·सोचनात्याया ध्वन्यालोक्टीकायाःप्रणेतारो महामाहेश्वराचार्यश्रीमदमिनवगुप्तपादा. चार्या अपि विस्वान्दीयदशमशतकोत्तरमाग एकादशशतकारम्भे च कश्मीरेप्वेवासमिति तत्कृतबृहत्प्रत्यभिज्ञा विमर्पिणीसमाप्तो 'इति नवतितमेऽस्मिन्वत्सरेऽन्ये युगांशे निषिद्ध- शिजलधिस्थे (४११५) मार्गशीर्षावसाने' इत्यादि पद्यात्प्रतीयते. श्रीलक्ष्मणगुप्तः भोटे- न्दुराजः, महतोतः, इति प्रयोऽप्युपाध्यायाः, वराहगुमः पितामहः; खुखलो नाम जनकः; मनोरथगुप्तोऽनुजः; कर्णक्षमराजाशाय शिघ्याः श्रीमदाचार्याभिनवगुप्तानामासनित्यपि तत्प्रणीतप्रन्येभ्यो ज्ञायते. प्रत्याश्चाचार्यप्रणीतपन्थेभ्योऽस्मदवगता एवे-(१) अनुत्तरा- टिका, (२) काव्यकौतुकस्स (भतीतकृतम्य) विवरणम्, (३) कैमस्तोत्रम्, (४) घटकर्ष. रकुलकविवृतिः, (५) तवदधानिका, (6) तत्रसारः, (७) तत्रालोकः, (८) देहस्यदे- वताचकस्तोत्रम्, (७) ध्वन्यालोकलोचनम्, (१०) नाट्यलोचनम्, (११) परमार्थचर्चा, (१२) परमार्थद्वादशिका, (१३) परमार्थमारः, (१४) परार्जिशिकाविवरणम्, (१५) प्रक- रणस्तोत्रम् (१६) प्रत्यभिज्ञाविमर्पिणी बृहती वृत्तिः, (१०) प्रत्यभिज्ञाविमपिणी लघुवृत्तिः, (१०) बोधपयदशिका, (११) भगवद्रीनाटीका, (२०) भारतीयनाव्यशास्त्रटीका, (११) भैरवस्तोत्रम्, (२२) महोपदेशविंशतिः, (२३) मालिनीविजयवार्तिकम् , एतेषु काव्यकौतुकविवरणं कमस्तोत्रं नाट्यलोचन प्रकरणस्तोत्रं भारतीयनाट्यशानदीका चेति प्रन्यपश्चकमपहाय सर्वेऽपि प्रन्या असदवलोकिताः सन्ति. . प्वन्यालोकलोचने च (6) अमरुकः, (२) अर्जुनचरितम्, (३) अम्मद्गुरवः, (४) भट-इन्दुराजः, (५) उत्पलाचार्याः, (६) उद्भट, (७) ऐतिहामिका , (८) कादम्बरीकथामारः (भटजय- न्तप्रणीतः), (७) काव्यकौतुकविवरणम्, (१०) कालिदासः, (११) चन्द्रिकाकारः, (१२) जयन्तभ, (१३) तापसवत्सराज., (१४) भरतात., (१५) दण्डी, (११) मह-नायकः, (१५) भट्ट. (मीमासक), (१८) भरतः, भरतशास्त्रम्, (१९) भर्तृ- हरिः, (२०) भामहः, (२१) भामहविवरणम्, (२२) मनोरथकविः (आनन्दवर्धना- चार्यसमकालभव), (२३) मुनिः (भरत), (२४) यशोवर्मा, (२५) रघुवशम्, (२६) रमावली, (२५) गमाभ्युदयम् (यशोवर्मप्रणीतम्), (२८) वामनः, (२९) विक्रमोर्वशी, (३०) विनिश्चयटीकाधर्मोत्तमाविवृतिः, (३१) विवरणकृत, (३२) विष- मबाणलीला, (३३) खावासवदत्ताख्यनाटकम्, (३४) हरिविजयम्, एतानि ना- मानि समुपलभ्यन्ते तत्र चन्दिकाभिधा काचन ध्वन्यालोकस्य व्याख्या लोचनाने- माणात्यागप्यासीदिति "कि लोचन विनालोको भाति चन्द्रिकयापि हि' इत्यादिलोच. मान्तस्थितपयत., मध्ये मध्ये च तन्मतखण्डनतः प्रतीयो. म च चदिकाकार श्री. १. देशप्रसिद्ध लौकिकाग्दे. कलिगतान्देषु पञ्चविशतिरहितेषु शतेन तटेषु यदव- शिष्यते स एव लौकिकान्दः. २. कलियुगे. ३. एतत्कमस्तोत्रं पदपटिमिते लौकिकाम्द (सलिस्तान्) तमाचारिति तत्समाप्तिश्लोकामायने. ४. एतद्भवलोप्रमष- टिमित लौकिकादविहित मिति तत्समाप्तो स्कुटम्.

·मदाचार्याभिनयशुमपादानो कपन पूर्ववंशीय इत्यपि सन्मतनिराकरणानन्तरं 'इत्सलं निजाजरागोत्रः सा विवादेन' (१२३ पृष्टे), 'चन्द्रिकार पठित-इखल पूर्व- यंश्यः सह विवादेन' (१८५ पष्टे) इत्यादिमिलोचनस्यवाक्यः प्रतीयते. सोवनं तु पन्यालोकोपोतत्रयस्यैव समुपलभ्यते, चतुर्षोपोतस्प तु मूलमात्रमेव. भस्माभिस्तु सलोचनस्य वन्यालोकस्य पुस्तकत्रयं संकलितम्. सत्र कश्मीरमहारा- जाधितज्योतिर्विदुपाइपिपुरधीदयारामरामगो पुस्तकस्य प्रतिस्पर्क (१९१०) मिते विममाग्दे कामीरामधिवसरिस्माभिर्गहीत प्रायः शुद्ध क-ज्ञकम्, भपरं विद्वन्मूर्धन्यभाण्डारफरोपाइपीरामकृष्णशर्मभिः पुण्यपतनस्थराजकीयपुस्तका- ध्यस्थ पुस्तकं प्रहितमासीतर्यतरे वो. तदपि कस्सगितामीरिकपुस्तकस्य प्रतिस्पर्क ख- सम्. तृतीय मसूरनगरस्थमरिमापास्कूल संस्कृताध्यापकः भा• मनन्ताचार्यपरित यस्पचन शतश्यवर्षप्राचीनस्य मालपत्रपुसकस प्रतिस्पर्क शायरसमुचित प्रहि- सम्, तत्तु ग-संहाम्. तपटनं तु जयपुररथ जैनपाटयालाध्यापक विरकाशिनाथ विण साहारन विहितम्. र पुरुषप्रयाधारेण तेऽपि मुदणे प्रन्यस्यातिकाटिन्यारपुस्तकानामनतिपुरवा. मतिमान्यायोर्वरितानक्यान्विासः समपोहन्त,' भषन्तु व सानुकमा भस्मा. विधि भएम्.

·No text on this page.

·काव्यमाला। श्रीमदानन्दवर्धनाचार्यप्रणीतो ध्वन्यालोकः। भीमदाचार्याभिनवगुमविरचितया लोवनाभ्यया व्यास्ययानुगतः । प्रथम रापोत । म्वेच्छाफेसरिणः स्वच्छसच्छायायासितेन्दवः । प्रायन्तां यो मधुरिपोः प्रपन्नार्तिच्छिदो नसाः ।। अपूर्व यदनु प्रथयति विना कारणाला जगावपश्यं निजरगभरात्मारयति प । प्रमाप्रायोपण्याप्रसरमुभगं भागगति स- स्मरसत्यावं परिगहृदयाय रिजयनात् ॥ भन्दुराजधरणागनाधिदागहथगोभिनवगुपदाभियोऽहम् । यलिचिदप्यनुरणनफुटयामि काव्यारो गलोचननियोजनया जनस्य ॥ म्ययमपिच्छिमपरमेश्ररनमस्कारसंपत्तिचरितार्थोऽपि च्याग्यानुयोरणापिमेनाभी- च्याम्याप्रवणलक्षणपालमाच्ये समुचिताशी प्रकटनद्वारेण परमेश्वरगोमुग्यं करोति वृतिकार:--स्वेच्छेति । मधुरिपोर्न पो युष्मान्न्यान्यातृयोबायन्ताम् । तेा. मेव मंबोधनयोग्यत्वात् । सयोधनमारो हि युष्मदर्भ । प्राणं पाभीटलो प्रति गौहा- यकाचरणम् । नयनप्रनिन्दिविनापगारगादिना भवतीति । इयत्र पार्ण विक्षि- तम् । नित्योद्योगिनश्च भगवन रामोहाव्यवसायप्रतियोगित्वेनोन्माप्रतीनेरिरगो प्य. १. जिवेन्दव 'ग. २. व प्रपन्नानिरिएदो मधुरिपोर्नगा' ग. १.क-पुनरे सीमापारम्भे "उपास्महे सानुभवाय वन्दमानन्दसमुदमी- शम् । व्याप्त जगच्यक्तितस्तरमहरपार पामेटिनापि ॥ इह हि वरिपधिम- नमनोरञ्जनाय निजान्तेवानिवागना जननाय च दुईदयो जितमहृदयसमुदायसमुने. जित. धीमभिनवगुपपाशेपदिध शिपरम्पराप्राममभीष्टदेवतासमुखीकरणम्प पन्या- सोचने महलं णिोरि" इत्यधिवमसि २. 'अनुरणन्' क-स. ३ खरोवन' ख. - 'भपिग-पुनके नामि ५ 'अपिरिभाभी' ग... सेग्दत्यादिना' ग. ., 'यो' ग-युस्तके नासि ८ 'एषान' ग.. 'पलगर्भ' ग. • गहराप्य. का-का-रा.".''ग-सुमो मालि. 1 ·- 'काममामा पनि गमाHTT मामा गरे माकमाममन्ये । wirtan. grater ने TREAT Hamara le nin animal fire Timran Mr. HTETTET,REmms rair Territti Arkriram TT AT THE मr: Premataram : आ. Trini HTTERTAL RaftarMartm पार । Mr frammarh wat Intimate मामाkaamiriti irani रेपोरिमा भपटी पारम् । aftगुणः । मनमा | Rो गुपया मा. पार त । मामा बागायन मेरि । मा. दालानुरणनमूटेन पनिका बारवदल धन्ग। अपागनेन नामनिधी गदा दि. দাষশাবাখ বন। কলা ও সানাে যুম। नरहरिनमान व सौ नरेण पर प्रतिपादितम् । नदीया माता कुटि- दिमान चारलोक्य बालनन्द मान्मनि दमनुभवति । तुस्थी मन्याटि. रयोगेऽमी प्रमानिनिवरणशला, न स्वहमिति त्यतिरेकामशरवान पूर्वमेक एवागाधारणपंचयहाकारयोगात्गमनजनाभिलपायनाभाजनमभवम्, अग पुनरवविधा भैसा दश बालचन्द्रकारा. सतापानिन्छेदाराधेी तानों लोको या- लेन्दुबहुमानेन पश्यति, न तु मानियाकलयन्बालेन्दुरविग्नमायागमनुभातायुक्षा- पतिध्वनिरपि । एवं वान्वलंकाररंगभेदेन त्रिधा ध्वनिरत्र भोऽम्मगुभिाभ्यात ॥ अध पाधान्यनाभिधेयम्वरूपमभिदधदप्रधानतया प्रयोजनप्रयोजन मबन्ध प्रयोजन च मामा प्रकटयन्नादिवाक्यमाह-काव्यस्यान्मेति । काव्यात्मशम्दमनिरानाध- १ शक्तना' ग. २ 'कारणापेक्षा' ख. ३ 'खेग्चामरिण' ग. हननो. चितनधाविधच्चापरिप्रहादेव' ग. ५ 'सभावित' क-ख, ६ 'विबशरण एवेति' ग. ७. 'तदेक' ख. ८. 'अपि' ग-पुनके नास्ति ९ 'परम' क-ख-पुस्तकयोनाति १०.'चक' ख. ११ 'मायासेन' क-ख. १२ तच्छ' क-ख-पुस्तकयोनालि १३. 'नसा' क-ख-पुनकयो नि १४ ‘एवं' ग. १५ 'इत्युत्प्रेक्ष्यते इत्युत्प्रेक्षा- पझुनि' क-ख. १६. रम' ग-पुम्नके नास्ति. १७. 'प्रयोजन' ग-युस्तके नालि. १८ 'तत्सवन्धिप्रयोजन' ग.

·। १ उदयोतः] ध्वन्यालोकः। ३ केचिद्राचां स्थितमविपये तचम्चुस्तदीयं तेनं ममः सहदयमनाभीतये तत्स्वरूपम् ॥१॥ पु. काष्यतत्वविदिः कापस्मात्मा ध्वनिरिति सेशितः परम्परया यः समामातः समाल्यातः, तस सहृदयजनमनःप्रकाशमानस्साप्यभाव- दोन पायामावोवानिमिर इलभिप्रायेण शिणोति-काप्यतत्त्वपि द्विरिति । भामराम्दस सानार्थं गिभान हरारम्बमपररावलक्षष्पहारिन्वं पति । इतिपद सस्परम पनिशदस्याचष्टे । तदस्य विवादास्पदीभूत- तया निययाभावेऽवयोगान् । एमाणोति-संक्षित इति । बलुतस्तुन हत्यकामायणोतम् । अपि स्वैग्लेन पनिशदवाय प्रन्युन ममसगारभूतम् । नधन्य. या दुधारसामोमनदरिलभिप्रायेण विशणोति-तस्य सहदयेत्यादिना । एवं तु मुक्ततरम् । इतिशग्दो भिनानी बाल्यार्थपरामशंकः । वैनिलक्षणोऽर्थ. काव्यात्म- जय रामानातः । सदरामपणे हि बनिहितोऽर्थ. इति पासंगति । एवं हि" पनिराद दायमा मयुरी भवेत् । गरिलंयमाहेरि यथा । न प मिप्रतिपत्तिस्थान. मरादेव । प्रानुन राखेर पापि धर्ममापाला विप्रतिपत्तिः । इग्यतमप्रसुनेन भूयरग स हरयानोदेगनेन । पसरस्प प्रामादिकमपि तथाभिधानं स्पान, न तु भूयगो ता. पम् । तेन सुधारित वचनम् । लदेव न्यारे-परम्परयेति । भविरिप्रेनं प्रबाहेण रेततम् । पिनापि विशिभरे रिनादित्यभिप्रायः । न च षुधा भूया- सोऽनादरणीयं बचादरेणोपदिशेयुः । एतत्वादरेणोदियम् । तदाह-सम्यग्य भाग्ना- तपूर्व इति । पूर्वमहणेनेदयमता नात्र संभाव्यत इलाह । याचरे च-रामात्यातः सम्यगासमन्तास्यात प्रकटित इलनेन । तस्येति । यस्ाधिगमाय प्रन्युत यतनीय का सेवासंभावना । मन विधर्म । अपार मार्यमभाववादिनामिति भाव । न चा. स्माभिरभाववादिनी पिकल्या (ता । किंतु सभाव्य दूरयिष्यन्ते । भत. परोक्षन्यम् । न च भविष्यम्मु पयितुं शश्यम् । अनुत्पनन्दादेव । तदपि जुयारोपिन पत इति १. 'अविषय' ग... 'येन ग. १. 'बोधनिमित्त इत्यभि ग. २. 'तत्तरर्यस' ग. निधयायोगात्' ग... 'त्व. संव' स 'स्वम्य' ग. ५ 'आम यु क्थयेरन्' क-स, 'त्वनाशमामिनेयुरिलभि- प्रायेण' ग. 'युचवम् ग. . 'धनिलक्षणार्थक 'ग ८. 'पदार्यकन्वेंग. १. हि' क-स-पुतकोनोसि... 'तदेव खाचो' ग. ११. 'ग. 'पुनविनिवेशनात्' ग. १४ 'सम्यगाम्रानपूर्व' ग. १५ ". पमान्ता' स... 'न्याको च सम्यगाम्नात प्रकटरीन.ग. 10 'ताभावसंभावना' ग.१८. 'तक-स. १९. 'दुपसिष्यवे' ग.

·४ काव्यमाला। . मन्ये जगदुः । तदभाववादिनां चामी विकल्पाः संभवन्ति । क्षेत्र केचि- चेत्, घुयारोपितत्वादेव भविष्यवहानिः । अतो भूतकाटोन्मेपासरोक्षाद्विशिष्ट्यचतन- त्वप्रतिभानाभावाचे लिटा प्रयोगः कृतः-जगदुरिति । तद्याख्यानायव संभाव्य- पर्ण प्रकटयिष्यति । समावनापि नेयमसंभवनो युक्ता, अपि तु संभवत एव । अन्यया संभावनानामपर्यवयानं स्यात्, दूपणानां च । अतः संभावनानामभिधायिष्यमाणानां समर्थयितुं पूर्व संभवन्तीलाह । संभाव्यन्त इति तूच्यमानं पुनस्कार्यमेव स्यात् । न व संभवस्य संभावना । अपि तु सा वर्तमानतेत्र स्फुटेति वर्नमानेनैव निर्देशः । नन्व- भवदलुमूलया सभावनया यत्संभावितं तपयिनुमशक्यमित्याशपाह-विकल्पा इति । न तु वसु सभवति तादृक् यत इयं संभावना । अपि तु विकल्या एव । ते च तत्त्वाववोधवन्ध्यतया स्फुरेयुरपि । अत एव 'आचक्षीरन्' इत्यादयोन संभावनानि- पया लिइप्रयोगा अतीतपरमार्थी एव पर्यवस्यन्ति । यथा-'यदि नामास्य कायम्य यदन्तसहिर्भवत् । दण्डमादाय लोकोऽयं शुन' काकांच पारयेत् ॥' इत्पन्नांयांद्यावं काव्यस्य यता स्पतिदेवमवलोक्येतेति भूतप्राणनैव । यदि न स्यात्ततः स्यादिले. नापि कि वृत्तम्, यदि न पूर्व भवनस्य संभावनेत्ययमेवार्थः । इललमकतेन हुना । तर समयापेक्षणेन शब्दोऽर्थप्रतिपादक इति कृत्वा वायव्यतिरिक ति व्ययम् । सदपि वा दैभिधाक्षिप्त शब्दावगताधवलाकृष्टत्वादा- कम् । तदनाक्षिप्तमपि वा न वक्तुं शक्यम्, कुमारीधिर भमुममतद्वित्म । अंतत्रय ते प्रधानविप्रतिपत्तिप्रकारा. 1 तथाभावविकल्पस प्रयः प्रकार । शब्दाधंगु- लिंकाराणामेव शब्दार्थशोभाकारिवालोरसानातिरिक्तमुन्दरशब्दामयम्य काव्यस्या. ग्यशोभाहेतुः कश्चिदन्योऽसि यौरस्माभिनं गणित इत्येकः प्रकारः । यो वान मित स शोभाचार्य न भवतीति द्वितीयः । अथ शोभाकारी भवति तयम्मदुत व गुण बालंकारे वानभवति । मामान्नरकरणे नु कियदिदं पाण्डित्यम् । अपाधि गेश्वलंकारेषु वान्ताव , तथापि विचिद्विशेषलेशमाश्रित्य नीमान्तरमात्रम् । उपमा. , 'तत्र कस पुनकयोनॉमि. , 'प्रतिभानातू' स. ३ 'च' क-ख-पुमकयोनानि । 'शभवनीवाह' ग. "संभवन्तीति। संभाव्यन्त इति'कम.५ 'संभावम्यागि' स.. 'ननु च'ग. 'न वस्तुगभारना तारिफयत इयं ग... 'विष्य ए' कन्स.. 'अधार' ग. मके नामि १. 'नंदर' क-स. 1. 'इत्यत्रापि कि यदि पूवन भवनम बनेजयमेवार्थ 'ग.१९ 'भिवाहत्या' ग.! 'पदानुगताधे' स. १४. 'श. ' स. १५ इति' ग. 11. प्रधानानि' ग. १७ काव्यम्य नबोभा' ग. 1. 'दिदीयाः' ग. १९. 'पानान्तमाव. ग. .. 'अविशेष' ग. 1. ना. , .

·१ उपभोनः] ध्वन्यालोकः। दाचक्षीरन्-शाब्दार्थगरीरं तारकाव्यम् । तस्य शब्दगताधारत्वहे. तयोऽनुप्रागादयः प्रसिक्षा एव । अर्थगताधोपमादयः । वर्णपटनाधर्माश्च ये माधुर्यादयोऽपि प्रतीयन्ते । तदनतिरिक्तवृत्तयोऽपि याः फैधिदुए- शिक्लिनिकाराणाममुग्यत्वात् । नापि गुणालंकारयतिरिक्तपाभाव एव । ताप. न्माण पत्यम् । भन्यम्यापि वैविध्यप रायोप्रेक्ष्यवान् । निरनई भरत- मुभिवभूतिभिमपमे सदायांलंगारपनटे । तत्प्रातिप्रदर्शन लन्यररंवारकारः भूतम् । नत्र सपा 'कर्मयस्पन इम्भकाराचदादरणं धुत्वा सायं नगरकारादि. सादा उप्रेक्ष्यन्ते । नाता र आत्मनि पहुयानः । ए प्रतेजति मृतीयः प्रकारः । एवमेशामधारिषपः अन्यौपदी इति पय पिकाला इति तात्पयार्थ । तोनेव प्रमेणाह-दाम्दार्थशरीरं तापदिल्यादिना । ताहणेन कम्याप्यत्र ने विप्र- तिगत दर्शयति ।नर शादायों न तावनि. । मामा हिको गुण. अंध पादायोचारवं ग पनि । तथापि विविध चारयम्-पम्पमात्रनिरम, संघट- माप्रित तत्र दाभाना सपमानातं चावं वादालंकारेभ्यः। संपटनाधितं तु पदाणेभ्यः । एवमर्थानो पाएवं सम्पमात्रनिष्टमुपमारिन्य । संघटानापर्यचसिनं त्वगुणेभ्य इति न गुणालंकारयतिरितो ध्वनिः कधित् । संघटनाधर्मा इति। शारदायोरिति शेष । यहणालयाव्यतिरिक्त तचासत्वकारिन भवति । नित्यानिस- दौरा भगाधु प्रवादय व । चारवहेतुच ध्वनि । ताम सपतिरिक्त प्रति व्यतिरेकी । मनु मनयो रीतयश्च मथा गुणालवाव्यतिरिक्ताधारवनय तथा प्वनिरपि तपनि- यि चारवहेश भरिप्यतीत्यगिसी यतिरेक इसनेनाभिप्रायेणाह-तदनतिरि- चालय इति । नैव इतिगतीनां नयतिरिफर गिदम् । तथा नागरानामेव दीपमणमध्यमवर्णनीयोपयोगिनया परवनित्वमध्यमत्वमापविवेचनाय वर्गयसे- पादना निनोऽनुवाराजानयो नय इयुक्ता । वर्तन्तेऽनुप्रामभेदश भाविनि । यदाह- सम्पन्यजनन्यास निमा वैतागु नियु । पृथथगनुप्रासमुशस्ति पनि । पृथक्पृथ. १. 'शचित्'ग. १. 'एव'ग-पुसके नास्ति, ३ 'तम्' ग. ३ 'उत्प्रेक्षितत्वान्' ग.. 'एक वालिनिवनोद' ग.५ 'तानव ध' ग. ६ 'न' ग-पुस्तके नास्ति ७. 'तन्त्र' ग-पुस्तके नास्ति, ८ 'अनः' क.स. • 'मात्र' क-स-पुमक्यो नि .. 'दु. प्रवास' ख." 'न्यतिरेरिहेतु' ग १२. 'भनेन' ग-पुनके नास्ति १३ . नुप्रासादीनां' कन्स.१४.'मध्य' ग. १५. खापमानान्यासान् ग. १६. यन्नति'. - ·६ काव्यमाला। नागरिकाद्याः प्रकागिताः, ता अपि गताः श्रवणगोचरम् । रीतयश्च वैद- मप्रिभृतयः । तद्यतिरिक्तः कोऽयं ध्वनिनामति । अन्ये ब्रूयुः-नास्त्येव ध्वनिः । प्रसिद्धपस्यानव्यतिरेकिणः काव्य- गिति । परुषानुप्रास । उपनागरिकानुभाग. । उपनागरिमा ललिता । नागरिक्या विदग्धया उपमितति कृत्या । मन्यमं कोमलम् । अपरपमित्यर्थः । अत एर वैदग्य. विहीनसमावा मुकुमारा अपरुषा ग्राम्यवनितामादृश्यादियं वृत्तिनाम्यनि च तृतीयः कोमलानुप्रास इति वृत्तयोऽनुपागजातय एव । न चेद वैशेषिकवदृत्तिविवक्षिला । येन जाती जोतिमतो वर्तमानन्ध न स्यात् । तदनुग्रह एव हि नत्र वर्तमानन्वम् । यथाद कश्चित् । -'लोकोत्तरे हि गाम्भीर्य वर्तन्ते पृथिवीभुनः' इनि । तम्मादृत्तयोऽनुपामभ्यो- अतिरिकवृत्तयो नाभ्यधिकव्यापारा' । अत एव व्यापारभेदभावान पृधगैनुमेयम्ब- रूपा अपीति वृत्तिशब्दस्य व्यापारवाचिनोऽभिप्रायः । अननिरिक्तवादेव वृत्निव्यवहारो भामहादिभिर्न कृत । उद्भटादिभिः प्रयुक्तेऽपि तम्मित्रायः कश्चिदधिको हृदयपथम- वनीर्ण इत्यभिप्रायेणाह-गताः श्रवणगोचरमिति । रीतयश्चेति । तदनतिरि- क्तवृत्तयोऽपि गताः श्रवणगोचरमिति सबन्धः । तद्यतिरिक्त इति । तच्छब्देनात्र माधुर्यादयो गुणा । तेषां च समुचितचित्तपत्त्यर्पणे यदन्योन्यमेलनक्षमत्वेन पानक इव गुडमरिचादिरमाना सघातरूपतागमनं दीमलदितमध्यमवर्णनीयविषयं गाडीयदर्भपा- बालदेगहेबाकप्राचुर्यदृशा नदेव त्रिविधं गतिरित्युक्तम् । जातिर्जानिमतो नान्या समु- दायथ मैमुदायिभ्यो नान्य इति निरीतयो न गुणालंकारव्यतिरिक्ता इति स्थित एवामी व्यतिरेकी हेतु । तदाह-कोऽयं ध्वनिरिति । नप चारत्वस्थानम् । शब्दार्थत्वरूपत्वाभायात् । नापि चारल्वहेतु । गुणालंकारव्यतिरिक्तवान् । तेनाखण्ड- धुद्धिरामास्वायमाप काव्यमपोद्धारवुद्धा यदि विभज्यते तत्राथा)प्यत्र ध्वनिशब्द. वाच्यो न कश्चिदनिरिक्तोऽर्थी लभ्यत इनि नामशब्देनाह । ननु मा भूदसी शब्दार्थ- मा च भूचारुत्वहेतु येन गुणालपारव्यतिरिकोऽमी न स्यादित्यारान्य द्वि- नीयमभाववादप्रकारमाह-अन्य इति । भवत्येवम्, तथापि नास्त्येव प्वनिर्याश. मव दिक्षायपन काव्यम्य घमा पश्चिद्वक्तव्य । न चामो गीतनृत्तहास्यादिस्था- १ 'परुषानुशाम । परषा दीमा । ममणानुप्रास. । उपनागरिका कया विदग्धया' ग. २. 'वृत्तिाम्या कोमला च । तृतीय कोमलपपानुप्राम इति' ग. ३. 'जातिमति- वर्तन' ग. 'वर्तमानं' ख. ४ 'नुप्रामादिभ्यो' क-ख ५ 'अभिधेय' ग..'तद्वयनि- रिफ इनि' ग-पुनके नाम्नि .. गमन व दीप्त' स्व., 'गमनदीप्त' ग. ८. 'वैदभी- पाथालीदेशपाकाचुर्य' ग.. 'समुदायिनो' ग.१. 'खम्पाभावात् म...'यदि' ष-पुनके नाम्नि १२ 'अर्थो ग-पुमके नास्ति । तेन गुणालंकारयतिरिकेन सौरभ्यादित्या' ग. १४. 'लिलक्षयिपिन 'ग. १५ 'वाद्यादिस्थानीयः' ग. स्वभाव, ·. १ उद्द्योतः ध्वन्यालोकः। प्रकारस्य काव्यत्यहानेः । सहृदयहृदयाहादिगन्दार्थमयत्वमेव काय. लक्षणम् । न चोक्तमसानातिरैकिणो मार्गग्य तत्संभवति । न च तत्म- मयान्त.पातिनः सहृदयायाचित्परिकल्पिततत्प्रसिधा ध्वनी काव्य व्यपदेशः प्रवर्तितोऽपि सकलविद्वन्मनोग्राहितामवलम्बते । नाय. पारम्प कथिन् । पवनीयं काव्यम् । तम्य भाव काययम् । न न नगी- तादिपवनीयमन्युध्यते । सिरोति । प्री प्रस्थानं पदार्थी माकागति । प्रनिटले परम्परया विहरन्ति येन मार्गण नगरानम् । काव्यप्रकारम्पनि। वायत्रकारलेन सत्रम मार्गोऽभिप्रेतः। 'काव्ययामा'युतयार । ननु सम्मान- लाव्यं न भवतीयाह---महदयेति । मार्गस्पेति । नगीना निगमाय स्वस. । तदिति । महदयेत्यादिकाव्यलक्षणमित्यर्थ । मनु ये नासागपूर पाप- तया जानन्ति न एक महन्दया । नाभिमतत्वं पनाम पारलक्षणगुरुप्रथानानिए. रिण एव भरियनीवाशापादन घेति । यथा दिगाला बगेयुगा आरितानागा मरियमाण गवलदारयादर. गामाधिवतन्दुर ri नरिवर्तनगहिरदा मुग्ध उ. राजशी अवाण, पर. पर गायो भावति न गलतया पर्यनुयुग्यमान एवं यात्- गो ममभिमा हसीनागेन । प्रगिदि लक्ष्य भवति में पिताजी भार.। पारस लपिदिति । गोपि हिनगमया भविष्यतीति गालशादेन निगारोति । एवं हिते.पि न चिनम् । तम्ममनना परं र भाव । यस्वाभिप्राय हायटे-जोरितभूतो पनिमायराभिमत । जीवित माम प्रशिक्षारथानागिरितम् । अवारकारमनुत्तवानपन शायनित लोग. समिति निम्मे गमवचनविरम् । परि दिनवायम्यानुवाणा व पक्षवाहिना नचिरैतनरनुत्तमिति प्राणनई भेव भवति । हम्पानानि प्रय । ननु भानगी परहेतु दादागुणाकारान्तर्भूतथ, समापि पनि मुसा भाषया जीवितमियी नरेनगुिक्त नियमसार यमभारमुपस्यम्य. अतिमिलेग.. परिसन्यमान. ग.. 'पल ग. बाम्पसकरा.. नाग.. 'fre. : कामिनीयोपारिताम' ग.. ना ग ग पुमान . परमाण'ग. 'पण राग गोन १. दिपिक... भरि' त पुना मानिk गपुर १४. 'ए' का पुनरमोन, " 'पति'. Ntc: ग..भिमर'... 'सक्ष. १८. ग.

·काव्यमाला। पुनरपरे तस्याभावमन्यथा कथयेयु:-न संभवत्येव ध्वनि मापूर्वः कश्चित् । कामनीयकमनतिवर्तमानस्य तस्योक्ते वेव चारत्वहेतुप्यन्तर्मा- वात् । तेषामन्यतमस्यैव वा पूर्वसमाख्यामात्रप्रकरणे यत्किंचन कयनं स्यात् । किं च वाग्रिकल्पानामानन्त्यासंभवत्यपि वा फम्मिश्चिकाव्य- लक्षणविधायिभिः प्रसिद्धरमदर्शिते प्रकारलेशे ध्वनिनिरिति तदलीक- सहृदयत्वमावनामुकुलितलोचनैर्नृत्यते । तत्र हेतुं न विद्मः । सहस्रशो हि महात्मभिरन्यैरलंकारप्रकाराः प्रकाशिताः प्रकाश्यन्ते च । न च तेषामेपा शा श्रूयते । तसात्प्रवादमात्रं ध्वनिः । न त्वस्य क्षोदेक्षम तत्त्वं किं. चिदपि प्रकाशयितुं शक्यम् । तथा चान्येन कृत एवात्र श्लोकः- ति-पुनरपर इति । कामनीयकमिनि कमनीयस्य कर्म । चाहत्वहेतुतेति यावत् । ननु विच्छिसीनामसंहयेयत्वान्न काचित्ताशी विच्छित्तिरम्माभिटा या नानुप्रामादी नापि माधुर्यादावृक्तलक्षणेऽन्तर्भवेदित्याशमाभ्युपगमपूर्वक परिहरतियाग्धिकल्पा- नामिति । वक्तीति वाक् शब्दः । उच्यत इति वागर्थः । उच्यतेऽनयेति वागभिधा- व्यापारः । तत्र शब्दार्थवैचित्र्यप्रकारोऽनन्तः । अभिधावचित्र्यप्रकारोऽयसत्ययः । प्रकारलेश इति । म हि चारत्वहेतुर्गुणो वालकारो वा स च मामान्यलक्षणेन संगृ- हीत एव । यदाहु-'वाव्यशोभाया कर्तारो धर्मा गुणा , तदनिशयहेतवान्चलकारा' इति । ध्वनिर्ध्वनिरिति वौसाया सभ्रमं सूचयनादरं दर्शयति-नृत्यत इति । तन्क्षणद्भिनयुक्तकाव्यविधायिभिस्तच्छ्वणोतचमत्कारचे प्रतिपतृभिारेति शेषः । प्वनिगड्ढे कोऽन्यादर इति भाव । एपा दर्शति । स्वयं दर्प परेच स्तूयमानतेत्यर्थ । वोग्विकल्प इति वावत्तिहेतुप्रतिभाापारप्रसार इति वा । नम्मात्यवादमात्रमिति सर्वेषामभाववादिनां साधारण उपमहार । यत शोभाहेतुत्वे गुणालंकारेभ्यो न व्यति- रिक्त । यतथ व्यतिरिकत्वे न शोभाहेतु । यतश्च शोभाहेतुल्वेऽपि नादरास्पद तस्मादित्यर्थ । न चेयमभावसंभावना निर्मूलव दृषितेलाह-तथा चान्येनेति । अन्य- कृत्समानकालभांविना मनोरथनाघ्ना कविना । यतो न मालंकृति अतो न मन प्रहादि । १. 'कथं न' स, 'कथित' ग.१ 'आप' क-ख ३ 'क्षोदक्षमत्वं' ग. ४. 'अ- स्तिक-ख. १. 'यदाह' ग. २. ग-पुनके 'इति' इत्यस्मादनन्तरं 'तथा व"भिधेयशब्दोक्ति- रिटावाचामलकृतिः । इति' इत्यधिकमस्ति ३ "विधातृभि.' क-स. ४. 'च' क-स. पुस्तकयोनास्ति. ५. 'वाग्विल्पा इति वाक्प्रनिपत्तिहेतु' ग. ६ व्यापारा इति' ग. ७. 'इव संभारः' ग... 'अपि' ग-पुस्तके नास्सि. ९. 'भाविनय' ग.

·- १ उहयोतः ध्वन्यालोकः। 'यसिन्नति न वसु किंचन मनःमहादि सालहति व्युत्पत्नै रचितं च नैव वचनैर्वक्रोक्तिसन्यं च यत् । फायं तवनिना समन्वितमिति प्रीत्या प्रशंसाडो नो विनोऽभिदधाति किं मुमतिना पृष्टः सरूपं ध्वनेः ॥' भाकमाहुस्तमन्ये । अन्ये तं ध्वनिसंज्ञितं काव्यात्मानं गुणवृतिरि. भनेनापीलंकाराणामभार उक्तः । युपमे रचितं च नैव बनरिति सदालंकाग- गाम् । बोधिस्तथ संघटना । सन्यमिति शब्दार्षगुणानाम् । बकोसियश- देन सामान्यलक्षणाभावेन सालंकाराभार उक्त इति चिन् । है. पुनरम परिहतमिल्सलम् । प्रीत्येति । गतानुगतिवानुरागेणेयर्थः । गुमतिनति । नदेन पृये धूभनटाक्षादिभिरेवोत्तरं ददातम्वरूपं काममाचक्षीतेति भाव । लमेटेऽभव. विकल्पाः घालाकमेणागता । न त्वन्योन्यमसंबरा एव । तया हि सूनीयाभावकार. निरूपणोरको पुन शब्दम्यायमेवाभिप्राय उपहारवयेन संगठते । अभारपदम्य भावनाप्राणत्वेन भूतत्वमुत्तम् । भातवादात्यविधिमपुस्तके प्पित्यभिप्रायेण भाक. माहुरिति निलयात्तवर्तमानापेक्षयाभिधानम् । भज्यते सेन्चते प्राझेन प्रतिस्लयोटोपन इति भक्तिधर्मोऽभिधेयेन साम्प्यातित आगतो भालो लाक्षणिकोट. पर- -'अभिधेयेन शाम्प्यात्मामीप्यासमवायतः । परीयाकियायोगारणा पाया मता ॥ इति । गुणगगुतरते. पान्दम्याभागसंपादिभक्तिः । तर भागतो :- णोऽर्थो भात । भफि. प्रतिपाये गामीप्यतयादी पदायि । सो प्रयोजन नो रिस्य तत आगतो भात ती गांणो लाक्षणिवध । मुस् यस्य दार्थम्प भो तिर स्येवं मुम्याराधननिमित्तायोजनमिति प्रयगमाव उपचारबीमियुक्त भवति । का प्यारमानं गुणवृत्तिरिति । सामानाधिकरपम्पार्य भाषमप्यविवक्षिरे ध्यनिभेदे 'नि धागान्ध सादर्श' इलादापुपपारोऽश, तथापि न नदी पनि । तपीरेणापि भावात् । पिक्षितान्यपरवाशदापपिक्षित युपर एबम पनिरितीक्ष्याम तथा पपी-भत्ता बिना समेत भनि । मारियालेरयामाने वणी लक्ष्यते । [A], सिरिभवम्म सा म्यादुपलदाणम् ।' की । गुणा समाचार । तररा . 'मार'. 'मोर'.. 'भभिमनु'. . 'एन्य करा-पुमायोनागि kोलम् ॥ प.पटारे' ग. ५. 'उपराउने'. विभाग. भान्यते पराम' करा. . ग.प. . . स ...म्पादय'प. . .

·... काव्यमाला। त्याहुः । यद्यपि च ध्वनिशब्दसंकीर्तनेनं काव्यलक्षणविधायिमिर्गुण- तिरन्यो वा न कश्चित्प्रकारः प्रकाशितः, तथापि गुणवृत्त्या काव्येषु व्यवहारं दर्शयता ध्वनिमार्गों मनास्पृष्टो लक्ष्यत इति परिकल्प्यैवमु- तम्--'भाक्तमाहुस्तमन्ये' इति । केचित्पुनर्लक्षणकरणशालीनबुद्धयो घ्यनेसत्त्वं गिरामगोचरं सहृद- यहृदयसंवेद्यमेव समाल्यातवन्तः । तेनैवंविधासु विमतिषु स्थितामु सह- यैत्तिरयन्तिरे यस्य, तैपायवृत्तिा शब्दस्य यत्र स गुणवृत्तिः शब्दोऽयों वा । गुण- द्वारेण वा वैतनं गुणवृत्तिरमुख्योऽभिधाव्यापारः । एतदुक्तं भवति-ध्वनतीति वा, ध्वन्यत इति वा, ध्वननमिति वा यदि ध्वनिस्तथाप्युपचरितशब्दार्थव्यापारातिरिक्तो नासी कश्चित् । मुद्यार्थे ह्यभिधवेति पारिशेध्यादमुथ्य एवं ध्वनिः । तृतीयराश्यभा- वात् । ननु केनैतदुक्तं ध्वनिर्गुणवृत्तिरिलाराश्याह-यद्यपि चेति । अन्यो वेति । गुणालंकारप्रकार इति यावत् । दर्शयतेति । भोद्भटवामनादिना । भौमहोक्तं 'शब्द- दछन्दोभिधान.' इत्यभिधानस्य शब्दानेदं व्याख्यातुं भष्टोद्भटो पभाषे-'चन्दाना- मभिधानमभिधान्यापारी मुख्यो गुणवृत्तिश्च' इति । वामनोऽपि 'सा सादृदयालक्षणा व. कोक्ति' इति । मनास्पृष्ट इति । तेस्तावइनिदिगुन्मीलिता । यथालिसिनप्रति- पदिवस्तु स्वरूपविवक कमशक्नुवद्भिम्नत्वरूपविवेकीयन. प्रत्युतोपालभ्यते । अभ- मनारिकेलकल्पयथाभ्रुतप्रन्धनोरन्यनमात्रेणेति । अत एवाह-परिकल्प्यैवमुक्त- मिति । यद्येव न योज्यते तदा ध्वनिमार्ग स्पृष्ट इति पूर्वपक्षेऽभिधानं विरप्यते । शालीनयुद्धय इति । अग्रगम्भमतय इत्यर्थ । एते च प्रय उसगेत्तर भव्यबुद्धय । प्राच्या हि विपर्यस्ता एव सर्वथा । मध्यमास्तु तद्रूपं जानाना अपि संदेहेनौपढवते । अन्वारनपढुवाना अपि लक्षयितुं न जानत इति क्रमेण विपर्याससदेहाज्ञानप्राधान्य. मेवेपाम् । तेनेति । एककोऽयय विप्रतिपत्तिरूपो वाक्यार्थी निरूणे हेतुन्वं प्रतिष. यत इत्येकवचनम् । एवंविधामु विमतिश्चिति निधारणे सप्तमी । आमु मध्ये एकोऽपि १ 'मृणऽपि न' स. १ 'मृति ग.२ रुपाया शब्दम्य या गुणवृत्तः' ग.३ 'वर्तमान' क-ख. ४. 'मुध्योपैयभिव' ग.५ भामहेनोक्त' ग. ६. 'शब्दाश्छन्दोभिधानाथी' ग, 'शरदछिन्दोभिधानाय' म.. 'सादृश्यात्' ग-युसरे नासि. ८. ' पान' ग. ९. 'विवे कोयान', 'विको न कृत 'ग... 'तन्योम्हण' ग. १७. 'योश्यते मनाम्वनि' ग." 'परिधान' ग.३ "निहुवत' ग. १४. 'निहुयाना' ग. १५ "निम्पपि' ग १६ एकोऽपि' ग-गुस्तके नास्ति.

·१ रद्दयोतः] ध्वन्यालोकः। दयमनःप्रीतये तसापं घूमः । तस्य हि ध्यनेः स्वरुपं सकलर निकायोपनिषद्भूतमतिरमणीयमणीयसीभिश्चिरंतनकाव्यलक्षणविधायिन बुद्धिभिरनुन्नीलितपूर्वम् । अथ च रामायणमहाभारतमभृतिनि सर्वत्र प्रमिरव्यवहार लभयतां सहदयानामानन्दो मनसि लभतां धामिति मफाश्यते। यो विमानमवारमनय हेतुना नम भूम इनि प्वनिम्वरूपमभिधेयम् । अभि भिषयलक्षणयोनिशान्योकियोमोम्युम्पायथ्युपादकभाव संबन्धः । पिमनिति हमपक्षाने प्रयोजनम् । शाययोजनयो साध्यमांधनभार संबन्ध इन्यु अपवितयत्रयोजनप्रतिपादक राहदयमन प्रीतये प्रति भागं व्याख्यातुमाह-- दीति। रिमपिपरितमेसः । धने श्यपं लक्षपनी संपन्धिनि मनलिभ निगमा पमम्झारापपर्याय प्रतिष्टां परविण्यामागहतर मानत्वेन लभतामिति प्रयोजन मंशदयितुं नपा प्रशयन इनि संगतिः । प्रयोजन व तसंगानुपयोमुतागायव मया भक्तीत्याशयेन प्रानये तम्यहां बूम इलेकर যা লা শাৰ দ্বাৰাল শাল দাবী বিখশষ रणं प्रपतिपरफलेत्यादिना । गकरदारन समाविसम्देन व प्रकारलेश चिदिति निगेनि । अतिरमणीयमिनि भाक्तार्यनिरिक्तमा । गहि मिहो 'गाया घोष इवत्र गम्यता पोनिन । उपनिषताब्देन तु अपूर्वगमायामाः इत्यादि निगतम । अणीय सीभिरियादिना गुणालबागनन्न तवं गूरपति चपादिना नमम यात पारिन गाग्निा ययायिकत्व शाइन निरवानीका रामायणमा भरना देनादिको प्रानि गयीय मुनिभिरम्यादा [7] इनि क्षय गाम मेन चाम्पिय? - पगम्यति ।नेननति रोग नि-, साम । रणद्वारेण निम्पयनामि सहदयानामिति । अनु. पायपादिमदीने मनोगत वर्ष गया । यधोनम-- पान तर माया मार । धागायत नेन न मियामिना ।' इति । आ अनि । मय-मन यवनोद गर्वत्र गुरुयभूनमान्म मग याच्या व्यापागे व्यजनामा मिर नाम । ॥ इति नदपहालत भवान। नया। a लभ -मयाभरगच्य" नयममात्र पत्र 7 कायमारभार ग माया मारयुतम का जन प्रातृगतप्रयोजन' ग हृदये कप नावरण ग. ५ व्यतिरकमाइ' ग ६ घाना . १ ह ·१२ काव्यमाला। तत्र पुनर्वनेर्लक्षयितुमारब्धस्य भूमिका रचयितुमिदमुच्यते- 'अर्थः सहृदयश्लाघ्या काव्यात्मा यो व्यवस्थितः । वाच्यप्रतीयमानाख्यो तस भेदावुमौ स्मृतौ ॥२॥ धामावनारसचर्वणात्मकेऽपि त्र्यंशे काय रमचर्वणा तावबीवितमतेति भवतोऽयविवा- दोऽस्ति । यथोकं त्वयैव-काव्ये रसयिता सर्वो न योद्धा न नियोगमात्' इति । तद्वस्वलंकारध्वन्यभिप्रायेणाजमानत्वमिति मिद्धमाधनम् । रसम्यन्यभिप्रायेण तु सा- भ्युपगमप्रसिद्धिसंवेदनविरुद्धपिति । तत्र कचैम्नावकीत्यापि प्रीतिरेव संपाचा । याह- 'कोनि खर्गफलामाः' इत्यादि । श्रोतॄणा च व्युत्पनियंद्ययति, यथोकम्-'धर्मार्थ- काममोशेष वैयक्षम कलामु च । करोति कीति प्रीति व साधुकाव्यनिषेणम् ॥ इति सपापि प्रीतिरेव प्रधानम् । अन्यथा प्रभुसमितेभ्यो वेदादिभ्यो मित्रममितेभ्यनिहाया- दिभ्यो प्युपतिहेनुभ्य कोऽम्य कायाम्य ध्युत्पत्तिहेतोजांगासंमिनत्वलो विशेष शशी प्राधान्येनानन्द एवोक्त । चतुर्वर्गव्युत्पनेपि नानन्द व पायन्तिक मुष्यं पलम् । भानरप प्रत्यकृतो नाम । तेन ग एवानन्दानाचार्य निन्द्याबद्वारेण सार- पाया प्रतिटो देनायतनादिवदनभरी सिनि लभनाम । मिक गतिति भावः । स्पोरम्-'उरेयुगमपि सिं गनिबन्धविधायिनाम् । आम व निगता कान्न काव्यमयं या ' इति । तथा मनमि प्रतियामिति एवंविषय मनग । सवयचा तीमत्रयं प्रय-विभोर । २-यु मदति। मनामन. भाग भातृगा धाम मनावर र प्रत्यारे मोतु मुख्य पy+4 न निमा मन र नयनि यवनपरागत किया IIT . IfTT गरि- तंत्रनिमिय 44+ । भगय भूमिला। पथा. विमरेत वायने या वनमा धनयमान न पि गायनानं भूम याना । . , पुत्र गमो नम. • मगमग.कम .yim. काम् कम. -41.स HTTHAT.: नियम-गुग प. म.' मोग... Arra समस, 14 धमत्र'ग. ८ भगम...rn.16. गिरस.....

·No text on this page.

·काव्यमाला। । 'तत्र वाच्या प्रसिद्धो यः मकाररुपमादिमिः। बहुधा व्याकृतः सोऽन्यः काव्यलक्ष्मविधायिमिः ॥३॥' तेतो नेह प्रतन्यते केवलमन्यते पुनर्ययोपयोगमिति । 'प्रतीयमानं पुनरन्पदेव यस्त्वस्ति याणीपु महाकवीनाम् । यत्तत्प्रसिद्धावयवातिरिक्तं विमाति लावण्यमिवाहनामु ॥ ४ ॥ तति । शन्ये सत्सपीयर्थ । प्रसिद्ध इति । वनितावदनोद्यानेन्दूदया. दिवौकिक एवेत्यर्थः । उपमादिभि प्रकार म व्यानो बहुप्रति मुगतिः । अन्यरिति कारिकामागं काययादिना व्याव?-ततो नह प्रतन्यत इति । विशेषत्र- विषेधैन शेषाभ्यनुज्ञति दर्शयति-केवलमित्यादिना । पुन गन्दो वाच्याद्विशे- पद्योतक । अन्यदेव वस्त्यिति । तयतिरिक्त सारभूतं चैलर्थः । महाकवीनामिति वहुववनम. शेषविपर्याव्यापकत्वमाह । एतदभिधास्यमानप्रतीयमानानुप्रापितकाव्यनिर्मागनिपुणप्रदि- भामाजनत्वेनैव महाकविव्यपदेशो भवतीति भावः । र्यदेवविधमम्ति तद्भांति । न त्य- न्तासतो मानमुपपनम् । रजतायपि नासन्तममद्भाति । अनेन मवप्रयुक्त तावदानमिति मासनात्मत्वमवगम्यते । तेने याति तदन्ति तथेत्युक्तं भवति । तेनाय प्रयोगार्थः-प्र- सिद्धं वाच्यं धर्मिप्रतीयमानेन व्यतिरिक्तेन तदनथा भाममानवागवण्यापेलाइनागवत् । प्रसिद्धशब्दस्य सर्वपतीनवमलकृतच चार्थ । यनदिति गर्वनामसमुदायश्चमबारमा- रताप्रस्टीकरणार्धमव्यपदेश्यवमन्योन्यसवलनाकृतं चाव्यतिरेकिंभ्रम पाक योदर्शयति । एतच किमपीलादिना व्याचटे । लावण्यं हि नामावयवम म्यानाभियं- अयमवयवव्यतिरिक्त धर्मान्तरमेव । न चावयवानामेव निर्दोषना वा भूषणयोगो वा लाव- यम् । पृथनिर्णमानकाशादिदोपशून्यशरीरावयवयोगिन्यामप्यलंकृतायामपि लावण्य- शून्येयमिति, अतयाभूतायामपि कस्यांविनवण्यामृतचन्द्रिकेयमिति सहृदयाना व्य- पहारान् । ननु लावण्यं तावधतिरिक्त प्रथिनम् । प्रतीयमानं कि तदिल न जा. नीमः । दूरे तु व्यतिरिक्तप्रथेति तथाभासमानचमनिो हैरिसाशय स ह्यर्थ इला- १ 'भोद्भप्रभृतिभिस्ततो' ग. २. 'पुनः' सर्वेषु पुस्तकेयु नाम्नि. ३. 'आ- भाति' ग. १. 'वाच्यागान्' ग. २. 'रिकामारभूत' ग. ३. 'महा' ग-पुस्तके नास्ति. ४. 'विषयव्यापकमाह' क-स. ५. 'मान' क-स. ६. 'यो' ग. ७. 'भवति' ग. 1. 'भाग' ग... 'भानान्मत्त्वमवगम्यते' ग. १.. 'अतो यदानि ग. १. शाद. प्रीतन्वं' क-स. १२. 'व्यतिरेकभ्रम' क-प, ११. 'इसनेन' ग. १४. 'व्यय झा- पयव' ग. १५. "धर्माकम' ग. १६. 'इलेवं जानीम 'ग. १७, 'व्यतिरेक' ग.

·१ उद्द्योतः ध्वन्यालोकः। १५ प्रतीयमानं पुनरन्यदेव याच्याद्वस्त्वस्ति वाणीपु महाफवीनाम् । यच. सहृदयहृदयसुप्रसिद्ध प्रसिद्धेभ्योऽलंकृतेभ्यः प्रतीतेभ्यो वाक्यवेभ्यो ध्य. तिरिक्तत्वेन प्रकाशते लावण्यमिवाहनानु । यथा पानामु लावण्यं पृथ- दिपेमानं निखिलावयवव्यतिरेकि किमप्यन्यदेव सहृदयलोचनामृतं तत्त्वान्तरे तद्वदेव सोऽर्थः । स प्रों वाच्यसामर्याक्षिप्तं यनुमात्रमलं- कारा रमादयश्चेत्यनेकमभेदप्रमिलो दर्शयिष्यते । सर्वेषु च तेषु प्रकारेषु दिना म सम्माभिधत्ते । सर्वेषु घेलादिना च व्यतिरेक्यो साधयिष्यति । नम घटीयमानस्य ताकी भेदी-सीरिक, व्यन्यवहारगोनधिति । सीरितो र - वाच्यता कदानिदैधिशेते । स प विधिनिषेधाधनेवप्रकासे पुरान्देनोच्यते । गो- उपि विविध. । य. पूर्व पि वाश्यालंकारभावमुपमादिरूपतयान्वभा, बनी वनलं. पाररूप एवान्यत्र गुणीभावाभावारपूर्वप्रलभिज्ञानबलादलं कारणनिरिति पतियते । माझणधमन्यायेन ते पताभायेन दालक्षित वनुमाप्रमुच्यते । मात्रमहणेन हि मा. न्तर निराहतम् । यतु समेऽपि न मान्दवास्यो न सोनिकाल्परहारपीrit m -- . सत्यं न रपिता' शी सरवदेवारम्वन्योरेव यदिनामोपालम्भः, रराष्पनिस्तु तेरन- सपाहीतः । रसगोल्मनस्तृतीयसाशम्माभिधाभाषनारायोतीपेन निर्णमाद स्वलंकारयन्यो राजनिपर्यन्तत्वमेवेति वयमेव सामसप्रेससा सामनायगान. योधित इति भेदमयन्यापर्क सामान्यलक्षणम् । पचपि हि" ध्वननं हादसद म्यापार, १. हदय' क-रा-पुराबरोनास्ति. १. 'पावरवेभ्यः ष. १. 'भाव- मान' ग. १. 'सर्वेष्वेवेल्लादिना' क. 'तनु'ग. ३ माययापार करा. . 'ती' क-ख-पुभायोनांसि . 'मराम्दवाच्यता सदारिदमोठे' ग. प्यतो' प. . 'अपि होते'.. 'बलुभेदेन' क.स. १. 'पवतार' स. १.. 'भावात्मपर्व' करा. " 'परिसते' करा. ११. पभ वेन' क- ख. ५ 'समीक्ष्यमाण' ग. १४ 'समुरितामिनिधि' ग.१५. 'मसंविदा कना. १६. 'पर्वणा' ग. १७. 'र' ग-पुथरे नामि. 16 'भागा भा र स्टार ग. १९. 'उपालम्प'ए, 'उपारम्भ' ग.१.. 'भयना'क. मोनि- मयाबलंकार' ग. २१. ' तमसारक. ५ शपस मई क-व-पुसानाति ·काव्यमाला। वस्य याच्यादन्यत्वम् । तथा हायस्तावत्प्रमेदो वाच्यार विमेदवान् । स हि कदाचिद्वाच्ये विधिरूपे प्रतिषेधरूपः । यथा- 'भम घम्मिअ वीसत्यो सो मुणओ अज मारिओ देण। गोलाणइकच्छकुडवासिणा दरिअसीहेण ॥' तथाप्यसामर्थ्यस सहकारिणः- सर्वत्रानपायाद्वात्र्यमामांक्षिप्तत्वम् । शन्दशक्तिम्-- लानुरणनन्यायेऽन्यसामर्थ्यात्प्रतीयमानावगति । शदशक्तिः केवलमवान्तरकरण. इति वक्ष्यामः । दूरं विभेदवानिति । विधिनिषेधी विद्धाविति न कम्पचिदपि बिमतिः । एतदर्थ प्रथमं नावदेतायेवोदाहरति-'भ्रम धार्मिक विन्धः स शेनकोऽय मारिवरटेन । गोदावरीनदीललतागह्नवासिना इससिद्देन ॥' कम्याश्चिमकेतस्थान जीवितगर्वन्यायमानं धार्मिकर्मचरणान्तरायदोपात्तदवलुप्यमानपत्राममादिविच्छापी- भरणा परित्रातुमियमुक्तिः । तत्र खत सिदमपि भ्रमण अभयेनापोहितमिति प्रति गमको निषेधाभावरूपः, न तु पियोगप्रेमादिरूपोऽत्र विधि. । अतिरार्गप्राप्त झाला मोरयं खोद । तत्र भावतदभावयोर्विरोधाइयोमादन युगपदाय्यता, ने क्रमेण । दि. रम्य न्यायाभावार । 'विशेभ्यं" नाभिधा गरछेत्' इत्यादिनाभिधाव्यापारम्प दि. रम्य व्यापाराममाभिधानात् । ननु तात्पर्यशक्तिरपर्यवसिता पिशया समार्मिकत. सानियान्वयम्पमुख्यावाघायलेन विरोधनिमितया विपरीतलक्षणया य पारया- भूतनिरेपानीतिमभिहितान्वयनमा कगेनीति शब्दशाकमूलए गोऽर्ष । एवमने- मोसमी व्यवहारमंत्र वाच्यातिरिचीन्या इति ननन् । यो पत्र सारा सोचते-गद गामान्यात्मभिधाव्यापार , समसाक्षायामना धामनदश । नवमेव न रिवि । आनन्न्याभिचाराय । सातत्यतिपरगन्वित । 'सामान्याचन्यानिशेष गमपालदि त न्यर। नत्र चदिनीयशया भ्रमनि यितिरित न यिनीय। अन्नपत्रमा प्रतिस्मात् । नहि मनायां घोर 'मिहोपरत्र पयालय पर प्रमादिश्यते । योग्यत गहा त्या तर भ्रमनिषा मा नि ल । दानी अनजारमाध्यमांदोदितमयम न पानि । एक मुश्यप न गिरीलगाया भामर, । मातु एजेदान्' ग. 1.समत...मरोवणीच. .. मि. ५. 'क... दोहागवाल मोन' ग. मारिने ग. ifrai प्रासोपानर भनादर ग. रन गुमायन. १... " रमा भारस. नरोत्र ... 11. 'ब्रा' ग. १५.11.Terrn. ... 16.ग. भ- । ग. ...

·१ उदयोतः वन्यालोकः। स्पारि दिनीयस्थानमनाभावाशी न मावि । तपाई मुपागधायो लक्षणा. भूमि । साप विरोपवीतिरेख । न चात्र पदार्पानां सास्मनि रोपः । परस्पर पिरोपति पेन, सोम्य सन्दरे पिरोष प्रलेपः । २५ प्रविरोऽन्वये विरोध दीति प्रतिपतियानय नाभिधातल्या । तस्याः पदार्थप्रतिपायुपक्षीणाया विरम्म यापारात् इति तात्परालयान्वयप्रविशतिः । नन्वेवमपि 'भास्यो परिवरसतम्' पसायन्वयनीतिसात् । किन भरसन्वयादीनि । सदाशिमादिवाश्यवत् । ft प्रमामनरेगा शोऽन्वय प्रत्यक्षादिना बाधिनः प्रदिपमोऽपि सिकायो रजत. मिति समकारिणो पारस्पायामाम्यम् । सिंहो माणः' इत्यत्र द्वितीय निविष्टतापवाकिममा शान्वपराधकोशासनानन्तरमभिपातात्पर्य जियव्यतिरिका सविततीव रातिमाजिरिधुरीकरणानिपुणा लक्षणाभिधाना समुस्सति । न- मेर सिंहो पर 'यापि वापता स्पद । धनलक्षणस्यात्मनोऽप्रापि संमन- तर स्यमा नया भावात् । ननु पटेऽसि गोषव्यवहारः स्यात् । भात्मनो विभुत्वेन शापि भावात् । परम्प राउ सिविधविधानयुजस पलात्मनि औवयवहार । यस कास्यचिदिति घे, गंगालप्रगचिलमुन्दरपदार्थशरीरस सति ननात्मन्या. रमनि पायस्पताब्यवहार न पात्मनोऽगाला काचिदिति समानम् । न च मडि. रेर पनि । मचि लक्षणान्यागरस्तुनीयस्यानिवेशी । पर्यो । कक्षायां य. मनन्यागार । तथा हि पितयसनिया सक्षणा प्रवर्तत इति विपन्त एष पदन्ति । तत्र मुख्याधता ताद समादिप्रमाणान्तरमूला । निमितं व यदभिधीयते सामी. प्यार तदपि प्रमाणान्तरावगम्यमेव । यत्विदं पोषस्पातिपवित्रत्वशीतलस्वसेयन्दा- दि प्रयोगनमालान्तरवाच्चं प्रमाणान्तराप्रतिषणम्, भेटेवां पराकमातिरायचालित सत्र शब्दस्य सौवन्न व्यापारः । तथाहि तत्मामीप्यात्तस्मत्वानुमानमेनैवान्तिकम्, सिंहशदवाध्य प बोरसियम् । भय यत्र यत्रचन्दप्रयोगात्र तत्र तदर्मयोग लिनुमानान्तर र पापि व्याप्तिमहणाले मौलिक प्रमाणान्तर योच्य च नालि । १. 'लक्षगायो क... बाधा प... 'पिगगुनके नामित... 'दादा- दिमानि, परपूषाः, पुण्डममाजिनम् पसलपिमा, अपरोरुकमेनमार्मा, स्यालय रिता प्रविशीन, इति ममुदायोऽधान । इति म्याकरणमहाभाष्यम् (१।२०४५) ५. "एवेति' स. ६. 'नदपगम' ग. . 'तावन्' ग-पुनके मासि... सावंग. १. "धनिलक्षण' ग ... 'समनन्तरमेव सक्ष्यमाण ग. 11. न पटेऽपि' फ. 'भन्यस्य कस्यचिदिति' ग. ३. 'गुणा शरीचिस' गपुस्तके मास्ति. १. 'वन्यास्ये भात्मनि' ग. १५. 'याहीति' ग. १. तापवता मतम् ग. १५. 'माया', 'सेव्यत्वारिक प्रयोजन सशब्दान्तरादाच्य'क, 'सेव्यत्यादि- वादान्तरपार्य' ग. १५. 'पदेन का ग. १.. 'न वावर ग. २१ अनेकान्ति. बन्द ग. २१, विद्यमान तस्यापि' ग.२१. 'बाय कस-गुम्नच्योनाति.

·१८ काव्यमाला। न च स्मृतिरियम् । अननुभूनेलदयोगानियमाप्रति त्तक्कुरेतदविवशिनमित्सव्यवगाया. भावगावेसति तावदन सदस्यत्र व्यापारः । व्यापारध नाभिधान्मा । समया- भावात् । न तात्पर्यात्मा । तस्यान्वयप्रतीतादेव परिक्षयात् । ने सभागामा । उत्ता- देव हेतोः सालगतिवाभावात् । तत्रापि हिस्सलद्गति वे पुनर्मुश्यार्यवाधानिमित्तं प्रयोजनाभरानामा सात् । अत एव यत्केनचित्रशितलक्षणेति नाम कृतं तथगनमा- पम् । तस्मादभिषातात्पर्यलक्षणव्यतिरिकचतुर्थोऽगी व्यापारी घ्यन द्योतनबजनप्र- सायनारगमनादिगोदरव्यपदेशनिरुपितोऽभ्युपगन्तव्यः । यस्यति-'मुभ्यो वृत्ति परिचय गुगत्यादर्शनम् । यदुदित्य फलं तर शब्दो नर स्मलगतिः ॥ इति । तेन হামদা ঘষামনয়াজিদিখায়। বনগাবিহাখালীখনকালি- मायनि । मुण्यार्याधादिगदसापेशाग्रीभागनशक्तिलक्षणाशक्ति । सपछ. प्रियोजनकापांगममूढजीतताप्रतिभापरित्रितप्रतिष प्रतिभागहायार्थयोतनशिर्ष- नगर । ग प प्रागनं व्यापारत्रयं म्यधन्धानम् । अत एवं काव्यात्मे सन धिनियमुगतया प्रयोजनविषयोऽपि निषेपविषय इत्युक्त । अभ्युपग. मग लम् । न ला लक्षणायन्नतिरस्ता । भन्यमंकमणपोरभावात् । भगाराभिमूम्या व्यापार. । सहकारिभदाय शकिभर पर एन । तपा सभ्यत्र पदम पम्मियादिमातम्प विशावगनानुमापनयापारः । अशादिगंहह. तानच्या पवमभिदितान्नयवाहिनापियननीयम् । योऽर्य- बनानदा यस अद मशदायीदगे गृहीमा शरदभिषाव्यापा. न्ननग यदि पदो व्यापारमकोरमाणित । भित्र freeनर अनामत रिभेदादगमीय व युग indi.seीना पदागिदिनि । अमलातीये म्ममय *antrim Mभी बनाया मागाजामानि । निमय बक.ग. ''कन पुनरयो. + गए.4. हमनगाग . . . . ग 42 ग. . Tीम' ग. ११. frre Iry य. तुम्' ग. मना ग. १ प गयनो १. - Trn.

·१ उद्योतः] ध्वन्यालोकः। ११ रोमेन नैमित्तिकायगाव इति संकेतानपेस एवेति पेन, पश्यन श्रोत्रियमानुवाक- हलपुरविवाशलम् । यो हामी पर्यनकक्षा गार्थ, प्रथम प्रतीविषयमवतीर्णमाम्य पातना पैदा निमिनभावं रणनीति नून मीमांगकम्य प्रारं प्रति मिनिक समभिमतम् । अघोप्यते-पूर्व तत्र गरेनप्रणाहनम्य तथा प्रतिभिवती. गुया वातुस्थिता निमिन पदार्थानाम्, साद दागारानुपयोगेन न विदयु स्यात् । न चापि प्रावपदा संकेमहर्ण पनम् । भन्दितानागेव गवंदा प्रयोगान् । भावापोदापाभ्यो तपाभावशी पंर, एकेन. पदार्थमात्र एपेभ्युपगमे पावर विशेषग्रतीति । अयोध्यते-2व समिति तापयंतिपत्ति मित्र धुर्मती दिई यमपि न नागार्म. यायाम.-'तातगो मोडणे याच्यापिगुगामिनाम् । पुरवावभानिग्या सहिगयभागते ।।।गाविसयानुशीलनाभ्यागा. तत्र भाबमानोऽपि कम. गमानीयशिपपरम्परानुदयादभ्याविषयमामिगमय- तिकमा वेवानिमिनमित्तकभावधावत्यथयणीयः । भग्यपा गाणसास. णिकयोमुंग यादेदः धनिरिहात्रिमाणपकम्प परदीर्यस्यम्' गरि कियारियानो निमित्तताचियेणयामा सामाणिनिमिनाचिये धाभ्युपगले मिरमम्मा. रूपया । येश्यविभक रफीट यार्य तदर्थ पमिसमरप्यविशारदपति यमन- रारणीया प्रक्रिया । नमार्णवे तु सर्व रंगेवराय मनवम्यासानुगरणेन यति तत्रारतीय प्रन्य रिचारय हत्यामाम् । यतु भानायरेनोत्तम्- arertait. प्रयोगेऽपि धार्मिकपदयोगे प भयानरमाशय निश्पापगति । तदीयरी. रागिनियमावगममन्तरेणान्ननी निवेधगत्यभाषा शीतल । बागाम- भ्याभिषगतनिभिलगिरि सोचते-नोनमेनन, पिपिशेषावगर्मागरेण पागतप्पननव्यापाररिहेण च निषेधावी दी। पत्तप्रतिपकिमारामनरव दमानियोननम्म प्राणायनोत्तम् । भयानकरमावार में पर्यम्स । भयममोपाय- भ्युपगमात् । प्रतिपय गायो रमागिन्या ।। रम्प प राय नापि मोरगतमी पापत्वमेव । प्रतिरपि समायेसो म नियत । मनमा सिमेन १ हरिपुमके मालि. 'एक गपुनरे मामि । ४. 'भागा'ग. ५ 'पदार्थागमनिमिन ग... भगानीत.. g. रणनोपयोगिन युनं.' ग. ८ 'कापर्ण' . . 'गा' कस... ' ग-पुमके मालि 'मपि न' का गाना लामो ग. समरन' ग. पियापन ग.१५ तिवा'. १६. 'मोसम'ग.. ' परमो. स्मारनसिसिको ग. १८ ' पदस... सग...तर." जरिवान.

·२० कागमाला। कंचिद्वाचे प्रतिषेधरूपे विधिरूपो यथा- 'अचा पत्य गिमजद एत्य आहे दिमरा पलोएहि । मा पहिअ रचिमन्या सेनाए महण मजहिसि ।' मीरधार्मिकमयानबारी सहदय एव । भय तद्विशेषोऽपि सहकारी कल्प्यते तद वा. निपतप्रतिमायापितो प्यननयान समवे। च पशुपनि यता रगत निस्तदनुमाहकः रामभ्यंत इति मुनरो प्यनियमोऽयम् । यदाद-क्रोधोऽपि देवभ्य घरेण तुल्यः' इति । भप रसस्वेयता प्राधान्यमुकं तेलो न सहते । अप वस्तुमारच- नैरेतदुदाहरणं न युकमित्युच्यते तयापि काव्योदाहरणत्वासावयन प्वनी सः । को दोषः । अपि चौफनीसा संभोगामिलापरिभावमकेतस्थानोनितविशिष्टाहानुभाव- दावलनोचितकाररसानुवेघः । रसस्थालौकिकत्वात् । तापमानादेव भेदम्यानुगमात् । प्रथम निर्विवादरिद्धविविक्तविधिनिषेधप्रदर्शनाभिप्रायेण चतनुवनेपदाहरणं दसम् । यस्तु प्वनिव्याख्यानोद्यतस्वात्पर्यशक्तिमेव विवक्षासूचकत्वमेव वा धननमवोचल्म नामाकं हृदयमावर्जयति । यदाहु.-'मिनरुचिहि लोकः' इति । तदेतदने यथाययं प्रतनिध्याम इत्यास्तां तावत् । अमेति अतिस्टोऽपि प्राप्तस्ते भ्रमणकालः । धार्मिकेति फुसुमाग्रुपकरणार्थ युक्तं ते भ्रमणम् । विश्रन्ध इति शशकारणवैवल्यान् । स इति यस्ते भयप्रकम्प्रामङ्गलतिकामकृत । अधेति दिल्या वर्घस इत्यर्थः । मारिन इति पुनर- स्यानुत्थानम् । तेनेति यः पूर्व कर्णोपकर्णिकया त्वयाप्याकर्णितो गोदावरीकच्छगहने प्रति- बसतीति । पूर्वमेव हि तदक्षायै तेत्त्वतयोपधावित. स चाधुना तु दृप्तत्वात्ततो गहनान नि सरतीति प्रसिद्धगोदावरीतीररिसरानुसरणमपि तावन्कयाषीभूत का कथा तल्लता- गहनप्रवेशशर्शया इति भावः । 'श्वभूरन शेते अथवा निममति अत्राहं दिवसकं प्रलो. कय । मा पयिक राश्यन्ध शय्यायााँवयोर्माड्डीः ।। अत्र शयिष्टा वा ।' मइँण इति निपातोऽनेकार्थवृत्तिरवावयोरित्यर्थे न तु ममेति । एवं हि विशेषववनमेव शाकारि - 1. 'चित्प्रतिषेधे विधिस्पो' ग. १. 'भीरुधार्मिकस्य सब्रह्मचारिहृदय एवं' क-ख. २. 'इयत्ता' क. ३. 'तत्केन सह्यते' क-ख. ४. 'कार्योदाहरणत्वादावपि ध्वनी स्ताम् क-स. ५. 'अनुमावं ख. मलनोदित' ग. ६. 'एव चानुपगमात्' ७. 'रसध्वने'ग ८. 'यत्तु' ग. ९. 'इति' ख-पुस्तके नास्ति, 'इति वदनाने यथाययं ग... 'मति' ग. ११. 'असि' ग. १२.' 'कर्णाकर्णिकया ग. १३. 'यत्वयापावितोऽसावघुना' क, 'एतत्त्वया' ख. १४.. 'तीर' क-ख-पुसक्योनास्ति, १५. 'आशंक्येति' ग. १६. 'भावयोः शयिष्टाः । हे इति निपातोऽनेकार्यत्तिरत्र न तु ममेति' ग.

·7 १ उदयोतः ध्वन्यालोकः। कचिद्वाच्य विधिरूपेऽनुभयरूपो यथा-- 'वच मद विन एयर होन्तु णीसासरोदअय्याई । मा तुज वि तीम विणा दक्खिण्णहअस जाअन्तु ॥ . । भवेशित प्रात्राभ्युपगमो न म्या । मित्रोषितपतिरी तरुणीमवलोक्य दमा मार, संपन. पान्थोऽनेन निषेपारेण तयाभ्युपगत इति निरोपाभावोन विधि, मनिमन्त्रणम्पोमानव नाम्पमाषः । मौभाग्याभिमानधनागमात् । अत ए- रामन्धेति गमुचितसमपरीभाव्यमानविकारालितत्वं पनितम् । भावतभाषयो सोशाविरोधाताच्यापास एटमेवान्यवम् । यत्वाह भरनायक --'अहमि सम्मि मयविशेषणात्मदशायेदनाच्यादमेनापि' इति । तमाहमिति दम्य सावायं साक्षा । पाशादिनहायस्य र तावति पननमेर म्यापार नि वनभूरणमेतत् । भत्ता प्ररनेनानिमतसंभोगपरिहारः । भय यपनि भवान्मदनशरागारदीर्यमाणहदय उपेक्षिः मयुक्तलपारि किरोमि पापो दिवगकोऽयम् । अनुचितत्वातिगतोऽयमित्यर्थ प्रायले धुनमश्योरनियमः । न च गर्वथा समुपेश्य । यतोऽत्रवाई सप्रलोक्य ना मनोई गच्छामि । तदन्योन्यवदनावलोकन विनोटेन दिन तावदतिवाहयाप इत्यर्थ, प्रतिपनमात्रायां व रात्रावन्धीभूतो मदीयायां शय्यायो मा शिस । अपि तु नि तनिभूतमेस सावधाननिस्टकण्ठनिद्रान्वेषणार्वमिदीयदा वन्यते । 'मत्र ममै कस्या भवन्नु निश्वासरोदितव्यानि । मा तदापि तया रिना पाक्षिण्याहनस्य अनि पत ॥' अत्र मजेति विधि । म प्रमादादेव नायिकान्तरएंगमनं तव, अपितु गौडा मुरागादेव । अन्यारपुखरागगोत्रस्सलनादि च । केवल पूर्वकृतानुपालनात्मन दाक्षिण्यनकरूपताभिमाननव स्वमें स्थित, तरसपा टोऽगीनि गादमन्युरूपोऽर सण्डितनायिकाभित्रायोऽत्र प्रतीयते । म चासो विध्यभावस्पो निषेधः । नापि विध्य स्तरमेवे । भन्यनिषेधाभावात् । इति निपात प्रार्थनायाम् । भाइति तावयादा १. 'काचि' ग. १ 'प्रधुममदनानुरं संप' ग.३ "प्रवर्तनाप' ग. ४ 'ख- पहनापदेशादव राभ्यन्धेति' क. ५. 'साक्षात् ग-पुनके नास्ति व्यश्या- स्य एट' ग. . 'तत्रापि भानायक' ग. 6. नावच्छन्दम्य नायंग.. 'अमेति प्रयझेनामतसभोग' ग .. 'मदीयां शय्यां मा भिक्ष्या' फत. भिधान' क-स. १२ 'अनिष्यते' क.स. १५. 'गाडानुरागायनान्यायसवर्णो गोत्र स्वलनादि तानि च केवलं पूर्वकृतानुपालन न दाक्षिण्येन नेक' ग. १४. 'एवं ग- पुसके नास्ति, १५. 'मनास्थित 'ग, १६.नानाभा' ग. पुतप्यो स्ति.

·२२ कायमा कचिद्वाच्ये प्रतिषेधरूपेऽनुमयरूपो यया- 'दे आ पसिभ गियरामु मुहमसिजोडाविनुनमणिबहे । अहिसारिआण विग्यं करोसि अग्णाण वि हआमे ।।' तेनायमर्ष:--'प्रार्थये तावत्रगीर निवर्तम मुगलियोनापिटमनमोनिरहे । अभिगा. रिकाणां विघ्नं करोयन्यागामरि हताशे ॥' अप्राप्यवनितानितम्वति प्रतीनियो वाध्यः । हागता नायिका गोत्रम्मलिताधरराधिनि नायके राति ततः प्रतिगर्नु प्रवृत्ता, नायकन चाइएकमपूर्वक निर्यते न केवलं म्यात्मनो मम च नित्या विनं करोपि, यावदन्यासामपि । तनम्बर न कदाचन मुसलपलाभोऽपि भविष्यतीत एप हवाशासीति पालभाभिप्रायस्पोटुविशेो व्याः। यदि वा सहयोपदिश्यमानापि तदवधीरणया गच्छन्ती सत्योपदिश्यते-न केवलमात्मनो विघ्नं करोषि, लाघवाद- हुमानास्पदमात्मानं कुर्वती अत एव हताशा यावदनवन्दिकामकाशिनमार्गनयान्या- सामभिसारिकाणा विघ्नं करोपीति सभ्यभिप्रायरूपचाविशेषो व्यरथः । अत्र तु व्याख्यानद्वयेऽपि व्यवनितारप्रतीपगमनारिप्रयतमगृहगमनाच निवर्तस्वेति पुनरपि वाय्य एव विश्रान्तेर्गुणीभूतव्ययभेदस्य प्रेयोरसवदलंकारस्पोदाहरणामिदं स्यात्, में प्वनेः । तनायमत्र भाव –काचिद्रभसात्प्रियतममभिसरन्ती तट्टहाभिमुखमागच्छता तेनैव हृदयका नैवमुपस्यवेऽप्रत्यभिज्ञानच्छलेन । अत एवात्मनलभिज्ञापनार्थमेव नर्मवचनं हताशे इति । अन्यासामपि विघ्नं करोपि तव चैप्सिनलाभो भविष्यतीति का प्रत्याशा। अन एर मदीय वा गृमागच्छ, त्वदीयं वा गच्छाव इत्युभयत्रापि तात्पर्यादनुभय. रूपो वलभाभिप्रायश्चाटामा व्यङ्गय इत्येव व्यवतिष्ठते । अन्ये तु-तटम्याना सहृद- यानाभिमारिका प्रतीयमुक्ति ' इलाहुः । तत्र हताशे ईलामन्त्रणादि युक्तमयुक्तं वेति सहृदया एव प्रमाणम् । एवं वाच्यव्यङ्ग्ययोर्धार्मिकपान्थानियतमाभिमारिकाविषयैक्ये- ऽपि स्वरूपभेदाढ़ेद इति प्रतिपादितम् । अधुना तु विषयभेदादपि व्यङ्गयस्य वाच्या- १ नमोणिवहे' ख-ग. १ 'तेनायमर्थ ' ग-पुम्नके नाम्नि. २. 'प्रसीद तावन्' ग. ३ 'ज्योत्वाभा' ग. ४. अत्रावमिनागमनात्' ग. ५. 'गृहागतनायिका' क-ख. ६. 'चारूपक्रम' ग. ७. "निवृत्या' ख, 'निवृति' ग. ८ 'भविष्यत्यत एवाह' क-स्व. ९ 'चाविशेषयो' ग. १०. "यदि वा' क-ख-पुस्तक्योनास्ति ११. 'भवहुमान' का, 'अबहुमानमात्मान' स. १२. 'व्यापम्य च' ग. १३. 'इदं' क-ख-पुस्तकयोनाम्नि. १४. 'दम्नेः' ग, १५. 'अन्यासा च' ग. १६. 'इत्यामश्रणचित्यादि ग.

·१ उदयोत :) ध्वन्यालोकः। २३ कचिहाचाद्विभिन्न विषयत्वेन व्यवसापितो यथा- 'फम्स य ण होह रोसो दण पिआएँ सव्वणं अहरम् । सममरपउमग्याइणि यारिअयाने सहमु एहिम् ॥" अन्ये चंविधा मकारा वाच्याविभेदिनः प्रतीयमानभेदाः संभवन्ति । तेपों दियात्रमेतत्पीगितम् । द्वितीयोऽपि प्रभेदो वाच्याद्विभिन्नः सम- पचममे दर्गमिप्यते । तृतीयस्तु रमादिलक्षण: प्रभेदो याच्यसामर्थ्या- मेर पार-व्ययम्यापित इति । विषयभेदोऽपि विचित्रायो व्यवतिष्टमान' सहदयव्यवस्थापयितुं शयन इत्पर्य । 'कम्य वा न भवति रोगो या प्रियायाः रामणम- धरम् । गभ्रमरपाप्राणशीले पारितवामे सहावेदानीम् ॥' रम्य वेनि अनीर्ष्यालोरपि । म भवति रोपोतियापि कुनधिदेवापूर्वतया प्रियायाः रामणमधर यावलोश्य । सत्रमपमामाणशीले । दील दि पर्यचिदपि धारयितु न शक्यम् । वारिते वारणाया है पामे तद(नहारिणि महम्वेदानीम् । उपालम्भपरम्परामिव । अनाय भाव - चिदपिनीता पुनधिराण्डिताधरा तत्मविधसंविधाने भर्तरि मनवलोकमान येव क्याचिदिग्धगम्या वाच्यतापरिहारायमुच्यते । राइस्वेदानीमिति वाच्यमविनय यदीविषयम् । भविष्य अपराधी नागीयाधमान व्यापम् । तस्यां स प्रियतमेन गामुपालभ्यमानाया अपीरहितमानिदिमकता विषय चाविनयप्रच्छादनेन प्र. सायन व्यापम । तत्पश्या च नपालम्भनदविनयग्रहटाया गांभाग्यातिशयम्यापन प्रियाया इति दादयति सपनाविषय व्यायम । गपनामध्ये यमलोकतानीति लापत्रमामान प्रातुन युक्तम । प्रत्युनाय वहमान । महम शोभादानामिनि गगी- विषय गाभाग्यमायापन व्यापम । माय नव प्रन्दनानुगागमा दयामय रक्षिता। पुन प्रकटदनानाथ पन मध हात नथाप मुकाबपयमबाधन त्र्य पम । दय मन-मान मापन नराबवलपमवषय नभनि । नदेन वक्त महान नायाहयात अमनदयामय कम गायोतिन 47iVirat .

·Frtgememtirtha पाIRitrint.A Altrat am. It mari | Art interrrrrrrrrrrrrr Tri Partitreamneha Firn Twitter mitrrrrrrrौ . Riter mat mi mean। ETHMr Pthi Prime"। REATREATiritrTO. मref METrum RAMA प्रगम Rinary १rent पा । -rriwar mere at mयनुको गापामगर भिमां मानी मामाभग यार ।' ri- पानी मन मनमा गदिम पुग्ने शाद वापस गया। भगददम हरयानी सन्मीमानानपमान एक ममान. हमभारगुपण पगा- सी । नदाह-काशन इनि तेन न दम्य पानमेव व्यापारमार. तस्यति । frमाभाग असन्महान्यायेन नो चिनान जनपदति जननांगरे- १. 'प्रशास' करा. २. 'म' क-म-युमायोनानि. ३ 'निर लन् । यत्रापि वामि' क-स. १ 'यतिरेकी क. 'अयवासाय' ग. ३. 'तु' कस-पुमक्यानानि. ४ 'रस' क-ब-पुनकयो नि ५ 'हाम्म' क-स. इ. 'प्रति ग-पुनके नानि. . 'नत एनमगृहीनो' कन्स्व. ८ 'भनित 'स. ९ 'अन्योन्याय हदि स्थित' ग. १०. 'वलनान' ग, ११ 'कष्टप्रदम् ग. १२. 'कोपात्मनो ग, १३. "उशन.' ग. १४. 'रसायर्थ' ग. १५ 'इत्यत्र' ग. १६ सहृदयहृदय' ग. १५. विभा- पग्रतीते' क-स. १८. रमपमाननक क. रसरसमानतक' स. १९. 'प्रादरते' फ-स. २०. 'न पुत्रजन्यविषन्यायेन' ग. २ ·उदयौतः] ध्यन्यालोकः। २५ वापि विशिष्ट विभावादिप्रतिपादनमुनेवेषां मनीतिः । सशब्देन गा चलमनूयते । न तु नरा । विषयान्तरे तथा तस्या अदर्शनात् । हि फेयलक्षारादिशब्दमात्रभाजि विमायादिप्रतिपादनरहिने बाये .. म्यारिमापारो धननयोग्यो । मशति । मादिनाभिधान्या. देिव । निपेदिनत्यनेनि । विभायादीनि । ताला येत्यर्थ । तत्र मान- गन्वय तिरेको रम्यमानतागार में प्री निगवननाय नाशिक - पति । यथा भोन्दराजन्य-~-'यद्वियम्य ग्लिोरिने बमोजिमेनी चने यात्राणि विनि प्रतिदिन दनाजिनी नालवा । वाशिम्य नि- तो यापाठिमा मण्योरटे पूनियावनागु पनिवास परिधी पनिावावधोधनोत्तरमेव नन्मयीभरनयुका नरिभाषानुभापोपारित. লিপৰিৱণৰণীবাণী বা সুনিবিলা"rষrি. लान्यालयमागृतितापितालामावति । एवं भाषामा प्रदीबयाम पायनि-पत्रापनि ति मानिसमा । प्रतिपादनगुगनि। विश्युलया भावाविप्ररिये गय । मापदमितियादि-या। पीनदा गानापान frदी TARTiru ही नामnment in मेन' नायुपगु ॥ पत्र मवानुमाया मनन fan Tattat प्र*14 .la --rnar.hka ·काव्यमाला। मनागपि रसवत्त्वप्रतीतिरन्ति । यतश्च स्वाभिधानमन्तरेण फेवलेभ्योऽपि विभायादिभ्यो विशिष्टेभ्यो रसादीनां प्रतीतिः । केवलाच्च साभिधाना- दप्रतीतिः । तस्मादन्वयव्यतिरेकाम्यामभिधेयसामर्थ्याक्षिप्तत्वमेव रसादी- नाम् । न त्यभिधेयत्वं कथंचित् । इति तृतीयोऽपि प्रभेदो वाच्याद्भिन्न एवेति स्थितम् । वाच्येन त्वस्य सहैव प्रतीतिरित्यगे देशयिप्यते । 'काव्यस्यात्मा स एवार्थस्तथा चादिकवेः पुरा । क्रौञ्चद्वन्द्ववियोगोत्थः शोकः श्लोकत्वमागतः ॥ ५॥' काव्यरूपतया प्रेयुज्यमान इत्यर्थः । मनागपीति | 'मारहास्यकरुणरौद्रवीरभया- नकाः । वीभन्माद्भुतसंही त्यष्टी नाट्ये रसाः स्मृताः॥ इति । एवं स्वशब्देन सह रसादेव्यतिरेकान्वयाभावमुपदर्य तमेवोपसंहरति-यतथेत्यादिना कथंचिदिसन्नेन । अभिधेयमेव सामर्थ्य सहकारिशक्तिरूपं विभावादिक रसध्वनने शन्दस्य कर्नये, अभि- धेयस्य च पुत्रजन्महर्षभिन्नयोगक्षेमतया जननव्यतिरिक्त दिवाभोजनाभावविशिष्ट- पीनत्वानुमितरात्रिभोजनविलक्षणतया चानुमानव्यतिरिक्त ध्वनने कर्तव्ये सामथ्य - तिविशिष्टं समुचितसाकल्यम् । इति द्वयोरपि शब्दार्थयोर्चननव्यापारः । एवं दी प- क्षावुपरम्यायो दुषित । द्वितीयम्नु कथंचिपिन कथंचिदगीकृतः । जननांनुमान. व्यापाराभिप्रायेण दृपिन ध्वननाभिप्रायेणाझीकृतः । यरत्तत्रापि तात्पर्यशक्तिमेव ध्वननं मन्यते स न वन्नुतत्त्ववेदी। विभावानुभावप्रतिपादके हि वाक्ये तात्पर्यशैक्ति- दसंसर्ग चा पर्यवम्यत् । न नु रस्यमानतासारे रसे । इत्यलं बहुना । इतिशब्दो हेत्यर्थे । इत्यपि हेलोस्तृतीयोऽपि प्रकारो वाच्याद्भिन एवेति सबन्ध । सहैवेति । ईवशम्देन विद्यमानोऽपि क्रमो न सलक्ष्यत इति तद्दर्शयनि-अप इति । द्वितीयोहयोते । एवं 'प्रतीयमान पुनरन्यदेव' 'ईतीयता धनिखरूप व्याख्यातम् । अधुना काव्यात्मसमितिहासव्याजेनैव दर्शयति-काव्यस्यान्मेति । स एवेति प्रतीयमानमात्रेऽपि प्रकान्ते तृतीय एव रमध्वनिरिति मन्तव्यम् । इतिहामवलात् प्र. १ विशिष्टेभ्यो' ग पुम्नके नाम्नि २ 'स्वाभिधानमात्रात' क-ख. यिष्यते' ग. , 'प्रमज्यमान' ग. 'अव स्वशब्देन' ग. ३. 'उपदर्शि' स, "उपपस्या प्रदाय नवोष' ग. ४ विधेयम्य पुत्र' ग.५ 'शक्ति विशिष्टममुचित' ग... अनु. व्यापार' क, 'अनुमाव्यापार' ग. ७ 'शक्तिभेद ससर्गे' ग. ८ 'सारो रग.'ग. ९. 'इस सम्देन' काख. १. 'इति नहर्शयति' कस-पुतश्योनालि. ११. 'दनि यतो' ग. १२ 'इतीनिहाम' ग. १३. 'वाच्यम्य क-त. ३'

·No text on this page.

·२८ काव्यमाला। 'मा निपाद प्रतिष्ठां त्वमगमः शाश्वतीः समाः । यत्क्रौञ्चमिथुनादेकमवधीः काममोहितम् ॥" शोको हि करुणरसस्थायिभावः प्रतीयमानरूप एवेति प्रतिपा- दितम् । प्रतीयमानस्य चान्यप्रभेददर्शनेऽपि रसभावमुखेनैवोपलक्षणम् । प्राधान्यात् । तेन सर्वत्रापि न ध्वननसद्भावेऽपि तथा व्यवहारः । आत्मसद्भावेऽपि क्वचिदेव जीवव्यव. हार इत्युकं प्रागेव । तेनैतनिरवकाशम् । यदुक्तं हृदयदर्पणे-'सर्वत्र तर्हि काव्यव्य- वहार' स्यात्' इति । संनिहितसहचरीति विभाव उक्तः । आकन्दितशब्देनानुभावः । जनित इति । चर्वणागोचरत्वेनेति शेषः । ननु शोकचर्वणातो यदि श्लोक उद्भूत. सत्प्रतीयमानं यसु काव्यस्यारमेति वुत इत्याशश्याह-शोको हीति । करुणम्य च चर्वणागोचरात्मनः शोकः स्थायिभावः । शोके हि स्थायिभावे ये निभावानुभावान. त्गमुचिता चित्तवृत्तिचर्वणामा रस इत्याचित्यास्थायिनो रसतापत्तिरियुच्यते । प्रा. यवसविदितं परमानुमितं च चित्तवृत्तिजातं संस्कारक्रमेण हृदयसंवादमादधानं चवंगा- यामुपयुज्यते । ननु प्रतीयमानरूपमात्मा नत्र प्रिभेदं प्रतिपादितम् । न तु रसैकापम् । अनेन चेतिहामेन रगम्यवात्मभूतत्वमुंफ भवती यातायाभ्युपगमेनैवोत्तरमाह-प्रती- पमानस्य चेति । अन्यो भदो वमन्वलंकारान्मा । भावप्रहग व्यभिचारिणोऽपि च. व्यंमाणम्य नावन्मात्राविधान्नावपि स्थायिचर्षणापर्यवगानोचितग्गप्रतिष्ट्रामनवो' यानु. प्राणकल भंवती युक्तम् । यथा--'नस नवाग्रेण विषयन्ती विवर्तयन्ती वलय विलो. सम् । आमन्द्रमागिजितनपुरण पादेन मन्द भुवमादिसन्ती ॥' इत्यत्र लैंवाया । रमभावरादन च तदाभागत प्रामापि मगृहातापत्र । अवान्तवचिध्येऽपि नदेवर. पन्चात् । प्राधान्यादिति । समपर्यटगानादित्यर्थ । नावन्मानिधान्नापि चौन्य. सन्दवलक्षण्यकारिवन वाललकारवन नावितलमाचि मानमिति भाव । 'ग्म' ग पुनके नाम्नि १ प्रमजतात्रय ग.. निहत ग. विशेष क.स । 'काव्याम्मे ग. ५. 'तपर्वमा ग. । 'शोर' ग गुमो नामि • तत्वगमुचिता 'ग. 4. मंद ग.९ १ गपुमनाम १. अस्ति'का. " 'अपि प्राप'कस. १५ भवतीति' ग-गुमरे नामि ॥ सपा कस. १४.'' ग-गुम्न ननि १५ 'वाद' ग. 'एरियार' ग.

·१ उदयोतः ध्वन्यालले 'सरसती सादु वयवस्तु निःप्यन्दमाना महवां फीनाम् । अलोकसामान्यमभिव्यक्ति प्रतिस्फुरन्त प्रविमाविशेषम् ॥ ६॥" चनुत नि.प्यन्दगाना महत्ता कपीना [ सरस्वती लोकसामान्य प्र. বিমাৰীষ ধানবধিকাৰক্তি। লাবিধিৰিসৰৰশ্বৰা- हिनि संसारे कालिदासप्रभृतयो दिवस पचपा या महाकवय इति गम्यन्ते । इदै चार प्रतीयमानस्यार्थस्य सदावमाधनं प्रमाणम्-- 'शन्दार्थशासनशानमाणय न घते । पेपते स हि कायार्थतस्परेय फेवलम् ॥ ७ ॥ বলামুখৰ মাযমান্য বালাম ম বধিলিমেধা - परिपतीशियागा भगवतीसर्थः । सादेन बानुरादन रसाद गुमादं राम-निष्पादमानति। दिव्यमानादरसे मेर भुवानेत्यर्थ । दाइ भानायब ~'बानुग्ध हिप भयान माय मम ममायने योगिभि । तराशेन विनायकाया है योगिरि दंपते । म ब - गला परिकाय मग यि हितमा सनि मापा दुरधाम । रन गायरानुष RArt fast Realtu atte' " समामा ARATI ARKET PLAY int- नायर tft 10माम

·No text on this page.

·१ उदयोतः ध्वन्यासका एवं याच्यव्यतिरेकिणो शायसार्थस्य सदाचे प्रतिपाय प्रकृत उप- योजयन्नाह- 'पत्रार्थः शन्दो या उमर्थमुपसर्जनीतसार्थी। भ्याः काव्यविशेषः स ध्वनिरिति रिभिः कथितः ॥ १३॥ यत्राओं याच्याविरोपः वाचविशेषः शन्दो वा समर्थ व्याः, स फायविशेषो ध्वनिरिति । अनेन याच्यवाचकचारलहेतुभ्य उपमादि- भ्योऽनुमासादिभ्यश्च पिमक एव ध्वनेविषय इति दर्शितम् । यदप्यु- सट्टायमिति । मत साधुभावं प्राधान्य घेलर्थ । इयं हि प्रतिपिपादयिपितम् । अंत इति लदाणे । उपयोगपभिन्युपयोग गमयन् । समर्थमिति पायमुपयोग । वरान आमवाची में पारायंचा साणे । गुणीभूती याभ्याम् । सामन्यन तेनार्थो गुणीबदामा, दो गुणीकृताभिधेयः । तमर्थमिति । 'सरखनी मादु तवर्षवानु' ही ययम् यः दोनयन । बा पनि द्विवचनेरेदमाह-~~ययाय- विवक्षिनवाच्य गल्द एवं व्यसामथाप्यर्थम्यापि सहकारिता न यति । अन्यथा गतोऽपि शब्दसयभक स्या। विवक्षितान्यपरकाध्ये च शब्दस्यापि सहकारिन्यं भवललेव । विशिष्टान्दाभिधेयतया विना तम्याथम्याव्याकन्यामिति सर्वत्र शब्दार्थ- योरभयोगपि बननव्यापार । नेन यहानापन द्विवचनं दूपिनं सहजनिीपिक। अर्थ सान्दो वेति तु विकरपाभिधान प्राधान्याभिप्रायेण । काव्य च नविशेषधामी, काव्यम्म वा विशेष । वाज्यमदणादणालापानमन्दार्थापानी ध्वनिलक्षण आन्मे युक्तम । न वाम नाधापनापि वनिन्यवहार म्याति । पञ्चोक्कम- चान्वपतीतिमा काव्यस्यामा म्यादति नहाम एव । नानि रावय विवाद इति । यथोक्त--'चारण नातिर ययान्मा प्रत्यक्षादिमा. जारमा भरती तथा सामति । नादाथमयाव्यात्माभिधानधनावे + प्रमाइति A किचंदन । म इति । अथा का दो वा अपि धाच्चो वा बननाति । दोया यही वा बन्यन ति । व्या वा शब्दार्थ यो बननामिनि । मानिस तु. समर वा- यमुनया 2. निगिति प्रतिशतसम । यिभन इति । गणालयाणा वान्यामा वान । १ बाचाप कम युनानामिन ३ ती गपुर नाम्न , ती गुणाभूती कप-पुमायोनाम ग-पुन नाम ६ ध्वनन' कर. 'नननन ग. ख.१. प्रतिपादित 'ग. व्यापरवा. धामा द्यान्नयन बान्यामान. ७ ८ ·काव्यमाला। तम्-~-'मसिमप्रसानातिकमिणो मार्गस कासलहानचंनिम्ति' इति, तदप्ययुक्तम् । यतो लक्षणकृतामेव स कैवलं न प्रसिद्धः, लभ्ये तु परीश्य- माणे स एव संहृदयहृदयाहादकारि फायतत्त्वम् । ततोऽन्यचित्रमेयेत्यमे दर्शयिष्यामः । यदप्युक्तम्- 'कामनीयकमनतिवर्तमानस्य तम्योक्तालंका- रादिप्रकारेप्वन्तर्मायः' इति, तदप्यसमीचीनम् । यतो वान्यवाचकमात्रा- श्रयिणि प्रस्थाने व्यायव्यअफसमाश्रयेण व्यवस्थितस्य ध्वनेः कथमन्त- भवः । वाच्यवाचकचास्त्वहेतवो हि तस्यागमताः, में तु तदेकरूपा एवेति प्रतिपिपादयिष्यमाणत्वात् । परिकर श्लोकश्चात्र- 'व्यगव्यञ्जकसंबन्धनिवन्धनतया ध्वनेः । वाच्यवाचकचारुत्वहेत्वन्तःपातिता कुतः ॥' ननु यत्र प्रतीयमानार्थस्य वैशयेनाप्रतीतिः स नाम मा मुद्धने- अस्य च तदन्यव्यगायत्र्यसकभावगारवानाम्य तेवन्तर्भाव इति । अन्यत्र भायो वि- पथार्थ । एव तद्यतिरिक्त कोऽयं ध्वनिरिति निराशनम् । लक्षणकृतामेति । लक्षणकारप्रतिद्धता विरुद्धो हेतु । नन एव हि यत्नेन लभगीयनालस्यत्वप्रसिद्धब. मसिद्धो हेतुः । न च नृतगीतादिकपम् । तत्काव्यम्य वा क्वापि न किंचिन् । चि. अमिति । विम्मय कृर्द्धनादिवशात , न तु महृदयाभिलषणीयचमत्कारमारमनि पन्द- मयमिव्ययं । काव्यानुकारियाद्वा चित्रम, लेम्यमात्रत्वाद्रा, कलमात्रन्धाद्वा । अन इति । 'प्रवानगुणभाराभ्या व्यङ्गम्यय व्यवस्थितम । द्विधा काव्य ततोऽन्यद्यत्तचित्रमा भिधीयते ॥ इति तृतीयोदयोते वक्ष्यति । परिकरार्थ कारिकार्थस्याधिकावाप कर्तु भोकः परिकर लोक । यत्रेत्यलंकारे। वैशयनेति । थारुतया स्फुटतया चेलर्थः । अभिहि- १ महृदयाहादि काव्यम्' क-ख. २ 'ए' क ख-पुम्सम्योनाम्नि ३ 'उदित' ग.४ आयनति' ग .. 'यती' ग-पुम्नके नास्ति ६ 'हि' क-स्व-पुम्नकयोना- स्ति ७ 'नवनिम्पा' ग ८ 'अग्यर्थम्य' ग. १ एव क-ख-पुनस्यो नि २ 'गीतहास्यादि क-ख. ३ वा वापि' ग. पुस्तके नानि ४ 'त्यादि' क-ख. . 'काव्यानुसारकारित्वाद्वा ग. ६. 'व्यव. स्थिते । द्विधाकाव्येऽन्तनों ग. ७ ‘च वयते' ग.

·१ उदयोतः] ध्वन्यालोकः। विषयः । यत्र तु प्रतातिरमि यथा समासोक्त्याक्षेपानुक्तानिमिचविशेपो. क्तिपर्यायोत्तापद्धतिदीपकसकरालंकारादौ तेत्र ध्वनैरन्त वो भविष्यती. त्यादि निराकर्तुमभिहितम् 'उपसर्जनीकृतवार्थी' इति । अर्थों गुणीकृ- तात्मा, गुणीस्ताभिधेयश्च शब्दो वा यत्रार्यान्तरमभिव्यनक्ति स ध्वनि. रिति । तेषु कथं तस्यान्ताव । प्यायप्राधान्ये हि ध्वनिः । न चैत- समासोक्त्यादिप्यस्ति । समासोक्ती तावत्- 'उपोढरागेण विलोलतारकं तथा गृहीतं शशिना निशामुखम् । यथा समस्तं तिमिरांगुकं तया पैरोऽपि रागाद्गलिवं न लक्षितम् ।। गनिति भूतप्रयोग । आन्या इसम्म भ्यान्यानवान् । गुणीरतात्मेति । था. रमेस्यनेन मान्दम्यायों न्यारयात । म चेतदिति । व्यास प्राधान्यम् । प्राधान्य म येचरिझमी न चकामि 'युद्धी तत्वावभामिन्यां' इस नयेनाराण्डचणविधान्ते नयापि विवेवानपिनायेणे त्रियमाणे यदा व्यायोऽर्थ. पुनरपि वाच्यमेवानुमाणय- सामे तदा तदुपकरणलादेव तस्यालंकारता । ततो वाच्यादेवोपकृताधमधारलाभ हानि । यद्यपि पर्यन्ते रगप्पनिरनि तथापि मन्यवक्षानिविष्टोऽमा न्यायोऽयों न रगो. मुसीभाति मातयेणापि तु वाच्यमेगथै संम्क धावतीति गुणीभूतन्यापतोक्ता । समागोनायिति । 'यत्रोकी गम्यतेऽन्योऽर्षमयमानविशेषणे । सा समागी. किादिना संक्षिमा नया युध ॥ यत्र गमागोनलक्षण सम्पहेतुर्नाम ननिर्वचन मिति पादनतुण्येन प्रमालम । उपोटी राग मायोऽरणिमा प्रेम च येन । पिलोलाना- ग्रा ज्योतीपि प्रतिभाग यत्र । तधेति सटिये प्रेमभमेन गृहीतमामागिन प. रिनुम्पिनुमान च । निभाया मुग प्रारम्भो वानरोकनद चंति । यथान यथा . दिति प्राणन प्रेमाभमेन च मिगिर चाशुर सूरमा शनिमिगनु गमवीन नम पट निमगानील नदिया। नोटा प्रादव दिशा ( । गगादभावात म. यालादागान तदनन्तरे प्रमापाच देतो । पुगेऽपि पम्या शिक्षा अमच। दिन प्रशान्न पनित च। 1या । या रणनया ममम्न माया पक्षण न वान लक्षित गांचनाम्मोऽगांवात न जानम । तिमिरमरिताशुमने रमुबमिति टोकन लल्यते । न तु पर आलोर नायबाप नयति पदम । गात्रपा १ ‘पयायापति ग • 'मग' ग. ३ नत्र तत्र ग । A1 ग १ वी माषिक.म. . ३ वामदाडेन नमाना ग - 'मध्यमायाधिनियण' ग , मांग ८ ग्रिभागा वा' ग . समयम.गिनि म ख. १२ नान'कग पुनस्पोमामि १३ धाटिनम बम । इति तु ग , मग- रनमक ·कायमाना। । यथा च दीपकापहत्यादी पनपत्वेनोपमायाः प्रतीनाति प्राधान्ये- नाविवक्षितवान तपा गपदेशतवादत्रापि द्रष्टयम् । अनुक्सानिमिनायामति विशेपोक्ती- 'आहतोऽपि सहायरेमीयुक्या विमुक्तनिद्रोऽपि । गन्तुमना अपि पथिकः मंकोचं नैव गिविलयति ।।' इत्यादी व्ययम्य प्रकरणमामऱ्यांप्रतीतिमात्रम् । न तु तानी- एवं प्राधान्य विवक्षार्या दृष्टान्तमुम्वा व्यपदेशोऽपि प्राधान्यकृत एव भवतीत्यत्र है. शान्तं खपरमिद्धमाह-यथा चेति । उपमाया इति । उपमानोपमेयभावग्यवर्थ तयेत्युपमया । दीपक हि "आदिमध्यानविपर्य विधा दीपरमिन्यते' इति लमणम् । तंत्र दीपकर्नव शोभा यथा--'मणिः शाणोलीटः समरविजयी हेतिदलित कलारेष- चन्दः मुरतमृदिता वार्तेललना । मदक्षीणो नाग शरदि सारदास्यानपुदिना तनिम्ना शोभन्ते गलितविभवाश्चाथिषु जनाः ॥' इत्यत्र दीपककृतमेव चास्यम् । 'अपतिरभी- टस्य किदिर्धगनोपमा' इति । तंत्रापहवैव शोभा यथा-नयं विराति भृगाली म- देन मुखरा मुहुः । अयमाकृष्यमाणस दर्पधनुषो ध्वनिः ॥' इति । एत्रमाक्षेपं विचा- योद्देशकमेणैव प्रमेयान्तरमाह-अनुक्तनिमित्तायामिति । 'एकदेशम्य मिन में या गुणान्तरसस्तुनि. । विशेषग्रयनायामा विशेपोतिारेति स्मृता ॥' यथा---'स एकत्रीणि जयति जगन्ति कुममायुध । हनापि तनुं यम्य शभुना न हृतं बलम ॥' इयं चाचि- न्यनिमिति नाम्या व्ययस्य मद्भावः । उक्तनिामेनायोमपि वैनुवभावमात्र तु प. यंबगानमिति नेत्रापि न व्यङ्गयसद्भावगटा । यथा-'कर्पूर इव दग्धोऽपि शक्तिमान्यो जने जने । नमोऽन्वयायवीर्याय तम्म कुममयन्वने ॥' तेन प्रकारद्वयमवधार्य तृतीय प्रकारमाशते-(अनुक्तनिमित्तायामति ।) व्यङ्गयस्येति । शीतहता यचारित्र निमिनमिति भट्टोद्भरः । तदभिप्रायेणाह-न लत्र काचिचारुत्वनिष्पनि. इति । यत्तु रमिपि निमिनं कल्पितम् –'कान्नाममागमे लेधुनरमुपायं स्वप्नं मन्यमानो निद्राग- १ 'आमिन्युक्या' ग. २ 'नन्' क ख पुनकयो म्ति १. 'अपि' क-व-पुम्नकयो नि २ निई' क-स. ३. 'यथा चैनपराया' इति ग.. 'नत्र दीपना शोभा' ग-पुनके नास्ति ५ 'वनिना' ग.६ 'नरा.ग. ७. 'अन्तगना' ग. ८ 'इति' कस-पुस्तकयोनानि ९. 'तापहवेनैव' ग. १०. 'निगमे' क-स. ११ अपि' व पुस्तके नाम्नि. १२. 'वानुम्वभावे पर्यवसितम्' ग. १३ 'नथाषि' काव. १४ 'चारवहानि' कत्र. १५ "न मनागपि लघुतर'

·No text on this page.

·काव्यमाला। च्यस्य तत्रोपसर्जनीभावेनाविवक्षितत्वात् । अपगुतिदीपकयोः पुनर्वाव्यस्य प्राधान्यं व्ययस्यानुयायित्वं प्रसिद्धमेव । संकरालंकारेऽपि यदालं. दुकानदादरगमनारस 'भम धम्मिा इसायुदाहियते तदम्मच्छिध्यनेर । केवलं तम- यमवलम्व्यापवरणेनात्मरस्कार इखनार्यवेष्ठितम् । यदाहुँरतिहानिका:--'अवज्ञयाप्य- पच्छाद्य गण्वनरकगृच्छति' इति । भामहेन रघुदाहृतम्-'यहेवचम् वा नानं भु. महे यदधीतिनी । विप्रा न भुजते' इति । एतद्धि भगवदामुअवचनं पर्यायेण र- सदानं निषेधयति । यत्म एलाह-'तथ रसदाननिरत्तये' इति । न चास रसदान- निषेधस्य व्यङ्ग्यग्य किचिचारसमति येन प्राधान्यं शश्येत । अपि तु तथायोपोक- लितं विप्रभोजनन विना यदनभोजनं तदेवोक्तप्रकारेण पर्यायोक्तं सत्याकरणिक भोज. नार्थमलंकुरुते । तेनै यस्य निर्विषं भोजनं विति विवक्षितमिति पयायोक्तमलंकार एवेति चिरंतनानामभिमत इति तात्पर्यम् । अपद्धतिदीपकयोरिति । एतत्पूर्वमेव निर्णीतम् । अत एवाह-प्रसिद्धमिति । प्रनीनं प्रमाधितं चेप्रमाणितं चेत्यर्थः । पूर्व तदुरमादिव्यपदेशभाजनम् । एतयथा न भवतीत्यमुया छायया दृष्टान्ततयोक्तम- प्युद्देशानुफमपूरणाय अन्यशम्यां योजयितुं पुनरप्युक्तम्--'व्या प्राधान्याभावाभ ध्वनिः' इति । छायान्तरेण वग्नु पुनरेकमेव । उपमाया एवं व्यन्यत्वेन ध्वनियादार- नात् । यत्त विवरणकृत-दीपकम्य पर्वत्रोपमान्वयोऽम्नीति बहुनोदाहरणप्रपद्येन वि- चारितवासदनुपयोगि नितंग राप्रतिक्षेपं च । 'मैदो जनयति प्रीनि साना मानभा- रम् । रा प्रियासंगमोत्कण्टा मागधा मनग शुचम् ॥' इति । अत्रा'युत्तरोतरजन्यावे- ऽप्युपमानोपमेयभावस्य मुंकरपवात् । नहि ऋभिशाणा नोपमानोपमेयभाव । तथाहि- 'राम १ दशग्योऽभूदशम्य व रपुरजोऽपि रघुगदश । अज इव दिलीपवंशधिन रा- मस्स कीनिरियम् ॥' इति । ननु भवति नम्माकमित्रत्वम् । समं या पाकरणिकत्वमु. पमा निरणद्धीति कोऽयं प्राग । दल्यल गंभीदोहानुबननेन । संकरालंकारे- पीति । 'विरद्धालंकियोदेखे गर्म तयसभये । एकस्य च वैयोन्यायदोषाभाषे. एपि समरः ॥ इति लक्षणादेक प्रकार । यथा ममन-शशिवदनागितगरगिजनयना नितकुन्दशनरियम । गगनजलम्बलसमवयाकारा कुता विधिना ॥' इति । १. 'म्याश्रवणे' क-स. २ 'ज्युदाहत' क-ख. ३. 'नयम्य निर्विशेष भोजन भवन्विति विवक्षितम्' क, 'भवतीनि विवक्षितम्' प. ४ 'प्रमाणितं' फ-ग पुगक. योनामि ५ 'उद्देश्यम' कस. ६ 'उदाहरणादे' य-प. ७. विनास्तियान' पा-स. ८. नि गार' ग. करा-पुमाकयोरम्मानपूर्वम् अत्र हेतुमाह मद इत्यादि शुरुष्पवादिखनम् ।' इत्यधिकममि. १. 'जन्यवन' क.स. १. 'विकल्प' ग. १२. 'ऋत्यम' ग .. 'महोन्याय' ग. v.''ग.

·१ उदपोतः ध्वन्यालोकः। फारोऽनंकागन्तरच्छायामनुगृहाति, तदा व्यायस प्राधान्येनाविवक्षित त्यान ध्वनिविपयत्यम् । अलंकारद्वयसंभावनायां तु याच्यव्यङ्गमयोः समं प्राधान्यम् । अथ वाच्योपसर्जनीभावेन व्यास तत्रापि व्यवस्थान तदा सोऽपि ध्वनिरिपयोऽन्नु न तु स एव ध्वनिरिति वक्तुं शक्यम् । अवलो पदनमम्पामा पदनमन्या ही कोपमोदेशामुगपदयाराभवादेवतर- पक्षल्यागमेह प्रमाणाभावार ही व्यापच्यताया एवानिधयावा यनिरीभा- पना । योऽपि द्वितीयः प्रचार-पदार्थान्काराणामेवीभार इसी तत्रापि प्रतीयमा- नस्सना पायथा-'म्मर मरनिर प्रिपरेमयमे यदागिनाशी। अव यम- मुपमा च । नृतीयः प्रकार---परवाचांशेऽनेकोऽर्थालंकारमप्रापि यो साम्या- कम्प व्यापता । यथा-'नुप्योदयायगान पहतेऽम प्रति भासनि । यागाय वासरः प्रान्तो गितील तमोगुहाम् ॥' इति । अत्र हि मामिविपत्तिममुचितमनग्रहणहेवाकि- बुरचारपणमेगारिवर्तिपां दर्शयति । उप्रेक्षा घेवाग्देनोचा । तदिदं प्रकार- दूयमुत्तम् । 'दासागग वाश्य एकत्र भारिन. । करपैकवाश्यांशपेशादा. भिधीयते ।।शीच या प्रकारयानुप्रा यामाहकभावोऽटकाराणाम् । यथा 'प्रथालनीरो पलनिर्विशेग्मपीरिशितमायताश्या । सया गृहीने नु मृगानाभ्यागतो महान नु गगाइनामि ॥' अत्र मानावलोकनेन तदवलोकनपोपमा यद्यपि व्यापा, तथापि वारयम्य गा देहाल गरम्या शुधानकारिणीपेनानुपाहावाहणीभूता । अनु. अपवेन हि मदेदे पर्यवगानम् । यथोक्तम्-'परम्परोपगारेण यत्रालाय स्थिता । खानध्येणान्मलाभ नो लभन्त गोऽपि मर ॥' तरह-यदाकार इसाति। एवं चतुर्भेऽपि प्रकारे पनिता निगकता । मध्यमयोमुन्यापर्मभावनेर नाम्गीयुतम् । आये तुप्रकारे शशिवदनेत्याधुदाहने चिमि गंभावनेल्यास निगमोति-पलं कारद्धयेति । सममिति ।इयोरप्यान्दोत्यमानवादिति भाव । ननु यत्र मापमे प्राधान्येन भाति तत्र नियम् । यथा 'होइन गुणाणुराभो सलाणे गरे पनि सरणाणम् । र पहिणुगदमनिमण चन्देश पिआमुदे दि॥ अप्रार्थान्तरन्याराला द्वाच्यत्वेनाभाति, व्यतिरेकापडुनी न्यापन प्रधानतयेत्यभिप्रायेणाशाने-अपेखि समोनरम् तदा सोऽपीति । मालवार एवाय न भवति, अपि विहार 1 'तत्रावग्यान' ग. १ 'महे' ग.. 'एमय भागन इति' ग.३ 'न रमसे' क-प. ४ 'यक: क्यांगे' क-स. ५ 'एवम्य' करत. 'वान्नो' क-प. ७ 'वर्षगारा' ८. 'दनिन' ग. ५. 'वैध' क-ख. १. 'प्रवेश ग.".'अलारभनिन ग-पुमके नास्ति.

·४२ काव्यमाला। पर्यायोक्तनिर्दिष्टन्यायात् । अपि च संकरालंकारस्य , संकरोक्तिरेव ध्व• निसंभावनां करोति । अनुतप्रशंसायामपि यदा सामान्यविशेषभावा- निमितनिमितिभावाद्वाभिधेयप्रतीयमानयोः सममेव प्राधान्यम् । यदा नामायं पनेदितीयो भेरः । यच पयायोक्त निरुपितं तन्गर्यमै प्राप्यनुमरणीयम् । अथ संतु सरप्रभेदेषु व्यपसंभावनानिरागप्रकार साधारणमाह-अपि चेति । कविपि रोकगलंगरे चेति संबन्ध । सबभेदभिन्न इत्यर्थ । संकीर्णतानिधन लोलीभाषः । ता परमेसम्म प्राधान्य क्षीरजलया । अधिकारादपेतम्य यनुनोऽन्यय या मुनिः । मुनगंगा गा प्रिविधा परिकीर्तिता ।' अप्रमनुता च वर्णन प्रस्नुनापिण. ए । ग गाक्षेपविधिो भानि-गामान्य विशेषभान, निमिनानिमित्तिभावान, मायाप । नर प्रथमे प्रकारहरी प्रश्नुतापनुनयोग्नुल्यभेर प्राधान्यमिति प्रतिज्ञो का Aft-अमुमरिना प्राधान्यमिग्न्नेन । नत्र सामान्यविशेषभावेऽपि दी गति..- रामनिदेनोग्यने, गम्यते सुधाकरणियो विशेष गएक. प्रहारः । यथा-- श्री गंगारनयमही दाराभ्यमापदाम् । अहो निगजिगण तुरन्ना गनयो 4. दिमात सर्वत्र गामायामप्रस्तुत गिनाने न मिनिसानामा सण मामान शाम-नागापम inman T ru"

·No text on this page.

·काव्यमाला। तदापि सामान्यस्स प्राधान्ये सामान्ये सर्वविशेषाणामन्त वाद्विशेष- सापि प्राधान्यम् । निमिचनिमिचिमावे चायमेव न्यायः । यदा तु सारूप्यमानवैशेनाप्रस्तुतप्रशंसायामप्रकृतप्रकृतयोः संवन्धस्तदाप्यप्रस्तुतस्य सरूपस्याभिधीयमानस्य प्राधान्येनाविवक्षायां ध्वनावेवान्तः पातः । इतरथा त्वलंकारान्तरमेव । तदयमत्र संक्षेपः- रामहृदयं प्रच्छाद्य यत्तीसे । यस्त्वामाह जई ततः सहश्यमन्यन्वा शिक्षितो म. न्येऽमुष्य जेदात्मन स्तुतिपदं वन्साम्यसभावनात् ॥' कश्चिन्महापुरषो वीतरागोऽपि सरामवदिति न्यायन गाढविवेकालोकतिरस्कृततिमिरप्रतानोऽपि लोकमध्ये सामानं प्र. छादयटोकं च वाचालयन्नात्मन्यप्रतिभासमेवाडीकुस्तेनैत्र लोन मूर्गेऽयमिति यदाव- ज्ञायते तदा तदीयं लोरोत्तरं चरितं प्रस्नुन व्यायतया प्राधान्येन प्रसाश्यते । जदोऽय- मिति हृद्यानेन्दूदयादि वो लोके नाबशायते । स च प्रयुत कस्यचिद्विरहिण औन्मुक्य. चिन्तादूयमानमानसतामन्यस्य प्रहापरवशता करोनीति हटादेव लोक येथेग्छं विकार- कारणादिभिर्नर्तयति । न च तस्य हृदयं केनापि शायत कीदृगयमिति । प्रन्युन महागम्भी- रोऽतिविदग्धः मुष्टुगर्वहीनोऽतिशयैन कीटाचतुरः सपदि लोकेन जड इति तन एव का. रणात्मन्युत वैदग्ध्यसंभावनानिमित्तात्संभावित ।आन्मा च यन एवं कारणानेन्युत जान सभाज्यम्नेत र महृदय मभावितनदम्य लोम्य जटोऽपीनि यच्यते तदा जाज्यमे- ववियम्य भावनातम्याविदग्यम्य प्रनिमिति मा प्रयुन नुतिरिति बहादपि पापी- यानय लोक इति बन्यते । तदाह-पदा यिति । इनरथा विति । इनग्धव पुनालकार धमलकारविशेषत्रम । न अयम्य कविताप प्राधान्यमिति भाव । । उही यदादिग्रहण न गमायोना पत्र द्वन्द तन व्या जम्नुनियननिलिमारवर्गोऽपि सभाव्यमान- व्यह पाना सभापित । नव गवत्र गावारणमुनर दानुमुषकमने-तैदयमति । कि- यद्वा प्रतिपद लिम्पनामिति भाव । नेत्र व्याजम्नानयथा- किमान्ने परगृहगने किंतु नाहं ममर्धम्तू णी स्थातु प्रकृतिमुखरो दाक्षिणासम्वभाव । गहेंगेहे विपशिषु तथा चन्दरे पानगवामुन्मन श्रमति भरतो वनभा हन्त कोनि ॥' अग्र व्यापं गुलामा यौन वान्यमेवोपरिक्रयते । यमदान केनथिन्–'आगीनाथ पिन'मही नव मही आनन- १. 'प्रशान्येन' क-स्व. पिशरमाना' क.स. ३ 'वशेनान्यम्य' फ-स. ४.'प्राधान्याप्य'क- म वा कम. २ जडामना' कस. ! यथेट' ग. ४. 'प्रत्युत' ग. पुग्न नासि ५ 'अन' ग. . 'लोकस्य' ग-युमक नामि • 'अलंकारान्तरल्य- घिरगच' क-स. ८ 'अल गोपि' ग. १ 'व्यापोऽनु' ग..., 'तदयमा तिदयनित क.स.".'अ' ग. १२ 'माता' ग. १ ·१ उद्दमोतः] ध्वन्यालोकः। 'व्यास याप्राधान्यं याच्यमावानुयायिनः । समासोबत्यादयस्ता याच्यालंकृतयः स्फुटाः ॥ १४ ॥' 'व्यास प्रतिभामा वाच्यार्यानुगमेऽपि वा । न धनियंत्र वा तस प्राधान्यं न मतीयते ॥ १५॥ तोऽनन्तरं माता संग्रति माम्बुराशिरमाना जाया कुलोतये । पूणे परावे भविष्यात सेवानवा मुमा बुध नाम समप्रनीतिविदुषी कि भूगनीनां कुले' । तदम्मा म्यं प्रतिभाति । असन्तागेभ्यस्मृतिहेनुवान् । बा बनेन नुनिता राक- मेण राजेनि हिन्दिम् । वैशापा माजी महारगोटनिन्दित पुर। "यस रिकारः प्रभवनिप्रतिवदेन हेतुना येन । गमयति तदभिप्राय नीदरमा- पोडमी अवापि वारपसापाचे भावालं हारना । यम्य मिानिसिप बन्धी काग्यापाराशिवारोऽप्राविवोऽनियतः प्रभास रितातिपिसभा नागरिदेन हेतुना गमयति ग हेतुपभोपवादिलक्षणार्थो भारतकार । य. -सारिनी पदपला तरणी तपाइमम्मिरहे एपनिय तो पिशाम् । पारसे तमिह वासमियं बरामी भधर्ममान्धयपिरा मनु मूर पान्य ॥' अत्रमापात्र पंच उपस्करोतीति पाप्य अंधानम् । प्राधान्ये हि भावालंगरता । धान्ये । कारिदकारी निमपितम् । स गुना । यी पाये। भलंएतय इति । अपरिपादेव पायोपकारस्पम् । प्रतिभामात्र इति । यत्रोपमादी प्रीति । पाच्यार्थानुगम इति । वास्येनार्थेनानुगम गर्म प्राधान्दमप्रस्तुतशंमायाभिषेप । म प्रतीयत रति।ए रतया प्राधान्यं न परसि, अपितु बलवते. याशिदनानुपिणी । - 'दा पनिभनिभानागु' रपवान्यामामु मायागु । तेन च प्रकारेषु न धनिया- १. 'जाता' ग. बाब' ग. ३ 'अगद'ग. ४. 'मेन रिसी.ग. ५.''-पुमरे शामि... ग. रसरणीतरबार- एमाी. .. 'अमरिकन्या' ग. २ प्रसिभ ग. • 'भरि गपुमरे नानि "मिस' ग. ११ उपयोगक, 'उपरोग्यच रा ११. लक्षणोऽयों' ग. १४ लारमनी सालारम्भर - सासम्म. हे करा. १६ पदार्थोपरमाबी कप. 1. 'मानम् पग पुग्यो। माहि. १८. पान्ये हि मालाम'ग- पुननि. १९. चन्दन बारिका.... 'पार्टी' ग...शाक-य. २१ Gar स...'' प-पुणे- v. THERE अग... समापिस पाये विग. .

·काव्यमाला। 'तत्पराय शब्दार्थी यत्र व्यज प्रति स्थिता । ध्वनेः स एव विषयो मन्तव्यः संकरोशितः ॥ १६ ॥ तस्मान ध्वनेरन्यत्रान्तर्मावः । इतथ नान्नीवः यतः काव्यविदो पोऽनी ध्वनिरिति कथितः । तस्य पुनरङ्गानि- अलंकाग गुणा वृत्यश्चेति प्रतिपादयिन्यन्ते । न चावयव एवं पृथग्भृतोऽवयवीति प्रसिद्धः। अपृ: थग्भाव तु तदङ्गत्वं तस्य । न तु तत्त्वमेव । यत्रापि वा तत्त्व तत्रापि ध्वनेमहाविषयत्वा ननिष्ठत्यमेव ! प्रिभि कथित इति विद्वदुपज्ञेय- रसद्भावेऽपि व्यङ्गयस प्राधान्यम् । अप्राधान्य लिटयतीनी वायेन समप्राधान्येऽस्फुट- प्राधान्ये च । क्व. तसाविल्याह तत्परायेवेति । संकरेणालंकारानुप्रवेशमभावन्या :- ज्झित इत्यर्थ । सकरालंकारेणेनि (वसन् । अन्यालंकारोपलक्षणत्वे हि लिय स्यात् । इतश्चेति । न केवलमन्योन्यविरुद्धयाच्यवाचकभावव्ययव्यपकभावसमाश्रयन्वान् । न तादात्म्यमलकाराणां घनश्च यावत्स्वामिभृत्यवदनिरुपारपयोर्विरोधादिवर्यः । अधयय इति । एकक ईसर्थः । तदाह-पृथग्भूत इति । पृथग्भूतमथा माभूत्, समुदाय- मध्यनिपतितस्तस्नु तलाशस्याह-पृथग्भावे स्विति । तदापि न म एक एव समुदाय । अन्येपााप समुदायना तेडायात् । तममुदायिमध्ये च प्रतीयमानम- म्यस्ति । न च तदलकाररूपमा प्रधानन्वादेव । यौवलंकारम्पं तदप्रधानवान्न ध्वनिः । तदाह- नतु तस्यति । नन्वलकार एव कश्चितया प्रधानताभिषेक दवाव. निरित्या मेति चोक्त साशयाह-यत्रापि येति । नहि समागोरसादीनामन्यतम एवासी नवाम्मामि हनः । तद्विविनयपि नम्य भावान् । ममामोत्त्यावलकारखा- पस्स ममम्नस्साभावेऽपि तभ्य दर्जितावान् प्रत्ता एय' की 'करग बाणपादि। तदाद-न तनिष्ठत्यवति । 'तम्मिभिटा पयंत्रमान यम्येति तन भवति । महा- पियवान् । ब्यापकवादियर्थ । घटदो एव न भति, ft तु तदारेष, तापि • 'अलंकारो' क.स. १. 'न' काम पुनकोनाम्नि. 1. fa?' कम. २ 'रफुट साधान्य इक-स... 'उन्धिन' ग. .. 'मित का.स. . अनेन' क.प. ६ 'वाद' क ... 'नदाह कमायोनानि. ८. 'अथ पृयाभूतनदा' करा. . 'गमुदायपतित' का. १.. 'पृथामारे'. स. नत्रभावात्' क-स. १२ गमुदाय' कग. १३. 'यदभार ग.१४, * "वदा क-गायनीननि. १. तम्मिन्' इल्या'दुनि' दयनंग. नामिन, ·उदयोनः] ध्वन्यालोकः। मुनिः, न तु यथास्यचित्रवृत्तेति प्रतिपाद्यते । प्रथमे हि विद्वांसो वैया- करणाः व्याकरणमूलत्वात्सर्वविद्यानाम् । ते' च भूयमाणेषु वर्णेषु ध. निरिति व्यवहरन्ति । तथैवान्यजन्मतानुसारिभिः सूरिभिः काव्यत- त्यार्थमिभिवांच्यवाचकमनिमः शब्दात्मा काव्यमिति व्यपदेश्यो व्यज. न भवति किं नु घटेलिनेन यापोऽयमिन्युक्तं भवति महाविषयत्वात् । विन्दु- पति । स्विच उपना प्रथम उपरमो येस्या उक्तरिति यहुमीहिः । तेन 'उपशोप- प्रागं' इति म उपाय नपुंसकत्वं निरयसयम् । श्रूयमाणेविति । श्रोग'कुली नागेनागना अन्ता भन्दा यन्त हरि प्रक्रियायो गन्दाः धूयमाणा इत्युक्तम् । तेषा घण्टानुग्णनम्पन्न हातमि ते च पनिदेनोक्ताः । याह भगवान्भर्तृहरि-'यः योगरियोगाभ्यों करपसाजन्य ते । ग मोट गन्दन- शब्दो ध्वनिरित्युच्यते यु.॥' एवं धादिनिदिधानीयोऽनुग्णनान्मोपलक्षितो व्यापोऽयों पनिरिति व्यवहनः । र प्रकारोऽयपादानामेर वर्तते । व्यरूश-दाना तथा धूयमाणा ये वर्णा नादापाच्या अन्य दिनिधीचा. पोटाभियशाने घनिगतोनाः । यथाह भगवान्ग-प्रत्ययर नुमायग्रेरणानुहमया । घनिप्रवागिते शुम्दे बरपम. पधार्यते ॥ ति । तेन यानी सादापीह पनिमटनीती। किंचे वर्णन ताव मात्रपरिमाणे वपि मामु । यथोनम्-'अपायगापि योन शब्दमुधारित मनि । यदि या नव गृहाति वर्ण या गवलं सुटम् ॥' इति । नेषु नाव स्वैव धूयमाणैषु वक्त योऽन्यो हनविलम्रितादिनिदात्मा प्रतिसादुराग्गोरियापारादभ्यरिकः । ध्वनिरतः । यदाह ग एव-शन्दम्योर्थमभिव्यन निर्दीन यता । घनयः मुपोहन्त लो. टामा हैन भियते॥इति । अम्माभिरपि प्रनिदेन्य. शन्दव्यापारेभ्योऽभिधानापर्य- रक्षणापेभ्योऽतिरिनो व्यापागे पनिरिन्युक्त । एवं चनु कमरि ध्वनि । नयोगाय , 'प्रकाश्यते' ग. 'नेषु मय' फग ३ 'न्याहरन्ति'. ४ 'तवान्य.. सारभ्य 'आरिपरणीयम' इत्यन्न कल पुम्नक्यानानि १. रिद्वदुपसा' ग. २ 'अन्या' क-वन.३ 'धयत्वं' ग. ४. 'सन्दजा. शब्दा इत्युक्तम' क-ग. ५ माह' फ.प. ६ 'नयभवान्भ' ग. . शिदना सदा ध्यनयोऽन्यदाना' ग. ८ घण्टानाद' ग. ९ इलेष-दादाना' ग-पुम्नके नाति १. "यथा' का.स. ११ 'म एव नत्रभपान' ग. १२. 'इति तेन ग-युग के नामित १३ अपि' ग-पुनो नागि, १४ म च' ग-युलर नामि १५ 'अदि' ग पुस्तके नामि १६ भेद तु' करा. " 'समपोदन्ते' क-क. १८ 'ध- ·काव्यमाना। 'तत्परावेव शब्दार्थी यत्र व्यन प्रति स्थिती । ध्वनेः स एव विषयो मन्तव्यः संकरोज्झितः ।। १६ ।' तस्मान्न ध्वनेरन्यत्रान्तर्भावः । दतश्च नान्तर्भाव यतः काव्यविशे- पोऽनी ध्वनिरिति कथितः । तम्य पुनरङ्गानि- अलंकाग गुणा वृत्तयश्चेति प्रतिपादयिष्यन्ते । न चावयव एव पृथग्भृतोऽवयत्रीति प्रसिद्धः । अप- थग्भाये तु तदङ्गत्वं तस्य । न तु तत्त्वमेव । यत्रापि वा तत्त्व तनापि ध्वनेर्महाविषयत्वान्न तन्निष्ठत्वमेव । सूरिभि कथित इति विद्वदुपज्ञेय- - रसद्भावेऽपि व्यायम्य प्राधान्यम् । अप्राधान्ये लिटातीती वाच्चन समप्राधान्यऽरफुट- प्राधान्ये च । वत्तीमावित्याह-तत्परायेवेति । सकरणालंकारानुप्रवेशमभावनया - ज्झित इत्यर्थ । संकरालंकारेणेलि वसन् । अन्यालंकारोपलक्षणत्वं हि हिट स्यात् । इतश्चेति । न केवलमेन्योन्यविश्वाच्यवाचकभावव्यङ्ग्यव्याकभावगमाभयत्वात् । न तादात्म्यमलकागणां ध्वनेच यावन्स्वामित्यवाद्विरूपाझरूपयोविरोधादित्यर्थः । अययय इति । एकक इत्यर्थः । तदाह-पृथग्भूत इति । पृयाभूतस्तथा माभूत, समुदाय- मध्यनिपतितलास्तु तथेत्याशयाह-अपृथग्भावे विति । तदापि न स एक एव रागदाय । अन्येषामपि समुदायिना तद्भावात् । तत्ममुदायिमध्ये च प्रतीयमानम- प्यन्ति । न च तदलकाररूपम् । प्रधानन्वादेव । यत्त्वतंबारम्पंतप्रधानत्वान्न ध्वनि । तदाह-म तु तत्यमेवेति । नन्वलकार एव कश्चिन्तया प्रधानताभिषेर दत्त्वा व. निरित्यामेति चीक्त इलाशश्याह--यत्रापि घेति । नहि समामोरसादानामन्यनम एवामी तथास्माभि कृत । तद्विविकत्वऽपि तम्य भावान् । ममामोक्याचलंकारमा पम्य रामम्नम्यामायऽपि नम्य दशितन्यात जमा mय' इति 'करग वा' इत्यादि। तदाह-न तनिष्ठन्योवेति । तम्मिानया बगान यम्येति न भवति । महा. विषयत्वात् । व्यापरवादिसर्थ । परी घट एव न भाति, किन तत्कारेऽपि, तत्रापि १. 'अलंकारो' क प. २, २' क-स.पुनक्योनाम्नि. 1. frz' काम... 'स्फुट प्राधान्ये 'कव. ३. 'यिन' ग. ४. 'मित्र' करा. ५. 'अनन' कप. 'इत्याद' कव. ७. 'नदाह' कस गुम्नकोनास्ति. 4. 'अप पृथग्भूतनदा' क.स. १. 'ममुदायपतिन.'कस. १.. 'पृथग्भाति' फ- स. ११. 'तप्रभावात्' फ-स्व. १२. 'गमुदाय' क-ग. ११. 'यदलकार' ग. १४. 'तया कम सुनानानि. १५. 'तम्मिन् पारस्य विति' इत्यन्न ग- पुमक नाभि

·१ उद्दधानः
ध्वन्यालोकः।
मुक्तिः, न तु यथाकनिप्रगति प्रेनिपायते । प्रथमे हि विद्वांगो बया.
फरणाः व्याकरणम्ल यात्मविद्यानाम् । ने' च श्रूयमाणेषु वर्णपु द.
निरिति वदरन्नि । तथैवान्यनामनानुगारिभिः नारभिः कारत.
च्यादागिभियीच्यायाममित्रः गन्दामा फाय्यमिनि व्यपदेश्यो प्यतर.
म भनि पिटेपीखनन घासायनियुग मा महाभिषयमा । पिर.
परति । रिना प्रथम उरमो यम्मा गगी बाम 14 TFT.
फ्राम गुंगवार नियाम । भूषमाणपिनि । मगर
ताननागता अन्य मायनशी प्रारयायो .माणार int
पानुपानापन निदानी । पार Arime-r.
योगरियोगायोमारजन्य गो: दादोई..
पारिनिराशाजयोगणनाक्षी या
तर
प्रायानामे कौन । म मा upyri
नावादाच्या अनि ना गोरा arre । सब
Prer-Itationा Afruitmm
wniti amsinerain
मार गाणे गायो-यारियन एयर
या मैत्रीणाम: ॥ RANE
ETirsanागा प्रापि
शादी मnिtirgin । र
गी। fair नाम:
verreira Ajmararh rh 100%
गाय .mriti
.
पुलम'कप..
नयम. ग. ।

·काव्यमाला। - शब्दार्थी यत्र व्यङ्ग्य प्रति स्थिता । स एव विषयो मन्तव्यः संकरोज्झितः ॥ १६ ॥ ध्वनेरन्यत्रान्तर्भावः । इतश्च नान्तभावः यतः काव्यविशे- गिरिति कथितः । तस्य पुनरमानि--- अलंकारा गुणा वृत्तयश्चेति त । न चावयय एव पृथग्मृतोऽवयवीति प्रसिद्धः । अपृ- 1 तु तदारसं तस्य । न तु तत्त्वमेव । यत्रापि या तत्त्वं तत्रापि .. त्यानं तनिष्ठत्यमेव । सूरिभिः कथित दति विद्वदुपनेय- । गदाऽपि व्यायम्य प्राधान्यम् । अप्राधान्य टिपनीता पायेन समप्राधान्यफुट- प्राधान्ये घातगापित्याह-तत्परायेति । गकरेगाधारानुप्रवेशममारनया उं- मित इखर्थ । मकरालंकारेणेति स्वगन् । अन्यालंकागेपलक्षण दिविट म्यात् । इतश्यति । न कालमेन्योन्यपिगदयाच्ययाचम्भावयत्ययप्रकभावगमाश्रयत्वात् । न तादात्म्यमले काराणो ध्वमेध यापयामिल्ल परिपापयोविगेगादित्यर्थः । अययय शनि । एकक इत्यर्थः । संदाह-पृथग्भून इति । पृथगतमथा मार, गमुदाय- मध्यनिरितमाणु तथैन्याशस्याह-अयम्भाय स्थिनि । नापि न गए एर रागुतायः । अन्येपालि गमुदायना नेहपान । न गंदा यम य च प्रतीयमानम- ध्यान । न च रादलयारम्पम । प्रानयादर । योवनमान:प्रधानपान पनि । तार--- तु नस्यमयति । नवका १ काया AIHIT या य. मिरियागंति चोपदयाशयार-यत्रापि पनि । नासमागा दानामन्यनम एवासी तथाम्मानित । सात नम्य मान । ममागार कारम्या. पम्प गमनम्याभापितम्य वागतगान मा "Aft पाक्षि। तमाह-जगनिष्ठन्यायेति । नाम्मभिः 414 यानि भवनि । महा. TAार : व्यापकत्वादि । घटी पर एत्र नम, ft.tiरेप, सत्राणि १. 'भलं कांग' काम.. '' कम.गुसक्योनाम 1. far' य.ग. . 'म प्राधा'कमबन ग. . fe' कन, . 'अनन· कम.. वाह कम. , 'नदार कम मायोनालि. .. 'अय पृथामामा क. : गमुदायनिकम 1. 'यामा' क- रा." प्रभावात' यस. ११ 'ममुदाय' कम.१५ पदमाग... सया' क.मयमा पानीम १. नापन' या fraft पग- पुनामिन.

·४७ १ उद्दयोनः ध्वन्यालोकः। मुक्तिः, न तु यथाकचित्प्रवृत्तेति प्रतिपाद्यते । प्रथमे हि विद्वांसो वैया- करणा- व्याकरणमूलत्वात्सर्वविद्यानाम् । ते' च भूयमाणेषु वर्णेषु ध्व. निरिति व्यवहरन्ति । तथैवान्यैतन्मतानुमारिभिः सूरिभिः काव्यत- त्त्वार्थदर्शिभिर्याच्यवारशनित्रः शब्दात्मा फाव्यमिति व्यपदेश्यो व्यज. न भी कि तु पटेलनेन मानोऽयमिन्युक्तं भवति मदाविषयत्वात् । विद्दु- पक्षेति । विस उपहा प्रथम उपकमो येस्सा उत्तरिति बहुमीहिः । तेन 'उपशेष. वर्ग' इति मन्युयं नपुंगानं निरवस्मयम् । भूयमाणेप्चिति । प्रोप्राउटी नागेनागता अन्ता दादा थूपन्न शी प्रतिकाया गन्दाः धूयमाणा इत्युक्तम् । तेपी पटानुग्णनम्पन्न सामि ते न पनिशदेनोला । पाह भगवान्भर्तृहरि --'यः योगरियोगाभ्यां मरजन्यते । म सोट गन्दनः राब्दो धनिरिगुच्यते युधः ।।" एवं पटादिनिहादगानीयोऽनुगमनानोपलभितो न्यायोऽयों स्वनिरिति व्यवहतः । ले रोऽयादानामेर वर्तते । यतमान्दाना लेथा भूयमाणा गे वर्मा नादादयाच्या अन्यनुमिनिर्भया पोटाभिव्यजकारते वनिमटेनोक्ता । यथाह भंगवार एव-'प्रपरनु राम्यदलानुग्रहमया । प्वनिप्रकाशिते बारे मरूपम- पधार्यते ॥ १। तेन मदाह भनिनन्दनोती । वि वर्षे तार- मात्रपरिमापेवरि मामु । यशोदाम्पीयसारि यसेन पान्दमुपारितं मतिः । यदि या र ति पण या गरलं एटम् ॥ इति । नेषु तावस्वर धूयमाणु वक्तोऽन्यो हतविलम्रितारिखनभेदामा प्रतिक्षामारणदिन्यापारादन्यधिक म पनिरक्त । यदाद ग एव-'शन्दपोर्धमभिन्यो निभेनु वृता । ध्वनयः मोहन्त रफो. टामा तैनं भियते ॥' हो । अम्माभिरपि निदेभ्य शन्दव्यापारेभ्योऽभिधानापर्य- रमणारूपेभ्योऽतिरित्तो व्यापागे पनिरिक्त । एल चतुरमपि ध्वनि । योग्य १ प्रकाश्यते' ग. . 'तेषु श्य' करन. ३ 'व्याहरन्ति' स. ४ तथैवान्य लाग्भ्य 'आवितरणीयम' इत्यन्न या ख-पुनायोनानि १. "बिष्टुपहा' ग २ 'अम्या' क-प. ३ 'प्रयन्च' ग. .. शदना. शब्दा इन्युक्तम्' क-स. ५ 'तवाह' क-ख. . 'नत्रभवान्भ' ग. . 'शदना वादा ध्यनयोऽन्यरवाहना' ग. पष्टानाद' ग. १ 'प-दादाना' ग-पुमके नासि. १७. 'यथा' क-स., 'म एव नवभरन' ग. ११ एन तेन ग-पुपके नासि 1. 'अपि' ग-युमो नाति १r "f 'ग-गुमरे नानि १५ 'अति' ग पुनरे नाम्नि. १६. 'भदंतु' कम. १. 'समरोदन्न' करा. ८ निरुप.ग.

·काव्यमाला। कत्वसाम्याद्धनिरित्युक्तः । न चैवंविधस्स ध्वनेक्ष्यमाणप्रभेदतवेदसंकट नया महाविषयस्य यत्प्रकाशनं तदत्र प्रसिद्धालंकारविशेषमात्रप्रति -दनेन तुल्यमिति तद्भावितचेतसां युक्त एव संरम्भः । न च तेषु फर्श दीया फलपितरोमुपीकत्वमाविष्करणीयम् । तदेवं ध्वनेलावदभावय 1. प्रत्युक्ताः। 'अस्ति ध्वनिः । स चासावविवक्षितवाच्यो विवक्षितान्यपरवाच्य काव्यं ध्वनिः । तेन व्यतिरेकाव्यतिरेकव्यपदेशोऽपि न युक्तः चाव्यवाच " इति । याच्यवाचकमहिन. संमिश्र इति मध्यमपदलोपी ममासः । गाम- पशुम्' इतिष समुभयोऽत्र चकारेण विनापि तेन वान्योऽपि ध्वनिः वाचको पदो प्यनिः। योरपि व्यसत्यं ध्वनित्यभागन् । समिधित विभावानुभावान स्थाययेनि व्यायोऽपि ध्वनि । ध्वगत इति कृत्वा । शब्दनं शन्दः शब्दयापारः । भागायभिधादिरूपः । अपि त्यान्मभूत । गोऽपि बननानि । काव्यमिति व्यपदेश्य योऽन. मोऽपि प्वनि । उक्त प्रकार वनिचतुष्टयत्वात् अताव साधारणहेतुमाह-व्य कन्यसाध्यादिति । व्यजकार्य व्यसनभाय. गये पशेणु गामान्यापः । साधारण- इलः । यानरेतदुक्तं वाग्मिकरपानामानन्ल्यात्' इत्यादि तपरिहरगिज पंथि धम्येति । वश्यमाण, प्रभेदो यथा--गुम्ये दगा नदेवा यथा-अधांन्तरकिमि तवाच्य अन्तरिम वा सास मामय गंजयक- मन्यादति विवक्षितान्यपात । 1. महाविषयम्पनि अशेषलक्ष्ययाग्नि इस नाभवत्री चन्वय । नत्र नानम् ।। पेगमप 41 minा शामिति । थमाययादिन ति।। anit ना at ल माह--यतीति । १४. . . । MATHामपायेगोवार रगदानवहामार्थ मानना५५५ र यथम पराग यायध्यपतिगमय भाग (पंजडानमोग नि.nimat-- यति Tarfafai गि - 11.11पमानबम. - 4.24 1 1. . . . . 1.म.4 गणेन' ग." ' ग .. स. Tara ·- १ मोतः ध्वन्यालोकः। सिविधः सामान्येन । तापसोदाहरणम्- 'सुवर्णपुष्पां पृथियी चिन्यन्ति पुरुषालयः । एम कृतविश्ध यच जानाति सेवितुम् ।।" द्वितीयस्यापि--- 'शिखरिणि नु नाम रियथिर किमभिधानमसायफरोधपः । तरणि येन तयापरपाटलं दशति विम्यफल शुकशावकः ॥" गूग. लामा पेसविषक्षितवाप्यो मकोयः । एवं शिक्षितान्यपरपाध्येऽपि । यदि वा कर्मधारयः । अत्र पक्षे विवक्षितमानी वाप्पी । तत्रायः पदाचिदनुपप. पमानवादिनानिमित्नाविवक्षिती भी। पापिपरचमान जी पला विक्षित एष । भ्यातायना प्रतीनि सांभाग्यमहिमा करोति । अत एवार्योऽत्र प्राधा- येन मः। पूर्वत्र सादः । मनु प शिक्षा पान्यपरत्वं पेति विरुदम् । अन्यपर- स्वनष विणायो रोषः। सामान्यनेति । परसबाररसामना हि विभेदोऽपि प्यनिरमाभ्यामेवाभ्यो संमहीनी भावः । मनु मामध्ये एतप्रामनिवेशनस फलम् । उच्चा-भनेन हि नामदन पननामनि व्यापार पूर्णसिसानिधाता- पसलक्षणारमान्यापारतियावगतार्थप्रणीने. प्रतिरागतायाः प्रयोगभिप्रायरूपायाध विवक्षाया गमारित्वगुणमिति भनिम्यापमेक नामभ्यामेव प्रौधोपितम् । गु. यणपुष्पामिति । गुणानि पु यी गुर्णपुर । एतब पायगे गरभव- समिति नवीनयम । न एक पदागिधायान्वयं च तात्पर्यशालाय. गमय बादशनीय गाया-मुरापागारमा जनना लायति । नोक्षणा प्रयोजनानविधमकामा प्रा शयाम बन गौ यमान समायिकाचाल- पाशुगर मिव महानायर यही । म शेऽ५ प्रानना याअनु नागह- नियति बन्धागे saren | शिगरिणीति | HE HAATमादयोऽपि चापर्ष- तय मा Altra ।व्या महादियाय परिमित बाल मोगा- मार्थपथ पवावासावधाता पक्षामधामी पाच- या दिग.. अनुराग कन्स कना-युम्नक गोनोमि ५ क्षितान'ग ह' ग14 नाम नाम ग ' प्रोम' फ... वाम ग धा-या 'ग. क्षणप्रयोजन ग. 1. उपनयन' क-श. १५ 'भारत जागा विनाकम' ग. १८ 'श्रीगतप्रभूतय हवा. - 4 ५५ ओभ यान्वय ग. १ वर्शन नम५८ ग. ग.

·+ - मस्शुई मननीयो- 'मनमा रिमनिक कामदास पनि।' 14TA trimmm TR गि TAITRArthatantanmarriate -SAMRITीmamtrni AratITRAPATrm. PRITHritten TIRTोमोसी ma. th mitTTATRE मत RTE HATE - Mi MTIE. CREATEtarrt I AAAAmarri- मुरापा मा RITRAमान प्रमोसन गन्यमाना। तयारे नयागार । ३१ मि. THEATREदयों पर शेन wr'पागेल. योोस्यमा गुन्डन । अपम यस गाम मेरमा नानि । अमे. सपरि कम्पनि काम नेन द्वितीयेभी मेरे सवार एक व्यापारा 1 अन एवोमसोशहाट? भानमारिनुमा पनि --मस्या यिमतीति । अ. १, पसाचन क.ग 41 ग-उनके नानि. ४ . दानाति' ग-पुरे नाम मुपादा साविहे 'गभ्यम' ग.. 'भपान् ग मु॥ ग.कम.मयानानि १. 'न केवल कप 11 पारे ग. 10 बायोगी ग. १३ समुरे दामात्र नाति ११ अनु ४ पल्व देव' ग. 1. 'अनुभाग्य' दयार-अ अचारमा- प्रमिति' इतिपयन्न पुग्नक वनीव पाट पार पथ बनते तत्र स पुग्नकेऽय पाटक्रम - 'अनुभाष्य भक्तवादिना दृपयनि-~अत्रोकप्रकार इति पञ्चम्वथेषु योग्यम् । शन्देऽ व्यापारे व्यय समुदाय च । पभेदं दायितु वनेनावद्रुपमाह-वाच्येति । भतिष चनिश्चति । नादृ'य लक्षणमुपलक्षणमिति प्रिविधमपि मत दूषयति । कि पर्यायवनादूप्यं पृथिवीत्वमिव पृधिन्या । अन्यव्यावर्तकधर्मस्पतया लक्षणम् , उन काक इव देवदत्तस्य सनवमात्रादुपलक्षणम् । नन प्रथम पक्षं निराकरोति-मक्या विमतीति । तात्पर्यण विधान्तिधामनया । प्रयोजन वेनेति यावन् । प्राशन द्योतनमित्यर्थ । उपचारमात्र- मिति' इनि ग-युन्नके तु-'अनुभाग्य दूरयति । अय भाव-भकी..."तिक पर्यायातायूप्यमथ पृथिवीचमिव पृधि'" अन्यतो व्यावर्तकधर्मरूपतया लक्षणम् , उत् पाक हव देवदत्तगृहस्य संभवमात्र "भेद दर्शयितुं ध्वनेतादूपमाह-वाच्यति। तात्पर्यण विधान्निधामतया प्रयोजनन्वेने ......मात्रमिति । उपचा"......... 4 14 -. मान ग. .

·१ उदयोतः ध्वन्यालोफः। अयमुक्तपकारो ध्वनिर्मात्या नवं विभनि । मिनरूपवान् । पाच- व्यतिरिक्तम्याधस्य याप्ययाचकाभ्यां तालणाधपकागनं यत्र ध्याय- प्राधान्ये म ध्वनिः । उपचारमात्र मनिः । तम्यानिलक्षणं धनेरित्याह-- 'अविव्याप्तेरथाव्याने घागी लक्ष्यने तया ॥ १७ ॥ में भक्त्या ध्यनिर्लक्ष्यते । कथम् । अनियरियाध । मप्रा. तिव्याप्तियनिष्यतिरिनेऽपि विपये भत्तेः मंगरात् । यत्र हि किया कृतं गदसायं नास्ति ताप्युएचरिताब्दपरया भगिनुरोधपति व्यपहाराः कवयो पश्यन्ते । यथा--- पोपकार त परब योशम् । राज्य व्यापारमा गुदाय - I ME दयितु पनेमावदूपमाह-पाध्यति । नाग विधानिमाया । म योजना मी या प्रमापान योतनमिन्य भलिय बनियान वा समुपला. प्रिविधमपि मन दयनि । कि पर्यापदनादायम् । अप थियीन पा अन्यनो मायामनया म, उEneen लक्षणम् । तर प्रथम निगाणे१-उपचामात्रमिति । पyi geran संवा उपपरमनिरायिनो ध्यपहार प. । गादेगेदमा- Part', पागलीपापग्ययनुय: प्रयोजनोतनाग्मा गापारो बाया. स्नानारियाणवारमोगमधालने प्रयासनल र लसणाचन लक्षणा . यानी RE-Rk दिनि गाविति पनि त भागानुपातमा: En. मिलिय वाद-महासमिति । भाषETER. घरपायलिसिस भार मान गुणमा रग-ग. माधिाम्पधर्म म्यारोपोNिTERNMEN Greet-प्रसिम्पनुरोधनि पार । म-प्रगिदिस प्रयोजन नापि Vrin. ग. . arre' पर पुमायोन - माग...ग. ग. .arr:- , परमाई ग. भ' ' . प्रशास...erf. . RAPE ·- 'परिग्लानं पीनगनगानगहाईभगत. मनोगणमान्न परिमनमत्राणग्निम् । इदं मन्याम प्रमिथिलगुजारने मायाः मेता पनि विमिनीपरमयनम् ॥ तथा- 'मुम्पिनर गगनुग भनिनद महामि । चिरगिभ पुणो रमिता पिभो जागो गस्थि पुनरुतम् ॥ तथा- कुनिआओं पगमामी औरणामुहीनों विहममागायो। बह गहिओ तह हिमभं हरन्ति उच्छिन्नमहिलाओ।" तथा- 'अजाएँ पहारो णवलदार दिण्णो पिपण यणवहे। मिडओ वि दूसहो दिया जाओ हिअए सवचीणम् ।। गूहा निधानवदक्षित इति भार । यति । पदतीत्युपचारेण हि फुटीकरणप्रति. पत्तिः । प्रयोजनं ये गुरं मादेनोच्यते किमयावं म्यात् । गृहनया वर्णनेन किं नावमधिकं जातम् । अनेनैवानयन वन्यति-यत परन्तरेणाश कं यदिति । अवरुधिवर आनिमायने । पुनातमित्रनुपादेयता लक्ष्यते। उमार्थम्यासंभवान् । 'कु- पिना. प्रगन्ना अवादितवदना विहमन्त । यथा गृहीताम्नया हृदयं हरन्ति सरियो महिला ॥' अत्र ग्रहणनोपादेवना लक्ष्यने । हरणेन तत्परतअनापत्ति । तथा अ- जेति । कनिष्टभाया ननपूर्ण नवलनया कान्लेनोचितकीडायोगेन मूदुकोऽपि प्र- हारो दन सपनीना माभाग्यमूचक नकोडामविभागनप्राप्तानां हृदये दु'महो जातः । मृदुत्वादेव अन्यम्य दत्तो मृदु प्रहागेऽन्येन च सवेद्यते दु महश्च मृदूरपति चित्रम् । १ 'पारमिलनं ग २ 'यभुजालनाक्षेप क-स. ३. 'यया' ग. ४. 'नुम्यते शतकृत्योऽवरध्यते महतन्त्र । विरम्य पुना रम्यते पियो जनो नास्ति पुनरुतम् ।।' इति च्छाया ५. 'यथा' ग ६ टोकायामेव च्छायाम्नि. ५. 'यथा' ग. ८. 'कनिष्ठ- भार्याया पहागे नवलनया दम प्रियेण सनपृष्टे । मृदुकोऽपि दु मह इन जातो हाये सपनीनाम् ॥' इति च्छाया १ 'यथेति' ग-पुनके नानि २ 'ययस्टं' ग. ३. 'उपरहित' क-स. ४. 'तत्' क-ख-पुलकयो ति ५. 'मूचक ' क ख. ६. 'मृदुलत्वादे' ग. ७. 'अन्यथ्य संपद्यते' ग.

·१ उद्द्योतः] ध्वन्यालोकः। પર 'परार्थ यः पीटामनुभवति भऽपि मधुरो यदीयः सर्वेपामिह खलु विकारोऽप्यभिमतः । न समाप्तो वृद्धि यदि स भृशमक्षेत्रपतितः किमिक्षोदोपोडेसी न पुनरगुणाया मरुभुवः ।।" इत्यत्रेषुपदेऽनुभूतिशब्दः । न चैवंविधः कदाचिदपि ध्वनेविषयोऽभि- मतः । यतः- 'उक्त्यन्तरेणाशयं यत्तयारुत्वं प्रकाशयन् । शन्दो व्यअकां विनद्धन्युत्तेविषयी भवेत् ॥१८॥ अत्र चोदाहते विपये नोयन्तराशक्यचारूत्यव्यक्तिहेतुः शब्दः । किंच- "टा ये विपयेऽन्यत्र शब्दाः स्वविपयादपि । लावण्याचा प्रयुक्तास्ते न भवन्ति पदं घनेः ॥ १९ ॥ दानेनान फलवरवं सश्यते । तथा-परायति । यद्यपि प्रतुतमहापुरषापेक्षयानुभव- तिशब्दो मुख्य एव तयाप्यमनुते इक्षी प्रास्यमाने पीडाया अनुभानेनासंभवता पीग- वस्व लक्ष्यते । तच पीध्यमाने पर्यवम्यति । नन्वस्त्र प्रयोजनं तरिकमिति पन्यत लारामाद-विध इति । यत उपत्यन्तरेणेति । उरसन्नरेण धन्यति- रिशेन फुटेन पदार्थो(भय)व्यापार विसरणेवर्षः । शद इति पयखर्धेतु योज्यम् । धन्युनर्विषयी भयेदिति ( पनिशब्देनोच्या इत्यर्थ । उदाहत रति । पदवी- सादौ । एवं यम प्रयोजन सदापि नादराई सत्र को बननव्यापार इन्युक्त्वा यत्र मूलन एव प्रयोजनं नाम्नि, भवति चोपचारलवापि को प्यननव्यापार इत्याह- किचति । लावण्याचा ये रामा सविषयावणरमयुक्तवादे म्यादन्यत्र हप. खादी रूदा. रुइलादेश विनयनियुपेक्षणव्यवधानशून्या । यह-'निस्ता लक्षणा काचियामभ्यादभिधानवन्' इति । ते तम्मिन्सविषयादन्यत्र प्रयुक्ता अपि न वनेः पदं भवन्ति । न सत्र ध्वनिव्यवहार । उपचरिता शेन्दस्य इतिगाणी । लाक्षणिकी- १. 'यथा' ग. २. 'च' ग. ३ 'अयं ग. ४. 'इत्यादाविभुपदेऽनुभूतिशन्द' क- स. ५ 'कदाचिजनविश्य । यत' फ.स. .. 'गारा'प. ७. 'नोसन्तरे- माराय' क-स.८."निरुद्धा' ग. १.तलवाव' ग. ३. 'न' ग-पुमाके नास्सि. 1. 'पन्य फ-स. ४. "लक्षणाः ·५४ काव्यमाला। तेषु चोपचरितशब्दवृचिरस्तीति । तथाविधे च त्रिपये कचित्संभव- नपि ध्वनिव्यवहारः प्रकारान्तरण प्रवर्तते । न तथाविधमन्दमुखेन । अपि च । 'मुख्यां चिं परित्यज्य गुणवृत्यार्थदर्शनम् । यदुद्दिश्य फलं तत्र शब्दो नैव स्सलद्गतिः ॥ २०॥ तंत्र हि चारुत्वातिशयविशिष्टार्थप्रकाशनलक्षणे प्रयोजने कर्तव्ये यदि लधः । आदिग्रहणेनानुलोम्यं प्रातिकूत्वं सद्मचारीलेवमादयः दादा यागिका - पन्ते । लोनामनुगतमनुलोमं मर्दनम् । क्लस्य प्रतिशतया स्थित सोतः प्रतिक सम् । तुल्य गुरु. गुमचारी । इति मुख्यो विषयः । अन्य पुनरूपवरित एव । न चान प्रयोजन किंचिदुद्दिश्य लगा प्राति न नद्विषयो धननयाहारः । ननु 'टेडिति छणाहि पउभ्मिगमित्रालवणुचलं गुमरिफोलपरण्य' (1) इसादी लावन्यादिगम्दसं- निधानेऽमि प्रतीयमानाभिव्यक्ति । सत्यम् । सा तु न लावप्पशदान । अपि तु गम. प्रवाश्यार्थप्रती धनन्तरं पननव्यापारादेव । अत्र हि प्रियतमामुखम्मेव ममन्नामापका- दाम्वं वन्यन इललं चहुना । तदाह-प्रकारान्तरेणेति । न्यनकन्येन । न तूप. चरितलावपादिशन्दप्रयोगादिलर्थः । एवं यत्र यत्र भक्तिस्तत्र तत्र प्वनिरिति ताव- मानि । तेन यदि धनेर्भक्तिलसणं तदश भक्तिसंनिधी सर्वत्र पनियाहार• स्वादिल- शिव्याभिमभ्युपगम्यापि म भानु यत्र यत्र भक्तिमत्र तत्र पनिः । तथापि ये- द्विपयो लगायापागे न नदिपयो धननयापारःन च मिचियो धर्ममिभावो पर्म एव लक्षामि-युथने । तर लक्षणा नावदमुख्याविषयो व्यापारः । बननं च प्रयो. जनविषयम । न च दिपयोधी द्वितीयो तसगाव्यापारो युगक्षणागामध्यभावात् । नियंग'-अपि चेत्यादि । मुम्यां निमनियाचापार परिचय परिममाप्य गुगन्यास पयस्य मध्यम दर्शनं प्रसायना गा यरकले कर्मभूर्म प्रयोजन मरमुदित कियते तत्र प्रयोजन तारानीयो व्यापार । न चमा समगा। यन. ए. सन्नी चपयापर रिषिमाणा गतिखोपनलियंग्य शब्दस्य तदीयो न्या. पगेन नव प्रयोजनमगमयत पदम्य बायोग । नयाभावे नगर नि निमनाम बनानाम्य वयानवयानार । नेनायं मगलगाया ने स्विय - ग. २ 'भव' ग... 'सगाप्रयोज' ग. १ चयर्थ कम, सोत्रानुगत' ग...'सदनम् -म... "पनिया- प्रियरमा कम.बहुना' कम गुमायोनि .. ने. दी ग.. अरवमयुगममा क-ग... यद्विपयोगी ग... far. परी' ग. " बुर कम गुमायोमि. ११. "Art ' ग.. भागने 1 .

·No text on this page.

·काव्यमाला। । ध्वनिप्रभेदो विवक्षितान्यपरवाच्यलक्षणः । अन्ये च बहवः प्रकारा भक्त्या व्याप्यन्ते । तस्माद्भक्तिरलक्षणम् । मेव शब्दार्थाभ्या मिधीभवत इत्येवं लाक्षणिकाद्गीणस्य भेदः । यदाह-'गौणे श. दप्रयोग , न लक्षणायाम्' इति । तत्रापि लक्षणास्लेवनि सर्वत्र सेव व्यापिका । सान पञ्चविधा । तद्यथा-अभिधेयेम संयोगात् । द्विरेफशब्दस्य हि योऽभिधेयो भ्रमर- शब्द. द्वौ रेफो यस्येति कृत्वा तेने भ्रमरभन्दन यस्य संयोगः सबन्ध. पट्यदलक्षणस्या- र्थस्य सोऽर्थो द्विरेफशब्देन लक्ष्यते । अभिधेयसवन्धं व्याख्यानरूप निमिनीकल सा. मीप्यान् । 'गगाया घोष' । समवायादिति । खसबन्धादित्यर्थ. । 'यष्टी प्रवेशय' इति यथा । वैपरीलान् । यथाशत्रुमुद्दिश्य कश्चिद्रनीति-किमिवोपनं न तेन मम' इति । क्रियायोगादिति । कार्यकारणभावादिल । यथा-अनापहारिगि व्यवहार- 'प्राणानपं हति' इति । एवमनया लक्षणया पचविधया विश्वमेव व्याप्तम् । तथाहि-शिसरिणि-' इत्यत्राकम्मिकप्रश्नविशेषादिवाधकानुप्रवेशे सादृश्या रक्षणा- स्त्येव । नन्नवाही कुतर मान्य लक्षणा । कयं नर्युक्तं विवक्षितान्यपरेति । तदेदोऽत्र मुल्योऽमलश्यकमात्मा विवक्षिनः । तदशन च रमभारतदाभासतानामभेदा- स्तुद्वान्तरभेदाच । न च तेषु सक्षणाया उपपत्तिः । तथाहि विभावानुभावप्रतिपादके साये तमार्य मुल्ये तावदाधकानुप्रवेशोऽप्यसभाब्य इनि को लक्षणावकाश । ननु कि याधया इयदेव लक्षणाम्ररूपम्-'अभियाविनाभूतग्रनीतिलक्षणोच्यते' इति । वह चाभिधेयाना विभावानुभावादीनामपिनाभूना रमादय इनि लक्ष्यन्ते । विभावा- नुभाक्यो कारणकार्यरूपलान्, यभिचारणा च तन्महगारिवादिति चन, मनम् । धूमदादामे प्रतिपन्ने व्यग्निम्मृति पि लक्षागाकृतव म्यान । नोऽमे पानापनोद- स्मृतिरियादिपनि दार्थ म्यान् । मान्दम्य स्वार्थविभागवान नापति व्यापार दति चन, मायान ताई मुभ्यार्थबाधो लक्षणाया जावितमिति । गति हि तम्मिम्वास्त्रिान्वभावान । न च विभावादिप्रतिपादने बाधक किचिदमि । नन्वेयं धूमावगमनानन्तरानिम्मरणदिभात्रादिप्रतिपत्त्यनन्तर रत्वारिधिनात्तनिपनिरिति शन्दव्यापार एवात्र नानि । इद नावदयं प्रतीनिशे मीमामा प्रष्ट्य-किमन पर- चिनबानमा पनि मानव मप्रतिनिभिमता भवन । नव अमितव्यम् । व हि तोगविनयनुमानमामिान का रमना । याबलाविचमकाममा मामाद कअगायन वदयणप्रागा नामी मरणानुमानादिना मारपालोनव्यः । ' नकषावश्यमाभाग. प्रयागमा क-स.. मयंत्र'ग... 'पधधा' ग. कि- समश्योनामि नंन कब गुभयानामि । 'म' गगुमरे नामि. ७. ननदा ६ मम्मी' क.स. . स्मरणानुमानारिंगा येर' ग. .

·१ उद्दयोतः] ध्वन्यालोकः। तुलीयोन कार्यकारणानुमानादिना सतहदयो निभावारिक प्रतिपरमान न ताटाध्येन प्रतिपयते । अपि तु हृदयगंवादापरपयांचराहदरवारवीततया पूर्ण भविष्यगाम्नागभावनानुमानम्मरणागिरमिमनार र तन्मयीभानोचितचर्वणार गतया । न चासी वर्षा प्रमाणान्नरनो जाता पूर्व येनेदानी गतिः स्यात् । न याधु- कुसधिप्रमाणान्तरादुरामा । अलोरिके प्रभादव्यापारात् । भन एकालीरिक ए विभावारियवहारः । यदाह-'यदयमनुभावयति पागनगरपोऽभिनयसम्मानुभा- इति । नपिनातिन्मयीभवनमेव अनुभानम् । रोके मार्यमेघन मानुभाष अत एव परकीया न चिनतिर्गम्यत इलभित्रायेण विभवानुभावभिन रिमयोगम निष्पत्ति,' ती गो स्थायिप्रणं न कम् । प्रत्युत पाल्यभूत मार । शायिनर रसीभाव ओरिसादुच्यते । तदिभावानुभावोचितनितानिमारमुन्दरपोदयात् रस्यसंवादोपयोगिलोनिताकारिजानावस्थापामुचानलगादिभि स्थानभूगार बगनाथ । अभिचारी तु चिनायामरेऽपि मुस्पचित्तातिरपा एक पर्वत विभावानुभारमध्ये गतिः । अत एव रपमाननाया र नियनिता प्रधान भुगमागमातिारणोलिदिलीप चिनातिन्यग्भावेन परंगमयम् । भा मामाभियानमेव, न तु ज्ञापनम् । प्रमाणन्यारवर । मायुपादनम् । हे सारवर ननु परि ने तिन का निपत्ति , तर मेर। न स्वयमगावरा अपि तु घर्षणोपयोगी । मनु कतारमन्यत्र । यत एक नरसन एका सिनियुलम् नन्यां गोमय स्मार। भा। तित । तपणात एकतिपनि रिमन्यदर्थनीयम् । ननामाणसमेतर । न । सरदार वा । निविदाई पात्मवल बना । अतथ रगोऽपमा । न राम् भिधानानुग्योगिनोधी यसवम् । का तय लक्षणाया र म कानि तदने तथर्वणा रयते। तर हि देश पुन पुन पर पर रोक्यो त । न मानस नर उपादसापि ये हेस" तीन विम्यानुग्योग एपीसदमारि पनन । ममता । तुर परभेद तीरेनमितम्, दाभासा । NARiसमले भीपादप गहिरमनेगरसेगसमय पर १. प्रदीप' ग.. पर एस. रोपान करा. . ] फ.५ 'AAEMg' . मनपार ग. करा.. ग... इस । मनु विभागरिरत सोरेन मान । भपि 'ग. १. अधमाध' करा. " * गिन.. पुरा प- मनीयम्' ग. 1 सन १r द्वार. १५ रा. रा... बम'. T- पत्रा...'... रस.

·काव्यमाला। 'कसचिद्धनिभेदस्य सा तु सादुपलक्षणम् । सा पुनर्भक्तिर्वक्ष्यमाणप्रभेदमध्यादन्यतमस्य भेदस्य यदिनामोपलक्षण- तया 'संभाव्येत । यदि च गुणवृत्त्यैव ध्वनिलक्ष्यत इत्युच्यते तदभिधा- । नेको वास्याः स्यात् । क्रमेणापि विरम्यव्यापारयोग। पुनरचारितेऽपि वाक्ये स एव । समयादिप्रकरणादेस्तादवस्थ्यात् । प्रकरणसमयाप्यार्थतिरस्कारेणार्यान्तरप्रयाय- कत्वे हि नियमाभाव इति । तेन 'अग्निहोत्रं जुहुयान्वर्गकामः' इति ध्रुतौ सादेच न मांसमित्येप नार्थ इत्यत्र वा अमेति प्रमज्यते । तेंयापि न काचिदियत्तेत्यनाश्वास इत्येवं वास्यभेदो दूषणम् । इह तु विभावायेव प्रतिपायमानं चर्वणाविषयनोन्मुसमिति समया- शुपयोगाभावः । न च नियुक्तोऽमत्र करवागि कृतार्थोऽहमिनि शासप्रवीति[:] सा. शमदः । तत्रोत्तरकर्तव्योन्मुस्येन लौकिकत्वात् । इह तु विभावादिचर्वणागुनपुष्पवनका. लभावोदिता न पूर्वापरकालानुबन्धिनीति लौकिकासादायोगिविण्याचान्य एवायं रमासादः । अत एव शिरारिणि-' इत्यादावपि मुख्यार्थदाधादिक्रममनपेत्येव रोहृदया वभिप्रायं चाप्रतीत्यात्मक संवेदयन्ते । अत एव प्रन्यकारः सामान्येन विवक्षितान्य. परवाच्ये ध्वनी भेकरभावमभ्यधात् । अस्माभिस्तु द्वन्दरूई प्रत्याययितुमुक्तम् । भवत्यत्र लक्षणा । अलक्ष्यक्रमे तु कुपितोऽपि किं करिष्यसीति । यदि नु न कुप्पचे 'मुरणपुष्पा' इलादायविवक्षितवाच्येऽपि मुख्यायाधादिलक्षणागामप्रीमनपश्यैव व्यायाविधान्ति. रियलं बहुना । उपसंहरति-तस्माद्भक्तिरिति । ननु मा भूतानिरिति भक्तिरिति चक रूपम् । मा च भूद्भक्ति वनेलक्षणम् । उपलक्षणं नु भपियति । यत्र ध्वनि भवति तत्र भक्तिरप्यमीति भक्तयुपलक्षिनो ध्वनिर्न तात्र- देनन्गर्वनाम्नि । दयना च किं परम्य निबं कि वा नु(न) अटितमिति तदाह-का- स्थचिदिस्यादि । ननु भतिलावांचलनरकका । तदुपलक्षणमुग्वेन च ध्वनिमपि राममभेदं मयियन्ति । कि तरक्षनेत्याशमाह-यदि चेति । अभिधानाभिषेक यभावो सालंकाराणां व्यापक । ततथाभिधाने वैयाकरणमीमागनिपिने कुदा. १ 'मभाव्यते' क-न. , 'मेश सिम्य व्यापागयोग' क-म. २ 'अपि' गगुमक नालि. ३. 'प्रा. सार्थक, 'प्रात्या' स. ४ 'अान्नरव' ग. ५. 'तत्र न ग... रिपयोन्मुग'क स... माया' ग-गुस्तक नामि ८. तन एव' क.स. १. 'वनी' करा. सुमायोनामि... भरगभावं' क-म." भक्तियनिरिति' करा...'' क-स-गुभन्योनास्ति. १. मपश्यति' क-स. 17. 'उक्षयिष्यन्नि कापन्नि ' ग. १५. व्यापक सरन्य अलंकारागामिसनं कम सुनायोनामि.

·५९ १ उदयोतः चन्यालोकः। प्यापारेण तदितरोऽलंकारवर्गः समम एव लक्ष्यति इति प्रत्येफमलंफागण॥ लक्षणकरणे यय॑मसरः । किच लक्षणेऽन्यः कृते चास्य पक्षसंसिद्धिरेव नः ॥२२॥ नेऽपि वा पूर्वमेवान्य मिलक्षणे पक्षसेसिदिरेव गः । यस्माद्धनिर- सीति नः पक्षः । स च मागेव मंसिद्ध इत्ययनसंपन्नसगीहितार्थाः संप- नाः सः । येऽपि सह्दयदयमयेधमनारयेयमेव घनेरात्मानमामासि- पुग्नेऽपि न परीक्ष्यवादिनः । यत उन्नया नीत्या पक्ष्यमाणया च ध्वनैः सामान्य विशेषलक्षण प्रतिपादितेऽपि यानाम्येयत्वं तत्मपामेव वस्तूनां तत्वसक्तम् । यदि पुनर्भुनेरतिगयोग्त्यानया काव्यान्तर्रातिशायि से: सम्पमाग्व्यायते ततेऽपि युकाभिधायिन एव । इति धीगजानकानन्दानाचार्यविरचिने पन्यालोके प्रथम र पोत, । नीमकाणो व्यापार । यथा हेतुलानार्य गायन की ताकि किमिदानी मी- समीना वरणापा का रस म्यादिति गो निगरदार या नाह- क्षण मेगानि । मा भूदा पो मीलनम । पाल्मीलितमेगाम्माभि anti भगा-किचेन्यादि । प्रायति । माय 1410 निगारे सपना Linuमद ·६० फागमाला। 1 द्वितीय पोर। एवमविवक्षितवाच्यविवक्षितान्यपरवाच्य धनिर्विकारः प्रका- शितः । तत्राविवक्षितयाच्यस्य प्रभेदप्रतिपादनायेदमुच्यते- 'अर्थान्तरे संक्रमितमत्यन्तं या विरस्कृतम् । अविवक्षितवाच्यस ध्वनेर्वाच्यं द्विघा मतम् ॥ १॥ द्विविध.' इति । सगामिति । सोशिकाना शात्रीयाणां चंयधः । अतिशयो. फ्त्येति । तया 'तान्यक्षराणि हदगे निमपि हरन्ति' इतिवदतिशयोकयानाटये. यतोक्का गारभूतता प्रतिपादयिनुमिति शिवम् । किलोचनं विना सोको भानि चन्दिकयापि हि। तेनाभिनवगुप्तोऽत्र लोचनोन्मीलनं व्यधात् ।। यदुन्मीलनाक्यैव विभमुन्मीलति सणान् । स्वान्मायतनविधान्तां तो वन्दे प्रतिभा शिवाम् ।। इति श्रीमहामाहेराचौर्यवांभिनवगुप्मोन्मीलिते सद्यालोक(ध्वन्यालोक)लोचने ध्वनिसंकेते प्रथम उद्द्योतः । या स्मर्यमाणा धेयानि सूने धमयते रजः । तामभीष्टफलोदारकल्पवहीं नुवे शिवाम् ॥ वृत्तिकारः संगतिमुद्दयोतस्य कुर्वाण उपक्रमते-वमित्यादि । प्रकाशित इति । मया वृत्तिकारेण सतेति भावः । न चैतन्मयोक्तम्, अपि तु कारिकाकाराभिप्रा- येणेत्याह-तनेति । द्विप्रकारप्रकाशने वृत्तिकारकृते यनिमिनं बीजभूतमिति सबन्धः । यदिवा तत्रेति पूर्वशेष । तत्रेति प्रथमोयोते वृत्तिकारेण प्रकाशितो विवक्षितवाच्यस्य य. प्रभेदोऽवान्तरकारतत्प्रतिपादनायेदमुच्यते । तदवान्तरभेदप्रतिपादनद्वारेणैव चानु- वादद्वारेणाविवक्षितवाच्यस्य य. प्रभेदो विवक्षितान्यपरवाच्यात्प्रभिन्नत्वं तत्प्रतिपादना- येदमुच्यते । भवति मूलनो द्विभेदन्वं वारिकाकारस्यापि समतमेवेति भाव । संमित- मिति णिचा व्यजनाव्यापारे य. सहकारिवर्गस्तस्यायं भेद इत्युक्तम् । तिरस्कृतशब्देन च यन वाच्यनाविवक्षितेन सनाविवक्षिनवाच्यो ध्वनिळपदिदयते तद्वाच्यं द्विधेति १. अविवक्षितार्थ' क-ख. १. 'लौक्तिीयाना शब्दाना शास्त्रीयाणा' क-स. २. "इत्यतिशयो' क-स. ३. 'साररूपता' ग. ४. 'युक्सव' क.ग. ५. 'चार्याभिनव' ग. ह. 'विरचिते काव्या. लोरलोचने प्रथम,'ग. ७. 'एवमिति' ग. ८. 'भेदकस. ९. 'संक्रमिवेपि गिचा व्यानव्यापारी य.'क-स. १. 'प्रभाव.' क-ख. ११. 'अविवक्षिनवाच्येनावस्थितेन सना' ग.

·२ असोतः
ध्वन्यालोकः।
६
समाविधायो ६ साम्यो यायस्यैव विरोप इति व्यापप्रकाशन
परस ध्यनेरेशा प्रकार
समान्तरसंक्रमितवाल्यो स्या-
'निवरयामरकान्तितिपनियतो बदलाका पना
पाताः शीकरिणः पयोदमुहदामानन्दफेकाः फलाः।
पार्म सन्तु कटोरहदयो रामोऽसि स सहे
धदेही तु कथं भविष्यति हहा हा देवि धीरा भव ।।"
খে, ও বীতে থাকলাম নানুমীনালাবিনৰাশৰ্মৰ থলীম
মাসুদা পোনাৰ বাদাঘালেন বঙ্গঃ। যাবসা
अपायकामप्रेणान्निरमविपतिशा पलायन सहित इतिननु व्यायाम
यदा पने दो मिरप्यदायाध्यय निधेति भेदापन ने भगतमित्याशाह-सथा
विधाभ्यां देति । ची' यम्पादथे । जनिभ्यायिक मामवियामा
भार | स्वर सहि पनिकायदा न पिलशी भाव । तार्धान्त
तिरामदासगी । धिया जलमेकन्धमागया मामलया विश्व
जिलोचनामितपण या बोनमा बालवर्णन भिमारित रियेतभी थे । वेअन्त्यो विध
FRRORAN चलन्त्य भगवा पलाका मिनादिविशेरा ये
vala गया । वनभावमा पर्तनादियोऽषि"
गदा । यन गुमरे
maitrim दानदार मन्दमन्दत्वमेव मानयरिंभोगगमन च महुवचनन गचितम्
नई गर सहारा-
मद -५गदा मुहदरतेच मागु पोमन
AN Area अम्बा मग विशेषा
नास 44 mins महा इनि माय । एनमुप
धिमाल पवादन । पाना मामानामाभमान
१
वाचायक-स
डाकन पुनरयानाम

·काव्यमाला। इत्यत्र रामरादः । अनेन हि व्यायधर्मान्तररूपपरिणतः संज्ञी प्रत्याप्यते, न 'संज्ञामात्रम् । यमा च ममैव विरामबाणलीलायाम्---- 'ताला जामन्ति गुणा जाला दे सहिअरहि घेप्पन्ति । रहरिरणानुगहिआई होन्ति कमलाई कमलाई ।' भर दितीर कमान। सरायता ये निभाया सामानान्नं तापमाह-काम सरियति । म् । कटोपाप इति । रामसप्तापनिविसेनानाय पामा नरगुडी मिलिसी भन्या रामा. दानास्यरितमानीलामादिधर्मानपरिगतम समीनिामएवाई भाभी व । भपियनीति किगागामाग्यम् । भवन भवनमा भमभाव्यमिगुजारेल यानिदिनां Twwrefrenाणग्या प्रमानि यसोनोगामी रामधनमार- रातीतिर पाभग । मनेनेति । समानुण. मनाप्रयोजनकी गिनाम् ।. मनमनम् । मामागमाया arreीयमानामा Ramakriwarरमोदकमानीपतिimit It a-TiruMt. Part- 7 fry12-मेगादि। remarria-रविधिमा Pratiniyammtaram. Garimar | . tari Kirrrrrrrrrriantart TATran.. 'T R..'Retrar - .

·२३ २ उदपोतः ध्वन्यालोकः। अत्यन्ततिरस्कृताधो मयादिकवेल्गिीके:- विसंकान्तसौभाग्यपारातिमण्डलः । निधामान्य वादयन्द्रमा न प्रभासते ।। इति । अायसन्द 'गैअणं च मपमेह धारालिमजुगार अषणाई । गिरहंकारमिमा हरन्ति नीलोंओ वि मिसाओ।" पत्र मानिरहंकारान्दी। प्रमादलु हिमानमाहती । तर बलाधिकारोषित समातीहीकम् । भनु. पोपवाधितोपोऽम्म बनेपिरयो संशणाभूतल । पशु हत्यदर्पण उत्तम्-'हहा देवीभार्थोऽयं ममवारी। तत्रापि परम्भ भागो पिपलम्भव्यभिवारीति रराष्पनियाममरामाभिव्यायामाहायमेन रिना परम्भोवासोऽपि । मतपतयेवमात्मा हिरम्भमतपदेपक परम्भ लातावर। अनुपयोग्यागमा च मुश्यामापावासी लक्षणामूलत्वादविक्षिायभेदतास्योपप- सामगोविपक्षणापरतदस्य वापिसावन्यनुगमात् । अव एर परिणीभोयुष्याम्यवहतम्-भत्यन्तत्यादि।भादिक रेरितिष्पनेलश्यप्रसिद्ध तामा रेपीति। हेमन्नवर्णने पराया रामहफिरियम् । अन्धति घोपहनाशिः। जात्यधभ्यापि गर्ने पुरधानान् । अन्धोऽये पुरोऽपि न पस्पतीत्यतसत्र तिमा. inासन त्वत्पन्नम् । मायामागे यमाणामपि न ममम्मति | HA- दो पाटीकरणाशा मैदान निमिनाययोदशलक्षणमा प्रतिपादयनि । अगाधरणावरायलानुपयोगधर्म जातमगम्य प्रपाजन यना । भानायकेन यदुत्तम--- पदयोगादोण नायर न काना' ft तसोकामागस्य । भावन्द्रिममा दो दोक्यात नियमापनाशपणम् । शिक्षार्थ पन याज आदीबन्दमा इन्गाहा भनेर । योजन चावल स्य नाम इपणे गन्द्र त कपना गुफा । अमि- नायगाव यातनागडायलम् । गंममिति। गगन मनमेष पा. याचा नियधा ग. . - पुस यौन 1 अणन ग 1 नीलाद। कग Heणामुनय करा .. मलगटन च' ग । विचार मिपण' ग पुननोकर • अत्यन्तेयागि पर नामिमिकाल र क पातार'क'अन्वर्गभ्य कग १२ नMENT'कम 1 आदर्शव फ-प.. 'धमोन्नमय ग. 1. 'पायमित्यन ग... या पारग. १ २ यथा च . ग ·६४ काव्यमाला। 'असंलक्ष्यक्रमोद्योतः क्रमेण द्योतितः परः। विवक्षिताभिधेयस्य ध्धनेरात्मा द्विधा मतः॥२॥ मुख्यतया प्रकाशमानो व्यङ्गयोऽर्थो ध्वनेरात्मा । स च वाच्यार्था- पेक्षया फश्चिदलक्ष्यक्रमतया तुल्यं प्रकाशते, कश्चित्कमेणेति द्विधा मतः । 'रसभाववदामासतत्प्रशान्त्यादिरक्रमः । ध्वनेरात्माङ्गिभावेन भासमानो व्यवस्थितः ॥३॥ रादलितार्जुनानि र पनानि । निरहंकारगाश हरन्ति नीला अपि निशाः ॥'शी रछाया। पशब्दोऽपिशव्दार्थे । गगनमपि मत्तमेघमपि न केवलं तारकितम् । धाराल. दिवानाशाप्पपि पनानि न केवलं मलयमारतान्दोलितसहकाराणि । निरहंकारण- गानीला अपि निशा न केवल मिलेकर करधवलिता हरन्ति । उन्मुकयन्तीसर्थः । मत्त- पदेन धनहाभिवरम्वार्थेन बाधितमद्योपयोगक्षीबाग्मकमुख्यायन शान्मेपलिश पनाममनगकारिग्वदुर्निवारवादिधर्मराहसं प्यन्यते । निरहंकारशन्दनानि चन्द्र लापता तारनयरियायत्वानुजिगमिपापजिगीपाल्यागप्रतियन्यते । अश्विशितगाध्यम प्रभिन मिति यकं नमतो मातीयाशार विवक्षितवाध्यादेशाम्य भेरो भवति । वि. रक्षा तदभारयोविवादियाभप्रायेणार - पलायेति । गगन लक्षपितु शास्य कमो यम्प दादा योन उपयोगनगागल भवाहिगो बहुप्रीति । निश. ग्दमानियाभयनाय व नीलम् । परिति। ज्या धाग्मनि। (INE या वामन भर उक्त । सानी पोत नयम व AL नीनने मनि कम हमार-पायापति । परि । तिमयोग. यो समानामा न म स । मनमा । बगदुमन . समग . Pratiretra ग ! 'मार गा. य' कम... ग. . रस पृr agrwarmin. ... 'प.

·। २ उद्दयोतः ध्वन्यालोकः। हि तस्य काचिद्रवति । तदा चार्यशम्सुदवानुसानरूपभेदेनेति कश्यधे । भान्मन्दः समाववचनः प्रचारमाह। वैन सादियोऽपं. रा धनेरकमो नामभेदः । मर्पलश्याम इति यावर । नेनु कि सर्वदैव रसारियों प्यनेः प्रकारः । नेत्याह-मासमान इति । किन यदारित्न प्रधानत्वेनावभाममान. । एतच सामान्यलक्ष गुणीतला- पाक्लिन यद्यपि निरुपितम्, तथापि रेसवाचलंकारप्रकाशनावकाशदानायोदितम् । प रणादिष्यनियास्थित एव । नहि तन्य काव्यं किंचिदमियपपि यसेनैव सर्व जीवति काव्यम् , तपापि तस्य रसरूपनचमत्कारात्मनोऽपि विशाप्रयोत्र. कीभूलादधिको चमत्तारोऽपि भवति । तत्र पदा कधिरिलावरों प्रतिपभो व्यभिचारी चमबारातिशयप्रयोगो भवति तदा भावनिः । यथा--'वोपपता- प्रभागपिहिता दो न सा इप्यवि वर्गायोटपतिना भवेन्मयि पुनर्भावाईमस्या मनः । तोले पिपरियोगिन मे शताः पुरोतिनी गा थापामगोचर भयनयोयोती कोऽयं विधिः ॥ अविलम्भरगदावेऽीय शिस्यन्यभिचारिचयात्र- पुक भास्वादातिशय । व्यभिचारिण उदयस्थित्यायत्रिधर्मशाः । यदाह-विविधमा- भिभुम्त्येन चरन्तीति व्यभिचारिण.' ति । तत्रोत्यावरथाप्रयुक्त. कदाचित, परा- 'याते गोषिपर्यये धुविप शय्यामाप्तया निया परिवर्तन पुनरपि प्रारम्भमा तम् । भूयमान शितिक्षिप्तकदोलसया तम्बाया न पारित नभाः कई नियम्योग..'भत्र हि प्रणयपोरस्वोखिमपर्यन पदरस्थान पारित बग्युरयामानिराकरणातदेवीसादजीवितम् । स्थिति. पुनराशाला निरोपवाय- इत्यादिना । करितु ममिचारिणः प्रामावस्थमा प्रयुकथमकार । भो प्रार 'एक म्मिम्मायने परापतया-'जयराम रथुपः । पारिध. लम्भस्य सस्यापि प्रामी वय योगविडम् । जति समिकरण f. र वर्षापदम् । एमा-गुम्निभाए महा जण । भनिभरसो पोप्राण परिमाणित संग ॥ (1) फतुरे पायदपमन्दादिलाया .. 'तथा'... 'भेदीक-य. शादियो'.. 'मनु' ग. पुपके गालि ५. 'गदर'. 'भागमान ' गपुल मासि. • पावन' गुणीमा कख. सरदारनामानन. ति' करा. १.. 14 ब-य-पुतहदोन प-पुनावात. 1. 'मपिग-पुसमाधि मनिपको ग. " भाग..५. स' ब-ख-पुसायोनल कप-पुनस्रो भो ग...नियो. ग. १.. मा. ग. ११ .'--भोस ५ 'गुनमा सहुति पो गातापिनेय.. Kar'.

·काव्यमाला। येन मुखं सुम्वितं तेनामृतरसनिगरणवित्रान्तिपरम्पराणा तृतिवेति कोपप्रमाद- विश्चमत्कारस्थानम् । क्वचियभिचार्यन्तररावललेव विधान्तिपदम् । यया-कका शशलक्ष्मणः क च कुलं भूयोऽपि दृश्येत सा दोषाणां प्रशमाय मे श्रुतमहो कोपेऽपि कान्त मुसम् । किं वक्ष्यन्वपकल्मपाः कृतधियः सोऽपि सा दुर्लभा चेतः सास्थ्यमुपैहि का खल युवा धन्योऽधर धास्यति ॥' अत्र हि वितर्कोत्सुक्ये मतिसरणे शादिन्ये स्मृति- चिन्तने परस्परं वाध्यवाधकभावेन इन्दो भवन्ती पर्यन्ते तु चिन्ताया एवं प्रधानता ददवी परमाखादस्थानम् । एवमन्यदप्युत्प्रेक्ष्यम् । एतानि चोदयसधिशवलवादिकानि कारिकायामादिप्रणेन गृहीतानि । नन्वैवं विभावानुभावमुखेनाप्यधिकश्चमत्कारो दृश्यन इति विभावप्पनिरनभावघ्वनिध वक्तव्य । मवम् । विभावानुभावी तावत्खशब्दवाच्या- वैव । तच्चर्वणापि चित्तवृत्तिष्वेव पर्यवस्थतीति रसभावेन्यो नाधिक चर्वणीयम् । यदि तु विभावानुभावावपि व्यङ्ग्यौ भवतस्तदा वस्तुवनिरपि किं न सह्यते । यदा तु विभावा- नुभावाभासाद्रत्याभासोदयस्तदा विभावानुभावाभासाचर्वणामास इति रसामामस्स वि. षयः । यथा रावणकाव्याकर्णने राजाराभासः । यद्यपि 'शारानुतिर्या तु स हाम' इति मुनिना निरूपितं तथाप्योत्तरकालिकं तेत्र हास्यरसत्वम् । 'दूराकर्षणमोहमन्त्र इव मे तपानि याते श्रुति चेतः कालकलामपि प्रकुरुते नावस्थिति ता विना।' इत्यत्र तुन हास्यचर्वणावसरः । ननु नात्र रतिः स्थायिभावोऽस्ति । परस्परास्थाबन्धाभावात केनतदुर्फ रतिरिति । रत्याभासो हिस । अनश्चोभासो येनास्य सीता मैय्युपेक्षिका द्विष्टा येति प्रतिपतिदयं न स्पृशत्येव । तेस्पसे हि नस्याप्यभिलायो किलीयेते । नवमयीयमनुरकेत्यपि निश्चयेन कुनै कामकृतान्मोहात् । अत एव तदाभासत्वम् । वस्तुनसन स्थाप्यते । शुक्ती रजनाभामवन् । ऐनच ङ्गारानुकृति प्रयुधानो मुनिरपि सूचितवान् । अनुकृतिरमुस्यता आभास इति कोऽयं । अत एवामिलापे एकतर- निटेऽपि नारशन्दन नत्र व्यवहार नदामामतया मैन्नन्य सारेण वीरादीनाम- प्याभासरूपतोपाधनेर । एव रमञ्चनरे कैम्यवामी भावध्वनिप्रभृतयो नि स्पन्दा भाखादे १. 'तनामृतस्य रसविधान्तिनिगरणपरम्पराणा' क-ख. २. 'जाति' ग.३. 'इत्त. चिन्नने काय... 'भवन्ति तत्पर्यन्त ददति' ग. ५. 'आहादग.. 'अपि' क-ख-पुम्नकयो सि ७. 'न' ग-गुनके नाम्नि. ८ 'यदा' ग. १. "एवं' ग. १.. 'अपिग-पुमके नाम्नि १ विभाषाभासरत्याभामादय 'ग. ११. 'भागा- वर्ष क-ग. १३. ''क-य.१. परस्परावधावाधाभावात्' क-स.१५. 'भामा. सत.' ग. १६. सेक्षिता' ग. 10. 'न हृदयं न च क.स. १८. 'तत्वशोभित. १९ 'लीये' क-ख. २. 'अनश्य' क-स. २१. तिचापद अयुधानी' ग. २२. एपारमेव नप्रति कसयुभयो.. १२. 'मन्तव्यम्' ग. १. 'अधिकसयुभायोनामि. २५. 'एकम्य' कालयुसरयोनालि. १. नि:- प्यन्द भासाद प्रधानम् -व. सापि' ग.

·२ उदयोतः
অ্যানী।
गादियोंदिरदेव यायनायगामले । । चाहिनायम
ध्वनरात्मा।
इदानी रपयदलशारादयशमदीननागलो धार्षिक रिपय तर
प्रदर्यते-
'पाध्ययाकपारवंतना विविधात्मनाम् ।
गादिपरता यन मध्यनेपियो मना ॥४॥

·No text on this page.

·No text on this page.

·गरगारिकार: गुनः कामासामो गया- "हामेन न में प्रामापि पुनः प्रामभिमान मनिका मागामिना मेनागिनः । समान्नेबिति'माभिमामगागकादमदो उमा रोपित रिहानुनमगार रितुभीगनः ॥" CATIमगारा मानाने । गा. Interपना मोलाचा सिपी गया। Art: Rkm प्रेणा भानामान पर Kam शिवाय समान प्रेय.गान ग सरगर erform । तार-गायोजभूवा तिनीस पतिाही गुर नि। गानरेगातागतरेण न मित्र आमा Trt । दणी-(फिमिनि।) मंत्रम्यानुभूगशीन भरनमिति एमभेष प्रियतम भोजन में प्रयापति पुनरिटी पानी वा रिलाय. भावं बाहुपासमा मोश्यामि । अन स्निगदुपतय की। मीरम्प योग- सम्मो-फेर्य निधरणेति । रेनामीति । गोत्रगलनामानिमरा कहा- विदितानि । मान्ने नापितेषु मुंभवलपितषु पुन नदूततया बहुविकी वदन्युमा समन्धी रिपुनाजन प्रियतमे विशेषणागत कटपो येन तास एव म. गुहा शन्यालयाका कृतबाहुपाश ननार मुक्तकष्ट रोदितीति । अत्र शोकथा- विभान मनदशनोहापितेन करणरमेन चयंमागेन मुन्दरीभूतो नरपतिप्रभावी भातीति करुण शुद्ध एवालदार । नदि बया रिपो ता इति याहगनलंकृतोऽयं वाक्यास्नादृगयम् , 'अपि तु मुन्दरीभूत । अवार्थमान्दय च करणरमतमेवेति । चन्दादिना वस्तुना तथा वाल्वन्तरं वदनायलक्ष्यिते नदुपमितत्वेन वास्तयावभागान् । १ 'वो' क-ख. ४. १ 'आद्भट' ग. २ भक्ला' ग. ३ 'चादना वाक्यार्यत्वे' -पुनके नास्ति. 'प्रेयम्बी' ग. ५ उपलक्षणत्वान्' क-स. ६. 'प्रेयस्तिप्रभूते' ग. ७. 'रसाचलं- कारा उपलक्षिता' ग. दृश्यन्ते' ग-पुम्नके नालि. १. अलंकारेण' क-स. १०. मिश्रवस्तुसकीर्ण' ग. ११ खप्तस्याङ्गभूत' क-स्व. १२. 'स्खलितादावपि कदा- चिन्मया' ग १३ 'मुप्त' क-ख-पुम्नकयोनास्ति. १४. 'पुनर्भून' क-स. १५. 'क- रुणस्तु' ग. १६ 'अपि मुन्दरीभूतो वाक्यार्थ. । सौन्दर्य च करणस्य कृनमेव' ग.

·२ उदयोतः ध्यन्यालोकः। इत्यत्र फरणरसस्य मुखस्वाभावास्पष्टमेव रसयदलकारत्वम् । ए- यमेवं विधे विपये रसान्तराणां स्पष्ट एयानभावः । संकीर्णा रसादिरह- भूतो यथा- 'क्षिसो हसावलमः मसभमभिहतोऽप्याददानोऽशुफान्त गृहन्केशेप्यास्तम्धरणनिपतितो नेक्षितः संप्रमेण । आलिङ्गन्योऽवभूतग्रिपुरयुपतिभिः साधुनेत्रोत्सलाभिः फामीवार्दापराधः स दहतु दुरितं शामवो षः रागिः ।।' इत्यत्र त्रिपुररिपुमभायातिशयस्य याक्यार्थत्वे ईर्ष्याविप्रलम्भरय सेप. सहितस्याभाव इत्येवं विध एय रसवदारलंफारम्य न्याय्यो विषयः । । तथा सेनापिनुमा रगानी बोरकृत गुन्दर भागासी माधि पगुन या. वार को विरोध । मनु स्मन का तोऽयोवियते । तदि उपम- पापिल्पिा किये ।। ननु तयोपीयने मोऽ मिना lk airtu. पते गोतामर शेयर न यारेभिन पुन 'अनगन भिातादोना माये frमल यो तदनभ्युपगमपरादतम् । प्रायनाभिधानान् । भ. पास भूयगा ये राहाव ही दणी-पपमिति । रामा प्रभार स्थापन तास वर्ण, । कारगायलंकारगुदाही-मिति | Aks. रोऽनात , तर । सवा तीन प्रतीपिरत. प्रगजिनेन, ला Tir. भूननेन सिमपूत । गायवरप्या भन्यत्र निष्प्रातया । भागीययनेनीप. मानेन पाउदीतनेप्रिलम्भो भारा पोपमादिमागम . . फरस । पत्रपरणो मोरागोऽयमिनापि नरपानीममाप्रियन १ 'घरम्य' ग पुगो नाति धानो'क.. पारम्' ग. 'अतथा' ग... यमुना नमान्नर प.। पास पुमायोजन ४ का-पुरोनगि ५ प्रमुग.. तो' का पुनरमोनोमि अत्र ग पुगोन. ग पुकारे नाभि ... नरभ्युपगम-ग. " भाग." सागवार मभरपा पुमपान " oth'गपुरो मम । 11. भ. प...ITLE " 'य भाr-पगप ४ 'भार- अर- भाग.

·काव्यमाना। अत एव चेयाविप्रसम्मकरुणयोरमत्वेन मयस्यानात्ममावेशो न दोषः। यत्र हि रसस्य पाश्यार्थीमावमा कयमलंकारत्यम् । अलंकारो हि चा- रुत्वहेतुः प्रसिद्धः । न वसावात्मैवात्मनधारत्वहेतुः । तथा चाममत्र संक्षेपः- 'रसभावादितात्पर्यमाश्रित्य विनिवेशनम् । अलंकृतीनां मर्यामामलंकारत्नसाधनम् ॥ ६॥ तस्मात्र रसादयो वाक्यार्थी मृताः सर्व ते न रसादेरलंकारस्थ का विषयाः स ध्वनेः प्रभेदः । तस्योपमादयोऽलंकाराः । यत्र तु प्राधान्ये- नार्थान्तरस्य वाक्यार्थीभावे रसादिभिश्चारुत्वनिष्पत्तिः क्रियते स रसादे- लंकारताया विषयः । इत्यनेनाभिप्रायेण श्लेषसहितस्यत्सेतावदेवायोचत् । न तु करुणमहितम्येत्यपि। एतमर्थन- पूर्वतयोत्प्रेक्षित टीक माह-अत पवेति । यतोऽत्र विप्रलम्भस्यालंकारत्वं न तु वाक्यार्थता अतो हेतोरित्यर्थः । न दोष इति । यदि त्यन्यनरस्य सादे प्राधान्यम- भविष्यन द्वितीयो रस समाविशेत् । रतिस्थायिभावत्वेन ने मापेक्षभावो विप्रलम्भ । से च शोकस्थायिभाववैन निरपेक्षभावस्य करणम्य विरुद्ध एवं । एवमलंकारशब्दप्र. सजन समावेश प्रगाभ्य एवंविष एवेति यदुक्त तत्रैकारस्याभिप्राय व्याचष्टे-यत्र हीति । सर्वामामुपमादीनाम् । अयं भाव - उपमादीनामलकारत्वे यारशी वाती ता. दृश्यैव रसादीनाम् । नवश्यमनेनालकायेंण भवितव्यम् । तथ यद्यपि वसुमात्रमपि भवति तथापि नभ्य पुनरपि विभावादिपना पर्यावमानादमादिनात्पर्य मेवेति सर्वत्र सध्वनेरेवात्मभाव । तदुक्त रमभावादितात्पर्यमिति । तस्येति प्रधानम्यान्मभूतस्य । एतदुक्त भवति-उपमया यद्यपि वाच्योऽर्थोऽलकियते तयापि तस्य तदेवालकरण यय- 1. 'समावेशे' क-ख. २ 'चारले तिदिहेतु' क-ख. न वाम्मैवान्मन तथा क.स. ४ 'तथासमत्र' ग ५ रनशनम कस मन--- कस-पुखकयोनानि 'नु' कख पुनरवानाराम अचान्नावारपाया १. अलकारताविषय.' फ.स. 'एविध एवंति' ग २ नतोक-स ३. 'रमादे.'ग-पुनके नास्ति, ४ 'तु काय पुसक्यो मि ५ 'ग च' क-ख पुनस्योनाति १. सागामि- त्युपमा' ग. ७ वाक' ग. ८ 'तत्र' ग. ९ 'तम्म' क-स-पुनरयोलोनि. १.तवाल करणाय न्यायार्थीक-स. - ·२ उद्दयोतः] ध्वन्यालोकः। ७५ एवं ध्वनेरुपमादीनां रसयदलंकारस्य च विभक्तविषयता भवति । यदि तु चेतनानां वाश्यार्थीभावो रसाधलंकारस्य विषय इत्युच्यते ते . पापभियानगामभ्याधानमिति । वनुतो ध्वन्यात्मवालंकार्य । कटककेयूरारिभि रपि दि शरीररामवायिभिशेतन भात्मक तत्तचित्तासिविरोपांचित्य सूचनात्मलयालंकि. यते । तपारपतनं पावरारं कालापतमपि न भाति । भलंकार्यस्याभावात् । यति. भारीर कटारियुकं हास्यावह भाति । अलंकार्यम्पानाचिसात् । न च देहम्य किंधि- दीरित्यमिति बनुन मानवालंकार्यः महमलात इसभिमानान् । रसादेरलंकार- ताया इति ब्यधिकरणी। रसायलिंगारना तस्याः स एव विषयः । एतदनुमा- रेणैव पूर्वयापि वाश्ये योनम् । रसादिक कम्पालंकरणकिवात्मनो विषय हो । पपमिति । अम्मदुन विषयविभागनेसर्थः । यत्र समस्यालंकार्यता रमान्नर चार- । . . गवलालहंगनपुरलष्पनिना मुगरः । महिपमहासुरम्य शिरनि प्रमभं निहिन• कन. जमदामही गुरुतामयमम्ब पतः।' इत्यत्र देवतानोत्रे पाश्यार्थीभूते वित; विम्म. यादिमावस्य पाएस्वहेतुतेति संग्यालादावालंकारम्य विषय, । रगाभागस्यालंकारता यथा ममैव स्तोत्रे-'सममगुणमंद. सममलंकियाणा गुणभवन्ति यदि भूषणं सव तथापि नो शोभसे शिव हृदयवा यदि यथा तथा रमयेगदेव ननु वाणि ते जगति गलोकोत्तरम् ॥' भन्न हि परमेशप्नुतिमात्रं षाच परमोपादेयमिति वाक्यार्थे महारा- भासचाललहेतुःश्लेषगहित । नवयं पूर्ण गारो नायिकाया निर्गुणत्पे निरलंकारावे प भवति । 'उत्तमयुक्प्रकृतिवरबलवान्मक' इति चाभिधानात् । भावाभासानना य पा-'स पातु यो यम्य हनावशेषाम्सुस्ववर्णाअनरजितेपु । लावण्ययुक्तेश्वरि चित्रमन्ति ला. वान्तानयनोपटेगु ॥' अत्र रोदप्रभृतीनामनुचितस्यागो भगवान्प्रभावकारण. कृत इनि भावाभाग.। एक तपशमस्यारत्वमुदाहार्यम् । मे मतिरित्यनेन यत्परमतं सूचितं सरपणमुपन्यम्यति-यदीत्यादिना । परम चायमाशय -अचेतनाना चि. सासिरूपगाधर्मभवात्तर्णनेन रसवदलपारस्यानाशालालदिभक्त एवोपमादीना घि. १.विविक' ग. २ 'इति' ग-पुस्तके नामि. ३ 'तरमा' क.प. १. दानमिति' क-स. ३. 'सूचनायात्मतया' कग. ३ 'शमाहितलक्षणादयो' ग. ४. 'तत्र' ग पुनके नानि ५ 'रव' क.स. १. 'काय ग. ७. 'न हत्य' क-ख. ८. 'पूर्व 'ग. १. 'तपूर्णने ररावदायलंकारप' ग.

·काधमाना। पमादीनां प्रविरल विषयता निगिना याभिहिता म्गान् । तम्मादनेतनय- मुति यात्यार्थीमूने पुन शेतनामुगान्तपोजनमा ययाकनिद्रक्तियम् । अथ सत्यामपि तस्या यातनाना यायार्थीमायो नासौ रगवदलंकारस्य विषय इत्युच्यते । ननु महतः फायप्रन्या ग्मनिपानमतम्य नीरमत्त- मभिहितं सान् । यथा- 'तराभूमाता भितविहगणिरंगना विकर्षन्ती फेनं यमनमिय संरम्भशिथिलम् । यथाविद्ध याति सालितमभिसंधाय बहुमो नंदीरूपेणेयं भुवमसहना सा परिणता यथा वा- 'तन्वी मेघजलाईपल्लवतया धोताधरेयाश्रुभिः शून्येवाभरणैः स्वकालविरहाद्विश्रान्तपुप्पोद्गमा । पय इति । एतद्रूपयति-तहाँनि । नम्मा चनाखनोरित्यर्थ । नेवचेतनवर्णन विषय इत्युक्तमित्याशय हेतुमाह-यस्मादिति । यथास्यचिदिति विभावादिरूपतया । तस्यामिति । चेतनत्तान्नयोजनायाम् । नीरसत्वमिति । यत्र हि रमतत्रावश्य रमवदलंकार इति पैरमतम् । ततो न रमवदलकारश्चन नत्र रमो नास्तीति परमनाभि- प्रायानीरसत्वमुक्तम । न वस्माकं रसवदलकाराभावे नीरसत्वम् । अपि तु वन्यात्मभू- तरसाभावे । तात्प्रमोऽत्रास्त्येव । परपक्षदृषणायोदाहरति-यथा-तरङ्गेति । तरक्षा एव भूभज्ञा यस्या । विकर्षन्ती विलम्वमान बलादाक्षिपन्नी । वसनमशुकम् । प्रियत- मावलम्बन निषेधायेति भाव । बहुशो यत्स्वलित येऽपराधास्तानभिसधाय हृदयेनेकीकृ- सासहमाना मानिनीत्यर्थ. 1 अथ च मद्वियोगपश्चात्तापामहिष्णुतापशान्तये नदीभावं गतेति । तन्वीति | वियोगकृशाप्यनुतप्ता चाभरणानि त्यजति । वकालो वसन्तपी. ध्मप्रायः । उपायचिन्तनाथै मानं किमिति पादपतितमपि दयितमधूतवत्यहमिति च 1. 'वृत्तान्ने' क-स. २ 'वृनान्त' क-ख-पुस्तकयोनास्ति ३ 'नयना' क-ख. ४ 'नदीभान' क-ख. १. 'तदिति' क-ख. २ 'ननु चतन' काप ३ 'नीरसन्वमिति' क-ख-पुस्त- कयो ति ४. 'परस्य' क-ख. ५ 'परमताभिप्राय' क-स. ६. 'रमो नास्त्येव' क-ख. ५. ' पातर ति' ग पुनके नाम्नि ८. 'विरोधा' ग. ९ 'तनदभि' कन्स, १०. 'उपायचिन्ता तन्मान चिन्तामान' ग.

·२ उदयोन: वन्यालोकः। चिन्तामीनमिवाश्रिता मधुकृती पदविना लक्ष्यने चण्डी मामधूय पादपतिनं जानानुनाव गा ॥ यथा या- 'तेषां गोपवधूपिलाममुहदा राधाग:गाक्षिणा क्षेमं भद्र कलिन्दशैलपनयानीरे मनायेगनाम् । विच्छिने गरतल्पकल्पनगदुच्छेदोपयोगंभुना ते जाने जस्टीमपन्ति रिगलमीलाधिपः पायाः ॥ इत्येवमादी विपयेऽचननानां यावया भायेऽपि तनयमुपान्नको. जनास्त्येय । अर्थ यत्र तनयनुषणान्नयोगगानि मा रमादिग्कारः। पिलया मानम् । पी पोरना । एती नदीलापन ताप गुग उन्मादागम्योतिपा। पधा पाणमितिमा, driftar बितानेपाम् । गोपरधना गोपीना ये बिला गुरदी नमैगसिप'म । FEng रागिणीनदिमाग्यो गमगार पाया प्रेमावा. भोगाना गा गिदौरानमा गुमा तभ्याली weign. रिपाः । एवं नशा गोपदर्शनवरोबार मालम्बनो ATTER. गामीभावमा मनोयगर्भमारामागी भागा-भारपाया. इनायाया पापना It rा रन स एकोपयोग: पापम् । भयका भारताप सपने मिस एप पा सागा पोरापन स्पिरित मानानामपरपसाब Image नियमजान हाच । न antar मार HAPSARAIपयोग trade । Fare four Hair in पनिमा मगर FIR मागे पता writ रिम् । अधारि। MREPORE... भा . स. १. १rniroin राना .

·कागमाला। तदेवं सत्युपमादयो निर्विषयाः प्रविरल विषया वा स्युः। यस्मानास्त्येवा- सायचेतनवमतान्तो यत्र चेतनबनवान्नयोजना नान्यन्तनो विमाय- स्वेन । तस्मादमत्वेन च रसादीनामलंकारता । यः पुनरणी रसो मावो वा सर्वाफारमलंकार्यः स ध्वनेरात्मेति । किंच। 'मर्थमवलम्बन्ते येऽहिनं ते गुणाः स्मृताः । अहाश्रितास्त्वलंकारा मन्तव्याः कटकादिवत् ।। ७ ।। ये तमर्थ रसादिलक्षणमगिनं सन्तमवलम्बन्ते ते गुणाः शौर्यादिवत् । पाच्यवाचकलक्षणान्यनानि ये पुनराश्मितास्तेऽलंकारा मन्तव्याः । केटका- दिवदिति । येणेति शेषः । ननु यत्र यतैनवस्तुवृत्तस्य सर्वथा नानुप्रवेश स उपमादेविषयो भविष्यनी. त्याशश्याह-यस्मादित्यादि । स्तम्भपुलकायचेतनमपि वर्धमानर्मनुभावत्वाचेतन. माक्षिपत्येव। तावत्किमनोच्यते । अतिजडोऽपि चन्द्रोद्यानमृतिस्वविधान्तोऽपि वयंमा- मोऽवश्यं चित्तवृत्तिविभावता त्यक्त्वा काव्येऽनाख्येय एव स्यात् । शातिहासयोरपि वा । एवं परमतं दूषयित्वा समतमेव प्रत्याम्नायोपमहरति--तस्मादिति । यतः परोत्तो विषयविभागो न युक्त इत्यर्थः । यः पुनरिति । भावो घेति । भावप्रहणात्तराभास. तत्पशमादयः । सर्वाकारमिति क्रियाविशेषणम् । तेन सर्वप्रकारमिलः । अकार्य इलव, नालंकार इति भावः । अलंकार्यव्यतिरिक्तवालंकारोऽभ्युपगन्तव्यः । लोके तथामिद्धत्वात् । यथा गुणियतिरित्तो गुणः । गुणालंकारव्यवहारच गुणिन्यलंकार्य च सति । स चामत्पक्ष एवोपपन्न इत्येभिप्रायेणाह-किचेत्यादि । न केवलमेतावयुक्ति- जातं रसस्याझिरवे यावदन्यदपीति समुच्चयार्थः । तमर्थमिति । कारिकाप्यभिप्रायद्व- येनेव योज्या । न केवलं प्रथमाभिप्राये प्रथमका रिकार्यदृष्टान्ताभिप्रायेण व्याख्येयम् । एवं वृत्तिप्रन्थोऽपि योज्य । मैने शब्दार्थयोर्माधुर्यादयो गुणास्तन्वयमुकं रसादिकमहिनं १. "विभातरवेन' क-ख. २. 'तम्मादात्वेन च' ग पुनके नास्ति. ३. 'योऽनिनं गुणधिता. ग. ४, 'पुनम्नदाधिता' ग. ५. 'कुण्डलादिवदिति' ग. १. 'धनननस्य' ग. २. 'अनुभवत्वाचेतनमाक्षिपतीत्यैत्र बदन किमुच्यते' का । ख. ३. 'अभूतिखविधान्तो फ प. ४. 'विभावनां' क-स. ५. 'इति वा करा. ६. 'परोके' करे. ७. 'यः पुनरिनि' ग-पुस्तके नाखि. ८. 'वापदणान्' -ख. ९. 'अभिमाययेनारे ग. १.. 'तम मिति' ग-पुस्तके नास्ति. 11. 'कारिफेयम. भिप्रायद्वारेणव' क-स. १२. 'कारिकापूर्वदा' कस. १३, 'ननु च क-ख. - त ·२ उद्दयोतः ध्वन्यालोकः। तथा च- 'शृङ्गार ऐव मधुरः परः प्रहादनो रसः । तन्मय काव्यमाश्रित्य माधुर्य प्रतितिष्ठति ॥८॥ शृङ्गार एव रसान्तरापेक्षया मधुरः महादहेतुत्वात्प्रकाशनपरः। शे- दार्थयोः काथ्यस्य स माधुर्यलक्षणो गुणः । |व्यत्वं पुनरोजसोऽपि साधा- रणमिति । 'गारे विप्रलम्भाख्ये करणे च प्रकर्षवत् । माधुर्यमावा याति यतस्तप्राधिकं मनः ॥ ९॥ गुणा भारिता इत्याशयाहतथा चेत्यादि । तेन वक्ष्यमाणेन पुसिस्थन परिहार- प्रकारेणोपपद्यते चैतादित्यर्थः । शहार पयेति । मधुर इवत्र हेतुमाह-परः महादन इति । रती हि समभदेवतियादिजातिश्वविधिमेव वासनास्त इति म पवित्र ताग्यो न हदयसंवादमयः । वरपि हि नचमत्कारोऽरदेव । अत एव मधुर दरयुक। मधुरो हि गदिरमो पिवेरिनो वा मण्यस्यानुरस वा एटिति रसनानिपनिया- पदभिलपणीय एव भवति । तन्मयमिति। सशसार भामवन प्रातो यत्र यायलया। गाव्यमिति । पान्दारियर्थ. । प्रतितिष्टनीनि । प्रतिटों गछतीति यावत् । एत. दुकं भवति--चनुतो माधुर्य नाम यारादे रसस्यैव गुणः । तन्मधुराभिव्यशवयोः पदार्पयोपचरितम् । मधुरद्वाररसाभिव्यक्तिसमर्थता दादायोमर्माधुर्यमिति हिस- गम् । सम्मायुक्तमुकं समर्थमित्यादि । कारिकार्य प्रत्याह-हार इति । ननु 'भ- म्यं मातिसमनशदाय मधुरमिप्यते' इति माधुर्मभ्य लक्षण नेत्याह-व्यस्यमिति । सवलक्षणमुपलक्षितम् । भोजसोऽसीति । 'यो य शव' इत्यत्र हि थव्यत्यमसममा पास्येवेनि भाव । संभोगमारान्मधुरतगे विप्रलम्भ ततोऽपि मधुरमम करण इनि तदभिन्यजनकोशल पदार्थयोर्मधुरतरमधुरतमत्वं घेत्यभिप्रायेणार-झार या. दि । करणे घेति धाद कममाह । प्रकर्षददिति । उनरोत्तर तरतमयोगेनेति १ 'यया च' क. २. "एको' ग... तस्य' ग. ४. 'शब्दार्थतया ग. ५ 'भा. व्यत्व'ग...'मत.' ग. 7. 'यथा 'फ. २. 'उपपरत एवं पेलयं.' ग... 'हार एवेति' क-न-पु. स्कयोनासि । 'जानिशुपएकच. ५ रित्तर काय. ' एक- ख-पुनस्यो सि. 'उपचितं माधुम' क-प. ८. 'तक्षणम्' करा. ९. कारिका-इनि' ग-पुस्तके नामि, ... 'महल' ग. 1. 'समनत्वं पानि बनि कन्य. १२. 'दत्वर्थ'कन्य. .

·८० काव्यमाला। विमलम्मशृङ्गारकरुणयोस्तु माधुर्यमेव प्रकर्षवत् । सहृदयहृदयावर्ज- नातिशयनिमित्तत्वादिति। 'रौद्रादयो रसा दीया लक्ष्यन्ते काव्यवर्तिनः। तश्यक्तिहेतू शब्दार्थावाश्रित्सोजो व्यवस्थितम् ॥ १०॥ रौद्रादयो हि रसाः परां दीप्तिमुज्ज्वलतां जनयन्तीति लक्षणया त एव दीप्तिरित्युच्यते । तत्प्रकाशनपरः दाब्दो दीर्घसमासरचनालंकृतं वाक्यम् । यथा-- 'चञ्चद्धजनमितचण्डगदाभिघात- संचूर्णितोरुयुगलस्य सुयोधनस्य । स्त्यानाववद्धधनशोणितशोणपाणि- रुतंसयिष्यति कचांस्तव देवि भीमः ।।" - भावः । आईतामिति । सहृदयम्य चेत. साभाविकमनाविश्वात्मकं काटिन्यकोधादि- दीप्तरूपं विस्मयहासादिरागित्वं च सजतीत्यर्थ । अधिकमिति । क्रमेणेलारायः। तेन करुणेऽपि सर्वथैव चित्तं द्रवतीन्युक्तं भवति । ननु करुणेऽपि यदि मधुरिमाग्नि तहि पूर्वकारिकाया MAार एवेत्सवकार. किमर्थ । उच्यते-नानेन रसान्तर व्यवच्छि- यते । अपि त्वात्मभूतस्य रसस्थव परमातो गुणा माधुर्यादय , उपचारेण तु शब्दार्थ- योरियेवकारेण द्योत्सते । वृष्यार्थमाह-विप्रलम्भेति । रौदेत्यादि । आदिशन्दः प्रकारे । सेन वीराद्धतयोरपि प्रहणम् । दीप्ति. प्रतिपत्नुहृदय विभामविस्तारप्रज्वलत्स. भावा । सा च मुख्यतया ओजे.शब्दवाच्या । तदाम्बादमया रौदाद्याम्तया दीप्त्याबाद- विशेर्षात्मिकमा कार्यरुपया लक्षन्ते रसानण्यूपतया । तेन कारणे कार्योपचारादी- प्रादिरेवाज.मान्दवाच्य । तनो लक्षितलक्षणया तत्प्राशनपरः शेन्दो दीर्घममासरचन. वाक्यरूपोऽपि दीप्तिरित्युच्यते । उदाहरति-यथा चश्चदिति । चधा वेगादाय. नैमानाभ्या मुजाभ्यां भ्रमिता येय चण्डा दारणा गदा तया योऽभितः सर्वत ऊर्चा- १. 'इति' ग-पुनके नासि. २ 'दीमा क-प... "लक्षणया त एवं' क-य-पुन. कयोनाति. 1. 'काटिन्यमत्वोधादि' क-ख. २. 'विकाग' कन्स. 1. 'देश.क.ग. ४. "विशेषामनया' क.५ 'कारणेन कार्येऽपि च द्राक-स..नेज.का. . 'सन्दीक-स-युम्नच्योनाति ८. 'येय' क-स-सुनयोनीलि. १. 'योऽभिभूतः सर्वत'कस, योऽभिधात संनत' ग.

·No text on this page.

·८२ काव्यमाला। 'समर्पकत्वं काव्यस यत्तु सर्वरसान्प्रति । स प्रसादो गुणो ज्ञेयः सर्वसाधारणक्रियः ॥ ११ ॥ प्रसादस्तु खच्छता शब्दार्थयोः । स च सर्वरससाधारणो गुणः सर्व- रचनासाधारणश्चेति व्यङ्गयार्थापेक्षयैव मुख्यतया व्यवस्थितो मन्तव्यः । 'श्रुतिदुष्टादयो दोपा अनित्या ये च दर्शिताः । ध्वन्यात्मन्येव शृङ्गारे ते हेया इत्युदाहताः ॥ १२ ॥ थारामाश्रित इत्यसमस्तव दीप्तिनिवन्धनम् । एवं माधुर्यदीप्ती परस्परमतिद्वन्द्वितया स्थिते जारादिरौद्रादिगते इति प्रदर्शकतया तल्ममावेशवैचित्र्यं हास्पभयानकवीभत्सशा- न्तेषु दर्शितम् । हास्यस्य शृङ्गाराजतया माधुर्य प्रकृष्टं विकासधर्मतया चौजोऽपि प्रष्ट मिति साम्यं द्वयोः। भयानकस्य ममचित्तत्तिखभावत्वेऽपि विभावस्य दीप्तता ओजः प्रकृष्टं माधुर्यमल्पम् । बीभत्सेऽयेवम् । शान्ते तु विभाववैचित्र्यात्कदाविदोनः प्रकृष्टं क. दावि-माधुर्यमिति विभागः । समर्पकत्वं सम्यगर्पकत्वं हृदयसवादन प्रातपतृपति खान्मा- वेशेन व्यापकत्वम् । झगिति शुष्ककाष्टामिदृशान्तेनाकलुषोदकदृष्टान्तेन च तदकालप्यं प्रसम्मत्वं नाम सर्वरसाना गुण । उपचारान नथाविधे व्ययऽर्थे यच्छन्दार्थयो. समर्प कत्वं तदपि प्रमाद । तमेव ब्याचप्टे-प्रसादति । ननु रमगतो गुणमत्कथं शब्दा- यो खच्छतेत्याशङ्कयाह-स चेनि । चशब्दोऽवधारण । मरमसाधारण(ण्य)मेव गुण । स एव च गुण एवविध सर्वा चय रचना शब्दगताधंगता चंति समसा चाम- मलाच तर साधारण । अधम्य नाव ममत्व व्यय प्रत्येव सभवति नान्यथा । शब्दम्यापि खवाच्यात्मकत्य नाम शिषदलौकिक येन गुण म्यादिति भाव । एव मा- धुर्याज.प्रसादानयो गुणा उपपन्ना । भामहाभिप्रायेण ते च प्रतिपनाबादमया मुख्य- तया सत आम्बाद्ये उपचरिता रसे ततनयन्जक्यो. शब्दार्थयोरिति तात्पर्यम् । एषम. स्मत्यक्ष एव गुणालंकारव्यवहागे विभागेनोपपद्यत इति प्रदश्य नित्यानित्योपविभागो- ऽयम्मन्पक्ष एव सगच्छन इति दर्शयितुमाह-श्रुतिदुष्टादय इत्यादि । वान्ता- दयोश्यमभ्यस्मृति हेतव । अतिदुष्टा अथदृष्टा वाक्याथबलादश्रीलाथप्रतिपतिकारिणः । यथा---'छिन्द्रावती महानन्धो धानायवोपमर्पति' । कल्पना दुष्टा तु दयो पदयोः कल्पना । यथा 'उरु रचिम्' इत्यत्र कमव्यत्यामे । प्रतिकट (१)नु अवाक्षान् अक्षो. स्मीत् तणेदि इत्यादि । हार इन्युचितरमोपलक्षणार्थम् । वीरशान्ताहनादावपि तेको 1. 'सदार्थयोरिति कनव. २ इति' ग-सुनके नामि ३. 'मुख्यतया द्रव्य, ग. १. 'तेज'कस्स.. 'दृष्टान्न' ग.

·No text on this page.

·८४ काव्यमाला। वानुभावव्यभिचारिभेदाः । तेषां च देशकालाद्याश्रयावस्थाभेदा इति खगतभेदापेक्षयैव तस्यापरिमेयत्वम्, किं पुनरहुप्रभेदकॅल्पनया । ते शुद्ग- प्रभेदाः प्रत्येकमप्रिभेदसंबन्धपरिकल्पने क्रियमाणे सत्यानन्त्यमेवोप- यान्ति । 'दिमात्रं तूच्यते येन व्युत्पन्नानां सचेतसाम् । बुद्धिरासादितालोका सर्वत्रैव भविष्यति ॥ १४ ॥ दिमात्रकथनेन हि व्युत्पन्नानां सहृदयानामेकत्रापि सभेदे कर्तव्ये- ऽलंकारेऽङ्गाङ्गिभावपरिज्ञानादासादितालोका बुद्धिः सर्वत्रैव भविष्यति । नमित्युपलक्षणं संभाषणादेरपि । मुरतं चातु पष्टिकमालिङ्गनादि । विहरणमुद्यानगमनम् । आदिग्रहणेन जलक्रीडापानकचन्द्रोदयक्रीडादि । अभिलापविप्रलम्भो द्वयोरप्यन्योन्यं जीवितं सर्वखाभिगमात्मिकायां रतावुत्पन्नायां कुतविद्धतोरप्राप्तसमागमत्वे मन्तव्यः । यथा मुखयतीति किमुत इत्यतः प्रभृति वत्सराजरत्नावल्योः, न तु पूर्व रमावल्याः । तदा हि कामाभावे रत्सवस्थामा तत् । इर्ष्याविप्रलम्भ. प्रणयखण्डनादिना सण्डितया सह । विरहविप्रलम्भ पुन खण्डिताया प्रसाद्यमानाया अपि प्रमादमझन्लान्ततः पश्चात्तापपरीतत्वेन विरहोत्कण्ठितया सह मन्तव्य । प्रवास विप्रलम्भः प्रोपितभ- र्तृकया सहेति विभागः । प्रवामविप्रलम्भादीत्यादिशब्दप्रहणाच्छौंपादिकृतो विप्रलम्भ- व विप्रलम्भ । विडम्बनाया स्पभिलाषितोऽपि विषयो न लभ्यते । एवमति । (मन्येऽपि) । तेषां चेति । एकत्र सभोगादीनामपरत्र विभावादीनाम् । आलयो मल. यादिमास्तादीनामिति यदुच्यते नेद्देशशब्देन गतार्थम् । तस्मादाश्रयः कारणम् । यथा ममैव-दयितया प्रथिना सगिय मया हृदयधामनि नित्यनियोजिता । गलति शुष्कत- यापि सुधारस विरहदाहरजा परिहारकम् ॥' तम्येति कारग्य । अगिना सादीनां प्रभेदतत्संबन्धकल्पनेत्यर्थ । येनेति । दिपात्रोक्तनेत्यर्थः । सचेतसामिति । महाकवित्वं सहृदयत्वं च प्रे- मुनामिति भाव । सर्वप्रेति । मर्वेषु रमादिश्वासादित आलोकोऽवगम' सम्यग्थ्यु- २ 'कालाश्रया' क-स. ३. 'भेद इति स्वगतापेक्षयतस्य' ग. ४ 'कल्पनाया' ग. ५. 'कल्पनेन' ग.. 'रसभेदेऽशानिभाव' 1. 'चतुष्टिका' क-ख. २ मर्यन्वामिगमनामिका' क-ख, ।, 'अनुत्पनायो' ग. ४. 'भावादिकतो' ग. ५ नदुरशेन' क-स. ६. 'आश्रयकारणा' क-स. ७, 'एकम्येति' ग. ' 'रमादिना' ग.

·२ उदयोतः] ध्वन्यालोफः। तत्र- 'द्वारस्याशिनो यत्तादेकरूपानुपन्धनात् । सर्वेपेव प्रभेदेषु नानुप्रासः प्रकाशकः ॥ १५ ॥ अमिनो हि शुमारस्य ये उक्ता. प्रभेदास्तेषु सर्वे वेफप्रकारानुबन्धि- तया प्रबन्धेन प्रवृत्तोऽनुपासो न व्यकः । अग्निन इत्यनेनाममूतस्य हारस्पकरूपानुसन्ध्यनुपासनिबन्धने कामचारमाह । 'ध्वन्यात्मभूते शहारे यमकादिनिपन्धनम् । शक्तावपि प्रमादित्वं विप्रलम्भे विशेषतः ॥१६॥ ध्यनरात्ममूतः शृङ्गारसात्पर्येण वाच्यवाचकाभ्यां प्रकाश्यमानतसि- न्यमकादीनां यमकप्रकाराणा निबन्धन दुष्करशब्दभालेपादीनां शक्ता- यपि प्रमादित्वम् । प्रमादित्वमित्यनेनतईयते-फाकतालीयेन कदाचित्क- स्यचिदेफम्य यमकादेनिप्पत्तायपि मुनालकारान्तरवद्रसाहत्वेन निवन्धो न फर्तव्य इति । विमलम्भे विशेषत इत्यनेन विप्रलम्भे सौकुमार्यातिशयः ख्याप्यते । तम्मिन्धोत्ये यमकादरगस्य निबन्धो नियमान कर्तव्य 'इति । अत्र युक्तिरभिधीयते-- 'रसाक्षिप्ततया यस्य पन्धः शल्यक्रियो भवेत् । अपृथग्यसनिर्वयः मोऽलंकारो ध्वनी मतः ॥ १७ ॥ त्पत्तिय यति मबन्ध । तंत्रति । पकव्य दियात्र मनी यर्थ । यतादिति । यमत क्रियमाणवादिति इन्वर्थाऽभिप्रन । एकरूपत्वानुबन्ध त्यक्त्वा गिचित्रानुप्रासोऽनुसभ्य- माना न दोषाय । कम्पग्रहण या वाणात --अनि इति । निकाये वक्ष्य- माणगारका नाय दमयमार-मदिन इति ।) यमकादात्यादिशन्द प्रकारवाची । दुष्करेनि मुगजचर बन्यादि । शमभापति । अषा न दोषाय रक्तस्व-' इत्यादी । शरमाय 27 एव , न वामगाकादी । युनिरिति । सर्वव्या- -पक वाचवथ । रमति । समम गायन समाचारपानामव वम् नान्तर्गयवतया गाभटक.स . मानानुप्रा. ग. आजम्पस्य सारस्य' बनसम्ममन गपुन नाम, दुश्म । भन्द' ग. श्यते' ग 'क्याचन गपुनार ८ प्रत्यम्माधार'ग र भ्यायन प्रकाश्यते १. 'यमभ्याइनभ्य ग ११ दान कग पुनस्यानामि १. 'नत्र' क. १ पवनुबय क-प मावादा' क-स्व. ३ 'स्मसमाधानन' कुसस्तनान्तर्गय कप १ .

·काव्यमाला। . निप्पत्तावाश्चर्यमूतोऽपि यस्पालंकारस्य साक्षिप्ततयैव बन्धः शक्य क्रियो भवेत्सोऽस्मिन्नलक्ष्यकमव्याये ध्वनावलंकारो मनः । तस्यैव रसा- गत्यं मुख्यमित्यर्थः। यथा- 'कपोले पत्राली करतलनिरोधेन मृदिता निपीतो निःश्वासैरयममृतहृयोऽधररसः । मुहुः कण्ठे लमस्तरलयति बाप्पस्तनतट प्रियो मन्युर्जातस्तव निरनुरोधे न तु वयम् ॥ रेसागत्वे च तस्य लक्षणमक्षुण्णमपृथग्यतं निवर्त्यत इति रेसं बन्धु- मध्यवसितस्य कवेरलंकारस्तां वासनामत्यूह्य यनान्तरमास्थितस्स निप्प- पते नै रसाङ्गमिति । यमके च प्रबन्धेन वुद्धिपूर्वकं क्रियमाणे नियमे नैव यत्नान्तरपरिग्रह आपतति शब्दविशेषान्वेषणरूपः । अलंकारान्तरे- प्वपि तत्तुल्यमिति चेत् , नैवम् । अलंकारान्तराणि हि निरूप्यमाणदुर्घट- थमासादयति स एवानालंकारो रंसमार्गे नान्यमतेन वीराद्धनादि .........ति यमका रिकवे. प्रतिपतुश्च रसविनकार्येव । सर्वत्र गडरिकाप्रवाहोपहतसहृदयधुराधिरोहणविही नलोकावर्जनाभिप्रायेण तु मया शृङ्गारे विप्रलम्भे च विशेषत इत्युक्तमिति भावः । तथा च 'रसेऽजत्व तम्पादेपा न विद्यते' इति सामान्येन वश्यति । निप्पत्ताविति । प्रति- भानुप्रहात्म्वयमेव संपत्ती निष्पादनानपेक्षायामित्यर्थ । आश्चर्यभूत इति । केयमेष निबद्ध इत्यनुतस्थानम् । उदाहगति-करकिसलयन्यमवदना श्वासतान्ता प्रवर्तमानया- पभरनिरुदकण्टी अविच्छिन्नदितचन्चतटा रोषमपरित्यजन्ती पारक्या मापत्र- सायते तावदीयावित्रलम्भगतानुभाववर्षणावहिनचेतम एव वक्त: श्लेषस्मकन्यतिरेकाद्या अपननिष्पप्राधयितुरपि न रराचर्वणाविनमादधाति । माण्णमिति । व्यापकमि- स्यर्थ । प्रबन्धन क्रियमाण इनि संबन्ध. । अत एव बुटिपूर्वकत्वमवस्यंभावीति भुदिपू. वैकशन्द उपात । रसममवधानान् । अन्यो यत्रो यनान्तरम् । निरूप्यमाणानि सन्ति १. 'आप' ग पुनके नानि २ 'माक्षिनया' ख. १. 'मानवे काय. ४. 'अण' ग पुनके नानि ५ 'रमसबन्धमध्य' ग... 'कोलंधारः'फ-स. ७ 'मन'कस.. 'बुदितक' करत. , 'समार्ग-प्रतिपथ' कम पुमक्यांनामि. १. "ए निरन्ध.' ग. २. अनुतामाधानम्' क.ख. . 'उदाहरति' ग-पुन नालि. ५. 'वेदनाभागा- परिवर्तक-स. ६. 'चल' कन्स, ·मायामोषः। गाविसमाहितपनमः निमानयतः करदपूकिया पगपतन्ति । पारम्प का नायागरे । पाप मार्गमादिगिरोदर्शन- विमीमादेष्या गती । पुर्ण नापतो रगा गयविशेपरेवाक्षे. R | सिम मायकाशिनो पाप्यक्षिा एप रुपफा. दयोकागः । माग नेपां पदिानत्वं स्माभिवती । यममाफरमा- पुरागिरमे । मन रमन्नि पानिरिपमादीनि सपन्ते तत्र गादीनामाना पकादीनां परितव । रेमाभागे पापमप्यविरुदम् । घानानुपाये गे मालम् । पायनियन्वायमकादेः। अवार्षग्य मेमरसोपा:- 'रगपनि दिएपनि सालंकाराणि फानिरिन् । एमय प्रयमेन नित्यन्त महाकवेः 'पमादिनिरन्तु पृषयोऽस्य जायते । राकम्पापि रमेऽस्वं तसादपो न पियते ।' 'सामासामावण यमान वार्यते । ध्वन्यात्ममूने शहारे स्वता नोपपपते ॥" दुर्घटनानि । इस्पूि सिम्पपि पर्नुमायानीलप । तपा निरप्यमाणापे . पंटन नियमेगानि रचिनानीदे पिम्मयापानीलपं. । ईई भने । महमा- पाषामादी खः। मपर्व हलम भावोर्विसाममिति निलो विभक्ति- प्रापोऽम्मति । युनः तदिति । पूर्विया परापतनमिएपं. का. निचिदिति पारितामासिवानीत्यर्थः । सफरयानि पृथायनो आयत शी. पन्ध परामिति । यमबादीनो पम्याग्मभूते पहारे..... प्राधान्येनार्धोकन संग-पन्यारमभूत इति। 1 रामार' कग-पुतायोनामि. .. 'वि' फ.स. सेतो पेनुपन्धमान्य इत्यर्थ । तस्मान कि म बदिग... 'मागे' क-स. ५ तन्ग-पुमके मामि ६. 'एव बहिराखम्' करा. .. 'कानिचिनियम' क-स. .. 'रशाला' क.च.. साभावे क-प... 'भहितया दु व्यापेन' क-स. 11. 'निव- नका. १९ जनाकख. 'दुषंटानि रिम्मया-ग. २ पूर्व इति भय इल प्रात्त' करा.. 'युनः चन-rrr-amitti- .....

·काव्यमाला। - इदानीं ध्वन्यात्ममूतस्य शृङ्गारस्य व्यञ्जकोऽलंकारवर्ग आख्यायते- 'ध्वन्यात्मभूते शृङ्गारे समीक्ष्य विनिवेशितः। रूपकादिरलंकारवर्ग एति यथार्थताम् ॥ १८ ॥ अलंकारो हि बाहालंकारसाम्यादगिनश्वारुत्वहेतुरुच्यते । वाच्यालं. कारवर्गश्च रूपकादिर्यावानुक्तो वक्ष्यते चे कैश्चित् , अलंकाराणामनन्तत्वा- सोऽपि यदि समीक्ष्य विनिवेश्यते तदलक्ष्यकमव्यङ्गयस्य ध्वनेरदिनः सर्व एव चारुत्वहेतुर्निप्पद्यते । ऐंपा चास्य विनिवेशने सेमीक्षा- 'विवक्षातत्परत्वेन नागित्वेन कथंचन । काले च ग्रहणत्यागो नातिनिर्वहणपिता ॥ १९ ॥' 'नियूँढावपि चाङ्गत्वे यत्नेन प्रत्यवेक्षणम् । रूपकादेरलंकारवर्गस्याइत्वसाधनम् ।। २०॥ इदानीमिति । हेयवर्ग उक्तः । उपादेयवर्गस्नु वक्तव्य इति भाव । प्याक इति । यच यया पेसप्याहार । यथार्यतामिति । चारुत्वहेतुतामिलः । उक्त इति । भामहादिभिरलंकारलक्षणकारः । वक्ष्यते चेन्यत्र हेतुमाह-अलंकाराणा. मनन्तस्यादिति । प्रतिभानन्त्यात् । कधिदिनि । अन्यपि भाविभिरित्यर्थः । स- मीक्षा इत्यनन पदेन कारिकायागुतेति भाव । लोकपादेषु चतुर्थ कोका पाङ्गत्वमा धननिदम् । म्पादेशित प्रत्येक मबन्ध । यमलबार तदानया विशति नाहित्येन पनवमरे गृहति यमदमरे सति य नापन्न निर्वामित यादवेन प्रदेश म एकमुनिकायमानो रमाभिव्यनिहनुभवाति विनत महावाक्यम् । तन्महावारय मध्य पादाहरणवशमुदाहाणसम्पं तयोउन तमामयनं च निस्पयितुं मन्यालर. - माराम्यान' कम २ 'वा' ग. भाक-यमुनायो. सम्यक, यम्प चायन. ५. 'ममीक्षा मा मायासत १. 'शष ग- युगम srt ग.

·२ उद्योतः] ध्वन्यालोकः। ८९ सबन्धेप्वत्यारतमनाः फविर्यमलंकारं तदहतया वियदाति । यथा-- 'चलापाको दृष्टिं स्पृशसि बहुशो वेपथुमती रहस्साख्यायीव स्वनसि मृदु कर्णान्तिकर्गतः । . फरं व्याधुन्वन्त्याः पिबसि रतिसर्वसमधरं चयं तत्त्वान्वेषान्मधुकर हस्तास्त्वं खलु कृती ॥' अत्र हि भ्रमरम्वभावोक्तिरलंकारो रसानुगुणः । नारित्वेनेति प्राधा- न्येन पदाचिद्रमादितात्पर्यण विवक्षितोऽपि घलंकारः फचिकित्वेन वि- यक्षितो दृश्यते । यथा- 'चक्राभिपातप्रसभायैव चकार यो राहुवधूजनस्य । आलिझनोदामविलासर्वध्यं रतोत्सवं चुम्यनमात्रशेषम् ॥' - मिति गमिप्रन्थम्प संबन्धः । उदाहरति-यत्ति । हे मधुकर, वयमेवंविधाभिलाषा धाप्रपणा अपि तवाग्वेराइनानेऽविष्यमाणे हता भायारामात्रपात्रीभूता माताः । तं रस्थिति निविनायनमिदं तर चरितार्थरवमिति निलो प्रभिलाषिणो दुप्यन्तस्येयमुक्ति । तथाहि कयमेतदीयकटाक्षगोचरा भूयास्म, पपमेराम्माभिप्राय अरहोवरनमाकान् , हटादनिच्छता अपि परिचुम्बन विधेयारमेति यद. स्माकं मनोराज्यपदवीमधिशेते तनवायत्नसियम । भ्रमरो हि नीलोत्पलधिया तदा- हाहाकारा रंटिं पुन पुन. स्पृशति । पदणावकाशपर्यन्नत्यार नेत्रयोस्पलानपग. मात्तरेव पन्यमान भास्ते । सहजसामार्यत्रासकालरायाध गतिनिधानभूत विसरिता- रविन्दकुवलयामोदमधुरमधर पिवतीति । भ्रमरम्वभायोकिरिति समायोक्ति- लंकारोऽनामेव प्रातरसम्योपगत । अन्ये भ्रमरम्भारे उचिस्येति भ्रमरम. भावोक्तिरप्रमतिरेस इत्याहु । थकाभिषात एव प्रगभाना अलरनीयो नियोग- रूया यो राहुदयिताना स्तोत्सव चुम्बनमात्र पार । या भागिनमुराम प्रधान येषु विलासेपुनर्कर न्योऽमी स्तोगा । अादरपिा-पोजमेकात्र के प्राधान्येन रिक्षित न गुरसादि । नेपथमुच्यते रसारिताप मरतीति । म रा. . मधे ध्वन्य वन्यादत' ग. ३ 'चर' ग. ३ ' करा-पुमरको- नौति, नाचि' का. ५. 'विनर'क-त. 'यून्य'कस. ..इनिबनुग.. तथाहि ग-पुमो नाग 1. '' ग. x re' ग. ५. 'मधुर गपुगके नास्ति. ( प मुन्य' कस.. 'तमुप्पो रस कन्त पुनरयोनलि.

·काव्यमाला।
--
अत्र हि पर्यायोक्तस्यानित्वेन विवक्षा रसादितात्पर्य सत्यपीति ।
अहिरवेनाविवक्षितमपि यमयसरे गृहाति नानवसरे । अबसरे गृहीति-
यथा-
'उद्दामोत्कलिकां विपाण्डुररुचं प्रारब्धनृम्भां क्षणा-
दायासं श्वसनोदमैरविरलैरातन्वतीमात्मनः ।
अघोद्यानलतामिमां समदनां नारीमियान्यां भुवं
पश्यन्कोपविपाटलद्युति मुसं देव्याः करिष्याम्यहम् ।।'
इत्या सेपम्य ।
गृहीतमपि च यमयसरे त्यजति तद्रसानुगुणतयालंकारान्तरापेक्षया ।
पधा-
'रक्तस्त्वं नवपावरहमपि लाप्यः प्रियाया गुणे-
त्यामायान्ति शिलीमुखाः मारधनुर्मुक्ता सरो मामपि ।

·२ उदयोनः] ध्वन्यालोकः। पान्नापादतलाहनिमय मुदे तदन्ममाप्याययोः म मुल्यमशोफ फेवलमदं धात्रा समोफः कृतः ।।' अग्र हि मन्धमयोऽपि सेपो पतिरेफविवक्षया त्यग्यमानो रसवि. मे पुष्णाति । नानालंकारद्वयमनिपानः । कि तर्हि, अलंकारान्तरमेय ले. पण्यतिरफलक्षणं नरसिंहयदिति पेन्, न । तस प्रकारान्तरेण व्ययम्भाप- नात् । यत्र हि पविषय एव शन्दे प्रकारान्तरेण व्यतिरेकमतीनिर्जायते स मन्य विषयः । यथा-'स हरिनाग देयः सहरिर्परतुरगनिवहेन'. स्यादी । अत्र खन्य पर शब्दलेपम्य विषयोऽन्यच ध्यतिरेफस । यदि चवं विधे विषयेऽनंफागन्तरस्यकल्पना क्रियते सत्मसप्टेविषयापहार एवं दुरंगोऽयम् । गीत गुपमाहत्वाकाराणा हि भूयमा टेगानुपानात्वम् । भनेवामित्रा यण भामह'-'अन्य यनगदोक्त युपमाहेतु निगामिरियम्' इत्युशवा 'न लन्यालं. पागनुमानिराचिनीया......। रगविशेषमिती निलम्भम् । सशोकान्देन 4. निरसमानयता बोकमतानो निर्वदलितादीनो व्यभिचारिणा विधानम्मारिका- गामयागो दन । तिहानि। मैक्गलकार एवायम् । तत्र दिपक किया गृहातमिति परम्माभिप्राय । तस्येति संकरम्प । एकत्र हि विषयेऽलंकारद्वये प्रति भोशाम सर । राहरिशब्द एको विषय. । सहरि सहरि । यदि था गह हरिभिः सहरिति । मत्र दानि । योऽन्यो व्यतिरेकम्य । हिशदनुशन्दस्वार्थे । रफ- स्वमिखयर्थ । अन्य इति रक्तत्यादय । अन्यश्चेत्यशोकमशोकादयः । नन्वेक वा. क्यात्मक विषयमानिक विषयत्वादनु सर इस्साशासा-यदीति । एवंविधवा- क्यलक्षणे विषय विषय दलकत्व विवक्षित बोध्यम् । एकवाक्यापेक्षया यवेकविषयत्व. मुख्यते मचिगाट स्यान । एवरेण न्याप्तत्वात । नतामागों व्यतिरेक । . पमा घोपमुपवायानेनि पोऽत्र व्यतिरेक्म्यानुप्राहक पनि राकर विषय. । यत्र स्खनुप्रायानुप्राहकभावो मामि तकवाक्यगामित्वेऽपि सष्टिरेव । तदेतदाह- १. "क्रियते' कख, २. शब्द क. ३ कियेन तन सपर्षिषयापरभार १. 'वत्तव्यकस. २ 'अलकागानग्ये' ग. ३ 'मह हरि. सहरि.' क-प. पुमकयोनीमि. ४. 'होनि योऽन्यो न्यतिरेक्स्य' ग-पुस्तके नाम्बि ५. 'अन्यथे. सशोराशीवादय.' क-प-पुमायो नि ६. बोदव्यम्' करा. विषय.

·काव्यमाला। स्यात् । श्लेपमुखेनैवात्र व्यतिरेकस्यात्मलाम इति नायं संसृष्टेविषय इति चेत्, न । व्यतिरेफस्स प्रकारान्तरेणापि दर्शनात् । यथा--- 'नो कल्पापायवायोरदयरयदलक्ष्माधरस्यापि शम्या गाढोद्गीग्ज्विल श्रीरहनि न रहिता नो तम.कजलेन । प्राप्तोत्पत्तिः पतनान पुनरुपगता मोषमुष्णत्विषो वो वर्तिः सैवान्यरूपा सुखयतु निखिलद्वीपदीपस्य दीप्तिः ॥' अत्र हि साम्यप्रपञ्चप्रतिपादनं विनैव व्यतिरेको दर्शितः । नात्र लेपमात्राचारुत्वप्रतीतिरस्तीति श्लेपस्य व्यतिरेकाङ्गत्वेनैव विवक्षितत्वम्, न खतो.लंकारत्वेनेत्यपि न वाच्यम् । यत एवंविधे विपये साम्यमात्राद- पि सुप्रतिपादिताचारूत्वं दृश्यत एव । यथा- 'आक्रन्दाः स्तनितविलोचनजलान्यश्रान्तधाराम्बुभि- स्तद्विच्छेदमुवश्च शोकशिखिनस्तुल्यास्तडिद्विभमैः । श्लेषेति । श्लेषवलानीतोपमामुखेनेत्यर्थः । एतत्परिहरति-नेति । अयं भावः-- सर्वत्रोपमायाः खशब्देनाभिधाने व्यतिरेको भवत्युत गम्यमानत्वे । तत्रायं पक्षं पूप- यति-प्रकारान्तरेणेति । उपमाभिधानेन विनापीत्यर्थः । एतदेवोदाहरति-- (नो कल्पेति ।) शम्या शमयितुं शक्येत्यर्थः । दोपर्तिस्नु वायुमात्रेण शमयितुं शक्यते । तम एव फजलं तेन नोरहिता अपि तु रहितव । दोपवर्तिस्नु तममापि युफा भवति । अन्ततः प्रकृयत्वात्कमलेनोपरिचरेण । पतझादकात । दीपति पुनः शलभादंसते नोत्पद्यते । साम्येति । साम्यस्योपमायाः प्रपञ्चेन प्रबन्धेन यत्प्रतिपादन खशब्देन तेन विनापीयर्थः । एतदुक्तं भवति-प्रतीयमानैवोपमा व्यतिरेकस्यानुमा. हिणी भदन्ती माभिधानं खकण्टेनापेक्षते । तस्मान पोपमा व्यतिरेकानुप्राहित्येनो. पाता । ननु यद्यप्यत्र नैवं तथापीह तत्वावग्यनैव सोपाता ! तनावण्ये स्वयं चारत्वहे. मुत्वाभादादिति । श्लेषोपमात्र पृथगतंकारभावमेव न भजते । तदाह--नाति । एल. दनि समवेदनाधिनत्वादिति हृदये गृहीत्वा स्वसवेदनमपडुवान परे सेयं मिनोपमा. मात्रेण चाश्वमपन्नमुदाहरणान्तरं दर्शयनिसरीकरोतिन्यत इत्यादिना । उदाह- रमोके तृतीयान्तपदंषु तुल्यशब्दोऽभिमंबन्धनीय । अन्यत्म 'रतम्य इतिवयो. १. 'प्रतिपादनप्रपञ्च' ग. २. 'विवशिनत्वात् ग. ३. 'अलंकारतति' ग. 1. 'असन्तमप्रकटवान् कस्त. २. 'मानोपमा' ग... 'यय यत्रैव तया' ग. ४. पोपमामा वेग क.स.

·२ उद्द्योतः] ध्वन्यालोकः। ०.३ अन्तमें दयितामुखं तव शशी वृत्तिः समेवावयो. मकि मामनिशं सखे जलपर स्वं दम्युमेयोचतः॥' इत्यादी रमनिर्वहणेकतानदयश्च । यो यं च नात्यन्तं निडिमिच्छति यथा- 'कोपारकोमललोलयालतिफापाशेन यक्षा एवं नीत्या वासनिकेतनं दयितया मार्य सम्पीनां पुरः । भूयो नैवमिति बलरकलगिग संगूथ्य दुधेष्टितं धन्यो हन्यत एव निदुतिपरः मेयारदन्या हसन् ।' अत्र हि रूपकमाक्षिप्तमनिट च । परं रसपुष्टये निवामिष्टमपि य. पसादरवेन प्रत्यक्ष्यते यथा- 'श्यामाम्बई पकितहरिणीप्रेक्षणे दृष्टिात गण्डच्छायाँ शशिनि मिसिनां यहभारेषु फेशान् । उत्पश्यामि प्रतनुषु नदीवीचिषु भूविलामा. नहन्तकम् पचिदपि न ते भीर सादृश्यमनि ।' ज्यम् । एवं प्राणत्यागी समय 'नारिनिर्वहणविता'तर भागं मागे-समनि। पवार. समीक्षाप्रारमगुष पार्थः । पालकिया पायन एग निवारपर पिता या कामगारागारपजादीति परमनीरिक्ष यान । समनपुरी भरतोऽनपरन पुरते मायमेव करोत पग्विदानाति' भार Mai. पावशेन पला मधुरा गीर्यस्या सा । सामा गीरियार-भयो । समिति पतविमिरा-चरित मापदागिण्यावापिनियन एरियातितोऽनुभयोऽनुर यने। या हम REAT froप्रियतमष दामोद म । निघाँदुनि। कि रेप परिममा are । Swatane विरोtent grm11 401. ANIमदेव मय सार . Prit से . . Ravir ग MT... rke'rn . २ ।

·फामाला। इत्यादी स एवमुपनिबध्यमानोऽलंकारो रसाभिव्यक्तिहेतुः कवैभवति । उसपकारातिकमे तु नियमेनैव रसमनहेतुः संपयते । लक्ष्यं च तथा- विधमपि महाकविप्रबन्धेषु दृश्यते बहुग. । तत्तु सूक्तिमहमद्यतितात्मना महात्मनां दोषोद्धोषणमात्मन एव दूषणं मवतीति न विभव्य दर्मितम् । किंतु रुपकादेरलंकारयगम्य येयं व्यंजकत्ये रमादिविपये लक्षणा दिग्द- र्शिता तामनुसरन्सयं चान्याक्षणमुत्येक्षमाणो यद्यलक्ष्यकैमपतितमनन्तरो- क्तमेवे ध्वनेरात्मानमुपनिवनाति सुकविः समाहितचेतानेदस्यात्मलाभो भ- यति महीयानिति । 'फ्रमेण प्रतिभात्यात्मा योऽस्यानुस्वानसंनिमः । शब्दार्थशक्तिमूलत्वात्सोऽपि द्वेषा व्यवस्थितः ॥ २१ ॥ अस्य विवक्षितान्यपरवाच्यम्य ध्वनेः स क्रमव्यङ्ग्यत्वादनुरणनप्रख्यो य आत्मा सोऽपि शब्दशक्तिमूलोऽर्थशक्तिमूलश्चेति द्विप्रकारः । स्थिनो न कुत्रचिदेकत्र धृतिं लभे इति भावः । भीविति । यो हि कातरहृदयो भ. पनि नासी सर्वखमेकस्थं धारयनीत्यर्थ । अत्र ह्युत्प्रेक्षायास्तद्भावाघ्यारोपम्पाया अ- नुप्राणकं सादृश्य यथोपकान तथा निर्वाहितमपि विप्रलम्भरैमपोपकमेव जातम् । तनु लक्ष्य न प्रदर्शित मिति सबन्ध । प्रैन्युदाहरणे यदर्शितेऽप्युदाहरणानुशालनदशाकृत- ति दर्शयति-किं त्यिति । अन्यल्लक्षणमिति । परीक्षाप्रकारमित्यर्थ । तद्ययावसरे त्यक्तस्यापि पुनर्ग्रहणमित्यादि। यथा ममेव-शीताशोरमृतच्छटा यदि करा यम्मान्मनो मे भृश सप्रयन्त्यम्य कालकृटपटलीमवांमसदूपिना । किं प्राणाम हरन्युत प्रियतमासजत्पमन्त्राक्षरै रक्षन्ते विमु मोहममि हहहा नो वेनि कयं गति ॥' इत्यत्र हि रूपसंदेहनिदर्शनास्त्यक्त्वा पुनरुपाना रमपरिपोषायेत्यलम् । एवं विवक्षि- तान्यपरवाच्यवने प्रथम भेदमलक्ष्यकम विचार्य विनाय भेद विभक्तमाह-क्रमेणे- त्यादि । प्रथमपादोऽनुवादभागो हेतु वनोपान । घण्टाया अनुरणनमभिधानजरा- ब्दापेक्षया मेणव भाति । सोऽपीति। न कवा मटा बानाद्वावर । नापि मपान तम-'ग, "क्रमप्र- निभम-'ग. एन ग. समापेक्षक' ग. ४. 'प्रयुदा- यात कस पायोनाम्न । मवादमापता.' ग. 'उमा' याननापि केवलमारिवाशित. वाच्यो द्विविध 'कए ३ १ माता कख. 4 व्यवन कव. 'तम्या-म ग. १ 'टात केस दुहार-चापाया क.व. ३ ८ ७ पणनमव ग क-ख. नामा ग

·No text on this page.

·९८ काव्यमाला। 'दृष्ट्या केशव गोपगगहनया किंचिन्न दृष्टं मया तेनैव स्खलिताम्मि नाथ पतितां किं नाम नालम्बसे। एकस्त्वं विपमेपुखिन्नमनसां सर्वावलाना गति- गौप्येवं गदितः सलेगमवताहोष्ठे हरिवश्विरम् ।। एवंजातीयकः सर्व एव भवतु कामं याच्यश्लेपन्य विषयः । यत्र तु यत्र वा प्रत्युत द्वितीयाभिधान्यापारमझादावेदक प्रमाणमनि यथा 'तन्या विना- इत्यादी । 'चमहिअ' इत्यत्र तावोsोऽभिधेय एयेति पटमद । यत्राभिधाया एकत्र नियमहेनुः प्रकरणादिविद्यते तेन द्वितीयम्मिन्न नाभिधा सकामति तत्र द्वितीयोऽौं- ऽसावाक्षिप्त इत्युच्यते । तत्रापि यदि पुनलादृक्शन्दो विद्यते येनामी नियामक प्रकार णादिरपहेतशक्तिक संपाद्यते । अत एव साभिधाशक्तित्राधितापि सती प्रतिप्रमूर्तर व- प्रापि न धनेविषय इति तात्पर्यम् । चशब्दोऽपिशब्दार्ये भित्रकमः । आक्षिप्तोऽया- क्षिप्ततया झगिति संभाव । न त्वसावाक्षिप्त कि तु शब्दान्तरेणान्य- नाभिधाया. प्रतिप्रमवनादभिहितस्वरूप सपनः । पुनर्ग्रहणेन प्रतिप्रभवं व्याख्यातुं मूध यति । तेनवकार आक्षिप्ताभास निराकरोतीत्यर्ध । हे केशव, यतो गोधूलिहतया दृष्टय न किंचिदृष्टं मया तेन कारणेन स्पलितास्मि । मार्गे ता पतिता सनी मा कि नाम का सल हेतुर्यमालम्बसे हस्तेन । मतस्त्वमेवैकोऽनिर्यन वलयाननोन्ननेषु सर्वेषाम लाना यालद्धाननादीना सिंधमनमा गन्तुमगावता गतिरालम्बनायुपाय इत्येवविध यद्यायते प्रकरणेन नियन्त्रिताभिधाशक्तप प्रदानथापि दिनागडी व्यायाम्यमानेऽभि- धाशक्तिनिका राती सलेशमियनेन प्रत्युनाचिना । अत्र गला मगचनमित्यर्थः । अ. स्पीभावनं हि मूचनमेव । हे शिवगोप वामिन , गगनया टष्टात वा मबन्ध । रवरिताम्मि यण्डिनचरित्रा जानाम्मि । पतितामिति भतृभाव मा प्रति । क इस साधारणमाभाग्यशाली त्वमेव । यत गवामामवालाना मदनामुमनमामायामाल प्यनिरासेन सेव्यमानः राति । जीवितरक्षोपाय इयर । पालाम्य विषय. मरस्थाप्य वराह-यत्र विति। कुमुमममयान्मक ययुग मागदय तदुपमहान । धवलानि हृद्यान्यान्यापणा येन ताहक पुहमति काना हामी मनामान म ग। 1. 'हतया ग. १.'यत्रचन' ग. ३. ' "मिन्दियेसन्तन तथा गायों' ग... एकतरम' कन्य. ४. 'भपाहिन-मंपावते' ग. ५. 'बाधिमा नापिग. 1. प्रतिगतये' फ-स. ७. 'आशिमकमोपि' करा. .. 'हत्या' ग. ९. 'गिनमनगा' ग गुभो मानि... "निरभ्यमानासिक.स.

·No text on this page.

·काव्यमाला। दीप्तांशोदीर्घदुःखप्रभवभवमयोदनवदुचारनावो गावो वः पावनानां परमपरिमितां प्रीतिमुत्पादयन्तु ॥' एंपूदाहरणेपु शब्दशक्त्या प्रकाशमाने सत्यप्राकरणिकेऽर्थान्तरे वाक्य- स्यासंबंद्धार्थाभिधायित्वं मा प्रसाटीदित्यप्राकरणिकपाकरणिकार्ययोरुपमा- नोपमेयमावः कल्पयितव्यः सामर्थ्यादित्याक्षिप्तोऽयं श्लेपो न गब्दोपा- रूढ इति विभिन्न एव श्लेषादनुखानोपमव्यङ्गयस्य ध्वनेविषयः । अन्येऽपि चालंकाराः शब्दशक्तिमूलानुसानरूपव्यङ्ग्ये ध्वनी संभवन्त्येव । तथा हि विरोधोऽपि शब्दशक्तिमूलानुस्खानरूपो दृश्यते । यथा स्थावीश्वरायज- नपदवर्णने भट्टबाणस्य- येत्र च मतमातङ्गगामिन्यः शीलवत्यश्व गौयों विभवरताश्च श्यामाः पमरागिण्यश्च धवलद्विजचिवदना मदिरामोदिश्वसनाश्च (चन्द्रकान्तवपुपः शिरीपकोमलायश्च अभुजंगगम्याः कचुकिन्यश्च पृथुकलत्रश्रियो दरिद्रम- ध्यकलिताश्च लावण्यवत्यो मधुरभापिण्यश्च अप्रमत्ताः प्रसन्नोग्वलरागाश्च अकौतुकाः प्रौदाश्च) प्रमदाः। सावद्भालेवन चान्यत शब्दादिनि मा बननव्यापारान् । तत्राभिधाशते कस्याधि- दप्यनाशनीयत्वात् । तस्मा च द्वितीया शब्दशक्तिर्मूलम् । तया पिना नया रूपणाया अनुन्थानान् । अत एवालबार पनिर यमिति युक्तम् । वश्यते च 'अमबद्धार्थाभिधायित्वं मा प्रगाड़ीन्' इत्यादि । पूर्वत्र तु मलेशपंदनवामपद्धता निराकृता । 'येन ध्वस्त-' इत्य. पामबद्धता नव भाति । 'तम्या दिनापि-' इनवापिगन्देन 'साध्या-' इत्यत्राधिका- रदेन 'मि-' इत्यादी च मामबद्धना निगनति तापयम् । पयोभिरिति पानीः भारश्च । महाग वग , एकप टांगन च । गावो ममय मुम्भय इव । थसंबद्यार्था- भिधायिन्यमिनि । अमव यमान में यर्थ । उपमानोपमेयभाय इति । तेनोप. मापंग व्यतिरेचनानहरादयो व्यारामात्ररूपा एवात्राबादप्रतीते प्रधान विधान्ति. स्थान न नरम्यादान मम्माला बना मन्तव्यम । सामथ्यादिति । प्वगनव्या. पारादिय । मनमानङ्गति । मममानवदच्छन्नि कार्य गन्नानि विरोध । , 'एनं' क-य. माया ग.३ दलाशिमोऽयं' कम, 'रयन एव' कस. ५. हर्षवग्नि ततायोलममता ।

·२ उद्योतः] ध्वन्यालोकः। १०१ अत्र हि याच्यो विरोधम्नच्छायानुप्राही वा श्लेषोऽयमिति न शक्यं वत्तुम् । साक्षाच्छादन विरोधालंकारस्याप्रकाशितत्वात् । यत्र हि साक्षा- च्छन्दा वदितो विरोधालकारमत्र हि लिष्टोती याच्यालंकारस्य विरोधस्य लेपम्य या विषयत्वम् । यथा हर्षचरिते- 'समवाय इव विरोधिनां पदार्थानाम् । तथाहि-संनिहितबालान्धकारा भावन्मूर्तिश्च। इत्यादी । यथा या ममैव- 'सर्वेकशरणमक्षयमधीगमीनं धियां हरिं कृष्णम् । चतुरात्मानं निष्क्रियमरिमथनं नमत चक्रधरम् ॥' अन्न हि शब्दशक्तिमूलानुम्यानरूपी विरोधः स्फुटमेव प्रतीयते । ऍवंविधो व्यतिरकोऽपि दृश्यते । यथा मर्मव-~- 'खं येऽत्युभवलयन्ति लनतमसो ये या नवोदासिनो ये पुष्णन्ति मरोरह श्रियमपि क्षिप्तासभामश्च ये । रिभवेषु रता विभवमहादेवम्पाने (1) चिता । पद्मरागरमयुक्ता पमहालाहिल. युक्ताश्च । धवलांद्वदन्न गाँच निर्मलं ददन यासा धवविजयदुक्टविनवाचिय. यत्राति । यस्या पासी वाव्यम्पाया नया विरोध पोचति मकर । नम्र विषयवमाग विषयोऽत्र भवनाथ । व विरोध वाच्यालबाग्ल मुवनि यावन । उदारति-ममति । बाप कशावन्धकार कार्य बाल प्रल- । ननु मान इत्यादाबाप मर पवार म विगंधान एव । अन्यथा प्रतिम मधमान वान का मन । यदि ममुचयाय म्यानिय भिप्रायेणाराणामार -यात पगा यम । योन धाम सय धियामी । पापमयनो यस्यामा गगन । विरोध नि । . प्रतीयत नि । ++ 11 प्रधान्धकारम्नम 1711' । नन . । : Pri १ गंधERan १ .. ५-11 का . उम" का ५ ·१०२ काव्यमाला। ये मूर्धववभासिनः मिनिमृतां ये चामगां गिगं. स्याकामन्युमयेऽपि ते दिनपतः पादाः श्रिये' मन्नु वैः ।" एवमन्येऽपि गन्दगतिमूलानुवानरूपयहयवनिप्रकाराः सन्नि ते सहृदयः स्वयमनुसतव्याः । इह तु अन्यविस्तरभयान तत्प्रपञ्चः कृतः । अर्थशक्त्युद्भवस्त्वन्यो यत्रायः संप्रकाशते । यस्तात्पर्येण वस्त्वन्ययनरत्युक्तिं विना स्वतः ॥ २३ ॥ यथार्थः खसामर्थ्यादर्थान्तरमभिव्यनक्ति शब्दव्यापार विनैव सोऽयंश- क्युद्भवो नामानुस्खानोपमव्यङ्गयो घनिः । यथा-- 'एवंवादिनि देवर्षी पाचँ पितुरधोमुखी । लीलाकमलपत्राणि गणयामाम पार्वती ॥' अत्र हि लीलाकमलपत्रगणनमुपसर्जनीकृतवरूपं गन्दव्यापारं विनवार्था- न्तरं व्यभिचारिभावलक्षणं प्रकाशयति । न चायमलक्ष्यकमव्ययस्यैव ध्वने- विपयः । यतो यत्र माक्षाच्छन्दनिवेदितेभ्यो विभावानुमावव्यभिचारिभ्यो रमादीना प्रनीति. म नन्य केवलम्स मार्ग । यथा कुमारसंभव मधुप्रमझे अति । अन्य इति दादाक्युदवात् । बननापोवभिनयापारनिराकरणापर- मिट प्वननव्यापारमा न तु नात्याक्तिम् । मा हि कायदातादेवोपनागेन्युन प्राक । अनेनंदागन वृनी व्यावष्ट–यत्रार्थः स्वमामध्यांदिनि । म्बन इति सन्दः वादन च्याम्न । ति दिनले व्यावी-दादयापार विनरति । उदाहात- पधा-एवमिति । अयान्नामिति र इनकम । माक्षादिति । अभिचारिणी यप्रा. कमल या व्यापक प्रतिमान मृदयव चनावादवलनत्र मासा. निवदनव व समिति नपा. पवमान व्यनिवारिमा विनावधान वादन प्रानयनरचनात । दिन भवन-यमभवादिग्धों धन्य- मन ग न क-म. ४ या ध्वनिप्राग'क-य. मनन क.व. - क व पुनस्पोनाम १. प्रनानी बाप- क... गत यथा-वन' ग-पुना नानि. । 'प्रतिनिवभाववि क-प. ४ अमन वचतक, अपि नावान'स. । . . .

·२ उद्दयोनः] ध्वन्यालोकः।
नसन्नपुष्पाभग्णं वहन्त्या देव्या आगमनादिवर्णनं मनोमवशरसंधानपर्यन्तं
भोध परिवृत्तधर्यम्य चेष्टाविगेपवर्णनादिमाक्षाच्छन्दनिवेदितम् । इह तु
सामाक्षिमव्यभिचारिमुसेन रमप्रतीतिः । तस्लादयमन्यो ध्वनेः प्रकारः ।
नत्र च शब्दव्यापारमहायोऽर्थोऽर्थान्तरस्य व्याकरलेनोपादीयते स नास्य
बनेविषयः । यथा-
मकेतकारमनमं विटं ज्ञात्वा विदग्धया ।
हमनेत्रापिताकृतं लीलापन निमीलिनम् ॥'
अत्र लीलाकमननिमीलनस्य व्यञ्जकत्वमुक्न्येव निवेदितम् ।
पान सिवाय हाशियाशिनगारश्यमयपिय. यदिाि.

·१०२ काव्यमाला। ये मूर्धववभासिनः क्षितिभृतां ये चामराणां गिरां- स्थाकामन्युमयेऽपि ते दिनपतेः पादाः श्रिये सन्तु वैः ।। एवमन्येऽपि गन्दशक्तिमूलानुस्खानपव्यत्ययनिप्रकाराः सन्ति ते सहृदयैः खयमनुसर्तव्याः । इह तु ग्रन्थविस्तरभयान्न तत्प्रपञ्चः कृतः । अर्थशक्त्युद्भवस्त्वन्यो यत्रार्थः संप्रकाशते । यस्तात्पर्येण वस्त्वन्ययनरत्युक्ति विना स्वतः॥२३॥ यथार्थः खसामर्थ्यादर्थान्तरमभिव्यनक्ति शब्दव्यापार विनव सोऽर्थश- क्युद्भवो नामानुस्खानोपमव्यङ्गयो ध्वनिः । यथा- 'एवंवादिनि देवो पार्धे पितुरधोमुखी । लीलाकमलपत्राणि गणयामास पार्वती ॥' अत्र हि लीलाकमलपत्रगणनमुपसर्जनीकृतस्वरूपं शब्दव्यापार विनवार्था- न्तरं व्यभिचारिभावलक्षणं प्रकाशयति । न चायमलक्ष्यक्रमव्यङ्गयस्यैव ध्वने- विपयः । यतो यत्र साक्षाच्छन्दनिवेदितेभ्यो विभावानुभावव्यभिचारिभ्यो रमादीना प्रतीति. स तस्य केवलस्य मार्ग । यथा कुमारसंभचे मधुप्रमझे अर्धेति । अन्य इति शब्दशक्तयुद्भवान् । स्वतन्नात्पर्यणचभियाव्यापारनिराकरणपर- मिद ध्वननव्यापारमाह न तु नात्ययशक्तिम् । सा हि वाच्यार्थग्रेनीतायेवोपक्षीणत्युक्त प्राक । अनेनवाशयेन एनी व्याचट-यत्रार्थः समामादिति । म्यत इति शब्द वशब्देन न्यान्यात 1 कि बिनति व्याच?-श-दव्यापार विनयति । उदाहरति- यथा--एचमिति । अर्थान्नामिनि ल जात्मकम् । साक्षादिति। व्यभिचारिणो यत्रा- करमतया व्यवश्व यव प्रतिनि मुबन्धाव परिमावादिवलाना गाक्षाच्छ दनिदिनत्व पिजिनमिति न पूर्वापागा । वंयुक्त व्यभिचारिणा निभावधान स्वादन पनिपानार पारि विमान । रानटुन भवति-यपि समभावादियों धन्य- १ 'मृ पान' ग [पय' ग. ३ ने 'क-न. पा ध्वनिप्रकारा' फ.स. ५ 'मभवन्ति' कब, : ना कप पुनायोनानि , धनति' ग. १. 'प्रतीनी वाप- कप दानि यथा-वागत' ग पुनके नानि ३ 'प्रनिपनिम्वभावादिबन्लान कम.. जामभाश्चात्' क, 'आप भावत्वान' स. ५ शब्दन.क.प. -

·No text on this page.

·मागमाना। गुन्दामासा याथिमा व्यगोऽर्गः कीिना पुनः । यत्राविकिपने सोया सार्यवानियतः ।। २४ ।। धानसत्या मान्या महागान्या याक्षितोडीमोऽर्थः कविना पुनर्यत्र मोरत्या प्रमाणीशियने मोऽग्नादनुसानोमयागानेरन्य गंगालं. फारः । अलक्ष्यकमयायस्य या ध्वनेः सनि मंगवेग तादगन्योलंकारः। तय गन्दभरत्या यया- 'वरसे मा गा विषादं श्वमनमुरुजवं मंत्यजोमहवं कम्पः को या गुरुस्ते भवतु याभिदा नृम्भितेनात्र याहि । प्रत्याख्यानं मुराणामिति भयशमनच्छमना फारयित्वा यम्मै लक्ष्मीमदादः स दहनु दुरिनं मन्थमृदां पयोधिः ।।" प्रति न कस्यचिदभिधानशक्ति पदस्पति व्यपकवं न विघटितं तथापि शन्दनवोसमय- मर्थान्तरस्य व्याक इति । ततथ बनेयंदोयमानतोदितचार वात्मक प्रागिनं तदप- हम्नितम् । यया कश्विदाह-गम्भीरोऽहं न मे वृत्व कोऽपि वेद मुमृचिनम् । मिचि. द्रवीमि-' इति । तेन गाम्भीर्यमूचनार्थ प्रन्युन धित एव । अत एवाह व्यववस्व मिति उक्त्यवति च । प्रकान्तप्रकारद्वयोपमहारे नृतीयप्रकारमूचनं चकैनर यनेन करोमीत्यागयेन साधारणमवतरणपद प्रक्षिपति निकृत्-तथा चेति । तेन चौक्तप्र- कारद्वयेनायमपि तृतीय प्रमागे मन्तव्य इत्यर्थ । शब्दधार्थवादाधीवित्वकोप (1)1 सान्यैवेति । न वनिम्मी । अपि तु अंपादिग्लकार इत्यर्थ । अथवा वनिशब्देन लक्ष्य । तस्यालकायम्यागिन म यद्योऽर्थोऽन्यो वाच्चमात्रालकागपेक्षया द्वितीयो लोकोत्तरश्चालकार इत्यर्थ । एवमेव वृत्ती द्विधा यास्याम्यति मैद्धगवत्येत्यादिना । विषमनानि विषाद । ऊर्यशनमाग्नमित्र चाथो मन्तव्य । कोडापति को ब्रह्मा वा तव गुरु । बलभिदा इन्द्रेण जाम्भनेन एयणव । जम्भिन च गात्रसमर्दनात्मकं १ 'क्वापि क्षिप्तो' ग. 'एव कम क-ख. ३ 'मशूर्व' ग. ४. 'मन्य- मुग्ध'ग. उक्तममर्थमान्तरम्य कस.. मान नोदिन' क-ख. ३. 'अधिकृत एव' क-ख.४ प्रमागूनन ग.५ या चन'क स्व-पुम्नकयोनालि ६ 'मन्धमुग्धः' ७. 'न' ग पुमक नाम्नि 'अलक्ष्यक्रमातम्यालकारस्यालिङ्गिन.' क-स्व. ९. 'अन्यो' क-स पुनकयोनानि १. 'व्याचक्षते' क-स. ११. 'शब्दशक्यता. दिना' ग पुस्तक नाति १२. 'ऐवपणत्यय ' क-ख-पुस्तकयोनास्ति. क्रम १

·No text on this page.

·१०६ कामाला। द्वौ प्रकारी । फवेः फविनिवद्धस वा वेतुः प्रोटोक्तिमात्रनि पनगरीर एकः स्वतः संमनी च द्वितीयः । फविप्रौढोक्तिमात्रनिष्पन्नगरीगे क्या- 'सजेहि मुरहिमामो पदार अप्पेइ जुअइजलासमुहे । अहिणवसहआरमुहे पयपालयपनले अणगस्म शरे ।' फविनियद्धयक्तृप्रौढोक्तिमात्रनिप्पन्नशरीरो यथा-'शिखरिणि-' इ. त्यादी। यथा वा- 'साअरविइण्णजोव्वणहत्यालम्ब समुण्णमन्तेहिम् । अन्मुट्टाणं विअ मम्महस्स दिण्णं तुह थणेहिम् ।।' खतः समवी य औचित्येन हिरपि संभाव्यमानसद्भावो न केवलं म- णितिवशेनैवॉभिनिष्पन्नशरीरः । यथोदाहनम् ‘एवंवादिनि-' इत्यादि । भवन्ति प्रकर्षेण ऊडः सपादयितव्येन वग्नुना प्राप्तम्त-कुशलः प्रोड' । उक्तिरपि समर्प- यितव्यवस्त्वर्पणोचिता प्रौदेन्युच्यते । 'गचयति मुरभिमामो न तावदर्पयति युवटिज- नलक्ष्यमुखान् । अभिनवमहकारमुखात्रवपश्वपत्रलाननङ्गम्य शगन् ॥' अत्र वसन्तो. ऽचेतनोऽनङ्गस्य सखा संचयति न केवलं तावदर्पयतीन्येवपिवया समर्पयिनव्यवस्वर्पण- कुशलयोन्या सहकारोद्भदिनी वसन्तदशा यत उक्ता अनो धन्यमानं मन्मयोन्मीय- स्यारम्भ क्रमेण गाटगाटीभविष्यन्तं व्यक्ति । अन्यथा वमन्ते सपञ्चमहकारोद्गम इनि यतुमात्रं न व्यजक स्यात् । एपा च कवरेवोक्तिः प्रोडा । शिखरिणीति । अत्र लोहितं विम्वफल शुको दशनीति न व्यप्रकता काचिन् । यदा तु कावेनिवद्धम्य सा- भिलापस्य तरुणस्य वकुरित्यं प्रोटोक्तिसदा व्याप्तकत्वम् । 'सादरविार्णयावनहम्ना- लम्ब [कृत्वा] समुन्नमयाम् । अभ्युत्थानमिव मन्मथम्य दन नव ननाभ्याम् ॥' स्वनी ताबदिह प्रधानभूती ततोऽपि गौरवित. कामम्ताभ्यामभ्युन्धानेनोपचर्यते । यो- वनं चानयोः परिचारकभावन स्थिमित्येवंविधनोक्तिचिन्येण तदीयतनावलोकनर्मा दमन्मथावस्था को न भवतीति भइया साभिनायध्वनन कृतम् । तव नारयनोग्ननी स्तनाविति हि वचनेन व्यजाना न केवल मिन्युक्तिवैचित्र्यं तावत्सर्वधोपयोगि भवतीति १. 'वस्तु' ग. २. स्कन्धकं नाम च्छन्द. ३. 'निम्मनो यथा' ग. ४. 'बहिरपि' ग-पुस्तके नास्ति. ५. 'अभि' क-ख-पुम्नकयौनास्ति. १. 'सभवन्ति' क-ख. २. 'यन्तलाननहाय' ग. ३. 'वसन्तथतनो' ग. ४. 'ज. यति ग. ५. 'मायकस्य क-प. ६. 'प्रत' क-प.

·No text on this page.

·१०८ काव्यमाला । अन्यत्र वाच्यत्वेन प्रसिद्धो यो रूपकादिरलंकारः सोऽन्यत्र प्रतीयमा- नतया बाहुल्येन प्रदर्शितस्तत्रमवद्भिर्भट्टोद्भटादिभिः । तथा च संसंदेहादि- पूपमारूपकातिशयोक्तीनां प्रकाशमानत्वं प्रदर्शितमित्यलंकारान्तरस्यौलंका- रान्तरे व्यगयत्वं न यतिपाद्यम् । इयत्पुनरुच्यत एंव-- अलंकारान्तरस्यापि प्रतीतो यत्र भासते । तत्परत्वं नवाच्यस्य नासी मार्गों धनेर्मतः ॥ २८ ॥ अलंकारान्तरस्य रूपकादेरलंकारप्रतीतो सत्यामपि यत्र याच्यस्य व्य- गयप्रतिपादनौन्मुख्येन चारुत्वं न प्रकाशते नासौ ध्वनेर्मार्गः । तथा च दीपंकादावलंकारे उपमाया गम्यमानत्वेऽपि तत्परत्वेन चारुत्वस्याव्यवस्था- नान्न ध्वनिव्यपदेशः। पमा रूपक या ध्वन्यते । अतिशयोक्तश्च प्रायश' मर्यालंकारेषु ध्वन्यमानत्यम् । अलंका- रान्तरस्येति । यत्रालंकारोऽयलंकारान्तर प्वनति तत्र वस्तुमात्रेणालंकारो ध्वन्यत इति कियदिदमसभाव्यमिति तात्पर्यणालंकारान्तरशब्दो निता प्रत्युक्तो ...कुतो- पयोगि (1) 1 न घलंकारेणालंकारो ध्वन्यत इति प्रकृतमद । अर्थशवन्युद्भवे ध्वनी वस्विवालंकारोऽपि व्यय इत्येतावत प्रेतावान् । तथा चोपसद्दारमन्थे तेऽलंकाराः परी या यान्ति ध्वन्यङ्गता गना' इत्यत्र के निकृत वन्यगाना चोभाभ्यो प्रका- राभ्या' इत्युपगम्य तह प्रकरणान्यङ्ग नेत्यवगन्तव्यम' दति वश्यति । अन्तरश- ब्दोऽत्रोभयत्रापि विशेषपर्याय । वैपायनीगामी । न तु प्राग्व्यान्यायामिव निमित्तग. समी । नदयमर्थ --वाच्यालकार विशेषविषयेऽयन्योऽल गारपिशेषो भांतीत्युझ्यादिभिः रक्तमेवेत्यर्धशक्त्यालंकागे व्यज्यत इति तरूपगतमेव । केरल तेऽलंबारलक्षणकारग्या- द्वाच्यालंकार विशेष विषयत्वनाहुरिति भाव । न तु पूर्वरेव यदीदमुक्तं किमयं तव यान इत्यारापाह-इयदिति । अम्माभिरिति वाक्यशेष. । पुन सदनदुक्ताद्विशेषयो. 1 'अन्यवाच्यवन' ग. २ 'मदेहादियु' ग. ३ 'अलवागतारे' क.ल. ४ 'प्रतिपाद्यमिति' ग. ५ 'पुनरक' क ख. ६ ‘एव' करा पुनकयोनाम्नि. . 'काव्यम्य' फ-व. 4 धनी कम. . 'अलकारान्तरेषु तु अनुरणन. रूपकालकार' ग. १. 'दीपवालबारे' ग. " 'अप्यवस्थानान्' ग. १. "सभाव्य ग. ३ तात्पर्यशालकागे प्यन्यन सिकस. 1. 'मनुनाया। क-त. ४. 'यादरवन' ग.. 'मावी युरा ग. ६ ते रक्षणकारखान्' फ-ग. .. विश्वयन टेना.' फना,

·No text on this page.

·No text on this page.

·२ उपमोतः ध्वन्पालोकः। अपमापनिर्यथा--- 'पीराणं रमा घुसिणरणम्मि प तदा पिायगुच्छरे। दिही रिउगमम्मत्यजम्मि जह पहलसिन्दूरे ॥ पया या ममेव विपमाणलीलामाममुरपराकमये कामदेवस्स- 'ते नाण सिरिमदोअररमगाहरणम्मि हिअअमेयरसम् । विम्माहरे पिआणे णिवेसि कुमुमराणेन ।' माक्षेपध्वनिर्यपा- 'सपनुमखिलाको हरप्रीपाश्रितान्गुणान् । योऽम्युकुम्भः परिच्छेदं ज्ञातुं शक्तो महोदधेः ।'

·११० काव्यमाला। यथा वा ममैव- 'लावण्यकान्तिपरिपूरितदिमुखेऽसि- न्मेरेऽधुना तब मुखे तरलायताक्षि । क्षोभं यदेति न मनागपि तेन मन्ये सुव्यक्तमेव जलराशिरयं पयोधिः ॥" इत्येवंविधे विपयेऽनुरणनरूपकाश्रयेण काव्यचारुत्वव्यवस्थानाद्रूपकम्य. निरिति व्यपदेशो न्याय्यः । निनि पूर्णचन्द्रोदयतदीयबलावगाहनादिना निमित्तेन पयोधेलावलम्पो जातः । सोऽनेन संदेवेनोप्रेक्ष्यत इनि मसंदेहोरप्रेक्षयोः मकरात्मकरालंकारो वाच्य । सेन पयामुराम पता नस्य नृपतेन्यते । यद्यपि चात्र व्यतिरेको भाति तथापि स पूर्ववागुदेवबापान- पतनवादपतनन्येन भगवतोऽपि प्राप्तधीक मालम्येन गकलद्वीपाधिरतिनिमित्वेन ५ पर्तमानयात् । न च मदहोरप्रेशानुपपनिकलापकम्याक्षेप', येन पाच्या कारोपकार- कवं ग्यारम्य भवेत् । यो य. मप्राप्तलामीको निर्याजविजिगीषाकान्त गरामा मभी. दारियापर्थमभावनात् । न च पुनरपीति पूनामिति भूय इति व शरयमाटोs. । पुनरर्थम्य भूयोर्षम्य च कर्तृभेदेति गमुक्यमाणा युगपत । यथा रवी पूर्व कार्न दौरेंग रिला पुनरपि आमदायेनेति । पकी बनियो गजाधवाधायामी निर्य मापनिरेताय मिति । गदयागार निवागांन्दयालादाणा । येषा -- 'यन्माप्रमामयले मनसम्मन्मवा वादन मामा गइनो क्योधिन। प्रथम नह शासन कममन्यानवा मनन यमाताको पूर्वन हात कानाडापत्र परन्न पदमा । नन बनारस वागुरेर Kature ) 4 मम्बानमुरमा । कान्ति प्रभा । तो-यो पगिरि- मबिमान न मान तिमानि गेन । पना बोपकायानन मन्मथ्येन मेर सामना गायन प्रमादान्दो मागमारे अधिणी रममा मगन । अय चाबुनान पनि तो शोमममम. स्पटल और मुम मयारणाशनमामी भागमा समेत ल. बिनय maratयाय जय महारया sit:१०। आम RAM मा सम्मान Jait Meter. ३. गु. मग 'गपुर . १ . . " 11. Mer Area: ११. ग. or steream.

·No text on this page.

·काव्यमाला। अत्रातिशयोक्त्या हयग्रीवगुणानामवर्णनीयताप्रतिपादनरूपस्यासाधारण तद्विशेपप्रकाशनपरस्साक्षेपस्य प्रकाशनम् । अर्थान्तरन्यासध्वनिः शब्दशक्तिमूलानुरणनरूपयायोऽर्थशक्तिमूला. नुरणनरूपव्यद्यश्च संभवति । तत्रायस्योदाहरणम्--- 'देव्याएतम्मि फले किं कीरइ एतिरं पुणा भणिमो । कहिल्लपलवाः पल्लयाण अण्णाण प सरिच्छा ।।" पदप्रकाशकश्चायं ध्वनिरिति वाक्यस्यार्थान्तरतात्पर्यऽपि सति न विरोषः। द्वितीयस्योदाहरणं यथा- 'हिअअट्टाविसमष्णु अवरुष्णमुहं हि मं पसाअन्त । अपरद्धम्म वि ण हु दे पहुजाण रोसिउं सम्म् ॥' सरलालमारटुल्यो रिम्बार इति हि देगा बहुमानी वानव ल । भन एरन मा. सपन. । म्यागेयमाणनावानवान् । गमगुराणा पनायर गाहा उति । तदेव च मादर चमत्कार हेतु प्राधान्यन । गुणानामागनीयता प्रतिपादन मेवरस्य पनिटतियामकम् । नम प्राधान्य द्विारेगर - असाधारणेनि। समान प्रमान्यन्दमाममूतम्याय नि । देशरमेनुकले ft रियामेवगुन रण म . ' कम पर नामक यना 407:11' मा :-- मममम वन (1441 नागा- 111८'मनसगामा. nurag प्रयन्यन यापनमयांना । काय दुमा न्य मार-काति। मदिन REEEE ARE 11 नाम- HRधन्य114 "नया 1 भानमन्वयान गया। ॥ अगो. भर :न्य . . ..'rnima-11 . 27-0म 141-4 .

·२ उद्दयोतः] ध्वन्यालोकः। अब हि याच्यविशेषेण साराधस्यापि यहुज्ञस्य कोपः कर्तुमशक्य इति समर्थकमर्धमामान्यमन्वितमन्यत्तात्पर्यण प्रकाशते । व्यतिरेफभ्यनिरप्युभयरूपः संभवति । तत्राद्यस्योदाहरणं प्राक्प्रदर्शित. मेव । द्वितीयम्योदाहरणं यथा- 'जाएज वणुदेसे खुज विभ पावो घडिअवत्तो । मा माणुसम्मि लोए ताएकरसो दरिदो अ॥" अत्र हि त्यागैफरसस्य दरिद्रस्य जन्मानभिनन्दनं घटितपत्रकुमपादपज- न्माभिनन्दनं च साक्षाच्छन्दवाच्यम् । तथाविधादपि पादपाचशस्य पुंस उपमानोपमेयत्वप्रीतिपूर्वकं शोच्यतायामाधिक्यं तात्पर्येण प्रकाशयति । उत्प्रेक्षाध्वनिया- 'चन्दनासनभुजगनिःश्वासानिलमूर्छितः । मयत्येप पथिकान्मधौ मलयमारनः ।।' अत्र हि मधी मलयमारतस्य पथिका मारित्वं मन्मथोन्मादायित्वे- दाश्यम् । अत्र बरेलामन्त्रणार्थो विशेष पर्यवखितः । अनन्तरं तु तदर्धपयांलोचनाय. स्मामध्यरूपं राम प्रतीयते तदेव चमवारकारि साहिराण्डिता सती दयानु- भीता तं प्रत्सम्यो दर्शयन्तीत्यमाह । य. कधिमाको धून स एवं सापराधोऽपि साप. राधावकाशमाच्छादयतीति मा स्वमात्मनि बहुमान मिभ्या प्रहीरिति । भन्यित. मिनि। विशेषगामान्यस्य संबन्धत्वादिति भाव ।यतिरेरध्वनिः ....... । अपि- देनाथान्तरन्यारावदेव शिवारत्वमाह । प्रागिति । मयेऽयुग्ग्वलयन्ति' इति । पर नवति । जायेय बनोश एव वनम्र्यवान्ते गहने यत्र पुटनरबार क्षमस्या प्रेक्षतेऽनि बचिन् । पज इति अपघटनादावनुपयोगी । परित दति छायामपि न बगेति । तम् ॥ पुगसमयभिप्राय । तादशोऽपि पदाचि. दासारिपस्योपयोगी भवेदुलकादीना या निवागायेति भार । मानुष इति । मुल. भार्थिजन इति भार । पारोक्यने गोभयभिसन न जिविपश्यते न सन्मदशगम । । अप याच्या काग न धिन् । अप्रैल स्मशागबेन्युदाह- रणे । उपमानेत्यनेन किस मार्गरिर करोति । साधिश्थमिति । यति- . 'जायेय बनोगे कुज व पादपो घटितपत्र । मा मानुषे लोके सिरमो दरिद्रथ ॥' याया २ श्रुटित क.स. 1. 'उरमान पमेयभाव' कस. ४.परणत्वं' का. 1. "तेनेरि' ग. १ विकारादित्या

·काव्यमाला।
अत्रातिशयोक्त्या हयग्रीवगुणानामवर्णनीयताप्रतिपादनरूपसासाधारण
वद्विोपप्रकाशनपरस्साक्षेपत्य प्रकाशनम् ।
अर्थान्तरन्यासयनिः शब्दशक्तिमूलानुरणनरूपयायोऽर्थशचिमूला.
नुरपनरूपव्ययश्च संभवति । तत्रायम्पोदाहरणम्--
'देच्याएम्मि फले कि कीरइ एनिभं पुमा भणिमो ।
फसिसयाः पहवाण अण्णाप ण सरिच्छ।'
पदसशासकवायं ध्यनिरिति यास्यस्यार्थान्तरतात्पयेऽपि सतिन निरोपः।
द्वितीयम्योदाहरणं यथा-
'हिअभानिममाणु अवरुष्णमुहं हि मं पसामन्न ।
भारदम चिप हु दे पहुजाण रोमिउं समम् ॥'
एकामाग्यो विम्बार इनिहित बहुमानो वामा एन । पत एन.
भने । गमयमा नाकामालान् । तरामगुणा माया सार
मास व मादा नमार प्रागन । गुग'नामार्ग TER.
मेवामममम मान्य im - अमाधान।
मनापन प्रणाम । फिले
rren"
बनम
14114
..
11. Ati.
-Intra-पनि।
.
11
१
13....anirit.
.

·२ उद्योतः] ध्वन्यालोकः। शदार्थव्यवहारे च प्रसिद्धिरेव प्रमाणम् । रूपध्वनिर्यथा- 'रम्या इति प्राप्तवतीः पताकाः काम विविक्ता इति वर्धयन्तीः । यम्याममेयन्त नमवलीकाः समं वधूभिर्वलभीर्युवानः ॥' अत्र वधूभिः सह बलभीरसेवन्तेति वाक्यार्थप्रतीरेरनन्तरं वध्य इव पलभ्य इति शेपमतीतिरशन्दाप्यर्थसामर्थ्यान्मुख्यत्वेन विवर्तते । यथासंख्यध्वनियथा- 'अहरितः पाठवितः कोरकितः पुष्पितश्च सहकारः । अडरितः पाठवितः कोरकितः पुष्पितश्थ हदि मदनः ।' नन्येतदप्यमबद्धमम्चिवाशाद-शम्दाति । पनाका पनपटान्प्राप्तरती । रम्या इति नो. पनायाः प्रशिदीः प्राप्तवती । रिमाकारा. प्रनिती रम्या इलेवमाकाराः । पिपिका जनालवाभावादियनोहेनो रागं संभोगामिला वर्धयन्ती । अतो देतो रिविना भिकारपो लटभाः । नमन्ति बालीकानि छदिपर्यन्तमागा यागु । नमो पश्यनिवलीलक्षणा यामाम् । सममिति रहेत्यर्थ । ननु गमदादानुस्याऽपि प्रवीति । रारम् । मापि शेपवलात् । टेप नाभिधागक्षिप्तोऽपि मोन्दर्यरलादेवेति ग- या भ्यन्यमान ए लेप । अत एर व इव बलभ्य इत्यभिधतापि निहतो. माध्यनिीि नोक्ताम् । पर्यवान मूलन्यात् । सममिति यदि स्पट भत्तदोरमाया एव पटवारोपपदाक्षिप्त स्यात् । सममिति निपातोडगा महात्तिाक रहे. व कियाधिशेषणत्वेन सपनामी । न च नेन पिनाभिधाया सपरिपुष्टना वा. चित् । अत पर ममामामामेवाभिधाया गायरेव ग मिनीपोऽर्थ पृथपत्रयोनावग. म्यते । यथोक प्राक् - 'पदार्थशामनशानमाणव- सादि । एतय गोदाहरणे- वनुगर्तव्यम् । 'पानयंत्रो दिशश नाति' इवत्रानिवापर्यवलितति मेव मा निर्वाहा. यार्थान्तर समान्तर वाकई मी पनुमानम्य धुनार्थापना ताकिमीमांगर योर्न पनि- प्रगाव बनानदार--अशामापति । एपमन्येऽपीति । गर्वेषामेवारिया. 'मुमित ग. १. राम हति' क-स. ३ विशेषणत या' ग. ३. 'न परितुष्टता' का.प. '. गम्य 'ग. ५ 'सात्म' का. ६ भूताधापन' ग. . भीमारापक्षयो 'प-त. ..'तदाद'ग.

·काव्यमाला।
नैव । ततु चन्दनासक्तमुजगनिःश्वासानिलमूर्छितत्वेनोमेक्षितमित्युत्पेशा
साक्षादनुक्तापि वाश्यार्थसामर्थ्यादनुरणनरूपा लक्ष्यते । न चैवंविधै विषये
इवादिशब्दप्रयोगमन्तरेणासंबंद्धवैति शक्यं वक्तुम् । गमकत्वादन्यत्रापि
तदप्रयोगे तदर्थावगतिदर्शनात् । यथा-
'ईसाकरसस्स वि तुह मुहास णे एस पुण्णिमाचन्दो।
अज सरिसत्तणं पाविऊण अहे विअण माइ ।'
यथा या-
'नासाकुलः परिपतन्परितो निकेता.
पुंभिर्न कैश्चिदपि धन्विभिरन्वबन्धि ।
तम्धी तथापि न मृगः कचिदानाभि-
गकर्णपूर्णनयनेपुह्तेक्षणधीः ।।

·२ उदयोतः
ध्वन्यालोकः।
गन्दाग्यवहारे व प्रसिद्धिरेव प्रमाणम् ।
शेषध्वनियथा-
'रम्या इति मायवतीः पनाकाः फार्म विनिगा इतिपर्धयनीः ।
पग्याममेयन्त नमवलीकाः ममं यधूभिर्वलमीयुवानः ।।"
अर पमिः सद दलगीरोयनोति यापयार्थमग्निन्तरं पाराय
पलाय इति परतीतिरगन्दाप्यर्थमागान्गुगयरमेन विनी ।
यथास्यधनिर्यथा-
भारितः पालयितः फोरफितः पुष्पितध गहकारः ।
आरितः पालयितः कोरफिनः पुष्पितध दिगदगः ॥'
गमबदमणि-पागल।
Mi Hite:
प्रमपास. Frent
किन नाभावो सोमवा"
लिपोपमा 10.41 mi
Plants पापा मनु म ।
गरिन Mishr
पायन .111...
मवाना मोगल -
सरपmefum At Imagon मर... RR
Safणन Trt, uda meth.....
PATTrutrust in 1:
3r
परमप्र
HET.
antarvain Ex.marathist...
भRATREE.पालि.....
..
.

·काव्यमाला। । अत्र हि यथोद्देशमनूद्देशे यच्चारुचमनुरणनरूपं मदनविशेषणमूतारि- तादिशब्दगतं तन्मदनसहकारयोस्नुल्ययोगितासमुच्चयलक्षणाद्वाच्यादतिरि- च्यमानमालक्ष्यते । एवमन्येऽप्यलंकारा यथायोग योजनीयाः । राणां ध्वन्यमानता दृश्यते। यथा च दीपकध्वनि -'मा भवन्तमनलः पवनो वा वा- रणो मदकल. परशुर्वा । वमिन्द्रकरविनसतं वा स्वस्ति तेऽनु लतया गह वृक्ष ॥ इलन पाधिष्टेति भाव्यमानादेव दीपकादत्यन्तमेहास्पदत्वप्रतिपत्त्या चाहत्यनिष्पत्ति । अप्र. स्तुतप्रशंसाध्यनिरपि-'ढुण्टु लन्तो मरिहिमि कण्टअलिआई केअइवणाई । मालइकु. मुमसरिच्छ भमर भमन्तो ण पाविहिसि ॥' प्रियतमेन गारमुद्याने विहरन्ती कानि. भायिका भ्रमरमेवमाहेति भृयाभिधाया प्रश्नुतन्यमेव । न चामन्त्रणादप्रग्नुनप्रशंगा। समाप्ताया पुनरभिधायां वाच्यार्थवलादन्यापदेशना धन्यने । यत्सौभाग्याभिमानपूर्णा मुरुमारपरिमलमालतीमुममहशी कुलवधूनियनप्रेमपरतया कुनकवेद यलम्धनि. व्यतिशयशम्भलीकण्टकव्याप्तानि दुरामोदकेन कीबनस्थानीयानि धेश्याउलानीतभेतय. प्रर्यमाणं प्रियतममुपालभते । अपहनि वनिर्यथाम्मदुपा यायभटेन्दुराजम्य-'य फाला. गुहाभारचनावासकमारायते गोरानीकुवाम्भ रिमुभगाभोगे मुधाधामनि । विच्छे. दानलदीपितोत्कयनिताचेनोधिर्यामोद्यं मनापं पिनिनीपुरेप पिनतरनताशि म्मर ॥' भन्न चन्द्रमण्डलमभ्ययतिनो लक्ष्मणो वियोगापिपरिचितवनिनादयोदितोपमलीम- सच्छविमन्मथाकारतयापक्रवो वन्यते । अत्रैव समंदेह पनि - यनभन्दवनिनाम्य नामापि न गृहीतम । अपितु गौरात्रीमनाभोगम्थानीय चन्द्रममि कालागुरुपत्रमार- पिच्छित्यास्पदत्वेन य गारनामुष्टनामाचाति नेत्र ५ जानीम किमतमिति मसदेहोऽपि वन्यते । पूर्वमनजीकृतप्रणयामनुभप्तां पिरदोत्कण्ठिता यत्रभागमनप्रती साररन्वेन तगाधनादिषिधितया यागकगमीभूतो पूर्णचन्द्रोदयायगरे गुनीमुगा. प्रियतमत्वदीयाचकलशन्यमकालागुरुपत्रमााचना मन्मयोद्दीपनकारिणीति चादक कुर्वाणचन्दवर्तिनी चेयं कुवलयदलश्यामलान्नियोत फगेीी प्रतिपाता मावनिरपि । मुधाधामनीति चन्दायांयतयोपानमपि पदं सताएं गिनीपुरियन हेतुता. मपि न्यनतीति हेल्ललंकारवनिर्गम । स्वदीयवशोभा गुगा शोभा च गहमानगरी पयत इनि सहोनिवनिपि । 'स्वमुचमाशचन्द्रभन्दसगस्पायाभोग' पर्थनीनेय १. 'अनुग' क-ल. २. 'अनी'फ-स. १. 'तया च' फन. १. 'गौप्यमाना'क-श...अभिप्राय फ.ग. ४.भ. प्रतवावगति प्रातामत्र तम्य ......ग. ५. 'वामानर्ग' ग... विलागी. मक, "शिकामा' ग. ७ हतिबादीम. प.ग. १. रोमाभिः सह कम. ..'बदमम.कुवा'कस.

·- .२ उद्दयोतः] ध्वन्यालोकः। एवमलंकारध्वनिमार्ग व्युत्पाद्य तस्स प्रयोजनवचां ख्यापयितुमिद- मुच्यते- शरीरीकरणं येषां वाच्यत्वे न प्यवस्थितम् । तेऽलंकाराः परा छायां यान्ति ध्वन्यगवां गताः ॥ २९ ॥ ध्वन्याता चोभाभ्यां प्रकाराभ्यां व्यञ्जकत्वेन व्ययत्वेन च । तत्रेह प्रकरणाद्याचवनेत्यागन्तव्यम् । व्यायत्येऽप्यलंकाराणां प्राधान्यविवक्षा- यामेय सत्यां ध्वनायन्तःपातः । इतरथा तु गुणीभूतव्ययत्वं प्रतिपादधि- प्यते । अशित्वेन व्यगचतायामपि । पमेयारमाध्यनिधि । एमन्यऽ यत्र मा योन्प्रेक्षा । महापरियाऽम्मा थाम. धेनुन्दात् । यता-देलापि पम्परिदचिन्तरालप्रगर पापि मालगणवेऽ पाय यन्न । दिग्दनिरोमरने परणी धुनोति सारनारि सता चल ग भा ॥' एभदानां गंगारि मेराव य यथायोगं चिन्तम् । भतिसयोक्ति पनिपाम. भव-कावन्दारितम्य रिभ्रममा य वपुम सी महीमहवामका पनि न. मेवभवम । भापतेऽपि चिवारबारणमहो पराम्युमन्मागद गद गदर ग. विगनी पारम्वमेवाति..' भरदि मधुमागमदनागवानी अंगार गुभगता योन्य परिपोषकरवेन । ते तुत्वयि रोकोगरेण पापा पेभूप सिा मो. किर्वन्यो । भाषारि रिकारकारणनिवासादरम्पराश्यियापिदिना विनगर फलस्य रत्तिरिती भिावना निरपि । श्रिममधाधुगिसी गुरुपोषित पनि । ए सवालंकाराणा भन्यमानत्वमाति मन्तव्यम् । नपा निसिपी. तम् । पचायोगमिलिदिलार बचिन्नु न्याय मिल्यों योज । नन- सामाबितरहरामर्श तु भवता यदि मानव प्रति it. राह-एपमित्यादि । यंगमरका पवन raM offr. पागदादा भाग लिदाना farने मगिरल साबीनमा बाध्य नrary tch रसायनम.प नाम ift प । परम्प Fatment...गरमा एम बनने पी-दिग्ध पदार!" TRAI नम्र . im'. । ५' बम . HTRARArrm ·काव्यमाला। अलंकाराणां द्वयी गतिः कदाचिद्वस्तुमात्रेण व्यज्यन्ते कदाचिदल- कारेण । तत्र- व्यज्यन्ते वस्तुमात्रेण यदालंकृतयस्तदा । ध्रुवं ध्वन्यावा तासां अत्र हतु:- फाव्युत्तेस्तदाभयात् ॥ ३०॥ पलाराम तथाविधव्यायालंकारपरत्वेनेय कार्य प्रतम् । अन्यथा तु सद्वाश्यमाप्रमेय म्यात् । तासामेयालंकृतीनाम्- अलंकारान्तरव्यामारे पुनः, ध्वन्याना मोन्। पायोकांनी व्याप्राधान्यं यदि लक्ष्यो ॥ ३१ ॥ उनं तत् ~ चारोन्कर्षनिवन्धना वाच्य व्यन्नययोः प्राधान्यपि. नि । वमुमात्र गन्नयये चालंकाराणामनन्तगपदनितम्य प.पोदाह- गोम्यो विषय उनेय । नदेवम धमात्रणा कार्गोषण यानाधान. - ५ " - मनाया . Amia Latinirls बन्यता: ...मग *44 मनमा TRENR रन Remen Th ART चन्मतिम वामिनार १: -4004. ना-1440mm art ... समय 41141 11 . .... म . 4--04 14 .

·२ उदयोतः] ध्वन्यालोकः। रम्यालंकारम्य या प्रकाशने चारुत्वोत्कपनियन्धने सति प्राधान्येऽर्धशक्त्यु- भवानुरणनरूपव्यङ्गयो ध्वनिरवगन्तव्यः । एवं वनेः प्रभेदान्मतिपाद्य तदाभासविवेक कर्तुमुच्यते- पत्र प्रतीयमानोऽर्थः प्रेलियत्वेन भासते। पाच्यसाया वापि नास्यासौ गोचरो ध्यनः ॥३२॥ द्विविधोऽपि प्रतीयमानः स्फुटोऽमुरथ । तत्र य एव स्फुटः शब्दश- पन्याशस्या वा प्रफागते स एव ध्वनेर्मागों नेतरः । स्फुटोऽपि योऽभि- धेयस्याङ्गत्वेन प्रतीयमानोऽवभासते सोऽस्यानुरणनरूपव्यङ्गयस्य ध्वनेरगी- चरः। यथा- 'कमलाअग में मलिआ हंसा उड्डाविआ ण अ पिउच्छा। केण वि गामतडाए अभं उत्ताणभं फेलिहम् ।।' अत्र हि प्रतीयमानस्य मुग्धवघ्या जलधरप्रतिविम्यदर्शनस्य वाच्याह- त्वमेव । एवंविधे विषयेऽन्यत्रापि यत्र व्यायापेक्षया याच्यस्य चारुत्वो. स्कर्षप्रतीत्या प्राधान्यमवमीयते तत्र व्यङ्गस्याङ्गत्वेन प्रतीते_नेरविषयत्वम् । दिपकारवाचतुर्तिधोऽयमर्थशर युद्भव इति तात्पर्यम् । एवमिति । अविवक्षितकाच्यो विवक्षितान्यपरवाच्य इति दी मूलभेदी । आद्यम्य द्वी भदी-असन्ततिरस्कृतवाच्योऽयों- नरम मितवाच्यथ । द्वितीयम्य दी भेदी-अलक्ष्यफमोऽनुरणनरूपश्च । प्रथमोऽनन्द- भेद । द्वितीयो द्विविध -शब्दशक्तिमूलोऽर्थशक्तिमूलश्च । पश्चिमविविध -कवित्री- दौतिकृतशरीर कपिनिवस्वरूपातीनिशरीर बन मभवी च । ते च प्रत्येक व्यपव्यचक्योरक्तभेदनयेन चतुति द्वादविधोऽशक्तिमूल । आद्यम्प चचागे भेदा इति षोडा मुख्यभेदा । ते च पदवाक्यकारवन प्रचेक द्विविधा वश्यन्ते । अलक्ष्यमय तु वर्षपदवाक्यमघटनाप्रव-धप्रकाश्ययन पत्रिगदा । तदाभा- सेभ्यो ध्वन्याभासेभ्यो विवेकी विभाग । अस्येलामभूतम्य वनरमी काव्यवि. संपो न गोचरः । 'कमलाकग न मानता हसा दायिता न च (महमा। पितृप्वगः । केनापि मामागेऽभ्रमुमानित क्षिप्तम् ॥' [इति छाया ।] अन्यही पारिन्दा पित्र- घसा इत्यमामध्यते । केनाप्यतिनिपुणेन । याच्याहत्वमेवेति । वाच्चैनैव हि निम्मयविभावस्पंग मुग्धिमारिचय प्रतीयत इति वाच्यादेव बागवमपन् । वाच्च ' 'प्रसिटवेन' क, 'प्रम्लिएन्वेन' ख. २. 'मट' इति गाथाममगीन पाट १ 'इत्थंक-ख.३ 'प्रथमम्य' ग. ३ 'प्राशनम्वन' क-प. ४ अलक्ष्यक- मातु' कक्ष, ·काव्यमाला। अलंकाराणां द्वयी गतिः कदाचिद्वस्तुमात्रेण व्यज्यन्ते कदाचिदलं- कारेण । तत्र- व्यज्यन्ते वस्तुमात्रेण यंदालंकृतयस्तदा । ध्रुवं ध्वन्यङ्गता तासां अत्र हेतु:- काव्यवृत्तेस्तदाश्रयात् ॥ ३०॥ यस्माचत्र तथाविधव्यायालंकारपरत्वेनैव काव्यं प्रवृत्तम् । अन्यथा तु तद्वाक्यमात्रमेव स्यात् । तासामेवालंकृतीनाम्- अलंकारान्तरव्यङ्ग्यभावे ध्वन्यात्ता भवेत् । चारुत्वोत्कर्पतो व्यासप्राधान्यं यदि लक्ष्यते ॥ ३१ ॥ उक्तं घेतत्-'चारुत्योत्कर्षनिबन्धना याच्यव्यङ्ग्ययो प्राधान्यवि. रक्षा' इति । वस्तुमात्रव्ययत्वे चालकाराणामनन्तरोपदर्शितेभ्य एवोदाह- रणेभ्यो विषय उन्नेय । तदेवमर्थमात्रेणालकार विशेषरूपेण वार्थनार्थान्त- कटम गया । सागपालिकाया ।। पामतायाम्नु । ममारना।। एवंभूता ये व्यापता यदप्रधानमनाप वाच्यमानालारस्य कपमन काराणा पी।पाल. कीदायामा गमिवर मुमर्थ मनगि हवाह-तप्रेति । द्वाया गती सत्ताम् । अप हेतुपयननन्य । काव्यम्य कपियापारम्प नभेदाभयालंकारयणा । अन्यथेति । याद नन्यायमि य । तेन नत्र गुगीभूतयारना शनि मा. यम् । तागामवाल नीनानिलयं पश्यमागकारि कोपरकार । पुनरिति कारिकामप सरकार । प्यन्यङ्गनेति । पनिरकमि । पनपप्राधान्यमिति । हेतु -चार वोनस । यदीनि । नयाधान्य तु वाच्यालारा एक प्रथानमिति गुगीभूत यायपि भार । नन्न नागे बमुना अयने महाग दाहरणान किमत न दासानायासमाद-यमित्यति । एताशियो. परी-नयमिनि । थाप यपि प्र वाया 1. ' अनाग'कम. 47 करा. २ पुन 'कन-गुमायो। सि । 'ग' ग. ५ बम्बनाय' करा. १. सपथया'...'गया'ग. अलंकारा । पुरपयोग. --- ·२ उदयोतः] ध्वन्यालोकः । रस्यालंकारम्य या प्रकाशने चारवोत्कर्षनिवन्धने मनि प्राधान्येऽ. ग्वानुरणनम्पयायो घनिरवगन्नयः । एवं ध्वनेः प्रभेदान्प्रतिपाय तदाभागविवेक पर्नुगुच्यते-- पर प्रतीयमानोऽर्थः शिष्टत्वेन भागते । पापसानया पापि नास्यामी गोगरो पनः ।। ३२॥ द्विवियोऽपि मतीयमानः झुटोऽम्पुटय । तत्र य एक पुराना पत्यार्धन्या या मफागते स एव धनेमांगों नेतरः । 'पुटोऽपि योऽभि. धेयम्याइस्पेन प्रतीयमानोऽरभाराते सोऽग्यानुरणनरूपण्याय गो- परः । यथा- 'कमलागण मलिआ ईसा उहाविआ ण पिया। पेण पि गामतहाए अभं उणणभ फेरिन् । অ ধি মনীষমান্য অথবা এবংমাণবিন বাদা, खमेव । पविधे विपयेऽन्यत्रापि यत्र यामापेक्षया पारसय पायो सर्पमनीत्या मापान्यागीयते तपासायन प्रतियोगपिपाए । निराधोगशr gaR apnएथमिति ! ... विपिपरपावली गुलभ - A2 (111...' PRTAINEन सलमsane मेरो विधि - Trmste". तीर Aents ..... ERोरमदनये gah rates"... भाभा - .. ... .cm RAMMARRIORT REa uो विस मिला . 1 . Eriesxania free to । HERE I refrosia TEETAR । Famefteur feer .man.

·१२० काव्यमाला। यथा- 'वाणीरकुडगोड्डीणसउणिकोलाहलं सुगन्तीए । घरकम्मवावडाए वहुए सीअन्ति अनादं ।' एवंविधो हि' विषयः प्रायेण गुणीभूतव्यङ्गयस्योदाहरणत्वेन निर्द- क्ष्यते । यत्र तु प्रकरणादिप्रतिपत्त्या निर्धारितविशेपो वाच्योऽर्थः पुनः प्रतीयमानागत्वनैवावभासते सोऽस्यैवानुरणनरूपव्ययस्म ध्वनमार्गः । यथा-- 'उधिणम पटिभ कुमुर्म मा धुण सेहालि हलिअमुझे । अह दे विममविगयो ममुरेण मुओ बलअसदो ॥" मामामय:यांना घोपेर कारवाञ्छमा गनक्ति। 'पैगलनागोपीनशानि. कोमलंगवाया । गृहकर्मयाताया यया मारल्यानि ॥ इति रछाया arm दमकनायकामुकरतगवितण्यानमानिधन्यमाना बायोगरतरते । तथाहिं নতুন শাখা গতি, ব বা. হলি frঙ্কত সংলায় গণি, भानगी न ना यहाभीयांपनियन मातुं पारितय, गीदग्नी. मंगादनं मा मानमपि धन प्रभातीति । कर्मयोग- सुरेनषा दयमान মা। বানেগণাশ্যালগলি। यत्र यिनि । प्रमणमामियम सामनगामध्यनिशिगमादेश यत्र समान पुना पुनम पाना मामागी. 21 10' न भवन नया प्रतापमानमानी रन बननन 14:ना मारेगा. गनिन नाममा थन पान गुमानि मा पुनः भरदान " नी रार ॥' (t प्रा या मनमा - Hindi art... . imati नया atthn.fm. . 11-जाग... ...'t Arr... 'Trn. . it. FEMM.

·- २ उदयोतः ध्वन्यालोफः। अत्र पविनयपतिना सह रममाणा सम्बी पहिःश्रुतवलयफलफलया सध्या प्रतियोध्यते । एतदपेक्षणीयं याच्यापतिपत्तये । प्रतिपन्ने च वाच्ये तस्याविनयप्रच्छादनतात्पर्यणाभिधीयमानत्यात्पुनर्व्यगमाहत्वगेवेत्य- निमनुरणनरूपण्यायध्वनावन्तविः । एवं विवक्षितयाच्यम्य ध्यनेम्सदाभासविवेक प्रस्तुते सत्यविवक्षित. पाच्यस्यापि ते फर्नुमाह-- अव्युत्पत्रशक्त निपन्धो यः स्सलद्गतः। शब्दस्य म च न शेयः मूरिभिविपयो धनः ॥ ३३ ॥ स्खलतरुपचरितस्य शब्दस्याव्युत्पचेरशते; निबन्धो यः स च न छनेविपयः । यतश्च- देतया अवचनीय एवं सो म्यारिति यावत । नम्येवं व्यापरयोपस्कारता प्रत्युक्ता भवैरित्याशह-प्रनिपन चति । गन्दे दत्त इति यात् । सदाभासयिके मस्तुन इति । गप्तमी हनी । तदाभाराविवेकप्रस्तावलक्षणात्यराशादिति यावत् । कम्प तदाभास इसपेक्षायामाह-विषक्षितयाच्यस्येनि । एटे तु न्यान्याने प्र. अनुन इतरांगनम् । परिसमाप्ती हि विवक्षिनाभिधेयस्य तदाभाराविषेक । न स्वधुना प्रानुन .....मनुबभाति । स्पलतरिति । गौणस लाक्षणिकम्य वा शन्दस्य। पर्ष । भव्युगनिरनुपागादिनियन्धनतात्पर्यप्रेति । यथा--'प्रेसप्रेमप्रबन्धप्रचुर- परिचयपीटगीमन्तिनीनां निताशावादशे विहरति सतनं यः ग सौभाग्यभूमिः । अमानुपागरपिस्नया प्रेहदिति लाक्षणिक, चित्तमावाश इति गाणः प्रयोग. करिना ফাণি ন মানহাসলাম । ছবিখ্যাথা। यथा--'पिमफामएचयप्रवर पारिनिधी परता क्या । जलनरविर्णितभा- जने विचलिलामनि पुनमये पताः ॥' अश प्रवरान्तमाएपदं चन्द्रमस्युपचरितम् । भाअनमित्याशय पुध्यमय इत्यविध कामपि कान्ति न पुण्यति। ते त्तभरणात् । सचति । प्रथमोरयाने या प्रनिदपनुरोधप्रतितम्यवहारा कवय इस्त्र वदति नि. गि पप्रशयनम्' यानि भातम् । म न ऐकलं धनविपयो यावदयमन्योऽपीति घश- बाजाथै का. २. ' व्यायमेव'. कल्य, ३. 'एवं विपकाच्यास'. ग. ४. 'त' क.प. ५. 'भाफरष्णुगत.' करा. १.पन्दोऽर्थ इनि' काव. १.विवक्षिनवाच्यत्व' कप. क-ख. ४. 'अराश्य-गमर्थम्' का, ५. 'आयतं पाद' ग..'(लादि- सनिकर का. ३."प्रति ·काव्यमाला। सर्वेष्वेव प्रभेदेषु स्फुटत्वेनावमासनम् । यद्यायस्याङ्गिभूतस तत्पूर्ण ध्वनिलक्षणम् ॥ ३४ ॥ तचोदाहृतविषयमेव । इति धीरजानकानन्दबंधनाचार्यविरचिते धन्यालोके द्वितीय अपोतः । नृतीय गयोतः। एवं व्यायमुखेनैव ध्वनेः प्रदर्शिते सप्रभेदे सरूपे पुनर्थअकमरोन तेसकाश्यते- লা। মা নিশ সামালিন্য কাব্যাঙ্গালী प्रायेण HिITTEIR ददारि-यतयति । भयमामन मिति । भावानयने प्रया- अपनी व्यायादाभागनं गर । निलक्षणं पनेः शापम् । पूर्ण भाग तर मैनं प्रमाणम् । तप पूर्ण पूर्णनिम्मपनिदायान् । अय वा कानमेर पनि सागम् । समागम्य ज्ञानपरिच्छेयवान् । मायाकारेण सनोऽन्यग गाभागमपथमे. धति मूनयता नहाभागविकनिभायो य प्रान्त गएर निवोदित इति शिम् । प्रोग्य प्रोपागमात्र मारनामनाते यया । बन्दैभिनवगुभोपपन्नी नामि जगा ॥ इति महामादेपरवायायामननपानमा गयरोक (अन्यालोर) मोमो सानिमामा.दापन । या Nitiगम । टाकर नि पयमित्यादि। बाबमुल ना गम 01411 अपामा शान-पान मुमेनन की art. समान AIATI 1 If 11 HRMAnt. • AAHE.Maitism Him - गणे भ . . ..'".." . RAMERRAT .

·। ३ उदयोनः] ध्वन्यालोकः। अविपक्षिनवाघ्यस पदयाक्यप्रकाशना । तदन्पसानुरणनरूपण्यायस्य च पनेः॥१॥ अपियशिनवाच्यम्यात्यन्ततिमानवाच्ये विभेद पदमफागता या महयोगम्य-गीताः समिधः श्रियः । यथा पा कालिदागम्य-क: म. मेनिधि पचप व्यासमावि म्यागायोग्योपयमा भAIMम पदाचियाः । भपि तु यमक एपेसि । तना-पगुगनि. प्यम्याविवक्षिपादिपेण यो भदाय विभाग मा पुन गावगु नारि भेदः सविन म प्रवाहितोऽभुना पुन प्रयास : मगुगशिपया निा पद पायो पदमाग परमा महान T एक सादाम कामयावरि Arna Ret सरपंचान्गुणेन भेदः । प्रशासन की लापम् । यगुमाया-मापा कामरानो गुम्बनती प्राम-नाले मन तिसरेण सिमाम धंदा तिमी भदान को fringपागमभाव सबसनrati | भरिमा वादीनामपि नाम rtiher. देन पर बारिया यथार पनियर्थ ।नायो ant मये पाया दिया fafernयम्य को भर मोरो माम मम पिये 24 रन tunt सत्ता पर मालमतनुगमन प्रम- महाभारनियलयासमाया Prot मनभिी गा ne fre ॥ नादाnterts naमारासम्पपनसमपERE 14. -Ravrai पER RAPE TA. lingmra I want. समय पुER REE ETA - THERE ARR.त ·१२४ काव्यमाला। नद्धे विरह विधुरां त्वय्युपेक्षेत जायाम्' । यथा वा तस्यैव-'किमिव हि मधुराणां मण्डनं नाकृतीनाम् । एतेपूदाहरणेपु समिघ इति संनद्ध इति मधुराणामिति च पदानि व्यञ्जकाभिप्रायेणैव कृतानि । तस्यैवार्थान्तरसंक्रमितवाच्ये यथा--'रामेण प्रियजीवितेन तु कृतं प्रेम्णः प्रिये नोचितम्' । अत्र रामेणेत्येतत्पदं साहसैकरसत्यादि व्यङ्गयाभिसंक्रमितवाच्य व्यञ्जकम् । यथाया- 'एमेअ जणो तिस्सा देउ फवोलोपमाइ ससिविम्बम् । परमत्थविआरे उण चन्दो चन्दो विअ पराओ ।' ध्वन्यते । तस्यैवेति । अविवक्षितवाच्यस्य यो द्वितीयो भेदनस्येत्यर्थः । 'प्रत्यास्या- नरूप. कृतं समुचितं करेण ते रक्षसा सोडं तच तथा त्वया कुलजनो धर्त यथोथेः शिरः । व्यर्थ संप्रति विभ्रता धनुरिदं बधापद. साक्षिणा' इति । रक्ष स्वभावादेव यः क्रूरोऽनतिलक्ष्यशासनत्याहुमदतया च प्रसय निराक्रियमाण कोधनम्यैतत्तायचि तरतिसमुचितमनुष्टापकलं नाम । मान्योऽपि कश्चिन्ममाझा लवयिष्यति । त इति । यया सागपि तथा न गणितम्नम्याम्नवेवध । तदपि नया अधिकारणोत्गवापत्तियुन्या ने. प्रविमारिकामुखप्रगादादिलक्ष्यमाणमा मोर यथा येन प्रकारणेदानीतनकुलवधूजन शी य पश्चि पामग्मायोऽपि कुलवधानवाच्य शिगे धने । एग्धिा किल पर कुलाची भवाम इति । अथ च गिर कननावगरे वया शीघ्र कृत्यतामिति तथा सोई तथी शिगत यथान्योऽपि बलवीजन उच्च शिगे धने नियामतया । एवं गवणम्य नव च गमुचितकारिब नियूंटम । मम पुन गर्वमेवाचितं पर्यवगिरम् । सथाहि राज्यनिर्वागनादिनिम्बाशीनधानन्यांपास्यापि कलत्रमात्ररक्षणप्रयोजनमपि पचापमभूमम्मति स्वय्ये रक्षितामामेव निष्प्रयोजनम् । तथापि च तदारयानि । सन निज विनम्नवास्य मभाव्यने । नयुक्त गर्मणेवगमगाहगत्वालम्पयाचितकारि. स्वादिव्याधमान्तरपरिणव । 'कापुस्पादिधर्मपरिप्रहल्यादिशबा' ही म. नाम्यान नदान । कापुरुषम्य बलदेव प्रयुनोचित स्यात् । प्रियशी राममात्रमे। दिदानी मनम् । विवादम्य प्रशासनिम्भिनं यत्प्रेमनाम तस्यनीषियात. मित छोरालम्वनीही पनविभागयोगासागरमो समय पटीत पेभ १. 'यया वा तमग पुमान मत' ... १. निम्मानित कम १ सया'का 1. 'मलिगामायामाग. ४.'बरकत. -- ·३ उद्दयोतः] ध्वन्यालोकः। १२५ अत्र द्वितीयश्चन्द्रगन्दोऽर्थान्तरसंक्रमितयाच्यः । अविवक्षितवाच्यस्यात्यन्ततिरस्कृतवाच्ये प्रभेदे वाक्यप्रकाशता यथा- 'या निशा सर्वभूतानां तस्यां जागति संयमी । यस्यां जाग्रति भूतानि सा निभा पश्यतो मुनेः ॥' अनेन हि वाक्येन निगा न जागरणार्थः कमिद्विवशिनः । तहि तत्वज्ञानावहितत्वमतत्त्वपरानुसत्वं च मुनेः प्रतिपादन इति निर. स्कृतवाच्यस्यास्य ध्यअफत्वम् । इति । एवमेव जनगम्या ददाशी बोलोपमायां शातिबिम्बम् । परमावर पु. नपहचन्द्र व पराः याया। एवमेवेति मयमधिवेशाधना जनति लोकप्रनिगतानुगतिवमात्रारणः तस्या समाधारणगुणगणमाया' । यो- लोपमायामिति বিলাসীঘাপখালসীমাথা प्रन्युत तदधियानुनतो दरनि शशिकिरयामाजिकीकतम् । पापि गारिवाप्रवाहपरितमभितः पतितो लोर, तथापि यरि परीक्षा पक्षपूर संभाजनं यचन्द रति अभिर पर एर क्षपिपरिसराशनपानमा न्तरसंवान्तो (क्त । म प था पारधर्मान्तरातानिनमा समनुष्यम् । एपमुत्तरत्रापि । एवं प्रथमभेद द्वावपि प्रभारी पक्षप्राश बनोहार. हाकावनोदही-था निहोति। विपरित पनि । मेनन न परिप- देयं प्रपदेश film । निशा जागरिकन्यन्यायवदामि नमरेको फन । नम्मपितामेभावर मयीनो लोकोनातलक्षणेन निमिन ART पापान भ्याट र परामर पनरि । रावादाम * FREE:- नतिन पदार्थान्दमानुपपरपमर्थ भासिनो मनर पाय तानाशानामपि भूतानां दा निवास मोहनी ला संघकी . मायेनेति दिनमानदेय मी fre निशायामेव मोहिन्दी सिमिर रे । free जाप्रति निदान मा मामा र बलोनाका Kartu. मनिपारिना । अन्य ने सरिर : ता. १.ग. ..vिygस. १. Ifort का ·१२६ काव्यमाला। तस्यैवार्थान्तरसंक्रमितवाच्यस्य वाश्यप्रकाशता यथा- 'विसैमइओ चित्र काण वि काण वि यालैइ अमिअमओ । फाण वि विसामिअमओ काण वि अविसामो कालो ॥ अत्र हि वाक्ये विपामृतशब्दाभ्यां दुःखसुखरूपसंक्रमितवाच्याभ्यां व्यवहार इत्यर्थान्तरसंक्रमितवाच्यस्यास्य व्यञ्जकत्वम् । विवक्षिताभिधेयस्यानुरणनरूपव्ययस्य शब्दशक्त्युद्भवै प्रभेदै पदभ. काशता यथा- 'नातुं धनैरार्थजनस्य वान्छां देवेन सृष्टो यदि नाम नास्मि । पथि प्रसन्नाम्वुधरम्तडागः कूपोऽथया किं न जडः कृतोऽहम् ॥' तात्पर्यम् । । च पश्यत इति वचनं ने स्वार्थमात्र विश्रान्तम् । अपि तु व्याय एवं विधाम्यति । यत्तच्छन्दयोश्च न खतन्त्रार्थतीते सर्व एवायमाख्यातसहाय पदसमूहो व्यङ्ग्यपरः । तदाह-अनेन हि वाक्येनेति । प्रतिपायन इति । ध्वन्यत इसर्थः । तथा विषमयो विषमयता प्राप्त । केपाचिकृतिमामतिविवेकिना वा । केपाचिन्मु. कृतिनामत्यन्तविवेकिना वातिकामत्यमृतमयनिर्वाण । कपाचिम्मिश्रमणा विवेका. विवेकवता वा विषामृतमय । केषामपि मूटपायाणा यागप्राप्तयोगभूमिमारूदाना वा अविपामृतमय कालोऽतिकामतीति मबन्ध | विषामृतपदे च लावण्यादिशब्दवनिरू- ढलक्षणरूपतया मुमदु समाधनयोवर्तते । विष निम्यममृत कपित्थमाते( वन्) । न चात्र मुखद समाधने नन्मात्रविधान्ते । अपि तु स्वकर्तव्यमुगदु खपर्यवमितेन च ते साधनेन गर्वथा विवक्षिने । नि माधनयोग्नयोरत्राभावात् । तदाह-समितवा- च्याभ्यामिति । केपाचिदिति वाच्यविशेषमकान्ति । अतिकामतात्यम्य च मात्रमकान्ति । काल इत्यम्य च मयंव्यवहारमकान्निः । उपलक्षणा तु विषामृतलक्ष- णमानसकान्तिरिति वृत्तिकृता व्यायातम् । तदाह-वास्थमिति । एवं कारिका- प्रथमालिक्षिताश्चतुर प्रकारानुदाहृय द्वितीयकारिकाधस्वीकृतान्यान्याप्रमागक्रम- गोदाहरति--विवक्षिताभिधेयस्येत्यादिना । प्रातुमिति पूर्णयितुम । बनरिति यहु- वचन यो यो येनाया नम्य नननि सूचनार्थम् । अतावाथिग्रहणम । उनम्यात बाहुल्येन , 'विषमय न केवामपि कंपामपि प्रयायमृतमय । वेपामाप रियामृतमय के. पामप्यविशमत काल ।' इति न्याया २ 'समान्त' कनव.३ "मानु' क-प. १. 'एव पश्यन दनि मुनरिनि च न सार्थ' क-ख. २ 'व्यापार' स. ३. 'गुर. सम्भप्रायाणा' ग.. अति-व्यवहारमुकान्नि' क-स-पुनस्योनामि, .. विधा मृतमहामासक्रमगमात्र' क.प.६ ग्रानुमिति' क-स. ..

·१२७ ३ उदयोतः ध्वन्यालोकः। अरहि इति पदं निर्विन रक्षात्मसमानाधिकरणतया प्रयुक्त- मनुरणनरूपतया कपममानाधिकरणतां सशक्त्या मतिपयते । तस्य पाश्यमकामना यथा हर्षचरित सिंहनादवाक्येपु.---'वृरोऽम्मि- मामल्ये धरणीधारणायाधुमा त्वं गेप.'। पदि याश्यमनुरणनरूपमर्थान्तर शन्दगवत्या मुटमेव प्रकाशयति । जस्व कविमाटोक्तिमात्रनिष्पनगरीरम्याशक्युद्भवे मभेदे पदमका- पाना यथा हरिविजये- 'रायमं रामरमहं पणमहुरामोमा । असमप्पि पि गहि कुसुमसरेण महुमासलच्छिमुहम् ।' भत्र परमर्पितमपि कुसुमारेण मधुमासलक्ष्म्या मुसं गृहीतमित्यसमा निमित्येतदयस्थाभिधायिपदमशक्त्या कुसुमशरस बलात्कार प्रकाशयति ।

·१२८ भी प्रभेदे पारगमकाना गादनं मार, रहिमानों' इत्यादि । अत्र राजगति गमिमामो न सादांयत्यनमाय गगनित्यय पायाः करितोलिमात्रनिनारीरी मममोन्मादानाम्यानं यमन्तगमयम गनयनि । भन संमविनरीगर्यशम्युरे प्रभेद पदमागता यथा- 'पाणिमा हरिदता कुणी अभाग पारिधी । जार ललिभालअमुही परमि परिमाप मुना ॥' अब मलितालकमुर्मात्यतत्पदं व्यायध्याः सव.संभाविनमर्गगमस्या मुरतीयासक्ति सूर्यनीयस्य मनुः सततर्ममोगशामतां प्रकाशयति । तम्यर याश्यप्रकाशता यथा--- 'सिहिपिन्टकण्णऊरा बटुआ यारम्म गयिरी ममइ । मुताफलरइअपसारणाणे माझे सवत्तीणम् ॥' अनेनापि वाक्येन व्याघवध्वा गिलिपिच्छकर्णपूराया नवपरिणी- तायाः कम्याश्चित्सीमाम्यातिशयः प्रकाश्यते । तत्संभोगकाले स एवं व्याधः करिवरवधव्यापारसमर्थ आसीदित्यर्थर्यकागनात् । कामा मत्वं रम्या विभूतयः। किंतु मसाइनापामाटोलं हि जीविनम् ॥' इत्र कविना यो विगगी बचा निवदम्नप्रांटोक्त्या जीविनान्दोऽर्थयतिमूलतयेदं वनय- नि--पर्व एवामी कामा विभूतयश्च जीवितमात्रोपयोगिनः। तदमावे हि मादगी ने- रसद्रूपताप्यते । नदेव च जीवितं प्राणधारणम्पन्वान्प्राणनेच चाहत्वादनाम्यापदमिति विषयेषु बराकयु कि दोपोद्घोषणदानन्येन । निजमत्र जीवितमुपालभ्यम् । तदपि वा निमर्गचचलमिति न मापगधामन्येतहाई वैराग्यमिति । वाक्यप्रकाधना यथा--"शि- साराग-' इत्यादी । 'वाणिजक हन्तिदन्ता कुतोऽस्माकं बाहत्तयश्च । यावल- नालकमुबी गृहे परिवाते खुपा ।' [इति उछाया । अत्र सुरिति वस्पमात्रेण विशेषणमविलुमतया च हस्तिदन्तायपदरणं सभाब्यमिति वाक्यार्थस्य तावत्येव न का- चिदनुपपनि । सिहिपिच्छेति । पूर्वमेयोजिता गाथा । मन्विति । समुदाय एव १. 'वस्थानान्' क-व. १. सभाविनार्य' ग. ३. 'मूचयनि नदीयम्य ग. ४. 'अपि' क-ख-पुम्नक्योनांमि. ५. 'प्रल्याप्यवे' ग. ६. 'प्रदर्शनात् ग. 1. 'इन्येतावन्' ग. २. 'इलादिग... परिषद यत्रिमं चंकम्यवे' ग. ४. 'अवलिप्सतया ग. ५. 'वाच्यार्थस्य' ग. 1 ·३ उदयोनः] ध्वन्यालोकः। १२९ ननु ध्वनिः काव्यविशेष इत्युक्तं तत्कथं तम्य पदमकामना ! काव्य. विशेषोहि रिशिष्टार्थमतिपचितुः शन्ददर्भविशेषः । तदारय पदार- फाशयेनोपपद्यते । पदानां सारकत्वेनावाचकत्वात् । उच्यते-मादेप दोपः यदि धावकत्वं प्रयोजकं न ध्यनिष्यपदारे स्यात् । न त्वेवम् । तस्य व्यत्वेन व्यवस्थानात् । किं च काम्यान शरीरिणामिव मरमान विशेषावच्छिन्नममुदायसाध्यापि चारन्यमतीतिरन्वयव्यतिरेकाभ्यां भागेषु फाप्यत इति पदानामपि यसकत्वमुखेन ध्ययभितो ध्वनिध्ययदारो न विरोधि। 'अनिष्टस्य श्रुतिद्वदापादयति दुष्टताम् । श्रुतिदुष्टादिपु प्यतं तददिएस्मृतिर्गुणम् ।। पदानां मारफत्वेऽपि पदमात्रायमासिन । तेन ध्वने. प्रभेदेषु सर्वध्वेवानि रम्यता ॥

·फागमाला। विच्छितिशोभिने केन पणेनेय कामिनी । पदद्योत्येन मुरुवर्य निना मानि भारती ।' इति परिकरलोकाः। यस्त्वलक्ष्यक्रमव्यङ्गयो धनिर्वर्णपदादिषु । पारये संघटनायां च स प्रबन्धेऽपि दीप्यने ॥२॥ तत्र वर्णानामनर्धकत्यायोनकत्वमसंभवीत्याशयेदमुच्यते- शपी मरेफसंयोगी ढकारचापि भूयसा । विरोधिनः स्युः शृगारे वेन वर्गा रैसच्युतः ॥३॥ त एव तु निवेश्यन्ते वीभत्सादी रसे यदा। तदा त दीपयन्त्येव तेन वर्णा रसच्युतः ॥ ४॥ श्लोकद्वयेनान्वयव्यतिरेकाभ्यां वर्णानां द्योतकलं दर्शितं भवति । ध्वनिनिरूपितम्य पदमानावभासिनोऽपि पदप्रकाशस्यापि घने रम्यतास्ति । म्मारक स्वेऽपि पदानामिति समन्वय । अपिशब्दः कामाक्षिन्यायेनोभयत्रापि संवघ्यते । अ. धुना चाहत्वपतीनी पदस्यान्वयव्यतिरेको दर्शयति-विच्छित्तीति । एवं कारिका व्याख्याय तदसगृहीतमलश्यकमव्यय प्रपश्ययिनुमादयस्त्विति । नुशन्दः पूर्वभेदै- भ्योऽस्य विशेषद्योतकः । वर्णममुदायथ पदम् । तत्ममुदायो वाक्यम् । संघटना पद- गता वाश्यगता च । सघटितवाक्यममुदाय. प्रबन्ध इत्यभिप्रायेण वर्णादीनां यथाक्रमम- पादानम् । नादिशब्देन पदैकदेशपदद्वितीयादीनां प्रणम् । सप्तम्या निमित्तत्वमुक्तम् । दीप्यतेऽवभासते सक्लकाव्यावभासतयेति पूर्ववत्तान्यविशेषत्वं समर्थितम् । भूयसेति प्रत्येकमभिसवध्यते । विरोधिन इति । परुपा वृत्तिविरोधिनी शुभारम्य । यतस्ते वर्णा भूयमा प्रयुज्यमाना न रेसान्योतन्ति सान्ति । यदि वा ठेन गृङ्गारविरोधिवेन हेनुना वर्णाः पादयो रमाच्छूनारायवन्ते त न व्यतयन्तीति व्यतिरेक उक्तः । अन्व- यमाह-~त एव विति शादय । तमिति वीभन्सादिक रसं दीपयन्ति । कारिकार्य ता. सर्येण व्याचट-श्लोकद्वयेनेति । यथासंख्यप्रसङ्गपरिहारार्थ श्लोकाभ्यामिति न क. तम् । पूर्वकेन हि व्यतिरेक उतो द्वितीयेनान्वय । अस्मिन्विपये झारलक्षणे पा. दिप्रयोग मुकवित्वमभिवाञ्छता न कर्तव्य इत्येवफललादुपदेशय कारिकाकारेण पूर्व व्यतिरेक इक्क । न च सर्वथा न कर्तव्योऽपि तु वीभत्सादी कर्तव्य एवेति पधादन्वयः । १. 'प्रबन्धोऽभिधीयते' क.स. १. 'न संभवति' ग. ३. रसश्युनः ग. १. 'रसादीन्' ग. २. "विरोधहेतुना' ग. ३. 'प्रच्यवन्ते' कस. ४. 'लोक- द्वयाभ्या ग.

·३ उद्योतः ध्वन्यालोकः। पदे चालश्यामन्यायस्य घोतकत्वं यथा--- 'उम्पिनी मयपरिस्खलितांशुकान्ता ते लोचने प्रतिदिनं विधुरे शिपन्ती। रेण दारणतया सहसव दापा धूमान्धितेन दहनेन न पीक्षितासि ।।' अत्र हि ते इत्येतत्पदं रसमयत्वेन मुरमेवावभासते सहृदयाना । पतिकारेण विन्यपूर्वरो न्यतिरेक इति शलीमनुगमन्वयः पूर्वमुरात । एतदुक्क भ. पति-यपि विभावानुभावव्यभिवारिप्रतीतिमपदेव रसाबाद निवन्धनम् तथापि विशिरवतिकदमदगमयमाणाम्ने पिभावादयगया भवन्तीति बसवित्मिजमदः । वेन অগালালার নিয়মাবলীর্যনংঅধি কী শাৰী । रास्वादे गहकार्येव । अत एव च महकारितामेवाभिधान निमितमतमी कता वारि- विति। नवरव गाभियक्ति। विभावादिसंयोगादि रसनिष्पत्तिरित्युफ पहुरा । घोकमायोऽपि च ममावो गनिस यात्रियन एवं । आपट्टीतवत् । पुरयाय- नियमित विशिजातिकरणमाणाचनुकरणारय । पदे घेति । परे च सनीलः । तेर रगतीतिर्विभावादिरेर । सेन रिसादयो यदा विपिन केनापि पदेनार्यमाणा गमवाविधायिनो भवन्ति सदा पदपेवामा मदिमा गमप्यत इति भावः । भन्न हीनि । वामवदनादादाकर्णनप्रयुद्धगोकनिर्भय वामराजस्येद परिदेवितवचनम् । साव शोको नामेट जनपिनास नि । नस्य जनस्य येरपटासाय. पूर्व रतिविमानामग्लम्कने मन वायरिना नानी मानगोचाना ना. पक्षमावाण उरणमुहापश्यन्तीति धित ने रोचन दीि नरदमीवनगतमाम আনলগা সর্মলা বন। বলা বালিপৰা প্ৰান। সন यनाचादि। पाहा नाम यव । तथाहि पागम-मनमायन दम्य कमियनि माम यमिति । सानपm-11।। जय मनुन्धानपानमा । पर यमान रक्षागार यायधयारा बनुना मादे. सानिधाय तमुधिग्य रममा नबाले । यान - यन. समान इति नय नम: । पनिमा मरणा पासवान प.. या मायनामगर परामशर पाम महदन। न पनपनुन व प्रमाणम् । मया निदारितप्रतीमार : गम्य निभावतार | Efel.7 1-78 १ १ सयमाणाना क.न . प्रभाव यनु.. ग. 'बोसमयका भनुनेथ्यमाण ग. निर्गमग . 1 J ·१३२ फाव्यमाला। यया था- 'झगिति कनकचित्रे तत्र दृष्टे कुरङ्गे रमसविकसितास्ते दृष्टिपाताः प्रियायाः । पवनविललितानामुत्पलानां पलाश- प्रकरमिव किरन्तः मर्यमाणा दहन्ति ॥ पदाययवेन द्योतनं यथा- 'जीडायोगान्नतबदनया संनिधाने गुरुणां बद्धोत्कम्पं कुचकलशयोर्मन्युमन्तर्निगृह्य । तिछेत्युक्तं किमिव न तया यत्समुत्सृज्य बाप्पं मय्यासक्तश्चकितहरिणीहारिनेत्रत्रिभागः ॥' इत्यत्र त्रिभागशब्दः। वाक्यरूपश्चालक्ष्यक्रमव्यङ्गयो ध्वनिः शुद्धोऽलंकारसंकीर्णश्चेति द्विधा अपि लोचने विधुरे कांदिशीकनया नि...पू क्षिपन्ती कराता क्वासावार्यपुत्र इति तयोर्लोचनयोतादृशी चावस्थेति मुतरी शोकोद्दीपनम् । रेणेति । तस्यायं खभाव एवेति । किं कुरुतां तथापि धूमेनान्धीकृतो द्रनुममम इति । न तु सविक्स्पेशानु चितकारित्वं सेभाव्यते इति स्मयंमाणे तदीयं सौन्दर्यमिदानी सातिशयशोकावेशविमा यता प्राप्तमिति । शब्दे सति सर्वोऽयमों निरूड एवेति तत्र तत्र व्याख्यातव्यम् । नि. भाग इति गुरुजनमवधीर्यापि सा मा यथा तथापि सामिलापमन्युदैन्यगर्भमधुर विलोकि तवतीत्येवं स्मरणेन परस्परहेनुकत्वप्राणप्रवासविप्रलम्भोद्दीपनं विभागशब्दसनिधी स्फुट भातीति । वाश्यरूपधेति । प्रथमानिर्देशेनाव्यतिरेकनिर्देशस्यायमभिप्रायः । वर्णप- दतमागादिषु सस्वेवालक्ष्यक्रमो व्यायो निर्भासमानोऽपि समलकाव्ययापक एव नि- भीमवे । विभावादिसंयोगप्राणत्वात् । तेन वर्णादीनां निमित्तत्वमानमेवं । वाक्यं तु प्वनेरलक्ष्यक्रमस्य न निमिततामात्रेण वर्णादिवदुपकारि । किंतु समप्रविभावादिप्रति पत्तिव्यापृतत्ववदमादिनियममेव तनिर्भासत इति । वास्य इत्येतत्कारिकाया न निमित्तम. समीमात्रम् । अपि त्वन्यत्र भावविषयार्थमपोति । शुद्ध इत्पोलेकारेण केनाप्यसंमिश्र । 'कृतककुपितांपाम्भोभिः गर्दन्यविलोकितवनमपि गता यम्य प्रीत्या धृतापि तथा- म्या । नवजलधारस्यामाः पश्यन्दिशो भवनीं विना कठिनहृदयो जीवत्यैवै प्रिये स तव प्रियः ॥' अत्र तथा तेसैः प्रकारैमात्रा धृतापीयनुरागपरवशत्वेन गुरवचनोलानमपि त्वया कृतमिति । प्रिये इनि परस्परजीविनरासाभिमानान्मको रतिस्थायिभाव उक्त। १. 'च' क-प. २. 'पलाशे.' क-ख. ३. क-ख-पुसकयोधनुर्धचरण एवास्य सोकम्यानि, 1.निलंग्जे क-स. २. 'सम्मु नालक्ष्य' काम. १.'ए' ग.

·१ परम्पगनुरद्धारवायतराम क-ग.. प्रमादित.'कम, ३ पदशोतः] ध्वन्यालोकः। १३३ मतः सत्र शुद्धस्योदाहरणं यथा रामाभ्युदये--'कृतककुपितः' इत्यादि लोकः । एतद्धि वाक्यं परम्परानुगगं परिपोषमाप्त प्रदर्शयत्सर्यत एव परं रसतत्त्वं प्रकाशयति । अलंकागन्तामंकीर्णो यथा-मरनयनदीपणोदा.' इत्यादि श्लोकः । मन हि रूपकेण यथोक्तव्यमकलक्षणानुगतेन प्रसापितो रसः सुतरामभि- ध्यज्यते। अलक्ष्यक्रमव्यायः संपटनाया भामते ध्वनिरित्युक्तं तत्र संघटना. सरूपमेव तापन्निरूप्यते- असमासा समासेन मध्यमेन १ भूषिता । वथा दीर्घसमासेति विघा संघटनोदिता ॥५॥ मारलधरेलगोगपूर्व प्रापिपजलाटोक्नं विप्रलम्भोहीपनविभावत्वेनोक्तम् । जीयत्ये- चरि मापसभावना विकारेण करणावहानिरीकरणतयोला । सर्यत एवेति । ना. मान्यनमस्स पदसाधि जिचिगव्याधिदेवत्वमिवर्य. । रसनादमिति विप्रलम्भ- हागन्मनतम् । मरनवनदीपूरेणोदय पुनगुंररीनुभियंदरि रिस्ता दु.सं तिरन्यपूर्णमा मोरया । नदपि निसितम्या. परस्परमुन्मुगा नयननदिनानॉलानी पियन्ति में प्रिया ॥ रुपणेति । मर M नवनदीपुर प्रयावादः । सरभरामेव प्रार- स्वात । तनोटा परम्पग्गामुख्यमवुद्धिपूर्वमेव नीता । अनन्तरं गुरव भभूपभूतय एवं सनव । इच्छाप्रमागेधान्दान । अथ च गुरवोइलरचा गेतवी प्रतिहतेमाः । अन वापूर्णमनोरथामिन्न । तथापि पाप मुगतालक्षणेनान्योन्यतादारम्येन से र मालाननिगे गलायतप्राय ग्रनयनान्येव नटिनाना नि नंगनान रम परसरा भिलपलक्षणमाम्बादया । परापभिटापा मकवामिधाकारयुक्सापि कालम- तिवायगात । न ना प निव्यदम । गियरयाकादिरूपण नायफ्युगटम्या. पिनन्यान । न हि माना नानालाना तार पानाटिचित इलाश गह- यथाकव्य कति । र मामथान पापन' इत्यादी 'नातिनिरंदण- ६५न' नि । प्रमाधित रनि । मापारिकपणदारेण रोऽपि प्रशापित त्यथ । मपटनाय मिान भार ५५५ । पण यश निमितमात्रे सप्तमी । उसमितिका मायाम । निरूप्यन नि | Mait कनया विचार्यन इनि यादन् । निगाहरणाया कम्' ग. 1.'मररम' कम १. 'युगगना' का. ५ ५ 'माक्षक्तनान कम्ब . . 'परम्पामनुग कत्र +77"ग श्रीडादिनाचना कख . पाने ८ ·- , अभिया कामगो- गुमानाभित्र निराली मार्गानीगननिगा। ग्रामभिपमे गिलं पापापपीः ॥ ६॥ पटना रसायननि निविलीनिमानी गुनाना पटनापामा पनिरको मारिदिपी गागरमा- मुगागमा पटना, मारनाभपा या गुणा इनिस मेटनाप्र. মানা প যুগানাানুষগানখিক ঃ না माननीयसमर्थः । मातु नानासाशा गुणाप्रयः मेघदनाना গ্রােনাগিন নিঃনালি যুগ নয় যাব। ি पुनरव निफरपनस प्रयोजनमित्यभिधीयते यदि गुणाः संघटना घेन्ये तत्वं संघटनाश्रया या गुणानदा मपटनाया हर गुणानामनियनविषयव. मसः । गुणानां हि माधुर्ययमादपकपः करुणविमरम्मकारविषय एव । रोदातादिविषयमोजः । माधुर्यममादी रसमावतदामामविषयायेति वि. पयनियमो व्यवस्थितः संघटनायानु से विघटते । तथा हि शृपारेऽपि दीर्घसमासा दृश्यन्ते रौद्रादिप्यसमामाधेति । कारिकाया दिनीया,स्यायं पदम् । माखनियमे हेदूनौचित्र वनवाच्ययो' इति कारिकाधम् । बहुवचनेनायमर्थ, संगृहीत इति दर्शयति । रमादीनिति । अत्र चेनि । अस्मित्र कारिकार्थे । विकन्येनेदमर्थनानं कल्पयितुं व्याख्यातु शक्यम् कि तदि मिति त्रय पक्षा ये संभाव्यन्ते ब्यान्यातु शक्या कयामत्याह-तक्य- पक्ष इति । आत्मभूतानिति । बभावम्य क पनया प्रतिपादनार्थ प्रदर्शितभेदम्या- प्रयवाचोयुक्तियने । शिशराप्रयं वृक्षवमित्याधेयभूतानिनि । सघटनाया धना गुणा इनि भोटादय । धर्माश्च धाश्रिता इनि प्रमिझो मागं । गुणपरतन्त्रेति । अत्र नाधागधेयभाव आश्रयार्य । नहि गुणेषु संघटना निष्टताति । तेन राजाश्रय प्रकृतिवर्ग इत्यत्र यथा राजाश्रयाचिन्येनामालादिप्रकृतय ईत्ययमर्थ एवं गुणेषु परतबम्ब- भावा तदायना तन्मुखक्षिणी सघटनेलयमों लभ्यत इनि भाव । भक्त्वनियनविष- यतेल्याशयाह-गुणानां हीति । हिशब्दस्तुशब्दार्थे । न . • वेत्रमुपपद्यते । म इति । योऽयं गुणेषु नियम उक्तोमादित्यर्थः । तथात्वेन लक्ष्यदर्शनमेव हेतुत्वेनाह- तथा हीति । दृश्यत इन्युक्त तत्र दर्शनम्धानमुदाहरणं सूत्रयति-तत्रेति । नात्र श. १ 'चक' ग. २. 'अमी' क-ख. १. 'रमास्तानियमे हेतुः' ग. २. 'कि तदि-शश्याः' क-ख-पुस्तकयोनास्ति. ३. 'दृश्यते ख. ४. 'इत्येवमयं' ग.

·३ उधोतः] ध्वन्यालोकः।
तत्र शहारे दीर्घममामा यथा--'मन्दारकुगुमरेणुपिारितालका ।
इति । यथा वा-
'अनवरतनयनजललवनिपतनपरिमपितपत्रलेखान्तम् ।
फरतलनिषण्णमरले यदनमिदं कं न तापयति ।।
इत्यादी।
तथा रोदादिप्वप्यममासा दृश्यते यथा-'यो यः स विमान ममु.
जगुरमदा-'इत्यादी । तलास गुणाः संपटनास्वरूपाः । न प संपटना.
या गुणाः । ननु यदि संपटना गुणानां नाश्रयसारिफमालारना एने
परिफलप्यन्ते । उच्यते-प्रतिपादितमेवेपामालपनम् ।
'तमर्थमयलम्बन्ते येऽहिने ते गुणाः स्मृताः ।
अहाधितास्त्यलंकारा मन्तव्याः फटकादियत् ॥ ति ।
अथवा भवन्तु शब्दाथया एवं गुणाः । न पामनुपामादितुल्पत्यम् ।
मसादनुपामादयोऽनपेक्षितार्थविसाराः धर्मा एव । समयमय पा.
मन्याश्यत्वेऽपि शरीरामयत्यमिव शोर्यादीनाम् ।
हारपपिरिलाशार द्वितीयमुदाहरणमाह-वधा पति पापि
विभागानासोधिनायबरयेति । तस्मादिति । सामान cret Tv.
समारर किमालम्पना तिमालमनाये दमदमो.
शेष (युरिनरनि भए । प्रतिपादितमपैति । समय।
भनि । ममाधितावासम् । लय पर संयोगम्य सार । सग
गिीयमयमा पापियोपासनपेशार मेरे मन में
समस्थित पदा अभिरवितानामभिभावपEvt.
चम् । परी पर सिमर.
बिपिपरमेत. भव । -रापमापमितिमा
FIN"मणि । Arteekeमर
-मापनममेव मधुपम R.
THAT NErackefere
१. ''म.
Trnrस. स. Knt
सय. ५. EITHE P.

·ननु यदि शब्दाश्रया गुणासमंघटनारूपलं तदाश्रयत्वं या तेषां प्रा. समेव । नमसंघटिताः शदा अर्थविशेष प्रतिपाच रसामाश्रितानां गुणाना- मवाचकस्वादाश्रया भवन्ति । नैवम् । वर्णपदव्यायत्यय रमादीनां प्रति प्रतिपादितत्वात् । अभ्युपगते या वास्यव्यङ्गयत्व रमादीनां न नियता का चिरसंघटना तेपामाश्रयत्वं प्रतिपयते इत्यनियतसंघटनाः शब्दा एव गुणानां व्यायविशेपानुगता आश्रयाः । ननु माधुर्ये यदि नामवमुच्यते तदुत्र्य- साम् । ओजसः पुनः कथमनियतसंघटनशब्दाश्रयत्वम् । नसममासा संघ- टना कदाचिदोजस आश्रयतां प्रतिपद्यते । उच्यते--यदिन प्रसिद्धि- मान्दाः । तदा शब्दाभितं तन्गाममिति संघटनाश्रितमेवेन्युक्तं भातीति तात्पर्यम् । ननु शन्दधर्मस्वं शन्दकात्मकन्वं वा सावनास्तु किमयं मध्ये सपटनानुप्रदेश इत्याशन स एव पूर्वपक्षवाद्याह-नहीति । अर्थविशेषैर्न तु पदान्तरनिरपेक्षशुपदवाञ्चः सामान्य. प्रतिपाद्या व्याग ये रसभावतदाभामतप्रशमाखदाधितानां मुख्यतया तनिष्टानां गुणा- नामसंघटिताः शन्दा आश्रया न भवन्त्युपचारेणापनि भावः । अत्र हेतुः-अयाचक- स्वादिति । न ह्यसंघटितव्य योपयोगिनिराकाहरूपं वाच्यमाहुरित्यर्थः । एतत्परिह- रति-नैवमिति । व्यत्यो हि यावदस उक्तनावदवाचकस्यापि पदस्य श्रवणमात्रावसे. येन स्वसौभाग्येन वर्णवदेव भद्रसाभिव्यक्तिहेतुत्वं स्फुटमेव लभ्यत इति तदेव माधुर्या- दीति कि संघटनया । तया व पदव्यायो यावद्धनिरुक्तम्तावच्छुद्धस्यापि पदम्य स्वार्थ- स्मारकत्वेनापि रमाभिव्यक्तियोग्यार्थावभागकत्वमेव माधुर्यादीति तत्रापि कः सपटनाया उपयोग । ननु वाक्यव्यगये ध्वनी ववश्यं प्रवेष्टव्यं संघटनया । स्वान्दय वाच्यमान्दर्य वा तया विना कुन इत्याशयाह-अभ्युपगत इति । वाशब्दोऽपिशब्दार्थे वास्यव्य. जयन्वऽपीत्यत्र योग्य । एतदुक्तं भवनि-अनुप्रविशतु तत्र संघटना । नहि तम्याः साने. धानं प्रत्याचक्ष्महे । कि तु माधुर्यम्य न नियता संघटना । आश्रयो वा स्वरूप वा नया बिना कुत इत्याशयाह वर्णपदव्यगये न रसादी भावान्माधुर्यादेः पाक्यव्यङ्ग्योऽपि सादृशी संघटना विहायापि वाक्यम्य तदसव्यजकत्वात्सघटना संनिहितापि रमव्यक्का- योजिकेति । तम्मादौपचारिकत्वेऽपि शन्दा,या एव गुणा इत्युपसहरति-शश्या एपेनि । मन्विति । वाक्यन्यायध्वन्यभिप्रायेणेद मन्तव्यमिति केचित् । वय तु भ्रम -वर्णपदव्ययेऽप्याजसि रीदादिस्वभाव वर्णपदानामेकाफिना समन्दिर्यमपि न ता- गुन्मालनि नावद्यावत्तानि समाममघटनाहितानि न कृतानीति सामान्यवैवाय पूर्वपक्ष १. 'तदाधिनव' क-ख. २. नामनदुच्यते' ग. ३. 'प्रतिपाद्यते' ग. ४. 'उच्यतेच'ग. १. 'गुणाना' ग-पुम्न के नाम्नि. २. 'शब्दाच क.स. ३. 'समर्थकत्वेन' क-स. ४. 'प्रत्यायक्ष्यवे' का 'प्रत्याक्ष्यते' स.

·३ उद्द्योतः ध्वन्यालोकः। १३७ मात्रमपितं चेतस्तत्रापि न बमः । ओजसः कथमसमासा संघटना नाश्रयः । यतो दादीन्हि प्रकाशयतः काव्यस्य दीतिरोज इति मारपति- पादितम् । तधीजो यसमासायामपि घटनायां स्थावत्को दोपो भवेत् । न चाचारवं सहृदयहृदयसंवेद्यमस्ति । तलादनियतसंघटनशब्दाश्रयत्वे गुमानां न कानिलतिः । तेषां तु चक्षुरादीनामिव ययाखं विषयनियमि- तस्य स्वरूपस्य न कदाचियभिचारः । तस्मादन्ये गुणा अन्या च संपटना । न च संपटनामाधिता गुणा इत्येकं दर्शनम् । अथवा संघटनारूपा एप गुणाः । यन्तम्-'संघटनावगुणानामप्यनियतविषयत्वं मामोति । लक्ष्ये भ्यभिचारदर्शनात्' इति । तत्राप्येतदुच्यते--यत्र लक्ष्ये परिकल्पितवि- पयष्यभिचारम्सद्विरूपमेवानु । कथमचारुत्वं ताशविषये सहृदयानां प्रतिमातीति चेत्, फविभक्तितिरोहितत्वात् । द्विविधो हि दोपः-फये- रव्युत्पत्तिजनोऽगतिलय । तत्राव्युत्पचिकृतो दोपः गतितिरस्टनत्या- कदाचिन्न लक्ष्यते । यस्त्वशक्तिकृतो दोप. स झटिति प्रतीयते । परिकर- सोकश्चात्र- 'अव्युत्पत्तिकृतो दोप भक्त्या मत्रियते कवे । यम्वक्तितम्तम्य म झटित्यवभामने ॥ तथा हि - महाक नामप्युनमदेवताविषयपसिद्धमभोगशानिवन्ध. नाचनाचित्य शक्तिनिम्म्कृत माभ्यायन न प्रतिसामने । यथा सुमाग्म- इनि। प्रकाशयन नि मरे - न पर नमाज । म चनि। चाहन्ध प्रतिभानि नम्बरमा :- सभापमिनि । परमो मनप्रसाइनाम 71 । यस्थिति । भिव्यरूपवनन मदान न ... नवर बनायनास्ता स्ययन रोबा र म । गौशलम । नम्पाल । मनाचियमिति । 70 1." । ईन 173 7 इur- 7. -- ६ . असमागमपटनाय कग. गुण' कक्ष.. अयापरयत्व कर." नाRS५ र ७ अनौचित्यमुत्तमदेवाय कम निम्न न ग, 'अपये लव ग. २ नियन ग.

·कायमाना। - मरे देशीर्मभोगानम् । पामारी गयौनियागमया :- मेयाम । गनिनिम्न माननिकायामामीपते । तया दिन- किरहितेन कविना पनि पो मार उपनिषयमानः फुटमेर हो पदोन मनिमागर्ने । नगम्मिन्पो-'यो म गम मिति इत्यादी दि. मचारूत्वममनीयमानमेयागेपयाम: 1 नमानुणयतिरिको गुणरूपये । सपटनाया अन्यः कश्चिसियमानुकश इत्युच्यते । 'तनियम हेतुर्ग- नित्यं यकृगध्ययो' । तत्र वना कवि. कविनिबद्धो या कधिन् । कपि. निबद्धथापि रगमावरहितो रममायममन्वितो या । रमोऽपि कथानायका- अयसद्विपक्षाश्रयो वा । कथानायकच धीरोदाचादिभेदभिन्नः पूर्वतदन- न्तरो वैति विकल्पाः । याच्यं च ध्वन्यात्मग्मानं रमामासानं वा, अनि विधातम्तदेव रसमयम् नादायमस्वात् । उत्समदेवतासंभोगपरिमर्श च पितृसंभोग न लनातहादिना कचमत्काराववादा इत्यर्थ । तितिरस्कृतत्यमिति । सभोगोभी ह्यमौ वर्णितसया प्रतिभानवता कविना यया तव विभ्रान्त हृदय पौवापर्यपरान मर्नु न ददाति । यथा नियांजपराकमम्य पुरुषम्याविषयेऽपि युध्यमानम्य ताइनलित्र- वमरे साधुवादो विनीयने न तु पावापर्यपरामर्श तथात्रापाति भाव । दर्शितमेवेति का- रिकाकारेणेति भुतप्रत्यय । वश्यने हि-'अनौचिवाटते नान्यद्रमभङ्गम्य कारणम्' इ. त्यादि । अप्रतीयमानमेवेति । पापग्याम्रपगमगाग्वेक्यालिभिारत्यर्थ कपक्षे हि सघटनाया नियमहेतुरेव नानि । कमपक्षेपि न ग्मी नियमहेतुरियन्यो पतब्य । तनियम इति कारिफावशेष । कया नयति खकर्नयाजभावमिति कयाना- यको यो निर्वहणे फलभागी। धीरोदात्तादीति । धर्मयुद्धवीरप्रधानो धीरोदात्तः । वीररौद्रप्रधानो धीरोद्धत । वीरगृङ्गारप्रधानों धीरललिन । दानधर्मवीरगान्तप्रधानो धीरप्रशान्त इति चत्वारो नायका क्रमेण सात्वत्वारभटीकैशिकीभारतीलक्षणनिधाना । पूर्व कथानायफतदनन्तर उपनायक । विकल्पा इति । वक्तभेदा इत्यर्थः। वाच्यमिति । ध्वन्यात्मा ध्वनिम्वभावो यो रमम्तन्याह्न व्यपकमित्यर्ध । अभिनेयो वागङ्गसत्त्वगभिमुख्य साक्षात्कारमाय नेयोऽर्थों व्ययरूपो ध्वनिम्बभाबो यस्य तदभि- नेयार्थ वाच्य स एव हि काव्यार्थ इन्युच्यते । नन्यैव चाभिनयनयोग । यदाह मुनि:- 'वागनसत्त्वोपेतात्काव्यार्थाद्भवति' इत्यादि । नेत्र तदसाभिनयनान्तरीयकतया तु तद्वि- १. 'अवभामते' ग. २ 'प्रतीयमान' ग. 'मघटनाया' क-ख. ४. 'चेति' ग. १. 'आखादयितृत्वात्' क-ख. २ 'सभोगे ह्यमो' क-ख. क-ख. ४. 'सत्त्वोपेतान्काव्यान्भिावयन्ति' क.स. ५ 'तत्र तत्र' क-ख, । व्यतिरे. - ३. 'प्रतिनायक ·३ उपयोतः] ध्वन्यालोकः। नेयार्थमनभिनेयाय वा, उत्तममहत्याश्रयं तदितराययं वेति पहुपकारम् । तत्र यदा कविरपगतरसभावो वका तदा रचनायाः कामचारः । यदापि कविनिरदो वक्ता रसभावरहितसंदा म एव । यदा तु कविः फविनिषद्धो का वक्ता रसमावसमन्वितो रमश्च मंधानभूतत्वादन्यात्मभूतलदापि नियमे- नव तत्रासमासामध्यमसमासे एव संघटने । फरणविप्रलम्भशृक्षारयोस्त्वस. मामेव संपटना । फेयमिति चेत्, उच्यते । रसो यदा प्राधान्येन प्रतिपा- घलदा तत्पतीती व्यवधायका विरोधिनच सर्वात्मनैव परिहार्याः । एवं च दीर्घसमासा संघटना समामानामनेकप्रकारसंभावनया कदाचिद्रसपतीति ध्यवदधातीति तस्यां नात्यन्तमभिनिवेशः शोभते । विशेपतोऽभिनेयार्थ काव्ये तेतोऽन्यत्र च विशेषतः करणविप्रलम्ममारयोः । तयोहि सुकुमा- भावारिरूपनया वायोऽर्थोऽभिनीयत इति वाच्यमभिनेयमर्थमित्येपैव युक्ततरा पाचो- युतिः । न त्वत्र व्यपदेशिपदावो व्याश्येयः यथान्यः । तदितरेति । मध्यमप्रकृया- अयमपमालाश्रय घेयर्थः । एवं भेदान्याच्यभेदायाभिधाय तदनमाविलं नियाम- फमाह-तति । रचनाया इति संघटनायाः । रमभावहीनोऽमाविष्टसापसादिरदासी- नोऊनीति लानतया यद्यपि प्रधानरसानुयाय्येव स्थापि तावपि तावति रमादिद्दीन - सुषम् । स एवेति बामचारः । एवं शुदवकोचिसं विचार्य वाध्यौचित्येन सह तदेवाह- पदा विति । कवियद्यपि रसाविष्ट एवं वक्ता युक्तः । अन्यथा 'स एव वीतराग. धेत्' इति स्थिरया मीरसमेव काव्यं स्यात् । तथापि यदा यमकादिचित्रप्रदर्शनप्रधानो- ऽसौ भवति तदा रसादिहीने' इत्युक्तम् । नियमेन रसभावसमन्वितो वका न तु कथं- चिदपि तटस्थ । रसच ध्वन्यात्मभूत एव । न तु रगदलंकारप्राय । तदासमाराम- ध्यममामे एन सघटने । अन्यथा नु दीर्घगमासापीत्येव योग्यम् । तेन नियमशब्द- स्य यश्चितकारयो पानश्यमनाशयम् । कयमिति चेदिति । कि धर्ममूत्र- कारवचनमेतदिति भाय । उच्यत इति।न्यायोपपत्येत्यर्थ । तत्यतीताधिति। तदा- मादीये व्यवधायका पिरोधिनश्व तद्विपरीतास्वादभया इत्यर्थ । सभायनयति। भने- पप्रकारः संभाव्यते संघटना तु सभावनायो प्रयोषीति दी णिची । विशेषतोऽभि. नेयाति । अत्रुटिठेन बन तावन्समासाभिनयो नो शक्य कर्तुम् । काकादयोऽन्त. रप्रयादगानादयश्च । तत्र दुष्प्रयोज्यबहुनरमदेहगवनाय प्रतिपनिन नाट्यरूपा स्यात् । प्रत्यक्षरूपत्वातम्या इति भाव । अन्यत्र चेति । अभिनेयार्थेऽपि मन्धरीभवतीला. 1. 'तदापि' क-प. २. 'प्रधानाश्रितवान्' फ-स. 1. 'कथं चत्' ग. ४. 'परिभाच्या.ग. ५ 'तत्रान्यत्र'म. 1. वनुभेदावार्य चाभिधाय' ग. २. 'हीन पषिसापसादि ३. 'व्यरधन' ग.

·काव्यमाला।
रतरत्यात्स्वल्पायामप्यस्वच्छतायां शब्दार्थयोः प्रतीतिर्मन्थरीभवति । रसा-
न्तरे पुनः प्रतिपाद्ये रौदादी मध्यमसमासा संघटना कदाचिद्धीरोद्धतनाय.
फसंपन्धव्यापाराश्रयेण दीर्घममासापि वा तदाक्षेपाविनामाविरसोचितवा-
च्यापेक्षया न विगुणा भवतीति सापि नात्यन्तं परिहार्या । सर्वामु च
संघटनामु प्रसादाख्यो गुणो व्यापी । स हि सर्वरससाधारणः सर्वसंघटना
साधारणधेत्युक्तम् । प्रसादातिकमे घसमासापि संघटना करुणविप्रलम्भ
झारी न य्यनक्ति । तदपरित्यागे च मध्यमसमासापि प्रकाशयति । सम्मा-
स्मर्वत्र प्रमादोऽनुमर्तव्यः । अत एव च 'यो यः शसं विभर्ति-' इत्यादी
ययोजम. म्पितिनंप्यते तत्प्रमादास्य एव गुणो न माधुर्यम् । न चाचारल्यम् ।
पभितरगप्रकाशनान् । तम्माद्गुणाव्यतिरिक्तत्वे गुणयतिरिकत्वे या संघट.
नाया यथोक्तादौचित्याद्विपयनियमोऽनीति तम्या अपि रसय्याफलम् ।
तम्याध ग्माभिव्यक्तिनिमित्तभूनाया योऽयमनन्तरोत्तो नियमहेतुः स पर
गुणानां नियतो विषय इति गुणाश्रयण व्यवम्यानमप्यनिरुद्धम् ।
-
सादी चिनदिन्यत: । नया दापममाममपटनाया 4 आशेपानना
दोन मा परामिया गाना MAHETITUTयमानो पाथ
म यगारा दीपगमगपत मायामासा यार
यति। नाता
trapati प्रमात
बनना नयनीति | Antarnath
का अदिति । साम!! । ANATAurn
नमामिति । 'म' JATATEatin यो
farm नति। 1. Atam
FATH माहिति । Areatin 44 min'
PRESE ARE.... + 4' AAMI4

·३ उधोतः] ध्वन्यालोकः। विषयाश्रयमप्यन्पदाचिसं तां नियच्छति । काव्यप्रमेदाययतः स्थिता भेदवती दिसा वक्तृवाच्यगतीचित्ये सत्यपि विषयाश्रयमन्यदौचित्यं संघटनां निय. उति । यतः फाव्यस्य प्रभेदा मुक्तक संस्कृतमाकृतापशनिबद्धम् । संदानितकविशेषककालापककुलफानि पर्यायवन्धः परिफया सफलफया ख- घडफया सर्गबन्योऽभिनेयार्थमाख्यायिका कथेत्येवमादयः । तदाश्रयेणापि मंघटना विशेपवती भवति । तत्र मुक्तफेषु रसपन्धाभिनिवेशिनः कवेस्त- दाश्रयमीचित्यम् । तय दर्शितमेव । अन्यत्र फामचारः । मुक्तकेपु हि ही मार्यम् । नियाममातरमप्यतीलाह-विषयाध्यमिति । विषयशब्देन संपात विशेष उत्सः । यथा हि नाचात्मकर्मघातनिवेशी पुरषः कातरादिभिरपि सदो. विसादनगणत्यवारदे तथा कायापमपि संपातविरोधारमासंशनितादिमध्य- निविदं सदीचियेन वर्तते । मुचकं तु विषयादैन यदु तत्पाताभाये तत्मातघ्य- मानं प्रदयितुं सप्रतिलिमाकासनिधी । अपिशन्दनेदमाह-रापि पत्तवाच्ची. चित्य विषयोचित वेदलं तारतम्पभेदमात्रयानम् . तु पियाचिरपेन पक्षाचौ. चित्यं निवार्यत इति । मुक्तकमिति । मुक्तमन्येन नानिमितम् । तस्य संज्ञायां क्न् । न म्यत प्रतया परिगमाप्तनिराकाहार्थमपि प्रबन्धमध्यवर्तिमुक्तकमिन्युम्यते । मुचक- वैव विशेषणं सस्कृतेत्यादि । मभाषित्वासथव निर्देशः । द्वाभ्या कियारामाती संदा- नितकम् । विभिर्विशेषरम् । चतुर्मि वलापकम् । पयप्रभृतिभिः कुलकम् । इति कियारामाभिहता निद इति द्वन्देन निर्दिया । अवान्तररियाममामावपि बमन्तवर्णना- एकवर्णनीयोदेशेन प्रान पर्यायवन्ध । एक च धर्मादिपुरुषार्थमुद्दिश्य प्रारचियेणा- मन्त तान्नवर्णनप्रकारा परिकथा । एवंदशवर्णना सदस्था । समसालान्ततिात्तवर्ण- मा गवसकथा । टूयोरपि प्राकृतप्रनिद्धत्वाइन्दैन निर्देश । पूर्वपा तु मुकवादीनां भाषायामनियम । महाकाव्यम्प पुरुषार्थपल समभवानुवर्णनाप्रवन्ध रागंबन्ध' सस्कृत एव । अभिनेया दशम्पर नाटिकाप्रोटकराकप्रकाशिवायवान्तरम्परा- हितमनेकभापाव्यामिश्ररूपम् । आन्यायिकोनागादिना वापरवकादिना च युक्त। कथा दिरहिता । उभयोरपि गद्य बन्धखरूपतया द्वन्देन निर्देश । आदिग्रहणासम्म् । यथाह् दण्डी-'गद्यपद्यमयी चम्म्' इति । अन्यत्रेनि । सबन्धाभिनिवेशे। ननु मुक्तके विभावादिमघटना पथ येन तदायतो रग स्वादिलाशयाह-मुक्तकेम्पिति । अ. १ "विषयाभयगतमनौचित्र ग २ 'अन्यातु' क-प. 1. 'मभावात्' करा. २ निदेश'फ-स. ३ 'पृत्तान्तप्रधाना' कन्य. ४. 'प्ररा'ग.

·१४२ काव्यमाला। प्रबन्येप्विव रसमन्धाभिनिवेशिनः कवयो दृश्यन्ते । यथा समरुकस कर मुक्तकाः शुनाररसस्यन्दिनः प्रबन्धायमानाः प्रसिद्धा एवं । सैदानितकादि तु विकटनिन्धनौचित्यान्मध्यमसमासादीर्घसमासे एप संघटने । प्रेरन्ध श्रयेषु यथोक्तप्रबन्धौचित्यमेवानुसतव्यम् । पैर्याययन्ये पुनरसमासामध्य समासे एव संघटने । कदाचिदर्थीचित्याश्रयेण दीर्घसमासायामपि संघर नायो परुषा प्राम्या च पृत्तिः परिहर्तव्या । परिकथायां कामचारः । तत्रे तिचमानोपन्यासेन नात्यन्तं रसबन्धाभिनिवेशात् । सण्डकासकलकथयो मारतपसिद्धयोः कुलकादिनियन्यनग्यस्त्यादीर्पसमासायामपि न विरोधः इत्यौचित्य तु यथारसमनुसतव्यम् । सर्गबन्धे तु सतात्पर्येण यथाररामी चित्यमन्यया तु फोमचारः । द्वयोरपि मार्गयोः सर्गबन्धविधायिनां दर्शना दसतात्पर्य साधीयः । अभिनेया तु सर्वथा रसबन्धेऽभिनिवेशः कार्य: भास्यायिकाकथयो। गद्यनिबन्धनपादुल्याद्धे च च्छन्दोबन्धभिरमसान स्वादिद नियमे हनुरक्तपूर्योऽपि मनाफियते । मरति बपतियायामती प्रिये मलिनोत्तरे रिहाया ला माग प्रकाशनमधुनम् । भगहनगमीयोत्रणमादपर्मप्रभ शिलासा धन्गे गेहे गा करना reो सुटेर भावादिनी । गंदानितति मममाया मनायो मन्परम्पा प्रनीति साकार शमी निरेण किया grat बीस मियान्ता सती नगर गायोग्या मा भार प्रभाप्तिादान | परवा प्रgment सि समय । पूपिरगामि दियर स्मरणात गुणगापा--- rafza - ।मिका रोमा- मसम्ममिति । रमपन्य यो नमोhr ne | पृषीमिय मिति सभ्यना ननयोग याममाय. धान RTHt Tण मनर, मामी । Krit "INTERNAR Intentigital . .inaren. . . . marathima. V. or. v. . .. ... Trn. . . Fri-ग.. HINyar ग... HArrear, - ·१५३ ३ उद्दघोतः] ध्वन्यालोकः। एतपयोक्तमौचित्यमेव तस्या नियामकम् । सर्वत्र गधन्धेऽपि छन्दोनियमवर्जिवे ॥८॥ यदेतदौचित्य वक्तृवाच्यगत संघटनाया नियामकमुक्तमेतदेय गये छन्दो- नियमार्जितेऽपि विषयापेक्षं नियमहेतुः । तथा पत्रापि यदा कपि कवि- निवद्धो धो वक्ता रसभावरहितनदा कामचारः । रमभावसमन्यिते तु वकरि पूर्वोक्तमेवानुसतव्यम् । तत्रापि या विषयौचित्यमे । आख्यायि. कायां तु भूमा मध्यमसमासादीर्घममासे एव संपटने । गधस्स विकरगिर. न्याश्रयेण च्छायावत्वात् । तत्र प तस्य प्रकृप्यमाणत्वात् । कथायां गु विकटबन्धप्राचुर्येऽपि गपस रसन्धोत्तमौचित्यमनुसतव्यम् । रसबन्धोतमौचित्यं भाति सर्वत्र संथिता । रचना विषयापेक्षं सतु किंचिदिभेदवद ॥९॥ अय का पचवद्गएनन्धेऽपि रसपन्धोकाचित्यं सर्वत्र सथिता रचना भौति । तनु धिपयापेक्षं किंचिदिशेपवारवति । न तु साकारम् । तथा हि गधन्धेऽप्यतिदीर्यसमागा रखना न विपलम्भारकरपयोगाया यिषायामपि शोभते । नाटकादावप्यसमामेव परना । गहनागरिकाने विपयापेक्षा स्वीचिन्य प्रमाणत पहायो कृप्य रे २ । नया Re ·काव्यमाला। अत एव च मरते प्रबन्धप्रख्यातवस्तुविषयवं प्रख्यातोदात्तनायकत्वं च नाटकस्यावश्यकर्तव्यतयोपन्यस्तम् । तेन हि नायकौचित्यानौचित्यवि- पये कर्तव्ये कविन विमुंह्यति । यस्तूत्पाद्यवस्तु नाटकादिकुर्यातस्याप्रसि- द्धानुचितनायकस्वभाववर्णने महान्प्रमादः । ननु यदुत्साहादिभाववर्णने कथंचिद्दिव्यमानुप्याद्यौचित्यपरीक्षा क्रियते तक्रियताम् रत्यादौ तु किं तया प्रयोजनम् । रतिर्हि मारतवर्षोचितेनैव व्यवहारेण दिव्यानामपि वर्ण- नीयेति स्थितिः । नैवम् । तत्रौचित्यातिक्रमेण सुतरां दोषः । तथा धधम- प्रकृत्यौचित्येनोत्तमप्रकृतेः शृङ्गारोपनिवन्धने का भवेन्नोपहास्यता । विविध प्रकृत्यौचित्यं भारते वर्षेऽप्यस्ति शृङ्गारविषयम् येत्वन्यद्दिव्यमौचित्यं ताद] त्रानुपकारकमेवेति चेत्, न वयं दिव्यमौचित्यं शृङ्गारविषयमन्यत्किंचिद्रूमः। किं तर्हि भारतवर्ष विपये यथोचमनायकेषु राजादिषु श्रृंगारोपनिवन्धस्तथा दिव्याश्रयोऽपि शोभते । न च राजादिपु प्रसिद्धग्राम्यशृङ्गारोपनिबन्धनं प्रसिद्ध नाटकादौ । तथैव देवेषु तरिहर्तव्यम् । नाटकादेरभिनेयत्वादमि- पू.....पि न संप्रत्ययोपारुडमसत्यतया चकास्ति । अत एव तस्यापि यदा प्रभावान्त- रमुरप्रेक्ष्यते तदा तादृशमेव न त्वसभावनास्पदं वर्णनीयमिति । तेन हीति । प्रख्यातो- दात्तनायकवस्तुन्वन न व्यामुन्धतीति किं वर्णनीयमिति । यस्त्विति कपिः । महान्प्रमाद इति तेनोपाद्यवस्तु नाटकादि निरूपितं मुनिनेति न कर्तव्यमिति तात्पर्यम् । आदि. शब्द प्रकारे वित्येवमाद (1) प्रसिद्धदेवचरितस्य न सप्रदोऽर्थ । अन्यनु-'उपल. क्षणमुक्तो बहुप्रीहि रिति प्रकरणमात्रोक्तम, इत्याह । 'नाटकादि' इति या पाठः । नंदादिग्रहण प्रकारसुचकम । तेन मुनिनिरूपिते नाटिकालक्षणे प्रकरणनोटकायोगा- दुत्पाद्य वनु । 'नायको नृपति' इत्यत्र यथामन्येन प्रख्यातोदाननृपतिनायकत्वं मो. दैव्यमिति भाव । कथं नई सभोगशार. कविना नियध्यनामित्यानाशाह-न- विति । तयति । मुनिनापि स्थाने प्रत्याचित्यमेव विभावानुभावादिषु बहुनर प्रमाणात येणोनममध्यमाघमाणा नीचाना सभ्रमण' इसादिवता इयरियति । लगाव र:यपारशीलनमथ्यमादोदितम्ब प्रतिभाशालिवं चानुगतंयमित मशेष। , कर्तव्य' ग पुम्नक नामि २. 'न्यामुग्धति' ग. ३. 'यत्तु दिव्य' ग. ४. 'श- बार उमानबद्ध 'कय. ५. 'अग्रणिमाम्यमभोगशवार' क.स. 1. 'परिहातव्यम्' क... अभयार्थलामय परिहार' ग. 1 'मारकादिक-स. २ भार' का... 'नामयोगार.प. ४. पो. प्यम् ग. ५. ५ विस्यादिना' फरा... 'चानुमन्तव्यम् फ-प.

·३ रट्योतः] ध्वन्यालोकः। १४७ नेयम्य च संभोगयागविषयत्वाएत्र परिहार इति चेत्, न । यद्यभिनय- म्वविषयम्योमधना तत्काव्यस्यैवंविषयस्स मा फेन निवार्यते । तस्माद- मिनेयार्थ च काव्ये यदुरामप्रकृते राजादेरेसमप्रकृतिभिर्नायिकाभिः सह माम्यमंभोगवर्णनं तपित्रोः मभोगवर्णनमिव सुतरामसयम् । तथैवोत्तम- देवताविपयम् । न च संभोगनारम्य मुरतलक्षण एवेकः प्रकारः, याव- दन्येऽपि प्रभेदाः परस्परप्रेमदर्शनादयः ममवन्ति । ते फैमादुत्तमप्रकृति- विपये न यन्ते । तम्मादुरमाहयद्रतावपि प्रकृत्यौचित्यमनुसतव्यम् । त. थैव निमयादिषु । यत्त्वेवं विधे विपये महाकवीनामप्यसमीक्ष्यकारिता लक्ष्ये दृश्यते स दोष एव । स तु भक्तितिरस्कृतत्वावेषां न लक्ष्यत इत्युक्त- मेव । अनुमायाचित्यं तु भरतादी प्रसिद्धमेव । इयतूच्यते-मरतादि- म्पितिं चानुवर्तमानेन महाकविप्रवन्धांश्च पर्यालोचयता सपतिमा चानुस- रता फविनावहिततमा मूत्वा विभावाचौचित्यमेशपरित्यागे परः प्रयत्नो विधेयः । औचित्यवन कथाशरीरम्य वृत्तम्योटोक्षितस्य या महो व्याफ इत्यनेननप्रतिपादयनि-यदितिहामादिपु गमवतीपु कथामु विविधासु स- तीप्वपि यन्त्र विभावाद्याचित्यकथागर्गर नदेव ग्राह्य नेतरन् । वृत्तादपि च कथागर्गगट्याक्षने विशेपन प्रयत्नवता भवितव्यम् । नत्र पनवधाना- स्वलन कवेग्युत्पनिमभावना माती भवति । परिकर लोकश्चात्र- 'कथागरीरमुत्पाद्यवस्तु कार्य नथानथा । यथा रममय मवमवैनन्यतिभामने ।' रमवीवचनादो मामी चार जनाममायण - मन्तव्यम । पिभा- यायाचित्यनबिना का मामा त । मादभावानाचमव मनाप्रयोजक नान्यनिन माय । र तनि । तसवमादा मचा निधामनि जात्यन्तर २ 6 १ अग पता' कन्ग मनस्याम माग ३ वर्णनवगनरामसभ्यम' गावापासप्रमानारय प्रमदा मान्न ५ 'नम्मान ग. औचियवना कप गम्बिान वानुवतमानन नादपि कथा शरीगन'कम 'वाधिकाभिमानामग 3 ·१५० फागमाला। मुसगर्भायमनिर्वहणाम्यानां तदनाना नोपशेषादीनां घटनं ग्माभियस्य- पेक्षया । यया रतावलाम् । न तु केवलं शामसितिसंपादनेच्छया । यथा वेणीसंहारे विलामात्यस प्रतिमुममध्यनस्य प्रातरसनिकन्धाननु गुणमपि द्वितीयेऽने भग्तमतानुमरणमात्रेच्छया घटनम् । इदं चापरं प्र. पन्धस्य रसव्यजकत्वे निमित्रं यदुद्दीपनप्रगमने यथावसरं" "रसस्य। यथा रत्नावल्यामेव । पुनरारब्धविश्रान्ते रसम्यानिनोऽनुमधिश्च । यथा 'विश्रान्तरिमहकयः-' इति 'राज्यं निर्जितशत्रु-' इति च वचोभिः 'उपभोगवाद- सरोऽयम्' इत्युपक्षेपात्प्रति हि निरूनिपम् । एननु ममतसंध्यावर तताउ(1) प्रदर्यमानमतितमा प्रन्यगौरवमावहति । प्रन्यैकेन तु प्रदीमानं पूर्वापरानुसंधान- पन्ध्यतया केवलं समोहदायि भवतीति न निततम् । अस्याथम्य यनावधेयत्वेनटावा- रस्वकण्टेन यो व्यतिरेक उत्तो न तु केवलया' इति तस्योदाहरणमाह-न स्विति । केवलशब्दमिच्छारान्दं च प्रयुञानम्यायमाशय -भरतमुनिना संध्यगाना रसानभूत- मिति वृत्तप्रशस्त्युपादानमेव प्रयोजनमुकम् । न तु पूर्वग्नवददृष्टसंपादनं विनवारणम् । यथोक्तम्-'इष्टस्यार्थस्य रचना वृत्तान्तस्यानपक्षय । रागप्राप्ति. प्रयोगम्य गुयाना चैव गूहनम् ॥ आश्चर्यवदभिख्यानं प्रकाश्याना प्रकाशनम् । अङ्गाना पड्विधं येतदृष्टं शाने प्रयोजनम् ॥ इति । ततश्च, 'ममीहा रतिभोगार्थी विलास परिकीर्तितः।' इति, प्रेतिमुखसध्यहविलामलक्षणे रतिभोगशब्द आधिकारिकरमोचितम्यौयिभावोपव्यजक- विभावाद्युपलक्षणार्थत्वेन प्रयुक्त । यथा-'तत्त्व नाधिगतार्थ -' इति । प्रकृतो पत्र वीररस । उद्दीपनइति । उद्दीपन विभावादिपरिपूरणम् । यथा-'अयं स राआ उदयणो त्ति' इत्यादि सागरिकाया प्रशमन वामवदनात पलायने पुनरुद्दीपनं चित्रफ- लकोल्लेखे प्रदामन मेसगनाप्रवेशे इत्यादि । गाडयनवरतपरिमृदितो ग्म मुषमा- एमालतीकुमुमवन्झटिन्येव ग्लानिमवलम्वते । विशेषतस्तु शृङ्गार । यदाह मुनिः-य- द्वाम्याभिनिवेशित्व यतश्च विनिवार्यते । दुर्लभन्ब यनो नार्या कामिन सा परा रति ॥' इति । वीररसादावपि यथावसरमुद्दीपनप्रशमनाभ्या विनापि झटित्येवोद्धतफलकल्पे साध्ये उन्धे प्रकटीचिकीर्पिन उपायोपेयभावो न प्रदर्शित एव स्यात् । पुनरिति । इति- तवशादारब्धाशयमानप्राया न तु सर्वथैवोपनता विधान्निर्विच्छेदो यस्य स तथा । सस्यति । रमाजभूतम्य कम्यापोनि यावत् । तापमवत्सराजे हि वासवदत्ताविषयो १. 'यथावमर "रहस्य' क-ख.पुग्नकयो नि १. 'स्वरूपतत्पर पृष्ठे प्रदश्यमान' ग. २ 'प्रमुख' क. ३ 'म्यायिभावोपपत्तिकक. 1. 'प्रणया' क-ख. ५. 'मुमनलता' क, 'मुसगतात.' ग. ६. 'अनुवासरमदितमु- कुमार' क-ख. ७. 'फुल्लकल्यो मध्ये क-ख.

·३ रदपोतः
ध्वन्यालोकः।
सापसयत्मराजे । प्रपन्धविशेषस्य नाटकादे रगयक्तिनिमित्तमिदं पाग-
न्तव्यं यदलकतीनां शतायप्यानुरूप्येण योजनम् । भक्तो हि फरिः क.
दाचिदलंगारनियन्यने सदाक्षिसतययानपेक्षिनरमपन्धः प्रपन्धमारमते तर.
पदेशाधुमिदमुक्तम् । दृश्यन्ते च कथयोऽ कारनियन्धनेफरमा अनपे.
क्षितरमाः प्रपन्धेषु ।
अनुस्यानोपमारमापि प्रभेदो य उदाहतः ।
ध्यनेरस प्रपन्धेषु भासते मोऽपि फेचित् ॥ १५॥

·१५४ काशमाना। पसः इत्यत्र तद्धितनिपातयोः । 'मोऽध्यत्रैय निन्ति राशमलं जी रायणः' इत्यत्र तिहारकगणीनाग । 'शिपिजिनं-' इत्यादी से 'फार्थे कृतद्धितममागोपमाणाम् । वंविषम्य गाभ्यात्वे च घटमा फाव्यस्य सर्वातियायिनी बचच्छाया ममुन्मीलति । यत्र हि व्ययाव- सिनः पदस्यैकम्यैव तायदाविर्भावनत्रापि काव्ये कापि बन्धच्छाया किम यत्र तेषां बहूनां समवायः । यथावानन्तगेदितश्लोके । अत्र हि राव इत्यस्मिन्पदेऽर्थान्तरमऋमितवाच्येन ध्वनिप्रभेदेनालंकृतेऽपि पुनरनन्तरों क्तानां व्यजकप्रकाराणामुद्रासनम् । दृश्यन्ते च महात्मना प्रतिमाविशेष भाजां याहुल्येनैवंविधा बन्धप्रकाराः । धिष्ठिनो देशोऽधिकरणम् निःशेषेण हन्यमाननया राशमबल च कर्मति । तदिदम भाव्यमानमुपनतमिति पुरपकारासपनियन्यन इति । कारकशक्तिप्रतिपादकैच शब्द रावण इति त्वान्तरसंक्रमितवाच्यन्वं पूर्वमेव व्याख्यातम् । बिग्धिगिति निपानर शळं जितवानियाख्यायिकेयमिति उपपदसमासेन महकृत वर्गलादिममामस्य मपौर पानुस्मरणं प्रति.. .. तद्धिनप्रयोगस्य प्रत्ययसहितस्याबहुमानास्पदत्वम् । विल नशब्देन ........"निर्दयायस्कन व्यजकत्वम् । पृथाशब्दम्य निपातस्य खात्मपी- रुपनिन्दां प्रति व्यजकता । भुजैरिति बहुवचनेन प्रन्युत भारमात्रमेनदिति व्यज्यते तेन तिलशस्तिलशोऽपि विभयमानेऽत्र के मर्च एवाशो व्यञ्जकत्वेन भाती किमन्यत् । एतदर्धप्रदर्शनस्य फल दर्शयति-पंधमिति । एकस्य पदम्यति यदुध तदुदाहरति-वैधाति । अतिक्रान्त न तु कदाचन वर्तमानतामवलम्बमानं मुर येपु ते काला इति सर्व एव । न तु मुस प्रति वर्तमानो नाम कोऽपि काललेश इत्यर्थः प्रतीपान्युपस्थितानि निकटतया वर्तमानानि भवन्ति दारुणानि दु.सानि येषु ते दुःखं बहुप्रकारमेव प्रति वर्तमानरूपा सर्वे कालाशा इत्यनेन कालम्य तावन्निश्मभि- व्यायत शान्तरसव्यजकत्वम् । देशस्याप्याह-पृथिवी व श्व. प्रान. प्रातर्दिनादिनं पापीयदिवसा पापीयाना मबन्धिन पापिजनस्वामिका दिवमा यस्था सा तथोक्ता । स्वभावत एव तावकालो दुगमय तत्रापि पापिष्टजनम्यामिका पृथिवी ।......" , 'एबविघ' क. २ 'बन्धद्धि' क-ख. ३ 'यथावानन्तरोदाहते' क-स. १. 'प्रति' इत्यस्मादनन्तर 'व्यजकत्वम' अस्मात्यय क-ख-पुस्तकयांनास्ति, २. 'एवं- विधमिति' काख. ३ 'यथा चात्रवति' क-ख.४ प्रतिपादम्धिनानि ......नि. ......प्रत्यावर्तमानानि । तथा दृम्भावीन्यपि प्रन्युपस्थितानि निकटतया' ग. ५. 'वर्त- माना''ग. ६. 'पापाना' क-ख.

·३ उद्दघोनः] ध्वन्यालोकः। पया महागम्य- 'अतिमान्तमुग्पाः फालाः प्रत्युपम्पितदारणाः । धः श्वः पापीयदिवसा पृथिवी गतयौवना ॥ अन हि कृतद्धितयचनलक्ष्यकमव्यायः, 'पृथिवी गतयौवना' इत्य- नेन चात्यन्तुतिरस्कृतवाच्यो पनि प्रकाशितः । एषां च सुबादीनामेफैषगः समुदितानां च व्यसकलं महाफनीनां न्येषु प्रायेणान्यत्रापि दृश्यते । मुयन्तस्य व्यजकत्वं यथा- 'ताल: शिजलयसुभगे: कान्तया नर्तितो गे यामध्यास्ते दिवसविगमे नीलकण्ठः मुहृदः ॥' तेहन्तस्य यथा- 'अवसर रोउं चित्र णिम्भिआई मा पुस मे हअच्छीई। दसंणमेनुम्मत्तेहि जेहि हिअसं तुह ण णाअम् ॥ थिा पा- 'मा पन्धं कन्धीओ अयेहि पालभ अहोमि अहिरीभो। अम्हे णिरिच्छाओ मुण्णधरं रविसदव्यं णो ॥' सभणदेवादारान्याधिोपतो दुगमय इव । तपाहि भनि दिनादिनं गतयो. बना पसचीवदसंभाव्यमान संभोगा गतीविना हि । यो यो दिवग आगपनि रा रा पूर्वपूर्वापेक्षया पापीयान् नित्वात् ।... "... "दो.. विंदुजो जन्तो ..........। अत्यन्तति । सोऽपि प्रकरसंवारनामेनीति भार. । सुपन्तस्येति । गमुस्तित्व पदाहरणं दन व्यसवे धोच्चा ही भाव । तारित बहुवचनमाथि पाय पनि)विप्रलम्भोदीपरतामेति । 'अपगर रोदिनुभव निर्मिते मा उगय दवे भक्षिणी मे । दर्शनमात्रोन्मताभ्यो याभ्यो तब हृदयमेवरूपं नातम् ॥' उन्मतो हि नचिनानातीति न कस्याप्यत्रापराध देवेनेत्यमेव निर्माण इनलित । अपसर मा या प्रयास कापी देवर विपरिव दिनुभगश्यत्वादिति । दिडलो मार तस्नु सही- तानि पदान्तगपतीति भाव । मा पन्धान रए अपाई लामा महो अति बहीक । षय परलना पत प्रन्यगदमामा रक्षणीय वर्नन । लिपापहोति मिल.

·१५६ काव्यमाला संबन्धस्य यथा- 'अण्णत्त वध याला अहा अन्ति किसमतेहसिएअम् (0)। हो जाआमीरुआण तुह....."विअणु होई ॥ (1) कृतकपयोगेषु प्राकृतेषु तद्धितविषये व्यञ्जकत्वमायेद्यत एव । सना सानां च वृत्त्यौचित्येन विनियोजने निपातानां ध्यञ्जकलं यथा- 'अयमेकपदे तया वियोगः प्रियया चोपनतः मुंदुःसहो मे । नववारिधोदयादहोमिर्मवितव्यं च निरातपत्वरम्यैः ।। इत्यत्र चशब्दः। यथा वा- 'मुहुरहुलिसंवृताधरोष्ठं प्रतिपेपाक्षरविवाभिरामम् । मुम्बममवियति पश्मलाक्ष्याः कथमप्युनमितं न चुम्बिनं तु ।' अब नुमब्दः । निपातानां प्रसिद्धमपीह द्योतकन्वं रमापेक्षयोसमिति द्रष्टव्यम् । उपसर्गाणां व्यसकत्वं यथा- 'नीवाराः शुकगर्भकोटरमुमप्रष्टामरूणामयः प्रविग्धाः कचिदिदीफलभिदः सूच्यात एकोपलाः । पति- तावदोदो टोरमध्ये यदेर प्रहारपनि । अनि तुसडेनपान र भ्याई गन्तव्यमिति । अन्यत्र प्रा बाल अौड प्रागारयायता । में त मयमाडानम् । बायाभीका मधमेव (1) न भवति । जातो भरवारिसेप्यानमिति रत मेकप गनेन मापन यानीय प्रपनका मिन्यानियन रिती प्रदानी पिलानाम् । न. प्रयोग गायरा वा मायाभरागानी ! धर्म मात्र दिनोयो गति नियतः मानी काशीपोत मागामा तिलानावर यालमान का नाम | ६षाद समरबादीयन्यायन रोमगार मरवण समारत ए प्रगामाय । न त पान मrytrafree मुन् । र १r META TRArrarirror हमा गियातिanuTRITI राम) arur mind. Warren . . . ' -- ·१५७ ३ उदयोतः] ध्वन्यालोकः। विधासोपगमादभितगतयः सदं सहन्ते मृगा- सोयापारपयाश्च पल्कलशिसानिप्यन्दलेखाहिताः ॥' 'मदमुरसरकपोतमुन्मपूरै प्रविरलवामनवृक्षसंनिवेशम् । एनमिदमवगाहमानभीमं व्यसनमिवोपरि दारुणत्यमेति ॥' इत्यादी प्रशब्दस्यौपच्छन्दसिकस्य च व्यजकत्वमधिकं द्योतते । द्वित्राणां चोपसर्गाणामेकत्र पदे यः प्रयोगः सोऽपि रसव्यक्त्यनुगुणत- यैव निर्दीपः । यथा-'प्रनश्यत्युचरीयविपि तमसि समुद्वीक्ष्य वीताकृती. न्द्राग्जन्तून्-' इत्यादी । यया या-'मनुष्यवृत्त्या समुपाचरन्त इत्यादी । 'यः समे सदुपानतस्स इत्यादी च । निपातानामपि तथैव । यथा-'अहो बतासि स्पृहणीयवीर्यः' इत्यादी । यथावा- 'ये जीवन्ति न मान्ति ये सवपि प्रीत्या प्रनृत्यन्ति ये' प्रम्यन्दिप्रमदाश्रव पुलकिता घटे गुणिन्यूजिते । हा धिकष्टमहो क यामि शरणं तेपा जनाना कृते नीताना प्रलय गंटेन विधिना साधुद्विप. पुप्पता ।' इत्यादी। तका निपाना इत्युदोष्यत एवेति भाव । प्रवर्षेण स्निग्धा इति प्रगद प्रकर्ष धोनय. निहुदीपलाना सम्पन्चमाचक्षाण आश्रमम्य मौन्दयातिशय ध्वनयति । 'तापमस्य फल- विषयोऽभिलापातिरेको धन्यत' इति लगन । अभिगनशाकुन्तले हि गज्ञ इयमुक्तिन सापगम्येवलम् । द्विप्राणामिलनेनाधिक्य निरम्यति । सम्यगुचविशेषणस्तित्वे हि भ- गवत कृपातिशयोऽभिव्यक्त । 'मनुष्यवृत्या समुपाचरन्न म्वदिमामान्यातानु- माना । योगीश्वरप्यमुदाधीश वा बोमिन्छन्त्य सुधा घन ॥' सम्यग्भूतमुपा- शुरना आ समन्ताचरन्तमिलनेन लोकानुजिपक्षानिकायमधा चम्न परमेश्वरस्य ध्य. नित । तयेति । रसज्यकत्वेन दिवाणामपि प्रयोगा निदोष इत्यर्थ हा विगिति , 'यथा या कप-पुलस्योनास्ति २. 'य स्वा- इत्यादि करा पुनरमो. नाति ३ 'च' ग. ४ 'पुतलिन 'ग, ५. 'शनध ग मा पिम्पिा' ग. १. 'समुदा' ग. २ 'ताभिमाना' ग. ३. 'बटु' ग ४ लोकातिराजित तिशय' ग. ६

·No text on this page.

·३ रद्दयोतः] ध्वन्यालोकः। १५९ रा क्षुद्रो मुसलध्वनिः फलमिदं संगीत योपिता- माश्चय दिवसैदिनोऽयमियती भूमि समारोपितः ।।' अत्र सोफे दिवसरित्यस्मिन्पदे प्रकृत्यंशोऽपि घोतकः । सर्वनाम व यजफवं यथात्रयानन्तरोत लोके । अत्र च सर्वनाप्नामेव ध्यसकार्य हदि व्यवसाप्य कविना क्षेत्यादिशब्दप्रयोगो न कृमः । अनया दिशा सहृदयैरन्येऽपि ध्याफविशेषाः स्वयगुत्प्रेक्षणीयाः । एतथ सर्व पदवाक्य- रचनायोतनोक्त्येय गतार्थमपि वैविध्येण व्युत्पतये पुनरत्ताम् , न मु पार्थ- सामाशेप्या रसादय इत्युक्तम् । तथा च गुगादीनां पायावरिष्य- फ्यनमनन्वितमेव । उक्तमत्र पदानां व्याकरलोक्त्ययसरे । किंचाविशेषा. क्षेप्यत्वेऽपि रमादीनां तेपामविशेषाणां प्यफशब्दापिनाभापित्यापथा. मदासत व्यासरुपपरिज्ञानं विमम्योपयुज्यत एव । रान्नाविशेषाणां नत्रा. सार्चा पगारालासंभाग्यमानतामपार्थम्य बनी । पर्पनामा प्रति । Tim पर । तेन प्रपशन संभूय सर्वनाममा यत युक्त भी न पीनर. परम् । सपा हितशी पदं मनभितीयेतरप्राशगहाय गमलामा लमियाननमू पशाखातीर्णता पनाति । तसित विलगुध्यमाने गगुवानरायोपि भाये । म प नभित्तिानापि । एते दर्भािग्दायतनवासमा विशेष उपाः । एवं सादर. सावपि योम्म । एषधेि पषिये मारगातारपोसा सापदण । मनु पाण्दोकमत युत भार र तदिदातादिना गरनुभयोर परिष- तागमनेनापविभावता गोजिता । तदिलाभारे समग . दिमांदर प्राणरयोगमा त पामर nि रामाftwit स्युरलक्षणपरम् । मायनमा । --भो. जानिमियाचमनं दिfor y-. नापति - विकिमि सम्पापामापा. 'म । समति । भनिन्यरोपको भरमा ME. RETTEERA PER पर .air ENites main गुणविरपिपान विभारि TrNirefe . माग. Crmatr'स.....

·१६० काव्यमाला 1 न्यत्र च चास्त्वं यद्विभागनोपदर्शितं तदपि तेषां व्यजकत्येनवावन्धितमित्य- वगन्तव्यम् । यत्रापि नै तत्संपतिमासते तत्रापि व्यजके रचनान्तरे यदृष्ट सौष्ठवं तेषां प्रवाहपतितानां तदेवाभ्यासादपोदृतानामप्यवमासते इत्यवन्या- तव्यम् । कोऽन्यया तुल्ये वाचकत्वे शब्दानां चारुत्वविपयो विशेषः स्यात् । अन्य एवासी सहृदयसंवेद्य इति चेत् , किमिदं सहृदयत्वं नाम । किं रसभावानपेक्षकाव्याश्रितसमयविशेषाभिन्नत्वम्, उत रसमावादिमयका. व्यखरूपपरिज्ञाननैपुण्यम् । पूर्वलिन्पक्षे तयाविषसहृदयव्यवस्थापितानां दा- ब्दविशेषाणां चारुत्वनियमो न स्यात् । पुनः समयान्तरेणान्ययापि व्यवस्था- पनसंभवात् । द्वितीयसिस्नु पक्षे रसज्ञतैव सहृदयत्वमिति । तथाविधैः स- हृदयैः संवेद्यो रसादिसमर्पणसामर्थ्यमेव नैसर्गिक शब्दानां विशेष इति व्यञ्जकत्वाश्रय एव तेषां मुख्यं चारुत्वम् । वाचकलाश्रयस्तु प्रसाद एवा- पेक्षायां तेषां विशेषः । अर्था(न:)पेक्षायां त्वनुप्रासादिरेव । भागेनेति । समचन्दनादयः शब्दाः गारे चारवो दीमत्से त्वचारव इति रसकृत एव विभागः । रसं प्रति च शब्दम्य व्यतकत्वमेवेयुकं प्राक् । धक्चन्दनादिशब्दाना तदानीं शारादिव्यजकत्वाभावेऽपि व्यधकरवशोभूयसा दर्शनात्तदधिवासमुन्दरीभूत- मर्थ प्रतिपादयितुं सामर्थ्यमग्नि । तया हि-तटी तार ताम्यति-' इत्यत्र तटसदस्य पुंस्त्वनपुंसकत्वे अनाहय स्रीत्वमेवाधिनं सहृदय । 'स्त्रीति नामापि मधुर' इति कृत्वा । यथा याम्मदुपाध्यायम्य विद्वत्कविमहृदयचक्रवर्तिनो भोन्दुगवस्य–'इन्दीवराति यदा विभ्यो न लक्ष्म स्युर्विम्मयकमुहृदोऽम्य यदा विलासा । स्यात्राम पुण्यपरिणामवशास- दानी कीरीकपोलनलकोमलकान्तिरितु ॥' अत्र हान्दावरलक्ष्मविम्मयमुहृद्विलाराना- मपरिणामकोमलादय शब्दा शाराभिव्यभनष्टशतयोऽत्र पर मौन्दर्यमावहन्ति । अवश्यं चैतदभ्युपगन्तव्यमित्याह-कोऽन्यथेति । अमवैद्यनावदसा न युछ इलाशये- नाह–अन्येति । पुनरप्यनियन्त्रितपुरच्छायत्तोऽपि समय कथं नियनः स्यात् । मुख्यं चारग्यमिति । विशेष इनि पूर्वेग मबन्ध । अर्थापक्षायामिति । वाच्या- पेशायामित्यर्थ । अनुप्रासादिरेवति । शब्दान्तरेण सह या रचना तदपेक्षोऽमा वि- शेष इत्यर्थ । आदिशब्दादर्शगुणाना माह । अत एव रचनाया प्रमादन चाहन्वनोप: ..'तत्सप्रति न भामने' ग. २ श तेषा' ग. ३ 'वाचकत्याप्रयाणांनु ग. १. 'सपादयितु' कस. १. 'आदिग्रहणाच्छन्दगुणालंकाराणा' ग.

·1. 'उएकमत'कस.२ 'हानच' का. कामिया' ग.. 'गाई 1 ५.'इलादिक-स..'अपिगम्यते'काय.. 'गम्यते कस. २ ज्योतः ध्वन्यालोकः। एवं रमादीनां मजकसरूपमभिधाय तेपामेष विरोधिरू लक्षयितुमि- दमुपगम्यते- प्रबन्धे मुक्तके वापि रसादीनन्दुमिच्छता । यस कार्यः मुमतिना परिहारे विरोधिनाम् ॥ १७ ॥ प्रयन्धे मुनाफे यापि रमभावनिपन्धनं प्रत्याहनमनाः कविविरोधिपरि- हारे परं यसमादधीत । अन्यथा त्वम्य रममयः लोक एकोऽपि सम्यान संपद्यते। फानि पुनम्नानि विरोधीनि यानि यातः कवेः परिहर्तव्यानीत्युच्यते-- विरोधिरमसंबन्धिविभावादिपरिग्रहः । विस्तरेणान्वितसापि यस्तुनोऽयस वर्णनम् ॥ १८ ॥ अकाण्ड एव विच्छित्तिरकाण्डे घ प्रकाशनम् । परिपोरं गतस्यापि पानःपुन्येन दीपनम् । रमस्य स्याविरोधाय त्याचित्यमेव च ॥ १९ ॥ ममुतरसापेक्षया पिरोधी यो रमस्तस्य संवन्धिना विभावानुभावयभि- चारिणां परिमहो रसविरोधतुरेकः संभवनीयः । तत्र विरोधिरसविभाव- हिता एव राम्दाः पाव्ये योज्या इति तात्पर्यम् । रगादीनां या वर्षपर विश्व- भान्न तप सरूपमभिधायेति संबन्ध । उपनाम्यत इति । पिरोधिनामपि लक्षण- करणे प्रयोजनमुच्यते शक्यमानत्व नाम अनया वारिका लक्षण तु विरोधागसंयन्धी- हादिना भविष्यदीलयं । मनु विभावभावानुभावसवाचिलवारुण ती यदुर्फ तत एर म्यतिरेकमुखेनैतदप्यघर्गस्थते । मैवम् । व्यरिश हिनदभारमात्र प्रतीयते न ताहिरदम् । सदभावमा वन तथा एर यथा पहिरदम । एभ्यानुपयोगो हि न तथा न्याधि जनयति यद्दपभ्योपमोग । तदाह-कानीति । विभावेत्यादिना टो- फैन यदुक्तं तद्विरत विरोधीत्यादिनार्थीलाइ । इति पारिना भोकायेन यदुक्तं सरिक विमरणेलसोनाह । उहापनेलरोकोतस रिदमा लगेरेन। रगस्येलोगोतस्य विष्ट परिपोष गतस्येल्पगेन । अनीनामित्वनन पदक तस्मिन्यदपि च पिस पायनाचित्यमित्यनेन । एतक्मेण चार-प्रस्तुतर- लामिनुमुपकमते काय, ·१६२ काव्यमाला। परिग्रहो यथा शान्तरसविमावेषु तद्विमावतयैव निरूपितेवनन्तरमेव शृ- झारादिवर्णने । विरोधिरसमावपरिग्रहो यथा प्रियं प्रति प्रणयकलहकु- पितामु कामिनीपु वैराग्यकथाभिरनुनये । विरोधिरसानुभावपरिग्रहो यया प्रणयकुपितायां प्रियायामप्रसीदन्त्यां नायकम्य कोपावेशविवशस्य रौद्रा- नुभाववर्णने । अयं चान्यो रसमद्गहेतुर्यत्प्रस्तुतरसापेक्षया वस्तुनोऽन्यस कथंचिदन्वितस्यापि विस्तरेण कथनम् । यथा विप्रलम्ममारे नायकस्य कस्यचिद्वर्णयितुमुपक्रान्तस्य कवेर्यमकायलंकारनिवन्धनरसिकतया महता प्रबन्धन पर्वतादिवर्णने । अयं चापरो रसमहेतुरवगन्तव्यो यदकाण्ड एव विच्छित्तिः रसस्याकाण्डे च प्रथनम् । तत्रानवसरे विरोमो यथा ना- यकस्य कस्यचिस्पृहणीयसमागमया नायिकया कयाचित्परां परिपोषपदवीं प्राप्ते शृङ्गारे विदिते च परस्परानुरागे समागमोपायचिन्तोचितं व्यवहार- मुत्सृज्य खतन्त्रतया व्यापारान्तरवर्णने । अनवसरे च प्रकाशनं यथा प्र. सापेक्षयेत्यादिना । हास्यराझारयोराद्धनयो रौद्रकरणयोभयानकीभत्सयोर्न विभा. पविरोध इसभिप्रायेण शान्तराजारावुपन्यम्तौ । प्रशमगर्वयोर्विरोधात् । विरोधिनि रसस यो भावो व्यभिचारी तस्य परिप्रद विरोधिनम्नु यः स्थायी तस्य तया तावत्परिप्र- होऽमभवीय एव । तदनुन्थानप्रमशात् । व्यभिचारितया तु परिग्रहो भवत्येव । अत एव सामान्यन भावग्रहणम् । वैराग्यकाभिरिति वैराग्यशन्दन निर्वेदः शान्तस्य य. स्थायी स उक्त । यथा-'प्रमाद वर्नम्व प्राटय मुद मसज रुप' इत्याग्रुपक्रम्यार्थान्नर- न्यामो 'न मुग्ध प्रत्येतु प्रभवनि गत कालहरिण ' इति । मनागपि निर्वेदानप्रवेशे सति रतेर्विन्दात् । मानषियमनस्वी हि जावितमर्वस्वाभिमानाक्य भजेत । नहि भात तिरजतनत्वनदुपादयधिय भजने । ऋने मानिमात्रात् । कथाभिरिति बहुवचनं शान- रगम्य व्यभिचारिणी पनि मनियमति मगृहाति । नैन्दन्यदनुन्मन कथ वर्णयेत् विमुन विनग्न इन्याह-कथचिदन्धितम्येति व्यापारान्तरति । यथा वन्मराजच. रित चतुर्थेऽ-नागनामधयमप्यगृहनो विजयवर्मनान्नवर्णने । अपि तावदिति प्रदाभ्या दुर्योधनादेनद्वर्णन दुरापानमिति । वेणीमहारे द्वितीयारमेवोदाहरणवेन 1 'रमा पेक्षया' ग.. अनुकान्ने' ग. ३ 'भन हेतुमावदति' ग. ४, "अका "वप्रकासनम' ग. ५ 'रिगमो रसम्ब' कस.. 'मह' क-स.. "चिन्तितोचितं' ' 'प्रकाशन समम्य' क.स. 1. 'अनुभाव' कप.. उपाभम्य' ग.. 'नुवंधे' ग.'नसन्यदनुमन्मन्यः :क-ख. ५. 'अमलता' ग. ६. 'समानाकर्णन' ग.. 'काविदिति' ग.

·३ एमोतः ध्वन्यालोकः। प्रदरिस्थितीरममय कल्पमंशयफसे सहमे देवमायस्यापि ताव- गायर स्पानुपान्तविलम्ममारम्प निमिण्मुरितमन्नरेगिर शारकया- पामनारायणने न पारि विषय देवमामोहितत्व फयापुरुषम्य परिहारो पनो समय एर फयः प्राधान्येन ममापिनियन युक्तम् । इतिवृतय. पने सपाय एवेसुमार, 'आलोकायों यथा दीपनिमायां यत्नवासन.' বােনা। সন হব ধৰিবসামবালমাগ্নিমানৰ निरन्धेन प कदीनागेवपिपानि स्मलितानि भवन्तीति रसादिरूपयाय- सात्पर्य मेवपा युफमिति यहोऽम्माभिगरन्यो न ध्वनिप्रतिपादनमात्राभि- निवेशेन । पुनपायमन्यो ग्ममाहेनुस्यपाणीयो यत्परिपोप गतस्यापि र- रास पीनःपुन्चन दीपनम् । उपभुक्तो हे सरः स्वगाममीलधपरिपोषः पुन (नगमप्यमाणः पारम्भानगुमुमफल्प फत्पते । तथा वृत्तेय्यवहारस्य पदनाचित्य तदपि रममा देतुरेव । यथा नायर्फ मति नायिकायाः कस्या- विदुनितानमनिमन्तरेण मयं मेभोगामिलापकथने । यदि या पूचीनां भर. समसिटाना फेशिययादीनां काव्यानंफागन्तग्ममिद्धानामुपनागरिकाधानां या यद चिन्यमविषये नियन्धनं तदपि रसभरहंतु । एवमेपो रमविरोधि- नामन्येपा चानया दिना म्यमुत्प्रेक्षिताना परिहारे सत्कनिभिरवहिनवि- नव्यम् । परियारलोकाश्चात्र- पनि । मन व नवव्याम पा 44 1 याभिप्रायेण प्रत्युवा- गजमुनम । रयान । पात पति यव । जत य चति । यता - मध मुक ।हामानम पवमाननापर- हिनामाचा 14.1 श्रासन न रिनानि मात्र नियनितिपादनमाति । ISI मन मा वामा क. सामान । • नमः । 7 नाच नर चात दुधाच नदपान्यनन । न. +PANTH+रममावस्यनन- यमनमानमन .. 4 पर य । नायक प्रतीति । नायकम्प मारमहामान्य न मायामात । । प्रति कारखाचनमान मन । परिवारीका नि । नपामात सादानाम । न कर . जना 'या पुपम्यान गर प्रवचन ग ·काव्यमोला। 'मुख्या व्यापारविषयाः सुकवीनां रसादयः । तेपा निवन्धने भाव्यं तैः सदैवाप्रमादिभिः ।। नीरसस्तु प्रबन्धो यः सोऽपशब्दो महान्कवेः । स तेनाकविरेव स्यादन्येनास्मृतलक्षणः ॥ पूर्वे विशृङ्खलगिरः कवयः प्राप्तकीर्तयः । तान्समाश्रित्य न त्याच्या नीतिरेपा मनीषिणा। वाल्मीकिव्यासमुख्याश्च ये प्रख्याताः कवीश्वराः । तदभिप्रायबायोऽयं नामाभिर्दर्शितो नयः ॥ इति । विवक्षिते रसे लब्धप्रतिष्ठे तु विरोधिनाम् । याध्यानामगभावं वा प्राप्तानामुक्तिरच्छला ॥ २०॥ स्वसामग्रीलब्धपरिपापे तु विवक्षिते रसे विरोधिनां विरोधिरसामानां याध्यानामगभावं या प्राप्तानां सतामुक्तिरदीपा । पाध्यत्वं हि विरोधिना शरयाभिभवत्वे सति नान्यथा । तेपामुक्तिः अनुतरसपरिपोषायैव संप. पते । अगभावं प्राप्तानां च तेषां तायदुक्ताविवरोध एव । यथा विप्रलम्म- शृमारे (तदलानां) व्याध्यादीनां तदानामेवादोपो नानदानाम् । तद. मत्वे च मंभवत्यपि मरणम्योपन्यासो न न्याय्यः । आमयविच्छेदे रसस्या- - नरिति माविन । गोपसन्द इति दुर्या इयर्थ । ननु कालिदाग परिपोर्ष गत. म्याप कम नियममा पनि पुगेन दासनम मात । तलाउ गरिधिनी परिहानिय शाह-पूर्य इति । न वाशिम यांचर स्मृति- मयमाय न पहनन गानचाग्नानागत भार । टन THAMEमाना परिवारमामान्यनाफ प्रतिया विक्षिन इति । याच्यानामिति । या यम्माभिमायणावामि ५।"M4भिप्राय वाच?-पाध्यम ..... 444 प्रथम मनपा-बानामिति। 30.10.....indian11 भा. ":... 44- । मतदानामिति । 3. "M4 नाम्य तो शाम Tी बग...४.पान्'ग. - ·३ उदयोतः ध्वन्यालोकः। त्यन्तविच्छेदमाः । करुणम्य तु तथाविधे विषये परिपोपो भविष्यतीति चेत् न । तसापनुतत्वात् मनुतस्य च विच्छेदात् । यत्र तु करणस्यैव काव्यार्थत्वं तत्राविरोधः । शृक्षारे या मरणम्यादीर्घकालपन्यापविसभये कदाचिदुपनियन्धो नात्यन्तविरोधी । दीर्घकालपत्यापत्ती तु तस्यान्तरा प्रवाहविच्छेद एवेत्येवविधैतिवृत्तोपनिबन्धनं रसपन्धप्रधानेन फविना परिह- तष्यम् । तत्र लब्धप्रतिष्ठे तु विवक्षिते रसे विरोधिरसाङ्गानां पाध्यत्येनोला- यदोपो यथा- 'काकार्य पसलक्ष्मणः क च कुलं भूयोऽपि दृश्येत सा दोपापा मगमाय मे श्रुतमहो कोपेऽपि फान्त मुखम् । भाष । आश्रयस्य श्रीपुरशान्यनरम्याधियानापाये रतिरेगोरियत । तस्या आरिता सम्माभिमानम्पन्वेनोमयाधियानवात् । प्रस्तुतस्येति । रिप्रलम्भस्येचः । का. व्यात्यमिति । प्रसुतत्वमित्यर्थः । नन्वेवं गर्व एव अभिमारिण शी विदेगी. स्वाशनाद-शहारे येति । अदाकाले यत्र मरणे विधानिपपन्ध रोपटत तमाम्पायभिचारित्वम् । कदाचिदिति । यदि नाही भार पयितुं मुसरे - साल भवति । यथा-ना तोयवाभवे कन्यागबोदामादमरगनादे. समागाय गय । वाकावरच या मगर कानयो ग गारेगाम पुनने दनाभ्यन्तरेणु ।' यसपटव नामसम्म । •ra मापना मात्र ३ 11-2011 नाम । जनगमन 11: परिजिन मर गाणस-म ... .... तश्यादिना । बायामिति 1211 मारी १ १ भर 4+ . 1. ग.

·काव्यमाला। . किं वक्ष्यन्त्यपकल्मयाः कृतषियः समेऽपि सा दुर्लमा चेतः स्वास्थ्यमुपैहि कः सल युवा धन्योऽपरं पास्यति ।' यथा वा पुण्डरीकस्य महाश्वेतां प्रति प्रवृत्तनिर्मरानुरागस द्वितीयमुनि- कुमारोपदेशवर्णने । सामाविक्यामनभावपासावदोयो यथा- 'प्रमिमरतिमलसहृदयतां प्रलयं मूछी तमः शरीरसादम् । मरण च जलदभुजगजं प्रसव कुरुते विषं वियोगिनीनाम् ।।" इत्यादौ । समारोपितायामप्यविरोधो यथा-'पाण्डक्षाम- इत्यादौ । यथावा --'कोपारकोमललोलबाहुलतिकापाशेन' इत्यादी। इयं चानमा- घप्राप्तिरन्या यदधिकारिफत्वाधान एकसिन्यास्या रसयोक्यिोवा पर- स्परविरोधिनोईयोरमभावगमनं तस्यामपि न दोपः । यभोक्तं "क्षिप्तो हस्ता- वलम:-' इत्यादी । कथं तत्राविरोध इति चेत्, द्वयोरपि तयोरन्यपर- खेन व्यवस्थापनात् । अन्यपरत्वेऽपि विरोधिनोः कथं विरोधनिवृत्तिरिति चेत्, उच्यते-विधी विरुद्धसमायशस दुष्टत्वं वानुवादे । यथा- 'एहि गच्छ पतीविष्ठ वद मौनं समाचर । एवमानामहझम्नः क्रीडन्ति घनिनोजयमिः ॥ वाम्म पदोनमम्माभि । दिनीयति । विपक्षीभूतांगाग्यविभावायापारणेऽति सायान्दावन दाश्यमेवानुगगम्यान भवनात भाव । ममागेगितावामिनि । भगमवावनि र । पाराम वादय सम्म बलम नवयु । जारी नि. मग हात ॥ गाया था। पर स्थाति। कान बनवाना नागारताना tirit. mausma अम्येनिभाय - प्रगतामा अनायोगिनी. भिति। 14 न्यत्र या । नया बन मा NirN भाये. अन्यायनिवगधिनामिनाirhoat मममममी Priri • • numer'1'बिधापति 4-41.रम ...य. . Bri.

·३ उद्दयोवः] ध्वन्यालोकः। इत्यादी । अत्र हि विधिप्रतिपेश्योरनूपमानत्वेन समावेशे न विरोध- सयेहापि भविष्यति । लोके पस्मिनीविप्रलम्भशुमारकरुणवमुनोर्न वि. पीयमानस्यम् । त्रिपुररिपुषभावातिशयस्य वाक्यार्थत्वासदत्वेन च तयो- वस्थानात् । न च रसेषु विध्यनुवादव्यवहागे नाम्नीति शक्यं वनुम् । तेषां वाक्यार्थत्वेनाभ्युपगमात् । याक्यार्थस्य याच्यस्य च यो विध्यनुवादी ती तदाक्षिसानां रसानां केन पार्यते । येर्वा साक्षाकाव्यार्थता रसादीनां नाभ्युपगम्यते तस्तेषां तनिमिचता सायदयश्यमभ्युपगन्तव्या । तथाप्यत्र लोके न विरोधः । यस्मादनूधमांनाङ्गानिमियोभयरसवसुसहकारिणो पुरमा शावारिति या विधिरादेनाशाधान्यमुख्यने । मत एवारा पोड- शिन पन्ति न गृहन्तीति विपदविधिविकल्पपर्यवसायीति पाश्यविदः । अनुवाद ख न्यारवायामित्यर्थः । नत्र पिरानामनामभिधानमिति निकटव्यवस्थिता (1)। वापि विपदन्यायेन पिसानामन्यमुसप्रेक्षितापरतात्रीभूतानां धावेन कमेण मारमा परामऽप्यविधाभ्यनारा था परस्परस्पचिन्ताया येन विरोध पात् । परमपि विरदन्यादणाधिकरणस्थित्ला यो वायो य एषा पाचात्य संबन्ध मान्यतेस..ि घटनाम् । न प्रधानतया यहाथ तमिधि । अप्रधानन्वेन तु वाध्येऽनुराद ।नस रमभ्य वाचत्व लयव सोमिल्लाहमान परिहार-नचेनि । प्रधानाधानमा. प्रती विभ्यनुवादीली व न्यायनायामास भवन पति भाव । मुख्यतया रम्म एव वायवाश्यानाम इत्युत्तम । न मुख्यतया यत्र मानवानयमान व रसपापि भूकम् । यदिवानयमान विमाव दिसमक्ष वामपनयमान बना-यापयार्थ स्थति। यदि वा मा भन्भूयमानतया यो मान विष्यतीति सर्वभाविदयायनामा- 794 पास यति। तन्निमिलनेति । वामा मात्र स्वता । भन्यमाना ये 7 नक्षपादन प्रलम्भात्मक रमवसम्माता रम 40 निनदुनिदाइतक्षणम्य तम्भकावायपि . सातिनि भगा । विस्म यारनाम: एक नम्मान्यायविषम कामरमानणायन स्थापना' का.. 'गमगी। फल। 41 14. 4 . की 48." ५ 'युनियन कस।

·No text on this page.

·३ ज्योतः]
ध्वन्यालोफः।
इत्यनम्तम्स hष्टगतिकत्याचद्विरोधविधायिनो न कश्चिदोषः । तलाद्वा-
पयार्थीभूतस्स रसस्स मावस का विरोधी यो रसः स रसविरोधीति वक्तुं
न्याय्यः । नत्वरभूतस्य यम्पचिन् । अथवा याश्या भूतस्यापि कस्यचि-
करपरमविषयस सामोन मारपसुना भनिविशंपायेण संयोजन
रमरिपोपायय जायते । यत मतिमधुराः पदार्थाः शोचनीयता प्राप्ताः
मागाभाविभिः संसर्यमाणविलासरधिकतरं शोकायेगमुपजनयन्ति ।
यमा-'अयं स रशनोत्कर्षी पीनमनविमर्दनः । नाभ्यूरजपनस्पी नीवी-
विसंगनः फर ॥ इत्यादी । तदन त्रिपुरयुक्तीनां शांभवः शरामिरा -
पराधः फागी यया व्यवहरति तथा व्यवहतवानित्यनेनापि प्रकारेणास्त्येव
निर्विरोधत्वम् । तलापया यथा निरूप्यते तथा तथात्र दोपाभावः । इत्यं च ।
'कामन्त्यः क्षतकोमलाइलिगलद्रत मदर्भाः स्थलीः
पदिः पातितयायकैरिव पनद्वाप्पाम्बुधौताननाः ।
শালা মাহানিফাঃবিলাযisg
दावामि परितो भ्रमन्ति पुनरप्युपद्विवाहा इव ॥"
इत्येवमादीनां सर्वेषामेव निर्विरोधन्वमवगन्तव्यम् ।
..

·No text on this page.

·३ उदयोतः वन्यालोकः। एतदेयोपपादयितुमुच्यते- कार्यमेकं यथा व्यापि प्रपन्धस्य विधीयते । तथा रसस्यापि विधा विरोधो न विद्यते ॥ २३ ॥ संध्यादिमयस्य प्रबन्धशरीरस्य यथा कार्यमेकमनुयायि स्थापक कल्पने ने तत्कार्यान्तरैन संकीर्यते न च त संकीर्यमाणस्यापि सस मायापर्म- पचीयते तथैव रसस्याप्येकस सनिवेशे क्रियमाणे विरोधी न कपिन् । मत्युत मत्युदितविवेकानामनुसंधानवता सचेतमा तथाविधे विपये महादा. तिशयः प्रवर्तते । एन विनतन्याप्तिात्वेनारिभावोनिगल रसस्य सान्तरिशिलाशापान परत. स्थाशकन्यापिभिर्यः समावेश. समुपदणं तस स्वामित्वरेविनिम्मालिया भागमा नम्प मारितामुपहन्ति । भरिता पोपपत्ये रेलः । एतदु भति-हिमा सान्नराणि मभावारिसामाया मावस्या पनि सयपरिपोषादि चमवारीपरी प्रतिपयन्ते तयापि राबमकारगावत्येन परिचय विधम्मतिबिमान. रमनुभागी । सर्वश्रेष हालिभावेऽयमेवोदन्त । पारमान-पान. सरकार प्रधान प्रतिपयते । प्रधानमोरारो दि तथा भूपति उप. पाइपिनुमिति । शतम्य समुचित निरुपती भाव । यारोपी। कार्यदि तामेवाधिकारिक बापत प्रसन्नरोपनियमममा. म् । तानिनीना नायबविताना मलाभ प्रा. अपमितिपयम नपेरियापितमा । परि एक FRWARI प्रसारण लाभावापेश गानापि बगरसमावपाल .. स्यनि। कार्यमिति । समयम.' . 4 ft. Harar Rep . + Paring friently भनुपाति । 14.५ प्रबासमत। 'भागrefair uttrat है - मथापित 40...... 4.4.. xnmanNITER.म.३५ मारा पुन ATANTRI ..... वमनन - मतग. -144rस ·काव्यमाला। एवं तावद्रसादीनां विरोधिरसादिभिः समावेगासमावेशयोविषयविमागो दर्शितः । इदानी तेपामेकप्रबन्धविनिवेशने न्याय्यो यः मन्तं प्रतिपाद- यितुमुच्यते- प्रसिद्धेऽपि प्रबन्धानां नानारसनियन्यने । एको रसोऽङ्गीकर्तव्यस्तेपामुत्कर्षमिच्छता ॥२१॥ प्रबन्धेपु महाकाव्यादिपु नाटकादिषु वा विप्रकीर्णतयानानिमायेन वा बहवो रसा उपनिवघ्यन्ते इत्यत्र प्रसिद्धौ सत्यामपि यः प्रबन्धानां छाया- तिशयमिच्छति तेन तेषां रसानामन्यतमः कश्चिद्विवक्षितो रसोऽनित्वेन विनिवेशयितव्य इत्ययं युक्ततरो मार्गः । ननु रसान्तरेषु बहुपु प्राप्तपरिपोषेषु सत्सु कयमेकस्याहिता न विरु- घ्यत इत्याशयेदमुच्यते- रसान्तरसमावेशः प्रस्तुतस्य रसस यः। नोपहन्त्यहिवां सोऽस स्थायित्वेनावमासिनः ॥ २२ ॥ प्रबन्धेषु प्रथमतरं प्रस्तुतः सन्पुनःपुनरनुसंधीयमानत्वेन म्यायी यो र- सस्तस्स मफलरेसव्यापिनो रसान्तरैरन्तरालयतिभिः समावेशो यः म नाहि. तामुपदन्ति । होमानिधूमहतं बापाम्बु यदि वा भुगृहयागोद्रयम् । भय कुमारीजनोचित गायमः। एवमयताइभावं प्रामानामुन्तिरदेति कारिकामागोपयोगिनिपितमिप्युपमहानि- एयमिति । नावान वक्तव्यान्तरमप्यनीति चयनि । नबारनारयनि-दानी. मित्यादिना । तेश रमाना कम इति योजना । प्रमिति । मानमुनिप्रति. मिरियर्थः । तामिति प्रधानाम् । महाशायादिवियादि प्रहारेगा. निरंवान्भेदनाद द्वितीयायाननयान । विकीर्णतयति । नायकपतिनापारी- नयवादिनिष्टयर्थ । भाग्य नाय निदेन । युनाना इति । पति ममगादी परमबन्धादी र नया नेपा न युचना तपास्यधियो यः प्रबन्ध तथा महाभय का नाति पदमार्थ । बर्ष मा. FITS रमनति सम्पमा चन्यान्यविरम् । सामना.. बामावलीमा । समातिाप्रलम समाजातील . परंग ग. 'पियन'य. १. ग... 'यी दुनि. .

·१७१ ३ उदमोतः ध्वन्यालोकः। एतदेवोपपादयितुमुचते- कार्यमकं यथा पापि प्रपन्धस विधीयते । तया रससापि वियों विरोपो नैव वियते ।। २३ ।। संध्यादिमयस्स मयन्धशरीरस्य यथा कार्यमेकमनुयायि व्यापर्क कल्पते मेर कार्यान्तरैन संकीर्यते न च तैः संकीर्यमाणमापि तस्य प्राधान्य- पचीयते तथैव रसस्साप्येकस संनिवेशे क्रियमाणे विरोधो न कश्चित् । प्रत्युत प्रत्युदितविवेकानामनुसंधानवतां मचेतसो तथाविधे विपये प्रहादा- तिशयः प्रवर्तते। एक नियामित्वेनानिभायोंदिवस रमस्य रसान्तरितिरताशायातवेन परिमित- कपालव्यापिभियं. समादेश. रामपरणं तस स्थापिस्पैनतियापितमा भागमा- नम्प नाजिवामपन्ति । अहिती पोपपत्येवेसर्थः । एता भवति-अजिभूतान्याप . सानराम सभागादिशामाया मावस्थामा पनि सम्पपरिपोषाणि चमत्वारगोबरलो प्रतिपयन्ते तपापिस पवारसावत्येव न परितुष्य विधाम्यति कि चमत्कारान्त- रमनुधारी गधव Exभावेऽयमेरोदन्न' । ययाहसयभवान-पुणताम- संसार प्रधान प्रतिपयवे। प्रधानसोराये दिया भूपनि वर्तते।' इति । उप. पादपितुमिति । स्यान्तभ्य समुचितम्य निरुपणेनेति भाव । न्यायेन चतदेवोपपद्यते । कार्य हि सामवाधिकारिक व्यापक प्राधिकार्यान्तरोपक्रियमाणमवस्यमीमा- यम । नातिनाना नायाचिनारनोग तरल देवाहादिभाव वाहपतित ति किम- पापूर्वमति गपम । नथति न्याश्तिया । यदि वा एका मिनकन । तर মালৈ ৰবাৰিব লাখি বাঘাষাণাধ । যা ব ল - पति नवति । कार्यमिनि । 'पमाप समुना बहुधा यट्रिमर' इति भारत श्रीजम् । बाजा मनि, प्रयोजनामा ति देवाय ममानि प्र. चम्य गवियु इति imaनययंपा नियान व्याप्नोति नदाह -- अनुयायीति । अनन बाज बन्यत्र । ने माने । कार्यान्तरेरिति । 'भागोदावममादा पाका निवन इति । प्रागाहर यवना का सायप्रतिनियु काय यानि च नता नबामनया गलन र यव पथानामा सीना वाकायनयाने सातथाविध इति । य तापममा । या पामिनि नबर पतिनव चरम अग भावम्यान दम निपम । मानप्रन्योऽ भयाभप्रायेणेव नेय मरण पार. स्वाधियों नचपराकमादिन न्यात मादी । म्यम परमेय दानम् । १ नमायानोक-य.. , 'यात ग.. कायान्तर ग.३ ओरनाभावस्थात' करा. एवमनन ना अपनादन".

·काव्यमाला। एवं तावद्रसादीनां विरोधिरसादिभिः समावेशासमावेशयोपियविभागो दर्शितः । इदानी तेपामेकमवन्धविनिवेशने न्याय्यो यः क्रमस्तं प्रतिपाद- यितुमुच्यते- प्रसिद्धेऽपि प्रबन्धानां नानारसनिवन्धने । एको रसोङ्गीकर्तव्यस्तेपामुत्कर्पमिच्छता ॥२१॥ प्रबन्धेषु महाकाव्यादिषु नाटकादिपु वा विप्रकीर्णतयाहानिभायेन वा चहयो रसा उपनिबध्यन्ते इत्यत्र प्रसिद्धौ सत्यामपि यः प्रवन्धानां छाया- तिशयमिच्छति तेन तेषां रसानामन्यतमः कश्चिद्विवक्षितो रसोऽमित्वेन विनिवेशयितव्य इत्ययं युक्ततरो मार्गः । ननु रसान्तरेषु वहुपु प्राप्तपरिपोयेषु सत्सु कथमेकस्यामिता न विरु- ध्यत इत्याशकदमुच्यते- रसान्तरसमावेशः प्रस्तुतस्य रसस्य यः। नोपहन्त्यहितां सोऽस स्थायित्वेनायमासिनः ॥ २२ ॥ प्रबन्धेषु प्रथमतरं प्रस्तुतः सन्पुनःपुनरनुसंधीयमानत्वेन स्थायी यो र. सस्तस्य सकलरेसव्यापिनो रसान्तरैरन्तरालयतिभिः समावेशो यः स नाहि. तामुपहन्ति । दोमामिधूमकृतं वाणाम्नु यदि वा बन्धुहसागोद्भवम् । भयं इमारीजनोति. गावगः । एवमिताभावं प्राभानामुक्तिरालेनि कारिकामागोपयोगिनिपितामिणुपमहती- पयामिति । नावाहन वन्नव्यानरमायानानि चयनि । तरेवापतारयनि-बानी. मित्यादिना । देवा रमाना कम इति योजना प्रमिपीति । भग्नमुनिप्रति निम्ििपनेसायं । नेपामिति प्रबन्धानाम् । महाकायादिग्निगारिशरद' प्रारेगा. भिनयान्भेदनाह द्वितीयम्बभिनयान । विप्राणायेति । नायनारी. नरवादिनित्ययर्थ । महाभानन्यग्नायनियन्यन । युनतर तिमा मनानाकागदी पर्यायवादी म्याधिस्वं तशा में पुजना रियो या प्रखर तथा नाप महाराव्य वा यतामिति रशप्पण्या न ह. परमपमति सम्मान पन्योन्यावर दिसतो. भरमीत्रमुमिन भाव । रसागरनिवासमाTARA .एगग.. भरियान'म. , 'गु' ग... 'स्वीर मनु बुनित. - - - ·१७१ ३ उद्दयोतः ध्वन्यालोकः। एतदेवोपपादयितुमुच्यते- कार्यमेकं यथा ध्यापि प्रबन्धस्य विधीयते । तथा रसस्यापि विधी विरोपो नव विद्यते ॥ २३ ॥ संध्यादिमयस्य प्रबन्धशरीरस्य यथा कार्यमेकमनुयायि व्यापकं फल्पने में तत्कार्यान्तरैन संकीर्यते न च ते मंकीर्यमाणस्यापि तस्य प्राधान्य- पचीयते तथैव रसस्याप्येकस्य संनिवेशे क्रियमाणे विरोधो न कश्चित् । मत्युत मत्युदितविवेकानामनुसंधानवता सचेतसा तथाविधे विषये महादा- तिशयः मवर्तते। एवं निनन्याधिकरवेनानिमायोचितस्य गस्य एमान्तरितिनिराशायातरवेन परिमित- कपाशकलव्यापिभिर्यः गमावेशः समुपहणं तस्य स्थायिरवेनेत्तिन्यापितया भागमा- नम्र नारितामुपहन्ति । अनिता पोपयत्येवेत्यर्थः । एता भवति-भूतान्यपि .. सान्नराणि समावारिसामग्या मावस्थायी सपि लम्बपरिपोशनि एमबारगावरा प्रतिपयन्ते तपापि धमाकारसतावत्येवम परितुष्य विधाम्यतिकिपमधारान्त. रमनुधावति । राय ह्याxिभारंऽयमेवोदतः । यथा तत्रभरान-'गुण. लाम. सरकारः प्रधान प्रतिपयवे । प्रधानोरी हि तथा भूपति उप- पादयितुमिति । शान्तम्य रागुरिलस निरूपणेगी भावः । म्यानधनदेयोपपद আম দিয়াবাtি নাথৰ সামৰিামালীগিয়নাগমমো. মম । খোলা যায়নাব বােমা মাছ বা ম श्रापूर्वमिति तात्पर्यम् । सम्मापितया । यदि वा एरो निमम तर प्रसारण पाहातभावापेण गानामपि पलादासादापानीपत. यति तयति।कार्यमिति । स्वरुपमा रामुत्य बहुभा यदि let बीजम् । बीमाभूति, प्रयोजमाना कि रविवारणम् । बरामाक्ष प्रा. सि.पिरिगुणापताप्रारा निर्वहण PE- अनुयापीति । भनेर बोन्नुिस । प्रात रोकायाम्तीति। 'मागदापिमा पताका पिनियत की। इमानकाल बार मानि तोममाप्तिमा प्रागलक्षणानि म र मका वागावात निरेश उत्तीपाविध रतिर। ....... ar" हास्पिपिरिमा- शाxिभारी निरूपितम् । सिप्रन्योऽदुभाभदेव ने एस. स्थापि पुरनरपराधमाना यारसाभासामे तापम् । 1. 'तारा'कन्य... 'भपाप. T ...सामान प ... - एमनेन रोकना ·फाय्यमाला। एवं तावद्रसादीनां विरोधिरमादिभिः ममावगाममायेगयोपियविमागो दर्शितः । इदानी तेपामेकपबन्यविनिवेशने न्याय्यो यः क्रमम्तं प्रतिपाद- यितुमुच्यते- प्रसिद्धेऽपि प्रयन्यानां नानारमनिवन्धने । एको रसोङ्गीकर्तव्यस्तपामुकर्पमिच्छता ।। २१ ।। प्रयन्धेषु महाकाव्यादिषु नाटकादिषु या विप्रकीर्णतयाहानिमावेन वा यहयो रसा उपनिबध्यन्ते इत्यत्र प्रसिद्धौ सत्यामपि यः प्रबन्धानां छाया- तिशयमिच्छति तेन तेषां रसानामन्यतमः कश्चिद्विवक्षितो रसोऽनित्वेन विनिवेशयितव्य इत्ययं युक्ततरो मार्गः । ननु रसान्तरेषु बहुपु प्राप्तपरिपोपेषु सत्सु कथमेकस्याहिता न विरु- ध्यत इत्याशङ्कयेदमुच्यते- रसान्तरसमावेशः प्रस्तुतस्य रसस्य यः। नोपहन्त्यगितां सोऽस्य स्थायित्वेनावमासिनः ॥२२॥ प्रबन्धेषु प्रथमतरं प्रस्तुतः सन्पुनःपुनरनुसंधीयमानत्वेन स्थायी यो र- सस्तस्य सकलरेसव्यापिनो रसान्तरैरन्तरालवर्तिभिः समावेशो यः स नाङ्गि- तामुपहन्ति । होमामिधूमकृतं बाप्पाम्बु यदि वा बन्धुगृहसागोद्भवम् । भयं कुमारीजनोचितः साध्वसः। एवमियताभावं प्राप्तानामुक्तिरच्छलेति कारिकाभागोफ्योगिनिरूपितमित्युपसंहरति-- एवमिति । तावदहणेन वकच्यान्तरमप्यस्तीति सूचयति । तदेवावतारयति-इदानी. मित्यादिना । तेपा रसाना क्रम इति योजना । प्रसिद्धपीति । भरतमुनिप्रभृति. भिनिरूपितेऽपीयर्थः । तेषामिति प्रबन्धानाम् । महाकाव्यादिदित्यादिशब्दः प्रकारेणा- भिनेयान्भेदानाह द्वितीयस्त्वभिनयान् । विप्रकीर्णतयेति । नायकप्रतिनायकप्रकरी. नायिकादिनिष्टतयेत्यर्थः । अगानिभावेनेत्येकनायकनिष्टत्वेन । युक्ततर इति । यद्यपि समानाकारादा पापबन्धादी च नकस्यानित्वं तैया न युक्तता तथाप्येवंविधो यः प्रवन्ध. तद्यथा नाटकं महाकान्यं वा यदुत्कृष्टतरमिति तरशब्दस्यार्थ. । स्वयं लब्धप- रिपोपत्वे वा क्यं रसत्वमिति रसत्वमात्वं चान्योन्यविरुद्धम् । तेपा चाहत्यायोगे क. थमेकस्यामित्वमुक्तमिति भाव. । रसान्तरेति । प्रस्तुतस्य समस्वेविसव्यापिनसन १. 'छायायोग' ग.२ 'सधियापिन.' क-ख. 1. 'क्रमं सूचयति' ग. २. 'तमापि च ननु युक्तिता ग.

·१ उपोतः ध्वन्यालोकः। एतदेयोपपादयितुमुमते- कार्यमे यथा प्यादि प्रपन्य विधीयते । तथा रसखापि विधी विरोधो नैव विद्यते ॥ २३ ॥ संध्यादिमपस प्रपन्धशरीरस यभा कार्यमेकमनुयायि व्याप कल्पते नेप तत्कार्यान्तरन सेकीर्यते न च तैः संकीर्यमाणस्यापि तस माधान्यम- पचीयते तथैव रससाप्मेकस संनिवेशे क्रियमाणे विरोधो न फश्चित् । प्रत्युन मत्सदितविवेकानामनुसंधानवतां सचेतसो तथाविधे विपये प्रहादा- तिरायः मवर्तते। एप पिताम्माप्तिकररेनाविभागोनिस रसव रसान्तरिशिताशायातरवेन परिमित. कभारालपापिभियः समासः समुपण तस स्थानिस्पैनेनिातन्यापितया भासमा. नम्र मारितामुपहन्ति । भरिता पोषस्त्येवेलः । एतयुकं भवति-अतिभूतान्यपि. सामनराणि मभावारिसामाया मावस्यायो पयपि लभपरिपोषानि चमत्तारगोचरतो प्रतिपयन्ते तपापिस पमवारलाय.येवन परिनुष्य विधाम्यविधिमत्कारान्स- मनुधात सर्वाधिभावेऽयमेवोपन्तः । यथाह हरभवान-गुण तात्म- II प्रधान प्रउिपचठे । प्रधानलोकारो हि तथा भून वर्तते ॥ उप- पाइपिनुमिति धन्तस समरितस्य निरुपपेनेति भाव । भ्यायेन तदेवोपपद्यते । हताशवाधिकारिक सारर प्रासदियोन्तरोपक्रियमाणमसमडीका. मम् । तवलिनीना भारचित्तातीन तलादेवाहादिभाव प्राहपतित इति किम- प्रापूर्वमिति तात्पर्यम् । तथेति व्यापितया । यदि एवकारी मिममम । तथैव नेर प्रकारेण कार्यानभावस्पेश रगानामपि नावासावापतवीलर्य । तथा च . स्पी तपैवेति । कार्यमिति । 'खपमा समुत्रा बहुधा मद्विसर्पति' इति रक्षित नौगम् । भौगात्रभूति, प्रयोजनानो पिसोरे यविदारणम् । सायरामाति प्रा. यस समिति बिन्दुसम्पतयायग्राला निर्वहणार्यन्तं पानी ताह--- भनुयायोति । अनेन बोलि । प्राते संग्रहौते । कार्यान्तरिति । 'भाग दापिमान पनारा विनिवर्तती । शारारिक मन्यताकालक्षणाप्रातिनि कार्य यानिय ततो न यातितया परीक्षणानि हानि तेरित्येवं पानामप्रा. चीनी मारवाश्यतया निवेश उक्त इति । तयापिध इति । यथा तापसपलाराजे। एवमनेन भोकना परिशन्तनिरूपणमिति तबलापरित पसा- प्रातिभावस्येति यं निरुपितम् । पत्तिमन्योऽप्युभयाभिप्रायल नैयः । मारेग बोर. स्थाविरोधो पुस्तयपराक्रमादिना कन्यारणलाभादो।हालस सटमेव तदात्वम् । १. 'तपार्यान्तरै.'कन्य, १. अपनीयवे' ग. 1. 'या ग... मायान्तर' ग...'योरेनमाभावायनिकम ·काव्यमाला। ननु येषां रसानां परस्परविरोधः यथा-वीरनारयोः शृक्षार• हास्थयो रौद्रशृङ्गारयोसिद्भुतयोर्वीररौद्रयो रौद्रकरुणयोः शृक्षारामृत- यो तत्र भवत्वङ्गाङ्गिभावः । तेषां तु स कथं भवेयेषां परस्परं पाध्यया- धकभावः । यथा-शृङ्गारवीभत्सयोवरिभयानकयोः शान्तरौद्रयोः सा- न्तकारयोर्वा इत्याशयेदमुच्यते-- अविरोधी विरोधी वा रसोऽङ्गिनि रसान्तरे । परिपोपं न नेतन्यस्तथा सादविरोधिता ॥ २४ ॥ अनिनि रसान्तरे शृङ्गारादी प्रबन्धव्याये सति अविरोधी विरोधी वा रसः परिपोपं न नेतव्यः । तत्राविरोधिरसस्यानिरसापेक्षयात्यन्तमाधिक्यं न होमस्यापुरुषार्थसभावग्वेऽपि समधिकतररजनोत्पादनेन राजारामतयेव तथालम् । री- प्रत्यापि टेन कथंचिदविरोधः । यथोक्तम्-'सारथ तैः प्रगम सेन्यते । तरति मरतिभि । क्षीदानवोदतमनुष्यरित्यर्थ, । फेवलं नामिकाविषयमौम्यं तत्र परि. हर्तव्यम् । असंभाव्यपृथिवीर्ममार्जनादिजनितविस्मयतया तु वीरादुनयोः ममावेशः । थाह मुनिः-'वीरम्य चैव यत्कर्म सोतः' इति । वीर..... भीममेनादर्श समावेश । कोषोमगाइयोरविरोधान् । रौद्रकरणयोरसि मुनिनोकः-- मयत च यम्फर्म रासेयः करणो रग.' इति । यारागुतयोरिति । यथा रसा- बस्यामवाटिकदर्शने । काराभरसयोरिति । यो परणरोग्मूलनामा वयोगमा कातिभावः । आलम्बननिमतपतया ....... किती। ..."तयानुगुमेति गमानाप्रपरेन तयारन्योन्यमभनोन्मून रयम् । भयोमा हेटरनमेर गिदो वाध्या । शान्नम्यानपानमा धनगमनमगारनि. अपना प्रणयन मांग निगमभावण दिययामातापिता-या धान्या अhirr Hit मामयभित्राय - शिगारेश्या यण मन-पग पग । भार. निधना-मामन पायोमी. परियमानी । शाना- बरसमस श्रमप्रायना। मन मा. माप- Tantramशिवति । air!

·३ बमोतः ध्यपालक मामिल परिपोपरिहारः। उपसाम्भेऽपि तपोधिधार- नपा | क्या- इन्तो रमा पिना भयन्तो समस्तूरमिग्मोसो। पेज परसेन भ भाम्म दोगा हिमला ।' पभावा- “ইয়াছিনাকাবি কী অমাবয়নী हत्या पर निपपरपरिना मेसलाया गुपेल । নিযামমিল্লাথলেরিয়ায় देवी मध्यान्यापार सितपशुपतिसर राशु योऽस्मात् ॥' अहिरसविरुझानां पाभिचारिणा भागुण मिशन नियाने या शिममेकाहिरसम्पभिकार्यनुतिरिति रितीयः । अरषेर पुनः पुनः म- ·१७८ काव्यमाला। रौद्रयोरपि तथा प्रसरः । दयावीरादीनां च चिचतिविशेषाणां सर्वा- कारमहंकाररहितत्वेन शान्तरसप्रभेदत्वम्, इतरथा तु वीरप्रभेदत्वमिति व्यवसाप्यमाने न कश्चिद्विरोधः । तदेवमस्ति शान्तो रसः । तस्य चाविरु- दरसव्यवधानेन प्रबन्धे विरोधिरससमावेशे सत्यपि निर्विरोधत्तम् । यथा- प्रदर्शिते विषये । एतदेव स्थिरीकर्तुमिदमुच्यते-- रसान्तरान्तरिवयोरेकवाक्यस्थयोरपि । निवर्तते हि रसयोः समावेशे विरोधिता ॥ २७ ॥ रसान्तरव्यवहितयोरेकप्रपन्धस्सयोविरुद्धयोविरोधिता निवर्तत इत्यत्र न फानिन्द्रान्तिः । यसादेकवास्यस्सयोरपि रसयोरुतया नीत्या विरुद्धता नियतते । यथा- 'भूरणदिग्धानरपारिजातमालारजोगासितपातुमध्याः । गाद निवाभिः परिरम्यमाणान्गुरागनालिष्टमुगान्तरालाः॥ समोणिनेः क्रय्यमुना स्फुरद्भिः पक्षः खगानामुपलाग्यमानान् । संगीजिताश्चन्दनवारिसेकैः मुगन्धिभिः कल्पलतादुकूलैः ।। विमानपर्यरतले निषण्णाः कुतूहलाविष्टतया तदानीम् । निर्दिश्यमानांचलनालीमियाराः वदेहान्पतितागपश्यन् ।।" का नागी कधि । शान्तको नामानाम् । तया न मुनि.-दानी प. दर युवीर या दयावीरमात प्रामा विविधमनम् ॥' यागमपुर.स रियरवाद दायारादीनामिति । भारिप mar मायानगन्न पायो । माता निवारणी antarfarin पर हम मूमन ए । मानिधान्तो गीनिय. यदि दहा मन पर्यवतम् | arm. र समाजवाममय. प्रयतम MARATranatी. देन' सम्ममय माग र sharmin । मिर्गामिति । सिध्या । भाव Animarathit. भारी-मूयिति । RuritARATHEM. +मिन ५. सपना seeti Irrit ....... } zi....'arin भ:'... '.

·३ उड्योतः] ध्वन्यालोकः। १७९ इत्यादी । अत्र हि गारपीभत्सयोनदायो; धीररसव्यवधानेन ममा- वेशो न विरोधी। विरोधमविरोधं च सर्वप्रेत्य निरूपयेत् । विशेषतस्तु शहारे मुकुमारवरो पसौ ॥ २८॥ ययोजलक्षणानुमारेण विरोधाविरोधी सर्वेषु रसेषु प्रबन्धेऽन्यत्र च निरूपयेत्सहदयः । विशेषतमु झारे । स हि रतिपरिपोपात्मकत्वादतेश्व स्वल्पेनापि निनिवेन भासंभवात्सुकुमारतरः सर्वभ्यो रसेभ्यो मनागपि विगेधिममावेशं न सहते। अवधानाविशयानसे तव सत्कविः। मवेचसिन्प्रमादो हि गित्येवोपलक्ष्यते ॥ २९ ॥ तर च रसे सर्वेभ्योऽपि रसेभ्यः सौकुमार्यातिशययोगिनि कविरव- धानया भयसयान्सात् । तत्र हि प्रमायतस्तस्य सहृदयमध्ये क्षिप्रमेवावज्ञान- विषयता भवति । हाररसो हि ससारिणा नियमेनानुभविषयत्वात्सर्वर- सेन्य कमनीयतया प्रधानभून । एव च सति विनयानुन्मुसीकर्नु काव्यशोमार्थमेव वा । तद्विद्धग्मम्पर्शम्मदवाना न दुप्यति ॥ ३० ॥ नबोभा । बिनिमा प्रतिबनभने । भर वम् नमावि पर- गोदाहरणल' नवपन्न। तदादयोनि । यार नमायिभावारि. स्वर्थ । ईगेम दति । है। बहार न पड़ीयोमर व रकममा ममममायानुयारिया पनिारी । म भावेऽपि मान लगाय- कतेति भाव । अन्दा पति मुन कार मानमन मन-५ । मुगुमाग्नापमानातीय का...:.. नपचति । वगे- उमममवाटावर । गीत म T-नाष पाना गाणा सबन्ध पनप र जार व नुनमा वर्णनाया यो नागेन वमा गम्। समभर मंत्र- 'वा बानमा म्यादी प्राणेवर ग म । म का निवास माया नमकस, टनि' ग , क-स. ४ मापन पर. ५ सर्वममारिणा क-ख. 1. दोममम्य' कस २ दरम्ना ग. सम.नन पार ·१७८ काव्यमाला। रौद्रयोरपि तथा प्रसङ्गः । दयावीरादीनां च चितिविशेषाणां सर्वा- कारमहंकाररहितत्वेन शान्तरसप्रभेदत्वम्, इतरथा तु वीरमभेदत्वमिति व्यवस्थाप्यमाने न कश्चिद्विरोधः । तदेवमस्ति शान्तो रसः । तस्य चाविरु- धरसव्यवधानेन मयन्ये विरोधिरससमावेशे सत्यपि निर्विरोधलम् । यथा प्रदर्शिते विषये । एतदेव स्थिरीकर्तुमिदमुच्यते- रसान्तरान्तरितयोरकवाक्यस्थयोरपि । निवर्तते हि रसयोः समावेशे विरोधिता ॥ २७ ॥ रसान्तरव्यवहितयोरेकप्रबन्धस्थयोविरुद्धयोर्विरोधिता निवर्तत इत्यत्र न काचिद्धान्तिः। यस्मादेकवाक्यस्योरपि रसयोरुक्तया नीत्या विरुद्धता निवर्तते । यथा- 'भूरेणुदिग्धान्नवपारिजातमालारजोवासितबाहुमध्याः । गाद शिवाभिः परिरभ्यमाणान्मुराइनालिष्टभुजान्तरालाः ।। सशोणितः तः क्रव्यभुजां स्फुरद्भिः पक्षः खगानामुपवीज्यमानान् । संवीजिताश्चन्दनवारिसेकैः मुगन्धिभिः कल्पलतादुकूलैः ॥ विमानपर्यश्तले निषण्णाः कुतूहलाविष्टतया तदानीम् । निर्दिश्यमानांचलनाहुलीभिवीराः स्वदेहान्पतितानपश्यन् ।' वा नागी कश्चित् । शान्तस्यैवेदं नामान्तरकरणम् । तथा च मुनि:-'दानवीरे धर्म- वीरे युद्धरि तयव च । दयावीरमणि प्राइ प्रमा त्रिविधसमतम् ॥ इत्यागमपुर राई विध्य मेवाभ्यधात् । तदाह दयावीरादीनामिति । आदिग्रहणेन विषयगुणा- रूपवाड़ीमत्मेऽन्तभाव शक्यते । सा लम्प व्यभिचारिणी भवति न तु स्थायितामेति । पर्यन्तनिवांद तस्या मूलत एव विच्छेदान् । आधिकारिकत्येन शान्तो रगो निय. सत्य इति चन्दिकासार निहाम्माभिन पालोचितम् । प्रमतान्तरात्। माल. वन चाय परमपुरुषार्थनिष्टितवान्गरमभ्य. प्रधाननमः । म चायमम्मदशाभ्यायभानी- तेन काव्यमातु, अम्माभिध नदिवरण बहुतातनिर्णय. पूर्वपशिदान इसलं . हुना । स्थिरीकर्तुमिति । शिष्यवृदविलय । अपिशादन विषयता भयो. भ्यमर्थ ही दायत-भूरेण्यिति । विशेषणपदीय देगनवमर्मभावनारपणमु. एम् । सहाना. २। देहत्वाभिमानादेश तादाम्यभावनानिमतान सलममि । अन्यथा विभिषियवादी विरोध । ननु वार पात्र मी मागे 1. 'बार' ग... 'चार्य चान्नी म.ग. 1. निमः'ग. ४."arig दमनि' करा. ५. गतवर्गभावनानियोकायापति ब-य.

·३ उद्दयोतः] ध्वन्यालोकः। १७९ इत्यादी । अत्र हि शृक्षारयीमत्सयोसदङ्गयो; धीररसय्यवधानेन समा- वेशो न विरोधी। विरोधमविरोधं च सर्वोत्थं निरूपयेत् । विशेषतस्तु गृहारे मुहमारतरो यसौ २८॥ ययोत्तलक्षणानुसारेण विरोधाविरोधी सर्वेषु रसेषु प्रबन्धेऽन्यत्र च निरूपयेत्सह्दयः । विशेषतम्नु झारे । स हि रतिपरिपोपात्मकत्यादतेश्य सल्पनापि निमिचेन भारसंभवात्सुकुमारतरः सर्वेभ्यो रसेम्यो मनागपि विरोधिसमावेशन सहते । अवधानाविशयवानसे वर सत्कविः । मवेचस्मिन्प्रमादो हि इंगित्येयोपलभ्यते ॥ २९॥ तत्रैव च रसे माम्योऽपि रमेभ्यः सीकुमार्यातिशययोगिनि कविरव- धानवान्प्रयत्नवान्न्यात् । तत्र हि प्रमायतस्तस्य सहृदयमध्ये क्षिप्रमेवावज्ञान- विपयता भवति । शृगाररसो हि संसारिणां नियमेनानुभपविषयत्यात्सर्यर- सेभ्य कमनीयठया प्रधानभूतः । एवं च सति पिनेयानुन्मुसीकत काव्यशोमार्थमेव वा । तद्विरुद्धरसस्पर्शलदगानां न दुप्यति ॥ ३०॥ न यीमयः । रितु रतिगुणे हि वीर प्रति व्यभिचारीभूने । भवत्येवम् तथापि प्र. गोदाहरणना तावदुपपना । नदाइ-तदहयोपैति । तयोर तत्स्थायिभावारि- त्यर्थः । वीरोग्य इति । वीरा वदेहान्' इत्यादिना तदीयोत्साहायवगल्या कर्तृकर्मणोः गमनवाश्यानुयायितया प्रतीतिरिदि । मध्यरायाभावेऽपि मुतरी वीरस्य व्यवधाय- कठेति भावः । अन्यत्र पति मुक्कादी । म हि TEः मुहमारतम इति सबन्धः। मामारमावररामजातीय ततोऽपि करुणमतोऽपि सार इति । एवं चेति । यतो- मी ममंत्रादीसर्थ । नदिन्यं गुहारम्य विपदा ये शान्तादयसेष्वपि मदानां IIT- राहाणां सबान्धी पर्यो न दुष्ट । नया भारा रमान्तरगता अपि विभावानुभावाचा वर्णनीया ययो सारो भावमुपागमन् । यथा ममेव सोने-'यो चन्द्रचूह महमा स्मृगन्ती प्राणेश्वर गादरियोगतमा । मा चन्द्रकान्तातिपुत्रिकेव सपिदिलीयापि पि. १. 'तम' करा. २. 'डाटिति' ग. ३. 'प्रयत' क-स. ४. 'भविष्यति' फ-रा. ५. 'सर्वमंगारिणांक-ख. 1. दीररसव क-व.२ 'देवमोग.

·१८० काव्यमाला। शृङ्गारविरुद्धरसस्पर्शः शृङ्गाराक्षाणां यः स न केवलमविरोधलक्षणयोगे सति न दुप्यति यावद्विनेयानुन्मुखीकर्तु काव्यशोभार्थमेव वा क्रियमाणो न दुप्यति । शृङ्गाररसा रुन्मुखीकृताः सन्तो हि विनेयाः सुखं विनयोप- देशं गृहन्ति । सदाचारोपदेशरूपा हि नाटकादिगोष्टी विनेयजनहितार्थमेव मुनिभिरवतारिता । किं च शृङ्गारस्य सकलजनमनोहराभिरामत्वाचदास- मावेशः काव्यशोभातिशयं पुप्यतीत्यनेनापि प्रकारेण विरोधिरसे शृद्धारा- समावेशो न विरोधी । ततश्च । 'सत्यं मनोरमा रामाः सत्यं रम्या विभूतयः । किं तु मत्तागनापागमहलोलं हि जीवितम् ॥ इत्यादिपु नाति रसविरोधदोपः। लीयते मे ॥' इत्यत्र शान्तविभावानुभावानानपि शारभल्या निरूपणं पिनेयानुन्मुगी. कर्तुं या काव्यशोमा तदर्थ नैव दुष्यतीति मनन्धः । यापदणेन पक्षान्तरमुच्यते । तदेव व्याचटे-न फेवलमिति । वाशब्दस्यतयाख्यानम् । अविरोधलक्षणं परिपोपपरिहा- रादिपूर्वोक्तम् । तदर्धमपि वा विरुद्धसमावेशः। न केरलं पूर्वोक्तः प्रकार: काव्यशोभा विनेयोन्मुसीकरणमन्तरेणाने । व्यवधानाव्यवधाने अपि'केचित्रभ्येते यथान्याश्याते। मुरामिति । रानापुर मगमित्यर्थ । न तु कायं क्रीडा क च वेदिगोचरा उपदेशक्या इल्यान्याह-सदाचारेति । मुनिभिरिति । भरनादिभिरिसर्थ । एतच प्रभुमित्रसमितेभ्य शास्त्रेतिहामभ्य प्रीति जायाममिता नायकाव्यगर्न म्युनिकाग्न्यि पूर्वमेव निपिनमम्माभिरिति न पुनामभयादिह दिमितम् । ननु जागानाभाया यद्विभावादिनिम्णमेनारनवर ग्नेियोन्मुमीकार । नतदान प्रयागतरमिति तदाद-कि चेति । शोभातिशयमिति। अलंकारसिंगमुपमा- प्रति पुष्यति मुन्दरगतीर्थ । यथानम् -'कायोभाया. नांगे धर्मा गुगामदतिशयहेनयावलकाग इति ।' मत्तानेति । अत्र दि शान्तरिभाने मर्वम्मानित्यवं वक्ष्यमणे न कचिदिभातम्य मारभया निबन्धः नः । किं नु मत्यमिति पदयानुप्रशनोमम । सम्बनीसम्पषि अपि यम्य कृत गर्वमभ्यभ्यते पर चलत १. 'मनोनिगमन' ग. ३. 'काय' ग. मारगिनिरमे क.ग. १. टपस... नर' कत...'याध्याय करा...' न प्रष्टयाम.

·३ उधोतः] ध्वन्यालोकः। विझायेत्यं रसादीनामविरोधविरोधयोः । विषयं मुकविः काव्यं कुर्वन्मुपवि न कचित् ॥ ३१ ॥ हत्यमनेनानन्तरोन मफारेण रसादीनां रसभायतदाभासानां परस्पर विरोपस्याविरोधस्स च विषयं विज्ञाय सुफविः काव्यविपये प्रतिमातिशय. युक्तः कायं कुर्वन करिन्मुपति । एवं रसादिषु विरोधाविरोधनिरूपणस्योपयोगित्वं प्रतिपाय व्यअकया- व्यवाचकनिरूपणस्यापि तद्विषयस्य समतिपायते-- पाच्यानां वाचकानां च यदौचित्येन योजनम् । रसादिविपयेणेतकर्म मुख्यं महाकवेः ॥ ३२ ॥ वाचानामितिवृत्तविशेषाणां वाचकानां च तद्विपयाणां रसादिविषयेणी- चित्येन ययोजनमेतन्महाश्वेर्मुख्यं कर्म । अयमेव हि महाकवेमुल्यो थ्या- पारो यद्रसादीनेव मुख्यतया काम्या कृत्य तथरत्यनुगुणत्वेन शब्दाना- मर्यानां चोपनिरन्धनम् । एतच रसादितात्पर्येण फायनियन्धनं भरतादावपि मुप्रसिद्धमेवेति प्र. तिपादयितुमाह- सोलार प्रति संभागमानविभावानुभावनागम्य लो. लनामामुपमानतावर घियतमावटा र म्याभिलपर्णीया दी तत्पनीत्या प्राममान गुढया प्रसक्तानुप्रयनुनागमनन वैगम्ये पर्यवस्पनि विनय । तदनदुपारसम्योजन प्रणय फलमाह-विधायधमिति । स्प. एम् । समाजपयव्यानि यान बयान विभावादीनि बाकसान प मुनिरादीनि तेरा यमि पण तम्यनि । तरपनि गाविषयमा । नरि उप- योगिन गुम्पमिति । 'लालोका - इयत्र यदु नेदवायमानम् । मागिी भिवत्पलानपणभ। एव हि महाधिव नान्यये थे । इतिवृषिगणा मिति । इतिहत दिप्रबन्धवाचतम्य विषा प्रागुच। प्रभावभानुभावसचा. योचिस्तारण । विधि कपाशारीरस्य- इचादिना । पान्यार्थीहत्येति । अन्यथा सकिशास्त्रीयवाक्यायम काव्यस्य विशेष । एक निणीनमायरपोते ना. यस्मात्मा स एवार्थ -' इत्पद्यान्न । पतति । यसम्माभिरपि । , 'परिहार' ग. ३, हारहाना व रससिझरेण' ग. १. 'सेन्यभान क-ख. २ 'प्रवाह' च। तदेतदुप-कश. मनानापाभाव १.

·१८२ काव्यमाला। रसायनुगुणत्वेन व्यवहारोऽर्थशब्दयोः । औचित्यवान्यस्ता एता वृत्चयो विविधाः स्मृताः ॥ ३३ व्यवहारो हि वैचिरित्युच्यते । तत्र रसानुगुण औचित्यवान्याच्य यो व्यवहारस्ता एताः फैशिक्याद्या वृत्तयः । वाचकाश्रयाश्योपना घाः । वृत्तयो हि रसादितात्पर्येण संनिवेशिताः कामपि नाबस्स का चे च्छायामावहन्ति । रसादयो हि द्वयोरपि तयोर्जीवभूताः । इति तु शरीरभूतमेव । अन्न केचिदाहुः-'गुणगुणिव्यवहारो रसादीनामि। चादिभिः सह न तु जीवशरीरव्यवहारः । रसादिमयं हि वाच्यं प्रति सते न तु रसादिभिः पृथग्भूतम्' इति । अत्रोच्यते- यदि रसादिम वाच्यं यथा गौरवमयं शरीरम् । एवं सति यथा शरीरे प्रतिभासमाने यमेनैव गौरत्वं प्रतिभासते सर्वस्य तथा वाच्येन सहैव रसादयोऽपि = दयस्यासहृदयस्य च प्रतिभासेरन् । न चैवम् । तथा चैतत्प्रतिपादि- प्रथमोहयोते स्यान्मतम् । रतानामिव जात्यत्वं प्रतिपतृविशेष (तः) सं याच्यानां रसादिरूपत्वमिति । नैवैम् । यतो यथा जात्यत्वेन प्रतिभासम दाक्त्यिादिप्रणादलंकारशास्त्रेषु परपाची वृत्तय इत्युकं भवति । द्वयोरपि । रिति । पतिलक्षणयोव्यवहारयोरित्यर्थः । जीवभूता इति । 'इत्तय काम तृका.' इति नुवाणेन मुनिना रसोचितेतिकृत्तसमाधयेणोपदेशेन रसस्यैव जापिता तम् । भामहाशिभिय-स्वादुकाव्यरपोन्मित्रं पायामुपभुभते । प्रपमालीडम पियन्ति कटुभैषजम् ॥' इत्यादिना रसोपयोगिजीवित शन्दात्तिलक्षणो व्यवहार उ शरीरभूतमिति । इतिान हि नाम्यस्य शरीरे-' इति मुनि । नाथं च रग न्युजमायम् । गुपपगुणिव्यवहार इति । अत्यन्त संमिश्रनया प्रतिभागनादमध व्यरहा युम । न विति । क्रमस्यामवेदनादिति भाव । प्रथमेति । 'शर- शासनशानमाओणव न वेद्यते ।' इत्यादिना प्रतिपादितमदः । ननु पञ्चम्य धर्मस्य । प्रतिभाने गत्यम्य नियमेन मातीचनेकान्ति कमेतत् । माणिस्यधर्मो हि नात्यातला विशेषों ने पाशते -स्यादिति । नरपरिहनि-नयमिति। एतदुक्तं भी- न्तोन्मित्रम्वभावयं सति तदर्भवादिति शेिषणमम्माभि कृतम् । उन्गाहाना 1. द्विविधा थिना' का. १. 'वृत्तिस्थ्य' ग .. शिमादयः' ४. 'या' कस. ५ वम्' क, 'तोत्रम्' य. 1. "दिनमनय' कन्च. 1. 'दुभते' ग. १. 'प्रीमा एवम्यक- ४. 'असन्तोन्म' करा. 1 .

·२ सयोतः
वन्यालोकः।
रले रनम्बरुपानतिरिकत्वमेव तम्य सत्यते तमा रमाना रिमापानुभावादि.
रूपाचव्यतिरिकत्यमेव लक्ष्यते । न यम् । नहि विभावानुभावाभि-
पारिण एवं रसा इति कस्यचिदयगम । अतरस र विमायादिश्तीत्यवि.
नाभाविनी रसादीनां मतीतिरिति तत्मतीत्यो कार्यकारणभावन अवता.
नाकमोऽवश्यंभावी । स गु लापवार प्रकाश्यते 'इत्पन्नध्यकमा पर मन्नो
व्याया रमादयः' इत्युतम् । ननु गन्द एव परमापवािमो राष.
पाययोः सममेव प्रतीनिमुपजनयतीति किं तत्र झमकल्पनया । न र
पान्दम्य बाप्पमतीतिपरामर्श एप प्याकल्वे निवन्धनम् । तथाहि मीना.
दिशन्देभ्योऽपि रसायभिष्यनिरति । न प तेषामन्तग पापागम।
म स्पषमालसम्म । भवन्तलीनमभागवार । मादीना पोन्मान
मन्थमनेषु । मगरहरचार:-अयोप्पत गुप्यते-
दिन
भोपापिही पक्षी । स्पादिगाला एमनियमान
सपम पर पापी तपानवभारमापि विपीरनीरजरे
मासानान् । एपराधि परे गराए-rrr-मान
भवनिरन्तेनालोर समरिमदीतिमाएपनि पोreet
रवन गादीना प्रतीनी सच यती यी स
देतो मे यार भयम् । गायोener. meri
PM MARATHI EartyATI

·१८१ काशमाना। मापि गः-प्रकरणामान या समानागिन्यनुमत साफ । तमाम पोकानिमारिजनिकान द्वानकगनिनिकलनम् । तत्र येगो पालामानिनिमान तो चमतीतिमन्नरेणेव शम्पतीत्या नियने तदा ताई यानका तिनियन्धनम् । भग तनियमन तमियमेने यापाकमारमती- कालवं गायमीतः प्रासमय । गतु कमो यदि लागान लक्ष्य रिक क्रियते । यदि न वामपनीतिमन्नरणय करणायाच्छिनगर साध्या रसादिमीतिः स्पाचदनगारितेपकरणानां यायवाचक्रमावे यमन्युसमानां प्रतिपणां काथमात्रप्रवगादेवासी मयेत्। सहमारे प्यतीतरनुपयोगः उपयोगे वा न सहभारः । येषामपि सरूपविशे- प्यते तदेतदाह-जति । देशभिती गानापियन्दानाम् । आदिशदेनास्य एपितरादादयो निर्दियाः । मनुमतमिति । 'यत्रायः शन्दो वा-' इति = मेति भावः । न तहीति । ततगीतादे चापांगमं मिलेर रमावभास काव्यशन्देभ्यः, न चामिति वाचकशक्तिररि तयापेक्षणीया । साव निष्टपैति प्राग्वाध्ये प्रतिपत्तिरित्युपगन्तव्यम् । तदाह-अयेति । तदिति चकशतिः । वाच्ययाचकमायेति । सैव वावकातिरिन्युच्यते । एला पति-मा मुद्राच्यं रसादिव्यनकम, अनु शब्दादेव तादीतिलयापि तेन . कशक्तिन्तस्या कर्तमायां सहकारितयावयापेक्षणीयेत्ययं वाच्यप्रतीतेः पूर्व मिति । ननु गीतशब्दवदेव वाचकाक्तिरित्यत्राप्मनुपयोगिनी। यतु कचिच्युते रसप्रतीतिर्न भवति तत्रोचित प्रकरणावगमादि सहकारी नानीलाराम्याह- चेति । प्रकरणावगमो हि क उच्यते किं वाक्यान्तरसहायत्वम्, अथ वाया सवन्धिवाच्यम् । उभयपरिज्ञानेऽपि न भवति प्रकृतवाश्यार्यभेदेन रसोदयः। मिति । प्रकरणमाश्रमेव परेण केनचियेषा चाख्यानमिति भावः । न चान्वयन वर्ती वाच्यतीतिमपदत्यादृष्टमद्भावाभावी शरणन्येनाधितो मात्सर्यादधिकं दि प्णीत इत्यभिप्रायः । नन्वतु वाच्यप्रतीतेहपयोग कमाश्रयेण किं प्रयोजनम्, स- मात्रमेव हापयोग एकमामध्यधीनतालक्षण इत्याशझ्याइ-सहेति । एवं इति मज्ञाकरणमात्रं वानुशून्यं स्यादिति भाव । उपकारिणे हि पूर्वभाविवेति प्यङ्गीकृतमित्याह-येपामिति । त्वदृष्टान्तेनैव वयं वाच्यप्रतीतेरपि प्रतिपादन १. 'कारणायव' स. २. विषय' क-स. ३ 'प्रतीत्यनुनिष्प क-ख. ४. रायवच्छिन्नमात्र' क-ख. ५. 'प्रकाराणां' क-ख. १. 'ततश्च गीतवादे क-च. २. 'सेव हि वाचकाक्तिरित्युच्यठे' क-स. ३. यिष्यामहे' क-स.

·३ उपोतः] अन्यालोका तिनिमित्तं व्यावं यया गीतशम्दानां तेषामपि खरूपपतीतेयायप्रती- तेय नियमभावकमः । तत्र तु शब्दस कियापौर्यापर्यमनन्यसाध्यतत्फलय- टनासाशुभाविनीपु वाचेनाविरोधिन्यभियान्तरविलक्षणे रसादौ न मती- मते । चितु लक्ष्यत एव । यथानुरणनरूपयायप्रतीति । तत्रापि कथमि- की भाव । ननु स पेमा बिन लया इलाह-तत्र यिति । किया- पर मिलनेन कमस सस्पमाह-क्रियेति । किये वाच्यत्यारावीती । यहि- वाभिपायापारोबानापरपर्यानो पननन्यापारति किये तयोः पापियन प्रतीयते। सर्वधवा- 'रोपिनि हेतुमाह- भानुभाषिनीप्पिति । अन्यसाध्यतत्पलपटनामु । घटना पूर्व माधुयादिलक्षणाः प्रतिपादिता गुणनिरूपणावमरे। ताथ तत्पला रसादिप्रतीति पलं यासाम्, सपा मा- ध्यानदेव साप्यं यामाम् । महोडोपटनाया करणार प्रतीति साया । एतदुक्क भ- पति-पतो गुणपति कान्ये समविषयतरा मघटना प्रथुपा तत कमो न लक्ष्यते । ननु भवत्येवं संपटनायो स्थिति कम नमस्ते तदा बागुभाषिनीषु वाध्यती. सकालप्रतीक्षणेन निवाटित्येष रसादीभावयन्ति । तदास्वादं विदधतीचर्य. । एल. दुकं भवति संघटना सहयवादगादीनामनुपयुकेऽप्यविशाने पूर्वमेरोमिता संप- नामयण एवं यन भासूमिनो समासादमेन बाच्चप्रतीत्युत्तरकालभवेन परिरकुटा- सद्युतोऽपि पधादुत्पन्नत्वेन भाति । अभ्यसे हि विषये विभावप्रतीतिकम त्यमेव न लक्ष्यठे। अभ्यामो वयमेर पत्रविधानादिनापि बिना संस्कारपलवस्था- सदेव प्रधुमन्मुनमा स्थापनम्मित्येव यत्र धूमनग्रामरिति हदयस्थितत्वापाप्ते पक्षप. मंझनमायमेवोपयोग भवतीति परामर्शम्यानमारमति । अटिन्युपनेऽपि धूमझाने तथा- हिम्मन्युपकतेम्बाजानीयाधानानुमरपारिप्रतीत्यन्तरानुप्रापिरहाभारिभ्याम- मित्रनीती कमोन लावते विद्यापि । यदि तु बाबाविरोधा रमोन मादुचिताच घटना न भरेत श्यनेय कमी । चन्दिपकारस्नु पउिनमनुषटनीति न्यायेन गजनिमी. पिया धावचम्म नम्मद पलता फल वाच्चन्यायप्रतापात्मक तप घटना निष्पादना यतोऽनन्यमा या भदबापांकजन्यति । नचात्रार्थमनस्य सम्पा. मेन विचित्पश्याम चल पूर्ववये मह पवादेन बहुना । पथ दमघटना योगाय नाम तत्र वैश्यत वयाह - चिश्चिति । तुन्त बनोभारा- , व्यायाने गपुरन वाच्या विगाधान कस १ यिनेतिया वाचक-स ४ बन्याय मिनाभारताडिकख. ५ 'बायचा कस. ६ 'लक्ष्य क-ख.

·दृश्यते तदेतदाहन चेति । तेपामिति गीतादिशब्दानाम् । आविशब्देनास्स बायनि- लपितशब्दादयो निर्दियाः । अनुमतमिति । 'यत्रार्थः शन्दी वा-'इविनोबा- घेति। प्रकरणावममोहिक उच्यते कि वाक्यान्तरमहायत्वम्, अमाश्यान्तराणी मिति । प्रकरणमात्रमेव परेण कविधेयो व्याख्यानमिति भाव.ने चान्वयन्यतिरेह- इति मझारणमात्र वस्तुशुन्यं स्यादिति भाव । उपकारिणो हिपूर्वभाविठकीला १८४ काव्यमाला। अत्रापि ब्रूमः-प्रकरणाद्यवच्छेदेन व्यञ्जकत्वं शब्दानामित्यनुमतमेवैठन- साकम् । किं तु तद्यञ्जकत्वं तेषां कदाचिस्वरूपविशेषनिवन्धनं कदाचि. द्वाचकशक्तिनिबन्धनम् । तत्र येषां वाचकशक्तिनिबन्धनं तेषां यदि वा- ध्यप्रतीतिमन्तरेणैव वरूपप्रतीत्या निप्पन्नं तद्भवेन्न तर्हि वाचकशलिस- क्तिनिबन्धनम् । अथ तन्निबन्धनं तन्नियमेनैव वाच्यवावकमावातीलचर- फालत्वं व्यङ्गयप्रतीतेः प्राप्तमेव । स तु क्रमो यदि लापवान्न लक्ष्यते त. किं क्रियते । यदि च वाध्यमतीतिमन्तरेणैव प्रकरणाद्यवच्छिन्नशब्दमात्र- साध्या रसादिप्रतीतिः स्याचदनवधारितप्रकरणानां वाच्यवाचकमावे व स- यमव्युत्पन्नानां प्रतिपत्तॄणां काव्यमात्रश्रवणादेवासो मवेत् । सहमावे च का ध्यप्रतीतेरनुपयोगः उपयोगे वा न सहभावः । येषामपि खरूपविशेषप्रती- मेति भावः । न तहीति । ततद्गीतपदे चा वगर्म विनव रक्षावभास' सार स्वाव्यशन्देभ्यः, न चैवमिति वाचकशकिरपि तयापेक्षणीया । सा व बाध्य निवेति प्राग्याच्ये प्रतिपत्तिरित्युपगन्तव्यम् । तदाह-अधेति । तैरिति पा. यशक्तिः । याच्यवाचकमायति । सैव वाचकशक्तिरित्युच्यते । एतदुर्ग म- पति--मा मुद्राच्यं रसादिव्यजका, अन्तु शब्दादेव तत्पीतिस्तथापि तेन सार कशक्तिसयां कर्तआया सहकारितयावश्यापेक्षणीयेत्ययं वामप्रतीतेः पूर्वभाविक मिति । ननु गीतशब्दवदेव वाचकशक्तिरिष्यप्राप्यनुपयोगिनी। पतु चितेऽपिकाने रसप्रतीतिर्न भवति ननोचित प्रकरणावगमादि सहकारी नानीत्या पाह-यदि सन्धिवाच्यम् । उभयपरिज्ञानेऽपि न भाति प्रकृतवाक्यार्यभेदेन रसोदय । सय वर्ना वाच्यप्रतीतिमपट्यादृष्टगदावाभावी वारणानाधितो मात्गयांदधि चिः णीत इत्यभिप्राय । नन्वनु वाच्यतीतेपयोग कमायेण प्रयोजनम्, हमार मात्रमेव गुपयोग एकमामध्यधानतालक्षण इलाशयाह-सदेति । एवं गुपयोग पानम पाह-येणामिति । त्वदृष्टान्तेनैव नये काप्यनीती मानिया , दारणायन' म, २ पिस' क-न. ३ 'प्रीतनुनिष्पत्र क-स... 'प्र. राधरित्रमात्र' क-ख. ५. 'पागणा' क-च. , 'दतच गीतादे' क-य. ३ 'सैव हि दावा किरियुज्यते विध्यामकस. । करा...गम ·३ सरपोतः वन्यालोकः। भारी प्रमः । नापि विवक्षिनराच्यत्वादेव पायेन सह पायस कम- मानिविदागे न कृतः । तस्मादभिधानाभिधेयपतीत्योरिव याच्यव्यामप्र- नात्यानिनिधानमिविभावारियममानी श्रमः । स तूक्तयुक्त्या कपिलश्यते पनिस लक्ष्यते । तदेवं पजकमुग्मेन प्पनिमकारेष निरूपितेषु फघिद- मा-किमिदं प्याकलं नाम ध्यामार्थप्रकाशनम् । नहि यसकल पासवं पार्थस्यापि मामिवधीनं ध्यायत्वम् ध्यायापेक्षया च थ्य उपन्यनिदिरित्यन्योन्यमययादलयानम् । ननु वाच्यम्यतिरिक्तस्य पापम्य सिद्धिः मागेव प्रतिपादिना तमिद्यधीना च व्याफसिद्धिरिति कः पर्यनुयोगायमरः। सत्यमेतत् । मागुक्तयुक्तिभिर्याच्यव्यतिरिक्तस्य वस्तुनः रत्यय । विचारोमहरति । नामनिम्मणदारेगी शेषः । सहभावम्य . मिप्यत्रगुरुवाति भावः । एवं गायः शिम्यादीनामिनिलभागम्पाणपू. साना नास्तिमुपनागरिकाबानो माम्पोभयम्यादि प्रतियवहारप रमादिनिय- विषयवाशी मात्र तगोन रमादीनां वाचारिकत्वं रामयितुं कमो वि. रन लेतदुपसेहरवि-तस्मादिनि । अभिधानस्स आपस पूर्व प्रतीनिला तोऽभिधेयस्य । याद रभवान-विषयत्वमनाप शनार्य प्रकायते' इत्यादि । 'भो तिमत्वारिकमा येत्यभिधीयते' अत्रापि पापिनाभावाममयस्वाभ्यसत्या- तमो न सभ्येतापि । सरपोतारम्ने यदुक्तं प्रामुखेन ध्वने सप प्रतिपादन इति तािनामुपसहन्यारभार प्रथमोरपोते समर्थितरुप शिष्याणामेकपाकेन हदि नि. शयितुं पूर्वपक्षमाह-तदयमिति । कधिदिति मीमारादि । किमिदमिति पक्ष्यमाणचोदकस्याभिप्राय । प्रागति प्रथमोपोते अभाववादानिराकरणे । अनधन व्यमनिया तस्मिदिनान्योन्याशय शांत अपितु हेवन्तरस्तस्य बाधितत्वादिवि भाव । तदाह-जत्सिदीति । स त्यति । अस्वी द्वितीयोऽधनस्य यदि व्यय नाम तम् वाय्य इत्यपि सम्मान कियते । अत्रगम्यमान वेन हि सदार्थत्वं त. देव दासत्वम् । भभिधा हि यत्पर्यन्ता तत्रैवाभिधायकलमुरितम् । तसर्यन्तता (म) भिधानभूते तस्मिन्नर्थ इति भूर्धाभिषिक्तत्व धननिरूपितम् । तत्राभिधाव्यापारेण भ. 1. 'तय स्वविवक्षिन' कख. १ 'युक्त' ग. 1. 'सर्वम्यानियवृत्ति' क-स. १ "निर्भान' ग. ३. किमाहेत्यमि' कम... 'न्याय इति नातं वाय्यभिसपि । 'भिमतस्यापि कस्मात्' ग. ५. 'सर्षा' फस.

·१८६ काव्यमाला। ति चेदुच्यते-अर्थशक्किमूलानुरणनरूपव्यङ्गय वनौ तावदभिधेयस्य तत्सा- मर्याक्षिप्तस्य चार्थस्याभिधेयान्तरविलक्षणतयात्यन्तविलक्षणे ये प्रतीती तयो- रशक्यनिहवो निमित्चनिमितिभाव इति स्फुटमेव तत्र पौर्वापर्यम् । यथा प्रय- मोढ्योते प्रतीयमानार्थसिद्ध्यर्थमुदाहृतासु गाथासु। तथाविधेच विषये वाच्य- व्याययोरत्यन्तविलक्षणत्वाद्यैव एकस्य प्रतीतिः सैवेतरस्पेति न शस्यते व- तुम् । शब्दशक्तिमूलानुरणनरूपव्यङ्गये तु ध्वनौ 'गावो वः पावनानां पर- मपरिमितां प्रीतिमुत्पादयन्तु' इत्यादावर्थद्वयप्रतीतौ शाव्यामर्थद्वयस्योपमा- नोपमेयभावप्रतीतिरुपमावाचकपदविरहे सत्यर्थसाम-दाक्षिति । तत्रापि सुलक्ष्यमभिधेयव्यायालंकारमतीत्योः पौर्वापर्यम् । पदप्रकाशशब्दशक्तिमूलानुरणनरूपव्ययेऽपि ध्वनी विशेषणपदसो- भयार्थसंबन्धयोग्यस्य योजक पदमन्तरेण योजनमशाब्दमप्यदिवस्थितमि- त्यत्रापि पूर्ववदभिधेयतत्सामर्थ्याक्षिक्षालंकारमात्रप्रतीत्योः सुस्सितमेव पौर्या- पर्यम् । आर्य्यपि च प्रतिपत्तिस्तथाविधे विषये उमयार्थसंबन्धयोगा श- ब्दसामर्थ्यप्रतिप्रसवमूतति शब्दशक्तिमूला करप्यते । अविवक्षितयाच्यस तु ध्वनः प्रसिद्धसविपयवैमुख्यप्रतीतिपूर्वकमेवार्यान्तरमकाशनमिति नियम ह-तपापीति । एफुटमवेति । अविवक्षितवाच्यस्य पदवाक्यप्रकाराता । तद. न्यस्यानुरणनम्पव्ययम्य च धने ॥ इति हि पूर्व वर्गसंघटनादिकं नाम्य प. धवनोक्तमिति भाव ।गाथाम्विति । 'भम पम्मिअ-~'इत्यादिकामु । ताथ तोर व्याख्याना । शाम्यामिति । शाम्द्यामपीत्यर्थ । उपमावायो ययेवादिः । भर्ष. सामयादिति । वाक्यार्थमामभ्यादिति यावत् । एव पास्यासमात्रपिमूलं रिचाय पदप्रकाश चियनि--पदमकाशति । विशेषणपश्यति सादरपस्य । यो. अमिति यथेदादिकम् । योजनमिति कुष इति () अहमिति चोभयममानाधिकरण. या योजनम् । आभषेय च नमामध्याक्षप्त व योगसारमात्रयो प्रशीतयो पोवी. । मुम्बन मुनानिमित्यर्थ । मात्रप्रहशन रमानातिनायटश्यकमेवेवि पति । नन्यवमा व रामनि मूलाय दिगदमियाह-आर्यपाति। मात्र पिकांची भव । तिव्य पूर्वमेव निगलगित म पुनारयते । सयिश्यति। बादादा भुवादि मो माय. । तत्र यमुध्यमानादर १, 'अपि पनी ग-युग मास्ति...'2. fr'ग... दाग .... - पक्रम ·३ उद्दयोतः ] ध्वन्यालोकः। १८५ भावी क्रमः । तत्रापि विवक्षितवाच्यत्वादेव वाच्येन सह व्यायस्य क्रम. प्रतीतिविचारो न कृतः । तस्मादभिधानाभिधेयमतीत्योरिव वाच्यव्याया- तीत्योनिमित्तनिमिचिभावानियममावी क्रमः । स तूनायुक्त्या कचिलक्ष्यते कचिन्न लक्ष्यते । तदेवं व्याकमुसेन ध्वनिप्रकारेषु निरुपितेषु कधिद- मान-किमिदं व्याकत्वं नाम व्यायार्थप्रकाशनम् । नहि व्यजकत्वं ध्यायत्वं चास्यापि व्यसकसिधधीनं प्यायत्वम् व्यायापेक्षमा प ध्य अफत्यसिद्धिरित्यन्योन्यसंथयादव्यवसानम् । ननु वाच्यव्यतिरिकास ध्ययस्य सिद्धिः प्रागेव प्रतिपादिता तसिध्यधीना च व्यअकसिद्धिरिति का पर्यनुयोगावमरः। सत्यमेवैतत् । मागुक्तयुक्तिभिर्वाच्यव्यतिरिक्तस्य यानुनः इस पिचारो न त इति । मामधेयनिरूपणकारेणेति शेषः । पहभाषण - रिनुमप्यत्रायुकल्लादिति भावः । एवं रमादयः शिश्यादीनामिलिभागपाणी तीनां जीवितमुपनागरिकाधाना व सर्वम्याम्योभयस्यापि तिव्यवहारमय गाशिनिय- त्रितविषयत्वाहिशी यात्रनु तत्प्रमलेन रसादीनां वाध्याविरिकत्वं समर्पयितुंमो पारित इत्येतापमहरी-तस्मादिनि । मभिधानस्य दादरूपम्प नीति. तोऽभिधेयस्य । यदाह तत्रभवान्-'विषयत्वमनापः पादनार्य प्रायवे' इत्यादि । 'भनो निणानरूपत्वाधिमाश्येसभिधीयते' अत्रापि पाविनाभावासमयस्वाभ्यसमा लमो न लक्ष्येतापि । उपोतारम्भे यदुक्तं पप्रमुखेन भने वरूप प्रतिपाती हरिदानीमुपसंहरव्यामभावं प्रथमोरपोते समर्थितमपि शिष्याणामेकप्रपारेन हदि नि. बेशयित पूर्वपक्षमाह-सदयमिति । पिरिति मीमांगारि अश्यमाणमोदकम्याभिधाय । प्रागेशी प्रथमोरपोते भभावबाइनिराकरणे । समिक्षा समिदिनाम्योन्यायय. पातपिपन्तरमसमाधिपाती भाव । तदाह-सत्सिदीनि मरियति । भस्वमी दिनीयोऽयम्य परिमार तीनाम तम् वास्य इलरि रस्मन वि.सटे । भरगम्यमान वेन हिसदा- देव पारवत्वम् । भिधा हि सत्यता तपासमुचितम् । तता (4) मिशानभूते तस्मिन्नति र्धाभिषिकप धनेनापितम्। संवामिभामापारेण म. १. 'तत्र स्वपिक्षिव' करा. 'यु' ग. 1. 'सम्माभिमाति' करा. . 'ग. 1. मिला... RAMA HARA......भिनयम.imirm.

·૨૮૮ काव्यमाला। सिद्धिः कृता सखों व्ययतयैव फसायपदिश्यते । यत्र च प्राधान्येनानव- सानं तत्र वाच्यतयैवासी व्यपदेष्टुं युक्तः । तत्परत्वाद्वाचकत्वस्य । अतश्य तत्प्रकाशिनो वास्यस्य वाचकत्वमेव व्यापारः। किं तस्य व्यापारान्तरकल्प- नया । तस्साचारपर्यविषयो योऽर्थः स तावन्मुख्यतया वाच्यः। या त्वन्तरा तथाविधे विपये याच्यान्तरप्रतीतिः सा तत्प्रतीतेरुपायमान पदार्थमतीति- रिव वाश्यार्थप्रतीतेः । अत्रोच्यते--यत्र शब्दः खार्थमभिदधानोऽर्यान्तरम- वगमयति तत्र यतस्स सार्थाभिधायित्वं यच तदर्थान्तरावगमहेतुत्वं तयो- रविरोपो विशेषो या । न तावदविशेषः । यसाची द्वौ व्यापारी भिननि- पयो भिन्नरूपी च प्रतीयेते एव । तथाहि वाचकवलक्षणो व्यापारः शब्दस्य सार्थविषयः गमकत्वलक्षणस्त्वन्तरविषयः । ततः सपरय्यवहारो याच्या गम्ययोरपहोतुमास्यः । एकस्य संबन्धित्वेन प्रतीतेरपरस्स सेवन्धिसंवन्धि. स्वेन । वाच्यो पर्थः साक्षाच्छब्दस्य संबन्धी तदितरस्त्यभिधेयसामर्थ्याशितः संबन्धिसंबन्धी । यदि च वसंबन्धित्वं साक्षातस्स म्यासदार्थान्तरय्यवहार एव न स्यात् । तलाद्विषयभेदम्तायत्तयोर्यापारयोः मुप्रमिद्धः । रूपभेदो- अपि प्रसिद्ध एवं । नहि येवाभिधानशक्तिः संवावगमनशक्तिः । अवार- धितुं युगम् । तदाह-पत्र चेति । तत्काशिन ति। तथामिमतं प्रा. यस्यावं यहाध्य सम्पति। उपायमात्रमियनेन साधारण्योगमा प्राभाकर यार- रणं च पक्ष चयति । भारमनं दि-वाक्याथमितये नपा पानी नान्तयाम् । पाई भगाना परिणादनम् ॥ दनि शम्दानगर्न पायमान यो टधायने माय मरावयप्रामसन बाबा पानिनना। पदयनमामलमा पम । याहागाना .-म"Hum । म प्रचारपान TAfr !न पुनाब प्रयका बनेन । म य र पाम् । अनी १३ उच्यत निद-44 गमलामा मापन परमात साबरमी 41: gri -पानts). ११. पचति IMRA 14taaran Freet Presमा बा AIRTE-Avi नि। कमिय Martium-महानि. रत्र. ९ १ गुनादोन APP ।

·३ उदपोतः पन्यानो। पस्यापि गीतलादे रमादिलक्षणार्थायगमदर्गमान् । मामा. देरर्थाविशेषप्रकाशनपसिद्धः । तथाहि 'मीरायोगामनबदनपा-या. लोक पटाविशेषः गुरुपिनार्थमफाशनाः प्रशन एवं । सम्मादिनि पयत्यादिहरूपत्याय म्माभिधायित्यमर्यानरागमा पम्म । पपयोः रपए एवं भेदः । विशेपधेन महादानीमेवगमायाkिrri- शिमग्यार्थान्तरम्य पाप्ययणपदेश्यना । दणाणपोयर REET भिरिप्यन एव । सा प्याराव न पाप न माना पन्धयोग्यत्वेग व स्पार्थान्नरम्य पतीने.मा. पिना यविषयीकरण मन्त्र मकानोतिष युगा । म . रिपिटमन प्रतिमा-याचशापीति । देवर यादापायापि गमागमाया गया.". गरमपिमानित NATrur प्पगमानपानागमरिगोनीच सीमामानिति तहति । NARE... थापामासयता | Berar Trपापा " भीमादीमा गराचा .......... पोखरा-गिति । (threw NR बिEmain jा मn rak... ... पोकिरपात्र दुपा। समय METANTr RERA ART-पानिपापिताना FREVERAveerinternath- TARArtime ....... TAITHIROINNER ENER -मीरा४ . . . .

·काव्यमान्ा। । न्यायो वाच्यव्याययोः । यतः पदार्थप्रतीतिरस्त्येवेति फैथिद्विद्वद्रिगति- तम् । पैरप्यसत्यत्वमस्या नाभ्युपेयते तैपियार्थपदार्ययोर्घटनदुपादानमरण- न्यायोऽभ्युपगन्तव्यः । यथाहि पटे निष्पन्ने तदुपादानकारणानां न पृथगु- पलम्मम्तथैव वाक्ये तदर्थ या प्रतीते पदतदर्थानां तेषां तदा विमततयो- पलम्भे वाक्यार्थबुद्धिरेव दूरीमवेत् । न त्वेप याच्यव्यङ्गययोायः । न हि ध्यद्गये प्रतीयमाने वाच्यबुद्धिदूरीभवति । वाच्यावमासाविनाभावेन तन्य प्रकाशनात् । तस्माटप्रदीपन्यायम्तयोः । यथैव हि प्रदीपद्वारेण घटपती- तावुपनायां न प्रदीपप्रकाशो निवर्तते तद्वद्यालयप्रतीती वाच्यावमासः । यत्तु प्रयमोहयोते 'यया पदार्थद्वारेण-' इत्यायुक्तं तदुपायत्वसाम्यमात्रस्य विवक्षया । नन्वेवं युगपदर्थद्वययोगिलं वाक्यस्य प्राप्तम् । तद्भावे च तस्स वाक्यतैय विघटते । तस्या ऐकार्यलक्षणत्वात् । नैष दोषः । गुणप्रधानमा- वेन तयोर्यवानात् । व्यङ्ग्यस्य हि कचित्प्राधान्यं वाच्यस्योपसर्जनमावः तिमिः । तमेर न्यायं व्याचटे तथाहीति । तदुपादानकारणानामिति । समवायिकारणानि कपालानि अनयोक्ता निरूपितानि । सौगतकापिलमते तु यापा. दातव्यघटकाले उपादानाना न सत्ता एकत्र क्षणक्षयित्वेन परत्र तिरोभूतन्वेन त- थापि षगुक्ततया नास्त्युपलम्भ इतीयत्वंसे दृष्यन्तो दूरीभवेदिति अर्धेकत्वस्याभावा- दिति भावः । एवं पदार्थवाक्यार्थन्यायं नात्पर्यशक्तिसाधकं प्रकृते विषय निरालाभि- मता प्रकाशशक्ति साधयितुं तदुचितं प्रदीपघटन्यायं प्रकृते योजयत्राह-तम्मा- दिति । यतोऽमी पदार्थवाक्यान्यायेनेह युक्रनम्मात्प्रकृतं न्याय व्याकरणपूर्वक दार्टी- न्तिक योजयति-यथैव हीति । ननु पूर्वमुक्तम्-~-'यथा पदार्थद्वारेण वाक्या सपनीयते । वाश्यापूर्विका तन्नतिपत्रम्य वस्नुन ॥' इति नत्कथं स एव न्याय इह यनेन निराकृत इत्याशयाह-यत्त्विति । तदिति । न तु सर्वया माम्येनेत्यर्थः । पवमिति । प्रदीपघटवयुगपदुभयावभामप्रकारेणेत्यर्थः । तस्या इति वाक्यताया ऐकायंलक्षणमर्थकत्वाद्धि वाक्यमेकमुक्त मनतो हि शब्दो यत्रय समयस्मृति करोति स घेदनेनैवागमितं तद्विरम्य व्यापाराभावात्ममयस्मरणाना बहूना युगपदयोगा कोऽर्थ- भेदस्तावमर । पुन श्रुतस्तु स्मृनो नामाविति भाव । नयोरिति वाच्यच्यापयोः । १. 'वाक्यवाक्यार्थ' क-ख. २. 'व्यायवाच्ययो' क-ख, ३ 'वाक्यनर्थव पटते' कख, ४. 'स्थापनान्' क-ख. ५ 'मर्जनी' क-ख. १. 'पृथगुपादानम्योपलम्भ' क-स. २. 'ययाहीति' कस्स. ३. 'कथं भेदस' - फ-स.

·३ उदयोतः] ध्वन्यालोकः। चिद्वाच्यस्य प्राधान्यमपरस्य च गुणभावः । तत्र व्यायमाधान्ये ध्वनि- रित्युक्तमेव वाच्यमाधान्ये तु प्रकारान्तरं निर्देक्ष्यते । तस्मास्थितमेतत्- ध्यायपरत्वेऽपि काव्यस्य न थ्यगरस्याभिधेयत्वमपि तु ध्यायत्वमेव । किं च ध्यायस्य प्राधान्येनाविवक्षायां पाध्यत्वं तावद्भवद्भिर्नाभ्युपगन्तव्यम- तत्परत्वाच्छब्दस्य । तदस्ति तावनियः शब्दाना कधिद्विपय इति । य- प्रापि तस्य प्राधान्यं तत्रापि किमिति तस्य स्वरूपमपठ्यते । एवं तावद्वा- चकस्यादन्यदेव व्यञ्जकत्वम् । इतथ पाचकत्वायजकत्वस्यान्यत्वं यद्वाच- फत्वं शब्दकाश्रयमितरतु शब्दाश्रयमाश्रयं च । शब्दार्थयोयोरपि भ्य- सकत्वस प्रतिपादितत्वात् । गुणवृत्तिस्तूपचारेण लक्षणया चोभयाथयापि भवति । किंतु ततोऽपि व्यञ्जकल स्वरूपतो विपयतश्च भियते । रूपभेद- सायदयम्-पदमुख्यतया थ्यापारो गुणवृत्तिः प्रसिद्धा । व्यजफत्वं तु मुख्यत- तति । उभयोः प्रचारयोर्मध्यावदा प्रथम प्रकार इमर्थ । प्रकारान्तरीि गुणीभू- तन्यापमहितम् । व्यापागमेदेखि प्रापत्यमेवेलप । भनु यसरः रासदाशीम अपम्याप्राधान्ये वाच्यत्वमेव म्याप्यम्, तस्य प्राधान्ये कि युक्तं पापयमित पेत्यि. सो नः पक्ष । एतवाह-किंधेति । ननु प्राधान्ये मा भूपाएपमिलाशया-प. नापीति । अन्तरत्वं संबन्धिबन्धस्वमनुपयुकं समस्त्वमिति म्यापनाया निकाल मम्, तब प्राधान्येऽपि विद्यत ही खरूपमहेयमेवेति भाव । एलपमहाति--पच. मिति | विषयभेदेन सम्पभेदेन घेत्यर्थ । तावदिति पतन्यानरमागूपी ।. देवाहदतति । अनेन गामनीभेदाधारणभेदोऽप्यस्तीति । एतब दि. तल पनिलक्षणे 'यत्रार्य हान्दो -'शी बामण, 'या'वर - सागरस्माभिः प्रथमोपोत एष दर्शित मिति पुनर्न विधार्यते । एवं पिपरामर- पभेदालारणभेदाच बारदान्मुल्यायवावयम्य भैई भियानमा पात िन्यनकरदगौणत्ययो पो भेद इलाशपामुम्यादपि प्रतिपादयितुमार गुप्त तिरिति । उभयाधयापीडिशम्दा(यांचया । उपलक्षणयो प्रथमोपेन NR भा निर्णात सस्पनिधि र पुनरिस्ते । मुल्पतपेपैति । मराटी नेसप । . 'गुणीभार' कन्प. २ बाश्यम्प' प. 'एस' करा. ४ मा ग. ५. ' व्यवसामान्यत्वं' कस, 1. सबंधाधान्येक. १ पिपरा भददी प!ि - ·व्यमाला। यैव शब्दस व्यापारः। न पर्याद्या मत्रपतीतियां तस्या अमुख्यत्वं मना- गरि लक्ष्यते । अयं चान्यः स्वरूपभेदःयद्गुणरचिरमुत्यत्येन परहितं वाचकलनेवोचते । यस तु वारकादत्यन्तं विभिन्नमेय । एतय - तिपादितम् । अयं चारो रूपभेदो यगुपची पदार्थोऽर्थान्तरमुपलक्षपति । तदोपलशनीयात्मिना परिणत एवासी संपयते । यया 'गायो पोरः' इ. त्यादी गजकत्वमार्गे तु यदार्थोऽर्थान्तरं पोतयति तदा सरूपं प्रकाराय- रोगमापन्यस प्रकाशकः मतीयते प्रदीपरन् । यथा-'लीलकमलपत्राणि गणयामाग पार्वती इत्यादी । यदि च यत्रातिरस्कृतरूपमतीतिरोऽर्या. नाकापनि तत्र लभमास्यवहारः क्रियते। तदेयं सति लक्षणव मुख्यः शन्द- भागार मामम् । यमामायणन यायानां वापयतिरिक्ततापरिष. নান। মন্তু তা যখ গরুয়া সন্ধান যা राय कीदशी व्यागरः । उच्यते-प्रकरणावानिशम्मानार्थम्प नथाविधं थ्यात्वमिति शम्दस्य तत्रोपयोग. कथमायते । पिपपतो. रिगुणनियतकवयो पष्ट एव । यती व्याकत्यम्य रमादपारधार. विमा प्यायपाधि व पनि त्रय विषय. 1 'श्रामलनियम. यामिति ।लामममम । थायरमेयेति । ht या प्रतिपादितमिलि 41 m रोगा- MARARE Antravan REETTE ARYATHA ARE HERE Mr. rrr-नति ITIHAATATE ENTERm AARITRthe religitaTRY ST A RAY-पिपयोति RATRate-ATREATMENT FREET 44 rn. .

·पन्याः। যায়ঃ আলী (মজি শনি গগ। মৃত্ব যিনালিখি {{{ ন লখিশ ন ৰয । ণমাধামোবিবি। সহ এ খাসির মানিফ ধৰিবিলি ল। থ প ব ণ. 1 মালামাথাবি যীকাল পা খালা। মা। য িয বিঘা খ গ ভাবানুমান। নমঃশখৰ বেনাৰণৰ । ধবলকিনিধি ধ ধ নমপান শান। ধৰ ধৰিাৱাৰ নিৰে । খ বিনা গুগল এ সাবান মাঠে ঘনী সমবায়দখিনাৰ মন, যেমন ঃ মমরী । ধনাধিকবার বশে বা ষষৰ থল। যার নাম- কবধেয়। নিহালাল বুন। দক্ষিণ বাবগঞ্জ থানার বাথর র ন মনি। মা~ে~শি। ফল (বি। পাশামিমানখাহি ি ধূমধাম। সধবসি। এ খেলব ৷ এন আৰ পথ খুব “য়া ~্যবানবশি। স নিলি। fা । যথা-~~~ * খাবা' । এপ - ; ন , 1 Pধুঃখ’ নারী ধন ; 't {{ অথ'-~~ৰf fate- যৰি ববি। গণি খ ) ; 4 * * * *'; fৈ ( এ বাগধুপ 14:14 4 » এটি। ২৭ আলিশৰথ শম। '৭। ' • • •{{} • • *** এন এ+ থ (এন * * ' ৰখ • না। ৪. +4+ । }}ল। ' । 'খা -~- • ' । { } ৪ + + + + 4ab । " { 't - শি। এবং 18 Nar { " । এমণি খ~ি~ ৭ এসি। * শ ১৫ শ * {{{ নমঃ ,। ' . । এন ও .

·काव्यमाला। यावद्वाचकत्वलक्षणादिरूपरहितशब्दधर्मत्वेनापि 1 तथाहि गीतध्वनीना- मपि व्यजकत्वमस्ति रसादिविषयम् । न च तेषां वाचकलं लक्षणा वा कथंचिठक्ष्यते । शब्दादन्यत्रापि च विपये व्यञ्जकत्वस्यापि दर्शनाद्वाचक- स्वादिशब्दधर्मप्रकारत्वमैयुक्तं वक्तुम् । यदि वाचकत्वलक्षणादीनां शब्दप्र- काराणां प्रसिद्धप्रकार विलक्षणत्वेऽपि व्यअकत्वं प्रकारत्वेन परिकल्प्यते तच्छन्दस्यैव प्रकारत्वेन फसान्न परिकरप्यते । तदेवं शाब्दे व्यवहारे त्रयः प्रकाराः-यानकत्वं गुणवृत्तिय॑ञ्जकत्वं च । तत्र व्यजकत्वे यदा प्यायप्राधान्यं तदा ध्यनेसस्स चाविवक्षितयाच्यो विवक्षितान्यपरवाच्य- थेति द्वौ प्रभेदावनुकान्ती प्रथमतरं ती सविस्तर निर्णीती । अन्यो यारननु वियक्षितान्यपरवाच्ये ध्वनी गुणवृचिता नातीति यदुच्यते तयुक्तम् । यस्माद्वाच्याचकपतीतिपूर्षिका यत्रार्थान्तरमतिपति. मत्र कथं गुणतिय्यवहारः । नहि गुणयुची यदा निमिन फेनचि. पति-तपामिति । गीतादियभानाम् । (हे यन्तरमपि मूरपति-) शादाद- न्यति । याचारवाणत्वाभ्यामन्यपनकल शामादन्यत्राशि वर्तमानत्वात्प्रमेयवा- दिति हेतुः मूवितः । नन्वन्यप्राकायके सपा सहवतु पांच करवादेविलक्षण - पत्रकत्वं नामि पिलशणवास्थिसाशाह-यदीति । थालिन गोर्ण गाने । सदस्य यति । व्यापारम्वमिति हि पयायो कल्पयते ताई या पाय रारि पोयता सम्मान प्रदेइयाया अयाहतत्वात् । व्यास शिविर मरी समिपानरे कविताम् । एवं दि परगतो धूमोग्नमिजोरियाशित भावः । अधुनोदित विभागमुगमहल-तदेयमिनि । याहारमोन गमुमोनादीगुर मत। ननुवाचालवणयनुपादित माया या बटरच्यभागन मति ना लक्षणशरीर कालिभिजायेगोकमने-माप इति । यन्यो यादिति । य प नस नपाचयन व्यसम्यानानि मुसा RAAT HAI चाय याय य पसीने कसान पायाम मीसमय निरमे। framen परमारोवन मुगाना हे गुनदर्शयति-महानि । मुनयां सानिनन मादा नि मना PUNAM समाप १.द... . 'मला'.

·{ মোঃ प्यन्यानो খৈয়ান , পানি অবমাননার মধ্য গিগাব্য: বো, মুখ বা শারমর্মা বিষাকশাকা- {ব যধ-~ঙ্গা বী:' লেখা বিবিয়ামমুখ। অন েণ বিধিবামা । বাঘৰীযাধি যমরানি- শালমন খবর নি গধষণী যমুখী। বা ম- বৰৰ বয়ষমাশী শক । ববিধ বিষয় যান ব, শাশান এলাকা নিয়ম ন ধর । . বরিশপ্ত বলি: দুধ মিন। নব মম এলবি সব খর হয়। মৰীযেমণি ৭ বী:। যাবিয়ান- যা লিগাযযাবি মানি ন। যুগপূৰিব । - লখিই ব্যাবশ্বাবি যে। সবাই এ যাবে শায় বিনা চিন। এলধি মাখামাখা অমনা- মন শাশবাল মাধ্যম যাব ফর খোলা বালয()(৫ নৰ ন স ১ম -- সস পথ নি। এ " সালাপাশিশষ না যাস না। যুধি ৭। 'মগ'। যা -সবমিসি। এ ধ ৎবা- - +8্যৰ • •ৰ প্ৰশশু ধর্মাণR : যাৰ ফff-~- থিসি। : 13: 17 । সানি। ৫৭ম ২ ন? • শo • বাপ ।। - । । না। ” । trণ 1. সমনি। এল । ' सय २ get it Ragni 2 - गुण्मृति তিনি। tu, ৯ ন , । পy । * * **লি- • {প {{} } }}r 'fল। * ' 'ল 7. प्रयाजनागा-शाच * ** • • রান • • • • খ + 4 ' (প্ত যে বলি। থাযথমনি। ২া খ'। এ মা। নঃ | 3 । লিপ 1 1 aখা ল। । १५'६॥ 4414 জ , এ+ ন ক . । * এr .

·१९६ काव्यमाला। त्राश्रयेण चाभेदोपचाररूसा संभवति । यया तीक्ष्णत्वादमिर्माणवकः । आहादकत्वाचन्द्र एवारसा मुसमित्यादी । यथा च 'प्रिय' जने नानि पुनरुक्तम्' इत्यादी । यापि उनणरूपा गुणवृतिः साप्युपलक्षणीयार्थसे- बन्धमात्रायेण चारुरुपव्ययाति विनापि संभवत्येव । यथा मयाः मोशन्तीत्यादी विषये । यत्र तु सा चारुरूपयन्यप्रतीतिहेतुत्रापि पत्र- कत्वानुनवेशेनैव याचकत्ययत् । असमविना चार्थेन यत्र व्यवहारः यया 'सुवर्णपुगां एपिवी' इत्यादी तत्र चाररूपन्यासमतीतिरेय प्रयोजिति तयाविधेऽपि विपये गुणवृती सत्यामपि धनिय्यवहार एव युस्त्यनु- रोपी । तस्मादविवक्षितवाच्चे ध्वनी द्वयोरपि प्रभेदयोर्यभात्यनिरोपोवि. शिष्टा गुणदिनं तु तदेकरूपा मददयहृदयाहादिनी प्रतीयमाना । व्यापारम्पारंग दाभाये उर्थः । नापांपनिमियानरम्पाभिरमार्थोगा- दन र पर्यवमानासी भर. । तत्र गोगोदाहरणमादयनि ।हिनीपी प्रचार पापमय नियिमुमते-पापानि।चार बिधाला. भवेस व्यत्रालयापारी नवोन्मीलिमाय बाप्यरूप एक पियाले सिगाट. नदियविमानपुर । ननु यत्र न्याय विधान्तिमय नयन- इयत्र यिनि । मन नरो व्यानयार. परिपुट एरे । सनं पगमेवार-प्यपाच)ययदिति। वाचा दिलमान- व्यमा प्रथम पनिने मन्या(म-maiसनी मुनी मनसंग सम्बनमाया बियानाNETIANEntiti.11) भिम मुरणपण मूसामनमानम्म गर । मुराणे पुत पर HAMAR Ritr. 'म पर Anagi14-11 -भंगविननि। प्रपोरिति । Arthat's AAAAAE 11 भी maratram | Pाप्रतिARMATICT. धन सम्माविता 4-11 . ना - REPH 44 MIT मदने Pritra Aihar me rem. त्रि4474 1 14 . .

·३ उदयोतः] ध्वन्यालोकः। १९७ नीतिहेतुत्वाद्विषयान्तरे तान्यायाथ दर्शनात् । एतच सर्व माधि- तमपि पुरतरमतीतये पुनरकम् । अपि र यसकत्वलक्षणो यः शब्दार्थयोधर्मः स मसिद्धसमन्धानुरो- पीति न कस्यचिद्विमतिविषयतामर्हति । शब्दार्थयोहि प्रसिद्धी यः संपन्यो वाच्यवाचकभावाख्यस्तुमनुरन्धान एव यकललक्षणो व्यापारः सामन्य- न्तरसंबन्धादीपाधिकः प्रवर्तते । अत एव वारकताचम्य विशेषः । यार. फत्वं हि शन्दविशेषस नियत आत्मा संवन्धी । व्युत्पविकालादारभ्य - दविनामावन तम्य प्रसिद्धत्वात् । स त्वनियतः । औपाधिकत्वात् । - करणायवच्छेदन तस मतीतरितरया लमतीतेः । ननु यपनियतसस्कि वस्य खरुपपरीक्षया । नैष दोषः । यतः शब्दात्मनि तसानियतवं न तु स्व विषये ध्यामलक्षणे । लिमत्वन्यायश्चास्य यसकभावस्स लक्ष्यते । व- थाहि लिवमाश्रये नियतापभासम् इच्छाधीनत्वात्सरिपयाव्यभिचारि च तथैवेदं यथा दर्शितं प्यारयम् । शब्दात्मनि नियतत्वादेव १ सस वति । अविवादितबाध्ये अपकवं गुणाने पृथरारप्रतिदेतुमान् । विरक्षितवाय. निष्टयावा । नदि गुणोधारप्रतीतिहेतु मस्तान दर्शपति-विषयान्तर इति । आमवरियाद। पागल प्रथमायो । नियमभावानाधा वन नियत व्यप- य न मनामनांत-अपि चति । पा- धिक नियन५ +11६२५ । । मान- भन पनि । दय-प्रकरणादीति तयति। 414 ( 42414 । मानाने .11 । हामीति मर in 4 ... बाधयति । ... 1 data 'हामानवादिति।. .. ५. 14 मविपर्यात . 1-11Tm . . 1 उपग. पात्र माप-TE' में माग, ...ग . यादी' क.स.

·१९६ काव्यमाला। वाचकत्वप्रकारता न शक्या कल्पयितुम् । यदि हि वाचफत्वप्रकारता तस्य भवेचच्छब्दात्मनि नियततापि स्याद्वाचकत्ववत् । स च तथाविध औपा- धिको धर्मः शब्दानामौत्पत्तिकशब्दार्थसंबन्धयादिना वाक्यतत्त्वविदा पौर- पांगरुपेययोर्वाक्ययोर्विशेषमभिदधता नियमेनाभ्युपगन्तव्यः । तदनभ्युपगमे हि तस्य शब्दार्थसंबन्धनित्यत्वे सत्यप्यपौरुषेयपौरुषेययोर्वाक्ययोरर्थप्रति- पादने निर्विशेषत्वं स्यात् । तदभ्युपगमे तु पोरुपेयाणां वाक्यानां पुरुपे- च्छानुविधानसमारोपितोपाधिकव्यापारान्तराणां सत्यपि स्वाभिधेयसंवन्धा- परित्यागे मिथ्यातापि भवेत् । दृश्यते हि भावानामपरित्यक्तस्वसभावा. नामपि सामग्र्यन्तरसंपातसंपादितोपाधिकव्यापारान्तराणां विरुद्धक्रियत्वम् । तथा हि हिममयूखप्रमृतीनां निर्वापितसकलजीवलोकं शीतलत्यमुबहतामेव प्रियाविरहदहनदद्यमानमानसर्जनैरालोक्यमानानां सतां संतापकारित्वं प्र. सिद्धमेव । तस्मात्पीरुपेयाणां याक्यानां सत्यपि नेसर्गिकेऽर्थसंपन्धे मिथ्या- थत्वं समर्धयितुमिच्छता वाचफत्वव्यतिरिक्तं किंचिद्रूपमोपाधिकं व्यक्त मेवाभिधानीयम् । तच व्यजकत्यादृते नान्यत् । व्यायप्रकारानं हि य्य- नकत्वम् । पौरुषेयाणि च वाक्यानि पाधान्येन पुरुषाभिप्रायमेव मका- शयन्ति स च व्यगम एव न त्यभिधेयः । तेन सहाभिधानस्य या- वमप्यादी न व्यभिचरति । न कम्यचिद्विमतिमेसीति यदुवं स्फुटयनि-स चेति । व्यपकवलक्षण वर्ष. । आत्पत्तिकति । जन्मना द्वितीयो भायविकार मतापः गामीप्यारश्यते। विपरीतलक्षणानो वा उत्पत्ति च्या वा औत्पतिकशन्दो नित्यप- यांय. तेन नित्ययो शन्दायो शक्तिलक्षणं सम्धमिच्छनि जमिनयालेनेत्यर्थः । निविशेषयमिति । ननय पुरपदोषानुप्रयशम्याकिंचि करवानमिवन्धन पायोये वापर्यषु पदमायाप गिध्येत । प्रतिपनरेव हि यदि तथा प्रतिपत्तिा वाक्यम्य न कश्चिदपराध दनि कथमप्रामाभ्यम् । अपरिपेये हि वाक्ये प्रतिपनि(न)दौरागम्यानपा म्यात् । ननु धमांन्नान्युपगमेम कथ मिभ्यार्थता । नदि प्रकाशललक्षण मधमज. दाति पद यामाह-दृश्पत इति । प्राधान्यनेति । यदाह-एवमयं पुरुषको वैत मत प्रयय न येवमर्ष इति तथा प्रमाणान्तरदनमत्र बाध्यते । ननु ' इत्यनेन पुराभिप्रायानुशादेवाहुल्यप्रवाश्यादी सभ्यार्थत्यमुलाम् । तेग १. 'वाचत्वारसरता' ग. पिटाराधियापार' ग. 9. दयान ना काक, 'पा नारदो' ग... प.प्रा. ३. 'प्रमाणान्तं' क, 'प्रामा' ग. * बस्यांगवाक्यादी' कम.

·पोतः न्यानोकः। মেষপালৰশাখা। নন্দীৰ খন সামান্য परपान निष्पहारः ममः । गपामेशनेन ग्यायेन नाकन्या । पर पानिमामानेन हि माफ तमामेय किराना पारपानामानिमिटम् । नेनु पापा पार भिषो बाद सप नागीयनरामपिनम् । ने गु पिरक्षित र मापार परit MERI जांगमाहास पोजकम् । यत्त्वभिमायविशेषरूप कार्याभ्या कागते तदनि विवक्षित नाला फाश्यमान पर मदेव फवनमपरिमिनविपयस अनियपहारस्य न प्रयोज. पम् । पाल्पात् । तथा दमिनमेदश्यप नापर्यत पोत्यमानमभि- मायामनभिमाय ए ममेर पनिणदारय प्रपोजफमिति यथोक्ता- मायक्रोषध्यनिलक्षणे नातिनातिनं पायाधिः । तमाहास्यनत्य- विदा मन सारमाफलक्षण मानो पार (न) पिरोधी मत्सुतानु- गुण एव सक्ष्यते । परिनिधितनिगपभंगगमनमा विपधितां मनमाधि- प अतोऽयं ध्वनिम्मवहार इनित महरिविरोधाविरोधी चिन्तयते । मंहति नियस मेरा भार । नान्तरीमतपेतिमामान- मित्राय पियतिनित भानमरियायोयोन # PH व पिक्षियनति । यदर्थ ।य. किताब | art- नेन नपान गयोगिनी नयनर- 14011 14.11...+ Nम . । पनि म नपत्र . .. iuafन 41.....11 120...+16... .. " . 4 . .. 4 . गाने मिति । ए. चन्तय. नु वाचा'क माया यामे कग .. . . ग र . 17 11 . , → 11 कम , क . . . 14-114. विपात गद . ग ·२०० काव्यमाला। कृत्रिमशब्दार्थसंबन्धवादिनां तु युक्तिविदामनुमासिद्ध एवायं व्यजकमाय शब्दानामन्तिराणामिय निर्विरोधधेति न प्रतियोप्यपदनीमवतरति चाचकवे हि तार्किकाणां विप्रतिपण्यः प्रवर्तन्तार किमिद सामाथि शब्दानामाहोखिसामयिकमित्यायाः । व्यजकल्ये तु तष्ठभाविनि भा. चान्तरासाधारण लोकमसिद्ध एयानुगम्यमाने को विमतीनामवसरः । अली. फिके मथै ताकिंगाणामभिनिवेगाः प्रवर्तन्ते न तु लौकिक । न हि नी- लमधुरादिप्वोपलोकेन्द्रियगोचरे बाधारहित तत्त्वे परस्परं विप्रतिपना दृश्यन्ते । नहि वाधारहितं नीलं नीलमिति यन्नपरेण प्रतिपिठ्यते नैत- नीलं पीतमेतदिति । तथैव भ्याकत्वं वाचकानां शब्दानामवाचकानां च गीतध्वनीनामशब्दरूपाणां च चेष्टादीनां यत्सर्वेषामनुभवसिद्धं तत्केनाभि- श्रूयते(पझ्यते !) । अशब्दमर्थ रमणीयं हि सूचयन्तो व्याहारास्तथा अकत्वयोः । अविद्यापदे नुत्तरपिव्यापारान्तरमभ्युपगतमेव । एतय प्रयमोहयोवे वितल निरूपितम् । एवं वाक्यविदा पदविदा चाविमतिविषयत्वं प्रदर्य प्रमाणतत्त्वविदो ता- किंकाणामपि न युत्तात्र विमतिरिति दर्शयितुमाह- कृत्रिमेति । कृत्रिमः संकेत- मात्रखभावः परिकल्पितः शब्दार्थयोः संबन्ध इति ये वदन्ति नैयायिकांगतादयः । य- थोक्तम्-न सामवायिकत्वाच्छन्दाप्रलयस्येति तया शब्दासकेवितं प्राहुरिति । अ. भान्तराणामिति दीपादीनाम् । नन्वनुभवेन द्विचन्द्रापि निद्धं तच विमतिपदमित्यारा. त्याह-निर्विरोधश्चेति । अविद्यमानो विरोधो मस्य निरोधो वाधकान्मको द्वितीयेन ज्ञानेन यस्य । तेनानुभवसिद्धयावावितश्चेत्यर्थ । अनुभवनिद्धं च ने प्रतिक्षेप्यं यया वा- चकत्वम् । ननु नत्राप्येपा विमति । नेतन् । महि वाचकत्वे मा विमति , अपितु वा. चकत्वस्य नर्गिकत्वकृत्रिम वाद! तदाह-याचकत्ये हीति । नन्वेव व्यन्जकत्व. स्थापि धर्मान्तरमुखेन विप्रतिपनिविषयतापि म्यादित्याशझ्याह-व्यसकत्व स्विति । भावान्तरति । अक्षिनिकोचादे माकेतिकत्वं चक्षुरादि तम्यायोग्यतेति या काम- भतु संशय. शब्दस्याभिधेयकाशने व्यचकव तु याममेकरूप भावान्तरेषु ताहगेव प्र. कृतेऽपीति निश्चितकापे क सरायस्थावराश इत्यर्थ । नैनमीतमिलि नीले हि न विमति. पत्तिः । अपि तु प्राधानिकमिदं पारमाणमिदं ज्ञानमात्रमिदमतिनुच्छमिति तत्सृष्टौ लो- विप्रतिपत्तय । वाचकानामिति । वन्युदाहरणेष्विति भाव. ! अश- ति। अभिधाव्यापारेणास्पष्टमित्यर्थ । रमणीयमिति । यगोप्यमानतयेव 'हि' ग. २. "निवेश प्रवर्नते' ग. ३. 'द्रूयते' ग. ४. 'व्यवहारास्तथा व्यवहा- क-ख. १. 'शब्द. संकेतिनाना' क-ख. २. 'नच विमल्यासदन' क-त. ३. 'वा यो- क-ख. ४. 'च प्रक्षेप्यं' क-ख. ५. 'कस्यानादियोग्यतेति' क-स. । निषा ..

·३ उदयोतः ध्वन्यालोकः। व्यापारनियन्याश्च विदग्धपरिपत्सु विविधा विभाव्यन्ते । तामुपहास्यतामा- स्मनः परिहरन्कयमभिसंदधीत सचेताः (व्यान्) अस्त्यभिसंधानायसरे व्यजकत्वं शन्दानां गममत्वं तय लिगत्वमतश्च व्यायप्रतीतिलिकिमतीति- रेवेति लिलिङ्गिभाव एष तेपो ध्यानयव्यजकमावी नापरः कश्चित् । अ. तथैतदयश्यमेव योद्धव्यम् । यसाद्वाभिमायापेक्षया प्याजकन्वमिदानीमेव त्वया प्रतिपादितम् । पक्रभिप्रायश्वानुमेयरूप एव । न्वेवमपि यदि नाम स्साचम्कि नछिनम् । वाचकत्वगुणवृतिव्यतिरित्तो प्याफलक्षणः शब्द- व्यापारोऽस्तीत्यस्माभिरभ्युपगतम् । तस्स चैयमपि न पावित्क्षतिः । सदि व्यसकत्वं लिहत्वमग्नु अन्यद्वा । सर्वथा प्रसिद्धशादप्रकारविलक्षणलं शब्दव्यापारविषयत्वं च तस्यास्तीति नास्त्येवाययोर्विवादः । न पुनरयं परमाधों ययकत्वं लिमत्वमेव सर्वत्र यमतीतिध लिहियतीतिरेवे- ति । यदपि वपक्षसिद्धयेऽस्सदुक्तमनूदितं त्वया यशभिमायस्य प्यार- स्वेनाभ्युपगमारात्मकाराने शब्दाना लिङ्गत्यमेवेति तदेतपथासाभिरभिहितं तद्विभग्य प्रतिपाद्यते ध्यताम्-द्विविधो विषयः शब्दानाम्-अनुमेयः परीभवतीसनेन भन्यमानतायामगाधारणप्रतीशिलाभ. प्रयोजनमुरुम् । निवर.प्र. शिक्षा तानिन्यिवहारान् क. सपेता अभिधीत । नारियरई ।हणे हाचा. देशः । आत्मनः कर्मभाप दोपहगनीयता तथा परिहारेणोपलक्षिनाग परिसी- रिपर्षमस्तीति ।नाव नापनेसम्मतिरिन भरति रिन भाष एवायम् । सानोमयति । जैमिनीयमतोपदोपे । यदि माम स्यादिति । गौरवादितयाभ्युपगमेऽपि सपशावन गिज्यनीतिमी-दादति । लिममा. पारः धिविषय सम्पव्यापारविषय । अन्ये तु सदर यो मापारमप रिषको नि. शेष रहाः । न पुनरिति । दीपालोमादर्श शिािभारे योऽ.......... करमरभारोडलानि मायभवम् हिडिभाषो मामा. स्म्यम् । पिपय इति । र उरिने दाबी विनिम्पावन्दिर यु तत्र राम्दप्रयुगुक्षा दिशि शुभारपि विशनुमा दा frre १.सीपी' ग. ३ 'भासिनग. भाचिन पर'... 'म. पोपटेनमेषमापि' ग. 1. पाजिपिराई' ग.

·२०२ 'काव्यमाला। 'प्रतिपाद्यश्च । तत्रानुमेयो विवक्षालक्षणः । विवक्षा च शब्दखरूपप्रकाश- नेच्छा शब्देनार्थप्रकाशनेच्छा चेति द्विप्रकारा । तत्राद्या न शान्दव्यवहा- राद्गम् । सा हि प्राणित्वमात्रप्रतिपत्तिफला । द्वितीया तु शब्दविशेषाव- धारणावसितव्यवहितापि शब्दकारणव्यवहारनिवन्धनम् । ते तु द्वे अप्य- नुमेयो विषयः शब्दानाम् । प्रतिपाद्यनु प्रयोक्कुरर्थप्रतिपादनसमीहावि- पयीकृतोऽर्थः । स च द्विविधः वाच्यो व्यायश्च । प्रयोक्ता हि कदा- चित्खशब्देनार्थ प्रकाशयितुं समीहते कदाचित्सशब्दानभिधेयत्वेन प्रयो- जनापेक्षया फयाचित् । स तु द्विविधोऽपि प्रतिपाद्यो विपयः शब्दानां न लिग्नितया सरूपेण प्रकाशते अपि तु कृत्रिमेणाकृत्रिमेण या संबन्धा- न्तरेण । विवक्षाविपयत्वं हि तस्सास्सि गन्दैलिनतया प्रतीयते न तु सम्पम् । यदि हि लिहितया तत्र शब्दानां व्यवहारः स्यात्तच्छब्दार्थे म. म्यड मिथ्यात्वादि विवादा एव न प्रवर्तेरन् । धूमादिलिहानुमितानुमेया. न्तरवन् । व्यङ्ग्यश्वार्थी वाच्यसामाक्षिप्ततया याच्यपच्छब्दस्य संबन्धी मवत्येव । साक्षादसाक्षाद्रावो हि संबन्धस्याप्रयोजकः । वाच्यवाचफभावा- श्रयत्वं च व्यझकत्यस्य प्रागेय दर्शितम् । तम्माभिप्रायरूपव्यङ्ग लि. इतया गटाना व्यापार । तद्विषयीकृते तु प्रतिपाद्यतया । प्रतीयमाने तम्भिवभिप्रायम्पे च वाचकत्वेनैव व्यापार मयाधान्तरेण वा । न तायद्वा. चकमन । यधीन पाक । मबन्धान्तरेण व्यजकत्वमेव । न च व्यसकत्वं विस मनायन पाद कारण वन पिसिन न लगनुमेय । नदिया: प्रताप दास कदमनमायने । न च यमदग्य रिलायेतिर यता पक्षमता का नाम पि वन्यत्र गोलार गादिक । नया । नर शब्दो लिग- मिलन नासायाभिरायण गति द्वितीया गानाव्यापारम् ।. दा-नग्रेन्यादिना । कयाचिदिनि । गोगनमान्दादिलामाwिront- वय ५५ । वारदा इति । अनुमान दिशियमापसी भार । भोपाधि. १. नि-1'म' प.म. ३ निधना' फत. २.शदाग. ४.'व्यपर'य-म.. 44वम्य' क.प. वयानक.ग. ., 'अनियनिभाया वाक-म. 1.'दिल'कन... ' काय मग.. Men'क.प.

·३ पदपोतः ] ध्वन्यालोकः। २०३ नित्यरूपमेव । आलोकादिपन्यथा एलात् । तन्मात्मतिपायो विषयः शब्दानां न निकलेन भन्धी पाचरत् । यो हि लिमयेन 'संवन्धी यथा दर्शितो विषयः में न पायायेन प्रतीयते अपि वीपापिकत्वेन । प्रतिपा- पन च विषयस्य नित्ये नद्विपयाणां विमतिपचीनां लौकिकानां ली- शिरेय नियमामानामभावः मराग्येतेति एतयोकभय । यथा च राय- विषये प्रमाणान्तरानुगमन सम्यस्त्वमतीती कचिन्क्रियमाणायां तरस प्रगा- णान्तरविपयत्वे सत्यपि न शब्दव्यापारविषयवाहानिस्तद्वद्यायस्यापि । फायविपये च व्यायमतीतीनां सत्यासत्यनिरूपणसाप्रयोजकत्वमेवेति तत्र ममाणान्तरव्यापारपरीक्षोपहासाथैव मपयते । सलाहिनियतीतिरेख सर्वत्र व्ययमतीनिरिति न रयते वक्तुम् । यत्त्वनुमेयरूपं व्यात्मविषय मान्दानां व्यसफरवं तदनिव्यवहारस्याप्रयोजकम् । अपि तु व्यअफत्वल- परयेनेति । बरिया दिवाच्यादरम्य विशेषणन्पेन भाति । प्रसिपायस्येति ।ज- बापापम्य । लिहित्यति । अनुमयस्व एलर्थ. । साकिरति । इण्टायो लोको नवित्रतिपय तु विप्रतिपनिमानेव । मनु यदा यो प्रतिपनसदा रालवान- पोऽम्यानुमानादन कियन पति पुनरप्यनुमेय एमागी।। नापि हि' रा. स्यत्वनिधयोऽनुमानादेव । यदाः--'भानादापिसवादगामान्यारनुमानता' इति । न चनावता याच्यस्य प्रातिरानुमानिकी तितस ततोऽपिकम्म रावलस तपार- स्येऽपि भविष्यति । एलदाह-यथा त्यादिना । एतयाभ्युपगम्यो न त्वनेन प्र. योजनमिति' काव्यविषये घेति । अनयोजकमिति । नहि नेता वाश्यानाममि- रोमादिवाक्यवागतार्थप्रतिसदनद्वारेण प्रवर्तगत्वाय प्रामाण्यमन्विायते । प्रतीतिमानपर्य- पगायित्वान् । प्रतीतरेव चालीरिकचमलारम्पाया ध्युत्पत्या त्वात् । एतचोक पितल प्राक् । उपदासाययेति । नायं सहृदय केवलं तर्कोपकमकर्कराहृदय प्रतीति मराम नालमित्येष उपहास । नन्वेवं नहि मा भूपम यत्र न्याकता तत्र नमानुमान- (यम्, यत्र यनानुमान तत्र तत्र व्यप्रकन्वमिति कथमपायत इलाशयाह-याव- नुमेयेति । नयजक न धनिलक्षणम् । अभिप्रायव्यतिरिक्तपिपयव्यापारापिनि भाव । मन्वभिप्रायविषय यथारोग तथेन प्रयोजन धनिगवहारम्प तरिक- मर्थ सत्यूमुपक्षिप्तमित्याशाराह-अपि स्विति । एतदेव मंशिय निरुपयति- १. 'देषा संबन्धी' क-ख. २ 'अगी ग. । 'गमन कन्स. ४ 'कार्य' ग. ५ 'पाध्यया' कख. ६ 'सखवागत्सवनिरुपणाप्रयोजक ग...शाय' का-ए. १. 'हीत्यस्य सत्यनिश्चयो' ग. २. 'इत्याह-'फ-स. ।

·२०४ काव्यमाला। क्षणः शब्दानां व्यापार औत्पत्तिफाब्दार्थसंबन्पयादिनाप्यम्युपगन्तय इति प्रदर्शनार्थमुपन्यतम् । तद्धि व्यकत्वं कदाचिल्लिङ्गत्वेन कदाचिद्रूपान्तरेण शब्दानां याचकानामवाचकानां च सर्ववादिमिरपतिक्षेप्यमित्ययममाभिर्यन आरब्धः । तदेवं गुणवृत्तिवाचकत्वादिभ्यः शब्दप्रकारेभ्यो नियमेनैव तावद्विलक्षणं व्यजकत्वम् । तदन्तःपातित्वेनापि तस्य न महादभिधीयमा- नमेतद्विशेष्यस्य ध्वनेर्यत्प्रकारानं विप्रतिपत्तिनिरासाय सहृदयव्युत्पत्तये का तक्रियमाणमनतिसंधेयमेव । न हि सामान्यमावलक्षणेनोपयोगिविशेपलक्ष- णानां प्रतिक्षेपः शक्यः कर्तुम् । एवं हि सति सत्तामात्रलक्षणे कृते सकल- सद्वतुलक्षणानां पौनरुक्त्यमसङ्गः । तदेवम्- विमतिविषयो य आसीन्मनीपिणां सततमैत्रिदितसतत्वः। ध्वनिसंज्ञितः प्रकारः काव्यस्य व्यजितः सोऽयम् ॥ ३४ ॥ तेरोति । यत्र हि वचिदनुमानेनाभिप्रायादो क्वचिनलझेश दीपालोकादी शाविकारणेन गीतध्वन्यादौ कंचिदभिधया विवक्षितान्यपरवाच्यादी इचिद्गुणत्या विवक्षितवाच्ये- अनुसन्धमाण व्यजकत्वं दृष्टं तत एव तेभ्यः सर्वेभ्यो विलक्षणमस्स रूपं (न) सिध्यति । तदाह-रूपान्तरेणेति । ननु प्रतिद्धस्य फिमर्थ रूपसकोचः क्रियते । अभिधान्यापा- रगुणवृत्त्यादेस्तस्यैव सामप्यन्तरोपनिपाताद्विशिष्टं रूपं तदेव व्यफमुच्यतामियाश- स्याह-तदन्तरिति । (तदन्त पातित्वेऽपीति) न गयं सहाविशेषाभिवेत्स्याम पति भाव । विप्रतिपत्तिलादग्विशेषो नास्तीति । व्युत्पत्ति सशयाज्ञाननिरास । न हीति । गुणपत्तिवाचकादय सामान्यलक्षणम् उपयोगिषु विशेषेषु यानि लक्षणानि तेषाम् । उप- योगपदेन कापदन्तादीना न्युदास । पयं हीति । सामान्यत्रिपदार्थसतितसत्तेत्पने- नैव द्रव्यगुणकर्मणो लक्षितत्वातुतिस्मृत्यायुर्वेदधनुर्वेदप्रभूनीनो सकललोकयानोपयोगि- नामनारम्भ स्यादिति भाव । विमतिविषयत्वे हेतुरविदितमतत्व इति । अतएवावमर्श- नादन न कस्यचिद्विमतिरेतस्मात्क्षणाप्रभृतीनि प्रतिपादयितुमासीदिल्युक्तम् । एवं यकि. चिद्धनेरास्मीयरूपभेदोपभेदमाहितं यच्च व्याकभेदमुषेन रूपं तत्सर्व प्रतिपाद्य प्राणभूतं न्य. अययनकभावमेकनपटकन शिष्ययुद्धौ विनिवेशयितुं व्यसकवादम्थानं रचितमिति पनि प्रति यद्वतन्यं तदुतमेव । अधुना नु गुणीभूतोऽयय व्यय कविधाच पवित्रयतीयमुना द्वारेण १. 'पानियेऽपि तस्य महादभिधेयमानं तद्विशेषस्य धो करा. २. 'अभिसंधेय- मेव' कन्स... 'अभिप्रायविषय'कस. 1. 'तपीति' ग. १. कचिदभिधेयादा काचिद्विवक्षितान्य' क-स... 'न्याक' करा. ४. 'ज्ञान' क स्व. ५ 'अत एवाधुनात्र फस. 1. "शिभ्यरिशुनिये'फ-स.

·३ उदयोतः] ध्वन्यालोकः। २०५ प्रकारोऽन्यो गुणीभूतव्यमरः काव्यस्य दृश्यते । यत्र ध्यमान्वये वाच्यंचारुत्व सात्मकर्षरन् ।। ३५ ।। भ्यायोऽयों ललनालावन्यनस्यो यः प्रतिपादितम्नम्म प्राधान्ये घ्यनि- रिलुतम् । तस्य तु गुणीभावेन यायचारत्मक गुणीभूतगायो नाम काव्यपभेदः प्रकल्प्यते । तत्र वग्नुमात्रस्य व्यदरस निरन्नरा- येभ्यः शब्देभ्यः प्रतीयमानस कदारिद्वापरूपगरयारविश्या गुनी. माये सति गुणीभूतष्पायता । यथा-- 'लावण्यसिन्धुपरव हि फेयमत्र यत्रोत्पलानि शशिना सह संप्टवन्ते । उन्मजति द्विरदकुम्भतटी प पत्र यत्रापरे कदलिकाण्डमृणालदण्डाः ॥' अतिरस्कृतवाच्येभ्योऽपि राब्दभ्यः मतीयमानस्स पास कपारित साच्चप्राधान्येन पारत्यापेक्षया गुणीभावे सति गुणीभूतष्पापता । पयो. तामा सर्मपरिमार-प्रकार रतियादेगाव पवार म. तिपादित रति । 'प्रीयमानं पुनरम्परेव'लोकी दोपत्र- गरेशापरवास्त्रितत्र पानोपापमये नेहा रक्तामेण भसं. परिमोनिकासी-यति । भरपगारलाy Friyान परिपूर्णता उत्पादन स्टादेन सपनं मिलन सानयुगल नोरतुगल गासन दोपुग्मक मा समानुपमोचन नयिम् । स stret. विशेष भपरि एल्गिनातेर परपEEvirail गालोम्ममनरा निमाबमापसगुन्दरारे पद पर भाममनगमापसमाभिमभर. पानगरपाEिTरामरेपर"RANTEY पापनारिवारिक सपनी पनी म मा मन् । नेपमिपुरुषार । Mrnar .reग.. प.स. 1. Recn.. Naren. K... सगरो मारमा ·२०४ काव्यमाला। - क्षणः गदानां व्यापार औत्पत्तिकान्दार्थसंबधवादिनाप्यम्युपगन्तव्य इति प्रदर्शनार्थमुपन्यस्तम् । तद्धि व्यन्नकत्वं कदाचिलिमयेन कदाचिठ्मान्तरण शदानां वाचकानामवाचकानां च सर्वयादिभिरपतिक्षेप्यमित्ययमलाभियंत्र आरब्धः । तदेवं गुणवृचिवाचकत्यादिभ्यः शब्दप्रकारेभ्यो नियमेनैव तावद्विलक्षणं व्यञ्जकत्वम् । तदन्तःपातित्वेनापि तस्य न ग्रहादभिधीयमा- नमेतद्विशेप्यस्य धनेर्यप्रकाशनं विप्रतिपत्तिनिरासाय सहृदयव्युत्पत्तये वा तक्रियमाणमनतिसंधेयमेव । न हि सामान्यमावलक्षणेनोपयोगिविशेषलक्ष- णानां प्रतिक्षेपः शक्यः कर्तुम् । एवं हि सति सचामात्रलक्षणे कृते सकल- सदस्तुलक्षणानां पौनरुक्त्यप्रसङ्गः । तदेवम्- विमतिविपयो य आसीन्मनीपिणां सततमविदितसतचः । ध्वनिसंशितः प्रकारः काव्यस व्यञ्जितः सोऽ ॥३४॥ तद्धीति । यत्र हि क्वचिदनुमानेनाभिप्रायादो क्वचित्प्रयक्षेण दीपालोजगदी क्वचिन्कारणेन गीतध्वन्यादी क्वचिदभिधया विवक्षितान्यपरवाच्यादी क्वचिद्गुणवृत्त्या विवक्षितवाच्य- ऽनुग्रयमाणं व्यजकत्वं दृष्टं तत एव तेभ्यः सर्वेभ्यो विलक्षणमन्य रूपं (न) सिष्यति । तदाह रूपान्तरेणेति । ननु प्रनिदम्य किमर्थ रूपसोच. क्रियते । मभिधान्यापा- रगुणकृत्यादेस्तस्यैव सामप्यन्तरोपनिपानाद्विशिट रूपं तदेव व्यक्तमुचनानिलाश- साह-तदन्तरिति । (तदन्त पातित्वेऽपीति) न वयं माविशेषानियेस्याम इति भावः । विप्रतिषनिम्तादग्विशेषो नास्तीति । व्युत्पमि समयाज्ञाननिरास. । न हीति । गुणत्तिवारादय. सामान्यलक्षणम् उपयोगिषु विशेषेषु यानि लक्षणानि तेषाम् । उप- व्युदाम । एवं हीति । सामान्यत्रिपदार्थसतितमोत्सने- : लक्षितत्वाच्छतिम्मृत्वायुर्वेदधनुर्वेदप्रभृतीना मकललोक्यायोपयोगि. स्वादिति भाव । विमतिषियावे हेतुररिदिनमतत्व इति । अतएवावमा कम्पचिद्विमनिरनम्माक्षणाअन्तीति प्रतिपादयिनुमामोदित्युक्तम् । एवं यन्दि- भेदोपभेदहित यच्च व्याकभेदमुखेन म्पतन्यत्र प्रतिपाय प्राणभूतं न्य. गर्शियबुझा पिनिवेशयितुं व्यपवादम्यान रचितमिति धनि प्रति तदुतमेव । अधुना तु गुणीभूतोश्यय व्यास कविताच पवित्रयीत्यमुना द्वारेण 'पादित्वेऽपि नम्य प्रहादनिधेयमान नदिशेपन्य धने' क-स. २. 'अभिसधेय. १. 'अभिमाविषय' क.स. "ददपीति' ग. २. चिदभिधेयादा कचिद्विवक्षितान्य' क.स. ३. 'व्यशकाय' ४. 'शान' कस.. तवा नात्र' कस. ६. शिष्यवृदिए निवे'फ-ए- ·.. ३ उदयोतः] ध्वन्यालोकः। प्रकारोऽन्यो गुणीभूतव्यः काव्यस दृश्यते । यत्र व्यान्वये वाच्यचारवं स्यात्प्रकर्षवत् ॥ ३५ ॥ व्यायोऽयों ललनालावश्यप्रत्यो यः प्रतिपादितखस्स प्राधान्ये ध्वनि- रित्युक्तम् । तस्यैव तु गुणीभावेन वाञ्चचारत्वमङर्षे गुणीभूतस्यायो नाम कायमभेदः प्रकरप्यते । तत्र वसुमात्रस्य व्यङ्गयस्य तिरस्कृतवा- येभ्य शब्देभ्यः प्रतीयमानस्य कदाचिद्वाच्यरूपाक्यार्यापेक्षया गुणी- भावे सति गुणीभूतव्ययता । यथा- 'लावण्यसिन्धुरपरैव हि केयमत्र यत्रोत्पलानि शशिना सह संप्लवन्ते । उन्मन्नति द्विरदकुम्भवटी च यत्र यत्रापरे कदलिकाण्डमृणालदण्डाः॥' अतिरहनवाचभ्योऽपि शब्दभ्यः प्रतीयमानस्य व्यायस्य कदाचि- द्वाच्यमाधान्येन चारत्वापेक्षया गुणीभावे सति गुणीभूतव्ययता । ययो- नम्बवामान्य मयितुमाह-प्रकार तिासापेनान्वये वाव्यस्योपकार इस 14. निपादित ति। प्रनयमान पुनस्यदेव इलोन मिति। यत्रार्थ शब्दोवाइलमा ...जानतावननाटा #TT TH.

·२०४ काव्यमाला। क्षणः शब्दानां व्यापार औत्पत्तिकाव्दार्थसंबन्यवादिनाप्यम्युपगन्तव्य इति प्रदर्शनार्थमुपन्यस्तम् । तद्धि व्यञ्जकत्वं कदाचिल्लिङ्गत्वेन कदाचिद्रूपान्तरेग भन्दानां याचकानामवाचकानां च सर्वयादिभिरप्रतिक्षेप्यमित्ययमन्माभियंत्र आरब्धः । तदेवं गुणवृत्तिवाचकत्वादिभ्यः शब्दप्रकारेभ्यो नियमेनैव तावद्विलक्षणं व्यजकत्वम् । तदन्तःपातित्वेनापि तस्य न ग्रहादमिधीयमा- नमेतद्विशेप्यस्य ध्वनेर्यत्प्रकाशनं विप्रतिपत्तिनिरासाय सहृदयव्युत्पत्ये वा तक्रियमाणमनतिसंधेयमेव । न हि सामान्यमावलक्षणेनोपयोगिविशेपलक्ष- णानां प्रतिक्षेपः शक्यः कर्तुम् । एवं हि सति सत्तामात्रलक्षणे कृते सकल- सदस्नुलक्षणानां पौनरुक्त्यप्रसद्गः । तदेवम्- विमतिविषयो य आसीन्मनीपिणां सततमविदितसवचः । ध्वनिसंक्षितः प्रकारः काव्यस्य व्यञ्जितः सोऽयम् ।। ३४ ॥ तद्धोति । यत्र हि क्वचिदनुमानेनाभिप्रायादी क्वचित्प्रसग दीपालीकादी क्वचिन्कारणेन गीत वन्यादी केचिदभिधया विवक्षिवान्यपरवाच्यादी क्वचिद्गुणवृत्त्या विवक्षितवाच्ये- ऽनुगृश्यमाणं व्यापकत्वं दृटं तत एव तेभ्यः सर्वेभ्यो विलक्षणमस स्पं (न) सिध्यति । तदाह-रूपान्तरेणेति । ननु प्रसिद्धम्य किमर्थ रूपमरोच. क्रियते । ममिपाव्यापा- रगुणवृत्त्यादेस्तस्यैव सामप्यन्तगेपनिपातायद्विगिष्टं म्पं तदेव व्यकमुच्यतानिवाच- स्याह-तदन्तरिति । (नदन्न पातित्वेऽभीति। न नय महाविशेषामिपेन्स्याम इति माव । पिप्रतिपनिम्नाग्विशेषो नाम्नीति । व्युत्पनि मायाज्ञाननिरासः । न हीति । गुणनियावसदय सामान्यलक्षणम उपयोगिषु विशेषेणु यानि लक्षणानि वेपाम् । उप- योगपदेन काकदन्नादीना ब्युदाम । एवं हीति । सामान्यत्रिपदार्थसतितसत्तेत्यने. नैव द्रव्यगुणकर्मणा लक्षितत्वाच्छुतिम्मृत्यायुर्वेदधनुर्वेदधमृतीनां सकललोक्यानोपयोगि- नामनारम्भ म्यादिति भाव । विमनिषियत्ये हेनुरविदितमतत्व इति । अतएवादमयं. नादन न कचिद्विमतिरेतम्मात्क्षणाअमृतीति प्रतिपादयितुमासीदिन्युक्तम् । एवं यन्दि- विद्धनरामीयरूप भेदोषभेदमहिनं यच्च व्यधभेदमुम्वेन रूपं तत्सर्व प्रतिपाय प्राणभूत व्य. ज्यव्याकभावमेम्प्रपाक्न शिष्यवुद्धी गिनिवेशयितुं व्यवरवादम्यानं रचितमिति पनि प्रति यक्तव्य तदनमव । अधुना नु गुणीभूतोश्ययं व्यहर विधाच परिणयतीसमुना द्वारेण १. पातिव्यपि नम्य प्रहादभिधेयमानं नद्विगंयम्य प्वने. क-स. २. अभिसंधेय- मेव' क-प. ३. 'अभिप्रायविषय' क-स. १. 'तदपति' ग. २. चिदभिधेयादा कचिद्विवक्षितान्य' क-स. ३. 'व्यजकत्वं' क-ख. ४. 'दान' क ख.५ 'अत एवाधुनात्र कस. ६. 'शिष्यबुदिप निये क-स- ·३ उहयोतः ध्यम्पालका २०० किनो पुसावदाः पाण्यापारतेषु गप्पेयाय प्रकारो गुणीभूनयाको नाम योजनीयः । यथा- लच्छी देहिदा मागाउओदरी तेग परिणिमा गदा । आमिअगिमा मुभा अहो गुलाम मदोदियो । पाच्यालं फारवर्गोऽयं यशानुगमे मसि । मायेणेय पर छापा पिनलये निरीक्ष्यते ॥ ३७॥ বার্তা সমীয়াৰ বাঘাথ যথাযথ नगगे सति पछायातिगयं विमलक्षणकारेपदेशेन दरातः । गए. पारुषः प्रायेण सर्व एव परीक्ष्यगाणो ये निरामयी । भादर- पसगासोरत्याश्विदन्येऽप्यलंकाराः पायेण पायापारपत्यकामप- सिनो एश्यन्ते । यतः थम सापतिशयोगिगर्भनर सासरे - किया । प्रतिष प सा महाफविभिः कागपि काम पुप्यात अतिशययोगिता खविपयाचित्येन नियमाणा पती कामगार देत् । भामटेनाप्यतिमायोतिलक्षणे मदुपग- मी मी-पाप्येति गमत्र । एदेnि. विवािमनेन तम् । एपदेशविर 'tram net. पत्राचार प्रतीयमाने BAHREE. तापरयुगापरेण गरिय प्रसार मायन समावि भापतिt rearrat anant . RI मन them are । माम बाना TAAR RIVE: शादी का विसरमा भोवमपो । र इयर । मविषये hot Vide..। सभोwwwe farming Tr.. Reat stroren farmer 1. 'ए'मा । 'AARTEHPURCE - . . TRArr.THEAPER...

·काममा दादाग 'मनुगमन गया इमादा मामा मामी शान गुणमाः | गोगलग-मलकानमनगे' इत्यादि । ग्गा रूपमा गुगीगाो रंगारकारो नामाकार- कामगारापा गुणीमा पासमानुपाणिगना । गापाका. रस गुणीमा दीपकारियः । नया- प्रगनगम्भीरपदाः काम्ययन्याः गुगारदाः । येन प्रकाध्यमे योग्यः गुमेघसा ॥ ३६ ।। गेते परिमितमारपा भपिशागमानामया रमणीयाः सन्तो मित्र- सनदोलिपेपमुनितिगहरयानी मोलाष मोजना । यदि वा नदीम- गिपी भानापती युवाविया । मया सामम्मियमुनगेनेयति व्यापारातुणता व्यासस्य । उदाहतमिति । एनव प्रथमोपोत एव निपिनम् । अनुगगरान्दम्य चामिला मनुपर- कन्वलक्षणया लावण्यसवाप्रनिरियभिप्रायेगात्पन्नतिरस्कृतवाच्यतमुकम् । तम्ये. वैतिवमुमानसरसादीति। आदिशग्देन भावादय रमवरचन्देन प्रेयम्बिप्रमतयोऽर्ल- कारा उपलक्षिता। नन्वत प्रधानभूतस्य स्मादेः कथं गुणीमाव., गुणीमा वा कथम- चारत्वं न स्यारिल्यारान्य प्रत्युत मुन्दरता भवतीति प्रगिटायान्तमुमेन दर्शयति-तत्र चेति । रसवदायलंकारविषय। एव धम्तुनो रमादेश गुणीभावं प्रदत्यालंकागन्मनोऽपि तृतीयस्य व्ययप्रकारम्य त दायात व्यङ्ग्यालंकारम्येति । उपमादेः । एवं प्र. कारत्रयम्यापि गुणाभाव बहुनालश्ययापकताम्यति दयितुमाह-तथेति । प्रमग्राान प्रमादगुणयोगागभांगपि च यायाधापक्षकचा पदाान येषु। मुखावहा इति चार- वहेनु । नत्रायमंत्र प्रकार इनि भाव । मुमधर्मनि । यस्वेन प्रकार तन योजयितुं स परमन्दाकगह दयभावनामुालितलोचनोक्लोपहसनीय स्यादिति भावः । लक्ष्मी मकलजनाभिलापभूमिहिना । जामाता हरि । य समतभोगापर्वगदानसततो- यमी । नथा गृहिणी गङ्गा । यम्या ममभिलपणीये मर्वस्मिन्वालुन्यनपहत उपायभावः । अमृतमृगाडी च मुतौ । अमृतमिह वारुणी । तेन गङ्गामानहरिचरणाराधनाशुपायातल. व्धाया लक्ष्म्याश्चन्द्रोदय पानगोष्टयुपभोगलक्षण मुन्य फलमिति त्रैलोक्यमारभूतता प्रती- यभाना सती अहो कुटुम्ब महोदधेरिवहौशब्दाच्च गुणाभावमभ्येति एवं निरलंकारेघूत्तान- ताया तुच्छतयैव भासमानममुनान्न सारेण काव्य पवित्राकृतम्मन्युक्त्वालंकारस्याप्यनेनैव १ 'रमवदलकारविषय प्राक्प्रदार्शत ' क-स. २. 'तत्र च रसानामाधि' क-स. ३. 'प्रकाशमानविततार्थ' क-ख. १. क-प-पुस्तकयो 'अलकारात्मनो' इत्यारभ्य 'गुणीभाव' ...' इसन्तं पाठ- त्रुटित . २ 'अनुभवनि' क-ख. ३ 'निरलकार' क-ख. - नशक्त ·३ उद्दघोतः ध्वन्यालोकः। २०७ किना मुखावहाः काव्यवन्पास्तेषु सर्वेष्वेवायं मकारो गुणीभूतन्यायो नाम योजनीयः । यथा- 'लच्ची हिदा बामाउओ हरी तंस परिणिआ गा । आमिअनि म मुभा अहो युटुम्ब महोअहिणो ।' वाच्यालंकारवर्गोऽयं व्याशानुगमे सति । माणेच पर छापा पिनलक्ष्ये निरीक्ष्यते ।। ३७ ॥ याच्यालंकारवर्गोऽयं ध्यायांशसालंकारस पतुमात्रस यथायोगम- नुगमे सति च्छायातिशयं विमलक्षणकाररेफदेशेन दर्शितः । स तु त. यारूपः प्रायेण स एव परीक्ष्यमाणो लक्ष्ये निरीक्ष्यते । तया हि दीप- फसमासोक्त्यादिवदन्येऽप्यलंकाराः प्रायेण व्यायालंकारवस्त्वन्तरसंस्प- निंनो दृश्यन्ते । यतः प्रथमं तावदतिशयोक्तिगर्भता सर्यालंकारेषु शस्य- किया । कृतव च सा महाफविभिः कामपि फाव्यच्छविं पुष्यतीति कथं पतिदाययोगिता सविपयौचित्येन क्रियमाणा सती काव्ये नोत्कर्षमाव- हेत् । भामहेनाप्यतिशयोचिटक्षणे यदुक्तम्- परम्पत्वमिति दर्शयति-पाच्येति । भशल गुगलमत्र । एकदेशेनेति । एकदेश. विवर्तिस्परमनेन दर्शितम् । एकदेशरिवर्तिकार 'राजहरवीज्यन्त शारदीर सरो. नृपाः' इला सानो बारव प्रदीयमानं...... "प्राप्तमलंकारर्यावदेव दर्शितं सावरमुना द्वारेण सूचितोऽयं प्रगर इलः। अन्ये स्वेदशेन याच्यविभागाँचि- ध्यमाणानुद्धिसमेत न्यावरक्षिरे । यद्यं च यदलंकारान्तरं च वस्वन्तर च हसन एवामन संस्काराय सिप्पन्दीडि ते त्या । महाकरिभिरिति कालि- सामारिभि । पासोमा पुष्यतीति यदुकं तत्र हेतुमाह-कथं हीति । हि. पान्दो देना । अडिसपयोगिता व्यं नोकर्षमावहेन् । काम्ये नास्त्येवासौ प्रकार इलप. । खविश्ये याचिर्स तेने चेदृदयस्थितेन तामतिशयोक्ति कविः करोति । यया भोन्दुराजब-यदिधम्य विटोहितेषु बहुसो नि स्येमनी होचने याबाद- रिति प्रतिदिन दनान्जिनीनालबत् । दूर्वागण्डविडम्बन्ध निविडो यत्साडिमा 1. 'आ' करा. २. 'यारस्यांशयालंगरस वा यथायोग' ग... व्यायाले. कारान्तरसएपछि कस. 1. 'गुणमात्रम् ग. २. कस-पुस्तकयो 'यशास्त्वं' इलारभ्य 'दर्शिन...... इलन्तः पाटो नाति...'परान्ति खात्मनः' क-स. ४. 'योग्यता' ग.५. 'नविर' फ-स...न कस. ....

·२०८ काथ्यमाला। 'समा सयंत्र यकोक्तिरनयायों रिमायते । यतोऽस्यां कविना कार्यः कोऽलंकारोऽनया विना ।।' इति । तत्रातिशयोक्तिर्यमलंकारमधितिष्ठति कविप्रतिमावगातम्य नारत्वाति- शययोगोऽन्यन्य त्वलंकारमात्रतयेति मर्यालंकारशरीरसीकरणयोग्यत्वेनामे- दोपचारारसेच मर्यालंकाररूपेत्ययमेवार्योऽवगन्तयः । तस्याथालंकारान्तरसं- कीर्णलं कदाचिद्वाच्यत्वेन कदाचियतयत्वेन । य्यानयत्वमपि कदाचिया- गयो मेणे यूनि गयौवनागु वनिताम्येच येपस्थिति ॥' अन हि भगवतो मन्मयर- पुर. मीभाग्यविषय संभाव्यत एवायमनिराय इति तत्वाव्ये लोकोत्तरव शोभोग्यति । अनाचियेन तु शोभा लीयत एर। यया-'अन्यं निर्मितमारामनालोच्या वेश्मा। इदमेपविध भावि भवस्या मनतम्भगम् ॥' इति । नन्वतिशयोक्ति मालंकारेषु व्याप- तयान्तीनवास इति यदुक्त तत्कथम् । यतो भामहोतिशयोक्ति गर्वालंकारमामान्य- रूपामवादीत् । न च मामान्य दान्दविशेषप्रतीते पृथग्भूततया पश्चाननत्वेन चकास्तीति कथमस्य व्ययत्वमिलारामाह-~भामहेनेति । भामहेन यदुत तत्राप्ययमेवार्योन. गन्तव्य इति दूरेण सक्न्यः । कि तदुक्तम्-सैपेति । याविशयोक्किलंक्षिता सैव सर्वां पक्रोक्तिरलंकारप्रकारः सर्व । 'वकाभिधेयशब्दोक्तिरिष्टा वाचामलंकृति' इति वचनात् । शब्दस्य हि वकता अभिधेयम्य च वक्रता लोकोत्तीर्णेन रूपेणावस्थानमिजयमेवामावलं- कारस्यालकारान्तरभाव । लोकोनरेण चंबातिशय । तेनातिशयोक्ति मालंकारसा- मान्यम् । तया धनयातिशयोक्त्यार्थ मकलजनापभोगपुराणीकृतोऽपि विचित्रतया भा- व्यते । नवा प्रमदोद्यानादिम्भिावना नीयने विशेषेण च भाव्यते रममयीक्रियत इति । (तावनैवोक्त कोडमावन्याह-अभेदोपचारान्सैवालकाररूपैति ।) उपचारे प्रयो- जनमाह- अतिगयोक्तिरित्यादिना अलमारमात्रनैवेन्चन्तेन । मुख्यार्थबाधोऽप्यत्रैव दर्शितः कविप्रतिभावशादित्यादिना।अय भाव -यदि तावदतिशयोक्ते सर्वालमारेषु मामान्यरूपता सा तर्हि तादात्म्यपर्यवमायिनीति तद्यतिरिक्तो नेवालंकारो रश्यत इति कविप्रतिमानं न तत्रापेक्षणीय स्यात् । अलंकारमात्र च न किचिदृश्यते । अथ सा काव्यजीवितत्वेन तु विक्षिता । तथाप्यनाचित्येनापि निवव्यमाना नया स्यात् । औचित्यवती जीवितमिति चेत् औचित्यनिवन्धन रसभावादि मुक्त्वा नान्यविचिदस्तीति तदेवान्तानि मुख्य जीवितमित्यभ्युपगन्तव्य न तु मा । एतेन यदाहु केचित्, औचिलघटिनमुन्दरशब्दार्थ- मये काव्ये किमन्येन बनिनान्मभूतेन करिपतनति खवचनमेव ध्वनिमद्भावाभ्युपगमसाक्षि- भूतं मन्यमाना प्रत्युक्ता । तम्मान्मुख्यार्थवाधादुपचारे च निमित्तायोजनसद्रावादभेदोप- १. सवालकार' कख. १'दृष्टे'क-स.२ 'सामान्यशब्दात्'कख.३ कोऽमावर्थ क-ख... अन्तर्यामि'ग. ।

·No text on this page.

·२१० काव्यमाला। लक्ष्यते । तदेवं मायांशसंपरों सति चारुत्वातिराययोगिनो रूपमादयो. काराः सर्व एव गुणीमतव्ययस्य मार्गः । गुणीभूतश्यागमलं च तेषा तयाजातीयानां सर्वेषामेवोक्तानुक्तानां सामान्यम् । तमगे सा एकते सुलक्षिता मान्ति । एकैफस रूपविशेषफयनेन तु सामान्यलक्षणरहितेन प्र. सिपादपाटेनर शब्दा न शस्यन्ते तत्यतो निर्मातुम् । आनन्न्यात् । अ. नन्ता हि याबिकल्पामत्कारा एव चालेकाराः । गुणीमन यायस प प्रकारान्तरेणापि व्यापार्यानुगमलक्षणेन विषयत्वमस्त्मेर । तदयं पनि। भूगाय न दीपानेन दीपनाहीयमानुपरिटम् । प्रदीपरामाननया गापारण. frमायामानाभिपायकारेणेवातपाजातीयानामितिमाहात. घायt मा इनि यकिलेगा तानिफनायगानीषा। उपमा यथा मांगा गय' इति । गावांडोर'तिमिनो तन्त्रमा । समग भीमालान्न (') ME गामपम्की। मो. rji urt' माई ताम्ही पायाफ नोतिनस्पयोगिता writra अप्रभुनगंगा गh नि । मा परमेशापामनामना।। पत्रमा प्रवाही। आम उHIT Ngh मगिया रो निनान मीही Iran 'गTime' "कियो firupatni सामन्यराम hirt गुणाभूmundantar Airt PRITA नाना मग ritri गोपनाtamaniमाम ...मान41414 मा. Nan+ ... 1 hatant .............. मातापिE M का ..' it गुगीन ... . ग . ९ ।

·No text on this page.

·, काव्यमाला। अर्थान्तरगतिः काका या चपा परिदृश्यते । सा व्यद्धय गुणीभावे प्रकारमिममाश्रिता ॥ ३९ ॥ या चैपा काका कचिदर्थान्तरप्रतीतिर्दृश्यते सा व्ययस्वार्थस्स गुणी. मावे सति गुंणीमूतव्यङ्ग्यलक्षणं काव्यप्रभेदमाश्रयते । यथा--'वस्था भवन्ति मयि जीवति धार्तराष्ट्राः' । यथा वा- 'आम असइओ ओरम पदव्यए ण तुएँ मलिणिों सीलम् । किं उण जणस्स जाम व्व चन्दिलं तंण कामेमो ॥" नवनवरूपतया प्रतिक्षणमुन्मिपन्तस्ते केवलेन नान्यत्रन्यग्रेशकान्तावस्थानपूर्व सन्द्रियोपस. हारेण भावयितुं शक्या अर्थी उचिताः । यतः केनापि नान्येनोपायेन दास्यनिरूपणाः । गुणीभूतव्यायस्योदाहरणा(प्रकारान्तरमप्याह-अर्थान्तरेति । 'कक लील्ये' इत्यस्य धातो काकुशन्दः । तत्र हि साकाहुनिराकानुक्रमेण पञ्चमानोऽमौ शन्दः • लील्यमस्याभिधीयते । यदि वा ईपद कुशन्दनस्य कादेशः । तेन हृदयस्य या. प्रतीतरीपभूमिः कारः । तया तयार्थान्तरगतिः स काव्यविशेष इमं गुणीभूतव्ययप्रका. रमाधितः । अत्र हेतुळजवस तत्र गुणीभाव एव भवति । अर्थान्तरगतिशम्देनात्र काव्य- मेवोभ्यते । ततः प्रतीतरत्र गुणीभूतव्यायत्वं वक्तव्यं प्रनीतिद्वारेण वा काव्यस्य निरूपितम् । अन्य त्वाः-व्ययस्य गुणीमावेऽयं प्रभारः अन्यथा तु तत्रापि वनित्वमेयेति सचामत् । काकुप्रयोग एव चन्दस्य पटवन व्यायस्पोन्मीलिनस्यापि गुणीभावात् । काहिं शरदव कश्चिद्धर्मस्टेन स्पष्टं 'गोप्यै गदितः गलेश' इति, 'हरानेगापिनातं' इतिवग्छदेनेयाज- गृहीतम् । अत एव 'मम पम्मि' इत्यादौ कायोजने गुणीभूतन्यायते । यसोज- स्वेन नदाभिमानायकस्य । खम्या इति, भान्ति इति, मयि जीगी इति धार्तराष्ट्रा दन साकाहामगद्रदनारप्रशमनोरीपनचिमिता कान संभान्योऽयमर्योऽयमनुचित. समु यजयमय शनी तेनोपना गती कोपानुभावना व्यपरानम्य याथ्य. या वने। आमति । 'मामोडमस उपरम पनियन स्वया मनिनितं शीलम् It पन नम्प नायव नारित न न कामयामहे ॥ शी छाया।) भाम भगइओ इम्युपगम- का मापदामा । उपरमेति निराशतया गूचनगंभी। परिप्रदेवि (परिमते १) दीमा नया गाना() । बया मनिनितं शील मिति मगदEft पुन जनम्य आयेय मन्मथ न्याहा बदल नापिनमा पामरणानि न कामयामहे नागो. हासुगमा me याविनाश्विानुरगया कुलताराधिन याया महापमानायाः प्रत्युरहामा मगर समयाने येति । गुणीमा दायतुं शम्दस्य पटनो नापागा. १.गुम या मं' कन्व, १. निराकाक-च. १. 'मानिस ग..नु' ग. ४. ' काग. ५. 'म. कस... 'मनाय' ग...'ग' ग. .. "महाग' ग. - - ·चन्यालोकः। योतः शानिरेव हि म्याभिशेयमामसंक्षिप्तकाकुराहाया सत्यविशेषम- लिपणितर्न वायुमात्रम् । विषयान्तरे सेच्या तारकाकुमात्रात्यापिपार्थ- मतिपत्रमार । ग पार्थः फाकुविधोपमहायशदयापारोपारलोऽप्यर्थ- मायरम्य इति पाथरप एवं । याचफत्वानुगमनेर तु यदा सद्विशिष्टा पाप्रपनीतिला गुणीभूतपयतया तथाविधायोतिनः काव्यस्य ध्यप. देवाः । प्यारन्य विशिष्टयामाभिधायिनो हि गुणीभूतष्यानयत्वम् । प्रभेदसार पियो यम युक्त्या प्रतीयते । विधातम्या सहदयन तय ध्वनियोजना ॥ ४०॥ संपापों हि विद्धनगुणीमूनप्यायम्य च लक्ष्ये दृश्यते मार्गः । तंत्र ययम्प युक्तिमहायना तंत्र तेन प्यपदेशः फर्तव्यः । न सर्वत्र ध्य- निरागिणा भवितव्यम् । यथा- 'पत्युः निरचन्द्रकलामनेन स्रोति राख्या परिदासपूर्वम् । मा रजयित्वा परणी कृताशीर्माल्येन सो निर्वचनं जपान ।' यीशापशनिरिति । नवं न्यापन मिलादासाह-स पेति । ष. धुना गुणीभातं दयी-पाचकत्येति । वाचावेऽनुगमो गुणत्वं न्यायव्या- पभावस्य मापपिशिसापतीया । तमेव पायस प्रवाशकलं कल्प्यते । तेन च तथा पपदेशती पायोजनार्या सर्वत्र गुणीभूतयाधीव । अत एव 'ममामि को. रवान रामरे न बोगन' इत्यादी रिपरीतसक्षणामाहुमे न सम्यकपरामशी । यमायो. पारणकाल एवं 'न पात्' दीप्सतारगनदगामाशालाभिषेधस्स निषिध्यमान. तया युधिष्टिगभिमनधिमार्ग:मारूपत्वाभिवायेण प्रतिसिरिति मुम्यायाधाधनुगरण- पिनाभाव सक्षणाया भवकार । द यजेत' इत्यत्र तथापिकाकायुपायान्तरा- भाषावा विपरीतलक्षणा इललमवान्तरेण बहुना । अधुना संकीर्ण विषय विममते- प्रभेदम्पति । युफ्स्येति । धारवानीतिरेवात्र युक्ति । पत्युरियनेनाल कोपरजस्य दिबन्दमरा परमागलाभोऽनवरतपादपतनप्रसादविना न पत्युटिति यशनाति- (पति)न्या भाव्यमिति चोपदेश । शिरोविभूता च या चन्द्रकला मामपि परिभनेति रा- पनीलोकापजय उक्त । निर्यवनमिति । अनेन सघावाहित्यभूरीयासावसगीभा- ग्याभिमानप्रति यपि ध्यन्यते तथापि तपिचनशब्दार्थस्य कुमारीजनोचितसाप्रति- १. 'ता' ग.२ 'व्यापारोऽप्यपस्वोकस.. 'मामालभ्यते' ग. ४. वा. ध्यापक-स. ५. 'मित्ग 'ग-पुस्तके दाखि. ७ तदन' क-स.

·काव्यमाला। यथा न। 'प्रयच्छतोथैः कुसुमानि मानिनी विपक्षगोत्रं दयितेन लम्मिता । न किंचिदूने चरणेन केवलं लिनेस याप्पाकुललोचना मुवम् ॥" इत्यत्र 'निर्वचनं जपान' 'न किंचिदूने' इति प्रतिरोधमुरोन व्ययस्या- धंसोक्त्या किंचिद्विषयीहतत्याद्गुणीमाव एव शोभते । यदा वक्रोक्ति विना व्ययोऽयस्तात्पर्यण प्रेतीयते तदा तस्य प्राधान्यम् । यथा 'पर्व- वादिनि देवा इत्यादी । इह पुनरुक्तिमन्यास्तीति वात्र्यस्यापि प्राधा- न्यम् । तस्मान्नात्रानुरणनरूपव्यङ्गयध्वनियंपदेमो विधेयः । प्रकारोऽयं गुणीभूतव्यमोऽपि ध्वनिरूपताम् । धत्ते रसादितात्पर्यपर्यालोचनया पुनः ॥ ४१ ।। गुणीभूतव्यायोऽपि काव्यमकारो रसभावादितात्पर्यपर्यालोचनेन पुन- ध्यनिरेव संपद्यते । यथात्रवानन्तरोदाइते श्लोकद्वये । यथा च । 'दुराराधा राधा मुमग यदनेनापि मृजत- स्तवैतत्प्राणेशाजघनवसनेनाच पतितम् । पत्तिलक्षणस्यायस्योपस्कारतां केवलमावरति । उपस्कृतस्त्वर्यः प्रकारामतामतीति । प्रयच्छतेति । उचैर्यानि कुमुमानि । कान्तया खयं प्रदीनुमशक्यत्वाधाचिनानीत्यर्थः । भस्मदुपाध्यायातु हृयतमानि पुष्पाणि अमुके, गृहाण गृहाणेत्युच्चैस्तारखरेणादराति- शयार्थ प्रयच्छता । अत एव लम्भिवेति । न किंचिदिति । एवंविधेयु बारादरा- वसरेषु तामेवायें स्मरतीति मानप्रदर्शनमेवात्र न युमिति साविशयमन्युसमारो व्यायो वचननिषेधस्यैव वाच्यम्य सस्कारः । तद्वत्यति-उक्तिमद्यास्तीति । तम्येति व्यङ्ग्य- स्थ । इहेति पत्युरित्यादौ । वाच्यस्यापीति । अपिशब्दो भिन्नक्रमः । प्राधान्यमपि भवति वाच्यस्य रसायपेक्षया तु गुणतापीयर्थ । अत एवोपसहारे पनिशब्दस्य विशे- पणमुक्तम् । एतदेव निवादयन्वाव्यात्मत्वं घनेरेव परिदीपयति-प्रकार इति । श्लो. कद्वय इति तुत्यच्छायं यदुवाहतं पत्युरित्यादि तत्रेति । द्वयशब्दादेवंवादिनीलस्यानव- काशः । दुराराधेति । अकालकुपितापि पादपविते मयि न प्रसीदति अहो दुरारा. धासि मारोदीरित्युक्तिपूर्व प्रियतमेऽभूपि मार्जयति इयमम्या अभ्युपगमगाँतिः । १. 'तपा' क-स. २. 'न किंचिन्' ग. ३. 'गुणभाव' ग. ४. 'तस्मायनोति विना' क-स्व. ५. 'प्रकाशते तत्र' क-स... 'भ्रमः' क-ख. ७. 'रसभावनात्पर्य क-स. ८. 'पालोचने स पुनः' क-ख. १. 'पुनरेव ध्वनि.' ग. १०. 'यया तत्रैवोदाहते' ग.११. 'मजत. क-ख, 1. ईशस्य कस.

·३ उदयोतः] ध्वन्यालोकः। कटोरे सीचेतलदलमुपचारीविरम है क्रियात्सल्याणं यो हरिरनुतये वेवमुदितः । एवं सिते च 'न्यबारो अयमेव इत्यादिलोके निर्दिष्टानां पदानां व्य जयविशिष्टयाच्यातिपादनेऽप्येतद्वाक्यार्थीभूतरसापेक्षया व्यजकत्वमुक्तम् । न ते पदानामर्यान्तरसंक्रमितवान्यध्वनिप्रमो विधातव्यः । विवक्षितया- ध्यत्वापाम् । तेषु हि व्यगर विशिष्एवं पायस प्रतीयते न तु ध्याय. रूपपरिणतत्वम् । तस्माद्वाश्यं तत्र ध्वनिः पदानि तु गुणीतम्यामानि । न च फेवल गुणीमतव्यमान्येव पदान्यलक्ष्यमय्यामध्वनेयतकानि यापदर्थान्तरसंक्रमितवाच्यानि पनिप्रभेदरूपाण्यपि । यथात्रय श्लोके रावण इत्यस्य ध्वनिप्रभेदान्तररूपस्य व्यजकत्वम् । यत्र तु पाक्ये रसादितात्पर्य नास्ति गुणीभूतथ्यापैः पदैरुद्रासितेऽपि तत्र गुणीभूतपतेव रामदा- यधर्मः । यथा- मगेति । प्रिया यः संभोग रणपिटीनः मरि मोर्गन पार्यने । अनेनापी । . दो प्रत्यक्षेणे. सबब यदेवमानं लेखारिजागेनाप्य धार्यते । एजन- मन दिप्रत्युत सोत सहरमाही पापो भातियच हलनो यन्मा पिरगृत तामेव पिता मन्यसे । अन्यथा अपेवं योगपतितनिसात रोनाली- पर्थः । यदि तप्यते इयताप्यादरेण (सी) को न गुनि ति रिते स्टोर. भाई समेत प्रेमप्रयोगाद निमारमेन नम्प र सभा: - स्मनि मारहदया योषित तान विमाराधिामास दर देविय. पान्तमाक्षात्कारेऽपि गदाधा न दलाई । उपचाररवि दाक्षिसे । अनुनये- बिबवरने गरेकारमय बहुबरमाय स्थितिरिति संभाविश्य उस ए. बमेव मार्थसारो वाग्म भूमीता वाध्य भूनि सीमिरमेट्रीका म विध्वपिभी प्रतीयमानायक रममाणे मम मनोना मला । एवं हि भारस्य या गुणाभूताना र समृतं बलि. उस हिमप समायोगिक र मान्य दिल भिवादन । एषं स्थित ति। अननोन कारण पनि भूमापन सिदेसीलार्थ पारिवागतमपिसन्द भरनुमा-मति । पूर्णतया तान पुननिरन । परियति । RI. 1. मी पदार्थाना प..गलपदापला. ग. १. 'मीर'... ४. 'भपित्य.

·No text on this page.

·३ उमोतः] वन्यालोकः। २१७ इत्यत्र व्यावन्नतिरलंफार इति व्याख्यायि फेनचित्तल चतुरसम् । यतो- अन्याभिधेयस्यैतदलकारम्वरूपमात्रपर्यवसायित्वेन सुसिष्टता ! यतो न ना. पदयं रागिणः कस्यचिद्विकरूपः । तस्स 'एपापि सयमेव तुल्यरमणाभा- बादराकी हता' इत्येवंविधोक्त्यनुपपतेः । नापि नीरागस्य । तस्यैवंविधति- परमपरिहारकव्यापारत्वात् । न चायं श्लोकः कचित्मयन्ध इति श्रूयते येन तत्प्रकरणानुगतार्थतास परिकल्प्यते । तस्मादमनुतप्रशंसेयम् । यस्मा- दनेन यायेन गुणीभूतात्मना निःसामान्यगुणावलोपाध्मातस्य निजमहि- मोत्कर्षजनितीमत्सरजनन्यरस विशेषज्ञमात्मनो न कंचिदेवापरं पश्यतः परिदेपितमेतदिति प्रकाश्यते । तया चायं पर्मकीर्त. लोक इति प्रसिद्धिः । सेमाष्यते च तस्यैव । यस्मात् 'अनध्ययसितापगाहनमनस्पधीशतिना- प्यदृष्टपरमार्थतत्त्वमधिकाभियोगैरपि । मत मम जगत्यव्यसदृशप्रतिमाह प्रयास्यति पयोनिधेः पय इव खदेहे जराम् ॥ इत्यनेनापि श्लोफेनवविधोऽभिप्राय. प्रकाशित एव । अनुतमर्शमायाँ ना मध्यमवनापिता बनुनमाया एश्यता नेयमुनि सभाज्या । नहि वीतरागो वि- परमामानापम्यान । माया वीणा निवाटतन्य प्रतिभाति । तम्मारपस्तुना- नुगमयम्यापायमुतापपरने। अयन प्राणायामाप प्रस्तुत गमवावा वक्तव्य । नांद नजमा धमत्रस्नु मामा मभवति-अहाधिन काभ्यामनि । मा पर प्रस्तुनपात यति मात्रामभव TATE-न नि । निमामान्यात निलमहिमति मिति पाधिनमित्वतयांमाश्यगाद मण पाद वनुश्यम्य नाथ न्यास्यानम । नन्दापि to प्रमाणामन्यापा-या ति। मनु कमियतत्यामार नदासयन निवाद- नदायकापननाम्यादाय मवादयनि-सभाव्यत इति । अवगाहनमासमितमपि नयत्र आमा नैम्प मपादनमा । परम यदनाव वास्तुभादि वा उनम लम्प यत्र । पतिमपि न प्रम मायाभूतपरिणादया मास जनयर प्राणा व संध:- वाचवन्नाशयो यत्र नदलायमाननादकम् । एपविध नि ! परिदवि पपय लय को व्याजमुत्सलका केनत चतुम्घम' ग • 'ममनगमम --- . विवेकान्यमिति ग. र 'नस्यामभावनम्' ग.

·काव्यमाला। राजानमपि सेवन्ते विषममप्युपमुञ्जते । रमन्ते च सह स्त्रीभिः कुशलाः खलु मानवाः ।। इत्यादौ वाच्यव्यन्ययोश्च प्राधान्याप्राधान्यविवेके परः प्रयत्नो विधा- तव्यः येन ध्वनिगुणीमूतव्यङ्गययोरलंकाराणां चासंकीर्णो विषयः सुज्ञातो भवति । अन्यथा तु प्रसिद्धालंकारविषय एव व्यामोहः प्रवर्तते । तथा हि 'लावण्यद्रविणव्ययो न गणितः केशो महानर्जितः खेच्छन्दं चरतो जनस हृदये चिन्ताज्वरो निर्मितः । एपापि संयमेव तुल्यरमणामावाद्वराकी हता कोऽर्थश्चेतसि वेधसा विनिहितस्तन्व्यास्तनुं तन्वता ।' दात्मकशान्तरसप्रतीतिरम्ति तयापि चमत्वारोऽयं वाच्यनिष्ठ एव । व्यायत्वसंभाव्यत्य- विपरीतकारित्यादि तस्यैवानुयायिनश्चापिशब्दाभ्यामुभयतो योजिताभ्यां पशब्देन प स्थानत्रययोजितेन सशब्देन चोभयतो योजितेन मानवदेन स्पष्टभेर गुणीभूतम् । वि. चकदर्शना चेयं न निरुपयोगेति दर्शयति याच्यव्यङ्गययोथेति । अलंकाराणां घेति । यत्र व्यापं नास्त्येव तत्र तेपा शुद्धाना प्राधान्यम् । अन्यथा त्यिति । यदि प्रयन्नवना न भूयत इत्यर्थ । व्यायप्रकारानु यो मया पूर्वमुत्प्रेक्षितसम्यामंदिग्धमेव व्या. मोहस्थानमित्येवकागभिप्राय । दापणनन्दन गम्वप्राय वमने कम्बकृत्योपयोगित्वगुतम् । गांगत इति । चिरेण हि योग्यो य सपतं न तु विदित टिशी नमावश्यं गणनया भांपनयम । अनन्त कालानमाणकारणातु धन पालेशोगुरभूदिति परमस्या प्रावनम् । अन वाई-शा महानति । मच्छन्दम्यान लायेस. । ए- पापानि । यन्वयनमायने नदव च निहन्यत इति महशगमापरामदन वकारेण बोनम्। कोऽर्थ इति न म्यान्मना न लोकम्य निर्मितस्येत्यर्थ । नामेति रागिण । वरामी हते. महानिनिमम लोगहन चानुचित वचनम् । तुल्यामगाभावारिति पारमन्पगन्नम- नुचनम् । आ.मन्यापनशामभावनाया गगिनाया च पशुपाय म्यात् । मनुष सामना करणा-यरिंगहाना तिपयकालवनय वा गवणप्रायम्य या गौशाला अपये उध्यन्नप्रायम्य का 'नशन विमेव शान्नलारी मिय नगाभायाभिमान. भा 31 मुनिननन भवति । तमस्य वा अनादिकालाभ्यमणगावामनावत. महान का.. मन्द-दस्य मशीबनगावगचिन्ता. बोक-1. ' मानुपामगाभाग. १.संभाव.स. EAR' कम... 'यी पौरिकत.

·३ उमोतः] ध्वन्यालोकः।
'कस्त्वं भोः कथयामि देवहतक मां विदि मासोटकं
वैराग्यादिय वक्षि साभु विदितं कस्मादिदं फंभ्यते ।
पामेनात्र वटसमध्वगजनः सर्वात्मना सेवते
न च्यापि परोपकारकरिणी मार्गस्थितस्यापि में।"
नहि वृक्षविशेषेण सहोतिपयुक्ती संभवत इत्यविवक्षिताभिधेयनबानेन
सोकेन समूहासत्पुरुषसमीपर्वतिनो निर्धनम्य फसचिन्मनमिन परिदेवि
तात्पर्येण पापया कृतमिति प्रतीयते ।
विवक्षितत्वाविवक्षितत्वं यथा-
उप्पहजाआएँ असोहिनी, फलामुमपरहिआए ।
घेरीएँ पहं देन्तो पामर हो ओदसिजिदनि ।'
अत्र दियाघार्थो नात्यन्तं संभनी । तसादाम्यस्याययोः मायान्या.
मायान्ये यनतो निरूपणीये।

·२१८ काव्यमाला। च यद्वाच्यं तस्य कदाचिद्विवक्षितत्वं कदाचिदविवक्षितत्वं कदाचिद्विवक्षि- ताविवक्षितत्वमिति त्रयी बन्धच्छाया । तत्र विवक्षितत्वं यथा- 'परार्थे यः पीडामनुमवति मरेऽपि मधुरो यदीयः सर्वेषामिह खलु विकारोऽप्यभिमतः । न संप्राप्तो वृद्धिं यदि स मृशमक्षेत्रपतितः किमिक्षोर्दोषोऽसौ न पुनरगुणाया मरुभुवः ।। यथा या ममैव- 'अमी ये दृश्यन्ते ननु सुमगरूपाः सफलता भवत्येषां यस्य क्षणमुपगतानां विषयताम् । निरालोके लोके कथमिदमही चक्षुरधुना समं जात सर्वनं सममययान्यस्ययोः" अनयोहिं द्वयोः सोफयोरिक्षुचक्षुपी विवक्षितम्मरपे एप न तु मनुते । महागुणस्याविषयपतितत्वादमातपरमागस्य कस्यचियरुपमुपवर्णयितुं द्वयो- ररि सोक्योम्तात्पर्यण प्रस्तुतत्वान् । अविवक्षितत्यं यया- एर नि नार्थे । मानुनगंगोरमालमणमलंबारदयम् । अनन्तर तुमरमन frrr. यथामदयाहते विधान्तिः। पास्य च घोसनापल्या प्रयत्नप्रया मो. महानवमयपदिय रातिायममुदितमनानुमानितममानण. दिसंनया धर्मसिदानेन बरामे निमा मनाथम् । अवाणि मगftri मशापूर्व शानिए"मन्यासिEिTTITATI टं पहुना। ननु पबदम्याम्य मगनी मायानुनमगार मंगोया. परमवार मात्र नुमुपकमले-प्रमानुननिमग्वितियR जापरि । यम्य पारितो गं गणमने मरमा मी. मिन्ध मिलको निमममितिार Tam. पाण। अपरिति । अनि । I str. ममा मग्पा पोर येन । Errife. ! मनोर rt-ne ययमनाthariyaRAirrevery 1. पनामा यम, .... waarti Here ·३ उदमोतः ध्वन्यालोकः। 'कस्त्वं भोः कथयामि दैवहतक मां विद्धि शाखौटक वैराग्यादिव यक्षि साधु विदितं कलादिदं कथ्यते । पामेनात्र घटनमध्वगजनः सर्वात्मना सेवते न च्छायापि परोपकारकरिणी मार्गस्थितस्यापि मे ।। नहि वृक्षविशेषेण सहोक्तिपयुक्ती संभवत इत्यविवक्षिताभिधेयेनैवानेन कोकेन समृदासपुरुषसमीपतिनो निर्धनस्य कस्यचिन्मनखिनः परिदेवितं तात्पर्यण वाक्यार्थी हतमिति प्रतीयते । विवक्षितत्वाविवक्षितत्वं यथा- उप्पदनाआएँ असोहिणी फलकुसुमपचरहिआए। चरी वई देन्तो पामर हो ओहसिबिसि ॥ अत्र हिवाच्यायों नात्यन्तं संभनी । तलावाच्यव्याययोः प्राधान्या- प्राधान्ये यजतो निरूपणीये। पराग्यादिति । पारा दयनीयादिना सूचितं से घेराग्यमिति यावत् । साधुवि. दिमित्युत्ताम् । कम्मादिति वैराग्य हेतुपन. । इदं कथ्यत इत्यादि सनिदम्मरणोपकर्म मकथमपि निमरणीयतेयोत्तरम् । यामनतिअनुवितेन कुलादिनोपलक्षिन इत्यर्थः । घटइति । छायामापकरणादेव फलदानादिशून्यादरकपर इलर्थ । छायापीति । धारणेटको हिमशनामिसालानीढलतापवादिनविशेष | अत्राविवक्षायो हेतु- माह-नहीति । समृदो योऽसत्पुरुष । 'समृदमपुरुष' इति पाटे रामखेन ऋद्धिमानण सारपो न तु गुणादिनति व्याख्येयम् । नात्यन्तमिति । वाच्य एव नियमो नाम्नीति मशाय बनभ् । व्यावस्यापि भावादिति तात्पर्यम् । उत्पयजाताया इति न तथालो. ताया । अयोभनाया इति लावण्यरहिताया । फलामुमपानरहिताया इसेवभूतापि का. मिन्दात्रिणी वा प्राधादिपक्षपरिपूर्णतया सबन्धिवर्गपोषका या परिरक्ष्यते । बदर्या पति पदत्यामर भी, हरिभ्यसे सर्वलोरिति भाव । एवमप्रस्तुतप्रेश प्रसनो निरुप्य - तमेव यग्निम्पीय सदुपमहरति तस्मादिति । अप्रमुतप्रशंगायामपि लावण्यरात्र लोक यम्मायामोहो लोकम्प हटवतो हेनोरित्यर्थ । एवं न्यायम्वरूप निरुप्य सर्वथा 1. 'धृयताम्' ग.२ 'करण' क-य. ३. 'वामिनो क-स. ४ 'उत्सयजाताया अशो- मनाया फलागुमपत्राहिताया । बदर्या पनि ददत्यामर भी अवहनिप्यो।' इति च्वाया. 'तेन' ग.. 'तयोकम् ग. ३ 'प्रशसाप्रकारे क-प... व्याय बम्पगे निरुप्य सर्वथा ताछून्यं यत्तनिरूपितुमार' काय.

·२२० काव्यमाला। प्रधानगुणमायाभ्यां व्यगास्सैवं व्यवस्थिते । काव्ये उभे ततोऽन्यद्यचचित्रमभिधीयते ॥ ४२ ॥ चित्रं शब्दार्थभेदेन द्विविधं च व्यवस्थितम् । तत्र किंचिच्छन्दचित्रं वाच्यचित्रमतः परम् ॥ ४३ ॥ व्यङ्गयस्यार्थस्य प्राधान्ये ध्वनिसंजितकाव्यप्रकारः गुणभावे तु गुणी. भूतव्यङ्गयता । ततोऽन्यद्रसभावादितात्पर्यरहितं व्यङ्ग्यार्थविशेषप्रकाशनग- क्तिशून्यं च काव्यं केवलवाच्यवाचकवैचित्र्यमात्राश्रयेणोपनिवद्धालेख्य- प्रख्यं यदाभासते तच्चित्रम् । न तन्मुख्य काव्यम् । काव्यानुकारो घसी। तत्र किंचिच्छब्दचित्रं यथा दुष्करयमकादि । वाच्यचित्रं ततः शब्दचित्रा- दन्यद्ययार्थसंम्पर्शरहितं प्राधान्येन वाक्यार्थतया स्थितं रसादितात्पर्यर- हितमुत्प्रेक्षादि । अथ किमिदं चित्रं नाम यत्र न प्रतीयमानार्थसंस्पर्शः । प्रतीयमानो यर्थस्त्रिभेदः प्राक्प्रदर्शित.। तत्र यत्र वस्त्वलंकारान्तरं वा व्यङ्गयं नास्ति स नाम चित्रस्य करप्यतां विषयः । यत्र तु रसादीनामविषयत्वं स काव्यप्रकारो न संभवत्येव । यस्मादवन्तुसंस्पर्शिता काव्यस्य नोपद्यते । वस्तु च सर्वमेव जगद्गतमवश्य कस्यचिद्रसस्य चाङ्गत्वं प्रतिपद्यते । विभा. कत्वेन चित्तवृत्तिविशेषा हि रमादय. न च तदस्ति वस्तु किंचिद्यन्न चित- वृत्तिविशेपमुपजनयति तदनुत्पादने या कविविषयतैव तस्य न स्यात् । क- विविषयश्च चित्रतया कश्चिन्निरूप्यते । अत्रोच्यते-सत्यम् । न ताकाव्य- यत्तच्छ्न्य नत्र का वातेनि निरूपयितुमाह-प्रधानेत्यादिना । कारिकाद्वयैन । शब्दचित्रमिति । यमकचकबन्धादिचित्रलया प्रतिद्धमेव । तनुत्यमेवार्थचित्रं मन्त- व्यमिति भाव । आलेस्यप्रख्यमिति । रसादिजीवरहितं मुख्यप्रतिकृतिरूपं चेत्यर्थः । अथ किमिदमिति । आक्षेप वक्ष्यमाण आशयः । अत्रोत्तरम्-यत्रेति । आक्षिण- स्थाभिप्राय दर्शयति-प्रतीयमान इति । अवस्तुसंस्पर्शितेति । कचटतपादि- पनिरर्थस्ल दशदाडिमादिवदमबद्धार्थत्वं वेत्यर्थः । ननु मा भूल्करिविषय इसाराचाह- कविविषयश्चति । काव्यरूपनया यद्यपि न निर्दिष्टम्नथापि कविगोचरीकृत एवासी १ 'नु' ग. २ 'आलेन्यमिव' ग. ३. तावत्काव्यस्य ग. ४. 'नापायवे' क-ख. ५. 'वाजल' ग. 'अतो विभावत्वेन' कख. ५. 'तदुपादाने च' ग.८. 'काव्यवा- कप्रकारक-व 'चेयर्थ 'क.स. २. 'व्यपशि' क-स. १.

·३ उद्दयोतः ध्वन्यालोकः। २२१ प्रकारोऽस्ति यत्र रसादीनामविपतिपतिः । किंतु या रममावादिविवशा. शून्यः कविः मन्दालंकारमर्थालंकार योपनिबध्नानि नदा मद्विरसापेक्षया रसादिशन्यतार्धम्य परिफाप्यते । विपक्षीपाद एव दि फाव्य गम्दानामर्थः । वाच्यसामर्थ्यवदोन च विविवक्षाविरदेपि तथाविध विषये गाविसनी. तिर्भयन्ती परिदुर्गला भवनीत्यनेनापि प्रकारेण नीरगत्वं परिषम्य चित्र. विषयो व्ययम्याप्यते । नदिदगुतम् - 'रसभावादिविषयविवक्षाविरह शनि । अलंकारनियन्धो यः स चित्रविषयो मतः ।। रमादिषु विवक्षा तु ग्यालरपर्यवती यदा । तदा नाम्त्येव तत्काव्यं वनेयंत्र न गोपाः ।' एतप चित्रं कवीनां विशालगिरा गादितात्पर्यमनप:यर पाया. चिदर्शनादम्माभिः परिकल्पितम् । इदानीननानां तु याम्ये पाया- मापने कियमाणे नास्त्येय ध्यानध्यतिरित.. फाप्यार.14 का कयता कपीना रसादितात्पर्यविरहे प्यापार एव न गोभते । गारिता पसे बत.व्य. । अन्यस्य योगनारामन योगा hinde. म मुना प्रीतियनपिनन्या ।सा पर विभानुभवभिनय किपिति शिक्षा पायेन मारिन ' rets- शामा उत्त: परामानुगनीमर्थ । एपादिन्यति । समयमा पानिपरिचित मार । नगद दामिया मालामाप सिमरि-पासारि । मनमापीति । पूर्वपाययममा पEN IT रियामो लिरिलाना मन Horogruper-म मtaaftem saf नितिन 4rani. भET Rare मनुजम Tv 4. antar । Mardan mami. एनपदाधिकारिपारयतामिति' Thre ·२२२ काव्यमाला। च नास्त्येव तद्वतु यदमिमतरसाता नीयमानं न प्रगुणीमवति । अचे- तना अपि हि मावा यथायथमुचितरसमावतया चेतनवृचान्तयोजनया वा न सन्त्येव ते ये यान्ति न रसाङ्गताम् । तथा चेदमुच्चते- 'अपारे काव्यसंसारे कविरेव प्रजापतिः। यथाम्मै रोचते विश्वं तयेदं परिवर्तते ॥ शृनारी चेत्कविः काव्ये जातं रममयं जगत् । स एव वीतरागश्चेन्नीरसं सर्वमेव तत् ।। मावानचेतनानपि चेतनवचेतनानचेतनयत् । व्यवहारयति यथेष्टं मुफविः काव्ये सततया ॥' नम्मानाम्त्येव तद्वस्तु यत्मर्वात्मना रमतात्पर्यतः कम्तदिच्छया तद- मिमतरसागता न पचे। मयोपनियध्यमानं या न चारस्वातिशयं पुष्णाति । समेतच महाकवीना काव्येषु दृश्यते । अम्माभिरपि सेषु काव्यपरन्धेषु ययायधं दर्शिनमेव । स्थिते चवं मर गय कायमकागे न ध्वनिपगंतामति. पनि । गायपेक्षया कवेर्गुणीमतव्यय रक्षणोऽपि प्रकारमातामाल. म्बने माक । यदा तु चाटुपु देवतामुनिपु वा रमादीनामननया व्यवसानं हृदयवीषु च पदपनादिगायागु कामुचिद्या परिशिष्टयाच्याप्राधान्यं त. पदयाम। 4-11 11- परिमानामपिगाषियमाणमेपल. E-14 . । अपार इति। अनानाय.। पानिपानिम- सहाति । वनमा यमनमानी गयो नग. नयम 44 समान धाम 'कागांभाषutrm t: दामन ममाया युवा मनगरेजा. दिनि । मम | MARimम्म एती या वर्णनासो -atta परताय मग मगर गमोमाम int iframe aurat नामसारमा frients परमर Tantriety याति । Ratोता . 1.wir... Amt.m. Cirtm. .. ritTMEERAR.

·२ उदयोतः ] ध्वन्यालोकः। २२२ दपि गुणीभूनव्ययस्य ध्वनिनिप्पन्दमूनत्यमेवेत्युक्तं प्रात् । तदेवमिदानी- तनकविकाव्यनयोपदेशे क्रियमाणे प्राथमिकानामभ्यामार्थिनां यदि पर चि. त्रेण व्यवहारः, पातपरिणतीनां तु ध्यनिरेव प्राधान्येन फाप्यमिति निव. मेतत् । तदयमत्र संग्रहः- 'यसिनसो या भायो या तात्पर्येण प्रकाश्यते । संकृत्याभिहितं वनु यत्रालंफार एव पा॥ फाव्यानियनेर्यनचं माधान्यकनिमन्धनः । सर्वत्र तत्र विषयी शेयः सहृदयनैः ॥ सगुणीभूतव्यः सालंकारः सह प्रभेदैः सः। संकरसंयष्टिभ्यां पुनरप्पुयोतते पहुधा ॥ १४ ॥ तम्य च ध्वनेः समभेदैर्गुणीभूतव्यामेन याच्यालंकारेध संकरसंयष्टि- व्यवसाया क्रियमाणायां पहुमभेदता लक्ष्ये दृश्यते । तथाहि समभेदसं- पंयाशलाः सहदयाः पदमाः प्रातिदिमका उचन्ते । समाया सपा मान्दुरागस्य- "लभिगमणा फलहीलआओ होन्नति पहिभागीहि । अटिभ भगिसपाहियेन वपु. आपिणी पाणु ॥ ष सद्वितगगना अपांगलना भवन्विति हानिम्यागिसमेत प्रानिरिमन परनिति प्रापित की धार्यसंभोगाभिलाषिणीयमियनेन मान Eिrt वाध्यमेव गुन्दरम् । 'गोलारuri हरेणजम्बूगु पधमाणामु । हरिभाभा frश्रम चम्यूमरत्तम मिश्रअम् ॥' अत्र गोदावरीकाटनागहने हरेणसम्बकटेपु (1) एल्यमा. नेषु । हाटिकवधू परिधत्ते जम्बूपलरमरक्त निजगनमिति परिनचंपराभगभाममान- जम्भूगलरसर कस्वारभार्ग निवान गुणीभासायनियल पाना । निरेव बाबी- सामामिनोरभेद एव नुतो भ्युत्पत्तय ती विभाग व पानामा- सारे पूर्वोक्तम्य माणम्। संपृश्येति । गोप्यमानता सानप या सुनिशिरायमार्गे । विषपीति । पिपिषम्य पर्ने बाध्यमार्गो विषय ती पर। एवं मोरयन संमहामभिधाय मारवारिका पणी-गुणीति । गुणीमतव्ययन सहासकार वर्तन्ते प प्रभेदी संरा मनन्त- प्रभारी निति तात्पर्यम् । शुभारती संपनियादीनि । मगर ..'' करा.. रिपदी' ग. 'रानीपकरा. १. भिंदीमारिस पतीबंगरमिरिभास... भयान'करा. कायमगंधीग..''ग....

·२२४ काव्यमाला कीर्णः, स्वप्रभेदसंसृष्टो गुणीमूतव्यङ्गयसंकीर्णो गुणीमूतव्यङ्गयसंसृष्टो वा- च्यालंकारान्तरसंकीर्णो याच्यालंकारान्तरसंसृष्टःसंसृष्टालंकारसंकीर्णः संसृ- प्टालंकारसंसृष्टश्चेति बहुधा ध्वनिः प्रकाशते । तत्र स्वपमेदसंकीर्णत्वं क- दाचिदनुग्राह्यानुप्राहकमावेन । यथा—एवंपादिनि देवी-' इत्यादौ । अत्र यर्थशक्त्युद्भवानुरणनरूपव्यङ्गयध्वनिप्रभेदेनालक्ष्यक्रमव्यङ्ग्यध्वनिप्र- भेदोऽनुगृह्यमाणः प्रतीयते । एवं कदाचित्प्रभेदद्वयसंपातसंदेहेन । यथा- 'खणपाहुणिआ देअर एसा जाआएँ किंपि दे मणिदा । रुअइ पडोहरलवहीघरम्मि अणुणिज्जउ वराई ।' अत्र बनुनीयतामित्येतत्पदमर्थान्तरसंक्रमितवाच्यत्वेन विवक्षितान्यपर- जयेनालंकार प्रकाश्यत इत्यत्र ये भेदासत्रापि प्रत्येक संकरेण संमृष्ट्या चेति पद । संक- रस्यापि त्रय प्रकाराः । अनुप्राधानुप्राहकभावेन सदेहास्पदत्वेनैकपदानुप्रवेशेनेति द्वादश- भेदा. । पूर्व च ये पञ्चत्रिंशद्भेदा निरुक्तास्ते गुणीभूतव्यङ्ग्यस्यापि मन्तव्या. खप्रभेदा. स्तावन्तोऽलंकारा इलेकसप्ततिः । तत्र संकरप्रयेण संमष्टा च गुणने द्वे शते चतुरशीय- धिके । तावता पचत्रिंशतो मुख्यभेदाना गुणने सप्तसहस्राणि चत्वारिशतानि विंशत्यधि- कानि भवन्ति । अलकाराणामानन्त्यात्त्यमान्यत्वम् । तत्र व्युत्पत्तये कतिपयभेदेपूदाहर- णानि दिन्मु कारिकायामन्यपदार्थत्वेन प्रधाननयोक्तत्वात्तदाश्रयाण्येव चत्वायुदाहरणा- न्याह-तत्रेति । अनुगृह्यमाण इति । लजया हि प्रतीताभिलापगृहारोऽत्रानुगृन्यते व्यभिचारिभूतत्वेन ।क्षण उत्मवनत्र निमबर्णनानीता देवर, या ते जायया किमपि भाणता गेदिति । पटोहरे शन्ये वलभीगृहे । अनुनीयता वगा । मा तावदेवगनुरक्ता तमायया विदितात्तान्तया किमयुक्तत्यपोक्तिनदानान्न दृष्टवत्या अन्यम्या देवरचारका- मिन्या । तत्र गृहिण्याय वृत्तान्तो ज्ञात इत्युभयत कलहायितुमिच्छन्त्येवमाह । त. प्रार्थान्तर सभोगनेकान्तोचितेन परितोयनामिलेवाऐ वाच्यस्य सक्रमणम् । यदि का त्व तावदेनम्यामेवानुरक्त इतीर्थ्याकोपतात्पादनुनयनमन्यपरे विवक्षितम् । पपा नवेदानी. मुचितमगणाय मास्पदमित्यनुनयो विक्षिन । वय विदानी गर्हणीया सरमा इत्येव तपानयोभयधापि च स्वाभिप्रायप्रकाशनादेकनरनिधयेन प्रमाणाभाव इल्युतम् । विव. क्षिनम्य हि सस्पम्यम्यवान्यपरत्वम् । ममान्निम्नु नम्पद नपापनि । यदि वा देवगनु- रताया एवन देवामन्यया महावरोधिनमभोगानान्न नीयमुक्ति । देवरेसाम प्रणात् । 1. 'वाच्चालरागन्नाममट गगशालकारगीर्ण मशालकामगष्टमंति' ग. २ 'क्षणमानिका देवर एया जायया मिपि ने भनिता । रोदिति शून्यवलभीरहेऽ. ननीयतांशी न्याया - ·३ उदयोतः! ध्वन्यालोकः। २२५ पाच्यत्वेन च संभाव्यते । न चान्यवरपक्षनिर्णये प्रमाणमन्ति । एकव्या कानुप्रवेशेन तु प्यायलमलमयकमव्यायस्य सपभेदान्तरापेक्षया पाहु- स्पेन संभवति । यथा--'सिग्यश्यामल-' इत्यादी । समभेदसैसष्टत्वं च यथा पूर्वोदाहरण एव । अत्र पर्थान्तरसंक्रमितवाच्यसात्यन्ततिरस्कृतवा- च्यस्य च संसर्गः । गुणीमतव्ययसंकीर्णत्वं यया---'न्यारो पयमेव मे यदरयः' इत्यादी । यथा पा--- 'फर्ता पूतच्टानां जतुमयशरणोद्दीपनः सोऽभिमानी कृष्णाकेशोचरीयव्यपनयनपटुः पाण्डवा यस्य दासाः । राजा दुःशासनादेर्गुरुरनुजगतस्याराजस्य मित्र वास्ते दुर्योधनोऽमी कथयत न रुपा द्रष्टुमभ्यागती खः ॥' अत्र पलक्ष्यक्रमव्ययस्य वाक्यार्थीभूतस व्यायविशिष्टवाच्याभिधा. पिभिः पदैः संक्रमिता । अत एव च पदार्थाययत्वे गुणीभूतव्यायस्य पूर्वव्यास्याने सापेक्षया देवरेलामप्र न्यायातम् । याहुल्येनेति । सर्वप पाये गादिनापर्व मावदमित्र रणध्वनेविम्वनेकेन व्यारेनाभिन्यजनम् । मिग्धस्या- मलेस रियलम्भयारम्प तापनिचारिणय छोगावेगात्मनशवणीयत्वात् । एवं विविध कर मारवाय समरिमुदाहरति-समभेदेति । माहीति । लिसान्दादेरतिर. , रामादौ तु एकान्त इत्यर्थ । एवंखाभेदं प्रति धनुदानुदाहल गुणीभूत- ध्या प्रत्युदाहरति-गुणीभूतति । अत्र हीन्युशहरणदयेऽपि । अलक्ष्यकमन्य. अयम्येति । रोदम्य । व्यायविशिष्टेलनेन गुणता व्यायम्योका । पदरित्युपटक्षणे तृ. दीया । तेन तदुपक्षिी मोर्चा व्यायो गुणीभावेन वर्तते तेन सनियता संकीर्णना । साचानुमामानुपाहकभावन सदेहयोगनरम्य व्यप्रकानुप्रवेशेन थेति यथासभवमुदाहरणक्ये मोज्या । तथा हि मे यदरय इलादिभि सवेरेव पदा तेत्यादिभिध विभावादिम्पतया रोद एवानुरयते । कलादौ च प्रतिपद प्रलवान्तरवाश्य प्रतिममार्स व न्यायमुत्प्रेक्षितुं पास्यमेवेति न लिरितम् । पाण्डवा यम्प दासा इति तदीयोक्सनुहार । तत्र च गुणीभू- सध्याचल पि योजयिनु सक्या । शच्यम्वैव कोधोद्दीपनत्वात् । दामेध कृताले बाम्य. पश्य पटव्य । लशकलनुरणनम्पता । उभयवापि चारत्वादेवपक्षप्रहे प्रमाणाभार । एकन्यत्रकानुप्रवेशम्नु नरेव पद । गुणीभूतम्य व्ययस्य प्रधानीभूतस्य व रमस्य विभा- पादिद्वारनयाभिव्यसनात् । अत पच चेति । यतोऽत्र सक्ष्ये रयते तत इत्यर्थे । निश्चरे' क-स. २. कदाचिदिभिनरोरेकश एकव्यञ्जकानु' ग. 'व्या ४. 'सम्मिधिता' कन्स. परत्व' ग. २. 'सन्दादौ तिरस्कृतवायरसादी' क-ब... 'एपेनि' सूटो वाच्च, ·२२६ काव्यमाला। वाक्यार्थाश्रयत्वे च ध्वनेः संकीर्णतायामविरोधः सममेदान्तरवत् । ये ध्वनिप्रभेदान्तराणि परस्परं संकीर्यन्ते पदार्थवाश्यार्थाश्रयत्वेन च न कि झानि किं चकव्यङ्ग्याश्रयत्वे तु प्रधानगुणमावो विरुध्यते । ननु व्या भेदापेक्षया ततोऽप्यस्य न विरोधः । अयं च संकरसंसृष्टिव्यवहारो बहू मेकत्र वाच्यवाचकभाव इव व्यङ्ग्यव्यञ्जकभावेऽपि निर्विरोध एव मन्तव्य यंत्र तु पदानि कानिचिदविवक्षितवाच्यान्यनुरणनरूपव्ययवाच्यानि तत्र ध्वनिगुणीभूतव्यङ्ग्ययोः संसृष्टत्वम् । यथा-'तेषां गोपवविलास हृदां' इत्यादौ । अत्र हि 'विलासमुहृदां' 'राधारहःसाक्षिणां' इत्येते । ध्वनिप्रभेदरूपे 'ते' 'जाने' इत्येते च पदे गुणीभूतव्यङ्गयरूपे । वाच्या कारसंकीर्णत्वमलक्ष्यक्रमव्यङ्गयापेक्षया रसवति रसालंकारे च काव्ये स त्रैव सुव्यवस्थितम् । प्रभेदान्तराणामपि कदाचित्संकीर्णत्वं भवत्येव । य ममैव- ननु व्ययं गुणीभूतं प्रधानं चेति विरुद्धमेतदृश्यमानमप्ययुक्तवान श्रद्धेयमित्याशइयर अकभेदात्तावन विरोध इति दर्शयतिखेति । खप्रभेदान्तरामि संकीर्णतया पूर्व दाहृतानीति तान्येव दृष्टान्तयति । तदेव ब्याचष्टे-यथाहीति । तयात्रापोल याह रोऽन कर्तव्य । 'तथा हि' इति वा पाट । ननु व्यजकभेदाप्रथमभेदयो. परिहारोऽ: एकव्यजकानुप्रवेशे नु वक्तव्यमिन्याशस पारमार्थिक परिहरभाइ-किचेति । तते ऊपीति । यतो व्ययं गुणीभूनमन्यच धानमिति को विरोध । ननु वाच्यालंका विषये श्रुतोऽयं मारादिव्यबहागे न नु व्यय विषय इलाशयाह-अयं चेति । म न्तव्य इति । मननन प्रतीत्या तथा निश्चयति (निश्चय इति)। उभयत्रापि प्रती नेरे शरणवादिति भाव । एवं गुणीभूतध्यायमारभेदानुदाहृत्य मभूष्टिमुदाद्दर्गन-यन पदानीति । कानिचिदित्यनेन मुकेगवकाशं निराकरोति । मुहुन्छादन माक्षिशब्दन चाविवक्षितवाच्यो ध्यान 'ते' इवादिना गाधारणगुणगणाभिव्यक्तोऽपि न गुणत्वमाल म्यतं । वाच्यथैव म्मरणम्य प्राधान्यन चारवहेनुन्वान् । 'जान' इत्यनेनीत्यक्ष्यमाणानन्न धमंत्र्यांनानापि वाच्यमेवो प्रेक्षणम्प प्रधानाक्रियते । एवं गुणीभूतयायेऽपि च वार भंदा उदाहना । अधुनालकामगतानान्दायनि-याच्यालंकारेति । व्यायव वलं. काराणामुत्तमदारक एवान्तर्भाव इति व च्यगन्दम्याशय । काव्य इति । एवंविधमेय हि काव्य भवति । (प्रभेदान्ताणामति ।) मुव्यवस्थितमिनि । 'विवक्षा नपर. 1. 'तपादक-द. ३ 'मनु' ग. यको प्रारम्घर' कहा . F.. 3 ·३ रहयोतः] ध्वन्यालोकः। २२७ 'या व्यापारवती रसासयितुं फाचित्कवीनां नवा दृष्टिा परिनिष्ठितार्थविषयोन्मेपा चे वैपश्चिती। ते द्वे अप्यवलम्व्य विश्वमनिशं निर्वर्णयन्तो वयं श्रान्ता नैव च लब्धमधिशयन त्वद्भक्तितुल्यं सुखम् ॥' स्वेन ति द्विवीयोपोतमूहोदाहरणेभ्य. संकरप्रयं संगृष्टिच लभ्यन एव। 'चलापाशाही' लन हि पकव्यतिरेकस्य प्राग्व्याख्यातस्य शृङ्गारानुप्राहकन्वं खभावोके: शारस्य चै. कानुप्रवेश । 'उपह जाया' इति गाथार्या परवभावोक्किा वनिति प्रकरणायभावे एकतरप्राहक प्रमाण नानि । यथायलंकारो रसमाश्यमनुगृहानि तयापि 'नाति निर्वहण- पिता' इति यदभिप्रायेणोक सत्र सकरासंभवात्संगटिरेवालंकारेण रसध्वनैः । यथा-मा- हुलतिकापाशेन बना रहला । प्रभेदान्नराणामपीति रसादिश्वनिव्यतिरिकानाम् । घ्यापारपतीति । निष्पादनप्राशो हि रम इत्युतम् । तत्र विभावादियोजनामिका व- ना लत प्रभृति पटनापर्यन्ता किया ब्यापार तेन सततयुको रसादिरिवि रस्थमानता- सागस्थायिभावानमयितुं रस्यमानतापत्तियोग्यान्कर्तुम् । वाचिदिति लो (भापति यो. धापथात्यागेनोन्मालयन्ती । अत एव ते कवयः वर्णनायोगात् । नवनि क्षणक्षणे नूतन. चिर्यजंगन्यासूत्रयन्ती । टिरिति प्रतिभाल्पा । तत्र रियाधुपं ज्ञानं पारवादि (1)। मे यो विरोधालंकारोज एव नवा तदनुगृहीतच प्यनिः । तथाहि चाक्षुपं शान नाविव. टितमत्यन्तमसंभवाभावात् । न वान्यपरम् । अपि स्वान्तरे ऐन्द्रियकविज्ञानामामोल. सिते प्रतिभानलक्षणेऽय संगतम् । संक्मणे च विरोधोऽनुप्राहक एव । तदृश्यति-"वि. रोधालंकारेण' इत्यादिना । या चैवंविधा टि. परिनिष्टिनोऽचलः भविष निक्षेतव्ये विषये उन्मेषो यस्याः । तथान्येन परिनिधि(ष्टि)ते विषये उन्मेप गम्यगवबोधकारी अपूर्वत्रमाणलाभलक्षणो यस्या । तया परिनिधिवे लोकप्रसिद्धऽर्थे न तु कविवपूर्वस्मिन्नर्थ उम्मेषो यम्या । सा । विपश्चितामियं पश्चिनी । ति अबलम्त्येति ।) कवीनामिति । वर- पितानिवचनेन नाहं कपिर्न पण्डित इत्यात्मनोऽनोदत्यं धन्यते । अनात्मीयमपि दधि- गृह सोपररणनयान्यन भाहृतमेतन्मया इद्रियमित्वर्थ, ते दे अपीति । नोकया सध्या सम्यविवर्णन निर्वहति । विश्वमित्यशेषम् । अनिशमिति धुन पुनरैनवरतं निर्णयन्तो निशेषेण वर्णयन्तो वर्णनया तथा निश्चयाथै वर्णयन्तः । इदमित्यमिति परामर्शवमानादिना निर्भय निवर्णन किमय सारं स्यादिति तिलशस्तिलशो निर्वर्णयन्(नम्) यर निर्वर्ण्यते सत्खलु मध्ये व्यापार्यमाणया मध्ये चार्थविशेषेषु निश्चितोन्मेपया निचलया दृष्टया सम्प- हिवर्णितं भवति । व्यमिति । मिथ्यात्वदृष्टाहरणप्रयासव्यसनिन इत्यर्थः । प्रान्ता इति । र केवल सारं लब्धं यावन्मत्युन खेद प्राप्त इति भाव । चन्दानुशब्दस्यार्थे । अधिश- 1 "मयितुं' ग.२ परिनिचिनार्थ करा. ३ 'अति' ग. स्पकस्य' क-स. २ 'गृहाति भूयसा' ग. ३. 'रसेभ्या विरोधात एकच. 1 'अविरत' ग. ५, 'निर्वेदन' क. ६. 'यत्तु' ग. "निध्या तथ्या' का, ·२२८ काव्यमाला। इत्यत्र विरोधालंकारेणार्यान्तरसंक्रमितयाच्यस ध्वनिप्रभेदस्य संकीर्ण- लम् । याच्यालंकारसंमुष्टत्वं च पदापेक्षयैव । यत्र हि कानिचित्पदानि याच्यालंकारभाजि फानिचिच ध्वनिप्रभेदयुक्तानि । यथा- 'दीर्घाकुर्वन्पटु मदकलं कूजितं सारसानां प्रत्यूषेषु स्फुटितकमलामोदमैत्रीकपायः । यत्र म्बीणां हरति सुरतग्लानिमानुकुलः सिपायातः प्रियतम इव प्रार्थनाचाटुकारः ॥' मनेति योगनिद्रया स्वमत एष मारम्वरूपवेदी सम्पावस्थिताः । पान्तस्य शयनस्थित श्री बहुमानो मशी। वरतीति । एवमेव परमारमभेम्पो विचमारमय मणिः पादा- समुपागनाक्रम(अ)नदावेशमगेन पुल्यमपि न सम्धमाता तावनयातीयम् । एवं प्रथम परमेशभक्तिमात्र कुतूहलमात्रावलम्बितक विप्रामाणिकोमयाने पुनरपि पर. मेपरनिविधान्तिरेत योनि मन्यानम्ये यमुक्ति । मालप्रमाणपरिनिधितयारपियनि. इंच यमुमं यी वा लोकोनर रमणाम तल उभयनोऽपिपरमेपरमधारपानन्दः प्राप्यते । तदानन्दविग्मात्रावभागो हिरगामाद इत्युक्तं प्रागम्माभिः । सोहित गुम सोनियाय बनानु मानुषमादिति नारपर्यम् । तर शिदोशकतानुर- वेद्य. हरिमरम्म्य निर्णन मिति विरोधालं धारो वाधीयताम् । प्रधानन्यायेन रहित देवनारनवाच्या कामुकतानिधये नामिप्रमाणम्। प्रादयेनाविणारा पूर्वपत्र वाच्यमानवाशदनशदशानुगननया समवायम्बनाना- REमरमुन यातिमmat MERARI. 4:araनुमानुपमरामाभारतमग RETणाचनमा पापायेग Munnाममा भE- पहायति । अनुवादानुनमा भRAAMA 12. म-पत्र हानि। मगर wिtarika HT. Antaratmatram ५-दम य । पत्रहीनि।पो दियो ATTH TRIAL Arr samg दीधिति। frartी. 11 मामmithili raman ruarRahimire muthreerthaiantrint. १. ग... Prima..imarn.

·३ रहमोतः] ध्वन्यालोकः। २२९ अत्र हि मंत्रीपदमविवक्षितवाभ्यो ध्वनिः । पदान्नरेबलंकारान्तराणि । मेमष्टालंकारान्तरसंकीणों ध्वनिर्यथा- 'दन्तक्षतानि करजेच विपारितानि मोद्विमसान्दपुरके भवतः शरीरे। दयानि रक्तमनमा मृगराजरध्या जातस्पर्मुनिभिरप्ययटोकिनानि ।' मनुपयोगि यतन्मदेन मलमपुरमावर्णीयम् । प्रत्यूपी। मालम्प पिr. बगरमाहुरचनं सदैव तपा ही निम्पयी। पटिमान्यवर्तमानमान्दभरेग (तथा एटितानि) सिमितानि नयनहारीगि मानिएमालानि सेवा र भामोदनवा मंत्री भन्यारामापियोगे परस्परानास्यलाभलेन सपाय उपरो मदन । श्रीणामिति । गर्वस्य तपाश्विस्य गरयगारभूताप य एवं रोग शुमान मानिशीमपपदीया ग्लानि पुन.भोगाभिमापोहरीपनेनी तया(1) अपि समानालो हारपहियानभूय । प्रियतम विपये प्रामानि पारगतिप्रियतमोऽपि नपनाप"प्रार्थनाबानि रोहित परस्परानुरागमाणकारगर्यपतोगी पवन. । गुपित्तम म माविकी बाती मागरिको नलविदग्धो म्यप्राय रियतमोऽपि नार संवाहनारियाना पापार एवमेव गुमानि गीति नरामद मधुरम्पनि दीपपरोला पाहारणासरे पररित nिthi airliver तम्य सामदिमनी शारभपरिचयन पपाय उपरको भरोसा. (नायिनालः । एवं दाम्दम्पगन्धयां पत्र पात्र पनि उपायमभिगन्तब्यो देश की सपा में प्रतिपामिन मुक्ति दिवाणे लागे. जी-मंत्रीपदमिति । तर पनि दुतमेव । भगारात राजीति। उप्रेशानभावितोपमा मेल पास भूगर मालेगरि सरकारला काय 'पुनरपिशी मारियाभागे पासपुरगतमा पायमले परे मानेन समयसपरिसर मन्योन्दमपि मरदाना रंगभूमा Rorn भारी मेगा RART भECroris संपनी | Rea मुशी-पानसतानीति Are Arry Rater Reet farm rejn term. Treder'य. raute १४ ·२३० -काव्यमाला। - अत्र हि समासोक्तिसंसृष्टेन विरोधालंकारेण संकीर्णस्यालक्ष्यक्रमव्य- गयस्य ध्वनेः प्रकाशनम् । दयावीरस्य परमार्थतो वाक्यार्थीभूतत्वात् । संसृष्टालंकारसंसृष्टत्वं च ध्वनेर्यथा- 'अहिणअपओभरसिएमु पहिअसामाइएमु दिअहेसु । सोहइ पसारिअगिआण णचिरं मोरवन्दाणम् ॥' अत्र घुपमारूपकाभ्यां शब्दशक्त्युद्भवानुरणनरूपव्ययस्य ध्वनेः सं- सृष्टत्वम् । जेनानन्दभरेण यत्र । रक्ते रुधिरे मनोऽभिलापो यस्याः अनुरकं च मनो यस्याः । मु. नयचोदोधितमदनावेशाश्चेति विरोधः । जातस्यहरिति च वयमपि कदाचिदेवं कारगिक- पदवीमधिरोक्ष्यामलदा सत्यतो मुनयो भविश्याम इति मनोराज्ययुक्तः । समामोक्तिय ना. विकारत्तान्तप्रतीतः । दयावीरस्येति दयाप्रयुकलात् । अव धर्मभ्य धर्मवीर एव दयावी. पादनाय स्वशरीरदान इति करणातिशयोऽनुभावविभावसंपदोद्दीपितः। द्वितीय भेदमुदाह- रति-संएऐति । अमिन पयोदानो मेपानां रमितं ये दियनेषु । तपानिधषि- कान्प्रति दयामायितेपु मोहजनकलादाग्रिस्पतामाचरितमु । यदि वा पथिकानां श्या- मायिनं दुग्मयशेन श्यामिका यग्यः । शोभते प्रमारितमीदाणा मयूरसदानो नृतम् । अ- भिनवपयोधररमितेयु पथिकगमाजेषु गन्म मयूरसन्दा(वना)ना प्रगारितगीताना प्रामा. *णानुमारिगीताना तथा ग्रीवारेच काय प्रगारिनोवाणा नृतं शोभते। पथिकान्प्रति स्यामा वाचनीति परयन लपोपमा निर्दिश । पथिकममाथिति कर्मधारयम्य पसाए- + । तान्या वने मंकर इति अन्धकारम्याशय. । अत्रयोदाहरणेऽन्यदेवदयमुवाहत नाकामि नाशयनोदाहाणाम्तरे न दत्तम् । तथाहि-व्याप्रादेशतिगण परिकगमाजे- '4 युपमा मान्या मंदहापदन्येन मशीगाभ्यामभिनयप्रयोगच निवेविति"fait... - युवाम्य ममममात्रमनुग्राहमयाभावाना पहिअगामादागुराम पद टी. पांन्या धन्दारिमूलम्प पने महीनमेश्यानुप्रशाशी सालं कारगर • 'भूतनम्' फ-स. १. 'भगिनवायोचारमिनुप. विद्यमाने निमेषु । शोभते गास्तिनापागा(गीताननं मादानाम् ॥' --- नुमाफ-स. २ 'अभिनवप्रयोगे व प्रवाभावार' कग.

·३ उदयोतः] ध्वन्यालोकः। एवं घनेः प्रभेदाः प्रभेदभेदाय केन शक्यन्ते । संख्याहं दिया पामिदमुक्कमलाभिः ॥५०॥ अनन्ता हि वनेः प्रकाराः सहृदयानां व्युत्पत्ये तेषां दिव्यानं कथितम् । इत्युक्तलक्षणो यो धनिर्विवेच्या प्रयत्नतः सहिः। सत्काप्यं कर्तुं या मातुं या सम्यगभियुक्तः ॥ ५१ ॥ उक्तखरूपध्वनिनिरूपणनिपुणा हि सत्कवयः सहृदयाश्च नियंतमेय काध्यविषये परां प्ररुपपदवीमासादयन्ति । अस्फुटस्फारित कान्यतचमेतद्यथोदिवम् । अशकुयद्भिर्व्याकत रीतयः संप्रयतिताः ॥५२॥ एतद्धनिवर्णनेन निर्णीतं कान्यतत्त्वमम्फुटस्फुरितं सदशपतिः प्रति- पादयितुं वैदी गादी पाचाली चेति रीतयः प्रवर्तिताः । रीतिलक्षणविधा- यिनां हि फाय्यतत्त्वमेतदस्फुटतया मनायस्फुरितमासीदिति तदन्न स्फुटतया संप्रदर्शितमित्यन्येन रीतिलक्षणेन न किंचित् । शब्दतत्वाश्च याः काचिदर्थतपयुनोऽपराः । वृत्तयोऽपि प्रकासन्ते मातेऽसिन्काव्यलक्षणे ॥ ५३॥ अम्मिन्व्यायव्याकभावविवेचनमये काव्यलक्षणे ज्ञाते सति याः का- चित्यसिद्धा उपनागरिकायाः शब्दतत्त्वाश्रया वृत्तयो याश्चार्थतत्त्वसं. यद्धाः कशिश्यादयस्ता. सम्यग्रीतिपदवीमवतरन्ति । अन्यथा तु तासाम- संकीणीलकारसकोणत्यपि भेदद्वयं मन्तव्यम् । एतदुपराहरति-एवमिति । परम्। अप 'राहदयमन प्रीतये' इति यससूचितं तदानी (न) पदमाश्रमपितु नियूदमित्ताशये. नाह-न्युनेति । य प्रयत्नतो विचित एवमादिशलक्षणो ध्वनिरनदेव काव्यतत्वं यथोदितन प्रपथनिरूपर्ण गर्नुमशकवद्भिरलवारकार रीनय प्रतिता इत्युलरकारिकया सबन्ध । अन्ये तु य शब्दस्थाने 'अयं' इति पठन्ति । प्रकर्षपदवी निर्माणे बोधे वेत माव । ब्याक्नुभशनवनिरिचत्र हेतु अस्पुठं कृत्वा परितमिति । (रक्षिता इति) ताई गुणचन पर्यवसायित्ता । यदाह-विशंपी गुणात्मा गुणाच रसपर्यवगायिन एनि घुक प्राग्गुणनिरूपणे 'शार एवं मधुर.' इसति । प्रकाशन्त इति । अनुभवति सता कान्यजीविये प्रयान्तीय रीतिपदधीमिति । तदेव रसपर्यवसायिलात् ।' 1. स्वयमुत्यक्षणीया'क-स. ३. "नियमेनैव मान्य क.स. १ तत्र'ग. ४. सदाशितेनान्येन' ग. ५. 'प्रतिपतिपदवी' ग.

·काभमाना। रसायनामित पूनाममदेगलमेर ममामिलाए । पापुरतर रोशनीय सरुपमा बनेः। मा शयानामयांना बांगिति विशेष जापनिर रमनिपाणां मामलगनाम्मेयरमामत कामे तत्र पनिगमदार इति या पनेरुच्यते निविपदपुतामिनि नौर. धेयतामहति । यतः समानां सरसमंदमापदशियां मत्यायुरूप योगः । पानश्या प्रमाणे पाल नेति विशेषः । अयांना च फुटरवनारभारानं गया पायरिमिष्टल नेति विशेषः । तोच निगे याम्यानुमगायो याम्यातो पापकारम् । तथ्यतिरिना- नास्त्येविगेपममारना तु विचकावमादर्गभरममम्लेर । यन्मादनाम्येयत्वं सर्वगन्दार्थगोचरलेन न कस्यचिन्मभवति । अन्ततोऽनाध्येयशब्देन त- स्साभिधानसभवात् । मामान्यसम्पासिविकल्पगन्दगोचरत्वे सति प्रकाश- मानत्वं तेंदनाख्येयमुच्यते कचिन् तंदपि काव्यविशेषाणां रनविशेषाणा- मिव न सभवति । तेपा लक्षणकारांकृतरूपत्वात् ! रत्रविशेषाणां च सामान्यसंभावनयर मूल्यसितिपरिकल्पनादर्शनाघ । उभयेषामपि तेषां प्र. तीति पदवी' इति वा पाटः । नागरिरया ह्यपरमते अनुप्रासात्तिःशारादी विश्राम्यति । परपेति दीप्तेषु सदादिषु । कोमलेति हाम्पादो। तया--'नयः काव्यमानृकाः' इति य- दुकं मुनिना नत्र रमोचित एव चेष्टारिशेपो नि । यदाह-'कैशिकी रणनेपम्या गृङ्गाररममभा' इति । इयता 'नम्याभाव जगरपरे'द पाहावभावविक येषु 'वृनयो रीत. यथ गता प्रवणगोचरं तदतिरिक्त कोन वनिॉगी' नत्र कथचिदभ्युपगमः कृतः कथाचपण दनमस्फुटस्फुरितमिति वचनमनेन इदाना वाचा स्थितमविषये' इति यदूचे तनु प्रथमोहयाते दूपितमाप दपयांत सर्वग्रपक्थन हि अनभायमेवानाम्ययतामेलभिप्रायेण । अक्लिष्टत्व इति । अतिक्रप्टायभाव इलयं । अप्रयुक्तम्ब प्रयोगो - पानरक्यम् । तावि- निशब्दगतोऽर्थगनच । विषम्यानमादोऽभावो निर्विवकतम् । सामान्यपी यो विकल्प सतोय शन्दो दृष्ट्यान्तऽपि नाम्नानि दर्शयति-रतविशेषाणां चेति । ननु सर्वत्र नन्न सवेद्यत इसारामाभ्युपगमेनवोत्तम्यति-उभयपामिति । रसाना काव्यानां १ 'लक्षणीयम्वरूपम्याम्य' क-ख. २ 'प्रातपत्ति' क. 'प्रतिपत्त्य स. ३. 'बाल- लमेव' क.. एवावभासते' क-ख. ५. 'नामधेय' ग. ६ 'स्वस्पाययः' ग... 'वा. 'चालाश्रय' क-ख. ८ 'भासमान व्यङ्ग्यपरत्व व्यङ्ग्याशविशिष्टल' कन्स. ९. 'नि- भैर' ग.... 'तु यदा' क-ख. ११. 'कदापि' ग. १२. 'रूपाणाम् कस. १३. 'उ- भयेषां प्रतीतिविशेष' ग. १. 'स्फुरितलादिति' ग. २. 'यस तस्य निर्विवेकलम् ग. ,

·३ उदयोतः
ध्वन्यालोकः।
૨૨
तिपतृविशेषसंवेपत्यमत्येव । यकारिका एव हि रमतत्वविदः, महदया
एय हि कायानां गा इति फम्यान विप्रनिपतिः 1 पत्तनिर्देश्य
सवलक्षणविपये पीडाना प्रसिद्ध तामतपरीक्षायां प्रन्यानो निमपवि-
प्यामः । इद शु प्रत्यान्तरश्रयणलवपफागनं मददयधमनग्यपहामीविन
प्रक्रिपते । पौसमतेग या यथा मत्यक्षादिलक्षणं प्रधामा स्थगित
मविप्यति । सम्मातक्षणान्तरस्यार्घटनादर्शगाददार्थयाध सम्यागीय
ध्वनिलक्षणं साधीयः । तदिदगुफम्-
'अनारयेयांशभारित्वं निर्यायाधतया ध्यनेः ।
न लक्षणं लक्षण हुँ गाधीयोऽग्य ययादितम् ।।
सीधीराजानवानन्दवनारान पाया ।
प।मनु दा. निदानी........... .....
गुत्त शिरि पत्राए-परियतिभाताच rotika.
मापमानास्येपनियरिया हयादित भार
प्रय'.
काय धोनमायो या शिरगुना पन्यासमा Trkte th.
पर्व मनायामभागो मम
पशि । अत्र-निर्मात्यायति Rar
म. अन्य पायासमोसम ice
सतीया तनु मिरेप mein Yeमारन यतिम् ।
होवनपिनाको मायापति।
रोमानिरहोस
wTurmilar
REMR.
सीमretweart

·२३४ গাশ। - न उदपोत। एवं ध्वनि समप विपनिपचिनिरामार्थ व्युपाय तशुपादन प्रयो- जनान्तरमुच्यते- ध्यनेयः सगुणीभूनव्यमासाध्या प्रदर्शितः। अनेनानन्त्यमायाति कवीनां प्रतिमागुणः ॥ १॥ य एप ध्वनेर्गुणीमूतव्ययस च मार्गः प्रकागितमस फलान्तरं क- विमतिमानन्त्यम् । कथमिति चेत् । अतो सन्यतमेनापि प्रकारेण विभूषिता । वाणी नवत्वमायाति पूर्वार्यान्वयवत्सपि ॥ २॥ अतो हि घ्यनेरुक्तमभेदमध्यादन्यतमेनापि प्रकारेण विभूषिता सती पाणी पुरातनकविनिवद्धार्थसंम्पर्शवत्यपि नवत्वमायाति । तथाद्यविवक्षितवा- च्यस्य ध्वनेः प्रकारद्वयसमाश्रयणेन नवत्वं पूर्वार्थानुगमेऽपि यथा- 'म्मितं किंचिन्मुग्धं तरलमधुरो दृष्टिविभवः परिस्पन्दो वाचामभिनवविलासोक्तिसरसः । गतानामारम्भः किसलयितलीलापरिकरः स्पृशन्त्यास्तारूप्यं किमिय हि न रम्यं मृगदृशः ॥' इत्यम्य 'सविभ्रमस्मितोद्भेदा लोलाक्ष्यः प्रस्खलगिरः । नितम्बालसगामिन्यः कामिन्यः कस्य न प्रिया ॥' इत्येवमादिषु श्लोकेषु सत्स्वपि तिरस्कृतवाच्यध्वनिसमाश्रयेणापूर्वत्वमेव प्रतिभासते । तथा- 'य. प्रथमः प्रथमः स तु तथाहि हतहस्तिबहलपललाशी। श्वापदगणेषु सिंहः सिंहः केनापरीक्रियते ॥" इत्यस्य 'खतेजाक्रीतमहिमा केनान्येनातिशय्यते । महद्भिरपि मातझैः सिंहः केनाभिभूयते ॥' १. चतुर्योयोतस्य टीका नोपलभ्यते. २. 'अभ्वा' ग. ३. 'श्रयण क-ख. ४. 'पू कानु' क-ख. ५. 'तयामिहनहन्तर्षितपलाशी' ग. ६. 'अस्य ग.

·इत्येवमादिषु सोफे सत्यपर्यान्तरसंक्रमितवाच्यभ्यनिसमाश्येण नव- त्वम् । (विवक्षितान्यपरवाचसापि उपकारसमाश्रयेण नवत्वम्) तत्रा- नयममकारममावेणान्ययावम् । यथा- 'निदानदिन प्रियम पदने विन्यस वकं वधु- योपत्रात्तनिरचुम्बनरसाप्याभोगलोले सिता। বিষমৰৱৰি ঘণমাথাবন্সিঃ सायानमतिपति नाम हृदयं यावं तु पार रनेः ।। त्यस सोफम्प "शून्य घासगृहं गिलोय शपनादुरयाय किंपिउनै- निदायाजमुपागतत्य मुचिरं निप पत्युर्मुखम् । विसम्धं परिचुम्च्य ातपुलकामालोक्य गण्डलली लजानमुखी प्रियेण हसता वाला चिरे चुम्बिता !" इत्यादिपु सत्यपि नवयम् । यथा या~'तरहमा-' इत्यादिश्लोकस्स 'नानाभरिप्रमः' इत्यादिसोकापेक्षयान्यत्वम् । दिशानयानुमतव्यो रसादियहुविस्तरः । मितोऽयनन्तनां प्रातः काव्यमार्गों यदायाद ॥ ३ ॥ बहुबिनारोऽय रममावतदाभानताप्रशमनलमाणो मागों यथान विभा- वानुभावप्र भनक नया यथोक्त प्राक् म सर्व एवानया दिशानुसनव्य । यम्य ग्मादेगश्रयाहय कालमार्ग पुगतने कधिभि महसमस्यैरमम्त्या बहुप्रकार पुण्ण चामिनोऽप्यनन्ततानेति । समभावादीना दि प्रत्येक वि. नावानुमचारिसमाश्रयानपरिमितत्वम् । नेपा चकममदापेक्षयापि ., जानवर यमान सुरबिभिन्नदिच्छाबमादन्या विनमप्यन्यथैव कि । प्रतिपादित पतधिविचागवमरे या चार व महा- 1 ។ कगासि . .

·काव्यमाला। 'अंतहटिए वि तहसटिए व्य हिसअग्मि जा शिवसेद। अत्यविसेमे सा जसद विकासदगोअग वाणी ॥' तदित्यं रसभावाद्याश्रयेण कायार्यानामानन्त्यं सुप्रतिपादितम् । एतदे- वोपपादयितुमुच्यते- दृष्टपूर्वा अपि पर्याः काव्ये रसपरिग्रहाव । सर्वे नवा इयामान्ति मधुमास इव द्रुमाः ॥ ४॥ तथा विवक्षितान्यपरवाच्यस्वैव शब्दशक्त्युद्भवानुरणनरूपव्ययप्रका- रसमाश्रयेण नवत्वम् । यथा--'धरणीधारणायाधुना वं शेपः' इत्यादी 'दशेपो हिमगिरिस्त्वं च महान्तो गुरवः चिराः। यदलचितमर्यादाश्चलन्ती विते मुवम् ॥' इत्यादिषु सत्सपि तस्यैवार्यशक्त्युद्भवानुरणनरूपयङ्ग्यममायेण न- वत्वम् । यथा-'एवंवादिनि देवर्षी' इत्यादिश्लोकस्य 'कृते वरकथालाऐ कुमार्यः पुलकोद्गमैः । सूचयन्ति स्पृहामन्तर्लजयावनताननाः ॥' इत्यादिषु सत्स्वप्यशक्त्युद्भवानुरणनरूपव्ययस्य कविप्रौढोक्तिनिर्मितश- रीरत्वेन नवत्वम् । यथा-'सजेइ सुरहिमासो-' इत्यादेः 'सुरभिसमये प्रवृते सहसा प्रादुर्भवन्ति रमणीयाः । रागवतामुत्कलिकाः सहैव सहकारकलिकामि ॥' इत्यादिषु सत्स्वप्यपूर्वत्वमेव । अर्धशक्त्युद्भवानुरणनरूपव्यङ्गयस्य कविनिबद्धवक्तृप्रौढोक्तिनिप्पन्नश- रीरत्वे सति नवत्यम् । यथा- 'साअरविइण्णजोव्वणहत्थालम्वं समुण्णमन्तेहिं । अन्मुट्ठाणम्मिव मम्महम्स दिण्णं तुह थणेहिं ।।' १. 'अनथाम्धिनानपि तथासंस्थितानिव हृदये या निवेशयति । अर्थविशेषान्मा ज. यति विकटकविगोचरा वाणी।' इति छाया. १. व्यायप' ग... "विभृया क्षि. विम्' फ-स. ४. 'प्रयणेन. ५. 'प्रोटोतिमात्र' ग. ६. 'सादरवितीर्णयौवनहता. लम्ब समुभमन्याम् । अभ्युत्थानमिव मन्मयस्य दत्तं तव सनाभ्याम् ॥' इति च्छाया.

·१ उद्दचोतः ध्वन्यालोकः। अस हि गायार्थस्य 'उदिह... काभोआ जह जह थणमा विणन्ति मालाणम् । सह तह लखावासो व्य मम्मदो हिअअमाविसह ॥" एतद्गाथार्थन न पौनरसत्यम् । यया या-पाणिमा हरिपन्ना- इत्यादिगाथार्थरस । 'करिणीवेहव्वअरो मह पुपो एक्काण्डविणियाई । हअसोन्हाएँ तह फहो जह फण्डफरण्ड पहा ॥' एंवमादिप्यर्थेषु सत्यप्यनालीदनैव । यथा च घ्यायभेदममाश्रयेण ध्यनेः काव्या ना नवत्यगुपपने या घ्यअफभेदममाश्रयेणापि । सतु प्रत्यविमरभयास गिज्यते स्वयमेव ग. हृदयरम्यूयम् । अत्र व पुनःपुनरुकगपि सारतपेदगुप्यते- प्पाप्य अकभावेऽसिविविध संभवत्यपि । रसादिमय ऐकमिन्यायिः सावधानवान् ॥ ५॥ अस्मिमनन्त्यदेती मायष्याकमाये शिरिष संभपत्यपि पपिरपू. लाभार्थे रगादिमय ऐकस्मिन्ध्यामपसकभारे यादवपी। रमभा सदाभागरूपे हि प्यारे तयाका घ धानिर्दिषु वर्णपदरचना. प्रपन्धेप्ययहितमनसः कः सर्वमपूर्व पाचं संयते । समा गायन महाभारतादिषु सहामादयः पुनःपुनरनिहिता अपि नगनवाः पराने। प्रयन् पाली रस एक एयोपनियध्यमानोऽरिसोपा हासिर সুবি। নিধি শষ, যথা নাবণ ঘষা বা সমান। মান हि करणो रस: म्याकिदिनावितः शोक सोपदमागत. यादिना । निदम स एष सीतात्यातरियोगपन्न मर য। মং িমামৰা মতে, , भाव RAN मर पुध NEng. रातrerattimErry- . . . . . ' ..

·२३८ काव्यमाला। सानवैमनस्यदायिनी समाप्तिमुपनिवनता महामुनिना वैराग्यजननतात्पर्य प्राधान्येन सप्रबन्धस्य दर्शयता मोक्षलक्षण पुरुषार्थः गान्तो रसश्च मुख्य- तया विवक्षाविषयत्वेन सूचितः । एतचांशेन विवृतमेवान्यांच्याविधा. यिभिः । स्वयं चोद्गीण तेनोदीर्णमहामोहमममुनिहीपंता लोकमतिविमलजा- नालोकदायिना लोकनाथेन- 'यथा यथा विपर्येति लोकतन्त्रमसारवत् । तथा तथा विरागोऽत्र जायते नात्र मशयः ॥' इत्यादि वहुशः कथयता । ततश्च शान्तो रसो रसान्तरैक्षिलक्षण पुरुषार्थः पुरुषार्थान्तरैस्तदुपसर्जनत्वेनानुगम्यमानोऽङ्गित्वेन विवक्षाविषय इति. महा. भारततात्पर्य सुव्यक्तमेवावभासते । अङ्गाङ्गिभावश्च यथा रसानां तथा प्रतिपादितमेव । पारमार्थिकान्तस्तत्त्वानपेक्षया गरीरम्येयाङ्ग मुनस्य रसस्य पुरुषार्थस्य च खप्राधान्येन चारुत्वमप्यविरद्धम् । ननु महाभारते यावान्वि- वक्षाविपयः सोऽनुक्रमण्यां सर्व एवानुकान्तो न चैतत्तत्र दृश्यते । प्रत्युत सर्वपुरुपार्थप्रवोधहेतुत्वं सर्वरसगर्भत्वं च महाभारतस्य तस्मिन्नुदेशे खग- दनिवेदितत्वेन प्रतीयते । अत्रोच्यते-सत्यं शान्तस्यैव रसस्यानित्वं महाभारते मोक्षस्य च सर्वपुरुषार्थेभ्यः प्राधान्यमित्येतन्न खशब्दाभिधेयत्वे- नानुक्रमण्यां दर्शितं दर्शितं तु व्यङ्गयत्वेन । 'भगवान्वासुदेवश्च कीर्त्यतेऽत्र सनातन.' इत्यस्मिन्वाश्ये देयमों व्यङ्गयत्वेन विवक्षितो यदत्र महाभा- रते पाण्टवादिचरितं यत्कीर्त्यते तस्मातलिन्नेव .परमेश्वरे भगवति भवत भावितचेतसो मा भूत विभूतिषु निःसारामु रागिणो गुणेषु वानयविनय- पराक्रमादिप्यमीषु केवलेपु के चित्सर्वात्मना प्रतिनिविष्टधियः तथा चाने पश्यत निःसारतां संसारस्येत्यमुमेवार्थ द्योतयत्स्फुटमेवावभासते । व्या- कशक्त्यानुगृहीतश्च शब्दः । एवं विधमेव चार्थ गर्मीशतं संदर्शयन्तोऽनन्त. रश्लोका लक्ष्यन्ते 'सहि सत्यं-' इत्यादयः । अयं च निगूढरमणीयोऽयों १. 'रसादीनां काम. २. पारमार्थिकान्तनतत्त्वानरेशया सरीरम्या'ग. 1. अनेन ग. ४. 'सरीवंते ग. ५. 'सर्वस्वास समारव्यवहारस्य' क-प... 'व्यज. कतानुगृहीतः' फ-स.

·No text on this page.

·२४० काव्यमाला। तिशयं पुष्णाति । तत्र वेकचुलके जलधिसंनिधानादपि दिव्यमल्यकच्छ- पदर्शनमक्षुण्णत्वादद्भुतरसानुगुणतरम् । क्षुण्णं हि वस्तु लोकप्रसिद्ध्यागु- तमपि नाश्चर्यकारि भवति । न चाक्षुण्ण वस्तूपनिवघ्यमानमद्भुतरसस्यैवानु- गुणं यावद्रसान्तरस्यापि । तद्यथा- 'सिजइ रोमश्विनइ वेवइ रच्छाकुलङ्गपटिलग्गो । सोपासो अज वि सह अतीइ जेणासि वोलीणो ॥" एतद्गाथार्थाद्भाव्यमानाया रसप्रतीतिर्भवति सा त्वां दृष्ट्वा सिधति रो- माञ्चते वेपते इत्येवंविधादर्थात्प्रतीयमानात्मना मनागपि नो जायते । तदेवं ध्वनिममेदसमाश्रयेण यथा काव्यार्थानां नवनवत्वं जायते तथा प्रतिपादितम् । गुणीमूतव्यन्यस्यापि प्रभेदापेक्षया ये प्रकारास्तत्समाश्रये- गापि काव्यवस्तूनां नवत्वं भवत्येव । तत्त्वतिविस्तारकारीति नोदाहृतं स- हृदयैः स्वयमुत्प्रेक्षणीयम् । ध्वनेरित्यं गुणीभूतव्ययस च ममाश्रयात् । न काव्यार्थविरामोऽस्ति यदि सात्पतिमागुणः ॥ ६ ॥ सत्सपि पुरातनकविप्रबन्धेषु यदि स्यात्प्रतिभागुणः । तस्मिंस्त्वसति किंचिदेव कवेर्वस्त्यति । कन्धच्छायाप्यर्थद्वयानुरूपगन्दसनिवेशार्थ- तिमानामाये कथमुपपद्यते अनपेशितार्थविशेषाक्षररचनेव पन्धच्यायेति दं नेदीयः सहृदयानाम् । एवं हि सत्यानपेशचतुरमधुरवचनरचनाया. पि काय्यव्यपदेशः प्रवर्तते । शब्दार्थयोः साहित्येन कान्यत्वे कथं त- विधे विपये कायव्यवस्थेति चेत्, परोपनिषद्धार्थविरचने यथा तरका. लैन्य व्यवहारमथा तथाविधानां काव्यसंदर्माणाम् । न चायानन्त्य व्यद्यार्थापक्षयेव यावद्वाध्यायांपेक्षयापीति प्रतिपादयि- मुच्यते- अचम्पादेशकालादिमिशेरपि जायते । आनन्त्यमेव वाच्यस गुदसापि ममारतः॥७॥ १. अरव गाथा दिया क-य...बोरामर'. दाया'त.

·ध्वन्यालोकन उपोतः २४१ যােননিশম্যাধি বাঘাষনব আমন নৰব। सभावो स्यं वाच्यानां पेतनाचेतनानां यदवस्यभेदादेशभेदारकालभेदात्स्या- रुक्षप्पलाणभेदाचानन्तता भवति । तेश्च तथाध्यवसितैः सद्भिः मसिद्धाने- कसभावानुसरणरुपया समावोक्त्यापि सावदुपनिषध्यमानेनिरवधिः फा- ध्यार्थः संपपते । तया अवमाभेदानवत्वं यथा-~~~भगरती पार्वती कुमार- संभषे 'सर्वोपमादप्यममुपयेन-' इत्यादिभिरुतिभिः प्रथममेव परिसमाधि- तरूपवर्णनापि पुनर्भगवतः भोलोचनगोचरमायान्ती 'वसन्तपुष्पामरणं वहन्ती' (इत्यादि) मन्मयोपकरणभूतेन भन्यन्तरेणोपवर्णिता । सैर च पुनर्नवोद्धाहसमये प्रसाध्यमाना 'तो माथुखी तत्र निवेश्य तन्वी' इत्यायु- विभिनवेनैव प्रकारेण निरूपितसीसवा । न च ते तस्य कवरेकत्रवासक- स्कृता वर्णनफारा अपुनरुतत्वेन वा नवनवार्यनिर्भरत्वेन या प्रतिभासन्ते। दसितमेप चनद्विपमपाणलीलायाम्- जे अ ताण पडइ ओही प अ ते दीमन्ति बह वि पुनरुवा । जे विन्ममा पिआप अन्धा वा मुकदवाणीणम् ।। अयमपरवान्यामंदारो यदचेतनाना मवेष चेतन द्वितीय रूपम- মিনিবমনি মৰাৱান্য সম্বনিঃশননিশীল যায়নি। व:यभानमन्यदेव मायने । यथा ईमार सभ३ एव परतम्यरूपस्य हिमवतो वर्णन पुन मापनियोतिषु व चतनावपापेश्या प्रदाशन तदपरमेय भतिभाति । मसिद्धभाव सत्कवाना मा ।इ. च प्रमान कविम्युपतये विषमया लीलाया ममप दानम् । चतनाना च वाल्याघवन्याभिग्न्यत्व समवाना श्रमिद्धमेव । चेतनानामवन्मादेऽप्यन्तागययामेदारानात्वम् । या मार्गणा कुसुमार्गमसादयानामन्यामा च । तत्रापि बिनातानाम- विनानाना पाचेतनाना चंतनाना च नावानामारमाधबधादभिलाना- का बमपनुपनि यमानभान त्यमेवोपमा । यथा--- चैन नच-नना बग 14 प्रेम 124नया मुनम् । ३ मुनसम्म ·-. २४२ काव्यमाला। 'हंसानां सरसीपु यः कवलिनेरासज्यते कुजता- मन्यः कोऽपि कपायफण्ठठनादापर्यरो विनमः । ते संपत्यकटोरवारमवदन्तारस्पर्षिनी निर्याताः कमलाकरेषु पिसिनीफन्दाग्रिमप्रन्ययः ।। एवमन्यत्रापि दिशानयानुसतव्यम् । देगमेदान्नानात्वमचेतनानां ता. यत् । यथा यायूनां नानादिग्देशचारिणामन्येषामपि सलिलकुमुमादीनां प्र- सिद्धमेव । चेतनानामपि मानुषपशुपक्षिप्रमृतीनां ग्रामारण्यसलिलादिसमे- धितानां परस्परं महान्विशेषः समुपलक्ष्यत एव । स च विविच्य ययायय- मुपनियध्यमानस्तथैवानन्त्यमायाति । तथा हि मानुषाणामेव तावदिग्देशा- दिभिन्नानां ये व्यवहारव्यापारादिषु विचित्रा विशेपास्तेषां कनान्तः श- क्यते गन्तुम् । विशेषतो योपिताम् । उपनिबध्यते च तत्सर्वमेव सुकवि- भिर्यथाप्रतिभम् । कालमेदाच नानात्वं यथर्तुभेदादिग्व्योमसलिलादीनामचे- तनानाम् । चेतनानां चौत्सुक्यादयः फालविशेषायिणः प्रसिद्धा एव । स्वालक्षण्याभेदाच सकलजगद्गतानां वस्तूनां विनिबन्धनमविगीतमेव । तच्च यथावस्थितमपि तावदुपनिवध्यमानमनन्ततामेव काव्यार्थस्यांपादयति । अत्र केचिदाचक्षीरन्—यथा सामान्यात्मना वस्तूनि वाच्यता प्रतिपद्यन्ते न विशेषात्मना । तानि हि स्वयमनुभूताना सुखादीना तनिमिचाना च सर- पमन्यत्रारोपयद्भिः सरूपानुरूपसामान्यमात्राश्रयेणोपनिवध्यन्ते कविभिः । नहि तैरतीतमनागत वर्तमानं च परचिनादिस्खलक्षणं योगिभिरिव प्रत्यक्षी. क्रियते । तच्चानुभाव्यानुभावकसामान्यं सर्वप्रतिपतृसाधारणं परिमितत्वा- त्पुरातनानामेव गोचरीभूतम् । तस्य विषयत्वानुपपत्तेः । अतएव म प्र- कारविशेषो यैरद्यतनरभिनवत्वेन प्रतीयते तेपा प्रममात्रमेव । भणितिकृत वैचिन्यमात्रमनास्तीति । तत्रोच्यते--यदि सामान्याश्रयेण काव्यप्रवृचि- सत्प्रदर्शितप्रकार काव्यपैचित्र्यमवस्यादिविशेषारिक पुनरुक्तमेवाग्नु । न १. निनदेव' क-स. २. 'उपपादयति' ग. ३. 'भूनान्मना' ग. ४ 'खपरान- भूतसामान्य क-स. ५, 'परिचितादिसलक्षलक्षणं' ग... 'प्रतिपत्ति' ग. ५. 'तथास विषमस्यानुपपत्तेः' क-स. 4. 'अभिधानवैचिश्य' ग.

·उसोतः] ध्वन्यालोकः। चेपत्तमा तक न कामानन्त्यम् । यतकम् -~-सामान्यमानाश्रयेण का. माइपिस्सस र परिमितत्वेन मागेव गोपरीकृतत्वानास्ति नवत्वं काव्य- यातूनामिति तदपुजम् । यतो पदि सामान्यमात्रमाभित्य काय प्रवर्तते हितहि महाफविनियध्यमानानां काव्यानामतिशयः। वाल्मीकिन्य- तिरिकसान्पस कवि ................ । एवं वा सामान्यव्यतिरिकस्सा. न्यस कापायाभावात् । सामान्यस चादिकविनैव मदर्शितत्वात् । अतिवनिम्मालेप दोष इति चेत्, किमिदमुक्तिवैचित्र्यम् । उक्तिर्हि वा- विशेषप्रतिपादनवचनम् । तदैनिध्येण कथं न वाचवचित्र्यम् । वाच- দ্বাৰীৰিনামান 1 আনা যায় মরিমাষমানান যা सतु पापविशेषाभेदेनेच मतीयते । तेनोक्तिवैचित्र्यवादिना वाचवैचिभ्य- मनिच्छाप्यवश्यमेवाभ्युपगन्तव्यम् । तदद्यमत्र संक्षेपः-- वाल्मीकिष्यतिरिक्तस यकस्यापि फसचित् । इप्यते प्रतिमानन्त्य तवदानन्त्यमक्षयम् ।' किन, उक्तिवैचित्र्यं यत्कोयनवत्वेन निवन्धनमुच्यते तदलत्पक्षानु- गुणमेव । मतो यावानयं काव्यानन्त्यभेदहेतुः प्रकारः भादर्शित: स सर्व एर पुनरुक्तिवचिभ्याद्विगुणतामापयते । यथायमुपमासेादिरलंकारमार्गः प्रसिद्धः स भणितिवैचिभ्यादुपनिरध्यमानः स्वयमेवानवधिर्धवे पुनः शत. शासठाम् । भणितिय कथाभेदेन व्यवस्सिता सती मतिनियतभापागोचरा- वैचिभ्यनिवन्धनं पुनरपरं कायाानामानन्त्यमापादसति । यथा मभव - बहुमह इन्ति भणिन्तउ वं ओई फलिजणास ते इपदे । ओ जाणदणुओगो अरिमो तिमिणे""सा इत्यम् ॥ यया या निरुप्यते तथा तथा न सभ्यतेऽन्त. कायार्थानाम् । शून्यते- अवसादिविभिमानां वाच्यानां रिनिरन्धनम् । 1. 'अक्षतम्'कस. 1. 'अमरन'... 'भविही समnt- ..सं या मरेपरएटर, ५ बाधायनो निन्दनम्' ग. -- ·२४४ काव्यमाला। यत्प्रदर्शितं प्रार . भूनैव दृश्यते लक्ष्ये न तच्छक्यमपोहितम् ॥ ८॥ तत्तु भाति रसाश्रयात् । तदिदमत्र संक्षेपेणाभिधीयते सत्कवीनाम- पदेशाय रसमावादिसंबद्धा यद्यौचित्यानुसारिणी। अन्वीयते वस्तुगतिर्देशकालादिमेदिनी ॥९॥ का गणना कवीनामन्येषां परिमितशकीनाम् । वाचस्पविसहस्राणां सहसैरपि यत्नतः। निवापि क्षयं नैवि प्रकृतिर्जगतामिव ॥ १० ॥ यथाहि जगत्प्रकृतिरतीतकल्पपरम्पराविनविचित्रवनुपपश्चा सती पुन- रिदानी परिक्षीणा पदार्थनिर्माणशक्तिरिति न गम्यतेऽभिधातुम् । तद्वदे- वयं कायसितिरनन्ताभिः फविमतिभिरुषभुक्तापि नेदानी परिहीयते प्रत्युन नवनवाभिर्युपचिभिः परिवर्धते । इत्य सितेऽपि संपादास्तु भवन्त्येव बाहुल्येन सुमेघसाम् । सितं तत् संवादिन्यो मेधाविना बुद्धयः । किंतु नकरूपतया सर्ने मन्तव्या विपथिता ॥११॥ कथमिति चेत्, मंचादो पन्यसादृदयं तत्पुनः प्रतिविम्मसन् । आलेल्याकारबत्तुल्यदेविंग शरीरिणाम् ।। १२ । मवादो हि काय्यासोच्यते यदन्येन काथवमुना साहश्यम् । त. पुन' दारिणा पतिविम्ववदादेस्याकारवसुगदेहिवेच त्रिपा पनि हम । किंचिद्धि काश्यवमु पम्पन्नरस्य गरीरिनः प्रतिषियः प्रतिविम्य- यम् अन्यदाम्याम्यम् अन्यनुल्येन शरीरिणा सहसम् । तर मनन्यान्म तुरछारम सदनन्तरम् । तृतीयं तु ममिदारम नान्यसाम्प पत्रकारित॥ १३ ॥ १. अपर. १. ग...ाग.

·१ उद्द्योतः] ध्वन्यालोकः। तत्र पूर्व प्रतिबिम्बकल्प काथ्यवनु परिहर्तव्यं गुमतिना । पनमदन- न्यात्म तात्विकसरीरशन्यम् । तदनन्तरमालेल्यप्राप्यमन्यमाय शरीगन्नर- युक्तमपि नुच्छात्मत्वेन त्यक्तव्यम् । तृतीयं तु फमनीयं शरीरमदाये पति ससंवादमपि काय्ययनु न त्यक्तायं फविना । महिं भरी शरीरिणान्येन सहयोऽप्येक एवेति शक्यते यतुम् । एतदेयोपपादयितुमुध्यते-- वचसान्पस सद्भाये पूर्वम्पित्यनुयाय्यपि। वस्तु मातितरां सन्य्याः शशिछायमिवाननम् ॥ १४ ॥ तत्यस्य सारभूतस्यात्मनः ममावेऽग्यस्य पूर्वस्थित्यनुपाप्यपि पण मा. तितराम् । पुराणरमणीयछायानुगृहीत हि पनुशरीरयरपरा का पुष्यति। न तु पुनरुक्तरयेनावभागते । सन्याः शशिघ्यायमिदाननम् । एवं ताय ग यादाना याक्ययेदिताना पाण्यार्थाना विमताः सीमानः । पारुपाणा प पम्त्यन्तरसरशाना पाण्ययातूनां माम्त्येव दोष इति मापापिय. गुच्यते- अक्षरादिरपनेय योग्यते यत्र पतुरपना पुराउनी । नूतने स्फुरति फाप्यवस्तुनि पत्तामेव सनु सान दुपति॥१५॥ नहि याचस्पतिनाप्यक्षराणि पदानि का कानिचिदपूर्वाणि परमिश. पयन्ते । हानि तान्येयोपनिषद्धानि न पायादिपु नदी रिभ्यनि । संथैव पदार्थरूपाणि संपादिगमान्यर्थतत्यानि । सलात् यदपि तदपिम्प पर लोकस्य किंधि- स्फुरितमिदमितीय पुद्धिर पुलिहीते । अनुगतमपि पूर्वछापा पातु तार- बमुकविर पनिषषिपता नोपमावि ॥१६॥ यापि तदपि रयं at कम्य निरिपरिलनिकम दुटिरहित र पारिदिरि महरमना मनिस्ट . rrr rrket Porn. . .

·२४६ काव्यमाला। गतमपि पूर्वच्छायया वस्तु तानं सुकविर्विवक्षितव्यायवाच्यार्थसमर्पण. समर्थशब्दरचनारूपया बन्धच्छाययोपनियाभन्निन्द्यतां नैव याति । त- दित्थं स्थिते- प्रतायन्तो वाचो निमितविविधार्थामृतरसा नवादः कर्तव्यः कविमिरनवद्ये स्वाविपये । परसादानेरछाविरतमनसो वस्तु सुकवेः सरस्वत्येवैपा घटयति यथेष्टं भगवती ॥१७॥ सन्ति नवाः काव्यार्थाः परोपनिबद्धार्थविरचने न कश्चित्कवेर्गुण इति भावयित्वा परखादानेच्छाविरतमनसः सुकवेः सरखत्येषा भगवती यथेष्टं घटयति वस्तु । येषां सुकृतीनां फवीनां प्राक्तनपुण्याभ्यासपरिपाकवशे- नप्रवृतिस्तेषां परोपरचितार्थपरिग्रहनिस्पृहाणां सव्यापारो न कचिदुपयु- ज्यते । सैव भगवती सरसती स्वयमभिमतमर्थमाविर्भावयति । एतदेव हि महाकवित्वं महाकवीनामित्यो । नित्याक्लिष्टरसाश्रयोचितगुणालंकारशोमाहतो यस्माद्वस्तु समीहितं मुकृतिभिः सर्व समासाद्यते । काव्याख्येऽसिलसौख्यपानि विबुधोद्याने ध्वनिर्दर्शितः सोऽयं कल्पतरूपमानमहिमा भोग्योऽस्तु भव्यात्मनाम् ।। सत्काय्यतत्त्वविषयं स्फुरितमगुप्त- फल्मे मनःमु परिपकधियां यदासीत् । तव्याकरोत्सहृदयोदयलामहेतो. रानन्दवर्धन इति प्रथिताभियानः ।। इसे धीराजानकानन्दवर्धनाचार्यविरक्ति पम्यालोके चतुर्थ अपोतः । समाशोऽयं प्रायः। 'सार' ग... 'सविषये' ग. ३. 'एवमिह' कस...कलयुगकयोरोमिय. म्पादनन्तर 'इसानन्दधनाचार्यविरचित सल्यासोक पाण्यासबारे पनिप्रतिपादने चदु सरपोतः समाप्त.' इसमि हदनन्तर निखेसारसोदयम्, ५. सश्यानि पोगान'ग. 1. सदयालोकनानिहायाधरेग.

·उपन्यालोकस्य लोकानुलमणी। ... ... ... ... ... ... 4.. २१ ... ... ... .. ... ... .4 ... ... ... ... ... .. ... ... १५ ....1 ... ... ... २ ... ... ... भारिता पाहविता मसाएँ पहारो अण्णतष अतएR भतिकान्तमुखाः बताएथ्य णिम अरष्यवासिता अनयरवनयन अनुरागदी अभी येश्यन्ते अम्बा पेटे সমাই বয়া भषसर रोड अहिणपोम भाकन्दा शनित भाम समो थाहतोऽरि सहाय सालसम रपिणमु परिम उत्सम्पिनी भय उदित"भाभीमा... हामोरकिरी उपत: रसदार বীরবল उपजामाए एफन्तो अपिआ... एमेम जो एवादिनि एहि गया पतोति... यारिमाला पोडे पानी मलाभराम ब ... करिणीवेहमरो हरवं मोकपयामि... समयको हिदास्पेन मे कुपिभाओं पस .... वे पाण्याला पायोमतोल कामन्त्यःक्षत যোগ: क्षिप्तो हसावलमः ययेऽयुज्वल रामपाहुगिमा गणे मत যাচিখার समाजश्रमित पन्दनासफ चन्दमअएहि पमहिमाण चलापात्रो बुम्बिन सभ चूभारावभेसे आएकोछ सनितिन भता पार ताण परिस तमिति बन्दी मेपलाई तराभूभा वा रिनापि तालामाभन्ति ताल, विलय देषा गोषण । प्रासातः ... .. ... ... ... ... ... ... ११ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..." ... ... ...१५ ... १२४ ६ ... ... . ... .

·पृ. ... ... ... ... २२९ २२८ ...२१४ ९८ २२ ११२ लच्डी दुहिता लावण्यरान्ति लावण्याविणययो ... छावयसिन्धु वच मह विम वन्से मा गा पिादं. ३१ ... ... ... ... ... वहुमद इन्ति ... ... ... ... दत्तानन्दाः प्रजाना दन्तक्षतानि दीपाकुर्वन्पद दुराराधा राधा त्या केशव दे आ पनि देवा एसम्मि फरे निद्राकैतविनः भीवारा: शुकगर्भ नो कल्पापायवायो न्यकारी खयमेव पत्युः शिरचन्द्र पराएं यः पीडाम परिम्लान पीन प्रयच्छतोचैः वाणिअअति ... ... ... ... १५ । वाणोरकुलो ... ... २४३ १२८ ..17. १७८ १२६ २११ १११ १३२ ... :::::::: .. ... ... ... . ... ... ... ... प्रास धनैरपि २३५ २३६ १३ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... विमानपर्यष्ट विसमाओ विशम्भोत्थामन्मथा... २१३ वीराणं रमइ ५३,२१८ ब्रीडायोगानत ५२ शिखरिणि कनु शून्य वासगृह १२६ शेषो हिमगिरि श्यामास चकित लाध्याशेषतनु १७८ सकेतकालमनस सम्मेहि मुरहि १५७ सख मनोरमा रामा:... २८ समविसमणिबिसेसा. १५५ सर्वेकशरण स वकुमखिला सविनमम्मिनोद्दा । सशोणितः कव्य १५८ । माअरविष्ण १२५ सिजारोमधिन्नर २२७ निहिपिच्छकण मुभिसमये प्रान मुवर्णपुष्पां ८१ निग्धश्यामल मित किंचिन्मुग्ध खतेज.क्रीनमहिमा ६३ । साना सरसी ... २१६ | हिअहाचित्र .. १५८ १.4 १11 २३४ १७८ ... प्राप्तधीरेप भम धम्मि भूरेणुदिग्धा भ्रमिमरतिमलस मदमुरारकपोत भानेपादप्रतिष्ठा मा पन्ध हन्धीओ मुनिर्जयति योगीन्दो . मुहुरहुलिस्ता यः प्रथम.प्रथमः स तु यद्धनाहित या निशा सर्व या व्यापारवती ये जीवन्ति नमान्ति येन ध्वस्तमनो यः शन्न विभति सुस्व नवपत्रं म्याति प्राप्त रविकान्त -राजानमपि ... ... ... ... १०७,१२८ ... ४९ ... २३४ ... २४२ ... १११

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.