·No text on this page.

·000000000000000000000000
doodoododoo
॥ श्रीमद् बुद्धिसागरसूरीश्व
००००००००
महाकवि शास्त्रविशारका कैलाचार्य योगनिष्ट
श्रीमद् बुद्धिसागरसूरिविरचित
लाला लाजपतराने जनधर्म ॥
जयपुर
मेसाणावासी शेठ नगीनदास रायचदना सुपुत्राना सहयधी
छपावी प्रसिद्ध करनार
श्री अध्यात्मज्ञानप्रसारक मंडळ,
हा वकील मोहनलाल हीमचंद मु पादरा.
०००००००००००००००००००००
वडोदरा-रहाणामिन स्टीम प्रि प्रेममा अगलाल पिलभाइ टकरे
वकील मोहनलाल हीमचदने माटे छापी प्रसिद्ध कयु
ता १-१०-२४
.0000000
प्रथमावृति
प्रति १०००
वि १९८०
घोरस २४२०
इ स १९२४
कि ०-४-०,
00000000000000000000000000०००००००००००००००

·સદગત્ શેઠ નગીનદાસ રાયચંદ ભાખરીઆ.
મહેસાણા,
L
દ)
જન્મ સંવત ૧૯૦૪,
સ્વર્ગવાસ સં. ૧૯૯૯
કારતક વદી)) ને મંગળવાર,
અસાડ વદીપ ને બુધવાર.
શ્રીકૃષ્ણ આ વર્કસ, વીઠલદાસ રેડ, મુબઈ ર.

·નિવેદન. ભારતકા ઈતિહાસ નામનું પુસ્તક શ્રીયુત લાલા લજ- પતરાયે લખી આશરે એક વર્ષ પહેલાં છપાવી બહાર પાડ્યુ છે તેn ધર્મ, જૈને અને તીર્થકરે સબ ધીમા તેમણે જે ભૂલ- લશ્કેટલાક વિચારો દર્શાવ્યા છે તેને પ્રત્યુત્તર જૈનાચાર્ય મદ બુદ્ધિસાગરસૂરિએ આપે છે. તે ગ્રન્થરૂપે આ મડલ ફથી છપાવવામાં આવે છે મેસાણાવાળા શેઠ નગીનદાસ રાયચદના સુપુત્રોએ આ પુસ્તક છપાવવાનું ખર્ચ આપેલ છે તેથી તેઓને ધન્યવાદ આપવામા આવે છે અને મોડલ તરફથી અન્ય પુસ્તકે છપાવવામાં સહાય કરે એમ વિજ્ઞપ્તિ કરીએ છીએ શેઠ નગીનદાસ રાયચ દ કે જે ગરીબોના બેલી દયાળુ શેઠ તરીકે પ્રખ્યાત થયા તેમનો ફેટ અને જીવનચરિત અત્ર દાખલ કરવામાં આવ્યું છે. શેઠ નગીનદાસના સુપુત્ર અમથાલાલ, મણિલાલ, ચ દુલાલ, મોહનલાલ, ચમનલાલ, પિપટલાલ છે તે એ બધુઓ અધ્યાત્મજ્ઞાનપ્રસારક મડલને પિતાનું સમજી પુસ્તક છપાવવા વગેરેમાં આત્મગ આપી જૈનધર્મની અને જૈન સંઘની સેવાભકિત કરી રહ્યા છે. જૈનધર્મપર અન્ય વિદ્વાને ખોટો આક્ષેપ કરે છે તેથી આત્મામાં ધ્યાન સમાધિમાં આનદ લેનારા એવા ગુરૂ મહારાજને પણ જૈનધર્મની સેવારૂપ સ્વફરજ અદા કરવાની પ્રવૃત્તિ મેવવી પડે છે, તેથી લાલાજી મહાશયની ભૂલ સુધરે અને દ્વિતીયાવૃત્તિમાં સુધારો થાય એમ ઈચ્છીએ છીએ આ પુસ્તકના વાચનથી જૈન અને જૈનેતરને લાલાજીએ કરેલા આક્ષેપના ઉત્તર તરીકે ઘણુ જાણવાનું મળશે. આવા ઉપયોગી પુસ્તક છપાવવામાન ગૃહસ્થ મહાય કરે એમ ઈચ્છીએ છીએ આ પુસ્તકની કિમત –૪-૦ રાખવામાં આવી છે જે પડતર કરતા ઘણી ઓછી છે તેને લાભ સર્વ સજજને લેશે એવી આશા છે. લી. વિ ૧૯૮૦ ભાદ્રપદ પૂર્ણિમા અધ્યાત્મજ્ઞાન પ્રસારક મડળ મુ. પાદરા વદીલ મેહનલાલ હીમચ, ·પ્રસ્તાવના, અમાએ વિ. સં. ૧૯૭૯ ની સાલનું ચોમાસુ (ગુજરાત) વિજાપુરમાં કર્યું તે પ્રસંગે ચાતુર્માસમાં મુંબાઇની જૈન એશેસી એસન સભાએ અમારા પર દેશનેતા લાલા લાજપતરાયે રચેલ “ભારતક ઈતિહાસમાં જૈન ધર્મ સંબંધી જે જે ભૂલ હતી તેની યાદી કરીને મોકલી. તેના ઉત્તરમાં અમોએ એક કાર્ડ લખી તેમાં જણાવ્યું હતું કે બનશે તે લાલાજીએ કરેલી ભૂલે તથા આક્ષે- પિને ઉત્તર આપવામાં આવશે. વિજાપુરથી ચોમાસું પૂર્ણ કર્યા બાદ મહુડી થઈ પ્રાંતિજ વિહાર કર્યો. પ્રાંતિજમાં માઘ ફાગણ ચિત્ર સુધી રહેવાનું થયું અને તે પ્રસંગે લાલાજી મહાશયના આક્ષે- પિને ઉત્તર લખાયો છે. મેસાણાથી સુશ્રાવકશેઠ મેહનલાલ નગીન દાસ દર્શન વન્દનાર્થે આવ્યા તેમણે આ બધુ પુસ્તક વાંચ્યું અને તેથી તેમના મનમાં આ પુસ્તક છપાવવાની ઈચ્છા થઈ અને તે અમોએ કબૂલ રાખી. આ પુસ્તક વાંચીને લાલા લાજપતરાય ભારતકા ઇતિહાસમાં થએલી પિતાની ભૂલને સુધારશે એમ ઈચ્છીએ છીએ. જેન ધર્મમાં એકવીસમી સદીના આરંભના પચીસ વર્ષ પછી ચાર યુગ પ્રધાને થશે એવું અમોએ જે લખ્યું છે તે વૃદ્ધમુનિપરંપરા ચાલતી આવેલી કિંવદન્તીના આધારે લખ્યું છે, ચૂસ્ત વૈષ્ણવ ધર્મ ગાંધી મહાત્માએ નવજીવનમાં સત્યાર્થ પ્રકાશમાં કંઈ આશા જેવું નથી એવું લખ્યું હતું તેથી આર્યસમાજે સઘળી ખળભળી ઉઠી હતી અને ગાંધીજી સામે શાસ્ત્રાર્થનાં ચેલેંજથી અને બિભત્સ શબ્દ સુધીની વૃષ્ટિથી પણ તૃપ્ત થઈ નહોતી. એક આર્ય સમાજીએ તે ગાંધીજીને મારી નાખવાની ધમકી આપી હતી. કવિરાજ નાનાલાલ દલપતરામ તે અમને કહેતા હતા કે ગાંધી- જીએ આર્ય સમાજને છે ભમરાનું મધ ઉડાડયું છે. આર્ય સમા- જીઓનાં જેમ ગાંધીજીના આક્ષેપથી દિલ દુઃખાયાં છે તેમ લાલાજી ·લાજપતરાયના આક્ષેપથી જૈન કેમની લાગણે ઘણું દુ ખાઈ છે. લાલાજી પોતે સત્ય સમજી શકે તે માટે આ લધુ પુસ્તક રચ્યું છે. તેમને જે આ પુસ્તકથી સત્ય જણાશે તો સારૂ, અન્યથા શાસ્ત્રાર્થ કરવાની ચેલે જ પણ અમે તેમને આપી છે. લાલાજી દેશભક્ત દેશનાયક છે તેમણે સર્વ જાતના ધમએને સત્ય પ્રેમ ખેચ જોઈએ અને કોઈપણ ધર્મવાળાને દ્વેષ બહેરી ન લેવો જોઈએ અત્યારે તો હિન્દુબૌદ્ધ, જૈન ઈત્યાદિ હિદમાં પ્રગટેલા સર્વધર્મવાળા- એનુ સ ગઠન કરવુ જોઈએ, અન્યથા વ્યવસ્થિતબળયુક્તિયુક્ત ખી- સ્તિની અને મુસલમાની ધાર્મિક ચળવળથી લાખ કરોડ હિંદુ- ઓની જે આ પ્રમાણે દશા રહેશે તે તેઓ પ્રીતિ મુસલમાન થઈ જવાના લાલાજીને જે ધર્મની બાબતમાં પડવાની ઈચ્છા થાય તે નાહક જૈનની હામાં પડવા કરતા એ તરફ લક્ષ આપવુ જ જોઈએ, અને તે દિશા તરફ સ્વામી શ્રદ્ધાનન્દજીએ લક્ષ્ય આપ્યું પણ છે જેને અન્યધર્મીઓને જૈનધર્મ બનાવી શકે છે અને જૈન શાસ્ત્રોના આધારે અને જેની બનાવવામાં સ્વર્ગ અને મુક્તિની અનુક્રમે પ્રાપ્તિ દર્શાવી છે તેથી જેને અન્ય ધર્મઓને તથા નાસ્તિક જડ- વાદીઓને જૈન બનાવી શકે છે અને આર્યસમાજીએ હિંદુઓ કે જે પ્રીસ્તિ વગેરે થઈ ગએલા હોય છે તેઓની પાછી શુદ્ધિ કરી હિંદુ બનાવી શકે છે એવા હિદુ શાસ્ત્રોના પ્રમાણે છે અને એમ જે હિદુઓ ન કરે તે દુનિયાની સપાટી પરથી હિદુઓનું અસ્તિત્વ ટળી જાય. સ્વામી શ્રદ્ધાન દઇએ શુદ્ધિનું કાર્ય ઉઠાવી લીધુ છે તેમ હવે જેને એ પણ જાગ્રત થવું જોઈએ સ્વામી શ્રદ્ધાન દઇને ગાધી- જીએ હિંદુ મુસલમાન એકતામા ભયરૂપ કહ્યા તેથી શ્રદ્ધાન દજી કઈ ડગ્યા નહીં તેમ જૈનેએ પણ પિતાના ધાર્મિક કાર્યોની ચળ- વળ પ્રગતિમાં દેશ નાયકેની ટીકાઓથી ડરવું ન જોઈએ અને આત્મભોગ આપીને અપઈ જવું જોઈએ અન્યધર્મીઓ વગેરે જૈન ધર્મમા અને જેમાં ખરાબ દે દેખાવને જેનેને નાસ્તિક અન્ય- ધર્મ બનાવવા પ્રયત્ન કરે અને તે બાબતમાં જે ધર્મગુરૂઓ સમ- ·ભાવી રહે તે જૈન અને જૈન ધર્મગુરુઓ પિતાના કર્તવ્યથી ભ્રષ્ટ થાય છે. લાલા લજપતરાય અને જૈન ધર્મને પ્રબંધ રચવામાં અમારે અમારી ફર્જ બજાવવી પડી છે અને બજાવીશું. લાલાજી વગેરે પર દ્વેષ કોઇ વિના અમે એ લેખ લખ્યો છે તેમાંથી વાચકે મધ્યસ્થ દૃષ્ટિથી સત્ય ગ્રહણ કરશે. હવે તે તાંબર દિગંબર જૈનએ જૈન ધર્મના ઉપર થતા આક્ષેપોને ઉત્તર આપવા માટે એક જેનધર્મર ક્ષક મંડલ સ્થાપવું જોઈએ અને તે મંડળે ફક્ત અન્યધર્મીઓના થતા હુમલાઓને માસિક 2 મારફત જવાબ આપો અને તે સામે વિરોધ દર્શાવ. તેણે એકજ બાબત હાથમાં લેવી જોઈએ અને જેન વેતાંબર દિગંબર જૈનશાસ્ત્રો પર જે અન્ય ધર્મ ગ્રંથો લેખ દ્વારા હુમલા કરે તે તેઓના બચાવ માટે તૈયાર રહેવું અને વેતાંબર દિગંબરની શાસ્ત્રાની બાબતમાં પરસ્પર મંડળમાં દાખલ થનારાઓએ પોતાની માન્યતા ગમે તેવી હોય તો પણ લેખ- ગ્રંથથી ખંડન મંડનમાં ન પડવું. આ પ્રમાણે શ્વેતાંબર દિગંબરનું જૈનધર્મ રક્ષક મહામંડળ થાય અગર એકલા વેતાંબરનું પહેલું જૈનધર્મરક્ષક મંડળ થાય તો પણ તે ઈચ્છવા ચોગ્ય છે અને તે માટે જૈનસંઘે હીલચાલ શરૂ કરવી જોઈએ કે જેથી વ્યવસ્થિત બલબુદ્ધિના સમૂહનો સારી રીતે ઉપયોગ કરી શકાય. શ્વેતાંબર જેને જાગીને હવે મારી સૂચના તરફ લક્ષ્ય આપશે. હું પણ એવા મંડળમાં યથાશક્તિ આત્મભેગ આપીશ. જેને હાલ તે આપત્તિ- ધર્મની દશામાં આવી પડયા છે. જેનધર્માભિમાન વિના જેને માયકાંગલા જેવા દુનિયામાં બની ગયા છે. જેનોની સંખ્યા દરવર્ષે ઘટતી જાય છે. જેને પરસ્પર પિતાના મતભેદોની તકરારથી ઉચા ન આવે તે તેઓ માંહોમાંહાની સામાન્ય તકરારથી પૃથુરાજ અને જયચંદ્રની પેઠે છેવટે પોતાને નાશ પોતાની ભૂલથી કરાવે એવી પરિસ્થિતિમાં આવી પડ્યા છે, માટે ગીતાર્થ ગુરૂની આજ્ઞા સલાહ પ્રમાણે તેમણે ધર્મની બાબતમાં વર્તવું જોઈએ. હાલમાં વેતાંબર જૈનેમાં પ્રખર પંડિત સૂરિ મુનિ છે. શ્રીવિજયનેમિ- ·૭ સૂરિ, શ્રીસાગગન દસૂરિ, શ્રીવિજયસૂરિ, શ્રીમવિજયજી, શ્રી ૫ મેઘવિજયજી શ્રીવિજયસિદ્ધિસૂરિ, શ્રીવિજયનીતિસૂરિ, શ્રીઅજીતસાગરસૂરિ, પન્યાસ. કેશરવિજયજી, ૫ દેવવિજયજી, શ્રી પ્રવર્તક કાતિવિજયજી તથા શ્રીવલ્લભવિજયજી તથા શ્રીહસ વિજયજી, શ્રીકૃપાચ દ્રસૂરિ તથા, શ્રીમણિસાગરજી વગેરે અનેક સૂરિ મુનિચો છે તથા શ્રાવકે છે, તેઓ જે જૈનશાસન, જૈનધર્મ ભકિત દષ્ટિએ ધર્મ રક્ષક મ ડલ તરીકે જોડાઈને ઉદાર દિલથી દેશ- કાલાનુસારે કાર્ય કરે તે અન્યધર્મીઓના આક્ષેપ હુમલાઓને જવાબ આપી શકે અને જૈનધર્મને મહિમા વધારી શકે તાબર દિગબર જેને હવે તે સ્થાવર તીર્થોની બાબતમાં પરસ્પર મળી લવાદ નીમીને ઘરપેટે તકરારને અતિ લાવ જોઈએ અને લાખે રૂપીયાને એવી બાબતમાં તે ધૂમાડો હવે ન કરવું જોઈએ. નિર્બલ જેનપ્રજા ન પાકે તે માટે બાલલગ્નના હિસક યામાથી જૈન બાલકને અને બાલિકાઓને બચાવી લેવા જોઈએ અને જૈન બાલકોએ ધર્મગુરૂઓના હાવેજ ધાર્મિક શિક્ષણ મલવું જોઈએ કે જેથી પર પરાગમના જ્ઞાતા જેને અને અન્ય ધર્મ પડિતે પાસે જૈનેને ધાર્મિક શિક્ષણ અપાવવાથી કઈ ફાયદો થતો નથી માટે નવતત્ત્વાદિક તત્વજ્ઞાનનું શિક્ષણ તે જૈનધર્મ ગુરૂઓના હાથે મળવુ જોઈએ. આર્યસમાજીઓ, પ્રીસ્તિ અને મુસલમાને પિતાના ધર્મ માટે જે આત્મભોગ આપે છે, તથા ધર્મ માટે જેટલું અભિમાન ધરાવે છે તે જોતા છક થઈ જવાય છે અને મુખમાથી એકદમ અવાજ નીકળે છે કે અરે આપણે તેવી બાબતમાં હજી મતદાલ કૈયે જૈનદેગરોની હયાતી શ્રદ્ધાળુ જેને પર અવલ બીને રહી છે, જેને ન હોય તે ન દેગસરાને પૂજનાર કેણ છે? જૈને ને હોય છે જેનશાને અવલ બનાર કેશુ છે ? જગમ તીર્થ જેને- પર સર્વ તીર્થોની હયાતીને આધાર છે, માટે જૈનેએ અને જૈન બનાવવા માટે કરડે રૂપિયા ખર્ચવાની જરૂર છે અને જૈન ધર્મના પુસ્તકને સર્વ દેશોમાં ફેલા કરવાની જરૂર છે જેને

·૮
ધર્મ પ્રચારક મહા મંડલ સ્થાપીને તે દ્વારા જૈન ધર્મને પ્રચાર
કરવાના જે જે ઉપાય હાય તે સર્વે આદરવાની જરૂર છે.
લાલા લાજપતરાય અને જૈનધર્મ પુસ્તકમાં લાલાજીને
પ્રત્યુત્તર આપતાં જૈનધર્મ વિરૂદ્ધ જે કંઈ મારાથી લખાયું હોય
તેની પ્રથમથી જૈન સંઘ આગળ માફી માંગું છું અને જે જે
ક્ષતિ થઈ હશે તે સંબંધી વિદ્વાને સૂચના કરશે તે દ્વિતીયા
વૃત્તિમાં સુધારો કરીશ. લાલાજીને જેમ જવાબ આપ્યો તેમ
મીસીસ સ્ટીવનસન વગેરેએ જૈન ધર્મ સિદ્ધાંત આચાર સંબંધી
જે ખંડન કર્યું છે તેને જવાબ “જૈનધર્મ પ્રીતિ ધર્મને સુકા-
ભલે નામના ગ્રંથમાં” તેમજ જૈન બ્રીસ્તિસંવાદમાં આપે છે
જેને તે વાંચીને અમને એવા કાર્યોમાં સહાયક થાઓ એમ ઇચ્છું છું.
લેખકઃ–બુદ્ધિસાગર.
૧૯૮૦ ભાદ્રપદ સુદિ પંચમી. પેથાપુર (ગુજરાત),

·श्री अध्यात्मज्ञानप्रसराक मंडळ तरफथी श्रीमद् बुद्धिसागरसूरिजोग्रन्थमाळामां प्रगट थयेला ग्रन्थो. किंमत ०-४-० ०-८-० ०-८-० ०-८-० ग्रयांक पृष्ठ १ क भजन संग्रह भाग १ को २०० १ अध्यात्म व्याख्यानमोळा. २०६ * • भजनसंग्रह भाग २ जो * ३ भजनसंग्रह भाग ३ जो २१५ * ४ समाधिशतकम् ६१२ ५ अनुभवपचिशी २४८ ६ आत्मप्रदीप ३१५ * ७ भजनसंग्रह भाग ४ थो ३०४ ८ परमात्मदर्शन. ४०० * ९ परमात्मज्योति ५०० * १० तत्त्वविंदु २१ गुणानुराग (आत्ति वीजी) २४ * १२-१३ भजनसंग्रह भाग ५ मो तथा ज्ञानदीपिका * १४ तीर्थयात्रानुं विमान (आ चीजी) ६४ १५ अध्यात्मभजनसंग्रह १६ गुरुखोय १७४ * १७ तत्त्वज्ञानदीपिका १२४ १८ गहूंलीसंग्रह भा.? ११२ 2 ०-१२.० ०-१२०० ०-१-० ०-६-० ०-४-० ०-६-० ०-३-० ·- * १९-२० श्रावकधर्मस्वरूप भाग १-२ (आवृत्ति त्रीजी) ४०-४०-१-० * २१ भजनपदसंग्रह भाग ६ टो. २०८ ०-१२-० २२ वचनामृत. (३० ०-१४-० २३ योगदीपक ३०८ ०-१४-० २४ जैन एतिहासिक रासमाळा. ४०८ १-०-० * २५ आनन्दघनपद भारार्थ (१०८) ८०८ २-० संग्रह भावार्थ सहित. २६ अध्यात्मशान्ति (आकृति बीजी)१३२ २७ काव्यसंग्रह भाग ७ मो १५६ * २८ जैनधर्मनी प्राचीन अने अर्वाचीन स्थिति. ९६ ०-२-० * २९ कुमारपाल (हिंदी) २८७ ३० थी ४-३४ सुखसागर गुरुगीता ३०० ३५ षद्रव्य विचार २४० ३६ विजापुरवृत्तांत. ९० ३७ साबरमतीकाव्य. ०-६-० ३८ प्रतिज्ञापालन. ११० * ३९-४०-४१ जैनगच्छमतप्रबंध, संघप्रगति, जैनगीता ३०४ १-०-० ४२ जैनधातुप्रतिमा लेखसंग्रह भा.? १-०-० ०-८-० * ४४ शिष्योपनिषद् ४८ ०-२-० ४५ जनोपनिषद् ४८ ०-२-० ४६-७धार्मिक गद्यसंग्रह तथा पत्र सदुपदेश भाग १ लो. ९७६ ३-०-० ४८ भजनसंग्रह भा. ८ ९७६ ३-०-० * ४९ श्रीमद् देवचंद्र भा. ? १०२८ २-०-० १०१२ ३-०-० - १९६ ४३ मित्रमैत्री. ५० कर्मयोग.

·१५ ५१ आत्मतत्त्वदर्शन ११२ ०-१०-० ५२ भारतसहकारशिक्षण काव्य १६८ ५३ श्रीमद् देवचंद्र भा २ १२०० ३-८-० ५४ गहुली संग्रह भा २ १३० ०-४-० ५५ कर्मप्रकृतिटीकामापांतर ८०० ५६ गुरुगीत गुहलीसग्रह. १९० ०-१२.० ५७५८ आगमसार अने अध्यात्मगीता ४७० ०-६-० ५९ देववंदन स्तुति स्तवन संग्रह १७५ ०-४-० ६० पूजासग्रह भा १ लो ४१६ २-०-० ६१ भजनपदसग्रह भा ९ ५८० १-८-० ६. भजनपदसग्रह भा १० १-०-० ६३ पत्रसदुपदेश भा २ ५७५ १-८-० ६४ धातुमतिमालेख सग्रह भाग २ २२५ १-०-० ६५ जैनदृप्रिए ईशावास्योपनिपद् भावार्थविवेचन. ३६० १-०-० ६६ पूजासंग्रह द्वितीयावृत्ति तथा अन्यपूजाओ सहित भाग २ वीजो ६७ स्नात्रपूजा ०-२-० ६८ श्रीमद् देवचद्रजी अने तेमनु जीवनचरित्र. ०-४-० संस्कृत ग्रन्यो ६९ शुद्धोपयोग ७३ संघर्तव्यग्रन्थ ७० दयानन्य ७४ प्रजासमाजकर्तव्यग्रन्थ ७१ श्रेणिक सुबोध ७५ शोकविनाशक ७२ कृष्णगीता • ७६ चेटकोपग्रन्ध ७७ मुदर्शनासुरोध ७८ लाला लाजपतराय अने जनधर्म. . GE DIRE रु० ०-१२-० ·ઉર્ફ छपाता ग्रन्थो. जैनधर्म अने खीस्ति धर्मनो | मणिचन्द्रकृत २१ सज्जाय मुकाबलो. भावार्थ ( आत्मदर्शन ). जैन अने ख्रीस्ती संवाद. जैनधर्म शंका समाधान. आत्मशक्तिप्रकाश. मोटुं विजापुर वृत्तांत. क्षमापना. ७९ चिन्तामणि. तत्त्वविचार. कन्याविक्रयदोष. श्री यशोविजयजी निवन्ध आत्मप्रकाश. भजनसंग्रह भा.१ चोथी आवृत्ति ध्यानविचार. श्रीमद् देवविलास रास अध्यात्मगीता (संस्कृत ) (देवचंद्रजी चरित्र) आत्मसमाधिशतक मुद्रित श्वेतांबरजैनग्रन्थ सत्यस्वरूप. नामावलि. * आ निशानीवाळा ग्रंथो सीलकमा नथी. उपरनां पुस्तको मळवावें ठेका'. वकील मोहनलाल हीमचंद. (गुजरात) पादरा. शा. आत्माराम खेमचन्द. साणंद. भांखरीया-मोहनलाल नगीनवास. मुंबाइ कोटबजार गेट नं. १९२-९४ बुकसेलर, मेघजी हीरजी. पायधुनी-मुंवाइ, शेठ, नगीनदास रायचंद भाखरीया. मु. मेसाणा. विजापुर जैन ज्ञानमन्दिर. शा. चन्दुलाल गोकलदास.

·ભાખરિઆ ” ના કુટુંબની વસાવલી,
રીખવદાસ
ગશભાઇ
ગાયદે
ખેમચંદ
બેચરદાસ
માણ
સારસીમા
સાક૬
૨ ચદુભાઈ
મુળચંદ
મનલાલ
અમરચંદ
મગનલાલ
!
નગીનદાસ
J
J
ગોકળદાસ છોટાલાલ
હાલાભાઇ
I
લલુભાઇ નહાલચંદ નાથાલાલ
બુલાખીદાસ મણીલાલ
મ ગળદાસ
રસીકલાલ
T
ચલાલ મોહનલાલ ચીમનલાલ પોપટલાલ
1
માલ'
મીલાલ

·મહેસાણા નિવાસી સ્વ. શેઠ નગીનદાસ રાયચંદ ભાંખરીઆનું
સંક્ષિપ્ત જીવન ચરિત્ર.
જીવન ચરિત્ર જગાવતાં, જગમાં અનેરી ચેતના,
કૃત પુણ્ય કાર્યોની સુવાસે, મૃતિપટે એ રેલતાં.
શિખવે અમલા પાઠ,-કત સુધર્મ વિશેષતા,
આદર્શ નવલા આપતાં, શુભ દાન ધર્મ અનેકવા.
દોરે મનોહર રૂપરેખા, ભાવિમાંહિ સુરેખ ત્યાં,
શિખવે સુદેવ ધર્મ સશુરૂ એ ત્રણેની સેવના.
અભિલાષ ઉદ્દભવતા પરમ, સત્કાર્ય કરવા નવા નવા,
જીવન ચરિત્ર જળ જડયાં બહુ મૂલ્યવાન સદા અહ?
પા, કે
જીવન ચરિત્ર એ ભૂતકાળમાં થયેલા સપુરૂષોના આદર્શ
જીવનની રૂપરેખાં હોઈ, નવાં જીવન ઘડવામાં માર્ગ દર્શક મી-
આની ગરજ સારે છે. જીવન ચરિત્ર આપણને કર્તવ્ય, ત્યાગ,
દયા, પરોપકાર, દેવ ગુરૂ ધર્મ અને સ્વદેશની ભક્તિનાં જવલંત
દષ્ટાંત પૂરાં પાઠ આપણા ભાવી જીવનમાં નવીન ચેતનાના તિ
ચમત્કાર ચમકાવી, કર્તવ્યતાના પંથે દોરી જાય છે.
સ્વ. શેઠ નગીનદાસ રાયચંદ ભાંખરીઆનું સંક્ષિપ્ત જીવન"
ચરિત્ર અત્ર આપવાની પ્રવૃત્તિ થવામાં જીવન દેરનારને હેતુ
તેમના વિશિષગુણોનું દર્શન કરાવવાનું છે. દરેક જીવનચરિ.
ત્રમાંથી કેઈને કાંઈ શિખવાનું તે અવશ્ય મળે છે જ.
મહૂમ શેઠ નગીનદાસને જન્મ ગુર્જરીના શ્રીમંત સયા-
જીરાવ ગાયકવાડના કદ્ધ પ્રાંતના મહેસાણા નામના પ્રસિદ્ધ નગરમાં
સં. ૧૯૦૪ ના કારતક વદિ અમાવાસ્યાના રોજ થયો હતો, અને

·૧૫
આ પુત્રના પગલાં વખણાયા હતા તેમના પિતાનુ નામ રાયચંદભાઈ
હતુ. તેઓ (રાયચંદભાઈ) પ્રથમ ઉઝા પાસેના “ભાખર ગામમાં
રહેતા હતા અને આથી તેમની અટક ભાખરીઆ રાખવામા આવી
છે ભાખરથી મહેસાણા આવી રહ્યા અને તત્પશ્ચાત્ વ્યાપારાર્થે ચે-
યશી બદને વાવટો ગણાતા મુબાઈ શહેરમાં આવ્યા અને જથા-
બધ ચહાને વહેપાર મોટા પાયા પર શરૂ કર્યો અને પુણ્ય પ્રતાપે
તેમજ પિતાની કાર્ય કુશળતાથી તે ધધામા સારૂ ફાવી શક્યા,
તેમજ કીર્તિ આબરૂ તથા સારી લહમી ઉપાર્જન કરી શક્યા. જે
દુકાન અદ્યાપિ તેમના સુપાત્રે ચલાવે છે તેમને જૈનધર્મ અને
સુગુરૂ પર ઘણે પ્રેમ અને શ્રદ્ધા હતી અને પોતે ધાર્મિક જ્ઞાન પણ
સારૂ મેળવ્યુ હતુ.
મેટી ઉમર થતા સુધી તેમને સંતાન ન હોવાથી કાંઈક ચિતા
થવા સરખુ છતા સમતાથી ધર્મધ્યાનસા દત્તચિત રહેતા પુખ્તવયે
તેમને ત્યાં આપણા ચાગ્નિ નાયક શેઠ નગીનદાસને જન્મ થયે
હતો અને કુટુંબમા આનદ પ્રસરી રહ્યો હતો
ગાવા પ્રસગે પુત્પતિના અભાવે ઘણાક ધર્મશાન રહિત
છ, મેલી, ભુઆ દેવી આદિ મિથ્યાત્વી દેવ દેવલાની માનતા
આખડી રાખે છે, પણ મહું તેમના કરતા માત્ર જૈન ધર્મ સુગુરૂ
અને સુદેવનાજ આરાધન ચાલુ રાખ્યા હતા ને ધર્મના પસાયે
તેમને ત્યાં પુત્ર થયે હતે આ પથ્થી ખાસ શીખવા જેવું એ છે કે
પ્રારબ્ધમાં હોય છે તે અવશ્ય ફળ મળે છે જ, પણ નકામી ધમાલ કે
બાધા આખડીઓ રાખવી તે નકામુ છે, તેમજ ધર્મને પસાય પણ
આશ્ચર્યકારક છે જ
પુત્ર પ્રાપ્તિ થવાથી તેમજ ધમને પ્રતાપ નજરે જેવાથી
શેઠે કેશરીઆઇને મઘ કાઢવા નિશ્ચય કરી સ વત્ ૧૯૬૦ મા
છરી પાળ સઘ કાઢી મઘ અને તીર્થ સેવાનું મહાન પુણ્ય
ઉપાર્જન કર્યું તત્પશ્ચાત્ આ ધર્મ જીજ્ઞાસુ ભવ્યાત્માએ સ વત્
૧૯૨૩ વૈશાખ સુ ૭ ના રોજ મહેસાણામાં ( મહેસાણાનું આખુ

·૧૬ ગામ) સર્વ કેમ જથાવાળાઓને પ્રેમ વાત્સલ્ય જમણ આપી આશરે રૂ. ૧૦૦૦૦ ખર્ચા હતા. આવાં સુકૃત્ય કરનાર પિતાના પુત્રને પણ તે પિતાનાજ સંસ્કારો પડયા હતા. તેમજ વિચારો પણ પિતાના જેવાજ બહેળા અને ધર્મિષ્ઠ હતા. તેમણે સલ્લુરૂ પાસે ધર્મનું જ્ઞાન બાલ્યાવસ્થાથી જમેળવ્યું હતું. કુટુંબના સંસ્કાએ આ જ્ઞાનને વધારે પ્રકાશ આપે, અને દેવ ધર્મ તથા ગુરૂ પર વધારે દઢ પ્રીતિવંત થયા. તેઓ પ્રસંગે પાત્ત ગુરૂ શ્રીમદ રવિસાગ- ૨જી મહારાજને સમાગમ થતાં આ સંસારની અસારતા લક્ષ્મીની ચપળતા વિગેરેની અનિત્ય ભાવના ભાવતા અને ઉદય આવેલાં કમ ભેગવવા સંસારમાં રહેવા ફરજ પડી છે, એમ માની નિર્લેપ- વૃત્તિથી સંસાર ધુરા વહેતા હતા. તેમને ત્યાં તેમના જેષ્ઠ પુત્ર અમથાલાલને જન્મ થતાંજ કુટુંબમાં આનંદ પ્રસર્યો હતે. આ શુભ પગલાંના સુપુત્રના જન્મથી શેઠ નગીનદાસને ધર્મપર વિશેષ રૂચિ થઈ હતી, ને છરેરી પાળતે સંઘ, પિતાની માફક કાઢવા તેમણે નિશ્ચય કર્યો અને શ્રાવક, શ્રાવિકા, સાધુ સાધ્વીના સમુદાય સાથે સંઘ, શ્રી કેશરીઆ જીને કાઢો હતો, તથા આઠવર્ષની વયના શ્રી અમથાલાલને કેશરતુલા તેમના ભારોભાર કેશરતોલી શ્રી કેશરીઆઇને (દાદાને) કેશર ચઢાવ્યું હતું. જેમાં તેઓને આશરે રૂ ૧૨૦૦૦ ) ખર્ચ થયા હતા. મહેસાણામાં શ્રી પાર્શ્વનાથ પ્રભુના મોટા દેરાસરમાં એક દેરી નકર ભરી લીધી હતી અને તેમાં શ્રી મુનિસુવ્રત- સ્વામીની પ્રતિષ્ઠા સં. ૧૫૦ માં કરી હતી. તે વખતે રથયાત્રાને વરઘેડે ધામધૂમથી કાઢી તથા નવકારશી કરી ધર્મ પ્રભાવના કરી હતી. એકંદર ધર્મ કાર્યોમાં સહુમ અગ્રભાગ લેતા હતા. ઉત્સાહ અને ઉમંગથી ધર્મકાર્ય કરતાં વ્યાપારાદિમાં વિપુલ સંપત્તિ અને ઉજવલ કીતિ તેઓ પામ્યા હતા. મુંબાઈમાં તેમની પ્રતિષ્ઠા સારી હતી, અને મુંબાઈના કેટના જૈન દેરાસરના મેનેજર તરીકે ·૧૭ તેમણે દશ વર્ષ સુધી કાર્ય કર્યું છે, તેમને દરવર્ષે શ્રી સિતા ચળની યાત્રા જવા નિયમ હતો, તેમજ શ્રી કેશરી આજી. તીર્થ માટે પણ તેમને બહુ શ્રદ્ધા અને પ્રેમ હતું અને વખતે વખત ત્યા યાત્રાર્થે જતા હતા શેઠ નગીનદાસે પિતાની ચાહની દુકાન પ્રમાણૂિકપણે ચલાવવા મારી હતી, અને ચહા બજાસ્મા ઘણી સારી ખ્યાતિ મળેલી હતી તેઓ ઉદાર દિલના સરળ સ્વભાવી મિલનસાર પ્રકૃતિવાળા સ્પષ્ટ વકતા, દયાળુ તથા આનદી રવભાવના હતા તેઓએ પિતાની પાછળ ન્યા કરી પાચ ન્યાતે બેડાની લહાણી કરી સાસકિ વ્યવહારને પણ શોભાવ્યો હતો આ દપૂર્વક જીવન વ્યતીત કરતા તેઓ આયુષ્ય પૂર્ણ થયે મહેસાણામાં સવત ૧૯૬૯ના અશાડ વદિ ૫ને બુધવારના રોજ સવારે સાડા અગીઆર વાગે ધર્મ શ્રવણપૂર્વક સ્વર્ગગમન કરી ગયા તેમને મહાત્મા શ્રીમદ્ રવિસાગરજી મહારાજ તથા શાત મૂતિ શ્રીમદ્ સુખસાગરજી મહારાજ પર બહુ પ્રેમ ભક્તિ અને " શ્રદ્ધા હતી અને તેમનામાં ધર્મરૂચિના જ્વલત કિરણે એજ સ૬- ગુરૂશ્રીએ પ્રગટાવેલા હતા સરૂ સેવાનુ ફળ અલોકિક જ હોય છે મામ ઉક્ત મહાત્માનું કેઈ કાળે વચન ઉથાપન કરતા નહિ, તેમને સદગુરૂવાથી મહાન ધર્મલાભ તેમજ વ્યાવહારિક સ- પત્તિ થઈ હતી, તેમજ તેમણે ધર્મ પ્રભાવના પણ ગુરૂ ઉપદેશથી સારી કરી હતી, તેમજ વહેવારિક કાર્યો પણુકુળને શોભે તેવા કર્યા હતા. સંઘ કાઢીને સઘ ભકિન પણ કરી હતી આ ગુરૂ ઉપદેશ- નાજ શુભ પરિણામ હતા મમ પોતાની પાછળ છ પુત્ર મૂકી ગયા છે નગીનદાસે અમારી પાસે વ્યાખ્યાને સાભળ્યા છે, તેઓ ટેકલા ગુરૂભક્ત હતા ૧ અમથાલાલ ૨ મણિલાલ ૩ ચ દુલાલ ૪ મેહનલાલ ૫. ચીમનલાલ ૬ પિપટલાલ આ સુપુત્ર પણ પિતાની પાછળ પિતાની ચાહની દુકાન ·૧૮ પ્રમાણિક પણે ચલાવે છે. તેમજ ધર્મ પણ કરે છે. તેઓ પણ સર્વે ધર્મમાં દત્ત ચિત્તવાળા ગુરૂભક્ત અને શાસન પ્રેમી છે. પૂજ્ય પિતાની પાછળ તેમજ શનિહાધ્યાત્મજ્ઞાનદિવાકર ધર્મધુરંધર બાલબ્રહ્મચારી મહાકવિ શાસ્ત્રવિશારદ જૈનાચાર્ય શ્રીમદ્દબુદ્ધિસાગર- સૂરીશ્વરજીના સદુપદેશથી સંવત્ ૧૭૯ ના માગસર સુદિ છઠના રેજથી નવપદ ઉદ્યાપન મહેત્સવ (ઉજમણું) ઘણી જ ધામધૂમથી કર્યું હતુ. હમેશાં ગુરૂ મહારાજશ્રીમદ્દબુદ્ધિ સાગરસૂરિની વિચિત અધ્યાત્મજ્ઞાનથી ઉભરાતી નવરસપૂજા ઓ પ્રભુ પાસે ભણુવતી, તથા ભાવનાઓ આંગી વિગેરે તેમજ ટેળીઓ પ્રભુગુણ ગાતી. આવા શુભ મહત્સવે મહેસાણા શહેર હલમલી રહ્યું હતું. ગુરૂશ્રીના ઉદ્દેશથી છ છે. ખાદીના ભરાવ્યા હતા ને ત્રણ છોડ મખમલના ભરાવવામાં આવ્યા હતા. તેમણે પોતાના પૂજ્ય પિતા તથા પૂજ્ય માતુશ્રી બાઈ નાથી (કે જે સં. ૧૯૭૩ ના આશોમાસમાં કાળધર્મ પામેલ) તથા મામા શ્રી જેઈતારામ છગનલાલ દેશીના પુણ્યાર્થે ગુરૂપદેશથી ન્યાને બદલું નવકારશીઓ કરી હતી. તેમજ ઉજન્સામાં લ્હાણીઓમાં “શ્રી સુખસાગર ગુરૂ ગીતા” તેમજ “દેવવંદન સ્તવન સ્તુતિ સંગ્રહ” નામના પુસ્તકે છુટથી વહેચ્યાં હતાં. ભાઈ અમથાલાલ મહેસાણાની શ્રી સુખસાગરજી પુસ્તકા- લયના તથા મુંબાઈ કેટની જૈન મિત્ર સભાના ટ્રસ્ટી તરીકે કરે છે. તેમજ મુંઈ કેટના દેરાસરમાં પ ચૌદ વર્ણવત પિતાની માક્કજ મેનેજરનું કામ કર્યું હતું અને હાલમાં પશુ અધ્યાત્મજ્ઞાન પ્રસારક મંડળના પ્રગટ થતાં પુરતા પ્રચાર કરવા યથાશક્તિ ધર્મ કાર્યોમાં ઉઘુક્ત રહે છે. પિતાના વિચારે અને અચાનો વાર પુત્રોને મળે છે એ કહેતી શ્રી નગીનદાસના સુપુત્રે સારી પાડી છે. હમ નગીનદાસ ભાંખરીઆના સુપુત્ર પણ ધમાં ચારે ભાગ લે છે. સા ભાઈઓનું કુટુંબ હજુ સુધી પણ સંપીfપીને એકત્ર રહે છે. તેવા હાથે ધમકા થાવ ! તેમણે લાલા લાજે છત્તરાઇ જાણે ·ધર્મ” નામનું પુસ્તક છપાવવામાં ( પિતાની પાછળ ઉજમણા નિમિત્તે) મદદ કરી છે આવાજ સુકૃત્યે તેઓના હાથે થાય એ વા૨છા છે શેઠ નગીનદાસ ગયચદ, જૈનધમાં નીતિવાળા બાહોશ વ્યા- પાર સખાવતે બહાદૂર હતા. તેમણે અમારે સદુપદેશ સાળ હતો અને ગરીબ લોકોને ઘણું દાન કર્યું હતું તથા પાજરાપોળે, ગરીબ શ્રાવકેમા દેરાસર. ઉપાશ્રય વગેરેની ટીપમાં હારે રૂપીયા ખચ્યા હતા, તે મેસાણા જૈનકોમમાં આગેવાન હતા સદાચારી પ્રમાવિક નગીનદાસ શેઠના મણુથી નકે મને તથા મેસાણાને ખોટ પડી છે તેમની પાછળ તેમના સુપુત્ર એવા થાઓ અને જૈન- ધર્મની આરાધના કરે. શેઠ નગીનદાસના પુત્રે ધમ, પરોપકારી નીતિવાળા અને દેવગુરૂધમની શ્રદ્ધા ભક્તિવાળા અને પરે પારના કાર્યોમાં યથાશક્તિ દાન કગ્નાગ દયાળુ પ્રેમી ગુરૂભક્ત છે તેમનામાં અનેક ગુણે ખીલ અને શાસન દે તેઓને સહાય કરે इत्येय ॐ अहे महावीर શનિ શારિત રાન્સિ વિ. સ. ૧૯૮૦ આશ્વિન શુષ્ક વિજ્યા ની છે. બુદ્ધિસાગરસૂરિ.

·No text on this page.

·- अह महावीराय नम लाला लजपतराय अने सनातन जैनधर्म અનાદિકાલથી દુનિયામાં જૈન ધર્મ અને જૈને છે. જેને પરમ આરિતક છે આત્મા, જડ પુણ્ય, પાપ, બધ મેક્ષ, પલેક પુનર્જન્મ જે માને છે તે આસ્તિક છે, લોકમાન્ય તિલકે વડોદરા જૈન કોન્ફરન્સમાં જાહેર કર્યું હતુ કે જૈન ધર્મ છે તે વેદ ધર્મ જેટલો પ્રાચીન ધર્મ છે જમનને પ્રખ્યાત વિદ્વાન હેમંન જેકેબી વગેરે યુરોપીય વિદ્વાને હવે જાહેર કરે છે કે જૈન ધર્મ છે તે ગૌદ્ધ ધર્મથી અલગ અને પ્રાચીન ધર્મ છે અને તે વેદ ધર્મ સમાન કાલીન પ્રાચીન ધર્મ છે, ત્યારથી જગત્ છે ત્યારથી જૈન ધર્મ છે. ધીદ્ધ ધર્મના શાસ્ત્રો અને જૈન ધર્મના શાસ્ત્રાના જ્ઞાતા હવે એકી અવાજે પોકારે છે કે જેન ધર્મ છે તે બૌદ્ધધર્મની શાખા નથી સ્વામી દયાન દ સરસ્વતીજીએ સ્વરચિત સત્યાર્થ પ્રકાશન બામા ઉલ્લાસમા બૌદ્ધ ધર્મ અને જૈન ધર્મ એક છે અને બૌદ્ધ વર્ષની જૈન ધર્મ શાખા છે એવું જે કચ્યું છે તે ફક્ત મિથ્યા બ્રાતિ છે અને સ્વધર્મ પક્ષપાત બુદ્ધિથી કચ્યું છે અને હવે તેમની એ ભૂલને ઐતિહાસિકતત્વવિદેએ ભાગી નાખી છે જનધર્મ તે આર્ય ધર્મ છે. લોક માન્ય તિલક કથે છે કે, હિંદુઓ કે જેઓ એક વખત પગુ હેમ-યજ્ઞ કરતા હતા, તેઓની પશુ યજ્ઞની માન્યતા હઠાવનાર અને ધર્મ છે હાલનો જે હિંદુ ધર્મ છે તેમાં જે દયાના અહિ સાદિ વિચારે છે તે જૈન ધર્મના છે, જૈનધર્મો વૈદિક હિંદુ ·એને પિતાની અસરમાં લીધા છે, ઉપનિષદે અને પુરાણે ઉપર પણ જૈન ધર્મની અસર થઈ છે. બ્રાહ્મણ ધર્મનું રક્ષણ કરનારા દક્ષ કલાવિદ્ બ્રાહ્મણોએ જે કાલે જેની ન્યૂનતા જણાઈ અને જૈનાદિ ધર્મની જે શ્રેષ્ઠતા જણાઈ તેને પિતાની કરી શાસ્ત્રોમાં રચી ભેળવી દીધી તેથી બ્રાહ્મણોએ પિતાની મહત્તા જાળવી, બ્રાહ્મણ દ્રવ્ય, ક્ષેત્ર, કાળભાવના જ્ઞાતા હતા તેથી અન્યના ધર્મતની માન્યતાઓ પોતાની કરી દેઈને પિતાના પ્રભુના નામે ચઢાવી પિતાના હિંદુ ધર્મની મહત્તા જાળવી. કારણ કે તેઓ પોતાનું ગુરૂ પદ જાળવવાની બુદ્ધિરૂપ ગળથુથીના અનુભવી છે. હિંદુધર્મ તરીકે દુનિયામાં ત્રણ ધર્મ પ્રસિદ્ધ છે. જેનહિંદુધર્મ, વેદ પીરા- ણિક હિંદુ ધર્મ અને બૌધ્ધ હિંદુ ધર્મ. આ ત્રણ ધર્મો હિંદમાં આર્ય દેશમાં પ્રગટેલા છે માટે એ ત્રણને હિંદુધર્મ–આર્યધર્મ કહેવામાં આવે છે. મહાભારત ગ્રન્થમાં જેનધર્મની માન્યતા આવે છે. તેથી મહાભારતના કાલમાં વૈદિક ધર્મ એટલે જૈનધર્મ પણ પ્રા- ચીન ગણાતું હતું. ભાગવત પુરાણમાં ઋષભદેવનું ચરિત્ર આવે છે. જેને રાષભદેવને પ્રથમ તીર્થકર આદિનાથ માને છે, બ્રહ્મા માને છે. વૈષ્ણવો વીશ અવતાર માને છે તેમાં ત્રષભદેવને ઈશ્વરાવતાર માનેલે હેવાથી જૈનધર્મ ઘણે પ્રાચીન સિદ્ધ થાય છે. વેદધર્મ જેમ વેદશાસ્ત્રોથી જ પ્રાચીન સિદ્ધ થાય છે તેમ જૈનધર્મ પણ જેનશાસ્ત્રોથી પ્રાચીન સિદ્ધ થાય છે. ઉપનિષદની કેટલીક એવી શ્રુતિ છે કે જે જૈન ધર્મના સિદ્ધાંતને સિદ્ધ કરે છે. કાશીના મહાપંડિત મહોપાધ્યાય રામ મિત્રજીએ જૈનધર્મ સંબં ધી લખતાં જણાવ્યું છે કે વેદધર્મ જેટલો જૈનધર્મ પ્રાચીન છે. અમે જૈને જૈનશાના આધારે એમ માનીએ છીએ કે આ અવસર્પિણીઆરામાં શ્રી રાષભ દેવ ભગવાને જૈનધર્મની સ્થાપના કરી પશ્ચાત્ તેમના પુત્ર ભરતે આર્ય વેદને પ્રકાશ કર્યો. પથાત્ તે વેદેમાં બ્રાહ્મણે એ પ્રક્ષેપ ભાગ વધાર્યો, પ્રભુ મહાવીર દેવ જમ્યા તે વખતે વેદ, યજુર્વેદ, સામવેદ અને અથર્વવેદ એ ચારવેદ ·૨ તેથી પણ કાયમ હતા, મહાભારત હતું અને ભાગવત પણ હતુ. વેદના કેટલાક વિભાગમાં જૈનતીર્થકરોના નામ આવે છે તેથી પણ જૈનધર્મની પ્રાચીનતા સિદ્ધ થાય છે. હાલના ચાર વેદ છે તેઓની બધી મળી એક હજાર ઉપર શાખાએ હતી અને દરેક શાખાના ભાગો મત જુદા જુદા કેટલાક હતા એટલી ગએલી શાખા ઓના મત્રોમાં જૈનતીર્થ કરેના નામે હતા જૈન ધર્મની પ્રાચીનતા સિદ્ધ થાય છે વૈષ્ણવોના વીશ અવતારે પિંકી પન્નરમા અવતાર પછીના નામે વેદના સાહિત્યમાં આવે છે તેથી પણ એમ સિદ્ધ થાય છે કે પૂર્વના જે પર આવ- તારે છે તે પૈકી પ્રથમ ઋષભાવતારમાં જૈન ધર્મ હયાત હતે. આ બાબતને એક દિગબર પડિત પિતાના ઈગ્લીશ પુસ્તકમાં સિધ્ધ કરી બતાવે છે પૂર્વે આર્ય જૈનેના અને બ્રાહ્મણના વેદે એકજ હતા પણ પાછળથી વેદની માન્યતામા ભેદ થયે એમ જૈન કલ્પ સૂત્ર કે જે ઘણું પ્રાચીન છે તેમાં લખ્યું છે તેથી પણ સિદ્ધ થાય છે કે આર્ય ચાર વેદ કે જેમાં ગૃહસ્થ જૈન ધર્મ કર્મનું મુખ્ય- તાએ વર્ણન હતુ તેના ઉત્પાદક ભરત રાજા યાને ભરત ઋષિ હતા તેથી પણ જૈન ધર્મની પ્રાચીનતા સિદ્ધ થાય છે જૈન શાસ્ત્રોમાં પટ્ટાવલીયાને એક ઐતિહાસિક ભાગ છે તે સાધી અમેએ ગમત પ્રબ ધ નામનું પુસ્તક લખ્યું છે તેમાં જેનેના ચોરાશી ગનુ વર્ણન છે તે ગરછ પૈકી એક આગમ ગચ્છ હતું અને એક નિરમાઈ હતે. આગમ ગચ્છ અને નિગમગચ્છના ૧ ઋગવેદમા જૈન તીર્થ કરાની સ્તુતિ-38 રૈયા પ્રતિપિત્તાનાં gવંશતિ તીર્થir #vમારિયાના તાનાજીરતાના vu II તથા યજુર્વેદમાં નીચે પ્રમાણે-35 નો મતો મો / કા ऋषभ पवित्रं पुरहुतमध्वरं यजेपुनग्न परममाह सस्तुत वार शत्रुजयत पशु रिन्द्रमाहुरितिस्वाहा । उत्रातारमिन्द्र ऋषभ पयन्ति अमृतारमिन्द्रं हृये सुगतसुपार्श्वमिन्द्र घेशकमजित तदृवर्धमान पुरुहुन मिन्द्र माहुरिति स्याहा.

·૪ મુખ્ય ભેદ સંબંધી અમોએ મત પ્રવર અને ધાતુ પ્રતિમા સ્ટેપ સંઘ એ બે પુસ્તકમાં વિવેચન કર્યું છે. આમ છે વાળા આગમોની જ માન્યતા મુખ્યતાએ સ્વીકારે છે અને નિરામજી વાળા જૈન વેદ અને આગમની માન્યતા સ્વીકારે છે. નાના ની હયાતી વિકમના ચૌદમા સૈકા સુધી તે લગભગ હતી એમ “મન્ડજિણાણું સઝઝાય” ની ઉપદેશકઃપવહિલ નામની ટીકાથી સિદ્ધ થાય છે. ઉપદેશ કવલિમાં લખ્યું છે કે તીર્થ કરના વખતમાં દ્વાદશાંગી અર્થાત આગમ પ્રગટે છે અને ગૃહસ્થા ચારવાળા નિગમ અર્થાત્ વેદે તે શ્રી ત્રિષભ દેવ ભગવાનના પુત્ર ભરતથી ચાલ્યાં આવે છે અને જેને બન્નેને માને છે ત્યારે તેમની ઉન્નતિ થાય છે. નિગમગ૭ ઉપરથી એતિહાસિક બાબતમાં અજ- વાળું પડે છે કે પહેલાં જેને વેદે માનતા હતા અને તે વેદમાં જૈન ધર્મના આચારો હતા અને આગામોમાં તત્ત્વજ્ઞાન તથા ત્યાગી- એના આચાર વિચારની મુખ્યતા વર્ણવેલી હોય છે. આ ઉપરથી પણ સિદ્ધ થાય છે કે જૈનધર્મ ઘણો પ્રાચીનકાલથી ચાલતો આવતે ધર્મ છે. વેદમાં વૃદુરપતિઃ પૂજાનુ મદિfમઃ પુનાતુ ઈત્યાદિ ખાસ દરરોજ ભણાતા મંત્રો છે. જૈનોના બાવીસમા તીર્થ- કર શ્રી અરિષ્ટનેમિ છે. જુઓ સકલાર્હતમાં શ્રી અરિષ્ટનેમિની સ્તુતિ-યદુવંરાતમુહુ વાર્માસ દુતારાનઃ રિઇને નિર્મજવા મૂયાäાદિનારાજ ! આમાં બાવીસમા તીર્થંકરની સ્તુતિમાં તેમનું અરિષ્ટનેમિનારા પ્રસિદ્ધ છે. શ્રી નેમિનાથ ભગવાનને થયાં હજાર વર્ષ થઈ ગયાં છે તેથી તેવા પ્રસિદ્ધ તીર્થકરનું નામ વેદ મંત્ર ભાગમાં ત્રાષિએ પ્રકાશેલું છે તેથી પણ જૈનધર્મની પ્રાચીનતા સિદ્ધ થાય છે. અરિષ્ટનેમિને આ રૂઢ અર્થ બાવીસમા તીર્થ - કરનો ત્યાગ કરીને અન્ય વિદ્વાને તેને યૌગિક અર્થ સિદ્ધ કરવા- માંડે તો પછી વિદ્વાન વેદની શ્રુતિના લાખ અર્થ જુદા જુદા કરે તેથી સર્વ લોકેને એકમત ન રહે એ સ્વાભાવિક છે, તેથી જેને અરિષ્ટનેમિને બાવીસમા તીર્થકર શ્રી અરિષ્ટનેમિ ·તરીકે અર્થ કરે છે અને તેને સ્વામા પક્ષકારે ફેરવી દેતે તેમા અમારી કોઈ હાનિ નથી. કારણ કે અમે તે - સffમર્થ પુનાતુ એ માત્રથી બાવીસમા તીર્થંકર શ્રી અરિષ્ટ- નેમિ, અને પવિત્ર કરો એ અર્થ જ સત્ય માનીએ છીએ વેદના એકેક મત્રને આર્ય સમાજીઓ, શાકરમતાનુયાયીઓ, ગમાનુજ વલ્લભાચાર્ય વગેરે જુદા જુદા અર્થ કરે છે તે પ્રમાણે અરિષ્ટ નેમિને બીજા પક્ષવાળાઓ જુદે અર્થ કરે તે તેથી અમારા અર્થને હાનિ પહોચતી નથી કારણ કે અમેએ કરેલે સત્ય અર્થ છે અને તેનો જૈન પ્રાચીન સમા લખેલા અરિષ્ટનેમિશ સાથે બરા- બ મેળ આવે છે. અષ્ટિનેમિ ભગવાનના નામની પેઠે વેદની અન્ય ટલી ગએલી શાખાઓમાં જૈન તીર્થ કરના નામે હતા તેના મત્રે પણ અમારી પાસે મોજુદ છે તેથી વેદમાં તીર્થ કરના નામોની યાદી છે તેથી જૈન ધર્મની પ્રાચીનતા સિદ્ધ થાય છે બાવી સમા તીર્થંકરનું નામ તે વેદ માત્રથી સ્પષ્ટ જણાય છે. તેવીસમાં તીર્થંકર પાર્શ્વનાથ ભગવાન આજથી સત્તાવીશ સે વર્ષ ઉપર કાશીમા અશ્વમેન ગજાના પુત્ર અને વામા ગણના પુત્ર તરીકે પ્રસિદ્ધ થયા હતા અને એ બાબત જેન શાસ્ત્ર વગેરેથી સિધ્ધ થાય છે જર્મનીના પ્રખ્યાત પ્રોફેસર હર્મન જેકેબી વિગેરે યુરે- પીયન વિદ્યાને હવે તો એકમતે જાહેર કરે છે કે. વીસમા તીર્થ કર શ્રી મહાવીર વર્ધમાન પૂર્વે અઢી વર્ષ ઉપર ત્રેવીસમા તીર્થ- કપાશ્વનાથ સિધ્ધ થયા અને તે પહેલા જૈન શાસ્ત્રોથી તથા વેદથી વીસમા તીર્થંકર શ્રી સિદ્ધ થાય છે, જૈન રામાયણ પુસ્તકના આધારે વીશમાં તીર્થકર શ્રી મુનિસુવ્રતના વખતમાં રામચ દ્ર થયા છે. એમ સિદ્ધ થાય છે તથા ભાગવતના આધારે * स्वस्ति न स्ताक्ष्यांअरिष्टनेमि स्वस्तिनो बृहस्पतिर्द- धातु ॥ वेवमत्र स्वस्ति न इन्द्रो वृद्धश्रधा विश्ववंदा स्वस्तिनस्तायो अरिष्टनेमि स्वस्तिनो बृहस्पति स्वस्तिन पूषा "પાનું | ·૬ ૬ પ્રથમ તીર્થકર શ્રી ઋષભદેવ સિદ્ધ થયા તેથી બાકીના તીર્થકરો પણ પ્રાચીન ઘણા કાળ પૂર્વે થયા હતા એમ સિદ્ધ થવામાં કઈ જાતને વિરોધ આવતો નથી અને તેથી જૈન ધર્મની પ્રાચીનતા સિદ્ધ થાય છે. હિંદુ પુરાણમાં શ્રી આદિનાથની યાત્રા સંબંધી નીચે પ્રમાણે કચ્યું છે. અgsfgg તીર્થંડુ ચાત્રા ચઢંમત છી મારિનાથ દઈ મરનાપિતર અડસઠ તીર્થની યાત્રાથી જે ફલ થાય છે તે આદિનાથ- અર્થાત્ ત્રાષભદેવના સ્મરણથી ફલ થાય છે ઈત્યાદિ પુરાણાની પૂર્વે જૈન ધર્મ હતો એમ સિદ્ધ થાય છે. દેશનાયક લાલા લજપતરાયે માતા gra એ નામનું પુસ્તક લખ્યું છે તેમાં તેમણે લખ્યું છે કે- १ लोगोंका अनुमान है के वुद्धधर्म के आरंभ के पास पासही जैनधर्मका प्रकाश हुआ. २ यद्यपि जैन यहमानते हैकि जैन धर्म के मूल प्रवर्तक पार्श्वनाथ थे, जो भगवान बुद्धसे लगभग ढाइसो वर्ष पहेले हुए. ४ जैन धर्म के बडे मूल पुरुष श्री वर्धमान महावीर हुए है. ४ महावीरजी मगध देशके राजकुमार थे। पूर्णयुवावस्था कालमें वे संसारका परित्याग करके पारसनाथजीके संप्रदायमें ક પુરાણે પૈકી કેટલાંક પુરાણના કામાં જૈન તીર્થકરોનાં નામે આવે છે તથા જૈન સાધુઓ નાં લક્ષણ તથા તેઓના આચારની બાબત આવે છે. માટે મહાભારતના કેટલાક કલેકેમાં જૈન ધર્મના અહિંસાવા- દનુ મંડન અને પશુયજ્ઞનું ખંડન કરવામાં આવેલું છે તેથી તે વખતમાં જૈન ધર્મની વૈદિક ધર્મપર અસર થએલી હતી તેથી મહાભારત રચાયાના કાલમાં જૈન ધર્મની અને જૈનની ચઢતી દશા હતી તેથી મહાભારતનાં વસુરાજા, પર્વત, નારદનાં દૃષ્ટાંતથી જોતાં જૈન ધર્મની તે વખતે પ્રબલ અસર હતી એમ સિદ્ધ થાય છે તેથી મહાવીર પ્રભુ પૂર્વે રચાયેલ મહાભારત ગ્રન્થથી વીસમા પાર્શ્વનાથ પૂર્વના તીર્થકરોની અને જૈન ધર્મની પ્રાચી- નતા સિદ્ધ થાય છે, ·समिलित हो गये। कुछ वर्ष के पश्चात उन्होने एक नवीन संप्रदायकी निषडाली और अपनी शिक्षाका नब विस्तार किया। લાલાજીએ આ ચાર બાબતેમા એતિહાસિક દૃષ્ટિએ મેટી ભૂલ કરી છે. લાલાજી ઈતિહાસ લખવા બેઠા છે તે સંબંધી કોઈ જૈન શાસ્ત્રા વાગ્યા નથી અને ફક્ત તીર્થકર અને જન ધર્મને અન્યાય આપવા માટે અન્ય લોકેના શાસ્ત્રીય ઐતિહાસિક પ્રમાણની સાક્ષી પણ ન આપતા અન્ય લેકેનું અનુમાન છે કે બૌદ્ધધર્મના આરભ લગભગમ જૈનધર્મનો પ્રકાશ થ” વાહ! લાલાજી તમોએ અન્ય લોકોના અનુમાન ઉપર ગાડું ચલાવ્યું, કેઈ ગ્રન્થ પ્રમાણની સાક્ષીના આપી અને ઈતિહાસ લખવા બેઠા તેથી જૈનધર્મના પર પ્રહાર કરી જૈનેના દિલ દુ ખવ્યા તે પ્રમાણે જે પિતાની ખાસ તપાસ વિના રાજકીયપ્રકરણમાં પણ લેકેના અનુમાનપર અવિશ્વાસ રાખી ચાલશે તે બ્રિટીશ ગાય પ્રકરણના સત્તાધિકારીઓ કરતા પણું ઘણું હેઠા ઊતરી શકશો લાલાજી ! તમે જાતે કઈ પુસ્તક પ્રમાણને અનુભવ લીધા વિના આવુ અઘેર લખાણ કરવા બેઠા તેથી ઉલટું તમારા જ્ઞાનના પ્રમાણિકપણામાં ભૂલ થઈ અને તેથી તમારા ઉપને એતિહાસિક વિશ્વાસને વિદાયગીરી મળી. લાલાજી!! આવી રીતે જૈનશાસ્ત્રને અભ્યાસ કર્યા વિના તમે જૈનધર્મ છોડી આર્ય સમાજ થયા તેથી આપના ગુરૂ શ્રી દયાનંદ સુસ્વતીની પેઠે અન્ય ધર્મોપર આક્ષેપ કરી સ્વધર્મની પ્રાચીનતાની ધૂનમાં લાગી ગયા જણુએ છે લાલાજી!! ઉપરની હકીકતથી જાણશે કે જૈન ધર્મ છે તે વેદધર્મ જેટલો પ્રાચીન છે એમ કથનાર લેમાન્ય તિલક વગેરેની દલીલ તેડી હતી અને પછીથી બોલ્યા કેત તે કેઈ તમારા વચનપર વિચાર કરત. તે જ્ઞાનપૂર્વક અનુભવ કર્યા વિના લેકના અનુમાને ચાલ્યા એ પેલા ઈલાડના રત્યકારીઓની તમો હિદ માટે ભૂલ કાઢો છે તેવી રીતે તમારી ભૂલકાઢવા જેવું સિદ્ધ થયુ છે લાલાજી ! તમેએ તે તે પ્રમાણે લખવામાં કઈ પ્રમાણે આપ્યું નથી. લેકશબ્દથી તમે યુપીય !

·N વિદ્વાને માટે કહેતા હે તો તે સંબંધમાં કહેવાનું કે હવે યુરોપીય વિદ્વાને જૈનધર્મની પ્રાચીનતા જણાવવા લાગ્યા છે અને જૈનધર્મ છે તે બૌદ્ધ ધર્મની પહેલાનો છે એમ પ્રોફેસર હર્મન જેકેબી વગેરે વિદ્વાનોએ પિતાના પુસ્તકમાં જાહેર કર્યું છે, જૈનધર્મ છે તે બૌદ્ધ ધર્મની શાખા છે એવી યુરોપીય વિદ્વાનોએ તથા અહીંના શ્રી દયાનંદાદિઓએ માન્યતા જણાવી હતી, તેવી ભ્રાંતિમૂલક- માન્યતાને હવે યુરોપીય વિદ્વાનોએ અંત આપે છે. વાંચે તે સંબંધી તેમનાં કલ્પસૂત્ર વગેરે પર લખેલાં વિચારોનાં પુસ્તકો” સ્વામી દયાનંદ સરસ્વતીએ જૈનધર્મ અને બૌદ્ધધર્મ એક છે એમ લખ્યું છે પણ હાલ જે તે જીવતા હતા તે પોતાની ભૂલ કબૂલ કરત. ડાકટર બુલ્ડર તથા હાલના જૈનધર્મના અભ્યાસી યુરોપીયન વિદ્વાને મુક્ત કંઠે જાહેર કરે છે કે વીસમા તીર્થંકરની પૂર્વ ત્રેવીસમા તીર્થંકર શ્રી પાર્શ્વનાથ હતા ને તેમની પૂર્વે બાવીસ તીર્થકર થઈ ગયા છે, જૈન ધર્મ પ્રાચીન અને સ્વતંત્ર ધર્મ છે એમ હવે આદેશ તથા યુરોપમાં સર્વ વિદ્વાને માનવા લાગ્યા છે. માટે લાલાજીએ પિતાની ભૂલને દ્વિતીયાવૃત્તિમાં સુધા- રવી જોઈએ. લાલાજી લખે છે કે જૈન ધર્મ કે મૂલ પ્રવર્તક પાર્વ- નાથ હતા આ તેમની બીજી ભૂલ છે, લાલાજીએ એકવાર જૈન શાસ્ત્રનું વાંચન કર્યું હેત તે તેમની આવી ભૂલ થાત નહીં, દરેક તીર્થકર જૈન ધર્મસંઘને નાશ થવાનો વખત આવે છે ત્યારે કેવ- લજ્ઞાનથી જૈન ધર્મનો પ્રકાશ કરે છે. ત્રેવીસમા તીર્થંકર પાર્શ્વનાથ પૂર્વના બાવીસ તીર્થકરોએ જેનધર્મને પ્રકાશ કરી ચતુર્વિધ સંઘ- ની સ્થાપના કરી હતી. આ અવસર્પિણી કાલમાં પ્રથમ નાભિરા- જાના અને મરૂદેવી માતાના પુત્ર શ્રી રાષભદેવ થયા અને તે કશ્યપ 2ષીશ્વર તરીકે પ્રસિદ્ધ થયા તેમણે ધ્યાન ધરી કેવલજ્ઞાન પ્રાપ્ત કયું અને પ્રથમ જૈન ધર્મની સ્થાપના કરી. શ્રી બાષભદેવ ભગવાને જૈનધર્મની સ્થાપના કરી. એમ ભાગવત પુરાણના ઋષભદેવના આખ્યાનથી પણ પુષ્ટિ મળે છે માટે લાલાજીએ પિતાની એ ·બીજી ભૂલને ભારતના ઈતિહાસની દ્વિતીયાવૃત્તિમાં સુધારો કરે જોઈએ કે જેથી જૈનને તથા જેનેતર વિદ્યાર્થિને જેનધર્મના આ બ ધમાં મિથ્યાત્વ બુદ્ધિ ન રહે અને જૈનેને અન્યાય પણ ન રહે દેશ નાયકે અન્ય ધર્મની બાબતમાં પિતા અનાનપણ હોય ત્યાં સુધી કઈ પણ બ્રાત લખાણ ન કરવું જોઈએ. જેનોના ધર્મ આ બધી લાલાજીએ જે લખ્યું છે તેવુ ભ્રાંત લખાણ જે મુસલમાનેના ધર્મ સબ પી લખ્યું હોત તે લાલાજીને તેનું ખરાબ પરિણામ વેઠવું પડત. આ તે જૈનોને નરમ દેખી “ગરીબની જે સર્વની ભાભી જેવું લખવા સાહસ કર્યું છે પ્રથમ તીર્થ કર શ્રી ત્રિષભદેવે જૈન ધર્મ સ્થાપે તે બાબતમાં મથુરાની ટેકરીમાંથી નીકળેલી તીર્થકરની મૂતિપર જે શિલા- લેખ છે એથી સિદ્ધ થાય છે પાશ્ચાત્ય વિદ્વાન ડોકટર પુહરરે મથુ- રાના લેખના આધારે સિદ્ધ કર્યું છે કે પૂર્વકાળમા–પ્રાચીનકાળમાં જેને શ્રી રૂષભદેવની કૃતિ બનાવતા હતા એ વિષયનો સ પૂર્ણ લેખ એવી ગ્રેફિયા ઇન્ડિક છે,” એ બાવી સસે વર્ષ પહેલા લેખ, કનિષ્ક, હવિષ્ક અને વાસુદેવ રાજાઓના વખતને લાગે છે અર્થાત્ શ્રી મહાવીર પ્રભુ પશ્ચાત્ બે સૈકા ગયા પછીના લગભગ કાળને છે તેથી સિદ્ધ થાય છે કે ગ્રેવીસમા તીર્થ- કર મહાવીર અને ત્રેવીસમા તીર્થ કરના વખતમાં શ્રીનાથભ- દેવની મૂર્તિ હતી તેથી તે બે તીર્થ કર પૂર્વે શ્રીષભ- દેવ તીર્થંકર થયા અને તેમણે જૈનધર્મની સ્થાપના કરી એમ સિદ્ધ થાય છે ઐતિહાસિકકાલ, જે હાલના વિદ્વાને ઠગવે છે તેની પણ પૂ શ્રી બાષભદેવજી ભગવાન્ થઇ ગયા શ્રી મહાવીરપ્રભુજીના નિર્વાણ પશ્ચાત એક બે સૈકામાં ઘડાયેલી બીજા તીર્થ કરની મૂર્તિ છે એમ શ્રી વિજયધર્મસૂરિએ માગ્યાડમાથી મળી આવેલા શિલાલેખથી જાહેર કર્યું છે શ્રી મહા- વીર પ્રભુના વખતમા શ્રેણિક અર્થાત બિ બિમાર ગજાના પુત્ર અભય કુમારે આઈદશના આઈકુમા૫ર શ્રી જિનેશ્વરની પ્રતિમા મોકલી છે ·૧૦ હતી. તથા શ્રી રાષભદેવના પુત્ર ભરતરાજાએ અષ્ટાપદ પર્વત પર શ્રી ષભદેવ વગેરે તીર્થકરની પ્રતિમાઓ સ્થાપી હતી. તથા શ્રી ઋષભદેવના પુત્ર ભરતરાજર્ષિએ ચાર વેદની રચના કરી તેને પણ પ્રાચીન પુસ્તકમાંથી નીચેની ગાથાથી ખ્યાલ આવે છે. उक्तंच आगमे सिरिभरहचकवट्टी, आरिय वेयागविस्नु कत्ता माहणपढणत्थ मिणं, कहिअंसुझाणवहारं ॥ १ ॥ जिणनित्थेवुच्छिन्ने, मिच्छत्ते मादणेहिं ते ठविया । असंजयाणं पूया, अप्पाणं कारिया तेहिं ॥ २ ॥ શ્રી ભરતચકવતિએ આર્ય ચાર વેદોની રચના કરી. બ્રાહ્મ- ને ભણવા માટે શુભધ્યાન વ્યવહારરૂપ વેદો રચ્યા. નવવા તીર્થકર શ્રી સુવિધિનાથ અને દશમાતીર્થંકર શ્રી શીતલનાથના વચ્ચેના કાલમાં જિનતીર્થ વ્યુછેદ થતાં બ્રાહ્મણોએ પિતાની પૂજા માટે વેદોમાં પિતાને પસંદ પડતે ફેરફાર કર્યો. ભરતે ૧ સંસ્કાર દર્શન ૨ સંસ્થાન પરામર્શન, ૩ તવાવબોધ ૪ વિદ્યાપ્રબોધ એ ચાર વેદે બનાવ્યા. ઘણાકાલ પછી તેમાં બ્રાહ્મણોએ અનેક સ્વાનુકુલ શ્રુતિ વધારી ફેરફાર કર્યો અને પશ્ચાતું જ્યારે વ્યાસઋષિ થયા ત્યારે તેમણે અનેક શ્રુતિને એકઠી કરીને જગવેદ, યજુરુ, શામ અને અથર્વ એ ચાર વેદના અનુક્રમમાં ગોઠવી. જૈનવેદનું જ્ઞાન જે સત્ય હતું, તે કૃતિને જૈન શાસ્ત્રાગમમાં સાર આવી ગયે છે, અને જૈનવેદથતિને કે જે ગૃહસ્થસંસ્કારાદિચોના મંત્રભાગ રૂપે હતી તેઓને આચાર દિનકર વગેરે ગ્રન્થમાં સમાવેશ થયે છે. હાલ જે જૈન છોડશ સંસ્કાર પ્રતિષ્ઠાદિ મંત્રો છે તેને જેન- વેદમાંથી ઉદ્ધાર થયો છે તેથી સુ સમજશે કે જૈનધર્મ અને વેદ અને ઘણા પ્રાચીન છે. આ અપસર્પિણીકાલમાં પ્રથમ શ્રી ઋષભદેવે જ ધર્મની ·૧૧ સ્થાપના કરી તેમને આદિનાથ કહેવામા આવે છે મુસલ- માનો બાવા આદિમ વગેરે નામોથી સ બેધે છે શ્રી ઋષભદેવને કશ્યપ, કાશ્યપઋષિ બ્રહ્મા તરીકે લોક કહે છે, તથા ધર્મષ્ટિના જગતમાં કર્તા હોવાથી તેમને બ્રહ્મા પણ કહે છે ભગતરાજા તથા બીજા તીર્થ કર શ્રી અજિતનાથથી ઓગણિસમા તીર્થંકર શ્રી મલિનાથ સુધીના તીર્થ કરે, કાશ્યપગેત્રી અને ઈવાકુવંશી હતા તે સર્વે જૈનતીર્થ ક હોવાથી જૈન ધર્મની પ્રાચીનતા સિદ્ધ થાય છે પાડો અને રામચ દ્રની પૂર્વે શ્રી અષભદેવથી તે વીસમા તીર્થ કર મુનિસુવ્રત સુધીના તીર્થ કરે થયા છે, તે કાશ્યપ ગોત્રી અને ઈવાકુવા શી ક્ષત્રિય હતા, તેથી રામચંદ્ર અને પાડની પૂર્વે જૈન તીર્થ કરે અને જૈન ધર્મ હતું એમ મધ્યસ્થ શાસ્ત્રવેત્તાઓ સહેજે સમજી શકે તેમ છે, જેઓ પક્ષપાતી કદા- રહી છે, તેઓ તે પિતાના ધર્મ પુસ્તકની અને પોતાના ધર્મની પ્રાચીનતા સિદ્ધ કરવા કટિ તર્કો કરે છે અને જૈનધર્મની અર્વા ચીનતા સિદ્ધ કરી બતાવવા કુતર્કો કરે છે પણ હવે જ્ઞાની જેનો, લાલાજી જેવા લોકેના અનુમાનની ભ્રાતિથી ડગે તેમ નથી, શ્રી રામચના વખતમાં થએલ વીસમા તીર્થંકર શ્રી મુનિ સુવ્રતપ્રભુ હગ્નિ શમા થયા હતા અને ગૌતમ ગોત્રી હતા તથા બાવીશમાં તીર્થ કર શ્રી નેમિનાથપ્રભુને હરિવશ હતો અને ગૌતમ ગોત્ર હતુ શ્રી કૃષ્ણ અને પાડવાના સમકાલીન શ્રી નેમિનાથ પ્રભુ બાલ બ્રહ્મચારી તીર્થંકર થયા છે તેમણે નૈષ્ઠિક ઘેર બ્રહ્મચર્ય પાળ્યું હતું તેથી તે ઘેર ષિના નામે બષિઓએ તેમને છાગ્યોપનિષદમાં જાહેર કર્યા હતા અગિષ્ટ નેમિનાથ અને ઘોર ષિ એકજ હતા છાદાગ્યોપનિષમા કૃષ્ણ ઘર ત્રાષિની પાસે જ્ઞાન મેળવ્યું તેને સારો આવે છે, તેથી ઉપ- નિષના કાલમાં જૈન તીર્થંકર શ્રી નેમિનાથની હયાતી હતી વા તે પછી છપનિષદ ચાઈ અને તેમાં ઘર કષિ અને કૃષ્ણનું વર્ણન આવ્યું એમ માની શકીએ એ ઈચ્છવા યોગ્ય છે, ત્રેવીસમાં ·૧૨ તીર્થકર શ્રી પાર્શ્વનાથને ઈવાકુવંશ હતો અને તે કાશ્યપ- ગોત્રી હતા તેવીસમા તીર્થંકર પાર્શ્વનાથનાં માતા પિતા જૈન હતાં અને તેઓના વંશમાં જેનો પૂર્વે પણ હોવા જોઈએ ઈત્યાદિ અનુમાનથી જૈન તીર્થકરોએ નામ પ્રવર્તાવ્યો છે, અને શ્રી રાષભદેવથી ઠેઠ ચોવીસમા તીર્થકર સુધી અવિચ્છિન્ન ધારા પ્રવાહે જૈન ધર્મ સાથે આવે છે, એવીસમા તીર્થકર શ્રી મહા- વીર પ્રભુ અને તે પહેલાંના સર્વ તીર્થકરે, કેવલજ્ઞાની હોવાથી સર્વનું એક સરખું કેવળજ્ઞાન હોવાથી તેમાં એક વિશેષ જ્ઞાની તથા એક અલ્પજ્ઞાની એવો ભેદ રહેતો નથી. જેઓ સવ જગન્ના સર્વ પદાર્થો કે જે રૂપીઅરૂપી હોય છે તેઓને પ્રત્યક્ષ જાણે છે, અને એકસરખા સર્વ પદાર્થ પણ જે દેખી શકે છે, તેઓ કેવળ જ્ઞાનીઓ–સર્વ કહેવાય છે. વીસ તીર્થકરો પણ એવા એકસરખા કેવળજ્ઞાની સર્વ હોવાથી તેઓને વેદના આધારે ઉપદેશ દેવાની જરૂર પડતી નહોતી તેમજ પિતે સર્વજ્ઞ હોવાથી અન્યતીર્થકરોના ઉપદેશનો આશ્રય લેવાની પણ તેમને જરૂર પડતી નહોતી, તેમજ એક તીર્થ. કરના વખતમાં જે પુસ્તકે વિદ્યમાન હોય તેની સહાય લેવાની બીજા તીર્થકરને જરૂર પડતી નહોતી. કારણ કે દરેક તીર્થકર સર્વજ્ઞ હોવાથી તે તીર્થ–સંઘની સ્થાપના કરતા અને કેવલજ્ઞા- નથી ઉપદેશ દેઈ નવું શ્રુતજ્ઞાન રૂપ તીર્થ પ્રવર્તાવતા હતા. ત્રેવીસ મા તીર્થકરશ્રી પાર્શ્વનાથને અને વશમાં તીર્થકરશ્રી મહાવીર દેવને એક બીજાની સહાયની જરૂર નહોતી, કારણ કે તેઓ કેવલ- જ્ઞાની હોવાથી બને એક સરખા સર્વજ્ઞ હતા. તેથી જૈન તીર્થકર મહાવીરદેવે કેવલજ્ઞાનથી જે જૈનધર્મ તત્વજ્ઞાન પ્રકાડ્યું હતું તેજ જૈનધર્મતત્ત્વજ્ઞાનને તેમની પહેલાંના ત્રેવીસ તીર્થકરોએ પણ તેમના જેવું જ પ્રકાર્યું હતું. ચક્ષુવાળા મનુષ્ય પ્રકાશ અને અર્ધ- કારને એક સરખો જાણી શકે છે તેમાં કંઈ બીજાની આંખોની જરૂર પડતી નથી. તેમ સર્વે તીથ કરે કેવલ જ્ઞાનરૂપી ચક્ષુથી એક સરખું ·૧૩ દેખી શકે છે તેથી તે કથે છે તે સત્ય કથાય છે પુસ્તકે મા તે વાર વાર પ્રક્ષેપ-ફેરફારો તથા તેના અર્થોમાં મતિભેદ વગેરે અનેક ભેદ ઉપસ્થિત થાય છે. તેથી વેદ વિગેરેના અર્થોમાં હાલ જેમ અનેક દર્શન મતભેદો થયા છે તેવુ થયુ થાય છે અને થશે. તેથી મનુ તત્વજ્ઞાન સમજવામાં અતિભેદે અનેક ભેદે કરી છે- ટાળે કરે છે તેથી અમારા જૈનશાસ્ત્રના આધારે અમો જેનો મા- નીએ છીએ કે એ ઘેટાળો ન થાય, તે માટે કેવલજ્ઞાની તીર્થકર પુન જૈન ધર્મની સ્થાપના કરે છે તેથી પ પર થતી અસત્ય મલીનતા ટળી જાય છે, અને પૂર્ણ સત્યતત્વને તીર્થકરોની અપે- ક્ષાએ વાર વાર તીર્થરૂપે પ્રકાશ થાય છે અને કેને પૂર્ણ સત્યત- વ જાણવા મળે છે, તેથી એવીશ તીથ કરે એ જૈન ધર્મને પ્રકાશ કર્યો છે અને વીશતીર્થકરેએ કથેલ દ્રવ્ય અને સાત-નવ તત્વમાં હજી સુધી ફેરફાર પડયે નથી લાલાજી મહાશય!! હવે તમે જાણશે કે, શ્રી પાર્શ્વનાથ તથા શ્રી મહાવીર અને સર્વજ્ઞ હોવાથી બને એ કેવલજ્ઞાનથી સ્વતંત્ર રીતે એક સરખુ જૈન તત્વજ્ઞાન તથા જૈનધર્મ પ્રકા હસ્તે શ્રી મહાવીર પ્રભુને જ્યારે કેવલજ્ઞાન પ્રગટયું ત્યારે હિંદમાં ૫ડિતાઈમાં પ્રસિદ્ધ ઈન્દુભૂતિ વગેરે અગિયાર મહાપ ડિત બ્રાહ્મણે આવ્યા. શ્રી મહાવીરદેવે તેઓની શિકાઓને વેદ શુતિના આધારે ટાળી હતી અગિયારે પીડિત વેદને માનતા હતા, અને તેઓને વેદની શ્રુતિમા શકા પહતી અને તે વેદથતિના આધારેજ ટાળવાની હતી, તેથી પ્રભુ મહાવીર દેવે, વેદની કૃતિને પરસ્પર સમન્વય કરી તથા તેઓનું લક્ષ્ય કથી તેઓને શકા હિત કર્યા તેથી તેઓએ જાણ્યું કે પ્રભુ સર્વજ્ઞ છે, એ ઉપરથી જાણશે કે પ્રભુ મહા- વીરદેવે વેદૃનુ ખડન કર્યું નહોતું અને વેદની શ્રદ્ધાવાળાને વેદના આધારે સમજાવીને તેઓને જૈનધર્મી બનાવ્યા હતા તેથી કઈવેદનુ ખડન થયુ નહીં કારણકે વેદોથી પણ જૈનધર્મની સિદ્ધિ થાય છે એવું અમોએ અમારા ચિત ઈશાવાસ્યોપનિષદ્ ભાવાર્થ વિવેચ- ·નમાં જણાવ્યું છે, તેમાં જે સ્યાદ્વાદદષ્ટિએ સત્ય છે, તેઓને જેનો માને છે અને અસત્યને ત્યાગ કરે છે, એ તીર્થકરેનો ઉપ- દેશ છે તેથી જેનોને વેદમાં જે સાપેક્ષ સત્ય જ્ઞાન છે કે જે સ્યાદ્વાદ દષ્ટિએ સાપેક્ષાએ સત્ય ઠરે છે તેનાથી વિરોધ નથી. લાલાજી, હિંદ અને યુરોપીયનોના મત ઉપરથી પિતાને મત બાંધીને જે કંઈ અન્ય દેશીયવિદ્વાનેની શ્રદ્ધાએ માને છે તેમાં તેમની ભૂલ છે. કારણકે જો એ પ્રમાણે સમજ્યા વિના અન્યલકના મતને માને તે યુરોપના અનેક વિદ્વાન વેદોને ત્રણ હજાર વર્ષના ઠરાવે છે તથા તેમાં તત્ત્વ જ્ઞાન જણાવતા નથી તથા બાલ્યકાલની દશાનું જ્ઞાન એમાં છે એમ જણાવે છે તે લાલાજીને માન્ય કરવું પડશે તથા બૌદ્ધો વેદોને અપ્રમાણિક ઠરાવે છે તે પણ માનવું પડશે, તેથી લાલાજીએ તે ભાગ વાંચ્યા છતાં વિદરાગદષ્ટિથી વેદ માટે અન્ય લોકેનું અનુમાન ન પ્રમાણિક માન્યું અને જૈન ધર્મ માટે અન્ય યુરોપીય લોકેનું જૂઠું અનુમાન આગળ કર્યું તેમાં તેમની પક્ષપાતદષ્ટિ તથા અન્ય ધર્મની અસ- હિષ્ણુતા તથા એકલા વેદની માન્યતા ઉપરજ અન્ય ધમએને લાવ- વાની કપટકલા યાને ધાર્મિક પિલીટીકલ દષ્ટિ હોય તે તે બનવા રોગ્ય છે, તેથી તેમના ખુલાસા વિના તેઓ પર થતી શંકાને આપ ટળે નહીં. સનાતન હિંદુઓને પિરાણિકે તથા બૌદ્ધોને પણ તેમણે તેઓની માન્યતા ઉપર વાળવા પ્રયત્ન કર્યો છે તેમાં કશું આશ્ચર્ય નથી. કારણકે દરેક મનુષ્ય પોતાના ધર્મની પક્ષપાતતા કરીને લખે છે તેમાંથી લાલાજી છૂટયા નથી. લાલાજી દેશનેતા છે તેમણે તે ઐતિહાસિકગ્રન્થમાં દરેક ધર્મની સત્ય માન્યતા તે તે ધર્મવાળાના શાસ્ત્રાનુસારે લખવી જોઈએ પણ તેમાં પિતાને સ્વતંત્ર મત જાહેર ન કરવો જોઈએ તેમજ તેમની ધાર્મિક ઐતિહાસિક મહત્તા છે. લાલાજીએ ભારતવર્ષના ઈતિહાસમાં ઐતિહાસિક દૃષ્ટિને કેરે મૂકી પિતાના વિચારેને અગ્રસ્થાન આપ્યું છે તેમ ન બનવું જોઈએ, લાલાજી !!! તમે દેશની બાબતમાં સર્વને સ્વરાજ્યની એક છે ·સરખી માન્યતા હોવાથી તેમાં આગેવાની પણ જોગવી શકે પણ ધર્મની બાબતમાં હાથ ઘાલીને જૈનોને અન્યાય આપવાથી તેમાં તમારી મહત્તાને ઘટાડી છે તે પ્રત્યક્ષ દીપક જેવુ છે તમારા આર્ય સમાજના સ્થાપક શ્રી દયાન દસ્વામીએ જૈનધર્મનું ખડન કરવા સત્યાર્થ પ્રકાશ ગ્રન્થમા ઘણા ફાફા માર્યા તેમને અનુસરી તમારે પણ કઈ લખવુ પડયુ તે અગ્ય છે, કારણ કે તમોએ સાર્વ જનિક ઐતિહાસિક બાબતમા જેનોને ઘણે અન્યાય કર્યો છે, તમે સત્યજિજ્ઞાસુ હશે તે દ્વિતીયાવૃત્તિમાં તમારાથી થએલી ભૂલને સુધારો કરશો અને તમારી ટીકાઓને પાછી ખેંચી લેશો ૫ પાંચમાં આક્ષેપનો પરિહાર, जैन स्पष्ट रूपसे इश्वरके अस्तित्वसे इन्कार करते है उनके मतमें अच्छे से अच्छा, श्रेष्ठसे श्रेष्ठ ओर त्यागीसे त्यागी मनुष्यही परमेश्वर है, इस अगमें जैनीका धर्म, युरोपीय दार्श. निक कमिटिके धर्मसे मिलता है अमेरिकामें ईसाइयों का एक सम्प्रदायभी लगभग इसी सिद्वान्तकी शिक्षा देने लगा है ખંડન–લાલાજી મહાશય !! તમે જે લખે છે તે મિથ્યા છે, જેનો કોને ઈશ્વર કહે છે તે હજી તમે સમજી શક્યા નથી ઈશ્વર છે એમ અમે જેને માનીએ છીએ અને તેમ તમે તથા બૌદ્ધો ખ્રી- સ્તિ, મુસલમાને, પારસી, યહુદીઓ વગેરે પણ ઈશ્વરને માને છે અને ઈશ્વર છે એમ માનીએ છીએ અને તમે પણ માને છે સૂર્ય છે એમ તે આખી દુનિયાના લોકો માને છે, પણ સૂર્યનું રૂપ કેવા પ્રકારનું છે તેમાં વિદ્વાનેમા અનેક મતભેદ પડે છે, તે સર્વે વિદ્વાને જાણે છે હિ દુઓ જેમ હિદુશાસ્ત્રોના આધારે ઈશ્વર, પુણ્ય, પાપ, બધ, મેક્ષ, સ્વર્ગ, નરક, પુનર્જન્મ અને આત્મશુદ્ધિ માને છે, તેમ જૈનો પણ પરમાત્મા, મેલ, બધ, સ્વર્ગ, નરક, પુનર્જન્મ, કર્મ, આત્માદિ તરવન માને છે, ઈશ્વરના સ્વરૂપ વિષયમાં તે હિંદુ, જૈન, ખ્રિસ્તી, બૌદ્ધ વગેરેમાં મતભેદ છે. તેમ જૈનો અને ·આર્ય સમાજમાં ઈશ્વરના સ્વરૂપ સંબંધી મતભેદ છે તેથી કંઈ ઈશ્વર નથી એમ તે જેનો કહેતા નથી. ઈશ્વરને જગકર્તા માન- નારાજ ઇશ્વરના અસ્તિત્વને માને છે અને ઈશ્વરને વિશ્વના સાક્ષીરૂપ માનનારાઓ જેને, ઈશ્વરને માનતા નથી એમ જે કહેવું છે તે તે તમારી દૃષ્ટિએ મનાચ, પણ તે સર્વ દર્શનીઓને માન્ય ગણાય નહીં. જે ઈશ્વરનું સ્વરૂપ સ્વીકારે છે તે ઈશ્વરને માનનાર ગણાય છે અને બીજી દષ્ટિએ ઈશ્વરનું સ્વરૂપ માને તે ઇશ્વર માનનાર નહીં એવું કર્યું અને તેથી તો તમારા આર્યસમાજના મંતવ્ય વિના અન્ય સર્વે નાસ્તિક ઠરશે અને તે તે માની શકાય તેમ છે જ નહીં. પ્રથમ તે તમારી દષ્ટિએ જગદ્ગુરૂ શંકરાચાર્યના અનુયા- થીઓ પણ ઈશ્વરને નહીં માનનારા ઠરશે. કારણ કે તમારા મતની પેઠે તે ખાસ જગને કર્તા ઈશ્વર છે એમ માનતા નથી. કારણ કે શંકરાચાર્ય રચિત પંચદશી વગેરે ગ્રન્થોથી પારમાર્થિકદષ્ટિએ જગને કર્તા ઈશ્વર છે એમ સિદ્ધ થતું નથી. વ્યાવહારિક દષ્ટિએ અર્થાત્ અપારમાર્થિક દૃષ્ટિએ તેઓ; જગને કર્તા ઈશ્વર માને છે એટલે એ તે વ્યાવહારિક અર્થાત્ ઔપચારિક અર્થાત વિવર્ત વા- દની દૃષ્ટિએ જગકર્તા ઈશ્વર છે પણ વસ્તુતઃ તો તેમના મતમાં એકબ્રહ્મ વિના અન્ય પદાર્થ જ નથી તે અન્ય જગત્ પદાર્થને કર્તા ઈશ્વર છે એમ ક્યાંથી સિદ્ધ થાય ? અર્થાત્ જગકર્તા ઈશ્વર એમ સિદ્ધ થતું નથી. એમ પંચદશી કે જે વેદાન્તને ખાસ ગ્રન્થ છે તેથી સિદ્ધ થાય છે. શ્રદ્ધાં ગરિમા નેz नानास्ति किंचन ॥ एकरवा द्वितीयं ब्रह्म, , ઈત્યાદિ તિવાકયોથી જગદ્ગુરૂ શંકરાચાર્યજી એક બ્રહ્મ વિના બીજી જગત્ નામની વ- સ્તુને સત્ય માનતા નથી. જ્યારે જગત્ સત્ય નથી અર્થાત અસત્ ત્યારે તે તેના કર્તા ઈશ્વર નથી એમ સહેજ ઠરે છે તેથી તેઓના વાદને કેવલાદ્વૈતવાદ કહેવામાં આવે છે. તેમના મતમાં બ્રહ્મ સત્ છે અને તેથી અસ જગત્ પ્રગટતું નથી એવો સિદ્ધાંત છે છતાં જગતને ·૧૭ કર્તા છે એવું તે સૌપચારિકવિતવાદદષ્ટિએ સ્વીકારે એવી રીતે તે અમે પણ ઔપચારિક દષ્ટિએ લૌકિક વ્યવહાર પ્રતીક- દષ્ટિએ જગતને કર્તા ઈશ્વર માનીએ તે તેથી વાસ્તવિક રીતે ઈશ્વર છે તે જગકર્તા નથી એવા સિદ્ધાંતને હાનિ પહોંચતી નથી. શકરાચાર્ય અને તેમના અનુયાયીઓજ હિદુઓની સંખ્યાને માટે ભાગ છે તે ઈશ્વર અર્થાત બ્રઘાને માનવાથી તે પરમાર્થિક દષ્ટિએ જૈનોની પેઠે જગત્કતો ઈશ્વરને નહીં માનનારા ઠર્યા, જગતકતી તરીકે ઈશ્વરને જેને માનતા નહીં હોવાથી જૈનોને નાસ્તિક કહી ભાડવાની પેઠે શાકર મતાનુયાયી કેવલાદ્વૈતવાદી હિંદુઓને પણ નાસ્તિક કહી તેમને ભાડવાને પ્રસંગ આવે પણ તેઓ વેદને માને છે એટલે આસ્તિક છે, ઉપચારે તે માને છે એટલે સર્યું એટલાથીજ તમે સતોષ માને છે તે તેથી તમારે જેનેને પણ નાસ્તિક ન કહેવા જઈએ- લાલાજી!!! વેદને માનનારા અને ઉપનિષદને માન- નારામાં પ્રથમ શ કરાચાર્યને નબર છે તેઓની માન્યતા તમારી આગળ રજુ કરી. હવે ખાસ વેદને સ્વત પ્રમાણે માનનારા પૂર્વ મિમાસાકારદિકહિદુઓના મતને જણાવું છું છુ જૈમિનિ કુમારિલભટ્ટ વિગેરે પૂર્વમિમાંસાવાદીઓ ફક્ત વેદને સત્ય માને છે અને વેદના આધારે કર્મકાડ કરવાથી સ્વર્ગ માને છે. રવાની ર (તિ) સ્વર્ગની ઈરછાવાળો યજ્ઞ કરે એ જ કર્મકાવવૈદિકહિ દુઓની માન્યતા છે મિમાંસા દર્શન જેટલું કઈ વેદને જ પ્રમાણુ માનનારૂ દર્શન નથી તેથી તે પૂર્વમિમાસા તરીકે વૈદિક માન્યતામાં પ્રથમ નંબરે આવે છે કુમારિલ ભટ્ટ વિગેરે વેદે માનનારાઓ કહે છે કે વેદ પ્રમાણ છે. વેદને કર્તા ઈશ્વર નથી તેમજગતને કતાં ઈશ્વર નથી એવી તેઓની માન્યતા છે, તે પણ લાલાજીના મતથી વિરૂદ્ધ છે, ઉત્તરમિમાસામાં વેદિક હિદુઓ શાકરમતાનુયાયીઓ જગતુકર્તા તરીકે ઈશ્વરને વસ્તૃત માનતા નથી અને પૂર્વમિમાંસાવાદિ વૈદિક હિદુઓ પણ ·૧૮ જગતકર્તા તરીકે ઈવરને માનતા નથી અને વસ્તુતઃ ઈશ્વરને માનતા નથી. તેઓ તો વેદ જ સર્વસ્વ છે એમ માને છે તેથી એ બેની માન્યતા અને લાલાજીની ઈશ્વરની માન્યતામાં ફેર પડયે તે પણ વેદોની શ્રુતિના અધ મતભેદે ફેર પડશે તેથી તે બને પણ સ્યાદ્વાદ દષ્ટિએ અમારા પક્ષમાં અમુક દષ્ટિએ આવ્યા. હવે સાંખ્યદર્શનવાદી હિંદુઓ કે જે વૈદિક પ્રાચીનકાળમાં ઘણા જોર પર હતા, તેઓની માન્યતા એવી છે કે આત્મા–પુરૂષ અર્થાત ઈશ્વર છે તે જગતને કર્તા નથી, અને પ્રકૃતિ (અર્થાત્ કર્મ) છે તે જગની કત્ર છે. પ્રવ્રુત્તિઃ પુરતુ પુર પંઢારાન્નિત્રે પ્રકૃતિ કત્ર છે. પુરૂષ અર્થાત્ ઈશ્વર તે કસલપત્રવત્ નિર્લેપ છે. સાંખ્યદર્શનના કતાં કપિલ ઋષિ છે. તેઓ ઇશ્વરને જગત્ કર્તા તરીકે માનતા નથી, પણ પ્રકૃતિ અર્થાત્ અપેક્ષાએ જેનેના કર્મને કર્તા તરીકે સ્વીકારે છે અને તે પણ તેઓ વેદોની શ્રુતિના આધારે માને છે. સાંખ્યદર્શન માન્યા વિના એવી પ્રકૃતિની પણ સિદ્ધિ થતી નથી તેથી સર્વ હિંદુઓને સાંખ્ય જ્ઞાનનો આશ્રય લે પડે છે, વેદ, ઉપનિષદો અને પુરાણમાં સાંખ્યતત્વ ભરપૂર છે. સાંખ્ય વૈદિક હિંદુઓ પુરૂષ અર્થાત્ ઈશ્વરને જૈનોની પેઠે જગતને અકર્તા માને છે. તેથી તમારી દષ્ટિ પ્રમાણે તો તેઓ પણ ઈશ્વરને નહીં માનનારા નાસ્તિક ઠર્યા, લાલાજી !! સાંખે, શાંકરમતાનુયાયીહિંદુ બ્રાહ્મણ વગેરે ઈશ્વરને માને છે પણ ઇશ્વરનું સ્વરૂપ અકર્તા આદિ સ્વરૂપે સ્વીકારે છે અને માયા–પ્રકૃતિને કર્તા તરીકે સ્વીકારે છે, તેથી તે જેમ ઈશ્વરને માનનારા છે, તેમ જૈને પણ તેવી રીતે ઈશ્વરને માનનારા છે. ફક્ત ઈશ્વરના સ્વરૂપમાં મતભેદ, દરેકને રહે છે, અને એવી રીતે તમારે પણ સ્વીકારવું જોઈએ, અને એમ જે નહીં સ્વીકારો તે પોતાનાં બોર મીઠાં અને પારકાં બોર ખાટાં તથા હબસીએ પિતાના કાળા છોકરાને રૂપવાળો માની લીધે એવી તમારી માન્યતા ગણાશે. જગના કતો ઈવર તરીકે રામાનુજાચાર્યને અને ·૧૯ વલભાચાર્યને મત છે અને આચાર્યો વૈષ્ણવધર્મ કહેવાય છે, બને વેદ શુતિ પુરાણેને માને છે, ગમાનુ જ કહે છે કે ઈશ્વર સાકાર છે. એક વિષ્ણુ ધામમાં ઈશ્વર છે એમ માને છે, વલ્લભા ચાર્ય કહે છે કે ગૌલેકમાં કૃષ્ણ ઈશ્વર છે અને ત્યા જનારા બધા ભક્ત પ્રભુની ગોપીઓ થઈ જાય છે અને કૃષ્ણ પ્રભુ પુરૂષ તરીકે ગોપીઓની સાથે રમે છે એવી શુદ્ધાદ્વૈતવાદી વલ્લભમતાનુયાયી હિંદુઓની ઈશ્વર માન્યતા છે સ્વામીનારાયણપ થી હિદુઓ કહે છે કે, કૃણુ કરતા સ્વામીનારાયણ પ્રભુ જે અવતર્યા તે મેટા ઇશ્વર છે, તે વૈકુ ઠમા રહે છે ત્યાં પ્રભુની સાથે સાધુએ રહે છે ત્યા સ્ત્રીઓ રહેતી નથી વૈષ્ણવ, ઈશ્વર સાકાર છે અને વાર વાર અવતાર લે છે એમ માને છે અને આર્યસમાજીએ કહે છે કે ઈશ્વર નિરાકાર છે અને અવતાર લેતો નથી શાકરમતાનુયાયીઓ ઇશ્વરને માને છે સર્વ પ્રકૃતિને સ્વામી જીવ તેજ ઈશ્વર છે એમ સ્વીકારે છે, વલ્લભા ચાર્ય વગેરે વૈષ્ણવીય આચાર્યો કહે છે કે ઈશ્વર કૃષ્ણ તેજ જગત્ છે જગત્ અને હરિ એકરૂપ છે અને શરીર પણ ઈશ્વરરૂપ છે જુઓ ४ हरिरेष जगद् जगदेव हरि हरितो जगतो नाहि भिन्नतनु, रितियस्मति परमार्थगति मनरोभवसागरमुद्धfa I એ લોકથી જગત્ અને ઈશ્વર તથા જીવે તે એક શુદ્ધ, બ્રહ્મજ છે એમ શુદ્ધાદ્વૈતવાદિ ગેસ્વામીઓને મત છે. આ પ્રમાણે હિ દુધમઓ ઈશ્વરના સાકાર નિગકાર વ્યાપક વ્યાપ્ય સ્વરૂપ ભિન્નભિન માને છે તેથી વેદના આધારે એક સ્વરૂપી ઈશ્વર સિદ્ધ કરતું નથી, તેમ જૈને પણ ઈશ્વર માને છે છતા તેઓનાથી ઈશ્વનું સ્વરૂપ જૂદુ માને છે તેથી તેઓની પેઠે જેને પણ ઈશ્વરને માનનારા ઠરે છે જેને ઈશ્વરને રજોગુણ તમે ગુણ અને સત્વગુણથી રહિત વિશુદ્ધ બ્રા અર્થાત્ નિર્ગુણ બ્રહ્મ તરીકે સ્વીકારે છે જુઓ જૈન શાસ્ત્રમાં લખેલ સિદ્ધ પરમાત્માનું સ્વરૂપ “ત્રણ ગુણથી ગહિત કેવલજ્ઞાન અને પૂર્ણનન્દમય છે, વેદવેદાની હિદુઓ પણ ત્રણગુણથી રહિત એવુ પૂર્ણ વિશુદ્ધ બ્રદાપણ તેજ મુક્ત બ્રા છે એમ માને છે અને એવા પૂર્ણ કેવલ જ્ઞાન અને પૂર્ણાનન્દમય ·૨૦ શુદ્ધાત્માને જેને ઈશ્વર પરમાત્મા, સિદ્ધ બુદ્ધ પ્રભુ માને છે અને મહાભારતના નીચેના કલેકથી પણ ઈશ્વર પરમાત્માનું સ્વરૂપ તેવુંજ સિદ્ધ થાય છે. મહાભારત, आत्मा क्षेत्रज्ञ इत्युक्तः संयुक्तः प्राकृतर्गुणैः तैरेवतु विनिर्मुक्तः परमात्मेत्यभिधीयते ॥ १ ॥ ભૂગમુનિ, ભારદ્વાજ ઋષિને કથે છે કે હે ભારદ્વાજ-હે ભાર- દ્વાજ, શરીર, વિશ્વરૂપ ક્ષેત્રને જાણકાર આત્મા છે અને તે રજોગુણ તમગુણ અને સત્વગુણ પ્રાકૃતિક ગુણોથી અર્થાત્ આઠકર્મથી સંયુક્ત છે અને જ્યારે ત્રણ ગુણ સહિત આત્મા હોય છે ત્યારે તે સગુણ આત્મા કહેવાય છે અને એ ત્રણ પ્રકૃતિના ગુણેથી સર્વથા મુક્ત થાય છે ત્યારે તે પરમાત્મા, ઈશ્વર ત્રિગુણાતિત શુદ્ધ બ્રહ્મ, કહેવાય છે. આવા પરમાત્માની માન્યતાવાળા, હિંદુઓ પણ તમોગુણ રજોગુણ અને સત્વગુણ રહિત પરમાત્મદશા પ્રાપ્ત કરવા માટે ધર્મની આરાધના કરે છે, અને સર્વથા દોષ રહિત એવા પરમાત્માને ઈશ્વર તરીકે જેનો જૈનશાસ્ત્ર પ્રમાણે માને છે. તેનો લાલાજી મહાશય ! પક્ષપાતરહિતદષ્ટિથી વિચાર કરો અને મહાત્મા ગાંધીજીની પેઠે પિતાની ભૂલ કબૂલ કરીને આર્યજૈન હિંદુઓને ન્યાય આપે અને સ્વદષ્ટિ પ્રમાણે સુષ્ટિની કલ્પનામાં થએલ ભૂલને દ્વિતીયાવૃત્તિમાં સુધારશે. આર્ય દેશમાં જૈનધર્મનાં-બૌદ્ધ ધર્મનાં અને હિંદુધર્મનાં મૂલ છે. ત્રણે આ હિંદુધમીએ ગણાય છે, આર્ય જૈન હિંદુ ધર્મ અને આર્ય બૌદ્ધ હિંદુ ધર્મમાં ઈશ્વરને જગત્કર્તા તરીકે સ્વીકારેલ નથી. બૌદ્ધ ચાલીસ કરોડ ઉપર છે. ચીન, જાપાન, તિબેટ, માંગેલિયા, બ્રહ્મદેશ, આસામ, લંકા વગેરેમાં બૌદ્ધની ચાલીશ, અડતાલીસ કરોડની સંખ્યા છે. તેઓ વસ્તુતઃ જગતને કર્તા ઈશ્વર નથી પણ ત્રિગુણાતીત ઈશ્વર પૂર્ણ જ્ઞાનાનદમય છે એમ સ્વીકારે છે, સાંખે, કેવલાદ્વૈતવાદીઓ પણ ઈશ્વરને જગકર્તા - ·૨૧ રીકે માનતા નથી. તે કઈ નાસ્તિક સિદ્ધ કરતા નથી પણ ઈશ્વરને ગમે તે રૂપે માનેલ હોવાથી ઈશ્વરવાદી સિદ્ધ કરે છે જગત્ કર્તા તરીકે ઈશ્વરને માનનારા અને જગકર્તાતરીકે ઇશ્વને નહીં માનનારા પણ સાક્ષી તરીકે ઈશ્વરને માનના આસ્તિક ગણાય ઈશ્વર માનનારા ગણાય છે ઈશ્વર, આત્માઓ, પુણ્ય પાપ, બ ધ, મોક્ષ, પરલક, નરક, પુનર્જન્મ વગેરે માને છે તે આસ્તિક છે, ઈવરના સ્વરૂપની માન્યતામા હિદુઓને જ પસ્પર માટે ભેદ છે આર્યસમાજીઓએ વેદના આધારે નિરાકાર ઈવર મા છે, શારદાન્તીઓએ મૂર્ત અને અમૂત ઈશ્વરબા માન્ય છે, રામાનુજે અને વલ્લભાચાર્યે વેદના આધારે સાકાર ઈશ્વરને મા છે બ્રહ્મા વિષ્ણુ મહેશ્વર દેવી વગેરેને માનનારાઓ પિપિતાના ઈશ્વરના સ્વરૂપ જુદા માને છે, ખ્રસ્તિ જગત્કર્તા ઇશ્વરને સાકાર માને છે અને મુસલેમાને જગત્કર્તા ઇશ્વર અલલાને નિરાકાર તરીકે માને છે અસમાને અલ્લાને સર્વ વ્યાપક માને છે, પ્રીતિ પ્રભુને ફક્ત સ્વર્ગમાં રહેલે માને છે પસ્પર તે સર્વ મતવાળાઓ પિતપોતાના વિચારવાળા ઈશ્વરને જે રૂપમાં માને છે તેનાથી ભિન્ન એવા જગતુકર્તા તરીકે માનેલા ઈશ્વરના સ્વરૂપને ખડે છે, એમ જે ઈશ્વરવાદીઓના સર્વના ધર્મશાસ્ત્ર વાચશે સાભળશો તે જણાશે તે પછી જેને, ઈવ પૂર્ણ કેવલજ્ઞાનાનન્દમય માને છે છતા તેઓ ઈશ્વર માનતા નથી એમ લાલાજી ! તમે કર્યો છે તે કઈ રીતે સત્ય ઠતુ નથી લાલાજી ! તમે વેદ, ઉપનિષદે અને પુગમાં પ્રગટેલા તમારા વૈદિક પિગણિક હિ દુઓના ભિન્ન ભિન્ન ઈશ્વર સધી મનેતેએક નિર્ણય કરે કેઈએ આજ સુધી એક નિર્ણય માન્ય રાખ્યો નથી મffસ્ટ લેક ભિન્ન ભિન્ન રુચિવાળો છે. લાલાજી! તમે તમારા હિદુઓમાં ઈશ્વરની માન્ય- તામા ઉપર પ્રમાણભેદ છે તેઓ પર કઈ ન લખ્યું અને જેનેની માન્યતા સમજ્યા વિના જેને ઈશ્વર માનતા નથી એમ કપિલ કપિત લખી ઠોકી માર્યું એ ખરેખર તમને હિદુધર્મના જૂઠા ·ર ધર્માભિમાનની અજ્ઞાનની લાગણી છે, તેને એકાંતમાં બેસી મધ્ય સ્થદષ્ટિથી ખુબ વિચાર કરી દેશો તો સ્વયમેવ સત્ય જાણી શકશે. લાલાજી !! તમે, જેને ઈશ્વરના અસ્તિત્વને માનતા નથી એમ કળે છે પણ તમે જેને મહાન સત્ય ગ્રન્થ માને છે તે ભગવદુ- ગીતાના કેટલાક કેથી જગત તરીકે ઇશ્વર સિદ્ધ થતું નથી એમ ઠરે છે. તે કલેકે નીચે પ્રમાણે છે. અાવતા સઝાગ પાંચમો લેક ૧૪=૧૫-૬. न कतृत्वं न कर्माणि, लोकल्य सुजति प्रभुः न कर्मफलसंयोग, स्वभावस्तु प्रवर्तते ॥ १४ ॥ नादत्तकस्यचित्पापं, न चैव सुकृतं विभुः જ્ઞાનવૃતં જ્ઞાનં, તેને મુઘત્તિ સંતવઃ | ૨૦ || ज्ञानेनतुतदज्ञानं येषां नाशितमात्मनः तेषामादित्यवत्ज्ञानं प्रकाशयति तत्परम् ॥ १६ ॥ ભાવાર્થ-લેકનું જગતનું-કતું – અને લોકનાં કર્મને પ્રભુ, સુજતો નથી અર્થાત્ બનાવતું નથી અને જેની સાથે કામ જોડવા અને કર્મફલને સંગ કરે એ ઈશ્વર કરતે નથી એમ જ્ઞાનદષ્ટિથી શ્રીકૃષ્ણ કથે છે અને કયે છે કે એ બધું સ્વભાવથી પ્રવર્તે છે. સ્વભાવથી-અનાદિકાલથી જગત્, જી અને કર્મ છે, એમ સ્પષ્ટ જાહેર કરે છે. પન્નરમા શ્લોકમાં સ્પષ્ટ જણાવે છે કે પ્રભુ કેઈનું પાપ લેતો નથી અને કેઈનું સુકૃત પુણ્યકર્મ લેતે નથી. જેઓનું અજ્ઞાનથી જ્ઞાન આચ્છાદન થયું છે તે જગકર્તા ઈશ્વર છે એમ અજ્ઞાનથી માને છે જેને અને કર્મોને સુષ્મા પ્રભુ છે, પ્રભુ પાપ પુણ્ય લે છે ઈત્યાદિ બ્રાંત કલ્પનાને માની અજ્ઞાનીએ મુંઝાય છે, અજ્ઞાનથી જ મુંઝાય છે, એમ શ્રીકૃષ્ણ પિતે જાહેર કરીને ઈશ્વર જગકર્તા નથી એમ નાની અને સાંખ્યાની તાવિક ઈશ્વર માન્યતાને જાહેર કરે છે અને કહે છે કે આવા જ્ઞાનથી જેઓનું અજ્ઞાન નષ્ટ થયું છે એવા

·લોકેને સૂર્યની પેઠે સત્ય ઉત્કૃષ્ટ જ્ઞાનને પ્રકાશ થાય છે, ભગવદ્-
ગીતાના પાચમા અધ્યાયની માન્યતા પ્રમાણે જૈને ઈશ્વરનું સ્વરૂપ
માને છે સર્વ ઉપનિષદોને અર્થાત્ વેદને સાર ભગવદગીતા છે એટલે
વેદ અને ઉપનિષદના આધારે ઈશ્વર જગત્કર્તા નથી એમ શ્રીકૃષ્ણ
જાહેર કરે છે જે આમ છે તે પ્રશ્ન થશે કે ભગવદ્ગીતાના બીજા
અધ્યાયમાં જગકર્તા તરીકે ઈશ્વરને કઓ છે તેનું કેમ? તો તેના
ઉત્તરમાં જણાવવાનું કે તત્વજ્ઞાન દષ્ટિએ તે ઈશ્વર જગકર્તા નથી
એમ પ્રથમના છ અધ્યાયથી જણાવ્યું છે અને બાકીના ભક્તિ
મહિમાદર્શક ઉપાસનાના અધ્યાયમાં ઈશ્વરને જગકર્તા તરીકે
ભક્તિ મહિમાની ઔપચારિક દષ્ટિએ જણાવ્યું છે ભક્તિની દૃષ્ટિ
ઔપચારિકી છે તથા વિવર્તવાદ દષ્ટિની માન્યતા જેવી છે, તેથી
ભકિતમહિમા દૃષ્ટિમા ઉપચારે જગકર્તા તરીકે ઈવર છે એમ
કથાય છે લખાય છે તેથી અન્ય અધ્યામા ભક્તિ મહિમા દષ્ટિએ
ઈવરને જગકર્તુત્વાદિરૂપે વર્ણવ્યો છે તેથી તે દ્રષ્ટિએ તે સત્ય
છે પણ જ્ઞાનદષ્ટિએ અસત્ય છે એમ સમજવું
धर्मशास्त्रेपु विश्वस्य, कर्तृप्रभु प्रवर्णनम्
भक्ताना चित्तशुद्धयर्थ, तत्तु तज्ज्ञ प्रवेदितम् ॥
भक्तिदृष्टया जगत्कर्ना, देवोऽस्तिकथ्यतेजने
कानदृष्ट्या जगत्कर्ता, नास्ति देव श्रुतोस्मृत
औपचारिकभक्तर्हि, दृष्टित परमेश्वर
जगत्कर्षादिभावेन, वेदादिषु प्रकीर्तित ॥
आत्मैव परमात्मास्ति, वेदान्तेहिप्रकथ्यते
आत्मनो विश्वकर्तृत्व, कर्म प्रकृतियोगत ॥
अज्ञाना भक्तिभावेन, ब्रह्मशुद्धि प्रदर्शिता
નિનાં તરઘરા , ત્રશુદિ કુતરાતા I
औपचारिक भक्तिस्तु, कर्तव्या व्यवहारत
आत्मज्ञानं हृदि धृत्वा, वेदादिशात्रवैदिमि ॥
હિન્દુ ધર્મશામાં વિશ્વકર્તા તરીકે પ્રભુનું વર્ણન છે,
||

·વિશ્વ વૃદમુજરથોસા ઈત્યાદિ છે તે પ્રભુને મહિમા વર્ણ વીને અજ્ઞ ભક્તને પ્રભુમાં શ્રદ્ધા પ્રીતિરૂપી ભક્તિ કરાવવા માટે છે, કારણ કે એવી ઔપચારિક ભક્તિથી અજ્ઞ લોકેમાં શ્રદ્ધા પ્રેમ, નીતિ, સદગુણ પ્રગટતાં તેઓની ચિત્તશુદ્ધિ થાય છે, માટે ચિત્તશુદ્ધિ અર્થે તેવી રીતે ભક્તોની શુદ્ધિ થવાનું રોગીઓના રોગવારણાર્થે વૈદ્યોની પેઠે જાણનારાઓએ કચ્યું છે. ઔપચારિક ભક્તિ દષ્ટિએ જગત્કર્તા ઈવર છે ઈત્યાદિ કહેવાય છે, અને જ્ઞાનદષ્ટિએતે સત્યજ કથાય છે, તેથી તેવી જ્ઞાનદષ્ટિએ જગત્ કર્તા, જીને કર્યો અને જેના કમ કર્તા ઈશ્વર નથી એમ શ્રુતિમાં સ્માર્યું છે. વેદાદિકમાં ઓપચારિકભક્તિથી જગત્કર્તા ઈવરને ક છે, આત્મા તેજ પરમાત્મા છે. બ્રહ્મા તરવમસિ ઈત્યાદિ વેદમંત્ર આત્માને જ ઈવર પ્રભુ કહેનારા છે. આત્માની સાથે રજોગુણ તમે ગુણ અને સત્વગુણરૂપ કર્મ છે ત્યાં સુધી કમ પ્રકૃતિને આત્માને વિAવતું કતૃત્વ વેદમાં જણાવ્યું છે, પશ્ચાત્ જ પણ નિખ પત્ર પશ્ચાત એ ત્રણ ગુણથી રહિત આત્માને પરબ્રહ્મ ચેષ્ટબ્રહ્મ તરીકે ક છે. અજ્ઞાની ભક્તિભાવે આત્મશુદ્ધિ દર્શાવી છે અને જ્ઞાનીઓને જ્ઞાનદષ્ટિએ આત્મશુદ્ધિ જણાવી છે એમ કૃતિમાં પ્રભુને ઉપદેશ છે. માટે વેદાદિશાસ્ત્રવેત્તાઓએ બ્રહ્મજ્ઞાનને હૃદયમાં ધરીને વ્યવ- હારથી પ્રભુની ઔપચારિક ભક્તિ કરવી. પ્રભુની પ્રાર્થના કરવી. પ્રભુની પાસે પાપોને પશ્ચાત્તાપ કર, આથી લાલાજી !!! જ્ઞાન દષ્ટિએ અને ભક્તિદષ્ટિએ ગીતામાં કથેલા ઇવરના કર્તા અને અકત સંબંધી પરમાર્થ સમજાય તે સારૂં. આત્મા અર્થાત્ ઈવર અનાદિકાલથી છે અને પ્રકૃતિ અર્થાત્ કર્મ અનાદિકાલથી છે. પ્રકૃતિમાં જગતને સમાવેશ થાય છે તે બે અનાદિ હોવાથી તે બેને કર્તા કેઈ નથી. જે અનાદિ હોય છે તેને કઈ કર્તા નથી. મહર્ષિ દયાનંદ સરસ્વતીએ પણ પરમેશ્વર, આત્માઓ, કર્મ, જગત એ ચાર વસ્તુ અનાદિકાલથી છે એમ ·૨૫ સત્યાર્થ પ્રકાશમાં લખ્યું છે તેથી જગત-આત્માઓ અને કર્મ-પ્રકૃતિને કર્તા ઈશ્વર સિદ્ધ કરતું નથી. ભગવદ્ગીતા કે જેને હિદુઓ પ્રમાણિક ગ્રન્થ માને છે તેમાં પુરૂષ અને પ્રકૃતિ અને અનાદિકાળથી છે એમ જણાવ્યું છે. તાણા–ભગવદગીતા-તેર અધ્યાય કલેક ૧૯-૨૦ प्रकृति पुरुष चव, विद्वचनादी उभावपि, विकाराश्च गुणाश्चैव, विद्धि प्रकृतिसंभवान् ॥१९॥ कार्यकारणकर्तृत्व,-हेतु प्रकृतिरुच्यते पुरुप सुखदु खाना, भोक्तृत्वे हेतु रुच्यते ॥२०॥ पुरुष प्रकृतिस्थोहि, भुक्ते प्रकृतिजान् गुणान् વારા ગુખémડા, સરોનિમણુ ઘરn. उपदृष्टानुमन्ताच, भर्ता भोक्ता महेश्वर परमात्मेति चाप्युक्तो, देहेऽस्मिन् पुरुष' पर ॥२२॥ શ્રીકૃષ્ણ અર્જુનને કહે છે કે પ્રકૃતિ અને પુરૂષ એ બે અના- દિથી છે એમ જાણુ, રજોગુણ તમે ગુણ અને સત્વગુણ, એ ત્રણ ગુણ અને દેહાદિ સર્વને પ્રકૃતિથી અર્થાત કર્મથી થએલા જાણી પ્રકૃતિ છે તે સર્વ પ્રકારના જગના કાર્યકારણકર્તત્વમાં હેતુભૂત છે પણ અન્ય કેઈ ઈવરકર્તા હેતુ તરીકે નથી પુરૂષ અર્થાત્ આત્મા છે તે સુખ દુખગમા હેતુભૂત છે પુરૂષ-આત્મા છે તે દેહાદિપ્રકૃતિમાં રહીને પ્રકૃતિથી થએલ તમ, રજસ્, સત્ત્વગુણને અર્થાત્ આઠ કમને ભગવે છે. ઉંચ નીચ એનિમા આત્માના જન્મનું કારણ તમે- ગુણ, રજોગુણ અને નવગુણને આત્માની સાથે સગ છે શરીરમાં રહેલ પુરૂષ-આત્મા છે, તેજ ઉ૫દૃષ્ટા અને અનુમન્તા છે અને આ દેહમાં રહેલ આત્મા તેજ પપુરૂષ-પરમાત્મા-મહે વ એવા નામે કહેવાય છે અને તેજ ભર્તા ભોક્તા છે દેહભ્ય આત્મા તેજ પરમા- ત્મા છે, અને શાકદાતીઓ પણ જીવને શિવ માને છે જેને આત્મા, તેજ વિશુદ્ધ થતા પરમાત્મા થાય છે એમ માને છે ભગવદ- ·૨૬ ગીતામાં એ પ્રમાણે દેહમાં રહેલ–આત્માને પર-પુરૂષ, મહેશ્વર પરમાત્મા કહે છે, તેથી લાલાજીએ તેને ખ્યાલ રાખ જોઈએ, અને જેનો ઈશ્વરને માનતા નથી એવા પિતાનો દુરાગ્રહને દર કરવો જોઈએ. આખી દુનિયાના મનુષ્ય જગતકર્તા ઈશ્વર અને જગત્ અકર્તા ઈશ્વર એવા બે પક્ષમાં વહેંચાઈ ગયા છે, વૈદિક હિંદુઓને સાંખ્યમત, તથા પારમાર્થિકટણિયે વેદિક પૌરાણિક શાંકરમત સંપ્રદાય, પૂર્વમિમાંસાવાદીઓ, જેનો અને બૌદ્ધો એ સર્વે ઈશ્વરને જગત્ અકર્તા તરીકે માને છે અને વૈષ્ણ, ખ્રીતિ, મુસલમાન અને પારસીઓ, ઈશ્વરને જગકર્તા તણેકે માને છે. લાલાજીએ આ પ્રમાણે લખ્યું હોત કે જૈને જગતકર્તા તરીકે ઈશ્વરને માને છે તે તે ચગ્ય ગણાત, પણ જેને ઈશ્વરનું અસ્તિત્વ સ્વીકારતા નથી એવું જૂઠું લખી દીધું તે તેમની કેવલ ધાર્મિકતત્ત્વજ્ઞાનની ખામી છે, વેદમાં, ઉપનિષદોમાં અને પુરાણોમાં સાંખ્યદર્શનનું તત્ત્વજ્ઞાન ભરેલું છે. સાંખ્યવાદીઓની અને જેનોની જગત્ અકર્તા ઈશ્વરની માન્યતા અકર્તાવાદમાં જ માત્ર સરખી છે, તેથી વેદ અને ઉપનિષદ વગેરે પણ જૈનોના જગત્ અકર્તા ઈશ્વર- વાદમાં સાક્ષીરૂપ ઠરે છે, તેથી તમે જેનો ઈશ્વર માનતા નથી એવું કથી જૈનોને નાતિક ઠરાવવા માગે છે પણ હવે તેવું ચલાવી શકે એવું જગત્ આંધળું નથી. લાલાજી!!! વેદના કાલમાં પણ આસ્તિક આમાં કપિલ, ભારતદ્વાજ વગેરે ઈશ્વરને જગત્ અકર્તા તરીકે માનતા હતા, તેથીસાંખ્યમત વૈદિક તરીકે આસ્તિક ગણાતો હતો, જેની પણ જગત્ અકર્તા તરીકે ઈકવર પરમાત્માને માનતા હોવાથી તે સાંખ્યવત્ આસ્તિક ઈશ્વરવાદી છે. ઈશ્વર છે એમ જે માને છે તે ઈશ્વરવાદી છે, અને જે ઈવર નથી એમ માને છે તે નાસ્તિક છે. જગના કર્તાતરીકે ઇવરને માને તે ઇવરવાદી આસ્તિક છે એવી તે જગકર્તાવાદીઓની સ્વમતદુરાગ્રહની ટુંકી વ્યાખ્યા છે અને એવી વ્યાખ્યાથી તો સાંખ્યદર્શન નાસ્તિક ગણાય પણ વેદોમાં અને ઉપનિષદોમાં તથા બ્રહ્મસૂત્રમાં તથા ભગવગીતામાં ·૨૭ કોઈ ઠેકાણે જગકર્તા ઈશ્વર માને તે આસ્તિક-ઈ વારી ગણાય એવુ પ્રમાણુ નથી, પાણિનિ, પત જલિ વગેરે તો કહે છે કે vો સિત દતિતિારે માહિત પરલોક છે એવી જે- એની મતિ છે અર્થાત સ્વર્ગ, પુનર્જન્મ કર્મ, બધ, છે એવી મતિ વાળા તથા જગતકર્તા ઈશ્વર અગર જગત અકર્તા ઈકવરને જેઓ માને છે તેઓ આસ્તિક છે, એમ સ્પષ્ટ જાહેર કર્યું છે. આત્મા વગેરેને જે માને તે આસ્તિક છે એવું શકરાચાર્યના પહેલા સર્વ ધર્મવાળાઓની માન્યતા હતી પાછળથી જ્યારે વિ.સ આઠમા સૈકામાં શકરાચાર્ય થયા ત્યારે જેઓ વેદને ન માને તેઓને તે- એએ નાસ્તિક ગણવા શરૂ કર્યો અને જેનોએ-જેઓને જૈનધર્મની જૈનશાસ્ત્રોની શ્રદ્ધા ન હોય તેઓને મિથ્યાત્વીઓ ગયા, જેનો તે જેઓ આત્મા, કર્મ, મોટા, પુનર્જન્મ માને છે તે દુનિયામાં ગમે તે ધર્મવાળો હોય પણ તેઓને આસ્તિક માને છે વેદને માને તે આસ્તિક છે એમ શકરાચાર્યના કાલ લગભગમાં મત gવા લાગે જારિત નિરા વેદનિક નાસ્તિક છે એમ તેઓએ ઠરાવ્યું તે વખતમાં કુમારિક ભટ્ટ વગેરે જગતના કર્તા તરીકે ઈશ્વરને માનતા નહેતા તથા ઈશ્વર છે જ નહીં એવું માનતા હતા છતા વેદને માનતા હોવાથી આસ્તિક ગણાતા હતા, શ્રી શક- ગચાર્ય તે પરમાર્થ દષ્ટિથી જગને કર્તા ઈશ્વર નથી એમ માનતા. હતા અને વ્યાવહારિક દષ્ટિએ વિવર્તવાદ દષ્ટિએ જગત્ ક ઇશ્વની માયા છે એમ માનતા હતા પણ તે વેદોને માનતા હોવાથી આસ્તિક ગણાયા હતા, પણ પાછળથી અગિયારમા બારમા સૈકામાં થનાર શ્રી રામાનુજેશકરાચાર્યને પ્રબદ્ધકહ્યા અર્થાત્ જગત્ કર્તા ઈશ્વર નથી એવી તેમની પારમાર્ષિ દષ્ટિ હોવાથી તેમને પ્રચ્છન્ન બી કદા. રામાનુજ આચાર્ય, વલ્લભાચાર્યના વખતમાં જેઓ વેદને માને અને જગન્ન ર્તા ઇશ્વર માને તે આસ્તિકઈ વવાદી વિશે ત. ગણાવા લાગ્યા પાછળથી મુસલમાન અને પ્રીતિના રાજ્યકાલ મા બ્રીનિ, મુસલમાન હિંદુ વગેરે ગમે તે હોય પણ જે ઈશ્વરને ·૨૮ જગત્કર્તા માને તે આસ્તિક અને ઈશ્વરને માને પણ જગત્કર્તા ત- રીકે ઈશ્વરને ન માને તે નાસ્તિક એવુ વેદાદિશાસ્ત્રની વિરૂદ્ધ આસ્તિક નાસ્તિકનું જૂઠું લક્ષણ ગણાવા લાગ્યું છે તે વેદાદિશાસ્ત્ર સંમત નથી અને તે અસત્ય છે અને તેમાં જ્ઞાનદષ્ટિએ કંઈ સત્ય નથી એમ મહાશય લાલાજીએ સમજીને પ્રાચીનકાલની વેદ જેનશાસ્ત્રમાન્ય દષ્ટિએ આસ્તિક નાસ્તિકને વિચાર કરવો જોઈએ. તમે કહેશે કે જેનો ઈશ્વર માનતા નથી, અમે કહીશું કે વૈદિક પૌરાણિક હિંદુ ઓ ઈશ્વરને માનતા નથી. એ પ્રમાણે બૌદ્ધો, બ્રીસ્તિયો અને મુસભાને પણ સ્વમાન્યતાના ઈશ્વર વિના અમને તથા તમને નાસ્તિક અનીકવરવાદી, કહેશે, તેથી શું ? એમતે સર્વદર્શન ધર્મીઓ પિતાને આસ્તિક કહી બીજાને નાસ્તિક કહે છે પણ તે એગ્ય નથી, ઈશ્વર જગત્કર્તા નથી એમ ભગવદ્ગીતાના બ્લેકેથી ઉપર પ્રમાણે જણાવ્યું તેથી તમારે ભગવદ્ગીતાના કેટલાક ભાગને નાસ્તિક અને કેટલાકને આસ્તિક કહેવું પડશે અને તેથી આસ્તિક નાસ્તિકના સંબંધી ઘાંટાળે થશે માટે હાલની એવી કપેલી નાસ્તિક અનીવર ઈકવરવાદની વ્યાખ્યાને ત્યાગ કરી પૂર્વની માન્યતા ઉપર આવી જાઓ અને અસત્ય વ્યાખ્યાને ત્યાગ કરે. આર્યસમાજીષ્ટ સ્વામી દયાનંદજી પણ જગત, ઈશ્વર, આત્માઓ અને કર્મ એ ચાર અનાદિથી માનતા હોવાથી વૈષ્ણ, પ્રીતિઓ અને મુસલમાનોની દૃષ્ટિએ તે તેઓ તેઓના જેવા ખરેખરા ઇવર જગત્કર્તા વાદી ગણાતા નથી, તેથી તેમને વૈષ્ણ વગેરે નાસ્તિક કહે છે. તેથી હાલની પરસ્પરધર્મવિરૂદ્ધધર્મ કેમે- માં ચાલતી આસ્તિક નાસ્તિક ઈકવર વાદી અને અનીવર વાદીની વ્યાખ્યાને કંઈ અર્થ જ નથી. જેને ફાવે તેમ કહે તેથી કંઈ કેઈન પણ ધર્મને અસત્ય સિદ્ધ કરી શકાતું નથી. સર્વધર્મ. વાળાઓ પિતાને આસ્તિક કહે છે અને બીજાને નાસ્તિક કર્થ છે, ભગવદ્ગીતાના અઢારમા અધ્યાયમાં દરેક કાર્યના પંચહેતુઓ જણાવ્યા છે અને તેથી કાર્યની સિદ્ધિ થાય છે તેમાં કાર્યપ્રતિ ઈવરની હેતુતા જણાતી નથી. તેમાં નીચે પ્રમાણે વૈદિક ભગવદ્ ગીતાની સાક્ષી છે.

·૨૪ पञ्चैतानि महाबाहो, कारणानि नियोधमे माख्ये कृतान्ते प्रोक्तानि, सिद्वये सर्वकर्मणाम् ॥१३॥ अधिष्ठान तथा कर्ता-करणं च पृथविधम् विविधाश्चपृथकचेष्टा, दैव चैवान्न पचमम् ॥१॥ शरीरवाड मनीभिर्यत् , कर्म प्रारभते नर न्यायवाविपरीतवा, पञ्चैते तस्य हेतच ॥१५॥ तत्रैवसतिकार-, मात्मान केवलतुय पश्यत्यकृतद्धित्वान्नम पश्यति दुर्मति ॥१६॥ સાયસિદ્ધાતમાં સર્વકર્મની સિદ્ધિ માટે પાચ કારણે કચ્યા છે અધિષ્ઠાન (શરીર) ર કર્તા જીવ ૩ કરણ, ૪ વિવિધ પ્રાણુ ઉદ્યમની ચેષ્ટા અને દેવ અથત કમ એ પાચથી કાર્યની સિદ્ધિ થાય છેશરીરવાણ મનથકી ન્યાય વા વિપરીત જે કમ પ્રારભાય છે તેમા પાચ હેતુઓ ઉપર પ્રમાણે છે. તે પ્રમાણે છતા જે આત્મા-પુરૂષ અર્થાત્ ઈશ્વરને જ ફકત જગત ર્તા તરીકે માને છે તે અકૃતબુદ્ધિથી દુર્મતિ દેખાતો નથી, જેનશાસ્ત્રોમાં પણ પાચ કાણેથી કાર્યની સિદ્ધિ થાય છે અને તે કારણે નીચે પ્રમાણે છે काली नहार नियई, पुषस्य पुरिस कारणे पच, awa નewત્ત-મiા શો પિત્ત છે કાલ, સ્વભાવ, નિયતિ, કર્મ અને ઉદ્યમ એ પાચકાથી દરેક કાર્યની સિદ્ધિ થાય છે, આ ઉપરથી જણાવવાનું કે કર્મ કા- ઈની સિદ્ધિમા ઉપર પ્રમાણે નાખ્યા અને જૈનદર્શનના પાચ પાચ કારણે છે પણ ઈશ્વને કારણે કહ્યું નથી, તેથી આત્માઓ, કર્મ, જગતુ વગેરેને કર્તા ઈશ્વર નથી એમ સિદ્ધ થાય છે સખ્યમતને તમાગથી નાસ્તિક કળી શકાય તેમ નથી તેમ જ ધી અમેએ ઇશાવાસ્યોપનિષદ ભાવાર્થ વિવેચન અને આત્મનિર્વાદશન નામને કન્ય ચેલ છે, તે વાચવાય છે ભગવદ્ગીતામાં યુક્તિચર માખ્ય, ગ, ભકિત, ઉપાગના, કર્મવેગ વગેરેનું ભેગુ વહુન કરવામાં ·આવ્યું છે. ભગવદગીતાના છઠ્ઠા અધ્યાયમાં આત્મા જ આત્માને ઉદ્ધાર કરે છે એ આશયમાં ગૂઢ એવું જણાવ્યું છે કે આત્મા જ પ્રભુ–પરમાત્મા છે તેને અન્ય કોઈ ઈવરથી ઉદ્ધાર થતો નથી એવું જણાવ્યું છે. જુઓ ભગવદ્ગીતા, છઠ્ઠો અધ્યાય, उद्धरेदात्मनाऽत्मानं नात्मानमवसादयेत् आत्मैवह्यात्मनोवंधु, रात्मैव रिपुरात्मनः ॥ ५ ॥ बंधुरात्माऽत्मनस्तस्य येनात्मैवात्मनाजितः अनात्मनस्तुशत्रुत्वे वर्तेताऽऽत्मैवशत्रुवत्।।द આત્મા, આત્માવડે આત્માને ઉદ્ધાર ઉદ્ધાર કરે છે. આત્મા પિતાને નાશ કરતો નથી. આત્મા જ આત્માને બંધુ છે અને આત્માજ આત્માને શત્રુ છે. આત્માથી ભિન્ન જે ઈકવર છે તે આત્મા પ્રતિ શત્રુ અગર મિત્ર નથી. જેણે રાગ દ્વેષને ક્ષય કરીને આત્માને જીત્યા છે તેજ આત્માને બંધુ છે અને જેણે મન જીત્યું નથી–મોહ જીત્યો નથી તેને તે આત્માજ શત્રુની પેઠે છે. ઈત્યાદિ લોકથી આત્મા જ કર્મને ક્ષય કરીને પરમાત્મા થાય છે. ઈત્યાદિથી લોકથી જાણવાનું કે-આત્મા તેજ રજોગુણ તોગુણ અને સત્વગુ- ણને ક્ષય કરી પરમાત્મા થાય છે. જેને સિદ્ધ પરમાત્માને, અરૂપી અનંત જ્ઞાનદર્શનચારિત્રમય માને છે. સિદ્ધશિલાપર સિદ્ધ પરમાત્મા વિરાજમાન છે એમ જૈનશાસ્ત્રોમાં પ્રતિપાદું છે. વેદાન્ત શા પણ તમે રજોગુણ અને સત્ત્વગુણથી રહિત વિશુદ્ધ બ્રહ્મને પરમાત્મા શુદ્ધાત્મા પ્રભુ તરીકે માને છે. બન્નેની એ પ્રમાણે માન્યતા છે. તેથી લાલાજીએ પિતાની ઈશ્વરની માન્યતાની વ્યા- ખ્યાને સંકુચિત એક દેશી જાણીને અને પરમાત્મા ઇશ્વરની સર્વ- દેશી વ્યાપક માન્યતાને ઉપર પ્રમાણે જાણીને જેનો ઈશ્વરને માને છે એ દ્વિતીયાવૃત્તિમાં સુધારે કરે. આજ લાલાજી જૈન મત્તમૈં છે જ છે, એટ યોર ચા- गीते त्यागी मनुष्यही परमेश्वरहै । इसअंगमेंजैनोकाधर्म युरो R ·पीयदर्शनिककमिटिकेधर्मसे मिलता है। अमरिकामें इसाइयोका एकसप्रदायभीइसीसिद्धांतकी शिक्षादेनेवालाहै જેન–જેનો તીર્થકરને સાકારરૂપી પ્રભુ માને છે અને સિદ્ધ પરમાત્માને અરૂપી નિરાકાર સિદ્ધ-ઇશ્વર તરીકે માને છે, અરિહત અહંનતીર્થકર જિનેશ્વર આદિ નામે છે તે શરીરધારી સર્વજ્ઞ સર્વદોષ રહિત પરમાત્માનું નામ છે. જે તીર્થકર નામ કર્મને તપ સેવાભકિત વગેરેથી બાપે છે તે તીર્થ કરતરીકે જમે છે. સર્વ તીર્થ કો ક્ષત્રિયના ઉત્તમ કુલમાં જન્મ લે છે. જન્મતી વખતે મતિજ્ઞાન, શ્રુતજ્ઞાન અને અવધિજ્ઞાનના ધારક હોય છે. પાચ ઈન્દ્રિયો અને છઠ્ઠા મનથી ઉત્પન્ન થએલ મતિજ્ઞાન તેઓને હોય છે. સર્વ પ્રકારના શાસ્ત્રોનું સંપૂર્ણ જ્ઞાન તે થતજ્ઞાન, તેઓને હેય છે તીર્થ કરે સર્વ વિશ્વમાં રહેલા રૂપી પદાર્થોને અતરની ચક્ષુથી દેખી શકે છે એવુ તેઓને અવધિજ્ઞાન હોય છે અને વાળા સર્વ પચેન્દ્રિય જીના મનમાં ઉત્પન્ન થતા વિચારેને જાણનાર મન પર્યવજ્ઞાન હોય છે તેઓ ચારિત્ર દીક્ષા લીધા બાદ મન પર્ય- વજ્ઞાનને પામે છે, અને શુકલ ધ્યાન ધરીને કેવલજ્ઞાનને પામે છે, તે કેવલજ્ઞાનથી સર્વવિશ્વમાં રહેલા રૂપી-અરૂપી સર્વ પદાર્થોને જાણી શકે છે સૂરમમાં સૂવમ સર્વવસ્તુને પણ જાણે છે અતીત, અનાગત અને વર્તમાન એ ત્રણ કાલના સર્વભાવને સાક્ષાત દેખે છે જાણે છે, તેઓ સર્વથા રાગદ્વેષ રહિત થાય છે એસઠ ઇન્દ્રો તેમની સેવા કરે છે, તેઓ અનત શક્તિના સવામી પ્રભુ થાય છે પશ્ચાતું આયુષ્ય પૂર્ણ થયા પછી શરીર છેને સિદ્ધશિલાપર સર્વ કર્મ રહિત થઈ વિરાજે છે ત્યારે તેઓ સિદ્ધ-પરમાત્મા અરૂપી પરબ્રહ્મ કહેવાય છે, તેથી લાલાજી-તમોએ જૈનેના અરિ- હત–તીર્થકર દેહધારી પરમાત્માને સાગમા સાગ મનુષ્ય જેવા જણાવ્યા તેમાં તમારી ભૂલ થઈ છે, એ પૂર્ણ દુનિયામાં રહેલ સર્વરૂપી અરૂપી પદાર્થોને સાક્ષાત્ દેખે અને જે વીતરાગ હોય તથા જેઓને ઇને પૂજે તથા દે જેઓનુ સમવસરણ એ અને જે સત્ય ધર્મને પ્રકાશ કરે છે તેઓને જેનો, તીર્થકરે ·૩૨ માને છે, તેવા દેહસંપૂર્ણ સર્વતીર્થકરેની તુલના તેમણે યુપીય દાર્શનિક કમિટીની માન્યતા સાથે કરી તેમાં કારણ ખરેખર લાલાજીની અજ્ઞાનતા છે અને તેવી જૂઠી તુલનાથી જૈનોને તેમણે ભયંકર અન્યાય કર્યો છે. યુરોપીય દાર્શનિક કમિટી છે તે આત્માઓને માનતી નથી.તથા પરમેશ્વર, કર્મ,પુન ર્જન્મસ્વર્ગ-નરક માનતી નથી. તે કમિટી ભૌતિ- વાદને માને છે, પંચ ભૂતમાંથી આત્મા થાય છે અને પંચભૂતમાં લય પામે છે. પ્રકૃતિમાંથી આત્મા છવ વિકારરૂપ થાય છે અને તેમાં લય પામે છે. ઉત્તમ ન્યાયી સદ્ગુણી મનુષ્ય કે જે સમાજનું વિશેષ ભલું કરનાર હોય છે તેને તેઓ ઈશ્વર માને છે પણ તે સર્વસ હોતું નથી એમ માને છે, તેઓના મતના શ્રેષ્ઠ પુરૂષમાં કેવલ જ્ઞાન, મન:પર્યાવજ્ઞાન અને અવધિજ્ઞાન હોતું નથી. એવા યુરેપી ચદાર્શનિક કમિટીના શ્રેષ્ઠ પુરૂષની સાથે તો તિલક જેવાની પણ સરખામણું ન થઈ શકે તે તીર્થકર કેવલજ્ઞાની પરમાત્માની સાથે સરખામણી કરવાની તે વાત જ શી કરવી? તીર્થંકર પર માત્મા, કેવલજ્ઞાનાવરણીય, દશનાવરણીય, મોહનીય, અને અંતરાય એ ચારઘાતી કર્મને ક્ષચ કરે છે. ક્રોધ, માન, માયા, લેભ, કામ, અજ્ઞાન, પુરૂષ વેદ આદિ દેથી સર્વથા મુક્ત થાય છે. તીર્થકર કેવલી પિતાના કેવલજ્ઞાનથી સંપૂર્ણ વિશ્વને જાણે છે તથા દેખે છે અને સર્વથા રાગદ્વેષરહિત હોવાથી જેવું જાણે છે દેખે છે તેવું પ્રરૂપે છે તેથી તેમને કથેલ જૈનધર્મ તે સત્ય ધર્મ છે. અનાદિકાલથી તીર્થકરે દરેક અવસર્પિણી ઉત્સ- પિણ આરામાં થયા કરે છે અને અનંતકાલ પર્યત થશે અને જૈનધર્મને પ્રકાશ કર્યા કરશે. એવા તીર્થંકર પરમાત્માઓની યુરો- પીય દાર્શનિક કમિટીના શ્રેષ્ઠ પુરૂષ સાથે સરખામણી કરવી તે કેવલ લાલાજીના મનમાં જૈનધર્મ પ્રતિ કેવી ઠેષ તિરસ્કાર બુદ્ધિ હશે તે જણાય છે. લાલાજીએ મુસલમાનોના પયગંબરે અને વૈષ્ણવ હિંદુઓના ચોવીશ અવતારે સાથે યુપીય દાર્શનિક કમિટીના શ્રેષ્ઠ પુરૂષની સરખામણી કરી હતી તેમની શી દશા થાત તે ·અ. કહી શકાય એમ નથી તેથી તેમણે પયગ બરે, તથા હિંદુઓના વીશ અવતારની સાથે સરખામણી કરવામાં પિતે ચેતી ગયા અને જેને નબળા જાણીને જૈનાના તીર્થંકર પરમાત્માને યુરોપીય દાર્શનિક કમિટીના શ્રેષ્ઠ પુરૂષના સરખા ઠરાવ્યા, તે જૂમ અન્યાય છે ખરેખર લાલાજી પહેલા જૈન હતા પણ પછીથી આર્યસમાજી થયા તેથી કૌન ધર્મને અને તીર્થકરને ઉડાવવા તથા જનતા સમક્ષ તેઓને હલકા પાડવા પ્રયત્ન કર્યો હોય એવુ મધ્યસ્થ મનુષ્યોને પણ સહેજે જણાય તેમ છે. લાલાજી મહાશય !!! તમોએ જૈનધર્મના શાસ્ત્રનો અભ્યાસ કર્યો નથી તેથી તમારી ભૂલ થઈ છે દેશના આગેવાન તરીકે ગણાતા મનુષ્ય જે આ પ્રમાણે અન્યધર્મોપર આક્ષેપ કરે તેના કરતા વિદેશી આજે ઘણા દરજજે સારા ગણાય કારણ કે લાલાજી જેવાઓના હાથમાં જે રાજ્યસત્તા હોય તે તેઓ જૈનધર્મ અને જેનોને હિદમાં જીવવા ન દે અને તેઓના પર આક્ષેપ કરીને તેઓને ધૂળ જેવા તુચ્છ હલકા કરીદે પણ એવા સર્વે દેશનેતાઓ હોતા નથી.૫ ડિત મદનમેહનમાળવીયા વગેરે તથા ભારત હિન્દુ મહાસભા તે હવે હિંદુ ધર્મની આર્યન, આર્યબૌદ્ધો અને આર્ય બ્રાહ્મણે એ પ્રમાણે ધર્મની ત્રણ શાખાઓ માને છે કાશીમાં વિ. સ ૧૯૭૯મા હિદુ મહાસભાની બેઠક થઈ હતી તેમાં હિંદુ ધર્મની ત્રણશાખાઓને આમંત્રણ હતુ બૌદ્ધધર્મ, જૈનધર્મ અને વૈદિક પૌરાણિક ધર્મ એ ત્રણ ધર્મવાળાઓએ એકત્ર થયું અને એ ત્રણ હિ દુધર્મો છે તેથી હિંદુ ધર્મીઓનુ એકય સ ગઠન કરવું, એ પ્રયત્ન શરૂ થયો છે, તેમા દેશધર્મના આગેવાને ભળવા લાગ્યા છે, ત્યારે લાલાજી જેવા ઐતિહાસિક પુસ્તકમાં ઐતિહાસિક દષ્ટિએ ન લખતા પિતાના અસત્ય વિચારેને જણાવીને જૈનધર્મ અને જેને પર આક્ષેપ કરી જૈનેને પોતાના વિરૂદ્ધ ઉશ્કેરી મૂકયા છે એ કઈ રીતે લાલાજીએ વ્ય કર્યું નથી હવે લાલાજીના અન્ય આક્ષેપ સ બ ધી પ્રત્યુત્તર દેવામાં भाव छ जैनोकासबसेबडानैतिकसिद्वातअहिंसा है इस 6 ·૨૪ सिद्धांतको जैनोनेचरमसीमातकपहुचा दिया है, यहांतककि कुछलीगोंकी दृष्टिमजनहोना परलेदरजेकी कायरताहै । परंतु जैन विद्वान् धर्मयुद्धमें लड़ने कोपापनहींसमजतेऔर न दंडदेनावेअपनेधर्मके विरुद्धसमजते हैं । લાલાજી મહાશય–!! તમને જેનેની દયાના સિદ્ધાંત ઉપર બહુ લાગી આવે છે. જેન થવું તે પણ તમારા જેવાને કાયરતાની નિશાની લાગે છે તેથી તમોએ ગાંધીના દયાના વિચારોને પણ જેનલમ દયાના વિચારો માનીને ગાંધીજીને જૈન ગુપ્ત છે એમ જાણી તમે લેખ લખ્યા હતા અને ગાંધીજીને પણ તેથી હું જૈન નથી પણ વૈષ્ણવ છું એમ સ્પષ્ટ જણાવી દેવું પડયું હતું. જૈન શાસ્ત્રમાં શ્રાવકે અને સાધુઓ એમ બે પ્રકારે જૈને છે. ગૃહસ્થ શ્રાવક જૈનના બે ભેદ છે, અવિરતિસમ્યગદૃષ્ટિ ગૃહસ્થાશ્રાવકે અને બીજા દેશવિરતિ, દેશનામ અંશથી શ્રાવકનાં બાર વ્રતવાળા- બારવ્રત પૈકી અમુક વ્રતધારી એમ બે પ્રકારે ગૃહસ્થ શ્રાવકે છે. શ્રેણિક અર્થાત્ બિંબસાર વગેરે રાજાઓ હતા તે જૈન દેવ- ગુરૂધમની શ્રદ્ધા ધારણ કરનારા હતા. દેવગુરુધર્મની સેવાભકિત કરનારા હતા, પણ શ્રાવકનાં બારવ્રત ધારણ કરનારા પાંચમા ગુણસ્થાનકવાળા નહોતા, તેઓ ચેથાણુણસ્થાનકવાળા સમ્યગ્દષ્ટિ શ્રાવક હતા. ચેથા ગુણ સ્થાનકમાં શ્રદ્ધાભકિત સેવાધર્મ છે પણ અહિંસા, સત્ય, અસ્તેયાત્રિત નથી. તેથી સમ્યગદષ્ટિ અવિ- રિત શ્રાવક જૈનો તે જૈનધર્મ, દેવગુરૂ આદિ તોની શ્રદ્ધા કર- નારા હોય છે તથા દેવગુરુધર્મની સેવાભક્તિમાં પ્રાણાર્પણ કરનારા હોય છે. અહિંસા સત્ય વગેરેમાં ધર્મ માને છે પણ હિંસામાં અધમ માને છે પણ અંશ થકી તેઓ હિંસાનો ત્યાગ કરી શકતા નથી, પણ તે હિંસાને પાપ તરીકે સમજે છે તેથી છેવટે હિંસા વગેરેને ત્યાગ કરી દેશવિરતિ શ્રાવક અને સાધુધર્મ પાળવા સમર્થ બને છે. બીજા દેશવિરતિ શ્રાવક હોય છે તે ગૃહસ્થાવાસમાં સવા વિસવાની દયા પાળી શકે છે, કારણ કે ગૃહસ્થાવાસમાં સાધુ- ·૩૫ એની પેઠે સર્વથા અહિંસક બની શકાતું નથી. તેથી દેશવિરતિ- ધર શ્રાવકો સવાવીશવાની દયા અગીકાર કરી શકે છે. જેઓ શ્રાવકના તે અગીકાર કરે છે એવા શ્રાવકે પ્રથમ રજૂ Trifa- પત્તમિત્રત અગીકાર કરે છે સ્થૂળ અર્થાત્ મોટા પ્રાણીઓના નાશથી વિરામ પામવુ તે દેશ વિરુતિધર શ્રાવકેનું પ્રથમ વ્રત છે. એકેન્દ્રિય, હીન્દ્રિય, ત્રીન્દ્રિય, ચતુરિન્દ્રિય અને પચેન્દ્રિય એ પાચ પ્રકારના જીવે છે પૃથ્વી, જલ, અગ્નિ, વાયુ અને વનસ્પતિ એ એકેન્દ્રિય જીવે છે પૂરા જળ વગેરે દ્વીન્દ્રિય જીવે છે. કી મકેડા વગેરે ત્રિીન્દ્રિય જ છે. વિ છી, ભમરા, તીડ, માખે, હાસ વગેરે ચતુરિન્દ્રિય જીવે છે દે, મનુષ્ય, પશુપ ખી જલચરે વગેરે તિર્યકરો અને નાથ્થીઓ તે પચેન્દ્રિય છે. વ્રતધારી શ્રાવકે, એકેન્દ્રિય, હીન્દ્રિય, ત્રિીન્દ્રિય અને ચતુરિન્દ્રય છની હિંસાના ત્યાગરૂપ પ્રતિજ્ઞા કરી શકતા નથી પણ એ જીવની જેટલી બને તેટલી રક્ષા કરવી એ રીતે યતના ધારી શકે છે વ્રતધારીશ્રાવકે સર્વપચેન્દ્રિય સ્કૂલ જીની હિસાને ત્યાગ રૂપત્રત અગીકાર કરી શકતા નથી. પશુ- પખી આદિ તથા મનુષ્યો પૈકી જેઓ નિરપરાધી હોય છે તેઓની હિસા ન કથ્વી એટલી દયા-અહિસા કરી શકે છે અને પચેન્દ્રિય અપરાધી પશુપ ખી મનુ વગેરેની હિંસાને ત્યાગ કરી શકતા નથી પણ તેઓ હિમાના પ્રસગે પણ સાપેક્ષદયાભાવના વિવેકપૂર્વક વર્તી શકે છે–આટલીજ વ્રતધારી ગૃહસ્થ જૈનેની સવા- વિસવાની દયા હેય છે અને જૈન સાધુઓને તે પાચે પ્રકારના જીવોની હિમાને ત્યાગ હોય છે તેથી તે વીશ વસાની દયા પાળ- નારા ગણાય છે. સાધુઓની જીવદયા અને ગૃહસ્થની જીવદયામા એ પ્રમાણે ફરક છે જેન ગૃહસ્થો કે જે વ્રતધારી શ્રાવકો છે તે સાપરાધી પચેન્દ્રિય જીવોની હિમાને ત્યાગ કરી શકતા નથી પણ તેમાં તેઓ ધર્મે વિવેકથી જેટલું બને તેટલું હિંસા ન થાય એવુ લક્ષ્ય રાખે છે વ્યાપાર ખેતી વગેરે આજીવિકાદિ કર્મો કરવા- ·૩૬ માં નકામી કેાઈ જીવની હિંસા પ્રમાદે ન થાય તે માટે જ્યણાથી પ્રવર્તે છે, ગૃહસ્થદશામાં સવાવીશવા જેટલી જ દયા તેઓ પાળવા શકિતમાનું થાય છે, દેશ ધર્મ, સંઘ, પ્રજા, કુટુંબાદિક્ષણાર્થે તેઓ ગૃહસ્થદશાના અધિકારપ્રમાણે વતી શકે છે, ગૃહસ્થ દશામાં સવાથીશવાની દયા પાળવી અને નિરપરાધી જીવોની અહિંસા સાથે આજીવિકાદિ પ્રવૃત્તિ કરવી. તેટલી ગૃહસ્થ દશામાં ગૃહસ્થ જૈને દયા પાળે તેમાં પ્રથમ દરજજાની કાયરતા નથી. કુમારપાળ રાજાએ સવાવીશવાની દયાવાળું શ્રાવકનું સ્થૂલ પ્રાણાતિપાત વિર- મણે વ્રત અંગીકાર કર્યું હતું અને લાલાજી ! ! એવી સ્થળ પ્રાણ- ઓની અહિંસા તે ઉપરની દષ્ટિએ તમે પણ કરી શકે તેમ છે તે જૈન થવામાં તમને કાયરતા કેવી રીતે લાગી ? હેને તે લાગે છે કે તમે સાધુઓના પ્રથમ અહિંસાવ્રતની વિશવસાની દયાને-અહિંસાને, ગૃહસ્થ જૈનોની અહિંસા માની લીધી હશે. તમોએ સાધુઓની દયાને ગૃહસ્થ જૈનોની દયા-અહિંસા માની લે છે નેજ ઉપર પ્રમાણે લખ્યું છે તેમાં તમેએ મેટી ભૂલ કરી છે. ત્યાગી સાધુઓએ વીશ વસાની દયા પાળવી એમ જૈનશાસ્રમાં પ્રકાશ્ય છે. તેથી લાલાજીની દષ્ટિએ જેન બનવામાં કઈ જાતની કાયરતા રહેતી નથી. એમ ઉપર લખેલ ગૃહસ્થ જૈનેની દયાથી લાલાજી સમજશે અને તેમના લખેલ કારણથી તેમણે જૈનધર્મને જે ત્યાગ કર્યો હોય તે તેમાં તેમની ભૂલ થએલી છે તે જાણી જૈન બનવામાં તેમને કાયરતા હવે નહીં થાય. જૈન સાધુઓની દયા પ્રવૃત્તિ છે તે દયાની ચરમસીમા છે પણ તે ઉત્સર્ગમાર્ગ દષ્ટિની અપેક્ષાએ જાણવું. અપવાદ માર્ગે જૈનધર્મ સંઘતીર્થ ગુરૂ પ્રતિમાદિ રક્ષા કારણે તે જૈન સાધુઓને પણ એકાંત ચરમસીમાની દયા નથી. જુઓ. નમુચિ પ્રધાને જ્યારે જૈન સાધુઓને અને સાધ્વીઓને હિંદમાંથી કાઢી મૂકવા હુકમ ફરમાવ્યું કે માસમાં જે તેઓ નમુચિની રાજ્ય ભૂમિમાંથી બ- હાર ન જાય તે તેઓને મારી નાખવા. જૈન સાધુઓથી તેના ખંડની બહાર જવું અશકય હતું, તેથી જૈન સંઘે મેરૂપર્વતપરથી વિષ્ણુકુ- ·માર મુનિને બોલાવ્યા અને નમુચિને સમજાવવા કહ્યું. નમુચિ વિદjકુમારનું કથન કેઈ પણ રીતે માન્યુ નહી તેથી વિષ્ણુકુમાર મુનિએ લાખે માધુઓ વગેરે સ ઘના રક્ષાયેં નમુચિ પ્રધાનને વૈકિય રૂપ કરી પગતળે દાબી દીધે તે મરણ પામે અને લાખે સાધુઓના પ્રાણનું રક્ષણ થયુ તેમા અલ્પષ અને મહાધર્મ થયો એવી રીતે અપવાદ માર્ગે સાધુને અહિંસાના સ્થાને હિ સાની, ધર્મ દષ્ટિએ પ્રવૃત્તિ છે અને તેથી હિસા પણ ધર્મસાધનનિમિત્ત હોય છે. ઉજ્જયિની નગરીમા વિકમરાજાની પૂર્વે ગર્દભ ભિલ્લ- રાજા રાજ્ય કરતા હતા તેણે એક ત્યાગી સાધ્વી કે જે રૂપવતી હતી તેને પકઘને અતેપુરમાં ઘાલી દીધી ચતુર્વિધસ રાજાની પાસે ગમન કરી રાજાને અનેક રીતે સમજાવ્યો પણ રાજાએ માથ્વીને ન સેપી તેથી તે વખતમાં સઘના આગેવાન કાલિકાચાર્ય હતા, તે ઇરાન ગ્રીસ તરફ ગયા, અને ત્યાથી યવન રાક વગેરેના શાહની જ લેઈ કાઠિયાવાડ ભરૂચના ભાગે ઘઈ માળવાપર સ્વારી કરી અને માળવા દેશજીતી ગર્દભભિદલને મારી નખા. ધમ, સાઘ સાધ્વીના શીયલ નીશ, તાદિકની ક્ષાર્થે ન્યા- થવી અપવાદમાગે સાધુઓને પણ એવી પ્રવૃત્તિ સેવવી પડે છે તે ગૃહરશ્રિાવકેને તે તેના સ્વાધિકાર અહિ માની અને હિ માની પ્રવૃત્તિ સેવવી પડે તેમા કઈ આશ્રયં નથી. નિશીથપૂર્ણિમા લખ્યું છે કે, કેક દેશમાં પાચમે સાધુને સઘ એક ગુફામાં રહેતો હતો આચાર્યે એક સાપુને મિહ વગેરેથી સાપુને નાશ ન થાય તે માટે એક સાપુને પાકી કરવા મુક રાત્રે એક પહોરે એકેક રિ, આ અપને સિકને દર કાઢવા માટે સિહના કપલ પર દમાર્યો તેથી શિક દર જઈ મરણ પામ્યું. એમ ત્ર પ્રકા સિબ મરવું પામ્યા થા પ્રહર ટીદાર સાધુ બીજી બાપુનો બન્યા તેઓએ આચાર્યને વ નિ ; મન ખબ કરી વાર સાપુ - મને તેમને કરવાની રીત કઈ જાવા દીદાર સાપુને પવિત્ર અને ·32 સાધુઓની રક્ષારૂપ મહાધર્મની સેવાભક્તિ દષ્ટિએ ફક્ત ઈરિયાવ- હિયાનું પ્રાયશ્ચિત આપ્યું. ઈત્યાદિ અનેક દષ્ટાંતોથી વિશવસાની દયા પાળનાર સાધુઓને પણ ખાસ આપત્તિકાલીનઅપવાદકારણે અલપ દેષ અને મહાધર્મદષ્ટિએ હિંસા કરવી પડે છે, પણ તે હિંસાજ અહિંસાની રક્ષક છે. ગૃહસ્થ વ્રતધારી શ્રાવકેને પણ ઉત્સર્ગ અને આપદુદશાયુક્ત અપવાદ એ બે દષ્ટિએ લ પ્રાણાતિપાત વિરમણ વ્રત હોય છે. જૈનેને જૈનધર્મ સંઘતીર્થ મુનિ વગેરેની રક્ષણથે ધર્મયુદ્ધ, ધમ્ય દષ્ટિએ કરવું પડે છે. જે એ પ્રમાણે તેઓ ન વ તો તે છેવટે જૈન કેમ, જૈન સંઘ, જૈન ધર્મતીર્થ વગેરેને જૈન ધર્મના શત્રુઓ નાશ કરે અને જૈનેની દુનિયામાં અસ્તિતા ન રહે. માટે ગૃહસ્થ જેને ધર્મયુદ્ધ, ગૃહસ્થ દશામાં કરવું પડે છે. तद्यथा जैनसंघस्य यत्स्वतं, तस्यरक्षणहेतवे जैनानां शत्रुभिःसाध, धर्मयुद्धं प्रकीर्तितम्॥१॥ अन्यधर्मिसमाजेन, जैनसंघविनाशने; प्रवृत्तिःक्रियतेतर्हि, धर्मयुद्धं प्रकीर्तितम्॥२॥ जैनानां जैनसंघस्य, जैनधर्मस्यघातकाः तैःसहधर्मयुद्धं तु, जैनैः सत्यंप्रक्रियते॥३ देशस्त्रीपुत्रवित्तेभ्यो जैनधर्ममतिप्रियम् मन्यमानास्तदर्थंच, जीवन्तिजैनधर्मिणः॥ श्रीजैनधर्मपवाऽस्ति, जैनानां जीवनं परम् जैनधर्म विनाजैना, जीवन्तोऽपिमृताःखलु।।५ प्राणान्तेजैनधर्मये, त्यजन्ति न भयादिषु जीवन्तिजैनधर्माय, जैनास्ते विश्वजीविनः। क्षेत्रकालानुसारेण, स्वाऽऽत्मसंघादिरक्षणे; अल्पदोषोमहाधर्मो, जैनानां धर्यकर्मसु॥७ स्वदेशस्वाऽऽत्मरक्षार्थ, धर्मसंघादिरक्षणे धर्मयुद्धंच जैनानां, मतं धर्मस्यरक्षकम् ॥८

·जैनसंधादिरक्षार्थ, धर्मयुद्वादिकमंसु,
हिंसाऽप्यहिंसाविया, अल्पदोषमहाफला।।९
सूरिघाचकसाधूना, श्रावकाणाप्ररक्षणे
यद्योग्यतत्प्रकर्तव्य, देशकालस्वशक्तित ॥१०
दुष्टस्वार्थादिकैदोष, रन्यधार्मिकदेहिनाम्
कर्तव्या न कदाहिंसा धर्मयुद्धविना जनै ॥११
गृहस्थजैनसधेन, स्थाधिकारविवेकत
धर्मसघादिरक्षार्थ, यतितव्य विशेषत ॥१२
स्थात्मसघादिशक्तया ये, शक्ता जेना विधर्मिणाम्
मैत्रीकर्मसुयोग्या स्ते, भवन्तिनान्यथामता ॥१३
स्वातत्यस्वात्मशक्तयाथै पारतन्यमशक्ति
विज्ञायैघसदानै सम्पाधा सर्वशक्तय.॥१४
सर्व विश्वप्रज्ञाशान्त्य, जैनधर्मस्यशक्तय
सन्तिविश्वस्य रक्षार्थ, जैनधर्मोऽस्तिशाश्वत ॥१५
अन्यधार्मिफलोकाना, रक्षा कार्या विवेकत
जैनानाजैनधर्माऽस्ति स्वान्यशान्तिसुखप्रद ॥१६
जैनधर्मस्यरक्षातु, जैनानारक्षणाद्भवेत
जैनधर्मस्यरक्षात विश्वस्मिन् सुखशान्तय ॥१७
रक्षितास्युयंदाजेना, अन्यैस्तर्हिमृता खलु
जीवन्तस्तेतदाझेया स्वशक्तयाध प्रजीविन ॥१८
ભાવાર્થ-જેન સ ઘના સ્વત્વરક્ષાર્થે જેને નાશ કરનારા
શત્રુઓ સાથે જૈવડે ધર્મ યુદ્ધ કરાય છે જેના ઘાતકેના હુ-
મલાઓથી પિતાનું રક્ષણ કરવા જેવડે ધર્મ યુદ્ધ કરાય છે દેશ,
સ્ત્રી, પુત્ર, લમી કરતા જૈનધર્મને જેનેએ અતિપ્રિયમાન અને તેની
રક્ષાવૃદ્ધિ માટેજ જેને જીવે છે જૈન ધર્મ છે તેજ જૈનેનુ પરમજીવન
છે માટે જૈન ધર્મવિના જીવતા એવા જૈને મરેલા છે પ્રાણાતે
પણ જૈનધર્મને પ્રાણુનાશાદિકના ભયમા અને બાહ્યની અનેક લાલ

·yo એમાં પણ જેઓ ત્યાગ કરતા નથી તેજ જૈન તરીકે વિશ્વમાં જીવી શકે છે. દ્રવ્યત્રકાલભાવાનુસારે સ્વાત્મસંઘતીર્થાદિકની ૨- ક્ષાર્થે અલ્પષ અને તેની અપેક્ષાએ મહાધર્મ થાય એવી રીતે ધર્મ કર્મોમાં જૈનની પ્રવૃત્તિ છે. જૈનધર્મ, જૈન સંઘ, જૈનમંદિર, સ્વકુટુંબ જન્મભૂમિની રક્ષા માટે સમ્યગદૃષ્ટિ જેનોને ખાસ અપવાદ હિંસા પણ અહિંસા છે. કારણ કે તેથી ધર્મ સંઘ વગેરેની અહિંસા થાય છે. સૂરિવાચક સાધુ સાધ્વી શ્રાવિકા તીર્થ દેરાસર વગેરેની રક્ષા માટે ક્ષેત્ર કાલાનુસારે જેમ કરવું ઘટે તેમ કરવું. દુખસ્વાર્થ અને ન્યાય આદિદેથી અન્ય ધાર્મિકકમોની જૈનેએ કદાપિ હિંસા ન કરવી. ધર્મયુદ્ધના હેતુઓથી ધર્મયુદ્ધમાં જ અપવાદે ગૃહસ્થ જેની અલ્પષ અને મહાલાભની દષ્ટિએ હિંસાની ઉપયોગિતા છે. જેનોએ અપર રાજ્યાદિકના લેભાર્થે આક્રમણ ન કરવું પણ પોતાના ધર્મસંઘતીર્થ વગેરે પર અન્ય કેમે હુમલો લાવે ત્યારે ધર્મ સંઘ કુટુંબ દેશ વગેરેની રક્ષા માટે તે તેઓને હુમલે હઠાવવા ખાસ જેમ ઘટે તેમ ધર્મ યુદ્ધ કરવું. પિતાની અને સંઘની શક્તિથી શક્ત જૈને છે તે જ અન્યધમી વિધર્મીઓની સાથે મૈત્રી સુલેહમાં અધિકારી છે. અશક્ત જૈનેને અન્ય બળવાનું કામ સાથે મૈત્રીથી વર્તવાની શક્તિ રહેતી નથી. સમળાની સાથે સબળાની મિત્રી ટકી શકે એવી શક્તિોથી શક્ત મળવાનું બનવું જોઈએ. સ્વાત્મ સંઘની શકિતવડે સ્વનું તથા સંઘનું સ્વા- તંત્ર્ય રહે છે અને સ્વસંઘની અશકિતથી પારતંત્ર્ય–થાય છે એવું જેનેએ જાણીને સર્વ શકિતને પ્રાપ્ત કરવી જોઈએ. સર્વ વિવની સુખશાંતિ માટે જૈનધર્મની શક્તિ છે. સર્વ વિશ્વની રક્ષાથે જૈનધર્મ શાશ્વત ઉપગી છે. જૈનએ અન્ય ધાર્મિકલેકની રક્ષા કરવી અને છેવટે પશુઓ પંખીઓ વૃક્ષ વગેરેની રક્ષા દયા કરવી. સર્વ વિશ્વવતિલકના હિતમાં ભાગ લેશે. રેગીઓના દુઃખીઓના દુઃખ દૂર કરવા પ્રયત્ન કરે એજ જૈનધર્મ છે તથા પિતાને અને, અન્યને સુખશાંતિદેનાર જૈનધર્મ છે. જૈનેના રક્ષણથીજ ·૪૧ જૈનધર્મની રક્ષા થાય છે અને જેની ક્ષાથી વિશ્વમાં સુખશાતિ પ્રવર્તે છે જેનેએ પિતાની રક્ષા, પોતાના બળે કરવી જોઈએ જેને આત્માને-ઈશ્વર માને છે, તેથી તેઓએ આત્માની અનત શકિતનો વિશ્વાસ રાખીને પોતાની રક્ષા માટે અન્ય કામો પર આધાર ન રાખવો જોઈએ જ્યારે અન્ય કેવડે જેનેની રક્ષા થાય છે એવા જ્યારે જેને બની જાય છે ત્યારે તે જીવતા છતા મરેલા જૈને જાણવા સ્વસ ઘશકિતવડે જે જૈને અન્ય કેમની હરિફાઈમાં જીવતા રહે છે અને જૈન ધર્મ પાળતા છતા જે જેને જીવતા છે તેજ જેને શકિતવડે જીવતા જાણવા ઉપરના લેકની અમારી માન્યતાથી લાલાજીએ જાણવું કે ગૃહસ્થ જૈનેની એવી ધમ્પયુદ્ધપ્રવૃત્તિ છે જે બાની અને અતરની નબળાઈને છતે અને સગુણ સદાચાર પાળવામાં શત બને તે જેન છે, જૈનધર્મ પાળવામાં શૌર્યાદિક ગુણની જરૂર છે કાય- રેલી જેનધર્મ પાળી શકાતું નથી. જે મરવુ શીખે છે તે જૈન બને छे शूरस्य जैनधर्माऽस्ति, कातरस्य कदाऽपिन शूराना न ધર્મ છે પણ કાયરને જૈન ધર્મ નથી ગૃહસ્થ જેને ચાર પ્રકારે છે બ્રાહ્મણું, ક્ષત્રિય, વૈશ્ય અને શુદ્ર, એ ચાવણે સ્વસ્વગુણકર્મો- નુસારે વર્તતી છતી જૈનધર્મ પાળી શકે છે ગુજરાતના રાજા કુમારપાળ સુધી બ્રાહ્મણ, ક્ષત્રિય, વૈશ્ય અને શકો સ્વસ્વગુણકર્માનુ સારે વર્તતા છતા જૈનધર્મ પાળતા હતા. જેને, ખેતી વ્યાપાર હુન્ન- કલા ક્ષાત્રકમ વિદ્યા વગેરેથી આજીવિકા ચલાવી શકે છે. દેશ પરદેશ જઈ શકે છે. ગૃહસ્થના અધિકાર પ્રમાણે પરણે છે. કુટુંબ વગેરેનું પાલન કરી શકે છે. દેશરાજ્યાદિકની ધમ્ય પ્રવૃત્તિ કરી શકે છે. રાજ્ય વગેરેમાં આગેવાની ભર્યો ભાગ લઈ શકે છે, દેશ રાજ્યાદિક રક્ષણાર્થે ધમ્મ યુદ્ધાદિક ગ્યપ્રવૃત્તિ કરી શકે છે ગજ્ય વગેરેમાં આગેવાની ભ ભાગ લઈ શકે છે. દેશ રાજ્યાદિક રક્ષણાર્થે ધમ્યયુદ્ધાદિક યોગ્ય પ્રવૃત્તિ કરી શકે છે અને તેમા જીવોની યતના કરે છે અને વિવેકથી વર્તી શકે છે, અને ગૃહસ્થ G ·ર દશાના અધિકાર પ્રમાણે દેશથી વ્રત ધારી જૈનો સવાવિસવાની દયા પાળે છે, અને જે વ્રત ધારી ગૃહસ્થ જેના નથી એવા અવિરતિ અને જૈનધર્મની પૂર્ણ શ્રદ્ધાવાળા જેને, સ્વકર્મ અવરિતના ઉદયથી દયાદિક વ્રત લઈ શકતા નથી અને દેન દેવ તરીકે પણ તેને ત્યાગ કરવા ઈચ્છા રાખે છે. એવા અવિરતિ ગૃહસ્થ જૈનધર્મી એને તે સવાવિસવાની દયાનું પણ વત હેતુ નથી.તેઓ વ્રતથી મોકળા હોય છે છતાં જૈન સંઘ, જેનતીર્થ જૈન મંદિર આદિની રક્ષામાં પિતાનું મસ્તક આપે છે અર્થાત્ સ્વપ્રાણોની કુર્બાની કરે છે. તેઓ જૈન દેવ ગુરુધર્મની રક્ષામાં મરી મળે છે. દેશવિરતિ પાળવાની ઈચછા હોય છે તે વ્રતધારી જૈન થાય છે અને જેઓ વ્રત પાળવાની શકિતવાળા નથી તેઓ સ્થલપ્રાણાતિવાતવિરમણ આદિ બારવ્રતને અંગીકાર કરતા નથી પણ વ્રત વિના એકલી જૈનધર્મની શ્રદ્ધા ધારીને દેવગુરૂ ધર્મસંઘની સેવા ભકિતથીજ તેઓ જેના તરીકે રહી શકે છે અને ભવિષ્યમાં આગળ વધે છે. તેથી લાલાજી !! તમારે પણ જે જૈન બનવું હોય તે બે પ્રકારના ગૃહશે જેનો બતાવ્યા તેમાંથી તમારી શક્તિ પ્રમાણે ગમે તે કેટિના ગૃહસ્થ જૈન થઈ શકે તેમ છે. તથા તમે જાણી શકશે કે ” ગૃહસ્થ જૈનો ચરમ કેટિની દયા-અહિંસા સુધી જઈ શકતા નથી. તેથી તમને ગૃહસ્થ જૈન બનવામાં કાયરપણું રહેશે નહીં. વીશતીર્થ"કના સમયમાં ઉપર પ્રમાણે ચારે વર્ણન ગૃહસ્થાએ જૈનધર્મ પાળે હતે. વિક્રમ સંવત્ તેરમા સૈકા સુધી બ્રાહ્મણ, ક્ષત્રિય, વૈશ્ય અને શુદ્રોએ ગૃહસ્થ દશા ચશ્ય શ્રાવક જૈન ધર્મ પાળે હતો અને તેથી તેઓએ પહેલા નંબરની કાયરતાને દેશવટે દી હતો. જૈન ધર્મ પાળવામાં પ્રથમ આત્મભોગ આપતાં, અને મરતાં શિખવું પડે છે. તેથી મરવામાં કાયર હોય છે તથા જેઓ અજ્ઞાનમેહથી અન્ય થએલા હોય છે, તેઓને તે જૈન થવું ન રૂચે તેમાં જૈનધર્મને દોષ નથી પણ તેઓના કર્મને દેષ છે.

·૪૩ પ્રભુ મહાવીદેવના સમયમા ઉજજયિની (માળવા) ચડ પત રાજા-મગધ દેશને શ્રેણિક રાજા, વિશાલાને ચેટકરાજા, સિન્ધદેશને ઉદાયીરાજા, કેશાણીને ઉદયનરાજા, દક્ષિણદેશને જીવરાજ વગેરે અનેક જૈન રાજાઓને જૈનધર્મ પાળવામાં કઈ પણ હાનિ થઈ નથી પણ તેઓની તેથી વ્યાવહારિક તથા ધાર્મિક ઉન્નતિ થઈ હતી અશોકરાજા, ચંદ્રગુપ્તરાજા, કુણાલરાજા તથા સ પ્રતિરાજાને જૈનધર્મ પાળવામાં હરકત આવી નહી. ખાલરાજા કે જે મહાસમર્થ રાજા હતો અને તેણે હિદના અનેક રાજાઓને જીતી લીધા હતા, તે કઈ જૈનધર્મ પાળવાથી નબળે અશક્ત થયા નહીં વાલીયને આમગજા તથા કનોજને હર્ષવર્ધનગા જેન હતું તેઓ જૈનધર્મ પાળવાથી શક્તિમાન બન્યા હતા જ્યારે સૌરાષ્ટ્રની ગાદીપર જેનરાજા શિલાદિત્ય હતું ત્યારે સૌરાષ્ટ્રની ઝાહોજલાલી વર્તાતી હતી ગુજરાતની ગાદી સ્થાપનાર વનરાજને જૈનાચાર્ય શીલગુણસૂરિની કેળવણે મળી હતી અને તેથી તે જૈનધર્મી થયે હતો પણ ઉલટ તે જૈન ધર્મ પાળ્યાથી મળવાનું બન્યું અને ગુજરાતનું રાજ્ય પુન સ્થાપ્યું ગુજરાતને સોલકી કુમારપાલરાજા જૈનધર્મ હતું, તે સર્વે અન્ય રાજાઓની સાથે લડવામાં વિજ્ય બન્યા હતા હાર પામવી, યુદ્ધાદિકથી કાયર થેં પાછા ભાગવું તે જેનોને છાજતુ નથી વસ્તુપાલ અને તેજપાલ અને ગુજરાતના પ્રધાન અને જૈન હતા તેમણે મુસલમાન બાદશાહથી હાર પામેલા ગુજરાતના ગજાને પુન ધોળકામાં બળવાન છે. મેવાડના ભામાશા શેઠે પ્રતાપસિહ રાણાના ગાયનુ પુન સ્થાપન કરવામાં સ્વધનને હેમ કર્યો. વસ્તુપલ જેવાઓ શ્રાવકના વ્રત ધારણ કર વાથી હૃથ્વીર બન્યા હતા, ૧ સવા વિસવાની દયા-અહિંસા, સત્ય, ચિરીત્યાગ, પર સ્ત્રીત્યાગ, પરિગ્રહ પરિમાણુ, દિફપરિમાણુ, ગેપન વિરમણ, અનર્થદડવિરમણ, સામાયિક, દેશાવકાશિક, પૌષધ અને અતિ- ચિની ભેજનાદિકથી સેવા (૧૨) એવા ગૃહસ્થ શ્રાવકના બારવ્રત ·४४ પાળવામાં અને ગૃહસ્થ જૈન બનવામાં કોઈ જાતની કાયરતા પ્રગ- ટતી નથી, પરંતુ તેથી પશુબલ ટળે છે અને આત્મબળ પ્રગટે છે. ગૃહસ્થનોએ ગૃહસ્થ જૈન ધર્મના સ્વાધિકાર દયા કરી જોઈએ અને સાધુઓના જેવી વ્રત લેવાની ઈચ્છા થાય તે પછી ગ્રહવાસમાં ન રહેવું. પિતાના ગૃહસ્થ ધર્મના અધિકારની ફરજોને અદા કરીને ગૃહસ્થ જૈનોએ વર્તવું એમ નશાસ્ત્રમાં જણાવ્યું છે. લાલાજીએ સમજવું જોઈએ કે જેનોએ અંગ્રેજ સરકારને રાજ્ય પૂર્વે હિંદમાં રાજકીયબાબતમાં અગ્રગણ્ય ભાગ લીધે હતું, પરદેશ-પરદ્વીપમાં પણ વ્યાપારાર્થે મે નિશા શેઠ સરખા જેનોહિંદુઓની પેઠે ગયા હતા.ગૃહસ્થ જૈન, દુનિયામાં અગર ધર્મ માર્ગમાં નબળે કાયર થઈ જાય એવું જૈન શાસ્ત્રમાં કઈપણ સ્થાને કંઈપણ જણાવવામાં આવ્યું નથી. હાલ તો હિંદુ મુસલમાન રજપુત વૈષ્ણવવણિકે અને જૈન વણિકે સર્વે જ્યાં ત્યાં નબળા પડી ગયા છે, ત્યાં એકલા જૈન વણિકેની કાયરતાને દેખી ન થવામાં કાયરતા કાયરતા બતાવવી તે તે હાલના હિંદુ અગર મુસલમાન થવામાં કાયરતા બતાવવા બરોબર છે. લા- લાજી તમને અમો પુછીએ છીએ તમે એ વ્યાખ્યા વિના બીજી સ્વરાજ્યારિક બાબતમાં કઈ બહાદુરી બતાવી? તમારા સમાન ધર્મ- ઓએ, બહાદુરી બતાવી કાયરતા ત્યજી છે ? તેના તેના પુરાવા જાહેરમાં નામવાર કાર્યથી આપશે ? બ્રિટીશ સરકારના રાજ્યમાં સર્વ કો- મેમાં કાયાપણું આવ્યું છે. રજપુત અને મુસલમાન પણ નબળા પડી ગયા છે તે વૈશ્યમાં પણ વ્યાપારી જે કેમ હોય તે યુરોપમાં અગર હિંદમાં ગમે તે ધર્મ પાળનારી હેય તો તે ભરૂ-કાયર,વભાવે રહે છે તેથી જૈન બનવામાં કોઈ જાતને દોષ આવતો નથી. વૈષ્ણવ વ્યાપારીઓ-હિંદુ વ્યાપારીઓ પણ જૈનવણિક વ્યાપારીકામથી રાજ્યાદિક ચળવળમાં કંઇ વિશેષ બળવાનું નથી તેથી હિંદુ વૈવ બનવામાં પહેલા નંબરની કાયરતા જણાવવાની તમારે જરૂર હતી, પણ તમેએ તે ન જણાવી તેમાં ભૂલ થઈ અને હિંદુ બનવામાં

·કાયરપણું પણ ઈષ્ટ છે એવુ પક્ષપાતપણુ દર્શાવ્યું એમ કેમ ન
કહેવાય? તે વિચારી લેશે. દરેક ધર્મમાં ક્ષત્રિય જાતિ હોય તે
બળવાન હોય છે. હાલ હિદુ જેન મુસલમાન કેમમાં ક્ષત્રિયવર્ગની
ન્યૂનતા છે.યુરોપમાથી ક્ષત્રિય વગ ઘણે હોય છે તે કાયર નથી પણ
સ્વાર્થી છે તેથી અન્ય હિદુ વગેરે દેશની તરફ સહાનુભૂતિ રાખી શ-
કતે નથી. હવે તે વ્યાપારી જેનેએ ખરા ક્ષત્રિય વ્યાપારી વિદ્વાન
બનવું જોઈએ પિતાની કામમાં સર્વ શકિતને ખીલવવી જોઈએ.
અન્ય કોમની હરિફાઈમા જે તે પાછળ પડયા તે દુનિયામાં તેઓ
નું અસ્તિત્વ ભયમાં છે એમ સમજી હવે શકિતમત થવુ જોઈએ.
વિશ્વમાં ન ધર્મ છે, તે શ્રેષ્ઠ છે હવે યુપીયવિદ્વાને જૈનધર્મને
સર્વધર્મોમાં શ્રેષ્ઠતરીકે વખાણવા લાગ્યા છે સર્વ વિશ્વકનુ
સર્વ પ્રકારે હિત કલ્યાણ કરનાર જૈન ધર્મ છે, એમ જૈન શાસ્ત્રોમાં
જણાવ્યું છે આત્માની શુદ્ધિ કરનાર અને આત્માના પૂર્ણ
જ્ઞાનાનન્દને પ્રકાશનાર જૈનધર્મ છે
सर्वदर्शनस्पोऽस्ति, जैनधर्म
सनातन
सेविते जैनधर्मेंतु, सर्व धर्मा प्रसेषिता ॥१॥
विश्वलोकसुखार्थ यो, मनोवाकाययोगत.
प्रयतनप्रशस्यस जैनधर्म सनातन ॥ २ ॥
વામજા, ત્રિવારવૃત્તા
जैनधर्मोऽस्तिविश्वस्य, परोपकारकारक ॥ ३ ॥
अनलांकहितार्थाय, कर्तव्या सुप्रवृत्तय
आत्मशुद्धोपयोगेन, निलेपा जैनधर्मिण ॥२॥
दर्शनशानचारित्र-रूप आत्मायनादित
तदाऽऽत्मपूर्णशुद्वयर्थ-जेनधर्मोऽस्तिकारणम् ॥ ५ ॥
सेयाभक्तिश्चसज्ज्ञान दुर्गुणानाविनाशनम्
सद्गुणाचाररूपोऽस्ति, जैनधर्म सनातन ॥ ६ ॥
स्वान्यलोकस्यशुद्वयर्थ, सुखार्थचजिनोदित
जेनधर्मो जनै पाल्य सद्गुणमव्रतात्मक ॥ ७ ॥

·४६ स्वातंत्र्यंसद्गुणैर स्ति, पारतंत्र्यंच दुर्गुणः स्वराज्यं सदगुणैरस्ति, नराज्यंदुर्गुणैर्भुवि ॥ ८ ॥ स्वातंत्र्यं जैनधर्मस्य-लक्षणं दुःखनाशकम् चिदानन्दाप्तयेसत्यं, जैनधर्माऽस्तिकारणम् ॥ ९ ॥ जिनेन्द्रवीरभक्तानां, जैनानां मोक्षकारकः जैनधर्माऽस्तिमद्धेतुः सत्यं हृदि निमालय ॥ १० ॥ श्रद्धाप्रीतितपाँधैर्य-सज्ञानभक्तिधारकाः दयासत्यादिभिर्युक्ता जैनास्युर्विश्वतारकाः ॥ ११ ॥ बाह्यान्तरस्वसाम्राज्य-धारकानधर्मिणः विश्वजीवोपकारादि-, कार्येषु स्वर्पिता:सदा ॥ १२ ॥ जैनेतर मनुष्याणां, पशुपक्ष्यादिदेहिनाम् हितार्थ कार्यकर्तारो, जैना जयन्तिभूतले ॥ १३ ॥ जैनैहि विश्वलोकैःसह, स्वात्मवतदर्शनंतथा वर्तनं स्वाधिकारेण, कर्तव्यं स्वान्यशर्मदम् ॥ ११ ॥ भिन्नर्मिमनुष्याणां, कर्तव्यं नैवपीडनम् ।। परोपकारःकर्तव्यः कायवित्तादिशक्तितः ॥ १५ ॥ : ભાવાર્થ-સાતનની સાપેક્ષાએ જેમાં વેદાન્તદશન, બૌદ્ધ નૈયાયિક, સાંખ્ય, આદિ દશનોના મૂળસિદ્ધાંતતત્વને સમાવેશ થાય છે એવું જે દર્શન છે તે અપેક્ષાએ સર્વદર્શનરશ્ય છે અને તે નધર્મ છે અને તે સનાતન છે માટે જેનધર્મને સેવતાં સર્વ ધર્મો સેવ્યા એમ જાણવું “પદર્શન જિન અંગ ભણિ જે ” એમ આ નંદઘનજી મહારાજ કહે છે. વિધેલોકેના સુખને માટે મનવાણી કાયાથી સત્રવૃત્તિ કરવી તે જૈનધર્મ છે. સેવા ભક્તિ, સુજ્ઞાન, સદ્દવિચાર પ્રવૃત્તિ તે જૈનધર્મ છે, અને તે વિશ્વને ઉપકારક છે. જેનોએ વિશ્વલોક હિતમાટે જૈન ધર્મના પ્રચારરૂપી સુપ્રવૃત્તિ કરવી. આત્મશુદ્ધોપગવડે સ્વાધિકારે કર્મો કરતા એવા જૈનો નિર્લેપી છે. દર્શનજ્ઞાનચરિત્રરૂપ આત્મા અનાદિ અનંત છે તે કર્મસંગી છે તેની શુદ્ધિ કરનાર જેનધર્મ છે, તે સત્ય હેતુ છે.

·૪૭ સેવા, ભક્તિ, જ્ઞાન, સતક્રિયાગ, દુર્ગુણનાશ, અને સદગુણાચાર રૂપ જૈન ધર્મ છે સ્વ અને અન્ય લેકેની શુદ્ધિ માટે તથા સર્વ લેઓના સુખ માટે સર્વક મહાવીરદેવે જૈનધર્મ પ્રકા છે અને તેથી જેનધર્મ પાળનારાઓની શુદ્ધિ તથા તેઓને મુક્તિ સુખ મળે છે સગુણે અને સતત તે જૈનધર્મ છે જૈન ધર્મમાં આત્માની શુદ્ધિ થવાના ઉપાયે યાને પામવાના ઉપાયો દર્શાવ્યા છે જૈનધર્મ છે તે સ્વાતવ્ય છે. સદ્દગુણો વડે સ્વાત વ્ય છે અને દુર્ગણવડે પારત ચ છે આત્મરાજ્ય પમાડનાર જૈનધર્મ છે અને બાહારાજ્ય પમાડનાર જેનધર્મ છે દુગુણવડે આત્મરાજ્ય નથી, પૂર્ણજ્ઞાન અને પૂર્ણ આન દ પમાડનાર જૈનધર્મ છે વિશ્વવતિ સર્વમનુષ્યને આત્માના સદ્દગુણપ્રતિ દેરનાર અને કામક્રોધ લોભ ઈર્ષ્યા મોહ વગેરેને નાશ કરનાર જૈનધર્મ છે પ્રભુ મહાવીર જિનેશ્વરને દેવ માનનારા અને જૈનશાસ્ત્રોને તથા ગુરૂને તથા જેન- ધર્મને માનનારા અને પાલના જેનો ગણાય છે અને એવા જેનોને મોક્ષદાયક જૈનધર્મ છે એમ સત્યને હૃદયમાં વિચારે !! શ્રદ્ધા, શુદ્ધપ્રેમ, ઉત્સાહ, તપ, ધેય, ઉદ્યમ,જ્ઞાનગ, કમગ, ભક્તિસેવા દયા, સત્ય, અસ્તેય, બ્રહ્મચર્ય, સતવ, અભક્ષ્યલક્ષણત્યાગ અને દુરાચારત્યાગ કરનારા જેની સર્વવિશ્વકોને તારનારા થાય છે બ્રાહ્યાન્તર સામ્રાજ્ય ધારક જૈને છે વિશ્વકેને ઉપકાર કરનારા અને તેઓને જૈનધર્મી બનાવવામાં અર્પાયલા એવા જેને હોય છે. જેઓ જેન નથી એવા અન્ય સર્વ લોકેની સેવામાં તથા પશુ પંખી વૃક્ષાદિની રક્ષા સેવામાં તેઓના હિત માટે સર્વકાર્ય કરનારા જેનો હોય છે. જેને એ વિશ્વતિસવલકને સ્વાત્મવત દેખવા અને તેઓની સાથે સ્વાત્મવત્ વર્તવું એ અન્યધર્મી મનુષ્યને પીડવા નહી અને વાધિકારે યથાશકિત જેનશાને અવિરોધી પણે અન્ય ઉપર ઉપકાર કરવા અને વિશ્વકની સેવામાં અઈ જવું. જેને જેન ધર્મના વિરોધીઓ સાથે સાવચેતીથી વર્તવુ ઉપરના કલેકે પ્રમાણે જૈનેને જૈનધર્મ છે અને જેને પણ ઉપર પ્રમાણે શ્રદ્ધાત્રતાદિકગુણ યુકત હોય છે ·૪૮ લાલાજી મહાશય !!!જેનનશાસ્ત્રોમાં શ્રાવકોના એકવીશ અને સત્તર ગુણ દર્શાવ્યા છે. અમારા રચેલા શ્રાવકધર્મ સ્વરૂપ ગ્રન્થના બે ભાગે વાંચશે તે તેને ખ્યાલ તમને આવશે. તેમજ જેને એ તથા વિશ્વકેએ કમગી બની કર્મો કેવી રીતે કરવો તે અમોએ સ્વરચિત-કમગગ્રસ્થમાં દર્શાવ્યું છે. લોકમાન્ય તિલક જેવા સેંકડો પંડિતે એ કમગ ગ્રન્થ વાંચીને જેન કર્મગ ગ્રન્થની પ્ર- સંશા કરી છે અને એવા કર્મચાગી જૈને થવાથી જ દેશની રાજ્યની, પ્રજાની, સંધની અને ધર્મની ઉન્નતિ થાય છે એમ દર્શાવ્યું છે માટે લાલા લાજપતરાયજી !!! તમે એ ગ્રન્થ વાંચી જશે એટલે જૈન થવામાં તમે પોતે પિતાનું ગૌરવ માનશો અને અન્યોને એવા કર્મચગી જૈને બનાવવામાં સહાયી રાગી બની શકશે.મુસલમાનોમાં વહોરા, હિંદમાં વૈષ્ણવવણિકે અને વણિક જૈને તે સર્વે વ્યાપાર કેમ છે તેમાં કપટ કાયરતા હોય છે, અંગ્રેજ વગેરે દેશના વ્યાપારીઓ પણ એવા હોય છે, તે સાથે તેઓમાં અન્યદયાદિક સગુણ હોય છે. ગૃહસ્થ જૈને દયાની છેલ્લી કેટિએ પહોંચ્યા નથી અને તેથી તેઓ હિંદુ મુસલમાનની સાથે સ્વરાજ્યાદિક કામાં તમારા સાથી આજ સુધી રહ્યા છે અને રહેશે. કહેવત છે કે વાણિયા વિના તે રાજા રાવણનું રાજ્ય ગયું. જૈનવણિકેએ ગુજરાત, મારવાડ, કાઠિયાવાડ, કચ્છ, માળવા વગેરેના રાજાઓના પ્રધાન બની તેઓનાં જતાં રાજ્યને અંગ્રેજોની સાથે યુકિતપૂર્વક સલાહ કરીને બચાવી દીધાં છે. લાલાજી મહાશ !!! ગાંધીજીએ પણ જૈનેની અહિંસાની થી ઘણુ યુક્તિને અનુસરી હાલમાં સ્વરાજયની ચળવળ ઉભી રાખી છે અને તેમાં તમે પણ ભળ્યા છે અને તે અહિંસાની વાટમાં હાલમાં તમે ચાલે છે તે જાણે, અને જૈન બનવામાં પિતાને ધન્ય માને એવી દશામાં આવે. लालाजीनो आक्षेप:-- जैनोका आचार दर्शन त्यागके अंगमे बहुत ऊंचा है। उस के अनुसार पूरा पूरा काम करना मनुष्यो के लिये असं- ·૪ भव है। इसीलिये जैनधर्मका प्रभाव मनुष्य प्रकृतिपर ऐसा पडता है कि उससे मनुष्यजीवन के साधारण संग्राम के लिये निर्वल हो जाते है, एक औरतो जैनसाधु उञ्च कोटीके ससार त्यागी है दूसरी ओर जेनजनता क्षुद्र जीवोंकी तो रक्षा करती है। परतु मनुष्यो के साथ उनका बर्ताव बडी ही નિરંજarat tોતા હૈ ! શા મrg સાવાર बल देने हि का यह परिणाम है। સાક્ષેપ viાર પ્રત્યુતર–લાલાજી મહાશય !! નાનું આચાર દર્શન ત્યાગના અગમાં ઉત્તમ છે. પરંતુ તેમાં ચોથા આરા અને પાંચમા આરાના ભેદભેદ છે, તથા ગૃહસ્થ અને ત્યાગીના આચા- રભેદે ત્યાગાચારમા ભેદ છે ત્યાગીઓ જેવા જેન ગૃહના આચાર નથી, તેથી પિતાની શક્તિ અનુસારે જેટલુ વર્તાય તેટલુ વર્તવું તે અપેક્ષાએ ગૃહરિથ જૈનોના અવિરતિ અને દેશવિતિ એવા બે ભેદ પાડયા છે તેથી ગૃહસ્થનોને મનુષ્ય જીવનને સાધારણ ગ્રામમાં ગમે તે સ્વાધિકાર એગ્ય ધ ધા વગેરેથી તથા સિપાઈગિરિના ધધા- થી પણ આજીવિકા ચલાવવામાં નિર્બોલતા આવતી નથી. ત્યાગી જૈન સાધુઓ છે તેજ ઉચ્ચ કેટિના ત્યાગી છે, તેથી ગૃહસ્થનેને ગૃહસ્થ ધર્મ પ્રમાણે આજીવિકાદિકને નિર્લે પપણે કરવામાં હરકત આવતી નથી. હિન્દુ વેદાતીસન્યાસીઓ–પરમહ સે–ત્યાગીએ છે તેથી જેમ ગૃહસ્થહિ દુઓને મનુષ્ય જીવનના સંગ્રામમાં નિ. લતા આરતી નથી, તેમ ગૃહસ્થ જૈનોને પણ મનુષ્યજીવનના સ ગ્રામ નિર્બલતા આવતી નથી. લાલાજી ! તમો હાલ પ્રત્યક્ષ દેખે છે કે ગૃહસ્થ વ્યાપારી જૈને, મનુષ્ય જીવનના સાધારણ સ ગ્રામ ભૂત આજીવિકાદિ વૃત્તિઓમાં વ્યાપાર મીલ વગેરેથી જેના–મહા- જન તરીકે અગ્રગણ્ય સબલ ગણાય છે કયા ધ ધામા તે પાછા પડયા છે? તે તે બતાવે. કઈરીતે આજીવિકાદિ-વ્યાપાદિ કર્મોમાં જેને નિર્બલ પડેલા દેખાતા નથી, અને ભવિષ્યમા જૈન પાછા પડશે નહી જેનશામાં ઉત્સર્ગથી અને અપવાદથી ગૃહ સ્થ જેને ક્ષેત્ર કાલાનુસાર મનુષ્ય જીવનના સાધારણ સંગ્રામમાં T ·૫૦ પાછા પડવાનું અને નિર્બલ બનવાનું હતું નથી, તેથી જેને વિવેકથી વર્તીને સબલ રહી શકે છે, અને રહેશે ત્યાગી જૈન સાધુઓના આચાર પ્રમાણે ગૃહસ્થજનને વર્તવાને અધિકાર નથી. ગૃહસ્થ જૈનોએ ગૃહસ્થ જેનેને યોગ્ય કહેલા મનુષ્ય જીવનના આજીવિકાદિ કર્મોની સાથે રહીને ધર્મ કરવાને છે, તેથી ત્યાગીઓનું અને ગૃહરથ જૈન શ્રાવકનું મેરૂ પર્વત અને સર્જપના દાણા જેટલું અંતર કચ્યું છે. લાલાજીનો આક્ષેપ. मनुष्योकी साथ उनका बताव बडी निर्दयताका होता દે છે લાલાજી !! તમારું આવું લખાણ અનુભવથી બહાર અને અ- સત્યથી ભરપૂર છે. તમે આ ઠેકાણે જૈનો પર નિર્દયતાનો આક્ષેપ મૂકી જૈનોની પ્રતિષ્ઠાનો નાશ કરવા અને જેનોપર અને તિર- સ્કાર પ્રગટે એ ગંભીર અન્યાય કર્યો છે. લાલાજી !!! આ છોટે નિર્દયતાને આક્ષેપ મૂકીને જૈનને લાગણી દુઃખાવારૂપનિર્દયતા તમારા હૃદયમાં છે એવું તમેએ સિદ્ધ કરી દીધું છે. ગૃહસ્થને, કીડી, મેકેડા, વૃક્ષ, પશુપંખીઓનું રક્ષણ કરે છે. શુક્રજીનું રક્ષણ કરે છે. તેમાં તેઓ શું ખોટું કરે છે? “જે માંખ મારે તે મનુષ્ય મારે” અને તે નિર્દય થાય છે. જે માંખ મારતો નથી તે મનુષ્ય મારતું નથી, તેથી જેને નાના જીવોની રક્ષા કરનાર છે અને તેથી મેટા ની વિશેષ રક્ષા કરનાર છે. તેઓએ સર હદના પઠાણની પેઠે કેવી નિર્દયતા કરી ? અને ભૂતકાળમાં તથા હાલમાં કયા ક્યા મનુષ્યોને મારી નાખ્યા? તે લાલાજી જણાવશે, અને જે તેઓ મનુષ્યોને મારી કાપી નાખતા નથી તે તે મનુ- ની સાથે નિર્દયતાથી વર્તે છે એમ કેમ લખી શકાય? તે લા- લાજી તમે જાતે વિચારશે. લાલાજી!! વણિક જેને શું મનુની દયા નથી કરતા? લાલાજી !! સત્ય જાણે કે તમારામાં પશુ હોમ અને નરમે કરવાની નિર્દયતાના ધનાર જૈને છે. દુષ્કાલ

·વખતે આજ સુધી ભુખ્યા ગરીબ મનુષ્યને જેનેએ જેટલું અને
દાન કર્યું છે તેટલુ તમેએ કર્યું હોય તો ઇતિહાસની સાક્ષીથી
જણાવશે જગડુશા, શાન્તિદાન (અમદાવાદવાળા) ઇડરના અને
વિદાસ વગેરેના માટે ચારણે જેટલાં વખાણ કરે છે, તેટલા
તમારા
વર્ગમાના ગૃહના સાભળવામાં આવતા નથી. વસ્તુપાલ અને
તેજપાલે મનુષ્યના ઉપકારાર્થે તળાવે, વા બ ધાવી હતી અને
સદાવ્રતે છેલ્યા હતા અમદાવાદના ગતિદાસ શેઠે દુષ્કાળના
વખતમાં લાખો મનુને અન્નક્ષેત્રે ઉઘાને ઉગાર્યા હતા.
ગુજરાત મારવાડ કાઠિયાવાડ વગેરે દેશોમાં જેનJડાએ વિ.
સ. ૧૮૬૯ ના દુકામાં તથા વિ સ ૧૫૬ ને દુષ્કાળમાં
લાખે મનુષ્યને અન્ન આપી જીવાડયા હતાં ગુજરાત વગેરે
દેશમા ગૃહસ્થનેએ સાર્વજનિક પાઠશાળા પ્રસૂતિગ્રહે,
દાકતરખાના, પાજરાપોળ, સદાવ્રતમાં કરેડો રૂપૈયા ખર્ચે
છે. અમદાવાદના પ્રસિદ્ધ શેઠ હેમાભાઈ શેઠે તથા હઠીભાઈ શેઠે
હજારે ગરીબ મનુષ્યોને પાળ્યા પિપ્યા છે પાલીતાણાના ડુંગર પર
મેટી દેરાસરની હુક બધાવનાર મેતિશા શેઠ, શેઠ, નરસિંહ
નાથાજી, શેઠ કેશવજી ન યકે, તથા અદામજી શેઠ, ગરીબ
મનુષ્યોને ખાવામાટે કરડે કરોડો રૂપિઆ ખર્ચા છે કુમા-
રપાલ ગજા દરરોજ ગરીબેને દાન આપ્યા પછી ખાતા હતા
છપ્પનીયાના દુકાળમા અમે મેસાણે હતા ત્યારે ત્યાના જેનેએ
પચ્ચીશ હજાર રૂપિયાનું ફડ કરીને માવાડ વગેરેમાથી આવનાર
ભૂખ્યા ગરીબમનુષ્યને ખવરાવી તેઓનું રક્ષણ કર્યું હતું અને
તેમાં મારાથી પણ યથાશક્તિ સેવા (ગ્રહદશામાં) કગઈ હતી
શેઠ પ્રેમચંદ રાયચદ મુબાઈવાળાએ સાર્વજનિક ધર્મશાળા
શાળાઓ, કુવાઓ દાક્તખાના વગેરેમાં લગભગ એ શીલાખ
રૂપિયા ખર્યા હતા તમાગ પજાબમાં હજારોની સ ખ્યામાં જ
છે અને તે ગુજરાતના જેવા ધનવ તે નહીં હોય અને ત્યાંના “
જેને પૈકી કેટલાક સ્થાનકવાસી હોવાથી દાનમાં પાછળ કદાપિ

·પર, હોય તેથી તમેએ લખવામાં ભૂલ કરી હશે. જેને વ્યાપાર કરે છે અને વ્યાજ ઘણું લે છે. પણ તેઓ વ્યાપારી દષ્ટિએ પશુપંખીઓ ઉપર જેટલી દયા રાખે છે તેટલી મનુ પર લેણું વસુલ કરવા બાબતમાં દયા રાખતા નથી. એવી દૃષ્ટિએ તમોએ લખ્યું હોય તે તેમાં તમે અન્યાય કર્યો છે. કારણ કે જૈને વ્યાપારમાં વ્યાજ લેણું લે છે તેવી રીતે હિંદુ વ્યાપારીઓ પણ લેણું લે છે તેમાં એકલા કંઈ વણિક જૈનેને દેષ નથી. તેથી તમે એ વૈgવ વગેરે વ્યાપારીઓ વગેરેના દે ન કાઢતાં ગૃહસ્થ જનેને મનુષ્યો પ્રતિ નિર્દય જણાવ્યા અને તેમાં કંઈ કારણ પણ ન દર્શાવ્યું તે કેવળ ગૃહસ્થ જેને પ્રતિની તમારી ષ નિંદાપ નિર્દયતાની લાગણી જ કારણભૂત જણાય છે. વનરાજ ચાવડે અને કરણઘેલે, પુસ્તક લખનારા બ્રાહ્મણ પંડિતોએ જેમ જેનોને હલકા પાડવા કપલ કલ્પિત લખ્યું છે, તેમ લાલાજી ! ! તમે પણ તમારી જૈન પ્રતિની દ્રેષ લાગણીથી જ તમેએ એવું હડહડતું જ હું લખીને ભવિષ્યનાં બાળકોનાં હૃદયમાં જેને પ્રતિ ધિકકાર ઉત્પન્ન કરાવવામાં તમારી હિંસા શ્રેષબુદ્ધિને કેળવી છે. જે મનુષ્યોની દયા કરતા નથી એવું આજસુધી બન્યું નથી. જૈન શાસ્ત્રાથી તે સિદ્ધ થાય છે કે અસંખ્ય એકેન્દ્રિય જીવોના રક્ષણ કરતાં એક શ્રીન્દ્રિય જીવની રક્ષામાં અને અસંખ્ય દીન્દ્રિય કરતાં એક ત્રીદિયજીની રક્ષામાં અને અસંખ્ય ત્રિીન્દ્રિયના કરતાં એક ચતુરિન્દ્રિયજીની રક્ષામાં અને અસંખ્ય ચતુરિ- ન્દ્રિય જી કરતાં એક પંચેન્દ્રિયજીવની રક્ષામાં વિશેષ પુણ્ય થાય છે. પંચેન્દ્રિય પશુ પંખી જલચર વગેરે કરોડે જીવ કરતાં એક મનુષ્યની રક્ષામાં વિશેષ પુણ્યધર્મ થાય છે, અને અધર્મી નીતિમયજીદગીવાળામનુષ્યની રક્ષા કરતાં એક ધર્મી મનુ- ષ્યની રક્ષામાં વિશેષ પુણ્ય થાય છે. તેમાં પણ સમ્યગદષ્ટિ, દેશ- વિરતિ, સર્વવિરતિ, અપ્રમત્ત મુનિએ ગણુ વગેરેની રક્ષા સેવા ભાક્તમાં ઉત્તરોત્તર અનંતગણું પુણ્ય ધર્મ કહેલ છે, તેથી ·૫૩ જૈન ગૃહ દક્ષ-પડિત હેવાથી મનુષ્યની રક્ષા દયા પ્રમગે મનું- બેની દયા કરે છે, અને પશુપ ખીઓની દયા પ્રસગે તેઓની દયા કરે છે કી, મ કેડી, પશુ, પખી-ક્ષેની રક્ષા કરતા દયા કરતા મનુષ્યની દયા કરવામાં અનતગુણ પુણ્ય ધર્મ સમજે છે તેથી તેઓ મનુષ્ય પ્રતિ નિર્દય થઈ શકતા નથી જેને, કીડી મકેડીના રક્ષણાર્થે કઈ મનુષ્યોને મારી નાખતા નથી તેઓ તો ગૃહસ્થ ધર્મના સ્વાધિકારે સ્વલ્પહિંસાદેવ, અને મહા દયા ધર્મ લાભ દટએ વતે છે મુસલમાને, ખ્રિસ્તીઓ, બૌદ્ધ, પારસીઓ અને હિદુઓ જેટલા પ્રમાણમાં મનુષ્યો પ્રતિ દયાવત છે, તેના કરતા વિશેષ પ્રમાણમાં અને મનુષ્યો પ્રતિ દયાવત છે, એવુ અમે હાલના સગે અને ભૂતકાળના ઈતિહાસથી ગમે તેવી ચેલે જમા તે બાબત સિદ્ધ કરવા તૈયાર છીએ. જ્યારે કુમારિલભટ્ટ સુધન્વા રાજાની સભામાં બોદ્ધાની સાથે ચર્ચા કરી ત્યારે કુમારિલ ભટ્ટ કઈ કળાએ જીત્યા અને કુમારિલ ભદ્દે સુધન્વાગજાને બીના નાશાથે હુકમ કર્યો. તેથી સુધન્વા રાજાએ હુકમ કર્યો કે જ્યા ત્યા બૌદ્ધો દેખાય તેઓને મારી નાખે, અને બૌદ્ધોને મારવામા દયા કરે તેઓને પણ મારી ના હિમાલયથી તે કન્યાકુમારી સુધી વસતા બૌદ્ધને અને જનોને મારી નાખે “શ કરાચાર્ય ચરિત્ર વગેરેથી હિંદુધર્મીઓની અન્ય ધર્મ મનુએ પ્રતિ થએલી આવી નિર્દયતા સિદ્ધ થાય છે પાટણની લાખાપાડની કલ્પિત કિ વદન્તિમાં પણ લાજેનો નિર્દયતાથી નાશ કરેલ કલ્પનાએ પ્રસિદ્ધ છે હિદુઓએ અને બીએ ધર્મઝનુનથી નિર્દયી બની પરસ્પર હારે લાખે મનુને મારી નાખ્યા છે. દક્ષિણ મદુરામાં હિંદુઓએ કપટક- ળાથી આઠ હજાર ઉપર જૈનાચાર્યોને અને લાખો શ્રાવકેને પકી મારી નાખ્યા છે ધમ ધ મુસલમાનેએ લાખો હિ દુબેન નિર્દયતાથી જાન લીધા છે, અને હિદુઓએ પ હજારો મુસલ- માનને નિર્દયતાથી મારી નાખ્યા છે, એવું ઐતિહાસિકગ્રન્થથી ·સિદ્ધ થાય છે. મુસલમાનોએ લડાઈઓમાં લાખો ખ્રીસ્તીઓને અને ખ્રીસ્તીએ હજારો-લાખો મુસલમાનોને યુદ્ધમાં નિર્દયપણે મારી નાખ્યા. વેદમાં જુઓ. હિંદમાં વસતા દસ્યુરાજાઓને ત્રાષિની સહાયથી આર્યોએ નિદ્રયપણે મારી નાખ્યા. હિંદુ રાજાઓએ ક્ષત્રિ- ચોએ પરસ્પર યુદ્ધ કરીને નિર્દય રીતે પરસ્પર હામા પક્ષવાળા- એને મારી નાખ્યા. આર્ય સમાજ ગૃહર વૈદિક હિંદુધર્મપ્ર- ચારવામાં લાખો કરોડો રૂપિયા ખર્ચે છે, પણ અન્ય ધર્મી મનુષ્ય કે જે દુઃખી ગરીબ છે તેઓ માટે લાખ કરોડો રૂપૈયા ખચ્ય એવું જાહેરમાં જણાતું નથી, તેથી તે મનુષ્ય પ્રતિ નિર્દય વર્તનવાળા ન ગણાય અને જેને જ મનુષ્ય પ્રતિનિર્દય વર્તન વાળા છે એવું જે લાલાજીએ લખ્યું, તે અસત્ય પક્ષપાત સ્વધર્મ મહ વિના બીજું કશું કંઈ નથી. લાલાજી એવું જાણે છે છતાં પોતાના મેરૂ પર્વત જેટલા દોષ ન જણાય અને પારકો રાઈ જેટલે દેવ મેરૂ પર્વત જેટલે દેખાય એ દુર્જનતા વિના બની શકતું નથી એમ લાલાજીએ જા- ણવું જોઈએ, અને ગાંધીની પેઠે પોતાની ભૂલ કબૂલ કરીને પિતાની અજ્ઞાનતા, પક્ષપાત, દ્વેષતા રૂપ નિર્દયતાને ત્યજીને દયાવંત આદર્શ જીવન તેમણે કરી બતાવવું જોઈએ. લાલાજી! તમે મુસલમાન બ્રીતિ હિંદુ વગેરેને નિર્દય વર્તનવાળા ન લખી શકયા તેનું કારણ એ છે કે તેવું લખવાથી તમારા પર તે કેમેને કોપ ઉતરવાથી લાલાજી! તમારૂં દેશ નાયકપણું મુશ્કેલીમાં આવી રહે, તેથી જીવી નોટ રતવલી મામીની કહેવતને અનુસરી જેમ તેમ અગડું બગડે લખવા મંડી પડયા છે. લાલાજી !!! વ્યાપારી જૈને, મનુષ્યની દયા કરવામાં ધર્મ પુણ્ય માને છે. તેઓ પાંજરાપોળો બાંધી પશુ પંખીઓ વગેરેની દયા કરે છે તેથી એમ કહેવાય છે કે તેઓ મનુષ્યની દયા કરતા નથી એમ તમેએ માની લીધું છે, તે ફક્ત તમારી જમણું છે, અને એવી ભ્રમણાથી ભારતના ઈતિહાસને ઉપર્યુક્ત જૂઠું લખી કલંકિત કર્યો છે પણ હવે ન કરે, સુધારો કરે, એમ નિવેદું છું. વ્યાપારી જેને જે શિખામણ આપવી ·હોય તે શિખામણની દષ્ટિએ શિખામણ આપવી તે જુદી વાત છે, અને તેમના પર નિર્દયતાનો આરોપ મૂકે એ વાત જુદી છે. લાલાજી!! સો ગૃહથિ હિ દુઓ અને શત ગૃહસ્થ જૈનેને મનુષ્પો પ્રતિની દયાની લાગણીની પરીક્ષા માટે અમેરિકાના વિદ્વાનેને સાપ પછી ગૃહસ્થ જૈન અગર ગૃહસ્થ હિદુઓ એ બેમા કેની મનુ પ્રતિ વિશેષ દયા દષ્ટિ વર્તન તથા નિર્દયતા છે તે મધ્યસ્થ દષ્ટિથી પરીક્ષીને તેઓ જગત્મા જાહેર કરશે લાલાજી ! તમારું લખાણ તમારે સિદ્ધ કરવું હોય તે અમેરિકાના વિદ્વાનો દ્વારા બન્નેની પરીક્ષા કરાવે એટલે સત્ય જણાઈ આવશે બાકી તમારી દષ્ટિમાં એવુ જૂનું ઠસી ગએલ છે તે આવી પરીક્ષા વિના ટળે તેમ નથી મનુષ્યની દયામાટે જૈનેને ઘણી દયાની લાગણી છે ગુજરાતને ઘણા ગામમાં જેનો તફ઼થી અન્નક્ષેત્રોના હાલ પણ સદાવ્રત મૌજુદ છે કતાબ અને દિગબર લક્ષાધિપતિ એકડે ગૃહસ્થ શેઠિયાઓ છે. તેઓ દરવર્ષે હજારો ગરીબમનુને ખાવા આપે છે અનેક અનાથાશ્રમને જૈને તન્ફથી મદત મળે છે જૈને તરફથી ઔષધાલયો, પાણીની પરબ ચાલે છે જેને તરફથી ગુજરાત વગેરે દેશોમાં આધળા લુલા હેઓને ઘણું મદત મળે છે અમદાવાદમાં શેઠ લલ્લુભાઈ ગયજીએ અનાથાશ્રમ વગેરેમાં ગરીબને લાખ રૂપૈયાની મદત કરી છેવિ . ૧૯૬૩ મા સુરતમાં કેમ હતી તે વખતે અમદાવાદમાં લાલા લજ- પતરાય આવ્યા હતા અને તે શેઠ લલુભાઈ ગયજીને ત્યાં આવ્યા હતા. શેઠ લલ્લુભાઈ ગાયજી તથા નગરશેઠ ચીમનલાલ લાલભાઇ તથા કરતુરભાઈ તથા શેઠ લાલભાઈ દલપતભાઈ તથા શેઠ મનસુખ ભાઈ ભગુભાઈ વગેરે શેઠિયાઓની સાથે લાલા લજપતરાય અમારી પાસે આબલીપળના ઉપાશ્રયમાં વ્યાખ્યાન શ્રવણ કરવા બપોરે આવ્યા હતા, તે વખતે બેહજાર શ્રેતાઓની સમક્ષ અમોએ લાલા લાજપતરાયને દેશસેવા કરવાના મત્ય ઉપાયે દર્શાવ્યા હતા તેથી લાલાજી તમે અમારા ઉપદેશથી ઘણા ખુશી થયા હતા અને શેઠ ·૫૬ ૨ક્ષા લલ્લુભાઈ રાયજીને કહેવા લાગ્યા હતા કે આવા જૈન મુનિચેથી હિંદને ઉદ્ધાર થવાનો છે. લાલજીના વિચારોમાં પાછળથી પરિવ- ન થયું હોય એમ લાગે છે. જેનો, કીડી મકોડા વૃક્ષ પશુ પંખી મનુષ્ય વગેરેની દયા રક્ષા કરે છે. તેઓ પશુ પંખીઓની દયા કરતાં મનુષ્યની દયા રક્ષા કરવામાં અનંત ગણું વિશેષ ધર્મ ફલ માને છે અને તેવું તેઓ વર્તનથી પણ જણાવે છે છતાં કેટલાક એવા કઠોર હૃદયના કેટલાક જૈન હોય તો તેથી આખી જેન કે મને જે નિર્દય માનીએ તે હિંદુઓ વગેરે પણ તેવી રીતે તો નિર્દય કરી શકે. જ્યારે મનુષ્યની દયા રક્ષાનો ખાસ પ્રસંગકાલ આવે છે ત્યારે કીડી મંકડા વગેરે મુદ્રજીવોની રક્ષા મૂકીને પહેલી મનુષ્યની ખાસ દયા કરવામાં અઈ જવું એમ જૈનો માને છે અને તે છે તેથી લાલાજી!! હવે પિતાની ભૂલની દ્વિતીયાવૃત્તિમાં સુધારે કરશે એમ ઈચ્છું છું. લાલાજી!! તમે લખો છે કે જૈને મનુષ્ય પ્રતિ નિયવર્તનવાળા હોય છે પણ તમે સમજો કે છપનિયા દુકાળમાં હિંદમાં ખ્રિસ્તીઓએ અનાથ હિંદુઓનાં લાખ બાળકને ખ્રિસ્તી બનાવ્યાં પછી તેઓની રક્ષા કરી, ગુજરાત સૌરાષ્ટ્રમાંથી પચીશ હજાર મનુ ખ્રિસ્તી થયાં જણાય છે તે પ્રમાણે આખા હિંદમાંથી લાગે મનુષ્યો ખ્રિસ્તી થઈ ગયા અને તેજ ખ્રિસ્તીઓ હવે હિંદુ ધર્મના વિરોધી અને હિંદુ ધર્મનું ખંડન કરે છે. લાલાજી!! તે વખતે હિંદુઓની દયા કયાં ગઈ હતી? હાલ હિંદમાં ચૌદ કરોડ ગાય છે. લગભગ પનર કોડ ભેંસે છે. અને બકરા ઘેટાં વીશ કરોડ છે. બળદોની સંખ્યા તો ઘણી ઘટી ગઈ છે. ન દર વર્ષે બાવન લાખ ગાયે કપાય છે. લાલાજી ! તમે કહે કે તેઓની રક્ષા કર- વામાં શું ધર્મ નથી? જેને પાંજરાપોળમાં ગાય, બળદ, ભેસો બકરાં કે જે રેગી અપંગ છે, તેઓની રક્ષા કરે છે. તમે તેઓને શુદ્ર જી ધારીને તેઓની દયા રક્ષા કરવાનું જૈનાનું કાર્ય ધિક્કારતા હોવ તે તે એગ્ય નથી. કારણ કે પશુઓની ·૫૭ ક્ષાથી મનુષ્યોની રક્ષા થાય છે. ગાય, ભેસે, બકરાં, બળદ એ દેશની દોલત છે તેના આધારે મનુષ્ય જીવી શકે છે દુધ, દહી, ઘી અને છાશવગેરેની સહાય આપનારા પશુઓ છે. પક્ષીઓથી સૃષ્ટિના સૌન્દર્યમાં વૃદ્ધિ થાય છે, મથી જલની શુદ્ધિ રહે છે દરેક પ્રાણું ઉપયોગી તે હોય છે. જેને પાજરાપોળમાં પશુઓની રક્ષા કરે છે તેની સાથે જૈને અને હિંદુઓ, લાખો હજારો પશુઓના કરતા એક ધર્મી મનુષ્યની રક્ષા–દયા માટે તેને વિશેષ ઉત્તમ ગણે છે તેથી તેઓ પશુઓ કરતા મનુષ્યની રક્ષા કરવામાં પાછા હઠતા નથી. લાલાજી !! જેનો ઉપગીવૃક્ષોની દયા-રક્ષા કરવામાટે પણ ચૂકતા નથી ઉપયોગી વૃક્ષની દયા-રણા કરવામાં તેઓ ધર્મ માને છે અને તેથી પ્રજાઓનું તથા દેશનું કલ્યાણ થાય છે વૃક્ષોની હયાતીથી સારી વૃષ્ટિ થાય છે, તેથી લાલાજીએ તે ખરી રીતે જૈનેને પશુ પછી વૃક્ષે અને મનુષ્યની રક્ષા દયામાટે ધન્યવાદ આપ જે- ઈએ કારણ કે જે જે કે જે જે દયા વગેરેના સારા કાર્યો કરતી હોય તેઓને તે બાબતમા વખાણવી જોઈએ અને અન્ય શુભ કાર્યો કરવાની છે તે તેમને સૂચના દેવી જોઈએ, એવુ દેશનેતાએ સમજવું જોઈએ ક્ષત્રિમ શરતગુણ પ્રધાન છે. બ્રાહા- મા વિદ્યાની પ્રધાનતા છે. વણિક વૈશ્ય જૈનેમા દયાની પ્રધાનતા છે. જે નાના જીવની દયા કરે છે તે મેટા ની દયા અવશ્ય ४२ छ । दया धर्मफा मूल्य दै, पाप मूल अभिमान, तुलसी- રયા = રહી, ૪ ર ર રાજ એમ હિંદુ ધમાં તુલસી- દાસ કહે છે હિ દુઓ કીઓને પણ લોટ પૂરે છે તેથી દયાની બાબ- તમે જૈન અને હિદુઓ સારા છે. હિંદુઓ કશ્તા ખાસ મનુષ્યોની દયામા નો આગળ આવે છે એમ હું મારા અનુભવથી જણાવું છુ. પાપાત વિના જેવું મેં અનુભવ્યું છે તેવુ જણાવુ છુ. હવે તુ તેનોને જણાવ્યુ છે કે ન તો મનુષ્યની અને નાની વિશે પત કરો કડિયા કૂતરા અને કબુતરમા જૈન કેમના લાખો g ·૫ કેરે રૂપૈયા ખર્ચાય છે. સ્થાવર તીર્થ દેરાસરે વગેરેમાં જેને જેટલું વાર્ષિક ખર્ચ કરે છે તે, દશમા ભાગને પણ જેનાને કેળ- વણીમાં સહાય કરવી, તથા જૈનોના દુઃખમાં ભાગ લેવા વગેરે જંગમ તીર્થોની બાબતમાં ખર્ચતા નથી. જગમ જેની હયાતિમાં તીર્થો અને જેનશાન નની હયાતી છે.ખ્રીતિને અને મુસલમાનને પિતાના ધર્મ માટે અને પિતાના ધર્મમાં અને લાવવા માટે જેટલી ધર્મ ની લાગણી-જુસ્સો છે, તેમાંનું જેમાં ઘણું ઓછું તત્તવ છે, માટે હવે જેનો!!! તમારે ઉંઘવાનો વખત નથી. હવે તો જાગે. આપણા દરેક જૈન ગૃહસ્થ,બ્રાહ્મણ, ક્ષત્રિય, વૈશ્ય અને શુદ્રની કેળવણીથી તૈયાર થવું જોઈએ. પાંજરાપોળને તમે એકલા જાળવે છે અને તેમાં તમારા કરડે રૂપિયા જાય છે. પણ હવે તમે તે હિંદુઓને પાંજ- રાપળેપ અને તમે તમારી હયાતી કાયમ રાખવા માટે મુસ- ત્માને અને પ્રીસ્તિની પેઠે ધર્મના પૂર્ણ જુસ્સાવાળા બને અને તમારા સંતાનને તેવી ઉત્તમ કેળવણું આપો, નહીં તે દુનિયા- માંથી તમારું નામ ભૂંસાઈ જશે. જૈનોના નાશની સાથે અહિંસાદિ ધર્મનો નાશ થશે, g૪મ ના તો જા. પ્રથમ જ્ઞાન અને પશ્ચાત્ દયા છે. જૈનશાસ્ત્રનું પૂર્ણ જ્ઞાન કર્યાથી સત્ય દયા સમ જાય છે અને ગાંડ અર્થાત્ અસત્યદયાને પરિહાર થાય છે. જેની હયાતી અને ચઢતીને નાશ થાય એવી દયા તે દયા નથી પણ હિંસા છે. વાંચે અમારે બનાવેલ સંસ્કૃત દયા ગ્રન્થ અને સુદ- નાચુધ તથા શ્રેણિકક્ષુબેધ તેમાં દયાની ખરી વ્યાખ્યા જણાવી છે. તમારી સર્વશક્તિ કાયમ હશે તે દયા પણ રહી શકશે. હાલ તે જૈનો તમે આપત્કાળના ધર્મને સમજી પુનઃ જૈદ્ધાર કરવામાં તમારું સર્વસ્વ વાપરે. જૈનોની સંખ્યા વધારે यदुक्तं कृ नत्रीने जैने तु, स्वर्ग भवति देहिनाम् સર્વકાર્યવિનાશ્વ, કુર્મિવતિ તથા ·૫૯ लेनामा जैनधर्मस्थ, प्रचारोद्यमकारिणाम् तीर्थकरनामबन्धोऽस्ति, स्वर्ग मुक्तिध जायते ॥ २ ॥ सेयार्थ विश्वजीयाना, जेनधर्मप्रकाशनम् , कृत तीर्थकर ज्ञात्वा, जैनधर्म समाधर सार्मिकस्य पात्सल्य, सर्यधर्मान्महन्मतम् सेवाभक्तिध जनाना, कर्तव्या परमाईते ॥ ॥४॥ चतुर्यिधस्य सघस्य, सेवात आत्मशुद्धता, जनाना जायते पूर्णा, प्रोक्तमेव जिनेश्वर पशुपक्षिमनुष्याणा, दयारक्षादिकर्मत जैनानामात्मसशुद्धि, र्जायते नच सशय ॥ मयंतीर्थादिभक्त्यायत् , फल तत्तु सुरागत जैनस्य सेयया प्रोक, जैनाना श्रीजिनेश्वरै भिग्नर्मिमनुष्याणा, पशुपक्ष्यादिदेविनाम् जैन सम्यगदया कार्या, रक्षाच निजशक्तित ॥ ८॥ ભાવાર્થ-જેઓ એક નવીન જોન કરે છે તે મનુષ્યને સ્વર્ગ અને મોક્ષ થાય છે સુદર્શનાસત્રિ,ત્રિપદ્ધિશલાકા પુરૂષ અગ્નિ, વગેરેમાં કહ્યું છે કે એક મનુષ્યને સમ્યગદષ્ટિ બનાવવાથી ચૌદરાજ લોકના છોને અભયદાન આપ્યા જેટલું ફળ થાય છે જૈનધર્મ પ્રચાર અને નોની વૃદ્ધિ માટે ઉદ્યમ કરનારાઓને તીર્થ કરનામકર્મને બન્ધ થાય છે અને તેઓ સ્વર્ગ મુક્તિને પામે છે વિશ્વને ઉદ્ધાર કરવા માટે વિશ્વની સેવા કરીને તેઓનું પ્રભુમય મવર્ગ મેષ જીવન કરવા માટે તીર્થ કરેએ જૈનધર્મને પ્રકાશ કર્યો છે, એવુ જાણીને ભવ્ય મનુષ્ય!તુ જૈન ધર્મની આરાધના કર સર્વ જીવોની શુદ્ધિ કરવા માટે અને વિશ્વવનિ મજીને સમ્યગ- નાની ચાત્રિી શ્રદ્ધપ્રેમી બનાવવા તે જૈનધર્મ છે, અને સર્વ बोधन मch than न छ. यस मदगुणेर्जन भोऽस्ति, अधौदुगुमर्मत मममानमोक्षोऽस्ति, मेघा तु म देहिनाम् !! सापडे न धमछे भने विपद अधम ·૬૦ છે, સમ ભાવથી સર્વ ધર્મવાળાઓને મોક્ષ થાય છે. સર્વજીની સેવા કરવી જોઈએ. સગુણવડે સમભાવ પ્રાપ્ત થાય છે. એવા જૈન ધર્મને સર્વ વિશ્વમાં પ્રચાર થાય છે તેથી સર્વ મનુષ્ય સુખશાંતિ પામી શકે છે. સર્વ ધર્મોથી મોટું આ ધાર્મિક વાત્સલ્ય છે. જૈનોની સેવા ભક્તિ ને જૈનોએ કરવી જોઈએ. ચતુર્વિધસંઘની સેવાથી સેવકની આત્મશુદ્ધિ થાય છે, એમ સર્વજ્ઞતીર્થકરેએ જૈનોને જણાવ્યું છે. પશુપંખીમનુષ્યોની દયા કરવી અને તેઓની રક્ષા કરવી, તેઓને દુઃખમાં મદત કરવી, મનુષ્યના રોગો ટાળવા તથા તેઓને જ્ઞાન ચારિત્ર દેવું એજ જેને જૈન ધર્મ છે અને એવા જૈન ધર્મથી જેનોના આત્માની શુદ્ધિ થાય છે. તેમાં સંશય નથી. સર્વ સ્થાવર તીર્થોની ભક્તિવડે જે ફેલ થાય છે તે ફલ, શુભ રાગથી જૈનની સેવા કરવાથી જૈનોને થાય છે, એમ જેનશાસ્ત્રોમાં તીર્થ- કર જિનેશ્વરેએ કહ્યું છે. ઈત્યાદિ જેનશાસેના ધાર્મિક આશાને લાલાજી !!! તમે જાણશે. જૈન ધર્મ એક દેશી નથી પણ સર્વદેશી છે, જેનશાસ્ત્રના આચારે ઉત્કૃષ્ટા છે પણ જૈને દેશકાલને અનુસરીને તેઓ જેટલું બને છે તેટલું પાળી શકે છે. ગૃહસ્થ જૈનેને ઉત્કૃષ્ટ દયાના આચારપાળવાનું જૈનશાસ્ત્રોમાં કહ્યું નથી, પણ સાધુઓ માટે વીશ વશાની દયા વગેરે પંચમહાવ્રતના ઉત્કૃષ્ટાચાર કહ્યા છે, તે પણ દેશકાલથી તથા ઉત્સર્ગ અને અપવાદથી કહ્યા છે. તેથી “જારા तमो असाध्य आचारशास्त्र पर बल देनेहिको यह परिणाम है" એવું લખે છે તે મિથ્યા કરે છે. કારણ કે ગૃહસ્થ જેને દેશકાલ તથા પિતાની શક્તિના અનુસાર આચારશાસ્ત્રમાંથી પોતાના ગ્ય ધર્માચાર પાળી શકે છે. છેવટે ગ્રતાચાર પાન્યા વિના દેવગુરૂ ધર્મની શ્રદ્ધા સેવાભક્તિથી અવિરતિ ગૃહસ્થ જૈન બની શકે છે, માટે તમારા લેખમાં આ બાબતમાં દ્વિતીયાવૃત્તિમાં સુધારે કરશે. જૈને અને હિંદુઓ, મનુષ્યની તથા પશુપંખી વગેરેની દયા માટે પ્રાણ પાથરે છે, તેથી તેઓ આર્યો કહેવાય છે. જૈનએ અને હિંદુઓએ વનસ્પતિ આહારને શ્રેષ્ઠ માને છે તેથી તેઓ આ ·ત્મારૂપ પ્રભુને સાક્ષાત્કાર કરી શકે છે. જાપાની મોટા ભાગે ભાત ખાઉ છે તે પણ તેઓએ માસાહારી રૂશિયાને કેરીઆની લ- ડાઈમાં હરાવ્યુ હતુ જેના ધર્માચાર ઉત્કૃષ્ટા છે તેથી તેઓ મનુષ્ય ગતિ કર નિર્દય વર્તનવાળા હોય છે એ નિયમ નથી, માટે લાલા- જીએ તત્સંબંધી મત બાધવામાં મોટી ભૂલ કરી છે. જૈન સાધુઓ અને સન્યાસીએ દયાના ઉત્કૃષ્ટ આચાર કે જે સામાન્ય મનુ- થી સાધી શકાતા નથી એવા આચારેને તેઓ પાળે છે તેથી તેઓ જેમ મનુષ્ય પ્રતિનિય બની શકતા નથી તે ગૃહસ્થ જૈનેનુ મનુષ્યો પ્રતિ નિયવર્તન, તે વ્યાતિપ્રમાણે તે કયાથી હોઈ શકે? અર્થાત્ હોઈ શકે નહી. લક્ષ્માન્ય તિલકે અમને માણ- સાના શેઠ હકમચદ ઈશ્વર મારફત પત્ર લખી જણાવ્યું હતુ કે વેદના સત્યાચાર તેજ જૈન ધર્માચાર છે વેદોનું શુદ્ધ સ્વરૂપ તે જૈન ધર્મ છે જેનોની દયાથી હિદ આર્ય તરીકે ઓળખાય છે તેમણે અમારા બનાવેલા કર્મ ગની ઘણું પ્રસ સા લખી હતી અને અમને મળવા માટે આવવા ઈચ્છા જણાવી હતી મહાત્મા ગાંધીજીએ લાલાજીને જેનપરત્વે છાપેલા પત્રમાં જણાવ્યું છે કે અહિંસાના સિદ્ધાતની અધિક સીમાથી ભારતની પડતી થઈ નથી, પરતુ કુસ પ, અજ્ઞાન, મતભેદથી હિદની પડતી થઈ છે દેશ પ્રેમને બદલે સ્વાર્થના જોરથી દેશની પડતી થઈ છે હિ દીઓની દુર્દશાનુ કાણુ અધર્મ યાને અધમભાવ છે જેને પર નામર્દીનો આક્ષેપ તો દે છે તે સત્ય નથી જેના તરફથી હુ તમને કઈ કહેતે નથી હુ તે જન્મ થકી વેણુવ છુ બાલ્યા- વસ્થાથી મહેને અહિસાની શિક્ષા મલી છે બીજા ધર્મોના ગ્રન્થની પેઠે હુ જૈનધર્મગ્ર માથી સારી વાતે શીખ્યા શુ હાલ આપણા લેકેની મર્દાઈ નથી તેનું કારણ એ નથી કે આપણે બીજાઓને આઘાત કરવાનું નથી જાણી શકતા. પરંતુ તેનું ખરું કારણ તો એ છે કે અમે મગ્યાથી ડરીએ છીએ, ને માગ્યાથી ડરે છે તે વાસ્તવિક હતા તેમના ·૬૨ વા અનુચિત ભયથી ભાગી જાય છે અને તે એમ ઇચ્છે છે કે અમને જેઓ હાનિ પહોંચાડે છે તેઓનો નાશ બીજાઓ કરે, સર્વ પ્રકા- રના સંસારિક ને નાશ કરવા માટે અહિંસા એમબાણ ઉપાય છે. એ પ્રમાણે મહાત્મા ગાંધી નામના પુસ્તકમાં કહ્યું છે. લાલા- જીએ એ પ્રમાણે ગાંધી મહાત્માના વિચારો વાંચ્યા હશે છતાં હજી જૈનોને નામ ગણે છે તે કેવળ મિથ્યા મોહ છે. જેનોને મનુષ્ય પ્રતિનિય કહેવાની તેમની વિચાર શ્રેણિ પણ મિથ્યાત્વ મોહયુક્ત છે, તેમના એવા જુઠા આક્ષેપોને જેને કંઈ હિસાબમાં ગણતા નથી, અજ્ઞાની મનુ ભલે તેમના વિચારો કદાપિ ધર્મ ભેદથી પક્ષપાત કરી સાચા માને પણ મધ્યસ્થપંડિતે તો તેવા તેમના વિચારને ન કામાં અસત્ય માને છે. लालाजीनो जैनो अने बौद्धोपर गंभीर आक्षेप. मेरी सम्मतिमें बौद्ध और जैनधर्मका सामान्य प्रभाव भारतके राजनैतिक अधःपातका एक कारण हुआ હૈ. અrg mાિર-લાલાજી !! તમો જેનધર્મના અને બૌદ્ધધર્મ ના પ્રભાવથી ભારતની રાજનૈતિક અધઃપાત થયે એમ લખો છો પણ તેમાં કેઈ હેતુ આપતા નથી એ તમારી ભૂલ છે જૈનધર્મમાં અને બૌદ્ધધર્મમાં રાજેનૈતિક અધઃપતના હેતુઓ નથી. કમળાની આંખ- વાળાને પેળી વસ્તુ જેમ પીળી લાગે છે, તથા ધંતુરાના ભક્ષકને વેત વસ્તુઓ પીળી દેખાય છે, તેમ લાલાજીના હૃદયમાં એમના ગુરૂએ એવું ઠસાવી દીધું છે કે જેથી લાલાજી એવા અસત્યવિચા- રની ધૂનમાં દેરાઈ ગયા છે. શંકરાચાર્યના વેદાન્તને વૈરાગ્ય પણ તેમને ભારતની પડતીનું કારણ લાગે છે. જેનો અને બ્રાહ્મણને પૂર્વે ઉંદર બિલાનું વૈર હતું તેથી તે લેકેએ જૈનને રાજકીય જૈનધર્મ બનાવવામાં ઘણાં વિદને ઉપસ્થિત કર્યા છે, તે પણ પૂર્વે ઘણુ નરાજાઓ થઈ ગયા છે. શ્રી મહાવીર પ્રભુના સમયમાં ચેટક રાજા, ઉદાયી રાજા, શ્રેણિક રાજા, કેણિક,ચંદ્રપ્રદ્યતન વગેરે રાજાઓ જૈનધર્મી થઈ ગયા છે. જેન રાજાઓને દેશ, રાજય, પ્રજા ·સંઘ વગેરેના રક્ષણ માટે ધર્મયુદ્ધ કરવાની વયમેવ સ્વતંત્રતા છે. લાલાજી તમે પિતેજ લખે છે કે - * જૈન વિદ્વાન, ધર્મ युद्ध में लडने का पाप नहीं समझते और न दंड देना व अपने धर्म के विरुद्ध समजते है તમારાજ આ લખાણથી રાજકીય બાબતમા જૈને પાછળ પડયા નથી. જર્મનીની હાલ મિત્રરાએ જેવી સ્થિતિ કરી દીધી છે, તેવી હિંદુવૈદિક પૌરાણિ- કેએ વિ. આઠમા સૈકાથી જૈનેની સ્થિતિ કરવા માંડી હતી, તેથી જેમકેમને પુન જૈન ધર્મને રાજ્યધર્મ કરવાને વખત ન મળે, ગુજરાત વગેરે દેશમાં ધર્મભેદ હેપથી બ્રાહ્મણે એ જેને પ્રતિ અને જૈનધર્મ પ્રતિ ઘણે તિરસ્કાર બતાવ્યું છે, અને જૂ માકણુને જતિ તેને મારવાનું પાપ નથી રતિ ઈત્યાદિ કહેવડો, જેને ના સાધુઓ ઝાડે કરીને ગુદા દેતા નથી અને વિષ્કા છે કે છે વગેરે આક્ષેપથી જૈન સાધુઓને હલકા પાડવામાં અને હલકા ચિતરવામાં નવલરામ સુધીએ પણ બાકી રાખ્યું નથી. રાજનૈતિક ગ્રન્થ તરીકે જૈનેને અહંન્નીતિ નામને ગ્રન્થ વાચશે તે ભારતની પડતીમાં જૈનધર્મને પ્રભાવ પડે નથી એમ મધ્યને સ્પષ્ટ જણાશે. શ્રી મહાવીર પ્રભુના મામા ચેડારાજાએ બાર વર્ષ સુધી કેણિક રાજા સાથે યુદ્ધ કર્યું હતુ. જૈન ખારવેલરાજાએ પણ અનેક યુદ્ધ કર્યો છે. સપ્રતિરાજાએ, અશકે તથા ચદ્રગુપ્ત પણ રાજનૈતિક દષ્ટિએ. ભારતમાં અનેક યુદ્ધની પ્રવૃત્તિ કરી હતી, ગુજરાતના છેલ્લા જૈન કુમારપાલરાજાએ ધમ્પયુદ્ધથી ભારતની રાજનૈતિક દૃષ્ટિએ ચડતી કરી હતી. ગુજરાતનું રાજ્ય હિદુ રાજાઓના સમયમાબાદશાહે લીધુ પણ જેનોની આગેવાની વખતે મુસલમાન બાદશાહએ ગુજરાતનું રાજ્ય જીતી લીધુ નથી. જૈન પ્રધાન વસ્તુપાલ અને તેજપાલે ગુજરાતનું રાજ્ય, મુસભાનબાદશાહ પાસેથી જીતી લીધું અને ગુજરાતમાં ધોળકામા પુન ગજ્યગાદી સ્થાપી ગજ્ય સજીવન કર્યું તે પાછુ કgવાઘેલા રાજાના સમયમાં નાગરબ્રાહ્મણ માધવે દિલ્લીના બાદ- શાહને ચઢાવી ગુજરાતનું રાજ્ય અલાઉદ્દીનને આપ્યું, તેમાં નાગર બ્રાહ્મણ માધવગય અને વ્યભિચારી કરણ વાઘેલા ગજાને અપરાધ ·છતાં જેનાથી ગુજરાતનું રાજ્ય ગયું એવું હડહડતું જૂહુ કહી જેને હલકા પાડવા પ્રયત્ન કરે તે મિથ્યા પ્રયત્ન છે, ગુજરાતના રાજ્યમાં જૈન પ્રધાને અને જેને સેનાપતિ, જેન શેઠ, જૈન ભંડા- રીઓ, મહેતા વગેરે જૈન આગેવાન હતા, ત્યાં સુધી જૈનોએ ગુજ- રાતના રાજ્યની અભિવૃદ્ધિ કરી છે. હિંદુ ધર્મ નાગર બ્રાહ્મણે વગેરે પૌરાણિક હિંદુઓના વખતમાં ગુજરાતનું રાજ્ય, મુસભાનેએ જીતી લીધું. કાઠિયાવાડમાં બરવાળાના ઘેલાશા જૈન હતા. તેમણે લીંબઈના રાજાનું રાજ્ય કાયમ રાખ્યું. મારવાડમાં રજપુત રાજ્ય સંસ્થામાં જૈન પ્રધાન, મહેતાઓ, ભંડારીએ હતા, તેથી હજી સુધી મારવાડનાં દેશી રાજ્યો છે તે મુસલમાનોના અને અંગ્રેજોના રાજ્યકાલમાં પણ કાયમ રહ્યાં છે. મુસલમાન બાદશાહના સમયમાં કચ્છ કાઠિયાવાડમાં જેને પ્રધાન વગેરે હતા, તેથી તથા બ્રિટીશ રાજસ્થાપનકાલના પ્રારંભમાં જૈને રાજકીય બાબતમાં આગેવાન હતા, તેથી મોટાભાગે દેશીરા કાયમ રહ્યાં છે. મેવાડને પ્રતાપરાણે જ્યારે ઉચાળા ભરીને સિંધ તરફ જવાની તૈયારી કરતે હતું અને મેવાડના રાજ્યની આશા ખોઈ મેવાડને છેલ્લા નમસ્કાર કરતે હતો ત્યારે જૈન શેઠ ભામાશાહે, પ્રતાપરાણાને કરડે રૂ- થાની મુદત આપી અને મેવાડનું રાજ્ય પાછું સ્થિર કર્યું, ભાળવામાં પણ જૈનેની આગેવાની હતી, ત્યાં સુધી પરમારેનું રાજ્ય કર્યું પણ પાછળથી માળવાનું રાજ્ય મુસલમાનોએ જીતી લીધું. જૈન વણિકે હોવાથી બ્રિટીશ વણિકેની પેઠે રાજ્ય ચલા- વવામાં અનેક પ્રકારની બુદ્ધિની કુશળતા વાપરતા હતા. બંગાલા, વિહાર, આંધ્ર દેશમાં તે જેને બારમા સૈકાથી હયાત નહોતા, એકલા બ્રાહ્મણ વગેરે હિંદુઓ હતા તો પણ મુસલમાનેએ બંગાલા કાશી આન્દ્ર વગેરે દેશનું રાજ્ય જીતી લીધું, તેમાં જૈન વણિકોને કંઇ દેષ નથી. દિલ્હીના રાજા પૃથુરાજનો પ્રધાન જેન નહતો.પૃથ- રાજને જે જૈન પ્રધાન હોત તો પૃથુરાજનું રાજ્ય જાત નહીં, દક્ષિ- ણમાં કલ્યાણ વગેરેમાં હિંદુઓનું રાજ્ય હતું અને પ્રધાન વગેરે પણ હિંદુઓ હતા તે વખતે ચૌદમા સૈકામાં દિલ્હીના અલ્લાઉદીન બાદ- ·શાહના સેનાપતિઓએ ગુજરાત તથા દક્ષિણ દેશ જીતી લીધે તેમા જેને તે અલ્પ સંખ્યામાં હોવાથી તેમજ તેમનું તે વખતે રાજ્યમાં આગેવાનીપણુ નહી હોવાથી હિંદુઓના કુસંપ, અજ્ઞાન, મોહ અને હિંદુ રાજાઓના પરસ્પરવૈરથી અને મુસલમાનખાદશાહે ના પક્ષમાં હિંદુઓ જવાથી,પરસ્પરાફટથી, ભારતનું હિંદુઓનું રાજય ગયું, તેમા જૈન અને બૌદ્ધોના શિરપર દોષ આવત નથી એમ ઐતિહાસિક તવ યુરોપીયનવિદ્વાનો પણ જાહેર કરે છે બૌ રાજનૈતિક બાબતમાં કુશળ છે, તેથી તેઓએ તીબેટ, ચીન અને જાપાનનુ રાજ્ય ટકાવી રાખ્યું છે લાલાજી !! તમે એમ કહેશો, કે જેને લડાઈમા હિસા થાય તેથી ગુજરાત- માના ઘણાખરા જૈન રજપુત, વાણિયા તરીકે થઈ ગયા અને તેથી ગુજરાતની રાજકીય પડતી થઈ ” લાલાજી જે તમે આમ કહેશે તે તે પણ યુક્ત નથી ગુજરાત વગેરે દેશમાં દેશ રાજ્યની લડા- ઈમા જૈનવણિકે એ યુદ્ધ કરવામા આગેવાની ભ ભાગ લીધો છે. તેના અનેક દાખલાઓ મૌજુદ છે. લડાઈની હિંસામા પાપ નહીં માનનાર જર્મની, આસ્ટીયા અને તુર્કસ્તાન હાલની મહાલડાઈમાં કેમ હાર્યું ?જર્મને, આસ્ટ્રીયન, તુર્કોમાસાહારી, પૂર, હિસક હતા તે પણ હારી ગયા અને બ્રિટીશે જૈન વણિકકેમ જેવા કલાબાજ દક્ષ હતા, તેથી લડાઈમાં જીત્યા, તેથી તેમાં માસાહારી હિસક કૂર હોય છે તે જ જીતે છે એ કઈ નિયમ બધા નથી. અશોક જૈન રાજા અને બીરાજા ગણાય છે, તેના વખતમાં જેવી રાજનૈતિક ચઢતી હતી તેવી સર્વ હિંદુ રાજાઓના સમયમાં નહેતી, કેઈક હિંદુ રાજાની સરખામણી અશકની સાથે કરી શકાય જેના ખારવેલ રાજા, હર્ષવર્ધન રાજા પણ એ હતો કુમારપાલ પણ ઉત્તમરાજા હતા, તેઓના વખતમાં રાજનૈતિક પ્રગતિ હતી, શિવા- જીમાં નહતી છતા શિવાજી વગેરે રાજાઓની કુટધાડપાડુ નીતિ- થી પણ હિદની રાજનીતિને અધ પાત નહિ થયો અને જેને- થી અધપાત થ એમ લખવુ તે પક્ષપાત, ધર્માન્જતા, મિથ્યા- વાદ છે. હિદની રાજનૈતિક અધ પાત થાય એવુ જેનધર્મમાં છે ·સામગ્રી તથા લડવાનું બળ છતાં પણ જશે.કુસંપ,પરસ્પર વેર,અન્યાય જૂમ. અનીતિના પશુ બળથી દુનિયાનાં રાજ્યો સદા સ્થિર રહ્યાં નથી અને રહેવાનાં નથી. જ્યારે અલેકઝાંડરે હિંદપર સ્વારી કરી ત્યારે હિંદના રાજાઓ કુસંપ ઈર્ષાદિક દેથી રાજા અનંગપા- લની સહાય કરવા ગયા નહીં તેમાં હિંદુઓને દોષ હતો કે જૈનોનો? તે વિચારી લેશે. લાલા લજપતરાયના મત પ્રમાણે તે વખતે તે જેનોના જૈનધર્મ પ્રભાવથી કંઈ તેઓ તે વખતે હાર્યા નહોતા, તે પણ હિંદુ રાજાઓની સહાયના અભાવથી હિંદુરાજા હાર્યો હતો. મહાભારતની તમારા શાસ્ત્રની દ્રષ્ટિ પ્રમાણે લડાઈ થઈ તેમાં આર્યોની પાયમાલી થઈ તેમાં જે ધર્મનો દોષ નથી, દિલ્લીને રાજા પૃથુરાજ ચેહાણ અને કનોજના રાજને પરસ્પર વૈર હેપ થવાથી હિંદુઓનું રાજ્ય ગયું હતું, તેમાં જૈનધર્મના પ્રતાપથી હિંદુઓ કંઈ નબળા પડયા નહોતા. તે વખતે હિંદુઓનું યુદ્ધબળ તેર હતું પણ પરસ્પરના વેર ઝેર અને કન્યાઓ પરણવા માટે યુદ્ધ કરીને તેઓ હાર્યા, તેમાં હિંદની પડતી થવામાં જૈન ધર્મ, કારણ નહોતો. ત્યારે પ્રતાપ રાણો મેવાડમાં રાજ્ય કરતે હતું. ત્યારે તેને હરાવવા અકબર બાદશાહે સેન્ટ મેકવ્યું. મુસ- માન સૈન્યના વારંવાર આક્રમણથી પ્રતાપરાણાને ડુંગરે ડુંગર જંગલે જંગલ દરરોજ ભટકવું પડતું હતું. પ્રતાપે કેશરીયાં કરીને પિતાના ઘણા રજપુત સૈનિકે ખેયા, તે વખતે જૈન ભામાશા શેઠ મો અને તેણે પ્રતાપને સહાય કરી. શ્રી લક્ષ્મીસાગરસૂરિ વીંછી- વાડા પાસે હતા, ત્યાં તેમને પ્રતાપરાણે મને અને મેવાડના રાજ્યની ગાદી સ્થિરથવામાટે વિનંતી કરી. શ્રીલમીસાગર સૂરિએ ડું બળ હોય ત્યારે દેવની સહાય માગવાનું જણાવ્યું અને વીંછીવાડા પાસે એક એકાંતસ્થાનમાં પાવતી દેવીની સાધના કરાવી. પદ્માવતી દેવીએ પ્રતાપ રાણાને સહાય કરી તેથી તેણે પુનઃ મેવાડના રાજ્ય ગાદી સ્થાપી. જે જગ્યામાં પાવતી દેવીની આરાધના કરી તે જગ્યા નાગફણા પાર્શ્વનાથના નામથી હાલ ?

·મૌજુદ છે. જયશિખરીના પુત્ર વનરાજને જનોએ અને શ્રીશીલ ગુણી સૂરિએ ઉશ્કેર્યો ભણા. રાજ્યનીતિનું શિક્ષણ આપ્યું, તેથી તેણે ગુજરાતમાં પાટણ વસાવી રાજ્યગાદી સ્થાપી. જૈનેએ જતા રાજ્ય પુન સ્થપાવ્યા છે. જૈનધર્મના અહિસાના સિદ્ધાતથી હજી હિદુઓ-વૈષ્ણવ ગાધી મહાત્મા વગેરે અહિ સા- મક અસહકારની દષ્ટિએ સ્વરાજ્યની ચળવળ ચલાવે છે. મહાત્મા ગાધી વૈષ્ણવ એક વખતે વિ. ૧૯૭૩ ની સાલમા અમને સાબર- મતી કાઠે જીવનલાલબારીના બગલામા મળ્યા હતા તેમણે અમને કહ્યુ હતુ કે જૈનધર્મને જે યુરોપમાં પ્રચાર થાય તે યુરો- પની પશુબલિની હિંસા કેટલેક અંશે ટળે યુરોપમાં જૈનધર્મને પ્રચાર કરવા માટે તેમણે અમને ચળવળ કરવા ખાસ કહ્યું હતુ લાલાજી મહાશયll' તો દેશભકત છે અને પજાબ તરફના આગે- વાન ગણુઓ છે, તમો જૈનધર્મ અગર અન્યબૌદ્ધ વગેરે ધર્મને સ્વધર્માન્યતાથી અન્યાય આપે છે, તે જ્યારે તમે હિંદના સ્વરાજ્યના ભવિષ્યમાં પ્રમુખ ચુ ટાઓ તે તમે જેને હિદમાથી હાકી મૂકવાને હુકમ કાઢી શકે અને જૈનધર્મ કેઈ પાળે નહીં તથા કઈ બોદ્ધ ધર્મ પાળે નહી એમ કરી શકે ખગ, કાણ કે તેથી હિંદીઓ નબળા બાયલા બની જાય છે અને હિ દુ- એના રાજ્યની પડતી થાય છે એમ જણાવીને હિંદુઓની અને મુસભાની બહુમતી મેળવી જૈનનુ અને જૈનધર્મનું અસ્તિત્વ કાઢી નાખે એવી અમને કેમ શકી ન રહે ? નાની કેમેને તમે ધર્મભેદથી પિતાના બળથી કેમ કચરી ન નાખો ? કારણ કે દેશનાયક થઈને તમે હજી સુધરેલા જમાનામાં આવી ધર્મ- ધતા જણાવીને જૈનધર્મની નિર્બલતા અનુપગિતા જણાઓ છે તે જ્યારે હિંદ સ્વરાજ્યના પ્રમુખ થાઓ ત્યારે તમે શુ ન કરી શકે અને તમે તથા મુસલમાને વગેરે ધર્મભેદે સપને ન વતી શકે ત્યા સુધી બ્રિટિશરાજ્યની દિમા હયાતી ગહે એ ફકતી નિયમ છે, માટે લાલાજી ! તમે ભાગ્નને ઇતિહાસ લખીને હિંદુ ·મુસલમાનોને એમ શિખવવા માગો છે અને ભવિષ્યની બાલ પ્રજાને એમ શિખવવા માગો છો કે જેને મનુષ્ય પ્રતિ નિર્દય વર્તનવાળા છે અને જેનધર્મથી હિંદીરા નિતિક પડતી થઈ. એમ શિખવ- વાથી હિંદુઓને જૈનધર્મ અને જૈન પ્રતિ તિરરકાર છૂટે અને જેનાં બાળકોને પણ તમારી પેઠે હિંદુ બનવાને પ્રસંગ આવે. વાહ લાલાજી !!! તમારી ભવિષ્ય સંબંધી દીર્ઘદ્રષ્ટિ ઘણું છે, પણ તે કેવી ખરાબ જૂઠી અને અન્ધશ્રદ્ધાવાની છે, તેને ખ્યાલ જૈન જનેતર સર્વ લોકોને આવી શકશે. જેને કે જેઓ જૈનધર્મમાટેજ પ્રથમ નંબરે જીવનારા છે. તેઓ તમારા ફંદમાં ફસાશે નહીં. બ્રિટીશ રાજ્યના આગેવાનો કહે છે કે હિંદમાં ધર્મના અનેક દે છે અને તેઓ પરસ્પર ધર્મભેદે કજીયા લડાઈ તોફાનો કરે છે, તેથી બ્રિટીશ રાજ્યની હિંદમાં જરૂર છે અને તે લાલા લજપતરાય !!! તમે પિતે એ બાબતને પુરવાર કરે છે તેથી તમે દેશનેતા થઈને હિંદ સ્વરા- જ્યની પ્રગતિમાં આડખીલી જેવા થાઓ છે. જે તમારે ધર્મના ખંડનમંડનમાં પડવું હોય તે તમે ધર્મનેતા બને, અને શાસ્ત્રાર્થ કરે. તમે દેશનેતાના ઝભા તળે કયાં ધર્મનેતાની પેઠે ધર્મોના ખં- ડનમંડનમાં પડે છે. તે વિચારે! લાલાજી ! તમે હાલની વ્યાપારી જૈન કેમની દશા દેખીને તથા હાલની દયાળુ જેનવણિક કેમ કે જે યુદ્ધ લડાઈથી દૂર રહે છે તેને દેખીને પૂર્વના જેને પર હાલની દ્રષ્ટિની :કલ્પના કરીને જૈનધર્મના પ્રભાવથી હિંદની રાજનૈતિક પડતી ક છે, તે તમારૂં અસત્ય અનુમાન છે. કારણકે હાલની વ્યાપારી જૈન કેમમાં અને મુસલમાન કામમાં, વહેરા પિંજારા, હિંદુ કામમાં વ- ણિક વૈષ્ણવ કેમ વગેરે તથા ખ્રીસ્તીઓમાં વ્યાપારી કેમ છે તે કપટ કલાદક્ષ, ચતુર, ભયશીલ તથા રણભરૂ, સ્વાથી તથા કેટલેક અંશે, વ્યાપારમાં શૂર હોય છે, પણ દરેક ધર્મની ચાર વર્ણની ગુણકર્મ વાળી કેમમાં દ્ધાઓ હોય છે તેજ દેશ, ધર્મ, પ્રજાસંઘ રક્ષાર્થે યુદ્ધ કરનારા હોય છે. વહોરા માંસાહારી છે પણ તે મુસલમાન સિપાઈથીજ રક્ષાય છે. વણિક વૈષ્ણવે હિંદુઓ છે પણ તે રજપુત ·૧ વગેરેથી રક્ષાય છે. ખ્રિસ્તિ અને બૌદ્ધ ધર્મની વ્યાપારી કોમ પણ તે તે ધર્મના સૈનિકક્ષત્રિયેથી રક્ષાય છે, તેથી વણિક જેને દેખી પૂર્વના સર્વજોને પણ એવા હશે અને તેથી તેઓના વિચારોની અસર હિદુઓ પર થઈ અને તેથી જૈનધર્મથી હિદની પડતી કાપી લેવી તે, વહોરા અને વૈષ્ણવ વણિકને દેખી મુસહેમાન આરમાદિની દેશોની અને હિદની પડતી ખરેખર તેઓના મુસલમાન અને હિંદુ ધર્મથી ચૅ એમ માનવા બરાબર છે જ્યારે ગાંધર્મ તરીકે જૈનધર્મ હતું ત્યારે બ્રાહ્મણ, ક્ષત્રિય, વૈશે અને શુદ્રો એ ચારવ જૈન ધર્મ પાળતી હતી, તે વખતે પણ આની દષ્ટિએ આર્ય ક્ષત્રિઓજ રાજનૈતિક પ્રવૃત્તિથી દેશરક્ષણ કરનારા હતા.હાલ હિદુઓમા પણ ક્ષત્રિય કેમથીજ રાજનૈતિક અનુમાનથી હિદની ઉન્નતિનું અનુમાન થાય છે, પણ વણિક વૈશ્ય વર્ણને દેખી દેશની રક્ષામા ઉન્નતિમા, અવનતિમા, ક્ષાત્રકર્મ દષ્ટિ વિના અનુમાન કરી શકાય નહીં વહેઓને દેખી મુસલમાન ધર્મની સિપાઈગીરીની મહત્તાનું અનુમાન કરવું વ્યર્થ છે, તેમ હાલની જૈન વણિક કે મને દેખી જૈનધર્મથી હિદની પડતી માની લેવી તે વધ્યાપુત્રની ક૯૫- ના સમાન મિથ્યા છે માટે લાલાજી મહાશય !!! આપે હિ બની પડતીમા જૈનધર્મ કારણ છે તથા બૌદ્ધ ધર્મકારણ છે એમ કલ્પી લીધુ તે તમારા જેવા વૈને દેખી હિદુધર્મથી હિદની પડતી કલ્પવા બરેનર છે, એમ ઉપરનાદથી સમજીને આપની થએલી ભૂલ સુધાશે. અમે હવે હાલના સ વેગેને દેખી જેને ઉપદેશ દેઈએ છીએ કે તમારે રાજનૈતિક બાબતમાં કુશલ અને આગેવાન થવું. દરેક જૈને હવે બ્રાહ્મણ, ક્ષત્રિય, વૈશ્ય, શુદ્રના ગુણ કર્મોથી ચારે વર્ણની ઉપયોગિતાના જીવનને પ્રાપ્ત કરવું. સ્વરાજ્ય ચળવળમા પાછળ ન પડવું જૈનધર્મ પાળીને અન્યધર્મીઓ સાથે પ્રેમમૈત્રીથી વર્તવું એ બાલ્યાવસ્થાથી જ પિતાના બાળકોને ધર્મ- ગુઢ પાસે ધર્મજ્ઞાન અપાવવું ધાર્મિક જ્ઞાનની સાથે વ્યાવહાશ્મિરાન અપાવવું શારીરિક, વાચિક અને માનસિક બળ વધે એવુ શિક્ષણ ·લેવું. દરરોજ સદગુરૂની સંગતિ કરવી અને ધર્મક્રિયાઓ કરવી. સ્વાર્થિક કાર્યોની સાથે પારમાર્થિક કાર્યો કરવાં.જેનશાસ્ત્રોનું દરરોજ વાચન કરવું. રાજકીય બાબતોમાં જેનું આગેવાનીપણું રાખવું. સામાયિક, પ્રભુપૂજા, ગુરૂવંદન, આદિધર્મકાર્યોમાં દરરોજ અપ્રમત્ત પણે પ્રવૃત્તિ કરવી. અચધમમનુષ્યોને યથાયોગ્ય મદત કરવી. ગુર્ણ દુર્વ્યસન દુષ્ટાચારથી મુક્ત થવું અને સગુણ સદાચારી બનવું. ગૃહસ્થાવાસમાં જ્યાં સુધી રહેવાય ત્યાં સુધી ગૃહસ્થ જેનેએ સકામ નિષ્કામવૃત્તિએ આવશ્યક વ્યાવહારિક સર્વકાર્યો કરવાં. કઈરીતે અન્ય કેમોથી પછાત રહેવું નહીં. આજીવિકાકર્મ પ્રવૃત્તિમાં નીતિથી પ્રવૃત્તિ કરવી. આપણે–જેનેએ હાલ આવા આપતું કાલમાંથી પસાર થવા માટે અને પૂર્વની સ્થિતિ પામવા માટે કરે કરડે ઉપાય સેવવાની જરૂર છે. આપણા જૈન- ધમપર જેનેપર અન્ય કે ના હજારે આક્ષેપ થતાં તેના જવાબ આપવા માટે તથા જેની હયાતી માટે મરતાં શિખવું, જોઈએ. કદિ કાયર ન બનવું. આપણે આત્મા તે પ્રભુ છે એ નિશ્ચય કરીને સર્વજો અદાકરવામાં આત્માની શક્તિ ફેરવવી. જૈન કેમે પોતાના બળ પર જીવવું અને અન્ય કોમોના સ્પાકિસંઘ- ર્ષણમાંથી બચવાના સર્વઉપાયને દેશકાલાનુસાર આચરવા. જગકર્તા ઈશ્વરવાદીઓ કહે છે કે જેને જે જગકર્તા તરીકે ઈશ્વરને માને છે તેઓ જગતમાં બળવંત થઈ શકે જેમ તે કર્મમાં લખ્યું હશે તેમ થશે, કર્મના ઉદય પ્રમાણે બનશે, ભાવભાવ હશે તેમ થશે એમ માનીને જૈને પિતાના દુશમને સામે નબળા પડે છે, કર્મ-પાપ લાગી જશે, તેથી જૈનો બહુ બીએ છે, તેથી જેને રાજ્ય પ્રકરણમાં તથા યુદ્ધમાં ભાગ લેવામાં પાપ માની અશક્ત નિ- બલ બની જાય છે, તેથી તેઓ અમારા આશરે-હિંદુઓના આશરે આવે છે, તેઓ પિતાની એકલી કેમમાં બ્રાહ્મણ, ક્ષત્રિય, શુદ્ર તથા ખેડુત વર્ગ નહીં હોવાથી તેઓ અમારા વિના એકલા જીવી જેને તરીકે હયાતી ભેગવી શકે તેમ લાગતું નથી. અમારા હિંદુ ધર્મમાં ·98 બ્રાહ્મણ, ક્ષત્રિય, વૈશ્ય અને શુદ્રના ગુણુકને નીતિસર કરવામાં પાપ માન્યું નથી તેથી અમે ચારેવર્ણ તરીકે હયાતી ભોગવીએ છીએ તમારા ગૃહરથ જૈને ક્ષત્રિય ખેડૂત વગેરેને ઘધ કરવામાં પાપ માને છે યત્ર સાચાઓને ધ ધે કરવામાં પાપ માને છે તેથી તેઓ પિતાના બળપર ઉભા રહી પિતાની હયાતી નભાવવા શક્તિ- માન થયા વિના છેવટે મરી જવાના, અને અમે હિંદુએ, મુસલમાને અને બૌદ્ધ, શસ્તિ નીતિસર ગમે તે ધધકરવામપામનહીં માનતા હોવાથી દુનિયામાં હયાત ભેગવવાના છીએ. માટે જૈલેએ દુનિયામાં પોતાની હયાતી રાખવી હોય તે તેઓએ અમારી પેઠે ચાવના કાર્યો કરવામાં પાપ ન માનવું જોઈએ અને અમારા ત્યાગી સાધુબાવાઓની પેઠે તમારે સાધુઓ જે રેલ્વેમા બેસી સર્વ દેશોમાં ફરશે અને છણ પાપ કર્મને લાગવાના ભયથી મુક્ત થઈ પરમાર્થિકધાર્મિકકાર્યો કરશે તે તેઓ જૈનધર્મને ટકાવીને જૈનોની હયાતી ગખશે વણિકનેએ તમારા ધર્મના એવા સાંડી આચાર કરી નાખ્યા છે કે જેથી રાજાઓ લઈ શકે નહીં. ખેલેં પણ રાત્રિીજન કરે કંદમૂળ ખાય તેથી જૈનધર્મ પાળી શકે નહીં. ઢેડ ભગિયા પણ પિતાને ધધો કરતા છતા જેનધર્મ પાળી શકે નહીં. પ્રભુમહાવીરદેવના સમયમાં બ્રાહ્મણ, ક્ષત્રિય, વૈશ્ય અને શકે, સ્વસ્વ ધ ધાને કરતા હતા અને જેટલો બને તેટલે જૈનધર્મ પાળતા હતા. હાલ તે વણિકેજ જૈનધર્મ છે અને તે પિતાના જેવા ગુણકર્મ અને તેને જ જૈને માનતા હેવાથી તથા જૈનધર્મગુરૂઓ પણ વણિકનેનાજ જૈનધર્મને ઉપદેશ દેતા હેવાથી તથા હિંદુઓના જેટલા ઉદાર નહીં હોવાથી ભવિષ્યમાં જેની સખ્યા પણ ઘણી ઘટશે માટે જેને વધારવા હેય તે અમારા જેવા ઉદાર બને !!! જેન-હેજગકતૃત્વ ઈશ્વરવાદીભાઈ ill તમે એ જે કહ્યું તેને નીચે પ્રમાણે ઉત્તર છે, જેને આત્માની સાથે કર્મને માને છે અને કર્મ પJ કમરૂપે પ્રભુ છે. કર્મઉપર આત્માનું જે થાય છે ત્યારે 10 ·७४ તે જૈન બને છે. અમો જેને કર્મ કહીએ છીએ તેને આપ અપેક્ષાએ ઈશ્વર કહે છે. બ્રહ્મા, વિષ્ણુ મહેશ્વર પણ કર્મયુક્ત અર્થાત્ રજ તમન્સ સવગુણ યુક્ત છે. यदुक्तं वेदवेदान्तशास्त्रोक्तं, ब्रीय कर्मसम्मतम, ख्यापितं जन- शाप्रेतत्, सापेक्षनययुक्तितः ॥१!! कौव जैनशास्त्रोक्त, मन्यानां प्रभुरेवतत् । दुष्टशुभंच कर्माऽस्ति-फलं दुःखं सुखमतम ॥२॥ कर्मरूपजगत् सृष्ट,-कर्मव निश्चयान्मतम् । कर्मरूपजगत्सृष्टा, निजाऽऽत्मा व्यवहारतः ॥३॥ ईश्वरोऽस्तिनिजाऽत्मैव, धनादि कर्मसंयुतः कर्मसृष्टेः प्रकतत्वं, कर्मणव स्वभावतः ॥२॥ यः कर्ता कर्मभेदानां, भोक्ता कर्मफलस्यच ॥ संसर्ता परिनिर्वाता, सन्या- ऽऽस्मानान्यलक्षणः ॥५॥ कर्मभिन्नोनिजाऽऽत्मैव, शुद्धब्रह्म प्रकी- तितः जैनवेदान्तशालेपु, शुद्धाऽऽत्माहि प्रभुमहान् ॥६॥ कर्मप्रभो- रपेक्षातः प्रभुकर्तृत्ववादिनाम, जैनधर्म समावेशो, अनादिकालतो G॥ जैनधर्म समावेशः केवलाद्वैतवादिनाम्, संग्रह दृष्टिसापेक्ष-नमकत्वप्रदर्शनात् . ॥८॥ आऽऽत्मकर्मादितत्त्वानां, सापेक्षनय दृष्टितः जैनधर्मेसमावेश | आस्तिका जैनधर्मिणः ॥९॥ प्रभोस हिसदृष्ट्यैव, व्यापकत्वं प्रभोर्मतम् । कर्मणश्चात्मन चैव व्यापकत्वमपेक्षया ॥१०॥ कर्मप्रभोबिधामूर्ति, ब्रह्माविष्णु महेश्वरः सत्वरजस्तमोवृत्ति-कर्मवाऽनादिकालतः ॥१२॥ आत्मादितत्त्वमन्तार आस्तिका जैनर्मिणः दुष्टकर्मविना- शार्थ, भवन्ति धर्मधारकाः ॥१२॥ ईश्वस्यमयात्केचित्, केचि- कर्मप्रभीतितः। पापकर्म न कुर्वन्ति, धर्मकुर्वन्तिमानवाः ॥१३॥ ब्रह्मकर्मादितत्त्वज्ञा आत्मशुद्धोपयोगतः पापभीतिं न कुर्वन्ति, जैनाः लार्य क्रियापराः ॥१॥ आत्मधर्मेणतत्त्वज्ञा जैना भवन्ति योगिनः गुणकर्मानुसारेण, स्वस्ववर्ण स्थिताश्चते ॥१५॥ ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्या, शूद्रा ये जैनधर्मिणः वर्णकर्मपरास्तेस्यु निलंपा मोक्षगामिनः ॥१६॥ मतः કેનો ભાવાર્થ એ છે કે-જેનશાસ્ત્રોકત કર્મ તેજ ઈશ્વરકર્તા ·૭૫ વાદીઓને પ્રભુ છે. શુભકર્મ એ કર્મરૂપ પ્રભુની કૃપા છે અને અશુભકર્મ તે કર્મરૂપ પ્રભુને કેપ છે, શુભકર્મનુ કુલ સુખ અને અશુભકર્મનું ફલ દુ ખ છે. કર્મરૂપ જગને કર્તા કર્મ છે એમ નિશ્ચયનયથી જાણુવુ, અને કમદિને કર્તા આત્મા છે એમ વ્યવહારથી લણવુ અને ભક્તિની ઓપચાગ્મિદષ્ટિએ ઈશ્વર જગત્ કર્તા તરીકે કહેવાય છે નિજમાકર્મ સહિત તેજ ઈશ્વર છે અનાદિકાળથી કમ સહિત આત્મા છે તેને કર્મ છે તેને કર્મ- ષ્ટિનું કત્વ છે જે કર્મભેદને કર્તા છે અને જે કર્મફલનો ભક્તા છે, જે ચાર ગતિમા સુમર્તા છે અને જે કર્મને નાશ કર્તા છે તે આત્મા છે ત્યારે કર્મથી ભિન્ન આત્મા થાય છે ત્યારે તેને નશાસ્ત્ર અને દાનશા શુદ્ધબ્રહ્મ-ગુદ્ધાત્મા–પરમાત્મા કહે છે કર્મપ્રભુની અપેક્ષાએ કમપ્રભુ કતૃવવાદનો જેન- ધર્મમાં સમાવેશ થાય છે. સ ગ્રહનયટિની સત્તામ્રકત્વની અપેક્ષાએ ટેવલાદતવાદને જૈનધર્મમા અતર્ભાવ થાય છે. અમે, કમ વગેરે તની અપેક્ષાએ ટ્વદર્શનમૂલતાને જૈનદશ- નમાં આ તર્ભાવ થાય છે, માટે જેને આતિક છે પ્રભુની મહિમા દષ્ટિએ પ્રભુનું વ્યાપકત્વ છે તે, તે અપેક્ષાએ સત્ય છે કર્મનું અને આત્માનું વ્યાપકત્વ પણ અપેક્ષાએ છે બ્રહ્મા, વિષ્ણુ, મહેશ્વર, એ આત્મસહિત કમપ્રભુની ત્રિધામતિ છે સવગુણ, રજોગુણ અને તમોગુણ તે આત્મહવની અપેક્ષાએ વિષ્ણુ, બ્રહ્મા, મહાદેવ છે અમારા ચિતાપગ ગ્રન્થમાં તે બીન સ્પષ્ટ કરી છે અન્ય રજ તમે ગુણ એકમ છે તે અનાદિકાલથી છે આત્માદિ તત્તને માનનારા જે આસ્તિક છે તે દુષ્ટકમવિનાશાથે ધર્માધારકો બને છે કેટલાદનીઓ ઈશ્વરના ભયથી અને કેટલાક, કર્મના ભયથી અનીતિ પાપકર્મ કરતા નથી આમાકર્મ વગેરે તત્વજ્ઞ જેને, શહેપગથી કાર્યો કરે છે તેમાં તે પાપની ભીતિ ધારણ કતા નથી એવા જેને આત્મધમવડે સ્વાધિકાર સર્વ કર્મો કરતા છતા સ્વત્ર વર્તે છે અને કર્મયોગી બને છે. સર્વવર્ણના ·ગૃહસ્થ જેનો વર્ણાનુસારે ગુણકર્મોને કરે છે જેનાં માનનારા પ્રાણ ક્ષત્રિય, વૈશ્ય અને શુદ્ર વગેરે સ્વાતિગ્ય કર્મો કરે છે અને નિર્લેપ બની મોક્ષગામી થાય છે. જેનો પ્રારબ્ધ, સંચિત અને ક્રિયામાણ કમને માને છે. ઉદ્યમથી કર્મનો ક્ષય કરે છે અને તેઓ કર્મમાં લખ્યું હશે-કર્મ પ્રમાણે થાય છે એમ માની આળસુ બની બેશી રહેતા નથી. કેટકેટિ પુરુષાર્થ કરતાં પણ જે તે કાર્ય ન થાય તો પછી તે પ્રારબ્ધ કર્મથી થતું નથી એમ જાણે છે. આત્મ- બળ ફેરવાય અને પછીથી પાછું પડાય ત્યારે કર્મનો ઉદય છે એમ જૈનો માને છે, એજ કર્મના ઉદયને હિંદુઓ, મુરલમાને, પ્રીસ્તિો હરિ ઈચ્છા, ઇશ્વર ઈચ્છા, પ્રભુની મરજી એવાં નામથી બોલાવે છે. તેનો કહે છે કે કેમ ના ઉદય પ્રમાણે થાય છે, હિંદુઓ વગેરે કહે છે કે ઈશ્વરની ઈચ્છા પ્રમાણે થાય છે, ત્યારે કર્મને ઉદય તેજ કર્મ પ્રભુની ઈચ્છા સમજવી, આત્મજ્ઞાનથી એક ક્ષણમાં સર્વ કર્મને ક્ષય થાય છે એમ જેને માને છે તેથી જૈને બનવાનું હશે તે બનશે એમ માની બેસી રહેતા નથી. તેઓ તે ઉત્સાહ, વૈર્ય, જ્ઞાન અને ઉદ્યમથી કને જીવે છે અને આત્માને પ્રભુ માની પ્રભુની પેઠે કર્તવ્ય કાર્યો કરવામાં પુરૂષાર્થ ફેરવે છે. ભાવ ભાવ માની બેસી રહેનારા અને કર્મ પ્રમાણે થશે એમ માની બેસી રહેનારા અને ઉદ્યમ નહીં કરનારા લોકે, જૈનધર્મને જાણ શકતા નથી, અને કર્મ દુશ્મનને જીતનારા ખરા જેને બની શકતા નથી. જૈનશાસ્ત્રમાં ભાવભાવ અને કર્મને ઉદય માની બેસી રહે- વાનું લખ્યું નથી, માટે જૈનેકર્મ અને ભાવભાવ માની મડદાલ- એકાંતે નિર્વીર્ય બને નહીં. ગૃહસ્થ જેને પાપ કર્મ લાગશે એમ જાણે બીકણ બની સ્વાધિકારકાને ત્યજતા નથી, તેઓ તો ચેડા મહારાજ વગેરેની પેઠે ચુદ્ધ કાર્યને સ્વાધિકારે સ્વીકારે છે અને પાપકર્મ લાગે છે તે તેને જ્ઞાન ધ્યાન પ્રાયશ્ચિત્ત વગેરેથી ટાળે છે અને ગૃહસ્થાશ્રમના ધર્મમાં તથા સ્વાધિકારપ્રમાણે રાજ્ય તિક બાબતમાં પ્રવર્તે છે. હાલમાં બ્રાહ્મણ, ક્ષત્રિય, વૈશ્ય, શુદ્ધ ·OS એ ચાર વણ જેમ હિંદુ ધર્મને યથા શક્તિ પાળી વર્ણ ગુણકર્મ પ્રમાણે પ્રવૃત્તિ કરે છે તેમ પ્રાચીનકાળમાં બ્રાહ્મણ, ક્ષત્રિય, વિશ્ય, શુદ્રો-અ ત્ય તથા પ્લેગ છે વગેરે સર્વ જાતીય મનુષ્યો, જૈન ધર્મને યથાશક્તિથી આરાધતા હતા અને વર્તમાનમાં પણ આરાધે તે આરાધી શકે છે અને તે હાલ જેમ બાહ્યથી બ્રાહ્મણ, ક્ષત્રિય, વો, શુદ્ર, અ ત્ય, યવને આજીવિકામ પ્રવૃત્તિ કરે છે તેવી રીતે કતા છતા યથાશક્તિ જૈને બની શકે છે અને ધર્મગુરૂ- આથી તેવી રીતે તેનો બનાવી શકાય છે. સ્વામી શ્રદ્ધાન દ વગેરે જેમ અન્ય ધર્મીઓને હિદુઓ બનાવે છે તેમ જૈનો પણ અન્ય ધમીઓને જૈન બનાવી શકે છે, તેમાં જેનશાની આજ્ઞા છે પ્રીતિઓ, મુસલમાનો, બૌદ્ધો અને હિદુઓ જેમ દેશ કાલાનુસારે વર્તી બાઘજીવન સંગ્રામમાં આજીવિકા વૃત્તિને કરી પિતાની હયાતી રાખી શકે છે તેવી રીતે જેને પણ વર્ણ ગુણ કર્મ પ્રમાણે આજી- વિતાવૃત્તિને શ્વસ્વદેશ શકિતદિના અધિકારે કરી શકે છે અને જેટલા અશે બને તેટલા અશે જૈન ધર્મને ગૃહસ્થદશામાં પાળે છે અને જૈનધર્મની ફકત શ્રદ્ધા જ રાખીને પણ દુનિયામાં પિતાની હયાતીને કાયમ રાખે છે અને ભવિષ્યમાં તેઓ આ રીતે જૈનસ- ઘનું એક કરીને નોતરીકે પોતાની હયાતી રાખશે હિદુઓના સન્યાસી-બાવા-સાધુઓ વગેરે કશ્તા જૈન સાધુઓ ત્યાગ ત્રત સય- મમાં ઘણા ઉત્તમ છે એમ લાલાજી પોતે જાહેર કરે છે, એવા જૈન સાધુએ વર્તમાનમાં હવે જૈનેની સયા વધે તેવી ચળવળવાળા ઘાએ જેને અને વેદિક પૌરાણિક વેણુ બને હિદુધમી છે. અને આર્ય છે. અને એક માબાપના સંતાન છે અને ધર્મ ઠેઠ નજી- કના અધ્યાત્મવાદ પર ઉભા છે બનેનું ધ્યેય પરમાત્મપદ પ્રાપ્ત કવું તે છે, અને બન્નેને આખી દુનિયાના અધ્યાત્મજ્ઞાની ગુરૂ તરીકે ગહી સર્વ દુનિયાના લોકેને શાતિ સુખ આપવાનું કાર્ય કરવાનું છે, તેમાં આર્ય જનેએ અને આર્યહિ દુઓએ એકય છે વર્તવાનું છે. બૌદ્ધો પણ હિંદુધર્મઓ છે, તેઓને પણ હિંદુધર્મીએ ·92 તરીકેના સંગઠનમાં એકઠા કરવાના છે અને બાહા જીવન સંગ્રા- મમાં હિંદુ ધર્મની હયાતી રાખવાના ઉપાથી પ્રવર્તવાનું છે. જેને પોતાની ભૂલે જાણી લીધી છે અને વૈદિક હિંદુઓએ પણ સાત કરોડહિંદુઓ તેજ મુસલમાનો થયા તેથી પિતાની ભૂલ જાણી છે. લાલાજીએ આક્ષેપ કર્યા છે તે તેમણે સુધારી લેવા અને અમે તે આક્ષેપથી ઉલટા ચેતીને જગમાં હયાતીનું બળ મેળવીએ છીએ તેથી લાલાજીને તે અપેક્ષાએ અમે ઉપકાર માનીએ છીએ, જેનેએ સર્વ દુનિયામાં જીવંત કેમની હયાતીના ઉપાય જાણીને તેનોની શક્તિ વધે એવા ગીતાર્થગુરૂઓની સલાહ સાથે ઉપાયો લેવા જોઈએ અને પિતાની ભૂલ સુધારીને સર્વકેમોની હરિફાઈમાં જીવંતભૂતિ શક્તિપળમધમી એ બનવું જોઈએ. આ અવસર્પિણીમાં પ્રથમ તીર્થકર ભગવાન શ્રી ઝડપભ- દેવથી આરંભીને વશમાં તીર્થકર શ્રી મહાવીર ભગવાનના સમય સુધી ચારે વણે પિત પિતાને ધંધો કરતી છતી ચોથા ગુણસ્થાનક અને પાંચમા ગુણસ્થાનકને દેશવિરિત જૈન ધર્મ પાળતી હતી અને ચારે વર્ણને ગૃહસ્થ જૈનો તથા જૈનેતર જૈન ધમી ત્યાગી સાધુઓ બની સર્વ વિરતરૂપ જૈન ધર્મ પાળતા હતા. દુનિયાના કોઈપણ મનુષ્યને યથાશક્તિ સમકિતરૂપ અને દેશ વિરતિના અમુકવ્રતને વ શ્રાવકનાં બારવ્રતને પાળવામાં જૈન શાસ્ત્રાથી વિરોધ આવતું નથી. સર્વ તીર્થકરેના વખતમાં રાજ્ય ધર્મ તરીકે જૈન ધર્મ હતું અને ચારે વણે પોત પોતાના ગુણ કમ/સારે આજીવિકા પ્રવૃત્તિ કરી યથાશક્તિ જૈનધર્મ આરા- થતી હતી. શ્રી શાંતિનાથ, કુંથનાથ અને અરનાથ એ ત્રણ તીર્થ- કાએ ગૃહસ્થાવાસમાં ભારત વગેરે છ ખંડનું રાજ્ય કર્યું હતું અને તેઓ ચારે વણે પર રાજ્ય ચલાવતા હતા અને ચારે વર્ણના મનુષ્ય યથાશકિત સ્વાધિકાર સમકિત ધર્મ તથા દેશવિરતિ ધર્મ પિકી ગમે તે ધર્મ પાળતા હતા. એ ત્રણ તીર્થ એ પણ છખંડ ·સાધવા માટે યુદ્ધ કર્યા હતા તેથી લાલાજી મહાશય !! જાણશે કે અનાદિ કાલથી જૈનધર્મ પાળનારી ચારેવર્ણ દુનિયામાં નબળી પ નહી અને જૈનધર્મ પાળવામાં તેને હરકત આવી નહીંકુમાર- પાળ, સપ્રતિરાજા, ચદ્રગુપ્ત, અશેક, કુમારપાળ રાજા, ખારવેલ ગજાના વખતમાં બ્રાહ્મણ, ક્ષત્રિય, વૈશ્ય અને ગુપૈકી અને અ ત્યજે પૈકી ઘણાલકે જૈન ધર્મ પાળતા હતા તેથી હિદની નૈતિક પડતી થઈ નથી, ગૃહસ્થ જૈનેના હાથે પાપ અને પુણ્ય તથા હિંસા અને અહિંસા થાય છે. તે કઈ ગૃહસ્થાવાસમા સાધુઓ જેવા બનતા નથી કે જેથી ગૃહસ્થજેનો દુનીઆના રાજકીયાદિ વ્યવહારમા પશ્ચાત્ પડે, અમાગ જૈનધર્મના ચારેવર્ણના લોકેને ધર્મયુદ્ધાદિકમા મડદાલ રહેવાને અધિકાર નથી વૈદિક પૌગણાદિ હિદુઓના બળથી જેનો કેટલાક શતકે થી નબળા પડી ગયા છે, અને તેથી તેમાંથી કેટલાક સિકાથી ક્રમે ક્રમે બ્રાહ્મણ, ક્ષત્રિય, અને કેટલીક જાતના વૈશ્ય અને શકે જૂદા પડ્યા તેથી વણિક જૈનોજ હવે જૈનધર્મ તરીકે રહ્યા છે, તેઓ પણ સ્વા- ધિકારે ધર્મયુદ્ધાદિકર્મોથી જૈનત્વ અને જૈન ધર્મના રક્ષણ માટે હવે જાગ્રત થવાનાજ લાખની સખ્યામાં જૈનો હાલ છે તે કઈ યુદ્ધ કરવામાં પાપ માનીને છેવટે મરી જવાના વિચારવાળા તે નથી. જૈનોએ કેટલીક વખત હિદુઓમાં પરસ્પર કન્યા વગેરેના કારણેને લઈ નકામી ઉત્પન્ન થએલી લડાઈએથી દેશ પ્રજાની ખાના ખરાબી થાય છે એમ જાણ્યું અને તેથી તેવી નકામી હાનિકારક લડાઈને નહિ કરવાની નું બેશ ઉઠાવી હતી. યુરોપની હાલમાં એવી મહાભયકર લડાઈને યુરોપના અનેક દેશહિતચિ તકેએ વડી કાઢી છે, તેવી રીતે તેનોએ પણ કુસ પ, વેર વગેરે નકામાં હાનિકાષ્ઠ કાથી દેશની પ્રજની પરસ્પર અત્યત હાનિ કરનાર લડાઈએ ન કી પણ ખાસ કારણેજ અ૫હિંસા અને મહા લાભની દષ્ટિએ ધર્મે યુદ્ધ કા યુદ્ધાદિક કર્મ કરવા જાહેર કર્યા છે અને તે વાતનું ધ્યાનમાં લઈને હાલના સગાને અનુસરી ગાધી ·૮૦ મહાત્માએ અહિંસાત્મક અસહકાર ચલાવ્યો છે અને લાલાજી તમેએ પણ તે અહિંસાત્મક અસહકારને કબૂલ કર્યો છે, તે જેમ અમુક દેશકાલ સંગની અપેક્ષાએ હિંદીઓના રક્ષાથેજ છે તે પ્રમાણે તેને જૈનો પણ અલ્પહિંસા અને મહાલાની દેશકાલાદિકની દષ્ટિને અનુસરી યુદ્ધ અને અહિંસા વગેરેને રાજકીય દૃષ્ટિએ તથા ધાર્મિક દૃષ્ટિએ સ્વીકારતા હોવાથી જૈન શાને માનનાર અને જૈનધર્મ પાળનાર એવા જેનો કોઈ રીતે દુનિયામાં મડદાલ રહી શકે તેમ નથી. અને તેઓને જે કુદરત બળ આપે તો જૈનધર્મને રાજ્યધર્મ તરીકે બનાવીને દુનિયાને સ્વર્ગ રાજ્ય જેવી કરી શકે રેમનલેકે એક વખત વિશ્વમાં બળવાન્ હતા, ગ્રીક લકે બળવાન હતા, મશરવાસીઓ બળવાન હતા, તેઓ મુખ્યતાએ યોદ્ધાઓ હતા. તે પણ તેઓ દુરાચાર, દુર્વ્યસન, જૂમ, અન્યાય, દોથી નામ શેષ થઈ ગયા તે પ્રમાણે હિંદુ, ખ્રિસ્તી, મુસલમાન, બીમાં પણ પાપ, અન્યાય, જુલમ, દુર્વ્યસન દુર્ગણ દોષનું અત્યંત પાપ કર્મ વધવાથી તેઓની પડતી થશે એમ ઈતિહા- સથી જાણશે. વણિક જેનોમાંથી થએલ સાધુઓએ કંઈ જૈન ધર્મના સાં- કડા વિચારાચાર કર્યા નથી અને હાલ સાંકડા વિચારાચાર છે પણ નહીં. હાલના વણૂિક જેનોને જે અનુકુલ સંયોગ મળે તે તેઓ હાલ પણ ચાર વર્ણના લોકેને ચાર વર્ણ જૈનો બનાવી શકે, એમ જૈનશા તેઓને જાહેર કરે છે, જેનો સૂતેલા સિંહ સમાન છે. ફક્ત સમકિતને ધારણ કરનારા અને દેશવિરતિને અભિ- લાષા કરનારા શ્રેણિક રાજાના જેવા ચોથા ગુણસ્થાનકવર્તી જૈનોને વ્રત પ્રત્યાખ્યાન હોતાં નથી અને તેઓ રાત્રીભોજન, કંદમૂલ વગે- રેના ત્યાગી દેતા નથી. શ્રાવકનાં બારવ્રત તેઓને હોતાં નથી. ચોથા ગુણસ્થાનકવાળા સમકિતી જૈન, ખેતી, ચંદ્રકર્મ, યુદ્ધ વગેરે કરે છે. તેથી જૈનધર્મની શ્રદ્ધાથી સમકિત અંગીકાર કરીને સમકિત જૈન તરીકે બનનાર તથા દેશવિરતિ તરીકે બનનાર એવા બે પ્રકારના ·જૈનેથી જૈન ધર્મ પ્રવર્તે છે અને જેનેની દુનિયામાં હયાતી રહે છે એમ જાણનારા જૈને હવે ઉઘમાંથી ઉઠીને પાછા ચેતીને જેની વૃદ્ધિ કરશે અને જૈનધર્મપ્રવર્તાવવા માટે અને જેના માટેજ આવશે એક વખત જૈનધર્મએશિયાના ઘણા ખરા દેશમાં તથા યુરે- પમાના ગ્રીસ વગેરેમા, આફ્રિકામા, અમેરિકામા, જવા વગેરે મા, પ્ર હતું, કારણ કે ત્યા જૈન ગયા હતા. એક વખત હિદુસ્થાન વગેરે દેશમાં જેની ચાલીશ કરોડ મનુષ્યોની સંખ્યા હતી. અન્મદેશમા સ્વસ્તિકનુ જે ધમચિનુ પહેલા આલેખાયું હતું તે જૈનધર્મનુ ચિહ્યું છે. ત્યારથી જૈનધર્મમાથી બ્રાહ્મણ, ક્ષત્રિય, અને વિભાગ જુદા પડવા લાગ્યા, ત્યારથી જૈનેની સંખ્યામી થવા લાગી છે. ગવાસિષ્ઠ કે જે હિદુધર્મના તત્ત્વજ્ઞાનનું પ્રાચીન પુસ્તક છે તેમાં પણ જૈનધર્મના જિન ભગવાનની મહત્તા જણાય છે અને રામચ છ જૈન હતા એવુ ગવાસિષ્ઠથી સિદ્ધ થાય છે તે નીચે મુજબ, नाईरामो नमे वाञ्छा, भावेषु च न मे मनः સરિતાધાતુમિરમિ, દાડમનીતિનાશા હુ રામ નથી, મહને પદાર્થોમાં વાછા નથી, અને બાહા પદા- થૅમા મારૂ મન નથી. જેમ જિન ભગવાને શાતિ ધારણ કરી તેમ આત્મામાં શાતિ ધારણ કરવા ઈચ્છું છું, જેનશાની હિદુ પૌરાણિક ધર્મશાપર અસર થઈ છે. હિંદમ શાઓમાજોમા-અહિંસાના જે વિચારે છે જે તે જૈન- શામાના છે. તુલસી વગેરે કવિએ જેનશામાંના દયાના વિચારેને પિતાના ગ્રામ દાખલ કર્યા છે. વૈદિક ગણિક હિંદુઓએ જૈને પર આક્રમણ કરીને જૈનધર્મને નાશ કરવા પ્રયત્ન કર્યો અને જેનધર્મના અહિંસાના સિદ્ધાંતને પિતે આચારમા મૂ- કવા માડે છે તેથી ઉલટી જૈનધર્મની મહત્તા અને તેને પ્રભાવ જીવતે કહ્યું છે બ્રિટીશ રાજયમાં કેઈ ધર્મવાળાને, અન્ય શક્તિ- વાળા ધર્મીઓ નાશ કરી શકે તેમ નથી. જેનધર્મમા બેહજાર ચાર 11 ·૨૨. યુગપ્રધાને થવાના છે. તેમાંના ચેડાયુગપ્રધાન થયા છે અને બાકીના ઘણા હજી થવાના છે. તથા ત્રેવીશ ઉદય પૈકી બે ત્રણ ઉદય થયા છે, બાકી વીશ ઉદય થવાના છે. તેમાં મહા સમર્થ જૈનાચાર્ય યુગપ્રધાને થશે, તેઓ દરેક યુગમાં પ્રધાન થશે અને જૈનધર્મને ઉદય કરશે. ચારેવર્ણમાં જૈનધર્મ પ્રચાર પામે એવી વ્યવસ્થા કરશે, યુરોપ વગેરે દેશોમાં યુરોપીયન વગેરે જેનલમ પાળશે અને સર્વવિશ્વમાં નવા થએલા જેમાં જૈનધર્મને પૂર્ણ જુો પ્રગટશે. હાલમાં હજી ચાલીશ વર્ષ સુધી જૈનધર્મને સંક્રાંતિ કાલ છે તેથી જૈનધર્મપર અનેક આપત્તિ આવશે પણ તેમાંથી જૈનધર્મ પસાર થશે અને પચ્ચાસ વર્ષ પછી, ચારયુગ પ્રધાને લગભગ સમાનકાલમાં થશે, તે સમયમાં હાલના જેટલા જૈનકમમાં મતભેદ રહેશે નહીં. જેનેનું જૈનધર્મી તરીકે પ્રગતિ- શીલ સંગઠન એકીકરણ થશે. તેથી જૈને સર્વવર્ણયમનુષ્યોમાં જૈનધર્મ પ્રચારશે. મહાયુગ પ્રધાનના બળથી જૈનધર્મ પાછો ઉદય તરફ ગમન કરશે. ગૃહસ્થ જૈને પોતાનાં બાળકને પ્રથમ જૈન- ધર્મનું જ્ઞાર્ન આપશે અને ગૃહસ્થ જેને મેં જશેખ મૂકી દે બહાદુર ક્ષત્રિયો બનશે અને ખરા જ્ઞાની થશે. જૈનસાધુઓ સગુણ અને વ્રત પાલન સંબંધીમાં વિશેષ ઉદ્યમી થશે. જૈનધર્મપર આવેલ આપત્કાલને જાણીને જૈનેને આપત્કાલમાંથી પસાર થવાનું જ્ઞાન આપશે, અને જૈન ધર્મ અને જેની જગમાં હયાતી રાખશે. આ દુનિયામાં જૈનધર્મ હજી સાઢી અઢાર હજાર વર્ષ સુધી હયાતી ભગવશે અને જેનો ત્યાં સુધી જગમાં જયવંતા વર્તશે. ગુણ કર્મ પ્રમાણે જાતિની માન્યતા થશે અને જગતમાં સંક્રાંતિ પરિવ ર્તન યુદ્ધ બાદ જૈનોની પ્રગતિના યુગે, રથચક આરાની પેઠે આવશે. અને જૈન ધર્મનું ઘણું સત્ય જૈનોના જીવનમાં આવતું દેખાશે. શુદ્ધ, પ્રેમ, સત્ય, સત્યદયા, આત્મશ્રદ્ધા, સદ્દગુણોનો પ્રકાશ, જેમ જેમ-વિશ્વમાં વધતું જશે તેમ તેમ જૈનધર્મ તરફ દુનિયા વળશે. જૈનધર્મ છે તે આત્માના ગુણે છે અને સાત્વિગુણ તથા તેનાં ·28 સાધનની સાધના રૂપ છે. આત્માને મહાદિકર્મના નાશથી પર માત્મા બનાવવા માટે જૈનધર્મની સાધના છે, સર્વવિકલેકેને આત્માને નિત્યાનન્દ અને પૂર્ણજ્ઞાન પ્રકાશ આપનાર અને સર્વ વિવમાં શાતિ તથા સ્વર્ગ રાજ્ય પ્રકાશક જૈનધર્મ છે. સર્વ વિશ્વજીને શુદ્ધાત્મદશા તરફ લઈ જનાર જ્ઞાનયોગ. કર્મયોગ, ભકિત ચોગ, ઉપાસના રોગ, સમગની આરાધના રૂપ જૈનધર્મ છે એવા જૈનધર્મનું સ્વરૂપ જJાવનાર અનેક જૈનધાર્મિક ગ્રન્થનું સાહિત્ય છે જેનસાહિત્યના અનેક ગ્રન્થ છે ભારતમાં હાલ પ્રથમ નબરે જૈન ધર્મશાસ્ત્રોના પ્રાચીન જેવભડારે છે અને તે જેની ખરીદેલત છે આર્યોનું પ્રાચીન ગૌરવ સર્વ ખડમાં પ્રકાશિત કરનાર જેનધાર્મિક શાસ્ત્રો છે, તેને અભ્યાસ જે લાલાજી જેવા ગુરૂગમ પૂર્વક કરશે તો તેઓ સર્વપ્રકાગ્ના સત્ય ગાને પ્રાપ્ત કરી શકશે અને તે સ ધી અમારા બનાવેલ ભજન સ ગ્રહ ભાગ નવમામાથી અને દશમામાથી સ્વરાજ્યનું વર્ણન એકવાર વાચી જેવુ હવે આ વિષયની સમાપ્તિ કરતા લાલાજી મહાશય કે જે દેશના નેતા છે તેમને જણાવવાનું કે તમે આ લેખ મધ્યસ્થભાવથી વાચી જશે અને ભારતના ઈતિહાસમાં સુધારોકશે, અગર અમારા લેખ સાધી તમારો ખુલાસે પ્રગટ કરશે અને તમે, સર્વો- ત્માઓ, વિશ્વમાં મુસાફરે છીએ ભાગ લેખના કઈ લખાણથી તમારું દિલ દુ ખાય એવુ થયુ હોય તેની ક્ષમા માગુ છુ. માફી માગવી એ મર્દાઈ છે, નામરૂપના દેહને મારી મરજીવા થએલાએ માફી માગે છે અને આત્મપ્રભુજીવન જીવી શકે છે અને સર્વ વિશ્વજીને સ્વાત્મવત્ દેખવા તથા વર્તાવારૂપ જૈનધર્મને આરાધી શકે છે અને પૂર્ણજ્ઞાનાનન્દ રૂપ રવય બની શકે છે महिसासत्यमस्तेयं, ब्रह्मचर्यच मार्दवम् , मनोवाक्यायपावित्र्य, माऽऽत्मवाहिश्वदर्शनम् ॥ १ ॥ आत्मपत् सर्वलोकेषु, प्रेमप्रामाण्यवर्तनम् , ના પાત્ર, જક્ષા જૈનધન ૨ | ·૮૪ ઉદારમંડેરિત, સુખવિનામૂ | सद्गुणैश्वसदोचारै जनधर्मोऽस्ति मोक्षदः ॥ ३ ॥ हिंसादिदोषवृन्देन, सत्यराज्यनचाऽऽत्मनि दयादिसद्गुणैः सत्यं, राज्यंज्ञेयं निनाऽऽत्मनि ।। आत्मधर्मणस्वाधीना भवन्तिजैनधर्मिणः । मोहादिपारतंत्र्यात्ते भिन्नाग्रमस्वरूपिणः ॥५॥ જેને અને જૈન ધર્મથી સર્વ વિશ્વમાં શાંતિ પ્રવર્તે. અન્ય- ધર્મોમાં જે કંઈ સત્ય સારું દેખાય છે તે જૈનધર્મ શાસ્ત્રામાં છે અને તેને શ્રી સર્વજ્ઞતીર્થકરેએ પ્રરૂપેલું છે, તેથી જૈનધર્મની આરાધનામાં સર્વધર્મના સભ્ય સત્યની આરાધના થઈ જાય છે. જેનશાસ્ત્રને વિશ્વમાં બહેલા થવાની જરૂર છે, જેનેએ જૈનધર્મની સેવામાં સર્વ સ્વાર્પણ કરવું. અધ્યાત્મજ્ઞાનથી ભર- પૂર જેનશાનો સર્વવિકવવતિલકમાં ફેલા થશે અને તેના ઉપદેશકે કે જે સાધુઓ અને સાધ્વીઓ છે તેઓની વૃદ્ધિ કર- વામાં આવશે તો વિશ્વની સેવા થઈ શકશે. સાધુઓથી અને સાધ્વી- એથી જ ધર્મની હયાતી છે. ધર્મના જીવંત પ્રાણસ્વરૂપ સાધુઓ અને સાધ્વીઓ છે, તે દેશકાલાનુસારે યથાશક્તિ વ્રત સદ્દગુણની આરાધના કરી શકે છે, તેઓના જીવન પર જૈનેનું ધાર્મિક જીવન છે. ચતુર્વિધ સંઘની હયાતીમાં જૈનધર્મની હયાતી છે, માટે ચતુર્વિધ સંઘની હયાતી રાખવા કટિ કોટિ સેવા ભક્તિનાં કર્મો કરવાં તેજ ધાર્મિકકર્મ યોગ છે, તથા સેવા ભક્તિ રોગ છે, તેથી જ આત્મા સ્વયં પરમાત્મા બને છે, તે માટે અમારી રચેલી જેને પનિષદુ તથા જૈનગીતા વાંચવી, અને સર્વસંઘની સેવા ભકિતથી આત્મશુદ્ધિ પૂર્વક આત્મજ્ઞાન પ્રાપ્ત કરવું કે જેથી જેને બાહ્યમાં અને આંતરમાં આત્મોન્નતિ યુક્ત હૈ વિશ્વમાં જયવંતા વર્તશે. इत्येवं ॐ अहमहावीर शान्तिः મું. પ્રાંતિજ શેઠ પાચાલાલ ડુંગરશી જૈન ઉપાશ્રયમાં વિ. સં. ૧૯૮૦ ચૈત્રપૂર્ણિમા લેખક જૈનાચાર્ય બુદ્ધિસાગરસૂરિ

·लाला लाजपतराय और जैन-धर्म।
श्रीमान् लाला लाजपतरायजी ने हाल ही में "भारतवर्ष
का इतिहास" लिखकर प्रकाशित किया है। उसमें जैनधर्म
के सबंध में लिखते हुए आपने कुछ ऐसे वाक्य भी लिख
लिये हैं जो सर्वथा भ्रमपूर्ण, अनुचित, और वर्तमान परि-
स्थिति के प्रतिकूल है। उनके प्रतिवादरूपमें दो अजैन
विद्वानों की सम्मतिया इस प्रकार है:-
१-श्रीमान् लोला कन्नोमलजी एम. ए सेशन जज धौलपुर
स्टेट, आगरे के जैनपथ प्रदर्शक ' ता; २२ जुलाई १९२३
के अक में इस प्रकार लिसते है -
ला० लाजपतराय लिखित-भारतवर्ष के इतिहास में
जो अभी प्रकाशित हुआ है, जैनधर्म के विषय में कुछ ऐसे
पास्य लिखे गये है जिन से जैन धर्मावलम्बियों के दिले पर
चोट लगी है । अच्छा होता यदि ला० साहब इन वाक्यों
को नहीं लिखते । वह इस समय अपने अलोकिक त्याग और
देश सेवा उत्साह के कारण समस्त भारतवासियों के हृदय
मन्दिर में उच्चस्थानासीन है। हम भली भाति जानते है कि
लाला लाजपतराय जैसे उच्च देश प्रेमी, सत्यव्रती, अनुभवी
नीतिज्ञ विद्वान् , जान कर कोई ऐसी बात नहीं कहें और
लिसेंगे जिससे दूसरो का दिल दुसे । जो कुछ आपने लिखा
है वह निष्कपटता और सरल हृदयतामे ही लिखा है।
किसी धर्म आर सम्प्रदाय पर पक्षपात के तिरस्कृत भावों
से आक्षेप करना उनका काम नहीं है। हम कह सकते है
कि निर्भीक पुरुप जिनका एक मात्र आलम्ब सत्य है, कभीर
अपनी निजी सम्मति प्रकट करने में ऐसी बातें कह डालते
हैं जिनसे दूसरों को दुर होता है, और इन लोगो को इससे
सान्त्वना नहीं होती है कि इन दृदयाद्गारो में द्वेष, पक्षपात
और नीच भागो की कुछ भी नहीं है ।

·८६ । जिन वातों को श्रीमान् लाला साहब ने 'जैनधर्म के संबंध में लिखा है और जिन्हें जैन धर्मावलम्बी आक्षेप सम- झते हैं उनमें से कुछ ये हैं:- आपने लिखा है कि जैन यह मानते हैं कि जैन धर्म के मूल प्रवर्तक श्री पारसनाथ थे जो भगवान् वुद्ध से लगभग ढाई सौ वर्ष पहिले हुये । इस बात को न तो जैन ही मानते हैं और न अजैन विद्वान ही, जिन्होंने जैनधर्म के विषय में कुछ भी पढ़ा है । सभी लोग जानते हैं कि जैनधर्म के आदि तीर्थंकर श्री ऋषभदेव स्वामी हैं, जिनका काल इतिहास परिधि से कहीं परे है। इनका वर्णन सनातन धर्मी हिन्दुओं के श्रीमद्भागवत पुराण में भी है । ऐतिहासिक गवेषण से मालूम हुआ है कि उत्पत्ति का कोई काल निश्चित नहीं है। प्राचीन से प्राचीन ग्रन्थों में जैन धर्म का हवाला मिलता है। संसार में ऋग्वेद से पुरानी पुस्तक कोई नहीं है । इस धर्म पुस्तक में भी ऋषभदेवजी का नाम आया है और कुछ शब्द ऐसे भी मिलते हैं जिनसे जैन धर्म का संकेत होता है। श्री पार्श्वनाथ जी जैनों के २३ वें तीर्थकर हैं जिनका समय ईसा से १२०० वर्ष पहिले का बताया गया है न कि वुद्ध से २५० वर्ष पहिले का । सम्भव है किसी २ विद्वान् का यह भी मत हो । जब श्री पार्श्वनाथ जी २३ वें तीर्थंकर थे और इनका समय ईसासे १२०० वर्ष पूर्व का है तो पाठक स्वयं विचार कर सकते है कि श्री ऋषभदेवजी का कितना प्राचीन काल होगा । जैन धर्म सिद्धान्तों की अवछिन्न धारा इन्हीं महात्मा के समय से बहती रही है। कोई समय ऐसा नहीं है जिसने इसका अस्तित्व न हो । श्री महावीर स्वामी जैन धर्म के अन्तिम तीर्थंकर और प्रवर्तक । इनका जन्म काल ईसा से ५८२ वर्ष पहिले का बताया जाता है लेकिन वीर संवत् जो इनके नाम से प्रचलित है ईसा से ५२५ वर्ष पहिले का है । इस समय वीर संवत् २४४९ है । आपने लिखा है कि महावीर स्वामी ने एक नई सम्प्र.

·८७ दाय की नींव डाली । हम नहीं जानते हैं कि वह नई सम्प्र. दाय कौन सी है । मालूम होता है कि यह बात लाला साहब ने किसी अगरेज लेखकके आधार पर लिखी है। श्री महा. वीर स्वामी तो उन्हीं प्राचीन जैन सिद्धान्तो के प्रचारक थे जी आदि तीर्थकर के समय से चले आए थे। इसमें कोई सन्देह नहीं कि आप उन सिद्वान्तों के अत्यत भव्य, प्रभाव- शाली और अद्वितीय उपदेशक, प्रचारक और सस्थापक थे। आपने उन सिद्धातो को बडी सूची से समझाया है । पर आपने ऐसी बात कोई नहीं कही है जो उन सिद्धांतों के प्रतिकूल हो। आगे चलकर योग्य ग्रन्थकर्ता ने लिखा है कि जैन धर्म की शिक्षा बौद्ध धर्म की शिक्षा से मिलती है। यदि देखा नाय तो मूल तत्त्व तो सभी धर्मों के एक हैं, पर प्रत्येक धर्म में कुछ न कुछ ऐसी विशेषता होती है कि उसके कारण वह किसी दूसरे धर्म से नहीं मिलता है । बौद्ध लोग आत्मा या नीव को नहीं मानते है जैन धर्मावलम्बी आत्मा के आधार पर सब धार्मिक सिद्धान्तों की भित्ति रखते है । जैन २४ तीर्थकरों को मानते हैं लेकिन बौद्ध अपने धर्म का निकास महात्मा बुद्ध से ही समझते हैं जो महावीरस्वामीके सम- कालीन थे । जैनो की फिलासफी, यानी उनके दार्शनिक सिद्धांत बौद्ध दार्शनिक सिद्धातों से नहीं मिलते हैं। इनके साधु और श्रावकों के धर्म कर्म वौद्ध साधु और गृहस्थों के धर्म कर्मों से सर्वथा भिन्न है। बौद्ध मासाहारी है और जैनों में कोई ऐसा नहीं है जो मास साता हो। इनके आचार विचार शुद्ध ह । अहिंमा धर्म के सच्चे अनुयायी यही हे बौद्ध नही। लाला साहबने लिखा है कि जैन स्पष्ट रूप से ईश्वर के अस्तित्व से इन्कार करते है और इनके मत में अच्छे से अच्छा श्रेष्ठ से श्रेष्ट और त्यागी से त्यागी मनुष्य ही परमे- श्वर है । यह किसी अगरेज के दिखे वाक्यों का अनुवाद ·८८ सा मालूम होता है। बात यह है कि जैन सगुण ईश्वर को नहीं मानते हैं । इनका सिद्धांत इस विषय में सांख्य मत से मिलता है लेकिन सांख्यमत नास्तिक नहीं है और न हम जैनधर्म को नास्तिक कह सकते है । प्रश्न है कि क्या वेदान्त मत नास्तिक कहा जा सकता है ? कदापि नहीं। वेदान्त केवल आत्मा को ही मानता है ब्राम और आत्मा एक ही है इसमें भी सगुण और साकार ईश्वर का महत्व नहीं माना गया है । वेदान्त कहता है कि प्रत्येक मनुष्य अपने नप तप सत्का के द्वारा अपनी आत्मा का ऐसा विकास कर सकता है कि वह ब्रह्म रूप हो जाय । जीवन मुक्त मनुष्यों की यही अवस्था है। ये आध्यात्मिक ज्ञान की परा- काष्टा पर पहुंच जाते हैं वे स्वयं ब्रह्म रूप हो जाते है उनमें और ईश्वर में योई भेद नहीं रहता है । यही अवस्था तीर्थ- करों की है। जन्म जन्मान्तरों में घोर तप के द्वारा कर्म बंधनों को तोड़ कर ये तीर्थकर पदवी को प्राप्त करते हैं। जव तक ये संसार में रहते हैं तीर्थकर या अरिहंत कहलाते हैं और मृत्यु के पश्चात् सिन्हावस्था को प्राप्त करते हैं । यदि इन्हें ईश्वर कहा जाय तो कोई बात अनुचित नहीं है यदि ईश्वर विषय में जैनों के सिहदान्त सांख्य और वेदान्त दार्श- निक मतों से मिलते हैं तो इनपर नास्तिकता का आक्षेप नहीं हो सकता है बल्कि इनके दार्शनिक विचारों की प्रशंसा हो शकती है। जैन धर्म में ईश्वर का अर्थ सृष्टिकर्ता शुभाशुभ कर्मों का फल दाता तथा अन्य ऐसे ही कार्य करनेवालेका नहीं है। वे कहते हैं ईश्वर वह है जो सर्वज्ञ और सर्व शक्तिमान् है जिसे संसार की रचना से कोई संबंध नहीं, जिसे कर्मों के फल देने से कोई सरोकार नहीं, जिसे मनुष्योंकी मनो. कामना पूर्ण करने तथा उनके दुष्ट कर्मों को क्षमा करने का कोई झंझट नहीं है । ये सब बातें जैन अपने सिद्धों में मानते हैं, इसलिए वे इन्हें ही ईश्वर कहते हैं । जैनों के इस अर्थ ·८८ आत्मा या का देखते हुए हम यह नहीं कह सकते हैं कि जैन स्पष्ट रूप से ईश्वर के अस्तित्व से इन्कार करते हैं । ये प्रत्येक मनुष्य को परमेश्वर नहीं मानते बारिक ये सिहात्माओं की जी केरल ज्ञान स्वरुप ही हैं और ससार में तीर्थकर पदवी तक पहुच गए है उसकु ईश्वर या परमेश्वर कहते हैं। यह कहना है कि जैन धर्म के मिद्वात योग्पीय दार्श- कि कमिटि के मत से मिलते है, जैन धर्म के साथ अन्याय करना है । कमिटी घोर नास्तिक है । वह न परमेश्वर को मानती है और न आत्मा या जीव की । उसका मत भौतिक विज्ञान की भित्ति पर अवलम्बित है। वह जीव को प्रकृति का ही एक सूक्ष्म विकार समझता है उसने उनी मनुष्यको सामाजिक लाभ की दृष्टि से अच्छा समझा है जो समाज का अधिक हित कर सके और सर्व प्रिय हो। वही श्रेष्ठ और उत्तम पुस्प है। कमिटि के मिहातो मे अध्यात्मज्ञान की झलक भी नहीं है । जैन में अपने तीर्थकरों को इस दृष्टि में नहीं देखते हैं । उनके विचारो के अनुसार ऐसा मनुष्य जिसे कमिटि आदर्शरूप मानती है तीर्यकर वही है जिन्होंने अपने सब कर्म बंधन तोड डाले हैं, जिन्ह केवल ज्ञान हो गया है, जिनकी आत्मा सदा दोष रहित हो कर अंतिम विकासावस्था को प्राप्त हो गई है । हमारे स्याल से जैन मत और कमिटि के पोजिटिविस्म में बड़ा अतर ही नहीं है बल्कि ये दोनों भिन्न है। कोई अगरेज ऐमा टिन्वे तो आश्चर्य नहीं पर किसी आर्य विहान् को ऐमा मेल मिलाना अनुचित है। आगे चलकर लाला साहब ने लिखा है कि जैन जनता शुट जीनों की ती रक्षा करते है परन्तु मनुष्यों के साथ उनका पार बड़ा ही निर्दयता का होता है । यदि इस पिछले यायय के समर्थन में विद्वान् लेखक जैनोंके पत्तविक विषय में कोई दो चार उदाहरण दे देते तो बात कुछ समझ में आजाती । आवर्य है कि अनुभवी लेखक ने ऐसा क्यों .

·लिग्यो ! यदि उनके अनुभव में कुछ जैन धर्मावलम्बियों की निर्दयता की बात आई हैं तो उनके लिये वे मनुष्य ही अप- बाधी हैं न कि जैन धर्म का मुख्य सिद्धांत दया पालन है । यदि कोई जन इस सिद्धांत के अनुसार नहीं चलता है और निर्दयता का बर्ताव करता है तो वह जैनों की दृष्टि में भी गना ही पतित और भ्रष्ट है जैसा कि अन्य धर्मावलम्बियों की दृष्टि में जैन धर्म कभी उसे अच्छा न कहेगा । अलबत्ता यदि जैनों के आचार विचार या उनकी कोई रीति रवाज ऐनी हो जिससे निर्दयता प्रकट होती हो तो उसका खंडन ग मंडन जानने पर ही हो सकता है। हम तो जहां तक जानते हैं उनमें कोई ऐसी रीति रिवाज है ही नहीं। वे तो अपने देवताओं के सामने पशुओं का बलिदान भी नहीं करते है जो बहुत से हिन्दू करते हैं । जिस कार्य में हिंसा और निर्दयता हो वह कार्य उनके मत में सर्वथा त्याम्य है। अन्य धर्मावलम्बियों के मुकाबिले में जैन निर्दय और क्रूर कभी साबित नहीं हो सकते हैं। यदि लाला साहब यह लिखने कि जैसे जैन साधु उच्च श्रेणी के त्यागी सदाचारी -- और उदार हृदय हैं और इन कारणों से अन्य धर्मों के सा- धुओं से बहुत बड़े चढ़े हैं और उनकी उत्कर्षता स्वयं सिद्ध है वैसे जैन गृहत्य अन्य धर्मों के गृहस्थों से सदाचार के विषय में कुछ विशेषता और उत्कर्षता नहीं रखते हैं तो उनका लिखना किसी मात्रा में उपयुक्त होता । खेद है कि जैन गृहत्य अपने साधुओं के उच्च चरित्र देखते हुए और उनके शुद्ध धार्मिक व्याख्यान निरंतर सुनते हुए भी अपने चरित्रों का ऐसा उच्च श्रेणीका न बना पाये हैं कि जिस से यह कहा जाय कि वे अन्य धर्मावलम्बियों के मुकाबिले में सदा- चार के विषय में बड़े चढ़े हैं। लाला साहब की निजको यह सम्मति कि बौद्ध धर्म और जैन धर्म का सामान्य प्रभाव भारत के राजनैतिक अधःपात का एक कारण हुआ है. कहां तक ऐतिहासिक दृष्टि ते ठीक है हम नहीं कह सकते हैं। यदि लाला साहब कोई ·८१ ऐतिहासिक घटनाए देकर यह बात सिद्ध करते तो हमारे राष्ट्रीय जीवन पर एक नई रौशनी पडती लेकिन आपने ती कोई उदाहरण दिया ही नहीं है । इतिहास तो इस बात की गवाही दे रहा है कि विदेशीय लोगो के युद्ध हिन्दुओं के माथ ही हुये आर उन्होंने उन पर ही विजय पाकर भारत पर अधिकार जमा लिया । बौद्ध धर्म तो निदेशियो के आने पहिले ही भारत से बाहर निकाल दिया गया था और जैन धर्म को हिन्दुओं ने कभी फलने फलने ही नहीं दिया । जब कभी इसकी वृद्धि हुई तो हिन्दू राजाओं ने अपनी सनातनी धर्म प्रजाकी सहायता से इसका विरोध किया और उसे न बढ ने दिया । जिस समय हिन्दुस्तान में मुमलमान आये उस ममय हिन्दु धर्म का ही बोल बाला था, जैनों की अवस्था गिरी हुई थी । जब तक कोई ईतिहासिक प्रमाण न हो तब तक यह नहीं कहा जा सकता कि जैन धर्म, भारतका अध पात का एक कारण है। हमें अपमी हीन दीन दशा का दोष किसी धर्म या जाति के मत्थे नहीं मढना चाहिये । इससे आपस में फट होती है और मेल की नड कटती है। " - मुझे आशा है कि योग्य लेखक महाशय कृपाकर इन सर बानो का संशोधन पुस्तक के दूसरे संस्करण में कर देंगे। २-श्रीयुत कश्यप महोदय “श्री शारदा-जब्बलपुर के श्रावण १९८० चे अक में उक्त पुस्तक की विस्तृत समा- लोचना करते हुए जैनधर्म से सबध रखने वाले आक्षेपों के विषय में यां लिखते हैं जैनधर्म के सबंध में लालाजी ने कुछ ऐसे मत प्रकट किये हैं जिन पर अभी हाल में जैनियों में असतोष फैला है। सामयिक पत्रो में इसकी कुछ चर्चा थी। उनमें से कुछ को बानगी यह है " जैन स्पष्ट रूप से ईश्वर के अस्तित्व से इनकार करते पृष्ट १३० । वास्तव में जनी ईश्वर के अस्तित्व से इन- कार नहीं करते परन्तु वे उसे विश्व का सृष्टिकर्ता नहीं -

·દર
मानते । कुछ आगे वे दिखते है, इस ( अहिंसा के )
सिद्धांत को जैनों ने चरम सीमा तक पहुंचा दिया है, यहां
तक कि कुछ लोगो की दृष्टि में जैन होना पहले दरजे की
कायरता है। मालूम नहीं यह विचार लालाजी का भी है
या नहीं । यदि उनका भी है तो एक और प्रश्न के उत्तर
पाने का कौतूहल होता है कि "क्याअहिंसा के संबंध लालाजी
का यह मत पुराना अर्थात पुस्तक के प्रथम संस्करणका समय
का है, अथवा अहिंसात्मक असहयोग में भाग लेकर कारागार
प्रवासी होने पर उनका यह मत है ?" कुछ भी हो. कुछ
और आगे लोलाजी ने साफ साफ अपना मत प्रकाशित भी
कर दिया है । " मेरी सम्मति में बौद्ध धर्म और जैन धर्म
का सामान्य प्रभाव भारत के राजनैतिक अधःपात का
कारण हुआ है । पृष्ठ १३२ । यह बात विवाद ग्रस्त है ।
परन्तु जैनियों के साहित्य, कला, चिकित्सा और मनुष्यता
के प्रति जो प्रशंस्य उद्योग किये है उनका वर्णन करना भी
परमावश्यक था जो विज्ञ लेखक ने नहीं किया।
एक
प्रकाशक-बुद्धिसागरसरि.
-
समाप्त.

·No text on this page.