Bharatiya Vidya Bhavan Library, Mumbai

Vararuchi Kosha

P.c.nahar · 2012/02

PDF Proofread

Front matter

३०२ * 'रामहि केवल प्रेमु पिआरा'* [भगवत्प्रेम- 步步步或多步步步步步功练5岁为其5岁岁年年岁岁岁}%%%%%岁$$$$$$$害牙岁岁来好多多$$$$乐场结另劳斯结为劣等功55%5步先先安装 पदार्थोपर! तो चेतन प्रेमियोंपर कैसा होता होगा? साँवरे- स्वतः निविड़ निभृत निकुञ्जोंका निर्माण, सघन वृक्षोंके मध्य सलोने! नेक सोचो तो सही! झूमता एक हिंडोला- पर एक बात है-मीराजीकी विरह-वेदना तो वही अकस्मात् मीराजीके पीछेसे आते हैं उनके प्राण- बनी रही। प्रियतम-अङ्कमें, अङ्गमें, समाहित कर लेते हैं उन्हें। 'नहीं', आश्वासनके स्वरमें वे स्वरकुशल बोले-'यह बरजोरी अपने साथ उस हिंडोलेमें बिठाते हैं। इस वैसी विरह-वेदना नहीं है। यह तो सर्वथा भिन्न प्रकारको सम्मिलन-सुखमें शेष सब अशेष हो जाता है, विस्मृत हो है मधुर है, मधुरातिमधुर है। इसमें मिलनकी सुखद जाता है। युगोंको तृषाका शमन हुआ, एक बार फिर प्राण अनुभूति बनी रहती है, हिय-प्राणोंमें दिव्यानन्द संचरित सुशीतल रससे सिंचित हुए। रहता है। मैं साथ रहता हूँ, साथ होता हूँ'-यह प्रतीति तो फिर- उसे बनी रहती है, यह प्रतीति हो तो उसकी जीवनदायिनी लाड़ली किशोरी श्रीराधाको भी विरहमें मिलन-सुख शक्ति है, तभी तो इतना पर्यटन, इतना परिभ्रमण कर पाती प्रतीत होता है और मिलनमें विरह-वेदनाका दुःख भी है मेरी मीरा ।' शून्य-न्यून नहीं होता। कहीं यह सब आश्वासनमात्र ही तो नहीं? कैसा मोहक है यह प्रेम-वैचित्य। (उत्तरमें) दृश्य-परिवर्तन-मेघमालाओंके मध्यसे अहेतुक बन्धो! क्या कभी हमें इसकी छायाका भी झाँकता नील नभ, प्रकृतिका परम मनोहर सुन्दर दृश्य, स्पर्श प्राप्त होगा? [प्रेपिका-अरुणिमा] अव्यक्त प्रेम (श्रीवियोगी हरिजी) हिदै भीतर दव यलै, धुआं न परगट होय। चुका, बाजारमें जिसका विज्ञापन कर दिया गया, उसमें जाके लागी सो लखै, को जिन लाई सोय।। पवित्रता कहाँ रही? वह तो फिर मोल-तोलकी चीज हो (कवीर) गयो। कोविद-वर कारलाइल कहता है- लगनकी आगका धुओं कौन देख सकता है। उसे Love unexpressed is sacred, या तो वह देखता है, जिसके अंदर वह जल रही है या अर्थात् अव्यक्त प्रेम ही पवित्र होता है। जिसके फिर वह देखता है, जिसने वह आग सुलगायी है। भाई, जिगरमें कोई कसक है, वह दुनियामैं गली-गली चिल्लाता प्रेम तो वही जो प्रकट न किया जाय। सोनेके अंदर ही नहीं फिरता। जहाँ-तहाँ पुकारते तो वे ही फिरा करते हैं, एक आग-सी सुलगती रहे, उसका धुआं बाहर न जिनके दिलमें प्रेमको वह रस-भरी हूक नहीं उठा करती। निकले। प्रीति प्रकाशमें न लायी जाय। यह दूसरी बात है ऐसे बने हुए प्रेमियोंको प्रेमदेवका दर्शन कैसे हो सकता है ? कि कोई दिलवाला जौहरी उस प्रेम-रत्रके जौहरको किसी महात्मा दादूदयालजी कहते हैं- तरह जान जाय। वही तो सच्ची लगन है जो गलकर, अंदर पोर न ऊभरै, थाहर करै पुकार। घुलकर, हृदयके भीतर पैठ जाय; प्यारेका नाम मुंहसे न 'दादू' सो क्यों करि लहै, साहियका दीदार।। निकलने पाये, रोम-रोमसे उसका स्मरण किया जाय। किमीको यह सुनानेसे क्या लाभ कि मैं तुम्हें चाहता कबीरदासजीको एक साती है- हूँ, तुमपर मेरा प्रेम है ? सच्चे प्रेमियोंको ऐसी विज्ञापनबाजीमे प्रीति जो लागी घुल गई, पैठि गई मन माहि। क्या मिलेगा? तुम्हारा यदि किसीपर प्रेम है तो उसे अपनी रोम-रोम पिउ-पिउ , मुखको साधा नाहि ॥ हृदय-वारिका हो अंकुरित, पल्लवित, प्रफुल्लित और प्रेम-रसके गोपनमें ही पवित्रता है। जो प्रेम प्रकट हो परिफलित होने दो। जितना हो तुम अपने प्रियको

वररुचिकोश
-
श्रीगणेशायनमः॥पाशांकुशप्रतिषणपन
सगरम्परमणीयविचित्रवेषां मिल
कमनीपरूपांरभजामिसलतषित
शब्दावविद्यालोकेसंतियद्यपिविस्तगततयापि
केचिहातेछात्राभावकहेतवे॥२॥जातिव्दार
या शब्दागुणशब्दास्तथापरे॥संजाभेदाभवत्पत्रसले
पादुच्यतेविधिः॥३॥गौरव पुरुषाहस्तीशकुनि
ह्मणस्त्विति॥एधतेपयतेतेभवतीत्येवर दया
inenरक्तःश्वेतोर्बुदकशास्वंडित्यकपित्यका
सिकेचित्नियामन्पेक्लीवेकेचिदुदीरिताः॥५
केशवतीस्वस्थाली मशःपुरुषस्मृतः॥अन
रंयच्चतप्रोक्तंनपुंसकाराष्ट्राजैमिनिये
रचनाकात्यायनीयंमतंव्यासायकविशंकरपति
भिर्यभाषितंनिश्वयातायवानंदकविप्रवीरोचित
वईचयहंडिनापहान्स्पायनश्चतादिकपिति
निधानाद्भुतंगामाकुर्वनुभयंकरलकलिता प्रायः
श्रुतेन शनात्सर्वभ्रातजनादनेककविवाहीन
अयात्॥उदारंभवतांविधायहृदयेभोधात
याकःपरमोधमाश्रमवियेःशब्दात्कुता
॥किंपाभाररचनाभिरनेकवारंकिंवम्ल में
हदपपरीतवाकोःयलभ्यतेकिलसमाधिवि।
धानात्विंतत्रविस्तरविवेचनवाभिराग
शब्दजलधेरखिलस्यपारंसारंविधायविधिन।

वररुचि कोश
विचारात्॥शंबूकमर्कटझषादिभिखसंगःप्रारोभनेरि
हनरलमिलिःकदापि॥तायावान्कमित्रांतःशब्दोत्र
नसकेहि वोड्यावहिपत्रमंत्रचित्रानेगरित्र
च॥१॥यावानितिसमुच्चयोकविधवांतःशब्दःसन
सकेवोदयः॥पुत्रमंत्रभित्रशब्दान्वर्जपित्वेसर्थः
यथासूत्रंशत्रंशास्त्रमित्रपवित्रंचागापोत्रपात्र
दासत्रंपरित्रचेत्यादि।अर्यपुत्रःसुतःअयमंत्रोहोम
वाच्योवेदना हिशब्दानुक्तसमुच्चयार्थः।तेनाका
नविषाणुमित्रादीनांपुरत्वप्राःसिडिअछनोनर्तक
आतपवारणवाचकसनशब्दस्सनईसकतेवाइ
छत्रवतपवारण||अपहावोऽध्येताअर्यविशामित्रः
भिवत्सरुषायात्रामात्रामस्त्रादंष्टाविघालियांवरत्रा
च॥ईहूस्तयबैकाशरहरहवाषवराया
त्रामात्रादिकानशब्दानास्त्रियांसालिंगे विद्याज्जानीया
दिसाइयपात्रातीपादिगमनाइयंमाना सवयव
स्तोकचराइभस्त्रालोहधमनी।इदंष्टादशनविशे
पोट्यवरात्रिगुणाकृतारज्जावरवादीनामपित्रांत
মৰম৷ সবখামাৰানৰ
भावादिति भावातंत्रचाभाववाचकादातोखप्रसया
स्मात्माईचडच्चईदूतीतावतेयसतदिदंशब्दरूपमीदू
दंत अंतःशब्दप्रपेकमभिसंवध्यते॥ईदातेधूयमाणे
पदंप्रत्येकमभिसंबध्यतेइत्युक्तत्वात॥एकोच्यस्पत
तएकाएकस्वरमित्यर्थः॥ईदूतपश्चकालियांत
Smtux

वररुचि कोथ 47- छब्दरूपभवति।यस्त्रायोषिताइयं श्रीदेवताविणे, माप्रभुशक्तिचाइयंभूरणोरूपरिरेखाएकाजिलि किसेनानी।ग्रामणी शारदादयोपिलियांगदयंशत ऋतुविशेष: इयंदरग्रीवास्कानाइयंहषशिला यंपादृट्जलधरसमपचकार:समन्वयार्पः॥ एवकाग वधारणस्कूणोणेस्त्रायोगेलोरहशशपूर्णकयोनस कता॥सर्वस्यासिनाम्लोजलनाम्नश्वमुत्कापः॥१३॥ गोरगइति।स्कूणाचौर्णाचस्कूणोणेस्त्रीयोगेनास्त्रालि भक्तरसर्थः।इसंस्कूणाकाष्ठमयीहिकर्णिकाइय मूीमेवलोमा॥तयोरेवस्कूणोर्णयोर्यपासपएहरण पूर्वकयोनपुंसकत्व इदंगृहस्कूण।इदंशोण ग्रह एचपूर्वकयोरितिकिाइहमामूनदयंशलास्कूणाग ३ यमेषोणी॥सर्वशन्दीनिर्विशेषकाची सर्वमक्षिनामन लनामचनपुंसकेभवति अक्षिनामतावत्स्मति लोचनानेनपनंबईगंवसमसपदि जलपर्णा इदंजलंतोयंसलिलमंबुनीरंवारिकाननमुदकवन मित्येवमादि।जलशब्दत्वादपशब्दस्यापिनपुंसकत्वंश प्रोतीत्याहमुकाप अपशब्दवर्नयित्वेत्यर्थः। अस्पहि पधिकागलात्वाइमाआपःवहुवचनांतःसदैव। नलकुसुमनामसर्वनपुंसकंस्यसग्रस्तुविभाषपान भारतें उदाख्याहिकेशनखदैतसंज्ञान॥१४ाजलकु सुमनामसनिविशेषनपुंसकलिंगभवति तय कमलपंकजोकनकल्हारंकुशेशयमित्यादिान

वररुचि कोश
लकुसुमहारेणनपंसकत्वेप्राप्तेपद्मस्पविभाषाक्रियते
पइदंपनाअयपद्यइतिउक्तंचावसेंतेपीतभीतेनको
किलेनवनेरुतं॥अंतर्जलगताःपद्माःश्रोतकामाइवो
छिताः॥ऋतेशव्दावर्जनार्थवर्तते॥अभ्रशब्दमेकंव
ज्जयित्वाअंबुदामेघास्तेषामारख्यासंज्ञापयीया इत्यर्थः
तेंव्दाख्या:शब्दाःपुंसिभवंतितद्यथा।इमेअंबुदामेघाः
पयोधरापनजीमूताजलधेराबलाहकाःकंधराइत्येव
मादयः॥इमेकेशाइमेदंता॥इमेनरखा।कंठस्तन
वाहून संज्ञाःसिस्त्रियांभवेद्वीवाटष्टललाटांगोदरज
यूणिनपुंसकानिस्सुः॥१५॥कंठसंज्ञा स्तनसंज्ञाःबाह
संज्ञावसिभवंतिाअयंकटगलइत्पादिः स्तनसं
ज्ञाश्च॥अयंस्तनाकुचःपयोधरइत्यादिःशवाहुसंज्ञाश्च
भुजस्तरणःधरणःचालनइत्यादि| कंठसंज्ञकत्वाद्री
वाशब्दस्यापिपुंसिप्रयोगःपापोतीत्याहास्त्रियांभवेद्री
वाग्रिीवाशब्दस्पस्त्रीलिंगताभवति॥इयंग्रीवाशिरोधण
कंधराइत्येवमादयः॥ष्टष्ठादयः शब्दानपुंसकेस्थः।त
द्यथा।इदंष्टष्ठपार्ययोर्यष्टिःइदललाटभुवोरुपरिस्था
नं॥इदमंशस्तनयोरुपरिस्कानं इदमुदरंजठरः॥इ
जत्रुस्कंधसंबंधि॥इत्येवमादयः।उम्विन्यजल
यःपुंस्योष्ठकपोलगुल्फसंज्ञाश्वपञ्चेरचऋदोरवस्सा
बहुलमंधकारश्व॥१६॥र्मिश्वध्वनिश्चअंजलिश्व
उर्मिध्वन्यजलयः॥रतेशब्दापुसिभवति॥अयमू
भिस्तरंग।अयध्वनिःशब्दःअयमंजलिःकरपुटःओ

वररुचि कोश
५
ठकपोलगुल्फसंज्ञाश्वसंताशब्दाप्रत्येकमभिसैबध्यते
ओषश्चक पोलवगुल्सनओष्ठकपोलगुल्मा:एतेषांस
जाःपर्यायास्तेपुसिभवंति।अयमोटामधरदंतछदः
अयंकपोल:गंडइत्येवमादयः।।अयंगुल्फःपादग्रंथि
उ:पूंठइत्येवमादयःपञ्चएरचऋदोरचपदरुजवेगस्थ/
शोधजित्येवमादिनाप्रकरणेघनोविहितइतिायेनवि
धिस्तदंतस्पेतिघञ्पत्ययाताःशब्दाःतिभवंतित
यथागपादारोगावेगःस्पर्श:पाकात्याग योगःप्रसादः
भेदारोदादाहादोषःप्रकारविकारइत्येवमादयः॥एर
जितिाएरजईवीताचप्रत्ययःस्सात्॥अयजयान
यःतथाऋदोरपा प्रवीताइवताञ्चधातोरपप्रत्य
यःस्सात्तत्रवतात्॥अयंकरविरहाभराशर
नरः इत्येवमादयः॥उवर्णोतात्॥अलकापवाभवः
इस्पेवमादयः पर्जताएंधकारशब्दस्यापिनित्पुरत्वस्या
दित्याहांबहलमंधकारश्चअंधकारोबहुलंपलिंगेभ
वति॥विभाषाभवतीत्यर्थः।इदअंधकार अयंअंधका
रातथाचोक्तं नेहागमोस्तिशलभंस्यनमारुतस्यस्ने
हक्षयोपिनभवेत्पथमेप्रदेोषे अव्यक्तवस्तुपुरुषप्रतियो
धितेनपारावतेनपतताकृतमंधकारं॥प्राण्यगमिदतंव
स्तिकुक्षि पाणान्विमुच्यसललीजिंघाशिरास्तषानासि
काचूडावसाचैव ॥१७॥प्राणोनामवायःसोस्पास्तीतिमा
णीतस्पोर्गपाणयंग इकार अंतेयस्सतदिदंतातस्तवस्त्र
लिगभवति॥ताया।इयंकाटःोणिःअंगुलि:पंक्तिरि

वररुचिकोश
त्यादिवस्तिकुक्षिपाणामामपिदैतत्वाचस्तीत्वेप्राप्तबा
पःक्रियतेस्तान्विमुध्यवर्जयित्वेत्यर्थः॥पुंसात्यधिका
रात्तेषांपुंस्त्वमेवभवति।अयंवस्तिःनाभेरधः॥अयंकु
क्षिरुदरस्कानं अयंपाणिहस्तइति।जंघादयःशब्दा,
स्त्रियां भवंति।इयंजंघाजानुनोरथस्तात्॥पादस्पोपरि
स्वाच॥इयंशिरादेहधारिणी।इयंस्नुषापुत्रवधूः
नासिकागंधहारिणी॥इयंचूडाशिवाइयंवसाणेणि
तविकारः॥स्नेहश्चास्त्रकलुस्फिक्त्वग्वाग्याषितो
हिविधास्त्रियांधुनावाच॥दीधितिमेकामत्कारम्पनि
धानतुपुंस्पेव॥रास्त्रगादयःशब्दा:खियांभवंतिपत
द्यथा।इयंलक्माला॥इयंसुक्यज्ञोपकरणभाईसाइय
स्फिक्कटि प्रदेशः॥इयत्वक्वाहिश्चमाइयंवाक्वाण
इयंयोषित्वालापौचनोश्चधुनावोचलियांभवतः
यंघोःस्वर्ग:इयंनोजलतरणिः॥हिशब्दः पादपूरणे
दीधीतिमेकांवज्जयित्वारश्मिवाचकशब्दाःपीयान
येतेपुंसिभवंतितद्यथाइमेरश्मयःप्रग्रहाःकिरणा भी
शवःपादाःमयूरवाः॥अभीषयःगभस्तयःणय
वमादयः॥दीधितिशब्दाल्पधिकारातस्त्रियांभवति।
इयंदीधितिः।तुशब्दः पादपूरणेषमूसितक्षमज्न
मात्माश्मयूवपूषणजभीरहित सवैद्यईनातनपंस
कंपुंसिवाभवेद्ब्रह्मा॥गमूईक्षन्तसनमज्जन
लेभनआत्मन् अश्मनसवनपूषनइत्पतेः शन्देहिती
वनितंयदन्पत्यईदिश्वरंचना प्रातिपदिकतत्सर्व

- वररुचिकोश
नपुंसकंभवति।यथाइर्दचर्मवर्मशर्मभस्मसद्मलोम
इत्येवमादयः॥मूहदयोपिनांतत्वात्यकाअतस्तेषा
मपिनपुंसकताप्राप्नोतितिदर्थमितिप्रतिषेधःकृतामू
दीक्षतक्षेत्यादिपुंलिंगाधिकारात्युसिभवंतिायथाअयं
मूद्दीशिरः।उक्षारषभः॥मज्जासारतक्षावई किये
भाधातुविकारः|आत्माशरीरस्छः॥अपमानालः।युवा
तरुणः॥पूषादित्यः पुंसिवाभवेद्रोति॥द्यकत्वान्नां
तत्वाचब्रह्मशब्दस्पनपुंसकत्वेप्राप्तेपुंस्त्ववाविधीयते
ब्रह्मशब्दोवानपुंसकलिंगोभवति।इदंब्रह्मावेदाध्यय
नमीश्वरश्च॥अयंब्रह्माप्रजापतिःायद्येवंयत्द्यकंना
तंतन्नपुंसकंास्वंसतिराजन्शब्दस्पापिनपुंसकता
स्पातऍस्पतर्भावोद्रष्टव्यः॥९॥त्रुटिसीमसंध्यारत्र
य:स्त्रियांधूलिवेणिवार्यश्वापुसिनिशीथोज्योत्स्नाद
यशिलाकास्त्रियोनित्यं ॥२०॥एतेशव्दा:स्त्रियांमवंति
इयत्रुटि:स्वल्पाइयंसीमाग्राममयंदा।इयंसंध्यादि
नावसान।इयंत्रिःशर्वरीयंधूलिःपांसुइयंवेणी
केशरचनाइयंखारीपरिमाणविशेषःनिशीयशब्दः||
पुसिभवति॥अयंनिर्णयोर्घण्त्रः।ज्योत्स्नंदयाशला
काःस्त्रियांभवंति॥इयंज्योत्स्नाचंद्रप्रभाइयंदयाक
रुणाइयंशलाकालोहधर्मनी नित्यग्रहणविभाषा
नित्यायोगेकर्णहन्नपुंसकेश्मश्रुजानुगुदशब्दा
एकाभिधानतास्पादत्राणोर्नित्यं ॥२॥सोयोग:
योगातस्मिन्कर्णहनूभवतःायथाअयंकर्णःोन्नकुंती

वररुचिकोश
पुत्रश्चाहनुःकपोलप्रदेशः॥श्मश्रुजानुगुदशब्दाःन
सकेभवंति॥इदंश्मश्रुमुखेकदेशरोमराजिःइदंजा
नजंघामध्यस्थान।इदंगुदमपानं अभिधीयतेनेने
त्यभिधानंएकंचतदभिधानंच तस्यभावःएकाभिधा
नतास्यात्भवेदित्यर्थः॥अखाश्रुणोर्नित्यं नपुंसकता
भवति इदमस्त्राइदमश्रुनयनजलमितिाएकए
वार्थः नित्यवचनपूर्ववत्॥२॥घुसकिरुपसर्गपूर्वः
पुस्यन्योपपदेवेषपूर्वःस्त्री॥येभ्योनञ्तान्युस्युक्तान्या
ञ्चाविनाविडि॥२२॥घुइतिदिाधाध्यदावितिषणांधा
तूनांघुसंज्ञाविहितासहकिनावर्ततइतिसकिःउपस
गैघोःकिरित्यादिनाविहितःकिप्रत्ययोगृह्यतेउपसगी)
प्रादयः॥उपसर्गाःक्रियायोगइति॥उपसर्गःपूर्वोयस्प
सरवपुंलिंगोभवति।यथाअयमादिनिधिः॥प्रणिधि:
आधिःसन्निधिताइत्येवमादयः॥अन्योपपदकर्मण्य
धिकरणेचेतिकिप्रत्ययः॥अयंमभोधिः॥जलधिः
दधिःतोयधिःशरधिःइत्येवमादयः॥इषुशब्दोपपदे
वास्नी इयमिषुधिः॥अयमिषुधिःातूणीरंयेभ्योधातु
भ्योनञ्प्रत्ययः॥तान्युस्युक्तान्विद्दिजानीहियाञ्चश
देवजयित्वायजायाचायत॥विछाप्रकारसोनत्रि
तिनन्प्रत्ययः॥अयंयज्ञः।यत्नःविष्टाअष्टाःरक्ष्ण
एवंतहियाञ्चशब्दस्यापिनजंतत्वान्नपुंस्त्वंस्पात्॥इ
त्यतआहायाञ्चाविनेतिमख्याधिकारास्त्रीयाचार्थ
ना॥२२॥तनकायशरीराणिस्त्रीपुन्नसकेषजानीहि॥

वररुचिकोश दधिसक्स्थाहानिस्पुर्नसकेस्त्रीतुकक्षास्यात्॥२३॥ तानशब्दान्यथासंख्य स्त्रीपुन्नसकेषुविहि।इयंत नाअयंकाय।।इदंशरीरंगदाधिसक्थ्यस्थिशब्दान सकेस्यायथाइदंदधिक्षिीरविकाराइसक्थिडे मिधाइदमस्छिकीकस।कक्षाशास्त्रियांभवेत यथाइयंकलाबाहुमूलं॥अन्यच्च॥जघनाभरणेस्त्राणां करीणामध्यबंधने॥अवस्थासुचहाणानित्यकक्षा व्यवस्छिता॥२३॥सुमनोमरोविरहितमयकमसतंतु, पुंसिस्पात्ायकं पुनर्नसकपकतादन्यत्रवैजरसः |॥२४॥सुमनस्अमरसइत्येताभ्यांविरहितमुझितमि त्यर्थः।असतेयस्पतदिदमसंतऍसिभवेदित्यर्थः। अयमंगिरा:चंद्रमाःस्छूलशिरापुरूरवाः।।उच्चैश्रवाः दुवीसाः॥ष्टयुयशाइत्यादयः॥सुमनसोमरसश्वस्य धिकारास्त्रियांप्रवृत्तिः।इमा सुमनसः कुसुमानिाइ माअसरसोदेवलियायकमसैतनपुंसकंभवतिाइ दमोजातेजावर्च:शिरःयशःछंदोतःचेतःपयः॥त पाअंभःजरसशब्दसापिनपुंसकतास्मादित्यतआहा न्यत्रवैजर सानपुंसकारप्रकृताञ्चपुल्लिगादन्यस्मिन् जरसशब्दोभवति॥स्त्रियां।इयंजएड्भावः॥२४॥ पुंसिपुररवरबिंदिसुपायुमणिकालकेलिवलयः॥निय संघोहोपनीयविघ्घमाधवर्णाश्व ॥२५॥रतेशवासि भवति तद्यथा। अयंभुरखानापितोपकरणःअयंखुरः पशुपासाअयंविंदुःविसर्जनीयावयवः॥अन्यच्च॥अ

.
वररुचि कोश
यमिःसस्यजातिः॥अयंपायुःअपानं॥अयमणिः।रत्न की
लशंकः॥प्रहरणविशेषः अर्यकेलिाहास:अयंकलिः
कलहः॥अयंवलिदैत्यः॥राजगृह्मदेवतोपहारोच निघा
दयाशब्दाःपुंसिभवंतिाअयंनिधःपर्वतः।।अर्यसंघःसमूह
अयमुहःप्रशस्त: अयमपघ्रआश्रयः।।पर्वतश्च॥अयमा
घोनदीवेगः॥पुरुषारंभाविघ्नः कर्मनिघातः॥धनि
दावाअर्घःपूजामूल्यविशेषावणेहरितपीतादिः।ब्राह्म
णादिः॥अकागदी निचासराणि ॥२५॥ पणगुणगणकणों
णाःकिणफणधुणगणवाणचूर्णाश्च॥नित्यहिसिपंथा
वाष्पोमावानश्चविज्ञेयाः॥२६॥ पणादयःशब्दाःसि
भवंति।अयंपणोविंशतिगंडकः।।अयंगुणःसंख्याख्यः शुक्ला
दिपाटलादि अयंगणःसंघातअयंकण परमाणुः॥शोणोनदा
किणोनिकषःफणोभुजंगफणःघुणःकीटविशेषः।शाणःपा
पाणविकारावाणःशाअसुर एष्टिकाच॥अयंचूर्णःश
कलःखंडइत्यर्थः॥अर्यपंथामार्गः॥अर्यबाष्योऽश्रु॥अय
मूष्माधर्मः।अयमंध्यामार्गः॥नित्यग्रहणविभाषानिवृत्य
रि६॥ नपुंसकेश्वभ्रतणरणाीनि।वीणातूणा
घोणाणास्तुनियतस्त्रियांविद्यात्।।रगाएतेनपुंसकलिं
||गेभवंति।इदंश्वभंगतः।इदंतृणगृहछादनद्रव्यविशेषः
रणयुई।ऋणमुहार अधमर्णश्चस्तान शब्दान स्त्रियांनि
यतनिश्चितविद्यात्।।इयंवीणावाद्य विशेषः॥तूणाइषुधिः
इयंघोणानासिकाइयंत्रणादयाबुद्दिः।।तुशब्दः॥पादपूर
णे॥२०॥ यदनांतमकतरितन्नसकेवियनिःखिया
.

९१ वररुचिकोश मेवायोभावेऽणापोतोपुंस्युक्तोमन्युमृत्यूच॥२॥ अ नअंतेयस्पतदिदमनीअकर्तरिअनप्रत्ययातयत्यातिप दिकंतन्नपुंसकेविदिका हिनसकाडावेक्तइत्यत्रव तैमानेल्गुड्नेतिल्युट्युवोरनामित्यनादेशःवचन।भजन भाजनंगपानं आसनाप्रयाणाशासनं।आधिकरणमित्या दि॥अकर्तरीतिकि।नंद्यादिभ्योल्पुटानंदन:मरणाम दनः।कुलनः॥शतनः।दमनः॥संकर्षणामधुसूदनःज नार्दनइत्यादि।अनि:स्त्रियामेवाएवकारोवधारणार्थः अक्रोशेनअनिः॥ययाइयमभोजनिःअकरणि अहरणिः अखादनिः। अशरणिरित्येवमादि अणचअपअणापो योतीपुस्मुक्ती॥णोअणचेत्पणप्रत्ययात्यागः॥उपदेशः पसर्ग:इत्यणप्रत्ययः॥निघःपर्वतः॥किंचान्पोमन्युमत्यू सिभवतः।।अर्थमन्पुर्दयाशोकश्चमृत्फनीश:॥२०॥ ॥ परपुटकरघरचंडवाटजूटवटाहिपुस्मुक्ता।भवटख टपरकिण्टकोटाश्नकूटतटयोश्चनसंसकता॥२८॥ रितेपटादयःशब्दाःपुसिभवंति अयंपटःप्रावरणापुटाप त्रस्पाकटस्तुणस्पाकटोगजकुंभश्च घटकलशाचंट: फलनिबंधनंगवाट:मार्ग:जूट केशबंधनावटोरसविणे वाअवट कूपः॥खटःशिरसिपहारापहाराजप्रसाद करण्टोवणिकाकीटः कृमिः।। कूटतटशब्दोनपुंसकेभव ताइदैकूटंट्रपरछानं॥इदंतटनदीकूरं ।।२८॥ घं राजरासटानांप्रथमाप्रकतिर्वसा शिफानांचस्वनीम्ना योगस्त्रिविष्टपंस्पानुभयहीनं।रास्तेघंटादय:शब्दा ।

. वररुच कोश
स्त्रियांभवंति।प्रथमारुतिःस्त्रीलिंगमित्यर्थः॥इयंघंटावा
द्याविशेषः।इयंज़टाकेशविन्यासः।इयंसटाकेशरः॥इये
वसामेदाइयंशिफाकंदः॥अयस्वर्ग:नाकः॥अयंत्रिदिवः
स्वर्गादिनामत्वात्युंस्त्वत्रिविष्टपस्पप्राप्नोतीत्यतआह॥
त्रिविष्टपस्यादुभयहीन।नस्त्रीनपुमानित्यर्थः।इदंत्रि
विष्टपस्वर्गः२॥ संवत्सरगिरिमासार्णव देवासुग
भिधानानां नित्यं पुयोगःस्याच्छासिपंकारिनाम्नाचं
॥३०॥ अभिधानशब्दःप्रत्येकमभिसंबध्यते॥संवत्स
राभिधायिनांशब्दानांसंवत्सरपर्यायाणांच॥गियादिपर्या
याणांचापुंयोगःस्पादित्यर्थः। तद्यथा|अयंसंवत्सराहा
यनोव्दइत्यादि।अयंगिरिःपर्वतःधरशैलइत्यादि।मा
साभिधायिनां॥अयंमासः॥हिपसः।मासविशेषोपिपुंसि
अयंचैत्र वैशाखःज्येष्ठःआषाढइत्यादि॥अर्णववाचिनी
अयमर्णवः।समुद्रःसागरस्पारावारसरित्पतिरित्यादि।
अयमृतःवसंताग्रीभादेववाचिनी।देवासुरः॥असुर
वाचिनां असुररुदैत्यःशराभिधायिनां शराकांडः।अय
मसिःखङ्गमंडलानः॥अयंपंकःकर्दमः॥जंबालः।अयम
रिशत्रुः वैरीरिपुः॥विपक्षइत्यादि॥३०॥ भाकछुक
शारज्ज्विष्टकावनित्यत्रीयामाषिकाच॥विद्युग्भूि
म्यभिधानंवल्लासरितांचविज्ञेयं३१॥ एतेशब्दा:नित्प
स्त्रियांभवंतिाइयंभाः दीप्तिःकछुःपामाकमादनी र
ज्नुःकुशमयी।इष्ट का॥पक्कमृतिकाईषिकावारणा
लाकाकष्टिकाच॥विद्युदादीनामभिधानंत्रियांभवति

....
१३
वररुच कोश
यथाइयविद्युत्तडित्॥चंचला॥शतहदाक्षणप्रभा ॥
सौदामिनी॥ऐरावतीत्यादि।दिगभिधानाआशंकाष्ठा
काकुंप्॥विदिगित्यादयःभूम्याभिधानंइयभूमिः॥ध
गरसाराष्टवाक्षमाझ्माइत्यादिवल्ल्यभिधान।इयंव
ल्ली मक्ततिः॥प्रतानिनीइत्यादयः।।सरिदभिधानाइ
यंसरित्तानदीकुल्याावंतीनिम्नगातटिनीत्यादयः।
३१॥ छायासुगनिशावालुका स्त्रियाँस्सुंश्चमूकंथे
राश्च॥आपसंपद्विपत्प्रतिपत्ममिदिनुषश्वेव ॥३२
॥ छायादयःशब्दाःस्त्रियांस्युर्भवेयुरित्यर्थः।यथाका
यावृक्षादेंःप्रतिबिंबः।सुरामदिरानिशारात्रिः॥वालुका
सिकताचमू:सेना कंथाप्रसिद्धा॥इण्जलभूमिः॥ए
शब्दाः। स्त्रीलिंगेभवंतियथाइयमापत्व्यसनास
पड़नाविपत् दुःखप्रतिपत्तिथिविशेषः। समित्काष्ठ।
विपु बिंदुः॥३२॥ कुशकूबरकुंजीकर कुठारकुंद
कुतुपाहिपुंस्फत्ताः॥कुलकूलकुंकुमानितुनसका
न्येवजानीयात् ॥३३॥ एतेशव्दा:पुल्लिंगेउक्ताः॥यथा
यंकुशः॥दर्भ।अयंकूवरोरथस्कंधाकुंजोगहन अं
कुरोवीजप्रादुर्भावः।कुठारःपरशुः।।कुंदपुष्पजातिः
कुतुपश्चर्मपात्राएतानिनपुंसकानिजानीयात्॥एवं
कारोवधारणे॥इदंकुलंब्राह्मणानांकुलंनदीतटं। कुं
कुर्मकाश्मीरं॥३३॥ लोहमुखपर्णवनधनसंज्ञाश्च
नपुंसकेप्रोक्ताः॥पीरार्थोपस्युक्तावटवीतूक्तास्त्रिया
मेव ॥३४॥ संज्ञाशब्दःप्रत्येकमभिसंवध्यते।लोहादि

वररुचि कोश - सिंज्ञानपुसकभवतिगइदलोहमायसामुखलपनतुडमानन मित्यादि।इदंपर्णपलाशामित्पादि।वनंविपिनकाननमि त्पादि।इदंधनंद्रविणवस्वित्येवमादिरार्थोशन्दौपुसि भवतः अयंगरोलंकारः अद्रिव्याअटवीतूक्तास्त्रिया मेवाइयमटवीवनं॥३४॥ एशिपलाडुकमंडलुगडुतू लमुहूर्तपरशुशंकूना॥हतिसीधुकंकटानापुंसिचग दितःप्रयोगोहि ॥३५॥ एषांप्रयोगःसिगदितःकथि तः॥राशिर्धान्यादीनांपलाडुलसुनजातिः।कमंडलुःका एमयंजलपात्रंगडः कुन्जं तूलःकापीसादेः।मुहूर्तीहा) दशात्मका परशुद्धक्षभेदी।शंकुचिन्हंकालस्वाति वर्म॥अर्यसाधुःसुरा।अयंकंकटोहस्तिकवचं ॥३५॥ शालामालादोलावेलाफेलाशिलातुलालाला॥से नापालिबालिगुवागुराश्चस्त्रियामुदिताः॥३६॥एतेस्त्री लिंगेउदिताःकथिताः॥इयंशालारहविशेषः॥मालास्त्र कादोलाक्रीडासाधनावेलाकूलंसमुद्रस्प ॥फेलाभक्तो छिष्टाधानाश्च शिलाअश्मागतुलापलशतानुमानाली लाअतिरसकोविदश्वसेनाहस्त्यश्वपदातिसमुदायः॥पा लिपंक्तिप्रदेशावलिःकर उपहारा दद्रुःकुष्ट विशेषः वागुरामृगबंधनीरज्जुः॥३६॥ पातालजालमलरवल कपालशेवालशीलनालानिचीरचीवरवियंतिचविद्धिा तृतीयाप्रकृतिकानि॥३॥ एतेषांततीयाप्रकृतिःतृती पास्कानेनपुंसकस्यदृष्टत्वातपातालादीनित्तीयाप्रकृती, निविडिजानीहि ॥यथाइपातालंरसातलं जालमत्स्यवं

१५
वररुचि कोश
पनंगवाक्षश्चमिलापापमरवलमर्दनस्छानबीहीणांक
पालमस्तकास्छिाखंडचीवालंजलसभव शीलविनय
नालंपद्मादीनी॥चारंजार्णवस्त्राचीवरंभिसाप्रावरण
वियदाकाशं ॥३॥ मुंडनितवक्षपशुल्मसान्चकवंश
पूगशवरथाश्चसिस्युः॥जधनांवरफलमूलांगानित
विमुच्याश्चि॥ एतेषब्दाःपुंसिस्थाअयंमुंडोमंडितशि
नितंबः पश्चाद्भागःस्त्राकंद्याःहिस्वशाखामूलको
शासपःगुल्मः शारखापत्रप्रावरणःसानुःपर्वतैकदे
श:अकश्चिन्हें विंशोन्वयः॥पूर्गःऋमुकारिख केवः
रथःस्पंदनःनिसकाधिकारात्जपनादयानपुंसके
इदंजघनंकरिप्रदेशः अवरमाकापावांचाफलेक्षा
दीनांगमूलंशिफाअंगमवयवः॥३॥' झीरोदस्विन्न
वनीतवर्षकुंडाड एतंभगगगनानि विद्यान्न सका
न्यौदनश्चपुंसिस्त्रियांज्याच॥३॥ एतानिनपुंसका
निस्युः यथाइर्दक्षीरंदुग्ध इदमुदस्वितंऋविशेषःन
वनीतंदधिविकारावर्षसंवत्सरः॥ कंडे पेयादिपात्र
डंबीजादिप्रादुर्भावः। एतमाज्याभंगयोनिः गगनमा
काशं ओदनस्तु॥पुसिभवति॥अयमोदनः भक्तोखि
यांज्याच॥धनुषागुणः॥३६॥ विषसंज्ञा पुंसिवि
पंतुनपुंसकंस्पाक्लियातिथिर्वोक्तां ॥अतिथिस्तु
सिराहनीतशोणितानीतरप्रकृती॥३९॥ विषसंज्ञाः
एसिभवंति। हालाहलाकालकूठ ब्रह्मपुत्रः॥विषन
संसकं।इदंविषसर्पशरीरजंचातिथिशब्दोवाविभाषया
.

M
वररुचिकोश
।
स्त्रीलिंगेभवतिपुंलिंगश्च यथाइयतिथिः||अयतिथिः
अतिपिशब्दःपुंसिर्भवति।अयमतिथिरंभपागतःशक
'दित्यादीनीतरप्रकृतीनपुंसकेभवंति।इदंशक
स्पुरीषं। नीतएत॥शोणितरुधिरं॥४१॥ मुत्कादिनाह
नीदिवसनामानिसिस्त्रियांत्विडुडुताणपाणियुगः'
सक्तःखियांसमावेववाश्च॥४१॥ दिनाहनी,
बाअन्येदिवसपर्यायाःपुंसिभवंतिअयंदिवसोवासरः
घवःसंर्यकरइत्यादि।दिनाहनीनपुंसकेभवतः इदंदि
नमहः॥ स्त्रियांत्विडुडुलारा:विडादयःशब्दाः स्त्रियांभ
बंति"यंत्विदकांतिलायमंडुनक्षत्र इमास्तारान
सत्राणि॥पाणियुगःपुंसिभवति।अयंपाणियुगः पाणि
युगग्रहणमन्ययुगनित्यर्थ ॥४१॥ भवतिनपुंसक
योगःसंख्यापूर्वस्परोत्रिशब्दस्याससमासस्यतुतस्यै
वपुंसियोगनजानीयात् ॥४२॥ संख्यापूर्वोयदिरात्रि
शब्दस्तदानपुंसकेवोडव्यः।ययाइदमेकरात्रंदिरात्रंत्रि
रात्रमित्येवमादयः।सहसमासेनवर्ततइतिससमासः
ससमासस्पतुरात्रिशब्दस्यपुंसियोगविजानीयात्॥य
थापूर्वरात्रःअईरांत्रःवर्षा रात्रः॥४२॥ पुरमधुनगंति
विद्यान्नसकेवास्त्रियांभवेदर्चिा त्वतलोनपुंसक
स्त्रीविधावहःपुंसिसंख्या दिः॥४॥ परादीनिनस
केविजानीयात्॥इदंपुरनगरंगमधुक्षा,जगदिश्व।
अर्चिःशब्दः स्त्रियांभवतिवा। इयमर्चिः॥ इदमार्षदलिः
त्वतलोप्रत्ययोयथासंरयनपुंसकत्वाविधौदष्टव्यो। ब्रा

वररुचि कोश
.
ह्मणस्यभावोत्राटाणन्वानात्मणानायवमिदशूद्रत्व
यंशूद्रता॥अहाशब्दः यदासरव्यादिःतदापुंल्लिंगोभवति
अयमेकाहाग्रहासह सरव्यादेरितिकिंगपुन्याहं ।।
प्रत्यहं॥४३॥ रुत्वंतासिकशेरुदारुजतुवस्तुम
स्तुभिस्त्यक्ताः स्युःसग्रंथिमस्लाइसुसूघ्यजंतानोन
पुंसकता शब्दातास्तुशब्दातास्तु
कशेरुदारुजतुवस्तुमस्तुभिस्त्यक्तारहिताः॥सग्रंथिप
स्काःपुंसिभवेयुरित्यर्थः॥ यथायंत्सरुःखगमुष्टिःभस
भर्ती मरुर्निर्जलोदेशाचर्मत्रतप्तपाकः॥ शत्रुःरिपुः
तरुक्षः।मरुमंगः॥मेरुःपर्वतइत्यादिः॥अयंकेतुरु
त्यातः सेतुबंधताहेतुःकारणं॥तंतुःषट्प्रकृतिः॥धातु
म्लेमादिः॥कशोरुप्रभृतयोनपुंसकेभवंति।इदकशेरु
भूसंभवं॥ इदंदासकाष्ठं ॥जतुला क्षावस्तुवाक्यप्रबंध
हेतुः।मस्तुदधिसंभवं ग्रंथिप्रस्छौचपुंसिभवतः॥अ
यग्रंथिः।गोठिरितिप्रसिद्धप्रस्छ परिमाणाइसंताना
मुसंतानांचध्यजतानांचनपुंसकतास्पात्॥इदंसर्पिः
तंहविर्दैवान्नंगबहि पवित्रमित्यादि।इदंवपुःशरीरं।
आयुःजीवितपरिमार्ण धनुःशस्वमित्यादिः॥ध्यञ्ग्रह
णेनवर्णदृढादिभ्यःध्यजितिगृह्यते॥नब्राह्मणादिभ्यः
सौकमार्य॥शोक्लयाकागदाध्यमित्यादि॥४४॥ पुं
सिस्त्रियांचपाटलिगोमुष्यशनिवाइसिंधुमणयः॥आ
शी— पूर्णगिर स्त्रियांमुडुपोच॥४६॥ एतेपशब्दाः
पुसिस्त्रियोगभवति।अयंपाटलिइयंपारलिःवृक्षविशे

१६ वरहाचकाश षः।।अयंगौः।इयंगोः॥अयमुष्टिरियमुष्टिाअयमशनिरि यमशनिः॥अयंबाहुरियबाहुः॥अयंसिंधुरियसिंधुः।। यंमणिरियमणिः॥रतेशन्दा स्त्रियांभवंतिायमाशीः इष्टासंसा॥इयंधू भारःकीलश्चाइयंपूःपुरी॥इयंसुद्ध भुक्षा॥इयंतृपिपासा।इयंगावीणी।।इयंमुतहर्षः। इ यसैट्रोषः॥४५॥ किरतुषारतुषबुद्दफेनोसतं डुलपूपाःपुंसिस्युः।।आलिमुक्ताजिदर्विसिकताःस्त्रि यांमुदिताः॥४६॥ एतेशब्दाःपुंसिस्युर्भवेयुरित्यर्थः।। शकण्बुकणः॥तुषारोहिमसंततिः॥तुषाधान्यवुषःक डंगरश्च ॥बुहुदोजलकंकरः॥फेनोजलस्प॥समुद्रस्यओ सोवश्यायः॥तंडुलोधान्यविशेषः॥अपूपःपिष्टकस्पाए तेशब्दाः स्त्रियामुदिताःकथिताः॥इयमालिपंक्तिमुक्तार नं आजिर्युइंदर्भिक्तसाधनी॥सिकतावालुका॥ अ जिनाजिरशेवालनलमृणालतुहिनोडुपाज्पसस्यानि हारास्पदकाष्टानिचनपुंसकान्येवपटलंच॥४॥ एतेशदानपुंसकेभवंतिदिदमजिनमृगत्वाइदम जिरमंगणाशेवालंजलसंभवंगनलंसुवर्णभाजनामृणा लंपद्ममूल ॥तुहिनंतुषारः।उडुपंप्लवः॥आज्यंएतास स्पं॥वीहिः हारगृहस्य॥आस्पदण्ज्ञा। काष्ठमिंधनाप टलगृहस्पतिमिरंवा॥स्वकारोवधारणे॥४०॥ त्रिव प्पक्षेधिंद्रियसंज्ञकासतान्नपुंसकेविधि ॥शेषाःपुंसि प्रोक्ताः॥श्रीपिटाघाश्चनियर्यासा॥४८॥ त्रिचप्पक्षेषु मध्येइंद्रियसंज्ञकमझनपुंसकविहिाइदमक्षमिद्रिय शेषास्त्वक्षाःपुंसिप्रोतः॥अयंदेवानामक्षाकटाक्षः श्री पिष्टाधानियासाचसिभवतिअयं श्रीपिष्टःसर्जरसः।। गगलइत्येवमादयः॥४८॥ विंशतिरानवतेःस्त्रीन सकेतालुहृदयकुड्यानि।पार्श्वकुकुंदर विशयतलध नलवणराष्ट्राणिचावैहि॥४६विपतिप्रभृतयोनय निपर्यताः स्त्रियांभवंति।इयविंशतिः त्रिंशत् ॥चत्वारि सत्॥पंचाशत्पष्टिः॥सप्ततिः।।अशीति:नवतिः॥रता निनपुंसकेभवंति।इदतालुवदनैकदेशहदयंजीव नस्छान।कुडाभित्तिः। एतानिनसकान्यवैहिअवम त्यर्थः॥इदपार्श्वशरीरस्य॥कुकुंदरंनितंबकूपयं॥ विण्यद्रव्यंातलमधः॥धनंद्रविणलवर्णरसविशेषः। राष्ट्रजनपदस्छान॥५०॥ क्रोडाघाटाजिव्हाशिरोष एशकुलीस्ट हामायास्त्रियांविहि ॥शारवाशिवाक लामेखलारेवाराजिपंक्तीच॥५१॥ एता:स्त्रियांवि दिइयक्रोडाअंकः॥घाटाग्रीवा॥शिरोधेराग्रीवा जिव्हार सनाशकुलीखंडस्यभपद्रव्यंास्टहावांछा।मायाज नवंचनेछा॥इयंशारखावृक्षस्याशिवाचूडा।कलाविज्ञा नमेखलाकांचीगरेवारा निर्धनस्यपंक्तिर्दतानां॥५१॥ स्नायुप्रदोत्काश्चस्त्रियांखट्वाभवेत्वेता॥ताणावा णाप्राणाविश्वाणासंक्रुणाविकोणाच॥५२॥ एतेश दास्त्रियांभवंति।स्नायुःशरीरस्प॥श्रद्धाआदरसाउल्का आकाशोत्पातः॥ज्वालाच॥खट्दाशयनीयंत्रेतायुगाता, णास्त्ररचना॥वाणावाणी प्राणानडाविश्वाणालीला

वररुचि कोश
संकुणानासिकाविकोणानेत्रविछुधिः॥५२॥ भयबी
जसिध्मपदवहशुक्रतक्रसुखदुःखशिखराणाविद्या
न्नपंसकत्वमस्टगित्पस्यसदैव॥५३॥ एतेशब्दाः
नपुंसकेभवति।इदंभयंत्रासांवीजमंकुरोत्पत्तिकार
णं। सिध्मंकुष्ठविशेषापदंस्कानं। वहमयूरपिछंशु
रेतः॥तक्रमथितं॥सुरवंभोगः।।दुःखपीडा।शिखरं
श्रृंगं असक्रासदैवेतिवचनाद्भयादीनांव्यभिचा
माअयंभयः॥५३॥ पाषाणोपलशृंगारप्रस्छभंगार
मस्तकस्तबकाः॥रूपंमुत्क्वाशब्दरसस्पर्शशंधाद
यश्वोक्ताः सदापुंसि॥५४॥ एतेशब्दाःसदापुसि
भवंतियथार्यपाषाणःप्रस्तरा उपलःशिलापाषाणर
व॥श्रृंगारोविदग्धताप्रस्थःपरिमाणभंगारःसुवर्ण
मयःकलशः॥मस्तकाशिरास्तबकापुष्पोत्कराश
ब्दोध्वनिः॥रणेमाधुर्यादिः स्पर्शोमृदुकर्कशादिः॥ग
धोनासिकाग्राह्य कुसुमादेः॥रूपंमुत्कारूपविहाय॥
रूपंनपुंसकेभवति॥इदंरूपंचक्षुग्राह्य॥५४॥ शे
खरयूपपुरोडाशकूपरुपलवशष्याः॥धर्ममयवासो
दशादारा:पुंसिवहुवचैषां ॥५५॥ एतेशब्दा:पुंसि
भवंति।अयंशेखरः पुष्पसंघातः॥उत्तुंगोवा॥यूपोयज्ञ
भांडंपुरोडाशोयज्ञपिंडकिः॥कूपोवटः॥सू.पोव्यंजन
लवोलेशः॥शष्योवालणं॥धर्मउपवासादिनामयो
वेश्मावासांसिवस्त्राणितेषांदशाादारास्त्रिय श्व
सिभवंतिबहुत्वंचैषांसदाभवति।इमेवासोदशा:वस्त्री

काश
२२१
तसूत्राइमेदारास्त्रियः॥ वासइतिकिदिशाअवस्का
॥५५॥ मांसविवराभिधानंनपुंसकेविदितीर्थतुंडे
चायवमाषाघातीहया युसिप्रियंग़वश्चस्त्रियामेव
॥५६॥ मांसाभिधानविवराभिधानंचतीर्थतुंडेचन'
सोविधिजानीहियथामासंपलंपललंक्रयमित्यादि
इंदविवरंबिलंछिद्ररंधेकुहरंसुषिरमित्यादि।इदंती
थपुण्यस्कानं तुडवत्रं यवमाषाद्यावीहयापुंसिं॥य
थाइमेमाषाः॥मुगाःकुलत्काःसोष्टाःगोधूमाःतिला का
लायाःमसूराः॥सर्षपाःप्रियंगवश्वास्त्रियामेवइमानि
यंगवः॥५६॥ पल्लवउक्तःपंसितुनपुंसके किसल
यस्त्रियांलाक्षा॥ऋग्रोरचनापिंडकाकंडूःक्षपाचैव
॥५७॥ · पल्लवशब्दःपुंसिभवति॥अयंपल्लवः।इदं
किशलयंप्रवालं लाक्षास्त्रियांस्यात्।इयलाक्षाजतु
॥ऋगादयःशब्दाःस्त्रियांभवंति॥इयमृक्वेदावयवः
रोचनागोपित।पिंडंकाशण्यग। कंडूःवर्जूभक्षपाए
निः॥५०॥ कललकफपूयकुल्माषकल्ककल्पगे
हमखलाहित्याः॥झर्भरपंखचषालाश्वपुंसिकटा
हमत्स्पोच॥५॥ एतेशव्दाःपुंसिभवंति।अयंक
ललोगभीशयः।।कफाम्लेमा।पूयःोणितविकारः
कल्माषःसस्पजातिःकल्कःसर्षपादीनांचूर्ण कल्पः
कालपरिमाण|गेहोगृहं॥मरखोयज्ञः॥लाहित्यानदवि
शेषभिर्भरोवादिनविशेषः॥पुरवःपारस्पचिपालो
यूपाग्रंाकटाहोलोहभाजनगमत्स्योमीनः॥५॥ ॥

२२ वररुचिकोश वपलकतल्पसावलिशामिशनिमित्तपित्तचित्तानि किल्बिषजिनानितथानपुंसकेपाठपापेच॥५॥ ॥ एतेशदा:नपुंसकेभवंति॥यथाइदंशावमृतशरीरं। पलकनेत्ररोमविशेषः॥तल्शयनीयसद्मनिवासः। बलिशमत्स्पबंधनं आमिशंगृहहारं निमित्तंकार ॥पितधातुविकारः॥चित्तंमनः।किल्विषंपापं॥ जिनंकुटिलं॥पीठमासनंगपापंपातकं॥५बल्व जलाजासूनापुंयोगः स्पाइहुत्वंच॥स्छलशाहल शिबिराणानपुंसकत्वंस्त्रियांएतना॥०॥ वल्व जादयः शब्दाः पुंसिभवंति।बहुत्वंचैषांसदैव।इमेब ल्बजाःशष्याइमेलाजाःभ्रष्टधान्यानि॥असवःप्रा णाः॥रतेशव्दा:नपुंसकेभवंतिाइदंस्छलमरण्य प्रदेशःशलहरिततृणशिबिरं शकटस्छानाटत नाशब्दःस्त्रियांभवति॥इयंटतनासेना॥६॥ ईपी रुचिःस्फुलिंगाःशय्यानिःश्रेणीकोटि कुटीवाणा॥ पेशवरूथिनीचस्त्रियांकुथानाडिकाकंथा॥६॥ ॥ एतेशब्दाः॥स्त्रियांभवंति॥इयमापासूयारुदि दीप्तिःअभिलाषावा॥स्फुलिंगाअग्निकणाः॥शय्या. शयनीयंनिःश्रेणीअधिरोहणी॥कोटिःसंख्या॥ टीगृहावाणीवाक्॥पेशीमांसपिंडीवरूथिनीसेनाकु थाइर्णाकृतानिाडिकाकालपरिमाणकथाजीर्णता सःप्रावरणं ॥१॥ नान्युपपदंबणपुंसिवृक्षजन पासुकंदुककलशाश्वापेजरपलितईहाक्षराणि

वररुचिकोश
विद्यादितरजाती॥ नाडीपूर्ववर्णपुंसिभवति
अयंनाडीव्रणः॥नाङ्पपदइतिकिदुष्टवणाक्षाद
यः॥पुसिभवति।अयंवृक्षस्तरुः॥जनोलोकः॥पासुः
चूर्ण॥ कंदुःस्वेदनी॥
'कलशो
घटः॥पंजरादीनिइतरजातीनपुंसकेजानीयात्॥इदै
पंजरंशकुनिबंधनापलितंजरा॥ईवैरंगअक्षरंव
र्णः॥२॥ मेधारसनानिद्रातंद्रातंत्र्यःस्त्रियांसमं
निष्ठाः।।मदिरामंदुरुशरेस्यातांवासदुंदुभिश्व।।
॥३॥ एतस्त्रियांभवंति।इयंमेधाधारणाशक्तिः
रसनाशक्तिमैरवलाच॥निद्रासुप्तिः॥तंद्राआलस्य।
तंत्रीवाद्यविशेषः।।मंजिष्ठाएगद्रव्यं स्यातीभवेतामि
त्यर्थः।इयमदिरा॥सुरामंदुरावाजिशाला कशति
लयवागूःअक्षेव्यतेअक्षग्रहणंवादित्रसंबंधान
रत्या वायंदुभिरित्यर्थः॥६३॥ धान्यदिला
शुकवितानवलयरत्नमिथुनश्मशानानि॥विसति
मिरारायपिविद्यान्नपुंसकेग्ररवेचैव॥६॥ एतेश
ब्दानपुंसकेभवंति॥इदंधान्पं सस्यादिदलंमहादीनां
अंशुकंवस्त्रंगवितानंवस्त्रमयमावरणावलयंसुवा
दीनांगरत्नमणिः॥मिथुनंस्त्रीपुंसददं श्मशानंमृत
स्थान।बिसंपनमूलं तिमिरंतमः।।अग्रंशिखर श्रे
ठंवारवमाकाशं॥६॥ पुंजाद्रिकोणकरीषक
पायतरत्नपिण्याकगर्भदर्भाचपुंसिस्युः॥पतनशु
ल्वताम्चापनाम्नानपुंसकता॥६५॥ एतशब्दाः

२४
वररुचि कोश
सिस्पः॥अयपुंजःसंघातः॥अद्रिःपर्वतः॥ कोणोंग
हादीना।करीषोगोमयविकासागौदर्यशादर्भः
कुपशः॥अ वालापत्तनादीनांयेपर्यायाःशब्दास्तेषा
नपुंसकताइदंपतननगरंपुरमित्यादि।शुल्वंम्ले
छमुखाताम्रमुदुंबरमित्यादिाचापंधनुःकार्मुकमि
त्यादि॥६५॥ बिश्वास्त्रीज्ञेयासनावाथ्योचनी
विभेर्योचामंजूषागंडूषामूषापरिषगुहाचैवाई
॥ विशब्दोयदाअवर्णस्तदास्त्रियांभवतिययाइ
यवितिष्ठा।।अवर्णइतिकि।अयंविट्वैश्यस्तृतीयो
वर्णसास्नादयस्त्रियाभवति॥सास्नागलकंबलावी
थीगृहावयवः॥नावीमूलबंधन।भेरीवाद्यविशेष:म
जूषापेटापुस्तकादीनांगंडूषाहस्तजल।मूषासुवर्ण
धमनिकापरिषत्सभागृहापर्वतस्य॥६॥ तृ
हमाकृपापताकारण्याकृषिश्वकाकिणीचैवाएते
स्त्रियांभवंतिप्रतिपाराधाराचनेमिश्च॥६॥ एते
तपादयः शब्दाःलियांभवंति।इयंतृषापिपासाक
पाट्यापताकाचिन्हें। रथ्यामार्गः। कृषिश्यत्तिाका
किणीपणचतुर्भागः॥प्रतिणरातिरस्करिणी॥धाराप्र
पतनाउणीमयीपर्वतस्परेखाचनेमिश्चक्रपिंडिका
॥६॥ चतुःपथयुगलछलचेलखोलधिषायार्ग
लशफानां॥विहिनपुंसकभावंपण्यस्पचपिछ पत्न
योश्च॥६॥ चतुष्पथादीनांनपुंसत्वविद्दिजानीहि
इदचतुष्प।युगलंयुग्मंगलव्याजः॥चेलवस्त्रजा

वररुचि कोश
२५
तिः॥रवोलंभग्नभाडधियंगह।अर्गलबारपिधीन
शफंखुरापण्यविक्रेतयंपिछमयूरस्पापलंचताप
लिपरिमाणं ॥६॥ रयमंडपनरककपालगुडम
णिमेद्रदर्दुरकुसूलाः॥युग्माकाशवतश्रृंगवर्जिताः
मंचःसदापुंसि॥ई॥ एतेशदा:पुसिभवंति।अयं
रयोवेगः॥मंडपोजनाश्रयः।नरकोदुर्गतिः।।अवीचि
रित्त्यादि।असुरश्चकपालःसिरोवयवः॥भिक्षामा
जनंच॥गुंडइक्षुविकारःमणिरत्न।मेद्रःशिश्नंग?
रोभेकः।कुसूलाधान्यादिस्छित्याधारः॥युग्माकाशन
तशृंगवर्जितात्तिायुग्मादयश्चनपुंसकेभवंति॥इदं
युग्मयुगलं आकाशंनभः॥वतंनियमः।गंविषाणं
पर्वतस्यचामंचाकाष्ठकृतः।। स्थूलालक्तक
कीससूर्यकूपीससारथितरंगाः।।अलकसमुडा
वराटकतूपुरकंकणापुंसि॥७॥ एतेशब्दाःपुंसि
भवंति।अयंस्छूलोराशिः॥अलक्तकः पादादिण्ग
द्रव्यंकपीसःसूत्रद्रव्यंसूर्योरविः॥कूपासःकंचुकं।
सारथिःसूतःतिरंगः कल्लोलः अलकाकेशरचना।
समुडाःसंपुटकः॥वराटः कपर्दकं॥७०॥, सैन्यायु
धमंगलनगरवृत्तफलमूलहरितालाबिंबमुकुट
कुम्नलतस्तृतीयाप्रकृतिःपुंस्पवसथस्तथोड़ीथः
संवीथःकालगीथश्व॥७१॥ सैन्यादीनितृतीया
प्रकृतीजानीहि॥इदंसैन्यबलं॥आयुधमस्त्र।मंगलं
प्रशस्त।नगरपुरंशन्तप्रसवबंधनंगफलंमूलहरि

| केदारवंडप्रशमानवपुंसिनित्येकपाटाचीहे||
२६
वररुचिकोश
तालंप्रसिइंविवप्रतिरूपमकटेशिरोभूषणकुडन
लंकलिका॥अवसथोडीथोपेसिभवतः॥अयमवस
यःपरिव्राजकः॥अयमुहीथःसाम॥सवी थोघटिका
त्रयंकालगीथोपितदेव ॥७९॥ दर्पण मृदंगज
ठणःपुंस्युक्ताः कुंतकुतपधूमाश्च ॥वातहददंडां
कुशकटाससंग्रामविटपाश्च॥७२॥ एतेशव्दाः
स्युक्ताः।।अयंदर्पणःआदर्शमृदंगोमुरजजठरः
कुक्षिःकुंतःप्रासः।कुतपःशस्त्राकालविशेषश्च
धूमावन्हिसंभवः॥एतेपुंसिभवंति।अयंत्रातःसंधः
हृदःसरदंडआज्ञालकुटश्च॥अंकुशःशृणिः॥क
टाक्षःअपांगदृष्टिः।संग्रामोयुई।विटपोलतागुल्मः
॥७२॥ पामास्त्रियांनिगदितापुंसिवेमाकृष्णपकू
चि॥कंदरयूथपोथाश्ववंशरेणुध्वजाश्चैव।३
॥ पामाशब्दः स्त्रियांकथितः॥इयपामाविचर्चिका
॥क वेमादयःपुंसिभर्वति॥अयंवेमातंतुवायस्प
कुणपोमृतशरीरंकूर्चःश्मश्रुअर्यकंदरपर्वतस्यै
कदेशः॥युथासंघातः॥प्रोयोऽश्वस्पनासिकाविवरयो
रुपरिदेशः॥वंशवेणुः॥रेणापासुः॥ध्वजः केतुः॥३
लाकांचीलालासुधायुधाःस्युःस्त्रीयांप्रदेणाचार
॥ एतेपुंसिभर्वति।अर्यकेदार क्षेत्रावडाइवि
काराप्रशमोधान्यछेदनाकपाटोहाःपिधानास्ते
स्त्रियांभवतिइयंहेलाअनादरकांचीमेखमालाला

वररुचि कोश
२७
श्लेष्मविकारः॥सुधा मृत॥युधायुद्धाप्रवेणीकेशर
चना।।७४॥ हानिग्लानिवीपीविपणीसार्थश्ववैत
थास्वाहालक्ष्मीमनःशिलापानहास्त्रियोस्काराव
गुज्वराः पुंसि॥५५॥ एतेस्त्रियोभवति॥हानिरपच
यः॥ग्लानिरशक्तिः।वापीपुष्करिणी।विपणापण्यवि
थिका ॥सारीपटोलिका॥स्वाहामंत्रावसानालक्ष्म्या
दयः स्त्रियांभवंतिायंलक्ष्मीःश्रीः।मनःशिलाधातु
द्रव्यंाइयमुपानत्पन्नधी॥स्काण्वादयःपुंसिभवंति
अर्यस्छाणु:शिवः कीलश्च॥अणुःसूक्ष्मज्वरोरोगः।।
॥७५॥ पुंसिस्यात्प्राग्वंशस्विषुलिंगेषुशरवलंवि
दिचमसस्तंभनिदाघःपशुशूकविटकाचपुंस्यु
ताः॥७॥ प्रावशशब्दःपुंसिभवति।।अयंप्रावण
यज्ञकुटी श्रृंखलंत्रिषुलिंगेषुनानीहि॥अयशृंखलः
इयंशृंखला।इदंशेखलं॥रतेपुंसिकथिताःअयंचम)
सासोमपात्र।अयस्तंभःनिदाद्योधर्मः॥पभुर्गवादिः
शूकोधान्यादीनां॥विटकःपिंडकृतपरिमाणद्रव्य
शोंडोवा॥७६॥ वल्कलकुंडलहिमचिन्हवलीन
ककुदगुह्य शुल्कशकलानि।तीरोलूखलकवचा
निचविद्यादितरजाता॥७७॥ वल्कलादीनिनपुंस
केजानीयात्॥इदंवल्कलवृक्षत्वक्॥कुंडलंकर्णभू
षणं । हिमंतुहिनचिन्हमंकः॥खलान।।कंडिकाक
कुदंवृषभस्याागागोप्पस्छान।शुल्कंशून्यस्छान।
शकलंखंडातीरंनदीकूल उलूरवलधान्पादिक्षो

२८
वरुरुचिकोश
दनाकवर्चसन्नाहः॥७७॥ मंडलकेसरभाडोत्तरी
यसोपानकल्मषांनि॥पादेरंतनपुंसकेसहकुंटु
बपुलिनाभ्यां॥७९॥ स्तेनपुंसकेभवंति।इदम
डलंसूर्यस्याकेशरंकिंजल्कः।भांडमुपकरणद्रव्य
उत्तरीयंप्रावरणासोपानरवंडखंडिका कल्मषंपाप
अर्घपापंचाप्रशब्दादेरंतरंशब्दनपुंसकेविहिाइ
दांतमतएवानुपसर्गस्तुपुंस्येवांतशब्दकुटुंब
पुलिनशब्दाभ्यांसहनपुंसके।इदंकुटुंबंगोत्रवर्ग:इ
दंपुलिनहीपं॥७॥ स्छालीसभाजराणां स्त्रीत्वस्छ।
ल्याश्ववीच्याश्व॥छविकस्योमजावल्या वेवं
विजा नीयात्॥७९॥ स्छाल्यादीनास्त्रीत्वंभव
ति।इयंस्छालारंधनभांड।सभागोष्ठी।जरातृत्व।
छलीउच्चनिर्जलोदेवीचीतरंगः।। छविलीवराय
एक टिपणीमंजरीवृक्षस्य॥ वल्लीलता।।७।।
शिल्पंछर्दिस्त्वनैशमलमरकतपलालकृछोणि
मंदिररिक्थेचनपुंसकेमंदुरांतुस्त्रियांविदि।।
॥८०॥ एतेनपुंसके भवंतिाइदंशिल्पकलादि
कंकर्म॥छर्दिीतिः॥अन्नभक्ष्यामलममेध्यं म
रकतरत्नापलालंधानादीनांगकृछंकष्टं।मंदिर
॥रिक्थं द्रव्यमदुराशब्दस्त्रियांजानीयात्॥इयमंदुरा
वाजिला॥२०॥ कल्करुमिमुन्यंगारवषग्रहह।
मर्षियक्ष्मरेफाः।।मंडकरंडवरंडाश्वसिशपथा
वरीषोच॥८॥ एतेपुंसिभवंतिअयंकल्कंपापाद

वररुचिकोश
२६
--
भश्वामिाकीटमुनिस्तपस्वी॥अंगारकाष्ठस्प
वापाकारः॥ग्रह उपरागः॥होमोमंत्राहुतिः॥ऋषि
स्तापसः॥यक्ष्मारोगारेफोवर्णविशेषः।अधमश्व।
मंडोन्नविकारः॥करंडाकुशभाडावरंड: काष्ठ विशे
पः॥शपयःप्रत्ययकरण॥अंबरीषोभ्राष्ट्रः॥८॥ म
थुरातनुस्तनूर्वर्तिनीसूचियवागूर्वर्णिनिका पण
शर्करा स्त्रियांपुंसितर्कश्च॥२॥ एतेस्त्रियांभ
वंति। इयमथुरानगरी ततःशरीरंगतनूस्तदेवाव
तिनीकाष्टोद्भवंशब्दसाधनासूचीमूलंपापस्याय
वागूअन्नविकारः।वर्णिःसर्णिः निकायकर्षवि
कारः॥शर्करागुडविकारात:पुसिभवतिाअयं
तर्कहः॥चशब्दःपादपूरणे॥२॥ बंधुरविषा
जयोस्त्रिकंभवेल्यल्वलंतृतीयंस्यात्॥शकटोशी
रकुतूहलशरावदानिजानीहि॥५३॥ त्रिक
मितिलिंगत्रितयाअयंबंधुराइयबंधुरा॥इदंब
धुरं उत्तप्तमांसाअयविषाणःइयंविषाण॥शृगं पल्व
लंतृतीयनपुंसकमित्या इदंपल्वले अल्पस
राएतानिनपंसकानिजानीहि॥इदंशकरयाना
इदमुशीरंवारणमूल।कुतूहलंकुतुकं॥शरावमन्म
यभाजनाइंदसमूहः॥८३॥ यूकोल्कांशुक्योंष
धिवर्तिधुकुट यालियांमुदिताः॥वाल्मीकावर
निहव्यूहमुस्तकापुंसिकुंभश्च ॥४४॥ एतेस्त्रि
यांमुदिताः॥ इयंयूकामस्तककृमिः।।उल्कासंघात

३०
वररुचि कोण
यादग्धकाष्टंच॥शुक्तिजलसंभवाओषधिःफलपा
कांताक्षविशेषः।वर्तिपस्य॥भृकुटिर्भूभंगःपु
ष्परचनावा ॥वाल्मीयादयः पुंसिभवति।यथावाल्मीकि
ऋषिःमृत्कूटश्वाअध्व रोयागःनि!हवंद्रपाणिः
व्यूहःसमूहः॥प्रभूतःपुस्तकोगंधद्रव्यंच कुंभोघटः
॥४॥ केयूरतरलतूयोगदानिनित्यंनपुंसकवि
दिगपुंसिगवाझविद्यारिलायोप्यामाभुशुंडीभांडी
च॥५॥ केयूरादीनिनपुंसकेजानीहि।इदंकेयू
रंबाहुभूषणं॥इदतरलमलंकारः॥तूर्यवादित्रं
॥अंगदेबाहुभूषणागवाक्षशब्द'सि
विद्याज्जानीयात्॥यथाअयंगवासोवातायनाएते
शल्दाः स्त्रियांभवंति।इयंश्यामारवाणभुशुंडीआयुधं
भांडीभिंडिपालः॥२५॥ भवतोऽपजनोपपदावं
गपदोपुंसिनित्यमिमनिच्च॥रक्षणकोष्ठभेषाश्च
सहनिपातोपसर्गाभ्यां॥छ। अपोपपदेअंगश
ब्दःजनोपपदेपदशब्दश्वपुंसिभवतः॥यथाअयम
पांगोनेत्रांतः॥अयंजनपदोलोकः॥ष्टथ्वादिभ्यइम
निच्॥अनइत्यनुवर्तते॥टेरितिटिलोपः॥स्वरितोह
लादिलघोरितिरेफादेशः॥इमनिच्प्रत्ययांता:पुति
भवंति॥अयंप्रधिमागरिमालधिमादृटिंमाइ
त्येवमादयसाएतेपुंसिभवंति।अयंरक्षण स्तरुस्छा
नं॥अयंकोष्ठोहरिपाला।अयंभ्रेषोऽन्यायःनिपात
श्वादिः।।उपसर्गःप्रादिः॥८॥ स्लावराणज्यय

वररुचि कोश
३१
द्युठल्यक्बुजस्तु॥यदिवाभावेकर्मणिस्युस्तदैषों
नियतानपुंसकता॥७॥ अणू॥अज्याय तायु
ठक्ायक्॥ बुच्चारतेप्रत्ययाःभावेकर्मणिवायदि
स्युस्तदातदंतानामेतेषांनपुंसकत्वंजानिहि।यथा
हायनांतपुरोहितादिभ्योऽण दिहायनस्यभावः॥
कर्मवादेहायन।यूनोभावःकर्मवायोवनंनत
इतिनलोपेप्राप्लेइत्यणपयतइतिप्नतिभावःस्ला
वरंयजमानं॥इगंतत्वेनलघूपध इत्यामृदोी
वःकर्मवामार्दवापाट वालाघाआर्जवं अजमा
णिजातिभिजातिवयोवचनोगोत्रादिभ्योऽअश्व
स्यभावःकर्मवाआवागाभंगवयोवचनात्कोमा
रं॥शैशवं।उगात्रादेः।इदमोगात्रं।सरव्युर्य इतियः
सरव्युभावःकर्मवासरव्यास्तयन्नलोपवेतियत्प्र
त्ययः॥स्तेयस्यभावःकर्मवास्तैन्यं॥होत्रादिभ्पायुः
होतुर्भावःकर्मवाहोत्रीयागोत्रीयंअंगात्रीयादुहि
त्रीय। उक्॥कपेर्भावः कर्मवाकापेयंगरोहितादिभ्यो
यकालहस्यलेभीवः कर्मवाबार्हस्यत्यासेन्यापत्य
बुञ्॥योपधाहुरूपोत्तमागरमणीयस्पभावः॥
कर्मवारामणायकाअहोरूपमित्यादिकेद्रष्टव्य।।
॥८॥वजयूलोपुंसिनपुंसकेचम्धंगकंबलतोम
रमुकुलकंदुकाःपुंसिभास्त्रास्त्रीच्॥ ब्रजम्यूल
शब्दीपुंसिभवतः॥अयंवनाअयंशूल।मृधंनपुंस
कोविहि॥इदमृधंयुई।एतेशदाःपुसिभवंति।अयं

३२ वररुचि कोश
कंबलाउणीवरू।अर्यतोमरःशारप्रहरणमुकुलः
कुडालः॥कुंटुकोयानं॥भास्त्राशब्दास्त्रियोभवति
इये भास्त्राकमलपत्री॥५॥ आकारेकारांतस्तका
वरंजंगमंस्त्रियांभवेन्नित्यंगचिदूकारांतमपितो
तंवासियोनिःस्यात्।। आकारांतमीकारी
तंयत्स्छावरंजंगमंतत्सर्वशालिगभवति॥आकारी
तस्छावरंयथा।इयंगंगायमुनागनर्मदा ईकारांत
शरावतीसरस्वतीत्यादि। आकारांतजंगमयथा॥इयं
देवदत्ता यज्ञदत्तावलाका॥अंनिकेत्यादि।ईकारी
ताकुमारीगोरीब्राह्मणी॥हस्तिनी॥श्वश्रूवधूः॥
कचिदितिकिंकरपूः॥धान्यलूः॥अर्ययोनिःइयंयो
निः॥८॥ वाग्विषयस्याचमहतःसंक्षेपतएष
विधिरुतःायन्नोक्तमत्रसद्भिस्तल्लोकातएवबी
व्यः॥॥इतिश्रीमदरिवलवाग्विलासमंडितस
रस्वतीकंठाभरपानेककाविशरण श्रीनरपतिसे
वितविक्रमादित्यकिरीटकोटिनिष्टचरणारविं
दाचार्यवररु चिविरचितोलिंगविशेषविधिःसमा
पः॥

१
.
श्रीगणेशायनमः गणितस्पनाममालावलेगुरुघ्र
सादतः।।वालानांहिसुवोधायहरिदत्तोदिजाग्रणी
॥अर्थनक्षत्रनामानि अश्विनीदलभदास्त्रनासत्प
तुरंगहयम् भरणीयमभंयाम्पंप्रोक्तमंतकमांतकं
॥शाकृत्तिकाग्निभमाग्नेयंकसानहव्यवाहनअनलं
दहनचवहि चहुताशनं ॥३॥रोहिणरोहिणीवा
ह्मप्राज्ञापत्यंचधातृभ मृगशीर्षमृगशि रसौम्पमा
गश्वशोभनं॥४॥सेंदवंचे द्रशशिभमिंदुचंद्रभमुच्य
तेआशिवशिवसंचशिवर्भरौद्रमीश्वरं॥५॥ईश
चर्णकरंसर्वशंकरंशशिशेखरं पुनर्वसुपुनःप्रोत
मादित्यंचतथादिति पुध्यतिष्यगुरूभचअश्ले
षासर्पदैवत्तंसार्थभंसमधाचपित्तदैवतजापितृभं
पितरंपित्रंपूर्वाफालानिभाग्पभं भगंभाग्यंतथा
प्रोक्तोत्तराफालानिचार्यभं॥॥उग्रायमास्ततोह
स्तअर्कचैवतथाभकरंस वित्तसूर्य:चित्रात्वा
टंचत्वष्ट्रभासुरवाई किसंज्ञचत थास्वात्ति
चमारुतं निलंवायुनक्षत्रविशाखेंद्राग्निदेव
ताएकाग्निभदिदेवंचमैत्रमित्रानुराधकं ज्ये
ष्ठाणचशक्रःपौरुतंतयेंद्र ॥९॥तथैव
वासवर्सचमूलनैष्कृतिनिति पूर्वाषाढातथा
पूषात्तीयभंचतावुभं॥१२॥ऊषांचेवोतराषाढा
विश्वंचविश्वदेवतं श्रवर्णवेमविस्मुर्गोविंदह
रिभश्रुतिः९२॥वासुदेवंधनिष्ठाचनविषावास्तवं
ANN

ना०मा० . २ वसु शतभिषावरुणचैववारुणपाततारका॥१४॥ अजमानपदपूर्भतथाजचरणमत तथोतराभा द्रपदमाहिर्वघ्नंचभस्मृत्त॥१४॥रेवत्तीपूषभपौल पूषमात्यंच पाश्मभंपूषचैवांत्यसंजंतुकथितंशा स्त्रको विदैः१६॥ इतिनक्षत्रनामानिअशनक्षत्रसं ज्ञाधिपाय भमर्थनक्षत्रंतारकाइतिगद्यते॥इनि नक्षत्रसंज्ञाअथैकाधकानांसंज्ञा ॥ एकेंदुरजनीना यकभुचे,चमेदिनी॥धरारूंपनिशानाथरजनी शनिशाकर॥१७॥ वसुधासर्वरीकांतशांकावन यस्तथायत्रभूमी नामानिपोक्तातंत्रकसंज्ञका ॥१८॥हिनेत्रलोचनःपक्षादसाक्षियमवाहवःयम लाविभुजापाणिकरयुग्मादयोमत्ताः२०॥ कृशानुगु रामाग्निपावकानलवन्हया हुताशनास्वयस्ति लंपोक्ताश्चशिरिवनाबुधैः॥२१॥चताश्वतरोवे दाशागराधिकृताश्वतुः समुद्राभोनिधिपुगाश्रूत्ति नीररगीश्वराः॥२२॥शरमार्गणवाणे षुसायकानि लमारुतःस मारणाक्षपवना:पंचवातास्तथा श्रृंगा ॥२३॥षष्ठसंज्ञाषत्वंगरसाप्रोक्तमिनीषिभिः मुनि पर्वतपौलादिसप्ताच लनगास्मृताः॥२४॥ सत्ताह याश्चत्तुरगासप्तागमुनयोपिच॥अष्टानीवसुनागे भहस्ती दत्पष्ट कुंजराः॥२॥ गोनंदाकनवानांच ग्रहवेटाखगास्तथा मूल्याभगगनं व्योमखमंव रनभोविपत्॥२६॥आकाशनामयत्रेवतत्रशून्यम् ADSAni माया दाहतककुपदिक काष्ठाचंदससंज्ञासदैवहि॥२७॥ शिवैका दारुद्राश्चसर्वेशाभवशंकरायत्रेवरस्य नामानितत्रैकादशकीर्तितः॥२॥भास्करादित्य सूर्यार्क हादर्शचदिवाकरार विसहस्रकिरणदिन कद नवो वं॥२॥बुधैदाविज्ञेयायत्रनामभ वेद्रविःविश्वत्रयोदशःप्रोक्त इंद्रशाश्वतुर्दशः॥ ॥३०॥आरखंडलःसुरंपत्तिः सुरेशमनुवासवाः तिथि पंचदशःप्रोक्तानपभूपतिषोडशः॥३१॥ज्ञेयाषों डशसंशावेनाम स्यायत्रभूपतेः॥अथसप्तदशा. त्पष्टितवाष्टदशाहतेः।।३२॥हाविंशत्तरकृतिश्च नरवसंज्ञास्तुविंशतिः सिहाजिनाश्चतुर्विशत्तत्वं चपंचविंशतिः॥३३॥सप्तविंसतिनक्षत्रधिशयों इश्वकथ्यते दंतारदावहात्रिंशत्संशोत्तामुनि संमत॥३४॥त्रिदशादेवत्तादेवास्त्रयस्त्रिंशत्सुरा वुधा त्रिवि ष्टपाश्वविवुधासंज्ञा कानासदास्फेटी, ॥३५॥इत्यक संज्ञा अजक्रियामेषसंज्ञाप्रोक्तावुधै श्वगोषं मिथुनोवैणिकोयुग्मोप्रोक्तोकर्कश्वकोट कः॥३६॥मृगारिमृगरासिंहोमृगेंद्र केसरीहरी ।। नारीस्त्रीयुवतायोषितकन्याचप्रमदांगना॥३७॥व णिकतुलावाणिजश्ववृश्चिकोलिसरीसंपः॥चायो) धनुश्वधनुषाकोदंडकार्मुकोपिच॥३॥तथैव विवुधैः प्रोक्तोनवश्वमकरोमृगःघटकुंभश्चक लशोमत्स्पोमानोझोमत्तः। ॥ इति राशिसंज्ञा

भा०मा०
प्रथमतनुश्चमूर्तिराद्यदेहपारीरकंद्रविणंधनहि
तीयंचनेयंचसमर्थविधिः४ाकुरवस्वातंचम
खंविभवश्वववैभवं सह सहस्त्रत्तीयंचपराक्र
मंसहोदरं॥४॥ विक्र मंत्रिश्वदुश्वियंचतुर्थहि
किंजलंजननीमातृपात्तालवंधुतूर्यसखंसुहन्॥
॥४२॥रसात्तलीवुवेपमोक्तंपंचमंसुतमात्मसंता
नवुद्धिसंज्ञाचविद्याधीश्चैवनंदन४३॥अरिःषष्ठंविय
संचद्देष्यः शत्रुश्चन्हिषविरोधीवैरिसंचषट्
कोणचसप्तक.॥४४॥कलत्रंसप्तमंचाथ यूनंचस्म
रमन्मथंजामित्रंमदनाहानंकामंततोष्टममृति
॥४५॥निमीलनचनिधनरंध्रमृत्युर्विनाशनम्
छिद्रवसुत्ततोभाग्यधर्मचनवमंत्तपः।।४त्रिको
पंचत्तथाकाशव्यापारंदशमविपत्कमीवराव्यं
व्योमंचगगनंपुष्करनमः॥४ारकादभवला
भप्राप्तिमापमुदाहृतं अंत्यव्ययंदादशमंरिष्यंता
हुर्मुनीश्वराः॥४॥इतिहादशभावानांसंज्ञा।
अन्यच्चचतुर्थ मष्टमंप्रोक्तं चतुरस्त्रंसदेवहिदी
कादशषष्टस्त्रिसंज्ञाश्वोपचपानिच॥४ाअन्या
ह्यपचपानिस्युर्गीदुर्गदितानवे कंटककेंद्रमि
न्युक्तंत्तथावुधैश्वतुष्टयं॥५०॥धूनांवुदशमैका
नितत्तःपणफारस्मृतहिपंचाष्टमलाभानांततश्वा
पीलिमंभवेत्॥१॥ व्ययारिसहधमीणांत्रिको
जनवपंचमाइति केंद्रत्रिकोणपणफ रापो
।

दाहतकाकुपदिक काष्ठाचदससंज्ञासदैवहि॥२०॥ वैिकादशरुद्राश्वसर्वेशाभवशंकरायरेश्वरस्य नामानितत्रैकादशकीर्तितः।।२॥भास्करादित्य सूर्यार्कदादाचदिवाकरा रविसहस्रकिरणदिन कृदनवोध्रुवं॥२बुधैादाविज्ञेयायत्रनामभ वेद्रविःविश्वेत्रयोदशःप्रोक्त ईंद्रपाक्रश्चतुर्दशः॥ ॥३०॥आरखडलः सुरपतिःसुरेशमनुवासवाः तिथि पंचदशःमोक्तानपभूपनिषोडपाः॥३॥ज्ञेयाषो इंशसंतावनाम स्याद्यत्रभूपतेः॥अथसप्तदशा त्यष्टितत्रेवाष्टदपाधतेः।॥३२॥हाविंशतेराकृतिश्व नरवसंज्ञास्तुविंशतिः सिहाजिनाश्चतुर्विशत्तत्वं चपंचविंशतिः॥३३॥सप्तविंसतिनसत्रंधियी हुश्वकथ्यते दैतारदावहात्रिंशत्संज्ञोक्तामुनि समत॥३४॥त्रिदशादेवत्तादेवास्त्रयस्त्रिंशत्सुए वुधाःत्रिवि ष्ट पाश्वविवुधासंज्ञाकानांसदास्फेटी, ॥३५॥इत्यंकसंज्ञा।अजत्रियोमेषसंज्ञापोक्तावुधै श्वगोषं मिथुनोवैणिकोयुग्मोप्रोत्तोकर्कश्वकीट कः॥३६॥मृगारिमृगराटीसिंहोमृगेंद्र केसरीहरी॥ नारीस्त्रीयुवतीयोषितंकन्याचप्रमदांगना॥३७॥व णिकतुलावाणिजश्ववृश्चिकोलिसंरीस्पःचायो धनुश्वधनुषाकोदंडकार्मुकोपिच॥३॥तथैव विवुधैः प्रोक्तीनक्रश्वमकरोमृगःघटकुंभश्चक लपोमत्स्पोमीनोझोमत्तः॥३साइतिराशिसंज्ञा

भा०मा०
प्रथमंतनुश्वमूर्तिरायंदेहशरीरकंद्रविणंधनंहि
तीयंचनेयंचसमर्थविधिः॥४ाकुरवंस्वातंचम
खंविभवश्वववैभवं सहअंसहस्त्तीयंचपराक
मंसहोदरं॥४९॥ विक्र मंत्रिश्वदुश्चिक्यंचतुर्थहिनु
कंजलंजननीमातृपात्तालंवंधुतूर्यसखंसुहृन्॥
॥४२॥रसात्तलावुवेपमोक्तंपंचमंसुतमात्मसंता
नंदुहिसंज्ञाचविद्याधीश्ववनंदन४३॥अरिःषष्ठंविप
संचद्देष्यः शत्रुश्चद्दिषविरोधीवैरिसंचषट्
कोणचसप्तके ॥४४॥कलत्रंसप्तमंचाथद्यूनंचस्म
रमन्मथंजामित्रंमदनाहानंकामंततोष्टममृति।
॥४५॥निमीलनंचनिधनरंध्रमृत्युर्विनाशनम्
छिद्रवसुत्ततोभाग्यधर्मचनवमंत्तपः।।४६॥त्रिको
पंचत्तथाकाव्यापारंदशमविपत्कमीवरख्य
व्योमंचगगनंपुष्करनभः॥४७॥एकादभवला
भंप्राप्तिमापमुदाहृतं अंत्पव्ययंदादशमरियंप्रा
हुर्मुनीश्वराः॥४॥इतिहादशभावानांसंज्ञा॥
अन्यच्चचतुर्थ मष्टमंप्रोक्तंचतुरस्त्रंसदेवहिदौ
कादशषष्टस्त्रिसंज्ञाश्वोपचपानिच॥४॥अन्या
ह्यपचयानिस्युर्गीद्येदितानिवे कंटकंकेंद्रमि
त्युक्तंत्तथावुधैश्वतुष्टय॥५०॥धूनीवुदामैका
नितत्त:पणफरंस्मृतंहिपंचाष्टमलाभानाततश्वा
पाक्लिमंसवेत्॥पाव्ययारिसहधमीणांत्रिकी
जनवपंचम इतिकेंत्रिकोणपणफ र आपो

५
ना०मा०
लिमसंज्ञा आलयमुवनंगेहंगृहक्षेत्रंचमंदिर
॥५२॥ स्थानंचसदनंदेश्मत यावासविनिर्दिशे
तू इतिभुवनसंज्ञाआदित्यःसवितासूयस्ति
ग्मायुर्दिनरुद्रविः॥५३॥सहरूलकिरणः पूषाप्रद्योत
नोदिवाकर पतंगस्तमनोमित्रोमात उस्तरणिर्भगः
In५४॥विकर्तनःसप्तसप्तिःसप्ताश्वद्युमणिःरवंगः वि
रोचनोदिनकरोदिनमणिस्तुरहपतिः॥५५॥ दिवा
पतिर्दिनेशश्वदशसतायुर्पमाविवश्वानिनांशुमा
लिं भाकरमवभास्करसाई।अर्कनयीतनुर्भानु
स्तिग्मांशुमिहिरोहरिः।।इतिसूर्यनामानि चंद्र
मारजनीनाथोरोहिणीवल्लभोविभादोषाकरोनिपण
नाथोप्रालयांनिशाप तिः॥५॥अजोराजाशशि
श्वद्रोमृगांकरजनीकररजनीशोयामिनीशंक्षपा
करोनिशाकरः॥५॥ईदुर्निशीथिनीनाथसपेशो
सर्वरीपतिःशशांकःशीतरप्मीमवसोमोस्त्रिनयनो
मतः॥०॥शतकिरणोहिमरश्मिःशीतद्युत्तिर्हिमद्युति
राजश्वेतरपिमःशीतांशुयामिनीपतिः॥६॥भेहि
मरश्मिमालि धिमेशस्तारकाप्रभुःउडुपोरोहि
णीकांताहिजेंद्रोरोहिणीप्रियः॥६॥इतिचंद्रनामानि
मंगलोसकभूमिसुतोलोहितोभूमिनंदनः क्षाणिजो
मेदिनीस्नुभूमिजोधरणीसुतः॥६॥क्षितिजाएथि
वीसूनुर्मेदिनीनंदनः कुजःधरासुतोधरणिजोवको
भूमिजभूमिभूः॥४॥धरात्मजोधरामनर रक्षाणा

নামা
कुभुःस्तिोय्यवनिजोभूसुत्तःक्षित्तिनंदनः
इतिभौमनामानिरोहिणीनंदनःसोम्प
ईदुजोज्ञ श्वशशिजोरोहिणीजोशशं
॥६६॥सोमजीवित्पाजवंद्रजोहिमरश्मि
शशकवंद्रमासून कोविदोगदितोवुधैः॥ई।
रीवृहस्पति वोधिषणोदेवेंद्र
ईट्रमंत्रीदेवगुरुनीकनापकचर्चित.
ज्योवासवेज्योदेवेज्पसचिवोगुरुः
गिरसोवाक्पतिश्चागिरासुतः॥६॥इतिग
॥कविर्दैत्यगुरुः शुक्रोभार्गवोभृगुनंदनः
I७०||
पूर्वदेवगुरुर्भृगुःआत्स्फुजित्रिदशहरी
'त्तोदेवारिपूज्यच॥७९॥इ
माशोरीशोराकतनयोर्कजा
छायासूतोरवःसुत्तः।।७२
सूर्यजोसूर्यतनयः
ज्ञकः॥७३॥मार्तडजोसूर्यसुतो
जःशनिःसूर्यपुत्रोभानुसु
७४॥इतिशानिनामानि राहुर्विद
'केयस्तथातमः स्वर्भानुचंद्रमाश पोल
नोमतः॥७॥इतिराहु केतु
ग्वेटोद्युचरोवेचरोग्रहः
ई॥वियगोगः
'ना
14
1
.

७
নামা
भश्वरःतथा गगनवमीचधुगामीचमरुत्यथी॥७७
इतिग्रहनामानिचैत्रादि नाममासानांवुधैःसंज्ञाप्र
कीर्तितामधुश्चमाधवः शुक्रशुचिर्नभोनभस्पवे ।।
॥७॥ई/सहःसहस्पोतथातपतपस्यको भाद्र
पदंप्रौष्ठपदः प्रोक्तवाद्यैर्मुनीश्वरैः सा इतिमा
सनामानिमासोदावधिश्वांद्र सोरोर्कराणिचारत
सावनोदिनत्रिंपाद्विनीक्षत्रश्चंद्रभाक्रमात्॥२०॥इति
चसुर्विधमाससंज्ञाअक्षरैः षष्ठिभि दीर्घपलमेकंद
धैःस्मृत्तम् पलेश्वरवरसैनीडीप्रमाणभवतिस्फुटं।
॥८१॥ नाडीघटीचघटिकाविनाडीफलमीरितम् दि
नस्यरात्रेस्तू-शौसोयामःप्रहरोच्यते॥८॥इतिघटी
पलप्रहरसंज्ञामवासरोदिवसोघनस्तथा होद्युर्दिन
स्मृतंइतिदिनसंज्ञा निशीथिनाक्षपारात्रिोक्तान
तंचशर्वरी॥८॥दोषानिशा स्त्रियामाचरजनीयामि
नीतमी इतिरात्रिसंज्ञा दिनालीगत्तमध्यान्हरायट्टी
चमहानिशा॥४॥निशीथोमध्यरात्रिश्वरात्रिपशेष
स्ततः परंत्तथैवरात्रेपूवीईसूर्यास्ताच्चगत्तानिण।।
॥५॥सूर्योदयाच्चमध्याईयावत्पूर्वान्हसंज्ञकंतथा
मध्याहूतः पश्वाहिनशेषेपराहकापर्खाईतिपूर्वी
हूपरान्हसंज्ञा दिनरात्रेरहोरात्रंनोच्यतेषष्ठिनाडि
कंदिनैपचदपा मितैः पक्षे कोपिनिगद्यते॥८॥प
क्षलाःसित:श्वेतोवलक्षावहुलोत्तरःअसित्तावह
लकृस्मोपुलोत्तरसितेत्तरः॥५॥इतिपक्षसंज्ञाप

ना०मा० -- " स्पात्ऋतुमासयेनचऋतुत्रयेणा यनःस्यादयंनोनवत्सरः।।८। वर्षादहाय संवत्सरःसमास्मृत्तः इतिऋत्वयनवर्षसंज्ञा चुस्तिथीनानामानिवुधाःप्रतिपदादितः॥६॥ परलक्ष्मीवती विलासुमहत्तीत्तथा॥१९॥उग्रकमा .५वत्तिजयाततः उग्रात्तत्तःपंच५ मा मिासिका॥२॥चतुर्दशी दिवाभूतांचैकादशी निअमावास्पानष्टकलादशनिष्टंदुरुच्यते॥३ . . . थिनंदाषष्ठीचप्रतिपतथाहित्तीपासप्त गदिताहादपीवुधैः॥ ५४॥अष्ठमातृतीयात वमीत्तथाप्रो पी॥५॥पंचमीदपा मापूर्णा थैवचपोक्ताचपूर्णिमाएकाप्रतिपत्संयुतायदा।। ६॥पूर्णिमानुमतिस्तद्दद्यदाचतुर्दशीयुतामा स्मृत्ताशातथेव प्रतिपन्मिश्रासामावास्याकुहुःस्मृत्तानक्षत्रमृक्ष प्रोक्तंप्रस्तावाद्राशिसंयुताच॥अंशोभागोल वःप्रोक्तोलिप्ताचकलिकाकलाविलिप्तिकाचविक लासदावुधैर्निगद्यते॥॥षष्टिभिर्विकलाभि ।। षष्ठिभिभीगोरा पिरंपौश्वरवाग्निभिः॥१०॥रापिशभिहिरशेश्व तथैवभगमतंइतिरायशकलासंज्ञाषद्भिश्च V

है
ना०मा०
राशिभिभाईचक्राईप्रवदेतिचराशे रईभवेदोराद्रेष्का
णस्त्रिलियांशकःतथेवाकीशकोराशिहादाशामुदा
हता॥२॥राशेस्त्रिंशन्मितोभागस्त्रिंशोपण विवुधैस्मृतः
पूर्वीप्राचीत्तवेंद्रीसुरेशदिशिरुच्यते॥३॥आग्नेयीव
हिकोणाचतथावानल दिग्मत:यमदिग्दक्षिणायाम्या
रक्षोदिग्नैऋतिस्तथा॥४॥पश्विमावारुणाप्रोक्ता प्रती
चीस्यादिशाजलावायव्यानिलामारुताचसोम्पादीची
तथोतरा॥५॥ईशानीशिवदिनोद्रीभवीशंकरस्य
दिक इतिदिग्नामानि राशयश्वरसंशोक्तामृगाजतु
लकर्कटाई।कुंभालिवृषसिंहाश्वकीर्तिता स्थिरराश
यःचापयुग्मझषाप्रोक्ताकन्याचद्विस्वभावका॥७॥
इतिचरस्थिरद्विस्वभावसंज्ञा कर्कादिराशिषट्कस्थेभा
स्करदक्षिणायनरवौमृगादिषड्रापणेस्थितेचैवोत्तर
यणं ॥ ८॥इतिदक्षिणोत्तरायणसंज्ञा सूर्यस्यादुतरे
गेलोमेषादिषद्भसंस्थितेयामगोलोभवेदर्कस्थित
षभिस्तुलादिभिःइतिउत्तरदक्षिणगोलसंज्ञा स्थिर
राशौचसक्रीतीभानोर्विमुपदातिसातथेवद्विस्वभा
वाचरखडशीतिमुखाभवेत्॥१०॥भानोर्मकरसंज्ञाच
प्रोक्तोतरभिधायनक्रियतुलाविषुवतीसंक्रांतिर्गदि
तार वेः॥१शातिसंक्रांतिसंज्ञा मीनाजसंस्थितेभा
नौवसंततॊउदाहृतः ग्रीष्मश्वषयुम्मस्येवषीकर्क
हरीस्थिते॥१२॥कन्यातुलस्थेतपने यः शर? तुः
सदा हेमंत श्वालिचापस्थेशिशिरोभाकुंभयोः॥१३॥

ना०मा०
..सा तुला मिथुनसंज्ञाश्वकोदंडाद्यदलन
नक्रस्पांत्यदलमीनीघटश्वजलरायः॥१४॥ गो
सिंहाजमृगाद्यर्दधनुरंत्यंचत्तुष्पदाकीयस्तुकर्क
टीराशिट्टश्विकोसिरीसृपः।।१५॥ इतिनृचतुष्पद
दृषाजचापिमिथुननक्रक
.
॥२६॥ पक्षांतरे॥ष्टष्टोदयाकधिन्धानकाज
नि:स्वादुभयोदयः
उक्तास्वोच्चस्थिती दीप्तस्वस्थश्चस्वगृहोग्रहः
तोमित्रगेहस्थाशातश्वशुभवर्गगः।।१८॥शक्तस्सु,
पीडितः पापसंयुक्त
पापगणेस्थितः।।१सातथैवनीचादीनस्यग्न
हानवप्रकारकइतिनवप्रकारसंज्ञा भीमशुक्रवध
..॥२०॥मंदार्किजीवास्वगृहेका
.इतिस्वगृहसंज्ञा अजषमंगा
५ ॥२०॥स्थितास्योदयस्तु
गैपोक्रांश: परमोच्चकैः इतिसूर्यादीनामुच्चसंज्ञा तुला
.॥२१॥प्रोक्तांशः
। '६५.क्रमात इतिसूर्यादीनांनी
चिसंज्ञा आसागुणाष्टविंशतितिथिभूतसत मितेनख
२॥भागेपुपरमोच्चस्थानीचसूर्यादयोपिच इतिम
क्रमान्मूलत्रिकोणस्था से
२३॥सिंहोवृपोमेषजन्पाचापते
पितौल
.

११
ना०मा०
घटेष्वपि इतिसूर्यादीनीमूलत्रिकोणसंज्ञासिंहनवाणः
सूर्यस्यत्रिकोणःस्वगृहस्ततः॥२४॥वृषभागास्त्रया
स्वोच्चंविधोपरं त्रिकोणकं मेषेर्कीपणस्त्रिकोणंचध
ग:सूनोस्ततःस्वत्तः॥२५॥ कन्यायांतिथयोभागाः
स्वोच्चपंचततापरत्रिकोणसंज्ञासाम्पस्यतता स्वय
हमुच्यते॥२६॥ चापंस्त्रिकोणपंचाशास्वक्षेत्रंचापर
गुरो: भुक्रस्त्रिकोणत्तियंपास्तुलायास्वाल यंतता.
॥२७॥ नवांशाश्वत्रिकोणोक्तं ततः स्वभव नेघटे इति
स्वगृहोच्चमूलत्रिकोणसंज्ञा कंडोलज्ञातिविप्रेणहर
हतेनधीमता नामः मालाकृत्ताश्रेष्ठागुरोःप्रासा
तोमया॥२८॥ इतिश्रीहरिदताचार्ये णविरचितंगणि
तस्यनाममालासमाता ।।

माको १ -- 1 . रई॥3. 'श्रीगणेशमहेशान" नत्वावश्येमात्रिकाणान्निघराठवालवुडय॥१ ध्रुवस्तारस्त्रिनामवेदादिस्तारकोव्ययः।।प्रणव ५तः॥२॥श्रीकराह ५अकारोमात्रिका बीयते॥३॥ विमुशय्यातथा शेषोदीर्घआका ॥४ाद माधवस्मस्मसजश्वविद्यादक्षिणलो गन्धर्वः पाञ्चजन्यश्वइकारश्वमुकाङ्कुर" गोविन्दश्वत्रिमूर्तीशःशान्तिस्स्याहामलोचनम्न्। ३२. ५. सन्धकाचगजाङ्क शादक्षकर्णश्वविज १५ इन्द्रचापपरामरखश्वऊकारोरक्ष :॥ऋदेविकादक्षनासाचभारभूतिलिविक ॥देवमालारिपुत्रप्रवऋकारस्तपनस्तथा॥६॥ दैत्यमा 5. ॥१०॥लश्री ॥एकाडि पत्र "म लप, स्मृतः॥१९॥ल हृषीकेशहरस्सू ...अईचीनीलचरणोलकारश्चत्रि) 'कटकः॥१२॥र भिरटिीपापद्मनाभश्वशक्तिस्मस्मा 'मृताभगः॥ऊन्दीष्टग:कामरुपसकारवत्रिकीपाय, -

२
माको
॥१३॥सेज्ञानामृतीभौतिकश्वाधरोदामोदरस्तथावा
गीशोवर्मभयदरोकारस्त्रिपुरस्तथा॥१४॥ओसघोजा
तोवासुदेवऊर्द्धदन्तस्त्रिमात्रकः||आप्यायनीमन्नना
थओकारोनागसञ्जकः॥१५॥औसङ्कर्षणानुग्रहे पो
मुरारियापिनीतथा॥अथोदन्तगतोमायीनृसिंहाङ्ग
स्तथोरसः॥१६॥ अंअक्रूरोव्योमरूपश्वप्रद्युम्नश्चन्द्र
संज्ञकः॥अनुस्वारस्तथाविन्दुरङ्कारश्वशिरोव्ययः॥
॥१७॥:अनन्तश्वमहासेनोऽनिरुद्धारसवर्णकः॥
कन्यास्तननिभस्सीविसर्गश्वान्तिमस्वरः९८॥
कक्रोधीशोधात सजश्वक्रीसृष्टिश्वकरादिगःवर्गादि)
गःपादवेषःककारस्कामगस्मृतः खक्रुधाईगदिच
रडिशाः खेटोदक्षिणकूर्परः॥कैटभारिश्चमातङ्गःसं
हारःखार्णकस्स्मृतः॥२॥गस्मृतिःपञ्चान्तकपणा
गणेशोमणिवन्धगः॥गोमुखोगजकुम्भश्वगकार
सिंहसञकः॥२१॥घरवङ्गीशिवोत्तमोमेधादक्षिणा,
लिमूलगः॥धनोधनस्वरवधकारोडगेदिमस्म
तः॥२२॥उसञ्जाकोरुद्रकान्तिश्चदक्षानुल्पग्रसंस्थि
तः॥ल्लीववक्रश्वभद्रेपोड-कारश्वानुनासिकः२३
चहलीकूर्मेश्वरोलक्ष्मीवीमवाहादिगस्तथाचि
त्रधारीचञ्चलश्वचकारस्संस्मृतोद्धैः॥२४॥छस
कनेत्रश्चमुलावामकूर्परगोद्युतिः। त्रिविन्दुकस्त
थाचारीछकारश्लेष्मकाभिधः॥२५॥जस्थिराजप
भोजपजगलीचचतुराननः॥मणिवन्धगतोवामे

*
मा०को
चदकारोधादिमस्स्मृतः॥३६॥धमीनेशस्सात्वती
न्तिमस्स्मृतः॥३७॥नशोरीमेषेश्वरीदीघीवामपादा
प्रसंस्थितानरोनदीनानादीचनकारश्वानुनासिक://
३चापतीक्ष्णाचलोहितम्यूरोदक्षपावश्चपार्थिवः||
जकारजनकोत्तमः॥२६॥झस्थितिः पाशतथाजेश
वामाङ्गलितलतः ॥स्वस्तिकस्थाणुसङ्घश्वझकारे
जान्तसञ्जकः॥२०॥जवामाङ्गुल्पग्रतःसिद्धिरंकुश
सर्वसञ्जकः।मातङ्गाह्यनुगासनश्वजकारश्वनिरज
नः॥२८॥टजरामुकुन्दस्सोमेशोदक्षपादादिगोमुखः
गजाई पराववालेन्दुरमृताद्यष्टकस्मृतः॥२॥ठला
गलीशानन्दजश्वपालिनीचकमण्डलुदक्षजानुग
तस्स्थापीठकारस्थ विरस्मृतः॥३०॥डनन्दीक्षान्ति
दीरकवडामरोदसगुल्फग:।।व्याघ्रपादयुभाडि
श्वडकारस्तोमरोमतः॥३॥ढऐश्वरीचाईनारी
नरशारवान्तराकृतिः॥दक्षपादाङ्गुलीमूलोढले!
हक्कोढकारकः॥३२॥णउमाकान्तोनरकजिद्रति
दक्षपदाग्रगः।।निर्वाणस्त्रिगुणाकारस्त्रिरेवोणम्स
मीरितः॥३३॥तवामोरूमूलनिलयआषाढीकामिका
हरिः॥ तीव्रश्वतरलोनीलस्तकास्कीर्तितोवुधैः॥३४
थदण्डाशोवरक्षकलोवामजानुगतस्मरसागरीचा
पिविशालाक्षस्थकारस्परिकीर्तितः॥३५॥दसत्योत्री
गोहादिनीचवामगुल्फगतस्तथा।।शूलीकुवेरोदाता
तिवीमपादाङ्गलागतः॥धनेशधरणाशश्वद्यकारोदा

४ मा०को. पग्रेनान्तिमाफादिपकारोपिप्रकीर्तितः॥३६॥फ जनार्दनीशिरवारौद्रीवामपार्श्वकतालयः॥फटकारः पोच्यतेसफिकार: पान्तिमस्मः॥णावछगलण्डे भूधरश्वभयाटष्ठगतस्तथासुरसोवनमुष्टिश्वव कारोभादिमोमतः॥४१॥ भविश्वमूर्तिईिरण्डे निद्रानाभिगतोपिच।।भुकुटीचभरबाजोभकारश्व जयापहः॥४२॥मवैकुण्ठश्वमहाकालस्तन्द्रीजठर संस्थितः।मब्रेशणमण्डलोमानीविषस्सूर्योमकार कः॥४३॥यक्षुधावालाचवायुस्त्वग्यतथ्वपुरुषोत्त मः॥यमुनोयामुनेयश्वयकारोयान्तिमस्मृतः॥४४॥ स्क्रोधिनीचभुजङ्गेपीज्वालीरुधिरपावोरोचि भान्दक्षिणांशश्वरुचिरोरेफईरितः॥४५॥लक्रिया ककुहतोमांसपिनाकीभूर्वलानुजः।लिम्पटःशक सञ्जश्ववाद्योरान्तोलकारकः।।दाववालोवामी सनिलयोमे दोबारिवारुणौ।उत्कारीजलसजश्व खनाणेपिवकारकः॥४७॥शमृत्युर्वकोषघ्नश्च हदोश्करस्थितः॥ङ्कक स्थिसज्ज्ञश्वशको रोविद्भिरीरितः॥४॥षषःश्वेतेश्वरुपीतामजाः हहामवाहुगः॥षडाननष्यकारश्वकीर्तितश्ववुधः खरः।।४। सभृगुष्प्रवेतस्तथासाहदोदक्षिणयाद गः।।समयस्सारगशुक्रस्तङ्ग तिस्सार्णकशी। हनभोवराहोनकुलोहृदोवामपदस्थितःसदाशि वोरुण प्राणाहकारश्वहयाननः॥५॥तुंहदयात्रा

मा०को
भिसंस्थानपिशवेशोविमलासितालप्रयत्नश्व
पान्त्योलुङ्कास्पोच्चत्तेवुधैः॥५२॥क्षसंवर्तकोनसिं
हिश्वहृदयान्मुरवसंस्थितः अनन्तःपरमात्माचक्न
कायोऽन्तिमाक्षरः।।५३॥ इतिहादिमतमातृकाको
श:समाप्त
॥ श्रीफतहनारायणसिंहनाम्नीवाराणसीवा
(सविनोदभाजनानाविधैश्वर्यचयेनचार्गेनितान्तका
न्तेचनिशान्तवर्य १ त्रिपुरभैरवीसन्निधौनिधौविवि
धबुद्धिमत्संहतेरपिस्वावसुसमाधारिभू १७८७ मिते
शकवरेकुवौमासिक्रके २ पूर्णिमादिनेपूर्णमुद्रणा
पुस्तकात्मनायासरस्वती धीरमानसानन्ददाभवत्त
हिभाजनामचक्षाहे ३मेदिनीविदानन्ददायिनीता
दनंतरम्एकाक्षरीद्वौदिरूपोसबाशेनविभूषितौ ४त्रि
कांडपशेषस्तत्यश्वात्पदवन्दविभूषित: नानार्थकोपो
नानार्थःसनाथःप्रार्थितस्ततापलध्ववर्णविरचिताने
कार्थध्वनिमंजरी ततोहारावलादिव्या शरीरपरिभूषि
ताईधनंजयोवररुचिनाममालातथैवच विपुलोमा
रिकाकोश: पंडितेनसुदुदिनामुद्रिताःप्रस्तरेसर्वेश्री
সমালালখান

Vararuchi Kosha

Author
P.c.nahar
Title
Vararuchi Kosha
File name
Vararuchi Kosha
Text
OCR done
Citation
1920
Published
2012/02
Publisher
Xxxx
Language
Sanskrit
Pages
51
Library
Bharatiya Vidya Bhavan Library, Mumbai
Classification
Devotional
DLI number
406075
Barcode
99999990293084.00
Scanning centre
Banasthali University
Digital publisher
Digital Library Of India
VMLT id
qBnNlDsvzZt
Download PDF

Vararuchi Kosha