·No text on this page.

·पुस्तकानां संज्ञाश्च प्रदर्यन्ते । (क.) इतिमज्ञिता-ऐतरेयोपनिषत्सटीकभाष्योपेता बडलीग्रामनिवासिनां वे. शा. सं. मार्तण्डदीक्षितानाम् । लेखनकालः शाके १७६७ (स्व.) इतिसंज्ञिता-ऐतरेयोपनिषत्सटीकभाष्योपेता करवीरपुरनिवासिनां श्री- मतां वे. शा .सं. गुरुमहाराजानाम् । (ग.) इतिमंजिता-ऐतरेयोपनिषत्सटीकभाष्योपेता इन्दरपुरनिवासिनो - तानां किबे इत्युपाह्वानां भाऊसाहेब बाळासाहेब इत्येतेषाम् | (घ.) इतिमंज्ञिता-ऐतरेयोपनिषत्सटीकभाष्योपेता वटोदरनिवासिनां श्रीयु- तानां पटवर्धनोपाबानां रा. रा. कृष्णराव भीमाशंकर इत्येतेषाम् । (ड.) इनिमंतिना-ऐतरेयोपनिषत्सटीकभाष्योपेता नागपुरनिवासिनां श्रीयु- तानां रा. रा. अप्पासाहेब बुटी इत्येतेषाम् । लेखनकालः शाके १७१४ (च.) इनिमंज्ञितम्-ऐतरेयोपनिषद्भाष्यम् । पुण्यपत्तननिवामिनां कैलासवा- सिनां वे. शा. सं. देवोपाहवालशास्त्रिणाम् । लेखनकालः शाके १७९२ (छ.) इनिमंजितम्-ऐतरेयोपनिषद्भाष्यम् । वैराजक्षेत्रनिवासिनां वे.शा. सं. शिवराम विरेश्वर शाखी भट्ट इत्यंतषाम् । लेखनकालः सं० १७६६ (ज.) इनियज्ञितम्-ऐतरेयोपनिषद्भाष्यम् । वटोदरनिवामिनां श्रीयुतानां पट- वर्धनोपाहानां रा. ग. कृष्णगव भीमाशंकर इत्येतेषाम् । (झ.) इनिमंनिता-ऐतरेयोपनिषद्भाष्यसहिता करवीर पुनवासिनां श्रीयुतानां वे. शा. सं. गुरुमहाराजानाम् । (अ.) इनिनिता-ऐतरेयोपनिषत्सटीकभाष्योपंता काश्यां शिलामुद्रिता रा. रा. महादेव चिमणाजी आपटे इत्येतेषाम् । मुद्रण. काल: सं० १९४१ (ट.) इनिमंजिता-तरयोपनिषत्सटीकभाष्योपना कलिकातानगरे मुद्रणालये जीवानन्दसंस्कृता कै. वं.शा.सं.बाळशास्त्रि देव इत्येतेषाम् । (स.) इनिमंजितम्--ऐतरेयोपनिषदाप्यम । उज्जयिनीक्षेत्रनिवामिनां वे. शा. सं. रा. रा. सोरटीबुवा इत्येतेपाम् ।

·(ड.) इतिसंज्ञितम्-ऐतरेयोपनिषद्भाष्यम् । अष्टेग्रामनिवासिनां रा. रा. गो- विंदराव लिमये इत्येतेषाम् । (क.) इतिमंज्ञिता-ऐतरेयोपनिषत् । मूलमात्रा वैराजक्षेत्रनिवासिनांवे. शा. सं. शिवराम विरेश्वर शास्त्री भट्ट इत्येतेषाम् । (व.) इतिसंज्ञिता-ऐतरेयोपनिषत् । मूलमात्रा पुण्यपत्तननिवासिनां श्रीयु- तानां रा. रा. भाऊसाहेब नगरकर इत्येतेषाम् । (क.) इतिसंज्ञिता-ऐतरेयोपनिषद्दीपिका वटोदरनिवासिनां श्रीयुतानां पटवर्ध- नोपाह्वानां रा. रा. कृष्णराव भीमाशंकर इत्येतेषाम् । लेखनकालः शाके १७७१ (व.) इनिमंजिना-ऐतरेयोपनिषद्दीपिका विचूरपुरनिवासिनां श्रीयुतानां रा. रा.रावसाहेब अण्णासाहेब इत्येतेषाम् । लेखनकालः संवत् (ग.) इनिमंज्ञिता-ऐतरेयोपनिषद्दीपिका मुम्बापुरनिवासिनां वे. शा. सं. रा. रा. जयकृष्णमहाराजानाम् । (घ.) इति मंज्ञिता-ऐतरेयोपनिषद्दीपिका प्रान्तिजसकाशादागता* * एतत्सामिनो नाम न ज्ञायत।

·ऐतरेयोपनिषत् । आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता। अथ श्रीमच्छंकरभगवत्पादविरचितं भाप्यम् । ॐ तत्सब्रह्मणे नमः। परिसमाप्नं कर्म सहापरब्रह्मविषय विज्ञानेन । सैषा कर्मणो ज्ञानसहि- तस्य परागतिरुक्थविज्ञानद्वारेणोपसंहृता । एतत्सत्यं ब्रह्म प्राणाख्यम् । एप एको देवः। एतस्यैव पाणस्य सर्व देवा विभृतयः । एतस्य प्राणस्याss- त्मभावं गच्छन्देवता अप्येतीत्युक्तम् । सोऽयं देवताप्ययलक्षणः परः पुरु- अथाऽऽनन्दगिरिकृता टीका । ॐनमः परमात्मने । आत्मा वा इदमित्यादिना केवलात्मविद्यारम्भस्यावसरं वक्तुं वृत्तं कातयात । परिसमाप्तमिति । तत्पग्सिमाप्तिः कथं गम्यत इत्याशङ्कय तत्फलोपसंहारादित्याह । मैति । पग गतिः परं गन्तव्य प्राप्तव्यं फलमित्यर्थः । उपसंहारमेव वाक्योदाहरणन दर्शयति । एतदिति । तत्र मह सर्वेण भोज्येन संयुक्तो- ऽध्यात्माधिदेवलक्षणः प्राणः सत्यकशब्दवाच्यो भवतीति प्राणस्वरूपमनन वाक्येना- पसंहृतमित्यर्थः । अनेन प्राण एक एवेत्युक्तमिन्याह । एष इति । तर्हि वागग्न्यादयो देवाः क इत्याशङ्कय तम्य वाक्तन्तिः । अथातो विभृतयाऽस्य पुरुषस्येत्यादिना पाणस्यैव विभृतया विम्ताग इत्युक्तमित्याह । एतस्यैवेति । एवं सर्वात्मक- प्राणस्याऽऽत्मत्वन विज्ञानात्कर्मसहितात्मवदेवतात्मकमाणमाप्तिलक्षणं फलं प्रज्ञामयो देवतामयो ब्रह्ममयोऽमृतमयः संभूय देवता भप्यति य एवं वदेत्यनेन वाक्येनो- पसंहृतमित्याह । एतस्येति । तथा च ज्ञानमहितेन कर्मणा केवलात्मस्वरूपा- वस्थानलक्षणमाक्षम्यासिद्धस्तत्मिद्वयर्थ केवलात्मविद्यारम्भस्येदानीमवसर इति भावः । अत्रान्तरे सर्वात्मकसत्रात्ममाप्तिव्यतिरिक्तमोक्षस्याभावात्तदर्थ केवलात्मविद्यारम्भा न युक्त इति केषांचिन्मतमुत्थापयति । मोऽयमिति। एतस्यव विषयादिमतः सुखरूपत्वेन १ ( क. ग. छ. ) °न । एमा। २ ( क. ग. घ. छ. ) रुकाव। 2 ( ग. ) ' : पु०४ { कप. ड. ) परमर " ( क.) । एप ६ । म्व. ) गनिनि ?', । क. ग. प.) DIT04 (ब । जन M - .

·षार्थः । एष मोक्षः । स चायं यथोक्तन ज्ञानकर्मसमुच्चयसाधनेन प्राप्तव्यो नातः परमस्तीत्येके प्रतिपन्नास्तानिराचिकीर्षुरुत्तरं केवलात्मज्ञानविधा- नार्थमात्मावा इदमित्याद्याह । कथं पुनरकर्मसंबन्धिकेवलात्मविज्ञानविधा- पुरुषार्थत्वान्मोक्षत्वं न निर्विषयस्य केवलात्मस्वरूपावस्थानस्येत्याह । एष इति । अय- मपि चेन्मोक्षः केवलात्मज्ञानेन साध्यते तदा तदारम्भोऽर्थवानित्याशङ्कय सविशे- षस्य मोक्षस्य सविशेषेणैव साधनेन सिद्धिर्युक्तेत्याह । स चेति । आत्मनः सविशेष- त्वेन केवलात्मविद्याया अभावादपि न तस्या हेतुत्वमित्याह । नातः परमिति । तन्मतं प्रदर्य तनिराकरणार्थत्वेन केवलात्मविद्यावाक्यमवतारयति । तानिति केवलात्मज्ञानेति निर्विशेषात्मविषयत्वममिनिष्टत्वं कर्मानङ्गत्वलक्षणं कर्मासंबन्धित्वं च कैवल्यमिह विवक्षितमित्यर्थः । नन्वात्मा वा इदमित्यादि कथं केवलात्मविषयं स इमाल्लोकानसृजतेति लोकसृष्टिप्रतीतेः । तस्याश्च सविशेषहिरण्यगर्भादिकर्तृकत्वेन पुरा- णेषु प्रसिद्धेः । ताभ्यो गामानयदित्यादिव्यवहाराणां लोके सविशेषविषयत्वप्रसिद्धेः। पूर्व- त्राथातो रेतसः सृष्टिः । प्रजापते रेतो देवा इत्यत्र प्रजापतिशब्दितस्य हिरण्यगर्भस्य प्रस्तु. तत्वाच्च तस्य तद्विषयत्वस्यौचित्यादित्यात्मगृहीतिरित्यधिकरणपूर्वपक्षन्यायेन शङ्कते । कथमिति । सविशेषविषयत्वे सत्यात्मविद्यायाः कर्मासंबन्धोऽप्यसिद्ध इत्यभिप्रेत्योक्त- मकर्मसंबन्धीति । आत्मा वा इदमेक एवाग्र आसीदित्यद्वितीयात्मोपक्रमादेष ब्रहीष इन्द्र इत्याद्यनुक्रम्य सर्व तत्प्रज्ञानेनं प्रज्ञाने प्रतिष्ठितमिति प्रज्ञानशब्दितप्रत्यगा- माथिष्ठानत्वेन तद्यतिरेकेण ब्रह्मशब्दितहिरण्यगर्भादिषपञ्चम्याभावमुक्त्वा प्रज्ञानं ब्रह्म- त्यद्वितीयात्मनोपसंहारात्म एतमेव पुरुषं ब्रह्म ततममपश्यदिति मध्ये परामर्शामा- त्माद्वितीयत्वस्य मानान्तरागम्यत्वेनापूर्ववादमुष्मिन्स्वर्गे लोके सर्वान्कामानाप्त्वाऽ. मृतः समभवदिति स्वर्गशब्दितनिरतिशयसुखात्मकब्रह्मणैक्येन स्थितस्य तदंशभृत- वैषयिकसर्वानन्दप्राप्तिलक्षणफलोक्तः । सृष्टयाद्यर्थवादात्स एतमेव सीमानं विदायें- तया द्वारा प्रापद्यतेति प्रवेशोक्तेः । तस्य त्रय आवसथास्त्रयः स्वप्ना इति जाग्रदाद्यव- स्थात्रयस्य स्वप्नत्वेन मिथ्यात्वोक्त युपपत्तेश्च । निर्विशेषाद्वितीयात्मपरत्वावगमेन ग्रन्थस्या- र्थान्तरशङ्कानवकाशाल्लोकादिसृष्टयुक्तेश्चाध्यारोपापवादाभ्यामुक्तात्मप्रतिपत्त्यर्थमात्मन्य- ध्यारोपात् । परमात्मैवेहात्मशब्देन गृह्यत इतरवत् । यथेतरेषु सृष्टिश्रवणेषु । तस्माद्वा १ (च. ) °मसा | २ (ख.) चयेन सा ३ च. ज.) के विप्र । ४ ( च. छ. ज.) 'त्मविद्यावि०। ५ ( क. ग. घ.) त्मज्ञा | ६ ( क.) नेनापि । ७ ( क. ) ते यदात'। ८ (ग.) ततं | ९ ( ग. ) त्मविद्येति । १० (ख. । गर्भक । ११ ( क. ग. घ. ) "हीत्य । १२ (क. घ.) 'मण्यत्ये।। 3 । ख. ) दन्तर्भत । १४ ( ख. ) त्मन्यारो .. पमान यादव या दर्शनांदगन्त नम्बगमाइतपम्न के.प नास्ति ।

·नार्थ उत्तरो ग्रन्थ इति गम्यते । अन्यार्थानवगमात् । तथा च पूर्वोक्ता- नां देवनानामग्न्यादीनां संसारित्वं दर्शयिष्यत्यशनायादिदोषवत्त्वेन तमशनापिपासाभ्यामन्ववार्जदित्यादिना । अशनायादिमत्सर्व संसार एव परस्य तु ब्रह्मणोऽशनायाद्यत्ययश्रुतेः । भवत्वेवं केवलात्मज्ञानं मोक्षसाधनं ने त्वत्राकर्येवाधिक्रियते । विशेषाश्रवणात् । अकर्मिण आश्रम्यन्तरस्येहाश्रवणात् । कर्म च बृहतीसहस्रलक्षणं प्रस्तुत्यान- न्तरमेवाऽऽत्मज्ञानं प्रारभ्यते । तस्मात्कर्येवाधिक्रियते । न च कर्मासं- एतस्मादात्मन आकाशः संभूत इत्येवमादिषु परस्याऽऽत्मनो ग्रहणं यथा वेतरस्मिल्ली- किक आत्मशब्दप्रयोगे प्रत्यगात्मव मुख्य आत्मशब्देन गृह्यते तघेहापि भवितुमर्हति । कुतः । वाक्यार्थदर्शनात् । आत्मगृतिरितरवदुत्तरादित्यधिकरणसिद्धान्तन्यायेन कवलात्मपरत्वनिश्चयान्न सविशेषपरत्वमुत्तर ग्रन्थम्यत्याह । अन्याति । यथेष एव मोक्ष इत्युक्तं तत्राऽऽह । तथा चेति । तथा संसारित्वं च दशमिप्यतीत्यन्वयः । तं हिरण्य- गर्भस्य स्थल रूपं वैराज पिण्डमशनीयापिपासाभ्यां संयोजितवानीश्वर इति श्रुत्यर्थः । भशनायादिमत्त्वेऽपि निरतिशयमुखेवत्वेन देवताभावम्य मक्षित्वं स्यादित्यत आह । अशनीयौदीति । अशनायाददुःखनियतत्वानितिशयमुखवत्त्वं तम्यासिद्धमिति संमा- रित्वमित्यर्थः । यच निविशेषात्मम्ब रू. पावम्यानम्य विषयादिर्गतत्वेन न मोक्षत्वमिति तद सत् । तम्य योऽशनायापिपास शकि. माहं जगं मृत्युमत्येतीत्यश याद्यत्ययश्रुतम्त- नियतदुःखाप पक्तः । स्वतश्चाऽऽनन्दो ब्रह्मान व्यजानादिति श्रुत्यन्त गदमुष्मिन्द लोक इतीहाप्यानन्दरूपतावगमात्म्बर्गशब्दम्य मग्य मामान्यबाचित्वादनन्त स्वर्ग लोक ब्रह्मविदः स्वर्ग लोकमित उध्वं विमुक्ता इत्यादिश्रुतिषु ब्रह्मानन्दे स्वर्गशब्दपयोगाच्च । तम्य विषयाभावेऽपि पुरुषार्थ वान्माक्षत्वमित्याह । परस्य त्विति । एवं निर्विशेषा- त्मविद्याया मोक्षपावनत्वमङ्गीकृत्य नम्या भकमिनिष्ठत्वनियमम.पंकवल्यं न भवतीति वदन्यन्यायमालिपति । भवन्विति । विशपाश्रवणमेव म्फाट यति । अकार्मिण इति । मंन्यासिन इत्यर्थः । न केवलं शिपाश्रवणं किंतु मनि वाला कामणः पतिः कर्म संबन्धित्वनियम श्रवणं चाम्नीत्याह । कम चति । तथा च. तहाग की मान- हित इत्यर्थः । तस्मादिनि । नती न कर्मत्यागरूपमन्यामाश्रमाऽतीत्यर्थः । एवमात्मविद्यां केवलां कर्मा संवन्धिनीमाकृत्य तम्रा भकर्मिनिष्ठत्वनियमा निगमतः । इदानीमङ्गीकार परित्यजति । न चेनि । पूर्वत्र कर्मबन्धिज्ञानविषयम्य मत्मियां- १ ( व . । देवान।। - ( व . ) "नाया 3 ( ग. ड.. ) मरममा ४ ( म ज.) म. विज्ञा। ५ ( ग. 7. ) नन्त्रक (च ) नन । . ( ) 'न् । क. ७ (च. ) ills|| ८ व.) इनिन। .. ( ख. ) पर। १. । ) II ११ (म्य. ) व वन । १. (म्व ग २.) 'नाद।। १३ । ख. ) “पादिमादान। ५४ ६. "नाम"। १ । . 11 नवस ग.) ग.मिम । १० रख ।। ! वटा महलक्षण मान । २ ।

·४ ऐतरेयोपनिषत् [आत्मषटे बन्ध्यात्मविज्ञानं पूर्ववदन्त उपसंहारात् । यथा कर्मसंबन्धिनः पुरु- षस्य सूर्यात्मनः स्थावरजङ्गमादिसर्वपाण्यात्मत्वमुक्तं ब्राह्मणेन मेंबेणे च सूर्य आत्मेत्यादिना तथैवैष ब्रह्मैष इन्द्र इत्याापक्रम्य सर्व- पाण्यात्मत्वम् । यच्च स्थावरं सर्व तत्पज्ञानेत्रमित्युपसंहरिष्यति । तथा च संहितोपनिषदि । एतं ह्येव बह्वचा महत्युक्थे मीमांसन्त इत्यादिनां कर्मसंबन्धित्वमुक्त्वा सर्वेषु भूतेष्वेतमेव ब्रह्मेत्याचक्षत इत्युपसंहरति । तथा तस्यैव योऽयमशरीरः प्रज्ञात्मेत्युक्तस्य यश्चासावादित्य एकमेवें तदिति विद्यादित्येकत्वमुक्तम् । इहापि कोऽयमात्मेत्युपक्रम्य प्रज्ञात्मत्व- मेव प्रज्ञानं ब्रह्मेति दर्शयिष्यति । तस्मान्नाकर्मसंबन्ध्यात्मज्ञानम् । पुनरु- त्याऽऽनर्थक्यमिति "चेत्कथं पाणो वा अहमैस्म्वृष इत्यादिब्राह्मणेन सूर्य आत्मेति मन्त्रेण च निर्धारितस्याऽऽत्मन आत्मा वा इदमित्यादि- तेरेष ब्रह्मेत्यादिनाऽत्रापि सर्वात्मत्वोक्तम्तनैव लिङ्गेनास्याप्यात्मज्ञानस्य कर्मसंबन्धि- त्वानुमानाद्वक्ष्यमाणस्याऽऽत्मज्ञानस्थं न कर्मासंबन्धित्वमित्यर्थः । संग्रहवाक्यं विवृणोति । यथेत्यादिना । कर्मसंबन्धिन इति । तस्यैष हीम लोकमभ्यार्चत् । पुरुष- रूपेण य एष तपतीत्यादिना सूर्यात्मत्वमुक्त्वा तम्य सर्वात्मत्वं तस्माच्छतचिन इत्याचक्षते । एतमेव सन्तमित्यादिना प्राण ऋच इत्येवं विद्यादित्यन्तेन प्राणो वै सर्वाणि भूतानि चेत्यनेन चोक्तमित्यर्थः । जगतो जङ्गमस्य तस्थुषः स्थाव- रस्य सूर्य आत्मेति मत्रार्थः । प्रज्ञानेमिति । प्रज्ञाशब्दित ब्रह्मनेतक- मित्यर्थः । संदंशन्यायेनाप्यस्य कर्मसंबन्ध्यात्मविषयत्वमिति वदन्सर्वात्मत्वलिङ्गस्य कर्मसंबन्ध्यात्मनियतत्वमाह । तथा चति । तथा संहितोपनिषदि चेति चका- रान्वयः । महत्युक्थे बृहतीसहस्त्राख्ये शम्र एतं प्रकृतमात्मानमृग्वदिनो विचार- यन्तीतिश्रुत्यर्थः। संहितोपनिषदि प्रज्ञात्मेत्युक्तम्याऽऽत्मनो यो यजम्योल्बणं पश्येदि. त्यादिवाक्यपर्यालोचनया कर्मसंबन्धप्रदातरस्यापि प्रज्ञात्मत्वोक्त्या च कर्मसंबन्धाव- गमात्तज्ज्ञानस्य कर्भसंबन्धित्वमित्याह । तथा तस्येति । शङ्कामुपसंहरति । तस्मा- दिति । शङ्कावाद्येव सिद्धान्त्याशङ्कामाशङ्कते । पुनरुतीति । संग्रह वाक्यं विवृणोति । प्राणो वा इत्यादिना । पूर्वोत्तरब्राह्मणयोरकार्थत्वे वक्ष्यमाणमपि पाणात्मविषयं स्यात्तच १ (च. ज.) त्मज्ञा। २ (क. ख. ग. ड.) मना स्था। (च... "त्मकत्व। ४ (क. ग, ङ. च. छ. ज.) नं म। ५ (ग. ड.) मन्त्रत्रयेण । ६ (ग. ड.) 'ण सू। ७ (च ज.) “धत् । ए। ८ ( क. ग. घ. च. छ. ) °त्युक्थ इ०| ९ ( छ.) 'ना मामांसन्ते क."। १० (ख. च. ज. ) हरिष्यात । ११ (च. ज.) त्युपक्रम्य य । १२ (क. ग. च.) "मेत | १३ ( इ. च. ज.) "म् । तथेहा । १४ (ख. ङ. च.) चेत्यागो । १५ (ख. ) °मस्येष। १६ (ग. छ. ज.) 'ति च । १७ (व.) स्तेन च लि। १८ (ख.) 'स्य कर्मम । १९ ( क.) "त्येव वि। २. (क.) 'स्य च सू। २१ (क. ग. घ. इ.) पञ्चेति । .

·प्रथमःखाउ:१] आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता। ब्राह्मणेन कोऽयमात्मेति प्रश्नपूर्वकं पुनर्निर्धारणं पुनरुक्तमनर्थकमिति चेन्न । तस्यैव धर्मान्तरविशेषनिर्धारणार्थत्वान्न पुनरुक्ततादोषः । कथं तस्यैव कर्मसंबन्धिनोजगत्सृष्टिस्थितिसंहारादिधर्मविशेषनिर्धारणार्थत्वा- केवलोपास्त्यर्थत्वाद्वाऽथवाऽऽत्मेत्यादिपरोग्रन्थसन्दर्भआत्मनः कर्मिणः फर्मणोऽन्यत्रोपासनामाप्तौ कर्मप्रस्तावेऽविहितत्वात्केवलोऽप्यात्मोपास्य इत्येवमर्थः । भेदाभेदोपास्यत्वाद्वैक एवाऽऽत्मा कर्मविषये भेददृष्टिभाक् । स एवाकर्मकालेऽभेदेनाप्युपास्य इत्येवमेपुनरुक्तता । विद्यां चाविद्यां च यस्तद्वेदोभय सह । अविद्यया मृत्युंती विद्यया- ऽमृतमश्नुत इति । कुर्वन्नेवेह कर्माणि जिजीविषेच्छतःसमा इति च वाजिनाम् । न च वर्षशतात्परमायुर्मानाम् । येन कर्मपरित्यागे- निर्धारितमिति पुनरुक्तमित्यर्थः । स एवाऽऽशङ्कां परिहरति । न तस्येति । तमेव प्रश्न- पूर्वकं विवृणोति । कथमित्यादिना । जगत्सृष्टीति । स इमालोकानसृजतेत्यादिश्रव- णादित्यर्थः । प्रकारान्तरेण पुनरुक्ति परिहरति । केवलेति । एतं परिहारं वाशब्दार्थ वदन्विवृणोति । अथवेति । कर्मणोऽन्यत्रेति । कर्माङ्गत्वं तदङ्गोक्थ्याद्याश्रयत्वं च विनेत्यर्थः । अप्राप्ताविति च्छेदः । अप्राप्ती हेतुमाह । कर्मप्रस्ताव इति । अविहित- त्वादिति च्छेदै उत्तरत्र हेतुः । न चैवं स्वोक्नकर्मसंबन्धित्वनियमत्यागापत्तिः कर्माङ्गा- श्रितत्वमात्रस्य त्यागेऽपि कर्मसंबन्धित्वस्य सविशेषविषयत्वलक्षणस्य कर्मसमुचितत्व- लक्षणस्य वाऽत्यागादङ्गीकारवादेनास्य पक्षस्योक्तेर्वाऽस्मिन्नपि पक्षे कमिनिष्टत्वं नियत- मिति भावः । अत्रैव पक्षे विशेषान्तरमाह । भेदेति । भेददृष्टीति । इदंतयोपास्य इत्यर्थः । अभेदेनेति । अहंतयेत्यर्थः ।। आत्मा वा इदमित्यादिषट्स्य स्वपक्षेऽर्थवच्चमुक्त्वा तस्य कर्मत्यागेनाऽऽत्मज्ञानार्थत्व- पक्षे बहुश्रुतिविरोधमाह । विद्यामित्यादिना। अविद्याशब्देनात्र तत्कार्य कर्मोच्यते । ननु कुर्वन्नेवेति मत्रे वर्षशतस्य कर्मनियतत्वोक्तावपि तदनन्तरं संन्यासः स्यादित्यत आह । न चेति । शतायुबै पुरुष इति श्रुतेरित्यर्थः । इहापि बृहतीसहस्राख्यस्य शस्त्रस्य षट्- त्रिंशतमक्षराणां सहस्राणीत्युक्त्वा तावन्ति पुरुषायुषोऽहां सहस्राणीत्युक्तत्वाद्व- १ ( ङ. च. छ. ) त्यादिः १०। २ (च. छ. ) परतो प्र० ३ (ख. ग. ड.) कर्म० ४ (क. ख. घ. दु. छ.) वाच्चैक । (च. ज.) त्वादेक ।५ (ड. च. छ. ज. ०मप्यपु०१६ (ख. च. छ. ज.)तिच । कु०१ ७ ( ज.) वाजसायना० ८ (ख. ) म् । यतः क ०९ (ख.) एव श०।१० (ख.) एतमेव ५०।११ (ख. ) डोक्थाद्यधिकरणलं । १२ (ख.) ०च्छे देनोत्त। १३ (ख. ) ०स्य चात्या । १४ ( क. कर्मप्यते। १५ ( ग. ) ०हस्रस्य । १६ (ख.) त्वात्संवत्स।

·६ भात्मष ऐतरेयोपनिषत् नाऽऽत्मानमुपासीत । दर्शितं च तावन्ति पुरुषायुषोऽहां सहस्राणि भव- न्तीति । वर्षशतं चाऽऽयुः कर्मणैव व्याप्तम् । दर्शितश्च मन्त्रः कुर्वन्नेवेह कर्मा- णीत्यादिः । तथा यावज्जीवमग्रिहोत्रं जुहोति यावजीवं दर्शपूर्णमा- साभ्यां यजेतेत्याद्याश्च । तं यज्ञपात्रैर्दहन्तीति च । ऋणत्रयश्रुतेश्च । तत्र पारिवाज्यादिशास्त्रं व्युत्थायाथ भिक्षाचर्य चरन्तीत्यात्मज्ञानस्तु- तिपरोऽर्थवादोऽनधिकृतार्थो वाँ । न परमार्थविज्ञाने फलादर्शने क्रिया- त्सरशतमेवायुरित्याह । दर्शितं चेति । भवन्तीत्यनन्तरमितिशब्दो द्रष्टव्यः । पुरुषा- युषस्याह्नामिवि पाठः साधुः । पुरुषायुषोऽह्नामिति तु समासान्तविधेरनित्यत्वाभिमायण कथंचिन्नेयः । पुरुषायुषं चेद्वर्षशताविकं नास्ति तर्हि तन्मध्य एव कर्मसंन्यासः स्यादत आह । वर्षशतं चेति । तत्र मानमाह । दर्शितश्चेति । ननु पुराणेषु शताधिकस्याऽऽ- युषो दशरथादेः श्रुतत्वाच्छतवर्षानन्तरं कर्मसंन्यासः स्यादित्याशय शतायुःश्रुति- विरोधेन तस्यार्थवादत्वात्तथाऽङ्गीकारेऽपि जीवनकालम्य सर्वस्यापि कर्मणा व्याप्तत्वश्रुते- नैवमित्याह । तथा यावज्जीवमिति । जीणों वा विरमेदिति वचनाजरानन्तरं संन्यासः स्यादित्याशङ्कय यज्ञपार्दहनविधानान्नेत्याह । तं यज्ञपारिति । ननु याव जीवादिवा- क्यानां प्रतिपन्नगार्हस्थ्यविषयत्वं वक्तव्यम् । अन्यथा ब्रह्मचारिणोऽपि तदिविप्रसङ्गात्त- तश्च गार्हस्थ्यात्पूर्व कर्मत्यागः स्यादत आह । ऋणेति । जायमानों में ब्राह्मणस्त्रिभि- श्रणवा जायत इति श्रुतेः । ऋणानि वीण्यपाकृत्य मनो मोक्षे निवेशयेदिति स्मृतेश्चे- त्यर्थः । ततश्च तदपाकरणा) तेनापि गार्हस्थ्यमव प्रतिपत्तव्यं न संन्यास इत्यर्थः । यदहरेव विरजत्तदहरेव प्रव्रजेद्युत्थायाथ भिक्षाचर्य चरन्ति । ब्राह्मणः प्रवजे- दगृहादित्यादिश्रुतिस्मृत्योः का गतिरित्यत आह । तत्रेति । ज्ञानस्तुतीति । सर्वमं- न्यासेनाप्यात्मा ज्ञातव्य इति ज्ञानस्तुतिः प्रतीयत इति तत्पर इत्यर्थः । विवित्वेऽपि कर्मानविकृतान्धपङग्वादिविषयत्वमेवेत्याह । अनधिकृतेति । तस्मानाकर्मिनिष्ठा विद्या किंतु कर्मिनिष्ठा तत्संबन्धिनी चेति स्थितं तदेतत्सिद्वान्ती परिहरति । नेति । एवं हि कर्मिनिष्ठा विद्या स्यात् । यदि विदुषोऽपि कर्मानुष्ठानं स्यात्तदपि प्रयोजनार्थितया वा स्यात्काम्य इव नियोगवलाद्वा प्राभाकरमत इव नित्यकर्मणि । तत्र नाघ इत्याह । परमार्थेति । संग्रहवाक्यं विवृण्वन्निषध्याध्याहारपूर्वकं नअर्थ विवृणोति । यदु- १ ( क. स्व. घ. ज.) वन्ति । २० २ (च.) तमत्र कु०॥ ३ ( च. ) ०.त्यादि । त० ४ ( ज.) नेत्येवमाद्या ० ५ ( छ. ) त्याद्यात्म ॥ ६( ज. ) नार्थविषयो वा ।७ ( छ. ) वाइन धिकारिपरः। 4 ( ग. छ.) oमामिवि० (ड.) मार्थत आत्मवि०१५ ( स्व. ) ते भाष्यपा. १. ( क. ग. घ.) श्रुतेविगे। ११ ( क. ग. प्र. ) नट ०। १२ (व.) ० दति५०१ १३ (ख.) निष्ठैव वि० १४ (ख. ) मेधार्थ ध्याहा ।

·७ प्रथमःखण्डः१] आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता । नुपपत्तेः । यदुक्तं कर्मिण एव चाऽऽत्मज्ञानं कर्मसंबन्धि चेत्यादि तन्न । परं ह्याप्तकामं सर्वसंसारदोषवर्जितं ब्रह्माहमस्मीत्यात्मत्वेन विज्ञाने कृतेन कर्तव्येन वा प्रयोजनमात्मनोऽपश्यतः फलादर्शने किया नोपपद्यते। फला- दर्शनेऽपिनियुक्तत्वात्करोतीति चेन्न । नियोगाविषयात्मदर्शनादिष्टयोग- मनिष्टवियोगं चाऽऽत्मनः प्रयोजनं पश्यंस्तदुपायार्थी यो भवति स नियो- गस्य विषयो दृष्टो लोके न तु तद्विपरीत नियोगाविषयब्रह्मात्मत्वदर्शी । ब्रह्मात्मत्वदर्थपि संश्चेन्नियुज्येत नियोगाविषयोऽपि सन्न कश्चिदनियुक्त इति सर्व कर्म सर्वेण सर्वदा कर्तव्यं प्राप्नोति । तच्चानिष्टम् । न च स नियोक्तुं शक्यते केनचित् । आम्नायस्यापि तत्प्रभवत्वान्न हि स्वविज्ञानोत्थेन वचसा स्वयं नियुज्यते । नापि बहुवित्स्वाम्यविकिना क्तमित्यादिना। कर्मसंबन्धि चेति । कर्माङ्गोवथ्याद्याश्रयमित्यर्थः । परमार्थेतिवाक्यांश विवृणोति । परमिति । अर्थप्राप्त्यर्थमनर्थनिवृत्त्यर्थं वा कर्म स्यानोभयमपीति वक्तुं विशे- षणद्वयं दोषपदेन रागद्वेषाभावेनापि प्रवृत्त्यभावं सूचयति । प्रागनुष्ठितकर्मणाऽप्यसंबन्धे कर्तव्येन संबन्धो दुरापास्त इति वक्तुं कृतेनत्युक्तम् । द्वितीयं शङ्कते । फलादर्श- नेऽपीति । ममेदं कार्यमिति बोद्धा हि नियोगम्य विषयो नियोज्यः कार्ये स्वकीय. त्वज्ञानं च तजन्यफलाथिनो न चाऽऽत्मनोऽसङ्गित्वज्ञानिनो ममेदमिति बुद्धिर्भवति । भतो न तस्य नियुक्तत्वमित्याह । न नियोगेति । तदेवोपपादयति । इष्टेति ममेदं कार्यमिति बोधाभावेऽपि चेत्रियुज्येत तर्हि राजसूयादिकं ब्राह्मणादिना कर्तव्यं स्यादग्निष्टोमादिकं च सर्वदा कर्तव्यं स्यानिनिमित्तत्वाविशेषादित्याह । ब्रह्मात्मत्वेति । न कश्चिन्न नियुक्त इति । नउद्वयेन सर्वोऽपि नियुक्त एवेत्यर्थः । किंच नियोक्ता- ऽप्यस्य किं यः कश्चन पुरुषो वेदो वा । आद्ये विदुष ईश्वगत्मत्वज्ञानात्सर्वनियो- कृत्वेन स्वनियोज्येनान्येनास्य नियोज्यत्वं स्यात्तच्च विरोधान्न संभवतीत्याह । न च .स इति । तस्यैव सर्व नियोक्तृत्वादित्यर्थः । नन्वन्यस्य नियोज्यत्वाभावेऽप्याम्नायेन विद्वान्नियोज्यः स्यादिति द्वितीयमाशङ्कय तस्याऽऽनायस्येश्वरतामापनस्य वैविज्ञान- पूर्वकत्वात्स्ववचनेन स्वस्य नियोज्यत्वमेकत्र कर्मकर्तृत्वविरोधान्न संभवतीत्याह।आम्राय- स्यापीति । किंच व्याकरणादेस्तत्कर्तृपाणिन्यादिज्ञेयैकदेशार्थविषयत्वदर्शनेन वेदस्या- पीश्वरजन्यस्येश्वरज्ञेयैकदेशविषयत्वेनाल्पज्ञत्वादप्यधिकज्ञेश्वरनियोकृत्वमयुक्तमित्याह । नापि बहुविदिति । अविवेकिनेत्यल्पज्ञेनेत्यर्थः । अचेतनत्वाद्वा तस्याविवेकित्वं १ (च. छ. ज.) एवात्म ०। २ (च. ज.) षधर्मव| ३ (ख. च. ) ज्ञाते कृ०/ ४ ( क.) रातो नि०५ (स्व. ड. छ.) ०त्मद ०। ६ ( ज. पिन क ७ ( क. च. छ ) चिन्न नि 4 ( ग. ) सर्वक ०। ९ । च.) किम | १० ( क. ख. ) होस्था द्या० ११ ( क. ग. घ. । टितेन क १२ ( क. ग. घ. ) क्यान ०। १ ३ (in . ) वज्ञा० १ ४ (म्ब. ' कर्तृकर्मवि० १५ । क.) निद्रद। ..

·ऐतरेयोपनिषत् मात्मषटे भृत्येन । आनापस्य नित्यत्वे सति स्वातन्त्र्यात्सर्वान्प्रतिनियोक्तृत्व- सामर्थ्यमिति चेन्न । उक्तदोषात् । तथाऽपि सर्वेण सर्वदा सर्वमविशिष्ट कर्म कर्तव्यमित्युक्तो दोषोऽप्यपरिहार्य एव । तदपि शास्त्रेणैव विधीयतेति चेत् । यथा कर्मकर्तव्यता शास्त्रेण कृता तथा तदप्यात्मज्ञानं तस्यैव कर्मिणः शास्त्रेण विधीयत इति चेन्न । विरुद्धार्थबोधकत्वानुपपत्तेः । न होकस्मिन्कृताकेतासंबन्धित्वं तद्विपरीतत्वं च बोधयितुं शक्यम् । शीतो- णतामिवाग्नेः । न चेष्टयोगचिकीर्षाऽऽत्मनोऽनिष्टवियोगचिकीर्षा च शास्त्रकृता सर्वप्राणिनां तद्दर्शनाच्छास्त्रकृतं चेत्तदुभयं गोपालादीनां न भृत्येन न नियुज्यत इत्यनुषङ्गः । ननु वेदस्येश्वरज्ञानपूर्वकत्वपक्षे पूर्वोक्तदोषानुषड़े- ऽपि तस्य नित्यत्वपक्षे नायं दोष इति शक्ते । आम्नायस्येति । तम्याचेतनस्य नियोक्तृत्वं न संभवति । तस्य चेतनधर्मत्वादित्युत्तर माह । नेति । नियोक्तृत्वमभ्यु- पत्यापि दोषमाह । उक्तदोषादिति । तदेव विवृणोति । तथापीति । अनियोन्य- स्यापि चेत्कर्तव्यं विदुषस्ता, सर्व शिष्टं विहितं' सर्वेणापि कर्तव्यं संकोच हेत्वभावा- दित्यर्थः । असङ्गिब्रह्मात्मत्वज्ञानम्य कर्मकर्तव्यतायाश्च शास्त्रेण कृतत्वानुभयोरपि शास्त्रयोः प्रामाण्याविशेषात्कदाचिदात्मज्ञानं कदाचित्कर्मानुष्ठानं च स्यादिति शङ्कने । तदपीति । तदेव विवृणोति । यति । म्वाभाविकाकात्मबोधन सकृदुत्पन्नेनैव कर्तृताबोधबाधनान्न पुनःशास्त्रेण कर्तृत्वावः संभवतीत्याहं । नेति । कृताकृतत्यत्र कृतमिदानीममितः परं कर्तव्यं यत्तदुच्यते । एवं तावनियोगाविषयाकात्मद- शित्वाद्विदुषः प्रयोजनार्थित्वाभावाच्च विदुषो न कर्मत्युक्तम् । इदानीं म्वत इष्टानिष्टें- संयोगवियोगरूपप्रयोजनार्थिताभाव ऽपि विदुषः वर्गकामो यजतेतिशास्त्रंणैव साऽ- प्याधीयत इत्याशङ्कय स्वभावतः प्राप्त योजनार्थितानुवादेन तदुपायमात्र शास्त्रेण बोध्यते न तु साऽप्याधीयते । अन्यथाऽशास्त्रज्ञानां तदर्थता न स्यादित्याह । न चेष्टेति । अत्र चिकीर्षाशब्देन फलेच्छामात्रमुच्यत ने तु कर्तुमिच्छा फले तदयोगादिति । ननु कृता:तासंबन्धित्वं तद्विपरीतत्वं च विरुद्धत्वान्न बोधयति ३ १ (ख. च. छ.) दाऽवि०। २ ( क. छ. ज.) ०त्युक्तदो। ३ ख. च. छ. ज. ) घोऽप०। ४ (ख. ) त्रेणांत । ( छ. ) त्रेणवति ! ५५ ( च. छ. ज.) रेणव वि०। ६ ( क. ) चत्तन्न । ७ ( च. छ. ) ०वोधानु। ८ (च. छ. ज. ) कस्य कृती। ९ (क. ख. ग. च. छ. ज.) कृतसं०। १० (च. छ. ज. ) ०ष्णत्वमि०। ११ (ज. ) चेटु ०। १२ (ख.) हैं विशि०। १३ (ख.) ०तं कम ०म०१ १४ (स्व. ०ण सर्वदाप। १५ (क.) ०८ । तन्नात । १६ (क.) तमतः ।.१७ (ख.) ०२च न। १८ ( क. ख. घ. इ. ) ०टयो। १९ ( क. ) ofयत्वाभावे । २० ( . ) ० वि०१ ( है.' यित्वानु० ॥ २२ ( क. ग. ) न क१) २३ (घ. इ. ) त कर्म क.०१ २ ४ ( घ.) कृतस'!

·पाखण्ड:१] आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता। ९ दृश्येताशास्त्रज्ञत्वात्तेषाम् । यद्धि स्वतोऽप्राप्तं तच्छास्त्रेण बोधयितव्यम् । तश्चेत्कृतकर्तव्यताविरोध्यात्मज्ञानं शास्त्रेण कृतं कथं तद्विरुद्धां कर्तव्यता पुनरुत्पादयेच्छीततामिवानौ तम इवं च भानौ । न बोधयत्येवेति चेन्न । स म आत्मेति विद्यात्प्रज्ञानं ब्रह्मेति चोपसंहारात् । तदात्मानमेवावेत्तत्त्वमसी- त्येवमादिवाक्यानां तत्परत्वात् । उत्पन्नस्य च ब्रह्मामविज्ञानस्याबाध्य- मानत्वान्नानुत्पन्नं वान्तं वेति शक्यं वक्तुम् । त्यागेऽपि प्रयोजनाभाव- स्य तुल्यत्वमिति चेन्नाकृतेनेह कश्चनेतिस्मृतेः । य आहुर्विदित्वा ब्रह्म व्युत्थानमेव कुर्यादिति । तेषामप्येष समानो दोषः प्रयोजनाभाव इति चेच्छास्त्रं तर्हि कृताहतासंबन्वित्वमेव मा बोवात्याशङ्कय तस्य मानान्तरासिद्ध- त्वेनावश्यं शास्त्रबोध्यत्वे वक्तव्ये तद्विपरीतत्वस्य मानान्तरसिद्धस्यैव न शास्त्रबोध्य- ध्यत्वं विरुद्धत्वादित्याह । यद्धीति। तचेदिति निश्चयाँथे । कृतेति । इदं छतमिदं कर्तव्यमिति ज्ञानविरोधीत्यर्थः । कर्तव्यतां तज्ज्ञानमित्यर्थः । विध्यभावेन वेदान्तानां न तागात्मबोधकत्वमित्याशङ्कय पुरुषस्य कर्तव्याभिमुखीकरणार्थत्वाद्विधरिहाऽऽत्म- ज्ञानाभिमुखीकरणाथै विधिस्वरूपस्यार्थवादस्य सत्वात्स्वरूपबोधकस्य तत्परवाक्य- स्यापि सत्वाच्च नैवमित्युत्तरमाह । न बोधयत्येवेत्यादिना । उपसंहारादित्य नेन तत्सहचरितात्मा वा इदमित्याधुपक्रमादितात्पर्यलिङ्गं सूचयति । ज्ञानोत्पत्त्यनुवा- दिका एव श्रुतिबलादप्यनुत्पत्तिशङ्का न कार्येत्याह । तदात्मानमिति । तदिति जीवरूपेणावस्थितं ब्रह्मेत्यर्थः । छान्दोग्यबलादप्येवमेवेति वदन्गतिसामान्यन्यायं दर्श- यति । तत्त्वमसीति । अनेन तद्धास्य विजज्ञाविति वाक्यशेषोऽप्युपलक्ष्यते । अय- मात्मा ब्रह्मेत्यादिरादिशब्दार्थः । कात्मबोधककर्मकाण्डविरोधादुत्पन्नमपि ज्ञानं भ्रान्त- मित्याशङ्कय तस्य यथाप्राप्तकर्वात्मानुवादेनोपायमानपरत्वान्न वस्तुपरवेदान्तजन्यज्ञान- बाधकत्वमित्याह । उत्पन्नस्येति । नानुत्पन्नमिति । वाक्यश्रवणानन्तरमकैत्मिाऽ- हामति ज्ञानस्यानुभवसिद्धत्वान्नाहमकर्तेतिविपरीतज्ञानादर्शनाच्च नोभयं वक्तुं शक्य- मित्यर्थः । विदुषः प्रयोजनाभावान्न कर्मणि प्रवृत्तिरित्युक्ते तार्ह तत्त्यागेऽपि प्रयोज- नाभावात्तत्रापि न प्रवृत्तिः स्यादिति शङ्कते । त्यागेऽपीति | तस्य विदुषः कृतेन कर्मणाऽर्थो नास्ति । अझतेन कर्माभावेनापीह लोकेऽनास्तीति गीतासु स्मरणात् । त्यागेऽपि प्रयोजनाभावस्य तुल्यत्वमिति चेदित्यन्वयः । शङ्कामेव विवृणोति । य आहुरिति । कर्मत्यागस्य व्यापारात्मकत्वे व्यापारस्य केशात्मकत्वात्तदनुष्ठानं प्रयो- १ (ग.) कृतं क। २ (क. ग. घ. ङ.) तकर्मक। ३ (ख.) 'रुद्धक। ४ (ख.) 'व भा। ५ ( क. ग. घ. इ.) मेत्युप। ६ ( ख.) 'स्य ब्र। ७ (प.) कृतस। ८ ( स्व. ) धादित्या । ९ (क. ग. हु.) 'ति । चेदि। १० (ख.) यार्थम् । कृ।१ (ख, ) रित" मारमा। २ (ख.) 'दिश। १३ (ख.) कात्मा। १४ (व.) 'जनतष्णाभा । १५ ( क. ख.) युक्तं त ·१२ ऐतरेयोपनिषत् [भात्मषटे देहधारणमात्रार्थिनो गृहस्थस्यापि साध्यसाधेनैषणोभयविनिर्मुक्तस्य देह- मात्रधारणार्थमशनाच्छादनमात्रमुपजीवतो गृह एवास्त्वासनमिति न स्व- गृहविशेषपरिग्रहनियमस्य कामपयुक्तत्वादित्युक्तोत्तरमेतत् । स्वगृहविशे- पपरिग्रहाभावे च शरीरधारणमात्रप्रयुक्ताशनाच्छादनार्थिनः स्वपरिग्रह- विशेषभावेऽर्थाद्भिक्षुकत्वमेव । शरीरधारणार्थीयां भिक्षाटनादिषु प्रवृत्तीय- था नियमो भिक्षोः शौचादौ च तथा गृहिणोऽपि विदुपोऽकामिनोऽस्तु नित्यकर्मसु नियमेन प्रवृत्तिर्यावज्जीवादिश्रुतिनियुक्तत्वात्प्रत्यवायपरि- हाराँयेति । एतन्नियोगाविषयत्वेन विदुषः प्रयुक्तमशक्यनियोज्यत्वाञ्चेति । यावज्जीवादिनित्यचोदनानर्थक्यमिति चेन्न । अविद्वद्विषयत्वेनार्थवत्त्वात् । यत्तु भिक्षोः शरीरधारणमात्रप्रवृत्तस्य प्रवृत्तेनियतत्वं तत्मवृत्तेर्न प्रयोज- न्ते । देहधारणमात्रार्थिनो भिक्षोरिति पूर्वेणान्धयः । सिद्धान्ती तस्यैवंभूतस्य स्त्री- परिग्रहोऽस्ति वा न वति विकल्प्याऽऽद्ये दृषणमाहं न स्वेति । स्वगृहविशेषशब्दे- न स्त्रीविशेषो गृह्यते'। द्वितीये स्त्रीपरिग्रहवत एव द्रव्यपरिग्रहाधिकारात्तदभावेऽ- र्थाद्रव्यपरिग्रहनिवृत्तस्तदभावे प्रकारान्तरेण जीवनसिद्धेराद्भिक्षाटनादिनियम एव यि- ध्यतीत्याह । स्वगृहेति । न च पुत्रादिपरिगृहीतेन जीवनमस्विति शङ्कयम् । तै- रपि स्वस्य स्वत्वेन संबन्धाभावे' तदीयस्यापि परकीय द्रव्यतुल्यत्वेन तत्रापि भिक्षुत्व- नियमादिति । अन्ये तु भिरपि भिक्षाटनादी सप्तागागनसंस्कृप्तानित्यादिनियमः । शौचादौ च चातुर्गुण्यादिनियाश्च प्रत्यवायपरिहारार्थ यथेप्यते तथा यावज्जीवादि- श्रुतिबलात्प्रत्यवायपरिहागथं नित्यकर्मणि नियमेन प्रवृत्तिरित्याहुस्तदनुवदति । शरीरधारणर्थीयामिति । अकुर्वत एव गृहेऽवम्थानं पूर्वमते शङ्कितम् । अस्मि- न्मते त्वग्रिहोत्राद्यनृष्टानमपि कर्तव्यमिति शङ्कत । तथा पूर्व परिग्रहव्यावृन्यों भिक्षाटनादिविषयो दृष्टशरीरधारणप्रयोजनो नियमो दृष्टान्तत्वनोक्नः । इह तुम भिक्षाटनादिगतमप्नागारत्वादिविषयोऽदृष्टार्थो दृष्टान्तत्वेनोक्त इति भेदः । दूषय- ति । एतदिति । तम्य पनियोक्त्रीश्वगत्मत्वाच्च न नियोज्यत्वमित्याधुतामि- त्याह । अशक्येति । तर्हि तच्छतरप्रामाण्य मिक्षाटनादिनियमविधेरपि तत्स्यादित्य- भिप्रायेण शङ्कत ! यावज्जीवेति । अविदुषि नियोज्य तत्यामाण्यं घटत इति नोक्नदो- प इत्याह । नेनि । तदुक्त पनि बन्दी परिहर्तृमनुवदति । विति । दूषयति । तत्प- वृत्तेरिति । आचमनविधिनाऽऽचमैने प्रवृत्तम्याऽऽथिको यः पिपासापगमस्तस्य यथा १ (ज.) धनोभ । २ (ख.) खुल। ३ ( क. ग. घ. इ.) य भि। ४ (छ.) 'दिन ५ (ग. छ.) क्षोः प्रवृत्तिः शो (ग. घ. इ.) 'दी त । ७ (ख. छ.) राति ८ (क. ख. ग. घ. ड.) योगत्वा । . (घ.) ह । नेति । १० (क.) स्वस्वगृहे वि। ११ (ख.) ते । न द्वि'। १२ (क.) तीयेऽपि स्त्री (ख.) 'तीयः स्त्री। १३ (ख.) वे स्वकीय' । १४ (क. ग. प. इ.) यांयेति । १.५ (स्व.) कि । । १६ क. तथेति । १० ( क. ग. घ, ङ.) क्षादि ।०१८(क. "हिं श्रुते । १९ (ग. घ. . ) वन्दि प। २० (ख.) मनन ।

·पथमः खण्डः १] आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता। १३ कम् । आचमनमवृत्तस्य पिपासापगमवमान्यप्रयोजनार्थत्वमवगम्यते । मचामिहोत्रादीनां तद्वदर्थमाप्तप्रवृत्तिनियतत्वोपपत्तिः।अर्थप्राप्तप्रवृत्तिनि- पैमोऽपि प्रयोजनाभावेऽनुपपन्न एवेति चेन्न । तनियमस्य पूर्वप्रेवृत्ति- सिद्धत्वात्तदतिक्रमे पनगौरवादर्थमाप्तस्य व्युत्थानस्य पुनर्वचनाद्विदुषः नान्यप्रयोजनार्थत्वं प्रयोजनं प्रयुक्तिस्तदर्थत्वं नाऽऽचमनप्रवृत्तिमयोजकत्वम् । तद्वनी- वनार्थ भिक्षादी प्रवृसस्य यस्तत्र नियमः स न भिक्षादिप्रवृत्तेः प्रयोजक इत्यर्थः । एत- दुक्तं भवति । नियोज्यत्वाभावात्किल ब्रह्मविदो नियमविध्यनुपपत्तिराशङ्कयते । तन्न युज्यते । कथम् । नियोज्यो हि नियोगसिद्धयर्थमपेक्ष्यते । नियोगश्च प्रवृत्तिसिद्धय- धम् । प्रवृत्तिश्चेदन्यतः सिद्धा कि नियोगेन । अतएव दर्शपूर्णमासनियोगादेवावहन- ननियमेन प्रवृत्तिसिद्धौ तत्र न पृथनियोगोऽङ्गीक्रियते । तदभावे च न नियोज्यापे- क्षति ब्रह्मविदो नियोज्यत्वाभावेऽपि न नियमविध्यनुपपत्तिरिति । अमिहोत्रादिप्रवृत्ते- स्त्वन्यतोऽसिद्धत्वेन तद्विवित एव तत्र प्रवृत्तेर्वक्तव्येन तत्सिद्धयर्थं तत्र नियोगे वाच्ये तस्य तत्र नियोन्यापक्षेति वैषम्यमाह । न चाग्निहोत्रेति । नियमविधी नि- योज्यानपेक्षायामपि तस्य क्लेशात्मकत्वात्प्रयोजनापेक्षा वाच्या । तदभावान्न नियमः सिध्यतीति शङ्कते । अर्थप्राप्तेति । तन्नियमस्यापि पूर्ववासनावशादेव प्राप्तत्वात्त- त्रापि ने नियमविधरवकाशो येन प्रयोजनापेक्षा स्यादिति परिहरति । न तदिति । यद्यपि नियतेन वाऽनियतेन भिक्षाटनादिना जीवनं सिध्यति तथापि विद्योत्पतेः पूर्व विद्यासिद्धयर्थ नियमस्यानुष्ठितत्वात्तद्वासनाप्राबल्याद्विद्योत्पत्त्यनन्तरमपि नियम एव प्रवर्तते नानियेमे । तद्वासनानां नियमवासनाभिरत्यन्तमभिभूतत्वेन पुनस्तदुद्बोधनस्य यत्नसाध्यत्वात्ततस्तत्र न प्रवर्तत इति नियमोऽप्यर्थसिद्ध इत्यर्थः । एतेन प्रत्यवायप- रिहारार्थत्वमपि नियमानुष्ठानस्य निरस्तं तस्य विदुषः प्रत्यवायाप्रसक्तेरिति । एवमु- करीत्या व्युत्थानस्य विधि विना स्वतः प्राप्तत्वे"ऽपि सति तत्कर्तव्यताविधिमपि विदित्वा व्युत्थायेत्यादिकमनुमोदते विद्वानित्याह । अर्थप्राप्तस्येति । विधितः कर्तव्यत्वोपपत्ति- रित्यर्थः । न च विधेः प्रयोजनाभावोऽप्रवर्तकत्वादिति वाच्यम् । प्रैषोच्चारणामयदाना- दिवैर्धेमुख्यधर्मप्राप्त्यर्थत्वेन विधेरर्थवत्त्वात् । न च तस्यापि वैयथ्यं शङ्कयम् । विदुषि परमहंसे लोकसंग्रहार्थत्वात् । तस्य तु संग्रहस्य पूर्वाभ्यस्तमैत्रीकरुणादिवासनामाप्त- त्वेन ब्रह्मविद्योपदेशादाविव प्रयोजनानपेक्षणात् । यद्वा प्रारब्धकर्माक्षिप्तदेहेन्द्रियादि- प्रतिभासेनाविचारितयावज्जीवादिश्रुतिजीनतकर्मकर्तव्यताधान्तौ तन्निवर्तनेन वा विदुषो व्युत्थानविधेरर्थवत्त्वोपत्तिरितिभावः । एवं विदुषो व्युत्थानपसाधनेन विद्याया अक- मिनिष्ठत्वं साधितम् । तेनैव च तस्याः कर्मासंबन्धोऽप्यर्थात्साधितः । इदानीं विवि- १ (क.) 'मने प्र। २ (छ.) 'न्यत्प्रयो। ३ ( ङ. ज.) वृत्तेर्नियः। ४ (ग.) यमः प्र ५ (छ.) वसि। ६ ( च ) प्रसि । ७ (ख. छ. ) स्य च व्यु। ८ (ग. रु.) जनस्व'। ९ ( क.) पेक्षते । १० (ख.) थै नि। ११ ( ग. घ. इ.) न वि। १२ ( ग. ह. 'यमः । । १३ (ख. ङ. ) से स। १४ (ग. घ. ङ.) पत्तेरि । १५ (ड.) म् । प्रेषों। १६ (ग. इ.) धध। 10 ( क. ग. ह.) 'न्यत्वा । १८ (स.) पत्तेरि । १९ (स.) 'वं हि वि।

·१४ ऐतरेयोपनिषत् [आत्मपढ़े कर्तव्यत्वोपपत्तिः । अविदुषोऽपि मुमुक्षुणा पारिवाज्यं कर्तव्यमेव । तथा च शान्तो दान्त इत्यादिवर्चनं प्रमाणम् । शेमदमादीनां चाऽऽत्मदर्श- नसाधनानामन्याश्रमे त्वनुपपत्तेः । अत्याश्रमिभ्यः परमं पवित्रं मोवा- च सम्यगृषिसंघजुष्टमिति च श्वेताश्चतरे विज्ञायते । न कर्मणा न प्रजया धनेन त्यागेनैके अमृतत्वमानश्रुरिति चै कैवल्यश्रुतिः । ज्ञात्वा नैष्कर्म्य- माचरेदिति च स्मृतेः । ब्रह्माश्रमपदे वसेदिति च । ब्रह्मचर्यादिविद्या- साधनानां" च साकल्येनौत्याश्रमिषूपपत्तेर्गार्हस्थेऽसंभवात् । न चास- दिषोरपि व्युत्थानं प्रमाधयन्विद्यायाः कर्मिनिष्ठत्वं कर्मसंबन्धित्वं च दृरौपास्तमित्याह । अविदुषोऽपीति | तब श्रुतिमाह । तथा चेति । उपरतस्तितिक्षुः समाहितो भूत्वाऽऽ- स्मन्येवाऽऽत्मानं पश्यदिति श्रुतिशेषः । तत्रोपरेतशब्देन संन्यासो विहित इति भावः । शमादिसाधनानां पौष्कल्ये नानुष्ठानम्य गृहस्थादिप्वसंभवात्तद्विविनाऽप्यर्थादाक्षिप्यते संन्यास इति श्रुतार्थापत्तिमैप्याह । शमदमादीनां चेति । चशब्द उपमयमुच्चयार्थः । नेदं विद्वद्विषयम् । तस्य साधनविधिवयात् । किंतु विविदिषुविषयमिति वक्तुमात्म- दर्शनसाधनानामित्युक्तम् । अत्याश्रमिभ्य इनि । ब्रह्मचांदीन्ह सान्तानाश्रमधर्मवत आश्रमानतिक्रम्य वर्तते परमहंस इति मोऽत्याश्रमशब्देनोच्यत इति तद्विविरत्र प्रती- यत इत्यर्थः। ऋषिसंघजुष्टं मत्रसमुहैन नियमूह वा सेविनं तत्वं प्रोवाचेत्यर्थः । न क- मणेति । त्यागम्य साक्षादमृतत्वसाधन न्वाभावनामृनत्व माधनं ज्ञानं त्यांगनाऽऽनशुः प्राप्तवन्त इत्यभिधानेन नानसावनत्वन त्यामोऽत्र विहित इत्यर्थः । ज्ञात्वेति । आ- पावतो ब्रह्म झात्वा निश्चयार्थ नेप्कयं कर्मन्यागरू.पं संन्यासमाचरेदिति स्मृत्यर्थः । ब्रह्मेति । ब्रह्मनान मावनीभूत आश्रमो ब्रह्माश्रमः संन्यास इत्यर्थः। किंच । एकाकी यत- चित्तात्मेत्याधुपक्रम्य ब्रह्मचारिवते स्थितः । मनः संयम्य मञ्चित्तो युक्त आसीत मत्पर इत्यन्तेन ब्रह्मचर्यादिमावनविविबलादप्यत्यिंन्यासविधिरित्याह् । ब्रह्मचर्यादीति । ननु गृहस्थस्याप्यनुकालमात्रगमनलक्षणं ब्रह्मचर्य कदाचिद्वयानकाल एकात्विादिकं च संभवर्तीत्याशङ्कच तम्यापुष्कलमाघनत्वात्ततो ज्ञानासिद्धानकाले पत्नीसंबन्धाप्रम- केस्तद्विविवयाच नवमित्याह । न चति । अतो न कमिनिष्ठत्वं कर्मसंबन्वित्वं १ (ख. ग. ) तव्योप। २ ( क. ग. घ. ह. ) पापि । ३ ( क. ग. घ. हु.) मुक्षणां पा। ४ (ख. च. छ. ज. ) 'चनम् । ५ ( च. ज. ) शमा । ६ ( ख. च. छ. ज. ) मेष्वनु ७ ( च. छ. ज.) च । ज्ञा। ८ ( ख. ) श्रुतेः । ज्ञा। ९ ( क.) ति स्मू। १० (च) नां सा। ११ (छ.) 'नान्त्याथ। १२ (ख.) गदपा। १३ ( क. ग. घ. द. पामपी'। १४ ( क. ग. घ. ड. रतिश। १५ ( क. ) श्रुन्यपिप । १६ ( क. ख.) 'तिमाह । १७ ( क. ग. घ.) शमा। १८ (ख. ) 'ति । आदिश'। १९ ( घ. अ.) रतम'। ( ख. ) तिशब्दम। २० ( ख.) -हंस- मन्यामा) २१ ( स. ) वदा। २. ( क. ख.) अमिशा २१ (स.) नशाप्त। ६४ (ग.) 'असा । २५ ( स्व.) क्षणन। २६ (व.) 'फिलम। २० ( ख.) 'लला । .

·प्रथमःखण्ड:१] आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता । पन्न साधनं कस्यचिदर्थस्य साधनायालम् । यद्विज्ञानोपयोगीनि च गार्हस्थ्याश्रमकर्माणि तेषां पैरं फलमुपसंहृतं देवताप्ययलक्षणं संसार- विषयमेव । यदि कर्मिण एवं परमात्मविज्ञानमभविष्यत्संसारविषयस्यैव फलस्योपसंहारो नोपापत्स्यत् । अङ्गफलं तदिति चेन्न । तद्विरोध्यात्म- वस्तुविषयत्वादात्मविद्यायाः । निराकृतसर्वनामरूपकर्मपरमार्थात्मवस्तु- 'विषयं ज्ञानममृतत्वसाधनम् । गुणफलसंबन्धे हि निराकृतसर्वविशेषा- त्मवस्तुविषयत्वं विज्ञानस्य न प्राप्नोति तच्चानिष्टम् । यत्र त्वस्य सर्वमात्मैवाभूदित्यधिकृत्य क्रियाकारकफलादिसर्वव्यवहारनिराकरणा- द्विदुषः। तद्विपरीतस्याविदुषो यत्र हि द्वैतमिवेत्युक्त्वा क्रियाका- चाऽऽत्मज्ञानस्येत्यर्थः । यत्तु कर्म च बृहतीसहस्रलक्षणं प्रस्तुत्याऽऽत्मज्ञानं प्रारभ्यत इत्यादिना कर्मसंबन्धित्वमुक्तं तत्राऽऽह । यद्विज्ञानेति । तथा च पूर्वोक्तं कर्मसंबन्धि ज्ञानं संसारफलकमन्यदेव तच्चोपसंहृतमिति न तत्परमात्मज्ञानमित्यर्थः । ननु पूर्वो- कमेव परमात्मज्ञानं तच्च कर्मसंबन्ध्येवेत्याशय तस्य संसारफलकत्वेनोपसंहारात्पर- मात्मज्ञानस्य च मुक्तिफलेकत्वान्न तत्परमात्मज्ञानमित्याह । यदि कर्मिण एवेति । कर्मिनिष्ठत्वेनोक्तज्ञानमेव परमात्मज्ञानं चेदित्यर्थः । परमात्मज्ञानाङ्गभूतपृथिव्यग्न्यादि- देवताज्ञानस्य तत्संसारफलं नाङ्गिनः परमात्मज्ञानस्येति न तस्य मुक्तिफलत्वविरोध इति शङ्कते । अङ्गेति । परमात्मज्ञानस्याङ्गसंबन्धफलसंबन्धादिसर्वविशेषरहितनिर्वि- शेषवस्तुविषयत्वान्न तस्याङ्गादिसंबन्धित्वं येन तदङ्गविषयत्वमुक्तफलस्य स्यादिति । परिहरति । न तदिति । तदेव स्पष्टयति । निराकृतेत्यादिना । तच्चानिष्टमिति । भात्मा वा इत्यादिभिरुपक्रमादिलिङ्गैरात्मनो निर्विशेषत्वसिद्धेरित्यर्थः। वाजसनेयिब्राह्मणे च परमात्मविदः सर्वसंबन्धशून्यत्वमुक्त्वाऽविदुषः संसारफैलोक्तेश्चेह संसारफलेकस्या- तीतस्य ज्ञानस्य न परमात्मज्ञानत्वं वक्ष्यमाणस्य निर्विशेषवस्तुविषयस्यैव परमात्मज्ञा- नत्वं मुक्तिफैलत्वं चेत्याह । यत्रेत्यादिना । तथेहापीतिवाक्ये फलपदद्वयंपाठ एकं पदं निष्पाद्यत्वार्थक निष्पाद्यत्वादपि संसारविषयं संसारान्तर्गतमिति वैक्तुम् । एवं कर्मा- संबन्धित्वं ज्ञानस्योक्त्वा यावज्जीवादिश्रुतेः कर्मत्यागो न संभवतीति यत्पूर्ववादिनोक्त १ (च ) षां फ। २ (छ.) परफ। ३ (छ.) व ब्रह्मात्म। ४ (ख. च. छ. ज. 'त्मज्ञा'। ५ ( क. ग. य. ङ. ) नोपप। ६ ( ग. छ. ) पत्स्येत् ( घ. ) पत्स्येत । ७ (च.) 'लादध्यात्म। ८ (च.) विज्ञा। ९ (ग. घ. . ) षयमात्मज्ञा (ज.) षयविज्ञा। १० (ख.) 'कय क्रियाकारकफलकवे'। ११ ( क. ग. घ. ड.) 'लवा। १२ (क. घ.) 'नोक्तं ज्ञा। १३ ( क. ग. घ. ङ. ) 'देवाह । नि। १४ (ख.) "दिरु। १५ ( न. ) परात्म। १६ ( क.) 'फलं च हे । (ख. ) फललोक्ते । १७ (ख. ग.) लस्या। १८ (ग.. इ.) 'फलं चे। १९ (क. ) यमेकं । २० ( क.) कुं द्वितीयं गदम् । ए।

·१६ ऐतरेयोपनिषत् [भा-मपटे रकफलरूपस्यैव संसारस्य दर्शितत्वाच वाजसनेयिब्राह्मणे । तथेहापि देवताप्ययं संसारविषयं यत्फलमशायादिमवस्त्वात्मकं तत्फल- मुपसंहृत्य केवलसर्वात्मेकवस्तुविषयं ज्ञानममृतत्वाय वक्ष्यामीति प्रवर्तते । मणप्रतिबन्धश्वाविदुष एव । मनुष्यपितृदेवलोकमाप्ति प्रति न विदुषः । सोऽयं मनुष्यलोकः पुत्रेणैवेत्यादिलोकत्रयसाधननियमश्रुतेः । विदुप- श्वर्णप्रतिबन्धाभावो दर्शित आत्मलोकार्थिनः किं प्रजया करिष्याम इत्यादिना । तथैतद्ध स्म वै तद्विद्वांस आहुर्ऋषयः कावषेया इत्यादि । एतद्ध स्म वै तत्पूर्व विद्वांसोऽग्रिहोत्रं न जुहांचकुरिति' च कौषीत- किनाम् । अविदुषस्त घणानपाकरणे पारिवाज्यानुपपत्तिरिति चेन्न । तत्र यावज्जीवादिश्रुतेर विद्वद्विषयत्वमुक्तम् । ऋणश्रुतरिदानी गतिमाह । ऋणेति । मणस्यानपाकृतस्य मनुष्यादिलोकप्राप्ति पति प्रतिबन्धकत्वात्तदथिनोऽविदुष एव पाकरणं कर्तव्यं न मुमुक्षोः । मुक्ति प्रति तस्याप्रतिबन्धकत्वादिन्यर्थः । नन्वृणम्य मुक्ति प्रत्यपि प्रतिबन्धकत्वमस्तु विशेषाभावात् । अनपाकृत्य मोक्षं तु सेवमानो व्रज- त्यध इति स्मृतेश्चेत्याशङ्कयाऽऽह । सोऽमिति । मोऽयं मनुष्यलोकः । पुत्रेणेव जय्यो नान्येन कर्मणी कर्मणा पितृलाको विद्यया देवलोक इति श्रुतेः । पुत्रादीनां मनुष्य- लोकादिहेतृत्वावगमात्पुत्रादिभिरपाकर्तव्यानां पुत्राधभावरूपाणामृणानां पुत्रादिगाध्य- लोकप्राप्ति प्रति प्रतिबन्धकत्वमेव युक्तम् । ऋणानपाकरणे पुत्रादिसाधनाभावेन साध्यलोकाभावान्न मुक्ति प्रति । तम्याम्नदभावरूप पुत्रादिमाध्यत्वाभावात् । स्मृतश्च रागिणं प्रति संन्यासनिन्दार्थवादमावत्वादित्यर्थः । न केवल मुकन्यायता मुनि प्रत्य- प्रतिबन्धकत्वं किंतु श्रुतितोऽपीत्याह । विदुपैश्चेति । श्रुतित्रयण क्रमेण प्रजाध्ययन- कर्मणामननुष्ठितानामप्रतिबन्धकन्वं दर्शितम् । कावषेया इत्य नन्तरं किमी वयमध्य- प्यामह इति शेषो द्रष्टव्यः । शङ्कने । अविदुपस्तीति । यधप्यविदुषोऽपि लो- कत्रयं प्रत्येव प्रतिबन्धकत्वान्मुक्ति प्रति प्रतिबन्धकत्वाभावारणस्यानपाकरणीयत्वान्म- मुक्षोः पारिवाज्यसंभवादाशङ्का न संभवति तथाऽपि विद्वांस आहुरिन्युक्ति श्रवणमात्रेणेयं शङ्का । यद्वा परिहारान्तरं वनुमियं शङ्का द्रष्टव्या। गृहस्थस्यैवर्णप्रतिबन्धकत्वं तस्यैव तन्निराकरणाविकागत् । ततश्च गार्हस्थ्यपतिपत्तेः प्रारब्रह्मचर्य एव मुमुक्षोः पारिवाज्यं संभवतीति परिहरति । नेति । यद्यप्युपनयनानन्तरमेवय॒णनिवर्तनेऽधिकारः संभ- १ ( क. ग. च. ) व्ययम । २ ( छ. ) यं फल। । (छ.) नादि। ४ (छ.) 'क फल। ५ ( ख. ) त्मव। ६ ( ख. य. छ.) पयत्या'। ७ (च.) ति यलो न । ८ ( क. ग. 4. इ. ) त्रेणेत्या ९ ( क. ) कुवैत । १० ( च.) के गर्ने।" (ब) ति को। १२ (क. ग. घ. ह. ) किनः । । १३ (ग. ह. च.) 'स्तहणा । १४ ( क. ग..) पत्ता । १ (क ग. इ.) ति । म। १६ ( क.) णा वि १७ ( स्व. ग.) इति । १८ (स.) युकी ·नमः खण्डः१] आनन्दगिरिकतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता। भाग्गाहस्थमतिपत्तेमाणित्वासंभवादधिकारानारूंढोऽप्यूणी चेत्स्यात्स- वस्यर्णित्वमित्यनिष्टं प्रसज्येत । प्रतिपन्नगाहस्थ्यस्यापि गृहानी भूत्वा प्रव्रजेद्यदि वेतरथा ब्रह्मचर्यादेव प्रव्रजेहाद्वा वनाद्वेत्यात्मदर्श- नोपायसाधनत्वेनेष्यत एव पारिवाज्यम् । यावज्जीवादिश्रुतीनाम- विद्वदमुमुक्षुविषये कृतार्थता । छान्दोग्ये च केषांचिद्वादशरात्रमग्नि- तीति माग्गार्हस्थ्येत्ययुक्तं तथाऽपि विविदिषासंन्यासेऽधीतवेदस्यैवाधिकार इत्यधीत- देस्यैव गार्हस्थ्यप्रतिपत्तेः प्रागिति द्रष्टव्यम् । ननु जायमानो वै ब्राह्मणस्त्रिभिरणवा नायते *ब्रह्मचर्येणर्षिभ्या यज्ञेन देवेभ्यः प्रजया पितृभ्य इति । जायमानमात्र- यर्णवत्त्वं प्रतीयत इत्याशङ्कयर्णित्वोक्तेः प्रयोजनं न साक्षात्किचिदस्ति किंतु ब्रह्मचर्यादिकर्तव्यताज्ञापनम् । न चाधिकारानारूढस्तत्कर्तुं शक्नोति । जायमानमा- पस्यासामर्थ्यात् । किंच ब्राह्मणग्रहणात्क्षत्रियादेणाभावपसङ्गः । द्विजात्युपल- पणत्वेऽधिकार्युपलक्षणत्वमेव न्याय्यम् । भतो जायमानपदमधिकारं लक्षयंतीति जायमानोऽधिकारी संपद्यमान इति तदर्थः । ततश्च तत: पाङ्नर्णसंबन्ध इत्या- है । अधिकारेति । अनिष्टमिति । ब्रह्मचारिणोऽप्यूणिरवे ब्रह्मचर्य एव मृतस्य ष्ठिकस्य च लोकप्रतिबन्धः स्यात्तच्चानिष्टम् । भष्टाशीतिसहस्राणोत्यारभ्य प्रदेव गुरुवासिनामित्यादिपुराणे लोकायुक्तरित्यर्थः । न केवलं गार्हस्थ्यात्मागेव संन्यास- सिद्धिः किंतु विधिवलादृगृहस्थस्यापि तदस्तीत्याह । प्रतिपन्नेति । आत्मदर्शनेति । भात्मदर्शने य उपायाः श्रवणादयस्तत्साधनत्वेनेत्यर्थः । न चर्ण श्रुत्या प्रव्रज्याविधे- विरोधः । तस्या अवदानार्थवादमात्रत्वेन स्वार्थे तात्पर्याभावात् । अन्यथा तदवदाने- वावदयते तदवदानानामवदानत्वमित्यवदानमानिरस्यत्वोक्त्या ब्रह्मचर्यादीनामप्यन- नुष्ठेयत्वप्रसङ्गादिति भावः । एवमपि यावजीर्वादिश्रुतिविरोधः संन्यासश्रुतेरित्याश- याऽऽह । यावज्जीवेति । विरक्तमुमुक्षुमात्रविषयिण्या संन्यास श्रुत्या यावज्जीवादि- सामान्य श्रुतेरमुमुक्षुविषये संकोच इत्यर्थः । अमिहोत्रविषयकयावज्जीवादिश्रुते नयैव संकोचः किंतु श्रुत्यन्तरेणैव द्वादशरात्रानन्तरमग्निहोत्रत्यागविधायिनों सा पूर्वमेव सं- कोचितेति न तां विरोढुं शक्नोतीत्याह । छान्दोग्य इति । केषांचिच्छाखिना ब- योदशरात्रमहतवासा यजमानः स्वयमनिहोत्रं जुहुयादेप्रवसन्न तत्रैव सोमेन पशुना वेष्टाऽ मीनुत्सृजतीति श्रूयत इत्यर्थः । ननु पारिवाज्यश्रुतिरप्यनधिकृतविषये संको- * ब्रह्मचर्येणेत्यादीतीत्यन्तं कखगघडसहितपुस्तकेषु नास्ति । १ (ग. घ. ह.) रूढ ऋणी । २ ( क. ग. घ. ङ.) तीनां चावि । ३ (ख.) 'दस्य गा। ४ (म. रु.) 'ईस्थ्यं प्रतीयते प्रा। ५ (ख.) 'दस्त्यपि तु । ६ (क. ग घ. उ.) गमे । .( क. ग. घ. ङ.) यति । ८ ( क. ग. घ. ड.) इत्यर्थः । ९ (ग. ) दत्वे । १. (क. ग. 1.) दिविधिश्रु। 1 (अ. 'ना । ११ (स्व. ) दथ प्र.

·ऐतरेयोपनिषत् [भात्मष होत्रं त्वा तत ऊर्ध्व परित्यागः श्रूयते । यत्त्वनधिकतानां पारिवा- म्यरि ते । तन । तेषां पृथगेवोत्सनामिरनमिको वेत्यादिश्रवणा- सर्व तिषु चाविशेषेणाऽऽश्रमविकल्पः प्रसिद्धः समुच्चयश्च । यत्तु विदुषांऽर्थप्राप्तं व्युत्थानमित्यशास्त्रार्थत्वे गृहे वने वा तिष्ठतो न विशेष इति तदसत् । व्युत्थानस्यैवार्थप्राप्तत्वान्नान्यत्रावस्थानं स्यात् । अन्य- त्रावस्थानस्य कामकर्ममयुक्तत्वं हवोचाम । तदभावमात्रं व्युत्थानमिति च । पाकामित्वं तु विदुषोऽत्यन्तमप्राप्तमत्यन्तमूढविषयत्वेनावगमात् । तथा शास्रचोदितमपि कर्माऽऽत्मविदोऽमानु गुरुभारतयाऽवगम्प- वे किमुतात्यन्ताविवेकनिमित्तं यथाकामित्वम् । न झुन्मादतिमिरह- ष्टपलब्धं वस्तु तदपगमेऽपि तथैव स्यादुन्मादतिमिरदृष्टिनिमित्तत्वा- देव तस्य । तस्मादात्मविदो व्युत्थानतिरेकेण न यथा कामित्वं न चितेत्याह । यत्त्विति । वचनान्तरणीव तेषां तद्विधर्नाम्या अनधिकारी विषयः कित्व- विकार्येवेति परिहरति । तम्मेति । उत्पन्नामिनटामिनग्निपरिगृहीतामिरिति भेदः । स्मृत्युपबृंहितत्वादपि पारिवान्यश्रुतिर्बलीयरीत्याह । सर्वर मृतिषु चेति । अत एव ब्रह्मचर्यवान्यव्रजति । बुवा कर्माणि यमिच्छ नमावत । ब्रह्मचारी गृहस्थो वा वा- नप्रस्थोऽथ भिक्षुकः । य इच्छेत्परमं स्थानमुत्तमा वृत्तिमाश्रयदि यादिषु स्मृतिषु विकल्पः प्रसिद्धः । भधीत्य विधिवद्वेदान्पुत्रानुत्पाद्य धर्मतः । दृष्ट्वा च शक्तिो यर्मिनो मोक्षे निवेशयेदित्यादिषु समुच्चयश्च सिद्ध इत्यर्थः । एवं विविदिषामन्याचं प्रमाध्य पूर्वप्रसाधित विद्वत्संन्यासे शङ्कामनुवदति । यति । पूर्वत्र गृह एवाम्न्वायनमिति शङ्का निरस्ता । इह तु गृह वा वने वाऽम्त्वासनमित्यनियमशङ्का निराक मा पुनर नृद्यते । यथे- ष्टचेष्टामधिकां परिहत चेति द्रष्टव्यम् । यद्यप्यर्थप्राप्तस्यापि पुनर्वचनादित्यत्र विद्वदव्य- त्थानस्यापि शाम्रार्थन्वमुक्तमेव तथाप्यशामान्य मुलामकीकत्याप्याह । तददिति । यदि व्युत्थानवद्गाहश्यमप्यर्थप्राप्त म्यात्म्यादवनियमान वेतदम्तीत्याह । व्युत्थानस्यैवेति। अन्यत्रंति । गार्हस्थ्य इत्यर्थः । नन्वन्यत्रावस्थानवदव्युत्थानम्यापि कामादिप्रयुक्तत्व- मनुष्ठेयत्वादित्याशङ्कयाऽऽह । तदभावेति । कामाद्यभावमात्रमेव व्युत्थानमित्युक्तत्वा- तस्य नानृष्ठेयत्वमित्यर्थः । एवनियमशङ्कां निरम्य व्युत्थानस्याशास्त्रार्थत्वे यथेष्टचे- टामाशङ्कय निगकगेति । यथाकामित्वमिति । चेष्टामात्रमेव कामादिप्रयुक्तम् । १ (स्व. ) निनिग्नि । २ ( इ.) यतिम्मा ३ ( ग. ५, इ.) 'स्थानं का। ४ ( इ.) कायक। ५ ( ज.) मप्र । ६ ( क. ग. घ. इ. ) ' च । ७ (स.) ति । य । ८ (व.) 'या वा व्युन्यानं वि। ९ (व.) 'नविहित १० (म. ग. ह. ) स्थान। ११ (ख.) म- निगग्नि। १२ (ख.) निका।। ( क. ग. घ. र.) यलयतीत्या । १४ ( ग. .) श्रुति- स्म। १५ (स.) 'पु वि। ( इ. ) 'मु प्रतिवि। १६ (क. ग. घ. द. ) हे व। १७ ( ग.. 1.) म १८ (क. .) म.ग.प.) मध। २० (स.) मि- ·प्रथमः खण्डः१] आनन्दगिरिकृतटीकासंलितशांकरभाष्यसमेता। चान्यत्कर्तव्यमित्येतत्सिद्धम् । यत्तु विद्यां चाविधां च यस्तद्वेदोभय रस- हेति ने विद्यावतो विद्यया सहाविद्याऽपि वर्तत इत्ययमर्थः। कस्तईकस्मि- न्पुरुष एकदैव न सह संबध्येयातामित्यर्थः । यथा शुक्तिकायां रजतशुक्ति- काज्ञाने एकस्य पुरुषस्य । दूरमेते विपरीते विषूची अविद्या याच विद्यति ज्ञातेति हि काठके । तस्मान्न विद्यायां सत्यामविधोसंभवोऽस्ति । तपसा ब्रह्म विजिज्ञासस्वेत्यादिश्रुतेः । तपआदिविद्योत्पत्तिसाधनं गु- रूपासनादि च कर्माविद्यात्मकत्वादविद्योच्यते । तेन विद्यामुत्पाद्य मृ. त्यु काममतितरति । ततो निष्कामस्त्यक्तेषणो ब्रह्मविद्ययाऽमृतत्वमश्नुत इत्येतमर्थं दर्शयन्नाह । अविद्यया मृत्यु तीा विद्ययाऽमृतमश्नुत इति । यत्तु पुरुषायुः सर्व कर्मणैव व्याप्तं कुर्वन्नेवेह कर्माणि जिजीविषेच्छतं निषिद्वचेष्टा तु शास्त्रार्थज्ञानशून्याऽत्यन्तमूढविषया। तदुभयं च विदुषो नास्तीति चेष्टा- मात्रमेवापसक्तं "निषिद्धचेष्टा तु दूरापास्तेत्यर्थः । एतदेव विवृणोति । तथेति । तथा हीत्यर्थे तथाशब्दः । गुरुभारतयाऽतिक्केशतया यतोऽवगम्यतेऽतोऽप्राप्तमित्यन्वयः । भविवेकादिनिमित्तापगमे नैमित्तिकापगम इत्यत्र दृष्टान्तमाह । न हीति । उन्माद- दृष्टयुपलब्धं गन्धर्वनगरादि तिमिरदृष्टयुपलब्धं द्विचन्द्रौदीति विवेकः । न चान्य- दिति । वैदिकं कर्मेत्यर्थः । ननु विद्ययाऽविद्यायाः सहभावश्रवणाद्विदुषोऽपि तन्मूलका- मादिकं स्यादेवेति तन्निमित्ता यथेष्टचेष्टा स्यादित्यत आह । यत्त्विति । यत्तु विद्या चेति वचनं तस्य नायमर्थ इति तस्येतिशब्दाध्याहारेण वाक्यं योज्यम् । एकस्मि- निति । कालभेदेन स्थितयोरप्येकस्मिन्पुरुषे साहित्यं तदर्थ इत्यर्थः । नन्विदं सा- हित्यं न स्वरसं किंत्वेककाले साहित्यं सरसमित्याशङ्कय श्रुत्यन्तरे विद्याविद्ययोः साक्षात्साहित्यस्यासंभवोक्तेरुक्तमेव साहित्यं ग्राह्यमित्याह । दूरमेते इति । विषूची विष्वग्गमने विरुद्धे इत्यर्थः । अस्मिन्नपि मत्रेऽविद्यया मृत्युं तीवेत्युत्तरार्धपर्यालोच- नयाऽविद्याया विद्योत्पत्ति हेतुत्वावगमात्तयोः कालभेदेनैव सहत्वमित्याह । तपसेत्या- दिना । यद्वा गुरूपासनतपसी अविद्येत्युच्यते । तयोश्च श्रवणकालेऽनुष्ठेयत्वाद्वियो- त्पत्तिकाल एकस्मिस्तयोः साहित्यमस्तीत्यर्थान्तरमाह । तपसेति । भस्मिन्नर्थे म- अशेषोऽप्यनुगुण इत्याह । तेन विद्यामिति । साक्षादविद्याया मृत्युत्वेन मृत्युतरण- * अत्र कखसंक्षितपस्तकयोः किंचिदहिलिखितमस्ति । तद्यथा-----नन्वीशभाष्ये विद्याशब्द उ. पासनापरो न तु ब्रह्मविद्यापर इत्युक्तं तेन विरोध इति चेत्सत्यं काण्वशाखायां नम उक्तिं विधेमेत्युपा- सनायामेवोपनिषत्समाप्तस्तव्याख्यायां तदनुसारेणोपासनपरत्वमुक्तम् । माध्यन्दिनशाखायां तु योऽसा- वादित्ये पुरुषः सोसावहम् । ॐखंब्रह्मेत्येकात्म्योपसंहारात्तदनुसारेणात्र मुख्यविद्यापरत्वमुक्तमितिविवेकः । १ (च. छ. अ. ) न तत्र वि। २ (ख. ग. घ. इ. छ. ज. ) त्यर्थः । ३ (च. छ. ज.) 'कदा न । ४ ( झ. ) 'ति का। ५ ( च. छ. ज. ) छायाः । ६ (ख. ) 'वोऽपि । त। घ. स्वेतिथु। ८ (च.) रूपसदना । ९ ( क. ग. घ. इ. ) त्येाम। १० (क. ग. घ. . ) 'यं वि। ५१ ( क. ग घ. उ.) निषेधचे। १२ (ख.) 'न्द्रादिति । १३ ( क.) 'न्मूलं का। १४ (ग. घ.) इति तस्येतिशब्दाध्याहारेण इत्य। १५ (ख.) ले सहत्वं स। १६ (ख.) 'हेल १७ ( क.) भेदत्वेने। १८ (क. ख.), 'ये इत्युच्यते । १९ (स.) वणादिका ·२. ऐतरेयोपनिषत् ["भात्मपदे *भूमिमुपस्पशेदनइळा नम इळा नम ऋषि- भ्यो मन्त्रकृद्भ्यो मन्त्रपतिभ्यो नमो वो अस्तु देवेभ्यःशिवानःशंतमाभव सुमृळीका सरस्वति मा ते व्योम संघाश ॥ भद्रं कर्णेभिः शृणुयाम देवा भद्रं पश्येमाक्षभिर्यजत्राः ॥ स्थिरैरङ्गैस्तुष्टुवांस- स्तनूभिर्व्यशेम देवहितं यदायुः।शं न इन्द्रामी अवतामवोभिः शं न इन्द्रावरुणा रातहव्या ॥ शमिन्द्रासोमा सुविताय शंयोःशं न इन्द्रापूषणा वाजसातौ ॥ स्तुपे जनं सुव्रतं नव्यसीभिर्गी- निर्मित्रावरुणा मुनयन्ता ॥ त आगमन्तु त इह श्रुवन्तु मुक्षत्रामो वरुणो मित्रो अग्निः ॥ कया नश्चित्र आभुवदूती सदाधः सखा ॥ कया शचिष्ठया वृता ॥ कस्त्वा सत्यो मदानां मंहिष्ठो मत्सदन्धसः ॥ दृड्डा चिदारुजे वसु ॥ अभीषणः सखीनामविता जरितृणाम् ॥ शतं भवास्यूतिभिः ॥ स्योना पृथिवि भवानृक्षरा निवेशनी ॥ यच्छा नः शर्म सप्रथः ॥ ओष्ठा- पिधाना नकुली दन्तैः परिवृता पविः ॥ सर्वस्यै वाच ईशाना चारु मामिह वादयेदिति वाग्रमः॥ ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः । समा इत्यविद्वद्विषयत्वेन परिहृतमिरथाऽसंभवात् । यत्तु वक्ष्यमाण. हेतुत्वानुपपत्तेर विद्याशब्देन तपआदिकमेवोच्यते' । विद्याव्यवधानं चार्थात्कल्प्यत इ. त्यर्थः । अविद्वद्विषयत्वेनेति । जिजीविषेदिति । जीवितेच्छारूपाविद्याकार्येण तस्याः सूचनादित्यर्थः । परिहृतमिति । याव गीवादिश्रुतिन्यायेन परितपायमित्यर्थः । यद्वो * ॐभमिमुपस्पृशेदिल्यादिवाप्रम इत्यन्तपठने विकल्पः। अत्र वाइमे मनसीत्यादिषष्ठखण्टरूम शान्तिः पठनीया। aavammanawaranMALA 4 (व. घ. ) ते । तद्विद्या । ३ ( स्व. ) दातृतीयस्य चतुर्थपारे सूत्रं ना ·प्रथमः खण्डः१] भानन्दगिरिकतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता। २१ हरिः ओम् । आत्मा वा इदमेक एवाग्र आसीत् । मपि पूर्वोक्ततुल्यत्वात्कर्मणाऽविरुद्धमात्मज्ञानमिति तत्सविशेषनिर्वि- शेषात्मतया प्रत्युक्तमुत्तरत्र व्याख्याने व दर्शयिष्यामः । अतः केवलनि- क्रियनमात्मैकत्वविद्यापदर्शनार्थमुत्तरो ग्रन्थ आरभ्यते । आत्मेति । आत्माऽऽपोतेरत्तेरततेर्वा परः सर्वज्ञः सर्वशक्तिरशनायादिसर्वसंसारधर्मव. जितो नित्यशुद्धबुद्धमुक्तस्वभावोऽजोऽजरोऽमरोऽमृतोऽभयोऽद्वयो वा । इदं यदुक्तं नामरूपकर्मभेदभिन्नं जगदात्मैवैकोऽग्रेजगतः सृष्टेः प्रागासीत् । नाविशेषादितिसूत्रेण परिहतमित्यर्थः । असंभवादिति । विरोधेन विद्यया सहासं- भवादित्यर्थः । उदाहृतश्रुतिस्मृत्यसंभवादिति वा । प्रत्युक्तमिति । निर्विशेषात्मज्ञा- नस्य कर्वादिकारकोपमर्दकत्वेन विरुद्धत्वादुपमई चेतिसूत्रेणाविरुद्धत्वं प्रत्युक्तमित्यर्थः । तस्माद्वक्ष्यमाणयिद्याया अकर्मिनिष्ठत्वं कर्मासंबन्धित्वं केवलात्मविषयत्वं च सिद्ध- मिति पूर्वोक्तकर्मभिर्विद्यया च शुद्ध सत्त्वस्याव एव साधनचतुष्टयसंपन्नस्य केवलात्म- स्वरूपावस्थानलक्षणमोक्षसिद्धयर्थ केवलात्मविद्याऽऽरभ्यत इत्युपसंहरति । अत इति । नन्वात्मनः सविशेषत्वप्रतीतेस्तद्विरोधात्कथं कैवल्यमित्याशङ्कय विशेषस्य सर्वस्याऽऽ- त्मनि मायया कल्पितत्वान्न वास्तवनिर्विशेषत्वविरोव इति तदर्थं माययाऽऽत्मनः सकाशात्सृष्टिं वक्तुं सृष्टेः पूर्वमात्मनो निर्विशेषरूपं दर्शयितुमात्मा वा इत्यादि वाक्यम् । तत्राऽऽत्मशब्दार्थमाह । आत्मेति । आत्मेतिपदेन सर्वज्ञादिरूप भारमोच्यत इत्यन्वयः । भद्वय इत्यनन्तरमुच्यत इति शेषः । नन्वात्मशब्देन कथमुक्तलक्षण आत्मीच्यत इत्याशङ्कयाऽऽत्मशब्दस्य स्मृत्युकव्युत्पत्तिबलाढून्या त्याह । आप्नोतेरेति । वाशब्दश्चार्थ आदानं च समुच्चिनोति । तथा च स्मृतिः । पच्चाऽऽनोति यदादत्ते यच्चात्ति विषयानिह । यच्चास्य संततो भावस्तस्मादात्मेति कीर्त्यत इति । अत्राप्तिीनं व्याप्तिश्चोच्यते सत्तास्फुरणाभ्यां सर्व व्याप्नोतीति सर्वज्ञत्वं सर्वशक्तित्वं चोच्यते सत्तापदानेनोपादानत्वसूचनात्सर्वशक्तित्वमत्तीत्यनेन संहर्तृत्वमततीन्य नेन त्रिविधपरिच्छेदराहि त्यमुच्यत इति । अशनायादिवर्जितत्वा- दिति विषयादानेन रूढ्या च प्रत्यगभेदश्वोच्यत इत्युक्तरूप आत्मपदेनोच्यत इत्यर्थः । अभिव्यक्तनामरूपव्यावर्तनेनाऽऽत्ममात्रावधारणार्थो वैशब्द इत्याह । वा इति । यदुक्तमिति । पूर्वत्र प्राणशब्दितप्रजापतिरूपत्वेन यदुक्तमित्यर्थः । यदुतेति पाठः १ (क. ख. ग. घ. ड.) ने द। २ (क. ग. घ. ङ.) 'तरम। ३ (च.) 'नादि। ४ (ग. च.) दिसं। ५ (घ. उ.) वध । ६ (ग.) 'ख'। ७ (छ.) रोऽमृ10 (.) र. कत्वोप। ९ (ख.) 'वस्य ततः। १० (ड.) स्थाल। ११ (ख.) मायाक। १२ (क. ग. घ. इ.) 'शेष रू। १३ (ख.) 'मोक्त ।। १४ (ख.) कीर्तित । १५ (ग..) 'दिवित १६ (ग. घ. कृ.) 'दितं ।

·२२ ऐतरेयोपनिषत् [भात्मषट्वे किं नेदानी स एवैकः । न । कथं तर्खासीदित्युच्यते । यद्यपीदानी स एवैकस्तथाप्यस्ति विशेषः । मागुत्पत्तेरव्याकृतनामरूपभेदमात्मभूतमा- स्मैकशब्दप्रत्ययगोचरं जगदिदानी व्याकृतनामरूपभेदत्वादनेकशब्द- प्रत्ययगोचरमात्मैकशब्दप्रत्ययगोचरं चेति विशेषः । यथा सलिला- त्पृथक्फेननामरूपच्याकरणात्याक्सलिलैकशब्दप्रत्ययगोचरमेव फेनं य- साधुः । तत्रोतेतिपदेन प्रत्यक्षादिप्रसिद्ध मुच्यते । नन्वन इति विशेषणादासीदिति भूतत्वोकेश्च पूर्वमेवाऽऽत्ममात्रमिदानीं त्वात्ममात्रं न भवति किं ततः पृथक्मदिति प्रतीयत इति नाद्वितीय आत्मेति शङ्कते । किं नेदानीमिति । जडस्य मायिकस्य कदाचिदपि स्वतः सत्त्वायोगादात्मनोऽद्वितीयत्वस्य न विरोध इत्याह । नेति । ता- समात्वस्येदानीमपि सत्त्वे मृतत्वाने: का गतिगिति पृच्छति । कथं तामीदिति । इदमुपलक्षणमग्र इत्यपि कथामिति द्रष्टव्यम् । जगतः कालत्रयेऽप्यात्मव्यतिरेकेणाभावो यद्यपि तथाऽपि तथा बावने बोध्यम्य प्रत्यक्षादिविरोधशयोनमात्मैतन्वं बुद्धा नारोहेत | भतः प्रागत्पत्तेरामादित्युच्यते बोध्यम्य चित्तमन मृत्य तदपि जगतो नाम- रूपाभिव्यक्त्यभावमपेक्ष्यैव न विदानीमात्ममात्रत्वाभावाभिप्रायणत्युत्तरमाह । यद्यपी. त्यादिना । अव्याकृतो नामरूपभेदो यस्मिन्नात्मनि तथाविधात्मभूतामिन्यर्थः । आत्मैकशब्दप्रत्ययगोचरमिति । यद्यपि प्रागत्पत्तवा युद्धयोग भावेन शब्दप्रत्यया तावपि न म्नम्तथापीदानी तदानीत ना मतन्वं समादृन्धितः पृपिकालीनात्मनन्वमित्र प्रमाणान्तरेण ज्ञात्वा तदानीमातर्मक एनामीदिति वदति प्रत्यति चीत। तीने श्वस्य वाऽऽत्यकशब्दप्रन्ययौ मन इति द्रष्टव्यम् । अनेक शब्देति । अविवेकिनो घटादि- शब्दप्रत्य यगोचरं घटः विन्यात्म शब्दपर्याय मच्छन्दगांचा चेयर्थः । गोचरशब्दम्य भावप्रधानत्वमई कृत्य गांचरत्वं यम्यति बहुव्रीहिणा नपुंसकत्वं द्रष्टव्यम् । आत्मैक- शब्देति । विवकिनामिन्यर्थः । उनमयं दृष्टान्तेन विशदयनि । यति । भवाऽऽत्मशब्द- व्युत्पत्तिबलात्सर्वनादिशब्दोपलक्षितः पन्य ज्ञानानन्तरूपोऽखण्डकरस आन्मोपक्षिप्तः । तम्यवार्थम्य हटीकरणामकादिपदानि । नत्रक इन्यान्मान्तराभाव उच्यते । एवेन्यनेन वृक्षा- दावेकत्वेऽपि शाखादिभिनानामन्यवदेकम्योप्यात्मनो नानौत्मलाभाव उच्यत इति । स्व- जातीयभेदम्बगतभेदनिराकरणार्थवेन पदद्वर्याभन्यभिषेन्य विजातीयभेदनिराकरणार्धत्वेन १ (२.) पन्ना। (र.) पदत्वाद। । ( क. म. प्र.) लिलं । ३ (ख.) 'धुः । भवेदमिति । ४ (ख. ) त । अग्न। ५ (म.) तु । ६ (स.) 'यसादि। ( क. ग. घ.) त्रस्य। ८ (रु.) त्मत्वं ॥ ९ (न. घ.) 'योनीच. (.) स्वा। " ( क. ग. प. इ. ) यांग: म१२ (स्व.) नन्दह । १३ (म.) 'म । (स.) 'स्याऽऽम १५(क. ग. छ.) नावा।

·प्रथमः खण्डः१]आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता। नान्यत्किंचन मिषत् । दा सलिलापृथइनामरूपभेदेन व्याकृतं भवति तदा सलिलं फेनं चेत्यनेकशब्दप्रत्ययभाक्सलिलमेवेति चैकशब्दप्रत्ययभाक्च फेनं भवति तद्वत् । नान्यत्किंचन न किंचिदपि मिषनिमिषयापारवदितरद्वा । यथा सांख्यानामनात्मपक्षपाति स्वतनं प्रधानम् | यथा च काणादा- नान्यत्किचनेतिपदं व्याचष्टे । नान्यदिति । ननु जडप्रपञ्चस्य कारणीभूता जडा माया वर्तत इति कथं विजातीयभेदनिषेध इत्यत आह । मिषदिति । मायायाः सत्त्वेऽपि तदानीं व्यापाराभावाद्वयापारवतोऽन्यस्य निषेधः संभवतीत्यर्थः ननु निर्व्यापाराया भपि तस्या भन्यस्याः सत्त्व भात्मशब्दोक्तं तस्याखण्डैकरसत्वं न मिध्यदित्यत आह । इतरद्वेति । निर्व्यापार वेत्यर्थः । ननु माया तथाविधाऽस्तीति पुनः पूर्वोक्तदोषः स्यादित्याशङ्कय मिषदित्यनेन स्वतनं स्वतःसत्ताकमुच्यते । तथाविधस्य च निषेध इति व्यतिरेकदृष्टान्तेनाऽऽह । यथेति । अनात्मपक्षपातीति । आत्मशक्तितयाऽऽत्मन्ये- यान्तर्भूतमात्मपक्षपातीत्युच्यते तद्भिन्नामित्यर्थः । शक्तित्वेऽपि प्राभाकराणामिव तस्याः स्व- तः सत्त्वं स्यानेत्याह । स्वतन्त्रमिति । यथा सांख्यानां प्रधानशक्तिभूतं स्वतःसत्ताकमस्ति । काणादानां च तथाविधा अणवः सन्ति तथाविधमात्मव्यतिरिक्त मिषदित्यनेनानूद्य नि- षिध्यते । माया तु न तथाभूतति नोक्तदोष इत्यर्थः । दीपिकायां तु धातूनामनेकार्थत्वेन मिषदितिधातोरासीदित्यर्थमुक्त्वा नान्यत्किचनाऽऽसीदिति वाक्यार्थ उक्तः । तदयं वा- क्यार्थ इदं जगदमे सजातीयविजातीयस्वगतभेदरहि तात्मैवाऽऽसीदित्यने नाऽऽत्मनोऽ- द्वितीयत्वं जगतस्तथाविधात्ममावतया मृषात्वं च सूचितम् । अनेनाग्रे जगत आत्ममात्र- त्वोक्तन किंचित्प्रयोजनमात्मक एवामीनान्यत्किचनेत्येतावतैवाखण्डत्वसिद्धेरित्याशङ्का निरस्ता जगन्मृषात्वसूचनस्यैव प्रयोज नत्वात् । न चैवमर्थभेदे वाक्यभेदः स्यादिति वा- च्यम् । अखण्डत्वसंभावनार्थमेव जगदनिर्वचनीयत्वस्येदं जगदखण्डात्मैवेति विशिष्टेवि- शेषेणोक्तत्वात् । विशेषणानां चात्सिद्धेः सामेन यजेतेत्यत्रेवेति । अवार्थद्वयस्यापि सूचितत्वादेवान्तेऽपि तस्य त्रय भावसथास्त्रयः स्वप्ना इवि जाग्रदादेः स्वप्नत्वेन मृषात्व- मुक्त्वा स एतमेव पुरुषं ब्रह्म ततममपश्यदित्यात्मशब्दोक्तम् । तततमत्वं त्रिविधपरिच्छे. दराहित्यलक्षणमखण्डत्वं वक्ष्यति । न चेदमात्मैवाऽऽसीदिति सामानाधिकरण्येनाऽऽ- त्मनो जगद्वैशिष्टव्यमेव प्रतीयते न तु मृषात्वमिति वाच्यम् । आत्मैक एवेतिप- दैरुक्तेऽखण्डैकरसे तद्विपरीतजगत्पतीतेरतस्मिस्तबुद्धिरूपत्वेन मृषात्वसिद्धैर्जगद्वैशि- , (घ. झ.) थक्फेनना। २ (घ. च. ज.) भावफेनं। ३ (ग. घ. ड.) 'यनि । ४ ( क.), पारमित्य । ५ (ख.) 'ति । ६ (स.) षः पुनः स्या। ७ (व.) 'धान्तमाह ८ (क.) धाम। (ख.) धानं श। ९ (प.) । १० (क. ग.) 'शेषणों।

·२४ ऐतरेयोपनिषत् [भात्मषः नामणवो न तद्वदिहान्यदात्मनः किंचिदपि वस्तु विद्यते । किं तात्म- ष्टयस्य घटः सन्नित्यादिरूपण प्रत्यक्षसिद्धत्वेन प्रयोजनामावेन च तत्प्रतिपादनस्या- नुपपत्तेश्च मृषात्वमेव तदर्थः । मिषदित्यनेने स्वातन्त्र्यनिषेधेन स्वतःसत्तानिषेधादपि मृ. षात्वसिद्धेश्च । स्वतःसत्तावत्त्वे स्वव्यापारे स्वातन्त्रयमेव स्यात् । न चानेन प्रकारणे- दानीमपि मृषात्वस्याऽऽत्माखण्डत्वस्य च वक्तुं शक्यत्वादग्र इति विशेषणं व्यर्थमिति वाच्यम् । इदानीमात्मभिन्नतया पृथक्सत्वेन च प्रतीयमानत्वेन तस्य सहसाऽऽत्ममात्र- त्वे बोषिते विरोधिपतीत्या तस्य बुद्धचनारोहः स्यादिति गुडजितिकान्यायेनाऽऽदी पृथङ्नामरूपानभिव्यक्तिदशायामात्ममात्रत्वं बोध्यते । तस्मिन्बोधिते पश्चात्तच्यायेनेदा- नीमपि स्वयमेवाऽऽत्ममात्रत्वं ज्ञास्यतीत्याभप्रायेणाग्र इति विशेषणोपपत्तेः । यद्वो वाज- सनेयके तद्धेदं तव्याछतमासीदिति सृष्टेः प्राक्कार्यम्यानभिव्यक्तनामरूपावस्थ जभू- ताव्याकृतात्मतोच्यते । इह त्वात्ममात्रा तत्र श्रुत्योर्विरोधपरिहारायोपसंहार कर्तव्य इहाव्याकृतपदमुपसंहियते । तत्र चाऽऽत्मपदमितीदमग्रेऽच्यासतमासीत्तच्च सदाऽऽ- त्मैवासीदिीत वाक्यं सिध्यति । तत्राव्यारुतशब्दन तम आसीत्तमसा गृढमग्रे । माया तु प्रकृति विद्यादित्यादिषु जगढीजावस्थायां तमआदिशब्दप्रयोगात्तमोरूपा मायोच्यते तेन कार्यस्याग्रेऽनभिव्यक्तनामरूपात्मकमायात्मकत्वं सिध्यति । तस्याश्चाऽऽत्मतादा- त्म्योक्त्या सांख्यमतवत्स्वतन्त्रत्व निरासेन तत्र कल्पितत्वं सिध्यति । तयोः कार्यकारण- भावाद्यभावेन प्रकारान्तरेण तादात्म्यानिर्वाहात्ततश्चाऽऽत्मनोऽखण्डत्वं तदिन्नस्य मू- षात्वं चाऽऽत्मनः परिणममानाविद्याविष्ठानत्वेन विवोंपादानत्वं तम्याश्च परिणामित्वं च सूचितं भविष्यति । कार्यस्य च मृषात्वार्थभवाव्याकृतात्मत्वमुच्यत । तस्याव्यारु- तस्याऽऽत्मतादात्म्येन मायात्वेन च मृषात्वादिदानीं तु नानभिव्यक्तनामरूपीजा- त्मत्वमित्यग्र इति विशेषणमप्यर्धवत् । तदभिप्रेत्यैव भाप्ये प्रागुत्पत्तेरनभिव्यक्तनाम- रूपभेदात्मभूतमात्मैकशब्दप्रत्ययगोचरं जगदिदानी" तु व्याकृतनामरूपभेदवरवादनेक- शब्दप्रत्ययगोचरमात्मकशब्दप्रत्ययगोचरं चेवि विशेष इतीदानींतनाभिव्यक्तनामरूप- बीजात्मैत्वमेवाग्रशब्दम्य व्यावर्त्यमुक्तम् । न च साक्षादिदानीमेव मायात्मत्वेन मृत्वि- मुच्यतामिति वाच्यम् । इदानी प्रत्यक्षादिविरोधन तथा बोधयितुमशक्यत्वादि- युक्तत्वान्नामरूपाभिव्यक्त. सृष्टेः पूर्वमभावनेदानीभेव विद्यमानत्वेन कादाचित्कस्वाद- पि रज्जुसपैदिवन्मृषात्वमिति वनुमपि पागव्याकतत्वोक्तिरर्थवाति न किंचिदवचम् । १ ( च.) तथाऽन्यदि हाऽऽत्म। २ (ख. ज.) 'पि वि।। (क. न.) स्मैक। ४ ( क. ग. घ. ङ.) 'न स्वतन्त्रत्वानि । ५ (ख. घ.) 'गोधप्रा . ( ग. घ.) 'दाम। . (8.) 'वस्थाबी । ८ ( ख. ) ताऽतः यु। ५ ( क. ग. ह. ब. ) त्मत्वं । १. (क. ग...) यम। ११ ( क. ग. ह. ) 'नी व्या। १२ (ग.) स्ममें । १३ (ग, घ. र. म.) प्रेश १४ (ग. घ. द.) पात्मल। १५ ( क. ग...) 'मन ।

·प्रथमःखण्ड:१] आनन्दगिरिकृत टीकासंलितशांकरभाष्यसमेता । स ईक्षत लोकान्नु सृजा इति ॥ १॥ वैक आसीदित्यभिषायः । स सर्वज्ञस्वाभाव्यादात्मकः सन्नीक्षतं लोकानु अथवा जगदधिष्ठानं किंचित्सदूपं संभावयितुमिदमय आदित्युच्यते । असंभाविते तम्मि- नखण्डत्वातर्निविषयत्वप्रसङ्गात् । अनेनामतः शशविषाणादग्वि सदूपेणोत्पत्त्यसंभवा- कार्यस्य पागवम्था मदान्मिको काचित्मभाविता । तम्याश्चाचेतनत्व कार्याकांग्ण स्वतोऽ- प्रवृत्तरतिरिक्तचेतनाविष्टाना कार च गौरवात् । उपादानाविष्ठानत्वयारकन्मिन्नवाऽऽ- त्मनि घटसंयोगादाविव संभवाच्च चतनत्वमात्मवत्यनेन संभाव्यते । एवं संभावित ह्यवि- ष्ठांनाभिन्न उपादानकारण आत्मन्यखण्डेकरमत्वं तस्य वक्तुमेक एवं नान्यकिचननि पदान्यस्मिन्पक्षे चेदमग्र आन्भवाऽऽसादित्यंशेन संभावितं कार्यम्य प्रापमन द्य यदात्मक- मिदमासीत्म एक एन नान्यरिकचनत्यखण्डैकरसत्वं विधीयत इति न कम्य- चिदप्यानर्थक्यम् । अत एव चछान्दोग्य, सदेव सोम्यदमग्र आमादित्यम्य मद्रुपका- रणसंभावनार्थत्वादेव तत्पिडचथ तक आहुग्त्यिादिनाऽसत्कारणवादो निम्म्नः । भन्यथाऽभिद्धम्य पतोऽद्वितीयत्वमाविवक्षायां तम्याग्रस्तुतत्वप्रसङ्गादम्मिन्नपि व्या- ख्याने कारणम्याद्वितीयत्वादव च तदन्यम्य मृषात्वमपि सिध्यति । कार्यम्य मृषात्वे तनिरूपितं कारणत्वमपि तति तथाविधात्मज्ञानान्मुक्तिपि वक्ष्यमाणा विध्यतीति न किंचिदवद्यम् । दीपिकायां विदमात्मैवाऽऽमीदिति सामानाधिकरण्यं बाधायां यश्चारः स स्थाणुरितिवदिवानी जगद्विशिष्टात्मप्रतिभासेन तत्र बाघानुपपत्त्या स्थितिकालं परित्य- ज्यायशब्देन सृष्टः प्राचीनः काल उपाढ़ीयते । पृष्टप्रपञ्चबाधया सिद्ध म्याखण्डेकर- सत्वम्य स्पष्टीकरणामकादिशब्दा इति न कम्याप्यानर्थक्यमित्युक्तम् । तत्राग्रशब्दम्य न प्रयोजनमाराप्य प्रतीतिदशायामेव यश्चारः सः स्थाणुरित्यादी बाधदर्शननहापि ज- गत्यतीतिदशायामेव तद्वावनम्य न्याय्यत्वान्पृष्टेः प्रागप्रतीतस्य बाधानुपपत्तेश्च । किं च कालत्रयनिषधी हि बाधः प्राकाल एनि निषध बाव एवं न म्यात् । न हि पाकरतं घटे पूर्व न रक्तो घट इनि प्रत्ययं बाधं मन्यन्ते । अत एव भाष्ये प्रागुत्प- तेरव्याकृतनामरूपभेदात्मभूतं जगदादिति जगतः कारणात्मना पत्तवाक्ता न तु बा- ध इति । न च सृष्टेः प्राकालाभावेनाग्र इति कथं कालम्बन्धयोग इति वाच्यम् | पाकाले १ (ख.) क एवाऽऽसी । । ख. च. र. ज. ) ०३ । न० : ( ख. ) यत्व प्र० ४ (ख. ) मयत । अ०। ५ ( ख. ) मन्छशवि०१ ६ ( क. ग. ) का कदाचि०। ७ ( ग. घ. ड. ) त्मघ० ८ ( क. ग. घ. इ. ) fवत आंध' ९ । ख. ) शान र घ. ) वाम १० ( क. ख. र.. ) व मौम्य । ११ ( व . ) लादिव । १२ ( क. ग. घ. ड. ) चीनका । १३ ( ग... ड. ) शब्द इ०१ १८ ( व . ) यश्चामः: १५ ( क. ड.) बा ! १६ ( क. ग, दः, ) ०३ म्या। द। गत । भव.स.) का १० ( 7 ) बन्धायो।

·ऐतरेयोपनिषत् भात्मषटु सृजा इति । ननु प्रागुत्पत्तेरकार्यकरणत्वात्कथमीक्षितवान् । नायं दोषः। सर्वज्ञस्वाभाव्यात् । तथा च मन्त्रवर्णः । अपाणिपादो जवना घटशरावादिकं मृदेवाऽऽसीदित्यादिवाक्येषु कालसंबन्धेनैव बोधनस्य व्युत्पन्नत्वे- नेहापि तथैव बोधयितुं काल संबन्धारोपोपपत्तेः । यथा देवदत्तम्य शिर इत्यादावयवा- वयविभेदेन बोधनस्य दृष्टत्वेन राहोः शिर इत्यादावपि तत्कल्पनम् । यथा वा पूर्व- कालेऽपि काल आसीदित्यादौ कालान्तरबन्धागेपणं तत् । दीपिकायां तु पोगन्या परो बोधनीय इति न्यायेन परमते कलस्य नित्यत्वेन प्रागपि सत्वासद्रीन्या कालम- बन्ध उक्त इत्युक्तम् । न चाऽऽत्मा वा आमीदिति सत्तावैशिष्टयमय प्रतीयते कर्नु क्रियाश्रयत्वादिति वाच्यम् । सविना प्रकाशत इत्याही कर्तृवाचिमत्य यम्य यावृत्वमात्रा धत्वेन सवितुः प्रकाशरूपत्वप्रत्ययवदा मन एव मद्रपत्यप्रतीतः । भनिनिमत्ता जाय भावान | अन्यथा सत्ताऽऽसीदिन्यादावनगि म सम्थम् । एवं मूत्रितमात्मनोऽखण्डेकर सत्यं साधयितुमुपति प्रपञ्चम्य मृपावं नदध्यापा पवादाभ्यां दृढीकर्तुमध्यायशेषः । तत्राप्य ध्यागेपार्थ म जाती भूतानीन्यनः प्रानन म्तदादिरपवादार्थः । तत्रापि वाचारम्भणन्यायनाऽऽत्मानिरिकम्य विकार वेन मृषा वक्तुं सृष्टिवाक्यम् । तत्र स्रष्टुगमनः संभावित चनन व टीकमाणमाह । म सर्व- ज्ञेति । नन्वेकस्याखण्डम्य कथक्षण साधनाभावादिन्याशय न तस्य साधना त्यभिप्रेत्येकः सन्नपि सर्वनम्बामाव्यादीत युकमवाडागमाभावहान्दम: । इममेवाभ पायं शङ्कापरिहाराभ्यां पष्ट कति । नानि । तत्र करमणानीन्द्रियाणि काशग- रामिनि विवेकः । तहि नस्यापि मार्य श्रतिमाह । तथा चनि । अपादो जवनोऽ- पाणिग्रहीतत्यन्वयः । पश्यन्यचक्षः म शगो यकः । म यत्ति ५५ न च तम्यानि वत्ता तमाहुरग्यं पुरुषं महान्तमिति पः । न तम्य कार्य कर च विद्यनं न तत्समश्चाभ्याधिकश्च दृश्यते । पगऽस्य शामिवियव श्रयते सामाविका नानवलकिया चेत्यादिगदिशब्दार्थः । ननु स्वाभाविक नियंचयन क. काहाचिकणमिति । अत्र केचित्सर्गादी प्राणिक भिका मृध्याकागऽविधावनमापदने । तम्यामा मचतन्य प्रतिबिम्बते तक्षणं तनादिकार्यवानपणन वाहका-ति न तत्रापीक्षणान्तरपक्षा सर्वैरपि प्रथमकार्यऽनवम्यापार हागंयमब वनव्यामन्याह: । अपर तु पागिक वशा- त्गृष्टिकालेऽभिव्यक्त्युन्मीभूनान भियन ना रूपानं सम्यकपचैतन्यमंत्री मन्द- म्य कादाचित्कवान्कादाचि कमीक्षणान्याहः । अन्य पक्षानाक्यम्य कारंग यांचा -- . । क. ग. इ. ) ०२ मामा०८ (क. ग.ई.) वादः। . मा.... १ न ·प्रथमःखण्डः१] आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता। २७ स इमाल्लोकानसृजत। ग्रहीता इत्यादिः । केनाभिप्रायेणेत्याह । लोकानम्भःप्रभृतीमाणिकर्म- फलोपभोगम्थानभूतान्नु सृजै सृजेऽहमिति ॥ १ ॥ एवमीक्षित्वाऽऽलोच्य म आत्मेमाल्लोकानसृजत् सृष्टवान् । यथेह बुद्धिमांस्तक्षादिरेवंप्रकारोन्मासादादीन्सज इतीक्षित्वंक्षानन्तरं पासा. दादीन्सृजति तद्वत् । ननु सोपादानस्तक्षादिः प्रासादादीन्सृज- नीति युक्तं निरुपादानस्त्वात्मा कथं लोकान्सृजतीति । नैषदोषः । सलिलफेनस्थानीये आत्मभृते नामरूप अव्याकृते आत्मैकशब्द- वाच्ये व्याकृतफेनस्थानीयम्य जगत उपादानभूते संभवतः । तस्मा- स्मभृतनामरूपोपादानभूतः सन्सर्वज्ञा जन्निमिमीत इत्यविरुद्धम् । न्यव्यावृत्तिपरत्वादीक्षणे तात्पर्याभावाञ्च न तत्र भ्यानाग्रहः कर्तव्य इत्याहुः । नुशब्दो वितीर्थ इति मनमि निधायाऽऽह । न्विति । लोडर्थस्य विध्यादः स्वात्मन्यसंभवालोटो लडर्थत्वमाह । मृज इति । अहमितीत्यस्येक्षतेति पूर्वणान्वयः ।। १ ।। ईक्षणम्य पूर्वकालीनत्वं वदन्मृष्टिहे तुत्वमाह । एवमिति । अत्रेक्षणपूर्वकसृष्टयुक्तः पयोजनं स्रष्टश्चेतनत्वसिद्धि रेवत्यभिप्रेत्य तथाविधम्य तेक्ष्णश्चेतनत्वमुदाहरति । यथेति । नवीक्षितुम्नक्षादेर्वाधुपादानकारणसहितत्वात्प्रासादादिस्रष्टत्वं युक्तम् । इह त्वात्मा वा इदमेक एवेत्युक्तम्याद्वितीयत्वनोपादानकारणान्तराभावात्स्रष्टत्वं न युक्तमिनि शङ्कवे । नन्विति । न च बहु स्यां प्रजायेय तदाऽऽत्मान:- स्वयमकुरुतेति श्रुत्याऽऽत्मन एवोपादानत्वानोपादानान्तरापेक्षेति वाच्यम् । वियदा- देयावहारिकत्वेन घटादिवत्परिणामत्वात्तम्य परिणाम्युपादानं वक्तव्यम् । न चाऽऽत्मा तथा भवितुमर्हति तम्य निग्वयवत्वेनापरिणामित्वादिति भावः । तत्र वियदादेः परिणा- मित्वमङ्गीकृत्य तत्रानभिव्यक्त नामरूपावस्थं बीजभूतमव्याकृतं तद्धेदं तीव्याकृतमासी- सम आसीत् । मायां तु प्रकृति विद्यादित्यादिश्रुतिसिद्धं परिणाम्युपादानमस्तीत्या है । नैष इति । आत्मभृत इत्यनेनानभिव्यक्तनामरूपशब्दिताव्याकृतस्याऽऽत्मन्यध्यस्तत्वेन परिणममानाविद्याधिष्टानत्वेनाऽऽत्मनो विवर्तोपादानत्वं तयोरात्ममात्रत्वेन मृषात्वादा- स्मनोऽद्वितीयत्वं च न विरुध्यत इति दर्शयति । नामरूपे इति । तदाश्रयमव्याक- १ (क. ग. घ. इ.) ०१ | मइमाोका २ { च.) आन्मज्यमा० 3 ( क. ग. ड.) अक्षताउन ०१ ४ ( च. ) वेक्षणान० ५ ( 33. ) कादोरम | ६ (ख.) गते । नायं दो " (स.) दान: म०१ (च. उ.ज.) नत: स सर्व। ९ ( स.) इति न वि १० ( क.ग. १. ) ने न०११ ( क. )तक्षादेव। १२ ( ख. दादेः रु १3 (स.) येवेति त १४ (ख. } 91 1 11" ( क.. ग. ह. ) दिति५० १६ ( स. ग.) ह । नायामाते ।

·६ २८ ऐतरेयोपनिषत् [आत्मषट् अम्ओ मरीचीर्मरमापोऽ- अथवा यथा विज्ञानवान्मायावी निरुपादान आत्मानमेवाऽऽत्मान्त- रत्वेनाऽऽकाशेन गच्छन्तमिव निर्मिमीते तथा सर्वज्ञो देवः सर्वशक्तिमहा- माय आत्मानमेवाऽऽत्मान्तरत्वेन जगद्रूपेण निर्मिमीत इति युक्ततरम् । एवं च सति कार्यकारणोभयासाद्यादिपक्षाश्च न प्रसज्जन्ते मुनिराक- ताश्च भवन्ति । काल्लाँकानसृजतेत्याह । अम्भो मरीचीमरमाप इति । तमित्यर्थः । इदानी घटादिप्वपि विवर्ततव परिणामो नाम विवादन्यो नास्त्येव विवर्व इति परिणाम इति च पर्याय इत्यारम्भणाधिकरणन्यायेन विवर्ततया सिद्धे विकारेऽप्यात्मकृतेः परिणामादिति सूत्रकारेण परिणामशब्दप्रयोगाच्च सिद्धं तत्र च सत एवोपादानत्वम् । माया तु सहायमात्रमित्यभिप्रेत्याऽऽत्मनि चैवं विचित्राश्च हीति सूत्रावष्टम्भेन परिहारान्तरमाह। अथवेति । विज्ञानवानिति । आकाशेन गच्छ- न्तमिव स्थितमात्मान्तरं स्रक्ष्यामीति ज्ञानवानित्यर्थः । इदं च विशेषणमीक्षणस्य स्त्र- तृत्वस्य च शक्तिरजतादौ विवर्तेऽदर्शनात्कार्यम्य तत्तुल्यत्वेन तदुभयं न स्यादिति शङ्कानिरामार्थ तन्निरामश्च मायाविनिर्मिते विवर्ते तदुभयदर्शनादिति । निरुपादान इति | स्वव्यतिरिक्तोपादानरहित इत्यर्थः । सर्वशक्तित्व हेतुमाह । महामाय इति । आत्मान्तरत्वेनेति । आत्मभिन्नत्वेनेत्यर्थः । युक्ततरमिति । इन्द्रो मायाभिः पुरुरूप ईयते माययो ह्यन्यदिव भवति बहु स्यां प्रजायय वाचारम्भणं विकारोऽपागादग्रामि- त्वमित्यादिबहुश्रुतिसंमतत्वादित्यर्थः । एवं च सतीति । सत एवाऽऽत्मनः कार्यकारण- रूपेणावस्थानाङ्गीकारानि तुकमेव कार्यमुत्पद्यत इति यहच्छावादिनाम् । असदेव कार्य- मुत्पद्यत इति नैयायिकानाम् । उभयमप्यसदिति शून्यवादिनां पक्षः । आदिशब्दन सदेव कार्यमुत्पद्यत इति सांख्यादीनां परिणामपक्ष उक्तः । अत्र पक्षशब्देन तत्तत्पक्षा- क्तदोषा लक्ष्यन्ते । तत्रामत्कारणपक्षे दध्यार्थिनां दुग्धाधन्वेषणं न स्यादिति दोषः । असत्कार्यपक्षे त्वमतः सापत्तिः शशविषाणादेरप्युत्पत्तिप्रसङ्गश्य दोषः। परिणामवादे च तस्य पूर्वमेव कारणे सत्त्वात्कुलालादिकारकव्यापारादिवैयथ्यं पूर्वममत्व कारणस्यैवाव- स्थान्तरापत्तिलक्षणपरिणीमत्वानुपपत्तिः। उत्पत्यनन्तरमसत्त्वे तता व्यवहारासिद्धिरपर- क्षत्वानुपपत्तिश्चति दोषः । उभयामत्व चोभयपक्षाक्तदोषास्त विवर्तवादे न प्रसन्नन्त इत्यर्थः। यद्वाऽम्माभिर्विवर्तवादस्याङ्गीकागत्परिणामादिपाङ्गीकारे परपक्षाङ्गीकारलक्षणो दोषो भवेदिति यच्छेच्यते तन्न संभवतीत्याह । एवं च सतीति । मुनिराकृताश्चेति । १ (क.ख. ग. घ. इ.च.ज. .) ०शै ग०। २ (स्व.ग. ड.) छान्नव । (ग. ह.न.) युक्त्य- न्तर ० ४ (ख. घ.) द्वादादि ०। (.) द्वादप०(३. ज.) द्वादि०। ५ (ल.०७ चाऽऽत्मन ए, ६ (ख.) पति द्वितीयस्य प्रथमपादे सृ०। ७ (ग. घ.ड.)०त्वे त०१८ (ग.) तन्नस्या० ९(क. ग. घ. छ.) हेतु: । म १० (ग. ड.) युक्त्यन्तर । ११ (ख.) ०या खन्य ११२ (स्व.) कारणकार्यम् । १३ (ग. घ. ड) तत्प०१ १४ (क. घ. ऑ.) सत्ताप०१५ (ख.) गाव । १६(क. ग. घ. ड. ) णामित्वा ०। १७ (ख.) fत्तथ दो०११८ (व.) ०दोषः । ते वि०१ १९. (क.) परात्तत्प१२० (स्व.) ०क्षान० -१ (क. ग. इ.) ०णोकदो। २ (ख.) ०षो न म - ३ (क. ग.) 07ीत त" ·पथमःखण्डः१] आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता। दोऽम्भः परेण दिवं द्यौः प्रतिष्ठाऽन्तरिक्षं म- रीचयः पृथिवी मरोया अधस्तात्ता आपः॥२॥ आकाशादिक्रमेणाण्डमुत्पाद्याम्भःप्रभृतील्लोकानसृजत । तत्राम्भःप्रभू- तीन्स्वयमेव व्याचष्टे श्रुतिः । अदस्तदम्भःशब्दवाच्यो लोकः परेण दिवं धुलोकात्परेण परस्तात्सोऽम्भःशब्दवाच्योऽम्भोभरणात् । द्यौः पति- ठाऽऽश्रयस्तस्याम्भसो लोकस्य । धुलोकादधस्तादन्तरिक्षं यत्तन्मरी- चयः । एकोऽप्यनेकस्थानभेदत्वादहुवचनभाज्मरीचय इति मरीचिभि- र्वा रश्मिभिः संबन्धात्पृथिवी मरो नियन्तेऽस्मिन्भूतानीति । या विवर्तवादस्यैव परिग्रहेण पक्षान्तरेषु दोषयूचनादद्वितीयात्मनस्तद्विपरीतप्रपञ्चाकारता- भिधायिन्या बहु स्यामिति श्रुत्या विवर्तवादस्यैव परिगृहीतत्वेन पक्षान्तराणां श्रुति- बाह्यत्वाच्च ते निराकृता भवन्तीत्यर्थः । लोकानां भौतिकत्वादण्डान्ततित्वाच्च भूतमृ- ष्टितत्पश्चीकरणाण्डमृष्टयनन्तरं तत्सृष्टिरिति गुणोपसंहारन्यायमाश्रित्याऽऽह । आका- शादीति । स्वयमेव व्याचष्ट इति । तेषां लोकेवामद्धत्वादित्यर्थः । धुलोकात्पर- स्ताघे महरादयो लोका यश्च तम्याम्भमो लोकम्याऽऽश्रयो धुलोकम्ते सर्वेऽम्भःशब्दनो- च्यन्ते । वृष्टयम्भमन्तत्र विद्यमानत्वादित्याह । अद इत्यादिना । अन्तरिक्षं मरी- चय इत्यस्यार्थमाह । झुलोकादिति । म चिशब्दन सूर्यकिरणसंबन्धादन्तरिक्षलोकं लक्षयित्वा तस्यैकत्वेऽपि प्रदेशभेदाद्बहुवचनं युक्तम् । इदानी बहूनां मरीचीनां लक्ष- कत्वात्तत्ततं बाहुल्यं गङ्गायां घोष इत्यत्र लक्षकगतस्त्रीत्वमिवेत्याह । मरीचिभिर्वे- ति । न तु मरीचिशब्दनान्तरिक्षलोकम्वीकारे मरविसंबन्धी निमित्तान्तरमुच्यत इति भ्रमितव्यम् । एतद्भिन्नस्य निमित्तान्तरम्य पूर्वमनुक्तत्वेन विकल्पार्थकवाशब्दायोगात् । आप उच्यन्त इति । अधोलोकवामिभिर्ज वैराप्यमानत्वादाप्नोतेर्धातोरर्थयोगात्ते लोका आप इत्युच्यन्त इत्यन्वयः। ननुक्तानां लोकानां पञ्चभूतसंबन्धाविशेषाद्भूतान्तरेण पृथि- यादिनोपरितनलोका लक्ष्यन्तामन्तरिक्षस्य मरीचियतिरिक्तपदार्थान्तरेण मेघादिनोऽपि संबन्धात्तेन स लोकः पृथिव्यास्ततोऽधोलोकानां च मरणाप्तिव्यतिरिक्तगमनादिक्रिया- १ (ख. ङ.) च्या लोकः । अपां भर । च.) च्यो लोक व्यायान्तर्भर। २ च. . ज.) भेदाटू ० 3 (व. ) चि०१४ ( क.) वात ५ ( क. ग. ड.) पिस्तत्प ६ (ख.) इति । अ०१७ ( ग.घ... ) वनांमत्यक ० ८ (ख. ) 10 ९ ( क. ग. ड.) वन्धानिमि० १० ( क.) जान। ११ । ख. ५.) पम्य । ( स्व. ) व्यादीनामा १३ (क.ग. ध टु. ) नाम ·ऐतरेयोपनिषत् [भात्मा स ईक्षतेमे नु लोका लोकपालानु सृजा इति। भधस्तार थिव्यास्ता आप उच्यन्त आप्नोतेर्लोकाः । यद्यपि पञ्चम- तात्मकत्वं लोकानां तथा यब्बाहुल्यादंबामभिरेवाम्भो मरीचीमरमाप इत्युच्यन्ते ॥ २ ॥ सर्वप्राणिकर्मफलोपादानाधिष्ठानभृतांश्चतरो लोकान्सृष्ट्वा स ईश्वरः न्तरेणापि योगाक्रियान्तरेण ते लक्ष्यन्तामिति शङते । यद्यपीति । भूतात्मकन्व- मिति । भूत संबन्धित्वमित्यर्थः । इद मुपलक्षणं मंघादिपदार्थान्तरसंबन्धोऽपि वर्तन इत्यपि द्रष्टव्यम् । भम्भआदीनामेव तेषु लोकेषु प्राचुर्यत्तिरेव ते लांका लक्षणीयाः प्राचुर्येण व्यपदेशा भवन्तीनि न्यायादिति परिहरति । तथाऽपीति । भब्बाहुल्यादि- त्युपलक्षणं मरीच्यादीनामपि बाहुल्यादिन्यपि द्रष्टव्यम् । अन्नामभिरित्यत्रापि मा च्यादिनामभिरित्यपि द्रष्टव्यम् । यथाश्रुनेऽबात्मकत्वेनाम्भभादिशब्दलक्षकत्वानुक्तेलों- कानां शङ्कानुपपत्तेर्मगच्यादीनामनामत्वाभावाद शब्दम्याप्याप्तिक्रियार्थत्वक्तिरनाम- त्वाभावेनानामभिरितिपरिहागनुपपत्ते श्चति । उपरितनलोकादृष्टिद्वारणाऽऽगतमम्भ - वास्माभिः साक्षानुपलभ्यत न तु भूतान्तरभिन्यम्मद दृष्टचाऽब्बाहुल्यमपरितनलोकाना- मछलोकगामिप्राण्यपेक्षयाऽवोलोकगामिनां प्राणिनां पगणेषु बाहुल्याने बहुभिराप्यन्ते. ऽधालोका इन्यधोलोकेषु तन्कत काप्नपि बाहुल्यं पृथिव्यातिशीघं प्राणिनां मरणास- स्यापि तत्र बाहुल्यमन्तरिक्षम्य तु मचिबाहुल्य प्रविनियम । अम्भो म- रीचीमरमाप इत्युच्यन्त इति । एतन मिभिमन्यन्न इत्यन्वयः ।। २ ॥ अत्राऽऽत्मा वा इन्युक्ता मनानेन संपारी मांचायत व्यवन विचलितः अमारिणी माक्षानुपपत्तेः । संसार मरणा करणालीका नदुपविभन लिङ्गशी नदभिमा- निनो देवांम्न दधिष्टानं म्यूल गर्ग संसारक पाशनायान भिमानिनं तदाकारम- न्तरण नोपपद्यत इति तस्य सर्वस्य सृष्टिमय मावमय इत्यन्तन ग्रन्यन क्रमेण वक्ष्यन्म- मरणाविष्ठानलोकपृष्टिमुक्त्वा त-पालयितृदेवतायटकिव्याजेन पत्रिम्पलशरीरम्य समधिलिङ्गशर्गरम्य तदर्भिमानिनां देवानां च सृष्टि वतमागभने । म ईक्षतेति । तद्याचष्टे । सर्वप्राणीति । फलम्य तदुपादानन्य तन्याधनम्य चाविष्ठानभूतानित्यर्थः । भव्य- १ ( वधः । प्राकमाना पभागमानता २ (क. ग. दम्बना, : . ब. मगर, २.) नम्व..... (कग.. । . 1.मग , क्षार्गदर पथ . .

·प्रथमःखण्ड:१] आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता। ३१ सोऽद्य एव पुरुषं समुद्धृत्यामूर्छयत् ॥ ३॥ तमभ्यतपत्तस्याभितप्तस्य मुखं निरभिद्यत यथाऽण्डम्।मुखाहाग्वाचोऽग्निर्नासिके निरभि- घेतां नासिकाभ्यां प्राणः प्राणाद्वायुरक्षिणी निरभिद्यतामक्षीभ्यां चक्षुश्चक्षुष आदित्यः कर्णी निरभिद्यतां कर्णाभ्यां श्रोत्रं श्रोत्रादिशस्त्वङ्- निरभिद्यत त्वचो लोमानि लोमभ्य ओषधि- पुनरेवेक्षत । इमे' न्वम्भःप्रभृतयो मया सृष्टा लोकाः परिपालयितृवर्जिता विनश्येयुः । तस्मादपां रक्षणार्थं लोकपालालोकानां पालयितृन्नु सृजै सजेऽहमिति । एवमीक्षित्वा सोऽभ्य एवाप्प्रधानभ्य एव पञ्चभते- भ्यो येभ्योऽम्भःप्रभृतीन्सृष्टवांस्तेभ्य एवेन्यर्थः । पुरुपं पुरुषाकारं शिरःपाण्यादिमन्तं समुद्रत्याभ्यः समुपादाय मृत्पिण्डमिव कुलालः पृथिव्या अमूर्छयन्मुछितवान्सपिण्डितवान्स्वावयवसंयोजनेनेत्यर्थः ॥३॥ तं पिण्डं पुरुपविधमुद्दिश्याभ्यतपत् । तदभिध्यानं संकल्पं कृतवानि- त्यर्थः । यस्य ज्ञानमयं तप इत्यादि श्रुतेः । तस्याभितप्तस्येश्वरसंकल्पन यानामनेकार्थत्वान्नुशब्दस्तुशब्दार्थ लक्षण्यं लोकानामाह त्याहे । इमे विति । अमितीत्यम्येक्षतेति पूर्वेणान्वयः । समष्टिलिङ्गशर्गरम्य तदभिमानिनां विराडवयव- जन्यत्वात्तदर्थ विराटसृष्टिमाह । एवमीक्षित्वेति । यद्यपि लोकोत्पत्तेः पूर्वमेवाण्डोत्प- त्तिरुक्ताऽण्डमुत्पाद्याम्भःप्रभृतीटोकानसृजतेति भाष्येण तथाऽपि भैवोत्पत्तिरिहानूयते लोकपालसृष्टयर्थमिति न विरोध इति भावः। अद्य एवत्येवकागर्थमाह । येभ्य इति । कुलालः पृथिव्याः सकाशान्मृत्पिण्डमिवेत्यन्वयः । स्वावयवति । भूतानां परस्परावय- वसंयोजनमतिशिष्टमयोगम्तनत्यर्थः ।। ३ ।। विराडुत्पत्तिमुक्त्वा तदवयवेभ्यो लोकपालोत्पत्तिमाह । तं पिण्डमित्यादिना । तपःशब्देनाभिध्यानशब्दितं ज्ञानमुच्यत न कुन्छाहीत्यत्र श्रुतिमाह । यस्येति । १ (इ. )मे नु त्वम्भ: । क. ग. घ. द. नेपां। 3 ( स्व. ) नेप: ५०१ ४ (ख.छ.) रुपयका ०१ ५ ( प. ) यत्सम । । क.. ग. द. : नाना ७ (ग. घ. )मप्रयो० ८ (ड.ज.! त् । अभि । (च. । न् । अभित पनाम : 37. ) 2 ! आमतपनं स. ९( ख. च.... । प्रांत शुभ १ . ( क... ) दायों । ११ । क.) ; बात । ( ग. ड. ) ०६ : नबिन १२.) गा'. १ : ख. । माया । १: । क. . . ! संप्रयोग ·ऐतरेयोपनिषत् भात्मपट्टे वनस्पतयो हृदयं निरभिद्यत हृदयान्मनो म- नसश्चन्द्रमा नाभिर्निरभिद्यत नाभ्या अपानोऽ- पानान्मृत्युः शिश्नं निरभिद्यत शिभाद्रेतो रेतस आपः॥४॥ इति प्रथमः खण्डः॥१॥ तपसाऽभितप्तस्य पिण्डस्य मुखं निरभिचत मुखाकारं सषिरमजायत । यथा पक्षिणोऽण्डं निरभिद्यतैवं तस्मानिर्मिनान्मुखाद्वाकरणमि- न्द्रियं निरवर्तत तदधिष्ठाताऽनिस्ततो वाचो लोकपालः। तथा नासिके निरभिद्यताम् । नासिकाभ्यां प्राणः प्राणाद्वायुरिति सर्वत्राधिष्ठानं करणं देवता च त्रयं क्रमेण निभिन्न मिति । अक्षिणी की त्वग्वृदयमन्तः- करणाधिष्ठानं मनोऽन्तःकरणं नाभिः सर्वपाणबन्धनस्थानम् । तस्मादपानसंयुक्तत्वादपान इति पारिवन्द्रियमुच्यते । तस्याधिष्ठात्री देवता मृत्युः । यथाऽन्यत्र तथा शिश्नं निरभिद्यत प्रजननेन्द्रियस्थानाम- न्द्रियं रेतो विसर्गार्थत्वात्सह रेतसोच्यते रेतस आप इति ॥ ४ ॥ इति प्रथमखण्डमाण्यम् ॥ १॥ यस्य तपो ज्ञानमेव न कृच्छादीत्यर्थः । ततो वाचा लोकपालोऽनिर्वागविष्ठावा निग्व- ततेत्यन्वयः । यद्यपि वागादिकरणजातमपश्चीकृतभृतकार्य न मुखादिगोलककार्य तथाऽपि मुखाद्याश्रयं तदभिव्य केर्मुखाद्वागित्युक्तम् । नासिकाभ्यां प्राण इत्यत्र प्राण- शब्देनै प्राणवृत्तिमाहितं घ्राणेन्द्रियमुच्यते । अधिष्ठानमिति । गोलकमित्यर्थः । त्व- ग्गोलकम् । लोमेति लोमसहचरितं म्पर्शनेन्द्रियमुच्यते | ओषधिवनस्पतय इत्योषध्या- द्यधिदेवता वायुरुच्यते । चित्तं तु चेतो हृदयं हृदयज्ञ चाहदयज्ञं चेत्यादी दृदयश- ब्दस्यान्तःकरणार्थत्वदर्शनान्मनःशब्दनापि तस्यैवाभिधान पौनरुक्तमित्यत माह । हृदयमिति । अन्तःकरणाधिष्ठानं हृदयकमलेमुच्यत इत्यर्थः । सर्वपाणबन्धनस्था- नमिति । गुदमूलमित्यर्थः । अपानशब्देन पाय्विन्द्रियलक्षणायां संबन्धमाह । अपोनेति । ननु शिश्नं निरभिद्यतति पर्याये शिश्नतमोरुत्पत्यभिधाने लीयोन्याद- रुत्पत्तिरनुक्ता स्यादित्याशङ्कय शिनशन्दनोपस्थन्द्रियस्थानं लक्ष्यवे रेत इति तद्वि- सर्गार्थत्वेन तत्महितमुपस्थेन्द्रियमप्शन्देन तल्लतितपञ्चभूनोपाधिकः मजापतिबोच्यत इत्याह । यथेति । यथाऽन्यत्र पर्यायान्तरे स्थानं करणं देवता चेति त्रयमुक्कमे- वमिहापि शिश्नादिशब्दस्रयमप्युच्यत इत्यर्थः । रेत इति । इन्द्रियमुच्यत इत्यन्व- यः । तल्लक्षणायां संबन्धमाह | सह रेतसति । तया महितं वत्संबरमित्यर्थः । मंब- नमुपपादयनि । रेतोविसार्थत्वादिति ॥ ४॥ इति प्रथमस्खण्डमाष्यटीका ॥१॥ १ (न.) मात्र निर्भि२ ( क. स्व. ग. प्र. ) निव० (ब.) तो. रताकि ४ ( झ.) ०३ गत इति २०१५ (ख.) तमु ६ (२.) न प्राणदर्शनात्मान०1 (क. मुक्तम् । अ०१८ (ख. ग. ) on ९ (क.ग.प. उ.) लामन्या. (क.स.) ) निव०११ (क. ग. घ. ड.) पान इतानि ।

·द्वितीय खण्ड:२]आनन्दगिरिकृतीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता। ता एता देवताः सृष्टा अस्मिन्महत्यर्णवे प्रापतस्तमशनापिपासाभ्यामन्ववार्जन । ता एता अग्यादयो देवता लगेकपालत्वेन संकल्प्य सृष्टा ईश्वरेणास्मि- न्संसारार्णवे संसारसमुद्रे महत्यविद्याकामकर्मप्रभवदुःखोदके तीबरोग- जरामृत्युमेहाबाहेऽनादावनतेऽपारे निरालम्बे विषयेन्द्रियजनितमुख- लवलभविश्रामे पञ्चेन्द्रियार्थदृण्मारुतविक्षोभोत्थितानर्थशतमहोंौं म- होरौरवाचनेकनिरयगतहाहेत्यादिकृजिताक्रोशनोदूतमहारवे सत्यार्ज- एवं समष्टीनामिन्द्रियाणां तदभिमानिदेवतानां चत्पित्तिमुक्त्वाऽथ तासां देवतानां भोगयोग्याल्पव्यटिदेह सृष्टि तेषु देवतानां भोगार्थं व्यष्टिरूपेण प्रवेशं च विवक्षुस्तदुपाद्धात- त्वेन क्षुत्पिपासयोः सृष्टिं दर्शयनि । ता एता इति । तच्छब्दार्थमाह । अम्यादय इति । एतच्छब्दार्थमाह । लोकपालत्वेनेति । अशनायादिसृष्टयुपयोगित्वेनैतामां स्वरूपाज्ञानपूर्वक संसारे ब्रह्माण्डरूपे पतितत्वमासक्तत्वं तन्मात्रत्वाभिमानेनं यद्वद्वत्वं तदाह । अस्मिन्निति । विमादृश्यमाह । अविद्येत्यादिना । अविद्यादिप्रभवं दुःखमेव दुष्प्रवेशनगुणनोदकमिवोदकं यस्मिंस्तीब्ररोगाद्य एवं भयंकरत्वेन प्राहा नक्रादयो यस्मिंस्तत्त्वज्ञानमन्तरण विनाशाभावादनन्तेऽज्ञानामुत्तरावध्यभावेनापारे- विश्रामस्थानाभावेन निरालम्ब । समीचीनविश्रामस्थानाभावेऽपि तदाभासोऽस्तीत्याह । विषयेन्द्रियेति । विषयेन्द्रियसंबन्धजनितसुखलेशरूपो विश्रामा यस्मिन्पश्चेन्द्रियाणा- मर्थेषु विषयेषु शब्दादिषु या तृट् तृष्णा सैव मारुतस्तत्कृतो यो विक्षोभस्तेनोस्थितान्य- नशतानि विषयसंपादनादिना क्लेशास्त एवोर्मयो यस्मिन्महारौरवादय एवाने के निर- या नरकविशेषास्तद्गतानां गर्भवासंतनिष्क्रमणबाल्यादयो मरणान्ता येऽनेके निरया दुःखजनकत्वात्तद्गतानां च यानि हा हेत्यादीनि कृजितानि स्वल्पध्वनय आक्रोश- नानि महाध्वनयस्तदुद्धृतो महारवो यस्मिन् । महापातकाधनेकनिरयति पाठे महा- पातकजन्या निरया इति द्रष्टव्यम् । संमागणवस्यैवंभूतत्वे तस्य तरणासंभवान्मोक्षशास्त्रा- नयमित्याशङ्कयाविवकिनां तथात्वेऽपि विवेकिनां तत्तरणोपायोऽस्तीत्याह । सत्येति । सत्यादयो य आत्मगुणारत एव पाथेयं पथ्यशनं तेन पूर्णज्ञानमेवोडुपं प्लवो यस्मि- १(ट.) नायापि०१२ (ख. घ. इ. च.)तृष्णामार० ३ (क. ग. घ. ड. च.) तस- हलोमिमाले महा ४ ( क. ग. घ. इ.) हापातकाद्य । ५ ( क. ग. घ. ड.) ग्न्याद्या इ० ६ ( क.) भिधाने०१७ (क. ग. ) न रद्ध ८ (ख.ट. ) तृष्णा । ९ ( क. ग. घ. ऑ.) मस्तान०१० (ख.) मा. ग. इ.) तर १: । क. इ. ) यो येऽध्यात्म १३ (क. ख. ) पूर्ण ज्ञा - ० ·। ता एनमब्रुवनायतनं मा प्रजानीहि बदानदयाहिंसाशमदमधृत्यांचात्मगुणपाथेयपूर्णज्ञानोहुपे संस्सासर्व- स्यागमार्गे मोक्षतीर एतस्मिन्महत्यर्णवे प्रापतन्पवितवत्यः । तस्माद- म्यादिदेवताप्ययलक्षणाऽपि या गतिाख्याता मानकर्मसमुख्यानधन. फलमूता साऽपि भालं संसारदुःखोपर्शमार्यत्ययं विवक्षितोऽर्थोऽत्र पत एवं तस्मादेवं विदित्वा परं प्रमाऽऽस्माऽऽत्मनः सर्वभूतानां च योग- क्ष्यमाणविशेषणः प्रकृतश्च जगदुत्पत्तिस्थितिसंहारहेतुत्वेने सर्वसंसारदु:- खोपशमनाय वेदितव्यः । तस्मादेष पन्था एतत्कर्मतमेतत्सत्यं यदे- न् । सत्सङ्गो गुरुसंपत्तिः सर्वत्यागः संन्यासस्तावेव मागों ज्ञानोड़पप्रवृत्तिहेतुर्यस्मि- मोक्षे सति पुनः संसाराणवस्पर्शाभावात्म एव तौरवत्तीरं यस्मिन्नेतस्मिन्प्रत्यक्षसिदेड- र्णव इत्यर्थः । भत्र पतनं नामाऽऽत्मस्वरूपाज्ञानेन संसारेऽहमभिमानेन सक्तत्वम् । ननु संसारार्णवपतिवत्वं वक्ष्यमाणाशनायादियोग इत्यादिसर्वोऽपि बन्धस्तदभिमानिनो जी- वस्य वक्तव्यो न देवतानाम् । न च तासामपि तत्राभिमानोऽस्तीवि तदुक्तमिति - कनीयम् । तथाऽपि" प्रधानतोऽभिमानिनं जीवं विहायोप्रधानतोऽभिमानिनीषु तदुक्ते- रऽभिमायो वक्तव्य इत्यत आह । तस्मादिति । यस्मात्मसारार्णवपवितत्वं वास तस्मादित्यर्थः । महारौरवाद्यनेकनिरयगतिग्वेिति पाठ उक्तनिरयगतिर्यमा दुःखोपर्शमाय नालं तथा साऽपि नालमिति पूर्वेणान्वयः । तद्विवक्षाया अपि प्रयोजनमाह । यत एव- मिति । एवं विदित्वति । नालमिति विदित्वेत्यर्थः । आत्मनः सर्वमवाना चाऽऽत्मा य आत्मा वा इदमित्यादिना जगदुत्पत्त्यादिहेतुत्व यः प्रकृतः स परं मवेदित- व्य इत्यन्वयः । नन्वेष पन्या एतत्कर्मैतदेतत्सत्यमिन्युपक्रम्याक्यमुक्थमिति वा इत्यादिना कर्मसंबन्धिसगुणब्रह्मात्मज्ञानस्यैवोक्तत्वात्तस्यैव मोक्षसाधनत्वं नोक्त- केवलात्मज्ञानमात्रस्येत्याशङ्कष पन्या इत्यादिना ब्रह्मात्मविज्ञानमेवातं न कर्मसमु- ञ्चितं ज्ञानं तस्योक्तवाक्येन संसारहेतुत्वावगमेन सत्यत्वायोगादित्याह । तस्मादेष पन्था इति । यस्मात्कर्मसहितस्य प्राणविज्ञानस्य गंगारफलत्वं तस्मादे पन्या इ. १(क. ग. घ.') सध्यात्म (ज.) याचनात्म०२ घ.न. सयोगम ३ (छ. ज.) °दुःखापगमा०४ । च. ) शमनायं ५ (७.ज.) om (H. अ.। ० स ०1 (च.) °न स स (ग. 1. ज.) R. ) 04:14 15...' °शमाय । ९ ( क. म. इ.) यं तदे० १० ( क.) गतिः । ११(ब) संगतिः २० १२ (घ.) स्याभा १३ (१.) शमित तीरं । १४ (स... मा1१५(१.१ मित्यांम० १६ (८. ) of प्राधान्यो १७ (८. ) ORTAIFI.11८1 क. म. घ.... मनाय । १९ ( स्व. ट.) न च यः । २० ( क. ग. प. प.) २ (.' दाख.८.1 09:01.स.र.) १६० .

·३६ वितीयालण्ड:२] भानन्दगिरिकतटकासंबलिवकरभाष्यसमेता। यस्मिन्प्रतिष्ठिता जनमदामेतिः॥१॥ ताभ्यो गामानयत्ता अब्रुवन वै नोऽयमलमिति । तस्परमात्मज्ञानम् । तान्यः पन्था. विद्यतेऽयनायेति मत्रवर्णात् । तं स्थानकरणदेवतोत्पत्तिबीजभूतं पुरुषं प्रथमोस्पादितं पिण्डमात्मान- मratimमन्ववार्जदनुगमितवान्संयोजितवानित्यर्थः । तस्य का- दिदोषवस्वात्तत्कार्यभूतानामपि देवतानामशायादि- मत्वम् । तास्ततोऽशनोयापिपासाभ्यां पीड्यमाना एनं पितामहं स्रष्टार- मनुवमुक्तवत्यः | भायतनमधिष्ठानं नोऽस्मभ्यं प्रजानीहि विधत्स्व । यस्मिनायतने प्रतिष्ठिताः समर्थाः सत्योऽन्नमदाम भक्षयाम इति ॥ १ ॥ एवमुक्त ईश्वरस्ताभ्यो देवताभ्यो गां गवाकृतिविशिष्टं पिण्डं ताम्य एवाभ्यः पूर्ववत्पिण्डं समुद्धृत्य मूर्च्छयित्वाऽऽनपदर्शितवान् । ताः त्यनेन यदेवात्मविज्ञानं तदेवोक्तमित्यन्वयः । तमेव विदित्वाऽविमृत्युमेवि । ना- न्यः पन्या विर्धतेऽयनायेत्यनेनापि केवलात्मविज्ञानव्यतिरिक्तपथनिषेधादप्युक्तमेव ज्ञानं पन्या इत्याह । नान्य इति । एष पन्था इति ब्रह्मात्मज्ञानमुपक्रम्य मध्ये मा. णविज्ञानोक्तिस्तु प्राणोपासनया चित्तैकाम्ये सति तत्फलाच वैराग्ये सत्येष पन्था इत्युपकान्वं मुख्यं ज्ञानं वक्तुं शक्यमित्यभिप्रायेणेति भावः । यद्यप्येतद्वाक्यव्याख्या- मावसरे कर्ममार्गोऽपि पथिशब्दार्यत्वेनोक्तस्तथाऽपि ज्ञानमार्गोपायत्वेन स उक्तो नपा- धान्येनेति भावः । ननु पिण्डस्याशनायादियोगे देववानां कथं वद्वस्वं येन वासामना- दनार्थमायतनमनः स्याद्यस्मिन्प्रविष्ठिता इत्यनेनेत्यत आह । तस्येति । पितामह- मिति । स्वजनकपिण्डजनकमित्यर्थः । अधिष्ठानमिति । शरीरभित्यर्थः । ननु विरा- झेह एवाऽऽयवनं वर्वत इत्याशङ्कय तस्याविप्रौढत्वाचमापूर्य वत्र स्थातुं वयमसमर्था भन्नं च तहेहपर्याप्तं संपादयितुमसमर्थाः । भवोऽस्मद्योग व्यष्टिदेहं सृजखेत्युक्तवत्य इत्याह । पस्मिमिति । यद्यप्यस्मदादियधिदेहं विनाऽपि चरुपुरोडाशादि हविर- दनमास्ति तथाऽति तदपि हविरदनं व्यष्टिदेवतादेहमन्तरा नास्तीति भावः ॥ १॥ व्यष्टिदेहंसृष्टिमाह । ताभ्य इति । मूर्छयित्वेति । निविडतया परस्परावयवस. - (म. समविहान २ (र.) नायावि०३ (ग. ह.) नादि०१४ (ग. रु.) मादि ५(ग.. ... ज.) नापि०१६ (ख. र. °न पदेन २०१७(स.ट.) या ८(क.ग.प.अ.) (स.ट.) ज्ञा०) १.(क.ग.) तव्यायाम २.ग.) मा १२ (प.) मेह ·३६ ऐतरेयोपनिषत् मात्मा ताभ्योऽश्वमानयत्ता अब्रुवन वैः नोऽयमल- मिति ॥२॥ ताभ्यः पुरुषमानयत्ता अब्रुवन्मुकृतं बतेति पुरुषो वाव मुकृतम् । ता अब्रवीद्यथायतनं प्र- विशतेति ॥३॥ पुनर्गवाकृतिं दृष्ट्वाऽब्रुवन् । न वै नोऽस्मदर्थमधिष्ठीनायानमत्तुमयं पि- ण्डोऽलं न वै । अलं पर्याप्तोऽत्तुं न योग्य इत्यर्थः । गवि प्रत्याख्याते ताभ्योऽश्वमानयत्ता अब्रुवन्न वै नोऽयमलमिति पूर्ववत् ॥ २॥ सर्वप्रत्याख्याने ताभ्यः पुरुषमानयत्स्वयोनिभूतम् । ताः स्वयो. निपुरुषं दृष्ट्वाऽखिन्नाः सत्यः सुकृतं शोभनं कृतमिदमधिष्ठानं बतेत्यबु- वन् । तस्मात्पुरुषो वाव पुरुष एव. सुकृतं सर्वपुण्यकर्महेतुत्वात् । स्वयं वा स्वेनैवाऽऽत्मना स्वमायाभिः कृतत्वात्सुकृतमुच्यते । ता देवता ईश्व- रोऽब्रवीदिष्टमासामिदमधिष्ठानमिति मत्वा सर्वे हि स्वयोनिषु रमन्ते । अतो यथायतनं यस्य यद्वंदनादिक्रियायोग्यमायतनं तत्पविशति ॥३॥ ५ योजनेन सृष्टेत्यर्थः । न योग्य इति । गोशरीरस्योपरिदन्तीनामभावेन दूर्वादिमूल- स्योत्खातुमशक्यत्वादित्यर्थः। अश्वमिति । तस्योभयतो दन्तत्वेनोक्तदोषाभावादित्यर्थः । न वै नोऽयमलमिति । अश्वस्यापि विवेकज्ञानाभावादयोग्यत्वादित्यर्थः । गवाश्च- ग्रहणस्य सर्वतिर्यग्देहोपलक्षकत्वमभिप्रेत्योक्तम् । सर्वेति ॥ २ ॥ स्वयोनिभूतमिति । स्वयोनिभृतविराट्रपुरुषदेहसजातीयमित्यर्थः । यस्मात्स्व- कीयपरितोषधोतकेन मुरुतं बतेत्यनेन शब्देन पुरुषदेहमुक्तवत्यस्तस्मात्तस्येदानीमपि मुकृतत्वमित्याह । तस्मादिति । स्वयंवेति । ईश्वरेण स्वेनैव कृतं भृत्यादिकता- पेक्षया मुकृतं सुष्टु कृतमित्यर्थः । पृषोदरादित्वात्स्वयमितिस्थाने मुशब्द इत्यर्थः । एवं व्यष्टिदेहसृष्टिमुक्त्वा तत्र करणानां देवतानां च व्यष्टिरूपेण प्रवेशमाह । ता देवता इति । इष्टत्वे हेतुमाह । सर्वे हीति आयतनमिति । गोलकरूपं स्थानमित्यर्थः॥ ३॥ १ ( क. ख. च. छ. ज.) पाया | २ (च. छ. ज. ) 4 1 4०१३ (.ज.) तुम- यो । ४ ( ख. र. ) आल्याने ता०१५ ( ख. च. छ. ज. स. ) तवा ६ (1.) योनि प०१७ (ज.) निभतं पु०१८ (क. ग.) ति। आलोका य०१९ (च...)मा १७.(इ.) ननद.० ११ (न.ट. ) नामा० १: (र.) मिला 13(म...) भतं वि० ·३७ द्वितीयः खण्डः२]आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता। अनिर्वाग्भूत्वा मुखं प्राविशहायुः प्राणो भूत्वा नासिके प्राविशदादित्यश्चक्षुर्मूत्वाऽक्षिणी प्रावि- शदिशः श्रोत्रं मूत्वा की प्राविशत्रोषधिवन- स्पतयो लोमानि भूत्वा त्वचं प्राविशंश्चन्द्रमा मनो भूत्वा हृदयं प्राविशन्मृत्युरपानी भूत्वा नाभिं प्राविशदापोरेतो भूत्वा शिनं प्राविशन् ॥४॥ तमशनापिपासे अब्रूतामावाभ्यामभिप्रजा- नीहीति ते अब्रवीदेतास्वेव वां देवतास्वाभजा- तथाऽस्त्वित्यनुज्ञा प्रतिलभ्येश्वरस्य नगर्यामिव बलाधिकृताद- योऽनिवांगभिमानी वागेव भूत्वा स्वां योनि मुखं प्राविशत्तथोक्तार्थ- मन्यत् । वायु सिके आदित्योऽक्षिणी दिशः कर्णावोषधिवनस्पत- यस्त्वचं चन्द्रमा हृदयं मृत्यु भिमापः शिश्नं पाविशन् ॥ ४ ॥ एवं लब्धाधिष्ठानासु देवतासु निरधिष्ठाने सत्यावशनापिपासे तमी. श्वरमतामुक्तवत्यावावाभ्यामधिष्ठानमभिप्रजानीहि चिन्तय विधत्स्वे- राज्ञोऽनुज्ञा प्रतिलभ्य बलाधिकृतादयः सेनापत्यादयो नगर्या यथा प्रविशन्ति तद्वदीश्वरस्यानुज्ञा प्रतिलभ्याभिः प्राविशदित्यन्वयः । यद्यपि वागभिमान्यमिर्न तु वागेव तथाऽपि तस्य वाचं विना प्रत्यक्षमनुपलब्धेस्तस्या अपि देवतां विना स्वविष- यग्रहणसामर्थ्याभावात्तयोरेकलोलीभाषनाभेदोक्तिरित्याह । वागेवेति । यद्यपि देव- वानोमेवेश्चरेण प्रवेशश्चोदितस्तथापि करणैर्विना तासां साक्षाददनादिभोगासंभवात्तेषा- मपि प्रवेशोऽर्थाच्चोदित एवेति तेषामपि स उक्तः ॥ ४ ॥ अशनीपिपासयोरपि व्यष्टिदेहेऽपि करणाधिष्ठातृदेवतासंबन्धं वक्तुं तयोः प्रश्न- मवचारयति । एवमिति । निरधिष्ठाने सत्यावितिकारणीभूत विराड्देहेऽधिष्ठानविशेषो यदि स्यादशनीयापिपासयोरग्न्यादीनां मुखादय इव तदा व्यष्टिदेहेऽपि तदेव स्यात्त- (2.) नायापि० २ ( ट.) ति स ते। ३ ( क. ग. ड.) स्त्वित्याज्ञां । ४ (क. ग. प.स.छ. ज.) ता अग्न्याद०१ ५ (च.) योऽग्न्यादयोऽग्नि ६ (क. ग. घ. च.) वा स्यो, ७ (क...) नायापि०१८ (क.) नीहीति चि०९ (ख. ट.) नामीचा १० (क. ग. घ. ) नायापिका १ (ख. ट.) रणभूण १२ (ख. ड. ) नापिण - ·ऐतरेयोपनिषत् लिमिपढे म्वेतामु भागिन्यौ करोमीति । तस्मादौ कस्यै च देवतायै हविद्यते भागिन्यावास्या- त्यर्थः । स ईश्वर.एवमुक्तस्ते अशनापिपासे अब्रवीत् । न हि युवयार्भाव- रूपत्वाञ्चेतनावद्वस्त्वैनाश्रित्यानात्तृत्वं संभवति । तस्मादेतास्वेवाग्म्या- चास वां युवां देवतास्वध्यात्माधिदेवतास्वाभजामि वृत्तिसंविभागेनानुए- हामि । एतासु भागिन्यौ यद्देवत्यो यो भागो हविरादिलक्षणः स्यात- स्यास्तेनैव भागेन भागिन्यो भागवत्यौ वा करोमीति सृष्टयादापीचर एवं व्यदधाद्यस्मात्तस्मादिदानीमपि यस्यै कस्यै च देवताया अर्थाय हवियू- ह्यते चरुपुरोडाशादिलक्षणं भागिन्यावेव भागवत्यावेवास्यां देवताया- योरधिष्ठान तेषामिव न त्वेतदस्ति । अतो निरधिष्टाने ते इत्यर्थः । विधत्स्वेत्यनन्तरं यस्मिन्प्रतिष्टिते अन्नमदावेति शेषः । तत्राधिष्ठानविशेषस्तावधुवयोः कारणे समष्टि- देहेऽभावादिहापि नास्त्येव कारणपूर्वकत्वात्कार्येऽप्यविष्ठानस्यादनं तु युवयोधर्मरूपत्वा- द्धर्मिणमनाश्रित्य धर्मस्य स्वातत्र्यायोगाचेतनावद्धीभृतदेवतागतमेवान्नादनं युवयोरि- त्याह । स ईश्वर इति । भावरूपत्वादिति । धर्मरूपत्वादित्यर्थः । धर्मिणोऽप्यचेतनस्य भोक्तृत्वादर्शनाचेवनावद्वस्त्वित्युक्तम् । अध्यात्मेति । अध्यात्मदेवता व्याघ्देहगतदेव- वा अधिदेवताः समष्टिविराड्देहगता हविर्भुजोऽम्यादयः प्रसिद्धास्तास्वित्यर्थः । वृत्तीति । भोगेकदेशदानेनेत्यर्थः । एतदेव स्पष्टीकरोति । एतामु भागिन्याविति । साक्षाद्देवतासु भागवत्वायोगाद्देवताभागेन भावत्वमंशवत्त्वमुक्तमिति ब्याचष्टे । यहे. वत्य इति । यद्देवत्यो यद्देवतासंबन्धी यो भागः स्यात्तस्या देवतायाः संबन्धिना नैव भागेनेत्यर्थः । हविरादीत्यादिशब्देन तत्तदिन्द्रियविषयोऽपि गृह्यते । करोमीत्यनन्तरमु- क्वेति शेषः । उक्तमर्थमिदानीवनव्यवहारेण दृढीकतुं तस्मादित्यादिवाक्यं वयाचष्टे । यस्मादिति । यस्मात्सृष्टयादावेवं व्यदधात्तस्मादित्यर्थः । हविर्गहणमुपलक्षणमधिदेवतं हविर्गृह्यतेऽध्यात्मदेवतायै शब्दादिविषयो गृह्यत इति योज्यम् । भागिन्यावे. वेति । यद्यपि शब्दादिविषयेण हविषा चाग्न्यादिदेवतातृप्ती तयोर्नाश एव दृश्यते न तु वदागेन भोगित्वं तथाऽपि वयोः सर्वात्मना नाशे पुनः कालान्तरे वे न , (ट.) नायापि ०१ २ (ख. र. ) त्वनाधिकृत्या १३ (घ ....न.) साये देवताया । ४ (क. ख. र.) द्धाममू०१५(क. म.) देहे गता | ६ (प.) गताग.प.) ति । मागे०१८(क. ग.घ..) तेन मा (क.ग. ड.) मागवत्वं १० ·दृवीपाखण्डः३]आनन्दगिरिकृतटीकासंबलितशांकरभाष्यसमेता। ३९ मशनापिपासे भवतः ॥ ५॥ इति द्वितीयः खण्डः ॥२॥ स ईक्षतेमे न लोकाश्च लोकपालाश्चानमेभ्यः सृजा इति ॥१॥ मशनोपिपासे भवतः॥५॥ इति द्वितीयखण्डमाण्यम् ॥ २॥ स एवमीश्वर ईक्षत । कमिमे नु लोकाश्च लोकपालाश्च मया सृष्टा भशनापिपासाभ्यांचे संयोजिताः । अतो नैषां स्थितिरनमन्तरेण तस्मा- स्याताम् । अतः स्वरूपेण स्थिवयोरेव वयोः कदाचिदिन्द्रियदेवतानां विषयोन्मुखतया प्रेरकत्वरूपं कार्योन्मुख्यं कदाचित्तदभावरूपोपशान्तिरित्यभ्युपगन्तव्यम्। तथा च हविषा देवतातृप्तावशापिपासयोरपि तृप्तिपशान्तिदृश्यत इति तद्भागेन भागवत्त्वमुक्तमित्यर्थः । न च चक्षुरादिना रूपादिग्रहणदशायामशनापिपापयोर्न शान्तिदृश्यत इति न सर्वत्र भागवत्वं ब्योरिति शङ्कचम् । क्षुत्पिपामार्तस्यानपानदर्शनश्रवणादिनाऽन्नपानप्रत्यास- तिपरितोषेण मनसि तृष्णा शान्तेव भाति । न तु यथापूर्वं बाधत इति चक्षुरादि- ध्वपि तयोर्भागवत्त्वमित्युक्तम् । सायणीयदीपिकायां वस्तुतस्त्वशनापिपासाशब्देनेन्द्रि- पाणां स्वैखविषयगोचरौ तृष्णाकामावुच्येते । अन्नमदामेत्यत्राप्यन्नादनं स्वस्वविषयग्र- हणमेव चक्षुरादीन्द्रियदेवतानां मुख्यादनासंभवात् । तथा च रूपादिविषयग्रहणेने सिद्विषयगोचरयोस्तयोः शान्तिरस्तीति सन्द्रियेष्वपि तयोर्भागवत्त्वं युक्तमिति । । चेन्द्रियदेवतावृतिव्यतिरेकेण न तयोः पृथक् तृप्तिदृश्यत इति वाच्यम् । इन्द्रिय- वतानां स्वस्वविषयोन्मुखतया प्रेरकत्वरूपकार्योन्मुख्यनिवृत्तिरूपोपशान्तिरेव पृथक्त- स्तृधिरस्वीत्युक्तत्वात् । यद्यप्यर्णवप्रवेशनमशनायादिमत्वं वनिमित्तमन्नादनमि- शादि सर्व कार्यकरणसंघातपञ्जराध्यक्षस्य जीवस्य भोक्तुरेव नेन्द्रियदेवतानामशों- पासाँदि तथाऽपि तस्य वस्तुतोऽभोक्तृब्रह्मभृतस्य स्वतो भोक्तृत्वायोगादिन्द्रियदेवता- पाधिछतमेव वस्य मोक्तृत्वादिसर्वसंसार इति वक्तुं तेप्वेव वमारोप्य' श्रुत्योच्यत इति दोपः ॥ ५॥ इति द्वितीयखण्डभाप्यटीका ॥ २ ॥ एवं भोगसाधनसृष्टिमुक्त्वा भोग्यसृष्टि वक्तुमारभते । स एवमिति । नुशब्दोक्तं वित- स्पष्टीकरोति।लोका इत्यादिना। पूर्ववलोकलोकपालपार्थनां विना स्वयमेवानं स्रष्टुंवित- १(१.) नागापिका ( ट ) नायापि०, ३ (च. ) ईक्षितवान् । क० ४ (ट. ) ना १०१५(छ. ज.) च गो०१ ६ ( ८.) नाया। ७. क.) ०प०८। क. ग. घ. ड.) तिजीयत । (द )नाया 10. नायापि।" ( क. स्व. ग. ) स्वाव। १२. . ) oraeo. ३ (ख.घ... ) ०णे १०.१४ () नायापिक. १५ ( स्व. . ) सादांना त ६(१.ग. घ. ड.) मीरा ( तु. ग र.) कपा० . ( क. ग. 5. ५८० ·ऐतरेयोपनिषत् [भात्मपट्टे सोऽपोऽभ्यतपत्ताभ्योऽभितप्ताभ्यो मूर्तिरजा- यत । या वै सा मूर्तिरजायतानं वै तत् ॥२॥ तेदेनत्सृष्टं पराङत्यजिवांसत्तहाचाऽजिवृक्षत- दनमेभ्यो लोकपालेभ्यः सृजै सृज इति । एवं हि लोक ईश्वराणामनु- ग्रहे निग्रहे च स्वातत्र्यं दृष्टं स्वेषु तद्वन्महेश्वरस्यापि सर्वेश्वरत्वा- सर्वान्पति निग्रहानुग्रहे ऽपि स्वातन्यमेव ॥ १ ॥ स ईश्वरोऽन्नं सिसक्षुस्ता एव पूर्वेक्ता अप उद्दिश्याभ्यतपत् । ता- भ्योऽभितप्ताभ्य उपादानभूताभ्यो मूर्तिर्घनरूपं धारणसमर्थं चराचरल- क्षणमजायतोत्पन्नमन्नं वै तन्मूर्तिरूपं या वै सा मूर्तिरजायत ॥२॥ तदेनदन्नं लोकलोकपालांनामे ऽभिमुखे सृष्टं तद्यथा मूषकादिर्मार्जारा- दिगोवरे सन्मम मृत्युरनाद इति मत्वा परागञ्चतीति पराङ् सदत्तनती- त्याजिघांसद तिगन्तुमैच्छत्पलायितुं प्रारभत इत्यर्थः। तदन्नाभिमायं मत्वों स लोकैलोकपालसंघातः कार्यकारणलक्षणः पिण्डः प्रथमजत्वादन्यांश्चा- कितवानित्युक्तेः प्रयोजनमीश्वरत्वज्ञापनमित्याह । एवं हीति ॥ ५ ॥ अप इति । पञ्च भूतानीत्यर्थः। अभ्यतपदिति । एतेभ्यो भूतेभ्यो मनुष्यादीना- मन्नभूता ब्रीह्यादयो जायन्तां माजीरादीनामन्नभूतानि मूषकादीनि जायन्तामिति पर्या- लोचनं संकल्पं कृतवानित्यर्थः । मूर्तिशब्देन करचरणादिमतोऽभिधाने ब्रीह्यादेरग्रहणं स्यादत आह । घनरूपमिति । कठिनमित्यर्थः । नन्वमूर्वानामपि वायुचन्द्रकिरणा- दीनी सादीन्प्रत्यन्नत्वमस्तीति तत्संग्रहार्थमाह । धारणसमर्थ चेति । शरीरधारण- सममित्यर्थः । चरेति । चरं मूषकाद्यचरं प्रीह्यादीत्यर्थः । या वै सा मूर्तिरजायतानं वै तदिति पूर्वेणान्वयः । तच्छब्दार्थमाह । मूर्तिरूपमिति ॥ २॥ शब्दादिभोक्तृत्वमिन्द्रियदेवतोपाधिकं न स्वत आत्मन इत्यभिप्रायेण तेषां शब्दादिभोगमुक्त्वेदानीमनपानभोक्तृत्वमप्यपानवृत्तिमत्प्राणोपाधिकं न स्वत आत्मन इत्यभिप्रायेण तस्याभोक्तृत्वं परिशेषानिर्धारयितुमाह । तदैनदिति । सृष्टं सत्पराङ् सेंदजिघांसदित्यन्वयः । पराङ्पदं व्युत्पादयति । परागञ्चतीति । उक्तार्थे दृष्टान्त- माह । यथेति । मत्वत्यनन्तरं पराङञ्चति तद्वदिति शेषः । अतिगन्तुमैच्छदिति । (क.) तदन्नं सृष्टं । २ (ट. ) देतदभिसूट। 3 ( छ. ज.) मवेभ्यो । ४ (क. म. इ.) मृजा इ०१५(ख. च. छ. ज. ८.) हे स्वा०१६(क.ख. ग. छ. ज. ट.) देतद०१७ (ख.ग.) कपा ८ (छ. ज. ) °लान्नाभिमुखे सृष्टं सद्य ० ( च.) लानाभिमुवोत्कृष्ट सब०१ ९ (5.) मभि०। १० (ख.) सन्मे मृ| " (व.) त्या लोकपा । १२ (छ. ज.) कपा १३ (ख. ट.) दीनामाप स०१४ (मषिका १५ ( क. ग.) धिकमात्म० १६१ क. स्व. ८.) देतदि। १ . ( क. ग. ) परा० (ख. ) o तप०११८ ( क. इ. सत्यजि| ·वीयः खण्डः३]आनन्दगिरिकृतरीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता। नाशकोहाचा ग्रहीतुम् । स यद्वैनहाचाऽग्रहै- ष्यदभिव्याहृत्य हैवानमत्रप्स्यत् ॥३॥ तत्याणेनाजिवक्षत्तनाशकोत्याणेन ग्रहीतुम् । स यद्वैनत्प्राणेनाग्रहैष्यदभिप्राण्य हैवानमत्र- प्स्यत् ॥४॥ तच्चक्षुषाऽजिघृक्षत्तनाशकोच्चक्षुषा ग्रहीतुम् । स यद्वैनचक्षुषाऽग्रहैष्यदृष्ट्वा हैवानमत्रप्स्यत् ॥५॥ तच्छोत्रेणाजिवृक्षत्तनाशकोच्छ्रोत्रेण नहीतुम्। स य?नच्छ्रोत्रेणाग्रहैष्यच्छ्रुत्वा हैवान्नमत्र- प्स्यत् ॥६॥ नादानपश्यंस्तदन्नं वाचा वदनव्यापारेणाजिघृक्षगृहीतुमैच्छत्तदन्नं नाश- क्रोन्न समर्थोऽभवद्वाचा वदनक्रियया ग्रहीतुमुपादातुम् । स प्रथमजः शरीरी यदिहैनद्वाचाऽग्रहैष्यगृहीतवान्स्यात्सर्वोऽपि लोकस्तत्कार्य- भूतत्वादन्नमभिव्याहृत्य हैवान्नमत्रप्स्यत्तृप्तोऽभविष्यत् । न चैतद- यद्यपि ब्रीह्याद्यचेतनानस्य नैवमिच्छा संभवति तथाऽपि भाक्तृशरीरान्तर्न प्रवि- किंतु बहिरेव स्थितभित्यत्र तात्पर्यम् । कार्यकारणलक्षणः पिण्डस्तदनं वाचाऽजिघृक्षदि- त्यन्वयः। नन्विदानीमिव प्रथममेवापानेनैवानजिघृक्षा तस्य किमिति नाऽऽसीदित्याशङ्कय तस्येदानींतनशरीरापेक्षयो प्रथमजत्वात्तदानीं चापानेनानादत्वस्यानिश्चयात्तस्य वागादि- नाऽनजिघृक्षा युक्तेत्याह । प्रथमजत्वादिति । अस्मदाद्यपेक्षयेत्यर्थः । यस्मिन्प्रति- टिता अनमदामेत्युपक्रान्तस्य व्यटिशरीरस्य समष्टिपिण्डापेक्षया प्रथमजत्वाभावादपश्य- बजाननित्यर्थः । वदनक्रियया प्रथमजस्य पिण्डस्य कारणस्यान्नग्रहणासामर्थ्य कार्य- गतासामर्थेन द्रढयति । स प्रथमज इति । अत्र प्रथममन्नपदं गृहीतवान्स्यादित्यत्र कर्मत्वेन संबध्यते । तत्कार्यभूतत्वादिति । तदनन्तरभूतत्वादित्यर्थः । इदानींतनश- रीरस्य पूर्वकालीनव्यटिशरीरकार्यत्वाभावादिति । अभिव्याहृत्येति । वाचकशब्देना- भिधायेत्यर्थः । पूर्वजोऽपीत्यस्य नाशक्नोदिति पूर्वेणान्वयः। प्राणेन घाणेनाभिप्राण्याऽऽ- १(व. ) नद्वार। २ (च. ) य? नत्तदन्नं वाचा० ३ (. च. ) न तत०१४ (क. ग. घ. इ. Jशोदा ५ (क. ग. घ. उ. या तस्य १०। ६ ( क. ख.).दनत्व०। ७ ( क. ग. 6.) जपि ·४२ ऐतरेयोपनिषत् तस्वचाऽजिघृक्षत्तनाशकोत्त्वचा ग्रहीतुम् । स यद्वैनत्त्वचाग्रहैष्यत्स्टया हैवानमत्रप्स्यत् ॥७॥ तन्मनसाऽजिघृक्षत्तनाशनोन्मनसा ग्रहीतुम् । स यद्वैनन्मनसाऽग्रहेप्ययात्वा हैवानमत्रप्स्यत् ॥८॥ तच्छिश्वेनाजिघृक्षत्तनाशकोच्छिश्नेन ग्रहीतुम् । स यद्वैनच्छिश्नेनाग्रहैष्यविसृज्य हैवानमत्रप्स्यत् ॥९॥ तदपानेनाजिघृक्षत्तदावयत् । सैषोऽन्नस्य ग्रहो यहायुरन्नायुर्वा एष यहायुः ॥ १०॥ स्त्यतो नाशक्नोद्वाचा ग्रहीतुमित्यवगच्छामः पूर्वजोऽपि । समानमुत्त- रम् । तत्माणेन तच्चक्षुषा तच्छोत्रेण तत्त्वचा तन्मनसा तच्छिश्नेन तेन तेन करणव्यापारेणान्नं ग्रहीतुमशक्नुवन्पश्चादपानेन वायुना मुखच्छिद्रेण तदन्नमजिघृक्षत्तदावयत्तदन्नमेवं जग्राहाशितवान् । तेन स एषोऽपान- वायुरन्नस्य ग्रहोऽन्नग्राहक इत्येतत् । यद्वायुर्यो वायुरन्नायुरनबन्धनोऽ नजीवनो वै प्रसिद्धं स एप यो वायुः ॥ ३ ॥ ४ ॥ ५॥ ६ ॥ ७ ॥ ॥८॥९॥१०॥ प्रायेत्यर्थः । अपानेनेति । मुखच्छिद्रेणान्तर्गच्छत्ता वायनेत्यर्थः । अन्नातत्व- मैपश्वसनवृत्तिमतः प्राणस्य धर्मो नाऽऽत्मनः म्वत इत्येतत्तदेनरसृष्टं पराङित्यादिनोक्तं संदर्भस्य प्रयोजनमुपसंहरति । तेन स एष इति । येन कारणेनापानेनानमाशि- तवांस्तेनेत्यर्थः । अपानवृत्तिमतः प्राणस्यान्नग्राहकत्वं प्रसिद्धया घढीकर्तुमन्नायुरिति वाक्यं व्याचष्टे । अन्नायुरिति । अन्नमदामेत्यादिश्रुत्यन्तरे प्राणम्यमायुष्टं प्रसिद्ध- मित्यर्थः ॥ ३॥ ४ ॥ ५ ॥ ६॥ ७ ॥ ८ ॥ ९ ॥ १० ॥ एवं मोगादिकरणभूतानां लोकानां भोगायतनस्य समष्टिव्यटिशरीरस्य भोगीपकरणानां वागादीनां समष्टिशरीरे लोकपालत्वेन व्यटिशरीरे करणाविष्ठातृत्वेन च स्थितानी देव- तानां भोगे प्रेरकयोरशनायापिपासयोस्तत्प्रयुक्तस्य करणनिष्ठस्य शब्दादिविषयग्रहणक्षक- णस्य मोगस्यापानवृत्तिमत्प्राणनिष्ठस्यानपानग्रहणलक्षणस्य च भोगस्याऽऽत्मनः संसा- १ (च.) योऽयं वा । २ ( क. ख. ग. घ. ट.) माप श्व० ३ (ख. द.) देतत्सम ४ (ख.८.) नाकम् । अस्य सं०१५ (ग.) ० सदनस्य १६क.ग. १. हु..) शेगावास्य ७ ( क. ग. घ. इ. ) नां च देवानां । ८ (क. व.) वापिस ·तृतीयः खण्डः३] आनन्दगिरिकृतीकासवलियशांकरभाष्यसमेता। स ईक्षत कथं विदं महते स्यादितिः स ईक्षत कतरेण प्रपद्या इति । स ईक्षत यदि वाचा- स एवं लोकलोकपालसंघातस्थितिमननिमित्तां कृत्वा पुरपौरतत्पा- लयितृस्थितिसमा स्वामीवेक्षत । कथं नु केन प्रकारेणेति वितर्कयन्निदं महते मामन्तरेण पुरस्वामिनम् । यदिदं कार्यकारणसंघातं कार्यं वक्ष्य- माणं कथं नु खलु मामन्तरेण स्यात्परार्थ सत् । यदि वाचाऽभिव्या- हृतमित्यादि केवलमेव वारव्यवहरणादि तश्विरर्थकं न कथंचन भवेद्ध- लिस्तुत्यादिवत् । पौरबन्धादिभिः प्रयुज्यमानं स्वाम्यर्थं संत्तत्स्वामि- नमन्तरेणासत्यैव, स्वामिनि तद्वत् । तस्मान्मया परेण स्वामिनाऽधिष्ठा- रिवासिद्धयर्थ सृष्टिमभिधायेदानी संसारिण भोक्तारं दशयितुं स्रष्टुरीश्वरस्य विचार द- शयितुं स ईक्षतेतिवाक्यं तद्वयाचष्टे । स एवमिति । पुरस्य पौराणां पुरवासिनां तत्पालयितॄणां, राजनियुक्ताधिकारिणां स्थितिसमां तत्तुल्यामन्ननिमित्तामन्नापीनां सं- घावस्थिति कृत्वेत्यन्वयः । कृत्वेत्युपलक्षणं लोकादीन्पृष्ट्वेत्यपि द्रष्टव्यम् । पदार्थानुक्त्वा वाक्यार्थमाह । यदिदमिति वक्ष्यमाणमिति। वाचाऽभिव्याहृतमित्यादिना वक्ष्यमाणम- भिव्याहरणादिकमित्यर्थः । तुर्भितमिदंशब्दार्थस्य विशेषणम् । परार्थसदिति । परार्थ- त्वात्परमार्थिनं मामृते कथं स्यादित्यस्यैवार्थस्य कथंशब्दसूचितं व्यतिरेकमाह । यदीति । कंवलं मोक्तुरहितव्यवहरणादि यत्तन्न कथं च न भवत्कथंचिदपि न भवेदित्यन्वयः । तब हेतुः । निरर्थकमिति । अर्थयत इत्यर्थः पचाद्यजीयता पुरुषस्तद्रहितमित्यर्थः ।। अर्थयिता हि पुरुषः स्वस्य प्रयोजनसिद्धयर्थ वागादिकं प्रेरयति । वदभावे प्रेरकाभावा- द्वाग्व्यवहारादिकं न भवेदित्यर्थः । यद्वाऽर्थः प्रयोजनमर्थिनोऽभावे तस्यार्थत्वाभावानिष्प- योजनं सत्तन्न भवेत्ययोजनप्रयुक्तत्वात्सर्वप्रवृत्तेरिति । तत्र दृष्टान्तः। बलिस्तुत्यादि- वरिति । एतदेव विवृणोति । पौरेति । अत्र यथाशब्दो द्रष्टव्यः । यथा पौरादिभिः प्रयुज्यमानं बलिस्तुत्यादिकं स्वामिनमन्तरण न भवेत्तद्वदित्यन्वयः । स्वामिनमन्तरे- येति । अस्य व्याख्यानमसत्येवेति । विचारस्य फलमाह । तस्मादिति । परेणा- 1( छ. ज.) ० स ईक्षत कथं नु । २ (ग. उ. ज.) ० २०१३ ( क. ग. घ. उ.) त्या. दीव । ०४ (ग. ज.) सत्स्वा । ५ (ख.ट.)चारांशं २०१६ (ख. ट.)¥यं व्याव०१७ (स...) अगाध (ग. घ.) माघिस.ट. या १.( क. घ. ) यादीवेति । १११ क- प.प.) ० स्वाग ·भात्मपट्टे . ऐतरेयोपनिषत् भिव्याहृतं यदि प्राणेनाभिप्राणितं यदि चक्षु- षा दृष्टं यदि श्रोत्रेण श्रुतं यदि त्वचा स्पृष्ट त्रा कृताकृतफलसाक्षिभूतेन भोक्त्रा भवितव्यं पुरस्येव राजा । यदि ना- 'मैतत्संहतकार्यस्य परार्थत्वं पैरार्थिनं मां चेतनमन्तरेण भवेरपुरपोरकार्य- मिव तत्स्वामिनम् । अथ कोऽहं किंस्वरूपः कस्य वास्वामी यचहं कार्य- कारणसंघातमनुभविश्य वागाधभिव्याहृतादिफलं नोपलमेयं राजेव. पुरमाविश्याधिकृतपुरुषकृताकृतावेक्षणम् । न कश्चिन्मामयं सभेवंरूप- श्चेत्यधिगच्छद्विचारयेत् । विपर्यये त योऽयं वागाधभिव्याहृतादीदमि- दिन्येन स्वामिनाऽर्थिना वागादिव्यवहारकृतोपकारमाजाऽविष्ठात्रा वागादिप्रेरकेणा- विष्ठातृत्वं चायस्कान्तवचेतनस्य संनिधानमात्रमेव साक्षितया न व्यापार इत्याह । कृतेति । कताकृतयोस्तत्फलस्य चेत्यर्थः । फलसाक्षित्वमेव भोक्तृत्वमपीत्याह । भो- कोति । राज्ञेत्यस्येति पदाध्याहारेणैक्षति पूर्वेणान्वयः । एवं वाग्व्यवहरणादिकार्य- सिद्धयर्थं मया प्रवेष्टव्यमित्युक्त्वाऽऽत्मस्वरूपबोधार्थ च मया प्रवेष्टव्यामिति वक्तुं स ईक्षत यदि वाचाऽभिव्याहृतमित्याधथ कोऽहमित्यन्तं वाक्यं तत्प्रवेशप्रयोजनकथ- नार्थत्वेन कथं विदमिति वाक्यतुल्यत्वात्स ईक्षत कतरेणेतिवाक्येन व्यव- हितमपीवाऽऽकृष्य व्याचष्टे । यदि नामेति । संहतस्य वागादिलक्षणस्य कार्यस्य परार्थत्वं परोपकाररूपाभिव्याहरणादिकारित्वं पैरार्थिनमुपकारमाजमन्तरेण भवेदित्यर्थः । अनेन यदि वाचैव केवलयोऽभिव्याहृतं भवेदित्येवकाराध्याहारेण वाक्यं योजितम् । एवमुत्तरत्रापि यदि प्राणेनैवाभिप्राणितं भवेदित्यादि द्रष्टव्यम् । अभिमा- णितमाघातमभ्यपानितमन्तर्गतं. भक्षितमित्यर्थः । उक्तमेव वाक्याचं स्पष्टीकरोति । पद्यहमित्यादिना । अयं सन्निति । अयमात्माऽस्ति से चैवरूपश्चति नाधिगच्छोटे- त्यर्थः । अप्रवेशे स्वस्याविगमो न स्यादित्युक्त्वा प्रवेश तु सोऽस्तीति प्रवेशफलमाह । विपर्यये विति । प्रविश्याभिव्याहृताधुपलम्भे वित्यर्थः । वेदनरूपः संश्चेत्यधिगन्त- व्योऽहं स्यामित्यन्वयः । वेदनरूपत्वमुपपादयति । योऽयमिति । योऽयं वागाधभि- व्याहृतादि वेद स वेदनरूप इत्यधिगन्तव्यः स्यामित्यन्वयः । न च वैदितुः कथं वेद- नरूपत्वमिति वाच्यम् । वेदितुरवेदनरूपत्वे" तस्य वेदनान्तरकर्मत्वं वाच्यम् । तस्मि- १ ( क. ग. घ.) ०यत्वात्परा २ (ग. घ. छ. ज.) परमाथि.) पामवि०३(क. ख. ट. ) नमन्तरेण अ०१४ (च. छ. ज.) किरू । ५ (इ. च. छ. ज.) oर्यकरण ६ (ख. ग. रु.) त्वमित्या ०१ ७ ( क. ख. र.) ०णेतीक्ष०१८ ( क. ग. ह.) ०क्त्वा मत्स्वरू०११ (क.ग.) बाक्यं तु०१० (ग. घ.) परमाथि (रु.) परमर्थि११ (ग.घ.) या व्या१९२ (ख. ट.)स ए३० १३ (इ.) लम्म उत्प०१४ ( क.) लेन त animate ·४५ तृतीयः खण्डः३]आनन्दगिरिकृतटीकासंचलितशांकरभाष्यसमेता। यदि मनसा ध्यातं यद्यपानेनाभ्यपानितं यदि शिश्रेन विसृष्टमथ कोऽहमिति ॥११॥ ति वेद स सन्वेदनरूपश्चेत्यधिगन्तव्योऽहं स्याम् । यदर्थमिदं संहतानां वागादीनामभिव्याहृतादि । यथा स्तम्भकुड्यादीनां प्रासा- दादिसंहतानां स्वावयवैरसंहतपरार्थत्वं तद्वदिति । एवमीक्षित्वोऽतः कतरणं प्रपद्या इति । प्रपदं च मूर्धा वास्य संघातस्य प्रवेशमार्गावनयोः कतरेण मार्गेणेदं कार्यकारणसंघातलक्षणं पुरं प्रपद्ये प्रपद्येयमिति ॥११॥ न्वेदने वेदितव की चेदेकरिमन्वेदितरि कर्तृत्वं कर्मत्वं च विरुद्धं प्रसज्येत । अन्यो वेदिता कर्ता चेत्तस्याप्यन्यो वेदितेत्यनवस्था स्यादिति वेदितुर्वेदनरूपत्वं सिध्यति । अत एव श्रुत्यन्तरे यो वेदेदं जिघाणीति म आत्मेति घातृ यघ्राणवेदनस्याऽऽत्मत्व- मुक्तमिति भावः । तस्य वेदनरूपत्वे प्रमाणमुक्त्वाऽतित्वे प्रमाणमाह । यदर्थमिति । संहतानां वागादीनामभिव्याहृतादि यदर्थ सोऽन्यो वागादिभिरसंहतः संश्चेत्यधिगन्तव्य इति पूर्वेगान्वयः । संहतानामसंहतपररार्थित्वे दृष्टान्तमाह । यथेति । एतदुक्तं भवति । वागाद्यभिव्याहृतादि स्वामंहतपरार्थ भवितुमर्हति संहतत्वात्कुड्यादिवत्प्रासादादिवञ्चेति। तद्वदित्यनन्तरं श्रुतिगतं स ईक्षतेतिपदं द्रष्टव्यम् । भाष्ये तु स्पष्टतया त्यक्तम् । प्रयो- जनद्वयवशात्प्रवेशस्य कर्तव्यत्वे सिद्धे प्रवेशद्वारस्य विचारस्यावसर इतीदानी स ईक्षत कतरेणेतिवाक्यं व्याचष्टे । एवमीक्षित्वेति । अत इति । यतः प्रवेशत्य वागादि- व्यवहारसिद्धिमत्त्वरूपबोधश्चेतिप्रयोजनद्वयसिद्धयर्थ कर्तव्यत्वमत इत्यर्थः । अन्त- रितिपाठे शरीरस्यान्तः प्रपद्या इत्यन्वयः । कतरणेतिपदं गृहीत्वा तद्याख्यातुं मार्ग- द्वयं दर्शयति । प्रपदं चेति । इदानी गृहीतं पदं व्याख्याति । अनयोः कतरेणेति। अपचा इत्यनन्तरं श्रौत म ईक्षतेति पदं द्रष्टव्यम् || ११ ॥ अनन्तरं स ईक्षत यदि वाचेत्यादिवाक्यं पूर्वमेव व्याख्यातमिति तदुसरं स एतमेव सीमानमिति वाक्यं व्याख्यातुं तदपेक्षितमाह । एवमीक्षित्वेति । पर्यालोच्येत्यर्थः । मृत्यस्य प्रवेशमार्गेण स्वामिनः प्रवेशोऽनुचित इत्यनेनैव मार्गेण प्रवेशं निश्चितवानि त्याह । न तावदिति । अस्येति । पिण्डस्येत्यर्थः । प्रपधेयमित्यनन्तरं निश्चित्येतिशेषः । १(क. ग. घ. च. ) त्वं मत्तद्व०१२ (च. ज.) ०त्वान्तः क०।३ (ख. च. छ. ज.) ण | प्रपंदं । ४ (च. छ. ज.) र ५ ( डा ) ०वि० ६ ( ख. ) सिद्धिः सत्स्व० ५ ( क. ग. ह.) तेत्य। .

·ऐतरेयोपनिषत् [भात्मपट्टे स एतमेव सीमानं विदार्यतया द्वारा प्रापद्यत। सैषा वितिनीम हास्तदेतवान्दनम् । एवमीक्षित्वा न तावन्मदृत्यस्य माणस्य मम सर्वार्थाधिकृतस्य प्रवेश- मोर्गेण प्रपदाभ्यामधः प्रपद्ये । किं तर्हि पारिशेष्यादस्य मूर्धानं विदार्य मप: घेयमिति लोक इवेक्षितकारी सस्रष्टेश्वेर एतमेव मूर्धसीमानं केशविभागाव- सानं विदार्य च्छिद्रं कृत्वैतया द्वारा मार्गेणे लोकं कार्यकारणसंघातं पापद्यत प्रविवेश । सेयं हि प्रसिद्धा द्वाः । मूर्ध्नि तैलादिधारणकाले तद्र- सादिसंवेदनात् । सैषा विदृतिविदारितत्वाद्वितिर्नाम प्रसिद्धी द्वाः । इतराणि तु श्रोत्रादिद्वाराणि भृत्यादिस्थानीयसाधारणमार्गत्वान समे- द्धीनि' नानन्दहेतनि । इदं तु द्वारं परमेश्वरस्यैव केवलस्येति । तदेत- नान्दनं नन्दनमेव नान्दैनमिति दैयँ छान्दसम् | नन्दैत्यनेन द्वारेण एवमपेक्षितमुक्त्वा स पतमिति वाक्यं व्याचष्टे । इति लोक इवेति । एवर्माक्षित्वा मूर्धानं विदार्य प्रपधेयमिति निश्वित्येमं संघातं पापद्यतेत्यन्वयः । ननु नव वै पुरुषे प्राणाः सप्त वै शीर्षण्याः प्राणा द्वाववाची नवद्वारे पुरे देहीत्यादिषु द्वारनवकं प्रसिद्ध न तु मूर्धनि द्वारान्तरमित्याशङ्कय प्रत्यक्षतम्तयोर्घमायन्नमृतत्वमेतीतिश्रुतितश्च तस्य द्वारस्य प्रसिद्धेनैवमिति वक्तुं मैषति वाक्यं तयाचष्टे । सेयमिति । प्रत्यक्षतः प्रसिद्धि सैषेति पदाभ्यां दर्शयति । मनीति । मनि चिरं विषवृक्षतैलादिवारणकाले तिक्ता- द्वितद्रससंवेदनं दृश्यत इति सा द्वाः प्रत्यक्षतः प्रसिद्धत्यर्थः । न केवलं द्वारः प्रत्य- क्षत एवं प्रसिद्धिः किंतु तम्या वितिरितिनाम्नाऽपि, प्रसिद्धिरित्याह । वितिरिति । अनेनेश्वरेण स्वप्रवेशार्थमसाधारणतया विदारितत्वान्न भृत्य थानीयचक्षुरादिप्रवेशद्वारः सह नव वै पुरुषे प्राणा इत्यादि पूर्वोक्तश्रुतिषु परिगणितमित्युक्तम् । श्रीतमसिद्धि वक्तुं तदेतन्नान्दनमितिवाक्यं तदेव नान्दनं नान्यानीत्युक्तमिति कृत्वा व्याचष्टे । इतराणि विति । समृद्धीनीति । सम्यग्रद्धिरानन्दा येषु तानीति विग्रहः । हेतु- शब्दं भावप्रधानं स्वीकृत्याऽऽनन्दं प्रति हेतुत्वं येषामिति बहुव्रीहिणा हेतूनीति नपुंस- कत्वं द्रष्टव्यम् । नन्दन्यनेन द्वारेण गत्वेति । अनेन तयोर्ध्वमायनमृतत्वमेतीति- श्रुतौ प्रसिद्धिदेशिता । ईश्वरस्येवं प्रवेशमुक्त्वा तस्य पूर्वोक्त कार्यकारणसंघातोपाधिक १ ( छ. ज. ) मम मृत्य। २ ( स्व. ८. ) मार्गप्र० ३ (ख. ङ.) ०ी य: स०१४ (ख. ङ.) ०श्वरः स ए०१५ (च, ज.) का ६ (ग. घ. इ. च. छ.ज.) शंकररा७ (5.) ०प्र० (ख. र.) मूर्धनि ते० ९ । घ. च. छ. ज.) लेन्तस्तद्र । १० (छ. ज.) खा । | ११ ( छ. ज.) त्रादीनि द्वा० १२ (छ.)मृद्रिनन्दन । १३ (क. च.) ofन नन्दन १४ (घ.) न्दन हे १५ ( छ. ज.) दनं ०। १६ । छ.ज.) दन्त्यने, १७ (ख...) टे। लौ ०१ १८ ( ग. घ. इ. ) ofमद्धं ० १९ (व. ट. ) मधनाति । २० ( क..) मी वि० २१ (क. ग. ङ.) of०१ २२ (ब. घ. ) पणे ति२३. ग. ह.) ले त ३४ (क. व.) तद्वैत २५ ( क. इ.) त । त२६ (क. ग. प. उ.) नांत । ई०१ २४ ख...) ०धकरण १८ - ।

·. कृतीयःखण्ड:३] आनन्दगिरिकृतठीकासंवलिनशांकरभाष्यसमेता। तस्य त्रय आवसथात्रयः स्वमा अयमावसथोऽ- गत्वा परस्मिन्ब्रह्मणीति तस्यैवं सृष्ट्वा प्रविष्टस्य जीवेनाऽऽत्मना राज्ञ इवं पुरं त्रय आवसथाः । जागरितकाल इन्द्रियस्थानं दक्षिणं चक्षुः। स्वप्रकालेऽन्तर्मनः । सुषुप्तिकाले हृदयाकाशे इत्येतद्वक्ष्यमाणा वा त्रय आवसथाः । पितृशरीरं मातृगर्भाशयः स्वं च शरीरमिति । त्रयः स्वमा जाग्रत्स्वप्नसुषूप्त्याख्याः । ननु जागरितं प्रबोधरूपत्वान्न स्वनः । नैवम् । स्वप्न एव । कथं परमार्थस्वात्ममबोधाभावात्स्वप्न- संसारमाह । तस्येति । एवं पुरं मृष्ट्वा जीवेनाऽऽत्मना प्रविष्टस्य तस्य राज्ञ इव त्रय आवसथाः क्रीडास्थानानीत्यन्वयः । तान्येवाह । जागरितेति । चक्षुरिति । चक्षुर्गोलकमित्यर्थः । मन इति । मनमोऽधिकरणं कण्ठस्थानमित्यर्थः । कण्ठे स्वप्नं ममादिशेदितिश्रुतेः । हृदयाकाश इति । हृदयावच्छिन्नभृताकाश इत्यर्थः । यद्यपि ब्रह्मण्येव सुषुप्ती जीवो वर्तते सती मोम्य तदा संपन्न इति श्रुनेस्तथाऽपि ब्रह्म- णोऽपि हृदयौवकाशेऽवम्थानात्तत्मपन्नोऽपि तत्रैव वर्तत इति तथोक्तम् । अन्यथा हृदयाकाशशब्दनैव दहगविकरणन्यायेन ब्रह्माभिवाने तम्य त्रयः स्वप्ना इति वक्ष्यमाणम्ब प्रतुल्यत्वानुपपत्तिरित्यत एव पक्षान्तरमाह । वक्ष्यमाणा वेति । तानेवाऽऽह । पितृशरीरमिति । नन्वान्मा वा इदमेक एवंत्यद्वितीयत्वेनोक्तस्य कथमाव- सथयोग इत्याशङ्कयोऽऽवमथानां मृषात्वान्न पारमार्थिकाद्वितीयत्वायोग इति वक्तुं त्रयः स्वप्रा इत्युक्तं तद्याचष्टे | त्रयः स्वप्ना इति । स्वप्नतुल्या इत्यर्थः । जाग्रदित्युपल- क्षणं पित्रादिशरीरत्रयं चेत्यपि द्रष्टव्यम् । तेषां स्वप्नतुल्यत्वं नास्तीति शङ्कते । नन्विति । अत्रापि शरीर त्रयमित्यपलहितं तत्य बोधस्य खप्नप्रबोधतुल्यत्वात्स्वप्नत्व- मेवेत्याह । नैवमिति । तथा प्रसिद्धिर्नास्तीति शङ्कते । कथमिति । अविवेकिनां तथा प्रसिद्धयभावेऽपि विवेकिनां तल्लक्षणज्ञत्वात्तथा प्रमिद्विरस्तोत्याह । परमार्थेति । वस्तुतत्त्वतिरोधानेनामद्वस्तुप्रतिभासः स्वप्न इति तल्लक्षणं जागरितमपि तथाभूतमेव ब्र- यस्वरूपतिरोधानादविद्यमानजगत्यतीतेश्चेत्यर्थः । अन्तरं यन्मनस्तद्वितीय आव- सथ इत्यन्वयः । अयमावपथ इत्यादिनाऽर्थान्तरं नोच्यते । प्रासादभूमिकावदु- १(ग. छ. ज.) त्वाऽस्मि०१ २ ( च.) व स्वं पु०१३ (स.ट. ) पुमका०१४ ( क. ख. ग. घ. ट.) काल इदं ह। ५ ( क. ख. ग. घ. ड. च. ट.) शमित्ये ०। ६ (च.) त्यते वक्ष्य ७ (ख. च. छ. ट.) पुमाख्याः । ८ ( क. ग. घ. ङ. ) "स्य ग०९ (ग. घ. 5.) माविशे11. (ख. ट.) ना सौम्य । ११ (ख. ट.) याका०/१२ (क. ग. घ. इ.) पत्तरि०१३ (ग. घ. ड.) यमवस्थायें ११४ (ग. घ. ड.) चावस्थानां । १५ ( क. ग.) ofथकोद०१६ ( क.) यत्वया । १७ (ख.ट.) यमुप। १८ (ख. र. ) त्यति बो०) १९ (प.) ०३: । भान्त - ·ऐतरेयोपनिषत् भात्मष? यमावसथोऽयमावसथ इति ॥ १२॥ स जातो भूतान्यभिव्यख्यकिमिहान्यं वाव- बदसद्वस्तुदर्शनाच्च । अयमेवाऽऽवसथश्चक्षुर्दक्षिणं प्रथमः । मैमोऽन्तरं द्वितीयः । हृदयाकाशस्तृतीयः । अयमावसथ इत्युक्तानुकीर्तनमेव तेषु झयमावसथेषु पर्यायेणाऽऽत्मभावेन वर्तमानोऽविद्यया दीर्घकालं गाढं प्रमुप्तः स्वाभाविक्या न प्रबुध्यतेऽनेकशतसहस्रानर्थसंनिपात- जदुःखमुद्राभिघातानुभवैरपि ।। १२ ॥ स जातः शरीरे प्रविष्टो जीवात्मना भूतान्यभिव्यख्यद्याकरोत् । स कदाचित्परमकारुणिकेनाऽऽचार्येणाऽऽत्मज्ञानप्रबोधकृच्छब्दिकायां वे- पर्यधोभावेन स्थिता एव चक्षुरादयोऽङ्गुल्या निर्दिश्य प्रदर्श्यन्ते बाह्यावसथभ्रान्तिवार- णायेत्याह । अयमावसथ इत्युक्तानुकीर्तनमेवेति । नन्वावसथशब्दस्य गृहविशे- षवाचिनः कथमक्ष्यादिषु प्रयोग इत्याशङ्कयाऽऽवसथस्थस्येवैषु स्थितस्य दीर्घनि- द्रादर्शनातेषु सुखं सुप्तस्यव शीघ्रप्रबोधादर्शनागीण्या वृत्त्याऽऽवसंथत्वमाह । तेषु छाय- मिति । स्वाभाविक्याऽविद्ययेत्यन्वयः । अनुभरित्यनन्तरमित्येत आवसथों उच्यन्त इतिशेषः ॥ १२ ॥ ननु जागरितादिकं भूतकार्यस्य कार्यकरणघातम्य धर्मो न तद्भिन्नस्यापि तात्मस्तादात्म्याभिमानात्तभवत्त्वमिति वक्तुं स जात इति वाक्यं उद्याचष्टे । स जात इति । भूतान्येवाऽऽभिमुख्येन तादात्म्येन व्याकरोद्यक्त ज्ञाववानुक्तवांश्च मनुष्योऽहं काणोऽहं मुख्यहमित्यादिप्रकारेणेत्यर्थः । तथा च श्रुत्यन्तरम् । अनेन जीवेनाऽऽत्मनाऽनुपविश्य नामरूपे व्याकरवाणीति । ननु व्य- तिरिक्तात्मज्ञाने सति कथर्मुक्ततादात्म्यभ्रम इत्याशङ्कयाऽऽह श्रुतिः । किमिहान्यमि- ति । इहास्मिञ्शरीरेऽन्य व्यतिरिक्तमात्मानं वावदिषत्किमिति काका नोक्तवानित्यर्थः । न ज्ञातवानित्यपि द्रष्टव्यम् । इतिशब्दो यस्मादित्यर्थं यम्मादेवं तस्मादभिव्यख्यदित्य- ध्यारोपप्रकरणसमाप्त्यर्थो वा । इदं वाक्यं भाष्यकारैः स्पष्टत्वादुरितं लेखकदोषा- त्पवित्रं वा । एवमध्यारोपं प्रदर्य तस्यापवादार्थ स एतमित्यादिवाक्यं तद्व्याचष्टे । स कदाचिदित्यादिना । यद्वा स जात इत्यादिरपवादस्तस्मिन्पक्ष एवं योजना भूतानि व्याकरोद्धिविच्याकरोत् । किमेषां स्वतः सत्ताऽस्तैि नेति विचारिववानित्यर्थः । १ (ख. ट.) स्तुत्वद० २ (छ. ज.) मनश्चान्त (ट.) मन आन्त013 (5.ज.) ०ढे सु०१ ४ ( घ. उ.ज.) त् । किमिहान्य वावदिधदिति । स । ५(छ.) छन्दकार्याय (ज.) च्छन्दकारियां दे०) ६ (क.) न्तिनिवा० . (ख. ट.) या इत्युच्य०१८(क. ग. इ.) र्यकार०१९ (क, ग. घ.) मुलं ता११० (ख. ट.) क्यं च्या 11(कै.) स्ति न वेति। त्वात्मनः ।

·तृवीय खण्ड:३]आनन्दगिरिकृतटीकासंवलिशांकरभाष्यसमेता। ४९ दिषदिति। एतमेव पुरुषं ब्रह्म ततममपश्य- दिदमदर्शमिती ३ ॥ १३॥ तस्मादिदन्द्रो नामदन्द्रो ह वै नाम तमिदन्द्रं सन्तमिन्द्र इत्याचक्षते परोक्षण। परोक्षप्रिया इव दान्तमहावाक्यभेया तत्कर्णमूले ताड्यमानीयामेतमेव सृष्टयादिकर्तृत्वेन प्रकृतं पुरुषं पुरि शयानमात्मानं ब्रह्म बृहत्ततमं तकारेणैकेन लुप्तेन तततमं व्याप्तमं परिपूर्णमाकाशवत्मत्यबुध्यतापश्यत् । कथमिदं ब्रह्म ममाऽऽत्मनः स्वरूपमदशं दृष्टवानस्मि । अहो इति विचारणार्था प्लैतिः पूर्वम् ॥ १३ ॥ यस्मादिदमित्येवं यत्साक्षादपरोक्षाब्रह्म सर्वान्तरमपश्यदपरोक्षण तस्मादिदं पश्यतीतीदन्द्रो नाम परमात्मा । इदन्द्रो ह वै नाम प्रसि- विचार्य च किमन्यमात्मव्यातरिक्तं स्वतःसत्ताकं वावदिषद्वदिष्यामि न किंचिदप्या- त्मव्यतिरिक्त वक्तुं शक्नोति निश्चितवानित्यर्थः । एवं पदार्थशाधनवतो वा- क्यार्थज्ञानमाह । से इति । आचार्यवान्पुरुषो वेदेतिश्रुतेस्तेन विना स्वतो वा- क्यार्थज्ञानं न संभवतीत्यभिप्रेत्याऽऽह । परमेति । वेदान्तेति । उपनिषत्काण्ड- स्य समुदायस्य मेरीस्थानत्वं तद्गतानां तत्त्वमसीत्यादिवाक्यानां प्रबोधजनकशब्दत्वमिति ज्ञेयम् । पुरि शयानमिति । मूर्धन्यया द्वारा प्रविश्येति शेषः । लुप्तेनेति । तेन सहेत्यर्थः । किं परोक्षतया ज्ञातमिति पृच्छति । कथमिति । तस्य कृतार्थता- प्रख्यापैकेन वाक्येन तस्यापरोक्षत्वमाह । इदमिति । इती३इतिप्लुतरर्थमा । अहो इति । विचारणार्था प्लुतिः पूर्वमिति विचारणार्थे मुतेविहितत्वात् । मुत्या सम्यग्ब्रह्म ज्ञातं न वेति विचार्य सम्यग्ज्ञातमिति निश्चित्याहो इति स्वस्य कृतार्थत्वं प्रख्यापितवानि- त्यर्थः ॥ १३ ॥ वस्येदन्द्रनामप्रसिद्धयाऽपि तस्य ज्ञानस्यापरोक्षत्वमिति वक्तुं तस्मादिदन्द्र इति वाक्यं तद्याचष्टे । यस्मादिति । तस्मात्सर्वान्तरं ब्रह्मेद नित्यमेवापरोक्षण प्रत्यगात्मे- त्येवमपश्यदित्यन्वयः । कथमिदन्द्रनामत्वमत आह । इदन्द्रो हवा इति । नन्विन्द्रो १(ख. छ. ज. ट.) हा.। २ (ख. ड. ट.) 'नायां स एत। ३ ( क.) "स्मि। आहो। (स.) गायो । ५ (क. ड.) प्लुति । ६ (ख. ट.) तिः ॥ १३ ॥ ७ (ख. च. छ. 2.) सेव यी ८ (क. ग. घ.) श्यति तेनेदं । ९ (ख. ट. ) स एतमिति । १० (क. ग. घ. ड.) पकवा(क. ग. घ. उ.) 'ह । आहो । १२ (क. ख. ड.) गाया प्लुतिपू। (ग. घ.) पायो लुति । १३ (ख. ट.) 'ति । यस्मा । १४ ( ख. ट.) होदमिन्यप। १५ (ख. ट.) सेवा 4 ज.

·५० ऐतरेयोपनिषत् [भात्मषटे हि देवाः। परोक्षप्रिया इव हि देवाः ॥१४॥ इति तृतीयः खण्डः ॥३॥ [ इत्यैतरेये द्वितीयारण्यके चतुर्थोऽध्यायः ॥ ४॥] दो लोक ईश्वरः। तमेवमिदन्द्रं सन्तमिन्द्र इति परीक्षण परोक्षाभिधाने- नाऽऽचक्षते ब्रह्मविदः संव्यवहारार्थ पूज्यतमत्वात्मत्यक्षनामग्रहणभयात् । तथा हि परोक्षप्रियाः परोक्षनामग्रहणमिया इव होव हि यस्मादेवाः । किमु सर्वदेवानामपि देवो महेश्वरः । द्विर्वचनं प्रकृताध्यायपरिसमात्य- र्थम् ॥ १४ ॥ इति तृतीयखण्डभाष्यम् ॥ ३ ॥ इत्यैतरेये द्वितीयारण्य- कभाष्ये चतुर्थोऽध्यायः ॥ ४॥ अस्मिश्चतुर्थेऽध्याय एष वाक्यार्थी जगदुत्पत्तिस्थितिप्रलयकृदसंसा- री सर्वज्ञः सर्वशक्तिः सर्ववित्सर्वमिदं जगत्स्वतोऽन्यद्वस्त्वन्तरमनुपा- मायाभिारेत्यादाविन्द्र इति प्रसिद्धो न त्विदन्द्र इत्यत आह । तमेवमिति । इदन्द्रस्येव सतः परोक्षत्वार्थमक्षरलोपेनेन्द्र इत्याहुरित्यर्थः । परोक्षोक्तः प्रयोजनमाह । पूज्येति । पूज्यानां परोक्षतयैव नाम वक्तव्यमित्यत्र प्रमाणमाह । तथा हीति । देवा इति । पूज्या इत्यर्थः । अत एवाऽऽचार्या उपाध्याया इत्युक्तावेव प्रीति कुर्वन्ति लो- के न तु विष्णुमित्रादिनामग्रहण इति भावः । नाम्नः परोक्षत्वं नाम यथार्थनाम्रो रूपान्तरकरणेन स्वरूपाच्छादनमिति ज्ञेयम् । इति तृतीयखण्डभाप्यटीका ।। ३ ।। इत्यैतरेये द्वितीयारण्यकभाष्यटीकायां चतुर्थोऽध्यायः ॥ ४ ॥ अस्मिन्नध्याय आत्मकत्वलोकलोकपालमृष्टयशोपिपासासंयोजनादीनां बहूनाम- नामुक्तत्वात्सर्वेषामपि विवक्षितत्वशङ्कावारणाय विवक्षितमर्थमाह । अस्मिन्निति । सर्वेष्वपि शरीरेप्वेक एवाऽऽत्मा स एव परमेश्वर इति वक्ष्यमाणोऽर्थ एतच्छन्दार्थः । वाक्यार्थ इति | विवक्षित इति शेषः । कथमयमेवार्थो विवक्षित इत्याशङ्कय पूर्वसंद- भैपालोचनयेत्याह । जगदित्यादिना । यद्यपि लोकादिमृष्टयाऽनमृष्टया चोत्पत्ति- स्थिती एवोक्त तथाऽप्युत्पत्तिस्थित्युक्त्याऽर्थात्पलयोऽप्युक्तपाय इति प्रलयकदित्युक्तं लोकपालादीनामेव भोक्तृत्वोक्त्याऽसंसारीत्युक्तमित्यर्थः । सामान्यतः सर्व जानातीति सर्वज्ञः । विशेषतः सर्वप्रकारेणापि सर्व वत्तीति सर्ववित् | सृष्देत्यन्तेन जनतस्तत्का- १ (क. ख. ग. घ. इ.) रोक्षा । २ (घ. च. छ. ज.) मुत । ३ (क. ग. घ...) 'यस। ४ ( ( छ. ज.) तुर्याध्या । .. ( क. ग. घ. इ. ) मित्र इत्यादि । ६ (ख. ४.) नायापि ।

·चतुर्थःखण्ड ४:]आनन्दगिरिकृतीकासंवलितमांकरभाष्यसमेता। दायैवाऽऽकाशाविक्रमेण सृष्टा स्वात्ममबोधनार्थ सर्वाणि च पाणादिम- च्छरीराणि स्वयं प्रविवेश प्रविश्य च स्वमात्मानं यथाभूतमिदं ब्रह्मास्मीति साक्षात्मत्यबुध्यत । तस्मात्स एव सर्वशरीरेष्वेक एवाऽऽत्मा नान्य इति । अन्योऽपि सम आत्मा ब्रह्मास्मीत्येवं विद्यादित्यात्मा वा इदमेक एवाग्र आसीत् । ब्रह्म ततममिति चोक्तम् । अन्यत्र च। सर्वगतस्य सर्वा- त्मनो वालाग्रमात्रमप्यप्रविष्टं नास्तीति कथं सीमानं विदार्य प्रापद्यत पिपी- लिकेव मुषिरम् । नन्वत्यल्पमिदं चोचं बहु चात्र चोदितव्यम् । अकरणः सन्नीक्षिताऽनुपादाय किंचिल्लोकानसृजताभ्यः पुरुषं समुदृत्यामूठयत् । सस्याभिध्यानान्मुखादि निर्भिन्नं मुखादिभ्यश्चाम्यादयो लोकपालास्तेषां चाशनापिपासादिसंयोजनंतदायतनपार्थनं तदर्थगवादिप्रदर्शनं तेषां यथा- यतेनप्रवेशनं सृष्टस्यानस्य पलायनं वागादिभिजिघृक्षा । एतत्सर्व थत्वात्तयतिरेकेग नास्तीत्युक्त्वा प्रत्यगात्मनस्तदभेदमाह | स्वात्मेति । न केवलं प्रव- शोक्त्यैव तदभेदः किं तु तदभेदज्ञानोक्तेश्चेत्याह । प्रविश्य चेति । यस्मात्सर्वशरीरे- प्वेकस्यैव प्रवेश उक्तः । यस्माच्च प्रविष्टस्य ब्रह्मतया ज्ञानमुक्तं तस्मात्सर्वशरीरेप्वेक एवाऽऽत्मा स च सर्वज्ञ ईश्वर एवं नान्य इत्येष वाक्यार्थो विवक्षित इति पूर्वेणान्वयः । सम आत्मेति विद्यादितिसंहितोपनिषद्गतवाक्यशेषोऽप्येतमेवार्थ- माहेत्याह । अन्योऽपीति । सम इति । सर्वभूतेष्वेक इत्यर्थः । स ईक्ष- तेत्यादिसंदर्भादयमर्थः प्रतीयत इत्यक्तं पूर्वमिदानीमुपक्रमोपसंहाराभ्यामप्येष एवार्थः प्रतीयत इत्याह । आत्मा वा इति । सदेव सोम्येदमग्र आसीत्तदेतद्ब्रह्मापूर्व- भित्यादौ चाद्वितीयत्वमुक्तमित्याह । अन्यत्र चेति । प्रवेशवाक्यादात्मन एकत्वमुक्तं तदयक्तं तस्यैवासंगतार्थत्वादिति शङ्कते । सर्वगतस्येति । अशरीरत्वाद्विदारथितृत्वं सर्वगतत्वात्मवंशश्च न संगच्छत इत्यर्थः । किं प्रतीयमानार्वेऽसंगतत्वमुत विवक्षितार्थे । आधे सर्वस्याप्यसंगतार्थ वेन सर्वस्याप्यमामाण्यं स्यात् । न च वेदस्य तद्युक्तमित्य- भिप्रेत्याह । नन्विति । चक्षुरादिकरणैरीक्षणं प्रसिद्धं मृदाधुपादानवत एव स्रष्टत्वं हस्ताभ्यामेव समुद्धरणसंमूर्छने इत्यशरीरस्य तदसंगतं शस्त्रादिना मूर्तेन विदारणं न त्वमूर्ताद्धयानान्मुखादिभ्योऽग्न्याधुत्पत्तौ तस्य दाहादिः स्यात् । मूर्तस्यैवान्येन संयोजनं कर्तुं शक्यं नाशनायादेरमूर्तस्य । अग्न्यादीनां शरीरसृष्टेः पूर्व प्रार्थनाया अयोगस्वदा गवादिशरीराभावात् | स्वयं चाशरीरत्वादानयनायोगः । तेषामशरीरत्वा- दमूर्तत्वात्मवेशानुपपत्तिः । अन्नस्याचेतनस्य पलायनानुपपत्तिः । वागादीनां हस्तादि- वस्त्वादानासामर्थ्यात्तजिघृक्षानुपपत्तिरितिसर्वमसंगतार्थमित्यर्थः । ताह सर्वमप्रमाणम- १(घ.) त्मयो । २ (च. छ. ज.) बोधार्थ । ३ (च.) सीदिति । ब्र। ४(क. ग. उ.) नोऽप्यस्य वा। ५ (छ. ज.) हुपत्र । ६ (ख. च. ट.) नायादि । ७ (छ. ज.) दिमत्वेन 10 (...) पांच यः। ९(ख. ट.) तनं प्र। (क. ग. घ. इ.) तने प्री १० (ख. प्र.) 'ति । प्रन्ययुध्यतेति । य १ (ख. र.) "मित्या ।

·१३ ५२ ऐतरेयोपनिषत् [आत्मषले सीमाविदारणमवेशसममेव । अस्तु तर्हि सर्वमेवेदमनुपपत्रम् । न ।अत्रा त्मावबोधार्थमात्रस्य विवक्षितत्वात्सर्वोऽयमर्थवाद इत्यदोषः । माया- विवद्वा महामायावी देवः सर्वज्ञः सर्वशक्तिः सर्वभेतच्चकार सुखावबोधनम- तिपत्त्यर्थं लोकवदाख्यायिकादिप्रपञ्च इति युक्ततरः पक्षः। न हि मृष्टया- ख्यायिकादिपरिज्ञानात्किचित्फलमिष्यते । ऐकात्म्यस्वरूपपरिज्ञाना- त्वमृतत्वं फलं सर्वोपनिषत्मसिद्धम् । स्मृतिएं च गीताचार्य समं सर्वेषु स्त्विति कश्चिच्छङ्कते । अस्त्विति । विवक्षितार्थेऽपि विषं भुईव स प्रजापतिरात्मनो वपामुदख्खिंददित्यादीनामिव प्रामाण्यसंभवेनाप्रामाण्यं न कस्यचिदपि युक्तम् । विवक्षि- तार्थे च नासंगतिरिति द्वितीयं दूषयति । नेति । लोके स्वयमेव द्वार कृत्वाऽनेकेषु गृहेषु प्रविष्टस्य देवदत्तस्यैकत्वदर्शनात्तद्वेदात्मन एकत्वमिति बोधयितुं विदारणप्रवेशने उच्यते न तु सोऽर्थो विवक्षितः । विवक्षितात्मैकत्वबोधद्वारतयोक्तत्वात्माशस्त्यार्थद्वार- तयोक्तवपोत्खननादिवदर्थवाद इत्यर्थः । भसत एव प्रवेशादेरिहोक्तिरित्यङ्गीकृत्य तस्य गुणार्थवादत्वं वपोत्खननादिवाक्येवैदित्युक्त्वाऽमिहिमस्य भेषजामत्यादिवद्भूतार्थवा- दत्वमङ्गीकृत्याऽऽह । मायावीति । माययाऽघटितमपि सर्वमुपपद्यतेऽघटितघटकत्वा- त्तस्या इत्यर्थः । अनेन सृष्टयांदरघटितार्थत्वागन्धर्वनगरादिवन्मृषात्वमेवेति स्पष्टीकर्तु- मघटितमपि सृष्ट्यादिकं श्रुत्या दर्शितमित्युक्तम् । नन्वात्मावबोधश्चेद्विवक्षितस्तर्हि साक्षादेवं स उच्यतां किमनेन वृथा प्रश्चनेनेत्यत आह । सुखेति । अवधिनं प्रति- पादनं सुखेन वक्तुः प्रतिपादनार्थं सुखेन श्रोतुः प्रतिपत्त्ययं चेत्यर्थः । ननु लोकसृष्टया- देर्मानान्तरागोचरत्वनापूर्वत्वात्तत्परत्वमेवाऽऽख्यायिकाया अस्त्वित्याशयापूर्वत्वेऽ- पि तत्प्रतिपत्त्या फलोलामात्फलवत्यज्ञाते श्रुतेस्तात्पर्यनियमात् । अन्यथा रुद्ररोद- नादेरप्यपूर्वत्वेन तत्रापि तात्पर्यापत्तेर्न सृष्टयादी तात्पर्यमित्याह । न हीति । आत्म- प्रतिपत्तौ तु फलदर्शनात्तत्परत्वमेव युक्तमित्याह । ऐकात्म्येति । सर्वेति । एतावदरे खल्वमृतत्वं तमेवं विद्वानमृत इह भवति विद्वानमृतः समभवदित्यादिषु ज्ञानादमृतत्वं प्रसिद्धमित्यर्थः । समं सर्वेषु भृतवित्यनेने कात्म्यमुक्त्वा समं पश्यन्हि सर्वत्र न हिन- स्त्यात्मनाऽऽत्मानमिति ज्ञानादमृतत्वमुक्तमित्याह । स्मृतिषु चेति । यज्ञात्वाऽमृत- अत्र मंचप्यादर्शपुस्तकेषु “ उदखिदत् ” इन्येव पाठो दृश्यते म तु लेखकप्रमादादेव । उदख्खिदत् ” इन्यव तैत्तिरीयपाठः । अत्र च्छान्दमो वर्णोपजनः । तथा च प्रातिशान्ये "उपसर्गपाथ एषः” इत्यादि । अत्र कलिकानामुद्रितपुस्तके “ उदखिदत्" इति वर्तते तत्तु प्रामादिकमेव । चल्ख्न- तुरित्यादिवदत्रापि खकारश्रवणस्यैव मिद्धत्वातत्तिरीये द्वितीयखकारयुक्तस्यैव पाठस्योपरितनसंगृहीत- प्रातिशाख्यसूत्रेण सिद्धत्वाच्च । १ (ज.) शप्रनस । २ (ख. ट.) 'धन। ३ ( क. ग.प. ड, च. ) पविज्ञा। ४ ( क. ग. ङ. ) नादमृ। ५ (च. ) तत्वरूपं फ। ६ (छ. ज. पमिद्ध। (क. ग. घ. कृ.) गी। ८ ( क. ग. घ. इ.) मु च स.९ (ख. घ. ट.) थे वि। १. (प.) थे ना ११ (ख. ट.) द्वदिहात्म। १२ (ख. ट.) वदुक्त्वा । १३ (स्व. ट. ) मिति । १४ ( क. ग.घ.. "ति स्फुटीक । १५ (ख. ट.) दि श्रु। १६ (क. ग. घ. इ. ) व तदुच्य। १५ ( ग.घ.. 'पञ्चे नेत्य। १८ (ख. ट.) योधोऽवयोध। १९ (ख. ट. ) लाभावात्।

·चतुःखण्ड:४] आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेवा । भूतेषु तिष्ठन्तं परमेश्वरमित्यादिना । ननु त्रय आत्मानो भोक्ता कर्ता संसारी जीव एकः सर्वलोकशास्त्रप्रसिद्धः । अनेकमाणिकर्मफलोपभोग- योग्यानेकाधिष्ठीनवंल्लोकदेहनिर्माणेन लिनेन यथाशास्त्रप्रदर्शितेन पुर- प्रासादादिनिर्माणलिड्न तद्विषयकौशलज्ञानवांस्तत्कर्ता तक्षादिरिवे- श्वरः सर्वज्ञो जगतः कर्ता द्वितीयश्चेतन आत्माऽवगम्यते । यतो वाचो निवर्तन्ते नेति नेतीत्यादिशास्त्रपसिद्ध औपनिषदः पुरुषस्तृतीयः । एव- मेते त्रय आत्मानोऽन्योन्यविलक्षणाः । तत्र कथमेक एवाऽऽत्माऽद्विती- मभुव इत्यादिरादिशब्दार्थः । सोऽहं स च त्वं स च सर्वमेतदात्मस्वरूपं त्यज भेदमो- हम् । *इवीरितस्तेन स राजवर्य तत्याज भेदं परमार्थदृष्टिरित्यैकात्म्यमुक्त्वा स चापि जातिस्मरणोप्तबोधस्तत्रैव जन्मन्यपवर्गमापेत्यादिविष्णुपुराणमाद्यशब्दार्थः । आत्म- क्यमेवास्याध्यायस्यार्थ इत्युक्त्वैतदेव स्थिरीकर्तुमाशङ्कते । नन्विति । जीव ईश्वरो निर्विशेषब्रह्म चेति त्रय आत्मान इत्यर्थः । तत्र जीवोऽहं कर्तेति लोक एष हि द्रष्टा स्पष्टा यजेत स्वर्गकाम इत्यादिशास्त्रे च प्रसिद्ध इत्याह । भोक्तेति । एक इति । त्रयाणां मध्य एक इत्यर्थः । यो लोकदेहनिर्माणेन लिड्नावगम्यते सर्वज्ञ ईश्वरः स द्वितीय इत्याह । अनेकेति । अनेकेषां विचित्राणां च पाणिनां यान्यनेकानि विचित्राणि कर्मफलानि तदुपभोगयोग्यानि यान्यनेकानि विचित्राण्यधिष्ठानानि स्थान- विशेषास्तद्वन्तो लोका देहाश्च तेषां निर्माणेन लिङ्गनेत्यर्थः । इदं विशेषणं कर्तुः सर्व- तार्थम् । यथाशास्त्रप्रदर्शितेनेति । स इमाँलोकानसृजतेत्यादिशास्त्रप्रदर्शितलिङ्गेने- त्यर्थः । अनुमाने दृष्टान्तमाह । पुरेति । अचेतनं प्रधान स्वयमेव विचित्रजगदाका- रंण परिणमते न तु सर्वज्ञोऽधिष्ठाता कश्चिदिति सांख्याः । तन्निरासायाऽऽह । चेतन इति । चेतनानविष्टितस्याचेतनस्य स्वतःप्रवृत्त्यदर्शनावश्यं सर्वज्ञश्चेतनोऽधिष्टाताऽङ्गी- कार्य इत्यर्थः । तृतीयमाह । यत इति । एकस्यैव रूपभेदेन भेद इत्याशङ्कयाऽऽह । एवमिति । अन्योन्येति । अन्योन्यविरुद्धधर्मवत्त्वादह नतुहिनवद्भिन्ना इत्यर्थः। तत्र जीवस्य यत्कर्तृत्वभोक्तृत्वादिना वैलक्षण्यमुक्तं तदसिद्धं तस्य मानान्तराविषयत्वेन तद्ध- र्मवत्तया प्रमातुमशक्यत्वादतो न भेद इत्यभिप्रायेण परिहरति सिद्धान्ती । तत्र जीव एवेति । कमिति । तस्य ज्ञेयत्वाभावे कर्तृत्वादिधर्मविशिष्टतयाऽपि स ज्ञातुमशक्य इ- * इतीरितइत्यादि दृष्टिरिन्यन्तं श्लोकाधे क. ग. घ. ङ. संज्ञितपुस्तकेषु नास्ति । १ (ख. च. ट.) दि । न । २ (छ.) 'टानं चतुर्दशलोक । ३ ( च. ज.) वच्चतुर्दशलोक ४ (क. ग. घ. ) नेति चेत्या । ५ ( क.) गावशे। ( इ. ) णात्प्रबो। ( ग. ) णान्तबों। ६ ( क. ग. घ. अ. ) 'पतिवि। ७ ( क. ग. घ. ड. ) मादिश। ८ (ख. ट. ) शेषं ब्र। ९ ( ग. ) है । कर्तेति । १. (क. ) 'ते स स ११ (स्व. ट. ) णां प्रा। १२ ( ग. घ. ड.) भोग्या १३ ( क. म. प. उ. ) शत्वार्थ। १४ ( क. ग. घ. ड. ) शितेन लि। १५ ( क. ग. घ. ड.) नीकर्तव्य ।। १६ (ख. ट. ) "दिव। १७ ( ख. . ) ज्ञातुं न शक्यत ई। १५ ·ऐतरेयोपनिषत् [आत्मषट्ठे योऽसंसारीति ज्ञातुं शक्यते । तत्र जीव एव तावत्कथं ज्ञायते । नन्वेवं' ज्ञायते श्रोता मन्ता द्रष्टाऽऽदेष्टांऽऽघोष्टा विज्ञाता प्रज्ञातेति । ननु विप्र- तिषिद्धं ज्ञायते यः श्रवणादिकर्तृत्वेनामतो मन्ताऽविज्ञातो विज्ञातेति च । तथा न मतेमन्तारं मन्वीथा न विज्ञातेर्विज्ञातारं विजानीया इत्यादि च। सत्यं विप्रतिषिद्धं यदि प्रत्यक्षेण ज्ञायेत सुखादिवत् । प्रत्यक्षज्ञानं चे निवार्यते न मतेमन्तारमित्यादिना । ज्ञायते तु श्रवणादिलिङ्गेन तत्र कुतो विपतिषेधः । ननु श्रवणादिलिङ्गेनापि कथं ज्ञायते यावता यदा शृणोत्यात्मा श्रोतव्यं शब्दं तदा तस्य श्रवणयियैव वर्तमानत्वान्मन- नविज्ञानक्रिये न संभवत आत्मनि परत्र वा । तथाऽन्यत्रापि मननादि- क्रियासु श्रवणादिक्रियाश्च स्वविषयेष्वेव । न हि मन्तव्यादन्यत्र मन्तु- त्यर्थः । अविज्ञातांभिप्रायः प्रश्नपकारं मत्वा शङ्कते । नन्विति । आदेष्टा वर्णात्म- कशब्दवक्ता । आपोष्टा ध्वन्यात्मकशब्दवते.त्यर्थः । पूर्ववाक्ये से एषोऽश्रुतोऽमतोऽवि- ज्ञात इति विज्ञेयत्वस्य प्रतिषेधात्तस्मित्तविरुद्धं शेयत्वमित्याह । ननु विप्रतिषिद्ध- मिति । यः श्रवणादिकत्वेन ज्ञायते स एवामतोऽविज्ञ तश्चेत्येतद्विप्रतिषिद्धमित्यन्वयः। श्रुत्यन्तरविप्रतिषिद्धं चेत्याह । तथा न मतेरिति । मर्मनोवृत्तन्तिारं साक्षिणमि- त्यर्थः । आदिपदेनामतो मन्ताऽविज्ञातो विज्ञातेत्यादिसंग्रहः । श्रुत्योः प्रामाण्याविशे- षाद्विप्रतिषेधानुपपत्तेः प्रत्यक्षणाविज्ञयत्वं लिङ्गेन विज्ञयत्वं चांच्यते ताभ्यामिति शङ्कते पूर्ववादी । सत्यमिति । आत्मान युगपज्ज्ञानद्वयायोगाच्छवणादिकाले मन- नविज्ञानयोरसंभवाच्छ्रवणादिना मनन विज्ञान पमात्मविषयकमन्यविषयके वाऽनुमिति- ज्ञानं न संभवतीत्याह सिद्धान्ती । ननु श्रवणादीति | श्रवणक्रियव सह वर्तमा- नत्वाच्छवणक्रियावारत्वादात्मनि विषय परविषय वा तस्य मन नविज्ञानक्रिये न संभ- वत इत्यर्थः । अत्र प्रकरणे मनन विज्ञानशब्दाभ्यामनुमितिरुच्यत आत्मनरतविषय- त्वस्यवेह शङ्कावादिनोक्तत्वादिति तर्हि श्रवणमननयोर्युगपदसंभवेऽन्यविषयमननकि- ययाऽऽत्मा मन्तव्य इत्याशङ्कय विजातीयक्रियाद्वयवत्सजातीयक्रियाद्वयमपि युगपन्न संभवतीत्याह । तथेति । मननादिक्रियास्विति । मननादिक्रियान्तरमपि न संभव- ताति शेषः । ननु मनादिक्रिया हि लिङ्गम् । न च लिङ्गकरणमतीतलिङ्गेनाप्यनुभिात १ ( क. ग. घ. ङ. ) वं विज्ञा २ (ग. घ.) या स्प्रष्टाऽऽदें। ३ (घ. इ. छ. ज.) 'नी- था । 6 ( ख. ग. च. ट. ) ज्ञायने मु। ५ ( क. च, छ. ज. ) च वा। ६ (ख. ट. वणादिनि ७ (छ.) क्रियायामेव । ८ ( च. ज. ) स्वस्वा । ९ ( ग. घ. दृ. । स योऽतोऽश्रुतोऽगतोऽमतोऽन- नोऽदृष्टोविज्ञातोऽनादिष्ट इति । १० (ख. ट.) यत्वमनुमानेन । ११ ( ख. ट. ) 'रूपात्म। १२ (क. ग. घ.) यकं वाऽन्यः। १३ (ख. ८. ) नना।

·-- ५५ २ .. चतुर्थःखण्डः४] आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता। मननक्रिया संभवति । ननु मनसा सर्वमेव मन्तव्यम् । सत्यमेवं तथाऽपि सर्वमपि मन्तव्यं मन्तारमन्तरेण न मन्तुं शक्यम् । य- घेवं किं स्यादिदमत्र स्यात् । सर्वस्य योऽयं मन्ता स मन्तैवेति ने स मन्तव्यः स्यात् । न च द्वितीयो मन्तुमन्ताऽस्ति । यदा स आत्मनैव मन्तव्यस्तदाँ येनं च मन्तव्य आत्माऽऽत्मना यश्च दर्शनात् । किंतु लिङ्गज्ञानं करणम् । न च तस्याप्यनुमितिकाल सवनियमः । पूर्व- क्षणसत्त्वमात्रेण करणत्वोपपत्तरिति तयोयोगपद्याभावेऽपि न दोष इति चेत् । न । श्रवणमननादिलिङ्गविज्ञानस्य साक्षिरूपस्य स्वतो विशेषाभावेन श्रवणादिरूपितत्ववशे- नैव तस्यानुमापकत्वस्य वक्तव्यत्वेन तावत्सत्ताया अपि तत्काल वक्तव्यत्वादितिभावः । ननु तर्हि बाह्यगोचर श्रवणादिक्रियया मन्तुग्नुमानं मा भृत् । किंतु बाह्यगोचर श्रवणादि- क्रियैवाऽऽत्मानमपि विषयीकरिप्यतीन्यत आह । श्रवणादिक्रियाश्चेति । स्वविषयगो- चरा एव न तु स्वाश्रयगोचग इत्यर्थः । किं च न मतमन्तारं मन्त्रीथा इत्यात्मनो मन्तव्यत्वनिषेधान्मन्तर्यात्मनि न मननक्रिया संभवतीन्याह । न हीति । अन्यत्रंति । आत्मनीत्यर्थः । कुठारादिक्रियाया दारुणोऽन्यत्र व्यापागदर्शनादित्यर्थः । ननु मनसो वशे सर्वमिदं बभूवतिश्रुतः सर्वस्य मनोविषयत्वादात्मनोऽपि मन्तव्यत्वमेवेति शङ्कते । ननु मनसेति । एवमपि मनयः करणत्वाक्रियायाश्च कर्तारमन्तरानुपपतर्मन्ताऽवश्यम- ङ्गीकर्तव्य इति वदन्नाह सिद्धान्ती । सत्यमेवमिति । तथाऽऽपीति । न मन्वीथा इति विशेषश्रुत्या मन्तव्यत्वनिषेधादभ्युपगम्योच्यत इति सूचयत्यपिशब्दः । अस्तु मन्तु- गवश्यकत्वं तावतो तब कि म्यादिति शङ्कते । यद्यमिति । एवं सत्यात्मनो मन्तव्यत्वा- भावः सिध्यतीत्याह । इदमिति । कुत एतदिति चेत्तत्र वनव्यं किमात्मनो मनने स्वयमेव मन्तोतान्यो वेति विकल्प्याऽऽद्यं दूषयति । सर्वस्येति । एकत्र कर्तृकर्मभा- वस्य विरोधान्मन्तुर्मन्तव्यत्वं न संभवतीत्यर्थः । द्वितीये स मन्ताऽनात्माऽऽत्मा वेति विकल्प्याऽऽद्य आह । न चेति । द्वितीय इत्यनन्तरमनात्मेतिशेषः । अनात्मनोऽचे- नस्य मन्तृत्वानुपपत्तरित्यर्थः । द्वितीयमनुवदति । यदेति । अस्मिन्पक्ष एकस्मिञ्श- र आत्मद्वयं स्यादित्याह । तदेति । चशब्दों परस्परसमुच्चयाय । येन चाऽऽ- मनाऽऽत्मा मन्तव्यो यश्चाऽऽत्मा मन्तव्य इत्यन्वयः । तृतीयान्तप्रथमान्तयच्छब्दा- यामुक्ती द्वावात्मानों स्यातामित्यर्थः । एतद्दोषपरिहारायैकस्यैवाऽऽत्मन एकांशेन मन्त- १ (ख. छ. ज. ट. ) 'नसः म । २ ( च. ) वमेवम । ३ ( च. छ. ज. ) व किमत्र स्या। (ख. द. ) योऽयं म५ ( ख. च. ट. ) न म। ६ क. ग. घ. च. र. ज. यदाऽऽत्म। ७ ( क. ज. )दा च ये। ८ ( क. ग. घ. । येनाऽऽत्मना मन्तव्यो यः। ९ ( ख. ट. ) न चाऽऽत्मना म- ब्यो य (छ. ज.) 'न मन्तव्य आत्म। १० (ग. घ. द. ) रुपित। ११ (ख. ट.) त्मन्यपि । १ (ख. ग. घ. इ. ट. ) 'नम शत । १३ ( क. ग. घ. इ.) वश्यं वक्तव्य । १४ ( ख. ) ति उदाह । १५ (ख. ट. ) ता कि । १६ ( क. ग. प्र. ४. ) कर्मकर्तृभा"। १७ ख. ट. । पत्तिार। (स.ट. ) मन्न्या । - .

·ऐतरेयोपनिषत् [आत्मपटे मन्तव्य आत्मा तौ द्वौ प्रसज्येयाताम् । एक एवाऽऽस्मा द्विधा मन्तृ- मन्तव्यत्वेने द्विशकलीभवेद्वंशादिवदुभयथाऽप्यनुपपत्तिरेव । यथा प्रदी- पयोः प्रकाश्यप्रकाशकत्वानुपपत्तिः समत्वात्तद्वत् । न च मन्तुर्म- न्तव्ये मननव्यापारशून्यः कालोऽस्त्यात्ममननाय । यदाऽपि लिनेनाss- स्मानं मनुते मन्ता तदाऽपि पूर्ववदेव लिड्न मन्तव्य आत्मा । यश्च तस्य मन्ता तौ द्वौ प्रसज्येयाताम् । एक एवं वा द्विधेति पूर्वोक्तो दोषः । न प्रत्यक्षेण नाप्यनुमानेन ज्ञायते चेत्कथमुच्यते सम आत्मेति विद्यादिति । त्वमंशान्तरेण मन्तव्यत्वमित्युक्तौ सावयवत्वं स्यादित्याह । एक एवेति । अस्तु को दोष इत्याशङ्कयाऽऽत्मभेदे तयोरैकमत्यायोगाद्विरुई दिक्रियतया शरीरमुन्मथ्येत । सावयवत्वेऽनित्यत्वेन कृतहानादिकं स्यादिति दोषमाह । उभयथेति । भिन्नयोरंपि समानस्वभावयोर्दीपयोः कर्तृकर्मभावादर्शनादात्मभेदपक्ष आत्मशकलभेदपक्षे वा तयोः समानस्वभावत्वादभिन्नपक्ष इव कर्तृकर्मभावो न संभवतीत्यनुपपत्त्यन्तरमाह । यथेति । किं च पराञ्चि खानि व्यतृणत्स्वयंभूस्तस्मात्पराङ् पश्यति नान्तरात्मनिति श्रुत्या करणानां बहिर्विषयत्वनियमस्याऽऽत्मविषयत्वाभावस्य चोक्तत्वात् । यन्मनसा न मनुत इतिश्रुतेश्च । मनसो बहिर्विषये मन्तव्य एवं व्यापागे नाऽऽमनीत्याह । न च मन्तु- रिति । न चैवं सति कश्चिद्धीरः प्रत्यगात्मानमैक्षन्मन सेवानुद्रष्टव्यमित्यादीनां का गति- रिति वाच्यम् । मनसो बहिर्विक्षेपाभावनैकाग्ये सत्यात्मा स्वयमेव प्रकाशत इति तद- र्थत्वात् । अन्यथा पूर्वोक्तन्यायोपबृंहितामतोऽविज्ञात इत्यादिबहुश्रुतिव्याकोपः स्यादिति भावः । एवमात्मनः साक्षान्मनसा मन्तव्यत्वपक्ष एकस्मिञ्चशरीर आत्मभेद- स्तस्य शकलीभावो वा स्यादित्युक्तदोषमनुमितिविषयेत्वपक्षेऽप्याह ! यदाऽपीति । एवममतोऽविज्ञात इतिश्रुत्या न्यायोपबंहितया सर्वात्मना ज्ञेयत्वाभाव इति स्थितम् । तत्र पूर्ववादी शङ्कते । न प्रत्यक्षेणेति । कथमिति । शेयत्वप्रतिपादकश्रुतेः श्रोतृ- त्वादिधर्मवत्वप्रतिपादकश्रुतेश्चानुपत्तिरित्यर्थः । तत्र विद्यादिति श्रुतावितरनिषेधे सति खप्रकाशत्वेन स्वतः स्फुरणमेवाच्यते न तु कर्मतया वेद्यत्वमिति परिहारं वक्ष्याम इत्यभि- पेत्य श्रोतृत्वादिश्रुतौ परिहारमाह । नन्विति । तत्र किं धर्मवत्वप्रतिपादनस्य का गतिरिति पृच्छयते किं वा श्रोतृत्वादिप्रतिपादनेनाश्रोतृत्वादिकमसिद्धमित्युच्यते वेति विकल्प्य ० १ (ख. ट.) त्मानौ द्वौ। २ ( छ. ज.) 'न विश। ३ (ग.) यस्तस्य । ४ (क. ग. घ. च.) व च द्वि। ५ (क. ग. घ.) दोषश्च । न । ६ (छ. ) नानु। ७ ( ग. हु.) द्धादि । ८ (क.) •द्धद्विक्रि । ९ (ख. ट.) यप। १० ( क. ग. घ. इ.) क्षेप्यस्तीन्याह । ११ (क.) ति । स ए १२ ( ग. ट.) पत्तरि । १३ (ख. 2.) मप्रमि।

·चतुथःखण्ड:४] आनन्दगिरिकतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता। कथं वा श्रोता मन्तेत्यादि' । ननु श्रोतृत्वादिधर्मवानात्माऽश्री- तृत्वादि च प्रसिद्धमात्मनः किमत्र विषमं पश्यसि । यद्यपि तव न विषमं तथाऽपि मम तु विषमं प्रतिभाति । कथम् । यदाऽसौ श्रोता तदा न मन्ता यदा मन्ता तदा न श्रोता । तत्रैवं सति पक्षे श्रोता मन्ता पक्षे न श्रोता नापि मन्ता । तथाऽन्यत्रापि च । यदैवं तदा श्रोतृत्वादिधर्मवानात्माऽश्रोतृत्वादिधर्मवान्वेति संशयस्थाने कथं तंव न वैषम्यम् । यदा देवदत्तो गच्छति तदा न स्थाता गन्तैव । यदा तिष्ठ- नाऽऽद्यः। नित्यमेव श्रोतृत्वादिधर्माङ्गीकारादित्याह । श्रोतृत्वादीति । न श्रोता न मन्ते- त्यादिश्रुतेनित्यमेवाश्रोतृत्वादेरपि प्रामाणिकत्वान्न द्वितीयोऽपीत्याह । अश्रोतृत्वादीति । उभयोरविरोधं चोत्तरत्र वक्ष्याम इति भावः । एवं च श्रोता मन्ता न श्रोता न मन्तेति चोभय श्रवणे सति श्रोतृत्वादिधर्मवानेवेत्यन्यतरपरिग्रहवैषम्यं तव न युक्तमित्याह । किमत्रेति । नन्वश्रोतृत्वश्रुतेरन्यपरत्वोपपत्तेर्न वैषम्यामत्याशङ्कय कालभेदेनोभयोर- पि दर्शनादन्यतरग्यान्यपरत्वे हेत्वभावाच्छोतवत्यङ्गीकारे वैषम्यं स्यादेवेत्याह । यद्य- पीति । अश्रोतृत्वादि प्रसिद्धमनात्मन इति पाठे नन्विति वाक्यमपि शङ्कान्तर्गतमेव । ओतेत्यादिश्रुत्या श्रोतृत्वादिधर्मवानात्मा ननु तत्कथं स्यादित्यन्वयः । ननुं न श्रोते- त्यादिश्रुतेर श्रोतृत्वादिधर्मवत्त्वमात्मन इत्याशङ्कय लोकेऽपसिद्धेनैवमिति स एवाऽऽह । अश्रोतृत्वादीति । उभयोरप्यात्मधर्मत्वश्रवणे समानेऽन्यतरस्यानात्मधर्मत्वाभिधान- मयुक्तमिति सिद्धान्ती दूषयति । किमोति । ननु लोकप्रसिद्धिबलादनात्मधर्मत्वनि- श्वयान वैषम्यमित्याशङ्कय निराकरोति । यद्यपीति । अश्रोतृत्वादेरात्मधर्मत्वेऽपि प्रसिद्धरविशेषाच्छुत्यनुरोधेनोभयोरप्यात्मधर्मत्वमिति प्रश्नपूर्वकमाह । कथमिति । इतरत्सव समानम् । त्वया हि कादाचित्कज्ञानेन नित्यमेव श्रोतृत्वादिकमङ्गीक्रियते वदयुक्तमित्याह । यदाऽसाविति । न मन्तेत्यनन्तरं न तु नित्यमेव श्रोता मन्ता वेति शेषः । तथाऽन्यत्रापीति । द्रष्टत्वविज्ञातृत्वादावप्येवमेव कादाचित्कत्वमित्यर्थः । श्रोतृत्वादेः पाक्षिकत्वं दृष्टान्तेन स्पष्टीकरोति । यदेति । तदाऽस्येत्यत्र यदैवामिति- पदमध्याहृत्य यदैवं व्यवस्था तदाऽस्य पक्ष एवं गन्तृत्वमिति वाक्यं योन्यम् । तद्वदिति । वथैव श्रोतृत्वादिकमपि न नित्यमित्यर्थः । अत्रान्तरेऽविदिताभिप्रायाः (क. ग. घ. ) fदीतृत्वादिधर्मवानात्मा । २ (ख. च. छ. ज. )० म० ३ (च. ज.) हा चम०१ ४ ( क. ग. घ. इ. ) ० च यो ५ (3. ज.) क्षेनापि श्री ०। ६ (च. .ज.) 04। २०७१ ख छ.. । नवांश्रति । ८ (म्व. ट. ! वेत्यादिश्रुत्य ९ ( क. ग. इ.) मन्तवा ·५८ ऐतरेयोपनिषत् [आत्मषड़े ति तदा न गन्ता स्थातैव तदाऽस्य पक्ष एव गन्तृत्वं स्थातृत्वं च न नित्यं गन्तृत्वं स्थातृत्वं वा तद्वैत् । अत्र काणादादयः पश्यन्ति । पक्ष- प्राप्तेनैव श्रोतृत्वादिनाऽऽत्माच्यते श्रोता मन्तेत्यादिसंयोगजत्वमयोगपy च ज्ञानस्य ह्याचक्षते । दर्शयन्ति चान्यत्रमना अभूवं नादर्शमित्यादि युग- पज्ज्ञानानुत्पत्तिर्मनसो लिङ्गमिति च न्याय्यम् । भवत्वेवं किं तव नष्टम् । यद्येवं स्यादस्त्वेवं तवेष्टं चेत् । श्रुत्यर्थस्तु ने संभवति किं न श्रोता मन्तेत्यादिश्रुत्यर्थः । न । न श्रोता न मन्तेत्यादिवचनात् । ननु पाक्षिक- काणादादय उभयमपि कादाचित्कमेवास्त्विति चोदयन्तीत्याह । अत्रेति । ननु सिद्धा- न्तिनाऽपि श्रोतृत्वाश्रोतृत्वयोरङ्गीकारादस्य सिद्धान्तात्कथं भेद इत्याशङ्कय तन्मते नित्यसाक्षिणो नित्यमेव श्रोतृत्वं कादाचित्कज्ञानस्य मृषात्वेन तदभावेन च नित्यमे- वाश्रोतृत्वम् । अस्मन्मते तु कादाचित्कज्ञानेनैव श्रोतृत्वादिकमिति विशेषमाह । संयो- गजत्वमिति । ज्ञानस्य कादाचित्कत्वेऽयोगपद्ये च यथाक्रमं प्रमाणमाह । दर्शयन्ति चेति । युगपदिति । यदि मनो न स्यात्तर्हि चक्षुरादीन्द्रियाणां युगपदेव रूपादिभिः संबन्धे युगपदेव सर्वेन्द्रियैः सर्वविषयकज्ञानानि स्युः । सामग्र्याः सत्त्वात् । न च तथाऽस्ति । अतः क्रमेण तत्तदिन्द्रियसंयोग्यणुपरिमाणं मनोऽङ्गीकर्तव्यम् । तथा च युग- पत्सर्वेन्द्रियर्मनःसंयोगाभावात्सामग्र्यभावान्न युगपत्सर्वविषयकं ज्ञानम् । अतो युगप- दूपादिसर्वविषयकज्ञानानुत्पत्तिलिङ्गेन मनोऽस्तीति वदन्तो युगपत्सर्वज्ञानानुत्पत्तिरित्यु- क्तवन्त इत्यर्थः । इममय न्याय्यं पश्यन्तीति पूर्वेणान्वयः । काणादादिमते सिद्धा- न्तिना प्रदर्शिते सति तर्हि काणादादिरीत्या श्रुतिद्वयोपपत्तरात्मनि श्रोतृत्वादिधर्मवत्व- सिद्धेश्च तथैवाऽस्त्विति पूर्वपक्षी तटस्थो वा सिद्धान्तिनं पति शङ्कत । भवत्विति । यद्येवं न्याय्यं स्यादवमेव भवतु किं तव नष्टमित्यर्थः । आत्मनः कादाचित्कज्ञानेन श्रोतृत्वादिधर्मवत्वस्य श्रुत्यनभिमतत्वान्न तन्याय्यमिति सिद्धान्ती तं पक्षं दृषयति । अस्त्वेवमिति । ननु श्रोता मन्तेतिश्रुत्या तद्धर्मवत्त्वप्रतिपादनादनभिमतत्वमसिद्धमिति शङ्कते । किं नेति । न श्रोतेत्यादिश्रुत्याऽविशेषतः कालत्रयेऽपि श्रोतृत्वादिधर्मराहि- त्यप्रतिपादनात्तद्धर्मवत्त्वमनभिमतमवेत्युत्तरमाह सिद्धान्ती । न न श्रोतेति । यदाऽसी- श्रोतेत्यादिना श्रोतृत्वादेः पाक्षिकत्वस्य त्वयैवोक्तत्वात्काणादपक्षेपदर्शनवेलायां च कादाचित्कज्ञानेन तदुपपादनात्पाक्षिक श्रोतृत्वादि तदभावविषयतया श्रुतिद्वयस्योप- पत्ति शङ्कते । नन्विति । अपाक्षिकत्वेन श्रोतृत्वतदभावयोः श्रुतिभ्यां स्वरमतः प्रती- १ (ख. ट. ) ofत न | २ ( स्व. ट. ) त्तत्र । अ० 3 ( क. ग.घ. ड.) लिचति । ४(छ. ज.) न भव०। ५ ( क. ग. घ. दु.) तादः कथमित्या ०१६ (ख. द.) ०वान ७ ( ग. घ. इ. ) ज्ञा० ८ ( क.ग. घ. . ) मा ९ ( इ. ) नगपत्ति १० (ख. ८. ) नः श्री ११ (ग्व. प्र.) ममि० १२ ख. र. ) अनियु। १३ ( क. ) ०१६। १ .

·चतुर्थः खण्डः४] आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता। त्वेन प्रत्युक्तं त्वया । न। नित्यमेव श्रोतृत्वाद्यभ्युपगमात् । न हि श्रोतुः श्रुतेर्विपरिलोपो विद्यत इत्यादिश्रुतेः । एवं तर्हि नित्यमेव श्रोतृत्वाद्य- भ्युपगमे प्रत्यक्षविरुद्धा युगपज्ज्ञानोत्पत्तिरज्ञानाभावश्चाऽऽत्मनः कल्पितः स्यात् । तच्चानिष्टमिति । नोभयदोषोपत्तिरात्मनः श्रुत्यादिश्रोतृत्वादि- धर्मवत्त्वश्रुतेः । अनित्यानां मूर्तानां च चक्षुरादीनां दृष्टयाद्यनित्यमेव संयोगवियोगधर्मिणाम् । यथाऽनेवलनं तृणादिसंयोगजत्वात्तद्वत् । न तु नित्यस्यामूर्तस्यासयोगविभागधर्मिणः संयोगजदृष्टयाधनित्यधर्म'. तेः पाक्षिकत्वेन तत्संकोचो न युक्त इति स्वाभिप्रायं विवृण्वन्नाह सिद्धान्ती । न नित्यमेवेति । ननु श्रुतेरनित्यत्वे सति तद्धटितं श्रोतृत्वमप्यनित्यमिति संकोच आव- श्यकोऽत आह । न हीति । श्रुतेः श्रोतृत्वैस्य चानित्यत्ववचनं श्रुतिविरुद्धमित्यर्थः । श्रुतिमत्यादीनां नित्यत्वे युगपत्सर्वज्ञानं स्यात्कदाचिदपि कस्यचिदपि ज्ञानस्याभावो न स्यात् । श्रुत्यादिशब्दितानी सर्वेषां ज्ञानानां नित्यत्वात् । न चेष्टापत्तिः । प्रत्य- क्षविरोधात् । अतो न हि श्रोतुः श्रुतेरित्यादिश्रुतेरन्यपरत्वं वक्तव्यमिति शङ्कते । तीति । इतिशब्दः शङ्कासमाप्त्यर्थः । परिहरति । नोभयेति । युगप- ज्ज्ञानोत्पत्तिरज्ञानाभावश्चेत्युभयदोषम्योपपत्तिः संभवो नास्तीत्यर्थः । श्रोतृत्वादेनित्यत्वे कथमुभयदोषाभाव इत्याशङ्कयाऽऽत्मस्वरूपभूत मातिरूपश्रुत्यादेनित्यत्वेऽपि वृत्तिरूप- कादाचित्कश्रुत्यादेरप्यभ्युपगमादुक्तदोषाभाव इति परिहरनित्यश्रोतृत्वादिकं दर्शयति । आत्मन इति । आत्मनः स्वरूपभूतं यच्छ्रत्यादि श्रोतृजन्यवृत्तिसाक्षिरूपं तद्वी- घच्छ्रोतृत्वादि तद्धर्भवत्वस्य श्रोता मन्तेत्यादिना श्रुतेरित्यर्थः । अनित्यश्रुत्यादिकं तर्हि कथमित्याशङ्कच तद्दर्शयति । अनित्यानामिति । तेषामनित्यत्वमाह । मूर्ताना- मिति । दृष्टयादेनित्यत्वे हेतुमाह । संयोगेति । संयोगजन्यत्वादृष्टयादेर- नित्यत्वमित्यर्थः । ज्वलनमित्यनन्तरमनित्यमित्यनुषङ्गः । ननु यद्यनित्यं दृष्टयाद्य- भ्युपगम्येत तर्हि तदेवाऽऽत्मनोऽपि धर्मोऽस्तु किं नित्यदृष्टयादिनेत्यत आह । नत्वि- ति । नित्यत्वादमूर्तत्वममृतत्वात्मयोगादिधर्मरहितत्वं ततः संयोगजदृष्टयाद्यसंभव इत्यत आत्मनो नित्यदृष्टयाद्यभ्युपगन्तव्यमित्यर्थः । श्रुतितोऽपि नित्यदृष्टयादि- (ग. च. ज.) प्रयुके । २ छ. ज.) इतिश्रु०। ३ ( क. ग. ह.) त्वाभ्यु०॥ ४ (क. ग. इ.) दोषानुप० (छ. ) दोशनुत्पत्ति ० ५ ( इ.) पत्तरा ६ (घ. च. छ.) नां चक्षु ७ (ख.ट.) त्यत्वमे०१ ८ ( च. ) गवत्वात्त० ९ । न. छ. ज.) वियोग। १० (ख.ट. ) oर्मत्वं सं० ११ ( क. ग. उ.) तस्यानि | १२ (ग. घ. ) ० यव ०१ १३ ( क. ऊ.) वर्ण. नं | १४ ( क. ग. ) 0ो ज्ञा ११ १.५ ( क.) स्यानुपपत्तिरुप०। १६ ( क. ग.) पत्तिम १७ (ख. घ. २. ) यात्रज १८ ( क. ग. ह. ) शासणे। १९ ( क. ग. ड.) धर्मन २० (घ.) ०५० २१ (ग.) नन५.०१ २२ ( क. ग. ) 1ो नि २२ ·ऐतरेयोपनिषत् [भारमपढे वत्वं संभवति । तथा च श्रुतिः । न हि द्रष्टुईष्टेविपरिलोपो विधत इत्यांचा । एवं तर्हि द्वे दृष्टी चक्षुषोऽनित्यो दृष्टिनित्या वाऽऽत्मनः । तथा च द्वे श्रुती श्रोत्रस्यानित्या नित्याऽऽत्मस्वरूपस्य । तयों व मेती विज्ञाती बाहोबाइँ । एवं वि तथा चेयं श्रुतिरुपपन्ना भवति दृष्टेष्टा श्रुतेः श्रोतेत्याद्या । लोकेऽपि प्रसिद्धं चक्षुषस्तिमिरागमापाययोर्नष्टा दृष्टिर्जाता दृष्टिरिति चक्षुदृष्टेरनित्यत्वम् । तथा च श्रुतिमत्यादी- नामात्मदृष्टयादीनां च नित्यत्वं प्रसिद्धमेव लोके वदति छुद्धृतचक्षुः स्वप्नेऽच मया नाता दृष्ट इति । तथाऽवगतबाधिर्यः स्वप्ने श्रुतो मंत्रोऽ- येत्यादि । यदि चक्षुःसंयोगजैवाऽऽस्मनो नित्या दृष्टिस्तन्नाशे नश्येत्तदो- सिद्धिरित्याह । तथा चेति । नित्यानित्यदृष्टिद्वयाङ्गीकारे गौरवमिति शङ्कते । एवं तीति । श्रुतिप्रामाण्याद्वैविध्याङ्गीकार गौरवं प्रामाणिकमित्याह । एवं वेि. ति । तथा.चेति । चोऽवधारणे तथैवेत्यर्थः । दृष्टेर्द्रष्टेति । दृष्टिविषयकदृष्टिमानिति तदर्थः । तत्र विषयविषयिभावस्यैकस्मिन्नसंभवादृष्टिद्वयं प्रतीयत इति दृष्टिद्वैविध्ये सत्येवेयं श्रुतिरुपपद्यते नान्यथेत्यर्थः । तिमिररोगस्याऽऽगमे नष्टा दृष्टिरपाये" च जाता धिरितिप्रतीतेर्जन्मनाशयोगिन्यनित्या दृष्टिरेका तदीयजन्मनाशसाक्षिभूता द्वितीया दृष्टिरस्तीति लोकेऽपि प्रतीयत इत्याह । लोकेऽपीति । चक्षुष्टरित्युपलक्ष- णमात्मदृष्टनित्यत्वं च प्रसिद्धमित्यपि द्रष्टव्यम् । तथा च श्रुतिमत्यादीनामिति । अनि- त्यत्वं नित्यत्वं च प्रसिद्धमित्यनुपङ्गः । आत्मदृष्टयादीनां नित्यत्वे हेत्वन्तरमाह । आत्मदृष्टयादीनां चेति । स्वप्ने चक्षुषोऽभावेऽपि दृष्टः सत्वान्न सा चक्षुर्जन्यति नित्यैवेत्यर्थः। चक्षुः स्वप्नेऽप्यनुपरवमिति यदि कश्चिद्भूयात्तं प्रत्युक्तम् । उद्धृतचक्षुरिति। तस्य चक्षुःसत्त्वशकैव नास्तीत्यर्थः । अवगतेति । अवगतं निश्चितं बाधियं यस्येत्यर्थः । न च स्वैप्नदृष्टयादेश्चक्षुराधजन्यत्वात्कथं दृष्टिश्रुत्यादिशब्दवाच्यत्वमिति वाच्यम् । रूपादिविषयकापरोक्षज्ञानस्यैव दृष्टयादिशब्दवाच्यत्वादिति भावः । उक्तमर्थ विपर्यये बाधकोक्त्या द्रढयति । यदीति । न पश्येदिति । दर्शनहेतोश्चक्षुषोऽभावादित्यर्थः न चेदं दर्शनं स्मृतिरिति वाच्यम् । तथा सति संनिहितत्वेनापरोक्षावभासो न स्यात् । न च तदेशे भ्रम इति वाच्यम् । बाधकामावात्पूर्वमननुभूतभ्रात्रादिदर्शनं च न स्यादिति १ (क. ख. ग. घ.) त्यादि । ए० (6.) यादिः । ए०१२ ( छ. ज.) त्या नित्याऽऽ. स्म। 3 :( छ, ज.) त्या चाऽऽत्मनः । त० ४ (ख. च. छ. ज. ट.) या म० ५ (छ. ज.) मतिविज्ञातिश्चेति । ए०१६ (घ. ) ह्याऽदाया चेत्यादि। ए/ . ( ग. उ.)पधेति चेत्यादि । ए| ८ (च. ज.) ने म०। ९ ( क. ख. घ. ड.) मन्त्र इत्या १ (ग.) मन्त्र इति । २०११० (च. छ. ज.)द हि च०११ (ख. ट.) नित्यह| १२ (च. ज.) शेन न०1१3 (ख. र.) ०श्यंत तदो( क. ग. घ. ड.) ०२येतायोद्ध०/ १४ ( क. ग. ह.) 0 जा0 १५ (क. ग. घ. ङ.) के प्र०।१६ (ख. ट.) स्वप्ने द । १७ ( क. ग. घ. ड.) १ चम०१८ (ख. द.) १५ मनं भ्राम ·चतुर्थः खण्डः४] आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता। धृतचक्षुः स्वप्ने नीलपीवादि न पश्येत् । न हि द्रष्टुईष्टेरित्याचा च श्रुति- रनुपपनों स्यात् । तचक्षुः पुरुषे येन स्वप्ने पश्यतीत्यायो च श्रुतिः । नित्यात्मनो दृष्टि यानित्यदृष्टाहिका।बाबदृष्टेश्चोपंजैनापायाचनित्यध- र्मवत्स्वात्तग्राहिकाया आत्मदृष्टस्तद्वदवभासत्वमनित्यत्वादि भ्रान्तिनि- मित्तं लोकस्येति युक्तम् । यथा भ्रमणादिधर्मवदलातादिवस्तुविषयह- ष्टिरपि भ्रमतीव तद्वत् । तथा च श्रुतिः । ध्यायतीव लेलायतीवेति । तस्मादात्मदृष्टोनित्यत्वान्न यौगपद्यमयोगपचं वाऽस्ति । बाह्यानित्यह- भावः । इदमुपलक्षणं सुप्तोत्थितस्य सुखमहमस्वाप्ममिति परामर्शहेतुर्भूतः सुषुप्तिकाली- नानुभवोऽपि नित्योऽभ्युपगन्तव्यः । तदानीं सर्वकरणानामभावेनानित्यानुभवाभावा- दित्यपि द्रष्टव्यम् । न केवलं प्रत्यक्षस्यानुपपत्तिः श्रुतिरप्यनुपपन्ना स्यादित्याह । न हि द्रष्टुरिति । न हि तुः श्रुतविपरिलोपो विद्यत इत्योंदिराद्या चेत्यनेन गृह्यते । तच्चक्षुरिति । चष्ट इति चक्षुर्द्रष्टा साक्षी पुरुष आत्मनि शरीरे वा येन स्वप्ने.पश्यति तच्चक्षुः साक्षीत्याद्या चानुपपन्ना स्यादित्यनुषङ्ग । स्वमान्तं जागरितान्तं चोभी येनानुपश्यतीत्यादिरादिशब्दार्थः । नन्वात्मदृष्टेनित्यत्वे कथं तत्रानित्यत्वप्रतीतिः । कथं वाऽस्य लोकस्यानित्येव सर्वाऽपि दृष्टिरिति निश्चयश्चेत्याशङ्कय ग्राह्यानित्यदृष्टि- गतमनित्यत्वादि से ग्राहिकायां नित्यदृष्टी भासते । ग्राह्यायःपिण्डगतवर्तुलत्वादिध- मर्माणां ग्राहकान्यादी भानदर्शनादतो लोकस्य तथा प्रतीतिरुपपद्यत इत्याह । नित्येत्यादिना । तद्वदवभासमिति | ग्राह्यवदवभासमानत्वमित्यर्थः । ग्राह्यधर्मस्य ग्राहके भानं दृष्टान्तेन स्पष्टयति । यथा श्रमणादीति । आदिशब्देन गमनादि गृह्यते । द्वितीयेन धावत्पक्ष्यादि । ध्यायतीवेति । ग्राह्यबुद्धिगतं ध्यानादिकं ग्राहके साक्षिणि भासत इति श्रुत्यर्थः । एवं च यत्पूर्ववादिना युगपदनेकज्ञानोत्पत्तिः प्रत्य- क्षविरुद्धा स्यादित्युक्तं तत्परिहतमित्याह । तस्मादिति । तस्मादित्यस्यार्थमाह । आत्मदृष्टेरिति । अनेकनि प्यत्वाधारपद्यस्य तदभावरूपत्वादयोगपद्यस्यैकस्यां दृष्टौ तदुभयमपि नास्तीत्यर्थः । नन्वात्मदृष्टेनित्यत्वे कथं परीक्षाकुशलानां नैयायिकानां सर्वस्य लोकस्य च भ्रमः स्यादित्याशङ्कय न नरेणावरेण प्रोक्त एष मुविज्ञेयो बहुधा चिन्त्यमानः । नैषा तर्केण मतिरापनेया पोक्ताऽन्येनैव सुज्ञानाय प्रेष्ठेत्यादिश्रुतेः स्वबुद्धया ज्ञातुमशक्यत्वावगमात्संप्रदायपरंपरयैव ज्ञातव्यत्वावगमाच्च तेषां तद्रहि- तत्वादमो युक्त इत्याह । बाह्यानित्येति । न केवलं ज्ञानभेदकल्पनैव तेषां भ्रमः १(ख. र. ) नादीनि न (च. ) तादोन प० २ (क. ग. घ. ड.) टेविपरिलोपो विद्यत इत्यादिशु (छ. ज. ) ०द्या श्रु०॥ ४ (च. ज.) न्ना । त। (५) क. ख. ट.) स्वमं १०। ६ (छ.) ०द्या श्रुतिग्नुपपन्ना स्यात् । नि०। ७ (.च. ज.) च । नि० ८ ( क. ग. ङ. छ.) तिः । यदा नि०१९ (ख. ट.) त्मद १० ( च.) ०पसर्जना०।११ ( क.) जनना०/१२ (क. घ. च. छ. ज.) या ६०, १३ (ख. ट.) भूतसु०1४ ( क.) त्याद्या । १५ (ग. घ, 3) रायेत्या १६ ( क. ख. ८.) स्वमं प०१७ ( क. ग. घ. ड. ) °देश। १८ (ख. 2. ) वा लोग १९ (क.ख. ग.) समा०। २० ( क. ग. ड.) सादानां मा० २१ (क. ग घ... ), च सति या २२ (ख.ट. ) रूपितत्वा २३ (इ.) लो १ .

·६२ ऐतरेयोपनिषत् आत्मष? ष्टयुपाधिवशोत्तु लोकस्य । तार्किकाणां चाऽऽगमसंप्रदायवर्जितत्वादनि- त्याऽऽत्मनो दृष्टिरिति भ्रान्तिरुपपन्नैव । जीवेश्वरपरमात्मभेदकल्पना चैतनिमित्तैव। तथाऽस्ति नास्तीत्याद्याश्च यावन्तो वाड्मनसयोर्मेंदा यत्र- कं भवन्ति तद्विषयाया नित्याया दृष्टनिर्विशेषायाः। अस्ति नास्तीत्येक कित्वात्मभेदकल्पनाऽप्येतन्मूलो भ्रम एवेत्याह । जीवेश्वरेति । एतनिमित्तेति । ज्ञानानित्यत्वतद्भेदकल्पनानिमित्तैव नित्यानित्यज्ञानवतो वेश्वरयोविचित्रज्ञानवतां च जीवानां परमात्मनश्चैकत्वं न संभवतीति युक्त्याभासेन तैर्भेदकल्पनादित्यर्थः । किंचाऽऽत्मनवायं ज्योतिषाऽऽस्ते । अयमात्मा ब्रह्म सर्वानुभूः प्रज्ञानघन एवेत्यादिश्रु- तिभ्य आत्मन एव नित्यदृष्टिरूपत्वादात्मनश्च सर्वाः प्रजा यत्रैकं भवन्तीत्यादिना सर्व- कल्पनानां तन्मात्रत्वेन तद्व्यतिरेकेणाभावोक्तनिर्विशेषत्वात्तद्रूपाया अपि दृष्टनिर्विशेष- त्वात्तस्यामस्तीत्याद्याः सर्वाः कल्पना भ्रान्तिनिमित्ता एवेत्याह । तथाऽस्तीति। यावन्तो वाग्भेदा नामविशेषा मनसो भेदा रूपविशेषा यत्राऽऽत्मन्येकं भवन्ति सर्वे वेदा यकं भवन्ति सर्वाः प्रजा यत्रैक भवन्तीत्यादिश्रुतेस्तद्विषयायास्त - त्स्वरूपाया अत एव नित्याया निर्विशेषाया दृष्टेरस्तीत्यादिकल्पनाऽऽस्ति- कानाम् । नास्तीतिकल्पना शून्यवादिनाम् । अस्ति नास्तीतिकल्पना दिगम्बरा- णाम् । अन्येषां च यथायथं सावयवत्वादिकल्पना सा सर्वाऽपि तथा भ्रान्तिनि- मित्तैवेति पूर्वेणान्वयः । मनु ते ते वार्फिका आत्मनोऽस्तित्वादीस्तकेंण साधयन्ति । अतो न तेषां भ्रान्तिनिमित्तत्वमित्याशङ्कय श्रुतिविरुद्धत्वादसङ्ग आत्मन्य नुपपत्तेस्तेषां कल्पनानां सत्वे मोक्षानुपपत्तेश्च तेषां तार्किकाणां कल्पना न प्रमाणपथमारोहतीत्याह । अस्ति नास्तीति । मुषुप्तौ न जानात्यन्यत्र जानातीति कादाचित्कज्ञानवत्वकल्पना वैशेषिकादीनाम् । आत्मा परलोकं प्रति गच्छतीति केषांचित्कियावत्त्वकल्पना । ईदेव स्थित्वा शरीरान्तरं गृह्णातीत्यन्येषाम् । दहात्मवादे क्षणिकविज्ञानवादे वाऽफलं परलोकस्थायिनोऽभावात् । अन्येषां फलवदेहात्मक्षणिकवादिपक्ष एव कर्म तद्वासना- नामाश्रयाभावात्परलोके निर्बीजं नित्यात्मवादिनां सबीजं दुःखमसुखरूपं वैशेषिका- दिवादे । यद्वा विज्ञानवादे सोपप्लवचित्तसंततिरूपस्य संसारिणो हे यत्वाङ्गीकारोढुःखें- रूपत्वमात्मनः शरीरमध्य एव वर्तत इति दिगम्बराणां मते' मध्यम् । अन्येषां तु १ ( क. ग. घ. ड.) शाल्लाक०१. २ (ख. ह. च. छ. द. ) नास्त्यस्ति नास्ती०१३ (6. च. छ. ज. पाया अस्ति नास्ति । अ०/ ४ (श.) नास्त्येकं । ५ ( क. )लवत्त । ६(क. ग. घ. ड.) पिं ना ७ (क. ग. प. उ. ताण ८ ( ग. ) इह वा स्थि०) ९ (क.) रान्न दुःख ०१ १० ( क. ग. घ. ड. ) वस्त्ररू०११ (ख. र. ) 01| अ०११२ ( क. ग. इ.) ०षां तक ते ·१ चतुर्थः खण्डः४]आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता । नानागुणवदगुणं जानाति न जानाति क्रियावद क्रियं फलवदफलं सबीनं- निर्बीजं मुखं दुःखं मध्यममध्यं शून्यमशून्यं परोऽहमन्य इति वा सर्ववा- क्यत्ययागोचरे स्वरूपे यो विकल्पयितुमिच्छति स नूनं खमपि चर्मवद्वेष्ट- यितुमिच्छति सोपानमिर्व चे पद्भ्यामारो?म् । जले खे च मीनानां वयसां चं पदं दिक्षते । नेति नेति यतो वाचो निवर्तन्त इत्यादिश्रुतिभ्यः । को अद्धा वे देत्यादि मन्त्रवर्णात् । कथं तर्हि तस्य सम आत्मेति वेदनं ब्रूहि केन प्रकारेण तमहं सम आत्मेति विद्याम् । अत्राऽऽख्यायिकामाचक्षते । कश्चित्किल मनुष्यो मुग्धः कैश्चिदुक्तः कस्मिंश्चिदपराधे सति" धिक्त्वां नासि मनुष्य इति । स मुग्धतयाऽऽत्मनो मनुष्यत्वं प्रत्याययितुं कं चिदुपेत्याह । ब्रवीतु भवान्कोऽहमस्मीति । स तस्य मुग्धतां ज्ञात्वाऽs- है । क्रमेण बोधयिष्यामीति । स्थावराद्यात्मभावमपोझ न त्वममनुष्य इत्युक्त्वोपरराम । स तं मुग्धः प्रत्याह । भवान्मां बोधयितुं प्रवृत्तस्तू- तद्वहिरप्यस्तीत्यमध्यं परोऽहमिति मत्तः परोऽयमहं ततोऽन्य इति प्रत्यक्पराग्भेदादि- कल्पना अस्तीत्याद्याः परोऽयमहमन्य इत्यन्ताः कल्पना वाक्प्रत्ययागोचरे वाङ्मन- सागोचरे यो विकल्पयितुमिच्छतीत्यन्वयः । आरोढुमित्यत्र खमित्यनुषङ्गः । जले मीनानां खे वयसामित्यन्वयः। वाङमनसभेदा आत्मनि न सन्ति तदगोचरंयाऽऽत्मेत्यत्र क्रमेण श्रुतिद्वयमाह । नेति नेतीति । वामन सागोचरत्वे श्रुत्यन्तरमाह । को अ- द्वेति । अद्धा साक्षात्को वेदेति मनोगोचरत्वं क इह प्रवोचदिति वाग्गोचरत्वं च निषे- धतीत्यर्थः । वाङ्कनसागाचरत्वे श्रवणमननयारसंभवादात्मनो वेदनं न संभवतीति शङ्कते । कमिति । तार्ह माऽस्त्वात्मवेदनमित्याशङ्कय श्रुतेर नतिशङ्कयत्वादात्मवेदननिषेधा- योगात्तत्रोपायं पृच्छामीत्याह । बृहीति । केन प्रकारेण सम आत्मेति विद्यां तं प्रकारं ब्रहीत्यन्वयः । नेति नेतीत्यादिश्रुत्युदाहरणेनवेतरनिषेवेनैव तस्य स्वप्रकाशस्य बोध इति वेदनमकारस्योक्तत्वात्मकारान्तरासंभवादननैव प्रकारणाविषयतरा वेदितव्य इति मत्वा सोपहास मुत्तरमाह । अत्राऽऽख्यायिकामिति । मुग्ध इति । मूढ इत्यर्थः। स्थावरादीति । न त्वं स्थावरादिरूप ईत्यर्थः । नन्वितरनिषधन तद्भेदज्ञानेऽपि त्वमे- वंभूत इत्यनभिधानेऽहमेवंभूत इति ज्ञानाभावात्तदर्थ विधिमुखन बोवनं कार्यमत आह । १ (ख. ट.) ०ममध्यमं श। २ ( क. ) त याः स ० ३ (ख. द. ) से परे यो (च.) थे यो । ४ ( इ.) व ५०१५ (घ. ट.) च ख ५० ६ (ख. र. ) ०टुमिच्छति । ज०। ७ (क.) देति म०८ (ख. च. छ. ज. ) त्मत्यादि । ९ ( क. ग. ह. च. छ. ज. ) ०धं धि . . ( फ. ग. घ. इ. ) धिकृत्वा त्वं ना ०। ११ ( ङ. ज.) क्त्वा त्वं ना०। १२ (ग. घ. उ.) गवनको १३ ( क. ग. इ. ) orरती ०१ १४ (ख. ट. ) मध्यमं प०। १५ ( ग. घ. ) ।। १६ (ख. ट.) रत्वादिन्य१७ (क. ग. ह. ) त्वं नि०१८ (प.) ०दने नि १ ( ग्य. ट. ) अन्तरस्यावामाना। . ( ख. र. ) इत्युक्त्वेन्य ·ऐतरेयोपनिषत् भात्मण्ढे ष्णीं बभूव किं न बोधयतीति । ताडगेव तद्भवतो वचनम् । नास्यमनुष्य इत्युक्तेऽपि मनुष्यत्वमात्मनो न प्रतिपद्यते यः स कथं मनुष्योऽसीत्यु- क्तोऽपि मनुष्यत्वमात्मनः प्रतिपद्येत । तस्माद्यथाशास्त्रोपदेश एवाऽs- त्मावबोधविधिर्नान्यः । न ह्यमेर्दाह्यं तृणाधन्येन केनचिद्दग्धुं शक्यम् । अत एव शाखमात्मस्वरूपं बोधयितुं प्रवृत्तं सदमनुष्यत्वप्रतिषेधेनेव नेति नेतीत्युक्त्वोपरराम । तथाऽनन्तरमबाहमयमात्मा ब्रह्म सर्वानुभूरि- त्यनुशासनम् । तत्त्वमसि । यत्र त्वस्य सर्वमात्मैवाभूत्तत्केन कं पश्ये- दित्येवमाद्यपि च । यावदयमेवं यथोक्तमिममात्मानं न वेत्ति तावदयं बाह्यानित्यदृष्टिलक्षणमुपाधिमात्मत्वेनोपेत्याविद्ययोपाधिधर्मानात्मनो म- नासीति । अपरोक्षतया प्रतीयमाने वस्तुनि विपर्ययेण गृहीते विपर्ययनिरासमात्रे यत्नः कार्यों न तु स्वरूपबोधे तस्य स्वयमेव प्रतीतेः । तथाऽपि चेन्न बोढुं शक्नोति तहविमूढत्वादुपदेशानहै एव स इत्यर्थः । अतः प्रकृत आत्मनो नित्यापरोक्षस्याह मनुष्य इत्यादिनाऽऽरोपितरूपेण प्रतीतेस्तस्य नेति नेति यतो वाचो निवर्तन्त इवी- तरनिषेधे कृते स्वप्रकाशस्य स्वयमेव प्रतीतिसंभवादयमेवोपदेशपकारो नान्य इत्युप- संहरति । तस्मादिति । ननु शास्त्रं विनाऽप्यन्यतो विविमुखेनाऽऽत्मावबोधोऽस्त्वि- त्यत आह । न ह्यमेरिति । शास्त्रकसमविगम्यत्वादात्मनो न हेत्वन्तरेण बोधः संभ- वतीत्यर्थः । शास्त्रीयोऽप्यवबोधप्रकारोऽयमेव नान्य इतीवरनिषेधमात्रेणोपरमानिश्ची- यत इत्याह । अत एवेति । इत्यनुशासनामतिपदेनार्थादनुशासनान्तरनिषेधादप्येवमे- वेत्याह । तथाऽनन्तरनिति । तत्त्वमसीत्यत्रापि तत्पदार्थसामानाधिकरण्येन त्वंपदार्थे कर्तृत्वादिनिषेधेनैव तस्य ब्रह्मत्वबोध इत्याह । तत्त्वमसीति । तत्केन कं पश्येदिति दर्शनक्रियाकर्मत्वनिषधादप्यवेद्यतयैवाऽऽत्मनो ज्ञानमित्याह । यत्र त्वस्येति । एव- माद्यपीति । वेद्यत्वं निषेधतीति शेषः । तस्मादात्मनः कर्तृत्वादिधर्मवत्तया प्रमाणेन ज्ञातुमशक्यत्वात्तद्धर्भवत्त्वप्रतीतेरज्ञानमूलत्वेन भ्रमत्वात्संसारित्वेने प्रतीतस्य वस्तुतो ब्रह्ममात्रत्वादननैव न्यायेनेश्वरस्यापि सर्वज्ञत्वादिकोपाधिकल्पनस्य भ्रमत्वाइँदे मानाभा- वात्तस्यापि वस्तुतो ब्रह्ममात्रत्वान्न त्रय आत्मानः कित्वात्मक एवाखण्डैकरस इत्यभि- पेत्यैवंभूतस्य कथं संसारमतीतिरित्याशङ्कयाऽऽत्मनः संसारस्याज्ञानत औपाधिकत्वमुत्त- राध्यायसंगत्युपयोगितयाऽऽह । यावदयमिति । बाह्यानित्यदृष्टिलक्षणमिति । १ (च.छ.ज.) गैत २ (ख. च. छ. ज. ट.) ० म०३ (ख. च. द. ०त्युक्तेऽपि । ४ (ग. घ. ड. च. छ. ज.) मेरदाह्यं । ५ (ख. च. छ. ज. ट.) ofप । या०१६ (क. ग. घ. इ.) : कर्तव्यो न । ७ ( क. ग. ह.) नहःम | ८ (घ. उ.मार्ग क०९ (क.ग.प.) न पतित १० (ख. ट.) यादेगपाधिकलेन भ्र ·चतुःखण्ड:४] आनन्दगिरिकृतटीकासंबलितशांकरभाष्यसमेता। ६५ अपक्कासन्तु गर्भिण्यः । हरिः ॐ । पुरुषे ह वा अयमादितो न्यमानो ब्रह्मादिस्तम्बपर्यन्तेषु देवतिर्यनरस्थानेषु पुनः पुनरावर्तमा- नोऽविद्याकामकर्मवशात्संसरति । स एवं संसरनुपात्तदेहेन्द्रियसंघातं- त्यजति । त्यक्त्वाऽन्यमुपादत्ते । पुनः पुनरेवमेव नदीस्रोतोवजन्म- मरणबन्धाविच्छेदेन वर्तमानः काभिरवस्थाभिर्वर्तत इत्येतमर्थ दर्श- यन्त्याह श्रुतिः । वैराग्यहेतोरयमेवाविद्याकामकर्माभिमानवान्यज्ञादि- कर्म कृत्वाऽस्माल्लोकाद्धमादिक्रमेण चन्द्रमसं प्राप्य क्षीणकर्मा वृ- ष्ट्यादिक्रमेणेमं लोकं प्राप्यान्नभृतः पुरुषानौ हुप्तः । तस्मिन्पुरुषे ह वा अयं संसारी रसादिक्रमेणादितः प्रथमतो रेतोरूपेण गों प्रत्यगात्मनो बाह्यामन्तःकरणवृत्ति वृत्तिवृत्तिमतोरभेदादन्तःकरणमित्यर्थः । एवमध्यारोपाप- वादाभ्यामात्मतत्वं निरूप्योक्तात्मतत्त्वज्ञाने वैगग्यं हेतुरिति तदर्थ जीवावस्थाः प्रपञ्चय- नर्थात्तस्य त्रय आवमथा इत्युपक्षिप्तं शरीरत्रयं च प्रपञ्चायतुं पञ्चमाध्यायमवतारय- न्भूमिकां करोति । म एवमिति । यावदयमित्यारभ्य बोत्तराध्यायस्य भूमिका । इदा- नीमध्यायमवतारयति । स एवमिति । इत्येतमर्थमिति । इतिजिज्ञासायामवस्थारूप- मर्थमित्यर्थः । वैराग्यहेतोरिति । राम्यार्थमित्यर्थः । जीवावस्थारूपस्य जन्मत्रय- स्यात्यन्तबीभत्मारूपत्वात्तद्विचारे वैगग्यं भवतीतिभावः । पुरूष ह वा अयमित्यत्रेद- शब्दार्थमाह । अयमित्यादिना । यो मूर्थानं विदार्य प्रविश्य स्थितः सोऽयमित्यु- च्यत इत्यर्थः । यज्ञादीति । अथ य इमे ग्राम इष्टापूर्त दत्तमित्युपासते ते धूममभिसं- भवन्तीत्यादिना पश्चामिविद्यायामयमर्थः प्रसिद्धः । अन्नभूत इति । ब्रीह्याद्यन्नसंश्लिष्टः पुरुषामौ हुतः पुषेण भक्षित इत्यर्थः । तस्मिन्निति । येन पुरुषेण भक्षितस्तस्मिन्नि- त्यर्थः । पुरुषे ह वा अयं संसार्यादितः प्रथमतः स्त्रीगर्भप्रवेशात्पूर्व गर्भो भवतीति प्रथम- मन्वयः । पुरुषे खियामिव गर्भो न दृश्यत इत्याशङ्कय भक्षितस्यानस्य रसादिक्रमेण रेतोरूपेणपरिणामे सति तत्संश्लिष्टस्यापि तथैव रेतःसंश्लेषेण तोभावे सति तेन रूपेण पुरुषस्य शरीरे विद्यमानस्तस्य स गर्भ इत्याह । रसादीति । रसादीत्यादिशब्देन शोणितमासादि गृह्यते । रमादिक्रमेण यदेतत्पुरुषे रेतस्तेन रूपण गर्भो भवतीत्ये- तदाहेति पश्चादन्वयः कार्यः । ननु तस्य गर्भत्वमसिद्धमित्याशङ्कच स्त्रियेव तस्य १ (च. छ. ज.) “गादिस्था । २. छ. ज. ) "न्द्रियादिम। ३ (क.) णब। ४ (ग.) 'प्रतिव। ५ (च.. ज. द. ) कर्मवा । ६ (च. छ. जट. ) थमं ।। ७ ( क. ग. घ. .) 'ति.। एवमेवेति । ८ ( क. ग. ड. ) मनोऽन्य (घ.) 'न्मनस्त्रय। ९ । ख. ट. ) सिद्ध इन्यर्थः । मी १० (ख. ट.) नतोर। ११ (ख. ट.) 'वनि त। १२ ( क. ग. घ. इ. ) यः कर्तव्य । 11१३ (ग. प.) मसि। -- ·६६ ऐतरेयोपनिषत् [आत्मषटे गर्भो भवति।यदेतद्रेतस्तदेतत्सर्वेभ्योऽङ्गेभ्यस्तेजः संभूतमात्मन्येवाऽऽत्मानं बिभर्ति तद्यदा स्त्रियां सिञ्चयथैनजनयति तदस्य प्रथमं जन्म ॥१॥ भवतीत्येतदाह । यदेतत्पुरुषे रेतस्तेन रूपेणेति । तच्चैतद्रेतोऽन्नमय- स्य पिण्डस्य सर्वेभ्योऽङ्गेभ्योऽवयवेभ्यो रसादिलक्षणेभ्यस्तेजः साररूपं शरीरस्य संभृतं परिनिष्पन्नं तत्पुरुषस्याऽऽत्मभूतत्वादात्मा । तमा- त्मानं रेतोरूपेण गंभीभूतमात्मन्येव स्वशरीर एवाऽऽत्मानं बिभर्ति धार- यति । तद्रेतो यदा यस्मिन्काले भार्यर्तुमती तस्यां योषानौ खियां सिञ्चत्युपगच्छन् । अथ तदैनदेतद्रेत आत्मनो गर्भभूतं जनयति पिता। तदस्य पुरुषस्य स्थानान्निर्गमनं रेतःसेककाले रेतोरूपेणास्य संसारिणः प्रथमं जन्म प्रथमावस्थाभिव्यक्तिः तदेतदुक्तं पुरस्तादसावात्माऽमुमात्मा- नमित्यादिना ॥१॥ पुरुषेण भृतत्वागीण्या वृत्या गर्भत्वमिति वक्तुं तदेतदित्यादि बितीत्यन्तं वाक्यम् । तह्याचष्टे । तचैतदिति । रसादिलक्षणेभ्य इति । रमादिधातुसमुदायरूपत्वाच्छरी- रस्य तेषां तदवयवत्वं चरमधातुखोच्छरीरस्य साररूपत्वं चेत्यर्थः । आत्मभूतत्वादिति । आत्माभिमानविषयशरीरभूतत्वादात्मानं गीभूतं बिभतीति वक्ष्यमाणानुषङ्गेण वाक्यं पूरणीयम् । उक्तमथं श्रुत्यक्षरारूढं करोति । आत्मनीति । अत आत्मानमित्यस्य न पुनरुक्तिदोषः । एवं पितृशरीररूपमावसथम् । तत्र रेतोरूपेणावस्थां चोक्त्वा मातृदेहरू- पावसथं तत्र गर्भरूपेणावस्थां च दर्शयितुं पितृशरीरानिर्गमनरूपं जन्म दर्शयति । तद्रेत इति । यदेत्युक्तं कालं विशदयति । भाति । पञ्चामिविद्यायां योषा वाव गौतमामिरित्यादिनाऽयमों दर्शित इति वक्तुं योषामावित्युक्तम् । उपगच्छनिति । भार्या संगच्छनित्यर्थः । अम्य रेतोरूपेण स्थानानि मनमित्यन्व यः रेतो भार्यायां सिञ्चतीत्यत्र वाक्यान्तरं संवादयति । तदेतदिति । असावात्मा पुरुषोऽमुमात्मानं स्वीयं रेतोहरमात्माननम्मा आत्मने भार्या रूपाय प्रयच्छतातिश्रु यर्थः ॥ १ ॥ १ (क. म. ख. ट. ) अनज । २ (ख. ट. ) तानि तदा । ३ ( उ. च.) "ति । यथे। ४ ( ग. घ. ) त्मानमा ५ ( क. ग. घ. ) "मात्मनि ।।६ ( ख. ट.) मात्मानमात्मा क. ग. घ. च. छ. ज.)'रे वि। ८ (ख. ८. ) एवं वि। ९ ( क. ग. घ. दृ.) च्छत्युपगच्छन् । १० ( क. ग. ४.) थे। यदेतदि। ११ (ख. ८.) 'वाच शर्ग। १२ (ग. इ.) मा त गरे। १३ ( क. ) आत्मनीन्य।१४ : ग. ) दैनदि । १., ( क.ग.7.इ.) नं खकीयं । १६ (स.)य स्।

·चतुर्थः खण्डः ४] आनन्दगिरिकतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता। ६७ तस्त्रिया आत्मभूयं गच्छति यथा स्वमङ्गं तथा। तस्मादेनां न हिनस्ति साऽस्यैतमात्मानमत्र गतं भावयति.॥२॥ सा भावयित्री भावयितव्या भवति तं स्त्रीगर्भ बिभर्ति सोऽय एव कुमारं जन्मनोऽग्रेऽधिभा- तेद्रेतो यस्यां स्त्रियां सिक्तं सत्तस्यां आत्मभूयमात्माव्यतिरेकतां यथा पितुरेवं गच्छति प्राप्नोति यथा स्वमङ्गं स्तनादि तथा तद्वदेव । तस्माद्धेतो- रेनां मातरंस गर्भो न हिनस्ति पिटकादिवत् । यस्मात्स्तनादिस्वाङ्गवदात्म- भूयं गतं तस्मान्न हिनस्ति न बाधत इत्यर्थः । साऽन्तर्वन्येतमस्य भर्तुरा- स्मानमंत्राऽऽत्मन उदरे गतं प्रविष्टं बुध्या भावपति वर्धयति परिपाल- यति गर्भविरुद्धाशनादिपरिहारमनुकूलाशनाद्युपयोगं च कुर्वती ॥२॥ सा भावयित्री वर्धयित्री भर्तुरात्मनो गर्भभूतस्य भावयितव्यो रक्ष- यितव्या च भा भवति । न झुपकारप्रत्युपकारमन्तरेण लोके कस्य- चित्केनचित्संबन्ध उपपद्यते । तं गर्भ स्त्री यथोक्तेन गर्भधारण विधा- नेन बिभर्ति धारयत्यये प्राग्जन्मनः । स पिताऽग्र एव पूर्व में जात- ननु स्त्रीशरीरे प्रविष्टं पुरुषस्य रेत: स्त्रिया उपद्रवकारि स्यांच्छरीरलमबाणवदित्या- शङ्कयोक्त तस्त्रिया इत्यादि तदेतद्याचष्टे । तद्रेतो यस्यामिति । पिटका व्रणरू- पग्रन्थिविशेषास्तद्वन्न हिनस्तीति व्यतिरकेण दृष्टान्तः । अक्षरार्थमुक्स्वा पिण्डितार्थमाह । यस्मादिति । अत्र प्रसङ्गास्त्रिया सावधानेन गर्भरक्षणं कर्तव्यमिति विधत्ते । सेति । भावयति भावयदित्यर्थः । पालनोपायमाह । गर्भविरुद्धेति || २ ।। तस्याप्यन्तर्वचारक्षणं विधत्ते । सा भावयित्रीति । चशब्दस्य सेत्यत्र संबन्धः । साऽपीत्यर्थः । तस्या भावयितव्यत्वे हेतुमाह । न हीति । स्त्रीपुरुषयोः परस्परोपकार- कत्वमुक्त्वा तयोः पुत्रपाध्यवक्ष्यमाणपुण्यकर्मप्रतिनिधिरूपमत्युपकारसिद्धयर्थ पुत्रं प्रत्युपकारकत्वमाह । तमिति । अग्र इत्यत्रैकोऽग्रशब्दो जन्मनः पूर्वकालं वदति । द्वितीयो जननकालमविशब्दोऽनन्तरकालं वदतीति व्याच?" । अग्रे प्राग्जन्मन १६ ग. घ. ज.) तदेतदे। २ (क. ख. । सक्तं सत। ३ ( इ. ) 'स्या स्त्रिया आ। ४ ( क. ग. प.) दिव। ५ ( क. ग. घ. ) 'भतं ग) ६ (. ) मन पुजारमानमुद। ७ (छ. ज.. 'दानादि । ८ (छ.) 'त्री श्री भ। ९ (च. उ. ज ) 'व्या वधयितव्या । १० ( ख. ट.) व कुमारं जा ११(क.ग.प्र.इ. तद्या १२ ( क. ) 'रेको ह' (ग. घ. . ) रेकह। १३ (क. ग. घ. ) नि तंत्र। १४ ( ख. र. ) है । प्रा। D ·: ऐतरेयोपनिषत् [भात्मषट्टे वयति । स यत्कुमारं जन्मनोऽग्रेऽधिभावय- यात्मानमेव तद्भावयत्येषां लोकानां संतत्या एवं संतता हीमे लोकास्तदस्य द्वितीयं जन्म ॥३॥ मात्रं जन्मनोऽध्यूवं जन्मनो जातं कुमारं जातकर्मादिना पिता भाव- यति । स पिता यद्यस्मात्कुमारं जन्मनोऽध्यूर्ध्वमग्रे जातमात्रमेव जात- कर्मादिना यद्भावयति तदात्मानमेव भावयति पितुरात्मैव हि पुत्ररू- पेण जायते । तथा युक्तं पतिर्जायां प्रविशतीत्यादि । तत्किमर्थमात्मानं पुत्ररूपेण जनयित्वा भावयंतीति । उच्यते । एषां लोकानां संतत्या अ- विच्छेदायेत्यर्थः । विच्छिोरन्हीमे लोकाः पुत्रोत्पादनादि यदि न कुर्युः केचनं । एवं पुत्रोत्पादनादिकर्माविच्छेदेनैव संतताः प्रबन्धरूपेण वर्तन्ते। हि यस्मादिमे लोकास्तस्मात्तविच्छेदाय तत्कर्तव्यं न मोक्षायेत्यर्थः । तदस्य संसारिणः कुमाररूपेण मातुरुदराद्यनिर्गमनं तद्वेतोरूपापेक्षया द्वितीयं जन्म द्वितीयावस्थाभिव्यक्तिः ॥ ३ ॥ इत्यादिना । पूर्वमेवेत्यस्य विवरणं जातमात्रमिति । जायमानमित्यर्थः । जातकर्मादिनेति। जन्मनः प्राक्मीमन्तादिना जननकाले मुखनिष्क्रमणार्थं मत्रजलमोक्षणादिनाऽनन्तरं जातकर्मादिनेत्यर्थः । पित्रा जातकर्मादिकं कर्तव्यमित्यभिधाय तत्तौति । स पि. तेति । प्रविशतीत्यातीति । गर्भो भूत्वा स मातरं तम्यां पुनर्नवो भूत्वा दशमे मा- सि जायत इति मन्त्रशेषः । मोक्षप्रकरणे पुत्रोत्पादनम्य विवानात्पुत्रोत्पादनं मोक्षसा- धनमित्यभिप्रायेण पृच्छति । तत्किममिति । न कर्मणा न प्रजेंया धनेनेत्यादिश्रु- तेमोक्षपकरणे पुत्रोत्पादनोक्ति वैराग्यात्यभिपेत्य प्रकेत श्रुत्योत्तरमाह । उच्यत इति । अत्र लोकशब्देन लोकमाधनीभूताः पुत्रपौत्रादयो गृह्यन्त तेषां नित्या इत्यर्थः । पुत्रोत्पादनेनैवोक्तानां लोकानां संततत्वं प्रसिद्धमिति वक्तुमेवं संतता हाति वाक्य तया- चष्टे । एवमिति । स्वन पुत्रोत्पादने विचितः कृते मतिं स्वपुत्रोऽपि तथा तत्पुत्रोऽ- पि तथेत्येवं लोकसंततिर्भवतीत्यर्थः । पुत्रोत्पादनम्य लोकपनन्तिरेव प्रयोजनामति वदन्त्या श्रुत्या तम्य मोक्षसाधनत्वं निरम्तमित्याह । न मोक्षायेत्यर्थ इति । एवं प्रसङ्गागर्भधारणादिविविमुक्त्वा प्रकृतं वैराग्याथ द्वितीयं जन्म दर्शयति । तदस्येति ॥३॥ १ (स्व. च. ट..) व पु। २ ( स्व. ट.) यदि । । ३ ( ख. ) "न । ते चव । ख. ट. ) णः पुमः कु। ५ (ख. ट.. जयेन्या । ६ (ग. घ. इ. ) कृत ७ (ख. ट.) क्य न्याच। ८ ( स्व. ट.) है। ते ति। ९ ( क. ग घ. इ.) ति म । ५० (ग. घ. इ.) नों। ११ (त्य ग. ट.) रणवि।

·६२ चतुर्थः खण्डः४] आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता। सोऽस्यायमात्मा पुण्येभ्यः कर्मभ्यः प्रतिधी- अस्य पितुः सोऽयं पुत्रात्मा पुण्येभ्यः शास्रोक्तेभ्यः कर्मभ्यः कर्मनिष्पाद- नाथि प्रतिधीयते पितुः स्थाने पित्रा यत्कर्तव्यं तत्करणाय प्रतिनिधीयत इत्यर्थः। तथा च संपत्तिविद्यायां वाजसनेयके । पित्राऽनुशिष्टोऽहं ब्रह्मोह यज्ञ इत्यादि प्रतिपद्यत इति । अथानन्तरं पुत्रे निवेश्याऽऽत्मनों भार- मस्य पुत्रस्येतरोऽयं यः पित्रात्मा कृतकृत्यः कर्तव्याणत्रयांद्विमुक्तः कृतकर्तव्य इत्यर्थः । वयो गतो गतवया जीर्णः सन्प्रति म्रियते । स इतोऽस्मात्प्रयन्नेव शरीरं परित्यजन्नेव तृणजेलकावदेहान्तरमुपाददानः . एवं पितृशरीरेऽत्यन्ताशुचावत्यन्ताशुचिरेतोरूपेणावस्थानं ततोऽपि निर्गमनं ततो मातुरुदरे मलमूत्राकान्ते विष्ठौकमिवदवम्थानं ततो योनिद्वागँ निर्गमन चैत्याद्यत्यन्त- कष्टमित्युक्त्वा जन्मानन्तरमपि न स्वातत्र्यं किंतु पितृनियोगात्तत्पारतत्र्येण सर्वदा कर्मानुष्टातव्यमिति वदन्पुत्रेण कतव्यं पितुझपकार दर्शयति सोऽस्येति' वाक्यं तद्याचष्टे । अस्येति । पितुीवात्मानौ देहाँ स्वदेहः पुत्रदेहश्चति तत्र पुत्र- स्योपयोगमाह । सोऽयमिति । पुत्रस्य प्रतिनिधित्वमन्यत्राप्युक्तमित्याह । तथा चेति । संपत्तिः संप्रदानं स्वकर्तव्यस्य पुत्र स्थापनं यत्रोच्यते सा संपत्ति विद्ये. त्यर्थः । यदा तु प्रेष्यन्मन्यते स्वस्य परलोकगमनं निश्चिनोति । अथ पुत्रमाह । त्वं ब्रह्म त्वं यज्ञस्त्वं लोक इति । मयाऽध्येतव्यं ब्रह्म वेदस्त्वं त्वयाऽध्यतव्यम् । मया कर्तव्योऽयं यज्ञरत्वं त्वया कर्तव्यः । मया संपाद्यो लोकस्त्वं त्वया संपाद्य इत्येवं पित्राऽनुशिष्टः सन्पुत्रोऽहं ब्रह्माहं यज्ञोऽहं लोक इति प्रतिपद्यते । अहं ब्रह्माध्यष्ये यज्ञान्करिष्ये लोकं संपादयिष्यामीति स्वीकरोतीत्युक्तमित्यर्थः । अनेन स्वशरीरतृती- याऽवस्थोक्ता । ननु किमर्थं पुत्र प्रतिनिदवाति स्वयमेव करोत्वित्याशङ्कय स्वस्य मरणात्कर्तुमशक्तरित्यभिप्रायणोक्तमथास्यामिति तयाचष्टे । अथेति । एवकारार्थ मध्ये विलम्बाभावं दर्शयति । तृणजलकति । तृणजलका तृणस्यान्तं गत्वा तृणान्त- रमाक्रम्याऽऽत्मानं देह पूर्वस्मात्तृगादुपसंहरति पूर्वतृणं मुश्चति । एवमेवायमात्मा देहा- १ (ग. घ. ) माहमस्मीत्या । २ (च. ) इति प्र। ३ (व.) यान्मुक्तः । ४ ( च.) 'जलायुका'। ५ । क. ग. घ. ड.) तो नि। ६ ( क. ग. घ. इ. ) टाक्रिमि । ७ (क.) रानिर्ग' : (.क. ग, घ. इ. ) चेत्यत्य । ९ ( क. ) पुत्ररूपेण । १० ( ख. ट. ) कारान्तरं । ११ (क. घड.) 'ति तमा। १२ (स्व. ट. ) नोति । १३ ( स्व. द. ). तु प्रेष्य। १४ ( क.) तव्यः । ।। १५ (ख. घ.) *री तृ ·[भात्मष? ऐतरेयोपनिषत् यते । अथास्यायमितर आत्मा कृतकृत्यो कर्मचितं पुनर्जायते । तदस्य मृत्वा प्रतिपत्तव्यं यत्तत्तृतीयं जन्म । ननु संसरतः पितुः सकाशाद्रेतोरूपेण प्रथमं जन्म । तस्यैव कुमाररूपेण मातुर्द्वितीयं जन्मोक्तम् । तस्यैव तृतीये जन्मनि वक्तव्ये प्रेतस्य पितुर्य- जन्म तत्तृतीयमिति कथमुच्यते । नैष दोषः । पितापुत्रयोरैकात्म्यस्य विवक्षितत्वात् । सोऽपि पुत्रः स्वपुत्रे भारं निधायेतः प्रयन्नेव पुनर्जायते न्तरं परिगृह्य पूर्वदेई मुश्चतीति मध्ये विलम्बाभावः श्रुत्यन्तर उक्त इत्यर्थः । कर्मचितं देहा- न्तरमुपाददानः पुनर्जायत इत्यन्वयः । यद्यपि देवयानपितृयानमार्गाभ्यां गच्छतां लोका- न्तर एव शरीरग्रहण मुक्तमुभयव्यामोहात्तत्सिदोरिति सूत्रे | आकाशाच्चन्द्रमसमष सोमो राजेति श्रुतेः । न तु पूर्वदेहत्यागकाल एव तथाऽपि सविज्ञानो भवति सविज्ञानमे- वान्ववक्रामतीति श्रुतौ वासनामयं भाविशरीरमुत्क्रान्तिकाल एवं गृह्णातीत्युक्तत्वात्त दभिप्रायं तृण लूकानिदर्शनर्मिति द्रष्टव्यम् । तदस्येति । यन्मृत्वा प्रतिपत्तव्यं तदस्य तृतीयं जन्मेत्यन्वयः । यस्य जन्मद्वयमुक्तं तस्यैव तृतीयं जन्म वक्तव्यम् । औचि. त्यात् । अन्यथाऽस्य पितुः पूर्वजन्मद्वयम्यानुक्तत्वनेदमस्य पितृस्तृतीयं जन्मत्येनन्व- यापत्तेरिति शङ्कते । नन्विति' । प्रेतस्येति । म्रियमाणम्येत्यर्थः । यत्कुमारं भाव- यत्यात्मानमेव तद्भावयति सोऽस्यायमात्मेति च पितापुत्रयोरभेदस्योक्तत्वात्पुत्रस्यक्ति जन्मद्वयं पितुरेव तस्यैव च तृतीयं जन्मोच्यते नान्यस्यति न तृतीयत्वविरोध इत्याह । नैष दोष इति । यद्वा पितुर्भरणानन्तरं पुनर्जन्मेत्युक्तेः पुत्रस्याप्यवमेव जन्म ज्ञातुं शक्यत इत्यभिप्रायेण पितुरित्युक्तमित्याह । सोऽपि पुत्र इति । यथा पितेत्यनन्त- ततश्च पुत्रस्यैव तृतीयं जन्मोक्तमिति शेषः । एवं च तदम्य तृतीयं जन्मेति वाक्ये तच्छब्देन तत्यकारकत्वमुच्यते । अस्येति पुत्र उच्यते । अस्य पुत्रस्य तत्पकारक तृतीयं जन्मति वाक्यार्थ इति भावः । ननु पर्यायद्वयोक्तं जन्म यथा पुत्रगतमवैवं तृतीयपर्यायोक्तमपि माक्षात्पुत्रगतमवोच्यतां किं तयोरंकात्मत्वविवक्षयेत्योधपरिहारे ५ ( ज. ) काजितं । २ ( क. इ. च. ) ये प्रयत: पि ३ ( क.) उत्तः । क। ४ ( क. ग. घ. ङ. ) कर्मानित । ५ ( ख. ग. ट. ) 'याणमा । ६ ( क. ग. १. ) 'मयमा। . ( ग. ह. ) जलायुका । ८ ( ख. र. ) "मिदं द्र। ९ (ग.) 'त्यन्त्र'। १० (क. ग. प. द.) पत्ति कि। ११ ( क. ग. ड. ) 'ति । प्रयत इति । १२ ( ग. इ. ) च्यत इति नास्य त । १३ ( क.) 'ति नास्य तृ। १४ (ख. ट. ) जन्मन्युक्त पु। १५ ( क. घ. ह. ) त्याचे प।

·चतुर्थः खण्डः४]आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता। वयोगतः प्रति स इतः प्रयन्नेव पुनर्जायते तदस्य तृतीयं जन्म ॥४॥ तदुक्तमृषिणा। गर्भे नु सन्नन्वेषामवेदमहं देवानां यथा पिता । तदन्यत्रोक्तमितरत्राप्युक्तमेव भवतीति मन्यते श्रुतिः । पितापुत्रयोरेकात्मत्वात् ॥ ४ ॥ एवं संसरनवस्थाभिव्यक्तित्रयेण जन्ममरणप्रबन्धारूढः सर्वो लोकः संसा- रसमुद्रे निपतितः कचिद्यथाश्रुत्युक्तमात्मानं विजानाति यस्यां कस्यांचि- दवस्थायां तदैव मुक्तसर्वसंसारबन्धनः कृतकृत्यो भवतीत्येतद्वस्तु तदृषिणा मत्रेणाप्युक्तमित्याह गर्ने नु मोतुर्गर्भाशय एव सन्विति वितर्केऽनेकजन्मा- न्तरभावनापरिपाकवशादेषां देवानां वागग्न्यादीनां निमानि जन्मानि दोषमाशङ्कयाऽऽह । तदन्यत्रोक्तमिति । अयं भावः । पुत्रम्य पितरं प्रत्युपकारपदर्श- नार्थ तत्प्रतिनिधित्व उके पिता म्वयमेव कर्म करोतु किं प्रतिनिपिनेत्याशङ्किते तत्परि- हारार्थ पितुर्मरणाभिधानं यमक्तमिति मरणानन्तरं वक्तव्यं तृतीयं जन्म लाघवार्थं तस्मि- बेवोक्तमितीदं जन्मत्रयं सर्वेषां पूर्वेषामप्यतीति प्रदर्शयितुं च पुत्रे वक्तव्यमपि तृतीयं जन्म "पितर्युक्तमिति ॥ ४ ॥ पूर्वाध्यायेऽध्यागेपपकरणोकमावसथत्रयं बैंगग्यार्थमिह प्रपश्य तस्मिन्नेवाध्याये तस्य संसारस्य निवर्त्यत्वेन तदपवादार्थ यत्तत्त्वज्ञानमुक्तं म एतमेवेत्यादिना तत्मफलं प्रप- श्वयितुं तदुक्तमृषिणेत्यादिग्रन्थः । तत्र तच्छब्दार्थमाह । एवमित्यादिना । एतद्वस्त्वि- ति । संसारसमुद्र पतनं ततस्तत्त्वज्ञानाच तनिवृत्तिरित्येतद्वस्त्वित्यर्थः । आहेति । ब्राह्मण- मिति शेषः भावनेति । आत्मानात्मविवेकभावनत्यर्थः । वागग्न्यादीनामिति । उक्तानि जन्मानि शरीरग्रहणरूपाणि तदुपलक्षितः सर्वोऽपि संसारो वागादिकरणतदधिष्ठातृदेवता- दिसंघावस्य लिङ्गशरीरस्थैव न त्वसङ्गस्य व्यापिनो ममेत्यर्थः । अनेन पदार्थविवेकपू- कमात्मज्ञानमुक्तम् । यद्वा सर्वज्ञादात्मनः सकाशादेवैषां जन्मानीत्यन्ववेदम् । एतज्जन्महे- तुभूतं मूलकारणमात्मानं ज्ञातवानस्मीत्यर्थः। यद्यपि ममें श्रवणादिज्ञानमामग्री नास्ति तथाऽपि पूर्वजन्मकृत श्रवणादिसामग्रीवशादेव प्रतिबन्धनिवृत्तौ सत्यां गर्भेऽपि ज्ञानोत्पत्तिः १ (ख. ग. . ट. ) स्थाय। २ ( ट. ) मात्मतत्त्वं वि। ३ ( क. ग. इ. च. ) 'क्तमं । ४ (ख. ज.) 'दस्त्वषि । ५ ( क. ग. घ. ४.) मातग। ६ ( क. ग. घ. दु. ) 'न्यत्रेति । ७ (ख. ट. ) शय त। ८ (ख. र.) क्तव्यमिति त। ९ ( स्व. ट. ) द तु ज। १० ( क. ग. घ. इ. ) मस्ती । ११ ( ग. ) पितु। १२ (म्ब. ट.. ति भावः ॥ ४ ॥ १३ (ख. ट.) वर्तक- से। १४ ( क. ग. 7 ) त . . ) नदेवादिम । 1( क. ग इ. ) जनिमानी।

·ऐतरेयोपनिषत् [भारमषले जनिमानि विश्वा । शतं मा पुर आयसीररक्ष- नधः श्येनो जवसा निरदीयमिति गर्भ एवैत- च्छयानी वामदेव एवमुवाच ॥५॥ स एवं विद्वानस्माच्छरीरभेदादूर्ध्व उत्क्रम्या- विश्वा विश्वानि सर्वाण्यन्ववेदमहमहोऽनुबुद्धवानस्मीत्यर्थः । शतमनेक बेयो मा मा पुर आयसीरायस्यो लोहमय्य इवाभेद्यानि शरीराणीत्यभि- प्रायः । अरक्षन् रक्षितवत्यः संसारपाशनिर्गमनादधोऽधः श्येन इव जालं भित्त्वा जवसाऽऽत्मज्ञानकृतसामर्थेन निरदीयं निर्गतोऽस्मि । अहो गर्भ एव शयानो वामदेव ऋषिरेवमुवाचैतत् ॥ ५ ॥ स वामदेव ऋषिर्यथोक्तमात्मानमेवं विद्वानस्माच्छरीरभेदाच्छरीरस्यावि- द्यापरिकल्पितस्याऽऽयसवदनिर्भेद्यस्य जननमरणाद्यनेकानर्थशताविष्टश- रीरैपबन्धस्य परमात्मज्ञानामृतोपयोगजनितवीर्यकृतभेदाच्छरीरोत्पत्तिबी- जाविद्याँदिनिमित्तोपमर्दहेतोः शरीरविनाशादित्यर्थः । ऊर्वः परमात्मभू- संभवतीति भावः । इतः पूर्वकालीनं बन्धं दर्शयति । शतमिति । अभेद्यानीति । तत्त्व- ज्ञानमन्तरा तत्प्रवाहाविच्छेदादित्यर्थः । अधोऽध इति । अधों लोकेवेव निकृष्ट- लोकेष्वेवारक्षन्नित्यर्थः । यद्वाऽध इति श्रीतं पदमथेत्यर्थे व्याचष्टे । अधौ ऽथेति । अथानन्तरमिदानीमित्यर्थः । मन्त्रद्रष्टुरभिप्रायमाह । अहो इति । इदमाश्चयं मम संवृ- त्तमित्यभिप्रायेण मन्त्रमुक्तवानित्यर्थः । मत्रष्टुर्नामनिर्देशपूर्वकं तस्य तात्पर्य वक्तुं गर्भ एवैतदित्यादि ब्राह्मणम् । तद्याचष्टे । गर्भ इत्यादिना । एतत्पूर्व ब्राह्मणोक्तमर्थजात- मेवं मत्रोक्तपकारेगोवाचेत्यन्वयः ॥ ५ ॥ ज्ञानस्याव्यभिचरितफलत्वज्ञापनाय वामदेवेन ज्ञानफलं प्राप्तमिति वक्तुं स एवं विद्वानिति वाक्यं व्याचष्टे । स वामदेव इति । शरीरस्य पुनरुत्पत्तिशङ्कां वारयति । शरीरोत्पत्तीति । तत्त्वज्ञानेनाविद्यादिनाशादित्यर्थः । परमात्मभूतः सन्निति । ऊर्ध्व- शब्दस्योपरितनवाचित्वात्परमात्मवस्तुन एव कदाचिदप्यधोभावरूपनिकर्षाभावेन निर- १ (ग. ह.) बहवो मा। २ (क. ग. घ. हु.) त्यर्थः । ३ (क. ख.न.) घोऽथ थे। ४ (क. ङ. ग. ज. ) द्याक। ५ ( क. ग. घ. इ. ) स्यायो। ६ ( क. ख. ग.) । ७ (ग. घ. ज.) द्यानि। ८ (क. ) धाडधो निकृष्टला। ९ ( क. ग. घ. इ.) वेवा। १० (ग. घ. इ. ) धोऽध इति । ११ (ख. ट. ) द्रधुनाम। १२ ( क.) भिचारित्वफ (ख. ) "भिचारितया फरवत्वज्ञा। १३ (ग. घ. दु. ) द्याना । १४ ( ख. ग. दु.) मार्थभ्। १५ (ख. ग. ङ. ट. ) माव।

·७३ चतुर्थः खण्डः ४]आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता। मुष्मिन्स्वर्गे लोके सर्वान्कामानाप्त्वाऽमृतः समभवत्समभवत् ॥६॥ यथास्थानं गर्भिण्यः । इति चतुर्थः खण्डः ॥४॥ [इत्यैतरेये द्वितीयारण्यके पञ्चमोऽध्यायः ॥ ५॥] तः सन्नधोभीवात्संसारादुत्क्रम्य ज्ञानावद्योतितामलसर्वात्मभावमापन्नः सन्नमुष्मिन्यथोक्ते ऽजरेऽमरेऽमृतेऽभये सर्वज्ञेऽपूर्वेऽनपरेऽनन्तेऽबाझे प्र- ज्ञानामृतैकरसे प्रदीपवनिर्वाणमत्युगमत्स्वर्गे लोके स्वस्मिन्नात्मनि स्वे स्वरूपेऽमृतः समभवदात्मज्ञानेन पूर्वमाप्तकामतया जीवन्नेव सर्वान्कामा- नात्वेत्यर्थः । द्विवचनं सफलस्य सोदाहरणस्याऽऽत्मज्ञानस्य परिसमाप्ति- प्रदर्शनार्थम् ॥ ६ ॥ इति चतुर्थखण्डभाष्यम् ॥ ४ ॥ इत्यैतरेये द्वितीयारण्यकमाये पञ्चमोऽध्यायः ॥ ५॥ कुशोपरितनभावादूर्ध्वशब्दार्थत्वमित्यर्थः । प्रसिद्धं स्वर्गलोकं वारयति । अमुष्मि- न्यथोक्त इति । इन्द्रियागोचरत्वनामुष्मिन्निति निर्देशः । स्वर्गशब्दम्य निरतिशयमुख- सामान्यवाचित्वाब्रह्मानन्दस्यैव तथाविधत्वात्तस्यैव मुख्य स्वर्गत्वम् । वैषयिकस्य त स्वर्गत्वमापेक्षिकमित्यर्थः । उक्तस्य स्वर्गम्य ब्रह्मरूपस्य स्वम्माद्रेदमाशङ्कयाऽऽह । स्व- स्मिनिति । आत्मशब्दम्यान्तःकरणाद्यर्थत्वं वारयति । स्वे स्वरूप इति । अमु. मिन्स्वर्गे" मर्त्यदेहादिभावं विहाय स्वात्मभावेनैव स्थित इत्याह । अमृत इति । उक्त- स्वर्गलोके" सर्वकामावाप्तिगिति भ्रमं वारयति । पूर्वमिति । जीवन्मुक्तिदशायामाप्तकाम- तया सर्वात्मत्वनेत्यर्थः । सोदाहरणस्येति । उदाहरणं वामदेव इत्यर्थः ॥ ६ ॥ इति चतुर्थखण्डमास्यटीका ।। ४ ।। इत्येतरये द्वित,यारण्यकभाष्यटीकायां पञ्चमोऽध्यायः ।। ५ ।। । १ ( क. ग. घ ड.) धोभवा । २ (च. ) भावससा। ३. ग. घ ) ज्ञान्यर्ध्वविद्योदिता- स्मा स। ४ (च. ज. ) तेऽजेऽज । ५ ( च. ज.) नन्तरें। ६ ( इ. च. ज ) से स्वर्गे'। . (क. ग. घ. ) त्यवर्ग। ८ ( क. ग.) पर्व समा। (ख. ट.) पर्व प्राप्त । ९ (ख. ड.) "सिद्धस्व। १० (ग. घ.) स्वर्ग लो। ११ क. ग तु.) 'णार्थ १२ (क ग. ह.। गेंऽमन्य दें। १३ (क. ग. घ. ड. ) स्वर्गेलो। १४ ( स्व. . ) वर्गका । १, ( क ) मनद । १६ ( 7 ) त्मभावने।

·ऐतरेयोपनिषत् आत्मषटे हरिः ॐ। कोऽयमात्मेति वयमुपास्महे कतरः स आत्मा ब्रह्मविद्यासाधनकृतसर्वात्मभावफलावाप्ति वामदेवाद्याचार्यपरंपरया श्रुत्याऽवद्योत्यमानां ब्रह्मवित्परिषद्यत्यन्तमसिद्धामुपलभमाना मुमुक्षवो ब्राह्मणा अधुनातना ब्रह्म जिज्ञासवोऽनित्यात्साध्यसाधनलक्षणात्सं- सारादाजीवभावाद्याविवृत्सवो विचारयन्तोऽन्योन्यं पृच्छन्ति कोऽपमा- त्मेति कथं यमात्मानमयमात्मेति साक्षाद्वयमुपास्महे कः स आत्मेति । यं चाऽऽत्मानमयमात्मेति साक्षानुपासीनो वामदेवोऽमृतः समभवत्तमेव वर्यमप्युपास्महे को नु खलु स आत्मेति । एवं जिज्ञासापूर्वमन्योन्यं पृच्छतामतिक्रान्तविशेषविषयश्रुतिसंस्कारजनिता स्मृतिरजायत । तं पूर्वस्मिन्नध्याये जन्मत्रयनिरूपणेन वैराग्यं निरूपितं ज्ञानोत्पत्यर्थम् । न च पदार्थशोधनं विना वैराग्यमात्रेण ज्ञानोत्पत्तिरिति पदार्थशोधनपूर्वकं वाक्याथ कथ- यितुं षष्ठोऽध्याय इत्यभिप्रेत्य पदार्थशोधनेऽधिक रिणं दर्शयन्वाक्यमवतारयति । ब्रह्मविद्येति । वामदेवाद्याचार्षति । आदिशब्देन तद्यो यो देवानां प्रत्यबुध्यत स एव तदभवदित्यादिनोक्ता देवादयो गृह्यन्ते । अधुनेति । पूर्वोक्तरीत्या वैराग्योत्पत्त्यनन्तर- मित्यर्थः । आजीवभावादिति । संसारस्य हेतुभूतोऽविद्यातत्कार्यप्वात्मभावसहिता- द्यावर्तितुं संसारं परित्यक्तुमिच्छन्त इत्यर्थः । विचारप्रकारमेव वाक्यान्वयन स्पष्टी- कर्नु पृच्छति । कमिति । नन्वयमात्मेति विशेषतो निश्चये स क इति प्रश्नान- पपत्तिः । सद्विचारेण वा न किंचित्प्रयोजनमित्याशङ्कयाऽऽत्मानं विशिनधियं चेति । उपा मह उपासितुं प्रवृत्ता इत्यर्थः । वामदेवोऽयमात्मानमुपास्यामृतोऽभवद्वयमपि त- मात्मानमुपासितुं प्रवृत्ताः स क इति प्रश्नार्थ इत्यर्थः । उपासनं नामोप सामीप्यनैक्येन तस्यैव निरुपचरितसामीप्यत्वादेक्येनापरोक्षीकत्याऽऽसनं तद्रूपेणावस्थानं यत्तदुच्यते । यद्वाऽहं मुखीत्यादिव्यवहारेषु तमेव वयमप्युपास्महे तमेवाऽऽत्मत्वेन स्वीकृत्य स्थिताः । अनात्मनोऽहमिति प्रतीत्य नुपपत्तेः । स आत्मा क इनि विचारार्थ: । न चायमात्मेति निश्चये विचारायोगः । तस्यैव कार्यकरणसंकीर्णत्वेन विचारोपपत्तरिति । ननु भूता- नां व्याकरणार्थ यः प्रविष्टः स एवाऽऽत्मेतिनिर्धारणसंभवाविचारानुपपत्तिरित्याशङ्कयैवम- पि द्वयोः प्रविष्टत्वेन स्मर्थमाणत्वान्न निधरणामिति वक्तुं द्वयोः प्रविष्टत्वं स्मृतमित्याह । एवं जिज्ञासेति । अतिक्रान्तेति । अतिक्रान्ती पूर्वमुक्ती यो विशेषी देहे प्रविष्टी १ ( च. ज. ) फलप्राप्ति । २ ( च. ) त्याचाम। ३ (ग. घ. ) सिद्धिम्। ४ (ख. च. ज. ट. ) "न्तिक । ५ ( ङ. ) "थं परमा। ६ ( क. ग. घ. इ. ) यमुपा। ७ ( क. ग. घ.ड. ) 'वकम। ८ ( क. ग. घ. इ. ) तिः । ९ ( ख. ) पठाध्या। १० ( क. ग. ह.) "ति । अधु- ना पृ। ११ (ख. ट. ) तादवि । १२ ( क. ख. ट. ) वर्तयितुं । १३ (.क. ख. . ) च्छन्ति क। १४ । ख. ) नक्यं त। ५५ ( ख. ट. ) यमुपा। १६ ( इ.) यकार । १७ ( ग. घ. ङ.) देता ·पञ्चमः खण्डः५]आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता। ७५ प्रपदाभ्यां प्रापद्यत ब्रह्मेमं पुरुषम् । स एतमेव सीमानं विदार्यतया द्वारा पापद्यत । एतमेव पुरुषम् । अत्र द्वे ब्रह्मणी इतरेतरपातिकृल्येन प्रति- पन्ने इति । ते चास्य पिण्डस्याऽऽत्मभूते । तयोरन्यतर आत्मोपास्यो भवितुमर्हति । योऽत्रोपास्यः कः स आत्मेति विशेषनिर्धारणार्थं पुनर: न्योन्यं पप्रच्छुर्विचारयन्तः । पुनस्तेषां विचारयतां विशेषविचारणास्प- पाणात्मानौ तद्विषया श्रुतिजन्यानुभवजन्यसंस्कारजनिता स्मृतिरित्यर्थः । तामेव स्मृति खरूपतो दर्शयति । तं प्रपदाभ्यामिति । तमिमं पुरुषं शरीरं प्रपदाभ्यां पादा- प्राभ्यां ब्रह्मापरब्रह्मरूपः प्राणः प्रविष्ट इत्यर्थः । अन्यस्य प्रवेशे श्रुतिमाह । स एत- मिति । श्रुतिभ्यां लब्धमर्थमाह । एतमेवेति । अत्रेति श्रुतिभ्यामित्यध्याहृत्येति श्रुतिभ्यामितरेतरप्रातिकृल्येनेवरेतराभिमुखतयैतमेव पुरुषशरीरं प्रतिपन्ने प्रविष्टे द्वे ब्रह्मणी इति स्मृतिरजायतेत्यन्वयः । नत्वेतमेवेत्यनेनैतमेव पुरुषं ब्रह्म ततममपश्यदिति वाक्यं द्वे ब्रह्मणी इत्यनेन द्वे ब्रह्मणी वेदितव्ये इति वाक्यं च द्वयोः प्रवेशे मानतयो- पन्यस्तमिति भ्रमित्तव्यम् । आद्यवाक्ये द्वयोः प्रवेशाप्रतीतेः । द्वितीये च शब्दब्रह्मप- रब्रह्मणोरभिर्धानेन तयोर्द्वयोः प्रवेशे मानत्वायोगादिति । तथाऽपि तयोर्द्वयोः कथमा- त्मत्वशङ्केत्यत आहे । ते चेति । तयोरन्यतरेण विना शरीरस्थित्यभावात्तयोगत्मत्वश- लेत्यर्थः । एवं विचागपेक्षितामात्मद्वयस्मृति मुक्त्वा विचारमाह । तयोरन्यतर इति । आत्मा वा इदमेक एवेत्येकस्यैवै ज्ञेयत्वोपक्रमान्न द्वयोरुपास्यत्वमित्यर्थः । कः स आत्मेति । य उपास्य आत्मा म क इत्यन्वयः । पप्रच्छुरिति । कतरः स आ- स्मेति वाक्येनेतिशेषः । एवं विचारे क्रियमाणेऽतिपरिशुद्धान्तःकरणत्वाचेषां पप- दाभ्यां पपन्ने करणत्वेनानात्मत्वनिश्चयो मृा प्रविष्ट उपलब्धृत्वेनाऽऽत्मत्व- निश्चयश्चाभूदित्याह । पुनरित्यादिना । विशेषेति । विचारणास्पदप्राणात्मद्वयवि- षयकस्मिन्करणत्वेनापरस्मिन्नुपलब्धृत्वेन प्रकारेण विशेषरूपा मतिरजायतेत्यर्थः । ननु । १ ( क, ख. ग. द. न. ज. स. ) त्य: कतरोनु स । २ ( ग.) विषयानिच्छया ३ (घ. रु.) विषयानिपता तद्विष ४ ( क. ) तो निर्दिशति । ५ (ग. इ. ) रू। ६ (ग. घ. रु.) रूपप्रा०१७ (क.ग. घ. ङ. ) प्रतिपतेः । द्वि०८ । ग. ६. इ.) ने त०१९ (ख. 2. ) ०४ । इतीति ।१. (ख. ट. ) शेगापि विप ११ क. ग. घ.) व मेय०१ १२ (ग.. ह. ) सम्बत १: (. ग.) ०२व्यत्वे १४ ( २. ग. प. इ.) ननभ .

·ऐतरेयोपनिषत् आत्मष२ येन वां पश्यति येन वां शृणोति येन वा गन्धा- नाजिवति येन वा वाचं व्याकरोति येन वा दविषया मतिरभूत् । कथं द्वे वस्तुनी अस्मिन्पिण्ड उपलभ्यते अनेकभेद- भिन्नेन करणेन येनोपलभते यश्चैक उपलभते करणान्तरोपलब्धविषय- स्मृतिपतिसंधानात् । तत्र न तावद्येनोपलभते स आत्मा भवितुमर्हति । केन पुनरुपलभत इति । उच्यते । येन वा चक्षुर्भूतेन रूपं पश्यति येन वा शृणोति श्रोत्रभूतेन शब्दं येन वा घाणभूतेन गन्धानाजिप्रति येन वा द्वयोः सत्त्व ईय विशेषमतिः स्यात्तदेव नास्तीति शङ्कते । कथमिति । चक्षुषा पश्या- मीत्यादिप्रकारेण द्वयोः प्रतीते वमित्याह । द्वे इति । येनोपलभते यश्योपलभते ते द्वे उपलब्धिकर्तृकरणे वस्तुनी उपलभ्येत इत्यन्वयः । तत्र किं करणमित्यत आह । अने. केति । चक्षुःश्रोत्राद्यनेकभेदभिन्नेनेत्यर्थः । अनेन यदनेकात्मकचक्षुरादिकरणसंघाता- त्मकं पाणस्वरूपं तत्संहतत्वात्परार्थमिति परशेषत्वेन करणमित्युक्तम् । उपलब्धरि त्वने- कात्मकत्वाभावान्न परार्थत्वेन शेषत्वम् । किंतु शेषित्वमेवेति वक्तक एवेत्युक्तम् । अ- नेन करणस्य परार्थत्वं पैरं शेषिणमन्तरानुपपन्नं सत्परं व्यतिरिक्तमुपलब्धारं गमय- तांति तस्मिन्नपि तत्प्रमाणमित्युक्तम् । इदानी करणानामेवोपलब्धृत्वं तह्यतिरिक्तोपल- ब्धा नास्तीति वदन्तं नास्तिकं प्रति प्रमाणान्तरमाह । करणान्तरेति । पूर्व चक्षुषा रूपं दृष्ट्वा पश्चादुद्धृतचक्षुः स्मरति रूपमद्राक्षमिति । तथा योऽहमद्रा स 'ऐवदानी स्पृशामीति प्रतिसंदधाति । तदुभयं व्यतिरिक्तोपलव्धुरभावे न स्यात् । अन्यानुभूतेऽ- न्यस्य स्मृतिसंधानयोरदर्शनादित्यर्थः । एवमनेकात्मस्य करणत्वमुक्त्वा तप्त एव तस्या- ऽऽत्मत्वं नास्तीत्याहे । तत्र न तावदिति । तयोर्मध्य इत्यर्थः । अतीत्यनन्तरं किंतु परिशेषादुपलब्धाऽऽत्मा भवितुमर्हतीति वक्ष्यमाणान्वयेन वाक्यं पूरणीयम् । एवमर्थमु- पवर्ण्य तमथं श्रुत्यक्षरारूढं कर्तुं पृच्छति । केन पुनरिति । श्रुत्यारूढं करोति । उच्यत इति । येनेति । तृतीयया करणत्वं चक्षुरादेरुक्तमित्यर्थः । वाकरणेति । वायुपकरणे- नेत्यर्थः । वाचमिति करणं नोच्यत तस्य यनेत्यमेनोक्तत्वात्किनु वक्तय॑मुच्यत इत्याह । । १ (ट.) वारूपं प०१२ (८. ) वाशब्दं | ३ ( ग. घ. ड.. ज.) तिसं| ४ ( क.) द्वे वस्तुनी इ० श्वा । ५ ( क. ग. घ. इ.) ०त्मकं च०१६. ( क. ग. घ.) दिसं० ७ ( क.) ०णरू०१ ८ (ख. ट. ) क इत्यु ९ ( क.) परशे० १० (ख. ट.) ०रक उप११ ११०( क. ग. घ. हु.) एव स्पृ०१ १२ (क. ग.) ०६ । न । १३ (क. ग. तत्रेति तयो । घ.) तत्र तयां १४ (ख. ) व्यमित्या ० ( ट. ) व्यमित्यत आह ।

·पञ्चमः खण्ड:५]आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता। स्वादु चास्वादु च विजानाति ॥१॥ यदेतद्धृदयं मनश्चैतत् । वाक्करणभूतेन वाचं नामात्मिकां व्याकरोति गौरश्च इत्येवमाद्या साध्व- साध्विति च । येन वा जिह्वाभूतेन स्वादु चास्वादु च विजानातीति॥१॥ किं पुनस्तदेवैकमनेकधा भिन्नं करणमिति उच्यते । यदुक्तं पुरस्ता- त्प्रजानां रेतो हृदयं हृदयस्य रेतो मनो मनसा सृष्टा आपश्च वरुणश्च हृद- यान्मनो मनसश्चन्द्रमास्तदेवैतदृदयं मनचैकमेतदनेकधा । एतेनान्तः- करणेनैकेन चक्षुर्भूतेन रूपं पश्यति श्रोत्रभूतेन शृणोति प्राणभूतेन जि- प्रति वाग्भूतन वदति जिह्वाभूतेन रसयति स्वेनैव विकल्पनारूपेण मन- सौ विकल्पयति हृदयररेणाध्यवस्यति । तस्मात्सर्वकरणविषयव्या- पारकमेकमिदं करणं सर्वोपलब्ध्यर्थमुपलव्धुः । तथा च कौषीतकिनां नामात्मिकामिति । साध्विति । गौरितीदं नाम सावु गावीति नामासाध्विति व्याकरोति व्याकरणेन व्यक्तीकरोतीतिचार्थः ॥ १ ॥ ननु चक्षुरादीनां करणत्वेऽपि प्रपदाभ्यां प्रविष्टस्य प्राणस्य करणत्वे किमायातमि - त्याशङ्कते । किं पुनस्तदिति । तत्र प्राणस्यैव करणत्वं वक्तुं तावद्धृदयमनःशब्दवा- च्यस्य चक्षुरादिभेदभिन्नत्वमाह । उच्यत इति । यदेतदृदयभित्यत्र यच्छब्दार्थमाह । यदुक्तमिति । रेत इति । सारभूतं कार्यमित्यर्थः । प्रजानां रेतो हृदयमित्यादिषु मन- सश्चन्द्रमा इत्यन्तासु श्रुतिषु यदुक्तं हृदयं मनश्चेति तदेवैतत्त्वया पृष्टं करणमित्यर्थः । तवैकमेव सच्चक्षुरादिभेदनानेकधाभूतमितिश्रुतिगतद्वितीयंतच्छब्दार्थमाह । एकमे- तदनेकधेति । अत्र येन चक्षुरादिना दर्शनादिक्रियां करोति संघातात्मकः पुरुषः । तच्चक्षुरादिकं प्रजानां रेतो हृदयमित्यादिषु मनसश्चन्द्रमा इत्यन्तामु श्रुतिषु यदुक्तं हृदयं मनश्चेति करणं तदेतत्त्वया पृष्टमेतदेवैकं सदनेकधा भिन्नं चेति श्रुतिगत- येनेतितृतीयान्तयादितिप्रथमान्तयच्छब्दद्वयस्थतदितिप्रथमान्ततच्छब्दद्वयस्य चा- न्वयो दर्शितः । एकस्यैवानेकात्मकत्वं विशदयति । एतेनेत्यादिना । सर्व- करणेति । सर्वाणि करणानि विषयाश्च व्यापारो यस्येति विग्रहः । करणानां विषयाणां च हृदयशब्दवाच्यबुद्धिव्यापारकत्वे श्रुतिमाह । तथा चेति । प्रज्ञया १ ( ज. ) श्वेत्ये०, २ (ज.) ०देक. ३ (क.) ० चैतदेकमने | ४ (ख) तत्तद ५ (ज.) °सा संक० ६ ( ग. घ. च. ) शामि०, ७ ( क. ग. घ. ङ. ) मितिश०१ ८ (ख. ट:) ०: । एत०९ ( क.) एतदेकमन १० (ग.) तत्तद ॥ ११ क, ग. घ. ) °षु श्रु १२ (७. ) रणभंतत्व। १३ । १. ट.) ००१ १४ ( ल. दु. । नवति। १., ( क. ग. घ. इ. ) आम ·ऐतरेयोपनिषत् [भात्मष प्रज्ञया वाचं समारुह्य वाचा सर्वाणि नामान्यानोति प्रज्ञया चक्षुः समारुह्य चक्षुषा सर्वाणि रूपाण्यामोतीत्यादि । वाजसनेयके च । मनसा होव पश्यति मनसा शृणोति हृदयेन हि रूपाणि जानातीत्यादि । तस्मा- द्धृदयमनोवाच्यस्य सर्वोपलब्धिकरणत्वं प्रसिद्धम् । तदात्मकश्च प्राणो यो वै प्राणः सा प्रज्ञा या वै प्रज्ञा स प्राण इति' ब्राह्मणम् । करणसंह- तिरूपश्च प्राण इत्यवोचाम पाणसंवादादौ । तस्मात्पद्भ्यां प्रापद्यत्तं तद्ब्रह्म तदुपलब्धुरुपलब्धिकरणत्वेन गुणभूतत्वान्नैव तद्वस्तु ब्रह्मोपा- स्यात्मा भवितुमर्हति । पारिशेष्याद्यस्योपलब्धुरुपलब्यर्था एतस्य हृद- यस्य मनोरूपस्य करणस्य वृत्तयो वक्ष्यमाणाः स उपलब्धोपास्य आत्मा चिदाभासयुक्तया बुद्धया वाचं करणं समारुह्य बुद्धेर्वागात्मना परिणामे सति तद्बु- द्विद्वारा स्वयमप्यात्मा वागभिमानी भूत्वाऽनन्तरं वाचोऽपि बुद्धिव्यापाररूपाया नामा- त्मना वक्तव्यशब्दरूपेण परिणाम सति वाचा वाग्द्वारा सर्वाणि . नामान्याप्नोति । तत्स्फुरणात्मना स्वयमपि वर्तत इति श्रुत्यर्थः । एवं प्रज्ञया चक्षुरित्यादिष्वप्यों द्रष्टव्यः । अत्र बुवागाद्यात्मना परिणामो वागादेश्च नाात्मना परिणाम उक्त इत्यर्थः । मनसा ह्येव पश्यतीत्यत्र मनसः साक्षादर्शनादिकरणत्वायोगाच्चक्षुरादिभाव- मापन्नस्य दर्शनादिकरणत्वमुक्तमिति भावः । एवं हृदयेन हीत्यत्रापि द्रष्टव्यम् । आ- दिशब्देन हृदये ह्येव रूपाणि प्रतिष्ठितानि भवन्तीति रूपाणां हृदयशब्दितबुद्धयात्म- कत्वमुक्तं संग्राह्यम् । एवं हृदयस्य सर्वकरणात्मत्वमुक्त्वदानी तस्य प्राणात्मत्वमाह । तदात्मकश्चेति । एवं हृदयमनोद्वारा प्राणस्य सर्वे करणात्मकत्वमुक्त्वा साक्षादेव प्राणस्य तदाह । करणसंहतीति । तव क्यं स्मो न शक्ष्यांमस्त्वहते जीवितुम् । इतरे चक्षुरादयः प्राणा इत्येवाऽऽख्यायन्त इत्यादिप्राणसंवादस्थवचनबलात्करणसंहति- रूपत्वं करणसमूह रूपत्वं प्राणस्यावगैतमित्यर्थः । आदिशब्देन संवर्गविद्यादिगतं पाण- मेव वागप्यति प्राणं चक्षुः प्राणं श्रोत्रं पाणं मनः स यदा प्रतिबुध्यते प्राणादधि पुन- ीयत इत्याँदिवाक्यं ग्राह्यम् । करणस्यानात्मत्वमुक्तमुपसंहरति । तस्मादिति । ब्रह्मेति । ब्रह्मत्वेनोपास्यो ज्ञातव्य आत्मेत्यर्थः । तार कस्तथा ज्ञातव्य• इत्यव आहे। पारिशेष्यादिति | वक्ष्यमाणा इति । संज्ञानमित्यादिना वक्ष्यमाणा इत्यर्थः । . १ (च. ज.) नहि १२ (ड.) यत्नपदाभ्या ०१ ३ ( इ. च. ज.) तब्रह्म । ( ख. ट. ) त ब्रह्मेतदुः। ४ ( ग. ज. स. ) लब्धि ५ ( स्व. द. ) चैत। ६ (च. ) व वस्तु (ज.) व ७ (स्व. ज. ट.) त । परिशेषाद्य० (च. ) अति । तम्मात्परिशेषाद्य ८ (घ. उ.द.) ध्यर्थ मत०, ९ ( स्व. ड.ट.) यम १० (व.) माद्यात्म०।१२ (व.) विभिनि०१ १२ ( क. ट. ) प्रथिना । १३ ( . ) मकव०१ १४ ( इ. ) वकार २५(क. ग. घ. ङ. ) मस्त्वामृते० १६ (ख. ट.) गम्यत इत्य०। १७ (ख. ट. ) त्यागुच्यते । का १८ (ख. ग. त्र.ट.) ० । परिशेषादि| ·७ ९ पञ्चमः खण्ड:५]आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता। संज्ञानमाज्ञानं विज्ञानं प्रज्ञानं मेधा दृष्टिकृति- मतिम षा जूतिः स्मृतिः संकल्पः नोऽस्माकं भवितुमर्हतीति निश्चयं कृतवन्तः । तदन्तःकरणोपाधिस्थ- स्योपलब्धः प्रज्ञानरूपस्य ब्रह्मण उपलब्ध्या या अन्तःकरणवृत्तयो बाह्यान्तर्वतिविषयविषयास्ता इमा उच्यन्ते । संज्ञानं संज्ञप्तिश्चेतनभावः । आज्ञानमाज्ञप्तिरीश्वरभावः । विज्ञानं कलादिपरिज्ञानम् । प्रज्ञानं प्रज्ञप्तिः प्रज्ञता । मेधा ग्रन्थधारणसामर्थ्यम् । दृष्टिरिन्द्रियद्वारा सर्वविषयोप- लब्धिः । धृतिर्धारणमवसन्नानां शरीरेन्द्रियाणां ययोत्तम्भनं भवति धृत्या शरीरमुद्वहन्तीति हि वदन्ति । मतिर्मननम् । मनीषा तत्र स्वातन्यम् । येन वा पश्यतीत्यादि मनश्चैतदित्यन्तं प्राणस्य करणत्वेनानात्मत्वार्थमित्युक्त्वा संज्ञा- नमित्यादि वश इत्यन्तमन्तःकरणवृत्तिद्वारा तद्व्यतिरिक्तमुपलब्धारं दर्शयितुमाह । तदन्तःकरणेति । निर्विशेषस्य कथं वृत्तिविषयत्वमन्यथा कथं तदुपलब्ध्यर्थता तासां स्यादत आह । बाह्यान्तवीत विषयेति । तर्हि तासामन्यविषयत्वं ततो बाह्यान्तर्व- षयप्रतीतिरेव स्यानात्मन इत्यत आह । उपलव्ध्या इति । निर्विशषत्वेनाविषय- त्वेनं चैतस्य साक्षादिदंतया ज्ञानासंभवेऽपि संज्ञानाद्यन्तःकरणवृत्तिसाक्षितयाऽविषय- त्वनैव तस्योपलब्धिः संभवतीत्यर्थः । अविषयत्वार्थ प्रज्ञानरूपस्यति विशेषणम् । प्र- कष्टा ज्ञप्तिः स्वप्रकाशचैतन्यं तस्य विषयत्वे स्वप्रकाशत्वव्याह तिरित्यर्थः । ब्रह्मण इति विशेषणं निविशेषत्वार्थम् । सविशेषत्वे हि तस्य परिच्छेदन ब्रह्मत्वं न स्यादित्ययः । नन्वसङ्गस्य कथमन्तःकरणवृत्तिसंबन्धः स्यादत आह । अन्तःकरणोपाधिस्थस्येति । असङ्गस्याप्यन्तःकरणप्रतिबिम्बद्वा तद्वृत्तिबन्ध इत्यर्थः । चेतनभावइति । यया वृत्या चेतन इत्युच्यते जन्तुः सा वृत्तिः सर्वदा सर्वशरीरव्यापिनी संज्ञानमित्यर्थः । कलादिपरिज्ञानं चतुःषष्टिकलादिजन्यं लौकिक ज्ञानमित्यर्थः । प्रज्ञतेति । तात्का- लिकातिभेत्यर्थः । ययोत्तम्भनं भवति सा वृत्तिभृतिरित्यन्वयः । शरीराद्युत्तम्भकस्य वृत्ति- विशेषस्य धृतित्व लौकिकं व्यवहारं मानमाह । धृत्येति । तत्र स्वातव्यमिति । मनस ईषा १ (ख. ग. च. ज. ट.) नो भ० २ (च. ज.) ०णस्य वृ०१३ ( घ. दु. च. ज.) प्तिः प्राश। ४ (ख. च. ट. ) अणे मा० ५ ( क. ग. घ. ड.) ति व०१६ ( ख. द. ) तुमिन्याह । ७ (क. ग. घ. ड.) ०ीति ८ ( क. ग. घ. ड.) ०न्तरविष ९ (ग.) ०वियत्वे । १० ( उ.) न च त०१ ११ ( स्व.) गणात । १२ (क. ग. घ. 3) वृत्ति १३ ( क. ग. इ. ) विज्ञान १४ ( ग. प. अ. ) 4 । प्राज्ञ। १५ ( ख... ) मा न ·८० ऐतरेयोपनिषत् [भात्मषट्टे क्रतुरमुः कामो वश इति। जूतिश्चेतसो रुजादिदुःखित्वभावः । स्मृतिः स्मरणम् । संकल्पः शुक्लकृष्णादिभावेन संकल्पनं रूपादीनाम् । क्रतुरध्यवसायः । अमुः प्राणनादिजीवनक्रियानिमित्ता वृत्तिः । कामोऽसंनिहितविषया- काङ्क्षा तृष्णा । वशः स्त्रीव्यतिकराधभिलाषः। इत्येवमाद्या अन्तः- करणवृत्तयः प्रज्ञप्तिमात्रस्योपलब्धुरुपलब्ध्यर्थत्वाच्छुद्धप्रज्ञानरूपस्य ब्रह्मण उपाधिभूतास्तदुपाधिजनितगणनामधेयानि भवन्ति संज्ञानादीनि मनीषेति व्युत्पत्तेरित्यर्थः । रुजादिदुःखित्वभाव इति । रोगादिजन्यदुःखित्वप्राप्ति- रित्यर्थः । संकल्पमिति । सामान्येन प्रतिपन्नानां रूपादीनां शुक्लादिरूपेण सम्य- कल्पनमित्यर्थः । जीवनक्रियेति । जीवनप्रयत्न इत्यर्थः । स्त्रीव्यतिकरेति । स्त्री- संपर्क इत्यर्थः । इतिशब्दस्य प्रदर्शनार्थत्वमाह । इत्येवमाद्या इति । एवमाद्या वृत्तयः प्रज्ञानस्य नामधयानि भवन्तीत्युत्तरेणान्वयः । भत्र प्रज्ञानशब्देन पूर्ववत्ज्ञता वृत्तिरूपा नोच्यत तस्याः संज्ञानादिनामवत्त्वानुपपत्तेः किंत शुद्धचैतन्यमुच्यत इत्याह । प्रज्ञप्तिमात्रस्येति । नन्वन्तःकरणवृत्तीनां शब्दरूपत्वाभावात्कथं प्रज्ञान- नामधेयत्वमित्याशङ्कय नामधेयस्य नीमार्थोपलब्धिहेतुत्वात्संज्ञानादिवृत्तीनामपि प्रज्ञा- नोपलब्धिहेतुत्वात्तेन गुणेन तन्नामधेयत्वमुपचारादुच्यते न मुख्यया वृत्येत्याह । उप- लब्धुरुपलब्ध्यर्थत्वादिति । उपलब्धुरुपलब्ध्यर्थत्वं वा कथमित्याशङ्कय तदुपाधि- त्वादित्याह । शुद्धेति । यत उपाधिभूती उपलब्ध्यर्था अतो गोण्या वृत्त्या नाम- धेयानि भवन्तीत्यर्थः । यद्वा श्रुतौ संज्ञानादिशब्दैन वृत्तय उच्यन्ते किंतु संज्ञाना- दिशब्दा एव लक्षणयाऽभिधीयन्ते गामुच्चारयतीत्यत्रेव । तथा च संज्ञानादिशब्दाः संज्ञानादिवृत्तिविशिष्टप्रज्ञानस्य नामधेयानि" सन्ति तद्द्वारा शुद्धैश्यैव प्रज्ञानस्य लक्ष- णया नामधेयानीत्याह । तदुपाधिजनितेति । वृत्त्युपाधिजनितो गुणो वृत्त्युपहितरूपं वन्नामधेयानि सन्ति सर्वाण्यवैतानि संज्ञानादीनि संज्ञानादिशब्दाः प्रज्ञानस्यैव नामधे. १ (क. छ.) ०णस्य वृ०१ २ ( क. ख. ङ.) ०नि सं0 3 ( ख. ग. घ.. हु. अ. द.) ०पत्य ०१ ४ ( घ.) वत्प्राज्ञ०। ५ ( इ.) प्रज्ञा वृ०। ६ ( क.) पता नो०। ७ ( क.) ते सं०1८ ( क. घ. ङ. अ. ) पत्तेनान्तःकरणं किं ९ (ग. घ. दु. ) शुद्ध २०१० (ट. ) नाम्यर्थो । ११ (ख. द. ) व्यवृ० १२ ( क. ग, घ. ड.) लब्ध्य १३ (ख. ड. ट.) °ता अत उ०। १४ (ख. ट.) न भवन्ति । १५ ( क ग. घ. ङ.) द्धस्य विज्ञा। १६ (ग. घ. ड.) हितं १०॥

·८१ पञ्चमः खण्ड:५]आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता। सर्वाण्येवैतानि प्रज्ञानस्य नामधेयानि भवन्ति ॥२॥ एष ब्रह्मेष इन्द्र एष प्रजापतिरेते सर्वे देवा सर्वाण्येवैतानि प्रज्ञप्तिमात्रस्य प्रज्ञानस्य नामधेयानि भवन्ति न स्वतः साक्षात् । तथा चोक्तं प्राणन्नेव प्राणो नाम भवतीत्यादि ॥२॥ स एष प्रज्ञानरूप आत्मा ब्रह्मापरं सर्वशरीरस्थपाणः प्रज्ञात्मान्तः- करणोपाधिष्वनुप्रविष्टो जलभेदगतसूर्यप्रतिबिम्बवैद्धिरण्यगर्भः प्राणः यानि भवन्तीत्यन्वयः । प्राणन्नेवेति । प्राणनक्रियां कुर्वन्प्राणो नाम भवतीत्यनेन प्रा- णनवृत्त्युपाधिकमात्मनः प्राणनामवत्त्वमुक्तम् । यद्यपि संज्ञानादिनाम्नां तत्र नोपाधिक- त्वमुक्तं तथाऽपि तुल्यन्यायतयैतेषामप्योपाधिकत्वमुक्तमायामिति भावः । एतदुक्तं भवति संज्ञानादिशब्दाः प्रकाशात्मकवस्तुवाचिनः । न च साक्षादन्तःकरणवृत्तीनां जडानां प्रकाशात्मकत्वं संभवतीति प्रकाशात्मकवस्तुन्यध्यासादेव तासां प्रकाशात्मकत्व- मिति कल्पयन्तोऽधिष्ठान भूतमतिरिकं प्रकाशं गमयन्तः पर्यवसानगत्या प्रकाशात्मनः प्रज्ञानस्यैव नामवयानीति । अत्र संज्ञानादीनामनित्यत्वेन जडानां वृत्तीनां प्रकाशात्मक- वस्तुवाचकसंज्ञानादिनामत्वानुपपत्तेस्तद्व्यतिरिक्तः कश्चित्प्रकाशरूपोऽस्तीत्युक्तम् । ता संज्ञानादिशब्दवाच्यत्वोक्त्या तत्वज्ञानं विज्ञान प्रज्ञानमित्यत्रेवे प्रज्ञतारूंपा वृ- तिर्न भवतीत्युक्तम् । तम्याः संज्ञानादिवाच्यत्वानुपपत्तेः । तथा संज्ञानादीनि सर्वाण्ये- कस्य प्रज्ञानम्य नामानीत्युक्त्या च तत्पज्ञानमेकं सर्ववृत्त्यनुगतामत्युक्तं तदनेकवें तत्त. दृत्तिगतानां प्रज्ञानानां तत्तन्नामकत्वेन सर्वनामकत्वानुपपत्तेः । प्रज्ञानस्येत्येकवचनानु- पपत्तेश्च । अतो यन वा पश्यतीत्यादिना नामधेयानि भवन्तीत्यन्तेन सर्वकरणत- त्तिव्यतिरिक्तः स्वप्रकाशात्मकः पर्वमाक्षी सर्ववृत्त्यनुगत एक आत्मा शोधितः ।। २ ।। एवं शोधितस्याऽऽत्मनः प्रतिशरीरं नानात्वं वारयितुमेष ब्रह्मेत्यादि वाक्यं तयाचष्टे । स एष इत्यादिना । एष इत्यस्यार्थमाह । प्रज्ञानरूप आत्मेति । प्रज्ञानं ब्रह्मेति मुख्य ब्रह्मताया वक्ष्यमाणत्वादिह मूर्धद्वाराऽनुपविष्टं समष्टिलिङ्गशरीराभिमानी हिरण्य- गर्भः प्राणः प्रात्मादिशब्दैस्तत्र तत्रोक्तमपरं ब्रह्मोच्यत इत्याह । अपरमित्या- दिना । सर्वशरीरेत्यनेन समष्टिस्थूलशरीरमुच्यते । अन्तःकरणोपाधिष्वित्यनेनापि । १ (ग, घ. ड. ) प्रज्ञाभिधानस्य । २ (ख. च. ज. ) स्थं प्रा० ( श.) ०रस्थ: प्रा०॥ ३ ( क. ग. दु. च. ) प्राणप्र०। ४ ( च. छ. ज. ) वढेर ०। ५ ( क. ख.) मकवा०। ६ (3.) था च स01.७ (घ. ङ. ) ०नं संज्ञा०, ८ ( ख. त्र. द. ) त्यत्रैव । ९ ( ग. घ. ) °व प्राज्ञ १. ( . द. ) 05 वृ०1११ (ख. ). पत्त्या त! १२ ( ख. ट. ) त्वेन त०।१३ (ख. ग. घ, इ. ) ०मानिहि। १४ (ख. इ. गर्भप्रा०। १५ (स्व. प्राणप्र०। १६ (ख. ८.) ज्ञानात्मा -- ·ऐतरेयोपनिषत् [भात्मषटे इमानि च पञ्च महाभूतानि पृथिवी वायुराकाश आपो ज्योतीषीयेतानीमानि च क्षुद्रमिश्रा- प्रज्ञात्मा । एष एवेन्द्रो गुणादेवराजो वा । एष प्रजापतिर्यः प्रथमजः शरीरी । यतो मुखादिनिर्भेदद्वारेणाग्न्यादयो लोकपाला जाताः । स प्रजापतिरेष एव येऽप्येतेऽग्न्यादयः सर्वे देवा एष एव । इमानि च सर्व शरीरोपादनभूतानि पञ्च पृथिव्यादीनि महाभूतान्यन्नान्नादत्वलक्षणान्ये- तानि । किंचेमानि च क्षुद्रमिश्राणि क्षुद्रैरल्पकैमिश्राणि । इवशब्दोऽन- समष्टिलिङ्गशरीरमुक्तम् । आद्याभ्यां प्राणप्रज्ञात्मशब्दाभ्यां क्रियाशक्तिज्ञानशक्तिमत्त्व- मुक्तम् । द्वितीयाभ्यां तु तत्र तत्र तथा निर्दिष्ट इत्युच्यत इत्यपौनरुक्त्यम् । नर्नूक्त- प्रज्ञानात्मैवापरं ब्रह्मेत्यत्र किं प्रमाणमित्याशङ्कय प्रवेशवाक्यं प्रमाणमिति वक्तुमेष इन्द्र इति वाक्यं व्याचष्टे । एष इति । गुणादिति । इदमदर्शमितिश्रुत्युक्तगुण- योगादित्यर्थः । प्रवेशवाक्ये प्रविष्टस्येन्द्रत्वाभिधानाद्धिरण्यगर्भस्यापीन्द्रत्वोक्ती प्रविष्ट- त्वपत्यभिज्ञानात्प्रवेष्टुरेव प्रविष्टसर्वरूपत्वादभेदः भिध्यतीति भावः । न तु पारमैश्वर्य- गुणयोगात्मज्ञानात्मेन्द्रः परमेश्वर इत्यर्थों ग्राह्यः । प्रज्ञानात्मनः परमेश्वराभेदस्य प्रज्ञानं ब्रह्मेत्यनेन वक्ष्यमाणत्वात्परमेश्वरत्वगुणवत्त्वप्रतिपादमस्य च प्रकरणविरोधात् । न च हिरण्यगर्भाधात्मत्ववन्मायाविशिष्टपरमेश्वरात्मत्वमनेनाच्यत इति वाच्यम् । तथा सति भाष्योक्तगुणादितित्वनन्वयादेष ब्रह्मेष इन्द्र एष प्रजापतिरिति पूर्वोत्तरपर्याये- ष्विव गुणयोगाभावेऽप्युपपत्तेश्चेति । अस्य व्याख्यानस्य क्लिष्टत्वं मनसि निधायार्थी- न्तरमाह । देवरोजो वेति । प्रजापतेहिरण्यगर्भाद्रदमाह । यः प्रथमज इति । स लिङ्गशरीराभिमान्ययं तु स्थूलशरीराभिमानाति भेद इत्यर्थ: । तत्रादभ्य एव पुरुषं समुन्दृत्यामूर्छयन्मुखं निरभिद्यतेत्यादिवाक्यं प्रमाणमाह । यत इति । देवग्रहणं मनुष्यादीनामुपलक्षणम् । तथा च सर्वे जीवात्मान एष एवेत्यर्थः । एवमेष ब्रह्मेत्यादि- वाक्येष्वक्ये सामानाविकरण्यं गृहत्विा सर्वभूतस्थस्याऽऽत्मन एकत्वमुक्त्वा सजातीयभेदं निराकृत्य तदुपाधीनां भूतभौतिकानामपि बाधायां सामानाधिकरण्यमाश्रित्याऽऽत्मव्य- तिरेकेणाभावं तस्य विजातीयभेदनिराकरणथं वक्तुमिमानि चेत्यादिवाक्यं तद्व्याचष्टे । इमानि चेति । एतान्यन्नानादत्वेन पूर्वमुक्तानीति वक्तुं विशिनष्टि । अन्नति । सर्पा- १ (क. स्व. ग. घ. च. छ. ट.) वेन्द्र इन्द्रगुण २ (क. ख. ग. घ. ङ. ) °दल । ३ (ख.) था तथा नि०, ४ ( ख. ट.) ननं प्र० ५ (ग. घ.) ०परव० ६ (ख..) वाक्यमितिव्या०। ७ (ख.ट.) गु० ८ (ख ट.) हेतुवचनान ०१ ९ (क.स्व.ग.घ.इ.) राज इति । १० ( क. ग. घ. ) ०य: । अत्रा०१११ ( क. ग. घ.) म् । स १२ (ख. द. ) ०णामि ।

·८३ पञ्चमः खण्डः५] आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता। णीव । बीजानीतराणि चेतराणि चाण्डजानि च जारुजानि च खेदजानि चोद्भिजानि चा- श्वा गावः पुरुषा हस्तिनो यत्किचेदं प्राणि जङ्गमं च पतत्रि च यच्च स्थावरम् । सर्व त- र्थकः। सर्पादीनि । बीजानि कारणानीतराणि चेतराणि च द्वैराश्येन निर्दि- श्यमानानि । कानि तानि उच्यन्ते | अण्डजानि पक्ष्यादीनि। जारुजानि जरा युजानि मनुष्यादीनि । स्वेदजानि यूकादीनि। उद्भिज्जानि च वृक्षा- दीनि । अश्वा गावः पुरुषा हस्तिनोऽन्यच्च यत्किचेदं प्राणिजातम् । किं तत् । जङ्म यच्चलति पद्भ्यां गच्छति । यच्च पतत्रि । आकाशेन पत- नशीलम् । यच्च स्थावरमचलं सर्वं तदशेषतः प्रज्ञान प्रज्ञप्तिः प्रज्ञा तच्च ब्रह्मैव नीयतेऽनेनेति नेत्रं प्रज्ञा नेत्रं यस्य तदिदं प्रज्ञानेत्रम् । दीनां न केवलं क्षुद्रभिश्रत्वं किंतु सन्तिरादीन्प्रति बीजत्वं चेत्याह । कारणांनि चेति । द्वैराश्येनेति । स्थावरजङ्गमभेदन निर्दिश्यमानानीत्यर्थः । स्वेदजानि जङ्गमान्यद्भि- जानि स्थावराणीत्याह । उच्यन्त इति । जङ्गमा मित्यस्य व्याख्या यच्चलतीति । स्थावराणामपि वाय्वादिना चलनमस्तीत्याशङ्कयाऽऽह । पद्भ्यामिति । स्थावरमचल- मित्यनन्तरं सर्व तदेष एवेति शेषः । तत्सर्वमेष एवेत्यत्र हेतुं वक्तुं सर्व तत्पज्ञानेत्रभि- त्यादि प्रतिष्ठेत्यन्तं वाक्यं तयाचष्टे । सर्वमित्यादिना । नीयतेऽनेनेति । अनेन प्रज्ञानेन सत्तां नीयते सत्तां प्राप्यते सत्तावत्कियत इत्यर्थः । यद्वा स्वस्वव्यापारेषु प्रवर्त्यत इति वा । नन्येवंभृतं ब्रह्मवेत्युपनिषत्सु प्रसिद्धं न तु प्रज्ञानमित्याशङ्कय व- स्तुतः प्रज्ञानस्यैव तत्र तत्र ब्रह्मशब्देनाभिवानान्न दोष इत्युक्तं प्रज्ञानं • ब्रह्मैवेति । यद्वा कोऽयमात्मेत्यारभ्यत सर्वे देवा इत्यन्तं त्वंपदार्थशोवनाथमिमानि चेत्यादि पति- त्यन्तं तत्पदार्थशोधनार्थम् । तत्र पक्षे प्रकृष्टं ज्ञानं प्रज्ञानमिति तत्पदार्थों ब्रह्मैवो- च्यते । पञ्चभूतादि स्थावरान्तं सर्व तत्मज्ञानेनं ब्रह्मनेत्रमित्यर्थः । प्रज्ञासत्तयैव सर्व- १ (स.ट.) श्वेन । २ ( च. छ.) ० च १०१ ३ (च. ज.) नि च ज०) ४ (च. छ.) ofन च यु०१५ ( क. ग. घ. हु. च.) कामशकादी०१६ ( क. ग. घ, इ. च.) निवृ०७ (च. छ.) मंच 16 (च.) प्रव ने०९ ( क. ग. घ. ह.) यदी। १० (क.) णानीति । ११ (क. ख. ग. घ. डा. ८. ) राश्यत्वेने० १२ (क. ग. घ.) ब्रह्मेत्यु, ·ऐतरेयोपनिषत् [भात्मपट्टे प्रज्ञानेत्रं प्रज्ञाने प्रतिष्ठितं प्रज्ञानेत्रो लोकः प्रज्ञा प्रतिष्ठा प्रज्ञानं ब्रह्म ॥३॥ प्रज्ञाने ब्रह्मण्युत्पत्तिस्थितिलयकालेषु प्रतिष्ठितं प्रज्ञाश्रयमित्यर्थः । प्रज्ञानेत्रो लोकः पूर्ववत् । प्रज्ञाचक्षुर्वा . सर्व एव लोकः । प्रज्ञा प्रतिष्ठा सर्वस्य जगतः । तस्मात्मज्ञानं ब्रह्म । तदेतत्मेत्यस्तमित- स्यापि सत्तावत्त्वं साधयितुं प्रज्ञाने प्रतिष्टितभित्युक्तम् । तद्याचष्टे । प्रज्ञाने ब्रह्मणी- ति | न केवलं प्रज्ञासत्तयैव सत्वं सर्वस्य किंतु प्रवृत्तिरपि तदधीनैवेत्याह । प्रज्ञानेत्र इति । पूर्ववदिति । नीयते प्रवर्त्यतेऽनेनेतिव्युत्पत्तेने प्रवर्तकमित्यर्थः । लोक इति । सर्वं जगदित्यर्थः । यद्वा पूर्व नेत्रशब्देन सर्वस्य सत्ताव्यापारहेतुत्वमु- क्तमिदानीं सर्वस्य स्फुरणहेतुप्ययमें वेत्युच्यत इत्याह । प्रज्ञाचक्षुर्वेति । चक्षुरिति स्फु- रणमित्यर्थः । जगत इव प्रज्ञानस्यापि स्फुरणप्रतिष्ठयोरन्याधीनत्वमाशङ्कय तस्य स्वप्रकाशत्वात्स्वमहिमप्रतिष्टितत्वेनाऽऽश्रयान्तराभावाच्च नैवमित्याह । प्रज्ञा प्रतिष्ठेति । यद्वा सर्वस्य जगतः सत्ताम्फूयोः प्रजानाधीनत्वादुत्पत्त्यादिप्वप्यवस्थासु प्रज्ञाने प्रति- ष्ठितत्वेन तदुपादानत्वाच्च वाचारम्भणन्यायेन प्रज्ञानव्यतिरेकेणाभावात्मज्ञानमेव सादे रज्ज्वादिरिव पर्यवसानभूमिरित्याह । प्रज्ञा प्रतिष्ठेति । प्रतिष्ठा ध्रुवं पर्यवसानभूमिः परिशिष्टं वस्त्वित्यर्थः । एवं च प्रज्ञानस्य प्रत्यगात्मनो निर्विशेषत्वादिक' सिद्धमिन्याह । तस्मादिति । प्रज्ञानम्यैव परिशिष्टत्वेन परमार्थसत्यत्वादित्यर्थः । ब्रह्मशब्दार्थमाह । प्रत्यस्तमितेति । अस्मिन्पक्षे ब्रह्मशब्देन प्रत्यगात्मनो निर्विशेषत्वादिकमेव सामानाधि- करण्येन समर्थ्यते । ब्रह्मशब्दस्यापि निर्विशेषत्वादिकमेवार्थः । ब्रह्मशब्दस्य हि व्युत्पा- द्यमानस्य नित्यशुद्धत्वादयोऽर्थाः प्रतीयन्ते । बृहतर्धातोर्थानुगमादिति शारीरकभाष्य उक्तत्वान्न तु प्रत्यग्ब्रह्मणोरेक्यमनेन वाक्येनोच्यते । आत्मा वा इदमक एवाग्र आसी- दित्यात्माद्वितीयत्वेनैवोपक्रमाब्रह्मपदार्थानुपक्रमाच्च । एवं चाऽऽत्मैव म्वाविद्यया संपरति स्वविद्यया मुच्यत इत्ययं पक्षोऽत्र म्फुटीकृत इति द्रष्टव्यम् । यदा विमानि च पञ्च महाभूतानीत्यारभ्य तत्पदार्थशोधनार्थत्वेन व्याख्यायते तदा तत्पदार्थशोधनानतरं वाक्यार्थकथनार्थ प्रज्ञानं ब्रह्मेति वाक्यमिति व्याख्येयम् । अत्र च पक्षेऽत्रत्यप्रज्ञानश- १ (ख. च. त्र.) ज्ञाना ध०१२ ( क. स्व. ग. ज.) त्मज्ञानं ब्रह्म प्रत्य०१३ (क. ग. घ. ड.) ०स०| ४ ( क. ग. घ. ङ.) य०५ (ख. ८. ) मेवाच्या ६ (स्व. ट.) ofतष्ठत्वे । शिष्टव०१७ (क. ) न्तरत्वाभा० क. ) साधी ०९( ख. .)ति । ध्रु०१०(क.घ. इ.शिष्टक ११ (स्व. ट.) प्रसि०१२ (ग. घ.) शेषादि ०।१३ (क. ग. ग. घ.) यद्ववि०१४ (स. र.) वाक्यं व्या।

·पञ्चमः खण्डः ५]आनन्दगिरिकृतीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता। ८५ सर्वोपाधिविशेषं सन्निरञ्जनं निर्मलं निष्क्रियंशान्तमेकमद्वयं नेति नेतीति- सर्व विशेषापोहसंवेद्यं सर्वशब्दप्रत्ययागोचरं तदत्यन्तविशुद्धप्रज्ञोपाधिसं- बन्धेन सर्वज्ञमीश्वरं सर्वसाधारणाव्याकृतजगद्धीजप्रवर्तकं नियन्तृत्वाद- न्तर्यामिसंज्ञं भवति । तदेव व्याकृतजगद्धीजभूतबुद्धयात्माभिमानलक्षण- हिरण्यगर्भसंज्ञं भवति । तदेवान्तरण्डोद्भूतप्रथमशरीरोपाधिमद्विराट् जाप- तिसंज्ञं भवति । तदुताम्यायुपाधिमद्देवतासंगं भवति । तथा विशेष- शरीरोपाधिष्वपि । ब्रह्मादिस्तम्बपर्यन्तेषु तत्तन्नामरूपलाभो ब्रह्मणः । ब्देन प्रज्ञानस्य नामधेयानीन्यत्रत्येन च प्रत्यगात्मोच्यते । अत्र ब्रह्मशब्देन च जगत्का- रणत्वोपलक्षितं चैतन्यमुक्तमिति द्रष्टव्यम् । तम्मादिति चोभयोनिर्विशेषचिद्रूपत्वा- विशेषादित्यर्थः । ननु प्रज्ञानम्य ब्रह्मत्वोपदेशे किं भिध्यतीत्याशङ्कच तस्य निर्विशे- षत्वादिकं सिध्यतीति फलितार्थकथनपरत्वेन व्याख्येयं प्रत्यम्तमितेति । अन्यत्म मानम् । उपाधिविशेषमिति । उपाधिकृतकर्तृत्वांकृत्वदुःखित्वादिविशेषमित्यर्थः । तस्य पुरुषार्थत्वमाह । शान्तमिति । परितृप्तं परमानन्दरूपमित्यर्थः । निर्विशेषत्वे मानमाह । नेतीति । सर्वति । यतो वाचो निवर्तन्ते । आनन्दं ब्रह्मणो विद्वा- नितिश्रुतिनिर्विशेषानन्दत्वे मानमित्यर्थः । नन्वेवंभृतस्य प्रज्ञानस्य कथं सर्वज्ञादि- स्तम्बान्तनानाविधभेद इत्याशङ्कय नानाविधोपाविबन्धादित्याह । तदत्यन्तेत्या- दिना । विशुद्धोपाधिसंबन्याविशेषेऽप्यन्तर्यामिहिरण्यगर्भप्रजापतीनां सर्वज्ञान्दमाह । सर्वसाधारणेति । व्याकृत सर्वजगत्कारणसमष्टिबद्धावात्मत्वाभिमान एव लक्षणमु- पाधिर्यम्य तदित्यर्थः । अन्तरडेति । भण्डोपाधिकं विगट नेदन्तर्भूतप्रथमशरीरोपा- धिकः प्रजापतिरित्यर्थः । तदुद्भुतेति । तम्मादण्डाद्धृता इमेऽम्यादीनामुपाधयः सम- टिवागादयस्तदुपाविमन्यज्ञानमग्यादिदेवतासंनं भवतीत्यर्थः । आदिशब्देन व्यटिवागा- घभिमानिनो गृह्यन्तेऽमुरादयश्च । व्यष्टिमनुष्यादिशगिपाचिषु मनुष्यादिसंज्ञं भवती- त्याह । तथेति । अपीत्यनन्तरं तत्तत्मज्ञं भवतीति शेषः । उपसंहरति । ब्रह्मादीति । अत्रवमिति शेषः । एवं ब्रह्मादिस्तम्बति योज्यम् । ननु सांख्यादिभिर्जीवानामेव नाना- त्वमुच्यते। अन्यैश्च जीवेश्वरनानात्वं जगत्कारणं चान्यथाऽन्यथाऽप्याहुस्तत्कथमेकस्यैव । - १ ( क, ख. ट. ) श्वरसंशं भवति । सं। २ ( च. छ. ज. ) यन्त्रन्त । ३ (घ. च. छ. ज.) क्षणं हि । ४ (ख. छ. ज. ट.) तादिस। ५ ( ग. घ. ड. ) अन्यत्र । ६ ( ख. ट.) 'नजी ७ ( ग, घ. ङ. ) 'शेषत्वादि । ८ ( क.) वैज्ञत्वादि। १ (ख. ट. ) रणे स। १० ( क. व. ) तदुद्भ। ११ ( इ. टिसमष्टिम। १२ ( क. ग. घ. इ. ) °णं वाऽन्य। .

·८६ ऐतरेयोपनिषत् [भात्मष? स एतेन प्रज्ञेनाऽऽत्मनाऽस्माल्लोकादुत्क्रम्यामु- मिन्स्वर्गे लोके सर्वान्कामानाप्त्वाऽमृतः सम- भवत्समभवत् ॥४॥ इति पञ्चमः खण्डः ॥५॥ इत्यैतरेये द्वितीयारण्यके षष्टोऽध्यायः ॥ ६ ॥ तदेवकै सर्वोपाधिभेदभिन्नं सर्वैः पाणिभिस्तार्किकैश्च सर्वप्रकारेण ज्ञायते विकल्प्यते चानेकधा । एतमेके वदन्त्यग्निं मनुमन्ये प्रजापतिम् । इन्द्र- मेकेऽपरे प्राणमपरे ब्रह्म शाश्वतमित्याद्या स्मृतिः ॥ ३ ॥ सवामदेवोऽन्यो वैवं यथोक्तं ब्रह्म वेद प्रज्ञेनाऽऽत्मना येनैव प्रेजेनाss- स्मना पूर्वे विद्वांसोऽमृता अभूवंस्तथाऽयमपि विद्वानेतेनैव मंज्ञेनाऽऽत्मनाs. स्माल्लोकादुत्क्रम्येत्यादि व्याख्यातम् । अस्माल्लोकादुत्क्रम्यामुष्मिन्स्वर्ग लोके सर्वान्कामानाप्वाऽमृतः समभवदित्योमिति ॥ ४ ॥ इति पञ्चमख- ण्डभाष्यम् ॥ ५॥ इत्यैतरेये द्वितीयारण्यकभाष्ये षष्ठोऽध्यायः ॥ ६ ॥ ब्रह्मणो नानारूपत्वमत आह । तदेवमिति ! अस्मिन्नर्थे प्रमाणमाह । एतभेक इति ॥ ३ ॥ एवं तावत्कोऽयमात्मेत्याग्भ्य प्रज्ञानं ब्रह्मेत्यन्तन विचारपुरःपरमात्मतत्त्वं निर्धारि- तम् । आत्मा करणघातात्मकप्राणव्यतिरिक्तः संज्ञानादिसर्वान्तःकरणवृत्त्यतिरिक्तस्तद- नुगतः स्वपकाशः सर्वशरीरप्वकः सर्वप्रपञ्चाविष्ठानभृतोऽद्वितीयः प्रज्ञानं ब्रह्म नित्यशु- द्वबुद्धमुक्तस्वभाव इति । इदानीमेवंभूत ब्रह्मात्मविदः फलं वक्तुं म एतेनेत्यादि श्रुतिवा- क्यम् । तत्रैतच्छदेनेकवचनान्तेन प्रकृतानामपि कोऽयमात्मेत्यवं विचारयतां बहूनां पगमीयोग्यत्वादिदानींतनम्य विदुषश्च म इति भूनवाचिना परामर्शायोग्यत्वात्पूर्वाध्या- योक्तो वामदेवः पगमृश्यत इत्याह । स वामदेव इति । ब्रह्मविदः फलमित्यत्र वाक्यस्य तात्पर्याद्वामदेवादिपुरुषविशेष तात्पर्याभावाद्यः कश्चन ग्राह्य इत्याह । अन्यो- वेति । एवमिति । कोऽयमात्मेत्युक्तप्रकारेगेतं प्रज्ञानरूपं यथोक्तं ब्रह्म प्रज्ञानेनाऽऽ- त्मना वदत्यर्थः । एतेनैवत्यंतच्छदाक्त प्रकृतत्वं व्यक्तीकरोति । येनैवेति । येनैव १ (ट.) दिव्योम् । २ (ख. ड.) देव च । ३ (ख. द. ) म यो ०१ ४ (च.) प्रज्ञा नन, ०१ ५ ( क. ) प्रज्ञाना । ( क. ग. घ. द. छ. ज. ) प्रजात्म०। ६ ( क. ख. ग. घ. ) प्रज्ञा- नना ( इ.) प्रज्ञाना०७ ( क. ख. ग. घ. ) अमु० ८ ( च.) वत्समभवदि० ९(ख. ग घ..) ८.) देव चक ०१० (क. घ.) मन्ववि०।११ (क. ग. थ, इ.) योक्तवा०1१२ (ख. ट.) क्यता १३ (गन, .) दोन प्र० ·८७ षष्टः खण्ड:६] आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता। हरिः ॐ। *वाङ्मे मनसि प्रतिष्ठिता मनो मे वाचि प्रतिष्ठितमाविरावीर्म एधि वेदस्य म आणीस्थः श्रुतं मे मा प्रहासीरनेनाधीतेनाहो- रात्रान्संदधाम्वृतं वदिष्यामि सत्यं वदिष्यामि तन्मामवतु तक्तारमवत्ववतु मामवतु वक्तार- मवतु वक्तारम् । ॐ शान्तिः शान्तिः शा- न्तिः । इति षष्ठः खण्डः ॥६॥ इत्यैतरेये द्वितीयारण्यके सप्तमोऽध्यायः ॥७॥ ॐ उदितः शुक्रियं दधे । तमहमात्मनि दधे । इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यश्रीमद्गोविन्दभगवत्पूज्यपाद- शिष्यश्रीशंकरभगवतः कृतौ बढचत्राह्मणोपनिषद्भाष्यं समाप्तम् ॥ प्रज्ञेनाऽऽत्मना ब्रह्म विद्वांसः पूर्वेऽमृता अभृवस्तेने तेनैव प्रज्ञेनाऽऽत्मना यथोक्तं ब्रह्म वेद वामदेवोऽन्यो वा मोऽमृतोऽभवत् । तथाऽयमपीदानींतनोऽपि विद्वानेतेनैव प्रज्ञ- नाऽऽत्मनाऽस्माल्लोकादुत्क्रम्यामृतः समभवदित्यन्वयः । अत्रोत्क्रमणं पक्षिणो नीडादि वोर्ध्वगमनं ने संभवति किंतु देहात्मभावत्यागेन प्रज्ञानात्मभाव एवेत्यभिप्रेत्य प्रज्ञानात्म- नोत्क्रम्येत्युक्तम् । प्रज्ञानात्मना विद्वानिति वाऽन्वयः । उक्तमात्मतत्त्वमङ्गीकारवाचि- नोंकारेणन स्वानुभवप्रकटनेन दृढीकुर्वन् । ओंकारश्चाथशब्दश्च द्वावेतो ब्रह्मणः पुरा । कण्ठं भित्त्वा विनिर्यातौ तस्मान्माङ्गलिकावुभावितिस्मृतरीकारण ब्रह्मात्मानुसंधानलक्षणं मङ्गलं कर्तुमोमित्युक्तमिति ॥ ४ ॥ इति पञ्चमखण्डभाष्यटीका ॥५॥ इत्यैतरेये द्वितीयारण्यकभाष्यटीकायां मष्ठोऽध्यायः ॥ ६॥ इति श्रीमदानन्दज्ञानविरचितायामतरेयोपनिषद्भाष्यटीकायां षष्ठोऽध्यायः ॥ ६ ॥ * पटखण्डस्य भाष्यं स्पष्टत्वादात्मतत्त्वाप्रतिपादनाच्च श्रीमच्छंकराचार्य कृतमित्यतीकात एव ज्ञायते । सातु टीका दीपिकातोऽभिन्नवेति ज्ञात्वाऽत्र न मंगृहीता । अस्य खण्डस्य व्याख्यानमेतत्पुस्तक- संगृहीतदीपिकायां विद्यत एव । १ (ख. ट. ) प्रज्ञाना| २ (ख. ट. ) नेव। ३ (ख... ) प्रज्ञाना० ४ ( ख. द.) प्रज्ञाना ०१५ ( स. द. ) न भ०१६ क. ग. २. ड.) मानु । ७ (क. ग. घ. द.) तम् ॥ ४ ।।

·catedmasti
ATRiyn SE
८८
Anta-Kaam ANTHRIma
1
ऐतरेयोपनिषत्
[आत्मपंटू
अन मामैत्विन्द्रियम् । मयि श्रीमयि यशः।
सर्वः सप्राणः सबलः । उत्तिष्ठाम्यनु मा श्री।
उत्तिष्ठत्वनु माऽऽयन्तु देवताः । अदब्धं चक्षु-
रिषितं मनः । मूर्यो ज्योतिषां श्रेष्ठो दीक्षे मा
मा हिंसीः । तच्चक्षुर्देवहितं शुक्रमुच्चरत् ।
पश्येम शरदः शतं जीवेम शरदः शतम् ।
त्वमग्ने व्रतपा असि देव आ मर्येष्वा । त्वं
यज्ञेष्वीव्यः । ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः।
इति ऋक्शाखीयायामैतरेयोपनिषदि द्विती-
यारण्यकान्तर्गतमात्मषटुं द्वितीयारण्यक
च ममाप्तम् ॥ ॐ तत्सत ॥
।
.
-
PM
TENSE

·अथ विद्यारण्यकृता ऐतरेयोपनिषद्दीपिका । यस्य निश्चसितं वेदा यो वेदेभ्योऽखिलं जगत् । निर्ममे तमहं वन्दे विद्यातीर्थमहेश्वरम् ॥ १ ॥ इत्थमध्यायत्रयेण प्राणविद्या प्रपञ्चिता तावता ब्रह्मविद्यायां पुरुषस्प मुख्याधिकारः संपन्नः । कर्मकाण्डोक्तैः कर्मभिर्विविदिषाया उत्पन्नत्वादुपासनया चित्तैकाम्यस्य संपन्नत्वाच्च । तत्संपत्तौ शंमदमादयो गुणा अर्थसिद्धाः । ते घात्मविद्यायामन्तरङ्गभूताः । शान्तो दान्त उपरतस्तितिक्षुः समाहिती भूत्वाऽऽत्मन्येवाऽऽत्मानं पश्यतीति श्रुतेः । अतो मुख्याधिकारिणमुपलक्ष्य श्रु- तिरध्यायत्रयेण ब्रह्मतत्त्वं विस्पष्टमुपेदेष्टुमादौ तत्त्वं संग्रहेण सूचयति । आत्म- ति। आत्मशब्दस्यार्थो महर्षिभिरेवं स्मर्यते । यच्चानोति यदादत्ते यच्चाति विषयानिह । बच्चास्य संततो भावस्तस्मादात्मेति कीर्तितः ।। इति द्विविधो हात्मा व्यवहारविशिष्टः केवलश्चेति व्यवहारोऽपि त्रिविधः।जा- गरणं स्वप्नः सुषुप्तिश्चेति।तत्र मुषुप्तावयं जीवः स्वोपाधिविलये सति परमानन्दरूपं ब्रह्म प्राप्नोति । तथा च कैवल्योपनिषदि श्रूयते । मुषुप्तिकाले सकले विलीने तमोऽभिभूतः मुखरूपमेतीति । तस्मादाप्नोतीत्यात्मेति स्मर्यमाणं प्रथमं निर्वचनं द्रष्टव्यम् । स्वप्नावस्थायामयं जीवो जागरणस्थपदार्थवासनाः सर्वा आदत्ते । तथा च वाजसनेयिन आमनन्ति । स यत्र प्रस्वपित्यस्य लोकस्य सर्वावतो मा- त्रामपादाय स्वयं विहत्य स्वयं निर्माय स्वेन भासा स्वेन ज्योतिषा प्रस्वपिती- ति । अस्यायमर्थः। यदायं जीवो वाक्चक्षुरादिदशविधवायकरणोपरतिरूपं स्वापं पामोति। तदानीं सर्वावतो गिरिनदीसमुद्रमनुष्यपश्चादिसर्वपदार्थोपेतस्य लोकस्ये- न्द्रियैरवलोक्यमानस्यास्य जगतोमात्रांलेशरूपां वासनामपादाय तत्तत्पदार्थेभ्यो- ऽवच्छिद्य स्वयं स्वीकृत्य ततोजागरणाभिमानं स्वयमेव विनाश्य स्वप्ने जगद्रूपं च स्वयमेव निर्माय जगदाकारेण परिणमते स्वेन भासा खकीयेनान्तःकरणेन । तथा स्वेन ज्योतिषा स्वरूपचैतन्येन कल्पितपदार्थावभासकेन युक्तः सन्मस्वपितीति । १ (ग. ) शमा। २ (ग.) 'हितः श्रद्धान्वितो भू । ३ ( क.) "ति अ° | ४ ( क. ख) 'लभ्य श्रु। ५ (ग.) पदिशति तत्रादौ । ६ (ख. ) शब्दो म° ( ग.) 'शब्दार्थो म । ७ (स.) यदस्य | 0 (घ.) कीत्यते । ९ (घ. ) णं निर्वचनं प्रथमं द्र । १० (घ.) त्रामा- दा। ११ (ख. घ.) प्रस्वा । (ग.) पं स्वप्नं प्रा । १२ (ख. ग. ) "भ्योऽपच्छि । १३ (ख. ग.) णतेन ।

·२ विद्यारण्यकता। तस्माद्वासनास्वीकारांदादत्त इत्यात्मेति द्वितीयं निर्वचनं द्रष्टव्यम् । जागरणा- वस्थायां चक्षुरादीन्द्रियैर्वाह्यानरूपादिविषयानत्ति भुते । तथा चाथर्वणिकैरेवाना- पते । ख्यन्नपानादिविचित्रभोगैः स एव जाग्रत्परितृप्तिमेतीति। ततो बाथविषयभो- गानत्तीत्यात्मेति तृतीयं निर्वचनं द्रष्टव्यम् । उपाधिविशिष्टस्यावस्थात्रयमुपजी- व्य निर्वचनत्रयमुक्तम् । अथ केवलस्य निर्वचनमुच्यते। यद्यस्मात्कारणादस्याss- स्मनो भावः स्वभावविशेषः सन्ततः परिच्छेदरहितः । तथा च सत्यं ज्ञानमन- न्वं ब्रह्मेत्यत्र श्रुत्यन्तरे देशकालवस्तुपरिच्छेदराहित्यलक्षणमानन्त्यमभिहितम् । तस्मादतति सातत्येन सर्वत्र संगच्छतीत्यात्मोत चतुर्थ निर्वचनं द्रष्टव्यमिति । एवं सत्यत्रात्मतत्त्वनिर्देशस्य प्रस्तुतत्वादखण्डैकरसत्वेन संततत्वमात्मशब्दम- चिनिमित्तम् । यदि धातुमत्ययजन्यमवयवार्थमुपेक्ष्य रूढिमाश्रित्य स्वरूपवाचित्वमुच्येतात- दाप्यध्यस्तस्य निखिलस्य जगतोऽधिष्ठानत्वेन सर्वस्वरूपत्वमस्ति। न शारोपिता- नां सर्पधारादण्डमालाबलीवर्दमूत्रितादीनामधिष्ठानभूतां रज्जुमन्तरेण किंचिदन्य- द्वास्तवं स्वरूपमस्ति । किं बहुना यद्ययमात्मशब्दो यौगिको यदि वारूढः सर्वथा- ऽपि सन्ततोऽखण्डैकरसः सर्वजगदधिष्ठानत्वेन तदीयवास्तवस्वरूपभूतः पदार्थ आत्मशब्देनात्र विवक्षितः। वैशब्दोऽवधारणार्थः । इदमिदानी सार्वजनीनमत्यक्षा- दिप्रमाणैः सर्वैरपि प्रतीयमानं जगदग्रे सृष्टेः पूर्वमात्मैवाऽऽसीत् । न तु तत्कार्य- भूतं नामरूपात्मकं जगदासीत् । नाप्यात्मगोचरौ शब्दप्रत्ययावास्ताम् । लोके मृत्कार्यभूतघटशरावाद्युत्पत्तेः पूर्व मृदेवास्ति न तु घयदिकम् । तथापि मृद्रो- चरौ शब्दप्रत्ययौ विद्यते एव तद्वदत्रापि प्रसक्तौ सत्यां शब्दप्रत्ययावपि वैशब्दे- न व्यावत्यैते । देहेन्द्रियादीनामभावेन जिह्वानिष्पाचशब्दस्य मनोनिष्पाद्यस्य प्रत्ययस्य चाभावः सुतरामुपपद्यते । नन्विदमात्माऽऽसीदिति सामानाधिकरण्येन जगद्वैशिष्टयमात्मनःप्रतीयते नीलमुत्पल मिति सामानाधिकरण्यश्रवणे सत्युत्प- लद्रव्यस्य नीलगुणवैशिष्टयस्प प्रतिभासात् । मैवं वैशिष्टये सत्यग्रशब्दवैयर्थ्यप- सङ्गात् । इदानी जगद्विशिष्ट आत्मा प्रतिभासत इत्यनुपपत्त्या स्थितिकालं प- रित्यज्य केवलमात्मानं वक्तुमाशब्देन हष्टेः प्राचीनकाल उपादीयते । तदेव- १ (ग. ) नानां स्वी' | २ (ग.) विषयानरू । (ख.) बाह्यादीन् । ३ (ग.) 'पादीन्विष । ४ (क.) कैराम्ना। ५ (ख. ग.) मेति श्रु। ६ (घ.) स्तवतत्त्वस्य स्व। ७( ख.) नतत्त्वेन | 0 (ख.) तस्त्वंप ( घ.) तस्तत्प। ९ (ख. ग.) त्ययो पूर्वमास्ता। १० ( ग. ) ।" (ख.) न जीवेन जि । १२ ( ग. ) सत्वगु । १३ ( ग. च.) *ण- विशि। 1४ (ग.) प्रतीयत ।

·ऐतरेयोपनिषद्दीपिका। मनेन वाक्येनाखण्डेकरसमात्मतत्त्वं सूचितं भवति । एकादिशब्दैरखण्डैकरसत्व- मेवे स्पष्टीक्रियते । लोके वृक्षादिपदार्थेषु स्वगतः सजातीयो विजातीयश्च त्रिवि- धो भेदोऽस्ति । तत्र शाखास्कन्धपत्रादीनां परस्परप्रतियोगिको वृक्षस्य स्वगतो भेदः । वृक्षान्तरपतियोगिकः सजातीयः । पाषाणादिपतियोगिको विजातीयः । तद्वदात्मनोऽपिप्रसक्तावेकशब्देन स्वगतो भेदो व्यावय॑ते । न वृक्षवनानात्मको भवति कित्येकात्मक इत्यर्थः । एवशब्देनात्मान्तरव्यावृत्तिः। योऽयमेकः स एव न त्वन्यः कश्चित्तादृश इत्यर्थः । नान्यदित्यादिना विजातीयभेदो निषिद्धयते । भन्यत्मकृतादात्मनो विलक्षणं किंचन किंचिदपि वस्तु न मिषत् । धातूनामनेका- र्थत्वानासीदित्युक्तं भवति।न चे जगदुत्पादनाय मायाख्यायाः शक्तरङ्गीकार्यत्वा- दन्यसद्भावः शङ्कनीयः । आत्मशक्तित्वेन वस्तुत्वेन च मायायाः पृथग्गणनान- ईत्वात् । न हि भृत्येभ्यो जीवितं प्रयच्छन्तः स्वामिनस्तवैतावद्धनं त्वदीयशक्ते- चैतावदिति विभज्य गणयन्ति । नाप्यवस्तुभूतं चन्द्रमतिबिम्बादिकमभिलक्ष्य द्वौ चन्द्रमसो वस्तुभूतार्वित्येवं बुद्धिमन्तो व्यवहरन्ति । तस्मादङ्गीकृतायामपि मायायामात्मनोऽखण्डैकरसतायां न कोऽपि विघ्नोऽस्ति । ईदृशः स यदि तत्रापि जगदनुवर्तेत तदानी व्यर्थोऽयमग्रशब्दप्रयासः स्यात् । सामा- नाधिकरण्यं तु बाधायोमप्युपपद्यते । यस्त्वदीयश्चोरः स स्थाणुरित्येवं बाँधदर्शनात् । तद्वदत्रापि यजगत्त्वेनेदमिदानी प्रतिभासते तज्जगन भव- ति किंवात्मैवेत्येवं योजनीयम् । नन्विदानीमपि तत्त्वदृष्टया नेदं जगत्कि- त्वात्मैव । बाढम् । तथापि बुभुत्सोर्मूढस्य जगत्मत्ययदाढीदनुभवविरों"- धनमो माभूदिति सृष्टेः प्राचीनकाल उपन्यस्पते । कालस्यापि सृष्टयन्तर्भा- वात्कालवाचकोऽप्रशब्दोऽनुपपन्न इति चेन्न । परप्रसिद्धयनुसरणार्थत्वात् । प- रमसिद्धया परो बोधनीय इति न्यायः । परस्य तु बुभुत्सोः पूर्वसृष्टिवर्तमानस- टयोर्मध्ये प्रलयकालपसिद्धिरस्ति । अतस्तदीयभाषया बोधयितुमग्र इत्युच्य- से अनेनैव न्यायेनात्माऽऽसीदिति शब्दद्वयं परमसिद्धया योजनीयम् । अन्यथा पुनरुक्तिपरिहाराय शब्दद्वयस्पार्थभेदेऽङ्गीकृते सति सत्ताविशिष्ट आत्मेत्येवं पति- भासादखण्डार्थत्व हीयेत । श्रुतेस्त्वात्मशब्दसच्छब्दौ पर्यायत्वेनाभिमतौ । अत एवाऽऽत्मा वा इदमेक एवाग्र आसीदित्यस्य स्थाने छन्दोगाः सदेव सोम्येदमन (ग.) व प्रकटीकि । २ (ग.) च तद । ३ ( य. ) च्छतः स्वा । ४ ( ग.) 'वितियु । ५ (घ.) यामुप। ६ (ख. ग.) "रितिया । ७ (स.) बाधाद| ८ (घ. स्वा, त्मैव येव (ग.) वात्मैवेति यो । ९ (व.) 'त्येव यो । १. (ख. ग. घ. ) 'शानु।" (स.घ, ) रोपादनमो | १२ (ग. ) 'ति पदद।

·४ विद्यारण्यकृता। आसीदिति पठन्ति । सर्वथा सर्वभेदशून्य आत्माऽत्र विवक्षितो न तु हिरण्य- गर्भादिलौकिक आत्मा । एतच्चोत्तरमीमांसायां तृतीयाध्यायस्य तृतीये पादे चिन्तितम् आत्मा वा इदमित्यत्र विराट् स्यादथवेश्वरः। भूतसृष्टेर्नेश्वरः स्याद्वाद्यानयनाद्विराट् ॥ भूतोपसंहृतेरीशः स्यादद्वैतावधारणात् । अर्थवादो गवाधुक्तिब्रह्मात्मत्वं विवक्षितम् ।। आत्मा वा इदमेक एवाग्र आसीदित्यत्र विराट् स्यादथवेश्वर इति सं- देहे विराडेवात्मशब्दवाच्यो नेश्वरः । कुतः । स ईक्षत लोकान्नु मृजा इतिपञ्चभू- तसृष्टिमनुक्त्वा लोकमात्रसृष्टेरभिधानादीश्वरमकरणेषु तैत्तिरीयेच्छान्दोग्यादिषु भूतसृष्टव्यभिधांनदर्शनात् । ताभ्यो गामानयदिति चोक्तगवाद्यानयनं शरीरिणो विराजो घटते । न त्वशरीरस्य परमेश्वरस्येति प्राप्ते ब्रूमः । एक एवाग्र आसी- दित्यद्वैतावधारणादीश्वरोऽत्रात्मशब्दार्थः । तथासति शाखान्तरोक्तभृतसृष्टि- रत्रोपसंहर्तुं शक्यते । यत्तु गवाद्यानयनं तदर्थवादरूपम् । तद्वेदनस्य स्वात-ये- ण पुरुषार्थत्वाभावात् । अथ भृतार्थवादं मन्येथाः । तर्हि विराडादिद्वारा परमे- श्वर एव गवादिकमानयतु । श्रयमाणस्य गवादिषपञ्चस्य सर्वस्यार्थवादत्वे श्रु- तेर्विवक्षितोऽर्थः कोऽपि न सिध्येति चेत् । न । जीवब्रह्मैक्यस्य विवक्षितत्वा- त् । आत्मा वा इत्युपक्रम्य स एतमेव पुरुपं ब्रह्म ततममपश्यत् । प्रज्ञानं ब- झेत्युपसंहारात् । तस्मादीचर एवाऽऽत्मशब्दवाच्यः । इत्थं संग्रहेणाऽऽत्मतत्त्वं मंत्रितम् । तच्चाध्यारोपापवादाभ्यां प्रपच्यते । तत्र स ईक्षतेत्यारभ्यायमावसथ इत्यन्तेन ग्रन्थेनाध्यारोपं प्रपञ्चयितुकाम आदावारोपं संग्रहाति । स ईक्षतेति | आत्मा वा इत्यनेन सूत्रेण सूत्रितः परमेश्वरः पृथिव्यादीन्लो. कान्स्रक्ष्यामीत्येवमीक्षत । ईक्षणं विचारं कृतवान् । नुशव्दो वितर्के । इत्थं विचार्य स परमेश्वर इमाल्लोकानसृजत यद्यप्यत्रात्मैवेति कंवलं तत्त्वं प्रकृतं तथापि निर्विकारस्य जगगावापत्त्यसंभवात् । शास्वान्तरोक्तमायाशक्तिरप्यर्था- दनोदितेति द्रष्टव्यम् | मायां तु प्रकृति विद्यान्मायिनं तु महेश्वरमिति हि श्रुत्यन्तर । इन्द्रो मायाभिः पुरुरूप इति च । मायासहितस्योपादानत्वस्य १ (क, ख. ) यने विरा । २ ( क. ख, घ.) यच्छन्दोगादि । ३ (घ.) °धाना। ४ (ग. ) °ति यच्चानं ग | ५ (ग.) वाद्यानयनादि (घ.) वाद्यानयना । ६ (ख. ग.) (- आत्म । ७ ( स्व. ) सूचतम् । ८ ( ग. ) दावध्यारो' । ९ ( ग. ) "त्रितो यः प० । १०(ख. ग.) रोक्ता मा १११ ( ग.) म् । तथेन्द्रो । १२ (ग.) प ईयत इत्यादि । मा । (.) 'प ईयत इ । १३ (ग..घ.) नस्य ।

·ऐतरेयोपनिषद्दीपिका। विवक्षितत्वाद्विवर्तवाद एवात्राभ्युपेतव्यो न त्वारम्भपरिणामवादौ । यद्यपि लोकामु सृजा इत्येतावन्मात्रविचारेण कुलालवनिमित्तकारणत्वमेव प्रतीयते तथापि सोऽकामयत बहुस्यां प्रजायेयेति शाखान्तरगतस्य स्वकीयंबहुभा- वविचारवाक्यस्य गुणोपसंहारन्यायेनात्रोपसंहारादुपादानत्वमपि सिद्ध्यति । एतच्च भगवता व्यासेन मूत्रितम् । प्रकृतिश्च प्रतिज्ञादृष्टान्तानुपरोधादिति । योऽयं परमात्मा नासौ केवलं निमित्तमेव किंतु प्रकृतिरुपादानमपि । कुतः। येनाश्रुतं श्रुतं भवतीत्येकविज्ञानेन सर्वविज्ञानं प्रतिज्ञायोपादानरूपदृष्टान्तस्य चानुसरणात् । तदेत्सूत्रोक्तं स्वपक्षसाधन परपक्षदूषणमुखेन स्मृतिपादेन तर्कपादेन च प्रपञ्चितम् । स्रष्टव्यानां लोकानां भौतिकत्वेन भूतव्यतिरे- केणासंभवात् । भूतसृष्टिरप्यत्रोपसंहरणीया सा चान्यत्रैवमानायते । तस्मा- द्वा एतस्मादात्मन आकाशः संभृतः आकाशाद्वायुः । वायोरग्निः । अ- मेरापः । अद्यः पृथिवीति । एतदीयविचारश्च द्वितीयाध्यायस्य तृतीयपादस्य पूर्वभागे प्रतिपादितः। परमेश्वरस्य सत्यसंकल्पत्वामृतसृष्टौ लोकसृष्टौ वा संकल्प- व्यतिरिक्तं साधनान्तरं नापेक्षितम् । अत एवान्यत्र श्रूयते । सत्यकामः सत्यसं- कल्प इति । स तपस्तत्वा । इद : सर्वमसूजतेत्यन्यत्र श्रवणात् । तपोरूपं सा- धनमपेक्षितमितिचेत् । मैवम् । न ह्यत्र कृच्छचान्द्रायणादिकं तपः । किंतु ख- ष्टव्यसंकल्प एव । यस्य ज्ञानमयं तप इति श्रुत्यन्तरात्संकल्पस्य निरङ्कुशत्वा- नास्तीश्वरस्य भूयान्प्रयासः । तस्य च संकल्पस्य सत्यत्वाजगतो न मनोरा- ज्यतुल्यत्वम् । ये लोकाः परमेश्वरेण सृष्टास्तान्स्वस्वनाम्ना निर्दिशति । अम्भो मरीचीमरमाप इति । एतेषां शब्दानां लोकवाचित्वपसिद्धेरभावात्म्वयमेव श्रुतिाचष्टे। अदोऽम्भ इति दिवं परेण शुलोकस्योपरि महलोकजनोलोकतपोलोकसत्यलोका ये सन्ति । या च चौः प्रतिष्ठा सर्वेषां देवानामाश्रयभूतो द्युलोकः । अदोम्भः । एतत्सर्वमम्भः- शब्दवाच्यम् । लोकेषु पञ्चभूतानां साधारणत्वेऽपि जलस्यास्मदुपलब्धियोग्यत्वेन माधान्यमभिप्रेत्यादोम्भ इत्युक्तम् । उपरितनलोकावृष्टिद्वारेणागतमम्भ एवास्मा- भिः साक्षादुपलभ्यते न तु भूतान्तरम् । सूर्यमरीचीनामाधारत्वादन्तरिक्षलोको मरीचय इतिशब्देनोच्यते । अर्लोकवर्तिनां प्राणिनां सहसा म्रियमाणत्वान्मर- शब्देन पृथिव्युपलक्ष्यते । पृथिव्या अधस्तात्पातालविशेषरूपा भोगभूमयो याः सन्ति । ताः सर्वास्तल्लोकवासिभिर्नागादिभिराप्यायमानत्वादाप इत्युच्यन्ते । लो- . (ग.) यब्रह्मभा" | २ ( ग.) "रस्त्र वा । ३ ( ग. घ. ) ज्ञाया उपा । ४ (ध.) 'ले ज१५ (ख. ग. ) भलोक ·६ विद्यारण्यकृता। कसृष्टिमुक्त्वा पालकाभावेन लोकानां विनाशो माभूदिति लोकपालकसृष्टिं दर्शय- ति से एव परमेश्वरः पुनर प्येवं विचारितवान् । इमे खलु लोका निष्पन्नास्तेषां भोगस्थानानामचेतनानां लोकानां रक्षार्थ चेतनान्लोकपालान्देवान्सर्वथा स्रक्ष्या- मीति स विचारयुक्त ईश्वरोऽदय एव जलोपलक्षितपञ्चभूतेभ्य एव पुरुषं पुरुषाकारं विराजं विरापिण्डं समुद्धृत्यामूर्च्छयन्मूतं कठिनमकरोत् । यथा कुलालस्त- टाके जलस्पाधस्तादार्दा मृदमानीय शोषयित्वा कठिन पिण्डं करोति । तद्वदेवायं विराट्पुरुषः समष्टिरूपो ब्रह्माण्डरूपैलोकस्य पालकः । अथ तदवान्तरलोकपालानां चेतनानामग्न्यादिदेवतानां सृष्टिं दर्शयति । तम० आपइति । तं विराट्पुरुषमभ्यतपत् । अभितस्तत्तच्छिद्रतद्गतेन्द्रियतद- भिमानिदेवतासृष्टयर्थं स परमेश्वरः पर्यालोचितवान्पर्यालोचनमेव तप इति पूर्व- मुक्तम् । अभितः पर्यालोचितस्य विरापिण्डस्य मुखं छिद्रं निरभिद्यत मुख- च्छिद्रं विदारितमभूत् । यथा पक्षिसादीनां पक्कमण्डं भिन्नं भवति । तद्वदस्मा- न्मुखच्छिद्राद्वागिन्द्रियं निष्पन्नं । तस्माचेन्द्रियादग्निदेवता निष्पन्ना । एवमुत्तर- पर्यायेष्वपि छिद्रेन्द्रियदेवता व्याख्येयाः । प्राणो घ्राणेन्द्रियम् । लोमशब्देन तदाधारभूतत्वनिष्ठं स्पर्शनेन्द्रियमुच्यते । हृदयमष्टदलं कमलम् । अपानोऽधः- संचारी वायुः । रेतो गुह्येन्द्रियम् । इति चतुर्थाध्याये प्रथमः खण्डः ॥१॥ इन्द्रियाणामभिमानिंदवतानां च सृष्टिरुक्ता । अथ तासां देवतानां भोगयो- ग्याल्पशरीरसृष्टिं विवक्षुस्तदुपोद्धातत्वेन क्षुत्पिपासयोः सृष्टिं दर्शयति । ताए. र्जत् । या इन्द्रियतदभिमानि देवतास्ता एताः सृष्टाः सत्योऽस्मिन्पूर्वोक्ते मह- त्यर्णवे समुद्रवदत्यन्तविस्तृते विराड्देहे प्रापतन्प्रकर्षेण पतिता अभूवन् । तं सर्वेन्द्रियतद्देवताधिष्ठानभूतं विराड्देहं क्षुत्पिपासाभ्यामन्ववार्जदनुगमितवान्सं- योजितवानित्यर्थः। अथाल्पदेहसृष्टिमाह । ताए० कृतम् । ता विराड्देहे पतिता इन्द्रियाभिमा- निन्यो देवताः स्रष्टार' परमेश्वरं प्रत्येवमब्रुवन् । भो परमेश्वर अयं विराड्देहोऽ- स्माकं भोगक्षमो न भवति । अतिप्रौढं तं विराड्देहमापूर्य तत्र प्रतिष्ठां प्राप्नुं वयमसमर्थाः । अन्नं चैतदेहपर्याप्तं संपादयितुमसमर्थाः । अतो वयं यस्मिनल्प- शरीरे प्रतिष्ठिताः सत्यो वयं तद्देहपर्याप्तमन्नमत्तुं शक्ता भवामः । तादृशमायतनं नोऽस्मदर्थं प्रजानीझवधारय संपादयेत्यर्थः। ततः परमेश्वरस्ताभ्यो देवताभ्यो १(ख. ग.) स प २(घ.) नानां लो। ३ (ग. ) °ण्डस्य लो। ४(ख.) पस्य लो। ५(ख. घ. ) अथेतरदेवा । ६ (ग.) प देहम । ७ (घ.) स्तत्र छिद्र । ८ (ग.) 'न्द्रियाभि । ९(ग.) "निन्यो । १० (ग.) 'ता एनं । ११ (घ.) र तप । १२ (ग.घ.) नीहि संपादयावधारये।

·. ऐतरेयोपनिषद्दीपिका। भोगाय. गां गोदेहमानयत् । ताश्च देवता अब्रुवन्नोऽस्माकमयं देहो नैवालमुप- रितनानां दन्तानामभावेन दूर्वादिमूलस्योत्खातुमशक्यत्वादतोयमपि गोदेहस्ति- ष्ठतु । इतोऽन्येमप्युभयतोदन्तं देहं सृजेत्येवमब्रुवन् । ततः परमेश्वरस्तदर्थम- श्वमानयत्ताश्च देवता विवेकज्ञानाभावादयमश्वदेहोऽपि न पर्याप्त इत्युक्तवन्त्य- स्ततः परमेश्वरस्तदर्थे विवेकसंपन्नं पुरुषदेहमानयत् । ताश्च देवतास्तावता प- रितुष्टा आश्चर्यवाचकेन बतशब्देन स्वकीयपरितोषं सूचयन्त्यः सुष्टु कृतं परमे- श्वरेणेत्यब्रुवन् । यस्मान्मनुष्यदेह एव विवेकसंपन्नः । तथा च पूर्वमुदाहृतम् । पुरुषे त्वेवाविस्तरामात्मा स हि प्रज्ञानेन संपन्नतमो विज्ञातं वदति । विज्ञातं पश्यति वेद श्वस्तनं वेद लोकालोको मय॑नामृतमीप्सत्येवं संपन्नइति । तस्मा- न्मनुष्यदेह एव सुकृतमित्यनेन शब्देन परितोषद्योतकेन वक्तुं योग्यः । ईश्वरसृष्टेषु भोगक्षमशरीरेषु देवतानां प्रवेशायेश्वरप्रेरणं दर्शयति । तापवि- शतेति । यस्मिन्नायतने छिद्रे यदिन्द्रियमुत्पन्न । या चाभिमानिनी देवतोत्पन्ना। तदायतनमनतिक्रम्य हे देवताः प्रविशतेत्थमनुज्ञातानां देवतानां प्रवेशं दर्शयति । अनिर्वा० शिश्नं प्राविशत् । योऽयमग्निगिन्द्रियाभिमानी देवः सोऽयं वाग्भूत्वा वाच्यन्तर्भूय मुखच्छिद्रं पाविशत् । एवमुत्तरत्रापि योज्यम् । न खलु वागादिष्वि- न्द्रियेष्वग्यादिदेवताः प्रत्यक्षमुपलभ्यन्ते नापि देवताभिरेरितानामिन्द्रियाणां स्वस्वविषयग्रहणसामर्थ्यमस्ति । एतच्च भगवता व्यासेन सूत्रितम्। ज्योतिरा- घधिष्ठानं तु तदामननात् । ज्योतिरादिभिरम्यादिदैवतैरधिष्ठानं वागादीन्द्रि- याणां प्रेरणमभ्युपगन्तव्यम् । कुतः । तदामननात्तस्य देवतापेरणस्यानि- ग्भूत्वेत्यादिना श्रूयमाणत्वात् । यथाऽयं विचारो द्वितीयाध्यायस्य चतुर्थपादे चिन्तितः । एवमन्येपीन्द्रियविषयविचारास्तस्मिन्नेव पादे द्रष्टव्याः । क्षुत्पिपासयोर्विराड्देहे नियतस्य स्थानविशेषस्य पूर्वमश्रवणात्कृतशरीरे प्रवेशं दर्शयति । तमश० भवत इति । ये क्षुत्पिपासे परमेश्वरेण विराड्देहे संयो- जिते ते उभे परमेश्वरं प्रति स्वार्थ स्थानविशेषमनुगृहाणेत्यताम् । ईश्वरस्तु स्थानविशेषमदृष्ट्वा वामुभे अप्येतास्वेवाम्यादिदेवतास्वाभजामि । ततस्तास्वेव भा- गिन्यौ विषयभागयुक्ते करोमीत्यब्रवीत् । यस्मादेवमीश्वरेणोक्तं तस्माल्लोके य- स्पैकस्या अग्न्यादिदेवतायै हविझते भोग्य वस्तु समर्पते । अस्यामग्न्यादि- देवतायामेते क्षुत्पिपासे विभागयुक्ते एव भवतः । अग्निवाय्वादिदेवतानां शरीरे- प्वप्याहारस्वीकारे क्षुत्पिपासयोरेव तृप्तिर्भवति । तथा मनुष्यशरीरेऽपि चक्षुरा- ' (ख. ) न्यमुम'। २(ख. ) दर्थ वि। ३ (ख. ग.) कहानसं । ४ (घ.) रुषले । ५ (ख.ग.) रनभिगे। ६ (ख. ) प्रेता। ७ ( घ.) मप्युप। ८ ( ग.) भ्युपेतव्य।

·विद्यारण्यकृता। दिदेवतायै हविःस्वीकारे क्षुत्पिपासे तृप्यतः । यदा पात्रे पतितं समीचीनमन्न- मत्तुकाम आदरेण पश्यति । तदानी भोग्यस्य प्रत्यासन्नत्वपरितोषेण मनसि तृ- ष्णा शान्तेव भवति न तु यथापूर्वं बाधते । एवमत्यन्तप्रियान्नवार्ताश्रवणस्पर्श नादौ यथोचितं तृप्तिलेशो द्रष्टव्यः । तदेवं सर्वदेवतासु क्षुत्पिपासयोर्मोंगोपेत- त्वम् । इति चतुर्थाध्याये द्वितीयः खण्डः ॥२॥ यानि भोगाधिष्ठानानि गवाश्चपुरुषशरीराणि यानि च भोगकरणानि वलया- दिदेवताधिष्ठितानि वाक्चक्षुरादीनि गवादिदेहेषु प्रविष्टानि तानि सर्वाण्यभि- धाय भोग्यसृष्टिमभिधत्ते । स ईक्ष० वैतदिति । स परमेश्वरः पुनरप्येवं विचारित- वान् । ये पृथिव्यादिलोका ये च लोकपालाः सर्वेन्द्रियशरीरदेवतारूपास्ते सर्वेऽ- पीमे सृष्टाः खलु। अतः परमेश्वरस्तेषामन्नमन्तरेण जीवनासंभवादेतदर्थमन्नं त्र- क्ष्यामीति विचार्याननिष्पादनार्थं तत्कारणभूतानि जलप्रधानानि पञ्चमहाभूता- न्यभ्यतपत् । सर्वतः पर्यालोचनमकरोत् । ईदृशाजलसहितात्क्षेत्राहीवादयो जायन्तां स ईदृशानि मूषकादिशरीराणि मार्जारादीनामन्नभृतानि जायन्तामि- त्येवं संकल्पं कृतवान् । ताभ्योऽद्यो जलोपलक्षितभूतेभ्यो व्रीहियवादिरूपा मूषकादिरूपा च मूर्तिरजायत । तत्र व्रीहियवादिमूर्तिमनुष्यादीनामन्नं तैरथमा- नत्वात्तथा मूषकादिमूर्तिमार्जारादिभिरद्यमानत्वात्तेषामन्त्रम् । अन्नसृष्टिमुक्त्वाऽन्वयव्यतिरेकाभ्यां तत्स्वीकारसाधनं निश्चिनोति । तदेन० तंदावयदिति । यत्सृष्टमन्नं व्रीहियवादिकं मूषकादिकं च तत्र व्रीह्याद्यन्नस्य स्व- कीयवधविषये विवेकज्ञानाभावाद्गन्तुमसमर्थत्वाच्च नास्ति जनात्पलायनम् । यत्तु मूषकादि रूपं तदन्नं तदैनन्माजारादीनां भोक्तणां स्ववधहेतुत्वं निश्चित्य तेभ्यः पराङ्मुखं सदत्यजिघांसदतिशयेन हन्तुं गन्तुमैच्छत्पलायितुं प्रारभतेत्यर्थः पलायितुमुद्युक्तं तन्मूषकादिरूपमन्नं दृष्ट्वा भोतृवर्गो मार्जारादिगिन्द्रियेण प्र हीतुमैच्छंस्ततः सर्वप्रयत्नेन वागिन्द्रियं प्रयुञ्जानोऽपि तेन तदन्नं ग्रहीतुं नाश क्रोत् । इदानींतनोदाहरणेन सृष्टिकालीना तदशक्तिः स्पष्टीक्रियते । स भोक्तृव- र्ग आदिसृष्टिकाले यद्येतन्मूषकादिरूपमन्नं वाचा ग्रहीयात्तदेदानीमपि भोक्ता तदन्नवाचकैः शब्दैरीदृशमित्युक्तिमात्रेण तृप्तो भवेत् । न हि वागिन्द्रियस्याभि- धानव्यतिरेकेणाकर्षणसामर्थ्य किंचिदस्ति न चैवमन्नवाचकशब्दोच्चारणमात्रेण दृप्तिदृश्यते । तस्मात्सृष्टिकालेऽपि वाचोऽन्नस्वीकारे सामर्थ्य नास्तीत्यनुमेयम् । १ (ख. ग.)°न्नत्वात्परि । २ (ग.) °तं क्षुद्विनाशो द्र°1 ३ (ग.) देतत्सर्व । ४ (ख.घ.) "नि दे°१५(ख. ग. घ.) श्च । ६ ( ग.) तदेतदन्नं माजी । ७ (ख.घ.) देतन्मार्जा८ (गै.) मुद्यतंत°। ९ (ख. ग.) नं सृष्टिकाले वा । १० (ग.) कारसा।

·ऐतरेयोपनिषदीपिका । गणेन.माणेन्द्रियेणैतदारभ्य शिश्नान्तेषु षट्स पर्यायेषु पूर्ववद्याख्येयम् । अ- भिप्राण्याऽऽधायेत्यर्थः । अत्रापानशब्देनानस्य मुखबिलादन्तःप्रवेशनरूपं निग- रणं कुर्वनन्तर्मुखो यो वायुः सोऽभिधीयते । तेनापानेन तदन्नं ग्रहीतुमैच्छत्सत- स्तदन्नमावयज्जग्राहाशितवान् । अन्वयव्यतिरेकाभ्यां वायोरेवान्नग्रहणे साधनत्वं निश्चित्य. दाढाथ वायु प्रशंसति । सैषोन द्वायुः। मुखबिलादन्तःसंचारी वायुरिति यदस्ति स एषो- अस्य ग्रहो ग्राहकः । अयमर्थोऽस्मदनुभवसिद्ध इत्यर्थः । किंचायं वायुरन्नायुर्वा अन्नद्वारेणायुष्यहेतुरेव । अन्नरसेन हि प्राणो देहे बध्यते । अत एव वाजसने- यिनः शिशुब्राह्मणे प्राणवर्णनप्रस्ताव अन्नं दामेतिवाक्येनान्नस्य प्राणबन्धनर- जुत्वमामनन्ति । तथानबधनशैथिल्ये सति जीवस्य देहपरित्यागं सदृष्टान्त- मामनन्ति । तद्यथानं वौदुम्बरं वा पिप्पलं वा बन्धनात्प्रमुच्यत एवमेवायं पु- रुष एभ्योऽङ्गेभ्यः संप्रमुच्यत इति । अन्नबन्धनप्रयुक्तस्य प्राणावस्थानस्यायुहे- सुत्वं लोके प्रसिद्धं कौषीतकिनः समामनन्ति । यावद्धयस्मिन्छरीरे प्राणो वसति तावदायुरिति । तदेतत्सर्वमभिप्रेत्यानागुर्वा एष इत्युच्यते । भोगाधिष्ठानभोगसाधनभोग्यभोगानां सृष्टिमभिधाय भोगस्वामिनं दर्शयितु- मीश्वरस्य विचारमाह ।स ईक्षत कथन्विदं महते स्यादिति । यदिदं देहेन्द्रियतदभि- मानिदेवतादौ तत्स्वीकाररूपं व्यवहारजातमस्ति तदिदं सर्व महते भोगस्वामिनं जीवरूपं मां विना कथं नु नाम स्यान्न कथंचिदुपपद्यते । न हि नगरस्वामिनं राजानं विहाय पुरस्य पौरजनानां वा रचना शोभते । तस्माद्भोगस्वामिना मया जीवरूपधारिणा देहे प्रवेष्टव्यमित्यर्थः । प्रवेशद्वारविचारं दर्शयति । स ईक्षत इति । द्वावत्र प्रवेशमार्गों पादाग्रं मूर्ध्नि ब्रह्मरन्धं च । तयोर्मध्ये कतरेण केन मार्गेण प्रपद्ये प्रविशानि । कन्विदमितिवाक्येन जीवप्रवेशस्य देहेन्द्रियादिव्यवहारपालनरूपं प्रयो- जनं विचारितम् । इदानीमात्मबोध स्वरूपस्य प्रयोजनान्तरस्य विचारं दर्शयति । सईक्ष० मिति । मां स्वामिनमनपेक्ष्य वागादयोऽभिवदनादिव्यापारेषु स्वतत्राः कर्तारः स्युस्तदानीमहं को नाम स्यां न कोऽपि भवेयम् । अस्तिकश्चि- देहादिव्यतिरिक्तश्चिदात्मा स च परब्रह्मस्वभाव इत्येवं कश्चिदपि न जानी- यात् । यदात्वहमेव सर्वव्यापाराणां कर्ता वागादयस्तु मया प्रेरिताः सन्तोऽ- भिवदनादिक्रियाः कुर्युस्तदानीं वागादिकरणेको व्यापारः सकर्तृको भवितुमर्ह- १ (ख. ग. घ. ) हणमा | २ (ख. ग. । अनमदा । ३ (ग. घ. ' ' चेति । ४ (घ ) व्यवह रा. ५ (प. 'गच्या .

·१० विद्यारण्यकृता। ति क्रियात्वात् । लोकप्रसिद्धगमनादिक्रियावदिति मम सद्भावोऽनुमातुं शक्य- ते। सोऽयमनुमानेनाऽऽत्मसद्भाव उषस्तब्राह्मणे समानोयते । यःमाणेन पाणिति स त आत्मा सर्वान्तर इति । तस्मादात्मबोधोऽपि जीवरूपप्रवेशस्य प्रयोजनं तदेतदभिप्रेत्यान्यत्र श्रूयते । रूपं रूपं प्रतिरूपो बभूव तदस्य रूपं प्रतिचक्षणाय । इति प्रवेशद्वारं देहेन्द्रियादिपालनस्वात्मावबोधरूपप्रवेशप्रयोजने च विचारितवान्। अथ प्रवेशं दर्शयति । सएत० पद्यत । पूर्व प्रपदाभ्यां प्रापद्यतेत्यत्र प्राणरूपक्रि- याशक्त्युपाधिकस्य पादाग्रे प्रवेशोऽभिहितः । इदानीं ज्ञानशक्त्युपाधिकस्य मूर्धमध्यस्थितच्छिद्रप्रवेशोऽत्राभिधीयते । यथोक्तविचारोपेतः स परमेश्वर एतमेवमूर्धमध्यभागमेव कपालसन्धिरूपं सीमानं स्थानविशेषं विदार्य छिद्रं कृत्वा तच्छिद्ररूपद्वारा ज्ञानशक्तिसहितः सन्देहमध्ये प्राविशत् । यस्माज्ज्ञानो- पाधिकस्य मूर्धमध्ये प्रवेशस्तस्मान्मूर्धनि ज्ञानेन्द्रियबाहुल्यमुपलभ्यते । क्रिया- शक्त्युपाधिकस्य पादाग्रप्रवेशात् । कण्ठादधोभागे कर्मेन्द्रियबाहुल्यमुपर्लभ्यते । मूर्धगतं प्रवेशद्वारं प्रशंसति । सैषा वि० दनम् । अक्षिश्रोत्रादिगोलकानां भू- त्यादिस्थानीयैश्चक्षुरादीन्द्रिपैरविष्ठितत्वात्स्वामिनः स्वस्य प्रवेशार्थमसाधारणं किंचिद्वारमपेक्षितमित्यभिप्रेत्य प्रीतिपूर्वकं विदारितत्वादिकमुत्कर्ष प्रकटयितुं तस्य द्वारस्य वितिर्राित नाम संपन्नम् । तेन द्वारेण निर्गतस्य ब्रह्मलोकमाप्ति- द्वारा मुच्यमानत्वादानन्दहेतुत्वेन तदेतद्वारं नान्दनमित्युच्यते । शरीरे भविष्टस्य संचारस्थानानि तेष्ववस्थाविशेषांश्च दर्शयति । तस्य त्र० वस- थ इति । यथा महाराजस्य क्रीडार्थमुपर्यधोभागेन वर्तमानाः प्रासादस्य भूमयो निर्मीयन्त एवमस्यात्मनः शरीरमध्ये क्रीडार्थं त्रय आवसथास्त्रीणि स्थानानि निमितानि । त्रिपु स्थानेषु च त्रयः स्वप्नास्तेनाऽऽत्मनाऽवलोक्यन्ते । अयमावसथ इत्यादिना नेत्रकण्ठहृदयाख्यानि स्थानानि हस्ताग्रेण पदयन्ते । तेषु हि जा- गरणाद्यवस्थानां निष्पत्तिः । तथा च ब्रह्मोपनिषद्याम्नायते । नेत्रे जागरितं विद्यात्कण्ठे स्वप्नं समादिशेत् । सुषुप्तं हृदयस्थं तु तुरीयं मूर्ध्नि संस्थितम् ।। इति जागरितादीनां महाराजस्य प्रासादत्रयक्रीडावजीवक्रीडारूपत्वं कैव- ल्योपनिषद्यात्रायते । रूयन्नपानादिविचित्रभोगैः स एव जाग्रत्परितृप्तिमेति । स्वप्ने स जीवः मुखदुःखभोक्ता स्वमायया कल्पितविश्वलोके। १ (ख. ग. घ.) मातः । यः । २ (ग.) इत्यादि । त। ३ (ग.) वर । ४ (प.) 'लक्ष्यते । ५ ( ग.) लादधिक । ६ (ग. ) दस्यम।

·ऐतरेयोपनिषदीपिका। -. मुषुप्तिकाले सकले विलीने तमोभिभूतः सुखरूपमेति । पुनश्च जन्मान्तरकर्मयोगात्स एव जीवः स्वपिति प्रबुद्धः । पुरत्रये क्रीडति यश्च जीवस्ततस्तु जातं सकलं विचित्रम् । इति । ननु जागरणसुषुप्तयोः स्वप्नादन्यत्वे' त्रयः स्वप्ना इत्ययुक्तमिति चेन्न । स्व- मलक्षणोपेतत्वाद्विद्यमानवस्तुतत्त्वं तिरोधाय समुत्पन्नोऽन्यथा प्रतिभासः स्वप्न इतितल्लक्षणम् । जागरणमुषुप्तयोर्राप विद्यमानस्य ब्रह्मतत्त्वस्य तिरोधानेनान्य. थाभूतस्य जीवतत्त्वस्य जीवत्वस्यावभास इत्यस्ति तल्लक्षणम्।तस्माल्लोकप्रसिद्धस्य स्वमस्यैकत्वेऽपि लक्षणसिद्धाः स्वप्नात्रयः । त्रय आवसथा इत्यनेन पितृशरीर- मातृशरीरस्वशरीररूपाणि त्रीणि स्थानानि च विवक्ष्यन्ते । तथाचोपरितनाध्याये प्रपञ्च इष्यते । संसारो द्विविधः। दैनंदिनव्यवहारोजन्मान्तरस्वीकारश्चेति । तत्र दैनंदिनव्यवहारस्य नेत्रादीनि स्थानानि जन्मान्तरव्यवहारस्य तु पितृशरीरादि- स्थानानीति विवेकः । इतिशब्दः संसाररूपाध्यारोपप्रकरणस्य समाप्त्यर्थः । अथापवादप्रकरणा) संक्षिप्य दर्शयति । सजातो भ०पश्यत् । स परमात्मा जातो देहप्रवेशेन जन्ममरणजागरणस्वप्नसुषुप्तिभिः संसारीभूतः सन्कदाचिदी- श्वरानुग्रहाद्गुरुशास्त्रप्रसादेन च भूतान्याकाशादीनि प्राणिनश्वाभिव्यख्यत् । सर्वतो विवेकेन ज्ञातवान् । दृश्यमानान्याकाशादीनि भूतानि प्राणिदेहाश्च कुत उत्पद्यन्ते केन वा रक्ष्यन्ते कस्मिन्वा प्रलीयन्त इत्येवं शास्त्रं विविच्य सर्वस्य संसारस्य मायाकल्पितत्वाब्रह्मैव सर्वस्यापि वस्तुतत्त्वम् । तस्मादिह जगति किंवा वस्तु ब्रह्मणोऽन्यद्वावदिषद्वदिष्यामि न किंचिदपि ब्रह्मव्यतिरिक्ततया वक्तुं शक्नोमीति निश्चित्य स जीव ऐतमेव शरीरे प्रविष्टं पुरुषं चिद्रूपं देहादिसाक्षिणं ब्रह्मापश्यद्ब्रह्मत्वेन निश्चितवान् । कीदृशं ब्रह्म ततमम् । एकस्तकारो लुप्तः । अतिशयेन ततं विस्तृतं तततमम् । दृश्यस्य सर्वस्य जगतो द्रष्टुर्जीवस्य च ब्रह्मैव तत्त्वमित्यपवादप्रकरणस्य सर्वस्य तात्पर्यार्थः । यथोक्तं ब्रह्मसाक्षात्कारं नामनिर्वचनेन प्रशंसति । इदमद• हि देवा इति । शरीरे प्रविष्टः स जीवात्मा ब्रह्मात्मत्वं साक्षात्कृत्वेदमदर्शमितिवाक्येन स्व- कीयमपरोक्षानुभवं प्रकटयन्परितुतोष । परितोषद्योतनार्था प्लतिः । यस्मादिद- मदर्शमित्युक्तवांस्तस्मादिदं दृष्टमित्यनयैव व्युत्पत्त्या सोऽयमिदन्द्र इति नाम प्राप्तवान् । तस्य नाम्नो निर्वचनानुसारेण योगत्वप्रसिद्धि द्योतयितुमिदन्द्रो ह वै मामेत्युक्तम् । न च लोके परमेश्वरमिन्द्रमित्येवं व्यवहरन्ति न त्विदन्द्रमिति शङ्कनीयम् । परमार्थतो यथोक्तरीत्येदन्द्रमेव सन्तं परोक्षत्वार्थमेकमक्षरं विलो- PHAT-Hema-mountin. १.ग. 121 Jaar | Ori.

·१२ विचारण्यकता। प्येन्द्र इत्येवं व्यवहृतवान् । नापि परोक्षत्ववैयर्थ्य शकुनीयम् । यस्मादेवाः पू- ज्याः सर्वे स्वकीयं नाम गूढं कृत्वोपाध्याया आचार्या इत्यादिके परोक्षनाम- न्येव प्रीति दुर्वन्ति । हिशब्देनास्मिअर्थे लोकासिद्धिदर्शिता । अभ्यासोs. ध्यायपरिसमाप्त्यर्थः । इति द्वितीयारण्यके चतुर्थाध्याये तृतीयखण्डः ॥ ३ ॥ समाप्तश्चतुर्थाध्यायः ॥ ४॥ अध्यारोपापवादाभ्यां निष्पपञ्चं प्रपश्यत इति पूर्वाचायः कृत्स्नवेदान्ताना तात्पर्य संगृहीतम् । तच्चात्र चतुर्थाध्याये विस्पष्टमुदीरितम् । आत्मा वा इदमेक एवाग्र आसीदित्येतनिष्प्रपञ्चब्रह्मात्मतत्त्वस्य प्रतिपादकं सूत्रं तस्य सूत्रस्यार्थ- मवबोधयितुं स ईक्षत लोकानुसृजा इत्यारभ्यायमावसथ इत्यन्तेन ग्रन्थेन कू- स्नप्रपञ्चस्याध्यारोपः प्रतिपादितः । ब्रह्माण्डस्य मध्ये य एते चतुर्दश लोका यश्चैताल्लोकानात्मशरीरत्वेनाभिमन्यमानो विराट्पुरुषो यानि च तद्देहच्छिद्रेषत्पं- मानि वाक्चक्षुरादीन्द्रियाणि । याश्च तदिन्द्रियाभिमानिन्योऽनिवारवादित्यादि- देवताः। यानि च तासां देवतानां भोगयोग्यानि गवाश्वमनुष्यादिशरीराणि यश्च तेषु शरीरेषु प्रविष्टानां देवतानामन्नं यश्च वायुनैव तदन्नस्वीकारे यदपि जीव- रूपेण तेषु देहेषु प्रविश्य जागरणाद्यवस्थात्रयस्य शरीरान्तरसंचारस्य चानु. भवनं सोऽयं सर्वोऽप्यद्वितीये परमात्मन्यध्यारोपितः प्रपञ्चः। स चाऽऽत्मवो'धो- पयोग्यः । एतेन हि जगदडरेण तन्मूलमात्मतत्त्वमरतीत्यवगन्तुं शक्यम् । ए- तदेवाभिप्रेत्य छन्दोगा आमनन्ति । अन्नेन सोम्यशृङ्गेनापोमूलमन्विच्छाद्भिः सो- म्यशृङ्गेन तेजोमूलमन्विच्छ तेजसा सोम्यशृङ्गेन सन्मूलमन्विच्छ सन्मूलाः सोम्ये- माः सर्वाः प्रजाः सदायतनाः सत्मतिष्ठा इति । तदेवमध्यारोपेणाद्वितीयस्याss- त्मतत्त्वस्यास्तित्वमात्रं सिद्धम् । तस्याध्यारोपस्यापवादेन तत्त्वस्येत्थंभावो वक्तुं शक्यते । तस्मात्स जातो भूतानीत्यारभ्य परोक्षपिया इव हि देवा इत्यन्तेन ग्रन्थे- नाध्यारोपस्यापवादः संगृहीतः । तत्राध्यारोपभागे तस्य त्रय आवसथा इति वा- क्येन शरीरान्तरसंचारोऽी संग्रहेण प्रतिपादितः । तदेतपितृशरीरं मातृशरीरं स्वशरीरमित्येतदावसयत्रयं पञ्चमाध्याये विवरिष्यते । तत्रादौ पितृशरीररूपमा- वसथं दर्शयति । पुरु० द्रेतः । योऽयं शरीरजिघृक्षुर्जीवात्मा सोऽयं पुरुषे पितृश- रीरे प्रथमतो गर्भो भवति । नचात्र स्त्रीगर्मवदुदरवृद्धया सोऽभिव्यजते । किंतु यदेतपितृशरीरे सप्तमधातुरूपं रेतोऽस्ति तदेव गर्भ इत्युच्यते । तस्मिन्रेत- सि जनिष्यमाणस्य जीवस्य पविष्टत्वात् । स्वर्गाद्वा नरकाद्वा दृष्टिद्वारा भूमी १ (ख. घ. ) च देह । २ (स्व. घ. ; ण दे। : (ग. ) बांधे उग"। ४ ( ग.) बोऽव.

·ऐतरेयोपनिषदीपिका। समागतो जीवो वीहियवाचनद्वारा पितृशरीरे प्रविशति । एतश्च पञ्चाग्निविद्या- यो प्रपञ्चेनाऽऽनातम् । तस्मिश्च पुरुषशरीरेऽनारसशोणितमांसादिक्रमेण परि- णते रेतस्यवस्थितो भवति । सोऽयं पुरुषगर्भ इत्युच्यते । सस्य गर्भस्य जन्मप्रकारं दर्शयति । तदेतत्समं जन्म । पुरुषे गर्भत्वेन व्यवस्थितं यदेतद्रेतोऽस्ति तदेतत्तस्मिन्पुरुषशरीर आपादमस्तकं सर्वेभ्योऽव- यवेभ्यः सारभूतं येत्संभूतं निर्गतं भवति । तच्च सर्वावयवनिर्गतं रेतोरूपमन्न- सारमात्मानं स्वस्यैव रूपान्तरभूतमात्मन्येव स्वशरीर एवासौ पुरुषो बिभर्ति पोषयति । तत्पोषितं रेतोऽग्निसंपर्केण घृतमिव कामाग्मिना विलीनं सद्धृदये स- मागत्य व्यवस्थितं भवति । तादृशं रेतो यदा ऋतुकालीनगमनेन स्त्रीयोनौ ग- र्भाशये सिञ्चति । अथ तदानीमयं पुरुष एनज्जीवान्तराविष्टं रेतोरूपं शरीरं जनयति तदेतद्रेतोनिःसरणरूपमस्य रेतस्यवस्थितस्य संसारिणो जीवस्य प्रथमं जन्मेत्युच्यते । तस्य त्रय आवसथा इत्युक्तानां मध्ये प्रथमादावसथात्पि- दृशरीररूपांत्संपन्न मिति कृत्वा प्रथमं जन्म भवति । ननु स्त्रीशरीरे प्रविष्टं परकीयं रेतः स्त्रिया उपद्रवकारि स्याच्छरीरलग्नबाणा- दिवदित्याशङ्कयाऽऽह तत्त्रि नस्ति । स्त्रीयोनौ प्रविष्टं तत्पुरुषरतस्तस्याः स्त्रिया भात्मभूयं स्वशरीरभावं गच्छति । यथा स्वमङ्गं हस्तादिकं न शरीरात्पृथग्भूतं तद्वत्तस्मात्स्वशरीरत्वेनैकीभावात्कारणादेनां स्त्रियं न हिनस्ति । उदरलमबाण- वदिसां न करोति । तद् द्वारेण स्त्रीपुरुषयोः परस्परमुपकार्योपकारकभावं दर्शयति । सास्पैत- मा० व्या भवति । सा गर्भधारिणी रूपत्रगतं स्वशरीरे प्रविष्टमस्य पुरुषस्य रतःसेक्तुरेतमात्मानं पुत्ररूपं भावयति परिपालयति । विरुद्धाशनादिपरि- त्यागोऽनुकूलानाशुपयोगच परिपालनम् । यस्मात्सा स्त्री गर्भपरिपालनेन भाव- यित्री पुरुषस्यैव पालयित्री तस्मा कारणात्तेन पुरुषेण स्त्री भावयितव्याऽभीष्टा- अपानवस्त्रादिप्रदानेन पालयितव्या भवति । ब्रीपुरुषयोरुभयोरपि पुत्रं प्रत्युपकारकत्वं दर्शयति । तं स्त्री ग० वयति । तं पुत्ररूपं गर्भ मातृरुपा ख्यत्यन्तं प्रयासं सोढा नव दश वा मासान्स्वोदरे धार- यित्वा पोषयति । स च पिताऽग्र एव प्रसवात्मागेव निष्पन्नं कुमारं जन्मनो- ऽग्रे प्रसवादूर्ध्वमधिभावयति । अधिकत्येन शास्त्रीयजातकर्मादिना संस्कार करोति । कुमारसंस्कारेण पितुरुपयोगं दर्शयति । स यत्कुव्वयति । पुत्रसंस्कार इति Harmvasna (क.) तत्मभतं (ग. ) सत्संभतं ।

·विद्यारण्यकृता। यदस्ति तेन पिता स्वस्यैव संस्कारं करोति । पुत्रस्य स्वदेहरूपत्वात् । त- थाचान्यत्र श्रूयते । पतियां प्रविशति गर्भो भूत्वा स मातरम् । तस्यां पुनर्नवो भूत्वा दशमे मासि जायत इति । आत्मा वै पुत्रनामाऽसीति च । ननु पुरुषस्योपनयनादिना स्वकीयसंस्कारः पूर्वमेवसंपन्नः किमनेन पुत्रसं- स्कारेण पुत्रोत्पादनेन चेत्यत आह । एषां लोन्मे लोकाः । पुत्रपौत्रादय इमे जना लोकास्तेषां लोकानामविच्छेदाय संस्कृतपुत्रोत्पादनम् । अनेन पित्रा स्वोत्पादिते पत्रे संस्कृते सति तथैव पुत्रोऽप्यन्यं पुत्रमुत्पाद्य संस्करोति । सोऽप्यन्यं पुत्रमित्येवमिमे लोका अविच्छिन्ना भन्ति । अन्यथा विच्छिद्यरन्। मातृशरीरानिर्गमनस्य पूर्वोक्तजन्मापेक्षया द्वितीयत्वं दर्शयति । तदन्म । जनकस्य पुत्रप्रयुक्तमुपयोगं दर्शयति । सोऽस्या०यते । अस्य पितुर्कीवात्मानौ देही तयोर्मध्येऽयमात्मा पुत्ररूपो देहः पुग्येभ्यः कर्मभ्यः शास्त्रोक्तकर्मनिष्पाद- नार्थ प्रतिधीयते स्वस्य प्रतिनिधित्वेन गृहेऽवस्थाप्यते । ननु किमनेन प्रतिनिधिना स्वयमेव कुतो न करोतीत्यत आह । अथास्या० पैति । अस्य पितुरितर आत्मा स्थविरो देहः कृतकृत्यः कृतान्येतजन्मप्रयु- तानि सर्वाणि कृत्यानि येनासौ कृतकृत्यः । लौकिकानां कुटुम्बपोषणादीनां शास्त्रीयाणामग्निहोत्रादीनां च निष्पादितत्वात्कृतकृत्यत्वम् । वयोगतो वयसा पूर्वकर्मसंपादितेनायुषा हीनः प्रति म्रियते । अतः पुत्रदेहेनैव पुण्यं कर्तव्यं न तु मृतेन पितुर्देहेन कर्तुं शक्यम् । पूर्वोक्तजन्मद्वयमपेक्ष्य जन्मान्तरं दर्शयति । स इतः प्रसन्म । स वृद्धः पिते- तोऽस्माज्जरठदेहात्पयन्ने निर्गच्छन्नेव स्वर्गे' नरके मनुष्यलोके वा स्वकर्मानु- सारेण पुनर्जायते । न त्वस्मादेहानिष्क्रान्तस्य जन्मान्तराय कालव्यवधानमस्ति । अस्मिन्नेव शरीरे स्थित्वा मनसा देहान्तरं स्वीकृत्य पश्चादमुं देहं परित्यजति । यथा तृणजलका मुखेन तृणान्तरमवष्ठभ्य ततः पृष्ठभागमुपसंहरति तद्वत् । तथा च वाजसनेयिनः समामनन्ति । तद्यथा तृणजेलायुका तृणस्यान्तं गत्वाऽन्य- माक्रममाक्रम्याऽऽत्मानमुपसंहरत्येवमवायमात्मेदं शरीरं निहत्याविद्यां गमयि- त्वाऽन्यमाक्रममाक्रम्याऽऽत्मानमुपसंहरति । तद्यथोक्तं पुनर्जन्मरूपमस्यै संसारिण आत्मनस्तृतीयं जन्मत्युच्यते । यद्यपि पूर्वोक्तं जन्मद्वयं पुत्रदेहस्येदं तु देहान्तरस्य १ ( ग.) पात्रापात्रा । २ ( क.) व गच्छ। ३ ( क.) में लोकेन'। ४ (घ. ) जलू- का । ५ग )स्य देवस्य सं°1 ·ऐतरेयोपनिषद्दीपिका । तथापि पितृपुत्रोपाध्योरेव भिन्नत्वादुपाध्युपलक्षितस्याऽऽत्मन एकत्वमभिप्रेत्यै- कस्य जन्मत्रयमित्युपचर्यते । यद्वा पितुः सकाशाद्रेतोरूपेण मातुःसकाशान्कुमार- रूपेण च पुत्रे यजन्मद्वयमुदाहृतं तेनैव न्यायेन पितुरपि स्वकीयपितृमातृसकाशा- जन्मद्वपमर्थादुक्तमित्यभिप्रेत्य तदपेक्षया पितुरिदं तृतीयं जन्म । पुत्रस्य तु जन्म- द्वयं साक्षादृष्टं पितृदृष्टान्तेन तु मरणादूध्वं तृतीयं जन्म भविष्यति । एवं सर्वस्यापि जन्मत्रयं पुनः पुनरावर्तते । अनेन जन्मत्रयोपवर्णनेन संसाराद्विरक्तिरुपजायते । न.हि मातृपितृमलद्वयरूपदेहस्य निरन्तरं धारणादन्यदधिकं जुगुप्सितं वैरा- ग्यकारणमुदाहतुं शक्यम् । अत एव विष्णुपुराणे पश्यते । स्वदेहाथुचिगन्धेन न विरज्येत यः पुमान् । विरागकारणं तस्य किमन्यदुपदिश्यत इति । तस्यैतस्य जुगुप्सितस्य संसारस्य ज्ञानमन्तरेण विनाशाभावं तत्त्वज्ञानेन निवृ- त्तिं च द्योतयितुं मन्त्रमुदाहरति । तदुक्तमृपिणेति । पुरुषे ह वा इत्यारभ्य तृती- यं जन्मेत्यन्तेन ग्रथेन संसारस्य यत्कष्टत्वमुपवर्णितम् । यच्च संसारनिवर्तकं तत्त्व- ज्ञानमुत्तरत्र विवक्षितं तदुभयमप्यर्थजातं केनचिन्मत्रंणाभिहितं तमेत मन्त्रं पठति। गर्भेनु०रदीयमिति । अहं वामदेवाख्यो मुनिर्गर्भेऽनु मातुर्गभ एवास्थितः सन्नेषाम- मिवाय्वादित्यादीनां देवानां विश्वा जनिमानि सर्वाण्यपि जन्मान्यन्ववेदमनुक्रमेण विदितवानस्मि । मुखाद्वाग्वाचोऽनिरित्यादिश्रुतितिपादितं परमात्मना संपादि- तं देवानां जन्म ज्ञातवानस्मि | औपनिषदमात्मज्ञानं मम संपन्न मित्यर्थः । अध एतस्माज्ज्ञानोदयादधस्तान्मां वामदेवमायसीलाहनिर्मितगृङ्खलासमानाः शतं पुरः शतसंख्यानि शरीराण्यरक्षन्यथा कारागृहेऽवस्थापितं तस्करं प्रबलं बद्धगृह- लाः पलायनाद्रक्षन्त्येवं शतसंख्योपलक्षितान्यनन्तानि शरीराणि यथाऽहं मुक्तो न भवामि तथैवारक्षन् । इदानीं गुरुशास्त्रप्रसादाल्लब्धतत्त्वविद्यायुक्तवि- धामयात्संसाराच्छेयन इव जालं भित्त्वा जवसा निरदीयं त्वरया निर्गतोऽस्मि | इतिशब्दो मनसमाप्त्यर्थः। अस्य मन्त्रस्य तात्पर्य दर्शयति । गर्भ एवैभवत् । अहमिति मन्त्रे योऽभि- हितः स वामदेवो मातृगर्भ एव शयानः सनेतत्पूर्वोक्तं मन्त्रार्थजातमेवमुवाच । स वामदेव एवं मन्त्रार्थोक्तप्रकारेणाऽऽत्मतत्त्वं विद्वान्प्रारब्धकर्मणि क्षीणे सत्य- स्माच्छरीरभेदाद्देहविनाशादूर्ध्वमुत्तरकालेऽवस्थितः सर्वस्मात्संसारबन्धादुत्क- म्पामुष्मिनिन्द्रियागोचरे स्वर्गे मुष्ठुतत्त्वज्ञानेनार्जिते लोके स्वप्रकाशत्वेनावलो- १ (ग.) यम । २ ( ग. ) मातं पि। ३ ( ग. य. ) मई। ४ ( ग. ) नम।

·विद्यारण्यकता। क्पमान स्वरूपे सर्वा-कामांस्तैत्तिरीयोक्तान्सार्वभौमादिहिरण्यगर्भपर्यन्तान्स- र्वानानन्दानाप्त्वा परमानन्दस्वरूपब्रह्मात्मत्वेन प्राप्यामृतो मरणरहितः समभ- वत् । यद्यपि गर्भे गुरुशास्त्रोपदेशो नास्ति तथापि जन्मान्तरोपदेशस्य केनचि- त्मतिबन्धककर्मणा तदानी प्रतिबद्धस्य गर्ने प्रतिबन्धक्षयमपेक्ष्य ज्ञानोत्पादक- त्वं संभवति । तथा च भगवता व्यासेन सूत्रितम् । ऐहिकमप्रस्तुतप्रतिबन्धे त- दर्शनादिति । प्रस्तुतमतिबन्धाभावे सति यस्मिञ्जन्मन्युपदेशस्तस्मिन्नेव ज- न्मनि ज्ञानं भवति । अन्यथा जन्मान्तरे कुतः । वामदेवे तद्दर्शनादितिसूत्रार्थः । यद्यपि मुक्तौ कामा विषयानन्दा न सन्ति तथापि विषयानन्दानां ब्रह्मानन्दै- कंदेशत्वेन तस्मिन्नन्तर्भावाद्ब्रह्मानन्दमाप्त्या सर्वकामप्राप्तिरुपचर्यते । तत्त्वज्ञा- निनो वर्तमानदेहपातादूर्ध्व देहान्तरसंबन्धस्याभावेन देहमाणषियोगरूपस्य मर- णस्याप्रसक्तत्वादमृतत्वं द्रष्टव्यम् । समभवदित्यभ्यासोऽध्यायसमाप्त्यर्थः ॥ १॥ इति प्रथमः खण्डः । इति द्वितीयारण्य के पञ्चमोऽध्यायः ॥ ५॥ अथाध्यारोपप्रकरणे तस्य त्रय आवसथा इतिया म्येन पितृमातृस्वशरीररूपं संसरणार्थं स्थानत्रयं यदुक्तं तत्पुनः पञ्चमाध्याये वैराग्योत्पत्त्यर्थं पुरुषे ह वा इत्यादिना प्रपञ्चितम् । स जातो भूतान्यभिव्यख्यदित्यादिनाऽपवादप्रकरणेन यत्तत्त्वज्ञानं संगृहितं यच्च वामदेवोदाहरणेन ज्ञानफलं संक्षिप्तं दर्शितं तदुभयं विशदीकतुं षष्ठाध्याय आरभ्यते । तत्राऽऽत्मा वा इदमित्यध्यायेन सामान्य- तस्तत्त्वमवगत्य पुरुषे ह वा इत्यध्यायोक्तजन्मक्लेशविचारेण परं वैराग्यं प्राप्ता- नां जिज्ञासूनां विचारं दर्शयति । कोऽयमा० स आत्मा । आत्मा वा इदमेक एवाग्र आसीदितिश्रुतौ कश्चिनिरुपाधिक आत्मा श्रुतः। तथा स एतमेव सीमानं विदार्यंतया द्वारा प्रापद्यतेति श्रुतौ कश्चित्सोपाधिक आत्मा श्रुतः । वयं तु प्र- तिदिनं प्रतिक्षणमात्मेति यमुपास्महे स कः सोपाधिको निरुपाधिको वेत्यर्थः । उपासनं नाम नैरन्तर्येण तात्पर्यपुरःसरो व्यवहारः । अहं गच्छाम्यहमागच्छामि ममायं देहो ममेदं गृहमिति निरन्तरमादरेणाऽऽत्मव्यवहारो लोके दृश्यते । सोऽयमत्रोपासनत्वेनोपचर्यते । तथा स आत्मा श्रुतावात्मा वा इत्यादिना श्रुतः कतरः सोपाधिकनिरुपाधिकयोमध्ये कतरः कोऽसावित्यर्थः । ननु कतरः स आत्मेत्ययं विचारोऽस्तु श्रुत्यैकगम्यस्य तस्य विचारमन्त- रेणानिश्चयात्कोऽयमात्मेत्ययं तु विचारो न युक्तः । तस्याहंप्रत्ययगम्यत्वेन प्रसिद्धत्वादित्याशङ्काय विचारहेतुमनेककोट्यात्मकं संशयं दर्शयति । येन वा प. वश इति । यद्यप्यहंप्रत्ययगम्यश्चैतन्यरूप आत्मेति सामान्याकारेण प्रसिद्धि- १(ग.) "कलेश। २ (ग. ) "यो ।

·ऐतरेयोपनिषदीपिका। रस्ति तथापि तद्विशेषे संशयो विद्यते । बाह्यान्तःकरणेषु सर्वेष्वपि चैतन्यं पृथक्पृथगभिव्यज्यते । यथा जलपात्रेषु प्रत्येकं सूर्यादिप्रतिबिम्बस्तद्वत् । त- थासति चक्षुरिन्द्रियाभिव्यक्तचैतन्येन देहेन्द्रियादिसंघाताभिमानी लौकिकः पुरुषो नीलपीतादिरूपं पश्यति । अतो येने वा चाक्षुषचैतन्येन पश्यति तच्चै- तन्यं किमात्मेत्येका कोटिः । तथा येन श्रोत्राभिव्यक्तचैतन्येन शब्दं शृणोति तत्किमात्मेति द्वितीया कोटिः । एवं प्राणवाग्जिहादीन्द्रियाभिव्यक्तचैतन्यवि. शेषाणामात्मतत्त्वरूपसंदेहकोटित्वं द्रष्टव्यम् । चैतन्यस्यैव रूपरसादिज्ञापक- त्वं कठवल्लीष्वाम्नायते । येन रूपं रसं गन्धं शब्दान्स्पांश्च मैथुनान् । एतेनैव विजानातीति श्रोत्रादीन्द्रियद्वारा विषयग्राहकत्वमभिप्रेत्य तलवकारैरप्यानायते। श्रोत्रस्य मनसो मनो यद्वाचो ह वाचं स उ प्राणस्य प्राण श्चक्षुषश्चक्षुरिति वाजसनेयिनोऽपि तत्तदिन्द्रियसाक्षिचैतन्येन तत्तदिन्द्रियद्वारकं विषयग्रहम- भिप्रेत्य तत्तदिन्द्रियनाम्ना व्यवहारमामनन्ति । प्राणस्य प्राणमुत चक्षुषश्चक्षुरुत श्रोत्रस्य श्रोत्रमन्नस्यानं मनसो ये मनोविदुरिति । बाह्येन्द्रियाभिव्यक्तचैतन्ये- प्वात्मतत्त्वसंशयं दर्शयित्वान्तःकरणद्वयतवृत्तिविशेषाभिव्यक्तचैतन्येष्वात्मत- त्वसंशयमभिप्रेत्य यदेतद्धृदयमित्यादिना तत्तदुपाधिकस्वरूपमुपन्यस्यते । त- त्र हृदयं बुद्धिः सा चात्मनि कर्तृत्वादिधर्मारोपसाधनत्वादन्तःकरणमित्युच्यते । तस्य च बुद्धिविशिष्टस्य कर्तुरात्मनो रूपादिविषयसंकल्पविकल्पादिसाधनं मन इत्युच्यते । बुद्धिमनसोयोरन्तःकरणविशेषयोः समुच्चयार्थश्चकारः। एतदेवान्तः- करणद्वैविध्यमभिप्रेत्य तैत्तिरीयके । तस्माद्वा एतस्मान्मनोमयादन्योन्तर आत्मा विज्ञानमय इति कोशद्वयमुपन्यस्तं तस्य च मनसो वृत्तिविशेषैतत्संज्ञानमित्या- दिनाप्रपश्यते। यन्मनोऽस्त्येतदेव वृत्तिरूपेण परिणतं तत्संज्ञानमित्युच्यते।सम्य- गिदं वस्त्वितिज्ञप्तिः संज्ञानम् । आज्ञानमाज्ञप्तिरीश्वरभावः । विज्ञानमिदमस्माद्वि- शिष्टमित्येवमादिविवेकः । प्रज्ञानं ग्रन्थार्थादावुन्मेषः । मेधा ग्रन्थतदर्थधारणा । दृष्टिश्चक्षुरा पोपलब्धिहेतुर्मनोवृत्तिः । धृतिर्धेय प्राप्तायामप्यापदि तद्विशे- षगणनाराहित्यम् । मतिर्मननराजकार्याद्यालोचनम् । मनीषा तत्र स्वातन्यम् । जूतिर्जवः प्राप्तकार्येषु मनसो व्यग्रता । यद्वा जूतिर्मनसो रोगादिजनितदु:- खित्वम् । स्मृतिरनुभूतार्थवस्तुस्मरणम् । संकल्पोऽसमीचीनेऽपि वस्तुनि सम्प- क्त्वेन कल्पनम् । ऋतुरवश्यं करिष्यामीत्यध्यवसायः । असुः प्राणनादिनीवन- १(ग.) 'न चा। २ (ख. घ.) श्रोत्रेन्द्रियाभि'। ३ (ग.) पत्वसं। ४ (ख. ग.) श्रोत्र मन'। ५ ( ख.ग.) मस' (घ.) 'त्मत्वसं ·१८ विद्यारण्यकृता। क्रियानिमित्ता वृत्तिः । कामोऽसनिहितविषयाकाङ्क्षा । वशः स्त्रीव्यतिकरा- धभिलाषः । इतिशब्दः प्रदर्शनार्थः । इत्येवमाद्या अन्येऽपि सात्त्विकराजस- तामसंवृत्तिभेदा बहवो विचक्षणैर्द्रष्टव्याः । अत्र सर्वत्र किमेतद्वृत्त्युपहितं चैत- न्यमात्मेत्येवं संशयकोटयो योजनीयाः । इत्थं संशयमुपन्यस्य निर्णयं दर्शयति । सर्वान्भवन्ति। येन वा पश्यतीत्यादिना ऋतुरसुः कामो वश इत्यन्तेन ग्रन्थेन यान्युपन्यस्तान्येतान्येव सर्वाण्यपि तत्तवृ- त्युपाधिद्वारोपलक्षितस्य प्रज्ञानस्य शुद्धचैतन्यस्य नामधेयानि संपद्यन्ते । प्र- कृष्टं ज्ञानं प्रज्ञानं चैतन्यं हि स्वतो निर्मलत्वात्मकृष्टस्यैवाधमोपाधिसंपर्कवशादप- कर्षः प्रतीयते । यदा तपाधिविशिष्टत्वं परित्यज्य तत्तदुपाधिभिरुपलक्षितं शा- खाचन्द्रन्यायेन विविच्यते तदानीमुपाधिकृतस्यापकर्षस्याभावात्मकर्ष एव प. रिशिष्यते । तच्च प्रकृष्टं चैतन्यं सर्वेष्वप्युक्तोपाधिष्वनुगतमिति कृत्वा तस्यैव मुख्यमात्मत्वमिति निर्णयः । उपाधिविशिष्टस्य न मुख्यमात्मत्वं शुद्धचैतन्य. स्यैव मुख्यात्मत्वमित्ययमेव विवेको बृहदारण्यके । स एष इह प्रविष्ट इत्यादि- ना प्रविष्टं जीवात्मानं प्रकृत्यैवमानायते । तं न पश्यन्त्यकृत्स्नो हि स प्राणन्नेव प्राणो नाम भवति वदन्वाक्पश्यंश्चक्षुः शृण्वन्ट्रोत्रं मन्वानो मनस्तान्यस्यैतानि कर्मनामान्येवेत्ययमर्थः । देहे नखाग्रपर्यन्तं प्रविष्टं ज्ञानक्रियाशक्त्युपाधि कं तमात्मानं विवेकिनः पुरुषाः स्वात्मतया न पश्यन्ति । हि यस्मात्स आत्मो पाधिविशिष्टः कृत्स्नो न भवति तस्मान मुख्यात्मत्वम् । अकृत्स्नत्वमेव कुत इति चेत्तदुच्यते । प्राणन्नेव श्वास कुर्वन्नेव प्राणोपाधिविशिष्टतया प्राणनामको भव ति । न चासौ वागायुपाधिविशिष्टेष्वनुगच्छति । एवं वागादिष्वप्येकैकोपा धिना विशिष्ट इतरत्र नानुगच्छति । अभिवदनकाल एव वागुपाधिकः । रूपद र्शनकाल एव चक्षुरुपाधिकः । एवमितरत्रापि । कथं तात्मनः कृत्सत्वमित्या काङ्क्षायां प्राणवागाद्युपाधिवैशिष्टयपरित्यागे सति कृत्स्नत्वमित्ययम! बृहदा रण्यक एवाऽऽन्नातः । आत्मेत्येवोपासीतात्र होते सर्व ऐकीभवन्तीति । एक माशुपाधिषु चैतन्यविशेपास्ते सर्वेऽपि निरुपाधिक आत्मन्यन्तर्भवन्तीति । र था जलपात्रगताः सूर्याः सर्वेऽपि तत्कल्पनाधिष्ठानभूते मुख्ये सूर्येऽन्तर्भ न्ति तद्वत् । तदेवं कोऽयमात्मेत्येतस्मिस्त्वंपदार्थविचारे निरुपाधिकं साक्षिरे तन्यं प्रज्ञानशब्दाभिधेयमात्मेतिनिर्णयोऽभिहितः । अथ कतरः स आत्मेत्येतस्मिस्तत्पदार्थविचारे निर्णयं दर्शयति । एष ब १ (घ. ) व्यत्तयाकारा | २ (ख. घ. ) अन्या अपि । ३ (ख. प.) सभेदा वृत्तयो ति ४ (ख. घ. प्र. ५ ( ख. घ. ) एक भ।

·ऐतरेयोपनिषद्दीपिका । १९ ज्ञानेत्रम् । ब्रह्मादिस्थावरान्तं यजगदस्ति तत्सर्व प्रज्ञानेत्रं निरुपाधिकत्वेन प्रकृष्टा ज्ञप्तिः प्रज्ञा नीयते सर्व जगदनेनेति सृष्टिस्थितिप्रलयव्यवहाराणां मूल- कारणं नेत्रं प्रज्ञैव नेत्रं यस्य जगतस्तत्मज्ञानेत्रम् । अशेषजगतो मूलकारणभू- तं यच्चैतन्यं तदेव कतरः स आत्मेत्यस्मिस्तत्पदार्थविचारे मुख्यात्मत्वेन नि- ऐंतव्यमिति तात्पर्यार्थः । एष ब्रह्मेत्यनेन पुल्लिङ्गब्रह्मशब्देन हिरण्यगर्भः समवर्तताग्र इत्यादिशास्त्रप्रसिद्धः प्रथमशरीरी विवक्षितः । तस्य शास्त्रप्रसिद्धिं योतयितुमेतच्छब्दः । इन्द्रो देवराजः प्रजापतिः पूर्वोक्तेन्द्रियतदभिमानी दे- वतोत्पादको विराड्देहः । सर्वे देवा अनिवाय्वादयः पृथिव्यादीनि पञ्चमहा- भूतानि प्रसिद्धानि । इमानि पञ्चमहाभूतानीत्येतस्य वाक्यस्य पृथिवीत्यारभ्ये- त्येतानीत्यन्तं विवरणम् । इमानि चान्यानि क्षुद्रैरल्पकैर्मशकपिपीलिकादिदेहै- मिश्राणि । इवशब्दोऽनर्थकः । बीजानि कारणानि मनुष्यादिपिपीलिकान्ताः सर्वे देहाः स्वयं पञ्चमतकार्याः सन्तः सजातीयदेहान्तरहेतुत्वेन बीजशब्दाभि- धेयाः । तेषां बीजानां नानाजातीयत्वमितराणि चेतराणि चेत्यनेन प्रतिज्ञा- येत । परस्परविलक्षणबहुभेदयुक्तानीत्यर्थः । अण्डजानीत्यादिप्रतिज्ञा- तमेव नानात्वं प्रपश्यते । पक्षिसादीन्यण्डजानि । जारुजानि जरायुजानि मनुष्यगवादीनि । कृमिदंशादीनि स्वेदजानि । तरुगुल्मादीन्युगिजानि यथो- क्तेष्वेव जरायुजानामश्चा गावः पुरुषा हस्तिन इत्युदाहृत्य प्रदर्शनमुक्ता- नामनुक्तानां च संक्षेपेणोपसंग्रहार्थम् । यत्किचेदंप्राणीत्यादिवाक्यम् । यदेतज्जगदुत्पत्तिस्थितिलयकारणत्वं चैतन्यस्य प्रज्ञानेत्रमितिपदेन संगृह्यो- तं तदेव विवृणोति । प्रज्ञाने प्र० तिष्ठा । प्रज्ञाने निरुपाधिकचैतन्ये पूर्वोक्तं सर्व जगत्पतिष्ठितं रज्वां सादिवदारोपितम् । अनेनोत्पत्तिहेतुत्वमुक्तम् । लोकः सर्वमाणिसमूहः प्रज्ञानेत्रः प्रज्ञा चैतन्यमेव नेत्रं व्यवहारकारणं यस्यासौ प्रज्ञानेत्रः । अनेन स्थिति हेतुत्वमुक्तम् । प्रज्ञाचैतन्यं प्रतिष्ठा लयस्थानं पति- तिष्ठति विलीयतेऽत्रेतिव्युत्पत्तेः । अनेन संहारहेतुत्वमुक्तं भवति । एतावता शाखान्तरमसिद्धं च जगज्जन्मस्थितिलयकारणत्वाख्यं ब्रह्मणस्तटस्थलक्षणमुक्तं भवति । एतत्तु लक्षणं तैत्तिरीया विस्पष्टमामनन्ति । यतो वा इमानि भूतानि जाय- न्ते । येन जातानि जीवन्ति । यत्पयन्यभिसंविशन्ति । तद्विजिज्ञासस्व ।तद्ब्रह्मेति । तदेवं विचारद्वयन तत्त्वंपदार्थों शोधितौ । अथ महावाक्येन तत्त्वंपदार्थ- योरक्यं दर्शयति । प्रज्ञानं ब्रह्म । सर्वाण्येवैतानि प्रज्ञानस्य नामधेयानि भवन्तीति- १ (ख. ) वतात्मको । २ ( स्व. घ.) "स्य । ३ ( स. घ. ) रभ्यता । ४ ( ग. घ.) का भना: 2" ५। 7 } "iरना gk (न 1 । ‘णवेन च।

·२० विचारण्यकृता। वाक्येन देहेन्द्रियादिसाक्षिरूपं यत्पज्ञानं त्वंपदार्थरूपं निर्णीतं तदेवैष बीत्या- दिवाक्येन जगत्कारणतया निर्णीतं परं ब्रह्मे नानयोरीषदपि भेदोऽस्ति । अहंप- त्ययगम्यत्वाकारेण यदा विवक्ष्यते तदाजीव इत्युच्यते । यदा तु शास्त्रप्रतिपाच- त्वाकारो विवक्षितस्तदानीं ब्रह्मेत्यभिधीयते । अतो व्यवहारभेदमात्रं न तु तत्त्वतो भेदोऽस्ति । न चैवं सति पुनरुक्तिमसङ्गः । अब्रह्मत्वपरोक्षत्वपोावर्त्य- योर्भेदेन पदद्वयोपयोगात् । एतच्च वाक्यवृत्तौ विस्पष्टमभिहितम् । प्रत्यग्बोधो य आभाति सोऽद्वयानन्दलक्षणः। अद्वयानन्दरूपश्च प्रत्यग्बोधैकलक्षणः ।। इत्थमन्योन्यतादात्म्यप्रतिपत्तिर्यदा भवेत् । अब्रह्मत्वं त्वमर्थस्य व्यावर्तत तदैवहि ।। तदर्थस्य च पारोक्ष्यं यद्येवं किं ततःशृणु। पूर्णानन्दैकरूपेण प्रत्यग्बोधोऽवतिष्ठत इति । इत्थं चतुर्थाध्याये स जातो भूतान्यभिव्यैख्यदित्यादिनाऽपवादप्रकरणेन संगृ- हीतमात्मतत्त्वमस्मिन्नध्याये तत्त्वंपदार्थविचारमुखेन अपश्चितम् । अथ तत्त्वज्ञान- फलं दर्शयति । स एतेन प्र० भवत् । यः पुमान्प्रज्ञानं ब्रह्मेत्येवं जानाति स पुमा- नेतेन प्रज्ञेनाऽऽत्मना चैतन्यस्वरूपेण स्वयमाविर्भवति । तत ऊवं च विदेहमुक्ति प्रतिपद्यते तन्मुक्तिप्रतिपादकमस्माल्लोकादिति वाक्यं पूर्वस्मिन्पश्चमाध्याये व्या- ख्यातम् । तस्यैव वाक्यस्य व्याख्यातस्य पुनरप्यत्रोक्तिस्तत्त्वविद्योपसंहारार्था । समभवदित्यभ्यासोऽध्यायसमाप्त्यर्थः । षष्ठे तत्त्वविद्यां परिसमाप्य सप्तमे शान्तिकरं मनं पठति । वाज्ने म० रमि- ति । यथोक्ततत्त्वविद्यापतिपादकग्रन्थपाठे प्रवृत्ता मदीया वासर्वदा मनसि प्रतिष्ठिता मनसा यद्यच्छब्दजातं विवक्षितं तदेव पठति । मनश्च मदीयं वाचि प्रतिष्ठितम् । यद्यद्विद्यापतिपादकत्वेन वक्तव्यं शब्दजातमस्ति तदेव मनसा विवक्ष्यते । एवमन्योन्यानुगृहीते वाङ्मनसे विद्यार्थग्रन्थं साकल्येनावधारयितुं शनुतः । मनसः सावधानत्वाभावे मुप्तोन्मत्तमलापादिवत्किचिदसंगतं ब्रूया- त् । तथा च वाचः पाटवाभावे सति गद्गदरूपया वाचा विवक्षितं सर्व यथाव- मोच्चार्यते । अतस्तयोरन्योन्यानुकूल्यमस्त्वित्येवं प्राय॑ते । आविःशब्देन स्वप्रकाशं ब्रह्मचैतन्यमुच्यते । प्रज्ञानशब्देन व्यवहृतत्वात्तस्याविर्भूतरूपत्वम् । तथाविध हे आत्मन्मे मदर्थमाविरेधि अविद्यावरणापनयेन प्रकटीभव । हे वाम्मनसे १ (ख. ग. घ.) मनचान । २ (घ.) "रुत प्रा ३(ब.घ.) वशिष्यत । ४ (क.