्तकालिको तो कार्यों तमश्च । एवं चन्द्रग्रहणं ज्ञातुं पौर्णमास्यां च । यतप्ततो ग्रहगक्रिया । इदानीमन्द्रोः कक्षाव्यासाधे आह- नगनगाग्निनवाटरसा ६८६३७७ रवे रसरसेपुमहीपु ५१५६६ मिता विधोः । निगदितावनिमध्यत उच्छिति श्रुतिरियं किल योजनसंख्यया(३) ॥ ३ ॥ स्पष्टार्थम् । भोपपत्तिः । कक्षाध्याये चन्द्रायो किल कक्षे कथिते । किन्तु व्यासो न कथितौ । ताविदानी प्रैराशिकेन । यदि भनन्दाग्निमित ३९२७ परिध. खवाणसूर्य १२५० मितो १. अत्र स्मृतिपुराणवचनानि स्नान स्यादुपरागादी मध्ये होममुरार्चने । सर्वस्वेनापि कर्तव्य श्राद्ध व राहुदर्शने ॥ अकुर्वाणस्तु नास्तिक्यात् प? गोरिवसीदति । स्नान दान तपः श्राद्धमनन्तं राहुदर्शने ॥ सन्ध्याराव्याने कर्तव्य प्राद्ध सलु विचक्षणे । द्वयोरपि च क्तव्यं यदि स्यादाहुदर्शनम् ॥ उपस्युपसि यत् सानं सन्ध्यायामुदिते रवी । चन्द्रसूर्योपरागे च प्राजापत्येन तत् समम् ॥ २. जनेशचमत्कृतीत्यपि पाठ । ३. पन भोमादिप्रहागां नक्षनाणां च योजनवर्ण । भामस्य गोकुरसपनवसूर्यसध्या १२९६६१९ दन्ताभ्रपान रमिता १६६०३२ श्रुतिरिन्दुजस्य । पूज्यस्य नागगुणपञ्चरसाद्रिभूमि नागा ८१७६५३८ श्व पर्पगजखाब्धियमान्धयोऽय ४२४०८८ ॥ शुक्रस्य सूर्यतनयस्य कुसप्तखाइ- भूज्यभ्रदत्रमित १.३१९०७१ योजनकर्ण एवम् नागाक्षपड्यमरसाग्निकुवेदसख्यो ४१३६२६५८ नक्षत्रमण्डलमवश्वणो निरुत ॥

·चन्द्रग्रहणाधिकारः। व्यासस्तदा सार्धादिगोमनुसराधिमिता४३३१४९१३०कक्षायास्तथा सहमगुणितजि नरामसंख्यामा ३२४००० श्चन्द्रकशाया क इति । पल व्यासी । तयोर एते श्रुता । इयं भूमध्यात् कक्षाया उच्छ्रिति । इदानीमल्य योजनात्मकर्णस्य स्पुटीकरणाचं कारण तावदाह- मन्दश्रुतिश्रुतियत् प्रसाध्या तया त्रिभज्या द्विगुणा विहीना । विज्यारति शेपहता स्फुटा स्यालिप्ताश्रुतिस्तिग्मरुविधोश्च ॥ ४ ॥ यथा ग्रहस्य शोधकर्मणि कर्ण साधितस्तयाकस्य विधोत्र पृथक् पृथइ मन्दकर्ग सा ध्यः । त कर्ण द्विगुणाया २ खिज्याया विशोध्य शेषेण विन्याकृतिर्माज्या । फल स्फुट कलाका भवति । एवं विधोश्च । अप्रोपपत्ति । इह स्पष्टीकरणे ये मन्दनाचोचवृत्तपरिधिभागा पटिनास्ते निज्यातुल्ये कक्षाव्यासाधे। यदा ग्रहस्य कर्ण उत्पन्नस्तदा कर्णो व्यासाचं ग्रहकक्षाया । अतस्वैराशिकन तत्परिणतास्त कायर्या । यदि ग्रिज्याव्यासार्ध एते मन्दपरिधिभागास्तदा कर्णव्यासाधे क इति । एवं परिधे स्फुटत्व विधायासकृत् कर्ण कार्य । स कलाकर्ण स्फुटो भवति । ए तइसकापसंहृत्य सत्कर्मणा कर्णस्य स्फुटत्व कृतम् । प्रथम य क मागतस्तमेव विग्यारूप प्रकल्प्य स्फुट कर्णोऽय साध्यते । यदा किर कर्णविन्यातो न्यूनो माति या यता न्यूनस्तत् प्रिज्यया संयोग्य ययधिको वर्तत यावताधिकस्तत् ग्रिज्याया विशाध्य पंगानुरात । यधनेन त्रिज्या लभ्यते तदा ग्रिज्यया किमिति (१)। अनेनानुगतेन म्पुट फर्ण समवति । अग्न भूलाकर्मणा प्रत्यक्षप्रतीति । इदानी योजनात्मक कर्णस्य स्फुटत्वमाह- रिसाश्रुतिप्रत्रिगुणेन भक्त स्पो भवेद्योजनकर्ण एवम् । स्पष्टार्थम् । अनोपपत्तिनराशिीन । यदि नित्याच्यासार्ध एतावान् स्फुट कर्णस्तदा पोजनात्म कश्यासाचे किमिति । पल भूमध्याग्रहोच्ट्रितियोजनानि भवन्ति । इदानी योजनयिम्यान्याह- रियविदिशतु ६५२२ सप्यानीन्दो खनागाम्नुधि४० योजनानि(२)n! भूग्यासहीन रयियिभ्यमिन्दुफाहतं मास्तरपर्णभनम् । भूयिस्तृतिर्लधफलेन होना भरेत् कुमाविस्तृतिरिन्दुमार्गे ॥६॥ सपनारम विम्य मध्यम निपमा पकाएयानि ६५२२ पोजनानि । इन्दोम्न स्पोर ५८० मितानि । भय ओररुपने । रशियिम्य भूम्यागेन हान ४२४१४ाय दुकान परेन योजनारमान मंगुल्य रविन स्पुटेन मरे । फोन भूम्यामा पनि अपना निग्य मिते मागमास्तम्मनु य हो रम्पत ताधिम: पराशन देव परम् । २बानि । माया रवा दिन जरजरममनम्। युनेसतिरका १०१२ मा ४. गुरपुर ·२१४ महगणिते सश्चन्दरक्षायां भूभाच्यासो भाति । एतानि योजननिम्यानि । भोपपत्ति । यस्मिन् दिनेऽस्य मध्यस्यैव स्फुटा गति. स्यात् तस्मिन् दिन उदयकाले चारराव्यासामितन यष्टिद्वितयेन मूल मिलितेन तग्रस्यदृष्टया तदप्राभ्यां विम्य प्रान्ती विध्येत् । या यष्टरपयोरन्तरकलास्ता रविविम्यकला भवन्ति मध्यमाः । तान दानिशत् किंचिदधिक निशद्विकलाधिकाः ३२ । ३१ । ३३ । एवं विधोरपि पौर्णमास्यां यदा मध्येय गतिः स्पष्टा तदा विध्येत् । तस्येवं द्वात्रिंशत् कलाः ३२ । । । ९ उत्पद्यन्ते । विम्यालानां योजनीकरणायानुपातः । यदि त्रिज्याव्यासार्ध एतावत्प्रमाण विम्वं तदा पटिनश्रुतियोजने. किमित्येवमुत्पद्यन्ते द्विद्विशर ६५२२ संख्यानि योजनानि । विधोम्नु खनागाम्बुधि ४८० मितानीति । भय भूभाविम्यस्योपपत्तिरच्यते(१) । अर्कविम्यव्यासाभृव्यासो यतोऽल्पोऽतो भूभा सूच्यया भवति दीर्घतया चन्द्रकक्षामतीत्य दूरं वहिर्गच्छति । अतो भूविस्तृतेः क्यित्यप- चये जाते चन्द्रकक्षायां भूभाविस्तृतिर्भवतीति मानायानुपातः । यदि रविकर्णेन सूर्यबि. म्बभूव्यासान्तरयोजनानि ४९४१ लभ्यन्ते तदा चन्द्रवर्णेन किमिति । पलं भूव्यासस्याप चययोजनानि भवन्ति । अतस्तैर्भून्यास ऊनीकृतश्चन्द्ररक्षायां भूभाव्यासो भवतीत्युपपन्नम् । इदानी योजनानां कलाकरणार्यमाह-- सूर्येन्दुभूभातनुयोजनानि त्रिज्याहतान्यर्कशशीन्दुकर्णः । भक्तानि तत्कार्मुकलिप्तिकास्तास्तेषां क्रमान्मानकला भयन्ति ।। ७ ॥ स्पष्टार्थम् । अनोपपत्तिस्त्रैराशिकेन । यदि योजनात्मकन्यासार्ध एतावन्ति बिम्बमानानि तदा त्रिज्याव्यासार्धे क्यिन्तीति फलानां चापानि रघुग्याभिप्रायेणोक्षानि । इदानी प्रकारान्तरेण बिम्बकलानयनमाह- भानोर्गतिः स्वदश १० भागयुताधिता चा विम्व.विघोस्नि ३ गुणिता युगशैल ७४ भक्ता । तिथ्यद्रि ७१५ होनशशिभुक्तिरिपुद्वि २५ भक्ता नन्दाक्षि २६ युग्भवति या विधुधिम्यमेवम् ॥ ८ ॥ रवर्गतिः स्वदशांशेन १० युताधिता च से. कलयिम् भवति । अथ चन्द्रगतिखि ३ गुणिता युगशैलभत्ता तद्विधुबिम्ब भवति । अथवा चन्द्रभुक्तिस्तिथ्यद्रिभि ५१९ होना । पञ्चविंशत्या . भक्ता फरमेकोननिशता २९ युतं चन्द्रबिम्ब भवति । अनोपपत्ति । निज्यातो महति कर्णे प्रहविम्ब लघु भवति तथा गतिध लम्बी भूम १. अन क्षेनदर्शनम् । G ·चन्द्रग्रहणाधिकारी ११५ ध्यादूरगतत्वाग्रहस्य । अथाल्पे कर्ग विम्ब पृथु गतिश्च महती। तनासन्नत्वात् । बिम्ब- गत्योपचयापचययोस्नुल्यकालवागतेरपि विम्ब साधयितुमुचितं भवति । तद्यथा । तत्र त्रैराशिकम् । यदि योजनात्मिाया गत्या पादोनगोऽक्षरतिभूमितया द्विद्विशर्तु-६५२२ संख्य बिम्ब लभ्यते तदा कलागत्या किमिति । अत्र गुणकस्य द्विद्विशरतुसंख्यस्यैकाद- शभागेन ५९२ । ५५ गुणकभाजकावपवर्तितो जाता गुणकम्यान एकादश ११ । भाजके विशतिः २० । अतो रविगतिः सखायं दशगुणा विंशत्या हियते तावदर्धिता भवति यत एकादशभिर्गुण्यातो दशांशेनाधिका कृतेत्युपपन्नम् । एवं चन्द्रस्य खनागाम्बुधि ४८० मितो गुणो मागहारो योजनगतिरव ११८५९ । एतौ खनृ१ १६० रपवर्तितौ जातं गुण- कस्थाने प्रर्य भागहारस्थाने चतु.सप्ततिः ७४ । अत्र परमं विकलात्रितयं यदन्तरं तत् सुखार्थमङ्गीकृतम् । अथ चन्द्रविम्यानयने क्रियोपसंहारः सुखोपाया कृतः । तत्र तिथ्यद्रि ७१५ तुल्यस्य गतिखण्डस्यैसोनत्रिंश २९ निमतं बिम्बखण्ड लभ्यते । गतिशेपम्य पञ्च. विंशत्या २६ भागे हृते विम्बशेष कलाप्रयं ३ लम्यते । अतस्तदेक्ये द्वात्रिंश ३२ न्मध्यम चन्द्रबिम्बम् । गतरपचयापचयवशात् स्फुटत्वे बिम्बल्यापि स्फुटत्वमुपपन्नम् । इदानी राहोः प्रकारान्तरेण कलाविम्बमाह- मानोर्गतिःशर ५ हता रविमि १२ विभक्ता चन्द्रस्य लोचन २ गुणा तिथि १५ भाजिता च । लब्धान्तरं भवति वायनिभाप्रमाणे भूमा विधु विधुरिनं ग्रहणे पिधत्ते ॥९॥ रविगतिः पञ्चगुणा द्वादशभक्ता फलं कलात्मकमनष्टं स्थाप्यम् । अथ शशिगतिगुि- 'णिता पञ्चदशभाजिता । इदमपि क्लात्मकं फलम् । अनयोः फलयोरन्तरं भूभाबिम्ब- प्रमाणं भवति । इदानीं प्रहणे छाद्यच्छादकत्वं प्रतिपादयति । भुभा विधुग्रहणे विधु छादयति रविष- हणे तु गर्वि विधुरादयति । अन्नोपपत्तिः । अत्र व्यासान्तरमितानां योजनानां रविकक्षायां कलाकरणायानु- पातः । यदि गतियोजनै ११८५९ र्गतिकला लभ्यन्ते तदा कर्कव्यासान्तरयोजनः ४९४१ किमिति । अत्र रविगतः कर्कव्यासान्तरं गुणः ४९४१ । गतियोजनानि हरः । एती वसवसुनवमि ९८८ रपवतितो जाता गुणस्थाने पञ्च । हरस्थाने द्वादश १२ । फलं रवि. भातिसम्बन्धिम्योपचालितअप भूज्यासस्पर वन्द्रमाक्षको लिसकरगानुपात यदि गतियोजन ११८५९श्चन्द्रगतिकला लम्यन्ते तदा भुत्र्यासयोजनेः १५८१ किमिति । भम गुणकाधेन गुणभाजावपतितौ जातं गुणकस्याने द्वयम् २ । भागहारस्थाने पय- दश १५ । फलं भूयासम्राः । एताभ्यः पूर्वकलाः शोध्याः । यत उपर्युपरि गच्छन्त्या भूभाया विस्तृतिरपचयिनी भवति । शेपोपपत्तिगाले सविस्तरा। इदानी चन्द्रविक्षेपानयनमाइ- सपाततात्कालिकचन्द्रदोा खभै २७० हताव्यासदलेन भक्ता । सपातशीतद्युतिगोलदिक स्यादिक्षेप इन्दोः स च वाणसंसः ॥ १० ॥ यस्मिन् काले विक्षेप: साध्यम्सस्मिन् काले तात्कालियोश्चन्द्रपातयोर्योगः कर्तव्य ·। । ग्रहगणिते इति साधारण्येनोक्तम् । इह चन्द्रग्रहणावगमे समकलस्य चन्द्रस्य तात्कालिकपातस्य व योगः कर्तव्यः । तस्य दोया खभै २७० गुण्या त्रिज्यया भाज्या फलं कलात्मकश्व- न्द्रविक्षेपः । स च बाणसंज्ञः । यदि पड्भादूनः सपातचन्द्रस्तदोत्तरो ज्ञेयो यदा पड्भा- विकस्तदा दक्षिणो ज्ञेयः । अनोपपत्तिः । चन्द्रो हि विमण्डले भ्रमति क्रान्तिमण्डलस्य विमण्डलस्य च यः संपातस्तम्य पातसंज्ञा । स पातो मीनान्ताद्विलोमं गच्छति । तस्मात् पातादप्रतस्त्रिभेs- न्तरे तद्विमण्डलं सार्धेश्चतुर्भि ४।३० भांगैः क्रान्तिवृत्तादुत्तरतो भवति । पातात् पृष्टतस्वि- भेऽन्तरे तैरेव भाग ४ । ३०दक्षिणतो भवति । अथ विमण्डलगतस्य चन्द्रस्य क्रान्तिमाड- ऐन सह यदन्तरं स याम्योत्तरो विक्षेपः । तज्ज्ञानाथं चन्द्रपातयोरन्तरं ज्ञेयम् । तच चन्द्र पातयोोंगे कृते भवति । पातस्य विलोमगत्वात् । तस्य सपातचन्द्रस्य दोय॑यानुपातः । यदि ग्रिज्यानुल्यया दोय॑या परमः खमुनियम २७० कलातुल्यो विक्षेपम्तदानया किया- निति । फलमिन्दुविक्षेप । यतः पातादग्रतः पर्भ क्रान्तिवृत्तादुरतोऽन्यद्दक्षिणतोऽत. सपातशीतद्युतिगोलदिक इत्युपपन्नम् । इदानी ग्रहणे ग्रासप्रमाणमाह- यच्छाद्यसछादकमण्डलैक्यखण्डं शरोनं स्थगितप्रमाणम् । तच्छाद्यविम्यादधिकं यदा स्याज्यं च सर्वग्रहणं तदानीम् ॥ ११ ॥ स्पष्टार्थम् । अग्रोपपत्तिः । पेरग्रतो भार्धान्तरे क्रान्तिवृत्ते भूभा भ्रमति । अतः पौर्णमास्यन्ते भूभा चन्द्रौ समौ भवतः । किन्तु याम्योत्तरमन्तरं विक्षेपतुल्यं भवति । स विक्षेपश्चाद्यच्छादक- विम्बमध्ययोरन्तरम् । तद्यदा बिम्बाधेक्यसमं तदा बिम्बप्रान्सयोर्योगमानं स्यात् । यदा यावता मानक्यार्धादूनं तावच्छाद्यबिम्बे छादकविम्यं प्रविशति । अत उक्त तत् स्थगित. प्रमाणमिति । तत् स्थगित छाद्यबिम्बादधिकं यदा भवति तदा सर्वग्रहणमित्यपि उगमम् । हदानी स्थितिमदर्धियोरानयनमाह- मानार्धयोगान्तरयोः कृतिभ्यां शरस्य वर्गण विजिताभ्याम् । मूले खपट ६० संगुणिते विभक्त भुकायन्तरेण स्थिातमर्दखएडे ॥ १२॥ स्पष्टार्थम् । अनोपपत्ति (१) । स्पर्शकारे तु विम्यगर्भयोरन्तर मानक्यार्धम् । तश कर्णरूप में १. अत्र क्षेत्रदर्शनम् ।

·। चन्द्रग्रहणाधिकारः। वति । तत्र यः शरः सा कोटिः । कर्णकोटयोर्गान्तरपदं भुगः । तच्च प्राहकमार्गखण्डम् । तत्क्रमणकालायानुपातः । तचन्द्रार्कयोः प्रागमनामुत्यन्तरेण । यदि भुक्तयन्तरतुल्यक- लामिः पष्टि ६० घटीरकेंन्दू क्रामतस्तदा लब्धामिर्भुजक्लामिः कियत्य इति । फलं स्थि. त्यर्धघटिकाः । परं स्पर्शकालशराज्ञानान्मध्यग्रहणशरेणैतत् कर्म कृतमतः स्थूल स्थित्य, जातम् । अथ मर्दार्थमुच्यते । यदा छादकन छाये समग्रे छन्ने संमीलनमानं तदा बिम्बगर्भ- योरन्तरे विम्बार्धान्तरनुल्याः कला भवन्ति । ताश्च कर्णरूपाः। तस्मिन् काले यावान् विक्षेपम्तावती कोटिस्तयोर्वर्गान्तरपदं ग्राहकामखण्डं भवति । तत्रापि पूर्ववदनुपातेन घटि- कात्मकः कालो मईखण्डं भवति । सोऽपि स्थलः । इदानीं स्फुटीकरणमाह- स्थित्यर्धनाडागुणिता स्वभुक्तिः पट्या ६० हृता तद्रहितौ युतौ च । कृत्येन्दुपातावसकृच्छराभ्यां स्थित्यर्धमाद्यं स्फुटमन्तिमं च(१) ॥ १३ ॥ स्पष्टार्थम् । अत्र स्पर्शकालमवशरेण कोटिरूपेण कर्म कार्यम् । एवं स्थित्यर्धमसकृत् स्फुट भवतीति सुगमा वासना। इदानीमेवं विमर्धमपीत्यतिदिशति- एवं विमर्धफलोनयुक्तसपातचन्द्रोद्भवसायकाभ्याम् । पृथक् पृथक् पूर्ववदेव सिद्धे स्फुटे स्त श्राद्यान्त्यविमर्दखण्डे ॥ १४ ॥ स्पष्टार्थम् । इदानीमिष्टकाले भुजानयनमाह- स्पर्शाग्रतः स्पार्शिकमिटमुक्तं प्राङ्गोततो मौक्षिकमत्र पूर्वः । चोप्टेन निघ्नाः स्थितिखण्डकेन भुक्त्यन्तरांशा भुज इष्टकाले ॥ १५ ॥ १. अत्र सशोधकोक्त सकृत् प्रकारेण स्थित्यधयोरानयनं वक्ष्यमाणं मर्दखण्डयोरानयन प्रासादिटकालानयनच। पूर्णान्तकाले विधुमार्गणो यः स बाणसा रविशीतरदम्योः । यदेकनाडीभवभुक्तिलितान्तरं भवेत् तच्च विशेषसंज्ञम् ॥ येन्दोरुदग्दक्षिणभुक्तिरेकपटीमवा सा शरवेगसंज्ञा । विशेषवर्ग: शरवेगकृपया युको हरो वाणविशेषघातात् ॥ लम्पत्य मानक्यदलेन कृत्या हीनाद्धरान्मूलमनेन निनम् । मानस्यखण्डं शरवेगनिघ्नबाणेन चैतत् पृथगूनयुक्तम् ॥ हरोद्धृतं स्पार्शिकमौक्षिके ते घटीमुखे स्तः स्थितिखण्डके चेत् । मंक्षीयमाणो विशिसोऽन्यथा तु ते मौक्षिकस्पर्शभवे क्रमात् स्तः॥ इत्यच मानान्तरसण्डतुल्य मानेश्यखण्ड परिकल्प्य साध्ये । रिचायक ते किल मदखण्डे ज्ञेये मुसूक्ष्म प्रहणप्रवाः ।। प्रासोनितं मानदलैश्यमेव प्रकल्प्य मानक्यदलं कृताभ्याम् । स्थित्यकाभ्या रहिते स्वीयस्थित्यधंके स्तः पृथगिटकाली ।

·१९८ ग्रहगणिते एव विमर्धिहता पृथक् ते समीलनोन्मीलनयोर्भुजौ स्त.। पूर्वाधं स्पधार्थम् । इष्टोनेन स्थितिखण्डेन गुणिता भुक्त्यन्तरभागा कलात्मको भुजा भवति । एव त एवं भुक्त्यन्तराशा प्रथमविमर्दागुणा समोलनभुजो भवति । द्वितीय गुणास्तदोन्मीलने। अनोपपत्ति । इष्टकाले यत्र प्राइकबिम्बमध्यचिह्न यत्र च म यशराग्रचिह्न तयोरन्तर ग्राहकमार्गखण्ड भुज इहोच्यते । तस्यानयन त्रैराशिकेन । यदि घटीपष्टया भुपान्तरकला लभ्यन्ते तदष्टानस्थितिदलेन किमिति । अत्र गुणकभाजक्रयो पष्टयापवर्तने कृते जाता भुक्त्यन्तराशा गुणकस्थाने । हरस्थाने रूपम् । एव विमर्धाभ्या मर्दभुजौ। इदानी कर्णार्थमाह- कोटिश्च तत्कालशरोऽथ कोटीदोर्वर्गयोगस्य पदं श्रुति स्यात् ॥ १६ ॥ मानक्यखण्ड श्रुतिर्जित सद्ग्रासप्रमाण भरतीएकाले । इष्टका यावाश्छर सा तन कोटि । कोटिभुजवायोगपद कर्ण । कर्णोन मा क्या धमिष्टकाले प्रासप्रमाण भवति । अनोपपत्ति (१)। भुजोऽन क्रान्तिवृत्ते प्राच्यपरस्तस्माद्याम्योत्तर शरोऽत कोरि । तद्वगंयोगपद कर्ण इत्युचितम् । कर्णो नाम बिम्बमध्ययोरन्तरम् । स यावता मानक्यार्धा दूना भवति तावमाहकविम्वं ग्राह्ये प्रविष्टम् । अतस्तावानिटराने ग्रास इत्युपपन्नम् । इदानी ग्रासात् तत्कालज्ञानमाह- मासोनमानस्यदलस्य वर्गाद्विक्षेपकृत्या रहितात् पद यत् ॥ १७ ॥ गत्यन्तराशैविहत फलोन स्थित्यर्धक स्व भवतीकाल । तत्कालगाणेन मुहु स्फुटोऽग्रे वक्ष्येऽन्यथा वा परिलेखतोऽमुम् ॥ १८ ॥ इष्टप्रासेनोनस्य मानेक्यार्धस्य वर्गात् तत्कालविक्षेपवगणोनान्मूलं गत्यन्तराशैविभ जेत् । फोन स्पर्शस्थित्यधं हीन यदि स्पार्शिको पास । यदि मौक्षिकम्तदा मौक्षिक हानम् । शेप मिष्टकारो भवति । स च स्थूर । अथ तत्कालशरेण य आनायते स मूमा सन्न । एवमसात् स्फुर स्यात् । अमुमिष्टकाल मय परिलेखादव वन्ये । १ अत्र क्षेत्रदर्शनम्। - ·चन्द्रग्रहणाधिकार.. - मनोपपतिविलोमगणितेन । ग्रासोनमानेश्या, कर्णस्तकालशर कोटिस्तद्वर्गान्तर पदं भुज । स गत्यन्ताशेविहत फ्लमिष्टकारस्य मध्यग्रहस्य च साबनान्तरमत स्वस्थि. त्यर्धाच्छोधितमित्युपपन्नम् । इदानी स्पादिव्यवस्थितिमाह- मध्यग्रह पर्यविरामकाले(१) प्राक् प्रग्रहोऽस्मात् परतश्च मुक्ति । स्थित्यर्धनाडीप्वथ मर्दजासु समीलनोन्मीलनके तथैव ॥ १६ ॥ स्पष्टार्थम् । इदानीं वरनानयनमाह- खाका ४० हत स्वादलेन भक्त स्पर्शादिकालोत्थनत लवाः स्युः । तेषां प्रमज्या पलशिञ्जिनीनी भक्ता द्युमौर्या यवाप्तचापम् ।। २० ॥ प्रजायते प्रागपरे नते क्रमादुद्ग्यमाश चलन पलोद्भवम् । यस्मिन् काले वरनं साध्यं तस्मिन् काले या मतघटिकास्ता खाडा ९० हताश्चन्द्रग्रहे राज्यधेन मक्ता अग्रहे दिनार्धन फलमशा स्यु । तेपा क्रमज्याक्षज्यया गुण्या घुजीवया भक्ता रब्धस्य चाप पलोद्भव वलनं जायते । प्राड्नते सौम्य पश्चिमनते याम्यम् । बलना- नयनमुत्प्रमज्यया कैश्चित् कृतं तन्निरासार्थमत्र क्रमज्येति विशेषणंम् । पुनरेतद्विशेषणवलाद न्यत्र सर्वोत्नमज्या प्राप्नुवन्ति । इद कुत । येस्त्क्रमज्याविधिनैतदुक्तमिति झापकात् । अनोपपत्तिर्गोलाध्याये। इदानीमायन वरनमाह- युतायनाशोडुपकोटिशिजिनी जिनाशमौर्या १३९७ गुणिता निभाजिता ॥२२॥ युजीपया लब्धफलस्य कार्मुक भवेच्छशाङ्कायनदिधमायनम्(२) । १, अन ज्ञानराजदेवज्ञ । पर्वान्त क्लि साधितो भवलये सूर्य दुचिन्हा तरात् तस्मिन् बिम्बसमागमो नाह यतश्चन्द्र शरान स्थित । तस्मादायनदृष्टिसस्कृतविधोरानीततिथ्यन्तके बिम्बक्य भवताति किं न विहित पूर्वन विनो वयम् ॥ संशोधक । रवीद्वोर्गतिविश्लेषक्ला एक्घटीभवा । यास्तया भरद्धा तद्धासस्य च या कग ॥ तर्गस्यहता स्वीयवृद्धिहासनमार्गणात् । आप्तेन घटिकायेन तिघ्यन्तो हीनसयुत ॥ प्रहस्य मध्यसमयो भवेत् सूक्ष्म मुयुक्तियुक् । स्वल्पान्तरस्वती नायमर्थ प्रोक पुरातनै ॥ सशोषक । जिनाक्षजाता पलमा प्रहस्य कोटिग्ययास्ता त्रिगुणेन मचा। लन्ध पलामा प्रविकल्प्य साध पलोऽयनारय बलन भवेत् म ॥ २.

·१२० ग्रहगणिते ग्रहस्थ सायनाशस्य कोटिन्या जिनांशस्यया गुज्या ज्यया भत्ता परस्य चापमा यन वलने भवति । तच यस्मिन्नयने ग्रहो वतते तहिक भवति । अगोपरतिगोरे। इदानी स्फुटबलनार्थमाह-- तयो. पलोत्थायनयो समाशयोयुतेवियुक्तेस्तु विभिन्नकाष्टयो ॥२२॥ या शिञ्जिनी मानदलैक्यनिधी त्रिज्योधृता तद्वलन स्फुट स्यात् । यैरुत्क्रमज्याविधिनैतदुक्त(१)सम्यड्नते गोलगति विदन्ति ॥ २३ ॥ तयो पलोद्भवायनयोलिनवापयो समाशयोोगो भिन्नाशयोरन्तर तस्य ज्या माने क्या गुणा विज्यया भक्ता फल स्फुटा बलनज्या भवति । यरिद वलनद्वयमुनमज्याविधि नोक सम्यह न ते गोलाति विदन्तीति गोलं परिभ्राम्य दिशा वलनस्योत्नमज्यपोपचय क्रमज्यया वेति नै सम्यक दापि नावलोकितमित्यर्थ । अनोपरनिर्गोले सविस्तरा । इह सममण्डल द्रष्टु प्राची सममण्डलादिष्टे नते कारे विपुवामण्डलप्राची यावता यतश्चलिता तावत् तहिक परोद्भवं वरन ज्ञेयम् । अथ विपुद मण्डलात् प्रान्तियत्तप्राचा यावता यतश्चरिता तदायन तदिग्ज्ञेयम् । तयोयोगवियोगात स्फुटमिति । सममण्डरात् क्रान्तिमण्डर प्राची यावता यतश्चलिता तत् स्पुरमित्यर्थ । एव त्रिज्यापरिणत तदवानुमतेन मानेम्यार्धपरिणत कृतम् । यतोऽत्र मनक्यावृत्ते वलन देयम् । इदानीमगुललितार्थमाह- विज्योद्धृतस्तत्समयोत्थशडक सार्धद्वि २ । ३० युक्तोऽङ्गुललिप्तिका स्यु.। स्थूला. सुखार्थ दुदलेन भक्तं समुन्नत सार्धयमा २।३० न्वित चा ॥ २५ ॥ मध्यग्रहणकाले ग्रहस्य निप्रश्नोक्त्या शहु साध्य । स शस्त्रिन्यया भक्त । फर्स । १.अनलह । स्पनादिकार जनतोक्रमशिन्जिनीमि पक्षमा परभवनवणेन मधा । वागनि पूर्वनतपश्चिमयो पल नि सौम्यतराणि समर्वाह पृथक क्रमेण ॥ प्राह्मात् सराशेत्रितया जज्या व्यस्ता तत प्राग्वदपक्रमज्या । तस्या धनु सनिगृहेन्दुदिक् स्यात् क्षपो विपातस्य विधादिचि स्यात् ।। अपकमक्षेपपलोद्भवाना युते कमावदिशा कलानाम् । कार्या वियगो: यदिशा ततो ज्या प्रजा मवेत् सा वसनस्य जीवा ।। घा श्रीपति । नतोक्रमज्याक्षगुणाभिघातात निमशासादय कामुक यन् । उदक् च याम्य च काल्योम्नु तदाशमाशावरन वदति ॥ विभवनसहित प प्रयतो ध्यस्तजीबारचितमरमर प सम्कन स्वेपुष्णा यत् । पस्वतनमनन समेत स्थान समादेश वियुरु मिनदियो कटग्यम् ।

·- 1 चन्द्रग्रहणाधिकारः। १२१ सार्धद्वियुक्तमङ्गुललिसिका भवन्ति । अथवोन्ननघटिका ग्रहस्य दिनार्धघटीभिभक्ताः फलं सार्धद्वियुक्तं सुखार्थ स्थूला अगुललिप्तिका भवन्ति । अनोपपत्तिः । गगनमध्यस्थं यद्ग्रहबिम्ब तस्य निखिलकरनिकापिहितपरिधित्वात् किंचित् सूक्ष्म दृश्यते । अथोदये क्षितिजस्थ भुव्यवहिततत्करनिकर विशालमिव प्रतिमा- ति (१) । तत् सूक्ष्मत्वं विशालत्वं चौपलब्ध्या बुद्धिमद्भिः कल्पितम् । तच्च गगनमध्ये सार्धनिकलं ३ । ३० । उदये सार्धद्विकलं २ । ३० अमुलं कल्पितम् । अवान्तरेऽनुपा- तेन । यदि त्रिज्यातुल्ये शहाबललिप्तान्तरं रूपं १ लभ्यते तदेष्टेन किमिति । फल सार्धद्वि युक्तमङ्गुललिप्तिकाः स्युरित्युपपन्नम् । अथवा स्थूलोऽनुपातः । यदि दिनार्धतुल्या- भिन्नतघटिकाभी रूपं १ लभ्यते तदेष्टाभिः किमिति । इदानी वलनादीनामङ्गुलीकरणमाह । श्राभिविभक्ता चलनेपुयिम्बदोश्छन्नलिप्ताः स्युरथागुलानि । शरा यथाशा ग्रहणे खरांशोश्चन्द्रग्रहे व्यस्तदिशस्तु वेद्याः ॥ २५ ॥ अभिरडलकलाभिर्बलनविक्षेपविम्वच्छन्नभुजकोटिका भाज्या: । फलान्यगुलानि भवन्ति । इह रविग्रहणे शरा यथागतदिश एवं । चन्द्रग्रहणे तु व्यस्तदिशो ज्ञातव्याः । अनोपपत्तिः । अकुलकरणे तु कथितैव । शराग्रे हि चन्द्रः शरमूले भूभाऽतश्चन्द्रवि- क्षेपादन्यदिशि भूभा वर्तते । तत्स्थानज्ञानार्थ चन्द्रग्रहणे व्यस्तदिशः शरा वैद्या इत्युपपन्नम्। इदानी परिटेखमाह- ग्राह्यार्धसूत्रेण विधाय वृत्तं मानक्यखण्डेन च साधिताशम् । वाह्येऽत्र वृत्ते पलनं ज्यकावत् प्राचिह्नतः स्पर्शभवं हिमांशोः ॥२६॥ सव्यापसव्यं खलु याम्यसौम्यं मौदं तदा पश्चिमतश्च देयम् । रविग्रहे पश्चिमपूर्वतस्ते वितेपदिश्चिह्नत पव माध्यम् ॥ २७ ॥ सूत्राणि केन्द्राद्वलनाग्रसक्तान्यङ्कयान्यतः स्पर्शविमुक्तिवाणों । ज्यावनिजाभ्यां चलनायकाभ्यां देयौ यथाशापय मध्यवाणः ॥ २८ ॥ . केन्द्रात् प्रदेयो वलनस्य सूत्रे(२)तेभ्यः पृथग्ग्राहकखण्डकेन । १. अन श्रीपतिः । द्रष्य मदोव्यासदलेन यस्मात् समुच्छ्रितस्तिष्ठति भूमिपृष्ठे। । नमस्थभानोनिकटस्ततस्तं प्रभाकरं सूक्ष्ममवेक्षतेऽपौ। पिधीयते भानुवपुर्मयूखः समन्ततः पणिव । तत्केसरैरम्बामध्यवती निरीक्ष्यते तेन व सूक्ष्ममूर्तिः॥ वसुन्धरागोलनिस्वधामा दूरस्थितोऽयं मुखश्यविम्यः । महीजतोपगतो विवस्वानतो महान् भात्यरुणो विस्मिः॥ २. वलनामसूत्रे । इति पाठान्तरम् । ११ मि.लि.

·१२२ ग्रहगणिते वृत्तैः कृतैः स्पर्शविमुक्तिमध्यमासाः क्रमेणवमिहावगम्या:(१) ॥ २९ ॥ समायामवनौ ग्राह्यार्धप्रमाणेन सूत्रेणेष्टस्थानकल्पितविन्दोवृत्त लिखित्वा तस्मादेव. बिन्दोर्मा क्यखण्डप्रमाणेन सूत्रेणान्यवृत्तं कृत्वा तस्य बिन्दोरपरि प्राच्यपरं याम्योत्तर च सूत्र खटिकाया रजसोच्छाद्य रेखे कायें । अथ मानण्यार्धवृत्ते वलनं देयम् । तत्र चन्द्रस्य पाशिक प्राचीचिह्नतो मौक्षिकं प्रतीचीचिह्नतः । खेस्तु स्पाशिक प्रतीचीचिहान्मौक्षिक प्राचीचिह्नतः । अथ मध्यचलन यदि विक्षेपो दक्षिणतो देयस्तदा दक्षिणचिह्नाद्यदोत्तरतस्त- दोत्ताचिह्नात् । तत् कथं देयमित्याह । सव्यापसव्यं खलु याम्यसौम्यमिति । यदि याम्य वलन तदा सव्यक्रमेण प्राचीचितादाम्यं दक्षिणचिहात् पश्विम पश्चिमचिदादुत्तरमुत्तरचितात पूर्वमिति सव्यम् । इतोऽन्यथापसव्यम् । तच्च वलनं ज्यावद्देय न धनुर्वत् । एवं वलनानि दत्त्वा केन्द्राद्वलनानगतानि सूत्राण्यड्डयानि 1 अथ स्पर्शवलनापात् स्पार्शिको मोक्षवल नामान्मौक्षिक विक्षेपो देयः । स च ज्यावत् । अथ मध्यविक्षेपः केन्द्राद्वलनमूने देयः । तेभ्यः शरामचिद्वेभ्यो ग्राहकाप्रमाणेन सूत्रेण वृत्तान्युत्पाद्य स्पर्श मुक्तिमध्यपा- सा वेदितव्याः । अन्न वासना । मानश्यार्धवृत्ते ग्राहकवृत्तस्य मध्यं यदा भवति तदा ग्राह्यप्राहकयो- विम्वप्रान्तौ संसग्नौ भवतोऽतो माक्यावृत्तं वहिलिखितं तच्च दिगटिन तम्र या प्राः १. चन्द्रप्रहपरिलेखः।

·चन्द्रग्रहणाधिकारः। ची सा सममण्डलप्राची तमस्तस्या बलने दत्ते या केन्द्रावलनानगा रेखा सा फ्रान्ति "तप्राची । एवं सर्वदिशां चलनम् । अथ बलनसूत्राज्यावद्विपः । यतः क्रान्तिवृत्तप्रा च्या विक्षेपो याम्योत्तरः । एवं रूपर्शमोक्षयोः किल । अथ मध्यशस केन्द्राद्वलनसूत्रेऽतो दत्तो यतो मध्यवलनं नाम तत्कालक्रान्तिवृत्तप्राच्या याम्योत्तरा दिक् । विक्षेपाग्रे ग्राहक वृत्तमध्यमतस्तत्र कृतैर्वृत्तैः स्पर्शमोक्षमध्या भवन्तीत्युपपन्नम् । इदानी निमोलनोन्मीलनेटपासपरिलेपमाह- केन्द्राभुजं स्वे वलनस्य सूत्रे शर भुजामाच्छ्रवणं चं केन्द्रात् । प्रसार्य कोटिश्रुतियोगचिट्ठाद्वृत्ते कृते ग्राहकखण्डकेन ॥ ३० ॥ संमोलनोन्मीलनकटकालनासाश्च वेद्या (१)यदि वान्यथामी। मंमीलनकाले वरनमानीय तत् माहित. प्रारबद्दचर केन्द्राद्वलनानगां रेखां कृत्वा तस्यां रेषायां केन्द्रात् पूर्वती भुजो देयः । भुजानात् तत्कालशरप्रमाणां शलाका तथा केन्द्रात् कर्णमितां च प्रसार्य शलाकाप्रयोयुतिचिन्हाग्राहकाधेन वृत्तं विलिग्व्य संमीलन स्याने शेयम् । एवमुन्मोलनवलन पश्चिमतो दत्त्वोन्मीलनस्थानं ज्ञेयम् । एवमेव तत्कालवल. ममिटयगेन प्राक् पश्चिमतो वा दस्योक्तरदिष्टग्रासो क्षेय । यदि वान्ययामीत्यने सम्वन्धः । अनोपपत्तिः । भुजो हि ग्राहकमार्गखण्डम् । तन शर: कोरिस्तद्वर्गयोगपद कर्ण. । कर्णापागाहकबिम्ये लिखिते संमीलनादिकं भवतीति युक्तमुक्तम् । ननु प्रायबिम्बमध्याद लनसूत्रे भुजो दत्तस्तत् कथं भुजो प्राहकमार्गखण्डमित्युच्यते । सत्यम् । यत्र कुत्रचि . जोटिकणस्थ्यसमुत्पद्यते तदवश्यमायतचतुरसाधं स्यात् । तत्र भुजाराद्विक्षेप. कोटिः। एर भुज्मूलादपि । विक्षेपमूलयोरन्तरे यावान् भुजस्तावान् विक्षेपाप्रयोरपि । अतो ग्राहकमार्गखाई भुज इत्युच्यते तदुष्टम् । १. संमीलनोन्मीलनेष्टमासपरिलेखः ।

·१२४ ग्रहगणिते इदानीमन्यथा संमीलनादिपरिलेखमाह- ये स्पर्शमुक्त्योर्विशिखानचिह्न ताभ्या पृथड्मभ्यशाग्रयाते ॥ ३१ ॥ रेखे फिल प्रग्रहमोक्षमार्गों तयोश्च माने निगणय्य घेये। विम्यान्तरार्धन विधाय वृत्त केन्द्रेऽथ तन्मार्गयुतिद्वयेऽपि ॥ ३२ ॥ भूमार्धसूत्रेण विधाय वृत्त समीलनोन्मीलन च वेद्ये । स्पर्शशराग्रान्मध्यशराप्रयाता रेखा कार्या । स प्रग्रहमागों य । अथ मध्यमारामा न्मुक्तिशराप्रपा पृथगन्या रेखा कार्या । स मुक्तिमार्गो ज्ञेय । तयोर्मार्गयो प्रमाणे मा. रशलाकया मित्वा पृथगनष्टे स्थाप्ये । अथ विम्बान्तरार्धप्रमाणेन सूत्रेण केन्द्र वृत्तमुत्पाद तस्य वृत्तस्य मार्गद्वयेन यो योगो तस्माद्योगद्वयचितात् भूभार्धसूत्रेण वृत्ते विधाय समी रनोन्मीलने ज्ञातव्ये । अनोपपत्ति । स्वमार्गेणागच्छतो ग्राहकमध्यस्य यत्र मानान्तरार्धतुल्य कमा भवति तग्रस्थे तस्मिन् ग्राहके समीलनमुन्मीलन च यत उत्पद्यते ततो बिम्बान्तरार्धन वृत्तं वि रिख्य ते स्थाने ज्ञातव्ये (१)। इदानीमियासार्थमाह- मार्गामुलध्न स्थितिखएडभक्तमिष्ट स्युरिष्टाङ्गलसराकानि |॥ ३३ ॥ इप्टागुलानीष्टयशात् स्वमार्गे दत्त्यान च ग्राहकखण्डवृत्तम् । कृत्वेएखण्ड यदि वावगम्यं स्थूल मुसार्थ परिलेख एवम् ॥ ३४ ॥ इष्टमितीष्टकासो घटिकादिरनष्टम्यापिनर्मागांगुलैर्गुष स्वस्थित्यर्धपीमिर्मान्य । फरमिष्टामुलानि भवन्ति । तामीप्टागुलानि म्वमार्गे दत्वा । कथमिति चेत् । इष्टवशात् । यदि स्पर्शादात इष्ट कल्पिन तदा स्प-शराबादप्रत इष्टाहुलानि देयानि । यदि मध्याव १ अपक्षनदशनम्।

·चन्द्रग्रहणाधिकारः। पूर्वत इष्टं तदा मध्यशरामात् पूर्वतो देयानि । एवं मुक्तिमार्गेऽपोष्टवादिष्टागुल'प्रे पाह- कविम्याधे वृत्तं विलिख्येप्टग्रासो ज्ञेयः । एवं वा स्थूलः सखायं परिलेखः । भयोपपत्तिस्त्रैराशिकेन । यदि स्थित्यर्धघटीभिागामुलानि लभ्यन्ते तदेष्टघटीभिः कि- मिति । फलमिष्टामुलानि । तदमे ग्राहकविम्बमध्यमित्यर्थः । तत्र प्रादकार्थेन छुने कृत इप्टपासो भवतीति किं चित्रम् । इदानी पासात् कालानयन परिलेसनवाह- प्रासोनमानेक्यदलेन केन्द्र वृत्तात् कृतान्मार्गदले यहिये । ते संगुणे स्वस्थितिखण्डकेन मार्गागुलाप्ते पृथगिटफालौ ॥ ३५ ॥ माक्याधेन पासोनेन केन्द्रे वृत्त लिरोत् । तस्माद्वृत्ताहिये मार्गखण्डे भवतस्ते स्वस्थि. तिखण्डन गुणिते स्वमार्गामुलैमान्य। फलं स्पर्शादप्रत इष्टकालो भवति । मोक्षात् एटतश्च । अग्रोपपत्ति: । प्रासोनमा क्यदलमिष्टकाले ग्राह्ययाहकविम्बमध्ययोरन्तरं कर्ण इत्यर्थः । इदं पूर्वमेव कथितम् । तेन कर्णेन पेन्द्रे वृत्तात् कृताये मार्गग्वाडे यहिर्मवतस्ताभ्यामिहा- नुपातः । यदि मार्गाः स्थित्यर्धपटिका लभ्यन्तं तदा बहिर्भूतखण्डागुलैः किमिति फ इमिष्टकाल इति स निरवधम् । इदानी ग्रहणे वर्णमाह- स्वल्पे छुन्ने धूम्रवर्णः सुधांशोरर्धे कृष्णः कृष्णरक्कोऽधिफेऽर्धात् । सर्वच्छन्ने वर्ण उकः पिशङ्गो भानोश्छन्ने सर्वदा कृष्ण एय ॥ ३६॥ स्पस्टार्यम् । इदानीमादेश्यानाश्यानाह- इन्दोभागः पोडशासण्डितोऽपि तेजःपुखच्छन्नमायान्न लक्ष्यः । तेजस्तैदण्यात् तीक्ष्णगो दशांशो नादेश्योऽतोऽल्पो ग्रहो बुद्धिमद्भिः ॥३॥ स्पष्टार्थम् । अघोरप्रमज्यानिराकाणे दृष्टान्तारण गोलविदो गणकान् प्रति सोपालम्भमाह । यत् खस्वस्तिकगे रणे भयलये दृग्वृत्तपत् मस्थिते प्रत्यक्ष यलनं कुजे शिमयुताकांपासमं दृश्यते । त्यं चेदुत्मामजोययानयसि तत् तादृक सरो गोलविन्। मन्ये तहांमलं तदेव पलनं धीवृद्धिदाधोदितम् ॥ ३८ यत्रामोऽरसा ६६ लया दिनमणेस्तनोदयं गछतो मेरे या परमेऽपि पाप्यनिमिपे कुम्मे स्थितस्यापि था। स्पर्शो दक्षिणतस्तदा क्षितिजयत् स्यात् कान्तिवृत्तं यत. स्तम्पुरमामजीययात्र यलनं प्यासाधंतुल्यं कथम् ॥ ३ER पतो गोडे सविस्त पाल्यातम् । इति धोसिधान्तशिरोमगिशामनामाप्य मिठारे पन्नहनाधिकारः समासः । अगाडि प्रथमश्या यथास्तिदधिनिती।

·१२६ ग्रहगपिाते इदानी सूर्यग्रहणाधिकारी व्याख्यायते । नग्रादौ तदारम्भप्रयोजनमाह- दर्शान्तकालेऽपि समौ रवीन्दू दृष्टा नतो येन विभिनकतौ । फ्धोंच्छ्रित. पश्यति नैकसूने तल्लम्पन तेन नतिं च धच्मि ॥१॥ अमावास्यान्तकाले समकावपि चन्द्राको नतो खार्यादन्यत्र यतस्ततोऽपि वा स्यि तो भूम्यर्धेनोच्छूितो द्रष्टेकसूने न पश्यति । येन कारणेन तो विभिन्नकशी । चन्द्रम्य क्क्षा रवा । अस्य महती । यथा चन्द्रग्रहणे यैव चन्द्रस्य कक्षा से भूभाया अपि । तत्र तिय्यन्ते समौ भूभेन्दु नतावपि कोन्टिनोऽपि द्रष्टैरसूत्रे पश्यति तपार्कग्रहणेऽन्दू न पश्यति भिन्नरक्षत्वात् । तेन कारणेन तल्लम्बनारुपमन्तर नत्याख्यं च पनि । इनानी लम्बनम्य भावाभाव धनर्णत्वं च कथयितुमिति कर्त्तव्यतामाह- दर्शान्तलग्न प्रथम विधाय न लम्बन वित्रिमलग्मतुरये । रौ तदूनेऽभ्यधिके च तत् स्यादेवं धनणं फ्रमतश्च घेद्यम् ॥ २॥ अत्र एम्यन प्रातुं दर्शान्तका एग्न विधाय तत् निभोन कार्यम् । तेन विभोरेन मानेन समे वो लम्बनं नास्ति । तद्नेऽभ्यधिके च स्यादिति घेदितव्यम् । तथा वित्रि भलपनादूने रयो यल्लम्बनमुत्पद्यते तदनमज्ञ येदिन यम् । तिथ्यन्तघटिकाए योज्यमि त्यर्थ । यदपिके तहण तिथ्यन्तघटियाभ्य शोध्यमित्यर्थ । अथ सम्बनम्योपपत्तिस्नावदुच्यते । इह कि मममण्डल याम्योत्तरकोत्तानाम च्छदेन परिकरवधवृत्तं निबध्यते तत् क्षितिजम् । तग्रम्धं ग्रह भूगर्भस्थो द्रष्टा पश्यति । भूपृष्टगस्तु भूच्न तम् क्षितिजमपि न पश्यति । विन्तु भृम्यर्धयोजनेप्तस्मात् क्षितिजा दुपरि समन्तादन्यत् क्षितिन स मन्यते । यतस्तस्माइल स पश्यति । तदध क्षितिज हक्मूग्रालम्बित न पश्यति अतो ग्रहकक्षायां हण्डो तेया योजनाना सम्बन्धियो या लिसास्ता कुच्छन्नलितास्ता एर परमलम्यनलिता परमावनतिलिताश्च । तास्तु प्रहमुक्तिर बादशामतुल्या भरन्ति । यतो गतियोजनाना पदशाशो भृव्यासार्धम् । यदा विश शिति जम्यस्तदा कुच्छचलिसाभिनतन्य गत । अथ यदा सुमध्यम्यो रविम्नदा त भूगर्मप्यो अष्टा भूपृष्टभ्योऽपि समायस्थमेव पश्यति । न कुतोऽपि नतमनस्तत्र सम्यनामाव । शि तिने म कुच्छन्नलिसानुल्यं परमं लम्बनम् । अतो जान सार्धामने लम्यनमुपद्यते । एवं चन्द्रम्यापि । दन्ते पदलम्बनरिताभ्योऽसम्यनलिसार गुदास गेर्ष ४८ । ४६ गविरमसाधन दम्य परमा एम्वनलिसा । अय यदा दण्डकार क्रान्तिदृतं भवति नमा परमम्बनरिक्षाना धर्गकरणायानुगत । यदि गत्यन्ताकचामिर्वपष्टिलम्यते तदा गत्यन्तरसचदशाशनुस्याभि किमिति । पलं घटिकाउनुष्यं परम सम्वतम् । अनी पटि काधतुष्टयानुगतन सम्वन सापयितुं युज्यने पर यदि सारा फ्रान्तिमम् । यदा मदपि तिरधीन नदानुगतदयन । लम्बन हिमगोपरयने नए मध्यमसम्बनम् । ना क्रान्ति समाचाररिगर्न कोटिरून पुरं भवति । पदा मेव प्रान्तिल नदा नाव म्पुटम् । यत प्रालिमप्राच्यरया लम्बनप्य म्पुटम्बम् । मत प्रान्तिवृत्तम्य पर मनाम्याने मायनम्य परमन्यम् । पामारम्यान वनामाव । सपनप्य परमार । .

·सूर्यग्रहणाधिकार । २२७ वित्रिमलग्ने भवति । यदा वित्रिभ खमध्ये भाति तदा तच्छङ्कुखिज्यातुल्य स्यात् । तदा मध्यमेव स्फुट लम्पनम् । यदा तद्वित्रिभ खमध्यान्नत भवति तदा तच्छङ्कुत्रिज्यातो न्यू नो भवति तदा मध्यमलम्बनात् स्फुटं एम्बन कोटिरूपकरणेन तदल्पता याति । अतो वित्रिमलप्रशङ्कोरपचयवशेन सम्बनस्यापचय । अतो वित्रिभर नशङ्कुना मध्यमलम्बनस्य स्फुटत्यकरणेऽनुपात कतुं युज्यते । इदानीममुमेवार्य सम्प्रधानुपातन्यम लम्बनमाह- त्रिभोनलग्न तरणि प्रकल्प्य तल्लग्नयोर्य समयोऽन्तरेऽसौ । निभानलग्नस्य भवेद्युयात शकाद्यतस्तस्य चरान्त्यकाथै (१) ॥३॥ त्रिभोनलग्नार्कविशेषशिञ्जिनी हताहता व्यासदलेन भाजिता । हतात् फलाद्वित्रिभलग्नशकुना त्रिजीवयाप्त घटिकादि लम्बनम् ॥ ४ ॥ दर्शान्तकाले लग्नं विधाय तदनष्टं वित्रिम च कृत्वा तयोवित्रिभस्य भोग्य समस्य भुकमन्तरोदययुत वित्रिभस्योदित कालो भवति । तेन कालेन वित्रिभरमजानितकुज्या युज्यान्त्यादिभिश्च त्रिप्रश्नोक्त्या शङ्कु साध्य । शड्डोश्च दृग्ज्या तच्छायाकर्णश्च साध्य । अथ विमोनलमार्कयोरन्तरस्य ज्या साध्या । अथ तया लम्बनार्थमनुपात । यदि त्रिज्या सुल्यया विनिमलमार्कान्तरज्यया चतस्रो घटिका सम्बनं तदानयाभीष्टया किमिति फल मध्यमलम्बनम् । अतस्तत्स्फुटीकरणाथं द्वितीयोऽनुपात । यदि त्रिज्यातुल्यविनिमलन शङ्कामतावलम्बन लभ्यते तदास्मिन्ननन्तरानीत किमित्येवं लम्बन स्पुट भवति । इदानी प्रकारान्तरेण स्फुटाकरणमाह- फलादवि १२ मात् त्रिभहीनलनकर्णेन लब्धं खलु लम्बन पा । फ्लादविघ्नादिति । मध्यलम्बनाद्वादशगुणाद्विनिमलनसभूतच्छायाकणेन भक्ताच लुब्धं तद्वा स्फु रम्वन भवति । अनोपपत्तिस्त्रैराशिकेन । तत्र वित्रिभरग्नशड्डोदिशान विनिमलमपशकुनिज्या चापवर्तिता जाता गुणकस्थाने द्वादश १२ हरस्थाने वित्रिमलान कर्ग इत्युपपनम् । इदानी प्रकारान्तरेण लम्बनमाह-- त्रिभोनलग्नस्य रवेश्च शक्कोर्या दृग्ज्ययोर्वर्गवियोगमूलम् ॥ ५ ॥ म्यादङ्नतिर्वेद ४ गुणा त्रिमौळ भताथवा लम्पननाडिका स्यु । त्रिभोनलग्नस्य य श साधितस्तथा दान्तकाले से स्वोपकरणर्य शष्ट्वस्त्पद्यते सावनष्टी स्थापयित्वा तयोश्च हग्ज्ये साध्ये । अय तयो शङकोर्यद्वान्तरपदं तदृड्नति. संज्ञ भवति । प्रथमप्रकारोऽयम् । अथ दृड्नतेद्वितीय प्रकार । तयोईग्ज्ययोर्वर्गान्तरपद १ अन सशोधक । अक्षग्याविनिमकारितज्यके निश्यक्याहते। लग्नाजीवया भक्ते साध्ये चापे च रन्धयो । त्रिभोनाने तुलाजादी चापोरैक्यमन्तरम् । निमहीनस्य लग्नस्य हरग्याचाप भवेत् क्रमात् ।।

·१२८ ग्रहगणिते हड्नतिमंनं भवति । अथ दृड्नतेर्लम्बनमुच्यते । हड्नतिश्चतुर्गुणा त्रिज्यया भक्ता फले लम्बननाडिकाः म्युः । अनोपपत्तिः सैव । यदा वित्रिभलग्नं खमध्ये भवति तदा दृमण्डलमेव क्रान्तिवृत्तम् । त्रिभोनरमाईयोर्यान्तरज्या सैव तदास्य दृग्ज्या । सा चतुर्गुणा त्रिज्ययाता मध्यम किन लम्बन भवति । तदेव स्फुटम् । ऊर्ध्वस्थितत्वात् क्रान्तिवृत्तस्य । अथ यदा वित्रिमला खान्नितम् । तिर्य स्थितत्वात् क्रान्तिवृत्तस्य तदा तत् प्राच्यपरया स्फुटं लम्बने कोटि रूपं भवति । तय वित्रिभलनशड्चनुपातेन तथा स्फुटं कोटिरूपं कृतम् । तत् कथमिति चेत् तदर्थमुच्यते । मध्यलम्बनानयने बिज्यैव वित्रिभलग्नशङ्खः । ततः स्फुटत्वायं यः सा• धितो वित्रिभर मशगुः स दृक्क्षेपमण्डल कोटिस्ताज्या भुजत्रिज्या कर्णः । विनिमल. मस्य यदृष्ट्ण्डल सक्क्षेपमण्डलमिति गोले कधितम् । अतस्त्रिज्यापरिणतया नतज्यया यदानीतं सजात कर्णरूपं तत् कोटिरूपस्य वित्रिभलनशदोरनुपातेन कोटित्वं नीतमित्युपपत्रम् यदेव स्फुटरम्बनस्य कोटिरूपत्वमुपपन्न तदेव प्रकारान्तरणोपपादितम् । संसाडरे या रज्या सा कर्णरूपिणी । वित्रिभलनस्य या हग्ज्या स एव दृक्क्षेपः स भुजरूपः । यत. फ्रान्तिमण्डलपाच्याः सम्यग्दक्षिणोत्तरं खार्धाद्विनिभलमोपरिगत टक्क्षेपमण्डरम् । तत्र विग्निभरमस्य या हाज्या स दृक्क्षेपः । तमनिता नतिक्लाबन्द्राक्क्षयोर्याम्यो नरमन्त सर्वत्र तुल्यमेव दूष्टा पश्यति । यथोक्त गोले । कक्षयोरन्तरं यत् स्यादिनिभे सर्वतोऽपि तत् । अतः, नतिलिसा भुज. कणों ग्लम्बनकलास्तयोः । कृत्यन्तरपदं कोटि: स्फुटलम्यनलिप्तिका. ॥ यत इद लम्वनक्षेत्रमतो दृक्क्षेपारज्ययोर्वर्गान्तरपदतुल्या घट्नतिर्भवितुमईति । परं यथा स्थित गोर क्षेत्रोपरीय नश्यते । यतो वित्रिभर मायोरन्तरज्या विनिमल मशव्यासार्धपरिगता सती इनतिर्भवति । अत एवानेनापि प्रकारेण क्षितिजस्थ के परमा दृनतिविनिमलनशमुख्या भवति । अतोऽयमपि प्रकार: पूर्वतुल्य एव । किन्तु हो, पा दृग्ज्ययोस्तुत्ये शाला के भुजवर्णरूपं समायां भूमौ विन्यस्य तदन्तर कोटिरूपा नति दर्शयेत् । एवमनेकविधान्युपपश्यनुसारेण क्षेत्राणि परिकल्प्य धूलोकोपसंहारमार्याः कुर्वने अथ प्रस्तुतमुच्यते । मन किल वित्रिभनय संश्च राज्ययोर्यान्तरपदं सावध साइकोरपि भवति । सन् कमिति चत् तदुच्यते । भत्र स्वम्यावर्गणोनी निया वी राज्यावरौ भवतः । तयोरन्तरे कृतं त्रिज्यावर्गयोमुल्यवाहतयो शङ्कधर्गान्तरमेग- वशिष्यते । एवं यत्र कुत्रवियामाधेपि भुजम्ययोगान्तरतुल्यं तस्कोटिन्ययोगान्तर भवतीति । अत त विमानराम्य वश्च वादादा ज्ययोरिति । नवितस्मिन्यान पातन एम्बनम्य घटीकरणम् । सानी सम्बनप्रयोजनमाह- शइकोस्तयोमुग्गुणयोस्तयोया त्रिज्याचतुर्थाशयिभक्तयोः स्यात् ॥ ६॥ वर्गविश्लेरपदं द्विधयं विलम्यनं तयाटिकादिकं था । पोरनन्तरकथितयोवित्रिमलामाइछापित्याचवर्षाचनापतियोर्यान्तरपा र । ।

·सूर्यग्रहणाधिकार। लम्बनं वा भवति । अथ तयोः शङ्कोयें हग्ज्ये तयोखिन्याचतुर्थीशभक्तयोर्वपान्तरपद बा लम्बनं भवति । अनोपपत्तिः । अत्र निष्पन्नाया दृङ्नतः कोटिरूपाया घटीचतुष्टयेन त्रिज्यया चानु- पातः । स तदुपकरणभूतयोः शक्कोस्तराज्ययोर्का क्रियालाघवार्य यदि क्रियते तदा घटि- कात्मिकैव दृड्नतिस्त्पद्यते । तदेव लम्बनम् । अतस्तथा कृते जातमन्यत् प्रकारद्वयम् । इदानी लम्बनप्रयोजनमाह-. तत्संस्कृतः पर्वविराम एवं स्फुटोऽसकृत् स ग्रहमध्यकालः ॥ ७ ॥ एवं यद्दशान्तकाले लम्बनमुत्पन्नं तद्वित्रिभलनादूनेऽ धनमतो दन्तिघटिकासक्षेप्यम् । यदि वित्रिभादधिकऽ जातं तहणं दर्शान्तघटीभ्यः शोध्यम् । एवमसल्लम्बनसंस्कृतादी- न्तकालालनमानीय वित्रिमं च कृत्वोक्तप्रकारेण लम्वनं साध्यम् । तेन गणितागतो दर्शान्तः पुनः संस्कार्यः । एवं मुहुर्यावदविशेषः । एवं संस्कृतो दर्शान्तो ग्रहणमध्यकालो भवति । अनोपपत्तिः । अत्र चन्द्रकक्षाया आसन्नत्वादविकक्षाया दूरत्वात् कोच्छ्रिताद्रष्ट्र रविमण्डलगामि यत् सूत्रं तस्मादधश्चन्द्रोऽवलम्बितो दृश्यते तल्लम्बनम् । क्रान्तिवृत्ते परमो- स्वस्थाने किल विविमम् । तस्मादूनो यदा रविस्तदादिवलम्वितश्चन्द्रा पृटतो भवति । चन्दो हि शीघ्रगतिः। शीधे पृष्टगते युतिरेप्या । अतो लम्बन तिथौ धनम् । यदा वित्रिमल- मादधिकोऽर्कस्तदा चन्द्रोऽवलम्बितोऽर्कादयतो मवति । शीघ्रऽग्रगे युतिर्याता लम्बनतुल्येन काले नातस्तत्र लम्बनमृणम् । एवं लम्बनसंस्कृतो दर्शन्तो ग्रहणमध्यकालः स्यादित्युपप- नम् । यदि त्रिज्यातुल्याग्ज्यया परमा भुक्त्यन्तरपञ्चदशांशतुल्या लम्बनलिसा ४८। ४६ लभ्यन्ते सदेच्यादृग्ज्यया किमिति । फलं घग्लम्बनकलाः। एवमनेनेवानुपातेन टक्क्षे- 'पाधा लम्बनलिता उत्पद्यन्ते ता अवनतिलिसाः । ता भुजरूपाः । हालम्बनकलाः कर्णः। तयोर्वर्गान्तरपदं स्फुटलम्वनलिसा । यतो दृड्नत्यानयनेकरज्या कर्णो टक्क्षेपो भुनः । अतो टक्क्षेपाननितावनतिर्भुजः । स्फुटलम्बनलिप्ताः कोटिः । इदमखिलं गोले सम्बनो. पपत्तो कथितम् । तद्यथा । यतः कोच्छितो द्रष्टा चन्द्रं पश्यति लम्बितम् । साध्यते कुदलेमातो लम्बनं १ नतिम्तया । इष्टापतितां पृथ्वों कक्षे च शशिस्र्ययो (१) । भिसौ बिलिख्य तन्मध्ये तिर्यग्रेखा तयोर्ध्वगाम् ॥ १. अत्र क्षेत्रदर्शनम् । पमध्यम् ·१३० प्रहगणित तिप्रेतायुती कल्प्य रक्षायां क्षितिजं तथा । अर्ध्वरेतायुती साधं ज्याचाशती। पस्या समुत्पति सम्यनम्य प्रदर्शयेन् । एकं भूमध्यत. सूर्य नयेण्डांशुमण्डलम् ॥ द्रष्टुभूपृटगादन्यादृष्टिमू तदुच्यते । कक्षायां सूत्रयोर्मध्ये यान्ता सम्बनलिप्तिमः॥ गर्भसूने मदा स्यातां चन्द्राको समरिति । दक्सूत्रालम्यितश्चन्द्रस्तेन तहम्बन स्मृतम् ॥ हगर्भसूत्रयोरक्पात् खमध्ये नास्ति रम्यनम् । अय याम्योत्तरायां तु मित्तौ पूर्वोक्तमालिपेत् ॥ ये कक्षामण्टले ते तु ज्ञेये दृकशेपमण्डले । निमोनलमहरज्या या स टक्क्षेपो द्वयोरपि(१)॥ तथापांशै तो विन्दु कृत्वा विनिभसंस्को । प्राग्वद्दक्सूरतश्चन्द्रविनिमस्य नतिर्नति. ॥ कक्षयोरन्तर यत् स्याद्वित्रिभे सर्वतोऽपि तत् । यम्योत्तरं नतिः सान टक्क्षेपात् साध्यते ततः ॥ या तन नतादादधश्चन्द्रावलम्बनम् । तदृग्वृत्तेऽन्तरं चन्द्रमान्वोः पूर्वापरं तु तत् ॥ पूर्वापरं च याम्योदरजातं तेनान्तरद्वयम् । अनापमण्डर प्राची तत्तिर्यग्दक्षिणोत्तरा ॥ यत् पूर्वापरभारेन लम्बनायं तदन्तरम् । यद्याम्योत्तरभान नतिसंह तदुच्यते ॥ भतिलिता भुजः कर्णो दृग्लम्बनकलास्तयोः । कृत्यन्तरपद कोटिः स्फुटलम्बन लिप्तिकाः ।। परलम्बनलिसा भी त्रिज्या ३४३८ सा रविहग्ज्यका । हरलम्बनकलास्ताः स्युरेव हक्क्षेपतो नतिः ॥ गत्यन्तरस्य ५३. तिथ्यशः ४८ । ४६ परलम्बनलिलिकाः । गतियोजन '१६५८ तिथ्यशः ५५° कुदलस्य यतो मितिः ॥ स्युलम्बनकला नाड्यो गत्यन्तरलयोद्धृताः । प्रागप्रतो सेश्चन्द्रः पश्चात् पृष्ठेऽवलम्बितः ॥ शोऽग्रगे युतिर्याता गम्या पृष्टगते यतः । प्रागृणं तदनं पश्चात् क्रियते लम्बन तिपी। याम्योत्तर शरस्तावदन्तरं शशिसूर्ययोः । नतिस्तथा तया तस्मात् सेस्कृतः स्यात् स्पुटः शरः ॥ ११॥ १.त्रिमोनलमहग्ज्याकंक्षेपोऽस्माद्वियोश्च य इति पाठान्तरम् ।

·सूर्यग्रहणाधिकारः। इदानी सकृत्प्रकारेण रम्बनमाह- विभोनलग्नस्य नरस्त्रिभू १३ नो दन्तै ३२ विभक्तः परसंक्षकः स्यात् । लग्नायोरन्तरकोरिदोज्य विधाय दोापरयोवियोगात् ॥ - ॥ स्वप्नायुतात् कोटिगुणस्य कृत्या मूलं श्रुतिः कोटिगुणात् परमात् । श्रुत्या हृताल्लब्धधनुःक्ला यास्ते पासबो लम्बगजा सकृत् स्युः ॥९॥ त्रिभोनरम्नस्य यः शङ्कः स त्रयोदशगुणो द्वात्रिंशद्भक्तः फलं परसंहं भवति । दर्शान्त काले यह तस्मादौनाङ्गजकोटिज्ये साध्ये तत्र दोाया अनन्तरानीतस्य च परस्य यो वियोगस्तस्माद्वर्गीकृतात् कोदिज्यावगेण युताद्यत् पद स कर्ण । कोटिज्यापरयो_तात् तेन क्णेन भक्तावत् फलं तस्य चापे यावत्यः कलास्तावन्तो लम्बनासक. सकृदेव भवेयुः । अनोपपत्तिः । यदि त्रिज्यातुल्ये वित्रिभलामशङ्को परमलम्बनज्या लभ्यते तदेष्टशको का इति । तत्र संचारः । यदि परमलम्बनन्यातुल्यगुणकेन त्रिज्या रस्तदा प्रयोदशगुणकेन क । फलं द्वात्रिंशत् । तस्य परसंज्ञा कृता । अधोधःस्थयोरपि चन्द्रार्कयो क्रियोपसं हारार्थमन्यथा कल्पितं लम्बनक्षेत्रम् । तत्र तावत् परमं लम्बनमुच्यते । चतस्रो घटिकाः क्लि परमं रम्बनम् । तत् तु त्रिज्यातुल्ये वित्रिभरग्नशड्डौ । तासां घटीनां यावन्तोऽस्स यस्तावत्य एव चतुर्विशतिभागानां कला भवन्ति । अतस्त्रिज्यासंभूतक्रान्तः कला तुल्यास्तदा परमरम्बनासबो भवन्ति । यदा पुनर्वित्रिभलनशकुत्रिज्यातोऽल्पो भवति तदा तजनितमान्तः कलानां सुल्या भवन्ति । अतो वित्रिभलनशङ्खजनिता क्रान्तिज्या तदा परमलम्बनासूनां ज्या भवतीत्यवगन्तव्यम् । अथ पूर्वापरायताया भित्तेरुत्तरपाश्वें गि ज्यामिताद्गुल्कटेन वृत्तमालिख्य तन्मध्ये तिर्यग्रेखामूर्ध्वरेखां च कुर्यात् (१) । तत् किल १ अत्र क्षेत्रदर्शनम्। 1 सूवि चं.वि अकरम् बरकमारनम् 'यहाग्यकाभिप्रहश गुराग्ज्ये साध्ये हते ने परलम्वनस्य । गभिराधान्ययमाइयेस्तन्निज्योताद्योनितया निमीळ ॥ अन्यों विभक्त यमवाप्ततुल्या खेटस्य दृग्लम्बनलिप्तिका स्यु । अधों लाया परलम्बनस्य त्रिभानलमस्य नरेण निघ्न्यः ॥ नशाधन ।

·ग्रहगणिते चन्द्रकक्षावृत्तं कल्प्यम् । तन्मध्यादुपरि परमलम्बनासुज्यान्तरे भूसंजितं बिन्दु कृत्या तत्र तेनैव कर्कटेनान्यवृत्तं विलिसेत् । तन्मध्येऽप्यन्या तिथंग्रेखा कार्या । ऊर्ध्वरेखा सैदोपरितो नेया। तत् किलार्ककक्षावृत्तम् । ते वृत्ते चक्रोशैटिकापष्टया चाहुरे । ऊर्ध्वरेखायुतौ द्वयोरपि वित्रिभलमर्मज्ञौ बिन्दू कार्यों ततो वित्रिभलमार्कान्तरभागै रविकशायां वित्रिभलग्नान्नत र. विर्मज्ञक बिन्दुं कुर्यात् । एवं चन्द्रवित्रिभाञ्चन्द्रकशायां तैरेव भागैर्नतं चन्द्रबिन्दु च । ततो भूबिन्दोः सकाशाञ्चन्द्रविन्दूपरिगतं सूत्रं प्रसार्यम् । तत् सूत्रं यत्र रविकशायां गति तत्सूर्यविन्द्वोरन्तर यावत्यो घटिकास्तावत्यस्तस्मिन् काले लम्बनपटिका ज्ञेयाः । एवं दिये क्षेत्रेऽस्य लम्बनम्य साधनोपपत्तिर्ग्रहशीप्रफलवदुत्पद्यते । तत्र रविकक्षा कक्षामण्डल चन्द्र कक्षा प्रतिमण्डले परमलम्बनासज्यामन्त्यफरज्या विविमल सपड्भ शीघ्रोर्य प्रकल्प्य पा नियोहा । एतदानयनं किञ्चित् म्यूलम् । अथ नत्यर्थमकेंन्द्वोक्क्षेपावाह- दूग्ज्यैव या वित्रिमलग्नशङ्कोः स एव द्रुक्क्षेप इनस्य तायत् । सौम्येऽपमे विभिभजेऽधिकेऽक्षात् सौम्योऽन्यथा दक्षिण एय वेद्यः ॥१०॥ चापीकृतस्यास्य तु संस्कृतस्य त्रिभोनलग्नोत्थशरण जीवा । पूर्वाध उगम प्रागेव व्याख्यातम् । सोर्कटक्क्षेपः सौम्यो याम्यो यति मानायो- च्यते । तत्र विग्रिमरमस्यापमे सौम्येऽक्षांशभ्योऽधिक सति सौम्यो शेयः । इतोऽन्यथा याम्यः । अय तम्य क्षेपस्य धनुः कार्यम् । विधिभरनं चन्द्र प्रकल्प्य साततात्कालि- कचन्द्रदोज्येत्येवं निक्षेपः साध्यः । तेन वित्रिमलग्नविक्षेपेण तक्क्षेपधनुः संस्कार्यम् । एकदिशोर्योगो भिन्नदिशोरन्तरमित्यर्थः । संस्कृतिकशाचन्द्रक्षेपम्य दिक् । तम्य जीवा टक्क्षेप इन्दोरिस्थग्रे सम्बन्धः । अग्रोपपत्तिः । वित्रिभल कान्तिवृत्ते तद्भमवशात् कदाचिदक्षिणोत्तावृत्तात् पूर्वतः कदाचित् पश्चिमतो भवति । यायलामुत्तरगोले तदा पूर्वतो भवति । सदन्यथा पति मन इत्यर्थः । खाधाद्वित्रिभरनोपरिंगत हक्शेपमण्डलं या विग्रिभे लगति तत्वार्धान्तरे. कटकोपचापांशाः । यत्र विमण्डले गति तत्वार्धान्तर धन्दरक्क्षेपचाांशाः । तान्ये तपोकोपो । यथाह थीमान् ब्रह्मगुप्तः । वोपमाहाले युक्ने । अपमण्डाग्न मानोश्चन्दस्य विमान युने । इति । पदा कशामग्दल खमध्ये भवनि तदा तस्य दण्डकारस्वायत्र कुत्र स्थितोऽपि प्रको एम्बितोऽपि कक्षामग्हरं न त्यजति । मतोऽग्रावनतेरभावः । यदा सात वित्रिमदान दक्षिगतः । सदा तिरश्चीनत्वात् फ्रान्सिहनम्य सत्रयो रविण्डात्यारस्थित प्रा. न्तिवृत्ताइक्षिगतो यावतान्तरण हत्यने तायनी तम्य नतिः । एवं वित्रिभर पदि मार्धा- । खेटेपु कोटिग्यश्या विमानाः कर या र... परलम्बनस्य । खेटप्रिमोनकवियोगटादोयं च कम्प्ये प्रहारम्ये ।। तनव रम्लम्बन रिप्तिका याः पूर्वप्रहारण भवन्ति सि ता एक सेटरएन्टलम्बनस्य रेयाः कला कान्तिावा प्रहः ।

·सूर्यग्रहणाधिकारः। व्रतमुत्तरतस्तदोत्तरा नतिः । एवं चन्द्रस्यापि नतिः । किन्तु चन्द्रकलामण्डलं विमण्डल- मेव कल्प्यम् । यतश्चन्द्रो विमण्डले भ्रमति । अतः खार्धाद्विमण्डलं यावता नतं तावचन्द्र- दृषक्षेपल्य चापम् । तज्ज्या तक्क्षेपः । एवं सुरक्षेपवशात् तिरश्चीने स्थिते विमण्डले सति दृष्ट्याण्डलगत्या विलम्वितस्य चन्द्रस्य विमण्डलेन सह यदन्तरं दक्षिणोत्तरं सा चन्द्र- ननिस्तस्य हक्क्षेपादागच्छति । इदानी हक्क्षेपानतिसाधनमाह- द्रुकतेप इन्दोनिजमध्यभुक्तितिथ्यशनिवौ त्रिगुणोद्धृतौ तौ ॥ ११ ॥ नती रवीन्द्वोः समभिन्नदिक्त्वे तदन्तरैक्यं तु नतिः स्फुटात्र । तो चन्द्रायोडेक्क्षेपो स्वस्वमध्यभुक्तिपञ्चदशांशेन गुणिती त्रिज्याभक्तो फले तयो. नती भवत. । तयो त्योः समदिशोरन्तरं भिन्नदिशोर्योगो रविग्रहे स्फुटा नतिर्मवति । भत्रोपपत्तिखैराशिकेन। यदि त्रिज्यातुल्येन दृक्क्षेपेण परमा भुक्तिपञ्चदशांशतुल्या नति- लभ्यते तदेष्टेन किम् । फल नतिकलाः । अथ तयोर्नत्योर्योगवियोगकारणमुच्यते । पस्यां दिशि चन्दो नतस्तस्यां दिशि यदि रविस्तदा नत्योरन्तरेण चन्द्रार्कयोरन्तरं ज्ञातं भवति यदा भिन्नदिशौ नती तदा तयोर्योगेन चन्द्रार्कयोरन्तरमुत्पद्यते । इदानीं स्फुटनतेरेवानयनमाह- दुक्क्षेप इन्दोद्विगुणो विभक्तः क्विन्द्रः१४१ स्फुटवावनतिर्भवेद्वा(१)॥१२॥ लघुज्यकोत्थो द्विगुणोऽतभक्तः पष्टयंशयुक्तोऽवनतिः स्फुटा था। चन्द्रस्य हक्क्षेपो द्विगुणो भूशकै १४१ भाजितः फलं स्फुटवावनतिः । यदि लघुज्य- कोत्थो विधुदक्क्षेपस्तदा द्विगुणः पञ्चभक्तः फलं स्वपष्टयंशयुफ स्फुटैवावनतिर्भवेत् । अनोपपत्तिः । तत्र स्वल्पान्तरत्वाच्छशिक्क्षेपतुल्यमको परिकल्प्य मुच्यन्त- रपञ्चदशांशेनानुपातः । यदि त्रिज्यातुल्ये एक्क्षेपे भुक्तयन्तरपञ्चदशांशमिता स्फुटा नलिलं. म्यते तदाभीष्टेऽस्मिन् किमिति । अत्र भुश्यन्तरपञ्चदशांशो गुणस्त्रिज्या हरः । गुणकहरौ गुणकार्धेनापतितौ । जातं गुणकस्थाने द्वयं २ हरस्थाने किन्द्राः १४१ । एवं बृहज्ज्य. काभिः । लघुज्यकाभिस्तु गुणकल्याने द्वयं २ हरस्थाने किञ्चिन्न्यूनाः पञ्च ४ । ५। ते सुखार्थ पच कृताः ५ । सतस्तत् फलं स्वपष्टयंशयुतं कृतम् । इदा; स्यूले लम्बनावनती एखार्थमाह- विमोनलग्नस्य दिनार्धजाते नतोन्नतज्ये यदि या सुखार्थम् ॥ १३ ॥ द्वक्षेपशकू परिकल्प्य साध्यं स्यल्पान्तरं लम्बनक नतिश्च । निमोनलम चन्द्र प्रकरप्य तस्य प्रान्ति र साध्यः । तेन शरेण प्रान्तिः संस्का. १ संशोधकः । त्रिभोनलनग्रहयोर्वियोगज्यका त्रिभोनाइनरेण निम्मी। विभाजिता रोचरहग्ज्यया साहता च हग्लम्बनलिप्तिकाभिः । भत्ता क्लाभि स्फुटलम्चनस्य फलस्य चापं नवतेविंशोध्यम्। शेष स्पुष्टः स्यामतिसरकतेपुस्तान्यां नमानमतिप्रसिद्धम् ॥ १२ सि० शिक्ष ·ग्रहगणिते यो । सा तस्य स्फुटा क्रान्ति । परावलम्बावपमेन सस्कृतावित्यादिना नताशा उन्नता शाश्च कार्या । तज्ज्ये विनिमलग्नस्य दिनार्धनाते नतोन्नतज्ये । यथाह श्रीब्रह्मगुप्त । वित्रिभलग्नापक्रमविक्षेपाक्षाशयुतिवियुते । इत्यादि । अनोन्नतज्या विनिभरग्नशङ्कु नतज्या चन्द्रदृक्क्षेप च परिकल्प्योछवलम्बा स्वल्पान्तरमवनतिश्च सुखार्थ साध्या । अनोपपत्ति । वित्रिभरग्नशङ्कोरासन्न एव दिनार्धशङ्कुस्तदृग्ज्यासन्नो टक्क्षेप इति भाव । शेपोपपत्ति कथितैव । इदानी नते प्रयोजनमाह- स्पष्टोऽत्र वाणो नतिसस्थतोऽस्मात् प्राग्मत् प्रसाध्ये स्थितिमर्दखएडे॥१४ अन सूर्यग्रहणे य पूर्ववच्छर आगच्छति । असौ नत्या संस्कृत सन् स्फुटो भवति । अतदुक्तं भवति । गणितागतो दशान्तकालो लम्बनेनासकृत् स्फुटीकृत स किल ग्रहम ध्यकार । तन तात्कालिक सपात चन्द्र कृत्वा विक्षेप साध्य । भय स्थिरलम्बनकाले यद्वित्रिभर तस्मादवनति साध्या । तया स विक्षेप सस्कृत । स मध्यपहणविशेष स्फुटो भवतीत्यवगन्तव्यम् । ततो मानार्धयोगान्तरयो कृतिभ्यामित्यादिना स्थितिम खण्हे साध्ये। अनोपपत्ति । चन्द्रस्थाने क्रान्तिमण्डर विमण्डल्योरन्तराल विक्षेप । चन्द्रोविमग्दो रवि क्रान्तिमण्डोरेऽतस्तयोविक्षेपो याम्योत्तरमन्तरम् । पर यदि भूगर्भस्यो द्रष्टा । यदा तु धधेनोच्छुितो भूपृष्टस्थस्तदा रविकक्षामण्डलाचन्द्ररक्षामण्डलमधो क्षेपवशालम्बित भवति । तयाम्योत्तरभागेन यावता लम्बित ताप्ती नतिस्तदनाच्छरोप्तस्तया शरे मैस्कृते स्फुटमन्दोरन्तर भाति । स एव म्फुटार । यथोक्त गोले । याम्योत्तरं शरस्तावदन्तरं शशिमूर्ययो । मतिस्तथा तया तस्मात् सम्वृत स्यात् स्फुट शर ॥ इति । स्थित्यर्धमदार्धवासना प्रागुव । इदानी स्पर्शमुक्तिममीरगोन्मीरनरालार्थमाहू- तिथ्यन्ताद्गणितागतात् स्थितिदलेनोनाधिकालम्बन तरकालोत्थनतीपुसस्कृतिभवस्थित्यर्धहीनाधिके । दर्शान्ते गणितागते धनमृण या तद्विधायास ज् शेयौ प्रग्रहमोक्षसंशसमयावेघ प्रमात् प्रस्फुटौ ॥ १५ ॥ तन्मध्यकालान्तरयो समाने स्पष्टं भरेता स्थितिखण्डके च। दर्शान्ततो मर्ददलोनयुक्तात् समील नोन्मीलनमाल एपम् ॥ १६ ॥ मरत्नगारेण विलम्पन चेत् सरत् स्फुटौ प्रग्रहमोवारौ। किंवत्र पाणायनती पुनश्च तात्कारिकाभ्यां निधुरित्रिमाभ्याम् ॥१॥ प्रथम यो गणितागतस्तिथ्यन्तस्तम्मार स्थिनिनोनाधिशम्यन साध्यम् । स्थितिदा मोनान्मोशेऽधिशादित्यर्थ । अन्न किल पर्णकार साध्यते । तत्र गणिवागत तिम्यन्तात् स्थित्यधानान प्राग्वलम्बनमानीय तदनष्ट स्थापयित्वा निगले स्पा ·सूर्यग्रहणाधिकारः। स्थितिदलेनोने धनमृणं वा कार्यम् । स स्थूलः स्पर्शकालः । तन्मध्यकालयोरन्तर स्थूल स्थित्यर्धम् । तननितफलोनात् समकलेन्दोः शास्तत्कालविनिमजनितया नत्या संस्कृतस्त. स्मात् स्फुटविक्षेपात् पुनः स्थित्यर्धम् । तेन स्थित्यधेन गणितागते दर्शान्त ऊने तल्लम्ब- नं धनमृणं वा कार्यम् । एवं कृते सति यावान् कालस्तावान् स्पर्शकालः । एवमसदिति । स्पर्शमध्यग्रहकालयोरन्तरं स्पाशिकं स्थित्य, ज्ञेयम् । स्पर्शकालात् पुनर्लम्बनमानीयान- एं स्थाप्यम् । अथ स्पाशिकस्थित्यर्धघटीफलेन चन्द्रमूनीकृत्य (१) शरः साध्यः । अनन्त- रानीतवित्रिमलमानतिश्च । तया स्फुटीकृताच्छरात् पुनः स्थित्यर्धम् । तेनोनित गणिता- गते दर्शान्ते तलम्बनं धनमृणं वा कार्यम् । एवं स्फुटः स्पर्शकालः । असहदिति यावदविशेषः । (मौक्षिकार्य मध्यग्रहकालोत्थस्थितिः समकलोत्थतिथ्यन्ते योज्या । तत्रासकृलम्ब- नान्तशरमवस्थित्या गणितागततिथ्यन्तो युतः सा मोक्षस्थितिरस्पष्टा । तलम्बनान्तशो- स्थस्थित्या वारं वारं पूर्वदशान्तो योज्यः । एवं स्थिरलम्बनान्तशरोत्थस्थितिर्माक्षस्थिति. झया। सैव मौक्षिकम् ।) (२) एवं स्थितिदलेमाझ्याद्गणितागतान्मोक्षकालोऽपि । तत्र चन्द्रपाततात्कालिकीकरणे पलं धनम् । एवं मोक्षमध्यमहकालयोरन्तरं मौक्षिकं स्थित्यर्धम् । एवं मर्ददलेनोमानणि तागतात् संमीलनकालः । मईदलेन युक्तादुन्मीलनकालः । संमोलनमध्यग्रहकालयोरन्तरं प्रथम स्फुट मार्धम् । उन्मीलनमध्यग्रहकालयोरन्तरं द्वितीयम् । यद्यसद्विधिना लम्बन क्रियते तदैवम् । यदा पुनःसद्विधिना लम्बनं तदा स्पर्शकालो मोक्षकालोऽपि सदेवस्फुटो भवति । किन्तु सनायं विशेषः। स्पर्शकाले मोक्षकाले वा पुनर्वित्रिमलनं कृत्वा तस्मान्नतिः साध्या । तया तत्कालभवो विक्षेपः संस्कृतः सन् स्फुटः स्पार्शिकः । मौक्षिको वा स्फुटो भवति । नचेदेवं तदा स्थूलः । अग्रोपपत्तिः । स्थित्यर्धानयने पूर्वोत्तैव । ततस्फुटीकरणे प्रोच्यते । गणितागतो हि दन्तिकालो मध्यग्रहकालो भवितुमर्हति । चन्द्रार्कयोस्तत्र तुल्यत्वात् । स्थित्यः नोनो दर्शान्तकाल: स्पर्शकालो भवति । युतो मोक्षकाल: 1 अथ च द्रष्टुः कोच्तित्वालम्ब. नमुत्पन्नम् । अतस्तेन संस्कृतो दर्शान्तो मध्यग्रहकालः स्फुटो भवति । एवं स्पर्शकालोऽपि तत्कालजनितलम्बनेन संस्कृतः स्फुटो भवितुमर्हति । या युक्तिमध्यग्रहणकालस्य लम्बनस. स्कारे सैव स्पर्शमोक्षपमोलनोन्मीलनकालानाम् । किंतु स्पर्शकालस्य लम्बनमस्कारे क्रिय माणे कालान्यत्वाच्चरः किंचिदन्यया भवति । नतिश्च किंचिदन्याशी । तसंस्कृतिमा स्थित्यमपि किचिदम्यादृशम् । अतस्तेनोने गणितागते दर्शान्ते तल्लम्बन धनमुर्ण वा कर्नु युज्यते । मत उक्त सत्कालीत्यनतीपुसंस्कृतिभवस्थित्यर्धहीनाधिक इत्यादि । यद्यप. द्विधिना एम्बन तदा पुनः पुनलम्बन नतिश्च । तया तत्कालशरः स्पुटः स्थित्यः र्धाय फिल क्रियते । तदा स्थित्यधं स्फुटं भवति । तदा तत्कालशरोऽपि स्पुटो भाति । १. अत्र श्रीमदेवः। चन्द्रमनीकत्येत्यत्र मध्यप्रहकालिकं चन्द्रमनीकृत्येति रेयम् । २. भव संशोधकः। मौक्षिकार्यमितिप्रमृति मौक्षिकमित्यन्तं केनवित् प्रक्षिप्तमिति प्रतिमानि ।

·प्रहगणिते - । स एव स्पार्शिकः शर इति वेदितव्यम् । यदा पुनः सद्विधिना लम्बनं तदा पुनः पुन शरस्य नतेश्चाकरणात् स्पार्शिकः शरः पुनः कर्नु युज्यते । अत उक्त कित्वत्र वागावनती पुनश्च तात्कालिकाभ्यां विधुविनिभाभ्यामिति । इदानी विशेपमाह- रोपं शशाङ्कग्रहणोक्तमत्र स्फुटपुजेन स्थितिखण्डकेन । हतोऽथ तेनैव हतः स्फुटेन वाहुः स्फुटः स्यादग्रहणेऽत्र भानोः ॥ १८ ॥ ग्रासाच कालानयने फलं यत् स्फुटन निघ्नं स्थितिखण्डकेन । स्फुटपुजेनासकृदुधृतं तत् स्थित्यर्धशुद्धं भवतीप्टकालः ॥ १६ ॥ अग्र रविग्रहणे बिम्बवलनभुजकोट्यादीनामानयनं शशाङ्कग्रहणोक्तं येदितव्यम् । कित्वत्र भुजसाधने विशेषः । अत्र पूर्वानयनेन यो भुज आगच्छति। असौ तत्कालस्फुटशर जनितेन स्थित्यधेन गुण्यः स्फुटेन स्थितिखण्डकेन भाज्यः । पर्शमध्यकालयोरन्तरेग भाज्य इत्यर्थः । फलं स्फुटो भुजोभवति । अथ प्रासाच्च कालानयने फल यदिति । ग्रासोनमानैक्यदलस्य वर्गाद्विक्षेपकृत्या रहितात् पर्द यत् । गत्यन्तरांशैविहृतमिति यत् फल लभ्यते तस्य स्फुटीकरगम् । तत् फलं स्फुटेन स्थित्यर्धन स्पर्शमध्यकालयोरन्तरेण गुणित तत्कालस्फुटशरजनितेन स्थित्यधैन भक्तं स्फुटं भवति । तत् स्वस्थित्यर्धाच्छुद्धमिष्टकारी भवति । स च स्पर्शादग्रतो मोक्षात् पृष्टतः । तस्मिन् काले नतिसंस्कृतं शरं पुनः कृत्वा ग्रासोनमानैक्यदलस्य धर्गाद्विक्षेपकृत्येत्यादिना फलं साध्यम् । तत् फलं पुनः स्फुर्ट कर्तः व्यम् । एवं यावदिष्टकालः स्फुटो भवति तावदसकृत्कर्म । अत्रोपपत्तिः । भुजानयने पूर्वोक्तव । तत्स्फुटीकरणे प्रोच्यते । यथा चन्द्रग्रहणे स्थि त्यधं शरमानक्यार्धयोर्वर्गान्तरादुद्भुत तहाप्यानीतम् । तदस्फुटम् । लम्बनमस्कारे कृते स्पर्शमध्यग्रहकालयोरन्तरं तत् स्फुट स्थित्यर्धम् । लम्बनान्तरसंस्कृतमित्यर्थः । भुजो हि स्थित्यसम्बन्धेनागच्छति । यथा चन्द्रग्रहे मध्यममेव स्थित्यर्धम् । तत्सम्बन्धेन यादृशो भुजस्तनागच्छति तादृशेनेहापि भवितव्यम् । वासनायास्तुल्यत्वात् । अथ च वीष्टेन निनाः स्थितिखण्डकेनेत्येवं यदानीयते तदा स्फुटस्थित्यधं वोट कृत्वा गणक आनयति तदा स्फुटस्थित्यर्धसम्बन्धी भुजः स्यात् । असावसम्यक् । अतस्तस्य तत्कालस्फुटशरण नितस्थित्यर्धसम्बन्धीकरणायानुपातः । यदि स्फुटस्थित्यधेनैतावान् भुजस्तदा तत्कालना नितस्फुटशरमयस्थित्यर्थेन रिमिति । फलं स्पुटरो भुजो भवति । एतदेव विपरीत कर्न प्रासात् कालानयने । यतो प्रासोनमानैश्यदलस्य वर्गादित्यादिना यन् फरमागच्छति तन्म- ध्यमं स्थित्यधं वीष्टम् । तत् स्फुटस्थित्यर्धाद्यावद्विशोध्यने तावदसम्यगिष्टं भवति । अत स्तस्य फलस्य स्फुटस्थित्यर्धपरिणामायानुपातः । यदि मध्यमस्थित्यधै नैतावत् फलं तदा स्फुटस्थित्यधैन क्यिदिति । अत्र यष्ठभ्यते स्फुटं फल तस्मिन् स्फुटस्थित्यर्धाच्छोधित स्फुटमिष्टमवशिष्यत इत्यर्थः । इदानी पाद्योपद्वारेण विशेपोऽभिधीयते व्याग्न्यायते च- शशिटक्षेपार्थ यद्विनिमलग्नेपुणात्र संस्करणम् । जिष्णुजमतं तदुक्तं न मन्मतं वच्मि युक्तिमिद ५१॥

·१३७ सूयग्रहणाधिकारः। यत्राक्षोजिनभागास्तवान्दू तुलादिगाबुद्दथे । पातः किल गृहपटक सममण्डलवत् तदापत्तं स्यात् ॥ २ ॥ अकोलम्वितचन्द्रो न जहात्यपमण्डल यविक्षिप्तः । विनिमशरसंस्कारानतिरत्रायाति सा व्यर्था ॥ ३ ॥ अत्र रविदृक्क्षेपधनुर्वित्रिभलग्नोत्यशरेण संस्कृत शशिदृक्क्षेपधनुर्भवतीति यदुक्तं तब- सगुप्तस्य मतं न मन्मतम् । तदयुक्तमिव प्रतिभातीति भावः । तत् कथमयुक्तमिति तद- र्थमाह । वच्मि युक्तिमिहेति । अत्र रविग्रहेकचन्द्रयोर्याम्योत्तरमन्तरं विक्षेपः । विक्षेपो नाम कक्षामण्डलविमण्डलयोर्याम्योत्तरमन्तरम् । अथ यदा दृष्ट्ण्डलगत्याधोलम्बित. श्चन्द्रस्तदा तस्य चन्द्रस्य रविकक्षयासह यावदन्तरं तचन्द्रायोर्याम्योत्तरमन्तरं स स्फुट- विक्षेप इत्यर्थः । तस्य पूर्वविक्षेपेण सह यदन्तरं तावती नतिरित्यर्थः । इति किल रविग्रहे नतिस्वरूपम् । अथ युक्तिरुच्यते । यत्र देश चतुर्विशतिरक्षांशाः । यदा किलार्को राशिफ्टकं तावांश्च चन्द्रस्तावांश्च पात: पशिशरः शून्यम् । तदा तस्मिन् देशे पेरुदयकाले रविरेव स्नम् तद्विनिमला राशिवयं भवति । रविः चन्द्रः पातारतम् वित्रिभम् तस्य क्रान्तिरत्तरा चतुर्विशतिर्मागास्तरक्षे संस्कृते मतांशानाममावः । अतो वित्रिमल खस्वस्तिके प्रास्व. स्तिके रविः । सममण्डलमेव तदा क्रान्तिमण्डलम् । तदेव दृष्ट्याण्डलम् । दृण्डलगत्याधो रम्वितश्चन्द्रस्तत्कक्षामण्डलं न त्यजति । अतोऽन स्फुटविनेपोऽपि शून्यम् । अतोऽत्र नतेरभावः । विनिमलमशरसंस्कारेणात्र कलाचतुष्टय नतिस्त्पद्यते सा व्यर्था । यद्बह्मगुप्तेन विमण्डलमेव कक्षामण्डलं परिकल्प्य नतिरानीता सापि युक्तियुक्ता । किंतु सा विमण्डलावधिरायाता न कक्षामण्डलायधिः । अतो लम्बनकालेन चालितस्य विधोर्यावान् विक्षेपो यावांश्च प्रथमस्तयोरन्तरं तस्या नव्य॑स्तं कार्यम् । रविटक्क्षेपधनुपि यदि वित्रिभलामशरो युक्तस्तदेदमन्तरं नतेः शोध्यम् । यदा रहितस्तदा युक्त कार्यमित्यर्थः । एवं कृते सति सा नतिः स्फुटा भवितुमर्हति । अथवा रविहक्क्षेपधनुश्चन्द्रशरेण संस्कृत मृत्वा नतिः साध्यते सापि स्फुटासन्ना भवति । किंतु ग्रहणे चन्द्रशरोऽल्पो भवति । संस्कारे कृतेऽपि स्वल्पान्तरा नतिः । अत एवायेरावार्य: स्वल्पान्तरत्वादिदं कर्मापेक्षित- मिति मम मतम् । अथवा किं जगद्विरोधेन यत् तेन कृतं तदपि युक्तम् । लम्बनकालशरान्तरमस्यां व्यस्त नतौ यदि क्रियते । स्पष्टै स्यादयवा चन्द्रस्य शरेण संस्कृत्य ॥४॥ मानोर्टक्षेपधनुः साध्या म्यल्पान्तरा नतिस्तस्मात् । ग्रहणे स्वल्पशरस्वात् स्वल्पान्तरता नतर्यस्मात् ॥ ५॥ तस्मान्नेदं पूर्वरकीशायैस्तथा कृतं कर्म । आत्मप्रतिभासो वा मयोदितः किं जगविरोधेन ॥ ६ ॥ इति सिद्धान्तशिरोमणिवासनाभाप्ये मिताक्षरे मूर्यग्रहशाधिकारः । अन्यसंख्या ३२५॥

·1 - . १३८ ग्रहगणिते अथ ग्रहच्छायाधिकारो व्याख्यायते । तत्रादौ तावद्ग्रहविक्षेपान् मध्यमानाह । वितेपलिप्ताः क्षितिजादिकानां सेशा ११० द्विवाणेन्दुमिता १५२ रसाश्वाः ७६ । पत्रीन्दवः १३६ खाग्निभुवः १३० सितश. पातौ स्फुटौ स्तश्चलकेन्द्रयुक्तौ ॥१॥ क्षितिजस्य खरदमिता ११० मध्यमा विक्षेपलिताः । बुधस्य द्विवाणेन्दुमिताः १५३] गुरोः षट्सप्ततिः ७६ । शुत्रस्य पविश्य १३६ तुल्याः । शनेः खत्रीन्दु १३० मिता वैदि- तयाः । तथा वुधशुक्रयो? गणितागतो पातौ तौ स्वस्वशीघ्रकेन्द्रेण युक्तौ कायौं । एवं स्फुटौ स्तः। अत्रोपपत्तिः । मध्यमगतिवासनायां वेधप्रकारेण वैधवलये ग्रहविक्षेपोपपत्तिर्दशितव । किंत्वन्त्यफलज्यार्धधनुपा सनिगृहेण तुल्यं यदा शीघ्रकेद्रं भवति तदा त्रिज्यातुल्या शीघ्र- कर्णो भवति । तस्मिन् दिने धवलये यावान् परमो विशेष उपलभ्यते तावान् प्रहम्य परमो मध्यमविक्षेपः । एवमेते भौमादीनामुपलब्धाः पठिताः । अथ ज्ञशुप्रयोः पातम्य स्फुटत्वमुच्यते । भगणाध्याये ये वुधशुक्रयोः पातमगणाः परितास्ते स्वशीप्रवेन्द्रमगणैर- धिकाः सन्तो वास्तवा भवन्ति । ये पटितास्ते स्थल्पाः कर्मलाघन मुखार्थम् । मन' पठितचक्रभवो स्वशीघ्रमेन्द्रयुतो वास्तवभगणनिष्पन्नौ स्फुटौ भवतः । तथा घोक्त गोरे ये चाय पातभगणाः पठिता ज्ञभृग्वोस्ते शीघ्रकेन्द्रभगणैरित्यादि। इदानी ग्रहविक्षेपानयनमाह- मन्दस्फुटात् पेचरतः स्वपातयुक्ताद्भुजज्या पठितेपु निती। स्त्रीशीघ्रकणन हृता शरः स्यात् सपातमन्दस्फुटगोलदिकः ॥ २॥ मन्दस्फुटाद् महात् स्वपातयुक्ताभुजज्या साध्या । सा ग्रहस्य पठिनेन शरेण गुण्या स्वशीघ्रणेन भाज्या फलं स्फुटविक्षेप: स्यात् । सपातो मन्दस्फुटो प्रहो यदि राशिष ट्काढूनस्तदोत्तरो विक्षेपोऽन्यथा दक्षिणः । अत्रोपपत्तिः । मन्दम्फुटो प्रहः स्वशीघ्रप्रतिमण्डरे भ्रमति । तत्र च तम्य पातोऽपि । पातो नाम प्रतिमण्डलयिमण्डलयोः संपातः। तस्मादारभ्य विशेषप्रवृत्तिः । इह एमरलवंश- • शलाकया कक्षामण्डलं तत्प्रतिमण्डलं च द्योतविधिना रिचय तत्र शीघ्रप्रतिमपणे मेपादेः प्रतिलोमं पातस्थान च चियित्वा तत्र विमण्डल निश्यम् । पातचिवादाशिषः ट्कान्तरे विमण्डरप्रतिमण्डलयोरन्य संपातं कृत्वा पातात् पूर्वतनिभेन्तर पटितविपत्र माणेन प्रतिमण्डलादुत्तरतो विमण्डलं कनचिदाधारेण स्थिरं कृत्वा मेपादनु म मन्दः स्पुटं ग्रह प्रतिमण्डले विमण्डले च दवा विभपोपपत्ति दर्शयेत् । तत्र तयोहयोर्यावान् विप्रकर्षस्तावांस्तत्र प्रदेश विक्षेपः । अथ तम्यानयनम् । पातम्याने हि विशेषाभावः । ततनिभेऽन्तरे परमो विशेषः । अन्तरेऽनुपातेन । अत: पातमहचियोरन्तर तावन्नेयम् । तच तयोोंगे ते भवति । यतो मेगदरनुगम ग्रहोदत्त । पातस्तु प्रतिरोमम् । मतम्न योर्योगः शराय किल फैन्द्रम् । सस्य दोन्या माध्या। पदि निग्यानुस्ययादोयया पनि विशेपतुल्य प्रतिमा विमरहस्योरन्तरं रम्यते तदाभीष्टया प्रहम्यानमवया दोर्यया 1 - ·ग्रहच्छायाधिकार किमिति । फलं शीघ्रकर्णाने विक्षेपः अथ द्वितीयोऽनुपातः । याद शाप्रकर्षान एता- वान् विक्षेपस्तदा निज्याने क इति । भन्न गुणकमाजकयोखिज्यातुल्ययोस्तुल्यत्वान्नागे कृते सति दोायाः पठितविक्षेपो गुणः शोधकर्णो हरः । फलं कक्षाप्रदेशे विक्षेपो ज्यारू. पस्तस्य चापं स्फुटविक्षेप इत्यर्थः । भूचि सूत्रस्यैकमन बद्ध्वा द्वितीयमनं विमण्डले ग्रहस्थाने निबद्ध सूत्रं कर्णः(१)1 सूत्रकक्षामण्डलयोरन्तरं स्फुटः शर इत्यादि सर्व छात्राय दर्शनीयम् । हदानी विक्षेपस्य क्रान्तिसंस्कारयोग्यतालक्षणमन्यत् स्पुटीकरणमाह- त्रिज्यावर्गादयनवलनज्याकृति प्रोह्य मूलं यष्टिर्यष्टया युचरविशिखस्ताडितस्त्रिज्ययाप्तः । यद्वा राशिधययुतखगाज्यकानस्त्रिमौऱ्या भक्तः स्पष्टो भवति नियतं क्रान्तिसंस्कारयोग्यः॥३॥ अस्य युतायनांशोडुपकोटिशिक्षिनीत्यादिनायनं वलन साध्यम् । अन्न वलनशब्देन चलनज्या ग्राह्या न धनुः । तथा इतः प्रभृति बृहज्ज्याभिः कर्म कर्तव्यम् । यतो बृहज्ज्याभिः शरज्या शरकलातुल्यैव भवति । तस्यानयनम् । वलनस्य वर्ग त्रिज्याव- गांदपास्य यन्मूलं लभ्यते तद्यष्टिसंझं ज्ञेयम् । तया यष्टया ग्रहविक्षेपो गुणितस्त्रिज्यया भक्तः स्फुट क्रान्तिसंस्कारयोग्यो भवति । अथानुकल्प उच्यते । यद्वा राशिनययुतखग- घुज्यकान इति । राशिययुतस्य ग्रहस्य यावती युज्या तया वा गुण्यस्त्रिज्यया भक्तः स्फुटो भवति । अत्र माजकस्यैकत्वाद्गुणकस्यान्यत्वात् . फलं स्वल्पान्तरमित्यतो. उनुकल्पेनोक्तम् । अनोपपत्तिः । क्रान्त्यमात् किल शरो भवति । शराने ग्रहः । क्रान्ति शरेण संस्कृता स्पुटा भरति। अत्र गणितागतेनैव शरेण क्रान्तिः स्फुटा क्रियते तदयुक्तम् । यतः प्रा. न्तिविपुवन्मण्डलात् तिर्याधुवाभिमुखी । विक्षेपस्तु क्रान्तिमण्डलात् तिर्यपूप. कदम्बाभि- मुखः । यथोकं गोले। सर्वतः शान्तिसूत्राणां धुरे योगो भवेद्यतः। विषुवन्मण्डलप्राच्या भुवे याम्या तयोत्तरा ॥ सर्वत क्षेपसूत्राणां ध्रुवाजिनलवान्तरे । योगः कदम्बसंज्ञोऽयं शेयो वलनबोधकृत् ॥ लासपडलगाया, याम्या, सौम्थ्य, च,दिक पद., कदम्बम्नमवृत्तं घेति । अतो विक्षेपः कदम्बाभिमुखो भवति । भुवाभिमुख्या क्रान्त्या सह कर्य तस्य । १. अत्र संशोधकोतो विशेषः। द्राकेन्द्रकोटिग्यकया विनिम्तो भिमज्ययाप्ता शरकोटिजीवा । सचापमानः सहितान् वियुफान् साइशिकान् कर्विमृगादिकेन्द्र ॥ द्राकेन्द्रमागान् प्रविकल्प्य साध्य शीघ्राध्यकर्णः स भवेद्वहस्य । विम्यीयको मृगवटादावल्पोधिका स्थानभवाञ्च कणांत् ।। . .

·१४० ग्रहगणिते दिक्कम्य योगवियोगाऽचितौ । तयोर्य भिन्नदिक्त्वं तदायनारनाशात् । अथ तहोलोगरि प्रदर्यते । यथोदित गोर विरयव्य क्रान्तिवृत्ते यद्ग्रहचिई तस्मात् परितो नपतिमागा न्तरऽन्यत् निन्यावृत्त निदेश्यम् । अथ, महचिद्वाद्धृवोपरिगामि सूत्रं तस्मिन् वृत्ते यत्र रगति तत्कदम्बयोरन्तरमायने वरनमतस्तस्य ज्या भुज । प्रहचिह्नकदम्ययोरन्तरस्य ज्या ग्रिज्या स र्णः । तयोर्वान्तरपद कोटि । सा च यष्टिसंज्ञा । प्रान्त्यपादिप कदम्बा- भिमुख कर्णरूप । तस्य कोटिरूपकरणायानुगत । यदि त्रिज्यावणे यदि योटितदा शरण या । पल प्रान्तिसंस्कारयोग्यो विजेपो भवति । तेन संस्कृता मान्ति रपुरा । विक्षेपागम्यस्य ग्रहस्य विपुवन्मण्डरस्य च यद्याम्योत्तरमन्तर सा स्फुटा प्रान्तिरप्पते । अथानुक्रपेऽपीयमेव वासना । अन मनिराशिग्रहमान्तिया भुजस्थाने कल्पिता समु १ । तान्या यष्टिस्याने कल्पिता सा कोरि । समापि निग्या कर्म इति सामुपपनम् । इदानीमायने हक्कांह- यायन पलनमस्टेपुणा सगुणं घुगुणभाजितं हनम् । पूर्णपूर्ण धृतिभिर्महाधिनग्यक्षमोदयहृदायनाः पलाः ॥ ४ ॥ अस्फुटेपुपलनापतिस्तु पायटिहन् फलालाः स्युरायनाः । ता ग्रहेऽयनपत्ययो प्रमादेवभिनयुभोधणं धनम् ॥ ५ ॥ महम्य याय यन सदस्फुरदारण मैगुण्य सदगुण्यया भनेन् । पमष्टान १८०० मैगुण्य यस्मिन् रा महो पनते राम्य निरोश्याभिविभनेत् । परमापनका भान्ति । अप पायनवनागसम्पुरेन धारण मंगुग्य पटश विमनेन् । परमापरणा म्यादातरा भरतारपना । हो पम्मिनयन पतो तम्यायनम्प पEET परे का दिन रादा मा मायना कालापी कर्ण वार्या । पदि तामिना दिएका कार्या । नायनामको ग्रही भाति । भोगसिगारे पतिराभिहिता । मधेहारिनिविदुष्यने । प्राणियने पर ग्यातिपदा भिनित पनि न तदार पायो । हा भिमुनम् । पदोत्तरकास शितिजादुपरि मानि तदा गगन शरण सिनिा नाम्पत्र । सिनिमादम्योरन गांवोनामा यामम् । यदा सिनिमा पा स्मदा म क्षितिसमशेरल मदा शिलबनम् । अनी पान परम्पोनाम मामन | राममित्रो भादित । नामित पारयति । पसा मानानि नामानि दिनियाल्ये व Reli म्तमान सम्पन्न न REPाशिमिना - ENERENT पण मानि। पाने पापा का गर्म निरपानानि मोनुन । पदिOTASTE या गदा शिnिefit पार मनाना प्य धनु वामन निलम् । प्राणिन रिम मात्र पनि नामानि म . भिम शान्निति मात्र पाना fram. murari FEगा कि नाना - ·१४१ - तु॥७॥ प्रहच्छायाधिकारः। हस्थानात् पृष्ठत: क्रान्तिवृत्तं क्षितिजे लगति वदेव स्थानं कृतहक्कमको ग्रहः । किं बहु. मा। गोले क्रान्तिमण्डले यथास्थानं विमण्डलं विन्यस्य तन ग्रहं च दत्वा चिन्हं कार्यम् । अथ ध्रुवादग्रहोपरि नीयमानं वृत्ताकारं सूत्रं यत्र क्रान्तिवृत्ते लगति तत्र कृतहकर्मको ग्रहः । एवं ध्रुवान्नीयमानेन सूत्रेण शरकृतं यत्रं भवति । क्रान्तिवृत्तग्रहस्थानादप्रतः पृष्ठ तो वा आयनकलातुल्येऽन्तरे तत् सूत्र क्रान्तिवृत्ते लगति । अत आयनकला भुजः । मस्फुटविक्षेपः कोटिः । शरामक्रान्तिवृत्तयोरन्तरे यावत् सूत्रखण्ड स तत्र कर्णः । एतत् त्र्यस्त्र वलनत्र्यससंभवम् । अतस्त्रैराशिकेनायनकलानामानयनम् । यदि यष्टिकोट्या बलन- कलाभुजो लभ्यते तदा अस्फुटविक्षेपकोट्या किमिति । फलमायनकला इतिसर्वमुपपन्नम् । इदानीमज दृश्कर्माह-. स्फुटास्फुटक्रान्तिजयोश्चरार्धयोः समान्यदिक्त्वेऽन्तरयोगजासवः। , पलोद्भवास्या भनमासदां शरे महत्ययाल्पे यदिवा स्युरन्यथा ॥ ६ ॥ स्पष्टपुरतवलनेन हतो विभको लम्बज्यया रविहृतोऽक्षभया हतो वा। लब्धं हतं त्रिभगुणेन हृतं घुमौर्या स्युसिवः पलभयां अथ तैः शरे याम्योत्तरे क्रमविलोमविधानलग्ने खेटात् कृतायनफलादुदयाख्यलग्नम् । सौम्ये क्रमेण विपरीतमिपौ तु याम्ये भार्धाधिकात् खचरतोऽस्तविलग्नमेवम्॥८॥ महल्य स्फुटकान्तेरस्फुटक्रान्तेश्वराधे साध्ये । यदि स्फुटारफुटक्रान्ती सुल्यदिके तदा चरार्धयोरन्तरं कार्यम् । यदि भिन्नदिक्के तदा योगः । एवं येऽसवो भवेयुस्ते पलोदवा ज्ञेयाः । ग्रहस्य भम्य वा यदा महाश्रस्तदैवम् । यदारपस्तदान्यथा पलोद्भवासवः सा- ध्याः । ग्रहस्य स्पष्टः शरोऽक्षवलनेन गुण्यो लम्बन्यया भाज्यः । अथवा विपुवल्या गुणि- तो द्वादशभिर्भाग्यः। यल्लब्धं तत त्रिस्यया गुण्यं शुन्यया माज्यं फलं पलोद्भवा अस. वो भवन्तीत्यनुकल्पः । अथ कृतायनकर्मक ग्रहं रवि प्रकल्प्य तैः पलोदवाउमिलनं सा- ध्यम् । यदि ग्रहस्य याम्यः शरस्तदा क्रमविलग्नम् । यदि सौम्यस्तदा विलोमलपम् । एवं कृते सति ग्रहस्योदयलग्नं भवति । अयं तमेव ग्रह सभा रवि प्रकल्प्य रेवासभिरु. सरे शरे यत् कमलग्न याम्ये विलोम क्रियते तद्ग्रहस्यास्तलाम् ! अनोपपत्तिः । अत्र गोले विषुवन्मण्डल स्वाक्षशियविनामित तावदुन्मण्डलमुत्तरगारे क्षितिजादुपरि लगति याम्येऽधः । यतस्तत्रस्थो ग्रहः स्वचरार्धातभिरन्नति नतिं च गतः । अतरार्षस्य या वासना सैव पलोद्भवासूनाम् । स्फुटास्फुटक्रान्तिजयोश्चराधयोरन्तरे या. वन्तो सवस्तावन्तः शरभवा इत्ययोजातम् । यतस्तयोरन्तरं शर एव । एवं सुल्यदि. क्ले । यदा महत्ता शरणान्यदिक्त्वं नीता क्रान्तिस्तदा शरम्यक सग्दमुत्तरतोऽन्यदक्षिण. तः । तयोोंगे यत:शरो भवति । अतस्तजनितयोश्चरायोयोगे शरजनिताः पलोद. वासवः स्युः । एवं हि महति शरे । भयाल्पे । ग्रहः किलोत्तरगोल उत्तरच तम्य शरस्तदाक्षवशायरेण प्रहस्य यदुन्नमनं तत् त्रैराशिकेन साहयते । यदि सम्बन्यया को. टाक्षानमुल्यो मुजस्तदा स्फुटशानुल्यया फिमिति । अत्र यत् फलं तद्भहपुन्यावृत्ते ज्यारूपं भवति । अथवा लघुना धेगानुपातः । यदि द्वादशाहुलकोय्या पलमा भुत. स्तदा स्फुटारकोच्या किमिति । फट गुल्यमेव । अथ ग्रिन्यावृत्ते परिणामायानगतः ।

·:: - १४२ ग्रहगणिते यदि युज्यावृत्त एतावती ज्या तदा त्रिज्यावृत्ते कियतीति । फलस्य धनुः क्तुं युज्यते । तच्छरस्याल्पत्वान्नोपपद्यत इति न कृतम् । आयनदृक्कर्मण्यस्फुटविक्षेपादसवः साधि- ताः। इह तु स्फुटात् । तत्र कारणमुच्यते । तेन कर्मणा निरक्षशक्षितिजस्यो ग्रह' कृतः । तत् क्षितिजमन्यदेश उन्मण्डलम् । शरमूले याज्यावृत्तं शराये च यत् तयोर्वृत्तयोरुन्मण्डले यावदन्तरं तावान स्फुटः शरः । स तु कोटिरूपः । भस्फुटः क. र्णरूपः। अतोऽन्न कोटिरूपेण पलोद्भवा असवः साधिताः। कृतायनदृकर्मको ग्रहोशव- शात् प्रागुदित उदेप्यति वा यैरसभिस्तेऽत्र पलोद्भवाख्याः। अथ याम्ये शरे ते रसुभि क्षितिजादधास्थो ग्रहो यावदुपरि क्षितिज नीयते तावत् कृतायनदृकर्म ग्रहादयत मान्तिवृत्तं क्षितिने लगति । यदि सौम्यः शरस्तदा तैरभिः क्षितिजादुपरिम्यो ग्रहः क्षितिजं यावदधो नीयते तावत् कृतायनदृकर्मकाग्रहात् पृष्टतः क्रान्तिवृत्त क्षितिजे लगति । अत उन शरे याम्योत्तरे क्रमविलोमविधानलानमित्यादि । एवं कृत उदयगर्न जातम् । अस्मादुदयलग्नसाधनाद्वयम्तमम्तलानमाधनम् । यतो यैरसभिविशेषेण प्रार ग्रहः क्षितिजादुन्नाम्यते तैरेव प्रतीच्या नाम्यते । यैर्नाम्यते तरेवोन्नाम्यते । अथ प्रतीक्ष्य ग्रहेऽस्तं गच्छति प्राच्या यल्लग्नमुदेति तदस्तलानम् । अतो भार्धाधिकात् पचरत इत्यु कम् । इदं सर्व गोलोपरि सम्परदृश्यते । इदानीमुदयास्तलग्नयोः स्वरूप प्रयोजन चाह- निजनिजोदयलग्नसमुद्गमे समुदयोऽपि भवेद्भनभः सदाम् । भवति चास्तविलग्नसमुद्गमे प्रतिदिनेऽस्तमयः प्रवहनमात् ॥ ६ ॥ स्पष्टार्थम् । इदानी ग्रहस्य श्यत्वलक्षणमाह- . निशीटलग्नादुदयास्तलग्ने न्यूनाधिके यस्य सगः स दृश्या । दिनेऽपि चन्द्रो रविसन्निधानान्नास्तं गतश्चेस् सति दर्शने भा ॥१०॥ दिनरेऽस्त गत यदिष्टकाले सगं सदिष्टलग्नम् । तम्माद्ग्रहम्योदयानपान न्यून मम्ताख्यं धाधिक यदि भवति तदा महोदयः । इतोऽन्यथा घश्यः । एक पक्षणे मति चन्द्रो दिवमऽपि दृश्यः । यदि ग्रहो यान्तदा ग्रहम्य साया साध्या । अत्रोपपत्ति: स्पष्टार्या इदानी छाया प्रहम्य घुगतमाह- शातुं यदा भामिमता ग्रहस्य तत्कालवेटोदयलग्नलग्ने । साध्ये तयोरन्तरनाडिका याम्ताः सायनाः स्युपुंगता प्रहम्य ॥११॥ ता एय बेटद्युतिसाधनार्य क्षेत्रामकन्यात् मुधिया नियोज्याः । ऊनस्य भोग्योऽधिभुनायुनो मध्योदयादयोऽन्तरकाल एयम् ॥१२॥ यस्मिन् का पहस्य साया सातव्या तात्कालिकस्य प्रयोदयमान मिटली व तपो. रन्तरपटिका: माध्या ऊनम्य भोग्याधिक मुनयुक्त इत्यादिना । एवं ता पहप्य मावन रिका दिनगना भवन्ति । अनोपपत्तिः । मनेष्टर किस शितिने । इष्टकारिकप्य प्रहस्य यस्याना ·- ग्रहच्छायाधिकारः। १४३ दयलग्नमेव । प्रहः स क्षितिजादुपरि यत्र कुप्रचित् स्थाने । तस्य भोग्यकाल इष्टलग्नस्य भुक्तकालेन मध्योदयैश्च युक्तस्तस्य ग्रहस्य दिनगतः कालो भवितुमर्हति । ता घटिकाः सावना भवन्तीति यदुक्तं तत् कुतः । यतस्ता मटिकाः क्षेत्रात्मिकाः । इदं गोलोपरि दर्श- येत् । गोल इष्टलग्नं क्षितिजे निदेश्य तात्कालिकग्रहस्योदयलग्न मेषादेर्दत्त्वा तदयो ग्रहसं. ज्ञको बिन्दुः कार्यः । तत्र तस्याहोरात्रवृत्तं निवेश्यम् । तस्मिन् वृत्ते पूर्वक्षितिजपाता. दारभ्य ग्रहचितपर्यन्तं यावत्यो घटिकास्तावत्यस्तस्य ग्रहस्य धुगता भवन्ति । तापच सा- वनाः । यतोद्धाराप्रवृत्ते विगणय्य गृहीताः। ग्रहस्याहोरात्रे याः पटिघटिकास्ताः सावनाः । छायासाधनाथ क्षेत्रात्मिका एव नाड्यो प्रहीतुं युज्यन्ते। डायासाधनं हि क्षेत्रव्यवहारः । मत उक्तं ता एव सेटद्युतिसाधनार्थमित्यादि। इदानी क्रान्तेः स्फुटत्वं कृत्वा छाया साधनातिदेशं करोति स्म । स्पष्टा क्रान्तिःस्फुटशरयुतोनकभिन्नाशभावे तज्ज्या स्पष्टोऽपमगुण इतो धुज्यकाद्यं ग्रहस्य । कृत्वा साध्या तदुदितघटीभिः प्रभा भानुभाव- च्चन्द्रादीनां नलकसुपिरे दर्शनायापि मानाम् ॥ १३ ॥ ग्रहस्य क्रान्तिः स्फुटेन शरण तुल्यदिक्त्वे युता भिन्नदिक्त्वे वियुता सती स्फुटा भवति । स्फुटकान्तेयों ज्या सा स्फुटक्रान्तिज्या तया कुज्यायुज्याचरज्यादि सर्व प्रसा- ध्यम् । पूर्वानीतामिर्तुगतघटिकाभिरुन्नतं ज्ञात्वायोक्तादूनयुतादित्यादिना भानुभाव. चन्द्रादीनां ग्रहाणां भानां वा छाया साध्या । यद्यपि ताराग्रहाणां मानां च छायांन दृश्यते तथापि नलकसपिरे तदर्शनाय तदुपयोगिनी भविष्यतीति साध्या । भन्नोपपत्तिस्त्रिप्रश्नोक्तव। इदानीमत्रापि विशेपमाह- मुक्तितिथ्यंशपिवर्जितो ना महांलघुः खाग्निशता ४३० शहीनः । स्पष्टो भवेदस्फुटजालद्वग्ज्या संताडिताः स्फुटशङ्कुभक्ता ॥ १५ ॥ प्रभा भवेना तिथिभागतोऽल्पो यावद्विधुस्तावदसायदृश्यः । एवं किल स्यादितरग्रहाणां स्वल्पान्तरत्यान कृतं तदाद्यः ॥ १५ ॥ एवं विप्रश्नोक्ता प्रहस्य शर्छ ज्यां च साधयेत् । ततः शड्डोः स्फुटत्वं कार्यम् । महम्य भुक्तिपदांचन वर्जितः शाहः स्फुटो भवत्ति । अम्पटशड्डोर्या जाता हग्ज्या सा द्वादशगुणा स्फुटाना मका छाया भवति । छायाराद्वादशवर्गयुतान्मूलं वर्ण: । वृहज्ज्याभिर्यदा शङ्कः कृतम्नदेवम् । यदा ल्धुज्याभिलंघुः शगुः कृतम्तदा भुक्तेः ग्वालि- पैदागेन ४३० वर्जितः स्फुटो भवति । यदा महादुः भुतिपञ्चदशांशात् स्वल्पा शार्श भुक्तः साग्नितांशात् स्वल्पम्तावद्विधुरदृश्यो शेयः । अग्रोपपत्तिः । मन यः शङ्करसो टण्डल उपतभागानां जीरा तम्य शटोर्मलादु- परि भुतिपदाशतुल्याः कला भुवा इन्ना भूपृष्टम्यो दया न पश्यति । ता मच्छन- लिमाः पूर्व प्रतिपादिता एव । तथा च गोले। कुकृष्टगानां कुदलेन होने मण्डलाधं सचरम्य दृश्यम् । .

·१४४ ग्रहगणिते कुच्छन्नरिप्तानुरतो विशोध्या स्वभुक्तितिथ्यशमिता प्रभार्थम् ।। यदि वसगुणकृतानि ३४३८ तुल्ये व्यासाधे भुक्ते पञ्चदशाश कुच्छन्नलिता लभ्यन्ते तदा खार्क १२० मित किमिति । एवमनुगतेन खाग्निकृताशो रघुशडपझे कुच्छन्नरिता ! एताम्यो लिप्ताभ्य शङ्कावूने चन्द्रस्त्वदृश्य । एवं किल सर्वे नहा अदृश्या भवन्ति । कि विधोनिर्धारण तदाद्याचार्याभिप्रायेण । ते स्वल्पान्तरत्वादन्येषा ग्रहाणा नोछम् । इदानी तेपा दूपण निराकुर्वन्नाह- स्वरपान्तरत्वादबहूपयोगात् प्रसिद्धभावाच बहुप्रयासात् । ग्रन्थस्य तज्ञैर्गुरुताभयेन यस्त्यज्यतेऽर्था न स दूषणाय ॥ १६ ॥ इति श्रीभास्कराचार्यविरचिते सिद्धान्तशिरोमणिवासनाभाष्ये मिताक्षरे ग्रहच्छायाधिशार । अयमध्यायस्त्रिप्रश्नस्यागमतो नाधिकारप्वस्य पृथग्गणना ग्रन्थसंख्यानवत्यधिक शतम् १९०॥ अथ ग्रहोदयास्तमयाध्यायो व्याख्यायते । तत्रादौ नित्योदयास्तयोर्गतगम्यलक्षगमाह- भाग्ग्ग्रह स्यादुदयारयलग्नमस्ताख्यक पश्चिमगुग्ग्रह स । प्राग्गुग्ग्रहोऽरपोऽत्र यदीष्टलग्नाद्तो गमिप्यत्युदय बहुश्चेत् ॥ १॥ ऊनोऽधिक पश्चिमद्वग्ग्रहश्चेदस्त गतो यास्यति चेति वेद्यम् । यस्मिन् दिने यस्मिन् काले यम्य ग्रहस्योदयोऽस्तो वा ज्ञातव्यस्तस्मिन् दिने तात्का लिक स्फुट ग्रह कृत्वा तस्योदयास्तलग्ने साध्ये । अथ तत्काले यदिष्टलमं तच साध्यम् । तत्र यदुदयलग्नं तत् प्राग्दृग्ग्रहमश वेदितव्यम् । यदस्तरनं तत् पश्चिमहाग्रहसन वेद्यम् । यदिप्राग्ग्ग्रह इष्टलग्नादल्पो भवति तदा ग्रह उदित इति दिनव्यम् । यदाधिकम्तहोदय यास्यतीति ज्ञेयम् । एवमुदयगतै यताज्ञानम् । अथ पश्चिमटरग्रह इटलानाथदाल्पस्तदा अहोऽस्त गत इति पदितव्यम् । यदाधिकम्तदा यास्यतीति च ज्ञेयम् । अनोपपत्ति । इष्टलग्नादृग्ग्रह उन क्षितिजादुपरि वर्ततेऽत उदित । यदाधिक स्तदा क्षितिजादधोऽत उदेप्यतीति युक्तमुतम् । एवमिष्टरग्नाद्ग्रहस्यास्तरग्ने न्यूने ग्रह प्रत्यक्षितिजादधो वर्ततेऽतोऽत गत । अधिकं तु प्रत्यक्षितिजादुपरि घर्तत तोऽम्त यास्यतीति । इदानी तदन्तरघटिकानानमाह- तदन्तरोत्या घटिका गतप्यास्तथालित स्यात् स निजोदयेऽस्ते ॥२॥ तलग्नयोरन्तरतोऽसचा पालात्मियास्ता घटिका स्युपर्य । अभीष्टकालाचरोदयान्तर्यद्वेष्टकालाचरास्तमध्ये ॥ ३॥ इष्टलानात् प्राग्हरग्रहो यदीनस्तदा तयोरन्तरघरिका प्राग्वा माधिता गar भवन्ति । ताश्य सावना 1 अथ ताभिहस्य भुपि मगुण्य पष्टा विमान्य फलाभिनिती रहो निनादयकालिको भवति । अथ तम्यष्टलरनम्य चान्तरपटिका साध्या । एवममहावन म्धिरा भवन्ति । ता काहात्मिा । ग्रहोदयष्टवाल्योर्मध्य एतावत्यो नाममा गतरिका न । एवमेया अपि । एवमम्ने पि कालात्मिशाना थरिकानां गतागताना सायनम् ।

·उदयास्ताधिकार। १४५ अनोपपत्तिः । लग्नघटिकानां नाक्षत्राणां साधने प्रागुक्तैन । एवं ग्रहस्य प्रबहवोन प्रतिदिन यावुयास्ती तो निरक्तो । इदानीमर्कासन्नभावेन यावुदयास्तौ तदर्थमाह- निरुक्तौ ग्रहस्येति नित्योदयास्ताविनासन्नभावेन यौ तौ च वक्ष्ये । रवेरूनभुक्तिर्ग्रहः प्रागुदेति प्रतीच्यामसावस्तमेत्यन्यथान्यः ॥ ४॥ यो ग्रहो खेः सकाशादूनभुक्तिरसौ प्राच्या दिश्युदेति प्रतीच्यामस्तमैति । यथा भौमो गुरुः शनिश्च । योऽधिकभुतिरसौ प्रतीच्यामुदेति प्राच्या प्रतितिष्ठति । यथा चन्द्रः । अनोपपत्तिः । यो मन्दगतिम्रहो दिनकरकरनिकटतयाऽदृश्यतां गतः । असावके शी. प्रतया पुरतो गच्छति सति ग्रहो मन्दगतित्वात् पृष्टतो विलम्बितः प्राच्या दिश्योदयात् पूर्वमेव दृश्यो भवति । अथ यो मन्दगतिर्ग्रहोदधिक आसीइसी शीघ्रतया सेस्तदास. न्नतां गच्छति तदा तत्करनिकरावगुण्ठित: प्रतीच्यामसावस्तमेति । अनयैव युण्याधिक. भुक्तिः प्रतीच्यामुदेति पाच्या प्रतितिष्ठति । हदानी दुबशुक्रयोविशेपमाह- शशुक्रावृजू प्रत्यगुद्गम्य वक्रां गतिं प्राप्य तत्रैव यातः प्रतिष्ठाम् । ततः प्राक् समुद्गम्य चक्रावृजुत्वं समासाद्य तत्रैव चास्तं व्रजेताम् ॥५॥ बुधशुको तु यदा ऋशू तदाधिकभुक्तित्वात् प्रतीच्यामुद्गच्छतः । ततस्तत्रैव वक्रता प्राप्यास्त गच्छतः । ततस्तयैव वक्रतया प्राच्यामुद्गम्य ततोऽवक्रतां प्राप्याधिकभुक्तित्वात् प्राच्यामेवास्तं प्रजेताम् । अत्रापि,सैव पासना । किञ्च यत् प्राच्या दिश्युहम प्रतीच्यामस्तमयस्तद्वमता. वैपरीत्यम् । इदानीं कालांशानाह- दनेन्दवः१२ शैलभुवश्च१७शका१४रुद्राः११ खचन्द्रा१० स्तिथयः१५ क्रमेण । चन्द्रादितः काललया निरुता शशुक्रयोर्वक्रगयोद्विहीनाः ॥ ६ ॥ चन्द्रादीनामेते १२ । १७ । १४ ।११।१०।१५ । कालांशा ज्ञेयाः । बुधशुक- योस्तु वक्रगतयोद्विहीना द्विवर्जिता ज्ञेयाः । अनोपपत्तिः । कालांशा इति कालात्मका अंशाः कालांशाः पंमिरंशैरेका घटिका । एकस्यांशम्य दश पानीयपलानि । मतदुक्तं भवति । चन्दस्य किल द्वादश १२ कालांशाः । अस्यास्तस्यादुदावा टिकाहयाधिशेऽन्तरे चन्द्रो राष्टियोग्यो भरति सदूने तत्माच्छर- दितत्वादश्यः । अतस्तस्य द्वादश कालांशाः । एवं भौमम्य सप्तदश १७ पटमोनास्तिम्रो घटिका ३ । ०० इत्यर्थः । एवमन्येषां यया पटिनास्तेषां विम्यस्य स्यूलसूक्ष्मवावशान्न्यू. नाधिकता । अत एव बुधशुक्रयोर्वक्रगतयोपिम्पस्य स्यूलत्वादिहीनाः । अग्रोपलब्धिव वामना। इदानीमितिकर्तव्यतामाह- यत्रोदयो घास्तमयोऽयगम्यस्तहिन्भयो हफ्पचरो रविश्य । अस्तोदयासन्नदिने कदाचित् साध्यस्तु पश्चात् तरणिः सपड्मः ॥ ७ ॥ . - । १३ सि०

·ग्रहगणिते
सपड्मश्च कार्य:
इह केन्द्रभागैहस्योदयोऽस्तमयो वा यस्मिन् दिन आयातस्तस्यासन्ने कस्मिंश्चिदिने
तं ग्रहं रविं च स्फुट कृत्वा यस्यां दिशि ग्रहोदयोऽस्तमयो वा तदिग्भवो दृाग्रहः कार्यः ।
यदि प्राच्यां तदौदायिकं ग्रहं कृत्वोदयलानं साध्यम् । यदि च प्रतीच्यां तदास्तमयिक ग्रह
कृत्वास्तलानं साध्यमित्यर्थः । यदा प्रतीच्यां तदा रविः
इदानीमिष्टकालांशानयनमाह-
दुक्खेचरार्कान्तरजातनाइयो रसाहताः काललवाः स्युरिष्टाः ।
दृग्ग्रहार्कयोरन्तरघटिकाः साध्यास्ता रस ६ हता इष्टाः कालांशा भवन्ति । अय
तेल्दयास्तयोर्गतेन्यतामाह ।
उक्तभ्य ऊनाभ्यधिका यदीष्टाः खेटोयो गम्यगतस्तदा स्यात् ॥ ८ ॥
अतोऽन्यथा धास्तमयोऽवगम्यः प्रोक्तेष्टकालांशयियोगलिप्ताः ।
खाभ्राष्टभू १८०० मा धुचरोदयाप्ताः खेटार्कभुक्तयन्तरभाजिताश्च 18
वक्रे तु भुक्त्यैक्यता अवाप्तास्तदन्तराले दिवसा गतेप्याः
तात्कालिकाभ्यां रविदृग्ग्रहाभ्यां मुहुः कृतास्ते स्फुटतां प्रयान्ति ॥ १० ॥
एवं य इष्टकालांशा आनीतास्ते प्रोक्तभ्यो यदि स्वल्पा भवन्ति तदा ग्रहस्योदयो गम्यः ।
यद्यधिकास्तदा मत इति वेदितव्यम् । अतोऽन्यथास्तमय इति । उक्तभ्यो यदीष्टाः स्वः
ल्पास्तदा प्रहस्यास्तमयो गतो यद्यधिकास्तदा गम्य इति । अथ प्रोक्तानामिष्टकालांशाना
च या अन्तरे कलास्ता अष्टादशशते १८०० र्गुण्या दृग्ग्रहामान्तस्य राशेः स्वदेशोदयाए-
भिर्माज्याः । फलकलानां महाभुक्तयन्तरेण वरगे ग्रहे भुक्तियोगेन भागे गृहीते यजय
ते गता एण्या वा दिवसा भवन्त्युदये वास्तमये वा। दिवसस्तात्कालिको हरप्रहार्की
कृत्वैवमसकृत्कर्मणा सम्यक् तत्कालज्ञानं भवति ।
अत्रोपपत्तिः । इष्टकालांशसाधने लप्नवासनैव । प्रोक्तानां कालांशानामन्तर्वी ग्रहोड.
दृश्यो भवति । भतो यावदिष्टा न्यूनास्ताददृश्यः । उदये विलोक्यमान उदेष्यति । अस्ने
विलोक्यमानेऽस्तं गत इत्यर्थाज्ज्ञायते । इष्टा यद्यधिकास्तदा प्रोक्तेभ्यो बहिभूतत्वाग्रहो
दृश्यः । उदये विलोक्यमान उदितः। अस्ते विलोक्यमानेऽम्त यास्यतीत्यर्थाज्ञायते । अथ
तेषां प्रोक्तोटानां कालांशानां या अन्तरे कलास्तासां क्षेत्रलिप्तीकरणायानुपातः । यावत्यः
कालकास्तावन्त एवासबो भवन्ति । अथ यदि दृग्ग्रहोदयाएभिरष्टादशाशनानि १८००
क्षेत्ररिता एभ्यन्ते तदा तदन्तरकलासभिः किमिति । फल क्षेत्रलिसाः । ता प्रहाभुका.
न्तरेण भाज्याः। भुमान्तर हि क्षेत्रलिशान्तरात्मकमतः सजातीयकरणाय क्षेत्रलिप्तीकर-
णम् । भुवयन्तरेणैको दिवसो लभ्यत इति युगमुक्तम् । पक्रे तु भुछियोग एव भुकान्त-
रम् । दूरान्तरे स्थूलकालो भवतीत्यसमुत्कर्म सूक्ष्मार्थम् ।
अथ विशेपमाह।
प्राग्दृग्ग्रहश्चेदधिको रवः स्यादूनोऽथवा पश्चिमट्टरप्रहथ ।
प्रोक्तप्टकालाशयुतेः कलाभिः साध्यास्तदानी दियसा गतेप्याः ॥ ११ ॥
तथा यदीष्टकालांशाः प्रोक्तम्योऽभ्यधिकास्तदा ।
व्यत्ययश्च गौप्यत्वे शेयोऽहां सुधिया बटु ॥ १२॥

·१४७
-
शृङ्गोन्नत्यधिकारः।
यदि प्रारष्टाग्रहो मेरधिको भवति । अथवा पश्चिमहग्नहो न्यूनो भवति तदा य
इष्टकाराशा आनीतास्तेषां प्रोक्तानां च योगकलामिदिवसाः साध्याः । नान्तरकलाभिः ।
तथा प्रारहरग्रहेकोदधिके सति पश्चाग्नहे वा न्यूने य इष्टकालांगा आगतास्ते च यदि
प्रोनभ्योऽयधिका भवन्ति तदा प्रोतटकारांशयुतेः कलाभिये दिवसाः साधितास्तेषां
दिवसानां गतप्यत्वे विपर्ययोज्ञेयः ।
अनोपपत्तिः । यो ग्रहः प्राच्यामुदेति प्रतितिष्ठति वा असो सेरुनः सन् पश्चिमाया.
अधिकः सन् प्राच्या दिशि प्रोक्तकालांशैरूनः सन् प्रदृश्यतामेति । तावद्भिरेव पश्चिमाया.
मधिकः सन् । अतो ः पृष्टतः प्राच्या प्रोक्तकारांशाः प्रतीच्यामप्रतः । प्राच्यामुने
महे य इष्टकाला साध्यन्ते ते से पृष्टतः । अतः पृष्टगतरेव प्रोतकालांशस्तेपामन्तर
कतुं युज्यते । भय प्राच्यां सैरधिके हग्नहे य इष्टकालांशाः साध्यन्ते ते सेरपतो भवन्ति ।
अतोऽप्रगतानां पृष्टगतानां च कालांशानां योगे से सत्यन्तरं न भवति । तथा उक्तन्य
ऊनाभ्यधिका यदीष्टा इति यद्गतगम्यलक्षणमुक्तं तत् सजातीयानामेव । यदा पुनरेके पृष्टगती
एके प्रगतास्तदा तदनगम्यलक्षण व्यत्ययेन भवति । मत उन व्यत्ययश्च गव्यत्व इत्यादि।
अत्र सधियेति विशेषणाबुद्धिमतेदमनुनमपि शायत इत्यर्थः ।
इति श्रीमास्कराचार्यविरचित सिद्धान्तशिरोमणिवासनामाप्ये मिताक्षरे ग्रहो.
दयाम्ताधिकारः समाप्तः । अस्मितधिकार प्रन्यमंख्या शतम् १०० ।
-
इदानी शनोन्नतिव्यांच्यायते । सत्रादौ चन्द्रार्यमाह-
मासान्तपादे प्रथमेऽपवेन्दोः गृहोन्नतिर्यदिवसेऽवगम्या।
तदोदयेऽस्ते निशि घा प्रसाध्यः शङ्कयिधोः स्योदितनाडिकायैः ॥ १ ॥
मासान्तपाद इति कृष्णाष्टम्या उपरि प्रयमेध्या शुक्लाष्टम्याः प्रागेव पमिमीट.
दिने साविशनोग्रतिज्ञानुममोटा तस्मिन् दिने मामान्तराद मौदायिको चन्द्रार्की स्पष्टी
कार्यो । प्रथमचरणे त्यस्तकारिको । तत: गोन्नतिज्ञेया। निशिया । एतदुक्कं भावि ।
मासान्तपाद उदयका शशिशोप्रतिः साध्या । प्रथमचरणे स्वम्तकाले । अयम किय
दपाम्तनियमेन । पत्रोदय तोदयात् प्रागिष्टघटीतुल्यकाले या यत्रास्ते सपास्तादुपरीटाए
परीपुया गोगतिः साध्या । तत्र तारकारिको चन्द्राी पन्या पन्दम्य स्पुटकान्त्युर।
याम्सलामतपटिकादिभिम्नदुपकरणः : साध्यः ।
अग्रोपरनि: । पदम्यायाने शुक्ने सस्कोरी पाकरे भरतः । वहाले कता.
कोयविर्भविष्यनीति हातम्यम् । तत्र गुम्य कारतापांन गरे । तपार्थाना
मासान्तगई प्रपमे ममाति । द्वितीयत्तीययोरपि परगयोझगुप्तादिभिः गोय.
निरानीता मा मम न ममता । नहिनाः गोपतिः पटोलम्यने । प्रमिलान
होपतिः । म उन मासान्तराई प्रति ।
भागमा पाह-
मिशायरसुमिगतयां पधाममं गोलपिपये।
रपेरपा गडरपासमानो मरोऽर्फ १२ पललं समागम् ॥२॥

·- १४८ ग्रहगणिते शृङ्गोन्नतिकाले विधो किल शङ्कु साधित । अथ स्खे साध्य । तर यादयेऽस्त मये वा तदा वे शङ्कु पूर्ण सिद्ध एव । यदा तूदयात् प्रागस्तानन्तर तदा क्षितिजादव स्थस्य से कथ शङ्कु साध्यस्तदर्थमाह । निशावगेपैरसमिरित्यादि । उदयात् प्राग्याव तीभिर्घटिकाभि शृङ्गोन्नतिस्तावत्यो निशावशेपा । अस्तादनन्तरं याभिधीभिस्ता रात्रि गता । तासामसभी रविं गोलविपर्ययस्थ प्रकल्प्याथोन्नतादूनयुतादित्यादिना य शङ्क साध्यतेऽसौ खेरध शङ्कुर्भवति । अथ चन्द्रस्य शाकू सेर्वा शङ्करन्यस्य कस्यचिद्वाक्षभया गुण्यते द्वादशभिर्भाज्यते फल शङ्कुतलं भवति । तच्च याम्यम् । अधोमुखनरस्य सौम्य शङ्कतल वेदितव्यम् । अयोपपत्ति । निशावशेषा गता वा येऽमवस्तेऽध स्थलोकाभिप्रायेग । तैरसभिर्य शगु साध्यतेऽसौ पेरधोमुख शङ्खर्भवति । स च गोलविपर्ययेश साध्य । यतो यस्मिन् गोटे ऽस्माकं क्षितिजादुपर्युन्मण्डलं तच तेपा क्षितिजादध यास्मद्देशे क्षितिजादधस्तन सद्देशे क्षितिजोपरि । शङ्खसाधने वासना पूर्वोत्तव । अथ शङ्कतरवासनोच्यते । क्षिति समवृत्ताहोरानवृत्तयोरन्तरभागाना जावाग्रा । सा च प्राच्या पश्चिमतश्च । अग्राग्रयोनिबद्ध सूरमुदयास्तसूत्रम् । अहोरानवृत्तं क्षितिजादुपर्यक्षवशाइक्षिणतो नतं भवति । क्षितिजाद धस्तदशादेवोत्तरतो नत भवति । तत्रस्थग्रहात् क्षितिजगामी लम्य शङ्ख । उपरिस्था झोस्तहम्मनिपातस्यानमुदयास्तसूत्राद्दक्षिणतो भवति । अध शटोस्तु तत् तरमुत्तरतो भवति । तत्र शङ्कतल भुज शड्डु कोटिरिटढति कर्ण । एतदक्षोत्रम् । अतोऽक्षक्षेत्रेणा नुपात । यदि द्वादशाद्गुलशड्डी पलमा भुजम्तदा कलात्मकम्यास्य महाशको क इति लब्ध करात्मकं शदुतलम् । अथ भुजज्ञानार्थमाह- सौम्य त्वधोमुखनरस्य तल प्रदिष्ट सानास्वशङ्कतलयो समभिनदिपस्ये । योगोऽन्तर भवति दोरिनचन्द्रदोष्णोस्तुरयाशयोवियरमन्यदिशोस्तु योग ॥३॥ स्पष्टो भुजो भरति चन्द्रभुजाश इन्दो शुद्ध भुजे रमिभुजाद्विपरीतदिक । प्रथमचरणो व्याख्यात एव । रोयाना यच शतल तयो समदिशोयोगो भिन्नदि शोरन्तरमसौ रविभुज । एव चन्द्रस्यापारातल्योयोगान्तर चन्द्रभुज स्यात् । अय चन्द्राभुजयो समदिशोरन्तर भिन्नदिशोयोग लोन्नती स्फुटो भुनो भवति । मिन्ना शयोश्चन्द्राभुजयोर्यदा योगस्तदा दक्षिण उत्तरो वा स्पुटो भुनो भवतीत्यनदर्थ माह चन्द्रभुजाश इति । या चन्द्रभुजम्य दिर संघ स्पुरभुजम्य करप्येत्यर्थ । एर मुल्यदिशी रन्तरेऽपि चन्द्रभुजासो क्षेय । पर यदि चन्द्रभुजाच्दछ । यदा सु रविभुजाचन्द्रभु मुद्र स्तदा विपरीतदिक । यदि चन्द्रभुज उत्तर आसीत् तदा स्फुटभुगो दक्षिणी भवति । पदि दक्षिगम्तदोत्तर इत्यर्थ । अनोपपत्ति । अन किल भुजी शेय । भुतो नाम पूर्वापरमूत्रम्य मामलान्य घया क्षिणोत्तरमतरम् । पूर्वापरसूत्रादयास्तम्ग्रयोरन्तरं तावदया । सा च यदा सिरा सदोदयास्तसूत्रशोर्यदन्तरं शतलं तेन दक्षिणेनाना यावना क्रियते तच्छेपमप्रासाद उत्तरो भुजो भवति । प्राध्यपरसूयादुत्तरतस्तावन्यन्तर गर्वर्सत हस्यर्थ । यद्यन्तरे त्रिय .

·- शृङ्गोन्नत्यधिकारः। माणे शडतलादमा विशुद्धा तदा याम्यो भुनो भवति । एवं सममण्डलप्रवेशादनन्तरं भवति । अय यदा दक्षिगाना तदा तलमपि दक्षिगम् । तयोोंगे कृने समसूत्रशइकारन्तराल भुजो भाति । एवमधोमुखशदोरत्तरगोलेऽप्राशङ्तलपार्योगे भवति । यतस्तरोत्तर शङ्कु. तलम् । दक्षिणगोले त्वन्तरे कृते । एवं चन्द्रायोर्भुजी । भय ताभ्यां स्फुटो मुजः । स्फुटो भजो नाम चन्द्रार्कयोयाम्योत्तरमन्तरम् । तच तयोर्भुजयोरेकदिशौरन्तरे भिन्नदिशोयोंगे कृते मवति । तद्यया । चन्द्रस्योत्तरो भुजः किल चत्वारिंशदधिकं शतम् १४० । पेस्तु नवतिः ९० क्ला उत्तरः । शशिभुजादविभुजे तुल्यदिकाच्छोधिते पञ्चाशत् कला ५० उत्तरो भुजोऽवशिष्यते । एवं दक्षिणयोर्भुजयोः शशिभुजशेष दक्षिगो भुजः । यदा तु रवि. भुजाच्शिभुजः शुद्ध उत्तरदिक्त्वे तदा प्राच्यपरसूत्रादुत्तरतश्चन्द्रशष्ठः किल पञ्चाशत्कन्या- न्तरे ५० । रविशकुस्तु नवति ९० कलान्तरे । तदा रविशड्डोः कलाश्चत्वारिंशत् ४० । दक्षिणतश्चन्द्रगट्कुरित्यागम्यते । एवं भुजो जातः । इदानी कोटिमाह- योऽधो नरो दिनकृतःस विधोरुदनशक्कन्वितो मम मतासलु सैय कोटिः॥४॥ योररघः शहरसौ विधोयशकुना युतः सैव कोटिर्मम मता । मम मोति साका- क्षत्वाग्रहगुप्तेनेत उपरि बहुनायासेनान्या कोटिरानीता सा मम न ममतेति सूचितम् । अनोपपत्तिः । इहान्दोर्याम्योत्तरमावेन यदन्त स भुजः । ऊर्वाधरमायेन पदन्तरं सा कोटिः । सा चैवं भवति । उदयेऽप्ते का यदि शृङ्गोन्नतिस्तदा रविशडोरमावाच्छशि. शरेय कोटिः । यदा निशि पेरधः शास्तदा सशर्तिधोरदाराना युतो यावांस्तावत् सयोवास्थयोर्ध्वाधरमन्तर सेव कोटिरचिता । यतो द्रष्टा पुरपेगात्मनोऽवस्यानवोन पाशिनः रामुन्नतमवरोक्यम् । अतः स्वावस्थानममसूत्रादूर्ध्वरूपिण्या कोटया भवित. व्यम् । भुजकोटिककृत पत्र दृष्टेरयत आदर्शवत् ममुख यया भवति तथा करप्यम् । सत् क्षेत्र प्रमगुप्तेन रवीन्दोरन्तरार्धज्यां द्विगुणां कर्ग प्रकल्प्य तद्भुजवन्तरपदं कोटिरिति(t: यन् त्यत्रं प्रकल्पितं तत् तिरधीनं जातम् । नहि द्रष्टैटिर्समुखमादर्शवत् । न तेन सम्यक मोन्नतिरिति मम मनम् । भय दिग्वालनार्थमाह- दोफोटियर्गफ्यपदं श्रुतिः स्यागुजो रस ६ प्रः श्रयणेन भक्तः । प्रजायते दिग्पलनं हिमांशोः झोननी तत् स्फुटणाहुदिकम् ॥ ५॥ भुजोयोग योगपद कर्णः । भय मुरः पागः धन मकः फल पानम् । स्कु- शहोर्या दिसा सस्य बल्नम्य शेया ! मनोरसिः । गोनयने गगितीतर । मुनगारिक: गोप्रस्ताव परिस: दि. यते । र पन्द्रबिम्बयामा पार्छ फर्ग प्राव्य तत्परिगतम्प प भुजप्य पालन- संवा मा । भय सरपरिणामापानुगतः । यपनन्तरामौतन कर्गन भुगो एभ्यते तदा पा.. हुनेन सिमिति । फर्ट सन्दनिम्मे परममियुरपणम् । प्रमः। मोमुसा दियर दिन्टर मा.। समन्दरपदनिमिन्दमुम्मन्न ।

·प्रहगणिते अथ चन्द्रस्य परिलेखसूत्रानयनयोग्यतां कतुं संस्कारविशेपमाह- चन्द्रस्य योजनमयश्रवणेन निनो व्यकेंन्दुदोर्गुण इनश्रवणेन भक्तः । तत्कामुकेण सहितः खलु शुक्लपक्ष कृष्णेऽमुना विरहितः शशभृद्विधेयः॥६॥ शृङ्गोन्नतिकालिकं चन्दं रविणा रहितं कृत्वा तस्य दोन्या चन्द्रस्य योजनकर्णेन गुण्या रवियोजनकणेन भाज्या यत् फलं तस्य धनुषा शुक्लपक्षे शशी युक्तः कार्यः कृष्णे रहितः । एवं परिलेखसूत्रसाधनयोग्यश्चन्द्रो भवति । अनोपपत्तिः । परिलेखसूत्रं हि शुक्लवन । शुक्लस्योपचयो व्यकॅन्दोरुपचयवशेन । तद्यथा । बिम्बाधं पडगुलं प्रकल्प्योच्यते । यदा व्यकेंन्दुः पञ्चदश १५ भागास्तदाङ्गुल १ शुक्लम् । यदा त्रिंशत् ३० तदाङ्गुलद्वयम् । एवं यदा नाति ९० र्भागास्तदाङ्गुलपट्कं ६ शुक्लम् । एवं बहुभिराचार्यः शुक्लमानीतम् । तदसदिव प्रतिभाति । यदा तु पादोनप. ट्काट ८१।२५ लवा व्यकेंन्दुस्तदैव बिम्बाधं शुक्लं भवितुमर्हति । यथोक्तं गोले वासनाध्याये। कक्षाचतुथै तरणेहि चन्द्रकान्तरे तिर्यगिनो यतोऽब्जात् । पादोनपटकाप्टलवान्तरेऽतो दल नृदृश्यस्य दलम्य शुक्लम् ॥ चन्द्रार्कयोर्योजनको केनचिदिष्टेनापवर्त्तनेनापवर्त्य भित्तेरत्तरपावें भूसंह बिन्दु कृत्वा ततः स्वस्वकर्णेन कटकेन तयोः कक्षे विलिख्य भगणांशातिते च कृत्वा तयोर्मध्ये तिर्यग्रे- खामूर्ध्वरेखां च कुर्यात् । कक्षारखासपातयोरन्तरे नवतिर्नपतिर्भागा भान्ति । अथ भूवि. न्दोपरि चन्द्रकक्षोल रेखासंपाते चन्द्रबिम्ब विलिख्य तन्मध्येऽन्या तिर्यप्रेखा कार्या। तस्याश्चन्द्ररेखाया रविवक्षायाश्च यो संपाती तावस्तियखाया उपरि सपादमागचतु. ष्टये भवतः । यदा तपस्यो रविस्तदा चन्द्रात तिर्यग्भवति । तत्र यदा पश्चिमर्मतस्थ. स्तदा गोलकाकारस्य चन्द्रस्योर्ध्व रेखायाः पश्चिम चन्द्रम्याध शुक्लम् भवति । अतो मनुष्यदृश्यस्याधोदलस्य दलं शुक्लं भवितुमईतीति । अथ तद्भागवतुष्टयं सपाई नवर्या- धतिशोध्यते सावत् पादौनपटकाप्टलवा अवशिष्यन्ते । तावास्तदा व्यकेन्दुः । तावति व्यकॅन्दो पूर्वानयनेनागुलपटक ६ नायाति । अतस्तन चन्द्रे भागचतुष्टयं सपाद ४१५ क्षेप्यम् । अवान्तरे तशादनुपातन पद्भवति तत् क्षिप्यते । भयानुपात: कथ्यते । यदि रवियोजनकर्णस्य त्रिज्यामिता: कला भवन्ति तदा चन्द्राधास्यस्य चन्द्रयोजनमितस्य रविकर्णखण्डस्य वियत्य इति । एवं या एभ्यन्ते कमाता ज्यारूपाः । अय द्वितीयोऽनु. पातः । यदि ग्रिज्यानुल्यया व्यकेंन्दुदोर्पा येता: कला सभ्यन्त तदाभीष्टया निमिति । मात्र पूर्वानुगत धिम्या 'गुरु साना हनिस्तयोस्तुल्यत्वान्नाने ने चन्द्रकों गुणो रविकों हर इत्युपत्रमत तम् चन्द्रस्य योजनमयप्रवणेन निम्न इत्यादिअथ तासां कलानां धनुपा शुक्लप चन्द्रो युक्तः सन् कृष्ण रहितः सन् गुस्लमानयोग्यो भवति । तच धनुः परमं मागचतुष्टयं सराद माति। अन्तरे सानुसारेण । अर्थ परिससूत्रमाह- व्यन्दुफोटबंशशरन्दु १५ मागो दारोऽमुना पति ३६ ठो पदामम् द्विषं च हारोनयुतं तदर्थे स्यातां प्रमादत्र विभास्थमाये ॥ ७ ॥ - ·शृङ्गोमत्यधिकारः। परिलेखसूत्रस्वरूप तावदुच्यते । व्यन्दुजमामाः पञ्चदश १५ मकाः शुक्लाङ्गला- नि भवन्ति(१) । चन्द्र भूमौ विलिख्य तत्र ययोक्तं वलनं दत्वा वलनसूत्र धोच्छाध शु- क्लपक्षे पश्चाद्धागालनसूत्रेण शुक्लं दत्वा तदने चिन्हें कार्यम् । तथा बलनसूत्रात तिर्य. खां च कृत्वा तवृत्तसंपातयोश्चान्यचिन्हष्ट्वयं कार्यम् । तचिन्हवयं यथा स्पृशति तथा यद्वृत्तमुत्पद्यते तत् परिलेसवृत्तम् । तद्येन व्यासाय॑नोत्पद्यते तत् परिलेखसूत्रमुच्यते । परि लेखपृत्तस्य मध्यं हि वलनसूत्र एव भवति । वलनरेखायां च तत्र विन्दुः कार्यः । तस्मा. द्विन्दोस्तचिन्हगामिनी रेखा कार्या स कर्णः । चन्द्रवृत्तमध्यात् तचिन्हगामिनी तिर्यग्रेसा भुजः । चन्द्रमध्यपरिलेखत्तमध्यबिन्द्वोरन्तर कोटिः । चन्द्रमध्यशुम्लचिन्हयोरन्तरम् कोटिकर्णान्तरम् । भुजागितात् कोटिकर्णान्तरातमित्यादि । एवं कोटिको साधिती । तो चैवम् । व्यकॅन्दुमुजमागाः पञ्चदशहताः शुक्सागुलानि किल भवन्ति । कोटिभागेभ्य एवं शुक्लोनित चन्द्रबिम्बाधं भवति । तदेव कोटिकर्णान्तरम् । चन्द्रव्यासार्धमगुलपटक भुजः । मुजो वर्गितो जाता पट्कृतिः ३६ । इयं कोटिकर्णान्तरेण माज्या । अत उक्त व्यन्दुकोट्यंशशरेन्दुमागो हारोऽमुना पटुकृतितो यदातमित्ति । अन्न यदासमसौ कोटि- कर्मयोगः । द्वि च हारोनयुतमिति संक्रमगणितेन जातो कोटिकी । तत्र कोदेविभा- संज्ञा कृता कर्णस्य स्वभासंज्ञा । कर्ण एवं परिलेखसूत्रमित्युपपन्नम् । अथ परिलेखमाह- सूत्रेण विम्त्रमुडुपस्य पडङ्गुलेन कृत्या दिगङ्कमिह तद्वलनं ज्यकावत् । मासस्य तुर्यचरणे धरणेशदेशात् प्राग्भागतः प्रथमके सुधिया प्रदेयम् । केन्द्राद्विमा तद्वलनानसूत्रे कृत्वा विभाग्ने स्वभया च वृत्तम् । क्षेयेन्दुखएडाकृतिरेवमत्र स्यात् तुगटङ्गं चलनान्यदिकस्थम(२) ॥ ६ ॥ (१)भत्र लल्ल । रविशीतकरान्तरांशजीवा विपरीता शशिखण्डताडिता च । विहृता त्रिभनीवया सितं त्याच्छशलक्षमागवदगुलानि तस्मिन् ॥ (२)क्षेत्रदर्शनम् ।

·ग्रहगणिते समायां भूमौ पडङ्गुलेन सूत्रेण वृत्तमालिख्य दिग्भिरहितं च कृत्वा तं चन्द्रं परिकल्प्य तत्र वृत्ते प्रागानीतवलनं ज्यावद्यथाशं देयम् । मासान्तपादे पश्चिमदिचिन्हत. । प्रथमचरणे तु पूर्वदिग्भागात् । ततः केन्द्राद्वलनोपरि वृत्ताइहिरपि खटिफया सूत्रमुच्छाद्यम् । अथ केन्द्रात् सूत्रे विभा च देया। ततो विभानचिन्हे स्वभामितेन सूत्रेण वृत्तमालिख्य तेन वृत्तैन खण्डितस्य चन्द्रस्य शेषखण्डाकृतिरेवमत्र ज्ञातव्या । ननून्नतिनती अध्वाधरभावौ । समा- यां भूमौ चन्द्रविम्बखण्डे लिखिते दृष्टै शृङ्गमुन्नतमिति कथं ज्ञायत इत्याराडयाह । स्यात् तुजशृङ्गं वलनान्यदिक्स्थमिति । यदि दक्षिणं वलनं तदोत्तर शृङ्गमुन्नत ज्ञातव्यं यदुत्तरं तदा दक्षिणमिति । अनोपपत्तिः । जलमयस्य गोलकाकारस्य शशिनः शुक्लत्वकारणं सदुपचयापचयका• रणं च तावदुच्यते । यथोक्तम् गोले । तरणिकिरणसङ्गादेप पीयूपपिण्डो दिनकरदिशि चन्द्रश्चन्द्रिकामिश्चकास्ति । तदितरदिशि बालाकुन्तलश्यामलश्रीर्घट इव निजमूर्तिच्छाययैवातपस्य:(१) हरिहरविरचिवरलाभश्रवणसहर्षपुत्तूकामानिने प्रविगलितजलबिन्दुरयमिन्दुः पितामद्देन प्रहत्व आकाशे निरशित इति श्रूयते स्मृतिपु पुराणेषु । अत आगमप्रामाण्येनास्य जल. मयत्वम् । तदुपरि दूरतो रविर्धमति । अतोऽस्य यस्यां दिशि दिनकरस्तत्करनिकरसङ्ग- मजनितचारुचन्द्रिका निश्येन तम्यां दिशि चन्द्रश्चकास्ति दीतिमान् भवति । तदितरदिशि बालाकुन्तलक्ष्यामलनीः । कुन्तलो वर्नुल: पेशबन्धविशेषः । सदुपचारत: कैश्चित् फेरोप्वपि प्रयुज्यते । बालाकुन्तलस्येव श्यामला कृष्णा श्रीः शोमा यस्येति विग्रहः । कया तत्र श्यामला। निजमूर्तिच्छायया । क इव । आतपस्यो घट इव । आतपस्यस्य घटस्य दिनक- रदिशि यद्दलं तदुन्ज्वलमितरच्च्यामलं दृश्यते तथा चन्द्रस्येत्यर्थः । अत एकराशौ दर्ज सूर्यादधास्थस्य विधोरुध्वंमधं गुरुम् । अधस्तनं मनुष्यदृश्यं कृष्णम् । अथ मान्ति- रितम्य परिवर्तनेन पौर्णमास्यामूर्ध्वमधं कृष्णमधम्तनं शुभम् । एवं पादोनपट्याटलबान्त. रितम्य सेस्तियक्म्थितत्वादू धोदलयोर्दले सितासिते भवतः । एवमर्केन्द्रोदक्षिणोत्तर- वरनादिग्वलनम् । सन्मानाय भुअकोटिसाधनम् । तदुपपत्तिगालेऽप्यभिहिता। यद्याम्यौदा तपनशशिनोरन्तरं सोऽत्र बाहुः कोटिप्सूयाधरमपि तयोर्यध तिर्यक् स कर्णः । दोर्मूलेऽकः शशिदिशि अजोयाप कोटिम्तो चन्द्रः कणों रविदिगनया दीयते तेन शाक्यम् ॥ रवीन्द्रोदक्षिणोत्सरमन्तरं भुजः । स्वर्यतः शशी सा तम्य दिक् । पायाधरमन्ना (1) मन लल्लः । भार्गवेन्दुमुतयोरध.स्ययोदृश्यते यदसितं न चन्द्रवत् । तद्रवेनिकटवर्तिनोस्तयोः सर्वमेव वपुरगवलं भवेत् ॥ धीपतिः। विवरवते ऽधस्थितयोरपीन्दुवान कृष्णभावो वधुपि शुकयोः । रखेः रामासमतयाल्पाययोर्यया मणेराउपदेशवनः ।।

·शृङ्गोन्नत्यधिकारः। १५३ सा कोटिः । यत् तिर्यक् स कर्णः । चन्द्रविम्वार्धमङ्गुलपटकं कर्ण परिकल्प्य तत्परिणतस्य भुजस्य चलनसंज्ञा कृता । मासस्य प्रथमचरणे किल शृङ्गोन्नतिः । वलनं च याभ्यमगुल- वितयम् ३ । तत्र पूर्वभागाभिमुसे चन्द्रशृङ्गे भवतः । अतश्चन्द्रमध्यात् पूर्वाभिमुखी विभा देया । यतस्तदात् खण्डितस्य चण्डोराहामगेस्तयाविध रङ्गे भवतः । अतः प्रारमागतो वलनं दक्षिण दत्तम् । मासान्तपादे तु पश्चिमभागाभिमुसे भने भवतः । अतस्तन्त्र पश्चिम- भागाद्वलनं देयम् । अत उक्तं मासस्य तुर्यचरणे वरणेशदेशादिति । ततश्चन्द्र केन्द्राद्वलना- प्रानुगते सूत्र या विभा दत्ता सा पूर्वप्रतिपादितव्यस्त्रकोटिः। स्वमा तु कर्णः । अतस्तया विभागाद्वृत्ते कृने चन्द्रशुकुखण्डस्य सम्यगाकृति यते । यस्यां दिशि चन्द्रादविर्भवति त- दिक् नमुन्नतं भवति । यत् पूर्व वलनमानीतं तचन्द्रदिक् । चन्द्रादों व्यस्तदिगमवति । अत उक्तं स्यात् सुगङ्ग वलनान्यदिक्स्थमिति सर्वमुपपन्नम् । उपपत्ती हि क्वचिदमूतं प्रमेयं परब्रह्मवत् तज्ज्ञानमेव स्वसद्यम् । अतोऽत्र मन्दावयो- धनेन स्वमन द्रढयितुं परमतनिराकरणाय सुगणकानभ्यर्थ्य दृष्टान्तमाह । यौ ब्रह्मगुप्तकथितौ किल कोटिकणा ताभ्यां कृते तु परिलेखविधौ यथोक्ते । नास्तीव भाति मम दग्गणितैक्यमत्र होन्नतौ सुगणनिपुणं विलोक्यम्॥१०॥ यानोऽङ्गरसा ६६ लवाः क्षितिजवत् तत्रापवृत्ते स्थिते मेपादावुदयं प्रयाति तपने नकादिगेन्दोर्दलम् । याम्योदग्बलयेन खण्डितमिव प्राच्यां सितं स्यात् तदा नैतब्रह्ममतेऽस्य हि त्रिभगुणो वाहुश्च कोटिस्तदा ।। ११ ॥ रङ्गे समे स्तो यदि वाहभाव ऊर्धाधरे ते यदि कोटयभावः । ज्यासमौ तस्य च कोटिवाह किंचा ममानेन नमो महद्भ्यः ॥ १२॥ यत्र देचे पट्पष्टिः ६६ परांशास्तत्र मेपादियदा प्राक्षितिजम्थो भवति तदा सर्वे. पि राशयः क्षितिजन्या भवन्ति । अपममण्डलमव क्षितिजम् । यदा वृपभान्तस्य: केल सूर्यो मेपान्तस्थश्चन्द्रस्तदा चन्द्रम्योत्तरे भागे यार शुरुमू-रूपं च श भरति। उत्तरस्थितत्वादस्य । यदा मेान्तम्योरविमपादिस्थश्चन्द्रस्तदाप्येवमेव । यदा मेपादिस्यो रवि कुम्भास्थो विधुस्तदा यहुल गुडमुत्तरत ऊर्जाघरमेव शङ्गम् । एक यदा मकरा- दिस्थतन्द्रस्तदा मेपादिम्यो रविरिति यदुक्त तत् तिर्यबस्थत्वोपलक्षणार्थम् । तेन मेपादः प्राक सादे भागवतुष्टये यदि रविस्तम्य मरादिस्यस्य विधोत्र पादानपट्यार ८५ । ४५ रग अन्तरं मरति । एतदुक्तं मवति । रविकशायां प्रास्वस्तिकाद्दक्षिणतश्चन्द्रयोजनकर्ण. तुल्पेऽन्तरे रवितते । दिनध्यचिकादक्षिगतम्तावदिरेष योजनः म्बकक्षायां पन्द्रोऽपि मरादिम्यो वर्तते । अतो से: सम्यक् तिर्यविम्यतत्यादिमझरस्य मकरादिस्यम्य प्राध्या- मधं याम्योत्तरमण्डलेन खण्डितमिर गुहं भवति । सत्राप्यूर्ध्वरूपं शामित्यर्थः । ननु यु- तियुमिदमुक्त प्रतीनिजनकत्वात् प्रत्यक्षमिव कयापि युसरा निरामर्नु न स्यने तन् किमर्थमिदं निगमित्यारागाह । गले समे स्तो यदि याभाव इत्यादि । अग्र बहुभिः न्धकाराः म एवानीतः कोटिकगारपि तदनुमारिंगी । महागुप्तेन तु कोरिकांपन्या साधिती । परिलसम्म मरिक एव । सत्य परिगन्याय परिणामः । म ममे स्टो यदि ।

·१५४ ग्रहगणिते । । - - बाढभाव इति । यतो बाहुदिशि शङ्ग नमति । अतो बाहोरभावाच्छुट्ने समे स्त । यदा कारेरमावस्तदोवाधर पृष्ठे भवत 1 उपरि शृङ्गागालम्बनिपातोऽध शृङ्गाने भवति । अ यं परिलेखारिणाम । अथ च हिमकरें मकरादिगते त्रिज्यामितो बाहु । ब्रह्मगुप्तपक्षे नि ज्यातल्या च कोटि । अत परिलेखे क्रियमाणे कथं शृङ्गयोरूर्वाधरत्वम् । अत्र सौरार्य भटादिशास्त्रपु काटेरभाव एव । हिमकरे मकरा दिगत इत्युपलक्षणम् । यदापममण्डल क्षि तिजवद्भवति तदा मासान्तपादे प्रथमे । अश्वा यत्रतत्रस्थस्यापि विधोरुळधरें एव भरत । जिष्णुनकोटिकाम्या न क्वाप्यूध्वाधरे भवत । अथवा कि ममानेन नमो मह दुभ्य । महतामभिप्राय महान्त एवं विदन्ति । यति विश्वभरा भार गिरीणां गरिमाश्रयमिति । इति श्राभास्कराचार्यविरचिते सिद्धान्तशिरोमणिवासनाभाप्पे मिताक्षरे शृङ्गोनत्यधिकार । अन्न ग्रन्थमख्या १८० । अथ ग्रहयुतियाख्यायते । तत्रादौ ग्रहाणां मध्यमबिम्बान्याह । व्यडमीपव ४।४५ सवरणा ऋतव ६ । १५ स्त्रिभाग- युक्ताद्रयो ७ १२० नय व सचिलवेषय ५१ २०श्व । स्युर्मध्यमास्तनुक्ला क्षितिजादिकाना विज्याशुवर्णविवरण पृथग्यिनिध्य ॥१॥ भोमस्य मध्यम विम्ब पादौना पक्ष का । सुरस्य सगदा पट । गुरो सदयंता सप्त । मुनस्य नव कला । शने सन्यज्ञा पत्र । त्रिज्यागुवर्णविवरणेत्या सम्बन्ध । अथाा स्पुटीकरणमाह। निध्या निजान्त्यफलमौविक्या विमत्ता लब्धेन युत्तरहिता प्रमश पृथस्था । ऊनाधिके विभगुणच्ट्ररणे स्फुटा स्यु परन्य खलु निक्लमद्गुलमत्र विम्ये ॥ २ ॥ ता मध्यमास्तनुक्ला पृयकम्यात्रिन्याशुवर्णयोरन्तरेण पृयागुम्या ग्रहस्य जगन्त्य फर ज्यया त्रिगुगया भाज्या । रुधन पृथक्म्या युता कार्या । यदि त्रिज्यानोश्रय शोधकर्ण । यद्यधिस्तदा रहिता कार्या ! व विम्बकाला स्पधा भवन्ति । नत्र विक रममुलं कल्प्यम् । कास्त्रिभका मालानि भवतीत्यर्थ । अनोपपत्तिरपरधिन । यदा गिज्यानुल्य शाप्रकर्णस्नदा यावदुपलम्यने ताव मध्य में विम्बम् । त्रिज्यानाऽस्प को भूमेरामन्नस्यात् नदुपचायतं ! निन्याधिन का पहष्य भूमरस्थितत्वाद्विम्बयापचय । तम्य विन्दम्य विभाग परम उपचय । तथा परमापच य । अवान्तरेऽनुपातन । पामोपचयेपचयप्युपर धिरेव धापना । गोपविष्टिया प्रवेधन प्रागुमंत्र । सव यदा विज्यानुल्यश्चर्यास्तदा यष्टिपापश्यन यावद्विम्वमुपसभ्यते सावन्मध्यमम् । अन्त्यपरत्यनिमियानुल्य करें यदुपनपने सन् परम स्यूटम् । अत्य फार ज्याधिकविज्यामुल्य करें यदुपरम्यने तत् परमे मम्मम् । एवं मध्यमराम ·ग्रहयुत्यधिकारः। सूक्ष्मयोर्मध्यमपुरमस्थूलयोश्चान्तरे मध्यमविम्बस्य विभाग एवोपलभ्यते । अतोऽवान्तरे तेनानुपातः । यद्यन्त्यफलन्यातुल्येन त्रिज्याशुकर्णविवरेण विम्बनिभाग उपलभ्यते तदा- भोप्टन किमिति । त्रिज्यातोऽल्पे कमें फलेन मध्यम बिम्ब युफमधिके तु रहितं स्कुट विम्ब भवतीत्युपपन्नम्। इदानी युतिकालज्ञानार्थमाह- दिवौकसोरन्तरलिप्तिकौघागत्योवियोगेन हताद्यदैकः । वक्री जवैक्येन दिनैरवाप्तांता तयोः संयुतिरल्पभुक्तौ ॥ ३ ॥ वक्रेऽथवा न्यूनतन्यथैव्या द्वयोरनृज्योविपरीतमस्मात् । अभीष्टदिने ग्रहयोरन्तरकलास्तयोर्भुजयन्तरेण भाज्याः। यदेको वक्री तदा भुक्तियोगेन । लदिनमैयुतियांता ज्ञेया । यद्यल्पभुक्तिरूनः । वयोर्यो वको स यद्यूनस्तदापि याता युतिः । इतोऽन्यौप्या । यदि द्वावपि चक्रौ तदाल्पभुक्तियघूनस्तदेप्यो । यद्यधिकस्तदा याता यु. तिरिति वेदितव्यम्। मनोपपत्तिः । द्वयोरेकदिर्श गच्छतोर्भुक्तान्तरमेव प्रत्यहमन्तरं भवति । यदेकोऽग्रतः प्राची गच्छत्यन्यः पृष्ठतः प्रतीची तदा तयोर्गतियोगः प्रत्यहनन्तरं भवति । अतस्तेना- नुपागः । यघेतायता प्रहान्तरेणके दिन लभ्यते तदा ग्रहान्तरकलाभिः किमिति । लब्ध दिनयुतिर्याता । लघुगतौ वक्रे ग्रहे वा न्यूने यतस्तमतिक्रम्येतरो ग्रहोऽग्रतो गतः । द्वयो- बैंक्रिमोरितोऽन्ययेति तदपि युक्तम् । अथैव स्थूलकालमानीय सूक्ष्मार्थमाह- दृकर्म कृत्यायनमेव भूयः साध्येति तात्कालिकयोर्युतियत् ॥ ४॥ एवं कृते दिविचरौ ध्रुवसूत्रसंस्थौ स्यातां तदा नियति सैव युतिनिरुक्ता। दृफर्मणायनभवेन न संस्थतौ चेत् सूत्रे तदा त्वमवृत्तजयाम्यसौम्ये ॥५॥ एवं स्थूलै दिनैर्यस्मिन् दिने युतिरायाता तस्मिन् दिने पुतस्तो मध्यमौ स्फुटौ च यत्ता तयोः सारायानीयायनं कर्म त्या दिवौकमोरन्तरलिक्षिकौवादित्यादिना पुनर्युतिकारः स्पुटो भवति । एवं कृते सति ग्रहो युतिराख वसूत्रसंस्थौ भवतः । धुवा- दुग्रहोपरि नीयमान सूत्रमितरप्रहस्योपरि गच्छतीत्यर्थः । सैव तदा युतिः । आयनदृधर्मणा भुसूत्रगती प्रहः रियत इत्यस्य वासना प्रागुर। याने कर्मणि युतिः सा. ते सापि भवति । तदा ती प्रदी क्रान्तिवृत्तात् तिसूत्रे । तदा कदम्बोपरि नीयमान सूर्य ग्रहयोपरि गर्न भरतीत्यर्थः । कदम्बप्रसिद्धतारयोरभावाद्रष्टुः प्रतीतिनों- सपन इति ध्रुवसूले युतिः कथिता । युतिनाम यहारा दयारल्पमन्त। तत् प्रायः कद. म्बसूत्रत्ययोरेव भवति । अय दक्षिणीतरान्तरज्ञानार्थमाह- एयं लम्धैहयुतिदिनैश्चालितो तो समौ स्त. स्ताभ्यां सूर्यग्रहणयदिए संस्थती स्वस्थानत्या। तौ च स्पष्टौ तदनु घिशिसौ पूर्व यत् संविधेयो दिक्साम्ये या रियुविरनयोः संयुविभिन्न विषय ·ग्रहगणिते याम्योदयस्थाचरवियर शेयमपुदिरस्यौ खेटौ यः स्यालघुतरशर सोऽन्यदिक् तुल्यक्रिये । एवं ये स्फुटा युतिदिवसा आगतास्ते. गता एष्या वा तैश्चालिताविति तात्कालिको कृतौ ग्रहो गृहाशक्लादिभि समौ भवत । ततस्ताभ्या शरौ सूर्यग्रहवत् स्वस्वनत्या संस्कृती कृत्वा ततो यष्टया धुचरविशिखप्ताडित इत्यादिना स्फुटौ कार्यो । ततस्तयो शरयोदिक्साम्येऽन्तरं भिन्नदिक्त्वे योगस्तयोर्ग्रहयोर्याम्योत्तरमन्तर भवति । तौ च ग्रहो म्वस्वदिशि ज्ञातव्यो । एकदिक्ष तु यस्याल्प शर सोऽन्यदिशीतरग्रहात् । अनोपपत्ति प्रागुक्तव । इदानीं भेदयोगलम्बनज्ञानार्थमाह- मानक्यार्धादाचरविवरपे भवेदभेदयोगः कार्य सूर्यग्रहवदखिल लम्बनाद्य स्फुटार्थम् ॥७॥ करप्योऽध स्थ. सुधाशुस्तदुपरिग इनो लम्बनादिप्रसिद्ध्यै कित्यकादेव लग्न ग्रहयुतिसमये कल्पितान्न साध्यम् । प्राग्यत् तल्लम्मनेन ग्रहयुतिसमय सस्कृत प्रस्फुटः स्यात् खेटौ तौ दृष्टियोग्यो यदि युतिसमये कार्यमेवं तदेय ॥ ८ ॥ यम्योदयस्थाचरविधरं भेदयोगे स वाणो ज्ञेय सूर्याद्भवति स यत. शीतगु. सा शराणा । मन्दाक्रान्तोऽनृजुरपि यदाध स्थित स्यात् तदैन्द्रयों स्पशों मोक्षोऽपरदिशि तदा पारिलेख्येऽयगम्य ॥8॥ तयाम्योत्तरमन्तरं ग्रहयोर्मानैक्यार्धाचदाल्पं भवति तदा भेदयुतिज्ञेया । यदा भेश्यु तिस्तदा सूर्यग्रहवलम्वनाचं साध्य स्पष्टार्थम् । तत्र तयोर्महयोर्मध्ये योऽध स्य स एर्धा कल्प्य उर्ध्वम्यो रवि । किमर्थ तथा कल्प्यो । लम्बनादिसाधनाय । किंतु यलम विनि भरमार्थ साध्यं तददिव । न कल्पिताकोत् । अर्कालग्नमाधने क काल । प्रहयुतिपमये । एतदुन भवति । यस्मिन् दिने यावतापु राग्निघटिकास गतास ग्रहयुतिरायाता ताभिर्घटामि सपड्भ ६ मकं कृत्वा न साध्यम् । तद्वित्रि* कृत्वा तम्योपय कृत्वा तस्य विनि भस्य कल्पितार्कस्य चान्ताज्या कृता ४ हता व्यासदऐन भाजितत्यादिना प्राग्वलम्बन साध्य नतिश्च । वन सम्बनेन प्रहयुविकाल संस्कार्य । एवं लम्बनादिकं तदेव कार्य यदा तो सेटो दृष्टियोग्यो । तस्मिन् भेदयोगे यग्राम्योत्तरमन्तर सपाण | कल्पिनार्यात कल्पित वाशी यम्या दिशि वर्तते सा दिक तस्य वाणम्य या । तथा पारिटेख्ये कमणि विशेष उच्यते । योऽध स्यो ग्रह पाशा करिपत स घेदल्पभुत्तिर्भवति यत्रो धा सदा प्राया दिशि स्पर्श पश्चिमायां दिशि मोक्ष इति वेदितव्यम् । इतोऽन्यथा घेन तदा प्रतीया स्पर्श प्राप्मोक्ष इति । अग्न भेदयोग यासनया ये ये भेदा उत्पद्यन्ते ते ते नाभिहिता । नान्य कश्चित् कर्मविशेप । अतोऽत्र वासना विमला सुगमा छ । इति श्रीभास्कराचार्यविरचित सिद्धान्तशिरोमणिशासनामाष्य मिताक्षरे प्रहयत्यधिकार समाप्त । अत्र प्रन्यया ८५ ।

·भग्रहयुत्यधिकारा। अध भग्रहयुतिव्याख्यायते । तत्रादौ मधुवकामाह-- अष्टौ नखा गजगुणा: खशरात्रिषटकाः सप्तर्तयस्त्रिनव चाङ्गदिशोऽष्टकाष्ठाः गोंऽस्तिथाद्रिमनवःशरयाणचन्द्राखात्ययस्त्रिधृतयो नवनन्दचन्द्राः ॥१॥ अर्काश्विनो जिनयमा नघवाहुदलाः कब्भ्यश्विनोजलधितत्त्वमिताश्च भागा:... पष्टयश्चिनश्च पवनोत्कृतयोऽटभानिखाङ्काश्विनो नखगुणारसदन्तसंख्या:॥२॥ सप्तामराः खमिति भध्रुवका निरुक्ता कर्मणायनमवेन सहाश्विधिष्ण्यात् । ब्रह्माग्निभधुवलबारदलिप्तिकोना मैन्द्रयोदधिपभस्य च सेपुलिना ॥३॥ कृ. रो. मृ पु. आ. म. पू. म म. पु . . १ ३ ३ ४ ६ उ .5 ६ ५ २० २ ३ ८२० ३ ३ ७ ३ 9 १८ . o 9 v 0 . . स्वा. वि. स. ज्ये. भ. घ. पू. मू. ८ ७ ७ ८ ८ ८ ९ ८ २०२० ५ ६ ५ . d ० . . अष्टो नखा इत्यादयोऽधिन्यादीनां साभिजिता ध्रुवभागा वेदितव्याः । तत्रापि विशे- पमाह । ब्रह्मामिभवलवा इत्यादि । कृत्तिकारोहिणीनक्षत्रयो त्रिंशत्कलोनाः । विशाख्या- नुराधाज्येहानांकलापसनाधिका ध्रुवकभागा येदितव्याः । अथ मानो शरांगानाह- दिशोऽर्काच साब्धियः सार्धवेदादशेशा रसाः खं स्वराःखं च सूर्याः । त्रिचन्द्राः कुचन्द्रा विपादौ च दस्रो तुरङ्गामयः सत्रिभागं च रूपम् ॥ ४॥ विपादं दर्य सार्यरामाश्च सार्धा गजाः सत्रिभागेपयो मार्गणाश्च । द्विषष्टिः खरामाश्च पड्वर्गसंख्यास्त्रिभागो जिना उत्कृतिः खं च भानाम् ॥५॥ निरुकाः स्फुटा योगताराशरांशास्त्रयं ब्रह्मधिष्ण्याद्विशाखादिपटकम् । करो यारणं त्वाष्टमं सामेषां शरा दतिया उत्तराः शेषभानाम(१) ॥६॥ (१)अविन्यादिनक्षत्राणी तारासख्या तत्सनिवेशस्वरूपं च श्रीपतिनोकम् । पहिमिऋवियुगुणेन्दुक्तामिभूतयागादिवनेशरमकुयुगामिरामा । समाधिरामगुणवेदशताहियुग्मदन्ता बुधैनिगदिताः कमशो मतारा॥ चरणमुखषक्ष योनिरूपं भुराभं शकटनिभमयणस्योत्तमान तुल्यम् । मणिगृहरचकामानि शालोपम च शयनसदशमन्यवान पापम् ॥. हस्ताकारमनतमौफिकसम चान्यद श्यालोपमं विष्य तोरणवत् स्थितं परिनिभ स्यात् कुण्डलमं परम् । कुष्परसरिविक्रमेश सदृश शभ्यासमान पर चान्यहन्तिविलासपत् स्थितमत मारकव्यक्ति च ॥ विविक्रमामय मृदा स ततोऽन्ययमरदयामम् । परंतुल्य मुरजनुकारमित्येवमयादिभयकरूपम् ॥ URaशिक ·.१५८ ग्रहगणिते ब भ आ आ म चि पू ह " ६ १२ १३ ३० ३० -- . 04 10 3 उ द द उ द उ उ द द स्वा वि अ ज्ये मू पू उ अ रे पू . ३७ १ or ३ ८ ६ ६२ . २४ २६ २० २० 3 उ 3 उ उ ४५ 국 दिशोऽको इत्यादयस्तेपा भाना शराशा ज्ञेया । गेप स्पष्टार्थम् । अत्रोपपत्ति । तत्र भवेधार्थ गोलबन्धोक्तविधिना विपुल गोलयन्त्र कार्यम् । तत्र ग्वगोर म्यान्तर्भगोल आधारवृत्तद्वयल्योपरि विपुववृत्तम् । तत्र च यथोक्त क्रान्तिकृतं भग णाशा ३६० डित च कार्यम् । ततस्तगोलयन्त्र सम्यग्धृवाभिमुखयष्टिकं जलसमक्षितिज वल्य यथा भवति तथा स्थिर कृत्वा राम्रो गोलमध्यगचितगतया दृष्टया रेवतीतारा विलो क्य क्रान्तिवृत्ते यो मीनान्तस्त रेवतीताराया निमेश्य मध्यगतयैव दृष्ट्याश्चिन्यादेनक्षत्रम्य योगतारा विलोक्य तस्योपरिवेधपल्यं निवेश्यम् । एत्र कृते सति वेधल्यस्य क्रान्तिवृत्तस्य चय सात स मीनान्तादग्रतो यावद्विरशैस्तावन्तस्तस्य धिष्ण्यस्य धुवांशा ज्ञेया । अथ येधवलये तस्यैव सपातस्य योगतारायाश्च यावन्तोऽन्तरें शास्तावन्तस्तम्य शरांशा उ त्तरा दक्षिणा वा वेदितव्या । अथ ये ध्रुवभागा पटितास्ते कृतहकर्मका एव । ये तु सरासर पठितास्ते स्फुटा एव । यतो ध्रुपद्वयकोल्यो प्रोतं धवल्यम् । तस्मिन् वेधव लये यो ज्ञात पर स गाभिमुख । योहि वाभिमुख शर स स्फुर । अस्फुरस्तु क दम्बाभिमुख । अत एवं पूर्व भगणोत्पत्तिकथने ग्रहोयवल्यं ददरील यो प्रोत पर्नव्य मित्युगम् । अत एव कारणात् कृतहक्कमका एव भध्रुवा । यतो भुगद्ग्रहोपरि नीय मान सूत्र यन प्रान्तिवृत्ते गति तय कृतायन वर्मको ग्रह इनि हर्मवासनायां पूर्व कथितमेव । अयागस्त्यलुग्धक्योराह- अगस्त्यध्रुव सप्तनागास्तु भागास्तुरहादयस्तस्य याम्या शरांशा । पडष्टौ लया लुन्धवस्य ध्रुवोऽयं नमोऽम्भोधिभागाः शरस्तस्य याम्य ॥७ स्परम् । सम्योपनि, पूर्ववत् । भयेष्टयटिका माह- अगस्त्यस्य नाडीद्वय प्रोक्तमिए सण्ड्मागनाडीद्वय टुधवस्य । प्रिभागाधिक स्थूलमानामणूनां ततश्चाधिय तारतम्येन फ्ल्यम् ॥ स्पष्टार्थम् । अग्रोपरति । अगस्त्यम्य नातीय यदि तत् तम्य द्वादकालामा उपचन्ते । स पभागनारीदर्य लुधरम्येति । तत्र प्रयोदा १३ कालात । त्रिमागाधिक म्यूम माना ·। भग्रहयुत्यधिकार १५९ मिति । यानि स्थूलानि नक्षत्राणि तेषां चतुर्दश कालांशाः | अणूनां ततश्चाधिकमिति के. पांचित् पञ्चदश केषांचित पोडोति कल्प्यते । अन्न ग्रहाणां मानां वा ये कालांशास्त स्थूलसूक्ष्मत्वतारतम्यपर्यालोचनया । याः स्यूलास्तारास्ता अर्कोदयादल्पेन कालेनान्तरि तादृश्या भवन्ति । याः सूक्ष्मास्ता अधिकनेत्युपपन्नम् । भप्रहयुती पूर्व कर्तव्यतामाह-- विधेयमायनं हे स्वदृष्टिकर्म पूर्ववत् । स्फुटश्च खेटसायको प्रहयोगसिद्धये ॥8॥ स्पटम्। अग्रोपपत्तिः । यतो भानां ध्रुवाः कृतहकर्मका: शराश्च स्फुटाः । अतो भप्रहयुतिसा- धनाय सह आयनहर्म स्पु व सामर्क कृत्वा युतिसाधन का युज्यते । अथ युतिकालमानार्थमाह- ग्रह वान्तरे कला नभोगभुक्तिभाजिताः । गतागसातासरैर्युतिर्महेऽधिकोनके ॥ १० ॥ विलोमगे नमश्चरे गतप्यताविपर्ययः। प्रदक्षिणोत्तरान्तरं नभोगयोगवत् ॥ ११ ॥ येन नक्षत्रेण सह प्रहल्य युतिरन्विप्यते तस्य ध्रुवस्य प्रहस्य चान्तरकला प्रहभुक्त्या विभज्य लन्यदिनैर्युतिर्गता ज्ञेया । यदि वादग्रहोऽधिका । अथ पधूनस्तदप्या । यदि वक्रो ग्रहस्तदा गतप्यताविपर्ययः । अथ महलंयोदक्षिणोत्तरमन्तरं तयुतिवत् । मत्रोपपत्तियुतिबदेव । भवस्य गति शून्यं प्रकल्प्य दिवौकसोरन्तरलिप्तिकोपाद्र- स्पापियोगेनेत्यादिना पया कालः साधितस्तयायापि । अतः सर्वा ग्रहयुतिवासना । अय पुतिप्रसङ्गेन भानामुदयास्तकालमाह- दृधर्मणा पलभवेन तु फेवलेन भानां मुनेगरिपोरुदयास्तलग्ने । छत्वा तयोरुदयलग्नमिन प्रकल्प्य लग्नं ततो निजनिजे पठिनएकाले ॥१२॥ यत् स्यादसायुदयभानुरयास्तलग्नाव्यस्तं विभाधमपि लगकमस्तसूर्यः । इष्टोनपटि ६० घटिकास्यथ यातलमालग्नं फ्रमेण भदलोनितमस्तसूर्यः ॥१३॥ स्यादुद्रमो निजनिजोदयभानुतुल्यं सूर्येऽस्तभास्करसमेऽस्तमयध मानाम् । अत्राधिकोनालिका रयिमुक्तिमकायातप्यवासरमितिश्च तदन्तरेस्यात्॥१४॥ मानामगरयस्य मुन्धरम्य प पूर्व यदुदपास्तरने साध्य । परत पेयम पलमान पर्मणा । मुरम्य कृतायनाधर्मकस्यात् पुनरायन रक्कम न कर्तव्यनिस्पः । तमोयल, प्रमामय सान साम्पम् । स स्वकीयै पनिटभरे। १५ पहन मितिम उद. पातम्यःमय यदानमानांत सपाई कम्प्य निनिएकाले विलोम ने सायम् । हाजिर होनमस्तपूर्व भाति । अपरेटपरिजोनाभिः परिपरिकमि. रस्तमा मेग लानं साधित नामदलोनितमसपूर्ण भाति । पदोदयमानुपमा भानुर्भवति ना तय मात्राम्योरण भाति । पदाम्नममतमस्तमयः । यदाग. रयोदय: रिमामोदिनार डिसिरिवि किमि दिनार गोइया.

·। १६० ग्रहगणिते स्य चान्तरकला रविभुक्त्या माज्याः। लब्धदिनैरगस्त्यस्योदय एघ्यः । यद्युदयारों महान् । यद्यूनस्तदा गतः। एवमस्तसूर्यादस्तमयोऽपि । एवं भानामपि । अग्रोपपत्तिः । उदयास्तलग्नसाधने तु पूर्व कथितैव । उदयलानोदये किल भम्यो. दयः यदोदयलग्नसमो रविर्भवति तदा रविणा सह तन्नक्षत्रमुदेति । तस्मादुदयात्प्राक पटिनेटघाटकातुल्यं कालं यावत् तन्नक्षत्रं रविप्रभाभिर्हत क्षितिजादुपरिस्थमपि न दृश्यते । अथ पठिनेष्टकाले यत् प्रमलग्नं तत्स्थानस्थितो रविरदयार्कतुल्यो भवति तथा रव्यस्तमया- दनन्तरं नक्षत्रास्तमयात् पूर्व प्रत्यक्षितिजादुपरिस्थमपि नक्षत्रं पठिनेष्टकालं यावन्न दृश्यते । अथ नक्षतम्य क्षितिजादुपरि स्थितत्वात् प्रत्यक्षितिजस्थेनाकेंग न्यूनेन भवित. श्यम् । अतोऽस्तलग्नात् पटिनेटकाले व्यस्त कार्यम् । तल्लनं प्राक्षितिजस्थं भवति । अतः पड्मोनितं प्रत्यक्षितिजेऽस्तसूर्यो भवतीत्युपपन्नम् । इष्टोनपष्टि ६० घटिकास्वि. त्यादी वासना मुगमैव । अथ विशेषमाह- यस्योदया|दधिकोऽस्तभानुः प्रजायते सौम्यशरातिदेया॑त् । तिग्मांशुसानिध्यवशेन मास्ति धिपण्यस्य तस्यास्तमयः कथंचित् ॥१५॥ यस्य नक्षग्रस्योदयादिस्तार्कोऽधिको भवति तस्य नक्षत्रल्या सान्निध्यवशास्तो नास्तीति वेदितव्यम् । इदं कुत इति सौम्यशरातिदैर्ध्यात् । यस्य भस्य सौम्यः शरी दीर्घो भवति तस्य पलोद्भवासबो वहयो भवन्ति । तेविलोमलग्ने क्रियमाण उदयलम् नमून भवति । अस्प्तलग्नं क्रियमाणमधिकं भवति ताभ्यां ह्युदयास्तार्की साध्यो । तत्रास्तासँग किल न्यूनेन भवितव्यम् । अस्तासमे रवौ किलादृश्यतारम्भस्ततः कियन्ति च दिना. न्यदृश्यं भूत्वोदयार्कसमे रखो तद्धिष्ण्यमुदेति । अत उदयासँगाधिकेन भवितव्यम् । य. तोऽसनिधिवनेतावुदयास्तौ । यथा यथा सौम्यशम्य दीर्घत्वं यथा यथाक्षवग्रेन गोल. स्य दक्षिणतो नामर्न तथा तथोदयास्तायोरल्पमन्तरं भवति । अल्पान्तरेऽलरान्येव दिनानि तन्नक्षप्रमदृश्यं भवति । एवं यस्मिन् देगे उदयास्ताळ सुल्यो भवतप्ततः पर तस्मिन् देशे तस्य नक्षमस्याकासन्नभानादृश्यतामाव इति युक्तिनः सिद्धम् । अथान्य विशेपमाह- यस्य स्फुटा फ्रान्तिरक च यत्र लम्याधिका तत्र सदोदितं तत् । • न दृश्यते तत् खलु यस्य याम्या में लुभ्धकः कुम्भमयो ग्रहो पा ॥१६॥ यस्य स्फुटा क्रान्तिरुत्तरा पम्मिन् देगे लम्बाधिा भवति तस्मिन् देशे तदर्भ ग्रहो वा सदोदित एव । यस्य याम्या त लुब्धकोऽगप्पयो ग्रहो पा मदा न श्यते । यस्मिन् देगे सप्तनिशदधियाः पतास्तत्रागस्त्यो न दृश्यने । पत्र द्विपञ्चासदाधिका: पलांशा- स्तत्राभिजित् सदोदितमेव । अस्प वासना । सम्बनिदिषुवन्मण्डल दक्षिणक्षितिजादुपरि भवति रेव मार्गहत. रक्षितिजादयः । अतो लम्बाधिमुत्तरां शान्ति विपुवन्मइलाहावा सदरें यहोरामवृक्ष निवध्यते तदुत्तरक्षितिजादुपयेव भवति । अथ तामेव दक्षिणां क्रान्ति दावा सदने पदहो। राप्रवृत्तं निश्यते ताक्षिगक्षितिजादय एव भवति । अतप्तम्मिन् क्षितिजाघ.म्यहोरात्र. वृत्ते परिझमत सदूर्म मतनमहश्यम् । एवं क्षिनिजादुपरिम्य नु मननं यम् । ।

·भनयुत्यधिकारः। अथ देशान्तरसंशेन विशेषमभिधायेदानों कालान्तरवशेन विशेपमा६- इत्यभावेऽयनांशानां कृतद्धर्मका ध्रुवाः । कथिताश्च स्फुटा घाणाः सुसार्थ पूर्वसूरिभिः ॥ १७ ॥ अयनांशवशादेपामन्यामुक्त्वं च जायते । शरज्या अस्फुटाः कार्याः स्फुटीकृतिविपर्ययात् ॥ १८ ॥ ताभिरायनपकर्म मुहुर्व्यस्तं ध्रुवेप्यय । अयनांशवथात् कार्य तद्रुपकर्म यथोदितम् ॥ १६ ॥ एवं स्युर्बुवकाः स्पष्टाः शरज्याश्च ततः स्फुटाः। यथोक्तविधिना कार्यास्तचापानि स्फुटाः शराः ॥ २० ॥ ततो भग्रहयोगादि स्फुटं शेयं विजानता। इत्याधिक्येऽयनांशानामापत्वे त्वल्पमन्तरम् ॥ २१ ॥ ये मधुवकास्ते स्थिरत्वात् पूर्वाचार्यः कृतहकर्मका पर सुखाय पटिनाः । परमेतेऽयनां. शाभाव एव भवन्ति । यदा तः पदितास्तदा प्रायस्तेपामयनांशानाममावः संभाव्यते । अन्यदा त्वयनांशवशादेपा किविदन्याहस्त्वं च भवति । अतस्तेषां सम्यक स्फुटीकरणा. या । शरण्या अस्फुटा इत्यादि। ये स्पुटाः रांशाः परितास्तेऽस्पुटास्तावत् कार्यास्त ए धनूरूपाः सन्त्यतो ज्यास्तेषां त्वा यष्टया धुचरविशिसस्ताडित इत्यादिना व्यस्तेन कर्मणास्पुटाः कार्योः । एतदुक्कं भवति । मभूर्व प्रई प्रकल्प्यापनांशभाव आपन वलनं यहिं थानीय परिवारस्य ज्या विज्यया गुण्या या मान्या । फलमपुटशरस्य ज्या भवति । वाभिरायनहर्म कार्य व्यस्तमपत् । (तय यया गोले सम्यगायनं यलनमुके तत्र व्यस्त कार्यम् । परस्य महापात् (१)1) तया । सापुटारज्यायनरलनेन गुण्या पुश्यपा भाज्या। फसवापारभि. शावलनयोरेकदिशाभरकम प्रकल्प्य निरक्षोदयैः कम एम कार्पम् । मिनदिशौस्तकमरमम् । परममतायनाधर्मकोवो भगति । ततस्तस्य भुस्यायनांसमानुलोममापने एक कार्यम् । तथा अतकर्मकम्य भूवम्यापन शान् श्या यह यष्टि साध्या सालनमस्फुटशरम्यया गुण्य ध्रुवम्य पुज्यया भाज्यं फलवा. पामिरहनधर्म मधु रवि प्रकल्प्य दारवटनयोरेकदिशोरुम भिनदिको मनं पनवति स स्पुटो माधुरः। यः पाठपरितोऽसावपाशामाय एव । रुपा पाम्पुटा सरत्या सा पटा गुग्पा त्रिज्यपा भाम्पा । फलम्य वापशास्ते स्पुटाः । ये पाठ. पहिास स्यूलाः । एवं स्परेन भाग म्पुटारण ए भाइपोगादिय. साध्य विमानता गणन गायनागानामपरेशमन्ता हरि तस्मिन् कर्मगि भरति । बहुत । मती पहा यहपाध्याशा का कम्पमित्पर्यः । इति भीमास्कराचार्य गिति पिशान्तशितामगिगानामाप मिगर भास्वविधाः । एमनपा १.। । (१)मत्र समोपः। तमसदित नामावलम

·1
।
२६२
ग्रहगणिते
अथ पाताध्यायो व्यारयायते । तत्रादौ तदारम्भप्रयोजनमाह ।
भानाभावे गतप्यत्वे पातस्य विदुषां भ्रम ।
पूर्वेषा यत्र वक्ष्येऽह तत्साधनमपि स्फुटम् ॥ १ ॥
स्पष्टम् ।
अथार्कस्य गोलायनसन्धिप्रतिपादनार्थमाह-
चक्रे १२ चक्राध ६ च व्ययनांशेऽर्कस्य गोलसन्धिः स्यात् ।
एवं त्रिभे च ३ नयभे हऽयनसन्धिय॑यनभागेऽस्य ॥२॥
चक्रे राशिद्वादशके १२ चक्राधे राशिपटके ६ । किविशिष्टे । व्ययनाशे । अयनादी
विरहिते । तत्र किम् । अस्य गोलसन्धि । तद्यथा । यदा किलैकादश ११ अयनाशा
स्तदा गोलसन्धि ११।३ । यदैतावान् रविर्भवति नदा प्रान्तेरभावानोलसन्धौ वर्तते ।
विपुव-मण्डलस्थ इत्यर्थ । एव निभे राशिनये नवभे राशिनवके । अपनांशैरूनिते ।
तन किम् । अर्कस्थायनसन्धि २६ । यदैतावान् रविस्तदायनसन्धौ वर्तते ।
अग्नोपपत्ति । सत्र किल क्रान्तिमण्डलस्य मेपादे पश्चिमतोऽयनाशतुल्येऽन्तरे विषु
वन्मण्डलेन सह संपात । अमुमर्थ गोठे वन्ये । तग्रस्यो रविर्गालसन्धी । विपुतन्मण्डले
हि याम्योत्तरगोर विभागयो सन्धि । एवं तस्मात् सपातादग्रतस्त्रिभेऽन्तर उत्तरा परमा
शान्ति । तत्रस्थो रविरयनसन्धौ वर्तते । ततो हि दक्षिणगमने प्रवृत्ति । एवं पृष्टतोऽपि
त्रिभेऽन्तरे परमा याम्या प्रान्ति । ततश्चोत्तरगमनप्रवृत्तिरित्युपपन्नमत्रायनसन्धित्वम् ।
अथ समायां भूमावभीष्टकटकेन वृत्तमालिख्य तचक्रकलाहितं ध्रुवविरोकनादिना
सम्यग्दिगहितं च कृत्वा दिट्नध्य ऋजु सूक्ष्म कीर कश्च निमेश्य । प्रात पश्चिमभागस्थो द्रष्टा
करकरिताबरम्यक्स्प्रेण तेन च कोरपेन प्रत्यहमोदितमादित्य विद्वा निज्यावृत्तम्य
प्राविभागे तत्र तत्र विधानि कुर्यात् । एव विध्यता यस्मिन् दिने सम्यक् प्राध्या रविरदितो
रएस्तद्विपुवदिनम् । तस्मिन् दिने गणितेन स्फुटो रवि कार्य । तम्य स्यौपादेश्च यदन्तर
तेऽयनाशा ज्ञेया । एवमुत्तरगमने सति । दक्षिणे सु तस्यार्कम्य तुलादेश्चान्तरमयनशा । एवं
प्रतिदिनवेधेनोत्तरां परमा काष्ठा प्राप्य यस्मिन् दिने दक्षिणत उघलन् दृष्टस्तदयन दिनम् ।
-तत प्रभृति दक्षिणगमनम् । तस्मिन दिने गणितेन रवि स्पुट. कार्य सम्य विभेण सहा
न्तरेऽपि तावन्त एवायनाशा भरन्ति । एव दक्षिणा परमा काष्टां प्राप्य निवृत्तो एस्त
दुत्तरायणं दिनम् । तत प्रमृत्युचरगमनमित्यर्थ । एवं धन्द्रस्यापि गोलापनसन्धयो
पेपन वद्या ।
• अय चन्द्रस्य विशेषमार्याचगुण्येनाह-
अयनाशोनितपातादो कोटिज्ये लघुन्यकोत्थे ये ।
ते गुणसूर्य १२३ र ७ गुणिने भत्ते रतै ४ मर्य. १२ ॥ ३॥
अयनांशोनितपाते मृगपादिस्थिने द्विपड्रामे ३६२ ।
वोटिपल्युतविहीनैर्याटुफल भक्माताशे ॥४॥
मेपादिस्ये गोलायनसन्धी भास्करस्योनौ।
तो चन्द्रस्य स्यातां तुलादिपमस्थिते तु मयुत्तौ ॥ ५ ॥

·पाताधिकार । गोलायनसच्यन्त पद विधोरण धीमता शेयम् । रविगोलपदस्पष्टा स्पष्टा क्रान्ति स्वगोलदिक शशिन ॥ ६ ॥ यस्मिन् काले क्रान्तिसाम्यमन्येयं तदा कस्मिंश्चित् तदासन्नतमदिने स्फुती चन्द्राओं पातश्च कार्य । एवं कृते सति सूत्रावतार । तस्य पातस्यायनाविवर्जितस्य लघुन्यकामी रूपाश्विनो विंशतिरथचन्द्रा इत्यादिना दोया कोटिज्या च कार्या । तत्र दोया गुणसू यस्त्रयोविंशतियुतशतेन गुण्या । कोटिज्या तु सतभिर्गुपया । ततो दोया चतुर्मि ज्या । कोटिज्या तु द्वादशमि । एवं भुजफलकोटिफल भवत । ततो द्विपट्टामै काटिफ्लयुतधि हाने । कथमित्याह । अयनामोनितपाते मृगकादिस्थिते । यदायनामोनितपातो मृगादौ वर्तते तदा कोटिफरयुत कादौ तु कोटिपलविहीनैस्तैपिलं भाज्यम् । फर मशाध माशम् । तस्मिन्नयनाशोनितपाते मेपादिपटके वर्तमाने तैरातमागेरादित्यम्य गोलायनसन्धी ऊनीकृतौ चन्द्रस्य भवत । तुलादिषटक तु तै गर्युतौ सन्तौ भवत । यदा- घगोलसन्धे सकाशादयनसन्धि यावत् निगृह तत् प्रथमं पदमुच्यते । ततोऽन्यत् निर्भ द्वितीयगोलसन्ध्यन्त द्वितीयपरम् । एवं तृतीयचतुयें । तथा यहेन्दो क्रान्ति साध्यते सदा किए रविवत् । तथा सिद्धाया कान्ते रविगोलवदोन दिकल्पना । न स्वगोरक्शेन । सत शरेण सस्कृता सती स्वगोलदिभविष्यतीति बालोऽपि जानाति । भोपपति । अत्रार्केगोलायनसन्धिभ्यामन्यौ चन्द्रस्य यत् कथितौ तत्र कारणमु च्यते । से किलापमण्डलविपुवन्मण्डलसपाते गोलसन्धि । विधोस्तु विपुवन्मण्डल- विमण्डलसपाते। यतोऽसौ विमण्डले भ्रमति। तसंपातम्य एवं प्राच्यामुदेति । तत्र स्थस्य विधो क्रान्ति स्फुटेन शरण मम्कृता सती शून्यं भवतीत्यर्थ सदग्रत पृष्टतश्च निभेऽन्तर स्फुटा परमा क्रान्तिः । तत्रस्यो हि शशी यथासख्यमुत्तरा याम्या च परमा काठा प्राप्यनिवर्तते । अतस्तावनायनसन्धी चन्द्रस्येत्युपपन्नम् । अत्रादौ तावदुदाहरणमुक्त्वा गोलोपरिप्रदायते । तत्तूदाहरण प्रश्नाध्याये । तया । युक्तापनाशों शशत १०० शशा चेदशाति ८० रो द्विशती २०० विपात । चन्द्रस्तदानी पद पातमाशु धीवृद्धिदं त्व यदि बोधीपि ॥ यदा किलकादशा ११ यनाशास्तदा किल नवभागाधिक राशिद्वय रवि । भागोन त्रिम शशी एकविंशतिभागाधिर्फ निभ पात । २३ एव युधायनाशाशन शमी । असोतिर । अहिशती सपात [अन्न पात ३१२१॥ २॥२९ । अतोऽशद्वि, शती सपातचन्द्रो २०० भवति । रवि २२० । चन्द्र ३११ । सपात ६ । २० । प्रश्ने विपातयद इति यदुक्त तद्धीदिदामिप्रायेग । तत्र हि समाप्ठोधित पात .. मतस्तत्र विपातोऽत्र सपातस्तुल्य एव भवति । अनायनांशोनितपात ३११० अस्य दो कोटिजोर लघुश्यकोस्पे ११०१ २१ अत्र दोज्या गुणसूर्य १२३ मुणिवा त ४ मका जात दो फलम् ३६२८ । ३० कोटिन्या त्वा गुणिता सूर्य १२ मझा जात कोटि पाटम् १२।१९ अनेन काटिफडेन धर्जिता द्विपदामा जाता ३४९।४६ ! यस्माद यनामोनितपातोऽयम् ३ । १० कायादौ दर्ततऽत कोटिफोनम्तयां भले पश 1 ३ R ।

·ग्रहगणिते शाः १० ॥ २२ ॥ २८ एभिरादित्यस्य गोलायनसन्धी ऊनीकृतौ । यतोऽयनांशोनितपातो मेपादौ वर्तते । एवं जाती चन्द्रस्य गोलायनसन्धी ११।८।३७ । ३२ ॥ २ ॥८॥ ३७ । ३२ । तथान्यो ५। ८।३७ ॥ ३२॥ ८॥ ८॥३७ । ३२ । भन्न स्वगोलसन्धि- स्थस्य विधोः स्फुटेन शरेण स्फुटीकृता क्रान्तिः पूर्ण भवतीति प्रतीतिः। अत्र यथोक्त बद्धे गोले क्रान्तिवृत्ते मेपाः सकाशाद्विलोम चन्द्रपातस्य राशिमागा. दिकं गणयित्वाठो चिन्हं कार्यम् । एवं विमण्डलेऽपि । तयोर्मण्डलयोस्तन्न संपातं कृत्वा तस्मात् पूर्वत निभेऽन्तरे साधेश्चनुर्मि ४ । ३० भांगैः क्रान्तिमण्डलादुत्तरतस्तथा पश्चिमे त्रिभेऽन्तरे तैरेव भागैर्दक्षिणतो विमण्डलं पिन्यस्य स्थिरं कार्यम् । तया कृते सति विम- ण्डले विषुवनमण्डलेन सह यत्र संपातस्तत्र चन्द्रस्य गोलसन्धिः । स तु रविगोलसन्धेः कियतान्तरेण वर्तते इति न ज्ञायते । किंतु रविगोलसन्धौ यावान् विक्षेप- स्तावान् विज्ञायते । स च कथं तदुच्यते । रविगोलसन्धिरयनांशोनितं चक्रम् ११३१९ । तत्रस्थस्य चन्द्रस्य शरसाधनाथं चन्द्रस्य पातो यावत् संयोज्यते तावदयनांशोनितपात: संपद्यते । तस्य दोज्यो परमशर २७० गुणा ग्रिज्यया १२० भाज्या । एवं सति गुणकमान जको त्रिंशतापवर्तितौ । गुणकस्थाने ना । भागहारस्थाने चत्वारः ४ । फलं तत्र स्थाने चन्द्रस्य शरः । तावत्येव तत्र तस्य स्फुटा क्रान्तिः । अम्फुटकान्तेरभावात् । एतावती स्फुटा कान्तिः कियनिर्मागः संपद्यत इति ज्ञातुमशक्यम् । अन किल क्रान्तिसाधने छा प्राणां सुखार्थ स्थूलान्यपि पञ्चदशभागलभ्यानि क्रान्तिखण्डानि ब्रह्मगुप्तायैः पठितानि । तद्यथा। क्रान्तिकला द्विरसगुणात्रिखमुनयो द्विखदिशो दमुत्र्याः । यसवसविश्वे च खतमनवश्य क्षेपयुतवियुताः । इति । ३६२ । ७०३ । १००२ । १२३८ । १३८८ । १४४० । सथा शरखण्डकान्यपि मया करणे कथितानि । खाश्वा बाणतंवोशाक्षास्त्र्यधयो भानि सेचराः । इति । ७०। ६५ । १६ । ४३ । २७ । । भत्र प्रदेश प्रान्तः प्रथमसण्डेनैवोपचयो गोलसन्धित्वात् । ततस्तस्मिन्नेव प्रदेश पच्चरखण्डकं तेनाधिरेन क्रान्तिखण्डेन स्पुटयान्तरुपचयः । यदि परमा क्रान्तिश्चनुशि- तिभागाधिका । यचूना तदा शरखण्डकोनेन क्रान्तिखण्टेनापचयः । अतस्त द्विरमगुणाः ३६२ तत्स्थानीयकारखण्डकेन संस्कृता यावन्तो भवन्ति तत्प्रमाण स्फुटकान्तेः साई भवि- समईतीत्यर्थः । तत्स्थानीयशरखण्डकं कथं ज्ञायते पदर्थमुपायः । सर्वत्र भुजन्याकरणे स्पु. # भोग्यखण्डक कोटिज्यया त्रैरासिक्न ज्ञायते । वद्यया । यदि त्रिज्यानुस्यया १२० कोटिज्यया प्रथम शरखण्ड सप्ततितुल्यं लभ्यत बदायनांशोनितपातस्य कोटिश्यया कि- मिति । भन्न गुणकमाजको दशभिरपवर्तिती । एवं कृते कोटिज्यायाः सम गुणो दादा मागहारः । फलं तत्स्थाने वारसग्द भवति । तेन सहन विरमगुणा ३६२ युधाः का. यः । यद्यपनाशनिवपाती मकरादिषट्वं वर्तते । यतस्तत्र वर्तमान सति राशियाधि- कस्य चन्द्रस्य स्मुथा परमा फ्रान्तिअनुर्विशतिमागाधिकच भवति । कायादिषट्कस्थित 1 ·पाताधिकार उनैव । तदेव स्फुटखण्ड जातम् । तेनानुपात । यद्येतावता खण्डेन पञ्चदश १६ धनुर्मागा विमण्डलगता क्रान्तिमण्डलगता वा लम्यन्ते तदा प्रागानीनशरतुल्येन किमिति । पूर्व शरसाधने दोयाया नव १ गुणश्चत्वारो भागहार इति स्थितम् । इदानी पञ्चदश गुणकार । कोटिफलोनयुता विषड्रामा हर । एव च गुणयोपोते ने पञ्चत्रिंशदधिक शत १३५ गु ग । अथ च शर स्फुर कर्तव्य । तर सत्रिाशिमहाज्यानि नत्रिज्योद्धत शर स्फु दो भवतीति । तत्रस्थचन्द्र सायनाश पूर्ण भवति । तम्य राशिययुतस्य धुज्या परम धुज्या । अत पत्रिंशदधिक शत यावत् परमधुज्यया गुण्यते निन्यया द्वियते तावदुत्प ना गुणसूर्या १२३ । एवमयनाशोनितपाताहोल्यो गुणसूयर्मुगिता कृतैर्मक्ता । तभुजपर कोटिफलोनयुतद्विरसगुणै ३६२ भक्तम् । लब्धेशैिरर्कगोलसन्धिरयनाशोनितपाते मेपादि स्थेऽत ऊनीक्रियते यत पातो पिलोमगस्तत्स्थान विपुरन्मण्डलाइक्षिणत फ्रान्तिवृत्ते म बति । तत्र विन्यस्तस्य विमण्डलस्य पूर्वाध यावदुत्तात परमविक्षेपाशै यते तावनिरौ रविगोलसन्धे पश्चिमत एव तस्य विपुवन्मण्डडेन सह सपातो भवति । अतस्तुलादिस्थे नु विपरीतमिति । एतद्यथास्थिते गोले यथोक्त विषुवन्माइल विन्यस्य दर्शयेत् । इति सो निरवधम् अथ साधारण्येन कान्तिसाम्यसभासमवज्ञानमाह- स्वायनसन्धाविन्दो क्रान्तिस्तत्कालभास्करक्रान्त ऊना यावत् तावत् कान्त्यो साम्य तयोर्गस्ति ॥ ७॥ यत्र कुत्रचिहिने यावतापु घटिकास स्वायनसन्धितुल्य स्फुटश्चन्द्रो भवति तस्य स्फुटा क्रान्ति साध्यते । तन काले यावान् रविस्तस्य क्रान्ति साध्यते । तस्यारविक्रान्ते म कावाद्यांना स्फुटा शशिकान्तिस्तदा प्रान्त्यो साम्यं नास्तीत्यवगन्तव्यम् । अग्नेय प्रकटैव वासना । स्वायनसन्धिस्यविधोयाँ क्रान्ति सा तस्य स्फुटा परमा । नस्मात् स्थानादग्रन पृष्टतो वा यावच्छशी चाल्यते तावत् नम्य क्रान्तिन्यं नैव भवति । अनोऽधिकया रविकान्त्या सह साम्य नास्ति । अतोऽन्यथास्तीत्युपपन्नम् । अत्र यावदना तावत् क्रान्त्यो साम्यं नास्तीत्यम्याभिप्रायो व्याख्यायते । यदा स्ति ध्ययनाशो राशिषटकपात । ररयनसन्धितुल्य शशी २११९ रविश्व तावान् २०१९ सदाई चन्द्रयोरयनसन्धिस्तुल्य एव भवति २ । १९ तत्र म्यापनमन्धाविन्दो क्रान्ति ११७.1 तत्र पेश्च कान्ति १४४० । अनविधों प्रान्तरूनस्वान्फातिसोम्याभाव । तस्मात् कारा अतो विश्य चतुर्दशभिदिनै १३१४०। रविच पाता मन्यगत्यैव किट चारिताण्तार तो भवन्ति । ३ पा भय विधोरयनसनिद्वितीय ।।१९।। ३६ ! अग्न ६ स्वायनसन्धाविन्दो क्रान्ति ११६९ । तत्र तत्कालभास्कर १९ ११ क्रान्ति १३९८१ अत्रापि विधुशान्तस्नत्वात् प्रान्तिसाम्या ४३ भाव । एवमम्मादपि कालादप्रताप्तावत्येव दिनान्तरे २८ प्रान्तिमाम्यामार एव भविष्यतीति । एवं प्रगमकाात् गृतधारनाये लेपि फ्रान्तिमाम्याभाव एव । पव मासये नान्तिमायामात्र ms ८ ३ ८ ·ग्रहगणिते। सभूत । यदा गोलसन्धि(१)समीपर्थ पातो भवति तदा सदक्षिणायनादुत्तरायणाची भयत कियन्ति च दिनानि मान्तिसाम्याभाव एवेत्यर्थ । अथ ध्यतिपातौएतयोरक्षणमाह-- व्यतिपातोऽयनभेदे गोलैक्त्वेऽचन्द्रयो कान्त्यो । साम्ये वैधृत एकायनेऽन्यदिगपत्रमसमत्वे ॥ ८ ॥ पूर्व क्रि साधारण्येन प्रान्तिसाम्यस्य भावाभावरक्षणमुतम् । तथ मान्तिसाम्य स्य लक्षणविरोपेण व्यतिपातयतनामयोगौ भवत । इदं हि किल क्षणम् । यदाकंच न्दी भिनायनर्मग्यारेगोली च भवतस्तदा यदि तपो मान्तिसाम्य भवति वा व्यति पातनामा योग उच्यते । पदैकायनम्थयोभिन्नगोरस्थयोश्च प्रान्तिसाम्यं भवति तदा येर तनामा योग उच्यते । तन् तादृशं रक्षण कदा पति न ज्ञायते । अतस्तग्ज्ञानाथ संभवमाह- सायनरविशशियोगोभाधं ६ चा १२ यदा तदासन । तत्सभवम्नदूनाधिकलिमा भुनियोगहता ॥३॥ लम्धदिनैरेप्यगतस्तात्वालिश्योरपममौ साध्यो । कस्मिचिरिने पुरी रविच दी पातश्च कार्य । तयो रविषादयोः गृपम् पृथक मा पनाशयोयोगो यदा माधं भवति सदा तम्य कालान्यामोऽपत पृटता या व्यनिपातम्य मभगतीति भयम् । पदा मु तयोयोगवन १. भवति सदासनो तम्य संभवा शेय । यदा योगी भा चरवा न पूर्यते तदा पारताभि कामगि पूर्वन ता ऊना कमा । यदा तु भार्धादधिको योगम्तदा योगामा) शोधित पापण्य मणम्ता अधि कका उच्यते । एवं प्रसादप्यूनाधिलिसा ! ता फारचन्द्राय यो पुरगनियोगन भाग्या । फल दिनादिक प्रायम् । तदितरप्यगरिति । पयाग्यन । यचूना लिसा मनास्तरप्पदिश्मा धा । यदाधिका कास्नदा गादियमा । तदिन्यगिना भुनिकण पृषम् म्याच्या । तनो दिग्यावयायामि पुनर्गगिता अनि पटना सम्माभिमिश्रिता प्राणप्रद योग्या । यदि गतदिनगुणिता सुनिता धाया । सविधो पातम्य च ताकामियागम् । सामालियाना या गायनाय पंग माय धर या भवताम्ययं । ननम्सयाम्नाशासियोरममा पायो । भत्र यामना प्रकका मा यथा । यदा निशियोगी भावानदामन प्रा { সমাস হয় ও মমিন্ন। যা বিশ্ব স্ব ত মাস सरा मुमय पद म्यान् । भुजप्य गुरसम्बादम्पुटनिका विधालय स्वमर । लिम्पुटकाग्निम्नस्मिन् कामे विक्रान्ने मानाधिमा या भान* तात्कालिकामगामना गमे । बदारी सम्मान का शानिमाम्यम्य गाविसदनार्थमाह- ओउपदन्दुमालिमदनी म्यापमा ममता ॥ (१)धीम• दर । बre: - ।

·पाताधिकार १६७ यदि भवति तदा शेयो यातः पातस्तदन्यथा गम्यः। मोजपदे विषमपदे वर्तमानस्येन्दोः स्फुटा क्रान्तियंदा महती भवति । कम्मात् । मूर्यापमात् । तथा यदि समपदे शशी भवति । तस्य प्रान्तियंदा सूर्यापमाघुर्भवति तदा गतः पात: । यात क्रान्तिसाम्यम् । अस्मालक्षणादन्यथा तर्हि गम्यम् । अनोपपत्तिः । रविस्तावत् स्थिरगतिश्चन्द्रोऽतीय चलस्तस्यैव प्रान्ते. प्रतिक्षणमन्य. यात्वम् । अतश्चन्द्रमधिकृत्योच्यते । अत्रौ जपदे वर्तमानस्य विधो. शान्तिरुपचये वर्तते । यथायथा ग्रहोऽग्रतो याति तथातया तस्य क्रान्तिविषमपद उपचीयते । प्रथमपदस्य तृती- यपदस्य व गोलसन्धावादिः । तदप्रतस्त्रिभेऽन्तरे क्रान्तः परमत्वम् । अतो विपमपदे वर्त. मानो यथायथाग्रतो याति तथातथा क्रान्तिरुपचीयते । ततम्निमात् परतो द्वितीयगोलस न्धि पावत् समपदम् । तत्र वर्तमानो यथायथागतो याति तथातथा क्रान्तिरपवीयते । एवं सृतीयचतुर्थपदयोरपि । अत ओजपदे वर्तमानस्येन्दोः क्रान्तिर्यदा सूर्यापमान्महती नदान चारितस्येन्दोरतिशयेन महती भवति । यदि यथायथा पृष्टतचाल्यते दाशी तथा- तथा शान्तिरूनैव भवति । अत ऊनया रविक्रान्त्या सह सायं गतमेवानुमितम् । अथ समपदे वर्तमानस्य विधोः क्रान्तिरध्वी सूर्यापमाद्भवति तदापि पृष्टतवरलितस्येन्दो. क्रान्तिमहतो भवति । अतो महत्या सूर्यप्रान्त्या सह साम्य गतमिति हातम् । अस्मा. सक्षणादन्यथाले क्रान्तिसाम्यमेष्यमित्यर्याज्ज्ञायते । मतो गतगम्यत्वलक्षणं युक्तमुक्तम् । अथ तस्मात् कालादतगम्यस्य क्रान्तिसाम्यकारस्य परिक्षानमार्योरार्धादारभ्य साधे. नार्यात्रयेणाह- तत्कान्स्योरेकदिशोरन्तरमैक्यं विभिन्नदिशोः ॥ ११ ॥ कार्य व्यतिपाताख्ये तदन्यथा चैधृने प्रथम एवम् । गतगभ्येष्टघटीभी रवीन्दुपातान् प्रचाल्य साध्योऽन्यः ॥ १२ ॥ प्राधान्यकालयोरपि यदि गम्यं लक्षणं गतं यदि चा । आद्यान्ययोस्तदान्तरमतोऽन्यथैक्यं च तेन हताः ॥ १३ ॥ आधगुणा नाडयोऽसदियाः स्पष्टाः स्युरेवमेतासु । चमार्धचक्रकालागतगम्यं पातमध्यमाधयशात(१) ॥ १४ ॥ इदं पूर्वोदाहरणस्योपरि प्रदर्श्यते । नसोदाहरणं युक्तायनांशमशतं शशी चेदित्यादि। सत्र बभागाधिक राशिद्वयं रवि २१ भागेनोन विशशी । २९ । एकवित- । , (१) अत्र ललः। कात्यायुतिरेकदिक्कयोनिवरं मिनदिशोतु वैधृते । विवरं समदियस्योरतयोयतिपातेऽन्यदिशो समागमः॥ प्रयम. स तया परो युते रहितरिष्टयटीफ्लेन । गतयोरथवापि गम्ययोर्विवर सयुतिरन्यया क्यो । प्रयमेटपटीवधेऽमुना विहले रपपीमितेऽन्तरे। पातः प्रथमे गतागते गटा ·. १६८ ग्रहगणिते तिभागाधिकं निभं पातः ३ । २१ । एते तात्कालिका एव कल्पिताः । यतोऽनयो रवि. चन्द्रयोः सायनांशयोोंगे भा भवति । रविः २ ॥ २४ ॥ ३ ॥१० । अत एव व्यक्ति- पातेनाय भवितव्यम् । अत्र सेस्तावगोलायमसन्धी ११ । ३. तथा चन्द्रस्य साधितो अनोदाहरणे चन्द्र. २ ॥ २९ । अस्यासन्नो योऽयनसन्धिः स गृह्यते । स्वायन- सन्धाविन्दोः क्रान्तिरिति सन्धितुल्यं विधु प्रकल्प्य साधिता स्फुटा क्रान्तिः सप्तदशाधि. कानि चतुर्दशशतानि १४१७ । अथ तत्कालंभास्करक्रान्तिरिति । यस्मिन् काले शी स्वायनसन्धितुल्यो जासो भविष्यति तत्र काले यावान् रवि स तत्कालभास्करः 1 अन्ना. यनसन्धिश्चन्द्रादूनोऽतः प्रागेवायनसन्धिस्थो जातः । स च कियता कालेनेति । अत्र विधोः स्वायनसन्धेश्चान्तरकलाश्चन्द्रभुत्या भाज्याः । लब्धदिने: स्वसन्धिस्थो जातो, मविष्यति वेति वेदितव्यम् । अत्रोदाहरणे विधो स्वसन्धेश्चान्तरे मागा: २० । २३ । एषां करराश्चन्द्रभुक्त्या भाज्याः । अम्र चन्द्रमुक्तिः सखार्थ खवस मुनिमिता. करा: ७.०. कल्पिताः। वेश्च मुक्ति पष्टिः ६० । अत्र चन्द्रज्या ताः क्रा भत्ता रब्धमेक दिनं घटि- काश्चतुस्त्रिंशत् १ । ३४ । एतावता कालेन विधु. स्वायनसन्धिस्थः पूर्वमेव जात । अतो. ऽनेन कालेन चालितो रवि. । अयं तत्कालभास्करः २ । ७ 1 २६ । अस्य क्रान्तिर्दशा- धिकानि चतुर्दशशतानि १४१० । अस्याः सकाशात् स्वायनमन्धिक्रान्तिरिय १४१० म. धिकातोऽस्ति क्रान्तिसाम्यम् । भत्र धीवृद्धिदपा सूर्यापमादोजपदोद्भवादित्यादिलक्षणेन (१)क्रान्तिसाम्याभाव. । तथा प्रमगुसपशेऽपि विनवगृहेन्दुप्रान्तिरित्यादिना लक्षणेन(२) सथा निनवभवनजाता क्रान्तिरित्यादिना खरोक्तलक्षणेन(३) । तथा स्वरोजपदकान्तेश्चन्द्रयुग्मपदोद्भवा । स्वल्पा चेन तयोः मान्त्यो. साम्यं स्यादन्यथा भत् ॥ इति माधवोत सिद्धान्तचूहामणिलक्षणेनापि प्रान्तिसाम्याभावः । एवमन्येशं तदनु- सारिणामपि पक्षे । भय प्रसलेनाप्युदाहरणं तयाशिदर्शनायोच्यते । तिग्मांशुचन्द्रौ किल सायनांशी चतुर्दिशी च विपातचन्द्रः । गृहाष्टक तय बदागु पातं धीवृद्धिदं त्वं यदि बोधीपि।। (१)मल्ल । सूर्यापमादोजपदोग्नवाचेयुग्मादिजश्चन्द्रमसो लघीयान् । अपक्रमः स्यान्न तदान्ति पातस्तदन्यथावेऽमयो. समत्वम् ॥ (२) ब्रह्मगुप्तः । जिनवरदेन्दुकान्तिमपतुल दो दिवाकरमान्ने । कना यावभावनावद्भावोऽन्यथा चीन । .(३)श्रीपतिः। निनवमवनजाता क्रान्तिरिन्दोयंदाश दिनकृदपमतः स्यान्मेपनादिजानात् । नहि भवति तदा च क्रान्तिम म्यं रवान्दोर्नियमिदरपाले जायते सम्भयोऽस्य ।। . , .

·पांताधिकार + अत्र तिग्मांशुचन्द्रपाता । रविः ४ । चन्द्रा २ । पातः ६ । यदा किलायनशामा- वस्तदैते तात्कालिकाः कल्पिताग अत्र सूर्यापमादोजपदोवादित्यादिलक्षणेन कान्तिसा- म्यमस्ति । यतः सूर्यो युग्मपदे वर्तते । यदा कदाचित् क्रान्तिसाम्यामावस्तदा विपमपद- स्थ एवादित्ये तत्पक्षे । अन्ययोजपदोवादिति विशेपणं निरर्थकमेव स्यात् । अतोऽत्र त. त्पक्षेऽस्ति पातः । स च मयुग्मंजश्चन्द्रमसोम इत्यादिना(१) तदुक्तलक्षणेनैन्यो जातः । . अय तदुलेनैवासकृत्साधनप्रकारेणानीयमानं क्रान्तिसाम्यं वर्षशतेनापि नागळतीत्यन प्र. 'त्यक्ष प्रमाणम् । अतः किं कुर्मः । के उपालंभ्यः । यत्रेदमसमासमिति । किं जगहिरो. धेन । अत्रास्मत्पक्षे कान्तिसाम्यामांव एव । एवमत्र भावाभावे प्रमो दर्शितः । चिद्र- वैव्यत्वेऽपि से उदाहरणान्तरे दर्शितः । अथ प्रस्तुतमुच्यते । तात्कालिकयोरपक्रमौ साध्याविति साधितो तयोश्चन्द्रायोरप- क्रमौ । र ३ । ।पा ३, १४१६ । १३२४ । ओजपदेन्दुक्रान्तिरिति पूर्व साधारण्येनेदं व्याख्यातम् । अनेन्दुः समपदे वर्तते तस्य क्रान्तिर्लध्वी । अतोऽय यात. • पातः । स च कियता कालेनेति तदयं तत्क्रान्त्योरेकदिशोरन्तरमित्यादि सत्रम् । अतस्त- योः कान्त्योहताशयोरन्तरं कृतम् । यदि भिन्नदिौ मवतस्तदेश्य कार्यम् । एवं व्यतिपा. ते । वैरते त्वन्यथा । तदन्तरमैश्यं वा प्रथमसंतं भवति । तवानष्टं स्याप्यम् । तथान जातः प्रथमः ९२ । पवमनेन प्रकारेण तत्क्रान्त्योरेकदिशोरित्यादिनान्यः साध्यः । सच किं कृत्वा तदाह । गतगम्येष्टघटीभी रवीन्दुपातान् प्रचाल्येति । एतदुक्तं भवति । कतिधि- दिष्टपटिकाः कल्प्याः । ताव गते पाते गताः । गम्ये गम्याः । तामिघंटीमियनिष्यनाही. गुणिता धुभुक्तिरित्यादिनोकप्रकारेण रवीन्दुपातास्तात्कालिकाः कार्योः । तथान कल्पिता इटघटिकाः ६० । मामिः कृतास्तात्कालिकाः र २।८। । १२ ॥१६0101 पाठः ३ । २० । १६ । ४९ । अतस्तात्कालिकयोरपक्रमौ साध्यावित्यादिसूत्रावतारः । साधितावपक्रमो । उत्तरा फ्रान्ती सेः १४१ १४। उत्तरा क्रान्तिश्चन्द्रस्य १४०९।२९ । माभ्यामपत्रमाभ्यामोजपदेन्दुप्रान्तिरित्यादिना गतगम्यावरोकनम् । पुनरप्रापि गतः पातः। अप सत्क्रान्स्योरेकदिशोः कृतमन्तरं जातोऽयमन्यः ३ 1३९ | धान्यकालयोरपि पदि गम्य लक्षणं गतं यदि वेति तयोराधान्ययोः साध्यमानयोयोरपि यदि गम्यं लक्षणं भ. वति । अथवा द्वयोरपि गतं तदाद्यान्ययोरन्तरं कार्यम् । अन्यथा यदा तदैक्यम् । तेना. न्तरेणक्येन या भाज्याः । कायटिका: 1 किविशिष्ट: । माघेन गुणिताः । तत्र यह. भ्यते तद्पटिकादिकं गृह्यने । ता इष्टपटिकाः प्रकल्प्य पुनरन्यः साध्यः । माय: पूर्व पत्र । तेन पूर्वानीतेनान पुनरानीतनान्येन च पुनरियटिकाः साध्याः। एवमसमयावर स्यिा भवन्ति । ता इष्टपटिकाः स्फुटाः । एवमेताभित्रकाचाकालागतगम्य पातमध्यमापन. शादिति । यस्मिन् काले चन्द्राईयोयोगका ६.या १२ जातं तस्मात् कालात् प्रागेव सामिपटिकाभिः क्रान्तिमाय गत वेदितव्यम् । यद्यायकाटे गर्त लक्ष जातम् । - भयुग्मजयन्द्रमोऽसमवेदपक्रमाद्भानुमतोऽधिक: स्यात् । समोद्भवो वानपित्तदेवो निपातकालरो भवितान्ययातः, २५ सि.f ·:१७० १ : ग्रहगणिते. यदि गम्यं तदा गम्यमिति वेदितव्यम् । यदैव क्रान्तिसाम्यं तदैव पातमध्यम् । एक्म- वाद्यान्ययोरपि कालयोर्गते लक्षणे जाते कृतमाद्यान्ययोरन्तरम् ८९ । २१ । अनेनेटवटि- कागुणे प्रथमे भक्ते जाता अन्या इष्टयटिकाः ६१ । ४७ । एवं पुनरप्यसकृत्कर्मणा जाता: स्थिरा इष्टघटिकाः ७० । आभिर्वटीभिश्वक्रार्धकालात् पातमध्यं गतमिति ज्ञातम् । अत्रोपपत्तिः । अत्र चक्राकाले क्रान्तिमाम्यस्य गतत्वं किल ज्ञातम् । इदानीं त. कालज्ञानार्थमाद्यैराचारपायः कल्पितः । उत्क्रान्त्योरन्तर परमेकदिशीव्यतिपातयोगे च। यतो व्यतिपात एक्गोलस्थयोरेव भवति । अतस्तत्वान्त्योरन्तरं कृतम् । यत्का. न्त्योरन्तर स यत्रतत्रस्थितयोरपि चन्द्रार्कयोर्याम्योत्तरभावः । तयोर्युराप्रवृत्तयोरन्तरमि- त्यर्थः । यदा पुनश्चन्द्रक्रान्तिशरेणान्यगोलं नीता तदा प्रान्त्योोगः कृतः । यतश्चन्द्र- स्यान्यगोलेऽहोराग्रत्तमर्वस्यान्यगोले । एकस्य स्वक्रान्स्यग्र उत्तरतोऽन्यस्य स्वक्रान्त्य दक्षिणतोऽतस्तयोरहोरात्रवृत्तयोरन्तरं तत् क्रान्तियोगेनैव भवतीत्युपपन्नं तत्क्रान्त्यो रेकदिशो- रन्तरमैक्य विभिन्न दिशोरिति । यदस्याहोरात्रवृत्तं तदेव यदा चन्द्रस्याहोरात्रवृत्तं भवति तदा व्यतिरातः । अथ विपुवन्मण्डलादुत्तरतो दक्षिणतो वा यायतान्तरेण रहोरात्रवृत्तं तावर्तवान्तरेण विषुववृत्तादन्यदिशि थदेन्दोरहोरात्रवृत्तं भवति तदा वैश्तनामा योगः । अथ किल दक्षि. गगोले रविवर्तते । तस्य प्रान्त्यग्रे म्वाहोराग्रमृतं निवेश्यम् । ततो विषुवन्मण्डलादुत्तर- तस्तावतैवान्तरेण निवेश्यम् । तस्मिन् मण्डले यदि चन्द्रो भवति तदा वैरत इति भावः । यदा पुनश्चतकालिकश्चन्द्र उत्तरगोले क्लि वर्तमानः स्वोत्तरशान्तरल्पत्वात् तस्मा- दहोराप्रवृत्तादक्षिगतोऽन्यम्मिन्नहोराग्रहत्ते भ्रमति तदा तयोर्वृत्तयोरन्तर कथं ज्ञायते तदर्ष पर्दक्षिणप्रान्तितुल्येऽन्तरे विपुग्न्मण्डलादुत्तरतस्तद्वृत्तं निवेश्यम् । अथरेष्टकालिकस्य चन्द्रस्य यदन्यदहोरात्रवृत्तं तच्चन्दस्योत्तरमान्तेरप्रे । सतश्चन्द्रस्योत्तरप्रान्ते पेर्दक्षिणना- न्तेश्च यदन्तरं तत् तयोवृत्तयोरन्तरम् । अथ यदि विशेपण दक्षिणगोलं. नीतम्तदा चन्द्र स्य स्फुदा शान्तिदक्षिणा वर्तते । अग्रेष्टकालिरप्य चन्द्रस्य यदन्यदहोरावसं तदा त. स्योत्तरे निवेशितल्याहोरावृत्तम्य चान्तरं तयोः प्रान्त्योोंगे भवति । अत उक्तं तर न्यया वैधन इति । एतं तत्वान्त्योरन्तरं प्रथम कल्पितम् । अस्य प्रान्त्यन्तरस्यापी यमानस्य पदाऽभावस्तदा प्रान्तिमाम्यम् । अथ च तदपवयम्यापीयत्ता क्तुं न शक्यते । अन इटकारघटिकाभिश्चालितयोश्चन्द्रायोः शान्त्यन्तग्मुनप्रकारेण पुनः कृतम् । सन्या. न्यसंना कृता । नतम्तयोराद्यान्ययोर्यदन्त स तावनीनां घटिकानां सम्बन्धी व्रान्स्यन्तरः स्यापचयः । अतस्तयोरन्तर कृतम् । परं यद्याधान्यकारयोर्गतं गम्यं या हम सदैव । यदा किलायकाले गतरक्षणमन्याले गर्दा तदा प्रथमान्त्यन्तरमरचीयमानमभावं प्राप्य पुनस्पचितम् । अतस्तत्राधान्ययायोगे ने सत्यन्तरं कृत भाति । अनोऽनुपातः । यद्युठा. यता प्रान्त्यन्तरापचयनेष्टपटिका लभ्यन्ते तदा प्रथमतुल्येन वियत्य इस्यन इष्टपटिकागुणे प्रयम आयान्यान्तरमन या घटिका सम्यन्ते ता. म्फुटामना भवन्ति । यतः प्रतिक्षणं फ्रान्तिचलनं समं न भवति । मतम्नाभिटिकाभिरमकर्मणा स्पुढाः कनुं युज्यन्त इति सर्वमुपरनम् ।

·'पाताधिकार १७१ . एवं पातमध्यमभिधायेदानीं पाताद्यन्तकालपरिक्षानार्थमाह- मानश्याधं गुणितं स्पष्टघटीभिर्विभक्तमायेन । लन्धघटीभिर्मध्यादादिः प्रागनतश्च पातान्तः ॥ १५ ॥ तात्कालिक पृथक् पृथगाद्यं प्राग्वत् प्रसाध्य तेन भजेत् । मानक्यान हता असत् स्थित्यर्धनाडिकाः स्पाः ॥ १६ ॥ एवं स्पष्टा या इएघटिका लातास्ताभिः पातमध्यं गतं गम्यं वा । अथ तामिटि. कामिश्चमाचमालिको बन्दाऊ प्रचाल्य पातमध्यकालिको कृत्वा तथा तयोशन्दग्रह- जोश्या विम्ये प्रसाध्ये । ततो मानश्या प्रागानीताभिः स्फुटाभिटीभिर्गुण्यं तेनापन भाज्यम् । फलं घटिकादि प्राह्यम् । तामिलव्धयटिकाभिः पातमध्यकालरात् पूर्वतः पात- स्यादिया। तथा तामिरेव' सम्पटिकामिः पातमध्यकालादप्रतः पातस्यान्तो ज्ञेय । नाः स्थित्यर्धयटिका जाता इत्यर्थः । अय पाताचन्तकालिकाः पृथक् पृयर चन्द्रापाताः कार्याः । स्थित्यर्धगुणा भुक्तिः पष्टिहता यत् फलं तेन स्वस्वफडेन पात ज्यकालिका एक- श्रोना अन्यत्राधिकार कायर्या इत्यर्थः । ततस्तयोस्तात्कालिकयोश्चन्द्रायोः शान्ती त्या प्रारपत् तयोरन्तरमाधयं कल्पितम् । तेनायेन मजेत् । काः । मानक्यान गुगिताः स्थित्यर्धनादिकाः । एव स्पष्टा मवन्ति । ततस्ताभिटिकाभिस्तात्कालिकीकरणादिनाऽम रकर्म कार्यम् । यावत् स्थित्यर्धनाडिकाः स्थिरा मान्ति । एवं पृथक पृथगुत्पाच सदि. कारिकैः कृतं सद्वितीय स्फुट स्थित्यर्धमित्यर्थः । मनोपपत्तिः । महो यदर फ्रान्तिमाम्यं तदेव पातस्तामात् कालात् प्रागवत कथ मास्थान पातस्य । तर प्रान्तिसाम्याभावात् । प्रान्तिसाम्यं नाम पास । तयोच्यने । यावती विम्बमध्यस्य कान्तिर्भवति सा विम्यानोनिता सती विम्यप्रान्तम्य पाश्चात्यम्य नावतो प्रान्तिर्भवति । विम्याधनाधिकाग्रनो विन्यप्रान्तम्य भवति । एवं संवन्दम्य च। अत्र यिम्य पृष्टम प याम्योतरमायनोच्यते । यावतारमियपृष्टप्रान्तमान्तिग्तारती यदा चन्दस्याप्रप्रान्तस्य फ्रान्तिर्भवति तदा सयौविम्यैकदेशन प्रान्त्योः साम्यात् पातस्यादि रिति । तदा योपिम्यमध्यपोनिक्यानुल्यमन्तरं भवति । तदनन्तरं प्रमेण गच्छनो. यंदा पिम्पमध्पयोः प्रान्तिसाम्यं तदा पातमध्यम् । तदनन्तरं सरप्रान्तम्य चन्द्रमा- स्तम्य च पदा प्रान्तिमाय सदा पातान्तः । यतो यावन्मानश्यायांतून प्रान्त्यन्तरं सा. व पातोस्तीस्थत उक स्थित्यर्थे । भय सदानयनम्योपति । पातमध्यसाधने पदाप- म प्रान्स्यन्तर यामामयमंणा स्पुटीरता परिकाम्तेन ताभिधानुरातः । यथापन. नयम जास्पन्सयतापत्यो परिया सम्पन्न सदा माश्यान्यनान्तरेण सिमिति । राशिगन या एभ्यन्ने स्थित्ययटिकाम्साः म्यूला आतातरूपुटीररमा नाकाहि. यो पुनः मान्स्यन्तर हनम् । सन्माक्यापार जावम् । तेन पुनरनुरातः । यन प्रास्पताणसावरपः स्थित्यपरिक मानेग्यानु सत्ता परीना स्पुटरपमिग्युसमम् । अप स्परपासिन्नम्मार- सायत् समयमेष मान्योपियां मपंचायत । 1यमम.

·१७२ प्रहगणिते मानैक्यार्धादूनं साम्याग्रिम्यैकदेशजक्रान्त्योः ॥ १७ ॥ अस्यार्थी व्याख्यात एव । अथ विशेषमात्रियेणाह- स्वायनसन्धाविन्दोः क्रान्तिस्तत्कालभास्करकान्तः । ऊना तयोस्तु विवरं मानक्यार्धाद्यदाल्पकं भवति ॥ १ ॥ शेयं तदेव मध्यं पातस्यापक्रमान्तरं चाद्यः । तस्मादिष्टघटीभिः प्राक् पश्चाश्चापरौ साध्यौ ॥ १६ ॥ प्राधान्यान्तरभक्तं मानक्यार्धाद्ययोस्तदा विपरम् । इष्टघटीभिः क्षुएणं स्थित्यर्धे स्तः पृथक् पृथक् स्पष्टे ॥ २० ॥ अन्न भावामावलक्षणे यदुक्तं स्वायनसन्धाविन्दोः कान्तिस्तत्कालभास्करमान्तरूना तदा क्रान्तिसाम्यस्थामाव इत्यस्य विशेषोऽयम् । यदोना भवति तयोः प्रान्त्योविवर यदि मानक्यार्धादून स्यात् तदास्ति पात इत्यवगन्तव्यम् । तस्य पातम्य कदा मध्यमि- स्येतदर्थमाह । शेयं तदैव मध्यं पातस्येति । यस्मिन् काले चन्द्रः स्वायनसन्धि प्रातस्त स्मिन्नेव काले पातमध्यं ज्ञेयम् । तथा तयोः क्रान्त्योर्यदन्तरं स ायः कलप्यः । ततस्त स्मात् कालादपतः पृष्ठतश्चेष्टघटिकाभिश्चालितयोः पृथक पृथक् क्रान्त्यन्तरे साध्ये । ताव न्यसंशी भवतः । अतोऽनन्तरं घाघस्यान्यस्य चान्तरेण मानक्यार्धाद्ययोरन्तरमिष्टघटीगुणं माज्यम् । तदेकदा स्थित्यर्धम् । एवं द्वितीयमप्यपरेणान्येन । अत्राप्यसत्कर्मानुक्कमप्य- ग्ज्ञायते । अनोपपत्तिः । स्वायनसन्धौ वर्तमानस्येन्दोस्तत्कालभास्करस्य च क्रान्त्यन्तरं यदि मानस्यार्धाडून भवति तदा स्थित्यर्थोपपत्तिवदिम्बैकदेशजक्रान्त्योः साम्यात् पात: पेर निवार्यते । अस्त्येव पातः । किंच यस्मिन्नेव कालेऽयनान्तं प्राप्तश्चन्द्रस्तस्मिन्नेव काले पा. समभ्यम् । यतस्तस्मात् कालादप्रतः पृष्ठत क्रान्त्यन्तरमधिकमधिकं भवति । अथ तस्य पातम्याद्यान्तप्रतिपादनार्य भूमौ विम्ये विलिख्योच्यते 1 घया । चन्द्राी किल पदोत. रगोलम्यौ तदा समायां भूमौ याम्योत्तर रेखां कृत्वा तस्यां रेखायो बिन्दु च कृत्वा म बिन्दुः किलोत्तरश्चन्द्रस्यापनसन्धि: कल्पितः । अयनमन्धी यावत् प्रान्त्यन्त तम्याच. संज्ञा पूर्व कल्पिता । तस्याद्यम्य यावत्यः कलास्तन्मितेरटुलेरयनान्तादुत्तातोऽन्य बिन्दु कृत्वा तन रविम्याहोरात्रवृत्त कल्प्यम् । तत्र च रविविम्वार्धकलामितरगुलै रविविध वि. रिस्य तस्मादविविम्बमध्याक्षिगतो मानक्यार्धकगमितैरगुरन्यो यिन्दुः कार्यः । तत्र किलेन्दोः स्वाहोराप्रवृत्तम् । तत्र च पन्द्रयिम्बार्धकलामितेरगुलेश्चन्द्रधिम्य कार्यम् । तयों अन्दाबिम्बपोः प्रान्ती संलगी। (पदायनान्तमुपमर्पतश्चन्द्रस्य कालेन कृतं भवति । अय. नान्तमनुप्राप्तम्य यत् तबाहोरामवृत्तं भवति तत् तत्रस्थस्यैव चन्द्रस्य ।) ()एवं बिम्ब प्रान्तकान्त्योः साम्यात् तत्र पातादिः । तनोऽनन्तरं यावता काटनायनान्त प्रामाति सावदाच म्यित्यर्धम् । ततोऽनन्तरमयनान्तादपमान पारता कालेन तदेवाहोरात्रवृत्तं पुनः (१)भत्र संगोषः। यदायनान्तमिनिप्रभृति चन्द्रस्ये यन्त केनचित प्रशिप्तमिति प्रतिमा - ·पाताधिकारः। १७३ प्राप्नोति तावदन्त्य स्थित्यर्धम् । स्थित्यर्धसाधनवासना त्रैराशिकेन । तत्रेष्टपटिकाभिश्च न्द्रार्की प्रचाल्य क्रान्त्यन्तरमन्याख्यं कृतम् । तस्याद्याख्यस्य चान्यस्य यदन्तरं तदिष्टव. शिनां सम्बन्धि क्रान्त्यन्तरं भवति। यद्यनेन क्रान्त्यन्तरेणेटघटिका लभ्यन्ते तदायोनि क्यातुल्यैन कियत्य इति । यतश्चन्द्राहोरात्रवृत्तस्यायनान्तस्य चान्तरमाद्यौनितं नैश्याधं वर्ततेऽत उपपन्नमाद्यान्यान्तरभक्तं मानक्यार्धाधयोस्तदा विवरम् । इष्टघटीभिः - पणमिति सर्व निरवद्यम् । इदानी पातप्रयोजनमाह- पातस्थितिकालान्तर्मगलकृत्यं न शस्यते तज्ज्ञैः । स्नानजपहोमदानादिकमत्रोपैति खलु वृद्धिम् ॥ २१ ॥ स्पष्टम्। इति श्रीमास्कराचार्यविरचिते सिद्धान्तशिरोमणिवासनामाप्ये मिताक्षरे पाताधिकारः । ग्रन्थसंख्या ३४० । एवमादितो ग्रन्थसंख्या ४३४५ । ॥ समायोऽयं ग्रहगणिताध्यायः ॥

·15 accura इस कार्यालय द्वारा "काशीसस्कृतसीरिज" के अलावा और भी ३ सौरिज यथा "चौखम्बा संस्कृत सीरिज" "बनारससस्कृतसीरिज" "हरिदाससंस्कृत सीरिज" प्रन्थ. मालायें निकलती है तथा इन ४ सीरिजो के पश्चात् भीर,भी विविध शास्त्र की पुस्तके प्रकाशित की गई है तथा अन्य सब स्थानों के छप हुए सस्कृत तथा भाषा-भाष्य के अन्य विक्यार्थ प्रस्तुत रहते हैं, सूचीपन पृथक् मगवाकर देखें, इसके अलावा हमारे यहाँ सर्व प्रकार की संस्कृत, हिन्दी,अङ्ग्रेजी की सुन्दर छपाई होती है, परिक्षा प्रार्थनीय है । पत्रादि प्रेषणास्थानम्- जयकृष्णदास-हरिदास गुप्तः- 'चौखम्बा संस्कृतसीरिज़” आफिस, विद्याविलास प्रेस, गोपालमन्दिर के उत्तर फाटक, धनारस सिटी। Praorarwarnabrarrorararasana ·* श्रीगणेशाय नमः सिद्धान्तशिरोमणे- गोलाध्यायो-वासनाभाष्यसहितः । 1 - अथ गोलाध्यायो व्याख्यायते । गोलाध्याये निजे या या अपूर्वा विपमोक्तयः । तास्ता यालाययोधाय संक्षेपाद्विवृणोम्यहम् ।। गोलग्रन्थो हि सविस्तरतया प्राञ्जलः । किंतु अन या या अपूर्ण नान्यरक्ता उक्ती विषमास्तास्ताः संक्षेपादिगुणोमि । अत्र या या इति प्रथमान्तं पदं तास्ता इति द्विती- यात पद बुद्धिमता व्याख्येयम् । तप्रादौ तावदभीटदेवतानमस्कारपूर्वक गोलं प्रवीमीत्याह- सिद्धि साध्यमुपैति यत्स्मरणतः तिनं प्रसादात् तथा यस्याश्चिश्पदा स्वलतिरलं लालित्यलीलायती । नृत्यन्ती मुखरगगेय कृतिनां स्याद्रारती भारती तं तां च प्रणिपत्य गोलममलं घालाययोधं ग्रुये ॥ १॥ पुरे यच्मि । कः । पार्ह भास्करः । किम् । गोल गोलाध्यायम् । किविशिष्टम् । अमा निपगम् । पुनः किभूतम् । पालावयोधम् । अविषममित्यर्थः । किं कृत्वा । प्रमिपत्य । प्रणिपातपूर्वक नमस्कृत्य । कम् । तम् । न केवलं तम् । तां । मकः । मा च का । तदाह । यस्य देवम्य स्मरणात् युमा साध्यममीष्ट शिशी सिध्यति । मोड- भांनिसरानः । सपा यम्या देण्याः प्रमादात् तिनां विदुषां भारतो यानी इत्यन्ती भार. गीय स्यात् । भारती नर्तकसी घ। कर्यभूता याणी ननकी छ । चिनपदा विधिप्रदवि न्यासा स्पतिः शोभना कारमुदाहिता । ललित्पलीराठी माधुगुरना। कर्थ या पन्तीति पेत् । प्रादग्रनपिन्दुमन्दोहसगरमाएकोमोचिगुगा गपापमयी धनुरजनमनप्रमत्कारकारिणी यागी मृत्यन्तीर माति । किविशिष्टा भारती । मुग्गागा। मुतमेष रको मुगाः। रङ्गो नृत्यम्यानम् । पम्पाः प्रमादात् विना मुविधा भारती म्यात् । मान मरस्यप्ती । तां प प्रगितस्यति । मारादीनि मारान्तानि च भाया. agो मनायत. सिविदिशदान्तोनिश्मिी। अप गोष्टरपनारमार-- मम्याच पुसदा पत्र गएितं तस्योपपत्ति पिना मोटिप्रोटसमासु नैति गएको निःमंगयो म स्थयम् । गोसे सा पिमला परामसापत् प्रत्यक्षतोहरयने तस्मादस्म्युपपत्तियोपविध गोलमयम्योपतः ।२. - १९ सि०शि० ·गोलाध्याये स्पष्टार्थम् । इदानी गोलप्रशंसया गोलामभिज्ञगणकोपहासं श्लोकद्वयेनाह-- भोज्यं यथा सर्वरसं विनाज्यं राज्यं यथा राजविवर्जितं च । सभा न भातीव सुवक्तृहीना गोलानभिशो गणकस्तथा ॥ ३ ॥ वादी व्याकरणं विनैव विदुषां धृष्टः प्रविष्टः सभां जल्पन्नल्पमतिः स्मयात् पटुबटुभ्रूभङ्गवक्रोक्तिमिः । हीणः सन्नुपहासमेति गणको गोलानभिशस्तथा ज्योतिर्वित्सदसि प्रगल्भगणकप्रश्नप्रपञ्चोक्तिभिः ॥४॥ स्पष्टार्थम् । अथ गोलस्वरूपमाह- दृष्टान्त एवायनिभग्रहाणां संस्थानमानप्रतिपादनार्थम् । गोलः स्मृतः क्षेत्रविशेष एप प्राज्ञैरतः स्यागणितेन गम्यः ॥ ५ ॥ स्पष्टार्थम् । इदानी गणितप्रशंसामाह- ज्योतिःशास्त्रफलं पुराणगणकैरादेश इत्युच्यते नूनं लग्नघलाश्रितः पुनरयं तत् स्पष्टखेटाश्रयम् । ते गोलाथयिणोऽन्तरेण गणितं गोलोऽपि न ज्ञायते तस्माद्यो गणितं न येत्ति स कथं गोलादिक शास्यति ॥६॥ स्पार्थम् । इदानी ज्योतिःशास्त्रश्रवणाधिकारिलक्षणमाह- द्विविधगणितमुक्तं व्यक्तमव्यक्तयुक्तं तदयगमननिष्ठः शन्दशास्त्रे पटिष्ठः। यदि भवति तदेदं ज्योतिष भूरिभेदं प्रपठितुमधिकारी सोऽन्यथा नामधारी॥७॥ स्पष्टार्थम् । अथ व्याकरणवर्णनमाह- यो वेद वेदवदनं सदनं हि सम्यगवामयाः स घेदमपि घेद किमन्यशायम् । यस्मादतः प्रथममेतदधीत्य धीमान शास्त्रान्तरस्य भवति श्रयणेऽधिकारी HER स्पष्टार्थम् । अयात्मनो गोलान्यम्य प्रवृत्यर्थमन्योक्तिप्रकारेणाह- गोलं श्रोतुं यदि तब मतिर्भास्करीयं शृणु त्वं नो संक्षिप्तो न च यहुवृथाविस्तरः शास्त्रतत्त्वम् । लीलागम्यः सुललित पदःप्रश्नरम्यः स यस्माद विद्वन् विद्वन्सदसि पठतां पण्डितोनि. व्यननि ॥ ॥ इति गोलप्रमा।

·गोलस्वरूपप्रश्नाध्यायः अथ भूसंस्थानप्रश्न श्लोकदयेनाह- भ्रमद्भचकचक्रान्तर्गगने गगनेचरैः । वृता धृता धरा केन येन नेयमियादधः ॥ १॥ किमाकारा कियन्माना नानाशास्त्रविवारणात् । कीदृग्द्वीपकुलादीन्द्रसमुद्रमुदितोव्यताम् ॥ २॥ इयं भूर्गगनेवरैः सेवता केन एता सती गगने परितो वर्तमानेऽधोनेयान गच्छेत् । कमियं गगने स्थितेत्यवगतम् । यतो भ्रमद्भचकचक्रान्तर्वर्तते । मानां चक्रं समूहः । भचक्रमेव च मचक्रम् । यदि भूमेधारपरंपराङ्गीक्रियते तदा समन्ताद्वर्तमानधनभचक्र. स्याधारे स्खलितम्य भ्रमणं नोपपद्यत इत्यर्थः । तथा च सा भूः किमाकारा कियन्माना दीपानां कुलाचलेन्द्राणां च कोहगवस्थानमिति सर्व मानाशास्त्रविचारणात् । बौद्धादिप्र. तिवादिपक्षमधरीकृत्योच्यतामित्यर्थः । इदानी ग्रहस्फुटीकरणोपपत्तिप्रश्नान् श्लोकद्वयेनाह- संसिद्धाधुगणायुगादिभगणैः खेटोऽनुपातेन यः स्थात् तस्यास्फुटता कथं कथमथ स्पष्टीकृतिर्नेकधा । कि देशान्तरमुद्गमान्तरमहो याह्वन्तरं किं चरं किं चोच मृदु चञ्चलं च तदिदं कस्तात पातः स्मृतः ॥ ३ ॥ कि केन्द्रं किमु केन्द्रजं किमु चलं किं वाचलं तत्फलं कस्मात् तत्सहितः कुतश्च रहितः खेटः स्फुटो जायते । किं कर्म तथोदयास्तसमये द्वेधा विदध्युयुधाः सर्व में विमलं बदामलमलं गोल विजानासि चेत् ॥ ४ ॥ अन्न कि देशान्तरमुहमान्तरमित्यादि यत् पृष्ट तत् सब मे विमलं यथा भवति तथा बद । यद्यमलं ब्रह्मादिसकविरचितं गोलमलमाययं विजानासि । स्पष्टम् । अय विप्रश्ने दिनमानभेदप्रान श्लोकहनाह- महदहः किमहो रजनी तनुर्दिनमो गणकोत्तरगोलगे । ननु तनुदिवसो महती निशा पद विचक्षण दक्षिणदिग्गते nun भवति किं धुनिशं धुनिवासिनां घुमणिवर्पमितं च सुरदिपाम् । पितृपु कि शशिमासमितं तथा युगसहनयुगं दुहिणस्य फिम् ॥६॥ स्पष्टम् । अध राज्युदयभेदप्रश्नमाह- भवलयस्य किलार्कलवाः समाः किमसमैः समयैः खलु राशयः। समुपयानयुदयं किमु गोलपिन्न विषयेष्यखिलेयपि ते समाः परम्। इदानी पुग्याकुज्यादिस्यानप्रश्नं वृत्ताघुनाह- पुज्याकुज्यापमसमनराप्राक्षलम्यादिकानां विद्धन गोले वियति हि यथा दर्शय क्षेत्रसंस्थाम् । rronir ·गोलाध्याय । । इदानी चन्द्रार्कग्रहणयोर्दिकालभेदाउपपत्तिप्रश्नान् सार्धश्लोकेनाह-- तिथ्यन्ते चेद्ग्रह उडुपतेः(१)किं न भानोस्तदानी- मिन्दोःप्राच्यां भवति तरणेः प्रग्रहः किं प्रतीच्याम् ॥ ८ ॥ लम्बनं यत कि का चनतिर्मतिमतां धर । तत्संस्कृतिस्तिथौ वाणे किं ते सिद्धे कुतः कुतः ॥ ४॥ अत्र किल प्रष्टुरयमभिप्रायः । चन्द्रग्रहणे भूभा ग्रहणकी । पौर्णमास्यन्ते भूभन्दो- स्तुल्यत्वाद्युतिर्भवितुमर्हति । एवं सूर्यग्रहे चन्द्रश्ादकः । दर्शान्ते तयोस्तुल्यत्वाद्योगेग भवितव्यम् । अत उक्तम् । तिथ्यन्ते चेग्रह उडपतेः किं न भानोस्तहानीमिति । बन अहो गणक लम्बनं नाम कि नतिश्च का । तत्संस्कृतिस्तिथी बाणे च किम् । लम्बनेन तिथि. संस्क्रियते नत्या कि बाणश्च । तथान्यः प्रश्नः । ते सिद्ध कुतः कुत इति । ते स म्बनावनती कुतो हेतोः कुतः पृथिव्याः साधिते । भूव्यासाधेन साधिते इत्यर्थः । तथेन्दो प्राच्यां दिशि स्पर्शः । कि ः प्रतीच्यामित्यादि सर्व धद । अथ शृङ्गोमती चन्द्रशुक्लस्य क्षयद्धिप्रश्नमाह- शुक्लस्य द्विजराज एप महसो हान्या कुवृत्तः कुतः सवृत्तत्वगतोऽप्यहो भ्रमभवाहोपातिसङ्गादिव । संप्राप्याय पुनस्रयीतनुमतस्तस्याश्रयेणैव कि शुक्लस्य क्रमशस्तथैव महसो वृद्धयति सवृत्तताम् ॥ १० ॥ अहो गणक एप द्विजराजश्चन्द्रः सवृत्तत्वं गतोऽपि पौर्णमास्यां सवलता प्राप्तोऽपि कुतो हेतोः कुत्तः कुयर्नुलो भवति । भ्रमभवादोपातिसतादिव । दीपा रात्रिः । तथा पौर्णमास्यां सफलया मकलस्यापि चन्द्रस्य यः सङ्गः सोऽतिसतः । तत्सङ्गानन्तरं शुष्म्य तेजमो हानि याति तया हान्या कुवृत्तः कुत्सितवृत्तः स्यादिताव प्रतिभाति । यथा द्विज. राजो ब्राह्मणोऽपि सद्वृत्तत्वं सदाचारवं गतोऽपि भ्रमभवाचितचलनमंभवादोषातिसनात पापातिमङ्गाच्दुसम्य शुद्धस्य तेजसो हानि याति । तया कुत्सितहत्तः स्यात् । अथ पुन- खर्यातनुमादित्यं प्राप्य ततोऽनन्तरं शुहस्य तेजसो वृद्धया तथैव सवृत्ततां सब रतां प्रा. प्नोति । नम्य भगवतखपीतनोराश्रयेणेव । यथा कुत्तो ग्रामगनयोजन विधं पर्षीविद्य- मेव पति स्मृत्युक्त पर्षदूपमन्ययाक्षणं प्राप्य तेन पृतानुपहम्तजोर्ति तथा पुनः एट. ततामेतीत्ययान्तरम् । इति सिद्धान्तशिरोमणिवासनामाप्ये मिताक्षर गोलाध्याये गोलम्बरूपप्रश्नाध्यायः ॥ १. अन संशोधकः। चन्द्रस्य महोऽपि सर्वदा तिभ्यन्त न भवति । यतो प्रहो नाम छायच्याक योर्योगः । सच भूभन्दुकेन्द्रयोयंदात्यपमन्तर स्यात् तदेव भवति । तच्च पूर्णान्ते कदम्बमूत्र गत्या : भेन्द्रोस्तत् प्रायः कदम्बसूत्रस्पयोरेव भवतीत्यनेन योगः प्रायिकः कादाचिस्वन्यत्र स्थित- योपोति प्रदर्शशिराचास्तियन्तादितरप्रापि स्वय दर्शनम् । वस्तुतश्च इदम्बसूत्र गतयों - भेन्द्रोः केन्द्रान्तरसत्वेऽस्यत्पमन्तर नव भवपित्वन्यत्रयति ।

·भुवनकोशः। अथ प्रथमप्रश्नथ्य पृथ्वीसंस्थानोपपत्तेहत्तरं विचक्षुरादिसों पृथिव्यादीनां तवाना- मादितच निसिलजगजननक्वीज परं ब्रह्म मनसा प्रणिपत्यादौ तावत् तजयमाह। यस्मात् क्षुब्धप्रकृतिपुरुषाभ्यां महानस्य गर्भ- ऽहंकारोऽभूत् सकशिखिजलोय॑स्ततः संहतेश्च । ब्रह्माण्ड यजठरगमहीपृष्ठनिष्ठाद्विरञ्चे- विश्वं शश्वज्जयति परमं ब्रह्म तत् तत्वमाधम् ॥ १॥ जयति सर्वोत्कग वर्तते । कि तत् । परं बह । आदितचं यत् । किविशिष्टम् । यस्मात् क्षुब्धप्रतिपुरपाभ्यां सकाशान्महानभूत् । महतो गर्भेऽहकारोऽभूदित्यादि । अग्रे. तदुक्तं भवति । साहयादियोगशास्त्रेषु श्रुतिपुराणेषु चादिसर्गे यथोदित तदनोच्यते । तत्र" प्रकृतिनामाव्यक्तमव्यात गुणसाम्य कारणमित्यादयः प्रकृतेः पर्यायाः । तस्याः प्रकृतेरन्त- भगवान् सर्वव्यापक पुरुपोऽस्ति । सचं रजस्तम इति सरें गुणात्पुल्या एव सन्ति । अत एव सद्गुणसाम्यम् । तथा प्राकृतिके पू प्रलये लीनस्तत्राव्यक्ती व्यापकः कालोऽप्यस्ति। पदा स भगवान् वासदेवः परग्रहाख्यः सिसृक्षुर्भवति तदा तस्मात् संकर्षणाख्योऽशो नि- र्गत्य प्रतिपुरण्योः सनिधिययोः क्षोभ जनयति । ताभ्यां क्षुब्धाभ्यां महानभूत् । म- हान् वै युद्धिलक्षण इति । तन्महत्तय बुद्धिता चोध्यते । यन्महत्तवं स प्रद्युम्ननामा भगवतोंशः । तम्य महत्तात्रस्य विकुर्वाणस्य गर्भऽहकारोऽभूत् । सोऽनिरुद्ध नामा । रा एते वासदेवसंकर्षणप्रद्युम्नानिस्ता इति मतिभेदा वैष्णवागमें विशेपतः प्रसिद्धाः । सो- कारो गुणवशेन विधाभवत् । यः साचिकः सवैकारिकः । यो राजसः स तेजमः । य. म्लामसः स भूतादिः । यथो विष्णुपुराणे । वैकारिकम्तैजस भूतादिव ताममः । विविधोऽयमहकारो महत्सवादजायत । तय यस्तामसोऽहंकारः स भूतादिः । तम्मात् पचमहाभूतान्यभवन् । कानि तानि भूतानि । सकसिखिजलोयः । समानाराम् । को वायुः । शिली अग्निः । जलगुदकम् । टी पृथ्यो । एतानि भूतानि स्यम्बागपूर्वकाण्यभूयन् । दम्पर्शरूपरसगन्धा इस्या- काशादोगां मुख्यगुणाः । सत्राहकाराटदतन्मात्रम् । गुगस्यातिसूक्ष्मरूपावस्थाने सन्मा- अगदनोच्यते । तन्मापादाकागम् । माकागात् स्तन्मात्रम् । सम्मावायुः । यायो रूपतन्मानम् । सम्मात् तेजः । तेजसो रमतन्मालम् । तम्मालम् । जनान्त. म्मानम् । सनः गयो । एयमाकाशादीन्योत्तरगुगान्यमान् । अय प तेषां गुगाना - दादीना पारकागोन्द्रिपाणि । यो स्वक् पारी जिल्हा नासिरा पति पर पुदीन्द्रि- पागि । यारागिराटगुदमेदागोनि पर कमेन्द्रियागि । अयोमपारमई मनः । महान्दियः म्यानगर गुमपाल को पारयते । मतम्नदधिष्ठातारो देयाः । दियासाप्रपंताधिदीन्दीपत्रमित्राः । इति । मोमेन्द्रिपय वियो यायुः । मुगेर। विडापावरमः । ना. मिपारिन । तापोजीनः । माहारिन्द्रः । पापोरिः । गुरम्य मित्रः । मेर । मलHITriram: Imm यातिपानि तानि धमा- ।

·गोलाध्याये दहकारात् । य देवास्ते वैकारिकादभवन् । यथोक्त विष्णुपुराणे । जसादिन्द्रियाण्याहुदेवा वैकारिकादश । एकादर्श मनवान देवा वैकारिका स्मृता ॥ इति । तत सहतेश्च ब्रह्माण्डम् । एवमुत्पन्नाना तत्त्वाना समुदायात् पूर्व प्राकृतिक प्रत्यमिलितसकल जलधिजले बुबुनाकारं ब्रह्माण्डमभवत् । वजठरे पद्माकारा मही। तन कर्णिकाकारो मेरस्तत्पृष्टनिधश्चतुर्वेदन कमलरोगवस्तस्मात् सदनुजमनुजादित्यदैत्य विश्वम भनन् । यस्मादाद्यतत्वात् परब्रह्मण क्षुधप्रकृतिपुरपाभ्या महदादिपरपरासमुदायोत्पादि तब्रह्माण्डजरगतजगतीजर जजनिताहिर रिद विश्वमभवत् । शश्वदनवरतम् । तस्य ब्रह्म णोऽवसानेऽन्यो ब्रह्मान्यनगदित्यर्थ । अतस्तदाध तरद जयति । इदानीं भूमे स्वरूपमाह- भूमे पिण्ड शशाङ्कशविरविकुजेज्यानिक्षत्रकक्षा वृत्तैर्वृत्तो वृत सन् मृदनिलसलिलव्योमतेजोमयोऽयम् । गान्याधार स्वशक्त्यैव वियति नियत तिष्ठती(१)हास्य पृष्ठे निष्ठ विश्व च शश्वत् सदनुजमनुजादित्यदैत्य समन्तात् ॥२॥ सर्वत पर्वतारामग्रामचैत्यचयश्चित । कदम्पकुसुमग्रन्थि सरप्रसरैरिव ॥ ३ ॥ योऽयं मृदानिलसलिलव्योमतेजोमय इति पाचभातिको भूमे पिण्डो वृत्तो धर्तुलाका रस्तदहिस्थै शशाड्डादिकक्षावृत्तैरावृत सन्ननन्याधार स्वशक्तव नियत निश्चित विय त्यामागे तिष्ठति । तत्पृष्टनिष्ठं च जगत् । सदनुजमनुजादित्यदैत्यम् । दनुज्ञा दानवा । भनुजा मानवा । आदित्या देवा । देल्या असरा । ते समेत समन्तात् तिष्ठति । शप स्पष्टायम्। इदानीं पुराणेषु भूमराधारपरपग या पठिता ता निराकुर्वन्माइ- मूतों धर्ता चेद्धरित्र्यास्ततोऽन्यस्तस्याप्यन्योऽस्यैवमत्रानवस्था। अन्त्ये क्ल्ल्या चेत् स्वशक्ति किमाये किं नो भूमे साटमूर्तेश्च मूर्ति ॥४॥ इदानी कथमिय भूमे स्वशक्तिरित्याशडा परिहरनाह- यथोष्णतानिलयोश्च शीतता विधौ टुति के कठिनत्वमश्मनि । मरुच्चलो भूरचला सभावतो यतो विचित्रा यत वस्तुशक्य ॥ ५ ॥ प्राष्टिशक्श्चि मही तया यत् सस्थ गुरु साभिमुख स्वशतया । भारप्यते तत्पततीय भाति समे समन्तात् क पतस्थिय से ॥६॥ १ अनलल. सलिले विलयो मृदो मवेदिति गारप्मु न युज्यते स्थिति । अय पानगतति तत् कथन मवेद्याददिलेय पार्थिवम् ।। यदिवाम्भास सस्थिता मही सलिल तावदप्रतिष्ठितम् । गुरुणाऽम्भसि चन् स्थितिभवत् क्षितिगोरस्य न कि विहायसि। स्पष्टम् ।

·. - 1 भुवनकोशः। २८२ पूर्वश्लोकः सगमः । आकृष्टिशक्तिश्च महीत्यनेन भूमेरध:पतनं तत्तिर्यगधः स्थिताना चाधःपतनशहा निरस्ता। इदागी यौद्धादियुफिमाह- भपारस्य भ्रमणायलोकादाधारशून्या कुरिति प्रतीतिः । पस्थं न दृष्ट च गुरु क्षमातः खेऽधः प्रयातीति वदन्ति चौद्धाः ॥ ७ ॥ द्वौ द्वौ रवीन्दू भगणौ च तद्वदेकान्तरौ तायुदयं प्रजेताम्(१) । यावन्नेवमनम्बराधा प्रयीम्यतस्तान प्रति युक्तियुक्तम् ॥ ८ ॥ भूमेः समन्तादर्तमानस्य अपारस्य भ्रमणान्यथानुपपत्त्या निराधारा भूरिति तेषां प्रतीतिरभूत । तथाकाशस्थ गुरु वस्तु किमपि न एम् । अतो भूरधो यातीति योद्धा . दन्ति । यया नौस्थो नावं गच्छन्तीमपि न येत्ति तथा भूस्थो जनो न येत्तीति । तथा द्वी सूर्यो । द्वौ चन्द्रमसौ । चतुःपञ्चाशन्नक्षत्राणि । धनुर्भुजम्नम्भनिभो मेरुः । एकान्तरको म्धी सूर्यो मेरकोणानकान्तरी तावुर्य गच्छत इति जैनाश्चायुग्न् । इदानी तेषां युक्तिभङ्गमाह-- भूः रोऽधः खलु यातीति युद्धिोद मुधा कथम् । जाता यातं तु दृष्ट्वापि से यत् दिप्तं गुरु तितिम् ॥ ६ ॥ यदि भूरधो याति तदा रादिकमध्य क्षिप्त पुनर्भु नेत्यति । उभयोरधो गमनान् । क्षय भूमेर्मन्दा गतिः शराशीमा । तदपि न । यतो गुरना शीनं पतति । उर्व्यति- गुग । शारादिरतिलपुः ।रे यौव वापि भूरधो यातीति थुद्धिः कथमिय सब थोपना। हदानी जेनयुक्तिमङ्गमाह- कि गएयं तय धैगुण्यं वैगुण्य यो पृथारथाः। भाःन्दूनां विलोक्यावर ध्रुवमत्स्यपरिम्रमम् ॥१०॥ पदा मरणोम्यो रविभाति सदा तस्यास्तमयकाले ध्रुवमत्स्यस्तिर्यस्यो भरति । तस्य मुपनारा पशिमतः । पुच्छनारा तिः । सदा मुग्यतारामू रविरिस्यर्थः । अय निशाय- साने मुखतारा परिवयं पूर्वतो याति । पुम्नारा पश्चिमतो पाति । ततो गुम्नवारामध. गतम्यवास्योदयो च्यते । अतो दो दो सूर्यावित्यनुपपन्नम् । अत उ कि रिम पर पैगुण्यं गण्यम् । येन चम्मत्स्यारिभ्रम दृष्ट्यापि मार्केन्दूर्ना गुग्यमानम् । बदानी भूगोमस्य समता निरादुनाह- यदि समा मुफुरोदरसनिमा(२)भगयतो धरणी तरणिः क्षितः। १.अधपतिः। अधःपतन्याः स्थितिरस्ति नोम्यां नमस्यनन्तर पदन्ति बनाः। दो दी न्यूगि भरपो चा त्रस्तम्भनिभं र मेरम् । दो पन्दा दो गुग्गा यादि जनतापम् । १.मत्र धापति.. मानानिमा मानसिमरामा पाचन संगती दिर सगा।

·गोलाध्याय उपरि दूरगतोऽपि परिभ्रमन किमु नरैरमरैरिव नेक्ष्यते ॥ ११ ॥ यदि निशाजनक कनकाचल किमु तदन्तरग स न दृश्यते । उदगय ननु मेरुरधाशुमान् कथमुदेति च दक्षिणभागके ॥ १२ ॥ पुराणे भू समादर्शोदरसन्निभा कथ्यते । तन्मध्ये मेरु । परितो जम्बूद्वीप रायो जनव्यासम् । तद्वहिलक्षप्रमाण क्षाराम्भोधि । ततोऽन्यद्वीप रक्षद्वयम् । तत समुद्र स्ततोऽन्यद्वापम् । द्वीपाद्वीप द्विगुणम् । समुदात् समुद्रो द्विगुण । एव यत् सप्तम पुष्करद्वाप तन्मध्ये मानसोत्तरपर्वतो वलयाकारोऽस्ति । तन्मस्तोपरि रविश्यवक रक्षयो- जनान्तरे विषुवदिने भ्रमति । उत्तरगोटे तदुत्तरतो दक्षिणगोले दक्षिणत इति । अथ युक्तिरच्यते । यदि समा भुस्तदा तदुपरि दूरगतो रविर्भमन् किमस्मदादिभिर्न दृश्यते । सतत देवैरिख । यदि मेरणान्तहितो रविस्तहि मेरु कथ न दृश्यते । यदि मेस्त सान्नि स्तस्पार्कल्योदयस्तहि प्राच्या उत्तरत एपार्कस्योदयन भवितव्यम् । यतो मेररत्त रत । अथ कथ दक्षिणभाग उद्गच्छन् दृश्यते । अतो भूमे समतायामिदं नोपपद्यत इत्यर्थ । अथ प्रत्यक्षविरोधशड्डा परिहरनाह- समो यत स्यात् परिधे शताश पृथ्वी च पृथ्वी नितरा तनीयान । नरश्च तत्पृष्टगतस्य कृत्वा समेव तस्य प्रतिभात्यत सा ॥ १३॥ स्पष्टम्। इदानी स्वोनम्य भुपरिधिप्रमाणस्योपपत्तिमाह- पुरान्तर चेदिदमुचर स्यात् तदक्षविश्लेपलचेस्तदा किम् । चक्राशकै रित्यनुपातयुक्त्या युक्त निरुत परिधे प्रमाणम् ॥ १४ ॥ निरक्षदेश स्वदेशाद्ययायथा दक्षिणनो भवति तथातथा खस्चस्तिकाद्विपुववृच नतम् । तयोरन्तरेऽक्षांशा । ते च निरक्षदेशादपसारयोजनैग्नुपानेनोत्पद्यन्ते । अत कस्मिश्चित् पुरे अक्षांगान ज्ञात्या तस्मात् पुरादुत्तरतोऽन्यस्मिन् पुरे ज्ञेया । ततस्तेपामन्तराज पुरान्तर योजनेश्वानुपात । यधन्तरांशै पुरान्तरयोजनानि सभ्यन्ते तदा चबाये ३६० विमिति । फल भूपरिधियोजनानि । अथ तदेव हटाकुर्वनाह- निरतदेशात् क्षितिपोडशाशे भयेदवन्ती गणितेन यस्मात् । सदन्तर पोडशसगुण स्याद्मानमस्माद्दु किं तदुतम्(१) ॥ १५ ॥ होनतिग्रहयुतिग्रहणोदयास्तच्छायादिय परिधिना घटतेऽमुना हि । नान्येन तेन जगुरुचमाहीप्रमाणप्रामाण्यमन्यययुजा व्यतिरेक्येण ॥ १६ ॥ स्पटम्। समता यदि विद्यत भुक्तरवस्तारनिभा यधपा । कथमेव न दृष्टिगोचर नरहो यान्ति मुदूरमस्थिता ॥ ५ भनरल । अमिता यदि भूरियोजना स्यात् क्षितिरक्षा परिवायद कप में । परिधे सलु पेश स्थिताश नच खावश्यद्भवस्यवादी।

·भुवनकोशः
इदानी भूगोले पुरनिशमाह-
लका कुमध्ये यमकोटिरस्याः प्रा पश्चिमे रोमफपत्तनं च।
अधस्ततः सिद्धपुरं सुमेरुः सौम्येऽथ याम्ये वडवानलश्च ॥ १७ ॥
कुवृत्तपादान्तरितानि तानि स्थानानि पडोलविदो यदन्ति ।
घसन्ति मेरौ मुरसिद्धसहा और्वे च सर्वे नरकाः सदैत्याः॥१८॥
यो यत्र तिष्ठत्यवनी तलस्थामात्मानमस्या उपरि स्थितं च ।
स मन्यतेऽतः कुचतुर्थसंम्या मिथश्च ये तिर्यगियामनन्ति ॥ १६ ॥
अधाशिरस्काः कुदलान्तरस्थाश्छायामनुप्या इव नीरतीरे ।
अनाकुलास्तिर्यगधःस्थिताच तिष्ठन्ति ते तत्र वयं यथा ॥ २०॥
सुगमम् ।
इदानी द्वीपानी समुद्राणां च स्थानमाह-
भूमेरध क्षारसिन्धोरुदफ्स्य जम्बूद्वीपं प्राहुराचार्यवर्याः ।
अर्धेऽन्यस्मिन द्वीपपटकस्य याम्प क्षारक्षीराद्यम्धीनां निवेशः ॥ २१ ॥
लवजलधिरादौ दुग्धसिन्धुश्च तस्मादमृतममृतरश्मिः श्रीश्च यस्माद्रभूव ।
महितवरणपमः पद्मजन्मादिदेवैर्वसति सफलयासो यासुदेवश्च यर ॥ २२ ॥
दानो घृतस्येसुरसस्य तस्मान्मद्यस्य च स्यादुजलस्य चान्त्या।
स्थादूदकान्तयंडयानलोऽसौ पाताललोकाः पृथिवीपुरानि ॥ २३ ॥
चञ्चत्फणामणिगशुरुतप्रकाश पतेषु सासुरगणाः फणिनो घसन्ति ।
दोन्यन्ति दिघ्यरमणीरमणीयदेवः सिद्धाय तत्र व लसत्कनफावभासः ॥२४॥
शापं ततः शाल्मलमत्र कौश फ्रोचं च गोमेदफपुष्करे च ।
योयोरन्तरमेकमेकं समुद्रयोदीपमुदाहरन्ति ॥ २५ ॥
स्परम् ।
इदानी जम्बूद्वीपमध्ये गिरिनिशान ना सहान्याह-
लक्षादेशाद्धिमगिरिरदुग्धेमकूटोऽथ तस्मात्
तस्माद्यान्यो निषध इति ते सिन्धुपर्यन्तयोः ।
एवं सिसादुद्गपि पुराच्छायच्छुक्लनीला
यांगयेषां जगुरिह युधा अन्तरे द्रोणिदेशान् ॥ २६ ॥
भारतमिदे हुदगरमात् वितरयर्षमतो दरियाम् ।
सिद्मपुराण तण फुग सस्मादपिद्धि हिरएमयरम्यकयरें ॥ २७ ॥
माल्यांध यमकोटिपत्तनादोमायक्लि गन्धमादनः ।
नीललनिपधारधी च तापन्तरालमायोरिलापृतम् ॥ २८॥
माल्पयजलधिमध्ययति यत् तत् नु महतुरगं जगुयुधाः ।
गाभलमलराशिमभ्यां पनुमालरमिलालायिदः ।
मिरपनीलमुगापमुमाल्परिलमिलातमातमापमो।
अमरलिपुलापसमारलं रचिएपानचित्रमहीतलम् ॥३०॥

·गोलाध्याये । । अत्र भूगोलल्यार्धमुत्तर जम्बूद्वीपम् । तस्य क्षाराब्धेश्च सन्धिनिरक्षदेश । तत्र स्ट्रा रोमक सिद्धपुर यमकोटिरिति पुरचतुष्टयं भूपरिधिचतुर्थाशान्तर क्लि कथितम् । तेभ्य पुरेभ्यो यस्या दिशि मेर सोत्तरा । अतो लढाया उत्तरतो हिमवान् नाम गिरि पूर्वपर सिन्धुपर्यन्तदेयोऽस्ति । तस्योत्तरे हेमकूर । सोऽपि समुद्रपर्यन्तदेय॑ । तथा तदुत्तरे निषध । तेपामन्तरे द्रोणिदेशा वर्पसज्ञा । तत्रादौ भारतवर्षम् । तदुत्तर किन्नरवर्षम् । ततो हरिवर्पमिति । एवं सिद्धपुरादुत्तरत शृङ्गवान् नाम गिरि । तत वतगिरि । ततो नाल गिरिरिति । तेऽपि सिन्धुपर्यन्तदेध्या । तेषामन्तरे च वर्षाणि । तपादौ कुरुवर्षम् । तदुत्तरे हिरण्मयम् । ततो रम्यकमिति । अथ यमकोटेरुत्तरतो माल्यवान् नाम गिरि । स तु निपधनीलपर्यन्तदैर्घ्य । तस्य जलधेश्च मध्ये भद्राश्व वर्षम् । एव रोमकादुत्तरतो ग न्धमादन । तस्य जलधेश्च मध्ये क्तुमालम् । एवं निपधनीलमाल्यवद्गन्धमादनैरावृतमि रावृत नाम नवमखण्डम् । सा स्वर्गभूमि । अतस्तत्र देवक्रीडागृहाणि । शेष स्पष्टम् । इदानी मेस्संस्थानमाह । इह हि मेरुगिरि किल मध्यग कनकरलमयस्त्रिदशालय । द्रुहिणजन्मकुपद्मजकर्णिकेति च पुराणविदोऽमुमवर्णयन् ॥ ३१ ॥ निष्कम्भशैला खलु मन्दरोऽस्य सुगन्धशैलो विपुल सुपार्श्व.। तेषु क्रमात् सन्ति च केतुवृक्षा कदम्बजम्बूवटपिप्पलारया ॥ ३२ ॥ जम्बूफलामलगलद्रसत प्रवृत्ता जम्बूनदी रसयुता मृदभूत् सुवर्णम् । जाम्बूनद हितदत सुरसिद्धसघा शश्वत् पियन्त्यमृतपानपराङ्मुखास्तम्३ वन तथा चैत्ररथं विचित्र तेवप्सरोनन्दननन्दन च । धृत्याद्वययद्धृतिकृत् सुराणा भ्राजिष्णु चेम्राजमिति प्रसिद्धम् ॥ ३४ ॥ सरांस्यथैतेवरुण च मानस महाहृद श्वेतजल यथाप्रमम् । सर सु रामारमणश्रमालसा सुरा रमन्ते जललिलालसा ॥ ३५ ॥ सदनकाञ्चनमय शिसरप्रय च मेरौ मुरारिकपुरारिपुराणि तेषु । तेषामध शतमखज्वलनान्तकाना रक्षोऽम्बुपानिलशशीशपुराणि चाष्टौ॥३६॥ तस्येलामृतम्य मध्य क्नकरवमयो मेरगिरि कर्णिकाकारतदव देवानामारयम् । सर मेरावुपरि शिखरयम् । सेषु शिखरपु मुरारेह्मण पुरारेश्च पुराणि सन्ति । शिखग णामध समन्तादिन्द्रादिलोकपालाना पुराणि सन्ति । अथ मरोविष्कम्मा हत्याधार पर्वता । यम्या दिशि यमकोटिम्तद्दिरप्रभृतिमन्दरसगन्धविपुर सुपाचा दिक्षु सन्ति । मन्दरे कदम्य पेतुशवाय वनमरुगोद सर । सुगन्धरमत नुवृक्षो जम्बू । ये नेई जम्बूद्वीपमुच्यते । नन्दन वन मानम सर । बिपुरनलमस्ता पेशी रतिः महाहद सर । समस्तक वृक्ष पिपरा चैम्राज वन तो सर । प एगमम् । तत्रान्य विशेपमाह- विष्णुपदी विष्णुपदात् पतिता मेरो चतुर्यास्मात् । शिष्यम्माचलमस्तकास्तसर संगतागता रियता ॥ ३७॥ सीतास्या भद्रास सालकनन्दा च भारत वर्षम् ।

·भुवनकोशः। चक्षुश्च केतुमालं भदाण्या चोत्तरान् कुरून याता ॥ ३८॥ याकर्णिताभिलपिता दृष्टा स्पृष्टावगाहिता पीता। उक्ता स्मृता स्तुता या पुनाति बहुधापि पापिनः पुरुषान् ।। ३६॥ यां चलिते दलिताखिलबन्धो गच्छति यल्गति पितृसंघः। प्राप्तटे विजितान्तकदूतो याति नरे निरयात् सुरलोकम् ॥ ४० ॥ गङ्गां यामीत्युपत्रमं कुर्वत्यपि नरे तस्य पितृणां नरकस्थानां यमपाशबन्धास्तुट्यन्ति । 'य गच्छति मार्गाने तत्पितरो वल्गन्ति । अस्मस्कुलजो गांगटति । अतोऽस्मार्क कृतकर्मविच्छेदादूर्ध्वगतिर्भविष्यतीति हुणोत्पतन्ति । अथ प्राततटे गहासन्नस्थिते बलजे गडावलेन मुष्टिधातादिभिरन्तकदूतान् जित्वा देवलोक यान्ति । एवंविधाया गण्या मन्दाकिन्याः किमन्यद्वर्ण्यत इत्यर्थः । शेष स्पष्टम् । हदानी भारतस्यापि मध्ये नव खण्डानि सस कुलाचलांचाह- रेन्द्र कशेरुशकलं किल ताम्रपर्णमन्यद्गभस्तिमदतश्च कुमारिकास्यम् । जागं च सौम्यमिह पारुणमन्यषण्ड गान्धर्वसंशमिति भारतवर्षमध्ये ॥४१॥ वर्णव्यवस्थितिरिहैव कुमारिकास्ये शेपेषु चान्यजजना निवसन्ति सर्वे । महेन्द्रशुक्तिमलयर्दकपारियात्राःसह्यःसविन्ध्य इह सप्त कुलाचलारयाः॥४२॥ स्पष्टम्। इदानी लोकव्यवस्थामाह- मूलोकाख्यो दक्षिणे व्यतदेशात् तस्मात् सौम्योऽयं भुवः स्वश्च मेरुः । लभ्यः पुण्यैः खे महः स्याजनोऽतोऽनल्पानापैः स्वैस्तपः सत्यमन्त्यः १४३॥ स्पष्टम् । यदिदमुक्तं तत् सर्व पुराणाधितम् । हदानी दिग्व्यवस्थितिमाह- लकापुरेश्र्वस्य यदोदयः स्यात् तदा दिनाधं यमकोटिपुर्याम् । अधस्तदा सिद्धपुरेऽस्तकालः स्याद्रोमके रात्रिदलं तदेव ॥ ४४ ॥ पत्रोदितोऽर्कशिल तत्र पूर्वा तवापरा यत्र गतः प्रतिष्ठाम् । तन्मत्स्यतोऽन्ये च ततोऽखिलानामुदस्थितो मेरुरिति प्रसिद्धम् ॥ ४५ ॥ स्पष्टम्। इदानी विशेपमाद- ययोजयिन्याः कुचतुर्थभागे प्राच्या दिशि स्याधमफोटिरेच । ततश्च पश्चान्न भवेदयन्ती लदैव तस्याः ककुमि प्रतीच्याम् ॥ ४६॥ तथैव सर्वन यतो हि यत् स्यात् प्राध्यां ततस्तन भवेत् प्रतीच्याम्(१)। निरतदेशादितरत्र तस्मात् प्राचीप्रतीच्यौ व विचित्रसंस्थे ॥ १७ ॥ १.अत्र श्रीपतिः। मेरी रविभ्रंमति भूजगतः समन्तादाशाम काचिदपि तत्र विचारणीया। पूर्व हि दर्शनमुपैति स चेद पूर्वा तपास्ततो भवति सैव कथं प्रतीची ॥

·१८६ गोलाध्याये इष्टप्रदेशान्मेरोरभिमुखीमुत्तरां दिशं निश्चलां कृत्वा निरक्षाभिमुखी दक्षिणां च निवर्स कृत्या तन्मत्स्यात् प्राध्यपरा साध्या । एवं यत् प्राच्य चिन्हं भवति तत पुनरत्तरी दक्षिणां च साधयित्वा यावत् प्राच्यपरा साध्यते सावत् पूर्व रेखायां न पतति । उत्तराया चरितत्वात् प्राच्यपरा चलिता भवतीत्यर्थः । शेप एगमम् । इदानी चाभ्रमणव्यवस्थामाह- निरतदेशे तितिमण्डलोपगौ ध्रुवौ नरः(१) पश्यति दक्षिणोत्तरौ । तदाधितं से जलयन्त्रवत् तथा भ्रमद्भचफ निजमस्तकोपरि ॥४८॥ उदग्दिश याति यथा यथा नरस्तथा तथा खान्नतमृतमण्डलम् । उदग्ध्रुयं पश्यति चोन्नतं तितेस्तदन्तरे योजनजाः पलांशकाः ॥ ४ ॥ योजनसंख्या मांशेगुणिता स्वपरिधिहता भवन्त्यंशाः । भूमौ कक्षायां या भागेभ्यो योजनानि च व्यस्तम् ॥ ५० ॥ उदिस याति यथा यथा नर इत्यनेनापमारयोजनेरनुपात मूचित । यदि भूपरि- चियोजनेशि भ्यन्ते यदापमारपोज किमिति । परमक्षांशाः । यदि पसिमित परिधिना भूपरिधिम्पने सदाक्षारी किमिति । पर्व निरक्षम्यदायोरन्तरयोजनानि स्यु शेपं स्पष्टम् । एवं निरक्षशात क्षितिचतुर्थी कि मेर । तन माति, १० पर्गमा । भसस्ता धुरसम्मम्यानमाह- सौम्यं ध्रुये मेरुगता. पमध्ये याम्यं च ईन्या निजमस्तकोये । सन्यापसन्य म्रमहक्षयकं विलोक्यन्ति क्षितिजासतम् ॥ ५१ ॥ स्पटम् । त्र गोरबन्ध भगोए परिमाम्ये शिप्याय वयेन् । शानी भूपरिधिमाने प्राधिनमपि विपार्थमनुमति म । प्रोत्तो योजनसम्यया पुपरिधिः ममानन्दायय-४६० स्तव्यास: बुभुजद्गसायामुपः निशिवमाधिपाः १५८..।। पृष्टक्षेत्रफलं तथा युगगुणचिंगच्यगाइयो ७५३०३४ भूमेः पन्दुर जालयन युपरिधिव्यामादनः प्रम्पुटम् ॥ ५ ॥ भूगम मुनामाभूमिनानि योजनानि विवायुनानि । परिधि मानन्दाधिमितानि ४:६. | मनोभूप्यामप्य बनादम्य परिधि. रिति पानाच्या मारतादि म्यामा प्रहरूप्य मतदार मदिमागम्य ग्यो। स्वनिविधिना स्था माया । यम्मन्यारम्य विमागम्य स्मामलामा गुमिमा पती परिधिति) Marपि में पने मम मा । मनोगापण्याने ....म्पिटपमई मित्र ... पीधिगर्यमापन पुन श्रीया. १.यो पर पपई परम् । २. चोट परमानना विधा समय सार मृत मवन् ।

·भुवनकोशः धार्यबह्मगुप्तादिभियांसवांदशगुणात् पदं परिधिः स्थूलोऽन्यगीकृतः स मुखार्थम् । नहि ते नजानन्तीति । तथा भूपृष्टक्षेत्रफल योजनात्मकं युगगुणनिशठराशाद्यः ७८९३ ०३४ । कयमिदं जातं तदाह । परिधिव्यासाइतेः प्रस्फुटम् । ललोकस्य नगशिलीमुखबाणभुजङ्गमेत्यादर्भूपृष्टफलस्य(१) दूपणमाए । दुष्टं कन्दुकपृष्टजालबदिलागोले फलं जल्पितं लल्लेनास्य शतांशकोऽपि न भवेद्यस्मात् फलं वास्तवम् । तत् प्रत्यक्षविरुद्ध मुद्धतमिदं नैवास्तु वा वस्तु वा हे प्रौढा गणका विचारयत तन्मध्यस्थळ्या भृशम् ॥ ५३॥ यललोक्तं भूपृष्टफलं तदुष्टम् । यतस्तदुक्कफलस्य शतांशकोऽपि वास्तवं पारमार्थिक फलं न भवति । अत्यन्त दुधमित्यर्थः । कुतो यतस्वत् प्रत्यक्षविरुद्धम् । प्रत्यक्षबाधी हि महादूपणम् । अयात्मन मौद्धत्याशङ्का परिहरनाह । इदं मदुक्तं नैवोद्धतं किंतु वस्तु पर- मार्थः । अथवा कि शपथपरिहारण । उद्धतमस्तु वा वस्त्वस्तु वा । हे प्रौढा गणका मध्यस्थध्या विचारयत भृशमत्यर्थम् । भय सद्युतिः। यत् परियविष्कम्भ वृतं कृत्तं किलांशुकम् । तेनार्धश्छाद्यते गोलः किंचिद्वस्त्रेऽवशिष्यते ॥ १४ ॥ गोलक्षेत्रफलात् तस्माद्वस्त्रक्षेत्रफलं यतः । सार्धद्विगुणितासन् तावदेवापरे दले ॥५५॥ एवं पञ्चगुणात् क्षेत्रफलात् पृष्ठफलं खलु। नाधिकं जायते तेन परिधिघ्नं कुतः कृतम ॥ ५६ ॥ वृत्तक्षेत्रफलं यस्मात् परिधिनं न युक्तिमत् । दुष्टत्वादणितस्यास्य दुष्टं भूपृष्ठजं फलम् ॥ ५७ ॥ गोलपरिध्यप्रमाणो यथा व्यासो भवति तथा वस्त्रं वृतं कृत्वा तेन वस्त्रेण गोलोपरि न्यस्तेन गोलाई प्रच्छाद्यते । वारिः संकोचात् किंचिद्वस्त्रेऽवोपं भवति । एवं सति गोलव्यासवृत्तक्षेत्रफलाद्वस्त्रवृत्तक्षेत्रफलं सार्धद्विगुणितासन्न भवति । तावदेवापरे किल गो. लार्धे । एवं घृतक्षेत्रफलात् पगादधिकं पृष्टफलं कथंचिदपि न भवति । किंतु न्यूनमेध स्यात् । हितेन ललन। वृत्तपल शरथिनं समंततो भवति गोलपृष्टपलम् । इति स्वगणिते कर्य परिधिनं कृतम्। किंत वृत्तफलं चतुर्धमेव पृष्ठफलं भवति । मस्य एलोत्तस्य गणितस्य दुष्टत्वाइपृष्टपलमपि दुष्टमित्यर्थः । शय मालावयोधार्य मोलस्योपरि दर्शयेत् । भूगोल मृण्मयं दारमय वा कृत्वा घ. कापरिधि प्रकल्प्य २१६०० तम्य मस्तके बिन्दु पृत्वा तस्मादिन्दोगालपरगति. - नगशिलीमुखबाणभुजामज्वलनवहिरसेपुगनाविनः ३८५६१३८५५७ । कुवटयस्य यहि परियोजनान्यप बगुः सनु कन्दुकवालवत् । १७ सिकशि ·- गोलाध्याये मागेन शरद्विदस्यसंख्येन २२५ धनूरूपेणैव वृत्तरेखामुन्पादयेत् । पुनस्तस्मादेव बिन्दोस्तेनैव द्विगुणसूत्रेणान्यां त्रिगुणेनान्यामेवं चतुर्विंशतिगुण यावच्चतुर्विशतित्तानि भवन्ति । एषां वृत्तानां शरनेत्रवाहव २२५ इत्यादीनि ज्याझुनि व्यासानि स्यु । तेभ्योऽनुपाताव प्रमाणानि । तर तावदन्त्यमृत्तम्प मानं चक्रकला: २१६०० । तस्य व्यासाय निन्या ३४३८ । ज्यार्धानि चत्रकलागुणानि त्रिज्यामतानि वृत्तमानानि जायन्ते । योयोत- योर्मध्य एकैकं वलयाकार क्षेत्रम् । तानि धनुर्विशति । बन्यापशे बहूनि स्यु । तत्र महदधोवृत्तं भूमिमुपरितन लघु मुखं शरद्विदत्रमितं लम्ब प्रकल्प्य लम्बगुणं कुमुखयोगा र्धमित्येवं पृथक पृथक् फलानि । तेषां फलानां योगो गोलार्धपृष्टफलम् । तद्विगुणं सक रगोर पृष्टफलम् । तदयासपरिधिपाततुल्यमेव स्यात् । अथान्यथा प्रतिपाद्यते । गोलस्य परिधिः कल्प्यो वेदध्नज्यामितेर्मितः । मुखयुध्नगरेखाभिर्यद्वदामलके स्थिताः ॥ ५ ॥ दृश्यन्ते यप्रकास्तद्वत् प्रागुकपरिमितान् । ऊर्ध्याधः कृतरेखाभिर्गोले वप्रान् प्रकल्पयेत् ॥५६॥ तत्रैकवप्रकक्षेत्रफल खण्डः प्रसाध्यते । सर्वज्यैक्यं त्रिभज्याहीनं निज्याभाजितम् ॥ ६ ॥ एव वप्रफल तत् स्याद्गोलन्याससमं यतः । परिधिव्यासघातोऽतो गोलपृष्ठफलं स्मृतम् ॥ ६१ ॥ अत्रामीटे कस्मिंश्चिद्ग्रन्थे यावन्ति ज्यार्धानि तत्सख्या धतुर्गुणा । तन्मित क्लि गोले परिधिः कल्प्यः । यथामलगोलपृष्ठे मुखबुधनगरेखामि. सहजाभिर्विमता वप्रका दृश्यन्ते । तथाभीष्टे गोलपृष्ठे मस्तकात् तलगरेखाभि. करिपतपरिधिसंख्यान् वप्रकान् प्रकल्प्यैकस्मिन् वप्रे क्षेत्रफल साध्यम् । तद्यथा । इह किल धाद्धिदे चतुर्विंशतिन्यार्धा. नि । अत पण्णवतिहस्तमितो गोले परिधि. कल्पितः । प्रतिहस्तमूवधिोरेखाभिस्ताव- न्तो वप्रकाश कृताः । तत्रैकस्य वप्रकस्था हस्तान्तरे हस्तान्तरे तिर्यप्रेखाः कृत्वा ज्या सख्यानि चतुर्विशतिः साहानि कल्पितानि । तत्र जीवा पृथक् पृथक नियामवास्तिर्य. प्रेणाप्रमाणानि भवन्ति । तत्राधस्तनी रेखा हस्तमात्रा । उपरितन्यस्तुज्यावशेन किचिन् किंचिन्न्यूना । सर्वत्र हस्तमित एव रम्य । सम्बगुगं कुमुखयोगार्थमिति खारफलान्या. मीयकीकृतानि । तदप्रकाधे फलम् । तद्विगुणमेम्मिन् वपके फलं भवति । तत्साधना मिह सूत्रमिदम् । सर्वज्यैक्यं त्रिभज्यार्धहीनमित्यादि । अन सर्वज्यानां शरनेत्रवाहव इत्यादीनामैक्य(१) रपमहत्तत्राणनुल्यम् ५४३३३ । एन त्रिज्या नोनं जात मनुताछ १ अत्र सशोधोका. सर्वज्यैक्यान यनप्रकारा । आद्यचापदलकोटिदोर्ययो सयुतिनिभगुणाधंसद्गुणा । माद्यचापदलजीवया हता स्यात् स्पुटा सकलशिषिनीयुति ॥ आयचापदलयुशरवेदांशज्यका शरयुगंशगुणमी । आधचापदरमोर्विकया वा भाजिता भवति मर्वगुर्गवयम् ॥

·भुवनकोशा। पञ्चमितम् ५२५१४ । एतत् त्रिज्याधभक्तं जातमेक्वप्रकै क्षेत्रफलं व्याससमम् ३० । ३३ । यत एतावानेव पण्णवतिपरिधालस्य व्यासः स्यात् ३० । ३३ । परिधितुल्यकाश्च वन- का इति परिधिव्यासपातो गोलपृष्ठफलमित्युपपन्नम् । तथा चौफमस्मत्पाटीगणिते । वृत्तभेने परिधिगुणितव्यासपादः फलं तत् क्षुर्ण वेदैरपरि परितः कन्दुकस्येव जालम् । गोलस्यैवं तदपि च फलं पृष्ठजं व्यासनिधन पद्मिभक्त मवति नियतं गोलगर्भ धनाख्यम् ॥ गोलपृष्टफलस्य व्यासगुणितस्य पडशो धनफलं स्यात् । भत्रोपपत्तिः । पृष्टफलसंख्यानि रूपबाहूनि व्यासाधतुल्यवेधानि सूचीखातानि गो. लपले प्रकल्प्यानि । सूच्यप्राणां गोलगर्भ संपातः । एवं सूचीफलानां योगो धनफल. मित्युपपन्नम् । यत् पुनः क्षेत्रफलमूलेन क्षेत्रफलं गुणित घनफले(१) स्यादिति । तत् प्राय. अतुर्वेदाचार्यः परमतमुपन्यस्तवान् । इदानीं भूमेः प्रलयभेदो प्रलयांश्वाह । वृद्धिविधेरहि भुवः समन्तात् स्याद्योजनं भूभवभूतपूर्वैः। ग्राह्ये लये योजनमाप्रवृद्धे शो भुवः प्राकृतिकेऽखिलायाः ॥ १२ ॥ दिने दिने यन्त्रियते हि भूतैर्दैनंदिनं तं प्रलयं वदन्ति । माझं लयं ब्रह्मदिनान्तकाले भूतानि यद्ब्रह्मतर्नु विशन्ति ॥ ६३ ॥ ब्रह्मास्यये यत् प्रकृति प्रयान्ति सण्यता प्राकृतिक कृतीन्द्राः। लीनान्यतः कर्मपुटान्तरत्वात् पृथक् क्रियन्ते प्रकृतेर्विकारः॥ ६४ ॥ शानामिदग्धाखिलपुण्यपापा मनः समाधाय हरौ परेशे । यद्योगिनो यान्त्यनिवृत्तिमस्मादात्यन्तिकं चेति लयश्चतुर्धा ॥६५॥ अत्र लयो नाम भूतविनाशः । स तु साम्प्रतं प्रत्यहमुत्पद्यने । स दैनंदिन उच्यते । या महादिनान्ते चतुर्युगसहस्रावसाने लोकत्रयस्य महारः स माहो लय उध्यते । तमाक्षी. गपुण्यपापा एवं लोकाः कालबरोन ब्रह्मशरीरं प्रविशन्ति । तत्र मुखं ब्राह्मणाः । बान्तरं क्षत्रियाः । ऊरद्वयं वैश्याः । पादद्वयं शूद्राः। ततो निशावसाने पुनर्ग्रह्मणः सृष्टिं चिन्तयतो मुसादिस्यानेभ्यः फर्मपुटान्तरत्वाद्मालणादयस्तत एव नि.सरन्ति । तस्मिन् प्रल्यै भुरो योजनमाद्धविलयो नाखिलायाः । अथ यदा ब्रह्मग आयुषोऽन्तस्तदा य: प्रलयः स महाप्रलय उच्यते । तत्र ब्रह्मा ब्रह्माण्डे । तत् पाञ्चभौतिके । भुजले । जलं तेजसि । या। कमोकमज्यायुतिरायचापोद्भवा विमौव्यां गुणिता विभक्का । द्विघ्यायचापोत्क्रमजीवया स्यात् सर्वज्यकैवयं मुखतोऽतिमम् । एक्मनिवेदामित्र्यासाधैं या जिनश्यकाः। सामाः सूहमास्तर्दक्य स्यामन्दद्विवियुगेपवः ५४२२९ ॥ बन ज्यश्यानयनप्रसादुकमज्यक्यानयनम् । सैकज्यासहपानी त्रिज्या सर्वग्यस्यैन । होना स्यात् सर्वोत्कमीवानां सयुतिः पट ! १. इदं स्वचर्याशानं दासवासनं भवति ।

·गोलाध्याये । तेजो वायौ । बायुराकाशे । आकाशमहंकारे । अहारो महत्तत्ते । महत्तवं प्रौ । एवं सकलभुवनलोका अक्षीणपुण्यपापा एवाव्यक्तं प्रविशन्ति । यदा भगवान् सिसा प्रा तिपुरषो क्षोभयति । तदा तानि भूतानि कर्मपुटान्तात्वात् प्रकृते. स्वत एव नि सन्ति । यथाह श्रीविष्णुपुराणे पराशरी जगदुत्पत्तिकारणम् । प्रधानकारणीभूता यतो वै सृज्यशक्तय इति । सृज्यशक्त्यस्तकर्माणि । तान्येव सृष्टौ मुख्य कारगम् । इतराणि निमित्तकारणानि । अन्येप्युक्तम् । नाभुन क्षीयते कर्म कल्पकोटिशतैरपि । नह्मात्मना भवति कर्मफलोपभोग कायाद्विनेत्यादि। अस्मिन् प्रलयेऽखिलाया भुवो नाश इत्यर्थ । तथा ज्ञानानि धाखिरपुण्यपापा यो गिनो विषयेभ्यो मन समाधाय समात्य तद्धरौ समाहित कृत्वा यान्ति देहं त्यजन्ति । अनिवृत्ति यान्ति । स आत्यन्तिको लय इति । अथ ब्रह्माण्डगोलमाह- भूभूधरपिदशदानवमानवाया ये याश्च धिप्रयगगनेचरचककताः । लोकव्यरस्थितिरुपर्युपरि प्रदिष्टा ब्रह्माण्डमाण्डजठरे तदिद समस्तम् ॥६६॥ स्पष्टम्। इदानीमन्योदितं ब्रह्माण्डमार्न पूर्व कथितमपि प्रसादनुवदति स्म । कोटिम्नैर्नखनन्दपट्कनखभूभूभृद्भुजङ्गेन्दुभि. १८७१२०६९२०००००००० ज्योतिः शास्त्रविदो बदन्ति नभस. कक्षामिमां योजनैः । तद्ब्रह्माण्डफटाहसंपुटतटे फेचिजगुर्वेटनं केचित् प्रोचुरदृश्यदृश्यकगिरि पौराणिकाः सूरयः ॥ ६ ॥ करतलकलितामलकयदमलं सकल विदन्ति ये गोलम् । दिनकरफरनिकरनिहततमसो नेमस स परिधिरुदितस्तै. ॥ ६८॥ ब्रह्माण्डमेतन्मितमस्तु नो या फ्ल्पे ग्रहः प्रामति योजनानि । यावन्ति पूर्वरिह तत्प्रमाणं प्रोक्तं खकक्षास्यमिद् मतं नः ।। ६६॥ प्रमाणशून्यत्वात् प्रयोजनामावाचास्माभित्रशादमानं न कथितमित्यर्थ । इति गोलमाये भुवनकोश । इदानी भूमेरूारि सप्त वायुस्कन्धास्तानाह- भूवायुरावह इह प्रवहस्तदुर्मः स्यादुदहस्तदनु संयहसंज्ञाश्च । अन्यस्ततोऽपि मुबहः परिपूर्वकोऽस्मायाह परायहरमे पयता:सिमा १ * अत्र श्रीपति । स्यादावह प्रबह उदहसंवही च स्वादिहः पारवहन परावहर। स्कन्धा मेप मरतामिह सप्तसहा विश्वम्भरावनमावहमाहुरे।।

·मध्यंगतिवासना। करका.. भूमेवाहादशयोजनानि भूचाउरत्राम्बुदविद्युदाद्यम्(१) । तदूर्ध्वगो यः प्रवहः स नित्यं प्रत्यग्गतिस्तस्य तु मध्यसंस्था ॥ २ ॥ १.अन श्रीपतिः । निर्घातोल्काधनसुरधनुर्वियुदन्तः कुवायोः सन्दृश्यन्ते सनगरपरीवेषपूर्व तथान्यत् । तत्र विद्युतः। सुजलजलधिमध्ये वाडवोऽनि:स्थितोऽस्मात् सलिलमरनिममादुत्थिता धूममाला । वियति पवननीताः सर्वतस्ता इवन्ति युमणिकिरणतया विद्युतस्तत्रफुलिङ्गाः ॥ 'वधूतैः पामुभिभूमेः प्रचण्डपवनोच्चयात् । मेघमण्डलमानीतैर्मालिन्यपरिवर्जितः ॥ मिश्रणाज्जलबिन्दूना पिण्डभावो भवेदिह । हपदनिपतयेते द्रवन्ते च पुनः क्षिती। विद्युत्पातसम्भवस्तु । अकस्माद्वैद्युत तेजः पार्थिवांशकमिश्रितम् । वात्यावद्ममदापाते प्रतिकूलानुकूलयोः ।। वाम्बोस्तत् पतति प्रायो हकालप्राप्यवर्षणे । यतः प्रावृषि नैवैते पांसवः प्रसरन्ति हि। तत् त्रेधा पार्थिवं चाप्य तैजसं तन्दुस्थितम् । गतंनिसरदाइश्च भूमिस्थैरनुभूयते ।। अपेन्द्रधनुः। सूर्यस्य विविधवाः पवनेन विपहिताः करा: साने। वियति धन संस्थाना ये दृश्यन्ते तदिन्द्रधनुः ॥ परिवेषः । सम्मूर्छिता रवीन्द्रोः किरणाः पवनेन मण्डलीभूताः । मानावर्णाकृतयस्तावः ब्योम्नि परिवेषः ।। उल्का । यासो गतिदिवि भवेद्गणितेन गम्या तास्तारकाः पकलखेचरतोऽति विष्ठन्ति या अनियताद्वयश्च ताराचन्दादयो हि निषसन्ति तदाश्रित शीतांशुवज्जलमयास्तपनात् स्फुरन्ति तायावहप्रवदमास्तसन्धिसंस्प पूर्वानिले स्तिमितभावमुपागतेऽस्मिस्ताराः पतन्ति चिद्गुस्तावशे भय रम.संहतिः। वर्षान्त निजला मेषा वायुना विरलीकताः । इंसद्धाभावशेपानु पन्ति वसुधातले ।। धूमावयवहरतरायन्ते गिरयो हुमा । रामारामादयस्ले न पुनराशुशोषिताः ।।

·गोलाध्याये नक्षत्रकक्षाखचरैः समेतो यस्मादतस्तेन समाहतोऽयम् । भपअरः खेचरचक्रयुक्तो भ्रमत्यजस्त्र प्रबहानिलेन(१) ॥३॥ प्रसिद्धमिदम् । इदानी ग्रहाणां पूर्वगतिमनुपलक्षितामपि दृष्टान्तेन दृढीकुर्वन्नाह- यान्तो भचक्रे लघुपूर्वगस्या खेटास्तु तस्यापरशीघ्रगत्या । कुलालचकम्रमिवामगत्या यान्तो न कोटा इव भान्ति यान्त ॥ ४ ॥ इदानीं मध्यगतिवासनां विवक्षुरादौ तावददिनपूर्वक खे स्फुरपावनदिनमाह- सम भसूर्यादितौ किलादा पटया घटीनामुदित पुनर्भम् । रपिस्ततः स्वोदयभुक्तिधातात् खानाप्रभू १८०० लन्धसमासुभिश्चा५॥ समागतासुसयुता रवेस्तु पष्टिनाडिकाः । स्फुट धुरात्रमुगमायुभुक्तितश्च तञ्चलम् ॥ ६ ॥ पष्टया घटीनां भदिन सदार्या तमुक्तितुरयासुयुत खरांशो । भूवायुना विशीर्णास्तु विलीयन्ते नमस्तले। तद्रज सहतिर्धेनुमहिषीक्षारनाशकृत् ॥ सन्ध्यारागस्तु। भूम्युत्थिते रजोधूमैदिगन्तव्योनि सस्थित । सूर्याल्पकिरणभित्रैरादण्यमवभासते । विरलावयव वस्तु य व्यवधायकम् । तेनाभ्रमरुणीभूत दृश्यते शक्रयापवत् ॥ सन्ध्याराग स विडेयो दिनादी च दिनास्यये । राकाया तु निशावक्त्रे तथैवदुक्रोद्यमे ॥ श्रीपति । नोस्थोऽनुलोमगमनादचल यथा न चामन्यते चरति नैवमिलाभ्रमेण । महासमापरगतिप्रचलद्भचकमामाति मुस्थरमपीति वदन्ति केचित् ।। यद्येवमम्वरचरा विहगा स्वनोडमासादयन्ति न खलु प्रमणे परिभ्या । विश्वाम्बुदा अपि न रिपयोमुच स्युर्देशस्य पूर्वगमनेन चिराय हन्त ॥ भूगोल्वेगानितेन समारणेन केवादयोऽप्यपरदिग्गतय सदा स्यु । प्रासादभूधरशिरास्यपि सम्पतन्ति तस्माद्धमयुगणस्त्वचाऽचरित्र ।। १ यदि च भ्रमति क्षमा तदा स्वराय कथमाप्नुयु वगा । पवोऽभिनभ समुझिता निपतन्त स्युरापतेदिशि । पूर्वाभिमुसे भ्रमे भुवो वरणाशामिमुखो प्रजेदन । श्रय मन्दगमात् तथा मरेत् स्यमेरेन दिवा परिभ्रम ।

·मध्यगतिवासना। . -- स्यान्मध्यमं सावनमेवमब्दे तत्संख्यका भम्रमतो निरेका(१)॥ ७ ॥ यदा किमपि नक्षनं सूर्यश्च किल समकारमुदितः । नार्कोदयवेलायां किमपि नक्षत्र. मुपलभ्यते किन्तु केवलान युकिरच्यत इति किलशब्दः प्रयुक्तः । तस्मात् कालादनन्तर नाक्षत्राणां घटीनां पष्टया ६० तन्नक्षत्रं पुनदेति । ततोनन्तरं रविरदेति । सच कियता कालेन । तदर्थमनुपातः । रविः किल क्रान्तिवृत्ते स्फुटगत्या पूर्वतो गतः । यद्यष्टादशश- तानि राशिकलाः स्वोदयासभिरगच्छन्ति तदा स्फुटगतिकला: कियनिरिति । एवं लब्धासभिर्भोदपानन्तरं खेरुदयः । अत एव नाक्षत्राः पष्टिघटिकास्तैर्लब्धारभिरधिका से स्फुटं सावनमहोरानं भवति । तचाहोरात्रं चलम् । प्रत्यहमन्यादृक् । प्रत्यहं गत्य- न्यत्वात् प्रतिमासं राश्युदयान्यत्वाच । यत् पुनर्घटीपष्टया मध्यमभुतितुल्यास्युतया सा- वनं पुरात्रमुच्यते तन्मध्यमम् । यतोऽद्धान्ते यान्ति स्फुटसावनानि तावन्त्येव मध्यमानि म्यु। गतीनामुदयानां च हासवृध्योस्तुल्यत्वात् । तत् कथं नित्यं रविगतिलिप्तासमासमिः महितो माहः सावनाहो भवतीति ललादिमिरुक्तम् । स्यादेतत् । पदि विषुवन्मण्डले रविः पूर्वतो याति । तहि विपुवन्मण्डलस्यैका कलैकेनासनोदेति । तदा रविगतिलिसास- मासभिरिति वक्तुं युज्यते । तन्न युक्तम् । रविः क्रान्तिवृत्तेन याति तत्र मेपराशेः कला अष्टादशशतानि १८०० गगनभूधरपटकचन्द्रमितरसभि १६७० रगच्छन्ति । अन्यस्या- न्यैरिति गतिकलानामनुपातेनासवः कतुं युज्यन्ते । एवं कृते सति स्फुटमहोरात्रं भवति । यत् तैरक्तं तन्मध्यममेव । एवं वर्षमध्ये यावन्ति स्फुटसावनानि तावन्त्येव मध्यमानि म्युः । तत्संख्यका मभ्रमतो निरेकेति । यावन्तो भनमा जातास्तसंख्यककोना सती सावनदिवससंख्या भवति । यतो रविः पूर्वतो गच्छन्नेक परिवतं गतः । अतस्तस्यो- दयसंख्यैकोनेत्युपपद्यते । इदानी वर्पमध्ये सावनसंख्यामाह- पञ्चागरामास्तिथयः खरामाः सार्धदिदनाः कुदिनाघमब्दे । अस्यार्कमासोऽर्कलवः प्रदिष्टस्त्रिंशदिनः सावनमास एव ॥८॥ एकस्मिन् सौरव पधषष्टयधिकनियती ३६५ मिताः सावन दिवसाः पञ्चदश १५ नाडिकाच प्रिंशत् ३० पलानि च सार्धानि द्वाविंशति २२ । ३० विपलानि । एपामुपप. तिमध्यगतिभाष्ये कथितव । अस्यार्कवर्षस्य द्वादशांशोऽर्कमासो भवतीति युक्तम् । सा- वनमासानु सावनानां त्रिंशतैर भवति इदानी चान्द्रमासमाह- कालेन येनैति पुनः शशीनं फामन् भचक्रं विवरेण गत्योः । मासःसचान्द्रोऽयमाः कुरामाः पूर्णेपव २६॥३११५० स्तत्कुदिनप्रमाणम् ॥६॥ दान्ते किल शशी रविणा युक्तो भवति । यतो द्वावपि पूर्वनो गच्छतः । सयोः शशी शोगत्वात् प्रत्यई गस्यन्तरेणाप्रतो पाति -पुर्व गचकका २१६०० तुल्यमन्तरं पदापतो याति तदा रविगा,योगमेति । तयोः कालयोरन्तरार चन्द्रमाम. । सत्रमाणम. १. समकाल विनिश्कान्तो समचल समारतो। तयोदिनविपयांसोऽचिन्त्या माया हि सा हरे॥

·. । गोलाध्याये नुपातेन । चन्द्रायोर्मध्यगती आदौ सम्यम् सावयं कृत्वा यदि गत्यन्तरण लभ्यते तदा चकलातुल्येनान्तरेण कियन्तीत्यनुपातेन चान्द्रमासे कुदिनानि एकोननिशदिनान्येकत्रिंशद्घटिकाः पञ्चाशत् पलानि २९ । ३१ । ६० । इत्युपप इदानीमधिमासोपपत्तिमाह- चान्द्रोनसौरेण हृतात् तु चान्द्रावाप्तसौरैर्दशनैर्दलाढयैः ३२ । १६. मासैर्भवेचान्द्रमसोऽधिमासः कल्पेऽपि करप्या अनुपाततोऽतः ।। १० सौरान्मासादैन्दवः स्यालधीयान् यस्मात् तस्मात् संख्यया तेऽधिका चान्द्राः कल्पे सौरचान्द्रान्तरे ये मासास्तन्झस्तेऽधिमासाः पृदिष्टाः अन द्वितीयश्लोक्स्तावत् प्रथम व्याख्यायते । सौरान्मासादैन्दवो मासी य कारणात् कल्प सौरमाससंख्यायाश्चान्द्रमाससंख्याधिका भवति । यथा धान्यरा सेतिकाहारमितेः पटसेतिकाहारमितिरधिका भवतीति पालैरपि बुध्यते । यावन्द्र साः कल्पेऽधिका भवन्ति तत्सख्याधिमाससंख्या तन्नौः कल्पिता । तत्र किया कोऽधिमासो भवतीति युक्तिरच्यते । चान्द्रोनसौरेण हृतान् तु चान्द्रादिति ।। दिनेभ्यश्चन्द्रमासकुदिनेषु शोधितेषु शेप दिनस्थाने पूर्णमधश्चतुष्पञ्चाशद्घटिकाः ति.पलानि सावयवानि । ६४ । २७ । ३१ । ६२ । ३० । एकस्मिन् सं सौरचान्द्रान्तरं कुदिनात्मकम् । युगस्पादेरपकस्मिन् दर्शान्ते प्राह एकश्चान्द्र स्तदनन्तर चतुष्पञ्चाशदूघटिकाभिः साक्यवाभिमध्यमास्य वृषभसंक्रान्तिस्तान पूर्णस्ततोऽन्यस्मिन् दर्शान्त प्राप्तेऽन्यश्चान्द्रमासान्तः । ततो दान्तादुपरि द्विर मिरव घटीभिमिथुनसंवान्ति. । एवं निगुणचतुर्गुणादिमिः कटादिसंक्रान्तयो । एवं संक्रान्तिरणतोऽग्रतो याति । पुनर्दन्ति प्राप्नोति । ता गतचान्द्रमा एकोना भवन्ति । यदा संक्रान्तिर्दशान्तमतिक्रम्याग्रतो याति तदानुपातन या भवन्ति तावद्भिरकोऽधिमासः । तत्रानुपात । यद्यनेन सौरचान्द्रान्तरेण । १४ । २७ ॥ ३१ ॥ ५२ । ३० एक सौरो मासो भवति तदा चान्द्रमासा कुदिन: २९ । ३१ । ५० कियन्त इति । फलं मूर्यमासाः ३२ । १९ । ४७ । अयच युगाधिमामडुंगसौरमासा लम्पन्ते तदैकेन किमिति । फल सौरमासा लभ्यन्ते । एतावन्निः सौरमासैकश्चान्द्रमासोऽधिको भवति । भरते सम्य चान्द्रत्वम् । कल्पेऽपि कल्प्या अनुपाततोऽत इति उगमम् । इदानीमवर्मापपत्तिमा:- शशाङ्कमासोनितसाचनेन विशघता लम्पदिनैस्तु चान्दैः । रद्धांशकोनाधिरसैः ६३ ॥ १४ ॥ ३३ क्षयाहः स्यात् सायनोऽतश्च युगेऽनुपातात् ॥ १२ ॥ यो चान्द्राणों सायनानां च दिनानां यदन्तर तान्यवमानि । अत १ चान्द्रसावनान्तरं दिनात्मकं गृहीतम् । वत्र दिवमाः पूर्णमष्टाविंशतिटिव पपलानि च । २८ । १० । इदमेकस्मिन् भन्दमासे निशत्तिप्यारमो ०२८।१० ·मध्यगतिवासना। मवमखण्डम् । यद्यनेननिशच्चान्द्राणि दिनानि लभ्यन्ते तदा संपूर्णनैकेनावमेन कियन्तीति राशिकेन लब्धे रुद्राकोनाब्धिरसै ६३ ॥ ५४ । ३३ रेक: क्षयाहो भवति । स च सा. चनः । अखण्डस्य रूपस्य सावनेच्छाकल्पनात् । अतोऽनुपातात् कल्पेऽपि । इदानीमधिमासस्य चान्द्रत्वमवमस्य सावनत्वमभिधायाहर्गणात् कल्पगतमानेतु वि लोमविधिना यान्यवमान्यानीतानि ये चाधिमासास्तेषां विशेषमाह- सौरभ्यः साधितास्ते चेदधिमासास्तदैन्दवाः । चेच्चान्द्रेभ्यस्तदा सौरास्तच्छेषं तद्वशात् तथा ॥ १३ ॥ सावनान्यवमानि स्युश्चान्द्रेभ्यः साधितानि चेत् । सावनेभ्यस्तु चान्द्राणि तच्छेपं तद्वशात् तथा ॥ १४ ॥ यथाहर्गणानयने सौरेभ्यश्चान्द्रान साधयितुं येऽधिमासा आनीयन्ते ते चान्द्रास्त- च्छैपै च चान्द्रम् । यदि चान्द्रेभ्यः सौरान साधयितुं तदा सौरास्तच्छेषमपि सौरम् । एवं चान्द्रेभ्यः सावनानि साधयितुमवमान्यानीयन्ते तदा तानि सावनानि । यदि सावनेभ्य. श्वान्द्राणि कर्नु तदा चान्द्राणि स्युः । साध्यत्वं भजन्तीत्यर्थः । तच्छेपमपि तद्वशात् अभिमतद्युगणादवमैहतादित्यादिनाहर्गणान् कल्पगतमानीतं तदा सावनेभ्योऽवमान्यानी- तानि । सानि चान्द्राणि । चन्द्रदिवसेभ्योऽधिमासाः साधितास्ते सौरास्तच्छे सदशा- 'दित्यर्थः । अधिमासस्य चान्दो सौरले चाधिमासशेपं तुल्यमेव स्यात् । कित्येकन र. विदिनानि छेदः । अन्यत्र शान्दाणि । एवमत्रमशेषस्यापि नुस्यत्वमेव । एकत्र चन्द्रदि. मान्यन्यत्र कुदिनानि छेदः। अधिमासाघमशेपयोरिष्टजातित्वं प्रकल्प्य मतिमनिश्चन्द्रा. कोनयनानि कृतानि । तत्र ये जास्ते वासना पर्यालोक्यन्तो भ्रमन्ति । इदानी विशेषः प्रश्नाध्याये- अहर्गणस्यानयनेऽर्कमासाश्चैत्रादिचान्द्रेर्गणकान्विताः किम् । कुतोऽधिमासावमशेषके च त्यक्ते यत: सावयवोऽनुपातः ॥१५॥ अस्य प्रश्नस्योत्तरमाह। दावधियान्द्रसमो हि मासः सौरस्तु संक्रान्त्यवधिर्यतोऽत्तः । दर्शग्रतः संक्रमकालतः प्राक् सदैव तिष्ठत्यधिमासशेषम् ॥ १६ ॥ दन्तितो याततिधिप्रमाणैः सौरैस्तु सौरा दिवसाः समेताः । यतोऽधिशेपोत्यदिनाधिकास्ते त्यक्तं तदस्मादधिमासशेषम् ॥ १७ ॥ तिथ्यन्तसूर्योदययोस्तु मध्ये सदैव तिष्ठत्यवमावशेषम् । त्यक्तेन तेनोदयकालिक: स्यात् तिथ्यन्तकाले धुगणोऽन्यथातः ॥१०॥ मध्यममानेन यावत्यमावास्या तदन्ते चान्द्रमासान्तः । मध्यमार्कस्य यस्मिन् दिने संक्रान्तिस्तत्र संक्रान्तिकाले रविमासान्न तयो रविचन्द्रमासान्तयोरन्तो यावत्यस्ति. थय: सावयवास्ता अधिमासपतिथयः । यतः सौरचान्द्रान्तरमधिमासा: । अर्गणानग्रने गताब्दा रविगुणास्ते सौरा मासा जाताः । अतस्तेषु चैत्रादिचान्द्रतुल्याः सौरा एक मासा योजिलास्ते संझान्स्पवधयो जातास्तेषु निशगुणेषु गतविधिनुल्याः सौरा एवं सा योनिताः । अतः मौरचान्द्रान्तरेणाधिका जातास्तदन्तरमधिमासपदिनानि भव.

·गोलाध्याय न्ति । सौरचान्द्रान्तरत्वात् । अतोऽधिमासोपदिनान्येभ्य शोध्यानि । भय चाधिना मानयनेऽनुपात धरधिमासदिनीकृतस्तच्छेपदिनैश्च युक्ता मौराहाश्वान्दाहा भवितुमर्हन्तिा एवमत्राधिमासशेपदिनानि शेयाणि । तत्र शोध्यानि । अत कारणादधिमासशेप त्य सम् । अधावमपत्यागकारणमुच्यते । विथ्यन्तानन्तरं यावतीमिर्धगेमि सूर्योदयस्ता अवमोपपटिका । यतश्चान्द्रसादनान्तरमवमानि । यद्यमशेष न त्यन्यने एलधावमै रखमोपटिकाभिश्च तिथय उनीनियन्ते तदा तिध्यन्ते सावनोहर्गणो मदति । अथ । सूर्योदयावधि साध्य । तिथ्यन्ताहर्गणोऽवमोपयाभिर्युक्त सन्नुदयावधिर्भवति । अना ऽवमोपे त्याने स्वत सूर्योदयावधि यति । अयोदयान्तराख्यकोपपत्तिमाह । अहर्गणो मध्यमसावनेन कृतश्चलत्वात् स्फुटसाचनस्य । तदुत्थखेटा उद्यान्तरास्यकर्मोद्भवेनोनयुता फलेन ॥ १६ ॥ लकोदये स्युर्न कृतास्तथाधैर्यतोऽन्तरं तच्चलमरपक च । योऽयमहर्गण आनीत स मध्यमसावनेनैव । कुत । स्फुरसादनम्य चरत्वात् । त थाविधनानुपातेन स्पुटो नायातीत्यर्थ । युगादेशरभ्य वर्तमानरविवाद प्राग्यावान् म ध्यमसावनस्तावानेव स्फुरसावन स्यात् । किंतु रविवादरून यावान् मध्यमसावनस्ता वान् न स्फुट । अतस्तदुत्थखेटा उदयान्तराख्यकोदोन फलेनोमथुता सन्तो लहोदये स्युनान्यथा । लदाया भास्करोदो मध्या इति यदन्यैरक्त तहसन् । अधोदयान्तरकाह। मध्याभुक्ता असयो निरक्षे ये ये च मध्यार्ककलासमाना ॥ २० ॥ तदन्तर यत् स्फुटमध्ययोस्तद्युपिएडयो स्पाद्विवर गतिनम् । हत धुरात्रासुभिराप्तलिप्ताहीना ग्रहाश्चेदसोऽल्पका स्यु ॥ २१ ॥ तदन्यथाढपास्तु निजोदयैश्चेत् भुक्तासुपूर्व विहित तदानीम् । कृत तथा स्याच्चरकर्ममिश्र कर्म ग्रहाणामुदयान्तराख्यम् ॥ २२ ॥ सायनाशेन रविणा मेपादेरारभ्य ये भुक्ता रामयस्तत्सम्बन्धिनो ये निरक्षोदयामरी गगनभूधरपटकचन्द्रा १६७० इत्यादयस्तैपामैक्य कृत्वा भुज्यमानराशेय भुक्ता भागास्ता स्तदुदयासभि सगुण्य त्रिंशता ३० विभत्य लग्धासोऽपि तत्र क्षेप्या । एवं मध्याक भुक्तासन स्यु । भदिनान्तादूर्ध्व तावत्यत्त्वात्मके काले लढाया मध्यमस्यास्योदय । तत्काले हि पहा साध्या । अथ चाहणेन ये सिद्धास्ते मध्यमार्ककला मितेऽस्वात्मक काले मदिनान्तादूर्व जाता । अतोऽसूना कलाना च यदन्तर तेनार्कोदयोऽन्तरित । अत स्तदुदयान्तराज्य कर्मोच्यते । तैरन्तरासभिहगति सगुण्यार्कसावनाहोरात्रासमि-२१६५९ विभन्य लम्धकला रहे ऋण कार्या । यदि कलाभ्योऽसयोऽल्पका त्यु । अन्यथा धनम् । यदि तु स्वदेवोदयैर्मध्यमारभुक्तानसूनानायेई कर्म कृतं तदीदयिका। पहाणां चरकर्मापि कृतं स्यान् । यदि तु स्टार्कभुक्तानसून स्त्रोदयाछभिशनीयेदं कर्म कृतं तदोद यान्तरभुजान्तरचरकर्माणि त्रीण्यपि कृतानि स्यु । तहिं कथमिदमुक्यान्तराख्य कमायेने कृतं तदाह । यतोऽन्तर चलमल्पक च । वर्षवरणान्तेषु चतुष्वप्यन्तराभाव । सन्माने ।' वन्तव्य वृद्धिक्षयो। ।

·मध्यगतिवासना। १९७ इदानी देशान्तरस्वरूपमाह- येऽनेन लोदयकालिकास्ते देशान्तरेण स्वपुरोदये स्युः। देशान्तरं प्रागपरं तथान्यदयाम्योत्तरं तच्चरसंज्ञमुकम् ॥ २३ ॥ य उदयान्तरकर्मणा वायामौदयिका ग्रहा जातास्ते देशान्तरफर्मणा स्पपुरौदयिकाः स्युः । तञ्च देशान्तरं द्विविधम् । एक पूर्वापरमन्यद्याम्योत्तरम् । तञ्चरमंजमुक्तम् । तत्र तावत् पूर्वापरमाह- यलकोजयिनीपुरोपरि कुरुक्षेत्रादिदेशान् स्पृशत् सूत्रं मेरुगतं बुधैर्निगदिता सा मध्यरेखा भुवः । प्रादौ प्रागुदयोऽपरनविपये पश्चाद्धि रेखोदयात् स्यात् तस्मात् क्रियते तदन्तरभवं खेटेप्घृणं स्वं फलम् ॥ २३ ॥ लाया मेरपर्यन्तं नीयमाना रेखोजयिनीकुरक्षेत्रादिदेशान् स्पृशन्ती याति सा मध्य- सेत्युच्यते । रेखायां यदाऊदयस्तत्कालात् पूर्वमेव पूर्वदेशे भवति । रेखोदयकालादन- न्ता पश्चिमदेशेऽर्कोदयः । तदन्तरकालस्तदन्तायोजन: स्पष्टभूवेष्टनादनुपातेन ज्ञायते । यदि फुटपरिधियोजनैः पष्टि-६० घटिका लभ्यन्ते तदा रेखास्वपुरयोरन्तरयोजनः किमितीति राशिन देशान्तरघटिका लभ्यन्ते । मध्यगत्याथचानीता नाट्यस्ताभिरनुपात: 1 यदि घटीपटया ग्रहस्य गतिकला लभ्यन्ते तदा देशान्तरघटीभिः किमिति । अथवा योजनेरेदा- नुपातः । स्फुटपरिधियोजनैर्गतिः प्राप्यते तदा देशान्तरयोजनै किमिति । फल कला: प्रागृणं यतम्तयादावुदयः । पश्चादनम् । यतस्तत्र रेखोदयादनन्तरमर्कोदय इत्युपपन्नम् । इदानी भूगोले स्फुटपरिधिप्रदेशं स्फुटतानुपानं चाह-- स्वदेशमेर्वन्तरयोजनैर्यलम्यांशर्मरुगिरेः समन्तात् । वृत्तं स्फुटो भूपरिधिर्यतः स्यात् त्रिज्याहतो लम्बगुणः कृतोऽस्मात् ॥२५॥ स्वपुरस्य मेरुगर्भस्य चान्तरे यावन्ति योजनानि तावन्ति लम्बांशजानि । यतो निर- क्षदेशवपुरान्तरपाजनान्यक्षांशजानि । भागेभ्यो योजनानि च व्यस्तमित्युपश्चत हत्यर्थः । तेलम्बाशयोजनमरुगिरेः समन्ताद्यवृत्तमुत्पद्यते स स्फुदो भूपरिधिः । यो मध्यपरिधि: पटितः स निरक्षदेशोपरि । भयं नु स्वपुरोपरि । अत: किंचिन्न्यूनो भवति । अथ तदा. नयनम् । मध्यपरिधेरभीष्टं त्रिज्यातुल्यं व्यासाधं प्रकल्प्य तस्मिन् व्यासाधे स्वपुरे यावती लम्बन्या तावत् स्फुटपरिधेयांसाधं भवितुमर्हति । अतस्तेन त्रैराशिकम् । यदि त्रिज्या. ध्यरसाथै मध्यमः परिधिलम्यते तदा सम्वन्यामित क इति । पलं स्कुटपरिधिरित्युपपनम् । इति गोलभाष्ये मध्यगतिवासना ! अत्र प्रन्यसंख्या १७५ । इदानी गोल विवक्षुरादौ ज्योत्पत्तिकयने कारणमाह- पटो यथा तन्तुमिकतिर्यग्रूपैर्निवद्धोऽत्र तथैव गोलः । दोःकोटिजीचामिरमु प्रपतुं ज्योत्पत्तिमेव प्रथमं प्रवक्ष्ये ॥ १ ॥ इदानी जीवाक्षेग्रसय्यानं तावदाह- या त्रिज्या सा श्रुति जज्या कोटिज्या तवर्गविश्लेपमूलम् । स्पष्टम्। .

·। गोलाध्याये दोकोट्यंशानां फ्रमज्ये पृथक् ते त्रिज्याशुद्धे कोटिदोरत्क्रमज्ये ॥ २॥ ज्याचापमध्ये खलु याणरूपा स्यादुत्क्रमज्या त्रिभमौविकायाः । घर्गार्धमूलं शरवेदभागजीया ततः कोटिगुणोऽपि तावान् ॥ ३ ॥ निमज्यकाधं खगुणांशजीवा तत्कोटिजोवा सरसांशकानाम् । क्रमोरक्रमज्यातियोगमूलाद्दलं तदधीशकशिखिनी स्यात् ॥ ४ ॥. त्रिज्योत्क्रमज्यानिहतेदलस्य मूलं तदधीशकशिअिनी घा तस्याः पुनस्तबलभागकानां कोटेश्च कोटयंशदलस्यं चैवम् ।। ५.॥ एवं विपटसूर्य जिनादिसंख्या अभीएजीवाः सुधिया विधेयाः । त्रिज्योत्यवृत्ते भगणाङ्किते वा ग्राह्या अभीष्टा विगणय्य जीवाः ॥ ६॥ अत्र निज्योत्यवृत्ते भगणाङ्किते येत्येतदन्त्यत्तस्योत्तरार्धमादौ व्याख्यायते । ज्यो- त्पत्तावभीष्टा त्रिज्या कल्प्यते समायां भूमौ त्रिज्यामिताङ्गुलेन सूत्रेण वृत्तं विलिख्य दिग- हितं चत्रांशकैचाङ्कितं कृत्वा तत्रैकस्मिन्नेकस्मिन् वृत्तचतुर्थोशे नवतिर्नवतिभागा भवन्ति । ततो यावन्ति ज्या/नि कार्याणि तावद्भिविभागैरेकैकं वृत्तचतुर्थोश विभज्य तत्र चिहानि कार्याणि । तद्यथा। यत्र चतुर्विंशतिर्जीवाः साध्यास्तत्र चतुर्विशतिर्भवन्ति । एवं द्विती यचतुर्थाशेऽपि । ततो दिचिह्नादुभयतश्चिनद्वयोपरि गतं सूत्रं ज्यारूपं भवति । एवं चतु. विंशतिया भवन्ति । तासामर्धानि ज्यानि । तत्प्रमाणान्यङ्गुलैर्मित्वा माद्याणि । अयादितो व्याख्यायते । येष्टा त्रिज्या स कर्णः कल्प्यः । या भुजन्या स भुजस्तयोः कर्णभुजयोर्वर्गान्तरपदं कोटिः । कोटिज्येत्यर्थः । तत्र ये भुजकोटिज्ये ते भुजकोट्यशानां फ्रमज्ये ज्ञातव्ये । भुजज्या त्रिज्यातो यावद्विशोध्यते तावत् कोट्यशानामुत्क्रमन्यावशि- प्यते । एवं कोटिज्योना त्रिज्या भुजांशानामुत्क्रमज्या स्यात् । अथोत्क्रमज्यास्थानं दर्शयति । तत्र पूर्वलिखिते वृत्ते चितयोरपरि गत सूत्र किल ज्या । तदुपरि तयोश्चिन्हयोर्मध्ये यवृत्तखण्डं तचापं धनुः । चापमध्यस्य ज्यामध्यस्य च यदन्तर याणाकारं सोत्क्रमज्येत्युच्यते । त्रिभमोविकाया इत्यने सम्बन्धः । एवं साधारण्येन ज्याक्षेत्रं दर्शयित्वाय निर्दिष्टांशानां गणितेन ज्यानयनम् । निभमो विकाया यद्वर्गार्धस्य मूलं सा पञ्चचत्वारिंशदंशाना ज्या स्यात् । तस्या यावत् कोटिज्या साध्यते तावत् तावत्येव भवति । यतस्तन कोटयशा अपि पचचत्वारिंशत् । अनोपपत्तिः । त्रिज्या भुजत्रिज्या च कोटिस्तद्वर्गयोगपदं वृत्तान्तःसमचतुरसस्य भुजः स्यात् । सैव नवतिभागानां ज्या। तदर्ध ग्राह्यम् । अतो धर्गयोगस्य चतुर्थांश कृतः । तदेव त्रिज्यावर्धिमतस्तन्मूलं शरदभागज्येत्युपपन्नम् । अथ त्रिंशदागानां ज्या त्रिज्यामिता स्यात् । तस्याः कोटिज्या पष्टिभागानों अनोपपत्तिः । वृत्तान्तःपातिसमपइस्रस्य भुजो व्यासार्धमितः म्यादिति(१) प्रसिद्ध गणितेऽपि कथितम् । अतस्त्रियाधं त्रिंशद्भागज्येत्युपपन्नम् । भनथीपति.। क्षेत्रे षडझे हृदयाख्यरज्जुहोः समा गोलविदो वदन्ति । वृत्ते परीणाहपशजीवा विष्कम्मखण्डेन समोपलव्धे.॥ ज्या स्यात्।

·ज्योत्पत्तिः। मतः प्राग्यदुत्क्रमज्या । पष्टिभागन्ययोना त्रिज्या राशेरुक्रमच्या 1 सा कोटिरू. पिणी । कमज्या भुजपिणो । तदायोनिबद्धमूत्रं तत् कर्यः । तर विसमागानां ज्यारू. पम् । अतस्तदर्घ पहशमागानां ज्यामित्युपपन्नम् । एवं सर्वत्र तदधीशकशिक्षिनी- नामुपपत्तिज्ञेया। अय प्रकारान्तरेण तदशकशिझिनीमाह । त्रिज्योतमन्यानिहतेरित्यादि । अस्योपपत्तिः । वाद्याक्षाचिन्हैजिप्रकारेण कथ्यते । तत्रोत्रमन्योना त्रिज्या किल कोटिज्या । तस्या, वर्गोऽयम् 1 उब १ उनिभा र त्रिव १ । अनेनोना त्रिज्याकृतिया- कृतिः स्यात् । उन। उनिमा २१ मयं ममज्यावर्ग उत्क्रमज्यावर्गयुतो जातः । उनिभा २ । अस्य चतुर्थभागः । उनिभा । अस्य मूल माद्यम् । अत उ बिज्योत्क्रसन्यानिहते- रित्यादि । एवं तस्या अप्यन्या तदशकशिञ्जिनीति । एवं कोटिन्याया अपि यावद- मिमतपण्डानि स्युः। ७ तद्यया । यत्र चतुर्विशति खण्डानि तत्र राशेयटिम खण्डम् ८ । तत्कोरिज्या पोड- शम् १६ । शरवेदमागण्या दशम् १२ । अस्मात् खपानयात् कथितप्रकारेण चतुर्विश तिःण्डान्युत्श्यन्ते । तन्नाष्टमात् तदर्धाशकशिझिनी चतुर्थम् ४ । तत्कोटिज्या विशम् २० ॥ एवं चतुर्थाद्वितीयम् २ । द्वाविंशं च २२ । द्वितीयात् प्रथमे १ । प्रयोविंश च २३ । एवं दामचनुर्दशपसमैकोशिससमससदशैकादशत्रयोदशानीत्यष्टमात् १० । १५ । ५ । १९ । ।१७।११ । १३ । म द्वादशाल पाटादशतृतीयकरिशनवमरबदशनि १८ ३ ॥ २१ । ९ । १५ । त्रिज्या पविशमिति २४ । अतोऽवशिष्ट ज्योत्पत्तिम वक्ष्यामः । इदानी स्पष्टीकरणे फलस्योत्पत्तिमाह- भूमेमध्ये खलु भवलयस्यापि मध्यं यतः स्याद यस्मिन् वृत्ते भ्रमति खचरो नास्य मध्यं कुमध्ये । भूस्यो द्रष्टा नहि भवलये मध्यतुल्यं प्रपश्येत् तस्मात् वहः क्रियत इह तहोःफलं मध्यखेटे ॥७॥ यदेतत् मपनोऽश्चिन्यादीनां भाना वलयं तद्भुमेः समन्तात् सर्वश्न तुल्येऽन्तरे वर्तते । पतस्तस्य मध्ये कुमध्ये । भय पस्मिन् वृत्ते ग्रहो भ्रमति तस्य मध्यं कुमध्ये न । सद्भ- मेः समन्तात् समानान्तर नेत्यर्थः । मतो भूल्यो दृष्टा मवलये मध्यमस्थाने ग्रह न पश्य- वि। किंत्वन्यन्त्र पायति । तयोर्भवलये यदन्तरं तद्महस्य फलमित्यर्थादुक्तं भवति । अत उन तस्मात् तन्नः फियत इह तदोपलं मध्यवेट इनि । एवमेकेनैव शोकन संक्षेपाच्छेधकसल्यमुवानी किंचिद् सविस्तर धानान् मत्याह- पूर्वापरायतायां तद्भितावुत्तरपाश्र्धके । दर्शयेच्छिष्यपोधार्य लिखित्वा छेद्यर्फ मुघीः ॥ ८ ॥ नाधापीदं सम्यगम्माभिज्ञायत इति शिष्यहत्त. आचार्य माह । खापरायतायामि- स्यादि । स्पष्टार्थम् । हदानी कालविलम्येन प्रतारणपरं वाक्यमिति शास्वा शिष्यः पुनः पृष्टः सन्माह-- दिव्यं ज्ञानमतीन्द्रियं यदृपिभिर्नाझं पसिष्ठादिमिः पारंपर्यघशादहस्यमयी नीतं प्रकाश्यं दतः। १८ सि०शि० ·२०० गोलाध्याये स्फुटगतिवासनायां नैतवेषिकृतनदुर्जनदुराचाराचिरावासिना स्थादायुःसुकतक्षयो मुनिकृतां सीमामिमामुज्झतः(१) ॥४॥ म्पष्टार्थम् । इदानी विलिरुप छेद्यकमाह(२) । त्रिभज्यकासंमितकर्कटेन कक्षाख्यवृत्तं प्रथम विलिख्य । तन्मध्यतो मध्यमखेटभुक्तितिथ्यंशमानेन महीं सुवृत्ताम् ॥ १० ॥ कक्षारयवृत्ते भगणाङ्कितेऽत्र दत्त्वोच्चखेटौ कियतोऽथ रेखा । कुमध्यतुगोपरिगा विधेया तिर्यक् ततोऽन्या सुधिया कुमध्ये ॥ ११ ॥ उच्चोन्मुखीमन्त्यफलज्यकां च दत्त्वा कुमध्याद्विलिखेत् तद्ने । त्रिभज्ययैव प्रतिमण्डलाख्यं सैवोच्चरेखा त्वपरात्र तिर्यक् ॥ १२ ॥ तुङ्गोर्ध्वरेखा खलु यत्र लग्ना तत्रोच्चमस्मिन् प्रतिमण्डलेऽपि । ततो विलोमं खलु तुगभागैर्मेपादिरस्मात् खबरोऽनुलोमम् ॥ १३ ॥ देयस्तदुच्चान्तरमत्र केन्द्रं दोोच्चरेखाखगयोश्च मध्ये । तिर्यकस्थरेखाखगयोस्तु कोटिः सोर्चाधरा वाहुगुणस्तु तिर्यक् ॥ १४ ॥ भित्तेरत्तरपाश्वें बिन्दुं कृत्वा तम्माद्विन्दोस्सिन्यामितेन कर्क टेन वृत्तं विलिवेत् । तत् कक्षावृत्तम् । यस्य ग्रहस्य छेद्यकं विलिख्यते तस्य मध्यमभुतिपयदशांगेन तस्मिन्नेव विन्दी यवृत्तं क्रियते सा भूः। रम्यनावनतिदर्शनार्थमियं भूः । अन्यथा बिन्दुरेव भू' कल्प्यते । तत् कक्षावृतं चत्रांशैरट्यम् । तटस्थाने मेषादि प्रकल्प्य तस्मान्मध्यमग्रह मुचं च दत्वा तदप्रयोश्चिढे कायें । भूम्युचयोरुरि गता रेखा कार्या । सोधरेखा । अथ भूमध्य उचरेखाजनितमत्स्येन तिर्यखान्या कार्या । अथ ग्रहस्यान्त्यफलज्यामित सूर्य भूमध्यादुचरेखायां दत्वा तदप्रचिन्हात् त्रिज्यामितेनैव कटवेन यदृत्तं विरिख्यते तत् प्रतिमण्डलम् । तत्रापिसैवोचरेपा । किंतु तन्मध्येऽन्या तिर्यग्रेखा कार्या । प्रतिमण्डलमपि चन औरडूयम् । अथोच्चरेग्योपरि नीयमाना पत्र एगति तन प्रतिमण्डलेऽभ्युध क्लप्यम् । नम्मादुच्चराशिभागान् विलोमतो गणयित्वा सदने मेपादिः कल्प्यः । सतो ग्रहोऽनुरोम देवः । तत्र ग्रहोच्चयोरन्ता केन्दम् । उच्चरेखायास्तिर्यग्ग्रहगामिनी रेखा सा दोया । प्रतिमण्डलमध्ये या तिर्यग्रेखा तद्ग्रहयोरन्तरं कोटिग्या । सा किलेज़रूपा भवति । इदानी फलानयन इतिकर्तव्यतोपपत्तिमाह- मध्यस्थरेपे किल वृत्तयोयें तदन्तरालेऽन्त्यफलस्य जीया। १.अत्र श्रीपति । मक्काय शिष्याय विरोषिताय गुणोपपप्राय च देयमेतत् । भ्रात्रे च मित्राय च सूनवे च मुलमं छयकगोलतन्त्रम् ॥ प्रतिकञ्चुरस्कृतप्रविष्ट्विपितापार्मिकमबंदुर्जनेभ्यः । इह सन्धरहस्यमप्रमेय ददतः स्यात् मुक्तायुषो प्रणाच ॥ ..अत्र क्षेत्र प्रहगणिते पधाधिकारेऽरवत्वारिंशतम ४८ पृष्ठे नटव्यम् ।

·२०२ गोलाध्याये स्फुटगतिवासनायां इह किल स्पष्टीकरणयुक्ति प्रतिवृत्तभणया मयोक्ता । अथ तामेव नीचोच्च मङ्गया वच्मि । इदानीं तां भगिमाह(१)- कक्षास्थमध्यग्रहचिह्नतोऽथ वृत्तं लिग्वेदन्त्यफलज्यया तत् । नीचोचसंइंरचयेच्च रेखां कुमध्यतो मध्यखगोपरिस्थाम् ॥ २४ ॥ कुमभ्यतो दूरतरे प्रदेशे रेखायुते तुगमिह प्रकल्प्यम् । नीचं तथासन्नतव्य तिर्यड्नीचोच्चमध्ये रचयेच्च रेखाम् ॥ २५ ॥ नीचोच्चवृत्ते भगणाङ्कितेऽस्मिन् मान्दे विलोमं निजकेन्द्रगत्या । शैयेऽनुलोमं भ्रमति स्वतुगादारभ्य मध्ययुचरो हि यस्मात् ॥ २६ ॥ अतो यथोक्तं मृदुशीघ्र केन्द्र देय निजोच्चाद्धचरस्तदने । दोज्योच्चरेसावधि येटत स्याचिर्यक्स्थरेखावधि कोटिजीया ॥ २७ ॥ प्राग्वत् कक्षावृत्तं चत्रांशाहितं कृत्वा तत्र मध्यग्रहं च दचा महचिऽन्त्यालण्या- माणेनान्यवृत्तं लियेत् । तनोचोवृत्तसंतम् । अथ भूमध्याद्ग्रहोपरिगता रेसा किनि हार्ण कार्या । मानौच्चोखा । नीचोच्चत्ते भूमेर्दूरतरे प्रदेश रेखायुत उच्च प्रकल्प्यम् । आमने रेखायुसे नीचम् । नाचोच्चविताभ्यां मत्स्यमुत्पाद्य तिर्यप्रेखा मध्ये कार्या । । स्मिन् वृत्ते पेन्द्रगत्योच्चम्यानादारभ्य मध्यपहो भ्रमति । मादं रिलोम दोनोऽनुलं मम् । अत कारणाम्मन्दपेन्द्रमुच्चाद्विगेम देयम् । शीप्रवेन्द्रमनुरोमम् । म प्राइ अगापि ग्रहोयरेखान्तरे शोज्यो । प्रहतिय प्रेतयारन्तर कोरिग्या । इदानी वर्णानयन पलं चाह- ये पेन्द्रदो.कोटिफले कृते ते नीचोच्चवृत्ते भुजकोटिजीये । ग्रिज्योतः कोटिफलं मृगादो कांदिवेन्टे तदधो यतः स्यात् ॥२॥ अतस्तदषयान्तरमत्र कोटिदोर्दो फल भूप्रहमध्यसूत्रम् । पणोऽप मध्यप्रहकर्णमध्ये फलं धनणं तदिदोक्यच्च ॥ २६॥ पूर्वाध एगमम् । कक्षावृत्ते घ्यामा किन निग्या । त्रिज्याप्रादुपरि कोटिर तो मृगादी पन्द्रे भवति कार्यादौ तु तदध । मनम्नदक्यान्तरं पटा कोरि। तरिम याने भुनपरमेय पाए । भूपदान्तरं कर्मः। दो कोरिवर्गस्यामिति प्रसिद्धम् । भागि प्राग्नन् कक्षाले कर्णमूथपने म्पुरो प्रह । स्पुटमध्यपारन्ता पमित्यादि । इति मीधरवृत्तमादि। अप मिश्रमतिमाह- मन्दोच्चतोऽने प्रतिमगले माग्नहोऽनुलोमं निजरेन्द्रगया । शीघ्रादिलोम नमतीय भाति पिलम्पितः पृष्टत एय परमाव ॥३०॥ नीचोच्चवृत्ते पुनरन्यथा ने तस्यानुलोमप्रतिलोमयान । पश गतिः सा प्रतिमानमन्यन् माई फलायं प्रविशल्पितं सन्(२) 3.1 १ पत्र क्षेत्र धार एनवनियम् । परनिन् ।तिपयनरम् । - ·छेद्यकाधिकारः। । भद्रियं चेरिलखितं विमिनं वृत्तद्वयेऽप्यत्र यथोक्तदत्तः । नीचोच्चवृत्तप्रतिवृत्तयोगे भवत्यवश्य धुररस्तदानीम्(१) ॥ ३२ ॥ यथा भवेत् तैलिकयन्त्रमध्ये काटनमो गोभ्रमतो विलोमः। नीचोच्चवृत्तभ्रमणं तथान्यास्याद्गच्छतोऽपि प्रतिमण्डलेन ॥ ३३ ॥ ग्रहः पूर्वगत्या प्रतिमण्डलेनैव प्रमति । यदेतन्नोचोच्चवृत्तं तत् प्रागः फलार्थ कल्पितम् । तत्र प्रतिमण्डलगतेविलोम ग्रहो गच्छन्निव प्रतिमाति । कर्य तत्र विरोमाति, प्रतिभाति । तत्र दृष्टान्तः । यथा तैलिकयन्त्रमध्ये तिलपोढनार्थमूर्ध्वकाप्नं प्रक्षिप्यते । सस्य यथा गोप्रमाद्विपरीतो अमः । तत्र गौः किगपसव्य भ्रमति । तदूर्ध्वकाष्ठं तथा प्राम्यमाणमपि स्यारेन सव्यनममुत्पादयति । एवं नीचोच्चत्ते भ्रमण विपरीतमित्र प्रतिभाति । शेपं स्पटम् । इति मिश्रमशः। इदानी मन्दशीप्रकर्मद्वयेन स्फुटत्वं कारणमाह- मध्यगत्या स्वकक्षास्यवृत्ते प्रजेन्मन्दनीचोच्चवृत्तस्य मध्यं यतः । तवृतौ शीघ्रनीचोच्चमध्य तथा शीधनीचोच्चवृत्ते स्फुटः खेचरः ॥३४॥ शीघ्रनीचोच्चवृत्तस्य मध्यस्थिति सातुमादौ शतं कर्म मान्दं ततः। खेटयोधाय शैघ्रय मियः संश्रिते मान्दशैये हि तेनासकृत् साधिते॥३॥ नीचोच्चत्तमतिपयलोचनयेवं परिणमतीति स्पष्टार्थम् । इदानी मन्दकर्मणि कर्णः किं न कृत इत्याराड्योत्तरमाह- स्वल्पान्तरत्वान्मृदुफर्मगीह कर्णः कृतो नेति पदन्ति केचित् । १.मिश्रभागिः www ·- - । २०४ गोलाध्याये स्फुटगतिवांसनायां त्रिज्योधृतः कर्णगुणः कृतेऽपि कर्णे स्फुटः स्यात् परिधिर्यतोऽत्रम३६६ तेनाद्यतुल्यं फलमेति तस्मात् कर्णः कृतो नेति च केचिदूचुः । नाशङ्कनीयं न चले किमित्थं यतो विचित्रा फलवासनात्र ॥ ३७॥ इह कर्णेन यत् फलमानीयते तदेव समीचीनम् । यन्मन्दकर्मणि कर्णो न कृतस्तत् क्वल्पान्तरत्वात् । मन्दफलानि हि स्वल्पानि भान्ति । तदन्तरं चातिस्वल्पमिति के- चित् पक्षः । ब्रह्मगुप्तोऽत्र कारणमाह । त्रिज्याभकः परिधिः कर्णगुण इत्यादि(१) । मन्द कर्मणि मन्दकर्णतुल्येन व्यासाधेन यवृत्तमुत्पद्यते तत् कक्षामण्डलम् । तेन ग्रहो गच्छति । यो मन्दपरिधिः पाठपटितः स त्रिज्यापरिणतः । अतोऽसौ कर्णव्यासाधे परिणाम्यते । ततो. ऽनुपातः । यदि त्रिज्यावृत्ते ऽयंपरिधिस्तदा कर्णवृत्ते क इति । अन्न परिधेः कर्णो गुगनिन्या हरः। एवं स्फुटपरिधिस्तेन दोया गुण्या भांशै ३६० भांज्या । तेतस्बिज्यया गुण्या कर्णेन भाज्या 1 एवंसति त्रिज्यातुल्ययो. कर्णतुल्ययोश्च गुणहरयोस्तुल्यत्वान्ना ने पूर्वफलतुल्यमेव फलमागच्छतीति ब्रह्मगुप्तमतम् । अथ यो परियः वर्णेन स्फुटत्वं तहि कि शीघ्रकर्मणि न तमित्याराङ्कय चतुर्वेद आह । ब्रह्मगुप्तेनान्येषां प्रतारणपरमिदमुक्तमिति । तदसत् । कर्मणीत्रं किं न कृतमिति नाशनीयम् । यतः फलपासना विचित्रा । शुक्रप्यान्यया परिधः स्फुटत्वं भौमस्यान्यथा तथा कि न बुबादीनामिति नाशष्टयम् । अतो ग्रहोक्तिरम सन्दरी। इदानी नतकर्मवासनामाह- प्राक् पश्चात् प्रतिमएडलस्थखचरं द्रष्टा कुमध्यस्थितः कक्षायां खलु यत्र पश्यति नतं नो तत्र भूपृष्ठगः । मध्याह्न तु कुमध्यपृष्ठगनरौ तुल्यं यनः पश्यत- स्तेनोक्तं नतकर्म लम्बनविधौ या युक्तिरप्रापि सा ॥ ३८ ॥ स्पष्टम् । इदानी गतिफलाभावस्थानमाह- कक्षामध्यगतिर्यप्रेखाप्रतिवृत्तसंपाने मध्येच गतिः स्पष्टा परं फलं तत्र खेटस्य ॥ ३ ॥ कक्षावृत्तमध्ये या तिर्यग्रेखा तस्याः प्रतिवृत्तम्य च यः संगतस्तत्र मध्यैव गति म्पटा । गतिफगभावात् । किंच तत्र ग्रहाय परमं पल म्यात् । यत्र प्रहम्य परम पर नव गतिफलामारेन भवितव्यम् । यतोऽद्यतनश्यम्तनप्रहयोरन्तर गतिः । फलयोरन्तरं गतिफलम् । प्रहस्य गर्वा फराभावस्थानमव धनर्गमंधिः । यत् पुनर्ललोकम् । १.अन ब्रह्मगुमः। निज्यभक्तः परिधिः वर्णगुणो बाहुकोटिगुणकाराः । असकृन्मान्दे तत्फलमायसमं नात्र कर्णोऽस्मात् ॥ श्रीपतिः। मज्यागुणः श्रुदिहतः परिधिर्यता दो:ोट्योगुणो मृदुमला नयनेऽमकृत् स्यात् । स्थान्मन्दमारसममेव फलं तवश्व णः कृतो न मृदुर्मणि तन्त्रकाः।

·छेद्यकाधिकार मध्यैत्र गतिः स्पष्टा पृच्छययोगग घुचरे । इति । तदसत् । नहि वृत्तद्वययोगे ग्रहस्य परम फलम् । इदानी महस्य वमत्वं छेध यथा शी हसते तदर्थमाह--- घंशोद्भवामि प्रतिमण्डलायं कृत्वा शलाकाभिरिद यथोक्तम् । प्रचाल्य तुझं पचरं च गत्या पक्रादि सघ सलु दर्शयेदा(१) ॥४०॥ वंशशलाकाभिरदेयकं कृत्वा तनातनस्फुटप्रहल्यानं वितयित्वा द्वितीयदिन उधं यह शान्मेपादि च प्रकल्प्यान्यन स्फुटपहस्यानं चिरम् । तत् पूर्वविझायदि पृष्टगत सदा या गतिज्ञया । इदानी पेन्द्रमंशा स्फुदकक्षा चाह- वृत्तस्य मध्यं किल केन्द्रमुक्त केन्द्र महोद्यान्तरमुच्यतेऽतः । यतोऽन्तरे तापति तुगदेशानाचोचवृत्तस्य सदैव केन्द्रम् ॥ ४॥ १. वक्रादिदर्शनार्थ भागः।

·+
२०६
गोलाध्याये स्फुटगतिवासनायां
ग्रहस्य कक्षा चलकर्णनिती स्फुटा भवेद्वयासदलेन भक्ता।
तद्वयासखण्डान्तरितः कुमध्यात्स भ्राम्यते हि प्रबहानिलेन ॥ ४२ ॥
श्लोकद्वयमपि स्पष्टम् ।
इदानी भुजान्तरकर्मोपपत्तिमाह-
मध्यमार्कोद्यात् प्राक स्फुटार्कोदयः स्यादृणे तत्फले स्वे यतोऽनन्तरम् ।
तेन भास्यत्फलोत्यासुजातं क्षयः स्वं फलं युक्तियुक्तं निरुक्तं ग्रहे ॥४३॥
स्पष्टं स्फुटगतो व्याख्यातं च
इदानी छेद्यकोपसंहारेण गणकप्रज्ञां वर्णयन्नाह-
ये दर्भगर्भावधियोऽत्र तेषां स्याच्छेदकार्थः परमाणुरूपः ।
येऽन्ये जडाः कुण्ठधियश्च तेषां स्यादिन्द्रवज्राहतपततुल्यः ॥ ३४॥
इन्द्रवज्राहतपक्षः पर्वतस्तत्तुल्यश्छेद्यकार्थो जडानाम् । इन्द्रवज्राउन्दश्च सूचितम् ।
शेष स्पष्टम् ।
इति श्रीभास्करोये गोलभाप्ये मिताक्षरे स्फुटगतिवासनायां छेद्यकाधिकारः ।
अन्न ग्रन्थसंख्या २४०।
इदानीं गोलबन्धाधिकारमाह-
सुसरलवंशशलाकावलयैः श्लक्ष्णैः सचक्रभागाकैः ।
रचयेद्गोल गोले शिल्पे चानल्पनैपुणो गणकः ॥ १ ॥
स्पष्टम्।
अथ गोलबन्धमाह-
कृत्यादौ ध्रुवयष्टिमिष्टतरुजामृज्वी सुवृत्तां ततो
यष्टीमध्यगतां विधाय शिथिलां पृथ्वीमपृथ्वी यहिः ।
यनीयाच्छशिसौम्यशुक्रतपनारेज्यार्किभानां दृढान्
गोलांस्तत्परितः श्लयौ च नलिकासंस्थौ सदग्गोलकौ ॥ २ ॥
आदौ सारदारमयीं यष्टिं कृत्वा तदर्धस्थान तत्र प्रोतां पृथ्वी सूक्ष्मां शिथिराव
विधाय तम्या यहिश्चन्द्रादीनां गोलान् यष्टया सह दृढान् वनीयात् । तेषां बहिर्नरिका-
सम्यो खरगोलराविति साधारण्येनोक्तम् ।
इदानी सविशेषमाह-
पूर्यापर पिरचयेत् सममण्डलाय याम्योत्तरं च विदिशोर्वलयद्वयं च ।
ऊधि एयमिह वृत्तचतुष्कमेतदावेष्टय तिर्यगपरं क्षितिजं तदघे ॥३॥
एक पूर्वापरमन्यधाम्योसर सथा कोणसपमे वृत्तचतुष्टयमूर्ध्वाधोरुपमायेष्टा सद
धृत्तं क्षितिजाम्य निवेशयेत् । अत्र याम्योत्तरवृत्त उत्तरक्षितिजादुपरि पलांशान्तर एक व
वि कार्यम् । दक्षिणक्षिठिमादयोऽन्यत् ।
इदानीमुन्मग्लमाह-
पूर्वापरतितिजसंगमयोपिलानं याम्ये ध्रुवे पललः क्षितिजादधास्य ।
सौम्ये कुन्जादुपरि चालवैधंचे तदुन्मएडलं दिननिशोः क्षयवृद्धिकारि ॥४॥

·गोलवन्याधिकार २०७ . समवृत्तमितिजयोर्यों पूर्वोपरी संपात तयोर्धवचिहयोश्च सर्फ यन्निध्यते तदुन्मण्डल. संशम् । दिनरात्र्यो दिक्षयो तदशेन भवतः । इदानी विषुवन्मण्डलमाह- पूर्वापरस्वस्तिक्योबिलग्न खस्वस्तिकाद्दक्षिणतोऽक्षमागैः। श्रधश तैरनरतोऽदितं च पथ्यात्र नाडीवलयं विदध्यात् ॥ ५॥ तयोरेव पूर्वापरसरातयोविलनं तया याम्योत्तरवृत्ते खम्बस्तिकादक्षिणतोऽध:स्वस्ति कादुत्तरतोऽक्षांशान्तरे यद्धृत निबध्यते तद्विषुववृत्तम् । इदानी मण्डलमाह- अर्धाधरस्वस्तिककीलयुग्मे प्रोतं श्लथं दृग्यलयं तदन्तः । त्या परिभ्राम्य च तत्र तत्र नेयं प्रहो गच्छति यत्र यत्र ॥६॥ खस्वस्तिके चाधास्वस्तिके चान्तःकीलको कृत्वा तयोः प्रोतं लय हरवलयं कार्यम् । सन्त पूर्वपत्तेभ्यः किनिन्न्यून कार्यम् । यथा खगोलान्तर्धमति । योक एव ग्रहगोलम्त- देवमेव हण्डलम् । यो यो हो यत्र यत्र वर्तते तस्य तम्योपरीदमेव परिनाम्य विन्यस्य रैज्याकादिक दर्शनीयम् । अथवा पृथक् पृथगष्टौ दृष्ट्ण्डलानि रचयेत् । तत्राट विनिमलमस्य । सब इक्क्षेपमण्डलम् । अथ विशेषमाह- क्षेयं तदेवास्खिलखेचराणां पृथक् पृथग्या रवयेत् तथाौ। हसण्डलं विभिभलग्नकस्य दृक्क्षेपवृत्तास्यमिदं वदन्ति ॥७॥ व्याख्यातमेदम् । इदानीमेवं प्रगोलमुच्या गोलमाह- पदुम्बा खगोले नलिकादयं च ध्रुघद्वये तन्नलिकास्थमेव । यहिः खगोलाद्विदधीत धीमान् दृग्गोलमेयं सलु पक्ष्यमाणम् ॥ ८॥ भगोलवृत्तः सहितः सगोलो दृग्गोलसंशोऽपममरहलाद्यैः(१)। द्विगोलजातं पलु दृश्यतेऽत्र क्षेत्रं हि दृग्गोलमतो यदन्ति ॥६॥ सम्मिन् सगोले धुवचिस्योनलिकादयं बड्या नलिकाधारमेव स्वगोसाइहिरालग. पान्तो गोल रघयेन् । कधितः खगोलक्ष्यिमाणैर्भगोपः प्रान्तिरिमहरायो 'निषापो मोरः । स्पमय मोसमशेति तर्षमा दिगोलजातमित्यादि। यनोऽप्रारयाममापयामि दिगोरजातानि । भगोणी सगोएतमिस्मिना- न्युपपन्त । मिन्नगोपन्धे सम्यानोरक्ष्यत इति गोलः कृतः । इति गोगगोलकधी। मामी भगोषमा- पाम्योत्सरपितिजयत् महटपिण्यादापारयुगलं भुपयटिपरम् । गमत्र मममण्डलयात सतीपं नाइपाद्वयं च विपुषालय सदया १०॥ । .

·૨૦૮ गोलाध्याय यथा खगोले क्षितिज याम्योत्तर च तदाकारमपरमाधारवृत्तष्ट्रय ध्रुवयष्टिस्थं कृत्वा तदुपर्यन्यत् तृतीयं सममण्डलाकार घटीपष्टा चाङ्कित कार्यम् । तन्नाडीवृत्त विषुवत त्तस च । इदानी क्रान्तिवृत्तमाह- क्रान्तिवृत्त विधेय गृहावं भ्रमत्यत्र भानुश्च भार्धे कुभा भानुतः । कान्तिपात प्रतीप तथा प्रस्फुटाः क्षेपपाताश्च तत्स्थानकान्यकयेत्॥११॥ अथान्यत् तत्प्रमाणमेव वृत्त कृत्वा तत्र मेपादि प्रकल्प्य द्वादशराशयोऽदया । तद क्रान्तिवृत्तसज्ञम् । तस्मिन् वृत्ते रविभ्रमति । तथा सेर्भाधान्तरे भूभा च । तथा तत्र क्रान्तिपातो मेपादेविलोम भ्रमति । तथा ग्रहाणा विक्षेपपाता प्रम्पुरा विलोम भ्रमन्ति । अत क्रान्तिपातादीना स्थानानि तत्रागानि । इदानी फ्रान्तिवृत्तस्य निवेशनमाह- कान्तिपाते च पाताद्भपटकान्तरे नाडिकावृत्तलग्न विदध्यादिदम् । पातत प्राक् त्रिभे सिद्धभागैरुदग्दतिणे तैश्च भागैविभागेऽपरे ॥ १२ ॥ फ्रान्तिपातचिह्नात् पडभेऽन्तरेऽन्यञ्चित कार्यम् । ते विहे नाडीवृत्तेन संसक्त कृत्वा पातविहादमतविभेऽन्तरे नाडोवृत्ताद्भागचतुर्विशत्योत्तरतो यथा भवत्यपरविभागे निभेs- न्तरे दक्षिणतश्च तै गर्यथा भवति तथा बनायात् । इदानीं विमण्डलमाह- नाडिकामण्डले क्रान्तिवृत्त यथा क्रान्तिवृत्ते तथा क्षेपवृत्त न्यसेत् । क्षेपवृत्त तु राश्यङ्कितं तत्र च क्षेपपातेषु चिह्नानि कृत्वोतवत् ॥ १३ ॥ फ्रान्तिवृत्तस्य विक्षेपवृत्तस्य च क्षेपपाते सपड्भे च कृत्या युतिम् । क्षेपपाताग्रतः पृष्टतश्च त्रिभे क्षेपभागै स्फुटै सौम्ययाम्ये न्यसेत् ॥१४॥ शीघ्रर्णेन भत्तात्रिभज्यागुणा स्यु परक्षेपभागा ग्रहाणां स्फुटा । क्षेपवृत्तानि पराणां निध्यात् पृथक् स्वस्थवृत्त भमन्तोन्दुर्गा प्रहा ॥१५ अस्य श्लोकस्य समप्रम्य व्याख्यानम् । यथा प्रान्तिवृतं पृथक् कृतमे विमाइल मपि राश्य पृथक् कृत्वा तत्र मेपादयंत स्फुट धेषपातं दत्वाप्रे चित कार्यम् । अथ शान्ति घृत्तम्य विमण्डलम्य च क्षेपपातचियो मपातं कृत्वा तम्मान् पठमान्तरेऽन्य चर्मपात कृत्वा क्षेपपाताप्रतस्त्रिभेऽन्तर प्रान्तियत्तादुत्तरत स्पुर क्षेपभाग पृष्टतच विभेऽन्तरे ग्य भागैर्दक्षिणत स्थिर कृत्वा विमण्डल निशनीयम् । अथ पटिता य विषपभागात नि. ज्यागुणा साम्ररणेन मा स्पुरा ज्ञेया । अत्रानुरात । यदि कांप्र एतापन्नम्नहि विज्याप्ने कियन्त इति । यतो भगोल ग्रिज्यैव व्यासार्धम् । एव चन्द्रादानां परिमा लानि कार्याणि । स्यम्बविमग्री प्रहा भ्रमन्नि । इदानी प्रान्ति विशेपं वाह- नाडिकामगडलात् तियगापम शान्तिवृत्ताधि. क्रान्तिवृत्ताच्चर । क्षेपत्तावधिस्तिर्यगे स्फुटो नाडिशचपटान्तरालेऽपम ॥१६॥ क्रान्तिप्त यत् स्टग्रहम्यान तम्य नादात्तात् निर्यगन्त मा प्रान्ति । अथ दिन ·. गोलबन्याधिकार। २०९ ण्डले च यत् ग्रहस्थानं तस्य क्रान्तिवृत्ताधत् तिर्यगन्तरं स विक्षेपः । अथ विमण्डलस्थ- ग्रहस्य नाडीवृत्तायत तिर्यगन्तरं सा स्फुटा क्रान्तिः । इदार्नी कान्निपातमाह- विपुयत्क्रान्तियलययोः संपातः कान्तिपातः स्यात् । तन्द्रगणाः सौरोक्का व्यस्ता अयुतत्रयं पल्पे ॥ १७ ॥ अयनचलनं यदुनं मुआलायैः स एवायम् । तत्पक्षे तद्भगणाः कल्पे गोऽङ्ग नन्दगोचन्द्राः(१) १९९६६९ ॥२८॥ तत्संजात पातं क्षिप्त्वा खेटेपमः साध्यः। क्रान्तिवशाचरमुदयाश्चरदललग्नागमे ततः क्षेप्यः ॥ १९ ॥ मान्त्यथं पातः कान्तिपातः । पातो नाम संपातः । कयोः। विपुस्तकान्तिवलपयोः । नहि तयोमपादावेव संपातः । किंतु तस्यापि चलनमस्ति । येऽयनचलनभागाः प्रसिद्धास्त एव विलोमगस्य क्रान्तिपातस्य मागाः । मेपाः पृष्ठतस्तावनागान्तर क्रान्तिवृत्ते बिल पुववृत्तं लममित्यर्थः । नहि क्रान्तिपातो नास्तीति वक्तु शास्यते । प्रत्यक्षेण तस्योपलब्ध- स्वात् । उपलब्धिप्रकारमधे वक्ष्यति । तत् कथं ब्रह्मगुप्लादिभिनिपुणैरपि नोक्त इति चेत् । तदा स्वरपत्वात् तै परब्धः । इदानी बहुत्वात् साम्प्रतिरपलब्धः । अत एव तम्य गतिरस्तीत्यवगतम् । यद्येवमनुपलब्धोऽपि सौरसिद्धान्तोक्तत्वादागमघ्रामाण्येन भगणप- रिष्यादिवत् कथं तैनॊक्तः । सत्यम् । अत्र गणितस्कन्ध उपपत्तिमानेवागमः प्रमाणम् । हि मन्दोधपातभगणा आगमप्रामाण्येनेव क्रय तैरता इति नच वक्तव्यम् । यतो ग्रहाणां सन्दफलाभावस्थानानि प्रत्यक्षेणैवोपलम्पन्ते । तान्येव मन्दोवस्थानानि । यान्येव विभे. पाभावस्थानानि तान्येव पातस्थानानि । किंतु तेषां गतिरस्ति नास्ति येति सन्दिग्धम् । तन मन्दोचपातानां गतिरस्ति । चन्द्रमन्दोचपातवदित्यनुमानेन सिद्धा । सा च कियती नदुच्यते । ये गणरुपलब्धिस्थानानि तानि गणितेनागच्छन्ति तद्गणमभवा वार्षिकी देन दिनी या गतिज्ञया । नन्वेवं यधन्यैरपि मगणैस्तान्येव स्थानान्यागच्छन्ति तदा कतरस्या गते प्रामाण्यम् । मत्यम् । तहि साम्प्रतिकोपलमध्यनुमारियो कापि गतिरङ्गीकर्तव्या । यदा पुनर्माता, कालेन महदन्तरं भविष्यति सदा महामतिमन्तो ब्रह्मगुप्तादीनां समानधर्माण एवोत्पत्स्यन्ते । ते तदुपलव्ध्यनुसारिणी गतिमुररीकृत्य शास्त्राणि करिष्यन्ति । . । 7 उत्तरतो याम्यदिशं याम्यान्तात् तदनु सौम्यदिग्मागम् । परिमरता गगनसदा चलनं किमिद्भवेदपमे ।। विषुवपक्रममण्डलसपाते प्राचि मेपादिः। पश्चात् तुलादिरनयोरपक्रमासम्भवः प्रोक्तः॥ राशिनयान्तरेऽस्मात् कांदिरनुक्रमान्मृगादिश्व । तत्र च परमा शान्तिर्जिनभागमिताप त । निस्टिोऽयनसन्धिपसनं तव सम्मवति । 'सद्गणाः इसे स्युगरिसरसगोऽरचन्द्रमिताः ·૨૧૦ गोलाध्याये - अतएवायं गणितस्कन्धो. महामतिमनिर्धतः सन्ननाद्यन्तेऽपि काले खिलत्वं न याति । अतोऽस्य क्रान्तिपातस्य भगणाः कल्पेऽयुतत्रयं तावत् सूर्यसिद्धान्तोक्ताः । तया मुना- लाधैर्यदयनचलनमुक्कं स एवार्य क्रान्तिपातः । ते गोर्तुनन्दगोचन्द्रा १९९६६९ उत्स. धन्ते । अथच ये वा ते वा भगणा भवन्तु । यदा येऽशा निपुणैरपलभ्यन्ते तदा स एक क्रान्तिपात इत्यर्थः । तं विलोमर्ग क्रान्तिपात ग्रहे प्रक्षिप्य क्रान्तिः साध्या। इदानी विक्षेपपातानाह- एवं क्रान्तिविमण्डलसंपाताः क्षेपपाताः स्युः । चन्द्रादीनां व्यस्ताः क्षेपानयने तु ते योज्याः ॥ २० ॥ मन्दम्फुटो द्राकप्रतिमण्डले हि ग्रहो भ्रमत्यत्र च तस्य पातः। पातेन युक्ताद्गणितागतेन मन्दस्फुटात् खेचरतः शरोऽस्मात् ॥ २१ ॥ पातेऽथवा शीघ्रफलं विलोमं कृत्वा स्फुटात् तेन युताच्छरोऽतः । चन्द्रस्य कक्षावलये हि पातः स्फुटाद्विधोमध्यमपातयुक्तात् ॥२२॥ तथा मान्तिवृत्तविमण्डलयोः संपातः क्षेपपातः । तं हे प्रक्षिप्य क्षेपः साध्य । एतदुक्तं भवति । क्रान्तिपात. प्रसिद्धः । यथा तं ग्रह प्रक्षिप्य क्रान्तिः साध्यते । ए' विक्षेपपातं ग्रहे प्रक्षिप्य क्षेपः साध्य इत्यर्थः । अथ विक्षेपपातो मन्दस्फुटे यत् प्रक्षिप्यते तत्कारणमाह । मन्दस्फुट इति । यतः शीध्रप्रतिमण्डले मन्दस्फुटगत्या ग्रहो भ्रमति । तत्र च वृत्ते पातोऽतो गणितागत पातं मन्दस्फुटे प्रक्षिप्य क्षेपः साध्यते । शेष स्पष्टम् । इदानी ज्ञशुक्रयाविशेपमाह- ये चात्र पातभगणाः पठिता शभृग्योस्ते शीघ्रकेन्द्रभगणैरधिका यतः स्युः । स्वल्पाःसुखार्थमुदिताश्चलकेन्द्रयुक्तौ पातौ तयोः पठितचमामवौ विधेयो॥२३ चलाद्विशोध्यः किल केन्द्रसिद्ध केन्द्रे सपाते धुचरस्तु योज्यः । अतश्चलात् पातयुताउनभृग्योः सुधीभिराद्यैः शरसिद्धिरुता ॥ २४ ॥ स्फुटोनशीनोच्चयुतौ स्फुटौ तयोः पातौ भगोले स्फुट एव पातः । मनु शशुक्रयोः शीघ्रोचपातयुति केन्द्रं कृत्वा यो विशेप आनीतः स शीघ्रोधम्यान एक भवितुमर्हति । न ग्रहस्थाने । यतो ग्रहोऽन्यत्र धर्तते । अत इदमनुपपन्नमित्र प्रतिभाति । तथा च ग्रहसिद्धान्तभाष्ये । शुक्रयोः शीघोचण्यानं यावान् विपस्तावानेव पत्रतत्र. स्यस्यापि ग्रहस्य भवति । अग्रोपलग्धिरेव घासना नान्यत् कारणं वक्त शयन इति चनुदेनाप्यनध्यरमायोऽत्र कृतः । सत्यम् । अनोच्यते । येऽय ऋयोः पातमगणाः पठितास्ते शीघ्रकेन्द्रमगणैर्युताः सन्तस्वद्गणा भवन्ति । तथा च माधवीये सिद्वान्तः हामणो पठिताः । अतोऽस्पमगगमवः पात: स्वशीप्रोन्द्रेग युतः कार्यः । शोमोवादूपढे शोधित शीघ्रकेन्द्रम् । तस्मिन् साते क्षेपवेन्द्रकरणार्थ प्रहः क्षेप्यः। मतमनुस्यशोध्य- भपयोनां कृते शोप्रोचपातयोग एवादशिष्यत इत्युपपन्नम् । किंच मन्दम्पुटीन नामोच प्रतिमण्डल चन्द्रम् । स पात युज्यते । एवं ने सति विक्षेपफेन्द्र मन्दपटेनान्तरितं स्यात् । महन्यायाधिकारे सितलपाती स्फुटौम्त. बालकेन्द्रयुकावित्यत्र मन्दम्फुटोन दीयोचं शीयान्द्र पाते क्षितम् । असस्तन मन्दपला ·पोलबधाधिकारः। न्तामोहतमित्यर्थः । इतरकेन्द्रस्यानुपपत्तेः । अतो मन्दफलं पातेऽव्यस्त देयम् । यतो. ऽनुपातसिद्ध चलकेन्दं मध्यग्रहोनशीघ्रोच्चतुल्ये भवति । यत्तु भगोले क्रान्तियुत्तं तत् कक्षा- वृत्तम् । तत्र यद्विमण्डलं तत्र स्फुटग्रहः । तत्स्फुटपातयोगो हि विक्षेपकेन्द्रम् । अतः स्फु. स्पातल्याने संपातं कृत्वा ततस्त्रिभेऽन्तरे स्फुटीकृतैः परमविक्षेपांशैः प्राग्वदुत्तरे दक्षिणे व विन्यस्यम् । तथा न्यस्ते विमण्डले स्फुटग्रहल्याने विक्षेपः स्फुटविशेपेण गणितागतेन तुल्यो दृश्यते नान्यथेत्यर्थः। इदानीं ग्रहगोले विशेपमाह- प्रहस्य गोले कथितापमएडलं प्रकल्प्य कक्षाघलयं यथोदितम् ॥ २५ ॥ नियध्य शीघ्रप्रतिवृत्तमस्मिन् विमण्डल तत् पठितः शरांशैः । मध्योऽत्र पातो गुसदां शभृग्योः स्वशीघ्रकेन्द्रेण युतस्तु देयः ।। २६ ॥ भगोल एव तावग्रहगोलः कल्यः । वन स्फुट एर पातः । अथ यदि तदन्तर्गह- गोरोऽन्यो निबध्यते तदा तर यथोक्त विपुगृत क्रान्तियत्त च बहवा तन् क्रान्तिवृत्तं कक्षामण्डलं प्रकल्प्य तत्र छैद्यकोक्तविधिना शीघ्रप्रतिमण्डलं बद्ध्वा तत्र प्रतिमण्डले गणि- तागतं पातं मेषादेविलोम गयित्वा तत्र विहं कार्यम् । अय विज्याव्यासार्धमेवान्यदू वृत्त राश्य विमण्डलाख्यं कृत्वा तत्रापि मेपादेयस्तं पाता चिह्न हत्या प्रतिमण्डलपि मण्डल्योः पातचि प्रथम संपातं ततो भार्धान्तरे द्वितीयं च संपातं कृत्वा पातादप्रतः टतश्च त्रिभेऽन्तरे परमविक्षेपांशैः परितः प्रतिवृत्तादुत्तरे दक्षिणे च विमण्डलं विन्यस्यम् । - तन मन्दस्फुटगत्या पारमार्थिको ग्रहो भ्रमति । अतो मेषादेरनुलोम मन्दस्फुटो विमण्डले दयः । स तत्रस्थः प्रतिमण्डलाधावतान्तरेण विक्षिप्तस्तावांस्तत्प्रदेशे विक्षेप । यतो वृत्त- संपातस्थे प्रहे विक्षेपामावः । निभेऽन्तरे परमो विक्षेपः । मध्येऽनुपातेन । अतो वृत्तसंपा- तपहयोरन्तरं देयम् । तदन्तर पातपहयोगे कने भाति । पातस्य विलोमगत्वात् । स योग- शरार्थ केन्द्रम् । यदि त्रिज्यातुल्यया केन्द्रस्यया परम. शरस्तहाभीष्टयानया क इति । पर प्रतिमपहर विमण्डरयोस्तिर्यगन्तरं स्यात् । विमण्डलस्यग्रहायभूमध्यर्ग सूत्र तद्भग्रहान्तरम् । स च शीतकर्णः । यदि भूमध्यात् कर्णाप एनावान् विक्षेपस्तदा विज्या- प्रे कियानिति द्वितीय राशिकम् । आये त्रिज्या हरो द्वितीये गुणस्तयोनांश कृने केन्द्र ज्यामाः परमशरगुणायाः को हस । फर्श कक्षावृत्तसूरयोस्तिर्यगन्तरम् । स स्फुटः शरः । इदानीमहोरात्रवृत्तमाह- ईप्सितकान्तितुल्येऽन्तरे सर्वतो नाडिकारयादहोरात्रवृत्ताद्वयम् । तत्र यया घदीनां च पष्टयाङ्कयेदस्य विष्कम्भसएडं घुजीया मता ॥ २७ ॥ नादीवृत्तादुत्तरतो दक्षिणतो का सर्वव इष्टमान्तितुल्येऽन्तरे यवृत्तं निध्यते तदहो रामहत्तम् । तेन वृत्तेन तस्मिन् दिने रविभ्रंमतीत्यर्थः । तम्य वृत्तस्य ध्यासाधं पुन्या । इदानीमन्यदाद-- प्रय कल्या मेपाचा अनुलोमं झान्तिपाताडात् । एप मेषादीनां धुराश्रवृत्तानि यनीयात् ॥ २८ ॥ नाडीपृष्ठोमयतस्त्रीणि त्रीणि मोक्रमात् तानि । १९ सि०शि० ।

·२१२ गोलाध्याये क्रान्तिपाताडादारभ्य निशता त्रिंशता भागैरन्यान् मेषादीन् प्रकल्प्य तदोक्ता दहोरात्रवृत्तानि बध्नीयात् । तानि च नाडीवृत्तस्योभयतस्त्रीणि त्रीणि भवन्ति । तान्येच कमोत्क्रमतः सायनांशास्य द्वादशराशीनाम् । इदानीमस्योपसंहारमाह- एप भगोलः कथितः खेचरगोलोऽयमेव विशयः ॥ २६॥ अत्रापमण्डले या सूत्राधारेरधश्च तस्यैव । शन्यादीनां कक्षा वध्नीयादूर्णनाभजालाभाः ॥ ३० ॥ बद्ध्वा भगोलमेयं यष्टयां यष्टिं खगोलनलिकान्तः । प्रक्षिप्य भ्रमयेत् तं यष्टयाधारं स्थिरौ खदृग्गोलौ ॥ ३१ ॥ यथायं भगोलो वद्धस्तथैव ग्रहगोला अपि वन्धनीयाः । किंतु तेषां छेद्यकमन्तवाल यिने नायातीति बहि स्थमेव दर्शनीयम् । अथवात्र भगोले यदपमण्डलं तम्याधोऽधम्तन्द्रि बद्धः सूत्राधारया शनैश्चरादीनां कक्षा दर्शनीयाः । पुर्वविधं भगोल यष्टयां र बद्ध्या यष्टायोः प्रोते नलिकाद्वये निबौ खगोलदृग्गोलो कृत्वा भगोलभ्रमणं दर्शयेत् । इति श्रीभास्कराचार्यविरचिते गोरवासनाभाप्ये मिताक्षरे गोलबन्धा- धिकार समाप्त । अन ग्रन्थसंख्या १८० । अथ विप्रश्नवासना । नत्रादौ चरस्थानमाह- उम्मएइलदमावलयान्तराले धुरात्रवृत्ते चरखएडकालः । तज्ज्यान कुज्या चरशिशिनी स्थाव्यासार्धवृत्ते परिणामिता सा ॥ १ क्षितिजोन्मण्डलयोर्मध्ये होराप्रवृत्त यावान् काल: स चरखण्डकालः । तनोन्म: लादुभयतश्चातुल्येऽन्तरे चिद्दे कृत्वा तयोनियद्धसूत्रस्याधं कुज्या । मेव त्रिज्यावृत्तपरिणता सती चरज्या स्यादिति ग्रिप्रश्ने व्याख्यातम् । इदानी लदास्वदेशाऊदययोरन्तरं चरकाल माह- निरतदेशे क्षितिजास्यवृत्तमुन्मएडलं तजगुरम्यदेशे। से स्वे फुजेऽर्कस्य समुद्गमोऽस्माशरार्धमर्कोदययोस्तु मध्ये ॥ २ ॥ रपष्टार्थम् । इदानी घरफलस्य धनर्णवासनामाह- श्रादौ स्वदेशेऽथ निरतदेशे मूर्योदयो यस्तमयोऽन्यथातः। एं ग्रहेऽस्मादुदये म्बमस्ते फलं चरोथ रविसौम्यगोले ॥ ३ याम्ये विलोम सलु तत्र यम्मादुन्मण्डलं म्यतिनिजादधस्तात् । नाडयाद्वयादुत्तरयाम्यभागौ गोलस्य ताबुतरयाम्यगोलो ॥ ४॥ सुगर्म पूर्व व्याख्यातं च । इदानी दिननिशोर्स धुत्वमहापं हेतुमाह- अतश्च सौम्य दिवसो महान् स्याद्रात्रिलंघुर्व्यम्नमतच याम्ये । घुरात्रवृत्ते नितिजाधाम्ये रात्रिर्यतः स्यादिनमानमध्ये ॥ ५ ॥ ॥

·विप्रश्नवासना। सदा समत्वं धुनिशोर्निरक्षे नोन्मण्डलं तत्र कुजाधतोऽन्यत् । क्षितिजादुपरिस्थेऽहोरात्रवृत्तखण्डे यावान कालस्तावान् दिवसः । मावास्तधास्य तावती राविरिति सुगमम् । इदानी विशेषमाह- पट्पष्टिभागाभ्यधिकाः पलांशा यत्राथ तत्रास्त्यपरो विशेषः ॥ ६ ॥ लम्बाधिका क्रान्तिरुदकच यावत् तावद्दिनं सन्ततमेव तत्र । यावच्च याम्या सततं तमिस्रा ततश्च मेरौ सततं समाधम् ॥ ७ ॥ अत्र देशे पटपटे ६६ रधिकाः पलांशास्तत्राय विशेषः । अस्योत्तरा कान्तियांव. काल लम्बाधिका भवति तायत्कालं सन्ततं दिनमेव । याम्या क्रान्तिर्यावत् तावत् स न्ततं रात्रिरेव । तद्यथा । यत्र किल सप्ततिः ७० पलांशास्तत्र लम्बो विंशतिः २० । तत्र देशे विषुववृत्तं दक्षिणक्षितिजादुपरि भागविंशत्योतीक्षितिजाधश्च तावता । यदा पेस्तरा फ्रान्तिोगविंशतिर्भवति । तदोतरक्षितिने रविबिम्बमोदितं भूत्वा मध्याहे दक्षिणक्षितिजादुपरि याम्योत्तरमण्डले भागचत्वारिंशतोन्नतं भवति । तदा त्रिंशद्घटिका दिनदलम् । अतो दिन पष्टिः । रात्रिः शून्यम् । ततो द्वितीयदिन उत्तरक्रान्तेरधिकत्वाद्र. विरतरक्षितिजं न स्पृशति । एव प्रतिपर्ययं परमकान्तिं यावदुपर्युपरि परिश्रमति । एवं मिथुनान्त उत्तरक्षितिजादुपरि भागचतुष्टय याति । पुनस्से वामेणावरोहति । विशतिभा. गाधिका क्रान्तिर्यावत् तावत्कालं रविः सततं दृश्यः । तावदिनमेव । अनयेव युक्ता दक्षिणगोले क्षितिजादधःस्थेऽ सन्ततं राविरिति । अत एव मेरौ पण्मासं दिनम् । इदानी मेरसंस्थानमाह- विपुषवृत्तं घुसदा क्षितिजत्वमितं तथा च दैत्यानाम् । उत्तरयाम्यो क्रमशो मूर्धोर्ध्वगतौ ध्रुवौ यतस्तेषाम् ॥ ८ ॥ उचरगोले क्षितिजादृय परितो भ्रमन्तमादित्यम् । सय मिदशाः सततं पश्यन्यसुरा असव्यगं ग्राम्ये ॥९॥ स्पष्टार्थम् । इदानी दिनरामिस्वरूप पितृदिनं वाह- दिनं दिनेशस्य यतोऽन दर्शने तमी तमोहन्तुरदर्शने सति । कुपृष्टगानां धुनिशं यथा नृणां तथा पितॄणां शशिपृष्टचासिनाम् ॥१०॥ स्पष्टम्। इदानी संहितोतम्याभिप्रायमाह- दिनं सुराणामयनं यदुत्तरं निशेतरत् साहितिकः प्रकीर्तितम् । दिनोन्मुपोऽर्फ दिनमेच तन्मतं निशा तथा तत्फलकीर्तनाय तत्(१) ॥ १. अत्र श्रीपतिः। मृणादिराशिदूपभानुभोगात पडतयः स्यु. शिशिरो बसन्तः। प्रीमश्च वर्षा च शरश्च त देशतनामा कथितोऽन पटः ·गोलाध्याये द्वन्द्वान्तमारोहति यः क्रमेण तैरेव वृत्तैरवरोहतीनः । यत्रैव दृष्टः प्रथमं स देवैस्तव तिष्ठन् न विलोक्यते किम् ॥ १२ ॥ साहितिकानां न चेदयमभिप्रायस्तहि मेपादेवं मिथुनान्तं यावत्तरेवारोहणं कुर्वन्नपि देवैदृष्टस्तरेव पुनरवरोहणं कुर्वन् किं न दृश्यत इति । अतस्तदसत् । इदानी पितृदिवसस्योदयास्तादिकालानाद- विधूर्वभागे पितरो वसन्तः स्वाधः सुधादीधितिमाममन्ति । पश्यन्ति तेऽकं निजमस्तको दर्श यतोऽस्मार्बुदलं तदेपाम् ॥ १३ ॥ भार्धान्तरत्वान विधोरधःस्थं तस्मानिशीथः खलु पौर्णमास्याम् । कृष्णे रविः पक्षदलेऽभ्युदेति शुक्लेऽस्तमेत्यर्थत एव सिद्धम् ॥ १४ ॥ स्पष्टम् । अथ ब्रह्मदिनोपपत्तिमाह- यदतिदुरगतो द्रुहिणः तितेः सततमाप्रलयं रविमीक्षते(१) । भवति सायदय शयितश्च तयुगसहस्रयुगं युनिशं विधेः ॥ २५ ॥ दूरस्थितत्वादाप्रलय रवि पश्यति । दिनान्ते रघ्यादीनुपसंहृत्य शेत इत्यर्थः । इदानीमुदयवासनामाह- यो हि प्रदेशोऽपममण्डलस्य तिर्यस्थितो यात्युदयं तथास्तम् । सोऽल्पेन कालेन य ऊर्धसंस्थोऽनल्पेन सोऽस्मादुदया न तुल्याः ॥१६॥ शिशिरपूर्वमृतात्रयमुत्तर ह्ययनमाहुरहश्च तदामरम् । भवति दक्षिणमन्यतुत्रयं निगदिता रजनी मरुतां च सा ॥ गृहप्रवेशनिदशप्रतिष्ठाविवाहचौलवतवन्धपूर्वम् । सौम्यायने कर्म शुभं विधेय यद्गर्हित सत् खलु दक्षिणे च ।। केशवार्कः। अवाप्यसो केवलवासनायां नायाति सिद्धं तदपि प्रिय नः । अवासन किं न मुरगुरात्रमायनाभ्यां भवतैव भेजे ॥ सिद्धान्तपक्षस्तु पर दिनानिशा निर्धान् परतो दिनधीः । एवं पुराणे गणिते च साम्यमर्शयनाभ्यां मदमस्पलेषु ।। कर्क गते हि मुरापरातः फल पुना रानिवदाहुरस्य । नक गते चापरानमेषामेतस्पर वासरवत् स्मरन्ति । अतश्च कश्चिदशीष्वपि प्रासापालेको वैधावधिः दिलांसः। मासोऽन्य एवं नियममतादापि ये निगाथै सति पौर्णमास्याम् ।। 1. अत्र श्रीम-देवः । विध्युता मानुगतिः कलायमाप्त फल तेन युता जिनांशाः । तांचाक्षमागान् प्रविकल्प्य साध्या पक्षश्रुति मा रविमिवियुका । बहता भूदलयोजनानी स्यादुरिछ तेस्तन्मितयोजनेश । भष्टतस्तुगतो विधिमत्र सदैवाप्रलय म पश्येत् ॥

·त्रिप्रश्नवासना। य उद्गमे याम्यनता मृगाद्याः स्वस्थापमेनापि निरक्षदेशे। याम्याक्षतस्तेऽतिनतत्यमाप्ता उद्यन्ति कालेन ततोऽल्पकन ॥ १७ ॥ कादयः सौम्पनता हि येऽत्र ते यान्ति याम्याक्षवशाजुत्वम् । कालेन तस्माद्बहुनोदयन्ते तदन्तरे स्वं चरखण्डमेव ॥ १८ ॥ विषुवदहोरात्रहत्तानि लड्डायां समपश्चिमणानि । राशिवलयं तु मकरादौ परमसान्त्या विपुवन्मण्डलादक्षिणतो मिथुनान्त उत्तातो जनमतस्तिरचीनम् । तत्रापि मेयः स्वान्त्या महत्या तिरशीन उदेति । अतोऽल्पकालोदयः । पमस्तदरूपयातस्तस्मात् किंचिदधिक काल: । मिथुनस्तरल्पयातस्वदधिककालः । एवं निरक्षेऽपि न समा उदयाः । अथ ये मक. रादयो याम्ये नतास्ते याम्याक्षवशादतिनता उद्गच्छन्ति स्वदेशेऽतोऽल्पकारोदयाः । ये तु कादयः स्वस्वक्रान्त्या सौम्ये नतास्ते याम्याक्षाशाजुत्वं गता उद्यन्ति । अतथिका लोदयाः । लङ्कास्वदेशोदययोरन्तराले स्वं चरखाइमेव भवति । यनम्तरिक्षनिजयोग्न्ल. । राले चरम् । अब घरवण्डेरूनाधिक गोलनमणोपरि यथा प्रतीयते तशाह- भचक्रपादास्तिथिमाडिकाभिः पृथक समुद्यन्ति निरक्षदेशे। चमार्धमाद्यं च तथा द्वितीय सर्वत्र पूर्णाग्निमिताभिरेव ॥१४॥ मेपादेमिथुनान्तो नाडीभिस्तिथिमिताभिरुवृत्ते । लगति कुजे तदधःस्थे प्रथमं ताभिश्चरोनाभिः ॥ २०॥ कन्यान्तादनुपोऽन्तस्तिथिमितनाडीभिरुद्वलये। लगति कुजे चोर्यस्थे पश्चात् ताभिश्चरादशाभिः ॥ २१॥ तद्रहितनिशद्धिः कन्यान्तो या भयान्तो धा। घरपएडैरूनादयास्तेन निरक्षोदयाः स्वदेशे स्युः ॥ २२ ॥ क्षितिजेऽजादि रुत्वा गोलंभ्रमयन प्रदर्शयेत् सर्वम् । उक्तमनुक्त चान्यच्छिष्याणां योधजननार्थम् ॥ २३ ॥ उपासना स्पुदगरपध्याय कपितर । इह तु मंपादि सितिगे त्या गोर भ्रमयन क्रमेण यदुई अश्यमार्ग सांदयित् । प्रत्र मयं मयत इत्यर्थः । बाथानमयानाह- योऽम्युदेति समयेन येन तन्सतमोऽस्तमुपयाति तेन च । राशिरूमपमएडलं फुज़ादर्धमेय माते यतः स्थितम् ॥ २४ ॥ यी राशि कानोति तन तत्सतमोतं याति। ये मैपादीनामुश्याम्त हुला. नामम्समयाः ) ये गुलादीमामुदयास्ते मेगादीनामम्समाप । पनोरम विनि- जानुपर्धमेव भाति । अधम । अतो रापोरनयमसमर्प च गतासापासनी पर। रानी विभपमार- पर लम्पजलपा मिनोनकालत्र मोदयचरापमुक्तयत् । मान्यस्थिततयान्यपोदितं येन नर विपयो गोरस २५, ·गोलाध्याये यस्मिन् देशे पट्पष्टि ६६ भागाधिक पलस्तत्र केचन रामयः सदोदयाः केचन सदा- स्तमिताः केचन प्रान्तादुद्गच्छन्ति । अतस्तन्न यथा कथितास्तयोदया न भवन्ति । यावत् सदोदितो रविस्तावदहोराप्रवृत्तं क्षितिजं न स्पृशति । अहोरात्रवृत्ते क्षितिजोन्मण्डलयोर. न्तरं हि चरम् । अतस्तत्र कुन्यानाचरज्यादिकमसत् । शेष स्पष्टम् । इदानी लनशब्दव्युत्पत्योदयास्तमध्यलग्नस्थानान्याह- यत्र लग्नमपमण्डलं कुजे तद्गृहाद्यमिह लग्नमुच्यते । प्राचि पश्चिमकुजेऽस्तलग्नक मध्यलग्नमिति दक्षिणोत्तरे ॥ २६ ॥ स्पष्टार्थम् । भय लमार्थमस्य तात्कालिकीकरणवासमामाह- लग्नार्थमिष्टघटिका यदि सावनास्तास्तात्कालिकार्ककरणेन भवेयुरादयः । माझेदया हि सद्दशीभ्य इहापनेयास्तात्कालिकत्वमथ न क्रियते यदार्यः॥२७॥ ननु लमकरणार्थ या इटघटिकास्ताः सावना उत नाक्षत्राः । यदि सावनास्तहि नाक्षत्रा उदयाः कथं विसदृशास्ताभ्यो विशोध्याः । अतस्ताभिर्नाक्षत्राभिर्भवितव्यम् । तथा मोग्य- कालसाधनार्थमस्तात्कालिक किं कृतः । यत उदयावरिष्टघाटकाम्तधाऊदयानन्तरमेव राशेर्नोग्यांशाः प्रमेणोद्गच्छन्ति । अत औदयिकास्य भोग्यं ग्रहीतुं युज्यते न तात्का. लिकस्य । तथा प्रतीत्यर्थमुदाहरणम् । यत्र किल पञ्चाङ्गुला ५ विपुरती तत्र मेपादिगेऽके स्फुट- महोरात्रं चतुश्चत्वारिंशदमिरधिकाः पष्टियटिकाः ६० । ७ ॥ २ ॥ अथ उदयानन्तरमहो। राजसमे काले ६० । ७ । २ यावत् तात्कालिकार्कालानं माध्यते तावदाधिकं स्यान समम् । यावौदयिकाकोत् क्रियते तावत् सममेर । अतोऽन्वयन्यतिरेकाभ्यां प्रतीोयुक्ति तश्चार्क तात्कालिकोकरणमयुक्तमिव प्रतिमाति । सत्यम् । अतएवोक्त लसामिष्टपटिका इत्यादि। अवेटघटिकाः सारनास्तावदाचारङ्गीतास्तासां नाक्षत्रत्वं कर्तव्यम् । तच्दैवम् । यथा प्रागुतस्वाहोरानसम्बन्धिम्यो या गतिकलास्ताः स्वोदयासभिः संगुण्य राशिकला. मिविभज्य फराभिरधिकाः सावननुल्ल्या नाक्षमाः परियटिका अहोराते नाक्षत्राः स्युः । एवमिष्टघटीसम्बन्धिन्यो या गतिश्लास्ताः स्वोदयास भि. संगुष्य रासिकमाभि- विभज्य फल्गसबस्ताम्यिष्टयटिकास सावनाह प्रक्षेप्याः। एवं नाक्षत्राः म्युः । तत औदायि कास्य भोग्यासत्रः शोध्याः । एवं सत्याचायेंग रामवामिष्टपटोसम्बन्धिन्यो गतिरला 'अ प्रक्षिसास्ततो ये भोग्यासबम्त मोदयिका मोग्यासभ्यो म्यना जातास्ते थायदिष्टय. टिकाभ्यः शोध्यन्ते तावत् ता इष्टघटीमम्बन्धिगतिकलहभिरधिकाः कृताः स्युः। पूर्व नामां सावनानां नाक्षत्रीकरणायमस्य तात्कालिकीकरणमुपपन्नम् । न्नु यो सहि कि सावना अङ्गीकृत्य नाक्षपोकरणप्रयासेन । किमु भाक्षया एवं माहीताः । सत्यम् । तदप्युध्यने । अप्र निरस्ने छाया महागा म्बम्बमावनमेवोदिन प्रायम् । तया । इएकाले स्वाहोरात्रहत्ते यत्र प्रहः स्थितः । यत्र च क्षितिजगन्नयो- रम्मरे यारन्तो घटीविमागास्नावस्या मावना नास्यता हि क्षेत्रविमागात्मिकाः । मय .

·त्रिप्रश्नवासना जोदयकाले या स्थितो ग्रह मामीत् तत्कुजमध्ये यावत्यस्तावत्यो नाक्षनास्तास्तु कालवि भागात्मिकाः । यथा पौर्णमास्यां छायाकरणे चन्द्रस्यासद्विधिनोदिता नादिकास्ता यायं न युज्यन्ते । यत्त कैश्चिच्ययार्थमध्यसद्विधिनानीतास्तदसत । अत एत्र वक्ष्यति । चन्द्रप्रमार्थमसद्विधिनोदितं यत् वैश्चित् कृतं पलुन सत् तदसावनस्यात् । जानन्ति ये न नियुणं गणितं सगोलं तेषां तु तन्त्रकरणव्यसन पृथव ।। इति । छायायाः क्षेत्रात्मरत्वात् सावनाभिोव साध्या । अयमन्त्रिप्रश्ने व्याख्यात ५३ । एतत्मावनघटिकाप्रसालमार्थमपि साधना अगोरताइत्यर्थः । इदानों देशविशेपेण राशीन सदोदिताननुदितांचाह- त्र्यंशयुनयरसाः ६० पलांशका यत्र तत्र विषये कदाचन । दृश्यते न मफरो न कार्मुकं किंच फर्किमिथुनौ सदोदितौ ॥ २८ ॥ यत्र साध्रिगजवाजिसंमिता५६ स्तत्र वृश्चिकचतुष्टयं नत्र ! दृश्यतेऽय वृषभाचतुष्टयं सर्वदा समुदितं च लक्ष्यते ॥ २९ ॥ यत्र तेऽय नवतिः पलांशकास्तत्र काञ्चनगिरौ कदाचन । दृश्यते न भदलं तुलादिकं सर्वदा समुदितं क्रियादिकम् ॥ ३० ॥ अयमनिसने सम्बाशिका क्रन्तिक घ यावत् तावदिन मन्ततमेव सत्यादिना सम्यक् कथित पुष । यत्र शिकान्तमान्तिनुल्यो लम्बस्तते पगंशाः ६९१ २० । सर धनुर्मकरी क्षितिजादपस्थिताव प्रमतः । कहिमिधुनी तस्येव । यत्र लातान्तिनु- त्यो सम्बम्साटसाति: मसालाधिका ७८ । १० पररांशास्तत्र धिकादिष्टय क्षि- तिजादयो गृपमादिकमुपरि । पां मेरी नवतिः ९० पलाशास्तत्र तुल्गादिषट्कमयो मेपादि. कमुपरीवि स भगोले प्रामित मति हश्यते । इदानी एलीगम्य दृश्याश्यत्वरक्षगम्य दूपगमाह- राशेर्यस्य निरजोदयममाः स्त्रीयाधरार्धामगो दृश्यस्तत्र सदा स राशिरिति यग्निलि. ललोदितम्(१)। ययं रसग्टु ६६ एलांगविण्ये मऽप्यमी सर्वदा हरयाः स्युर्युगपशरोदयघटीमाम्यादमत् तत् ततः ॥३१॥ एट्रिनिरामोनो धारपयोऽया सोधिनानि तानि गलामानि राखी सायर. म्यपानि घोपन्त । निरक्षोत्यामगे गगनभूपरयन्द्रा १६० इत्यादयों पर दंगे पन्य राः म्याममा सिस्नयनमा पत्रका युनिः।मन्यया स्या पग पुगिनाम् । पोई महंस पष्टिः । पर्याप्त माँ रोय. माम्य पार गर म सदा सप मेमपने रियादमा । १.नर । माय राममा रिपाइमरी राम । माग्मन् म मरति ।

·२१८ गोलाध्याय .. इदानीमन्यदूपणमाह । पट्पष्टिः सदला लवाः पलभवा यस्मिन् न तस्मिन् धनु- नक्रश्चापि न वृश्चिको न च घटः पञ्चायो ७५ । ० यत्र च (१) । दृश्यः स्यादिति यत् सदा प्रलपितं लल्लेन गोले निजे गोलश त्रिलवोनितास्त उदिताः केनोच्यतां हेतुना ॥ ३२ ॥ अत्र त्र्यंशपुइनवरसा इत्यादिभिर्भवितव्यम् । ६९ ।२१ ॥ ७८ । १५ । एषा म्यान एते ।। ५५ 1 ब्रिभित्रिभिरंशैरूनाः फेन हेतुना ललेन निजे गोले पठिताः । है सहोल तत् प्रोच्यताम् । [ तथा नहि तेषां राशीनां निरक्षादयसमानि स्वघरखण्डानि । तत्र चरार्धान्यपि ना गच्छन्ति । चरज्यायास्त्रिज्यातोऽधिकत्वात् । अतः पूर्वलोकेऽतिदुष्टत्वमित्यर्थः । 1 (6) अधाक्षलम्बज्ञानार्थमाह- यन्त्रवेधविधिना ध्रुवोन्नतिर्या नतिश्च भवतोऽक्षलम्वको । तौ क्रमाद्विपुवदयार्दले येऽथया नतसमुन्नता लबाः ॥ ३३ ॥ चक्रयन्त्रेण ग्रहधवद्ध विध्येत् । तत्र यन्त्रनेम्यां य उन्नतांशास्तेऽक्षांशाः । a ताम्ते लम्बांशाः । अथा विपुरहिना येऽर्कस्य नतोन्नतांशाम्तेऽक्षलम्यांशा इति यु नियुक्तम् । इदानीं शहचानयनवासनां संक्षिप्तामाह- उन्नत द्युनिशमण्डले कुजात् सायनं धुतिविधौ हि तज्ज्यका । तिर्यगक्षवशतोऽक्षकर्णवच्छेदको न तु नरः स लम्बवत् ॥ ३४ ॥ अस्य वासना त्रिप्रश्ने कथितैव । इदानी केपांचिद्रूपणमाह- चन्द्रप्रभार्थमसद्विधिनोदितं यत् कैश्चित् कृतं खलु न सत् तदसाधनत्यात् । जानन्ति ये न निपुणं गणितं सगोलं तेषां तु तन्त्रकरणव्यसनं वृथय ॥३५॥ व्याख्यातमेव । इदानीं शकुम्थानमाह- दृष्टिमण्डलभवा लवाः कुजादुन्नता गगनमध्यतो नताः । शङ्कुरुन्नतलघज्यका भवेदग्गुणश्च मतभागशिझिनी ॥ ३६ ॥ भास्करोत्र सममएडलोपगे यो नरः स समशरुच्यते । कोलशकुरय कोणवृत्तगे मध्यशङ्कुरिति दक्षिणोत्तरे ॥ ३७॥ १.अनलल. पञ्चाभिरधिका सप्ततिरंशा यस्मिन् पलस्य विपये स्युः। तन न विकार्मुक्मरघटा दृश्यतां यान्ति । २. अन संशोधक । तया नहीतिप्रभृतीत्ययं इस्यन्त केनचिद्गोलानमिन प्रक्षिप्तमिति प्रतिभाति ।

·। - त्रिप्रश्नवासना। २१४ कुपृष्ठगानां कुदलेन हीनं दृट्मण्डलाधं खचरस्य दृश्यम् । कुच्छन्नलिप्तानुरतो विशोध्याः स्वभुक्तितिथ्यंशमिताः प्रमार्यम् ॥३८५ दृमण्डले क्षितिजादुपरि ग्रहपर्यन्तं ये शास्त उन्नताः । खमध्यादधस्ते नताः । उ न्नतांशानां ज्या शकुः । नतांशज्या दृग्ज्या । शड्डः कुच्छन्नलिताभिरूनः कार्यः । द्रपद कुदलेनोच्छ्रितत्वात् । अयमों ग्रहायाधिकारे व्याख्यात एव । इदानीमग्रामुदयास्तसूत्र चाह- माजे धुरात्रसममण्डलमध्यभागजीवानका भवति पूर्वपराशयोः सा। अग्रामयोः प्रगुणमत्र निवद्धसूत्रं यत् तद्वदन्ति गणका उदयास्तसूत्रम् ॥३९॥ सूत्राहिवाशकुवलं यमाशं याम्यां गतं हि द्युनिशं कुजोर्चे । अधश्च सौम्यां निशि सौम्यमस्मात् सद्युक्तियुक्तं नृतलं निरुतम् ॥४०॥ सौम्याग्रकाप्रान्नृतलं हि याम्यं याम्यानकापात् पुनरेव याम्यम् । तदन्तरैक्यं समवृत्तखेटमध्यांशजीयां भुवि वाहुमाहुः ॥४१॥ द्वग्ज्यां श्रुतिं चाय तयोस्तु कोटि पूर्वापरां वर्गवियोगमूलम् । क्षितिजस्वाधोरान्नवृत्तसंपातयोर्बद्धं सूत्रमुदयास्तसूत्रम् । ग्रहस्थानालम्बः शकु., नम्य तलगुदयास्तसूतादक्षिणतो भवति । यतः क्षितिजादुपरि दक्षिणतोऽहोरात्रवृत्तं गतम् । अधस्तृत्तरतो गतम् । अतो निश्युत्तरं नृतलम् । अथ भुज उच्यते। उत्तरगोटेऽनोत्तरा नृतलं याम्यमतस्तेनोनामा बाहुभवति । बाहुन म शकुप्राच्यपरस्त्रयोरन्तरम् । यदाग्रा श- इकुतलादूना तदा तयोरन्तरं दक्षिणं शकुतलं बाहुः स्यात् । एवं समवृत्तप्रवेशगदुपरि । दक्षिण!ळे त्वना याम्या शतलं च याम्यं तयोर्योगे कृने बाहुः स्यात् । रविसममण्डल. योरन्तरांशानां ज्या बाहुः । तत्र या हज्या स कर्णः । तयोर्वान्तरपदं पूर्वापरा कोटिः । इदानी क्रान्तिक्षेत्राण्याह- क्षत्राणि वक्ष्येऽपमसंभवानि संक्षेपतोऽक्षप्रमवाणि चातः ॥ ४२ ॥ भुजोऽपमः कोरिगुणो द्युजीया(१) कर्णत्रिभज्या त्रिभुजेऽपमोत्थे । मेपादिजीवाः श्रुतयोऽपवृत्ते तद्भूमिजे फ्रान्तिगुणा भुजाः स्युः॥४३॥ तरकोटयः स्वधुनिशास्यवृत्ते व्यासार्धवृत्ते परिणामितानाम् । चापेषु तासामसवस्ततो ये तेऽधो विशुद्धा उदया निरते ॥ ५४ ॥ स्पष्टम् । एषां क्षेत्राणामुपपत्तिः स्पष्टाधिकारे दर्शितंत्र अथाक्षक्षेत्राण्याह- भुजोऽतमा कोटिरिनाङ्गुलो ना कर्णोऽक्षकर्णत्रिमुजं ययेदम् । तयातलम्यौ भुजकोटिरूपो त्रिज्या श्रुतिर्दक्षिणसौम्यवृत्ते ॥ ४५ ॥ उन्मएडले प्रागपरोत्यसूत्रात् क्रान्तिव्यका कोटिरय पुरात्रे । कुज्या भुजोऽमा तितिजे च फर्णः क्षेत्र तयेदं त्रिभुज प्रमिद्धम् ॥४६॥ अमा भुजः स्व समना च कोटिर्युरात्रके तङ्घतिरष कर्णः । भुजोऽपमज्या समना च कर्णः कुज्योनिता तङ्घतिरेय कोटिः ॥४७॥ १. भुजोऽसमस्या शुगुणस्तु कोटिरिति वा पात। - ·२२० गोलाध्याये उत्तना दोरपमः श्रुतिः स्यादग्रादिखण्ड खलु तन्त्र कोटिः । उत्तना कोटिरथानकानखण्ड भुजस्तच्छ्ररणः क्षितिज्या ॥ ४ ॥ कोटिर्नरः शड्कृतलं च बाहुश्छेदः श्रुतिस्न्यन्त्रसहस्रमेवम् । उत्पाद्य सद्यः स्फुटगोलविद्येश्छात्राय शास्त्रं प्रतिपादनीयम् ॥ ४९ ॥ अक्षक्षेत्राणां साधनानामप्युपपचित्रिप्रश्ने दर्शिता । इति श्रीभास्करीये गोलभाष्ये मिताक्षरे त्रिप्रश्नवापना । अत्र प्रन्थसंख्या १९० । - अथ ग्रहणवासना । चन्द्रार्क ग्रहणयो स्पर्श मोक्षे च दिव्यत्ययस्योपपत्तिमाह- पश्चाद्भागाजलदवद्धः(१)सस्थितोऽभ्येत्य चन्द्रो भानोविम्ब स्फुरदसितया छादयत्यात्ममूर्त्या । पश्चात् स्पों हरिदिशि नतो मुक्तिरस्यात एव छापिच्छन्नः क्वचिदपिहितो नैप कक्षान्तरत्वात् ॥ १ ॥ अधिश्चन्द्रकक्षा । यथा मेघोऽध स्थ पश्चाभागादागत्य रवि छादयति । एवं चन्द्रोऽपि शीघ्रत्यात् पश्चाद्धागादागत्य रवि छादयति । तत पश्चात् स्पर्श । नि सरति चन्द्रे पूर्वतो मोक्षो खे. । अत एर कक्षाभेदात् कचिदश्छन्नो दृश्यते कचिदेव न छत्रः । राध स्थे मेधे कैश्विदूरविन दृश्यते कैश्चिदृश्यते प्रदेशान्तरस्थै. इदानी नतिलम्बनयो. कारणमाह- *पान्तऽ नतमुडपतिच्छन्नमेव प्रपश्येत् भूमध्यस्थो न तु वसुमतीपृष्ठनिष्ठस्तदानीम् । तट्टफ्सूबाद्धिमरुचिरधो लम्बितोऽर्क ग्रहेऽतः कक्षाभेदादिह सलु नतिर्लम्बन चोपपन्नम् ॥ २ ॥ समकलकाले भूभा लगति भृगाडके यतस्तया म्नानम् । सर्वे पश्यन्ति समं समकक्षत्वान लभ्यनायनती ॥ ३ ॥ पूर्वाभिमुखो गच्छन् कुच्छायान्तर्यतः शशी विशति । तेन प्राक् प्रग्रहण पश्चान्मोतोऽस्य निःसरतः ॥४॥ भानोबिम्बपृथुत्या(२)दपृथुपृधिन्याः प्रभा हि सूच्यग्रा । दीर्घतया शुशिकक्षामतीत्य दूरं यहिर्याता ॥ ५ ॥ अनुपातात् तद्देध्यं शशिक्षायां च तविम्यम्(३) । भूभेन्दोरन्यदिशि व्यस्तः क्षेपः शशिप्रहे तस्मात् ॥ ६ ॥ १. जलदवदधोऽवस्थितोऽभ्येत्येति पाठान्तरम् । २ भानोबिम्बमहत्त्वादिति वा पाट. । ३ सशोधकः। दिवाकरनिशानापपरलम्बनमयुति । सूर्यबिम्बाधरहिता भूमाबिम्बदतं भवेत् ।।

·प्रहणवासना। दन्तकाले रवि पूर्वतः पश्चिमतो वा नतं चन्द्रेण छन्नमेव प्रपश्यति भूमध्यम्यो दृष्टा । यतो दर्शान्त समौ भवतः । यो भूपृष्टम्यो दृशा स तदा उन्नं न पश्यति । यत- स्तदृष्टिसूत्राचन्द्रोऽधो लम्बितो भवति । अतः कक्षाभेदालम्बनं नतिश्योपपद्यते । चन्द्रग्रह नु लम्बननत्योरमावः । यतः समककाले भुमा चन्द्रे लगति तया उन्नं सर्वे विदेशान्ताम्या अपि नतमपि तं चन्द्रं समं पश्यन्ति । यतस्तत्र छायच्यादकयोरेकैय कक्षा जाता । नया भूमा तावत् पूर्वाभिमुखमगत्या गच्छति । चन्द्रश्च स्वगत्या 1 म शीघ्रत्वात् पूर्वामि- मुखो गच्छन् भूभां प्रविशति । तेन तस्य प्राक् स्पर्शः भूमाया नि:मातः पश्चान्मुक्तिः । भानोविश्व रिमुलं पृथ्वी लघुः । अतो भूमा सूच्यया भवति । दीर्घत्वेन चन्द्रकझामतीत्य दूर गता। यमनुपातात् साध्यने । चन्द्राक्षाप्रदेशे भूमा चन्द्रबिन्न चेति मा अहणे प्रतिपादितमेव । हदानी छादकनिर्गयमाह- छादकः पृथुतरस्ततो विधोरर्धखण्डिततनोधिपाणयोः । कुण्ठता च महती स्थितिर्यतो लदयते हरिणलक्षणमहे ॥ ७॥ अर्धखण्डिततनोविषाणयोस्तीक्षणता भवति तीक्ष्णदीधितेः । स्यात् स्थितिलघुरतो लघुः पृथक छादको दिनयतोऽधगम्यते ॥ ८ ॥ दिग्देशकालावरणादिभेदानच्छादको राहुरिति युवन्ति । यन्मानिनः केवलगोलविद्यास्तत् संहितावेदपुराणवाद्यम् ॥ ९ ॥ राहुः कुभामण्डलगः शशाङ्क शशाङ्कगश्छादयतीनविम्बम् । बमोमयः भुवरप्रदानात् सर्वागमानामविरुद्धमेतत्(१) ॥ १० ॥ अच्छादकाचन्द्रच्छादः पृथुनोत्रगम्यते । कुतः । यनोऽर्धग्वण्डितम्येन्दोपिागयो; पटना दृश्यने स्थितिय महती। अस्थ पुनार्धावण्डितन्य तोगता विपाणयोः श्रि. 'तिश्च सध्वी । एनकारणहयान्यथानुपपत्याय छादकोऽन्यः । स च लघुः । एवं - दोर्न छादको राहुति वदन्ति । कुतः । विदेशकालावरणादिभेदात् । एकस्य प्रार पर्शः । इतरस्य पश्चात् । से: कापि ग्रहणमस्ति कापि नास्ति। कापि दशान्तादयतः धापि पृटतः । अतो राहुकृतं न ग्रहणम् । नहि बहवो सहयः । एवं के पदन्ति । त्रिलगोलत्रि- वास्तमिमानिन । इदं संहितापंदपुराणायम् । यतः संहितास रादुरष्टमो ग्रहः । द. भानुई या माउरः सूर्य तमसा विव्याधेति माध्यदिनी श्रुतिः । १.अत्र लल्ल.1 प्रहणे मलामनानुभावाद्भुतदत्तांशभुजोऽस्य सनिधनम् । यदत स्मृतिवेदमहिनामु महणं राहुकृतं गत प्रसिद्धिम् ।। अत्र श्रीपतिः। भून्यायायां प्रविष्टः स्यमयति शशिनं शुमरक्षावसाने राहुबलप्रमादात् समधिगतवरस्ततमो व्यासत्यः । अवस्य भानु बम्ब सलिलमयननोहयोवर्ति विम्ब समत्थे च मामध्युपातिसमये वय साहित्यदेनोः ।

·२२२ गोलाध्याये । सर्व गहासम तोयं सर्वे ब्रह्मसमा द्विजाः । सब भूमिसमं दानं राहुग्रस्ते दिवाकरे ॥ इत्यादि पुराणवाक्यानि । अतोऽविल्वमुच्यते । राहुरनियतगतिस्तमोमयो ब्रह्मवरप्र- दानाद्भुभां प्रविश्य चन्द्र छादयति चंद्र प्रविश्य रवि छादयतीति सर्वागमानामविरुद्धम् । इदानी ते लम्बनावनती कुतो हेतोः कुत इति कुदलेन साध्येते इत्यस्य प्रश्नस्योत्तरमाह- यतः कोच्छ्रितो द्रष्टा चन्द्रं पश्यति लम्बितम् । साध्यते कुदलेनातो लम्बनं च नतिस्तथा ॥ ११ ॥ स्पष्टम् । इदानी यालावबोधार्थ छेद्यप्रकारेण लम्बनमाह(१)- इप्टापतितां पृथ्वीं कक्षे च शशिसूर्ययोः । भित्तो विलिख्य तन्मध्ये तिर्यग्रेखां तथोर्ध्वगाम् ॥ १२॥ तिर्यग्रेखायुतौ कल्प्य कक्षायां क्षितिज तथा । ऊर्ध्वरेखायुतौ खाधं द्वग्ज्याचापांशकैतौ ॥ १३ ॥ कृत्वाकेन्दू समुत्पत्ति लम्बनस्य प्रदर्शयेत् । एकं भूमध्यतःसूत्रं नयेच्चएडांशुमण्डलम् ॥ १४ ॥ द्रष्टुभूपृष्ठगादन्यदृष्टिसूत्रं तदुच्यते । कक्षायां सूत्रयोर्मध्ये यास्ता लम्यनलिप्तिकाः ॥ १५ ॥ गभसूत्रे सदा स्यातां चन्द्रार्को समलिप्तिको । दृषसूत्रालम्वितश्चन्द्रस्तेन तल्लम्बनं स्मृतम् ॥ १६ ॥ दुग्गर्भसूत्रयोरेक्यात् खमध्ये नास्ति लम्बनम् । स्पष्टार्थमपि स्वरूपमा व्याख्यायते । कुदलेनोच्छ्रितो द्रष्टा दृमण्डले त्यस्थाना न्नतं ग्रह पश्यति । अतस्तन्ज्ञानार्थ पृथिवीव्यासार्धम्य योजनानि पक्षाच्यासार्धस्य च योजनान्येन केनचिद्धरेण छित्त्वा तेन प्रमाणेन भित्तो विलियत् । एतदुक्तं भवति । भूव्यासः कुभुजङ्गसायकभू १५८१ मितानि योजनानि । एतानि कनचिन्महता हरण छिन्नानि । तद्दलं भूच्यासार्धम् । तनैव छेदन चन्द्रार्कक्षाव्यासाचँ छिन्ने । ते तद्वगमा| भवतः । एवं कृत्वा भित्तावुत्तरपा बिन्दुं कृत्वा तम्माद्विन्दोव्यामाधेन भूवृत्तं कृत्वा कक्षाच्यामार्धाभ्यां कक्षावृत्ते च कायें । तस्माद्विन्दोर्ध्वरेखा तिर्य प्रेस च कार्या। तिर्य. नेखा यत्र कक्षायां रमा तत्र क्षितिजं कल्प्यम् । ऊर्ध्वरेन्वा यत्र लमा तत्र खमध्ये कलप्यम् । एवं चन्द्रकक्षायों रविकक्षायां च । ते च क्क्षे भागणांनै ३६० रटुनीये । ते च. न्द्रार्कयोमण्डले । मय दर्शान्तेऽम्य या ज्या तयापांशः खमध्यानतो बिन्दुः कार्यः । एवं चन्द्रकशायामपि तावदिरेव ननाः। तो बिन्दू रविचन्द्रौ कल्प्यो। अय भूमध्यावविविन्दुगामिनी रेखा कार्या मा रेखा चन्द्र भिस्वा रवि थाति । अथ भूपृष्टगाहट्रन्या रेखा रविपिन्, नेया सा रेम्या चन्द्रे न लगति । तयोः सूप्रयोर- न्तरे चन्द्रमझायां या: कला दृश्यन्ते ता लम्बनलिताः । अथवा द्रष्टचन्द्रविन्दूपरिंगना १. अत्र क्षेत्र प्रहगणिते सूर्यप्रणाधिकार एकोननिंशदधिकशत १२९ तमे पृष्ठे इष्टव्यम् । - 1 ·ग्रहणवासना। २२३ - रेखा रविकक्षायां नेया तत्र सूत्रयोरन्तरे या कला दृश्यन्ते ता वा लम्बनलिसास्तुल्या एवं भवन्ति । भूगर्माद्या नीता रेखा तदर्भसूत्रम् । समकलौ चन्द्रार्को तत्र सदैव भवतः । अथ या रेखा द्रष्ट्र रविबिन्दुं नीता तहक्सूत्रमुच्यते । दृक्सूत्राचन्द्रो लम्बितो भवति । अत. स्तल्लम्बनम् । अथ यदा चन्द्रार्को खमध्ये भवतस्तदा गर्भदृष्टिसूत्रयोरैक्यमतस्तत्र लम्बना- भावः । इयं दृइमण्डले लम्बनस्योपपत्तिईशिता । इदानी नत्युपपत्तिमाह- अथ याम्योत्तरायां तु मित्तौ पूर्वोक्तमालिखेत् ॥ १७ ॥ ये कक्षामण्डले तर शेये इक्क्षेपमण्डले। त्रिभोनलग्नट्टग्ज्या या स दृक्क्षेपो द्वयोरपि ॥ १८ ॥ तचापाशै तो विन्दु कृत्या वित्रिभसंज्ञको । तल्लम्बनकलाः प्राग्धज्ज्ञेयास्ता नतिलिप्तिकाः ॥ १६॥ कक्षयोप्तरं यत् स्यापित्रिभे सर्वतोऽपि तत् । याम्योत्तरं नतिः सान दूरक्षेपात् साध्यते ततः ॥ २० ॥ इदमेव छेद्य याम्योत्तरायां भित्तौ पूर्वपाश् लिखित्वा नत्युपपत्तिदर्शनीया । ये सन्न कक्षामण्डले ते हक्क्षेपमण्डले । दशान्त विभोनरमस्य या ज्या सहक्षेपः । द्वयोरपि तावान् । ब्रह्मगुप्तमते तु तापांशा विविमलप्रसंस्कृताश्चन्द्रदृरक्षेपचापांशाः स्युः । न. योवृत्तयोः खार्धात् स्वस्ववक्षेपचापांशतिौ बिन्दू कार्यो । तौ च विनिभयंज्ञो । ततः प्रा. ग्वभूमध्याद भूपृष्टाच सूत्रे प्रसार्य लम्बनलिप्तिका ज्ञेयास्ता नतिलिप्सिकाः । नतिर्नाम च. द्राकक्षयोयोम्योत्तरमन्तरम् । तद्वित्रिभरमस्थाने यावत् सर्वतोऽपि तावदेव भवति । भतो हक्क्षेपात् साधिता नतिः । इदानों स्फुटलम्बनार्थमाह- यत्र तत्र नतादादधश्चन्द्रावलम्बनम् । .तट्टरवृत्तेऽन्तरं चन्द्रभान्योः पूर्वापरंतु तत् ॥ २१ ॥ पूर्वापरं ध याम्योदग्जातं तेनान्तरद्वयम् । अनापमण्डलं प्राची तत्तिर्यग्दक्षिणोत्तरा ॥ २२॥ यत् पूर्वापरमावन लम्बनाख्यं तदन्तरम् । यद्याम्योत्तरभावेन जतिसंशं तदुच्यते ॥ २३ ॥ नतिलिमा भुजः कर्णो दृग्लम्यनकलास्तयोः । अत्यन्तरपदं फोटिः स्फुदलम्बनलितिकाः ॥ २४ ॥ परलम्बनलितानी त्रिज्याप्ता रचिट्टग्ज्यका ! दृग्लम्बनकलास्ताः स्युरेवं दूरक्षेपतो नतिः ॥ २५॥ गत्यन्तरस्य तिघ्यंशः परलम्यनलिमिका गतियोजन "तिथ्यंशः कुदलस्य यतो मितिः ॥ २६ ॥ स्युलन्यनकला नात्यो गत्यन्तरलयोद्धृताः । १८५९ २०सि०शि # ·२२४ गालाध्याय प्रागमतो रवेश्चन्द्रः पश्चात् पृष्टेऽचलम्बितः ॥ २७ ॥ शोऽभगे युतिर्याता गम्या पृष्ठगते यतः । प्रागृणं तद्धनं पश्चात् क्रियते लम्बन तियौ ॥ २ ॥ याम्योत्तरं शरस्तावदन्तरं शशिसूर्ययोः । नतिस्तथा तया तस्मात् संस्कृतः स्यात् स्फुटः शरः॥ २६ ॥ स्पष्टायमिदं ग्रहणवासनायां व्याख्यातं च । अथ चलनवासनामाह- तुलाजाद्योहि संपाते विषुवत्क्रान्तिवृत्तयोः । स्यातां याम्योत्तरे भिन्ने परक्रान्त्यन्तरेच ते ॥ ३०॥ आयनं चलनं तत्र जिनांशज्यासमं ततः। एकैवायनसंधौ तु तयोः म्यादक्षिणोत्तरा ॥ ३१ ॥ एकैव तद्वशात् प्राची तत्र नो घलनं ततः । तदन्तरेऽनुपानेन खेटकोटिक्रमज्यका ॥ ३२ ॥ जिनज्यानी घुजीया(१)मायनदिग्गलनं भवेत् । एवमेव हि संपाते विपुरत्समवृत्तयोः ॥ ३३ ॥ उन्मएडलं भवेत् तत्र विपुबद्दक्षिणोत्तरा। क्षितिजं समवृत्तस्य पलज्या च तदन्तरम् ॥ ३४ ॥ क्षितिजेऽतज्यया तुल्यमतर्ज पलनं ततः । तयोरेकर याम्योदड्न मध्ये घलनं नतः ॥ ३५ ॥ नतकमज्यया साध्यमन्तरे त्यनुपाततः । नतं खासाहतं भक्तं धुदलेनाप्तभागकैः ॥ ३६ ॥ क्रमज्यालज्यया क्षुगणा धुज्याभक्तानजं भवेत् । माफू सौम्यं पश्चिमे याम्यं तशापैक्यान्नरात् स्फुटम् || ३७ ॥ एवमेव च सपातो यः कान्तिसमवृत्तयोः । परमं तत्र तत्कालयलनैक्यान्तरं स्फुटम् ॥ ३८॥ अग्रतः पृष्टतस्तस्मात् फ्रान्तिवृत्त त्रिभेऽन्तरे । तयोर्याम्पोत्तरैकत्वात् तत्र नो घलनं स्फुटम् ॥ ३९ ॥ न स्पटवलनाभावस्तत्र स्यादुत्फमज्यया । प्रमज्यया ततः कार्य दादांय कथ्यते पुनः ॥ ४०॥ सर्वतः मान्तिसूत्राणां ध्रुवे योगो भवेद्यतः । विषुवन्मण्डलमाच्या ध्रुवे याम्या तथोत्तरा ॥४॥ सर्वतः तेपसूत्राणां ध्रुवाजिनलवान्तरे। योगः कदम्बसंशोऽयं शेयो घलनयोधकृत् ॥ ४२ ॥ १. अत्र बिन्नीयवलनमिट चेदिम्बीयाच्या प्राया।

·ग्रहणवासना -- तापमण्डलप्राच्या याम्या सौम्या च दिक् सदा । कदम्बममवृत्तं च बश्नीयात् परितो ध्रुशत् ॥ ४३ ॥ गोले तु जिनतुल्यांशैस्तत्र ज्या क्रान्तिशिञ्जिनी । सर्वतः समवृत्ताच याम्योदयकुजसंगमे ॥ ४ ॥ तत्तिर्यगतसूत्राणां योगः स समसंशकः । समध्रुवकदम्बानामुपरि धुचरानयेत् ॥ ४५ ॥ सूत्राणि वृत्तरूपाणि चलनानि तदन्तरे। अक्षजं वलनं मध्ये स्यात् समधूवसूत्रयोः ।। ४६ ॥ कदम्बध्रुवसूत्रान्तरायनं च त्रिभे ग्रहात् । कदम्बसमसूत्रान्तः स्फुटं सर्वदिशां च तत् ॥ ४ ॥ अथवा परितः खेटात् खाङ्कभागान्तरे न्यसेत् । निज्यावृत्तं ततस्तत्र विधुवत्समवृत्तयोः ॥ ४८॥ मध्येऽक्षयलनं विद्याद्वियुवकान्तिवृत्तयोः । अन्तरं चायनं फ्रान्तिसमवृत्तान्तरे स्फुटम् ॥ ४ ॥ तत्रापमाडलं प्राची तस्या याम्योत्तरः शरः। घलनानयने क्षेपः क्षिप्तो यैस्ते कुवुद्धयः ॥ ५० ॥ नकादिश्च कदम्बश्च स्याता याम्योत्तरे समम् । आयनं चलनं तस्मानायनादौ प्रजायते ॥५१॥ ततो भ्रमति गोले समफरादिर्यथा यथा । तथा तथा भ्रमत्येप कदम्बो निजमण्डले ५२ ॥ कुम्मादावथ मोनादौ याम्योदवलयस्थिते । जायने चलनं तयत् सौम्यसूत्रकदम्बयोः ॥ १३ ॥ अन्तरं शिञ्जिनीरूपं कदम्यभ्रममण्डले । अयनाद्गतकालांशक्रमकान्तिज्यका हिसा॥५४॥ उत्क्रमज्या यतो घाण शिसिनी तु क्रमज्यका। सत्रिभाात् क्रमकान्तिज्यातो चलनमायनम् ॥ ५५ ॥ यैरुक्तमुरक्रमकान्या भ्रान्त्या ते शितं हि तत् । युस्यानयैव विशेयमक्षजं च प्रामन्यया ॥ १६ ॥ परोक्तेरन्यथा घ्यायः परान् न प्रदूपयेत् । तस्यैव दूषणं तद्धि न दोषोऽतोऽन्यदूपणे ॥ ५७ ॥ उत्क्रमज्यानिरासोऽयमन्यथा याथ कथ्यते । जिनांशेर्जिनवृत्तास्यं कदम्बात् परितो न्यसेत् ॥ ५८॥ कान्तियाम्योत्तर वृत्तं कदम्यद्वयकोलयोः। प्रोतं कृत्वा चलं न्यस्त द्वन्द्वान्ते स्याब्रुवोपरि ॥५॥ छन्द्वान्तावाल्यतऽशैर्य तरेय चलति ध्रुवात् ।

·२२६, गोलाध्याये जिनवृत्ते तदशानां तर ज्या प्रान्तिशिलिनी || ६० ॥ प्रायन सैव चलन धुज्याने जायते ग्रहात् । ग्रहधुपान्तरे यस्माद्यज्याचापाशका सदा ॥ ६१ ।। त्रियावृत्त यतो देय तत्रात परिणाम्यते । एवमक्षाशकैर्वृत्त समारयात् परितो न्यसेत् ॥ १२ ॥ समकोलकयो प्रोत तथा याम्योत्तर चलम् । तत्तत्सेटोपरि न्यस्त येरशै खार्धतो नतम् ॥ ६३ ॥ समवृत्तेऽक्षवृत्ते च तैरेव स्यानत भूयात् । समवृत्तनताशज्याक्षज्यापरिणताक्षजम् ॥ ६४ ॥ धुज्याने चलन प्राग्मत् त्रिज्याग्ने परिणाम्यते । उपपत्त्यानया सम्यक् समवृत्तनताशजम् ॥ ६५ ।। चलन स्यात् तथा वक्ष्ये साहोरातनतादपि । अनामृतलयोर्योग समदिक्त्वेऽन्यथान्तरम् ॥ १६ ॥ तवियावर्गविश्लेषपदभक्ताक्षशिलिनी । नतासुदोळया अरणा बलन पलज स्फुटम् ॥ ६७ ॥ नत खाडाहत भक्त युदलेनाप्तभागकै । क्रमज्याक्षज्यया क्षुण्णा स्थूल वा धुज्यया हृता ॥ ६८॥ युज्यावृत्तापवृत्तैक्ये न्यसेता रविमण्डलम् । विम्बाग्रे वलन तद्यदन्तर वृत्तयोस्तयो ॥६६॥ निम्मान्तविम्बमध्योत्थक्रान्तिमौयास्तदन्तरम् । अर्कदो ग्यखण्डघ्न बिम्बाधं तत्त्वदनहृत् ॥ ७० ॥ जिनज्यान त्रिभज्याप्तमेव स्थादन्तर हि तत् । विम्बाहृत् निभज्याप्रमेय त्रिज्यागत भरेत् ॥ ७१ ॥ गुणहारकविम्बार्धत्रिज्यानारो कृते सति । भोग्यखण्ड जिनाशज्यागुण तत्त्वाश्विभाजितम् ॥ ७२ ॥ सत्रिभाकांत् फमक्रान्तेस्तत् तुरयं जायतेऽथवा । कममातेरिद वीदय भ्रान्ति त्यजत यालिशा ॥७३॥ नामित छपवद्विम्न तिर्यक् क्रान्तिस्तु सा समा । प्रम चुज्यानुपातो रस्तत्तिर्वहरणाय स ॥ ७ ॥ अथ वरनेषु दृकर्मणि चोत्तमन्यानिराकरणाय मूलसूत्रेऽपि वहृत्त तथापि किंचिदि होच्यते । विषुववृत्त समवृत्त प्रकल्प्य दक्षिणोत्तरत्तन्थे ग्रह आयनवलनम्योपपत्तिप्रता त्यथ पृथग्दर्शयेन् । अपमण्डलप्राच्यपराया एक दम्या याम्यान्य सौम्या दिक् । एवं विषुववृनप्राच्यपराया धुवो। यदा मकरातियोम्योत्तरवृत्त तदेव कदम्योऽपि । अतो विषु वत्कान्तिवृत्तयारकैव याम्योदक् । तथा दक्षिणात्तवृत्तप्य कुम्मादेश मध्य स्वाहोरात्रहत्त पनगुणाङ्कचन्द्रा १९३५ असवी वर्तन्त । ते पष्टयुद्धता कारांशा स्यु ३२ । १५ । - ·ग्रहणवासना - अथ कुम्भादियांवदक्षिणोत्तरवृत्तं नीयते तावत् कदम्बो निजमण्डले चक्रांशाद्विते तावद्धिरेव कालाशै ३२ । १५ दैक्षिणोत्तरवृत्तसंपातात् प्रत्यगवलम्बते । कदम्बयाम्योत्तरसूत्रयोर न्तरं वलनम् । सा च तेपामशाना कदम्बवृत्ते ज्या । अत क्रमज्या। उत्क्रमच्या तु वाणरूपा भवति । कदम्बवृत्ते या ज्या सा क्रान्तिज्या । अतस्तेषामशाना क्रममान्ति ज्या वरनम् । अथवैराशे ममक्रान्तिज्या गिज्यागुणा दुज्याहृता तथापि सैव भवति । अथवान्यप्रकारेणोत्क्रमज्यानिराकरण शुज्यानुपातश्च प्रतिपाद्यते । क्रान्तिवृत्तेऽस्था नेकविम्यं मुद्रिकाकार विन्यस्य बिम्बपरिधौ यत्र स्वाहोरात्रवृत्त एग्न यन्त्र च क्रान्ति वृत्त तयोरन्तर यद्दक्षिणोत्तर तत् तत विम्बे प्राच्यपरयोलनम् । तच्चार्कक्रान्तबिम्बाधक- लायुतस्यार्कस्य क्रान्तेश्चान्तरम् । अतस्तस्यानयनम् । रविदोज्यांया क्रियमाणाया यदो ग्यखण्ड तेन मानार्धकला गुण्या शरद्विद २२६ र्भाज्या । फल दोर्ययोरन्तर स्यात् । उत्र तावत् स्फुटभोग्यखण्डज्ञानायानुपात । यदि त्रिज्यातुल्याया को प्रथम ज्याधं शर द्विदस्रा भोग्यखण्ड तदामिमतायामस्या किमिति । फल स्फुर भोग्यखण्डम् । तेन गु णित बिम्बाध शरद्विदर्भाज्यम् । एव स्थिते शरद्विदसमितयोर्गुणहरयोनांगे ने बिम्वा र्धस्य कोटिज्या गुणत्रिज्या हर । पल बोय॑योरन्तरम् । तत प्रान्त्यर्थमनुपात । यदि रिज्यया जिनज्या एभ्यते तदानेन दोान्तरेण किमिति । न्त्यन्तरम् । तद्विम्बल्यासार्धयो वरनम् । अथान्योऽनुपात । यदि विश्वव्यासार्धवृत्त पतावदरन तदा त्रिज्याव्यासार्धवृत्ते किमिति । अन निम्यातुल्ययोर्गुणहरयोस्तथा त्रि म्वामितयोश्च तुल्यत्वान्नाशे कृते कोटिज्याया जिनाशज्या गुगस्त्रिज्याहर । फल कोटि प्रमशान्तिज्या । तत् त्रिज्यावृत्ते पलनम् । एव विपुवद्वत्तस्थित एव ग्रहे । यतो भूम ध्यात् खस्वस्तिकस्थबिम्बमध्य प्रति यत् सूत्र नीयते तत् त्रिज्यासून दण्डवत् । तदुपरि स्थ बिम्य उत्रवत् समन्तात् सममेव । यत् तत्परितत्रिज्यावृत्तं यत्र च बरनज्यादया त दपि भूसममेव स्थितम् । अतस्तत्र यथागतमेव वलनम् । यदा किल मेपान्त ग्रहस्तदा तत्फ्रान्त्या खस्वस्तिकादुत्तो नत विम्ब स्यात् । त्रिज्यासूत्रं तदा कर्णरूपम् । बिम्बम ध्याच्च लम्बसूत्र ध्रुवयष्टयन्त पुज्या । सा तत्र कोटि । क्रान्तिन्या भुज । यथा कि चिन् कणस्थित्या एते दण्टे छन्नमपि तत्स्पर्धिन्या विशि कर्णरूप भवति । तत्र यत्नज्यया पि कर्णरूपिण्या भवितव्यम् । यत् पूर्वमानात फ्रान्त्यन्तर सम्बसूत्रप्रतिस्पर्धि तत् कोटि रूपं जातम् । सस्य कर्णकरणायानुपात । यदि घुन्याकोट्या त्रिज्या कर्णस्तदानया किमिति । पूर कोटिन्याया निनन्या गुणविन्या हर । इदानी ग्रिज्या गुणो पुज्या हर । अत्रापि निज्यातुल्पयोर्गुणहरयोना कृत कोटिज्या जिनम्यागुगा धुन्यया भका चलन स्पादित्युपपन्नम् । युक्त्यानयैव विज्ञेयमक्षत च क्रमज्ययेति । यथायनवलनहानाचं वात् परितो जिन. मागे कदम्बभ्रमवृत निबद्ध तथा याम्योत्तरक्षितिश्योर्य संगात स सममता ! तम्मा- दम्यक्षोश परितोऽक्षवलनशानाथं स पनीयात् । सत् किलाक्षवल्यमशम् । तदपि भा औरष्पम् । तत्राक्षवल्नोस्पत्तिदर्शनीया । या । मध्याहेर्धात् समचिर प्रति नीयमान वृत्ताकारं सूर्य ध्रुवधिहरनं याति । अतस्तत्र यिपुवत्समरामारकर याम्योता । यन्ना ·૨૨૮ गोलाध्याये भाव इत्यर्थः । मय यदि दिनाग्रत सूर्य कृत्वा समचिदात् स्यं प्रति नीयमान सूत्र यात सममण्डले लगति सत्तस्वस्तिकपोमध्ये यावन्तोऽशास्तावन्त एवाक्षले समसूत्रमः वयोमध्ये भवन्ति । यतस्तत्समतानुसार बदम् । तेषां मागानामक्षवल्ये यावती प्रम- ज्या तावदेव समसूत्रभुवयोरन्तरम् । अथ क्षितिजस्थेऽके क्षितिजमेव समसूत्रम् । तत्रा- क्षसे समवृत्ते च नवतितांशाः । तेषां ज्याक्षवलयेऽक्षज्यातुल्या स्यात् । अतः सममण्डलगतैर्नतांवर साधयितुं युज्यते । ते तु महायासेन झायन्ते । नशु सलेन । अतस्तग्ज्ञाना स्थूलोऽनुपात: मुखार्थ कृतः । यदि दिनार्धतुल्येन स्वाहो- रामनतेन नवतिः सममण्डलनांशा लभ्यन्ते तदेष्टेन किमिति । लन्धनतांशानां या क्रम- ज्या साक्षग्यावृत्ते परिणाम्यते । यदि त्रिज्यावृत्त एतावती ज्या तदाक्षज्यावृत्ते कियतीति । एडधं किल पलमज्या स्यात् । परं सा घुज्याने न त्रिज्यागे। यतः समसूमधुवयोरन्तरं तत् । ग्रहवयोर्मध्ये गुज्याचापांशा एव वर्तन्ते । यदि गुज्यावृत्त एतावती तदा त्रिज्यावृत्ते कि यतीति । एवं सति पूर्वराशिक त्रिज्या हरः । इदानी गुणः । तुल्यत्वात् तयोनांशे कृते नताशज्याया अक्षज्या गुणो पुज्या हरः । फलं स्थूला वलनज्या स्यात् । अथ सूक्ष्माप्युच्यते । ग्रहणकालेऽर्कस्य शकुः शकुंतलममा च साध्या । अपाश. इकुतल्योः समदिशोरैक्यमन्यथान्तरं स किल बाहुः पूर्व प्रतिपादित एव । ग्रहसमवृत्तयो- तां ज्यारूपं दक्षिणोत्तर बाहुतुल्यं स्यात् । तथा विपुववृत्तादुत्तरतो दक्षिणतो वा क्रा- न्तिज्यान्तरे घुज्यावृत्त तथा समवृत्तादपि बाहुवशादुत्तरतो दक्षिणतो वा बाहुतुल्येऽन्तर उपवृत्तं कल्प्यम् । नदपि भांशैरट्यम् । बाहुवर्गोनत्रिज्यावर्गस्य पदं तस्मिन् धृत्ते धु ज्यावद्वयासार्धम् । अथ घुज्यावृत्तोपत्तयो? प्राक्पश्चामपातौ तयोर्जीवावद्यत् सून नि अध्यते तस्यार्धमुपवृत्ते नताशानां ज्या । सैवाहोरात्रवृत्तनतांशानां भुजज्या । अथ तदान यनम् । नतासूनां या भुजजीरा सा घुन्यावृत्ते परिणाम्यते । यदि निग्यात्त एतावती तदा घुज्यावृत्ते कियतीति । एवमुपवृत्तनतांशज्या भवति । ततो यापवृत्तभ्यासार्ध एतावती तदाक्षज्याच्यासाधे कियाति । ततो घुज्यान एतावती वलनज्या तदा त्रिज्याने किय. तीति । भत्र प्रथमेऽनुपाते निग्या हरो शुन्या गुणः । तृतीयेऽनुपाते निन्या गुणो घुज्या हरोऽतस्तुल्यत्वात् तयोनाशे कृते नतासूनां भुजज्याक्षजीवया गुणितोपवृत्तव्यासाधेन भक्ता सा सूक्ष्मा घलनज्या स्यात् । अत उसमयानुतल्योर्योग इत्यादि । अय दृष्टान्तः । यत्र किल वृषभान्तमान्तिनुल्योऽक्षः २० । ३८ । तत्र वृषभान्तस्यो. sों दिनाधैं खस्वस्तिके भवति । तदा प्रान्तिमृत्तं हमण्डलाकारं स्यात् । सत्रिगृहो- अर्को राशिपज सिंहान्तः । स च तदा क्षितिजे वर्तते । तत् प्राच्यपायोग्ता सिनिने प्रत्यक्ष वलनं दृश्यते । सा च सिंहान्तस्याग्रा । तत् कथं सत्रिगृहाऊत्ममक्रान्तिलनम् । अतोऽसत् । अस्मदानयनं विना नेदमग्रारूपं बलनमुत्पद्यत इत्यर्थः । अथान्यो महान् दृष्टान्तः । यत्र देशे षट्पष्टिभागा ६६ अक्षः । तत्र मेपादौ क्षिति. जस्थे सर्वेऽपि राशयः समकालमेव क्षिनिजस्था भवन्ति । तदा कान्तिपृत्तमेव क्षितिज भवतीत्यर्थः । तत्र मेषादौ पभादौ मिथुनादौ वा स्थिते खौ परम निग्यातुल्यमेव स्फु- ट वरनं स्यात् । यतः क्रान्ति वृत्तप्राच्युत्तरा जाता । तया विक्षेपाभावे सति तदा खेर्द- - ।

·द्रकर्मवासना। २२९ क्षिणयां दिशि स्पर्श: । चन्द्रस्योचरस्यामित्यर्थः । एतदुक्तं भवति । तन्न देशे तस्मिन् कारे तस्य निग्यातुल्यस्य पलनस्यान्यथानुपपत्यास्मदीयमेव वलनामपनं समीचीनम् । तत्र देशऽक्षज्या ३१४० । मेपादिगे स्वौ शुन्या ३४३८ । चरज्यासवः । क्षितिजस्धे के नतटिकाः १५ । आयनवलनचापांशाः २४ । भाक्षवलनचापांशाः ६६ । स्फुटबलनस्य चापांशाः ९० । गृपादिगे खौ धुन्या ३३६६ । चरज्यासवः १६७० । नतघटिकाः १९ । ३८ । आयनवलनचापांशाः २१ १ ४ 1 अक्षजाय ६८ । ६६ । फुटवलनस्य चापांशाः १० । मिथुनादिगे पुज्या ३२१८ । चरासः ३४६५ । नतपटिकाः २४ । ३५ । माय- नवग्नांशाः १२ । ३२ । अक्षजस्य ७७ । २८ । फुटस्य ९० । एवं सर्वत्र । भत एव प्रतिवादिनं प्रत्याह- पर स्वस्वस्तिको रखो भालये हरवृत्तवत् संस्थिते प्रत्यक्ष बलन कुजे निमयुतापासमें श्यते । स्वं घेदुत्क्रमजीवयानयसि तत् ताहर सो गोलदिन. मन्ये तर्हामलं तदेव वलन धोदिदायोदितम् । यनाक्षोऽरसा ला दिनमणेस्तनोदयं गतो मेषे वा वृपभेऽपि वाप्यनिमिषे कुम्भे स्थितस्यापि वा । रूपों दक्षिणतत्तदा क्षितिकात् स्यात् क्रान्तिवृत्तं यन. स्तझुरक्रमजीवयान चलन व्यासार्धतुल्यं कथम् ॥ अनेनैवोत्कमन्यानिराकरणेन कर्मावि कमव्यया साध्यम् । वलनमूलत्वाकर्मणो नम्यारेच वासना । इति श्रीभास्करोये सिद्धान्तशिरोमणिगोल्वासनामाप्ये मिताक्षरे पक्षणवासना । भयोदयास्तवासना । तत्रादावुदयेऽस्तेव दृकर्मकारणमाह-- क्रान्तिवृत्तग्रहस्थानचिह्न यदा स्यात् कुजे नो तदा खेचरोऽयं यतः । स्वपुणोरिक्षप्यते नाम्यते घा फुजात् तेन दृकर्म खेटोदयास्ते कृतम् ॥१॥ नेय पाण: कुजेऽसौ कदम्योन्मुखस्तत्समुत्क्षेपणं नाम र द्विधा । श्रायनं चातज सेन कर्मद्वयं तत्प्रपञ्चः पुनः संधिविच्योच्यते ॥ २ ॥ स्पधार्थम् । अथ तत्काइ- क्षितिजे चलने ये स्तस्तदशादिपुणा प्रहः । याम्येन नाम्यते धमाजाद सौम्यनोमास्यते तथा ५३ ॥ तव्यस्त घलने याम्ये व्यस्तं प्रत्यक्फुजेऽप्यतः । बायनं शिज्यया चेत् स्यादस्पप्टेन शरेण किम् ॥ ६ ॥ लम्बन्पयात चेत् स्याद्रलन(१) किस्पुटेपुर । १.संशोधक ·२३० गोलाध्याय इति राशिकालब्धे त्रिज्याने युज्ययोद्धृते ॥ ५ ॥ तशापैक्यान्तरमाणे कुजात् पेटो नतोनतः । तै प्राणैर्यत् फ्रमालन नतात् खेटात् प्रजायते ॥ ६ ॥ उत्रमेणोनताद्यच्च तद्ग्रहोदयलग्नकम् । उक्तत्यत्ययत प्रत्यगस्तलग्नं सपग्रहात् ॥ ७ ॥ शरे महति भाना तु चराध मध्यमापमात् शरस्फुटात् तथा कृत्वा तच्चापैश्यान्तरासुभि ॥८॥ विभिन्नैकदिशोविद्यादक्षजेन नतोनतम् । आयनाक्षजयोर्योगवियोगारलग्नमुक्तवत् ॥ ९ ॥ अन गोरे यथोक्त क्रान्तिमण्डले विमण्डल च ग्रह दवा विमण्डलस्थग्रहोपरि घुज्या वृत्ते च बद्धे यश्रेय दृकोपपत्ति सुसेन बालैरपि बुध्यत तथायं सूनपाठ कृतोऽत सगमा। तथा ग्रहच्छायाधिकार इयमुपपत्ति सम्यक कथितैव । अथ शरस्य स्पष्टीकरणमाह- सचिराशिग्रहधुज्यानिनस्त्रिज्योद्धृत शरः(१) । स्फुटोऽसौ बान्तिसस्कारे दृकर्मण्यतजे तथा ॥ १० ॥ अयं सक्षिप्तो गौणप्रकार । मुख्यस्तु पूर्व व्याख्यात ऐ । तथापीह युक्तिमात्र मुच्यते । विषुववृत्तात् क्रान्तिधुवाभिमुखी। क्रान्त्यमाच्छर कदम्बाभिमुख । कथ तेन तिर्यकस्थेन सा सकार्या । अत फ्रान्त्यग्रे यान्यावृत्त तस्य शराग्रस्य च यदन्त रमृज तेन सस्कृता सती स्फुग भवति । तच्चान्तर कोटिरूपम् । शर कर्णरूप । तदुर्गा- न्तरपद धुन्यावृत्ते भुज । एतत् व्यत्र दिग्वलन जत्यसभित्रम् । तन मनिराशिग्रहक्रान्ति कदम्बध्रुवसूत्रयोरन्तरम् । तज्ज्या भुज । तयज्या कोटिस्त्रिज्या कर्ण । यदि निज्ययेय कोटिस्तदा शरेण केत्युपपन्नम् । कोटिरूपस्यैव शरम्य भुवोन्मुखम्य ज्ययाक्ष दृक्कर्म कर्तुं युज्यते । शेषोक्ति स्पष्टार्था । अथ ग्रह्मगुप्तादिभि कि स्पष्टो नोक्त इत्याशयाह- ब्रह्मगुप्तादिभि स्रपातरत्वान कृत स्फुट । स्पियर्धपरिलेसादौ गणितागत एर हि ॥ ११ ॥ नक्षत्राणां स्फुटा पर स्थिरत्वात् पठिता शरा। दृकर्मणायनेनै सस्ताश्च तथा ध्रुवा ॥ १२॥ स्पष्टार्थम् । अथ सदूपणानुपहसन्नाह- क्रान्तिसूत्रे शर केचिन्मन्यन्ते ते कुयुद्धय । चरांशखादातराशपिन नी लम्बाशजावानिमजावयाप्ता। तचापख हान्तरभागतुल्य कुन मवेत् दुलन पोत्यम् । १ अन परमा पशुजीवाप्ना प्राज्य द्धृत शर इति पाठ साधु । ।

·दृकर्मवासना! यद्येवमायनं तैश्च कर्मान्यैश्च किं कृतम् ॥ १३ ॥ किं स्पष्टे वालने सूत्रे दत्तो मध्यशरश्च तेः । कोटिवद्वालनात् सूत्रात स्पर्शमुक्तिशरौ च किम् ॥ १४ ॥ किंच कृत्वा शरं कोटिं स्थित्यर्धानयनं कृतम् । तादृक् चेत् स शरस्तेन नानुपातेन सिध्यति ॥ १५ ॥ यदि क्रान्तिसूत्रे शास्तदा ध्रुवामिमुखः स्यात् । निरक्षदेने क्षितिजस्थो ध्रुवः । ध्रुवा. मिमुखशरामस्थो महा क्षितिजं न त्यजति । नामनोनामनाभावात् । किं तत्रायन- दृकर्मणा । अथावाचायः कृतं ये न मन्यन्ते तैरपि कृतं भ्रान्तत्वात् । तथा परिलेखे बिम्बमध्यात् स्पष्टवलनानोपरिगत सूत्र क्रान्तित्तप्राची। तल्याः कोटिपच्छरः किं दत्तः । तत्पने ध्रुवसूत्रे नेयः । गेयं स्पष्टम् । अथोत्क्रमग्यानिवृतिमाह- दृष्टिकर्म पलनं च केनचिभ्रान्तितः कथितमुत्तमज्यया । तत् कृतं तदनुगैस्ततोऽपरैरन्धपुरुषपरंपरोपमैः ॥ १६ ॥ ब्रह्मगुसतिरत्र सुन्दरी सान्यथा तदनुगैविचार्यते । नोद्धता कृतिरथोद्धतास्तु वा मामिका सुगणका विवार्यताम् ॥ १७ ॥ अन्न ब्रह्मगुसकतिः सन्दर्यपि चतुर्वेदाचार्यैरन्यथा व्याख्याता । अथात्मन औद्धत्या.' शाहां मत्वोतम हे मुगणका इयं मामिका कृति!द्धता । अथ वास्तूद्धता। सम्यग्वि. चार्यताम् । अन्न रथोद्धति छन्दोनामापि सूचित्तम् । अथ व्यभिशारमाह- उत्क्रमज्याविधानेन दृकर्म यलनं तथा । यत् तैरुक्तं न तत् तथ्यं व्यभिचारोऽत्र कथ्यते ॥१८॥ जिनाल्पकाक्षांशगुणविभज्याघातो जिनज्याविहतोऽस्य चापम् । तेन विमोनेन समः प्रतीच्या प्रार सत्रिभेण धुचरः कुजे चेत् ॥ १९ ॥ दृगण्डलाकारतयापवृत्तं तद्याम्यसौम्यं क्षितिज तदा स्यात् । क्षिप्तोऽपि खेटः परमेपुणात्र याम्योत्तररथात् क्षितिजं न जह्यात् ॥ २० ॥ कर्मसंभूतफलद्वयस्य नाशो भवन धनसाम्यात् । नैवोरकमज्याविधिनाय साम्यं दृकर्म कार्य कमजोययातः ॥ २१ ॥ तथैव नाशो चलनद्वयस्य साम्यागिन्यत्ववियोजनेन । न साम्यमत्रोत्तमजीयया स्यात् क्रमस्ययानो चलन विधेयम् ॥ २२ ॥ या चतुर्विशतिभागेभ्योऽल्पोक्षस्ताक्षज्यात्रिययोपोतो जिनशियामतः । एम्य यावधापं तावतो भुजस्य मान्तिन्योत्तराक्षज्यासमा मातीत्यर्थः । तपया । अ. क्षांशाः । एषा ज्या १२१० । अस्याखिन्यागुणाया जिनज्यादतायावा राशि यम् । अनेन सविभेण समो पदो ५ यदा पूर्वक्षितिजे। सवा विनिभेश ११ ममः प्रत्यक्षितिजे प्रदो भाति तदा गृपमान्तः सम्वस्तिके। भतो घमण्डलामा शान्ति- गृतं स्यात् । अस्य शान्तिनम्य शितिजप्रदेश क्षितिजमेव दक्षिणीमर म्यात् । पतम्यादा ·२३२ . गोलाध्याये कदम्ब क्षितिने वर्तते । अत क्षितिजम्यो मह परमेणापि शरेण कदम्बोन्मुखेन विक्षिप्त क्षितिज न त्यजति । क्रान्तिवृत्तग्रहस्थानमेवोदयलग्न स्यात् । एवं कर्मफलयोर्धनर्णयो साम्यं भवति । उत्क्रमज्याविधानेन तयोर्न साम्यं स्यात् । अत ममन्ययैव कर्तव्यम् । एवं तत्रैव वर्तमानस्यार्कस्य वलनाभाव । वलनयोभिन्नदिशो साम्यात् । उत्क्रमभ्यया नैव साम्यमित्यर्थ । अथ यत् खस्वस्तिक्गे रवानिति श्लोकद्वयं पूर्व व्याख्यातमेव । अथ तन्मतिभ्रमे कारणमाह- गर्वाद्रसराभस्यात् परविश्वासात् प्रमादतश्चापि । मुह्यन्त्यपि मतिमन्त किं मन्दोऽन्यैस्तथा चोक्तम् (१) ॥ २३ ॥ गणयन्ति नापशब्द न वृत्तभङ्ग क्षय न चार्थस्य । रसिकत्वेनाकुलिता घेश्यापतय कुकवयश्च ॥ २४ ॥ इति श्रीभास्करीये गोलभाप्ये मिताक्षर उदयास्तकर्मवासना । स्पष्टम्। अथ शृङ्गोन्नतिवासना । तत्र शुक्लत्वे कृष्णवे व कारणमाह- तरणिकिरणसगादेप पीयूषपिण्डो दिनकरदिशि चन्द्रश्चन्द्रिकाभिश्चकास्ति । तदितरदिशिवालाकुन्तलश्यामलश्रीर्घट इव निजमूर्तियाययैवातपस्थ (२)॥१॥ सूर्याध स्थस्य विधोरध स्थमधं द्रश्य सकलासित स्यात् । दर्शऽथ भार्धान्तरितस्य शुक्ल तत् पौर्णमास्या परिवर्तनेन ॥ २ ॥ कक्षाचतुर्थे तरणेहि चन्द्रकान्तरे तिर्यगिनो यतोऽब्जात् । पादोनपटकाट ६५ लवान्तरेऽतो दल(३) नृदृश्यस्य दलस्य शुक्लम् ॥ ३॥ उपचितिमुपयाति शौक्लयमिन्दोस्त्यजत इन घजतश्च मेचकत्तम्(४)। जलमयजलजस्य गोलकत्वात् प्रभवति तीदणविणरुपतास्य ॥४॥ 1 किमुतान्यज्यस्तथा चाकम् । इति पाठान्तरम् । २ अत्र श्रीपति । धाना धामनिधेरय जलमया धत्त मुधादीधिति सद्य कृत्तमृणालगन्दविशदच्छा विवस्वादिशि । हमें घमश वरघंट इवा यास्मन् विभ ग पुन बालाकुन्तलकालना पलयात स्वच्छा तनोपडायया ॥ ३ अपीबम्पसदृश सिते विधी खाण्डत वपुषि चाधजीवया । सामुदति लोलरोचनामालपमवमेणर छन । ४ अन ज्ञानराज । भानुश्चत् प्रातावम्बितो जलमये शीतांशुगोल दिवा निस्तेजा निशि मुप्रम कथमयो कि सूर्य बम्बामम । गाला रावसोनल च सका न स्यात् तहाग स्था मासाधेऽखलाश्यतेति गणकन् शानाड्य पृच्छनि ।

·यन्त्राध्याया। यद्याम्योदक तपनशशिनोरन्तरं सोऽत्र याहुः कोहिस्तू धरमपि तयोर्यच्च तिर्यक् स कर्णः । दोर्मूलेऽर्कः शशिदिशि भुजोऽवाचकोटिस्तदने चन्द्रः कणों रविदिगनया दीयते तेन शौक्लयम्(१) ॥५॥ स्पष्टम् । अस्य वासना पूर्व कथितेत्र । तथापि किंचिदिहोच्यते । प्राबिभिनेतचर. पावें चन्द्रकला रविकक्षा च विलिख्य तत्रोर्ध्व रेखां तिर्यप्रेखां च कृत्वा चन्द्रकलोवरेखा- मंपाते चन्द्रविन्दं विलिख्येदे दर्शयेत् । तिर्यप्रखाया उपरि चन्दकक्षाव्यासामितेऽन्तरेऽन्या तिर्थखां कुर्यात् । सारेखा प्रत्याविकक्षायां पत्र लना तत्र स्थित एवार्क ऊर्ध्वरेखाव- চিল্পবিয়াই ধরি যুক্ত সবৰি। নামঘৰ নুশকা। যে ध्यकेंन्दुः सपादचतुर्मागोनं शशिन भवति ।। २६ । ४५ । एतावत्येव व्यन्दुभुने बिम्बाधं पश्चिमं पूर्व वा शुक्लं भवितुमर्हति । न निभे। भपाध्यायोपसंहाचोकमाह- ईषदीपदिह मध्यगमादौ ग्रन्थगौरवभयेन भयोक्ता। घासना मतिमता सकलोहा गोलयोध इदमेव फलं हि ॥६॥ दि यस्मात् कारणात् गोले ज्ञात इदमेव फलं यदश्रुतापि वायनोलते । इति श्रीमास्करीये सिद्धान्तशिरोमणिगोलभाप्ये मिताक्षरे शाचतिवासनापाया। पन्धसंख्या १८ । . अय यन्त्राध्यापो व्याख्यायते । तत्रादौ तदारम्भप्रयोजनमाह- दिनगतकालावयवा ज्ञातुमशक्या यतो विना यन्त्रैः। यदये यन्त्राणि ततः स्फुदानि सदेपतः कतिचित् ॥१॥ गोलो नाडीवलयं यष्टिः शङ्कुटी चक्रम् । चापं तुयं फलक धीरेक पारमार्थिक यन्त्रम् ॥ २॥ स्पष्टम्। मय प्रथम गोलयन्त्रमाह- अपवृत्तगरविचिन्हं क्षितिजे धृत्वा कुजेन संसके । नाडोवृचे चिन्टुं कृत्वा धृवाय जलसमं तितिजम् ॥ ३॥ रपिचिह्नस्य च्छाया पतति कुमध्ये यया तया विकृते। उडुगोले कुजविन्द्रोर्मध्ये नाडयो घुयाताः स्युः ॥ ४॥ पयोतविधिना खगोलान्तर्मगोल पम्वा यत्र कान्तिवृत्त मेरारम्य रविभुकरा. शिभागा दावा तद यदि सपनगरविधिसमुन्यो । भगोई चालविल्या रविधि क्षितिजे घार्यम् । तपा एते सति क्षितिज प्राच्या दिपुरन्मदले सत्र सरिकया पिन कार्यः सः क्षितिजवृत्तं जलसम यया भवति सया गोल्य स्थिर स्वा म १.अत्र क्षेत्र प्रमाणित भनित्यधिकार १५. पृठे दरम्यम् ।

·२३४ गोलाध्याये गोरस्तथा चाल्यो यथा विचितम्य छाया भुगर्भ पतति । तथा कृते सति विषुववृत्त्रे क्षितिजबिन्द्वोर्मध्ये यावत्यो घटिकास्तावत्यस्तस्मिन् काले दिनगता जैया । अपवृत्ते मे पादेरारभ्य प्राविक्षनितपर्यन्त यदाशिभागाद्य तलन जेयम् । इति गोलयन्त्रम् । अथ नाडीवलयमाह- अपवृत्ते कुजलने लग्न चाथो खगोलनलिकान्तः । भूस्थ ध्रुवयटिस्थ चक्र पटया निजोदयश्चाङ्कयम् ॥ ५ ॥ व्यस्तैटोभायामुदयेऽक न्यस्य नाडिका शेया । इष्टछायासूर्यान्तय लग्न प्रभायां च ॥ ६ ॥ फेनचिदाधारेण ध्रुवाभिमुखकीलकेत्र धृते । अथया कीलच्छायातलमध्ये स्युनता माडयः ॥ ७ ॥(१) अत्र चारुदारुमथमिष्टप्रमाण चक्राकार सम नेम्या पष्टिघटिका यन्त्र खगोलमध्य स्थाया भुवयष्टौ पृथ्वीमध्यस्थाने प्रोत कार्यम् । तथा स्वोदयप्रमाणेमेंपादिराशिभिरसमै रुभयपाश्वयो पड्वर्गंण च बुद्धिमताहुनीयम् । तेश्ोदयविलोमरयम् । मेपात् पश्चिमता वृपो घृपात् पश्चिमतो मिथुन इत्यादि । स चाहुनप्रकार सर्वतोभद्रयन्ने यथा मया पठिन । वृती चक्रभागेस्तदन्तगामि स्वदशोदयैश्चाइयेदस्य पार्थम् । प्रतिस्बोइयं खामिभि क्षेनभागविभागाभिधैादशाशैनवास । विभागैविभागैस्तथा स्वस्वनाथै प्रयत्रम पड्वर्गमेव विभज्य । एर यन्न कृत्वा यम्मिन् दिने तेन कालमान मस्मिन् दिने यावानोदयिको रविस्त कान् राशान् मेपादेया भुन्यमानराशेभागान क्षेत्रभागेपु दत्त्वाऽग्रे रविचिदं कार्यम् । तस्मिन् दिन उदयका यष्टिच्छाया या पश्चिमनो गता तम्या छायाया रविवि यथा भवति तथा यन्त्र स्थिर कार्यम् । ततोऽनन्तरं रविर्यथायोपरि याति तथातथा छायाधी गच्छति । छायाचिक्षयोमध्ये या परिकाम्ता दिनगता ज्ञेया । तथा यष्टिचत्रायाया यो राशिय च क्षेत्राशास्तल क्षेयम् । स च पड़वर्ग । अथवा किंगोरान्त रथेन यहि प्रोतेन । चक्रान्तरिटप्रमाण कीरफ प्रोत कृत्वा स कीलको ध्वाभिमुखोयया भवति तथा केनचिदाधारण चक्र स्थिर कार्यम् । तथा कृत इटकारे कालच्या यत्र रगति तम्ब यन्नाधश्चितस्य च मध्ये नतनाडिका ज्ञेया । इति नाडीवलयम् । अथ घरिकामाह- घटदलरूपा घटिता घटिका तानी तले पृथुच्छिद्रा । युनिशनिमजनमित्या मरं द्युनिश घटोमानम्(२) ॥ ८ ॥ १भत्र साधक। इदमेव नाडीवलय क्षितिजे प्रकल्पित घेच्छायायन्त्र भवति । २. अन धापति। गुम्बस्य दिग्भिर्विहित परैयत् पहनुरोच द्विगुणायतास्यम् । तदम्ममा पटा प्रपूर्य पात्र घटा,प्रतिम घटा स्यात् ॥ ।

·यात्राध्याया। अध चक्रमाइ- अत्र देशमिः शुल्बस्य पलैहित्यादि यद्घटोलागं कैश्चित् कृतं तद्यक्तिगुन्यं दुर्घटं चे- स्पेतदुपेक्षितम् । इप्रमाणाकारपिर पानं घटीसंज्ञमङ्गीकृतम् । धुनिवनिमननसंख्पया यदि पशितानि पानीमालानि लभ्यन्ते तन निमजनेन किमिति अगाशिकम् । इति घटीपन्नम्। अयात्रुमाह- समतलमस्तकपरिधि,मसिद्धो दन्तिदन्तजः शङ्खः । तच्छायातः प्रोक्तं ज्ञानं दिग्देशकालानाम(१)1॥ 'स्पष्टम् । इति शस्कृयन्त्रम् । चक्र चकांशाई परिधौ श्लथग्रहलादिकाधारम् । धायो त्रिभ प्राधारात् कल्प्या भाषैत्र खाधं च ॥ १० ॥ तन्मध्ये सूक्ष्मात तिप्याभिमुखनेमिकं धार्थम् । भूमेग्नतभागास्तत्रातच्छायया भुक्ताः ॥ ११ ॥ तसार्धान्तश्च नता उन्नतलबसंगुणीकृतं युदलम् । धुदलोन्नतांशभक्तं नाड्यः स्यूलाः परैः प्रोक्ता:(२) ॥ १२ ॥ धातुमय दारुम का समं बर्फ कृत्वा तन्नेभ्यां पनादिराधार शिथिलः कार्यः । चक्रमध्ये सूक्ष्म पिराधारात् पिगोपरिगामिनी लम्बवदूर्ध्वरेखा कार्या । तन्मत्स्यसो- अन्या निर्यटश चान कायर्या ! सचक्र परिधौ भगणांशैरयित्वाधारात् त्रिम इति नवति- भागान्तरे तिर्यग्रेखावत्परिधिर्माते धात्री क्षितिः कल्प्या। माधेऽन्तर अरेसानेमिसं. पाते खाध रूप्यम् । एपिरे सूक्ष्मा शलाका प्रवक्तया । सा चाक्षर्मज्ञा । तच्चक्रमझोभि- सुखनेमिकं च यया भवति तयाधारे धार्यम् । तथा तेक्षस्य छाया परिधी यात्रा गति तत्वजचिन्योरन्तरे यशास्ते खेरन्नतां । ये डायासार्धयोरन्तरे ते मतांचा वा पुर्वमन्त्र नतोवतांशशानमेव भवति । अतोऽन्यैटिका अप्यानोताः । तद्यया । तस्मिन् दिने गणितेन मध्यंदिनोन्नतांगा दिनार्धमान व जात्यानुपातः कृतः । यदि मध्यदिनी. अतांदिनार्धनाट्यो लभ्यन्ते अभिः किमित्येवं स्थूला घटिकाः स्युः । अथ येथेन प्रहहानमाह- पैनपुयान्तिमपापमानामुनद्वयं नेमिगतं यथा स्यात् । सुश्यंशमापत्रयनिर्मिता या हेम्नः शलाका चतुरला स्यात् । घिर तया प्रस्तनमन पान प्रपूर्यते नादिक.याम्बुना तव । 1.अन चित् । प्रगविरचितइतरतुल्यमनाप्रभाग द्विरददशनमन्मा प्रारदारन्द्रको वा। भतिजुरवलम्बादमशः घट्यूतः समतल इह शात शहरातः स्यात् ॥ २.भत्र परवाश्यमा इटोमांचा शुदलेन निमा मध्या मतांगविहताय नाड्यः । दिनस्य यूवापरमागमोश याठाय शेपाः शाशी मवन्ति । २१ सिकशि ·गोलाध्याये स्पष्टम्। दूरटेन्तरोल्पेषुभखेचरौ वा तथात्र यन्त्र सुधिया प्रधार्यम् ॥ १३ ॥ नेमिस्थदृष्टयाक्षगतं प्रपश्येत् सेटं च धिप्ण्यस्य च योगताराम् । नेम्यङ्कयोरक्षयुजोस्तु मध्ये येऽशाः स्थिता भध्रुवको युतस्तैः ॥ १४ ॥ प्रत्यक् स्थिते भेऽथ पुर स्थिते तेहींनो ध्रुवः स्यात् सचरस्य भुक्तम् । तत्र यन्नस्याधोनेम्यां दृष्टिं कृत्वोच॑नेम्यामुक्ताणां मध्ये भद्वितय युगपन्नेमिगतं यथा स्यात् तथा यन्त्र स्थिर कृत्वा नेम्यां विपण्योरेकतरं स्थानमत्येत् । ततोऽग्रे पृष्टतो वा दृष्टि चालयित्वा ग्रह विध्येत् । ग्रहः प्रायोक्षगतो दृश्यते । अक्षमूलस्य ग्रहस्य था- न्त शरो ग्रहावधि । अक्षमूलं नेम्यां यत्र लान दृश्यते तत् स्थानमव्ययम् । अथ भग्रहाङ्कयोमध्ये येऽशास्तै भुवो युत स्फुटग्रहो भवति । यदा ग्रहात् पश्चिमस्थं नक्षत्रम् । यदा पूर्वस्य नक्षतं तदा भध्रुवो हीन स्फुटग्रहो भवति । अथवाल्पशरं नक्षत्र रोहिण्याचं ततो दूरेऽन्तरे यदा प्रहस्तदा ताव विध्वा प्रोक्त्वद्ग्रहज्ञानम् । इति चक्रयन्त्रम् । अथ चा तुर्यगोल चाह- दलीकृत चक्रमुशन्ति चापं कोदण्डखण्ड सलु तुर्यगोलम् ॥ १५ ॥ अन्न यन्त्रेषु गोलो गोल एवं । नाडीवल्यं विषुववृत्तम् । तयोटिकाज्ञाने गोल युक्तिरेव वासना । सम्यग्ध्रुवाभिमुखयष्टिके गोरे ने यथोक्ता स्वत एव घटिका झायन्त इत्यर्थ । यत्तु नाडीवल्य चक्रं कृत्वा यष्टगं प्रोत तत् पड्वर्गाहूनार्थमेव । यत्तु चक्र तह इमण्डलम् । तत्र नतोन्नतांशज्ञानमेव गोलयुक्त्या भवति । दृट् मण्डरे क्षितिजादुपरि ये भोग रविर्भवति तैरेव पश्चिमक्षितिमादध कील्फच्छाया लगतीत्यर्थ । पहवेधे यदः पधिपण्यद्वयं नेमिस्थ कृन्वा यन्त्र भृतं तन् मान्तिवृत्ताकारावस्थानार्थम् । अतस्तत्रापि गो लयुक्तिरेव वासना । इति चापतुयें । अथ फलकयन्त्रार्थमाह- दृड्मएडलेत्र स्फुटकाल उक्तः सुखेन नान्यैर्यतितं मयातः । सद्गोलयुक्तर्गणितस्य सारं स्पष्ट प्रवदये फलकास्ययन्त्रम् ॥ १६ ॥ स्पष्टार्थम् । इदानीमभीष्टदेवतानमस्कारपूर्वकमाह- नित्यं जाडयतमोहरं सुमनसामुल्लासनं सप्रभं चाक्लेशं समयायोधनविधौ प्रोद्बोधितज्योतिषम् । सेन्यं मण्डलमध्यगं सुकृतिभिर्यन्न स्फुट यच्च्यई नत्वैतदुगुणमेर देवममलं श्रीभामरं भास्कर, ॥ १७ ॥ वच्मि क्थयामि । किम् । यन्त्रम् । विविशिष्टम् । गफुटमन्यमिगरि । क । कर्नाई भास्कर । किं कृत्वा । नत्वा प्रगिस्त्य । कम् । भास्कर सूर्यम् । किविशिष्टम् । माह या सूक्ष्मरूपावस्थानम् । पुन विविशिष्टमिति प्रतिविशेग सम्यध्यते । नियम नाशिनम् । तथा जादयतमोडा दौत्यनमोहरम् । तया हमनमा कमगदीनामुडामनम् । निरायासम् । छ । समयावधिनविधी तथा । स सरी . काल- ·यन्त्राध्याय:। ज्ञानविधाने । प्रोद्रोधितज्योतिपमुल्लासिततारकम् । यदेतत् तारकागां तेजस्तद्रवितेत्रः मंजनितमेरेत्यर्थः । तथा सेव्यमुपास्यम् । कैः ! सकृतिभिः पुण्यद्भिः । अयैतान्येव विशेषणानि यन्त्रे व्याख्यायन्ते । किविशिष्टं यन्त्रम् । जाध्यतमोह- रम् । जाध्य मौयं तदेव तमो हरतीति जाड्यतमोहरम् । कदा । नित्यं प्रत्यहम् । तथा सुमनमो विदुपामुल्लासनम् । तथा सप्रम छायासहितम् । तथा अक्लेशं समयावबोधन विधी । मन एरोन कालज्ञानं भरतीत्यर्थः । तथा प्रोद्रोधितज्योतिपमुज्ज्वलीकृतज्योतिः. शास्त्रम् । तथा सुकृतिमिः सुगणकैः सेव्यम् । तथा मण्डलमध्यगम् । मण्डल मध्यगं ए. म्येति मण्डलमध्यगमन्तलिखितवृत्तमित्यर्थः । तथामलमिति । इदानी यन्त्रलक्षणमाह- कर्तव्यं चतुग्नकं सुफलक खाका ६० कुलैविस्तृतं विस्ताराद्विगुणा १८० यतं सुगणकेनायाममध्ये तया । थाधारः सथशलादिघटितः कार्या च रेखा तत. स्त्याधारादवलम्बसूत्रसदृशी सा लम्यरेखोच्यते ॥ १ ॥ लम्यं नयत्य ६० हुलकैर्विभज्य प्रत्यगुलं तिर्यगतः प्रसार्य । सूत्राणि तत्रायतसूदमरेखा जीवाभिधानाः मुधिया विधेयाः ॥ १६ ॥ श्राधारतोऽधः खगुणा ३० हुलेपु ज्यालम्बयोगे मुपिरं च सूक्ष्मम् । इटप्रमाणा सुपिरे शलाका क्षेप्यातसंहा सलु सा प्रकल्प्या ॥ २० ॥ पष्टयालव्यासमतब्ध गध्रात् कन्या सुवृत्तं परियौ तदद्वयम् । पष्टया घटीनां भगणांश ३६० कैश्च प्रत्यंशक चाम्युपलेश्च दिग्भिः ॥२१॥ अप्रे सरन्ध्रा तनुपट्टिकैका पष्टपहुला दीर्घतया तथाकया। भनादौ धातुमय श्रीपादिदास्मयं वा फलक चतुरम्य दरभणं समं कर्तव्यम् । तव अवस्य सविस्तारं द्विगुणयिस्सारदेयम् । तत्समीपे दयमध्ये तस्याधारः शिथिलः शह गादिः पार्य: । आधारे तं यन्त्र यया लम्बमान म्यात् तया एने फलक भाधाराश्याम प्रमालम्बरम्या कार्या । सा चलायमझा । तं लम् नतिमार्ग स्वा मागे मागे तिर्य प्रेग दोषां पायां । तिर्यस्य तुक्षयमान्मरस्यात् । मा रंगश ज्याममा शेया । भाषा राधनियमान्तरे या ज्या राया सम्यम्य प मंगते सपिरम् । सटामागा सका भेप्या । माक्षक्षा | मम्मादमान निवदाम्लेन कोन वृत्तरेच्या कार्या। मा पष्टि. ६. परिगभिभंगांशः समातिन्यः ३६० प्रयदमिदंशभिः पानीय ग्राहगा। भय ताग्रादिमयी मंशागकामयी मा पहिला पटरमा ६. दोर्पतमा सरेय पासम्म धैवाहिना कार्या ! सा पक्षिार्धायिनता । एम्मिनोऽसविना इयरारारा बापांतत्र विस्तारमध्ये विमार्यम् । मोतायाः पहिचापा सम्योपरि लापा पर पापा ममानिता माग्भ्रा कापः । रामा पानोरमगमा- यत् सपर पलाच तमोहम्म्यापागिविनोद ॥२२॥ !--meet गिनिमामोत्र पाया।

·२३८ गोलाध्याये तानि चरखण्डानि । दिड्नागसत्र्यश्गुणै १०।८।३ । विनिम्नी परप्रभा स्युश्चरखण्ड कानीति । तानि यथा सार्धचतुरङ्गुले ४ । ३० पलप्रमादेचे ४५ । ३६ । १५ । अग्रोपपत्ति । खण्डकैश्वरसाधने कथितैव । तचर रूपतश्वरज्यास्पमेवागच्छति । तच्च पानीयपलात्मकम् । अतस्तत् पङ्गुणितमस्वात्मक स्यात् । (स्वल्पत्वादस्य ज्या ताव त्येव भवति ।) (१)ततोऽनुपात । यदि निन्याव्यासार्ध एतावती चरज्या तदा त्रिंश- व्यासाधे कियतीति । अत्र त्रिंशचरज्याया गुणकत्रिज्या हर । अत पद्भिस्त्रिंशता च निन्यापवर्तने कृते जात एकोनविंशतिही १९ । रूप १ गुण । फलमत्र यन्त्रे चर- ज्येत्युपपन्नम्। इदानीं यष्टिसाधनमाह- वेदा४ भवा ११शैलभुयो १७ धृतिश्चम विश्वे १३ च वाणा ५ पलकर्णनिघ्ना । अर्कोद्धृता स्यु क्रमश स्वदेशे राश्यर्धलभ्यानि हि खण्डकानि ॥ २३ ॥ ते क्रान्तिपातायरवेर्भुजज्या पष्टयुद्धृताक्षश्रयणेन युक्ता । दिग्नी कृताप्ता भवतीह यष्टि (२)सा पट्टिकायां सुषिरात् प्रदेया ॥२५॥ ४ । ११ । १७ । १८ । १३ । ५ एतानि खण्डकानि निरक्षदेशे पलकर्णगुणानि द्वादशभानि स्वदेशे भवन्ति । पञ्चदशभि पञ्चदशभिर्भागै रेकै रम्यते । एव ते ख ण्डकै सायनाशाद्भुिजज्या साध्या । सा पष्टिभक्ता पलकर्णयुता ततो दशगुणा चतुर्भ- ताद्गुरात्मिका यष्टिर्भवति । सा यष्टि पट्टिकायां सपिराद्देया । यष्टिमितान्यनुलानि पट्टि काया रन्ध्रादारभ्य गणयित्वाग्रे चित कार्यमित्यर्थ । अनोपपत्ति । (३)अन मपिरोपरि या ज्यारेखा सा मध्यरेखेति ज्ञातव्या । इह किल दृमण्डलाकारे एते यन्ने कीरच्छाया यग्र परिधी लगति तन्मध्यरेखयोरन्तरे य उन्नतमा गास्तेपा ज्योन्नतज्या । मध्यरेखाछाययोर्मध्ये यावन्त्यगुलानि तावत्युनतज्येत्यर्थ 1 सैरे. १ अन सशोधक । स्वल्पत्वादिति प्रमृति भवतीत्यन्त केनचित् प्रक्षिप्तमिति प्रतिभाति । २ अन केशवदेवश वेदैर्भवै सप्तकुभिंगजाजविश्व शरै सायनसूर्यदोया। राश्यपनर्वाऽष्टगजाति २८८ भक्का साधंया २ । ३. व्या पर कनिनी । ३. अत्र गणेशदेवा । व्यक्षेऽलिशाजाहतिरिनास्त्रिज्याहता युज्यया प्ताऽत्या स्यादिति भाजा पडमुतोऽन्प्रिोड्य शेषाण्यध । प्रोझ्याध्यादिकखण्डपट्कामनन् स्वाक्षश्रवोन पुरे स्वे स्यादुरलमतोऽक्षकणयुागनास्यता निरक्षे यत । शो द्वादशोऽन्तिकेयमुदिता य नोग्नतांराज्या शमी कि यदि यन्त्रजीमहगुणे विंशतिस्तत्र किम् । यष्टि स्यात् फ्लमन मध्यगुणयष्ट्यप्रान्तरन्या ततो यष्ट्यप्रादधरोवदत्तवरजज्यास्पृग्यवृत्ते नतम् ।।

·२३२ यन्त्राध्यायः - या- एकाले शाकुः। स एव पलकर्णगुणो द्वादशहत इष्टहतिः स्यात् । सा त्रिज्यागुणा घुज्यया मष्टान्त्यका स्यात् । अथ त्रिज्योत्तागोले चरज्यया युता दक्षिणे होना सत्यन्त्या स्या- त् । अन्त्याया इष्टान्त्यकोनाया यच्छेपं सा नतकालस्योत्नमज्या स्यात् । अतस्तस्या उत्तमचाप कृते नतकालो ज्ञायत इति किल गोले कालज्ञानवासना । इदं धूलीकर्म यन्त्रादेवोपसंहतुं यदिः कृता । तत्र तावद्राश्यधैं भुजे घुन्या ३४१८ । राशौ ३३६६ । साधे राशी ३२९२ । राशिद्वये ३२१८ । सार्धराशिद्धये ३१६१ । राशिये ३१४१ । यदा किल द्वादशाङ्गुलशकुस्त्रिज्यया गुण्यत आभियुंज्याभिः पृथक् पृथग विभज्यते तावत् सत्र द्वादशाङ्गुलानि लभ्यन्ते । अधो वेदा इत्यादीनि व्यङ्गुलानि । उपरितनान् द्वादश परित्यज्यैपामेवान्योऽनुपातः । एतान्येव स्वदेशे पलकर्णगुगानि द्वादशहतानि पञ्चदाभाग- सम्पानि खण्डकानि कल्पितानि । तैः खण्डः सायनांशावल्य भुजज्या व्यगुलात्मिका भवति । अतः षष्टयुद्धृता । इयमक्षकर्णेऽतो योज्या । यसो य उपरि त्यक्ता द्वादश ते वदक्षकर्णेन गुण्यन्ते द्वादशभिविभज्यन्ते तावदक्षकर्ण एवं लभ्यते । एवं द्वादशाङ्गुलाम्य श- डोरिष्टान्त्या जाता। इयं धूलीकर्मोपसंहाराय त्रिंशदगुलस्य शयोः परिणामिता । तत्रा- नुपातः । यदि द्वादशाङ्गुलस्येयं तदा त्रिंशदड्डलस्य केति । अत्र गुणकभाजको निभिरपव. पर्य गुणफयाने दश १० मागहारे चत्वारः ४ कृताः । एवमनुपातेन त्रिसदगुलशड्डोरिटा. न्या यष्टिसंज्ञा भवतीत्यर्थः । यदि त्रिंशच्छहोर्यष्टिमितेष्टान्त्या तदेष्टशङ्कोः कियतीति । एवमिष्टशकुर्यष्टया गुण्यस्त्रिंशता भाज्यः । फलमिष्टान्त्येति स्थितम् । तदर्थ सा यष्टिः पटिकायां दत्ता तो चिह्नं च कृतम् । इदानी यष्टिप्रयोजनमाह- धार्य तथा फलकयन्त्रमिदं यथैव तत्पार्श्वयोर्लगति तुल्यमिनस्य तेजः । छायादाजा स्पृशति तत्परिधौ यमशंतत्रांशके मतिमतातरणिः प्रकल्प्यः॥२५॥ अक्षप्रोतां रविलवगतां पट्टिकां न्यस्य तस्माद् यप्टेरग्रादुपरि फलकेऽधश्च गोलक्रमेण । यनाद्देयश्वरदलगुणस्तत्र या ज्या तयात्र छिन्ने वृत्ते तलगघटिकाः स्युर्नता लम्बकान्ताः ॥ २६ ॥ तद्यन्नमाधारेऽवलम्बमानं तया धायं यथा यन्योमयपायोस्तुल्यकालमेवातेजो लगति । अभिमुखनेमिकं दृष्मण्डलाकारमित्यर्थः । तथा ने सपिरे प्रोतस्याक्षस्य डा. या वृत्तपरिधौ यस्मिन्नंगे लगति तत्रांशेऽर्क: कल्यः । अयाक्षपोतेर पहिल्का रविवि स्था. प्या । तया एतायां पट्टिकायां यत् पूर्व कृतं यष्टिचिदं तम्मादुपर्युत्तरगोले । दक्षिणगोळे तु तपश्चाज्यामितान्यकुलानि फलके गयित्वा तन वित कार्यम् । विशम्याने या ग्यारे. खा सा वृत्ते यत्र रमा तस्मात्यो वृत्ते लम्बरेसावधेर्यावत्यो परिकास्तावत्यम्त:काले नता क्षेयाः। सदविविद यदि रेग्योमध्ये स्थितं तदा तदनुसारिणी तान्या रेखा प्रकरप्य नाड्यो शेयाः। अग्रोपपत्तिः । अयोत्तरगोले सपिरादुपरि दक्षिगे तयधाज्यामितान्यालानि दत्त्या तद दिदं कार्यम् । तदन्त्या क्षेपम् । एवं वृत्तस्याघो व्यासाधं चरज्यया युनोनं कृन ·२४० गोलाध्याये भरति । अत: मान्स्या। अथ वृत्तपरिधो पर छापा मा तन्मध्यासयोरन्तरं बिल राहकः । छायोपरि पाहिकायां न्यम्तायां यत्र यष्टिवि तन्मध्यरेषयोरन्तरमिटान्रया। यदि ग्रिज्याने शाइनुल्यो विप्रकस्तदा यष्टय क्यिानित्य राशि नं भवति । सा धुदलेऽन्त्यायाः शोध्या। अन्त्याग्रं तु घरन्यया मध्यज्याया उत्तरगोल उपरि दक्षिणेधो वर्तते । अतो यष्टरपादुपर्यधरज्या दत्ता । सो पा ग्यारेसा तयायजियोवृत्तपटे पाणरूपमन्त्याया अवयं भवति । अनस्तदुरबमयायामा मनपटिश भान्ति । तम्या ज्यांसायाः सकाशाहम्बोमायधि नापटिका से विगणय्य प्रामा इत्यर्थः । एवं छायादर्शनात् शारज्ञानगुनदानी मेतावस्यभोटे बाद मा पापा लगियनी स्थेतदर्थमाह- लम्याइया पिनतपटिनामनग्यपातधरज्या प्यस्ता देया भयति च तथा यापरा तत्र मौया । धार्या पट्टी गति दिपथानाम्य परिचित पट्टीम्याने निपतिनदासम्य नूनं प्रभाग्य ॥ २७ ॥ भयानमातम्यानमा सारिया गया. | T FAim म्या मध उमरगो दक्षिणेनुसार पामिनायनि गगविवामिनाम् । হণ বা বাংলা বা মাথা ব্যাধি বা মিথ্যা বা পায় पोम्पाने सम्मिन् या नियतीनियम् । বলি, নিয়াম। परम्प पत्रम्य मायनिम्नानागिन नाभि | mr. या पायक रपयोति गायक विमा भाम् । मस्या | Truer परममितिमा । पnिtrलनिशिन। पा. মধffলসাঘসি শিলি বলাই । দোয়া প্রথম গ্রন্থ बारामदा ताम् । rofrear- - ·२४१ यात्राध्यायः या स्यात् । ततः प्राच्यां दिशि विन्यावृत्ते यदनाप्रचिह्न, तस्य यष्ट्यनस्य च मध्यमजुश- लाकया मित्वा सा शलाका द्युन्यावृत्ते जीवावद्धार्या । न ज्यार्धवत् । ततः शलाका. अयोर्मध्ये धनुपि यावत्यो घटिकास्तावत्यस्तदा दिनगता ज्ञेयाः । एवं पश्चिमानाप्रयष्टयन योर्मध्ये शलाकया दिनशेपा ज्ञेयाः । दिनशेपोनं दिनमान दिनातनायो भवन्ति । यत. स्तदेक्यं दिनमानम् । अथान्यदाह- मनोपपत्तिर्गोलयुक्त्यैव । यष्टित्रिज्या । यद्धवि वृत्तं लिखितं तत् क्षितिजम् । तत्र पूर्वतः पश्चिमतश्चाग्रा । अग्राप्रयोरपरिगता रेखोदयास्तसूत्रम् । अग्राय उदितो रविर्यथाय थाहोरात्रवृत्तगत्योपरि गच्छति तथातथा केन्द्रे निवेशितमूलाया यष्टेरने भ्राम्यमाणे यष्टि- टद्युतिः स्यात् । यतो यष्टयग्रे रविः । अप्रामादक यावदहोरात्रवृते यावत्यो घटिकास्ता. वत्यो दिनगता भवन्ति । तत्राकाने युज्यावृत्तं लेखितुं नायाति । अतोऽयाग्रयष्ट्यप्रयोर- न्तरं शलाकया मित्या गृहीतम् । ततो भुवि लिखिते युज्यावृत्ते तया शलाकया ज्यारू. पया धनुपि घटिकाज्ञानं युक्तियुक्तम् । यष्टयपालम्यो ना शेया दृग्ज्या नृकेन्द्रयोर्मध्ये । नष्टद्युतेर्यप्टेरपादधो यावान् लम्बस्तावांस्तस्मिन् काले शकुः । शकुकेन्द्रयोर्मध्ये हरज्या ज्ञेया । शङ्खप्राच्यपरयोरन्तरं बाहुः । प्रागपराशानरान्तरं बाहुरिति पश्यति । केवलदिग्ज्ञाने सत्यक्षमामाह- उदयेऽस्ते यष्टयनप्राच्यपरामध्यममा स्यात् ॥ ३१ ॥ शकूदयास्तसूत्रान्तरमर्कगुणं नरोद्धृतं पलभा। उदयकालेऽस्तकाले वा यष्टिनष्टयुतिध्रियमाणा सक्लैव भूरग्ना स्यात् । एवं यष्टयम- प्राच्यपरयोरन्तरं त्रिज्यावृत्ते ज्यार्धवत् स्थितम् । साना जेया। ततः प्राग्यदुदयास्तसूत्र मिष्टकाले शगुश्च । शवृदयास्तसूत्रयोरन्तरं द्वादशगुणं शचना मार्फ पलमा स्यात् । अनोपपत्तिखैराशिकेन । तद्यथा । यद्यस्य शङ्कोः शफूदयास्तसूत्रयोरन्तरं साइकुतलं भुजस्तदा द्वादशाकुलस्य शङ्कोः क इति । फल विशुवती भवति । अयोधन्तमर्कमदृष्ट्वापि। भुजयोरेकान्यदिशोरन्तरमैक्यं रविक्षुएणम् ॥ ३२ ॥ शटक्कम्तरहत् पलमा प्रागपराशानरान्तरं याहुः । स्पष्टार्यम् । मनोपपत्तिः । यन्न देशे विषुवती ४ । तरोत्तरगोले प्रथमशनिंगदारो दृष्टः । तम्य याम्यो भुजः पञ्चाङ्गुलः । अन्यश्च पत्रिंशदगुलः । तस्य याम्यो भुजः सप्तागुलः । अग्रा- प्रया दिना किल रातलं न ज्ञायते। किंतु भुजाप्रयोर्यावदन्तरं शगुनलयोरपि सावदेवा. न्तरं भवति । ततलं कल्पितम् २ । कम्य । शहाच्छ्यान्तरनुल्यम्य शनीः ६ । य. चस्यानोदि शकृतलं तदा दादशाहुलस्य किमिति । फर पलमा ४ । अयमा पलभाप्रमाणे या १ । यदि द्वादशाटम्य शहोः पलमा वा कुतलं सदा शिदरम्य पनिादलस्य या किमिति १२ । या १ ॥ ३२ ॥ १२ ॥ या १ । ३६ ।

·२४२ गोलाध्याये एवं ज्ञाते शङतले पृथक् पृथक् या ३३ । या ३६ । एते स्वस्वयाम्यभुजाभ्यां रहिते जाते उत्तरे अग्रे या ३६ रू ६० । या ३६ रू ८ । अनयोरप्रयोः समीकरणे छेदगमे च क्रिय- माण इयं कियोपपद्यते । इदानी दिग्देशकालानामज्ञाने केवलार्कदर्शनादेव सर्वमाह- यष्टया शङ्कुत्रितयं ज्ञात्वा या कथ्यते सर्वम् ॥ ३३ ॥ प्राधन्तशकुशिरसोस्तिर्यक् सूत्रं नियध्य तत्सत्ते। मध्यमशकग्राढ़े सूत्रे भूमि पृथड्नेये ॥ ३४ ॥ भूचिह्नद्वितयोपरि सूत्रं तनोदयास्तसूत्रं स्यात् । तत्केन्द्रान्तरमना सूत्रादग्रान्तरे ततः प्राची ॥ ३५ ॥ प्राग्वदतोऽक्षच्छाया तच्छुतिविहृताग्रफार्कसंगुणिता । फ्रान्तिज्या त्रिज्यानी जिनभागज्योघृता दोया(१) ॥ ३६ ॥ विज्यावृत्तं विलिख्य प्राग्वघष्टया शनितयमभोप्टे काले ज्ञात्वा प्रथमतृतीया प्रयोरेकं सूत्र तिर्यग्यदूद्ध्वा मध्यस्थाडोरप्रेऽन्यसूत्रस्यैक्मनं पध्वा तत् सूर्य तिर्यक् मूत्र- लग्नं यथा भाति तथा प्रथमशभिमुग्वमधः कर्णगत्या विज्यारिधि नीत्वा सप्त पूर्वमागे चिई कार्यम् । ततोऽन्यत् मूत्रं तदेव या नृतीयकाभिमुखमनेनेव प्रकारेण नीत्वा वृत्तपश्चिमभागे चित कार्यम् । तयोचियोरपरि गतं गूगमुदयास्तसून याम् । सूत्रवेन्द्रयोरन्तरममा । उदयास्तसूमादप्रातुल्येऽन्तरे पेन्द्रोपरि प्राव्यपरा रेखा कार्या । सत. शरदयास्तसूत्रान्तरमित्यादिना परमानानम् । ऐप स्पष्टम् । अन गोलेहोरात्रहत्ते पयो क्षितिजर्मगतयोरल्यान्तमूर्य पद्ध्वा तम्मिनेवाहोरा. प्रत्ते चिलनवं कृत्वा तानि शशिरांमि प्रकल्ल्याचन्तचिहयोस्न्तिर्षकमूत्र पनियध्य मध्य. मनात तिर्यक यमकमध मूत्र नीयमानमुदपाम्तमूत्र एव लगतीत्युपपतिदर्शनीया । ततो- ऽमादिकपलभाज्ञान युतियुक्तम् । परमाताने सज्ञानम् । अयकारभानमाह- तद्धनुराचे चरणे यर्षस्याः प्रजायतेऽन्येषु । मार्धाच्च्युतः समाधों भगणात् पनितोऽम्दचरणानाम् ॥ ३० ॥ मनुचिन्हान(२) स्याहतुचिन्दान्यमनस्तता पक्ष्ये । १. श्रीपति अरमधनुषो माया भुगा मात्रपारीषिनी जिनवरया विम्यामा मवेदिनमगुगः । सपनुरसो सारग्माघांच्युगोऽय महो भगणरwिs सपनु बनाया २. सत्र कस्यचित् परम् । मधु परराप्रमान रन । पर पद कन्दमको रखा निरः मुधमि. In ·२४३ यन्त्राध्यायः॥ भावितयाझाभ्रमणं न सदस्मादिक्पलाद्य च(१) ॥ ३ ॥ छायातोऽग्रातो वा भानुः सक्रान्तिपात एव स्यात् । पातोनः स्फुटभानुः स्फुटभानूनो भवेत् पातः ॥ ३९ ॥ अनाग्रातस्तच्छुतिविद्वतारकार्कसगुणितेत्यादिविलोमविधिना या स्फुटार्कदोज्यांनीता तल्या यवनु स रविर्भवति । एव वर्षस्य प्रथमचरणे । द्वितीये भार्धाच्च्युतस्तृतीये सभा र्धश्चनुर्थे भगणात् पतित इति व्यस्तविधिः । वर्षचरणज्ञानमृतचिदै । अत्रान्यैराचार्य त्रितयाग्ज्ञिान दिरज्ञाने भानमरेखा चोत्पाद्य केन्द्रमानमरेखयो- यद्याम्योत्तरमन्तर सा मध्यच्छाया। तत क्रान्तिन्या । विलोमविधिना तस्या रविरक्ष धैव वक्ष्यमाणमहाप्रश्नभड्वार्थ यत् कृतं तदसत् । कुत । यदानितयामाभ्रमण तदपि ताव दसत् । अन्यान्यभाग्रहणादन्यथान्यथा भाभमरेखा स्यादिति निपुणैरवलोक्यम् । भान. मनाशे दिपलादिकमपि न घटते । अतो यष्ट्या शकुत्रितयं ज्ञात्वेत्यादिना महाप्रश्न भगो युक्त । अन किलाग्रातो रविति । योऽनापातश्छायातो वा रविज्ञायते स सकान्तिपात एवं स्यात् । अत पातोनो रविभवति । रव्यूनश्च पातो भवतीति युक्तियुक्तम् । एवं १ अनलल्ल । छायानयाप्रभवयोर्मुखपुच्छरज्योोगो यमस्य दिगुदाद्युदलप्रभागे। यत्र ध्रुवो धनपतेर्दिगसौ भवेद्वा तन्मत्स्यपुच्छमुखरज्जुरसिद्धसिद्धौ ॥ यो मत्स्यपुच्छमुखनिर्गतरज्जुयोगस्तस्मात् प्रभानितयचिहशिरोऽपगाहि । वृत्त लिखेन विजहाति हि तस्य रेखा छाया कुलस्थितिमिवामलवशजा स्त्री ॥ अपि च । ॥ अग्रेषु चिहानि विधाय वृतैमियोऽवगाहलिखितैस्तु तेभ्य । तिमी मवेतो मुखपुच्छसके रज्जू प्रसार्यावनयोयुतियी सतच चित्रयसपत्त यल्लिख्यते भाप्रपरिभ्रम स । मतोऽन्यथा याहुखमध्यभासां न्यासाद्मवेच्छष्ट्रपरिभ्रम स ॥ शवोदिशा मध्यगतस्य भान रेखा न जह्यात् खल भाभ्रम स । राहुभ्रमेण भ्रमतश्च शोछायाप्रमाशागणयोगचिहम् ॥ तथा श्रीपति । छायात्रय प्रौद्यमत्स्यमध्यस्पृक्सूत्रयोयंत्र युति प्रदेशे। याम्योत्तरा शनलात् ककुप् सा झमेण सौम्येतरगोलयो स्यात् ॥ मत्स्योदरदयगसूत्रयुतेच तस्या भाप्रनयस्पृगिति यद्भवतीह पृत्तम् । छाया न त परिधिमुमति मध्यशामध्यस्य मागमिव माधुगति कयचित् ।। शप्रमाभ्रमणमण्डलयोस्तु मध्य मध्यप्रभा मवति दक्षिणमुत्तर वा। सशोधक । वास्तवमानमरेसायास्तु शानिधनाभिधान ( Conic Sections ) गणितविपाने नावगम मुगा ·२६४ गोलाध्याये अत्र प्रश्न- स्पुटरवमध्यमो मध्यमादहर्गणोऽहर्गणात् कल्पगतमिति कालज्ञानम् । इति यष्टियन्त्रम् । इदानी धीयन्त विवक्षुरादौ तत्प्रशंमामाह- अथ किमु पृथुतन्धीमतो भूरियन. सकरकलितयप्टेदत्तमूलाग्रप्टेः। न तदविदितमान वस्तु यदृश्यमान दिवि भुवि च जलस्थ प्रोच्यनेथ स्थलस्थम् ॥ ४० ॥ वशस्य मूल प्रविलोक्य चाग्नं तत्स्वान्तर तस्य समुच्छ्रयं च । यो वेत्ति याश्यैय करस्थयालौ धीयत्रवेदी(१) धद किं न वेत्ति ॥४॥ १ अथ गणशदैवज्ञविरचित सुधीरअन नाम यन्त्रम् । तन तावद्यन्त्र निर्माणम् । यन्त्र कुर्याद्धातुज दारुज वा पट्ट्याकार दऱ्यातस्त्वेकहस्तम् । दैयेऽनाङ्कय पष्टिभागा समाना कस्मिंश्चिद्वाप्यन यन्त्रस्य कुक्षौ ॥१॥ अथ यन्नधारणवेधयो प्रकार । हस्ताभ्यां तद्यन्वतुल्येऽन्तरेऽश्णोधृत्वा यन्त्र नेत्रमेक निमील्य । पश्येदों द्वा यथाहुण्युग्मच्छनौस्तस्तन्मध्यगा वेधजाशा ॥ २ ॥ अथ तावद्वस्तुद्वयान्तरे हाते तन्मध्यस्थितभूमिज्ञानार्थम् । घेणोरण स्वजानुस्थदृष्टया यावद्विलोक्यते । स्वस्थानाद्वशमूलान्त करा वेणुमितिर्भवेत् ॥ ३ ॥ वस्तुनार तर पष्टया निघ्न शिभाजितम् । वस्तुमध्यावधि स्वस्माद्भूमिमानं प्रजायते ॥ ४ ॥ अथ वस्तुद्वयान्तरज्ञानाभावेऽपि तज्ज्ञानार्थ तदात्मान्तरभूमिझानार्थ चाह । एस्थानाद्वस्तुयुग्म च विधा ज्ञेया मागास्तस्पुर पृष्ठनो वा। किंचिद्गत्या ये पुनर्वेधमागा ज्ञया गया चापसारस्वभूमि ॥५॥ सा भूमिरशद्वय प ताननो भागान्तरानाऽय पृषक खपदृत् । घस्वन्तर स्यादितरा स्वभागहन् स्यात् स्ववस्वन्तरभूमिमानम् ॥ ६ ॥ अप वणुमूलयप्रेदृष्ट्वा तदारममध्यभूहानार्थ यशोच्च्यानार्थ चाह । यन्त्र धृत्वा लम्बवत् प्रावदेव वणोमूलाग्रे सईव प्रवेष्ये । ज्ञेया घेधाशा द्विधाऽयो तत स्यात् तशाच्च्य स्वस्वशान्तां च ॥७ अयात्मयशान्तरे झाने वेतप्रदर्शनाच्याना माह । भृत्या पट्ट्याधारभूवस्थयन्त्र गत्वा पृष्ठे वेघयेन् कीचकाप्रम् । कोटिथ्याच्च्योधगा धनाशा दो ग्यास्ता येऽसरस्य भूपे ॥ ८ ॥ स्ववशन्तरमा हस्ता कोटिना बारमारता । पष्टयाप्ता पशहस्ता स्युइंगौच्च्यकरसंयुता ॥९॥ अथ भूमिज्ञानाभावे केवरादप्रदर्शनादेव वाच्यमात्मवान्तरमाह ।

·यन्त्राध्यायः। २४५ स्पष्टार्थम् । अथ यष्टया ध्रुवमेधेन पलभामाह- यष्टयप्रमूलसंस्थं विद्ध्वा ध्रुवमग्रमूलयोलम्यौ । पाहुर्लम्बान्तरमूलम्बोज्छायान्तरं कोटिः ॥ ४२ ॥ कोटिदिशगुणिता बाहुविभक्ता पलप्रभा झेया । अत्र समायां भूमौ स्थित्वा गणकन वेधः कर्तव्यः । यटरप्रमूलमन्थमिति । यष्टेरने मूले बैकहेलया यथा ध्रुवः संलग्नो दृश्यने तथा यष्टिर्धायाँ । ततस्तदप्रान्मूलाच्च लम्बनि- पातो कार्यो । भुवि लम्वनिपातयोरन्तरे यावन्त्यालानि तावान् भुजः । एवं लम्वौच्च्य. पोरन्तरे यावन्ति तावतो कोटि । यष्टिप्रमाणे कर्णः । सर्ववेथेष्वप्ययमेव विधिज्ञेयः । ततो- ऽनुपातः । यद्यनेन बाहुनैतावती कोटिस्तदा द्वादशाङ्गुलेन किमिति फलं पलमा स्यात् । इदानी वंशादिधमाह- विध्वैवं पंशतलं दृष्ट्युच्छायाहतायाहोः ॥ ४३ ॥ कोटया लब्धं क्षेयं स्यवंशमध्ये महीमानम् । विध्याथो बंशाग्रं भूमानं कोटिसंगुणं भक्तम् ॥ ४४ ॥ दोषणा वंशोच्छ्रायो दृष्ट्युच्छ्रायेण संयुतो शेयः । उदाहरणम्- पञ्चशकाङ्गुला १४५ यष्टिरप्पष्टिगुच्छ्रयः । पट करास्तलवेधो दोः कोटिः सप्तदशाङ्गुला ॥ अग्नवेधे रसेशा ११६ दोः कोदिस्तुरगजरा 491 घंशस्य यस्य सन्मानं चात्मवंशान्तरं वद॥ पृष्ठे गत्वा द्विभुजी ये च कोटी ते स्वे कोटी दोर्हते तद्वियुत्या । दोलिपाल्लब्धमाद्यस्थितेः स्याद्भुमान प्राग्वत्ततः कीचकोच्च्यम् ॥ १० ॥ इद वासनासिद्धमपि दुःसाध्यम् । अधान्तरिक्ष वस्तुद्वय दृष्ट्वा तदन्तरज्ञानार्थ भूमेस्तदोच्च्यज्ञानार्थ चाह । स्थित्वा विद्धाऽयद्वय तत्तलस्थस्तुल्योच्य तचोपविश्यापसारः । दृग्वेधांशात् स्यात्ततो वस्तुमध्यं स्यादीच्यं वासानहटवौच्च्ययुक्तम् ॥ ११ ॥ अपक्मेव वस्तु घट चेत् तदा सत्सन्निहित मध्येऽन्यद्वस्तु प्रकल्प्य मध्यभूमिक्षानं स्यादि- स्यनुक्तमपि ज्ञायते । अप जलपर्यन्त कूपमध्ये वेधशानमाह । . एवं स्थित्वा पतीरे जलरथं स्थानद्वन्द्व वाश्य मध्य तयोः स्यात् । भनीच्च्य मच्चोषदृष्टया विहान पे बेधः सादतोऽन्यत्र चोहः ॥ १२॥ अय वा सूत्रम् ॥ कण्टे स्थित वाजलायकप्टौ विद्ध्वा सईवेत्त्य पुनय पृष्ठे । यंशोच्च्यवन् स्याजलअष्टमध्य कूपस्य तत् किन्तु दोरचयडीनम् ॥१॥ इति धारेशावविवानिं मारप्रनयन्त्रम ।

·२४६ गोलाध्याये यष्टिः १४६ । दृगुच्छ्रायः ६८। तलबंधेवाहुः १४४ । कोटिः १७ । अअवधे बाहुः ११६ । कोरिः ८७ । अन्न तलरेधेऽप्राधे वा ध्रुववद्यष्टयनमूललम्बयोरन्तरभूर्भुजः । एवं यथोक्तकरणेन लब्धमात्मवंशान्तरम् ५७६ । वंशाच्च्यम् ५०० । अनोपपत्तिः । आत्मवंशान्तरभूमिर्भुजः । दृष्टयुद्रायः कोटिः । दृष्टिवंशमूलयोर्बर्द्ध सूर्य कर्णः । एतत्त्र्यस्त्रानुसारमेव यष्ट्या धन त्र्यसमुत्पद्यते । तच लम्बान्तरमुर्भुजः । लम्वौच्च्यान्तरं कोटिः । यष्टिः कर्णः । अनोऽनेनानुपात: । यद्यनया कोट्यार्य भुजो लभ्यते तदा गुच्छ्रायकोटया के इति । फलमात्मवंशान्तरभूमिः । एवमप्रवेऽपि । एवं वंशमूलादुपरि दृष्टयुट्रायमितेऽन्तरे चिह्न कल्प्यम् । तदृदृष्ट्योरन्तरे रेखा भूमानमिता स भुज, । चिट्टोपरिस्थं वंशखण्ड कोटिः। दृष्टिवंशाप्रयोद्धं सून कर्ण: । एनस्यतानुसारमेव वेधमा भवत्यतोऽनुपातः । यदि येधभुजेन वेधकोटिर्लभ्यते तदा भूमितेन भुजेन फेति । फलं चिह्नोपरितनवंशखण्डम् । तदृष्टपुच्चायेण युत सकलगेणुप्रमाणम् । अथ केवलामधेनाह। अग्रं विध्योर्यस्थः पुनरुपविष्टश्च तद्विदुध्येत् ॥ ४५ ॥ निजभुजभक्ते कोटी तदन्तरहनो द्वगौच्च्यविश्लेपः । भूमिवंशौच्च्यमतः पृथक् पृथक् पूर्ववज्शेयम् ॥ ४६ ॥ ऊर्ध्वस्थस्य गृहादिभियंवहितस्याप्यग्रमा सखे घंशस्य प्रगुणस्य यस्य मुसमे देशे समालोक्यते । अत्रैव त्यमयस्थितो यदि बदस्यस्यान्तरं चोच्छ्रयं मन्ये यन्त्रविदां वरिष्ठपदयीं यातोऽसि धीयन्त्रचित् ॥ ४७ ॥ उदाहरणम् । इयएयोर्घसंस्थेन वंशाग्रं विध्यता भुजः। दृष्टश्चतुष्करोऽथान्ययष्टया साहागुलः सखे ॥ निविष्टेन तथा कोटिरॉलं वैधयोरपि । आत्मवंशान्तरं हि घंशोच्छ्रायं च घेधवित् ।। ऊर्ध्वधे भुजः ९६ । कोटिः । उपविष्टयेथे भुजः ९० । कोटिः १ । अत्रेप्टो गु. यापी कल्पिती ७२ । २४ । यथोक्तकरणेन सधं भूमान हस्ताः २८८० । शौच्च्ये धहस्ताः ३३ । अओपतिष्पत्ताल्पना । तात्मशान्तरमः या १ । यष्ट्यूबधभुनन ९६ भनेनेयं कोटिलम्यते सदा यावसावता विमिति । फल पूर्ववगुच्रयेग युनं जातं वंश. मानम् या १ रू । एवमुरविन्टोपन घ र्दशमानम् । या १ रू २१६० । एती समाविति समच्छेदोश्त्य छेदगमे शोधनाथं न्यासः । या ९० रू६२२०८० या ९६ रु २०७३६० । समीकर येन र भुमानानि ६९१२० । वैशयोरोत्यापितयोरभयत्रापि समान सममेवा. हुलानि ७९२ | तवा किय अत्र प्रश्नः ।

·याचाध्यायः। २४७ अथ जलान्तवेधमाह-- एवं तोयेऽप्योच्च्यं तत्र दृगोच्योनितं भवति । किया यष्ट्या कोटी दृष्ट छायौ जलान्तरे वाह ॥ १८ ॥ मन्त्र प्रश्नः। दूरस्थस्य न दुरगस्य यदि वादृष्टस्य दृष्टस्य वा वंशस्य प्रतिविम्बितस्य सलिले दृष्टवागमानं सखे । अत्रैव त्वमवस्थितो यदि बदस्यस्यान्तर चोळूयं त्या सर्वक्षमतीन्द्रियज्ञमनुजव्याजेन मन्ये भुधि ॥ ४ ॥ उदाहरणम् । दृष्टा चेत् व्यगुला कोटियांदुध चतुरहुलः । ऊर्ध्वस्थनोपविष्टेन वाहुरेकादशाङ्गुलः ॥ कोदिराडला तोये वंशाग्नं विभ्यता सखे । त्र्येकहस्तौ दगुच्छायौ वंशौच्च्यं चान्तरं घद ॥ ऊधे कोटि ३ । भुगः । उपविष्टयेथे कोटि: ८ । भुजा ११ । प्यायो अमेण ७२ ॥ २४ । सयमात्मवंशान्तर हस्ता: ८८ । वंशाच्य हस्ताः ६३ । अनो. ध्येऽन्योपविष्टयेथे चान्या यष्टिरिति । अनोपपतिः। अब मिः ससमे पाश्व तिर्यग्रेखा दीर्घा काय । सा किल जलसमा भूः। तरकस्मिकान्तप्रदेश की रेया कार्या। सकिल वंशः ! वंशमूलाइपोगामिनी 4. शप्रमाणेशन्या रेखा कायां । सत् किल देशप्रतिबिम्बम् । अथ भूरेखाया उपर्यन्यपान्त गुच्छितान्या रेसा कार्यागुच्छायात् प्रतिविम्वत्रंशाप्रगामिनी का रेखा कार्या। सा का रेखा भुरेखा या लग्ना तत्रस्य जले वंशानं दृष्टा पश्यति । जलादुमयतो द्वे त्र्यसे मवतः । रात्र जलवामूलयोरन्तरं बाहुः । प्रतिविम्बवंश कोदिः । मधः काखण्ड कर्णः । अन्यदात्मजलान्तरं बाहुः । दृष्टयुन्टायः कोटिः । उकरवाई कर्णः । एते त्र्यखे पर. स्पानुमते । यष्टिरपन ये भुतकोटी ते अध्येतदनुरूपरे । अव उर्फ एवं गोपेऽमीति । वि. त्वत्र यदीच्यमागच्यति तद्गौच्च्येन हीन कार्यम् । प्रतिविम्बितस्याधीमुखत्वाहगी. च्यन सागच्छति । अतस्तदून वृतमिति सर्वमुपपनम् । किंवा यष्टयत्यम्यादाहरणम् । पडद्वैरमरैस्तुल्यान्यगुलान्यया प्रमात् । आत्मतोपान्तरष्ट्या पंशोच्च्यं चान्तरं वद ॥ उनन्यस्य जलान्तरम् ९६ 1 उपविष्टस्य उलान्ताम् ३३ । ट्रायो ७२ । १४ | ए लदेव भूमान हस्ताः ८८ शोच्य हस्ताः ६३ । इति धीयन्तम् । अथ दरपहमाइ- लघुदायजसमवको समपिरारा: समान्तरा नेम्याम् । किचिद्वषा योज्याः मुपिरस्याच पृथक् तासाम् ॥५०॥ रसपूर्णे तय दयापाराक्षस्थित स्वयं नमति । - 37 fer from ·२४८ गोलाध्याये ग्रन्थिकोलरहिते लघुदारमये भ्रमसिद्धे चक्र ाराः। किविशिष्टाः । समप्रमाणाः समसपिराः समतोल्याः समान्तरा नेम्यां योज्याः । ताश्च नद्यावर्तवदेकत एवं सर्वाः किंचिद्वका योज्याः। ततस्तासामाराणां सपिरेषु पारदम्तथा क्षेप्यो यथा सुपि. रार्धमेव पूर्ण भवति । ततो मुद्रिताराग्रं तचक्रमयस्कारशाणवद्याधारस्थं स्वयं श्रमति । अन्न युक्तिः । यन्त्रैकमागे रसो धारामूलं प्रविशति । अन्यभागे त्वारा धावति । तेना कृष्टं तत् स्वयं भ्रमतीति । अथान्यदाह- उत्कीर्य नेमिमथवा परितो मदनेन संलग्नम् ॥ ११ ॥ तदुपरि तालदलाद्यं कृत्वा सुपिरे रसं क्षिपेत् तावत् । यावदसैकपार्चे क्षिप्तजलं नान्यतो याति ॥ ५२॥ पिहितच्छिद्रं तदतश्चकं भ्रमति स्वयं जलाकृष्टम् । यन्त्रनेमि भ्रमयन्त्रेण समन्तादुत्कीर्य इथलमा सपिरस्य वेधो विस्तारा यथा भवति ततस्तस्य सपिरस्योपरि तालपत्रादिकं मदनादिना मलान कार्यम् । तदपि च याधाराक्षस्थित कृत्वोपरि नेम्यां तालदल विद्या सपिरे रसस्तावत् क्षेप्यो यावत् पि. रस्पाधोभागो रसेन मुद्रितः । पुनरेकपाश्चे जलं प्रक्षिपेत् । तेन जलेन द्रवोऽपि रसो गुरु स्वात् परतः सारयितुं न शक्यते । अतो मुद्रितच्छिद तय जोनाकृष्ट स्वयं भ्रमतीति । अथान्यदाह- ताम्रादिमयस्याडकुशरूपनलस्याम्पूर्णस्य ॥ १३ ॥ एक कुण्डजलान्तद्वितीयमग्रं त्यधोमुखं च पहिः । युगपन्मुक्तं चेत् कं नलेन कुण्डादहिः पतति ॥ ५४॥ नेम्यां वध्या घटिकाधकं जलयन्त्रवत् तथा धार्यम् । मलकाच्युतसलिलं पतति यथा तद्घटीमध्ये ॥ ५५ ॥ भ्रमति ततस्तत् सततं पूर्णघटीभिः समाष्टम् । चक्रच्युतं तदुदकं कुण्डे याति प्रणालिकया ॥ ५६ ॥ ताम्रादिधातुमयस्याइशरूपस्य वीकृतस्य नलस्य जलपूर्णस्यैकम जलमाटेs- न्यद यहिरधोमुख कहेलया यदि विमुच्यते तदा भाण्डजल सकलमपि नटेन यहिः . रति । तद्यथा । निकमलल्य कमलिनीनरस्य जलमृमाण्डे क्षितल्य जलपूर्णसपिये. म भाण्डावहिरधोमुख द्रुतं यदि ध्रियते तदा माण्डजीं मकामपि नटेन बहिर्याति । ई कुक्कुटना यन्त्रमिति सिल्पिना हरखल्निां व सिम । अनेन सावधमकार: सध्यन्ति । भय चक्र नेम्या घटीबद्ध्या अलपन्त्रवत् व्याधाराक्षस्थित तथा निया- घया नलकप्रच्युतजलं तम्य घटीमुरे पतति । एवं पूर्णघटीभिराष्टं तग्रम पन निवा. ते । अथ चक्रव्युनस्योदकप्याध प्रगालिकया कुन्दगमने हवे कुठे पुनर्जप्रक्षेपनरपेक्ष्यम् इदानीमन्येषां स्वयंवहमुपहसनाह- यधोरन्ध्रनलं तन् सापेक्षयात् स्वयंयहं प्राम्यम् । चतुरचमत्कारकरी युक्तिर्यन्यं नहि प्राम्यम् ॥ ५७ ॥ : .

·ऋतुवर्णनम् । २४२, एवं बहुधा यन्त्रं स्वयंवह कुहकविद्यया भवति । नेदं गोलाश्रितया पूर्वोक्तत्वान्मयाप्युक्तम् ॥ ५ ॥ स्पष्टार्थमिदम् । अत्र भ्रमणं कालानुसारं स्वबुद्ध्या विधातव्यमित्यध्याहार्यम् । इति श्रीभास्करीये सिद्धान्तशिरोमणौ वासनाभाष्ये मिताक्षरे गोले यन्त्राध्यायः । अत्र ग्रन्थसंख्या ३७५ । अप ऋतुवर्णनमाह । उत्फुल्लन्नवमल्लिकापरिमलभ्रान्तभ्रमभ्रामरे रे पान्याः कथमव्यथानि भवतां चेतांसि चैत्रोत्सवे । मन्दान्दोलितचूतनूतनघनस्फारस्फुरत्पल्लवै. रुद्वेलन्नयवल्लरीविति लपन्त्युच्चैः कलं कोकिलाः ॥१॥ स्वकुसुमैर्मलिनामिव मालतीमवहसन्ति वसन्तजमल्लिकाः । उपवनं विनिवारयतीय ताः किसलयैर्मलयानिलकम्पितैः ॥२॥ विहाय सौधं तृणकुडयमण्डपे प्रसिच्यमाने सलिलैः समन्ततः । शुचौ रमन्ते विरलं विलासिनः प्रियाजनैःसीकरसेचनोन्मुखाः ॥३॥ निदाघदाहातिविघातहेतवे बनाय कामोच्छ्रितचूततये । ग्रजन्ति यापीजलयलिलालसाः शुचौरतिस्वेदगलजलालसाः ॥ ४ ॥ मदनदहनसिन्नामागतेऽप्येत्य काले परिमलबहलानां मालतीनां नदीनाम् । अद्य दयित सिञ्चस्यात्मग्यारिणा किं परिमलयहलाना मा लतीनां न दीनाम् ॥ ५॥ उधिरौति हि मयूरकुलं यदम्य मन्द कदम्यमकरन्दविमिश्रितध। पातः प्रयाति पतिरैति न तेन मन्ये मिणनिपुणविपर्णयिहत्यमस्य ॥६॥ पयंयिधं विरहिणी विरहेण खिन्ना भिन्नाअनच्छविधने गगने घनती। मस्या प्रियं तमदयं हृदयं प्रविष्टं ते सपेशलमलं परिहासमिश्रम् ॥ स्यतनुजयनराज्या पुष्पवरयालिपन्या धनुचितरतसगोस्मीति शैलोऽनुतमः । निशि शशिकरयशग्निहरैरथुकल्पः शरदि दिजसंदस्वेदयान रोदितीय ner सदस्यकाले यदुशस्यशालिनी चितामयश्यायकमौक्तिकोत्यः। प्रहरपुष्टापिलगोकुलामिला विलोर हयात्यधिक पीयलाnEn अयानीलनिमीलितपलयं मयुरपुलसमुप्तसनः धियम् । यादति पांचन पाशनशाननं मयतरा मितरा शिशिरागमे ॥१०॥ मपटुतिग्ममरीचिमरीविभिनंदितथा शिशिर शिशिरततिः । निशि ययोपालपीनघनस्तनी मुजनिपोरनतः स्यपतो गाम् ॥ १५॥ गुप्यापनम्यानादीमा प्रदर्शिता । रपिता विदा प्रोग्य रमिताना मनोहरा । १२.

·२५० गोलाध्याय । - - सरसमभिलपन्ती सत्कवीनां विदग्धानवरतरमणीया भारती कामितार्थम् । न हरति हृदय वा फस्य सा सानुरागा नवरतरमणी या भारती कामितार्थम् ॥१३॥ न भवति हृतचित्तोषाचमाकर्य रम्यां परभृतसरसांना कोऽमलां सत्कवीनाम्। सततमुपगतानां साम्बुजैर्वा पयोभि परभृतसरसां नाकोमलां सत्कवीनाम्॥१५॥ त्रिदिवमधरयन्तस्तीरपङ्केन नानारुचिरसिकतया वाश्लेपिताङ्गै सुवृत्तै । कृतिन इहरमन्ते रम्यसारस्वतौधेरुचिरसिकतया वाश्लेपिताहै. सुवृत्त ॥१५॥ वर्पाकाले हृदयस्थमदय दयित प्रति विरहिणी किरैव ब्रूते । हे दयित निर्दयास्मिन्न प्यागते काल एत्यागत्य किं न सिञ्चसि । काम् । मा इति माम् । कथभुताम् । मदन दहनखिन्नाम् । कामाग्निदाहाकुलाम् । पुन किविशिष्टाम् । दीनाम् । कन । आत्महग्वा रिणा स्वक्सलिगेन । कासा सबन्धिनि काले । नदीनाम् । कथभूनानाम् । परिमन्त्र हलानाम् । परि समन्तात् । मलबहलानाम् । न केवल तासाम् । मारतीनामपि । परि मरबहलानामामोदबहलानाम् । न केवल तासामपि । लतीनामिति रतीनाम् । तासाच परिमलबहलानाम् । तत्र परस्य भाव परिमा । परिम्गो लब परिमल्य । हरन्तीति परिमलबहरा । तासां परिमलबहराणाम् । रलयोर्ववयोश्चक्यम्य श्लेषे तु गृहीतत्वात् । मानिनीनां मानिनां या कामातुराणा मानभङ्गेन तुच्छत्वमापादयन्तीना रतीनामित्यर्थ । भय कविवर्णनम्। का सत्कवीना विदग्धा भारती वाणी कस्य हृदय न हरति । अपि तु सर्वापि सर्वस्य । अनवरतरमणीया । सतत रम्या । किं कुर्वती । अभिलपन्ती । कम् । अमितार्थम् । असंखप्रमर्थम् । किविशिष्टम् । सरसम् । सा च कम्य न हरति । किम् । अध हृदयं पा । या । का। नस्तरमणी । भपूर्वमुस्ता युवती। किविशिष्टा : भारती भरतसम्बन्धिनी नर्तकत्री । कथभूता सती । कामिता । पुन किविशिष्टा । सानुरागा । किं कुर्वती । सरसमभिलपन्ती । विदग्धा । क ना ना सत्कवीना वाचमाकार्य हृतचित्तो न भवति । किविशिष्टाम् । ममी निर्दूपणाम् । पुन कयभूताम् । सततं रम्याम् । पुन किविशिष्टाम् परभृतपरसाम् । पर भृतम्य कोकिलस्येव सरसों रसवतीम् । अथ द्वितीयोऽ । के उदो घय पक्षिग मन्तश्च ते कवयश्च सत्क्यो साधा जलपक्षिग । तेषां पाच सनत रम्यामाकार्य क ना हनवितो न भवति । किविशिष्टाम् । न अशेमलाम् । कोमलाम् । क्यंभूनाना तपाम् । उपगताना तीरविलासिनामित्यर्थ । पेम् । परभृतपरमाम् । पराणि च सानि मृतानि पूर्गानि सरासि तेषां परमृतपरमाम् । के । पयोभि । कथंभूत । साम्बुन । भया । उपग ताना नगरीनकार्यातना मरमा सत्कमौन्धनो थय मन्कायनेपाम् । अय किमेवविधयात्र अन्धे प्राकृतिराना गगानामित्याशयोध्यने । नहि मन्दार्थ- मेव अन्य मारभ्यत इत्याह । इह करीना द्वे गी । इयमियं वा । एनरोरोक । रमन्ते । के । तिनो विद्वांस । छ। रम्थमारम्बनीधे । माम्बद्रीनदीप्रवाहे । सम्पत्या - - ·प्रश्नाध्यायः । - - म्तः । किम् । त्रिदिवम् । अस्मादप्युपरितनं स्थानं वान्छन्तः । अथ द्वितीयोऽर्थः । ना- नारच्या रसिकत्वं रसिकता तयेह रम्यसारस्वतौघे वास्यसमूहे चतुरवचननिचये कृतिनो रम- न्ते । कैः कृत्वा । सत्तः इलक्ष्णैः श्लोकः । मालिनीप्रभृतिभिः । किविशिष्टैः । श्लैषि- तारैः । श्लेपोलियुक्तचरणः । पादावृत्तिप्रभृतिमिः 1 किं कुर्वन्तः । विदिवमधरयन्तः । त्रिदिवमुखादपि काव्यरतिसखमधिकं मत्वत्यर्थः । शेष स्पष्टम् । इति श्रीमास्करीये सिद्धान्तशिरोमणिवासनाभाष्ये गोलाध्याये मिताक्षरे रतुवर्णने समाप्तम् । अत्र ग्रन्थसंख्या ६० । मय प्रश्नाध्यायो व्याख्यायते । तत्रादी तदारम्भप्रयोजनं तत्प्रशंसां चाह- प्रौढिं प्रौढसभासु नैति गणकः प्रश्नैर्पिना प्रायशो- इतस्ताम् वच्मि विचित्रमशिचतुरप्रीतिप्रदानाय यान् । आकापि सुवर्णवर्णवदनं वैवर्ण्यमेति क्षणात् तस्याखर्वकुगर्वपर्वतशिरः प्रौढयाधिरूढोऽत्र यः ॥ १ ॥ पाटया च वीजेन च कुट्टकेन वर्गप्रकृत्या च तथोत्तराणि । गोलेन यन्त्रैः कथितानि तेषांवालावयोधे कतिचिञ्च वच्मि ॥२॥ स्पष्टार्यम् । अथ बुद्धिमतः प्रशंसामाह- अस्ति त्रैराशि पाटी वीजं च विमला मतिः । किमशातं सुबुद्धीनामतो मन्दार्थमुच्यते ॥३॥ वर्ग वर्गपदं घनं धनपदं संत्यज्य यगण्यते तत् त्रैराशिकमेव भेदबहुलं नान्यत् ततो विद्यते । एतद्यद्धास्मदादिजडधोधीवृद्धियुझ्या युधै- विद्वच्चक्रचकोरचारुमतिभिः पाटोति तन्निर्मितम् ॥ ४॥ नैव धात्मकं बीजंन बीजानि पृथक पृथक् । एकमेय मति:जमनल्पा करपना यतः ॥ ५ ॥ स्पप्टार्धम् । अय प्रश्नानाह- भयान्यमाह। अहर्गणस्यानयनेऽर्कमासाश्चैत्रादिचान्द्रेर्गणकान्विताः किम् । कुतोऽधिमासायमरोषके च त्यक्ते यतः सावयवोऽनुपातः॥६॥ अयमस्य मदन पूर्व व्याख्यात एव । चन्द्रश्चन्द्रगुणो रवी रविगुणश्चाङ्गारकोऽङ्गाहत. स्तयोगो गुणसंगुणात् मुरगुरो राश्यादिकात् पातितः । शेष चापरपर्ययोत्यखचरणोन युतं या शनिः स्यात् केऽन्ये भगणा यदेति तब चेदस्ति थमो मिश्रके। ७ ॥

·२५० गोलाध्याये । । सरसमभिलपन्ती सत्कवीनां विदग्धानवरतरमणीया भारती कामितार्थम् । न हरति हृदयं वा फस्य सा सानुरागा नवरतरमणी या भारती कामितार्थम्॥१३ न भवति हतचित्तोवाचमाकण्र्य रम्यांपरभृतसरसां ना कोऽमला सत्कवीनाम्। सततमुपगतानां साम्युजैर्वा पयोभिः परभृतसरसां नाकोमलां सत्कवीनाम्॥१४ त्रिदिवमधरयन्तस्तीरपड्वेन नानारुचिरसिकतया वाश्लेपिताहैः सुवृत्तः। कृतिन इहरमन्ते रम्यसारस्वतौधेरुचिरसिक्तयावाश्लेषिताहैःसुवृत्त ॥१५॥ वर्षाकाले हृदयस्थमदय दयित प्रति विरहिणी कितैव धूने । हे दयित निर्दयास्मिन्न प्यागते काल एत्यागत्य किं न सिञ्चसि । काम् । म इति माम् । कथंभृताम् । मदन दहनखिताम् । कामाग्निदाहाकुलाम् । पुन किविशिष्टाम् । दीनाम् । केन । आत्मदृग्वा रिणा स्वदृक्सतिरोन । कासां सबन्धिनि काले । नदीनाम् । कथभूतानाम् । परिमनत्र हानाम् । परि समन्तात् । मलबहलानाम् । न केवलं तासाम् । मारतीनामपि । परि मरबहलानामामोदबहानाम् । न केवल तासामपि । लतीनामिति रतीनाम् । तासा च परिमलबहलानाम् । तत्र परस्य भाव परिमा । परिम्णो लव परिमलव । तं हरन्तीति परिमलबहरा । तासां परिमर बहराणाम् । र योर्ववशेश्चैश्यस्य श्वेपे तु गृहीतत्वात् । मानिनीनां मानिनां वा कामातुराणां मानभङ्गेन तुच्छत्वमापादयन्तीना रतीनामित्यर्थ । अथ कविवर्णनम् । का सत्कवीनां विदग्धा भारती वाणी कप्य हृदय न हरति । अपि नु सर्वापि सर्वस्य । अनवरतरमणीया। सततं रम्या । किं कुर्वती । अभिलपन्ती । कम् । अमिवार्थम् । असंख्यमर्थम् । किविशिष्टम् । सरसम् । सा च कस्य न हरति । किम् । अर्थ हृदयं वा । या । का । नवरतरमणी । अपूर्वसरता युवती। किविशिष्टा । भारती भरतसम्बन्धिनी नर्तकस्वी । कथभूता मनी । कामिता । पुन किविशिष्टा । सानुरागा। कि कुर्वती । सरसमभिलपन्ती । विदग्धा । क ना ना सत्कवीनां वाचमाकार्य हृतचित्तो न भवति । किविशिष्टाम् । अमला निर्दूपणाम् । पुन कर्यभूताम् । सनते रम्याम् । पुन किविशिष्टाम् परभृतसरसाम् । पर भृतम्य कोकिरस्येव सरसां रसवतीम् । अथ द्वितीयोऽर्थ । के उदो घय पक्षिय सन्तन ते कवयश्च सत्यवयो हसाद्या जम्पक्षिण । तेपो वा मनन रम्यामाकम्पक ना हसवितो न भवति । किविशिष्टाम् । म प्रकोमलाम् । कोमाम् । कथंभूताना तेपाम् । उगताना तीरविलासिनामित्यर्थ । पाम् । परभृतमरसाम् । पराणि च सानि भूतानि पूर्णानि सरासि तेषां परमृतमरसाम् । के । पयोमि । कथंभूत । साम्बुज । अथवा । उपग. तानां नगरनिकटवतिना सरसा सन्कर्मवन्धिनो वय मन्वयम्पाम् । अथ क्मेिवविधयात्र ग्रन्थे प्राकृतिकानां गगानामिस्यायोध्यते । महि मन्दार्थ. मेव अन्य मारभ्यत इत्याह । इह कीनां देगी । इयमियं वा । एतत्परोध परोक । रमन्ते।के। कृतिनो विद्वांस 1 । रम्यपारम्बनीधे । मरम्वतीनदीपा । परम्पत्या सर्वगतत्वाद्गङ्गाद्या अपि सरस्वन्य टक्यन्ते । अत्र किविशिष्टा उपलक्षिता । एता रम्भाधारै । पुन है । मारपिता है । अपरिहाई । फैन । नदीतीरपटुन । म पर तेन । नानारदिरमिक्तया वा । किं कुर्वन्त । तथा रमन्ते । अधस्यन्त । अपरीकृर्व - । - ·२५१ प्रश्नाध्यायः। । न्तः । किम् । त्रिदिवम् । अस्मादप्युपरितनं स्थानं वान्छन्तः । अथ द्वितीयोऽर्थः । ना. नारच्या रसिकत्वं रसिकता तयेह रम्यसारस्वतौधे वास्यसमूहे चतुरवचननिचये कृतिनो रम- न्ते । कैः कृत्वा । वृत्तैः श्लोः श्लोकः । मालिनीप्रभृतिभिः । किविशिष्टैः । इलेपि- तारैः । इलेपोलियुक्तचरणः । पादावृत्तिप्रभृतिभिः । किं कुर्वन्तः । त्रिदिवमधरयन्तः । त्रिदिवसखादपि काव्यरतिसखमधिकं मत्वेत्यर्थः । गेष स्पष्टम् । इति श्रीभास्करीये सिद्धान्तशिरोमणिवासनाभाष्ये गोलाध्याये मिताक्षरे मनुवर्णन समाप्तम् । अत्र ग्रन्थसंख्या ६० । अथ प्रश्नाध्यायो व्याख्यायते । तन्नादौ तदारम्भप्रयोजनं तत्प्रशंसां चाह- प्रौढि प्रौढसभासु नैति गणकः प्रश्नचिना प्रायशो- ऽतस्ताम् पच्मि विचित्रभङ्गिचतुरप्रीतिप्रदानाय यान् । आकर्यापि सुवर्णवर्णवदनं वैवर्ण्यमेति क्षणात् तस्याखर्वकुगर्वपर्वतशिरः प्रौढयाधिरूढोऽत्र यः ॥ १ ॥ पाटया च वीजेन च कुट्टकेन वर्गप्रकृत्या च तथोत्तराणि । गोलेन यन्त्रैः कथितानि तेषांवालाववोधे कतिचिञ्च पच्मि ॥२॥ स्पष्टार्थम् । अथ बुद्धिमतः प्रशंसामाह- अस्ति त्रैराशिकं पाटी वीजं च विमला मतिः। किमशातं सुबुद्धीनामतो मन्दार्थमुच्यते ॥ ३॥ वर्ग वर्गपद घनं घनपदं संत्यज्य यद्गण्यते तत् त्रैराशिकमेव भेदबहुलं नान्यत् ततो विद्यते । एतद्यद्वहुधास्मदादिजडधोधीवृद्धिवुझ्या बुधै- विद्वच्चक्रचकोरचारुमतिभि. पाटीति तनिर्मितम् ॥ ४॥ नैव धात्मकं वीजन योजानि पृथक् पृथक् । एकमेव मति:जमनल्पा कल्पना यतः ॥५॥ स्पष्टार्थम् । अय प्रश्नानाह- अयान्यमाह। अहर्गणस्यानयनेऽर्थमासाश्चैत्रादिचान्दैर्गणकान्धिताः किम् । कुतोऽधिमासायमरोपके च त्यक्ते यतः सावयवोऽनुपातः ॥ ६ ॥ अयमस्य महश्व पूर्व व्याख्यात एव । चन्द्रश्चन्द्रगुणो रयी रविगुणश्चाङ्गारकोऽङ्गाहत. स्तयोगो गुणसंगुणात् सुरगुरो राश्यादिकात् पातितः । शेरं चापरपर्ययोत्यपचरेणोन युतं या शनिः म्यात केऽन्ये भगणा पदेति तय चेदस्ति धमो मिश्रक । ७॥

·२५२ गोलाध्याय । अथास्य भङ्ग । उद्देशकालापवदेव कार्य योगान्तराद्य ग्रहपर्ययाणाम् । दृष्टस्य चक्राणि तदूनितानि तैरूनितं तत् क्रमशो विधेयम् ॥ ८ ॥ अशातसेटः स्वमृण कृतश्चेदज्ञातवमाणि भवन्ति तानि । कहा प्रदेया अविशुद्धशुद्धौ क्वहैश्च तयं कुदिनाधिक चेत् ॥ ९ ॥ उदाहरणे ग्रहाणां यथायथा योगोऽन्तर वाभिहित तथातथा ग्रहयुगभगगानामपि कार्यम् । यदि शोध्य न शुध्येत् तदा कुदिनानि दत्त्वा शोधयेत् । तया गुगकैर्गुणने योगे च कृते यदि राशि कुदिनाधिको भवति तदा कुदिनस्तक्ष्य । एव योगान्तरादि यद्भवति तेन दृष्टाहस्य युगभगणा एकनोना कार्या । अन्यत्र तैर्भगणैस्तदून कार्यम् । एवं कृते प्रथमस्थाने यदवशेष तेऽन्यभगणा भवन्ति । यद्यन्यभगणा उदाहरणे धन कृता । यदि ऋण कृतास्तदा द्वितीयस्थाने यदवगेप तेऽन्यभगणा इति । अग्रोपपत्ति । यद्ग्रहाणा योगवियोगादिक तत् तद्युगभगणानां कृतम् । तथाविधर्भग गैरहर्गणाग्रहवत् फल आनीते तयोगवियोगादिकमुत्पद्यते । यत्र शोध्यं न शुद्धयति तत्र यत् कुदिनानि दत्तानि तत्रेय युक्ति । ये गणेशो प्रहो राश्यादिको भवति तैरेव कुदि नाधिकैस्तादृश एव राश्यादिक स्यात् । भगणशेपयोस्तुल्यत्वात् । किंतु तद्गणा अधिका आगच्छन्ति ते परित्यमा प्रयोजनाभावात् । उदाहरण हि राश्यादिप्रहाणामेव । अनयैव सुश्या यत्र गुणना दिके कृते कुदिनाधिकत्व दृश्यते तन राशि कुदिनैस्तभ्य इत्यु तम् । अथैव योगवियोगादिके ये भगणा जातास्तेऽन्यभगणैरूना सन्तो दृष्टग्रहभगणा भवन्ति । दृष्टभगणैरूना अन्यमगणा भवन्तीति विरोमविधि । यदान्यमगणैर्युक्ता सन्तो दृष्टभगणा भवन्ति तदा तेरेवोना दृष्टभगणा अन्यमगणा भवन्तीत्यर्थात् सिद्धम् । अथ बालावबोधार्य कल्पितमगणरुदाहरणम् । सत्र रवे गणास्त्रय ३ । चन्द्रस्य चत्वार ४ । भौमस्य पञ्च ५। गुरो सप्त ७ । शने व ९ । कुदिनानि पष्टि ६० । प्रयोविंशति २३ महर्गणे प्रकल्प्य साधिता ग्रहा मागुणोऽर्क । एकगुणश्चन्द्र । पद्गुणो भौम ।रार.६ । म ।। एप योग १० । ० । अमु त्रिगुणाद्गुरोविंशोध्य २४ 1१८ शेपम् २ । १८ । अयाज्ञातम गणज्ञानार्थ प्रयुगभगणानां यथोते योगे वियोगे च कृने जातम् ११ । । एतच्छनिमग गैवभिरूनीकृतं जातावन्यभगणौ २ । यधन्यमगणा ऋर्ण तहगणद्वयसंभूतो ग्रह ९ । ६ । अस्मिन् पूर्वस्मात् २ । १८शोधित जात शनि ५। १२ । यद्यज्ञात से स्य तदा शनिमगणेषु ९ दिनानि ६० प्रक्षिप्येकाश ११ विशोध्य ज्ञाता अन्यमगणा एभ्यो जातो ग्रह ३२४ । अनेन पूर्वापे युने जात नानि ५। १३ ॥ - " | अग्रद्वाद ६ अथान्य प्रश्नमाह। ये याताधिकमासहीनदिवसा ये चापि तच्छेपके तेपामैश्यमयेदय यो दिनगणान् नेत्र परपे गतान् । सश्लिष्टम्फुटकुकोटबटुक्षणारिद्रायणे ·२५३ प्रश्नाध्यायः अपास्य माः। तस्यान्यतविदो विदो विजयते शार्दूलविक्रीडितम्(१) ॥ १० ॥ कृताप्टाष्टिगोध्यब्धिशैलामरतुः लिप ८६३३७४४९१६८४ ने सशेषाधिमासावमैक्ये । भवेद्वयकचन्द्राह १६०२६९८४९९९६९ भक्तेऽवशेष गतेन्दुधुराशिस्ततः सायनाद्यः ॥११ ॥ स्पष्टार्थम् । उदाहरणम्- अस्य भरथा ये याताधिकमासहीनदिवसा ये चापि तच्छेपर्क तेपामैक्यमवेक्ष्य जिष्णुजकृताच्छाखाद्यथैवागतम् । भूशैलेन्दुखखाम्रपटकरयुगाप्टाध्य ६४८४२६०००१७१ तुल्यं यदा काले कल्पगतं तदा वदति यः स ब्रह्मसिद्धान्तयित् ॥ १२ ॥ १.भत्र संशोधकोकः प्रश्न. । अघिमासावमशेपे ज्ञात्वा योऽहर्गणं वदेदाशु । संश्लिष्टस्फुटकुकवेत्तृणामप्रणीः सः स्यात् ।। कल्पाधिमासावमसहयोगे भाज्ये च तच्छेषयुतौ च शुद्धी। कल्पेन्दुघनीपगिते हरे यो गुणो गतेन्दुयुगणो भवेत् सः ॥ सावनाहर्गणं तस्माद्गतसौरसमागणम् । मासादिक च विज्ञातुं शरनुयाद्गणकः मुधीः ॥ अत्र धीम. देवोकः प्रश्नः । यदाऽधिमासावमशेष च ममे तदा फल्पात देद्यः । तमेव मन्ये गणकाऽप्रगण्य शिरोमणि स्पटतर रा वेत्ति ॥ द्विदेवायमिभूम्यन्ति २१३७३३३ मितैयान्द्रदिनः छमात् । मवेष दोषयोः साम्यं कल्पारम्भात् पुन पुनः ।। सम्माधिमासाः स्याण सहितास्ते यदा ससे । सम्पचान्दावस्याः स्युवंद कल्पगत तदा । अस्य मारः। कस्पाधिमामा. रिल माग्यराशिः सुभग्नु सामिनाऽत्र हरप्पा' येरेन्दुपर पहरे गुगों यः स्पादिश्चन्दाहमितिः स एव ॥ अभ्योत्तरम् । अन्य: प्रश्नः । सपा दिनक्षमा मते निशेषयुना या। ममाःसन्दुर स्युम्नदा रगत बद।। माम्स नि सारदुरमरा। मी कारभो ।

·२५४ गोलाध्याये । अहर्गणानयने ये रब्धा अधिमासा क्षयाहाश्च ये च तच्छेपके सेपाक्य भुशैलेन्दु रुखाभ्रपटकरयुगाष्टाध्यन ६४८४२६०००१७१ तुल्य कृताप्टाष्टिगोऽध्यादिभि ८६३३७४४९१६८४ गुणित जातम् १९९८३४४६८२९२३२६४२२०७७९६४ । व्येक चन्द्रादै १६०२९९८९९९९९९क्त रब्धम् ३४९२४१९३२३३६ । जातोऽवशेषमितो ग तेन्दुयुगण १०३००। अस्मात् प्राग्वदवमानि १६१। अवमशेष च २६७४२६००००००। सावनाहर्गणश्च १०१३९ । अथ पृथग्गतेन्दुयुगणोऽधिमासैर्गुणितो युगेन्दुदिनभत्तो रब्ध गताधिमासा १०। अधिमासशेप च ३८१००००००००० । लब्धाधिमासैदिनीकृत ३०० रून इन्दुद्युगण १०३०० । सौराहणो भवति १००००। अत कल्पगतम् । सप्तविंशति २७ वर्षाणि । नव ९ मासा । दश १० दिनानि । अस्योपपत्तिर्षीजगणितेन । एको हरश्चेद्गुणको विभिन्नावित्यादिना । कथमस्य विषय इति चेत् । उच्यते । गतसौरदिनेभ्यो यावन्तोऽधिमासा यच्च शेष गतचन्द्रदिनेभ्योऽपि तावन्त एव भवन्ति तावदेव चावशेपम् । अवमान्यवमशेप च चन्द्रदिनेभ्य एव सिध्यति । अतस्तयो शेषयोश्च योग उदाहृते युगाधिमासावमयोगो गुणो युगेन्दुदिनानि हर । गर्ने न्दुदिनप्रमाण यावत्तावत् १ । तद्गुणेन गुणित हरेण भक्तम् । तत्र लब्धिप्रमाण कारक १ । तद्गुणित हर गुणकगुणितायावत्तावतो विशोध्य ज्ञात शेपम् । या २६६७५८५०००० का १६०२९९९०००००० । एतदधिमासावमशेपैक्यम् । यो लन्ध कालक १ स गताधिमासावमानामैक्यम् । तच्छेपे यदि क्षिप्यते तदा चतुर्णा योग कृतो भवति । या २६६७५८५०००० का १६०२९९८९९९९९९। अस्य चतुणों योगस्योदिष्टयोगेन स गोकरणे क्रियमाणेऽधिमासावमयोगो भाज्य । व्येवेन्दुदिनानि हर । उद्दिष्टयोग क णक्षेप । एवं सति लाघवार्थ रूपशुद्धावाचार्येण स्थिर कुट्टक कृत । स च कृताया प्टीत्यादि। इदानी महाप्रश्नमाह- चक्रामाणि गृहाग्रकाणि च लयाग्राणि ग्रहाणां पृथग यानि स्युः कलिकायकाणि विक्लाप्राणीह धीवृद्धिदे। चन्द्राफरगुरुशभार्गवचलच्छायासुताना तथा पूर्व सिद्धमहर्गणागमविधौ न्यूनाइशेपं च यत् ॥ १३ ॥ पत्रिंशत् सहितानि तानि कुदिनस्तष्टानि दृप्वाग्रका. एयाचष्टे स्फुटकुट्टके पटुमति खेदान दिनौघं च यः। त मन्ये गणितावीविघटनप्रौढिप्रमचासिल. ज्योतिर्वित्करिपुम्भपीठलुठनप्रोत्कण्ठवएटीरवम् ॥ १४ ॥ उद्दिष्ट पह(१)१५७७९१७६०० तष्टमम्युधिहत शुध्यन चेत् तत् सिल १ भन ल्ल । ध्यामाप्रवाणनुरगक्षितिनन्दीरमामृच्छिीमुखभुत्र १५७७९१७५०. क्षितिदासरा स्यु । पूणांभ्रसायकशिलोचयरामदनदीमेपुशीतकिरणा १५८२२३७५.. मपरिप्रमा स्यु ॥ अथास्य मा ।

·प्रश्नाध्यायः। लन्ध रामनखाद्रिलोचनरसयङ्कठि २४३६२७२०३ निघ्न ततः। पञ्चादिग्निवाद्रिसागरयुगच्छिद्राग्निभिः ३०४४७६३७५ समजे. च्छेप स्याद्यगणो हरेण स युतो यावद्भवेदीप्सितः ॥ १५ ॥ अस्योदाहरणम्- पञ्चत्रिंशदहो ससे दिरिषदां चक्रादिशेपाणि या. न्येषां सावमशेषमैस्यमपि यद्धीवृद्धिदे जायते । तत् तष्ट कुदिनै सखेपुभरविच्छिद्रेन्द्र १४६१२२७५०० तुल्य गुरो रिन्दोहि कुजस्य या वद यदा कीदृग्द्युपिण्डस्तदा ॥ १६ ॥ धीवृद्धिदै तन्त्रे ग्रहाणा चादि।पाणि मिलितान्यवमशेषयुतानि च १४९१२२७५२० । एनानि किलोद्दिष्गनि चतुर्मिभिव्य रुधं रामनखादिरोवनरसत्र्यद्विमि २१३६२७२०३ संगुण्य पञ्चादिमिनपादिसागरयुगच्छिद्राप्ति ३९४४७९३७५ भिर्विमन्य पमहर्गणो जात खरखानदिदित १००० । अयं जात कुजदिने । द्विगुणे हरे शिप्त जात सोमवासरे ७८८९६८७५० । विगुणे क्षिप्ते जातो गुरदिने ११८३४४८१२५ । अत्रोपपत्तिरेको हरपचेद्गुणौ विभिन्नावित्यनेनैः । अत्र गुगराविति द्विवचनमुपर भगार्थम् । तेन यगुणानामैश्य गुणो भाति । अप्राणामैस्यमप्रम् । तद्यया । रुपमह गंण प्रकल्प्य प्रहाणा मादिशेपाण्यानीय तेपामैश्य युगावमयुतं माज्य कल्प्य । इति मानि हर । उद्दिष्टप प्रिंशच्छेपाणां योग ऋणक्षेप । एषां भाग्यहारक्षेपाणा चरिप वर्त एन । ततो लापवायं रूपयुद्धी एब्ध रामनखादीत्यादिस्थिरस्कृष्टक तृन (१) । इदानी निरमचक्रादपि प्रहादहगंणमाइ- लिता| दशयुग्मरन्ति विकलास्तासां पियोगस्त्रियुग भागा भागदलं गृहाणि शशिन सत्रीन्दयस्तद्युति । दृष्टा चन्द्रदिने क्दा यद पुनस्तादृक् च कान्याहनि व्यक्ताव्यक्त विवित्तयुतिगणित रिछन् विजानासि चेत् ॥ १७ ॥ अम्य भा()। 1 सोपोक प्रत । सूर्य मोरयो मध्या समा भूत्वा पुन कदा। मवेयुस्ता एवं विपक्षण यदद्रुतम। - कसे जोर्योग ये घtantyमरो । ते नचिन् ममेने विधेया अनिता। ताप्रपन गमन धिमा । मनुभारमो माया मोदु पुन स यमुपम । ARTH.

·गोलाध्याये राश्यादेविकला दृढकुदिनगुणाश्चक्रविकलिकामक्ता। शेपत्यागे लब्ध रूपयुतं भगणशेष स्यात् ॥ १८ ॥ शेयोनहरो विकलाशेष तस्मिन् कहाधिके शेय । स खिल. खेटस्त्वसिले विकलाशेपा(१)धुपिण्डो घा ॥ १९ ॥ दृढभगणा येन गुणाश्चक्रायोना दृढछहै शुद्धा.। सद्युगणो दृढकुदिनयुतस्तावद्यावदीप्सितो वार ॥ २० ॥ उदाहरणम्। चक्रान शशिन खखाम्रगगनप्राणर्तुभूभि १६५०००० हूंत शुध्येश्चन खिल फल कृतगुणाप्टाहाहिनागा ६८३४ हतम् । विश्वान्यङ्गशराङ्ककै ९५६३१३ श्च विभजेत् स्याच्छेपमहां गण- स्तावतू तत्र हर तिपेदभिमते यायद्भवेद्वासरे ॥ २१ ॥ लिप्ता, दशयुगिस्यत्र लिप्ताप्रमाण यावत्तावत् १ प्रकल योक्तविधि कृत्वाद्यवीजक्रियया ज्ञात शशी ११ । २२ । ६८।३९ । अस्य भगणाना कुदिनानां चापवर्त १६५००००। दृढभगणा ३६००२ । ढकहा ९५६३१३ । जातोऽहण २१५१५१ । अय जात शनिवासरे। द्विगुणे क्षेप क्षिप्त जात सोमवासरे २१६९७७७ । पड्गुणे क्षिप्ते जात शुक्र वासरे ५९९५०२९ । सप्तगुणे क्षिप्तेऽनेकधा रोमवासरे २१६९७७७ १ वा ८८६३९६८ । वा १९९५८१५९ इत्यादि । अथवा शुक्रवासरे ५९९५०२९ । वा १२६८९२२० वा १९३८३४११ इत्यादि । एवमन्येपा ग्रहाणा स्थिर हक कार्य । अन वासना । भगणशेप चक्रविकलाभिर्यदि गुण्यते छह विभन्यते तदा विकरात्मको ग्रहो लभ्यते । शेपं विकलाशेष स्यात् । असो विलोमविधिना भगणनेपानयनम् । राश्या देविकला १२७०७१९ । दृढकुदिनै ९५६३१३ र्गुणिताश्चम विकलाभि १२९६००० भक्ता । यल्लब्ध तद्भगणोर्वरित स्थाच्छेपसत्वे तु । शेषत्यागे लब्ध रूपयुत भगणशेष स्यात् ।। शेपोनहरी विक्लाशेप तस्मिन् दृढस्वहाभ्यधिके । शेय स खिल खेटस्त्वरिसले विक्ल प्रतो युगण ॥ येनेटेन क्षुण्णाश्चकविकलिका विलाप्ताप्रयुता । दृढकादनासालातचाप सा रडवहाल्पयुति ॥ क्रमश पर्ययशेप विकलाशेष च वा भवति । तस्माद्यगणो वेष्टाहतदृढकुदिनयुगनेकधा स स्यात् । एताश मा साधु मयते । १ भन श्रीम. दव । चकविकलिका खेचरभागनिहता भवेदाम्य । विकलाशेष शुद्धिहार कुदिनान्यतच लब्धिगुणों ।। सक्षेपौ प्रहविकरा गतभूदिवसा भवन्ति ती क्रमश । इटनक्षेपयुतावेतौ स्यातामनेकधा चैवम् ।। ।

·प्रश्नाध्यायः॥ - सम्धम् १३०६५८ ॥ शेपम् ३३१०४७(१)। शेपत्यागे लब्धं रूपयुनमतः कृतम् । यतो विकलाशेष क्षिप्त्वा चविकलिकाभिर्माज्या: । तद्विकलावशेषमज्ञातम् । अथ विकलारोप- ज्ञानमुच्यते । यदन्नावशेष त्यक्तं तेनोनाश्चऋविकला न पूर्यन्ते तास्तत्र क्षिप्त्वा यदि भागो हियते तदा लब्धिः सरूपा लभ्यते । अतस्तदेव विकलाशेपम् । विकलाशेपेण कुदिनेभ्यो न्यूनेन भवितव्यम् । एवं यज्ञातं तत् किंचिदधिकमपि भवति । तदमत् । उद्दिष्टग्रहस्य खिलत्वात् । अथ खिलोदाहरणम् । राशयः खं० लयाः पञ्च ५ कलाः पड्वर्ग ३६ संमिताः । विकला गोभुवो १४ नेट्टङ्मध्येन्दुरुदये क्वचित् ॥ २२ ॥ ५०।५ । ३६ । १९ । अतो राश्यादेविकला इत्यादिके कृते शेष सप्तविंशतिः २७ । नेपोनहरो विकलाशेपमिदम् १२९५९७३ । अस्मिन् दृढमहाधिके ज्ञातः खिल: पेटः । ईशश्चन्द्रो मध्यम औदयिको न कदाविद्भवतीत्यर्थः । . एपमनेकधा खिलत्वं कविषयमभिधायेदानी वर्गप्रकृतिविषयमाह- स्याद्यस्मिन्नधिमासशेषककृतिदिग्नी सकपा कृति. ध्येका शेपकृतिर्हता व दशभिः स्यान्मूलदा था यदा। काले कल्पगतं तदा पदति यस्तत्पादपद्म धुधाः सेयन्ते यहुधा प्रमेयवियति भ्रान्ता भ्रमन्तोऽलियत् ॥ २३ ॥ उद्दिष्टं कुटके तज्ज्ञेयं निरपवर्तनम् । व्यभिचारः कचित् कापि खिलत्यापचिरन्यया ॥ २४ ॥ म्पदार्थम् । अस्य वर्गप्रश्त्या माः। तत्राधिमासपप्रमाण पायत्तावत् १ । अस्य कृतिदिनी सरूपा जाता । याव १० रू १ । इष्ट इम्पमित्यादिना जात हम्यज्य- प्रमूले ६ । १९ । या २२८ ॥ २१ । भय स्वं यायत्तारन्मानं तदेवाधिमासपम् ६ । वा २३८ । अय द्वितीयोदाहरणेऽधिमासोपप्रमाणं यारसार १ । भम्य प्रतियका दा. हना घ जाता पाय अस्य मूलप्रमाणे कारकः १ । अतः कालमर्गसमीक- रखे शोधने पहने जातं प्रथमपक्षमाम् । या । परपशम्यास्य काय १० रू १ । वर्ग. रया मूले जाते ते पर६ । १ ९या ३२८ । ७१ । अत्र कनि कारकमानं ज्य पायत्तावन्मान सईयाधिमामशेपम् । १९ या २१। मतः करानानपर्न कुपन । समाधिमामा भाग्य: । ररिदिनानिहारः । मधिमामशेष पटकमितरगरः । मनु प. मधेपः । अत्र माश्यमानयोक्षायेगापन तत माम्य रम्येति मिष्यागिः । मायम् । मा नहि करके सासरियादि । भनो मशगाने धिमाम गरारम् । अतः परन सान फल्लग भिन्नानि प्रयोतिनिगि ९६ । सपा पामामाः । तिपय 1.मर पर भनेर ... नोए.१९९९... सिम् १५४९५१ । RICE .पेपर्स पतिः।

·२५८ गोलाध्याय - हदानी देशविशेषमुद्दिश्य पलांशप्रश्नानाह- प्राच्यामुजयिनीपुरात् कुपरिधेस्तुर्य शके यत् पुरं तस्मात् पश्चिमतोऽपि तावति ततोऽप्यन्यत् पुरारेदिशि । नैर्ऋत्यां यदतोऽपि तेषु नगरेष्याचक्ष्व मेऽक्षांशकान् गोलक्षेत्रविचक्षण क्षणमिदं संचिन्त्य चित्ते मुहुः ॥ २५ ॥ अस्य मङ्गः- दिग्ग्यापलमाक्षुएणे प्रिज्याहते च याहुकोटिज्ये । अपहतियोजनलबजे तदन्तर दक्षिणे भागे ॥ २६ ॥ ऐक्यं सौम्ये भूमेय॑स्तं पादाधिकेऽपसरे । रविगुणमक्षश्रयसा भक्तं तचापमतांशाः ।। २७ ।। अन तशवन दिशो ज्ञेयाः । न स्वदेशगेन । अत्र प्रथम प्रश्नेऽपसारयोजनाला मातिः ९० । दोया ग्रिज्या ३४३८ । कोटिन्या पूर्णम् • । दिग्न्यादोज्योति: प. नम् . । कोटिज्यापर भयोर्षातच पूर्णम् ० । एनं निज्ययाश्च यथानम ने तथापि न्ये एव । • । तपोयोगे वियोगे पा शन्यमय ० । पतदविगुणमक्षयणादन गन्यमेव । अतो यमकोटिपत्तने शून्यं पलताः । अथ द्वितीयप्रश्नेऽप्ये शून्यं परांशाः । मतो पमोटे प्राध्या । अप नृतीय प्रश्न दिग्ज्या २४३१ । इयममारदोग्यया निग्यामिनया गुण्या विजय पाच भाज्या । अत इयमेय • ४३१ । दायां परभा पूर्णम् । गुगाईदलान कोटिन्या पूर्णम् । तयोर्योगस्तान पर २४३१ । इयम गुगा एक्षिण ९ तात्रि र ३४३१ दोग्यो । भाम्याश्याप पाताः ४५ । यत पर्णवाम्मत्र पलभा पण पर्णत्र १६ । ६८।१४ । अप चतुर्थप्रश्ने मा दिग्या २४३१ । तनविधा नविनयमां गुणाक्षपणे १६ । ८ । १४ ता । भम्याशा पाशाः । भयान्यनुदाहरगम् । पिनिपरिधिश प्राधि धारान गया. ग्निपनदिशि पढा पछने पानिमार्ग। पथय गणक तत्र तिमममांगन में तितिपरिधिगृतीयश्यांगत्र मत्र पारायाममा १ मन्नारपारयोजना पति | Timi ...ोरिया : दिल्यापाः प्राम्यामभवः । नामादमा rat करनः कोरिया पनमा गुमा मार्गमा पर पारम: | प्रा. एमांगनम्मा: 1 Timlai गगम्य दिग्पा ११ । यो सिम्यागुमा नियामना ! कटियामा गुमना । मपोगोंगोमगुर. एन. पाय पारमन: ५.11tim. हो गतम्य । एइमान्दा... I या पर्ग ·“प्रश्नाध्यायः। दोाकोटिज्ये एते एव १९७७ । १७१९ । यथोक्तकरणेन जाताः प्राच्या पलांशाः ११ । ५। । ऐशान्याम् २१ । ६४ ॥३४ । माग्नेय्याम् ४९।१८।२४ । अत्रोपपत्तिः । गोले खस्वस्तिकादिच्छादिचिह्नोपरि घमण्डलं निवेश्यम् । तत्र ख स्वस्तिक स्वस्थानं कल्प्यम् । ततोऽपसारलवाने दृष्ट्याण्डले पुरचिह्न कार्यम् । भुवात् पुर- चिकोपरि नीयमानं वृत्ताकारं सूत्रं यत्र विषुवनमण्डले लगति तत्पुरचियोरन्तरं तस्मिन् पुरे पलांशाः । अथ तज्ज्ञानार्थमुपायः । अपसारयोजनलवानां दोःकोटिज्ये कृते दिलवा नां च दिज्या। ततोऽनुपातः । यदि त्रिज्यामितया दोय॑या दिग्ज्याभुजो लभ्यते तदा. पसारलवज्यया किमिति । फलं पुरसममण्डलयोरन्तरं याम्योत्तरं ज्यारूपम् । स भुजः । पुरविषुववृत्तयोर्यावदन्तर तावतैवान्तरेण सर्वत्र विषुववृत्तादुत्तरतोऽन्यत् स्वाहोरात्रवृत्तं निवेशनीयम् । तस्य क्षितिजेन सह यन्त्र संपातस्तत्प्राच्यपरयोरन्तरमना । यत्रोन्मण्डले लग्नं तत्प्राच्यपरयोरन्तरं पलांशाः क्रान्तिरूपाः । अथ तन्मानार्थमपसारलवानां कोटि ज्या । स पुरविहालम्बः शकुः । स पलमया गुण्यो द्वादशभक्तो जातं शकुन्तलम् । उत्तरगोल उत्तरभुजस्य शकुतलस्य च योगेऽया भवति । तदन्ययान्तरे कृते सत्यप्रा । अतो वैपरोत्येन क्रान्तिः । तदर्थमनुपातः । यदि पलकणें द्वादश कोटिर्लभ्यते तदायया किमिति । फलं क्रान्तिज्यारूपाक्षज्या । अतस्तचापमाशा इत्युपपनम् । भूमेः. पादा धिकेऽपसारेऽतो व्यस्त यतो विषुववृत्तमधः सममण्डलादुत्तरतः । अयोक्तानपि प्रश्नानेकीकर्तुमाह(१) । १. अन सशोधकोक प्रश्नः । पलभाज्ञ. सहस्राशोन्नतांशान दिशं च यः। अवलोक्य वदेत् क्रान्ति स वै गाणितिकोत्तमः ।। अस्य भाः। इष्टरछायाहता दिग्ज्या पलमाननिभज्यका । ताभ्यामक्षीन्दुनिघ्नीभ्यामिष्टवर्णाक्षर्णयोः । घातेनावाप्तयोर्योगो यदि सौम्या दिगंशकाः । अन्यथा त्वन्तर सौम्या याम्या क्रान्तिग्या क्रमात् ॥ याम्यदिग्भागसत्वेऽपि प्रथमावाप्तमेव चेत् । द्वितीयावाप्ततः शुद्ध्येत् तदा सौम्यापमज्या ॥ अन श्रीम. देवोकः प्रश्नः । लक्षायां स्वपुरे चैककाले यद्भमुदेष्यति । तस्य कान्ति समावव गोले चेत् ते तता मतिः ॥ अस्यमा देशान्तरोत्यो यः कालस्तनतास्य प्रकल्पयेत् । नतकोटिग्या सूर्यताऽसश्रुतिभाजिता ॥ तस्याधाप परास्यं स्यास्लम्बज्या नतजीवया । गुणता परोटिग्याविहता तरनुलवाः ।। २३ सि.शिव ·२६० गोलाध्याये मित्र मित्रत्रिनेत्रस्य दिश्युद्गमं याति यत्र त्रिनेत्रर्तमध्यस्थितः । तत्र मे तान्त्रिकाक्षुधमक्षममा तिप्रमाचक्ष्व दक्षोऽसि गोले यदि ॥ २ ॥ एकद्वित्रिचतुःपञ्चपड्भिर्यत्रोदितो रविः । मारस्तमयं याति तत्रातांशान पृथग्वद ॥ ३० ॥ धुज्यकापमगुणार्कदोर्यकासंयुर्ति खखसवाणसंमिताम् । वोदय भास्करमवेहि मध्यमं मध्यमाहरणमस्ति चेच्छुतम् ॥ ३१ ॥ धुल्यापक्रमभानुदोर्गुणयुतिस्तिथ्युधृतान्याहता स्यादाद्यो युतिवर्गतो यमगुणात् सप्तामरा ३३७ सोनिताः । नागाद्रयङ्गदिगढ़काः १०६७ पदमतस्तेनाप ऊनो भवे- मान्यशा उत्तरा याम्याः परपूर्वनते क्रमात् । शैया क्षस्य ते ह्यन जिनाल्पावेदवेरपि ।। सशोधकोत. प्रश्न.1 चरापमाशसंयोग विलोक्यानाशाय यः। चरकान्ती पृथक् तूर्ण वदेत् स गणोत्तमः ।। अस्य भा. द्विनिप्यामागखानान्तरज्या चरापक्रमैश्यस्य कोटिज्ययोना। युति. शेपचापस्य कोट्या युनोना द्विमका चरकान्तिभागाः पृथक् स्युः ।। अधिकन्यूनभावं तु चरापकमयोः किला प्रच्छाच्छावशादेव गणोऽत्र प्रकल्पयेत् ।। . प्रश्न 1 तारकयो. प्रत्येक रक्क्षेपो कदम्बसूमोरया । मवलोक्य तयारन्तरमाकाशे कि भवेद्वद क्षिप्रम् ॥ अस्य भरः. यदन्तरं मधुवयो किटावं तत्कोटिशीवा शरकोटिमाभ्याम् । ज्याभ्यो हताय. शरयोघ मोहिनिखिमम्यागुणिता पर: स्यात् ।। तयोर्युतिमागणतुल्यदिक्ते विमिनदिकत्व वियुतिविधया । तस्या यदास त्रिगुणस्य करया सस्चारकोटि युगन्तरं स्यात् ।। चेदाध एव वियुतो दिपारावराणस्य चामिह सायुगन्तरं स्यात् । यवन्तरं प्रतकयोरपि नवन्या योगेऽन्तरेच किन म बिगामा । दिपुवासरपुटकान्तीररि प्रत्येकमायो । घरोक्य मुधरेव अनीयादन्तरं तयो.। प्रहस्य मध्यमा शान्ति परं परमय दुर्वमन् । सटारमाय दिदि गरे मनिपुग्ने यदि प्रश्न:। प्रहस्प एक नियुटिम्यान विमम्मोदारयो परग्या । विमापात्री त्रिमप विमला तर मुंफो 'स्पद मुकन्या ।।

·प्रश्नाध्यायः २६१ व्यासाधेऽष्टगुणाधिपावकमिते कान्तिज्यकातो रविः ॥ ३२ ॥ क्रान्तिज्यासमशतधृतिमहीजीवाप्रकाणां युति. प्र खाम्बरपञ्चदेवरमिता पञ्चाङ्गलाक्षप्रमे । देशे तत्र पृथक पृथग्गणक ता गोलेऽसि दतोऽनज- क्षेत्रतोदविधौ विचक्षण समाचवाविलक्षोऽसि चेत् ॥ ३३ ॥ कान्तिस्यां पिपुषत्प्रभारविहतेस्तुल्या प्रकल्प्यापराः कृत्वापासमशतद्धृतिमहीजीवा अभीष्टस्तितः । दयाद्यास्तद्युतिभाजिताः पृथगय प्रोहिण्युत्या हता उहिष्टा खलु यद्युतिः पृथगिमा प्यक्ता भवन्ति क्रमात ॥ ३४ ॥ अनापमज्यातितिशिलिनीनां योगं सहनहितय विदित्वा । पृथक्पृथक्ता गणक प्रचक्ष्व रूढा सगोले गणिते मतिश्चेत् ॥ ३५ ॥ आस्तां तावत् सगोलः सुगणक गणितस्कन्धपधप्रसिद्ध सिद्धान्तो लग्नसिद्ध्ये किमिति धन कृतस्तत्र तात्कालिकोऽर्कः । नाडीपष्टया धुरानं दशपलयुतया भानवीयं किलाळ, लग्नं तात्कालिकार्शात् प्रघद किमधिकं तधुराने पलोने(१) ॥ ३६ ॥ १.भत्र संशोधकाको लमानयनप्रकारः। या सायनाक्षस्य मुजज्यका सा त्रिमथुजीवाणुशिताद्यमोा । भतरतवापस्य लयाः सरशाराये पदे त्युर्विषुवाशकास्ते ।। तैवापभागैः खभुजङ्गचन्दा १८ होना द्वितीयेऽय युतास्तृतीये । वर्षे पदे चमला विहीना मानोभवेयुर्वियुवास्यभागशः ॥ यातेन शेपेण दिवा दिना, विवर्जित शव परतः कपाले । भपेदिनेशस्य नतं क्रमेण रात्रौ तु शेपेण गतेन युक्तम् ॥ पाभिनंतनाडाभिस्तीक्ष्णोशोर्वियुवाशकाः । प्राच्या हीना युताः पश्चात् स्युः खमध्यस्य ते ध्रुवम् ॥ बाकाशमध्यविधुवायला प्रकल्प्योऽशायो रविस्तदएमग्यश्यार्कनियन्या । तत्स्यगोलपशतो रहिताय युका कार्याक्षभाहतपरापमोटिनीदा । ततोसनवसा लन्ध हक्षेपो रमदिग्भवेत् । वियोगेऽत्र विलोमा चमिशेयस्वदोत्तरः । ततो विनिमस्य श्रुति साधयित्वा या कविताहयतः कोटिजीवाम् । निहत्याशकौन मावा यदाप्त भवेदामता तनुः विधेयम् ।। धनुषा तेन हीनाम मपदक रमिते वी। मृपश्यादिषड्मस्थे कमात् स्यात् सायना सनः ।। * एवं तदा यदा राशिवितयान्यया हतार । रोपात् त्रिज्यया लम्भमन्यमक्षणाद् भवेत् ।।

·गोलाध्याये नाक्षत्रा उत सायनास्तमुक्तो नाडयोऽय चेत् सापना नातत्रा उदया. क्य विसदृशास्ताभ्यो विशोध्या यद । नाक्षत्रा यदि ताराप्रसदृशे काले गतेऽर्काधिर्फ किं लग्न न सम ततो दिनकरस्तात्कालिक किंत ॥ ३७ ॥ अन्यथा धनुषा तेन चक्र हीनयुत कमात् । फक्निकादिषड्भस्य कल्पितेऽके भवेत् तनु । श्रीमदेवोकोऽयमत्र विशेष । स्फुटमेवमयाचीने इक्क्षेपे विदुषामिदम् । विलोमशुद्ध्या सिद्ध तु सौम्ये व्यस्तमपि स्फुटम् ।। एव सति च केनापि य पुरोभागिनेरित । दोषस्तत्र स्फुट मूल गोलतत्वानभिज्ञता ॥ धाम देवोत्तो लग्नानयनप्रकार । या सायनास्यभुजज्यकेतिप्रकारतो ये विपुवाख्यभागा । खमध्यजास्तान रविमशकाय प्रकल्प्य तत्कोटिगुणोऽकनिन्न । हृतोऽक्षकर्णेन फलस्य चापमाद्यनिभज्यागुणिताक्षमाया । यदायकोटिज्यकया फ्ल तचापोनखाङ्का परमापमाशे युतोनिता गोलवशात् स्वकीयत्रयीतनोस्तत् परसशक स्यात् । तज्ज्यानिनी निभमौर्विकाप्ता हताद्यकोटिज्यकयाघमौष्या ॥ भका फल तत् पलभा प्रत्रुप्य येऽशिकास्तेस्युरभीष्टसज्ञा । तरन्यनन्दामिगृहे निजार्कपदक्रमायुग्वियुगाढयहीना। धनर्णताया विपरीतता स्यात् सिधेत् परो यत्र विलोमशुद्ध्या । तथायनांशैरहिता तनु स्यात् स्फुट किलद सुधियावगम्यम् । मशोधकोक्त प्रश्न । विद्वैकस्मिन् य क्पाले द्विवार ज्ञातकान्तेर्भास्करस्योन्नताशान् । ज्ञात्वा वेधानेहसोरन्तर च घेत्त्यक्षाशान् स प्रवीणोऽस्ति गोल ॥ भस्य भह । वेधकालान्तरार्धस्य शिजिनी युज्यया हता। त्रिज्याभक्काप्तचाप च द्विघ्र स्यादासज्ञकम् ।। वैधकालान्तरस्य ज्या याशजिन्या समाहता। भक्ताधजीवयाप्तस्य कार्मुक स्यात् पराभिधम् ॥ आयकोटिज्यकानन लघुना शकुनोनित । त्रिज्यानिनो महान् शस्तस्मात् त्रिज्यकथा हतान् । महत्या वाज्ययाद्यज्यान्याप्तस्य धनुषा पर । गोलयोयुग्वियुक् कार्यस्तस्य दोया युजावया ॥ महत्या नतमीा च गुणिताय त्रिभज्यया। मान्तिज्यालघुशङ्कभ्या हतयान्यानिता तत ॥

·प्रश्नाध्यायः। पञ्चाङ्गुला गणक यत्र पलप्रभा स्यात् तत्रेप्टभा नवमिता दशनाडिकासु । दृष्टा यदा वद तदा तरणिं तवास्ति यद्यत्र कौशलमलं गणिते सगोले(१)॥३८॥ त्रिज्यावर्गेण लब्धस्य चापं स्युः पलभागकाः। एवं ज्ञातापमादृक्षादप्यक्षावगमः स्फुटः ।। श्रीमदेवसतीर्थ्यविनायकशास्त्रिणा सगृहीतोऽत्र विशेषः । उदागोले परेणोनाचापाच सति सम्भवे । स्युरनैवं द्विधाक्षांशा अन्वशिक्षं गुरोरिदम् ॥ तदुक्त प्रकारान्तरं च। वेधकालान्तरं स्वेष्टं तयस्तज्यापमज्यया । क्षुण्णा स्यात् प्रथमः शङ्कवोर्योगान्तरवधाः क्रमात् ॥ द्वितीयाद्याः स्युरिष्टज्याविहृतः सर्व एव ते । प्रथमत्रिज्ययोर्वर्गयुतिः स्याद्धरसंज्ञकः ॥ द्वितीयः प्रथमाभ्यस्त आद्यो द्विग्नत्रिभज्यया। क्षुण्णा प्रथमतुर्याभिहतिः कान्तिज्यकाहृता ।। तृतीयत्रिज्यकाघातकरया युक्ता तयोनिता। पुग्याकृतिः परस्ती स्तो त्रिज्याकृतिहतो तथा ॥ हारभक्तावथायस्य वर्गेणाढयात् परात् पदम् । गोलयोराद्ययुकोनं भवेदक्षांशशिजिनी ॥ सौम्यापमे परो व्यस्तशुध्या चेदाद्यवर्गतः । परेपोनात् पदाढ्योन आद्योऽक्षज्या द्विधा भवेत् ।। १ अत्र संशोधकः। द्विविधापमभागानामाचार्योक्तप्रकारतः। मात्र सिद्धिरतो ब्रूते नवं संशोधको विधिम् ॥ इह प्रसाध्योनतकालखण्डग्यकामर्थतां गुणयेद् द्विभूभिः । ततोऽक्षणेन हृतात् फलस्य चापं द्विकेनाइतमाद्यसंशम् ॥ निराशिजीवोन्नतकालमोयोः समाहतेदशभिर्हतायाः । आद्यस्य मौा पलकर्णनिघ्न्या लब्धस्य चा परसज्ञकं स्यात् ॥ सर्कत्रिजीवाहतिरायकोटिज्यया विनिती विद्दतायमा । ततो भयाप्तस्य भवेदनुर्यद्योगान्तरे तत्परयोर्विदध्यात् ॥ आयस्य पालवतोऽभ्याधिकाल्पकले योगोऽन्तर क्रमत उत्तरदिग्लवा स्यु । शुदे परेऽत्र धनुषोऽनुदगाशकास्ते तेभ्यस्त्वपक्रमलवावगमोऽस्ति शीघ्रम् ।। खारभ्य आयस्य रिलाल्पकत्वे पूर्वोफयोग गगनेमभूभ्यः । विशोषयेच्छेपमितान् दिगंशान् यमाशकान् गाणितिकोऽवगच्छन् । सेभ्य. पुनः कान्तिलवा. प्रसाध्यास्तत् क्रान्तिमानं विविध कचित् सन् । वचिद् मवेदेकविध च साधु चिरच मानयमप्यसत स्यात् ।।

·२६४ गोलाध्याये दिनकरे करिवैरिदलस्थिते नरसमा नरमापरदिङ्मुखी। भवति यत्र पटो पुदभेदने कथय तान्त्रिक तत्र पलप्रभाम् ॥ ३६ ॥ मार्तण्डः सममण्डलं किल यदा दृष्टः प्रविष्टः सखे काले पञ्चघटीमिते दिनगते(१) यद्वा नते तावति । केनाप्युज्जयिनीगतेन तरणेः क्रान्ति तदा वेत्ति चे- न्मन्ये त्वां निशितं सगर्वगणकोन्मत्तेमकुम्भाङ्कुशम् ॥ ४० ॥ पञ्चाङ्गुलेल्याादाहरणेऽनेन विधिना सिद्ध आद्योऽशादि ५४ । ५८ । २२ । पर. ७४। २८ । ४९ आभ्यां जाता उत्तरा दिगशाः ८ । १९ । २६ खावेभ्य आद्यस्येत्यादिना जाता याम्या ३३ । २१ । ४८ तत इटच्छायाहतेत्यादिना सिद्धा क्रान्तिदिविधाप्युत्तरैव २२ । ४९ । २५ वा • । १०। ४२ । इदं मानद्वयमपि साधु । प्रत्येकं मानस्य परमकान्तितो- ऽल्पत्वात् । अनान्यदुदाहरणम् । पञ्चाशोनाष्टनाडीषु यदा विश्वाङ्गलेष्टभा । वेदाङलाक्षभे देशे स्यात् तदापिम वद ॥ अत्रायोऽशादिः ४४ । १६ । १ । परः ८२ । १२ । २७ दिगंशाः सौम्याः १.। ५६ १७ । खाङ्केभ्य आयस्येत्यादिना सिद्धा दिगंशा दक्षिणा २६ ॥ ३१॥ २३ तत इट- रछायाहतेत्यादिना सिद्धा क्रान्तिस्त्तराशाद्या २० । १७। २२ दक्षिणा वा ५ । ३३ । २८ एत फ्रान्ती प्रत्येक परमक्रान्तितोऽल्पत्वात् सत्यो । १ अत्र संशोधकोको विधि.। अक्षप्रभाकृतिहतोन्नतकालकोटिज्यायोऽवर्गगुणितनिगुणो विभक । अक्षप्रभाहतसमुन्नतकालमाा लब्धाक्षवर्णकृतियोगपद हरः स्यात् ।। त्रिभज्यकाभिहतेहरा क्रान्तिज्य को गाणितिकोऽवगच्छेत् । शारवाक्षभागांव समुन्नतासन् दृष्ट्वा प्रविष्टं सममण्डलेऽर्कम् ॥ द्वीन्दूनक्षप्रभास्थाने द्वीन्दुस्याने तथाक्षमाम् । प्रकल्प्यापकमज्यान साधिता सेव लभ्यते ॥ यता। अक्षणमाहितिताडिताया समुमनासूरक्रममौर्षिकाया. । कृत्याशवर्णस्य विमाजितायाः फलस्य चार नवतेविशोध्यम् ।। शेषज्ययाक्षश्रुतिवर्गनिघ्न्यातानिघ्न्युनतकालजीवा । निग्याशमाघातहता पात् स्यात् मान्तिज्यका सममण्डलामे ।। अथवा। इहमसायोमतकारसन्देश्यनेन साध्यः प्रयम किलायः । तलोटिजीवा पलकर्णनिघ्न्युषतामुमो- विद्वता समामा । विग्यानिनादक्षर्णस्य वगंदैन्द्र मुन्नतामूकमयाम् ।

·२६५ प्रश्नाध्यायः। मार्तण्डे सममण्डलं प्रविशतिच्छाया किलाटयड्ला दृष्टाटासु घटीपु कुत्रचिदपि स्थाने कदाचिदिने। अर्कक्रान्तिगुणं तदा वदसि चेदक्षप्रभां तत्र च त्रिप्रश्नप्रचुरप्रपञ्चचतुरं मन्ये त्वदन्यं नहि(१) ॥ ४१ ॥ यत्र क्षितिज्या शरसिद्ध २४५ तुल्यास्यात् तद्धृतिस्तत्त्वकुरामसंख्या३१२५ । तत्राक्षमाळ गणक प्रचक्ष्व चेदतजक्षेत्रविचक्षणोऽसि(२) ॥ ४२ ॥ त्यक्त्वा शेषादुन्नतासुग्यकाक्षश्रुत्याहत्याप्तं समाख्यप्रभा वा ॥ तस्याः समनरः साध्यस्तस्मादक्षभया हतात् । पलकर्णेन लब्धस्य चापं क्रान्तिर्भवेत् सकृत् ॥ अपिच । द्विघ्नी त्रिभज्या नयनाहतानामांशकानो मुजजीवयाप्ता । या योनतासूत्क्रममौर्विका च त्रिजीवया संविहृता तयोर्यत् ।। वर्गान्तरान्मूलमनेन भक्तोन्नतासुजीवापममौर्विका स्यात् । समुन्नतास्वक्षलवावयोधादृष्टे प्रविष्टे समवृत्तमर्के । उत्तवत् करणेन लब्धा कान्तिर्भागाद्या १०। १४ । १२ । १. अत्र संशोधकोक्तो विधिः । अत्रोन्नतासूरक्रममौर्विकाघ्नत्रिज्याहतो द्वादशवर्ग आद्यः । समप्रभाधैन हतोन्नतासुज्यका त्रिभज्याविहृतान्यसंज्ञः ॥ अन्यस्य वर्गेण युतायदाद्यान्मूलं तदन्यान्वितमक्षकः । ततोऽक्षमाया अपि चापमस्य ज्ञानं द्रुतं स्याद्रणकाप्रणानाम् ।। भत्रोक्तवत् करणेन जान आयः ४७ ॥४८॥ ४३ । अन्यः ५। ५६ ॥ ४३ पलकर्णः १५। ३ । १८ पलभा १५।२९ कान्तिरंशाचा २१-१४ । ३ । २. अन्न संशोधकोतः प्रश्नः। वियदधारसमिता ६..पमज्या खनवाशाजमिता १६९० च तद्धृतिः स्यात् । वद तत्र पलप्रभा मुबुद्धे यदि गोले गणिते च तेऽस्ति बोपः॥ अस्य भाः। मान्तिज्यकाविहततद्धृतिरायसंज्ञा तर्गतोऽन्धिरहितात् पदमन्यसनम् । भाद्यान्ययोरस ६ समाहतयोपियोगी योगच रात्र पलमा मवति द्विधैव ॥ यत्र वाममातस्तद्धतिदिगुणा भवेत् । अत्र पङ्मायनुल्या स्यादेकथैव पलप्रमा॥ अत्र श्रीम- देवसतीयन विनायकशानिणोका भक्षक्षेत्रमयावतमनाना भराः । सिमान्तगोलयोपान्याक्षेत्राणि सप्त थे। तर क्षेत्रत्रयं कल्प्य प्रत्येषाम् ॥ म्यापक्षेत्रमा तदूर्वापः क्षेत्रसंयुतम् । एवं क्षेत्रत्रयं यं यतोऽयं प्रानमंप्रहः ।

·२६६ गोलाध्याय फ्रान्तिज्यासमशङ्कुतद्धृतियुति कुज्योनिवां वोदय यो विशत्यश्वरसै ६७२० मितामय परां पष्टयतचन्द्रै १६६० मिताम् । कुज्यानापमशिञ्जिनीयुतिमिनं वेत्त्यक्षभां चापि तं तदानि भुजः कोटिः कर्णो लम्बोऽथ तद्भवे । भुजकोटी ततो वे द्वे विज्ञायान्यानि साधयेत् ॥ ज्ञातद्वन्द्वानि चैककक्षेत्रे पञ्चदशामुतः । भयतु प्रश्नास्तु नवधा स्फुटः पार्टीविदा विधिः ।। तत्कृत्योरितिपद्येन घटम शेषेषु वक्ष्यते । वर्णो लम्बजदो.कोव्यन्यतरच्च द्वयं यदि ॥ ज्ञातं तदितरज्ज्ञेय द्वयोरन्तरतः स्फुटम् । वधालम्बजदो कोव्योमल लम्बो भवेदिति ॥ अनुपातवशात् सिद्ध शेपेषु त्रिषु वक्ष्यते । श्रुतेर्लम्बजदोःकोट्यन्यतरस्यान्तर परम् ॥ दोःकोट्यन्यतरत् स्वप्नं वधस्तस्मात् स्फुटो विधिः । चतुर्गुणस्य घातस्येत्यादिना वश्यतेऽपरः ॥ दलितो लम्बजः कोटि पराख्योऽस्मात् कृतीकृतात् । भुजवर्गयुतान्मूल परोन लम्बजो भुज.॥ व्यत्ययाद् भुजकाव्योस्तु परः प्रश्नोऽपि सिद्ध्यति । वधो लम्बजदा कोट्योलम्बवर्गो युति श्रुतिः ।। विधिवतुर्गुणस्येति स्पष्टो वा वक्ष्यतेऽपरः। कर्णालम्बयोर्वर्गान्तरान्मूलेन हीनयुक् ॥ कर्णस्या द्विधैवं स्यात् कोटिदोत्र लम्बजः। एव पञ्चदशप्रश्नेप्वन्येषां साधन स्फुटम् ।। क्षेत्रयोरेवमेकैकं विज्ञायान्ये प्रकल्पिताः । प्रयस्त्रिंशदिहप्रश्नास्ते निवेकोनितं शतम् ॥ प्रश्नाना नवतिस्तत्र प्रकारैः पूर्वकल्पितैः । सिम्यत्ययो नवाना तु वश्ये विधिचतुष्टयम् ।। लम्बजः कोटिरूध्वस्यो लम्बजो दोरधःस्थितः । व्यापकरथा श्रुतिस्तत्र द्वय शास्वा विधिस्त्वयम् ॥ लघुवर्णान्मइनिनाद् घनमूल तु यद्भवेत् । ऊवाधः क्षेत्र प्रस्ने लघीः कोटिः श्रवोऽन्यथा ॥ लघुनिनान्महद्वर्गाद्घनमूलं महद्भुजः । ऊर्वव्यापकने प्रश्ने कोटिस्तन्महतो भवेत् ।। केवल नामभेदात्तु दो कोटयोर्या भिधा भवेत् । तन्मात्रेण न दोषोऽत्र देयो मतिमतां वरः॥

·प्रश्नाध्यायः। २६७ ज्योतिर्विकमलाववोधनविधौ वन्दे परं भास्करम्(१) ॥ ४३ ॥ क्रान्तिज्यासमशङ्कुतधृतियुर्ति कुज्योनितां वीक्ष्य यः पूर्णान्ध्यब्धिमहीमिता १४४० मथ परां खाम्राष्टभू १८०० संमिताम् । अमाज्यापमशङ्कुतद्धृतियुति वेत्त्यक्षभाऊ च तं ज्योतिविकमलाययोधनविधौ वन्दे परं भास्करम् ॥ ४४ ॥ अधोदोरूर्ध्वकोटयोस्तु साधयेदन्यदेकतः। अन्यतो लम्बदोःकोट्यन्यतरत् तदसयुतम् ॥ ज्ञात्वा तेनान्वितं पूर्व प्रकल्प्य व्यापकश्रुतिम् । साधितं योजयेद्योज्य पुनः कर्ण प्रकरुप्य तत् ॥ एवं पुनःपुनः साध्यमासाम्यं साधयेवुधः । एवमूर्ध्वाधरश्रुत्योः साधयेल्लम्बमन्यजम् ।। अन्यतो लम्बदोःकोट्यन्यतरत सदसंयुतम् । ज्ञात्वा तेनोनितं पूर्व कोटिं बाहुं स्वलम्बजम् ॥ प्रकल्प्य साधितेनोन वियोज्यं तु पुनस्तथा । प्रकल्प्य कल्प्यमासाम्यमसकृत् साध्यमानयेत् ।। ऊर्ध्वाधोलम्बयोरेक प्रकल्प्यान्यत् तदानयेत् । ज्ञात्वा व्यापक कर्ण घनमूलं त्रिकाहतेः । च्यापकक्षेत्रजो लम्बस्ततः पूर्वप्रकारतः। संसाध्य साध्यमासाम्यमेवं साध्यो मुहुः स्फुटः॥ प्रश्नाः षडेवमसद्विधिमालम्ब्य साधिताः । अन्ये सद्विघानेन पलमा मुलमा ततः॥ १. सशोधकोकः प्रदनः। अमकासमन्तद्धृतियोगः खाम्बराम्वरहयाः ७००० क्लि यत्र । प्योमसागरगजा ८४० स्त्वपमग्या ब्रूहि तन पलमा गणितज्ञ ॥ अस्पभमः। अप्रासमनरतद्धृतियोगः शान्ति ज्यया यतो द्विनः । तेन हता योगकृतिस्तद्धतिरस्याः पलप्रभा शेया ॥ . अथ श्रीम. देवसतीयेन विनायकशानिणोका अक्षक्षेत्रोत्यानो कतिपययोगजप्रत्लाना मात्राः। भुषकोटियुति लम्बं ज्ञात्वा तद्वर्गयोगतः। पद सम्मानितं कर्णस्तदर्गादिगुणान् स्यजेत् ।। युतिवर्ग ततो मूलेनौनयुका युतिः पृथक् । तद मुमोटी स्तो कर्णेशातेऽप्ययं विधिः ।। विज्ञाय कोटिभुप्रयोलम्पयुत्योष संयुतिम् । तयोरगांन्तरपदं सम्मोऽतः शुतिमानयेन् ।

·२७० गोलाध्याये . ता एकानयनेन चानयति यो मन्ये तमन्यं भुवि ज्योतिर्विद्वदनारविन्दमुकुलप्रोल्लासने भास्करम्(१) ॥ ४६ ॥ ज्ञाते स्वप्रादिखण्डे तु बुधैखिज्याचरज्यके । व्यत्यस्य तु प्रकारेऽस्मिन् साध्यमप्राप्रखण्डकम् ॥३. समशकूर्ध्वखण्डेन तुल्य सूत्र प्रकल्पयेत् । तच्चरज्यातिसिज्यावर्गयुक्ताद्यसंज्ञकः ।। .समशकूर्वखण्डस्य वर्गग निहता युतिः । चरज्यासूत्रयोरन्यो भवेदाद्यान्ययोर्वधात् ।। त्रिभज्यावर्गविहताद् घनमूल तु यद् भवेत् । तत् सूत्र मुहुरेवं स्यादासाम्यं तत् स्फुट भवेत् ।। प्रकारेवेषु सर्वत्र मिथः सूयवरज्यके । समशक्कमके चैव कुज्याकुग्योनतद्धृती ॥ उन्मण्डलनरामादिखण्डे व्यत्यस्य कल्पयेत् । तथैव समशट्वंदलाप्राप्रदले ततः ॥ यत्र सूत्रं द्वितीयं स्यादुधो विज्ञाय तद् द्वयम् । प्रकारैरिह पूर्वोक्करन्यान् प्रश्नान् प्रसाधयेत् ॥ वेदन्द्राः पलमावर्गभकास्तनचरज्यका । सूत्रं स्यात् फलभक तवरज्या स्यादतोऽपमः ।। शालाक्षाशः क्रान्तिवेत्ता च धीमान् वेधाजाला दिलवान् या समter ते पूर्ण यो मत कालमत्र निस्कन्ध प ज्योतिष पैत्ति सम्यक संशोधकोजी विधी। पलप्रभाव्यासदलेननिम्नीत्यादिप्रकारागतभानुदृग्ग्या । दिगंशको विनिम्नी पुण्याहृता स्यानतकालमावी । एवंरते ये पलमागका स्युरित्यादिना चेद् द्विविधा नताशाः । तेभ्यस्तदा प्रोतवदेव साध्या द्वेधा मुधाभिनेतकालजीवा ।।...: अभीटशनादिनाघेशोसिज्याकृतिमाद् युगुणेन भकात् । लम्बग्यकाप्तोत्क्रमचापलिप्ता नतासपः स्युर्दिवसाधिपस्य । छायातस्तरणेः कृता नतलवा ये ये च मध्याहमा- स्तद्योगान्तरसण्डबाहुगुणयोपांनो धुनीवाहतः। लम्बग्याविहतय तत्पदमयो निम्याविनिम्न मेवेन् तांचनतकालखण्डनगुणः स्यात् कालबोधः ॥ प्रीम देवोपो विशेषः। नताशेभ्यो नत साध्यं युधेनादात्ययामयोः । दिलवेभस्तथा मध्ये टमत स्यानिरन्ताम् ॥ प्रश्नः। .

·प्रश्नाध्याया। २७१ दृष्टेष्टमा योऽत्र दिगवेदो (छायाद्वयं वा प्रविलोक्य दिशः वेत्त्यभामुक्तदैषवेदिदुदर्पसर्पप्रशमे स तादयः ॥ ४ ॥ 1. अब संशोधकः। इह पूर्व प्रहगणिते निपटनाधिकारे कान्तिज्यावधादित्यादिपययस्य टिपणे द्वाद. अवर्गभुजायोः प्रत्येक लघुतोऽधित्त्वे सौम्यभुजवर्गस्य लघुर्वेदेन्द्रान्तरतोऽधिकत्वे च रद्राहलोऽस्त्युदग्बाहुरित्यायुदाहृत्य द्विविध पऊमामान प्रदर्शितम् (इदं पण्णवतितमध्ठे दष्टव्यम् ) परमत्रावर्गभुजवर्गयोः प्रत्येक लघुतोऽधिकत्वे सौम्यभुजवर्गस्य लघुवेदन्दान्त. रतोऽल्पत्वेऽपि द्विविधैव पलभा भवति । तत्रोदाहरण । अन्ध्यवाश्वः ७६४ संमिता क्रान्तिजीवा छायाकर्णः सप्तनेत्रालश्च २७ । सौम्ये बाहौ यत्र सप्ताङ्गुले स्यात् तत्राक्षामा घिमाचल धीमन् ॥ न्यासः । उकरत सिद्धो लघुः ३६ आधः ५२ ११ः ३८ तदायोनात .परवर्गादिरया- दिना सिद्धाक्षमा द्विविधा १७॥ ४११८ वा ० १ ५८ । ५२ । संशोधकांकः प्रश्नः। विषुवाशान् विदित्वा यो मुशंशान वफि सत्वरम् । कमलाकरतोप्यन मन्येऽहं बुद्धिमद्वरम् । सत्यभाः। विपुवादशानिहाक्षांशान प्रकाप्य पलमा ततः। या स्यात् तस्यानिमज्याघ्न्यानिमयुज्यकया च यत् अवाप्तं स्यात् तदिटामा प्रकल्प्यातो मताराकाः । ये स्थस्ते भुनभागाः स्युर्विपुवांशकतः स्फुटाः ॥ प्रश्नः। ये क्रान्तिनाडीवलयैक्रदेशात निशिकास्तद्विपुकांशका | वदन्तरं स्यात् पाम कियत् तत् कुप्रेति मित्र प्रवदाशु संम् ।। अस्यभः1 त्रिज्या क्रमेण विदयुमौर्या युक्तोनिता पूर्वपराभिधा स्यात् । नया परम्नी साल पूर्वमका ज्यका मन्द मा परमान्तरम । यद्वा निमज्या परमापमार्यज्यया स्वनिन्या निहता विभका । परापमांशाधनकोटिमौयाः कृत्या ज्यका स्यात् परमान्तरस्य । तच्चापभागः परमान्तरं स्यात् तरखण्डयुकोनशराब्धिभागाः । क्षनाशकासाद्विषुपांतकाच यथासमं ते सुधियात्र वेद्या.॥ एवेव क्षेत्रमागेषु दर्तमानस्य तौदामोः । आयनं वदनं नूनमपमेन समं भवेत् ।। श्रीम.देवो प्रश्नः। प्रहाय विधुवाशानो कान्शान र संयुतिः । नपतियंत्र तो कान्ति पर इत्या बदाम मे ॥ , २४ शि०सि० ·२७२ गोलाध्याय भाद्वयस्य भुजयोः समाशयोय॑स्तर्णहतयोर्यदन्तरम् । ऐक्यमन्यककुभो. पलप्रभा जायते श्रुतिषियोगभाजितम् ॥ ४ ॥ अस्य भत 1 निज्यात्रिराशिदिनमौर्विक्योर्वधार्धाद्यद्भाजिताजिनलवज्यक्या फल स्यात् । तत्रिज्ययो कृतियुतेस्तु पद फलोन क्रान्तिज्यका भवति तत् सुगम बुधानाम् ।। प्रश्न । प्रहस्य क्रान्तिभागाना भुजाशाना च सयुति । नवतियन ता क्रान्ति पृथक् कृत्वा वदाशु अस्य भर । त्रिज्याजिनाशशिजिन्योर्वर्गयोगपदोद्धृत । वध क्रान्तिज्यका सा स्याद् भुजकोटिज्यकासमा ।। प्रश्न । प्रहस्य विपुवाशाना भुजांशाना च सयुति । नवतिर्यन तमाशु क्षेत्राशान् वद कोविद ॥ अस्य भा । परापमन्यस्तमास्त्रिग्यकान्या पद तु यत् । सा क्रान्तिज्या तत साध्या भुभाशा विपुवाशका ॥ सशोधकोक प्रश्न । सहसरमा समवृत्तयाते य प्रान्तिवेतनतकालमानम् । विज्ञाय विज्ञ पलभामवैति स्त समोऽन्यो गणोऽस्ति भूम।। अस्य भाथ। स्यादुमत काल इदेष्टसशस्तस्य ज्यका गुग्यक्या विनिता । त्रिज्योभृता तद्धृतिमन लग्य प्रकल्प्य तस्या पठभा चर च ।। गुग्या चरोनेष्टगुणेन निमी त्रिज्योता तद्धृतिसण्टमूर्ध्वम् । ततोऽक्षमा तद्धतिखण्टभूध ततोऽक्षमा स्यादसकृच्च तस्मात् ।। अध सकृतप्रकार। इटकमज्यो क्रममाविक वा त्रिज्यापमज्या निहते कमेण । कार्ये वयोवंगयुतियुगाब्धिहिमांशुवर्गेण हतायसा ।। या क्रान्तिीवेटदलज्यकानी द्विनी च या च गगेन निधी । इटश्यच तरकृतिसयुतिदिनादिनिनी परमतिका स्यात् ।। त्रिज्यापमज्यावधवर्गमतो तो चाग्रहीनान् परवगतो यन् । मूल तनाबाराागेन्द्रहानात् पद स्याद् द्विविधा पर मा ॥ यदा। इटोकमग्याकममवि वा निग्मापमग्याविहते क्रमेण । तद्गयोग प्रथमाभिध स्यादन्योनप्रयमस्य पगात् ।।

·प्रश्नाध्यायः। अथवा। अपि च। अक्षाभां तराण दिशो युगगत मास तिथिं वासर य कृपोधृतवन्न वेत्ति सहसा पृष्ठो दिगर्कादिकम् । बृहीत्याशु परै कथ स कथयत्यस्योत्तरं वक्ति यो चन्दे तचरणावमुप्य गणका. के वा न सेवापरा ॥४॥ चतुर्भिसनात् पदमन यत् स्यात् तेनोनयुक्तात् प्रथमाद्विशैले निम्नायुगेन्द्ररहितात् पद स्यादक्षप्रभा लाघवतो द्विधा वा ॥ प्रथमेन हतैवेदैरूनाद्रूपात् पदेन हानयुतम् । द्विष्ठ रूप क्रमशस्तन्मूले क्लि वियोगयोगपदे । अनयोरेन हता अपरेण पदेन भाजिता अर्का । द्विविधा वा पलमा स्यात् सममण्डलमागते तपने ॥ उभयवान प्रथमश्चेत् स्याद्वेदै समस्तदा पलभा । समितैकविधव स्यादित्यतिरोहित मुधियाम् ॥ कान्तिज्यया निज्यकयोनतासुकमारक्रमज्य क्रमशो विभक्ते । तर्गयोगो युतिसज्ञक स्याद्युल्या हतायाश्चतुरूनयुन्या ॥ पदेन नेनोनयुतियुतोना पृथक् तदर्धात् पदमानिनम् । द्विधाक्षमा स्यादपमोन्नतासुज्ञानाईनेश समत्तयाते ॥ अन श्रीम. देवरातीर्थेन विनायकशास्त्रियोका उन्नतकालसबन्धेनाक्षक्षेत्रनयावरत उन्नतज्यान्त्ययोर्वर्गयोरन्तराद् भाजितादुनतव्यस्तजीवान्त्ययो । वगयुत्या पद त्रिज्यकासहण क्रान्तिजावा भवेत् स्पष्टमेव विदाम् ।। तद्धृत्युमतकालज्यावर्गान्तरपदाद्धतात् । निजीवयोलतव्यस्तज्ययाप्तमपमग्यका ॥ कान्तिज्यकाघ्न्युनतजो कमज्या प्रिज्योन्नतज्याभिहातेच या स्यात् । तर्गयोर्योगपद विमाग्य त्रिभज्यया तत् खल तद्धति स्यात्॥ दीन्द्वक्षभावधहतात् पलकर्णवगायच्चोनतामुविपरीतगुणात् त्रिमौर्या । रब्ध तयो कृतिषियोगपद यदेतद्भक समुन्नतगुगोऽपममाविका स्यात् ॥ पुग्योन्नतज्याभिहतेदलाद्यत् कान्तिज्यया लम्पमयोषतस्य । या ज्या तयोर्वर्गयुते पदेन निग्यातेराप्तमतो धनुयंत् ।। झान्तिज्ययात्रिज्यकयेतियुत्या पदाघभक्तात्रिगुणानुर्वा । पृपग्धनु साटकशोधित च दलीकृत स्युदिविधा पलांचा ॥ एम्यानतव्यस्तगुणाहतेबद्दल निभज्याविद्वत किलाय । परल युक समावर्गविग्याविनिनोनतकोटिमोा। मायस्य वर्गात परसयुतायत् पद तदायोनितमस्य चापम् । सनन्दसशोधितमप्रय स्यात् तपप्रधत समापुरेवम् ॥ इनाना महा।

·२७४ गोलाध्याये चंशस्य मूलं प्रचिलोक्य चाग्रं तत्स्वान्तरं तस्य समुच्छ्रयं च । यो वेत्ति यष्ट्यैव करस्थयासौ धीयन्त्रवेदी वद किं न वेति ॥ ५० ॥ त्रिभज्याकृतेरुनतव्युत्कमज्याकृतरर्धमत्रापहाय निमौा । स्वनिघ्न्या भजेत् तत् कुजीवानमाद्योऽन्तरं वर्गयोरुन्नतज्याकुमार्यो । परः स्यादतवाद्यवर्गेण युक्तात् पदं यत् तदायेन विश्लेपितं सत् । कुजीवोनिता तद्धृतिः स्यात् ततोऽपि क्षितिज्या बुधः साधयेदेवमेव ॥ उन्नताज्यका वर्गिता स्वाहतत्रिज्यया सा पृथक् सगुणा योजिता । भाज्यहारी क्रमात् स्तः फलाद्यत् पदं तत् प्रकल्प्यापमज्या बुधोऽवेत्य च ॥ एकमुदत्तराई तथा वाप्रकाखण्डमाद्यं तयोस्तद्धृति साधयेत् । ततिशोऽवगत्योन्नतं साधयेत् कान्तिजीवामथैवं मुहुः स्तः स्फुठे ॥ मूलं च तद्धृतिदल परिकल्प्य विद्वानप्राप्रखण्डसमवृत्तनरोर्ध्वखण्डे । शावकशोऽपम इतोऽथ तमुव्रतं च विज्ञाय तद्धतिरिदं च मुहुः स्फुटी तो ॥ समुन्नतलवज्यवाहतचरांशकोटिज्यका विभग्य चरजीवयोमतजकोटिमौर्याप्तयोः । यदन्तरमिहामुना त्रिमगुणाद्धृताद्यत् पद दिवाकरहतं भवेदिह पलप्रभेटे पुरे ॥ यदि सूत्रं चरज्याया. स्याने तत्याधितान्तरात् । निमज्याविहतान्मूलं रविघ्नं स्यात् पलप्रभा । मशाधकोकः प्रश्नः। यस्तीक्ष्णरश्मनंतकालमानं दिशं च संवीक्ष्य पलासदशी । क्रान्ति विजानाति स एव गोलमानाभिमानोन्नतमस्तकोऽस्ति । अस्वमारः। दोः कोटिजीवे मतकालजाते दिग्ग्याशनीमानिहते कमेण । दिगंशकोटिग्यकया त्रिमाव्या विभाजिते चाद्यपराष्ट्ये स्तः ।। योगो वियोगध तयोदिगंशोत्तरानुदयत्वेऽय नत यदि स्यान् । पयेन्दुनाम्पभ्यधिक तदातो म्यस्तं च तस्माददिभिर्विनिमात् ।। लम्बग्ययाप्तं पटमा प्राप्य माध्याक्षजीवापमशिप्रिनीमा । योगे तयाचाच परस्य शुतो दिगदिश्कतरथान्यदिवका ।। श्रीम- देवसताध्यमहादेवमहोती भतः। दिग्मागोटगुणसम्बलबोक्रमग्यदाया हतो मतगुणनिगुणम्य राया। भोऽय दिग्बनतामुलवन्नाम्यालाप्योर्वियोगयुविनम्नु परः मंग ॥ न्यूनाधिकतरातोऽत्र दिखाना चार पास्य हितं नरम्ययाय । दिमागोटिगुपलम्बगुमाइनरंजा पुमायुंदगतम्यरमः प्रगत् ।। सौम्या न दिलवाला यदि नरामय गम्यतरहिमान्य छाला पत् दिग्भागटिगुगटी मनाईविमरमरग्यासमरमानुदायपादकः ।।

·प्रश्नाभ्याय २७५ ऊर्ध्यस्थस्य गृहादिभिर्व्यवहितस्याप्यग्रमा सखे यशस्य प्रगुणस्य यस्य सुसमे देशे समालोक्यते । अत्रैव त्वमवस्थितो यदि वदस्यस्यान्तरं चोच्छ्य मन्ये यन्नविदा वरिष्ठयदयीं यातोऽसि धोयन्नवित् ॥ ५१ ॥ संशोधकोक प्रश्न । उन्नत समयमा तथा तीक्ष्मगोर्दिशमवक्ष्य योऽरमम् । दारनीति स हि गोलीबरो दुष्टमाणितिकवनाशन अश्य मा । पलकर्णदिगशकोटिजीवोन्नतकालामुगुणाहतियुनोना । यमसोमजदिग्ज्ययोमतासूत्रमजीवाऽक्षभयोधत निध्या ।। विहिता दरसज्ञिका किल स्यात् निभजीपागुणितोऽसकवर्ग । रहितो नयनेन्दुबर्गनिघ्न्योवनकालोत्कमजीवया च भाज्य ॥ निभमौर्षिकया हतो हि भाज्यो हरमको भवति प्रमा नरोऽत । अपमारगमस्तत सुघोष सुधियों गणितिकस्य गोलवेत्तु । भदन । यो विज्ञाय नत कालमिष्टरछायापलप्रमे। कान्तिज्यो कि त मन्ये पटु गणितगोल यो । अत्यभार । नतासुकोटीगुणसूर्यघाताद विज्यासवर्गोऽक्षभया स्वनिघ्न्या। युतो हरोऽभीष्टतिद्विभूमीवधान निमज्याविहतात फलस्य ।। घर्गेण हीनाच हण्ट पदेन नतासुकोटीगुणाहणेन । पलप्रभारीष्टहतियुतोना सूर्याहता हारहतापमज्या ॥ द्विधौदगेवार विलोमशुद्धौ सात्वन्तरात्यानुदगेध पेया । फलस्य वर्गो हरतोऽधिस्थत् तदा खिलौद्दिष्टमयो स वर्ग । हरेण तुल्यो यदि पा नत स्यात् पश्चन्दुमाहीप्रमित तदा स्यात् । होताभीष्टइति पलाभापातनिध्ये कवियोदगेव । समुमतस्य कालस्य मानमिष्टप्रभा तथा । सूर्यमालोश्य पोटज्ञ पलमा हि सत्वरम् ॥ श्रीम.देवोकोऽस्य मा । अशेषतासूकममाविकाच्या कान्तिपकायानगुणोदताया । वर्गेप युक्तकालावतिहर स्याइय गनिमी त्रिज्या पुत्रीवाणितोसतम्या तयोरन्तरतो हरामम् । आप पर शान्तिगुणोतामुन्यस्तरावधाराम् ॥ स्वमात् पराशाययुतात् पद यत् परामदीन म गोलयोस्सत् । मदारया स्यादप मीम्यगीते युग्यं नतम्यामिहतियारा ।

·२७६ गोलाध्याये प्रश्न । दूरस्थस्य न दूरगस्य यदि यादृष्टस्य दृष्टस्य वा वंशस्य प्रतिविम्वितस्य सलिले दृष्ट्वानमानं ससे । अत्रैव त्वमवस्थितो यदि वदस्यस्यान्तरं चोच्छ्रयं त्वां सर्वज्ञमतीन्द्रियज्ञमनुजव्याजेन मन्ये भुवि ॥५२॥ शङ्कोत्रिभज्यागुणितात् तदोनात परस्य वर्गात् प्रयमेन मूलम् । तेनोनयुक्तस्तु परो द्विधास्यादक्षज्यकेयं सुधियावगम्या ॥ नताशमानं च नतासुमानं दिवाकरस्यापमभागमानम् । ज्ञात्वा वदेद्य पलभागमान किमत्र गण्य सुधियोऽस्य मानम् ।। अस्य भन्नः। नतांशजावागणिता युजीवा निग्योद्धृता तत्तिभजीवयोर्यत् । वर्गान्तर तद्धरसज्ञकं स्यादा त्रिभज्यागुणितो नरो य. ॥ सूत्रं युजीवागुणित यदेतद्वान्तरं हारहदायसंज्ञम् । शडभिज्यापममार्विकाणां घाताराप्तं परसंशकं स्यात् ।। पदं यदायात्परवर्गयुक्ताद्गालकमात् तत् परयुक्तहीनम् । अक्षज्यका स्यादथ सौम्यगोले सूनाजीवाभिहतिर्यदाल्पा । शङ्कोस्त्रिभज्यागणितात् तदायहीनात् स्वनिनात् परत पदं र तेनोनयुक्त परसज्ञक स्याद्विधाक्षजीवा मुधियवमूल्धम् ॥ सशोधकोक प्रश्न । एकस्य स्फुटवेपुवाशकमिति शून्यं द्वितीयस्य च स्पष्टापक्रमसमितिः समिति यावेचारातुल्ये पुको । सेटी तद्विवरं भयत्तमतमाल क्येषुमान तयो शीघ्र मे गणक प्रचक्ष यदि ते गोलेऽरयलं ने पुणम् ।। अध्यभर । द्विगुणपरमकान्त्यशानां ज्ययार्धितयाहत- स्विमवनगुणो यो या सेटान्तरोत्यमशिषिनी । निमगुणहता चैतत् कृत्योर्वियोगपदेन हद् प्रहविवरजा ज्या स्याद्वाणग्यका च तत शरः॥ अथ वा। अक्षिभुषणपरापमस्य हि गुणोऽन्य स्थात् स खान्तर- म्यस्तग्या मुणितो तस्श्रिमगुणेनालस्य खण्टास्नु । यत् स्यात् तद्रहितामनन्दल्यतो माया द्विनिया हतो. ऽन्यः खटान्तरजीवया विगुणिती पुग्यान शरः॥ नक्षत्राणां प्रयाणा स्यारेषां स्टोडरम. सम । एकदिक्क मिलतेषामन्तरं च द्यौदया ।।

·प्रश्नाध्याय । २७७ तिग्मांशुचन्द्रौ किल सायनांशौ चतुद्धिराशी च विपातचन्द्र । गृहाटक तत्र वदाशु पात धीवृद्धिद त्व यदि योवुधीपि ॥ ५३ ॥ वृहत्तगत वीक्ष्य यो वदेत् त स्फुटापमम्। स गोले गणितेऽत्यन्त प्रवीण स्यादसशयम् ॥ अस्य मत। भजातान्यन्तराणि स्युस्त्रीणि यानि तत पृथक् । दलानि यानि तनीवास्न्यसबाहुन् प्रकल्पयेत् ।। तत्त्र्यसबाहुघातार्धात् त्यसक्षेत्रफठेन यत् । अवाप्त स्याद् ग्रुजीवा स्यादपमावगमस्तत ॥ एवमन्येऽपि शिष्यबुद्धिपैशद्यार्थ सशोधकेन विरचिता प्रला । (१) यद्भागनवत्यन्तरदलजीवाया कृतिस्तदशानाम् । द्विगुणाया जीवाया कृत्या तुल्या भवेद्वदाशास्तान् । ( २ ) अप्राक्षितिज्ययोर्योग क्रान्तिज्या चावगम्य य । सत्वर पलमा वेत्ति सोऽक्षक्षप्रविदप्रणा ॥ ( ३ ) समशङ्कप्रयो_तमवगत्य च तद्धृतिम् । अक्षक्षेत्रविदक्षामा पद मिन तयापमम् ॥ (४) उज्जयिन्या यदा सूर्य सममण्डरमागत । नतकाल तदा वीक्ष्य कान्तिज्या पद कोविद ।। ( ५ ) भक्षप्रभा चरज्या च ज्ञात्वा व क्रान्तिमौपिकाम् । अवगच्छ दुत तात यदि गोलेऽसि शिक्षित ॥ (६ ) सहसभानो समयतयाते पलोद्भवास्य बलन विदित्वा । समुनत कालमवेक्ष्य विद्वन् ग्रूपक्षमामुष्णकरापम च ॥ (.) समास्यात्तात् क्लि दक्षिणोदमृत गतोऽर्क समयेन येन । तथाऽर्कमप्याइनर च विद्वन् शात्वाक्षमागान् प्रवदापम च ॥ (८) प्रहस्य मध्यमा शान्ति स्फुटाव विपुवाशकान् । पिझाय प्रस्फुटा कान्ति शर च बद सत्वरम् ॥ (पिम्मीयायनवलन मन्या सान्ति रागस्य चावेश्य । सटामपविपुषाशान् विशिराच पदाणु मोगा | (1.)मप्या क्रान्ति च शरं शाखा य प्रफुटापम येति । सशेष पिपुवमार्गास्त मन्ये गेलविद्यम् । (1) फुटापुटापमझमाववेश्य र पराशचन् । रपुटार पुगिया पदेत स गोलविदा ॥ (११) पेटविमानन रिलायन प्राएर पिपाश्यमागरान । वीय प्रिमरमी रफुदारपुन्टो मार्ग पर मिल सत्तरम् । (४)रोटग परिसमांथ पेयर प्रमोटि भगान् । राष्टान्तिमान् म नव देह नर सादगी मत .

·२७८ गोलाध्याये युक्तायनांशोंऽशशतं शशी चेदशीतिरकों द्विशती विपातः । चन्द्रस्तदानीं वद पातमाशु धीवृद्धिदं त्वं यदि योकुधोपि ॥ ५४॥ (१४) स्फुटवियुवाशान् स्पष्ट क्रान्ति विज्ञाय मध्यमक्रान्तिम् । शरमपि वदति य एप प्राज्ञो गणितज्ञगणनीयः ॥ (१५) खेटस्यायनवलने बिम्बोत्यं मार्गणं च विज्ञाय । गाणितिकवर्य शीघ्र स्फुटवियुवाशान् समाचक्ष्व ।। (१६) खेटस्य स्फुटमपमं ज्ञात्वा बिम्बोत्यमायन वलनम् । यो वेत्ति मध्यमापममिपुं च विज्ञेय एष गोलज्ञः॥ (१७) विद्वन् खगस्फुटक्रान्ति शर विज्ञाय वेरिस चेत् । अपमं मध्यम तर्हि मन्ये गणितवित्तमम् ॥ (१८) यनाहिनेनप्रमिताः पलांशास्तत्र युयाते नसनाडिकाभिः । तुल्ये नृभाऊदयसम्मुखी स्यायदा तदाकोपममाशु विद्धेि ॥ ( १९) पलाशमानमतभागयोगं सहस्ररश्मेरपमांशकाच । दिगंशकाश्च प्रविलोक्य मित्र प्रचश्व मे सत्वरमक्षभागान् ।। (२०) नक्षत्रयोर्यः स्फुटवैपुवाशान् स्फुटापमाशांश्च समीक्ष्य धीमान् । ज्ञातानुदक्संज्ञपलांशदेशे यदा तयो स्यान्नतभागसाम्यम् ।। तत्कालज तन्नतभागमानं प्रत्येक्मक्षस्य दिगंशभागान् । मताख्यकाली च सपवैति नि संशयो गोलविदप्रणीः सः ॥ एक्मन्येऽपि शिष्यबुद्धिवंशद्यार्थ श्रीम• देवेन विरचिताः प्रश्नाः । ममशयुत तदृत्यप्रायोगमवश्य यः । पृथक्पृथग्वदेदेतास्तं मन्ये क्षेत्रवित्तमम् ॥ दिगनतकालावित समवगत्य योऽशालतानपापमविदल वा वदति तर्णमक्षप्रभाम् । स गोलगणित्ताटवाद्विरदगोलविसङ्गरे मृगाधिपकुमारको भुवि जयनिय सत्रयेत् ॥ सर्वे प्रहा रविमुखास्तु दवीयसो वा नेदीयसः खल भुवश्च भवेयुरेष । फल्पे पद स्थितिरिय हि कदाकदा स्यात् तां च स्थिति वद सदश्रवणयोग्याम् । पाणि यानि भष तानि महीध्रमुल्यैर्भिन्नानि भारतमुखानि सम समन्तात् । गोलेऽन्तरास्थितमिलायतमेकमेपामशैविभग्य पद तानि पृथक्ष्य में ॥ एवमन्येऽपि शिष्यवृदिवशमार्य श्रीम. देवसतीर्येन विनायकशाविणा विचिar: प्रश्नाः। योगान्तरग्यान्यतरजात्वा योग ज्ययोरपि । यो वेद चापयोदोज्य पृथक् कोऽन्यस्ततः सुधीः । योगान्तरल्यान्यतरद् विदित्वा चान्तरं ज्ययोः । यो वेद चापयोदोर्ये पक् कोऽन्यस्ततः मुधीः । इधोपमनवाशविद समवगत्य दिग्मागअन् नतं समममत्र पा पदवि पोपमायाम् ।

·२७९ प्रश्नाध्यायः असंभवः संभवलक्षणेऽपि स्यात् संभवोऽसंभवलक्षणे किम् । पातस्य सिद्धान्तमिह प्रचदा चेत् क्रान्तिलाम्ये प्रसृता मतिस्ते ॥ ५५ ॥ भागोनयुक्त त्रिभ ३।३ मर्कचन्द्रौ चेत् सायनांशौ च विपातचन्द्रः । भागद्वयोनो भगणस्तदानीं पात यद त्वं यदि बोधीपि ॥ १६ ॥ यातेऽपि पाते क्वचिदेष्यलक्ष्म गम्ये न गम्य बद चित्रमत्र । यत् संभवासंभववैपरीत्यं सांवत्सराचार्य विचार्य नूनम्(१) ॥ ५ ॥ एते प्रश्ना व्याख्याता एव । सगोलगणितं कृतं करतलेऽमुना धामता नगोचरममुष्य यत् तदिह नास्ति पृथ्वीतले ॥ अय संशोधकोकोऽन्यः प्रश्न । मासस्य प्रथमे पादे तुर्थे वा हिमदीधिते । शुक्लाजुलानि सूक्ष्माणि वदाशु गणकोत्तम ॥ अस्यमा:। भानोर्यदेन्दुधरणोनषटकाटाल्पाशकैरन्तरितस्तदानीम् । तदशदो कोटिगुणो खरांशुश्रुत्या निहत्य त्रिगुणेन भक्तो । कोटीफलस्य द्विजराजकर्णोनितस्य वर्गात् खलु दो फलस्य । कृत्या युतान्मूलमनेन भकत्रिमग्यकादो फर योग्य पात ॥ लन्धस्य याचापकला स्युरासां विलोममाय भानुभिहताया त्रिमज्ययाप्त सुहिनाशुविम्बे शुषलागुलानि स्युरतिस्फुटानि ॥ अन्य प्रश्नः। एवं संवीक्ष्य शीतांशुशुम्लालमिति ससे। सहसरदिमाशुभ्राश्वोरन्तराशान् द्रुतं यद । अस्य भर । - यदि रसवोऽप्योरेन्दो शुगलालके रवीन्दुवियरोशा । शामभाटात बदालसंख्या त्रिगुणगुणाहता ॥ भातोरकमचापरवा. मितसंशास्तग्ग्यकाप्नविपुर्णात् । रवितधनुर्तवहीनसिताशा मोटभागा स्यु । अत्र शोधोक प्रश्न । दिमा पुगोलापनगम्मियुग्मज्ञानापमन्येविषयो य उमा । तेभ्योऽवमूक्ष्मं मुलभ प्रथा विचार्य पूर्ण पद विनम् ॥ भाग भरथ. पोपुनारामयमासाटग्यानी लिन महा। पर पथ्यममिनार प्रिमरात मन्मते ।। विममा परमेम प्रसारित्रमा पायो । हस्तर दिशादित मनाने ·૨૭૮ गोलाध्याये युक्तायनांशोंऽशशत शशी चेदशीतिरको द्विशतो विपातः । चन्द्रस्तदानीं वद पातमाशु धीवृद्धिद त्व यदि वोकुधोपि ॥ ५४ ॥ (१४) स्फुटावयुवाशान् स्पष्ट क्रान्ति विज्ञाय मध्यमक्रान्तिम् । शरमपि वदति य एप प्राज्ञा गणितज्ञगणनीय ॥ (१५) खटस्थायनवलन बिम्बोत्य मार्गण व विज्ञाय । गाणितिकवर्य शाघ्र स्फुटविपुवाशान् समाचक्ष्व ॥ (१६) खेटस्य स्फुटमपम ज्ञात्वा बिम्बोत्यमायन वलनम् । यो वेति मध्यमापममिषु च विज्ञेय एष गोलज्ञ ॥ (१७) विद्वन खगस्फुटकान्ति शर विज्ञाय वेत्सि चेत् । अपम मध्यम तर्हि मन्ये गणितवित्तमम् ॥ (१८) यत्राद्विनेत्रप्रमिता पलाशास्तन द्युयाते नखनाडिकाभि । तुल्य नृभाऊदयसम्मुखी स्याद्यदा तदापिममाशु विद्धि । ( १९) पलीशभानूमतभागयोग सहस्ररश्मेरपमाशकाच । दिगशकाश्च प्रविलाक्य मिन प्रचक्ष्व मे सत्वरमक्षभागान् । (२०) नभनयौर्य स्फुटवपुवाशान् स्फुटापमाांश्च समाक्ष्य धीमान् । ज्ञातानुदकसज्ञपलांशदेशे यदा तयो स्यानतभागसाम्यम् ।। तत्कालज तमतभागमान प्रत्येक्मृक्षस्य दिगशभागान् । नताख्यकाली च सपद्यति नि सशयो गोलविदप्रणी स ॥ एवमन्येऽाप शिष्यवृद्धिवेशद्यार्थ धाम देवेन विरचिता प्रश्ना । ममशङ्कयुत तदृत्यप्रायोगमवक्ष्य य । पृथक्पृथग्वदेदेतास्त मन्ये क्षेत्रवित्तमम् ॥ दिगशनत कालावत् समवगत्य योऽशालतानयापमविन पा वदति सूर्णमक्षप्रमाम् । स गोरगणिताटवीद्विरदगालवित्सगरे मृगाधिपकुमारको भुवि जयश्रिय सनयेत ॥ सर्वे प्रहा रविमुखास्तु दवायसो वा नेदीयस खल भुवय भवेयुरेव । कल्पे वद स्थितिरिय हि कदाकदा स्यात् तां च स्थिति बद सद श्रवणकयोग्याम् ।। पाणि यानि नष तानि महीध्रमुख्यैर्भिधानि भारतमुखानि सम समन्तात् । गोलेऽतरास्थितमिलायतमेकमपामशैविभग्य पद तान पृथक्य मे ।। एवमन्येऽपि शिष्यबुदिवशचार्य श्रीम. देवसतान विनायकशानिणा विरचिता प्रश्ना। योगान्तरज्यान्यतरग्नाला योग श्ययोरपि । यो वेद चापयोदाज्य पृथक् कान्यस्तत मुधी ॥ योगान्तरज्यान्यतरद् विदित्वा चान्तर ज्थयो । यो वेद चापयोदाज्यै पृथक् कोऽन्यम्नत मुधी । मुधोपमनारावित समवाय दिमागमन नत समयमत्र वा पदति शीप्रमशम्यनम् ।

·२७२ प्रश्नाध्यायः। असंभवः संभवलक्षणेऽपि स्यात् संभवोऽसंभवलक्षणे किम् । पातस्य सिद्धान्तमिह प्रचक्ष्व चेत् क्रान्तिसाम्ये प्रसृता मतिस्ते॥५५॥ भागोनयुक्तं त्रिम ३२ । ३ मचन्द्रौ चेत् सायनांशौ च विपातचन्द्रः । भागद्वयोनो भगण ३१ स्तदानीं पातं वद त्वं यदि योवुधीपि ॥ ५६ ॥ यातेऽपि पाते कचिदेष्यलक्ष्म गम्ये न गम्यं वद चित्रमत्र । यत् संभवासंभववैपरीत्यं सांवत्सराचार्य विचार्य नूनम्(१) ॥ ५७ ॥ पुते प्रश्ना व्याख्याता एव । सगोलगणितं कृतं करतलेऽमुना धामता नगोचरममुष्य यत् तदिह नास्ति पृथ्वीतले ॥ अथ संशोधकोकोऽन्यः प्रश्नः । मासस्य प्रथमे पादे तुर्थे वा हिमदीधितः । शुक्लाजुलानि सूक्ष्माणि वदाशु गणकोत्तम ॥ अस्य मनः भानोर्यदेन्दुश्चरणोनषट्काष्टाल्पांशकैरन्तरितस्तदानीम् । तदशदो.कोटिगुणी खरांशुश्रुत्या निहत्य त्रिगुणेन भकी। कोटीफलस्य द्विजराजकर्णोनितस्य वर्गात खलु दोःफलस्य । कृत्या युतान्मूलमनेन भक्तस्त्रिभज्यकादोःफलयोश्च धातः॥ लव्यस्य याश्चापकलाः स्युरासां विलोममाया प्रस्तुमिईतायाः । त्रिभज्ययाप्तं तुहिनांशुबिन्दै शुक्लाजुलानि स्युरतिस्फुटानि अन्यः प्रश्नः। एवं संवीक्ष्य शीतांशुशुक्लाङ्गुलमिति ससे। सहप्तरश्मिशुभ्रांखोरन्तरांशान् द्रुतं वद ॥ 11 अस्य भारः। यदि रसतोऽपरिन्दोः शुक्लाहुलकै रवीन्दुविवरांशा. ज्ञातुमभीष्टास्तु तदाहुलसंख्या त्रिगुणसद्गुणाहता ॥ भाप्तोत्क्रमचापलवाः सितसंज्ञास्तग्ज्यकाप्नविधुवर्णात् रविकर्णाप्तधनुर्लवहीनसितांशा अभीष्टभागाः स्युः ।। १.अत्र संशोधकोफः प्रश्नः। हिमांशुगौलायनसन्धिपुग्मज्ञानार्थमन्यविधयो य उत्ताः । तेभ्योऽतिसूक्ष्मं सुलभं प्रकार विचार्य पूर्ण वद विज्ञ तूर्णम् ।। अस्य भरधा परेषुजीवा ध्ययनाशपातकोटिग्यकाप्नी त्रिगुणेन भका । फलाद परापमममौर्विशनात् त्रिमग्मयात सलु लभ्यते यत् ॥ निमयुमोम्याः परमेोटिग्याप्न्यास्त्रिमौर्या यदवाप्यने । तदन्तरेक्यं विदधीत नमकायांदियात भ्यपनाशपाते।

·२८० गोलाध्याये इदानों सिद्धान्तप्रथनकालमाह- रसगुणपूर्णमही १०३६ समशकनृपसमयेऽभवन्ममोत्पत्ति। रसगुण ३६ वर्पण मया सिद्धान्तशिरोमणी रचितः ॥ ५॥ इदानी विद्वजनानुनयादनौदत्यप्रतिपादनद्वारेणात्मन प्रागल्भ्यं प्रार्थनाह- गणितस्कन्धसदर्भोऽदभ्रदर्भागधीमतः(१)। उचितोऽनुचितो यन्मे धाप्ट्यं तत् क्षम्यतां विदः ॥५॥ गणितस्कन्धस्य सदर्भो नाम रचनाविशेष । असावदभ्रदर्भाप्रधीमत एवोचित । मूल प्रदेशादुपरि यानि पुष्टानि दीघोणि दर्भपत्राणि असावदभ्रदर्भस्तल्या यथा तीक्ष्ण तया यस्य मतिस्तीक्ष्णा अभेद्यमपि प्रमेय भिवान्त प्रविशति तथाविधस्य गणितस्कन्धप्रबन्ध उचित । अनुचितो मे तथापि कृत । तद्वाष्टय हे विद्वजना गणका । क्षम्यताम् । इदानीमाघदूपणापराधं परिहरनाह-- ये वृद्धा लघयोऽपि येऽत्र गणका पयाञ्जलिं वच्मि तान् क्षन्तव्य मम तैर्मया यदधुना पूर्वोक्तयो दूपितरः । कर्तव्ये स्फुटवासनाप्रकथने पूर्वोतिविश्वासियां तत्तदूषणमन्तरेण नितरां नास्ति प्रतीतिर्यतः ॥ १० ॥ स्पष्टार्थम् । तथापकोटी रजनीश्वरस्य तात्कालिक स्परपरापम स्यात् । तस्य ययाप्ता ०ययनाशपातदोया परेषुज्यकया विनिम्नी ।। फ्लरवेराद्यपदीयदोज्या प्रकल्प्य तस्या विपुवाख्यभागान् । प्रसाध्य चैतम्ययनाशपाते मेषादिषड्राशिगते विहीनी ॥ तुलादिषडाशिगते तु युको सहस्ररश्म किल गोलसन्धी। कुति तावोपधिनायकस्य श्यात मुयुद्धपकविचारगम्यो । चन्द्रस्य गोलसन्धी राशिवितयन सयुक्तो । कमशस्तदयनसन्धी शेयो स्वल्पान्तरी मुगोलविदा ॥ धाम देवोकाऽयनसन्ध्योरानयनप्रकार । परेपुजीवा प्ययनाशपातमोव्याहता स्पष्टपरापमस्य । मोर्योग धजचापकोटेग्याप्नी जिनज्या त्रिगुणेन मका ॥ आद्यनिराशियुगुणोऽन्यसशस्ता च क्रमात् स्पष्टपरापमस्य । पोटिज्यया दोर्यच्या विमिनो विश्लेष्य भावा परमपुमाग्यो । तच्चाफ्युमोनितयुषहीन पदक्रमेण व्ययनशिपात । चका च्युनीउमाश्यनावहीन पृथर रापोऽयनमन्धियुग्मम् ॥ निशापतेस्तत् खलु गोलमन्धिवट पिव सरपद विधो स्याद । पूर्ववत यदिद मयोज तात्यकहेछ गुरुादेश । दर्भगमधीमत इति पाठान्तर क्वचित् पुस्तकपरभ्यते वयाप्याचायो त. टोकप्यारयाने तयाविधाविनेपनि कय पाटन्दरकल्पनेला मूल मृग्यम् ।

·२८१ ज्योत्पत्तिः। आसीत् सह्यकुलाचलाश्रितपुरे विद्यविद्वजने नानासजनधानि विजडविडे शाण्डिल्यगोत्रो द्विजः। श्रौतस्मातविचारसारचतुरो निःशेषविद्यानिधिः साधूनामवधिमहेश्वरकृती दैवज्ञचूडामणिः ॥ ६१ ॥ तजस्तचरणारविन्दयुगलप्राप्तप्रसादः सुधी- मुग्धोदोधकरं विदग्धगणकप्रीतिप्रदं प्रस्फुटम् । पतद्वयत्तसदुक्तियुक्तिबहुलं हेलावगम्यं विदा सिद्धान्तप्रथनं कुबुद्धिमथनं चक्रे कविर्भास्करः ॥ १२ ॥ केचित् पिपठिपन्त्येनं प्रश्नाध्यायं हि केवलम् । तदर्थं लिखिता अघ्र प्रश्नाः प्राग्गदिता अपि ॥ ६३ ॥ प्रश्नानमून प्रपठतो गणकस्य गोलकन्दोल्लसासरलयुक्तिशतप्रवालैः । एनोसरार्थपरिचिन्तनवारिसिक्तमूलामला मतिलता समुपैति वृद्धिम् ॥६॥ स्पष्टार्थम् । इति श्रीमहेश्वरोपाध्यायस्तभास्कराचार्यविरचिते सिद्धान्तशिरोमणिवासनाभाष्ये मिताक्षरे गोलाध्यायः समासः । अत्र गोलाध्याये अन्यसंख्या २१०० । अथ ज्योत्पत्तिः । आचार्याणां पदवीं ज्योत्पत्त्या ज्ञातया यतो याति । विविधां विदग्धगणकप्रीत्यै तां भास्करो घक्ति ॥१॥ इष्टागुलव्यासदलेन वृत्तं कार्य दिगकं भलवादितं च । ज्यासण्ययाप्ता नवतेलया ये तदाघजीयाधतुरेतदेव ॥ २॥ दिश्यादिनिघ्नं तदनन्तराणां चापे तु दत्वोमयतो दिगडात् । शेयं तदनदययशरजोरधं ज्यका निसिलानि चैवम् ॥ ३॥ अथान्यया या गणितेन पच्मि ज्या_नि तान्येव परिस्फुटानि । त्रिज्यातिदोंर्गुणयर्गहीना मूलं तदीयं सलु कोटिजीया ॥४॥ दोकोरिजीयारहिते त्रिभज्ये तच्छेपके कोटिमुजोत्यामध्ये । ज्याचापमध्ये सलु योऽत्र याणः सैयोत्यमज्या मुधियान येद्या ॥५॥ विज्या राशिज्या तत्कोटिज्या च पष्टिमागानाम् । विस्यायधिपद शरयेदांशज्यफा भयति ॥ ६॥ त्रिग्यारवीषुधातात् प्रियारवियर्गपञ्चधातस्य । मूलोनादष्टातामूलं पशिदंशया ॥७॥ गजदयगजेपु ५७: निमो निमनीया यायुतेन १०००० समता। पत्रिंशदशजीपा सत्कोटिज्यारनेपाम्()" १.मा रातोपरः यि दुपाभून चित्रग्या मुटम् ।

·ज्योत्पत्तिः। त्रिज्याकृतीपुधातान्मूलं त्रिज्योनितं चतुर्भतम् । अष्टादशभागानां जीया स्पधा भवत्येवम् ॥ ९ ॥ क्रमोरक्रमज्याकृतियोगमूलाइलं तर्धाशकशिजिनी स्यात् । त्रिज्योत्क्रमज्यानिहतेदलस्य मूलं तद(शकशिखिनी चा(१) ॥ १० ॥ तस्याः पुनस्तद्दलभागकानां कोटेश्च कोट्यंशदलस्य चैवम् । अन्यज्यकासाधनमुक्तमेवं पूर्वः प्रवक्ष्येऽथ विशिष्टमस्मात् ॥ ११ ॥ त्रिज्याभुजज्याहतिहीनयुक्त विज्याकृती तहलयोः पदे स्तः । भुजोनयुक्तत्रिभखण्डयोज्य कोटि भुजज्यां परिकल्प्य चैवम् ॥ १२ ॥ यदोय॑योरन्तरमिष्टयोर्यत् कोटिज्ययोस्तत्कृतियोगमूलम् । दलीकृतं स्याद भुजयोर्पियोगखण्डस्य जीवैवमनेकधा या ॥ १३ ॥ दोकोटिजीवाविवरस्य वर्गो दलीकृतस्तस्य पदेन तुल्या। स्यात् कोटियाहोर्विवरार्धजीवा(२) वक्ष्येऽथ मूलग्रहणं विनापि ॥ १४ ॥ दोाकृतिासदलार्धभता लन्धधिमौयोवियरेण तुल्या । दोकोटिभागान्तरशिमिनी स्याज्यार्धानि या कानिचिदेवमत्र ॥ १५ ॥ स्थगोऽङ्गेपुपडंशेन(३) ६५६४ वर्जिता भुजशिजिनी । कोटिज्या दशभिः क्षुण्णा त्रिसप्तेषु ५७३ विभाजिता ॥ १६ ॥ तदैफ्यमग्रजीया स्यादन्तर पूर्वशिसिनी । प्रथमज्या भयेदेयं पटिरन्यास्ततस्ततः ॥ १७ ॥ व्यासाधेऽष्टगुणाध्यग्नितुल्ये स्युर्नयतिळकाः । कोटिजीवा शताभ्यस्ता गोदनतिथि १५२ भाजिता ॥ १८ ॥ दोया स्वायूझवेदांश ४६७ होना तद्योगसंमिता । तग्रज्या तयोश्चापि विवरं पूर्वशिमिनी ॥ १९ ॥ सविहृतं च चतुर्विदाशलवज्यका भवति । यद्वाटादशभागध्यक्यान्या शिदंशज्या। वेदाशुगमागच्या तत्कोटिज्यान गुमाणाम् ।। १. अय संशोधकोषापाशज्याकोटिग्यानयनप्रकारः। निग्याभुजण्याइतिहीनयुके प्रिज्याकृती तत्पदयोदले ये। तोवियोगो मुजसण्डजीका योगो भवेहोईलकोटिमोवों ।। अन श्रीमदेवसतायेन विनायकमानिगोकोऽधांशकोद्रिग्यानयनविधिः । विद्योप्य सान्दुलवेभ्य इटान् मुजोशकान् ध्यस्तगुणो य एषाम् । या स्यात् ततोऽभीष्टमुगाजीया सा कोटिजीवेटभुगापंपाता ।। २. अत्र धीम.देवः। कोटिग्ययोदोर्यकयोश्च पातो मुत्या तयोस्नयुना कमेण । विम्याकृतिस्तालयोः पदे तो दो टिजाने विषधंगावे । ३. अत्र स्वाहापुपोनेति पाठः साधुः ।

·ज्योत्पतिः । २८३ तस्वदना नगांशोना २२४ १५१ एवमत्राद्यशिक्षिनी । ज्यापरंपरयेचं वा चतुर्विंशतिमौर्यिकाः ॥ २० ॥ चापयोरिटयोदोज्ये मियाकोटिज्यकाइते । त्रिज्यामते तयोरक्यं स्याश्चास्यस्य दोर्यका ॥ २१॥ चापान्तरस्य जीया स्यात् तयोरन्तरसंमिता(१)। अन्यन्यासाधने सम्यगियं ज्याभावनोदिता ॥ २२ ॥ সঞ্চালনা বন্ধ থাকা। श्रावण्याचापभागानां प्रतिभागल्यकाविधिः ॥ २३ ॥ या ज्यानुपाततः सेटन्यासाधे परिणाम्यते । श्रावदो.कोटिजीयान्यामेयं कार्य ततो मुहुः ॥ २४ ॥ मापना स्युस्तदनज्या इष्टे व्यासदले स्फुटाः। स्थूलं ज्यानयन पादयामिह तमोदितं मया ॥ २५ ॥ इति ज्योत्पत्तिः। - उक्ता संक्षेपतः पूर्व ज्योत्पत्तिः सुगमा च सा । सविशेषाधुना तत्र विशेषाधिचुणोम्यतः ॥१॥ तम तावदाधार्याणां पदवी मित्यादि शेकपञ्च उगमम् । अब गणितेन ज्याRT. मूलभूतज्यामुष्कसिद्धप्रारमेवाह । तत्प्रकारो हि बीजगणितकियया। ग्रिज्या ज्येत्यादि । नियान ११९ मुल्या निश ३. देशानां ज्या मवति । तम्या: को- म पष्टि ६० भागामाम् । निन्यावर्धपद पचचत्वारिंशदेशाना ४५ ज्या भवति अथ मिन्माबगान एयगुणात् निग्यारविवापायावस्य मूलेन(२) होनादष्ट ८ लात् निशदेशानां ज्या । अथया गयगजेपु १८५८ निनी निन्यायुर्वन १०००० मा पशिदशानां ज्या इति गणितायाम् । सत्कोटिन्यायचतुष्पादेशान ज्या । तथा प्रित्यावर्गस्य पस्य मूलं विन्यादानं चतुर्भ साटासभामा ज्या से । पकोटिग्यात् सिसदिमागानाम् । क्षतोयया साधनमा । क्रमाक्रमस्थेत्यादि । कोटिग्योना मिश्या भुतप्योरथ मत्या स्यात् । गुगरपोका निग्या कोपमम्या स्थान । भुसमायोमपयोग যায় নাবাসাময যে । গ্য হিস্যময় মূক सदाशिनी स्पादिति शिपायापरन् । 1. सिखान्टमाइतः शोप विर यो. कोटिम्यापातो ज्यादानो। जिमनामिदिमत २. पथपिनस विस्य गर्ने । २५ सि०शि० ·२८४ ज्योत्पत्ति। एवमुत्पन्नज्याया अपि कोटिन्या सा तत्कोटिभागानाम् । तत. पुनरेवमन्यास्तदर्धी शकज्याः साध्या: । कोटेश्चैवमन्याः। तद्यया । यत्र चतुर्विशतियास्तन्न त्रिज्यामष्टमं । ज्यार्धम् । तत्कोटिज्या तु पोडशम् १६ । शरवंदांशज्या द्वादशम् १२ । अथाष्टमार तद धौशप्रकारेण चतुर्थम् ४ । तत्कोटिज्या विशम् २० । एवं चतुर्थात् द्वितीय २ द्वाविर च २२ । द्वितीयादा १ भयोविंशं च २३ । विंशतितमाद्दशर्म १० चतुदर्श च १४ाद शमात् पञ्चमं ५ एकोनविंश च १९ । द्वाविंशादेकादर्श ११ अयोदशं च १३ । चतुर्दशाद सप्तमं ७ सप्तदशं च १७ । अथ द्वादशात् पष्ठ ६ मष्टादशं च १८ । पष्ठात तृतीय-३ मेकवितां च २१ । अष्टादशानवम ९ पदश च १५ । त्रिज्या चतुर्विशमिति । एवं किर पूर्वरन्यज्यासाधनमुक्तम् । इदानी विनाप्युत्ममन्ययाभिनवप्रकारेणाह। ग्रिज्याभुजज्याहतीत्यादि । त्रिज्याभुज़ ज्याघातेन त्रिज्याकृतिरेकत्रोनान्यत्र युता । द्वे चार्धिते । तयोर्मले । आद्यं भुजोनखाडी शाना दलस्य ज्या । द्वितीयं भुजाध्यखाद्धांशानां दरस्य । एवमतोऽप्यन्या । तद्यथा । अपमात् पोडशं १६ ज्यार्धम् । पोडशाचतुर्थ ४ विश च २० । चतुर्थादशम १० चतुर्दश च १४ । एवं सर्वाण्यपि । प्रकारान्तरमाह । यद्दोग़योरन्तरमित्यादि । इष्टदोग्ययोर्यदन्तरं कोटिज्ययोश्च यत् वयोवगैक्यमूलस्य दलं भुजयोरन्तरार्धस्य ज्या भवति । एवमन्ययोरन्यान्या.। यथैका किल चतुर्थी ४ । अन्याष्टमी ८ दोन्या । ताभ्यां द्वितीया २ सिध्यति । द्वितीयाचतु. र्थीभ्यां प्रथमे १ त्यादि। तथा दो कोटिज्ययोरन्तरवर्गदरस्य मूलं दो कोटिभागान्तरार्धस्य ज्या स्यात् । यथा प्टमी ८ दोया । पोडशी १६ कोटिज्या । ताभ्या चतुर्थी ४ स्यादित्यादि । अथ मूलग्रहणक्रियया विनापि दो.कोटिभागान्तरज्यानयनमाद । दोज्योतिरि• त्यादि। दोज्यावर्गखिज्याधेन भात । तस्य निन्यायाश्च विवरं दो कोट्यन्तरस्य ज्या स्यात् । कानिचिदेवमत्र ज्यार्धानि साध्यानि । तद्यथा | या क्लि विशज्यार्थानि तत्र निज्या दशमम् १० । तत्कोरिन्या विशतितमम् २० । शरदशज्या पश्चदशम् १९ । पनिशदशज्या द्वादशम् १२ । तत्कोटिज्याप्टादशं १८ ज्यार्धम् । अवादशभागानां ज्या षष्टम् ६ । तत्कोटिन्या चतुर्दिश २४ मिति । क्रमोत्यमन्याकृतियोगमूलादित्या. दिना पूर्वोक्तप्रकारेण दरामात् पञ्चमम् ५ । तलोटिज्या पञ्चविंशम् २५ । एवं द्वादशात् पष्ट ६ चतुर्विशं २४ च । पटात् तृतीय ३ सप्तविंश २७ च । अष्टादशानवम ९ मेक विशे २१ च । एतान्येवानेन प्रकारेण सिध्यन्ति नान्यानि 1 अत उt कानिविदेवमग्नेति । यहोज्यंयोरन्तरमित्यादिप्रकारेण । अतोऽन पञ्चम ६ मेका दोन्या नवम ९ मन्या। माभ्यां योज्यं योरन्सरमित्यादिना प्रशारण मुत्योरन्तरार्धम्य ज्योत्पधने । तच दिनीय २ ज्या र्धम् । तरकोटिज्याष्टाविंशम् २८1 माभ्यां मोरक्रमज्यातियोगमूलाहरमित्यादिप्रया रेणायं १ मुशं १४ च । एवमन्याचतुर्दश सिध्यन्ति । अथ ज्याभावना । साथ देधा । एका समासभावना । अन्यान्तरमावना । सद. र्थमाह । स्वगोरेपा नेत्यादि । पत्र दिल वनिोदानि३४३८ मुल्या निग्या मन ·ज्योत्पत्तिः। - तेश्च ज्यार्धानि तत्र तावदुच्यते । तत्र मूलभूतन्यानां मध्ये काचनेष्टा भुजन्या तत्कोटि ज्या च पृथर स्थाप्या । भुजज्या स्वनवपडिपुरस ६९६९ विमागेन रहिता कार्या । को. टिन्या तु दशगुणा त्रिसप्तपञ्चभि ६७३ मांज्या । तयोरैश्य तदप्रज्या। अन्तरं पूर्वज्या म्यात् । यथा त्रिज्याचं त्रिंशत्संख्या ज्याम् ३० । ततः समासमावनयकत्रिंशत्संख्या ३१ । तस्माद् द्वात्रिंशसंख्यमित्यादि । अन्तरभावनयात्वेकोनत्रिंश २९ मष्टाविंश २८ मि त्यादि । पूर्ण दोयो कोटिग्यां निज्यां च प्राल्प्य प्रथम १ खाइमेवं पटिः ६० स्यात् । अय यदि सैव विज्या चतुर्विशतिज्योधानि तदर्थमाह । कोटिजीगतताभ्यम्तेत्या दि। अयापि विन्यार्धमष्टमं ८ ज्या सा भुजज्या । पोडशं १६ कोटिज्या सा कोटिन्या शतयुगा गोदनतिथि १५२९ भाजिता । या तु दोया सातु निजेन सप्ताङ्गवेदां-४६७ गन होना कार्या । यदि तयोरेक्यं क्रियते तदा नवम ९ ज्या भवति । यधन्ता तदा सप्तमं ७ स्यात् । एवं समासमापनया नवमाद्दशमं १० दशमादेकादश ११ मित्यादि । तपान्तरमावनया सप्तमात् पष्ठ ६ पटात् पचम ५ मित्यादि । एवं प्रथम १ सप्तांशोनन- पदन्नमित भवति । अथवा पूर्ण० दोा निन्यां च कोटिन्या प्रकल्प्य साध्यते सयापि तदेव । ततः समासमावनया द्वितीयादीन्यखिलानि भवन्ति । अयवा नियां दोज्या प्रक लप्य पूर्ण कोटिज्यां ध प्रकल्प्य साध्यतै तदा योविंश २३ मुत्पद्यरे तम्मादन्तरमा. वनया द्वाविंशम् २२ । ततोऽप्येकविंशम् २१ । एवमखिरान्यपि निष्पपन्ते । अथ भावनामाह । चापयोरिटपोरित्यादि। इष्टयोश्चापयो दोग्य ते कर्मम्मी स्थाये । वयोधतात् कोटिज्ये च । ततः प्रथमकोटिग्या द्वितीयदोर्यया गुण्या । ततो द्वितीयको. टिग्या प्रयमदोयया गुण्या । द्वे अपि प्रिन्यया माज्ये । फलयोः समासश्चापैक्यभुजप्य न्या भाति । अन्तर धापान्तरस्य ज्या भाति । हयं सिद्धज्यातोऽन्यज्यासाधने भावना । तपया । सुल्पमावनया प्रयमग्यार्धस्य प्रथमन्याधेन सह समासमावनया द्वितीयम् २ द्वितीयम्य द्विसीयनैवं चतुर्म ४ मित्यादि। अयातुल्यमावनया । द्वितोपतृतीपयोः समालभावनपा पमम् ५ । मन्तरमावनया प्रथम १ स्यादिस्यादि । भएण्यासा ज्याशानार्थमाह । माज्याधारमागानामित्यादि। यायनिरसरका स्या सभ्यते स मायन्यापापांशाः। प्रतिमायाविधिरिति । दिमतगामि-०७३ भनेत्यादिनाप्रागुमप्रकारेगमागम्य ज्यामागीय सहावनातो मागदपम्प सपा मागाना ज्या साध्या सामाग्रिम्पया हता यम्बनगम्धियानिमि ३४३८ भका प्रथमाया म्यान । सम्यास्तव सह भावनया दितीयाया: सिन्ति । इतिग्पोररतिमना । समाप्तोऽयं सिमान्तशिरोमणियांमनामाप्यसहितः।

·विशेषः। अत्र ये केपाश्चिद्विशेषा प्रन्यविस्तृतिमयेन यथास्थान न निवेशितास्ते तदुपसंहार प्रदश्यन्ते। पृ. ४ । लो । सृष्ट्वामचक्र० । १३ । १४ । भन कस्य चित् पयम् । न यावर्ग पावनमस्ति यस्मादाय तथार्याः सल नाद्रियन्ते । न गौरवात सौरमतं श्रयन्ते वासिष्ठमस्माल्लघु युक्तियुक्तम् ॥ अत्र कश्चिदेतत् पद्यमेवं पिपठिपति । न यावनं पावनमस्ति यस्मादाय वनार्याः खलु नादियन्ते । न गौरवात् सौरमत श्रयन्ते वासिष्टमस्माद्गुरु युक्तियन्यम् ।। पृ. २३ । श्लो० । अहंगंणात् क्वाक्षः।। अत्र श्रीम० देवसतीर्यस्य विनायकशास्त्रिणः । अहर्गादब्धिलखाक्षनिनानवेन्दुवेदेषुहुताशलब्ध्या । महर्गणः सूर्यगुणो विहीनः सहस्रनिनो गतयोजनानि । पृ. २४ । लो । अघोधनिया-१ अत्र श्रीम. देवसतीर्यस्य विनायकशानिणः । गतान्दाभागः स्वसामाभागान्वितोऽय द्विनिता गताब्दा विमकाः । शराज. फलैक्यं दिनाचं भवेत् तद्गतान्दान्वितं भास्करादन्दपः स्यात् ।। पृ. ३५। लो। गताध्यदिनन्द । ७ । भत्र गणेशदैवज्ञानाम् । यास्यत्यैप शके द्विषण्मनु १४६२मिते मासः क्षयात्यस्तथा तुल्ये त्र्यम्रपै१६.३युगाध्यगकुभिणाटनागेन्दुभिः१८८५ । पड्यनादिवभि२०२६रक्षवेदखयमे२०४५ गाब्धिचन्द्राविभिः२१४८ सप्ताझेन्दुयमै२१६७ रदाकृतिमित२१३२र्लोकादिरामाश्चिभिः२३५३ ॥ मेवात्रियमै२३९२पाशुगयमै२५१ देवेपुदसप्रमै.२५३३ पञ्चाक्षोत्कृतिमि२६५५{गारियमै २६७४स्तावालाविभिः२७९६ । तिथ्यष्टविभि२८१५कमासजनितोऽयायें विमेन्द्र ४८स्तथा यज्ञात्यटिभि७६३रब्धिसातिप्रतिभि१९. नन्दाविनाकोन्मिी.२०१९॥ घनागेन्दुयमैः२१८६विद्वयमले २२५ यास्यन्ति चेत्यादयो भूसूर्या १२१ इद शालिवाहन इता तत्वप्रमाः२५ सम्प्रति । कादिप्रय एष एव हि तदा प्रारमादयुग्मेऽधिको- ऽन्यः स्यान्माषचतुष्टयेऽवददिद श्रीमद्गणेशः कृती ।। अत्र श्रीम.देवोतो विशेषः । भाचार्याणा गणेशदेवानां च तेपुतेषु शकालेषु क्षयमाससंभवमापनेन प्रायोव'. दोयमित्यवश्यवतम्यम् । तदुवावविश्व:३७८मितद्वनवाग्निनगर५९२ मिनादिया क्षयमासामावेन सदनुपु समितवेदानन्देन्दु १९.४ मिठादिवशु क्षय.

·२८७ विशेषः । - - मासमावेनान्वयव्यतिरेकव्यभिचारदर्शनात् । विस्तरश्चास्यास्मन्मित्रवरगणपतिप्रसाददत्तविर- चितचैत्राधिमासनिर्णयाख्यपुस्तके जिज्ञासुभिर्विशेषतो द्रष्टव्यः । पृ. ५४ । लो। फाशसाक्षान्तर० । ३९ । अन संशोधकस्य । चलगणित (Differential Calculus) प्रकारेणैतत् सम्यगुपपद्यते । किंचाचायां अपि चलगणितमविदुरित्यत्र साधनमेष प्रकार इत्यपि वक्तुं मुशकम् । पृ. ८४ । लो।व्यासार्धवर्गः। ४९ । ५०। ५१। अम संशोधकोतविशेपस्स पलप्रभानत्रिगुणस्येत्यादेस्तयापरातत्रभवेदनन्तेत्यस्याप्रतस्त- दुक एवाय विशेषः। चेत् सौम्यगोले गुणाप्रकाया वाल्लघुः स्यात् प्रथमस्तदेदम् । दिगंशतो भावगमाय पृष्टं दुष्टं भवेत् स्पष्टमिदं युधानाम् ॥ पृ.११७ इलोस्थित्यर्धनाडी०1१३॥ अत्र श्रीम. देवस्य। प्रमहसमयात् पूर्व मोक्षादूर्व स्फुरद्विघोषिम्बे । प्राहमुक्त्योदिशि या धूसरतामा विलोक्यते किश्चित् ॥ पूर्वच वद्विभान नानुपयोगाद् युधैः प्रोक्तम् । यदि तत् सायनमिष्टं भास्करभूव्यासयोयुतिः कार्याn सा विधुवर्णेन हता रविकर्णहृता फलाव्यभूख्यासः । त्रिमशिप्रिन्या निहतो विधुवर्णहतः कलादिकं यत् तत् ॥ भूमामानं करप्यं तत एव प्रोकवत् समयः । धूसरताया शेयो हेतुयोगोऽस्य विद्वद्भिः॥ पृ. १३२ । यो । ज्येव या विनिमः । १.१ अस्योपपतो। अदयसममुत्तरगो तदा पूर्वतो मवति । तदन्यथा पधिमत इत्यर्थः । यत्र । श्रीम.देवस्य। यदिदमाचायगोज तत् प्रायिकम् । तदिपिम् । यत्र परमापममागेभ्योऽभ्यपियः पला. भारतत्रयमेवारयतिः। न चाक्षांशानां जिनात्परवं वायं विशेषः । तत्रादी निरक्षदेचे सायनरमस्य विषमपदस्यत्वे याम्योत्तरातत् प्राक् एमपदे व परिमो विनिमलमय रियति । स्त्र पजिनात्याः परसा उपसभ्यन्ते तत्र दिनीयपदाथे मायनसमे विनिमय हातिएपचापमानाक्षशिभ्योऽभ्यविध मवेत सत. पदान्द्र यावयाम्पोत्तापधिमालदि. विमं स्यात् ।एर तृतीपदाये सायनलाने पदादित भारभ्य विमम्य मन्दिरमा समाना पिय पोतारन पत्रिमं स्यात् । मन्यत्र लिमम्ममापः पन्थाही दिए । पृ.१mझोलियमगर..१५111 म.देश्य Facore 10 मरे पर मायापाल ·૨૯ विशेषः। स्वरूपतो विधानतयोच्यन्ते । भूगर्भस्थानां गणितागतदर्शान्त एव किल प्रहणमध्यकाल. स मध्यममध्यकालो मध्यदर्शान्त इति चोच्यते । अथ दशांन्तकालिगनिभानलमात् त्रिभोनलग्नाविशेपशिजिनीत्यादिना यद्धनमृग वा लम्बनमुत्पयते तत्सस्कृतोगणितागतद. शान्तः स्थूलमध्यकाल: । ततस्तात्कालिकरयस्त्रिभोनलग्न ससाध्य ततश्चानीतेन लम्बनेन म. स्कृतो गणितागनदर्शान्तइत्येवमसकृद्विधानेन यः स्फुटमध्यकालः सिध्यति स एव स्फुटमध्य- कालत्वेन लोकैरपि व्यवहियते । अत इत्यमभिव्यक्तिः । यत्कालिकरवेत्रिभोनलग्न स. साध्य ततधानीतेन लम्बनेन संस्कृतो गणितागतदर्शान्तः स एव कालो भवति स स्फुटम ध्यकालः स्पष्टदशान्तो वा कुपृष्ठवासिना प्रहणमध्यकालः । एवं यस्मिनिष्टकाले सूर्येन्दुपातान् संसाध्य पातेन्दु-यो सपाततात्कालिकचन्द्रदोर्यतिरी- त्या शरमानीय रवेध निमोनलग्नमानीय ततः साधिता-यामन्द्रोरक्षपाभ्या निजमध्यभुक्ति तिथ्यंशनिप्रावितिप्रकारेण संसाधितया नत्या संस्कृतात् तस्मात् स्फुटाच्छरान्मानार्धयोगान्त. रयोःकृतिम्यामित्यनेन यत् स्थितिखण्डमुत्पद्यते तदूनोमध्यदान्तः पूर्वेट गालफलम्बनेन म. स्कृतः स एव पूर्वेटकालो भवति स स्फुटस्पर्शकालः । तस्य स्पष्टदान्तकालस्य च यदन्तर तत् स्पाशिक स्फुटस्थित्यधं भवति । अनेनैव संमीलनादिकालानो मदापोदीना प स्तो ध्याख्यानं प्रत्युतम् । एतानि लक्षणान्यभिप्रेत्यैवाचार्यग वासनामाध्ये यया व्यायातं तदधुना प्रदर्यते । पासनाभाष्यम् । प्रथम यो गणितागततिथ्यन्तस्तस्मात् स्थितिदलनानाधिकारम्बन माध्यम् । स्पर्श स्थितिदलेनोनान्मोक्षेऽधिकारियर्थः । स्पष्टदन्तिकाले संसाधितेभ्यः स्येन्दुपातेभ्यः प्रयोकवयः सटरमानीयते ता यत् स्थूल स्थिय तेनानाधिकान्मध्यदन्तिमलालम्बन साध्यमित्यर्थः । पारस्पीकरणा प्यवहितोत्तरमेवाचार्यणतरमाधनस्योपत्ताग्न मध्यमतारात् स्पित्यानयनमायााणामाभक- मिति भावः । स्थित्यधस्य सदन्तिसन्पिावराय । घासनामाष्यम् । पत्र किल सकाल पाप्यते । तर गणितागततिप्यन्तात् स्याय पानात् अग्यल्लम्बनमानीय तदनट स्थापयिस्ता पितागतिप्यन्त स्थिविदलेनीने धनगण पा कार्य सस्थूलः स्पसंकानः । मूले तु स्थितिदलेनोनाधिस्टम्पन सायं तत्र संस्य पनि मायः सम्पनमकर बिना स्थूलसांधायपानि परमपयन । पसनामाप्यम् । तन्मध्यकालयोरन्तर रथून यायम् । अनुरद यो समानसन स्युनः संग्रट रस्य तस्य पदम्बर प्रपमध्माण दिनीय स्थूल रियायमिति दयम् । वासनाभाष्यम् । तत्रनिको ममलेन्दोः एमालदेत्रिमनिरामयाम रास्तस्मात् एटषिक्षेर पुन: स्पियन् नि पिसम का हाल. मन घनमूर्ण वा पम् । एवं सत्र चार सम्पन्न । पूर्वसन यत् प्रथममय दिटय स्यू रिपन्य गर्ने प्रयदर्शनाई grat. r: RAITR प्यास मुटसन पुन. पिया मदम् ।तन पियो ·२८९ विशेषः। 9621 मध्यदशान्त. पृथक्स्थापितलम्बनेन संस्कृतः प्रथमकर्मणि द्विनीयः स्थूलः स्पर्शकालो भवतीति तज्जनितफलोनात् समकलेन्दोरित्यादेस्वात्पर्यम् । वासनामाध्यम् । एवमसकृदिति । सर्शमध्यप्रहकालयोरन्तरं स्पार्शिक स्थित्यर्थं शेयम् । असकृद्विधिना स्फुटः स्पर्शकालो भवति । स्पष्टस्पर्शकालस्य स्पर्शदान्तकालस्य च यद तर तत् साशिकं स्फुटं स्थित्यर्धमिति स्पष्टस्थित्यर्धस्वरूपमुक्तम् । वासनामाष्यम् । स्पर्शकालात् पुनर्लम्बनमानीयानट स्थाप्यम् । अथ स्पार्शिकस्थित्यर्ध- घटीफलेन चन्दमूनीकृत्य शरः साध्यः । अनन्तरानीतवित्रिमलग्नानतिश्च । तया स्फुटीकृता छरात् पुनः स्थित्यर्धम् । तेनोनित गणितागते दर्शान्ते तल्लम्बनं धनमृणं वा कार्यम् । एवं स्फुटः स्पर्शकालः। द्वितीयस्थूलस्पर्शकालस्य स्पटदान्तस्य च यदन्तरं तत् किलदानीतनं स्पार्शिक स्थित्य- धम् । तद्घटिकोत्यफलेन स्पष्टदन्तिकालिकं चन्द्रमूनीकृत्येति तात्पर्यम् । तेन फलेन मध्य. दर्शान्तकालिकश्चन्द्रो रहितः कार्य इति तु न शश्यम् । तथा कृते त्वतात्कालिकचन्द्रस्य साध. नात् ततः शरादिसाधनस्य वैयर्थ्यात् । वस्तुत । प्रथमकर्मणि साधिते द्वितीयस्प. र्शकाले सूर्येन्दुपातास्ततो लम्बन शरं नतिं च संसाध्य स्पष्टशरात् स्थिायधं च साध्यम् । तेन स्थित्यधेनोनो गणितागतदर्शान्तस्तेन लम्बनेन संस्कृतो द्वितीयकर्मणि स्पर्शकालो भवति । वासनाभाष्यम् । असकृदिति यावदविशेषः । प्रथमादिकर्मणि यः साधितः स्पर्शकालस्तकाले नतिसंस्कृतशरायत् स्थित्यर्ध तेनोने मध्यदर्शान्ते तत्स्पर्शकालिकलम्बनेन संस्कृतेऽन्यः सर्शकाल इत्येवमसकृदिति तत्कालोत्थ- नतीपुसंस्कृतिभवस्थित्यहीनाधिके दर्शन्ते गणितागते धनमृणं वा तद्विधायासकृदितिमूलप. न्यस्य तात्पर्यम् । एवमसवृद्विधिना साधितस्य स्फुटस्पर्शकालस्य स्फुटमध्यकालस्य च यदन्तरं तत् स्पा. शिक स्फुटस्थित्यर्धम् । इत्यमेवासवृद्विधानेन संमीलनादिकालान् ततस्तस्थित्यानि च साध्यानि । शेपं सष्टम् । .

·GODATDADDADODARIDADADAJDuODAGDADAGRAM इस कार्यालय द्वारा "काशीसस्कृतसरिज" के अलावा और भी ३ सारिश यथा "चौखम्वा संस्कृत सीरिज" "बनारससस्कृतसीरिज" "हरिदाससंस्कृत सीरिज" प्रन्य• मालायें निकलती है तथा इन ४ सीरिजों के पश्चात् भीर भी विविध शास्त्र की पुस्तके प्रकाशित की गई है तथा अन्य सब स्थानों के छपे हुए सस्कृत तथा भाषा-भाष्य के अन्य विक्रयार्थ प्रस्तुत रहते हैं, सूचीपत्र पृथक् मंगवाकर देखें, इसके अलावा हमारे यहाँ सर्व प्रकार की संस्कृत, हिन्दी, अङ्ग्रेजीकी सुन्दर छपाई होती है, परिक्षा प्रार्थनीय है। पत्रादि प्रेषणास्थानम्- जयकृष्णदास-हरिदास गुप्तः- 'चौखम्बा संस्कृतसीरिज़" आफिस, विद्याविलास प्रेस, गोपालमन्दिर के उत्तर फाटक, पनारस सिटी। wwwanvarovaratrina ·L ठा ॥ अथानुक्रमाणका ॥ इह मूलं लोकेषु टिप्पणीषु च वर्तमानाः प्रायो जिज्ञास्यमानविषयप्रति. पादकाः शब्दास्त्वरितावगतिहेतुमकाराद्यक्षरक्रममनुसृत्य स्थानज्ञानजनकैर है. सह लिख्यन्ते । तत्र च पृलिपितः परेऽड्याः पृष्ठसंख्यां द्योतयितु श्लोलि. प्युत्तरवर्तिनश्च श्लोकसंख्या टिलिपिश्च टिप्पणीम् । अब्दपानयनम् । पृ २४ श्लो १२६ श्लो। कर्ण । पलकर्ण । अर्क । सूर्य । प्रक्षेत्राणि । पृ७२ श्लो १३-१७ । अवमाद्यानयनम्।२५।२६ला ३।४। अवमानि । कल्पे तत्सख्या पृ १५लो १०। एषा साधनानि।पृ.५३-७५श्लो १०-२८॥ शिज हर्म । पृ१४१ ली ६-८ । १३ । गताना तेषामानयनम् ॥ १६ हो । अक्षज्यापू ७२ ग्लो १४ । मक्षभा। पलगा। अंश पृ६ ग्लो १८॥ अक्षांशज्ञानम् । पृ ९२ ७१... असु ।५ श्लो १७॥ अस्तभानु । पृ१५९ श्लो १२॥ १४ । अगस्त्य । तस्य ध्रुवक्षेपका । पृ १५८ लो ७ । इष्टघटिका १४ १५८ श्लो ८ । अस्तलग्न ग्रहाणाम् । पृ १४२ लो ९।, अह ।५श्लो १८॥ उदयास्तकालज्ञानम् । अहर्गण । तदानयनम् । पृ १६ १७ श्लो १२।१४। अमा । पृ ५२ लो १४ १-३। अस्मात्कल्पगतानयनम् । २. लो १६.१७॥ अप्रामखण्डम् । पृ ५२ श्लो १६ । अहर्गणादौ विशेष । पृ ३२ श्लो। भप्रादिसण्डम् । पृ ५२ लो १६ । आ अधिकमास । अधिमास । आक्षवलनानयनम् । पृ ११९ श्लो २०॥ अधिमास । तलक्षणम् । ४ ३४ लो ६ । २१॥ कल्पे तेषा सख्या । पृ १५ग्लो १०। आयनं दृश्कम । पू१४० दलो ४।५। ११११६ श्लो १४ । गताना तेपामा मायनवलनानयनम् । ११.ली नयनम् । पू१६ला २तदानयने वि. २१।२२। शेष । ३३ सो ३।४। 5 अधिमासावमशेषाभ्यो मध्यमसूर्यचन्दानय- नम् । १८ठो ६ टि। इटकालांशानयनम् । पृ १४६ एलो ८ । अन्यफ्लज्या ४७लो २६। इटग्यामाधनम् । दलले १०।११ अन्न्या । ७८ ३४॥ ततोढ़तेरानयनम्। इदिवसायानयनम् । ८१ ली ४६ । पृ५५सो ३५। ४७ 14 ८४ इलो ४९-५।। अपम । कान्ति । हरयन मापनम् । ४१ले १११२ पृ १५९ लो .

·अनुक्रमणिका। छायात कान्तिज्ञानम् । पृ ९२ इलो ७०। चक्रम् । १६ श्लो १८॥ छायात सूर्यज्ञानम् । पृ ९० इलो ७१ । चन्द्र । कल्प तस्य भगणा । पृ १० इलो छायाता भुजज्ञानम् । प ९१ इली ७२ । २ दिवसा । १४ श्लो ८ मासा । छायामुत । शनि। पृ १५ इलो ११ । १३ । मन्दोच्चस्य भगणा ।पृ १०इला ५। पातस्य । ” जीव । गुरु । १० श्लो ६ । मन्दवेन्द्रस्य । पृ १६ टि। त क्याप्रमाणम् । पृ २२ श्लो ५ । ध्रुवका तत्पर । पृ५ श्लो १६ ॥ नयनम् । २७ श्लो १०। मध्यचन्द्रा तद्धति । पृ ५२ श्लो १५१ नयनम् । पृ २९ श्लो १६ । मन्दोच्चा तामस । पृ ९ श्लो २९ । नयनम् । पृ३१ इलो २० । पातानय तिथिसन्धिमानम् । पृ ६९ श्लो ७७ । नम् । पृ३१ श्लो २१ । कल्यादौ चद्र तिथिसाधनम् । पृ ६६ श्लो ६६ । स्य मन्दोच्चम् । पृ २१ श्लो २० । पा निप्रश्नारम्भप्रयोजनम् । पृ ६९ श्लो।। स । पू२१ इलो २० । चद्रस्य मादप द रिधि । पृ ४५ श्लो २२ । पलानयनम् । दक्षसावर्णि । पृ९ टि। लघुज्याप्रकारेण । पृ ५० दलो ३० । ग तिस्फुटाकरणम् । ५० इयो ३१ । प्र दिगशा । पृ ८२ श्लो ४५। दिग्ज्ञानम् । पृ० श्लो ८ । पृ ४१ परे हणसभवज्ञानम् । पृ १०९-११० श्लो १३ । भूमध्यादुन्छिति । पृ ११३ श्लो दिग्ग्या । १२ श्लो ४५ । ९। श्रीपत्युक्तम् । पृ७.टि । ४. व्यासयोजनाने । पृ ११३ श्लो ५। बिम्बरठानयनम् । पृ ११४ इलो ८ । दिनम् । पृ ५ श्लो १७॥ रक्क्षेप । १३२३ये १० । शसा दिनरात्रिमानम् । पृ ६० दलो ५२ । दिनाद्यानयनम् । पृ २४ श्ला ।। धनम् । पृ १४७ श्लो१ । दिग्वलन ग दिनार्धम् । तत्र नतोग्नताशानयनम् : पृ. १४९ श्लो५। शरमाध नम् । ५ ११५ श्लो १० । कागशा । एलो ३२ । शक । पृ७७६ ३३ । पृ १४५ दो ६ । गोरायनस पी । तत्साधनम् । पृ. ३४ । पृ ४६ १६२।१६१ दलले ३६। पला ३६ । हरज्या । ७७ ली ३३ । तसाधनम् । पृ.१ली ३७ । १८० चरम् । ५९ रगे। इलो ३८।३९ छायाकर्ण । ८० चाक्षुष ९ श्लो २९॥ ४.1 १४२ । १८२ चान्द्रमानम् । ६ इरो १९ । पध्मं । आयनम् । पृ १४० ४।। छाया । पृ तो.. अषजम् । ११४१लो ६।८। छाय कर्ण । ८. दो. हसनति ।१७।। दली ६२१ देशातरम् । ३७३ । देश तरप छायात कालशनम् । पृ९५लो ६६ ६ ६. का ३० दला४ । दशनार्म जानती। । .

·नक्षत्रसन्धिमानम्। पृ६९इलो ७७ . - अनुक्रमणिका टि। धर्ममावणिः । पृ९ - नक्षत्राणि । तेषां रक्षाप्रमाणम् । पृ २२ श्लो स्कर. पृ ३८ इलो ५। पलः । पृ ५२ इलो १२॥ उमानम् । पृ.६ श्लो १९ । पलम् । पृ ५ श्लो १७॥ ज्या ! पृ५९ श्लो ४८॥ पलवर्ण. । पृ५२ दलो १३ ॥ परप्रमाणम् । पृ.७ इलो २१॥ पलदिक् । पृ ४७ इलो ३१ । पलभा। पृ५२ श्लो १३॥ पलभाज्ञानम् । पृ ५९ इलो ४६ । पृ९४ ध्रुवका । पृ २७ श्लो ९ । नक्षत्राणां ध्रुव श्लो ७६ { ७७ । पृ ९५ दलो का। पृ १५७ इलो १-३ । ९८ इलो ८० । पृ १०३ इलो ९३ । न पातस्यसंभवासंभवज्ञानम् । पृ १६५ श्लो ७ । मध्यकालज्ञानम् । पृ१६५ श्लो ११- नक्षत्रसाधनम् । पृ६६ इलो ६७ । १४ । आद्यन्तकालज्ञानम् । पृ १७१ श्लो १५ । १६ । प्रयोजनम् । पृ १५३ ५। भूपध्यामिति । पृ १२२ टि । श्लो २१॥ ध्रुवका । पृ१५७ दलो १-३ । शराः । पाताध्यायारम्भप्रयोजनम् । पृ १६२ श्लो १ ॥ पृ १५७ इलो ४-६ । तारासंख्या तनिवेपितृमानम् । पृ६ दलो १९ । शस्वरूपं च । पृ १५७ टि। नक्षत्रप्रह- युतिकालज्ञानम् । पृ १५९ श्लो १० । फलम् । मन्दं शीघ्रं च । मन्दफलम् । पृ नक्षत्रमहयाम्योत्तरान्तरज्ञानम् । पृ १५९ ४७ इलो २९ । शीघ्रफ्लम् । पृ ५० दलो ११ । नक्षताणामुदयास्तकालज्ञानम् । श्लो ३२ । पृ ५१ श्लो ३३ । पृ१५९ श्लो १२-१४॥ फलम् । पृ८८ श्लो ५९ । नतम् । पृ८६ श्लो ५३। नतकर्म । पृ. ६६ इलो ६८ ॥ १६. इलो ६९। बाईस्पत्यमानम् । पृ ९ दलो ३० । ननि. । तत्साधनम् । पृ १३३ श्लो १२ । वीजकर्म । पृ ३८ इलो तत्प्रयोजनम् । ११३४ श्लो १४ । बुध । वल्पे तस्य भगणा. ११० दलो । नरः । पृ.२ इलो १२॥ शीघ्रोच्चस्य । ११०इलो ३॥ मन्दोचस्य । लकेनप्रहावलोकनप्रकार । पृ ३०८ श्लो पृ १० श्लो ५पातस्य । पृ५ श्लो ६। १०५~१०७ १०८ श्लो १०८ । मन्दकेन्द्रस्य । पृ१६ टि। शीघ्रकेन्द्रस्य । । पृ ५२ श्लो १२ ॥ पृ१६ टि । कक्षाप्रमाणम् । पृ २२ टि । माक्षग्रमानम् । पृ६इलो २० । शीघ्रोच्चानयनम् । पृ३. इलो १० । क. निमेष । पृ ५ श्लले १६ । ल्यादौ शानोश्चम् पृ २१ श्लो ११/२० मन्दपरिधिः । पृ ४५ इलो २२ । शीघ्र पदम् । सलो ११॥ परमकान्तिग्या दुरिट्रातः । पृ ११२ टि । कालांशा. परिलेस । पृ१२. स्लो २९ ॥२९॥ पृ१४५ दलो ६ । मध्यमः परमशः परिलेससूपम् । ११५.लो पृ.१३० इलो 11 मध्यमा विम्बकनाः य प परिधिः । पृ४६ इलो २३ । भूमध्य ·अनुक्रमणिका। 1 पृ . पृ १५४ दो ११ मोनयनम् । पृ ११६ दरो १२ । बृहस्पति । गुरु । महाकल्प 1 दलो २५ । ब्रह्ममावर्णि । ९ टि। मानोपसहार । पृ १. इलो ३२ ।। ब्रह्मा । तस्य दिनप्रमाणम् । पृ ५ इलो २३ । मार्तण्ड । सूर्य । रानिप्रमाणम् । पृ ७ इलो १३ । गतायु मास । पृ ५ इलो १८ ॥ प्रमाणम् । प ८ दलो २६ । वर्तमानदिन | मोक्षकाल । पृ ११९ श्लो १९ ॥ गतप्रमाणम् । १८ दशै २८ । मौक्षिकमिष्टम् । पृ. ११७ श्लो १५ । ब्रह्माण्डमानम् । पृ २१ दलो। बाह्यमानम् । पृ७ दलो २४ ॥ यष्टि । पृ ७७ श्लो ३३ पृ १३९ इट्रो ३ । याभ्यगोल ७७ इलो ३१. भचकच ठनम् । १४ इटो १३ । १४ । युगप्रमाणम् । पृ ७ श्लो २२ । भानु । सूर्य । योगसधिमानम् । पृ ६९ श्लो ७७ । भुत । पृ ४४ को १९ । पृ ५१ श्लो १०। योगसाधनम् । पृ.६६ इलो ६७ । पृ ११७ दलो १५ । मान्नती । पृ १४८ श्लो ३।४। राशि ( प ६ श्लो १८ । अस्तमया । पृ भुजफलानयनम् । पृ ४७ श्लो २६ । ६३ इले। ५९ । भुजा तरम् । १६४ दला ६१। रुद्रपुर । पृरटि। भू । तरपरिधिस्फुटीकरणम् । पृ ३७ दलो २।। रेखापुराणि । पृ ३७ टि। भूभाव्याससाधनम् । पृ ११३ इला ६ । तस्या | रैवत । पृ९ लो २९ । बिम्बकलानयनम् । पृ ११५ दलो ९ । रोच्य । टि। भूमध्यरेखा । पृ ३७ को ३ । भोग्यखण्डस्फुरीकरणम् । पृ४२ दलो १६ । लग्नसाधनम् । पृ ६९ ला २-४ । नत धनु रणाय । पृ ४३ श्लो १७ । सशो कालानयनम् । ७.श्लो५।६। घकोकम् । १४३ टि। रघुज्या । तत्साधनम् । पृ१२ १३ । भौत्यक ।पृ९ टि। १४ । तरज्यातो धनु साधनम् । प ४१ को १५॥ रघहर्गण । तदर्थ क्षेपदिनान । १२८ महल कुन । दला १२ । लजगणानयनम् । ५ २८ मध्यप्रह ।प११. इल्या १९ । २०१०।१३ । तत्र विशेष । ३३ मध्याह । दिनार्धम् । मनुप्रमाणम् ।पृ. २३३ मधिप्रमाणम् । रहा। तदुदयसाधनम् । पृ६१ ५४ । पृ.दला.४। ५५ पृ ६२ री ५६ । ५७ । तदुर मनुष्यमानम् । पृ९३.। यासव । पृ ६२ लो ५८। एमाला । पदके दम्। प ४४ 'गे। मादपरसाधनम् । १४७ लो २९ । रम्ब । ७२य १२। तज्ज्या७ि२ भौम । कुज । इलले २० ·अनुक्रमणिका। व वर्षम् । पृ५ इलो १८॥ १४ । तद्दिन । पृ ४७ दलो ३१॥ शतानन्द । पृ ७ श्लो २५ । बनम् । तस्य भावाभावो धनर्णत्व च। पृ शतायु । पृ.७ इलो २५ । १२६ दलो २ । साधनम् । पृ-१२०३लो शनि । क्ल्पे तस्य भगणा । पृ १० इलो ३ । पृ १२८ श्लो ६--1 प्रयोजनम् । पृ ४. मन्दोच्चस्य । पृ १० दो ५ । शी १२९ श्लो ७ । साधनं सकृत्प्रकारेण । प्रोचत्य । पृ.१. इलो १ । पातस्य । पृ पृ १३१ इलो। ८।९। १० दलो ६ । मन्दकेन्द्रस्य । पृ १६ टि। एन । तदुत्ता प्रहाणा घोढा गति । पृ ४ शीघ्रकेन्द्रस्य । पृ १६ टि। कक्षाप्रमा. टि । गतिशीघ्रफलानयनम् । पृ५४ टि। णम् । पृ २२ टि । मध्यमस्य शने तदुतगतिफलस्य दूषणम् । पृ ५६ श्लो रानयनम् । पृ३१ इलो .. । कल्यादौ म ४० । तदुकालकोदयासव । पृ ६२ टि । ध्यम शान । पृ २१ इलो १९ । २० । वलनानयनम् । पृ १२० टि । शनर्मन्दपरिधि । पृ ४५ इलो २२ । मुन्धक । तस्य धुवकक्षेपका । पृ१५८ श्लो शीघ्रपरिधि । पृ ४६ इलो २३ । भूमध्या ७ । इष्टपटिका । पृ १५८ श्लो ८ । उ दुच्छिति । पृ ११२ टि। कालाशा दयास्तकालज्ञानम् । पृ १५९ श्लो १२ । पृ१४५ दलो ६ । मध्यम परमशर । पृ १३८ श्लो ११ मध्यमा बिम्वविकला । पृ १५४ श्लो। शर । पृ १३८ दलो २ । स्पष्टीकरणम् । पृ वपारम्भकालिकगताधिमासानयनम् । पृ २६ १३९ श्लो३। शर. । पृ ८८ श्लो ५९ ॥ वलनादीनामहुलाकरणम् ।पृ १२१ इलो शीघ्रकेन्द्रम् । पृ ४४ श्लो १८ । शीघ्रफलानयनम् । पृ ५० इलो ३२ । पृ५, वलनानयनम् । पृ ११९ श्लो २० । २१ । पृ१२० श्लो २१ । २३ । ललोकम् । शुक्र । कल्पे तस्य भगणा । पृ १० इलो १॥ पृ १२० टि । श्रीपत्युक्तम् । पृ १२० दि। शीघ्रोच्चस्य । ११. इलो ४। मन्दोवस्य। वारप्रवृत्ति । पृ ३८ श्लो ६ । श्रीपत्युक्ता। पृ १० इलो ५। पातस्य । पृ १. दलो पृ३८ टि। ६। मन्दकेन्दस्य । पृ १६ टि। शीघ्र के दस्य । पृ १६ टि। कक्षाप्रमाणम् । १५.इलो । २२ टि। शाम्रोच्चानयनम् पृ ३१लो विरता ६१ १९ । कल्यादी शाघ्रोच्चम् । १२१ श्लो विमग्नम् । पृ. इलो ७॥ १९ । २० । मन्दपरिषि । पृ ४५ दलो वैधृत ।१६६ श्लो २२ । शीघ्रपरिधि । पृ ४६ दलो २३ । वैवस्वत । पृ९ टि। भूमध्यादुरिति । १२ दि । काला ध्यातपात । १६६८। शा पृ१४५६ ६ । मध्यम परम भारत १३८इलो ११मध्यमा वित्र सपृ ५२ श्लो विकला । पृ.१५४ लो। श्लो ५।६। इलो ३३। २५. दिप । शर। विभा। श ·८ अनुक्रमणिका। स । । सौम्य । युध । शुद्धि । पृ २६ इयो ।।६। तर विशेष । यनम् । पृ २९ इलो १५। मध्यमसूर्या पृ३३ इला ५। चन्दानयनम् । पृ १७ इलो ५ । कल्यादी होनतो भुज । प १४८ । १४९ दलो ३ । - सूर्यमन्दोच्चम् । पृ २१ इलो २० । रखे ४ । कोटि । पृ १४९ इलो ४ । चन्द्रदि मन्दपरिधि । पृ४५ ३ २२। मद ग्वलनम् । पृ १४९ ५। परिख । फलानयन लघुज्याप्रकारेण । पृ ५० इलो पृ १५१ इला ८।९ । श्रीपति । तदुक्ता ग्रहाणा पोढा गति । पृ४ ३० । गतिस्फुटावरणम् ।पृ ५० इलो टि । तदुक्कमधिमासावमशेपाभ्या मध्यम ३१ । प्रहणसभवज्ञानम् । पृ १११ सूर्यच द्रयोरानयनम् । पृ १८ टि। तदु ४।५ । भूमध्यादुच्छिति । पृ ११२ इलो कानि रेसापुराणि । पृ ३७ टि । वारप्रवृ ३ । व्यासयोजनानि । पृ ११३ इले त्ति । पृ ३८ टि । गतिशाघ्रफलानयनम्। ५। बिम्बकलानयनम् । पृ ११४ दली पृ ५४ टि । दिगनानम् । पृ ७. टि । ८ । दृक्क्षेप । पृ १३२ श्लो १० । प्रह कोणशकोरानयनम् । पृ ७५ टि । वलना णे स्थितिमीसमालनोन्मालनकालना नयनम् । पृ १२० टि। नम् । पृ १३४ दलो १५/१६ । अध ग दुसाधनम्। पृ १४७ इला २ । गालाय सध्या । पृ ५ दगे २२ । नसन्धी। पृ १६२ श्ला २ । सध्याश । पृ ७ इगे २२॥ समवर्ण । पृ ८१ । ४२ । सौम्यगोल । पृ ५७ या ३१ । समच्छाया । पृ ८० दलो ४४ । सौरमानम् । पृ६ दल। १९ । समवृत्तशगु । समशहु । स्थित्यर्धानयनम् । पृ ११६ श्लो १२ । समशक । पृ ७२ । १५ । स्थूल नतिसाधनम् । पृ १३३ श्लो १४ । समीलनम् । पृ ११९ श्लो १९ । स्थूल लम्बनसाधनम् । पृ १३३ लो १४ । सावर्णि पृ९ टि। स्पर्शक ल । पृ११९ दलो १९ । सावनदिनानि । कुदिनानि । स्पष्टकान्तिसाधनम् । पृ १४३ गे १३ । सावनमानम् । पृ६ ला २० । स्पष्टप्रहान्मध्यमहानयनम् । पृ ५९ ४५। सिद्धान्तप्रशसा । पृ ३ दलले ७।८। स्पष्टभूपरिधिसाधनम् । पृ ३७ देगे । सिद्धान्तरभणम् । पृ ३ लो ६ । स्पष्टाधिकारप्रयोजनम् । पृ ३९ श्लो १ । सूक्ष्मन्भनानयनम् । पृ ६८ इग ७०-७। स्पार्शिकमिटम् । पृ ११७ दस १५ । सूनम् । पृ ८७ इलो ५४ । पुरमहस्य तात्कालिकीकरणम् । पृ६८ इलो ७०1 मूर्य । कल्प तस्य भगणा । पृ१० ग स्पुटवलनानयनम् । पृ १२० ला २३ । १।म दारवस्य । पृ१०२ला ५। म स्वभा । पृ १५. ले। न्दाचभगणानयन कुटक्युस्त्या । पृ १३ स्वायम्भूव । इला ३९ । टि । वर्मदा द्रस्य भगणा । पृ १६. स्वारोचिप । पृ९ श्लो०९1 नि । कल्पे दिमरपा पृ१४ दग। ६ मासमख्या । पृ १५ो"। कक्षा हति । १८३३४ । ननाऽ यामार माणम् । पृ २२ रि । मध्यमस्य रवगन नम् । १७९६ग ३५॥

·गोलाध्यायस्यानुक्रमणिका। . उद्वह । पृ ११० श्लो १॥ पक्ष । पृ २३७ ग्लो २०॥ उन्नतम् । पृ २१८ श्लो ३४ अक्षक्षेत्राणि । पृ.१९लो ४५-४९ । उन्मण्डलम् । २०६ श्लो ४ । अक्षवृत्तम् । पृ २२६ दलो ६२-६४ । उल्का ।१९१ टि। अक्षाशज्ञानम् । पृ २१८ श्लो ३३ । अगा। पृ २१९ लो ३९।४६ । मक्षक । १८४ इलो ४२ । अधिमास । तदुपपत्ति । ११९४ श्लो ऋतुवर्णनम् । पृ २४९-२५१ श्लो १-१५॥ १०१११ तच्चान्द्रस्वसौरत्वोपपत्ति । १९५श्लो १३ ॥ ऐन्द्रम् । पृ १८५ श्लो ४१॥ अमृतम् । पृ १८३ श्लो २२ । अयनचलनम् । पृ २०९ श्लो १८ । कदम्ब । १८४ श्लो ३२ । अरुणम् । पृ१८४लो ३५॥ कदम्बभ्रमवृत्तम् । पृ २२५ श्लो ४३ । अलकनन्दा १८४ श्लो ३८ । करवालक्षणम् । पृ १९१टि। अवमानि । तदुपपत्ति । पृ १९४ लो १२ । कशेरु । पृ १८५ इला ४१ तत्सावनत्वचान्द्रस्वोपपत्ति । पृ १९५ श्लो१४ किन्नरवपम् । पृ १८३ श्लो १७ ॥ अस्तरमम् । पृ२१६लो २६ । कुज्या।२१९ श्लो ४६ । अहर्गण । अत्राधिशेपत्यागकारणम् । ११९५ / कुमारिका । पृ १८५ इलो ४१ । लो १६॥ १॥ अवमशेषत्यागकारणम् । कुरुवपम् । १८३ श्लो २७॥ १९५ग्लो १८॥ कुलाचला । १८५ श्लो ४२। अहोरात्रतम् । पृ २११ श्लो २७ । केतुमालवर्षम् । पृ १८३ दलो २९ । केतुरक्षा । १८४ इलो ३२ । आ आत्यन्तिकप्रलय । १८९श्लो ६५। केन्दम् । पृ २०५श्लो ४१। आधारपर्वता । पृ १८४ श्लो३२ । कोटि२१९इलो ४२। कोणतम् । १.६ श्लो३। आधारवृत्तद्वयम् । १२०७ श्लो १.। आवह । १९.हो । कोगशा । २१८ दलो ३७ । कौशदीपम् । १८३ दलो २५ । इक्षरससमुद्र । १८३ श्लो २३ । क्रान्ति । २.८ श्लो १६॥ स्पा क्रान्ति । २०८ दलो १६ । इधनु । पृ१९१टि। इलाातवर्षम्। १८३ को २८॥३०॥ क्रान्तिक्षेत्राणि । २१९ दलो ४२॥ ४४ क्रान्तिग्या । ११९ श्लो ४६ । उकमण्या।१९ो। कान्तगत । ५२.१लो १५-१९। उदयान्तरम्। तदुपपति । पृ १९६ श्लो शातितम् । २.८ इटगे। शान्तिस्यम् । १२४ दो। पापम् । १८३ श्लो २५ । उदयास्तसूत्रम् । २१ इले।

·२ अनुक्रमणिका 1 ज - क्षारसमुदः । पृ १८३ श्लो २२ । -पृ२३२ श्लो ४ । गोलायनसन्धिमाधन मं; क्षेपसूत्रम् । पृ २२४ श्लो ४२ । शोधकोक्तम् । पृ २५९ टि । चरम् । चरकर्म । पृ १९७ इलो २३ । चर गणकप्रज्ञावर्णनम् । पृ २०६ श्लो ४४ । स्यानम् । पृ२१२इलो १। चरकालः । गणितप्रशमा । पृ १५६ श्लो ६ । पृ २१२ श्लो २ । चरफलधनर्णवासना । गन्धमादन । पृ १८३ श्लो २८ । पृ २१२ श्लो ३४॥ गभस्तिमत् । पृ १८५ श्लो ४१ । चान्द्रमासमानम् । पृ १९३ श्लो: । गान्धर्वम् । पृ १८५ श्लो ४१ । चापयन्त्रम् । पृ २३६ श्लो १५ । गोमेदवद्वीपम् । पृ १८३ श्लो २५ । गोलप्रथनकारणम् । पृ १५५ श्लो, जनलोकः। पृ १८५ श्लो ४३ । गोलबन्धः । पृ २०६ श्लो २। जम्बू । पृ १८४ श्लो ३२.. गोलयन्त्रम् । पृ २३३ श्लो ३।४। जम्बूद्वीपम् । १८३ श्लो २१ । गोलस्वरूपम् । पृ १७६ इलो ५ । जिनवृत्तम् । पृ०२५ श्लो ५८ । गोलानभिज्ञगणकोपहास । पृ १७६श्लो३।४। ज्योति. शास्त्रश्रवणाधिकारिलक्षणम् । ११७६ प्रहणम् । चन्द्राप्रहणयोर्दिक्कालभेदाद्युप- श्लो । पत्तिप्रश्नाः । पृ १७८ इलो ९ । स्पर्शे मोक्षे | ज्योत्पत्ति । पृ २८१-२८५३लो १-२५ । च दिग्व्यत्ययस्योपपत्ति । पृ२२०श्लो १।४। ज्योत्पत्तिकथनकारणम् । पृ १९७ दलौ १। छादकनिर्णयः । पृ २२१ दलो ७-१० । प्रहागतिफलाभावस्थानम् । १२०४श्लो३९१ | तद्धति. । पृ २१९ श्लो ४७ । प्रहरफुटीकरणोपपत्तिप्रश्नाः । पृ १७७३लो तपोलोकः । पृ १८५ श्लो ४३ । ३॥४॥ प्रहाणां प्रारगमने दृष्टान्तः। पृ१९२ | ताम्रपर्णम् । पृ १८५ श्लो ४।। इलो ४। स्पष्टाः परमशरा । पृ२०८इलो १५ | तुरीययन्त्रम् । पृ २३६ श्लो १५ । वेधेन ग्रहज्ञानम् । पृ २३५ श्लो १३-१५॥ द दधिसमुद्रः । पृ १८३ दलो २३ । घटीयन्त्रम् । पृ २३४ श्लो ८ । दिग्थ्यवस्थिति । पृ १८५ श्लो ४४ । ४५ । घृतसमुद्रः । पृ१८३ श्लो २३ । दिनमानभेदप्रश्नः । पृ १७७ मलो ५। ६ । दिनरात्रिस्वरूप । पृ २१३ इलो १० । चक्रभ्रमणव्यवस्था। पृ१८६ दलो ४८॥४९ चक्रन्यन्त्रम् । पृ २३५रलो १०-१२। दिनरात्र्योलघुत्वमहत्त्वकारणम् । १ २११ चक्षुः । पृ.१८५ इलो ३८। चन्द्रः । शोकल्यस्य क्षयवृद्धिप्रश्नः । पृ१७८ दुग्धममुद्रः । पृ १८३श्लो २२॥ दलो १० प्रणे नतिलम्बनाभावकारणम् । पर्म । तत्कारणम् । पृ २२९ श्लो १।२ । पृ २२० दलो ३ । सर्शमोशदिशी 1 पृ सोपपत्तिकं तत् । १२२९ । २३० दलो ३- २२० श्लो ४ । परिलेसे शरदिग्व्यत्या ९ । वोरक्रमज्यानिराम । पृ २३ श्लो सस्य कारणम् । पृ १२० इलो ६ । च. १।१७। उत्कमग्यामहणे व्यभिचारः। न्द्रस्य शमत्वे कृष्णत्वे च कारणम् । पृ२३२॥ पृ २३१ दलो १८-२२ । २३३ श्लो १-५। दीदणशावकारणम् । गोल । २०७३लो । । . श्लो ५।

·. । ध न घ अनुक्रमणिका। इग्ज्या। पृ २१८ श्लो ३६ । पितॄणामुदयास्वादिकालाः । पृ २१४ । हग्लम्बनम् । तत्स्वरूपम् । पृ २२२ इलो १३॥१४॥ १२-१६। तत्साधनम् । पृ २२३ श्लो२५१ पिप्पलः । ४ १८४ श्लो ३२ । इपण्डलम् । पृ २०७ इलो ६। | पुष्करद्वीपम् । १८३ श्लो २५ । देशान्तरम् । तत्स्वरूपम् । पृ १९७ श्लो प्रतिवृत्तभङ्गिः । पृ २००१२०१ श्लो १०-२१॥ २३॥ पूर्वापरम् । पृ १९७ इलो २४ । प्रलयाः। १८९ श्लो ६२-६५। दैनदिनः प्रलयः । पृ १८९ श्लो ६३ । प्रवहः । १९० श्लो। युज्याकुज्यादिसंस्थानप्रश्नः । पृ १७७ श्लोटा प्रश्नाध्यायारम्भप्रयोजनम् । ४ २५१ श्लो। प्राकृतिकप्रलयः। पृ १८९ठो ६४। धीयन्त्रप्रशसा । पृ. २४४ इलो ४० ॥ ४१ धृतिः। पृ १८४ इलो ३४ । फलम् । तदानयनेतिकर्तव्यतोपपत्तिः । पृ ध्रुवक्षसंस्थानम् । १८६ श्लो ५१। २००। २०१लो १५-१७।२०२ ध्रुवयष्टिः । पृ २०६ ग्लो २। श्लो २९॥ फलकयन्त्रलक्षणम् । पृ २३७ श्लो१८-२१॥ नक्षत्रादिनम् । पृ १९२ श्लो ७॥ फलकयन्त्रोपकरणम् । पृ.२३७ इलो १२ । नतकर्मवासना । २०४ श्लो ३८ । नतिः । पृ २२३ श्लो २३ । तत्साधनम् । ५ बुद्धिमतः प्रशसा । ४ २५१ श्लो ३-५ । २२३ श्लो २५ । नतेः स्वरूपम्। पृ २२३ । बौद्धादियुक्तिः । पृ १८१ इलो ७।८।त. लो १५-२० कारणम् । पृ २२० लो। युक्तिभाः । पृ १८१ श्लो ९ । १० । नन्दनं यनम् । पृ १८४ श्लो ३४ । ब्रह्मा । तद्दिनोपपत्ति । १२१४ इलो १५ ॥ नागम् । पृ १८५ श्लो,४१। ब्रह्माण्डगोलः। पृ १९. श्लो ६ । नाडीवलययन्त्रम् । पृ २३४ ग्लो ५-७॥ ब्रह्माण्डमानम् । पृ१९.इलो ६७६८। निषधः । १८३ श्लो २६ । ब्राझोलयः। १८९ श्लो ६३ । नीचोच्चत्तमशिः । ४ २०२लो २४-२९॥ नीलः । १८३लो २६ । भगोल: २०७ दलो। मचक्रचलनम् । १९२ श्लो३। परमहरलम्बनसाधनम् । १२३ श्लो २६ भद्रा।पृ१८५श्लो ३०॥ परावहः।१९. श्लो भद्राववर्षम् । ११८३ श्लो २९ । परिवहः । १९.सी. भानमसण्डनम् । १२४३ श्लो३८ । परिवेषः । १९१ टि। भारतवर्षम् । ११८३ लो २४ ॥ पलभाशानम् । पृ २४१ ठो ३ । १२ भुजः । पृ ११९ लो ।।२। २४५ लो ४३.४३ भुनान्तरम् । तदुपपत्तिः । १२०६ श्लोर। पातारलोचः । १८३को २३ । भुवोः । १८५इलो। पारियारः।१८५श्ठो ४२ म । तस्याः सस्थानप्रश्नः। १७ दलो पितृदिनम् । १२१ १२। स्वरूपम् । पृ.इलो २। भ ·अनुक्रमणिका। ३. आधारपरम्परायानिराकरणम् । ११८० | यष्टि । पृ २३८ दलो २४ । 'इलो ४ । समतायानिराकरणम् । पृ १८१। यष्टिप्रयोजनम् । पृ २३९ दलो २५।२६॥ १८२ श्लो ११ । १२ । लोक्तम् । ४ | यष्टियन्त्रम् । पृ.४० दलो २८-३० । १८१ टि। प्रत्यक्षविरोधशङ्काया परिहार । याम्यगोल । पृ २१२ श्लो ४ । पृ १८२ दलो १३ । परिधिमानम् । पृ | याम्योत्तरमृत्तम् । पृ २०६ श्लो ३ । १८६ श्लो ५२ । परिधिप्रमाणस्यापपत्ति । पृ १८२ दलो१४-१६ । भूगोले पुरनिवे रज सहतिः । पृ १९१ टि। श । पृ १८३ इलो १७ । भूपृष्ठफलस्य रम्यकवर्षम् । पृ १८३ श्लो २७ । लोक्तस्य दूषणम् । पृ १८७ इलो ५३ । राशि । राशीनामुदयभेदप्रश्न । पृ १७७ तत्र युक्ति । पृ १८७ । १८८ इलो ५४ श्लो ७। उदयवासना । पृ २१४ । २१५ ६१ । भूवायूच्छूिति । पृ १९१ श्लो २ । इला १६-२३। अस्तमया । पृ २१५ इला भूप्रमदूषण ललोक्त श्रीपत्युक्त च । पृ१९२ २४ । राशयो देशविशेषेण सदोदिता अनु. टि । भूपरिधिस्फुटीकरणोपपत्ति । पृ १९७ दिताश्च । पृ २१७ इलो २८-३०॥ इलो २५ । रोमकपत्तनम् । पृ १८३ श्लो १७ । भूर्लोक । पृ १८५ श्लो ४३ । म लमसाधन । सशोधकोक्त । पृ २६१ टि। मतिभ्रमे कारणमाह । २३२ श्लो २३॥२४॥ लमशब्दव्युत्पत्ति । पृ २१६ इलो २६ । मद्यसमुद्र । पृ १८३ इलो २३ । स्मार्थमर्कस्य तात्कालिकीकरणवासना । पृ मध्यलमम् । पृ २१६ श्लो २६ । २१६ इलो २७॥ मध्यशङ्कु । पृ २१८ दलो ३० ॥ लका । पृ १८३ श्लो १७। भन्दकर्मणि वर्णाकरणे युक्ति । पृ २०३ । लम्बनम् । पृ २२३ श्लो २८। धनर्णत्वका २०४ दलो ३६ । ३७ । रणम् । पृ २२४ श्लो २८ लम्बनकलानां मन्दर । १८४ इलो ३२ । घटीकरणम् । पृ २२३ इलो २७ मल्य । पृ १८५ श्लो ४२ । लम्बाशज्ञानम् । पृ २१८ श्लो ३३ । मह । पृ १८५ श्लो ४३ । लल । तदुक्तभूपष्टफलस्य दूषणम् । पृ१८० महाहद सर । पृ १८४ इलो ३५। श्लो ५३ । तर युक्ति । पृ १८७॥ १८८ मानस सर । पृ १८४ श्लो ३५। इलो ५४-६१। ललोक भूनमदूषणम् । पृ माल्यवान् । पृ १८३ श्लले २८ । १९२ टि । लल्लोकस्य राशिदश्याश्यवल माहेन्द्र । पृ १८५ इलो ४२ । क्षणस्य दूषणम् । पृ २१७ । २१८ श्लो मिश्रति । पृ २०२। २०३ श्री ३०-३३। ३१॥३२॥ तदुक्तो भाभ्रम । पृ २४३ टि । मेरु । पृ १८३ श्लो १॥ तत्सस्थानम् । पृ २१३ श्लो । वादिभनि । पृ २०५ श्लो ४० । घट । पृ १८४ इलो ३२॥ य नाध्यायारम्भप्रयोजनम् । पृ २३३ श्लो। वडवानल । पृ १८३ लो 11 २३ । यमकोटि । पृ१८३ श्लो १७ ॥ वर्षम् । पृ १८३ श्लो २६ ।

·+ विष्कम्भपर्वता' 1 पृ १८४ दलो ३२ । वेधन प्रहज्ञानम् । पृ२३५। २३६ स्लो विभ्राज वनम् । १८४लो ३४ । श्रीपति सिटुकभूभ्रमणम् । १९१टि। इनष्ट १६॥ णिका। १३-१५। स्वयंवयन्त्रम् । पृ२४०२४८ इये ५.५६ म्वलोक । पृ १८५ इन् । वादकममुद्रः । १८३ स्टौ । हरिवपम् । ११८३ इट। हिमालप । ११३ इत्यं ।।। हिरण्मपाम् । वर्षमध्ये सूर्यसावनसाया । ५ १९३ इला .. श्वेतजलम् । पृ १८४ श्लो ३५ । वर्षतुंवर्णनम् । पृ २४९ इलो ५-७ । स चलनवासना । पृ २२४-२२६इलो ३०-७४। सत्यलोकः । पृ १८५ दलो ४३ । वशावच्छ्रितिज्ञानम् । पृ २४५-२४७ दलो संध्यारागः । पृ १९१ टि। ४३-४८1 समः । पृ २१५ इलो ४५ । यमन्तवर्णनम् । पृ २४९ श्लो १२। सममण्डलम् । पृ २०६ श्लो ३ । वायुस्कन्धाः सप्त। ५ १९. इलो ११ समशङ्कः । पृ २१८ इलो ३७ । १२१९ वारुणम् । प १८५ श्लो ४१ ॥ श्लो ४७॥ वासुदेव । पृ १८३ इलो २२॥ संवह । पृ १९० श्लो ११ विक्षेपपाता । पृ २१० श्लो २० । सह्य. । पृ १८५ इलो ४२ ॥ विद्युलक्षणम् । पृ १९१ टि । तम्पातसम्म मावनमामदिनमत था । पृ १९३ इरो । वछ । पृ १९१ टि। सिद्धपुरम् । पृ १८३ श्लो १७ ॥ विन्ध्यः । ११८५ श्लो ४२॥ सिद्धान्तप्रथनकाल । पृ २८० इले ५८ । विपुल । ११८४ इलो ३२ । सीता । पृ १८४ इलो २८॥ विमण्डलम् । पृ००८ इलो १३-१५ । मुगन्ध । पृ १८४ श्लो ३२ । विषुववृत्तम् । पृ २०७ इलो ५।१०। सुपार्श । पृ १८४ सो ३२ । सुवहः । पृ १९० दलो । सूर्य । स्पष्टसापनदिनमानम् । पृ१९२ इलो ५५६ । मध्यमसावनदिनमानम् पृ १९२ श्ली ७ । सूर्यवर्षमध्ये सावनसं. व्याकरणवर्णनम् । पृ १७६ इलो । ख्या । पृ १९३ रो ८ । प्रदणे पग- श माक्षदिशौ । पृ २०० श्लो १॥ शह । १२१८ श्ली ३६॥ सौम्यगोल । १२.१४ गन्तलम् । ५ २१९ इलो ४० । सौम्यम् । १८५६ला ४१॥ स्पष्टरक्षा । ३.६ ४२। स्फुटलम्बनम् । १२२३ दल्य ।। पपले। १०॥ . गड्यन्त्रम् । पृ २३५ श्लो । गा। पृ १०८ इरो 1-सीमरणम् । शरस्नुवर्णनम् । पृ०९ लो। शारद्वीपम् । पृ १८३ श्लो २५। शामलद्वीपम् । १८३ दलो २५ । शिशिरतुंवर्णनम् । पृ २४ । फि । ११८५ ला ४१ पुस १३ ला २५ वान् 191ो । देमन्नान् । -20 ·शुद्धिपत्रम् । " गुदम् शुद्धम् ध्वान्त सद्वाक्य घ्या तल्लव्या रिभ्रमणम् प्रागभ्रमणम् नेमेषतिमिश्च निमेषेधुतिभिश्व ते कार पृत्ति कालप्रवृत्ति ॥२५॥ पुराणदी प्रवादि' है " " पुराणादी ब्रह्मादिनं ॥२९॥ २९ ॥ U भोगत् पृष्ठे पडो अशुद्धम् शुद्धम् शरभू तिथय नन्ध वन १६ ४ २८ / प्रवदनुपातेत प्रवदनुपातेन १९१९ ९ २७ सणित सवणित २४१३ २८ ॥३॥ ॥४॥ २ चनादे चैत्रादे २८ २४ ७ १६ / स्वषष्टयशोनो स्वषष्टयशोनो २९ २४ हते र द्विध्नो...द्विग्नो १४ ९ ४ / हतादिनणा हतादिनगणा २६ ॥२१॥ ॥२२॥ ६ लध्वहणे लवहर्गणे ६/ऽधिशष अधिशेष १५ चे मास मास ततस्तृताय ततस्तृतीय २५२४ मध्यमाधिकर मध्यमाधिकार' ३७ ११. प्रगहण प्रमहण वितास्त वितस्ति स्पाधिका स्पधाधिकारः ४१ प्रोड्य भकम मरम् ३. निमा निना ३२ पटाधिकर स्पष्टाधिकार ४९ ३/ स्ययोग "१८ भोगात् पृथट् सावनानि पृथग " सावानानि नवाष्ठ दिच्य मानमन्यन् " . नवाष्ट दिव्य मानमन्यत् पुरुषायुपाल्प- पुरुषायुपोऽल्प त्वात् कान्तिस- वैधवलयम् । खात् शातिवृत्त वेघलयम् चन्द्रभागणा प्रोभय " " पधित एवं कल्समगणा चन्द्रमगणा भगणोपपपति भगणोपपत्ति पधिमत एवं कल्पमगणा अस्मिधिदिने कस्मिचिदिने प्रत्य गुणोरगा बारमासान ॥ १५पीपपलं योगस्य ,,३५ स्पधाधिकार स्पष्टाधिकारः ५३ शाप्रपल १४ १५/नय' नयन १५ २२ पुनेराप पुनरि सरा प्रत्यूह ३१ रारा " गुणनाया বহমান विषय ·२ शुद्धिपत्रम् । , १ . + + १३ " " " अशुद्धम् शुद्धम् पृष्ठं पता अशुद्धम् शुद्धम् पृष्ट पट्टी स्पष्टाधिकरः स्पष्टाधिकारः ६१ वर्णन वर्णेन पमाल्प परमाल्प १ परवग परवर्ग तेऽधो विशोधि. क्रम कमो- १.२२५ ता स्युनिरक्षदे प्रथमो प्रथमो ३२ शोदया क्रमश । ६३ ३५ | मिता मिता १.४११ स्पटाधिकाः स्पष्टाधिकार ६५ वेत्त्यक्षभाको वेत्यक्षभाऊ रारम्य रारभ्य ४ ज्योतिविक्म ज्योतिर्विकम- सशोषक सशोधक लाववाधन लावबोधन ६६ ३३ सूर्यनो सूर्यनी ॥६॥ ६७ २ योर्गहिास्त्रर्पण योगाईत्रिपूर्ण ११० ३४ गुणता गुणिता ३ स्थिात स्थिति स्तदमता स्तदप्रतो ६९२८ नाडी ११७१. मथकस्य मथैकस्य मानवया १२.१६ कणमियो कर्णर्मियो २४ मेणव ममेणव १२२ १ तयोव्यास तयोग्यास ७८ १५ -पलं' फल १२६ ३० पलभा ८११७ परमोच परमोच्चत्व अनापपत्ति अनोपपत्ति यत्प्रमाण यत्प्रमाण स्पष्टव १३७ २८ यद्वापमः यद्वापम स्वीशीघ्रक्णन ..स्वशीघ्रणेन १३८ २० २११५.१४ उदयलर उदयलग्न ११.३८०४ ११।८।२४ कोटिकणों १५१ १४ .१५२।७ कोटिकणा कॉटिकणी १७२९ २॥१७॥२९ चमार्थ नाडा . ४ ४ ३ / स्यष्टैव १४२ ११ ९६ २५, कोटिको ७ A * चकाध