·THE
JOURNAL
OF
VEDIC STUDIES
EDITED BY
PROF. RAGHU VIRA, M. A., Ph. D., D. LITT. ET PHIL.
S. D. College, Lahore
AND
A. C. WOOLNER, M. A., D. LITT.
(Hon.), C. 1. E., F. A..S. B.
Vice-Chancellor, University of the
Panjab (India)
Prof. A. B. KEITH, M. A.,
D. C. L., D. LITT.
University of Edinburgh
(Scotland)
Prof. Dr. H. OERTEL
PROF. F. EDGERTON
University of Yale (U. S. A.)
University of Munich (Germany)
DR. L. RENOU
Directeur d'Etudes à l'Ecole des Hautes Etudes Paris
No. 1
Vol.1
January, 1934

·THE
JOURNAL OF VEDIC STUDIES
(Issued three times a year)
The Journal publishes unknown and rare Vedic
texts in critical editions, and contains
articles dealing with higher criticism,
exegesis and comparative studies
Annual subscription Rupees 12 or Shillings 20
Books for review should be sent to the Chief Editor
Published by
MESSRS. MEHAR CHAND LACHHMAN DAS
Sanskrit Booksellers and Publishers
LAHORE
(India)

·MEHAR CHAND LACHHMAN DAS SANSKRIT AND PRAKRIT SERIES Even in these hard days, when the sales are quite unfavourable, we have undertaken to publish critical editions and translations of Vedic, Classical and Prakrit works. We shall also include in our Series general studies on different branches of these literatures. It is our sincere effort to present only high class work done by experts. Our printing and paper would be the very best. We are confident that scholars out of their love for Sanskrit literature will patronize our efforts. The progress of our Series depends entirely upon the number of customers. If Indian and foreign universities, colleges and other educational institutions would be pleased to subscribe to our publications, we hope we shall be able to pull on through these days of unprecedented economic depression. WORKS ALREADY PUBLISHED Kapişthala-Katha-Samhitā, a text of the Black Yajur- Veda, critically edited for the first time by Dr. Raghu Vira. Rs. 30/ or Sh. 45/- 2 Varaha-Śrautasútra, being the main ritualistic Sūtra of the Maitrāyaṇi Sakha, critically edited for the first time with Mantra Index by the late Dr. W. Caland and Dri Raghu Vira. Rs. 12/- or Sh. 18/- 3 Rktantra, a Prātisakhya of the Sama-Veda, critically edited with notes, appendices and a commentary. The notes contain a detailed comparison with the other Prätiśakhyas and Pāṇini. Burnell's edition has been much improved upon with the help of new mss. Rs. 20/- or Sh. - ·. IN PRESS Katha Brahmaņa. The Brāhmaṇa fragments printed by L. von Schroeder and Caland have been much improved upon with the help of new mss., and several new Brahmaņas added with a very useful introduction, notes and appendices. Śárkhāyana-Śrautasūtra, translated into English by the late Prof. Dr. Caland and Prof. Dr. Raghu Vira. This is the first English translation of a Srautasútra. Maitrāyaṇīya-Samhită-Padapatha, accented. It contains the padapātha of the Brāhmaṇa portion as well, which was not available to L. von Schroeder, the editor of the Samhita PUBLISHERS Messrs. MEHAR CHAND LĄCHHMAN DAS Sanskrit Booksellers & Publishers Said Mitha, Lahore

·VEDIC MYSTICISM
Being rhythmic renderings of Vedic verses
BY
RAGHU VIRA, M. A., Ph. D., D. LITT. ET PHIL.
समुद्रो अस्मि विधर्मणा
opa
THE UNBOUNDED OCEAN AM I
Puets, philosophers and mystics from all parts of the world have been
charmed by the music and freshness of the renderinys
The originals and the translations are given on opposite proges
MEHAR CHAND LACHHMAN DAS
Said Mitha, Lahore
1933
Shillings 7/6
Rupees five

·THE JOURNAL OF VEDIC STUDIES. JANUARY, 1934 CONTENTS PAGE Foreword 5 Gonāmika, One of the Newly Discovered Pariſistas of the Maitrāyaniyas 6 Drāhyāyaṇa-Srautasútra, with the Commentary of Dhanvin, Patalas 11-15 13 Bhāradvaja-Śrautasūtra, Darśa-Purņamāsa, Praśnas 1-3 81 Diagrams of Vedic Fire Altars, Ubhayataḥ-Prauga and Prauga-Citis 124 ·FOREWORD The world of to-day is rapidly tearing itself away from the past. It has withdrawn its allegiance therefrom and is allowing it to perish. It is as true in India as in the West. There are only a few who, either out of love or intense inquisitiveness, would not let it pass beyond the horizon. A number of these few of the nineteenth century made passionatę efforts to rescue the old wisdom that was still stored in the scattered hamlets of India. Works of astounding value were rescued and re-stored in the safe vaults of modern sanctuaries, the Universities and Research Institutes. Many were closely studied; and the printing press multiplied them for wider circulation. The nineteenth century enthusiasm has now spent much of its force in the West. The printers no more reproduce the ancient things (and particularly not those that pertain to the Veda). They are busy with the sheets of evaluation, the cri. tical studies, which also are losing their charm because they bring to light no new material. In India we are struggling to start new waves. On these we shall carry the words of antiquity to eager ports. There is yet time for the transport, but it would not be long before our treasures begin to perish in their storerooms and be lost for ever. Indologists, come and join us. Let there be concerted effort, and the stately word-structures of the ancients would once more stand high in their grandeur of design and nobility of purpose. JVS. 1 ·GONĀMIKA One of the Newly Discovered Parisistas of the Maiträyaniyas edited by RAGHU VIRA The Gonāmika is a unique contribution to our knowledge of the ancient cattle rites. For the Maitrāyaṇīyas we have three sources: (1) The second prapāthaka of the supplementary book IV of the Maitrāyaṇi-Samhitā, which is available in L. v. Schroeder's edition (2) Mänava-Srautasūtra, 9. 5. 1-3, which is available only in manuscripts! (3) The present Parisista, which together with others is attached to the Vārāha-Srauta ms., Baroda Oriental Institute, No. 11234. No second manuscript has yet been discoverd. The Vārāha and the Manava derive their contents entirely from the Samhita. For referring to the Brāhmaṇa portions of the Samhita they use vyākhyātam. The use of iti vijñāyate had not crystallised by their time. For the Samhitā the regular term is nigada. There are only a few linguistic changes, mainly substitutions of older or difficult words and forms by the later and simpler ones. The footnotes record the variations of the three versions. The Mänava can even be reconstructed. I could obtain for my use only the photo manuscript belonging to the library of the late Prof. W. Caland. JVS. 1 ·रेवत्यां पशुकर्माणि कुर्वीत॥१॥ भिन्न स्रवतान हस्तावनेनिजीत न पिबेत् ॥२॥ अयस्पात्रणेत्येके ॥३॥ तद् द्वेषप्रनिषेधार्थाय ॥४॥ यं द्विष्यात् तस्य गवां मध्ये ऽरण्ये ऽधीते गोनामभिराह्वयेत् ॥५॥ सँशृङ्गी प्रातः प्रतीचीमवस्थाप्याधस्ताद् दर्भानास्तीर्य मूर्धनि गोनामर्भिस्ति आहुतीः पशुकामो जुहुयात् ॥६॥ अग्निवे- लायों दीप्यमानं भ्रातृव्यस्य गृहादाहृत्येन्वानो वारु (2) जागृयात् ॥७॥ श्वो भूत उपोदये सूर्यस्य हस्ता अवनिज्य दर्भस्तम्ब उदशरावं निर्वपेत् -कामकामं मा 1 Cp. MS 31, 8-9 यत् किंच पशूनां कुर्वीत gests the correction of STTù soft to तद् रेवत्यां कुर्वीत, Man. रेवत्यां चित्रायाँ ऽसुराधीतैः, which would then be वा पशुकामः कर्म कुर्वीत. But for the joined on to गोनामभिः. differences noted in our footnotes 7 Man. पुरस्तात् for प्रातः the Gonāmika of Man. is identica 8 For मूर्धनि गोनामभिः Man. reads with that of the Vár. काम्यायै स्वाहेति मूर्धनि 2 Cp. MS 21. 16-18 अथासुरा अदुहाय 9 Cp. MS 22. 9-11 एतैरेव जुहुयात्। गोनामैः स्पात्रेण स्रवता सुराम् । तेऽस्रवन् । स्रवत्यस्य संशृङ्गया गोमूर्धन् पशुकामः । काम्याय भ्रातृव्यो य एवं वेद । तस्मात् स्रवता न स्वाहा श्रव्यायै स्वाहेलान्दायै स्वाहा इति हस्ता अवनेनिजीत न पिबेत् 10 Man, अपरस्यामग्निवेलायां 3 The us. तद्वेशप्रतिशेधोर्था, Min. तद्देश. 11 Man, गृहादाहृत्येधने रात्री. Cp. MS 23. प्रतिषेधमित्यपरे 2-3 दीप्यमानं भ्रातृव्यस्य गृहादाहरेत् । श्रा 4 The ms. द्विष्यतेस्य तु सूर्यस्योदेतोर्जागृयात् 5 The ms. रण्योधीत, Man. रण्ये धीते 12 Min. adds उत्तरो निगदे व्याख्यातः 6 Cp. MS 22. 8-9 अथ यथासुरा अाह्वय- 13 For श्वो भूते Man. has प्राचानप्रवणे च स्तेभ्यो वा अत्रसत् । यं द्विष्यात् तस्य तथा समूले पशुकाम गोष्ठ आह्वयेत्. The passage rather sug. 14 Man. निनयेत् - JVS.1 ·गोनामिकः [१.२२ २ -- आधर्तय इति ॥८॥ गोभिः समेत्य प्रशस्ताः स्थ कल्याण्यः इति ब्रूयात् ॥६॥ एकाष्टकायां चतुष्पथेऽङ्गशो गां कारयेत्॥१०॥चतुष्पाद इति तिलैरवकिरेत्॥१॥यो य श्रागच्छेत् तस्मैतस्मै दद्यात्॥१२॥उत्तरो निगदे व्याख्यातः॥१३॥वसीयस्येहि इति"सप्त देवगव्यैः ॥१४॥ चिदसि इत्युत्तरतः सप्त॥१५॥ तासामनुप्राणेति प्रथमौ ॥१६॥ एह्यन्तो उत्तरी ॥१७॥ सप्त स्थवीर्यम् । सप्तानां गवामाज्यम् । पयसि चरुः॥१८॥ सारस्वतं पयसि स्थालीपा: श्रपयित्वा सरस्वती (?) इत्युग्भ्याँ स्थालीपाकस्याज्यस्य वा जुहुयात् ॥१६॥ वसीयस्येहि इति पूर्वाभिर्तुत्वोत्तरा निगदेत् ॥२०॥ दिविः" (?) इति हुत्वानुनिगदे ॥२१॥ यो वैश्यः शूद्रो वा बहुपुष्टः स्यात् तस्यं गवाँ साण्डं वत्सतरमपनयति- 1Cp. MS 24, 7-8 यत्र प्राचीनप्रवण समूलं the last word in विश्वा त्वं भूतानुप्राण भूम्या स्यात् तदुपोदये सूर्यस्य हस्ता अव- . MS 26. 15. निज्य दर्भस्तम्ब उदशरावं निनयेत्-काम- 14 Vār, and Man, mss. प्रथमाः कामं मा श्रावर्तय इति 15 एहि refers to the close of the last 2 Min. सहेत्य verse सुहवा ना एहि MS 27. 1. 3 Cp. MS 24, 14-15 यत्र गोभिः संगच्छेत 16 Man, adds सह रायस्पोषेण देवीदेवीः [MS तद् ब्रूयात्-प्रशस्ताः स्थ कल्याण्यः इति 27. 2-6] इत्यनुनिगदति । संग्रामं जिगीषन् 4 Cp. MS 25. 4-5 तद्य एवं विद्वानेकाष्ट श्येनयोः संदृश्यमानयोः पूर्वाभिक्षुत्वोत्तरा नि- कायां गाँ हते... गदेत् । यत्र समूला ओषधीरुपगच्छेत् पशून् 5? Thus temporarily emended. The ms. वा तत् । एता एयन्ता सप्त जपेत्. Cp. MS चक्षुद्व 28. 1-2, 7-8 जयति सग्रामम् ॥ यत्र 6 This sūtra is missing in MS and समूला (MS से मूला to be corrected) Man. ओषधीरुपगच्छेत् पशून् वा तत् । एता एव 7 The ms, has missed the second तस्मै सप्त वदेत् 8 Min. adds श्वो ऽन्यां कारयित्वा ब्राह्मणान् 17 From पयसि upto the end of sutra 21 Mān. has सप्तानां पयसि स्थालीपाकः । यस्य निगद- सप्त स्थविराश्चरमामन्तमा स्युः पूर्वाभिर्तुत्वोत्तरा 10 Man. वसीयस्येहि श्रेयस्येहीति, MS 26 निगदेत्. Cp. MS 28.9 -11 सप्त स्थवीर्येण 13-14 वसीयस्येहि... सूनृता एहि याजयेत् । यस्य सप्त स्थविराश्चरमामन्तमा 11 Cp. MS 27. 12 एता वै सप्त देवगव्यः स्युर्वसीयस्येहि श्रेयस्येहि इत्येतदेतदेवास्मा 12 Min. चिदसि मनासि धीरसीत्युत्तराः, MS अत्याह्वयति 26. 14-27. ! चिदसि... सुहवा ना एहि 18 Perhaps सह रायस्पोषेण देवीर्देवी रिति MS 13 To be emended to तासामनुप्राणान्ता 27.2-6. Min. °मनुप्राणान्ताः. अनुप्राण refers to 19 The ms. °नुनिगददिति भोजयेत् पशुकामः 9 The ms. , ?

·३ - १.३४] गोनामिका इलान्दाः स्थ इति' ॥२२॥ आयुर्मे दाः इति स्वासुं गोष्ठे ऽपिविसृज्य परस्यात्यायेत्- वसीयस्येहि श्रेयस्येहि इति ॥२३॥ एतदेतदेवास्या अत्याह्वयति ॥२४॥ नास्य किंच- नोदशिषत् ॥२५॥ व्याहृत्य ग्रामकामैं याजयेत् ॥२६॥ सारस्वत अग्भ्याँ स्थाली- पाकस्य वा जुहुयात् ॥२७॥ इत्यतः प्रभृति समानं पशुकाम्यं चैं ॥२८॥ सर्वासां दुग्धे चतुःशरावमोदनं पक्त्वा ब्राह्मणेभ्य उपहरेत् ॥२६॥ तेभ्यो गा वासो हिरण्य वा दद्यात् ॥३०॥ पुण्यं प्रशस्तम् इति ब्रूयात् ॥३१॥ भद्रं कल्याणम् इति ब्रूयात् ॥३२॥ धेनुर्भव्या इति ब्रूयात् ॥३३॥ अशनीयाय गां दत्त्वा न मे तदुपदम्भिषः इति' जपेत् ॥३४॥ इति गोनामिके प्रथम खण्डम् ॥ १॥ १४ .. . 1 Min. °वत्सतरमिलान्दा स्थ पूष्णो नक्षत्रं • 8 For this and the preceding sutra पोषयिष्ण्वित्यपमयेत. Cp. MS 28. 11-13 Min, has तथा पशुकामः । सर्वासां दुग्धे यो वैश्यः शूद्रो वा बहुपुष्टः स्यात् तस्य गवाँ चतुःशरावमोदनं पचेद् ब्राह्मणेभ्यः पशु- साण्डं वत्सतरमपमयेत-इलान्दाः स्थ इति कामः । न छिन्नं देयमिति व्याख्यातम्. Of .''पूष्णो नक्षत्रं पोषयिष्णु इति. Vār. this सर्वासां. देयम् is from MS 29, अपनयति is a correction" of the 5-6, 7-8. lectio dificilior अपमयेत 9 Cp. MS 29. 8 वासो हिरण्य वा देयम् 21. e. among his own cows. 10 The sūtra is from MS 29. 11-12. 3 Mān. स्वायु गोष्ठाखवसृज्य. For the sub For sātras 30, 31 Min, has ता भद्रं sequent Mān, text see note 6. भद्रमिति ब्रूयात् , which is followed by 4 Cp. MS 28. 14-16 आयुर्मे दा वर्षों मे दा a long passage, very likely an in- रयिं मे दाः पुष्टिं मे दाः इति तमितो terpolation, ऽभि [v.1. ऽपि] सृज्याथे३तोऽत्याह्वयेत्- ll Sutras 32, 33 only in Var. and वसीयस्येहि श्रेयस्येहि इति Man. 5 Sutras 24, 25 are identical with MS 12 The ms. धेनुं भव्येति, Man. पुण्यं क्षत्र- 28. 16-29. 1, मिति 6 Cp. MS 29.1-2 ग्रामकाम याजयेत् सारस्वत 13 The ms. अनिंदनीयाय, Man. अदीक्षि- ऋग्भ्याम्. The Min. text for परस्यात्या णीयाय हृयेत् (su. 23) up to जुहुयात् is वसीयस्येहि 14 The ms, °दम्भिषदिति श्रेयस्येहीति परस्यात्याह्वयेत् । सरस्वन्तं 15 Cp. MS 29.13-14 यदि मन्येतादानीयाया- पयसि स्थालीपाऊँ श्रपयित्वा सारस्वत ऋग्भ्या दामित्येतदेव यजुर्वदेत्-न मे तदुपदम्भिषधू- माहुतार्जुहुयात् । एतेन प्रामकामो यजेत् षिब्रह्मा यदाः इति 7 See MS 29. 3-5. 16 Here ends Man. 9.5.2. Jys,1 ·.. वीरवतीभूयास्त यो नो वीरैवतो ऽकर्त इति पुमाँसं जातमभिमन्त्रयते ॥१॥ भूयसी. भूयास्त या नो भूयसो ऽकर्त इति स्त्रियं जाताम् ॥२॥ अन्नादा भूयास्त ये नो ऽन्नादानकर्त इति बलिहतो ऽभिमन्त्रयेत ॥३॥ भूयाँसो भूयास्त ये नो भूयसो ऽकर्त इति सभासदः ॥४॥ पादौ प्रत्यवहरेदुपतिष्ठेद्ा ॥५॥ पुण्या पुण्यमसूच्चित्रा चित्रमसूदु दैडो मे भगवो ऽजनिष्ठा मैत्रावरुण ऊर्जा मे भगवः सह जनिष्टीः संविदं मे विन्द इति {साम् ॥६॥ पुण्या पुण्यामसू- चित्रा चित्रामसूद दैडी मे भगवत्यजनिष्ठा मैत्रावरुणी रायस्पोषेण मे भगवती सह जनिष्ठी ज्ञात्रं मे विन्द इति स्त्रियः ॥७॥ एकाष्टकायाँ वत्सानेकैकमभिमन्त्र्य सर्वान् सहाभिमन्त्रयेत ॥८॥ पुण्याः पुण्यानसुश्चित्राश्चित्रानसुवन् दैडौ मे भगवन्तो ऽजनिट्वं भैत्रावरुणा ऊर्जा मे भग- वन्तः सहँ जनि सँविदं मे विन्दत इति पुँसा ॥६॥ पुण्याः पुण्या असुवैश्वित्राश्चित्रा असुवन् 1 The ms. धार°, Man. वार 9 MS 30. 3-5 पुण्याविन्द इति पुमाँसं 2 For sātras 1-3 Mān. reads भूयास्त जातमभिमन्त्रयेत येति व्याख्यातमा बलिहृतः 10 For दैडी the ms. has ऐंद्री. Cp. note 7. 11 MS 30. 6-8 पुण्या. विन्द इति स्त्रियं 4 The ms. °मन्त्रयेते. Upto पादौ प्रत्यवहरेद जाताम in the fifth sutra the text is from 12 Man. एकाष्टकायां तूष्णी* सर्वान् सँसृज्य MS 29. 16-30.2. Cp. MS 30. 9-11 ये प्राचीनमेकाष्टकायां 5 Min. gives the pratika भूयाँसो भूयास्त जायन्ते 'ये प्रतीचीनं तानुभयान्त्सहाभि- इति मन्त्रयेत 6 For उपतिष्ठेद्वा Min. reads उपोपतिष्ठेनि 13 The ms. is aorrupt. For असुवन् दैडा च, and for the following sitras it it has असू अर्धमौर्णी. Cp. notes '7, 10. gives only the pratikas पुण्या पुण्य For देडा Mān, reads ऐडो. मसाविति व्याख्यातं पुण्यमसाविति च 14 Var. and Man. mss. सहा- 7 The ms. देवो. Cp. note 10. 15 For ğai Mán, has ģht argia 8 The ms. सहाजनिष्ठा 3 The ms. वार JVs.1 10 ·२.२२ गोनामिका दैडयो में' भगवत्यो ऽजनिहूँ मैत्रावरुण्यो रायस्पोषेण मे भगवत्या सह जनिढं ज्ञानं मे विन्दत इति स्त्रीणाम् ॥१०॥ धेनुंधेनुम् इति ब्रूयात् ॥११॥ धेनुर्भव्या इति ब्रूयात् ॥१२॥ न हत इति ब्रूयात् कुरुत इति ब्रूयात् ॥१३॥ न अन्तर्वनी इति ब्रूयाद् गर्भिणी विजन्या इति ब्रूयात् ॥१४॥ भुवनमसि सहस्रमिन्द्राय त्वा सूमो ऽददाद् यावतीनाभिदं करोमि भूयसीना- मुत्तराँ समां क्रियासम् इति गवां लक्ष्माणि कुर्यात् ॥१५॥ (सस्स्त्रियः इति व्यत्यासँ पराणां चतुर्णा वेलुकाण्डमप्सु वासयित्वों ॥१६॥ यस्य दक्षिणतः प्रतिभिन्नम् इति" ब्राह्मणव्याख्यातम् ॥१७॥ इह प्रजा विश्वरूपा रमन्ताम् इति गाः सायमाय- तीरभिमन्त्रयेत ॥१८॥ सँ वः सृजत्वर्यमा इति गाः ससृजेद् या अस्य पुरी स्युर्याश्चान्यतो विन्देत ॥१६॥ रेवती तन्तिः इति तन्ति वितनुयात् ॥२०॥ दधि घृते संनीय रय्या त्वा पुष्टया ऽनुमामि इत्यनुमार्टि" ॥२१॥ प्रविमुंक्त- वत्साया व्रता[नि" न रिक्ता स्यान्नोपर्युपरि संचरेयुर्नाभिवर्षेन्नाभित- 1 The ms. असूर्द्धमेण्यौ मे, Man. असुवं is naturally omitted here. नैडी मे 11 MS 31. 10-32.5. 2 Man. मैत्रावरुणी 12 Man, omits ब्राह्मण. 3 The ms. सहा- 13 Except for the pratika instead of 4 Min. स्त्रीर्जाताः, and adds तानुभयान् the entire mantra the sūtra is iden. सहाभिमन्त्र्यायतनी tical with MS 32. 14-16. The ms. 5 The ms. धेनुं for धेनुर्. For Min. also येत् for "येत° at the end. the Vedic Concordance records धेनुं 14 The ms. पुर as a var. lec. for धनुर्. 15 MS 33, 1-5 supplies the full text of 6 Sutras 13-15 are from MS 31. 1-6, the mantras and the viniyoga-vākya, The variations are noted in their 16 From MS 33, 10-12, Mān. adds due place. प्राचीमुदीची वा 7 MS and Man. omit गर्भिणी 17 Man. सँसृज्य 8 Min. इक्षुकाण्डमप्सु वासयित्वा लोहिते- 18 Var. and Man. mss, °नुमार्टि नायसा (the ms. तेनायसेन) वा (MS 19 Cp. MS 33. 12-13 तामनुमृज्यात्-रय्या 32. 11-13) भुवनमसि स्वा पुटयानुमामि इति 9MS and Man, लक्ष्म 20 The ms, श्रावमु , Man, प्रमु. 10 षण्णां चतुर्णा appears in Man, as षण्णां 21 In the ms. नि of व्रतानि and the चतसृणां and is placed before {स:. rest of the sutra has fallen out, इक्षुकाण्डं having been already given JVS. 1 ·गोनामिका [२.३७ ६ पेत् ॥२२॥ वृषभमुत्सृक्ष्यन् पिता वत्सौनाम् इति वृषभस्य दक्षिणे कर्णे जपति ॥२३॥ यो वैश्यः शूद्रो वा बहुपुष्टः स्यात् तस्य गवां गोष्ठादेकविशति शकान्याहृत्यै- कवि शतिमाहुतीः पशुकामो जुहुयात् ॥२४॥ गोनामभिर्देवगवीभिरग्रतः ॥२५॥ नामिनीः पुरस्तात् पूतेन प्रतीचीमवस्थाप्याधस्ताद् दर्भानास्तीर्य भसदि गोनाम- भिस्तिस्र आहुतीः [हुत्वा ?] पशुकाम प्राकृतिहोमं जुहुयात् ॥२६॥ यासामिन्द्र उदाजत इति चत्वार प्राकृतिहोमाः ॥२७॥ तेषामेकैकेन प्रातरन्तर्गोष्ठासु गोषु जुहुयात् ॥२८॥ एतैरेव जुहुयाद् गोष्वाकृतासु ॥२६॥ एतैः संग्रामे ॥३०॥ मित्र- भृतः इत्यश्वानभिमन्त्रयेते ॥३१॥ रोहिणीर्वो वृजे इति सप्ताहुतीः पशुकामो जुहुयात् ॥३२॥ उत्तमो निगदे व्याख्यातः ॥३३॥ गोवर्चसमें-अनुगुप्तस्य सर्पिषः उभयेषां त्वा देवमनुष्याणां प्रियां करोमि इति श्रोत्रियस्य मुख समाzि ॥३४॥ कुमार्याः पति- कामायाचे ॥३५॥ अमुष्य इत्यवघृत (?) ॥३६॥ उत्तमो निगदे व्याख्यात उत्तमो निगदे व्याख्यातः ॥३७॥ इति गोनामिके द्वितीयं खण्डम् ॥ 1 Cp. MS 33. 13-14 तस्या व्रतं न रिक्षा 7 MS 34, 6-14. स्यान्नोपर्युपरि संचरेयु भिवपेन्नाभितपेत् 8 Cp. MS 34, 17 प्रातरेवान्तगोष्टासु गोषु 2 Mān. ऋ० होतव्यम् 3 After THT Mān, does not corres- 9 From MS 34. 18. pond with our text. The passage 10 Cp. MS 34. 19 एतैरेव जुहुयात् संग्राम runs upto the end of 9. 5.3 and is 11 See MS 34. 19-35.1. The ms. °मन्त्रprobably an interpolation. येत् 4 Cp. MS 33.17-19 पिता वत्सानां 'इत्यू. 12 MS 35. 1-5. षभस्य कर्ण उत्सृजमानो वंदत 13 Cp. MS 37.6 एतद्वै गोवर्चसं न सर्वस्मा 5 From MS 34. 1-2, which, however, इव कुर्यात् omits पशुकामः. 14 See MS 37. 3-5. 6 Cp. MS 34. 3-4 एतैरेव जुहुयाद् गोनामैर- 15 Cp. MS 37, 5-6 एतेन कुमार्य एतेन पति- कामाया: प्रेत्वर्या गोर्भसदि पशुकामः Jvs.1 12 ·DRAHYAYAŅA-ŚRAUTASUTRA With the Commentary of Dhanvin Patalas 11-15 edited by RAGHU VIRA Thirty years ago Dr. J. N. Reuter of the University of Helsingfors in Denmark had printed the first ten patalas and four sūtras of the eleventh of this Śrauta and its commentary, and a promise was held out for completing the work in two more parts. The promise was never made good. After get. ting an assurance from the Publishers, Messrs. Luzac and Co., London, that there is no further possibility of their continuing the work I procured the manuscripts that were in my reach and began with the 11th patala. They are all written in the Devanagari script : (1) Panjab University Library, Lahore, No. 5620a. Text only, paț. 1-22. (2) Dr. Sardesai of the Oriental Book Agency, Poona, very kindly presented to me this beautifully written and complete ms. of the text and com. (3) Pb. Univ. Lib., Lahore, No. 5451. Text and com., complete. 13 JYS. 1 ·ii DRĀIYĀYANA-ŚRAUTASUTRA In the meanwhile I got Reuter's unpublished text for the five patalas, 11 (excluding the first four sutra's)-15. Herein were collated the following manuscripts : A. Devanagari mss.: (1) India Office, London; Colebrook Collection, No. 363b. Text only, complete. (2) India Office, London, Colebrook Coll., No. 363a. Text and commentary, paț. 1-11. Bodleyan Library, Oxford, Wilson Coll., No. 328. Text and Com.,,pat. 12-15. 4. 9. The two mss. are really one ms. split into two. They are written in the same hand. (3) Calcutta Sanskrit College, No. 259. Text and com., complete. B. Grantha mss.: (4) India Office, London, Burnell Coll., No. 152. Text only, complete. (5) India Office, London, Burnell Coll., No. 187. Text and com., pat. 1-21. In our critical apparatus they are ' denoted by Da, Df, De, Ga, Gb respectively. Our own mss. are Db, Dc, Dd. Of these the largest number of individual readings are shown by Gb. Dcde form one uniform group. Dcd mark the end of every sūtra by the addition of iti. It is a very convenient device and one wonders why it did not get wide currency in ancient times. The mss. do not show the colophons either completely or systematically. Clerical errors of every type are rather numerous. It was not possible to register all of them. The editor had to exercise his judgement oftener, than he is usually called to. I have met misinterpretations of ligatures, wrong combinations leading to "ghost-words" and to false accomoda. JVS. 1 14 ·iii DRĀHYĀTANA-ŚRAUTASŪTRA tion, assimilation of words and of terminations, anagrammatism, metathesis (either of words or of whole passages), substitution of synonyms, haplography, lipography, dittography, and adscripts. Being traceable to single mss. they were of no material use for reaching back to the original, and hence they were rejected. These eight mss. fairly settle the text. The collation of more mss. would not, I am sure, take the editor any nearer to the original, as it was known to the commentator Dhanvin. The Sūtra had already been conflated before the time of Dhanvin, that is before Sāyaṇa who quotes Dhanvin extensively. The Śrauta text given in the following pages is after the commentator. He is a fairly safe guide. He is a master of his tradition and his choice of the readings is remarkably good. But there are instances where difficulties arise. The only passage where I have taken courage to put in the text, what Dhanvin expressly calls an apapātha, is 11. 1. 7 APTT 15 (instead of Dhanvin's nat 375:). In the very next sútra, however, I have allowed para: to remain where Dhanvin puts it. Fa: really belongs to the end of sūtra 7. For the divi. sion of the text into sūtras Dhanvin (or a lost predecessor of his) alone is responsible. Agnisvāmin, who is commenting on the Lat., has a totally different division.” THE DRÁHYAYAŅA AND THE LAȚYAYANA ŚRAUTASŪTRAS The two Sutras belong respectively to the Räņāyaniya and the Kauthuma Śākhas of the Sama-Veda. Their comparison leads us to great antiquity, when (excepting slight differences in ritual), their text was one. We are forced to this conclu- 1 When tradition fails him, he allows a free play to his fancy. 2 Rämakṣspa Dikşita (alias Napábhát, son of Damodara Tripathi), another commentator of Lăț., does not always follow Agpisvāmin. 15 JYS 1 ·iv DRĀATĀYANASKAUTASŪTRA sion by the verbal identity in the vast majority of the sútras. Their sequence also is mostly uniform. Even in the matter of division of chapters (adhyāyas in Dr., prapāthakas in Lat.) the agreement is very close. In each case a chapter is divided into 12 sections. But of greater significance are the variations themselves. The variations consist in additions, paraphrases and change in sequence. The additions are numerous in the Dr., and they exceed the other variations. Now, the additions generally are of the nature of adscripts, marginalia or interlinear glosses. They can be thrown out without affecting the smoothness of the context. When one is a paraphrase of the other, or there is a change in sequence, the process of evolution does not reveal itself so readily. On the whole the Lat. has preserved a purer text. | The Dr. has also a secondary division into patalas, 2. E. g. Dr, 11, 1.8 rajast treuar explains war of the preceding sutra. JYS. 1 16 ·रोहितेनानडुहेनोत्तरलोम्ना चर्मणापिहितः स्यात् ॥ १॥ पूर्वोक्तो वाणश्चर्मणा छादितः स्यात् । वाणमुखस्य बिलं चर्मणा छादये- दित्यर्थः॥ तस्यै दशसु पश्चाच्छिद्रेषु दशदश तन्त्र्यो बद्धाः स्युमौज्यो दायर्यो वा ॥२॥ तस्य वाणस्य पश्चाद्भागे मुखादितरस्मिन् प्रान्ते दश छिद्राणि कृत्वा प्रत्येकं दशदश तन्तवो बद्धाः स्युः । मौओं वो दर्भमया वेति ॥ त्रिष्विति शाण्डिल्यः।चतुस्त्रिंशन्मध्यमे त्रयस्त्रिंशतावभितः॥३॥ त्रीण्येव छिद्राणि कृत्वा मध्यमे चतुस्त्रिंशत्तन्तूनितरयोस्त्रयस्त्रिंशताविति। एवं शततन्तुर्वाण इति ॥.. पुरस्तादेकैकशस्तावैधं विभज्य भूर्भुवः स्वः इत्येताभिः पृथगु- त्तरोत्तयुद्हेत् ॥ ४॥ एकैकश उदहोदित्यन्वयः । बन्धनात् प्रागेव तास्त्रैछसम विभज्य मध्यम भागमेकाधिकं कृत्वा प्रतिवर्ग पृथग्व्याहृतिभिः प्रत्येकं तन्तूनुदूहेत् । छिद्रेषु तन्तू- नासृज्यार्ध्वमुदूह्य बिले बनीयादित्यर्थः । उत्तरोत्तरीति कोऽर्थः । बाह्यच्छिद्रे प्रथमं कुर्यान्मध्यमे द्वितीयं ततो ऽभ्यन्तरे तृतीयमपवर्गमिति । तेन प्रथमां व्याहृतिमुक्त्वा बाह्ये छिद्रे प्रयस्त्रिंशसन्तून् बधीयात् । प्रतितन्तुमावर्तयेत् । Gb मौंज्यो 1 Gb लो. 5 DOGb सुवर् 2 Gb om, 3 Gb adds तेषु 6 Gb तंतुमंत्रमावर्तयेते 17 JVS. 1 ·२ द्राह्मायणश्रौतसूत्रम् एकैकश उहदिति वचनात् । एवं मध्यमे छिद्रे द्वितीयया व्याहत्या तृतीये छिद्रे तृतीयया व्याहत्येति । यदा पुनर्दश छिद्रेषु दशदर्श तन्तवस्तदापि त्रैधं विभज्य व्याहृतिभिरुदूहनामिति ॥ तमभिमृशेत्-वदो वद वदा वदी वदो वदोरुः पृथुः सुगः सुग- न्त्वः कर्मः करणः करः करस्युरभीषाट् चाभीक्षाही चाभिमाति- हश्वाभिमातिहा च सासहिश्च सहीयांश्च सहस्वांश्च सहमानश्चोद्वयाश्च बृहद्वयाओं सवयार्थ वृद्धवंयाश्चैन्द्रीं वाचं बृहती विश्वरूपां शतायुषीं" प्रवद देव वाण इति ॥५॥ तं वाणमेवं कृत्वा मन्त्रेणाभिमशेदिति ॥ शिथिलास्तन्तूनायच्छेत्- एमिनों वाण तन्तुभिः शतं राद्धीरिहावद। अरात्स्म सर्वे ऽताम जीवा ज्योतिरशीमहि ॥ इति ॥६॥ यदि तन्तवः शिथिलाः स्युश्छिन्नाः स्युस्तदा तान् सर्वान् समं संधाय पुनरायच्छेन्मन्त्रेणेति ॥ वाक् सर्व" मनो ज्योतिर्मानो भद्रः इति जपित्वा वादयेदिन्द्रणत- येषीकया वेतसशाखया च सपलाशया ॥७॥ आ नो भद्रः इति मन्त्रपाठः । मानः इत्यपपाठः । सपलाशया वेतसशाखया इषीकया च वाणं वादयेदिति ॥ इन्द्रणतयोति पदस्य स्वयमेवार्थमाह- मूलतो. या स्वयंवक्रा सेन्द्रणता ॥ ८ ॥ 1 Dedef om. the second दश 10 DceGb of 2 Gb वदो यः 11 Db राद्धिमिहा.. रिहावत 3 Reuter पुथु: (without variants) 12 Db तारिषु, Dce "रिष्म, Gb तारिषष्ठ 4 DoGb सुगंधः सर्वान् समं, Df om. समं 5 Db वरुणः, Gb करुणः 13 Gbom. 14 Gb समाधाय 6 Dab चाभि 15 Gb सर्वा 16 Dab ज्योतिरा नो इति 17 Gb om. 7 Dce om. 8 Gb om.; Dc 999412 9 De बृहत. (= Lat.) . ivs.. 118 ·१२.२(४,६)] द्राह्यायणश्रौतसूत्रम् ३ या मूलप्रदेशे स्वयमेव वका भवति सेन्द्रणता। इन्द्रेण नता इन्द्रणता दैवानेतेत्यर्थः ॥ प्राणाय त्वा [PB 5.6.14] इत्यूर्ध्वमुनिखेत् अपानाय त्वा [l.c.] इत्यवाञ्चम् ॥६॥ छिद्रप्रदेशादारभ्य यावन्मुखमूलमुल्लिख्य वादयेत् । तथा मुखप्रदेशा- दारभ्य अपानाय त्वा इत्यवाञ्चमवलिखेदिति ।। व्यानाय त्वा [1.c.] इति त्रिः संविख्योदचं वाणं प्रोहेद्राम- णमुक्त्वा इममुल्लिखन्नास्व इति ॥१०॥ व्यानाय त्वा इति त्रिः संल्लिख्य इममुल्लिखन्नास्व इति कंचिद्राह्मणमुक्त्वा तस्य हस्तयोरुदश्च वाणं प्रोहेदिति ॥ प्रथमः खण्डः ॥१॥ ॥५॥ आहत दुन्दुभीन् प्रवदन्तु वीणाः इति ब्रूयात् ॥ १॥ आहत अानत दुन्दुभीनिति प्रैष इति ॥ अलाबुवीणा वक्राकपिशीष्ण्यो चपूर्वस्यां द्वारि बहिःसदसम् ।।२॥ अलाबुवीणा प्रसिद्धा । वक्रा नाम वीणाविशेषः । तथा कपिशीणी च । तास्तिस्रो वीणाः सदसः पूर्वस्यां द्वारि बहिःसदसं वीणावादिनो वादयेयुरिति ॥ वक्राकपिशीष्एयौ दुन्दुभींश्च प्रतिमन्त्रयेत- यो वक्रायां कपिशीष्यों दुन्दुभी यश्च वाद्यम् । घोषो यो महतो महांस्तेन नो राद्धिमावद ।। इति ॥३॥ श्रावदेत्येकवचनं वाग्देवताभिप्रायमिति ॥ महावीणापिशीलवीणे चापरस्यामन्तरिति गौतमशाण्डिल्यौ बहिरिति धानंजय्यः॥४॥ 1 Dd adds इति 5 DeGb °णां (== Lat.) 6 DbceGb रायौं 3 DdGb repeat oraru cat ( = Lāt.) 7 Gb adds 8 Gb घोषयोर . 2 Gb देवन 4 Gb त्रिभिः JVS. 1 ·- द्राह्मायणश्रौतसूत्रम् [ ११. २ (४.६) अपरस्यां सदसो द्वार्यन्तर्बहिर्वेदि' वीणाद्वयं वादयेयुः ॥ तयोश्च प्रति मन्त्रणं कार्यमित्याह- अलाबुवीणापिशीलवीणे च प्रतिमन्त्रयेत- अलाबुवी पिशीली च यं मन्त्रमधिजग्मतुः । तेनेदमुपगायतां ते साम महयिष्यतः ।। इति ॥ ५॥ स्पष्टमिति॥ पश्चिमेनोपंगातॄन् द्वद्वे एकैका पत्नी काण्डवीणां पिच्छोरां च व्यत्यासं वादयेत् ॥ ६॥ सत्त्रिणां यजमानानागेकैका पत्नी पश्चिमेनोपगातृनासित्वा वेढे वीणे व्यत्यासं वादयेत् । प्रथमं काण्डवीणां ततः पिच्छोरा पुनरप्येवमेव सर्वा इति ॥ उपमुखं पिच्छोरां वादनेन काण्डमयीम् ॥ ७ ॥ उपमुखं स्थापयित्वा मुखमारुतेन पिच्छोरा वादयेयुः वादनदण्डेन" काण्डमयीमिति ॥ ता अपघाटिला इत्याचक्षते ॥८॥ ताः पत्नीभिर्वाधमाना अपघाटिला इत्याचक्षते । अनेन तं पत्न्यो ऽपघाटिलाभि- रुपगायन्ति। आत्विज्यमेव तत् पत्न्यः कुर्वन्ति [PB 5.6.8] इति ब्राह्मणं व्याख्यातमिति । ताः प्रतिमन्त्रयेत- यां पल्यपघाटिला मृदुकं वादयिष्यति । सारातिमपबाधतां द्विषन्तं तैजनित्वक् ।। इति ॥६॥ ता अपघाटिलाः प्रतिमन्त्रयेतेति ॥ - Gb om. 1 Ded बहिवा, वैदि 5 Df °लां 2 Gb om. प्रति 6 DdfGb °लां 3 Da अलावुवी पिशीलीवीणे, Df अलाबुवणि- 7 Gb वादनेन पिशीलवणे, Gb अलाबुवीणा पिशिलि (ep. 8 Doe °मेतत् for "मेव तत् Lat. and com.) 9 Gb तां 4 DoGb °नोद् . JVS.1 20 ·५ १९. ३ (४.७)] दाह्मायणश्रौतसूत्रम् सर्वमनुवीक्षमाणो जपेत्- आक्रन्दा उलूलयः प्रक्रोशा यच चेष्टितम् । सर्वा सत्त्रस्य सा राद्धिस्तथेदं साम गीयते ।। इति ॥१०॥ सर्वमपघाटिलास्ततो ऽन्यांश्च वीणादुन्दुभीश्वानुवीक्षमाणो जपेदिति ॥ जपेदेव-सुपर्णो ऽसि गरुत्मान् प्रेमां वाचं वदिष्यामि बहु करिष्य- न्ती बहु करिष्यन स्वर्गमयिष्यन्तीं स्वर्गमयिध्यन् मामिमान यजमानान् इति ॥ ११॥ पुनरपि सुपर्णो ऽसि गरुत्मान् इति मन्त्र जपेदिति ॥ द्वितीयः खण्डः ॥२॥ ॥६॥ । ब्राह्मणोऽभिगरः पूर्वस्यां सदसो द्वारि प्रत्यङ्मुख उपविशेद् वृषलो ऽपगरो ऽपरस्यां प्राङ्मुखः ॥ १॥ यः सत्त्रिणो यजमानान् प्रशंसति सो ऽभिगर इत्युच्यते । स ब्राह्मणः पूर्वस्यां द्वारि प्रत्यङ्मुख उपविशेत् । अपरस्यां द्वारि वृषलो ऽपगरः प्राङ्मुख उपविशेनिन्दार्थम् । यो निन्दति सो ऽपगर इत्युच्यते ॥ स ब्रूयात्-नारात्सुरिमे सत्त्रिणः [PB 5.9.14] इति ॥२॥ सं वृषलो निन्दन ब्रूयात्-नारात्सुरिमे सत्त्रिणः इति । असिद्धा इत्यर्थः ॥ अरात्सुः [1. c.] इत्यभिगरः ॥३॥ अभिगरो ब्राह्मणः अरात्सुः इति ब्रूयात् । संसिद्धा इत्यर्थः ॥ दचिणेन मार्जालीयमर्यो ऽन्तर्वेदि दक्षिणामुखस्तिष्ठेत् ॥ ४॥ अर्यः स्वामिवैश्ययोः [3.1.103] इति पाणिनिस्मृतेरयों वैश्य इति ॥ .. 4 Dce om. sfa 5 Gbadds in margin सत्रिणः प्रशसिषतुं 1 DidGb चेष्यति (= Lat.) 2G सर्व- 3 DedeGa FH (= Lāt.); Df corrects per to स्मि 6 Dce om..

·६ दाह्मायणश्रौतसूत्रम् [११. ३ (४.७) बहिदि शूद्र उदङ्मुखः॥५॥ स्पष्टमिति॥ अर्याभावे यः कश्चार्यो वर्णः ॥६॥ अर्याभावे यः कश्चार्यौवर्णकः स्यादिति ॥ तौ श्वेतं परिमण्डलं चर्म व्यायच्छेतां शूद्रः पूर्वः ॥७॥ तापर्यश्च शूद्रश्चान्योऽन्यं श्वेतं चर्म व्यायच्छेताम् । शूद्रः प्रथमं ब्याय- च्छेदिति ॥ पूर्वेणामीधीयं ब्रह्मचार्यन्तर्वेधुंदङ्मुखस्तिष्ठेद्वहिर्वेदि पुंश्चली दक्षिणामुखी॥८॥ स्पष्टमिति ॥ सा ब्रूयात्- दुश्चरितिन्नवकीर्णिन् इति ॥६॥ सा पुंधली वेश्या ब्रह्मचारिणं प्रति ब्रूयात्-हे दुश्चरितिन् हे अवकीर्णिन इति । दुश्चरितं ब्रह्मचर्यस्खलनमिति ॥ धिक् त्वा जाल्मि पुंश्चली ग्रामस्य मार्जनि पुरुषस्य पुरुषस्य॑ शिभप्रणे- जनि इति ब्रह्मचारी ॥ १० ॥ ब्रह्मचारी पुंश्चली प्रति यात्-धिक् त्वा जाल्मि इति ॥ एंवमा तृतीयं व्यत्यासम् ॥ ११ ॥ एवमव पुनः पुंश्चली ब्रूयात् पुनर्ब्रह्मचारी पुनरप्येवं कुर्याता । श्रा तृती- यमिति यावत् तृतीयं पर्यायं त्रिरित्यर्थः । सर्वेषां कर्मणि निष्ठिते तदेवाभिगरस्त्रिद्र्यात् ॥ १२ ।। सर्वेषामभिगरप्रभृतीनां कर्मणि यथोक्ते कृते पुनरप्यभिगरस्त्रियात्- अरात्सुरिमे सत्रिणः इति ॥ अवसृज्य शूद्रः प्रद्रवेत् ॥ १३ ॥ अथ शूद्रः परिमण्डलं चर्म विसृज्य धावेदिति ॥ 1 DGb वर्णिकः 5 Dce om.; others add इति 2 DacGb पूं० 6 Db ब्रह्मचार्य 3 De j० 7-7 Dd पुंश्चली ब्रह्मचारी पुनरिति 4 Only Docdeb repeat पुरुषस्य 8 Gb गरस्तदेव त्रिबृं Jvs.1 22 ·११. ३ (४. ७)] द्राह्मायणश्रौतसूत्रम् तं तेनैवावक्षिणुयात् ॥ १४ ॥ तं शूद्रं तेनैव परिमण्डलेन चर्मणार्यो वर्णो ऽवक्षिणुयाद विध्येत् ताड- येदिति ॥ यथाभिप्रेतमितरां ब्रह्मचार्याक्रोशेत् ॥१५॥ अथ ब्रह्मचारी 'पुंश्चली यथाभिप्रेतमाकोशेत् । न पूर्वोक्तमात्रेण किं त्वधिकमपि यथाभिप्रेषणं कथयेदिति ॥ पश्चिमेनाग्नीधीयं बहिर्वेदि परिश्रिते मिथुनौ संभवेतां यौ वर्णी लभेरन् ॥ १६॥ यौ वर्णी लभेरनिति सत्त्रिणस्तो मिथुनौ संभवतः । यदि कश्चिद् ब्राह्मणः ब्राह्मणी च कामवृत्तौ लभ्यते तदा तो संभवतः । अथ यदि क्षत्रियौ यदि वैश्यौ यदि वा शूद्रो नात्र वर्णनियम इति ॥ गृहपतेर्दास्यो ऽभीष्टा वा नवानुर्दहरणान् पूरयित्वा प्रदचिणं मार्जालीयं परीयुः हैमहा इदं मध्विदं मधु इति वदत्यः॥१७॥ गृहपतेर्दास्यस्तस्याभीष्टा वा याः काश्चित् कुमार्यो नवानुदकुम्भानद्भिः पूरयित्वा मार्जालीयं परिगच्छेयुः। परिनृत्यन्ति इति कल्पान्तरमिति ॥ पञ्चावरााः पञ्चशतं परार्ष्याः पञ्चविंशतिर्वा ॥ १८ ॥ स्पष्टमिति॥ ताभ्यो वीणों वादयेयुः ॥ १६ ॥ तासां दासीनामर्थे ऽपि वीणा वादयेयुः। तदीयनृत्योङ्गत्वेनेत्यर्थः । सर्वासु सक्तिषु दुन्दुभीनीवधीयुः ॥ २०॥ महावेदेः सर्वासु सूक्तिस्वित्यर्थः ॥ ८ 8 Dce om. अद्भिः 9 Gb परिद्रुत्य 10 Gb पवीणा 11 Dce तदीयं नृत्यं नृत्यांग , Dd तदियं, Gb तदियं नृत्ताना.. 12 Dce °नां. 1 Dee •क्षिणीयाद् 2 De j० 3-3 Gb om.; Df repeats these words. 4 Dce एककाम 5 DcdGb add at 6 DfGb नवानुदका 7 Dce om.; Gb adds इति - . 28 JVS. 1 ·८ २ वाशायणभौतसूत्रम् [११. ४ (४.८) उत्तरोत्तरि वाचो व्याहारयेयुर्यावतीरधिगच्छेयुः ॥ २१ ॥ अस्मिन् स्तोत्रे पूर्वोक्ताः सर्वा वाच उत्तरोत्तरमात्रायुक्ता घ्युः । यावत्यो- बैर्मात्रया युक्ता वक्तुं क्षमास्तावत्या मात्रया युक्ता ब्रूयुः । यथा हैमहा इदं मच्चिदं मधु इत्युत्तरोत्तरमुखैर्गानम् । तथा उत्कोदं यजमानाः कुर्वते इति शाखान्तरमुत्कोदा- दिकरुश्चैरिति ॥ घोषांश्च ॥ २२॥ दुन्दुभिघोषान् वीणाघोषांश्च सर्वानपि यावतोऽधिगच्छेयुस्तावतोऽत्युछ- स्तरानं कुर्युरिति ॥ एवं शिल्पान्युक्त्वा तदनुष्ठानकालमाह- हिंकारमन्वभिगरप्रभृतयः कृत्वा यथार्थ स्युः ॥२३॥ स्तोत्रोपक्रमे हिंकारवेलायामभिगरप्रभृतयः खंस्खं कर्म कृत्वा यथार्थ गच्छेयुः । ब्राह्मणो ऽभिगर: पूर्वस्यां [sutra 1] इत्यारभ्य मैथुनान्तं कर्म [sā. 2] यदुक्तं तत् स्वखं कर्म । तथा संनद्धो राजापि हिंकारवेलायामपि प्रदक्षिणं देवय- जनं परीयोः [10. 2. 13] इति प्रैषार्थ कृत्वा यथार्थ गच्छेदिति ॥ आ स्तोत्रान्तात् कुम्मिन्यः सर्वे च घोषाः ॥ २४ ॥ कुम्भिन्यो दास्यो वीणादुन्दुभिघोषाश्च हिंकारप्रभृति यावत्स्तोत्रसमाप्त्य- नुवर्तते तेषामुपगानरूपत्वात् । केचित् तु हिंकारात् पूर्वमेव घोषाः आहत दुन्दुर्भान् प्रवदन्तु वीणाः [11. 2. 1] इति यथाप्रैषमुपक्रम्य प्रवर्तन्त इत्याहुरिति ॥ ॥ तृतीयः खण्डः ॥३॥ ॥७॥ अथेदानी सुपर्णो ऽसि गरुत्मान् [11. 2. 11] इति जपानन्तरं राजनेन पश्च- विशेनं स्तोतव्यम् । अनाम्नातपर्यायश्च पञ्चविंशस्तोमः । तस्य पर्यायक्लुप्तौ" जातिसंहारों" [17. 2. 25] युग्मायुक्संहार [17. 1. 27] अावापश्चेति [17. 7 Ddf याद् 1 Gb adds अतिवोच्चस्तरामित्यर्थः 2 Gb om.; Dd adds मधिदं 3 Dco 7° 4 Gb °न्तरोक्कमुत्कोदादिह. 8 Dodf FITI 6 Dd मनु, Gb मेव 8 Dedof "विंश- 9 Ddf स्तोत्रीयं 10 Doe PULHO 11 Gb सूत्रकारा Jws, I 24 ·११. ४ (१.८)] दाहायणश्रौतसूत्रम् 1. 3] श्रीन् पक्षान् वर्धमानपटले [pat. 17] वक्ष्यति । दशरात्रिकेभ्य एकया ज्यायःसु [17. 3. 4] इत्यादिना तत्रावापपने कुत्रावाप इत्यपेक्षायामाह- पञ्चविंशे चतुर्विशस्योत्तमे पर्याये परिचरायामावपेदिति गौतमः॥१॥ उत्तम पर्याये परिचरायां मध्यमायामृच्यांवपेत् । मध्यमां द्विर्गाये- दित्यर्थः ॥ आवापस्थान इति धानंजय्यः ॥२॥ उत्तम पर्याये प्रथमायामावाप्रस्थान एवावपेदिति ॥ प्रथमस्यावाऐं इति शाण्डिल्यः॥३॥ प्रथमस्य पर्यायस्यावापस्थान इत्यर्थः ॥ चतुर्विशेन वा स्तुत्वा मध्यमामहिंकृतां तृचस्य प्रस्तुयात् ॥ ४॥ अथवा चतुर्विशेन स्तोमेनाविकृतेनैव तृचं समाप्य पुनर्मध्यमामृचं हिंकार- रहितां प्रस्तुयात् । प्रस्तुत्य सकृद्गायेदित्यर्थः ॥ स आस्कन्दो नाम ॥ ५॥ तस्य बहिःपर्यायंगानस्यास्कन्द इति संक्षा । बहिःपर्यायमास्कन्दनादिति । प्लवनात् संज्ञाकरणं च व्यवहारार्थम् । प्रास्कन्दं तु गौतमश्चत्वारिंश इति ॥ तं न कुर्यादिति शाण्डिन्यायनः ॥६॥ न सार्वत्रिको ऽयं निषेधः। श्रास्कन्दस्य श्रुत्युक्लत्वात् । तेन महाव्रते तमास्कन्दं न कुर्यादित्यर्थः॥ उत्तमायां स्तोत्रीयायां प्रस्तुतायां पादावुपावहरेत् ॥ ७ ॥ राजनस्य सान्न उत्तमायां प्रस्तुतायामात्मनः पादावुपावहरेदिति ॥ सह निधनेन भूमौ प्रतिष्ठापयेत् ॥ ८॥ निधनोञ्चारणवेलायां पादौ भूमौ प्रतिष्ठापयेत् । ततः पूर्वमाकाश एव स्थापयेदिति ॥ आहियमाणे भक्षे प्रतिलोमैरारोहणीयैरवरुप जपेत्- मही द्यौः पृथिवी च न इमं यज्ञ मिमिक्षताम् । पिपृतां नो भरीमभिः॥ 1 Gb परिचाया वापस्थान एवावपेदिति 4 Ded add-स्थान( = Lat.) 5 Gb नैव for °न वा 2Gb "चाराया 6 DedGb. पयार्य 3 Dce °चा. 23 JYS.1 ·द्राह्मायणश्रौतसूत्रम् [११. ४ (४.८) - इति ॥४॥ अध्वर्युभिराह्रियमाणे नाराशंसादिभक्षणे प्रतिलोमैरारोहणमन्त्रैरषरो- हेत् । अवरोहन्तु अवरोहामि' इति च मन्त्रसंनामः कार्यः। अवरुह्येति विधानादन्यथा मन्त्रलिङ्गविरोधाश्च । तद्यथा-विश्वे त्वा देवा पानुष्टुभेन छन्दसावरोहन्तु तानन्ववैरोहामि इत्युपक्रम्य वसवस्त्वा इत्येवमन्तैः । अवरोहणमन्त्रातिग्राह्यभक्षणमप्युदातृभिः कार्य स्तुत्वा पृष्ठेन [9.2.11] विषुवव्रतयोश्च [9.2.12] इति पूर्वमुक्तत्वादिति ॥ अध आसीनाः शेषेण स्तुवीरन् ॥ १० ॥ अह्नः शेषेण वामदेव्यप्रभृतिना स्तोत्रेणाध एवासीनाः स्तुवीरन् । प्रासन्दीकूर्चान् वर्जयेयुरिति । एवं महाव्रतकथा समाप्ता ॥ अथोदयनीयमतिरात्रं प्रत्याह- उदयनीये ऽतिरात्रे संस्थिते ऽवभृथमभ्यवेयुः ॥ ११ ॥ सिद्धमेवैतदुत्तरविवक्षार्थ वचनमिति ॥ अनुपमजन्तः पाणिभिस्तु संधावेरन् ॥ १२ ॥ अप्सु शिरस उपमजनमकुर्वन्तः पाणिभिः शरीरमन्योऽन्यं शोधयेयुरिति । यस्यात्र पत्नी स्यात् पृष्ठं तया व्युद्धावयेत् ॥ १३ ॥ यस्यात्र यजमानस्य पत्नी विद्यते स तया पत्न्या स्वदेहे पृष्ठवंशं शोधयत्। कर्मव्यतिहारे विशब्दः । पत्न्याश्च देहं यजमानः शोधयेदिति ॥ तानुन्नेतोदानयेत् ॥ १४ ॥ तान् सत्त्रिण उन्नेतावभृथादुदानयेत् । तीरप्रदेशे नयेदिति ॥ उदेत्य गृहपतिः सोमोपनहनं परिदधीत ॥ १५ ॥ अहतानि वसनानीतरें ॥ १६ ॥ स्पष्टे इति ॥ अभ्युक्षणप्रभृति समापयेयुः ॥१७ ।। स्तुवीरन् 6 Gb om, 1 Cb हानि 2 Gb विधि 3 Gb वचनात् for पूर्वमुक्त 4 Gb व्रतकार्या 5-5 Gb प्रासम्दीकूचें अवना 'वामदेव्यादि 7 Dd देशं 8 Db वासांसीतरे JVs. 1 ·११. ४ (४.८)] ब्राह्मायणश्रौतसूत्रम् ११ अवभृथेष्टौ संस्थितायाम् अवमूथ निचुम्पुण [6.4.8] इत्यभ्युक्षणप्रभृति' कर्म- शेष तस्मिन्नहनि समापयेयुरिति ॥ येनेतो गच्छेयुरन्येन प्रत्याव्रजेयुः पाप्मनो व्यतिषङ्गाय ॥१८॥ इतो देवयजनाद् येन पथावभृथं गच्छेयुस्ततो ऽन्येन मार्गेणावभृथात् प्रत्याव्रजेयुः । त्यक्तेन पापेनासंबन्धार्थम् । पूर्वस्मिन् हि मार्गे पाप्मा तिष्ठतीति मन्यत इति ॥ अबन्ध्यवपायां हुतायां दक्षिणे वेद्यन्ते केशश्मश्रुणि वापयेत् ॥१६॥ स्पष्टमिति॥ तस्मिन् संस्थिते प्राश्च उदश्चो वा गत्वा पृथगुदगवसानीयाभि- रिष्टिभिराहिताग्रयो यजेरन् ॥ २०॥ तस्मिन्नुदयनीये संस्थिते देवयजनात् प्राञ्च उदञ्चो वा पृथक्पृथगिष्टि. भिर्यजेरनिति ॥ गृहपतिं यजमानमनाहितामय उपासीरन् ।॥ २१॥ ये पुनरनाहिताग्नयः सत्त्रिणस्तेषामग्न्यभावाद् गृहपतिमुदयनीयेन यज. मानमुपासीरन् । अत एव वचनादनाहिताग्नेरपि सत्त्रमस्तीति गम्यते । श्राश्व- लायनो ऽप्याह - दीक्षणाद्यनग्नीनाम् [4. 1. 10] इति ॥ तद्देवत्यैः स्थालीपाकैर्यजेरनिति धानंजय्यः ॥ २२ ॥ श्रौताग्न्यभावे ऽप्यौपासनानौ स्थालीपाकैरुदयनीयेष्टिदेवत्यैरनाहिताग्नयो यजेरनिति ॥ संवत्सरं संवसेयुः” ॥ २३ ॥ समाप्ते हि सत्रे सत्त्रिणः संवत्सरं सहैकत्र पसेयुरिति ॥ 1 Gb adds यदुक्तं 8 Gb अनुदवसानीये 9 Gb adds गत्वा 3 Db adds ar 10 Gb °मुदसानिया 4 Dd adds इति 11 Df om. this sutra and its com. 5 Df om. हि ; Dd puts it after मार्गे 12 Reuter समासे 6 Ddf मन्यंत 13 Dce पि, Dd वृत्तः षि for हि 14 Dee सत्रिणे 2 Db धिग. 7 Gb अनु 27 JVS. 1 ·१२ द्राशायणश्रौतसूत्रम् [११. ४ (४.८) द्वादशरात्रमहोरात्रौ वा ॥ २४ ॥ स्पष्टमिति ॥ यावद्वा सुनुयुर्यावद्वा सुनुयुः ॥ २५ ॥ यावन्तं कालं सत्त्रे सुनुयुस्तावन्तं कालम् । त्रयोदशरात्रे समाप्ते अयो- दशरात्रं संवसेयुः । तथा चतुर्दशरात्रादावपि तावन्तं कालं सह वसेयुरिति । चतुर्थः खण्डः ॥४॥ ॥८॥ एकादशः पटलः ॥११॥ द्राह्यायणकृते सूत्रे दीपे धन्विविनिर्मिते। द्वितीये दशके वृत्तः प्रथमः पटलो ऽधुना ॥ 1 DoGb नं 3 Gb धन्विना च विनिर्मिते 4 Gb दीपे 2 Gbom. JVS, 1 28 ·अथ सर्वयज्ञेषु ब्रह्मत्वं विधातुमुपक्रमते- सर्वत्र ब्रह्मा दक्षिणतः ॥१॥ सर्वेष्वपि श्रौतस्मातेषु कर्मसु ब्रह्मा दक्षिणतो' भवेत् । न पुनरुद्गात्रादि- वत् । श्रौतेष्वेव ब्रह्मणः प्रवृत्तिरित्यर्थः । तथा तेषु कर्मसु क्रियमाणेषु नित्यं दक्षिणतो भवेदिति । द्वयमप्यत्र विवक्षितमिति ॥ उदङ्मुखः कुर्याद्धोमेभ्यो ऽन्यत् ॥ २ ॥ उपवेशनप्रभृति ब्रह्मणो यत् कृत्यं तत् सर्व होमव्यतिरिक्रमुदङ्मुख एव कुर्यात् । 'होमांस्तु प्राङ्मुख एव कुर्यात् । प्राङ्मुखकरणं चानादेश इति सामा- न्यविधानादिति ॥ प्रथमं पाकयज्ञेषु ब्रह्मत्वं विधास्यन् पाकयशपदं व्याचष्टे- पाकयज्ञा इत्याचक्षत एकाग्नौ यज्ञान् ॥३॥ एकाग्निरौपासनः । तत्र क्रियमाणान् यज्ञान् पाकयज्ञा इत्याहुरिति ॥ तेषां होण्यत्सु तूष्णीमुपविशेत् ॥ ४ ॥ तेषामर्थे ब्रह्मणैतत् कृत्यम्। किंतत् । होण्यत्सु कर्तृषु तूष्णीमुपविशेदिति श्रौतेषु कर्मसु प्रायेण मन्त्रत उपवेशनात् तन्निवृत्त्यर्थमिह तूष्णीमिति वचनम् । यद्वा तूष्णीमिति वाग्यमनविधिरिति ॥ हुते यथार्थ स्यात् ॥ ५॥ होमे कृते यथार्थ स्यात् । श्रासीत वा गच्छेद्वेत्यर्थः ॥ शूलगवे च बलीन् हियमाणाननुगच्छेत् ॥ ६॥ शूलगवं नाम गवां पोषणार्थमध्वर्युबवृचैरुक्तं कर्मेति ॥ 4-4 Dee उपवेशनार्थ नि(De adds य)त्य 2 Dce तेषां 1 Gb om. 5 Dce °वां 6 Dedf पोलम- 3-3 Dcdef om. 29 JVS, 1 ·१४ ब्राह्मायणश्रौतसूत्रम् [१२.१ (४.६) निधीयमानानां दक्षिणतः स्थित्वा निहितेष्वप उपस्पृश्यानवे प्रत्याव्रजेत् ॥ ७ ॥ निधीयमानानां बलीनों दाक्षिणत इत्यर्थः । अनवेक्षमिति अवेक्षणमकृत्वे- त्यर्थः॥ तूष्णीं पाकयज्ञे दक्षिणाम् ओम् इति वा प्रतिगृहीयात् ॥ ८॥ स्पष्टमिति ॥ पशुरेव पशोर्दक्षिणा ॥६॥ पशुहविषः पाकयज्ञस्याष्टकादेः पशुरेव दक्षिणेति ॥ पूर्णपात्रं स्थालीपाकस्य ॥ १०॥ उभयोर्यथोत्साहं वा ॥ ११ ॥ स्पष्टे इति ॥ न वितानं पृष्ठतः कुर्वीत ॥१२॥ न वितानं श्रौताग्निविहारदेशं पृष्ठतः कुर्यादिति ॥ येन यज्ञाङ्गेन संयुज्येत तदभ्यावर्तेत ॥ १३ ॥ अध्वादिभिः सह कर्मकरणे सति तदानीं येन यज्ञाङ्गेन ब्रह्मा संयुज्यते संयुक्तो भवति तद्यहाङ्गमभ्यावर्तेत । अग्नीनं पृष्ठतः कृत्वापि तदभिमुखः स्यादित्यर्थः॥ कर्मादिषु सर्वेष्वध्वर्युसंप्रैषमागमयेत् ॥ १४ ॥ कर्मणामुपक्रमेष्वध्वर्युणा प्रार्थनं कारयेत् । अत्रभवता ब्रह्मत्वं कार्यमित्य- ध्वर्युप्रार्थित एव ब्रह्मत्वं कुर्यात् । नान्यथेत्यर्थः ॥ पूर्वया द्वासनादेश प्रविशेत् ॥ १५॥ स्पष्टमिति ॥ अग्न्याधेये दचिणया द्वारा प्रपद्य चातुष्प्राश्यं निर्वप्स्यत्सु तूष्णी- मुपविशेत् ॥ १६ ॥ 6 Gb om. ]Gb "स्या 2 Dbcde °पेक्षं (= Lat.) 7 Dede वर्ततेति; Dce add प्रासातः 3 Df om. 8 Dce अनि 9 Dede गमयेनेति 10 Gb देश 4 Dede over the 5 Gb न्तेन JVS. 1 30 ·१२.१ (४.६)] दाह्मायणश्रौतसूत्रम् अग्न्याधेय इत्यधिकारः । चातुष्पाश्यं ब्रह्मौदनम् । चत्वारो हि तद् ब्रा- ह्मणाः प्रानन्तीति । तन्निशायां निर्वपन्ति । तदानीं वाग्यत उपविशेदिति ॥ निरुते यथार्थ स्यात् ।। १७॥ स्पष्टमिति ॥ तदुद्धरिष्यत्स्वेवमेव ॥ १८॥ तश्चातुष्प्राश्यं ब्रह्मौदनं पात्रेषूद्धरिष्यत्स्वध्वर्युग्वेवमेव तूष्णीमुपविशेदिति॥ तच्चेदनृत्विग्भिः प्राशययुस्तण्डुलानादायापविध्येयुः-निष्ट श्रा- विद्धं कृन्तानि इति ॥१६॥ यदि चातुष्प्राश्यमृत्विग्व्यतिरिक्तैः कश्चित् प्राशयेयुरध्वर्यवस्तदा तस्मा- दोदनादृत्विजस्तण्डुलानादाय बहिनिरस्येयुः 'निष्ट श्राविद्धम् इति मन्त्रेण । तस्य चायमर्थः-हे यश तवाविद्धं शल्यं निष्कृन्तानीति । तस्याविद्धं निरकृन्तन् यवेन संमि- तम् [TS 2.6.8.3-4] इति तैत्तिरीयकैः प्राशिवमधिकृत्योक्तम् । तद्वदेतदिति ॥ अथान्यान् निदधीरन् ॥२०॥ यतः प्रदेशात् तण्डुलादानं तत्र तण्डुलानन्यान् निदधीरभिति ॥ आधास्यमानस्यारण्योः प्रत्तयोर्यथार्थ स्यात् ।। २१ ॥ यदि तस्यामेव निशायामाधास्यते यजमानस्तदा तस्य हस्ते ऽध्वर्युणा- रण्योःप्रतयोर्यथार्थ स्यात्। अथ यदि तत ऊर्ध्व संवत्सरादिकालेष्वग्न्याधानं' तदा प्राशनानन्तरमेव यथार्थमिति ॥ पूर्वाह्ने दक्षिणेनाग्न्यायतनानि गत्वा यत्राग्निं मन्थिष्यन्तः स्यु- स्तद्दक्षिणतः निरस्तः परावसुः इति दक्षिणा तृणं निरस्येत् -4.4. 11] श्रावसोः सदने सीदामि इत्युपविशेत् [=4. 4. 12] ॥ २२ ॥ यस्मिन् दिवसे ऽग्न्याधानं तस्य दिवसस्य पूर्वाह्न एव गार्हपत्यस्यै संभा- इति 7 Gb निकृ. 2 Dbe °स्तंदु (=Lat.). तन्दुल occurs later also, but sporadically: 9 Gb adds sta 3-3 DbedeGb ने (DeGb नि)ष्टाविद्धं (=Lat.) 10 De rन्याधेयान्तमाधानं 4 Dd शल्यं कृन्तानि 5 Gb मंत्रेण यदि 6-6 DedGb नेष्टाविद्ध (- Lat.) 1 Dcd om. 8 Gb प्रदत्त 11 DedGb om. 12 Gb संहा. Jvs.1 ·१६ दाहायणश्रौतसूत्रम् [१२. १ (४.६) राहरणकाले गाईपत्यमन्थनदेशस्य दक्षिणतो मन्त्रेण निरसनोपवेशने कुर्यात् । संभाराहरणानुसंधानार्थमिति ॥ भूर्भुवः स्वहस्पतिब्रह्माहं मानुष श्रोम् इति ॥ २३ ॥ उपविश्य जपेदिति शेषः । जपचोपवेशनामिति ॥ एतेनोपविशेषजुषेति यत्र स्यात् ॥ २४ ॥ यत्रयत्र यजुषोपविशेदिति विधिः स्यात् तत्र सर्वत्रैतेनोपविशेत् निरस्तः परावसुः इत्यादिना मानुषः इत्यन्तेनेति ॥ अग्निं हियँमाणमनुगच्छेत् ॥२५॥ गाईपत्यमग्निं मथित्वा हियमाणमनुगच्छेदिति ॥ निहिते यजुषोपविशेत् ॥२६॥ निहिते श्राहित गार्हपत्ये यजुषोपविशेदिति ॥ अत्र प्रथममिति शाण्डिल्यः ॥२७॥ अत्रैव यजुषा प्रथममुपवेशनं न पूर्वाह्वे संभाराहरणकाले मन्थनदेश इति ॥ द्वितीयमिति धानंजय्यः ॥२८॥ पूर्वाहे यजुषा प्रथममुपवेशनम् । अाहित गार्हपत्ये द्वितीयं यजुषोपवेशनं कार्यमिति ॥ जाते रथंतरं गायेत् ।। २६ ।। वामदेव्यं हियमाणे ।। ३० ॥ बृह- लिहिते ॥ ३१॥ त्रीण्यपि सामानि गार्हपत्याधान एवेति ॥ सर्वाणि तृचेषु मनसा ॥३२॥ सर्वाण्यपि सामान्यग्न्याधेयविषयाणि मनसैव गायेत् । अरण्येगेयानां" 1 Dce °मंथदेश , Dd मंथंदेश , DIGb 6 DoGb निधीयमानस्य दक्षिणत स्थित्वा 'मण्डलदेश निहिते (= Lit.) 2 Ded नाङ्ग इति 7 Df मण्डल", Gb मण्डन" 3 Ded मानुष ॐ, Do मानुषोम् 8 Dede प्रथमोप. 4 Ded ही. 9 Gb त्यायतन 10 Dedef गेयमानानां . 5 Dede •पत्यानि JYS. 1 ·१२. २ (४. १०)] द्राह्यायणश्रौतसूत्रम् तावद् ग्रामे वाचिकगानमयुक्तमिति मानसमेवं शास्त्रार्थः । तथैव ग्रामेगेयानामपि गानम् । शास्त्रार्थस्वैकरूप्यार्थमिति । वाचा वा गायेदिति झुक्ने किमन्यद्वाचा प्रतीयेत ॥३३॥ अथवोभयान्यपि वाचैव गायेत् । कुतः । गायेदिति धुक्ने वाचा विना किमन्यत् प्रतीयते । वाचेति विनार्थे तृतीया । तेन वाचैव गानमिति ॥ अथापि गानमेवाध्वर्यवे विधीयते नं मनसेति ॥ ३४॥ अध्वर्युब्राह्मणे ऽपि गानमेव विधीयते न मनसेति ॥ पक्षान्तरमाह- अपि वा रहस्यान्येव मनसा गायेत् । न हरण्येगेयाना ग्रीमे गानें" विद्यते॥३५॥ अथवारण्येगेयान्येव मनसा गायेंत् । तेषां ग्रामे वाचिकगानस्यायुक्त- त्वात् । ग्रामेगेयं तु वाचैव गायेदोषाभावादिति ॥ प्रथमोत्तमयोः स्थाने वारवन्तीययज्ञायज्ञीये इति लामकायन: ॥३६॥ प्रथमोत्तमयो रथंतरबृहतोः स्थान इत्यर्थः ॥ पूर्वे कल्पे भूयांसीति शाण्डिल्यः ॥ ३७ ।। पूर्वस्मिन्नेव पक्षे स्थित्वा पुनरप्यधिकानि सामानि शाण्डिल्यो ब्रूत इति ॥ तान्येव दर्शयति- प्रथमः खण्डः ॥१॥ ॥६॥ मन्थिध्यत्स्वरणी आलम्य अरण्योः [SV 1. 79] इति गायेत् ॥१॥ मध्यमाने अग्निं नरः [SV 1. 72, 2. 723] इत्येतयो- 1 Dcd add sra 8 Dede om, हि Dedef गेयमानानाम. 9 Dd प्रतीयते तेन for विधीयते न 3 Ded शास्त्रस्यैक. 10-10 Dbce गानं प्रामे; Gb adds गातुं 4 Dede रूप्यादिति after गानं 11 Gb वाचिकं धानंजय्यस्या 5Gb om. 6 Dbcef om. हि 12 Dcd conclude the section here, Dd adds neu द्वादश, De adds द्वादशे 7 Gb प्रमियत JVs.1 ·, १८ द्राह्यायणश्रौतसूत्रम् [१२. २ (४. १०) धूम ऋएवति रन्यवरत् ॥ २॥ धूम उदिते त्वेषस्ते [SV I. 83]] इति ॥३॥ प्रज्वलिते अदर्शि गातु [SV 1. 47, 2. 865] इति ॥४॥ निधीयमाने गवां व्रतं यत् अग्निमीडे [ArS 3. 4] इति ॥५॥ पञ्चस्वपि सूत्रेषु गायेदित्यनुषङ्ग इति । प्रज्वलित इति जननानन्तरमध्व- युभिः प्रज्वलित इत्यर्थः॥ तान्युगातृकमैके ॥६॥ तानि गानान्युद्गातुरेव कर्म न ब्रह्मण इत्येक इति ॥ कुत इत्यतं पाह- उद्गाता सामवेदेन [SB 11. 5. 8. 4] इति श्रुतेः ॥७॥ वेदशब्दो मन्त्रब्राह्मणवचनम् । साममन्त्रैर्यत् कार्य तत् कर्तृविशेषानादेश उद्गातैवेति वचनार्थः । तेनान्यधेिये सामगानविधौ ब्रह्मणः प्रकृतत्वे ऽप्युद्भातु- रेव गानमिति ॥ अत्र दृष्टान्तमाह- यथा विहन्यसजनीयकयाशुभीयानि होतुः ॥८॥ यथा प्रकृते ऽप्यौद्गात्रे कर्मणि विहव्यं शस्यं सजनीयं शस्यमगस्त्यस्य कयाशुभीयं शस्यमिति । विहव्यादीनि सूक्तानि होतुरेव शस्यानि.। ऋग्वेदे होतुः [SB 11. 5. 8. 4] इति श्रुतेः । तद्वदनापीति ॥ प्रस्तोतुश्च वैराजशाकर्रप्रस्तावाः ॥ ६ ॥ चकारो यथेत्यनुकर्षणार्थः । वैराजे सान्नि ब्राह्मणं प्रस्ताव प्रस्तुत्य विष्टम्भान् विष्टनोति [PB 12. 10. 7] इति । तथा महानाम्नीषु क्षिप्रं प्रस्तुत्य क्षिप्रं गेयम् [PB 13. 4.11] इति । उभयत्रापि प्रस्तुत्येत्युद्गात्रा समानकर्तृकश्रवणे ऽपि तदनादृत्य प्रस्तोतुरेव प्रस्तावाः । सर्वत्र प्रस्तोता प्रस्तुयादिति सामान्यविधेरभनार्थम् । तद्वदत्रापीति ॥ सर्वैश्वाविधानाद् ब्रह्मत्वकारिभिः ॥१०॥ न च ब्रह्मत्वविधायिभिः सूत्रकारैः सर्वैरपि ब्रह्मणो गानं विहितम् । किं तु कतिपयैरेव । तत्र ब्रह्मणो गानपक्षे सर्वैरपि वक्तव्यं स्यादिति ॥ 1 Dd om. श्रतः 5 Gb ऋग्वदन होता करोति 2 Df °वाचनं, Gb मंत्रवचनः 6 Dbce 04-(=Lat.), Daft, Gb opt: 3 Dede विशेषादनादेशे 7 Dedf °कर्तृकत्वश्र० 4 Gb तेन श्रुतिष्वग्न्या ५ . JVS. 1 31 ·१२. २ (४. १०)] द्वाह्यायणश्रौतसूत्रम् कर्मयोगाचोद्गातुश्चत्वारो महविजः प्राश्नन्तीति' चातुष्प्राश्यप्रा- शनम् ॥११॥ महर्विजः प्राश्नन्तीति वचनादुद्गातुरपि ब्रह्मौदनप्राशनम् । तेन तस्याधा ने प्यार्विज्येन योगो ऽस्ति न च गानं विना तस्यात्विज्यमस्तीति । तथा च जैमिनिरुद्रातुरेव गानमाहेति ॥ अथ स्वमतमाह- अधिकारात् तु ब्रह्मणः ॥१२॥ तुशब्दो मतान्तरनिवृत्त्यर्थः। गतिविधौ ब्रह्मणः प्रकृतत्वात् तस्यैव गानमिति ॥ औद्गात्रे चाविधानात् ॥ १३॥ यादगातुरेव गानं स्यात् तदानीमौगात्रप्रकरणे विधातव्यम्। न च तदस्तीति॥ दृष्टं चानेन सामगानं ब्रह्मा रथचक्रे ऽभिगायति [PB 18.7.12] इति ॥१४॥ वाजपेये ब्रह्मणश्च गानं दृष्टमिति । न ब्रह्मणो गानविरोध इति ॥ उद्गाता [su. 7] इति यथाभूयसों वादः ॥१५॥ यः पुनः उद्गाता सामवेदेन [su.7] इति वादः स भूयस्त्वानुसारेण द्रष्टव्यः । तस्य गानभूयस्त्वात् । यथाभूयसमिति भूयस्त्वानुसारेणेत्यर्थः ॥ हौत्रे विधेविहव्यादीनि ॥१६॥ यत् पुनरुक्तं यथा विहव्यादीनि होतुः [sā. 8] इति तद्युक्तमेव । हौत्रमधिकृत्य बचब्राह्मणे तेषां विधानात् । सामवेदे ऽपि तद्विधेस्तेनैकवाक्यत्वादिति ॥ स्तोत्रवत् प्रस्तावाः विराट्सु स्तुवन्ति [PB 12. 10. 10] पुरीषेश स्तुवते [PB 13. 4. 12] इति च बहुश्रुतेः ॥ १७॥ अथ यदुक्तं यर्था चैं प्रस्तोतुः प्रस्तावाँ [si. 9] इति तत्र ब्रूमः । न हि सामान्यविधेस्तत्र प्रस्तोतुरन्वयः । समानकर्तृकत्वविरोधादेव । किं तु विराट्स स्तुवन्ति ॥ पुरीषेण स्तुवते इति च बहुवचनात् प्रस्तोतुस्तत्रान्वयः । समानकर्तृकत्वं 1 Dbed add ह (= Lat.), Gb adds हि 5 Dedef यथाभूयमिति 3-2 Gb श्रुतौ ब्रह्मत्वं विधि प्रकृत्य तन्मध्ये 6 Gb om.; Dede तथा गानविधानात् ब्रह्मण एव गानश्रुतिश्च सूत्र 7-7 Gb प्रस्तोतुश्च वैराजशक्करीः प्रस्तोता वा कारेण रटेन 8 Dde °कत्वाद् for °कत्व- 9 Df adds इति 4 Da °भूयसा, Gb °भूयः स 3 Dede ब्रह्मणः साम- - 31 JVS, 1 ·२० द्राह्मायणश्रौतसूत्रम् [१२. २ (४. १०) विवक्षितम् । स्तोत्रवदिति को ऽर्थः । यथा गौरीविते षोडशिना स्तुवीत [PB 12. 13. 13] शाकलेन तुष्टुवानः [PB 13. 3. 10] मानवेन तुष्टुवानः [PB 13. 3. 15] इत्यादावेकवचनादुद्गातुरेव स्तोत्रे प्राप्ते ऽपि हिरण्यं संप्रदायं षोडशिना स्तुवते [PB 12. 13. 25] इत्यादि बहुवचनात् तत्र प्रस्तोतुरन्वयः । तबदनापीति ॥ अविधानं विधेद्वैधात् ॥१८॥ यत् पुनरुक्तं सर्वैर्ब्रह्मणो गानं विहितं [com. on sā. 10] इति तद्युक्तम् । विधेद्वैविध्यात् विकल्पात् । क्वचिच्छाखायां ब्रह्मणो गानं विहितं क्वचिनिषिद्धम् । तत्र निषेधुंश्रुतिमाश्रित्य गानं न विहितमिति ॥ यावद्वचनं कर्मयोगः ॥ १६ ॥ यत एव न्यायतो ब्रह्मण एव गानं तेन यावद्वचनं ब्रह्मौदनप्राशनमेवोगा- तुरात्विज्यं न गानमिति ॥ हुतायां पूर्णाहुतौ यथार्थ स्यात् ।। २०॥ गतमिति । अक्षांश्चेदभिजुहुयुस्तत्र गत्वा तूष्णीमुपविशेत् ॥ २१ ॥ यद्यध्वर्यवो ऽक्षाभिहोमं कुर्युस्तदोपविशेदिति ॥ तै ते यथार्थ स्यात् ।। २२ ॥ अक्षयूते कृत इत्यर्थः ॥ इष्टयादिषु सर्वेषु यजुषोपविशेत् पूर्वो यजमानादाहवनीयं प्रति ॥२३॥ अग्न्याधेयेष्टीनामादिष्वारम्भेषु सर्वेषु यजमानस्य पुरस्तादाहवनीयाभि- मुखो यजुषोपविशेत् । कः पुनरिष्टीनामारम्भः। यदीदमध्वर्योः कर्मणे वा देवेभ्यः शकेयम् [Ap. 1. 15. 4] इति हस्तप्रक्षालनं कुत एतत् । आपस्तम्बेन उदित 1 Dede अपेक्षित 2 Dede वितेन 7 Dce om. निषेध; Ddf निषिद्ध- 8 De adds विहितं 3 Dce om. Gb स्तुवीत 5 Ded repeat तत्र 6 Daf दैविध्यात् 9 Gb om. 10 Gb जुहुयात्तत्र 11 Gb सत्सु JVS. 1 36 ·१२. २ (४.१०)] दाह्यायणश्रौतसूत्रम् २१ आदित्ये पौर्णमास्यास्तन्त्रं प्रक्रमयति [1. 15. 1] इत्युक्तत्वादनन्तरं'प्रक्षालनविधानात् तथा यजमानस्यापि तदानीमारम्भाभिधानात् । तद्यथा इदं शकेयं यदिदं करोम्यामा करोत्वात्मने [Ap. 4.4.1] इति । तथा तदानीमेव [l.c.2] ब्रह्मणो वरणं तदासन- कल्पनं मन्त्रत उपवेशनं चापस्तम्बेन विहितमिति ॥ परिघ्योर्वा संधिम् ॥ २४ ॥ प्रतीत्यनुवर्तते।दक्षिणपश्चिमयोः परिध्योर्वा संधिमभिमुखें उपविशेदिति मुचां वाँग्राणि ॥ २५ ॥ उत्करं वा ॥ २६ ॥ प्रतीत्यनुवर्तत एव ॥ तमन्तरेणाहवनीयं च यजमानस्य संचरो नान्येषाम् ॥ २७ ॥ तं ब्रह्माणमिति ॥ तं यदाध्वर्युर्च्यात् ब्रह्मन्निदं करिष्यामि इति सवितृप्रसूतोऽदः कुरु ।। भूर्भुवः स्वर्वृहस्पतिर्ब्रह्माहं मानुष ओम् इत्येतेनानुमन्त्रयेत ॥२८॥ ब्रह्मनपः प्रणेष्यामि इति ब्रह्मन् प्रोक्षिष्यामि इत्यादेरुपलक्षणं ब्रह्मन्निदं करिष्यामि इति । ओं प्रणय ॥ प्रोते इत्यादरुपलक्षणं अदः कुरु इति ॥ एतत् सर्वानुमन्त्रणम् ।। २६॥ सर्वानुमन्त्रणमिति' संज्ञाकरणं व्यवहारार्थमिति ॥ उच्चैः अदः कुर्वोम इति ॥३०॥ तस्मिन्ननुमन्त्रणमन्त्रे अदः कुर्वोम् इत्यंशमुथैयादितरर्दुपांश्चिति ॥ प्रणीतासु प्रणीयमानासु वाचं यच्छेदा तासां विमोचनात् ॥ ३१॥ स्पमिति ॥ पक्षान्तरमाह- तास्वेव प्रणीयमानास्वा हविष्कृतः स्तम्बयजुषश्चाध्या समिधः 7 Gb om. 9 Dd on. . 1 Ded इत्युक्तत्वात्तदनन्तरं, Gb इत्युक्त्वा अभिमुखः तदनन्तरं 8 Dce चा. 2 Dede add हि ओं 3 Dede शम्भावि. 10 Dce ओं प्राक्ष 4 d करोस्यात्मना 5 Thus Ap. and Dd; other mss. करो- 12 Dedf omit इति; Df रार्थे for "रार्थ म्या 13 Gb °मु 6 Reuter य. 11 Gb om. . 37 JVs.1 ·२२ द्राह्यायणश्रौतसूत्रम् [१२. ३ (४.११) प्रस्थानीयाया इति वा ॥ ३२ ॥ प्रणीतामणीयमानप्रभृति हविष्कृदेहि इति संप्रैषात् पूर्व वाग्यमनम् । तथा स्तम्बयजुरारभ्य प्राक् समिदाधानात् । प्रस्थानमनुयाजप्रचारः । तदर्था समित् प्रस्थानीयोति ॥ पक्षान्तरमाह- यत्र वाध्वर्युबचौ चेष्टेताम् ।। ३३ ॥ अध्वर्युबव॒चयोश्चेष्टायामवश्यं वाग्यमनमिति ॥ किमन्यत्र कामचारो नेत्याह- यत्र वा न चेष्टेतां वाग्यतः प्रायस्त्वेव स्यात् ॥ ३४ ॥ तयोश्चेष्टाभावे ऽपि प्रायेण वाग्यत एव स्यादिति ॥ द्वितीयः खण्डः ॥२॥ ॥१०॥ प्रायश्चित्तं चेत् कर्तव्यं स्यात् भूः स्वाहा इति गार्हपत्ये जुहुयात् । भुवः स्वाहा इति दक्षिणानौ । प्राग्नीधीये सुत्या चेत् । स्वः स्वाहा इत्याहवनीये । भूर्भुवः स्वः स्वाहा इति तत्रैव ॥ १ ॥ मन्त्रस्य कर्मणो वा भ्रषे सति तत्समाधानं प्रायश्चित्तम् । तत्राविशेषण त्रिष्वग्निषु होमः । सुत्या चेद्वर्तत श्राग्नीधीये भुवः स्वाहा इति होम इति ॥ हुत्वा ब्रूयात्-चेष्टताकार्म प्रायश्चित्तम् इति ॥ २॥ चेष्टत प्रवर्तध्वं यूयम् अकार्म वयं व्याहृतिहोमेन प्रायश्चित्तमित्यर्थः ॥ अवेलायां चेद्याहरेदयज्ञीयं वापद्यतैता एव व्याहृतीरनुप्रेक्षेत ॥३॥ अयशीयं द्विविधं दैवकृतमात्मकृतं च । विहारदेशे कृष्णशकुनिश्वापदा- दिसंचारो दैव । अमेय॑दर्शनं पतितादिसंभाषणादिकं चात्मकृतम् । अनुप्रेक्षणं मनसानुद्रवणम् । तथैव षड्विंशश्रुतेरिति [1.6.7] ॥ 6 Dede add इति 7 Gb दैवकृतं 3 Dce तत्र विशेषेण, Gb अत्राविशेषेरण 8 Dce अमेध्यं + Ded त्रिष्वप्यमिषु 9 Gb पतितसं 5 Gb adds 7751 10 Gb "श्रुतिरिति . 1 Dce च 2 Gb om. . JVS. 1 38 ·२३ ११. ३ (४.११)] द्राह्यायणश्रौतसूत्रम् इदं विष्णुः [SV 1. 22, 2. 1019] इति वर्चम् ॥ ४॥ स्पष्टमिति अमावास्यायां दोहनपवित्रे मायेरनापोहिष्ठीयामिः ॥५॥ अमावास्यायां दर्शयोगे ऽयझीयोपनिपाते ऽभ्युश्चयविधिरयम् । दोहन पवित्रं दोहनार्थ शाखापवित्रम् । अकाले वाग्विसर्जने ऽयज्ञीयापत्तौ च दोहनप- वित्र हस्ते गृहीत्वापोहिष्ठीयाभिस्तिसृभिर्मार्जनमधिकं कुर्युरिति । बहुवचनात् सर्वे ऽपि कर्मान्विताः कुर्युः ॥६॥ एवमुत्तरत्रापि बहुवचनप्रयोगे वेद्यमिति ॥ तदभावे दार्भे ॥७॥ यदा शाखापवित्रं नास्त्यग्नौ प्रहरणात् तदानी दर्भमयं पवित्रं कृत्वा तेनैव मार्जन कार्यमिति ॥ सर्वेष्टिष्विति शाण्डिन्यायनः ॥ ८॥ न केवलममावास्यायाम् । सर्वेष्टिष्वपि दर्भमये पवित्रे मार्जनमधिकं कार्यमिति । नन्वग्न्याधेयेष्टयः प्राकृतीः । कथममावास्यायामिष्टयन्तरेषु चै विशे षविधिरुच्यते । एतत् सर्वेष्टीनां ब्रह्मत्वम् [12.4.4] इत्यतिदेशं वक्ष्यति । तद्बुदि कृत्वा विशेषविधिरिति ॥ प्राशित्रमाहियमाणं प्रतिमन्त्रयेत-मित्रस्य त्वा चक्षुषा प्रति- पश्यामि इति ॥६॥ अध्वर्युणा प्राशितमाहियमाणमिति ॥ अप आचम्य देवस्य त्वा इति प्रतिगृहीयात् ॥ १० ॥ स्पष्टमिति ॥ व्यूह्य तृणानि पुरस्तादण्डं सादयेत्-पृथिव्यास्त्वा नाभौ सादयामि 8 Dee add कृत्वा अधिक 9 Gb om. 10 Dce प्रकृतायाः, Ddf प्रकृताः 11 Gb om. 1 Da हिष्ठीयादिभिः 2 Ded ज्ञि Dce त्रे अधिक 5 Gb कार्यमिति 6 Gb योगेन 7 Gb शाण्डिल्यः 4 DdGb om. 12 Bb तं ह. 13 Gb विशेषकानमिति SH JVS.1 ·२४ द्राह्यायणश्रौतसूत्रम् [१२.३(४.११) इति ॥ ११॥ अन्तर्वेदि दर्भतृणानि व्यूह्येत्यर्थः । अङ्गुष्ठेनानामिकया चौदाय अमेष्ट्वास्येन प्राश्नामि इति प्राश्नी- यात् ॥१२॥ स्पष्टमिति ॥ असंखादं निगिरेत् ॥ १३ ॥ दन्तैः खादनमकुर्वन्नित्यर्थः ॥ अप आचम्योरसि पाणिं निदधीत-इन्द्रस्य त्वा जठरे सादयामि इति ॥१४॥ स्पष्टमिति॥ प्रक्षाल्य प्राशित्रहरणं तत्रं निदध्यात् ॥ १५ ॥ तत्रेति पूर्वोक्तस्थान इति ॥ यथाहृतं वा प्रतिहारयेत् ॥ १६ ॥ स्पष्टमिति ॥ ब्रह्मभागमाहृतमग्रत उपनिदधीत ॥ १७॥ तमिष्टौ संस्थितायां प्राश्नीयात् ॥ १८॥ स्पष्टे इति ॥ अन्वाहार्यमन्तरेण ब्रह्माणं यजमानं चाहरेत् ॥ १६ ॥ अन्वाहार्यमिष्टेर्दक्षिणा । प्रभूतमोदनं पक्वान्नं ब्रह्मयजमानावन्तरेणा- ध्वर्युहरेत् ॥ स्वयं चेद् ब्रह्मा यजमानः स्यात् पूर्वेणैनम् ॥ २० ॥ हरेदित्यनुषतः । यदि यजमानः स्वयमेवापत्कल्पेन ब्रह्मा स्यात् तदानी- मेनं पूर्वेणान्वाहार्यमाहरेदिति ।। हृत्वा तमन्तर्वेदि सनं तूष्णीमालभेत ॥२१॥ 5-5 Gb अध्वर्युरिति शेषः । अन्वाहार्यपचन- मिष्टिं दक्षिणाहतं 1 Dce at 2 Gb om. 6 Dede om. प्र 3 Dbce तत्रैव 4-4 DeGb ब्रह्मभाग पाहतं तत्रोप. 7 Gb adds यजमानं JVS. 1 40 ·२५ १२.४ (४. १२)] द्राह्यायणश्रौतसूत्रम् तथा हृत्वाध्वर्युणा वेद्यां सादितं ब्रह्मा स्पृशेदिति ॥ प्रजापतेर्भागो ऽसि इति ॥ २२ ॥ एतावन्मन्त्र इति॥ अथापरं प्रजापतेर्भागो ऽस्यूर्जस्वान् पयस्वान् ॥ अक्षितो ऽस्यक्षित्यै त्वा ।। प्राणापानौ मे पाहि समानव्यानौ मे पायुदानव्यानौ मे पाहि ॥ ऊर्गस्यूर्ज मयि धेहि इति ॥ २३ ॥ अथापरं मतम्-अनेन मन्त्रेणाभिमशेदिति ॥ तत्रैव यजमानं वाचयेत्-प्रजापतिं त्वया समक्षमृध्यासम् ॥ श्रा मा गम्याः ॥ अन्वाहार्य ददामि ॥ ब्रह्मन ब्रह्मासि ॥ ब्रह्मणे त्वाहुताय॑ ॥ मा मा हिंसीः॥ अहुतो मह्यं शिवो भव इति ॥२४॥ तत्रैवान्वाहार्ये यजमानं मथित्वा वाचवेदिति ॥ तृतीयः खण्डः ॥३॥ समिधं प्रस्थानीयामनुमन्त्रयेत–देव सवितरेतत् ते यज्ञं प्राहुह- स्पतये ब्रह्मणे तेन यज्ञमव तेन यज्ञपतिं तेन मामव ॥ मनो ज्यो- तिर्जुषतामाज्यस्य बृहस्पतिर्यज्ञामिमं तनोत्वरिष्टं यज्ञं समिमं दधातु विश्वे देवास इह मादयन्ताम् इत्युपांशु प्रतिष्ठा इत्युच्चैः । भूर्भुवः स्वर्वृहस्पतिर्ब्रह्माहं मानुषः इत्युपांशु ओम् इत्युच्चैः॥१॥ प्रस्थानमनुयाजप्रचारः । तदर्थी समिधमनुमन्त्रयेत मानुष इत्यन्तेन मन्त्रेण । तत्र च ओम् इति च प्रतिष्टा इति चोच्चै—यादितरदुपांश्चिति ॥ सर्वानुमन्त्रणेन वा ॥२॥ 1 Gb यथा 26-भिमृ 3 Dede add वा 4 Dede प्रजापतेर्भागोसीत्येता. 5 Dbede °दानरूपे (= Lat.) 6 Reuter समक्षमृद्धया स सम् 7 Db ददाति, Dce ददति, d ददानि (=Lat.) 8 DbceGa ताज्य 9 Dce तदर्थ Jvs. 1 ·२६ द्राह्मायणश्रौतसूत्रम् [१२.४ (४.१२) सर्वानुमन्त्रणमन्त्रः पूर्वमुक्तः [12. 2. 28] । तेन वानुमन्त्रयेते ॥ विमुक्तासु प्रणीतासु समिध श्रादध्यायथावभृथादुदेत्य ॥३॥ प्रणीताविमोचने कृते ब्रह्मा समिध आदध्यात् । यथावभृथादुदेत्य एधो ऽस्येधिीमहि [cp. 6. 4. 11] इत्यादिभिर्मन्त्रैः समिदाधानं तद्वदिति ॥ एतत् सर्वेष्टीनां ब्रह्मत्वम् ।। ४ ॥ एतदुपवेशनप्रभृति समिदाधानान्तं न केवलमाधानेष्टीनां किं तु सर्वेष्टी. नामित्यर्थः॥ समानाहन्येकासने न पुनर्यजुषोपविशेदिति शाण्डिन्यः ॥ ५॥ संस्काराणामिष्टिसमाप्तावप्रवृत्तत्वादिष्टिभेदे पुनरपि यजुषोपवेशनमहरा- सनैक्ये ऽपि कार्यमेवेति स्वपक्षः। शाण्डिल्यस्य तन्नाभिमतमिति ।। अग्न्याधेयेष्टिषु प्रथमायां यजुषोपविशदुत्तमायां समिध आद- ध्यादिति गौतमः ॥ ६॥ इष्टिभेदे यद्यपि प्रयाजादिवत् पृथगुपवेशनं प्राप्तं तथाप्योधानेष्टीनाम- ग्न्यर्थत्वादेकेष्टितुल्यत्वात् सकृदेवादी मन्त्रत उपवेशनमन्ते समिदाधानं चेति गौतम इति ॥ पृथगिष्टिष्विति धानंजय्यः ॥७॥ स्पष्टमिति ॥ चातुष्प्राश्यं च प्राश्नत्सु ॥८॥ चकारो धानंजय्यानुकर्षणार्थः । ऋत्विनु चातुष्माश्यं प्राश्नत्सु यजुषोप- विशेद् ब्रह्मेति ॥ अग्न्याधेयस्य दक्षिणामाह- धेनुं दद्याद् ब्रह्मणे ॥३॥ स्पष्टमिति ॥ अध्वर्यवे चाग्निपदम् ॥१०॥ अग्नेराहवनीयस्याधाने यदपेक्षितमश्वादिपदं तदग्निपद । तत्सिद्धयर्थों 1 Dede °मंत्रयेताम् ब्रह्मेति 2 Dede को 3Gb न्यायमेवेति 5 Dede om. 6 Gb अथा. 7 Dede om. 4 Dede तथाप्रा" JVS 1 ·१२.४ (४.१२)] द्राह्यायणश्रौतसूत्रम् यो ऽश्वादिरानीयते स प्रोग्निपदो ऽश्वादिरिति । धेनूहोने वत्सतरीब्रह्मणे ऽनडहो ऽध्वर्यवे सर्वे त्रिवर्गाः ॥११॥ त्रिवर्गाः त्रिगुणा इत्यर्थः । तिस्रो धेनू)ो तिम्रो वत्सतरीब्रह्मणे त्रीन- नहहो ऽध्वर्यव इत्युक्तं भवति ॥ पष्ठीहीमानीध्राय ॥ १२॥ तदेवं द्वादश दक्षिणाः ॥ अथ सांधारणमाह- सर्वेभ्यो ऽश्वरथं कुण्डले चेति ॥१३॥ एकाश्वरथः कुण्डलद्वयं च सर्वसाधारणमिति ॥ एवमेव धेनुमाँग्निपदं चेति शाण्डिल्यः ॥१४॥ पूर्वोक्ताग्निपदं धेनुं च साधारणमाहेत्यर्थः ॥अथेष्टीनां दक्षिणामाह- धेनुमनड्वाहं वत्सतरी वत्सतरमजं पूर्णपात्रमिति तत् प्रथमाया- मिष्टौ दद्यात् ॥१५॥ तदिति तद्धन्वादिषद्कमित्यर्थः ॥ तेथोत्तरयोरन्यत्राजपूर्णपात्राभ्याम् ॥ १६ ॥ उत्तरयोरिष्टयोर्धेन्वादिचतुष्टयमिति ॥ पक्षान्तरमाह- वरः सप्तमो दक्षिणानां त्रयोदशो वा पञ्चविंशो वा एतद्वाज- सनेयकम् ।। १७॥ अग्न्याधेयस्य सेष्टिकस्य षड् गावो दक्षिणाः । तासां सप्तमो वरः स्यात् । अथवा द्वादश गावः स्युः। त्रयोदशो वरः स्यात् । अथवा चतुर्विंशतिर्गावः । पञ्चविंशो वरः स्यात् । तदेतद्वाजसनेयकमतम् [cp. Kat. 4. 10. 12] । अत्रा- पस्तम्बः षड् देया द्वादश देयाश्चतुर्विंशतिर्देयाः [5. 20. 13] इति प्राह विकल्पत इति॥ - 1 Dedef . 6 Gb साधारणशब्दमित्यर्थः 7 Gb अथाग्न्याधेयेष्टीनां 8 Gb om. 2 After one loaf is missing in Df. Sutras 13-20 which are missing here are supplied by a supplementary leaf. 9 Daf (supp. folio) अ. 10 Daf (supp. fol.)Ga इति for एतद् 11 Gb om.; Dede ता 12 DedGb °ल्पंत, Do लप्यंत 3 Dbce म. 4 Dede म. 5 Dede om. 43. JVS. 1 ·२८ द्राह्यायणश्रौतसूत्रम् [१२.४ (४.१२) अग्न्याधेयान्तान् कुर्वते पूर्णाहुतिमक्षाभिहोममिष्टीरिति ॥१८॥ अग्न्याधेयस्य श्रीनन्तानध्वर्यवो विकल्पेन कुर्वते । तदानीमिष्टयभावे तहक्षिणालोप इति ॥ मिथुनौ दक्षिणान्वारम्भणीयायामिष्टौ ॥ १६ ॥ दर्शपूर्णमासयोरारम्भार्थेष्टिरन्वारम्भणीया। तस्यामन्वाहार्यस्थाने मिथुनौ गावौ दक्षिणा । तयोः प्रजापतेर्भागौ स्थः इत्यनुमन्त्रणमन्त्रस्योहः [cp. 12. 3. 22 } कार्य इति । वाजिनाश्विनधर्माणामृत्विक्षपंहवमिष्ट्वा प्राणभक्षं भक्षयेत्॥२०॥ आश्विनो नाम सौत्रामण्यां कश्चिद् ग्रहः। चातुर्मास्येषु वाजिनं नाम हविः । धर्मः प्रवर्ग्यः । प्राणभक्षो ऽवघ्राणमिति ॥ प्रत्यक्षभक्षं वे यज्ञे ॥२१॥ स्पष्टमिति ॥ वाजिनस्य भक्षणमन्त्रमाह- यन्मे रेतः प्रसिच्यते यद्वा मे अपिगच्छति यद्वा जायते पुनस्तेन मा शिवमाविश तेन मा वाजिनं कुरु तस्य ते वार्जपीतस्योपहूत उपहूत- स्य भक्षयामि इति वाजिनस्य ॥२२॥ ऋतूनां त्वा वाजिनां वाजिनं भक्षयामि इति वा ॥२३॥ उभाभ्यां वोभाभ्यां वा ॥ २४ ॥ स्पष्टानीति ॥ श्राश्विनधर्मयोस्तु मन्त्रो वक्ष्यत [13.4.8, 14.3.7] इति ॥ चतुर्थः खण्डः ॥ ४॥ ॥१२॥ ५ द्वादशः पटलः ॥१२॥ 7 Ddf om. 1 Gत्रीनवसानान. 2 Gb प्राण 3 DaGb स्व. 8 Gb स्पष्टमिति 9 Dede add दाह्यायणकृते सूत्रे दीपे धन्विविनिर्मिले। द्वितीये दशके वृत्तो द्वितीयः पटलो ऽधुना ॥ 4 Dbed om. अ (= Lat.) 5 Dce add 3 6 DoG वाजि. Jvs. 1

·२६
१२.४ (४.१२)] द्राह्मायणश्रौतसूत्रम्
ब्रह्मत्वमिदमाघाने सर्वेष्टिषु च दर्शितम् ।
द्वितीय पटले तञ्च व्याख्यातं धन्विना स्फुटम् ॥
इति चतुर्थो ऽध्यायः॥
1 Dede प्रपाठकः (=Lat.)

·चातुर्मास्येषु वरुणप्रघासाना स्तम्बयजुर्हरिष्यत्सु यजुषोपवि- शेत् ॥१॥ चातुर्मास्येष्वित्यधिकारः । चतुर्युचतुषु मासेषु क्रियन्त इति चातुर्मा- स्यानि । वैश्वदेववरुणप्रघाससाकमेधशुनासीरीयाणि चत्वारि' पर्वाण्येकंत- न्त्राणि । आपो दारा इतिवद् वरुणप्रघासा इति नित्यं बहुवचनान्तम् । तेषां स्तम्बयजुर्हरणकाल ऐष्टिकात् प्रथमोपवेशनादधिकमेतदुपवेशनमपूर्व कार्यम् । तथाध्वर्योर्हस्तप्रक्षालनकाले ऽप्यैष्टिकमुपवेशनं द्वितीयं कार्यमिति ॥ विलिखिते चात्वाले ऽध्वगुणा सह प्रत्याव्रज्याहवनीय उपवि- शेत् ॥ २॥ उत्तरवेदिनिर्माणार्थ यस्मादवटान्मृदमाहरन्ति तश्चात्वालम् । तस्मा- न्मृदाहरणकाले ऽध्वर्युणा सह गत्वा चात्वाले ऽभ्रियों परिलिखिते सति तेनैव सह प्रत्यावज्याहवनीयं प्रत्युपविशेत् । ननु । इदानीमाहवनीयो नास्ति उत्तर- वेदिकरणोत्तरकालमध्वर्युभिः प्रणयनंविधानात् । सत्यम् । अत्र पक्षद्वयमध्वर्यु- भिरुक्तम् । गार्हपत्यस्य पुरस्ताद् वेदिद्वयं कृत्वा गार्हपत्याद् द्वयोरग्न्योः प्रणयन- मित्यापस्तम्बः [8. 5. 4, 22] । आहवनीयस्य पुरस्ताद् वेदिद्वयकरणं ततश्च प्रणयनमिति बोधायनकात्यायनौ [Kat. 5. 3. 9] । तत्र द्वितीयपक्षाश्रयणे नेदं सूत्रम् । तदानीं पूर्वमेवाहवनीयस्य सद्भावादिति ॥ अग्नी प्रणीयमानौ यथैतमनुगच्छेत् ॥३॥ 1 Dede चत्वायेंव 2 Gb पर्वाण्यैष्टिक 7 Dce वेदिकद्वयकरणे 4 DbedeG 'नीयम् 5 Dede णा 6Gb om. 3 Gb om. प्रथम 8 Dede om. JVS. 1 ·१३.१ (५.१)] द्राह्मायणश्रौतसूत्रम् पाहवनीयस्य पुरस्ताद् वेदिद्वयं कृत्वा तत एवाहवनीयाद् द्वावग्नी प्रणे- याविति बोधायनकात्यायनौ । तावग्नी यथैतमनुगच्छेत् । येन पथाध्वर्युः प्रणयति तेन तमनुगच्छेत् । येन प्रतिप्रस्थाता तेन तमनुगच्छेदित्यर्थः ॥ अध्वर्युश्चेद् ब्रूयात् ब्रह्मन्नेकस्फययोपसंभिन्द्धि इति स्फथेनाहवनी- यातू पांसूनुपहत्योत्तरस्या वेदेर्दक्षिणादन्तात् कर्षन्नियात् ॥४॥ एकयत्नेन स्फ्यकृता कर्षणक्रिया एकस्पया । तया संभेदनमेकीकरणं सकदेव पांसूनाहवनीयान्तात् संततमाकृष्य तस्याहवनीयस्य पूर्ववेदिद्वयेन मेलनं कुर्विति प्रैषार्थः । उत्तरस्था वैदेर्दक्षिणमन्तं यावत् पांसून कर्षन् गच्छेदि- त्यर्थः। एवं मेलने कृते ऽग्निद्वयमप्येकायतनस्थं कृतं भवेदिति भावः ॥ आ वेदिमध्यादेका चेत् ॥ ५ ॥ यत्र साकमेधपशुबन्धादिषु पूर्वा वेदिरेकैव भवति तदा तन्मध्यं यावत् पांसूनाकर्षन् गच्छेदिति ॥ प्रोह्य स्फ्यं पश्चिमेन वेदी गत्वा निधीयमानयोरग्न्योस्तूष्णी- मुपविशेत् ॥ ६॥ प्रोहणमुदसनम् । तत् कृत्वा तयोरग्न्योदक्षिणत उपविशेदिति ॥ एतत् कर्माग्निप्रणयनेषु सर्वेषु ।। ७॥ अग्नी प्रणीयमानौ यथैतमनुगच्छेत् [si. 3] इत्यारभ्य यदुक्तं तत् सर्वेष्वग्निप्रण- यनेषु स्यादिति ॥ अवभृथन्यङ्गं गच्छत्सु पूर्वेणानी चात्वालं च गच्छेत् ॥ ८॥ मुख्यावभृथः सौमिकः । तस्य क्रियास्पर्शो न्यङ्गः । स यत्रास्ति तदव- भृथन्यङ्गं तुषनिष्काषप्रतिपादनम् । तत् कर्तुमध्वर्युषु गच्छत्सु पूर्वेण गच्छेदिति ॥ पश्चिमेन वेदी चात्वालं च स्वे यज्ञे ॥६॥ स्वे यक्षे सत्त्रे कुण्डपायिनामयनगतेषु चातुर्मास्येष्टिष्वित्यर्थः ॥ हविर्यज्ञेष्वेध संचर उत्तरेण विहारं कर्मभ्यः ॥१०॥ उत्तरेण विहारं यानि कर्माणि क्रियन्ते तदर्थमेष एव संचरः । न तु अपरेणाहवनीयं दक्षिणातिक्रम्य [6.5.3] इत्यापस्तम्बोक्तः संचरो ऽभिप्रेत इति ॥ . 1 Dedef प्रणेष्यामिति 2 Dabdt ars 3 DEGa og 4 Dede कौंड. JVS. 1 ·३२ द्राह्मायणश्रौतसूत्रम् [१३.१ (५.१) यथा चात्वाले तथा यूपे शामित्रे च पशौ ॥ ११ ॥ निरूढपशौ यूपशामित्रयोः पुरस्तादेष संचरश्चात्वालवदितिः॥ अवभृथन्यङ्गं प्राप्याभ्युक्षणप्रभृति सौत्यं कर्म समापयेयुः।।१२।। अवभृथदेशं गत्वाभ्युक्षणप्रभृति [6. 4. 8] समिदाधानान्तं [6. 4:11] सुंत्यायां यदुक्तं तत् सर्व कुर्युः । एतदन्तं वरुणप्रघासेषु ब्रह्मत्वम् । बहुवचनं सर्वार्थमिति॥ साकमेधेषु क्षीरोदनस्य यथार्थ प्राश्नीयात् ॥१३॥ यहेन साकमेधानुष्ठानम् । पूर्वस्मिन् दिवसे रात्रौ क्षीरोदनो गृहमेधीयः। साकमेधे गृहमेघीयस्य शेषं यथेच्छं प्राश्नीयाद् वा न वेति ॥ यजमानं ब्रूयात्-प्रभूतमन्नं कारय ।। सुहिता अलंकृता भवतेत्यमा- त्यान् ब्रूहि ॥ वत्सांश्च मातृभिः सह वासय ॥१४॥ कारय ॥ ब्रूहि ॥ वासय इति त्रयः प्रैषा इति ॥ पूर्वाहे ऽध्वर्युः क्षीरोदनमृषभस्य रखथे जुहोति ब्रह्माणमुप- वेश्य ॥१५॥ उत्तरेयुः पूर्वाह्न ऋषभमानीय तस्य रवथे शब्द सत्यध्वर्युर्जुहोतीत्यनु- वादो ऽयमुत्तरार्थम् ॥ ऋषभे ऽरुवति ब्रह्मैव ब्रूयात्-जुहुधि इति ॥ १६ ।। यवृषभो न शब्दं कुर्यात् तदा ब्रह्मैव जुहुधि इति ब्रूयात् । अरुवतीति नसमासात् सप्तमीति ॥ तूष्णीं पैयज्ञिकायां सर्व कुर्यात् ॥ १७ ॥ अथ पितृयक्षिकायामिष्टौं सर्वमुपवेशनादिकं तूष्णीमेव कुर्यादिति ॥ ओम् इत्येवानुमन्त्रयेत ॥ १८॥ सर्वानुमन्त्रणमन्त्रे ओम् इत्येतावन्मात्रं ब्रूयादिति ॥ यज्ञोपवीतप्राचीनावीतयोरध्वर्युमनु विदधीत ॥१६॥ ] DIGb निरूढे 4 DOGb र्थः 5 Daf add 6 G पैतृक 7 Gb पित्र्यायामिष्टौ 22 Dede om. 3 Dede वासयेत (= Lat, GA संवासयेत् , . Gb वासयेत् JVS. 1 ·३३ १३.२ (५.२)] द्राह्यायणश्रौतसूत्रम् यदाध्वर्युर्यज्ञोपवीती प्राचीनावीती वो स्यात् तदानीं तबदेव ब्रह्मापि स्यादिति ॥ तस्या हवींषि निर्वप्स्यत्सु दक्षिणया द्वारा प्रपद्य पश्चात् प्राङ्- मुख उपविशेत् ॥ २०॥ निर्वापदेशस्य पश्चादिति ।। एवमेव वेदिं गत्वा स्तम्बयजुर्हरिष्यत्सु ॥ २१ ॥ स्तम्बयजुर्हरणदेशस्य पश्चात् प्राङ्मुख इति ॥ आज्यभागयो तयोर्दक्षिणेनाग्निं परिक्रम्य पुरस्तात् प्रत्यङ्मुख उपविशेद् यजमानश्च ।। २२॥ स्पष्टमिति ॥ प्रथमः खण्डः॥१॥ ॥१॥ हुते स्विष्टकृति यथेत प्रत्याव्रज्योपविशेताम् ॥ १॥ स्पष्टमिति ॥ प्राशित्रमाहृतमुपघायापविध्येत् ॥ २ ॥ आघ्रायोदस्यदिति ॥ आज्यं चेत् प्राशिवभागादवद्येयुस्तदुपैघायाप उपस्पृशेत् ॥३॥ स्पष्टमिति ॥ इडां च प्रतिगृह्य प्रतिप्रयच्छेत् ॥ ४ ॥ इडाप्रतिग्रहः प्रकृतौ नास्ति । तस्यापूर्वस्य विधिः सर्चा दृष्टार्थे भक्षणाभा वादिति ॥ अध्वर्युणा परिषिच्यमाने व्युत्क्रम्य परिषिक्त आहवनीयमुपति- ठेरन् ॥ ५॥ अध्वर्युणा वेदिपरिषेचने प्रक्रान्ते परिश्रिताया वेदेर्निष्क्रम्य परिषिक्त उपस्थानमिति ॥ 4 Daf °दव° for °दुप’ 1 Ddef om. 5 Dce सचाः सचा 2 DbeeG यथैतं 3 Dedef om. 40 JVS. 1 ·द्राह्यायणश्रौतसूत्रम् [१३.२ (५.२) दक्षिणेन दक्षिणाग्निमुत्तरेण दक्षिणाग्निं खे' यज्ञे ॥६॥ दक्षिणेन दक्षिणाग्निं स्थित्वाहवन यमुपतिष्ठेरन् सत्त्रेषत्तरेण स्थित्वेति ॥ अक्षन्नमीमदन्त हि [SV 1. 415] इति प्रथमा । सुसंदृशं त्वा वयं मघवन् मन्दिषीमहि । प्र नूनं पूर्णवन्धुरः स्तुतो यासि वशां अनु योजा विन्द्र ते हरी ॥ इति द्वितीया । उपो षु शृणुही' गिरः [SV 1. 416] इति तृतीया ॥७॥ एताभिस्तिसृभिरुपस्थानमिति ॥ तत एवेक्षमाणा गार्हपत्यं मनो न्वा हुवामहे नाराशंसेन स्तोमेन । पितृणां च मन्मभिः॥ पुनर्नः पितरो मनो ददातु दैव्यो जनः । जीवं वातं सचेमहि ॥ श्रा न एतु मनः पुनः क्रत्वे दक्षाय जीवसे । ज्योक् च सूर्य दृशेयम् ॥ इति ॥८॥ तस्मिन्नेव स्थाने स्थित्वा मनो न्वा हुवामहे इति तिसृभिर्गार्हपत्यमुपतिष्ठेर- निति॥ कया नश्चित्र वा भुवत् [SV 1. 169] इत्येकया दक्षिणामिम् ॥ ६ ॥ स्पष्टमिति ॥ पिच्या समाप्तौ ॥ त्रयम्बका नामापूपा भवन्त्येककपालाः । तेषां यमध्वर्युराखूत्कर उपवपेत् तस्मिनप उपस्पृशेयुः- - 6 Gb om. 1 Daf स्व. 2 DIG हि 3 Dbede सोमेन (=Lit.) 4 Dcdo om. 7 Dcdef have here the figure ॥२॥ denoting thereby the conclusion of this khanda. 5 Daf oo JVS. 1 ·३५ १३.३ (५.३)] द्राह्यायणश्रौतसूत्रम् शिवा नः शंतमा भव सुमृडीका सरस्वति । मा ते व्योम संशि॥ इति ॥ १०॥ व्यम्बकदेवत्यत्वात् त्रैयम्बका नाम केचनापूपाः पुरोडाशाः । तेषामेक- मध्वर्युराखूत्करे निवपति । तस्योपरिष्टादप उपस्पृशेयुरिति ॥ आसीतेतरेषां हूयमाम इति धानंजय्यः ॥ ११ ॥ इतरेषां पुरोडाशानां होमे क्रियमाणे प्रासीतेत्येकमतमिति ॥ तिष्ठेदिति शाण्डिल्यः ॥ १२ ।। गतमिति॥ हुते तिष्ठन्तो जपेयुः-अवाम्ब रुद्रमयक्ष्माव देवं त्र्यम्बकम् । यथा नः श्रेयसः करद् यथा नो वस्यसः करद् यथा नः पशुमतः करद् यथा नो व्यवसाययात् । भेषजमसि भेषजं गवे ऽश्वाय पुरुषाय भेषजं सुगं मेषाय मेध्यै सुभेषजं यथासत् इति ॥ १३ ॥ सर्वेषु हुतेषु तिष्ठन्तो जपेयुरिति ॥ द्वितीयः खण्डः ॥२॥ ॥२॥ यजमानस्यामात्या एकैकमपूपमादायें प्रदक्षिणमग्निं परीयुः । तत्र ब्रह्मा परियञ्जपेदिति धानंजय्यः॥१॥ अमात्याश्चतुष्पथ्यमग्निं परियन्ति । तदानी ब्रह्मापि तमग्निं परिगच्छा- पेट् वक्ष्यमाणं मन्त्रमिति ॥ तिष्ठनिति शाण्डिन्यः ॥२॥ 1 Dbd "श (= Lat.) 4 Dbede वसीयसः ( = Lat.) 2 Gb om. इति; Dee read 'शेयुरिवा न 5 Dbcde (and Lät.) add it: इति मंत्रेणेति 6 Dede add इति उपग 7 Dede 3 Gb om, Jvs.1 ·[१३.३ (५.३) द्राह्यायणश्रौतसूत्रम् ३६ मन्त्रमाह- त्र्यम्बकं यजामहे सुगन्धिं पुष्टिवर्धनम् । उ कमिव बन्धनान्मृत्योर्मुक्षीय मामृतात् ॥ इति । जामी कुमारी वा या स्यात् पतिकामा सा' विपरीया त्र्यम्बकं यजामहे सुगन्धिं पतिवेदनम् । उर्वारुकमिव बन्धनादितो मुक्षीयः ।। इति ज्ञातीनभिकल्पयेत ॥ ३॥ सा कुमारी त्र्यम्बकम् इति मन्त्रं ब्रुवाणा मृत्योर्मुक्षीय इत्यस्य स्थाने इतो मुक्षीय इत्युक्त्वा इतः इत्यनेन पादेन ज्ञातीनभिसंदध्यात् । इतः पितृकुलादित्यर्थः ॥ मामुतः इतीष्टमभिनिर्दिशेदमुष्य गृहादिति ॥ ४ ॥ मामृतात् इत्यस्य स्थाने मामुतः इतीष्टं परिप्रहं निर्दिशेत् । तद्यथा-इतो मुीय माँ पत्युर्महादेवस्य गृहात् इति ॥ एवं त्रिः परीत्योदस्येयुः ॥५॥ एवमग्निं त्रिः परीत्य पुरोडाशानाकाशे हस्ताभ्यामुदस्येयुरमात्या इति ॥ तेषां ब्रह्मैकं लिप्सित्वा यस्य स स्यात् तस्मै प्रयच्छेत् ॥ ६ ॥ तेषामुत्क्षिप्तानां पुरोडाशानामेकमाकाश एव ब्रह्मा स्वहस्तेन प्रतिलभ्य चं पुनः प्रयच्छेद् येनोत्क्षिप्त इति ॥ तस्य वैव सन्तं पाणावालभेत ॥ ७॥ अथवा तस्यैव पाणी सन्तं ब्रह्मा स्पृशेत् । न स्वयमाकाशे गृह्णीयादिति ॥ तथैव त्रिः प्रतिपरीयुः ॥ ८॥ तथैव त्रिः प्रसव्यं परीयुरिति ॥ यत्रैनानध्वर्युरासजेत् तत्रोपतिष्ठेरन्-एष भागस्तेनावसेन 6 Def पदेन 71-7 Dce नय मा पुनरिष्टग्रहान् , Ddf मा 3 Gb पुरुवारु पत्युनर्नारायणस्य गृहं (Dd प्रहा) 4 Dhce परयात्, Gb विपर्यादिति 8 Dedef graecat तस्मा एव - ते 1 Gb om. 2 Gb oधं 9-9 Gb om. 5 Df धं JVS,1 52 ·१३.३ (५.३)] द्राह्यायणश्रौतसूत्रम् परो मूजवतो ऽतीहि कृत्तिवासाः पिनाकहस्तो ऽवततधन्वोम् इति ॥४॥ यत्र वृक्षेषु तानध्वर्युरपूपानासजेत् तत्र देवमुपतिष्ठेरनिति ॥ आ तमितोरुपेयुः ॥१०॥ यावत् प्राणस्य समस्तावदनुच्छ्वसन्तः एष ते रुद्र भार्गः इति मन्त्रं पुनः पुनरावर्तयन्तो जपेयुरिति ॥ शं नो देवीः [SV 1: 33] इत्यप उपस्पृश्यानवेक्षं प्रत्याव्रजेयुः ॥ ११ ॥ स्पष्टमिति ॥ एवं चातुर्मास्येषु ब्रह्मत्वमुक्तम् । शुनासीरीये पर्वणि वैशेषिका वान्न किंचिदुक्तम् । अथ यदुक्तं वरुणप्रघासिकं ब्रह्मत्वं तश्चात्वालादिकमत्सु हविर्य- क्षेष्वतिदिश्यत इति ॥ वरुणप्रघासाख्यातं ब्रह्मत्वं हविर्यज्ञेषु ॥ १२ ॥ सप्त हविर्यज्ञान् वक्ष्यति । तेषामादित्यश्चतुष्टये तावश्चात्वालाग्निप्रणयना- वभृथानामभावाद् ब्रह्मत्वं नातिदेष्टव्यम् । पारिशेष्याच्चात्वालादिमत्सु हविर्यक्षे. प्वतिदिश्यत इति ॥ अथ पशुबन्धषु वैशेषिकमाह- पशूनां यूपाहुतिं होष्यत्सु तूष्णीमुपविशेत् ॥ १३ ॥ हुतायां यथार्थ स्पष्टे इति ॥ वपायां हुतायां इदमापः इति चात्वाले मार्जयित्वा सर्वपशूनां यथार्थ स्यात् ॥ १५॥ सर्वेषु पशुषु यागेषु इदमापः इति तृचेन मार्जनं कार्यम् । सर्वपशुग्रहणं पशुविशेषं प्रत्याचार्याणां मार्जने विप्रतिपत्तिर्नास्तीति दर्शयितुमिति ॥ पुरोडाशेन चरिष्यत्सु तूष्णीमुपविशेत् ।। १६ ।। स्पष्टमिति ॥ स्यात् ।। १४ ॥ 1 Gb तेन for देवं + Gb विशेषप्र. 5-5 Ga पुरोडाशे चरित्वा सु 2 Gb om. 6 DdiGb om. 3-3 Gb •भावात्तथोक्तं JVS. 1 ·३८ द्राह्मायणश्रौतसूत्रम् [१३.४ (५.४) आहृतं पुरोडाशमालभ्य ब्रूयात्-प्राश्नन्तु ये प्राशिष्यन्ते इति ॥१७॥ पुरोडाशमिडामाहृतामालभ्य ब्रूयात्-ये मद्यतिरिकाः प्राशिष्यन्ते त एव प्राश्नन्तु नाहमिति । प्रकृतौ ब्रह्मण इडाप्राशनाभावादिति ॥ अनुव्रजेत् सर्वपशूनां पत्नीसंयाजानिति गौतमः ॥१८॥ सर्वेष्वपि पशुयाजेषु पत्नीसंयाजान् क्रियमाणाननुषजेद् ब्रह्मेति गौतम इति ॥ सवनीयस्यैवेति धानंजय्यः ॥ १६ ॥ गतमिति ॥ नं सवनीयस्य चनेति शाण्डिल्यः ॥ २० ॥ चनेति निपाते व्यर्थे सवनीयस्यापि पत्नीसंयाजानं नानुबजेदित्यर्थः॥ हृदयशूलो ऽवावभृथन्यङ्गस्थाने भवति ॥ २१ ।। वरुणप्रघासेषु यदवभृथन्यङ्गमुक्तं तत्स्थाने हृदयशूलोद्वासनमत्र भवतीति । तस्मिन्नप उपस्पृशेयुः -धाम्रोधाम्रो राजस्ततो वरुण नो मुश्च । यदापो अघ्न्या वरुणेति शपामहे ततो वरुण नो मुश्च ॥ सुमित्र्या न आप ओषधयः सन्तु दुर्मित्र्योस्तस्मै सन्तु यो ऽस्मान् द्वेष्टि यं च वयं द्विष्मः इति ॥ २२ ॥ हृदयशूलस्योपरिष्टादुपस्पर्शनमिति ॥ तृतीयः खण्डः ॥३॥ ॥३॥ अभ्युक्षणप्रभृत्यत ऊर्ध्वम् ॥१॥ 6 Gb चैवति 1-1 Dedef om. 2 Ded °यागेषु 3 Da सवनीयानामेवेति 7 Gb adds FTATUITE 8 Dbede सुमित्रिया (= Lat.) 9 Dbede दुर्मित्रिया (= Lat,) 4Gb om. 5Ga om. JVs.1 64 ·३६ १३.४ (५.४)] द्राथायणश्रौतसूत्रम् अभ्युक्षणादुपस्पर्शनादूर्ध्वमभ्युक्षणप्रभृति सर्व सौत्यकर्म कुर्युरिति । तत्रा- दित्योपस्थानमप्युक्तम् [6. 4. 9] । तदिह न कार्यमित्याह- आदित्यं नोपतिष्ठेरन् ॥ २॥ गतमिति ॥ पूर्णाहुतौ हूयमानायामासित्वा हुतायां यथार्थ स्यात् ॥ ३ ॥ बोधायनमते पूर्णाहुत्यन्तः पशुरिति ॥ सक्तुहोमांश्चेज्जुहुयुरासीतां तेषां होमात् ।। ४ ॥ सक्नुहोमाश्च पशौ बोधायनेनोक्ताः । तेषामा होमादासित्वा पश्चाद् गमनमिति ॥ सौत्रामण्यां सुराकर्मस्वावाजमातीत ॥ ५ ॥ आवाजमिति णमुल्प्रत्ययान्तः । अध्वर्युणा सुरासंधानादिषु क्रियमाणे- प्वाग्रज्यावज्येत्यर्थः ॥ तत्र द्वावग्नी अतिप्रणयन्ति । तयोर्दक्षिणत आसीत ॥ ६॥ ननु च वरुणप्रघासधर्मातिदेशात् सिद्धमेव द्वयोर्दक्षिणत श्रासनम् । सत्यम् । पशुबन्धेषु चात्वाले मार्जनानन्तरं यथार्थ स्यात् [13. 3. 15] इत्युक्तम् । तन्मा भूदित्येवमर्थ सूत्रम् । मार्जनानन्तरं कुम्भ्यामासक्तायां पुनरप्यासीत न पुनर्यथार्थ गच्छेदिति ॥ दक्षिणमध्यधि कुम्भ्यामासक्तायां सुराशेषेष्वासिच्यमानेषूपति- ठेरन्- यत् ते पवित्रमर्चिष्यग्ने विततमन्तरों। ब्रह्म तेन पुनीहि मा॥ इति ॥ ७॥ दक्षिणमग्निं मथितस्योपरिष्टाच्छतच्छिद्रायों कुम्भ्यां सुराशेषेष्वासिच्य- मानेष्वग्नेरुपस्थानं कार्यम् । बहुवचनमध्वर्वादेरप्यावश्यकमुपस्थानमिति ॥ अश्विनोग्रहस्य भक्षयेत्- 1 Thus emended. Dede अभ्युत उप०, 3 Doe "देशेन for "देशात् Df अभ्यु उप", Gb अभ्युक्ष उप 4 Dbe add शतातृणायां 2 Thus Dbcde (and Lāt.); oʻhor mss. 5 Dbdof °न्तरं ( = Lat.) रासित्वा 6 Dede छिद्रया, DIGb छिद्रया JYS. 1 ·४० द्राह्यायणश्रौतसूत्रम् [१३.४ (५.४) यमश्विना नमुचेरासुरादधि सरस्वत्यसुनोदिन्द्रियेण । इमं तं शुक्रं मधुमन्तमिन्दुं सोमं राजानमिह भक्षयामि ।। इति ॥८॥ स्पष्टमिति ॥ यजमानं चेद् वसातिशेषेणाभिषिश्चेयुरुपोत्थायान्तरेणानी गत्वा- ध्वर्युणोक्तः संशानानि गायेत् ॥६॥ यदि पशुरसेन यजमानमभिषिञ्चेयुस्तदा संशानसाम्नां गानमध्वर्युणोक्त इति वचनात् प्रैषाभावे न गायेदिति ॥ पदायपदाय स्तोभेत् ॥ १० ॥ परिसामत्वात् स्वाध्यायवद् गाने प्राप्त इदं वचनमिति ॥ निधनान्युपयन्तो यजमानस्य मूर्धानमालभेरन् ॥ ११ ॥ बहुवचनं सर्वेषामृत्विजां ग्रहणार्थमिति ॥ के पुनः स्तोभाः कानि वो निधनानीत्यत श्राह- सं त्वा हिन्वन्ति इत्येतेषां पूर्वःपूर्वः स्तोभ उत्तरं निधनम् ॥ १२॥ बृहदिन्द्राय गायत [SV 1. 258] इत्यस्या ऋचः पुरस्तात् सं त्वा हिन्वन्ति धीतिभिः ॥ सं त्वा रिणन्ति धीतिभिः ॥ सं त्वा ततक्षुर्धातिभिः ॥ सं त्वा शिशन्ति धीतिभिः' इति चत्वारि वाक्यानि गीतानि । चतुर्थ वाक्यमुपरिष्टादपि गीतम् । तदितरे- पामपि प्रदर्शनार्थम् । तेन तस्यैव गीतिप्रकारेणेतराण्यपि पुरस्तादुपरिष्टाच विभज्य गेयानि । ततः औहो वा इत्युपायात् पूर्वःपूर्वो ऽशः स्तोम उत्तरमुत्तरं संश्रवसे इत्यादि निधनम् । स्तोभनिधनभेदात् सामभेदः । एकरूपमेवार्चिकं गानामिति ॥ अंवसे इति स्थाने जित्यै इति क्षत्रियस्य पुष्टौ इति वैश्यस्ये- त्येके ॥१३॥ 1 Dbede add भक्षयेत् (= Lat.) 7 Dedof add इति 8-8 Ded तत्रोही 9 Ded पूर्वाश for पूर्वो ऽशः 4-4 Ga स्तोभमुत्तरं ; Gb repeats उत्तरं 10-10 Dbede श्रवस स्थाने (= Lat.) 11 Dbd वैश्यस्यैके, Ob वैश्यस्य कर्यादित्येक 6 Gb अधी for गी. 2 Df निं 3 Ded om. 5 Dedef om. Jvs. 1 56 ·१३.४ (५.४)] दाहायणश्रौतसूत्रम् संश्रवसे ॥ विश्रवसे ॥ सत्यश्रवसे ॥ श्रवसे इति चत्वारि निधनानि । तत्र श्रवसे इति स्थाने जित्यै इति क्षत्रियस्य यजमनास्य कुर्यात् । पुष्टयै इति वैश्यस्य कुर्यात्। तद्यथा-संजित्यै विजित्यै सत्यजित्यै जित्यै इति । संपुष्टयै विपुष्टयै सत्यपुष्टयै पुष्टय इति ॥ वे सौत्रामण्यौ कौकिली चरकसौत्रामणी च ॥ १४ ॥ गतमिति॥ कौकिल्यां सामगानं नेतरस्याम् । संशानानि गायेदिति ह स्माह कौत्सः ॥ १५ ॥ कौकिल्यामेव सामगानं नेतरस्यामिति कौत्सो मन्यत इति ॥ अथ केषु पुनर्हविर्यक्षेषु ब्रह्मत्वमुक्तं तानाह ॥ सप्त हविर्यज्ञसंस्थाः-अग्न्याधेयमग्निहोत्रं दर्शपूर्णमासावाग्रयसं चातुर्मास्यानि निरूढपशुबन्धः सौत्रामणी चें ॥ १६ ॥ स्पष्टमिति ॥ अग्निहोत्रे ऽपि ब्रह्मा भवतीति सूत्रकारस्य पक्ष इति ॥ इदानीं सुत्यायां' ब्रह्मत्वं विधास्यंस्तस्याः संस्थाया भेदाद् ब्रह्मत्वविषयानार्ह ॥ सप्त सोमसंस्थाः-अग्निष्टोमो ऽत्यग्निष्टोम उक्थ्यः षोडशी वाजपेयो ऽतिरात्रो ऽसोर्याम इत्यप्तोर्याम इति ॥ १७॥ ब्राह्मणेष्वग्निष्टोमादयः शब्दाः संस्थाविशेषवाचिनो न पुनर्विश्वजिदादि- शब्दवदेकाहविशेषवाचिन इत्यर्थः । तेने वाजपेयादिसंशब्दनेनं ब्रह्मत्वं विधीय- मानं तत्संस्थाप्रयुक्तं नै पुनः क्रतुविशेषप्रयुक्तमिति" दर्शितं भवति । केचित् तु संस्थानुक्रमणं तासां नित्यताप्रतिपादनार्थमित्याहुः । तदयुक्तम् । न ह्यनुक्रमण- मात्रान्नित्यतासिद्धिरिति ॥ चतुर्थः खण्डः ॥ ४॥ ॥४॥ 1 Ded स्थानानि 2-2 Dede श्रवस स्थाने 3 Gb om. 7 Dbcde add इति; Ga inserts इति bofore 8 G भवेदिति 9-9 Ddf संस्थाभेदमाह 10 DedeGb °संशब्देन 11-11 Gbom. 4-4 Gb om,; Def om, only fraged 5 Dede भिमन्यत 6-6 Gb के पुनर्हविर्यज्ञा येषु 57 Jvs.1 ·द्राह्यायणश्रौतसूत्रम् [१३.४ (५.४) ४२ त्रयोदशः पटलः ॥ १३॥ इति छन्दोगसूत्रस्य दीपे धन्विविनिर्मिते । तृतीयः पटलो वृत्तो हविर्यचा निरूपिताः ॥ Jvs. 1 68 ·अथ सोमयागेषु ब्रह्मत्वं विधातुमारभते- सुत्यायां ब्रह्मणः प्राक् सुब्रह्मण्याया औद्गात्रेण समानं कर्म ॥१॥ सुत्यायामित्यधिकारः। क्रीते राजनि [cp.1.2.23] सुब्रह्मण्याप्रवृत्तर्यत् पूर्वमुद्गातुः कर्म तद् ब्रह्मणो' ऽपि समानम् । किं पुनस्तत् । महन्मे ऽवोचः इति प्रतिमन्त्रणं [1.1.10] सोमप्रवाकस्य परिवेषणमिति [1.1.12) ॥ ईक्षणाक्रमणे वेदेः ॥ २॥ समानमित्यनुवर्तते । पूर्वमुद्गातुः उत्तरं वेद्यन्तमाकम्य दक्षिणमीक्षमाणः पितरो भूः इति [1.1.25] तदपि ब्रह्मणः समानमित्यर्थः । सुब्रह्मण्याप्रवृत्तेरुद्गातुर्वेदेराक- मणमिति सूत्रारम्भः । देवो देवमेतु इति मन्त्रेण गमनम् [1.1.23] अप्याक्रमणान- त्वाद् ब्रह्मणः समानमेवेति ॥ संचरधिष्ण्योपस्थानदक्षिणाप्रतिग्रहभक्षाः॥३॥ समानमित्येवम् । अन्तरेण चात्वालोत्करौ संचरः [2.1.6] इति यदुक्तं यच धिष्ण्योपस्थानं [4.2.1] यञ्च दक्षिणाप्रतिग्रहो [5.3.15] यश्च सोमभतः [5.1.3] तत् सर्व समानमिति ॥ स्तोमविमोचनाचोर्ध्वमन्यत् सामगानात् ॥ ४ ॥ तृतीयसवने स्तोमविमोचनादूर्ध्वम् [6.3.4] । तदपि समानम् । अवभृर्थ- वमिति [6.4.1] ॥ तत्रौद्गात्रवदौपवसध्ये ऽहनि गमने प्राप्त [1.1.22] आह- अनुष्यात् तु दीक्षणीयायाम् ॥ ५ ॥ दीक्षणीयायामिष्टिमनु ब्रह्मा स्यात् । तत्काल एव मन्त्रेण देवयजनं गत्वा 4-4 Df गमनं तत् ब्रह्मणः, 2 Dee मंत्रेण, Ddf मंत्रणं 5 Gb adds यदुक्तं 1 Dcdef TIT 6 Gb adds साम after अवभृथ 3 Gb om. ४ JVS.

·४४ द्राह्यायणश्रौतसूत्रम् [१४.१ (५.५) वेदेराक्रमणमाक्षणं च कार्य दीक्षणीयायां ब्रह्मत्वकरणार्थमिति' भावः । तदानी ब्रह्मणो ऽपि मधुपर्काहरणं तु कार्यम् [cp.1.2.1] । मधुपर्कभक्षणं तु शास्त्रान्तरो- कप्रकारेण ब्रह्मणः कार्यम् । ननु पुनरुद्गातुः प्रकारेणातिदेशाभावादिति ॥ तस्यां संस्थितायामासीता दीक्षणाद् यजमानस्य ॥६॥ इष्टयनन्तरमा दीक्षासमाप्तेरुभावपि न कुत्रचिद् गच्छेताम् । अदीक्षिष्टायं ब्राह्मणः इत्यावेदनात् पूर्वमिति यावदिति ॥ तं यदाध्वर्युाचं यमयेदथ यथार्थ स्यात् ॥ ७ ॥ तं यजमानमित्यर्थः । दीक्षित वाचं यच्छ इत्यध्वर्युप्रैषानन्तरं यथार्थ स्या- दिति ॥ महावीरान् संभरिष्यत्सु तूष्णीमुपविशेत् ॥ ८ ॥ दीक्षितासु महावीरान् संभरिष्यति [cp. Kat. 26.1.1] इति कात्यायन- सूत्रम् । महावीराः प्रवर्दीपात्राणि । तेषां संभरणकाले वाग्यत उपविशेदिति ॥ संभृतेषु यथार्थ स्यात् ॥ ६॥ स्पमिति ॥ प्रायणीयायां संस्थितायां पूर्वेण पत्नीशालां तिष्ठेदाभिहोमात् पदस्य राजक्रयण्याः ॥ १०॥ सोमक्रयाः पदाभिहोमं यावत् तिष्ठेदिति ।। अभिहुत उत्तरेण सोमवहनं गत्वा प्राग् वा पदाभिहोमाद् दक्षिणेन यत्र राजानं क्रेष्यन्तः स्युस्तत्र गत्वा तूष्णीमुपविशेत् ॥ ११ ॥ पदाभिहोमे कृते सोमवहनं शकटमुत्तरेण गत्वा यत्र सोमं ऋष्यन्तः स्यु- स्तत्र गत्वोपविशेत् । अथवा पदाभिहोमात् पूर्वमेव सोमवहनं दक्षिणेन गत्वा क्रयदेश उपविशेदिति ॥ क्रीते प्राडुत्क्रामेत् पश्चिमेनैनं हृत्वा राजानमादध्युराहितं पूर्वेण परीत्योह्यमानमनुगच्छेद् दक्षिणेन चेद् गतः स्यात् ।। १२ ॥ 1 Gb ब्रह्मत्वप्रकरणमिति 6 Dede °ध्यंति, Gb भरेद 7 Gb संभार 8 Dbede add यथेतं निष्क्रम्य ( = Lat.) 9 Gb क्रायण्याः 10 Gb adds सोमे १० 2 Gb on. 3 Dcdef on. AGb प्रकरणा' 5 Ded om. JYS. 1 00 ·१४.१ (५.५)] दाह्मायणश्रौतसूत्रम् यदि पूर्व सोमवहनं दक्षिणेन ब्रह्मां गतः स्यात् तदा क्रयानन्तरं प्राक् प्रसपेत् । तं पश्चिमेन राजानं हृत्वा शकट श्रादध्युरध्वर्यवः । अथ ब्रह्मा तमा- हितं सोमं पूर्वेण प्रसव्यं' परीत्य शकटेनोह्यमानमनुगच्छेदिति ॥ उत्तरेण चेत् क्रीते प्रत्यक्षेत्क्रामेत् पूर्वेणैनं हृत्वा राजानमाद- ध्युराहितं पश्चिमेन परीत्योद्यमानमनुगच्छेत् ॥ १३ ।। यदि सोमवहनमुत्तरेण ब्रह्मा गतः स्यात् तदा क्रयानन्तरं प्रत्यक् प्रसप॑त् । गतमन्यदिति ॥ तामेवाषामन्वावर्तेत ॥ १४ ॥ प्राङ्मुखे शकटे वर्तमाने यस्याः पार्थेन गतस्तत्पार्थेनैवं प्रत्यङ्मुखे शकटे ऽपि गच्छेदित्यर्थः ॥ का पुनरसौ तामाह- सा हि प्राचीवर्तमानस्य दक्षिणेषा भवति ॥१५॥ प्राग्वर्तमानस्य शकटस्य॑ दक्षिणेषा सैवासाविति । दक्षिणेषा पार्थेनै प्राग्गमनं प्रत्यग्गमनमपीत्यर्थः । विमुक्ने चान्तरेण सोमवहनं पत्नीशालां च दक्षिणोत्क्रम्य तिष्ठेद् दीक्षितश्चेदा राज्ञो ऽपहरणात् ॥ १६ ॥ अनडहि विमुक्त इत्यर्थः ॥ प्रवेश्यमानं राजानमनुप्रविशेदव्यवयन्नग्निनौ ॥ १७ ॥ अग्निनाहवनीयेन सह सोमस्य व्यवायमकुर्वन् प्राग्वंशं प्रवेश्यमानं राजानमनुप्रविशेदिति ॥ 10 DbedGb नेव 2 Gb सप॑त् 11 Dbcdf दक्षिणेनो. 3 Gb adds पूर्व 12 Gb adds अदीक्षित इति पर्युदासः सत्रे 4 Gb गतस्तस्याः पार्श्व दीक्षितस्यातित्थ्यायां निर्वापानुसंधानार्थमन्तः- 5-5 Dede पि शकटे प्रवेशस्यावश्यंभावात् सत्रादन्यत्र राजरक्ष- 6 Dbede यस्य णार्थ तिष्ठेदेवेति 7 Dbede प्राचिव ( = Lat.) 13 Ga °दव्यवयं नाना, Gb °दव्ययं न निनीते 14 DedeGb अग्निरा. 15 Gb om. स्य 1 Gb om. - 8 Gb प्राचीव. DcdGb add या 81 JVS. 1 ·४६ दाह्मायणश्रौतसूत्रम् [१४.२ (५.६) संबाधं चेत् स्याद् दक्षिणयापि द्वारा प्रविशेत् ॥ १८ ॥ स्पष्टमिति ॥ उत्तरेणाहवनीयं पश्चिमेन वेदिं संचरेद् दीचितश्चेत् ॥ १६ ॥ स्पष्टमिति ॥ प्रथमः खण्डः॥१॥ ॥५॥ आतिथ्यामिष्टिं निर्वपन्ते ॥१॥ अध्वयंव इति शेषः ॥ तां चेदनपहते राजनि निर्वपेरन् ब्राह्मणं राजनि समादिश्य तत्र गत्वासीत ॥ २॥ यदि राक्षो ऽपहरणात् पूर्वमेव निर्वपेरन् तदा राजरक्षार्थ कंचिद् ब्राह्म- रणमादिश्यान्तः प्रविशेदिति ॥ तस्यां संस्थितायां तानूनप्त्रमाज्यमवमृशन्तो जपेयुः-हविरसि वैश्वानरम् । अनाधृष्टमस्यनाधृष्यं देवानामोजो ऽनभिशस्त्यभिशस्तिपा अनभिशस्तन्यम् । अञ्जसा सत्यमुपगेषं सुविते मा धाः इति ॥३॥ ऋत्विजामन्योन्यद्रोहपरिहाराय यद् घृतं स्पृश्यते तत् तानूनप्त्रम् । तत् सर्वे ऽप्युद्गातारो ब्रह्मा चावमृश्य जपेयुरिति ॥ अप उपस्पृश्याध्वर्युणोक्तो राजानं विख्सयेत् ॥ ४ ॥ तं हिरण्यमन्तर्धायाभिमशेयुः-अंशुरंशुष्टे 'देव सोमाप्यायतामि- न्द्रायैकधनविदे । आ तुभ्यमिन्द्रः प्यायतामा त्वमिन्द्राय प्यायस्व । आप्याययास्मान् सखीन् सन्या मेधया । स्वस्ति ते देव सोम . 2 Gb om. 1 Dbede संबधः अपि 3 DbcdG aed ( = Lāt. ) 4 Dbed व 5 Gb रक्षणार्य 6 Daved विज्ञभयेत् (= Lat.), Df विश्रंभ- येत् . Cp. Reuter's note on X. 2. 13. Gb has the following commentary on this sutra : सोमोष्णीषं विस्रसयेत् आप्यायनायेति. 7-7 Gb om. JVs. 1 62 ·१४.२ (५.६)] द्राह्यायणश्रौतसूत्रम् सुत्यामुदृचमशीय इति ॥ ५॥ स्पष्टे इति ॥ काशमये प्रस्तरे निडुवीरनं दक्षिणान् पाणीनुचानान् कृत्वा सव्यान् नीचः-ऐष्टा राय एष्टा वामानि प्रेषे भगायर्तमृतवादिभ्यो नमो दिवे नमः पृथिव्यै 'इति ॥ ६॥ निह्नवो नमस्कारः । कृते हि नमस्कारे पुरुषस्य दोषश्छादितो भवतीति । तदुपायत्वाग्निह्नव इत्युच्यते । तथा च ब्राह्मणम्-न वै देवा नमस्कारमति । यज्ञो वे नमस्कारः इति । प्रातिथ्यासंबन्धिनि काशमये प्रस्तरे दक्षिणान् पाणीनुत्तानान् निधाय तत उपरि सव्यान् नीचः कुर्युः । सो ऽयं नमस्काराञ्जलिरिति । सुब्रह्मण्यास्वाहूयमानासु दक्षिणोत्क्रम्य तिष्ठेद् दीक्षितश्चेत ॥७॥ आहूतासु ॥८॥ स्पष्टे इति ॥ उपसदिष्टिरत ऊर्ध्व तस्यां तथैवाभिमशननिहवने ॥६॥ तस्यामुपसदि संस्थितायां तथैव हिरण्यमन्तर्धाय सोमाभिमर्शननिह्नवने कुर्युरिति ॥ सव्या अपराह्न उत्तानाः स्युर्दक्षिणा न्यञ्चः ॥ १० ॥ आपराह्निक्यामुपसदि सव्याः पाणय उत्तानाः स्युदक्षिणाः पाणयो न्यञ्चः स्युरिति ॥ कः पुनरुपसदन्तों यत्र निह्नवः । तमाह- सुवेणोपसद्धोमें हुते विद्यात् संस्थितेति ॥ ११ ॥ त्वेषं वचो अपावधीम् इत्यध्वर्युणा हुते संस्थितेति विद्यादिति ।। तस्या धर्मः प्रवर्दीवति पूर्वस्तमभीन्धिष्यत्सु ॥ १२ ॥ द्वितीयः खण्डः ॥२॥ ॥ ६ ॥ यथार्थ स्यात् E 7 DcefGb om. 27 1-1 Gb om. 2 Df निनुवीयात् 3 Ga सव्यान्यन 8 Dede °सदोन्तो 9 Gb निह्नवनः 10 Dd °धीद् 11 GS •मभिसंधीष्यत् 4 Ga repeats नमो दिवे 5 Gb तदुपायं नि. 6 Gb नं JVS. 1 ·३८ द्राह्यायणश्रौतसूत्रम् [ १४.३ (५.७) गार्हपत्यं गत्वा यजुषोपविशेद् दक्षिणेन ॥१॥ प्रवर्दीवति क्रतौ तस्या उपसदिष्टेः पूर्वः' प्रवर्यो भवति । तमभीन्धिष्य. स्वध्वर्युषु गार्हपत्यं गत्वा तस्य दक्षिणत उपविशेदिति ॥ दक्षिणानिमुत्तरेण बहिश्चेत् ॥२॥ यदि गार्हपत्यायतनाद् बहिः प्रवर्ग्यः स्यात् तदानीं दक्षिणाग्निमुत्तरेणो- पविशेदिति ॥ रुचितो धर्मः [cp. 2. 2. 28] इत्युक्ते ऽनुवाकेन तिष्ठन्तो ऽवेचेरन् यमध्वर्युर्च्यात् ॥ ३॥ रुचितो धर्म: इत्यध्वर्युणोक्ने अपश्यं गोपाम् इति यमनुवाकमध्वर्युबूयात् तेना. नुवाकेन महावीरमवेक्षरन्नुद्गातारो ब्रह्मा वेति ॥ तं हियमाणं यथेतमनुव्रजञ्जपेत्- विश्वा आशा दक्षिणसत् सर्वान् देवानयाडिह । स्वाहाकृतस्य धर्मस्य मधोः पिबतमश्विना ॥ इति ॥४॥ तं धर्म हियमाणं यथेतमनुव्रजअपेदिति ॥ आश्रावित उपविश्य जपेत्- अश्विना धर्म पातं हार्दिवानमहर्दिवाभिरूतिभिः । तन्त्रायणेन नमो द्यावापृथिवीभ्याम् ॥ इति ॥ ५॥ हुते यजमानं वाचयेत्- अपातामश्विना धर्ममनु द्यावापृथिवी अमंसाताम् । इहैव रातयः सन्तु ॥ इति ॥६॥ 4 Ga तनानु . 1 Ded पूर्व 2 Gb यजुषोप. 5 Gb "मनुर्वाक्षर 6 DIG यथत. 3Gb तदा JVS 1 ·88 १४.३ (५.७)] द्राह्यायणश्रौतसूत्रम् धर्मशेषस्य भक्षयेत्-मधु हुतमिन्द्रतमे ऽग्नावश्याम ते देव धर्म नमस्ते ऽस्तु मा मा हिंसीः इति ॥७॥ स्पष्टानीति ॥ सत्त्रं चेत् स्यात् यजमाना उपह्वयध्वम् इत्येवोपह्वानम् ॥ ८॥ सत्त्रंव्यतिरिक्तेषु होतरुपह्वयस्वाध्वर्य उपह्वयस्व इति कर्मनामधेयेनोपह्वानं कार्य वाजिनाश्विनधर्माणामृवितूपहवभिष्ट्वा [12.4.20] इति वचनादिति ॥ एवं सदा प्रवर्योपसदः कुर्यात् ॥ ६ ॥ महावेदेः स्तम्बयजुर्हरि- प्यत्सु यजुषोपविशेत् ॥ १०॥ विलिखिते चात्वाले यथार्थ स्यात् ॥ ११ ॥ उत्तरवेदि निर्वप्स्यत्सु तूष्णीमुपविशेत् । न्युर्तीयां यथार्थ स्यात् ॥ १२॥ स्पष्टानीति ॥ अग्निचित्यायों प्राग्दीक्षणीयाः सावित्रान् होमान् होण्यत्सु यजुषोपविशत् ॥ १३ ॥ अग्निचित्यायामित्यधिकारः। यदि कतावग्निचित्या स्यात् तदेत्यर्थः अनु- ध्यात्तु दीक्षणीयायाम् [14.1.5] इति वचनात् । साग्निचित्ये ऽपि सोमयागे दीक्षणी- याप्रभृत्येव ब्रह्मत्वमिति शङ्का स्यात् तनिवृत्त्यर्थ प्रागपि दीक्षणीयायाः सावित्रे- धूपविश । सावित्रहोमस्त्वेक एवेत्यापस्तम्बः [cp. 15.9.3}। होमानिति वहु- वचनं कस्यांचिच्छाखायां होमबहुत्वादिति ॥ तेषु हुतेषूख्यां मृत्तिकामाहियमाणामनुगच्छेत् ॥ १४ ॥ तस्यां हिर्यमाणायामासित्वा संभृतायां यथार्थ स्यात् ॥ १५ ॥ स्पष्टे इति ॥ तृतीयः खण्डः ॥ ३॥ ॥७॥ 8 Df यां . 1 Dce .पा. 2 Gb स्मृति• for सत्र 3Gb om. कर्म 9 ? Dce तेषूपविशेत्, pdf सत्रेषूपविशेत्, Gb सावित्रेषूपविशेदित्युक्तमिति 10 Da (first hand) FETTO, Dbede siste (= Lat.) 11 Da संह 4 Daf °सदोः 5 Ddf (soc, m.) निव. ० 6 Gb निरुप्ता 7 Gb याः 65 Jvs. 1 ·५० द्राह्मायणश्रौतसूत्रम् [१४.४ (५.८) आहवनीयं चेष्यत्सु यजुषोपविशेत् ॥ १॥ आहवनीयः शालामुखीयः । तस्यायतनमिष्टकाभिश्चेष्यत्स्वित्यर्थ' इति ॥ तस्मिन् संचित उख्यामासन्दी नैर्ऋतीश्चेष्टका अरण्यं दियमाणा अनुगच्छेत् ॥२॥ तस्मिन् शालामुखीये ऽध्वर्युणा चिते सत्युख्याग्निर्यत्रासन्धाः पूर्व निहि- तस्तामुख्यां निधानभूतामासन्दी नैऋताश्चेष्टको ऽरण्य प्रति द्वियमाणा अनु- गच्छेदिति ॥ निधीयमानानां दक्षिणतः स्थित्वा निहितास्वप उपस्पृश्यान- पेर्वे प्रत्याव्रजेत् ॥३॥ स्पष्टमिति ॥ अग्निं विक्रयत्सु सर्वोषधं च वप्स्यत्सु तत्र गत्वा तूष्णीमुपवि- शेत् ॥ ४॥ महावेद्यामग्निक्षेत्रस्य कर्षणं तत्र बीजावपनं च करिष्यस्वित्यर्थः ॥ तैः साधं प्रत्याव्रज्य चितीः प्रणीयमाना अनुगच्छेत् ।। ५ ।। चितीश्चयनार्था इष्टकाः प्रणीयमाना इत्यर्थः ॥ निधीयमानानां दक्षिणतः स्थित्वा निहितासु दक्षिणस्य पक्ष- स्यासन्नो यजुषोपविशेत् ॥ ६॥ उपधीयमानानामिष्टकानां तस्यास्तस्या दक्षिणतः स्थित्वा सर्वासु समा. तासु दक्षिणस्य पक्षस्य दक्षिणतः संनिकृष्ट उपविशेदिति ॥ लोकंपृणास्पंधीयमानासु ब्राह्मणं तत्र समादिश्य यथार्थ स्या- 7 Dd नार्थ 8 Gb om. 1 Df श्वेष्यन्नित्यर्थः, Gb श्वेष्यत्सु सत्स्वित्यर्थः 6 Dedef वापनं. Gb वापं 2 Gb निध० 3 Cb नम्रतीरिष्टकाश्च 4 G ‘वेक्षं 9 Daनि for उप" 5 Df विक्रम्यन्सु , Ga विकर्वन् सु, Gb 10 Da ब्रह्माणं विकृष्यत्सु . JVS. 1 ·. १४.४ (५,८)] द्राह्यायणश्रौतसूत्रम् ५१ दिति शाण्डिल्यः॥७॥ आसीतैवेति धानंजय्यः ॥ ८॥ स्पष्टे इति ॥ एवं सदा चितिषु कुर्यात् ॥ ६॥ एवं पञ्चस्वपि चितिषु कुर्यादिति ॥ संचितकर्माणि करिष्यत्स्वानाजमासीत ॥ १०॥ वसवस्त्वा रुद्रैः पुरस्तात् पान्तु इत्याज्यप्रोक्षणप्रभृति मण्डूकविकर्षणान्तानि संचितकर्माणि । तेष्वाव्रज्यासीतेति ॥ एतदन्तमग्निचित्यानिमित्तं ब्रह्मत्वमिति ॥ सम्राडासन्दी हियमाणामनुगच्छेत् ।। ११ ॥ प्रवोद्वासनकाल इति शेषः ॥ निधीयमानायां दक्षिणतः स्थित्वा परिषिच्यमाने ऽप उपस्पृश्य तैः साधं प्रत्याव्रज्याग्निं प्रणीयमानमनुगच्छेदप्रतिरथं जपन् ॥ १२॥ घर्म परिषिच्यमाने ऽप उपस्पृश्य तैः सार्धं प्रत्याव्रज्य सौमिकमग्निं प्रणी- यमानम् आशुः शिशानः [SV 2. 1199] इति सूक्तमप्रतिरथसंक्षकमध्वर्युप्रसिद्ध जपन्ननुगच्छेदिति ॥ तूष्णीमनग्निचित्या चेत् ॥ १३॥ अग्निचित्याभावे तूष्णीमनुगमनं न सूक्तजप इति ॥ निधीयमानस्य दक्षिणतः स्थित्वा निहिते दक्षिणा बहिर्वेदि यजुषोपविशेत् ॥ १४॥ अग्निनिधानानन्तरमग्निवयुत्तरं परिग्राहं परिगृह्णातीत्यध्वर्युभिरुत्तरेष- रिग्राहो विहितः । तत्काले न केनचिदप्यन्तर्वेदि स्थातव्यमित्यभिप्रायेण बहि- 1 Ga संनिहित 7 Gb प्रणीयमानमनुमंत्रयते । प्र० 2 DIG ७० 8 Gb adds 2972 3 Gb प्रोक्षणं प्रति 9 Gb °धानान्तमग्नीत्यु 4 Gb adds आध्वर्यवाणि 10 DedoGb गृहामीत्या 5 Gb प्रवर्णोद्वास 11 Gb udds वेदि. 6 Dbcde argi 67 JVS. 1 ·द्राह्यायणश्रौतसूत्रम् [१४.४ (५.८) बेधुपविशेदित्युक्तमिति ॥ हविर्धाने प्रवर्त्यमाने ऽनुगच्छेत् ॥ १५॥ स्पष्टमिति ॥ परिवार्यमाणयोस्तत्रैव गत्वासीत ॥ १६ ॥ उच्छ्रितायामौतु म्बयां यथार्थ स्यात् ॥ १७ ॥ वेदिकर्मप्रभृति वाग्नीषोमेप्रणय- नात् प्रणयनात् ॥ १८ ॥ अथवाँग्निप्रणयनानन्तरं यद् वेदिकर्मोत्तरं परिग्राहस्तत्प्रभृत्यग्नीषोमप्रण- यनात् पूर्व यथार्थ ब्रह्मा स्यात् । तथोक्तं ब्रह्मत्वं कुर्याद् वा न वेत्यर्थः ॥ चतुर्थः खण्डः ॥ ४॥ ॥८॥ चतुर्दशः पटलः ।। १४॥ धन्विना रोपिते दीपे ब्रह्मत्वस्य विधि प्रति । चतुर्थे पटले त्वधं सोमयागस्य कीर्तितम् ॥ 1 Dce ग्रुपवेशनमित्यु , Dd दिरित्युप and 17 are one sātra in De, while वेशनमित्यु Ddf om. them. 2 Gb adds हविर्धाने इति द्विवचनमध्वर्युणा 5 Da चाग्नीषोमीय. प्रवर्त्यमाने शकटे इति 6 DaGb repeat प्रणयनात् 3 Gb adds the comment परिवारणं कटा 7Gb अथा. दिभिः परिश्रयणमिति 8-8 Gb हविर्धानप्रवर्तनकर्मानुसंधान 4 Gb adds the comment स्पष्टमिति. 16 ·अग्नीषोमो प्रणेष्यत्सु वेदिमाक्रामन्मन्त्रेण ॥ १ ॥ कः पुनमन्त्रः कथं वाक्रमणमत आह- पश्चिमनोत्तरवेदिमुदङतिक्रम्याक्रमणयजुर्जपेत् ।। २ ।। मृदा शिथिरा देवानां तीर्थम् [cp.3.1.2] इत्युद्गातॄणां यदाक्रमणयजुरुक्तं तज्ज- पदिति ॥ चात्वालसमीपे दीक्षितश्चेत् ॥ ३॥ स्पष्टमिति ॥ तूष्णीमत ऊर्ध्व वेदेराक्रमणम् ॥ ४॥ सवनमुखेषु च यजुषाहरहरिति गौतमः [3.1.4-5] यावद्धाक्रामेयुरित्येके [3.1.7] इति सूत्रद्वयेन सर्वेषु वेद्याक्रमणेषुद्भातृणां पुनःपुनमन्त्रो विहितः । ब्रह्मणस्तु तन्निवृ तये तूष्णीमिति वचनमिति ॥ क्रीत्वा राजा येनातिहृतः स्यात् तेन गत्वा तूष्णीमुपविशेद ॥५॥ येन मार्गेण सोमं क्रीतमतिहरन्ति तेन गत्वान्तः प्रविश्याध्वर्युप्रभृतीनां दक्षिणेनोत्तरेण वा गत्वापरेणाहवनीयं दक्षिणातिक्रम्योपविशेदिति ॥ राजानं हर इत्युक्तः पूर्वेणाग्निमेकस्मा अतिप्रदाय तान् प्रसव्यं परीत्यादापानुगच्छेद् दक्षिणेन चेद् गतः स्यात् ।। ६ ॥ यदि राजानं हर इत्यध्वर्युरेनं ब्रूयात् तदा प्रणीयमानमग्निं पूर्वेण सोमं 1 Da °मुदनिष्क 4 Gb तत्तनिवर्तयेत् 2Gb यदाक्रमणे उर्फ 5 Dede तूष्णी. 3 Gb वेद्य नुक. 6 Gb om. 60 JVS. 1 ·द्राहायणश्रौतसूत्रम् [१५.१ (५.६) कस्यचिद्धस्ते प्रदाय तानध्वर्युप्रभृतीन प्रसव्यं परीत्य सोममादाय तान् गच्छतो ऽनुगच्छेद् यदि दक्षिणेन तान् प्रविष्टः स्यादिति ॥ उत्तरेण चेद् यथेत परीत्यादायानुगच्छेत् ॥ ७ ॥ यद्यध्वर्युप्रभृतीनुत्तरेण गतः स्यात् तदा यथागतं प्रदक्षिणं परीत्यानुग- च्छेदिति ॥ अन्येन चेद् ब्रह्मा बेजितः स्यादन्येन राजा तेनैनं प्रतिगृह्णीयात् ॥८॥ उत्तरेण विहारं पश्चिमेन वेदि संचरेद् दीक्षितश्चेत् ॥ ६ ॥ पूर्वमुक्तं यदि तेन पथा ब्रह्मा गतः स्यात् ततो ऽन्येन मार्गेण सोमस्तदा- पि राजानं हर इति चोदितः प्रत्यावज्य राशो मार्गेणैव राजानमाददीतापरेणाह- वनीयं दक्षिणातिक्रम्येत्यर्थः ॥ स एव हि राज्ञः पन्था अध्वर्युभिरुक्तः ॥ १० ॥ एतौ त्वेव ब्रह्मणो गतिकल्पावहरतो ऽपि ॥११॥ राक्षो हरणमकुर्वतोऽपि ब्रह्मण एतावेव गतिकल्पो भवतः । तान् प्रसव्यं परीत्य [su. 6] इत्येकः कल्पः । यथेतं परीत्य [sā. 7] इत्यपर इति ॥ आसीतानीधीय आहुत्योहूयमानयोरिति धानंजय्यस्तिष्ठेदिति शाण्डिल्यः ॥ १२॥ प्राग्नीधीयाहवनीययोझै वैसर्जनाहुती स्तः । तयोहूयमानयोराग्नीधीय एवासीत तिष्ठेद् वेति ॥ उत्तरेणाग्नीधीयं राजानमाज्यानि च हियमाणान्यनुगच्छेद ॥१३॥ तयोर्तुतयोः पुनरपि" राजानमग्नीषोमीयपश्चर्थानि चाज्यान्यनुगच्छे- दिति ॥ सोमं 2 Ga यथेतं; Dbede (snd Lat.) add अग्निं 3Gaप्रव्र० 4-4 Gb उत्तरेणाहवनीयं 10 Dbed ह्री. 5 DbGa (and Lat.) om. sutras 9,10. 11 Gb adds हियमाणानि 6 Gb क्रमेणेत्यर्थः 12 Gb om. च 7 Dede om. 1 Gb om. 8 Dedeवहरण 9 Gb गमनक. Jys.1. 70 ·१५.२ (५.१०)] द्राहायणश्रौतसूत्रम् प्रवोशतेषु हविर्धानं पश्चिमेन गत्वासीतेति गौतमः ॥ १४ ॥ पूर्वेणेति धानंजय्यो दक्षिणस्य द्वारवाहोः पुरस्ताद् यजुषोपविशेद ॥ १५॥ स्पष्टे इति ॥ अग्नीषोमीयवपायां हुतार्या यथेतमुदतिक्रम्य चात्वाले मार्ज- येत ॥१६॥ मार्जनं सिद्धमेवं [13. 3. 15) । यथेतमित्येतग्वद्विधेयमिति ॥ एवमेवापररात्र आज्येषु प्रविष्टेषूपवेशनम् ॥ १७ ॥ अपररात्रे सवनीयपशोराज्येषु प्रविष्टेष्वेवमेवोपवेशनं कार्यम् । हविर्धानं पश्चिमेन पूर्वेण वा गत्वेत्यर्थः ॥ मार्जनं च ॥ १८॥ प्रथमः खण्डः ॥१॥ ॥६॥ सवनीयवपायां हुतायाम् ॥ १॥ एवमेवेत्यनुवर्तत इति ॥ पुरोडाशेन चरिष्यत्सु तूष्णीमुपविशेत् ॥ २॥ अग्नीषोमीयस्य पशुपुरोडाशेनेत्यर्थः ॥ दीक्षितश्चेत् सर्वा इडा अन्वारभेत ॥ ३ ॥ स्पष्टमिति ॥ वसतीवरीषु परिहियमाणासु दक्षिणोत्क्रम्य तिष्ठेददीक्षितश्चेदा तासां परिहरणात् ॥ ४ ॥ अदीक्षितो बहिर्वेदि दक्षिणोत्क्रम्य तिष्ठेदिति ॥ 1 G यजुषेति (=Lat.) 4 Gb सर्वपशूनां पूर्वमुक्तमेव for सिद्धमेव 2G यथैत. 5Gb om. 6 Daf om, पोरे 3 Daf "तू JYS 1 ·५६ द्राह्यायणश्रौतसूत्रम् [१५.२ (५.१०) आग्नीधीयं राजानं हियमाणमनुगच्छेत् ॥ ५ ॥ वसतीवरीहरणोत्तरमांनीधीयं प्रति सोमं हियमाणमंनुगच्छेदिति । ननु चापस्तम्बादिभिः सोमस्य हरणं नोक्तम् । सत्यम् । अत एव विधानादन्यैः कैश्चि- दुक्तमिति । कल्पसामर्थ्यसिद्धं चैतत् । कथम् । ऋत्विजो यजमानश्चाग्नीधीये हि वसन्ति यजमानो राजानं गोपयतीति विहितम् । ततश्च सामर्थ्यसिद्ध हरणमिति ॥ दीक्षितश्चेत् तत्रैव संविशेत् ॥६॥ स्पष्टमिति ॥ अपररात्र आज्यानि ग्रहीष्यतः पूर्वेण गत्वानि च पश्चिमेन वा यजुषोपविशेत् ॥ ७॥ सवनीयपश्वर्थान्याज्यानि ग्रहीष्यतो ऽध्वर्योराग्नीध्रीयमग्निं च पूर्वेण पश्चिमेन वा गत्वोपविशेदिति ॥ आतेषु प्राङत्क्रम्य प्रसव्यं परीत्यानुगच्छेत् पूर्वेण चेद् गतः स्यात् ॥८॥ आत्तेष्वाज्येषु प्राकुत्क्रम्य तानध्व!न् प्रसव्यं परीत्यानुगच्छेदिति ॥ पश्चिमेन चेद् यथेत परीत्यानुगच्छेत् ॥ ६ ॥ याज्यग्रहणकाले पश्चिमेनोपविष्टस्तदा प्रदक्षिणं परिगमनमिति ॥ प्रवेशितेषूपविशेत् ॥ १० ॥ हविर्धानमाज्येषु प्रवेशितेष्वित्यर्थः ॥ आज्येष्वेव ग्रहीष्यमाणेष्वत्रोपविशेदिति शाण्डिल्यः ॥ ११ ॥ आज्यग्रहणवेलायोमेवाग्नीधीयानिष्कम्य हविर्धानस्य पश्चिमेन पूर्वेण वोपविशदिति ॥ अध्वर्युणोक्तो वाचं यच्छेदा तृतीयं प्रातरनुवाकस्य ॥१२॥ 1 Dbe ह्रीय 2 Ded हरणानन्तरमा, Gb वसतीवरीपरि- 7 Ga संवसेत् हरणाग्रहणानन्तरमा 8 G यथेतं ; Dbede (and Lat.) add अग्नि यदि . 6 Dadf om. 3 Dede om. 9 Gb om. 10 Daf गृह्यमा 11 Gb काले for वेलायां 4 Gb om. 5 Gb adds a JVS. 1 ·१५.२ (५.१०)] द्राह्यायणश्रौतसूत्रम् प्रातरनुवाकस्य प्रथमायास्तृतीयं यद् वचनम् प्रा तस्माद् वाग्यतः स्या- दिति । अथवा श्रा-तृतीयमित्या तृतीयाया ऋव इत्यर्थः ॥ आ वा परिधानीयायाः ॥ १३ ॥ अथवा प्रातरनुवाकस्य परिधानीयान्तं वाग्यतः स्यादिति ॥ आ वोपांश्वन्तर्यामयोोमात् ॥ १४ ॥ स्पष्टमिति॥ आ वा बहिष्पवमानात् ॥ १५॥ प्रातरनुवाकप्रभृति बहिष्पवमानपर्यन्त इति ॥ हविर्धानं चेत् पूर्वेण गतः स्यादुपांश्वन्तर्यामौ होष्यत्सूदक्षतिक्र- म्य तिष्ठेत् ॥ १६ ॥ यदि हविर्धानं पश्चिमेनोपविष्टैस्तदोपांश्चन्तर्यामयोहोमकाले स्थानं ने कार्यमिति ॥ दीक्षितश्चेदा तयोर्होमात् ॥ १७ ॥ दीक्षितस्य॑ ब्रह्मणो होमसमाप्तिं यावत् स्थानं न कार्यमिति ॥ निःसर्पत्स्वन्वारभेत ॥ १८॥ बहिष्पवमानार्थ हविर्धानानिःसर्पत्स्वध्वर्वादिषु प्रतिहारमन्वारभेत ब्रह्मा । तत् पूर्वमेव [3. 3. 12] सूत्रकृतोक्तमिति ॥ तस्य प्रस्तोत्रा समानं कर्म प्रागुपवेशनात् ॥ १६ ॥ प्रवृतहोमादिकर्म [ep.3.3.17] तस्य प्रस्तोत्रासमानमुपवेशनवर्जमिति । आस्तावं प्राप्यानासन्नो यजुषोपविशेत् प्रस्तोतारं प्रति ॥२०॥ बहिष्पवमानस्तुतिदेशं प्राप्योगातृभ्यः किंचिद् विप्रकृष्टः प्रस्तोतारमभि- मुखो यजुषोपविशेदिति [cp. 2. 4. 20] ॥ द्वितीयः खण्डः ॥२॥ ॥१०॥ 1 Gbom, 2 DdGb अन्तम् 5-5 Gb न्याय्यमिति 6 Gb सत्रेषु दीक्षितस्य तु 7 Dede प्रकृत 8 Dedef(first hand) om. q* 3 Doe IGT 4 Dce पूर्वेण प्रविष्ट JVs. 1 ·. द्राह्यायणश्रौतसूत्रम् रश्मिरसि [PB 1. 9, 10] इत्येतावनुवाको स्तोमभागाः॥१॥ तस्मा एतान् स्तोमभागानब्रवीत् [PB 15. 5. 24] इति ब्राह्मणे,स्तोमभाग- पदेन रश्मिरसि इत्यादयः समाख्यायन्त इत्यर्थः ॥ समाख्याप्रयोजनं च वक्ष्याम इति॥ तैः पृथगनुपूर्व स्तोत्राण्यनुमन्त्रयेत ब्रह्मन् स्तोष्यामः प्रशास्तः इत्युक्तः ॥ २॥ बहिष्पवमानादीनि स्तोत्राण्यतिरिक्तस्तोत्रपर्यन्तानि त्रयस्त्रिंशत् तानि । तैः स्तोमभागैस्तावत्संख्यैः क्रमेण पृथगनुमन्त्रयेत ॥ तत्र विशेषं वक्ष्याम इति ॥ ऊर्ध्व प्रथमाद् रात्रिपर्यायाद् यत्र स्यात् अमुष्मै त्वा इति तं जिन्व इति तत्रं ब्रूयात् ॥ ३ ॥ प्रथमाद् रात्रिपर्यायादूर्ध्वं स्तोमभागेषु यत्रयत्रं अमुष्मै त्वा इति पदद्वय मस्ति । अमुष्मा इति चतुर्थ्यन्तानां पदानामुपलक्षणम् । तत्र पदद्वयानन्तरमध्यय- नाभावे ऽपि तं जिन्व इति ब्रूयात् । तमिति द्वितीयान्ततया प्रयोज्यानां त्रिवृदादि- पदानामुपलक्षणम् । तेनैवं प्रयोगः-त्रिवदसि त्रिवृते त्या त्रिवृतं जिन्व । वृदसि प्रवृते त्वा प्रवृतं जिन्व इति ॥ सवितृप्रसूता बृहस्पतये स्तुत इत्येकैकस्यान्तः ॥ ४ ॥ तेषु सवितृप्रसूता बृहस्पतये स्तुत इति प्रत्येकमनुषञ्जनीयमिति । पूर्वेषां च ॥ ५ ॥ पूर्वेषां रश्मिरसि इत्यादीनां विंशतिमन्त्राणामपि [PB 1.9.1-12, 10. 1-8) सवितृपसूर्ती इत्येवान्तः । नन्वध्ययनसिद्धमेवैतन्न वक्तव्यम् । सत्यम् । वक्ष्यमाण विकल्पदर्शनार्थमनुवादो मन्त्रपरिमाणज्ञानार्थ चेति ॥ भूर्भुवः स्वहस्पतिर्ब्रह्माहं भानुष ओम [cp. 12. 2. 28] इत्ये- तद् वाधिकं कुर्यादोंकारं वा ॥ ६ ॥ सवितृप्रसूता बृहस्पतये स्तुत इत्यस्यानन्तरमधिकं निवेशयेद् विकल्पेनेति ॥ 6 Gb adds बृहस्पतये स्तुत 2 Dce यत्र only once; Gb यथा 7 Gb इत्येव मन्त्रान्तः 3 Gb adds पूर्वेषु तथाध्ययनात् 8 Gb मन्त्रमोक्षार्थ 9-9 Do मानुषोम् 10 Gb इति मन्त्रस्या 1 Gb तत् 4-4Gb om. 5-5 Ded om. JVS1 74 ·१५.३ (५.११)] द्राह्मायणश्रौतसूत्रम् यथाम्नायं संधेरनुमन्त्रयेत ॥ ७॥ वसुको ऽसि [PB 1. 10. 11] इत्यादिसंधिस्तोत्रानुमन्त्रणमविकृतमेवेति॥ मतान्तरमाह- त्रैधं विभजेदिति धानंजय्यः-वसुको ऽसि वस्यष्टिरसि वेषश्री- रसि । वसुकाय त्वा वस्यष्टये त्वा वेषश्रिये त्वा । वसुकं जिन्व वस्यष्टिं जिन्व वेषश्रियं जिन्व । सवितृप्रसूता बृहस्पतये स्तुत इति ॥८॥ वसुको ऽसि वसुकाय त्वा वसुकं जिन्व इत्येवमर्थः संबन्धः । सो ऽयमेको विभाग एवमुत्तरावपीति ॥ स्तुत देवेन सवित्रा प्रसूताः इत्यनुमन्त्रयेत मानसं वाजपेये च बृहत् ॥६॥ अविवाक्ये दशमे ऽहनि मानसं स्तोत्रं वाजपेये च बृहदुत्तमं स्तोत्रं स्तुत देवेन इत्येवानुमन्त्रयेतेति ॥ आनन्तर्येणेतराणि ॥ १०॥ इतराणि मानसवाजपेयान्त्यव्यतिरिक्तानि सर्वसंस्थासु संहत्य त्रयस्त्रि- शदेव स्तोत्राणि तानि त्रयस्त्रिंशता स्तोमभागैः क्रमेणानुमन्त्रयेत । ननु च । अत्यग्निष्टोममेकमधिकमस्ति । तत् कथं त्रयस्त्रिंशत् स्तोत्राणि । उच्यते। उक्थ्या- नन्तरमुत्पन्नस्य षोडशिनः स्तोत्रस्य तत्रापकृष्य प्रयोगमात्रं न पुनरपूर्व स्तोत्रा- न्तरमस्तीति ॥ अथ नैमित्तिकेषु स्तोत्रेषु कथमनुमन्त्रणमत आह- ईध्रात् स्तोत्राणि पूर्वेण तद्धेः ॥ ११ ॥ ई-शब्दो निमित्तवचनः । निमित्तं च सोमातिरेकः । यदि प्रातःसवनात् सामा ऽतिरिच्येत [PB 9. 7. 1] इति ब्राह्मणेने निमित्तान्यन्यानि विहितानि । पूर्वेण 1 Dbcde भजेतेति 7 Dce पेयोन्यानि व्य', Gb पेयव्य 3 Gb adds इति, thus making this a 8 Dede स्तोत्रभागः, Gb स्तोमविभागैः separate sútra, 9 Gb अत्यनिष्टोमे स्तोत्रमेकमस्ति 3 Ga वसुज, Gb वसुर् 10-10 Gb °मुक्तस्य वपनस्य षोडशि- 11 DbedeGa तद्विवृद्धेः (-Lat.) 5 Gb °मुत्तरत्रापति 12 Gb ब्राह्मणे 6 Gb इत्यनु 13 Gb निमित्ताद्यानि ८ . 4 Dod °मर्थतः 75 Jys.1 ·द्राह्यायणश्रौतसूत्रम् [१५.३ (५.११) पूर्वस्तोत्रस्य स्तोमभागेनानुमन्त्रयेत नित्यस्तोत्रस्य वृद्धिमात्रत्वात् तस्येति ॥ परेण वा तनिकामनात् ।। १२॥ पश्चाद्भाविना वा स्तोमभागेनानुमन्त्रणम् । कुतः । माध्यन्दिनं वा एष सवनं निकामयमानो ऽभ्यतिरिच्यते [PB 9. 7. 2] इतीतरस्य माध्यन्दिनादेर्निकामनश्रव- णात् । निकामनमिच्छति ॥ मानसवद् वातिरिक्तसामान्यात् ।। १३ ।। अथवा मानसस्तोत्रवदनुमन्त्रणमतिरिक्तवसामान्यात् । अग्निष्टोमादति- रिक्तं हि मानसम् । नैमित्तिकमपि नित्यादतिरिक्तमिति ॥ सर्वानुमन्त्रणेन वानुक्तत्वात् ॥ १४ ॥ अथवा यः पूर्वमिष्टिप्रकरणे सर्वानुमन्त्रणसंक्षको मन्त्र उक्तस्तेन वानु- मन्त्रणमन्यस्यानुक्तत्वादिति ॥ यद्यत् स्तोत्रं लुप्येत सहैव स्तोमभागेन ॥ १५ ॥ यदि पर्यायानभिव्युच्छेत् सर्वेभ्य एकं संभैरेयुः [6. 6. 1] इत्याश्वलायनोक्ने संभारी- पक्षे यानि स्तोत्राणि लुप्तानि यश्च षोडशी वैकल्पिकत्वाल्लुप्यते तानि स्वकीयैः स्तोमभागैः सहैव लुप्यन्ते । न तैः शिष्टानुमन्त्रण कार्य क्रमसंख्याभ्यां नियतत्वात् स्तोमभागाना । स्तोत्रस्यासाधारणो भागः स्तोमभाग इति हि" समाख्या । एतदेव हि समाख्याप्रयोजनम् । ननु च । प्रधानलोपे गुणलोपो न्याय्य एवेति । न वक्तव्यमित्येतत् । सत्यम् । प्रापस्तम्बस्तु सप्तदश वाजपेये [11. 10. 13] इति वदन् तं नियमं मन्यते तदनिष्टमिति दर्शयितुमेतदुक्तमिति ॥ स्तुते बहिष्पवमाने वपायां हुतायां मार्जयित्वा धिष्ण्यानुप- स्थायोक्तं सदस्युपवेशनम् ॥ १६ ॥ दक्षिणार्धे तु सदसः पूर्वमुपवेशनम् [4.4.9] इत्यादि षट्पटल्यामुक्तमनुसंधे 1Gb स्तोत्र 2-2 Gb स्तोत्रवृद्धिमात्रत्वात् नैमित्तिकस्येति 8 Df संह 9 Ded संभरण, Dof संहरण 3 Dede विकृत 10 Gb adds हि 4 Gb इति परस्य 11 DceGb om. 12 Dd °मानेन (=Lit.); Dbede (und Lat) 6 Gb रिक्तस्य add तत्रैव गत्वासांत 7 Gb यत् . भावः 5 Dce अथ JVS. 1 76 ·१५.४ (५.१२)] द्राशायणश्रौतसूत्रम् ६१ यमिति ॥ स्तुतत्रियोर्वाचं यच्छेत् ॥ १७॥ स्पष्टमिति ॥ अनूच्यमाने च सर्वत्र ॥ १८ ॥ सर्वेषु पुरोनुवाक्यामनोतानुवचनेषु वाग्यमनमिति ॥ वषद्कृते विसृजेत् ॥ १६ ॥ स्पष्टमिति ॥ अवभृथादुदेत्यानुष्याद् यज्ञशेषम् ॥ २० ॥ यज्ञशेषमन्वासीतेत्यर्थः ॥ अहर्गणेष्वेनं सदातिप्रेषण प्रशास्ता वाचं यमयति राजानं रक्ष इति चाह तदुभयं कुर्यादा वसतीवरीणां परिहरणात् ॥ २१ ॥ प्रशास्ता मैत्रावरुणः स एनम प्रेषेणाश्वलायनोक्तेन हारियोजनप्रचा- रानन्तरं वाचं यमयति-ब्रह्मन् वाचं यच्छ [Asv. 6.11.16] इति ॥ तत् सत्त्रे पर्यायेण कुर्युरहीने तु ब्रह्मैव ॥ २२ ॥ सत्त्रेषु यजमानाः पर्यायेण तदुभयं कुर्युः । प्रथमे दिवसे कश्चिद् द्वितीये ऽपर इत्येवम् । अहीने तु ब्रह्मैव प्रतिदिवसमुभयं कुर्यादिति ॥ तृतीयः खण्डः ॥ ३॥ ॥ ११ ॥ वाजपेये पृष्ठयस्य स्तोत्रमनुमन्त्र्य सदस्यं ब्रह्मासन उपवेश्य निष्कामेत् ॥ १॥ पूर्वेणाग्नीध्रीयं स्थूणा निखाता स्यात् ।। २॥ अध्वर्युणेति शेषः ॥ I Dd adds 119911 thus ending the section here (= Lat.) 2-2 Gb °शस्त्रवपायां वाचं यच्छेयुरिति 6 Ga °हरणान्तम् 7 Ded एनमति. 8-8 Gb °यनोक्तहार्योज. 9 Gb om. अहीने तु ब्रह्मैव 10 Gb om.; Dede सत्रे तु 11 Gb °सनम् 3 Gb om. 4 Dede सर्वत्रति सर्वेषु 5 Dbed जेत (= Lit.) 17 JVS. 1 ·६२ द्राह्यायणश्रौतसूत्रम् [१५.४ (५.१२) दक्षिणेन मार्जालीयमन्तर्वेदीति शाण्डिल्यः ॥ ३॥ तस्यामौ- दुम्बरं सप्तदशारं रथचक्रं प्रतिमुक्तं स्यात् ॥ ४॥ स्पष्टे इति॥ तदभावे यत् किंचिद् रथचक्रम् ॥ ५॥ उदुम्बराभावे यदेव किंचिद् रथवर्क सप्तदशारं स्थूणायां प्रतिमुक्तं स्या- दिति ॥ तस्मिन् बाहू आदध्यात्-देवस्याहं सवितुः प्रसवे सत्यसैवसो बृहस्पतेर्वाजिनो वाजजितो वर्षिष्ठमधि नाकं रुहेयम् इति ॥ ६ ॥ तस्मिन् रथचक्रे बाह श्रादध्यान्मन्त्रेणेति ॥ रथेष्वाजि धावत्सु आविर्माः इति गायेदाकारमुद्गीथादौ लुप्त्वा तस्य स्थाने प्रत्याहृत्य यक्षरम् अग्मन् इति ॥ ७ ॥ लक्षणमुंद्दिश्य रथेषु धावत्हँ साम गायेत् । प्रा वाजं वाजिनो अग्मन् इत्यु. द्गीथादावाकारमुपसर्ग लोपयित्वा तस्य स्थाने अग्मन्निति द्यक्षरं प्रत्याहृत्य गायेत् अग्मन्वाजं वाजिनः इति । किमर्थः पुनरालोपः । गमनकाले मन्त्रेण गमन मेव प्रतिपादनीयं न पुनरागमनमिति लोप उक्त इति ॥ गतेषु वा ॥८॥ अथवा रथेषु लक्ष्यं प्रतिगतेष्वेव गायेन धावत्सु अग्मन् इति भूतनिर्देश- विरोधादिति॥ यथाधीतमाधावत्हँ ॥६॥ प्रत्यागच्छत्सु रथेषु यथाधीतमाकारमलुप्त्वैव गायेत् तस्यागमनाभि- रूपत्वादिति ॥ आसृतेषु वा ॥१०॥ ०५० 1-1 Gb om. 2 DbdGb किंच (= Lat.) 3 Da (sec. m.) °श°, DE(?)Ga 4 Ga वरिषिष्ठमाधि, Gb वर्षिष्ठे अधि 5 Gb adds ब्रह्मा 7 Df अक्षमु, Gb लक्ष्यमु 8 Gb adds आधिर्मर्या इति 9 In Dd the rest of the patala is missing. 10 Df ends here. 11 Dbc हृ°, Gb हु. 6 Ded नि. JVS 1 18 ·६३ १५.४ (५.१२) द्राह्यायणेश्रौतसूत्रम् भागतेष्वेव गायेद् भूतनिर्देशादेवेति ॥ सर्वत्र वा यथाधीतम् ॥११॥ गमने चागमने चेत्यर्थः । सर्वथोपि द्विरेव गानमिति परिवर्तयन् गाये. दिति ॥ गानकाले रथचक्रं बाहुभ्यां प्रदक्षिणं परिवर्तयन् गायेत् ॥१२॥ परिवर्त्य गायेद् गीत्वा वा परिवर्तयेत् ॥ १३ ॥ अथवा परिवर्तनात् पूर्वकालमुत्तरकालं वा गानं न सकालमिति ॥ गायतो वान्यस्तं परिवर्तयेत् ॥ १४ ॥ ब्रह्मणि गायति सति रथचक्रमन्यः परिवर्तयेदिति ॥ उदवरोहं मन्येत-विष्णोः क्रमो ऽसि विष्णोः क्रान्तमसि विष्णोर्विक्रान्तमसि' इति ॥ १५ ॥ उदङ्मुखो भूत्वा रथचक्रादवरूढमात्मानं मन्येत । अत एव गम्यते न प्रत्यक्षेणारोहणमवरोहणं वेति ॥ अभिदक्षिणमावृत्य सदः प्रविशेत् ॥ १६ ॥ स्पष्टमिति ॥ तत्रासीनो हिरण्यस्थालं मधु च नाना प्रतिगृह्णीयात् ॥ १७॥ हिरबस्थालं मधुना पूर्ण ब्रह्मणे [24. 3. 27] दद्यादिति वाजपेये वक्ष्यति । तत्र स्थालस्य प्राधान्यात् तस्यैव मन्त्रेण प्रतिग्रहो न मधुन इति शङ्कानिवृत्त्यर्थ नानेति वचन मिति ॥ ऋतपेये च दक्षिणां चमसम् ॥ १८ ॥ ऋतपेये कतौ सोमचमसो दक्षिणा [PB 18. 2. 10] इति ब्राह्मणम् । तत्रापि सोमरसं तत्पात्रं च दक्षिणाभूतं पृथगेव प्रतिगृह्णीयादिति ॥ ब्राह्मणार्य मधु दद्यान्निदधीत हिरण्यम् ॥ १६ ॥ आत्मार्थमेव हिरण्यस्थालं निदधीतेति ॥ 6 Du वान्यस्तत् , DoGa वान्यं, Gb वान्यः (Lat.) 1 Dce ग्राह 2 Ga om. 7 Gb om. 3 Gb सर्वत्रा 4-4 DoGa (and Lāt.) om., Da om.प्रद. 8 Dbi हिरण्यं (= Lit.) क्षिणं परिवर्तयन् गायत् 9Gb हिरण्यं हिरण्य- 5 Gb adds ar 10 Dce ब्राह्मण JVS. 1 ·.. ६४ द्राह्यायणश्रौतसूत्रम् [१५.४ (५.१२) त्रिष्टुप्छन्दसा सर्वभचं चमसं भक्षयेत् ॥ २० ॥ सोमचमसस्य दक्षिणार्थत्वादप्राप्तमेव मन्त्रेण भक्षणं विधीयत इति ॥ तं प्रतिगृहीयादिति स्थविरो गौतमः ॥ २१ ॥ तं सोमरसमेव प्रतिगृह्णीयान पुनः पात्रस्य पृथग् ग्रहणभक्षः । कुतः । हुतो देयः [24.1.22] इति वचनात् सोमरसस्यैव दक्षिणात्वप्रतीतेरिति गौतम इति ॥ गौतममतेनैव चमसभक्षणे मन्त्रान्तरमाह ॥ कस्त्वा ददाति स त्वा ददाति कस्मै त्वा ददाति तस्मै त्वा ददाति कस्त्वा कं भक्षयामि इति भक्षयेत् ॥ २२ ॥ वाग् देवी सोमस्य तृप्यतु इति वा ॥ २३ ॥ उभाभ्यां वोभाभ्यां वा ॥ २४ ॥ गौतमस्य मतेन मन्त्रद्वयमिति । चतुर्थः खण्डः ॥४॥ ॥ १२ ॥ पञ्चदशः पटलः॥१५॥ द्राहायणकृते सूत्रे दीपे धन्विविनिर्मिते । द्वितीये दशके वृत्तः पञ्चमः पटलो ऽधुना ॥ इति पञ्चमो ऽध्यायः॥ 3 Dd resumes the text here. 1-1 Gb पात्रस्यापि पृथक् प्रतिप्रहः 2-2 Gb om. JVS.

·BHARADVAJA-SRAUTASUTRA edited by RAGHU VIRA The Bharś, which belongs to the Khā(v.l.Ka)ņdikeya group of the Taittirīyas', is known to us only partially. Its manuscripts are far from being numerous. The few that we have been able to obtain may be conveniently divided into two groups, D(evanāgarī) and Gérantha), according to the scripts in which they are written. All of them are incomplete. Da (Baroda, Oriental Institute, No. 894), Db (Bombay, University Library, No. 26) give the longest text-complete upto the end of Jyotistoma, and four sections of the next In some of the accounts the Bharudvājas are replaced by the Audh- (v.l. Augh)oyus. Soe Wilhelm Siegling's "Die Rezensionen des Caraṇavyuha", pr. 24, 34, 2 There are six Śrautasútras attached to the Taittiriyas. Of these four have already been published: (1) Apastumba, od. by R. Garbe, 1882-1902 (2) Baudhayana, ed, by w. Caland, 1904-23 (3) Satyāsādha-Hiraṇyakesin, od. by Kāśinātha Bala Agāśe, 1907-30 (4) Vaikhănasa, ed. by W. Caland, 1933. I possess only the loose printed shoots, which were very kindly supplied to me by Prof. Gouda of the University of Utrecht. The fifth Stra, that of the Vädhüles, was made known by Professor Caland through long extracts printed in the Acta Orientalia, I-IV. 81 JVS. 1 ·BHĀRADVĀJA-ŚRAUTASUTRA ii chapter. The text is uniform in these mss., and is derived from a common source. Ga (Lahore, Panjab University Library, No. 1427) concludes with the Jyotistoma. Gbc were supplied through the good offices of Pt. G. Harihara Šāstri of Trivandrum. Of these Gb stops with 12. 18 of our text, while Gc has only nine complete chapters. At the end of the Sūtra Gb appends a big fragment of the Bhāradvāja-Darśa- Purnamasa-Prayoga. Still another Grantha manuscript (Lahore, D. A.-V. College, No. 5980) was examined and even collated. It has, however, not been included in our critical 1 In the year 1926 I had compared the Berlin (Weber's Catalogue, No. 1448) and Munich (Aufrecht's Cat, No. 118) manuscripts with our Da, and was greatly disappointed to discover that they were recent transcripts made from the same source as our Da. The Munich ms., however, has a Supplement, the Bhāradvaja Parisesnsutra, which is of exceptional interest. After the customary salutations to Gaņeśa, Sarasvati and the Gurus the Supplement begins : अथात: सूत्रपरिशेषान् व्याख्यास्यामः ॥ बाहुमात्राः परिधयः स्फ्यं शम्या च । प्रादेश- मात्राण्यरनिमात्राणि वेधमकाष्ठानि शुष्काण्या-णि वा । सवल्कलानि ॥ It is a small work, not exceeding 200 granthas; but its contents are most varied. We give a few short extracts below: अथ नक्षत्रेष्टीनां याज्यानुवाक्या यथा समानाता उपहोमाश्च भवन्ति प्राकृतावाज्यभागों आम्नाने संयाज्ये यथाश्रद्धं दक्षिणा भवन्ति ॥ श्रत ऊर्य याजमानं यथासमानातं वाजपेयं साग्निमेके समामनन्ति ॥ यो ब्रह्मचारी स्त्रियमुपेयात् स गर्दभं पशुमालभेत श्राहितामिरित्येकमनाहितामिरित्यपरम् ॥ हविर्दोषान् व्याख्यास्यामः॥ अथातोग्नीनामुद्वाताना खंडद्वयं बौधायनवत्...यद्याहिताग्निः पुनरान् कुर्वीत अग्नीन् नोत्सृजेयुलौकिकाः संपद्येरन् । तस्य पुनरग्न्याधयं विद्यत इत्याश्मरथ्यः॥ पुनराधेयमित्यालेखनः पुनरग्न्याधेयमित्यौडलोमिः॥ ॥ अथातोनुग्रहान् व्याख्यास्यामः समस्तहोमो बौधायनवत् ॥ ॥ Vijnayate-passages are scattered all over the text. lt ends : प्राज्यालामे आजमाविकमाहिषं वा घृतंमाज्यार्थे इत्यादि ॥ ॥ इति भारद्वाजीयपरिशेष- सूत्रं संपूर्ण श्री रामार्पणमस्तु ॥ श्री सांबसदाशिवप्रसन्न ॥ श्री वासुदेवप्रसन्न ॥ श्री गोविन्दाय ॥ I also possoss a Bhäradvāja-Pravarasūtra in Grantha characters. .. JVS. 1 82 ·iii BUĀRADVĀJA-ŚRAUTASUTRA apparatus, for it is full of lacunae and is not of much value for the constitution of the text. Its inclusion would have made the critical apparatus unnecessarily heavy. The Devanagari mss. differ from the Grantha mss. in their division and numbering of the chapters. The differences are clearly shown by the colophons of D and Gb, which are given below. Gac have generally no colophons. Ga shows the numbers of chapters sporadically. In its divisions of chapters Gc agrees entirely with Gb. Ga, however, differs from Gb in marking the end of the eleventh praśna. The constituted text follows the divisions of Ga. The colophons of D and Gb are : D Gb इति प्रथमः॥ इति दर्शपूर्णमासे प्रथमः प्रश्नः ॥ इति द्वितीयः॥ इति दर्शपूर्णमासे द्वितीयः प्रश्नः ॥ तृतीयः ॥ प्रथमः प्रश्नः समाप्तः ॥ Praśna continued द्वितीयः प्रश्नः॥ इति दर्शपूर्णमासे तृतीयः प्रश्नः ॥ प्रथमः॥ इति याजमानश्चतुर्थः प्रश्नः ॥ द्वितीयः॥ इति अग्न्याधानः पञ्चमः प्रश्नः ।। इति तृतीयः प्रश्नः ॥ इत्यग्न्युपस्थानं समाप्तम् ॥ चतुर्थः प्रश्नः॥ अग्निहोत्रं समाप्तम् ॥ पश्वमः प्रश्नः॥ इत्यग्न्युपस्थानाग्निहोत्राग्रयन्तः ॥ षष्ठः प्रश्नः समाप्तः ॥ Here D shows a double division : once treating its three praśnas as separate chapters, and hence numbering the sections separately for each praśna, and once taking them as one whole and marking the numbers of the sections continuously (thus agreeing with Gb). षष्ठः प्रश्नः॥ इति पशुबन्धः सप्तमः प्रश्नः ॥ सप्तमः प्रश्नः॥ इति समासश्चातुर्मास्यप्रयोगः ॥ इति JVS. 1 ·BHĀRADVĀJA-SRAUTASUTRA iv ।' भारद्वाजौते अष्टमा प्रमः प्रष्टमः प्रश्नः॥ इति पूर्वप्रायश्चित्तं नाम नवमः प्रश्नः ॥ प्रथमः॥ इति भारद्वाजसूत्रे दशमः सोमप्रश्नः॥ प्रवर्यप्रश्नः। Praśna continued Ga agrees with D in closing the praśna here. Gb ends with the 40th sec. of its 11th chapter. The remaining three colophons of D, viz., द्वितीयः॥ तृतीयः॥ नवमः प्रश्नः ॥ correspond to the close of the 12th, 13th and 14th praśnas of Ga. This is the end of Jyotiştoma. Besides these manuscripts, none of which can claim to be older than three hundred years, the text of the Bharś can be partly controlled and partly verified by the large number of citations in ancient commentaries and digests." These would be found collected in Appendix I, which will appear at the end of the complete work. I have to thank most cordially Pt. G. Harihara ſastrī and the Directors of Lahore and Baroda Libraries for their courtesy in allowing me the use of their valuable manuscripts. 1 Gb further adds: वर्षे प्रमाधिनानि च श्रावण्यां मासि संयुते । ऋक्षे बृहस्पतेस्तस्य वारे द्वादशिसंयुते ॥ शुभयोगे शुभे लमे शुभकरणसंयुते । चातुर्मास्यकतुरिदं सूत्रे व्यासदनुग्रहात् ॥ लिखित्वा पुस्तकेच्छैव रामकृष्णाख्यशर्मणा । तस्यैव पुस्तकमिदमुदक्तटनिवासिनः । काधिकरिकुले जातो शिवभक्तो भविष्यति ॥ अष्टमः प्रश्नश्चातुर्मास्यक्रतोः सूत्रं समाप्तम् ॥ 2 These citations do not always give the exact words of the Sūtra. Sometimes they give merely the paraphrase of the original, Cp. Rudradatta , (on Aps 1. 4. 5, 2. 4.9, 2. 19. 9) and Mahadeva (on SatHirs 1. 5 : page 126, last line) with Bhārs 1. ३. 21, 2. 4. 10, 2. 18. 1, 1.21.6. JvsI ·दर्शपूर्णमासी व्याख्यास्यामः ॥१॥ आमावास्येन हविषा यक्ष्यमाण एकस्या द्वयोर्वा पूर्वेधुईविरातञ्चनं दोहयति ॥२॥ अपि वो पुरस्तादेव पहे ज्यहे वानुगुप्तं दुग्धं दोहयित्वानुगुप्तेन दनातनति ॥ ३॥ संततमविच्छिन्न- मभिदुहन्त्योपवसथात् ॥ ४॥ यदहः पूर्णश्चन्द्रमाः स्यात् तां पौर्णमासीमुपव- सेत् ॥ ५॥ श्वः पूरितेति वा ॥६॥ यदहर्न दृश्येत तामैमावास्याम् ॥ ७ ॥ श्वो नोदेतेति वा ॥८॥ तत्रैषो ऽत्यन्तप्रदेशो ये केचन पौर्णमासीममावास्यां पा धर्मा अनारभ्यानायन्त उभयत्रैव ते क्रियन्ते ॥ ६ ॥ यज्ञोपवीत्येव देवेषु कर्मसु भवति ॥ १० ॥ प्राचीनावीती पित्र्येषु ॥ ११ ॥ प्राङ्न्यायान्युदङ्न्यायानि वा प्रद- क्षिणं दैवानि कर्माणि कुर्यात् ॥ १२॥ विपरीतं पित्र्याणि ॥ १३ ॥ न विहारार्द- पपर्यावर्तेत ॥ १४॥ न यज्ञानेनात्मानमभिपरिहरेदन्यं वा ॥ १५॥ उत्तरतउप- चारो विहारः ॥ १६ ॥ यत्र कच जुहोतीति चोदयेदध्वर्युरेव जुबाज्येनाहव- नीये जुहुयात् ॥ १७ ॥ अध्वर्युमेवानादिष्टे कर्तरि प्रतीयादानीभ्रं द्वितीयम् ॥ १८॥ यत्र कचोपतिष्ठते ऽनुमन्त्रयत इति चोदयेद् यजमान एव तत् कुर्यात् ॥१६॥ एकमन्त्राणि कर्माणि ॥२०॥श्रादिप्रदिष्टा मन्त्रा भवन्ति ॥२१॥ ॥१॥ उत्तरस्यादिना पूर्वस्यावसानम् ॥ १॥ मन्त्रान्तैः कर्मादीन् संनिपीतयेत् ॥२॥ अथ यत्र हस्वो मन्त्रः स्याद् दीर्घ कर्म कर्मादौ मन्त्र जपेत् ॥ ३ ॥ अथ 1-1 D दोहयित्वा 2 Ga पूर्ण 9D °दु 3 DGa om. ताम् 10 D "दिष्टेषु कर्तारं 4 Daifa, Ge treala; Gb corruption 12 00 पूर्वस्यान्तम् ; Gbe ada विद्यात् 8 DGc adds 11 Dom. 5 DGe अन्तः 13 D संपा. 6 D केच 7 Gb तदिप 86 JYS1 ·. भारद्वाजश्रौतसूत्रम् [१.३.६ यत्र द्वाभ्यां जुहोति पञ्चभिर्जुहोतीति चोदयेत् प्रतिमन्त्रं तत्राहुतीर्जुईयात् ॥ ४॥ अथ यत्र यशाने कर्माभ्यावर्तयन्न मन्त्रो ऽभ्यावर्तेत ॥५॥ ज्वलत्येव सर्वा आहुतीर्जुहुयात् ॥ ६॥ व्रतमुपैष्यति' शाखामच्छति ॥ ७॥ पलाशशाखाँ शमीशाखां वा ॥८॥ सा या प्राच्युदीची प्राची वोदीची वा बहुपर्णा बहुशाखाप्रतिशुष्कॉग्रासुषिरा तामाछिनत्ति-इषे त्वा [1. 1. 1a] इति ॥ ६ ॥ ऊर्जे त्वा [1. c.] इति संनमय- त्यनुमार्टि वा ॥ १०॥ अथैनामाहरति- इमां प्राचीमुदीचीमिषमूर्जमभिसँस्कृताम् । बहुपर्णामशुष्कानाँ हरामि पशुपामहम् ॥ [TB 3. 7. 4. 8] इति ॥११॥ तया षडवराान् वत्सानपाकरोति-वायव स्थोपायव स्थ [1.1.1 0] इति ॥ १२॥ यावतीनामेका कुम्भी दुग्धं संभरेत् तावती पराा मात्रौं स्यात् ॥ १३ ॥ एक शाखयोपस्पृशति ॥ १४ ॥ तयैव गाः प्रस्थापयति-देवो वः सविता प्रार्पयतु श्रेष्ठतमाय कर्मण आप्यायध्वमनियाँ इन्द्राय देवभागम् इति ॥ १५॥ महेन्द्राय इति वा यदि महेन्द्रयाजी भवति ॥ १६ ॥ एकाँ शाखयोपस्पृशति ॥ १७ ॥ प्रस्थिता अनु. मन्त्रयते- शुद्धा अपः सुप्रपाणे पिबन्तीः शतमिन्द्राय शरदो दुहानाः रुद्रस्य हेतिः परि वो वृणक्नु । इति ॥ १८ ॥ महेन्द्राय इति वा यदि महेन्द्रयाजी भवति ॥ १६॥ ॥२॥ ध्रुवा अस्मिन् गोपतौ स्यात बह्वीः [1. c. g] इति यजमानस्य गृहानभिपर्याव- तते ॥ १॥ अग्निष्ठे ऽनस्यग्न्यगारे वा पुरस्तात् प्रतींची शाखामुपगृहति-यज- मानस्य पशून् पाहि [1. c. h] इति ॥२॥ पश्चात् प्राचीमित्येकेषाम् ॥ ३॥ यो वा अध्वर्योहान् वेद गृहवान् भवति । श्रा चतुर्थात् कर्मणो ऽभिसमीक्षतेदं करिष्यामीदं करिष्यामीति । एते वा अध्वर्योहाः । य एवं वेद गृहवान् भव- तीति विज्ञायते ॥४॥ सावित्रेणाश्वपशुमनडुत्पशुमसिदं वादाय गार्हपत्य- मभिमन्प्रयते-यज्ञस्य घोषदसि [1. 1. 2a] इति ॥५॥ प्रत्युष्ट रक्षः प्रत्युष्टा अरातयः 1 Gbe "हुतिं जुहु' 6 Gb षट्प 2 Gb °मुपेष्यतीति 7 D त्री 3 Gac ogra 8 Gac Erde 4 Ga णी 9 Thus Gbc (= Ār., Hir.); DGa gatto 5 D•प्रतिकृष्णा. Jys.1 86 ·१.४.१५. भारद्वाजश्रौतसूत्रम् [1. 1. 21] इत्याहवनीये दात्रं प्रतितपति ॥ ६॥ प्रेयमगाद्धिषणा बर्हिरच्छ [1. c. c) इति प्राङ्वोदवाभिप्रवज्य यतः कुतश्च दर्भमयं बहिराहरति ॥ ७॥ विष्णो स्तूपो ऽसि [1. 1. 11g] इति प्रथम स्तम्बमुत्सृजति ॥८॥ द्वितीयं परिषौति- देवानां परिषूतमसि वर्षवद्धमसि [1. 1. 2de] इति ॥६॥ तस्य द्वे तिस्रो वा नाडी- रुत्सृजति-अवशिष्टो गवां भागः इति ॥१०॥ स्तम्बमारभते-देवस्य त्वा सवितुः प्रसवे ऽश्विनोर्बाहुभ्यां पूष्णो हस्ताभ्यां बर्हिर्देवसदनमारभे इति ॥११॥ पर्वणि दाति-देवबर्हिर्मा त्वान्वङ् मा तिर्यक् पर्व ते राध्यासमाछेत्ता ते मा रिषम् [l. c. fgh] इति ॥ १२ ॥ संनखं मुष्टिं लुनोति ॥ १३ ॥ स प्रस्तरो भवति ॥ १४ ॥ कुल्मिमात्र इत्येकेषाम् ॥ १५ ॥ ऊर्वस्थिमात्र इत्येकेषाम् ॥ १६ ॥ घुग्दण्डमात्र इत्येकेषाम् ॥ १७ ॥ अप- रिमित इत्येकेषाम् ॥ १८ ॥ एवमेवायुजो मुष्टील्लुनोति ॥ १६ ॥ यदन्यत् परिष- वणादुत्सर्जनादिति सर्व तत् करोति ॥ २० ॥ प्रस्तरो युक्तमित्येकेषामयुक्तमित्ये- केषाम् ॥ २१ ॥ अयुजि निधनानि लुनोतीत्येकेषाम् ॥ २२॥ ॥३॥ देवबर्हिः शतवल्शं विरोह [l. c. i] इत्यालवान् प्रत्यभिमृशति ॥ १ ॥ सहस्र- वल्शा वि वयँ रुहेम [l. c.] इत्यात्मानम् ॥ २॥ अथैनत् संभरति--पृथिव्याः संपृचः पाहि सुसंमृता त्वा संभरामि [1. c. hl] इति ॥ ३॥ अत एव बर्हिषः शुल्वं करोति त्रिधातु पश्चधातु वा ॥ ४॥ अयुपिता योनिः इति शुल्बमावेष्टयति ॥ ५॥ अदित्यै रानासि [1. c. m] इति प्रतिदधाति ॥ ६॥ तत्रैषो ऽत्यन्त प्रदेशो यानि कानिच शुल्बानि न समस्यन्ते प्रदक्षिणं तान्यावेष्टयेत् ॥ ७ ॥ अथ यानि सम- स्यन्ते प्रसव्यं तेषां गुणमावेष्टय प्रदक्षिणमभिसमस्येत् ॥ ८ ॥ उदगā शुल्वं निधाय तस्मिन् प्रागनं बर्हिनिदधाति ॥ ६ ॥ अलुभिती योनिः इत्युत्तमे निधने प्रस्तरमत्यादधाति ॥ १० ॥ अथैनत् संनाति–इन्द्राण्यै संनहनम् [1. c.] इति ॥ ११ ॥ पूषा ते प्रन्थि अध्नातु [1. c. n] इति प्रन्धि करोति ॥ १२ ॥ स ते मास्थात् [1. c.] इति पश्चात् प्राञ्चमुपगृहति ॥ १३॥ पुरस्तात् प्रत्यञ्चमित्ये- केषाम् ॥ १४ ॥ अथैनदारभते- .. एवम् 8 DGb om. 9 Ga लुना . 1 Thus Da, others °० 2 D मुज्यति, Gbo °सृज्य 3 Go adds स्तम्बं 4 D परिषति 5 Gao लुनाति 6-6D om. 7 D विनिमित, Ga विनिर्मित 10 Go om. sta 11 DGc °न्तः 12 D निधायति 13 Ga हिता, Gbe °दा 14 Gb करोतु 81 JVs.1 ·. भारद्वाजश्रौतसूत्रम् [१.५.१५ प्रापस्त्वामश्विनौ त्वामृषयः सप्त मामृजुः । बर्हिः सूर्यस्य रश्मिभिरुषसां केतुमारभे ॥ इति ॥ १५॥ उद्यच्छते-इन्द्रस्य त्वा बाहुभ्यामुघच्छे [1. 1. 20] इति ॥१६॥ शीर्षअधिनिधत्ते-बृहस्पते| हरामि [1. c.] इति ॥ १७ ॥ प्राहरति-उर्वन्त. रिक्षमन्विहि [l. c. p] इति ॥ १८ ॥ अपरेणाहवनीयं परिधीनां काले अन्तर्वेधनधः सादयति-अदित्यास्त्वोपस्थे सादयामि [1. 1. 48] इति ॥ १६ ॥ देवंगममसि [1. 1. 2q] इत्यासन्नमभिमन्त्रयते ॥ २० ॥ उपरीव प्रज्ञातं निदधाति ॥ २१॥ ॥४॥ या जाता ओषधयो देवेभ्यत्रियुगं पुरा । तासां पर्व राध्यासं परिस्तरमाहरन् । अपां मेध्यं यज्ञिय सदेव शिवमस्तु मे। आछेत्ता वो मा रिषं जीवानि शरदः शतम् ॥ अपरिमितानां परिमिताः संनो सुकृताय कम् । एनो मा निगां कतमञ्चनाहं पुनरुत्थाय बहुला भवन्तु ॥ [TB 3.7.4. 9,10] इति परिस्तरणानां दर्भाणांमधि निधान्याछेदनी संनहनीत्येता पानाता भवन्ति ॥१॥ एकवि शतिदारुमिमं करोति पालाशं खादिरं वा ॥२॥ अष्टा- दशदारुमिध्म संनयतीत्येकेषाम् ॥३॥ पञ्चदशसामिधेनीदारूणि भवन्ति ॥ ४ ॥ त्रयः परिधयः॥५॥ पालाशाः कार्मर्यमया धा शुष्का वार्दा वा सवल्कलाः ॥ ६॥ अथो खादिरा बैल्वा औदुम्बरा वैकङ्कतारोहितका वेति विज्ञायते॥७॥ स्थविष्ठो मध्यमो ऽणीयान् द्राधीयान् दक्षिणायॊ ऽणिष्ठो हसिष्ठ उत्तरार्ध्यः ८॥वाधारसमिधौ ॥६॥अनूयाजसमिदेकवि शी ॥१०॥ समूलानाममूलानां वा दर्भाणामयुग्धातु तथैव शुल्वं करोति ॥ ११ ॥ तस्मिन्निध्मं संभरति ॥ १२ ॥ यत् कृष्णो रूपं कृत्वा प्राविशस्त्वं वनस्पतीन् । ततस्त्वामेकविश तिधा संभराभि सुसंभृता । त्रीन् परिधी स्तिस्रः समिधो यज्ञायुरनुसंचरान् । उपवेषं मेक्षणं धृष्टि संभरामि सुसंभृता ॥ [l. c.] इति संनयति ॥ १३ ॥ कृष्णो ऽस्याखरेष्ठः [1. 1. 11a] | देव पुरश्वर सध्यासं त्वा इति पुरस्तात् प्रत्यञ्चं प्रन्थिमुपगृहति ॥१४॥ अथैनमनधः सादयित्वा प्रशांतानीम- प्रवचनानि निदधाति ॥ १५॥ ॥५॥ ॥ 1 D om. दर्भाणाम् 2 D रोहीत , Gac रोहत. 3 Gc adds इति 4 DGa om. sutras 11, 12. Jiv.1 ·- १.७.६] भारद्वाजंश्रौतसूत्रम् श्वो भूत इध्माबहिषी व्रतोपेते पौर्णमास्यां कुर्यात् ॥१॥ पूर्वेधुरेवामा. वास्यायाम् ॥ २॥ योथाकामी पौर्णमास्यामित्यपरम् ॥ ३॥ दर्भमयं वेदं करो- ति-वेदो ऽसि येन त्वं देव वेद देवेभ्यो वेदो ऽभवस्तेन मयं वेदो भूयाः इति ॥४॥ वत्सडं पशुकामस्य मूतकार्यमन्नाद्यकामस्य त्रिवृतं ब्रह्मवर्चसकामस्य त्रिवृच्छि- रसं ब्रुवते ॥ ५॥ नित्यवत् पूर्वी कल्पावेके समामनन्ति ॥ ६॥ अथैनं प्रादे- शमात्रे परिवासयति ॥ ७॥ शुल्बात् प्रदेशमात्र इत्येकेषाम् ॥ ८॥ प्रजातानि वेदाप्राणि निधायें यया शाखया वत्सानपाकरोति तस्या अन्तर्वेदि पलाशाना- मेकदेशं प्रशातयति ॥ ६॥ मूलतः शाखां परिवास्य तमुपवेषं करोति उपवेषो ऽसि यज्ञाय त्वां परिवषमधारयन् । इन्द्राय हविः कृण्वन्तः शिवः शग्मो भवासि नः ॥ [TB 3.7.4.13] इति ॥ १० ॥ अथास्या दर्भमयं प्रादेशमा पवित्रं करोति त्रिवृदयदलम्-वसूनां पवित्रमसि शतधारं वसूनां पवित्रमसि सहस्रधारम् इति ॥ ११॥ मूले मूलमवर्सजत्यप्रे ऽप्रं न प्रन्थि करोति ॥ १२॥ क्रियमाणं यजमानो ऽनुमन्त्रयते- त्रिवत् पलाशे दर्भ इयान् प्रादेशसंमितः । यज्ञे पवित्र पोतृतमं पयो हव्यं करोतु मे ॥ [ 1. c. 11] इति ॥ १३॥ परिसमूहन्त्यग्न्यगाराण्युपलिम्पन्त्यायतनानि ॥ १४ ॥ यावच्छकरें सांनाय्यकुम्भ्यो गोमयेनानुलिप्ते भवतः ॥ १५॥ अलंकुर्वाते यजमानः पत्नी च॥१६॥ ॥६॥ अमावास्यायामधिवृक्षसूर्ये पिण्डपितृयझेन चरन्ति ॥१॥ दक्षिणाप्राग- प्रैर्दभैरवाहार्य परिस्तीकैकशः पिण्डपितृयज्ञपात्राणि प्रक्षाल्य प्रयुनक्ति- स्पत्य त्रुवमाज्यस्थाली मेक्षणं कृष्णाजिनमुलूखलं मुसल शूर्प येन चार्थी भवति ॥ २ ॥ अध्वर्युर्यज्ञोपवीती दक्षिणतः शकटादेकपवित्रे ऽधि स्थाल्यां निर्वपति ॥ ३॥ पूरयित्वा निमार्टि ॥ ४॥ कृष्णाजिन उलूखलं प्रतिष्ठाप्य दाक्षि- णामाची पत्नी तिष्ठन्ती परापावमविवेकमवहन्ति ॥५॥ सकत् फलीकरोति 8 Go ददातु 2 Gbe पूर्व- 9G नोप. 3Gb स्तोत्राणि 10 Gbe "रन्वाहार्यपचन 11 Gc adds arteren (=Ap.) 5 DG विदवलयम् ऽधि 6 मुलीस, GS मूलमवस. 1 Gab य 4G निदधाति 12 DGc om. 13 Gbe नम्. 7 Dot अनु 9 JV$. 1 ·६ - भारद्वाजश्रौतसूत्रम् [१.६.२ ॥ ६॥ दक्षिणानौ जीवतण्डलमिव श्रपयित्वोत्पूतेन नवनीतेनाभिधारयत्यनुत्पू. तेन वा सर्पिषा ॥ ७॥ दक्षिणपूर्वेणान्वाहार्यपचनमुत्तरापरेण वा दक्षिणामाची- मेकस्फ्यां बेदिमुद्धत्यावोक्ष्य सकृदाछिन्नेन बर्हिषा स्तृणाति- सकृदाछिन्नं बर्हिरूर्णामृदु स्योनं पितृभ्यस्त्वा भराम्यहम् । अस्मिन् सीदन्तु मे पितरः सोम्याः पितामहाः प्रपितामहाश्वानुगैः सह ॥ [TB 3. 7. 4. 10] इति ॥८॥ तस्यामेत स्थालीपाकं प्रतिष्ठाप्य दक्षिणतः कशिपूपब. हणमाञ्जनमभ्यञ्जनमित्यकैकश प्रासाद्य ॥ ६ ॥ अध्वर्युर्यज्ञोपवीती दक्षिणं जान्वाच्य मेक्षणेन स्थालीपाकस्योपहत्या- भिघार्य जुहोति-सोमाय पितृपीताय स्वधा नमः [TB 1. 3. 10. 2] इति प्रथमाम् ॥१॥ यमायाङ्गिरस्वते पितृमते स्वधा नमः इति द्वितीयाम् ॥ २॥ ये मेक्षणे तण्डुला- स्तान् अग्नये कव्यवाहनाय स्विष्टकृते खधा नमः इति तृतीयाम् ॥ ३॥ तूष्णीं मेक्षणमाद- धाति ॥ ४॥ दक्षिणाग्नेरेकोल्मुकं निरूहति- ये रूपाणि प्रतिमुच्चमाना असुराः सन्तः स्वधया चरन्ति । परापुरो निपुरो ये हैरन्त्यनिष्टांल्लोकात् प्रणुदात्वस्मात् ॥ इति ॥ ५॥ यजमानः सव्यं जान्वाच्य प्राचीनावीती त्रीनुदकाञ्जलीनेकस्फया यामुपनिनयति-असाववनेनिव इति पितरम् असाववनेनिंदव इति पितामहम् असाववनेनिव इति प्रपितामहम् ॥ ६॥ अत्रैव नामोदेशमवाचीनपाणिर्दक्षिणा- पवर्गास्त्रीन् पिण्डान् निदधाति-एतत्ते तत ये च त्वामनु [1. 8. 50] इत्येतैर्मन्त्रैः ॥ ७ ॥ अथ यदि द्विपिता स्यात् प्रतिपूरुषं पिण्डान् दद्यात् ॥ ८॥ अपि वैकैक- स्मिन् पिण्डे द्वौद्धावुपलक्षयेत् ॥ ६ ॥ अथ यदि जीबपिता स्यात् पितामहाय प्रपितामहायें दद्यात् ॥ १० ॥ न जीवन्तमतिददातीत्येकेषाम् ॥ ११ ॥ होमान्त- मेव कुर्वीत ॥ १२॥ ॥८॥ अथ यदि बन्धुनामानि न विन्देत स्वधा पितृभ्यः पृथिवीषद्यः इति प्रथम पिण्डं दद्यात् । स्वधा पितृभ्यो ऽन्तरिक्षसद्भयः इति द्वितीय स्वधा पितृभ्यो दिविषद्भषः इति तृतीयम् ॥१॥ तूष्णीं चतुर्थे पिण्डं निघाय अत्र पितरो यथाभागं मन्दध्वम् [1. c.] 1 Ga °पस्थित्या , Gb पस्थाप्या 6 Ga जीवत् for यांदे जीव. है 7 Gab add a 2 Gb भ. 8 Dom. 3 DGa नाम 4 DoGa sपु० 9 Gb नाम for नामानि 10 Gbc विदितः G वैक. JVS.1 00 ·१.१०.७] भारद्वाजश्रौतसूत्रम् इत्युक्त्वा पराङावर्तते ॥२॥ोष्मणो व्यावृत उपास्ते ॥ ३ ॥ व्यावृत्त ऊष्म- एयभिपर्यावर्तते ॥ ४॥ अव्यावृत्ते वा अमीमदन्त पितरः सोम्याः [TB 1. 6. 9. 9] इत्यभिपर्यावृत्यै यः स्थाल्याँ शेषस्तमवजिघ्रति-वीरं धत्त पितरः इति ॥ ५॥ अामयाविना प्राश्यो ऽनाधकामेन प्राश्यो यो ऽलमन्नाधाय सोचात् तेन प्राश्य इति विज्ञायते ॥६॥ तथैवोदकाञ्जली पनिनीयाञ्जनाभ्यञ्जने ददाति-श्राड्- क्ष्वासौ ॥ अभ्यक्ष्वासौ इति त्रिरनुपिण्डम् ॥ ७ ॥ एतानि वः पितरो वासाँस्यतो नो ऽन्यत् पितरो मा योष्ट इति लोम छित्त्वोपन्यस्यति वाससो वा दशाम् ॥ ८॥ उत्तर आयुषि लोम छिन्दीत ॥ ६॥ छित्त्वा नमस्कारैरुपतिष्ठते-नमो वः पितरो रसाय [3. 2. 5s] इति प्रतिपद्य अहं तेषां वसिष्ठो भूयासम् [1. c. u] इत्यन्तेन ॥ १० ॥ अथ पितॄनुत्थापयति उत्तिष्ठत पितरः प्रेत शूरा यमस्य पन्थामनुवेता पुराणम् । धत्तादस्मासु द्रविणं यच्च भद्रं प्र णो बताद् भागधार्न देवतासु ॥ इति ॥ ११॥ पितॄन् प्रवाहयति-परेत पितरः सोम्याः [1. 8. 5f] इत्येतया ॥१२॥ मनस्वतीभिरुपतिष्ठते-मनो न्वा हुवामहे [l. c. g] इति तिसृभिः ॥१३॥ ॥६॥ उल्मुकमपिसृजति- अभूलो दूतो हविषो" जातवेदा अवाढव्यानि सुरभीणि कृत्वा । प्रादाः पितृभ्यः स्वधया ते अक्षन् प्रजाननभे पुनरप्येहि देवान् ॥ इति ॥१॥ प्राजापत्ययर्चा पुनरेति-प्रजापते [1. 8. 14m] इत्येतया पङ्- क्त्या ॥२॥ गार्हपत्यमुपतिष्ठते-यदन्तरिक्षं पृथिवीमुत द्याम् [1. 8. 5k] इति ॥३॥ अग्नौ सकदाछिन्नं प्रहृत्यादिः प्रोक्ष्य द्वंद्व पिण्डपितृयशपात्राणि प्रत्युदाहरति ॥४॥ अपः पिण्डानभ्यवहरेद् ब्राह्मणं वा भोजयेदनौ वा प्रहरेत् ॥ ५॥ ये समानाः समनसः पितरो यमराज्ये । तेषां लोकः स्वधा नमो यज्ञो देवेषु कल्पताम् ॥ इति प्रथमं पिण्डं प्रहरति ॥६॥ ये सजाताः समनसो जीवा जीवेषु मामकाः । 7 Gb न्यस्य for न्यस्यति व्यावृत उपास्ते 8 Gb °नुत्थाप्य 9 DGac °धां, Gb °धेयां 4G सन्नन्यंन्या. 5 D लिमु. 11 DGa om. 6 D त्रिस्त्रिर. 12 DGa °दात् - 1 Ga पराचा 2 DGa om. 3 DGe °वर्य 10 Ga परेतन . 91 JVS. 1 ·भारद्वाजश्रौतसूत्रम् [१.१२.३ तेषाँ श्रीमयि कल्पतामस्मिलोके शतँ समाः ॥ [TB 2. 6. 3.5] इसीतरौ'॥ ७॥ पत्नी वा मध्यम पिण्डं प्राश्नाति ॥ ८॥ पुमाँस ह जानुका भव- तीति विज्ञायते ॥६॥ आपत्त पितरो गर्भ कुमारं पुष्करस्रजम् । यथेह पितरो लोके दीर्घमायुः प्रजीवितात् ।। इति प्राशन प्रानातो भवति ॥ १० ॥ संतिष्ठते पिण्डपितृयज्ञः ॥११॥ एवं विहित एवानाहितानेर्भवत्यन्यत्र गार्हपत्योपस्थानात् ॥ १२॥ अन्यं गाईपत्य- स्थानीयमागमयेदित्येकम् ॥ १३ ॥ यस्मिन् प्रहरेत् तमुपतिष्ठत इत्यपरम् ॥ १४ ॥ तत्र गार्हपत्यशब्दो लुप्येत सँस्कारप्रतिषेधात् ॥ १५ ॥ ॥ १० ॥ ततः संप्रेष्यति- परिस्तृणीत परिधत्ताग्निं परिहितो ऽमियजमानं भुनक्नु । अपाँ रस ओषधीना सुवर्णो निष्का इमे यजमानस्य सन्तु कामदुघा अमुत्रामुष्मिलोके ॥ [TB3.7.6. 1] इति ॥१॥ ततो ऽग्नीने परिस्तुणाति पूर्वा श्वापरौ च प्रागप्रै- दर्भः॥२॥ अपि वोदगग्राः पश्चात् पुरस्ताच भवन्ति ॥३॥दक्षिणः पक्ष उपरिष्टाद् भवत्यधस्तादुत्तरः॥ ४॥ दक्षिणेनाहवनीयं ब्रह्मयजमानयोरायतने कल्पयति॥५॥ पूर्व ब्रह्मणो ऽपरं यजमानस्य ॥ ६॥ स्वयं यजमानः पर्वण्यग्निहोत्रं जुहोति ॥७॥ नास्यामावास्याँ रात्रि कुमारा अपि पयः पिबन्ति ॥ ८॥ यवाग्वास्यैताँ रात्रिम- मिहो। हुत्वाग्निहोत्रोच्छेषण हविरातचनं निदधाति ॥ ६॥ सांनाय्यपात्राणि प्रक्षाल्य द्वंद्वं प्रयुनक्ति ॥ १० ॥ उत्तरेण गार्हपत्यं कुम्भीदोहनँ शाखापवित्रमुप- वेषमभिधानी निदाने येन चार्थी भवति ॥ ११॥ अग्निहोत्रहवण्यां तिरः पवित्र. मप मानीयोदगग्राभ्यां पवित्राभ्यां त्रिरुत्पुनाति-देवो वः सवितोत्पुनातु [1. 1. 5a] इति पच्छो गायत्र्या ॥ १२॥ अथैना अभिमन्त्रयते-आपो देवरिप्रेपुवः [1. c. ] इति प्रतिपद्य प्रोक्षिता स्थ [l. c. d] इत्यन्तेन ॥ १३॥ सांनाय्यपात्राणि प्रोक्षत्युः सानानि पर्यावृत्यै ॥ १४॥ ॥ ११ ॥ शुन्धध्वं दैव्याय कर्मणे देवयज्यायै [1. 1. 3a] इति त्रिः ॥ १॥ अथैतानि निष्टपति-निष्टत रक्षो निष्टतो ऽघसँसः इति ॥ २॥ अथ गा प्रायतीः प्रतीक्षते- 5 DGac निं 2 DGc के 6 Ga दक्षिण- 3 DbGo 7 Ga om. उत्तानानि पर्यावृत्य 4 D लुप्यते 1 Dadds वा JYS.1 83 ·६ १.१३.१४] भारद्वाजश्रौतसूत्रम् एता आचरन्ति मधुमद् दुहानाः प्रजावतीर्यशसो विश्वरूपाः । बहर्भिवम्तीरुपजायमाना इह व इन्द्रो रमयतु गावः ॥ [TB 3. 7.4. 14,15] इति ॥ ३॥ अदित्यै रानासि [1. 1. 2m] इत्यभिधानीमादाय पूषासि इति वत्स- मभिदधाति ॥ ४॥ पूषा स्थ [TB 3. 7. 4. 15] इति वा सर्वान् तत आह ॥५॥ उपसृष्टामनुमन्त्रयते--अयक्ष्मा वः प्रजया सँसृजामि रायस्योषेण बहुला भवन्तीः [l. c.] इति ॥ ६॥ उपसीदन्तमनुमन्त्रयते-ऊर्ज पयः पिन्वमाना घृतं च जीवो जीवन्तीरुप वः सदेयम् [1. c.] इति ॥ ७ ॥ ततः संप्रेष्यति-विहारं गां चोपसृष्टामन्तरेण मा संचारिष्ट इति ॥ ८॥ न दुह्यमानामन्तरेण संचरन्ति विहारं च ॥ ६॥ यदि व्यवेयात् सानाय्यं मा विलोपि इति ब्रूयात् ॥ १० ॥ धृष्टिरसि ब्रह्म यच्छ [1. 1. 7a] इत्युपवेषमादाय गार्हपत्यादुदीचो नारान् निरूहति-निरूढं जन्यं भयम् इति ॥ ११ ॥ तेषु कुम्भीमधिश्रयति-मातरिश्वनो धर्मो ऽसि [1. 1. 36] इति ॥ १२॥ अथैनां प्रदक्षिणमनारैः पयूहति-भृगूणामङ्गिरसां तपसा तप्यस्व इति ॥ १३ ॥ अथा- स्याँ शाखापवित्रं प्रागनं निदधाति -वसूनां पवित्रमसि शतधारं वसूनां पवित्रमसि सहस्र- धारम् इति ॥ १४॥ ॥१२॥ सपवित्रां कुम्भीमन्धारभ्य वाचं यच्छति ॥ १॥ धारयन्नास्ते ॥ २ ॥ धाराघोषमभिमन्त्रयते- उत्सं दुहन्ति कलशं चतुर्बिलमिडां देवीं मधुमती सुवर्विदम् । तदिन्दानी जिन्वतँ सूनृतावत् तयजमानममृतत्वे दधातु ॥ [TB 3.7.4.16] इति ॥ ३॥ दुह्यमाने विमुषो ऽनुमन्त्रयते-हुत स्तोको हुतो इप्सः [1. 1. 3g] इति ॥४॥ दुग्ध्वा हरति . ॥ ५॥ तं पृच्छति-कामधुक्षः प्र णो ब्रूहीन्द्राय हवि- रिन्द्रियम् [TB 3. 7. 4. 16] इति ॥ ६॥ महेन्द्राय इति वा यदि महेन्द्रयाजी भवति ॥ ७ ॥ अमूं यस्यां देवानां मनुष्याणां पयो हितम् [1. c.] इति नाम गृह्णाति ॥ ८ ॥ सा विश्वायुः [1. 1. 36] इत्यनुमन्त्रयते ॥ ६॥ कुम्भ्यां तिरः पवि. प्रमानयति-देवस्त्वा सविता पुनातु वसोः पवित्रेण शतधारेण सुपुवा इति ॥ १०॥ पानी. यमार्नेविषुषो ऽनुमन्त्रयते-हुत स्तोको हुतो इप्सः [l. c. g] इति ॥ ११ ॥ एवमे. वोत्तरे दोहयति ॥ १२ ॥ सा विश्वव्यचाः [1. c. k] इति द्वितीयामनुमन्त्रयते सा विश्वकर्मा [1. c.] इति तृतीयाम् ॥ १३ ॥ तिसृषु दुग्धासु वाचं विसृजते- बहु दुग्धीन्द्राय देवेभ्यो हव्यमाप्यायतां पुनः । 1 Gbe उपसृष्टां में प्रबूतादित्युष. 3Gb om. 4 Gab ने 2 Gbc add ? ५3 Jvs.1 ·भारद्वाजौतसूत्रम् (१.१५.१२ १० वत्सेभ्यो मनुष्येभ्यः पुनर्दोहाय कल्पताम् ॥ [TB 3. 7. 4. 16,17] इति विरुद्वदति ॥१४॥ महेन्द्राय इति वा यदि महेन्द्रयाजी भवति ॥ १५ ॥ विसृष्टवागनन्वारभ्य तूष्णीमुत्तरा दोहयित्वा कुम्भ्याँ संक्षालनमानयति ---संपृच्यध्वमृतावरीः [1. 1. 31] इति ॥ १ ॥ कर्षनिवोदगुद्वासयति-ह्ह गा हुँह गोपतिं मा वो यज्ञपती रिषत् इति ॥ २॥ प्रागित्येकेषां प्रागुदगित्येकेषाम् ॥ ३॥ शीतं बुनं कृत्वा दध्नातनक्ति-सोमेन त्वातनच्मीन्द्राय दधि [1. c. m] इति ॥४॥ महेन्द्राय इति वा यदि' महेन्द्रयाजी भवति ॥ ५ ॥ अग्निहोत्रोच्छेषणमानयति-यज्ञस्य संततिरसि यज्ञस्य त्वा संततिमनु संतनोमि [TB 3. 7. 4. 17] इति ॥ ६॥ अग्निहोत्रो. च्छेषणमानीय दध्यानयेदित्याश्मरथ्यः दध्यानीयाग्निहोत्रोच्छेषणमित्यालेखनः ॥ ७॥ यद्यग्निहोत्रोच्छेषणं न विन्देत् तण्डुलैरातच्यात् । यदि तण्डुलान् न विन्देदोषधीभिरातच्यात् ॥ ८॥ पापो हविष्षु जागृत यथा देवेषु जाग्रथ । एवमस्मिन् यज्ञे यजमानाय जागृत ॥ इत्यपिधाने ऽप प्रानीयोदन्वतायस्पात्रेण दारुपात्रेण वापिदधाति- अदस्तमसि विष्णवे त्वा यज्ञायापिर्दधाम्यहम् । अद्भिररिकेन पात्रेण याः पूताः परिशेरते ॥ इति ॥६॥ ॥१४॥ न मृर्मयेनापिदध्यात् । यदि मृन्मयेनापिदध्यात् तृणं काष्ठं वान्तर्धाया- पिदध्यात् ॥ १॥ अपिधायानधः सादयति-विष्णो हव्य रक्षस्व [1. 1. 3n] इति ॥२॥ तथैव रात्रौ प्रातःहाय वत्सानपाकरोति ॥ ३॥ अपि वापराह्न एवोभ. योर्दोहयोर्वत्सानपाकुर्यात् ॥ ४॥ उपधाय कपालानि सायंदोहवत् प्रातःहं दोहयति ॥५॥ एतावनानोदगग्रं पवित्रं निदधाति ॥ ६॥ नातनक्ति ॥ ७ ॥ नासोमयाजी संनयेदिति विज्ञायते ॥ ८॥ संनयेदित्येकेषाम् ॥ ६ ॥ ऐन्द्रमेके सांनाय्य समामनन्ति माहेन्द्रमेके ॥ १० ॥ त एते महेन्द्रयाजिनः-शुश्रुवान् ग्रामणी राजन्य औ• गौतमो भारद्वाजः ॥ ११॥ ते श्रादित एवाग्नीनाधाय 1 Gb om. 2 Gbe श्रपयित्वा क. 3 Gb रिषम् 5 D पि for अपि 6 Gab मृण्म 7 DGa om. त एते 8 D तत्र 4 Gab om. -- JVS, 1 94 ·११ . १.१७.१२]] भारद्वाजश्रौतसूत्रम् महेन्द्रं यजेरन् ॥ १२ ॥ अथेतर इन्द्रयाजिनः ॥ १३॥ स य इन्द्रयाजी महेन्द्र यियक्षेत संवत्सरमिन्द्रमिष्ट्वाग्नये व्रतपतये पुरोडाशमष्टादशकपालं निर्वपेत् ॥ १४ ॥ ततोऽधिकाम महेन्द्रं यजेतेति विज्ञायते ॥ १५॥ तस्माद् यः कश्चन सोमेनेष्ट्वा महेन्द्रं यजेतेति विज्ञायते ॥ १६ ॥ ॥ १५ ॥ श्वो भूते ऽग्नीन् परिस्तीर्य यथा पुरस्तात् कर्मणे वां देवेभ्यः शकेयम् [1. 1. 4a] इति हस्ताववनिज्य पात्राणि प्रक्षाल्य द्वंद्वं प्रयुनक्ति दशापराणि दश पूर्वाणि ॥ १॥ स्फ्यं च कपालानि चाग्निहोत्रहवीं च शूर्प च कृष्णाजिनं च शम्यां चोलूखलं च मुसलं च दृषदं चोपलां चेत्युत्तरेण गाईपत्यम् ॥२॥ घुवं च जुहूं चोपभृतं च ध्रुवां च प्राशिवहरणं चाज्यस्थाली च वेदं पात्री च प्रणी- ताप्रणयनं चेडापात्रं चेत्युत्तरेणाहवनीयम् ॥ ३ ॥ यथोपपातमवशिष्टान्यन्ततः प्रातर्दोहपात्राणि ॥ ४॥ खादिरः सुवः स्फ्यः शम्या प्राशित्रहरणं च । पर्णमयी जुहूः । श्राश्वत्थ्युपभृत् । वैकङ्कती ध्रुवाग्निहोत्रहवणी च ॥५॥ प्रादेशमात्र्यो ऽरनिमायो वा घुचो भवन्ति त्वग्बिला मूलदण्डा हस्त्योष्ठयो वायसपुच्छा हँसमुखप्रसेचना वा ॥ ६ ॥ यान्यनादिष्टवृक्षाणि यः कश्च यक्षियो वृक्षस्तस्य स्युरित्याश्मरथ्यः ॥ ७॥ ॥ १६ ॥ वैकङ्कतानीत्यालेखनः ॥ १॥ वारणान्यहोमार्थानि स्युः ॥२॥ विज्ञायते- तस्माद् वारणो यज्ञापचारः । न त्वेतानि जुहुयादिति ॥ ३॥ गार्हपत्यात् प्रक्रम्य संततां प्राचीमुलपराजी स्तृणात्याहवनीयात्-यज्ञस्य संततिरसि यज्ञस्य त्वा संतत्यै स्तृणामि संतत्यै त्वा यज्ञस्य [TB 3. 2. 4. 1] इति ॥४॥ अत्र ब्रह्मा प्रपद्यते ॥५॥ बर्हिषः समावछिन्नायौ दौं प्रादेशमात्रौ पवित्रे कुरुते-पवित्रे स्थो वैष्णवी वायुर्वा मनसा पुनातु [TB 3. 7. 4. 11] इति ॥ ६॥ तृणं काष्ठं वान्तर्धाय छिनत्ति न नखेन ॥७॥ अथैने अद्भिरनुमार्टि-विष्णोर्मनसा पूते स्थो वैष्णवी स्थो वायुपूते स्थः इति ॥८॥ अथैने अभिमन्त्रयते- इमौ प्राणापानी यज्ञस्याङ्गानि सर्वशः। आप्याययन्तौ संचरतां पवित्रे हव्यशोधने ॥ [1.c.] इति ॥ ॥ वेषाय त्वा [1. 1. 48] इति प्रणीताप्रणयनम् ॥ १०॥ चमसमादाय प्रक्षालयति-वानस्पत्यो ऽसि देवेभ्यः शुन्धस्व इति ॥ ११॥ कॅसेन ब्रह्मवर्चसकामस्य - . 1-1D इन्द्र '2 D स्फ्यश्च 5 Da °पात्तम , Ga °हतम, Gb °पादम 6 Ga adds बाहुमात्र्यो 7 Ga कश्चन, Ob कश्चिद् 8-8 Dom. 3 DGa "णी 4 All mss. gTTUT 95 JVS. 1 ·भारद्वाजभौतसूत्रम् [१.१६.११ प्रणयेद् गोदोहनेन पशुकामस्य मृन्मयेन प्रतिष्ठाकामस्येति विज्ञायते ॥१२॥ ॥१७॥ तस्मिन्नुत्तरेणं गार्हपत्यमुपविश्य पवित्रान्तर्हिते पात्रे ऽप मानयति- को वो गृहाति स वो गृहातु इति ॥१॥ अपो गृह्णमिमां मनसा ध्यायति ॥२॥ उप- बिलं चमसं पूरयित्वोदगग्राभ्यां पवित्राभ्यां त्रिरुत्पूयाभिमन्त्रयते ॥ ३॥ यथा पुरस्ताद् ब्रह्माणमामन्त्रयते-ब्रह्मनपः प्रणेष्यामि यजमान वाचं यच्छ इति ॥४॥ प्रणीताः प्रणयन् वाचं यच्छत्या हविष्कृतः ॥५॥ प्रसूतो ब्रह्मणा समं प्राणैर्धा- रयमाणो ऽविषिञ्चन स्फ्येनोपसंगृह्य हरत्यनुपसंगृह्य वा-को वः प्रणयति स वः प्रणयतु ॥ अपो देवीः प्रणयामि यॉ सँसादयन्तु नः । इरं मदन्तीर्घतष्ठा उदाः सहस्रपोषं यजमाने न्यश्चतीः ॥ इति ॥ ६॥ मना मन्त्र जपति ॥ ७॥ उत्तरेणाहवनीयं प्रणीताः सादयति-को वो युनक्ति सं वो युन? इति ॥ ८ ॥ दभैरपिधाय पवित्रे पादाय पात्राणि संमृशति सँसीदन्तां दैवीविंशः पात्राणि देवयज्यायै इति ॥ ॥ देवस्य त्वा सवितुः प्रसवे ऽश्विनोर्बाहुभ्यां पूष्णो हस्ताभ्यामाददे वानस्पत्यासि इत्यग्निहोत्रहवणीमादत्ते॥१०॥ वेषाय त्वा [1.1.40] इति शूर्पम् ॥ ११ ॥ उर्वन्तरिक्षमन्विहि [1. 1. 2p] इत्यभिप्रव्रज्याहवनीये निष्ट पति-प्रत्युष्ट रक्षः प्रत्युष्टा अरातयः [1. 1. 4c] इति ॥ १२॥ ॥१८॥ यजमानमामन्त्रयते-यजमान हविर्निर्वस्यामि इति ॥१॥ओं निर्वप इति यज- मानः प्रत्याह ॥२॥ यदि यजमानः प्रवसेत् अमे हविर्निर्वस्यामि इति श्रूयात् ॥३॥ अपरेण गाईपत्यं प्रागीष शकटमवस्थाप्य पुरोडाशीयानाधाय दक्षिणां युग- धुरमभिमृशति-धूरसि धूर्व धूर्वन्तम् इति ॥ ४॥ एवमुत्तराम् ॥ ५॥ त्वं देवानामसि सनितमम् इत्युत्तरामीषामालभ्य जपति ॥६॥ विष्णुस्त्वाऊँस्त इत्युत्तरे चक्रे दक्षिणं पादमत्यादधाति ॥७॥ अहुतमसि हविर्धानम् [1. c. g] इत्यारोहति ॥८॥ मित्रस्य त्वा चक्षुषा प्रेक्षे [l.c.इति परिणाहं प्रेक्षते ॥ ६॥ उरु वाताय [1. c.] इत्य- पच्छाधान्तः शकट उपविश्य दशहोतारं व्याख्याय यच्छन्तु त्वा पञ्च इति वीहीन् यवान् वाग्निहोत्रहवण्यां मुष्टीनोप्य तिरः पवित्र शूर्पे निर्वपति-देवस्य त्वा सवितुः प्रसवे ऽश्विनो हुभ्यां पूष्णो हस्ताभ्यामनये जुष्टं निर्वपामि [1. G. m] इति ॥ १०॥ त्रीन 5 D इमा अनु 6-6 DGa om. 1Ga मृराम. 2D न्नुत्तरे 3Gb ब्रह्माणामभि. Gb °गुः 7 Gb adds तस्मिन् 8 DGa om. JVS.1 96 ·१.२१.६]] भारद्वाजंश्रौतसूत्रम् मुष्टीन् यजुषा तूष्णीं चतुर्थम् ॥ ११॥ निरुप्तेष्वन्वावपति भक्षणांप्ररेकाय ॥ १२ ॥ एवमेवोत्तरं पुरोडाशं निर्वपति-अमीषोमाभ्याम् [1. 1. 4m] इति पौर्णमास्याम् इन्द्रामिभ्याम् इत्यमावास्यायामसंनयतः ॥ १३ ॥ अथै यदि पाध्यां निर्वपेद् दति- एतः स्फथमवधाय तस्याँ सर्वान् शकटमन्त्रान् जपेत् ॥ १४ ॥ ॥ १६ ॥ इदं देवानाम् [1. c. n] इति निरुतानभिमृशति । इदमु नः सह [1. c.] इति यतो ऽधि निर्वपति ॥ १॥ स्फात्यै त्वा नारात्यै [1. c. o] इति हविरादा- योपनिष्कामति-इदमहं निवरुणस्य माशात् इति ॥२॥ विहारमभिवीतते-सुव- रभिविख्येषं वैश्वानरं ज्योतिः [1. c. p] इति ॥३॥ ह्हन्तां दुर्गा द्यावापृथिव्योः [l. c. q] इति प्रत्यवरोहति ॥ ४॥ श्राहरति-उर्वन्तरिक्षमन्विहि [1. c. r] इति ॥५॥ अपरेणाहवनीयमुपसादयति-अदित्यास्त्वोपस्थे सादयामि [1. c. s] इति ॥ ६॥ परिददाति-अमे हव्य रक्षस्व [l. c. t] ॥ अमीषोमौ हव्य रक्षेथाम् ।। इन्द्रामी हव्य रक्षेथाम् इति यथादेवतम् ॥७॥ अमे हव्यं रक्षस्व [1. c.] इति वा ॥८॥ सशूकायामग्निहोत्रहवण्यां तिरः पवित्रमप प्रानीयोदगप्राभ्यां पवित्रा- भ्यां त्रिरुत्पूयाभिमन्त्रयते ॥ ६ ॥ यथा पुरस्ताद् ब्रह्माणमामन्त्रयते-ब्रह्मन् प्रोक्षि- ध्यामि इति ॥ १०॥ प्रसूतो ब्रह्मणा हविः प्रोक्षति-देवस्य त्वा सवितुः प्रसवे ऽश्विनो- बाहुभ्यां पूष्णो हस्ताभ्याममये जुष्टं प्रोक्षामि ॥ अनीषोमाभ्याम् [1.1.5e] इति यथादेवत- मेकैकं त्रिस्त्रिः प्रोक्षति ॥ ११ ॥ हविः प्रोक्षन्नाग्निमभिप्रोतति ॥ १२ ॥ हविः प्रोक्ष्य पात्राणि प्रोक्षति ॥ १३ ॥ उत्तानानि पर्यावृत्यै शुन्धध्वं दैव्याय कर्मणे देवय- ज्यायै [1. c. f] इति त्रिः कुर्यात् ॥ १४॥ प्रोक्षणीना शेषमित्याश्मरथ्यः सर्वाभिः प्रोक्षेदित्यालेखनः ॥ १५॥ ॥२०॥ सावित्रेण कृष्णाजिनमादायोत्करे त्रिरवधूनोत्यूर्ध्वप्रीवं बहिर्विशसनम्- अवधूत रक्षो ऽवधूता अरातयः [1. c. g] इति ॥१॥ उत्तरेण विहारं प्रतीचीनग्रीव- मुत्तरलोमास्तृणाति -अदित्यास्त्वगसि [1. c. h] इति ॥ २॥ प्रति त्वा पृथिवी वेत्तु [1. c.] इति प्रतीची भसदं प्रतिसमस्यति ॥३॥ अनुत्सृजन् कृष्णाजिनमु- लूखलमधिर्तयति-अधिषवणमसि वानस्पत्यम् [l. c. i] इति ॥ ४॥ अनुत्सृज- न्नुलूखल हविराषपति-अमेस्तनूरसि वाचो विसर्जनं देववीतये त्वा गृहामि [1. c. k!] इति त्रिर्यजुषा तूष्णीं चतुर्थम् ॥ ५॥ अद्रिरसि वानस्पत्यः [1. c. m] इति मुसलमा- 1 Ga भवानि, Gb भक्षाणां 5 D मभिव. 4 Thus all mass, 2 DGa om, 3 D om. JYS. 1 ·॥ भारद्वाजश्रौतसूत्रम् [१.२६.१० कपालयोगे ऽपियति-धर्मो ऽसि विश्वायुः [1. 1. 81] इति ॥ १०॥ एवमेवोत्तरं पिण्डमादायोत्तरकपालयोगे ऽधिधयति ॥ ११ ॥ एवमनुपूर्वाण्येवैष्वत ऊर्य कर्माणि क्रियन्ते ॥१२॥अत्राज्यं निर्वपति । उपरितरं पा ॥१३॥ ॥२५॥ सर्वाणि कपालान्यभिप्रथयति-उरु प्रथस्वोरु ते यज्ञपतिः प्रथताम् [1. c..] इति ॥१॥ अतुगमनपूपाकृति कूर्मस्येव प्रतिकृतिमश्वशफमात्रं करोति ॥६॥ पाघ्यामप भानीय प्रदक्षिणं लेपेनानुपरिमार्टि-त्वचं गृहीष्व [1. c. k] इत्येकै कम् । नातिक्षारयति ॥ ३॥ त्रिः पर्यग्नि करोति-अन्तरित रक्षो ऽन्तरिता भरातयः [l. c. 1] इति ॥ ४॥ परि वाजपतिः कविः 4. 1. 2t] इति वा ॥५॥ देवस्त्वा सविता अपयतु [1. 1. 8m] इत्युल्मुकैः प्रतितपति ॥ ६ ॥ अमिस्ते तनुवं माति धाक []. c. n] इति दभैरभिज्वलयति ॥ ७ ॥ अविदहन्तः श्रपयत [TB 3. 2. 8.7] इति वाचं विसृजते ॥ ८॥ सं ब्रह्मणा पृच्यस्व [1, 1. 8p] इति वेदेन पुरोडाशे साकारं भस्माभ्यूहति ॥ ६॥ प्रथालिप्रक्षालनं पात्रीनिणेजनमित्युल्मुकेनाभि- तप्य स्फ्येनान्तवेंदि तिस्रः प्राचीरुदीची; लेखा लिखित्वासँस्यन्दयन् प्रत्यगप. वर्ग त्रिनिनयति-एकताय स्वाहा [1. c. g] इत्येतैः प्रतिमन्त्रम् ॥ १०॥ ॥२६॥ .. इति देशपूर्णमासे प्रथमः प्रश्नः ॥ 1G 2 Gab oti 1-4 D प्रथमः, G प्रथमः खण्डः; Go gives no colophon. 3D नयन् JVS.1 100 ·देवस्य त्वा सवितुः प्रसवे इति स्फ्यमादाय तृणेन संमृशति-शतभृष्टिरसि वान- स्पत्यो द्विषतो वधः सहस्रमृष्टिः शततेजा वायुरसि तिग्मतेजाः इति ॥१॥ अपरेणाहवनीयं वेदिर्भवति यजमानमाध्यपरिमिता वा प्राची ॥२॥ यथा हवी ध्यासनानि संभवेदेवं तिरश्ची ॥३॥ वेदेन वेदि विविदुः पृथिवी सा पप्रथे पृथिवी पार्थिवानि । गर्भ बिभर्ति भुवनेष्वन्तस्ततो यज्ञो जायते विश्वदानिः ॥ [TB 3. 3. 9. 10] इति पुरस्तात् स्तम्बयजुषो वेदेन वेदि त्रिः संमार्टपुपरिष्टाद् वा ॥४॥ पूर्वार्धाद् वित्तीयदेशाद् वेदेः स्तम्बयजुर्हरति ॥ ५॥ पृथिव्यै वर्मासि इत्यन्तवैदि प्रागन- मुदगग्रं वा दर्भ निधाय तस्मिन् स्फ्येन प्रहरति-पृथिवि देवयजन्योषध्यास्ते मूलं मा हि सिषम् [1. 1. 9d] इति ॥६॥ अपहतो ऽररुः पृथिव्यै [l. c.] इति स्फ्येन सतृणान् पाँसूनपादाय हरति-व्रजं गच्छ गोस्थानम् [1. c. k] इति ॥७॥ वर्षतु ते द्यौः [l. c. इति वेदि प्रत्यवेक्षते ॥८॥ उत्तरतो निवपति-बधान देव सवितः परमस्या परावति शतेन पाशर्यो ऽस्मान् द्वेष्टि यं च वयं द्विष्मस्तमतो मा मौक् ॥ अररुस्ते दिवं मा स्कान् [l.c. gr] इति ॥ ॥स उत्करो भवति ॥१०॥ तमानीध्रो गृहाति-अररो दिवं मा पप्तः इति ॥ ११॥ एवमेव द्वितीय हरत्येवं तृतीयम् ॥ १२ ॥ अपहतो ररुः पृथिव्यै देवयजन्य [1. c.1] इति द्वितीयमपादत्ते ॥ १३ ॥ अपहतो ऽररुः पृथिव्या अदेवयजनः [l.c.n] इति तृतीयम् ॥ १४॥ ॥१॥ तूष्णीं चतुर्थ हत्वा स्क्येन वेदिं परिगृहाति ॥१॥ वसवस्त्वा परि गृहन्तु गायत्रेण छन्दसा [l. c. s] इति दक्षिणतः॥२॥ रुद्रास्त्वा [l. c.] इति पश्चात् ॥३॥ आदित्यास्त्वा [1. c.] इत्युत्तरतः॥४॥ स्फ्येन वै सर्व वेदिकर्म क्रियते ॥५॥ ततः .संप्रेष्यति- इमां नराः कृणुत वेदिमेत्य वसुमती रुद्रवतीमादित्यवतीम् । - 2 DGa °वी- 1G. ज. 101 Jvi.1 ·१८ भारद्वाजश्रौतसूत्रम् वर्मन दिवो नाभा पृथिव्या यथायं यजमानो न रिष्येत् ॥ [TB 3.7.7.13,14] एत देवेभ्यो जुष्टामदित्या उपस्थे। इमां देवा अजुषन्त सर्वे। रायस्पोषा यजमानं विशन्तु ॥ इति ॥ ६ ॥ अथास्या उत्तमां त्वच समुद्धत्योत्करं गमयति ॥ ७ ॥ अथैनां खनति व्यङ्गुलं व्यङ्गुलं चतुरङ्गुलं वा सीतामात्री रथवर्ममात्रीं यावत् पार्णयाः श्वेतं तावतीं वा-देवस्य सवितुः सवे कर्म कृण्वन्ति वेधसः [1. 1. 9t] इति ॥८॥ मूलं छिनत्ति ॥ ६ ॥ श्रा प्रतिष्ठायै खनति ॥ १० ॥ प्राञ्चौ वेधंसावुनयत्यभित आहवनीयं प्रतीची श्रोणी अभितो गार्हपत्यम् ॥ ११॥ मध्ये संनतां प्राचीमुदीची प्रवणां पुरस्तादहीयसी पश्चात् प्रथीयसी दक्षिणतो वर्षीयसी पुरीषवतीं करोति ॥ यत् पुरीषमतिशेत उत्करं' तद् गमयति ॥ १३ ॥ यत् तृणं मूलं वाति शेते स्फ्येन तच्छिनत्ति न नखेन ॥ १४ ॥ ॥२॥ पाहार्यपुरीषां पशुकामस्य वेदिं कुर्यात् खननपुरीषां प्रजाकामस्येति विज्ञायते ॥ १॥ उदुप्य नित्यमन्यदावपेदित्येकमखातायामेवान्यदावपेदित्यपरम् ॥२॥ यत्र खनेत् तत्र खननमन्त्रं जपेत् ॥ ३ ॥ अधिश्रितेषु हविष्णु पौर्णमास्यां वेदिं कुर्यात् ॥ ४॥ पूर्वेद्युः प्राग् बर्हिष अाहरणादमावास्यायाम् ॥ ५॥ यत् प्रागुः तरस्मात् परिग्रोहात् तत् कृत्वोपवसति ॥६॥ समानमितरत् ॥ ७ ॥ ब्रह्माण- मामन्त्रयते-ब्रह्मन्नुत्तरं परिग्राहं परिग्रहीष्यामि इति ॥ ८॥ प्रसूतो ब्रह्मणा स्फ्येन वेदिं परिगृह्णाति-ऋतमसि [1. c. u] इति दक्षिणतः ऋतसदनमसि [1. c.] इति पश्चात् ऋतश्रीरसि [1. c. v] इत्युत्तरतः ॥ ॥ अथैनाँ स्फ्येन प्रतीची योयुप्यते-धा असि स्वधा असि [1. c.] इति ॥ १० ॥ अनुवाकशेषेण पश्चार्धे वितृतीयदेशे वेदेः स्फ्यं तियञ्च स्तब्ध्वा संप्रेष्यति-प्रोक्षणीरासादयेध्माबर्हिरुप- सादय ॥ युवं च सुचश्च संमृड्डि ॥ पत्नी संनयाज्येनोदेहि इति ॥ ११ ॥ श्राग्नीध्र एतानि ।' कर्माणि कुर्यादित्येकमध्वर्युरित्यपरम् ॥ १२॥ उपनिनीय प्रोक्षणीः स्फ्यस्य वर्त्मन् दक्षिणेन स्फ्यमसँस्पृष्टा बर्हिरासादयति ॥ १३ ॥ यं द्विष्यात् तं ध्यायेत् ॥ १४ ॥ उत्करे पुरस्तात् प्रत्यञ्च स्फ्यमुदस्यति-शतभृष्टिरसि वानस्पत्यो द्विषतो वधः [2. 6. 4. 1] इति ॥ १५ ॥ यं द्वेष्टि तस्य नाम गृह्णाति ॥ १६ ॥ हस्ताववनिज्य स्फ्यं प्रक्षालयति । नाग्रं प्रतिमुञ्चति ॥ १७ ॥ वेदिं कृत्वा नानवनिज्य हस्तौ पात्राणि . । 3 DbGc ग्र० 1 D 2 Gb om, JVS. 1 102 ·१६ २.५.६] भारद्वाजश्रौतसूत्रम् पराहण्यात् ॥ १८॥ उत्सरेण प्रणीताः पश्चात् प्रागप्रमिध्माबहिषी उपसादयति ॥१६॥ ॥३॥ - दक्षिणमिध्ममुत्तरं बर्हिः ॥ १॥ घुवं च चश्चै प्राशित्रहरणं चादाय गार्हपत्ये वाहवनीये वा निष्टपति-प्रत्युष्ट रक्षः प्रत्युष्टा अरातयः [1.1.10a] इति ॥२॥ वेदाप्रैः प्रतिविभज्य संमार्टि । अप्रतिविभज्य वा ॥ ३॥ सुवमग्र उत्तानं धारयमाणोऽत्रैरन्तरतो ऽभ्याकार सर्वतो बिलमभिसमाहारं तन्मूलैर्दण्डम्- गोष्ठं मा निर्मुक्षम् [1. c. c] इति ॥४॥ जुहूँ समायुत्तानों धारयमाणो ऽत्रैरन्त- रतो ऽभ्याकारं प्राची मध्यैर्बाह्यतः प्रतीची मूलैर्दण्डम्-वाचं प्राणं मा निर्मुक्षम् [l. c. d] इति ॥५॥ उपभृत समाटि तिरश्ची धारयमाणो ऽत्रैरन्तरतो ऽभ्या. कारं प्रतीची मध्यैर्बाह्यतः प्राची मूलैर्दण्डम्-चक्षुः श्रोत्रं मा निर्मक्षम् [1. c.] इति ॥ ६॥ यथा घुवं तथा ध्रुवाम्-प्रजां योनि मा निर्मक्षम् [l. c.] इति ॥७॥ रूपं वर्ण मा निर्मुक्षम् ॥ वाजिनं त्वा सपत्नसाहँ समामि [1. c. c] इति प्राशि- त्रहरणम् ॥ ८॥ न संमृष्टानि चासंमृष्टानि च सँस्पर्शयेत् ॥ ६॥ यदि सँ- स्पर्शयेत् पुनरेव निष्टप्य संमृज्यात् ॥ १० ॥ संमृष्टानि निष्टपति-अमेर्वस्तैजि- छेन तेजसा निष्टपामि [1. c. B] इति ॥ ११ ॥ ॥४॥ अथैतानि संमार्जनान्यद्भिः संस्पृश्याग्नौ प्रहरति ॥१॥ यतरस्मिन् निष्टपति- दिवः शिल्पमवततं पृथिव्याः ककुभि श्रितम् । तेन वय सहस्रवल्शेन सपन्नं नाशयामसि स्वाहा ॥ [TB 3. 3. 2. 1] इति ॥ २॥ उत्करे वोदस्यति ॥ ३॥ पत्नीमूर्ध्वखुमासीनाँ संनयति तिष्ठन्ती वा । स्वयं वा पत्न्यात्मानं मौन योक्त्रेणान्यतरतः पाशनाभ्यन्तरं वाससो बाह्यतो वा-प्राशासाना सौमनसम् [1. 1. 10e] इति ॥ ४॥ उत्तरेण नाभिं निष्ट क्ये ग्रन्थि कृत्वा दक्षिणतो नाभेः पयूहते ॥ ५॥ अमे गृहपते उप मा हृयस्व इति गाईपत्यमभिमन्त्रयते ॥६॥ देवानां पन्नीरुप मा हृयध्वम् इति देवपत्नीरपरेण गाई- पत्यम् ॥ ७ ॥ देवपल्या लोकपतिष्ठते-पनि पत्न्येष ते लोको नमस्ते अस्तु मा मा हिंसीः इति ॥ ८॥ देशाद् दक्षिणत उदीच्युपविशति- इन्द्राणीवाविधवा भूयासमदितिरिव सुपुत्रा । 1G प्राग् for प्रागग्रम् 4 DGb वाजि 2 DaGac add स, Dbadd -मस. 5 Gb संमार्टि 3-3 D जुहूमुत्तानां संमार्टि प्राची 6G लोक ठ. •108 JVS. 1 ·भारद्वाजभौतसूत्रम् [२.७.३ अस्थूरि त्वा गार्हपत्योपनिषदे सुप्रजास्त्वाय ॥ [TB 3. 7. 5. 10,11] इति ॥६॥ गाईपत्यमभिमन्त्रयते-सुप्रजसस्त्वा वयम् [1. 1.10] इत्येतया ॥१०॥ मम पुत्राः शत्रुहणो अथो मे दुहिता विराट् । उताहमस्मि संजया पत्युर्मे श्लोक उत्तमः ॥ इति च ॥ ११ ॥ पूषा ते विलं विष्यतु इति सर्पिर्धानस्य बिलं विष्यति ॥१२॥ अदितिरस्यच्छिद्रपत्री इत्याज्यस्थालीमादाय ॥ १३॥ ॥५॥ तस्यां पवित्रान्तर्हितायां प्रभूतमाज्यं निर्वपति-महीनां पयो ऽस्योषधीनां रस- स्तस्य ते ऽतीयमाणस्य निर्वपामि देवयज्यायै [TB. 3. 3. 3. 5] इति ॥१॥ दक्षिणाना- वधिधयति-इदं विष्णुर्वि चक्रमे [1. 2. 13e] इति ॥२॥ विलाप्य वा निर्वपति ॥३॥ इवे त्वा [1. 1. 1a] इति दक्षिणार्धे गार्हपत्यस्याधिश्रयति ॥४॥ ऊर्जे त्वा [l. c.] इत्यपादाय वेदेनोपयम्य पन्या उपयच्छति ॥ ५॥ तत् सा निमील्या- नुच्छ्रसन्त्यवेक्षते-महीनां पयो ऽस्योषधीना रसो ऽदब्धेन त्वा चक्षुषावेक्षे सुप्रजास्त्वाय [1.1. 10k] इति ॥ ६॥ तेजो ऽसि इत्युत्तरार्धे गार्हपत्यस्याधिश्रयति ॥ ७॥ तेजसे त्वा इत्यपादाय वेदेनोपहर्ताहरति-तेजो ऽसि तेजो ऽनुप्रेहि [1. c.1] इति ॥ ८ ॥ माहवनीये ऽधिश्रयति-अमिस्ते तेजो मा वि नैत् [1. c.] इति ॥ ६॥ उत्तरेण मोक्षणीः स्फ्यस्य वर्त्मन् सादयति-अमेर्जिह्वासि सुभूदेवानां धाम्नेधान्ने देवेभ्यो यजुषे- बजुषे भव [1. c. mn] इति ॥ १० ॥ अथैनद॑ध्वर्युश्च यजमानश्च निमील्य वी- क्ष्यानुच्छ्रसन्ताववेक्षते-प्राज्यमसि [1. 6. 18] इति प्रतिपद्य तस्य ते भक्षीय [1. c.] इत्यन्तेन ॥ ११॥ अथैन<दगग्राभ्यां पवित्राभ्यां पुनराहारं त्रिरुत्पुनाति- शुकमसि ॥ ज्योतिरसि ॥ तेजो ऽसि [1. 1. 100] इत्येतैर्मन्त्रैः ॥ १२॥ प्राज्यवतीभ्यां पवित्राभ्यां प्रोक्षणीरुत्पुनाति-देवो वः सवितोत्पुनातु [i. c. p] इति पच्छो गायत्र्या अनिष्कासिना खुवेणान्तवेद्याज्यानि गृह्णाति ॥ १॥ वेदे चुचो ऽत्याधाय चतुर्ग्रहीतं जुह्वाम्-शुक्रं त्वा शुक्रायां धान्नेधान्ने देवेभ्यो यजुषेयजुषे गृह्णामि [1. c. q] इत्येतैत्रिभिर्मन्त्रैः । पञ्चानां त्वा वातानाम् [1. 6. 10] इति चतुर्थम् ॥२॥ एवमे- 6Gc oम. 1Gc मनुम 2 Ga °पात्रा, Go पवित्रा 3G. त्य +Ga वेदेनोपत्याः, Gb वेदेनोपयाम्या. Gb जुहू 7 Gc 9° 8 DGa om. 9 Gab ६० JV.1 104 ।

·। २...] भारद्वाजश्रौतसूत्रम् २१ वोत्तरैमन्त्रैरुपभृति धुवायामिति गृहाति ॥ ३॥ अष्टगृहीतमुरभृति चतुर्ग्रहीतं ध्रुवायां पशगृहीतं पशुकामस्य ॥ ४ ॥ तैरेव मन्त्रैर्यजमानो ऽनुमन्त्रयते ॥५॥ मपि वाध्वर्यवैरेवाध्वर्युप्रेढीयात् ॥ ६॥ याजमानैर्यजमानो ऽनुमन्त्रयते ॥ ७ ॥ भूयो जुहां गृह्वात्यल्पीय उपभूति भूयिष्ठं ध्रुवायाम् ॥ ८॥ समंखिलं धारयमाणो जुबां गृह्णाति मध्यदेश उपभृति भूमौ प्रतिष्ठितायां ध्रुवायाम् ॥ ६॥ नान्तर्वेदि गृहीतस्य पश्चात् प्रतिहरन्ति ॥ १० ॥ नोकर भाज्यं किंचन सादयति ॥ ११ ॥ आपो देवीरप्रेपुवः [1. 1. 58] इति प्रेक्षणीरभिमन्य ब्रह्माणमामन्त्रयते-ब्रह्मन् प्रोक्षिष्यामि इति ॥ १२ ॥ प्रसूतो ब्रह्मणा विषायेध्मं प्रोक्षति-कृष्णो ऽस्याखरेष्ठोऽमये त्वा स्वाहा [1. 1. 11a] इति ॥ १३॥ वैदिरसि [l. c. b] इति वेदिं बर्हिरसि [l. c. c] इति बर्हिः । एकैकं त्रिनिः प्रोक्षति ॥ १४ ॥ अन्तर्वेदि पुरोगन्धि बहिरासाद्य प्रोक्षति-दिवे त्वा [1. c. d] इत्यग्रं अन्तरिक्षाय त्वा [1. c.] इति मध्यं पृथिव्यै त्वा [1. c.] इति मूलम् ॥ १५ ॥ घुच्यग्राण्युपपाय्य मूलान्युप- पाययति ॥ १६॥ ॥७॥ सहघुचा पुरस्तात् प्रत्यञ्च प्रन्थि प्रत्युतति-पोषाय त्वा इति ॥ १॥ यत् प्रोक्षणीनामुच्छिष्यति तदन्तर्वेदि निनयति-स्वधा पितृभ्यः [1. c. e] इति ॥२॥ दक्षिणायै श्रोणरुपक्रम्योत्तरस्याः संततां धाराँ स्रावयति ॥ ३॥ पूषा ते प्रन्थि विष्यतु इति बर्हिविनसयति ॥ ४॥ ऊर्व प्राञ्चमुद्गूढं प्रत्यञ्चमायच्छति ॥ ५॥ पुरस्तात् प्रस्तरं गृह्णाति । नानुमार्टि न प्रतिमाटि नावधूनोति । कर्षभि- वापाद-विष्णो स्तूपो ऽसि [1. c. g] इति ॥६॥ तस्मिन् पवित्रे अपि- सृजति- अयं प्राणश्चापानश्च यजमानमपिगच्छताम् । यज्ञे त्यभूता पोतारौ पवित्रे हव्यशोधने ॥ [TB 3. 7. 4. 12] इति ॥ ७ ॥ ततः संप्रेष्यति- स्तृणीत बर्हिः परिधत्त वेदि जामि मा हि सीरमुया शयाना । दर्भ स्तृणीत हरितैः सुवर्णैर्निष्का इमे यजमानस्य बने । 1 Gac येत 7 D सावित्र्या वपति 2 Gb भूमि- 8 D छेत् 3 Ga• ति, Gb प्रहरन्ति, Ge परिहरन्ति 9 Da 'धत्ते, Db 'धाते, Gb पाके tor 4 G वित्रस्येमं पादते 10 D अभिस्तु 6 Gbc sira 5 Gb om. .105 ·भारद्वाजधौतसूत्रम् [२.१०.३ इति ॥ ८॥ ब्रह्मणे प्रस्तरं प्रयच्छति'-प्राणापानाभ्यां त्वा सतनुं करोमि इति ॥ ६ ॥ ब्रह्मा यजमानाय-यजमाने प्राणापानौ दधामि इति ॥ १०॥ मयि प्राणापानौ इति यजमानः प्रत्याह ॥ ११ ॥ शुल्ब स्तृणाति-ऊर्णाम्रदसं त्या स्तृणामि [1. 1. 110] इति ॥ १२॥ या दक्षिणायै श्रोणेः प्रपाद्योत्तरस्मादसात् संतत सर्वस्यां बेघां बर्हिः स्तुणाति बहुलमनतिरश्नम्-ऊर्णाम्रदसं त्वा स्तृणामि [1. c.] ' इति विधातु पञ्चधातु वा प्रागपवर्ग प्रत्यगपवर्ग वा ॥ १३ ॥ अप्रैर्मूलान्याछादयति ॥ १४॥ ॥८॥ धातौधातौ मन्त्र जपति ॥ १॥ अत्रके ऽनूयाजार्थे उल्मुके निरूहन्ति ॥२॥ प्रस्तरं धारयमाणो ऽपरेणाहवनीयँ स सँस्पृष्टान् परिधीन परिदधात्युद- गनं मध्यमम्-गन्धर्वो ऽसि विश्वावसुः [1. c.i] इति इन्द्रस्य बाहुरसि [1. c.k] इति दक्षिणं मित्रावरुणौ त्वा [1. c. 1] इत्युत्तरम् ॥ ३॥ अभ्यग्रमाहवनीयं दक्षिणमवागzमुत्तरम् ॥ ४॥ एवमनुपूर्वाण्येवैष्वत ऊर्ध्व कर्माणि क्रियन्ते ॥५॥ सूर्यस्त्वा पुरस्तात् पातु [1. c. m] इत्याहवनीयमभिमन्य मध्ये ऽनेरूचे प्राधा- रसमिधावादधाति ॥ ६॥ वीतिहोत्रं त्वा कवे [1. c. n] इति दक्षिणाम् ॥७॥ तूष्णीमुत्तराम् ॥ ८॥ बर्हिषः समावनन्तर्गौं विधृती कृत्वा मध्ये वेदेरुदीची- नाग्रे निदधाति-विशो यन्त्रे स्थः [1. c. 0] इति ॥ ६॥ विधृत्योः प्रस्तर सादयति-वसूनौँ रुद्राणामादित्यानाँ सदसि सीद [1. c. p] इति ॥ १० ॥ प्रस्तरे जुहूम्-जुहूरसि घृताची [l. c. g] इति ॥ ११ ॥ समं मूलैर्दण्डं करोति ॥ १२ ॥ उत्तरेण जुहूमुपभृतं प्रतिकृष्टतरामधस्ताद् विधृत्योः उपमृदसि [l. c.] इति ॥ १३ ॥ उत्तरेणोपभृतं ध्रुवां प्रतिकृष्टतरामुपरिष्टाद् विधृत्योः ध्रुवासि [1. c.] इति ॥ १४॥ असंस्पृष्टाः सादयति ॥ १५॥ दक्षिणेन जुहूँ खुवँ सादयति । उत्तरेण वा. ध्रुवाम्-ऋषभो ऽसि शाक्वरो घृताचीना सूनुः प्रियेण नाम्ना प्रिये सदसि सीद [TB 3. 7. 6. 10] इति ॥ १६ ॥ ॥६॥ अथैनों अभिमन्त्रयते-एता असदन् [1. 1. 117] इत्यनुवाकशेषेण ॥ १ ॥ विष्णूनि स्थ वैष्णवानि धामानि स्थ प्राजापत्यानि इत्याज्यान्यभिमन्त्रयते ॥ २॥ सत्रु- वामाज्यस्थाली वेदं पात्री चादायापरेण गार्हपत्यमुपविश्य इदमहँ सेनाया अभीत्व] 5 Ga adds दी 2D पाया 3 Gb उपक्रम्योत्त. 7 D नम, Gb नाम् 1Gb om. 6 DGac अप्र. G मवाप्र. JVs.1 106 ·२.११.१३] भारद्वाजधौतसूत्रम् २३ मुखमपोहामि [TB 3. 7. 5. 1,2] इति वेदेन पुरोडाशात् साकारं भस्मापोह्याभि- मन्त्रयते-सूर्य ज्योतिर्विभाहि महत इन्द्रियाय बलाय इति ॥ ३॥ पात्र्यामुपस्तुणाति- स्योनं ते सदनं करोमि घृतस्य धारया सुशेवं कल्पयामि । तस्मिन् सीदामृते' प्रतितिष्ठ बीहीणां मेध सुमनस्यमानः ॥ [1. c. 2, 3] इति ॥ ४॥ प्राज्येनाभिघारयति- आप्यायतां घृतयोनिरनिहव्यानुमन्यताम् । खमव त्वचमच सुरूपं त्वा वसुविदं पशूनां तेजसामये जुष्टमभिघारयामि ॥ [1. c. 2] इति दक्षिणम् । तूष्णीमुत्तरम् ॥ ५॥ सांनाय्यमभिधारयति- यस्त आत्मा पशुषु प्रविष्टो देवानां विशमनु यो वितस्थे। आत्मन्वान् सोम घृतवान् हि भूत्वां देवान् गच्छ सुर्विन्दै यजमानाय मत्यम् [1. c. 3] इति ॥ ६॥ पाञ्यामुद्वासयति-- आईः प्रथस्तुर्भुवनस्य गोपाः। शृत उत्स्नाति जनिता मतीनाम् ॥ [1. c.] इति ॥ ७॥न पर्यावर्तयति न भिनत्ति ॥८॥ ॥१०॥ इरा भूतिः पृथिव्यै रसो मोत्क्रमीत् [1. c.] इति कपालानि प्रत्यनक्ति ॥१॥ अथैनावपरिवर्गमणिकोषमनक्ति–देवस्त्वा सविता मध्वाननु [1. 3. 5d] इति ॥२॥ उपरिष्ठादभ्यज्याधस्तादुपानक्ति ॥ ३॥ स्वक्कमकूर्मपृषन्तं कृत्वा सांनाय्ये चाल- कृत्यान्तर्वेदि चतुर्होत्रा पौर्णमास्याँ हवी यासादयेत् । पञ्चहोत्रामावास्या- याम् ॥ ४॥ भूर्भुवः सुवः इति प्रथमायां पौर्णमास्याम् ॥ ५ ॥ संवत्सरे पर्यागत एताभिरेवासादयेत् ॥ ६॥ प्रथम एव संवत्सर इत्याश्मरथ्यः । संवत्सरेसंवत्सर इत्यालेखनः ॥ ७॥ अपरेण खुचः पुरोडाशावासादयति ॥ ८ ॥ मध्ये वेदेः सां. नाय्यकुम्भ्यौ संधाय दक्षिणस्यां वेदिश्रोण्याँ शृतमासादयत्युत्तरस्यां दधि ॥६॥ अपि वा पूर्व शृतमपरं दधीत्येकेषाम् ॥ १० ॥ अग्रेण ध्रुवां वे सादयति- अयं वेदः पृथिवीमन्वविन्दद् गुहा सती गहने गहरेषु । स विन्दतु यजमानाय लोकमच्छिद्रं यज्ञं भूरिकर्मा करोतु ॥ [TB 3. 7. 6. 13] इति ॥ ११ ॥ वेद्यन्तान् परिस्तीर्य होतृर्षदनं कल्पयति ॥ १२ ॥ जघनेन 4 DGb स्वक्लकूर्मपृष्टन्तं, Go स्वतं कूर्म- 2 TaitBr. सुवर्विद Ga missing. 3 DGac निका. . . 1 D तं पृषदन्तं; 5 D. 101 JYS,1 ·भायाजभौतसूत्रम् [२.१३.१५ वेदिमुदगर्दभैः सस्तीर्ण भवति ॥ १३ ॥ ॥ ११ ॥ ततः संप्रेष्यति-अमये समिध्यमानायानुब्रूहि इति ॥१॥ मासीन इध्मं प्रवेप्रणवे समिधमादधाति ॥२॥ यत्राभिजानाति सामिदो अन्न आहुत [TB 3. 5. 2. 3] इति तदेकामनूयाजसमिधमवशिष्य सर्वमिध्मशेषमभ्याधाय देना- हवनीयं विरुपवाजयति ॥ ३॥ खुवेण ध्रुवाया भाज्यमादाय वेदेनोपयम्योत्तरं परिधिसंधिमन्ववहत्य दक्षिणाप्राश्चमासीनः संततमृजुमाघारमाघारयति ॥४॥ प्रजापति मनसा घ्यायन् खुवेणाज्यस्थाल्या भाज्यमादाय ध्रुवामाप्याययति आ प्यायतां ध्रुवा घृतेन [1.6.5a] इत्येतया ॥५॥ तत्रैषो ऽत्यन्तप्रदेशो यत्र कच ध्रुवाया भाज्यमादत्त एवमेवैनमाप्याययति। ध्रुवाया एवानादिष्टाज्यार्थाः क्रियन्ते ॥६॥ ततः संप्रेष्यति-अमीत् परिधी श्वानि च त्रिस्त्रिः संमृड्ढि इति ॥७॥ सस्पयैः रिध्मसंनहनैरानीघ्रः परिधीरश्वानि च विलिः समाटि ॥८॥ तूष्णीं परि- धीन् ॥ ६ ॥ अग्ने वाजजिद् वाजं त्वा सरिष्यन्तं वाजं जेष्यन्तं वाजिनं वाजजितं वाजजित्यायै समाऱ्याग्निमन्मादमन्नाधाय इत्यग्नि समार्टि ॥ १० ॥ अप्रेण जुहं ध्रुवां चोत्तानी पाणी प्रतिष्ठाप्य ॥ ११॥ ॥१२॥ श्रावनीयायाञ्जलिं करोति-भुवनमसि विप्रथस्व ॥ अमे यष्टरिदं नमः [1. 1. 12ad] इति ॥ १ ॥ जुर्मादसे-जुङ्केहि [1. c. c] इति । उपभृतम् उपमृदेहि [l. c. d] इति ॥२॥ उपभृति जुहूमत्यादधाति-सुयमे मे अद्य घृताची भूयास्त स्वावृतो सूपाकृतौ इति ॥३॥ तत्रैषो ऽत्यन्त प्रदेशो यत्र कचोपभृति जुइमत्यादधाति मुखत एवाध्यूहति मुखत उपावहरति ॥ ४॥ न च सँशियति नाभिदेशे च सुचौ धारयते ॥ ५॥ समं प्राणैरित्येकेषाम् ॥ ६॥ अप्रेण ध्रुवामनवक्तिनन् प्रस्तरमत्याक्रामति-श्रमाविष्णू मा वामव क्रमिषम् [l.c. e] इति ॥ ७॥ दक्षिणतो ऽवतिष्ठते-विष्णो स्थानमसि [l. c. M] इति ॥ ८॥ अन्तर्वेदि दक्षिणः पादो भवति। अवघ्र इव सव्यः ॥ ६॥ दक्षिणं परिधिसंधिमन्यवहत्योर्ध्वस्तिष्ठानन्या- रग्धे यजमाने प्राचमुदच संततमृजुमाघारमाघारयति-समारभ्यो? ऽध्वरः [l. c. k] इति ॥१०॥ न्यञ्चमाघारयेद् वृष्टिकामस्यो स्वर्गकामस्य ॥ ११ ॥ एतं भूयिष्ठमाहुतीनां जुहोति ॥ १२॥ हुत्वा है प्राणिति ॥ १३॥ हिं बृहद्भाः [l. c. n] इति घुचमुद्गृह्णाति ॥ १४ ॥ असंस्पर्शयम् खुची प्रत्याक्रामति- - 1 DGC त्यंतः 2 D संसि. 4-4 Gbc हुत्वानु-; others as above. 5 Thus all the mss. हिं not in raits. 3 D अवधः (omitting इव), Ga अविसुनस् JVs. 1 1084 ·२५ - २.१५.८] भारद्वाजभौतसूत्रम् पाहि मामे दुश्चरितादा मा सुचरिते भज [1. 1. 120] इति ॥ १॥ एते एवा- क्रमणप्रत्याक्रमणे मन्त्रवती भवतः॥२॥ तत्रैषो ऽत्यन्तप्रदेशो या उत्तरता सत्रा- इतीर्जुहोत्युत्तरं परिधिसंधिमन्ववहत्य ता जुहोति । या दक्षिणतो दक्षिण परिधि संधिमन्यवहत्य ताः ॥३॥ दक्षिणेनैव दक्षिणाकामति सव्येनोदछ । अपि वा सव्येन दक्षिणा दक्षिणेनोद ॥ ४॥ प्रत्याक्रम्य जुहा धुवाँ समनक्ति-मखस्य शिरो ऽसि सं ज्योतिषा ज्योतिरताम् [l. c. p] इति ॥ ५ ॥ उन्नीत रायः इति खुवेख धुवाया भाज्यमादाय सुवीराय स्वाहा इति जुहं प्रत्यभिधारयति ॥६॥ यज्ञेन यज्ञः संततः इति जुड़ा ध्रुवाम् ॥ ७॥ निधाय घुचौ वेदेरव्यन्तं तृणमादा. योत्तरत उत्करे प्राची प्रवरायावतिष्ठते- क इदमध्वर्युभविष्यति स इदमध्वर्युभविष्यति । यशो यशस्य विष्णो स्थाने तिष्ठामि । वागार्विज्यं करोतु मन पार्विज्यं करोतु । वाचं प्रपद्ये । भूर्भुवः सुवः ॥ इति पूर्वो ऽध्वर्युः । क इदममी भविष्यति स इदमनी भविष्यति । यज्ञो यज्ञस्य विष्णो स्थाने तिष्ठामि । बागार्विज्यं करोतु मन पार्विज्यं करोतु । वाचं प्रपद्ये । भूर्भुवः सुवः ॥ इति ॥॥॥१४॥ अपर पानीधः॥१॥ स्फ्यं चेमसंनहनानि चान्धारभेते ॥२॥ ब्रह्मा- णमामन्त्रयते-ब्रह्मन् प्रवरायाश्रावयिष्यामि इति ॥३॥ ततो ब्रह्मणा प्रस्तो' अध्य- युराभावयति-आ श्रावय [1. 6. 11. 1] इति ओ श्रावय इति वा ॥ ४॥ प्रस्तु श्रौषट् [1. c.] इत्यानीधः प्रत्याभावयति ॥५॥ तत्रैषो ऽत्यन्तप्रदेशो यत्र कचाध्वर्युराभावयेन्नित्यमेवानीनोऽपरेणोत्करं दक्षिणामुखस्तिष्ठन् स्क्य सेम- संनहनमूर्व धारयमाणः प्रत्याभावयति ॥ ६॥ आनीधागारे तु सोमे ॥७॥ प्राभाव्य प्रवरं प्रवृणीत-अभिर्देवो होता देवान् यक्षद् विद्वाँश्चिकित्वान् मनुष्वदरतवद- +-4G प्रसृतो ब्रह्मणा, Gb प्रसूतो 5 Ga om. अध्वर्युः; Gb ब्रह्म 1 D दक्षिणं काGbe दक्षिणात्याका. 2 Gbo add By: 3 D रिभ्यंत, Gas rभ्यन्तरं, Gb रप्यन्तः 100 Jvs.1 ·- २६ भारद्वाजश्रौतसूत्रम् [२.१७.६ दोवददोवत् इति यथायो यजमानः ॥ ॥ त्रीनर्षियान् मन्त्रकृत इत ऊवान् वृणीते ॥ ६ ॥ अपि वा मनुवद् इत्येव प्रवृणीते ॥ १० ॥ पुरोहितस्याःयान राक्षः प्रवृणीते ॥ ११ ॥ ब्रह्मण्वदा च वक्षद् ब्राह्मणा अस्य यज्ञस्य प्रावितारः इत्युक्त्वा असौ इति होतुरुपाँशु नाम गृहाति ॥ १२॥ मानुषः इत्युश्चैः ॥ १३॥ वेद्यां तृणमपि- सूज्य ॥१४॥ ॥१५॥ अनपव्याहरन्तः प्रचरन्तीति विज्ञायते ॥ १॥ यत्राभिजानाति घृतवैतीम. ध्वर्यो घुचमास्यस्व [2. 5. 9. 6] इति तज्जुहूपभृतावादायात्याक्रम्याश्राव्याह- समिधो यज इति ॥ २॥ वषट्कृते जुहोति ॥ ३ ॥ श्राश्राव्याश्राव्य यजयज इत्येवो. तरेभ्यः संप्रेष्यति ॥ ४॥ अपरेणाघारसंभेदं प्राचः प्रयाजानभिनॉमन् जुहोति ॥ ५॥ समानत्र वा ॥ ६ ॥ अपि वा समिधः पुरस्ताद् यजति तनूनपातं दक्षि- णत इडः पश्चाद् बर्हिरुत्तरतः स्वाहाकारं मध्ये ॥ ७॥ यत्र समिधस्तत्र सर्वा आहुतीर्जुहुयात् ॥ ८॥ चतुर्थ होष्यन्नौपभृतादध जुबानियते ॥ ६ ॥ पञ्च प्रयाजानिष्ट्वा प्रत्याक्रम्य यज्जुह्वामाज्यं परिशिष्टं तेन हवी व्यभिधारयति- ध्रुवामप्रे ऽथाग्नेयं पुरोडाशमथोत्तरमथ शृतमथ दध्युपभृतमन्ततः ॥ १० ॥ प्रथायतने घुचौ सादयित्वा पुनरादत्ते ॥ ११ ॥ एवमादत्ते भवत आ स्विष्टकृतः ॥१२॥ प्राज्यभागाभ्यां प्रचरति ॥ १३ ॥ अग्नये ऽनुब्रूहि इति संप्रेष्यति ॥ १४ ॥ जुह्वां चतुर्ग्रहीतमाज्यं गृहीत्वा पञ्चगृहीतं वात्याक्रम्याश्राव्याह-अग्निं यज इति ॥ १५ ॥ वषट्कृत उत्तरार्धपूर्वार्धे जुहोति ॥ १६ ॥ नैतामुत्तरेणान्यामाहुति जुहोति प्रत्याक्रम्य ॥ १७॥ ॥१६॥ सोमायानुब्रूहि इति संप्रेष्यति ॥ १॥ यथागृहीतमाज्यं गृहीत्वात्याक्रम्या- श्राव्याह-सोमं यज इति ॥२॥ वषट्कृते दक्षिणार्धपूर्वार्धे प्रबाहुक् पूर्वया जुहोति ॥ ३॥ नैतां दक्षिणेनान्यामाहुतिं जुहोति प्रत्याक्रम्य ॥ ४॥ तत्रैषो ऽत्यन्तप्रदेशः खुवेणैवाज्यदोहयोरित्यवद्यति हस्तेन पुरोडाशस्य ॥ ५॥ जमद- मीनामेव पञ्चावत्तं चतुरवत्तमितरेषाम् ॥ ६ ॥ अप्यजामदग्न्यो जामदग्न्यमाम- व्य पञ्चावत्तं कुर्वीत ॥ ७॥ ततः संप्रेष्यति-अमये ऽनुब्रूहि इति ॥ ८॥ जुलामु- 1 D भरतवददावत्, Ga भरतवद्देवाद्देवत्, 6 Gb जुह्वां समा० Gb भरतवदोवदतोवत् 7Gbc तत प्रा. त्रीन् 8-8 D उत्तरार्धे 3Gb मधुम 4 Gb प्रयाजाननभि च का. 10 Gb om, sa . 2 DGa om. 9 DGa om. 6Gb सामद्धतमस्तत्र Vs. 110 ·२.१८.१६] भारद्वाजश्रौतसूत्रम् पस्तीर्याग्नेयस्य पुरोडाशस्याङ्गुष्ठेन माँससँहिताभ्यामकुलीभ्यां मध्यादवदाय पूर्वार्धादवद्यति पश्चार्धात् तृतीयं यदि पञ्चावदानः-मा भेर्मा संविक्था मा त्वा हिसिषं मा ते तेजो ऽपक्रमीत् । भरतमुद्धरेमनुषिञ्च । अवदानानि ते प्रत्यवदास्यामि । नमस्ते अस्तु मा०मा हिंसीः [TB 3. 7. 5.5] इति ॥ ६ ॥ अङ्गुष्ठपर्वमात्राण्यवदानान्यसंभि- न्दन्नवद्यति ॥ १० ॥ अवदानान्यभिघार्य हविः प्रत्यभिधारयति- यदवदानानि ते ऽवद्यन् विलोमाकार्षमात्मनः । आज्येन प्रत्यनज्म्येनत् तत् त आप्यायतां पुनः ॥ [l. c. 5,6] इति ॥ ११ ॥ श्राक्रम्याश्राव्याह-अग्निं यज इति ॥ १२ ॥ वषद्कृते मध्ये जुहोति ॥१३॥ अपिदधदिवाप्रक्षिणनाज्य हुत्वा पुरोडाशं जुहोति तत आज्यम् ॥१४॥ ॥१७॥ पूर्वापूवाँ संहितामाहुति जुहोत्या स्विष्टकृतः ॥ १॥ अपि वा घुच्य माघारमभिजुहुयात् ॥२॥ तत उपाँशुयाजाय संप्रेष्यति-विष्णवे इत्युपांशु अनुब्रूहि इत्युचैः ॥३॥ यथागृहीतमाज्यं गृहीत्वात्याक्रम्याश्राव्याह-विष्णुम् इत्युपाँशु यज इत्युच्चैः ॥ ४॥ वषद्कृते जुहोति ॥ ५॥ अग्नीषोमीयमेक उपाँ- शुयाज समामनन्ति प्राजापत्यमेके ॥६॥ स एष पौर्णमास्यामेव भवति ॥७॥ यथाग्नेयेनैवमुत्तमेन पुरोडाशेन प्रचरति-अमीषोमाभ्याम् इति पौर्णमास्यां इन्द्रामि- भ्याम् इत्यमावास्यायाम् ॥ ८ ॥ इत्यसंनयतः ॥ ६॥ अथ यदि संनयेत् इन्द्राया- नुब्रूहि इति संप्रेष्यति ॥ १० ॥ महेन्द्राय इति वा यदि महेन्द्रयाजी भवति ॥ ११ ॥ जुदामुपस्तीर्य द्विः शृतस्यावद्यति द्विदनश्चतुरवदानस्य त्रिः पञ्चावदानस्य ॥ १२ ॥ अभिघार्यात्याक्रम्यांधाव्याह-इन्द्रं यज इति ॥ १३ ॥ महेन्द्रम् इति वा ॥ १४ ॥ वषद्कृते जुहोति ॥ १५ ॥ प्रत्याक्रम्य वेण पार्वणी होमौ जुहोति- ऋषभं वाजिनं वयं पूर्णमासं यजामहे । स नो दोहताँ सुवीर्य रायस्पोएं सहस्रिणम् । प्राणाय सुराधसे पूर्णमासाय स्वाहा ॥ [1. c. 13] इति पौर्णमास्याम् । अमावास्या सुभगा सुशेवा धेनुरिव भूय आप्यायमाना। सा नो दोहता सुवीर्य* रायस्पोएं सहस्रिणम् । अपानाय सुराधसे ऽमावास्यायै स्वाहा ॥ [1. c.] 1 Da ऊर्ववलोमा , Gab कारिषमा 2G गृहीत्वाक a 3Gbom. 4 Gb त्रिस्त्रिः 111 JYS.1 ·भायाजभौतसूत्रम् [२.१६.६ २८ इत्यमावास्यायाम् ॥ १६॥ ॥१८॥ अत्र नारिष्ठान होमान् जुहोति- दश ते तनुवो यज्ञ यशियास्ताः प्रीणातु यजमानो धृतेन । नारिष्ठयोः प्रशिषमीडमानो देवानां दैव्ये ऽपि यजमानो ऽमृतो ऽभूत् ॥ स्वाहा ।। यं वां देवा अकल्पयन्नों भागें शतक्रतू । एतद्वां तेन प्रीणानि तेन तृप्यतमँहहौ ॥ स्वाहा ॥ अहं देवानों सुकृतामस्मि लोके ममेदमिष्टं न मिथुर्भवाति । अहं नारिष्ठावनुयजामि विद्वान् यदाभ्यामिन्द्रो अदधाद् भागधेयम् ॥ स्वाहा ॥ अदारसद् भवत देव सोमास्मिन् यज्ञे मरुतो मृडता नः । मा नो विददभिभा मो अशरितर्मा नो विदद् वृजना द्वेष्या या ॥ स्वाहा ।। [TB3.7.5. 11-13] इति ॥१॥ ततःसंप्रेष्यति-प्रमये स्विष्टकृते ऽनुब्रूहि इति ॥२॥ बुढामुपस्तीर्य सर्वेषाँ हविषामुत्तरार्धात् सकृत्सकृष्चतुरबदानस्ये द्विः पञ्चाव- दानस्य ॥ ३॥ स्थवीयाँस्येतानि दैवतेभ्यो भवन्ति ॥ ४॥ द्विरभिधार्य न हविः प्रत्यभिधारयति ॥५॥प्रत्याक्रम्याधान्याह-अमि स्विष्टकृतं यज इति ॥६॥वष- दकृत उत्तरार्धपूर्वार्धे ऽतिहाय पूर्वा आहुतीर्जुहोति ॥ ७ ॥ प्रत्याक्रम्यायतने खुचौ सादयति ॥ ॥ भत्रैके प्राशि समामनन्ति । उपरिष्टादेके ॥ ६॥ ॥१६॥ .. इति दर्शपूर्णमासे द्वितीयः प्रश्नः। 1 Gb adds अवधति 2 Ge repeata उपरिधदेके 3-3 D इति द्वितीयः, Ga ||२, Go द्वितीयः प्रश्नः समासः JVS.1 .

·इडापात्रमुपस्तीर्यानेयस्य पुरोडाशस्य दक्षिणार्धात् पूर्वमिडावदानमव- द्यति- मनुना दृष्टां घृतपदी मित्रावरुणसमीरिताम् । दक्षिणार्धादभिन्दनवद्याम्येकतोमुखाम् ॥ [TB 3. 7.5.6] इति ॥१॥ पृष्ठ संभिद्य पूर्वार्धाद् यजमानभागमवद्यत्यगुमिव दीर्घम् ॥ २॥ संभेदाद् द्वितीयमिडावदानमवति ॥ ३॥ एवं सर्वेषाँ हविषामिडाँ समपद्यति ॥४॥ स्थवीयाँस्येतानि सौविष्टकृतेभ्यो भवन्ति ॥५॥अभिघार्यान्तरा हवी षि खुवच हत्वा होत्र इडामादधाति ॥ ६॥ स्वयं वा होतेडामादत्ते ॥ ७॥ प्रण होतारमध्वर्युदक्षिणातिक्रीमति ॥ ८॥ अनुत्सृजन्निव होतेडयाध्वर्यु परिऍढाति ॥ ६॥ पश्चात् प्राङपविश्य खुवेण होतुरगुलिपर्वणी अनक्ति ॥१०॥ पूर्वमक्त्वा- परमनक्ति ॥ ११ ॥ यथेतं प्रतिपरेत्य पुरस्तात् प्रत्यासीन इडाया इडामादधा- ति ॥ १२॥ हस्त्याँ होने सदुपस्तृणाति द्विरादधाति सकृदभिधारयति ॥ १३ ॥ स्वयं वा होतोत्तरमिडावदानमादत्ते ॥ १४ ॥ लेपार्नुपस्तृणाति ॥ १५॥ लेपाद- भिधारयति ॥ १६ ॥ उपाहूयमानामिडामन्धारभेते अध्वर्युर्यजमानश्च ॥ १७ ॥ यत्राभिजानाति दैव्या अध्वर्य उपहूता उपहूता मनुष्याः [2. 6.7.4] इति ॥१८॥॥१॥ तदध्वर्युरतं मन्त्र जपति-उपहूतः पशुमानसानि [TB 3. 3. 8. 4] इति ॥१॥ यत्राभिजानाति उपहूतो ऽयं यजमानः [2. 6. 7.5] इति तद् यजमान एतमेव मन्त्रं जपति ॥२॥ उपहूतायामिडायामवान्तरेडाँ होता प्रानाति- वाचस्पतये त्वा हुतं प्राश्नामि सदसस्पतये त्वा हुतं प्राश्नामि [2. 6. 8. 1] इति ॥ ३॥ उप- इतामिडां यजमानपञ्चमा ऋत्विजःप्रान्ति- 4 D परिमगृ, Ga परिप्रगृ., Gb परिप्रतिगृ. 2 D दक्षिणा 5 D मु० 3 Da 'डाया अ, Db 'डायां म., Ga'डाया 6 D युवः 1 Gbe पात्र उ. . 118 Jv..1 ·भारद्वाजश्रौतसूत्रम् इडे भागं जुषस्व नो जिन्व गा जिन्वार्वतः । तस्यास्ते भक्षिवाणः स्याम सर्वात्मानः सर्वगणाः ॥ [TB 3.7.5.7] इति ॥ ४॥ प्राश्य तूष्णीमासीता मार्जनात् ॥ ५॥ अन्तर्वेदि पवित्रवति मार्ज- यन्ते-मनो ज्योतिर्जुषताम् [1. 5. 3g] इति ॥ ६॥ आनेयं पुरोडाशं प्राञ्चं विरुज्य प्राशिवहरणमादाय प्राशित्रमवद्यति- अज्यायो यवमात्रादाव्याधात् कृत्यतामिदम् । मा रूरूपाम यज्ञस्य शुद्ध स्विष्टमिदं हविः ॥ [TB 3. 7. 5. 6] इति ॥७॥ एवमुत्तरेषाम् ॥ ८॥ अविरुज्याङ्गुष्ठेनोपमध्यमया चागुल्या यष- मात्र पिप्पलमात्र वादाय ॥६॥ ॥२॥ आग्नेयं पुरोडाशं बर्हिषदं कृत्वा यजमानो ऽभिमृशति । तद् याजमाने व्याख्यास्यामः ॥ १॥ अथैनं चतुर्धा कृत्वा व्यादिशेत्-इदं ब्रह्मण इ होतुरिदम- ध्वोरिदमनीधः [TB 3. 3. 8. 8] इति ॥ २॥ इदं यजमानस्य इत्यध्वर्युर्यजमान- भागम् ॥ ३॥ स्थवीयाँस्येतानीडावदानेभ्यो भवन्ति ॥ ४ ॥ व्यादिश्यानीधे ऽने पडवत्तमादधाति ॥ ५॥ उपस्तीर्यावदीयाभिधार्य पुनरेवोपस्तीर्यावर्दोया- मिधारयति । षडवत्त संपादयति ॥ ६॥ प्राश्नात्याग्नीध्रः- उपहूतो द्यौः पितोप मां द्यौः पिता ह्वयताम् । अभिरामीध्रादायुषे वर्चसे जीवात्वै पुण्याय ॥ [TB 3. 7. 6. 15] इति ॥ ७॥ वेदेन ब्रह्मयजमानभागौ परिहरति ॥८॥ अन्येन होने ऽन्येनाध्व- र्यवे ॥ ६ ॥ पृथिव्यै भागो ऽसि इति होता प्राश्नाति अन्तरिक्षस्य भागो ऽसि इत्यध्वर्युः दिवो भागो ऽसि इति सँस्थिते ब्रह्मा ॥१०॥ अन्वाहार्यपंचने महान्तमोदनं पक्त्वा- मिधार्यानभिधार्य वोद्वास्यान्तवेद्यन्वाहार्यमासनं यजमानो ऽभिमृशति । तद् याजमाने व्याख्यास्यामः ॥ ११॥ ॥३॥ दक्षिणसङ्ग्य उपहत इति संप्रेष्यति ॥१॥ य ऋत्विजामुत्तरतः स्युस्तान ब्यात्-दक्षिणत एत इति ॥२॥ तेभ्यो दक्षिणत आसीनेभ्यो ऽन्वाहार्यं ददाति- ब्राह्मणा अयं व प्रोदनः इति ॥ ३॥ उत्तरतः परीत इति पुनराह ॥४॥ शेषानु- द्वास्योल्मुके अपिसृज्य संप्रेष्यति-ब्रह्मन् प्रस्थास्यामः॥ समिधमाधायामीत् परिधी श्वाग्नि - - om. अवदायामि 2 D om. 1 Gbe "दिशति प्रे. 3G आधा• for अवदा. Gb °स्तीर्याभिधा', Ge •स्तीर्याधा' ; Ga 5 Dन ब्रह्मयजमानभागौ परिप्रा. 6 Gb adds दक्षिण . vs.1 114 ·३.५.१६.] भारद्वाजश्रौतसूत्रम् च सकृत्सकृत् संमृद्धि इति ॥ ५॥ प्रसूतो ब्रह्मणाग्नीध्रो ऽनूयाजसमिधमादधाति- एषा ते ऽमे समित् तया वर्धस्व चाप्यायस्व । वर्धतां च ते यज्ञपतिरा च प्यायता' स्वाहा ॥ इति ॥ ६॥ अस्फ्यैरिध्मसनहनैराग्नीध्रः परिधी श्वाग्निं च सकृत्सकृत् संमार्टि। तूष्णी परिधीन् ॥ ७॥ अमे वाजजिद् वाजं त्वा सस्वाँसं वाजं जिगिवाँस वाजिनं वाजजितं वाजजित्यायै समाऱ्यामिमन्नादमन्नाधाय [TB 3. 7. 6. 17,18] इत्यग्नि संमार्टि ॥८॥ अथैतानि संमार्जनान्यद्भिः संस्पृश्याहवनीये प्रहरति- यो भूतानामधिपती रुद्रस्तन्तिचरो वृषो पशूनस्माकं मा हि सीरेतदस्तु हुतं तव ॥ स्वाहा ॥ [TB 3. 3. 2. 5] इति ॥ ६ ॥ उत्कर उदस्यतीत्येकेषाम् ॥ १०॥ ॥४॥ जुहूपभृतावादायौपभृतं जुह्वाँ समानीयात्याक्रम्याश्राव्याह-देवान् यज इति ॥ १॥ वषद्कृते जुहोति ॥२॥ आश्राव्याश्राव्य यजयज़, इत्येवोत्तराभ्याँ संप्रेष्यति ॥ ३॥ अग्रेणाघारसंभेदं प्रतीचो ऽनूयाजान् यजति ॥ ४ ॥ प्राञ्च- मुत्तममनुसँस्थापयति ॥५॥ उत्तमेनेतरावनुसंभिनत्ति ॥ ६ ॥ प्रत्याक्रम्याय- तने खुचौ सादयित्वा वाजवतीभ्यां व्यूहति ॥ ७॥ वाजस्य मा प्रसवेन [1. 1. 13aj इति दक्षिणेनोत्तानेन सप्रस्तरां जुहूमुद्गृह्णाति । अथा सपन्ना इन्द्रो मे निग्राभे- णाधराँ अकः इति सव्येन नीचोपभृतं नियच्छति ॥ ८ ॥ उग्राभं च [l. c. ] इति जुहूमुद्गृह्णाति । निग्राभं च [1. c.] इत्युपभृतं नियच्छति ॥ ६ ॥ ब्रह्म देवा अवीवृधन [1. c.] इति प्राची जुहूं प्रोहति ॥ १० ॥ अथा सपत्नानिन्द्रामी मे विषूचीनान् व्यस्यताम् [l. c.] इति प्रतीचीमुपभृतं बहिर्वेदि निरस्यति ॥ १२ ॥ अद्भिरभ्युत्योपभृतमभ्यु- दाहृत्य जुड़ा सँस्रावेण परिधीननक्ति-वसुभ्यस्त्वा [1. c. c] इति मध्यमं रुद्रे- भ्यस्त्वा [1. c.] इति दक्षिणं आदित्येभ्यस्त्वा [1. c.] इत्युत्तरम् ॥ १२॥ न प्रस्तरे जुहूँ सादयति ॥ १३ ॥ विधृतीभ्यां प्रस्तर समुल्लिप्य बर्हिषि विधृती अपिसृज्य घुतु प्रस्तरमनक्ति-अत रिहाणाः [1 c. d] इति जुबामग्रं वियन्तु वयः []. c.] इत्युपभृति मध्यं प्रजा योनि मा निर्मुक्षम [1. c. e] इति ध्रुवायां मूलम् ॥ १४ ॥ एवमेव द्वितीयमनक्ति । एवं तृतीयम् ॥ १५॥ आयुषे त्वा इत्यत्तस्य तृणमपयर्त्य 1 Gb adds वर्धिषीमहिष च वयमा मा च 4 Gb मध्ययं प्यासिषीमहि 5 Gb adds माप्यायन्तामोषधयः 2 D सकृत् only once. 6 Gb •यम्य 3D नृपा JVS. 1 ·मारवाजमौतसूत्रम् शुद्ध प्रस्तरं प्रतिष्ठाप्याभान्यासीनः संप्रेष्यति-इपिता देव्या होतारो भद्रवाच्याय प्रेषितो मानुषः सूकवाकाय सूक्का ब्रूहि [TB 3. 3. 8. 11] इति ॥ १६ ॥ भनूच्यमाने सूतवाके ॥ १७ ॥ ॥५॥ सह शाखया प्रस्तरमुपरीव प्राञ्चमाहवनीये प्रहरतिरोहितेन त्वामिदेवतां गमयतु [1. 6. 4p] इत्येतर्मन्त्रैः । मरुतां पृषतय स्थ दिवं गच्छ ततो नो वृष्टिमेरय [1. 1. 13gh] इति च ॥१॥ न प्रतिशृणाति नात्यनं प्रहरेत् ॥ २॥ न पुरस्तात् प्रत्य. स्येत् ॥ ३॥ जिह्ममिव हस्तं कृत्वा न्यञ्चमन्ततो नियच्छति ॥ ४॥ यत्राभिजा- नाति माशास्ते ऽयं यजमानो ऽसौ [2. 6. 9.7] इति तत् प्रस्तरमपिसज्याह अमीन गमय इति ॥ ५॥ विरजलिनाग्नीध्रः प्रस्तरमूर्ध्वमुद्यौति ॥ ६ ॥ न विश्वञ्च वियु- यात् ॥७॥ ततोऽज्वयुमाह-अनुप्रहा संवदस्व इति ॥८॥ पुरस्तादपासं तृणमध्य. युरनुप्रहरति-स्वगा तनुभ्यः इति ॥ ६ ॥ एतदेतत् इति विरहगुल्यान्ववदिशति ॥ १०॥ महीन प्राणः इति प्राणायतनानि संमृशति ॥ ११ ॥ आयुष्पा अमे ऽस्यायुर्मे पाहि [1. 1. 13] इति मुखं विमृष्टे ॥ १२॥ ध्रवासि [1. c. 1] इतीमामभि- मृश्य प्रगाननीत् [2. 6. 5. 6] इति [अध्वर्युर] ओह । अगन् [1. c.] इत्यानीध्रः । श्रावय इत्यध्वर्युः । श्रौषट् इस्याग्नीध्रः ॥१३॥ मध्यमं परिधिमन्वारभ्य संप्रेष्यति- स्वगा दैव्या होतृभ्यः स्वस्तिर्मानुषेभ्यः शंयोब्रूहि [TB 3. 3. 8. 11] इति ॥ १४ ॥ अनूच्यमाने शंयुषाके परिधीन प्रहरति-यं परिधि पर्यवत्थाः [1. 1. 13m] इति मध्यमं यज्ञस्य पाथ उप समितम् [l. c. n] इतीतरौ ॥ १५ ॥ अवाशमुत्तराय- महारेषुपोहति ॥ १६ ॥ जुदामुपभृतो मुखमंवधाय सँस्रावेण परिधीनभिजुहोति -संभावमागा स्पेषा बृहन्तः [1. c. o] इति ॥१७॥ अत्रविजो हविशेषान् मक्षयन्ति ॥ १८॥ ॥६॥ सखुवे गुपभृतावध्वर्युरादत्ते वेद होता स्फ्यं चाज्यस्थालीमुदकम एडलु चानीधः॥१॥ पत्नीः सं या जयिष्यन्तः प्रत्यञ्चः प्रतिपरियन्ति ॥२॥ दक्षिणेन गाईपत्यमध्वर्युः प्रतिपद्यत उत्तरेणतरी ॥३॥ कस्तम्भ्याँ घुची सादयति-अमेर्वामपनगृहस्य सदसि सादयामि [l. c. p] इति ॥ ४॥ धुरोः प्रोहति-धुरि धुौं पातम् [1. c. r] इति ॥५॥ यदि पाच्या निर्वपेत् स्फ्ये विमु- ज्वेत् ॥ ६॥ अपरेण गार्हपत्यमपूर्वक्षव आसीना ध्वानेनोपाँशु वा पत्नीः संयाजयन्ति ॥ ७॥ वेदमुपसृतं कृत्वा सोमायानुहि इति संप्रेष्यति ॥ ८॥ यथा. 10. ठिमावह 2 Gab fogo . 3 GA FIATY GC TATUT 4 DGb om, . Vs. 1 110 ·३.६.६]] भारद्वाजमौतसूत्रम् गृहीतमाज्यं गृहीत्वाश्राव्याह-सोमं यज इति ॥ ६ ॥ वषद्कृते दक्षिणा जुहोति ॥ १०॥ यथागृहीतेनैव पत्नी संयाजयन्ति ॥ ११ ॥ त्वष्ट्रे ऽनुब्रूहि इति संप्रेष्यति ॥ १२॥ प्राधान्याह-त्वष्टारं यज इति ॥ १३ ॥ वषद्कृत उत्तरार्धे जुहोति ॥१४॥ उत्तरतः सोमं यजति दक्षिणतस्त्वष्टारमित्येकेषाम् ॥ १५॥ पत्र राकां पुत्रकामो यजेत सिनीवाली पशुकामः कुहू पुष्टिकामः ॥ १६ ॥ राकाया भनुब्रूहि इति संप्रे- प्यति ॥ १७ ॥ प्राधान्याह-राका यज इति ॥ १८ ॥ वषद्कृते जुहोति ॥ १६ ॥ सिनीवाल्या मनुब्रूहि इति संप्रेष्यति ॥ २०॥ माश्राव्याह-सिनीवाली यज इति ॥२१॥ वषद्कृते जुहोति ॥ २२॥ ॥७॥ , कुडा अनुब्रूहि इति संप्रेष्यति ॥१॥ आधाब्याह-कुहूं यज इति ॥२॥ वषद्कृते जुहोति ॥ ३॥ परिश्रिते देवानां पत्नीर्यजति । अपरिश्रिते वा ॥४॥ देवानां पत्नीभ्यो ऽनुब्रूहि इति संप्रेष्यति ॥५॥ आश्राव्याह-देवानां पत्नीर्यज इति ॥६॥ वषद्कृते जुहोति ॥ ७॥ अमये गृहपतये ऽनुब्रूहि इति संप्रेष्यति ॥ ८॥ प्राधाब्याह- अमि गृहपतिं यज इति ॥ ६॥ वषद्कृते जुहोति ॥१०॥ पत्नीमन्वारम्भयित्वा सुवेण गार्हपत्ये जुहोति- सं पत्नी पत्या सुकृतेन गच्छतां यज्ञस्य युक्तौ धुर्यावभूताम् । संजानानौ विजहतामरातीदिवि ज्योतिरजरमारमेताम् ॥ स्वाहा ॥[TB3.7.5.11] इति ॥ ११॥ वेण होतुरलिपर्वणी अनक्ति ॥ १२॥ अपरमङ्क्त्वा पूर्वमनक्ति ॥ १३ ॥ चतुर ाज्याबन्दून होत्र इडामवद्यति' षडमांधे ॥ १४ ॥ उपहूयमाना. मिडामन्वारमेते अध्वर्युः पत्नी च ॥ १५॥ उपहूतामिडां प्राश्नाति होता प्राश्ना- त्यानीभ्रः- उपहूता पृथिवी मातोप मां माता पृथिवी हयताम् ॥ अभिरामीधादायुषे वर्चसे जीवात्वै पुण्याय॥ [TB 3. 7. 6. 15] इति ॥१६॥ प्राश्य मार्जयेते ॥ १७ ॥डान्तं भवति ॥ १८॥ ॥६॥ शंयुवन्तं वा ॥ १ ॥ यदि शंयुवन्तं कुर्याद् वेदात् तृणमपादाय जुखाम- प्रमज्यात् खुवे मध्यमाज्यस्थाल्यां मूलम् ॥ २॥ तस्य स एव कल्यो यः प्रस्त- रस्य ॥३॥ इध्मप्रवचनान्यन्वाहार्यपचने ऽभ्याधाय पिष्टलेपफलीकरणहोमी जुहोति ॥ ४॥ चतुर्रहीत आज्ये फलीकरणानोप्य जुहोति-अग्ने ऽदब्धायो ऽशी- ततनो [1. 1. 135] इति प्रतिपय स्वाहाकारान्तेन ॥५॥ प्राज्येनैव पिष्टलेप होति- 1 Ga इडामादायाति, Gbc इडामादधाति 117 JYS.1 ·भारद्वाजश्रौतसूत्रम् ३४ - उलूखले मुसले यच्च शूर्प आशिश्लेष हषदि यत् कपाले । अवमुषो विग्रुषः संयजामि विश्वे देवा हविरिदं जुषन्ताम् । यज्ञे या विषुषः सन्ति बहरिमो ताः सर्वाः स्विष्टाः सुहुता जुहोमि ॥ स्वाहा ॥ [TB 3. 7.6. 21] इति ॥६॥ वेद. होता पत्न्या उपस्थे त्रिरस्यति- वेदो ऽसि ॥ वित्तिरसि ॥ विदेय [1.6.40] इत्येतैर्मन्त्रैः॥७॥ अस्तमस्तं पत्नी प्रतिनि- रस्यति-निर्दिषन्तं निररातिं नुद इति ॥ ८॥ स्वयं वा पत्न्यास्यते ॥ ६ ॥ पुमासँह जानुका भवतीति विज्ञायते ॥ १०॥ अत्रैके पत्न्या विमोचन समामनन्ति ॥११॥ वेदँ होताहवनीयात् स्तृणन्नेति-घृतवन्तं कुलायिनम् [l. c. g] इत्यनुवाकशेषेल ॥ १२ ॥ अत्रके पार्वणौ होमो समामनन्ति ॥ १३ ॥ सुवेण सर्वप्रायश्चित्तानि जुहोतीति विज्ञायते ॥ १४ ॥ ॥६॥ प्रत्याहुती' गृहीत्वा वा ॥१॥ ब्रह्म प्रतिष्ठा मनसो ब्रह्म वाचो ब्रह्म यज्ञानाँ हविषामाज्यस्य । अतिरिक्तं कर्मणो यच्च हीनं यज्ञः पर्वाणि प्रतिरनेति कल्पयन् । स्वाहाकृताहुतिरेतु देवान् ॥ स्वाहा ॥ आश्रावितमत्याश्रावितं वषट्कृतमत्यनूक्तं च यज्ञे । अतिरिक्तं कर्मणो यच हीनं यज्ञः पर्वाणि प्रतिरोति कल्पयन् । स्वाहाकृताहुतिरेतु देवान् ॥ स्वाहा ।। यद् वो देवा अतिपादयानि वाचाचित् प्रयतं देवहेडनम् । अरायो अस्माँ अभिदुच्छुनायते ऽन्यत्रास्मन्यकृतस्तनिधेतन ॥ स्वाहा ।। ततं म आऽपस्तदु तायते पुनः स्वादिष्ठा धीतिरुचथाय शस्यते । अयं समुद्र उत विश्वभेषजः स्वाहाकृतस्य समु तृप्णुतर्भुवः ॥ स्वाहा ॥ उद् वयं तमसंस्परि ॥ उदु त्यम् ॥ चित्रम् ॥ इमं मे वरुण ॥ तत् त्वा यामि ॥ त्वं नो अग्ने । स त्वं नो अग्ने ॥ त्वममे प्रयासि ॥ प्रजापते ॥ इमं जीवेभ्यः परिधि दधामि मैषां नु गादपरो अर्धमेतम् । शतं जीवन्तु शरदः पुरुचीस्तिरो मृत्यु दधतां पर्वतेन ॥ स्वाहा । इष्टेभ्यः स्वाहा वषडनिष्टेभ्यः स्वाहा । भेषजं दुरिष्टयै स्वाहा निष्कृत्यै स्वाहा । दौराध्यै स्वाहा देवीभ्यस्तनूभ्यः स्वाहा ॥ ऋद्धयै स्वाहा समृद्धयै स्वाहा [TB3.7. 11. 1-4]॥२॥ 2Gac om. वा 1 Ga °ति, Gb तिर् JVs.1 118 ·३.१२.४] भारद्वाजश्रौतसूत्रम् या सरस्वती विशोभगीना तस्यै ते स्वाहा ॥ या सरस्वती वेशभगीना तस्यै त स्वाहा ॥ इन्द्रोपानस्य वेशान सुमनसः सुजातान् कुरु स्वाहा ॥ यदकर्म यमाकर्म यदत्यगाम यन्नात्यगाम यदत्यरीरिचाम यनात्यरिचामै तत् त्वं विष्णो यज्ञे यशं प्रतिष्ठापय स्वाहा ॥ यत इन्द्र भयामहे ततो नो अभयं कृधि । मघवञ्छग्धि तव तन ऊतये । विद्विषो विमृधो जहि ॥ स्वाहा ॥ स्वस्तिदा विशस्पतिवत्रहा विमृधो वशी। वृषेन्द्रः पुर एतु नः स्वस्तिदा अभयंकरः ॥ स्वाहा ।। भाभिगीर्भिर्यदतो न ऊनमाप्यायय हरिवो वर्धमानः । यदा स्तोतृभ्यो महि गोत्रा रुजासि भूयिष्ठभाजो अर्धे ते स्याम ॥ स्वाहा ॥ अनाज्ञातं यदाज्ञातं यज्ञस्य क्रियते मिथु । अग्ने तदस्य कल्पय त्वं हि वेत्थ यथातथम् ॥ स्वाहा ॥ पुरुषसंमितो यज्ञो यज्ञः पुरुषसंमितः । अग्ने तदस्य कल्पय त्वं हि वेत्थ यथातथम् ॥ स्वाहा ॥ यत् पाकत्रा मनसा दीनदक्षा न यज्ञस्य मन्वते मर्तासः । अग्निष्टद्धोता ऋतुविद् विजानन् यजिष्ठो देवाँ ऋतुशो यजाति ॥ स्वाहा ॥ [TB 3.7. 11. 4,51 यदस्य कर्मणो ऽत्यरीरिचं यद् वा न्यूनमिहाकरम् । अग्निष्टत् स्विष्टकृद् विद्वान् सर्व स्विष्टं सुहृतं करोतु मे ॥ अग्नये स्विष्टकृते सुहुतहुत आहुतीनां कामाना समर्धयित्रे स्वाहा इति प्राजापयामित्युत्तमाँ अन्तर्ध्वस्तिष्ठन् ध्रुवया समिष्टयजुर्जुहोति-देवा गातुविदः [1. 1. 13u] इति प्रथमामाहुति हुत्वा बर्हिरनुप्रहरति ॥१॥ वाचि स्वाहा [l. c. v] इति द्वितीयां वाते धाः [1. c.] स्वाहा इति तृतीयाम् ॥२॥होतृषदनाद् वेदिमाभिस्तृणाति अभिस्तृणीहि परिधेहि वेदिं जामि मा हि सीरमुया शयाना । होतृषदना हरिता. सुवर्णा निष्का इमे यजमानस्य ब्रने ॥ [TB 3.7.5.13] इति ॥३॥ अन्तर्वेदि प्रणीता प्रासादयति-को वो ऽयोतीत् स वो विमुचतु 1 Gc om. त 4 DGac यज्ञं 5 Gab अथ 6 प्रजापते tor प्राजापत्याम् 2G स. 3 DGac om.

·. - ३६ भारशाजनीतस्त्रम् [३.१३.१२ इति ॥४॥ ततः पत्नी विमुञ्चति-मं वि ष्यामि वरुणस्य पाराम् [1. 1. 10 g] इत्यादाय योक्त्रं पनी सहाप उपगृहीते ॥ ५॥ अञ्जलावस्यै पूर्णपात्रमानयति ॥६॥ मानीयमाने जपति-समायुषा सं प्रजया [l. c. h] इत्येताम् ॥ ७॥ मुलं विमृज्योत्तिष्ठति-पुष्टिमती पशुमती प्रजावती गृहमेधिनी भूयासम् इति ॥८॥ तत उप- वेषमुत्करे पुरस्तात् प्रत्य स्थविमत उपगृहति- यं देवा मनुष्येषूपवेषमधारयन् । ये अस्मदपचेतसस्तानस्मभ्यमिहा कुरु ॥ उपवेषोपविड्डि नः प्रजा पुष्टिमथो धनम् । द्विपदो नश्चतुष्पदो ध्रुवाननपगान कुरु ॥ [TB 3. 3. 11. 1, 2] इति ॥ ६॥ योपवेषे शुक् सामुमृच्छतु यं द्विष्मः [l. c. 2] इति यं देष्टि तस्य नाम गृहाति ॥ १०॥ ॥१२॥ अथास्मै नामगृह प्रहरति- निरमुंनुद प्रोकसः सपनो यः पृतन्यति । निर्वाध्यन हविषेन्द्र एणं पराशरीत् ॥ इहि तिस्रः परावत इहि पञ्चजना प्रति । इहि तिस्रो ऽति रोचना यावत् सूर्यो असद् दिवि ॥ परमां त्वा परावतमिन्द्रो नयतु वृत्रहा । यतो न पुनरायसि शश्वताभ्यः समाभ्यः ॥ [1. c. 3, 4] इति ॥ १ ॥ हतो ऽसाववधिष्मामुम् [1. c. 4] इति श्रूयाद् यं द्विष्यात् ॥ २ ॥ सँस्थिते कपालानि विमुञ्चति-यानि धर्मे कपालनि [1. 1.7 k] इति ॥ ३ ॥ एतयैव यजमानो ऽभिमन्त्रयेत ॥ ४॥ संस्थाप्य पौर्णमासीमिन्द्राय वैमृधाय पुरोडाशमेकादशकपालमनुनिर्वपति ॥ ५॥ तत्र योथाकामी प्रक्रमे । प्रक्रमात् तु नियम्यते॥६॥ सप्तदश सामिधेनीको यथाश्रद्धदक्षिणः॥७॥शर्धवत्यौ संयाज्ये ॥८॥ अपि वैन समानतन्त्रं पौर्णमास्यां निपेत् ॥ ६॥ तमेतन्नित्यवदेके समा. मनन्ति काम्यवदके ॥१०॥ तं यदा निर्वपेत्र तत ऊच विरमेत् ॥ ११॥ एवं विहिताभ्यां दर्शपूर्णमासाभ्यां यावज्जीवं यजते । वि शतं वा वर्षाणि त्रिशतं वा वर्षाणि ॥ १२॥ ॥१३॥ 1 DGc मवधा• tor मधा * Dadds the colophon : तृतीयः॥प्रथमः प्रश्नः समाप्त:॥ 2D नुम° 3Gac य. 5.1 120 ·.. भारद्वाजश्रौतसूत्रम् श्वो भूते यजमानो ब्रह्माणं वृणीते-भूपते भुवनपते महतो भूतस्य पते ब्रह्माणं त्वा वृणीमहे [TB 3.7. 6. 1] इति ॥१॥ वृतो जपति-अहं भूपतिरहं भुवनपति- रहं महतो भूतस्य पतिर्देवेन सवित्रा प्रसूत पार्विज्यं करिष्यामि ॥ देव सवितरेतं त्वा वृणते बृह- स्पति दैव्यं ब्रह्माणम् ॥ तदहं मनसे प्रब्रवीमि मनो गायत्रिय गायत्री त्रिष्टुभे त्रिष्टुब् जगत्यै जगत्यनुष्टुभे ऽनुष्टुप् पङ्क्त्यै पङ्क्तिः प्रजापतये प्रजापतिर्विश्वेभ्यो देवेभ्यो विश्वे देवा बृहस्पतये बृहस्पतिर्ब्रह्मणे ॥ ब्रह्म भूर्भुवः सुवः ॥ बृहस्पतिर्देवानां ब्रह्माहं मनुष्याणां बृहस्पते यज्ञं गोपाय [1. c: 1-3] इत्युक्त्वापरणाहवनीयमतिक्रम्य दक्षिणतो ब्रह्मसदनात् तृणं निर- स्थति-निरस्तः परावसुः इति ॥२॥ अपं उपस्पृश्य ब्रह्मसदन आहवनीयमभिमुख उपविशति-इदमहमर्वाग्वसोः सदने सीदामि ॥ प्रसूतो देवेन सवित्रा बृहस्पतेः सदने सीदामि ॥ तदनये प्रब्रवीमि तद् वायवे तत् सूर्याय तत् पृथिव्य इति ॥३॥ ॥१४॥' तत्रैषो ऽत्यन्तप्रदेशो वाग्यत एव मन्त्रवत्सु कर्मसु भवति याथाकामी तूष्णीकेषु ॥१॥ प्रणीतासु प्रणीयमानासु वाचं यच्छति ॥२॥श्रा हविष्कृतः परुषिपरुषि वाचं यच्छतीति विज्ञायते ॥ ३॥ अथैकेषां प्रातरनुवाक उपाकृते सामिधेनीषु प्रयाजानूयाजेषु स्तुतशस्त्रेष्विति वाचमेव यच्छेदिति ॥ ४॥ प्रथै- केषां यदृचा यदि यजुषा यदि साना क्रियते वाचमेव यच्छेदिति ॥५॥ अथैः केषामन्यो ऽन्यस्मै वा ऋत्विजो यज्ञसंप्रदायं चरन्ति । यावद् वा ऋचाविज्यं क्रियते होतृष्वेव तावद्यसो भवति । यावद्यजुषाध्वर्युष्वेव तावद् यावत् सानो- दातृष्वेष तावत् । अथ यत्र कच यक्षस्य विहितं ब्रह्मण्येव तावद् यशो भवति । तस्मादेतस्मिन्नन्तौ ब्रह्मा वाचंयमः स्यात् ॥६॥ स यदि प्रमत्तो व्यावहरेदेता एव व्याहृतीरभिव्याहरेत्-भूर्भुवः सुवः इति वैष्णवीं वार्चम् ॥ ७॥ यहो विष्णुर्यझेनैव यॉ संतनोतीति विज्ञायते ॥८॥ ॥ १५ ॥ यौनमामन्त्रयते ब्रह्मनपः प्रणेष्यामि इति तत् प्रसौति-हिं प्रणय यज्ञम् ॥ देवता वर्धय त्वं नाकस्य पृष्ठे यजमानो अस्तु । सप्तर्षीणां सुकृतां यत्र लोकस्तत्रेमं यज्ञं यजमानं च धेहि ॥ मों प्रणय इति ॥१॥ यत्रैनमामन्त्रयते ब्रह्मन् प्रोक्षिष्यामि इति तत् प्रसौति-हिं प्राच यज्ञम् ॥ देवता वर्धय त्वं नाकस्य पृढे यजमानो अस्तु । सप्तर्षीणों सुकृतां यत्र लोकस्तत्रेमं यज्ञं] यजमानं च धेहि ।। 2 D॥२॥ 1 D॥१॥ WS,1 ·C ३८ भारद्वाजश्रौतसूत्रम् [३.१८.१ मो प्रोच इति ॥२॥ यौनमामन्त्रयते ब्रह्मन्नुत्तरं परिप्राहं परिग्रहीष्यामि इति तत् प्रसौति- हिं बृहस्पते परिगृहाण वेदि स्वगा बो देवाः सदनानि सन्तु । तस्या बहिः प्रधता साध्वन्तरहिना नः पृथिवी देव्यस्तु । देवता वर्धय त्वं नाकस्य पृष्ठे यजमानो अस्तु । सप्तर्षीणाँ सुकृतां यत्र लोकस्तत्रेमं यज्ञं यजमानं च धेहि ॥ ओं परिगृहाण इति ॥ ३॥ यौनमामन्त्रयते ब्रह्मन् प्रोक्षिष्यामि' इति तत् प्रसौति- हिं प्रोः यज्ञम् इत्येतया ॥४॥ ॥१६॥ यौनमामन्त्रयते ब्रह्मन् सामिधेनीरनुवक्ष्यामि इति तत् प्रसौति-हिं प्रजापते ऽनुब्रूहि यशम् ॥ देवता वर्धय त्वं नाकस्य पृष्ठे यजमानो अस्तु । सप्तर्षीणां सुकृतां यत्र लोकस्तत्रेमं यज्ञं यजमानं च धेहि ॥ भोमनुब्रूहि इति ॥ १ ॥ यौनमामन्त्रयते ब्रह्मन् प्रवरायाश्रावयिष्यामि इति तद प्रसौति-हिं वाचस्पते वाचमाश्रावयतामाश्रावय यज्ञं देवेषु मां मनुष्येषु ॥ देवता वर्धय त्वं नाकस्य पृष्ठे यजमानो अस्तु । सप्तर्षीणां सुकृतां यत्र लोकस्तत्रेमं यज्ञं यजमानं च धेहि ॥ श्रोमाश्रावय इति ॥२॥ यत्रास्मै प्राशित्रं परिहरति तत् प्रतीक्षते-सूर्यस्य त्वा चक्षुषा प्रति पश्यामि [2. 6. 8. 5] इति ॥३॥ ऋतस्य पथा पर्येहि इत्याहियमाण- मभिमन्त्रयते ॥ ४॥ अप उपस्पृश्य प्रतिगृहाति-देवस्य त्वा सवितुः प्रसवे ऽश्विनो - हुभ्यां पूष्णो हस्ताभ्यां प्रति गृहामि [1. c. 6] इति ॥ ५॥ व्यूह्य तृणानि पुरस्ताद दण्डं भूमौ प्रतिष्ठापयति-पृथिव्यास्त्वा नामौ सादयामि इति ॥ ६ ॥ अवेक्षते- सुपर्णस्य त्वा गरुत्मतश्चक्षुषावपश्यामि इति ॥ ७॥ अथैनदस्गुष्ठेनोपमध्यमया चाल्गु. ल्यादायासंम्लेत्यावगिरति-अमेस्त्वास्येन प्रामामि ब्राह्मणस्योदरेण बृहस्पतेब्रह्मणा [2. 6. 8.6, 7] ॥ इन्द्रस्य स्वा जठरे सादयामि इति ॥ ८॥अप भाचम्य पुनरेवाप प्राचा मति-या अपवन्तदेवतास्ता इदें शमयन्तु ॥ स्वाहाकृतं जठरमिन्द्रस्य गच्छ स्वाहा इति ॥॥ ॥१७॥ नाभिदेशममिमृशति-घसीना मे मा संपृक्थाः ॥ ऊवं में नामेः सीद ॥ इन्द्रस्य त्वा 1 ? D प्रोक्ष्यामि A Gac add OTTEITETU 2 ? Thus all the m88, 5 D॥४॥ 3D॥३॥ ws.1 199 ·३.१८.१२] भारद्वाजधौतसूत्रम् जठरे सादयामि इति ॥१॥ प्राणायतनानि संमृशति-वाङ् म प्रासन् नसोः प्राणः [5. 5. 9g] इत्येतैमन्त्रैर्यथारूपम् ॥ २॥ भनि पात्रं प्रक्षाल्य पूरयित्वा पाए निनयति ॥ ३॥ दिशो जिन्व इत्यपरं पूरयित्वाभ्यात्म निनयति-मां जिन्व इति ॥१॥ यत्रास्मै ब्रह्मभागं परिहरति तन्न पुरा सँस्थायाः प्रानीयात् ॥ ५॥ यत् किंक यो मृन्मय भिघेत तदभिमृशेत्- भूमिभूमिमगान्माता मातरमप्यगात् । भूयास्म पुत्रैः पशुभिर्यो नो द्वेष्टि स भिद्यताम् ॥ इति ॥ ६ ॥ अन्तर्वेधन्वाहार्यमासनमभिमशति-ब्रह्मन् ब्रह्मासि ब्रह्मणे त्याहुताथ मा मा हिाँसीरहुतो मह शिवो भव इति ॥ ७॥ यौनमामन्त्रयते ब्रह्मन् प्रस्थास्यामः इति तत् प्रसौति-हिं देव सवितरेतत्ते प्राह तत् प्रच सुव प्र च यज बृहस्पतिर्ब्रह्मा [3. 2.7 ab] ॥ स यज्ञं पाहि स यज्ञपतिं पाहि स मां पाहि [2. 6: 9.3] ॥ओं प्रतिष्ठ इति ॥ ८॥सोऽत्रै- वास्त मा यज्ञस्य संस्थानात् ॥ ६ ॥ सँस्थिते यझे यथान्ववेतमुपनिष्क्रम्याहव- नीये समिधमादधाति-नमः कृताय कर्मणे ऽकृतस्य कर्मणे नमः स्वाहा इति ॥१०॥ प्राधायोपतिष्ठते- अया. यशं जातवेदा अदब्धो अन्तरः पूर्वो अस्मिन् निषद्य । सन्वन् सनि सुविमुचा विमुच्च धेह्यस्मासु दविणं जातवेदो यश्च भवम् ।। प्रणो... भिवस्यो अस्मान् सं नः सूज सुमत्या वाजवत्या इति ॥ ११ ॥ एवं विहितमे- वास्येष्टिपशुबन्धेषु ब्रह्मत्वं भवति ब्रह्मत्वं भवति ॥ १२॥ ॥१८॥ ४ Y 'इति दर्शपूर्णमासे तृतीयः प्रश्नः ॥ स्य, 1 Gab मृराम Gc र्धचर्चास्य 2 The mss. यास्य 4 D॥ ५॥ 3 D यास्य', Ga यच्चाक्ष्य , Gb यक्ष्म- 5-5 D द्वितीय प्रश्नः ॥, Ga ॥ ३ ॥ १ 188 JVS. 1

·DIAGRAMS OF VEDIC FIRE ALTARS
Ubhayatah-Praüga and Praüga-Citis
by
RAGHU VIRA
The diagrams are based on three manuscripts, viz.,
Panjab University Library, Lahore, Nos. 2051, 4453,5846.
Explanations of the diagrams will follow in the next number
of the Journal.
(a) Ubhayatah-Praüga-Citis
JVS, 1
DIAG. 3
121

·VEDIO FIRE ALTARS
DIAG. 2
125
J$. 1

·VEDIO FIRE 'ALTARS
DIAG. 3
JVS1
1

·VEDIO FIRE ALTARE
DIAG. 4
(6) Praüga-Citis
DIAG. 3
N.

·VEDIO FIRE ALTAR
DIAG. 6
DIAG. 7
JYS. 1

·No text on this page.