·PRLF ACŁ 111 original froin which P V las been copied is a different VS from our PL For PU sometimes gives a better read ing, soinetimes it supplies omissions un PLN Vow the question is Is the work really by Aørighosa ? And my answer is in the affirmative Vy reasons are as follow - (1) The last colophon of Saundarananda in hoth PLV and P V describes Aevighosa as Saketaka Surarria ksiputra as Vadanta Arya and Acarya--the same colo phon in fact that is given in the Thetan version of Asvaghosa's Buddhacarita (see Thomas paper on Vatrı ceta and Vaharaja Kamkalekha Ind Ant 1900 Sertomber) (11) The two works Saundarananda and Buddhacarita supplement each other in giving information about Buddha life His departure from the palace and his studies and meditations are given in detail in the Buddha carita, but very briefly in Saundarananda The establish ment of hapılarastu as a capital is gis en in detail in Saun darananda but very briefly in Buddhacanta Buddhacınta touches only on the conversion of Tanda but it is expanded into a whole poem in Saundarinanda (111) The Icdio and the Pauråniha allusions are almost identical in the two works The farlings of Parătara are mentioned in BCIT 76 and in S III 29 Tačitha s failings are described in BC IV 77 and S VII 28 The failings of Pandu are given in BCN 79 and in S VII 4) The troubles of gasa with a woman of ill fame at Benares are described in B C II 16 and S VI 30 The fallings of Rss arrangi Gautam 11 mitra and other are similarly descnbed in both the worha A cleep hnos ledge of Bralımınie lore 14 perceptıllo in both the worka (1r) The Forda i tea ufug uncommon in clarcal Sanshrit are common in both these works incorrect form of TO 12 ureel in both tle with Ti TIC ·IV 111 FACT . collocntion Defe PUIT and affofzgarinfaat are common to both eu + in tho Renre of birth, oft+ va in the sense of *pending time, and it in the sense of standing atill aro peculiar to both Instances may be mul tiplied but I need not incrcane the bulk of the Prefaco with them (v) Peculiarities of stylo are the simo in both Both the works are fine examples of the Vaidarbhiriti and Prasida guna (or the perspicuity of style), with th14 difference, that the style of the Buddhacarita compared to the beautiful tyle of the Saundaranandı appears be a little ruder This may be owing to the want of good materials on which Cowel worked or perhaps it was the earlier work Devia tions from Classical Sanskrit are numerically less in the Saundarananda than in the Buddhacarita The easiness and How are greater in the Saundarananda and the poetry deeper and more attractive But for want of art the Saundarananda would have been equal to any of the best poems in Sanskrit I would not venture to brand either the poetry or the language of Saundarananda as artificial The language is popular and the poetry fasemating To an ordinary critic Kalidasa s famo rests on similes If so, Agvagho'a certainly excels him Nothing can bo simpler than the following ला सुन्दरी चेन्न लमेत नन्द सा वा निषेवेत न त नतम । इन्द्र ध्रुव तद् विकल न शोमे arizomfaa ufuat Compared to this ঘযে ছযীয়ান मचेदिद इन्दमयोजयिष्यत ।

·PREFACE यमिन् वये रुपविधानयन पन्य प्रजाना वितोऽभविष्यत् । would appear to be stale and insipid Compare also तं गौरवं वुइगतं चकर्ष भार्यानुराग पुनरापर्य। मोऽनिश्चयानापि ययौ न तस्यौ तरंगतरहे विव राजहंस । and मार्गाचव्यतिकराकुमितेव सिन्ध । शैलाधिराजतगया न ययौ न तस्यो। In the Buddha carita are to be found all sorts of Buddhist technical terms But m the Saundarananda the most abstruse ideas of the Buddhist philosophy are expre-wed in the simplest language and with the help of the mo-t hords metaphors, as an instance दौयों यथा निर्बतिमभ्युपेतो नैदावनि गच्छति नान्तरिक्षम् । दिश न काश्चिद विदिशं न कान्ि स्नेहक्षयात् केवलमेति शानिम्। तथा कृती निर्टतिमोतो नैवावनिं गच्छति नान्तरिक्षम् । दिश न काचिद् दिदिश र वादित सोपक्षयात् कैरमनि शान्तिम् ।

·TRITACH दुखक्षणे नि पारणात्मकोऽयं प्रागात्मकोऽय प्रशमाय मार्ग XVT 4 जादयो नेकविधा प्रजागा মা ময়দী মমনুল। प्रवास धोरेम्वपि मारतेष नघनतास्तरवचनन्ति XVI 10 तज्जन्मनो नैकविधस्य सौम्य टणादयो हेतव इत्यवेत्य ताश्विन्धि दु खाद यदि निर्मुमुक्षा कार्यक्षय कारणसक्षयाद्धि XVI 25 The turning of the wheel of law 18 expressed in the following terms अथ धर्मचक्रम्टतभाभि तिमतिसमाधिनेमिमत् । सत्र विनयनियमारधिर्भगतो हिताय परिषद्यवर्तयत् । III.11 A summary of the work 18 mien below Kapila, belonging to the Gautama gotra, practised nusterities lihe the Gautama Kaksiran He was second to Dirghatapa, and third of Kávyn and Angrah H19 herm: tago was on the slopes of the Himavat Some Ikeahu Princey came to that hermitage, banished by their father at the instigation of their step mother Kapila became their Upidhydyn, and from the gotra of their Guru they became Gotamas though they Frere Koutan before the The song of one father may have different gotras from acerpting different Gurus, just as Rāma was Cargja and Vasubhndra FÅR Gantama Thero Ikeaku Princes were called Cakyar, because they lived nt a rpot faserellis KALA IT One das tjie llaç Tose to the sky with ir pateiner of water and asked them to follow lum in their ॥ - ·PPEFACE VI) prey to anarchy conveyances and told them to mark the line of water falling from the inexhaustible pitcher Thco he asked them to raise a city on the ground marked out by the water line after his death--which happened in proper time The Princes became unrestrained and the Rsis left the place for the Himalayas The Princes in their roa mmgs obtained much hoarded treasure and with that built a splendid city which as it was built at the Vastu dr residence of Kapıla was named Kapılarastu In ancient India sereral hermitages were converted into cities the most notable of them is hau amvi from the hermitage husamba As they never imposed taxes on people against the rule of the Castras this city soon became rich and populous But a kingdom withoat a hing is a So the Princes raised their elde t brother to the throne After some generations Suddbodana became the bing of the Sakyas He was a good king and an ideal man Just at this time the gods of the Saddhzrása heaven were on a tour of inspection on earth with the view to find a family in which Buddha, falling from the Tusita heaven may be born and they selected the Sabya family The queen Vaya saw in a dream that a white elephant with six tusks was entering into her womb The dream was inter preted very fat ourably and a short time after Buddha was born A younger queen gave birth to another boy named Manda the handsomeness of whose persou earned for hun the surname Sundara Between these two sons the hing shone like the Hadhyaddess between Himarat and Parkpatra Of these landa sought for pleasure while Buddha was al trays grace and serious He left hapılavastu for the purpose of practi ing austerities He first trent to Arada the preacher of eman cipation and then to Udraka the lover of spiritual peace But he left them as their rays did not appear to be the ·V3 I REFACE proper ways Anxious to know what is the lughest blise in this world, he practised severe penances but he left that too, as it was not the proper way Austerities he thought lead to disease and so he ate rice and determined to know the immortal He went under a fig tree and began to meditate He conquered the armies of Mara and obtained the unperishable truth, and in order to preach that truth he went to the city surrounded by Varana and Asă Thero he revolved for the first time the wheel of law Having instructed many people in Gaya, in Kasi and at Gırıbraja he went to instruct his own people at Kapılavåstu The meeting of the father and the son was extremely pathetic but Buddha was not moved at all He preached and induced many people to enter the monastic order, and those who could not enter the order owing to serious family responsibilities, practised the rules of the order at home The king, finding that his son was a much greater being fell at his feet and received his instructions Though the whole city was under commotion, Nanda livod in his palace, immersed in pleasures in the company of his wife, a famous beauty The husband and the wife were very fond of each other One day the wife asked her husband to hold a mirror before her to enable her to paint and decorate her face She loobed at the beard of her husband and began to paint her cheek imitation of a beard The husband play fully bedewed the mirror and she was non plussed. She felt annoyed but was at last appersed, and she finished her painting, wlien an old maid Arvant informed the Prince that Buddha came to his house for begging lus food, but as no one was there to give hını Any tlung he went away Ashamed at lus conduct Nanda left the palace in spite of the protestatione of his wife who boyover extortel 4 promen from him to come before the point in litr chetk sa dry, anil vent in senth of the Hunt Te found Buddha surrounded by a large concourso of mon ·PREFACE and so could not approach him He waited and waited and very late Nanda prostrated himself before Buddha and urged l to accept his hospitality But Buddha hinted that he did not require it He placed his alms bowl in Nanda', hand, but Nanda was so anxious to return to lus wife before the paint way dry that he wished to go bach with the bowl in band Buddha saw this and spiri tually attracted him But Yanda's mind was bent on home Buddha asked luin to follow him to the Vılara, whiclı Nanda had to do There Buddha instructed him But it had na effect Then Vardeha Yuni came to the place, and was ordered by Buddha to initiate Nanda But Nanda posi tavely refused to renounce the world Vardeha Muni reported the matter to Buddha who appealed to the good sense of Nanda. "I am your elder brother I have renounced the world Many of the Sakyas have done the same, others are leading an ascetic life though at home 411 great Rajas rebounce the world and why should you not do the same " Nanda gave a reluctant consent and he was immediately shared Nanda wept bitterly, but in yain Sundari was greatly affected at the news Her larnen tations take up the whole of the 6th Canto The next canto is devoted to the sorrows of Nanda who finds no pleasure in a mendicant life and thinks of failings of great Rsis and great kings and at last resolves to fly away from mendicant life as soon as Buddha goes out the next day for begging The next canto begins with Vaitreya a Bhuksu, asking anda hon he felt They go to a retired spot where they argue out the question ju full, in two cantos, the 8th and 9th The 8th condemns the company of females and the 9th us directed against pride in general Nanda was in exorable, and so Vaitreya reported the affairs to Buddha who sent for Janda, and finding him uoshaken in his ·PREFACE determination took his hand and went up to hearen They passed like bırds through the Himalayan regions, which are described with great power and fancy Then Buddha saw a she monkey with one eye only, and asked if Nanda s wife was better than that blind creature Nanda said infinitely better, Then they passed to heaven, where the Apsaras caught the fancy of Nanda, who thought the distance between those and his wife was as great as that between her and the one-eyed monkey He was anxiour to get those, but Buddha told him that they could be had only by the practice of austerities and Nanda consented to practise them for the sake of heavenly damsels Buddha standing guarantee for his success Nanda got weak and emaciated by his penances He was austere but his heart was all for the leavenly damsels Ananda came to him, congratulated him for his change of front and asked him if it was true that he was practising austerities for the sale of Apsarıs Being replied in the affirmative, he began a tirade against tho enjoyments of the world and even those in heaven, all of shich he declared to be transitory Tho tirade had the desired effect It produced a sense of shame Nanda forgot his wife for the Apsaras and le now forgot the Apsaras for immortality He becamo bold enough to approach Buddha and tell him that he was no longer anxious for the heavenly damsels Glad to hear thug from Nanda, Buddha lectured to him for nearly live cantos and then asked him to meditate on peace and Rpiritual adsancement At the beginning of the 17th Chapter Xanda retires to a forest for deep meditation He A fuccessful He gets to the door of Nirvana He prac tises the four ineditations, understands the cvanescent character of the world, and becomes an Arbat Grateful for what Buddha had dono for him, he comes and tahet the fect of the great preacher who orders him not to be satia ·PREFACE fied with his own emancipation but to emancipate others also Herein comes the distinctive creed of Malayana He goes out, sees his wife and relations, but quite a different Yanda With this the book comes to an end, worthy of a great poet and of a great preacher इत्यहत' परमकामणिकम्ब शास्त मूनां वचन धरणौ च सम राधीत्वा । खन्य प्रशान्तहृदयो विनिहतकार्य पान्मिने प्रतिययो विमद करीव । भिक्षार्थ समये विवश च पुर दृशौर्जनस्याक्षिपन् । मामालाभसुखासुखादिषु सम स्वस्येन्द्रियो नि स्पृह । निम्मेक्षिाय चकार तत्र च कथा काले जनायार्थिने । नवोन्मागंगतान् अनाम परिभवनात्मानमुत्कर्षयन् । There are two more verses in which the poet explains the object of the poem They are ज्येधा युपशान्तये न रतये मोक्षाधम ति श्रोतण ग्रहणार्धमन्यमनसा कायोपचारात् कृता । यन्मोक्षात् तमन्यदन्न हि मया तत् काव्यधम्मात् कृतम् पातु तितमिवौषध मध्युतं हृद्य कथ स्यादिति । प्रायेणालोक्य लोकं विषयति यरं मोक्षात् प्रतिहत कायय्याजेन तत्व कथितमिह मया मोक्षपामिति । तद वुद्धा शामिक यत् तददहितमितो न ललितम् पाशुभ्यो धातुनेभ्यो नियतमुपकर चामौकरमिति । This shows that the poet wrote other works not of a poetical nature This work he wrote कायधम्मात् , other works he wrote #art (that 1, for hberation, emancipation, philosophy) Bs this A rayhosa certainly allades to his .pbulosophical works, many of which are mentioned in Yayıo's Catalogue of the Chinese Tapıtaha, and one of which has been translated from Japane e into English .

·X11 PREFAOE Nagarjuna is the founder of the Madhyamakn theory of the Mahayana school Ho 14 often called the founder of the Mahayana itself This is wrong, for the word Mahayana was known before him Alyaghora has a book named Mahayanasraddhotpada Sastra , and even before him there were works of the Mahāyana school, for instance, the Lañhavatara Sutra and the Srimālasūtra are known as Vabayāna Sutras So Nagarjuna was the founder of one of the sects of the Mahāyāna school The Madhya maka theory did not exist before him The theory of Sunyata is the essence of the Madhyamaka theory But in Saundarananda the idea--even the word Sunyata--does not occur So Aevaghosa seems to have belonged to some earlier school of the Mahayana, and that school, I believe, way Yogncara He often speaks of the practice of Yoga and uses the word Yogacara twice (Bee XIV, 19, and XV, 69) The Vibhása commentary is said to have been composed in the third council of Kanıska, and the Vaibhasıka school of philosophy had its origin at that time So Yogacăra comes between the Vaibhasıka and the Vadhyamaka NANDA LEGEND FROU SANSKRIT SOURCES In Buddhacanta SB, Chapter XIX, " The princes, too, of the Sakya tribe, their mind enlightened to perceive the perfect fruit of righteousness, 1683 “Entirely satiated with glittering joys of the world,. forsaking home, rejoiced to join his company (become hermits) Ananda, Nanda, Kinpi (Kimbyla), Aniruddlin, 1581 "Yarsunul, vitti Kurslashare, l'ilese principai" nobles and others of the Sahya family, 1585 1386 "From the teaching of Buddha became discipley and accepted the law" Kern's Vanunl of Indian Buddhism, pngo 28, noto ·XIV PREFACE vina Tasmım khano Janapadakalyinıya ackkingu * ayye Bliagava Nandarajanam gahetvá gato tumheh tam harigsatıtı Si udakabinduhi, pagglaruntel'eva addhullıkhitehı kesehi segena gantvå tuyatan lho ayyaputta agaccheyyasıtı aha Tam tassă vatanam tassa hadaye tırıyam patitva viya thitam, satthảpı tassa hatthato pattam aganbitra va tam vihiram Retra bajıssası Nanda' ti aha So Buddhagara Fina 'na pab bajissamiti avatva ama pabbajissamıtı aka Sattha tena hi Nandam pabbajetha' ti aha sattha kapılapuram gantva tatıyadıvase Nandam pabbàjesi pal- * sk caris1 Nur Salur JETEN vilaumur vegna lando ukkanthitva bhikkhunam etam atthim arocegi anabhi rato aham avus brahmacariyam carami, na sakkomi brahmacariyam sintânetum sikhham paccahkhaya hına yavattıssamıtı Bhagava tam pavattım sutva ayasmantam Nandam pakkosapetva etad avoca saccam kıra tvam Nanda sambahulanam bhikkhunam esain arcesi ana bhurato ahum hinaya vattissämiti Evam bhan te ti k294a pana tyam Nanda anabbırato bralımacariyam na sakkosi bruhmacaryam santanetum sikkham paccakkhiya hinayåvattiss19161 Sakıyäni mam bhante Janapachkalyanı ghara nikhhamantissa ad hullikhiteli heschi apalohetri etad avocatuy ntam kho yyaputtº Agacclies jāsıtı, xa kho anam bliante tadi anussaramūno anablurato blahmacarıyam carăm hinayas attīsimiti? Atha hho Blagaya aya mintam Nandam bahaya galetra dub lena tăvatınısa-dovalokanı nento antarāmagyo eharmım zhámakkbette jhamakbänuke nunnam chunna kanna násů nnn_uftham ekam paluttha markkatım da49ct12 tivatimeahlau ane Sakkarzy devaranño upatthiinan Agutanı hakutapādan panca Accharasatin dannel, hakutapădiniti mattavannataja perapata pidi 0 ·PPEFACE . .cdusani pädani Da será ca pan • aha tsam kim maiña Sanda hatıma nu bho abhir patara ta daunanişatara sa pa-3dibatsra ra silirani ra Janapadahalya ni imani va pañca accharasatan Lakutapadanjtı ? Anggatha pi sa bhants cunna hannanasl-nanguttha paluttha mblati eram era lho bhante cálisan: Janapada halgunī ieva'n pancangan acchara-atanam upandhaya Rafkhan pi na upati, hala na npeti, halabhavan pı na upeti, atba lho iman'esa paſica acchara -atanı ahli rupatarani c'era di 3nıçatarunt ca pa adikalaranı ca tu Abhi ama Wanrla aham te patıbhoco pañcannan acchara tanam patılabhara haluta padınam to Sace mai bhante Bharari Datıbhozo abhiratoi n'alam bhante bhagaratı brabmacanya’yatı Stha lho Bhagara arasmantam Vandam gabetra tattha antarabito Jetaranesera påtaraho dum bho bhikkhu yasmá kira Jando Blagarato bhita matucchapotto accharanam hetu brahmacanyam caratı, Bhagara kır'a & patıbhogo panacchara atánam patılabhara haluta pådınamn'tı Atha Ibo åystnato Nandas-3 sahsyaha bhikhhů ayacaantam Yandam bhataharådena ca upablitaharadera ca -amudăcaranto * bhatalo Lirāsasma Yando, upallitalo hiraya-mă Sando, accharanam heta. Lakttapiduan't Atha llo ayasma Anando cahayakanam bhik- Lhinam bhatalarădena es upah Litaharådena ca altıya mino harasamino jogurchamino sho vúpaluttho ap namatto åtapi pahatto riharanto, do cirass'era Facs'at thars. Lulzgati Bimtad era stasalamaya pabbujanti tadanottaran brahmscanyapantoninin dit the 3 dhammc safar abhia racchiatra, Ibina jatı, rustam brahmacangan, Lataan haraniyan n param itthattsyi'ui abbūjisi, aulalaro ca klo pan' arasmi ambstamatot , Ath' eli derati rattıbhige sakatam Jetsranam obhi retra Sattharam upa sankamit så randits: Srocesy $14403 cannan ·xvi PREFACE bhante Nando Bagavato m&tticelatputto savārtan khaya .upasampanja Viharatı. Bhagavato pi kho ñãnam udapada, Nando āsavinam khayủ.... upasampa}}a viheratiti So pāyasmā tassā rattıyă accayena Bhagavantam upasamkamitva Vanditva etadavoca yam me bhante Bhagavā pātıbhogo pañcannam accharāsatānam patılābhaya kakuta padınam, muñcām'aham bhante Bhagavantam etasma patissavā'tı Naya pi kho Nanda cetasa ceto paticca vidito “ Nando āsavānam khayā.... viharatiti," devatā pi me etam attham ārocesi, āyasma Viharatı, yadeva kho te Nanda anupadāya ägavelui cittam vimuttam, athāham mutto etasmā patis. sava' ti In the Theragāthā we find the following two significant verses put into the mouth of Nanda Ayonisomanasīkārā mandanam anuyuñjisam, Uddhato capalo casum hamaragena attito. Upayabusalenabar buddhenădiccabandhună Yoniso patupajutva bhave cittam udabbalıntı. (Theragāttā verses 157, 158). These verses were said by Nanda after he became an arhat Nondo ... * Of Nanda's wife we have the following references in Pali literature The following verse in the Dhammapada was Rard by the Buddha vith reference to her: Atthinam nagaram katrå mamsalohitalepanam, Yatthia jară ca maccu ca, māno makkho ca ohito. (Dlp. verse 160 ) On account of her beauty she used to be called Rapananila, Fundarinandi and Janapadakalyani. The commentary on the above verro contains the following story relating to lier - .

·PREFACE Xvit * RO # * mo aham ajja sa kira ekadipaenm cintesi mayham jetthabhatiko pirajjasının pahaya pabbajitva loke aggapuggalo Buddhu jato putto pi saa Rahulahuméro pabbajito hhatta (') pi me pabbajito matā pi me pabhajita, aham pi ettake natijane pabbapite gehe kım karıssamı aham pi pabbajissaraıtı bhulkhuni upassapam gantvi pabbaji natısınchen eva no saldhaya abhirupataya Rupa nanda ti pannayi Sa sattha kıra rupam anıccam vadatıtı sutvä eram dacsaniye pasadıke mamapı rupe dosam katheyya ti gutthu sammukhibhavam na Gacchati Rupananda bluk khuninamo eva upasıkanam ca santika Tathāgatassa ganakatham sutva cintesi ativiya bhatikassa vannam kathenti ekadivasam me rupe dosam kathento tittakam kathessati yam nunalam bhikkhunih sad dium gintva attanam adassetva Tathagatam passitva dhammam sunitva agaccheyyantı Sa Thammasavanam gamissamı tu bhikkhuninam arocesi Bhikkhuniyo crassam vata Rupanandaya satthu upat thanam gantukamata uppanna aja sattha imam nissaya vicittadhammadeganam desissatiti tutthainanası tam adaya nukkhamımsu Sa nikkhantakalato patthaya ahan attanam neva da se ssamiti cintes, Sattha ajja Rupananda mayham upatthanam agamregatı kıdısı nu kho tasca dhammadesana sappaya ti cintetva rugagaruka esa attablåve halavasineha kanthakena kanthakuddharanam viya rupen eya rnpanimmadan'ın sappayam ti unnittriumum. 1952 alu hinu. UpPWWWU! Ukur abhirupam itthim solasavassuddesikain rattavatthanivattham sabbabharanapatımandıtam pijanim gahetva attano kantıke thatça vijuanan iddh balena abhiimmi Tam kho pana itthım sattha ceva passati Rupanandaca Sa blukkkunihı saddhim pa visitvá blukklunmam pitthu pass thatra paficapatittlitena satharam yandıtva bhik khuninam antare nisinuă padantarato patthaya sattharam asga 1 ·XVui PREFICE olokenti lakkhanavicittam anuryañjanasamujjalam byāmappabhāparıkkhittam satthu sariram disvă punnacandasaegirikam mukham olokentī samīpe thitam itthirūpam addasa Sa tam oloketvā attabhāvam olokenti, suvannai rājahamsiyă purato kâka sadısam attānam amaññı Iddhimayam rupam ditthakālato patthāya cva hi'ssă akkhīnibhamımsu Sa 'aho imised kesā soblană aho nalata sobbanā'tı sabbesam sarįrapradesānam rūpasiriya samakaddhitacıtta tasmım rūpe balavasineha ahosi Satthà tassā tattha abhıratım ñatvá dhammar desento va tam rūpam solasavassuddesıkabhăvam atıkkamitva vīsativassuddesıkabhāvam katvā dagsesi Rūpanandā oloketvā 'na vata rdam rūpam purimasadısam ti' thokam virattacıtta ahosz Satthā anukkamen'eva tassā itthiyā sakımvijātavannam majjhimatthivanna jarājinnanahallithivannam tí dagsesi Sa'pi anupubbeneva idam antarah,tam idam pi antarhitam ti jarājinnahale tam virujjamanam gopänasīvaſikam dandaparāyanam payedhamanam diva ativiya Vira}} Atha sattha tam Fyadhina ablubhūtam hatvá dassesi Sa tam khane yeva dandam ca tálavantham ca chaddetvå maha viravam viravamāna blū. miyam patitvå sake muttakarīse nimuggā aparaparam vaddhi Rūpanandā tam pi disvā ativiya virajı Satthăpi tass& itthry, maranao dassesi Sa tam khanam yeva uddhumatukabharam ápajji Navaha vanamuh hehi pub. babandıyo (?) c'eva pulavă ca paggharımsu Kakadayo sannipatitvå vilımpinsu Rupanandā oloketvå ayam itthi smaamın yeva fhāno jarampatta, vyadhippatta, maranappatta Imieeipi attabhāvarsa eram evam jari vyádhrainarananı ügamissantiti attabhavain niccato passi Anicinto diftlntta cvam pana dukkhato nnattato dittha yora hoti Ath'ass! thyo bhavā Aditta riya geha, giviya baddhakunapam rija ca upaţthahimsu, kammatthanabhi, mukhan cittam pakhlandı Sattha tiya aniocato di(thahinnaru iinti, 'xahh lasati nukko kiynm eva nttano ·PREFACE XIX patittham katum' ti olokento nasakkhissati, bahiddha paccayam laddhun Tattata ti cintetva tassa sappayapagena Thammam desento aha Aturala asucun putru pa sa Nandesamu ayam Uggharantam paggharantim balanam abhipat thitam Yatha dan tatha etau yatha etam tatha idam, dhatuto suññato pasea ma lokam punaragami, bhave chandam virajetve up.isanta carisgasıtı * * * + Nanda desananusarena ñanam pesetvā sotapattıphalam päpuni In the Theri gatha the following verses have been attributed to Nanda Aturam azucim putim nassa Mande samussayam Asubhaya cittam bhiaveln ekaggam susamahitam Yatha idam tatha etam yatha etam tatha idam Duggandham putikam vatı balanamabhinanditam Evam etam asekkbanti rattındıram atandita Tato sakaya paññaya abhınıbbızla dakkhisam Tassa me appamattaya vicinantıya yoniso Yathabhutam aram kayo dittho santara bahiro Atha nıbbind abam kaye aj baltam ca Viraji'aham Appamatta visamyutta u pasant'amhi nibhuta (Thera gatha, verses 82 86 ) In the Paramatthadipanı, in the commentary on these versºs, we find a short story which 19 substantially the same as that given in the commentary on the 150th verse of the Dhammapada quoted above with this difference that the verses put into the mouth of the Buddha, are a little different there and agree with the Therīgatha verses 82–784 quoted above The commentary saye that of the five verses attributed to Nanda in the Therigatha, the first ·PREFACE three verses are the words of the Buddha and quoted only by Nanda, and the last two are her oirn sayings The Apadanas also contain substantially the same stories in verse DIFFERENCE BETWEEN TRC PALI AND TICE SANSKRIT VERSION on In Saundarananda Buddha entered the house when Nanda and his wife were both immersed in pleasure in the Palı version Buddha entered the palace where arrangements were complete for the marriage and coronation of Nanda The placing of the almsbowl in Nanda's hand is given in both the versions But in Pali Nanda is represented as anxious to return the bowl now at the head of the stair case, now at the foot of it, now in the courtyard and so In the Sanshrit, he was anxious to return with the bowl an bis hand In the Sanskrit sersion Nanda extorts a pronine from her husband to return before the paint on her check was dry, but in the Pali, she cried out to her husband to return quickly In Palı it is not stated who converted Nanda, but in Sanskrit he is converted by Vaideha mum (Anında) He mado soveral attempts to return home in Sanskrit But in Pali he simply said that he was practicing austerities against his own wall Theaher monkey in Sunbrit is one-eyed, but in Pil alle is without 1080, ears and tail When Xanda was practising austeri 104 for the sake of the leasenly damsels Ananda only up braided him in the Sanskrit sersion, but in Palı he is made the butt of ridicule of all the buhaus For tho quotations from Pili I am indebted to my tuend I'rsair Vlamağı fiukukartt 1.4, sf the Persi dency Colline Clevtta who has thronghout tho printin, of Saundaratında crinced a genuine interest in the work It has been said that Caundarapanda is not known' arther in China or in Text But there 14 ample evidence to play that the work was known and studied on Bengal ·INII PREFACE . inscription 19 written in the third century Kusan Brahmi (and not in later Gupta as Burgess seems to suppose in putting it down at 600 AD), so Nagărjuna must have flourished two successions before him, se , about the end of the 2nd century AD, and Abaghosa two successions previous to Nagarjuna, and so he must have flourished about the end of the 1st century It may be suggested bere that the inscription' in the Asoka pillar at Sıranatha recording something of Raja Arraghosa in the 10th yeur (of Kaniska) (?), may be refer red to our author, as powerful mionks even in our days have the appellation of Raja and Valårijn given to thein Thu there 19 a chain of evidence to connect our author with the carly period of Indo-Scythian dominion in India As to the place of his birth Suzuhi citos several Indian traditions nown in Cluna and concludes that he may have been born anywhere in India but in the north But the trdition embodied in the colophon of the palm leaf minuscript of Nepal written undoubtedly in the 12th century is much more relinble than echoes of Indian tradı tions from Chinn and according to that tradition he was an inhabutint of Saketa a city in the modern province of Oudh That he was a Brahmin by birth a cudent from hny intunate knowledge of the Vedic loro displayed both in Saundarananda and Buddhacarita ·सौन्दरनन्दम् काव्यम्। प्रथमः सर्गः। ॐ नमो बुद्धाय । गोतमः कपिलो नाम मुनिर्धर्मभृतां वरः। बभूव तपमि प्रान्तः काचौवानिय गोतमः ॥१॥ अशिश्रियत् यम्य नतं दीप्तं काश्यपवनपः । सुश्रियाय च नवौ मिद्धिं काश्यपत्रत् पराम् ॥२॥ हविषे यश्च स्वात्मार्थ गामभुत्तत् वशिष्ठवत् । तपःशिष्टेषु शिपु गामधु(धो)चत् वशिष्टवत् ॥३॥ माहान्यात् दीर्घतपमो यो द्वितीय वाभवत् । हतीय इव यश्चाभूत् काव्याङ्गिरसयो र्द्धिया ॥४॥ तम्या विस्तीर्णतपसः पार्थ हिमवतः मे। क्षेत्र चायतन व तपसा माअयोऽभवत् ॥५॥ चारुबीरुत्तस्वनः प्रस्निग्धमृदु शाहलः । हविर्धमवितानेग यम्मदा दवावभौ मृदुभिः मैकतैः विग्धैः केमरान्तरपाण्डुभिः । भूमिभागैरसंकोणेः सागराग इवाभवत् । १ P. M. तम्या '". २ P.M. याश्रियो T. ,३P.I.च. T. B P. I. स्पैकटः T. ५ केसराहगमागभि ६P. सागराग । 1 ·२ सौन्दरनन्दं काव्यम् । चिभिस्तीर्थसंख्यातः पावन भावनैरपि। बन्धुमानिव यमस्यौ भरोभिः ममरोरुहै: ॥८॥ पर्याप्तफलपुष्पाभिः मर्वतो वनराजिभिः । शमे ववृधे चैव नरः साधनवानिव ॥ नौवार फलमन्तुष्टैः स्वम्यैः शान्नैरनुत्मुकैः । श्राकीर्णोऽपि तपोम्मृङ्गः शून्यशून्य दवाभवत् ॥ १० ॥ अमौनाम हयमानानाम शिखिनाम् कूजतामपि । तीर्थानाधाभिषेकेषु शुश्रुवे तब निस्खन ॥११॥ विरेजुः हरिणा यत्र सुप्ता मेध्यास वेदिषु । मन्नाजैर्माधौपुष्पैम्पहाराः कृता इव ॥१९॥ पि बुद्रमगा यत्र भान्तारः समं मृगैः । गरण्येभ्यम्तपस्विभ्यो विनयं भिचिता व ॥१२॥ भन्दिग्धेऽपि पुनर्भावे विरुद्वेष्वागमेष्वपि । प्रत्यविण दवाकुम्तपो यच तपोधनाः । १४ ॥ थव स्म मौयते ब्रह्म कैथित् कैथित् न मीयते । काले मिमीयते' मोमो न पाकाले प्रमीयते ॥१५॥ निरपेक्षागरीरेषु धर्म यत्र स्वयुद्धयः । मंटा इव पोम तापमाम्नेपिरे नपः ॥१६॥ P.H. सम् । २P... प्रदक्षिय ५ .M, निलोपते। ...तोपत २P.AI सुममध्यास। P.M. लोयते P.H. भमौ। Pा. परेमा ·प्रथमः सर्गः । ३ श्राम्यन्तो मुनयो यत्र स्वर्गायोदयुकचेनमः । तपोरागेण धीम्य विलोपमिव चक्रिरे ॥१७॥ श्रय तेजस्विमदन तपावे तमाश्रमम । केचिदिच्छाकवो जग्मू राजपुरा विवसवः ॥१८॥ सुवर्णम्तम्भवर्माणः सिंहोरस्का महाभुजाः। पात्रं गन्दस्य महतः त्रियाञ्च विनयस्य च ॥१८॥ अहहफा ह्यनहन्या महात्मानशलात्मनः । प्राज्ञाः प्रज्ञानिमुक्रम्य भाव्यम्य यौथमः ॥२०॥ माल्कादुपगतां ते श्रियं न विहिरे। ररक्षुध पितु: मत्यं यम्माच्छित्रियिरे वनम् ॥२१॥ तेषां मुनिरूपाध्यायो गीतमः कपिलोऽभवत् । गुरोगाबादतः कौत्साम्ते भवन्ति म्म गौतमाः ॥२२॥ एकपिचोर्यचा भ्राचीः पृथगुरुपरिग्रहात् । राम एवाभवत् गायों वासभट्रोपि गौतमः ॥२३॥ पाकक्षपतिन्छ वामं याच चकिरे । तम्मादिक्षाकुवंग्यास्ते मुवि शाक्या दति स्मृताः ॥२५॥ १P.I. तेजाम्बसदने । ३ P... विषमभूः। ५P.M. श्रियाच । • OP.. साद PM मौकरनपरिछन्। २P.JL क्ष। P.JI. मेदतः। ६P.M. धनेशम्य । -P. M. गया।

·सौन्दरनन्टं कायाम्। स तेषां गोतमयके स्ववंशमदृशौः क्रियाः । मुनिरुव: कुमारस्य मगरम्येव भार्गवः ॥२५॥ कण्वः शाकुन्तलम्व भरतस्य तरखिनः । वाल्मीकिरिव धौमाय धीमतो: मैथिलेययोः ॥२६॥ सदनं मुनिना तेन तेश्य इत्रियपुङ्गवैः । शान्तां गुप्ताश्च युगपत् ब्रह्मक्षश्रियं दधे ॥२७॥ प्रयोदकलमं ग्राह्य तेषां वृद्धिचिकोर्षया । मुनिः स वियदुत्पत्य तानुवाच नृपात्मजान् ॥२ पापोत्कम्त भादस्मात् अक्षय्यसलिलात् महीम् । धारा तामनतिकम्य मामवेचिोत यथाक्रमम् ॥२८॥ ततः परममित्युक्त्वा गिरोभिः प्रणिपत्य च । रपानाहरुद्ध सर्व शीघ्रवाहनलमृतान् ॥३ • ॥ ततः स तैरनुगतः स्यन्दनस्यैर्मभोगतः । तदाश्रममहौ[ ] यां तु परिचिक्षेप वारिणा ॥११॥ अष्टापदमिवालिख्य निमित्तैः सुरभीकताम् । नामुवाच मुनिः स्थित्वा भूमिपालसतानिदम ॥३२॥ अस्मिन् धारापरिचि नेमिचिशिलक्षणे । निर्मिमौवं पुर यूयं मयि याते चिविष्टपम ॥२२॥ ततः कदाचित् ते वीराः तस्मिन् प्रतिगते मुनौ । १ P. 1. सदृमा किया। २ P. AI. मनिबद्धं 1P.AI. निम्मिताध्य TI ·प्रथमः सर्गः। बभः 'यौवनोदामा गजा दव निरकुमाः ॥२४॥ चद्धाशाङ्गुलिचाणा हस्ताधिष्ठितकार्युका । भराभात महादणं व्यापता विस्वासमः ॥१५॥ जिज्ञासमाना नागेषु कौशन्न श्वापदेषु च । चिकुर्वनम्यस्य दौमन्तेवकर्मणः ॥ ६॥ तान् दृष्ट्वा प्रकृति यातान् वृद्धान्,ि व्याघ्रशिनिव । तापसास्तत् वनं हित्वा हिमवन्तं मिषेविरे ॥३०॥ ततस्तदायमभ्यानं शून्यं तैः शन्यचेतमः । पग्यन्तो मन्युना तशा व्याप्ता* इव निशश्वसुः ॥३८॥ अथ ते पुण्यकर्माण प्रत्युपम्यिनवृद्धयः । नत्र त स्पाण्यातान् अवापुमहतो निधौन् ॥३८॥ अलं धर्मार्थकामानां निखिलानामवाप्तये । निधयो नेकविधयो भूरयन्ते गतारयः ॥४०॥ ततस्तत्प्रतिलम्भाच्च परिणामाच्च कर्मणः । तस्मिन् वास्तुनि वास्तुजाः पुरं श्रीमन्यवेशयन् ॥ ४ ॥ मरिदिस्तोर्णपरिखं स्पष्टाश्चितमहापथम् । गोलकन्यमहावप्रम् गिरिवजमिवापरम् ॥४२॥ पाण्डुराहालसुमुखं सुविभकान्तरापणम् । . १ P. I. यविनोदासा', 1P.M. हस्तवियित T. .५P.11. व्यागा 1. २ P. L. बहगोमादुनितासा T. 8 P. M. ताT. ६ P. L. रायनम्।

·सौन्दरनन्दं काव्यम् । ६ हर्यमालापरिचितम् कुकिं हिमगिरेरिव ॥४३॥ वेदवेदाङ्गविदुष' तस्थुषः षट्स कर्मसु । शान्तये वृद्धये चैव यत्र विप्रानौजपन ॥४४॥ तद्भूमेरभियोकृणाम् प्रयुक्कान् विनिवृत्तये । यत्र स्खेन प्रभावेन मृत्यैर्दण्डानजीजपन् ॥४॥ चारित्रधनमम्पवान् मलज्जान् दीर्घदर्शिनः । अईतोऽतिष्ठपन् पैचे शूरान् दक्षान् कुटुम्बिनः ॥४६॥ व्यस्तम्तैम्तैर्गुणैर्युतान् मतिवाग्विक्रमादिभिः । कर्मस प्रतिरूपेषु सचिवास्तान न्ययूयुजन् ॥ १७॥ वसमद्भिरविभ्रान्तरनंविर विसिातैः । यदभासे नरः कौर्णम् मन्दरः किपररिव ॥४८॥ यच ते एमनमः पौरमौतिचिकीर्षया । श्रीमन्युधानमंजानि यशोधामान्यचौकरम् ॥४८॥ शिवाः पुष्करिणीयेव परमाय्यगणागममः । गाजया चेतमोत्कर्षात दिनु माम्वधीग्वनन् ॥५०॥ मनोजा श्रीमतीः प्रष्ठोः पथिपूपवनेषु च । मभाः कृपवतोव ममन्नात् प्रत्यनिष्ठिपम् ॥५॥ हम्परथमहोण अमदोर्णममाकुम्तम् । अमिगूढार्थ विभवम् निगूढमानपौरुषम् ॥५॥ १.".अयो। .P. H. परिमाधि ·प्रथमः सर्गः। ७ . सन्निधानमिवार्थानाम प्राधानमिव तेजसाम् । निकेतमिव विद्यानाम् सङ्केतमिव सम्पदाम ॥५३॥ वामवृक्षं गुणवताम् श्राश्रयं भरणैषिणाम् । श्रानत्तं कनशास्त्राणाम् पालानं वाहुभालिनाम् ॥५४॥ समाजैरुत्सवः दायैः क्रियाविधिभिरेव च । अलचकुरलंबीयाम्ते जगद्दाम तत्पुरम् ॥५५॥ यस्मादन्यायतस्ते च कञ्चिन्नाचौकरत्करम् । तम्मादन्पेन कालेन तत्तदापूपुरन् पुरम् ॥५६॥ कपिलस्य च तम्यर्पतम्मिन्नाश्रमवास्तु नि । यस्मात् तत् पुरञ्चः तस्मात् कपिलवाम्न तत् ॥५॥ ककन्दस्य मकन्दम्य कुशाम्बम्येव चाश्रमे । पुर्यो यथा हि श्रूयन्ते तथैव कपिलस्य तत् ॥५॥ आपुः पुरं तत् पुरुहतकल्पा- स्त तेजसार्येण न विस्मयेन । श्रापुः यशोगन्धमतच शश्वत् सुता ययातेरिव कौर्तिमन्तः ॥५८॥ तत्राथवत्तैरपिराजपुचै- रराजकं नैव रराज राष्ट्रम् । . RP. M. व्यासाना वाङसालिनाम् । P. L. M. हालाना बाड- भान्दिनाम् । २ P. M.दाधियः। ३ P. 1, मुकन्दस्य।

·द्वितीय सर्ग 1 द्वितीयः सर्गः। तते कदाचित् कालेन तदवाप कुल क्रमात् । राजा उद्धोदनो माम का जितेन्द्रिय ॥१॥ यम मजिमकामेषु श्रीप्राप्तौ म विमिमिये । नावमेने परान् ऋद्या परेभ्यो नापि वियथे ॥२॥ वलीयान् सत्त्वसम्पन्न श्रुतवान् बुद्धिमानपि । विकान्तो नयवाद्यैव धीर सुमुख एव च ॥३॥ वपुमाश्च न च स्तन्धो दचिणों न च नावः। तेजखौ न च न चान्त कती च न च विमिन ॥४॥ आक्षिप्त[ ] प्रचमि मामाख्ये सुनिश्चि] व्यपायित । अभवधो न विमुख तेजमा दित्मयैव च ॥५॥ य पूर्व राजभिर्याताम यियासुर्धर्मपद्धनिम् । राज्य दौवामिव वहन वृत्तेनावगमत्पिडन ॥६॥ यम्य सुव्यवहाराच्च रक्षणाच्च सुख प्रजा । शिविरे विगतोदेगा पितुरङ्गगता व ॥७॥ हातगाम्न कृतास्त्रो का जातो वा विपुले कुल्ले । हतार्था न ददृरे योऽस्य दर्शनमौयिवान् ॥८॥ १P गामि।

·सौन्दग्नन्द कायम् । तारामहरपि दीप्यमानः अनुत्थिते चन्द्र वान्तरोचम् ॥६० ॥ यो ज्यायानथ क्यमा गुणैश्च तेषाम भ्राणाम् वृषभ वीजमा वृषाणाम् । ते तत्र प्रियगुरवस्तमभ्यषिञ्च- नादित्या दाशतलोचनं दिवौव ॥६॥ प्राचारवान् विनयवान् नयवान् क्रियावान् धर्माय नेन्द्रियसुखाय तातपत्रः । तद्धादभिः परिवृतः म जुगोप राष्ट्रम् संक्रन्दनो दिवमिवानुसतो मरुद्भिः ॥६३॥ मौन्दरनन्द-महाकाव्ये कपिलवस्तुवर्णनो नाम प्रथमः सर्गः। . ११.स. पनुदिते। २.M. धर्ममायतेन्द्रियः। .P. M. मौन्दगानन्दः।

·द्वितीयः सर्गः। द्वितीयः सर्गः। ततः कदाचित् कालेन तदवाप कुलं क्रमात् । राजा द्धोदनो नाम इद्धकर्मा जितेन्द्रियः ॥१॥ यः म मजिनकामेषु श्रीप्राप्तौ न विमिम्मिये । नावमेने परान् सद्या परेभ्यो 'नापि विव्यथे ॥२॥ वलीयान् मत्वमम्पन्नः श्रुतवान् बुद्धिमानपि । विक्रान्तो नयवांश्चैव धौरः सुमुख एव च ॥३॥ वपुमांच न च स्तन्धो दक्षिणो न च नानवः । तेजखौ न च न घान्तः कती च न च विम्मितः ॥३॥ प्राचित:] भत्रभिः ममिख्ये सहभिश्चि] व्यपाश्रितः । अभवद्यो न विमुखः तेजमा दिसयैव च ॥५॥ यः पूर्वं राजभिर्याताम् यियासुर्धर्मपद्धतिम् । राज्यं दौतामिव वहन् वृत्तेनावगमतिपढन् ॥६॥ यम्य सत्यवहाराच रदणाच सुखं प्रजाः । शिग्निरे विगतोदेगा: पितुरङ्कगता इव ॥२॥ कृतमामतः कृताम्तो वा जातो वा विपुले कुले । कृतार्थी न ददृशे योऽम्य दर्शनमौयिवान् ॥८॥ १P. II, नामि।

·सौन्दरमन्दं काव्यम् । हितं विप्रियमयुको यः शुश्राव न चुक्षुभे । दुष्कृतं वदपि त्याका मस्मार कृतमयपि ॥९॥ प्रणताननुजग्राह विजग्राह कुलदिप. । आपन्नान् परिजग्राह निजग्राह स्थितान्]ि पथि ॥१०॥ प्रायेण विषये तस्य तच्छौलमनुवर्त्तिन । अर्जयन्तो ददृशिरे धनानौव गुणानपि ॥११॥ अध्ये(ध्य)य परं ब्रह्म नाध्ये(भ्याट सततं तेः । दानान्यदित पावेभ्यः पापं नाकृत किञ्चन ॥ १ ॥ धृत्या 'रचौत्प्रतिज्ञा म सहाजौवोद्यतां धुरम् । . नह्यकाौत च्युतः सत्यान्मूतमपि जीवितम् ॥१३॥ विदुषः पर्युपामिष्ट व्यकाशिष्टात्मवत्तया । व्यरोचिष्ट च शिष्टेभ्य मामौषे चन्द्रमा इव ॥१४॥ प्रवेदौत् बुद्धिशास्त्राभ्याम् दह चामुत्र च क्षमम् । अरचीत् धैर्यवौर्याभ्यां इन्द्रियाण्यापि च प्रजाः ॥१५॥ अहानिदुःखमा नाम द्विषतां चोर्जितं यशः । अषीत् च नयेः भूमिं भूयमा यमेव च ॥१६॥ श्रयामोन दुःखितान् पग्मन् प्रकृत्या करुणात्मकः । माधौषोत् च यगोस्लोभात् अन्यायाधिगधनः ॥१७॥ मौहाईदृढभनित्वात् मैत्रेषु विगुणेम्वपि । नादिदामौन प्रदिमौतु मौमुष्यात् मख(त्त्वामर्थवत् ॥१८॥ १P. M. •राक्षौता र ' M. वाचगपत P. L. I. indistinct जावत । - ·द्वितीय सर्ग। . निवेद्यायमईयो नालिचत् किञ्चिदमुक्त । गामधर्माण नाधुक्त परतर्षण गमिव ॥१६॥ नास्चत् कलिमप्राप्तम् नाश्वत्मानमेवरम् । पागधुद्धिमाधिवत धाय न तु कोर्तये ॥२०॥ क्लेमाहनिपि कांश्चित्तु नालिष्ट तिटकर्मणः । आर्यभावाच्च नादिवत्' दिपतोऽपि मतो गुणान् ॥२१॥ आरुवत् वपुषा दृष्टो प्रजानाम् चन्द्रमा दुव । परख भुवि नाम्चत् महाविपमिवो(वा)रगम् ॥१२॥ नाकवत् विषये नम्य कथित् कैचित् क्वचित् इतः । अदिक्षत् तम्य हस्त म्यमाभ्यो ह्यभय धनुः ॥२३॥ कृतागमोऽपि प्रणतान् प्रागेव प्रियकारिण । आदर्शस्निग्धया दृश्या मक्षोन वचमामिचत् ॥२४॥ वहौरध्यगमत् विद्या विषयेष्वकुतूहलः । स्थितः कार्त्तयुगे धर्म धर्मान् कृच्छ्रेऽपि नासमत् ॥२५॥ श्रवर्द्धिष्ट गुणैः गवदधत् मित्रभन्पदा । प्रवर्तिए च वृद्धषु नातत् गहिते पथि ॥२६॥ गरैरभौगमच्छचन गुले बन्धनरौरमत् । रन्त्रैर्नाचचुदत् मृत्यान् कर. नापौपिडत् प्रजाः ॥२७॥ रणत् चैव मौर्याच निखिल्लां गामवीवपत् । P.M गाधुक्षत् T. • P.1. कुत । ३ PM शाण ।

·सौन्दरनन्द कायम्। स्पष्टया दण्डनीत्या च रासिवानवौवपत् ॥२८॥ कुल राजर्षिवृत्तेन यगोगन्धमवीवपत् । दीया तम इवादित्यः तेजमारौनवौवपत् ॥२६॥ अपप्रथत् पिढीव मत्पुत्रमदृशैः गुणैः । मलिलेनेव चाम्भोदो' वृत्तेनाजिदत् प्रजाः ॥ ३ ॥ दानैरजस्र विपुलै सोम विमान् असूषवत् । राजधर्मभ्यितत्वाच्च काल सस्वमसूधवत् ॥३१॥ अधर्मिष्ठामच कथनकथामकथकथः । चक्रवर्तीव च परान् धर्मायाभ्युदमी महत् ॥३२॥ राष्ट्रमन्यत्र च बलेन स किञ्चिददौदपत् । मृत्यैरेव च मोद्योग विषदर्पमदौदपत् ॥३३॥ खैरेवादीदपत् चापि भूयो भूयो गुणे कुलम् । प्रजा नादौदपञ्चैव मर्चधर्मव्यवस्थया ॥२४॥ अथान्त ममये यच्चा यजभूमिममीमपत् । पाम्ननाच द्विजान ब्रह्म निरुदविमानमौमपत् ॥२५॥ गुरुभिर्विधिवत् काले मौम्य मोमममौमपन् । तपमा तेजमा चैव द्विषत्मैन्यममौमपत् ॥१६॥ प्रजाः परमधर्मज सूक्ष्म धर्ममवीवपत् । १P.1 धास्ती हो। २ P. 1. व्यजिङ्गदत् । ३ P. M परा धायाम्यदमोवछत् । BP ... सोभ्य ।

·द्वितीय सर्ग । १३ दर्शनाच्चैव धर्मम्य काले स्वर्गमवावापत् ॥३७॥ व्यक्रमप्यर्थच्छ्रेषु नाधर्मिठमनिष्टिपत्' । प्रिय इत्येव चाशन न मरागात् अवौधत् ॥२८॥ तेजमा च विषा चैव रिपून् दृप्तान अवौभमत् । यशोदौ पेन दौम पृथिवाञ्च व्यवौमसत् ॥३८॥ श्रामृशम्णन यासे तेनाटायि मदार्थिने । द्रव्य महदपि त्यता न चैवाकौति किञ्चन ॥४॥ तेनारिरपि दुखार्ती नात्याजि भरणागत । जित्वा दृप्तानपि रिपून् न तेनाकारि विस्मयः ॥४१॥ न तेनाभेदि मर्यादा कामाद देषाद् भयादपि । तेन मत्स्यपि भोगेपु नामेवौन्द्रियत्तिता ॥४२॥ न तेनादर्श विषमं कार्य वचन किञ्चन । विमियमिययोः कृत्ये न तेनागामि निक्रियाः ॥४३॥ तेमापायि यथाकल्पं मोमच यश एवच । वेदशाम्नायि सतत वेदोको धर्म एवच ॥४४॥ एवमादिभिरत्यको बभूव सुलभैः गयो । अमक्या कामामन्तः शाक्यराज: सशक्रवत् ॥४५॥ अथ तम्मिन् तथा काले धर्मकामा दिवौकसः । विचर्दिगि लोकस्य धर्मचर्या दिदृक्षवः ॥४६॥ } P.M. ना वर्मिय मतिष्वपत् । २ P. I. व्यवौहसत् । ३P.NI. न तेनादाधि विधम काम्य ।

·सौन्दरनन्दं काव्यम्। धर्मात्मानः चरन्तन्ते धर्मजिजामया जगत् । दृदृशस्तं विशेषण धर्मात्मानं नराधिपम् ॥४०॥ देवेभ्यस्तुषितेभ्योऽथ बोधिमत्त्वः निति प्रजन । उपपत्तिं प्रणिदधे कुले तम्य महीपतेः ॥४८॥ तम्य देवी नृदेवम्य माया नाम नदाभवत् । वौत क्रोधतमा माया मायव दिवि देवता ॥४॥ खनेऽथ समये गर्भमाविशन्त ददर्श मा। पड्दन्तं वारण श्वेतम् ऐरावमिवौजमा ॥५॥ त विनिर्दिदिश' श्रुत्वा स्वप्नं स्वप्नविदो दिजाः । तम्य जन्म कुमारस्य लक्ष्मौधर्मयशोमतः ॥५१॥ तम्य मत्त्व विशेषस्य जातो जातिक्षयैषिणः । माचला प्रघचालोचौं तरङ्गाभिहतेव नौः ॥५२॥ सूर्य्यरभिभिरकिए पुष्पवर्ष[:] पपात खात् । दिगवारणकराधूतात् वनाच्चैवरथादिव ॥५३॥ दिवि दुन्दुभयो नेदुः दीव्यताम मरुतामिव । दिदीपेत्यधिकं सूर्यः शिवश्य पवनो ववौ ॥५४॥ ततघुम्तपिता शुद्धावामाथ देवताः । मधर्मबजमानेन मत्वानां चानुकम्पया ॥५५॥ ममाययौ यमकेतुं श्रेयस्केतकरः परः । १. दोन.T.

·द्वितीय मर्ग । बचाने मान्तया नत्स्या धी विग्रहवानिव ॥५६॥ टेव्यामपि यवीयम्यामरणामिव पावक । नन्दो नाम सुतो जन्जे नित्यानन्दकरः कुन्ने ॥५॥ दौर्घबाहुमहावदाः मिहामो वपभेक्षण ! वपुषाग्येण यो नाग सुन्दरोपपदं टधे ॥ ८॥ मधुमाम रव प्राप्तः चन्द्रो नव वोदितः । अगवामिन चानन म बभौ कान्तया श्रिया 1.५८॥ म तो सब घामाम नरेन्द्र परया मुदा । अर्थ मन्ननहम्नम्यो धर्मकामौ महानिर ॥ ६ ॥ तम्य कालेन सत्पुत्री वधाते भपापही (मतौ) । आर्य म्यारम्भमहतो धायांवित्र भृतये ॥ ६ ॥ तयो मत्पुत्रयोर्मध्ये शाक्यराजो रराज म । मध्यदेश व व्यको हिमवत्पारिपात्रयो n६.n ततस्तयो मकानयोः क्रमे नरेन्द्रसूबो हतविद्योय । कामेवजन प्रममाट मन्दः मार्थमिद्धम्नु म प्रेळेव हि नौर्णमातरच मृतञ्च विशन् जगदनभिजमार्तहदय । १P.AM मिहिन्तु ।

·सौन्दरनन्द काव्यम्। गतपरमभङ्क [न] विषयरतिमगमत् जननमरणभयममितमभितो विजिघांसुः ॥१४॥ उद्वेगात् अपुनर्भवे मनः प्रणिधाय म थयो शयितवराङ्गनादनास्थः । লিঙ্ক পূর্ণনিলিবল বলবান। मरम दूव मथितनलिनान् कलहंमः ॥६५॥ मौन्दरनन्द महाकाव्ये राजवर्णनो नाम द्वितीयः मर्गः ।

·द्वतीय मर। तृतीयः सर्गः। तपमे तत: कपिन्नवास्तु हयगजरचौघमङ्कुलम् । श्रीमदभयमनुरक्तजन म विहाय निश्चितमना वनं ययौ ॥१॥ विविधागमाप्तपम्मितांश विविधनियमाश्रयान् मुनीन् प्रेक्ष्य । म विषयल्पाकृपणान् अनवस्थित तम इति न्यवर्तत ॥२॥ अथ मोचवादिनमराडम् उपशममति तथोट्रकम् । नत्वकतमतिरूपाम्य जहावयमप्यमार्ग इति मार्गकोविदः ॥३॥ भ विचारयन् जगति किन्न परममिति तन्तमागमम् । नियमनधिगत: परत' परमं चचार तए एवं दुष्करम् ॥ ४ ॥ अथ नेघमागं इति वौच्य नटपि विपुल जहौ नपः । याधि' विषयमवगम्य परम् वुभुने नरान्नमवृतत्तबुद्धये ॥५॥ म सुवर्णपानयुगवाड: ऋषभगतिरायतेक्षण: । प्रवमनिमहमभ्यगमत् परमम्य निश्चयविधेर्तुभुत्सया ॥६॥ उपविश्य नत्र कृतबुद्धिरचलतिरदिरानवत् । मारवलमजयग्रमयो बुबुधे पदं शिवमहार्य्यमव्ययम् ॥२॥ अवगम्य तं च सतकार्यममृतमनमा दिवौकमः । इश्मनुलमगमन्मुदिना विमुखी तु मारपरिषत् प्रचुतुभे ॥८॥ मनगा च भूः प्रविचचाल इतवहसः शिवो' वयो। नेदरपि च सुरदुन्दुभयः प्रववर्ष चाम्बुधरवर्जितं नमः ॥८॥ १ P. L. M. ध्यान.. • PI. तेन। ३P.M. प्रियो।

·सौन्दरनन्दं कायम। अवबुध्य चैव परमार्थमजरमनुकम्पया विभुः । नित्यममृतमुपदर्शयितुम म वरणमापरिकरामयात् पुरोम् ॥१०॥ अथ धर्मचकसतनाभि तिमतिममाधिनेमिमत् । तत्र विनयनियमारमृषि जगतो हिताय परिषद्यवर्तयत् ॥११॥ इति दुःखमेतदियमस्य समुदयलता प्रवर्तिका । शान्तिरियमयमुपाय रति प्रविभागशः परमिद चतुष्टयम ॥१२॥ अभिधाय च विपरिवर्त्तमतुलमनिवर्त्य मुत्तमम् । दादानियतविकल्पमपि विनिनाय कौण्डिनमगोत्रमादितः ॥१३॥ स हि दोषमागरमगाधमुपधिजलमाधिजन्तुकम् । क्रोधमदभयतरगचपलं प्रततार लोकमपि चाप्यतारयत् ॥१४॥ म विनीय काशिघु गयेषु बहुजनमथो गिरिप्रजे । पियमपि परमकारणिको नगर ययावतुंजिश्क्षया नदा ॥१५॥ विषयात्मकस्य बिजनस्य बहुविविधमार्गविनः । सूर्यमदृशवपुरभ्युदितो विज़हार सूर्य दव गौतमस्तमः ॥१६॥ अभितस्ततः कपिस्तवास्तु परमभवास्तुसंस्तुतम् । निम्तमतिचिभिवोपवनम् म ददर्श निष्पहतया यथा वनम् ॥१०॥ अपरियः स हि बभूव नियतिमतिरात्मनौश्वरः । नेकविधभयकरेषु किमु स्वजन; म्वदेश एव मित्रवस्तुपु ॥१८॥ प्रतिपूजया न म जइर्ष न च सुधमवजयागमत् । मिथितमतिरमिन्दमयोः म जगाम सुम्वदुःखयोय विक्रियाम् ॥१८॥ १P.थिमित्यम्। ३६..एन P... M. lucuna, T ·हतीय सर्ग । अथ पार्थिवः ममुपलभ्य 'सुनमुपगतम् नथागतम् । वर्णमयजतुरगानुगतः सुनदर्शनोत्सकन याभिनिर्ययौ ॥२०॥ सुगतस्तथागतमपेक्ष्य नरपतिमधौरमानमतया । पमपि जनमश्रुमुखम विनिनीषया गगनमुत्पपात ह ॥२१॥ . म विचक्रमे दिवि भुवीव पुनरूपविवेश नम्यिवान् । निश्चलमतिः शिशयिपुः पुन बहुधाभवत् पुनरभूत् तथैकथा ॥२२॥ मलिले क्षिताविव चचार जलमिव विवेश मेदिनीम् । मेघ व दिवि वविधर्ष पुनः पुनरुज्चनबद दवोदितो रविः ॥२३॥ युगपरम्पलन् चन्ननवच्च जलमवटजश्च मेघवत् । तप्तकनकसदृशप्रभया म बभौ प्रदीप्त व मध्यया धनः ॥२४॥ तमुदौक्ष्य हेममरिजालवलपिनमिवोत्थितं ध्वजम् । पौतिमगमदतुला नृपतिः जनता नताय बहुमानमभ्ययुः ॥२५॥ अथ भाजगौशतमवेक्ष्य मनुजपतिमृद्धिसम्पदा । पौरजनमपि न सत्प्रमयेन निजगाद धर्मविनय विनायकः ॥२६॥ नृपतिस्ततः प्रथममाप फलमस्तधर्ममिद्धयोः । धर्ममतुलमधिगम्यमुनेः मुनये ननाम म यतो गराविव ॥ ७॥ बहवः प्रसनमनमोऽय जननमरणार्तिभौरवः । मायतनयऋषभाः कनिनो वृषभा इवानलभयात् प्रवद्रजुः ॥२६॥ विजस्तु येपि म यहाणि तनयपिटमारपेचया । तेऽपि नियमविधिमामरणात् जराहुश्च युक्रमनमय दधिरे ॥१८॥ १P.M. संगत।

·सौन्दरनन्दं काव्यम् । न जिहिम सूक्ष्ममपि जन्तमपि परवधोपजीवनः । कि वत विपुलगुणः कुलजः मदयः सदा किमु मुनेरुपामया ॥३॥ अकशोधमः कृषधनोऽपि परपरिभवामहोऽपि मन् । तान्यधनमपजहार तथा भुजगादिवान्यविभवात् विविव्यथे ॥३१॥ विभवान्वितोऽपि तरुणोऽपि विषयचपलेन्द्रियोऽपि मन् । नेव च परयुक्तौरगमत् परमहिला दहनतोय्यमन्यत १३२॥ अनृतं जगाद न च कथित ऋतमपि जजन्य नाप्रियम् । मक्षामपि न जगावहितम हितमप्याच न च पैशुनाय यत् ॥ २ ॥ मनसा लुलोभ न च जात परवसुषु बद्धमानम.२ । कामसुखमसुखतो विशन् विज़हार हप्न इव तत्र मन्जनः ॥३४॥ न परम्य कश्चित् अपघातमपि च मणे व्यचिन्तयत् । मादपिटसुतसहसदृश म ददर्श नत्र हि परस्परं जनः ॥२५॥ नियतम् भविष्यति परच भवदपि च भूतमप्यथो। कर्मफन्नमपिच लोकगतिनियतेति दर्शनमवाप साधु च ॥३६॥ ति कर्मणा दशविधेन परमकुमलेन भूरिणा) भ्रशिनि शिथिलगुणेऽपि युगे विहार तच मुनिसयाज्जनः ॥२०॥ न च तच कश्चिदुपपत्तिसुखमभिललाष तेर्गुणैः । मलमशिवमवगम्य भवम् भवमक्षयाय बहते न जन्मने ॥३८॥ --- १ P.INM. P.H. M. परमष्तिा'. २PILM एइमानमः ।

·हनीय मा। २१ अकथंकथाग्रहिन एव परमपरिशहदृष्टयः । मोतमि हि वतिगे वहवी रजमम्तनुत्त्वमपि चक्रिरे परे ॥३॥ ववृतेऽत्र योऽपि विषमेषु विभवमदृशेषु क्यन् । त्यागविनयनियमाभिरतो विजहार मोऽपि न चचान्न मत्पथात् ॥४॥ अपि च खतोऽपि परतोऽपि न भयमभवत् न देवतः । तत्र च सुखसभितगुणैः जद्दपुः प्रजाः कृतयुगे राजो मनोरिव ४ १॥ रनि मुदिनमनामयनिरापन्कुरघुपुरुपुरोपमं पुरं तत् । भवभयदैगिके महपौ विहरति तन्त्र शिवाय वीतराग इति ॥४॥ मौन्दरनन्दे महाकाव्ये तथागतवर्णनो नाम हनीय मर्मः ॥ 'PM सोतमिहीम ततरे हरिभवमि चतिरे पर्न

·सौन्दरगन्द कायम
२२
चतुर्घः सर्गः।
मुनौ ब्रुवाणेऽपि तु नत्र धर्मम् धर्म प्रति जानिषु चादृतेषु ।
प्रामादमभ्यो मदनैककार्य प्रियामहायो विजहार नन्द ॥१॥
म चक्रवाक्येव हि चक्रवाक तया समेत प्रियया प्रियाई ।
नाचिन्तयत् वैश्रमणम् न शक्रम तत्यानहेतो त एव धर्म ॥२॥
लक्ष्म्या च रूपेण च सन्दरौति स्तम्भेन गण च मानिनौति ।
दोप्या च मानेन च भामिनौति यामौ वभाये विविधेन नाम्ना ॥ ३ ॥
मा हामहमा नयनतिरेफा पौनम्तनान्युनतपद्मकोषा।
भूयो वमासे स्वकुलोदितेन स्त्रीपद्मिनी नन्ददिवाकरेण ॥ ४ ॥
रूपेण चात्यन्तमनोहरेण रूपानुरूपेण च चेष्टितेन ।
मनुथ्यलोके हि तदा वभूव मा सुन्दरी स्त्री पुरुषेषु नन्द ॥५॥
मा देवता नन्दनचारिणौव कुलभ्य नान्दौजननश्च नन्द ।
अतीत्य माननुपेत्य देवान् सृष्टावभूतामिव भृतधात्रा ॥६॥
ता सन्दरौं चेत् न स्लभेत नन्द मा वा निषेत्रेत न न नतभू ।
इन्द ध्रुव तत् विकल न गोभेतान्योन्यहीनाविव रात्रिचन्द्रौ ॥७॥
कन्दर्परत्योरिव छातम् प्रमोदनान्योरिव नौउभूतम् ।
प्रहर्षतुध्योरिव पाचभूतम् दन्द महार[]स्त मदान्धभूतम् ॥८॥
परस्परोदोक्षणतत्पराव परस्पर व्याहतमतचित्तम् ।
परम्परायेषताहरागम् परस्परं नन्मिथुन महार ८॥
भावामुरको गिरिनिरम्यौ तौ किन्नरीकिपुरुषावियोभो।
पिकौतयापि विरेजतय रूपश्रियान्योन्यमिवाक्षिपन्तौ ॥१०॥

·चतुर्थः सर्गः। २३ . अन्योन्यमंरागविवर्द्धनेन तद्वन्धमन्योन्यमरोरमच । कमान्तरे तर्षवजेन तेन मलीलमन्योन्यममीमदच ॥१॥ विभूषयामाम ततः प्रि(प)यां म मिविपुस्तां न मृजावहार्थम् । खेनैव रूपेण विभृपिता हि विभूषणानामपि भूपां मा ॥१२॥ दवाथ मा दर्पणमम्य हस्ते ममायतो धारय तावदेनम् । विशेषकं यावदहं करोमौत्युवाच कान्तं स च तं बभार ॥१२॥ भर्तुम्ततः मधु निरूप्यमाणा विशेषकं भामि चकार तादृक् । नियामवातेन च दर्पणम्य चिकित्सयित्वा निजघान नन्दः ॥१४॥ मा तेन चेप्टाललितेन भर्नुः गायेन चान्तर्मनमा महाम । भवेच्च कटा किस्त नाम तस्मै ललाटजिमा भुकुटि चकार ॥१५॥ चित्क्षेप कर्णत्पलमभ्य मे करेण मध्येन मदान सेन । पचागुलिं चाईनिमीलितादे वोऽम्य तामेव विनिर्दुधाव ॥१६॥ ततचलनूपुरयन्त्रिताभ्याम् नखप्रभोद्भामितरान्निभ्याम् । पद्भ्यां प्रियाया नलिनोपमाभ्याम् मुहां भयानाम ननाम नन्दः ॥१०॥ म मुक्तपुष्पोन्मिपितेन मनी ततः प्रियायाः मियकृत् वभाले । सुवर्णवेधा अनिलावभमः पुष्पातिभारादिव नागहतः ॥१८॥ मा तं स्तनोदलितहारयहित्यापयामाम निपौद्य दोभ्याम् । कथं रुतोमोति जहास चोचः मुखेन भाचौहतकुण्डलेन ॥ १८ ॥ १ PI. वयंवलेहतेन । a P. M. Torfufa, not in P. L M T. P. 1. साध्येन घातुर्मनमा ।

·मौन्दरनन्दं काव्यम् ।
पत्युन्ततो दर्पणमनपाणे' मुहुर्मुहुर्वत्रमवेक्षमाणा ।
नमालपबाईनले कयोले समाधयामाम विशेषकं तत् १२ ॥
तस्या मुख तत् मतमानपत्रम् ताम्राधरोष्ठम् चिकुरायताम् ।
रक्राधिकाग्रम् पतितद्विरेफम् मवलं पद्ममिवावभासे ॥२१॥
नन्दम्तनो दर्पणमादरेण विभ्रत् नदा मण्डनमा शिमृतम ।
विशेषकावेक्षणकेकराक्षो लडत् प्रियाया वदनं ददर्श ॥ २२॥
तत्कुण्डलादस्तविशेषकान्तं कारण्डवनियमिवार विन्दम :
नन्दः प्रियाया मुखमौक्षम भूयः प्रियानन्दकरो वभूव ॥२३॥
विमानकन्ये म विमानगर्भ ततम्तथा चैव ननन्द नन्दः ।
तथागतश्चागतभेक्षकालो भैशाय नम्य प्रविवेश वे ॥२४॥
अवामुखी निस्पणायश्च नस्यौ भ्रातरी हेऽन्यस्य रहे यथैव ।
तस्मादयो प्रेग्यजनप्रमादात् भिक्षामलश्चैव पुनर्जगाम ॥२५॥
काचित् पिपेषान्त्रविलेपनं हि वामोङ्गना काचित् अवासयच्च ।
अयोजयत् स्नानविधि तथान्या जगन्युरन्याः सुरभीः खजय ॥१६॥
तमिान् ग्टहे भर्तुरतयरन्यः क्रीडानुरूपं तडित नियोगम् ।
काथिन बुद्धं ददृशुर्युवत्यः बुद्धम्य वैषा नियत भनौषा ॥ ७॥
काचिन स्थिता तब तु हर्म्यपृष्ठे गवाक्षपक्षे प्रणिधाय चक्षुः ।
विनिष्पतन्तं सुगत ददर्श पयोदगर्भादिव दोनमर्कम् ॥२८॥
मा गौरवं तत्र विधार्य भर्तुः खया च भत्ताहतयाईतश्च ।
नन्दम्य तम्यौ पुरनोविवषुः तदाजया चेति तदाचचक्षे ॥२८॥
अनुयहाथाम्य जनम्य जो गुरु नो भगवान् प्रविष्टः ।
भिषामतन्वा गिरमामनं वा शून्यादरण्यादिव याति भूयः ॥३॥

·चतुर्थ मर्ग। ५ श्रुत्वा महर्षः स गृहप्रवेश मत्कारहीनञ्च पुनः प्रयाणम् । चाल चित्राभरणाम्बरमग कन्पद्रुमो धृत इवानिलेन । ३१॥ कृत्वान्नलिं मूर्द्धनि पद्मकन्यं ततः म कान्तां गमनं यया । कत गमिष्यामि गरौ प्रणामम् मामभ्यनुज्ञातुमिहाईमौति ॥ ३२ ॥ मा वेपमाना परिमखने तं गाल लता वातममोरिव । ददर्श चाअतखोलनेत्रा दौर्घन निश्चम्य वचोऽयुवाच ॥३०॥ नाहं यियामोर्गुरुदर्शनार्थम् अर्हामि कर्तुम् तव धर्मपौड़ाम्। गच्छार्यपुहि चौघ्रमेव विशेष को यावदयं न शुकः ॥३४॥ म चेत् भवेस्त्वम् ग्वलु दौर्घसूची दगई महान्तम् त्वयि पातयेयम । मुहर्मस्वां गयितम कुचाग्याम विवोधयेयम् च न चालयेयम् ॥३५॥ स्थापनानाम्यानविशेषकायां अप्येय्यमि त्वं त्वरितम् नत: खाम् । निपौड़ यिष्यामि भुजदयेन विभूषणेनाविलेपनेन ॥ ६ ॥ इत्येवमुकच निपौड़ितश नया नेम्वनया जगाम । एवं करिय्यामि विमुञ्च पण्डि थावद्गुरुर्दूरगतो न मे मः ॥४॥ नतम्तनोवर्तितचन्दनाभ्याम् मुक्को मुजाभ्याम् न त मानमेन । विहाय वेषम् मदनानुरूपम् नत्कालयोग्यम् म वपुर्वभार ॥३॥ मा त प्रयान्तम् रमणं प्रदथ्यो प्रध्यानन्ययितनियनानी। स्थितोधकर्णा व्यपविगप्पा भ्रान्तं मग भान्तमुखी मगीव JBel. दिदृष्यातिप्तमना मुनेम्नु नन्ः प्रयाणं पनि नबरे च । विरत्तदृएिश्य गनर्ययो ताम करीव पश्यम् म लड़त्करेणुस १४ • ॥ 1 P. L. I. धम्मंयाचना

·२६
सोन्दरनन्द कायम्।
पातोदरौं पौनपयोधरोरूम म सुन्दरौं रुपदरीमिवाने ।
काक्षण पश्यन् न ततर्प नन्द पिवन्निवैकेन जल करेण ॥४१॥
न गौरव बुद्धगतम् चकर्ष भार्यानुराग पुनराचकर्ष ।
सोऽनिश्चयात् नापि ययौ न तस्यौ तरस्तरङ्गेष्विव राजहम ॥४२॥
प्रदर्शन भूयगतच तम्या हात्ततश्चावततार पूर्णम् ।
श्रुत्वा ततो नूपुरनिसन म पुन ललम्बे इदये ग्टहीत ॥४३॥
म कामरागेण निग्टहामाणो धर्मानुरागेण च कृय्यमान ।
जगाम द खेन विवर्त्यमान भव भतिम्रोत दवापगाया ॥४४॥
तत क्रर्दीर्घतमै प्रचक्रमे कथ नु यातो न गुरुभवेदिति ।
खजेय ता चैव विशेषकप्रिया कथ प्रियामा विशेषकामिति ॥४५॥
अथ म पथि ददर्श मुक्तमान पिटनगरेपि तथा गताभिमानम् ।
दशवलमभितो विलम्बमानम् ध्वजमनुयान दवेन्द्रमय॑मानम् ॥४६॥
मौन्दरनन्द महाकाव्ये भार्यायाचितको नाम
चतुर्थ मर्ग ॥ ४॥

·पञ्चमः सर्गः। २० पञ्चमः सर्गः। अथावतीयांश्चरथदिपेभ्य. शाक्या यथाम्बाई' ग्टहीतवेपाः । महापणेभ्यो व्यवहारिणय महामुनौ भकिवशात् प्रणेमुः ॥ १ ॥ केचित् प्रणम्यानुययुर्मुहर्तम् केचित् प्रणम्यार्थवशेन जग्मुः । केचित् खकेवावमयेषु नभ्यः कृत्वाचनीन् वीक्षणतत्पराक्षाः ॥२॥ बुद्धस्तुतम्त च नरेलमार्ग स्रोतो महत् भकिमतो जनम्य । जगाम दुःखेन विगाहमानो जलागमे सोत वापग[]या: ॥३॥ अथो महद्भिः पथि सम्पतद्भिः मम्पच्यमानाय तथागताय । कत्तुं प्रणामं न शाक नन्दम्तेनाभिरेमे त गरोमदिना nab वश्वावमङ्गम् पथि निर्मुमुचः भक्ति जनम्यन्यमतेय रक्षन् । नन्दच गेहाभिमुख जिप्टक्षन् मार्ग नतोऽन्य सुगतः प्रपेदे ॥५॥ ततो विविक्रम विविकचेताः मन्मार्गचित् मार्गमभिप्रतम्थे । गलापतशाय्यतमाय नमै नान्दीविमुक्ताय ननाम नन्दः ॥६॥ जनजन्नेव म गौरवेण पटाहतांगो बिनतार्द्धकायः । अधोनिवद्धाञलिहट्टनेत्रः मगद्गदम वाफ्यमिदं वभापे ॥७॥ मामादमस्यो भगवन्तमन्तःप्रविएमश्रौषमनुग्रहाय । अतस्वरावानहमभ्युपेतो रहस्य कक्षा(न]र महतोभ्यसूयन् ॥८॥ नत् माधु माधुप्रिय मनियार्थम् तत्रानु भित्तम भेतकालः । अमो हि मथं मभमो पियामः काल प्रतिमारयजीव सूर्यः ।। १ P. I. मूडि। २. P.M. कक्षामहतो, P. I. I. कयामतः ।

·२८ मौन्दरनन्दं काथम्। इत्येवमुझः प्रणयेन तेन स्नेहाभिमानोन्मुखलोचनेन । तादृनिमित्तं सुगतस्वकार न हार'कृत्यं म यथा विवेद ॥ १० ॥ ततः म कृत्वा मुनये प्रणामं ग्रहप्रयाणाय मतिं चकार । अनुग्रहार्थ सुगतस्तु तम्मै पात्रं ददौ पुष्कर पत्रनेत्रः ॥११॥ ततः म लोके ददतः फलार्थ पात्रम्य तम्याप्रतिमम्य पात्रम् । जग्राह शपग्रहणक्षमाभ्यां पद्मोपमाभ्याम प्रयतः कराभ्याम् ॥१२॥ पगखन्त्वन्यमनस्कमारात् विज्ञाय नन्दः सुगतं गताम्यम् । इम्तम्यपाचोऽपि गृह यियासः समार मार्गेत मुनिमीक्षमाणः ॥२३॥ भार्यानुरागेण यदा ग्रहं म पात्रं ग्रहोवापि थियासुरेव । विमोहयामाम मुनिम्ततस्त रथ्यामुखस्यावरणेन तम्य : १४॥ निर्मा(यो वौज हि ददर्श तम्य ज्ञान मुटु) क्लेशरजय तीनम् । क्रेशाकुन्लान् (तान्] विषयान् म तञ्च नन्दं यतस्तं मुनिराचकर्ष ॥१५॥ मकशपको द्विविधश्च दृष्टः तथा विकन्यो व्यवदानपक्ष । आत्माश्रयो हेतुवलाधिकम्य बाह्याश्रय. प्रत्ययगौरवम्य ॥१६॥ अयनतो हेतवलाधिकन्तु निर्मुच्यते घट्टितमात्र एव । यनेन तु प्रत्य यनेयबुद्धिः विमोक्षमाप्नोति पराश्रयेण ॥१०॥ नन्दः म च प्रत्ययनेयचेता' यं शिश्रिये तन्मयतामवाप । यम्मादिम नच चकार यज्ञ नत्नेहपक्षान् मुनिकजि.न् ॥१८॥ ".JI, कार वाचार,LM. काल महार • PM. निर्योक्ष। ३PM. प्रबधने प्रचेता 'T.

·पञ्चमः सर्गः
नन्दस्त दुःखेन विचेटमानमरगत्या गुरुमन्वगन्छन् ।
भा-मुई वोलणनोलनेवं विचिन्तयना विशेषक तत् ॥१८॥
ततो मुनिम्तम् प्रियमाच्यहारम् वमन्तमासेन कृताभिहारम् ।
निनाय भनप्रमदाविहार विद्याविहारामिमतं विद्यारम् ॥२०॥
दीनं महा[कारूणिकम्तनस्तम दृष्ट्वा मुहत करुणायमानः ।
करेण चकाङ्गतलेन मूट्टि पस्पर्श चैवेदं उवाच चैनम् ॥ १॥
यावन्न हिमम ममुपैति कान्न: माय तावद कुरु मौम्य बुद्धिम् ।
मास्ववम्याखिह वर्तमानं मागिमारेण निधन्ति मृः ॥९॥
माधारणात् म्वप्ननिभादमारात् लोन मन: कामसुगन्नियच्छ ।
हरिवानः पवनेरितम्य लोकम्य कामर्न दि बहिरस्ति ॥९॥
श्रद्धाधन श्रेष्ठतमं धनेभ्यः प्रजारमतृप्तिकरो रसेभ्यः ।
प्रधानमध्यात्ममुग्वं सुस्वभ्योऽविद्यारनि: दावतमा रतिभ्यः ॥१४
हितम्य वका प्रबरः सध्या धर्माय मेदो गणवान् अमेभ्यः ।
जानाय काँम परमं पियाभ्यः किमिन्द्रियानामुपगम्य दाम्यम् ॥२५॥
तनिश्चितं भौक्रमाऽग्वियुक्रम् परेय्वनायत्तमार्यमन्यैः ।
नित्यं शिवं गान्तिमुव वृणीव किमिन्द्रियार्थार्थमनर्थमृदा ॥१६॥
जरा ममा नाम्त्यमा प्रजानाम् व्याधेः ममो नामित जगत्यनर्थः ।
मृत्योः मम नामित भयं पृथियां एतत्चय सत्ववान मेव्यम् ॥२॥
वहेम कवि ममोऽम्ति पाज: मोती न पामममम्ति हारि।
रागानिमा नास्ति ममम्तयानिम्तश्चेत् पय माम्ति सुखं च तेऽस्ति का
अवाप्रभारी प्रियविप्रयोगः तम्माच गोक: नियतं निषेच्यः ।
मोकन पोन्मादपेपिरीमो रामपंयोन्येऽप्यत्रमा विचनः ॥२८॥

·सौन्दरनन्द काव्यम् । प्रजामयं वर्म वधान तम्मात् नैष्यन्ति निघ्नम्य हि गोकवाणाः । महा दग्धं भवकक्षजानं मंधुक्षयान्पानिमिवात्मतेजः ॥३०॥ यथोषधेईस्तगतैः स वैद्यो न दयने कश्चन पबगेन । तथानपेक्ष्यो जितलोकमोहो न दग्यते मोकभुगामेन ॥३१॥ आस्थाय योगं परिगम्य तत्त्वं न चासमागच्छति मृत्युकाले । श्रावद्धवा सुधनुः कृतास्त्रो जिगीषया शूर वाहवायः ॥३२॥ इत्येवमुक्तः म तथागतेन सर्वेषु भूतेष्वनुकम्पकेन । घरं गिरान्त ईदयेन मौदंस्तथेति नन्द: सुगतं वभाये ॥३॥ अथ प्रमादाच तमुजिहीर्षन् मत्वागमस्यैव च पात्रभृतम् । प्रमाजयानन्द गमाय नन्दं इत्यत्रोत् मैत्रमना महर्षिः ॥३४॥ नन्दं ततोन्तर्मनमा रुदन्तम् एहौति वैदेहमुनिर्जगाद । गनेस्ततम्तम् ममुपेत्य नन्दो न प्रजिष्याम्यहमित्युवाच । ३ ५॥ श्रुत्वाथ नन्दम्य मनौषितं नत् बुद्धाय वैदेहमुनिः] शाम । मंश्रुत्य तस्मादपि तस्य भावम् महामुनिनन्दमुवाच भूयः । ३६॥ मय्यग्रजे प्रबजिते जितात्मन् भावनु प्रबजितेषु चाम्मान् । ज्ञातौंथ दृश्क्षा प्रतिनो ग्टहस्यान् संविन चित्तेऽस्ति न वास्ति चेतः । ३०॥ राजर्षयम्ते विदिता न नूनम वनानि ये मिश्रियिरे इसन्तः । निष्ठीय कामान् उपजान्तिकामा: कामेषु नैव कृपणेषु मका: ॥३८॥ भूयः ममालोक्य ग्रहेषु दोषान् निशाम्य तत् त्यागहतं च धर्म । मेवाम्ति मोकुं मतिरामयं ते देश मुमूर्षारिव सोपमर्गम ॥८॥ १ Both ASS. नैयान्ति । - ·पञ्चमः सर्गः। ३९ संसारकान्नारपरायणम्य शिवे कथं ते पथि नारुरुक्षा । पारोप्यमाणस्य तमेव मार्ग भएम्य मार्थादिव मार्थिकस्य ॥ ४०॥ यः गवंतो वेग्मनि दह्यमाने गयौत मोहात् न नतो व्यपेयात् । कालाग्निना व्याधिजागिखेन लोके प्रदौस भवेत् प्रमत्तः ॥४१॥ प्रणयमानय यथा वधाय मत्तो हमेच्च प्रलपेच वध्यः । मृत्यौ तथा तिष्ठति पाशहाने गोच्यः प्रमाद्यन् विपरीतचेताः ॥४२॥ यदा नरेन्द्राथ कुटुम्बिनय विहाय बन्य परिग्रहाय । ययुय थाम्यन्ति च यान्ति चैव प्रियेष्वमित्येपु कुतोऽनुरोधः ॥४३॥ किचिन पश्यामि रतस्य यत्र तदन्यभावेन भवेन दु.खम् । तममात् कचित्र नमते प्रमभिः यदि मतंदिगमात्र गोकः । ४४॥ तत् मौम्य लोनं परिगम्य लोकं मायोपमं चित्तमिवेन्द्रजास्तम् । प्रियाभिधानं त्यज (तो)मोहजाल छेत्तुं मतिस्ते यदि दुःखजान्नम् ।। ४५॥ वर) हितोदकमनिष्टमबम न स्वादु यस्यादहितानुषद्धम । यम्माद(नोत्वां विनियोजयामि शिवे ची वर्मनि विप्रियेऽपि । वालम्य धाची विनिम्टा लोष्टम यथोद्धरत्यात्मपुटमविष्टम । नयोजिहोर्युः खानु रागजन्यं तत्त्वामवोपं परुषं हिताय ॥४७॥ पनिटमध्यौषधमातराय ददानि वैश्य यथा निग्रा । तहम्मयोकम् प्रतिकूलमेतत् तुभ्यम् हितोटर्फमनुग्रहाय ॥४८॥ १ Both P. L. I. and P.I. प्रदोस T.

·३२ मोन्दरनन्द काष्यम्। तद्यावदेव क्षणमनिपातो न मृत्युरागच्छति यावदेव । यावदयो योगविधौ ममर्थ बुद्धि कुरु श्रेयमि सावदेव ॥४८॥ इत्येवमुक्त म विनायकेन हितैषिणा कारुणिकेन नन्द । कामि मव भगवन वचम्ते तथा यथाज्ञापयमौत्युवाच ॥५॥ श्रादाय वैदेहमुनिस्ततस्तम् निनाय मयिग्य विचेष्टमानम् । ययोजयचाशुपरिभुताक्ष केश श्रिय छत्रनिभम्य मूल ॥५१॥ अथो रुत तम्य मुख मवाप्पम प्रवाम्यमानेषु गिरारुडेषु । वकाग्रनाल नलिन तडागे वर्षादकक्लिन्नमिवावभासे ॥५॥ नन्दस्तत नरुकषायविविनवासा- चिन्तावशो नवग्रहीत व दिपेन्द्र । पूर्ण गणो बहुलपक्षगत क्षपान्ने बालातपेन परिषिक इवावभामे ॥५३॥ मौन्दरनन्दमहाकार्ये नन्दप्रजाजन नाम पञ्चम सर्ग । - ·पठः सर्गः पष्ठः सर्गः। ततो ते भर्तरि गौरवेण मौतो इतायामरती कृतायां । तवैव हम्योपरि वर्तमाना न सुन्दरी मेव तदा भामे ॥१॥ मा भरभ्यागमनप्रतीक्षा गवाक्षमाक्रम्य पयोधराभ्याम । द्वारोन्मुग्यौ धमर्यत लाम्मन्नम्ये मुखेन नियंतकुण्डलेग ॥२॥ विलम्बहारा चलयोनका मा तस्माद् विमानाधिनता पकाने । नपाचयात् असरमा वरेव च्युत विमानान् प्रियमीचमाणा ॥३॥ मा खेदमंसिवनलाटकेन निवामनिप्यौतविशेषकेण । निन्नाचनालेण मुखेन तम्यौ भरिमन्यत्र विगदमाना ॥ ततथिरम्यानपरिग्रमेण म्यितैव पर्यइतन्ले पपात । तिर्यक्रच जिग्ने प्रविकोणहारा मपादुकवाईविलम्वपादा ॥५॥ याच काचित् प्रमदा मवाप्यो तां दुःखितां द्रष्टुमनौ प्रमाना। प्रामादमोपानतलप्रणादं वकार पद्भ्यां महमा मदन्ती ॥६॥ नम्याथ भोपानमनप्रणादं ब्रुक्षेत्र पूर्ण पुनरुत्पपात । प्रोत्या प्रमश च मंजर्ष मियोपयानं परिगट्माना 11 मा वामयन्ती वनभीपुटम्यान् पारावतान् नूपुरनिःम्बनेन । मोपानकुदि प्रममार हात् भ्रष्टं दुकृनान्नमचिन्तयन्तों ॥८॥ नामनां प्रेक्ष्य च विप्रलया निश्वम्य भूयः गयने प्रपेदे । विषर्णता न रराज पाणु विवर्णचन्द्रव हिमागमे द्यौः।। मा दुःपिता भरटानेन कामेन कोपेन च दहामाना । हवा करे वशमयोपविया हिनानदी गोकानां ततार १.१ . P..सि.. २.P..ना।

·मान्दरनन्द कायम्। तम्या मुख पद्ममपत्नभूतम् पाणौ स्थित पनवरागताये । छायामयस्याम्ममि परजम्य वभौ नत पद्ममिवोपरिएात् । १ ।। सा स्त्रीखभावेन विचिन्य तत्तत् दृष्टानुरागेऽभिमुखेऽपि पत्यो । धर्माश्रिते तत्वमविन्दमाना सकल्प्य तत्तत् विललाप तत्तत् ॥१२॥ एव्याम्यनाण्यानविशेषकाया त्वयौति कृत्वा मथि ता प्रतिजा । कस्मान्नु हेतोर्दयितप्रतिज्ञ मोद्य प्रियो मे वितथानिज ॥१३॥ श्रार्यस्य माधो करुणात्मकम्य मन्त्रित्यभौरोरतिदक्षिणस्य । कुतो विकारोथमभूतपूर्व स्वेनापरागेण ममापचारात ॥१४॥ रतिप्रियस्य प्रियवर्तिनो मे प्रियस्य नून हदय विरक्रम् । तथाहि रागो यदि तम्य हिस्यात् मचित्तरचौ न म नागत 'स्यात॥१५॥ रूपेण भावेन न च यत् विशिष्टा प्रियेण दृष्टा नियत ततोऽन्या । तथा हि कृत्वा मयि मोघमानव स्तमा मतौं मामगमत् विहाय ॥१६॥ भक्ति म बुद्ध प्रति यामवोचत् तम्य प्रयात मयि मोऽपदेश । मुनौ प्रमादो यदि तस्य हि म्यान्मृत्योरिवोगादनु तत् विभौयात ॥१७॥ लेखार्थ मादामनन्यचित्तो विभूषयन्या मम धारयित्वा । विभर्त्ति मोऽन्यस्य जनस्य तश्चेत् नमोस्तु नौ चलमौदाय ॥१॥ नेच्छन्ति या शाकमवाप्नुमेव' श्रद्धातमईन्ति न ता नराणाम् । क चानुवृत्तिमयि माम्य पूर्व त्याग व चाय जनवत् क्षणेन ॥१८॥ इत्येवमादि प्रियविप्रयुका प्रियेऽन्यदामय च मा जगाद । माभ्रान्तमानय च तत् विमान मा स्त्री मवाप्या गिरमित्युवाच ॥२०॥ १PAL न समागत म्यान । I VI 14 PL Incuna I ३P LUएतम् ·५ मा। ३५ युवापि तावत् प्रियदर्शनोऽपि मौभाग्यभाग्यामिजनान्वितोऽपि । यम्वां प्रियो नाभ्यचरत् कदाचिन् तमन्यया याम्यमि कातरामि॥२२॥ मा स्वामिनम् स्वामिनि दोषमागाः प्रियं प्रिया प्रियकारिणं तम् । न म त्वदन्या प्रमदामवेति स्वचक्रवाक्या इव चक्रवाकः ॥१२॥ म तु त्वदर्थ सहवाममोपान जिजीविषुम्वत्परितोपहेतोः । भावा किनार्य नथागतेन प्रवाजितो नेत्रजन्नाद्रवत्रः ॥२३॥ श्रुत्वा ततो भर्तरि तां प्रकृति मवेपथुः मा महमोत्पपात । प्रग्टह्य वाह विकराव चोः इदौदिग्धाभिहता करेणु: ॥१४॥ मा रोदनारोपितरफदृष्टिः मन्तापमंदोभितगात्रयष्टिः । पपान कोणाकुन्नहारयष्टिः फन्नातिभागटिव चूतयष्टिः ॥२५॥ मा पारागं वमनं कमाना पद्यामना पटनायताची । पद्मा विपद्मा पतिताचलाको योय [पसम्बगिवानपेन ॥२६॥ चिन्य मंचिन्त्य गुणांच भर्नुः दीर्घ निशश्वाम तनाम चैव । विभूषणौनिहिता प्रकोतिो,ठे ना कराग्रे च विनिर्दधाव ॥२ on न भूषण(पायों मम मंप्रतीति मा दितु चिक्षेप विभूषणानि । निर्भपता मा पनिता का विशीर्ण पुष्पम्तवका नतैव ॥२८॥ तः प्रियेणायमभूत् ममेति महात्मर दर्पणमानिनिङ्गे। याच निन्यस्ततमानपत्री सप्टेव पृष्टं प्रममा गण्डौ ॥ मा चक्रवाकीव मनं नुकृत नायपरततचकवाका । विम्पर्द्धमानेव विमानमंन्यैः पारावतैः कूजननोतकपठैः । ३ ॥ विचिजष्टामतरणेऽपि सुता वैदूर्यवज्रपतिमण्डितेऽपि । ५ P. L. नादि।

·३६ सौन्दरनन्द काव्यम् । रुकमाङ्गपाद शयने महाई न शर्म लेभे परिचेष्टमाना ॥३१॥ मदृश्य भतुच विभूषणानि वामामि वौणाप्रमतीश लोडाः । तमो विवेशाभिननाट चोचैः पङ्कावतोव च मममाद । ३२॥ मा सुन्दरी श्यामचलोदरौ हि वञानिसभिवदरौराहेव । शोकामिनान्तईदि दयमाना विभ्रान्तचित्तेव तदा बभूव । ३ ३॥ रुरोद मनौ विरुराव जालौ वभ्राम तम्यौ विक्षलाप दधौ । चकार रोष विचकार मान्य चकर्त्त वहा विचकर्ष वस्त्रम् ॥३४॥ ता चारदन्नौ प्रमभ रुदन्ती मथुत्य नार्यः परमाभितप्ता । अन्ताहादारुरुर्विमाग वासेन किन्नर्य्य दवाद्रिपृष्ठम् । ३ ५॥ वाप्येण ताः लिन्नविषयवला वर्षण पभिन्य दवाईपद्मा' । म्यानानुरूपेण यथाभिमान निम्मिधिरे तामनुदह्यमाना । ३६॥ ताभिर्वना दमयंतले जनाभिः चिन्तातनु' मा सुतनुर्वभामे । गतदाभिः परिवेष्टितेव शालेखा शारदभ्रमध्ये ॥ ३०॥ या तत्र तामां वचमोपपन्ना मान्या च तम्या वयमाधिका च । मा पृटनम्ता तु' ममालिनिङ्गे प्रमृज्य पाथूणि वांम्युवाच ॥३॥ राजर्षियध्वा मव नानुरूपो धर्माश्रिते भर्तरि जातु भोक । इक्ष्याकुवणे ह्याभिकाहिनानि दायाभूतानि तपोवनानि 150 प्रायेण गोक्षाय विनिःस्तानाम् शाक्यर्षमाणां विदिताः स्त्रियस्ते।। तपोवनामोव ग्रहाणियामा माचीवत' कामवदाश्रितागाम् ॥४॥ पचन्यया कपणाधिकलात् भत्ता तिने कुम वाप्यमोहम् ।

·पर सम्मा मनस्विनी रूपवती गुणान्या इदि उते कात्र हि नायु मुश्चेत् ॥१२॥ अथापि किश्चित् व्यसन प्रपन्नो मा चैव तत् मदृगोऽत्र वाप्यः । अतो विगिएं न हि दु.ममम्मि कुन्नोइताया पतिदेवतायाः ॥ ४ ॥ अथ लिटानी नडिन. मुम्बन स्वम्य फन्नयो रमनान्यदृष्टा । वौतम्पृहो धर्ममनुप्रपन्न किं विक्रवे रोदिदि काले ॥४३॥ इत्वेवमुनापि वहमकारम नेहान तया नैव ति चकार । प्रथापरा तां मनमोनुकृन्नं कानोपपन्नम् प्रणयादवाच ॥५॥ नवौमि मत्यं मुविनियित मे प्राप्त प्रियं द्रयमि गौचमेव । वया विना म्याम्यति तत्र नामौ मत्त्वाययशेतनयेव होनः ॥४॥ अपि स्तम्या: न म नित. स्यात् त्वं तम्मा पार्थ यदि तत्र न म्या: । श्रापत्सु काम्बपि चागतासु त्वां पनतम्नभ्य भवेन्न दुःखम् ॥ ४ ॥ वं नितिं गध नियष वाध्यम नमामोदात् परिरक्ष सः । यम्नन्य भावम्वयि यय रागो न म्यते त्वद्विरहात् म धर्म ॥ ४ ॥ म्यादच नामो कुम्नमत्वयोगान् कापाथमादाय विहाम्नौति । अनात्मनादाय सोनपुग्दम्य पुनर्विमो क एवानि टोपः !' 800 रति युवतिभमेन मान्वरमाना इतदया रमन मुन्ट” मा । इमिडमभिमुमे पुग्व रम्भा सिनिमगमत् परिवारितापगंभि ॥४८॥ मौन्दरमने महाकाय भावांविनापो नाम पटः मर्गः । PM पर • PH किया।

·३८ सौन्दानन्द काप्यम् । सप्तमः सर्गः। लिङ्गं ततथास्तु विधिप्रदिष्टम् गाण विभन्न तु चेतमा तत् । भागितेरेव मनोवितः यो हौयमानो न ननन्द नन्दः ॥ १॥ म पुष्पमामस्य च पुष्पलक्ष्म्या मर्वाभिमारेण च पुष्पकेतोः । यानीयभावेन च यौवनम्य विहारसंस्यो न शमं जगाम ॥२॥ स्थितः स दौनः महकारवौथ्यामालौनसमूर्चितषट्पदायाम् । भृशं जजम्मे युगदौर्घबाहुः ध्यात्वा प्रियां चापमिवाचकर्ष ॥३॥ म पातकक्षोदमिव प्रतीच्छनि चूतद्रुमेभ्यस्त नुपुष्पवर्षम् । दौर्घ निशस्वास विचिन्त्य भार्या नवग्रहो नाग दवावबुद्धः ॥ ४॥ शोकस्य हर्ता पारणगतानाम गोकस्य कर्ता प्रतिगर्वितानाम् । अशोकमालख्य स जातमोकः मियां मियाशोकवनो सोच ॥५॥ प्रियां प्रियायाः प्रतनु प्रियमु निमाम्य भौतामिव निष्पतन्तीम् । सस्मार तामश्रुमुखौं सवाष्यः प्रियां प्रियङ्गप्रमवावदाताम् ॥६॥ पुष्पावनद्धे तिलकद्रुमस्य दृष्ट्वान्यपुष्टी शिखरे निविष्टाम् । महन्पयामाम शिखां प्रियायाः नाशकाट्टालमपाश्रितायाः ॥७॥ लतां प्रफुनामतिमुक्तकस्य चूतस्य पार्श्व परिरभ्य जाताम् । निशाम्य चिन्तामगमत् तदैवं मिटा भवेत् मामपि सुन्दरौति ॥८॥ पुष्पोराला अपि नागवृक्षा दान्तः ममुहैरिव हेमगर्भः । कान्तारसदा व दुःखितम्य न चक्षुराचिदिपुरस्य नत्र ॥८॥ १P. AI. व मागावर. २P.I. प्रियंभू T. ३P.M. प्रिया प्रियं सप्रमावदाता T. BP. I. पृथ्पोकमरया ५ P. I. दान्तः ममुहै P. L. It. lacuun.

·सप्तमः सर्गः। गन्धं वमन्तोपि च गन्नपूर्णा गन्धर्व्वदेश्या दव गन्धपूर्णाः । तस्यान्यचित्तम्य गागात्मकस्य' घ्राणं न जहः ह्रदयं प्रतेपुः ॥१०॥ मरतकण्ठैरपि नौलकण्ठैः तुष्टैः प्रष्टैरपि चान्यपुष्टैः । लेलिह्यमानैश्च मधु दिरेफैः वनदनं तस्य मनो नुनोट् ॥११॥ म तत्र भार्यारणिमम्भवेन वितर्कधूमेम तमःभिखेन । कामाग्निनान्तइदिदह्यमानो' विहाय धैर्य विललाय तत्तत् । १२॥ अद्यावगच्छामि सुदुष्करं ते चक्रुः करिष्यन्ति च कुर्वते च । त्यत्वा प्रियामश्रुमुखौं तपो ये चेरुयारियन्ति चरन्ति चैव ॥१३॥ तावहढं बन्धनमम्ति लोके न दारवं तान्तव मायमं वा। यावदृढं बन्धनमेतदेव मुखं चल्लासम ललितञ्च वाक्यम् ॥१४॥ छित्त्वा च मिया च हि यान्ति तानि स्वपौरुषाच्चैव सबलाच । ज्ञानाञ्च रौक्ष्याच्च विना विमोतुं न शक्यते स्नेहमयस्तु पात: ॥१५॥ जानं न मे तम गमाय यत् स्यात् न चाम्ति रोचं करुणात्मकोगिर। कामात्मकशामिा गुरुश बुद्धः स्थितोऽन्तरे चक्रगतेरिवामि ॥१६॥ अहं ग्टहीत्वापि हि भिचुनिङ्गं धापिणा द्विगुरुणानुशिष्टः । भाखवण्यास मदभे न गान्ति प्रियावियोगादिव चकवाकः ॥१७॥ अद्यापि तन्मे चदि वर्तते च यद्दपले व्याकुलिते मया मा । हतानृतकोधकमनवौनमा कथं छतीमौ नि शठं हमन्तौ ॥१८॥ P. M. सखात्मकस्य । १ P.L.I. संतकण्ठेच विनोला। 8 P. L. ननानुमोद P. L. I. has only the lower halves of the fire letters remaining. 4. I. सहविरामानो। ६ P ..तधा थे। 0P.M. चामरें। - P.M. इतोमोति । २P.II. अ ।

·सौन्दरनन्द काप्यम् । यथैव्यनाम्यानविशेषकाया भयोति यन्मागवदश्च माथु । पारिजवाण मुखेन वाला तन्मे वचोऽद्यापि मनो मुणद्धि ॥१८॥ बद्धासन पादपनिर्झरम्य स्खम्यो यथा ध्यायति भिनुरेष । शाक क्वचिनाइमिवेष नूनम् शान्तम्तथा दप्त इवोपविष्ट ॥ • ॥ पुस्कोकिलानामविचिन्य घोष वमन्तलम्यामविचार्य चक्षु । शास्त्र यथाभ्यस्यति वैष युत गङ्गे प्रियाकर्षति नाम्य चेत ॥२१॥ अम्मै नमोस्तु स्थिर निशयाय निवृत्तकौढहलविमायाय । शान्तात्मनेऽन्तर्गतमानमाय चङ्गम्यमानाय निरुत्सुकाय ॥२२॥ निरीक्षमाण मय जल मपद्मम वनञ्च पुण्यम् परपुरजुष्टम् । कस्यास्ति वीर्य नवयौवनस्य मासे मधौ धर्मसपत्नझते ॥२३॥ भावेन गर्वेषा गतेन लक्ष्म्या स्मितेन कोपेन मदेन वाभि । बहु स्त्रियो देवनृपर्षिमघान् कस्माद्धि नास्मद्विधमाक्षिपेयु ॥२४॥ कामाभिभूतो हि हिरण्यरेता स्वाहा मिषेवे मघवानहन्या । सत्वेन मगेण च तेन हौन स्त्रीनिर्जित कि वत मानुषोहम ॥२५॥ सूर्य म रम्भा प्रति जातरागम्तत्पीतये नष्ट इति श्रुत न । यामश्वभनोऽश्वचधू ममेत्य र(घ)तोऽश्विनौ तौ जनयाम्बभूव ॥२६॥ म्त्रौकारण वैरविषक यो वैवस्वतान्योचलितात्मत्यो । यहनि वर्षाणि बभूव युद्ध क स्त्रीनिमित्त न चलेदिहान्य । २०॥ भेने वपार्को मुनिरक्षमाम्ना कामाद् वशिष्टश्च म मवरिष्ट । यय विवस्वानिव भूजम्नाद सुत मसूतोऽम्य कपिनम्ताद ॥२८॥ पराशर मापारम्नथर्षि कालौ[ ]मिषेये अपगर्भयोनि । Both P and P I" य प्रमानाय | ·सप्तमः सर्ग B अतोऽम्य चम्लां सुपुत्रे महात्मा दैपायनो वेटविभागका ॥२८॥ द्वैपायनो धर्मपरायण रेमे मम काशिपु वेभावचा । यया हतोभूत् चलनूपुरेण पार्दन विद्युष्टतयेव मेघः ३ ॥ तथाङ्गिरा रागपत्तचेताः सरस्वती[] ब्रह्ममतः मिषेवे । मारखतो यत्र सुतोऽम्य बजे नष्टम्य वेटम्य पुनःश्वका । १॥ तथा नृपर्दिलिपस्य य(जीजे स्वर्गम्बियां काम्प भागनाम्यः । श्रुचं ग्टहीना सवदात्मतेजः चिक्षेप वही अमितो यतोऽभूत् ॥३२॥ तथाङ्गदोऽन्त[]नपमोऽपि गत्वा कामाभिभूतो यमुनामगच्छत् । धीमत्तरं यत्र रथोतरं म मारङ्ग जुष्टं जनयाम्बव । ३३॥ निशाम्य शान्तां नरदेवकन्यां वनेऽपि गान्ऽपि च वर्तमानः । घचाल धैर्यात् मुनिबार शो मौकम्प इवोच्चग्टङ्गः ॥२४॥ ब्रह्मर्षिभावार्थमपास्य राज्य मेले वनं यो विषयेष्वनाम्यः । म गाधिजयापहतो एनाच्या समा दशैका दिवमं विवेद ॥३५॥ तथैव कन्दर्पशराभिमृष्टो रम्भा प्रति स्यूम्नगिरा मुर्छ । यः कागरोषात्मतयानपेक्ष: शाप नागप्रतिग्रहमान: ॥३६॥ प्रमत्वरायां च सरुः प्रियायां भुजङ्गमेमापद्धतेन्द्रियायां । मंदृग्य मंदृग्य जघान मन्द्रिय न रोपेण तपो रर : OR ११... म्यामुये। . P.L.lacup P.M. समस्यां। .P.1 पति T , P. 1. धैर्य ऋषिपदक P. L M. योनिमा । ५ P.31. भाT. & Fajfre (both P. L. J and P. JIT 0P.I. तोपरम। .

·सौन्दरमन्दं कायम् । नता गावस्य यशोगुणाको बुधम्य सूनुर्विबुधप्रभावः । तथोशीमपरमं विचिन्य राजर्षिरुन्मादमगच्छदेड. ॥३८॥ रको गिरे ईनि मेनकायां कामात्मकत्त्वाच्च स तालजः । पादेन विश्वावसुना सरोषम् वज्रेण हिताल वाभिजने ॥३८॥ नामङ्गतायो परमाङ्गनायां गङ्गाजलेऽनङ्गपरौतचेताः । जहुथ गङ्गां नृपतिर्भुजाभ्याम् रुरोध भेनाक' दवाचलेन्द्रः ॥ ४ ० ॥ भूपश्च गङ्गाविरहान् जुपूर्ण गङ्गाम्भमा गाल दवासमूलः । कुलप्रदीप प्रतिपस्य सूनुः] श्रीमत्तनु[] शान्तनुरस्वतन्त्र' ॥४१॥ पताञ्च सौनन्दकिनानुशोचन प्राप्तामिवोस्त्रियमुर्खशौं तां । महत्तवर्मा किल सोमवा वधाम चित्तोद्भवभिन्नधर्मा ॥४२॥ भार्या मृतां चानुममार राजा भीमप्रभावो भुवि भौमक मः । चलेन भेनाक दति प्रकाश सेनापतिर्देव दवा-मेनः ॥४३॥ स्वर्ग गते भर्तरि शान्तनौ च काली जिहीर्षन जनमेजयः सः । अवाप भौमात् समवेत्य मृत्यु न नगत मन्मथमुत्समज ॥४४॥ सप्तध पाण्डुमदनेन नूनम् म्त्रीमङ्गमे मृत्युमवाभ्यसौति । जगाम माद्रौ न महर्षिशापान असेव्यमेतत् विममर्ष मृत्युम् ॥४५॥ एवविधा देवनृपर्षिमा स्वीणा वश कामवन जग्मुः । धिया च मारेण च दुर्घन: म प्रियामपयन किमु विक्रवोऽहम् ॥ ४६॥ थाम्यामि तम्मात् हमेव भूप. काम करिय्ये विधिवासकामम् । मान्यचित्तम्य चलेन्द्रियम्य लिङ्ग क्षम धर्मपथायुतम्य ॥४७॥ - १ P.M ममामक।

·सप्तमः सर्गः । पापो कपालमवधाय विधाय मौएडाम् मानं निधाय विकृतं परिधाय वामः । यम्योडूवो न तिरम्ति न शान्तिरम्ति चित्रप्रदीप व मोऽस्ति च नामित वैव ॥४८॥ यो नि मृतश्च न च नि मृतकामरागः काषायमुदहति यो न च निकषायः । पात्रं विभर्ति च गुणेन च पावतो लिङ्गं वहनपि म नैव यही न भितः॥४८॥ न न्याय्यमन्त्र यवतः परिग्टद्य लिङ्गम भूयो विमोमिति योपि हि मे विचारः । मोऽपि प्रणम्यति विचिन्य नृपप्रवौरां मतान् ये तपोवनमपाम्य स्टहायतोयुः ॥ ५० ॥ गान्चाधिपो हि मसतोपि तथाम्बरोपो रामोन्ध एव म च मातिरन्तिदेवः । चौरामपाम्य दधिरे पुनरंकानि छित्त्वा जटाय कुटिना मुकुटानि वधुः । ५२॥ नमा भिनार्थ मम गुरुरितो यावदेव प्रयात. व्यक्ता काषायं स्टहमहमितम्तावदेव प्रयाम् । पूज्य लिङ्गं हि स्खलितमनमो विधतः किरयुद्ध नामुबार्थ: स्यात् उपहतमतेनाय जीवन्नोकः ॥५॥ रति मौन्दरनन्दे महाकाये नन्दविधापी नाम मनमः मर्गः ।

·88 सौन्दरनन्द काव्यम् । अष्टमः सर्गः। अथ नन्दमधौरलोचनम् ग्टहयानोत्सुकमुत्सकोमुकम् । अभिगम्य शिवेन चक्षुषा श्रमण: कथिदुवाच मैचया ॥१॥ किमिद मुम्बमश्रुदुर्दिनम् इदयम्यं विवृणोति ने अमः । धतिमेहि नियच्छ विक्रिया न हि वाप्पच प्रमश्च शोभते ॥०॥ द्विविधा समुदेति वेदना नियतं चेतमि देह एव च । श्रुतविध्युपचारिकोविदा द्विविधा एव तयोचिकित्सकाः ॥३॥ तदिय यदि कायिकौ रजा भिषजे चूर्णममौ ममुच्यताम् । विनिगुह्य हि रोगमातुरो नचिरात्तीवमनर्थच्छति । ४॥ अथ दुःखमिदं मनोमयं वद वक्ष्यामि यदत्र भेषजम् । मनमो हि रजम्तममता भिषजोऽध्यात्मविदः परीक्षकाः। ५॥ निखिलेन च सत्यमुच्यताम् यदि वाच्य मयि मौम्य मन्यसे । गतयो विविधा हि चेतमाम् गुह्यानि मधाकुलानि च ॥६॥ इति तेन म बोधितम्तटा व्यवमाय प्रविवचुरात्मनः । अवलम्व्य करेण करेण त प्रनिवेशान्यतरत् वनान्तरम् ॥७॥ अथ तत्र चौ सताई कुसमोहारिणि नौ निषेदतः । मृदुभिर्मदुमास्ते रितैः उपगूढावि[व]पालपम्नवैः । ८॥ म जगाद ततथिकोर्पितम् घननिश्वामटहौतमन्तग। श्रुतवाम्विभवाय भिक्ष विदुषा प्रनजितेन दुर्वचम् ॥ १ P. I. मैत्रय । २ P . मनमुच्यता T. १P.M •सत्व T. s P. M. प्रविय्यशान्यतराद T. ५ P. वाग्भिसदाय, ·घयम मर्ग। १ मदृतं यदि धर्मशारिण: मतत प्राणिषु मैत्रचेतमः । अतो यटिय हितषिता मयि ते म्यात् करणान्मनः मतः ॥१०॥ अत एव च मे विशेषतः प्रविवक्षा सयवादिनि त्वयि । न हि भावमिम सनात्मने कथयेयं अवतेप्यमाधवे ॥ ११ ॥ नदिदं ग्रण मे ममामनो न रमे धर्मविधाते प्रियां । गिरिमानुपु कामिनौमते कृतरेता दव किन्नरश्चरन् ॥ १२॥ वनवामसखात् पगप. प्रयियामा हमेव येन मे। न हि गर्म नभे तथा दिना नृपतिहीन दवोत्तमयिया ॥१३॥ अथ तम्य निगम्य तवचः प्रियभायाभिमुखन्य गोचत. । श्रमण: म मिरः प्रकम्पयन् निजगाटातागतं पानैरिटम् ॥१४॥ कृपण वत यूथस्लालमो महतो व्याघभयान विनिःसृतः । प्रविविक्षति वागरां मृगः चपनी गौतरण वञ्चितः ॥ १५॥ विहगः पनु जान्नमंहतो हितकामेन जनेन मोदितः । विचरन् फलपुष्यनद वनम् प्रविवि खयमेव परम ॥१६॥ कलभः करिणा बनतो पापसात् विपमात् नदीतन्नात् । जन्नतर्षवोन नां पुन: मरित ग्राहवती नितीनि ॥१०॥ मरणे मभुगहमे म्बपन् प्रतियुद्धेम परेण बोधितः । नमणः गनु भातविभ्रम म्दयमुग्रं भुजगं जिनति ॥१८॥ महता पम्न जातभेदमा व्यलितादापतितो दनमात् । पुनरिच्छति नोडल्या पतित तत्र गतव्ययो दिनः ॥१८॥ ग: मनु काममूर्षया प्रियया प्रेमभयाद् विनाष्टनः । त इति ममुपैति न द्वियं कमळ जीवति जीवजीवकः ॥२०॥ .

·मौन्दरनन्द काव्यम्। अतात्मतया हषावितो कृपया चैव धिया च वर्जित । श्रगन खनु वान्तमात्मना रुपण[ ] श्वा पुनरतुमिच्छति ॥२१॥ इति मन्मथ शोककर्षितम् तमनुध्याय मुहर्निरौक्षा च । श्रमण स हिताभिकासया गुणवद् वाक्यमुवाच विप्रियम् ॥२२॥ विचारयत भानुभम् विषयेम्वेव निविष्टचेतम् । उपपन्नमलब्धचक्षुषो न रति श्रेयसि चेत् भवेत्तव । २३॥ श्रवणे ग्रहणेऽथ धारण परमाथावगमे मन शमे । अविषमते चलात्मन न हि धर्मेऽभिरतिर्विधीयते ॥२४॥ विषयेषु तु दोषदर्शिन परितम्य शुचेरमानिन । भमकर्मस युक्तचेतम कृतबुद्धेर्न रत न विद्यते ॥२५॥ रमते पितो धनश्रिया रमते कामसुखेन वालिश । रमते प्रशमेन मज्जन परिभोगान् पग्भूिय विद्यया ॥२६॥ अपि च प्रथितम्य धौमत कुलजम्यार्चितलिङ्गधारिण । मदृशौ न ग्टहाय चेतना प्रणतिर्वायुवशात् गिरेरिव ॥२०॥ म्पृहयेत् परमश्रिताय य परिभूयात्मवो स्वतन्त्रता उपशान्तिपथे भिवे स्थित स्पृश्येद्दोपवते ग्रहाय म ॥२८॥ यमनाभिहतो यथा विगत् परिमुक्त पुनरेव बन्धनम् । भमुपेत्य वन तथा पुन म्यहमज मृगयेत बन्धनम् ॥२८॥ पुरुषथ विहाय य. कलिम् पुनरिच्छेत् कलिमेव वितम् । म विहाच भजेत वाग्निन कलिभतामजितेन्द्रिय लियम ॥ ३ ॥ मविषा व मथिता लता परिमुष्टा दव मोरगा गहा । १ न रितिबिम्ते। ।

·घटस सर्ग विवृता एव चामयो धता व्यमनान्ता हि भवन्ति योषित ॥३२॥ प्रमदा ममदा मटमटा प्रमदा वौतमदा भयप्रदा । दति दोषभयावहायता कथमन्ति निधेवण नु ता ॥४॥ खजन स्वजनेन भियते सुहदश्चापि सुहन्ननेन यत् । परदोषविवक्षायाम्नदनाच्या प्रचरन्ति योषित ॥३॥ सजना (कुराजा) कृपणीभवन्ति यत यदयुक्तम् प्रक्षरन्ति माहमम् । प्रविशन्ति च यमुमुख रभमा त निमित्तमझना ॥४॥ वचनेन हरन्ति वर्मना' शितेन प्रहरनित तमा । मधु तिष्ठति वाचि योषिता इदये हातहलम महद् विषम ॥२५॥ प्रदहन दहनोऽपि ग्टह्यते विशरीर पत्नोऽयि सद्यते । कुपितो भुजगोऽपि ग्रह्मते प्रमदानां तु भनो न ग्टस्ते ॥३६॥ न वपुर्विमृशन्ति न थि(पि)यम् न मति नापि कुन न विक्रमम्। प्रहरग्यविशेषत स्त्रिय मरितो प्रा[हाकुलाकुला व ॥ ३ ॥ न वो मधुर न लालनम स्मरति स्त्री न [च) मौददम [कदा । वनिता वनितेव पचना तदितरा भुवने न विद्यते ॥ ३८॥ अदत्सु भवन्ति नर्मदा प्रददत्सु प्रविशन्नि विधमम् । प्रणतेयु भवन्ति गर्विता प्रमदान्तप्ततराय मानिषु । ३८॥ गुणवत्सु चरन्ति भत्र्तृवत् गुणहीनेषु घरन्ति पत्रुवत् । | Bith 1 i 11 and P V २ PM वचन कहनि ना • PM माइन । BPMगडन, .५ PM तरिददि बनानवत PIM lacingn PA मृतवत् ।

·४ मौन्दरनन्दं काव्यम् । धनवत्म चरन्ति प्णया धनीनेषु चरन्यवजया ॥ ४ ॥ विषयाद् विषयान्तरं गता प्रचरत्येव यथा हतापि गौः । अनवेचितपूर्वमौहदा रमतेऽन्यत्र गता नथाङ्गना ॥४१॥ प्रविशत्यपि हि स्त्रियः चितामनुबधन्यपि मुक्नजीविताः । अपि विधति नैव यन्त्रणा न त भावेन वहन्ति मौइदम् ॥४२॥ रमयन्ति पतीन् कथञ्चन प्रमदा याः पतिदेवताः क्वचित् । चलचिततया महम्रशो रमयन्ने हदय स्वमेव ताः ॥ ४ ॥ श्वपचं किल शक्रजित्सुता वकमौनरिपु कुमुदती। मृगराजमथो रहद्रथा प्रमदानामगतिर्न विद्यते ॥४४॥ कुरुहैयपिणवंशजा बहुमायाकवतोऽथ प्रवरः । मुनिरुद्धान्तमनाच गौतमः ममवापुर्वनितोद्भुतं रजः ॥४५॥ प्रकृतजमनार्यमस्थिरम् वनितानामिदमौदृशं मन । कथमईति तास पण्डितो इदयं मनयित चल्लात्मस ॥४६॥ अथ सूक्ष्ममतिः प्रियाशयो लघुता मा हृदय न पश्यसि । किमु कायममगृहं प्रवत् वनितानाञ्चरितं न पश्यसि ॥ ४ ॥ यदइन्यहनि प्रधावनैमनश्चाभरणेय मंस्कृतम् । अशुभं तममारतेक्षण शुभतो गच्छमि नावगच्छमि ॥४८॥ अथवा ममपि तत्तनुम् अाइभ त्वम् न तु मंविदम्ति ते । सरभि विदधामि हि क्रियां चेतत्प्रभवम्य शान्तये ॥४॥ अनुलेपममननं मजो मणिमुक्तातपनीयमंगाकम् । यदि माधु किमत्र योषितां महज तासु विचौयतां शचि ॥५॥ १ P.Mविनीयताम्।

·यएमः मर्गः। मतपतधरा दिगम्बरा प्रहनिम्यैर्नवदन्तरोमभिः । यदि मा तव सुन्दरी भवेत् नियतं नेऽद्य न सुन्दरी भवेत् ॥५१॥ भ्रवतीमाचि म्पोच कः मष्णो जर्जरभाण्डवत् त्रियम् । यदि केवम्नया बचावृता न भवेन्मत्तिकपत्रमात्रया "५२॥ बचवे सितमस्थिपञ्जरम् यदि कार्य ममवैपि योषिताम् । मदनेन च कृयमे वहादष्टण: इन्नतिश्च मन्म[:] ॥an भतामसभेषु कण्यन् नवदन्तत्वच गरोमस । अविपचए किन परामि प्रशनिश्च प्रभवञ्च योषिताम् ॥५४॥ नदत्य मनःशरौरयोर्वनिता दोषवती विशेषतः । चपस्त भवतोमुकं मनः प्रतिमयानवलेन वार्यानाम् ॥५५॥ श्रुतवान् मतिमान् कुनोगतः परमम्य प्रभमभ्य भाजनम् । उपगम्य यथा नथा पुन न हि भेत्तु नियम त्वमईमि ॥५६॥ अभिगममहतो मनम्दिनः प्रिययामो बड़मानमिघनः । निधनमपि वर स्थिरात्मनः छुनविनयम्य नव जीवितम् ॥५०॥ पड़ा यथा हि कवचम् प्रग्टहीतचापो निन्धो भवत्यपटतः ममराठयग्यः । भैताकमभ्युपगतः परियट्र निगम निन्दम्तपा भवति कामातेनियायः५॥ हायो पषा च परमाभरणम्वरमग मध्यं परन् एतधनु राम्नपित्तमौग्निः । PM. सवैः।

·सौन्दरनन्द काव्यम् । वैरूप्यमभ्युपगत परपिण्डभोजौ हास्यम्तथा ग्टहसुखाभिमुख मलण ॥५६॥ यथा खन्न भक्का परमशयनौयेऽपि शयितो वराहो निर्मुझ पुनरशचि धावेत् परिचितम् । तथा श्रेय ग्टण्वन् प्रशमसुखमास्वाध गुणवद् वन शान्त हित्वा ग्टहमभिलपेत् कामहषित ॥६॥ यथोल्का हस्तस्या दहति एवन मेरितशिखा यथा पादाक्रान्तो दमनि भुजग क्रोधरभम । यथा इन्ति व्याघ्न शिरपि ग्टहीतो ग्रहगत तथा स्त्रीममा बहुविधममर्थाय भवति ॥६॥ तदिजाय मन भरीरनियतान् नारीषु दोषानिमान् मला कामसुख नदीजलचल लगाय शोकाय च । दवा दुालमाम पाचमदृमम् मृत्यूपसृष्ट जगत् निमांधाय कुरुप बुद्धिमत्तामुत्कण्ठितु नामि ॥१२॥ रति मौन्दरनन्दे महाकाव्ये बौविधानो माम अटम मर्ग । PM माम।

·नवमः सर्गः। नवमः सर्गः। प्रथैवमुझोऽपि म तेन भितुणा जगाम नेनोपशम मियां प्रति । तथाहि तामेव तदा म चिन्तयन् न तस्य शुभाव विमंजवान्धवः ॥१॥ यथा हि वेदाम्य विकीर्यतः शिवस् वो न झाति मुर्पुरातरः । तथैव मत्तो वनरूपयौवनः पित म जग्राह स तस्य तवघः ॥९॥ न चात्र पिच यदि रागपामना मनोऽभिभूयेत तमोतात्मनः । गरम्य पापा हि तदा निवर्तते यदा भवत्यन्तगतं तमम्तनु ॥२॥ ततस्तथालिप्तमवेक्ष्य तं तदा मलेन का र यौवनेन । ग्रहमयाणं प्रति च गावम्बिने समाम नन्दं श्रमश: म शान्तये ॥४॥ पम्नच रूपच मवश्व पौवनम् नपावगामि पचावगामि । १. P.LJI. Itcuna. P.H. विमंशा ।

·પૂર सौन्दरनन्दं कायम। अहन्विद ते त्रयमव्यवम्बितम् यथावबुद्धो न तथा च बुध्यसे ॥५॥ इदं हि रोगायतनं जरावशम् नदीतटौनौकहवच्चन्नाचलम् । न वेत्सि देहं जन्नफेनदुबन्नम् वनम्यतामात्मनि येन मन्यसे ॥६॥ घटानपानाशनयानकर्मणा- मसेवनादप्यनिमेवनादपि । भरीरमामनविपत्ति दृश्यते बलेऽभिमानम्नव केन हेतुना ॥७॥ हिमातपव्याधिजरातुदादिभिः यदाप्यनर्थे रुपनीयते जगत् । जस्तं शुची माम चारमिभिः इयं प्रजेत् किं पनदृप्त मन्यसे ॥८॥ बगम्यिमांमदतजात्मकं पदा गैरमाहारनमेन मिति । पजनमा मतनप्रतिक्रियम् बनावितोयोति कर्ष निहन्यमे १en पपा घट मृण्मयमाममाश्रितो नरनितोपत मुभितं महार्णनम् । मगुष्प्रयं दमारगुपन्- १५ या विषयामुपनः १."

·नवमः सर्गः। ५३ - शरीरमामादपि मृएमयाद घटात् ददन्तु नि:मारतमं मतं मम । चिरं हि तिन् विधिवतो घट] ममुच्छ्रयोऽयं सुतोऽपि भिद्यते ॥१॥ यदाम्बुभुवाय्वनम्नाय धातवः सदा [निकद्धा विषमा वोरगा: भवन्त्यनाय गरौरमाश्रिताः पण का मारिया यथापि ॥२१ प्रयान्ति मन्त्रैः प्रथमं भुजङ्गमा न मन्त्रमाध्याम्तु भवन्ति धातवः । केचि कश्चिद दयन्ति पन्नगाः मदा च मच तुदन्ति धातवः ॥१३॥ इदं हिय्या मनपानभोजनः गुणः शरीरं घिरमप्यवेक्षितम् । न मर्पयत्येकमपि व्यतिक्रमम यतो 'महाशीविषवत् अकुप्यति ngn यदा घिमाती चन्ननं निषेवते हिमं निदाघाभिहतोऽभिकाङ्गति धापितोऽनं भन्निर्म रपापितो बमं कुतः विश्व कपञ्च कम्य ॥५॥ १ P. M. महानो।

·सौन्दरनन्दं कायम् । नदेवमाज्ञाय भरीरमातरम् बनान्वितोऽसौनि म मन्तुमईमि । अमारमखन्तमनिथितं जगत् जगत्यनित्ये बलमव्यवस्थितम् ॥१६॥ क कार्तवीर्यस्य बलाभिमानिनः सहस्रबाहोलमर्जुनस्थ नत् । चकर्त्त बाइन् युधि यस्य भार्गवो महानि टगाण्यगनिर्गिरेरिव ॥१७॥ क्व तहलं कमविकर्षिणो हरे- स्तरङ्गराजस्य पुटावभेदिनः। यमेकवाणेन निजन्निवान् जरा फ्रमागता रूपमिवोत्तमं जरा ॥१८॥ दिते[:] सुतस्यामररोपकारिणः चमूरचेवा नमुचेः क तइलम् ।' यमाहवे क्रुद्धमिवान्तकं स्थितम जधान फेनावयवेन वासवः ॥१ER वर्ण कुरूणां क्व च तत्तदाभवत् युधि ज्वलिता तरमौजसा च थे। ममित्समिद्धा चलना दवाध्वरे हतामवो भनि पर्यवस्थिताः ॥२०॥ १P. M. पुर।

·नवमः सर्गः। प्रती विदित्वा वखवीर्य मानिनाम बलान्वितानामवमतिं वलम् । जगनरामृत्युवमं विचारयन् चलेऽभिमानं न विधातुमईमि ॥२१॥ वलं महदा यदि येन मन्यसे कुरुथ्व युद्धं मह तावदिन्द्रियः । जयद्य तेऽत्रान्ति महच्च ते वस्तं पराजयवेद वितयं च ते वलम् ॥ १२॥ तथा हि वीराः पुरुषा न ते मता जयन्ति ये माश्वरथदिपान् नरान् । यथा मता वीरतरा मनीषिण जयन्ति लोचानि धाडिन्द्रियाणि ॥९॥ अहं वपुमानिति यच्च मन्यसे विचवणं नैतदिदं च ग्रहाताम् । क तदपुः मा च वपुमतौ तनुः गदम्य मान्यम्य च मारणम्य च ॥२४॥ यथा मयूरयलचित्रचन्द्रको विभर्ति रूपं गुणवत् स्वभावतः । गरीरमंस्कारराणादृते तथा विभपि रूपं यदि रूपवानमि ॥२॥ • P.M. P. L. Al. •दिय । २६.1. परे, P. L. JI. पते। . P ..देना ·सौन्दरगन्दं काप्यम् । यदि प्रतीपं कृणुयान वासमा न गौचकाले यदि मंस्पृशेदपः । मृशाविशेषं यदि माददौत वा वपु वपुश्मन् वद कौदृश भवेत् ॥१६॥ नवं वयथात्मगतं निशाम्य यद् ग्टहोन्मुखं ते विषयाप्तये मनः । नियच्छ तच्छेलनदौरयोपमम् द्रुतं हि गच्छत्यनिवर्ति यौवनम् ॥२७॥ तुर्यतीतः परिवर्तते पुनः क्षयं प्रयातः पुनरेति चन्द्रमाः। गतं गतं नैव तु संनिवर्तते जलं नदौनाञ्च नृणाञ्च यौवनम् ॥२८॥ विवर्णितमाशु बलौविकुञ्चितम् विशौर्णटन्तं शिथिलभु निप्पभम् । यदा मुखं द्रक्ष्यसि जर्जरं तदा जराभिभूतो विमदो भविष्यमि ॥२६॥ निषेय पान मदनीयमुत्तमम निशा विवामेषु चिरादिमाद्यति । नरस्तु मत्तो बलरूपयौवनः न कचिदप्राप्य जरो विमाद्यति ॥३॥ यथेचुरम्यन्तरमप्रपिण्डितो १P. M सलेनदो।

·नवमः सर्गः। भुवि प्रविद्धो दहनाय शय्यते । तथा नरायन्त्रनिपिण्डिता तनु- निपीतमारा मरणाय तिष्ठति ॥३१॥ यथा हि नृभ्यां करपत्रपौड़ितम ममुच्छ्रितं दारु भिनत्यनेकधा । तोच्छ्रितां पातयति प्रजामिमाम् अहर्निमान्यामुपसंहिता जरा ॥३॥ स्मृतेः प्रमोपो वपुषः पराभवी रतेः क्षयो वा ग्रुतिचक्षुषां ग्रहः । श्रमस्य योनि बलवीर्ययो वधो जरासमो नाम्ति परीरिणां रिपुः ॥३३॥ इदं विदिला [विनिधत्व देशिकम् जराभिधानं जगतो महङ्गयम् । अई,वपुमान् करवान् युवेति वा न मानि]मारोढुमनार्य्यमहमि ॥ ५ ॥ अहं ममेत्येव च रक्तचेतमाम मरीरमंज्ञो भवन(थ). कन्नौ ग्रहः । तमुत्सृजैवं यदि मान्यते भवात् भयं यह चेति ममेति वच्छति ॥३५॥ यदा गरीरं न वोऽम्ति' कम्यचित् निरस्यमानं विविधैरुपमवैः । २ P. 1. पूरी न वशोऽम्ति।

·५०
सौन्दरमन्दं काव्यम् ।
कथं चमं वेत्तुमहं ममेति वा
परौरमंशं ग्रहमापदामिदम् ॥३६॥
मपन्नगे यः कुग्टहे मदाशुचौ
रमेत नित्यं प्रतिमंचतेऽबले ।
म दुष्टधातावशुचौ चनाचले
रमेत काये विपरीतदर्शनः ॥३०॥
यथा प्रजाभ्यः कुनृपो वस्ताद् बलौ
इरत्यमेषं च न थाभिरक्षति ।
तथैव कायो व्यसनादिमाधनम्
हरत्यशेषञ्च न चानुवर्तते ॥३८॥
यथा प्ररोहन्ति रहाण्ययवतः
चितो
प्रयत्नात्तु
भवन्ति भास्नयः।
तथैव दुःखानि भवन्ययावतः
मुखानि यवेन भवन्ति वा न वा ॥३८॥
शरीरमा परिकर्षतश्चम्नम्
न चाम्ति किचिन परमार्थतः सुखम् ।
सुप हि दुःखमतिकारमेवया
मियते च दुःसे तमुनि व्यवम्यति ॥ ४ ॥
चचामपेक्ष्याय्यमपौमितं सुषम
प्रयाधते दासमुपेतमपि ।
तपामच्यात्मनि दापमागतम
म विद्यते किचन कम्यचित् गुणम् ॥४१॥

·नवम सम्। १६ मरौरमौदा वडदुःखमध्रुवम् फन्नानुरोधाद्यवावगछसि । ट्रवत् फलेभ्यो तिरतिभिर्ममो- ऽभिग्रङ्गानां गोरिव भयलानमा ॥४२॥ न कामभोगा हि भवन्ति हप्तये हवौषि दीप्तम्य विभावमोरित्र । यथा यथा कामसखेषु वर्तते तथा तयेच्छा विषयेषु व ते ॥४३॥ यथा च कुठव्यमनेन दुःखितः प्रतापयन्नैव शमं निगच्छति । तयेन्द्रियार्थम्वजितेन्द्रियवरन् न कामभोगैरुपमानितम्मृच्छति ॥४४॥ यथा हि भैषज्यसुखाभिकाइया भनेत रोगान्न भनेत तत्क्षयम् । तथा गरौरे बहदुःखभाजने रमेत मोहाद् विषयाभिकानया ॥४५॥ अनर्थकामः पुरुषार यो जनः म तस्य शत्रुः किल तेन कर्मणा । अनर्थ मूला विषयाच केवला ममु प्रईया विषया यथारयः ॥ ४६॥ इहैव भूत्वा रिपको वधात्मका: प्रयान्ति काले पुरुषस्य मित्रताम् ।

·सोन्दरनन्द कायम्। परध वेह च दुखहेतवो भवन्ति कामा न त कम्यचित् शिवा ॥४॥ ययोपयुक्तम् रमवर्णगन्धवत् वधाय किपाकफलम् न पुष्टये। निषेव्यमाणा विषयायलात्मनो भवन्धनाय तथा न भूतये ॥४॥ तदेतदाजाय विपासनात्मना विमोक्षधर्मो छुपमहित हितम् । जषस्व मे सज्जनसम्मत मतम् प्रचक्ष्व वा निश्चयमुदगिरन् गिरम् ॥४८॥ इति हितमपि बकपीदमुक्त श्रुतमहता श्रमणेन तेन नन्द । न तिमुपययौ च न गर्म लेभे द्विरद वातिमदो मदान्धचेता ॥५॥ नन्दम्य भावमवगम्य तन स भिक्षु पारिभव स्टहसुखाभिमुख न धर्म । मत्त्वाशयानुशयभावपरौक्षकाय बुद्धाय तत्त्वविदुषे कथयाञ्चकार ॥५१॥ मौन्दरनन्दे महाकाव्ये मदापवादो नाम नवम मर्ग ॥

·दशम सर्ग दशमः सर्गः श्रुत्वा नत सतमुनिसई भाय्यादिदृई भवन विविद्युम । नन्द निरानन्दमपेतधैर्य अभ्युनिहोर्प मुनिराजुहाव ॥१॥ तं प्राप्तममाविमोतमागे पन चित्तस्खलित सुचित्त । म ड्रीमते हौविततो जगाद व निग्य निश्चयकोविदाय ॥ नन्द विदित्वा सुगतस्ततम्त भाथ्याभिधाने तममि भ्रमन्म। पाणौ ग्टहीना वियदुत्पपात मन्न जले भाधुरिबोधिनी ॥३॥ कापायवम्बौ कनकावटातौ विरेजतुम्तौ नभमि प्रमन्त्र । अन्योन्यम मिष्टविकीर्णपक्षी मर प्रकोणवित्र चक्रवाकौ ॥ ४ तो देवदारुत्तमगन्धवन्नम् नटौसर प्रवणौघवन्तम् । भाजग्मतुः कश्चन धातुमन्तम देवर्षि मन्स हिमवन्तमा ॥५॥ नग्मिन् गिरी चारपमिड जुटे भिवे इविधूमकृतोत्तरौये । भगम्यपारम्य निराश्रयम्य तौ तस्यतुर्दीप दवाम्बरम्य ! ६॥ गान्तेन्द्रिये तब मुनी म्यिते त मविममय दिक्षु ददर्श नन्ट । टरीच कुन्नांश वनौकमश्च विभूषण रक्षणमेव चारे ।। पक्षायते तत्र मिते हि ग्टङ्गे मचितवई शयितो मयूर. । भुने बनस्यायनपीनवाहो वैदूर्यकेयूर दवावभासे ॥८॥ मन जिलाधातुशिलाश्रयेस पोतोकृताङ्गो विरराज मिह । रमन्ताचामौकरभक्तिचिवम् कण्याङ्गद मौर्णमिवाम्बरम्य || व्याघ्र कमव्यायनखेलगामौ लालचक्रेण कृतापमद्य । 'बभौ गिरेः प्रमवण पिपासर्दित्मन् पिढभ्योऽम्बु दुवावतीर्ण. ॥१०॥ १PL. तायोलताशो T २ PM त तप्तT ·१२ मौन्दरनन्दं कायम् । चलत्कदम्बे हिमवनितम्बे तरी प्रलम्बे चमरो लस्तम्वे । छेत्तुं विलग्नं न शाक बालं कुलोहत: प्रौतिमिवार्यवृत्तः ॥११॥ सुवर्णगौराथ किरातमंघा मयूरपिच्छो'ज्ज्वलगात्ररेखाः । शार्दूलपातपतिमा गाभ्यो निष्पेतुरुहार वाचलम्य ॥१२॥ दरीचरोणमतिसुन्दरीणां मनोहरोणिकुचोदरीणाम् । वृन्दानि रेजुर्दिशि किन्नरीणां पुष्योकिराणामिव वालरीणाम् ॥१३॥ नगानगस्योपरि देवदारूनायासयन्तः कपयो विचेहः । तेभ्यः फलं नापुरतोऽपजग्मुः मोघममादेभ्य दवेश्वरेभ्यः ॥१४॥ तस्मात्तु यूथादपमार्यमाणं निष्पौड़ितालककर नवनाम् । शाखामृगौमेकविपनदृष्टिं दृष्ट्वा मुनिनन्दमिदं बभाषे ॥१५॥ का नन्द रूपेण च चेष्टया च संपन्यतश्चारुतरा मता ते । एषा मृगौ वैकविपनदृष्टिः म वा जनो यत्र गता तवेष्टिः ॥१६॥ इत्येवमुक्तः सुगतेन नन्दः कृत्वा मितं किञ्चिदिदं जगाद । क चोत्तमस्त्री भगवन् वधूम्ते मृगौ नगक्लेशकरो क्व चैषा ॥१७॥ ततो मुनिस्तम्य निशम्य वाक्यं हेत्वन्तरं किञ्चिदवेवमाणः । पालख्य नन्दं प्रययौ तथैव क्रीडावनं वज्रधरस्य राजः ॥१८॥ तारतावासनिमेक एके क्षणे क्षणे विभ्रति यत्र वृक्षाः । चिो ममतामपि केचिदन्ये पलावणां श्रियमुद्वहन्ति ॥१६॥ पुयन्ति केचित् भरभौरदारा मास्ताः मजय पथिता विचिचाः । कर्णानुकूस्लामक्तमकाय प्रत्यर्थिभूतानिव कुण्डलानाम् ।२.॥ 1 १. M..पित्तो।

·दशम सा।
रक्तानि फुमा: कमलानि यत्र प्रदीपवृक्षा व भान्ति वृक्षाः ।
प्रफुबनौलोत्पलरोहिणोऽन्ये मोन्मौलिताना व भान्ति वृक्षाः १२९॥
नानाविरागायथ पाण्डरामिण सुवर्णभक्रिव्यवभामितानि ।
श्रतान्तवान्येकचनानि य सन्माणि वामांमि फन्ननि वृक्षाः ॥२२॥
हारान् मणीनुत्तमकुण्डलानि के यूरवानाथ नूपुराणि।
एवंविधान्याभरपानि यत्र म्वगानुरूपाणि फन्तनि वृक्षाः ॥२०॥
वैदूर्यनालानि च काञ्चनानि पानि वज्रादुर के शराणि ।
म्पर्शहमाप्युत्तमगन्धवन्ति रोहन्ति निष्कपतला नलिन्यः ॥२४॥
पत्रायतांचैव ततांश्च तांस्तान् वाद्यम्य हेवन् मुखगन् घनाय ।
फतन्ति वृक्षा मणिहेमचित्रा कौडामहायांविदालयानाम् ॥ ५ ॥
मन्दारहवांश्च कुशयांश्च पुष्पानतान् कोकनदोश्च वृतान् ।
श्राकम्य माहात्म्यगुणैदिराजन् प्रजायते यत्र म पारिजातः ॥२६॥
कृष्टे तपःगौलफलैरखिनैम्विपिष्टपरेवतले प्रसूताः ।
एवंविधा यत्र मटानुत्ता दिवोकर्मा भौगविधानवृक्षाः ॥२७॥
मनामिलामवदनैर्विद्दता यत्रादिभिः स्फाटिकमनिभैश्च ।
शादैव परतिचोरितान्तैः मानिष्टकर मितैय पादैः ॥२८॥
चिचै सुवर्णच्छदनम्तथान्यः वैदर्घनौने: नयनैः प्रमन्नैः।
विहङ्गमा गौनिरिकाभिधाना रतैर्मनः श्रोत्रहरैमन्ति ॥२८॥
रमाभिरग्रेषु च वनरीभिः मध्येषु चामौकरपिरामिः।
वैदूर्यवर्णभिरुपान्तमयेवलट्टता यत्र खगाचरन्ति ॥ ३० ॥
रोचिषाको नाम पतत्रिणोन्ये दीप्तामिव दलितैरिदाम्यैः ।
धमन्ति दृष्टौर्वपुषाक्षिपन्तः म्वनैः शुभैरप्परमो हरन्तः ॥३॥

·दशम मर्ग ।
दोषा] (ख)कायाद] भिषगुनिहोर्युःभयो यथा केशयितुं यतेत।
राग नथा तम्य मुनिर्जिघांसुqयम्तर रागमुपानिनाय ॥४३॥
दोपप्रभां हन्ति यथा च काले महसरमादितम्य दौप्तिः ।
मनुष्यलोके घुतिमङ्गनानामन्तधात्यामरसां तथा श्रीः ॥४४॥
महन्न रूपं वा हन्ति रूप गब्दो महान् हन्ति च शब्दमन्यम् ।
गों रुजा हन्ति रुजां सुमृद्दों पो महान् हेतरणीवंधाय ॥४५॥
मुनेः प्रभावाच्च शशाक भन्दम्तद्दर्शनं मोढममह्यमन्यैः ।
प्रवीतरागम्य हि दुर्बलम्य मनो टहेदभरमां वपुःत्रीः ॥४६॥
मवा ततो नन्दमुदौर्णराग भार्थ्यांनुरोधादपत्तरागम् ।
रागेण रागं प्रतिहन्तुकामो मुनिर्विगगो गिरमित्युवाच ॥ ४ ॥
एताः स्वियः पश्न दिवौकमस्वं निरौक्ष्य च ब्रूहि यथाथ तत्त्वम् ।
एताः कथ रूपगुणैर्मतास्ते म वा जनो यत्र गतं मनस्ते ॥४८॥
अथामरम्येव निविदृष्टौ रागामिनान्तईदये प्रदीपः ।
मगह कामविषतचेताः कृताञ्जलिर्वाक्यमुवाच नन्दः ॥४६॥
>गनामौ मुषितकदृष्टिर्यदनारे स्यात् तब नाथ वश्वाः ।
तदन्तरेऽसौ रुपणा वधूते वपुमतौर परमः प्रतीत्य ॥५०॥
श्राम्या यथा पूर्वमभूत्र काचित् अन्यास मे स्वौषु निमाम्य भार्याम्।
नम्या तथा संप्रति कानिटास्यान से निमाम्यैव हि रुपमामाम् ॥ ५१५
पथा प्रसप्तो मृदुनातपेन दहोत कश्चिन्महतानलेन ।
रागेए पूर्व मृदुनाभितप्तौ रागाग्निनानेन तथाभिटो ॥५२॥
बाम्बारिणा मां परिषिञ्च तस्माद यावत्र दो स वानशत्रुः ।
रागामिरचैव हि मां दिधचु' क म सक्षायभिवोत्थितोऽमिः ॥१३॥

·सौन्दरनन्द काथम् । प्रमोद सौदामि विमुञ्च मा मुने वसुन्धराधेयं न धैर्यमस्ति मे। असून विमोक्षामि विमुममानम प्रयच्छ वा वागमृत मुमूर्षवे ॥५४॥ अनर्थभोगेन विघातदृष्टिना प्रमाददष्ट्य तमोविषानिना। अहहिदष्टो इदि मन्मथाहिना विधत्व तम्मादगद महाभिषक्५५॥ प्रनेन दयो मदनाहिनाऽहिना न कश्चिदात्मन्यनवस्थित स्थित । मुमोह बोये[हि] चलात्मनो मनो बभूव धौमाश्च म सन्तनुस्तनु ॥५६॥ स्थिते विशिष्ट बयि मश्रये श्रये यथा न यायो(मौ) बहुमदिश दिशम् । यथा च लम्बा व्यसनक्षय क्षय व्रजामि तन्मे कुरु शसत मत ॥५॥ ततो जिघासुईदि तस्य तत्तमम्तमोनुदो नक्तमिवास्थित तम । महर्षिचन्द्रो जगतस्तमानुदस्तम प्रहोणो निजगाद गौतम ॥५८॥ इति परिष्वज्य विधूय विक्रिया निग्टह्य तावत् श्रुतिचेतमौ श्टणु दमा यदि प्रार्थयसे त्वमङ्गना विधत्व शुल्कार्थमिहोत्तम तय ॥५८॥ मा हि शक्यत्र बलान मेवया न मप्रदानेन न रूपवत्तथा । रमा ड्रियन्ते खलु धर्माचर्याया म चेत् प्रहर्षचर धर्ममादृत ॥६॥ दशाधिवामो दिवि दैवतै मम वनानि रम्यानजराय थोपित । पद फस्त स्वस्य भाभम्य कर्मण न दत्तमन्येन न वाप्यहेतुन ॥६॥ वितो मनुय्यो धनुरादिभि अमै स्त्रिय कदाचिद् विलभेत वानवा। अभयं त्विह धर्मचर्यया भवेयुरेता दिवि पुण्यकर्मण ॥७२॥ सरप्रमत्तो निधमे ममुधतो रमख पचभरमोऽभिलिममे । पहप तेऽत्र मतिम गियरे प्रते यथा स्वमाभिर्मियत ममेयमि ॥२॥ १P.LM मा हि मक्य एव मात्र सेवथा ।

·एकादयः
सग
-
पतःपरं परममिति व्यवस्थितः परांति परममुनो चकार सः।
ततो मुनिः पवन वाम्बरात् पतन् प्रयतं पुनरगमन् महोततम् ।
रति मौन्दरनन्दे महाकाव्ये वर्गनिदर्शनो
नाम दशमः सर्गः ।

·६८ सौन्दरनन्दं काव्यम्। एकादशः सर्गः। ततस्ता योषितो दृष्ट्वा नन्दो नन्दन पारिणौः । बबन्ध नियमस्तम्मे दुर्दमं चपलं मनः ॥१॥ मोऽनिष्टनैष्कर्मचरमो घानतामरसोपमः । पचार विरसो धर्म निवेश्याप्परमो इदि ॥९॥ तथा लोलेन्द्रियो भूत्वा दयितेन्द्रियगोचरः। इन्द्रियार्थवशादेव बभूव नियतेन्द्रियः ॥३॥ कामचर्याच कुंगलो भित्र्यास विक्लवः । परमाचार्यविटयो ब्रह्मचर्य चचार मः॥४॥ संवतेन च भान्तेन तौण मदनेन च । जलाग्यो'रिव संसर्गात् शशाम च शोष च ॥५॥ म तावद् दर्शनीयोऽपि वैरूप्यमगमत् परम् । चिन्तयामरमाशेव नियमेनायतेन च ॥६॥ प्रस्तावेष्वपि भाव्याः प्रियभार्यस्तथापि सः। वीतराग इवातस्यौ न जहर्ष न चुभे ॥७॥ तं व्यवस्थितमा जाय भार्यारागात् परामुखम् । अभिगम्यानवौत् नन्दमानन्दः प्रणयादिदम् ॥८॥ अहो मदृशमारवं श्रुतम्याभिजनस्य च । निग्रहीतेन्द्रियः म्बम्यो नियमे यदि मंस्थितः ॥८॥ १P. 1. जलाने. २ P.A. शशामT.

·एकादशः सर्गः। अभिष्वास्य कामेषु रागिणों विषयात्मनः । यदियं संविदुत्पन्ना नेयमन्चेन हेतुना ॥१॥ व्याधिरन्तरोन यवेन मृदुः प्रतिनिवार्यते । प्रबन्नः प्रवरेव यत्नैर्नम्नति वा न वा ॥१॥ दुईरों मानो याधिर्वलवांश्च तवाभवत् । विनिहत्तो यदि म ते मर्वया तिमानसि ॥१२॥ दुष्करं माधमार्य मामिमा चैव मार्दवम् । प्रतिमर्गश्च लुभेन ब्रह्मचर्यञ्च रागिणा ॥१३॥ एकस्तु मम मन्देहम्तवास्यां नियमे धृतौ । अचानुनयमिच्छामि वनव्यं यदि मन्यसे ॥१४॥ आर्जवाभिहितं वाक्यं न च गन्तव्यमन्यथा । सक्षमप्यागये उद्धे रुवा नैति मन्ननः ॥१५॥ अप्रियं हि हितं दिग्धमधिग्धमहितं प्रियम्। दुर्लभं तु प्रियहितं स्वादु पथ्यमिवौषधम् ॥१६॥ विद्यामद्यार्थचयां च सामान्यं सुखदुःखयोः । मर्षणं प्रायश्चैव मिवत्तिरियं सत्ताम् ॥१ तदिदं त्वां विवचामि मण्यार जिघांमया । स्वच्छ्रयो हि विवक्षा मे यते नाहांम्युपेक्षितम् ॥१८॥ पारोमतको धर्म परसौत्यभिधीयने । किमिदं भूतमाहोखित् परिहामोऽयमोमः ॥१cn २ P. L. I. रक्षतो।

·सौन्दरनन्दं काथ्यम् । यदि तावदिदं सत्यं वक्ष्याम्यत्र यदौषधम् । औद्धत्यमय वकृणामभिधास्यामि तद्रुजः ॥२०॥ मक्षणपूर्वमथो तेन चदि मोऽभिहतस्तदा । ध्यात्वा दीर्घ निशश्वाम किश्चिचावामुखोऽभवत् ॥२१॥ ततस्तस्थगित ज्ञात्वा मनःसंकल्पसूचकम् । वभाषे वाक्यमानन्दो मधुरोदर्कमप्रियम् ॥२६॥ श्राकारेणावगच्छामि तव धर्माप्रयोजनम् । यद्राला वयि जातं मे हास्यं कारुण्य मेव च ॥२३॥ यथासनार्थ स्कन्धेन कथिद् गुर्बो शिलां वहेन् । नदत् त्वमपि कामार्थं नियमं वोढुमुद्यतः ॥९॥ तिताडयिषया दृष्टो यथा मेषोऽपसर्पति । नदब्रह्मचर्याय ब्रह्मचर्यमिदं तव ॥२५॥ चिकौषन्ति यथा पण्यं वणिजो लाभलिया । धर्मचर्या तव तथा पश्यभूता न मान्तये ॥२६॥ यथा फलविशेषार्थ वौज वपति कर्षकः । तददिषयकार्पण्यात विषयास्तकवानमि ॥२०॥ आकाङ्क्षच यथा रोग प्रतीकारसखेपया । दुःखमविच्छति भवाम् तथा विषयहष्णया ॥२८॥ पा पम्पति मध्येव न प्रपातमवेचते। पग्यापारमस्तदद भंगमनी न पश्यमि ॥२६॥ १. 11. M. मध्ये P. M. मम्मेव ।

·एकादशः सर्गः।
इटि कामाग्रिना टौप्ने कायेन वहतो व्रतम् ।
किमिदं ब्रह्मचर्य ते मनमा ब्रह्मचारिणः ॥१०॥
मंमारे वर्तमानेन थदा चाभरभम्लया।
प्राप्तास्त्यक्ताय प्रताम्तान्यः किमिति ते स्पृहा १६ १॥
प्तिनास्तौन्धनरने नम्भिमा न्नवणाम्भमः ।
नापि कामेवटतम्य तम्मात् कामा न नये ॥३२॥
अदप्तौ च कुतः गान्तिरशान्तौ च कुतः सुखम् ।
श्रसुखे च कुतः पौतिरपौतौ च कुतो रतिः ॥३३॥
रिरमा यदि ते तम्मादध्यात्मे धीयतां मनः ।
प्रशान्ता चानवद्या च नाम्त्यध्यात्मममा रतिः ॥३४॥
न तत्र कार्य येते न मनौभिन विभूषणैः ।
एकस्वं यत्र तत्रम्यम्तया रत्याभिरंम्यसे ॥३५॥
मानम बल्लबदुःखं तब तिष्ठति तिष्ठति ।
संत हिन्धि दुखं हि वपणा नास्ति च नास्ति च ॥३६॥
भम्पत्तो वा विपत्तौ वा दिवा वा नक्रमेव वा ।
कामेषु हि मट्टयाम्य न शान्तिम्पपद्यते ॥३०॥
कामानां प्रार्थना दुःया प्राप्ती हप्ति न विद्यते ।
वियोगानियतः गोको वियोगय ध्रुवो दिवि ॥३८॥
बखापि दुष्करं कर्म वर्ग नच्चापि दुर्लभम् ।
नृलोकं पुनरेवैति प्रामात् स्वराई यथा ॥३८॥
यथा भयम्य कुशन्न शिष्टं किञ्चिन्न विद्यते ।
तिर्यचु पित्तोके वा नरके वोपपद्यते ॥ ४ ॥

·सौन्दरनन्दं काश्यम् । तस्य भुक्तवतः खर्गे विषयानुत्तमानपि । भ्रष्ट स्यातस्य दुःखेन किमाखादः करोनि मः ॥४१॥ श्येनाय प्राणिवात्सल्यात् स्खमांमान्यपि दत्तवान् । शिविः स्वर्गात् परिभ्रष्टस्तादृक् कृत्वापि दुष्करम् ॥४२॥ पक्रस्याद्धासनं गत्वा पूर्वपार्थिव एव यः । स देवत्वं गतः काले मान्धाताधः पुनर्ययौ ॥४३॥ राज्यं कृत्वापि देवानां पपात नहुषो भुवि । प्राप्तः किल भुजङ्गवं नाद्यापि परिमुच्यते ॥४४॥ तथैव दिविड़ो राजा राजवृत्तेन संस्कृतः । खगें गत्वा पुनर्भष्टः कूर्मीभूतः किस्खार्णवे ॥ ४५ ॥ भूरिद्युम्नो ययातिश्च एते चान्ये नृपर्षभाः । कर्मभिमभिकीय तत्क्षयात्पुनरत्यजत् ॥ ४६॥ असुराः पूर्वदेवास्तु सुरैरपक्षतश्रियः । थियं समनुशोचन्तः पातालं शरणं ययुः ॥४७॥ किञ्च राजर्षिभिस्तावदसरा सरादिभिः । महेन्द्राः मतगः पेतुर्माहात्म्यमपि न स्थिरम् ॥४८॥ मंमदं गोमयित्वेन्द्रौमुपेन्द्रथण्डविक्रमः । होणका पपातोर्यो मध्यादपारा रमन् ॥४८॥ हा चरथ हा वापि मन्दाकिनि हा प्रिये । स्यात्तो विनपन्तोपि गों पतन्ति दिवौकमा ५ ० ॥ गोमं द्युत्पद्यते दुःखं धीमता चन्मुमूर्षताम् । १ P. AI. हिमतावत् 1. .

·एकादशः सर्ग किं पुनः पतनां स्वर्गाहवान्तसुखमे विनाम् ॥५१॥ रजो ग्टवाति वासांमि हायन्ति परमास्रजः । गाभ्यो जायते खेदो रतिर्भवति नाभनौ ॥५२॥ एतान्यादौ निमित्तानि च्युतौ स्वर्गादिवौकमाम् । अनिष्टानौव मानामरियशनि मुमूर्षताम् ॥५३॥ सुखमुत्पद्यते यच्च दिवि कामानुपामताम् । त(य)ञ्च दुःख निपततां दुःखमेवावशिष्यते ॥५४॥ तस्मादखन्तमन्त्राणपा)मविश्वाम्यमतर्पकम् । विज्ञाय चयिणं स्वर्गमपवर्ग मतिं कुरु ॥ ५५॥ अपरोरं भवाय्यं हि गवापि मुनिरुद्रकः । कर्मणेऽन्ने च्युतस्तमात् नियंगयोनि प्रपत्स्यते ॥५६॥ मैचथा मप्तवार्षिक्या ब्रह्मलोकमितो गतः । सुनेचः पुनरारत्तो गर्भवासमुपेयिवान् ॥५॥ यदा चैश्वर्यवन्नौपि क्षघिण: स्वर्गवामिनः । को नाम स्वर्गवासाय विष्णवे स्पृहयेद्बुधः ॥५८॥ सूत्रेणा बद्धोहि यथा विहङ्गो व्यावर्तते दूरगतोपि भयः । अज्ञानसूत्रण तथावबद्धो गोपि दूरं पुनरेति स्लोक ॥५॥ खत्वा काल विन्नदपा प्रतिभुवा मुक्तो यथा बन्धनाद् भुक्ता वेससुखान्यतौत्य समयं भूयो विशेद बन्धनम् । नवद द्यां प्रतिभूवदात्मनियों ध्यानादिभिः प्राप्तवान् क्राले कर्मयु तेषु मुक्तविषयेम्वाहय्यते गां पुनः ॥६॥ १ P.AI, कृत्वा .

·सौन्दरनन्दं काव्यम्। अन्तर्जालगता प्रमत्तमनसो मौनास्तड़ागे यथा जानन्ति व्यसन निरोधजनित खस्थायरमन्यम्भमि । न्तलीकगता' कृतार्थमतयस्तददिवि ध्यापिनो मन्यन्ते शिवमच्युत ध्रुवमिति स्व स्थानमावर्त्तकम् ॥६१ ॥ तज्जन्मव्याधिमृत्युव्यमनपरिगत मत्वा जगदिद ममारे भ्राम्यमान दिवि नूषु नरके तिर्यपिलघु च । यत्वाण निर्भय यत् शिवममरमजरं नि गोकममृतम तद्धतीब्रह्मचर्य चर जहिहि चल स्वर्ग प्रति रूचिम् ॥६२॥ इति सौन्दरनन्दे महाकाव्ये खर्गापवादो नाम एकादश मर्ग।

·द्वादशः सर्गः। पू हादशः सर्गः। अमरोमृतको धर्मचरमोत्यथ चोदितः । अानन्देन तदा नन्दः परं बौड़मुपागमत् ॥ १ ॥ तस्य पौडेन महता प्रमोदो इदि नाभवत् । अप्रामोद्येन विमुखं नावतस्ये व्रते मनः ॥ ९ ॥ कामरागप्रधानोऽपि परिहामममोऽपि मन् । परिपाकगते हेतौ न म तन्ममधे वचः ॥ ३ ॥ अपरीक्षकभावाच्च पूर्व मत्वा दिवं ध्रुवम् । तस्मात् विष्णु परिश्रुत्य भृशं संवेगमौयिवान् ॥ ४ ॥ तम्य स्वर्गात निवडते संन्याश्यो मनोरथः । महारथ दवोन्मार्गादप्रमत्तस्य मारयः ॥ ५ ॥ स्वर्गतर्षानिवृत्तश्च सद्यः स्वस्य दवाभवत् । दृष्टादपथ्या द्विरतो जिजौ विपुरिवातुरः ॥ ६ ॥ विमस्मार प्रियां भार्यामसरोदर्शनाद् यथा । तथा नित्यतयोधिनस्तत्याजासरसोऽपि सः ॥ ७ ॥ महतामपि भूतानामात्तिरिति चिन्तयन् । संवेगाच मरागोऽपि वीतराग स्वाभवत् ॥ ८॥ बभूव महि संगः श्रेयसम्तस्य वृद्धये । धातोरधिरिवाण्याते पठितोऽक्षरचिन्तकः ॥ ८ ॥ १ P. L. M. धातु।

·७६
सौन्दरनन्द काव्यम्।
न त कामात्मनस्तस्य केनचित् जग्टहे ति ।
त्रिषु कालेषु सर्वषु निपातोऽस्तिरिव स्मृत ॥ १ ॥
खेलगामी महाबाहु गजेन्द्र दव निर्मद ।
सोभ्यगच्छद् गुरु काले विवछुर्भावमात्मन ॥ ११ ॥
प्रणम्य च गुरौ मूर्ना वायव्याकुललोचन ।
कलाञ्जलिमुवाचेद हिया किञ्चिदवामुख ॥ १९ ॥
अमर प्राप्तये यन्मे भगवन् प्रतिभरसि ।
नामरोभि र्ममार्थोऽम्ति प्रतिभूत्व त्यजाम्यहम् ॥ १३ ॥
श्रुत्वा यावर्तक स्वर्ग समारस्य च चित्रताम् ।
न मत्र्येषु न देवेषु प्रवृत्तिर्मम रोचते ॥ १४ ॥
यदि प्राप्य दिव यत्नानियमेन दमेन च ।
अविवप्ता पतन्यन्ते स्वर्गाय त्यागिने नम ॥१५॥
अतय निखिल लोक विदित्वा सचराचरम् ।
सर्वदु खक्षयकरे सद्धर्म परमे रमे ॥ १ ॥
तस्माद् व्यासममामाभ्या तन्मे व्याख्यातमहसि ।
यच्छ्रुत्वा ग्टएयताम् श्रेष्ठ परम प्राप्नुयां पदम् ॥१७॥
ततस्तम्यागय जावा विपक्षाणौन्द्रियाणि च।
श्रेययेवामुखीमत निजगाद तथागत ॥ १८ ॥
अहो प्रत्यवमनाऽय श्रेयमस्ते पुरोजन ।
परण्यों मथ्यमामायाममेधूम वोत्थित ॥ १८ ॥
पिरमुन्मार्गविहतो तोलैरिन्द्रियवाजिभि ।
अवतीर्णामि पन्थाम दिया दृश्याऽविमूढया ॥२॥

·हादशः सर्गः।
95
अद्य ते मफन्नं जन्म लामोऽध सुमहास्तव ।
यम्य कामरमजम्य नैष्कायोत्सकं मनः ॥ २१ ॥
म्नोकेमिनालयारामे निवृत्तौ दुर्भमा रतिः ।
व्ययन्ते झपुनर्भावात् प्रपातादिव वालिगाः ।। २२ ।।
दुःखं न म्यात सुमं मे ग्रादिति प्रयतते जनः ।
अत्यन्नदुःखोपरमं सुखं तच्च न बुध्यते ॥ २३ ॥
अरिझतेबनिन्येषु सततं दुःखहेतपु ।
कामारिपु जगत् मनं न वेत्ति सुखमव्ययम् ॥२४॥
मर्वदुःखापई तत्तु हस्तम्यममृतं तव ।
विषं पीत्वा यदगद ममये पातुमिच्छमि ॥ २५ ॥
अनईमंमारमयं मानाई ते चिकौर्षितम् ।
रागानिस्तादृशो यम्य धर्मान्मुखपराङ्मुखः ॥ २१ ॥
रागोहामेन मनमा मईया द्रष्टुराधनिः ।
मदोष मतिलं दृष्ट्वा पथिकेन पिपासना ॥ २०॥
ईदृमी नाम बुद्धिस्ते निरुद्धा रजमाऽभवत् ।
रजसा चण्ड़वातेन विवखत व प्रभा ॥१८॥
मा निघांसुम्तमो हा या मंप्रति विजृम्भते ।
तमो ने प्रभा मौरी विनिर्गीव मेरुणा ॥२८॥
युक्तरूपमिदञ्चैव शुद्धमत्वम्य चेतसः ।
यत्ते न्याष्टिक सूची श्रेयमि प्रधानता ॥१०॥
धर्मछन्दमिमं तस्माद् विवर्द्धयितुमर्हमि ।
मर्वधर्मा हि धर्मज्ञ नियमाच्छन्दहेतवः ॥३१॥

·सौन्दरनन्दं काथम् । मत्यां गमनबुद्धौ हि गमनाय प्रवर्तते । भय्याबुद्धौ च मयनं स्थानबुद्धौ तथा स्थितिः ॥ १९ ॥ अन्तभूमिगतं ह्यम्भ 'श्रद्दधाति नरो यदा । अर्थिवे मति यवेन तदा खनति गामिमाम् ॥ ३२ ॥ नार्थो यद्यग्निना वा स्यात् श्रद्दध्यानु न वारणौ । मनौयात्रारणिं कथित् तद्भावे मति मथ्यते ॥ ३४ ॥ सस्योत्पत्तिं यदि न वा श्रद्दध्यात् कर्षक हितौ । अर्थो मम्येन वा न स्याद् वौजानि न वपेहुवि ॥ ३५ ॥ अतश्य हस्त इत्युका मया श्रद्धाविशेषतः । यस्माद् ग्वाति मद्धममें दाय हस्त दवाचतः ॥ ३ ६ ॥ प्राधान्यादिन्द्रियमिति स्थिरत्वाद् वलमित्यतः । गणदारियममनाद् धनमित्यभिवर्णिता ॥ ३ ॥ रवणर्थन धर्मस्य तथेषौके 'त्युदाइता । लोकेऽस्मिन् दुर्लभत्वाच रवमित्यभिभाषिता ॥ पुनय वौजमित्युका निमित्तं श्रेथमो यदा । पावमार्थन पापम्य नदौत्यभिहिता पुनः ॥ ३८॥ यम्माद्धर्मस्य चोत्पत्तौ श्रद्धा कारणमुत्तमम् । मयोका कार्यातस्तस्मात् नत्र तच तथा तथा ॥ ४ • ।' श्रद्धाकुरमिमं नमात् भवद्धियितुमईसि । नहद्धौ वद्धते धमा मूलद्धौ यथा द्रुमः ॥४१॥ १P.M. •बोके ।

·द्वादश सर्गः। याकुलं दर्शन यस्य दुर्बलो घस्य निश्चयः । तम्य पारिसवा श्रद्धा न हि कृत्याय वर्तते ॥ ४२ ॥ यावत्तत्त्व न भवति हि दृष्ट श्रुत वा तावडा न भवति बलस्था स्थिरा वा । दृष्टे तत्त्वे नियमपरिभूतेन्द्रियम्य श्रद्धायक्षो भवति सफचवायच ॥ दुति मौन्दरनन्दे महाकाव्ये प्रत्यवमी नाम द्वादशः सर्गः।

·मौन्दरनन्द कायम् ।
त्रयोदशः सर्गः।
अथ मराधितो नन्द श्रद्धा प्रति महर्षिा ।
परिषिकोऽमृतेनेव युयुने परया मुदा ॥ १॥
हतार्थमिव तम् मेने मबुद्ध श्रद्धया तया ।
मेने प्राप्तमिव श्रेय म च बुद्धेन मस्कृत ॥२
लक्षणेन वचमा काश्चित कांश्चित् परुषया गिरा।
काश्चिदाभ्यामुपायाभ्याम् स विनिन्ये विनायक ॥ ३ ॥
पाभ्य काञ्चन जात विशद्ध निर्मल शुचि ।
स्थित पाशुष्वपि यथा पाशदोषै न लिप्यते ॥ ४ ॥
पापो यथा चैव जले जात जले स्थितम् ।
उपरिष्टादधस्ताद् वा न जलेनोपलिप्यते ॥ ५ ॥
तदनोके मुनिर्जातो लोकस्यानुग्रह घरन् ।
कृतित्वाविर्मलत्वाच लोकधर्मे न लिप्यते ॥ ६ ॥
थेष त्याग प्रिय रुक्ष कथाञ्च ध्यानमेव च ।
मन्त्रकाले चिकित्मार्थ धके नात्मानुत्तये ॥ ७॥
अतथ मन्दधे काय महाकरुणया तया
मोचयेय कथ दुखात् मालानौत्यनुकम्पक ॥ ८ ॥
अथ महर्षणानन्द विदिखा भाजनौरुतम् ।
अभयौद ब्रुवता श्रेष्ठ क्रमा श्रेयमा क्रमम् ॥ ८ ॥
श्रत प्रभृति भूयस्लम अद्धेन्द्रियपुर भर ।
अमृतम्याप्तये मौम्य वृत्त रक्षितुमईमि ॥ १ ॥

·त्रयोदशः सर्गः।
१
प्रयोग: कायवचसोः शुद्धो भवति ते यथा ।
उत्तानो विकृतो गुप्तोऽनवछिद्रस्तथा कुरु ॥ ११ ॥
उत्तानो भापकरणात् विकृतवाप्यगृहनात् ।
गुप्तो रक्षणतात्पर्यादछिद्रयानवद्यतः ॥ १६ ॥
पारौिरवचमोः शुद्धो मनाङ्गे चापि कर्मणि ।
श्राजीवममुदाचारं शौचात् मस्कर्तुमईमि ॥ १३ ॥
दीपाण कुहमादीनां पञ्चानामनिपेवणात् ।
त्यागास ज्योतिषादीनां चतुर्णा वृत्तिघातिनाम् ॥ १४॥
प्राणिधान्यधनादौनां धयानामप्रतिग्रहात् ।
भेक्ष्याङ्गानां निसृष्टानां नियतानां प्रनिग्रहात् । १५ ॥
परितुष्टः शचिर्म शैक्षया जीवमम्पदा ।
कुर्याहुःखप्रतीकारं यावदेव विमुक्तये ॥ १६ ॥
कर्मणो हि यथा दुशात् कायवाक्प्रभवादपि ।
नौवः पृथगेवोको दुःगोधत्वादयं मया १०॥
गृहम्येन हि दुःशोधा दृष्टि विविधदृष्टिना ।
शाणीवो भित्रुणा चैव परेष्टायत्तत्तिना ॥१८॥
एतावचौलमित्युफमाचारोयं समामतः ।
अभ्य नागेन नैव स्यात् प्राध्या न इह स्थिता ॥१८॥
समाचारिखमम्पको प्रार्थमिदं पर ।
अणुमावेष्ववद्येषु भयदर्शी दृढ़नाः ॥२०॥
जौनमाम्याय वर्तन्ते मला हि यमि वियाः
म्यानाधानीव कार्याणि प्रतिष्टाय वमुन्धराम ॥२१॥

·८२
मौन्दरगन्दं काव्यम् ।
मोचम्योपनिषत् मौम्य वैराग्यमिति ग्याताम् ।
वैराग्यस्यापि मवेग: मंविदो ज्ञानदर्शनम् ॥ २२॥
ज्ञानम्योपनिषचैव ममाधिरुपधार्यताम् ।
ममाधेरप्युपनिषत् सुखं भारोरमानमम् ॥२३॥
प्रमध्विः कायमनमः सुखम्योपनिषत्परा ।
प्रयध्वेरप्युपनिषत् प्रौनिरप्यवगम्यताम ॥२४॥
तथा प्रौतेरुपनिषत् प्रामोद्यं परमं मतम् ।
प्रामोद्यस्याप्यन्लेखः कुश्तेष्वष्ठतेषु वा ॥२५॥
अविलेखस्य मनमः शौलन्तूपनिषच्छुचि ।
अतः शीलं नयत्यय्यमिति गौलं विशोधय ॥ २६॥
शौलनात् गौलमित्युक्त शोलनात् सेवनादपि ।
मेवनातन्निदेशाच निर्देशश्च तदाश्रयात् ॥२७॥
गोलं हि शरणं मौम्य कान्तार व दैशिकः ।
मिचं बन्धुश्य रक्षा च धनञ्च बलमेव च ॥२८॥
यतः गौतमतः सौम्य गोल संस्कर्तुमईसि ।
एतत् स्यानमयान्ये च मोक्षारम्भेषु योगिनाम् ॥२८॥
ततः स्मृतिमधिष्ठाय चपलानि स्वभावतः ।
इन्द्रियाणैन्द्रियार्थभ्यो निवारयितुमईमि ॥२०॥
भेतव्यं न तथा प्रचो नख नहिचाननेः ।
इन्द्रिय यो यथा स्वेभ्यम्नरजमं हि हन्यते ॥११॥
दिपद्भिः साधुभिः कथित् कदाचित् पौधते न वा ।
इन्द्रियर्वाध्यते मर्चः मर्वच च मदेव च ॥३२॥

·त्रयोदशः सर्गः।
३
न च प्रयाति नरकं अतिभिर्हतः ।
कृप्यते तत्र निघ्नस्तु धपरिन्द्रियईतः ॥ ३ ॥
हन्यमानम्य तैर्दुःखं हाई भवति वा न वा।
दन्द्रियर्वाध्यमानम्य झा शारीरमेव च ॥३४॥
मन्पविषदिग्धा हि पञ्चेन्द्रियमया] गराः ।
चिन्तापुवा रतिफन्ना विषयाकागोचराः ॥३५॥
मनुस्यहरिणन् प्रनि कामयाधेरिता इदि ।
विन्यन्ते यदि न ते ततः पतन्ति : sar: na६।
नियमाजिरमप्येन धैर्यकामुकधारिण ।
निपतगतो निवा-म्त महता स्मृतिवर्मणा ॥१॥
इन्द्रियाणामुपामादरीणां निग्रहादिव ।
मुम्द स्वपिति वाम्ने वा यत्र नब गतोद्धवः ॥ ३८॥
तेषां हि मततं सोके विषयानभिकाहताम् ।
मंविनवाम्नि कार्पशाचनामागावतामिव nan
विषयरिन्द्रियग्रामो न हप्तिमधिगति ।
प्रजमं पृर्यमाणोऽपि ममुद्रः मनिम्नरिव ॥ ४ ॥
ग्यं गोचरे :) वैर्तितयमिहेन्द्रियः ।
निमित्तं नत्र म ग्राष्ट्रमनुव्यचनमेव च ॥४॥
आप्तोक्य धनुषा पं धातुमाचे व्याम्यितः ।
म्बी वेति पुग्यो वेति न पयितुमामि । ४..
म चेत् चौपुस्पाय: चिद विधेन कदम ।
गमतः केपटमाटीम् नानुमन्यातुमहमि ॥ ४॥

·मौन्दरनन्दं काश्यम् । नापनेयं ततः किञ्चित् प्रक्षेप्यं नापि किञ्चन । द्रष्टव्यं भूततो भूतं यादृाच यथा च यत् ॥ ४ ॥ एवं ते पग्यतस्तत्वं शश्वदिन्द्रियगोचरे। भविष्यति पदस्थानं नाभिध्यादौमनस्ययोः ॥ ४५ ॥ अभिया प्रियरूपेण हन्ति कामात्मकं जगत् । श्ररिर्मित्रमुखेनेव प्रियवाक् कलुषामयः ॥ ६ ॥ दौर्मनस्याभिधानस्तु प्रतिघो विषयाश्रितः । मोहाद् येनानुवृत्तेन परवेह हन्यते ॥ ४ ॥ अनुरोधविरोधाभ्यां भौतोपणाभ्यामिवाहितः । शर्म नाप्नोति न श्रेयश्चलेन्द्रियमतो जगत् ॥ ४८ ॥ नेन्द्रियं विषये तावत् प्रवृत्तमपि सज्जते । यावत्र मनमस्तच परिकल्पः प्रवर्तते ॥ ४॥ इन्धने मति वायौ च यथा ज्वलति पावकः । विषयात् परिकल्पाच कशामिर्जायते तथा ॥ ५ ॥ अभूतपरिकल्पन विषयस्य हि बध्यते । तमेव विषयं पग्यन् भूततः परिमुच्यते ॥ ५ ॥ दृष्ट्वकं रूपमन्यो दि रज्यतेऽन्यः मय्यति । कथद भवति मध्यस्यस्तचैवान्यो एणयते ॥ ५२ ॥ श्रतो न वि[प]यो हेतु बंन्धाय न विमुझये। परिकम्पविशेषेण मङ्गो भवति वा न वा ॥ ५ ॥ ११.A1. मयोग .

·प्रयोदश सर्ग । ५ कार्य परमयत्वेन तस्मादिन्द्रियमवरः। इन्द्रियाणि नागनानि दुखाय च भवाय च ॥ ५ ४ ॥ कामभोगभोगवद्भिरात्मदृष्टिदृष्टिभि प्रमादनकमूर्द्धभि प्रहर्षलौलजिहकै । इन्द्रियोरगै मनोवितश्रयै स्पृहाविधै सामागदादृते न [दयमस्ति यचिकित्मयेत् ॥५५॥ तस्मादेषामकुशलकराणमरीणाम् चर्माणचवणरमनस्वर्णनानाम् । सर्वावस्य भवति नियमादप्रमत्तो मासिसनथ वणमपि कथास्त प्रमादम् ॥५६॥ मौन्दरनन्दे महाकाव्ये शोलेन्द्रियजयो नाम त्रयोदश भर्ग । १ P. A[ शमागतादृदे नय.मम्ति ययिकलेत 'T

·द
सौन्दरनन्दं काव्यम् ।
चतुर्दशः सर्गः।
अथ स्मृतिकपाटेन पिधायेन्द्रियमंवरम् ।
भोजने भव म][]जो ध्यानायानामयाय च ॥१॥
प्राणापानौ निग्रहाति ग्लानिनिट्रे प्रयच्छति ।
छतो यत्यर्थमाहारो विहन्ति च पराक्रमम् ॥२॥
यथा चात्यर्थमाहा[र]: कृतोऽनय कल्पते ।
उपयुक्तस्तथात्यन्पो न मामर्थ्याय कल्पते ॥ ३ ॥
पाचयं द्युतिमुत्साई प्रयोगं बलमेव च ।
भोजनं कृतमत्यन्य शरीरस्थापकर्षति ॥४॥
यथा भारेण नमते लधुनोत्रमते तला।
समा तिष्ठति युक्तेन भोज्येनेयं तथा तनुः ॥५॥
तम्मादभ्यवर्त्तव्य स्वशक्रिमनुपश्यता ।
नातिमाच न चास्यस्पं मेय मानवमादपि ॥६॥
अभ्याक्रान्तो हि कायाग्नि गुरुणानेन शाम्यति ।
प्रयच्छन्न दवाम्पोऽग्निः महमा महतेन्धमा ॥२॥
अत्यन्तमपि संहारो नाहारस्य प्रशस्यते ।
अनाहारो हि निर्वाति निरिन्धन इवानल ॥८॥
यममानास्ति विनाहारात् मर्यप्राणमतां स्थितिः ।
तमाश्यति नाहारो विकम्पोऽत्र त वार्यते ॥६॥
न कविषयेऽन्यच मज्यन्ते प्राणिनम्तथा ।
अविजाते अचाहारे योद्धव्यं तय कारणम् ॥१०॥

·चतुर्दशः सर्गः।
CO
चिकित्सार्थ यथा धत्ते प्रणम्यालेपनं द्रौ।
चुद्धिघातार्थमाहारप्तद्वत् सेव्यो मुमुक्षुण ॥११॥
भारस्योदहनार्थश्च रथातोऽन्युहाते यथा ।
भोजनं प्राणयाचाथै नवविवानिषेवते ॥१२॥
ममभिक्रमणार्थच कान्तारम्य यथाध्वगी।
पुचमांमानि खादेतां दम्पती भृशदुःखितौ ॥१३॥
एवमभ्यवहर्त्तव्यं भोजनं प्रतिमयया।
न भूपार्थं न वपुषे न मदाय न दृप्तये ॥१४॥
धारणार्थ शरीरम्य भोजनं हि विधीयते ।
उपस्तम्भः पिपनिषो दुर्बलम्येव वेमनः ॥१५॥
भवं यनात् यथा कचिद् वध्नीयाद् धारयेदपि ।
न तस्नेहेन
यावत्तु
महौघम्योतितौर्षया
तथोपकरणे: कायं धारयन्ति परौचकाः ।
न तत्म्नेहेन यावत्तु दुःखदोघम्य तितौर्षया ॥१७॥
मोचता पौद्यमानेन टोयते च यथा ।
न भन्या नापि नषण केवलं प्राणगुप्तये ॥१८॥
योगाचारम्तयाहारं मरोराय प्रयति ।
केवलं दुद्धिघातार्थ न रागेण न भक्रये ॥१८॥
मनोधारणया चैव परिणाम्यात्मवानहः ।
विधूय निट्रां योगेन निमामप्यतिनामयेत् ॥२॥
पदि यत् मंजिनचैव निद्रा प्रादुर्भवेत्तव ।
गणवसंजिता मंजा तदा मनमि मा कृथाः ॥१॥

·८८ सौन्दरनन्द काव्यम् । धातरारम्भरत्योश्च म्यामविक्रमयोरपि । नित्य मनमि कार्यम्ने बाध्यमानेन निद्रया ॥२२॥ पानातव्यास विशद ते धर्मा ये परिश्रुता । परेभ्यशोपदेष्टव्या मञ्चिन्या स्वयमेव च ॥२२॥ प्रद्यमद्भिर्वदन विलोक्या मध्वतो दिश । चार्या दृष्टिय तारास जिजागरिपुणा सदा ॥२४॥ अन्तर्गतैररपले प्रस्थायिभिरिन्द्रियै । अविचितेन मनमा चक्रम्यस्वास वा निशि ॥२५॥ भये मौतोच शोके च निद्रया नाभिभूयते । तस्मानिहाभियोगेषु सेवितव्यमिद चयम् ॥२६॥ भयमागमनान्मृत्यो प्रौति धर्मपरिग्रहान् । जन्मदु खादपर्य्यनात् गोकमागन्तुमईसि ॥२०॥ एवमादि क्रम मौम्य कार्यों जागरण प्रति । वन्ध्य हि शयनादायु क प्राज कर्तुमर्हति ॥२८॥ दोषयाग्नानतिक्रम्य व्यालान् ग्यागतानिव । क्षम प्राजम्य न स्वप्नु निम्तिीमहड्यम् ॥१८॥ प्रदीप्ने नौवनो के हि मृत्युप्याधिनरामिभि । क यौत निदेग प्रदीप्त व धेग्मनि ..॥ मम्मात् नम रति जायला निट्रो माघेटुमईमि । प्रशाम दोपेषु मावि मधुषु ॥३१॥ पम्पंयाम पियामाषा प्रयोगमातिनाम्यात् । मेल्या या गरम्य विधामार्थमनम्हिणा.९॥

·चतुर्दशः सर्गः। दक्षिणेन तु पार्थन स्थितया लोकमजया । प्रबोधं इदयं कृत्वा भयोथा: शान्तिमानमः ॥ ३॥ यामे बतौये चोत्याय चरन्नामौन एव वा । भूयो योगं मनःपद्धो, कुर्बोथा नियतेन्द्रियः ॥२४॥ अथामनगतम्या न प्रेक्षितव्या इतादिषु । मम्प्रजानन् क्रियाः सर्वाः स्मृतिमाधातुमईमि ॥३५॥ द्वाराध्य दव द्वारि यम्य मणिहिता स्मतिः । धर्षयन्ति न त दोषाः पुरं गुप्तमिवारयः ॥ ३ ॥ न तम्योत्पद्यते लगो यम्य कायगता स्मृतिः। चित्तं माखवम्यास वान्न धात्रीव रचति ॥३॥ भरव्यः म तु दोषाणां यो धौनः स्मृतिवर्मण । रणम्यः प्रतिशवणं विहौन इव वर्मण ॥३८॥ अनाथं तन्मनो जेयं यत् सातिनाभिरचति । निता दृष्टिरहितो विषयेषु चरत्रिव ॥३८॥ अनर्थेषु प्रमनाथ स्वार्थेभ्यश्च परामुखाः । यद्भये मति नोदिनाः स्मृतिनागोऽत्र कारणम् ॥४०॥ बभूमिपु गुमाः मर्च ये न मौनाटयः पिताः । विकीर्ण रव गा गोप: मृतिम्तामनुगानि ॥४१॥ प्रमटममृतम् तन्य यस्य विप्रसृता मतिः । इम्तम्यममृतं तम्य यम्य कायगता स्मति: ॥४॥ भार्या न्यायः कुतम्तम्य मतिर्यम्य न विद्यते । यम्या- नास्ति च न्याय: मनरस्तम्य मत्पथः । ER ·६. सौन्दरनन्दं काव्यम् । प्रमष्टो यम्य मन्मार्गा नटं तभ्याम्मृतं पदम् । प्रनष्टमम्मृतम् यस्य म दुःखान्न विमुच्यते ॥४४॥ तस्माचरन् चरोऽसौति दितोमोति छ तिष्ठतः। एवमादिषु कालेषु स्मृतिमाधातुमर्हसि ॥४५॥ योगानुलोमं विजन विशब्द शय्यामनं सौम्य तथा भजस्व । कायस्य कृत्वा हि विवेकमादौ सुखोऽधिगन्तुं मनमो विवेकः ॥४६॥ अलब्धचेतःप्रशमः मरागो यो न प्रचारं भजते विविक्तम् । स क्षण्यते ह्यप्रतिलब्धमार्गः चरन्निवोव्यों बहुकण्टकायाम् ॥१७॥ अदृश्तत्वेन परीक्षण स्थितेन चित्रे विषयमचारे। चित्त निषेडुन सुखेन शक्यं कृष्टोदका गौरिव सम्यमध्यात् ॥ ४ ॥ अनौठमाणम्तु यथानिलेन प्रशान्तिमागच्छति चिचभानुः । अन्येन यनेन तथा विविक्त- वघट्टितं शान्तिमुपैति चेतः ॥४॥ १ P. M. विन ·चतुर्टा मर्ग। क्वचिलुवा यत्तदमनमपि यत्तत्परिहितो वमनात्मारामः कचन विजने यो भिरमते । कृतार्थ: म ज्ञेयः शमसुखरमनः कृतमतिः परेभ्यः ममर्ग परिहरति यः कण्टकमित्र ॥ ५ ॥ यदि द्वन्दाराम जगति विषयच्याहटये विवित निईन्दो विहरति कृती शान्त हृदयः । ततः पौवा प्रजारमममृतवत् हप्तहदयो विवितः मंसत विषयकपणं शोचति जगत् ॥५१॥ वमन् शून्यागारे यटि मततमेकोऽभिरमते यदि गोत्पादः मह न रमते गबुभिरिव । सरवात्मारामौ यदि च पिवति प्रौतिमनिम्न ततो मुझे विदापतिराव्यादपि सुखम् ॥ ॥ - मौन्दरनन्दे महाकाव्ये टिप्रन्यानो नाम चतुईमः स्वर्ग।

·१२ सौन्दरनन्दं काव्यम् । पञ्चदशः सर्गः यत्र तत्र विविक्के तु बड़ा पर्याङ्कमुत्तमम् । मृणु कायं ममाधाय स्मृत्याभिमुखयान्वितः ॥१॥ नामाये वा ललाटे वा भ्रुवोरन्तर एव वा । कुर्वोथाचपलं चित्तमालम्बनपरायणम् ॥२॥ स चेत् कामवितर्कस्वां धर्षयेन्मानमो ज्वरः । क्षेतव्यो नाधिवास्यः स वस्त्रे रेणुरिवागतः ॥३॥ यद्यपि प्रतिसंख्यानात् कामानुत्मृष्टवानसि । तमांसीव प्रकाभेन प्रतिपक्षेण तान् जहि ॥ ४॥ तिष्ठत्यनु जयस्तेषां छन्नोऽमिरिव भस्मना । म ते भावनया मौम्य प्रशाम्योऽमिरिवाम्बुना ॥५॥ ते हि तस्मात् प्रवर्तन्ते भूयो वौजादिवाकुराः । तभ्य नागेन ते न स्युः वौजनामादिवाकुराः ॥६॥ अर्जनादौनि कामेभ्यो दृक्षा दुःखानि कामिनाम् । तम्मात् तान् मूलतग्छिन्धि मित्रसज्ञानरौनिव ॥७॥ अनित्या मोषधाणो रिका व्यसन हेतवः । बड़माधारणा: कामाः वा झाशीविषा इव ॥८॥ ये मृग्यमाणा दुःखाय रक्ष्यमाणा न शान्तये। भयाः गोकाय महते प्राप्ताय न विपये ॥६॥ सन्ति वितप्रकर्षए स्वर्गवाया हतार्थताम् । कामेभ्यश्च मुसोत्पत्तिं यः पश्यति म नग्यति ॥१. - १ P.M..।

·पञ्चदशः सर्गः। १३ चन्नानपरिनियमानदारानमवखितान् । परिकल्पसुखान् कामान् न नान मार्नुमिहाईमि ॥ ११॥ व्यापादो वा विहिमा वा सोभयेद् यदि ते मनः । प्रमाचं तद् विपक्षेण मणिनेवाकुन्नं जप्तम् ॥१२॥ प्रतिपक्षम्तयो यो मैत्री कारण्यमेव च । विरोधी हि तयार्नित्यं प्रकारतममोरिव ॥१०॥ निवृत्तं यय दौःगौयं व्यापादय प्रवर्तते । इन्ति पांइभिरात्मानं सुखात दव वारण: ॥१॥ दुःखितेभ्यो हि मतभ्यो व्याधिमृटुजरादिभिः । आर्य को दुःखमपरं महणो धातुमर्हति ॥ ५॥ दोन चेह मनसा वाध्यते वा परो न वा । मद्यम्त दाते तावत् मनो दुष्टचेतमः ॥१६॥ नम्मात् मर्चषु भूतेषु मैत्री कारनमेव च । न व्यापादं विहिमा वा विकन्पयितुमईमि ॥१०॥ यद्यदेव प्रमळ हि वितर्कथति' मानवः । अभ्यामात् तेन तेनाम्य रतिर्भवति चेतमः १८ नम्मादशलं त्यका कुशास्तं ध्यातमईसि । यो म्यादिह चार्थाय परमादम्य पातये ॥१८॥ मंवर्धन्ते धकुशता विता: मम्भृता पदि । अनर्थजनकाम्तन्यमात्मनश्च परम्य च ॥२०॥ १P.I. विपति ! RP. 1. af. T.

·८७ सौन्दरनन्दं काथ्यम् । श्रेयमो विघ्नकरणत् भवन्यात्मविपत्तये । पाचोभावोपघातं तु परभक्निविपत्तये ॥२१॥ मनः कर्मस विक्षेप्यमपि वा वस्तुमईसि । 'नत्वेवाकुशल मौम्य वितर्कयितुमईमि ॥२२॥ या त्रिकामोपभोगाय चिन्ता मानामि वर्तते । न च तं गुणमाप्नोति बन्धनाय च कन्पते ॥२२॥ मत्वानामुपघाताय परिकगाय वा मन' । मोह प्रजाति कालुष्यं नरकाय च वर्तते ॥२४॥ तद्वितरकुशलैर्नात्मानं हन्तुमर्हसि । सुशस्त्र रत्नविकृत मुदतौर्गाः खनन्निव ॥२५॥ अनभिजो यया जात्यं दहेदरारुकाध्वत् । अन्यायेन मनुष्यत्वमुपहन्यादिदं तथा ॥२६॥ त्यका रत्न यथा लोष्ट्र रत्नदीपाच मंहरेत् । त्यक्का ने श्रेयमं धर्म चिन्तयेदशभं तथा ॥२७॥ हिमवन्तं यथा गत्वा विष भुनौत नौषधम् । मनुस्यत्व तथा प्राप्य पापं मेवेत नो शुभम् ॥२८॥ तदुद्धा प्रतिपक्षेण वितर्क सेप्नुमर्हसि । सूत्रोण प्रतिकौलेन कौलं दार्श्वन्तरादिव ॥२८॥ वृद्यधोरथ भवेचिन्ता ज्ञानिमनं प्रति । स्वभावो जौवलोकम्य परोक्ष्यम्तचित्तये ॥६॥ १P.M. वाम्बस्तुमईसि T. २ PM नवेक..

·पदरशः सर्गः। १५ मंमारे वृक्षमाणनां मनानां खेन कर्मण । को जनः सुजनः को वा मोहात्मको जने जनः ॥३१॥ प्रतीतेऽध्वनि संवृत्तः स्वजनो हि जनम्तव । अप्राप्त चाध्वनि जनः म्वजनम्ते भविष्यति ॥३२॥ विहगानां यथा मायं तत्र तत्र ममागमः । जातो जातो तचापो जनम्य स्वजनम्य च ॥९॥ प्रतिश्रयं वहुविध मंश्रयन्ति यथाध्वगाः । प्रतियान्ति पुनम्त्यक्ता तहत् जातिममागमः ॥३४॥ लोके प्रकृतिभिन्नास्मिन् न करित् कम्यचित् प्रियः । कार्यकारणमंबद्धं वालुकामुटिवजगत् ॥३५॥ विभर्ति हि सुतं माता धारयिर्यात भामिति । मातरं भजते पुत्रो गर्मेणाधत्त मामिति ॥६॥ अनुकृस्लं प्रवर्तन्ते जानिषु ज्ञातयो यदा । तदा म्ह प्रकुर्वन्ति रिपुत्वं तु विपर्ययात् ॥३॥ अहितो दृम्मते जातिरजातिदृग्यते हितः । नेई कार्यान्तरादोकछिनत्ति च करोनि च ॥३॥ स्वयमेव ययालिस्य रचित्रकरः स्त्रियम् । नया स्वा वय नेहं मङ्मेति भने जनः ॥३८॥ योऽभवत् बान्धवजनः परनोंके प्रियन्तक । म ते कमर्थ कुमते त्वं वा तम्मै करोधि कम् ॥१०॥ नमात् जातिवितन मनो नावेष्टुमईमि । व्यवस्था नाम्ति मंमारे स्वजनम्य अनम्य च ॥

·सौन्दरनन्दं काय्यम्। श्रमो मो जनपदः सभिचोऽमावमौ शिवः । इत्येवमथ जायेत वितर्वस्तव कथन ॥४२॥ प्रयः स त्वया मौम्य नाधिवास्यः कथञ्चन । विदित्वा पर्वमादीप्तं लेम्दीपामिभिर्जगत् ॥४३॥ ऋतुचक्रविवाच्च बुत्पिपामालमादपि । मध नियत दुःखं न क्वचिद्विद्यते शिवम् ॥४४॥ कचित् गौतं क्वचिहर्मः क्वचिद्रोगो भय कचित् । बाधतेऽभ्यधिक लोके तस्मादशरणं जगत् ॥४५॥ जरा व्याधिश्च मृत्युश लोकम्यास्य महद्भयम् । नास्ति देश:- म यत्रास्य तद्भयं नोपपद्यते ॥४६॥ यत्र गच्छति कायोऽयं दुःखं तवानुगच्छति । नास्ति काचित् गतिलोंके गतो यत्र न वाध्यते ॥४७॥ रमणीयोऽपि देशः मन् सुभितः म एव च । कुदेश इति विज्ञेयो यत्र गर्विदह्यते ॥४॥ लोकस्याभ्याइतस्यास्य दुःखैः शारीरमानमः । मः कचिन्न देशोऽम्ति स्वस्यो यच गतो भवेत् ॥४८॥ दुःखं मर्वत्र सर्वस्य वर्तते सर्वदा यदा । छन्दरागमतः मौम्य लोकचित्रेषु मा कृथाः ॥५०॥ यदा तम्मानितम्ते छन्दरागो भविष्यति । नौवलोकं तदा मर्चमादीप्तमिव मन्यसे ॥५॥ १P. I omits नास्ति देशः म यत्राम्य सदयं ।

·परपूर सर्गः। ८७ अथ कथित वितर्कस्ते भवेदमरणाश्रयः । यवेन म विहन्तव्यो व्याधिरात्मगतो यथा ॥१२॥ मुहर्तमपि विभः कार्यो न सुन्नु जीविते । निलौन दव हि व्याघ्रः कान्नो विश्वस्त घातकः nyan पन्नम्योऽहं युवा वेति न ते भवितुमईतिर । मृत्युः मञ्चोखवस्वास इन्ति नावेक्षते वयः ॥५४॥ चिभूतमनानां शरीरं परिकर्पतः । खम्यागा जीवितामा वा न दृष्टार्दम्य जायते ॥५५॥ निवृतः' को भवेत्कायं महाभूताश्रयं वहन् । परम्परविरुष्टानामहौना मिव भाजनम ॥५६॥ प्रश्वमित्ययमवहम यदुच्छृमिति मानवः । अवगच्च तदायर्यमविश्वाम्य हिं जीवितम । ५ on इदमावर्दीमपरं यमुनः प्रतिबुध्यते । म्वपित्युत्थाय वा भयो बहमित्रा हि देहिनः ॥५॥ गर्भात प्रभनि यो नोकं जिघांसुरनुगमति । कम्तमिमन् विश्वमेन्मृत्याबुद्यतामावराविव ॥५८॥ प्रसूनः पुरुषों लोके युतान् वन्नदानपि । न जयत्यन्त कं करिवाजयत्रापि यति ॥६॥ माया' दानेम भेदेन टण्डन नियमन वा। प्राप्तो हिरभो मनुः प्रतिहन्नन सक्यते ६१ ॥ .... चेति न ते भवितुमईभि । २१.I. निवृतः। P.L.II. lacuna, P.M. वमित्रामि I. .P.. माहा।

·६८ सौन्दरनन्दं कायम् । तस्मानायुषि विश्वामं चञ्चले कर्तुमईसि । नित्यं हरति कालो हि स्थाविर्य न प्रवौषते ॥६२॥ नि:शोचं पश्यतो लोकं तोयवुदुददुर्बलम् । कस्यामरविती हि स्यादनुन्मत्तचेतमः ॥६३॥ सम्मादेषां वितर्काणां प्रहाणार्थ समासतः । पानापानस्मृति सौम्य विषयौक मईसि ॥६४॥ इत्यनेन प्रयोगेण काले भवितुमर्हसि । प्रतिपदं वितर्का गदानामगदानिव ॥६५॥ सुवर्याइतोरिव यांशधावको विहाय पांशुन् वृहतो यथादितः । जहाति सूक्ष्मानपि तदिशुद्धये ;. विनोय हेमावयवात्रियच्छति ॥६६॥ विमोचहेतोरपि युक्रमानमो विहाय दोषान् सहतस्तथादितः । जहाति सूमानपि तदिद्धये। विशोध धर्मावयवानियच्छति ॥५॥ क्रमेणाशिः पद्धं कमकमिह पायवहितम पथाम्रो कारः पचति भगमावर्तयति । कथा योगाचारो मिपुणमिह दोषव्यवहितम विध शोधः प्रभधान ममः मधिपति ॥५॥ १ ११.31. नि. ... रिसइये।

·पचदशः सर्ग:। यथा च वचन्दादुपनयति कर्मात्रयसुखं सुवर्ण कारो बहुविधमलकारविधिषु । मन' शद्ध भिक्षु वंशगतमभिज्ञाखपि तथा यथेच्छ यत्रेच्छ शमयति मनः प्रेरयति च ॥६॥ इति सौन्दरनन्द महाकाव्ये वितर्कप्रमाणे नाम पश्चदमः मर्गः।

·१.. सौन्दरनन्दं काव्यम्। पोड़शः सर्गः। एवं मनोधारणया क्रमेण व्यपोह्य किञ्चित् समुपोह्य किञ्चित् । ध्यानानि चत्वार्याधिगम्य योगी प्राप्नोत्यभिज्ञा' नियमेन पञ्च ॥१॥ ऋद्धिप्रवेकञ्च बड़प्रकारं परस्य चेतयरिताश्वोधम् । श्रौतजन्ममारणञ्च दौर्घ दिव्यो विशुद्धे श्रुतिचक्षुषौ च ॥२॥ अतःपरं तत्त्वपरीक्षणेन मनो दधात्यास्रवसंघयाय । ततो हि दवप्रमतौनि मम्यक् चत्वारि मत्यानि पदान्यवेति ॥ ३ ॥ वाधात्मकं दुःखमिद प्रम दुःखम्य हेतुः प्रभवात्मकोऽयम् । दावक्षयो निःशरणात्मकोऽय बाणात्मकोऽयं प्रणमाय मार्गः ॥४॥ इत्यार्यमस्यान्यवबुध्य बुद्या चत्वारि मम्यक् प्रतिनुध्य चैव । मोमवान् भावनयाभिभूय न जायते शानिमवाप्य भूयः ॥५॥ अयोधतो ममनिषेधतय तत्त्वात्मकन्याश्य चतुष्टयम्य । भवावं याति न गान्तिमेति मंमारदोना मधिरोध स्लोकः ॥६॥ नम्माजरादेयमनग्य मतं ममामतो दुःखमवैधि जना । मषिधीमामिव 'भवाय मापदा विमिदं हि जमा ॥७॥ पनम कपम्य हि मेट्रियम्य दुःसम्य तकविधम्य जम्म । प: मग्भवयाप्य ममुष्ट्रयम्य मृतोय रोगम्य च मम्भवः मः॥८॥ महाप्यमदा विषमियमयं पचा विनाभाय म धारणाय । मोके नया नियंगुपर्णधो वा पाय मर्य ग उपाय जन्म ॥८॥ १.M.dropeal .P.M drops ए दिये। ३१...रोत मम । Pl.hne दोसाधा। ५१... वाय। +

·घोडशः
सर्गः
-
जरादयो नेकविधाः प्रजानां मत्या प्रवृत्तो प्रभवन्त्यमाः ।
प्रवात्सु घोरेवपि मारतेषु नामसूतास्तरवश्यन्ति ॥१०॥
आकाशयोनिः पवनो यथा हि यथा शमोगर्भग्यो तामः ।
भापो यथान्तर्वसुधाशयाय दुःखं नथा चित्तशरीरयोनि ॥११॥
अपां द्रवावं कठिनलमा वायोश्चलत्वं ध्रुवमौष्यमः।
यथा स्वभावो हि तथा स्वभावो दुःखं शरीरम्य च चेतमय ॥१२॥
काये सति व्याधिजरादि दुःवं नुत्तर्षवर्षोपणहिमादि चैव ।
रूपायिते चेतसि सानुबन्ध गोकारतिक्रोधभयादि दुग्यम ५१ ३१
प्रत्यचमालोक्य च जन्मदुःखं दुःखं तथातीतमपौति विद्धि ।
यथा च तदुःसमिदश्च दुःखं दुःखं तथा नागतमप्यवैहि ॥१५॥
वौजस्वभावो हि यह दृष्टो भृतोपि भयोपि तथानुमेयः ।
प्रत्यक्षतय ज्वलनो यथोष्णो भूतोऽपि भयोपितधोपण एव ॥१५॥
तवामरूपम्य गुणानुरूप यचैव निजिम्दारवृत्त ।
नव दुःसं न हि नदिमु दुः भविश्यत्यभवनवेसा ॥१६॥
प्रन्तिदुःसम्य च तम्य तोके हप्णादयो दोषगपाा निमित्तम् ।
नैवेश्वरो न प्रहतिन कालो नापि स्वभावो न विधिर्यदृच्छा ॥१॥
जातयमेनेन च कारणेन नोकाय दोषभ्य इति प्रवृत्तिः ।
यामाद् नियन्ते मरजम्तमस्का न जायते वातरजम्तमम्बः ॥१८॥
एकाविशेषे भनि नत्र नप यानामनादिर्भवति प्रयोगः ।
यम्मादतम्तवमा तथैव जन्म प्रजानामिति वेदिनव्यम् ॥१२॥
मत्वान्यभिष्वङ्गवगानि दृप्ता म्वशानिपु मौनिपरामतीव ।
अभ्यामयोगादुपपादितानि मेरेव दोपरिनि तानि विद्धि ॥१॥

·१०२ सौन्दरनन्दं कायम्। क्रोधप्रहर्षादिभिराश्रयाणामुत्पद्यते चेह यथा विशेषः । तथैव जन्मखपि नैकरूपो निर्वर्तते क्लेशकतो विशेषः ॥२१॥ दोषाधिके जन्मनि तौवदोष उत्पद्यते रागिणि तोवरागः । मोहाधिक मोहवस्ताधिकच नदल्पदोषे च तदन्पदोषः ॥२॥ फलं हि यादृक् समवैति माचात् तदागमो वौजामवैत्यतौतम् । अवैत्य वीजप्रकृतिश्च सावादनागर्न तत्फलमभ्युपैति ॥२३॥ दोषच्यो जातिषु यास यस्य वैराग्यतस्तास न जायते मः। दोषाशयम्तिष्ठति यस्य यत्र तस्योपपत्तिर्विवास्य तच ॥१४॥ तन्नन्मनो नेकविधम्य मौम्य हृष्णादयो हेतब इत्यवेत्य । नाग्छिन्धि दुःपाद यदि निर्मुमुक्षा कार्यक्षय: कारणमक्षयाद्धि ॥२५॥ दुःखदयो हेतपरिक्षयाच शान्तं मिव माचिकुरुष्व धर्मम । हपणाविरागं लयनं निरोधं मनात घाणमहार्यमार्यम् ॥२६॥ यमिव जाति न जरा म मृत्युन व्याधयो मामियमम्प्रयोगः । नेछाविषन मियविभयोगः घमं पदं नैष्ठिकमच्युतं ना ॥२०॥ दोषो पषा नितिमभ्युपेतो मेवावमिं गच्छति नान्तरिक्षम् । दिन काचिद विदिन काशित् पेक्षयात् केवम्नमेति मामिाम् ॥१८॥ एवं हतो मितिमयुपेतो नेवावनिं गच्छनि मान्तरिक्षम । दिन काघिद विदिश न काचित गरयात् केयनमेति गामितम ॥२८॥ -.-. १...गा.. .P.M ... P.M. ।

·घोडशः सर्गः। अभ्याभ्युपायोऽधिगमाय मार्गः प्रजात्रिकन्यः प्रामकिपः । म भावनौयो विधिवद् वुधेन गोले पाचौ विप्रमुखे म्यितेन ॥३०॥ वार्म मन्या महकायकर्म यथावदाजीवनयय उद्धः । इदं वयं वृत्तविधौ प्रवृत्तं गौनाश्रयं धर्मपरियहाय ॥३१॥ मत्येषु दुःखादिषु दृष्टिराय्या मम्मम्वितर्कय पराक्रमय । ददं वयं जानविधी प्रवृत्तं प्रजाश्रयं परिक्षयाय ७३ ॥ न्यायेन सायाभिगमाय युका मम्यक् स्मृतिः भन्यगयो ममाधिः । इदं यं योगविधी प्रकृतं समाश्रयं पित्तपरिग्रहाय ask केगाडरान प्रतनोति गौवं वीजादुरान् काल दवानिवृतः । चौ हि जौले पुरुषम्य दोया मनः मलबा व धर्षयन्ति ॥३४॥ क्रमांत विष्कम्भयते ममाधिर्वगानिवाट्रिमहतो नदीनाम् । मियते ममाधौ हिन धर्षयन्ति दोपा भुजता व मन्त्रबद्धाः ॥३५॥ मजा त्वमेषेण निहन्ति दोषांस्तौरद्रुमान् प्रादृषि निवगेव । दग्धा यया न प्रभवन्ति दोषा वचाग्निनेवानुस्तेन वृक्षाः ॥२६॥ चिस्वन्धमेतं प्रविगान मागे प्रम्पष्टमयागमहायंमार्यम् । दुःखम्य हेवन् प्रनहाति टोषान् प्राप्नोति चात्यन्तभिवं पदं न ३n अस्योपचारं तिरावश्च होरममादः प्रविविकता छ। अन्यकता तुष्टिरमङ्गता च लोकप्रवृत्ता च रतिः समा naen पापाव्यतो विन्दति यो हि दुःपं तम्योद्भवं नम्य च यो निरोधम। श्राव्य मार्गपा ममान्तिमति कम्प्राणमित्र: मह वर्तमान: BER १P. I. arops धे in बुधन । • P. 1. पुरं।

·१.४ सौन्दरनन्दं काव्यम् । यो व्याधितो व्याधिमवैति सम्यग् व्याधेर्निदानञ्च तदौषधश्च । प्रारोग्यमाप्नोति हि मोऽचिरेण मित्रैरभिजैरुपचर्यमाण: ॥४॥ नद व्याधिमंज्ञां कुरु दुःखमत्ये दोषेवपि व्याधिनिदानमज्ञाम् । पारोग्यसंज्ञाश्च निरोधमत्ये भैषज्य संज्ञामपि मार्गमत्ये ॥४१॥ तस्मात् प्रवृत्तिं परिगच्छ दुःखं प्रवत्तकानयवगच्छ दोशन् । निवृत्तिमागच्छ च तविरोधं निवर्तकच्चाप्यवगच्छ मार्गम् ॥४२॥ शिरस्यथो वासमि सप्रदीप्ते सत्यावबोधाय मतिर्विचार्या । दग्धं जगत् मत्यनयं दृदा प्रदह्यते सम्प्रति धक्ष्यते च ॥४३॥ यदेव यः पश्यति नामरूपं आयोति तदर्शनमस्य मम्यक् । मम्यक् च निर्वेदमुपैति पश्यन् मन्दीषयाच क्षयमेति रागः ॥४४॥ नयोय नन्दौरजमोः इयेण मम्यग् विमुझं प्रवदामि चेतः । मम्यग् विमुतिर्मनमथ ताभ्यां न चास्य भूयः करणीयमस्ति ॥४५॥ यथा स्वभावेन हि नामरूपं न तमेवास्तगमं च तम्य । विनामतः पम्पत एव चाहं प्रबौमि मम्यक् क्षयमासवाणाम् ॥ ४६॥ समात् परं मौम्य विधाय वौयं गौनं चकारखात्रवमयाय । दुःपाननित्याय निरात्मकाय धावन् विशेषेण परीक्षमाणः ॥ ४ ॥ धातुम् हि पाभू मलिनामलादीम् मामान्यत: खेम च नक्षोभ । P. M. fu77, P. L. 1. afawo nhiclı spoil the metr u. • P. I... भेष्यन। २P.M. मम्मतियक्षते। . 1. D. uifatüz whiclı spoils tlıc metre, ५. 1. धातुंरपट !

·घोड़शः सर्गः। वैति यो नान्यमवैति तेभ्यः मोत्यन्ति मोहमवैति तेभ्यः ॥४८॥ क्रेशप्रहाणाय च निशितेन कारोऽन्छुपायच परीक्षितव्यः । योगोऽयकाले झनुपायतच भवत्यनाय न तहुणाय ॥४॥ प्रजातवमा यदि गा दुहौत नैवाप्नुयात् चौरमकातदोही । कालेऽपि वा स्यान पयो लभेत मोहेन ग्रङ्गाद यदि गा दहोत ॥५०॥ पाच काष्ठाञ्चन्ननाभिकामो नैव प्रयत्नादपि वह्निमृच्छत् । काष्ठाह शम्कादपि पातनेन नैवाग्निमाप्नोत्यनुपायपूर्जम् ॥५१॥ नद्देशकालो विधिवत्परोक्ष्य योगस्य मात्रामपि चाभ्युपायम् । बलाबले चात्मनि मनधार्य कार्यः प्रयबो न त तद्विरुद्धः॥५२॥ प्रग्राहक यत्तु निमित्तमुक्रमुद्धन्यमाने इदि तन मेव्यम् । एवं हि चित्तं प्रशमं न याति [न] बहिना वहिरिवेर्यमाण: ॥५॥ शमाय [य]स्यात्रियनिमित्तं जातो वे चेतमि तम्य कान्नः । एवं हि चित्तं प्रशमं नियच्छत्या दौर्यमाणोऽगिरिवोटकेन ॥५४॥ गमावह यत् [नियतं निमित्त सेयं न तचेतमि नीयमाने। एवं हि भूयो नयमति चित्तमनौर्यमाणोऽशिरिवान्पमार: np प्रणाहक थनियतं निमित्तं लयं गते चेतमि तम्य काल: । क्रियाममय हि मनम्तथा स्यात् मन्दायमानोऽग्निरिवेन्धनेन ॥५६॥ प्रोपेदिकं नापि निमित्तमिष्टं मयं गत चतमि मोद्धवे वा। एवं तिमि जनयदनमुपदितो धीरवातरम्य ॥५०॥ यस्यादुपेचा नियतं निमित्तं माम् गते चेतमि तम्य काल्नः । एवं हि कृत्याय भवेत् प्रयोगो रथो विधेयाय व प्रयानः । ५८ रागोड़तव्याकुलितेऽपि चित्ते मैचोपसंहारविधिन कार्यः ।

·सौन्दरनन्दं काव्यम् । रागात्मको मुह्यति मैत्रया हि नेहं कफनोमा इवोपयुज्य ॥५८ रागोद्धवे चेतमि धैर्यमेत्य निषेवितव्यं त्वाभं निमित्तम् । रागात्मको ह्येवमुपैति पार्म कफात्मको रुक्षमिवोऽपराज्य ॥ ६ ॥ व्यापाद दोषेण मनम्युदौर्ण न सेवितव्यं वनभं निमित्तम् । देषात्मकस्य ह्यशभा वधाय पित्तात्मनस्तीक्षा वोपचारः ॥ १॥ व्यापाददोषभिते तु चित्ते सेव्या स्वपक्षोपनयेन मैची। देषात्मनो हि प्रभमाय मैत्री पित्तात्मनः मौत इवोपचारः ॥६२॥ मोहानुबद्ध मनमः प्रचारे मैचा शुभा चैव भवत्ययोगः । ताभ्यां हि ममोहमुपैति भूयो वाय्वात्मको रुक्षमिवोपनीय ॥६॥ मोहात्मिकायां मनमः प्रवृत्तौ सेव्यस्विदप्रत्ययताविपरः। मूढे मनस्येष हिसानिमार्गा वाय्यात्मके स्निग्ध वोपचारः॥६॥ उस्कामुखम्यं हि यथा सुवर्ण सवर्णकारो धमतौह काले । काले परिमोक्षयते जनेन क्रमेण काले समुपेक्षते ॥६५ दहेसुवर्ण हि धमन् न काले जले विपन् संगमयेद काले । म चापि मम्यक् परिपाकमेनं मयेदकाले ममुपेक्षमाणः ॥६६॥ मंप्रयहम्य प्रामस्य चैव तव काने ममुपेक्षणस्य । पम्यग निमित्त मनमा स्ववेक्ष्य भागो हि थानोऽप्यनुपाचपर्यः ॥७॥ रत्येवमन्यायनिवप्नच न्यायधनम्मे सुगतो वभाषे। भषय मनचरितं विदिवा वितर्क होमाय विधीमुवाच ॥८॥ पमा भिषक् पिसकफामिप्तानां च एव कोप' ममुपैति दोषः । - P.L.M.. •चोभय। .P.I.यापार• .P.M. को।

·घोडशः सर्गः। १०७ गमाय तस्यैव विधि विधत्ते व्यथत्त दोषु तथैव बुद्धः ॥६६॥ एकेन कन्येन स चेन हन्यात् स्वभ्यम्तभावादशभान् विनकान् । ततो द्वितीय क्रममारभेत नवेव हेयो गुणवान् प्रयोगः ॥२०॥ अनादिकालोपचितात्मकत्वात् बलीयसः केशगणस्य चैव । मम्यक्प्रयोगम्य च दुष्करत्वात् छेत्तुं न शक्याः महमा हि दोपाः ॥११॥ अएव्या यथाश विमुन्नाणिरन्या निर्वाहने तद्विदुषा नरेण । तदत् नदेवाकुगलं निमित्तं विपेन् निमित्तान्तरसेवनेन । ०२॥ नवाथवाध्यात्मनवग्रहतान्नेवोपमाम्बेदाउभो वितकः । हेयः म नदोषपरीक्षणेन मश्यापर्दा मार्ग दवावगेन ॥७॥ यथा चुधात्तापि विषेण कं जिगौविपुमच्छति भौगुमन्नम् । तथैव दोषावहमित्यवेत्य महाति विदानशुभं निमित्तम् ॥४॥ न दोषतः पति यो हि दोषं कम्तं ततो वारयितं ममर्थः । गुण राणे पम्यति यय यत्र म वार्यमाणोपि ततः प्रयाति ॥ ५॥ व्यपचपन्ने हि कुलप्रसूता मनःपचारैरभैः प्रवृत्तः । कएखे मनस्वाय युवा वपुमान् न चानुषैरप्रयुत विषकैः ॥७६ ॥ निधूयमाणास्वथ लोषतोपि निष्ठेयुरेवाकुशता विताः । कार्यान्तरध्ययनक्रियाः सेव्यो विधिविस्मरणय तेषाम ॥७॥ स्वप्नव्यमप्येव विचक्षणेन कायकमा वापि निषेवितव्यः । मलेव मधिनयमानिमित्तं यत्रावपक्रम्य भवेदनः" पषा हि भौतो निमितम्करेभ्यो द्वार[] प्रियेभ्योऽपि न दातुमिच्छेत् । प्राज़तथा मंडरति प्रयोगं समं ममाप्यशमस्य दोपै: 100 १P. L. I. drops •एशुभम्य ।

·सौन्दरनन्द काष्यम्। ताः ॥८॥ एवं प्रकारैरपि यधुपायैर्निवार्यमाणा न पराङ्मुखाः म्युः । ततो यथास्यूलनिवर्हणेन सवर्णदोषा इव ते प्रयाः ॥८॥ द्रुतप्रयाणप्रतिौंथो तौक्षाकामप्रयोगात् परिखिद्यमानः । यथा नरः संश्रयते तथैव प्राजेन दोघेवपि वर्तितव्यम् ॥८१॥ ते चेदलब्धप्रतिपक्षभावा नेवोपशाम्येयुरमदिताः । मुहर्तमप्यप्रतिवध्यमाना ग्टहे भुजङ्गा दूव नाधिवास्याः ॥८॥ दन्तेऽपि दन्त प्रणिधाय काम ताल्वप्रमुत्यौद्य च जिहयापि। चित्तेन चित्त परिग्रह्य चापि कार्य्यः प्रयत्रो न तु तेऽ किमच चित्र यदि वौतमोहो वन गतः स्वस्थममा न मुद्दोत् । प्राक्षिप्यमाणो हदि तनिमित्त न क्षोभ्यते यः सकतीस धौरः॥४॥ तदार्य्यमत्याधिगमाय पूर्व विशोधयानेन नयेन मार्गम् । यत्रागतः शत्रुविनिग्रहार्थ राजेव लमौमजितां जिगीषन् ॥८५॥ एतान्यरप्यान्यभितः शिवानि योगानुकूलान्यजनेरितानि । कायस्य कृत्वा प्रविवेकमात्र क्लेशप्रहाणय भजस्व मार्गम् ॥८६॥ कौण्डिन्य-नन्द क्रिमिलानिरुद्धाः तिष्योपसेनौ विमलोऽथ राधः । वाप्योत्तरौ धौतकि-मोहराजौ कात्यायनद्रव्यपिलिन्दवत्माः ॥८॥ भद्दालि-भद्रायणा सर्पदाम-सभति-गोदत्त-सुजात-वत्साः । मयामजिद् भद्रजिदश्वजिक्ष श्रीपाश्च शोणय म कोटिक ॥८॥ क्षेमाजितो नन्दकनन्दमाता वुपाति-वागौश-यगोयशोदाः । महामो वस्कस्नि-राष्ट्रपालो मुदत स्वागत-मेधिकार ॥१६॥ १P 1. दता २P.M. हधा। २ P. M. विनिर्बधार्थ। . P.M. क्षमाजिलो।

·घोडा मर्ग। १.८ म कफिनः काम्यपश्चोरुदिलो महामहाकाप तिय नन्दाः। पूर्णच पूर्णच म पूर्णच गोणपरान्त म पूर्ण पत्र .॥ मारदतोपुत्र-सुवाइ-चन्दाः कोन्देय-काय मगु-कुष्ठधानाः । मावली रेवत-कष्टिनी च मोहन्द्रगोत्रय गांपतिश्च ॥६॥ य विक्रम योगविधावकुर्वन्तमेव गोप्र विधिवत् कुरुम्व । ततः पदं प्राध्यमि तैरवाप्त मग्याञ्च ते म्वनिपत याय ॥ द्रव्यं यथा स्यात् कटकं रमेन चोपयुक्त मधुर विपाकै । तथैव वीर्य क्टुक अमेण तम्यार्थमिद्दौ मधुरी दिपाक: ६ ॥ वीर्य परं कार्यरतौ हि मृन्न बीयांइते कारन नास्ति मिद्धिः। उटेति वीवोदिह ममम्पत्रिवर्यिना रेमन्य पामा ८४ अनवधानाभो नियतमुपसम्म विगम तथैवात्मावजा पणमधिवेभ्य परिभव. । तमा निजम्ब युतिनियमतुष्टिछुपरमो नृणां नि:शां भति विनिपातय भवति ॥५ नय युवामको यढयमभिहि न लभते परं धर्म जात्वा यदुपरि निवामं न मभने। ग्रह त्याबा मुफो यदयमुपागन्तिं न लभते निमित्त कौमीचं भाति पुरुषम्यान्तररिपु र Er अनिहिप्नोमाही पटि बनति गर्गा वारि नभते प्रमश यामनन् मननमरलियां जनयति । HILApne .P. वोत्त.

·२२. सौन्दरनन्द काव्यम् । प्रयुका योगे तु ध्रुवमुपलभन्ते श्रमफल द्रुतं नित्यं यान्यो गिरिमपि हि भिन्दनि परितः॥८॥ हदा गां परिपाय व श्रमशतैराति सस्थश्रियं यवेन प्रविगाह्य भागरजलं रनश्रिया क्रीडति । मधूणामवधूध वीर्यमिषुभि के नरेन्द्रः श्रियं तौयं कुरु मान्नये विनियतं वौर्य हि सर्वर्द्धये ॥८॥ इति मौन्दरनन्दे महाकाव्ये पार्य्यमत्यव्याख्यानो नाम षोड़मः सर्गः।

·सप्तदशः सर्गः। सप्तदशः सर्गः। । अथैवमादेभिततत्त्वमाों नन्दम्तदा प्राप्त विमोचमार्गः । सर्वेण भावन गरौ प्रणम्य लगप्रहाणाय वनं जगाम ॥१॥ नवावका स्टुनौलाप्यं ददर्श गान्तं तरुपण्डवन्तम् । निःशब्दया निनगयो पगूढं वैदूर्यनौलोदकया वहन्या ॥२॥ म पादयोमात्र विधाय मौचं शुचौ भिवे श्रीमति शमूले । मोक्षाय बद्धा व्यवमायका पर्यटकमकावहितं वबन्ध ॥३॥ रामन् ममयं प्रणिधाय कायं काये स्मृतिं चाभिमुखौं विधाय । मर्वेन्द्रियाप्यात्मनि मभिधाय स तत्र योगं प्रयतः प्रपेदे ॥४॥ नतः स तवं निखिलं चिकीर्षु नानुकृताय विभॊचिकौर्यन् । जानेन शाक्येन ममेन व चार चेतः परिकर्मभूमौ ॥५॥ मंधाय धेय्यं प्रणिधाय वौर्य व्यपोह्य मति परिग्रह शक्रिम् । प्रशान्तचेता नियमम्यचेता: स्तम्यस्ताभरिपयेष्वनाम्यः ॥६॥ प्रातमवुद्धेः प्रहितात्मनोऽपि स्वभ्यस्तभावादथ काममजा । पाकुम्नं तम्य मनयकार प्राइट्स विद्युजनमागतेद ॥२॥ म पर्यवम्यानमवेत्य मद्यदिप तो धर्मविघात-कर्नाम् । प्रियामपि क्रोधपरौतचेता नारोमिहत्तगुणं ममौ ॥ पारधवीर्यम्य मनः गमाय भूयस्त तभ्याकुरानो वितर्कः । स्याधिमणमाय निविष्ट'बुद्धरुपद्रवो घोर रवाजगाम ॥८॥ १P.L. तनावभासं। २P.. २P.J.राच्या P.I. निरए।

·सादशः सर्गः । यतथ मंस्कारगतं विक्किं न कारकः कयन वेदको वा । मामय्यतः सम्भवति प्रवृत्तिः शून्यं ततो लोकमिमं ददर्श ॥१०॥ यसमान्निरोई जगदखतन्त्रं नैग्नयेमेकः कुरुते क्रियाए । तत् प्रौत्य प्रभवन्ति भावा निरात्मकं तेन विवेट लोकम् ॥२१॥ ततः स वातं व्यशनादिवोणे काष्टाश्रितं भिमर्थना दिवामिम् । अन्तःक्षिनिस्यं खननादिवाम्भो लोकोत्तर वर्त्म दुरापमाप ॥२९॥ मन्दान-चाप स्मृति-धर्म बद्धा विशुद्धोलपतवाहनम्यः । केगारिभिश्चित्तरणाजिरम्यैः साढ़ें युयुत्सु विजयाय नग्यौ ॥२३॥ ततः स बोध्यङ्गशितात्तगतः सम्यक्प्रधानोत्तमवाहनम्यः । मार्गागमातगवता बलेन गनैः शन: क्लेशन जगाहे ॥२४॥ स स्मत्युपस्याममयैः पृषकैः शत्रून् विपOममयान् चपोन । दुःखभ्य देवश्चतरशतभिः स्वैः म्ः प्रचारायतने ददार ॥२५॥ श्रावैबलेः पञ्चभिरेव पञ्च चेताखिलान्यपतिमै भन्न । मिथ्याङ्गनागांश्च तथागनागे विनिर्दुधावारभिरेव मोऽष्टौ ॥२६॥ प्रथामदृष्टि भकशां विधूय चतर्षु मत्येष्वकथंकथः मन् । विश्रद्धगोलपतदृएधर्मा धर्मम्य पूचर्चा फनभूमिमाप ॥२०॥ म दर्शनादार्थचतुष्टयम्य मेशेक देशम्य च विप्रयोगात् । प्रत्यात्मिकाचापि विशेषलाभात् प्रत्यक्षतो जानसम्वम्य चैव ॥२८॥ दात् प्रमादम्य धृतेः म्यिरत्वात् मत्येष्यममूढनया चतुर्यु । गौनम्य साच्छिद्रनयोत्तमम्य नि:मंगयो धर्मविधौ यभूव ॥२८॥ है P.M. - ·११२ मौन्दानम्द कायम् । २ म तद्विघाताय निमित्तमन्यद्योगानुकृत कुगल प्रपेटे । बार्तायन होणवलो बन्नस्य निरम्यमानी बलिनारिणेव ॥१०॥ पुर विधायानुविधाय दण्ड मित्राणि मग्टम रिपून विग्टह्य । गजा यथाप्नोति द्दि गामपूर्वी नोति मुमुक्षोरपि मैत्र योगे ॥११॥ विमोक्षकामस्य हि योगिनोपि मन पुर जानविधिश्च दण्ड । गुणाश्च मित्राण्यरयश्च दोषा भूमिर्विमुक्ति यतते यदर्थम् ॥१२॥ म दुखभालान्महतो मुमुक्षुर्विमोक्षमार्गाधिगमे विविक्षु । पन्या नमार्य परम दिदृचु शम ययौ किश्चिदुपात्तचक्षु ॥१३॥ य म्यात्रिकेतम्तममोऽनिकेत श्रुत्वापि तत्त्व स भवेत्प्रमत्त । यममात्तुर मोक्षाय म पात्रभूत तम्मान्मन स्वात्मनि सजहार ॥१४॥ मभारत प्रत्ययत म्वभावादाखादतो दोषविशेषतय । अथात्मवान नि शरणात्मतच धम्मघु चक्रे विधिवत् परीक्षाम् ॥१५॥ मरूपिणा कृत्स्नमरूपिणच मार दिदृक्षुर्विचिकाय कायम् । प्रथाइचि दुखमनित्यमस्व निरात्मक चैव चिकाय कायम ॥१६॥ अनित्यतम्नत्र हि शून्यतश्च निरात्मतो दुखत एव चापि । मार्गप्रवेकेन म लौकिकेन क्लेशद्रुम मञ्चलयाञ्चकार ॥१७॥ यमादभूत्वा भवतीह मन्वं भूत्वा च भूयो न भवत्यवश्यम् । महेतुकच चयितुमच्च तम्मादनित्य जगदित्यविन्दत् ॥१८॥ यत प्रसूतम्य स कर्मयोग प्रमज्यते बन्धविधातहेतु । दवप्रतीकारविधौ सुखाख्य तनो भव दुखमिति ध्यपश्यत् ॥१८॥ १॥ उमान्त । २ PM तम्मात् ।

·सातदशः सर्गः । यतय संस्कारगतं विवि न कारकः कथन वेदको वा। मामय्यतः सम्भवनि प्रवृत्तिः शून्यं ततो लोकमिमं ददर्श ॥१०॥ यममानिरौ नगदस्वतन्त्र नेम्वर्यमेकः कुरुते क्रियास। तत्तत् प्रतीत्य प्रभवन्ति भावा निरात्मकं तेन विवेद लोकम् ॥२१॥ नतः स वातं व्यजनादिवोपणे काष्ठा श्रितं निर्मथनादिवामिम् । अन्तःवितिस्यं खननादिवाभो लोकोत्तर वर्म दुरापमाप ॥२२॥ मन्दान-चाप-स्मृति-वर्म बद्धा विशद्धशीलातवाहनम्य' । केशारिमिथितरणाजिरस्यैः साढ़े युयुत्सु विजयाय सम्यो ॥२३॥ ततः स बोध्यगगितात्तशम्नः मम्यकप्रधानोत्तमवाहनम्यः । मार्गानमातङ्गवता यतेन शनैः शने: क्लेशचम जगाहे ॥२४॥ म मत्युपस्यानमयः पृषक गवन् विपर्याममयान् चपन । दुःखम्य देवश्चतरथतर्भिः स्वैः स्वैः प्रचारायतने र्ददार ॥२५॥ आलेः पञ्चभिरेव पञ्च चेतःविलान्यतिम भन्न । मिण्याङ्गनागांय तथाङ्गनागेर्विनिर्दधावार भिरेव मोऽटौ ॥१६॥ प्रथात्मदृष्टिं मकां विधूय चतुर्पु मत्येवकथंकयः मम् । विद्धशौलातदृष्टधर्मा धर्मम्य पूर्वी फनमिमाप ॥२०॥ भ दर्शनादार्यचतुष्टयम्य ऋशकदेशम्य च विप्रयोगात् । प्रत्यासिकाच्चापि विशेषलाभात् प्रम्यननो जाममुम्बम्य व ॥१८॥ दायान् प्रसादम्य धतेः पिरत्वात् मत्येवमूढनया पार्षु । मौनम्य पाछिद्रतयोत्तमम्य निःमंगयो धर्मविधी बभूव ॥ca P.M.

·सौन्दरगन्द कायम् । कुदृष्टिजालेन म विप्रयुको लोक तथाभूतमवेक्षमाण । ज्ञानाश्रय प्रौनिमुपाजगाम भूय प्रभादश्च परावियाय ॥३०॥ यो हि प्रवृत्तिन्नियतामवेति नैवान्यहेतोरिह नायतो । प्रतीत्य नत्तत् ममवैति तत्तत् स नैष्ठिक पश्यति धर्ममार्यम् । ३१॥ शान्त शिव निर्जरस विराग नि श्रेयस पश्यति यश्च धर्म । तस्योपदेष्टारमथार्यवयं मप्रेक्षते बुद्धमवाप्तचक्षु ॥३२॥ यथोपदेशेन शिवि]न मुझो रोगादरोगो भिपजे कृतज्ञ । अनुस्मरन पश्यति चित्तदृष्ट्या मैया व शास्त्रे ज्ञनया च तुष्ट ॥२३॥ आर्यण मार्गण तथैव मुक्तस्तथागत तत्त्वविदार्यतत्त्व । अनुमारन् पश्यति कायमाचौ मैया च मर्वज्ञतया चतुष्ट ॥३४॥ म नापाकैदृष्टिगतैर्विमुक्त पर्यन्नमालोक्य पुनर्भवस्य । वने घणामविज़म्भितेषोत्यो न तवास न दुर्गतिभ्य ।। ३ ५५ वक्पायुमेदोरुधिरास्थिमासकेमादिनाऽमेध्यगणेन पूर्णम् । नत म काय ममवेक्षमाण मार विचिन्यावपि नोपलेभे॥१६॥ म कामरागप्रतिघौ स्थिरात्मा तेनैव योगेन तनू चकार । कृत्वा महोरस्कृतनुम्तनू नौ प्रापद्वितीय फलमाय॑धः । ३ ७॥ म सोभचाप परिकल्पवा राग महावैरिणमन्पशेषम् । कायस्वभावाधिगतविभेद योगायुधास्त्र रउभाश्यक ।।३८॥ देषायुध क्रोधविकोपर्यावाण व्यापादमन्त प्रभव सपत्नम् । मेघौषत्कै तिवणमस्यै क्षमाधनाविस्ते जघान ॥१८॥ १P \ dros तत्त।

·सप्तदश सर्ग। मुलान्यथ चौप्यभभ्य वौरम्विभिविमोचायतन्यकर्त । चमूमुखस्थान् एतका कान्वीनरीनिवारित्रिभिरायमाग्रे । ४. ॥ म कामधातोः ममनिकमाय पार्णियहांम्हानभिभय गन् । योगाढनागामिफलं प्रपद्य द्वारीव निर्वाणपुरम्य तस्यौ । ४१॥ कामैर्विविक मनिनैश्य धर्म वितर्कवचापि विचार वच्च । विवेकज प्रौतिसखोपपन्न ध्यान तत म प्रथम प्रपेदे ॥४॥ कामानिदेहेन म विप्रमुको हाद पर ध्यानसुखादवाप । सुख विगाह्मासिव घर्मधिनः प्राप्येव चार्थ विमुन्न दरिद्र. ॥४३॥ नचापि तद्धर्मगतान् वितान् गुणगुपो प प्रसृतान् विचारान् । बुद्धा मन क्षोभकरानमान्तांस्तदिप्रयोगाय मतिश्चकार ॥४४॥ सोम प्रकुर्वन्ति यथोर्मयो हि धोरमसन्त्रास्वहस्य मिन्धौ । एकाग्रभूतम्य तथोर्मिभृतायिन्ताम्मम' क्षोभकरा विती ॥४५॥ खिन्नम्य सप्तम्य च नितम्य वाधा यया मजनयन्ति भन्दा । अध्यात्ममैकाग्यमुपागतम्य भनन्ति वाधाय तथा वितर्काः ॥४६॥ प्रथावितर्क क्रमगोऽविचारमेकाग्रभावान्मनम प्रमन्नम् । ममाधिन प्रौतिसुख द्वितीय ध्यान नटायामजिव म दध्यौ ॥४७॥ सह्याममागम्य च पित्तमौन लेभे परा प्रौतिमलब्धपूर्खाम । प्रौनौ तु तत्रापि म टोपटणे यथा वितध्वभवत्तथैव ॥४८॥ मौलि.] परा वमुनि यच यम्य विपर्ययात्तस्य हि तत्र दुःखम् । प्रौतेरत.' प्रेक्ष्य म तच दोषान् प्रौतिक्षये योगमुपारुरोह ॥४६॥ 1 PM प्रौतीवत T ·१९६ सौन्दरनन्द काव्यम्। पौते विरागात् सुखमार्यजुट कायेन विन्दवथ मजामन् उपेक्षक म स्मृतिमान् व्यहार्षीत् ध्यान रतीय प्रतिनन्य धौर ॥५०॥ यस्मात् पर तब सुख सुखेभ्यस्तत पर नास्ति ससन्ति । तस्माद् बभाषे भावनभूमि परापरज परमेति मैथा ॥५.१ । ध्यानेऽपि तथाथ ददर्श दोष मेने पर शान्तिमनिनमेव । आभोगतोऽपौञ्जयति स तस्य चित्त प्रवृत्त सुम्वमियजसम्॥५२॥ यनित स्पन्दितमस्ति तत्र यत्रास्ति च स्पन्दितमस्ति दुखम् । यस्मादतस्तत्मुखमिनकलात् प्रशान्तिकामा यतयम्त्यजन्ति ॥५३॥ अथ प्रहाणात् सुखदु खयोश्च मनोविकारस्य च पूवमेव । दध्यावुपेक्षास्मतिमशिद्ध ध्यान तथाऽदु खसुख चतुर्थम् ॥५४॥ यस्मात्तु तस्मिन् न सुख न दुख ज्ञान च तचास्ति तदर्थचारि । नम्मापेक्षा स्मृतिपारिशद्धि निरुच्यते ध्यान विधौ चतुर्थ ॥५५॥ ध्यान म निश्रित्य ततधतुर्थमहत्वलाभाय मति चकार । मचाय मित्र बलवन्तमार्य राजेव देशानजितान् जिगोषु ॥५६॥ चिच्छेद कावन्यन तत म पञ्च प्रज्ञामिना भावनथेरितेन । ऊद्धंगमान्युत्तमवन्धनानि भयोजनान्युत्तमबन्धनानि ॥५॥ बौध्यङ्गनागैरपि मप्तभि म मप्लेव चित्तानुशयान ममई । दौपानिवोपस्थितविप्रणाशान् कालो ग्रई मतभिरेव सप्त ॥५८॥ अनिद्रुमाज्याम्बुषु या पि दृत्ति कवन्धवास्वमिदिवाकराणाम् । বউ না বুধিষিকা লৰ লিঙ্কালইছমাইজ এ। PM पारिशुद्ध।

·सप्तदशः सर्गः। ११० इति त्रिवेगं विषं त्रिवौचमेकाम्भस पश्चरय हिंकूलम् । दिग्राहमशागवता अवेन दुःखार्पवं दस्तरमुत्ततार ॥६॥ अहत्वमामाद्य स मक्रियाही निरुत्सुको निष्पा यो निराशः । विभीर्विम्वौतमदो विरागः म एव त्यान्य दवावभासे ॥ ६ १ ॥ भ्रातुश्च शास्तुच तयानुशिष्या नन्दस्ततः खेन १ विक्रमेण । प्रशान्तचेताः परिपूर्णकाम्यो वाणीमिमामात्मगतां जगाद ॥ ६ ॥ नमोऽस्तु तमे सुगताय येन हितैषिणा मे करुणात्मकेन । बहनि दुःखान्यपवर्तितानि मुखानि भूयोग्यपमहानि ॥६३ ॥ अह घनायेंण गरौरजेन दुःखात्मके वर्मनि कृय्यमाणः । निवर्तितस्तदचनाकुशेन दर्यान्वितो नाग दवाङ्कुशेन ॥६४॥ तम्याज्ञया कारुणिकस्य गाम्तु ददिभ्यमुत्याय हि रागान्धम् । अद्यैव तावत् सुमहत्मुख मे सर्वतये किं वन निर्वृतम्य ॥६५॥ निाप्य कामामिमह हि दो प्रत्याबुना पावकमम्बुनेव । हाद पर माम्प्रतमागतोऽस्मि मौत हुद घर्म दवावतीर्ण ॥६६॥ न में प्रियं किञ्चन नाप्रिय मे न मेऽनुरोधोऽस्ति कुतो विरोधः। तयोरभावात्सुखितोऽस्मि मद्यो हिमातपाभ्यामिव विप्रमुक्तः ॥ ७॥ महाभयात् चेममिवोपसभ्य महावरोधादिव विप्रमोचम् । महार्णवात् पारमिवासवः मन् भोमान्धकारादिव प प्रकामम् ॥६॥ रोगादिवारोग्यमसह्यरूपादृयादिवानृण्मनन्तसंख्यात् । दिषत्सकाशादिव चाफ्यान दुर्भिचयोगाच्च यथा सुभिधम् ॥ ८ ॥ तहत परां गान्तिमुपागतोऽहं यस्यानुभावेन विनायकस्य । करोमि भूयः पुनरुतमम् नमो नमोऽयि तथागताय 1600 ·११ सौन्दरनन्दं काव्यम्। येनाहं गिरिमुपनौय रुकाटङ्गं वर्गञ्च लवगवधूनिदर्शनेन । कामात्मा चिदिवचरौ भिरङ्गनाभि- निष्कृष्टो युवतिमये कलौ निममः ॥७१ तस्माच व्यमनपरादनपदाद उल्लष्य कममिथिल: करीव पड्कात् । शान्तेऽमिान् विरजमि विचरे विशोके मद्ध वितमसि नैष्ठिके विमुक्त ॥७२॥ त वन्दे परमनुकंपक' महर्षि मूनहिं प्रकृतिगुणाजमाशयज्ञम् । मबुद्धं दशवलिन भिषक्प्रधानं वातारं पुनरपि चाम्मि सन्नतम्तम् ॥ ॥२३॥ श्राव्श्वघोषचनो महाकाव्ये मौन्टरनन्द अमृताधिगमो नाम सप्तदशः मर्गः । १P. M. drops •ए।

·यादश सर्गः। १२४ अष्टादशः सर्गः। अथ द्विजो बाल वातवेदः क्षिप्रं वणिक प्राप्त दवातलाभः । जित्वा च राजन्य स्वारिमन्दं नन्दः कृतार्थो स्मभ्यगच्छत् ॥१॥ द्रष्टुं मुखं जानममाधि'काले गाई शिय्यम्य गुरोय शियः । परिश्रमम्ते मोफन्नो मयौति यतो दिदृशाम्य भुनो बभूव ॥२॥ यतो हि येनाधिगतो विशेषतम्योत्तमा मोऽहनि कमौद्याम् । त्रार्यः मरागोपि कृतजभावात् प्रवीणमानः किमु वीतरागः ॥३॥ यम्याथ कामप्रभवा हि भकिः स्वतोऽम्य' मा निठनि मढमूला। धान्चयो यम्य तु भफ्रिरागम्तम्य प्रसादो दयावगाढः ॥४॥ कापायवामाः कनकावडानम्ततः म मुद्दा गुरवे प्रणेमे । वाते रितः पानवताम्रराग: पुष्पोञ्चनयोरिव कर्णिकार: ॥५॥ प्रथात्मनः शिय्यगुणम्य चैव महामुनेः भास्तृगुरम्य च । मन्दर्शनार्थ म न मानतोरस्ता कार्यमिद्धिं कथयाम्बभूव । यो दृटिशन्यो इटयावगाढः प्रभो भृगं मामतुदात्सुतीक्षणः । नद्वाक्यमंदंगमुमेन मे म ममुद्धतः गन्यहने व अन्यः ॥०॥ कथंकदोभावगतोऽम्मि येन दिन्नः म नि ममय मायो मे। वछामनात मत्पथमागतोऽमिर मटेभिकम्येव पपि प्रनरः ।। थापीतमास्वादवगेन्द्रिय टण कन्दर्पविषं मयामीत् । पण इंसदममा निधनमा महाद अयं गतं जम निरम्तजन महर्भपयोमुपितोऽमि सम्यक् । P.31. ममाता .P. सतम्य P.L.I.ICIDE I ·सौन्दरनन्दं कायम् । . कृत्स्नं कृतं मे कृतकार्य काय मोके प्रभूतोऽम्मिन लोकधर्मा ॥१०॥ मैत्रीम्तनों व्यञ्जनचारुसावा मद्धर्मदुग्धां प्रतिभानगाम । तवास्मि गां साधु निपोय हप्तम्तृषेव गामुत्तमवासवर्णः ॥११॥ यत्पश्यतश्चाधिगमो मयाय तन्मे समासेन मुने निबोध । मर्वज्ञ कामं विदितं नवैतत् स्वनपचार प्रविवदुरमिम ॥१२॥ अन्येऽपि मन्तो विमुमुक्षवो हि श्रुत्वा विमोक्षाय नयं परम्य । मुक्कस्य रोगादिव रोगवन्तस्तेनैव मार्गेण सुखं घटन्ते ॥१३॥ द्रव्यादिकान् जन्मनि वेनि धावून नात्मानमर्यादिषु तेषु किश्चित् । यमाटतस्तेषु न मेऽम्ति पनि हिश्च कायेन ममा मति में ॥१४॥ म्कन्धाय रूपमकीन् दशार्द्धान् पश्यामि यस्माचपन्तानमारान् । अनात्मकायेव वधात्मकांच तमादिकोऽस्यनिवेभ्य एभ्यः ॥१५॥ यम्माच पम्याम्युदयश्च मत्तां' माखवम्यावहमिन्द्रियाणाम् । तम्मादमित्येषु निरात्मकेषु दुःखेषु मे तेथ्वपि मास्ति मङ्गः । १६॥ यतय नोकं ममजन्ममिष्ठं पश्यामि नि.मारममच मर्वम । अतो धिया मे मममा विवहमगौमि मे नेचितममित येम ॥१७॥ चतुर्विधे नेकविधामने यतोऽहमाहार विधावमतः । अमर्थितथापितय तच चिन्यो विमुकोऽमि मतो भयेभ्यः ॥१८॥ अनिःथितथानियद्धपित्तो दृष्टानादौ व्यवहारधर्षे । घामात ममातमागतष्ट्र तप नगारिमंयोगगतो मिल कुतः ॥१६॥ -- १ Pi1 omits al P. I, HNT . PM विचत ·यादशः मर्गः इत्येवमता गुरुवाइमान्यात् मर्वण कायेन म गां निपनः । प्रवेरितो लोहितचन्द्रनाको हैमो महाम्तम्भ दवावभामे । २० ॥ ततः प्रमादात् प्रसृतम्य पूर्व श्रुला तिं व्याकरणञ्च तम्य । धर्मान्वयं गन्गतं प्रभाट मेघम्वरम् मुनिरावभाषे ॥२१॥ त्तिष्ठ धर्म म्यित प्रियजुष्टे किं पादयोम पतितोऽमि महां। अभ्यर्चन मे न तथा प्रणामों धर्म यथेषा प्रतिपत्तिरेव ॥२२॥ अद्यामि सुपनजितो जितात्मन्नैश्वर्यमप्यात्मनि येन लभम् । जितात्मनः प्रव्रजनं हि माधु चत्तात्मनो न लजितेन्द्रियम्य ॥२३॥ अद्यामि गौचन परेण युको बाकायनेतामि शुचौनि यत्ते। प्रतः पुनशाप्रयताममोम्यां यत् सौम्य नो वक्ष्यमि गर्भशय्याम् ॥२४॥ अद्यार्यवृत्त अनवच्छ्रुतं तच्छ्रुतानुरूपं प्रतिपद्य धर्मम् । कृतश्रुतो विप्रतिपद्यमानो निन्द्यो हि नि:> स्वात्तशम्तः ॥१५॥ अहो तिम्ते विषयात्मकम्य यत्त्वं मति मोरविधावकार्थः। थाम्यामि निष्ठामिति बानिमो हि जन्मदयात् त्राममिहान्युपैतिार६॥ 'दिल्या दुरापः क्षणमविपातो नायं तो मोहवान मोघः । उदेति दुःखेन गतो धम्तात् कुम्मै युगच्छिद्र दवावस्यः ॥२७॥ निर्जित्य मारं युधि दर्निवारमामि लोके रणगामशरः । शरोऽयशरः म हि वेदितयों टोरमिरिव हन्यते यः ॥८॥ निर्वाय रागाग्निमुदौमा दिया मु स्वभ्यमि वोतदाहः । दुःखं हि ते गयनेऽप्युटारे क्रेगामिना चेतमि दयमानः ॥१८॥ १P.M. भा. > PL hag catfaut before rerse 27.

·१२०
सौन्दरनन्दं कायम्।
अभ्युच्छ्रितो द्रव्यमदेन पूर्वमद्यामि हप्णोपरमात् मद्धः ।
यावत् मतर्षः पुरुषो हि लोके तावासमवोऽपि मदा दरिद्रः॥३०॥
अद्योपदेष्टु तव युक्तरूप शुद्धोदनो मे नृपतिः पितेति ।
भ्रष्टम्य धर्मात् पिटभिर्निपातादयाघनीयो हि कुलोपदेशः । ३१॥
दिष्यामि प्रान्ति परमामुपेतो निम्तीर्णकान्तार इवानमारः ।
सो हि ममारगतो भयानॊ यथैव कान्तारगतम्तथैव 1३२॥
पारध्यकं भैश्चरं विनीत द्रक्ष्यामि नन्द निमृत कदेति ।
प्रामौत् पुरस्तात् बयि मे दिदृता तथामि दिया मम दर्शनीयः॥३३॥
भवत्यरूपोपि हि दर्शनीयस्त्वलकृतः श्रेष्ठतमैर्गुणैः स्वैः ।
दोषैः परीतो मलिनौकरैस्तु सुदर्शनीयोऽपि विरूप एव ॥३४॥
अद्य प्रकृष्टा तब बुद्धिमत्ता कम्नं यया ते कृतमात्मकार्यम् ।
श्रतोन्नतस्यापि हि नास्ति बुद्धिनात्पद्यते श्रेयमि यम्य बुद्धिः ॥३५॥
उन्मौलितम्यापि जनम्य मध्ये निमौलितम्यापि तथैव चक्षुः ।
प्रज्ञामय यम्य हि नास्ति चतुश्चनु न तम्यास्ति मरधुषोपि ॥२६॥
दुःखप्रतीकारनिमित्तमातः कय्यादिभिः ग्वेदमुपैति लोकः ।
अजसमागछति तन्च भूयो जानेन यस्याद्य एतस्त्वयान्तः ॥३७॥
दाम्व न मे म्यात् सुखमेव से म्यादिति प्रवृत्त: मतत हि लोक।
न थेति तचैव तथा यथा म्यात् प्राप्त त्वयाद्यासुलभ यथावत् ॥३८॥
रत्येवमादि स्थिरबुद्धिचित्तम्तथागतेनाभिहिती हिताय ।
तमु सिदामा निगेन' काममिक्वानुमान मन्दः ८."
अहो विशेष विशेषदर्शिस्वयानुकम्पा मयि दतियम् ।
यस्कामपर भगवधिमग्नम्वतोऽमि मंमारभयादकामः ॥ ४ ॥

·अशद सर्गः। १२२ भाचा त्वया श्रेयमि दैशिकेन पित्रा फलम्येन तथैव मात्रा । इतोऽभविष्यं यदि न व्यमोक्ष्यं मार्थात् परिभ्रष्ट वाहतार्थः । ४१॥ शान्तभ्य तुम्य सुखो विवेको विजाततत्त्वम्य परीक्षकम्य । प्रहोणमानम्य च निर्मदम्य सुम्प विरागलममक्रबुद्धः ॥४२॥ बायो) हि तवं परिगम्य मम्यनिर्धय दोषानधिगम्य शान्तिम् । खं नाथमं मम्प्रति चिन्तयामि नतं जनं नागरमो न देवान् ॥ ४ ॥ ददं हिमुक्का चि गामिक सुख न मे मनः कांतति कामजं सुखम् । महाईमप्यन्नमदेवताहतं दिवौकमा भुमावत: सुधामिव 1881 अहोऽन्धविजाननिमोनितं जगत् पटान्तरे पनि नोत्तमं सुखम् । म्वाधीनमध्यात्मसुर व्यपाम्य हि श्रमं तथा कामसुस्वार्थच्छति।४५ यथा हि रवाकरमैत्य दुर्मतिर्विहाय रत्नान्दमतो मणौन् हरेत् । अपाम्य मम्बोधिमुख तथोत्तम अमं ब्रजेत कामतमोपलधये ॥४६॥ अहो हि मत्वेवनिमेवचेतमम्तयागतम्यानुजिता पग। अपाम्य यद्यानसम्बं मुने परं परम्य दुःखोपरमाय विद्यमे ॥४॥ मया नु सम प्रतिकमच किं गुरौ हितपिष्टमुत्ररके त्वयि । ममुद्धृतो येन भवार्णवादई महार्णवापूर्णितनौरिवोर्मिभिः ॥४८॥ ततो मुनिम्तम्य निाम्य हेतुमत् प्रहोपामामवसूचकं वचः । इदं पभापे वदतामनुत्तमो यटइति श्रीपन एव भापितम् । ४॥ रद कनाथे: पामावित् कृती बमेव धौमनभिधातुमहमि । प्रतीत्य कान्तारमगतमाधनः सदेमिकम्यैव इतं महावपिक ॥५॥ वैति बुद्धं नरदम्य मारथिं हतो यथानुपान्तमानमम । १P.M. •दत..

·१२४ मौन्दरमन्दं काछम् । - . न दृष्टमत्योपि तथाच बुध्यते पृथगजनः किं वत बुद्धिमानपि॥५१॥ रजस्तमोभ्यां परिमुकचेसमस्तवैव वेयं मदृशौ शतजना । रजाप्रकर्षण जगत्यवस्थिते कृतजभावो हि कृतज दुर्भभः ॥५२॥ मधर्म धर्मान्वयतो यतश्च ते मयि प्रमादोऽधिगमेन कौशलम् । अतोऽस्ति भूयस्वयि मे विवक्षितं नतो हि भक्चभियोगमहमि ॥५३॥ अवाप्तकार्योसि परां गतिं गतो न तेऽस्ति किञ्चित्करणीय- मखपि। अतःपर मौम्य चरानुकम्पया विमोचयन् कृच्छ्रगतान् परानपि। ५४॥ रहार्थमेवारभते नरोऽधमो विमध्यमस्तुभयलौकिकी क्रियाम् । क्रियाममुचैव फचाय मध्यमा विभिएधर्मा पुनरप्रवृत्तये ॥५५॥ होत्तमेभ्योपि मतः सुभृमो य उत्तमं धर्ममवाप्य नैष्ठिकम् । अचिन्तयित्वा सुगतं परिश्रमं शमं परेभ्योऽप्यपदेष्टुमिच्छति ॥५६॥ विहाय तस्मादि कार्य्यमात्मनः कुरु स्थिरातान् परकार्य्यमय्यथो । भ्रमामु मत्त्वेषु तमोवृतात्मसु श्रुतप्रदीपो निशि धार्यतामयम् ॥५॥ प्रवीत तावत्पुरि विस्मितो जनः त्वयि स्थिते कुलति धर्मदेशनाः। अहोवतायर्यमिदं विमुकये करोति रागौ यदयं कथामिति ॥५॥ ध्रुवं हि मश्रुत्य तव म्यिरं [मानो निवृत्तनानाविषयमनोरथैः । वधुर्टहे मापि तवामुकुर्वती कीरयते वाषु विरगिणैः कथाः ॥१८॥ म्वयि परमश्तौ निविएतत्त्वे भवमगमा नहि रम्यते भुवं मा ।

·घटादशः सर्गः। १२५ मामि शमदमात्मके विवित मतिरिवकामसुखैः परौचकम्य ॥६॥ दत्य इतः परमकारुणिकस्य शास्तुः मूा वचथ चरणौ च समं ग्टहोला। स्वस्यः प्रशान्तहदयो विनिरत्तकार्य' पार्वान्मुनेः प्रतिययो विमदः करीव ॥११॥ भिक्षार्थं ममये विवश च पुरै दृशौर्जनम्याक्षिपन् लाभालाभस खासखादिषु ममः स्वस्येन्द्रियो निस्पृहः । निर्माचाय चकार तत्र च कथां काले जनायार्थिने वोन्मार्गगताम् [जनान्] परिभवनात्मानमुत्कर्पयन् ॥१२॥ मौन्दरनन्दे महाकाये आज्ञाव्याकरण नामाष्टादशमः सर्गः। १ P. I. उत्कर्षति ।

·१२६ सौन्दरानन्दं काव्यम्। इत्येषा व्युपशान्तये न रतये मोक्षार्थगर्भावति' श्रोतृणां ग्रहणार्थमन्यमनमा काथ्योपचारासता । यन्मोचालतमन्यत्र हि मया तत्काव्यधर्मात् कृतम् पात तिक्रमिवौषध मधुयुन हृद्यं कथ स्यादिति ॥६॥ मायेपालोक्य लोकं विषयरतिपर मोसात् प्रतिहत काव्यव्याजेन तत्त्व कथितमिह मया मोतपरमिति। नदुद्धा शामिक यत् तदवहितमितो ग्राह्य न ललितम् पांशभ्यो धातुनेभ्यो नियतमुपकर चामौकरमिति ॥४॥ प्रार्यसुवर्णाचौपुत्रम्य माकेतकस्य भिक्षी-१ राचर्य भदन्नायघोषम्य महाकवेर्महावादिनः हतिरियम् ॥ me-- - १P.M मारतकम्य। २PL भिक्षा यौ।'

·APPENDIX Notus OY IDE READINGS OF THE TEXT I 2 fauna is aot classical Sanskrit P.L M. lacuna. I 3 quac 15 wrong in grammar, 60 it has been changed into 4 PLN lacuna I7 P.L.M lacuna Bite in P.M 1 he modern Nepalese scribes change very frequently ] into ei and Flinto So it has been changed into dah PM राम्णपाण्डुमि The reading of ''LM TATTARETA , thich lias been adopted I 25 PM. -färg AB PL 11 the lower parts of y, for and are gone But there is sufficient indication to show that the subscript = my was there og is almost entire with an anustāra at the tap But as tho snusvāra cannot be coastrued, it lias been changed into visarga प्रिय I 28. Aut affastigt P.MIlias at a famou. P L ll. lias a long lacuna But the agus Tāra in frut is clearly visible. & is altogether gone And after that, the upper part of F, that is f#, 18 Tisible There room oply for two letters after aut. So I hare made it aigintiu. The word dit in the coso of prosperity 19 rell hoonn in the lindu ritunlıstic works, as in the terin olgung. It is also 12ed in tho samo sense in this work I 39 and 19). I 88, FATAMIE. P.LJI lacupa PU farma teluch lias been changed into the correct gramınatical, form of faithe.

·128 APPENDIX I 4+ P I has विपस्तस्यु पश्यत्सु कर्मसु In P L M the upper parts of the letters from far to mare corrod ed There is the subscript a, subscript y, and the lower curve of oor & or, then the lower part of subscript 7, and then the lower part of the subscript मु From this I have made asuey 4T or neu घटम कर्मम् । I 46 PM has evidently ta PLM has the upper portions above the mātrā corroded The sub script below is also corroded The first letter o has a long nose, from which it may be either or . I prefer the reading of PM, because P.L DI 18 so indistinct I 58 PM has tigrat archiferary P LM manat बाहशान्निा Both the readings are obscure But as the word JEITT IS well known and gives a clear mean mg, I lave ventured to change tho first word into पालान I Col PLM invariably calls the work RT, but PAPER. I laro preferred the rending of PLV as inore ancient II 13 Very corrupt PM has uQITIF Tarrafa ofera. PLDO las a distinct 1 he lower parts of tho Dext two lettons are, to a certain cxtont, risble 'I lose may be the lovcı part of and the lower part of Ilio next two letters are absolutols gone '1111 fnmt traces of us. 'llien the lower part of The hole of I lio greater pırt of the lower Rection of IT. I suggest TTT Terrafe fans in the text II 18 PL complete lacuna Cett lucl gitte incahing I BUKALA Hat (Ile ATA saltlt to good purposi ) has no ·JPPE DIN 129 II. 30 P LM ada. PJI AUG Thich has heen neglected II. 31. Both VSS read File 1930 I can. not make any meaning out of this with grammati cal consistency. I suggest Fij TUTA (that is, he inade time produce wealth). II. 41. P.L M. aarfarfo. P.J. ant. I have Suggested तेनारिपि. II. 53. According to classical Sausbritis masculine as a word formed by the suffit zre, and son the body of the book I restored a Tisarga But I find that Aúvaghosa ofteu uscs ad 7 Ford in neuter, both in this poem and Baddbacarita And so in the errata I have corrected the restoration into anusvāra instead of visarga. In P.L I. I find a slight trace of apusvāra too. III. 3. P.JI, has surti bich is evident's wrong as this tcacher is known in Bnddhist traditions as ** The or 35. P.L N. las adiz*. But the scribe of this JIS. is in the habit of adding a super script = whenever there is a subscript i. III. 4 P.M, has MAG I faq#ita: in vbichi pay is absolutely udmeaning, as there is no necessity for az here. I liare accepted the reading of P.L.M. III. 18. PM. bas wafiucu. But the sixth case-coding cannot be construed. The P.L J. lus onls the left hand half of , and there is a faint trace of the tip of the nose of the subscript. So I have Teatured to make it qofrer III. 20. PJ erho PL.31 has only the lower -ub-cripts visible, the first subscript is a and the second I take it to be to ISI. 22. P.M. frysafatetegGUNT 9444 subscript o.

·130 APPENDIX कधा PLM after a long lacuna has y RTY10 I make it as in the text sufay is ungrammatical und so I make it fuufay After go I drop III 28 Both PLM and PM TO which destroys the metre I make it en III 3+ PM T corrected into a , and PLM I have taken the corrected reading of PM PM नृप इव PLM तृप्त इव The latter reading has been accepted IV I PM waard P L M has the upper part of u and the superscript of ut from which I make it सुनो IV 12 PLM has a long lacuna PM VETT The letter resembling has been found several time in P M 18 an ornament I have ventured to make at foute IV 17 PM alfan PLM has lower part of , lower part of a lower part of my and lower part of wat I take the right hand vertical line of ot to be the vertical remain of left hand fof fro So the read ing would be योन्तृितान्या I suggest of garvet It may also be यातकाभ्या as the word योक्तक has been used in VI 3 The a in PLM is liowever distinct onough not to be * IV 8+ P សៅឌា PL Miest Ilus shews that PM 18 a copy of a manuscript other than our PLM V 81 PLM efa PM. OD I le latter has been preferred because he lias medicine in his kand VI 10 Both the MSS read of fag! agforgt would give a better meaning VII 6 PL BI absolute lacuna I have chaogel ·APPENDIT 181 TI fra L in PM into fore, and for Entraint in the same into faucuuasiat As the verse stands in PM it gives no meaning fauer, a flowering tree, 18 a great favourte with Sanskrit poets It is a delicate plant and well deserves the epithets प्रतनु and भौतामिव निम्मतन्तौं VII 9 PM gugu In PLL the whole line is a lacuna, with the exception of a cape like plo. jection containing the lower parts of u and an and the letters , fo and at almost entire Before t there is a slight trace with a letter with an akāra It may be So I take it to have been (gw) mal. But as the lettei tr with an akāra interferes with metre, 1 have made it goei, bending down with flowers In the same verse P M reads It is not difficult to change into for a scribe who trans cribes an old Newarı MS into modern Nervari lam tempted to make it ugo, as the flowers of the Naga or the Nagabešara tree look like a flowerpot made of ivory. Inside the Power it is yellow. There fore the flowers of Nagahesara answers to tbe descrip trop fra en VII. 11 PM reading is evidently the bettei one here It shers also that it was copied from a MS other than our PLN VIII 11 PL M. amma and P.M MAT. I do not know which reading to prefer Along with wooden and iron chain, one would be tempted to prefer a chaid made of stone But I have preferred the P.L DI reading, as that MS is, as a rule, a surer guide than the P.M. VII 26 P.L M. long lacuna P.M at which gives no meaning. I have rentured to change it into tal.

·182 AI PEVDIV porary literature But VII 80 PL M lacuna PM maut 1 bis 18 aware as any is a word often met with 10 contom In Buddhacauta it is used in this very connection See 4 16 VII 88 PM has नकाशशाङ्कस्य PM las a almost entire, and of the next letter the subscript a is entirely visible with a convex curve and an affit I take it to be THT I am justified by the fact that Budha's son was the giandson of the moon god as well as the explicit statement in Buddhacarita Set XIII 12 VII 10 PM ataamo P.L M 757975 which gives exactly the meaning wanted VIII 5 PLM long lacuna PM ETABS rith a guru yin & spoils the metre I have changed it into THE CAT It saves the melie 5T as a substitute for fais unusual There is somethug like a dot in the centre of the vertical line of a But I am sure it cannot be read as It is a very doubtful passage VIII 81 PLM lacuna PM FT81T wlucli spoils metro, scnsc ind gratamar I have ventured to suggest Tur? which waves all the thirce VIII 88 PLM complete lacuna PM staat वमिव चला सहितरष्टियनावद्यते Tlie foutlı pāda lins a Ictter less, and as it stands, it gives no senso I have changed it as in the tort tynt has becn changed into fruit and a alias been placed before faqat to supply the Afortage of letters wanted in the metro fg has been changed into y and it into y 'I heso suggestel chuuges have at least one recomiendation It girls A food &enso In tho third pada I was almost tempted to change afert into aforatBut P BL. 1s against it ·A1 PETDI 138 VIII 40 PM qaza u hich is nonsense PLN has the lower parts of the two letters before an The subscript r in the second letter is distinctly visible: with a faint trace of n, nhich has suggested 97 and the first letter has turned out to be the lower part 3 VIII 12 Of this verse PLM has only 7 JESI ng fully and distractly visible In PH this por tion ha been written in a vers bad land by one whos hueu no Sanskrit The first half of the verse as it stands in PM runs thus -प्रविशत्यपि हि स्विपरितामवधन्यपि मनोनिता । प्रविशति 1s certainly wrong as स्विथ , the subject, is in plural So I read ufaufal gaufre is wrong I lave suggested in as a correct S203krit plural reibal form consistent wth metre मक्त has been clhanged into मुक्त VIII 11 Covered by long lacuna in PLN PM has अपच किलशो निरममा, which has been Inndi fwrigar , and putate FR Farm which has been changed into a mara na furah VIII 15 PLN has a ma ganga famiga ra A little before this we have subscript at the end of a vertical line withı ? coucire curve faintly visible Thus I take to be y. Iftor tlıla letter, there 19 a vertical line representing the lower part of mediul and the lower Then the lower part of t with a medial 7 marginig mun hazudin f. '16 avrel 'inru, noul after that there 13 a subscripts Text to this thero is a subscript a I have made the last two lettera Then there are three sertical strokes of The ny hole would read 5197 EAT P 3 reads gratuite One would be tempted to read gfarta. But I could not accept this reading, as there is a part of a ·18+ APPENDIX medial a after t and the ākāra in that would come down vertically to the foot of the line But it is not so. In the P.LM, the 'A' stroke in ni need not come down so loy It generally comes down from the mātrā to a little above the subscript H. VIII 47 In PLM is visible, the lowest parts of Ea are traceable Then after a short complete lacuna the lowest parts of , and or are visible Before I, the very lowest part of a vertical strohe is tiaceable In PM the reading is verantcat धृक But it is not justified by the traces in P L M Šo 1 have made it genula fauit. In the next line I llave changed as ora in P.Bi. into afta, thus saning the metre Anyone having some oxperience of modern Newari manuscript, will, I believe, sympa thize with me IX 18 P.L.M grito and P.M ATRO. Both readings are equally acceptable But I have preferred Hrgre, as I know of a fight between Srikrsna and Samudra, but I hnow of no fight between a horse and Sriksna IX. 22 PM ofgerang. I'rom wlucli I made at ofgargra. But P.L.M has a better reading, विपानसेन IX, 36 PLM coinplete lacuna. P.M, onttr माक्षि I have made it nitt 7 ans IX 15 Both the DISS have to So I have hept it. But yould give a better meaning, specially when read with tho peat line. X. 8 PL 1. covered by a long lacuna. P.DI. A TAI This has beon changed into daima. l'or, the lion covered with #ifon, etc., 18 compared to hep lentes ·APPENDIX. 185 X. 26. P.Af of विराजनाजायते, from which I have made Fatu har. But on a closer inspection of P.L.M. it turns out to be fatis TETER, Corrected in the erratum. X 56. Both PL M. and PM. . This is in the 7th case-eodug which is uugrammatical I think it is the 6th case ending of its a great Samkhya teacher of antiquity. His name is sometimes written as धोडुर. X. 57. 21 in toth MSS. But यामी Is very unusual. I bare changed it into art with future fora, having in view Et in the next line, which is in future तृन्. XI. 15. Both MSS read it. But as it can not be coastrued, it has been changed into Festi XI. 20. Both MSS read But in connection with श्रोषध, रुनः as in the text seems to me to be a better reading. In P.M in the middle of the vertical line of there is a dot vluch is not, however, a medialu. XI. 29. PLM. and PM Both are tinmeaning A slight alteration in P.L M. rould mahe it a which gives a better sense, as the hones-seeker in hilly tracts looks uptrards for liones combs, and thus fails to notice precipices X111. 33 P.L JI lacuna. P.NIU whicl. destroys the metre. I have made it thich improves the metre as well as the sense XIII. 35. This is a peculiar metre The first line contains 15 syllables, the odds being guru and the crens laghu 'The second line contains 16 syl lables with the olds laghy and the erens gut". The. tbird corresponds to the first and the fourth to the 1 ·186 APPENDIX second On this principle I liad to add a w at the end of the second line It was for in PM Both being gun I have rdded 7 # and raade fast The fourth line in PM has only 14 syllables I had to restoie a both for the sense and the metre and to change चिकित्सेत् into चिकिमपेत् for the sake of the metre PLM complete lacudz XIII 56 PM मामिमनवेक्षणेमपि which gives no sense I have adopted the PLN reading XIV 47 PM FUR PIM has only the superscript u of a XV 16 PM tem de PL DI las in a projection in a long lacima, only three letters super script # with anusvalio and at I have rendered at म्न मना दुष्टचेतम XV 18 PM नति Tollowing the use of classical Sanskrit I llave made it the But afa in the sense of uftofa is often used in Buddhist Sans krit XV 22 PM Hana, which does not come in quite correctly at a place it hen $7777 is the subject of teaching I havo clinnged it into नवेवाकुशल IV 20 PAL goat cafea I have changer? int in a of #, into it XV 50 P HIT fuậg I at PL HIfq4g wluch gives better sense XVI) Both VSS ofanya But of would give a better incaning The use of अवयुद्धर and ofengur in the previous verso justifica iny obscu vatiin But it is diflicult to o against both tho MISS VI 11 Both the manuscripts real mitofa But I beliese it to bi tlio adjective of a have mnado it netiter ·APPENDIX 137 XVI, 14. Both the MSS. are which is wrong in classical Sanskrit. XVI. 23. P.L.M. lacuna. PM, wam which I have adopted in the text, though it is wrong in grammar. XVI. 26. P.L M घi and P. धर्म. Both may be correct, as the author uses both the yndıka form of yma and the classical form of ya XVI. 27. Both MSS anfaat: I have made at classical Sanskrit घ्याधयो XVI. 41. PL M. fa antaa P.M. gaaria. I prefer the reading of P.L.M, as a cumulatio con. Junction 19 necessary here XVI. 74 P M. gfa. PL M. the upper part of a 9 with 75 anil alt, the top of a letter, then fer almost entire I have, therefore, adopted the P L M reading a XVI 70 In P.LM really the whole of the two pādas are a lacuna PM to which gives no meaning But wat and we w PM handwriting ale so near that I lave made it so, wluch means ort and wluch fits with the context XVI 83. PM asfawluch gives no meaning. P L 31, the upper part absolutely gone; the lower parts of the 2nd and the 6th letters are the same So I have made it इन्तेऽपि दन्त XVI 87. Both the MISS chua, whiclı spoils tlic mietre I linse therefore inade it origo. XVI 90. Both MSS in which spoils thu metre I have made it runu , As that appears to lo the name (see Nep. Bud. Lit,p 38). It is also justified by the name of a work entitled Tunang-y discoj cred in Madras and Udisjā

·138
ALPFNDIT
XVII 43 Both MMSS कामाग्निदेन But wonld
not oztea be preferable ?
XVIII. 31. PM yalayofa PLM has a
long lucunt here with a cupe lıke projection in wluch
are distinctly visible zufa foafi. I change into #
and read mô Tufa: faafa
XIII. 62 I have restored for the metro
XIII 63 मोपात् I have changed into मोक्षात् as
scribes in Nepal for many centuries freely interchange
T, and

·ERRATA AND CORRIGENDA Page Lane Correct घरमको १ Incorrect महो ५ १४ . N. ५P.M ३ ३ समायमम D यापु यशो० १० १० नधकाइौत १० नये भूमि १२ अभ्युदसौमहत् १२ . Na N३ NB १२ ૧૨ १३ १४ १३ e १५ १७ ५ समाश्रमम् श्रापुर्यधा० मथकाडीत नयभूमि अम्पुदमीपहत् हो अभ्युदनीयत साम्य निक्रिया पुष्पवर्थ[] मामचन्द्रा oमराहमुपद्यम नासिर्जनता मधिगम्य मुन चक्रवाशम्नया नापिनायझेशमरा परम्परा मूषण मोठमाण मतमालपन साग्राघरोष्ठ रक्तापिकान पतिप्ताहिक मातिमून १२ १२ ११ श्रम्पदमौवत् साम्य निक्रिया पुष्पवर्ष[] माप्त चन्द्रा oमराहम् उपत्रमा नृपति बनता मधिगम्यमुमे चक्रवाक तया नाचिन्तयद वेत्रमय परम्परा एप ०मत्तमाया मतमासपवम् साधाधरापम् रक्ताधिकाप्रम् पतिनहिरफम् मातिम्स ३ પર ४ २२ १७ । १ ३ २४ ३ 8 , ·2 Page. Line Incorrect, १० Correct वैशम निणययय काचिवायच ११ २४ १३ बेधम निष्मणपथ काचित् प्रवासयच फर्तुम् विबोधयम् च अथापनानाम्यान १० २५ ૧૧ ६ युन ललम्बे २६ 9 कृष्यमान ३८ ११ ૧૧ १३ १४ NA तीव्र(') दृष्ट सपा चलाधिकस्य P.LM कालन्याहार चैवेद उवाच शोक. नियत ३० १३ ३१ विबोधयेयच अथापनाश्यान पुनर्मलम्बे कृष्यमाण मृदु(') तीव्र() दृष्पक्षया बलाधिकास्य Nothing चैवेदमुवाच शोको नियत त मसक्तिर्यदि लोट्रं तुभ्य पादप्माको बलभी० स्वामिन भर्तुदी प्रहनाभिचिन्ता क इवास्ति मियो प्रिपद्र प्रिपङ्गप्रयायदातामह जदुईदप पुरोवेवसापा ३१ १५ १८ ३३ ६ ३३ १५ स्तम् प्रसक्ति यदि लोट्रम् तुभ्यम् तपातूमरखा গ্রী स्वामिनम् मत्तुं दी अगनाभि चिन्ता क एवाति प्रियार মিয়ই मियमभवावदाताम् जाप बुद्धग धेयमतापगे १३ १३ १० ३० ए २ 10 २० ·3 Page Line ४१ 89 १५ 88 ३ ४५ ११ ४५ १२ ११ ११ २० NE ४९ २० Correct वहासिता मप्रतिधमाण नियन भयादिनि एत मृगश्चपला सातवेदमा प्रविपक्तमयलात्मना স্নাবিয় बालिश १P.M चलचिनमोति दिपानरीन् ति तमम् निमाया मृतूना पित्ता गताप वेर्यन वनपने घल्लरीभिर्मध्ये चपास्तत ट्रीयमाणा निदीमया प्राय ५५ १० Incorrect वहो असिता मप्रतिपद्यमान शिवेन भयातू विनि सत मृग चपला जातवेदमा अविषक्तमते चलात्मन वालिश গ্রাবিয় १ चलचित्तमौलि दिपावरान स्तिक उपम् विमतियों पूणों ofपत्ता प्रज्ञापते वेर्यनौले नयन. वरीमि मध्यपु पेष्टा सस लेडीयमाना रनिती भूया श्रय वियपस भाद्ध उपायाभ्याम् खम प्ररोगाम् चत्त NA ६२ १८ NE ६२ ६३ ૧૨ १० १D २० ६५ १ २२ be श्रद्धा वियत भग्द उपायाप्यो ED ६ co CY रख रीता पित्त es ·4 Page Lino. Incorrect. Corrcct 0 १०४ यपानभावन १० १०५ १०६ १०६ १०६ प्रवत्तम यथा प्रभावन सपा इवोपयुष्य वाध्यात्मको धमन् म का यमन्ध योगायुधाम्ब० या इपोपमुत्र वाप्यात्मा धमनमाले १8 . १११ ६ ११४ योगाधुधारो वपू. ૧૫E १८ .