·हरिदास संस्थसमय मालासमा स- काशीसंस्कृतसीरिज़पुस्तकमालायाः VIDYA SA, MAN HT BA न्यायविभागे (१५) पञ्चदशं पुष्पम् BRARY, Minir *श्रीः * न्यायमञ्जरी। गौतमसूत्रतात्पर्यविवृतिः। पदवाक्यप्रमाणपारावारपारीण श्रीजयन्तभकृता । वाराणसेयराजकीयसंस्कृतपाठशालानव्यमाच्यन्यायशास्त्राध्यापकेन न्यायव्याकरणाचार्यसूर्यनारायणशर्मशुक्लन विषमस्थल विवरणपूर्वक सम्पादिता । प्रकाशक:- -- जयकृष्णदास हरिदास गुप्त:- चौखम्या संस्कृत सीरिज़ आफिस, बनारस सिटी। सं० १९९२ वै. [ सर्वेऽधिकारा प्रकाशकेन स्वायत्तीकता. ]

·माप्तिस्थानम्-
चौखम्बा-संस्कृत-पुस्तकालय
बनारस सिटी।

·श्रीविश्वेश्वरः शरणम् ।
न्यायमञ्जरीभूमिका ।
अयेदानी संस्कृतवाणीप्रणयिनां तत्र भवतां करकमलयीरुपायनीकर्तु
मुद्रयित्वा प्रकाश्य न्यायसूत्रतात्पर्यविवृति न्यायमञ्जरीनामानं महानिबन्ध
महती प्रमोदपरम्परां वहायद्यपि अस्मिन्महानिबन्धे सर्वाणि गोतमसू.
त्राणि नाममाह न व्याख्यातानि तथापि तात्पर्यतोऽशेषविशेपवक्तव्यपुरस्सर
व्याख्यातान्येव न केवलं व्याख्यातान्येव किन्तु वादिनां विप्रतिपतित्रातनि.
रासोऽपि तथा कृतो यथाद्ययावन्नैकत्र कापि नियन्धे दृष्टचरः ।
अस्याः किल रचयिता पदवाक्यप्रमाणपारावारपारीणः श्रीचन्द्रपण्डितस्य
सनूजन्मा श्रीजयन्तभट्टो नाम-
वादेष्याप्तजयो जयन्त इति यो विख्यातकीर्तिः तिता.
वन्वर्थो नववृत्तिकार इति य शंसन्ति नान्ना बुधाः ।
सूनुप्तिदिगन्तरस्य यशसा चन्द्रस्य चन्द्रविषा
चक्रे चन्द्रकलावचूलचरणध्यायी स धन्यां कृतिम् ।।
इति एतद्ग्रन्थस्थोपान्तिमपद्यादवगम्यते ।
अस्य पुत्रेणाभिनन्दरण्डितेन स्वनिर्मितकादम्बरीकथासारोपक्रमे-
शक्तिर्नामाऽभवद्गीडो भारद्वाजकुले द्विजः ।
दीर्घाभिसारमासाद्य कृतदारपरिग्रहः ॥५॥
तस्य मित्राभिधानोऽभूदात्मजस्तेजसां निधिः ।
जनेन दोपोपरमप्रबुद्धेनार्चितोदयः ॥ ६ ॥
स शक्तिस्वामिनं पुत्रमवाप श्रुतिशालिनम् ।
राशः कर्कोटवंशस्य मुक्तापीडस्य मन्त्रिणम् ।।७।।
कल्याणस्वामिनामास्य याज्ञवल्क्य इवाभवत् ।
तनयः शुद्धयोगद्धिनिर्धूतभवकल्मषः ॥ ८॥
अगाधहृदयात्तस्मात्परमेश्वरमण्डनम् ।
अजायत सुतः कान्तश्चन्द्रो दुग्धोधेरिव ॥९॥
पुत्रं कृतजनानन्द स जयन्तमजीजनत् ।
व्यक्ता कवित्वक्तृत्वफला यस्य सरस्वती ॥ १० ॥

·.. भूमिका । पृत्तिकार इति व्यक्त द्वितीयं नाम विभ्रतः । वेदवेदाङ्गविदुषः सर्यशास्त्रार्थवादिनः ॥ ११ ॥ जयन्तनाग्नः सुधियः साधुसाहित्यतत्त्वस्ति । सूनुः समभवत्तम्माभिनन्द इति श्रुतः ।। १२ ।। काव्यविस्तरसंधानखेदालसधिय प्रति । सेन कादम्बरीसिन्धोः कथामात्र समुद्धृतम् ।। १३ ।। एवमुपाश्लोकि । तेन राजवरगिण्याश्चतुर्थतरने- तारापीडोऽपि तनयः कमात्तस्यामजायत । अविमुक्तापीडनामा मुक्तापीडोऽपि भूपतेः ।। इति द्विचत्वारिंशत्तमे श्लोके निर्दिष्टनाम्नो मुक्तापीडनानः काश्मीरनरप तेरमात्यस्य शक्तिस्वामिनः प्रपौत्रोयं जयन्तभट्टो मुकापीडकालादनन्तर शतवर्षान्यूनकालवर्तीति समनिर्णयः प्रामाणिक । जयन्तमसमयनिर्णयोपक्रमः- अभिधर्मकोडाप्रणेता वसुबन्धुः ३२०-३३० ई० देषु भुवं शासतोऽयो. ध्याधीश्वरम्य प्रथमस्य गुप्तसम्राजश्चन्द्रगुप्तस्य तनूजन्मनश्चन्द्रप्रकाशस्य सचिव आसीदिति काव्यालङ्कारसूत्रे- 'सोऽयं सम्प्रति चन्द्रगुप्ततमयश्चन्द्र प्रकाशो युना। जातो भूपतिराश्रयः कृतधियां दिष्टया कृतार्थधमः ।। आश्रयः कृतधियामित्यस्य वसुबन्धुसाचिव्याक्षेपपरत्वान' इति वामन- स्योद्धरणाप्रतीयते इति वसुबन्धोः समयः २९० ई० वर्षादारभ्य ३६० ई० वर्षपर्यन्तं निधीयते । अस्मिन्नेव समये सङ्घभद्राख्यो वौद्धः वसुगतान्यो महावैयाकरणश्च एतद्विरोधिनौ बभूवतुः । वसुरातश्च- न्यायप्रस्थानमार्गीस्तानन्यस्य स्वं च दर्शनम् । प्रणीतो गुरणास्माकमयमागमसंग्रहः।। इति वाक्यपदीयद्वितीयकाण्डस्थ ४९० श्लोकपुण्यराजोये भर्तहरिगुरुत्वेन वर्णितः । एवं घ यदि वमुबन्योरमे वर्यास वमुरातम्य स्थितिस्तदा ३३. १० वर्शदारभ्य ४०० ई० वर्षपर्यन्तं वसुरानम्य मत्ताकाल इवि सदीयशिल्य.

·भूमिका । स्य भर्तृहरेः ३७० ई० वर्षादारभ्य ४४० ई० वर्षपर्यन्तं सत्ता सम्भाव्यते । युक्त चैतत् यत इचिङ्गाख्यश्चीनयात्री स्वकीयभारतभ्रमणपुस्तके स्वागमनस. मयान् पञ्चाशद्वर्षेभ्यः पूर्वमेव भर्तृहरेनिर्वाणं लिखति तदीयागमनसमयम्य सुप्रसिद्ध एवाइलभाषाविदाम्। वसुबन्धुप्रणीतस्य अभिधर्मकोशस्य व्याख्या दिग्नागेन कृतेति ततो ग्न्यूनान्न्यूनः शतवादन्यूनः समयोऽपेक्ष्यत इति ४६० ई० वर्षासन्नः समयो दिइनागस्य भवितुमर्हति । धर्मकीर्तिसमयात्प्राक् दिइनागसमयादनन्तरं न्यायवार्तिककर्तुरुद्योतकरा- चार्यम्य स्थितिः सम्भाव्यते यतः प्रत्यक्षलक्षणप्रस्तावे वसुबन्धोर्दिङ्नागस्य च लक्षणे दूपयन्नुद्योतकराचार्यो धर्मकीर्तिलक्षणं न स्पृशतीति ४९० ई० वर्षादा. रभ्य ५६० ई० वर्षपर्यन्तमुद्योतकराचार्यस्य स्थितिः सम्भाव्यते। कल्प- नापोढत्वं प्रत्यक्षलक्षणं दिग्नागेनाङ्गीकृतम् तम्मिश्योद्योतकरेण दूषिते अभ्रा. न्तत्वघटितं प्रत्यक्षलक्षणं धर्मकोतिना स्वीकृतम् । अत्र मानं तु 'दिड्नागस्यैव कल्पनापोढमानं लक्षणमपि तु तदेवाभ्रान्तत्वसहितं प्रत्यक्षलक्षणं मन्यते स्म कोर्तिः प्रत्यक्ष कल्पनापोढमभ्रान्तमिति' । इति न्यायकणिका (लाजरस- मुद्रित १९२ पृ.) इति सुनिपुणबुद्धिर्लक्षणं वनुकामः पयुगलमपीई निर्ममे नानवद्यम् । भवतु मतिमहिम्नश्चेष्टित रष्टमेतत्- जगदभिभवधीर धीमतो धर्मकीतः ।। इति प्रत्यक्षलतरणस्था न्यायमञ्जरी (पृ. ९३) च । वासदत्तायां न्यायस्थितिमिवोद्योतकरस्वरूपाम्' इति दर्शनात् हतः १२०० वर्षेभ्यः पूर्व वासवदताकर्तुः स्थित्या तत्पूर्वभाविनः उद्योतकरस्य पूर्वोक: समयः सुदृढ एव । उद्योतकराचार्यात् परम् ५९० ई० वर्षादारभ्य ६५० ई० वर्षपर्यन्तं धर्मकीतः स्थिति: सम्भाव्यते धर्मकीर्तरन्तिमे वयसि कुमारिलभट्टपादा अभूवन् इतिजनश्रुति: ततश्च ६२५ ई० वर्षादारभ्य ६९० ई० वपपर्यन्त. मेषां चितिसमयः । अयमेष प वाणभट्टस्यापि ममयः । याप्यनेन ·भूमिका। धर्मकोर्नाम लक्षणं या न स्वकोये पन्थे धृतम् तथापि श्लोकवार्तिके प्रत्य. तसूमे लक्षणं यच येरुकम्' इति न्यायरत्नाकरस्य सुचरितमिश्रव्याख्या. याच दर्शनेन अत्र यरित्यनेन धर्मकोतिरेवाभिमत इत्यवगम्यते। कुमा. रिलभट्टपादाः वाक्यपदीयकारमतं फुटं निराकुर्वन्तस्ततोर्वाचीना: ७०५ ६० वर्षादारभ्य ७५० ई० वर्षपर्यन्त स्थितवतो यौद्धाचार्यशान्तरक्षितात् पूर्वमा विनो यतस्तेन स्वकीये तत्त्वसंग्रहे कुमारिलमतं निराकृतम् । कुमारिलमट्टपादानां च त्रयः शिष्याः प्रभाकरमण्डनमहोम्यकाण्या आसन् इति प्रसिद्धिः 'ननु स्मरणानुभवयोविवेकमप्रतिपद्यमानः प्रवर्तन इत्युक्तं श्रुत मिद यत्र भवद्भिः धर्मकोतिगृहादाहृतं पश्यविकल्पायवेकीकृत्य प्रवर्तते इति किंच धौर्यमपीदं न कथंचन स्वार्थ पुष्णाति' इति मन्येन प्रमोकरमुपहसन्तो न्यायम- परीकारा: धर्मकीते: परवर्ती प्रभाकर इत्यभिप्रयन्ति। तत्र लोकइत्यादि भाष्यं यगौरवं प्रसज्येतेत्यन्तमथशन्ददूपणायोनौचिन्यानुमायणपरमिति वार्तिफकारेण घ्याख्यातं तत्तु मन्दप्रयोजनमिति मत्वा टीकाकारः प्रपोजन दर्शयति लोक इत्यादि भाष्यस्येत्यादिना' इति ऋजुविमलादर्शनात् तत्त्वसमका कुमारिल. म खण्डयतापि प्रभाकरमतमखण्डयता तटोकाकवा शान्तरक्षितशिष्येण का. लशीलेन ७२५-७८६ ई० वर्षेषु स्थितिमता प्रभाकर मतमपि खण्डयता कुमारि- लभट्टपादाननन्तरं प्रभाकरमिमाणां स्थितिरिति ६७०-७३० पर्यन्तमवस्मान- समयः । वृहत्या प्रभाकरमित्रैः 'अविवेकः परमापदां पदमिति भारविपद्यम 'ऋषीणामपि यशानं तदप्यागमपूर्वकम्' इति वाक्यपदीयं चोद्धृतम् । भट्टोम्बे का श्लोकवार्तिकस्य व्याख्याता "उक्तं च मट्टोम्बेकेन-'प्रन्यारम्भे- ऽभिमतदेतानमस्कार करोति वार्तिककार' इति सिद्धान्तचन्द्रिकादर्शनादरग- भ्यते। भावनाविवेकस्यापि अयं व्याख्याता । अमुमेव भवभूतिपदेन व्यपदि. शन्ति अतएव मालतीमाधवस्य प्रत्यक्षं भट्टकुमारिलशिष्यभवभूतिकवे इति भण्डारकररोपमन्यपुस्तके स्वीति केचित् । नन्न चोदतमं यतो भवभूनिः समन्ये ज्ञानानिधि स्वगुरुत्वेन स्तौति न कुमारिलम् । किंचस्वकोयपाण्डित्यपरिचायके 'यद्वेदाध्ययन तथोपनिषदां सांस्यस्य योगस्य च'इति मा. १.६श्लोके स्वस्य मीमांसकत्वं न ख्यापयति अहो न भवभूतिरेव भट्टोम्बेक किनवन्य एष । मण्डनमित्राय विधिविवेके अभिधां मावनामाहुरन्यामेव लिमादय' इति ·भूमिका । तन्त्रवार्तिकम् 'उक्तं च कर्तव्यताविपयो नियोगः कर्तव्यतामाह' इति ही १०९ पृ. उद्धरन्तः प्रभाकरादप्यर्वाचीन इति प्रतीयते अस्मिन्नेव प्रतीके 'जर. प्राभाकरोन्नीतार्थ गुरोर्वचः संगच्छत इत्याह' इति न्यायकणिकादर्शनात् मण्डनमिश्राः कश्चन वृहतीटीकाकारं स्मरन्ति इत्यवगम्यते एवं च प्रभाकरभट्टो. म्वेकमण्डनमिश्राणामेकगुरुकत्वमत्यन्तमसम्भवि एकगुरुकाणां परस्परं स्पर्धाया एव दर्शनेन टीकाकर्तृत्वासम्प्रतिपत्ते इदं तु अवश्यं मिध्यति यत कुमारिलभट्टाद. नन्तरं मण्डनमिश्रस्तदनन्तरं च भट्टोन्वेक इति मण्डनमिश्रस्य ७५० ई० वर्षादा- रभ्य ८३० वर्षपर्यन्तं स्थितिसमयः शङ्कराचार्याणां च ७८८ ई० वर्षः जन्मस. मयः ततः परं द्वात्रिंशद्वर्षाणि च स्थितिः। मण्डनमिश्न एव सुरेश्वराचार्य इति तु संदिग्धम् यतः नैष्कर्म्यसिद्धयादौ सुरेश्वराचार्यो मण्डनमतं खण्डयति इति केचित् । सम्भवति तु तदिति तु वयम यथा वाचस्पतिमिश्रा एव तत्तच्छास्त्रेषु स्वपरिगृहीतमतम्यापि खण्डनं कुर्वन्ति तद्वत् । वाचम्पतिमिभाणांच समयः 'श्रीवाचस्पतिमिश्रेण वादामुवत्सरे । न्या. यसूचीनिवन्धेोऽमावकारि सुधियां मुदे' इति पद्यान ८४१ ई० वः निश्चितः । तर्काम्बगङ्कप्रमितेष्वतोतेषु शकान्ततः । वर्षे पदयनसके सुघोघां लक्षणावलीम् इति पद्यान-उदयनाचार्याश्च ९८४ ई० व आमन्निति । न्यायमञ्जरोकारो वाचायतिमिपादनन्नर कालमात्री यतः ६२ पृष्ठे न्याय. मचर्या आचार्यान्तु इत्यनेन वाचस्पतिमित्रमतमनुजदति एवं च ८४० ई० वर्षादारभ्य ९०० वर्षपर्यन्तोऽत्य समय इति ग्थितम । मुक्तापीढम्य समय: ७१० ई० वर्षदारभ्य ७६० तस्य च मन्त्री शक्तिस्वामी तम्य समयः ७२५-७८० ई० पर्यन्तः तस्य सूनु कल्याण-वामी ७५०-८२० पर्यन्तं तस्य मूतः कान्तः ८१०-८७० वसन्तमिति ८५० ई. ९१० वर्षपर्यन्तो जयन्तभट्टस्य स्थिति. समयो निश्चीयते । अयं कर्ममीमांसानिष्णातानां कुलेऽभूदिति एतद्ग्रन्थात् 'तथासम्मपितामह एव प्रामकामः साग्रहणीं फतवान् स एव समाप्त्यनन्तर• मेव गौरमूलक प्राममवाप' इति लेसादयगम्यते । जयन्तभ वंशपरिचय:- जयन्तभट्टस्य तनूजन्मापि प्रख्यातपाण्डित्य आसीद्यतः क्षेमेन्द्रेण मुस्त्त- २ ·ur भूमिका ! तिलके प्रशंसितो ध्वन्यालोकलोचने पोपश्लोकितः। अयं च काव्यप्रकाशव्याख्याफतुर्भारद्वाजपुत्राजयन्तात् वामनाचार्यकृत- टीकानिनिष्टनाम्नो भिन्नः यतस्तत्कृतकाव्यप्रकाराटीसयामन्ते १३५० संवत्सरे इति कालो गुर्जरराजामात्यत्वं च लिसितमिति । संस्कारकौस्तुभोल्लिखितज- यन्तस्वामिनोऽयं भिन्नोन चेति तु सन्दिग्धम् । अत्रैय प्रमाणप्रकरणे २१७ पृष्ठे "प्रक्टरसानुगुणविकदातररचनाचम- स्कारितसफलकविकुला वारणस्य वाच" इति लेखाद् घाणभट्टादनन्तरकालि- फोऽयमित्ययगम्यते । बाणभट्टश्व हर्षदेवसमय आसीदिवि ! तत्कृनहर्पच- रिते स्पष्टम। राजसरगिणीपर्यालोचनया मुक्तापीडहर्षदेवयोः स्थितिका. लस्य भूयान्विप्रकर्षः प्रतीयते स च राजभेदात्समायः । तत्त्वचिन्तामणेरुपमानखण्डे (सोसाइटीकलकत्तामुद्रितपुस्तकस्य ६१ पृष्ठे) "तरमादागमप्रत्यक्षाभ्यामन्यदेवेदमागमस्मृतिसहितं सादृश्यज्ञानमुपमानप्रमा. :णमिति जरनैयायिका जयन्तप्रभृतयः" इति मन्येन श्रीगड्गेशोपाध्यायैरय जरनैयायिकपदेन व्यपदिष्टः'। र: अस्मिन्प्रन्ये २८५ पृष्ठे 'परिहतमाचार्य: जातंच संवद्धं चेत्येकः काल इति वद्भिः' इति लेखस्य न्यायवार्तिकतापर्यटीकायो नचैकदेशोपलब्धिरवयविस- द्भावादिति सूत्रे दर्शनात् आचार्यवाचस्पतिमिश्रादर्य परकालवाति प्रतीयते । श्रीजयन्तमदे॒नन्यायकालिका नामा संक्षेपेण न्यायपदार्थनिरूपणपराएकशे- ऽप्यपरो अन्यः प्रणीतः म च काशीसरस्वतीभवनान्मुद्रितः मांप्रतमुपलभ्यते । अयं च गौडब्राह्मण" इति पूर्वोक्तकादम्बरीसारपद्मावगम्यते । न्यायमञ्जरीप्रतिपाद्या विपया:-- न्यायमञ्जयों प्रमाण-प्रमेय-संशय-प्रयोजन-दृष्टान्त-सिद्धान्ता-वय- व-तर्क-निर्णय-बाद-जल्प-वितण्डा-हेत्वाभास-पछल-जाति-निग्रहस्थाना- ख्यानि पोडशप्रकरणानि मन्ति तेषां विषयाश्च तत्तन्नाम्नैव व्याख्याताः । एयमन्त्र द्वादशाद्विकानि सन्ति-तत्र १ प्रथमाहिके शास्त्रारम्म समर्थ्य पदार्थानुदिश्य पराभिहितप्रमाणलक्ष. पानि निरस्य स्वयं प्रमाणलतणमभिधाय प्रमाणान्तरनिराकरण पुरम्मर ·७ भूमिका । प्रमाणचतुष्ट्वं व्यवस्थापितम् । २ द्वितीयाहिके-गौतमोक्कानि प्रत्यक्षानुमानोपमानलक्षणसूत्राणि व्या- ख्याय तत्प्रसङ्गेनापतितानि बौद्धादिमवानि दूपितानि । २ तृतीयाहिके-शब्दप्रमाणलक्षणं तस्यानुमानान्तर्भावाक्षेपरिहारो शब्द- प्रमाण्यसमर्थन प्रामाण्यस्य परतस्त्वमुपापाद्य प्रामाण्यनिश्चायकप्रसङ्गेनाख्या- त्यामख्यातिवादी निराकृत्य विपरीतख्यातिसमर्थन शब्दे परतः प्रामाण्यस. मर्थनेनेश्वरसमर्थनं तदीयज्ञानादेनित्यत्वसाधनं शब्दनित्यत्वनिराकरणं प्रामा- ण्यस्य गुणजन्यत्वव्यवस्थापनं च कृतम् । ४ चतुर्थाहिके-वेदानां पौरुषेयत्वं प्रसाध्य अपौरुषेयत्वस्य निराकरण तेपामीश्वरकर्तृकत्यं शब्दार्थसंवन्धनिरूपणं वेदप्रामाण्यनिरूपणम् अधर्व वेदम्य प्रामाण्यं वेदेषु प्राथम्यं च निरूप्य स्मृतिप्रामाण्यसाधनमागमादि प्रामाण्यव्यवस्था कार्येऽपि पदानां संगतिप्रहसमर्थनं च कृतम् । ५ पञ्चमाहिके-पदार्थनिरूपणप्रसङ्गेन जातिनिरूपणप्रसङ्गेनापोहवाद- निराकरण जात्यायनिरूपणं भावनास्वरूपनिरूपणं च कृतम् । ६ पष्ठाहिके-पदस्वरूपनिरूपणप्रसङ्गेन स्फोटवादनिराकरणं पदार्थानां वाक्यार्थधीहेतुत्वनिराकरणं पदानामेव तत्त्वव्यवस्थापनमभिहितान्वयवादा. न्विताभिधानवादस्वरूपोपपत्तितत्प्रतिक्षेपौ वेदार्थावगमोपायाक्षेपप्रसगन सा- ध्वसाधुशब्दावगमोपायकरणतया व्याकरणेऽनुपपत्तिपरिहारौच कृतौ। एवं पड्भिरात्रिकैः प्रमाणप्रकरणं समापितम्। ७ सप्तमाहिके-प्रमेयपदार्थनिरूपणप्रसङ्गेन आत्मनास्तित्वनिरासेन तस्य देहातिरिक्तत्वसमर्थनं क्षणिकविज्ञानवादिनां सांख्यानां क्षणभगवा दिनां च निराकरणेन आत्मतत्वप्रतिपादनं कृतम् । ८ अष्टमाहिके शरीरे-द्रिया-र्थ-युद्धि-प्रवृत्तिदोप-प्रेत्यभाव-फल-दुःस रूपाणां दशानां प्रमेयाणां निरूपणम् इन्द्रियाणां प्राप्यकारित्वं युद्धरात्म गुणत्वम् , ज्ञानायौगपर्य च निरूपितम् । ९ नवमाहिके-अपवर्गस्वरूपनिरूपणम् , तत्प्रसङ्गेनाद्वैतमतसण्डनम , पराभिमतमोक्षावरूपनिराकरणं तस्य दु.साभावताव्यवस्थापनम् । इत्येषमा. हिकत्रयेण प्रमेयप्रकरणं समापितम् । - .

·६ भूमिका ! तिलके प्रशंसितो ध्वन्यालोकलोचने चोपश्लोकितः । अयं च काव्यप्रकाशव्याख्याकारद्वाजपुत्राजयन्वात यामनाचार्यकृत. टोकानिनिष्टनाम्नो भिन्नः यतस्तस्कृतकाव्यप्रकाशटीकायामन्तै १३५० संपत्सरे इति कालो गुर्जरराजामात्यत्वं च लिखितमिति । संस्कारकौस्तुभोल्लिखितज- यन्तस्वामिनोऽयं भिन्नो न वेदि तु सन्दिग्धम् । अत्रैव प्रमाणप्रकरणे २१७ पृष्ठे “प्रमटरसानुगुणविकटाक्षररचनाचम- स्कारितसकल कविकुला वाणस्य पाच" इति लेसा वाणमट्टादनन्तरकालि- कोऽयमित्यवगम्यते । बाणभट्टश्च हर्षदेवसमय आसीदिति । तत्कृतहर्षच. रिते स्पटम । राजतरंगिणीपोलोचनया मुकापीडहर्षदेवयोः स्थितिका. लस्य भूयान्विप्रकर्षः प्रतीयते स च राजभेदात्समाधेयः । तत्त्वचिन्तामणेरुपमानसण्डे (सोसाइटीकलकत्तामुद्रितपुरतकस्य ६१ पृष्ठे) "तस्मादागमप्रत्यक्षाभ्यामन्यदेवेदमागमस्मृतिसहित सादृश्यज्ञानमुपमानप्रमा. :णमिति जरनैयायिका जयन्तप्रभृतयः" इति प्रन्येन श्रीगड्गेशोपाध्यायैरयं जरनैयायिकपदेन व्यपदिष्टः'। अस्मिन्प्रन्ये २८५ पृष्ठे परिहतमाचार्ग: जातं च संबद्धं चेत्येकः काल इति वद्भिः' इति लेखस्य न्यायवातिमतात्पर्यटीमायां नचैकदेशोपलब्धिरवयविस- भावादिवि सूत्रे दर्शनात आचार्यवाचस्पतिमिनादय परकालवाति प्रतीयते । श्रीजयन्तमट्टेन न्यायपालिका नामा संक्षेपेण'न्यायपदार्थनिरूपणपराएको- ऽप्यपरों अन्यः प्रणीतः स च काशीसरस्वतीमपनान्मुद्रितः सांप्रतमुपलभ्यते । 'प्रयच गौडब्राह्मणः' इति पूर्वोक्तकादम्बरीसारपद्मादवाम्यते । न्यायमञ्जरीप्रतिपाद्या विषया:- न्यायमञ्जर्या प्रमाण-प्रमेय-संशय-प्रयोजन-दष्टान्त-सिद्धान्ता-य. च-तर्म-निर्णय-बाद-जल्प-वितण्डा-हेत्वाभास-च्छल-जाति-निग्रहस्थाना- ख्यानि पोडशप्रकरणानि सन्ति तेषां विषयाश्च तत्तन्नाम्नैव व्याख्याताः । एवमन द्वादशादिकानि सन्ति-तत्र १ प्रथमाहिके शाम्रारम्भ समर्थ्य पदार्यानुद्दिश्य पराभिहितप्रमाणला. नि निरस्य स्वयं प्रमाणलतमभिधाय प्रमाणान्तरनिराकरण पुरस्मर ·भूमिका । प्रमाणचतुष्ट्वं व्यवस्थापितम् । २ द्वितीयाहिके-गौतमोक्तानि प्रत्यक्षानुमानोपमानलक्षणसूत्राणि व्या. ख्याय तत्प्रसङ्गेनापतितानि यौद्धादिमवानि दूषितानि । २ तृतीयाहिके-शब्दप्रमाणलक्षणं तस्यानुमानान्तर्भावाक्षेपरिहारौ शब्द. प्रमाप्यसमर्थनं प्रामाण्यस्य परतस्त्वमुपापाद्य प्रामाण्यनिश्वायकप्रसङ्गेनाख्या. त्यात्मख्यातिवादी निराकृत्य विपरीतख्यातिसमर्थनं शब्दे परतः प्रामाण्यस- मर्थनेनेश्वरसमर्थनं तदीयज्ञानादेनित्यत्वसाधनं शब्दनित्यत्वनिराकरणं प्रामा ण्यस्य गुणजन्यत्वव्यवस्थापनं च कृतम् । ४ चतुर्थाहिके-वेदानां पौरुषेयत्वं प्रसाध्य अपौरुषेयत्वस्य निराकरणं तेपामीश्वरकर्तृकत्वं शब्दार्थसंबन्धनिरूपणं वेदप्रामाण्यनिरूपणम् अथर्व घेदस्य प्रामाण्यं वेदेषु प्राथम्यं च निरूप्य स्मृतिप्रामाण्यसाधनमागमादि प्रामाण्यव्यवस्था कार्येऽपि पदानां संगतिप्रहसमर्थनं च कृतम् । ५ पञ्चमाहिके-पदार्थनिरूपणप्रसङ्गेन जातिनिरूपणप्रसङ्गेनापोहवाद- निराकरणं जात्यायनिरूपणं भावनास्वरूपनिरूपणं च कृतम् । ६ पठाहिके-पदस्वरूपनिरूपणप्रसङ्गेन स्फोटयादनिराकरणं पदार्थानां वाक्यार्थधीहेतुत्वनिराकरणं पदानामेव तत्त्वव्यवस्थापनमभिहितान्वयवादा. न्विताभिधानवादस्वरूपोपपत्तितत्प्रतिक्षेपौ वेदार्थावगमोपायाक्षेपप्रसनन सा- ध्वसाधुशब्दावगमोपायकरणतया व्याकरणेऽनुपपत्तिपरिहारौ च कृतौ। एवं पड्मिराहिकैः प्रमाणप्रकरणं समापितम्। ७ सप्तमाहिके-प्रमेयपदार्थनिरूपणप्रसङ्गेन आत्मनास्तित्वनिरासेन तस्य देहातिरिक्तत्वसमर्थनं क्षणिकविज्ञानवादिनां सांख्यानां क्षणभङ्गया दिनां च निराकरणेन आत्मतत्वप्रतिपादन कृतम् । ८ अष्टमाद्धिक-शरीरे-द्रिया-ध-शुद्धि-प्रवृत्तिदोप-प्रेत्यभाव-फल-दुःस रूपाणां दशानां प्रमेयाणां निरूपणम् इन्द्रियाणां प्राप्यकारित्वं युद्धरात्म गुणत्वम , ज्ञानायौगपद्यं च निरूपितम् । ९ नवमाहिके-अपवर्गस्वरूपनिरूपणम् , तत्प्रसङ्गेनाद्वैतमतसण्डनम, पराभिमतमोक्षस्वरूपनिराकरणं तस्य दुःसाभावताव्यवस्थापनम् । इत्येयमा- हिकत्रयेण प्रमेयप्रकरणं ममापितम् ।

·८ भूमिका। १० दशमाहिके-संशय-प्रयोजन-रष्टान्त-सिद्धान्ता-वयवप्रकरणानि समापितानि। ११ एकादशाद्विके-तर्क-निर्णय वाद-जल्प-वितण्डा-हेत्वाभासच्छल. प्रकरणानि समापितानि। १२ द्वादशाहिके-जातिनिग्रहस्थानप्रकरणे समापिते । न्यायमञ्जरीस्वरूपरिचय:- इत्येवं माकल्येन गौतमशास्त्रसिद्धान्तप्रतिपादुकोऽयं प्रबन्धः नृत्यत्पदाभिः सूक्तिभिर्भरितोऽसत्सहृदयानां चेताऽमन्दानन्दसंदोहे निमजयत्येव । श्रा- धान्येन यौद्धादिमतरसण्डनाय प्रत्तोऽपि कुमारिलभट्टवाक्यपदीयकारादिभिः प्रतिपादितेऽपि नैयायिकसिद्धान्तविरुद्ध विपये मौनं नाशयति । विरोधिमत- खण्डनप्रसङ्गेन दुर्वचोभिः परं संवोधयन्नपि स्वसिद्धान्तानुरागं प्रथयन्ना- तोय सहृदयान दुनोतीत्यपि नाविदितमेतद्ग्रन्थप्रणयिना सन्त्येवविधाः श्रीशङ्कराचार्यप्रभृतोनां नियन्येष्वपि दुरुक्तयः । परन्तु न तादुरुकय इत्तिव्य पदिश्यते । मन्थकर्तुनिरर्गलप.ण्डित्यवशादस्मिन्प्रन्ये कश्चित्सम्बद्धोऽप्र. कृतोऽपि विषयोऽभिहितः । लेखोस्य सरल: सरसश्चेति पण्डिता एव प्रमाणम् । प्रकाशनप्रयोजनम्- भूतपूर्ववाराणसेयराजकीयमहाविद्यालयप्रधानाध्यापकमहामहोपाध्याय मानवल्ल्युपाख्य गङ्गाधरशारिभिःवाराणसेयराजकीयसरस्वतीभवनस्थितस्य १७९४ वर्षलिखितस्य पुस्तकस्याधारेण सशोध्य विजयनगरसस्कृसिरीजना- मकप्रन्थमालायां प्रकाशितः सांप्रतमनुपलभ्यमान: सस्कृतप्रणयिनां तदनुप लम्भप्रयुक्तखेमपाकारिष्णुना चौसम्यासंस्कृतपुस्तकालयाध्यक्षेण बाबू श्री जयकृष्णदासत्रेष्ठिमहाभागेन प्रार्थितोऽहं विषमस्थलटिप्पणी तत्तत्स्थले स्थूलाक्षरैविषयनिर्देशं च विधाय संपादितवानस्मीति सम्मायये यदनेन संस्करणेन स्याघ्रत् कश्चिद्विदुषामुपकारस्तदात्मानं कृतकृत्यं मन्ये इति शम् । १९९३ वै० वेशास शु०१ प्रतिपदि, सूर्यनारायणशशुक्लः। पाशी।

·न्यायमञ्जर्याः सूचीपत्रम् । प्रमाणप्रकरणे- , ४ ४ ४८ ८ विपया पृष्टानि ' विषया पृष्टान मालानि १ । अर्थार्थापत्तेरनुमानवलक्षण्यनिरा. स्वर्गाद शास्त्रकगम्यत्वम् करणम् ४१ चतुर्दशविद्यास्थानानि श्रुतार्थापत्तेनुमानान्तर्भावनिरूपणम् चतुर्दशविद्यासु गोतममणीतन्यायस्य ध्वनिनिराकरणम् परिगणनम् अभावस्य प्रमाणान्तरत्वनिरूपणम् न्यायशास्त्रारम्भसमर्थनम् अभावस्य प्रमाणान्तरत्वनिराकरणम् प्रमाणप्रमेयसूनारम्भाक्षेपसमाधान ६ बौद्धमतेनाभावस्य वस्तुत्वनिराकरणम् ५१ तत्त्वज्ञानपदे समासविचार एकादशविधानुपलब्धिनिरूपणम् तत्त्वज्ञानस्य नि श्रेयसाधिगमहेतुत्व स्वमतेनाभावस्य वस्तुत्वव्यस्थापनम् ५४ परीक्षा ९ अभावभेदनिरूपणम् शास्त्रप्रवृत्तिनविष्यम् ११, सभवैतिषयोर्मानान्तरत्वनिरास ५९ प्रमाणलक्षणम् इति प्रथमादिकम् । बौद्धाभिमतप्रमाणपरीक्षा मीमासकमतेन प्रमाणलक्षणम् १५ प्रत्यक्षलक्षणम् ६१ मीमासकाभिमतप्रमाणलक्षणनिराकरणम् १६ | आचार्यमतनिरूपणम् ६. प्रमाणलक्षणान्तरपरीक्षणम् २१ | प्रत्यक्षलक्षणे परामर्शानङ्गीकारपूर्वपक्ष १३ साख्याभिमतप्रमाणलक्षणपरीक्षा २४ शक्त प्रत्यक्षमाह्यत्वनिरूपणम् प्रमाणलक्षणतद्विभागी २४ ज्ञानस्य स्वस्मिन् करणत्वनिरास प्रमाणविभागाक्षेप २६ | प्रत्यक्षलक्षणस्यानुमानातिव्याशिनिरास ६८ चौद्धाभिमतप्रमाणविष्यनिरूपणम् २७ । प्रत्यक्षलक्षणघटकपदार्थनिर्वचनम् बौद्धानिमतप्रमाणविष्यनिराकरणम् २९ । इन्द्रियार्थसनिकर्षनिरूपणम् बौद्धनिराकृतप्रमाणसंसवनिरूपणम् ३. | सनिवर्षावश्यक्त्वम् भाइमतेनापत्तिनिरूपणम् प्रत्यक्षलक्षणस्य मुखादिप्रत्यक्षातिच्या शक्तिनिराकरणम् ३८ | प्तिनिरास अभावपूर्वकार्यापत्तेरनुमानान्ताप प्रत्यक्षलक्षणे ज्ञानपदकृत्यम् प्रभाकरमतेनार्यापत्तेरनुमानदै रक्षण यौद्धमतेन ज्ञानस्य मुखरूपत्वम् निरूपणम् स्वमतेन ज्ञानस्य सुखरूपत्वखण्दनम् ६८ ७० ४१ ·१.३ २८ ८. ८१ ८. ८८ निषया पनि विषय प्रमन अव्यभिचारिपदावानल भासमाधनेशरत्व प्रयन्वनेसमम् ब्यवसावदाम्हनामसमर विशेश्य निर्देशार्थ शनपदम् ३ करवचन यस्यपदशपदस्य कृत्यानि तत्तदनानिव, दिदनिम्पम् मध्यपदेश्यपदस्याचर्थमनेन प्रयजन उपमनरन् प्रदर्शनम् उपमानव प्रमचन्तरवार अव्यपदश्यग्दस्य मतान्तरण प्रयाउन 1 उपनानन्य प्रम न्तरवनिरूपन् १३. प्रदर्शनम् मामासभिमरमान पनिरूप १३. अन्यभिचारिपत्यम् मानासाभिमनीपमनस्वरूपनिर:- ब्यवसायपदकृत्यम् ८९ बौद्धाभिमतप्रत्यशक्षणम् इति द्वितीयाहिकम् । चौशामिमतप्रत्यक्षलक्षणखण्डनम् मोमासाभिमतप्रत्यारसासण्डनम् ९३ भन्दपमा क्षम् योगजप्रत्यक्षसाधनम् गन्दस्यानुमानान्तभावना प्राविभज्ञाननिरूपणम् ९० शब्दसानुमान याक्यम् १४. साख्यामिमतप्रत्यक्षलक्षणतण्डनम् सन्दप्रमाण्यापेप अनुमानरक्षणम् १..] शब्दप्रामाण्यसमर्थनम् चौरमतेन तादात्म्यतदुत्पत्त्यव्याप्ति प्रामाम्यस्वतवपरतस्त्वावचारावतार १५ महोरायवकथनम् १.३ मीमांसकमतेन प्रमाना स्वतस्व पूर्वोत्कचौद्धमतसण्डनम् १.४ निरूपणम् साहचर्यस्यानमितिहेतुत्वम् १.६ मीनासकाभिमतमममस्वतस्त्वनिरास १५० अनुमानप्रामाण्याक्षेप १.८ प्रामा त्पत्ती स्वतस्त्वनियस अनुमानप्रामाभ्यसमर्थनम् १.९ अख्यातिवाद १.१ ११३ | विपरीतल्यानिमण्डनम् सूतस्थस्य विविधपदस्य कृत्यम् ११५/ विपरीतल्याने ख्यात्यन्तरसारम् १६ पूर्ववत्सदस्पाई असल्यान्यभावाक्षेप शेषवत्सदस्वार्थ अात्मख्यात्यभावाप १६४ सामान्यतोदृष्टपदस्यार्थ स्वतः प्रामाम्पसमर्थनाय अत्र्यात्युप अनुमानत्रैविध्यान्तरम् पादनम् १६५ १२१ परत प्रामाण्यसमर्थनाय विपरीत १२३ स्यारि ३ । श्रीम १७२ १.. अनुमानलक्षणसूनार्थ ·[३] २२९ १९ २४८ विषया पृष्टानि । विषया पृष्टानि शब्दे परत प्रामाण्यसमर्थनम् १५३ मीमांसकाभिमतवेदप्रामाण्यावगमोश. ईश्वराङ्गीकारे पूर्वपक्ष १७५ यनिरूपणम् ईश्वरसत्त्वसमर्थनम् १७८ | अथर्ववेदप्रामाण्याक्षेप २३१ ईश्वरानुमानानुपपत्तिपरिहारी १५८ | अथर्ववेदप्रामाण्याक्षेपपरिहार ईश्वरज्ञानादेनित्यत्वम् १८४ अथर्ववेदस्य श्यात्मकत्वम् ईश्वरस्यागरीरत्वम् १८. अथर्ववेदस्य प्राथम्यम् मीमासकाभिमतशब्दनित्यायनिरूपणम् १८८ वेदचतुष्टयसमानत्वोपसहार शब्दनित्यत्वाक्षेप १८८ ' तन्नागमादिप्रामाण्यविचार शब्दनित्यत्वसाधनायाापत्तिनमाणो | शैवपाघरानाद्यागमप्रामाण्यस्थापनम् २४१ पन्यास १८९ । बौद्धाद्यागमानामग्रामाण्यम् २४२ शब्दाभिव्यकावनुपपत्तिप्रदर्शनम् १९४ सर्वागमप्रामाण्यस्थापनम् २४४ शब्दाभिव्यक्तावनुपपत्तिपरिहरणम् १९५ सर्वागमानामीश्वरप्रणीतत्वम् २४५ कार्यशब्दपक्षापेक्षयाऽभिव्यङ्गपशब्द आगमविशेषाप्रामाण्यस्थापनम् २४८ पक्षे राघवप्रदर्शनम् १९६ | वेदप्रामाण्याक्षेप शब्दनित्यत्वोपसंहार वेदप्रामाण्याक्षेपपरिहार २५० शब्दनित्यतासण्डनोपक्रम प्रकारान्तरेण वेदप्रामाण्याक्षेपपरिहार २५१ वर्णभेदोपपादनम् २०० | वेदप्रामाण्याक्षेपपरिहारनिराकरणम् ५. गत्वादिजातिसमर्थनम् ००२ / स्वमतेन धर्मपदार्थनिरूपणम् २५४ शब्दनित्यत्वसमर्थकयुक्तिनिराकरणम् २०४ | मतान्तरेण धर्मपदार्थनिरूपण तत्व शब्दाभिव्यक्तिपक्षखण्डनम् २०६ २५५ अभिव्यङ्गयशब्दपक्षापेश्या कार्यशब्द वेदेव्याधातादिदोषाभाव २०९ / अर्थवादवाक्यमूलकवेदप्रामाण्याक्षेप २५६ शब्दस्य गुणत्वसाधनम् २१. अर्थवादमूलकवेदप्रामाण्याशेपपरिहार २५८ इति तृतीयानिकम् । मन्नप्रामाण्याक्षेप मन्त्रप्रामाण्यसमर्थनम् वेदाना पौरुषेयत्त्वम् २१३ / नामधेयप्रामाण्याक्षेप २६४ वेदापौरुषेयत्वनिराकरणम् २१४ नामधेयप्रामाण्याक्षेपनिराम २६५ वेदकतुं पृथ्व्यादिकर्तृत्वम् २१८ कार्य एवं पदसंगतिग्रह सर्ववेदानामेककर्तृत्त्वम् अवार्येऽपि पदसंगतिमहोपाय शब्दार्थसम्बन्धनिरूपणम् शब्दार्थसम्बन्धनित्यतानिराकरणम् २२२ इति चतुर्थाह्निकम् । आप्तोत्ततया वेदप्रामाण्यनिरूपणम् २२६ ०० 7 ण्डन च पक्षे लाघवम् २६६ २१९ २२० ·. विषयाः पृष्टानि विपया. पृष्ठानि जात्यत्रीगर पारेप २५ स्वर्गस्य क्रियाय न टोपकारकत्वम् ३०४ जानिम्यधिगम्बन्धानुपपत्तिप्रदानम् २५२ स्वर्गस्य क्रियायो नादृश्योपकारकत्वम् ३०४ नाग्याधारानुपपरिप्रदर्शनम् २५/ फलापेक्षया पुरपस्य प्राधान्यात्तम्य. गर्वयुद्धीनो ध्यात्यनारयनुगमाश्मक. पाश्यार्थरपारादनम् গাং २४ कियाफलपुरुषाण याश्यावनिरा. आत्यनजोगरेऽप्यनुगनप्रतायुपपादनम्२५५ करणम् जान्यानमोगरेऽपि शन्दानुमानयो. भावनाया पापयार्थत्वनिरूपणम् गम्बन्धप्रदोषपादनम २५६ भावनाम्वरूपोपपादनम् पोहस्य विकल्पपिपयरवम् २७६ भावनायास्त्र्यंशापेक्षित्वम् भीमागकन्या अपोइनिराकरणम् २५१ विधिम्यरूपनिरूपणम् पीमाभिमतापोहनिरूपणम् २५/प्रवर्तकस्वरूपनिरूपणम् जानिरााधनम् २.२ भावनाद्वैविध्यम् जानी पूर्वपक्षनिराकरणम् २८४ / शन्दमापनायास्थ्यमापेक्षित्वम् जात्याश्रयनिरूपणम् २८५ । विधिमावनयोः सम्बन्धनिरूपणम् ३१५ जात्यनमीकारेऽनुगतप्रतीत्युपपादना भन्दभावनाया वापयार्यत्वम गम्भवनिरूपणम् २८६ नियोगस्य वाक्यार्थत्वम् विकल्पानामपोहविषयक्त्वनिराकरणम् २८८ जिलिठर्थप्रेपयोभिन्मत्वम् जातिमापनोपसंहार २८९ शन्देकगोचरे नियोगे व्युत्पतिमहोपायः ३१९ गवादिशब्दार्थविचारः २९. नियोगस्य शाब्दं प्रेरकत्वम् जात्याकृत्योर्मेदाभेदचित्ता २९. नियोगस्यार्थ प्रेरकत्वम् ३०१ व्यक्तिमात्रस्य पदवाय्यत्वनिरूपणम् २९. फलानपेक्ष विधे. रक्त्वम् ३२१ जातिमरवाच्यत्वनिरूपणम् प्रत्यवायानपेक्षं निषेधविधेनिवर्त- जातिमात्रवाच्याक्षेपः कत्वम् जातिविशिष्वाच्यत्वोपपादनम् २९५ / निषेधविधिविषयनिम्पणम् व्यक्तिबोधे पदव्यापारमाधनम् २९७ नियोगस्य चानुर्विघ्यम् ३२५ वाच्यार्थवैविध्यम् २९८ नियोगस्य रूपान्तराणि ३२५ वाच्यार्थनिरूपणम् ३०. नियोगस्य वाक्यार्थत्वोपसंहार ३६५ वाक्याथै विप्रतिपत्तय. ३०. फलजानस्यैव प्रर्तकत्वनिरूपणम् ज्ञानस्य पाश्यार्थत्वनिरूपणम् - फलज्ञानस्य प्रवर्तकरखे पूर्वोदीरितदप- प्राधान्यारिक्रयाया वाक्यार्थत्वनिरूपणम्३०२ जातस्य परिहरणम् ३२१ क्रियापेक्षया फलस्य प्राधान्यात्तस्य वा प्रकरणार्योपसंहारः क्यार्थत्वनिरूपणम् ३०३ । वाक्यार्थस्वरूपनिरूपणम् २९२ ·ન विषया पृष्टानि विषवा पलस्य वाक्यावस्थापनम् उत्तस्य प्रकारान्तरस्य खण्डनम् उद्योगस्य वाक्यार्थत्वनिराकरणम् ३३५ 'प्रकारान्तरेग शस्यम्य वाया बोध- प्रतिभाया वाक्यार्थत्वनिराकरणम् कत्वोपपादनम् इति पञ्चमाहिफम । पूवात्तस्य परारान्तरस्य लण्डनम् ममतेन नाक्यावोधापपादनम् ३६. पदस्वरूपनिरूपणोपक्रम ३३६ मसर्गभामानिरूपणोपक्रम पर्णानामर्थबोधस्त्वस्य निराकरणम् ३३७ मगर्गमाने विप्रतिपत्ति जनुमानेन स्पोटस्य साधनम् ३३८ भिहिनान्धयवादनिरूपणम् वर्णाना स्पोटव्यञ्जकत्वम् २३. अभिहिनान्वयवादगण्दनम् वनीना स्पोटज्यजकत्वम् अन्विाभिधाने आपादितपणाना म्फोटस्य प्रत्यक्षप्रायत्वम् परिहार वाक्यासोटसाधनम् ३४१ अन्यिताभिधानवादोपगहार ६८ पास्याशानामसत्यत्वम् अन्चिनाभिधानमण्टनम् ३६२ स्पोटस्य ब्रह्मरूपत्वम् मतान्तर तत्यण्डन च स्पोटनिरावरणापक्रम तात्पर्ययरत्यान्वितप्रताति वर्णाना पाचरत्वस्य समर्थनम् ३४४ वेदार्थावधारणाक्षेए स्पोटे अनुमानगम्यताया निरापरणम् १४५ व्याररणेन वेदाधीवधारणानुपपत्ति स्पोटे यनिन्यापनाया निराकरणम् ३४८ साध्वसाधुशब्दविभागानुपपत्ति ३७५ सोदे प्रत्यक्षगम्यताया निराकरणम् ३४९ व्यारणस्य निष्प्रयोजनत्वम् शब्दनिरवयवत्वनिराररणम् ३५० च्यावरणस्य गन्दादिसस्कारक्त्यानु सोटनिराकरणोपसहार पपत्ति पदाना माझ्या बांधे हेतुत्वम् पदार्थाना वाश्यार्थबोधहेतुत्वनिगवरणम३५० | सायुशन्दनिरपणानुपपत्ति चाक्याद्वाक्या योघोपसंहार माखुशब्दाना वाचवायव्यवस्थापनम ८६ वर्णाना पदवाक्यमावोपगमप्रगर अपभ्रंशानामनादित्वाभावस्थापनम् उत्तस्य वर्णांना पदवाक्यभावोपगम- माधुत्वस्य शासनप्रणमामा निरूपणम् प्रबारस्य खण्दनम् प्रकारान्तरेण वर्णाना पदवास्यगावो व्याकरणस्यापश्याभ्येयत्यनिरूपणम पगमरुपणम् ३६. आगमप्रामाण्योपमहार उति पहाकिम् । ७ ·श्रीगणेशायनमः। श्रीवाचस्पतिमिश्रप्रणीतो न्यायसूत्रोद्धार। शोवाचस्पतिमित्रेण मिथिलेश्वरसूरिणा। लिण्यते मुनिमूर्धन्यथोगोतममतं महत ॥ १ ॥ प्रमाणप्रमेयसंशयप्रयोजनदृष्टान्तसिद्धान्ताषयवतर्कनिर्णयवादजल्प वितण्डाहेत्वाभासच्छलजातिनिग्रहस्थानानां तत्वज्ञानान्निानेयसाधि. गमः ॥१॥ दुाखजन्मप्रवृत्तिदोपमिथ्याशानानामुत्तरोत्तरापाये तदनन्तराभावा. दपवर्गः ॥२॥ प्रत्यक्षानुमानापमानशब्दाः प्रमाणानि ॥३॥ इन्द्रियार्थसनिकत्पिन्नं शानमव्यपदेश्यमव्यभिचारि व्यवसाया- स्मर्फ प्रत्यक्षम् ॥ ४॥ अथ तत्पूर्वकं निविधमनुमानं पूर्ववच्छेश्वरसामान्यतो दृष्टं च ॥५॥ प्रसिद्धसाधात्साध्यसाधनमुपमानम् ॥ ६ ॥ आप्तोपदेशः शब्दः ॥ ७॥ स द्विविधो दृष्टादृष्टार्थत्वात् ॥८॥ आत्मशरोरेन्द्रियार्थबुद्धिमनःप्रवृत्तिदोषामेश्यसावफलदुःखापवर्गास्तु प्रमेयम् ॥ इच्छाउपप्रयस्नसुखदुःखचानान्यात्मनो लिङ्गम् ॥ १० ॥ अन टिप्पण्यां येषां सूत्रत्वे प्रमाणमुपलब्ध सदभावे वा तयोरदर्शनं वा तदुपन्या स्यते- १ तास खस्वासां सद्विधानामिसि भाष्येण सूत्रमवार्य पठितमिति तात्पर्यटी. का ।। तदनन्तरापायादिति विश्वनापसमतः पाठः । क्रमप्रतिपादनार्थ चेदं सूत्रमिति पातिकम् । ३ अयोद्दिष्टविमागद्वारेण सूत्रमिति धातिकम् । १ इन्द्रिशासनिकों. त्पमित्यादि सूत्रमिति वार्तिकम् । इतः परं 'संहकारोद्भवा प्रत्यभिज्ञा' इति सूत्रमिति राधामोहनः । ५ अनुमानविशेषगार्थ सूत्रमिति वार्तिकम् । सूत्राय: पूर्वधदिति वार्तिकम् । ७ ग शब्दमात्रमिति सूत्रार्थ इति यार्तिकम् । ८६ सूत्रं बताक्षरलिखितपुस्तके ध्रुटितम् । स दिविधो टाटास्वादिति सूत्रस्य तापमाईति तात्पर्यटोकायां दर्शनात्सूत्रमेवेदम् । ९ एतदर्थप्रकाश मायात्मादि सूत्रमिति वार्तिकम् । १० लिमितीति पाठो न समीचीन: ६ ·न्यायसूत्रोद्धारे- चेटेन्द्रियाश्रियः शरीरम् ॥ ११ ॥ प्राणरसगचात्य श्रोत्राणीन्द्रियाणि भूतेभ्यः ॥ १२ ॥ पृथिव्यापस्तेजोवायुराकाशमिति भूतानि ॥ १३ ॥ गन्धरसस्पर्शशब्दाः पृथिम्पादिगुणास्तदाः ॥ १४ ॥ युजिरुपलब्धिर्शनमिन्यनन्तरम् ॥ १५ ॥ युगाजधानानुत्पचिमनसो लिङ्गम् ॥ १६ ॥ प्रवृत्तिर्यागयुद्धिशरीरारम्भः ॥ १७ ॥ प्रवर्तनालक्षणः दोपाः ॥ पुनयत्पत्तिः प्रत्यभायः॥१॥ प्रवृत्तिदोपजनितेाऽर्थः फलम् ॥ २० ॥ धाधनालक्षणं दुम्सम् ॥ २१॥ तदत्यन्तविमोक्षोऽपवर्गः॥ २२ ॥ समानानेकधर्मोपपत्तेविप्रतिपचेपलदध्यनुपलब्ध्यव्यवस्थातश्च वि. शेषापेक्षो विमर्शः संशयः ॥ २३ ॥ यमर्थमधिकृत्य प्रवर्चते तत्प्रयोजनम् ॥ २४॥ लौकिकपरीक्षकाणां यस्मिन्नर्थे बुद्धिसाम्यं स दृष्टान्तः ॥ २५ ॥ इदं सूत्रमिति वातिकम् । ११ शरीर लक्षयितुं सूमं चेष्टेत्यादीति वा टो। १२ क्षणसूमाणि समानासमानजातीयविधेषणार्धानि सर्वाणीति सूयायों द्रष्टव्य इति वार्तिकम् । १३ कानि पुनरिन्द्रियकारगानि इति प्रश्नस्योत्तररूपं पृथिव्यापस्तेजो वा. युराकाशमिति भूतानोति भायं न सूत्रं धाति के तात्पर्यटीकायां च सूत्रत्वानुक्तेः गन्धः रसस्याश्व धार्तिके प्रत्याशी विश्वनाथरपनुसारेण च सूत्रत्येन मुद्रितमिति के. चित् । न्यायसूचोनिबन्धदर्शनात स्त्रमेवेदमियन्ये । १४ एतत्स्वमिति वार्तिकम् ॥ १५ पुग्वसरमाप्तावा लक्षणापदेशद्वारेण सूत्रामिति वातिकम् । १६ यस्मादि. न्द्रियान्निकणे सत्यपि युगपज्ज्ञामानि न भवन्ति अतो गम्यते अस्ति तदि न्द्रियसंयोगि सहकारि निमित्तान्तरमव्यापि यस्य सग्निधानासनिधानानुविधानाज्ञान- स्योत्पयनुत्पत्ती भवत इति वृत्त कारगवैकल्ये कार्यप्रतिबन्धादिति सूत्रार्थ इति वार्तिकम् । १. तात्पर्यटीकापुस्तकेषु यत्र । मनं लिखितं क्वाधताक्षराणि शयन्ने । भन्न प.मा इति लेखदर्शनादितिशद. सूत्रानन्तर्गत एव माश्यपुस्तरेषु वया दर्शनानिवेशितः । १८ दोषलक्षणं प्रव-पा इति सापपेरीका । १९ प्रेत्यभावं लक्षति पुन-वइतिवापरका । २० प्रथ-लम् इतिः ता०टी० २१६.खरक्षण पाच-खम् इति ता० टी० । अन्न इति शब्द सूत्रामन्तर्गतः । २२ तद- इति सा. समानानेकर्मोपात्तरिवि सूत्रमिति वार्तिकम् । २४ प्रयोजनलक्षणं यम-न.

·गोतममूत्रपाठः। तन्त्राधिकरणाभ्युपगमसंस्थितिः सिद्धान्तः ॥ २६ ॥ सर्वतन्त्रप्रतितन्त्राधिकरणाभ्युपगमसंस्थित्यन्तरभावात् ॥ २७ ॥ सपतन्त्राविरुद्धस्तन्त्रेऽधिकृतोऽर्थः सर्वतन्त्र सिद्धान्तः ॥ २८ ॥ समानतन्त्रासिद्धः परतन्त्रसिद्धः प्रतितन्त्र सिद्धान्तः ॥ २९ । यत्सिद्धावन्यप्रकरणसिद्धिः सोऽधिकरणसिद्धान्तः ॥ ३०॥ अपरोक्षिताभ्युपगमात् तद्विरापपरीक्षणमभ्युपगमसिद्धान्तः ॥३१॥ प्रतिज्ञाहेतृदाहरणोपनयननिगमनान्यवयवाः ॥ ३२ ॥ साध्यनिर्दशः प्रतिज्ञा ३३॥ उदाहरणसाधासाध्यसाधनं हेतुः ॥ ३४ ।। तथा वैधात् ॥ ३५ ॥ साध्यसाधाचद्धर्मभावी द्वष्टान्त उदाहरणम् ॥ ३६ ॥ विपर्ययाचा विपरीतम् ॥ ३७॥ उदाहरणपेक्षस्तथेत्युपसंहारो न तथेति वा साध्यस्योपनयः ॥ ३८ ॥ हेत्यपदेशात्प्रतिशायाः पुनर्वचनं निगमनम् ॥ ३९ ॥ मधिशाततत्वेऽथै कारणोपपत्तितस्तत्वज्ञानार्थमूहस्तकः ॥ ४ ॥ विमृश्य पक्षप्रतिपक्षाभ्यामर्थावधारणं निर्णयः ॥४१॥ इति गौतममूत्रे प्रथमाध्यायस्य थमाहिकम् ॥ प्रमाणतर्कसाधनोपालम्भः सिद्धान्ताविरुद्धः पञ्चावयवोपपना पक्ष. प्रतिपक्षपरिग्रहो पादः॥१॥ यथोक्तापपनश्छलजातिनिग्रहस्थानसाधनोपालम्भो जल्पः ॥२॥ मिति ता टी० । २५ लौकिकपरोक्षकाणामिति सूत्रमिति पातिकम् । ३६ अत्या. यस्य प्रदर्शनार्थ सूत्रम् तन्ना त इति वार्तिकम् २७ पूर्वमुत्तरं पा सूत्रमना मानार्प. मिति वालिका १८ सर्प-न्त इति ता. टी० । २९ समा त इति ता० टी० । ३० यत्सि-न्त इति ता० टी० । ३१ । अभ्युपगमसिद्धान्तलक्षणसूत्रम्-अ-न्त इति ताटी । ३२ अवयवाना विमागोदेशार्थ सूत्रमिति वार्तिकम् । ३३ साध्य-ज्ञा इति तान्टी० ॥३४ प्रतिज्ञानान्तरं हेतुलक्षणाय धमिति न्यायतवालोके वाचस्पति मिधः३५ सूत्रान्तरमवारयति किमेतायदिति तथा- इति ता० टी० । ३६ इर्द सूत्र- मिति धातिकम् । ३. इदं सूत्रमिति वार्तिकम् । ३. उदा-य इति ता० टी० । ३९ हेत्वानमिति ता० टी०। ४० इद सूत्रमिति चार्तिकम् । ४१ इदं सूत्रमिति धार्तिकम् । १३ सूत्रमिति वार्तिकम् । समानातिम्या पावितण्टाभ्यामRAIमजावी.

·न्यायसूत्रोदारे- संप्रतिपक्षस्थापनाहीनो वितण्डा । सव्यभिचारविरुद्धप्रकरणसमसाध्यसमकालातीता इत्याभासा: hem मनैकान्तिकः सव्यभिवारः॥५॥ सिद्धान्तमभ्युपेत्य द्विरोधी विरुद्धः ॥ ६॥ यस्मात्प्रकरणचिन्ता स निर्णयार्थमपदिष्टः प्रकरणसमः ॥७॥ साध्याविशिष्टः साध्यत्वात्साभ्यसमः ॥ ८॥ फालात्ययापदिष्टः कालतीतः ॥ ९ ॥ वचनविधातोऽर्थविकल्पोपपत्या छलम् ॥ १०॥ तस्त्रिविधं वाप छलं सामान्यच्छलमुपचारच्छलं चेति ॥ ११ ॥ अविशेषाभिहितेऽण वक्तुरभिप्रायादर्यान्तरकल्पना वाकछलम् ॥१२॥ सम्भवतोऽर्थस्यातिसामान्ययोगादसम्भूतार्थकल्पना सामान्यच्छ- लम्॥ १३ ॥ धर्मयिकल्पनिर्देशेऽर्थसद्भावप्रतिषेध उपधारच्छलम् ॥ १४ ॥ चाफछलमेयोचारच्छलं तदविशेषात् ॥ १५ ॥ न तदर्थान्तरभावात् ॥ १६ ॥ अविशेषे घा किञ्चित्साधादेकच्छलप्रसङ्गः ॥ १७ ॥ साधम्र्यवेधम्याभ्यां प्रत्यवस्थान जातिः॥१८॥ विप्रतिपत्तिरप्रतिपत्तिश्च निग्रहस्थानम् ॥ १९ ॥ सविकल्पाजातिनिप्रहस्थानबहुरयम् ॥ २० ॥ इति गौतमसूत्रे प्रथमाध्यायस्य द्वितीयमाहिकम् । इति गौतममूने प्रथमोध्यायः। येमा प्रमाणादिम्यो व्यवच्छेदः सूत्रार्थ इति ता. दी।३ सप्रावि are टी। विभागाशर सूर्य सध्य-सा इति हा..। अनेकान्त इति पर क्षरसूत्रपुस्तकपाट अनै-- इति वाटी. ६ कोऽस्य सूत्रत्यार्थ हवि जाति. कम् । . प्रकरमसमलक्षणाय सूत्रम् इति सा. टी. - इतिहा हो देशममतगत्या वापरामाय सूत्रमिति तरवालो दायापतिमिला। १० दध-मिति ताटी । ११ दिमागसत्र ममतारयति माटो । अविमिति artी. १७ सम्म-समिति वा । १५धर्म-समिवि वाटी - मिति धासिकम् । १६ सिद्धान्त, नत-त् इति ता० टी० । १. कोस्य स्पस्यार्थ इति दार्तिकम् । १० जातिहणाय सूत्रमिति म्यापरवालक । विप्र- सुनमिति का नातामारयितुं माध्यकार भाविका..।

·गोतमसूत्रपाठो। समानानेकधर्माध्यवसायादन्यतरधर्माध्यवसायाद्वा न संशयः ॥१॥ विप्रतिपत्यव्यवस्थाध्यवसायाच्च ।। २ ॥ विमतिपत्तौ च सम्प्रतिपत्तः ॥३॥ अध्ययस्थात्मनि व्यवस्थितत्वाच्चाव्यवस्थायाः॥४॥ तथात्यन्तसंशयस्तद्धर्मसातत्योपपत्तः ॥ ५ ॥ यथोताध्यवसायादेव तद्विशेषापेक्षात् संशये नासंशयो नात्यन्तसं. शयो या ॥६॥ यत्र संशयस्तत्रैवमुत्तरोत्तरप्रसङ्गः ॥ ७ ॥ प्रत्यक्षादीनामप्रामाण्यं त्रैकाल्यासिद्धः॥ ८॥ पूर्व हि प्रमाणसिद्धौ नेन्द्रियार्थसन्निकर्षात्प्रत्यक्षसिद्धिः॥४॥ पश्चारिस न प्रमाणेभ्यः प्रमेयसिद्धिः ॥ १०॥ युगपरिसद्धौ प्रत्यर्थनियतत्वात् क्रमवृतित्याभावो युद्धीनाम् ॥११॥ कात्यासिद्धेः प्रतिषेधानुपतिः ॥ १२ ॥ सवप्रामाण्यप्रतिषेधाश्च प्रतिषेधानुपपत्तिः ॥ १३ ॥ तत्प्रामाण्ये वान सर्वप्रमाणविप्रतिषेधः ॥ ५४॥ काल्याप्रतिषेधश्च शब्दादाताधसिद्धियत्तसिद्धः ॥ १५॥ प्रमेया व तुलाप्रमाण्यवत् ॥ १६ ॥ प्रमाणत: सिद्धेः प्रमाणानां प्रमाणान्तरसिद्धिप्रसङ्गः ॥१७॥ तद्विनिवृत्तेर्वा प्रमाणसिद्धियत्प्रमेयसिद्धिः ॥ ११ ॥ न प्रदीपप्रकाशसिद्धिवत्तत्लिद्धः ॥ १९ ॥ - १ समानानेकधर्माध्यवसायादित्येवमादि सबमिति पार्मिकम् । २ अस्य सूत्रत्वे विश्वनायपधानमत्तिः तत्वालोकच प्रमाणम् । ३ अस्य सूम्रत्ये वाति प्रमाणम् । ४-६-६-८-९-एप सूत्र वार्तिक मानम् । नवमसूटने प्रत्यक्षसिद्धिरित्याय स्थाने प्रत्यक्षोत्पत्सिरित्यन्यत्र पाठः । १० पश्चासिद्धाविति सूत्रमिति पार्तिकम् । ११ युगपरिसबाविति सूत्रमिति पार्तिकम् । १३ भयमपि प्रतिषेधषिष्यपि कालेषु नोपपान इत्ययं सूत्रार्थ इति धार्तिकम् । १३ अस्य सूत्रत्वे न्यायसूचीनिय. SUBमा १४ इद समिति परिशुद्धिः । १६ इदं सूत्रमिति वार्तिकम् । १६ अस्य सार्थस्य ज्ञापनार्थ सूत्रमिति पार्तिकम् । प्रमेयता चेति वृत्तिसंमतः पाठः । १० पूर्षपक्षसूत्रमिति पतिः प्रमाणमामितिमागो न्यायसवालो के न दृश्यते । १८ अध्य सूत्रत्वे प्रमाण नोपलम्यते । न्यायतत्वालोकः प्रमाणमित्यम्ये । तसिद्धिरित्यल्य. स्थाने प्रमेषसिद्धिरिति कचित्पाः । १९ सिद्धान्तसूत्रमिति वृत्तिः एतदग्ने प्रविनि निदर्शनावमिवृत्तिदर्शनाए कचिनेकान्तः इति सूत्रमस्ति इति वात्पर्यटोक्यावा.

·न्यायसूत्रोदारे- प्रत्यक्षलक्षणानुपपत्तिरसमप्रवचनात् ॥ २० ॥ नात्मनसेः सनिकर्याभाये प्रत्यतात्पत्तिः॥ २१ ॥ दिक्देशकालाकाशेष्यप्येय प्रसङ्गः ॥२२॥ छानलिहत्वादात्मनो नानवरोधः ॥ २३ ॥ तयोगपलिङ्गत्वाच्च न मनसः ॥ २४ ॥ प्रत्यक्ष निमित्तत्वाच्चेन्द्रियार्थयोः सन्निकर्षस्य स्वशब्देन वचनम् ॥२५॥ सप्तव्यासक्तमनसा चेन्द्रियार्थयोः सन्निकर्षनिमित्चत्वात् ॥ २६ ॥ तैश्चापदेशो ज्ञानविशेषाणाम् ॥ २७ ॥ व्याहतत्वादहेतुः ॥ २॥ नार्थविशेषप्रावल्यात् ॥ २६॥ प्रत्यक्षमनुमानमेकदेशमहणाटुपलब्धेः ॥ ३०॥ न प्रत्यक्षेण यावत्तावदप्युपलम्भात ॥३१॥ नचैकटेशोपलब्धिययविसद्भयात् ॥ ३२ ॥ साध्यत्वादययविनि संदेहः ॥ ३३ ॥ सर्वाग्रहणमवयव्यसिद्धः ॥ ३४ ॥ धारणाकर्षणापपचेच ॥ ३५ ॥ सेनाधनवद् ग्रहणमिति चेन्नातीन्द्रियस्वादणूनाम् ॥ १६ ॥ रोधोपधातसादृश्येभ्यो व्यभिचारादनुमानमप्रमाणम् ॥ ३७॥ नैकदेशत्रासलादृश्येभ्योऽर्थान्तरभावात् ॥ ३८॥ वर्तमानाभावः पततः पतितपतितव्यकालोपपत्तः ॥ ३९ ।। म्यते । नकाररहित पारस्तत्वालोके । २. प्रत्य-शति ता. टी. पूर्वपक्षपूत्र. मिति परिशुद्धिः । २१ नात्म-त्तिः इति ता० टी०। २१ भल्य सूत्रत्ये प्रमाण मोपलभ्यते इति केचित् स्वालोकः प्रमाणमित्यन्ये २३ ज्ञान-ध इति सा. रो। २४ भस्य अनवरोध इति घर्तत इति भाग्येण स्नायं प्रवीयते । सिदारत समिति वृत्तिः । २६ इदं सूत्रमिति यातिकम् । १७ सैशाणामिति सा० टी. २८ व्याह-रिति a. टी. । २१ परिवारसत्रं हा- हसिता. टी. । ३. पूर्वपक्षसूत्रमिति परिशुद्धिः। ३१ सोसत्सू धार्शिककारी व्याचष्टे इति भाटी० । ३३ न कोशोपलब्धिरितिभाप्यमनुमाप्य वासिककारो व्याचष्टे इति तात्पर्यटोकाया भवयविसदावादिति न्यायतशालोकस्य च दर्शनेन' अश्य विसदायादू इत्येतन्मान सूत्रमवगम्यते । ३३ सध्यत्वादिति यथानुस सूर्य ग्रहोत्येति ता. ० । ३४ सायापाकरणा स्त्रमितिवारिकम् । ३९ धार-पूचेति सारी ३६ आशात इतरत्रमिति का यो १३॥ सूत्रमिति बार्तिकम् । ३८ सूत्र. पातिकम् ।। वर्तमानमालप्रतिशय समिति पाकिम"। मिति ·गोतममूत्रपाठः । ७ तयोरप्यभायो वर्तमानाभावे तदपेक्षयात् ॥ ४० ।। मातीतानागतयोरितरतरापेक्षा सिद्धिः॥४१ वर्तमानाभाये सर्वाग्रहणं प्रत्यक्षानुपपत्तेः ॥ ४२ ॥ कृतताफर्तव्यतोपपस्तूभयथाग्रहणम् ॥ ४३ ॥ मत्यन्तप्रायैकदेशसाधादुपमानसिद्धेयथोक्तदोषानुपपत्तिः ॥७॥ प्रसिद्धसाधादुपमानसिद्धेर्यथोक्तदोषानुपपत्तिः ॥ ४५ ॥ प्रत्यक्षणाप्रत्यक्ष सिद्धः ।। ४६॥ माप्रत्यक्षे गवये प्रमाणार्थमुपमानस्य पश्यामः ॥ ४७ ॥ तथेत्युपसंहारादुपमानसिद्धनाविशेषः ॥ ४८ ॥ शब्दानुमानमर्थस्यानुपलब्धेनुमेयत्यात ॥ ४२ ॥ उपलब्धेर धिप्रवृचिस्यात् ॥ ५० ॥ संबन्धाश्च ॥ ५॥ आप्तोपदेशसामर्थ्याच्छब्दादर्थसंप्रत्ययः ॥ १२ ॥ पूरणप्रदाहपाटनानुपलब्धेश संबन्धाभायः॥ ५३ ॥ शब्दार्थव्यवस्थानादप्रतिषेधः ॥ १४ ॥ सामयिकत्वाच्छदार्थसंप्रत्ययस्य ।। ५५ ॥ जातिविशेषे चानियमात् ॥ १६ ॥ तदप्रामाण्यमनृतव्याघातपुनरक्तदापेभ्यः ॥ १७ ॥ न कर्मफर्तृसाधनवैगुण्यात् ॥ ५८॥ अभ्युपेत्य कालभेदे दोपवचनात् ॥ ५९॥ अनुवादोपपत्तेश्च ॥ १० ॥ वाक्यविभागस्य चार्थग्रहणात ॥ ११ ॥ विध्यर्थघादानुवादवचनविनियोगात ॥ ६ ॥ विधिविधायकः ।। ६३ ॥ स्तुतिनिन्दा परकृतिः पुराकल्प इत्या वादः ॥ १४ ॥ ४. एरामनुज्ञापनार्थ सममिति धार्तिकम् । ४१ नाति-द्विदति ताटी । ४३ इदं सूत्रमिति वार्तिकम् । सस्पिक्रियमाणे कृतताकर्तव्यतापपत्तेस्तू भयथाग्रहणम् इति माव्यतात्पर्यटीकासमतः पाठः ४४ अस्य-विरिति ता००। ४५ प्रमि-तिरिनि ता० टी०। ४६ श्त्य देरिति ता० टो०। ४७-४८ अनयोः सूत्रत्वे तम्यालोकः प्रभागम् । ४९ इदं सूत्रमिति धात्तिकम् । ५०-५६-५३-३- १४ एपा प्रत्ये वालोका प्रमाणम् ५६ मत्र ने सामयिकत्यादिनि नकारपहिता पाठसत्यालोके । ५६ जाति- इति नाटो । ५. तद-म्य इति वा । ६८ सिद्धान्तसूत्रमिति वृतिः । ११-६०-६१-६२-६३-६४ एर्ण सत्रपे तावा.

·न्यायमूत्रोद्धारे - विधिविहितस्यानुवचनमनुवादः ॥ ६५ ॥ नानुवादपुनरुक्तयोविशेषः शब्दाम्यासोपपत्तः ॥ ६६ ॥ शीघ्रतरगमनेपदेशवदभ्यासान्नाविशेषः ॥ ६ ॥ मत्रायुर्वेदप्रामाण्यवच्च तत्प्रामाण्यमाप्तमामाण्यात् ॥ ६॥ इतिगौतममूत्रे द्वितीयाध्यायस्याघमाहिकम् ॥१॥ न चतुष्ट्रमैतिधापत्तिसम्भशाभायप्रामाण्यात् ॥ १ ॥ शब्द ऐतिह्यार्थान्तर्भावादनुमानेऽपिचिप्सम्भधामावानर्यान्तरमा. वाशाप्रतिषेधः ॥२॥ अर्धापत्तिरप्रमाणमनैकान्तिकायात् ॥ ३ ॥ अनर्धापत्तावापत्यभिमानास् ॥४॥ प्रतिषेधाप्रामाण्यं चाकान्तिकस्यात् ॥५॥ तत्यामाएये था नापत्यप्रामाण्यम् ॥६॥ नाभावमामारायं प्रमेयासिद्धो॥७॥ लक्षितेश्यलक्षणलग्नितत्यादलक्षितानां तापमेयसि॥८ असत्य नाभाप इति चेद् नान्यलदाणापपत्ते ॥४॥ तत्सिद्धेरलभितेश्यहेतुः ॥१०॥ न लक्षणायस्थितापेक्षासिद्धः ॥ १५॥ प्रागुस्पत्तेरभावोपपत्तेध ॥ १२ ॥ भादिमस्यादैन्द्रियकत्याकृतकयदुपचारारच ॥ १७॥ लोकापायधीनिवधि प्रमाणम् । ६५ विधि-६ वि ता... कोप स्वत्या इति वागिहम् । ६. धोन-पतिबाoto १८ मतामा पतारणपर माय कि पुमा प्रतिपेति तारी। १ मामा संशयामिति सार्थ इति सूक्षमिति पाकिम् । भस्य यत्वे सत्यालोकर प्रमाणम् । १ सौ पगमाहेति ता । भाष्ये माने कानिकदमारतरित्यधिक पणेयम् । ६ प्रति-त इति ..।। स्त्र. मिति पातिम्म् । • मामा-रिति ता. रो. । ৫ ঘনমিয়া EETA पूचमिति वासिंगम् । १ मिनि शामि। १.agraPAN सिNिind tes: पाठ मिति शालिकम् । १ सम्म पाप सापना मूत्रमिति पार्शिकम् । ११ स्पये प्रमाण मावाः Im ·VIDYA BBAT ARABE गोतमसूत्रपाठः। न घटाभावसामान्यनित्यत्वान्निस्यध्यप्यनित्यवदुपचाराच्च ॥ १४ ॥ तत्वमाकया नात्वस्य विभागाव्यभिचारः ! १५ ॥ सन्तानानुमानविशेषणात् ॥ १६ ॥ कारणद्रव्यस्य प्रदेशशब्देनाभिधानाद् नित्येवायव्यभिचारः ॥१७॥ प्रागुच्चारणादनुपलब्धेरावरणाद्यनुपलब्धेश्च ॥ १८ ॥ तद्नुपलब्धेरनुपलम्भादापरणोपपत्तिः ॥ १२ ॥ मनुपलम्भादप्यनुपलब्धिसद्भाववन्नावरणानुपपत्तिरनुपलम्भात् २० अनुपलम्भात्मकत्वादनुपलब्धेरहेतुः ।। २१ ।। अस्पर्शचात् ॥ २२॥ न फार्मानिवरयात् ।। २३ ॥ नारनित्यत्वात् ।। २४॥ सम्प्रदानात् ॥ २५ ।। तदन्तरालानुपलब्धेरहेतुः ।। २६ ।। अध्यापनादप्रतिपेघः ॥ २७ ॥ अभ्यासात् ॥२८॥ नान्यत्वेऽप्यभ्यासस्योपचारात ॥ २९ ॥ मन्यदन्यस्मादनन्यत्वादन्यदित्यन्यताभावः ॥ ३० ॥ तभावेनास्त्यनन्यता तयोरितरेतरापेक्षसिद्धेः ॥ ३१ ॥ घिनाशकरणानुपलब्धः ॥ ३२॥ अश्रवणकारणानुपलब्धेः सततश्रवणप्रसङ्गः ॥ ३३ ॥ उपलभ्यमाने चानुपलब्धेरसत्त्वादनपदेशः ॥ ३४ ॥ कवदुपधारादित्यनेन सूत्रेणेति धार्तिकम् । १४ इदं सुभमिति वातिकम् । १५-१६-१७ तस्वमायोः, सन्तामानुमान, कारणद्रव्यस्येति सूरिति हा० टी० । 'नित्येयध्यध्यमिधार' इति भागो म सूत्रान्तर्गत इति यहवा । 'कारणद्रव्यस्य विदो- पशब्देनाभिधानादिति राधामोहनः । १८ प्रागुधारणादनुपलम्मादिति चित्पाठः । ६६ समिति वार्तिकम् । १९ सदनुपलब्धेस्नुपलम्भादावरणोपपतिरिति तात्पर्यटीका । २० अनुपलम्भादित्यादि ता० टीका। २१ अनु-तुः इति ता० टी०। २१ अस्य सन स्पे प्रमाणं म्यायतत्वालोकः । २३ न कर्मानित्यत्वादिति वातिकम् । २४६ न्याय, तस्वालोके वार्तिके व नतम् न्यायसूचीनियन्धे व श्यते। २५ सम्प्रदामाद इति न्याय- तत्वालोकः । २६ परिहारसूत्रमिति वातिकम् । २७ सिद्धान्तसूत्रमिति वृत्तिः। पूर्वपक्ष. सूत्रमिति न्यायतत्वालेका २८ इत: पाम् 'उभयोः पक्षयोरन्यतास्याध्यापनादप्रतिषेधः इति सून सिद्धान्गसूत्रत्वेनाधिक न्यायतश्यालोके दृश्यते । पूर्वपक्षस्त्रमिति वृत्तिः। २९ नान्यत्वेऽप्यम्यासस्योपपतिरिति पाठो न्यायतत्वालोके । ३० इदं समिति न्यायवावा- लोगः। ३१ तद-द्ध ता० टी।३२-३३-३४ एषां सूबत्ये प्रमाण न्यायतत्वालोकः वि. - १ ·न्यायसूत्रोद्धारे- पाणिनिमिचप्रश्लेपाच्छन्दाभावे नानुपलब्धिः ॥ ३५ ॥ विनाशकारणानुलब्धेश्यावस्थाने तनिस्यत्वप्रसनः ॥ ३६॥ अस्पर्शत्यादप्रतिषेधः ॥ ३७ ॥ विभक्तयन्तरोपपत्तेश्च समासे ॥ ३८॥ विकारादेशोपदेशात्संशयः ॥ ३१॥ प्रकृतियिवृद्धौ विकारविवृतः॥४०॥ न्यूनसमाधिकोपलब्धेविकाराणामहेतुः ॥ ४ ॥ नातुल्यप्रकृतीनां विकारविकल्पात् ॥ ४२ ॥ द्रव्यषिकारे वैषम्ययवर्णविकारपिकल्पः ॥ ४ ॥ नधिकारधर्मानुपपत्तेः ॥ १४ ॥ विकारप्राप्तानामपुनरापत्तेः ॥ ४५ ॥ सुवर्णादीनां पुनरापरहेतुः ॥ ४६॥ नित्यत्वेऽधिकारादनित्यत्वे चानवस्थानात् ॥ ४७ ॥ नित्यानामतीन्द्रियत्यात्तद्धर्मविकल्पाच वर्णधिकाराणामप्रतिषेधःपट भनवस्थायित्वे च घोंपलब्धियत्तद्विकारोपपत्तिः ॥१॥ विकारमित्ये नित्यत्वाभाषात्कालान्तरेषिकारोपपत्तेधाप्रतिषेधः५० प्रकृत्यनियमावर्णविकाराणाम् ॥ ११ ॥ भाशकारणानुपलब्धेश्चेति चकारयुक्तः पाठी न्यायसूचीनियन्धे । ३९ वा सूत्रमिति वार्तिकम् । ३६ इद न्यायस्पोनिकन्धे दृश्यते न पाकिारी।३० अस्प-पति का. २०३० विम-से इति सूत्रं व्याख्याथैव भाष्यपातिके व्याख्याते इति पाटी ३१ इदं सूमितिवार्तिकम् । ४. इदं सूत्रमिति दार्तिकम् । पकारसहितः पाठो पात्र । ४१ आक्षेपपूर्ण न्यून-तुः इति are टी०। ४१ मल्य सूत्रस्ने प्रमाण न्यायस्वालोकः इतः प्रा विविधस्यापि देतारमावदयाधनं दृष्टान्त विप्रमा शिन्यायसूचीनियन्धे ato टीकार्यास दृश्यते । परन्तु न्यायतरयालेाके वृत्तीन हश्यते । १३ माथेपसूत्रमिति सा. टी. 'द्रम्पविकारवैपायवद्वर्णविकारविप इति कवितपाठः । ४४ प्रत्याख्यानसूत्रमिति तारी। १६ अस्य सूबवे स्यापत्या. लोक प्रमाणम् । ४६ इदं सूत्रमिति ता. टी० एतदुत्तर "तद्विधारणा सुवर्णमाला हपतिरकार' इत्येक सूर्य न्यायतस्वालाके हस्पते । म सद्विकाराणामित्यादिमका. सहितः पाठ इति गधामोहनः । ४५-४८ अनयोः सूपये म्याक्तस्वालोका प्रमाणम् । ११ मन्त्र प्रमाण न्यायस्वालोका । धोएलम्धिवन्दुपपपिरिति .. चिस्पा । १० इति सूपमिति का टी० । ११ ग्यापसूक्षीमियरतस्वाकवातिक ·गोतमपुत्रपाठः। अनियमे नियमानानियमः ॥ ५२॥ नियमानियमविरोधादनियमे नियमायाप्रतिषेधः ॥ ५३॥ गुणान्तरापत्युपमर्दहासवृद्धिलेशश्लेपेभ्यस्तु वर्णविफारोपपत्ते. विकारः ५४॥ ते विभकयन्ताः पदम् ॥ ५५ ॥ तदर्थे व्यक्तयाकतिजातिसनिधाधुपचासत्संशयः ॥ ५६ ॥ या शब्दसमूहत्यागपरिग्रहसंख्यावृद्ध्युपचयवर्णसमासानुसन्धान ध्यकावुपचाराद् व्यक्तिः ॥ १७ ॥ न तदनवस्थात् ॥ ५ ॥ सहचरणस्थानतादर्थ्यवृत्तमानधारणसामीप्ययोगसाधनाधिपत्ये. भ्यो ब्राह्मणमञ्चकटराजसक्तचन्दनगनाशाटकानपुरुषेयतद्भावेऽपि तदु. पचारः॥ ५९॥ मारुतिस्तदपेक्षत्यात सत्यव्यवस्थानसिद्धः ॥ १० ॥ ज्यत्याकृतियुक्तप्यप्रसङ्गात् मोक्षणादीनां मृगयके जातिः ॥ ६ ॥ नाकृतिव्यत्तयपेक्षत्याज्जात्यभिव्यक्तः ॥ १२ ॥ ध्यक्रयाकृतिजावयस्तु पदार्थः ॥ ६ ॥ व्यक्तिर्गुणविशेषाश्रयो मूर्तिः॥ ६४॥ भाकृतिजातिलिकाण्या ॥ ६५ ॥ समानप्रसवात्मिका जातिः ॥६६॥ इति गौतमसूत्रे द्वितीयाध्यायस्य द्वितीयमाहिकम् इति गौतमसूत्रे द्वितीयोऽध्यायः। "प्रत्यनियमाए इस्येतन्मानं सूपम् । ५२-५३-१४ इमानि सूत्रणीति पातिकम् । १५ ते वि-दमिति ता० टी० । १६ अस्प सबसे प्रतिस्तोपि संय: । न्यापतत्वालोके न्यायसूचीनियन्धे च तदर्थ इति पागे नास्ति । स इति माध्यतः पूरणमिति पुतिः। १४-१८ इमे सूत्र इति धार्तिकम् । सायरा. विवि सूत्रमिति वाटिकम् । ६०-६१ अमयोः सूत्रस्ने व्यापतस्याणक प्रमाणम् । ३१ अस्य सूत्रस्षे प्रमाण स्पायवस्वागका वान्तः पाठः नित् । ६३ पाराम सर्व पत्याविज्ञावपस्तु पदार्य इति ता० टोः । ६४ व्यक्तिगुणविशेषायो मतिरिति समिति वार्तिकम् । ६६ माकृ-क्या इतिहाटी।। ६६ समा-तिरिति मागे।

·१२ न्यायसूत्रोदारे- दर्शनस्पर्शनाभ्यामेकार्थग्रहणाव ॥१॥ न विषयव्ययस्थानात् ॥ २॥ तपयस्थानादेवात्मसमायादप्रतिषेधः ॥ ३॥ शरीरदाहे पातकामाचात् ॥४॥ तमायः सात्मकप्रदाहेऽपि तन्नित्यत्यात् ॥ ५॥ कार्याश्रयफर्तृवधात् ॥ ६॥ सध्यदृष्टस्यतरप्रत्यभिज्ञानात् ॥ ७ ॥ मैकस्मिन्नासास्थिव्यवहिते द्वित्वाभिमानात् ॥ ८॥ एकविनाशे द्वितीयाविनाशाकत्यम् ॥९॥ मयययनाशेयवयव्युपलब्धेरहेतुः ॥ १० ॥ दृष्टान्तविरोधादप्रतिषेधः ॥ ११ ॥ इन्द्रियान्तरविकारात् ॥ १२ ॥ न स्मृतः स्मध्यविषयत्वात् ॥ १३ ॥ तदात्मगुणसद्भावादमतिषेधः ॥ १५ ॥ अपरिसंख्यानाच्च स्मृतिधिपयस्य ॥ १५ ॥ नात्मप्रतिपत्तिहेतुना मनसि सम्भवात् ॥ १६ ॥ छातुर्यानसाधनोपपत्तेः संज्ञामेमात्रम् ॥ १७ ॥ नियमच निरनुमानः॥ १८ ॥ पूर्याभ्यस्तस्मृत्यनुयन्धाजातस्य हर्पमयशोकसंप्रतिपत्तः ॥ १६ ॥ पादिपु प्रयोधसंमीलनविकारवत्तद्विकारः ॥ २०॥ १६ समिति वार्तिकम् । न वि-द इति डा. टी० । ३ तद्-ध इति are टी० । तद्यवस्यामादात्मसनावादपतिपेध हवि स्त्रमिति पार्तिकम् । १ हद सूत्रमिति पार्तिकम् । ५ वर-व इति ता० टी०। ६ न कार्याश्रयकर्तृवधादिति सूत्रमिति वार्तिकम् । ७ सव्येन चक्षुषा हमिवरण प्रत्यभिज्ञानातीति समिति पाठिकम् । सध्य- इति ता० टी०। ८ नैक-१ इति ao टी.। इमिति वार्तिकम् । ९ एक-त्वमिति are टी०। १० अस्प सूत्रत्वं मा न्यायापालेका भ्यायधीनिवन्धश्च । ११ यस्य सूत्रत्वे पातिक प्रमाणम् । १२ इन्द्रिया- हमारी प्रविसन्धान प्रकारान्तरेण सूचयतीवि पाशुद्धिः। १३मस्याक्षेप सूत्रमिति म स्मृ-द सारी० । १४ तदा-ध इति वा-टी.1 १५६-पु. पदशमू नास्ति । मस्य प्यत्वे युत्तिकृतोपि संशयः । १६ १६ त्रमिविपरिशुद्धिः । ज्या वालोकन । १०-१८ क्षमयोः सूत्रस्वे प्रमाण भ्यायतस्वालोक । १९ सल्या. अस्य ज्ञापनार्थ पूर्वाम्मतस्यादि मूत्रमिति पार्तिकम् । २० इममिति वाति - ·गोतमसूत्रपाठ। ३ नाणशीतवर्षकालनिमित्तत्वात् पञ्चात्मकविकाराणाम् । २१ ॥ प्रेत्याहाराभ्यासकृतात् स्तन्याभिलापात् ॥ २२ ॥ अयसोऽयस्कान्ताभिगमनयत्तदुपसर्पणम् ॥ २३ ॥ नान्यत्र प्रवृत्त्यभावात् ॥ २४ ॥ वीतरागजन्मादर्शनात ॥ २५ ॥ सगुणद्रव्योत्पत्तियत्तदुत्पत्तिः ॥ २६ ॥ न संकल्पनिमित्तत्वादागादीनाम् ॥ २७ ॥ पार्थिवं गुणन्तरोपलब्धेः ॥ २८ ॥ श्रुतिप्रामाण्याच ॥ २६॥ कृष्णसारे सत्युपलम्भाव्यतिरिच्य चोपलम्मात्संशयः ॥ ३०॥ महदणुग्रहणात् ॥ ३१॥ रश्म्यर्थसन्निकर्षविशेषात्तद्ग्रहणम् ॥ ३२ ॥ तदनुपलब्धेरहेतुः ॥ ३३ ॥ नानुमीयमानस्य प्रत्यक्षतोऽनुपलब्धिरभावहेतुः ॥ ३४ ॥ द्रव्यगुणधर्मभेदाच्चोपलब्धिनियमः॥ ३५॥ अनेकद्रव्यसमवायाद् रूपविशेषाच रूपालन्धिः ॥ ३६॥ कर्मकारितधेन्द्रियाणां व्यूहः पुरुषार्थतन्त्रः ॥ ३७ ।। अव्यभिचाराच्च प्रतिधातो भौतिकधर्मः ॥ ३८॥ कम् । तद्विकार इत्यस्य ज्याने तदुपपवेरिति न्यायसुविधरणे पाठः । विकारे ततिकार इति न्यायतत्यालाके पाठः । २१ नाकस्मिकः पयादिप्रयोधसमीलन विकार इति सूत्रार्थ इति वार्तिकम् । २१-३३-२४-२६ इमानि सूचाणोति वार्तिकम् । स्पायतत्वालोकः । २६ मनैकान्तिकपचे सूत्रमिति यातिकम् । अस्य सूत्रस्ये भ्यायतत्वालोको न्यायसूचीनिन्धिश्च प्रमाणम् । १८ सिदाम्तम. मिति वृत्तिः । इदं सूयमिति परिशुद्धिः। अस्याप्रे १ पार्थिवाप्पजत गुणोत. सम्धेः । १ नि.श्यासोच्छ्वासापलब्धेश्चातुौतिकम् । ३ गन्धस्पैदपाकव्यूहापराव दानेम्यः परामौतिकम् । इति सूत्रधार्थ युत्तावस्ति तदर्गतमप्रगीत न भवतीवि माध्या- खनाद प्रतोपते । न्यायपूर्णनिमन्धे न्यायतत्वालोके च हरयते । २१ अस्य समस्ये प्रमाणं न्यायतस्यालोकः । ३० संदायकारगप्रतिपादनार्थ समिति पातिकम् । २१अस्पसूत्रस्ये प्रमाण भ्यायतस्वालोक । ३२ सम्य-गमिति ता० टोः । इद सूत्रमिति पार्तिकम् । ३४ एवं सहीद सूनं नोपलब्धेः कारणप्रतिगादमिति वाति. कम् । ३९ शेष भाष्ये इति वार्तिकस्यरसादस्य सूनस्व सिद्धति उपसम्पनियम इति कधिपाः । ३६ प प पत्रमिति पार्तिकम् । ३. शेप माम्य इति धाति- कस्वरसादम्य सूत्रत्वं मिष्यति । ३८ इदं स न्यायधीनिपन्धे न्यायस्वागत १ ।

·१५ न्यायसूत्रोदारे- मध्यन्दिनोल्काप्रकाशानुपलब्धियत्तदनुपलब्धिः ॥ ३ ॥ न रागावप्यनुलब्धेः॥४०॥ पाह्यप्रकाशानुग्रहाद् विषयोपलब्धेरनभिव्यक्तितोऽनुपलब्धिः ॥४१ अभिव्यक्तौ चामियात् ॥ ४२ ॥ नक्तंचरनयनरश्मिदर्शनाच ॥ ४३ ] मप्राप्यग्रहणं काचाम्रपटलस्फटिकान्तरितापलब्धेः ४४n कुरामथान्तरितानुपलब्धेरप्रतिषेधः ॥ ४५ ॥ मप्रतिधातारसनिकोपपत्तिः । ४६ . आदित्यरश्मे स्फटिकान्तरितेऽपि दाहोऽविघातात् ॥ ४७ ।। नेतरेतरधर्मप्रसङ्गात् ॥४८॥ आददिकयोः प्रसादस्वाभाव्याद्रूपोपलब्धियत्तदुपलब्धिः ॥४९॥ दृष्टानुमितानां नियोगप्रतिषेधानुपपत्तिः ॥ ५० ॥ स्थानान्यत्वे नानात्वादययविनानास्थानत्वाच्च संशयः॥ ५१ ॥ स्वगव्यतिरेकात् ॥ ५२ ॥ न युगपत्त्वाञ्च संशयः॥५३॥ विप्रतिषेधाच्च त्यगेका ॥ ५४॥ इन्द्रियार्थपञ्चत्वात् ॥ ५५॥ न तदर्यवत्वात् ॥ ५६॥ गन्धत्याचव्यतिरेकाद्गन्धादीनामप्रतिषेधः ॥१७॥ विषयत्याव्यतिरेकादेकत्वम् ॥ ५ ॥ वृजौच नास्ति। ३९द सूत्रमिति न्यायतत्वालाकः । ४०४६ सूत्रमिति . दो। ४१ इदं सूत्रमिति पार्तिकम् । ४१ अमि-प इति ता० टी० । ॥ नचररशिमदर्शनाच्येति दृष्टान्तसूत्रमिति पातिकम् । ४४ अस्य सूत्रस्पे स्यार सवालका प्रमाणम् । ४५ अस्य सूत्रस्य शेप माष्य इति पार्तिकस्वरसो मानम् । ४६ मस्य सूत्रस्वे स्यायतस्यालोकः प्रमाणम् । ४७ सस्य सूत्रत्वे शेयं माय इति वारिक मानम् 'ममियावा इति पार चित् । ४८ अस्य सूत्रस्व न्यायतस्या. लोक प्रमाण । ४९ अस्य सूत्रस्ये शेप माष्य इहि वार्ति' प्रमाणम् । १० अस्य सत्र न्यायतत्वालाक प्रमाणम् । ११ स्थाना-पः इति तारी इति का टो, स्वगव्यतिरेकादित्यस्य सूत्रता सूक्ष्यतीति परिशुद्धिः । सौत्र सिदान्तमाहेति ता० ०। ६४ शेर्ष माध्य इति पार्तिकस्वरसारस्य पुत्वम् । ५५ इन्दिपापवस्वादिति समिति पार्मिकम् । १६ पूर्वपक्षिणा स-त् इति re से० । १. मस्यौदार मिति वार्तिकम् । १८ अस्य ।

·गोतमसूत्रपाठः। म बुद्धिलक्षणाधिष्ठामगत्याकृतिजातिपञ्चत्येभ्यः ॥ १ ॥ भूतगुणविशेषोपलब्धस्तादात्म्यम् ॥ ६॥ गन्धरसरूपस्पर्शशब्दानां स्पर्शपर्यन्ताः पृथिव्या ॥ ६१ ॥ मप्तेजोवायूनां पूर्य पूर्वमपोह्याकाशस्योत्तरः ॥ १२ ॥ न सर्वगुणानुपलब्धः ॥ ६॥ एकैकश्येनोत्तरोतरगुणसद्भावादुचराणा तदनुपलन्धिः ॥ ६ ॥ संसर्गाच्चानेकगुणग्रहणम् ॥ ६५ ॥ विष्टं हापरं परेण ॥६६॥ न पार्थिवाव्ययाः प्रत्यक्षत्वात् ॥ ६७ ॥ पूर्वपूर्वगुणोत्कर्षाचतत्प्रधानम् ॥ ६८ ॥ तयवस्थानं तु भूयस्त्वात् ॥ १९ ॥ सगुणानामिन्द्रियमावात् ॥ ७० ॥ तेने तस्याग्रहणोच्चा॥ ७१ ॥ न शब्दगुणपलब्धः ॥ ७२ ॥ तदुपलब्धिरितरेतरद्रग्यगुणधैधात् ॥ ३ ॥ इति श्रीगौतमसूत्रे तृतीयाध्यायस्पाचमाविकम् ॥ कम्माकाशसाधारसंशयः ॥१॥ विषयप्रत्यभिज्ञानात् ॥ २॥ साध्यसमत्यादहेतुः ॥ ३ ॥ न युगपदग्रहणात ४॥ अप्रत्यमिक्षाने च विनाशप्रसः ॥ ५॥ फमवृत्तिस्वादयुगपद्ग्रहणम् ॥ ६ ॥ सूत्रस्थे भ्यायसचीनिवन्धः प्रमाणम् । ५९ १६ सूत्रमिति पार्तिकम् । मस्य सूत्र न्यायसुधीनिवन्धः प्रमाण । ६१-मे म इति पातिकम् । ६३ नस-रिति ताटो। ६४ एकरयनेवि सौत्रो मिस इति पातिकम् । ६६मस्य सूबरये प्रमाणं नोपलभ्यते । ६६ मिष्ट- इति ताटी। सस्य सूचस्प विस्पतेrऽनेक सूत्रायः कषिपत रवि माध्ये पनितम् इति यातिकम् । ६८ पूर्व-मम् इति मा० टी०। ६९ एमिति वार्तिकम् । ७०-1-1 ए सबसे म्पायसूफोनिया प्रमाण । ३६ समिति यातिकम् । १ संप्रदर्शनाय सूधमिति वृत्तिः शेष भाष्य इति बातिकम् । १-३ मनया। सूपर न्यायसूचीनिमन्धः प्रमागम् । ४-६ इमे सूत्रे इति वार्तिकम् । ६ वत्ति. ।

·न्यायमूत्रोदारे- अप्रत्यभिज्ञानं च विषयान्तरण्यासङ्गात् ॥ ७॥ न गत्यमावात॥८॥ स्फटिकान्यत्वाभिमग्नवत्तदन्यत्वाभिमानः ॥९॥ स्फटिफेयपरापरोत्पत्तः क्षणिकत्वाव्यक्तीनामहेतुः॥ १० ॥ नियमहेस्वभावाद्यथादर्शनमभ्यनुज्ञा ॥ ११ ॥ नोत्पतिविनाशकारणापलब्धः ॥ १२ ॥ सीरपिनाशे कारणानुपलब्धिवध्युत्पचिपच्च तदुपत्तिः ॥ १३ ॥ लिगता ग्रहणानानुपलब्धिः ॥१५॥ न पयसा परिणामगुणान्तरप्रादुर्भावात ॥ १५ ॥ व्यूहान्तराद्रव्यान्तरोत्पत्तिदर्शनं पूर्वदन्यनिवृत्तिरतुमानात् । १६॥ कचिद्विनाशकारणानुपलब्धः क्यविच्चोपलब्धेरनेकान्तः ॥ १७॥ नेन्द्रियार्थ योस्तद्विनाशेपि शानावस्थानात् ॥ १ ॥ युगपज्ज्ञेयानुपलब्धेश्च न मनसः ॥ १९ ॥ तदात्मगुणत्वेपि तुल्यम् ॥१०॥ इन्द्रियमनसः सन्निकर्षाभावात्तदनुत्पतिः ॥ २१ ॥ नोत्पत्तिकारणानपदेशात् ॥ २२ ॥ विनाशकारणानुपलब्धेश्वावस्थाने तन्नित्यत्वप्रसन्नः ॥ २३ ॥ अनित्यत्वग्रहाद् बुद्धयन्तराद्विनाशः शब्दवत् ॥ २४ ॥ शानसमवेतात्मप्रदेशसनिकन्मिनसः स्मृत्युत्पत्तने युगपदुत्पत्तिः५५ नान्तः शरीरवृत्तित्वान्मसः ॥ २६ ॥ वृतिमतानानात्वादिति सूत्रार्य इति वार्तिकम् । ७ अस्य सूत्रत्ये न्यायसूचीनिवन्धः प्रमाणम् । इद सूत्रमिति वातिकम् । ९ इदं सूत्रमिति यातिकम् वदन्यावाभिमान इत्यस्य स्याने तमिमान इति पागे व्यायनिवन्धप्रकाशे। १० स्फटिके-रिति तार मरापूध मय- इति नारे लहेत्वदायादि पाय. विकरणे । ११ उत्तरं सूत्रमवतास्यतीति सा०सी०। १३-१४१९ एपो सूचस्पे प्रमाणे न्यायसूचीनिधः । क्षीरविनासकारणेति समस्त: पाटः हरिः। १६ शेष भाष्ये इति वार्तिकस्वरसादस्प सूत्रत्वम् । १. सिद्धान्तिनः सूत्रमिति घृतिः । १८ सिद्वान्वस्त्रमिति वृत्तिः। १९ युगपञ् शेषानुपलब्धेय न मनस इति सूत्रमिति परिशुतिः । यस्थानेशानेति कचित्पाठः। २. तात्मगुरत्येऽपितुष्यमिति सूत्रमेवेति परिशुद्धिः । २१ मध्य सूत्रस्वे प्रमाण न्यायधीनियः । २३ इदं सूत्रमितिशालि. कम् । भनुपरेशादिति चिस्पाट । २३ विना- इति ताटी।। २४-२५-२६ एर्पा ·गोतमसूत्रपाठः। १७ साप्यत्वादहेतुः ॥ २७ ॥ स्मरतः शरीरधारणोपपत्रप्रतिषेधः॥ २८ ॥ न तदाशुगतिवान्मनसः ॥ २९ ॥ नस्मरणकालानियमात् ॥ ३० ॥ आत्मप्रेरणायदच्छानताभिश्च न संयोगविशेषः । ३१ ॥ व्यासक्तमनसः पादव्यथनेन संयोगविशेषेण समानम् ॥ ३२॥ प्रणिधानलिमादिज्ञानानामयुगपद्भावादयुगपत्स्मरणम् ॥ ३३ ॥ प्रातिनवत्तु प्रणिधानाधनपेक्षे स्मात योगपद्यप्रसङ्गः ॥ ३४ ॥ शस्येच्छाद्वेषनिमित्तत्वादारम्भनिवृत्योः ॥ ३ ॥ तएिलगत्वादिच्छाउपयोः पार्थिवाद्येष्वप्रतिषेधः ॥ ३६ ॥ परश्वादावारम्भनिवृत्तिदर्शनात् ।। ३७ ॥ कुम्मादिप्यनुपलब्धेरहेतुः ॥ ३८ ॥ नियमानियमौ तु तद्विशेषको ॥ ९ ॥ यथोकहेतुन्वापारतम्यादकृताभ्यागमाधन मनसः ॥ ४० ॥ परिशेषाद्ययोकहेतूपपत्तेश्च ॥ ४१ ॥ स्मरणं स्वात्मनो स्वाभाव्यात् ॥४२॥ प्रणिधाननियन्धाभ्यासलिलक्षणसादृश्यपरिग्रहाश्रयाश्रितसम्बन्धा. नन्तर्यवियोगैककार्यविरोधातिशयप्राप्तिव्यवधानसुखदुःखेच्छानेषभया. थित्यकियारागधर्माधर्मनिमिचेभ्यः ॥ ४३ ।। कर्मानवस्थायिग्रहणात् ॥ ४ ॥ अध्यक्तग्रहणमनवस्थायित्वाद्विद्युत्सम्पाते स्पायव्यक्तगृहणवत्॥१५॥ हेतूपावानात् प्रतिद्धन्याभ्यनुशा ॥ ४६ ॥ सूत्रत्वे प्रमाणे न्यायसूचीनियन्धः । २४ साध्य-तुरिति ता. दी। र-घ इति त टी०। २९ म त-स इति ता. टी०।३. न मर- इति तारी। ३१ भात्म-प इति ता० । ३१ व्यास-मम् इति सा० टी० । ३३-न्यायसूचीनिवन्धे वर्तते । ३४ इदं माय सापटीकाकृता प्रासिमवदिवि प्रतीक. पारणात तिकृयाध्याख्यातस्यात् नायसूचीनिवन्धादाचदर्शनाघ । ३६ज्ञासरेवेन्गरम इति सूत्रार्थ इति वार्तिकम् । ३६ इदं सूत्रमिति चार्तिकम् । ३० सत्य सूत्रत्वे भ्यायसूचीनिया प्रमाणम् । पामवादिनारम्भेति यत्र पाठः । ३८ मस्य सुधरे प्रमाणे मास्ति । ३९ अस्प सूत्रत्व प्रमाणे यापनिबन्धप्रकासः । ४० पयो-स इति सान्टोग४१-४३ मनयोः सूपरे प्रमाणन्यायसूचीनियन्धः। ४३ प्रगिधानादिति सूत्र. मिति कार्तिकम्। १४ कमानवस्यापियाणादिविमिति पातिकम् । १५-१६ मनयोः २८स्म- ३ ·न्यायपत्रोदारे- ग्रहणे हेतुविकल्पाद् प्रहणविकल्पो न बुद्धिविकल्पात् ॥ ४ ॥ प्रदीपार्चिः सन्तायभिव्यक्त ग्रहणवत्तद्ग्रहणम् ॥ ४ ॥ द्रव्ये स्वगुणपरगुणोपलब्धेः संशयः ॥ ४२ ॥ यावच्छरीरमाविवादूपादीनाम् ॥ ५० ॥ न पाकजगुणान्तरोत्पत्तेः ।। ५१ ॥ प्रतिद्वन्द्विसिद्धः पाकजानामप्रतिषेधः ॥ ५२ ॥ शरीरव्यापित्वात् ॥ ५३॥ केशनखादिम्पनुपलब्धेः ॥ १४ ॥ न्य पर्यन्तावाच्छरीरस्य केशनखादिवप्रसाः ॥ ५५ ॥ शरीरगुणवैधयात् ॥ ५६१ न रूपादीनामेतरेतरवैधात् ॥ १७ ॥ ऐन्द्रियकरपादपादीनामप्रतिषेधः ॥५॥ शानायोगपद्यादेक मनः ॥ ५९॥ न युगपदनेकक्रियोपलब्धः ॥ १० ॥ मलातचक्रदर्शनपत्तदुपलब्धिराशुसञ्चारात ॥१॥ यथोक्तहेतुत्वाच्चाए । १२॥ पूर्वकृतफलानुयन्धातदुरपतिः ॥ ६३ ॥ भूतेभ्यो मूर्युपादानवदुपादानम् ॥ ६४ ॥ न साध्यसमस्यात् ॥ १५ ॥ नोत्पत्तिनिमित्तस्यान्मातापियोः ॥ ६॥ तथाहारस्य ॥७॥ सूत्रत्ये न्यायसूचीनियन्धः प्रमागम् । ४. इदमौत सयत न म्यायसूचीनियादो ४८ न प्रदीपारिप इति नकारसदितः पाग म्यायधीनिवन्धे। सूत्रमिति वार्तिकम् । १० इदं सूत्रमिति यातिभम् । ९१ सिदान्तमिति गैन्यायसूी. निबन्धे । १५ सिद्धारसूत्रमिवि तिः । १३ परम्पापिस्वादिस्येतस्य त्येति परिधिः । इदं सुधानिति कार्तिकर न केविति नाति न्याय सुपीमिबन्धे। १९ पर्यन्तस्वाञ्छरीरस्येति सूत्रध्यापातदिति परिशुद्धिः । १६-१ अनयोः स्वत प्रमाणे स्पायनियन्या १८ उक: सूधार्थ इति वार्तिकम् । १९ सत्य सत्र प्रमाणे न्यायसूमीनियन्या वृधि । ६० शेप माध्ये इति धातिकस्वरसाद सूत्रत्वम् । ६१ अस्योत्तरदार पुत्रमिति पातिकम् । इदं सूत्रमिति परिमुदिः । ३३ मल्य सूत्रत्वे प्रमाण म्यासपीमि सधः । ६४ र मधमिति दार्तिकम् । ६५ भस्य सूत्रले प्रमाण न्यायसूचीनिधि पूर्वस्त्रप्रतीकेन प्रपतीति तात्पीकादर्शनादन्यो। मूवश्वम् ।

·गोतमत्रपाठः। प्राप्तौ चानियमात् ॥ ६८ ॥ शरोरोत्पचिनिमित्तवरसंयोगोत्पत्तिनिमित्तं कर्म ॥६॥ एतेनानियमा प्रत्युक्तः ॥ ७० ॥ उपपन्नध्य तद्वियोगः कर्मक्षयोपपत्तेः॥ ७१ । तददृष्टकारितमिति चेत् पुनस्तत्प्रसङ्गोऽपवर्गे ॥ ७२ ॥ न फरणाकरणयोरारम्भदर्शनात् ॥ ७ ॥ मनः कर्मनिमित्तत्वाश संयोगानुच्छेदः ॥ ७४ ॥ नित्यत्यप्रसङ्गश्च प्रायणानुपपत्तेः ।। ७५ ।। अणुश्यामतानित्यत्वघदेतत्स्यात् ॥ ७६ ॥ नाकृताभ्यागमप्रसङ्गात् ॥ ७७॥ इति गौतमसूत्रे तृतीयाध्यापस्य द्वितीयमादिकम् ॥ इति गौतमसूत्रे तृतीयोध्यायः॥ प्रवृत्तियथोक्ता ॥१॥ तथा दोषाः ॥२॥ तस्त्रैराश्य रागद्वेपमोहान्तरभाषात् ॥ ३॥ नैकमत्यनोकभाषात् ॥ ४॥ व्यभिचारादहेतुः॥५॥ तेषां मोहः पापीयान्नामूढस्येतरोत्पतेः ॥ ६ ॥ निमित्तनैमित्तकमावादान्तरभावो दोपेभ्यः ॥ ७॥ दृश्यते । १८ प्राप्तौ-त् इति । न्यायनिबन्धप्रकाशः। ६१ प्रास्तहि स्पधिकः पाठः 4. पु० मस्योतक्षार सूत्रमिति वार्तिकम् । - इदं सूत्रमिति परिशुदिः। १दन सुग्रं किम्त माध्यमिति बहवः । ५-द सूत्रमिति ता. टी. | 'पुनस्त प्रसङ्गोऽपवर्ग इत्येतायन्मानं सूत्रमिति-राधामोहनः । ५३ इदं न्यायसूचीनियाधे न ७४ संपोगाधनुच्छेद इति न्यापसूचीनिवन्धपाठः । संयोगाम्युच्छेद इति पाठ इति राधामोहनः । 01-4 मनपोः सूत्रस्ये न्यायसूचीनिवन्धः प्रमाणम् । इदं सूत्रमिति वार्तिकम् । १ शानिराकरणाय सूपमित्यादेवि ता. टी। २ प्रसिदोषसूत्राम्यामिति परिशुद्धिः। ३ सिशाम्तस्त्रमिति पुतिः । ४-६-६ ए वत्ये प्रमाणे याय सपीनिवाघः । न्यापसूगेनिकग्यादौ प्राप्तस्तहोत्यमो शास्ति भयमशो माध्यता ·न्यायसूत्रोदारे- न दोपलक्षणापरोधान्मोहस्य || CH नित्यनैमित्तिकोपपत्तेश्च तुल्यजातीयानामप्रतिषेधः॥ ६॥ मात्मनित्यत्वे प्रेत्यमावसिद्धिः ॥ १०॥ व्यक्ताद्यकानां प्रत्यक्षप्रामाण्यात् ॥ १९॥ न घटा घटानिष्पत्तः ॥ १२॥ ध्यक्ताद् घटनिष्पचेरप्रतिषेधः ॥ १३ ॥ मभाचान्द्रायोत्पत्तिर्नानुपमृद्य प्रादुर्भावात ॥ १४ ॥ म्याधातादप्रयोगः ॥ १५ ॥ मातीतानागतयाः कारकशब्दप्रयोगात् ॥ १६॥ नधिमटेभ्योऽनिष्पत्तेः ॥ १७ ॥ ऋमनिर्देशादप्रतिषेधः ॥१८॥ ईश्वर कारणं पुरुषकर्माफल्यदर्शनात् ॥ १४ ॥ म पुरुषकर्मामाचे फलानिपते ॥ २० ॥ तत्कारितत्वादहेतुः ॥ २१॥ अनिमिचतो भावोत्पत्ति कण्टकसैदण्यादिदर्शनात् ॥ २२ ॥ सनिमित्त निमित्तत्यानानिमित्ततः ॥ २३ ॥ निमिचानिमित्तयोरर्थान्तरभावादप्रतिषेधः ॥ २५॥ सर्यमनित्यमुत्पत्तिविनाशधर्मकत्वात् ॥ २५ नानित्यतानित्यत्वात ॥ २६ ॥ तदनित्यत्वमग्नेर्दाद्यविनाश्यानुविनाशवत् ॥ २७॥ नित्यस्यामन्याख्यान यथोपलब्धिाययस्थानात् ॥ २८ ॥ सर्प नित्यं पञ्चभूतनित्ययात् ॥ २६ ॥ ॥ पूरणमिति बहवः । ८-९-१० इमानि पूत्राणि न्यायसूर्शनिवार्थ । ११ इर्द सूत्रमिति पातिकम् । १२-१३-१४-१५-१६ एप सूत्रत्वे प्रमाण मापसूचीनिवन्धः । १. अत्रैवाय सूत्र योजयतीति ताटी १८ पूर्व वीजविनाश पश्चादानोत्पत्तिरिति सूत्रार्थ इति वार्तिकम् ।१९त्रपति ईश्वर इतीति परिशुतिः । २० सिमान्तसूत्रमिति परिशुदिः २१ सूर्य योजयति सत्कारिवादिति,परिशुद्धिः । २५ स्टान्तसूत्रमिति पातिकम् । १३-१४ मध्याहत सूत्रीद्वययेवं व्यायक्षते इति वृति। ३६ पूर्वपक्ष समिति वृत्तिः । त्रस्य दृष्टान्तार्थत्वादिति चार्तिकम् । २६ मस्य सूत्रले प्रमाण यापसूफीमिदान्धः । ॥ तदनित्यश्वमित्यादि स्वमिति परिमादिः । १८-१९ मन ·गोतपरपाठः। नोत्पतिविनाशकारणापलब्धेः ॥ ३० ॥ तजतणावरोधादप्रतिषेधः ॥ ३१ ॥ नोत्पत्तितत्कारणापलब्धेः ।। ३२ ॥ न व्यवस्थानुपपत्तेः ।। ३३ ।। सर्व पृथग्भावलमणपृथकत्वात् ॥ ३४ ॥ नानेकलक्षणैरेकभावनिप्पः ॥ ५ ॥ लक्षणव्यवस्थानादेवाप्रतिषेधः ॥ ३६ ॥ सर्घमभावो भावेवितरेतरामावसिद्धः। ३७ ॥ न स्वभावसिद्धर्भावानाम् ॥ ३८ ॥ नस्वभावसिद्धिरापेक्षिकत्वात् ॥ ३१ ॥ व्याहतत्वादयुक्तम् ॥ ४० ॥ संख्यकान्तासिद्धिः कारणानुपपत्युपपत्तिभ्याम् ॥ ११ ॥ न कारणावयवभावात् ॥ ४२ ॥ निरवययस्वादहेतुः । ४३ ॥ सद्यः कालान्तरेच फलनिष्पत्तेःसंशयः॥४४॥ न सद्यः कालान्तरोपभोग्यत्वात ॥ ५ ॥ कालान्तरेणानिपचिहेतुविनाशात् ॥ १६ ॥ प्रानिष्पचेर्वृक्षफलवत्तत्स्यात् ॥ ४७ ।। नासन सप्न सदसत्सदसताधात् ॥ ४ ॥ उत्पादग्ययदर्शनात् ॥ १९॥ बुद्धिसिद्धं तु तदसत् ॥५०॥ भाभयव्यतिरेका वृक्षफलोत्पत्तियदित्यहेतुः ॥ ५ ॥ सूखे प्रमाण न्यायसूचीनिरन्धा । ३०-३१-11 इपां सूत्रस्य प्रमाणे म्यापसूचीनिन्धः । ३३ मस्य सूत्र प्रमाणे पातिकम् । माहितः पाठ इति राधामोहमः । ३४ पूर्वपक्षसूत्रमिति यूधियायोनियन्येऽपीदम् । ३५-३६ ममयो। सूत्रत्ये प्रमाण न्यायसूची निवन्धः ।३०-३८ किंपुमरनेन सूत्रेण क्रिपते । पूर्वस्वविरोध. बोधन तितिकादयोः सूत्रत्वम् । ३९-१० मनयोः सूत्रस्य प्रमाणे ज्यायसूची. निबन्धः। ४१ प्रतिषेधारक सूत्रमिति पाविकम् । ४२ एकान्तो मय सूत्रार्य इति वार्तिकम् । ४३-४४ बागपोः सूर प्रमाण न्यापधीनिवन्धः । ४५ न-सपः फल. मिति फलपटित सूत्र न्यायसूचीमियन्ये । । कालान्तरेणामि पतितविनागरिक पाटगे यायमुशनिवन्ये । ४. स्त्रमिति म्यापरीनिवन्धः । ४८ इदं स्त्रमिति परिशुतिः । ४९-१० पादपपर्शमादिसिद्ध । सदसदिश्यनयोपि स्बर सिद्ध भवतीति परिशुदिः । ५१ भत्र स्पायस्पोनिबन्यः प्रमाणम् ।

·२२ न्यायसूत्रोदारे- प्रोतरात्माध्यत्यादप्रतिषेधः ॥ ५ ॥ म पुत्रपशुस्त्रीपरिच्छदहिरण्यामादिफलनिर्देशात् ॥ ५३॥ तरसम्यन्धात् फलनिष्पत्तेस्तेपु फलघदुपचारः ॥ १४ ॥ विविधवाधनायोगाद् दुःखमेव जन्मापत्तिः ॥ ५५॥ न मुखस्यान्तरालनिष्पत्तः । ५६ ॥ याधनानिवेदयतः पपणापादप्रतिषेधः ॥ ५७ ॥ दुःखधिकल्पे सुखाभिमानाच्च॥ ५ ॥ ऋणक्लेशप्रवृत्यनुबन्धादपवर्गाभावः ॥ १९ ॥ प्रधानशब्दानुपपत्तेर्गुणशब्देनानुवादा निन्दाप्रशंसापप॥६॥ समारोपणादारमन्यप्रतिषेधः ॥ ६१ ॥ पानचयानुपपत्तेश्च फलाभाषः ॥ १२ ॥ सुपुप्तस्य स्वमादर्शने फ्लेशामायादपवर्गः ॥ ६ ॥ न प्रवृत्तिः प्रतिसन्धानाय हीनक्लेशस्य ॥ ६ ॥ न क्लेशसन्ततः स्थाभाविकत्वाम् ॥ ५ ॥ प्रागुत्पतेरभावानित्यत्ववस्वाभाषिकेप्यनित्यायम् ॥ १६ ॥ मणुश्यामतानित्यत्वषता ॥ १७॥ न संकल्पनिमित्तस्यान्च रागादीनाम् ॥ ६ ॥ इतिश्रीगौतमसूत्रे चतुर्याध्यापस्याद्यमादिकम् । दोपनिमित्तानां तत्यहानादहवारनिवृत्तिः ॥ १॥ दोषनिमित्वं रूपादयो षिषया संकल्पकृताः ॥२॥ तनिमित्तं त्वयव्यभिमानः॥ विपाविधाविध्यासंशयः ॥७॥ १२ भानपव्यतिरकोऽसिद्ध इति सूत्रार्थः इति वार्तिकम् । १३-१४ साकथनेनैव भाज्यवातिके व्याख्याते इति ता०० । ५५-६६-५७-५८एपासूत्रत्वे प्रमाणं म्या पसूचीनियन्धः । ५९ अपवर्गः प्रत्यास्यायते ऽनेनेति सूत्रेणेति वार्तिकम् । ६० अत्य सप्रस्वे प्रमाण यामुषोनियाधः । गुपशब्देनार्थवाद इति पाठ न्यायसूत्र विवरणे । त: पाम् 'अन्यत्र व अधिकाराव विधाम विधान्तरवत्' इति सूत्रमपि वाटिक तयते । ११-६२ इमे सूत्रे इति परिशुद्धिः । ६३-६४-६१-६६-10-10 सूत्रत्वे प्रमाणं म्यायसूचीनिवन्धः । सूत्रमिति मागे. २ सूत्रं दोषनिमित्तमित्यादि ता. थे। ता. टी । ४ संशयाप्रदर्शवाय सूचमिति वृति। ! ३सर्व तधिमिमिति ·गोतमसूत्रपाठः। २३ तदसंशयः पूर्वहेतुप्रसिद्धत्वात् ॥ ५ ॥ घृत्यनुपपरपि तर्हि न संशयः॥ ६ ॥ कृत्स्नैकदेशवृत्तित्वाद्वयवानामघयव्यभावः ॥ ७ ॥ तेषु चावृत्तेरव्यव्यभाषः ॥ ८॥ पृथक्चावयवेभ्योऽवृत्तः ॥९॥ नचावयव्यवयवाः ॥ १०॥ एकस्मिन्भेदाभावाद् भेदशब्दप्रयोगानुपपरप्रश्नः ॥ ११ ॥ अवयवान्तराभावेप्यवृत्तेरहेतुः ॥ १२ ॥ केशसमूहे तैमिरिकोपलब्धियत्तदुपलब्धिः ॥ १३ ॥ स्वविषयानतिफ्रमेणेन्द्रियस्य पटुमन्दभाषाद्विषयग्रहणस्य तथाभा. पो नाविषये प्रसिः ॥ १४॥ अवयवावयविप्रसङ्गश्चैवमाप्रलयात् ॥ १५ ॥ न प्रलयोऽपुसद्भावात् ॥ १६॥ परं या त्रुटः ॥ १७॥ माकाशव्यतिभेदात् तदनुपपत्तिः ॥ १८ ॥ माकाशासगतस्वं घा॥१६॥ मन्तबहिश्च कार्यद्रष्यस्य कारणास्तरवचनादकायें तदभावः ॥२०॥ शब्दसंयोगविभवाच सर्वगतम् ॥ २१ ॥ अव्यहाविष्टम्भविभुत्वानि चाकाशधर्माः॥ २२ ॥ मुर्तिमतां च संस्थानोपपत्रषयवसद्भावः ॥ २३ ॥ संयोगोपपत्तेश्च २५ ॥ अनवस्थाकारित्वादनवस्थानुपरतधाप्रतिषेधः ॥ २५ ॥ युद्ध्या विवेचनात्तु भावानां याथात्म्यानुपलब्धिस्तन्त्वपकपणेन पटसद्भावानुपलब्धिवत् तदनुपलब्धिः ॥ २६ ॥ ५-६-७-८ एषां सूत्रत्वे प्रमाण न्यायसूचीनिबन्धः । इमानि माध्यमिति वृत्तितः । १ पूर्व पक्षसूत्रमिति वृत्तिः । १.-११-१९ एषां सूत्रत्वे प्रमाण न्यायसूचीभिबन्धः । १३ इदं सत्रमिति सा० ०। १४ पु० । अस्य सूत्रत्वे प्रमाण ताटी दोपान्तरा. भिधानाय सूत्रमिति पुतिः । १५-१६-१७ एषां सूत्रत्ये प्रमाण न्यायसूचीनियन्धः । १८-१९ संयोगमा धोरणानपत इति पार्तिशदस्योत्तरस्य च सूत्रत्वम् । २०-११-२२ एषां पुत्रस्ये प्रमाण न्यायसूचीनिबन्धः ॥२३ अस्य सुमत्वे नन्विदं पूर्व संस्थानवस्यादित्यनेनेव चरितार्थमित्युतरसूत्रस्य बार्तिके प्रमाणम् । १४ सस्य सूबने संयोगित्वादिति सूमार्य इति वार्तिकं प्रमाणम् । २५ मत्य सूत्रत्वे प्रमाण न्यायसू. चीनिवन्धः । २० पु. तदनुपन्धिरिति मास्ति । पूर्वपक्षसूममिति वृत्तिः ।

·न्यायसूत्रोदारे- व्याहतवादहेतुः ॥ २७ ॥ सदाश्रयत्वादपृथग्रहणम् ॥ २८ ॥ प्रमाणतश्चार्थप्रतिपः॥ २९ ॥ प्रमाणानुपपत्युपपात्तभ्याम् ॥ ३०॥ स्वामविषयाभिमानषदयं प्रमाणप्रमेययामिमानः ॥३१॥ मायागन्धर्वनगरमृगतृष्णकायदा ॥ ३२॥ हेयभावादसिद्धिः॥ ३ ॥ स्मृतिसङ्कल्पय स्वमविषयाभिमानः ॥ ३४॥ मिश्योपलब्धिविनाशस्तत्वज्ञानास्वप्नविषयाभिमानः ॥ ३५ ॥ घुश्च निमितसद्भावोपलम्मात् ॥ ३६॥ तत्त्वप्रधानभेदाश मिथ्यावुद्धविध्योपपत्तिः ॥ ३७ ॥ समाधिविशेषाभ्यासात् ॥ ३ ॥ नार्थविशेषप्रापल्यात् ॥ ३९ ॥ क्षुदादिभिः प्रवर्तनाच ॥१०॥ पूर्वकृतफलानुयाधातदुत्पत्तिः ४१ ॥ अरण्यगुहापुलिनादिषु योगाम्यासेोपदेशः॥ ४२ ॥ मपवर्गप्येवं प्रसङ्गः ॥५॥ ननिष्पन्नावश्यंभाचिरवात् ॥ १४ ॥ तदभाषाधापवर्गे ॥ ४५ ॥ तदर्थ यमनियमाभ्यामारमसंस्कारो योगायाध्यात्मयिभ्युपाय:॥३ शानामहणाभ्यासस्तद्विद्यैश्च सह संवादः ॥ १७ ॥ तं शिष्यगुरुसब्रह्मचारिपिशिष्टश्रेयाधिरनास्युभिरभ्युपेयात् ॥ ४ ॥ प्रतिपक्षहीनमपि या प्रयोजनार्थमपिरये ॥४॥ तत्त्वाभ्यवसायसंरक्षणाय जल्पवितण्डे घोजप्ररोहसंरक्षणार्थ क. एटकशाखापरणवत्॥ ५० ॥ ताभ्यां विगृह्य कथनम् ॥ ५१॥ इति गौतमसत्रे चतुर्याध्याये द्वितीयमाहिकम् । इति गौतमसूत्रे चतुर्थोऽध्यायः २४-१८-२९-३०-३१-३५-३३ एप सूत्रस्ये प्रमा क्यापसूचीमिय। ३४-३६-१७३७-१८ १र्ण समले प्रमाण न्यायस्थेनिवन्धः । ३१-०११ सत्राणि ता० टी । ४१-४३ अनयाः सूत्रले प्रमाणं पायसुचीमिक्षध । ४४ हई समिनि ता. टी. । ४६ अस्प सूत्रत्वे प्रमाण पापसूचीनिवन्धः । ४-४-५८ ममयो एनवे प्रमाण पापकृषीनिवन्धः । ११-६०-६१ पो समस्ये ता. टोम प्रमाणम्।

·गोतममूत्रपाठः । साधबधैधयोत्कर्षापकर्षवावार्य विकल्पसाध्यप्राप्त्यप्राप्तिप्रसङ्ग- दृष्टान्तानुत्पत्तिसंशयप्रकरणहेत्वार्थापत्यावशेपोपपत्युपलाध्यनुलग्धिनि. त्यानित्यकार्यसमाः ॥ ३॥ साधम्यधाम्यामुपसंहारे तद्धर्मविपर्ययोपपत्र साधम्योध. यसमौ ॥ २॥ गोवद्रोसिद्धिवत्तसिद्धिः ॥३॥ साध्यदृष्टान्तयोद्धमविकल्पादुभयसाध्यत्वाच्चापकर्षापकर्पवाव. पर्यविफल्पसाध्यसमाः॥४॥ किश्चित्साधादुपसंहारसिद्धबँधादप्रतिषेधः ॥ ५ ॥ साध्यातिदेशाच्च दृष्टान्तापपते ॥ ६॥ प्राप्य साध्यमप्राप्य घा तो प्राप्त्या विशिष्टत्यामापत्याऽसाधक- स्वाश्च प्राप्त्यप्राप्तिसमौ ॥ ७ ॥ घटादिनिष्पतिदर्शनात् पीडने चामिवारादप्रतिषेधः ॥ ८ ॥ दृष्टान्तस्य कारणानपदेशात् प्रत्ययस्थानाच प्रतिष्टान्तेन प्रसङ्गप्र. तिदृष्टान्तसमौ ॥९॥ प्रदीपोपादानप्रसङ्गानिवृत्तिपत्तनिवृत्तिः ॥ १० ॥ प्रतिदृष्टान्तहेतुत्वे च नाहेतुर्दृष्टान्तः ॥ ११ ॥ मागुत्पत्तो कारणाभावादनुत्पत्तिसमः ॥ १२ ॥ तथामायादुत्पनस्य कारणोपपत्तेने फारणप्रतिषेधः १३ ॥ सामान्यद्वान्तयोरेन्द्रियकत्वे समाने नित्यानित्यसाधारखंशय. समः॥१४॥ १ साधम्यादिसूत्रमिति वार्तिकम् । जातिविशेषलक्षणावताहेतुतया सहन विभागोण सद निभिः सः सत्प्रसिपक्षदेशनाभासप्रकरणम् लक्षणोत्तरसूत्रसपिण्डने निभिः सत्रैः साध्यदृष्टान्तधर्मविकउपप्रमोत्कर्पसमादिषट्कारगम् तथा द्विस्त्रक प्राप्त्यप्रालियुगपरवाहिविकल्पोपक्रमजातियप्रकरणम् तथा द्विद्विस्त्रकापये का जातिकानि दस प्रालि कामालपपदको कारण देखि मासिके wEN. प्रकरणानि । अथ विभागपण सइ पभिः सौः प्रतिज्ञापलशितेोकमानाश्रयनिग्रह- स्मानयनुष्कप्रकरण तथा द्विस्त्र सिद्धान्तानुरूपप्रयोगामासनिमक्षस्थानत्रिकप्रकरण तथा त्रिसूत्रकं पुनरुत्तनिराहस्थानप्रकरगम् चतु:सूत्रमनुत्तरकलनिग्रहस्थानचतुष्काक. रणम् तथा निसूत्रक भ्रान्तोसरनिग्रहस्यानपिकप्रकरण तथा द्विसूत्रक प्रमाणान्तरोप. नयनप्रयासोदाव्यनिग्रहस्थानतिकरणमित्येई रितीपादिके सतपकरणामोति परि. शुद्धिदर्शनाव पक्षमाध्यायसूत्रनिण्यः । २-३-४ ५-६-७ एपां सूत्रत्य प्रमाणमन्त्री क्षानयतत्ववोधे वर्धमागः । इदं सूत्रमिति वा० टी० । १-१०-११-१२-१३-१४ ४ ·२६ न्यायमूत्रोद्धारे- साधारसंशये न संशयो धपादुभयथा पा संशयेऽत्यन्तसंशय प्रसतो नित्यत्नानभ्युपगमाघसामाग्यस्या प्रतिषेधः ॥ १५॥ उमयसाधारप्रक्रियाप्रसिद्धः प्रकरणसमः ॥ १६ ॥ प्रतिपक्षाप्रकाणसिद्धः प्रतिपेघानुपपत्तिः ॥ १७ ॥ औकाल्यासिहतारहेतुसमः ॥ १८॥ न हेतुतः कार्यसिद्धेशैफाल्यासिद्धिः ॥ १६ ॥ प्रतिषेधानुपपः प्रतिपेद्धव्याप्रतिषेधः ॥ २०॥ अर्थापतितः प्रतिपक्षसिद्धेापत्तिसमः ॥ २१ ॥ मनुयुक्तस्यापिचेः पक्षहानेरुपपत्तिरनुकस्वादकान्तिकत्वाचा. थापतः॥ २२॥ एकधर्मोपपचरविशे सर्याविशेषप्रसारसद्भावोपपत्रविशेष. समः॥२३॥ कविवर्मानुपपत्तेः कचिचोपपत्तेः प्रतिषेधाभावः ॥ २४ ॥ उभयकारणोपपत्रुपपत्तिसमः ॥२५॥ उपपत्तिकारणाभ्यनुज्ञानादप्रतिषेधः ॥ २६ ॥ निर्दिएकारणामावेप्युपलम्भादुपलब्धिसमः ॥ २७ ॥ कारणान्तरादपि तमोपपत्रप्रतिवेधः ॥ २८॥ तदनुपलब्धेरनुपलम्भादभावसिद्धौ तविपरीतोपानुपलब्धि. समः॥२९॥ मनुपलम्भामरकत्वादनुपलब्धेरहेतुः ॥ ३० ॥ ज्ञानविकल्पाना चभावाभाघसंवेदनादध्यारमम् ॥ ३१ ॥ साधाक्षुल्यधर्मोपपत्तेः सर्यानित्यत्वप्रसङ्गादनित्यसमः ॥ ३२॥ एषां सूत्रत्ये प्रमाणमग्वीक्षानयतत्वयोधे वर्धमानोपाध्यायाः । १९९६ पत्रमिति ता. टी.। १६-१७-१८ एषां सूपत्थे प्रमाणमन्वीक्षानयतत्वबोधे वर्धमानोपाध्यायाः | १९.पु. प्रज्ञातस्येत्यधिकमस्ति । १५ मस्य प्रत्यादेशस्त्रमिति वार्तिकम् । २३ अस्य सूत्रत्य प्रमाणम् । १४०३० कधिच्चोपपधेरिति नास्ति मस्य प्रत्या देशस्त्रमिति ताः टी। २५ अख्य सूत्रत्वे प्रमाणमन्धीक्षामयवस्वरोधः । २६ विरोधः सूत्राध इति वार्तिकम् । २० मस्य सूत्रत्वे प्रमाणमन्वीक्षामयतस्वोधः । २४.पु. स्नुपन्धिसमा त्यत्र प्रतिषेधः इत्येव पाठः, मत्य प्रत्यारुपान सूत्रमिति तारी। १९-३० अनयोः सूत्रत्वे प्रमागमवीक्षामयतरवयोधः । ३१ ममापि तु सर्वजनप्रत्यास्मोपनीयेत्या पत्रकार इति वा टी.। . 4. पु.

·गोतमसूत्रपात २७ साधादसिद्धःप्रतिषेधासिद्धि प्रतिपेभ्यसाधयांश ॥ ३३ ॥ दृष्टान्ते च साध्यसाधनभावेन प्रतिज्ञातस्य धर्मस्य हेतुत्वात्तस्य चौभयथाभावानाविशेषः ॥३॥ नित्यमनित्यमाघादनित्ये नित्यत्योपपत्ते नित्यसमः ॥ ३५ ॥ प्रतिषेध्ये नित्यमनित्यभावादनित्ये नित्यत्वोपपत्तेः प्रतिषेधाभावः३६ प्रयत्नकार्यानेकत्वात्कार्यसमः ॥ ३७ ॥ कार्यान्यत्वे प्रयत्नाहेतुत्वमनुपलब्धिकारणोपपत्तः ॥ ३८ ॥ प्रतिवेधेपि समानो दोपः ॥ ४९ ॥ सर्यत्रैवम् ॥ ४०॥ प्रतिषेधविप्रतिषेधे प्रतिषेधोपयोपः ॥ ४ ॥ प्रतिषेधं सोपमभ्युपेत्य प्रतिषेधविप्रतिवेधे समानौ दोपप्रसङ्गो मता. नुशा ॥४२॥ स्वपक्षलक्षणापेक्षापपश्युपसंहारे हेतुनिर्देशे परपक्षोपाभ्युपगमा• रसमानो दोपः ॥ ४३ ॥ ॥ इति गौतमस्त्रे पञ्चमाध्यायस्पाचमाहिकम् ॥ प्रतिक्षाहानिः प्रतिशान्तरं प्रतिज्ञाविरोधः प्रतिज्ञासंन्यालो हेत्वन्तर. मर्थान्तरं निरर्थकमविशातार्थमपार्थकमप्राप्तकालं न्यूनमधिकं पुनरुतम ननुभाषणमशानमप्रतिभा विक्षेपो मतानुसा पर्यनुयोज्यापेक्षणं निरतुयो- ज्यानुयोगोऽपसिद्धान्तो हेत्वाभासाश्च निग्रहस्थानानि ॥ १॥ भतिद्वष्टान्तधर्माभ्यनुशा स्वदृष्टान्ते प्रतिज्ञाहानिः ॥२॥ प्रतिशार्थप्रतिषेधे धर्मविकल्पातदर्थनिर्देशः प्रतिशान्तरम् ॥ ३ ॥ प्रतिज्ञाहेत्वाविरोधः प्रतिक्षाविरोधः ॥ ४॥ पक्षप्रतिषेधे प्रतिशातार्थापनयनं प्रतिशासंन्यासः ॥ ५ ॥ अविशेषोक्ते हेसौ प्रतिपिद्धे विशेषमिच्छता हेवन्तरम् ॥६॥ च नास्ति । अस्य सूत्रत्ये प्रमाणमन्वीक्षानयतस्वबोधः। ३३ मध्य प्रत्याख्यान समिति वारी। ३४-३५ भनया: सूत्रस्वे प्रमाणमन्बीक्षानयतवमोयः । ३५ मस्प प्रस्पाम्यानपत्रमिति स० टी०। ३. मल्य सूत्रत्ये प्रमाणमन्वीक्षा. मयतस्योपः। १८ पु कार्यान्यत्वे इति वा टो। ३९ तदेवत्सूत्रावतारपर. म्भाध्यमिति ता. ४० सर्वात जातिदेवेयं युपिरिति सूत्राय इति वार्ति. कम् । ६.३० मिन्समो इति अस्ति । एतदाहिकसूत्रागा सूत्रस्ने पृत्तिवार्तिक ·२८ न्यायमबोडारे- प्रकृतादादप्रतिसम्बद्धार्थमर्यान्तरम् ॥ ७ ॥ वर्णक्रमनिर्देशयनिरर्यकम् ॥ ८ ॥ परिपरप्रतिवादिश्यां त्रिरभिहितमप्यविज्ञातमविशातार्थम् ॥ ४ ॥ पौर्यापर्यायोगादप्रतिसम्यदार्थमपार्थकम् ॥ १०॥ अवयवषिपर्यासवचनमप्राप्तकालम् ॥ ११ ॥ होनमन्यतमेनाप्यवयवेन न्यूनम् ॥ १२ ॥ हेतुदाहरणाधिकमधिकम् ॥ १३ ॥ शब्दार्थयो: पुनर्वचनं पुनरुक्तमन्यत्रानुवादात् ॥ १॥ अर्थादापनस्य स्वशब्देन पुनर्वचनम् ॥ १५ ॥ पिज्ञातस्य परिपदा त्रिभिरभिहितस्याप्पप्रत्युधारणमननुमायणम् १६ अधिशातं चाज्ञानम् ॥ १७॥ उत्तरस्याप्रतिपत्तिरप्रतिभा ॥ १८ ॥ कार्यव्यासङ्गात्कथाविच्छे दो विक्षेपः ॥ १४ ॥ स्वपक्षदोपाभ्युपगमात् परपक्षे दोपप्रसंगी मतानुशा ॥ २० ॥ निग्रहस्थानप्राप्तस्यानिप्रहः पर्यनुयोज्योपेक्षणम् ॥ २१॥ मनिग्रहस्याने निग्रहस्थानाभियोगो निरनुयोज्यानयोगः ॥ २२ ॥ सिद्धान्तामभ्युपेत्यानियमात् कथाप्रसङ्गोऽपसिद्धान्तः ॥ २३ ॥ हेत्वाभासाश्य यथोकाः ॥ २४ ॥ शिवेनोरसि विकृतौ पादौ नरवापपर्गदौ । व्यलेरिव न्यायसूत्राप्य चैत्रे यस्पक्षिवास । इति गौतमस्त्रे पञ्चमाध्यायस्य द्वितोयाद्विकम् । ॥ इति गौतमसूत्रे पञ्चमोध्यायः॥ इति न्यायसूत्राणि । तात्पर्यटकासुन विशिष्य प्रमाणम् । मयापि निस्थानविमागविपक्षणपार मेषां सूत्रत्य निर्विवादम् । 8 समाप्त ·न्यायमञ्जयाँ परिगृहीतग्रन्धकारनामानि । पृ. प. ग्रन्थकारा अक्षपाद and प. प्रन्थकारा २१ प्रवरा १४ ९ बौद्धा १४ भट्ट वाण ५ १५ १५ ३ १९६ ६ ३० | भर्तृमिन १६ / भर्तृहरि ३० भाध्यकार १९ मनु माघ आचार्या ६२ आईता १९८ ईश्वरकृष्ण कणमत १०६ कालिदास कापिला कीति द्वि० भा. १९१ गौतमयमापस्तम्बसंवर्तकाति कादय गौरमूलयम्-प्रन्थकारपिता महप्राम २५० चरक २२८ चार्वाक २६ जमिनि नारद दि. भा. १९३ पतञ्जलि १८५ पाणिनि ५ १५ | मीमासक १६ २६ २३७ ९०० १६ द ३८१ ७३ ८ याज्ञवल्क्य १३ राजा १ वार्तिककार १४ | द्धनैयायिक व्याख्यातार व्यास १७, शद्सलिखितौ शाक्या शागताप शौद्धोदनिशिष्य सांख्य १३ ५ १०७ पुष्पदन्त प्राभाकरा ·न्यायमजयां परिगृहीतग्रन्धनामानि- पृ. प. प्रन्या. २१६ अयर्थ वेद २२६ ३१ आयुर्वेदः २१६ ऋग्वेदः ५ २८ गौतमसूत्रम् २३२ २६ छान्दोग्योपनिषद् १९२ २१ मिनिसूत्रम् ३६ १५ तन्त्रवार्तिकम् २३३ ११ तैत्तरीयमाझणम् १ नारदस्मृतिः (द्वि. भा०) २३१ २८ नारायणोपनिषद् २ न्यायभाष्यम् २१. ११ न्यायवार्तिकम् २४२ १२ पासरायम् १.४ २. प्रशस्तपादभाष्यम् ब्रह्मोपनिषद् १८४ ७ भगवद्रीता पृ. 4. प्रन्याः २१४१२ भारतम् २३२ १ मनुस्मृतिः २९७ ७ महाभाष्यम् १८४ १३ मुण्डकोपनिषद् • १६ यजुर्वेदः ५ याज्ञवल्क्यस्मृतिः १८५ १७ योगसूत्रम् १ रामायणम् १ वाक्यपदीयम् २९३ २० वैशेषिकसूत्रम् २३१ २८ शतपथब्राह्मणम् १६ १२ शावरभाष्यम् १६ १३ इलोक्वातिकम् १८३ १७ श्वेताश्वतरोपनिषद ५४ १४ सांख्यकारिका (दि. भा.) ११६ सामवेद ·न्यायमञ्जर्यामुपलब्धानां ग्रन्थान्तरवाक्यानां टिप्पण्याम- प्रदर्शिततचद्ग्रन्थस्थलानां तत्तस्थलविवरणम् । वाश्यानि पं. पाक्यानि ३३ १२ अमिरातोपदेशातू श्लो. वा. सू. ५ श्लो. १०१ न्यायभाष्ये अ० १० १०३ ३१५ ३ पदात्प्रसूति या चैषा ८११ अथ शब्दानुशासनम् ३१३ पृष्टे टिप्पणी उपन्या महाभाष्यस्य प्रथम वाक्यम् । ३६५३० पदानि स्वं स्व साबरमाम्ये अ. १श, स. १५ २३० ४ अधर्मे धर्मरूपेया श्लो, वा, सू, ४ श्लो. १०५ प्रकृतिप्रत्ययौ यहा १०४ ३१ अप्रत्यक्षोपलम्भस्य (द्वि० भा०) श्लो. वा. वाक्याधिकरणे श्लो, २५९ सर्वदर्शनसप्रहे धौद्धदर्शने ११ ११ प्रदीप सर्वविद्यानाम् न्यायभाष्ये अ. १ आ.१स, १ ३७५ २३ असाधुरनुमानेन वैयाकरणपणे कारिका शत्तिनिर्णये ३५ ६. ११ प्राप्त शरीरभेदे (द्वि०मा०) ८९ २६ आत्मज्ञे चैतदस्तीति (द्वि०मा०) सांख्यकारिका ६० श्लो. वा. सू. ५ श्लो. ११० १३ भूत भाव्युपयोग हि (द्वि-भा०) तन्त्रवा. अ.२पा.३सू. २ १४६ १९ आर्य धर्मोपदेश च (द्वि०मा०) २४६ १८ भ्रान्तेरनुभवाद्वापि तन्तयार्तिके अ. पा. ३ सू. २ २४१ २० इतिहासपुराणाभ्या तन्यवा. अ.२ पा.२सू,२ २० २८ यत्रापि स्यात्परिच्छेद ३ पृष्टे टिप्पणी द्रष्टव्या श्लो. वा. स. २ली. ७४ २३. १४ इदं पुण्यमिदं पापम् १६ १२ पस्मिन्नेव हि सन्ताने (द्वि०भा०) १ऋपिणामपि यज्ज्ञान सर्वदर्शनसंग्रहे आईतदर्शने पास्यप.प्र.का.३. श्लो. वा.सू..५,लो. ३ २४६ ७ यदा यदा हि धर्मस्य १८५ २७ कुलालपञ्च नेतस्य भगवद्गीता स,ली. ७ श्लो, वा. सू. ५. ७५ ३९ २२ यावजीवेत् (द्वि०मा०) २९८ ३० कृदभिहितो'भावो सर्वदर्शनसंप्रहे चार्वाकदर्शने महाभाष्ये अ. पा. १ आ. ४ सू. ६८ १६ १६ वर्षातपाभ्यां किं व्योम्न (दि.मा.) १२३ १८ चोदना हि भूतं भवन्तम् सर्वदर्शनसमहे बौद्धदर्शने शायरभाष्ये अ.१ पा. १ सू. १२ १९. २५ विस्सष्टवाक्षपादोको २१२ १५ जातिमत्त्वेन्द्रियत्वादि लो. दा. सू. ५श्लो. १५३ श्री. वा. अनुमाने ग्लो. २१ ३९६ १० वाचस्त्याविरोपे वा २ नान्योऽनुमाव्यो बुद्धया (हि०भा०) वैयाकरणभूषण पासिनि० ३५ सर्वदर्शनसंग्रहे बौदर्शने १०६ १४ सहोपरम्भनियमा ९८ २२ निखनैमित्तिके सर्वदर्शनसंग्रहे बौद्धदर्शने अभयारणभूषणसारसर्वदर्शन प्रहयो प्रदर्शन तद्वाक्यानामन्यप्राइष्टत्वात् त ननु तयोरेतद्प्रन्यात्प्राचीनत्व साधयितमिति प्येयम् । ५ ·७ न्यायमअर्यामुपलब्धानां ग्रन्थान्तरवचनाना- मनुपलब्धस्थलानां विवरणम्- पृ० पं. वास्यानि पृ. पं. पाक्यानि १६८ १० अहुल्यमादिवास्येषु १५१ ३० पूर्वस्मिन्प्रत्यये प्राप्तप्रतिष्टे २८ १२ अधिगतमर्थ २१७ ११ प्रतिमन्वन्तर चैपा २०२० अनलार्यनलं पश्यन् २१ ३० प्रमाणमविसंवादकत्वं १९ ५ अन्यथैवामिसम्बन्धा १०८ ९ प्रमाणस्यागौणस्वात् २ अन्यदेवेन्द्रियमाघ ३६८ ३० प्रमाणान्तरदर्शन ८६ २३ अर्थोपयोगेऽपि पुनः १४६ १० प्रमाणान्तरदर्शनमत्र ३ आपः पवित्र १ प्रायमानं फलं ५४ २० आहुर्विधातृ (दि. भा.) १०५ २४ बाह्यसिद्धिः स्यात् (द्वि०भा०) २९९ ११ उपसर्गवशाद्धातु ८७ २१ भोगाभ्यासमनु० (दि. भा.) एकप्रत्यवमर्शस्य ३७. १४ मतद्वयमपीदं तु ९० २६ एकमेवेदरी (द्वि० भा०) ११ १५ मम स्वदृष्टिमात्रेण ८७ १५ एकस्यार्थस्वभावस्य १४८ २४ मृदण्डचक्रसूत्रादि ८७ २५ एष गुणी रूपादिभ्यो ८६ १९ यः प्रागजनको बुद्धः ९७ ११ वामशोकामयोन्माद १८४ १० यया हि स्वप्नदृष्टोऽर्थः १६७ २८ कार्यवेदवगम्येत १०६३० यदाभासं प्रमेयं १६९ २३ कृतश्च शूलविध्वंसो ३४ २४ रजतं गृह्यमाणं हि (द्वि. भा०) ४८ १२ जरावियोगमरण (वि०मा० ) ६ रूपान्तरेण देवास्ते २७ १७ तत्परिच्छिनत्ति ११५ ३० वर्तत एव ब्रूमः (दि. भा.) १०५ १२ तनानुभवमानेण (द्वि०भा०) ५६ २४ तथापि नितरां (द्वि भा.) ३८. १८ वाक्येभ्य एव परि ७. १८ तदतद्रूपिणो भावाः २५९ ११ विधिस्तुत्योः सदा वृत्ति २ विधेर्लक्षणमेतावत् ७ तयुक्त प्रतिव्यक्ति ८६ २८ विशेषण विशेष्यं च ८७ २३ तृष्णासनिरगाधेय (दि०भा०) ३३ १६ तेनाग्निहोत्रं जुहुयान् २ धृत्तिसून तिला मापाः ३८५ ३१ दुष्टप्रहगृहोतो वा ३ सतस्मरणोपाय २०३० समानविषयत्वे च १०३ ३ ३ ब्रह्मणी वेदितव्ये (द्वि-भा.) ३ १४ धर्म प्रमीयमाणे तु ८६ १० सर्वेषां सविपक्ष (द्वि. भा.) ३०७ १४ न सा केनचिदुत्पाद्या ६६ १९ स व्यापार प्रतीतत्वान् ६ किमीश्वरतयेश्वरो १९३ २ सारस्तु व्यवहाराण (द्वि भाग) २७४ १५ नानोपाध्युपकाराष्ट्र १७९ १४ सिद्धे याहगधिष्टात ३५३ २० नाभिनवा केचन ३३. ३२ स्मरणादभिलाषण ११६ २. नासिद्धे भावधर्मोऽस्ति २७३ ११ वयं रागादिमानार्थ ८७ १७७

·श्रीगणेशाय नमः।
न्यायमञ्जरी।
जयन्तभट्टकृता गौतमसूत्रवृत्तिः।
नमः शाश्वतिकानन्दज्ञानेश्वर्यमयात्मने ।
सङ्कल्पसफलनमस्तम्भारम्भाय शम्भवे ।। १ ।।
नमामि यामिनीनाथलेखालकृतकुन्तलाम ।
भवानी भवसन्तापनिर्वापणसुधानदीम् ॥२॥
सुरासुरशिरोरत्नमरीचिखचिताड्यये ।
विनान्धकारसूर्याय गणाधिपतये नमः ॥ ३॥
जयन्ति पुर जिदत्तसाधुवादपवित्रिता ।
निदानं न्यायरत्नानामक्षपादमुनेगिरः ॥४॥
अक्षपादमताम्भोधिपरिमपरसोत्सुकाम् ।
विगाहन्तामिमां सन्तः प्रसरन्ती सरस्वतीम् ॥ ५ ॥
नानागुणरसास्वादखिनाऽपि विदुषां मतिः ।
अलोकमात्रकेणेममनुगृनातु नः श्रमम् ॥ ६॥
न्यायौपधिवनेभ्योऽयमाहृतः परमो रसः ।
इदमान्वीक्षिकीतीरानवनीतमिवोद्धृतम् ॥ ७ ॥
कुतो वा नूतनं वस्तु वयमुनेक्षितुं क्षमाः।
वचोविन्यासवैचित्र्यमानमत्र विचार्यताम् ॥ ८॥
रैव कुसुमैः पूर्वमसमरूतशेखराः ।
अपूर्वरचने दाम्नि दधत्येव कुतूहलम् ॥ ९॥
यद्वा निगुणमप्यर्थमभिनन्दन्ति साधवः ।
प्रणयिप्रार्थनामङ्गसंविधानामशिक्षिताः।।१०।।
तदियं वाङ्मयोद्यानलीलाविहरणोयतैः ।
विदग्धः क्रियतां कर्णे चिराय न्यायमजरी ११
अक्षपादप्रणीतो हि विततो न्यायपादपः ।
सान्द्रामृतरसस्यन्दफलसन्दर्भनिर्भरः ।। १२ ।।
वयं मृदुरिस्पन्दास्तारोहणपङ्गवः ।
न तद्विभूतिप्राग्भारमालोकयितुमप्यलम् ॥ १३ ॥

·न्यायममर्याम् तदेकदेशलेशे तु कृतोऽयं विवृतिश्रमः । तमेव चानुगृहन्तु सन्तः प्रणयवत्सलाः ॥ १४ ॥ असङ्घयैरपि नात्मीयैरस्पैरपि परस्थितैः । गुणैः सन्तः प्रहष्यन्ति चित्रमेषां विचेष्टितम् ॥ १५ ॥ परमार्थ(१)भावनाक्रमसमुन्मिपत्पुलकलान्छितकपोलम् । स्वकृतीः प्रकाशयन्तः पश्यन्ति सतां मुखं धन्याः ।। १६ ॥ अदृष्टस्य स्वर्गादः शास्त्रैकगम्यत्वम्- इह प्रेक्षापूर्वकारिणः पुरुषार्थसम्पदमभिवाब्छन्तः तत्साधनाधिगमोपाय- मन्तरेण तदवाप्तिममन्यमानारतदुपायाधगतनिमित्तमेव प्रथममन्वेपन्ते, दृष्टादृष्ट भेदेन च सद्विविधः पुरुषार्थस्य पन्थाः, तस्य दृष्टे विषये रुचिः प्ररूढवृद्धव्यः घहारसिद्धान्वयव्यतिरेकाधिगतसाधनभावे भोजनादावनपेक्षितशास्त्रस्यैव भवति प्रवृत्तिः, न हि मलिनः स्नायात घुमुक्षितो वाऽश्नीयादिति शास्त्रमुपयुज्यते, अदृष्टे तु स्वर्गापवर्गमाने नैसर्गिकमोहान्धतमसविलुपालोकस्य लोकस्य शास्त्र. मेव प्रकाशः, तदेव सकलसदुपायदर्शने दिव्यं चक्षुरस्मदादेन योगिनामिव योगसमाधिजज्ञानाद्युपायान्तरमपीति तस्मादस्मदादेः शास्त्रमेवाधिगन्तव्यम । चतुर्दश विद्यास्थानानि- तच चतुर्दशविधं यानि विद्वांसश्चतुर्दश विद्यास्थानान्याचक्षते, तत्र वेदा- श्चत्वारः प्रथमोऽथववेद (२) द्वितीय ऋग्वेदः तृतीयो यजुर्वेदः चतुर्थः साम- वेद', एते चत्वारो वेदाः साक्षादेव पुरुषार्थसाधनोपदेशस्वभावाः अमिहोत्रं (१) पुस्तकद्वये ऽपि परमार्थदावनेति पुलकांछितेति च दृश्यते । परमाभाव. नेति पुलालाञ्छितेति युकमिति तथैव निपेशितम् (म. म. श्रीगङ्गाधरशाकी) २) प्रथमोध्यदैवेद इति । ननु 'ऋग्वेद भगवोऽध्यमि यजुर्वेदं सामवेदमार्ग चतुर्थम्' इति छान्दोग्योपनिषदि (१२) 'भग्वेदो यजुर्वेदः सामवेदोऽयदा इति मुण्डकोपनिषदि (शश६) 'ग्यजुः सामावशिवारो वेदाः सा समा. खाचत्वास पादा भवन्ति' इति नृसिंहपूर्वतापन्यां घ फग्वेदस्यैव प्राथम्यदर्शनादाय ६णवेदस्य प्राथम्याभिधान केनाभिप्रायेणेति घेदुध्यते वदादिलाध्यकर्मणामाधान. साध्याग्निसाध्यत्वादाधानस्य चावनिकर्मसाध्यत्वादुपजीव्यत्वादाथर्ववेदस्य श्रोत नममुलध्यापि सर्वप्रथम निर्देशा इति । नन्वस्त्वैवं सपापि ऋग्वेदानन्तरं ता. मवेद एव निष्टव्यः 'तस्मायज्ञास्मर्वहुत अचः सामानि जज्ञिरे । छन्दांसि यज्ञिरे त स्माबजुस्तस्मादजायत' इति श्रुतौ भग्वदेोत्पयनन्तरं सामोदात्पत्तिकोतमादिति चे दुध्यते 'मन्त्रा मननाद छन्दांसि छादनापर्यजतेः' इति निहलायजुर्वेदस्य यानि .

·प्रमाणमकरण ३ जुहुयात्स्वर्गकामः प्रारमा ज्ञातव्य इत्यादिश्रुतेः, स्मृतिशास्त्रमपि मन्वायुप- निबद्धमष्टकाशिखाकर्मप्रपाप्रवर्तनादिपुरुपार्थसाधनोपदेश्येव दृश्यते, अश्रूय- माणफलानामपि कर्मणां फलवत्ता विधिवृत्तपरीक्षायां वक्ष्यते, सर्वो हि शास्त्रार्थः पुरुषार्थपर्यवसायी न स्वरूपनिष्ठ इति, इतिहासपुराणाभ्यामपि उपाख्यानादिव. णनेन वैदिक एवार्थः प्रायेण प्रतन्यते, यथोक्तम् - इतिहासपुराणाभ्यां(१) वेदं समुपद्व्हयेत् । विभेत्यल्पभुतावदो मामयं प्रतरिष्यत्तीति(२) ।। तदेवं वेदपुराणधर्मशास्त्राणां स्वस एव पुरुषार्थसाधनोपदेशस्वभावत्वा. द्विद्यास्थानत्वम्, अङ्गानि व्याकरणज्योतिःशिक्षाछन्दोनिरुक्तानि वेदार्थोपयोगि पदादिव्युत्पादनद्वारेण विद्यास्थानत्वं प्रतिपद्यन्ते, नेपामङ्गसमाख्यैव तदनुगा. मितां प्रकटयति, विचारमन्तरेणाव्यवस्थितवेदवाक्यार्थानवधारणान्मीमांसा वेदवाक्यार्थविचारात्मिका वेदाकरस्येविकर्तव्यतारूपमनुविभ्रतीति विद्यास्था- नां प्रतिपद्यते, तथा च भट्टः-- धम प्रमीयमाणे तु वेदेन करणात्मना। इतिकर्तव्यतामागं मीमांसा पूरयिष्यति ।। अत एव सप्तगमशामिति न गएयते मीमांसा प्रत्यासन्नत्वेन वेदैकदेशभूत. त्वात् , विचारसहायो हि शब्दः स्वार्थ निरकाङ्क्ष प्रबोधयितुं क्षमः, न्याय विस्तरस्तु मूलस्तम्भभूतः सर्वविद्यानां वेदप्रामाण्यहेतुत्वात् , वेदेपु हि ताकि करचितकुतर्कविप्लावितप्रामाण्येषु शिथिलितास्थाः कथमिव बहुवित्तव्ययाया- सादिसाध्यं वेदार्थानुष्ठानमाद्रियेरन साधवः, किं वा तदानीं स्वामिनि परिम्लाने तदनुयायिना मीमांसादिविद्यास्थानपरिजनेन कृत्यमिसि, तस्मादशेषदुष्टतार्कि- .कोपमर्दद्वारकदृढतवेदप्रामाण्यप्रत्ययाधायिन्यायोपदेशक्षममक्षपादोपदिष्टमिदं न्यायविस्तराख्यं शास्त्रं प्रविष्ठाननिबन्धनमिति परं विद्यास्थानम् , विद्यास्था. प्पादकत्वलामाघशारीमुरजोव्यतपेक्षिताः स्तोत्रशाखामावयवयोरितरेण वेदधेम. पूरणात् सामवेदापेक्षया यजुष एवं प्रायम्यम् इति । व्याकरणमक्षाभाष्यक्तस्तु अथर्वय. जुर्माक्सामवेदा इति वेदानां क्रममातिष्टन्ते तत्रबीजे तु महाभाब्यदिव्यणे वालशास्त्रिद. निरूपितमिति तत एवापगन्तव्यम् । न्यायमतरीकारा अपि चतांत्रिक क्रमनिर्दे. शायी वक्ष्यन्ति इति सत १२ द्रष्टव्यम् । (१) इतिहासपुराणाभ्यामित्यत्राल्पान्तरत्वात्पुराणशब्दस्य पूर्वनिपाते प्राप्त इतिहासमादस्य पूर्वनिपातकरणं पुराणापेश्येतिहासल्याभ्यदितत्वसूचकं तेन यत्र धर्मनिर्णये इतिहासपुराणयोविरोधस्ततिहासस्यौव प्रायस्पमित्यस्मद्गुरुवरणाः । (२)म. मा. गो.प. भ. १ शो. २६६ ।

·है . न्यायमअर्याम् नत्वं नाम चतुर्दशानां शास्त्राणां पुरुषार्थसाधनज्ञानोपायत्वमेवोन्यते, वेदन विद्या तक न घटादिवेदनमपितु पुरुषार्थसाधनवेदनं विद्याया स्थानमाश्रय उपाय इत्यर्थः, वच, पुरुषार्थसाधनपरिझानोपायत्वं कस्य चिरसाक्षात्कारेण फस्य चिदुपायद्वारेणेति तानीमानि चतुर्दश विद्यास्थानानीत्याचक्षते, यथोक्तम्-- पुराणवर्कमीमांसाधर्मशास्त्राइमिश्रिवाः । वेदाः स्थानानि विद्यानां धर्मस्य च चतुर्दशैति(१)॥ अन्यत्राप्युक्तम् - अगानि वेदाश्चत्वारो मीमांसा न्यायविस्तरः। पुराणं धर्मशास्त्रं च विद्या घेताश्चतुर्दशेति ॥ चतुर्दशविद्यासु गौतमप्राणीतन्यायस्यैव परिगणनम्- पूर्वत्र तर्कशब्देनोपात्तमुत्तरत्र च न्यायविस्तरशब्देनैतदेव शास्त्रमुच्यते, भ्यायस्तकाऽनुमान सो ऽस्मिन्नेव व्युत्पाद्यते, यतः सांख्याईनानां तावत्क्षप- कानां कीशमनुमानोपदेशकौशलं कियदेव तत्तण वेदप्रामामाण्यं रक्ष्यते इति नासाविह गणनाहः, यौद्धास्तु ययपि अनुमानमानीवगाहननैपुण्यामिमा. नोधुरां कन्धरामुहन्ति तथा ऽपि वेदविरुद्वत्वात्तत्वकस्य कथ वेदादिविद्या. स्थानस्य मध्ये पाठः, अनुमानकौशलमपि कीदृशं शाक्यानामिवि पदे पदे दर्श यिष्यामः, चार्वाकास्तु बराका प्रतिक्षेपव्या एति कः क्षुद्रवर्कस्य वदीयस्येह गणनावसर, वैशेषिकाः पुनरस्मानुयायिन एवेत्येवमस्यां जनतासु प्रसिद्धायामपि पटवामिदमेव तकन्यायविस्तरराम्दाभ्यां शाखमुक्तम् , इयमेवान्वीक्षिकी चतसृणां विद्यानां मध्ये न्यायविद्या गण्यते श्रावी- तिकी त्रयी वार्चा दण्डनीविश्व शाश्वतीति, प्रत्यक्षागमाभ्यामीक्षितस्यान्वीक्ष. णमन्वीक्षा अनुमानमित्यर्थः, तद्व्युत्पादक शाखमान्यौतिकम् । ननु रतनश्येद् विद्या. कथं चतुदर्श दर्शिताः, नैप विरोधः, वार्ता दण्डनीत्योदृष्टैकप्रयोजनत्वेन सर्वपुरुपायोपदेशविद्यावगे गणनानईत्वात्रय्या. बीचिक्योश्च तत्र निर्देशाचतुर्दशैव विद्याः । न्यायशास्त्रारम्भसमर्थनम् - ननु वेदप्रामाण्यनिर्णयप्रयोजनम्वन्यायविस्तरः कृतमनेन मीमांसात एव व सिद्धः, तत्र हार्थविचारवत्प्रामाण्यविचारो ऽपि कृत एव, सत्यम्, सत्वानुपनि कास्त्र मुख्यात्वर्थविचार एक, पृथक्प्रस्थाना होमा विद्याः साप वाक्या विद्या (१)या, स्मृ.अ. १ को. ३ ।

·प्रमाणप्रकरणम् ५ " . न प्रमाणविद्येति, न च मीमासका सम्यग वेदप्रामाण्यरक्षणक्षमा सरणिमवलेो फयितु कुशला, फुतर्ककण्टकनिकरनिरुद्वसञ्चरमार्गाभासपरिभ्रान्ता खलु ते इति वक्ष्याम , न हि प्रामाणान्तरसम्वाददाढयमन्तरेण प्रत्यक्षादीन्यपि प्रमाण- भाव भजन्ते किमुत तदधीनवृत्तिरेष शब्द, शब्दस्य हि समयोपकृतस्य बोधक स्वमान स्वाधीनमर्थतथात्वेतरत्वपरिनिश्चये तु पुरुषमुखप्रेक्षित्वमस्यापरिहार्यम् , तस्मादातोक्तत्वादेव शब्द प्रमाणीभवति नान्यथेत्येतचास्मिन्नेव शास्त्रे व्युत्पा. दयिष्यते । नन्वतपादात्पूर्व कुवो वेदप्रामाण्यनिश्चय आसीत् , (१)अत्यल्पगिदमु च्यते, जैमिने पूर्व केन वेदार्थो व्याख्यात पाणिने पूर्व केन पदानि व्युत्पाद तानि पिझाला.पूर्व केनच्छन्दासि रचितानि, श्रादिसर्गात्प्रभृति वेदवदिमा विद्या प्रवृत्ता, सक्षेपविस्तरविवक्षया तु तांस्तास्तत्र कर्जुनाचक्षते । ननु वेदप्रामाण्य निर्विचारसिद्धमेव साधवो मन्यन्ते इति किमत्र विचार यत्नेन, न सशयविपर्यासनिरासार्थत्वात् , यस्य हि वेदपामाण्ये सशयाना वि पर्यस्ता वा मतिस्त प्रति शास्त्रारम्भ , न हि विदितवेदार्थ प्रति मोमासा प्र स्तूयते, तदुक्तम्--नान्यतो वेदविद्भ्यश्च सूत्रवृत्तिक्रियेष्यते इति(२) । भवति च चतुष्प्रकार पुरुष प्रज्ञ सन्दिाधो विपयस्तो निश्चितमति श्थेति, तत्र निश्चितमतिरेष मुनिरमुना शालेगाज्ञस्य ज्ञानमुपजनयति सशया नस्य सशयमुपहन्ति विपर्यस्यतो विपर्यास व्युदस्यतीति तान्प्रति युक्त शाखारम्भ। मुत पुनरस्यरपि निश्चितमतित्व जातम् , उच्यते, भवति तावदेप निश्चितमति , स तु तप प्रभावाद्वा देवताराधनाद्वा शास्त्रान्तराभ्यासाद्वामवतु किमनेन ततत् स्यात्तत एव शास्त्रान्तरादरमदादेरपि तत्त्वाधिगमो भविष्यति इति किमक्षपादप्रणीवेन शास्त्रेण, परिहृतमेतत् सक्षेपविस्तरविवक्षया शास्त्र प्रणयनस्य (३)साफल्यात् , विचित्रचेतसश्च भवन्ति पुरषा इत्युक्तम् , যাবি एवाज्ञानसशयविपयया विनिवर्तन्ते ता-प्रत्येतत्प्रणयन सफलमितीद प्रणी सवानाचार्य । तत्रेदमादिसूनम्-- प्रमाणप्रमेयमंशयप्रयोजनदृष्टान्तसिद्धान्तावयवतर्कनिर्णयवाद- . (१) अस्यक्षपस्येदमुच्यत इति मले । (१) श्लो. वा श्लो. ४३ (३) शामगयन यस्य साफल्यादिति मुडे पाट ।

·- न्यायमञ्जर्याम् जपवितण्डाइत्वामामच्छलजातिनिग्रहस्थानानां तत्वज्ञानानि श्रेयसाधिगमः ॥१॥ आदिवाक्यारम्भाक्षेपसमाधाने- ननु किमयों ऽयमादिवास्यारम्मः, को ऽयं प्रश्नः, शानं चेदारम्भरणीय ममवृत्तित्वाद्वाचः प्रथममवश्यं किमपि वाक्यं प्रयोकव्यं न शादिवास्यमहत्त्वा द्वितीयादिवाक्यप्रणयनमुपपद्यते इति मन्यकरणमेवाघटमानं स्यात् , अाह- • न सल्वेवं न जाने किं तु यदेव शास्त्रे व्युत्पायत्वेन स्थितं तदेव व्युत्पाद्यता किमादौ वदभिधेयप्रयोजनकीनन, उच्यते-- आदिवाक्यं प्रयोकव्यमभिधेययोजने। प्रतिपादयितुं श्रोतृप्रवाहोत्साहसिद्धये ॥ अभिधेयफलज्ञानविरहास्तमिवोचमाः । श्रोतुमल्पमपि प्रन्यमाद्रियन्ते न सूरयः॥ को हि नाम विद्वानविदितविषये निष्प्रयोजने घ कर्मणि प्रवर्तते, प्राइच मट्टः- सर्वस्वैव हि शास्त्रस्य कर्मणो वा ऽपि कस्य चित् । यावत्प्रयोजनं नोक्त तावत्तरकन गृह्यत इति(१)। ननु प्रयोजनपरिज्ञानमादौ श्रोतृणां कुतस्त्यमिति चिन्त्यताम् , किमस्मादेय वाक्यादुत युक्तितः वाक्यं तावदनिश्चितप्रामाण्य कथं प्रयोजननिश्चयाय प्रमः यति संशयाद्वा प्रत्तो वेदार्थे ऽपि तथैव स्यादिति शास्त्रमनारब्धव्यं ग्यान् , युतितः प्रयोजनावगमः शास्त्रे सर्वस्मिन्नधीते सति सम्भवति नेतरथेति तदव गमपूर्विकायां प्रवृत्तावितरेतरामयः शास्त्राधिगमनात् प्रयोजनपरिज्ञान प्रयोज. नपरिज्ञानाथ शाखश्रवणे प्रवृत्तिः, उच्यते श्रादिवाक्यादेव श्रोतः शाखप्रयोज. नपरिज्ञानमर्थसंशयाच श्रवणे प्रवृत्तिः । वेदे हसिद्धप्रामाण्ये महाक्लेशेषु कर्मसु । मानर्थशया युक्तमनुष्ठानप्रवर्तनम् ॥ बहुवित्तव्ययायासवियोगसुगमे ऽवनि । प्रवृत्तिचितादारफले लघुपरिश्रमे ।। शृगवन्त एव जानन्ति सन्तः कतिपयदिने । किमेवरसफलं शास्त्रमुत मन्दप्रयोजनम् ।। सूक्ष्मेक्षिका तु ययन कियते प्रथमोद्यमे । सौ सकलकर्तव्यविप्रलोपाय कल्पते ॥ (१)ो. वा. सी. १३॥

·प्रमाणप्रकरणम् आत्तो हि भिपज पृष्ट्वा तदुक्तमनुतिष्ठति । तस्मिन्सविचिकित्सस्तु व्याधेराधिक्यमाप्नुयात् ।। तेनादिवास्याद्विज्ञाय साभिधेयं प्रयोजनम् । तत्सम्भावनया कार्यस्तच्छास्त्रश्रवणादरः ॥ यैरप्यादिवाक्यमित्थं व्याख्यायते किलानन्वितपदार्थकं वाक्यमनुपादेयं दशवाडिमादिवाक्यवत् , अन्वितपदार्थकमपि निष्प्रयोजनमनुपादेयमेव सदसा द्वायसदशनविमर्शवाक्यमिव, तदिहोपादेयताव्यापकप्रयोजनाउनुपलम्भादमाद. रणीयत्वमिति व्यापकानुपलब्ध्या प्रत्ययतिष्ठमानः प्रयोजनाद्यभिधायिनाऽऽदि. वाक्येन निवृत्ताशङ्कः क्रियते इति वैरपि प्रयोजनप्रतिपादनमेवादिवाक्यस्यार्थ इत्युक्तं भवति, सत्प्रतिपादनेनैव व्यापकानुपलब्धिपरिहारादाशङ्का निवारिता भवति इति, यदपि प्रवृत्तिहेतोरर्थसंशयस्य तर्कापरनाम्न औचित्यस्य वा समुत्पाद- नमादिवास्येन क्रियते इति के चिदाचक्षते तदपि प्रयोजनाभिधानद्वारकमेव, प्रयोजनविषयो हि संशयो वा सम्भावनाप्रत्ययो वा प्रवृत्त्यङ्गभूतस्तेनोत्पादनीय इति तदुत्पत्तो प्रयोजनाभिधानमेवा दिवाक्यस्य व्यापारः संशयस्तु वस्तुवृत्तोप- मत एव पुरुषवचसा वैविध्यदर्शनात् , शौचसमाचारसाधुतादिना तु तस्मिन् सम्भावनाप्रत्ययो ऽपि लोकस्य भवतीति, तस्मात्प्रयोजनप्रतिपादनार्थमेवादिवा- . क्यमिति सूक्तम् । कर्तव्यमेव । यश श्रोतृप्रवृत्त्यङ्गं तद्वक्तुं युक्तमादितः । मच प्रयोजनज्ञानादन्यदस्ति प्रवर्तकम् ।। अभिधेयकथनमपि तत्साध्यप्रयोजनोपपादनाय श्रोतृबुद्धिसमाधानाय च अतितस्तु सम्बन्धः फलशाम्राभिधेयगः । तनिदेशेन सिद्धत्यान स्वकण्ठेन कथ्यते ॥ अभिधेयस्य शास्त्रस्य वाच्यवाचकभावलक्षणः सम्बन्धः शास्त्रार्थस्य निः- श्रेयसम्य च साध्यसाधनभावः सम्बन्धः तदाश्रयनिर्देशादेव सिद्धः, पदार्योद्देशा- अभिधेयास्तु प्रमाणादयो निप्रहस्थानपर्यन्ताः षोडश पदार्थाः प्रथमसूत्र नि. दिष्टास्तेपास्वरूपमुपरिटावक्ष्यते, अर्थपरिच्छित्तिसाधनानि प्रत्यक्षादीनिप्रमाणा- नि, तत्परिच्छेद्यमात्मादि, नानाविमर्शः संशयः, हिताहितप्राप्तिपरिहारौ तसा. धनं च प्रयोजनम् , हेतोः प्रतिबन्धावधारणं दृष्टान्तः, प्रमाणतो ऽभ्युपगम्यमानः सामान्यविशेषयानर्थः सिद्धान्तः,परार्थानुमानवात्यैकदेशभूताः प्रतिज्ञादयोऽव. यवाः, सन्दिग्धेय ज्यतरपक्षानुकूलकारणदर्शनाचस्मिन्सम्भावनाप्रत्ययरतर्कः, ·८ न्यायमअर्याम् साधनोपलम्मजन्मा वत्यावयोधा निर्णयः, चौवरामवस्तुनिर्णयफलो वादा, वि. जिगीपुकथा पुरुपशक्तिपरीक्षणफला जल्पः, वद्विशंपो वितण्डा, अहेतवा हेतु. ववभासमाना हेवामासाः, अर्थविकल्पै. वचनविघातश्छलम् , हेतुप्रतियि. बनप्रायं प्रत्यवस्थानं जातिः, सत्यवस्त्वप्रतिभासः विपरीतप्रतिभासश्च निप्र. इस्थानम् , तन वक्ष्यमाणलक्षणसूपनिर्देशानुसारेण कानि चिदेकवचनान्तानि पदानि विग्रहे ग्रहीतव्यानि प्रमाणावयवहेत्वाभासानां बहुवचनेन विप्रहो दर्श. यितव्यः शेषाणामेकवचनेन लक्षणसूत्रेषु तथा निर्देशात् , एवं चौद्देशलक्षण, योरकविषयता नितरां दर्शिता भवति, इतरेचरयोगे द्वन्द्वः समासः । तत्वज्ञानपदे समासविचार:- प्रमाणादीनां तत्वमिति सम्बन्धमा पटी, वन्वस्य ज्ञानं निःश्रेयसस्या- धिगम इति कर्मणि यष्ट्यौ, तवस्य ज्ञायमानत्वेन निःश्रेयसस्य चाधिगम्यमा. मनन कर्मवात, नन्येवं व्याख्यायमाने तत्त्वप्रामामादिपदसापेक्षत्वेनासमर्थत्वादसमासः प्राप्नोति सापेक्षमसमर्थ भवतीत्याहुः, न चेदं प्रधानं सापेतं येन भवति वै प्रधानस्य सापेक्षस्यापिसमास इति राजपुरुषः शोमन इति वत्समस्येव उत्तरप. दार्थप्रधानत्वात् पष्ठीतत्पुरुषस्य ज्ञानमेवान प्रधान तस्वमुपसर्जनम् , अतरच ऋद्धस्य रातः पुरुप इतिवदसमास एव युक्त । ननु ज्ञानमपि प्रमाणादिसापेदं भवत्येव तद्विपयं हि तदिति, न वरवपदेनास्य निराकाक्षीतस्वात् , तत्त्वस्य ज्ञानमिति तदिदानी त. खमेव सापेक्षं वर्तते कस्य तसमिति तस्मात्तत्वस्योपसर्जनस्य सतः सापेक्षत्वादसमास एवेत्येवमभिशङ्खमाना. के चन तत्त्वं प तज्ज्ञानं चेति कर्मधारयं ध्याचचतिरे तत्पुनरयुक्तम् , ज्ञानस्य स्वतस्तत्त्वातत्वविमागा. भावात् , विषयकृतो हि ज्ञानानां वथामावो ऽतथाभावो वा तदेतत्त्वाविषयमानं भवति न स्वतस्तत्वस्वभावम् , किं पुनरिदं तत्त्वं नाम मवो ऽसतो वा वस्तुनः प्रमाणपरिनिश्चितस्वरूपं शब्दप्रतिनिमित्तं तदित्युच्यते, तस्य भावस्तत्त्वमिति तच ज्ञानेन निश्चीयते, तत्परिच्छिन्दज्ज्ञानं तत्त्वज्ञानमित्युच्यते, ज्ञानस्यापि तद्रूपं ज्ञानान्तरपरिच्छधर्मव भवात, निणयवत्त्वाच प्रमाणादय इति ध्यातरे कनिर्देश एव युक्त, न चासमासप्रसङ्गमानादन्यथा वर्णनमुचितम् , ईशानां समासानां सामर्थ्यानपायेन पहुशा दृष्टत्वाद् देवदत्तस्य गुरुकुलमिति, उपसर्जन मोपसर्जनमिति न फारणमेतत्समासे विग्रहवाक्यसमानार्थतया समासो भवति सा चेह विद्यदे एव, वैयाकरणा अपि ईशि पदानि समस्यन्त्येव, श्रय शब्दा- नुशासनं केषां शब्दाना लौकिकानां वैदिकानां चेति, तस्माद्ययामाध्यमेव पठी. नयव्याख्यानमन्वयम् ।

·- . प्रमाणमकरणम् तत्वज्ञानस्य निःश्रेयसाधिगमहेतुत्वपरीक्षा- ननु पोडशपदार्थतत्त्वज्ञानस्य कथं निःश्रेयसाधिगमहेतुत्वमिति वक्तव्यम् वेदप्रामाण्यसिद्धार्थ चेदं शामिति तावन्मात्रमेव व्युत्पाद्यतां कि पोडशपदा. र्थकन्याप्रन्यनेन, उच्यते आत्मापवर्गपर्यन्तद्वादशविधप्रमेयज्ञानं तावदन्यसा- नानोपयिकमेव साक्षादपवर्गसाधनमिति वक्ष्यामः, तत्त्वज्ञानान्मिथ्याज्ञाननि- रासे सति वन्मूलः संसारो निवर्तते इति प्रमेयं तावदवश्योपदेश्यम् , तस्य तु प्रमेयस्यात्मादेरपवर्गसाधनवाधिगम आगमैकनिवन्धनः । तस्य प्रामाण्यनिर्णातिरनुमाननिबन्धना । आप्तोक्तत्वं च तल्लिङ्गमविनाभावि पक्ष्यते ॥ प्रतिबन्धप्रहे तस्य प्रत्यक्षमुपयुज्यते । केो ऽन्यस्सन्तरणे हेतुरनवस्थामहोदधेः ।। आयुर्वेदादियाक्येषु दृष्ट्वा प्रत्यक्षतः फलम् । वच. प्रामाणमाप्तोक्तमिति निर्णीयतां यतः॥ उपमानं तु क चित्कर्मणि सोपयोगमित्येवं चतुष्प्रकारमपि प्रमाणं प्रमेय- वदुपदेष्टव्यम् , संशयादयस्तु पदार्या यथासम्भवं प्रमाणेषु प्रमेये चान्तर्भवन्तो ऽपिन्यायप्रवृत्तिहेतुत्वात्पृयगुपदिश्यन्ते, न्यायश्च वेदप्रामाण्यप्रतिष्ठापनपूर्वकत्वेन पुरुषार्थोपयोगित्वमुपयातीति दर्शितम् । तत्र नानुपलब्धे ऽर्थे न निर्णीते प्रवर्तते । किं तु संशयिते न्यायस्तदङ्गं तेन संशयः ॥ प्रयोजनमनुद्दिश्य न च न्यायं प्रयुजते । दृष्टान्तः पुनरेतस्य सम्बन्धग्रहणास्पदम् ।। सिद्धान्तो ऽपि धर्मप्रापणेनाश्रयासिद्धतामपोद्धरन्न्यायं प्रवर्तयति । ननु संशयपदेन न्यायविषय सन्दिग्धं धर्मिणमभिदधता ऽऽअयासिद्धि रपोद्धृतव, सत्यम् , क चितु विषये संशयमन्सरेणापि न्यायप्रवृत्तिदर्शयिष्यते इति संशयितैकविषयन्यायनियमाभावारिसद्धान्तोऽपि वक्तव्यः । न्यायाभिधाने ऽवयवाः परंप्रत्युपयोगिनः । परार्थमनुमानं च तदाहुयाययादिनः ।। ननु प्रतिज्ञोदाहरणाभ्यां तदभिधेयो सिद्धान्तदृष्टान्तौ गम्यते एव किं पृथगुपादानेन, यद्येवं हेत्वाख्येनावयवेन तदभिधेयसिद्धरनुमानमपि पृथा न वक्तव्यं स्यात् एवं भवतु किनश्छिन्नम् मैवम् अभिधेये न्याये निरूपणीये तदभिधायिनामवयवानामवसर इति तदर्थः प्रथम व्युत्पादनाहों मवतीतरथा "ऽवयवमानोपदेश एव शास्त्रं समाप्येत । २न्या० ·. न्यायमर्याम् सर्कः संशयविज्ञानविषयोरततुल्यकल्पपक्षद्वयान्यवरपक्षशैथिल्यसमुत्पाद नेन तदितरपक्षविषयं प्रमाणमक्लेशसम्पधमानप्रतिपक्षव्युदासमनुगृद्वाति मार्ग शुद्धिमादधान इति पृयगुपदिश्यते, स चाशयशुद्धिमुपदर्शयितुं वादे प्रयोदयते इति अन्यवराधिकरणनिर्णयमन्तरेण न पर्यवस्यति न्यायोपरमकारणत्वेन तस्य प्रवको निर्णय इतरथा निरवसानमनासादितफलं को नाम न्यायमारमेत । ननु तत्वज्ञानपदेन गतार्थत्वान पृथग्यक्तव्यो निर्णयः निर्णयो हि तरवज्ञान- मेव, अस्त्येतत् , किंतु पोडशपदार्थतत्त्वज्ञानं प्रमाणान्सरकरणकमपि भवति न वस्य न्यायोपरमहेतुत्वमेष तु साधनदूपणसरणिक्षोदजन्मा निर्णयस्वदुपरम. हेतुः पृथगुपादानमन्तरेण न लभ्यते । नन्वनुमानपदादेव सहि ययामिलपितो लप्स्यते निर्णयः, सद्युक्तम- अनु मानफलं निर्णयो नानुमानम्', करणस्य प्रमाणत्वानिणयोपादानमन्वरेण सदनुमानमफलमपर्यवसितं स्यात् , उभाभ्यां तर्हि तत्त्वज्ञानानुमानपदाभ्याम- यमातेप्स्यते निर्णयः, अनुमानस्य तत्वज्ञानन्तत्वात , न-निर्णयोपादानाद्विना तदन्तत्वासिद्ध लिङ्गामाससमुत्थतत्त्वज्ञानामाससम्भवात् । ननु संशयपूर्वकत्वादानुमानस्य सामध्यानिर्णयान्तवैव भविष्यति इति संशयानुमानतत्वज्ञानपदैर्गवाथों निर्णयः, मैवम्-संशयपूर्वकत्वे ऽज्यनुमा. नस्य तदामासोपजनितनिर्णयामाससम्मवात , न चैव नियमः संशयपूर्वकम- नुमानमिति, तस्मादनुमानस्य विशिष्टनिर्णयावसानत्वलामाय निर्णयपदमुपादे. यमित्यलं प्रसङ्गेन। वादे तु विचार्यमाणे न्यायः संशयच्छेदनेनाध्यवसितावयोधमध्यवसिताभ्य. नुशात च विदधत्तत्त्वपरिशुद्धिमादधातीति वीतरागैः शिष्यसमचारिभिः सह वादः प्रयोक्तव्यः। जल्पवितण्डे तु दुष्टवार्किकोपरचितकपटदूपणाडम्बरसन्त्रास्यमानसरक- मविसमाश्वासनेन तद्धृदयस्थतत्त्वज्ञानसंरक्षणय क घिदवसरे धीवराग- स्याप्यपयुज्यते इवि वक्ष्याम', हेत्वाभासा. सम्यग्न्यायप्रविवेकोपकारद्वारेण तदुपयोगिनो हेत्वाभासस्व. रूपावधारणे हि सति सद्विलक्षणतया हेववस्सुखमवगम्यन्ते । स्त्वत्र विपर्ययो दृश्यवे हेत्ववगमे सति तदितरहेस्वाभासव्यवस्थापनात , सन्यमेवम् दया ऽपि प्रयोक्तुच द्वयमपि शेयं हेतवः प्रयुज्यन्ते हेत्वामासाश्च परिहियन्ते इति, यच निमहायानपरिगणिता अपि हेत्वामासाः पुनरपदिश्य- न्ते तद्वादे चोदनीया भविष्यन्तीत्याशयेन । अलजाविनिमहस्थानानि जल्पविवण्डोपकरणानि चेपामवधूवरवरूपाणां स्ववाश्ये परिवर्जनं क चिदवसरे प्रयोग परप्रयुक्तानां च प्रविसमाधानमित्यादि ·प्रमाणप्रकरणम् शक्यकियम्, अतस्तान्यपि जल्पवितण्डागवाज ज्ञातव्यानोति पृथगुपदिश्यन्ते । दुःशिक्षितकुतीशलेशवाचालिताननाः । शक्याः किमन्यथा जेतु वितण्डाटोपपण्डिताः ।। गतानुगतिको लोकः कुमार्ग तत्प्रतारितः । मा गादिति च्छलादीनि प्राह कारुणिको मुनिः ।। तदेवमुपदेष्टव्याः पदार्थाः संशयादयः। तन्मूलन्यायनिर्णायवेदप्रामाण्यसविदे ।। तेनागमप्रामाणत्वद्वाराऽऽखिलफलप्रदा । इयमान्वीक्षिको विद्या विद्यास्थानेषु गण्यते ।। आह च भाष्यकार:- प्रदीपः सर्वविद्यानामुपायः सर्वकर्मणाम् । आश्रयः सर्वधर्माणां विद्योद्देशे परीक्षिवेति ।। इत्येष पोडशपदार्थनिबन्धनेन निः श्रेयसस्य मुनिना निरदेशि पन्थाः। अन्यस्तु सन्नपि पदार्थगणो ऽपवर्गमार्गोपयोगविरहादिह नोपदिष्टः ।। शास्त्रप्रवृत्तित्रैविध्यम् । विविधा चास्य शास्त्रस्य प्रवृत्तिरुद्देशो लक्षणं परीक्षेति, नामधेयेन पदा. भिधानमुद्देशः, उद्दिष्टस्य तत्त्वव्यवस्थापको धो लक्षणम् , लक्षितस्य तल्ल. क्षणमुपपद्यते न वेति विचारः परीक्षा । ननु च विभागलक्षण चतुर्थ्यपि प्रवृत्तिरस्त्येव भेदवत्सु प्रमागसिद्धान्तच्छ- लादिपु तथा व्यवहारात, सत्यम्-प्रथमसूत्रोपदिष्टे भेदयति पदार्थ भवत्येव विभागः उद्देशरूपानपायातु उद्देश एवासौ, सामान्यसब्ज्ञया कीर्तनमुद्देशः प्रकारभेदसब्जया कीर्वन विभाग इति, तथा चोद्देशतयैव वन वन्न भाष्यकारो व्यवहरवि अयथार्थः प्रमाणोद्देश इत्यादेपे तस्माद्यथार्थ एव प्रमाणोद्देश इति च समाधानमभिदधानः, तस्मास्त्रिविधैव प्रवृत्तिः, तत्रोद्देशः प्रथममवश्यं कर्तः व्यः अनुद्दिष्टस्य लक्षणपरीक्षानुपपत्तेः, सामान्यविशेपलसणयोरपि पौर्वापर्य- नियमोऽस्त्येव, अलक्षिते सामान्ये विशेपलक्षणावसराभावात् , परीक्षा तु लक्ष. णोत्तरकालमाविनीति तत्स्वरूपनिरूपणादेव गम्यते विभागसामान्यलक्षणयोस्तु नास्ति पौर्वापर्यनियमः, पूर्व वा सामान्यलक्षणं ततो विभागः पूर्व वा विभागः ततः सामान्यलक्षणमुच्यते इति, तदिहोद्देशस्तावद्वयाख्यातः, अस्माभिस्तु लक्षणसूत्राण्येव व्याख्यास्यन्ते, परीक्षासूत्रसूचितं तु वस्तु सोपयोगलक्षणवर्ण- नावसरे एव यथाबुद्धि दर्शयिष्यते, न पृथक्परीक्षासूत्र विवरणश्रमः करिष्यते, प्रथमसूत्रानन्तर दुःखजन्मेत्यादि द्वितीयं सूत्र लक्षमानौपयिकतान्नेह विकृतम्, ·न्यायमञ्जाम् अपवर्गपरीक्षाशेषभूतत्वात्तु तदवसरे एव निर्णयिष्यते(१) प्रमाणलक्षणम् । प्रमाणसामान्यलक्षणं विभागसूत्रे स्ववसरप्राप्तस्वादिदानीमेव वित्रियते- प्रत्यक्षानुमानोपमानशब्दाः प्रमाणानि(२) । इति अत्रेदं तावद्विचार्यते, किं प्रमाणं नाम किमस्य स्वरूपं किं वा लक्षण. मिति, ततः वन.सूत्रं योजयिष्यत, तदुच्यते, अव्यभिचारिणीमसन्दिग्धाम. थोपलब्धिं विदधती चोधाबोधस्वभावा सामग्री प्रमाणम, बोधावोधस्वभावा हि वस्य सरूपम, अव्यभिचारादिविशेषणाॉपलब्धिसाधनत्वं लक्षणम् । ननु च प्रमीयते येन तत्प्रमाणमिति करणसाधनो ऽयं प्रमाणशब्दः, करणं च साधकतम तमनर्थश्चातिशयः, स चापेक्षिकः साधकान्तरसम्भवे हि तदपेक्ष. यातिशययोगाकि चित्साधकतममुच्यते, सामप्रथाश्चैकत्वात्तदतिरिक्तसाधका- म्वरानुपलम्भास्किमपेक्षमस्या अतिशयं घूमा, अपि च कस्मिन्धिपये सामप्रया: प्रमाणत्यम्, प्रमीयमाणो हि कर्मभूतो विषयः सामप्रयन्तरीभूतस्यात्सामप्रथे. वेवि करणतामेव यायात्, निरालम्बनाश्चेदानीं सर्वप्रमिवयो भवेयुरालम्बनका. रकस्य चक्षुरादिवत्प्रमाणान्त पावित्वान, कश्च सामप्रया पूमेयं प्रमिमीते, प्रमा. तापि तस्यामेव लीन., एवं च यदुच्यते प्रमावा प्रमाणं प्रमेयं प्रमिविरिति चत. सृषु विधासु तत्व परिसमाप्यते इति तद्व्योहन्यते, न च लोको ऽपि साम- प्रचाः करणभावमनुमन्यते तस्यां करणविभक्तिमप्रयुञ्जानः, न होवं वक्तारो भवन्ति लौकिकाः सामप्रया पश्याम इति किं तु दीपेन पश्यामः चक्षुषा निरी. क्षामहे इत्याचक्षते, तस्मान्न सामग्री करणमकरणत्वाच्च न प्रमाणमिति नेई साधु प्रमाणस्वरूपम्-- अनोच्यते यत एव साधकतमं करणं करणसाधनश्च प्रमाणश- ब्दः तव एव सामपयाः प्रमाणत्वं युक्तम्, तद्व्यतिरेकेण कारकान्त. रेकचिदपि तममर्थसस्पर्शानुपपत्तः, अनेककारकसन्निधाने कार्य घटमानम- न्यतरव्यपगमे च विघटमानं कस्मै अतिशय प्रयच्छेत्, न धाविशयः कार्यज. न्मनि कस्य चिदवधार्यते सर्वेषां तत्र व्याप्रियमाणत्वान, सन्निपत्य जनकत्व. मतिशय इति चेन्न-आरादुपकारकाणामपि कारकत्वानपायात्, ज्ञाने च जन्ये किमसन्निपत्य जनक सर्वेषामिन्द्रियमनोऽर्थादीनामिवरेतरसंसर्गे सति ज्ञाननि- पत्तः, अथ सहसैव कार्यजननमविशया, सो ऽपि कस्यां चिदवस्थायां करण. स्येव कर्मणोपि शक्यते वक्तुम् , अविरलजलघरधाराप्रवन्धवद्धान्धकारनिवहे (१) निर्णय इति युक्त पाठ । (२) गो०००१ मा १ सः ।। , ·प्रमाणप्रकरणम् . बहुलनिशीथे सहसैव स्फुरता विद्युल्लतालोकेन कामिनीज्ञानमादघानेन तजन्म नि सातिशयत्वमवाप्यते, एवमितरकारककदम्बसन्निधाने सत्यपि सोमन्विनी- मन्तरेण तदर्शनं न सम्पद्यते, आगतमानायामेव तस्यां भवतीति तदपि कर्म कारकमतिशययोगित्वाकरणं स्यात्तस्मात्फलोत्पादाविनामाविस्वभावत्वमवश्य- तया कार्यजनकत्वमविशया, सच सामनयन्तर्गतस्य न कस्य चिदेकस्य कार• कस्य कथयितुं पार्यते, सामप्रयास्तु सो ऽतिशयः सुवचः सन्निहिता चेत्सामग्री सम्पन्नमेव फलमिति सेवाविशयवती । ननु मुख्ययोः प्रमातृप्रमेययोरपि तदविनाभावित्वमतिशयोऽस्त्येव प्रमिति. सम्बन्धमन्तरेण तयोस्तयात्वाभावात, प्रमिणोतीति प्रमाता भवति प्रमीयते इति च प्रमेयम् , सत्यमेतत्-किंतु साकल्यप्रसादलब्धप्रमितिसंबन्धनिबन्धनः प्रमातृप्रमेययोर्मुख्यस्वरूपलामः साकल्यापचये प्रमित्यभावागौणे प्रमातृपमेये सम्पयेते, एवं च साकल्यमन्तरेण पमितितमबर्थयोगाचदेव करणम् । यत्तु किमपेक्षं सामप्रयाः करणत्वमिति सदन्तर्गतकारकापेक्षमिति मः, कारकाणां धर्मः सामग्री न स्वरूपहानाय तेषां कल्पते साकल्यदशायामपि त. स्वरूपपत्यभिज्ञानात् । ननु समग्रेभ्यः सामग्री मिन्ना चेत्कथं पृथङ् नोपलभ्यते, अभेदे तु सर्व. फारकाणि फरणीभूतान्येवेति कर्तृकर्मव्यवहारोच्छेदप्रसङ्गः, मैवम्-समम सन्निधानाख्यधर्मस्य प्रत्यक्षमुपलम्भात्, पृथगवस्थितेषु हि स्थालीजलज्वलनत- ण्दुलादिषु न समप्रतापत्ययः समुदितेषु तु भवतीत्यतस्तन्तुपटलपरिघटितपदा- द्यवयविवत्कारककलापनिप्पाद्यद्रव्यान्तराभावे ऽपि समुदायास्मिका सामग्री विद्यते एवेति समुदाय्यपेक्षया करणवां पतिपयते वस्मान परिचोदनीयमिदं कस्मिन्कर्मणि सामग्री करणमिति, समुदायिनां साममयवस्थायामपि स्वरूपा- नपायात समुदायिविशेषे कर्मणि सामग्री करणम, अत एव न पमितेनिराल. म्यनत्वम् , एतेन पमाता पृथगुपदर्शित इति विधाचतुष्टयमपि समाहितम् । यत्वभ्यधायि सामप्रयाः करणविभक्तिनिर्देशा न दृश्यते इति तत्रोच्यते- सामसेवि संहति सादि संपमापरिरकोण र व्यवहारलवीमवतरति तन सामग्री पश्यामीविन व्यपदेशः, यस्तु दोपेन्द्रियाणां तृतीयानिर्देशः स फलो. पजननाविमाविस्वभावत्वाख्यसामपीसरूपसमारोपणनिबन्धनः, अन्यत्रापि प नद्वपसमारोपेणे स्थाल्या पचतीति व्यपदेशा दृश्य तस्मादन्तर्गवकार कवितया लब्धकरणमावा सामग्री प्रमाणम् । अपरे पुनरायते, साममी नाम समुदितानि कारकाणि तेषां वरुण्य महृदयगमम्, अथ च वानि पृथगवस्थिवानि कर्मादिभावं भजन्ते, अय तान्येव समुदिवानि करणीमयन्तीति कोऽयं नयः, वस्मारककाव्यतिरिका - ·१४ न्यायमञ्जर्याम् मध्यभिचारादिविशेषणकार्यपमाजनकं कारकं करणमुच्यते, तदेव तृतीयया व्यपदिशान्ति, दीपेन पश्यामि चक्षुपा निरीक्षे लिनेन बुध्ये शब्देन जानामि मनसा निश्चिनोमीति। ननु त्रीण्येव कारकाण्यस्मिन् पते भवेयुः शानक्रियायां तावदेवमेवेत. धथा भवानाह, पाकादिक्रियासु क्रियाश्रयसाधारणाद्युपकारभेदपर्याजोचनया. भवत्वधिकरणादिकारकान्तरव्यवहार पमिती तु मनोदीपचक्षुरा लक्ष्यते विशेष इति तत्सर्व कारणत्वेन सम्मतम, करवपु वमयर्थ इति चेत्, अस्ति कश्चिद् यदयं लोकोऽई मया जानामि घटेन घटं जानामि इति न कर्तृकर्मणी विस्मृत्यापि करणत्वेन व्यपदिशति, नयनमनोदीपशब्दलिगादीनि तु तथा व्यपदिशति सोऽयमेषां पश्यति कर्तृकर्मवैलक्षण्यं चक्षुरादीनाम, तद्वैलतण्यमेव घ नेपामविशय इति तदयमिह पमाणं पूमावा प्रमेयं पमितिरिति चतुवाणैव व्यवहारः परिसमाम्यते, तस्मात्कर्तृकर्मविलक्षणा संशयविपर्ययरहिवार्थयोध- विधायिनी बोधावोधस्वभावा सामग्री प्रमाणमिति युक्तम् । घौद्धाभिमतममाणपरीक्षणम्- ये तु योधस्यैव प्रमाणत्वमावर न सूक्ष्मदर्शनास्वे बोधः खलु प्रमा. एस्य फलं न साक्षात्प्रमाणम्, करणार्थाभिधानो हि प्रमाणशब्दः प्रमीयतेऽ. ऽनेनेति प्रमाणम्, प्रमीयते इति कोऽर्थः प्रमा जन्यते इति, प्रमाणावगच्छाम इति च वदन्तो लौकिकाः करणस्यैव प्रामाण्यमनुमन्यन्ते, यस्तु प्रमा प्रमाण. मिति प्रमाणशब्दः स प्रमाणफले द्रष्टव्यः, तथा च संशयविपर्ययात्मकं प्रमाण फलमिति ज्ञानमात्ममनोऽनुमाने तद्विशेषणार्थपरिच्छेदे वा विशिटप्रमाणज. मनाप्रमाणतां प्रतिपद्यते, अव्यभिचारादिविशेषणोपपन्नमपि ज्ञानमफलअन. कमप्रमाणमेव प्रमाणमुच्यते-- वदयुक्तम्-सकलजगद्विदिवबोधेवरस्वभावशब्दलिङ्गदीपेन्द्रियादिपरिहारप्र. सद्गात्, तस्मात्सामप्रयनुप्रविष्टबोधो विशेषणशानमिव क चित्प्रत्यक्षे लि मानमिव लिङ्गिमिती सारून्यदर्शनमिवोपमाने शब्दश्रवणमिव, तदर्थशाने प्रमाणवां प्रतिपद्यते, अत एव योपायोधस्वभावा सामग्री प्रमाणमित्युक्तम् । अन्ये तुत्यसामप्रयधीनयोर्ज्ञानार्ययोर्माप्राहकभाव वदन्तो पोध प्रमाण मभ्युपागमन, क्षणभगिषु पदार्थेषु सहकायुपादानकारणापेक्षक्षणान्तरसन्तविज. भनेन च लोकयात्रामुहत्तु शानजन्मनि ज्ञानमुपादानकारणम् अर्यः सहकारि- कारणम् अर्यजन्मनि पार्थ उपादानकारणं ज्ञानं सहकारि कारणमिति, मान हातार्थजन्यमर्थश्चार्यज्ञानजन्यो भवतीत्येवमेकसामप्रस्थीनवया वमर्थम. 'यमिधरो ज्ञानस्य सत्र प्रामाण्यमिति, ·प्रमाणप्रकरणम् सदिदमनुपपत्रम्, अफलजनकस्य प्रमाणत्वापत्तरित्युतत्वात् , अपि च कर्मणि ज्ञानं प्रमाणमिष्यते, यथोक्त सव्यापारमिवाभाति व्यापारेण स्वक. मणेति, स चायमर्थक्षणो ज्ञानसमकालस्ततः पूर्वाभ्यां ज्ञानार्थक्षणाभ्यामु- पजनित इति तत्कर्मता प्रतिपद्यतां न पुनःस्वसमानकालप्रसूतज्ञानहरणकर्म- वामिति । ननु च तुल्यसामग्रयधीनतया समानकालवया च तद्व्यभिचारसिद्धौ क कर्मस्वमुपयुज्यते, हन्त तहि सहोत्पन्नयोः समानसामग्रीकयोमोघमाइकनियमः किंकृत इति कर्त्तव्यं ज्ञानं प्रकाशस्वभावमिति प्राहकम, अयों जडात्मेति मा. अमिति चेदयमपि विशेपस्तुल्यकारणयोः कुतस्त्यः, उपादानसहकारिकारणभे. दाविति चेन्न, वस्य क्षणभजमझे निराकारयिष्यमाणत्वात, ये हि निराकारस्य बोधरूपस्य नीलपीताधनेकविषयसाधारणत्वाज जन- फत्वस्य च चक्षुरादावपि भावेनातिप्रसङ्गात्तदाकारकृतमेव ज्ञानकर्मनियम- मवगच्छन्तः सकारविज्ञान प्रमाणमिति प्रतिपेदिरे तेऽपि विज्ञानाद्वैतसिपाध विषयेवमभिधानास्तनिरासप्रसङ्ग एव निरसिष्यन्ते, न टेकमेव साकार ज्ञान प्रारं प्राहक घ भवितुर्महदीति वक्ष्यते, अर्थस्तु साकारज्ञानवादिनो न सम- स्त्येव, स हनुमेयो वा स्यात्प्रत्यक्षो वा, नानुमेय. सम्बन्धप्रणाभावात् । अर्थ हि सवि साकारं निराकार तदत्यपये। नित्यानुमेयबाधार्थवादी झानं क दृष्टवान् । नापि प्रत्यक्षोऽर्थः, आकारद्वयप्रवीत्यभावात् , अभ्युपगमे पानव- स्थाप्रसङ्गात्, अर्याकारो हि निराकारज्ञानगम्यो न भवतीति ज्ञानेनाकारव. ता गृह्यते, सोऽयमिदानीं जानाकारोऽपि प्राधत्वादन्येनाकारवता गृह्यते सोऽप्यन्येनेति, अथ वा अथों निरकारशानप्राधा मोपयातीति स्वमा- हके शानात्मनि समर्पितात्मा भवतीति साकारं ज्ञानमेवेदं सम्पन्नमिति पुरों. ऽन्यः कल्पनीयः सोऽपि प्राद्यत्वात्स्वप्राहकस्य साकारत्वसिद्वये नत्रैव लीयते इति साकार शानमेवावशिष्यते इति पुनरयोऽन्य इतीस्थमनवस्था, प्रतिक परस्पानुनतत्पनिमायना भविष्यति पाएस्पाप नापेम्पत्पात, साकारपतेऽपि पर्यनुयोगसाम्यमित्यादि सर्वमुपरिष्टान् सविस्तरमभिषा. स्यते, साकारपक्षऽपि च न प्रमाणाद्वयतिरिक्त फलमुपदर्शितमित्यसरपक्ष एषायम्। मामासकमतम् । शायरास्तु मुवते य एते योधप्रामाण्यवादिनो विज्ञानादभिन्नमेव फल- (१) कस्यचित्युस: कदापिदेश कमिदेव पियो शानक प सदस्य सदा सर्व इति व्यवस्था प्रतिकर्मव्यवस्यापदेमोध्यते ।

·. न्यायमअर्याम् मभिदधति ते बाद निरसनीया भवन्त्येव वयं तु विज्ञानादिनमेव फन. मर्थदृष्टताध्यमम्युपगमच्छामः(१), तेनैव तदनुमीयते शान हि नाम क्रियात्मकं निन्या च फलानुमेया ज्ञातृव्यापारमन्तरेण फलानिष्पत्तेः संसोऽपि कारकाणां क्रियागर्भ एव भवति तदनभ्युपगमे किमधिकृत्य कारकाणि संसृश्येरन् , न चांससंसृष्टानि तानि फलवन्ति, क्रियावेशवशाच्च कारकं कारकं भवति, अपरया हि तस्तस्यरूपमात्रमेव स्याद् न कारकम, सतश्च न फलापिभिरुपा. दीयतेति व्यवहारविषलोपः, तस्माद्यथा हि कारकाणि तण्डुलसलिलानलस्या- ल्यादीनि सिद्धस्वभावानि साध्यं धात्वर्थमेकं पाकलक्षणमुररीकृत्य संसृज्यन्ते, संसृष्टानि च क्रियामुत्पादयन्ति तथाऽऽत्मेन्दियमनोऽर्थसन्निकर्षे सति ज्ञानाख्यो व्यापार उपजायते स च न प्रत्यक्षः अर्थस्यैव यहिदेशसम्बद्धस्य महणादाकार. द्वयप्रतिभासामावादगृहीवस्यापि तस्य चक्षुरादिवदुपायत्वात्पयेतोऽपि चासो विषयपकाशतालक्षणेन फलेन काप्यते तदाह भाष्यकारः 'न ह्यज्ञा(२)वेऽर्थे कश्चिद्बुद्धिमुपलमते ज्ञाते त्वनुमानादवगच्छतो ति, वात्तिककृताऽप्युक्तम- नान्यथा पर्थसमायो दृष्टः सन्नुपपद्यते । ज्ञानं चेन्नेत्यतः पश्चात्पमाणमुपकल्प्यते ।। इति(३) । तदेष फलानुमेयो ज्ञानव्यापारो ज्ञानादिशब्दवाच्यः प्रमाणम् , इन्द्रियादी. नां तदुत्पादकतया ज्ञानमुपचरति न साक्षादिति । मीमांसकमतनिराकरणम् - अब पूतिविधीयते - अहो वत इमे केभ्यो विभ्यतः श्रोत्रियाः परं किमपि वैव्यमुपागता:- न खल्वनित्यं परीक्षं ज्ञानं भवितुमर्हति, ज्ञातोऽर्य इति क चितद्विशिष्टार्यपत्यवमर्शदर्शनाद् विशेषणातहणे शुक्ल: प्रद इतिवद्विशिष्टपतीते- नुत्पादान, कथायमियान्सन्त्रासः विषयमदणकाले विज्ञानामहणमात्रकेण यावार्थनिहववादिनः शाम्याः शक्याः शमयितुम् , यत्तु क्रियास्वभावत्वात्तस्य परोक्षत्वं तयुक्तम्, न हि क्रियास्वभावं ज्ञानमपि तु फलस्वभावमेव, अपि च क्रियाऽपि प्रत्यक्षद्रव्यत्तिनी प्रत्यदीव भट्टानां प्रत्यक्षाश्चात्मा तकिमनेनाप. राद्धं यदेवदीयक्रियाया अपत्यज्ञात्वमुच्यते, न चौक्षेपणादिमेदाभिन्नपरिस्पन्दा. (१) अम्युपगडाम इति । तदुक्तं शानदीपिकायाम् ज्ञानमिया हिसकमिमा कर्मभूतs फ जनति तच्च फरमैन्द्रियकमिन्दियज्ञानजन्यमापरोक्ष्यम् लिङ्गादि ज्ञानजन्यं तु पारोक्ष्यमित्युच्यते तदेव का फल, कार्यभूतं कारणभूतं विज्ञानमुपाल्प पति इति। :, (२)शबा• अ०१ पा. स. (३) लोक्वातिक शून्यबाद श्लो१७८ ॥

·प्रमाणमकरणम् - , स्मकव्यापारव्यतिरेकेण बायकारकेष्वपि सूक्ष्मा नाम का चिदस्ति क्रिया, सा हि यदि नित्या जातिवद्, अथानित्या रूपवद्वस्तुधर्म इप्येत, तत्र यदि नित्या तर्हि सर्वदा वस्तुन क्रियायोगात्सर्वदा फलनिष्पत्तिप्रसङ्ग, अथ कारकनिवा क्रिया सापीदानी कार्यत्वात् सव्यापारकारककार्या भवेदित्यनवस्था, निष्किा यकारककार्यत्वे तु क्रियामिव फलमपि निष्क्रियाएयेव कारकाणि कुर्युरिति किं क्रियया। ननु करोतीति कारफ क्रियावेशमन्तरेण कारकत्वानुपपत्ते , सत्यं-करो. तीति कारक तत्तु फलमेव करोति न क्रियाम् । ननु करोतीति यद् भूपे सेयमुक्कैव क्रिया भवति चैन कट करोतीवि चै. प्रस्येव कटस्येव करोत्यर्थस्याप्रत्याख्येयत्वात् तस्कृतमेव चैत्रादीना कारकत्व. म् , उच्यते-नातान्दियक्रियायोगनिधन कारकभाव क्रियाया अतीन्द्रिय. खेन तद्योगसकारकरवानाधिगमे व्यवहारविप्रलोपप्रसङ्गात् , क्रियाशकृत हि वत्कारकत्वमनवगच्छन्त कथ फलार्थिनस्तदुपाददोरन् । मत्पने कारकत्व हि नास्ति किं चिदतीन्द्रियम् । कारकत्वस्वरूपस्य सहकार्यादिसन्निधि ॥ तावदेव विनिश्चित्य तदुपादीयते ऽथिभिः । वदेवोपादानेश्व फलमप्यधिगम्यते ॥ निर्व्यापारस्य सत्त्वस्य को गुण सहकारिभि । सव्यापारस्य सत्त्वस्य को गुण सहकारिमि ॥ अथ व्यापार एवैष सर्वैः सम्भूय साध्यते । किं फलेनापराद्ध वस्वद्धि सम्भूय साध्यताम् ।। यत्तु करोत्यर्थस्याप्रत्याख्येयत्वादियुक्त सनोच्यते-परिस्पन्द एव मौविको व्यापारः करोत्यर्थ , न हि वय परिस्पन्दात्मक परिदृश्यमान व्यापारमपन्हुमहे प्रतिकारक विचित्रस्य ज्वलनादेापारस्य प्रत्यक्षमुपलम्मान , अतीन्द्रियस्तु व्यापारो नास्ताति महे, ननु पाको नाम धात्वर्थ परिदृश्यमानज्वलनादिव्यापारव्यतिरिक्त एपित. व्य पत्र वमन्तरेण फलनिष्पत्तेरभावात् , असति च तस्मिन्किमधिकृत्य कार काणि समृज्येरनियुक्त तदयुक्तम् , य तमेक घात्वर्थ साध्य बुध्यसे स कि पनि स्वकाले (ज्ञान) नावगत ५ ताई पवादवगम्यतेऽत माह-नान्यति अस्ति हि बनु पगार ज्ञानावधारणे प्रमाणमर्यापति वार्यान्ययानुरपतिप्रमवा सा प्रागसतेऽयं न जायते पश्रादुपजायत इति पुछमेर प्रमाणसदादादुत्तरकालमेव प्रद. गम् इति श्योका तिवमारया काशिमा। ३च्या - ·न्यायमअर्याम् ममुदितसकलकारकसम्पाय एकैककारकनियों वा। तापक्ष एकैकं भवेकारकमक्रियम् । एकैपनिनिय घ साकल्ये ऽपि कुतः क्रिया ।। उत्तरस्मिन्पदे प्रत्येकमपि पाकक्रियायोगारकारकान्वरनिरपेक्षादेकस्मात्का. रफारफलनिष्पत्तिप्रसङ्गः, न प तयाविधधात्वर्थपुरः सरः कारकाणां संसर्ग । क्रियानिमित्तसंसर्गवादिनो हि द्वयी गति । सत्यां क्रियायां मम्बन्धः सम्यन्ये मति वा क्रिया ।। मीलना(१)पूर्वसिद्धायां दियायां मोलनेन किम् । सथा ध जन्येत फलं विभक्तरपि-कारकै।। मालनात्तु नियासिद्धौ पुनरेफैकमक्रियम् । सथा सति न काष्टानि चलेयु पिठराद्विना ॥ काष्ठानि जलन्ति न तु पचन्ति, मैवम , सत्यपि पिठरे घलन्त्येव काष्टानि नान्यत्कुर्वन्ति दृश्यन्ते तस्मात्कियान्तगमावारफलमेवोररीकृत्य कारमाणि संसूज्यन्ते। ननु फलमपि सिद्धं चेक सपा सिद्धस्वभावाना सम्बन्य फलं सिद्ध कारकाणि च सिद्धानीति सम्बन्धाभाव' माध्यं चेत्फल सैव किया परिस्पन्द. व्यतिरिक्तति, मैवं-चोच' फलम्य कियात्वानुपपत्तेः, ओदन हि फल न क्रिया कियानाम्नि तु क्रियमाणे न विवदामहे । ननु पा इदानी कः न च पचेर्वान्यशून्यतेवयुक्ता, उन्यते-समुदितदेव- दत्तादिसकलकारकनिकरपरिस्पन्द एवं विशिष्टफलावच्छिन्न पाक इत्युच्यते, स एव हि पचेरर्थः ता एव काष्ठपिठरादिक्रिया चलनभरणादिरखमावा पृथक्त. या व्यवस्थिता तथात्वेनैवावभासन्ते समुदिवास्तु सत्य. फलान्तरापच्छेदादूपा- न्तरेण पाकादिना परिस्फुरन्ति व्यपदिश्यन्ते च, तथा च देवदत्त. पचतीतिव- स्काष्ठानि पचन्ति स्थाली पचतीति व्यपदेशो दृश्यते, देवदत्तस्यापि दर्वीविघट्ट नादिरेव परिदृश्यमानस्तत्र व्यापार श्रात्मव्यापारपूर्वको भवितुमर्हति, नैतदेव न धात्मनो व्यापारः कश्चिदस्ति इच्चाद्वेषपूर्वकप्रयत्नवशादेव स भौतिकच्या. पारकरणता प्रतिपद्यते। तस्मात्कारकचक्रेण घलता जन्यते फलम् । न पुनश्चलनादन्यो व्यापार उपलभ्यते ।। चलन्तो देवदत्ताधास्वदनन्तरमोदन । एतावद्दश्यते बन न त्वन्या का चन किया ।। (१) मिलनादिति युक्त पार, एवमोऽपि ·, , प्रमाणप्रकरणम् १९ एतेन मावनाख्यः करोत्ययः पुरुषव्यापारो वाक्यार्थ इति यो ऽभ्युपातः सोऽपि प्रत्युक्तो वेदितव्यः, न हि पुरुषव्यापारः कश्चिदुपलभ्यते विशिष्टगुण. समवाय एवास्य कर्तृत्वं न च ज्ञानादयो गुणा एव व्यापारसंज्ञावाच्याः सि. द्धस्वभावत्वात् । ननु कियावचनो धातुरिति जानातेरपि कियैव वाच्या स्यात्सा च क्रिया ज्ञानात्मा पुरुषव्यापार, नायं नियमः कियावचनो धातुरिति 'गडि वदनैकदेशे'. इत्यपि दर्शनात् , अपि च पटमहं जानामीत्यत्र भवतः किं प्रत्यवभासते घट. मिति तावद्विपयः अहमित्यात्मा जानामीति तु चिन्त्यं किमत्र प्रकाशत इति, न व्यापारः परोक्षत्वात् , फल तु यद्यत्र प्रकाशते तदेव तर्हि धातुवाच्यमभ्युपगत भवति तस्मान कियात्मकं ज्ञानम् , यदि च कियात्मकं मविध्यन्न भाष्य कारः कियातः पृथगेनं निरदेश्यत, निदिशति च बुद्धिकर्मणी अपि हि प्रत्यभि- ज्ञायते ते अपि नित्ये प्राप्नुत इति, तस्माइन्य ज्ञानमन्या च कियेवि न कियास्वभावत्यानित्यपरोक्ष ज्ञानम् , यदि च नित्यपरोक्षोज्ञानव्यापारः सवहि प्रतिबन्धामहणादनुमातुमपि न शम्यः कियाविशिष्ट्यायकारकमान्तस्य निर• स्तत्वात् , आत्मारानुमाने का वात्तैति चेन, तन्त्र सामान्यतो व्याप्तिग्रहणस्य सम्भवादिति वक्ष्याम., इह तु बाह्यकारकेष्वपि न तापूर्वक फल दृष्टमित्युक्तम् , न चार्थापतिरपि ज्ञातव्यापारकल्पनायैव प्रभवति इन्द्रियार्थसन्निकर्षवशादेवा. दृष्टताया घटमानस्यात् , का चेपमर्थता नाम कि दर्शनकर्मता किंवा प्रकाशस्वभावतेति, तत्र दर्शनस्य परोक्षवात्कथ तत्कर्मता ऽर्थस्य दृष्टत्वाद् गृह्येत, विशेषणामहणे विशिष्टप्रवीतरनुत्पादात् , अर्थप्रकाशतायास्तु सर्वान्प्र- त्यविशेषात्सर्वे सर्वज्ञाः स्युः, न स्युः सम्बन्धितयोत्पादादिति चेत् , अकार. पामेतत् , अर्थत्यैव हि प्रकाशत्वमतिशयो दापादेखि न पुरुषनियमेन व्यवतिष्ठते । न च द्वित्वादिना साम्यं तस्मिनियमदर्शनात् । प्रकाशे तु न दीपादौ सम्बन्धनियमः क चित् ।। यदपेक्षाधियो जात द्वित्वमस्यैव सद्हः । संवेदनमपि प्रज्ञ. कस्यातिशय उच्यते ॥ ज्ञातुश्चेदन्तरान्येन व्यापारेणास्य को गुणः । ननु नैव क्रियाशून्यं कारकं फलसिद्धये ॥ उक्तमत्र किया होगा यथादर्शनमिष्यताम् । ज्ञान संवेदनं वेति विना पर्यायशब्दताम् ।। संवेदनं तु ज्ञानस्य फलत्वेन न मन्महे । अति रायपक्षे तु सर्वसर्वज्ञता पुनः ॥ .

·२० न्यायमचर्याम् भट्टपत्ताद्विशेषश्च न कश्चित्कथितो मवेत् । मोमयातिशयो ऽप्येष दोपद्वितयसम्भा॥ सवेदन च वत्केन प्राध शानानुमापकम् । धनवस्या भवेदस्य ज्ञाने सवेदनान्तरात् ।। स्वसधा च सवित्तिरुपरिष्टानिपेत्स्यते । स्मृतिप्रमोपवादे च रजतस्मरणामिका ।। कथं वे फलसवित्ति स्वप्रकाशा भविष्यति । नामाति स्मृविरूपेण न चाप्यनुभवात्मना ।। न सृतीय प्रकारोऽस्ति तत्कथ सा प्रकाशनाम् । न च फ चिदनाकारा सवित्तिरनुभूयते ।। इयं सविदय चार्य इति नास्ति हमेदधी । अकारानुरका तु यदि सवित्प्रकाशवे ॥ घाह्यार्थनिहवस्वहि त्वया सौगतय हव । स्वप्रकाशमते युक्त न पल सविदात्मकम् ॥ तस्मात्फलानुमेयस्य न व्यापारस्य मानवा । यदपि प्रमाविशेषणमनधिगतार्थप्रादित्वमभिधीयते परैस्तदपि न साम्प्रत. म्, प्रमाणस्य गृहीततदितर विषयप्रवृत्तस्य प्रामाण्ये विशेषाभावात् । ननु गृहीतविषये प्रवृत्तं प्रमाण किं कुर्यान् , प्रमामिति चेद्गृहोतापि ता मेव विधातुम् , ताया परणायोगदिति चेन्न प्रमा-तरकरणात्, प्रमान्तरकरणे किं फलमिति चेत्प्रमान्तरकरणमेव फलम् न च फलस्य फल मृग्यम्, न च प्र योजनानुवति प्रमाण भवति, फस्य चैप पर्यनुयोग , न प्रमाणस्याचेतनत्वात् , पुंसस्तु सन्निहिते विषये करणे च सम्भवन्ति ज्ञानानीवि सो ऽपि किमनुयोग्य वाम, किमक्षिणी निमीत्य नास्से कस्माद् दृष्ट विषयं पश्यसीति, प्रमाणस्य तु न किंचित् धान्य पश्यामो येन तदप्रमाणमिति व्यवस्थापयाम न च सर्वात्मन वैफल्यम् हेये हि कण्टककमकर विषधरादौ विषये पुन पुनरुपलभ्यमाने मन सन्तापात्सत्वर तदपहानाय प्रवृत्ति , उपादेये ऽपि चन्दनधनसारहारमहिलादौ परिदृश्यमाने प्रीत्यतिशय स्वसवेद्य एव भवति । यच्चेदमुच्यते-- यत्रापि स्यापरिच्छेद प्रमाणेहत्तरै पुन । गून तत्रापि पूर्वेण सोथों नावधृतस्तया ॥ इति । सदपि न हृदयगमम् , यत-- नेवाधिकपरिच्छेदः प्रमाणउत्तरध्रुवम् । धारावाहिपु वोधेषु कोऽधिकोऽयं प्रकाशते ।। महि स्वहस्ते शतत्वो ऽपि दृश्यमाने के चन विशेषा परिस्फरन्ति । , ·प्रमाणमकरणम् २१ ननु गृहीते ऽपि विषये प्रवर्त्तमान प्रमाणं कदा विरमेन तस्य विरतौ के चिद्वधिमवगच्छाम प्रमोत्पादस्त्ववधिरनेन लवित एव, उच्यतेविषयान्तर- सम्पर्काता प्रमादाद्वा उपायसत्तयाजा विरामो भविष्यति, अनवस्था ऽपि चेय न मूलविघातिनी न धुत्तरोत्तरविज्ञानोपजनन विना प्रथमज्ञानोत्पादो विहन्यते । मूलक्षतिकरीमाहुरनवस्था हि दूषणम् । मूलसिद्धौ त्वरुच्या ऽपि नानवस्था निवार्यते । यदि चानुपलब्धार्थप्राहि मानमुपेयते ।। तदय प्रत्यभिज्ञाया स्पष्ट एव जलान्जलि । यश्चेदानीतनास्तित्वप्रमेयाधिपचलिप्सया। तस्या प्रमाणतामाह सो ऽपि वञ्चयतीव न ॥ आविनाशकसगावादस्तित्व पूर्वया धिया। सष्टमेव तथा चाह चिरस्थायीति गृह्यते ॥ तस्मादनुपलब्धार्थप्राहित्वे त्यज्यता ग्रह । नन्वेतस्मिन्परित्यक्ते प्रामाण्यं स्यात्स्मृतेरपि । न स्मृतेरप्रमाणत्व गृहीतग्राहिताकृतम् | अपि त्वनजन्यत्व तदप्रामाण्यकारणम् । ननु कथमनर्थजा स्मृति तदारुढस्य वस्तुन वदानीमसत्त्वात् ,कथ तर्हि भूतवृष्टयनुमान नानज तत्र धर्मिणो ऽनु मेयत्त्वात्तस्य च ज्ञानजनकस्य तत्र भावात् , नद्याख्य एव धर्मी वृष्टिमदुपरितनदेशससर्गलक्षणेन धर्मेण तद्वाननु- मीयते विशिष्टसलिलपूरयोगित्वात् , स चानुमानमाह्यो धर्मी विद्यते एवेति ना. नर्थजमनुमानम् , कथ तहि प्रातिभमनागतार्थप्राहि श्वो मे भ्राताऽऽगन्तेति प्रत्यक्षमथजामिप्यते भवद्भि, तत्र देशान्तरे विद्यमानस्य भ्रातु श्वो भाव्याग- मनविशेष तस्यैव तथैव ग्रहणम् , तेन च रूपेण गृह्यमाणस्य सतस्तस्य ज्ञा नजनकत्वमित्यर्थजमेव प्रातिभम् , स्मरण तु निर्दग्धपिनादिविषयमनपेक्षितार्थ. मेव जायमान इष्टमित्यन्यत्र देशान्तरस्थितार्थम्मरणे तदर्थसत्त्वमकारणमेव । तस्मादनर्थजलेन स्मृतिमामाण्यवारणात् । अगृहोतार्थग-तृत्व न प्रमाणविशेषणम् ॥ शब्दस्यानुपलब्धे ऽर्थे प्रामाण्य चाह जैमिनि । सर्वप्रमाणविषय भवद्विर्वर्ण्यते कथम् ।। प्रमाणलक्षणान्तरपरीक्षणम् - अपरे पुनरविसम्वादकत्व प्रमाणसामान्यलक्षणमाचक्षते, तदुक्तम्-प्र- माणमविसम्वादकत्व च प्रापकत्यमुच्यते शानस्य च प्रापकत्व सुखदु खसाध. .

·. २२ न्यायमञ्जर्याम् नसमर्थपदार्थप्राप्तिपरिहारभूतायाः प्रवृत्तनिमित्तं प्रदर्शकत्वमेव ज्ञानप्रदशिवे हि . विषय प्रवृत्ती सत्यां प्रातिभवतीवि प्राप्ति प्रति प्रमाणस्य प्रदर्शकत्वमेव व्या पारः, प्रदर्शयचा हि तेन सो ऽर्थः प्रापितो भवति यथा हव्यं प्रति राज्ञामाज्ञा- दानमेवहरीत्वम् , तदुक्तम्-प्रापणशक्ति: प्रामाण्यमिति, लोके ऽपि च प्रद. शिवं वस्तु प्रापयतः प्रमाणत्वव्यवहारः, तस प्रापकत्वं प्रत्यक्षानुमानयोरुभयो. रयस्तीति प्रमाणसामान्यलक्षणम् , तत्र प्रत्यक्षाय वस्तुस्वलक्षणविषयत्वात्तस्य च भरिएकत्वेन प्राप्त्यसम्भवे ऽपि तत्सन्तानप्राप्तस्सन्तानाध्यवसायजननमेव प्रापकत्वम् , अनुमानस्य त्वारोपितार्थविषयत्वे ऽपि मूलभूववस्तुक्षणपारम्पर्यप्र- भवत्यान्मणिप्रभामणियुद्धिवत्तत्प्राप्या प्रापकस्वम् , तदिदमध्यवसितापकत्वं प्रामाण्यम् अध्ययसितस्याऽवस्तुस्वेपि सन्मूलपस्तुपाप्त्या निर्वहति यथाऽध्यव. सितप्रापकं च प्रमाणसिति मतम् , अतश्च पीतशक्षादिग्राहिणां शङ्खादिमात्र पातौ सत्यामपि न प्रामाण्यम् , यथा ऽवगतस्याप्राप्तेश्वगवो हि पीतः शब्दः प्रा. प्यते घ श्वेत इति तस्माद्यथाऽवगतार्थप्रापकत्वमविसंवादकत्वं प्रामाण्यमिति । तदेतदनुपपन्नम्-इदमेव तावद्भयान व्याचष्टां किं प्रदर्शितप्रापर्क प्रमाणमु.. ताप्यवसितप्रापकमिति, तत्रानुमाने तावत्प्रदर्शनमेव नास्ति का कथा समाप- णस्य, प्रत्यक्षे तु पाढं प्रदर्शनमस्ति न तु प्रदर्शितं प्राप्यते क्षणिकत्वेनातिका न्तत्वात , अध्यवासितप्रापणमपि दुर्घटम् , अध्यवसायस्य भवन्म वाविप यत्वाभावावस्तुनश्च प्राप्तुमशक्यत्वात्तदुक्त भवद्भिः यथाध्यवसायमतत्त्वाय- थातत्त्वं चानध्यवसायादिति, मूलभूतवस्तुप्राप्तिातु काकतालीयं न तु वदन्यवरे. णापि प्रमाणेन स्पृष्टं यद्गत्वा प्राप्यवे, सन्तान प्राप्त्या तत्प्राप्तिरित्यपि न यु. क्तम्, सन्तानस्य भेदाभेदविकल्पाभ्यामनुपपद्यमानत्वात् , एतच्च सवितरक्ष. णभङ्गमङ्ग निरूपयिष्यते। ननु काल्पनिक ऽपि सन्ताने सति संवृत्या प्रमाणलक्षणमिदं निर्बपति यथोक्त सांव्यवहारिकस्यैतत्प्रमाणस्य लक्षणं वस्तुतस्त्वनायविद्यावासनारोपि. माघमाहकादिभेदप्रपञ्च ज्ञानमात्रर्मवेदमिति किं प्राप्यते को या प्रापयतीति सोऽयं पलायनप्रकार इव प्रस्तूयते, केयं सम्वृत्तिर्नाम सा ऽपि सत्यसती वा इति विकल्प्यमाना नैव व्यवहारहेतुर्भवति, अविद्यावासनाम्तश्चन भेदव्यवहार कि तु पारमार्थिक एवेति साधयिष्यत, सांवृत्तसन्तान कल्पनायां पा जात्यययविप्र- भूतयोऽपि सांवृत्ताः किमिति नेष्यन्ते, वृत्तिविकल्यादिनाधकोपहत्त्वादिति चेत् सन्ताने ऽपि समानः पन्था इति कदाशालम्बनमवत , तस्मादसंभवि दर्शित प्रापकत्वमित्यलक्षणमेतत् अव्यापकं चेद् लक्षणम्, उपेक्षणीयविषययोधस्या. व्यभिचारादिविशेषशयोगेन लब्धप्रमाणमावस्याप्यनेनासंग्रहात् । ननु को ऽपमुपेक्षणीयो नाम विषयः स धुपेक्षणीयत्वादेव नोपादीयते , ·। प्रमाणप्रकरणम् २३ चेत्स तहिं हेय एवानुपादेयत्वादिति नैतद्युक्तम् , उपेक्षणीयविषयस्य स्वसंवेद्य- वेनाप्रत्याख्येयत्वात्। हेयोपादेययोरस्ति दुःखप्रीतिनिमित्ता। यत्नेन हानोपादाने भवतस्तत्र देहिनाम् ।। यत्नसाध्यद्वयाभावादुभयस्यापि साधनात् । ताभ्यां विसदृशं वस्तु स्वसंविदितमस्ति नः ।। उपादेये च विषये दृष्टे रागः प्रवर्तते । इतरत्र तु विद्वेपस्तत्रोभावपि दुर्लभौ।। यत्तु अनुपादेयत्वाद्धय एवेति वदप्रयोजकम् , न घेवं भवति यदेतन्नपुंसके स पुमान् अस्त्रीत्वात् स्त्री वा नपुंसकमपुंस्त्वादिति स्त्रोपुंसाभ्यामन्यदेव नपुंस. कं वथोपलभ्यमानत्वात, एवमुपेक्षणीयो ऽपि विषयो हेयोपादेयाभ्यामर्थान्तरं तथोपलम्भादिति । यदेतत्तृणपर्णादि चकास्ति पथि गच्छतः । न धीश्छन्नादिवत्तत्र न च काकोदरादि(१)वत् ॥ तस्मादुपेक्षणीयज्ञानस्य तमप्रापयतो ऽपि प्रामाण्यदर्शनान प्रापकत्वं तल्ल- क्षणम् । ननु यावान्प्रामाण्यस्य व्यापारः प्रापणं प्रति जावानुपेक्षणीयज्ञानत्य तमप्रपायतो ऽपि प्रामाण्यविषये तेन साधित', उक्तं हि राज्ञामादेष्मृत्वमेव हन्त. त्वं प्रदर्शकत्वमेव ज्ञानस्य प्रापकत्वमिति, मैवम्-- एवं प्रदर्शकत्वं स्यात्केवलं तस्य लक्षणम् । तच्च प्रचलदीशुजलज्ञाने ऽपि दृश्यते ।। ननु तत्र विपरीताध्यवसायजननादप्रमाण्यं दर्शनं हि मरीचिखल तणवि- पयमेव सलिलावसायं तु जनयदप्रमाणीमवति तथा होकमेव दर्शनमनुकूलेतर- विकल्पोपजननतदनुत्पादभेदात् त्रिधा फथ्यते प्रमाणम , अप्रामाणं प्रमाणंघन भवतीति, नीलज्ञानं हि नीलं प्रति प्रमाणं नीलमिदमित्यनुकूलविकल्पोपजनना. त् , नीलाव्यतिरेकि क्षणिकत्वमपि तेन गृहीतमेव, तत्र तु प्रमाणं न भवत्यनु. कूलविकल्पानुत्पादात् , स्थैर्ये तु तदप्रमाणं विपरीतावसायकलुपितत्वादिति, यद्येवमस्मिन्प्रक्रमे सुतरामिदं प्रमाणलक्षणं दुःस्थम्, सन्तानाध्यवसायः प्रापरणे प्रति प्रमाणस्य व्यापार इति च वरिपतवानसि, अतश्च यथा मरीरिस्वलक्षण- दर्शनगुदकाध्यवसायजननादप्रमाणमेयं स्वलक्षणदर्शनमपि तद्विपरीतसन्ताना- ध्यमसायजननादप्रमागीभवेदित्ति, सन्ताने च काल्पनिक व्यवसिते दृश्याभिमुखः किमिति प्रवर्तते दृश्यविकल्प्यावर्थावेकीकृत्य पूवर्त्तते यदि वा अविवेकापा. (१) काकोदरः फरणी।

·न्यायममर्याम् प्तिः स्यात्पूमाणमपि दूरतरतस्याः, तस्मान पापर्क पमाणम , अपि प प्राप्त्यपाप्ती पुरुपेच्छामानहेतु के भवतः अर्थपूतीतिरेव प्रमाण- कार्याऽवधार्यते मानस्य लक्षणामतः कथयद्विस्तविशेषणं वाच्यं न पुनः पापण- शक्तिः पामाण्यं कथयितुं युक्तम् । सांख्यामिमाप्रमाणलक्षणपरीक्षा- सारयस्तु घुद्धिमृत्तिःपूमाणमिति(१) पूतिपनः विषयाकारपरिणतेन्द्रियादि- वृत्यनुपातिना युद्धियत्तिरेव पुरुषमुपरसयन्ती प्रमाणम् , तदुपरको हि पुरुषः पूतिनियवविषयद्रष्टा सम्पद्यते । सदेतहदयङ्गमम् , यो हि जानाति बुद्धयवे ऽध्यवस्यति न तस्य तत्फल- मर्यदर्शनमचेतनत्यान्महतः, यस्य चार्थदर्शनं न स जानाति न बुद्धयते नाध्य. यस्पतीति भिन्नाधिकरणत्वं प्रमाणफलयोः, शानादिधर्मयोगः प्रमाण सिन विधवे तत्फलमर्थदर्शनं बुद्धौ नास्तीति । अथ म्वच्छतया पुंसो बुद्धिवृत्त्यनुपातिनः । युद्ध चेतनाकारसस्पर्श इय लक्ष्यते ।। एवं सति स्ववाचैव मिथ्या कयितं भवेत् । चिद्धों हिमपा बुद्धौ बुद्धिधर्मश्चिती मृपा ।। साकारज्ञानवादाश्च नातीवैप विशिष्यते । त्वत्पक्ष इत्यतो ऽमुष्य तनिषेधानिषेधनम् ।। निरसिध्यते च सफलः कपिलमुनिप्रक्रियाप्रपञ्चो ऽयम् । तस्मान्न तन्मदे ऽपि प्रमाणमवकल्पते किञ्चित् ॥ तीर्थान्तराभिहिवरूपमत: प्रमाणं नैवापवादरहितं प्रतियाम. । ठेनामलप्रमितिसाधनमिन्द्रियादिसाकल्यमेव निरवयमुशन्ति मानम् ।। प्रमाणलक्षणवाईभागो- सच्चतुर्वियंप्रमाणं वदाह सूत्रकार, प्रत्यतानुमानापमानशब्दाः प्रमाणानि। इह हि भेदवतः प्रथम सूत्रोद्दिष्टस्य त्रयं वक्तव्यं सामान्यलक्षणं विभागो विशेषलक्षणं च, तत्र विशेषलक्षणप्रतिपादकानि चत्वारि सूत्राणि भविष्यन्ती. (१) सांवलियति । यदाहुविविसियरा 'उपासविषयागामिन्द्रियाणा पत्तो सत्या पुस्तमोऽमिभषे सति यः ससममुद्दे सोजयलाय इति विज्ञान मिति चारुयायते तदिदं प्रमागम्पति । एतदुत्वं भवति इन्दियसनिमा पस्तमो. ऽमिभवसमममयसवसमुकप्रयुक्तो पुत्रियाकारपरिणामः स प्रत्यक्षप्रमाणम्, प्या. विज्ञानजन्यश्च तयाविधः परिणामोनुमानप्रमाणे, वाक्यजन्यश्च तयाविधः परिणामः मागमप्रमाणमिति।

·प्रमाणपकरणम् २५ - न्द्रियार्थसन्निकर्योत्पन्नम् इत्यादीनि, इह तु विभागसामान्यलक्षणे प्रतिपाद्यते । एकेनानेन सूत्रेण द्वयं चाह महामुनिः । प्रमाणेषु चतुःसवयं तथा सामान्यलक्षणम् ।। प्रत्यक्षानुमानोपमानशब्दसन्निधाने प्रमाणश्रुतिरुच्चरन्ती चत्वार्येव प्रमाणा- नीति दर्शयति । ननु न 'चत्वारि प्रमाणानि' इति संख्यावचनः शब्दः श्रूयते नापि प्रत्यक्षादी- न्येवेत्यवधारणश्रुतिरस्ति तत्कुतः, इयत्तानियमावगमः, शब्दशक्तिस्वभावादिति मूमः, गर्गास्त्रीन भोजय यज्ञदत्तदेवदत्तावानयेत्ति विना संख्याशब्दमेवकार घं भवत्येव (वित्व ) द्वित्यनियमावगमः, एवमिहापि प्रत्यक्षानुमानोपमानश. ब्दाः प्रमाणानीरयुफ्ते सामान्यूनाधिकसंख्याव्यवच्छेदेो ऽवधार्यते इत्येवं तावद्विभागावगमः। सामान्यलक्षणं तु प्रमाणपदादेव समाख्यानिर्वचनसामर्थ्यसहिताधग. म्यते, प्रमीयते येन तत्पमाणमिति करणार्थाभिधायिनः प्रमाणशब्दात्ममाक- रणं पूमाणमवगम्यते , तश्च प्रागेव दर्शितम् , प्रसिद्धसाघात्साध्यसाधनमु. पमानमिति च मध्ये साध्यसाधनग्रहणमुपाददानः सूत्रकारः सर्वप्रमाएसाधा. रणं रूपमिदं परिभाषते, यत्साध्यसाधनस्य प्रमाकरणस्य प्रमाणस्यामिति, अशु. द्धप्रमितिविधायिनस्तु प्रामाण्यं प्रसज्यते इति स्मृतिसंशयविपर्ययजनकव्यव. च्छेदाय प्रत्यक्षसूत्रादर्थोत्पन्नमित्यव्यभिचारीति व्ययसायात्मकमिवि च पदत्रय. मारुध्यते तद्धि प्रमाणचतुष्टयसाधारणम , अर्थात्पन्नपदेन फलविशेषणेन स्मृति- जनकम् अव्यभिचारिपदेन विपर्ययाधायि व्यवसायात्मकपदेन संशयजनक प्र. माणं व्युदस्यते, अतश्चैवमुक्तं भवति अर्थविषयमसन्दिग्धगव्यभिचारि प शानं येन जन्यते तत्प्रमाणमित्येवमेकरमादेव सूत्रात्सामान्यलक्षाणं विभाग. श्वावगम्यते । नन्वेकस्य सूत्रस्य विभागसामान्यलक्षणपरत्वेन वाक्यभेदः, अर्थकत्वाच्चक वाक्यं युक्तम् , उच्यते-- श्रुत्यर्थद्वारकानेकवस्तुसूचनशालिए। सूत्रेयनेकार्यविधेर्वाक्यभेदो न दूपणम् ॥ प्रमाणान्तरसंस्पर्शशून्ये शन्दैकगापरे । प्रमेये वाक्यभेदादि दूषणं किल दूपणम् ॥ अर्थद्वयविधान हि तत्रैकस्य न युज्यते । राजा स्वाराज्यकामो वाजपेयेन यजेतेति गुणविधिपने स्वाराज्यं प्रति यागो, विधातव्या यागं च प्रति वाजपेयगुण विधातव्य इत्येकस्य वाक्यस्य परस्प- - . ४न्या० ·न्यायममर्यास रविरुद्धविध्यनुवादादिरूपापत्तरर्थद्वयविधानमतिदुर्घटम्(१), इह पुन: प्रमाणा- न्तरपरिनिश्चतार्थसूचनचातुर्यमहापु सूत्रेषु नानार्थविधान भूपणं भवति न दूप- एम् , अनेकार्थसूचनादेव सूत्रमुच्यते, एतदेव सूत्रकाराणां परं कौशलं यदेके- नैव वारयेन स्वरुपैरेवाक्षररनेकवस्तुसमर्पणम् , अध्याहारेण वा तन्त्रेण या ऽऽवृत्त्या वा तमर्थ प्रत्याययिष्यति सूत्रमिदमिति न दोपः, विभागसामान्यल- क्षयोविधाने पौर्वापर्यनियमो विशेषणलक्षचन्नास्तीति तन्त्रेण युगपदुमयाभिधा. नमपि न विरुभ्यते विशेषलक्षणमनु (२) सामान्यलक्षणविभागयोस्तु यथारूचि प्रतिपादनमादौ विभागः : सामान्यलक्षणम, पादौ वा सामान्यलक्षणं वो विभाग, सिद्धान्तालयदुभयं वा युगपदेव प्रतिपायते इति तन्प्रेणाया वा तदुपपादने न कश्चिद्दोप इति । प्रमाणविभागाक्षेपा- प्रास्ता तावदिदं सूत्रे तन्त्रावृत्यादिचिन्तनम् । चतु सहया प्रमाणेपु ननु न क्षम्यते परैः। न्यनाधिकसमयाप्रतिषेधेन हि चत्वारि प्रमाणानि प्रतिष्ठाप्येरन , स च दु. रुपपादः, तथाहि प्रत्यक्षमेवैक प्रमाणमिति चायकाः, प्रत्यतानुमाने द्वे एवेति चौद्धाः, प्रत्यक्षमनुमानमाप्तवचनं चेति बीणि प्रमाणानीति सासया , आधि क्यमपि प्रमाणानां मीमांसकप्रभृत्य प्रविपन्नवन्तः, वत्कथं चत्वार्येव प्रमाणा- नीति विभागनियम:- उच्यते, अनुमानप्रामाण्यं वर्णयन्तो घाईस्पत्यं तावदुपरिष्टात्प्रतिक्षेप्स्या- मः, शन्दस्य चानुमानवलक्षण्यं वल्लक्षणावसरे एव वक्ष्यते इति शाक्यपयो ऽपि न युक्तः। (१) वाजपेयेन स्मराज्यकामा यजेत' इति वाजपेयशब्दः गुगविधिरतकर्म नामधेयम् इति मन्देहे यजेतेत्याख्यातव्य गुरु फलाम्यो सन्त्रेण संवन्धे स्वराज्या ज्येन यागो यागोदेश्येन च वाजपेयगुणा विधातुं पश्य इति गुणविधिरयमिति पूर्ण पक्षे तम्णोमर्यावधी विरनियापतित: आवृत्याभयविधौ । वास्यभेद इति कर्मनामधेयमिति सिद्धान्तः विद्धतिद्वयं च- उपादेयविधेयत्वगुणत्वास्य त्रियः । उद्देश्यानतिमुख्यत्वत्रि सत्य गुणं प्रति । इति न्यायमालायां निरूपितम् । (२)भत्र सामान्यलक्षणे न संभवतीति पूरणीयम् (भोम.मगङ्गाधरशास्त्री)।

·प्रमाणप्रकरणम् २७ , चौद्धाभिमतममाणद्वैविध्यनिरूपणम्- नन्वेतद्भिक्षवो न क्षमन्ते- तेहि प्रमेयद्वैविध्यात्प्रमाणं द्विविधं जगुः । नान्यः प्रमाणभेदत्य हेतुर्विषयभेदतः ।। विषयव प्रत्यत्तपरोतभेदेन स्वलक्षणसामान्ये भेदे वा विविध एव, परस्पर- परिहारव्यवस्थितात्मसु पदार्थेषु तृतीयराश्यनुप्रवेशाभावात्, तृतीयविपयासत्त्व परिच्छेद एव कुतस्त्य इति चेत् प्रत्यक्षमहिन्न एवेति घूमः, नीले प्रवर्त्तमानं प्र. त्या नील नीलतया परिच्छिनत्तीति तावदविवाद एव, तदेव च प्रत्यक्षमनी. लमपि व्यवच्छिनत्ति नीलसंविदि वस्याप्रतिभासात , नीलज्ञानप्रतिभास्यं हि नीलमिति तदितरदनीलमिव भवति, तृतीयमपि राशिमद एव तदपाकरोति, सो ऽपि हि राशिः नीलसंविदि भाति वान था। भाति चेन्नीलमेव स्यान्न प्रकारान्तरं तु वत् । नो चेत्तथा ऽप्यनीलं स्यान्न प्रकारान्तरं हि तन् । इदमेव हि नीलानीलयोर्लक्षणं यन्नीलज्ञानावभास्यत्वानवमास्यते नाम, एवं च प्रत्यक्ष स्वविषये प्रवृत्तं तं प्रत्यक्षतया व्यवस्थापयति तत्राप्रतिभासमान प. रोक्षतया तृतीयमपि प्रकार पूर्ववदेव प्रतित्तिपतीत्येवं स्वलक्षणसामान्यव्यति- रिक्तविषयानिपेधे ऽप्येप एव मार्गो ऽनुगन्तव्यः, एवं हि प्रत्यक्षेण स्वविषयः प. रिनिश्चितो भवति, तदुक्तम्, तत्परिच्छिनत्ति अन्ययावच्छिनति तृतीयप्रकारा. भावं च सूचयतीत्येकप्रमाणव्यापारः । अन्यथा विषयस्यैव स्वरूपापरिनिश्चियात् । कोपादानपरित्यागौ कुर्युरर्थक्रियार्थिनः ।। पदुक्तम्-अनलार्थ्यनलं पश्यन्नपि नतिष्ठेन प्रतिष्ठति, यद्यपि निर्विकल्प- कं प्रत्यक्षं पुरोऽवस्थितघस्तुस्वलक्षणं प्रदर्शनमात्रनिष्ठितव्यापारमविचारकमेव तथा ऽपि तत्पृष्ठमाविनां विकल्पानामेव च दर्शनविषये कृतपरिच्छेदतदितरवि. पयव्यवच्छेदतृतीयप्रकाराभावव्यवस्थापनपर्यन्तव्यापारपाटवमवगन्तव्यमितर. था व्यवहाराभायात् , एवं च परस्परं परिहारव्यवस्थितस्वरूपपदार्थव्यवच्छेदि. प्रत्यक्षप्रभावावगतविरोधात्प्रत्यक्षतरविषययोस्तृतीयविषयासत्वपरिनिश्चये ऽनु. मानमपि प्रवर्तितुमुत्सहते विरुद्धयोरेकतरपरिच्छेदसमये द्वितीयनिरसनमवश्यं भाति विरुद्धत्वादेव शीतोष्णवत् , तृतीयविषयोऽपि तद्विरुद्ध एव तयुद्धावा. तिभासमानत्वात् । ननु न त्वं द्वितीयमिव तृतीयं कदा चिदपि विषयमग्रही: ग्रहणे हि विपय. ' द्वयवत्तस्यापि सत्त्वं स्यात्, अगृहीतस्य च विरोधमविरोधं पा कयं निश्चेतुमई.

·१८ न्यायमभयाम् सीति, मो. साधो नात्र पृयाप्रहणमुपयुज्यते वयुदधनवमासमात्रौत्र तद्विरोप- सिद्धः, विरुद्ध हि तदुच्यते यत्तस्मिन् गृह्यमाणे न पृनते सदिदमप्रहणमेव वि. रोपावहमिति न पृथग्ग्रहणमन्वेषणीयम्, एवमिरवरपरिधारव्यवस्थितानाम- र्थानां न तृतीयो राशिरस्तीति सर्वया सिद्धं विषयद्वैविध्यम् , एदमेव सद्- सन्नित्यानित्यक्रमयोगपचादिपु प्रकारान्तरपराकरणमवगन्तव्यम् , तब प्रत्या स्वलक्षणात्मनि विषये प्रत्यहं प्रवर्तते, परोक्षे तु सामान्याकारे ऽनुमानमिति । प्रमाणद्वयसिद्धे च विषयवयवेदने । घद् करयानुरोधेन तृतीय मामिप्यताम् ।। न पास्मिन्नेव परोक्षे सामान्यात्मनि विषये अनुमानमिव शब्दापि प्रमा- णान्तरं प्रवर्तते इति वक्तुं युक्तम, एकत्र विषये विरोधविफलस्वाभ्यामनेका माएप्रवृत्त्यनुपपत्तः, पूर्वप्रमाणावगतरूपयोगितया तस्मिन्वस्तुनि पुनः परिच्छि. धमाने प्रमाणमुत्तरमफलम्, एवं ह्याहुः 'अधिगतमर्थमधिगमयता प्रमाणेन पि. पिष्टं स्यादिवि अन्यरूपवया तु सद्महणमुत्सरममाणेन दु शस्यम् श्रादिप्रमाण विरुद्धत्वात्' इति, अत एव न संप्लवमभ्युपगच्छन्ति नोतिविक्ष, एफस्मिन्विषये ऽनेकपूमाणवृत्ति: सप्लवः स च तयाविधविषयनिरासादेव निरस्त, न च पू. त्यतानुमाने अपि परस्परं संप्लवेते म्वलक्षणे ऽनुमानस्य सामान्ये च प्रत्यक्ष- स्य प्रवृत्त्यमावान् । संबन्धमहणापेक्षमनुमान स्वलक्षणे। सजातीयविजातीयव्यावृत्ते वर्सतो कथम् ।। प्रत्यक्षमपि सद्वस्तुसंस्पर्शनियतरतम् । विकल्पारापिताकारसामान्यमाइकं कथम् ॥ यच्च शब्दोपमानादि प्रमाणावरमिष्यते। वदेवं सति कुत्रांश पविधामधिगच्छतु । वस्तु स्वलक्षणं तावत्प्रत्यक्षेणैव मुद्रितम् । ततोऽन्यदनुमानेन संवन्यापेक्षवृत्तिना ।। नानापूमाणगम्यश्च विषयो नास्ति वास्तवः । मानवयवी जातिरिति वाकभद्रिका । यदि च मस्यचविषये शब्दानुमानयोरपि श्रुतिरिष्यते वहि प्रत्यादि. सहशीव ते अपि बुद्धि विदध्यातांन वमस्ति, तदाहुः- समानविपयत्वे च जायते सहशी गतिः । नपाध्यक्षधिया साम्यमेति शब्दानुमानधोः ।। तेजोऽन्यदेव नजनशशाङ्कशकलादिषु । उद्घाटितजगत्कोशमन्यदेव रखेर्महः ।।

·प्रमाणप्रकरणम् अपि घ-- अन्यदेवेन्द्रियमाझामन्यः शब्दस्य गोचरः । शब्दात्पत्येति भिन्नाक्षो न तु प्रत्यक्षमीच्यते ।। श्रीह- अन्यथैवाग्निसम्बन्धाद्दाहं दग्धो ऽभिमन्यते । अन्यथा दाहशब्देन दाहार्थः सम्प्रतीयते॥ तस्मादुक्तेन वर्मना विषयद्वैविध्यनिश्चयान तृतीयं प्रमाणमस्ति, न च संप्लव इति, चौदामिमतप्रमाणद्वैविध्यनिराकरणम् । अनाभिधीयते- यत्तावदिदमाख्यायि राश्यन्तरनिराकृतौ । प्रत्यक्षात्यैव सामर्थ्यमित्येतन्नोपपद्यते ।। पूर्वापरानुसन्धानसामर्थ्यरहितात्मना । भार. कथमयं वोढुमविकल्पेन पार्यते ।। विकल्पाः पुनरुत्प्रेक्षामात्रनिष्ठितशक्तयः । तेभ्यो वस्तुव्यवस्थायाः का कथा भवतां मते ॥ अथ वा भवतु नाम नीलादावुक्तेन प्रकारेण राश्यन्तरनिराकरणं प्रत्यक्ष- परोक्षनिर्णये तु नैप प्रकारो योजयितुं शक्यते, विषये हि प्रवृत्तं प्रत्यक्ष विषय- स्वरूपमेव परिच्छिनत्ति न पुनस्तस्य प्रत्यक्षतामपि, नीलमिदमिति हि सम्वे. धते न पुनः प्रत्यक्षमिदमिति, तथा हि-किमिदं विषयस्य प्रत्यक्षत्वं नाम कि. मक्षाविषयत्वम् उताक्षजज्ञानविषयत्वमिति, तत्राक्षविषयत्वं तावदन्वयव्यति- रेकसमधिगम्यमेव न प्रत्यक्षगम्यम् , तथा ऽऽह भट्टः- न हि श्रावणता नाम प्रत्यक्षेणावगम्यते । मान्वयव्यतिरेकाभ्यां जायते बधिरादिषु ।। (१)इति । अक्षजज्ञानकर्मत्वमपि प्रत्यक्षात्वं तदानी परिच्छेत्तुमशक्यमेन विषयप्रति भासकाले तत्प्रतिमासस्याप्रतिमासात् , तद्ग्रहणमन्तरेण च वकर्मतापहणास- म्भवात, कथं पुनर्विषयमहणकाले तज्ज्ञानस्यानवमासः, युगपदाकारद्वितयं प्रतिमासते, इदं ज्ञानमयं पार्थ इति भेदानुपमहान् , एकश्चायमाकारः प्रतिभा- समानो माह्यस्यैव भवितुमर्हति न ग्राहकस्येति वक्ष्यते । ननु च नागृहीतं ज्ञानमर्थप्रकाशनकुशलं भवतीत्याहुरप्रत्यक्षोपलम्भस्य नार्यदृष्टिः प्रसिध्यताति, प्रत्यक्षोपलम्भस्य नार्यदृष्टिरुपलम्भ एव प्रत्यक्ष इति (१) लोकपातिके भनुमानपरिच्छेदे ६० । - ·३० न्यायपञ्जर्याम् द्वितीयाकारानवमासात्कुतोऽर्थदृष्टिः, यदि च गृहीत शानमर्थ प्रकाशयेन द्वयों गतिमतिवर्तेत तद्वि ज्ञानं ज्ञानान्तरमाचं वा भवेखप्रकाशं वा, ज्ञानान्तर प्राहावे त्वनवस्था मूलक्षविकरी चेयमित्यन्धमूकं जगत्स्यादुपलम्मप्रत्यक्षतापूर्व- कार्थप्रत्यक्षवादिनः, नापि स्वप्रकाशं ज्ञानं ज्ञेयत्वानीलपीतादिवत् , विस्तर तस्तु स्वप्रकाशं विज्ञान विज्ञानवादिनिराकरणे निराकरिष्यामः, न च ज्ञानस्याप्रत्यक्षतायां तदुत्पादानुत्पादयोरविशेषादतत्व सर्वक्षत्वं वा परिशङ्कनीयम् , विज्ञानोत्पादमात्रेण ज्ञातुओतत्वसिद्धेः, विषयप्रकाशस्वभाव. मेव ज्ञानमुत्पद्यते इति कथमुन्पन्नमनुत्पन्नान्न विशिष्यते, यथा च नीलादिविष यज्ञानोत्पत्त्या ऽस्य ज्ञातवं तथा सुखादिविषयज्ञानोत्पच्या भोक्तृत्वमिति तत्रापि नाविप्रसङ्गः, सम्माद्विपयविज्ञानकाले तद्विज्ञानमहणान्न वत्कर्मत्वकृतं विषयप्रत्यक्षस्वमवभासते तदप्रतिभासे च न परोक्षव्यवच्छेदो न च तृतीयप्र. फारासरवसूचनमिति कथं प्रत्यक्ष विषयद्वित्वसिद्धी प्रमाणम्- यशनुमानमायुक्त विषयद्वयसिद्धये । सत्प्रत्यक्षपरिच्छिन्नतद्विरोधनियन्धनम् ॥ विरोधयोधसामर्थ्य प्रत्यक्षस्य च दृषितम् । तद्प्रहे च वन्मूलमनुमाने न सिध्यति ।। एवं च विषयद्वित्वसाधनानुपपचितः । वकृतस्त्यज्यतामेय प्रमाणद्वित्वदोहदः ।। अथ पा सत्यपि विपयद्वैविध्ये सामग्रीभेदात्फलभेदाच प्रमाणभेदो भवनक. थमपाक्रियते- अन्ये एव हि सामग्रीफले प्रत्यक्षालिङ्गयो। अन्ये एव च सामग्रीफले शब्दोपमानयो. ॥ इति वक्ष्यामः। तेन वद्भदादपि प्रमाणभेदसिद्धेर्न द्वे एव प्रमाणे, एतेन त्रीणि प्रमाणनीति सांख्यव्याख्याता ऽपि तसंख्या प्रत्याख्यावा, सामग्रीफलभेदेनोपमानस्य चतु. र्थप्रमाणस्य प्रतिपादयिष्यमाणत्यादिति । चौदानिराकृतप्रमाणसंप्लवसमर्थनम्- यत्पुनरेकस्मिन्धिपये ऽनेकप्रमाणप्रसरः निरस्यता सौगतेन सप्लवपराकर- णमकारि तदपि मतिमोदविलसितम् , असति संप्लवे ऽनुमानप्रामाण्यप्रतिष्ठा पत्नानुपपत्ते, म पविज्ञातसम्बन्धं लिङ्गं गमकमिष्यते। सम्बन्धधीश्च सम्बन्धिद्वयाषगतिपूर्विका ।।

·प्रमाणप्रकरणम् ३१ सामान्यात्मकसम्बन्धिग्रहणं चानुमानतः । तस्मादेव यदीध्येत व्यक्तमन्योन्यसंश्रयम् ।। अनुमानान्तराधीना सम्बन्धिप्रहपूर्विका । सम्बन्धाधिगतिर्न स्यान्मन्वन्तरशतैरपि ॥ सेन दूरोऽपि सम्बन्धग्राहकं लिगलिगिनो । प्रत्यक्षमुपगन्तव्यं तथा सति च संप्लव ।। तनैतत्स्यादविदितसौगतकतान्तानामेतचोद्यम, ते हि- विकल्पविषये वृत्तिमाहुः शब्दानुमानयोः । तेभ्यः सम्बन्धसिद्धौ च नानवस्था न संप्लव' ।। तथा हि-दर्शनसमनन्तरोत्पत्त्ययाप्तदर्शनच्छायाऽनुरज्यमानवपुपो विकल्पाः प्रत्यक्षायन्ते तदुल्लिखितकाल्पनिकतदितरपरावृत्तिस्वभावसामान्याकारपविष्टो ऽयमनुमानव्यवहारः, पारम्पर्येण मणिपभामणिबुद्धिवत्त तन्मूल इति तत्प्राप्तये ऽवकल्पते न पुनः प्रत्यक्षकसमधिगम्यं वस्तु स्पृशति इति कुतः संप्लवः कुत्ता घानवस्था । तदेतद्वञ्चनामात्रम् -यो हि(१) तादात्म्यतदुत्पत्तिस्वमाषः प्रतिपन्ध इष्यते स किं वस्तुधर्मो विकल्पारोपिताकारधम्मो या तन नायमारोपितधों भवितुम. ईति, घस्तु वस्तुना जन्यते वस्तु च वस्तुस्वभावं भवेत् , तस्माद्वस्तुधर्मः प्रति. बन्धः, विकल्पैश्च वस्तु न स्पृश्यते तत्पतिवन्धश्च निश्चीयते इति चित्रम् , इदं च स्वभाषितं वस्तुनोः प्रतिबन्धस्तादात्म्यादि गम्यगमकरवं च विकल्पारो. पितयोरपोहयोस्तदेवगन्यन प्रतिवन्धो ऽन्यत्र सद्ग्रहणोपायो ऽन्यत्र पूतीतिर- (१) यो होति । बौद्धा हि तादात्म्यतदुत्पत्तिभ्यामेव च्याप्तिरिति मन्यन्ते त. दुक्तं वाचस्पतिमिश्रपादस्तात्पर्यटीकापाम् 'केविदविनामा तादात्म्यतदुत्पत्तिनि. चन्धनमनुमानाङ्गमाहुः द्विविधो हाथः प्रत्यक्षा परोक्षश्च तत्र यो दौ साक्षादात्मीय रूपं निवेशयति स प्रत्यक्षा स हि स्वविषयाया बुद्धर्जनकः इति तमन्तरेण बंदिरास्मान मनासादयन्ती तस्य सत्ता निचाययतीति युक्तम् परोक्षस्तु युद्धौ साक्षात्स्वरूपोपधान रहितोऽयुक्तप्रतिपतिरेव न धान्यदर्शनेऽन्यकरपना युक्ता अतिप्रसङ्गात् मान्तरीयतया भन्योऽप्यन्यं गमयेत् स हि प्रतिबद्धस्वभावो यथाविधः सिद्धस्तथाविधसनिधान सूचयति स च प्रतिबन्धो न दर्शनमात्राबसेयस्तथासति सश्यामो मंतनयत्वात परि. दृश्यमानमत्रतनयस्तोमवदित्यनुमान स्थात इहापि स्तो दर्शनादर्शने तस्मात्तादात्म्य. वसत्तिनिवन्धन एवं प्रतिबन्धा (व्याप्तिः) बदाह- कार्यकारणभावाद्वा स्वमावाद्वा नियामात् । भविनामावनियमोग्दर्शनान न दर्शनात् ॥ इति ।

·न्यायपञ्जाम् न्यत्र पूवृत्तिपातो इति सर्व कैतवम् , न च दृश्यसंस्पर्शशून्यात्मनां विकल्पानां दर्शनच्छाया का धन सम्भवतीदन्तामादित्वस्पष्टत्वाद्यपि वरतुस्पर्शरहितमकि. चित्करमप्रमाणत्वानपायात । अप्रमाणपरिच्छिन्नः प्रतिवन्धश्च तत्त्ववः। न परिच्छिन्न एवेति तो मिथ्या ऽनुमेयधीः ॥ अथाभिमतमेवेदं बुद्ध्यारूढत्ववर्णनात् । हन्त तात्विकसंबन्धसाधनव्यसनेन किम् ॥ यथा च सामान्यविषये प्रत्यक्षाभ्युपगममन्तरेण संपन्धग्रहणमघटमान- मिति विसंतुलसनुमानम् , एवमवगतसंबन्धाय द्वितीयलिङ्गदर्शनमपि दुरुपपा- दमिति ततोऽपि संप्लवापलापिनामनुमानमुत्सीदेत् । न बसाधारणांशम्य लिङ्गत्वमुपपद्यते । विना र चानुमानेन सामान्यमवगम्यते ।। सैवानवस्था तत्रापि तदेवान्योन्यसंश्रयम् । स एव च विकल्पानां सामर्थ्यशमनक्रमः ॥ अतः संबन्धविज्ञानलिङ्गग्रहणपूर्वकम् । अनुमानमनिन्हुल्य कर्थ संप्लवनिहवः ।। अपि च विषयद्वैविध्यसिद्धावपि प्रत्यक्षानुमाने एव परस्परमपि संप्लवे पूत्यतात्वं परोक्षो ऽपि प्रत्यक्षो ऽपि परोपाताम् । देशकालादिभेदेन विषयः पतिपद्यते ।। क्षणमन निपेत्स्याम सन्तानो यश्च कल्पितः। दर्शितपाप्तिसिद्धगादौ संप्लवे ऽपि स तादृशः॥ यदपि जात्यादिविषयनिषेधनमनोरथैः संप्लवपराकरणमध्यवसितं तत्र जात्यादिसमधनमेवोत्तरीकरिष्यते । वारकर्दूषणगणैः कालुष्यमपनीयते । तद्वानवयवी जातिरिति वात्तकभद्रिका ॥ यदपि विरोधवैफल्याभ्यां न संप्लव इत्युकं तत्र वैफल्यमनधिगतार्थगन्त- स्वविशेषणादिवारणेनैव प्रतिसमाहितम, विरोधोऽपि नास्ति पूर्वज्ञानोपमर्दैन . नेदं रजवमितिवदुत्तरविज्ञानानुत्पादान, अनेकधर्मविसरविशेषितवपि धमि णिकदा चिकेन चित्कश्चिनिश्चीयवे धर्मविशेष इति को विरोधार्थः। यदपि प्रत्यक्षस्य शब्दलिङ्गयोश्च समानविषयत्वे सति सदशप्रतीविजनक- त्वमाशवितं तर के चिदाचक्षते विषयसाम्ये ऽप्युपायभेदात्प्रतीतिभेदो भवत्येव दूराविदूरदेशव्यवस्थितपदार्यप्रवीविवत् । याताम् । यतः- ·प्रमाणप्रकरणम् अन्ये तु मन्यन्ते नोपायभेदात् प्रतीतिभेदो भवत्यपि तु विषयभेदादेव स. निकृष्टविप्रष्ठाहणे ऽपि विषयो भिद्यते दुरात्सामान्यधर्ममानविशिष्टस्य धर्मि- णो प्रहणमदुरात्तु सकलविशेषसाक्षात्करणम् , यदिमाः प्रत्यक्षानुमानशब्दपू. मितयः पमेयभेदाद्भिद्यन्ते। विशेषधर्मसंबद्धं वस्तु स्पृशति नेत्रधीः । व्याप्तिबोधानुसारेण तद्वन्मावं तु लैगिकी ॥ शब्दावतवच्छिन्ना वाच्ये सजायते मतिः। शब्दानुवेधशून्या हिं न शब्दार्थे मतिर्भवेत् ॥ कथं तहि तेषां सप्लवः सर्वत्र विषयभेदस्य दर्शितत्वात् सत्यम्-धर्म्यभि. पायेण संप्लव' कथ्यते, इमौ तु पक्षौ विचारयिष्येते, सर्वथा तावदस्ति पमा. णानां संप्लव इवि सिद्धम् । तदुदाहरणं तु भाष्यकारः पदर्शितवान् , अमिरातोपदेशात्प्रतीयतेऽमुत्रेति प्रत्यासीदता धूमदर्शनेनानुमीयते प्रन्यासन्नतरेण उपलभ्यते इत्यादि, क चित्तु व्यवस्था दृश्यते यथा अग्निहोत्रं जुहुयात् स्वर्गकाम इत्यस्मदादेरागमादेव ज्ञा. नं न, प्रत्यक्षानुमानाभ्याम् , स्तनयित्नुशब्दश्रवणात्तद्धतुपरिज्ञानमनुमानादेव- न प्रत्यक्षागमाभ्याम् , स्वहस्तौ द्वौ इति तु प्रत्यक्षादेव प्रतीतिर्न शब्दानुमा- नाभ्यामिति, तस्मास्थितमेतत् प्रायेण प्रमाणानि प्रमेयमभिसंप्लवन्ते क चित्त प्रमेये व्यवतिष्ठन्तेऽपीति। इत्युद्धृताखिलपरोदितदोपजात- सम्पातभीतिरिह संप्लव एप सिद्धः । सर्वाश्च सौगतमन सु चिरप्ररूदा भानाः प्रमाणविपयद्वयसिद्धिवाञ्छाः॥ एवं वावन्यनत्वं सद्ध्यायाः परीतितम् । मतान्तरेण चतुर्विधप्रमाणातिरिक्तप्रमाणपरिगणनम् - आधिक्यमिदानी परीक्ष्यते-तवार्थापत्त्या सह प्रत्यक्षादीनि पञ्च प्रमा- णानीति प्रभाकरः, अभावेन सह पडिति भा::, सम्भवैविह्याभ्यामष्ठाविति के चित, अशक्य एवं प्रमाणसवयानियम इति सुशिक्षितचार्वाकाः, भामुमते नार्थापनिनिरूपणम् --- तत्र भादास्तावदित्यमर्यापत्तिमाचक्षते दृष्टः श्रुतो वार्थो ऽन्यथा नोपपद्यते इत्यर्थान्तरकल्पना पत्तिः, इष्ट इवि प्रत्यक्षादिभिः पञ्चभिः प्रमाणैरुपलब्धः श्रुत इति कुतश्चन लौकिकाद्वैदिकाद्वा शब्दादवगतो. ऽर्यस्ततो ऽन्यथा ऽनुप- पद्यमानादर्थान्तरकल्पना ऽपत्तिरित्येवं षट्प्रमाणप्रभवत्वेन पविघा सौ ५न्या० ·न्यायमजाम् भवतीति, प्रवचनेनोपलब्धिवाचिना गवार्थत्वे ऽपि श्रृतार्थापः पृथगभिधान प्रमाणैकदेशविषयत्वेन प्रमेयविषयार्थापत्तिपञ्चकविलक्षणत्वान् । वन प्रत्यक्षपूर्विका सावदापत्तिः प्रत्यक्षावगवदहनसंसगॉगवदाहाख्यका- र्याऽन्यथाऽनुपपत्त्या व हिशक्तिकल्पना, अनुमानपूर्विका देशान्तरप्राप्तिलिङ्गा. नुमिवमरीचिमालिगत्यन्यथाऽनुपपत्त्या तस्य गमनशक्तिकल्पना, उपमानपू: विका रुपमानज्ञानावगतगवयसारूप्यविशिष्टगोपिण्डादिप्रमेयाऽन्यथाऽनुपपत्त्या तस्य तज्ञानप्राह्यत्वशक्तिकल्पना इति, तदिमास्तावदतीन्द्रियशक्लिविषयत्वा. दर्थापत्तयः प्रमाणान्तरम् , शक्तः प्रत्यक्षपरिच्छेधत्वानुपपत्तः दधीनप्रति. पधाधिगमधुयेंणानुमानविषयत्वायोगान् । अन्वयव्यतिरेको हि द्रव्यरूपानुवर्तिनौ । शक्तिस्तु तद्गता सूक्ष्मा न ताम्यामवगम्यते ॥ शब्दोपमानयोस्वत्र सम्भावनैव नास्तीत्यर्थापसरेषेप विषय, अर्थापति. पूर्विका यथा शब्दकरणिकाऽर्यप्रतीत्यन्यथाऽनुपपरया शब्दस्य वाचकशक्तिमव- गत्य तदन्यथाऽनुपपरया वस्य नित्यत्वकल्पना सा घेयं शब्दपरीक्षायां पश्यते, अभावपूर्विका तु भाष्यकारेणोदाडवा जीवतश्चैत्रस्य गृहाभावमवसाय सदन्य. थाऽनुपपरया पहिविकल्पनेति(१) । ननु दृष्टेन सिद्धसिद्धरनुमानमेवेदं स्यात् , नानुमान सामप्रधभावात् , पक्ष. धर्मतादिसाममया यज्सानमुपजन्यते तदनुमानमिति धार्किकस्थितिः, सा चेह नास्ति बहिर्भावविशिष्टे चैत्रे चैत्राभावविशिष्टे यहि वे ऽनुमेय कस्य लिग- स्वमिति चिन्त्यम्(२), गृहाभावविशिष्टस्य वा पत्रस्य चैवाभावविशिष्टस्य या गृहस्य गृहक्षेत्रामावस्य वा चैत्रादर्शनस्य पा, न पामन्यतमस्यापि पक्षधर्मव. मस्ति, न हि गृहं वा चैत्रो वा तदभावशे या सददर्शनं वा चैत्रस्य धर्म. तद्यदि भविस्य वेत्यपक्षधर्मवादन्यतमस्यापि न लिहत्वम् , अपि च प्रमयानुप्रवेशप्रसादपि नेदमनुमानम , सथा धागमावगतजीय. नस्य गृहाभावेन चैत्रस्य पहिर्भावः परिकरूपयवे इतरथा मृतेनाने कान्तिको हेतु स्यात् , अमावन गृहीतः सन् यहि वमगमयति नागृहोतो धूमवन , प्रभाष. प्रहये प सकलसदुपलम्भकपमाणप्रत्यस्तमयपूर्व कमिह तु सदुपलम्मकमरत्येव जीवनमाहि प्रमागम् , जीवनं हि फ चिदस्तित्वमुच्यते, अश्त्यास्तमिते नुस. दुपलम्भके प्रमाणे कयमभावः प्रपत्ते इति प्रवर्तमान एवासी सदुपलामक प्रमाणं पृथग्विषयमुपस्थापयति यहिरस्य मायो गृहे स्वभाव इति, वेन जीवतो घहिर्मारव्यवस्थापनपूर्वकगृहामारमहगापपः प्रमेयानुप्रवेश, अनुमाने हु (१)शायमा भ.पा. १. मानुगदोऽपम् । (Uहित्यमित्यधिनत्यमिति मापुस्तकस्य: पाशमंग । .

·प्रमाणमकरणम् - . धूमादिलिङ्गमहणसमये न मनागपि तल्लिङ्गतदनुमेयदहनलिङ्गयनुप्रवेशरपशों विद्यते इति । नन्वर्थापत्तावपि किं प्रमेयानुप्रवेशो न दोष न दोष इति चूम (१), प्रमाण- द्वयसमर्पितकवातुविपयाभावभावसमर्थनार्थमर्थापत्ति प्रवर्तमाना प्रमेयद्वय परा मृपत्येव अन्यथा त-संघटनायोगात् , अतश्च येयमागमादनियतदेशतया क चि. दस्तीति सवृत्तिरभू-सैत्रेय गृहाभावे गृहीते बहिरस्तीति सविदधुना सम्वृत्ता तदतो वैलतण्यान्नानुमानमर्थापत्ति , अतश्चैव सम्बन्धप्रहणाभावात् । भावाभावी हि नकेन युगपद्वद्विधूमवत् । प्रतिबन्धतया रोडु शक्यो गृहयहि स्थितौ ।। अन्यथाऽनुपपल्या च प्रथम प्रतिबन्धधी । पश्चायधनुमानत्वमुच्यते काममुच्यताम् ।। नन्यस्त्येव गृहद्वारे वर्तिनः सङ्गतिमह || भावेन भावसिद्धौ तु कथमेप भविष्यति ।। यत्र गृहे चैत्रस्य भावमवगम्य तदन्यथाऽनुपपत्त्या तदन्यदेशेषु नास्तित्व- वगम्यते तत्र देशानामानन्याद् दुरधिगम प्रतिबन्ध , अनग्निव्यतिरेकनिश्चये धूमस्य का वार्तेति चेदुच्यते-तत्र धूमज्वलनयोरन्वयप्रहणसम्भवान्न व्यतिरे. कग्रहणमाद्रियेरन भूयोदर्शनसुलभनियमज्ञानसम्पाद्यमानसाध्याधिगमननित- मनसा किमनग्निव्यतिरेकनिश्चयेन, इह पुनरन्वयावसायसमये एव गम्यधर्मस्य दुरवगमत्वमुक्तमनन्तदेशवृत्तित्वात् , अनुपलब्ध्या सन्निश्चय इति चेद् न, म. न्दिरव्यतिरिकसकलमुवनतलगततदभावनिश्चयस्य नियतदेशया ऽनुपलभ्या क मशक्यत्वात् , तेपु तेषु देशान्तरेषु परिभ्रन्ननुपलब्ध्या तदभाव निश्चेष्या. मीति चेद् , मैवम्- गत्वा गत्वा ऽपि तान्देशानास्य जानामि नास्तिताम् । कौशाम्ब्यास्त्वयि निष्कान्ते तत्प्रवेशादिशया ॥ तस्मादभूमिरियमसर्वज्ञानामित्यर्थापत्यैव तनिश्चयः । नन्वित्यममुमर्थमनुमानान्निश्चेष्याम , देशान्तराणि चैत्रशून्यानि चै. प्राधिष्ठितव्यतिरिक्तत्वात् तत्समीपदेशवदिति, न प्रत्यनुमानोहत्वात् , देशा- न्तराणि चैत्राव्यतिरिकानि सत्समीपदेशव्यतिरिक्तत्वाच्चैत्राधिष्ठितदेशव दिति, तस्मानियतदेशोपलभ्यमानपरिमितपरिमाणपुरुषशरीराऽन्यथानुपपत्त्यैव तदितरसकलदेशनास्तित्वावधारण तस्येति सिद्धम् । पीनो दिवा च नातीदि साकावचनश्रुते | तदेकदेशविज्ञान क्षार्थीपत्तिरुच्यते ।। (१)कि प्रमेयानुप्रवेशी न देोप इति घूम इस्पनन्वित मादर्शपुस्तस्थः पाठ ।

·न्यायमञ्जर्याम् इहेवंविधताका क्षय धनश्रवणे सति समुपजायमानं रजनीभोजनविज्ञान प्रमाणान्तरकरएकं भवितुमर्हति प्रत्यक्षादेरसन्निधानात, न प्रत्यक्ष उपाभक्षण. प्रतीविक्षम परोक्षस्वान् , नानुमानमनवगतसम्बन्धस्यापि तत्प्रतीवेः, उपमाना- देस्तु शय नास्ति, वरमाच्छान्द एव रात्रिभोजनप्रत्ययः शब्दश्च न श्रूयमाण इममर्थमभियदितुमलमेकस्य वास्यस्य विधिनिषेधरूपार्थद्वयसमर्थनशून्यत्वान्, अन प राज्यादिपदानामश्रवणादपदार्यस्य च वाफ्यार्थत्वानुपपचे, न च वि. भावरीमोजनलक्षणोऽर्थः दिवावाक्यपदार्थानां भेदःससगों वा येनायमपदार्थों ऽपि प्रतीयते । तस्मात्कल्ल्यागमतं नफमत्तीवि वेदनम् । सास्यकल्पनायां तु प्रमाणे परिचिन्त्यताम् ॥ नाध्यक्षमनभिव्यक्तशब्दप्राइणशक्तिमत् । न लिङ्गमगृहीत्वा ऽपि व्याप्तिं तवधारणात् ॥ क चिन्नित्यपरोसत्वाद्याप्तियोघो ऽपि दुर्घटः। विनियोग्त्री श्रुतिर्यत्र फरुप्या प्रकरणादिभिः ॥ विनियोक्त्रीहि श्रुति. सर्वत्र प्रकरणादौ वाक्यविनिरभ्युपगम्यते, यथोकं(१) विनियोक्त्री श्रुतिस्तावत्सर्वेष्वेतेपु सम्मतेति, वस्याश्च नित्यपरोक्षत्वाद् दुरधि. गमरतत्र लिहस्य प्रतिवन्धः, न च निशापवचनस्य सत्ता ऽनुमातुमपि शक्या तस्यां साम्यायां भावाभावोमयधर्मकस्य हेतोरसिद्धविरुद्धानेकान्तिकत्वेनाहेतु. स्वात , न चात्र धर्मः कश्चिदुपलभ्यते, यस्तेन तद्वान्पर्वत इवाग्निमाननुमीयते, न च दिवावाक्यं तदर्यो ऽपि निशावचनानुमाने लिङ्गवां प्रतिपत्तुमर्हति । अश्रुते हि निशावास्ये कथं तदर्मतामहः । श्रुते वरिंतुस्तद्धर्मग्रहणे किं प्रयोजनम् ॥ दिवा वाक्यपदार्थानां तिष्ठतु लिङ्गत्वमनुपपद्यमानतया ऽपि न निशावाक्य- प्रत्यायकत्वमवकल्पते, पदार्थानां हि सामान्यात्मकत्वाद्विशेषमन्तरेणानुपपत्तिः स्याद् न वास्यान्तरमन्तरेण, तस्माच्छ्रयमाणं वाक्यमेव तदेकदेशमन्तरेण निराकाङ्क्षप्रत्ययोत्पादकस्वव्यापारनिर्वहणं (२) सन्धिमनधिगच्छत्तदेकदेश (१) योकमिति तन्त्रवातिके ( भ.३ १.३ स. ११) इति शेषः । (२) नियषित साहित्यदणे-[परि०६ पलो. ८०] बीजवन्तो मुलायां विप्रकोणां यथायथन् । एकार्थमुपनीयन्ते यत्र नियह दिसत मन्यत्रापि- मुखसंध्यादयो यत्र विकीर्णा योजसंयुताः । महाप्रयोजन यान्ति सन्निहिणमुध्यते ।

·प्रमाणमकरणम् माक्षिपतीवि सेयं प्रमाणैकदेशविषया श्रुतार्थापत्तिः । नन्वर्थादेव कथमर्थान्तरं न कल्प्यते पीयरत्वं हि नाम भोजनकार्यमुपलभ्यः मानं स्वकारणं मोजनमनलमिव धूमः समुपस्थायतु तच्च वचमा कालविशेपे निषिद्धं तदितरकालविशेषविषयं भविष्यतीति किं वचनानुमानेन, वचनमपि नाहवार्थमपि तु अर्थगत्यर्थमेव तदस्य साक्षादर्थस्यैव कल्प्यमानस्य को दोपो यद्यवधानमाश्रीयते, उच्यते- शब्दप्रमाणमागे ऽस्मिन्ननमिज्ञो ऽसि बालक । प्रमाणतव न ह्यस्य साकङ्घज्ञानकारिणः ।। पुरोवस्थितवस्त्वंशदर्शनप्राप्तिनिर्वृत्ति । प्रत्यक्षादि यथा मानं न तथा शान्दमिष्यते ।। वाक्याथे हि समप्राङ्गपरिपूरणसुस्थिते । अभिधाय धियं नास्य व्यापारः पर्यवस्यति ॥ तावन्तं घोषमाधाय प्रामाण्यं लभते वचः । तदर्थवाचकत्वाच्च तद्वाक्यं वाक्यमिप्यते ॥ शब्दैकदेशश्रुत्या ऽतस्तदंशपरिपूरणम् । कल्यं प्रथममर्थस्य कुतस्तेन विना गतिः ।। प्रायः श्रुतापत्त्या च वेदः कार्येषु पूर्यते । तत्रार्थः कल्प्यमानस्तु न भवेदेव वैदिकः ।। या मन्त्रैरष्टकालिङ्गस्वद्विधः परिकल्प्यते । श्रुतिलिङ्गादिभिर्या च कल्यते विनियोजिका ।। विश्वजित्यधिकारश्च यागकर्तव्यताश्रुतेः । उत्पत्तिवाक्यं सौर्यादावधिकारविधिश्रतः॥ ऐन्द्राग्न्याविविकारेषु कार्यमानोपदेशवः । यश्च प्रकृतिवद्भावो विघ्यन्त सपपाधते ॥ तदेवमादौ सम्बन्धहणानुपपत्तितः । श्रुतार्यापत्तिरवैपा निस्सपत्न विजम्मते ॥ तया श्रुत्यैकदेशश्च सर्वत्र परिकल्प्यते । अर्थकल्पनप तु न स्याद्वेदैकगम्यता ।। इत्यापत्तिरुक्कैपा पट्प्रमाणसमुद्भवा । अर्यापत्तेरनुमानान्तर्भावनिरूपणम् । एषा विचार्यमाणा तु भियते नानुमानतः ।। प्रतिबन्धादिना वरतुन वस्त्वन्तरवोधकम् ।

·10 न्यायमञ्जर्याम् यत्किञ्चिदर्यगालोम्य(च्य) न च कश्चित्प्रतीयते ॥ प्रतिवन्धो ऽपि नाज्ञातः प्रयाति मतिहेतुताम् । न सद्योजाववालादेरुशवन्ति तथा धियः॥ नविशेषात्मना यत्र सम्बन्धज्ञानसम्मकः । तत्राप्यस्त्येव सामान्यरूपेण तदुपप्रदः ।। अपि च तेन विना नोपपद्यते इति च व्यतिरेकमणितिरिय व्यतिरेकश्च प्रतीतः वरिमन्सत्युपपद्यते इत्यन्वयमाक्षिपति, अन्वयव्यतिरेको पगमकस्य लिनस्य धर्म इति कथमरित्तिर्नानुमानम् , केवलव्यतिरेकी हेतुरन्वयमूल एव । गमक इति पक्ष्यामः। शक्तिनिराकरणम् । याश्च प्रत्यक्षादिपूर्विकाः शक्तिकल्पनायामर्यापत्तय उदाहताः वाश्च शक्के- रतीन्द्रियाया अमावाद् निविषया एव । स्वरूपादुगवत्कार्य सहकार्युपहितात । न हि कल्पयितुं शक्तं शक्तिमन्यामतीन्द्रियाम् ।। ननु शक्तिमन्तरेण कारकमेव न भवेत् , यया पादप छेत्तुमनसा परशुरुय- म्यते तथा पादुकाद्यप्युथम्येत शक्तरनभ्युपगमे हि द्रव्यावरूपाविशेषात्सर्वस्मा- सर्वदा कार्योदयप्रसङ्गः, तथा हि विपदहनयोर्मारणे दाहे च शक्तावनिप्यमाणायां मन्त्रप्रतिबद्धायां स्वरूपमत्यभिज्ञायां सत्यामपि कार्योदासीन्यं यद् दृश्यते तत्र का युक्तिः, न हि मन्त्रेण स्वरूपसहकारिसन्निध्य प्रतिवध्यते, तस्य प्रत्यभिज्ञायमा- नत्वात् , शक्तिस्तु प्रतिवध्यते इति सत्यपि स्वरूपे सरस्वपि सहकारिपु कार्या- नुत्पादो युक्तः, किन्च सेवाधर्जनादिसाम्येपि फलवैचित्र्यदर्शनादतीन्द्रियं कि- मपि कारणं कल्पितमेव धर्मादि भवद्भिरत: शक्तिरवीन्द्रिया पथा ऽभ्युपग- ग्यतामिति- तदेवदनुपपन्नम् , यत्तावदुपादाननियमादित्युक्तम्-तत्रोच्यते-न हि वय. मथ किञ्चिदभिनवं भावानां कार्यकारणभावमुस्थापयितुं शक्नुम , कि तु यया प्रवृत्तमनुसरन्तो व्यवहरामः, न हास्मदिच्छया ऽऽपः शीवं शमयन्ति कृशानुर्वा पिपासाम् , पत्र च्छेदनादावन्वयव्यतिरेकाभ्यां वृद्धव्यवहाराद्वा परश्वघादेरेव कारणत्वमध्यवगच्छाम इति तदेव तदर्थिन उपाद्महे न पादुकादीति, न च परश्वधादेखरूपसन्निधाने सत्यपि सर्वदा कार्योदयः स्वरूपवत्सहकारिणामप्य- पेक्षणीयत्वात्सहकार्यादिसन्निधानस्य सर्वदा ऽनुपपचे., सहकारिखगें प धर्मा- दिकमपि निपतति वदपेक्षे प कार्योत्पादे कयं सर्वदा वत्सम्भवः, धमाधर्मयोश्च ·प्रमाणप्रकरणम् वैचित्र्यकार्यबलेन कल्पनमपरिहार्यम् , तयोश्च न शक्तित्वादतीन्द्रियत्वम् , अपि तु स्वरूपमहिम्नैव मनःपरमारवादिवत् । यदपि विषदहनसन्निधाने सत्यपि मन्त्रप्रयोगात्तत्कार्यादर्शनं तदपि न श., क्तिप्रतिबन्धननिबन्धनमपि तु सामप्रयन्तरानुप्रवेशहेतुकम् । ननु मन्त्रिणा प्रविशता तत्र कि कृतं न कि चित्कृतम् , सामप्रथन्तरंतु सम्पादितं का चिद्धि सामग्री कस्य चित्कार्यस्य हेतुः, स्वरूपं तदवस्थमैवेति चेद्, यद्येवमभक्षितमपिविषं कथं न हन्यात्, नत्रास्य संयोगाद्यपेक्षणीयमस्वीति चेन्मन्नामावो ऽप्यपेक्ष्यताम् , दिव्यकरणकाले धर्म इय मन्त्रोऽप्यनुप्रविष्ठः कार्य प्रतिहन्ति, शक्तिपक्षे ऽपि वा मन्त्रस्य को व्यापारः मन्त्रेण हि शक्त न शो वा क्रियते प्रतिबन्धो या न तावन्नाशः, मन्त्रापगमे पुनस्तस्कार्यदर्श. नात् , प्रतिबन्धस्तु स्वरूपस्यैव शक्तरिवास्तु स्वरूपस्य किं जातं कायौंदासी. न्यमिति चेत्तदितरतोपि समानम् , स्वरूपमस्त्येव दृश्यमानत्वादिति चेच्छक्ति. रप्यस्ति पुनः कार्यदर्शनेनानुमीयमानत्वादिति, किं च शक्तिरभ्युपगम्यमाना पदार्थस्वरूपवन्नित्या ऽभ्युपगम्येत कार्या वा नित्यत्वे सर्वदा कार्योदयप्रसङ्गः, सहकार्यपेक्षायां तु स्वरूपस्यैव तदपे क्षा ऽस्तु किं शच्या, कार्यत्वे तु शक्तः पदार्थस्वरूपमात्रकार्यत्वं वा स्यात्सहका. यादिसामग्रीकार्यत्वं वा स्वरूपमात्रकार्यत्वे पुनरपि सर्वदा कार्योत्पादप्रसङ्गः सर्व. दा शक्तरुत्पादात् साममीकार्यत्वेतु कार्यमस्तु किमन्तरालवतिन्या शम्या, अशक्तात्कारकात्कार्य न निष्पद्यते इति:चेच्छक्तिरपि कार्य तंदुत्पत्तावन्येवं शच्यन्तरकल्पनादनवस्था, आह-दृष्टसिद्धये ह्यदर्प कल्प्यते न तु दृष्टविघा. ताय शक्यन्तरकल्पनायां शक्तिरेणीनिर्माणे एय क्षीणत्वात्कारकाण कार्य: विधात: स्यादित्येकैव शक्ति: कल्प्यते तत्कुतो ऽनवस्था । अत्रोच्यते यद्यदृष्टमन्तरेण न सिद्धयति काममष्टं कल्प्यताम् , अन्यथा ऽपि तु तदुपपत्तौ किं तदुपकल्पनेन, दर्शिता चान्यथाप्युपपत्ति. क. हव्यमानमपि चादृष्टं तत्कल्प्यतां यदनवस्थां नावहेत धर्मादिवत् , अपि च व्यापारो ऽव्यतीन्द्रियः शक्तिवदिष्यते भवद्भिरन्यतरकल्पनयैव कार्योपपत्त: किमुभयकल्पनागौरवेण, शक्तमव्याप्रियमाणं न कारकं कारकमिति चैतच्छ. क्तमिति, तथा कथं जानामि, कार्यदर्शनानास्यामीति चेद्यपारादेव कार्य सेत्स्यति, पादुकादेाप्रियमाणादपि न पादपच्छेदो दृश्यते-इति चेत् प्रत्यक्ष स्वहि व्यापारा नातीन्द्रियो यतः कार्यदर्शनापूर्वमपि व्याप्रियमाणत्वं ज्ञात मायुष्मता, कार्यानुमेयो हि व्यापारः कार्य विना न शायेतेय, कार्य बन्यवर स्मादपि घटमानं नोभयं कल्पयितुं प्रभवतीत्यलं प्रसङ्गेन प्रकृतमनुसरामः । तस्मादतीन्द्रियायाः शक्तरमावान्निविषया यथोदाहृतास्ता अर्थापत्तयः ।

·. न्यायमन्नाम् भवन्त्यपि वा शतिरतीन्द्रिया ऽनुमानस्यैव विषयः कार्यकारणपूर्वकत्वेन व्याप्तिमहणास्वरूपमात्रस्य च कारणत्वानिर्वहणादधिक किमप्यनुमास्यते सा शक्तिरिति । शब्दनित्यत्वसिद्धौ तु या पत्तिरदाहवा । तस्याः शब्दपरीक्षायां समाधिरमिधास्यते । अभावपूर्वकार्यापचेरनुमानान्तर्भावः- अभावपूर्विका ऽप्यर्थापत्तिरनुमानमेव जीवतो गृहाभावेन लिङ्गभूतेन यहि- भांवावगमात चैत्रस्य गृहामावो धर्मी यहिभवित सदानिति साध्यो धर्मः जी. चन्मनुष्यागृहमावत्वात्पूॉपलन्धर्वविधगृहाभावयार , यथा धर्मी पहिमा निति साध्यो ऽर्थः धूमत्वात पूर्वोपलब्धधूमवदिति, अतश्च गृहादीनां लिङ्गत्वा- शङ्कनमपाकरणं चाडम्बरमात्रम् । यत्पुनः प्रमेयानुप्रवेशदूषणमभ्यधायि तदपि न साम्प्रतम्-कि प्रमेयम. मिमतमत्र भवतां कि सत्तामात्रम् उत वहिर्देशविशेषितं सत्वम् , सत्तामानं चावदागमादेवावगवमिति न प्रमाणान्तरप्रमेयवामवलम्बते, यहिदेशविशेषितं तु सत्त्वं भवति प्रमेयं तस्य तु तदानीमनुप्रवेशः कुतस्त्य., गृहाभावप्राहक दि प्रमाणं गृहे एव सदुलम्मकप्रमाणावफाशमपाकरोति बदिन सदसरवचिन्तां प्रस्तोति। वृत्तस्य जीववो दूरे तिष्ठतः प्राङ्गणे ऽपि वा। गृहामावपरिच्छेदे न विशेषो ऽस्ति कश्चन ।। जीवनविशिष्टत्त्वसौ गृह्यमाणो लिङ्गवामश्नुते व्यभिचारनिरासात् , न घ विशेषणप्रहरणमेव प्रमेयग्रहणम् , जीवनमन्यदन्यच बहिर्भावाख्यं प्रमेयम् । ननुजीवनविशिष्टगृहाभावप्रतीतिरेव घहिर्मावप्रतीतिः, नैतदेवम्-जीवनवि- शिधरहामावप्रतीते: पहिर्भावः प्रतीतः न तत्प्रतीतिरेव वहिर्भावप्रीतिः, न हि दहनाधिकरणधूमप्रतीतिरेव दहनप्रवीतिः किं तु धूमादन्य एव दहन इहापि गृ. हाभावजीवनाभ्यामन्य एव पहिर्यावः, पर्वतहुतवहयोस्सिद्धत्वान्मत्वर्यमाड त्रापूर्वमनुमेयम् , एवमिहापियहिर्देशयोगमात्रमपूर्वमनुयेयम् , यदि तु सदाधिक प्रमेयमिह नेष्यते तदा गृहाभावजीवनयोः स्वप्रमाणाभ्यामवधारणादानर्थस्यम- थोपत्ते, वस्मात्प्रमेयान्तरसनावात्तस्य च तदानीमननुप्रवेशान प्रमेयानुप्रवेशो दोषः, अपित्तावपि च तुल्य एवायं दोष, तत्राप्यर्थादर्यान्तरकल्पनाभ्युपगमा- त्यः श्रुतो घार्थोन्यया नोपपद्यते इत्यर्थकल्पनेत्येव मन्योपनिनन्धान , वस्य तस्मात्प्रतीविरिति तत्र व्यवहारस्तनापाच्यवाप्रतीतो सदनुप्रवेशो दोष पव, स्व. भावहेवाविव तद्बुद्धिसिद्धया परिसद्धः प्रमाणान्तरवैफल्यादिति ।

·प्रमाणप्रकरणम् " - माभाकरमतेनापत्तरेनुमानलक्षण्यनिरूपणम्- प्रामाकरास्तु प्रकारान्तरेणानुमानावेदमत्राचक्षते अनुमाने गमकविशेषण- मन्यथानुपपन्नत्वमनलं विना धूमो हि नोपपद्यते, इह तु विपर्यय: गम्यो गमकेन विना नोपपद्यते गम्यो बहिर्भावः स जीवतो गृहाभावं विना नोपश्यते गृहान्नि- गंतो जीवन् बहिर्मवतीति,माध्यमप्येवं योजयन्ति, घटः श्रुतोवार्थो ऽर्थक- ल्पना अर्थान्तर(१) कल्पयतीत्यर्थः, यतः सा कल्पना प्रमेयद्वारिकाऽन्यथा नो. पपद्यते कल्पमानो ऽथों ऽन्यथा नोपपद्यते स च गम्य इति, प्रामाकरमतार्थापत्तेरनुपानपैलक्षण्यनिराकरणम्- एतदपि ग्रन्थवैषम्योपपादनमात्रं न तु नूतनविशेषोत्प्रेक्षणम् , गम्ये सावदगृहीते सति तद्गतमनुपपद्यमानत्वं कथमवधायेंत गृहीते तु गम्ये किं तगतानुपपद्यमानत्वप्रहणेन साध्यस्य सिद्धत्वात , पुरा तद्गतमन्यथाऽनुपर. धमानत्वं गृहीवमासीदिति चेद्, अहो महाननुमानाद्विशेषः इदं हि पूर्व प्रतिबन्धग्रहणमुक्तं स्यात्, अपि च बहिर्भावस्य गृहामावं विनाऽनुपपत्तिरिति उक्त तस्मिन्सति त. स्योपपत्तिर्वक्तव्य सा च का किमुत्पत्तिज्ञप्तिा, यदि ज्ञप्तिः सा चानुमाने ऽपि, गम्यं गमक विना नास्ति तस्मिन्सत्यस्तीति समान पन्थाः । उत्पत्तिस्तु गृहाभावाद् बहिर्भावस्य दुर्भणा । प्राक सिद्धे हि गृहाभावे तदुत्पादः क्षणान्तरे । कारणं पूर्वसिद्धं हि कार्योत्पादाय कल्पते । तेनैकत्र क्षणे जीवन गृहे न बहिर्भवेत् ॥ वस्माद्यत् किंचिदेतत्। एवं च यदेके ज्ञप्त्युत्पतिकृतमिह वैलक्षण्यमुत्प्रेक्षितवन्तो धूमेनाग्निर्गम्यते एव गृहाभावेन बहिर्भावो जन्यते प्रीति तदपि प्रत्युक्तं भवति । यत्तु संबन्धग्रहणाभावादित्युक्तं तदपि न सुन्दरम, मन्दिराशुद्धम्(२) द्वा- रावत्तिनस्तदुत्पत्तः। एतच्च स्वयमाशङ्कच न तो प्रतिसमाहितम् । उदाहरणमन्यत्तु व्यत्ययेन प्रदर्शितम् ।। . गृहभावेन बहिरभावकल्पनमिति तत्रैव तदेव तदेव वक्तव्यम् , इयमभाव- पूर्विका न भवत्येवार्थापत्तिः, पडापत्ती: प्रतिशायेमामभावपूर्विकामपत्तिमु. (मर्थापत्तिरपि दृष्टः श्रुतो वाऽन्यथा नोपपद्यत इत्यर्थ कल्पना हतिया घरमाध्यम् । (२) मन्दिराशुद्धमित्यधिक प्रतिभाति । ५न्या.

·- न्यायममाम् भवन्त्यपि वा शक्तिरतीन्द्रिया ऽनुमानस्यैव विषयः कार्यकारणपूर्वक्वेन च्यातिप्रणास्वरूपमात्रस्य च कारणत्वानिर्वहणादधिक किमप्यनुमाश्यते सा • शक्तिरिति । शब्दनित्यत्वसिद्धौ तु या ऽर्थापत्तिरुदाहृता । वस्या शब्दपरीक्षायां समाधिरमिधास्यत्वे ।। अभावपूर्वकार्यापत्तेरनुमानान्तर्भावा- अभावपूर्विका ऽप्यपत्तिरनुमानमेव जीवतो गृहाभावेन लिगभूवेन यहि- वावगमात् चैत्रस्य गृहाभावो धर्मी यहि वन पदानिति साध्यो धर्मः जी. पन्मनुष्यागृहमावत्वात्पूर्वोपलब्धैवंविधगृहाभावधान , यथा धर्मा पहिमा निति, साध्यो ऽर्थः धुमत्वान् पूर्वोपलब्धधूमवदिति, अतश्व गृहादोनो लिङ्गत्वा- शङ्कनमपाकरण चाडम्बरमात्रम् । यस्पुनः प्रमेयानुप्रवेशदूपणमभ्यघायि तदपि न साम्प्रतम्-किं प्रमेयम. मिमतमत्र भवतां कि सत्तामात्रम् उत वहिर्देशविशेषितं ससम् , सचामानं तावदागमादेवावगतमिति न प्रमाणान्तरप्रमेयतामवलम्बते, यहिदेशविशेषितं तु सत्वं भवति प्रमेयं वस्य तु वदानीमनुप्रवेशः कुतस्त्य, गृहामावग्राहक प्रमाणं गृहे एष सगुलम्भकप्रमाणावकारामपाकरोति पहिः न सदसरवचिन्ता प्रस्तीति। वृत्तस्य जीवतो दूरे तिष्ठतः प्राङ्गणे ऽपि वा। गृहामावपरिच्छेदेन विशेषो ऽस्ति कश्चन ।। जोवतविशिष्टस्त्वसौ गृह्यमाणो लिङ्गतामश्नुते व्यभिचारनिरासात् , न च विशेषणग्रहणमेव प्रमेयप्रहणम् , जीवनमन्यदन्यच बहिर्मावाख्यं प्रमेयम् । ननु जीवनविशिष्टगृहामावप्रतीतिरेव वहिर्मावप्रवीतिः, नैतदेवम्--जीवनवि.. शिष्यवाभावप्रचीतेः बहिर्मावः प्रतीतः न तत्प्रतीतिरेव बहिर्भावप्रतीतिः, न हि दहनाधिकरणधूमप्रतीविरेव दहनप्रवीतिः किं तु धूमादन्य एव दहन इहापि - हामावजीवनाभ्यामन्य एव बहिर्भाव', पर्वतहुतवहयोस्सिद्वत्वान्मत्वर्थमात्र व प्रापूर्वमनुमेयम् , एवमिहापि यहिदेशयोगमात्रमपूर्वमनुमेयम् , यदि तु तदधिक प्रमेयगिद्द नेष्यते तदा गृहामावजीवनयाः स्वप्रमाणाभ्यामवधारणादानर्थयम- पित्तः, तस्मात्प्रमेयान्तरसद्भावातस्य च ददानीमननुप्रवेशान प्रमेयानुप्रवेशो दोषः, अर्थापनावपि च तुल्य एवायं दोष , त्राप्यर्थादर्यान्तरकल्पनाभ्युपगमा- 1,ट: भुवो वार्थोन्यथा नोपपद्यते इत्यर्थकल्पनेत्येव प्रन्योपनिबन्धात्, तस्य तस्मात्प्रवीतिरिति वत्र व्यवहारस्तवावाच्यवनतीतो सदनुभवेशो दोष एव, स्व. भावहेताविव तद्बुद्धिसिद्धया नत्सिद्धः प्रमाणान्तरवैफल्यादिति ।

·प्रमाणपकरणम् मामाकरमतेनापित्तरेनुमानवैलक्षण्यनिरूपणम्- प्रामाकरास्तु प्रकारान्तरेणानुमानानेदमत्राचक्षते अनुमाने गमकविशेषण- मन्यथानुपपन्नत्वमनल विना धूमो हि नोपपद्यते, इह तु विपर्ययः गम्यो गमकेन विना नोपपद्यते गम्यो बहिर्मावः स जीवतो गृहामावं विना नोपपद्यते गहान्नि. तो जीवन पहिर्भवतीति,भाष्यमप्येवं योजयन्ति, इष्टः श्रुतो वार्थो ऽर्थक- ल्पना अर्थान्तर(१) कल्पयतीत्यर्थः, यत: सा कल्पना प्रमेयद्वारिका ऽन्यथा नो. पपद्यते कल्पमानो ऽयो ऽन्यथा नोपपद्यते स च गम्य इति, मामाकरमतार्थापत्तेरनुपानवलक्षण्यनिराकरणम्- एतदपि ग्रन्थवैषम्योपपादनमात्रं न तु नूतनविशेपोत्प्रेक्षणम् , गन्ये सावरगृहीते सति तद्गतमनुपपद्यमानत्वं कथमवधार्येत गृहीते तु गम्ये किं सगवानुपपद्य मानस्वग्रहणेन साभ्यस्य सिद्धत्वात् , पुरा तद्गतमन्यथाऽनुपप- धमानत्वं गृहीतमासीदिति चेद्, अहो महाननुमानाद्विशेषः इदं हि पूर्व प्रतिबन्धग्रहणमुक्तं स्यात्, अपि च बहिर्भावस्य गृहाभाव विनाऽनुपपत्तिरिति उक्त तस्मिन्सति त. स्योपपत्तिर्वक्तव्य सा च का किमुत्पत्तिईप्तिा, यदि ज्ञप्ति' सा चानुमाने ऽपि, गम्यं गमकं विना नास्ति तस्मिन्सत्यस्तीति समान पन्थाः । उत्पत्तिस्तु गहाभावाद् बहिर्भावस्य दुर्भणा । प्राक् सिद्धे हि गुहाभावे तदुत्पादः क्षणान्तरे ।। कारणं पूर्वसिद्धं हि कार्योत्पादाय कल्पते । नकत्र क्षणे जीवन गृहे न बहिर्मवेत् ॥ तस्माद्यतकिंचिदेतत् । एवं च यदेके नप्त्युत्पत्तिकृतमिह वैलक्षण्यमुत्प्रेक्षितवन्तो धूमेनाग्निर्गम्यते एवं गृहाभावेन बहिर्भावो जन्यते ऽपीति तदपि प्रत्युक्तं सवति । यत्तु संबन्धग्रहणाभावादित्युक्त तदपि न सुन्दरम् , मन्दिराशुद्धम्(२) द्वा- रावत्तिनस्तदुत्पत्तः । एतच्च स्वयमाशङ्कय न प्रतिसमाहितम् । उदाहरणमन्यत्तु व्यत्ययेन प्रदर्शितम् ॥ - गृहमावेन घहिरभावकल्पनमिति तत्रैव तदेव तदेव वक्तव्यम् , इयममाव. पूर्विका न भवत्येवार्थापत्तिः, पडर्थापत्ती प्रतिज्ञायेमामभावपूर्विकामपचिमु- (स) अर्धापत्तिरपि रष्टः युता वार्धाऽन्या नोपपद्यत इत्यर्थकल्पना' इति शा. चरमाप्यम् । (२) मन्दिाशुदमित्यधिक प्रतिभाति । ५न्पा० ·. ४२ न्यायमार्याम् स्कोपनैयायिककटातपातमीतामिद गहने हरिणीमिव यदुपेदय गम्यते तदत्यन्त मत्रमवतामनार्यजनोचि चेष्टितम । स्वदेकशरण यालामिमामुत्सृज्य गच्छ । कथं ते तयिष्यन्ति मुखमन्या अपि स्त्रियः। मावेनाभावकल्पना तु प्रत्यक्षविकैवार्यापत्ति , तया अपि च न दुरवगम संपन्ध', असधंगतस्य द्रव्यस्य नियतदेशवृत्तरक्लेशेन वदितरदेशनास्तित्वाव धारणात, अग्निव्यतिरेकनिश्चये च धूमस्य भवतां का गति , या तत्र वार्ता सैवेदापि नो भविष्यति, न च भूयोदर्शनारगम्यमानान्वयमातेकशरणतया यस्य पात्यन्तराभायो गम्यस्तस्यैव दुष्यति । मम स्वप्रिमाण गमका सहचारिण ]] इति कथयितुमुचितम, अनिश्चितव्यतिरेकस्य साध्यनिश्चयामावादिति दर्श. विष्यामः, पक्षधर्मान्वयव्यतिरेको ऽपि नागृहीतो ऽनुमानागम, बहिरमावसिद्धी घानुमानप्रयोग स एव यस्त्वया दर्शित , प्रतिपक्षप्रयोग प्रत्यक्षादिविरुद्धत्वा- द्धत्वामास एवेत्यल प्रसङ्गेन । श्रुतार्थापत्तेरनुमानानतिरिक्तत्वनिरूपणम् । श्रुतार्थापत्तिरपि वराको नानुमानाद्भियते, वचनेकदेशकल्पनाया अनु. पपन्नत्वादस्य ध कार्यलिङ्गम्य सत्यान् , यथा क्षितिधरकन्दराधिकरण धूम मवलोक्य तत्कारणमनलमनुमिनोति भवान् एवमागमात्पीनत्वाख्य कार्यमवधा. र्य तत्कारणमपि भोजनमनु मनोतु कोऽत्र विशेष, वकार्यतया भूयोदर्शनत' प्रतिपनत्वात् , लिङ्गस्य तु क चित्प्रत्यक्षेण ग्रहण क चिचनत प्रतिपत्तिरिति नैप महान्भेद, ननु वचनमपरिपूर्णमिति प्रतीतिमेव यथोचिता जनयितुमसमर्थम् , कि पीनो देवदत्ता दिवा न मुक इत्यता न भवति तत्पीनताप्रदीति , नन भरवि साकाङ्क्षा तु भवति, न च साकाङ्क्षप्रतीतिकारिणस्तस्य प्रामाण्यमिति तदेव तावत्पयितुं युक्तम् , तदसत्-कस्यान साकातत्वं किं शब्दस्य किं वा तदर्थस्य उत स्वित्तदवगमस्येति शब्दस्य ताव. दर्थनिरपेतस्य न का चिदाकाहा ऽनभिव्यक्तशब्दवन् , अर्थस्तु साकाइक्ष सन्नर्यान्तरमुपकल्पयतु को ऽवमरो वचनकल्पनाया, अवगम्यो व्यर्थविषय एव साकाडो भवति न शमविषयः श्रोत्रकरणक, वस्मादवगमनैराकाङ्क्षय- सिद्धये तदथकल्पानमेव युक्तम , वचनंकदेशकलनमप्यर्थावगविसिद्ध्यर्थमेवेति वरकल्पनमेवास्तु किं सापानान्तरेण । यत्तु कल्यमानस्यावैदिकत्वमर्थस्य प्राप्नोतीति, वर वचनकस्पनापचे सुत.

·प्रमाणमकरणम् रामवैदिकः सोऽर्थः स्यात् , कल्प्यमानस्य वचनस्य वेदादन्यत्वात् , श्रुतो ऽनुः मितश्च द्विविधः स वेद एवेति चेच् श्रौतार्थः श्रोतार्थानुमिवो द्विविधः स वेदार्थ एव भविष्यतीति किं वचनसोपानान्तरकल्पनया, तेन भूयमाणवेदवचनप्रतिपा- द्यार्थसामर्थ्य लभ्यत्वादेव तस्य वेदार्थता भविष्यति, सर्वथा न वचनैकदेशविप. या श्रुतार्थापत्तिः श्रेयसी श्रुत्येकदेशकल्पनापक्षप्रतिक्षेपाच्च तदतीन्द्रियवया संब. न्धमहणमघटमानमिति यदुक्तं तदपि प्रत्युक्तम् , अर्थे तु सामान्येनसबन्धप्रहण- मपि सूपपादम् , तत्र तत्र यज्यादेरर्थस्याधिकारार्थान्तरासबद्धस्य प्रत्यादिति । माभाफरमतेन श्रुतार्थापत्तिनिराकरणम् ! प्रामाकरास्तु दृष्टः श्रुतो वेति भाष्य लौकिकमभिधानान्तरमेवेदमुपलब्धिव- यनमिति वर्णयन्तः श्रुतार्यापत्तिं प्रत्याचक्षते, भूयमागस्यैव शब्दस्य तावत्यर्थं सामध्येमुपगच्छन्तः तमर्थ शाब्दमेव प्रतिजानते वाक्यम्य दूराविदूरव्यवस्थि. तगुणागुणक्रियाद्यनेककारककलापोपरककार्यात्मकवाक्यार्थप्रतीताविपोरिव दो- पदीर्घो व्यापारः अविरतव्यापारे च शब्दे सा प्रतीतिरुदेवि तह्यापारविरतौ नोदे- ति तदुत्पादककारकाभावात् , वृद्धव्यवहारतश्च शब्देषु व्युत्पाद्यमानो लोकस्तथा. भूतवाक्यव्यवहारिणो श्रद्धान् पश्यन्वास्यस्य च तादशवाफ्यार्थे सामर्थ्यमव- धारयति, नदनुवानि तु पदानि तस्मिन्नमित्तिके निमित्तानि भवन्ति, नैमित्ति. कानुफूल्यपर्यालोचनया क चिदश्रूयमाणान्यपि तानि निमित्ततां भजन्ते विश्व- जिदादी(१) वर्गकामादिपवत्, के चिच्छ्रयमाणान्यपि तदननुकूलत्वात्परित्य. ज्यन्ते यथोभय हविरात्तिमाच्छदितिमत् ,(२) क चिदन्यथा स्थितानि तदनुरो धादन्यथैव स्थाप्यन्ते प्रयाजशेपेण हाभिधारयतातियव(३),तस्मात्प्रथमावग. (१) विश्वजिता यजेत इत्यत्र अश्रूयमाणोऽपि स्वर्ग: निमित्तता मजते इति 'स स्वर्ग: स्मात्सर्वाम् प्रत्यविशिष्टत्वा' इति सूण मामांसायां सिद्धान्तिकम् । (१) मी०६० ४ पादे ६ मधिकरणे 'यस्योमा विरातिमा दै पच शराबमोदन नियंत्इत्यत्र उभयाती परशराव उताम्यतरातविपीतिसंाये इह माति. मान वा हविर्मा निमित्तं किन्तु उभयशदानानास्त्रितर्थ मिलितमिति उमया. तविध पचशराब इति पूर्णपक्षे यदि यस्य विरास यस्योभयमातमिति द्वयं निमित्तो. कृत्य परायो विधीयेत तदा पाक्यभेषः स्यात् इविरातिश्चान्यतराविविशिष्टेति तथापि मैमिति स्यादिति सिद्धं न: समीहितम् मतो नोम निमित्वसन्निपाति किन्तु हविशतिमा निमित्तमिति सिद्धान्तः 8मयपदं स्वर्ग पोजनीयम् न साय दोहातिर व निमित न प्रात हातिरेव किन्तमयमपि परस्परानपेक्ष निमित्तम् इति । (१) प्रयाजशेषेण ही व्यमिधारयतीति प्रवौ श्रुतम् तद्वितावतिदिष्टम् । विकृतयश्च वाजपेयाग पशवः ते व द्विविधा मनुपशव प्राजापत्यपशवश्च एते उभय. विधा मपि पावः प्रातः सहैवोपक्रायन्ते ततः सपामर्थ सदेव प्रयाजा मनुष्यीयन्ते ·न्यायमचर्या वैकपनाकार (१)यापार्यानुसारेण साममता या पदानां निमित्तभावव्यवस्था. पनादमयमाणतयाविर्षकदेशादपि पारंगतदर्थावगवितामयाश्रुिवार्यापाया, था ये न सोपानव्यवहिवं तम्यायस्य शादत्यं माहादेय समितीप मयमाणेषु निमित्तं कुतस्वयमवगन्यामः भनवगच्छन्तश्च कीश नमितिक मायाम- उच्यते-संप्यपि पदेषु तेषां निमित्तमायो न समहिम्ना प्रकल्प किंतु नैमितिकानुसारद्वारक इत्युक्तम्, पवमश्रुतेष्वपि भविष्यति, न यजौ करणवि. भक्तिं गणुमो नम्वर्गे कर्मविभक्ति नाग्निचिदादिपु किप्प्रत्ययं नाधुनादिपु प्र. इतिगममायतदिपु ययोचित विभन्निमनिष प्रतीम एव ददर्यम्, एवं वि. श्वजिदादायपि यजेतेति नैमित्तिकमलादेव स्वाकामादिपदार्य प्रत्येष्यामः, नि. • योगाभवाच्च विनियोगस्य लिगादीनि श्रुतिकसनामन्तरेणापि नियोगव्या. पार परिगृह्य सेन पस्तुनि विनियोजकता प्रविपरस्यन्वे । नन्वे सति सर्व शन्दव्यापारसम्भवान् । मुख्यस्यापि भवेत्साम्यं गौणलामणिकादिभिः ।। अतिलिङ्गादिमानानां विरोधो यश्च वण्यते । पूर्वपूर्वपलीयत्त्यं ठरकथं या भविष्यति ॥ उच्यते-सत्यपि सर्वन शब्दव्यापारे तत्प्रकारभेदोपपरोरेप न दोपः, न हि पदानां सर्वात्मना निमित्तभावमपहायव नैमितिकप्रतीतिदपालवते, तदपरित्या- गारच सत्वरूपवैचित्र्यमनुपर्गव एव । अन्यया सिंहशब्देन मतिः केसरिणीसुते । अन्यया देवदत्तादौ प्रतीविरूपजन्यते ॥ गहायां मन्नतीत्यत्र गमारान्दो निमित्तताम् उपयाति यथा नैवं घोषादिवसतो तया॥ श्रुतिलिङ्गवाक्यप्रकरणस्थानसमाख्यानामप्यर्थसन्निकर्षविप्रकर्षहतो ऽस्त्येव विशेष इति तत्रापि न विनियोगसाम्यम् । श्रुतिलिङ्गादिमियों अपि कल्पयेद्विनियोजिकाम् । तस्यापि तस्यास्तुल्यत्वाद्वाध्यबाधकता कथम् ॥ यूनां प्रातः सबने मालम्मात् दीयाविषणं प्रयाजशेषेणामिधारण निर्विन सिम्याति प्राजापत्यपशूनां व माध्यन्दिने सबने मालम्मात सोयहविषामभिधारणा प्रातः कालीनः प्रथाजशेषो धारयितव्य इति पूर्वापो समिधारणस्य शेषप्रतिपतिल. पतया संस्कारस्वामा प्रजापत्यवामिधारणाय प्रयाजशन धारयितम्य इति सिदान्तः । (१) प्रथमावगतोकधमाकारेति भादयः पाटेाऽसहतः ।

·प्रमाणप्रकरणम् अथ वत्कल्पने तेषां विदूरान्तिकवृत्तिता । स एवार्थगतो न्याय इति तत्कल्पनेन किम् ॥ ऐन्द्राग्नादिषु वैकृतेषु कर्मसु न प्राकृतविध्यन्तवचनानुमानमपि तु चोदक- व्यापारेण तस्यैव प्राप्तिः वैकृतस्य विधेः कदा चिदाकाङ्क्षा चोदक इत्युच्यते, नन्वेवमुभयन तद्वगमाविशेषादुपदेशातिदेशयोः को विशेषः, न नियो. गावामे कश्चिद्विशेषः, किं तूपदेशे यथोपदेशं कार्यमविदेशे तु यथाकार्यमुपदे- श इत्येव तयोविशेषः। मनु यथाकार्यमुपदेशे ऽनुपयुज्यमानकृष्णलचर्ववघातादेः प्राप्तिरेव न भवे. दिति को बाधाः, न अखण्डमण्डलविध्यन्तकाण्डप्राप्ते., न हांशांशिकया चो. पका प्रवक्ते इत्यलमनया प्रसक्तानुप्रसत्यागतशास्त्रान्तरगर्भकथाविरवरप्र- स्तावनया। इति प्रसगाइ व्याख्यातं लेशतो वाक्यविन्मतम् । एतस्य युक्तायुक्तत्वपरिच्छेदे तु केवलम् ।। श्रुतार्थापत्तिरस्माकं दूषणीयतया स्थिता । तदूषणं च पूर्वोक्तवीथ्या ऽनेन.पथा ऽस्तु वा ।। ध्वनिनिराकरणम्- एतेन शब्दसामर्थ्यमहिम्ना सोऽपि वारितः । यमन्यः पण्डितमन्यः प्रपेदे कंचन ध्वनिम् ।। विधेनिषेधावगतिविधिबुद्धिनिषेधतः । यथा- भम धम्मिथ वीसत्यो(१) मा स्म पान्य गृह विश।। -मानान्तरपरिच्छेद्यवस्तुरूपोपदेशिनाम् । शब्दानामेव सामर्थ्य तत्र तत्र तया तथा ।। अथ वा नेदशी चर्चा कविभिः सह शोमते । विद्वांसो ऽपि विमुद्यन्ति वाक्यार्थगहने ऽध्वनि ॥ तदलमनया गोष्ठा विद्वानोचितया चिरं परमगहनस्वर्कज्ञानामभूमिरयं नयः । प्रकृतमधुना तस्माद् मोन भात्यनुमानत- स्सनुरपि सवामर्थापत्तविशेष इति स्थितम् ।। (१) भ्रमधार्मिक इत्यन्न भ्रमगविधिना निषेधल्य मास्म पान्ये त्यत्रनिधन विधेयोजनेत्यर्थः।

·न्यायमञ्जर्याम् - अभावस्य प्रमाणान्तस्त्वनिरूपणम् - आइ अमावस्ताई प्रमाणान्तरमस्तु । सत्परिच्छेदकं यत्र न प्रमाणं प्रवर्चते तदभावमितो मानं प्रमाणभाव उच्यते॥ इह घटो नास्तीति घटं प्रति सदुपलम्भकप्रमाणप्रवृत्तिनास्तीवि असौ प्र. माणभावो घटाभावं परिच्छिनति, तत्र च पटविषयज्ञातृव्यापारानुत्पाद एवं दृश्यादर्शनवाच्यः प्रमाणं, नास्तीति बुद्धिः फलम् । अथ वा घटामावप्राहो प्रहोतृव्यापारः सदुपलम्मकप्रमाणभावजनितो ना. स्वीति प्रत्ययस्वभावः प्रमाण, फलं तु हानादिज्ञानं भविष्यति, वदुक्तम्- प्रत्यक्षादेरनुत्पत्तिः प्रमाणामाव उच्यते । सात्मनोऽपरिणामो वा विज्ञानं वा ऽन्यवस्तुनि ।। (१)इति । अत्यवस्तुशब्देन घटामाव उक्तः, तत्र तावदिदं नास्तीति ज्ञानं न प्रत्यक्ष जनितमिन्द्रियार्थसन्निकर्षाभावात् , सन्निकर्षों हि संयोगसमवायस्वभावः सत्ता भावमेदो पा संयुक्तसमवायादिरिद नारत्येव सयुक्तविशेपणमाधो ऽपि न सम्भ- वति कुम्भामावस्य भूप्रदेशविशेषणत्वामावात् , न संयुक्तमसमवेत या कि चिद्विशेषणं भवति संयुक्तस्य दण्डादेः समवेतस्य शुगुणादेस्तथाभावदर्शनाद, अभावश्च न केन चित्संयुज्यते श्रद्रव्यभावात , न क चित्स समवैति गुणादि. घेलक्षण्यादिति, यदि घ संयुक्तविशेषणमावसन्निकोपकृतं घरभाव माति सहि तदविशेषात्संयुक्तद्रव्यवर्तीन् रसादौनपि गृहीयात् तदभावमपि मा महीद. योग्यत्वाविशेषात् , योग्यायोग्यत्वकृतग्रहणामहणनियमवादे पा योग्यवैव स. निकों भवति किं पटकघोपणेन, तस्मान्न घटाभावज्ञानं चाक्षुषम्। ननु भूप्रदेशं च घटाभावं प विस्फारिते घापि निरीक्षामहे निमीलिते तु . (१). अमावण १०समाऽपि प्रमाणामाघ मास्तीत्य. स्थासनिष्टस्य इति माध्यम् । तत्र प्रमाणपश्य पत्र पस्वरूप मजायते । पस्तुप ताबोध ग्राभावप्रमाणात इत्यनेन प्रमाणपदै प्रस्पशादिप्रमाणपशामिति ध्याशय मभावशन्द व्यापटे-प्रत्याक्षादेरिति । al (प्रत्यक्षात मा वि. मजते सति । सोऽयमात्मनो धादिविषयः प्रत्यशादिशनस्वरूपः परिनामः समाव मानमेवानस्पतिरभाव इतिचायते तच घामावविषयं नास्ति विमनाया .. दियादिवत्प्रमाणम् मास्वोतिदिवफा सेव या पुरिटामावर वस्तुनि बाय माना लक्षणयानुत्पत्यमावादाम्यामुध्यते सत्प्रमाणेच सामादियो। पम् , माया प्रत्यक्षायभायोग मास्ताल्पत्य IN सोऽभावो नाम प्रमाणम् इति भ्यावा. - ·प्रमाणपकरणम् हस्मिस्तयोरन्यतरमपि न पश्यामः, तत्र समाने च तनावमाविवे भूप्रदेशज्ञानं चाक्षुषममात्रज्ञानं तु न चाक्षुषमिति कुतो विशेषमवगच्छामः, बाढमवगच्छाः मः, सन्निकर्याभावादेव न ह्यसनिकृष्टं चक्षुरवगतिजन्मने प्रभवति तनावभावित स्विदमन्यथासिद्धम् , विदूरदेशे व्यवस्थितस्थूलज्वालावलीजटिलज्वलनगवभा. स्वररूपोपलम्भानुवर्तितद्गतोष्णस्पशज्ञानवत, तत्र यथा रूपानुमीयमानस्पर्शवे. दने नयनान्धयव्यतिरेकान्वयविधानमन्यथासिद्धम् एवमिहापि भूप्रदेशोपलम्भा. विनाभाविनि कुम्माभावरहणे तत्कृतमिन्द्रियान्वयव्यतिरेकान्वयविधानमिति न चाक्षुषो घटामावप्रतिभास', तदुक्तम्-. गहीवा वस्तुसद्भाव स्मृत्वा च प्रतियोगिनम् । मानसं नास्तिताज्ञानं जायते ऽज्ञानपेक्षया ॥ (१) इति । प्रतश्चैवमसन्निहितस्यापि क चिद्ग्रहणदर्शनात् , स्वरूपमात्रकेण गौरमून . लकमुपलव्धवतः ततो देशान्तरं गतस्य तत्र केन चिद्गगो ऽस्ति वा नास्ति वेति पृष्टस्य सतः स्वरूपमा गृहीतं गौरमूलकमनुस्मरतः तदानीमसनिकृष्टे ऽपि गर्गस्याभावे तदेष तस्य ज्ञानमुदेति तोन्द्रियकथाऽपि नास्ति इति न तस्य प्रत्यक्षत्वम् , चानुमानगम्यो ऽयमभावः भूप्रदेशस्य तद्गतघटादर्शनस्य वा लिङ्गत्वानुपः, न भूप्रदेशो लिङ्गम् अगृहीतसम्यन्धस्यापि तत्प्रतीते: अनैका. न्तिकत्वाद् अपक्षधर्मस्वात् , तदधिकरणभावानन्त्येन सम्बन्धमहणासम्भवाय, नापि घटादर्शनं लिङ्गम्, अपक्षधर्मवाद्घदादर्शनं घट्य धर्मो न तदभावस्य, घटभावप्रतीति प्रति व्याप्रियमाणत्वानद्धमत्वमस्यतिचेन्न इत्तरेतराश्रयप्रसगात्, तद्धर्मत्वे सति लिङ्गप्रतीतिजनकत्वं प्रतीतिजन्मनि सति तद्धमताज्ञानमदर्शनस्य दुर्घटमेव, सिद्धायां तु कि पक्षधर्मताज्ञानेन साध्यप्रतीतेः सिद्धत्वात् , अपि चेदमदर्शनाख्यं लिङ्गमविदितव्याप्ति कथमभावत्यानुमापकं भवेत् , व्याप्तिमहणं च धूमानिवदुभयमिप्रहपूर्वकम् , तत्र व्याप्तिग्रहणवेलाया- मेव तावत् कुतस्त्यमभावाख्यधर्मिमहणमिति चिन्त्यम् , तत एवानुमानादिति यद्युच्यते तदितरेतराश्रयम् , अनुमानान्तरनिबन्धने तु तद्ग्रहणे ऽनवास्था, अदर्शनाख्यलिङ्गमपि दर्शनाभावस्वभावमिति तस्वरूपपरिक्छेदचिन्तायामपि अयमेव पन्थाः, अता दूरमपि गत्वा नदवगमसिद्धये प्रमाणान्तरममावपरिच्छे. दनिपुणमवगन्तव्यमिति तत एव तदवगमसिद्धर्न वस्यानुमेयत्वम् , न चेमिह (१) श्लोकंवा अभावग्रन्थे श्लोक २७ । दृश्यादर्शनमभावे प्रमाण मादर्शन. मानं येन धाश्रयभूत भूतछादिकं घात गृहोतं तस्यैव घटो इम्यो भवति नान्यस्य स. मोलिनाक्षस्यैव च तद्ग्रहणमिति दश्यादर्शनसियेप्रक्षापेक्षा नामावग्रहणाय आश्रये गृहोते प्रतियोगिनि च स्मृतेऽसल्यानीयेन स्यादर्शनसहायेन मनौवामावज्ञानमिति नेन्द्रियस्यामाषाहणे शक्ति कल्पनीयेत्यर्थः ।

·- पायमञ्जाम घटो नास्तीवि ज्ञानं शब्दोपमानार्थापत्यन्यतमनिमित्तमाशचित्तमपि युक्तमिति, सदुपलम्भकप्रमाणातीतत्वादमावत्यैव भूमिरभाव इति युक्तम् , अपि च प्रमेयमनुरूपेण प्रमाणेन प्रमातुमुचितम्- भावारमके प्रमेये हि नामावस्य प्रमाणा अमावेऽपि प्रमेये स्यान मावस्य प्रमाणता ।। न प्रमेयमभावाख्यं निहतं घोघयत्त्वया । प्रमाणमपि सेनेमभावात्मकमिप्यताम् ।। अमावस्य प्रमाणान्तरत्वनिराकरणम्- अत्राभिधीयते, सत्यममायः प्रमेयमभ्युपगम्यते प्रत्यहाथवसीयमानस्वरू पत्वान्न प्रमाणान्तरमात्मपरिच्छित्तये मृगयते । अदूरमेदिनीदेशपत्तिनस्तस्य चक्षुषः । परिच्छेदः परोक्षस्य क चिन्मानान्तरैरपि। तथा पेह घटो नास्तीति ज्ञानमेकमेवेदम् इह कुण्डे धीति ज्ञानवद उभ. यालम्भनमनुपरतनयनव्यापारस्य भवति तत्र भूप्रदेशमागे एव नयन शानमि- तरत्र प्रमाणान्तरजनितमिति कुतस्त्यो ऽयं विभाग', अनाग्निरिति युक्तो ऽय. मनक्षः प्रतिभासः धूमप्रहणानन्तरमविनाभावामरणादिबुद्धचन्तरव्यवधानस म्भवात् , इह तु वथा नास्त्येव, अव्यवहितव हि भूप्रदेशवद् घटनास्तिवावग- तिरविच्छेदेनानुभूयते, न च तितिधराधिकरणपरोक्षाशुशुक्षणिवदनीषणविष. यता मववि मावस्य तव्यापारान्वयव्यतिरेकानुविधानाचत्प्रतीते, वत्र हि व्याटवाक्षो ऽपि न पर्वतवनिमनलमवलोकयितुमुत्सहते, ३६ तु घटामावमप रिम्लाननयनव्यापार एच पश्यतीति चातुषममावज्ञानं वदावमावित्वविधानात् न च दूरव्यवस्थित तवहरूपदर्शनपर्वकसानुमानवमिन्यथासिद्धं सहाव भावित्वम् , तत्र हि बहुश' स्पर्शदर्शनकौशलन्यस्वमवधारित चक्षुषः स्पर्शप- रिच्छेदिच कारणान्तरं त्वगिन्द्रियमवगतम्, अविनामाविता च पुरा तथाविधयो रूपापशयारुपलब्येत्यनुमेय एवासो स्पर्श इति युक्तं तत्रान्यथासिद्ध पक्षा पारस्य, प्रकृते तु नेशः प्रकारः समस्ति, न चैकन तद्भावभाविवमन्यथासिद्ध मिति सर्वत्र तथा कल्यत्ते, एवं हि रूपमपि चाक्षुषतामवजह्यात् ननु नीरूपस्यासम्बद्धस्य च चाक्षुपत्वमभावस्य कथमभिधीयते, चतुर्ज. निवज्ञानविषयत्वाशशुपत्वं न रूपवत्त्वेन, रुपवतामपि परमाणूनामचक्षुपत्या. त , सम्बद्धमपि न सर्व चाक्षुपमाकाशस्य तथावे ऽपि तदभावान् , नन्यसम्बद्धस्य चक्षुषा प्रहणे दूरव्यवहितस्य विभीपणादेरपि चाक्षुष- त्वप्रसङ्ग, उच्यते-मावे खल्वयं नियमः, यदसम्बद्धस्य चक्षुषा प्रहणम् अ. . , ·प्रमाणमकरणम् भावस्त्वसम्बद्धो ऽपि चक्षपा प्रहीष्यते, पप्रकारसन्निकर्षवर्णनमपि भावामि- प्रायमेव, सम्बद्धं हि यद् गृह्यते तत् परराणां सन्निकर्षाणामन्यतमैन सन्निक- घेणेति, प्राप्यकारित्वमपि इन्द्रियाणां वस्त्वभिप्रायमेवोच्यते, तस्मादवस्तुस्वाद- भावस्य तेन सन्निकर्पमलभमानमपि नयनमुफ्जनयति तद्विषयमवगममिति न , घोषः, न चासंबद्धत्वाविशेषाद् देशान्तरादिपु सर्वाभावग्रहणमाशङ्कनीयम् , आश्रयग्रहणसापेक्षत्वादभावप्रतीतेः आश्रयस्य च सन्निहितस्यैव प्रत्यक्षत्वात्, अयवा संयुक्तविशेषणमावाख्यसन्निकोपकृतं चतुरभावं प्रहाध्यति, यथा समवायप्रत्यक्षत्ववादिनां पचे समवायमिति । ननु तद्धोदमसिद्धम प्रसिद्धत्य दृष्टान्तीक्रियते, मैयम्-भवता ऽपि द्रव्य. गुणयोवृत्रपरिहार्यत्वात्,भेदबुद्ध्या सिद्धमेदयोरसंबद्धयोश्च द्रव्यगुणयोरदर्श नावश्यं का चिवृत्तिरेपितव्येत्यलगर्थान्तरचिन्तनेन । यत्तूक्तं संयोगसमवाययोरभावादभावो न भूप्रदेशस्य विशेषणमिति तदप्य साधु-संयोगसमवायाभ्यामन्यस्यैव विशेषणविशेष्यभावनाम्नः संबन्धस्यादूरे एव प्रतीतियलेन दर्शयिध्यमाणत्वात्। यस्तु संयुक्तविशेषणमावे सन्निक रसादिभिरतिप्रसङ्ग उझावितः सेोऽयं संयुक्तसमवायाख्ये चतरूपसन्निक ऽपि समानो दोषः, संयुक्तसमवायो ऽपि तहि मा भूत् सन्निकर्षः किं नश्छिन्नम्, तरिकमसंयद्धमेव रूपं गृहातु चक्षुः न हि संयुक्तसमवायादन्यश्चक्षुरूपयोः सम्बन्धः । नन्वर्थप्रहणात्मको व्यापार एव चक्षुषः सन्निकों, योग्यता वा तशादेव रूपस्य तदाहकत्वमुपेयते न संयुक्तसमवायादिनेति स तर्हि व्यापारा सा वा योग्यता कथमभावमपि प्रति तस्य न स्यात् ,प्राप्यकारीणि चेन्द्रियाणि कारक- त्वादिष्यन्ते सन्निकर्पश्च निह नूयते इति विप्रतिपिद्धम् , तस्मात् षट्प्रकारा स. निकर्षानुगामिनी योग्यता वक्तव्या, न योग्यतामात्र एव विश्रम्य स्थातव्यम् , यत्र योग्यता तत्र सन्निकोऽप्यस्ति न तु यत्र सन्निकर्पस्तत्रावश्यं योग्यतेत्येव. मभ्युपगच्छतां न रसायतिप्रसङ्गचोदना धुनोति, मनोरसादेः सत्यपि सन्निकप योग्यत्वाभावादग्रहणम् । योग्यतामात्रवादेपि नामावस्यारत्ययोग्यता। भवद्भिर्वस्तुधमों ऽस्य को वा नाभ्युपगम्यते ॥ सर्वोपाख्यावियुक्तत्वान्नास्त्येवेत्येप वोच्यताम् । अभावश्चाक्षु पज्ञानविषयो वाऽभ्युपेयताम् ।। ७ न्या.

·- ५२ न्यायमञ्जया भ्युपगमे वा घटतदभावयोरिव वध्यधावकयोः साहचर्यमनुभूयते, घटामाव: कि पुर्वन् पर्ट विरुभ्याद् अकिश्चित्करस्य विरोधित्वेऽविप्रसक्तिः अमावा. न्नरकरणत्वेऽनवस्था, मुरादयो घटस्य नामावहेववो मवित्तुमईन्ति मावस्य स्वत एव मगुरवेन विनाशदत्वनपेतत्वात् । मावो विनश्वरात्मा चेहत प्रलयहेतुमिः । अथाप्यनवरात्मा चेत्कृतं प्रलयहेतुभिः ।। सस्माद्विजातीयकपालादिसन्तविजननएव मुद्गदिकारकव्यापारः सामः प्रचन्दरानुप्रवेशे सति सन्वत्यन्तरोत्पादोन पुनरमावस्य ततो निष्पतिः, सहि घटाद्वस्वन्तरं घेरिकमायावं यदसौ न पूर्ववदुपलभ्यते, चद्विरोधित्वादिति घेत्प्रत्युक्तमेवन् , अनर्यान्वरत्वे तु पदत्यैव मुद्गरकार्यत्वं स्यान् । ननु यानि मुद्गरेण कपालानि जन्यन्ते स एव पटामावः, इन्त ताई कपालस्फोटने सति घटामावस्य विनतत्वाद् घटस्योन्मजन मानोति किं पाकि ञ्चित्कराणि कपालानि घटस्याऽभाव इति याच्यते पटस्यापि तथोच्चरन् , किश्च कारकत्वं तेषां पूर्ववत् प्रविक्षेप्तव्यम्, अपि पायममावो भवनधर्मा वा स्यादभवनधर्मा वा भवनधर्मवे भागेसो भवेद् घटादिवत्, अभवन- धर्मा तु यद्यमावास्ति स नित्य एवासौ वहि मवेत्, स चायमेकपदार्थसम्बन्धी घा स्यात्सर्वपदार्यसम्बन्धी वा तत्रैकमावसम्बन्धित्वे न तस्य नियमकारण- मुत्पश्यामः, सर्वभावसम्बन्धित्रे तु सर्वपदार्थप्रतिकूलस्यामावस्य नित्यत्वा- नित्यः सनित्यो वा कश्चिद्मावो नामारिव । नन्वभावानभ्युपगमे भायानामिवरेतरसङ्करादखिलव्यवहारविप्लवः प्रामोति, यदाह- होरे दधि भवेदेवं दन्ति तीरं घटे पटः । शशे शङ्ग पृथिव्यादौ चैतन्य मूर्तिरात्मनि ।। इति(१)। श्रमावाभ्युपगमे तु भावानामितरतराभावादसङ्कीर्णस्वभावत्वाद् अमाव- कारणसङ्करपरिहारकयने तु सुवरां विप्लवः । भावो भावादिवान्यस्मादभावांशादपि ध्रुवम् । असहीणोऽभ्युपेतन्यः स कथं वा भविष्यति ।। भन्योन्यमपि भावानां यद्यसङ्कीर्णदा स्वतः । मावैः किमपगढ़ वा परतश्चेत्कुतो नु सा॥ भावेभ्यो यापेठ भवेदन्योन्यसंश्रयम् । अभावान्तरजन्या चेदनवस्था दुरुत्तरा॥ (१) महापालिकेमायमन्थे को ।

·मंमार्ण प्रकरणम् अभावस्वभावतायाश्च सर्वान् प्रत्यविशेषात्प्रतिपेभ्यनिवन्धन एव तद्भदः प्रतिषेध्याश्च भावाः परस्परेण भिद्यमानास्तं भिन्दन्तीवि प्रत्युत भावाधीनम- भावानामसाकय वक्तुमुचितं नतु विपर्ययो युक्तः, तदखिलपदार्थव्यवस्थाविस- ठुलीभावभयादपि नाभावाभ्युगमो युक्तः । नन्यभावप्रतिक्षेपे नबः किं वाच्यमुच्यताम् । नैव शब्दानुसारेण वाच्यस्थितिरुपेयते ॥ बौद्धाः खलु वयं लोके सर्वत्र ख्यातकीर्तयः । विकल्पमात्रशब्दार्थपरिकल्पनपण्डिताः ॥ क चिन्नामपदप्रामवृत्तिना जन्यते नना। निषेधपर्युदस्वात्मविषयोल्लेखिनी मतिः ।। क चित्त्वाख्यातसम्बन्धमुपेत्य विधात्यसौ । सदुपात्तक्रियारम्भनिवृत्युल्लेखमात्रकम् । ननु चानेन मार्गण यदि भावो निरस्यते । एकादशप्रकारेपा ऽनुपलब्धिः क गच्छतु ।। एकादश विधानुपलब्धिनिरूपणम्- स्वभावानुपलब्धिः यथा नेह घटो ऽनुपलब्धेरिति, कारणानुपलब्धिर्यथा नात्र धूमो दहनानुपलब्धेरिति, व्यापकानुपलब्धिर्यथा नात्र शीतस्पर्शः पावको. पलब्धेरिति, कायोनुपलब्धिर्यया नात्र निरपवादा धूमहेतवः सन्ति धूमानुप- लब्धेरिति, स्वभावविरुद्धोपलब्धिर्यथा नात्र शीतस्पर्शः पावकोपलब्धेरिति, स्व. भावविरुद्धकार्योपलब्धियथा नात्र शोवस्पर्शों धूमोपलब्धरिति, विरुद्धव्याप्तो- पलब्धिर्यथा नाध्रुवभावी भूतस्यापि भावस्य विनाशा हेत्वन्तरापेक्षणादिति, कार्यविरुद्धोपलब्धिर्यथा नात्र शीतकारणमप्रतिबद्धसामर्थ्यमस्ति ज्वलनोप. लब्धेरिति, व्यापकविरुद्धोपलब्धिया नात्र तुहिनस्पशः कृशानुदर्शनादिति, कारणविरुद्धोपलब्धिर्यथा नैतस्य रोमहर्पदन्तवीणादिविशेषाः सन्ति सन्निहित- हुतवहाधिष्ठितविशेषादिति, कारणविरुद्धकार्योपलब्धिर्यथा प्रवृत्तदन्तवीणादि- विशेषपुरुषाधिष्ठित एप देशो न भवति धूमवत्त्वादिति । सत्यमेकादविधाऽनुपलब्धिरिहेष्यते । सा त्वसद्यवहारस्य हेतु भावसंविदः॥ नन्धनुपलब्धेः स्वभावहेतावन्तमोव उक्तः स्वभावहेतौ च साध्यसाधनयोर. ध्यतिरेक इप्यते, असयवहारश्च ज्ञानाभिधानात्मकत्वात्तव एव पृथगिति कथं तद्विषयता यायात्, सत्यमेवम्-किन्तु नासयवहारस्तया साध्यतेऽपि तु तद्योग्यता योग्यवा च न वोर्थान्तरमिति न स्वभावहेतुत्वहानिः । ।

·न्यायमञ्जर्याम् ननु योग्यता मावास्मिकाऽनुपलब्धिरत्वमावसमावेति कथमनन्तरत्वम् मैतदेवम् नापलब्धिप्रतिषेधामिकामभावस्वभावामनुपलब्धिमनुपलब्धिविदो व दन्ति किंतु प्रविषेपर्युदस्तयस्त्वन्तरोपलब्धिमेवार्थाभागावभागामिति, अव एवेदमपि न पोचम् अनुपलब्बरभावात्मकत्वादनुपलब्ध्यन्तरपरिच्छेच वादन- वस्येति, यस्माद्वस्त्वन्तरोपलम्मात्मिकाऽनुपलब्धि, स्वसंवेद्यवेति । नन्यनुपलब्धेरसस्यवहारसिद्धावस्यापि तथात्वं सिध्येद् न, दृश्यत्ववि. शेषणोपादानादुपलब्धिलक्षणप्राप्तस्यानुपलब्धरसन्यवहारो न यस्य कस्य चिदिति, नत्र- पटादेः पूर्वदृष्टस्य दृश्यत्वपरिनिश्चयात् । असत्सम्यवहारो हि सिष्यत्यनुपलन्धित.।। एकान्तानुपलब्धेपु(१) विहाय कुसुमादिषु । (असस्वाधीन) हरयत्नयोग्यताऽनवधारणान्।। न शक्यो ऽनुपलम्भन कतु नास्तित्वनिश्चयः । वनापि स्वपिशाचो ऽयं चैत्र इत्येवमादिषु ॥ वादात्म्यप्रविषेधे च हश्यत्व नोपयुज्यते । पिशाचेतररूपो हि चैत्रः प्रत्यक्षगाचरः ॥ वाट्टप्यनिश्चये तस्य किं फल वद्विशेषणम् । इत्यसयवहारस्य सिद्धरसुपलब्धितः ।। न भानवदमावाख्यं प्रमेयमवकल्पवे। स्वमतेनामावस्तुत्वस्थापनम् - अनाभिधीयते, इद तावत्सकलाणिसाक्षिक संवेदनद्वयमुपजायमान ह. एम् इह घटोऽस्ति इह नास्तीति तत्र विकल्पमात्रसंवेदनमनालम्यनमात्मांशाव- लम्बन वेत्यादि यदमिनप्यते तन्नास्तितावान इवास्तित्वज्ञाने ऽपि समानमतो द्वयोरपि प्रामाण्य भवतु द्वयारपि या मा भूत , यवस्तीति झानं प्रमाणमितर- प्रमाणमिति कथ्यत तादच्छामात्रम् , अस्तानि ज्ञानसमानयोगक्षेमवे व ना. स्वीति ज्ञानस्य विषयश्चिन्तनीयः। ननु घटविविक्तभूतलापलम्भभावे घटानुपलम्भ इत्युक्त तयुलम्, केय घटविविक्ता सा भूप्रदेशादभिन्ना भिन्ना वा, अभेदे भूप्रदेशाविशेषाद् घटसन्नि धाने ऽपि घटा नास्तीति प्रतिपत्तिर्जायेत भेदे तु नाम्नि विवाद, स्यात् । भेदाभेदे न चिन्त्या व घटादपि विविक्तता। अमेझे घट एवं स्यादे याभाव एवं सा॥ (१)विद्याथः कुसमम्-पुष्पम् ।

·प्रमाणप्रकरणम् सदिह घटो नास्तीति घटविविक्तभूतलालम्बनतायामस्याः स्वसंविदः इहेति तावदस्मिन्सविदेशे देश पालम्पनमित्यविवाद एव, इह घटो ऽस्तीति भावप्र- तीति समये ऽपि तत्र तदवभासाभ्युपगमात् , घटो नास्तीत्यत्र तु यदवमासते तन्न भूतलमानमेव भावप्रतीविसमयं तदतिरिक्तप्रतिभासस्यावश्यम्भावित्वात् , तदतिरिक्त तु प्रविभासमान घटविविक्ततेति वा कश्यतां घटाभाव इवि वा नात्र वस्तुनि विशेषः, ननु घटो नास्तीति विकल्पमात्रमेतता न दर्शनानन्तरप्रवृत्तवेन विधिः विकल्पतुल्यत्वात् । यथानुभवमुत्पत्तुमर्हन्ति किल कल्पनाः । प्रतिषेधविकल्पस्तु न विभ्यनुभवोचितः ॥ ननु नैव विकरूपानां वयं प्रामाण्यवादिनः । कामं विधिविकल्पानामपि मा भूत्प्रमाणता ।। प्रामाण्यं दर्शनानां चेत्त्वविकल्पानुसारतः । इहापि तेषामेवास्ति तद्विकल्पानुसारतः ।। वस्तुप्राप्त्या विधिविकल्पानां प्रामण्यव्यवहार इति चेद् इहापि तत्प्राप्त्यैव निषेधविकल्पानामस्तु प्रामाण्यव्यवहारः, किमत्र वस्तु प्राप्यते इति चेत्तत्रापि किं प्राप्यते, नीलमिति चेत् सेयममावस्यापि प्राप्तिर्भवत्येव नीलं हि प्राप्यमाणं तभावाविनाभूसपीतादिव्यवच्छिन्नरूपं प्राप्यते सा चेय तथाभूतनीलप्राप्तिर्भव. न्तीतरामावप्राप्तिरपि भवत्यन्यथा हि नीलप्राप्तिरेव नस्यादिति, एतच लाक्षणि- कं विरोधमाचक्षाणैर्भवतिरेवापगतम् । सुखदुःखसमुत्पत्तिरभावे शत्रुमित्रयोः । कण्टकाभावमालश्य पदं पथि निधीयते ॥ प्रागुत्पत्तघंटामावं बुद्ध्या तत्कारणादरः । व्याध्यभावपरिच्छेदाझैपज्यविनिवर्चनम् ॥ इहाभावप्रतिष्ठानव्यवहारपरम्पराम । पश्यन्नभावं को नाम निन्हुवीत सचेतनः ॥ मनु नाजनकमालम्बनं भवति ज्ञानस्यामावस्तु सकलोपाख्याविनिर्मुक्तस्व. रूप इति न ज्ञानजननपटुः अतः कथं तदालम्बनम् , उच्यते, सौगतानां तावन्न कि चिजनक वस्तु प्रतिभासते द्विविक्षणावस्थितिप्रसङ्गेन क्षणभङ्गव्रतविलोप. प्रसङ्गात् , उत्पद्यते चार्थज्ञानं च जनयति जातेन तेन गृह्यते चेत्यासां क्रियाणा- मेककालत्वाभावात , वामादकारक एव भावः प्रतिभासते अाकारार्पणपदं च प्रतिक्षेप्स्यामः, एवं भाववदभावो ऽऽयजनक. प्रतिभासताम् , अस्माभिातु भाव. वद्भावो ऽपि ज्ञानजननसमर्थ इश्यते न हि निःशेषसामर्थ्यरहितत्वमभावलत- .

·ग्यायपनया णम्, अपितु माग्नीति शानगम्यत्वं सत्प्रत्ययगन्या हिमाव इप्यठे असत्प्रत्यया म्यस्त्वमाय इति, मदिरामुक्त सदसती तत्वम्' इति(१)1 ननु माययदेय ज्ञानजनक सनमायोन भावाविशिष्यते अहो निपुणदी देवानाम्नियः प्रीतिभेदश्चारित नत्र प्रवीयमानो मात्रामावो न मियते इति पयो भवेद, अपि रे मूद शानजनकत्वाविशेषे ऽपि रूपासौ कयं भिद्यते प्र. वीतिभेदादिति चेद् भावाभावावपि जनकत्वधर्म सामान्ये ऽपि प्रवीतिभेदादेर मियावाम ,न हि प्रविमास्यभेदमन्तरेण प्रतिमासभेदो भवतीति भवता ऽभ्यभ्युपगतम्। प्रामाण्यं प्रस्तुविषय द्वयोरभिदा जगो। प्रतिमासस्य चिनत्यादेकस्मिंस्तदयोगद इति ॥ वरमादरसीवि प्रतीतेरेव मारः नास्तीति प्रतीवेरभावो भूमिरित्यभ्युपग- म्यताम , अथ या विज्ञानगद पत्र सुस्पष्टमास्थीयतामन्तरावस्थानं तुन साम्प्र. तम, अर्थक्रियासामर्थ्यमपि वग्य शिवमेव । स्वज्ञानारत्यक्रियाशक्तिरमुष्य दुरपहवा। अर्थक्रिया ऽन्यजन्या तु न मावेनापि जन्यते ॥ एवं च सति यः पूर्व शक्तिवादोऽन्न वर्णितः । स प्रत्यक्षविरुद्धत्वात्कण्ठशोषाय केवलम् ॥ तथा सम्बन्धाभावादिवि यदुळं तत्र देशेन सह तावदमावस्य विशेषण- विशेष्यमावः सम्बन्धः स तु सम्बन्धान्तरमूल इति भावे ऽयं नियमो नाभावे, । न च भावे ऽध्येप नियमो न होवं भवति यत्सम्बद्ध तद्विशेषणमेव पादपीडिते शि. रसिया धार्यमाणे दण्डे दण्डीवि प्रत्ययानुत्पादान, नाप्येवं यद्विशेषणं तस. म्यद्धमवेति समवायस्य सत्यपि विशेषणत्वे सम्बन्धान्तराभावात् , तस्मात्स. म्यन्धान्वररहितोऽपि प्रतिबन्ध इव वाच्यवाचकमाव इव विशेपयाविशेष्यमावः स्वतन्त्र एव सम्बन्धस्तथाप्रवीवरवधार्यते, उभयोरुभयात्मकत्वात्कदा चिरकस्य चित्तथा प्रतिभासात्पुरपेच्छानुवर्तनेन व्यत्ययप्रत्ययत्वेऽपि न दोष, तस्माद्वि. शेषणविशेष्यभाव एव सम्बन्धो देशे भूतलादिना सहामात्रस्य सम्बन्धः, एवं कालेनापि सहस र वदिषयः, किसया कस्या का समानादिकया कर्म स्थया वा भेदनादिकया सह सयोगाद्यमा ऽपि विशेषणविशेष्यभाव एव स. म्बन्धः तद्वदभावस्यापि भविष्यतीति, प्रतियोगिना तु सह विरोधो ऽस्य सम्ब- न्धः श्रयमेव व विरोधार्थः यदेकत्रोभयोरसमावेशः, अतश्चैकविनाशे न सर्व विनाशो घटाभावस्य घटेकप्रतियोगित्वात् । (१)न्यायमाध्ये भ०१०१०१।

·प्रमाणपकरणम् ५७ यत्तु भवनधर्मा अभवनधर्मा वेति विकल्पितं तत्राभवनधर्मेवाभावो ऽभ्यु. पगम्यते भवनधर्मत्वेऽपि चाभावो न भावान्न भियवे प्रतिभासभेदस्य रूपरसा. दिपूपदर्शिवत्वात् , भवनधर्मत्यं चास्य हेत्वन्वयव्यतिरेकित्वाद्भवति घटो हि मपिण्डदण्डादीनिव जन्मनि विनाशे ऽपि मुद्रादीननुवर्शवे हेतून, विजातीय- सन्ततिजननपक्षे ऽपि सशसन्तानजनिकायाः शक्तरमावः क्रियते एवान्यथा मुद्गराद्युपनिपाते ऽपि विजातीयेच सजातीयसन्ततिरमिजायेत, सजातीयवि. जादीयोभयसन्ततिजगनशक्तियुक्तो घट इति चेद् मुद्गरादियोगात्पूर्वमपि कपा- लसन्ततिजननं सयोगेऽपि वा सति घटसन्ततिजननमनियमेन रश्यतेवि, विजा तीयक्षणोत्पादनस्वभावे घ घटे मुद्गरादेवैयर्थ्यमेव स्यात् । तदुत्पादस्वभावे हि न किश्चिन्मुद्गरादिना । थतदुत्पादकत्वेऽपि न किञ्चिन्मुद्गरादिना ।। मुद्गरोपनिपाताच यात्पन्न क्षणान्तरम् । घटक्षणस्य कं वृत्तं येन नामाति पूर्ववत् ॥ नन्वस्यामवनं वृत्तं स एवार्थो ऽयमुच्यते । घबा किमपराद्धं धा किं वायुपकृतं ल्युटा । ननूक्त न तस्य किं चिद्भवति न मवत्येव केवलमिति तद्युक्तम् यदसौ न भवति स एवास्याभावः। मनु स न न तु तस्याभावा, मैवम् स नेविशब्दयोनियोश्च विषयभेदात् , स इति ज्ञानस्य स्मर्यमाणो घटादिविपयः नेति तु ज्ञानन्याभावो भूमिरित्यलम- लोकविदग्यविरचितविफलवक्रवचनविमर्दन । तस्मादित्यमभावस्य प्रमेयत्वोपपादनात् । न झासद्यवहाराय कल्पन्ते ऽनुपलब्धयः ।। न स्वभावानुमाने च तदन्तर्भावसम्भवः । मेयं पृथगभावाख्यममूषामुपपादितम् ॥ कारणानुपलब्ध्यादेोढमत्त्वनुमानता । स्वभावानुपलब्धिस्तु प्रत्यक्षमिति साधितम् ॥ या चेयमेकादशानुपलब्धियधूशुद्धान्तमध्ये विरुद्धव्याप्तोपलब्धिरुदाऽहता नाध्रुवभावी भूतस्यापि भावस्य विनाशो हेत्वन्तरानपेक्षणादिति, सेयमिदानी मेव साध्वी दूषिता विस्तरतस्तु क्षणभङ्गभझे दूपयिष्यते । अभाक्नभ्युपगन्तप्राभाकरमतनिराकरणम्- यस्तु मीमांसकैत्सद्भिरमावो नाभ्युपेयते । प्रमादेनामुना तेषां ययमप्यद्य लज्जिताः।। ८च्या ·न्यायमनाम् . घटो हि न प्रतीयते न तुतभावः प्रतीयवे इत्येवं वद्भिरेभिर्दर्शनादर्शने श्व पदार्यानो सदसले इति कधित स्यात, एतच्चायुक्तम, दर्शनादर्शनाभ्यां हि सदसत्वे निश्चीयते न तु दर्शनादर्शने एक्सदसत्वे- न चाप्रतीतिमात्रेण तदभावनिवन्धनाः । व्यवहारा: प्रकल्पन्ते मृदन्तरिततोयवत्।। खपुष्पस्य पिशाचस्य मृदन्तरितवारिण' न खल्वनुपलभ्यत्वे विशेषः प्रतिभाति नः ।। सर्वदा अनुपलम्भो हि कुर्वन्नास्तित्वनिश्चयम् । विशेष्यते मृदन्तःस्थसलिलानुपलब्धितः॥ भागमायुक्तितश्चापि सत्त्वसम्भावनां गतः । सर्वदा अनुपलब्धो ऽपि न पिशाचः सपुष्पवत् ॥ अतश्च यदुच्यते अनुपलब्धः पुनरनुपलब्धिरेवानुपलब्धिरिति वणिवि. मात्रम, खपुष्पादेस्तु सविशेषणया ऽनुपलन्या ऽभाव एव निश्चीयते न तस्या. नुपलब्धिमात्रम् । अनिष्यमाणे घाभावे भावानां प्रतियोगिनि । नित्यतपां प्रसायेत न घेते क्षणिकास्तव ।। मुद्गरादेच कि कार्य कपालपलपटलीति चेत् । घटरतविनष्टत्वास्वकार्य न करोति किम् ।। अदर्शनादिति चेत- तदानीमेव दृष्टस्य स्थिरस्यामुष्य किं छतम् । सर्वेन्द्रियादिसाममीसन्निधाने ऽप्यदर्शनम् ।। वस्मात्तदभावकृतमेव तदानीं तस्यादर्शनम् । स्वप्रकाशा च नास्तीवि संवित्तिर्भवती मते । न निरालम्बना चेयमस्वीविप्रतिपत्तिवत् ।। विकल्पविषयाः शब्दा यथा शौद्धोदनेह (१)। गोयन्ते भवता नैवमिति नव्याच्यमुच्यताम् ॥ प्रसिद्धिश्च परित्यक्ता न चाभाव: परामतः । उपेक्षितश्च भाष्यार्य इत्यदो नयनैपुणम् ।। अलंच बहुनोवेन विमदोऽत्र न शोमवे। महात्मनां प्रमादो ऽपि मर्पणीयो दिमाशैः।। घरमानास्तीति प्रत्ययगभ्यो ऽभाव इदि सिद्धम् । - (१) शौचोदना-पोरस्य।

·प्रमाणप्रकरम् अभावमेदनिरूपणम् - स च विविधः प्रागभायः प्रध्वंसाभावश्चेति, चतुर्विध इत्यन्ये इतरेतरा. भावः अत्यन्ताभावश्च तौ च द्वाविति, पट्प्रकार इत्यन्ये अपेक्षाभावः सामः थोमावस्ते प पवार इति । तत्र च- प्रागात्मलाभान्नास्तित्वं प्रागभावो ऽभिधीयते । उत्पन्नस्यात्महान तु प्रध्वंस इति कथ्यते ।। न प्रागभावादन्ये तु भिद्यन्ते परमार्थतः । स हि वस्त्वन्तरोपाधिरन्योन्याभाव उच्यते ।। स एवावधिशून्यत्वादत्यन्तामावतां गतः । अपेक्षाभावता तस्य देशोपोधिनियधना ।। सामर्थ्य' पूर्वसिद्धं चेत्प्रध्वंसे तदभावधी. । नो चेत्तहि विशेषो ऽस्य दुर्लभः प्रागभावतः ।। उत्पन्नस्य विनाशो वा तदनुत्पाद एव वा । अमावस्तयतो ऽन्ये तु भेदास्त्वौपाधिका मताः ॥ तस्मादभावाख्यमिदं प्रमेयं तस्येन्द्रियेण प्रहणं च सिद्धम् । अतः प्रमाणेपु जगाद युक्तं चतुष्वमेतन्मुनिरक्षपादः ।। सम्भवैतिधयोर्मानान्तरत्वनिरास:- ननु नाचापि चतुष्वमवमवतिष्ठते सम्भवैतिये इति द्वयोः प्रमाणान्तरमा. यात् , सम्भवो नाम समुदायेन समुदायिनो ऽवगमः सम्भवति खार्या द्रोणः सम्भवति सहस्र शतमिति, अनिर्दिष्टप्रवक्तृक प्रवादपरम्परा चैतिधम् , इह घटे यतः प्रतिवसतीति, न चायमागमः, आप्तस्योपदेष्टुरनिश्चयादिति तदनुः पपन्नम्। मिन्नः सम्भव एप न धनुमितेराख्यायि खार्यामतो द्रोणः सम्भवतीति सेयमविनाभावान्मतिलैंगिकी। ऐतिह्यं तु न सत्यमन हि वटे यक्षोऽस्ति वा नेति वा को जानाति कदा च केन कलिवं यक्षस्य कोटग्वपुः ।। सत्यमपि चागमात्पृथग्नेतियमुपदेशरूपत्वात् , आप्ताहणं सूत्रे न लक्ष. रणायेति वक्ष्यामः, चार्वाकधूर्तस्तु अथातस्तत्वं व्याख्यास्याम इति प्रतिज्ञाय प्रमाणप्रमेयसंख्यालक्षणनियमोशक्यकरणीयत्वमेव सत्त्वं व्याख्यातवान , प्रमा णसंख्यानियमाशक्यकरणोयत्वसिद्धये च प्रमितिभेदान् प्रत्यक्षादिप्रमाणानुपज. न्यानीदृशानुपादर्शयत् । ,

·10
न्यायमनर्याम्
वक्राङ्गुलिः प्रविरलालिरेष पाणि.
रित्यस्ति धीस्वमसि मीलितचक्षुषो वा।
नेयं त्वगिन्द्रियकृता न हि तत्करस्थं
तत्रैव हि प्रमितिमिन्द्रियमाघाति ॥
दूसत्करोति निशि दीपशिखा च दृष्टा
पर्यन्तदेशविसवासु मतिं प्रभासु ।
धत्ते धियं पवनकम्पितपुण्डरीक.
पण्डोनुवातमुवि दूरगते ऽपि गन्धे ।।
स एवम्प्रायसंवित्तिसमुत्प्रेक्षणपण्डितः ।
रूपं तपस्वी जानाति न प्रत्यक्षानुमानयोः ।।
प्रत्यक्षाद्विरलकरराङ्गुलिप्रवीति-
यापित्वादकुशलमिन्द्रियं न तस्याम् ।
आनाभेरतुहिनजलं जनैः पिवनि-
स्वत्स्पर्शः शिशिरतरोऽनुभूयते ऽन्तः।।
संयोगबुद्धिश्च यया वदुत्था
वथैव तज्जा तदभावबुद्धिः।
क्रियाविशेषप्रहणच तस्मा-
दाकुन्धितत्वावगमोहुलीनाम् ।।
पग्रामोदविदूरदीपकविमाबुद्धिः पुनलैंगिकी
व्याप्तिज्ञानस्वेदि का खलु मतिर्मानान्तरापेक्षिण।
संख्याया नियमाप्रमाणविषये नास्तीत्यतो नास्तिकै.
स्तत्सामर्थ्यविवेकशून्यमतिभिमध्यैव विस्फूजितम् ।।
इयत्त्वमविलक्षणं नियवमस्ति मानेषु नः
प्रमेयमपि लक्षणादिनियमान्वितं वक्ष्यते ।
प्रशक्यकरणीयवां कथयतां तु तत्त्वं सता
समतममुना ऽत्मनो जडमनित्यमुक्तं भवेत् ॥
इति श्रीजयन्तभक्तायां न्यायमञ्जयाँ प्रथममाहिकम्
।

·प्रमाणप्रकरणम् प्रत्यक्षलक्षणम्-- एवं प्रमाणानां सामान्यलक्षणे विभागे च निणीते सति अधुना विशेषल. क्षणवर्णनावसर इति सकलप्रमाणमूलभूतत्वेन पूर्वपठित्तत्वेन च ज्येष्ठत्वात्प्रथम प्रत्यक्षस्य लक्षणं प्रतिपादयितुमाह- इन्द्रियार्थसन्निकात्पन्नं ज्ञानमव्यपदेशमव्यभिचारि व्य. वसायात्मकं प्रत्यक्षम् ॥ ४ ॥ प्रत्यक्षमिति लक्ष्यनिर्देशः इतरल्लक्षणम् , समानासमानजातीयव्यवच्छेदो लक्षणार्थः, समानजातीयं प्रमाणतया अनुमानादि विजातीयं प्रमेयादि ततो व्यवच्छिन्नं प्रत्यक्षस्य लक्षणमनेन सूत्रेणोपपाद्यते । अन चोदयन्ति-इन्द्रियार्थसन्निकर्पोत्पन्नत्यादिविशेषणैः स्वरूपं या विशि. ध्यते सामग्री वा फलं वा, तत्र स्वरूपविशेषणपक्षे यदेवस्वरूपं ज्ञानं वत्प्रत्यक्ष मिति तत्स्वरूपस्य विशेषितत्वात्फलविशेषणानुपादानाच्च लक्षणमव्याप्त्यति- व्याप्तिभ्यामुपहतं स्यात् , अव्याप्तिस्तावद् अतथाविधस्वरूपस्य बोधस्येन्द्रिया. देश्च निर्मलफलजनकतया लब्धप्रमाणभावस्यापि प्रामाण्यं नोक्तं भवेत् , अ. तिव्याप्तिश्च तथाविधस्वरूपस्यापि ज्ञानस्याकारकस्य वा संस्कारकारिणो वा स्मृति जनयतो वा संशयमादधानस्य वा विपर्ययमुत्पादयतो वा प्रमाणत्वं प्रा. प्नोति फलस्याविशेपितत्वात् , तद्विशेषणमिधाने पुनरभुतसूत्रान्तराध्याहारप्रस- क्तिः अव्याप्तिश्च तदवस्थेति न स्वरूपविशेषणपक्षः, नापि सामप्रीविशेषणप- चः, तत्र हीन्द्रियार्थसन्निकर्पोत्पन्नमिति इन्द्रियार्थसन्निकर्पोपपन्नं सामग्रचमि- ति व्याख्यातव्यम् , अव्यपदेशमन्यभिचारि व्यवसायात्मकं ज्ञानमिति च त. ज्जनकत्वादुपचारेण तथा साकल्यं वर्णनीयमिति क्लिष्टकल्पना, फलविशेषण पक्षो ऽपि न सङ्गच्छते, ज्ञानप्रत्यक्षयोः फलकरणवाचिनोः सामानाधिकरण्यम सङ्गात् , प्रमाणलक्षणप्रस्तावाप्रत्यक्ष प्रमाणमुच्यते तच्च करणमिति वर्णितम् , ज्ञानं तु वदुपजनित फलमिति कथमैकाधिकरण्यं तस्मात्पक्षत्रयस्याप्ययुक्तियु. तत्वात्पक्षान्तरस्याप्यसम्भवाद्युक्तं सूत्रमिति । अत्रोच्यते, स्वरूपसामग्रोविशेषणपक्षौ तावद्यथोक्तदोपोपहतत्त्वान्नाभ्युपग- म्येते, फलविशेषणपक्षमेव संमन्यामहे, वत्र च यद्वैधिकरण्यं चोदितं तद्यतः शब्दाच्याहारेण परिहरिष्यामः, यत एवं यद्विशेषणविशिष्टं ज्ञानाख्यं फलं भवति तत्प्रत्यक्षमिति सूत्रार्थः, इत्थं च न क चिव्याप्तिरतिव्याप्तिर्वा न का चित क्लिष्टकल्पना यतःशब्दायादारमात्रेण निरवद्यलक्षणोपवर्णनसमर्थसूत्रपदसङ्गति- सम्भवात् ।

·न्यायमञ्जाम् ननु समानाधिकरणे एव ज्ञानप्रत्यक्षपदे कथं न व्याख्यायेते किं यतःश- ब्दाध्याहारण, उक्तमन करणस्य प्रमाणत्याग्ज्ञानस्य च वफलत्वात् फलकरण- योश्च स्वरूपभेदस्य सिद्धत्वात् , वदन्न- प्रमाएतायां सामप्रगस्तज्ज्ञानं फलमिप्यते । वस्य प्रमाणभावे तु फलदानादियुद्धयः ।। ननु स्मृत्याधनेकवुद्धिन्यवधानसम्मवारकथमिन्द्रियार्थसन्निकोत्पन्नमाला- चनाशानं हानादिफलं भवेत् , तथा हि कपित्यादिजातीयमर्थमिन्द्रियादिसन्नि. कर्पादिसामग्रीत उपलभ्य तद्गवं सुससाधनत्वमनुस्मरति एवजातीयकेन मम पूर्व मुसमुपजनितमभूदिति, वतः स्मृत्यनन्वर परामर्शज्ञानमयोपजायते अयं घ कपित्यजातीय इति, परामर्शानन्तरं सुससाधनत्वनिश्चयो भवति तस्मादेप सुखसाधनमिति, तत उपादेयज्ञानमुत्पद्यते, यत एष सुखसाधनं कपित्यादिजा. वीयः पदार्थस्तस्मादुपादेय इति, अत्रान्तरे प्रथमस्येन्द्रियार्थसन्निकर्पजन्मनः कपित्यालोचनज्ञानस्य नामापि नावशिष्यते इति कथमस्य तत्फलत्वमिति । तात्पर्यटीकाकर्तृमतानरूपणम्- अत्राचार्यास्तावदापक्षवे(१)साधु चोदितं सत्यमोटश एवायं ज्ञानानां क्रमः, नं वयं प्रथमालोचनज्ञानस्य उपादानादिषु प्रमाणतां घूमः, वथा हि प्रथममिन्द्रि- यार्यसन्निकषत्पिन्नमालोचनज्ञानमिन्द्रियार्थसन्निकर्षादिसामग्रीस्वभावस्य प्रत्य. क्षस्य प्रमाणस्य फलमेव न तु स्वयं प्रमाणवां प्रतिलभते स्मृतिजनकत्वात् , वदनन्तरं हि मुससाधनत्वस्मृतिर्भवतीति सेयमनुस्मृतिरप्रमाणफलमपि सती प्रत्यक्षप्रमाणं सम्पद्यते, तथायं कपित्यादिजातीय इतीन्द्रियविशेपपरामोत्पत्तो इन्द्रियार्थसन्निकर्पण सह व्याप्रियमाणत्वात् , स पुनः परामर्शप्रत्ययः प्रत्यक्ष जनिती धूमज्ञानवदनुमान प्रमाणमुच्यते, परोक्षस्याग्नेरिव सुखसाधने सामर्थ्य (1) अनाचार्या हवि । तया प तात्पर्यटीका-यदा दानमालोचन वा विकल्पी वा व्यापार इन्द्रियादीनां दा हानापादानाक्षायुद्धयः फलम् मोपादेयमिदं साल. लमितिबुद्धिरनागतोपादानविशिष्टम् सलिलमालम्बमाना साक्षात्काावती सलिलमा साक्षात्कारस्तु स्याद न च सन्मानस्य फलमपि उपादेयता साच परोहा मनागतत्वात वस्मादुपादीयतेऽनेनेत्युपादानम् उपादानम् चासो बुदिश्वेत्युपादान दिः तत्र तोया चनमयताविकपोऽथ व वजातीय स्टचापिासोपशमनदेवमावस्य स्मृतिबीजर्स- स्काराघ.अय तस्य स्मरणम् अय लिपरामशः तज्जातीयं चेदं तदिदलितापरामर्श- विज्ञान साक्षारकास्पद लिने विनश्यवस्थव्याधिस्मरणसहकारि हश्यमानस्य सलिलस्प पिपासोपशमहेतुतया अनुमानमुखेनापादनबुद्धिरुच्यते इति ।

·प्रमाणप्रकरणम् स्य ततः अवगतः, यद्यपि न का चिदत्तीन्द्रियाशक्तिरस्मन्मने(१) विद्यते तथापि स्वरूपसहकार्यादिदृष्ट्वाइष्टकारणसमूहसन्निधानस्वभावमपि सामर्थ्यमतीन्द्रिय- मेव, तस्मादेप कपित्थादिजातीयोऽर्थः सुखसाधनमिति वन्दिमत्सर्वतप्रतीतिवच- जातीयलिङ्गकमानुमानिकमिदं ज्ञानं तदिदमनुमानफलमपि सुखसाधनत्वनि- श्चयात्मकं ज्ञानमिन्द्रियविषये कपित्थादावुपादेयज्ञानमिन्द्रियार्थसन्निकण सह जनयत्प्रत्यक्ष प्रमाणं भवति, तदेव च हृदि व्यवस्थाप्य भाष्यकृद् (२)वभाषे, यदा ज्ञानं वृत्तिस्तदा हानापादानोपेक्षाबुद्धयः प्रमितिरिति । प्रत्यक्षलक्षणे परामर्शानङ्गीकारपूर्वपक्षा- व्याख्यातारस्तु घेवते, नायमीदृशा झानानां क्रमः आधमालोचनाज्ञानं सु खसाधनत्वानुस्मृतिमुपजनयतीति सत्यम् , स्मृत्या च तस्य विनश्यत्ता विनश्य. देवस्थं चेन्द्रियविषये कपित्यादौ सुखसाधनत्वनिश्चयमादधाति सुखसाधनत्व- ज्ञानमेव चोपादेयज्ञानमुच्यते नान्यत् , परामर्शस्तु न कश्चिदन्तराले इति कि. मसम्वेद्यमानज्ञानकन्थाकल्पनेनेति । ननु परामर्शज्ञानमनुभूयते एव न तु फरप्यते घूमज्ञानानन्तरमविनामावं यत्र धूमस्तत्राग्निरित्यनुस्मृत्य परामशति तथा चायं धूम इति, असति तु परा. मर्श न लिङ्गज्ञानं लिशिनि प्रमाणतां प्रतिपदोत स्मरणजनकं हि तत् , न च स्मृतिजनकं प्रमाणमिष्यते, स्मरणान्तरं च लिङ्गप्रतीतिर्भवन्ती नोपलभ्यानुवाः देन भवेदयमग्निमानिति, अपि च तथा च कृतकः शब्द इति यदुपनयवचन- मवयवेषु पठ्यते तस्य किं वाच्यं भविष्यति परामर्शापलापवादिनाम् , स्वप्र- तिपत्तिवच्च परप्रतिपत्तिरवयवैर्जन्यते इति वक्ष्यामः, तस्मादप्रत्याख्येयः प. रामर्श इति । अन बदन्ति- न तावदन्तरा कश्चित्परामर्शो ऽनुभूयते। (१) अस्मन्मत इति । न तावन्मीमांसकदिवदतान्द्रिया शतिरस्माभिरम्बुपैयते किंतु राणानां स्वरूपं वा सहकारिताकल्यं वा तन्त्रस्वरूप हेतूनां प्रत्यक्षमेव सहकारिणां साकल्य कार्यसमुत्पादव्यञ्जनीयान गनु तत्वोयरूपमात्रदर्शनाच्छयाशुमान किमपरमव. शिष्यते यदनुमानस्य गोचर इति अन्नाच्यते न वयमतीन्द्रियम् सामथ्र्यमातिष्ठामहे ना. पिसहकारिताकल्यं किन्तु स्वरूपस्य कार्यसंवन्धिताम् नवेयं स्वरूपमेव इहस्थस्येव नारिक लाद्वीपादागतस्यापि वद्विदर्शनमानदाहकत्वावगप्रसगाव तस्मात्कार्योपहित स्वरूप. मनुमेयम् इति तात्पर्यटीका (२) न्यायभाये म. १ मा० १३०३ 'वृत्तिस्तु संनिकर्षः ज्ञानमेव वा यदा स. विकर्षस्तदा ज्ञान प्रमितिः यदा ज्ञान तदा हानापादानापेक्षाद्धयः फलम्। इति ।

·६४ न्यायमचर्याम् अनुमेयमितेः पूर्वमध्य प निगमे हमवेः । अत एवार्थमालोक्य विधि हि दयीयसा । विलम्येन व्यवस्यन्ति ग्रहणादिपु लौकिकाः । लिशान व विनश्यवरयमनुमेय प्रतीची व्याप्रियमाणं प्रमाणता प्रतिप- रस्यते, पवैवोपल गनुवादेन लिहिबुद्धिर्मविष्यति, सस्मारपित्याहिपदार्यद- शनस्य परामशंसोपानमनारोहत एत्रोपादेयज्ञानफलना बडु युफेति । अपि च-अनुमेयरिपये पहचादौ सुखसापनत्वानुस्मृतिकतमुपादेयताशा में बवान समस्त्येव ततश्च तत्रापि तया चायं चलनजातीय इति परामों मयता न्युपेय एव स च किंकरणक इति निरूपणीयम , न तावदिन्द्रियद्वारका पावफस्य परोक्षत्वान , शब्दोमाने स्वाशतितमपि तत्र न युक्त, धूमाझ्यालि- हादेव स उत्पद्यते इति चेन्न, लिङ्गस्य परामशविपयोकवस्यानुमेयमिविजननन. पुणानभ्युपगमान , धूमावमर्शस्य च तदानीमतिक्रान्तत्वात ,तथा हि प्रथा लि महान वयोव्याप्तिस्मरणं वतो धूमपरामर्शः ततो पहिसान देनयमपरामर्शरय- विनश्यता ववो ऽग्नौ सुखसाघनत्वानुस्मरणं तदा व घूमपरामर्शस्य विनाश एवेति वस्मिन्विनष्टे न केवलो घूमस्तदानीमनपरामर्श जनयितुमुत्सदवे, अग्नौ सुखसाधनत्वानुस्मरणानन्तरं पुनधुमशान मिन्द्रियादुत्पद्यत इति घन्मेवम्-अननुभवात, भवतु वा धूमज्ञान तथा ऽपि घूमज्ञानानन्तरं पुनः च्यामिस्मृतिः पुनघूमपरामर्शश्चावरयं भवेद् इत्यत्रान्तरे हुनमुनि सुखसाधन खानुस्मतिरविक्रान्तति वत्सहारपरामर्शज्ञानजन्यमुखसाधनत्यनिश्चयोत्पादों न स्यात, सुखसाधनत्यानुस्मरलेन हि विनश्यवस्थेन जन्यमामः प्रत्य. क्षविपये ऽसौ दृष्ट इति, अथ मन्यसे न तदानी पुनमज्ञानभ्याप्तिस्मरणतत्परामशोत्पादादिज्ञान- शलाऽभ्युपेयते किं तु माकन एक रमशः शानौ सुखसाधनवान स्मरणानन्तरं मरिष्यवे ठन स्मृतिविषयवर्तिना सता तथा पायमग्नि- जातीय इति ज्वलनपरामर्शी जनयिष्यते इति एतदम्ययुक्तम् , अग्निशाना- नन्तरं युगपस्मरणद्वयोदयप्रसङ्गात्तदैव सुखसाधनानुस्मुनिः तदैव पूयप. रामर्शस्मृतिरिति न हि क्रामोत्पादे किविकारणमात शानच शाने प्रतिपितम, भवतु वा क्रमोत्पादः सदापि स्मरणद्वयसमनन्तरमुपजाय. मानः पावकारामी नोपलभ्यानुवादेन जायते क्रमपक्षेऽपि पचन्दिशाना. मन्वरं दद्गतमुखसाधनत्वानुस्मरणमेव पूर्व भवेत् नवा धुमरयमस्मरणं तेन तम्य विनश्यना ततो नौ मन्नातीयत्वपरामर्शस्तेन सुखसाधनत्वस्मृते बिनाश एवेति पुनरपि सा विनष्टा सती सुखसाधनत्वानुस्मृत निश्चयजम्मान न प्राप्रियतेति, न च धूमलिङ्गानु मितवद्विधातानन्तरं धूमस्मरणमुचितमनल- ·प्रमाणप्रकरणम् मुपलभ्य हि तद्गतसुखसाधनत्वमनुस्मरति लोको न धूममिति । तेनानुमानविषये परामर्शो ऽतिदुर्घटः । प्रत्यक्षविपये ऽप्येवं किमनेन शिखण्डिना ॥ यत्पुनरुपनयवचनमभिधेयरहितमप्रयोज्यं प्रसज्यते इति परिचोदितं यद- वयवप्रसङ्गएव निरूपयिष्यामः, तस्मादन्तरावर्तिन. परामर्शज्ञानस्याभावादा- घमालोचनाज्ञानमेव हेयादिज्ञानफलं यथोक्तरीत्या भविष्यतीति । ननु च प्रत्यक्षफलमिह मोमांस्यं वर्तते स चायं सुखसाधनत्वनिश्चयः त. जातीयत्वालिङ्गादुद्गम्यमान प्रानुमानिक इति न प्रत्यक्षफलतामवलम्बते स. त्यमेतत्-किं तु सम्वन्धग्रहणसगये सुखसाधनत्वनिश्चयः प्रत्यक्षजनितो ऽपि समस्ति यतो ऽनुमान प्रवर्तते महानसादौ धूमामिदर्शनवत् , अतः सम्बन्धमा हणकालभाविनं सुखसाधनत्वनिश्चयं चेतसि विधाय भाष्यकारस्तत्फलं प्रत्यक्ष. ज्ञानस्य वर्णितवानिति । शके प्रत्यक्षमाहात्वनिरूपणम् -- ननु सम्बन्धग्रहणकालेऽपि सुखसाधनत्वशक्तेरतीन्द्रियत्वात्कथं प्रत्यक्षग- ग्यता, तजातीयत्वाल्लिङ्गादेव तदाऽपि तद्हणे इप्यमाणे ततः पुनः सम्बन्धप्र. हणादनवस्था, सुखादेव कार्यात्तदा तदवगम इति चेत् तदा ऽपि नाज्ञातसम्ब. न्धमवगतिजननसमर्थमिति तत्सम्बन्धग्रहणवेलायामपि शक्तिमहणे प्रत्यक्षस्या- क्षमत्वादनुमानान्तरापेक्षायामनवस्था सवस्था, उच्यते- न खल्यतीन्द्रिया शक्तिरस्माभिरुपगम्यते । यया सह न कार्यस्य सम्बन्धज्ञानसम्भवः ।। स्वरूपसहकारिसन्निधानमेव शक्ति. सा च सुगमैव । ननु सहकारिणां मध्ये ऽदृष्टमप्यनुप्रविष्टं न च तत्प्रत्यक्षगम्यम् अतीन्द्रिय स्वाद्धर्मस्येति सापि न सुगमा शक्ति', नैतत्-न धर्मादिशक्तित्वादत्तीन्द्रियम् अपि तु तन्नैसर्गिकमेव जगद्वैचित्र्येण घ तदनुमानं वक्ष्यामः तदेवं तदितरस- हकारिस्वरूपसन्निधानात्मिकायाः शक्ते. प्रत्यक्षप्राद्यत्वसम्भवादुपपन्नं तजाती- यत्वलिङ्गस्य सम्बन्धप्रहणम् । ननु कपित्यादिकार्यस्य सुखस्येदानी न चक्षुर्माद्यत्वमिति सम्बन्धिग्रह. रणाभावात्कथ चाक्षुषप्रत्ययगम्य. सम्बन्धः, न चाक्षुषप्रत्यक्षगम्यः सम्बन्धः किं तु मानसप्रत्यागम्या, सुखादि मनसा बुद्ध्वा कपित्यादि च चक्षुषा । तस्य कारणता तत्र मनसैवावगम्यते ॥ ननु च मनसा कपित्यादेः सुखसाधनस्वाहणाभ्युपगमे पाह्यविषयममितिषु ९न्या० ·न्यायममर्याम् मन एव निरङ्कुश करणमिदानीं संयतामिति कृतं चक्षुरादिमिः, अवश्च न कश्चिदन्धो बधिरो वा स्यात् , नैप दोषः-प्रथमप्रवृत्तसमनस्कबाह्येन्द्रियजनितविज्ञानविषयीकृतवपुषा बा. ह्यस्य वस्तुनो मनोमाहत्वाभ्युपगमात्तस्यैव नियामकत्वान्नाशलमन्तः करणं बाद्यविषये प्रवर्तते। ननु प सम्बन्धप्रहणकाले यदि मानसेन प्रत्यक्षेण सुखसायनत्वावधारणं तहि तत्काल इन व्यवहारकालेऽपि मानसप्रत्यक्ष एव सुखसाधनत्वनिश्चयो ऽस्तु किंतजातीयत्वलिङ्गापेक्षणेनेति मैवम्-शब्दलिगन्द्रियाधुपरवो केवलमन्तः- करणं करणं करूप्यते परिरश्यमानाया: प्रतीवेरपह्रोतुमशक्यत्वात् , लिङ्गाधुपा• यान्तरसम्भवे तु यदि मन एव केवलं कारणमुच्यते सन्मानसमेधक प्रमाणं स्थान पवारि प्रमाणानि भवेयुरित्यलं प्रसङ्गेन । तस्मात्सम्बन्धमहणकाले यत्तत्कपित्यादिविषयमक्ष छानं तदुपादेयादि. ज्ञानफलमिति भाष्यकृतश्चेतसि स्थितम् । सुखसाधनत्वज्ञानमेवोपादेयाविशा. नमित्युक्तम् । ज्ञानस्य स्वस्मिन् करणवनिरास:- आह-किमर्थमयमीदृशः क्लेश आश्रीयते प्रमाणदभिन्नमेव फलमस्तु त. देव चक्षुरादिजनित कपित्यादिपदार्थदर्शनं विषयप्रकाशेन व्याप्रियमाणमिवा- मातीति करणमुच्यताम् , तदेव विषयानुभवस्वभावत्वाफलमिति कथ्यताम् । इत्थं च प्रमाणफले न भिन्नाधिकरणे भविष्यत', अन्यत्र प्रमाणमन्यत्र फल. मिति, तदुक्तम् 'सव्यापारप्रतीतित्वात्प्रमाणं फलमेव सत्' इति । तदिदमनुपपन्नम्-प्रमाणस्य स्वरूपहानिप्रसङ्गात् , करणं हि प्रमाणमुच्यते प्रमीयते चानेनेति, न च क्रियेव क चित्करणं भवति क्रियायां साभ्यायां का. रकं किमपि करणमुच्यते, तत्र यथा पात्रेण चैत्रः शालिस्तम्भ लुनातोति क. कर्मकरणानि क्रियातो भिन्नान्युपलभ्यन्ते तयेहापि पशुपा घटं पश्यतीति दर्श- नक्रियातः पृथग्भाव एव तेषां युक्तो न दर्शनं करणमेवेति, प्रमा प्रमाणमिति तु फले प्रमाणशब्दस्य साधुत्वाख्यानमात्रं कृतिः करणमितिवन् । यत्तु न भिन्नाधिकरणे प्रमाणफले इत्यं भविष्यत इति सेयमपूर्वधाचोयुक्तिः किमत्राधिकरणं विवक्षितं यदि तावद्विषयः सदस्त्येवैकविषयत्वम् , यद्विपर्य हि दर्शनं स एव चारादेः करणस्य विषयः, पानयो ऽस्त्वधिकरणमिति थी. गृहे तावदवाचको ग्रन्थः, क्षणिकत्वेन सर्वकार्याणां निराधारत्वात् , अस्म (१) कास्मामयस्वमिति पुकः पाठः ।

·प्रमाणप्रकरणम् ६७ सते तु भिन्नाश्रययोरपि फलकरणभावः पाककाष्ठयोष्टः तथा चक्षुज्ञानयोरपि भविष्यतीति, क चित्तु भिन्नयोरपि ज्ञानयोः फलकरणत्वेन स्थितयोलिङ्गलिङ्गि ज्ञानयोरिव विशेषणविशेष्यज्ञानयारिव चैकाम्याश्रयत्वमस्ति(१), न त्वनेन स. मानाश्रयत्वेन प्रयोजनं चक्षुरादावनिर्वहणात् , अथैकफलनिष्पत्ती व्यापारः स. मानाश्रयत्वमुच्यते वदपि भवतु कारकान्तराणां न तु फलखभावस्य ज्ञानस्य फलनिष्पत्तौ सव्यापारस्वमुपपद्यते अपि तु पृथग्भूतफलनिर्वृत्तावेवेति । ननु वस्तुस्थित्या फलमेव ज्ञानमुच्यते न तु विषयानुभवः विषयानुभवे स व्यापारो भवति, अथ मनुपे–विषयाधिगमाभिमानस्तस्मिन्सति भवतीति, को ऽयमभिमानो नाम, विषयानुभवादिन्नः अभिन्नो वा, अभेदे सति तस्मिन्सति भवतीत्यसङ्गतावाचायुक्तिः, भेदे त्वस्मन्मवानुप्रवेशः, अपि च ज्ञानं विपयाधिगमे व्यापृतमिति कृत्वा विपयाधिगमाभिमानमुपजनयत्युत विषयाधिगमस्वभाव- स्वादेवेति विचारे विषयाधिगमा पृथग्भूतस्य तत्र व्याप्रियमाणस्यानुपलम्भाद्वि. पयाधिगमस्वभावमेव ज्ञानमवधार्यते तत्कृतश्चाभिमान इति फलमेव शानम- वकल्पते न करणमिति, तथा च लोकः फलत्वमेव ज्ञानस्यानुमन्यते न करण- स्वम् , तथा घेवं वदति चक्षुषा पश्यामि लिन जानामोति न तु ज्ञानेन जा. नामीत्येवं व्यपदिशन्कश्चिद् दृश्यते, ननु च सत्स्वपि चक्षुरादिपु विषयज्ञानमनुपजनयत्सु न करणतां व्य. पदिशति लोको जनयत्सु च व्यपदिशतीति लेोके करणोत्पादकत्वादेव तेषां करणत्वव्यपदेशा न साक्षात्करणत्वादिति । वदयुक्तम्-चक्षुराद्यव फरणं न तु तेनान्यत्करणमुपजन्यते किं हि वदन्य- त्करणम् , ज्ञानमिति चेत् फस्यां क्रियायां तत्करणमिति परीक्ष्यतामेतत, न मात्मन्येव किं चित्करणं करणं भवतीति, यत् तु ज्ञानमजनयति चक्षुरादौ न करणतामाचष्टे लेोकस्तयुक्तमेव, न हि क्रियोत्पत्तावव्याप्रियमाण करणं कारक भवति तेन चक्षुरादेानक्रियामुपजनयतः करणत्वं ज्ञानस्य फलस्वमेवेति युक्त स्वया व्यपदेशः। प्रमाणस्य प्रमाणत्वं तस्मादभ्युपगच्छताम् । भिन्नं फलमुपेतव्यमेकावे बदसम्मवात् ॥ यस्तु (२)मूढतरः प्रमाणप्रमेयफलव्यवहारमेकत्रैव ज्ञानात्मनि निर्वाहयितु. मुघच्छति- यदामास प्रमेयं तत्प्रमाणफलते पुनः । प्राइकाकारसंवित्योस्त्रयं नातः पृथकृतम् ।। इति । (१) य-ौरः विशगवादोति यावत् ।

·न्यायमार्याम् तमपवर्गाहिके ज्ञानाद्वैतदलनप्रसङ्गन दुराचार निर्सयिष्यामह इत्यलं विस्तरेण। तस्मात्सुक्तं यदा ज्ञान प्रमाणं तदा हानादिबुद्धयः फलमिति, नदेव फलविशेषगपक्षे यत्त शब्दाध्याहारेण वाचक सूत्रं यत इन्द्रियार्थसनिकर्पोत्पनर स्वादिविशेषणविशेषित ज्ञानास्य फलं भवति तत्प्रत्यक्षमिति, पत्रेन्द्रियार्यसन्नि कपोत्पन्नपदार्थानपेक्षजन्मनः स्मृत्यादिशानस्यार्थजनितस्यापि च परोक्षविश्य स्यानुमानादिज्ञानस्य व्यवच्छेदार्थम् , अतः वज्जनकस्य न प्रत्यक्षता प्रसज्यते । प्रत्यक्षलक्षणस्पानुपानातिव्यातिनिरास:-- नम्विन्द्रियार्थसनिकपोत्पन्नमिन्द्रियगत्यनुमानमप्यस्ति वचीन्द्रियार्यसन्नि- फण लिगभूतेन जन्यते देशान्तरप्राप्येय तपनगमनानुमानम् इति कथमनेन पदेनानुमानमपाक्रियते, नैवदेवम्-इन्द्रियेण स्वविषयसन्निष्ठेन सता क्ष विज्ञानमुत्पद्यते त. दिन्द्रियार्थसन्निकर्पोत्पन्नमिह बमहे न चेदृशमिन्द्रियगत्यनुमानम्, कुतो विशेष. प्रसिलम्भ इति चेद् उत्पन्न प्रहणादिवि म., उत्पन्न प्रदणेन हि सनिकपत्य फार कत्वं स्याप्यते बचापीन्द्रियविषये ऽय ज्ञानमुत्सादयतो निवहति इन्द्रियागत्यनु. माने तुन सन्निकर्षे कारकमागुरपि तु झापकम् , अत एव स्वमहणसापेक्षः त. दनुमाने ऽसौ व्याप्रियते न रूपादिनमिताविवेवरनिरपेक्ष इति । प्रत्यक्षलक्षणघटकपदानिर्वचनम् - इन्द्रियाणि प्राणरसननयनस्पर्शनभात्राणि पृथिव्यादिभूतपञ्चप्रतीनि अश्यन्ते । अर्थास्तु गन्धरूपरसस्पर्शशब्दगन्धत्वादिस्वजात्यपच्छिन्नास्वधिकरणानि पृथिव्याप्तेजांसि द्रव्याणि तदधिष्ठानाः सख्यादयो गुणाः उत्क्षेपणादीनि कर्माणि वृत्तीनि सामान्यानि येपो सशनेन चक्षुपा महण कणरतमवे निरूपित से ऽर्याः, प्रामुक्तधामावो ऽप्यर्थ एव विचार्य गम्यमानत्वात् । इन्द्रियार्थसनिकर्षनिरूपणम्- सन्निकर्परिवन्द्रियाणामयः सइ पप्रकार, तत्र द्रव्य चक्षुषा स्वगिन्द्रियेण या संयोगाद् गृह्यते, तद्गतो रूपादिगुण: संयुक्तसमवायान, रूपत्वादिसामान्या. नि संयुक्तसमवेतसमवायाद् गृह्यन्ते, पापा संयुक्त द्रव्यं वा समवेत रूप रूप पसमवेत रूपत्वमिति, समायान्चन्दा गाने, श्रोत्रमामाशदव्यं तत्र समवेत. शब्दः, शब्दत्वं समवेवसमवाया रहते पात्राकारासमवेते शन्दे तद्धि समवे. - ·- प्रमाणपकरणम् समिति, संयुक्तविशवणभावादभावग्रहणं व्याख्यातम् इह घटो नास्तीति, यक्षुषा संयुक्तो भूप्रदेशस्वद्विशेषणीभूतधाभाव इति । सनिकपीवश्यकत्वम्- ननु सन्निकर्षावगमे किं प्रमाणम् , व्यवहितानुपलब्धिरिति धूमः, यदि छ. सन्निकृष्टमपि चक्षुरादीन्द्रियम गृहीयाद् व्यवहितो ऽपि ततोऽर्थ उपलभ्येत न चोपलभ्यते तस्मादस्ति सन्निकर्षः, नन्वव्यवधानमेवास्तु किं सन्निकण, मैवम्-इन्द्रियाणां कारकत्वेन प्राप्य- कारित्वात , संसृष्टं च कारकं फलाय कल्पते इति कल्पनीयः संसर्गः, एतथे- न्द्रियपरीक्षाप्रसझे निपुणं निणेप्यते इति नेह विविच्यते, रसनस्पर्शनयोश्च स्पष्ट प्राप्यकारित्वमुपलभ्यते इति तत्सामान्यादिन्द्रियान्तरेष्वपि कल्पनीयमिति । नन्वेवं सत्याक्षिप्तः कारकत्वादेव सन्निकर्ष इति स्थकण्ठेन कस्मादुच्यते, पड्विधत्वज्ञापनार्थमित्युक्तम् , उत्पन्नग्रहणेन इन्द्रियार्थयोर्ज्ञानजनकत्वम् अर्थस्तु, कर्मवेन, नन्वर्थस्य ज्ञानजनकत्वं फुतो ऽवगम्यते तद्विषयज्ञानोत्पादादेवमाकारस्य निराकृतत्वात्प्रकारान्तरेण प्रतिकर्मव्यवस्थाया असिद्धः । ननु प्रयोजनमेतत् प्रमाणं पृष्टोसि सद् हि उच्यते-एतदेव प्रमाणम् , अ. न्यस्यापि धीरणादे. कर्मकारकस्य कटादिकार्योत्पत्तौ प्रत्यक्षानुपलम्मप्रतिपन्ना- भ्यामन्वयव्यतिरेकाभ्यां यथा कारणत्वमवधार्यते तथा ऽर्थस्यापि ज्ञानोत्पत्ती, यथा हि देवदत्तार्थी कश्चित्तद्गृहं गतः तनासन्निहितं न पश्यति देवदत्तं क्षणान्तरे चैनमायातं पश्यति पत्रान्वव्यतिरेकाभ्यां देवदत्तसदसखानु- यत्तिनी ज्ञानोत्पादानुत्पादाववधार्य मानसेन प्रत्यक्षेण चन्दनसुखवदस्य त. स्कारणतां प्रतिपद्यते । ननु धीरणकटयोः पृथगुपनम्भायुक्त एष न्यायः अर्थो ज्ञानास्टथङ् न क- दा चिदुपलभ्यते इति दुर्गमी तत्रान्वयव्यतिरेको, उच्यते-अयमेव पृथगुपल- म्भो यदसन्निहिते ऽथे न तद्विषयमबाधितं ज्ञानमुत्पद्यते इति, तदलमस्मिन्नवसरे ज्ञानवादगर्भचोद्योविभावयिपया भविष्यत्येतदवसर इति, यथा चेन्द्रियाणां करणानामन्वयव्यतिरेकाभ्यां शानकारणत्यम् एषमर्थस्य करणे पीत्युत्पन्नमह- ऐन दर्शितम्। प्रत्यक्षलक्षणस्य- सुखादिप्रत्यक्षाव्याप्तिनिरास:- नन्विन्द्रियार्थसन्निकर्पोत्पन्नपदेन सुखादिविप्रयं प्रत्यक्षं न संगृहीतं, नन सं. गृहोतं मनस इन्द्रियत्वात सुखादेरर्थस्य तद्प्राप्यत्वात् , भौतिकवाणादीन्द्रिय धर्मवेल शययात्तु मत्सस्तद्वनें परिगणनं न इवमिति । ।

·. न्यायमञ्जर्याम् सच्चेदं प्रत्यक्ष चतुष्टयत्रयदयसन्निकात्मवर्तते, सत्र वाइय रूपादौ विषये चतुष्टयसनिकर्षान् ज्ञानमुत्पद्यते प्रात्मा मनसा संयुज्यते मन इन्द्रियेण इन्द्रिय- मर्थनेति, सुसादौ तु अयसनिकज्ञानमुत्पद्यते तय चक्षुरादिव्यापाराभावान, श्रात्मनि तु योगिनो द्वयोरारममनसोरेव संयोगाग्ज्ञानमुपजायवे तृतीयस्य मावस्य माहकस्य वनाभावात् , तस्मात्सुखादिज्ञानसंप्रहादिन्द्रियार्थसन्नि कपोत्पामिलियुक्तमुरूम्, प्रात्ममनसोस्तु सदपि मानजनकत्वमिह न सूत्रित सर्वप्रमाणसाधारणत्वादिति। ज्ञानपदकृत्यम्-- ज्ञानमहणं विशेष्यनिर्देशार्थम, तस्य हीन्द्रियार्य सन्निकर्पोत्पन्नावादीनि वि- शेषणानि तानि असति विशेष्ये कस्य विशेपणानि स्युरिति, श्रय पा सुखादिव्यायत्ययं शनपदोपादनम् । इन्द्रियार्थसन्निकर्षात्पन्न हि सुखमपि भवतितन वजनक कारकचक्र प्रमाण मा भूज्जानजनकमेव प्रमाणं यथा स्यादिति ज्ञानमहणम् । वौद्धमतेन ज्ञानस्य मुखरूपत्वम्- अत्र शाश्याश्चोदयन्ति-न ज्ञानपदेन सुखादिव्यवच्छेदः कषु युक्त शक्यो या सुखादीनामपि ज्ञानस्थमावस्यात् , शानस्यवामी भेदाः सुखं दुःखमिच्छा द्वे. पः प्रयल इति, कारणाधीनो हि भावानां मेदा भवितुमईवि समानकारनाम- पितु भेदे ऽभिधीयमाने न कारणवं पदार्थानां नियत रूपमिति तदाऽऽकस्मि- करवप्रसङ्गः, तदुक्तम्- चदत्तपिणो भावास्तद्तद्रूपहेतुजाः। परसुखादि किमक्षानं विज्ञानामिन्नदेतुजम् ॥ इति । तस्माज ज्ञानरूपाः सुखादयः तदमिन्नहेतुजनादिति । स्वमतेन ज्ञानस्य सुखरूपताखण्डनम् । तदिदमनुपपन्नम्-प्रत्यक्षविरुद्धत्वादेवोः, सुखादिसंवेद्यमानमानन्दादिरूपत या अनुभूयवे ज्ञान विषयानुभवस्वमावतयेति प्रत्यक्षसिद्धभेदत्वात्कयमभेदे अ. नुमान क्रमते, अत एव इदमपि न पचनीयम् , एवमेवेदं संविद्रूपं हर्षवि. पादायनेकाकारविवर्त पश्यामः तत्र यथेष्ट सब्ज्ञाः क्रियन्तामिति, संविदो वि. षयानुभवस्वभावतयैव प्रतिमासात् सुखादेव विषयानुभवस्वभावानुस्यूतस्याप्र. विभासात, ज्ञानमेव विषयग्रहणरूप प्रकाशते न सुख दुःख वा, यस्तु सुखज्ञा. नंदुःखशानमिति प्रतिभासः स ज्ञानस्वभावभेदहव एव संशयज्ञान विपर्ययज्ञा- नामिविवत्, छमत्र संशयविपर्ययादी विषयानुभवस्वभावत्वमनुस्यूतमवमाति ·प्रमाणप्रकरणम् ७१ संशयो हि विषयमहणात्मको अनुभूयते अनिश्चितं तु विषयं गृहाति विपर्ययो- ऽपि विषयमहणात्मक एवं विपरीतमसन्त वा विषयं गृहणाति न तु विषयाह- रणवमावं सुखं दुःखं चानुभूयते, अन्य एवायं पायकस्वभाव अान्तरो धर्मः सुखदुःखादिरिति घटज्ञानवद्विषयतयैव ज्ञानं भिनत्ति न स्वभावभेदेन संशयव- दिति, तत्रैवत्स्यात् स्वप्रकाशत्वात्सुखादेर्न प्रायकस्वभावत्वम्, अतश्च ग्राह्यप्र- इरोभयस्वभावत्वाज ज्ञानमेव तदिति, मैवं वोच:, प्रकाशत्वं ज्ञाने ऽपि प्रति. तिनं प्रतिक्षेप्स्यते तत्कुतः सुखादो भविष्यति, न हि प्रहणस्वभावं कश्चित्सुख. मनुभवति ज्ञानवदिति। नन्वस्य प्रकाशत्वानभ्युपगमे सुखादेरुत्पादानुत्पादयोरविशेषात्सर्वदा सु. खित्वं न कदा चिद्वा स्यादिति, नैतदेवम्-उत्पन्नमेव सपदि सुखं गृह्यते ज्ञाने- नेति कथमनुत्पन्नान विशिष्यते, प्रत्युत स्वप्रकाशसुखवादिनामेष दोपः स्वप्र- काशस्य दीपादः सर्वान्प्रत्यविशिष्टत्वात् , क चित्सन्ताने स्वप्रकाशसुखोत्पादा. सेनैव स्वप्रकाशेन सुखेनान्यो ऽपि सुखी स्यागस्यापि सुखं नोत्पन्न मिति, किंच किमेकमेव ज्ञानं सर्वसुखदुःखाद्यशेषाकारभूषितमिष्यते उत कि चित्सुखात्मकं किं चिद् दुःखात्मकं ज्ञानमिति, आये पक्षे सर्वाकारखचितज्ञानोपजननादेक- स्मिन्नेव क्षणे परस्परविरुद्धसुखदुःखादिधर्मप्रबन्धवेदनप्रसङ्गः, उत्तरस्मिस्तु किब्चिस्सुखशानं किंचिदुःखज्ञानमिति यत्किं चित्सुखदुःखचि विषयानुभव- स्वभावमपि ज्ञानमनुभूयमानमेपितव्यमेव, तच्चन स्वच्छम् अपि तु केन चिद्- घटादिना विषयेणोपरक्तमन्वयव्यतिरेकाभ्यां च घटाद्यपजननापाये ऽमि योधस्वभावमनुवर्तमान प्रतीयते, दिदानी सुखज्ञानमप्यनुभूयमानं सुखेन विषयमावजुषा घटादिनेवोपरज्यते इति गम्यते न स्वरूपेणैव सुखात्मकं ततो मिनरूपस्य बोधमात्रस्वभावस्य ज्ञानस्यान्यदा हयत्वादिति, तस्मान बोधरूपाः सुखादयः, अभिन्नहेतुजत्वादिति चायमसिद्धो हेतुः समवायिकारणस्यात्मनः असमवायिकारणस्यात्ममन संयोगस्य अभेदे ऽपि निमित्तकारणस्य सुखत्व. ज्ञानत्वादेभिनत्वात् । ननु सुखोत्पादात्पूर्वमनाश्रयं सुखत्वसामान्यं कथं तत्र स्यात् , कश्चापि सुखहेतुभिः कारकैः संसर्गः असंसृष्टं च कथं कारकं स्यात् , उच्यते-सर्वसर्वगतानि सामान्यानि साधयिष्यन्ते इति सन्ति तत्रापि सु. खत्वादीनि योग्यतालक्षण एव चैषां सुखहेतुभिः कारकैः संसर्गः धर्माधर्मवत्, धर्माधर्मों हि सर्वस्य प्राणिनां सुखदुःखहेतोः जायमानस्य शाल्यादेः कार्यस्य कारणं तयोश्च तत्कारणैः बीजक्षितिजलादिभिः सह योग्यसैव संसर्गः एवं सुखत्वादीनामपि स्यात् , तस्मानिमित्तकारणभेदागिन्नानि ज्ञानसुखादीनि कार्याणि। , ·. न्यायपायाम् निमित्तकारणान्यत्वमपि कार्यस्य भेदकम् । विलक्षणा हि दृश्यन्ते घटादौ पाकजा गुणः ।। अपि च ज्ञानमिच्छन्ति न सर्वे ज्ञानपूर्वकम् । सुखदुःखादि सर्व तु विपयज्ञानपूर्वकम् ।। विषयानुभवात्पाद्या यत्रापि न सुखादयः । संत्रापि तेषामुत्पत्तो कारण विषयस्मृतिः ॥ क चित्तु सङ्कल्पोऽपि सुखस्य कारणतां प्रतिपद्यते, तस्मात्सर्व सुसादि ज्ञानपूर्वकमेव, शानमपि ज्ञानपूर्वकमेवेति चेद् उपरिष्टानिराकरिष्यमाणत्वान महि गर्भादौ मदमूायनन्तरं वा ज्ञानमुपजायमानं ज्ञानान्तरपूर्वकं भवतीति वक्ष्यामः, तेन सुखादीनां वैलक्ष्यण्योपपादनात सुखादिव्यवच्छेदस्य सिद्धत्वात् , अव्यामचारिपदाज्ञानलाभशङ्कासमाधाने-- व्यभिचाराव्यभिचारोहि ज्ञानस्य धमौनसुखादेरतस्तदुपादानात्तद्धर्मयोगि ज्ञानं लभ्यते एव किं ज्ञानप्रहणेन, नैतदेवम्-सुखायापि सव्यभिचारस्य दृष्ट. त्वात , किं पुनः सुखं व्यभिचारवटम् , यदेतत्परदाराभिमादिनिपिद्वाय. रंगसम्मवं सुखं तद्यभिचारि, ननु सुखस्य कीशो व्यभिचार;, मानस्यापि कोदशो व्यभिधारः, अवस्मिस्वथाभावः सुखस्यापि अतस्मिंस्तथाभाव एव, कि परपुरधिपरिरम्भ- सम्भवं सुखं सुखं न भवति, किं शुक्तिकायां रजतज्ञानं ज्ञानं न भवति, ज्ञानं तद्भवति कितु मिथ्या इदमपि सुखं भवति कि तु मिध्या। ननु न सुख मिथ्या तदपि ह्यानन्दस्वभावमेव, यद्येवं शुक्तिकायां रजव. ज्ञानमपि न मिथ्या तदपि हि विषयानुमवस्वभावमेव, ननु विषयानुभवस्वभावमपि तज्ञान विपयं व्यभिचरति, सुखमपि चाहि इदमानन्दस्वभावमपि विषयं व्यभिचरत्येव, किमसुखसाधनेन तजनितम् , ज्ञानमपि किमज्ञानसाधनेन जनितम् , मनु शानं ज्ञानसाधनेन जनितम् असत्येन प्रत्यक्षाधिवेन रजवादिना, सुखमपि सुखसाधनेन जनितम् असत्येन तु शाखयाधिवेन परवनितादिना, किं परवनिवादि न सत्यम् , तत्रापि शानजनकं सत्यम् , असत्यं प्रत्यक्षमा धिवत्वात , परवनिवापि सुखसाधनमसत्यं शास्त्रवाधितवान् । ननु शास्त्रेण किमत्र पाध्यते, ज्ञाने ऽपि प्रत्यक्षेण किं याभ्यते, विषयो मिध्येति ख्याप्यते, शास्त्रेणापि सुखस्य हेतुर्मिध्येति ख्याप्यते, किस विषयः सुखहेतुर्न मवति, यथा त्वेष विषयः कलुषस्य मानस्य हेतुस्तथा सोऽपि कल पस्य कटुविपाकस्व सुखस्य हेतुरिति तथाविधं सुखमपि व्यभिचारि भयत्येवे. .

·प्रमाणप्रकरणम् त्यलमतिकेलिना, तस्मात्समानन्यायत्वात्सुखे व्यमिचारितास्तीत्यव्यभिचारि- पदाग्ज्ञानं न लभ्यते। व्यवसायपदाज्ञानलाभसम्भवे विशेष्यनिर्देशार्थ ज्ञानपदम्-- अपर थाह-किमनेन डिम्मकलहेन मा भूव्यभिचारिपदाग्ज्ञानस्य लामरतथापि व्यवसायात्मकपदाल्लभ्यते एव ज्ञानं न हि सुखदुःखादयो व्यव. सायात्मका भवन्ति किं तु ज्ञानमेव तथाविधमिति, संशयव्यवच्छेदार्थ च त. त्पदमिति चेत , सत्यम्-सुखादिव्यवच्छेदमपि कर्तुमलमेव भवति व्यवसा. यात्मकम्पत्य सुखादिष्वसम्भवादिति, तदेवं सिद्धे ऽपि सुखादिव्यवच्छेदे कर्तः ध्यमेव ज्ञानग्रहणं विशेष्यनिर्देशार्थत्वात् , तस्य हि सर्वाणयमूनि विशेषणान्यु- पात्तानि तदनुपादाने निरालम्बनानि भवेयुः, श्रोतुश्च बुद्धिर्न समाधीयेतेति तेन पलाद्गम्यमानमेव कर्त्तव्यमेव ज्ञानग्रहणम् , अर्थाक्षिप्तस्यावचने प्रत्यक्ष प्रत्य- मित्येतावन्मात्रमभिधेयं स्यादन्यदल्लभ्यत एव, तस्माद्धमिनिर्देशार्थ युक्त ज्ञानपदम। अल्पपदेशपदकत्यम्- शब्दानामर्थसंस्पर्शित्वं शाक्यमवनिरासेन साधयिष्यते इति शब्दानुप्रवेश. वशेन व्यपदेश्य नाम ज्ञानमुपपद्यते इति तद्व्यवच्छेदार्थमव्यपदेशपदम् । तन वृद्धनैयायिकास्तावदाचक्षते, व्यपदिश्यते इति व्यपदेश्य शब्दकर्मता. मापन्नं ज्ञानमुच्यते यदिन्द्रियार्थसन्निकोदुत्पन्नं सद्विपयनामधेयेन व्यपदिश्यते रूपज्ञानं रसज्ञानमिति वद्यपदेश्य ज्ञान प्रत्यक्षफलं मा भूदित्यव्यपदेशप्रहणम्। अव्यदेश्यपदस्य कृत्यान्तरम्- सदिदमनुपपन्नम् हि नामधेयव्यपदेश्यत्वमप्रामाण्यकारणं भवति यदि हि तद्रपज्ञानं रसज्ञानं च विषयाव्यभिचारि नि.संशयं च तत्कथमप्रमा- णफलमुच्यते व्यभिचारादिदोषयोगे वा पदान्तरेण तत्प्रतिक्षेपात् किमव्यपदे- श्यपदेन, प्रमाणफलं च तद्विज्ञानमिदानीं कि प्रमाणप्रभवं भवद् न प्रत्यतफलम् एतत्पदप्रक्षिप्तत्वात् , नानुमानादिजन्य तलक्षण्यात्, नास्ति किं चित् पञ्चम प्रमाणमसङ्ग्रहो ऽस्य लक्ष्यस्य लक्षणेनेति प्रमाप्रमादः, तस्मादपव्याख्यानमै- तदिति व्यवच्छेद्यान्तरमव्यपदेश्यपदस्य वर्णयां चक्रुराचार्या:-शब्दार्थेषु स्थ- विरव्यवहारतो व्युत्पद्यमानो जन संशयावगमसमये संज्ञोपदेशकादयं पनस उ. च्यते इति वृद्धोदीरिताद्वाश्यात्पुरोऽवस्थितशाखादिमन्तमर्थ पनसशब्दवाच्यत- या जानाति, सदस्य ज्ञानमिन्द्रियजमपि न फेवलेन्द्रियकरणक भवितुमुचितम् , असति संज्ञोपदेशिनि शब्दे वदनुत्पादात्तेन शब्देन्द्रियाभ्यां सस्सूय जनित- १० न्या.

·. न्यायममर्याम् स्वादुमयजमिदं ज्ञान व्यपदेशाजातमिति व्यपदेश्यमुच्यते तदव्यपदेश्यपदेन ध्युदस्यते, न चेदं पञ्चमं प्रमाणमयतरति कि तु शाब्दमिवेतद्नुमन्यते लोका, सथा प कर्य पुनः जानीते भवान्पनसोऽयमिति पृष्टः प्रतिवक्ति मम देवदत्तेना- ख्यात पनसो ऽयमिति, न पुनरेवं विस्मृत्यापि प्रवीति चक्षुश मया प्रतिपलं पनसो ऽयमुच्यते इति, तदिन्द्रियान्वयव्यतिरेकानुविधाने सत्यपि शब्द एवा. प्रकरणम , अत एव सूत्ररता शब्दलक्षणं वर्णयता नेन्द्रियानुप्रवेशप्रतिधाय किमपि विशेषणमुपरचितम् , उपदेशः शब्द इत्येतावदेव लक्षणममिहितम् , अतश्चेन्द्रियानुप्रवेशे ऽपि शाददतामस्य मन्यते सूत्रकारः, इह पुनरव्यपदेश्य. विशेषणपदोपादानेन शब्दानुप्रवेशप्रतिपेधान प्रत्यक्षफनमेत ज्ञानं तस्मादेवं विधव्यपदेश्यविज्ञानव्यवच्छेदार्थमव्यपदेश्यपदमिति, अव्यपदेश्यपदस्य पूर्वोक्तायोजनस्य निराकरणम्- तदेवव्याख्यातारो नानुमन्यन्तै, यद्युभयनं ज्ञानमव्यपदेश्यपदेन व्यु- दस्यते तदपि नाप्रमाणप अप्रमाणलक्षणावीतत्वादिति, प्रमाणं भवत्कस्मिन्न. दुनिविशतामिति चिन्त्यम् । मनु शाब्दमिदं ज्ञानं तद्भावानुविधानतः । भवत्वक्षजमप्येतत्तद्धावानुविधानतः । शान्दै चोमयज वेति विरुद्धमभिधीयते । प्रमाणान्तरमेव स्यादित्यं तदपि पूर्ववत् ।। ननु लोक शाब्दतासस्य व्यपदिशति देवदत्वेनाख्यातं पनसो ऽयमिति व्य- पहारादित्युक्तम्, अहो लोकवरस: अधानो महानुभाव, न खलु लोकस्य व्य- पदेशकशरणा वस्तुस्थितयो भवन्ति, लोको हि ययारुषि ध्यपदिशति, नाना- मुनिजनसाधारणमपि तीर्य नन्दिकुण्डमिति किं न श्रुतवार भवान, हन्त वहि सूत्रकाराशयमनुसरन्तः शाब्दमिदं ज्ञानं प्रतिपयामहे यदयं सूत्रकार प्रत्यक्षे रान्दानुप्रवेशव्यवच्छेदाय विशेषगमिदमुपदिशति शब्द तु नेन्द्रियन्युदासाय कि निविशेषणमुपादत्ते स पश्यति करणान्तरानुभवेशे ऽपि ताब्दमेव ज्ञान- मिति, उच्यते- मनुवरसूत्रकारोऽपि न धर्मस्योपदेशकः । येनेतदनुरोधेन तस्य याम शादताम् । वातुस्थित्या तु निरूप्यमाणमिन्द्रयान्वयव्यतिरेकानुविधायित्वादिविज्ञान न प्रत्यक्षतामनिवर्तते, ततश्च व्युदस्यमान प्रमाणन्तरमेव स्पृशेत। तस्मादुमयजज्ञानव्युदासानुपपत्तितः। व्याख्या मगचन्तरेणास्य पक्षस्येयं विधीयते ॥

·- - प्रमाणमकरम् वाच्यार्थप्रत्यये वाचकशब्दस्य विपयतया प्रसक्ता. संभवदोपवारणार्थमव्यपदेश्यपदम् - असम्भवदोषव्यवच्छेदार्थमव्यपदेश्यपदोपदानम् , एवं हि परो मन्यते स. ति लक्ष्ये लक्षणवर्णनमुचितम् इह तुलक्ष्यमाणं प्रत्यक्षमिन्द्रियार्थसन्निकर्योत्पन्न नाम न किं चिदस्ति, गौरित्यादिज्ञानानां शब्दावच्छिन्नवाच्यविषयवेन शाब्द. त्वात, इह हि विषयव्यतिरेकेण ज्ञानानामतिशयो दुरुपपादः बोधस्वभावस्य सर्वान्प्रत्यविशिष्टत्वात्, तत्र यथा दण्डीति शुक्ल इति वा प्रत्ययो विशेषणावच्छि- नविशेष्यविषयतया सातिशयत्वमश्नुते तथा गौरित्यादिप्रत्ययो ऽपि वाचकाव- च्छिन्नवाच्यविषयत्वात्साविशयत्वं भजतेशब्दावच्छिन्नवाच्यविषयत्वाच्च शाब्द एप प्रत्ययः तयतिरिक्तकरणकार्यवानुपपत्तः, न हीन्द्रियकरणमिदं शान भवि. तुमर्हति चक्षुषो विशेषणाविषयस्वाद्विशेष्ये च श्रोत्रस्यासामर्थ्यात् , न घ युग पदिन्द्रियद्वयद्वारकमेकमुत्पद्यमानं ज्ञानं क चिदृष्टम्, तत्रैतत्स्यात्, मानसमिद शानं सुगन्धियन्धूकबोधवनविष्यति, उक्तमत्र शब्दलिङ्गादिकरणान्तरव्या- पारविरतौ कार्यमुपजायमानं केवलमनःकरणमिति कल्प्यते न तत्सम्भवे ऽपि, तथा हि सति मानसमेवैकं प्रमाणं स्यादिति, अस्ति धान शब्द एव करणम् स हि सहस्रकिरणवदात्मानं च विषयं च प्रकाशते इति, तस्मादिन्द्रियविषये ऽपि गौरित्यादिज्ञानमुत्पद्यमानं शाब्दमेवेत्यवधार्यते । ननु सङ्केतावगमसमये गौरित्यादिशब्दः श्रुत आसीत्स इदानीमतिक्रान्त इति कथं तस्कृत एष प्रत्ययः स्यात्, उच्यते तदानीमश्रयमाणस्य शब्दस्य स्मृत्यारूढस्य तत्प्रत्ययहेतुत्वात्, तच्छुतावपि किं सर्वे वर्णाः प्रत्यक्षगोचराः। विशेषः को अन्त्यवर्णेन गृहीतेन स्मृतेत वा।। तदेवं स्मृतिविषयी कृतशब्दजनित एप प्रत्यय इत्यभ्युपेतव्यः, यथा परोक्षे ऽपि शब्द उच्चरित आत्मानं प्रकाशयत्यर्थ च तथा प्रत्यक्षे विषये स एव स्मर्य- माण आत्मानमर्थ च प्रकाशयतीति, वाचकावच्छिन्नवाच्यप्रतिभासश्चैवंवि- धासु धुद्धिषु नूनमेषितव्यः, यथाऽऽह वृद्धः सब्जिवं केवलं परम्'इति, सब्जि- त्वमिति मत्वर्थीयप्रत्ययान्तादुत्पन्नो भावप्रत्ययः संबन्धमाचष्टे सञ्ज्ञासब्ज्ञि. संबन्धः सब्ज्ञित्वमिति, कृत्तद्वितसमासेपु संबन्धाभिधानमित्यभियुक्तस्मरणात् , सल्ला च शब्दः सो ऽयं शब्दविशिष्टार्थप्रतिभास उक्तो भवति, न च शब्दानुः सन्यानरहितः कश्चित्प्रत्ययो दृश्यते, अनुलिखित शब्दकेष्वपि प्रत्ययजन्ततः सामान्यशब्दसमुन्मेपसम्भवात् तदुल्लेखव्यतिरेकेण प्रकाशात्मिकायाः प्रतीते. . रनुत्पादात् , तथा ऽऽद भर्तृहरि:- ·७६ নামজা न सोऽस्ति प्रत्ययो लोके यः शब्दानुगमाहत । अनुविद्धिमिव ज्ञानं सर्वशब्देन गृह्यते ।। तस्मात्प्रत्यत्तस्य लक्ष्यस्यासद्वात्कस्येदं लक्षणमुपान्तमिति असम्भव- दोपमाशङ्कयाह सूत्रकारः अव्यपदेश्यमिति, वदिदमविदिवपदपदार्थसंवन्धस्य शानमुत्पद्यते विदितसंयन्यस्यापि वा यत्प्रथमानसनिपातसमये एव ज्ञानमतु. लिखितशब्दकं शब्दानुस्मरणे हेतुभूतमुपजायवे वदशाब्दम् अशब्दावच्छिन्न. विषयमव्यपदेश्यमिन्द्रियार्थसन्निकर्षककरणमविकल्प प्रत्यक्षम्, न च शब्दकृता बुद्धीनां प्रकाशस्वभावता, स्वत एव तासामेवंरूपत्वात, न व निर्विकल्पकसमये यत्किं विदिदमित्यादिसामान्यशब्दोल्लेखः को ऽपि कैश्चिदनुभूयते वस्माइ गो. रित्याविज्ञानानां शान्दवे ऽपि तथाविधस्य ज्ञानस्य लक्ष्यस्य सद्भावान्न व्यर्थ लक्षणमित्येवमसम्मवदोपनिराकरणार्यमव्यपदेश्यपदमिति, वाच्यार्यपत्पये वाचकशब्दस्याविषयवेनासम्भवदोषनिरासः- तदेतदापार्या न आमन्ते न गौरित्यादिक्षानमिन्द्रियार्यसन्निकर्पोत्पन्नमपीद गादमिति वकुं युक्तम् न पान शब्दावच्छिन्नार्थः प्रकाराने स्थाविधार्थमहणे करणाभावाद्, विशेषार्थप्रमिती सावच्छन्दः करणम् , विशेषणभूतस्य तु शब्द. स्य महणे किं करणमिति निरूप्यताम्, न श्रोत्रं विरम्य व्यापारासंवेदनात् संबन्धप्रणादू व स्मर्यमाणशब्दयोजनया जायमाने गौरित्यादिज्ञाने श्रोत्रं करणमाशक्षितुमपि न युक्तम्, नापि मनो बाह्यकरणनिपेक्ष माो विपये धियः माधातुमलम् अन्धाधभावप्रसगात् । ननु शब्द एव करणमित्युक्त तस्किमपरफरणाशनेन, मैवम्-एकस्य कारकस्यैकस्यामेव क्रियायां कर्मकरणभावानुपपत्तेः, सवितृप्रकाशवदिवि चेद् म क्रियाभेदाद् यत्रासौ करणं न तत्र कर्म यत्र वा कर्म न तन करणमिति, घटादिविषयप्रमिविजन्मान करणमेव तरणिप्रकाशो न कर्म वद्महणकाले तु कर्मेवासो न करणम , किं तहि सत्र करणमिति चेत् केवलमेव चक्षुरिति घूमः बालाकमहणे चक्षुषः प्रकाशान्तरनिरपेतत्वात , कथमेवमिति चेद् अपर्य- नुयोज्या हि वस्तुतिः घटादिहणे चक्षुरुयोतमपेशवे नोयोताहणे इति कमनुयुब्जमहे, सो ऽयं सूर्यप्रकाशः प्रकाशान्वरनिरपेक्षचारिन्द्रियप्रयमगृहीतः चिरमबतिष्ठमानस्वदिन्द्रियमाझा एकविषये गृह्यमाणे करणतामुपयातीति युक्तम् , घान्दस्तु क्षणिकः श्रोनेन्द्रियमाास्तदिवरपरिच्छेदे विषये पदवगमक्रियायां है. रणीभूय भूपत्वस्यामेव क्रियायां कथमिव कर्मभावमनुमवेत् , शब्दो हि धूमादिक्दुमय एक सोपेयः स उपायस्वात्प्रथम गृह्यतां नाम न रपेयमहणकाले पुनर्मक्षयमईति धूमबदेवेति, एवं स्मर्यमाणो ऽपि शब्दो यथार्थमनीतिकारणं ·प्रमाणप्रकरणम् स्युक्तम्, तत्रापि प्रथमं शब्दमरणं ततः शब्दार्थसम्प्रत्ययो भवति नतरां तत्रार्थप्रती- तिवेलायां शब्दग्रहणं सम्भाव्यते, वस्मानास्ति वाचकविशेपितवाच्यप्रतिभासः, अपि च गौरित्यादिज्ञानमिन्द्रियार्थसन्निकपीन्वयव्यतिरेकानुविधायि प्रसभं त. स्कथं शाब्दमित्युच्यते । शब्दस्मरणसापेक्षं यस्योत्पादकमिन्द्रियम् । तदेव यदि वे शाब्दमहो नैयायिको भवान् ।। ननु शब्दावच्छिन्नमर्थ न चक्षुः श्रोत्रयोरन्यतरदपि करणं ग्रहीतुमलमि. भोः साधो चक्षुरेवैनं ग्रहीष्यतीति कथं न पे । ननु नाविपये युक्तमिन्द्रियस्य प्रवर्त्तनम् । तेन शब्दविशिष्टार्थशान नेन्द्रियजं ब्रुवे ।। मरीचिघु जलज्ञानं कथमिन्द्रियजं तव । तत्रापि हि न सोयेन सनिकों ऽस्ति चक्षपः ।। ननु च स्मृत्युपारूढमुदकं तत्र गृह्यते । इहापि स्मृत्युपारूढः शब्दः कस्मान्न गृह्यते ।। ननु शब्दो न नेत्रस्य कदा चिदपि गोचरः । असंनिहितमप्यम्बु किं वा भवति गोचरः ।। नन्वेकेन्द्रि यवादः म्याचक्षुषा शब्दवेदने । अत्रापि सर्वबोधः स्यादसन्निहितवेदने । ननु ध मरीचिजलज्ञानं भ्रान्तमिति कथमिह दृष्टान्तीक्रियते, कथमस्य भ्रा. न्तत्वं किमनिन्द्रियजत्वादुत व्यभिचारित्वात् , तनानिन्द्रि यजत्वेनास्य भ्रान्त. तायामिन्द्रियार्थसन्निकर्पोत्पन्नपदेनैव निरासादव्यभिचारिपदमनुपादेयमिति, तदुपादानात्तु व्यभिचारित्वेनात्य भ्रान्तत्वमिति नूनमिदमिन्द्रियजमसन्निहितस. लिलयानमभ्युपगन्तव्यम् । यथा चाविपये तस्मिन्नारे नयनजा मतिः । वथा वाचकसंस्पृष्टे वाच्ये किमिति नेष्यते ।। यथा च तव कालादि नीरूपमपि चादुषम् । तथा शब्दानुरक्तो ऽपि किमित्यर्थो न चाक्षुषः ।। एवं हीन्द्रियव्यतिरेकानुविधानमन न वाधितं भविष्यति । ननु घातुपतां शब्दे न जीवन्वक्तुमुत्सहे । त्यजेन वाचकोपेवबाच्यावगमदुग्रहम् ।। अपि चामुष्य शाब्दत्वे संबन्धमहणं कथम् । न चागृहोतसंबन्धः शब्दो मवति वाचकः॥

·न्यायमञ्जयाम् निर्विकल्पकविज्ञानविषये न च तद्ग्रह । शाब्दपक्षे तु निक्षिप्त भवता सविकल्पकम् ॥ सबन्ध शक्यते योद्ध न च मानान्तराद्विना । शादमानेन वद्बोये भवेदन्योन्यसत्रयम् ॥ नच शब्दोपरक्ते ये सबन्ध बुध्यते जन । गा शब्दयाच्यो गोशब्द इति हि ग्रहण भवेत् ।। वाच्यस्य हि गवादेगोंशब्दविशेषितस्य वाच्यत्वाद्वाच्यो ऽर्थ इव गोशब्दो ऽपि वाच्यतामवलम्पते। यदि च स्वानुरागेण वाचकाद्वायदेदनम् । लिङ्गादपि भवेद् बुद्धि स्वावच्छेदेन लिशिनि ।। अथ धूमान्वितत्वेन न वहिरवगम्यते । इहापि शब्दयोगेन गादिनः गम्यते ।। न चास्ति वस्तुनो धर्मो वाच्यता नाम कश्चन । यदि स्यानिर्विकल्पे ऽपि प्रतिभासेत रूपवत्।। अर्यासस्पर्शिन शब्दा-कथयन् दुष्टसौगत । प्रत्यक्षास्त्रेण भेत्तव्य स कथ इन्यते यया ॥ प्रत्यक्षाविषये वृत्ति शब्दाना भवत फुत । तेषा यद्विपये वृत्तिस्तद्धि शाब्दीकृत यया ।। अपि च विषयभेदेन प्रतिभासभेदोमवतीति दुराशया शब्दविशिष्टमार्थ नि विकल्पात् सविकल्पस्य विषयमधिक पश्यति भवाननेनैव च वर्मना ऽवतरम्पर शब्दाभ्यास न पश्यतीति को ऽय व्यामोह , सस्व वचनीयो ऽसि सवृत्त 'मधु पश्यसि दुर्बुद्धे प्रपातं नैव पश्यसि' इति । सस्माद्गौरिति विज्ञानं प्रत्यक्षमवधार्यताम् । शब्दस्मरणसापेक्षधचरिन्द्रियनिर्मितम् ।। माजसत्व तु यत्तस्य नष्यत युक्तमव ता। सद्भावानुविधायित्वाद् याहोन्द्रियजमेव सत् ।। शब्दस्य विशेपणतया प्रत्यक्षविपयत्वेन प्रसक्तासम्मवदापवारणा थमव्यपदेश्यपदम्-- नन्वेव गौरित्यादियोधेपु वाचकावनिप्रवाच्या भत्र पुन प्रवरा प्राहु, तिभासे सर्वप्रकारमपाक्रियमाणे प्रथमावसन्निपारसमयमासादितसदाधनिईि पकवेदनलक्षण्य कथमपा भवेत्, न हि विफ्यातिशयमन्तरेण प्रतिभासाति ·प्रमाणपकरणम् शयो भवितुमर्हति, दण्डीति दण्डविशिष्ट पुरुष प्रतिभासते इतरथा न केवल पुरुषप्रतीतेरेपा प्रतीतिविशिष्यते उभयप्रतिभासे ऽपि न दण्डपुरुषाविति प्रतीते: विशेषणविशेष्यभावस्य नियामकत्वात् । पूर्वापरचिरक्षिप्रक्रमाद्यवगमेष्वपि । दिकालादिविशिष्टोऽर्थ स्फुरत्यतिशयग्रहात् ॥ प्रत्यक्ष किं स कालादि प्रतीति पृच्छ कि मया। गृह्यते तद्विशिष्टोऽर्थ स च नेत्येतद्भुतम् ॥ एतेन समवाये ऽपि प्रत्यक्षत्य प्रकाशितम् । इहेति तन्तुसबद्वपटप्रत्ययदर्शनात् ॥ अय पट इति प्रत्ययादिह तन्तुपु पट इति विलक्षण एष प्रत्यय सन्तुपट. संबन्धस्य विशेषणस्याप्रत्यक्षताया न केवलपटप्रत्ययाद्विशिष्यतेति, अथ मतम् उपायभेदात्प्रतीतिभेदो भवति दूराविदूरदेशव्यवस्थितस्थाण्वादिपदार्थप्रतीतिवत् सस्कृतासस्कृवातकरणविषयबोधवद्वेति, तदसाप्रतम्, उपायभेदे ऽपि तदासि हे , उपायो बुद्धावतिशयमादधाति न विषये विषयावगतिसमये च न बुद्धिरव. भातीति नैयायिका , तदयमतिशयो यदधिकरणस्सा न प्रतिभासते बुद्धि यश्च तदानीमवभासते विषय तत्रातिशयो नास्ति दृश्यते चातिशयसवेदनमिति सङ्क- र पन्था, न च दूराविदूरदेशत्तिनि पदार्थे प्रतीतिरुपायभेदाद्विद्यते, सापि हि विषयमेदादेव भिद्यते। दूराद्धि वस्तुसामान्य धर्ममानोपलक्षितम् । अदूरतस्तु विस्पष्टविशेषमवसीयते ॥ यथा माघेन वर्णितम्- चयस्विपामित्यवधारितं पुरा सत शरीरीति विभाविताकृतिम् । विमुर्विभक्तावयव पुमानिति क्रमादमु नारद इत्यबोधि स ॥ क्रियान्तराणा वैचित्र्ये यद्वा तद्वा ऽस्तु कारणम् । भेदी ज्ञानक्रियायास्तु कर्मभेदनिवन्धन ॥ शब्दस्य विशेषणतया प्रत्यक्षाविपयत्वनासम्भवदोपनिरास:- तदेतदाचार्या प्रतिसमादधते-न विषयभेदादेव प्रतिभासभेद कि तूपाय. भेदाद्भवत्येव, यश्च चोदित विषयप्रतिभासकाले तत्प्रतिभासाप्रतिभासादतिशयव. चने सङ्कट पन्या इति तदविदितनैयायिकदर्शनस्यैव चोद्यम् , ज्ञानोत्पाद एव विषयस्य प्रत्यक्षतेति नो दर्शन न ज्ञानग्रहणमिति, तर यथा पुरुष इति निरति. शयज्ञानमानोत्पादे तावन्मानविषयप्रत्यस्ता भवति न तत्र ज्ञान प्रकाशते अगृ. हामाणे ऽपि ज्ञाने विषय एवं प्रतिभासते एव दण्डीति शुलवासा इवि विशेष ·न्यायमञ्जयोम पक्षानाम्युपायातिशयवशात् सातिशयप्रत्ययजनने सदाहणे स एव विषया ऽव. भासते इति कियानेप सङ्कटः पन्थाः, क्या च दण्डोति पुरुषप्रवणैव मतिः को एण्डी पुरुषः कः युरुपो दण्डीति सामानाधिकरण्येन नि: सन्धियन्धस्य पुंस एव प्रतिमामात्र, एवं दण्डिन भोजय दण्डिने देहीति भोजनादिकार्ययोगित्वं न दण्डे दृश्यते ऽपि तु पुंस्येव, ननु दण्डी पर्ववमारोहतीति दण्डे ऽपि कार्यान्वयो दृश्यते लोके वेदे ऽपि दण्डी मैत्रावरुण: प्रेपानन्याहेति प्रैषानुवचनस्य वचनान्तरतः प्राप्तेर्दण्डवि. धानार्थमेवटाक्यं भवति यथा लोहितोष्णीपा ऋत्विजःप्रचरन्तीति श्येनादौ. स्विजां प्रकृतिवद्भावेन प्राप्तानां लोहितोप्योपविधानमात्रमेतद्भवति, उच्यते- भववेवं किंतु दण्डमवम्ब्य पुरुषः पर्वतमारोहति न दण्डो निश्चेतनः वेदे ऽपि दण्डपाणिः पुरुषः त्रैषाननुमापते न दण्डः न लोहिता उष्णीपाः प्रचरन्ति किं तु अन्यपदार्थीभूता विज एवेति सर्वत्र विशेष्यप्रवणैव मतिः उभय. प्रतिभाने तु दण्डपुरुषाविति स्यान्न दण्डीति, विशेषणविशेष्यमावस्य नियाम. फत्वादिति चेत् सेयं विशेष्यप्रवण मतिरुक्कैव भवति, विशेषणस्य विशेष. रणत्वेनैवोपसर्जनत्वाद्दण्डो ऽस्यास्तीति पुरुप एवोच्यते न दण्डपुरुषो, एवं पूर्वापरादिप्रत्ययाविरक्षिप्रादिप्रत्यया इह तन्तुपु पट इत्यादिप्रत्ययाश्च दिक्का. लसमवायमाहिणः, त इमे दिकरलसमवायाः सामग्न्यन्तर्गताः सन्तः प्रत्यया- तिशयमादधति न तद्विषये भवन्ति पटादिद्रव्यवत् , एवं पवनायनुमेयगुरुत्वा. दिकारणभेदजनिवा गुरुः पापाण इत्यादिप्रत्ययाः परोक्षविशेषर्ण विशेष्यगवल. म्यत्वे इत्यलं विस्तरेण । तस्माद्गौरित्यादिज्ञानं न वाचकावच्छिन्नवाच्यविषयम् अतश्च न शान्दै तत् , अपि तु सुस्पष्टं प्रत्यक्षमेव, तस्मिंश्च लत्तिवे सति लक्षणवैयर्यशङ्काकर. णाभावानासम्भवदोपनिराकारणार्थमव्यपदेश्यपदम् । अव्यपदेश्यपदस्याचार्यमतेन प्रयोजनप्रदर्शनम् -- किमर्थ तोदमस्तु, उक्तमाचार्य: उभयजज्ञानव्यवच्छेदार्थमिति, ननु तदपि प्रत्यक्षमवेति, अनपोह्यमुक्तम् , पुरोऽवस्थितगादिपदार्थस्वरूपमात्रमहणनि- धितसामर्थ्यमत्र प्रत्यक्षम , गोशब्दवाच्यताशं तु संज्ञाकमोपदेशी शब्द एव प्रमाणम् , यद्यपि शब्दार्थसम्बन्धपरिच्छेदै गत्यन्तरमपि सम्भवति तथाऽपि यत्र तावत संज्ञिनं निर्दिश्य सब्ज्ञा वृद्धरुपदिश्यते गोशब्दवाच्यो ऽयं पान सशब्दवारयोऽ यमिति तत्र सद्वाच्यतापरिच्चंदे स एव कारणम् । अत एव च लोकोऽपिशाब्दत्वमभिमन्यते । शब्दोपरचितापूर्वज्ञानाविशयतोपितः ।।

·प्रमाणप्रकरणम् तच्छन्दवाच्यताज्ञप्तिविना संज्ञोपदेशिनः । शब्दान्नेति स एवान सत्यप्यक्षे प्रकर्पभाक् ।। अतः सूत्रकृताऽप्यन्त्र शब्दाविशयदर्शनाद् । व्यधायि तव्यवच्छेदो न तु धर्मोपदेशिना ।। तस्मादुभयजज्ञानव्यवच्छेदार्थमेवेदं पदमिति । अव्यपदेश्यपदस्य मतान्तरेण प्रयोजनप्रदर्शनम्-- अन्ये मन्यन्ते यदि संकेतग्रहणकाले भाविनः संज्ञोपदेशकवचनजनित. स्योमयजशानस्य व्यवच्छेदकमिदं वर्ण्यते पदं तदा तदव्यवहारकाले ऽपि ययं गौरिति सकेसमहणकालानुभूतदेवदत्ताधुदीरितसंशोपदेशकवचनस्मरण- पूर्वकं विज्ञानमुत्पद्यते सदायुभयजमेवेति कथमनेन न व्युदस्यते । ननु तत्र शब्दस्मरणं कारणं न शब्दः संकेतकाले ऽपि शब्दरमरणमेव कारणं न हि क्रमभाविनो वर्णा युगपदनुभवितुं पार्यन्ते अन्त्यवर्णे तु गृहय. माणे स्मर्यमाणे वा किं शब्दव्यापारो विशिष्यते । ननु व्यवहारकाले गवादिनामधेयपदमानमेव स्मर्यमाणमिन्द्रियेण सह सविकल्पप्रत्ययोदये व्याप्रियते संकेतकाले तु संशोपदेशि वृद्धवाक्यमिति चेन्म। वम् , व्यवहारकाले ऽपि संज्ञोपदेशक वृद्धवाक्यमेव स्मर्यते तदस्मरणे तच्छ- ब्दवाच्यताऽनवगमात् , अस्य गौरिति नाम देवदत्तेनोपदिष्टमासीदित्येवमनुस्मृ. त्य गोशब्दवाच्यतयैवं व्यवहरतीति वाक्यस्मरणजमेवेदं शानम् । तस्मादस्यापि तद्वाक्यं संशाकर्मोपदेशकम् । हेतृतामुपयातीति शाब्दमेवदपीप्यताम् ।। एवमस्त्विति चेच्छान्वमेवं सति तपस्विनाम् । नैयायिकानामुत्पन्न प्रत्यक्ष सविकल्पकम् ॥ यत्र मार्गान्तरेणापि संकेतशानसम्भवः । तत्राप्यनेन न्यायेन शाब्दता न निवर्तते ।। नैयायिकानां च सविकल्पप्रत्यक्षमयाः प्राणा: वस्मानोमयजस्य शान्दत्वं शानस्य वक्तव्यम, सबन्धाधिगमस्तु नानाप्रमाणकः, तत्र स्वे स्खे विषये त. त्तरप्रमाणं प्रवर्तते, यथाह मट्ट. संबन्धस्त्रिप्रमाणक इति, तस्मान्नकस्य शब्दस्य भार आरोपणीयः , प्रत्यक्षं तु संकेतग्रहणकाले ऽपि स्वविषयमाहकम् इदानी. मपि व्यवहारकाले ऽपि वत्स्वविषयग्राहकमिति नोमयजज्ञानव्यवच्छेदपक्षो निरवद्यः, तस्माद्वरं जरनैयायिककधितशब्दकर्मतापनज्ञानव्यवच्छेद एवाश्री. यताम् , तत्र तावत्कर्मणि कृत्ये कृते व्यपदेश्यशब्दो यथार्थतरो भवति । ननु चत्र चोदितं न तादृशं ज्ञानमप्रमाणं न पञ्चमं प्रमागमिति, सत्यम् , ११ न्या. - ·न्यायमअर्याम् अयं तु वेपामाशयः, रूपादिविषयग्रहणाभिमुखं हि तदक्षजं शानं प्रमाणं या फलं वाच्यते यदा तु वदेव शब्देनोच्यते रूपक्षानं रसशानमिति तदा रूपादिशा नविषयमहणव्यापारलभ्यां प्रमाणतामपहाय शब्दकर्मताऽऽपत्तिकवां प्रमेयताम- वावलम्यतइति न तस्यां दशायां त प्रमाणमिति कुतः पञ्चमप्रमाणप्रसङ्ग इति, अपर आह, सविकल्पकस्य शब्दसंकल्पकत्य शब्दसंसर्गसापेक्षजन्मनः प्र. त्यतज्ञानस्य_शाब्दतां पूर्ववदाशङ्कय तस्यैवाशाब्दतां दर्शयन्यव्यपदेश्यपदेन सू. वकारः, प्रत्यक्षमेव तज्ज्ञानमिन्द्रियान्वयव्यतिरेकानुविधायित्वाव्यपदेश्यम- शाब्दमित्यर्थः। स्पष्टत्वाद् वाचकाभावादिन्द्रियानुविधानतः । लोकस्य संमतत्वाच्च प्रत्यक्षामिदमिष्यते ॥ शन्दानुस्मृतिसत्वे ऽपि न शाब्दं शानमीदृशम् । शब्दस्मृतिः सहायः स्यादिन्द्रियस्य प्रदीपवत् ।। नन्वेवं सविकल्पस्य प्रत्यक्षत्वे प्रसाधिते । नेदानी संगृहोतं स्यात्प्रत्यक्षं निर्विकल्पकम् ।। यच शब्दानुवेधेन शाब्दत्वं सविकल्पके। कश्चिदाशढते तस्य प्रविशब्दो ऽयमुन्यते ।। यत्र शब्दानुवेधे ऽपि प्रत्यक्ष शानमिप्यते । तत्र वस्पर्शशून्यस्य तथात्वे का विचारणा || निर्विकल्पकवत्तस्मात्प्रत्यक्ष सविकल्पकम् । समनहीच्च तदिदं पदेनानेन सूत्रकृत् ।। इत्याचार्यमतानोह दर्शितानि यथाऽऽगमम् । यदेभ्यः सत्यमाभाति सभ्यास्तवलम्ब्यताम् ।। अव्यभिचारिपदफुत्पप्रदर्शनम् - अव्यभिचारिमहणं व्यभिगरिज्ञानन्यवच्छेदार्थम् , यथा भीष्मे सपति ल. लाटन्तपे तपने वन्मरीचियु चतुरमूघरभुवमभिहत्य समुत्फलिवेपुवरङ्गाकार. धारिषु यद् वारिधिशानं तदतस्मिंस्तदिति प्रणाद् व्यभिचारि भवति तदनेन पदेन व्यवच्छिद्यते न तत्प्रत्यक्षमिति, तत्र च निर्विकल्पकमपि प्रथमनयनसनि- पावजमानमुदकसविकल्पकशानजनकमुदकमाशेव न यथा तथा प्रयागताः कथ- यन्ति मरीचिविषयमविकल्पक मानमुदकसविकल्पकजननादप्रमाणमिति निवि. कल्पावस्थायामविचारयत एव प्रथमोन्मीलतचक्षुपो भगिति सलिलप्रतिमासाम् अथ बोवोचकोल्लेखर्विका अपि सविद नैवेन्द्रियार्यजन्यत्वं जहतीप्युपपा. दितम् , तस्मात्सविकल्पकमविकल्पकं पायदतरिमस्तदिति ज्ञानमुत्पर छामि नारि तद व्याव_मिति । - ·प्रमाणप्रकरणम् ननु मरीचिपु जलज्ञानमविद्यमानसलिलावभासित्वादनिन्द्रियार्थसन्निकर्षः जमतश्चेन्द्रियार्थसन्निपात्पन्नपदेन तव्युदाससिद्धेः किमव्यभिचारिपदेन नैवदेवम्- तस्येन्द्रियार्थजन्यत्वं सिद्धं तद्भावभावतः । न धनुन्मीलितानस्य मरौ सलिलवेदनम् ।। अों ऽपि जनकस्तस्य विद्यते नासत. प्रथा । सदालम्बनचिन्तां तु विधा ऽऽचार्याः प्रचक्रिरे ।। कैश्चिदालम्बनं तस्मिन्नुक्तं सूर्यमरीचयः । निगूहितनिजाकाराः सलिलाकारधारिणः । तत्र तरङ्गादिसामान्यधर्मग्रहणे सति न स्थाणुपुरुपवदुभयविशेषा न च सन्निहितमरीचिविशेषाः स्मरणपथमवतरन्ति किं तु पूर्वोपलब्धविरुद्धसलिल. पतिनो विशेपास्तत्स्मरणाच्च स्थगितेपु स्वविशेषेषु मरीचयः स्वरूपमुपदयितु. मशक्नुवन्त. तोयरूपेणावमासन्ते । अन्ये त्वालम्बनं प्राहुः पुरोवस्थितधर्मिणः । सादृश्यदर्शनोद्भूतस्मृत्युपस्थापित पयः ॥ यत्र किल ज्ञाने यद्रूपमुपप्लवते तत्तस्यालम्बनमुच्यते न सन्निहितम् , न चैकान्तासत. खपुष्पादेः ख्यातिरवकल्पते इति देशान्तरादौ विद्यमानमेव स.. लिलं सदृशदर्शनप्रबुद्धसंस्कारोपजनितस्मरणोपारूढमिहावलम्बनीमवति । अन्यदालम्बनं चान्यत्प्रतिभातीति के चन । आलम्बनं दीधितयस्तोयं च प्रतिभासते ॥ कर्तृकरणव्यतिरिक्तं ज्ञानजनकमालायनमुच्यते इति न परमाण्वादौ प्रस:, तिरिति, तदिदं पक्षत्रयमप्युपरिष्टान्निपुणतरं निरूपयिष्यते, तदेवं बाह्येन्द्रिया र्थान्वयव्यतिरेकाऽनुविधायिनां विभ्रमाणामिन्द्रियार्थसन्निकर्पोत्पन्नपदेन निरसि. तुमशक्यत्वाद् युक्तमव्यभिचारिपदोपादानम् । यस्तु मानसा विभ्रमा बाह्येन्द्रियानपेक्षजन्मानः तेषां सत्यमिप्यते एवेन्द्रि यार्थसन्निकर्षपदेन पयुदसनमिति न तदर्थमव्यभिचारिपदोपादानम् , तद्यथा- विरहोद्दीपितोदामकामाकुलितदृष्टयः । दूरस्थामपि पश्यन्ति कान्तामन्तिकवर्तिनीम् ॥ नन्वेवम्प्रायेपु निरालम्बनेषु विभ्रमेषु कुतस्त्य आकारः प्रतिभाति, उच्यते- श्राकारः स्मृत्युपारूढः प्रायेण स्फुरति भ्रमे । स्मृतेस्तु कारणं किं चित्कदा चिद्भवति क चित् ।। क चिसशविज्ञान कामशोकादयः क चित् । कचित्त्वदर्शनाभ्यासः तिमिरं चक्षुपः कचित् ॥ . .

·न्यायमञ्जर्याम् क चिन्निद्र। कचिच्चिन्ता पातूनां विकृतिः कचित अलक्ष्यमाणे वद्धतावष्टं स्मृतिकारणम् ।। बालस्येन्दुद्वयज्ञानमस्ति नास्तीवि वेत्ति का । अस्तिस्त्रे ऽपि स्मृतौ हेतुमदृष्टं तस्य मन्वते । नूनं नियमसिद्ध्यर्थं जनकल्यावभासनम् । न चैकान्तासतो दृष्टा ज्ञानोत्पादनयोग्यता । नप सन्निहितं वस्तु वत्रास्ति वनितादिकम् । तेनेदं स्मृत्युपारूढमबमावौति मन्वते ।। तत्राधेन पदेनैताः स्वान्तःकरणसम्भवाः । । निरस्ता भ्रान्तयो ऽक्षादिसंसर्गरहितोदयाः। याः पुनः पीतशङ्खादिमरुनीरादिबुद्धयः । अक्षजारवव्युदासाय सूत्रे पदमिदं कृतम् ।। व्यवसायपदकृत्यप्रदर्शनम्- 'दूरावस्थाणुपुरुपसाधारणं धर्ममारोहपरिणाहरूपमुपलभमानस्य तयारन्या वरत्र वर्तमानान्वनकोटरादोन्करचरणान्वा विशेषानपश्यतः समानधर्मप्रबुद्ध. संस्कारवया धोभयवविनोऽपि विशेषाननुस्मरतः पुरोऽवस्थितार्थविपर्य स्या- गुर्वा पुरुषों वेति संशयज्ञानमुपजायते वदिन्द्रियार्थसनिकपोत्पन्नत्वादिविशेषण- घुकमपि न प्रत्यक्षफलम् अतरतद्वयवच्छेदाय व्यवसायात्मकमहणम् , ननु मानसत्वात्संशयज्ञानस्येन्द्रियार्थसन्निकर्पोत्पन्नमहणेन निरास: सिद्धच. स्येवेति किं पदान्तरेण, तथा ष भाष्यकार स्मृत्यनुमानागमसंशयप्रविमास्वप्न. शानोइसुखादिप्रत्यक्षमिच्छादयश्च मनसा लिझानीवि वदयति । भैवम्-स्थागवादिसंशयाय पाहोन्द्रियान्वयतिरेफानुविधायित्वात्, क. श्चिद्धि मानसः संशयः समस्त्येव यथा दैशिकस्य ज्योतिर्गणकादेरेकदा ऽन्यदा चासम्यगादिश्य एतीये पदे पुनरादिशतः संशयो भववि किमयमस्मदादेशः संवदेदुत विसंवदेदिति स माध्यमवरचेतसि केवलमनःकरण इति स्थिति, यस्तु विस्फारिताक्षस्य स्थाणुर्वा पुरुषो वेत्यादिः संपद्यते संशयस्तमनिन्द्रियार्थ- समिकर्षज को नामापत्तीत। मन्दस्मिंस्तदिति सानं ध्यमिधारि व्याख्यातम् एकरूपं च पुरोऽव- स्थितमर्थमनेकल्पसया रपति संशयः स्थाणुर्वा पुरुषो वेवि सोबमठस्मिलग- भावाद्विपर्यय एवेति पूर्वपदव्युदस्तत्वान्न पदान्तरव्यवच्छेपतामईतीति, नैत. देवम् , स्वरूपभेदात्कारणमेदाच्च, एवमेव विरुद्धमाकरमुल्लिखन्विपर्ययो जा. यते स्थाणो पुरुष इति पुसि पा स्थाणुरिति, अनियताकारद्वयोस्लेसी तु संशयो ·प्रमाणप्रकरणम् भवति स्थाणुर्वा स्यात्पुरुषो वेति, सो ऽयं स्वरूपभेदः प्रत्यात्मसंवेद्यः, कारण- भेदस्तु विरुद्धविशेषः स्मरणप्रभवो विपर्यया, शुक्तिकायां सन्निहितायां रजत. विशेषान्मरीचिषु सलिलगतविशेषाननुस्मरतो विपर्ययो भवति उभयविशेष स्मरणजन्मा तु संशय इति पदान्तरनिरसनीय एवायम् । ननुसंशयविपर्यययोरपि निर्विकल्पयोरसम्भवाव्यपदेश्यपदेनैव प्रवरपते(१) प्रतिक्षेपः सिद्धचेत्, पुरोऽवस्थितस्थाण्यादिधर्मिदर्शनमात्रमेव निर्विकल्पकमि- न्द्रियव्यापारजम, अनन्तरं तूमयान्यतरविशेषणस्मरणजन्मनोरुल्लिखितशब्दयो. रेव संशयविपर्यययोरुत्पादः तत्र विशेषस्मृत्यैव शब्दानुवेधस्यातेपात, अतः प. दद्वयमपि तद्वयुदासाय न कर्त्तव्यम् , अन तदेव तावद्वक्तव्यम्, प्रवरपक्षः प्र. तिक्षिप्त एव यतः शब्दानुवेधजातमस्ति प्रत्यक्षमुपपादितम् । ननु भवतु प्रवरपक्षः प्रतिक्षिप्तः सदृशदर्शन निष्ठिते तु नयनव्यापारे विशे- पस्मृतेरूर्ध्वमुपजायमानौ संशयविपर्यया नेन्द्रियजाविति प्रथमपदेनैव निरस्तो भवतः तदसत्-स्मृतेरुद्धमपीन्द्रियव्यापारानुवृत्तेरित्युक्तरवात्, एतच्चान्वय. व्यतिरेकाभ्यामवगम्यते निमीलितचक्षुपस्तदनुत्पादात्, न च तदानीमन्तः सं. फल्परूपेणापि शब्दोल्लेखः उत्पन्ने तु संशये विपर्यये च वाचकस्मरणं भवि. प्यतीति सम्यगज्ञानवसंशयविपर्ययावपि शब्दोल्लेखशून्यौ संवेद्यते, विशेष. स्मृतिस्तु विशेषविषयत्वात्तानेवाक्षिपतु शब्दस्य किं वर्त्तते वाचकशब्दस्मृतिस्तु शब्दमुपस्थापयति, सा च न तावदुपपन्नेति । सम्यक्प्रत्ययवत्तस्माद्वाचकोल्लेखवर्जितौ । अक्षव्यापारजन्मानौ स्तः संशयविपर्ययो । ईशयोः कथमनयोराद्यपदव्युदसनीयता, तस्मात् तदपाकृतये युक्तं पद- यस्याप्युपादानम् , एवं लक्षणपदानि व्याख्यातानि । लषयपदं तु प्रत्यक्षमिति ज्ञानविशेष रूढ्यैव प्रवर्शते, योगस्य व्यभि. चारात् प्रतिगतमरु प्रत्यक्षमित्यक्षरार्थः स चायं सुखादावपि सम्भवतीति रू. ढिरेव साधीयसी, अथ वा ज्ञानपदस्य सूत्रे निर्देशाधोगपक्षो ऽप्यस्तु न चासो एश्यमानो निहोतुं युक्तः, योगरूढिस्तु नाम न सम्मवैव विदुपाम् , यत्रापि हि द्वयं दृश्यते तत्रापि शब्दप्रवृतौ प्रयोजकमेव भवति, कथं पुनरवं प्रतिगत ज्ञा. नमिष्यते न संयोगित्वेन अजनादेः प्रत्यक्षप्रसङ्गात , न समवाणिवेन भक्ष- पतिनां रूपादीनां तथात्वप्रसङ्गात , न जनकत्वेन अक्षारम्भकाणां परमाणूना- मपि वयाभावप्रसक्तः, तस्माजन्यत्वेनैव ज्ञानमक्षं प्रतिगतमिति व्याल्येयम् ; (१) प्रवरपथे-पूर्वोके 'प्रवरास्त्वा इत्युकपक्षे इत्यर्थः ।

·८६ न्यायमचर्याम् अव्यययीभावव्याख्यान तु न युक्त प्रत्यक्षः पुरुष, प्रत्यक्षा खीत्यादिव्यवहार रदर्शनादित्यले प्रसङ्गेन। वेनेन्द्रियार्थजत्वादिविशेषणगणान्वितम् । यतो भवति विज्ञानं तत्प्रत्यक्षमिति स्थितम् ।। इति विगतकलङ्कमस्य धीमानकुरुत लक्षणमेतदक्षपादः । न तु पररचितानि लशरणानि क्षणमपि सूक्ष्मदृशां विशन्ति चेवः ॥ वौदाभिमतमत्यक्षलक्षणम्- यत्ताघरकल्पनाऽऽपोढमभ्रान्तमिवि लक्षणम् । प्रत्यक्षस्य जगौ मिनुस्तदत्यन्तमसाम्प्रतम(१) । शब्दससर्गयोग्यार्थप्रतीतिः किल कल्पना । अस्याश्च केन दोपेण प्रामाण्यं न विपश्यते ॥ नन्वमिलापसंसगेयोग्यप्रतिभासरवादपि हि कमन्यं दोपं मृगयते भवान असदर्यविषयत्यागे तत्त्वमुक्तं भवति शब्दार्थस्य वास्तवस्याभावात्, स्वलक्षणस्य सजातीयेतरव्यावृत्तात्मन सम्बन्धाधिगमसव्यपेक्षप्रवृत्तिना शब्देन विषयीकर्तु. मशक्यत्वात् , सद्व्यतिरिक्तस्य वस्तुनो ऽनुपलम्भात्, न चेन्द्रियासिन्निकर्षा- न्वयव्यतिरेकानुविधायिनी कल्पनाघुद्धि तमन्तरेणापि भावान्, पस्मिन्सत्यपि ध पूर्वानुभूतवाचकशब्दयोजन विना ऽनुत्पादान् , यदि पेन्द्रियायसन्निकर्षस्त- जनको भवेत् प्रथममेव तथाविधा धियं जनयेन च जनयति, सदयं शब्दरमृते. रुर्वमपि न जनक इति मन्यामहे । तदुक्तम्-- यः प्रागजनको युद्धरुपयोगाविशेषतः। स पश्चादपि तेन स्यादापाये ऽपि नेत्रधो. ॥ इति । अपि च सत्यपीन्द्रियार्थसंसर्गे स्भृत्यपेक्षया सो ऽर्थस्तयैव व्यवहितः स्यात, अर्थोपयोगे ऽपि पुन. स्मात्त शब्दानुयोजनम् । अधीर्यपेक्षेत सो ऽथों व्यवहितो भवेत् ।। इति । सदेवस्मरणसहकारिसव्यपेतमक्षमीदृशी बुद्धिमुपजनयतीति चेद् न व्यक्ति रिकाव्यतिरिक्तापकारादिविकल्पै सहकारिणी निरस्तत्वात्, किंघ दण्डीत्या दिविकल्पविज्ञान नेन्द्रियापातवेलायामेव जायते किं तु यहुप्रक्रियापेक्षम्, यदाह- विशेषणं विशेष्यं च सबन्ध लौकिकी स्थितिम् । गृहीत्वा सकलं चैतत्तया प्रत्येति नान्यथेति ॥ (१)वदुर न्यायविन्दो. प्रथमपरिशदे धर्मकीतिना तन पनापोममारत प्रत्यक्षम्' इविन ·واة --- प्रमाणप्रकरणम् नचेयती प्रक्रिया प्रथमनयनोपनिपातजातमविकल्पकं ज्ञानमुद्रोढुं छम- मित्याह । सङ्केतस्मरणोपायं दृष्टसङ्कल्पनात्मकम् । पूर्वापरपरामर्शशून्यन्तचाक्षुषं कथम् ।। इति । तनैतत्स्यात् , द्विविधा विकल्पाः छात्रमनोरथविरचिताः इदन्ताप्राहिणश्च नीलमित्यादयः तत्र पूर्वे मा भूवन्प्रमाणं फस्तेष्वर्थनिरपेक्षजन्मसु प्रामाण्ये ऽभिनिवेशः, इदन्ताग्राहिणां त्वर्थाविनाभूतत्वात्कथं न प्रामाण्यमिति, उच्यवे. सर्वएवामी विफल्पाः परमार्थता ऽर्थ न स्पृशन्त्येव स हि निर्विकल्पफेनेवासा- स्मना परिच्छिन्नः तदुक्तम्- एकस्यार्थस्वभावस्य प्रत्यक्षस्य सतः स्वयम् । कोऽन्यो न दृष्टो भागः स्याद्यः प्रमाणैः परीक्ष्यते ॥ इति । यत्तु केपां चिद्विकल्पानामिदन्ताग्राहित्वस्पष्टत्वादि रूपं तदर्थाविनामावि. निर्विकल्पकदर्शनपृष्ठभावित्वावाप्ततच्छायासंसर्गजनितं न तु तेषामर्थस्पर्शः कश्चिदस्ति अर्थात्मनो निर्विकल्पेनैव मुद्रितत्वात् । तस्मादतात्त्विकाकारसमुल्लेखपुरस्सरा; न यथावस्तु जायन्ते कदाचिदपि कल्पनाः ॥ पञ्च चैताः कल्पना भवन्ति जातिकल्पना गुणकल्पना क्रियाकल्पना नाम- कल्पना द्रव्यकल्पना चेति, ताश्च क चिदभेदे ऽपि भेदकल्पनात् क चिच भेदे ऽप्यभेदकल्पनात्कल्पना उच्यन्ते । जातिजातिमताभेदी न कश्चित्परमार्थतः । भेदारोपणरूपा च जायते जातिकल्पना ।। इदमस्य गोर्गोत्वमिति न हि कश्चिद्भद पश्यति तेनाभेदे भेदकल्पनैव । एतया सदृशन्यायान्मन्तव्या गुणकल्पना। तत्राप्यभिन्नयोभदः कल्प्यते गुणतद्वतोः॥ तथा चाहु:-एप गुणी रूपादिभ्यो ऽर्थान्तरत्वेन नात्मानं दर्शयति तेभ्यश्च व्यतिरेकं वान्छसीति चित्रम् । भेदारोपणरूपैव गुणवत्कर्मकल्पना । तस्वरूपातिरिक्ता हि न क्रिया नाम का चन॥ गच्छति देवदत्त इति देवदत्तस्यैवान्यूनानतिरिक्तस्य प्रतिभासात् । विभिन्नयोस्त्यभेदेन प्रवृत्ता नामकल्पना। चैत्रो ऽयमित्यभेदेन निश्चयो नामनामिनोः॥ चैत्र इत्ययं शब्दः अयमित्यर्थः कीदृशमनयोः सामानाधिकरण्यम् ।

·८८ न्यायमनाम् एवं पण्ड्ययमित्यादिमन्तव्या द्रव्यकल्पना । सामानाधिकरण्येन भेदिनोहणतयो। ननु यधभेदे भेदं मेदं चाभेदमारोपयन्त्यः कल्पनाः प्रवर्तन्ते तत्कयमासुधा• घका प्रत्ययो न जायते शुधिकारजतबुद्धिवद्, उच्यते, यत्र वस्तु वरत्वन्तरात्मना ऽवभासते वन्न बाधको भवति मरीचिष्विव जलपुद्धौ इह तु न जात्यादि वस्त्व. स्वरमस्ति यतो वस्त्वन्तरात्ममा ऽस्य ग्रहो भवेत् , व्यतिविपया एवैते सामा नाधिकरणयवैयधिकरण्यधिकल्पाः सस्माद्वस्त्वन्तरानवमासिष्वेषु न बाधक:प्र. स्पयो जायते, घरमान विपर्ययारमानो विकल्पा,न चैते प्रमाणम्, एतदुल्लि. ख्यमानस्य जात्यादेरपारमार्थिकत्वात् अत एवं प्रमाणविपर्ययाम्यामयमन्य एष विकल्प इत्याचलते इत्यलं विस्तरेण । । एवमेवाः प्रवर्तन्ते वासनामात्रनिर्मिताः । कस्पितालोकभेदादिप्रपञ्चा पञ्च कल्पनाः॥ एवं पश्यता तासां प्रामाण्यामोदमन्दताम् । भिक्षुणा लक्षणमन्ये चदपोढपदं कृतम् ॥ चौद्धामिर्मतस्य प्रत्यासलक्षणस्य खण्डनम् अत्र प्रतिविधीयते, तदिदं संकीर्णप्रायमतिबहु विलपता भवा न नियत किमपि विकसनानामप्रामाण्यकरणमिति स्पष्टमावेदिवं तदुच्यताम् , शिक्षा विमासित्वगर्मीकृतमसदर्यवाचित्वं तदभामाण्यकारणमभिमतमुत संकेतस्मृत्य. पेक्षोपनवमनिन्द्रियार्यसन्निकर्पजत्वमुत विशेषणग्रहणायपेक्षावाप्तं बहुप्रयाससा- ध्यत्नमुन पूर्वापरपरामर्शशून्यचाचपवैलतण्यवाचायुक्तिसमर्पित विधारकत्वम् उत निर्विकल्पकपरिच्छिन्नवस्तुमाहितानिबन्धनमधिगताधिगन्तत्वम् त भेदा. भेदसमारोपमणिवमतस्मिंस्तदिति प्राहित्वम् उत पृत्तिविफस्पादिवाधिवसामा- न्यमहणसूचित वाध्यत्वमेवेति, तत्र तापन शब्दसंसायोग्यार्थमहणद्वारकमस. दर्थप्राहित्वमेयामप्रामाण्यकारणमभिधातुं युक्तम् , शम्दार्थस्य वास्तवस्य सम. ययिष्यमाणत्वात का पुनरसाविति य एव निर्विकल्पके प्रतिभासते किंनि. विकलके सामान्यादिकमयभासते वाढममायवे इति वक्ष्यामः, अत एव धा. ध्यत्वमपि न मामाण्यापहारकारणमेषां वक्तव्यम्, वृत्तिविकल्पादेशधस्य प. रिहरिष्यमाणत्वात, पायकान्तरस्य च नेमिति प्रत्ययस्य शुक्तिकारजतज्ञा. नादिवशववैधानभ्युपगमात् , नाऽप्यनिन्द्रियार्यसन्निकर्यजन्यत्वं सकेतमहण. कालानुभूतशब्दामरणापेक्षणादस्य वक्तव्यम्, सहकार्यपेक्षायामपि भया. पारविरतेः। N ·प्रमाणप्रकरणम् यः प्रागजनको बुद्धः स लब्ध्वा सहकारिणम् । कालान्तरेण तां बुद्धिं विदधत्केन वार्यते ।। व्यतिरिक्ताव्यतिरिक्तोपकारकरणादिविकल्पास्तु क्षणभङ्गभङ्गे निराकरि- ध्यन्ते, रूपाहणे व चक्षुपः प्रदीपादेरपेक्षायां दुष्परिहारास्ते विकल्पाः, न वै किं चिदेकं जनकमिति भवन्तो ऽपि पठन्ति, भवत्पक्षे ऽपि तुल्यास्ते यद्यभया. दोपोन तेनैकश्चोद्यो भवति, तस्मादुपयोगाविशेषादिन्द्रियालोकमनस्कारविषय. वाचकस्मरणमपि सामप्रयन्तर्गसमेतत्प्रत्ययजन्मनि व्याप्रियते इति न वा. चकस्मरणजनितत्वेन स्मार्त्तत्वादप्रमाणं विकल्पो रूपस्मृत्याख्यसमनन्तरप्रत्यय निर्मितस्य निर्विकल्पस्य रसज्ञानस्यापि तथात्वप्रसङ्गात् । यच्चेदमुच्यते सो ऽर्थो व्यवहितो भवेदिति तन्न विद्मः कीदृशं व्यवधान- मर्थस्येति, न हि दीपेन वा मनसा वा विज्ञानहेतुना कदा चिदर्थो व्यवधीयते, मनोवच वाचकस्मृतिरप्यसामप्रयन्तर्गता सती तत्प्रतीतो व्याप्रियते इति कथ. मर्थ व्यवदधीत, स्मृतिविषयीकृतः शब्दस्तमय व्यवधत्ते इति चेन्न-शब्दस्य तत्प्रकाशकत्वेन ज्ञानवद् दीपवद्वा व्यवधायकत्वाभावात् , न चेन्द्रियव्यापारति. रोधानं व्यवधानं तस्याधुना ऽप्यनुवर्तमानत्वात् । यथा तनावभाविवादाविज्ञानमक्षजम् । तथा तद्भावभावित्वादुत्तरं ज्ञानमक्षजम् ।। न हि वाचकस्मरणानन्तरमक्षिणी निमील्य विकल्पयति पटो ऽयमिति । अथ यावद्वाचकविज्ञानं हृदयपथमवतरति तावत्सो ऽर्थः क्षणिकत्वादति. कान्त इति व्यवहित उच्यते तदपि दुराशामात्रम्, क्षणभङ्गस्योपरिष्टानिराकरि- प्यमाणत्वात् । अपि च प्रदर्शितप्राप्त्यादिव्यवहारवत्सन्तानद्वारकमिहापि तद्महणं भवि. ध्यतीति सर्वथा न व्यवधानम् , तदेवं समयस्मरणसापेक्षत्वेपि नेन्द्रियार्थसन्नि. कोपन्नतामविवर्तते सविकल्पकं विज्ञानमिति कथमप्रत्यक्षम्, यत्पुनर्विशेष. णविशेष्यग्रहणादिसामयपेक्षत्वेन बहुप्रयाससाध्यत्वमप्रामाण्यकरणममि. धीयते तदतीव सुभाषितम् , न हि बहुक्लेशसाध्यत्वं नाम प्रामाण्यमुपहन्ति, उक्तं च न हि गिरिशृङ्गमारुझ यद्गृह्यते तदप्रत्यक्षमिति,रसादिज्ञानापेक्षया घ रूपज्ञानस्य दीपाद्यालोकाहरणप्रयाससाध्यत्वादप्रामाण्यं स्यात् । यदपि पूर्वापरपरामर्शरहितचाक्षुषविज्ञानवैपरीत्येन विकल्पज्ञानानां विचा. रकत्वादप्रमाण्यमुच्यते तदपि न सम्यक्, सर्वत्र ज्ञानस्य विचारकत्वानुपपत्तः, विचारको हि माता स हि पश्यति स्मग्त्यनुसन्धत्ते विचारयतीच्छति दृष्टि यतते गृहाति जहाति सुखमनुभवतीति वक्ष्यामः, अर्थ च स्पृशतो विज्ञानस्य विचारयतो ऽपि कथमप्रामाण्यं स्यात् । १२ न्या० पूर्वा ·न्यायमनाम अथास्य निर्विकल्पकेनैव सामना स्पृष्टत्वापिष्टपेपणमयुक्तम् इति सवि. कल्पमपि अधिगवार्थमाहिवादप्रमाणमिति मन्यसे तदपि न साधु पूर्वमेव परि- हृवत्वात , न घनधिगताधिगन्तृत्वं प्रामाण्यमित्युक्तम् , गृहोताहणे ऽपि प्रमा- णस्य प्रमाणत्वानतियुत्ते। यावभ्यधायि मिन्नेवभेदममिन्नेषु च भेदं कल्पयन्त्यः कल्पना अतरिमं. स्वद्महे प्रामाण्यमवजहतीति तयुक्तं अवस्मिस्तद्ग्रहो भवत्यप्रमाणत्वकारणं सरिवह नास्ति तस्य हि याधकप्रत्ययोपसन्निपातान्निश्चयः, न प भवदुपव. णिवासु पवस्वपि आत्यादिकल्पनासु बाधकं किं चिदस्तीति नातस्मिंस्वग्रा. हिण्या कल्पना भवन्ति । जाति तिमतो भिन्ना गुणी गुणगणापूथक । वयव प्रतीतेश्च कल्पनोक्तिरयाधिका ।। पतकोपरिटानियष्यते, द्रव्यानाम्नोस्तु मिन्नयोभेदनेच प्रतीतिनाभेदकल्पना, नहि देवदचशब्दो ऽयमित्येवं तान्यावतिरेषा न शब्दो स्यामरूदो ऽव. भासले न शब्दविवर्तरूपेणार्थः परिस्फुरति कि हि- शब्दस्यस्याख्यसामम्यसामार्थ्याविशयालयः । प्रत्ययातिशय सो ऽयमित्येवं प्राक् प्रसाधितम् ।। पड्यमिति द्रव्याभेदकल्पना तु मन्दमविभिरेवोदाहता न हि दण्डे। ऽयमिति देवदचे प्रतीतिः अपि तु दण्डीति, वत्र च प्रकृतिप्रत्ययो प्रयगोपल. भ्येते दण्डोस्यास्वीति दण्टो वदिह यर्थ व वस्तु दधैव पदवसाय इति नामे. पारोपः, कर्मणि वद् द्वयमपि नास्ति नाभिने भेदकल्पनम् , न च मिने ऽप्यभेदकल्पना। क्रियाहि सत्यता मिन्ना भेदेनैव च पृयते । चलतीत्यादियोधेपु वस्वरूपाक्मासनात् || वेन क्रियागुणद्रव्पनामजात्युपरजितम् । विपर्य दर्शयन्नति विकल्पो नाप्रमाणताम् ।। विपर्ययात्समुत्तीर्ण इति साधु सहामहे । प्रमाणाचु बाहिपूर्व निकलनामा । कचिवधिकयोगेन यदि सत्याप्रमाण।। निविकलो ऽपि तुझ्या ऽसौ द्विचन्द्राधमासिनि । मनोराज्यपिकल्यानां काममस्वप्नमाणका । यथावस्तु प्रवृत्तानां न स्वसाक्षजन्मनाम् ।। नव निर्विकल्पकमावित्वातमेयमेतद्रूपम् , विषयसंस्पर्शमन्तरेण स्वतः জিল স্নানানানানাকােন্তা, ছি লিবিযুদমাফিয়া ·. प्रमाणपकरम् ९१ रिष्यति तदनन्तरमाविना हि स्मृत्तिरपि क चिद् दृश्यते एव, न च सा वच्छा. यावतीति दुराशामात्रमेतत् । ननु निर्विकल्पकेनैव वस्तुसर्वस्वं गृहीतम् , एकस्यास्वभावस्येति वर्णि- वम् , प्रतिविहितमेतद् गृहीतमहणे ऽपि प्रामाण्यानपायात , किं च किं निर्वि. कल्पकेन गृह्यते इत्येतदेव न जानीमः । भवन्तो निर्विकल्पस्य विपयं सम्प्रचक्षते। सजातीयविजातीयपरावृत्तं स्वलक्षणम् ॥ महासामान्यमन्ये तु सत्तां तद्विषयं विदुः । वाग्रूपमपरे तत्त्वं प्रमेयं तस्य मन्वते ॥ के चिद् गुणक्रियाद्रव्यजातिभेदादिरूपितम् । शबलं वस्तु मन्यन्ते निर्विकल्पकगोचरम् ।। प्रत्यक्षरिएये ऽम्येवाधिनं विविपचयः। परोक्षा हि विमतिः प्रत्यक्षेणोपशाम्यति ।। प्रत्यक्षे हि समुत्पन्ना विमति: केन शाम्यति । इदं भाति न मातीति संविद्विप्रतिपत्तिषु ।। परप्रत्यायने पुंसां शरणं शपथोक्तयः । न तु शपथशरणा एव निरुद्यममास्महे मार्गान्तरेणापि तत्प्रमेयं नि. श्चिनुमः। निर्विकल्पानुसारेण सविकल्पकसम्भवात् । प्रामं तदानुगुण्येन निर्विकल्पस्य मन्महे ॥ वत्र न तावत्सकलसजातीयव्यावृत्तं स्वलक्षणं प्रत्यक्षस्य विषयः । गृहीते निर्विकल्पेन व्यावृत्ते हि स्वलक्षणे। अकस्मादेव सामान्यविकल्पोल्लसन कथम् ॥ निर्विकल्पानुसारेण हि विकल्पाः प्रादुर्भवितुमर्हन्ति, अपि च- विजातीयपरावृत्तिविपया यदि कल्पना । व्यावृत्तिरूप सामान्यं गृहीतं हन्त दर्शनैः।। व्यावृत्तान्ननु नैवान्या व्यावृत्तिः परमार्थतः व्यावृत्तमहणेनैवं सुतरां तद्महो भवेत् ॥ सामान्यग्रहणे ऽन्येवं उद्यापारविकल्पनात् । स्खलक्षणपरिच्छेदनिष्ठं वन्नावतिष्ठते ॥ नापि सत्ताद्वैतवादिसम्मतसत्ताख्यो निर्विकल्पस्य विषयो युक्तः । सत्वामहणपक्षे ऽपि विशेषावातिः कुतः । सामावि भेदस्पृष्टया चेषिद्धमद्वैतदर्शनम् ।।

·२४ न्यायपअर्याम् इति चेलोकर एव प्रत्यक्षस्य सिद्धत्वात् किं तदक्षणे सूत्रसामर्थ्ययोजनाक्लेशेन, यदप्यानभवान्वृत्तिकारः प्राह-यद्यभिचारिन तत्प्रत्यक्षम् यत्प्रत्यक्ष यद्वि- पयं ज्ञानमन्यसम्प्रयोगे भवति न ताप्रत्यक्षामित्येवं उत्सवोर्व्यत्ययेन लक्षणम- नपवादमवकल्पते इति वदपि वृथाटात्यामात्रम् , संशयज्ञानेन व्यभिचारानति. वृत्तः, तर हि यद्विपयं ज्ञानं वेन सम्प्रयोगे इन्द्रियाणां पुरुषस्य बुद्धिजन्म स. स्प्रत्यक्षं तदन्यविषयं ज्ञानमन्यसम्प्रयोगे भवति न वत्प्रत्यक्षमस्त्येव । ननुभयविषयं ज्ञानं न चोमाभ्यां सम्प्रयुक्तमिन्द्रियम् , मैवम्-न हि, धवखदिरवत् द्वावपि संशयसंविदि प्रतिभासेवे किं तु स्थाणुर्वा पुरुषो वेत्य. निर्धारितैकतरपदार्यतत्वावमर्शी सशयो जायते, नूनं च तयोरन्यतरेणेन्द्रियं सम्प्रयुक्तमेवेति उमयावमशिस्वाञ्च संशयस्य येन सम्प्रयुक्तं चक्षुस्वद्विपयमपि तरज्ञानं भवत्येवेति नातिव्याप्तिः परिहता भवति । अथ प्रयुः किमनेन परिक्लेशेन न लक्षणवर्णनमस्माकमभिमतम अनुवा. पक्षनिक्षिप्तत्वात् ,अपि तु लोकप्रसिद्धप्रत्यक्षानुवादेन धर्म प्रति अनिमित्तत्व. मेव विधीयते न धर्म प्रति प्रमाणं प्रत्यक्षं विद्यमानोपलम्मनबाद्विद्यमानार्थमा. हित्वादित्यर्थः धर्मश्च न वर्तमानस्त्रिकालानमच्छिमस्य वस्य यजेत दद्या. हुयाद् इत्यादिशब्देभ्यः प्रतीतेः, नहिं सत्सम्प्रयोगे पुरुषस्येन्द्रियाणां बुद्धिजन्म तत्प्रत्यक्षमिति किमर्थों पन्थ इति चेन्न, विद्यमानोपलम्भनत्वमसिद्धमिति परो व्यास वक्तव्यः विद्यमानोपलग्भनं प्रत्यक्षं सत्सम्प्रयोगजरयादिति, प्रत्यक्षप्र. हणमपि हेतुनिर्देशार्थमेव, सत्सम्प्रयोगस्यासिद्धता सुवननेन प्रत्याख्यायते, स. सम्प्रयोगजं प्रत्यक्ष प्रत्यक्षत्वादिति, तदुजम् , प्रत्यक्षत्वमतो हेतुः शेपहेतुप्र- सिद्धये इति, स्वातन्त्र्येणापि प्रत्यक्षवं धर्ममाइकत्वनिषेधाय वक्तव्यम् , न धर्मपाहि प्रत्यक्षं प्रत्यक्षवादस्मदादिप्रत्यक्षवदित्येवमन्यत्रैव सूत्रतासानाति- व्यापयादिदोषावसर इहेति, तदेतदपि न प्रामाणिकमनोनुकूलम् , कतरस्य प्र. त्यक्षस्य धर्म प्रत्यनिमित्तत्त्वं प्रतिपाद्यते किमस्मदादिप्रत्यक्षस्य योगिप्रत्यक्षस्य वा, वास्मदादिप्रत्यक्षस्य सथात्वे सर्वेषामविषाद एवेति किं तत्रेयता अमेग, योगिप्रत्यक्षस्य तु भवतामसिद्धत्वात्कस्य धर्म प्रत्यानिमित्तत्वप्रतिपादनम् । एवं च धमिणोऽभावादाश्रयासिद्धतां स्पृशेत् । विद्यमानोपलम्भवप्रत्यक्षत्वादिसाधनम् ॥ परप्रसिद्ध्या तसिद्धिरिति चेत्केयं प्रसिद्धिर्नाम, प्रमाणमूनो वद्विपरीता मा, भाये पक्षे प्रमाणस्यापक्षपावित्वात्परस्यैव ववापि प्रसिद्धिर्मपतु, अप्रमा- णमूलत्वे तु न कस्य चिदप्यसौ प्रसिद्धिः। योगिज्ञानं परेषां यत्सिद्धं तद्नुमाषणे। प्रविज्ञापदयोरेख व्यापातस्त्र प्रसम्यो ।

·प्रमाणपकरणम् परैहि धर्मप्राहि योगिशनमभ्युपगतम् अतस्तदनुभाषणे धर्मप्राहक न घ. मप्राहकमिति उक्तं स्यात् । परसंसिद्धमूलं च नानुमान प्रकल्पते । उक्तं मवद्भिरेवेदं निरालम्बनदूपणम् ।। साध्यसिद्धिर्यथा नास्ति परसिद्धन हेतुना। सथैव धर्मिसिद्धत्वं परसिया न युज्यते ।। तपस्यात् प्रसङ्गसाधनमिदं प्रसङ्गश्च नाम परप्रसिद्धेन परस्यानिष्टापा. दनमुच्यते, परस्य च विद्यमानोपलम्भनं सरसम्प्रयोगजन्यं च प्रत्यक्ष प्रसिद्धम् , अतरतेनैव धर्मेण हेतुना धर्मानिमित्तत्त्वं तस्योपपद्यते इति को दोपः नेतदेवम्- प्रसङ्गसाधनं नाम नास्त्येव परमार्थवः । तद्धि कुड्यं विना तत्र चित्रकमेव लक्ष्यते ।। न हि नमः कुसुमस्य सौरभासौरभविचारो युक्तः, श्रथापि किन एवेन भवविदं प्रसङ्गसाधनम् । तदनापि न तु व्याप्तिप्रतीतिरिह मादृशाम् । न धर्मप्राहि सर्वेषां प्रत्यक्षमिति वेत्ति कः ।। मत्प्रत्यक्षमक्षम धर्मग्रहणे इति भवान्न जानीते स्वत्प्रत्यक्षमपि न धर्ममा होति नाहं जाने अन्यस्य प्रत्यक्षमीदृशमेवेत्युभावप्यावां न जानीवहे । स्वया तु यदि सर्वेषां प्रत्यक्ष ज्ञातमीदृशम् । तहि त्वमेव योगीति योगिनो द्वेक्षि किं वृथा ॥ प्रामाणिकस्थिति तस्मादित्थं श्रोत्रिय बुध्यसे । परोक्त ऽतीन्द्रिये ह्यर्थं मा वादी पणं पुनः ।। प्रमाणसिद्ध हतशक्तिदूपणं प्रमाणशून्ये ऽपि पृथा तदुक्तयः। निरस्य चोद्यव्यसनं तु मृग्यतामतीन्द्रिये वस्तुनि साधनं पुनः ।। स चेत्पर्यनुयुक्तः सन्वक्तुं शक्नोति साधनम् । श्रोमिति प्रतिपत्तव्यं नो चेन्नास्त्येव तस्य वत् ॥ योगजप्रत्यक्षसाधनम्- आह शिक्षिताः स्मः प्रामाणिकवृत्तं न दूषणं धूमो भवन्तमेवाऽनुयुज्महे तदेतहि कध्यता धर्माधिगमनिपुणयोगिप्रत्यक्षसिद्धौ किं प्रमाणमिति, इदमु- च्यते दर्शनाविशय एव प्रमाणम् , वथा ह्यस्मदादिरपेक्षिवालोकोऽवलोकयति. निकटस्थितमर्थवृन्दम्, उन्दुरुवैरिणस्तु (१)सान्द्रतमतमापङ्कपटलविलिसदेशप. विवमपि संपश्यन्ति, संपातिनामा च गृध्रराजो योजनशवव्यवहितामपि (१)न्दुस्मकस्तरी विद्यालः ।

·१६ न्यायमञ्जर्याम् दशरथनन्दनसुन्दरौं ददर्शति श्रूयते रामायणे, साऽयं दर्शनाविशयः शुशा दिगुणातिशय इस कारवम्यसमन्वित इति गमयति परमपि निरतिशयमः तिशयम अवश्च यत्रास्य परः प्रकर्षः ते योगिनो गोयन्ते, दर्शनस्य च परो ऽतिशयः सूक्ष्मव्यवहितविप्रपृष्टभूतभविष्यदादिविषयत्वम् , नमु स्वविषयानविक्रमेण भवतु वदविशयकल्पना धर्मस्तु चक्षुषो न दि. षय एव, यदुक्तम्- यत्राप्यतिशयो दृष्टः स स्वार्यानतिलचनात् । दूरसूक्ष्मदिदृष्टौ स्यान्न रूपे श्रोत्रवृत्तिता(१) ।। अपि प- ये ऽपि चातिशया दृष्टाः प्रज्ञामेधाबलैर्नृणाम् । स्तोकस्तोकान्तरत्वेन न त्वतीन्द्रियदर्शनादिति ॥ एतदयुक्तम, यतो यद्यपि नास्मदादिनयनविषयो धर्म. वथापि योगीन्द्रिय गम्यो भविष्यति, तथाहि योजनशतव्यवहितमन्धकारान्तरित वा नास्मदादि- लोचनगोचरतामुपयाति सम्पानिवृपदंश(२)दृशोस्तु विषयो भवत्येव, नन्वेवमविपये प्रवृत्त योगिनां चक्षुर्गन्धरसादीनपि गृहीयात , यथोक्तम्- एकेन तु प्रमाणेन सर्वशो येन कल्प्यते । नूनं स चक्षुषा सर्वान् रसादीन्प्रतिपद्यते(३) ॥ इति । नेतदेवम् , रसादिमाहीण्यपि योगिनामिन्द्रियाणि चक्षुर्वदतिशयवन्त्येवे. तिन रसादिषु पक्षुापारः परिकल्यते, धर्मे ऽपि नहि कल्पनीय इति ने न तस्य रसादिवत्तदविषयता शब्दस्याभावात् अपि च योगीन्द्रियाविषयत्व धर्मस्य कथमवगतवान्भवान् , अविषयत्वं तदावे ऽपि तदनवगमादरगम्यते यथा नयनसद्भावे ऽपि शब्दात्रवणाचददिप. शब्दस्यारसोयते, न चैवं योगिचक्षुपि सत्यपि धर्मस्यामहणमवगन्तुं श. क्नोति भवानुमयस्यापि भवतः परोक्षत्वादिवि विषयरस वस्य नेवि नैव धतुं मनु कम्यतारूपः त्रिकालस्पर्शवजित । चक्षुर्विपयतामेति धर्म इत्यविसाहसम्॥ सत्यं साइसमेतत्ते मम वा धर्मचक्षुपः । नवेष दुर्गमः पन्था योगिनां सर्वदशिनाम् ।। (१)शवालिके पूरक्षाकर१३॥ (२) शोकवातिक सू. सोहर युक्तमिति । (पदंश विडायः ·प्रमाणमकरणम् ९७ , यञ्च त्रिकालानवच्छिन्नो यजेतेत्यादिलिङादियुक्तशब्दैकशरणावगमो धर्मः कथं ततोऽन्येन प्रमाणेन परिच्छिद्यतामित्युच्यते तदपि प्रक्रियामात्रम्, कि- मिव हि त्रिकालस्पर्शास्पर्शाभ्यां कृत्यम् , यथा वयं गमनादिक्रियाणां देशान्तर- प्रात्यादिप्रयोजनतांजानीमस्तथाऽग्निहोत्रादिक्रियाणां स्वर्गादिफलवां ज्ञास्यन्ति योगिन इति किमत्र साहसम्, यदि हि बाह्येन्द्रियेष्वमों न तेष्वतिशयो विप- ह्यते तदलमनुबन्धेन। मनःकरणकं ज्ञानं भावनाभ्याससम्भवम् । भवति ध्यायतां धर्म कान्तादाविव कामिनाम् ॥ मना हि सर्व विषयं न तस्याविषयः कश्चिदस्ति, अभ्यासवशाचातीन्द्रि- येप्वप्यर्थेषु परिस्फुटाः प्रतिभासाः प्रादुर्भवन्तो दृश्यन्ते, यथा ऽऽहु:- कामशोकामयोन्मादचौरस्वप्नायुपद्रताः । अभूतानपि पश्यन्ति पुरतो ऽवस्थिवानिव ॥ इति । नन्वेतेषां मिथ्याज्ञानत्वान योगिविज्ञाने दृष्टान्तत्वं युक्तम् , न स्फुटाभास- मात्रतया दृष्टान्तत्वोपपत्तेः, न हि शब्दघटयोरपि सर्वात्मना तुल्यस्वम् , तत्र कामशोकादिभावनाभ्यासमुवां प्रतिभासानां वाधकवैधुर्यादप्रामाण्यं भविष्यति नेतरेषां तदभावात् , स्फुटाभासत्वं तूभयत्रापि तुल्यम् । नन्वभ्यासोऽपि क्रियमाणे नात्यन्तमपूर्वमतिशयमावहति लङ्घनाभ्यासवत, योऽपि हि प्रतिदिनमनन्यकर्मा लङ्घनमभ्यस्यति सोऽपि कतिपयपदपरिमित- मवनितलममिलधयति न तु पवतमम्बुधिं वेति, प्रातिभज्ञाननिरूपणम्- उच्यते- लड्धनं देहधर्मत्वात्कफजाड्यादिसम्भवात् । मा गारप्रकर्प ज्ञाने तु तस्य कः प्रतिबन्धकः ।। लघनादौ तु पूर्वेद्युः प्रयत्नसमुपार्जितः । न देहे अतिशयः कश्चिदन्येारवतिष्ठते ।। तत्र केवलमभ्यासात्प्रक्षये कफमेदसोः । शरीरलाघवं लब्ध्वा लययन्ति यथोचितम् ॥ इह विज्ञानजन्यस्तु संस्कारो व्यवतिष्ठते । क्रमोपचीयमानो ऽसौ परातिशयकारणम् ।। यथानुवाकग्रहणे संस्थाऽभ्यसनकल्पितः। स्थिरः करोति संस्कारः पाठस्मृत्यादिपाटवम् ॥ यथा या पुटपाकेन शाध्यमानं शनैः शनैः । हेमनिष्प्रतिकाशं क्याति कल्याणतां पराम् ।। १३ न्या० ·न्यायमअर्याम् • तथैव भावनाभ्यासाद् योगिनामपि मानसम् । ज्ञाने सकलविक्षयसाक्षात्कारे क्षमं भवेत् ।। अस्मदादेश्व रागादिमलावरणधूसरम् । मनो न लभते ज्ञानप्रकर्षपदवी पराम् ।। प्रत्यूहभावनाऽभ्यासक्षपिताशेषफल्मयम् । योगिनी तुमनः शुद्ध कमिवार्य न पश्यति ।। यथाच तेषां रागादि प्रमाणमवकल्पते । तथा ऽपवर्गचिन्तायां विस्तरेणाभिधास्यते॥ तदेवं क्षीणदोषाणां ध्यानावहितचेतसाम् । निर्मलं सर्वविषयं ज्ञानं भवति योगिनाम ।। अपि चानागतं ज्ञानमरमदादेरपि कचित् । प्रमाण प्रातिभं श्वो मे भ्राता ऽऽगन्टेति दृश्यते । नानर्थ न संदिग्ध न वाघविधुरीकृतम् । न दुष्टकारणं चेति प्रमाणमिदमिप्यताम ॥ क चिद्वाधकयोगश्चेदस्तु तस्याप्रमाणता यत्रापरेपुरभ्येवि धाता तन किमुच्यताम् ।। काकवालीयमिचि चेन्न प्रमाणप्रदर्शितम् । वस्तु वल काकतालीयमिति भवितुमर्हति ।। नन्वनजमिदं ज्ञानं धातुस्वजनकस्य तदानीमसत्त्वात् , स्यादेवदेवम्-- यदि तदाऽस्तित्वेन ब्रावरं गृहीयात, किं तु भाविनमेन गृहावि भावित्वं प वदस्यारत्येवेति कथमनर्थ वज्ञानम् । ननु भावितया प्रहणमघटमानं मावित्वं हि नाम सावधिः प्रागभावः अ. भावस्य च मावेन भ्रात्रा सहक: सम्बन्ध, वस्त्ववस्तुनोविरोधात, उदेवद- सम्यक्, सद्देशसंवन्धस्य उम्र प्रागमावो न तु धर्मिण, सहि विद्यते एव भाग- भावतः, स च तश्विद्रोजनोत्कण्ठादेः कारणान् स्मरणपदवोमुरारूदः शस्त. नागमनविशिष्टत्नेन प्रतिभावीति प्राविमस्य स एष जनक इति, उस्माइनर्यश. स्वाभावाप्रमाणं प्रासिमम, प्रमाणं च सत्प्रत्यक्षमेव न ममाणान्तरम्, शब्दलि. इसारूप्यनिमित्तानपेक्षत्वात्। मनु प्रत्यक्षमपि मा भूदिन्द्रियानपेक्षत्वात् , मैवम् मनस एव मन्दियः त्वात् , पूर्वोत्पन्नचाशुपविधानविशेषणस्य घायस्य वखनो मनो प्राइमिति नान्यायभाव इत्युक्तम् शब्दापायान्तरविरती घजायमानमनरर्य ज्ञान मा. सं प्रत्यक्षं भवति सुरभि केतकाममं मधुरा शर्करेवि ज्ञानवदित्यप्युक्तम्, अत एव नानियतनिमितकं ज्ञानं प्रत्यक्षाविरिफरयानाम्नः प्रत्ययस्यामावान, ·प्रमाणप्रकरणम् , 'ऋषीणामपि यज् ज्ञानं तदप्यागमपूर्वकम' इति हि वदन्ति, आगममहणं च निदर्शनार्थम् , अनुपायस्य ज्ञानस्य तेपामसत्वात् , न च सिद्धदर्शनं प्रतिभा इमदादेरपि भावात, तस्मान्न प्रमाणान्तरं प्रातिभम् अपि तु प्रत्यक्षमेव । ननु प्रत्यक्षमपि नेदं भवति तद्धि वर्तमानकविषयम् , यथोक्तम् संबद्धं वर्तमानं च गृह्यते चक्षुरादिनेति, तथा एष प्रत्यक्षधर्मश्च वर्तमानार्थतयैवेति, मैवम् , अनागतग्राहिणः प्रत्यक्षस्य प्रदेशान्तरे स्वयमेवोक्तत्त्वात, 'रजतं गृह्य- माणं हि चिरस्थायीवि गृह्यते' इति भवानेवावोचत्, तस्मात्प्रत्यक्षमनागतग्राहि खो मे भ्राता ऽऽगन्तेति सिद्धम् , एवं चास्मदादीनामिवानागते भ्रातरि योगि. नां भविष्यति धर्म प्रत्यक्षं प्रवय॑तीति, तस्माद्यत्सर्वशनिषेधाय कथ्यते-- यज्जातीयः प्रमाणन्तु यजातीयार्थदर्शनम् । भवेदिदानी लोकस्य तथा कालान्तरे ऽप्यभूदिति ॥ तदपास्तं भवति, तत्रतत्स्यात् , सर्वज्ञता योगिनां किमेकेन ज्ञानेन बहुभि- , न तावदेकेन न बैकस्मिज्ञाने परस्परविरोधिनो ऽर्थाः शीतोष्णववभासते, नापि बहुभिः तानि हि क्रमेण वा भवेयुर्युगपद्वान युगपज्ज्ञानानि सम्भवन्ति सूक्ष्मान्तःकरणासापेक्षत्वात्, क्रममाविभिस्तु, शानैरशेषत्रिभुवनकुहर निहितनि- खिलपदार्थसार्थसाक्षात्करणमेषां मन्वन्तरकोटिभिरपि दुर्घटमिति कथं सर्वज्ञा योगिनः, उच्यते, युगपदेकयैव बुद्धया सर्वत्र सर्वानर्थान् द्रक्ष्यन्ति योगिनः, यत्तु विरुद्धत्वादिति तदप्रयोजकम्, विरुद्धानामपि नीलपीतादीनामेकन चि. अप्रत्यये भासनात् , एकत्र च मेचकप्रत्यये सन्निहितपदार्थव्यतिरिक्तसकलवस्त्व- भावग्रहणं पूर्वस्य (१)दर्शितत्वात् , शीतोष्णयोरपि क चिदवसरे भवति युगपदु. पलम्भस्तथथा प्रतपति हुतवहविस्फुलिङ्गनिकरानु कारिकिरणे तरुणोमणि ग्रीष्मे हिमशकलशिशिरपयसि सरसि निमग्ननाभिध्नदेहस्य पुंसो युगपदेव सरः सलिलसूर्यातपवर्तिनी शीतोष्णस्पर्शावनुभवपथमवतरतः, नन्वेकेन ज्ञानेन सर्वानान् भूतभाविनःपरोक्षानपि पश्यन्तो योगिनः कथ. मखिलत्रैलोक्यवृत्तान्तदर्शिनः सकलजगद्गुरोरीश्वराद्विशिष्येरन् , अस्ति वि. शेष ईश्वरस्य तथाविधं नित्यमेव ज्ञानं योगिनां तु योगभावनाभ्यासप्रभवमिति । ननु नादृष्टपूर्वे ऽर्थे क चिद्भवति भावना । श्रागमात्तु परिछिन्ने धर्मे भावनया ऽपि किम् ॥ चोदनेवधर्म प्रमाणमिति सावधारणप्रतिज्ञार्थः प्रथममागमादवगतधर्मस्व- रूपेषु सत्स्वपि योगिषु न विप्लवत एवेति, उच्यते योगिवस्त्येवायं प्रकार:, प. श्चादपि प्रवर्त्तमाने धर्ममाहिणि प्रत्यक्षे चोदनैवेत्यवधारणं शिथिलीभवत्येव । (१) ग्रहणस्य पूर्वमिति युका पाटः । .

·न्यायमअर्याम् अपि चेश्वरज्ञानं सांसिद्धिकमेव धर्मविषयं वेदस्य कारणभूवं वक्ष्यामः, तस्मिन्नपि सति न चोदनैवेत्यवधारणार्यसिद्धिः, तस्मान्न धर्मप्राहकं योगिप्रत्य. शं विद्यमानोपलम्भनत्वात्सत्सम्प्रयोगजस्वादित्यादिसाधनमप्रयोजकम् । प्रमाणान्तरविज्ञातप्रमेयप्रतिपादकः । धर्मोपदेशकः शब्दः शब्दत्वाद् घटशब्दवत् ।। प्रत्यक्षः कस्य चिद्धर्मः प्रमेयत्वाद् घटादिवत् । इत्यादयश्च सुलभाः सन्त्येव प्रतिहेतवः ।। तेन निष्पतिभयुक्तिसाधितां योगयुद्धिमखिलार्थदर्शिनी । किं विडम्ययितुमुच्यते मुधा दुष्टहेतुनिकुरुम्बशम्बरम् ।। सदित्थमपि जैमिनीयं सूत्रमसनवार्थम् , लक्षणपरत्वं स्वस्य निरस्वमेव । यदपि फैश्चित्प्रत्यक्षलक्षणमुक्तम् , प्रात्मेन्द्रियमनोऽर्थसन्निकर्षाचदुत्पद्यते शानं वदन्यदनुमानादिभ्यः प्रत्यक्षमिति, तदपि त्रयद्वयसन्निकर्पजन्मनां सुखा. त्मादिशानानामव्यापकमतिव्यापकं घ व्यभिचार्यादिबोधानामित्युपेक्षणीयम् । सांख्याभिमतप्रत्यक्षलक्षणखण्डनम् -- ईश्वरकृष्णस्तु प्रतिविषयाव्यवसायो दृष्टमिति प्रत्यक्षलक्षणमोचन , तदपि न मनोज्ञम् , अनुमानादिज्ञानानामपि विषयाम्यवसायस्वभावत्वेनातिव्याप्ते, यत्तु राजा व्याख्यातवान् प्रतिराभिमुख्य वर्तते सेनाभिमुख्येन विषयाध्यवसायः प्रत्यक्षमिति तदप्यनुमानादावस्त्येव, घटो ऽयमितिवदग्निमान पर्वव इत्याभिः मुख्येनैव प्रतीतेः, स्पष्टता तु सर्वसंविदां स्वविषये विद्यते एव, अथ मन्यसे सामान्यविहितस्य विशेषेण धाधादनुमानादिव्यावृत्तिः सेत्स्यति सामान्येनाम्य- वसाय उत्कृष्टः स लिङ्गशब्दाभ्यां विशेषित इति तदितरो ऽध्यवसायः प्रत्यक्ष- मिति स्थास्यति, यद्येवं प्रत्यक्षलक्षणमिदानीमव्याकरणीयमेव, शब्दलिङ्गभङ्- णे वर्णिवे सति तवलक्षण्यादेव प्रत्यक्षं ज्ञास्यते इति, वस्मादिन्द्रियार्यसन्निकों त्पन्नपदोपादानमन्तरेण नानुमानादिव्यवच्छेद उपपद्यते इति इदमपि न प्रत्यक्ष लक्षणमनवद्यम्। अलमतिविस्तरेण परदर्शनगीतमतो विगतकलङ्कमस्ति न हिलताणमदधियः । उदमलमक्षपादमुनिनैव निबद्धमिदं हरति मनांसि लक्षणमुदारधियाम् ॥ अथानुमानलक्षणम् - एवं प्रमाणज्येष्ठेऽस्मिन प्रत्यक्ष लक्षिते सति । कथ्यते ऽवसरप्रासमनुमानस्य दशएम् ।। - ·प्रमाणप्रकरणम् तत्पूर्वकं च त्रिविधमनुमानं पूर्ववच्छेषवत्सामान्यतोदृष्टं च ॥ ५ ॥ तत्रानुमानस्वरूपं घूमहे ततस्तत्र सूत्रं योजयिष्यामः । पञ्चलक्षणकालिलझाद्गृहीतानियमे स्मृतः। परोक्षे लिडिगनि ज्ञानमनुमानं प्रचक्षते ।। अत्रापि लिङ्गविषयं ज्ञानं ज्ञानविषयीकृतं वा लिङ्ग प्रतिबन्धस्मरणसहित प्रमाणम् , लिङ्गज्ञानं फलम् , लिगिज्ञानस्य वा प्रमाणवायां पूर्ववदुपादानादि- ज्ञानं फलमुपवर्णनीयं करणस्य हि प्रमाणत्वमिति स्थितमेवैतत, तत्र परोक्षा ऽर्थो लिङ्गयते गम्यते ऽननेति लिङ्गम् , तच्च पञ्चलक्षणम् , कानि पुनः पञ्च लक्षणानि, पक्षधर्मत्वं सपक्षधर्मत्वं विपक्षाद्यावृत्तिरवाधितविषयत्वमसत्प्रतिप. क्षत्वं चेति, सिपाधयिपितधर्मविशिष्टो धर्मी पक्ष तद्धर्मत्वं तदानितत्वमित्यर्थः, साध्यधर्मयोगेन नितिं धर्म्यन्वरं सपतः तत्रास्तित्वम् , साध्यधर्मसंस्पर्शशून्यो धर्मी विपक्षः ततो व्यावृत्तिः, अनुमेयस्यार्थस्य प्रत्यक्षेणागमेन वा ऽनपहरणम- बाधितविषयत्वम्, संशयबीजमूतेनार्थेन प्रत्यनुमानतया प्रयुज्यमानेनानुपहत- त्वमसत्प्रतिपक्षत्वम् , एतैः पञ्चभिर्लक्षणैरुपपन्नं लिङ्गमनुमापकं भवति, एतेषा. मेव लक्षणानामेकैकापायात्पञ्च हेत्वामासा वक्ष्यन्ते, यस्य पक्षधर्मता नास्त्य- सावसिद्धो हेत्वामासः, यथा नित्यः शब्द चाक्षुषत्वात्, साध्यविपर्ययव्याप्तस्तु विरुद्धः स यथा नित्यः शब्दः कृतकत्वाद् आकाशवत् , सपने सत्त्वं यस्य नास्ति सोऽनैकान्तिकः यथा नित्यः शब्दः प्रमेयत्वादिति, यस्यावाधितविषय- त्वं नास्ति स कालात्ययापदिष्टः यथा ऽनुष्णस्तेजोऽवयवी कृतकत्वाद् घटवदिति, यस्य निष्प्रतिपक्षता नास्ति स प्रकरणसमः यथा अनित्यः शब्दो नित्यधर्मानु- पलब्धेर्घटवत् नित्यः शब्दो ऽनित्यधर्मानुपलब्धेराकाशवदिति, सो ऽयमेतेषु पञ्चसु लक्षणेष्वविनाभावो लिङ्गस्य परिसमाप्यते, ननु च विलक्षणके हेतावविनाभावः परिसमाप्यते न च तथाविधे बाधा सम्भवति बाधाविनाभावयाविरोधात् , यच्चेदमग्न्यनुष्णत्वसाधने कृतकत्वं त्रिलक्षणमपि बाधकविधुरितविषयमित्युदाहृतं तदसमीक्षिताभिधानम् , अत्र लक्षण्यानुपपत्तेः, पक्षधर्म एव तावदयं न भवति प्रत्यक्षाद्यनिराकृतो हि पक्ष उच्यते, न चायमीदृश इत्यपक्ष एक, तद्धर्मों हेतु. कथं पक्षधर्मः स्यात् , नाप्य- यमन्वयो हेतुरन्ययमहणसमये एव तद्विप्लवावधारणात, अन्वयो हि गृह्यमाणः सर्वाक्षेपेण यद्यत्कृतक तत्तदनुष्णमित्येवं गृह्यते ततश्च तद्महणसमये एवायमु. यो ऽपि कृतक इति हृदयपयमवतरति तनूनपादिति कथमन्वयग्रहणम् । यदि वनलमुत्सृज्य घटादावन्वयग्रहः । नान्तासिहोता स्यात्साभ्यसाधनघर्मयोः॥

·न्यायमअर्याम् सतवंविधातोः स्वसाध्यनियमोज्झिता। साध्याभिलाप इत्येवं पादानुनयदोहदः।। अन्वयपूर्वकत्वाच व्यतिरेकप्रहणस्य तनियकरणे वदपाकरणमवगन्तव्य. म, अपि च सिपाधयिपितधर्मवैपरीत्येन वठेः प्रत्यक्षतो निश्चयाद् वस्तुत्तेन स एव विपक्ष इति न वदो व्यतिरेकः कृतकत्वस्येति, वस्मात्रलक्षण्यापाया. देव हेत्वाभासोऽयमिति न रूपान्तरमवाधिवविपयत्वमपेक्षते कथं चेदमाधि- वत्वं निश्चीयते। न ह्यदर्शनमात्रेण वाघाविरहनिश्चयः । सर्वात्मना हि नास्तित्वं विद्यः कथमयोगिनः॥ अनिश्चिते सङ्गे च न हतोतुता भवेत् । ययय पक्षधर्मादिरूपाणामनुपाहे ॥ वस्मादबाधितत्य रूपान्तरमवचनीयमिति, अत्राभिधीयते, यदुक्तम् अन्वयमहणं सर्वातेपेणेति तद्पहणवेलायामेव. सिपापयिषितधर्मविपर्ययाध्यासितहुतवहस्वरूपपरिस्फुरणादन्वयशून्योऽयं हेतु- रिति तदहृदयंगमम् , अन्वयः सत्यं सर्वातेपेग गृह्यते न पुनरेकैमिसमुहले. सेन, एवं हि सदानन्त्यादन्वयो ग्रहीतुमेव न शक्यते, अनुमानस्य च वैफल्य- मित्यं भवेदग्निमतां धूमवतां सर्वधर्मिणामन्ययावगमकाले एव गृहीतत्वात् । धूमो हि यत्र यत्रेति सामान्येनैव गृयते । न पुनः पर्वते ऽरण्ये गृहे वेत्येवमिप्यते ।। एवं च सत्याक्षेपवाचोयुक्तिरुपपन्ना भविष्यति । न चैवं सति वकन्यं पण्डानुनयमार्गरणम् । न हि तद्वमित्येवं व्याप्तिप्रहणमिष्यते ॥ सामान्येन च व्याप्तिहीवा सवो सिपाधयिपितधम्यपेक्षायां सैवान्तयाप्ति कच्यते, यैव च नगलग्नाग्न्यनुमानसमये नयतिरिक्तकान्तारादिप्रदेशतिनो बहिर्व्याप्तिरभूत्सैव कालान्तरे कान्तारवत्तिनि वहावनुमीयमाने ऽन्तव्योतिरव- तिष्ठते, तदिहापि यत्कृवकं तदनुष्णमिति सामान्यतः पल्छिदान सदानीमन- लोन्मेप इछि सिद्धो ऽन्वयः, व्यतिरेको ऽपि कार्ये वेजोऽवयविनि पक्षीकृते कृतकत्वस्य तेजःपरमाणुभ्यो विधुतारकपरमाण्वनभ्युपगमे तु विपत एव ना. स्तीति वदमासुतरां तत्रावृत्तिर्भवतीति, न हि सा इव विपते वृत्तिरिष्यते , येन यनत. तत्सिद्धये यत्तेत, अग्निरेव विपक्ष इति पेन्मेवम्, विपक्ष एवं विपक्षी भवितुमर्हति, ननु वस्तूनामद्विरूपत्वात्पक्षा नाम परमार्यतो नास्त्यैव, साभ्यधर्माऽधिक रणभूतश्चेत्सो ऽर्थत्वत्तपक्ष एव विपर्यये तु न विपक्षतामनिवर्तते, न धक " ·प्रमाणप्रकरणम् मद्वययोगित्वं रूपद्वयरहितत्वं वा वस्तुनः समस्तीति, तद्युक्तम् अनुमानोच्छेद- प्रसङ्गात्, अद्विरूपत्वे ऽपि वस्तूनां निसर्गविषयीमतोऽर्थः कश्चित्पक्ष एपितव्यः, तदभावे तदपेक्षस्वरूपयोः सपक्षविपक्षयोरप्यभावः स्यात् तदस्य पक्षस्य सतोऽपि सपतस्वमारोग्य यत्तेन व्यभिचारचोदनं तेनाग्न्यनुमानमपि विप्लवेत, ननु पर्वतादिर्धर्मी न ज्वलनाख्यसाध्यधर्मशून्यतया तत्र निश्चित: तेजोऽव. यवी त्वनुष्णत्ववपरीत्येन प्रत्यक्षतो निश्चित इति तत्किमिदानी पर्वतादिरग्नि- मत्सया निश्चितः तथाभ्युपगमे वा किमनुमानेन । ननु न पर्वतोऽग्निमत्तया निश्चितो नापि तद्वैपरीत्येन .किं तु संदिग्ध एवास्ते, यद्येवं संदिग्धे ऽपि विपक्षे वर्तमानो धूमादिरहेतुरेव स्यान्नि- श्चितविपक्षवृत्तियत्संदिग्धविपक्षवृत्तरप्यहेतुत्वात्सर्वमनुमानमुत्सीदेत् , तस्मा. पक्षण व्यभिचारचोदनमनुचितमिति व्यतिरेकवानेवायं हेतुः, यत्पुनरभिहितम् , अनिराकृतपक्षवृत्तित्वमस्य नास्तीति तत्सत्यम् , वयमप्यमुं पक्षामध्यताबाधित- मिच्छाम एव, यत्तु न पक्षामानपर्यवसितो बाधः किं तु हेतुमपि स्पृशति । न हेतुनिरपेक्षात्मा पक्षो नामास्ति कश्चन प्रसाधयितुमिष्टो हि हेतुना पक्षा उच्यते ।। सन साधयितुं शक्यः प्रत्यक्ष प्रतियोगिनि । साध्यापहारद्वारेण हेतुर्भवति बाधितः ।। अबाधितानुमेयत्वमत एवास्य लक्षणम् । ननु हेतुरसिद्धो ऽयं ज्वलने वृत्तिसंभवात् ॥ यत्तु वाधितता ज्ञातुं शक्या नेति विकसितम्। पक्षास्यापि महाभाग कथं तां प्रतिपत्स्यसे ।। प्रयत्ने क्रियमाणे ऽपि यदि बाधा न दृश्यते । नास्त्येवेत्यवगन्तव्यं व्यवहारो हि नान्यथा। अतस्त्रिलक्षणे ऽपि हेतौ वाधसम्भवादबाधितत्वं रूपान्तरं वक्तव्यम् , एवं च यदुच्यते बाधाविनाभावयोर्विरोधादिति तत्कथं चिद्युक्तं कथं चिदयुक्तम् , पश्चलक्षणके लिड्ने यः परिसमाप्तो ऽविनामावः तत्र नास्त्येव वाघ इत्येवं युक्तमेतत् निलक्षणकलिङ्गाविनाभावाभिप्रायेण त्वयुक्तमेतदित्यलं प्रसङ्गेन । नियमस्मृतेरिति वित्रियता को ऽयं नियमो नाम, व्याप्तिरिविनामावो नि. त्यसाहचर्यमित्यर्थः, तादाम्यतदुत्पत्योवौद्धाभिमतव्याप्तिग्रहोपायत्वकथनम् - आह नैतावत्येव विरन्तुमुचितं तस्य तदविनामावित्वमित्यत्र हिनि- मित्तमन्वेपणीयं तार्किकैः, तच्च वादाम्यतदुत्पत्तिरूपमोक्षितवन्तो मि- सावः, यो हि यदात्मा मावः स कथं तमुत्सृजति वृतारिमकैव हि शिशपा 4 ·- न्यायमअर्याम् खेन वृक्षात्वमनुमापयति, सो ऽयं स्वभावहेतुरुच्यते धो ऽयं शिशपात्यादिति तत्र वादात्म्यं प्रतिबन्धः, कार्य घ नाम कारणधीनात्मलाममेव भवति न कारणानपेक्षमिति सदुपलभ्यानं तदनुमाश्यत्यग्निरल धूमादिदि कार्यहती बदुरपचिप्रविन्धः, एवं हि विविद प्रतियन्धमनुमयाव्यभिचारनिबन्धनमनु पत्वा केवलसाइपयनियममात्रवर्णन यत् प्रसारिका सैवेति, बौद्धमतखण्डनम् - उच्यते पादप्रसारिकैव साधीयसी स्थूलदृष्टिभिरवलम्यिता घरं न सूक्ष्मदृष्टि मित्प्रेक्षिताः तादाम्यादिप्रतिबन्या', तदात्म्ये तावद्गमफारे हेतुसाम्ययोरव्यवि. रेके गम्यगमकमाव एव दुरुपपादः, न खल्वगृहोस लिग लिगिपतीतिमाघातुम• ईति, वन लिङ्गयुद्धो लिङ्ग प्रतिभासते न वा, अप्रविमासे तबुया उदाहरणा- स्कयं तस्य तदात्मकत्वम् , प्रतिमासे तु लिङ्गवत्प्रत्यक्ष एवं सोऽर्य इति किमनु. मानेन, विपरीवसमापव्यवच्छेदार्थमनुमानमिति चेद् न, तस्वरूपाहणे विप. रोतारोपणावसराभावात् , न हि शिरःशयादिविशेषदर्शने सति स्थाणुसमारो- प. प्रवते तब त दादुपपद्येतापि न हि शिरःपाएयशदय एव पुरुष इति तद्महणे ऽप्यपुरुपारेपः कामं भवेत, इह वृक्षवशिंशपात्वयोरभेदाच्छिशपारवाहणे सति का कथा वृक्षतरसमारोपस्य, अपि च वृक्षत्वाहणे सति सामान्यधर्ममहणा- द्विशेषानध्यवसायात्कदा चिदशिशपारोप: स्याद् न तु शिशपात्वग्रहणे सति अवृक्षत्वसमारोपो युक्तः । प्रमातुः शिंशपरत्वं हि यस्य प्रत्यक्षाोचरः। परोक्ष तस्य वृक्षत्वमिति नातीव लौकिकम् ।। कि प साध्यसाधनयोरव्यतिरेकाद् यथा शिंशपात्वेन वृक्षवमनुमीयते तथा वृक्षवेनापि शिंशपस्विमनुमीयेत वादास्याविशेषात् , तथा च प्रयत्लनान्तरीय- कत्वेनानित्यत्वं साध्यते तद्वदनित्यलेनापि तत्साध्येत, ततश्च सपक्षव्याप्त्यव्या. तिभ्यां शतकत्वप्रयत्ननान्तरीयकरपयायों भेद उक्तः स होयेत । ननु चान्यः सम्बन्धः अन्यश्च प्रतिबन्धः द्विष्ठः सम्बन्धः प्रविश्य. स्तु परायत्तत्वलक्षण., तब शिंशपात्वं वृक्षले प्रतिषद्धं न वृक्षत्वं शिशपात्वे प्रयत्ननान्तरीयकत्वमप्यनित्यत्वे नियते न स्वनित्यत्वं तत्रेति तथा धूमस्याग्नौ प्रतिवन्धो न त्वग्नेधूमे, सत्यमेवं किं त्वेवमुच्यमाने नियम एवाशीमचो भवेद् न वादात्म्यम, सादात्म्ये हि यथा शिशपा शिंशयां विना न दृश्यते क्या वृक्षव. मपि शिशपारहितं न दृश्यते, दृश्यते च खदिरादौ शिशपारहित वृतत्वं विद्यु. दादौ च प्रयन्ननान्तरीयकरवरहितमनित्यत्वमुपलभ्यते इति कथमभेदः । विना साधनधर्मेण साध्यधर्मा ऽयमस्ति हि ।

·प्रमाणपकरणम् " दृष्टस्तद्वयतिरेकेण तदात्मा चेति कैतवम् ।। अय विद्युदाद्यनित्यत्वादन्यदेव घटायनित्यत्वं यत्प्रयत्ननान्तरीयकत्वाभिन्न- मुच्यते तहि धर्मिभेदेन धर्माणां भेदे ऽन्वयग्रहणानुपपत्तेः सर्वमनुमानमुत्सी- देद्, धूमाग्न्योस्तु कार्यकारणयोभदायुक्तं वक्तुं धूमस्याग्नौ प्रतिबन्धो न त्व- मेधूमे, इह तु साध्यसाधनयोरव्यतिरेकान्न तथा शक्यते वक्त तथा ऽभिधाने वा नाव्यतिरेकः , सर्वथा तदात्म्यं वा त्यज्यतां वृक्षत्वानित्यत्वाभ्यां शिंशपात्वप्रय- बनान्तरोयकत्वे अनुमीयेताम् नान्तरावस्थातुं लभ्यते, यश्चायमनित्यः शब्दः कृतकत्वादिति स्वभावहेतुरुदाहृतः स कथं स्वभावहेतुः, इदं हि चिन्त्यताम् अनित्यत्वं नाम किमुच्यते किं च कृतकत्वमिति, तनानित्यत्वं विनाशयोगः उत्पत्तियोगश्च कृतकत्वम् , उत्पन्नस्य च भावस्य विनाशो न तूत्पाद एवं विनाश इति कथं साध्यसाधनयोरव्यतिरेकः, अत्र चोदयन्ति, विनाशयोरे घनित्यत्वे विनाशी शब्द इति बुद्धिः स्यान्नानित्य इति, एण्या च मिथ्याबुद्धिः शिखरिण एवं कृशानुविशेषितस्य विनाशवतः शब्दस्य ग्रहीतुमशक्यत्वात् । अभावेन हि धर्मेण तद्वत्ता धर्मिणः कथम् । अभावग्रहवेलायां धर्मिणो ऽनुपलम्भनात् ॥ अनित्यत्वमिति च भावप्रत्ययः कथमभावे मवेविरुद्धत्वात , तस्मादुभया. न्वपरिच्छिन्ना वस्तुसत्ता ऽनित्यत्वमुच्यताम् , कृतकत्वमपि सत्तैव कारणोत्सा. दिताधारा सती कथ्यते इति, एवं च सत्तेव साध्यं साधनं चेति सिद्धं स्वभा. यहेतुत्वम्, तदिदमनुपपन्नम्, साध्यसाधनयोस्वथात्वेनानवमासनात्, एवं ह्युच्यमाने शब्दः सत्तावान्सत्तावत्वादिति प्रतीतिः स्यात् , न चैवं दृश्यते अपि तु अनित्यः शब्दः कृतकत्वादिति, प्रथोमयान्तपरिच्छिन्ना सत्ता साध्यो कार- णनिवा ऽऽअयसमवायिनी च साधनमित्युच्यते तदेतदघटमानम् , विनाश- रूपस्यान्तस्य तदानीमविद्यमानत्वेन सत्तापरिच्छेदकत्त्वाभावात् । बुद्धिस्थेनाथ तेनास्याः परिच्छेदो ऽभ्युपेयते । शब्दस्यैव परिच्छेदो विनाशेनास्तु तादृशा ।। धर्मः समानकालो ऽपि बुद्धचैव विषयीकृतः । तद्विशेषणतो यावि तथा भाव्यपि यास्यति ।। तदेवं विनाशी शब्द इति विशेषणविशेष्यभावसिद्धः किं सत्तासाध्यकल्प. नया, यत्पुनरनिहितम् अभावे भावप्रत्ययस्त्वतादिन स्यादिति वदत्यन्वानभि. ज्ञस्य चोद्यम्, शब्दप्रवृत्तिनिमित्तस्य तत्र भावप्रत्ययेनाभिधानात , यस्य गुण- स्य हि भावाद् द्रव्ये शब्दनिवेश इति अमात्रे ऽपि अभावत्वमिति दर्शनात् , तस्माद्बुद्धिस्थविनाशयोग एवानित्यायम् , कवकत्वमप्युत्पत्तियोग एव न सत्ता, कारणोत्पादितामयावच्छेदे तु तस्या इष्यमाणे धर्मिण एव तदवच्छेदो भव. १४ न्या० .

·न्यायमअर्याम् स्विति किं सोपानान्तरेण । ननूत्पादविनाशाख्यं न धर्मद्वयमन्वयि । यद् घटे नास्ति तच्छब्दे यच शब्दे न तद् घटे || अर्थक एवं धर्मः सर्वभावसम्बन्धी इप्येत तहि । एकमावसमुत्पादे सर्वोत्पादा प्रसज्यते । एकप्रलयकाले च सकलप्रलयो भवेन् ।। तस्मात्सत्तापक्ष एव वरम्, नैतदेवम् , धर्मिभेदे ऽपि धर्माणां तुल्यरूपा. यामवभासीत् । न घटादिस्वरूपं हि नाश इत्यवकल्पते । । येनानन्ययदोपः स्यात् तभेदोपनिरन्धनः ।। एकरवमपि धर्मस्य नास्ति सर्वेषु धर्मिषु । येनैकध्वंससमये सकलध्वंससङ्करः॥ भिन्नत्वे ऽपि च धर्माणां समानरूपत्वेनावभासमानत्वादन्वयग्रहणादिका. विरोधः, अत एव समान्यमन्तरेणापि समानधर्ममूलान्वयादिव्यवहारोपपत्र स्तत्र न सूत्रकारेण सामान्यग्रहणं कृतम् अपि तु साधर्म्यग्रहणमुपात्तम्, उदा. हरणसाधासाध्यसाधन हेतु साध्यसाधानद्धर्ममावी दृष्टान्त उदाहरणमि. ति तेन विनाशोत्पादधर्मयोः साध्यसाधनभावात् तयोश्व भेदा अनित्यः शब्दः कृतकवादिति न स्वभावहेतुरिति सिद्धम् , कार्यहेतुरपि न सम्भवति भववां हि पक्षणयोर्वा कार्यकारणमावो भवेत्सन्तानयो । क्षणयोनेति वक्ष्यामः क्षणमनिराम्रो । सम्भवन्नपि दुर्लक्ष्यः सूक्ष्मत्वाच तयारसौ॥ घूमामिसन्वानयोस्तु वास्तववादेव नास्ति कार्यकारणभावः अर्थक्रिया- कारित्वमेव वस्तुत्वम्, यदि धूमः कार्यत्वादनलमनुमापयेत् कटुमलिनगगन. गामित्वादिधमरपि तस्य गमको मवेत्, न च कथं चित्तत्कार्यत्वं कयं विश्व- कार्यस्वच धमस्योपपन्नम्, सर्वात्मकस्य तदन्वयव्यतिरेकानुविधायिप्रभवत्वाद् अथ सर्वात्मना ऽपि तत्कार्यवे । मनमानसेवाग्रिम्हचारीति मन्यसे । सहचारित्वमेवास्तु उदुत्पत्तिकथा वृथा। साहचर्यस्यानामिविदेतुत्वम्- ननु भवद्भिरपि कार्यानुमानमहोसतमेव यथा शेषवदिति व्याख्यास्यते, यथाऽह कणनवः कार्य करणसंयोगि समवापि विरोधि घेति लैङ्गिकमिति, न साहचर्योपलक्षणार्थत्वान्, धूमाप्रयोर्नदीपूरयोर्वा न कार्यकारणभावाद्गमकत्वं ·प्रमाणपकरणम् १०७ ययोक्तेन न्यायेन अपि तु नित्यसाहचर्यानियमादेवेति, विरोधिनाः कथं साह- चर्यमिति चेत् सदसतो म्यगमकभावाद्विरोधिनोरेकतरदर्शनादन्यतरस्याभावो ऽनुमीयते भावाभावयोश्च साहचर्य तयोरस्त्येव, कणादसूत्र कार्यादिग्रहणं चो. पलक्षणम् । अन्येषामपि हेतूनां भूम्नां जगति दर्शनात् । सूर्यास्तमयमालोक्य कल्प्यते तारकोदयः ।। पूर्णचन्द्रोदयावृद्धिरम्बुधेरवगम्यते । उदितेनानुमीयन्ते सरितः कुम्भयोनिनः । शुष्यत्पुलिनपर्यन्तविश्रान्तखापतयः ।। पिपीलिकाण्डसचारचेष्टानुमितवृष्टयः । भवन्ति पथिकाः पर्णकुटीरकरणोद्यताः ॥ अन्ये ऽपि सौगतोद्गीतप्रतिबन्धद्वयोज्झिताः । कियन्तो बत गण्यन्ते हेतव. साध्ययोधकाः ।। लोकप्रसिद्धतादाम्यतदुत्पत्त्यवधोरणात् । डिम्भहेवाकसदृशं स्वमत्या तत्समर्थनम् । अतश्च तत्स्वभावस्वकार्यमित्यादि व्यसनमात्रम्, अपि च- व्यावृत्योलिङ्गलिङ्गित्वं प्रतिबन्धश्च वस्तुनोः । विकल्पैहणं तस्य कथं सङ्गच्छतामिदम् ।। उक्तं चैतत्प्रथमे एवाहिके इत्यलं प्रसङ्कन । तस्मादमितिहेतुः संबन्धः साहचर्यमिति सिद्धम् , न तु शौद्धोदनिशिष्य- परिकल्पितमुमयमप्येतत् । यश्वभ्यधीयत परैः किमधीनमस्य तत्साहचर्यमिति तत्र विधिः प्रमाणम् । तादात्म्यतज्जननयोरपि चैप तेषां तुल्यो ऽनुयोग इति किं विफलै. प्रलापः।। नियमो व्याख्यातः स्मृतेरिति को ऽर्थः, उच्यते- नियमो हि गृहीतोऽङ्गमनुमेयप्रमा प्रति । न नारिकेलद्वीपस्यो धूमादुर्मि प्रपद्यते ।। साध्यानुमितिवेलायों ने चास्ति नियममहः । नियमप्रहकाले च न साध्यमनुमीयते ।। तेन पूर्वगृहीतः सन्निदानी स्मृतिगोचरः ।। नियमः प्रतिपत्त्यङ्ग तथा ऽवगतिदर्शनात् । द्वितीयलिङ्गदर्शने सत्यपि नियमस्मरणमन्तरेण साध्यप्रमितेरनुत्पादात् ।

·१०८ न्यायमअर्याम् यत्रापि विषये ऽभ्यस्ते नैव सञ्चत्यते स्मृतिः। तत्राप्यनेन न्यायेन बलात्सा परिकल्प्यते ।। अव एव के चन प्रत्युत्पन्न कारणजन्यां स्मृतिमेवानुमानमुक्तान्तः प्रत्युत्पन्न च कारणं कुत्र चिद्धिर्मिपरोक्षस्यापि चेश्वराहन्द्रियादेरनुमेयवां वक्ष्यामः । तस्माद्ययोचितालिङ्गाद्यथोक्तनियमस्मृते । यथोक्कलिङ्गिविज्ञानमनुमानमिति स्थितम् ।। अनुमानमामाण्याक्षेपः- ननु सत्यनुमानस्य प्रामाण्ये लक्षणाश्रयः । कार्यों विचारो न पुनः प्रामाण्यं तस्य युज्यते ॥ तथा चाहुः प्रमाणस्यागौणत्वादनुमानार्थनिश्चयो दुर्लभः पक्षधर्मादिरूपं हि लिङ्गस्य बलाद् गोण्या वृत्या दर्शयितव्यम्, धर्मे हि साध्ये न हेतोपतधर्म: त्वम् अमिधर्मत्वाद् धूमस्य धर्मिणि साध्ये हेतोरनन्वयित्वम्, न हि यत्र धूमः स्तत्र पर्वत इत्यन्वयः द्वये तु साध्ये द्वयमपि नास्ति, न हि दहनमहीघ्रयोः धर्मों धूमः नाप्येवमन्वयः यत्र धूमस्वत्र पर्वताग्नी इति, धर्मविशिष्टे धर्मिणि साध्ये त. दुमयमघटमानमेव, नाग्निविशिष्टधराधरधर्मवया धूमः प्रथम उपलब्धुं शक्यते नचाप्येवमन्वयः यत्र धूमस्तत्राग्निमान पर्वत इति तस्मादवश्य पक्षधर्मत्वाम्ब. यव्यवहारसिद्धये धर्मविशिष्टे धर्मिणि रूढः पक्षशब्दः तदेकदेशे धर्मिणि गौण्या घृच्या वर्णनीयः, अन्वयप्रदर्शनसमये च तदेकदेशे तयैव योजने ऽतिगौणनक्ष- णत्वादिन्द्रियार्यसन्निकर्षजत्वादिषदगौणलक्षणत्वाभावादनुमानमप्रमाणम्। थपिच- विशेषे ऽनुगमाभावारसामान्ये सिद्धसाधनात् । तद्वत्तो ऽनुपपन्नत्वादनुमानच्या पुतः ॥ साहचर्य च सम्बन्धे विसम्म इति मुग्धता । शवरत्वोऽपि तदृश्यै व्यभिचारस्य सम्भवात् ।। देशकालदशाभेदविचित्रात्मसु वस्तुषु । अविनामावनियमो न शक्या वस्तुमाह च॥ अवस्थादेशकालादिभेदागिनासु शक्तिषु । भावानामनुमानेन प्रसिद्धिरविदुर्लभा ।। भवन्नप्यविनाभावः परिच्छेनु न शक्यते । जगत्रयगवाशेषपदार्यालोचनाद्विना ।। न प्रत्यक्षीरता यावद्घमामिश्यक्तयो ऽसिलाः। धावस्यादपि घूमो ऽसौ यो ऽनमेरिवि शरते ।।

·प्रमाणप्रकरणम् ये तु प्रत्यक्षतो विश्वं पश्यन्ति हि भवारशः । किं दिव्यचक्षुषामेपामनुमानप्रयोजनम् ।। सामान्यद्वारको प्यस्ति नाविनाभावनिश्चयः। वास्तवं हि न सामान्य नाम किं चन विद्यते ।। भूयोदर्शनगम्या ऽपि न व्याप्तिरवकल्पते । सहस्रशो ऽपि तद्दष्टे व्यभिचारावधारणात् । बहुकृत्वोऽपि वस्त्वात्मा तथेति परिनिश्चितः । देशकालादिभेदेन दृश्यते पुनरन्यथा ।। भूयो दृष्ट्वा च धूमो ऽग्निसहचारीति गम्यताम् । अनग्नौ तु स नारवीति न भूयोदर्शनाद्गतिः ।। न चापि दृष्टिमात्रेण गमकाः सहचारिणः । तत्रैव नियतत्वं हि तदन्याभावपूर्वकम् ।। नियमश्वानुमानाङ्ग गृहीतः प्रतिपद्यते । प्रहणं चास्य नान्यत्र नास्तितानिश्चयं विना ।। दर्शनादर्शनाभ्यां हि नियमग्रहणं यदि । तदप्यसदनग्नौ हि धूमस्येष्टमदर्शनम् ।। अनग्निश्च कियान्सर्व जगज्ज्वलनवजितम् । तत्र घूमस्य नास्तित्व नैव पश्यन्त्ययोगिनः ।। तदेवं नियमाभावात्सति वा ज्ञप्त्यसम्भवात् । अनुमानप्रमाणत्वदुराशा परिमुच्यताम् ।। अनुमानविरोधो ऽपि यदि चेष्टविघातकृत् । विरुद्धाव्यभिचारो वा सर्वत्र सुलभोदयः ॥ अत एवानुमानानामपश्यन्तःप्रमाणताम् । तद्विसम्भनिषेधार्थमिदमाहुर्मनीषिणः ।। हस्तस्पर्शादिना ऽन्धेन विपमे पथि धावता । अनुमानप्रधानेन विनिपातो न दुर्लमः ॥ अपि च- यत्नेनानुमितो ऽप्यर्थः कुशलैरनुमाभिः । अभियुक्तवरैरन्यैरन्ययैवोपपायते ॥ अनुमानमामाण्यसमर्थनम्-- अनाभिधीयते,किमयमनुमानस्वरूपाक्षेप एव क्रियते उत तत्त्ताकिकोपल. क्षिततल्लक्षणाक्षेप इति तत्रानुमानस्वरूपं चाशम्यनिहवमेव सर्वनोकप्रसिद्धत्वात् ।

·न्यायमचर्याम् अबलाबालगोपालदालिकामुसा थपि । चुध्यन्दै नियतादर्थादर्यान्तरमसंशयम् ।। अनुमानापलापे तु प्रत्यक्षादपि दुर्लभा । लोकयात्रेवि लोकाः स्युलिसिवा इव निश्चलाः ।। प्रत्यत्तदृष्टमपि पदार्थजावं तजातीयत्वलिङ्गव्यापारेण सुखसाधनम् इतर- कारणमिति वा निश्विस्य नदुपाददते जइति या लौकिकाः, अयाविचारितर- मणीयवैव तत्त्वं न तु लदानियमः शस्यक्रियस्तस्येति लक्षणाक्षेपो ऽयमुच्यते सोऽप्ययुक्तः यतः, यं कं चिदमालोक्य यः कश्चिन्नावगम्यते । कं चिदेवाक्षिपत्यर्यमर्थः कश्चिदिति स्थितिः॥ तत्र वस्तुस्वभावो ऽयमिति पादप्रसारिका। हरयते ह्यविनामूवाददर्यान्तरे मतिः ।। अतो यदर्शनावत्र प्रतीविरुपजायते । तयोरस्त्यर्थयोः कश्चित्संबन्ध इति मन्महे ।। वदात्मवातदुत्पत्ती न अधति सद्विदः । साहचर्य तु सम्बन्ध इति नो हृदयङ्गमम् । वस्मिन्सत्येव भवने न विना भवनं ततः। अयमेवाविनामावो नियमः सहचारिता ॥ किकृतो नियमो ऽस्यास्मिन्निति चेदेवमुत्तरम् । वदात्मवादिपो ऽपि नैप प्रश्नो निवर्तते ।। ज्वलनाजायते धूमो न जलादिति का गतिः । एवमेवेतदिति चेत्साहचर्ये ऽपि तत्समम् ॥ तर्कस्य यावान्विषयः स तावति निरूप्यते । वस्तुस्वमावभेदे तु न तस्य प्रभविष्णुता ।। अयं च विषमो युक्तदुक्तं नियमाद्विना । नार्थादर्थान्तरे ज्ञानमतस्तस्य प्रकल्पनम् ॥ ततः परं तु नियमो ऽप्येष किंमत इति न युक्तिः प्रभवति गदाल्यतदुत्प- स्योरनुपपनत्वादतो नियम एवं विरच्यते, न ध प्रतिमामात्रमानुमानिकी प्र. मितिरिति यतुं युक्तम् , नियताकुवश्विदेव वस्तुनि प्रतीतिदर्शनादित्युक्तत्यान, नियम यरहीत एव प्रतीत्य भवेनारिकेलद्वीपनिवासिमिरपिधमदर्शनाक शानुरमीयेत नचैवमस्तीति नियममहणमपीतणीयम्, यच विकल्पितम् श्र. शस्य वद्महणमिति, वत्र के हिदायत्तते मानसं प्रत्या प्रतिबन्धप्राइौति, प्र. त्यज्ञानु पलम्माभ्यामनलसहचरितमनग्नेय न्यावर्त्तमानं घूममुपलभ्य विमाव- ·प्रमाणमकरणम् सौ नियतो धूम इति मनसा प्रतिपद्यते । मनश्च सर्वविषयं केन वा नाभ्युपेयते । असन्निहितमप्यर्थमवधारयितुं क्षमम् ।। न च सकलत्रिभुवन विवरनिरुद्धधूमाग्निव्यक्तिसार्थसाक्षात्करणमुपयुज्यते ज्वलनत्वादिसामान्यपुरःसरतया व्याप्तिग्रहणात् , यत्तूक्तं सामान्यं वास्तवं ना. स्तीति तच्छब्दार्थचिन्ताप्रसङ्गे प्रतिसमाधोत्यते । अपरे पुनः पोगिप्रत्यक्षकल्प यौक्तिक सम्बन्धप्राहि प्रत्यक्ष प्रतिपेदिरे किल धूमत्वाग्नित्वसामान्यपुरस्कारेण व्याप्यव्यापकयोरन्वयो नाम गृह्यताम्, व्य. विरेकरवनग्निभ्यो धूमस्य प्रहीतव्य, अनग्नयश्चातिवितताः न च तेष्वनग्नि त्वं नाम सामान्यमस्ति, तेन समस्ताक्यान्तर्गताग्न्यनग्निगतान्वयव्यतिरे. कपाहिप्रत्यक्षव्यतिरेकेण न प्रतिबन्धोऽवधृतो भवेत् अनवधृवश्च न प्रमा. नमस्ति च प्रमेति युक्तं बलात्प्रतिबन्धग्राहकमेकस्मिन् क्षणे प्रत्यक्षमि. दमशेषव्यक्तिविषयमसंवेद्यमानमपि कल्पितमिति यौक्तिकमुच्यते । अन्ये पुन: अत एव तत्कल्पनाभयाद्भूयोदर्शनपरिच्छिन्नसामान्यपुरःसरा. स्वयमनपेक्षितव्यतिरेकनिश्चयमेव लिङ्गं गमकमभ्युपागमन , यथोक्तम् , मम त्वदृष्टिमात्रेण गमकाः सहचारिण इति, अयमाशयः- भूयोदर्शनतस्वावदुदेति मतिरीदशी । नियतो ऽयमनेनेति सकलप्राणिसाक्षिका ॥ तावता च गमकत्वमौत्सर्गिकं सिध्यति मीमांसकानां तु विपक्ष दर्शनं या- धकः प्रत्ययः न च सोस्ति नाद्य यावदनग्नौ धूमो दृष्टः, अनुत्पन्ने ऽपि बाध. के तदाशङ्कनमयुक्तमित्युक्तं तैः, दोपज्ञाने त्वनुत्पन्ने नाशङ्का निष्प्रमाणिकेति, एत्तत्तु न चारु, व्यतिरेकनिश्चयमन्तरेण प्रतिबन्धप्रहणानुपपत्तेरित्युक्तत्वात, ज्ञापकत्वाद्धि नियमः स्वग्रहणमपेक्षते, नियमश्चायमुच्यते यत्तस्मिन्सति भव. नं ततो विना न भवनमिति भूयोदर्शनं तच तस्मिन्सति भवनमित्यन्वयमात्र. परिच्छेदादर्धगृहोतो नियमः स्यात् ततो विनान भवनमित्यस्यार्थस्यापरिच्छे- दादिति, अपरे पुनः अनग्नित्वसामान्यमन्तरेणापि योगिप्रत्यक्षकल्पनामकुर्वन्त एव मानसप्रत्यक्षगम्यमन्वयव्यतिरेकमाहुः, धूमाग्निसामान्ये तावत्सहचरिते उपलब्धे त्तद्वत्तदभावावपि सहचरितावुपलभ्येते एव, धमत्वसामान्यस्यानग्नौ ज. लादावदर्शनात्, सर्वगतत्वे ऽपि सामान्यानां वृत्तिभेदी नियामक इति वक्ष्यते यद्यपि चानग्नित्याद्यभावसामान्यं नास्ति तथा ऽपि प्रतिषेध्याग्नित्वसामान्यानु. गमसिद्धव तदभावानुगममहणं सिध्यति सकलव्यक्तिज्ञानमनङ्ग व्याप्तिनिश्चये । भावसामान्ययोर्यद्वत्तथैव तदभावयोः । - ।

·नन्वेवं निरस्यतामतिव्याप्तिः श्रव्यासिस्तु कथं निरसिष्यते धारामादि. पूर्वकायामनुमानानामसंप्रदात्, वेष्वपि मूलभूत प्रत्यक्षमेव कारणमिति के ज्यातिः, तानीति वा पुनस्वावदवबोधाय विग्रहः कर्वेभ्यः तानि प्रत्यक्षादीनि न्यायमर्याम् ननु प्रत्यक्षमात्रस्य प्रकृतस्यात्प्रकृतायमशिवाय सर्वनानः कुतोऽयं विरे पप्रतिलामः, उच्यते-उदाहरणसाधासाध्यसाधनं हेतुरिति पश्यते, इंडोर चानुमानं यदिइ लक्ष्य निर्दिष्टम्, न चागृहोतमुदाहरणसाधयं तद्वैधण्ये ३ साध्यसाधनं भवतीति तद्ग्रहणपायो ऽपतिवव्या, प्रत्यक्षव्यतिरिक्तददगो पायपरिफल्सने पानवस्यादूपणमसमदभिहितमिति प्रत्यक्षस्यैव तदुपायत्तम अनुमानकारणभूतप्रत्यज्ञापतया प्रत्यक्षमात्रप्रक्रमे ऽपि सर्वनाम्ना उद्विरोष प्रा. लिप्यते यत्प्रवियन्धप्राहि प्रत्यक्ष यच द्वितीयं लिनदर्शनमिति, मनु प्रत्यक्षविशेषद्वयपूर्वकत्वमनुमानामासेष्वपि सव्यभिचारविवादित सम्भवतीत्यतिव्याप्तिः मैवम् हेसुलक्षणेन साध्यसाधनमहणेन तन्त्रविदेशन प्रतियन्यस्वरूपं हि तवैध निपुणमभिधाप्यते इस तु सद्ग्रहणपायमात्रमुरया 'सम्यक् प्रचे च प्रतिबन्धप्राहिणि प्रत्यते व्याप्तिविप्लवाभावानातुमानामा सप्रसङ्गः, सामान्यलक्षणानुवादेन प विशेपलक्षणे वर्ण्यमाने चव एवं प्रमाण भासव्युदाससिद्धः केवलमिदानी समानजातीयोपमानादिव्यम्झदो वचनीय इति स एव तत्पूर्वकपदेनेोपात्तः अर्थोत्पन्नमध्यमिचारि व्यवसायात्मकमिति फनवि- शेषणानां सर्वप्रमाणेष्वनुवृत्तेः। युगपक्ष क चिन्नास्ति व्यापारः शब्दलियोः । अतो नाव्यपदेशत्वविशेषणमिदार्थवत् ।। द्वयोरपि ध शब्दलिङ्गयोः झापकत्वेन स्वरूपपदणापेतत्वान ज्ञानायोगर- घेन च युगपद्ग्रहणासम्भवात् । चिदाहुः । यथोक्तम्- यत्राप्यनुमितालिदालिङ्गिानि पदणं भवेत् । तत्रापि मौलिक लिङ्ग प्रत्यक्षादेव गम्यते ।। (१) इति, यद्वा प्राधान्यामिप्रायेण प्रत्यक्षपूर्वकत्वमुच्यते न नियमार्थमिति ना पूर्व यस्येति, यद्यपि प्रत्यक्षमेव लक्ष्यत्वेन प्रस्तुत तयाऽपि व्यवच्छेयतयाऽनुः मानादीनामपि प्रवत्वं नवार्यते । अत्र चादयन्ति--चदिति करणावमा वा स्यात् फलापमझे का, करणावमश इन्द्रियादिकरणपूर्वक ज्ञान फल तत्पूर्वक जानुमानमिति पूरा ब्दस्य तिः पाठ. स्यात्, स चाशुस्वा कल्पनीयः फलावमरों तु प्रत्यक्ष- (एकवाकिनुमानमन्ये पोका १७१। .

·प्रमाणप्रकरणम् ११५ 7 फलपूर्वकमनुमानमिति तत्पूर्वकशब्दस्य फलवचनस्यानुमानशब्देन करण- । वाचिना सह सामानाधिकरण्यं न स्यात्तत्पूर्वकमनुमानमिति प्रत्यक्षफलेन हिलिङ्गदर्शनेन परोक्षार्थप्रतिपत्तिरुपजन्यते सा चानुमानफलं नानुमानमि. ति, उच्यते-उभयथा ऽपि न दोपः, कारणावमर्श तावदिन्द्रियादिकरणपूर्वक तत्फलं लिङ्गदर्शनं यत् तदेव परोक्षार्थप्रतिपत्तौ करणमनुमानमिति न द्वि: पूर्व- कशब्दस्य पाठ उपयुज्यते, फले ऽप्यवमृश्यमाने प्रत्यक्षफललिङ्गदर्शनपूर्वकं य. दविनामावस्मरणं तदनुमान करणमेव ततः परोक्षार्थप्रतिपत्तः, यदुक्तं प्रत्युत्प- नकारणजन्या स्मृतिरनुमानमिति स्पष्टमेव सामानाधिकरणयम, फले वा अनु. मानशब्दं वर्णयिष्यामः अनुमितिरनुमानमिति, यतःशब्द वा अध्याहरिष्यामः प्रत्यक्षफलपूर्वकं परोक्षार्थप्रतिपत्तिरूपं फलं यतो भवति तदनुमानमिति, अत्र हि प्रथम लिङ्गदर्शनं ततः प्रतिबन्धस्मरणं ततः केपां चिन्मते परामर्शमानं ततः साध्यार्थप्रतीतिस्वतःप्रत्यक्षलक्षणावसरवर्णितेन क्रमेण हेयादिज्ञानमितीयति प्र. तीतिकलापे यथोपपत्ति कार्यकारणभावो वक्तव्य इत्येवं तत्पूर्वकपदमेव केवल. मनुमानलक्षणतममिति गुरवो वर्णयां चक्रुः । सूत्रस्थस्य त्रिविधपदस्य कृत्यम्- अन्ये पुनः उपमानाद्यतिव्याप्तिब्युदासाय त्रिविधग्रहणं व्याख्यातवन्तः, तत्पूर्वकमनुमानमित्युच्यमाने सति उपमानादौ प्रसङ्ग इति त्रिविधमहणम्, लिङ्गं वक्ष्यमाणकार्यादिभेदाद्वा त्रिविधं पक्षधर्मादिरूपत्रययोगाद्वा निरूप त्रिविधमुच्यते, लिङ्गे च त्रिविधे सति वदालम्बनशानमुपचारात्रिविधमभिधी. यते, तेन प्रत्यक्षपूर्वकं त्रिविधलिङ्गालम्बनशानमनुमानमित्युक्ते सति नातिव्याप्तिः। ननु पूर्ववदादिभिःशब्दैः कार्यादिभेदवर्णनं शास्यामः पक्षधर्मादिरूपत्रयं तु कथमेभिः शब्दैः प्रतिपाद्यते इति, अत्राहुः वादादिकथात्रयेऽपि पूर्वमुपादीयमानत्वात्पक्षः पूर्वशब्देनोच्यते सो ऽस्यास्त्याश्रयत्वेनेति पूर्ववल्लिङ्गमित्येवमनेन पदेन पक्षधर्मत्वमुक्तं भवति, पक्षे उपयुक्ते सति शेषः सपक्षो भवति सो ऽस्यास्त्याश्रयत्वेनेति शेषवत्, एव. मनेन सपक्षे युत्तिरुका भवति, सामान्यतोदृष्टमित्यनेन विपक्षायावृत्त लिझमु. च्यते, कथम् , अकारप्रश्लेषात् सामान्यवो ऽदृष्टमिति विष्ठतु सावद्विशेषः सा. मान्यतो ऽपि न दृष्टम् , क्वेति पक्षसपक्ष्योत्तरुतत्वात्परिशेषाद्विपत्ते सामा. न्यतोऽपि न दृष्टमित्यवतिष्ठते इत्यं निरूपं लिगमेमिः शब्दैरुक्तं भवति, त. दालम्बनं मानमनुमानम् । वदेवं लक्षणे कश्चित्सर्व सूत्रमयोजयत्। एवं तु ख्यापितं न स्यात्सूत्रकारस्य कौशलम् ।।

·न्यापमचर्याम् किं च पश्चल क्षणमिह शास्त्रे अभ्युपगम्यते इति निरूपे तस्मिन्वयर्यमाने कालात्ययापदिष्टप्रकरणसमयोः प्रसङ्गो न व्यायचते इति, तस्मात्तत्पूर्वकपदमे. व लक्षणप्रतिपादनार्थमनवयम् । विविधग्रहणं तस्य विभागप्रतिपादकम् । भेदाः पूर्ववदित्यादिमन्यन कथितात्रयः ।। वत्पूर्वकपदोद्गीतनिर्मलन्यापलक्षणाः । परिमानादरोऽन्यत्र सूचद्वाक्यलायवे ।। विमागवचनासिद्ध त्रैविय स्खगिरा भोन् । तया च सिद्धशब्दान्तच्छलेष्वेवमदीदशत् ।। पूर्ववत्पदस्य अर्थ:- पूर्ववदिति यत्र कारणेन कार्यमनुमीयते यथा जलघरोन्नत्या भविष्यति दृष्टिरिवि। अत्र चोदयन्ति, पूर्व हि कारणमुच्यते, पूर्वमस्यास्तीति पूर्ववत्कार्य वक्तेन कार्यात्कारणानुमानमिहोदाहर्चव्यं न कारणत्कार्यानुमानम् , न च कारणेन कार्यमनुमातुमपि पार्यते कार्यस्य तावत्पक्षत्वमयुक्तम् , सिद्धयसिद्धि- विकल्पानुवृत्तेः, सिद्धे हि कायें किमन्यदनुमेयम् असिद्धे खपुष्पवन परत्वम्, अपि चारित कार्य कारणस्यास्तित्वादिवि व्यधिकरणो हेतुः अनित्यः शब्दः काकस्य कार्यादिविवत, सत्तायां च साध्यायां मावधर्मस्य हेतोरसिद्धत्वम् अभावधर्मस्य विरुद्धत्वम् , उभयधर्मस्यानै कान्तिकत्वमिति कथं सापयितुं श. क्यते तदुक्तम, नासिद्ध भावधर्मो ऽस्ति व्यभिचार्युमयाश्रयः । धर्मो विरुद्धोऽमावस्य सा सत्ता साध्यते कथम् ॥ इति । नच कारणमात्रस्य हेतुत्वं युक्तं विना व प्रतिबन्धादिना व्यभिचारसम्म कारणविशेषश्च न कश्चिद्विपश्चिता ऽपि निश्चेतुं शक्यः पलचलवि. पुलवपुपामुत्पलदलमलीमसत्विषामपि पयोमुचाममुक्तपयसामुपरमदर्शनात् । यदि त्वन्त्यदशावति कारणं टिहमिप्यते । ध्याप्तिस्मरणलायां कार्यप्रत्यक्षता मवेत् ॥ मनु सौगतैरपि कारणात्कार्यानुमानमङ्गीकृवमेव- हेतुना यः सममेए कार्योत्पादोऽनुमीयते । अर्थान्तरानपेक्षित्वात्स स्वभावोऽनुवरिणतः ।। इति, प्रन्यज्ञो देवानांप्रिया, उत्पाद्यते ऽस्मादित्युत्पाद। योग्यता कथ्यते सा - धात्, ·प्रमाणप्रकरणम् चानानुमेया, अत एव तस्य वस्तुनो ऽनन्यत्वात्स्वभावानुमानमिदमिप्यते स स्वभावो ऽनुवर्णित इति, अन्नाहुः सर्वमिदमविदितानुमानप्रयोगक्रमस्य दुर्मतेश्चोयम्, न कार्यमन्त्र पत्तीक्रियते न सत्ता साध्यते न व्यधिकरणे हेतुः प्रयुज्यते अपि तु पयोधरा एव धर्मिणः अदूरकालभाविन्या पृष्टग तद्वन्तः साध्यन्ते विशिष्टोन्नतिरूपध- आदियोगेनेति न पूर्वकथितदोपावसरः, यथा अग्निमानयं धूमः बहुलपाण्डुता. दिधर्मयोगित्वान्महानसावधृवधूमवदिति, धूम एवग्निमत्तया ऽनुमीयते एवं समनन्तरोत्पादितवृष्टयो ऽमी जीमूताः सातिशयोन्नत्यादिधर्मयोगित्वात्पूर्वोपल. ब्धपर्जन्यवद् इति जलधरा एव भविष्यदृष्टिमत्तया ऽनुमीयन्ते यथाह भट्टः- वस्माद्धर्मविशिष्टस्य धर्मिणः स्यात्प्रमेयता । सा देशस्याग्नियुक्तस्य धूमस्यान्यैश्च कल्पिता इति(१) ।। यत्तु पूर्व कारणमुच्यते इति तत्सत्यम् , पूर्वमस्यास्तीति पूर्ववत्कारणगत- मुन्नतत्वादिधर्मजातमुच्यते तदेव लिङ्गमिति प्रन्थदोषो ऽपि न कश्चित् , न च कारणमात्रस्य हेतुत्वं प्रमो येनास्य विधुरप्रत्ययोपनिपातादिकृतो व्यभिचारः स्यात् , अपि च विशिष्टमेव कारणं हेतुः न च कारणविशेषो दुरवगमः । गम्भीरगर्जितारम्भनिभिन्नगिरिगह्वराः । रोलम्बगवलव्यालतमालमलिनविपः ।। स्वङ्गत्तटिल्लतासङ्गपिशङ्गोत्तुङ्गविग्रहाः । वृष्टि व्यभिचरन्तीह नैव प्रायः पयोमुचः ॥ अनभ्युपगमे चैवमनु मानस्य जीवितम् । न स्याद्भूमविशेषाणामपि योद्धुमशक्तितः ॥ यपि कार्यप्रत्यक्षत्वमाशङ्कितं तदप्ययुक्तम् , न ह्यत्र वृष्टयनुमानसमये एव शिरसि सलिलकणाः पतन्तः पयोदमुक्ता दृश्यन्ते, परोक्षे लिङ्गिनि ज्ञानमनुमा- ममिति च विशेषणोपादानात्, यत्र तत्र न तदानीमेव वृष्टिः प्रत्यक्षीभवति तदु- दाहरणं भविष्यति, अपि च अनुपजावावयव क्रियतया ऽनाशयमानविनाशे- ऽस्यतन्तौ जातया क्रियया पटनिष्पत्त्यनुमाने क्रियमाणे पटप्रत्यक्षताकाले व्यव- धानसम्मवात, तथा हि, एकतस्तावत् अन्त्यतन्तौक्रियादर्शनम् अविनाभावस्म रणम् परामर्शज्ञानम् अनुमेयप्रतीतिरिति त्रिचतुराः क्षणाः अन्यतस्तु क्रिया क्रि- यातो विभागः विभागात्पूर्वसंयोगनिवृत्तिः ततः उत्तरसंयोगोत्पादः ततः पटनि. (१) लोकवार्तिकेऽनुमानन्थे श्लोकः ४७ ॥

·१२० - पायमचर्याम् अनुमानवैविध्यान्तरम्- एवं वावन्मसुव्याख्यया वैविध्यमनुमानस्य वर्णितम्, एतत् फल्गुप्राथमिव मन्यन्ते नियमात्मकर्सकन्धवलादेव लिङ्गस्य गमकत्वमुकं न कार्यादिस्वरूपेण सक्किमीशनैविध्यन दशिवेनेति पतिप्रत्ययमाश्रित्यान्यया व्याचक्षते, पूर्व मदिति अन संवन्धमहणकाले लिङ्गलिगिनोः प्रत्यक्षतः स्वरूपमघधार्य पुनः स्वादशैव लिङ्गन वादगेव लिङ्गी गम्यते तत्पूर्वेण तुल्यं वर्तते इचि पूर्ववर- नुमानम्, यया महानसे घूमाग्नी सहचरिती दृष्ट्वा पुनः पर्वते घूमान्यनुमानम्, ननु प्रत्यक्षप्रवीत्या विषयावसकलविशेषसाक्षात्करणतमया तुल्या मानु मानिकी मतिरिति कयं क्रियातुल्यत्वं सदभावात्कयं पतिः, सत्यमेवम्, तथापि बढेरेय वाहशस्य वैलतण्यापादकविरोरावच्छिन्नस्य लिड्गेन प्रहणाददूरवि- प्रकर्षण कियातुल्यस्वमुपपत्स्यने, रोपवनाम परिशेषः स प सकप्रविषधे ऽन्य- मानसशान्धिप्यमाणसंप्रत्ययः, यया क चिरप्रदेशे धूमेनाग्निमात्रे मिलें कि मिन्यनो ऽयमग्निरिति विमरों प्रसतानां कृणपर्णकाष्टादीनां प्रतिषेधान्मृत्पाप. णादीनामप्रसदाच गोमयेन्यनो ऽग्निः परिकल्प्यते, यथा वा शन्दे द्रव्यकर्मत्व. प्रतिषेधारसामान्यादावप्रसगाच्च गुरुत्वानुमानं वय, सामान्यतोदष्टं तु पत्र संबन्धकाले ऽपि लिड्गस्वरूपमप्रत्यक्षं नित्यपरोक्षमेव सामान्यवोध्याप्तिमहणा- दनुमीय यथा शब्दापलब्ध्या श्रोत्रादि करणम्, इद्रियारामजीन्द्रियत्वान्न कदा पित्यत्यक्षगन्यत्वम् अय पच्छेदनादिक्रियाणां परस्पधादिकरणपूर्वकत्वेन व्याप्तिमहणाच्छदायुपलब्धिक्रियाणां करणपूर्वकल्पमनुमीयते । अब प्रतिव्याख्याने पोदयन्ति, पूर्ववदेवमेकमनुमानमुळे त्यान शिविधम्, यतो न तावदत्तवातव्याप्तिकं लिदगं गमकं भवति विशेषयामनन्तत्वेन प. इन्वयव्यतिरेकयोईरवगमवात्सर्वत्र सामान्येनेव व्यातिप्रइणम, योत्यं व्यानि ज्ञान वतुल्यं भितरो ऽपि अतः सर्व पूर्ववदेव स्यादवः सर्वत्र सम्भवान् । वदेवदयुक्तम् , अवान्तरविशेषस्य सुस्पष्टत्य भावान्, व्यामिपूर्वकमनुमा नमित्येवावता यकविषमुच्यसे वसत्यम्, एवं प्रशारमेवेदं यस्मिन्सयपि साम्ये भेदान्तरसम्भवात्त्रविष्यमस्य प्रतिपाद्यते, तया हि, धूमन्वलनया; पूर्व प्रत्यक्षेण प्रहरणादिदानी वेनैव धूमेन स एवाप्रिनुमीयवे इति पूर्ववदिदमनुमो. नमुच्यते यत्प्रत्यक्षपूर्वक मिति प्रसिद्धम् । ननु घूमान्तोश वन्यन्तरानुमान कि म प्रत्यक्षपूर्वकम् , क एमाह न पूर्ववदिति, कयं सहीदगुच्यते तमेव धुमेनेति, जात्यभिप्रायमेतदुच्या न प्य व्यभिप्रायम्। ननु सामान्यतालाई सत्परिच्छेदासामान्यतोदृष्टमेवेदं स्यात्, न सामा- ·प्रमाणप्रकरणम् " चाचानुमेया, अत एव तस्य वस्तुनो ऽनन्यत्वात्स्वभावानुमानमिदमिष्यने स स्वभावो ऽनुवर्णित इति, अत्राहुः सर्वमिदमविदिवानुमानप्रयोगक्रमस्य दुर्मतेश्चोद्यम्, न कार्यमत्र पक्षीक्रियते न सत्ता साध्यते न व्यधिकरण हेतुः प्रयुज्यते अपि तु पयोधरा एव धर्मिणः अदूरकालभाविन्या वृष्टया वद्वन्तः साध्यन्ते विशिष्टोन्नतिरूपध. मादियोगेनेति न पूर्वकथितदोपावसरः, यथा अग्निमानयं धूमः बहुलपाण्डुता. दिधर्मयोगिल्वान्महानसावधृतधूमवदिति, धूम एवग्निमतया ऽनुमीयते एवं समनन्तरोत्सादितवृष्टयो ऽमी जीमूताः सातिशयोनत्यादिधर्मयोगित्यापूर्वोपल- ब्धपर्जन्यवद् इति जलधरा एव भविष्यदृष्टिमचया ऽनुमीयन्ते ययाह भट्टः- तस्माद्धर्मविशिष्टस्य धर्मिणः स्यात्प्रमेयता । सा देशस्याग्नियुक्तस्य धूमस्यान्यैश्च कल्पिवा इति(१)। यत्तु पूर्व कारणमुच्यते इति तत्सत्यम्, पूर्वमस्यास्तीति पूर्ववत्कारणगत- मुन्नतत्वादिधर्मजातमुच्यते तदेव लिङ्गमिति प्रन्थदोपो ऽपि न कश्चित् , न च कारणमात्रस्य हेतुत्वं प्रमो येनास्य विधुरप्रत्ययोपनिपातादिकृतो व्यभिचारः स्यात् , अपि च विशिष्टमेव कारणं हेतुः न च कारणविशेषो दुरवगमः । गम्भीरगर्जितारम्भनिर्मिन्नगिरिगह्वराः । रोलम्बगवलव्यालवमालमलिनविषः । स्वगत्तटिल्लतासङ्गपिशङ्गोत्तुङ्गविग्रहाः । वृष्टिं व्यभिचरन्तीह नैव प्रायः पयोमुचः ।। अनभ्युपगमे चैवमनुमानस्य जीवितम् । न स्यामविशेषाणामपि बोधुमशक्तितः ॥ यदपि कार्यप्रत्यक्षत्वमाशङ्कितं तदप्ययुक्तम, नत्र वृष्टयनुमानसमये एव शिरसि सलिलकणाः पतन्तः पयोदमुक्ता दृश्यन्ते, परोक्षे लिङ्गिनि ज्ञानमनुमा- नमिति च विशेषणोपादानात् , यत्र तत्र न तदानीमेव वृष्टिः प्रत्यक्षीभवति तदु. दाहरणं भविष्यति, अपि च अनुपजातावयव क्रियतया नाशयमानविनाशे- अस्यतन्तौ जावया क्रियया पटनिष्पत्त्यनुमाने क्रियमाणे पटप्रत्यक्षताकाले व्यव. धानसम्मवात, तथा हि, एकतस्तावत् अन्त्यत्तन्तौ क्रियादर्शनम् अविनाभावरम. रणम् परामर्शज्ञानम् अनुमेयप्रतीतिरिति निचतुराः क्षणाः अन्यतस्तु क्रिया क्रि. यातो विभागः विभागात्पूर्वसंयोगनिवृत्तिः ततः उत्तरसंयोगोत्पादः ततः पटनि. . (१) लोकवार्तिकेऽनुमामन्ये इलोकः ४७ ॥

·न्यायमञ्जर्याम् पत्तिः निष्पन्न पटे चणान्तर रूपादिगुणारग्म: रूपादिजन्मनि पटस्य समवा- यिकारणत्वात् कारणस्य कार्यादवश्यं पूर्वकालभावित्वम्, अवो निष्पन्नोऽपि नूनमेकस्मिन् क्षणे नीरूप: पटो भवतीवि नवदेव प्रत्यक्षः, ततः क्षणान्तरे रूपो. सादादूपवद् द्रव्यमिन्द्रियसन्निकर्षात्प्रत्यक्षं भविष्यतीत्यतिबहव एते क्षणा अटो न कार्यप्रत्यदत्वम्, नापि विघुरप्रत्ययादिना कार्यानुत्पतिरनुसनावयत्रक्रियत. विशेषणोपादानेन वद्विनाशानाशङ्खनास्क्रियावश्चोत्तरोत्तरकर्याणमवश्यम्भा- वित्वात् । यदपि हेतुना यः समणेत्यादिना योग्यवानुमानं व्याख्यान वग्यसाधु खभावानुमानस्य निरस्तत्वात् , लेकिश्च कारणादविकलात्कार्यमेव कल्पयति नयोग्यतामित्यलं प्रसङगेन शेषवत्पदस्था:-- शेषवदिति यत्र कार्येण कारणमनुमीयते यथा नदीपूरेणेपरिसने देशे वृष्टिरिति, अत्रापि वृष्टिमदुपरितनदेशसंसर्गलक्षणो नदीपम: सदमेणैव विशिष्टेन पूर्णवादिना तुमीयते, पृष्टिमत्पृष्टदेशसंसृष्टा इयं नदी फेनिलक. लुषत्वादिविशिष्टपूरोपेतत्वात् पूषोपलब्धैवंविधधुनीवत् , अयं देशो वा घृष्टिविशिष्टदेशान्तरसंसृष्टः विशिष्टनदीपूरवत्वेनानुमीयते इति प्राकनवैयधिक- रण्यादिचौधचक्रस्येवापि नास्ति प्रसरः, फलतस्त्वियं वाचायुक्ति कार्येण का. रणमनुमीयते इति परमार्थवस्तु धर्मो धर्मवत्त्वेन धर्मवाननुमीयते इति स्थितिः, यदाह भट्टः- स एव चौमयात्मा ऽयं गम्यो गमक एव च । असिद्धेनैकदेशेन गभ्यः सिद्धेन योधक इति(१)। यत्त सेतुमद्गदिमविलयनादिनापि नदीपूरोपपत्तिष्टेति क्षत्राप्युच्यते । आवर्तवर्तनाशालिविशालकलुषोदकः । कस्लोलविकटास्फालस्फुरत्फेन छटाश्चितः ।। बदाइलशैवलवनशादलसंकुलः। नदीपूविशेषो ऽपि शक्येव न निवेदितुम् ।। प्रमातुरपराधो ऽयं विशेष योन पश्यति। नानुमानस्य दोपो ऽस्ति प्रमेयाव्यभिचारिणः ।। रोधोपघातसारश्यव्यभिचारनिवन्धनम् । अमुमानाप्रमाणत्वमवो वक्तुमसांप्रदम् ॥ (१)ोकातिके अनुमान छ । - ·प्रमाणमकरणम् पारम्पर्येण वृष्टिश्च नदीपूरस्य कारणम् । पतद्घनपयोबिन्दुसंदोहस्पन्दनक्रमात् ।। सामान्यतो हष्टपदस्यार्थः। सामान्यतोदृष्टं तु यदकार्यकारणभूताल्लिङगाचादृशस्यैव लिगिनो ऽनुमा नं यथा कपित्यादौ रूपेण रसानुमानम् , रूपरसयोः समवायिकारणमेकं कपि. त्यादि द्रव्यं न तु तयोरन्योन्य कार्यकारणभावः, शाक्यहध्या ऽपि वर्तमानयोः तणयोरितरेवर कार्यकारणता न सम्भवत्येव, धर्मिणश्च रूपवत्त्वेन रसवत्तानु. मानाद् असिद्धादिचोद्यानां पूर्ववदनवकाशो वक्तव्यः, यत्पुनर्भाष्यकारेण भास्क. रस्य देशान्तरप्राप्या गत्यनुमानमुदाहृतं तदयुक्तम् , देशान्तरप्राप्ततिकार्यत्वा. स्कार्येण कारणानुमानं शेषवदेवेदं स्यात् । अपि च देशान्तरप्राप्तिदेशान्तरसंयोगः न च (१)दशशतांशदेशान्तरेण शैलादिना संयोगः सम्भवति नभसा तु भवन्नपि दिशा वा दुर्लक्ष्यः प्रत्यक्षतर. वृत्तित्वात पवनवनस्पतिसंयोगवत् मातृगर्भसंयोगवद्वा । अथ देशान्तरे तरणिदर्शनं हेतुरुच्यते तस्यापि गतिकार्यता पारम्पयेण वि. यते एव गत्या प्राप्तिः प्राप्त्या च तत्र दर्शन मिति, अथ देशान्तरे उपवने दर्शन पक्षीकृत्य दर्शनत्वेन च दर्शनशब्दवाच्यत्वेन च वा तस्य गतिपूर्वकत्वमनुमीयते देशान्तरे दिवाकरदर्शन गतिपूर्वक देशान्तरदर्शनत्वात्तच्छन्दवाच्यत्वाद्वा देव. दत्तदेशान्तरदर्शनवदिति तथा ऽपि पारम्पर्येण गतिकार्यता न निवर्तचे एव, न हि दर्शनत्वं गोत्वादिवत्सामान्यमस्ति किं तु भावप्रत्ययेनात्र दर्शनोत्पादिकाश. क्तिरुच्यते सा च नातीन्द्रिया नित्या का चिद् अपि तु स्वरूपसहकारिस्वभावं. वेति दृश्यमानं च देशान्तरप्राप्त्यात्मकमिवि गतिकार्यम्, एवं दर्शनशब्दवा.. च्यत्वे ऽपि हेतूकृते वक्तव्यम् , गत्या देशान्तप्राप्तिः जन्यते तया नत्र दर्शनं ते. न शब्दप्रयोगः स एव वाच्यत्वमिति भावप्रत्ययेनोक्तः तस्मात्सर्वथा गतिका- यत्वानपायाच्छेपवदेवेदमनुमानम् । सुदेवदाष्यकारीयमुदाहरणमीरशम् रूपाद्रसानुमानं तु तस्माद्युक्तमुदाहृतम् ।। अकार्यकरणप्रायहेतूनां च प्रदर्शितः । भदन्तकलहे(२) अस्माभिरुदाहरणविस्तरः ।। (१) दशा:-सूर्यस्य । (२) मदन्ता-चौदः। .

·१२० न्यायमअर्याम् अनुमानविध्यान्तरम्- एवं यन्मतुव्यास्यया विभ्यमनुमानस्य पणिवम्, एतत्तु फल्गुमायमिय मन्यन्ते नियगात्मसंयन्धमलादेव लिनस्य गमकायमुळं न कार्यादिस्वरूपेण सक्किमीशयिष्येन दशिवेनेति यतिप्रत्ययमाश्रित्यान्यया व्यावहते, पूर्व पदिवि अत्र संपन्यमहणकाले लिलिहिगनोः प्रत्यक्षतः स्वरूपमवधायं पुन- स्वाटरोय लिड्गेन साटगेव लिहगी गम्य सत्पूर्वेण तुल्यं वर्तते इति पूर्ववद- नुमानम्, यया महानसे घुमाग्नी सहपरिवो ष्वा पुनः पर्वते धूमाग्न्यनुमानम्, मनु प्रत्यक्षप्रवीत्या विषयगवसकलविशेषसाक्षात्करणतमया तुल्या नानु. मानिकी गतिरिति फयं कियातुल्यत्वं सदमावाकयं पतिः, सत्यमेषम, अयापि पोरेप पारशस्य चैलक्षण्यापादकविशेगवच्छिन्नस्य लिहगेन महणाददूरवि. प्रकण कियातुल्यत्वमुपपत्स्यते, शेषरनाम परिशेपः स च प्रसतप्रतिषेधे ऽन्य- प्रामसहामिप्यमाणसंप्रत्ययः, यया क चित्मदेशे घूमेनाग्निमात्रे ऽनुमिते कि मिन्यनो ऽयमग्निरिवि विमर्श प्रसकानां तृणपर्णकाष्ठादीनां प्रतिपेधान्मृत्पाए. णादीनामप्रसङ्गाध गोमयेन्धनो ऽग्निः परिकलयते, यया वा शन्दे द्रव्यकर्मव. प्रतिषेधारसामान्यादावप्रसगाच्च गुणत्वानुमानं वदाते, सामान्यवोदृष्टं तु यत्र संबन्धकाले ऽपि लिगस्वरूपमप्रत्यक्षं नित्यपरोक्षमेव सामान्यतोव्यासिमहणा- दनुमीयते यया शब्दायुपलभ्या श्रोत्रादि करणम्, इद्रियाणामीन्द्रियत्यान्न कदा चित्प्रत्यागम्यत्वम् अय च च्छेदनादिक्रियाणां परखधादिकरणपूर्वकवेन व्याप्तिमहणाददायुपलब्धिक्रियाणां करणपूर्वकत्वमनुमीयते । अब प्रतिव्याख्याने चोदयन्वि, पूर्ववदेवमेकमनुमानमुक्त स्थान त्रिविषम्, यतो न वावदनवगवव्यामिकं लिहगं गमकं भवति विशेषाणमनन्वत्वेन पत. दन्वयव्यतिरेकयोदुरवगमत्वात्सर्वत्र सामान्येनैव व्याप्तिमहगम, यश्चेत्यं व्याप्ति- मान तत्तुस्यं त्रितये ऽपि श्रतः सर्व पूर्ववदेव स्यादतः सर्वत्र सम्भवात् । तदेवदयुक्तम् , अवान्तरविशेषस्य मुस्पष्टस्य भावान्, व्याप्तिपूर्वकमनुमा- नमित्येताश्वा यधेकविधमुच्यते तत्सत्यम् , एवं प्रकारमेवेदं वस्मिन्सत्यापित साम्ये भेदान्तरसम्भवात्रविध्यमस्य प्रसिपले, तथा दि, मन्दरमा पूर्व प्रत्यक्षेण प्रहादिदानी वेनैव धूमेन स एवामिरनु मीयते इति पूर्ववदिदमनुमा. नमुच्यते यत्प्रत्यक्षपूर्वकमिवि प्रसिद्धम् । ननु धूमान्तरेण वहन्यन्तरानुमान किंन प्रत्यक्षपूर्वकम् , क एवमाह न पूर्ववदिति, कथं वहींदमुच्यते तेनैव धूमेनेति, जात्यभिप्रायमेतदुच्यते न व्य व्यभिप्रायम्। ननु छामान्यतस्ताई तत्परिच्छेदारसामान्यतोदृष्टमेवेदं स्यात्, न सामा- ·, प्रमाणमकरणम् १२१ न्यतोष्टस्य नित्यपरोक्षानुमेयैकविपयत्वात् , प्रसक्तप्रतिषेधादिना च नियतसा- ध्यपरिच्छेदहेतु: परिशेषानुमानमुच्यते, यथा गोमयेन्धनदहनानुमानमुदाहृतं शब्दे वा गुणत्वकल्पनम् , सामान्यतोदृष्टं तु नित्यपरोक्षाविषयमुदाहृतमेव श्री- घाघनुमानम् , तदेवं भेदसम्मवास्त्रिविधमनुमानमिति युक्तम् । प्रास्तां वादाहरणभेदः एकत्राप्युदाहरणे त्रैविध्यमभिधातुं शक्यते, यथा इच्छादिकार्यमाश्रितं कार्यत्वाद् घटवद् इत्याश्रयमाने साध्ये पूर्ववदनुमानम् , प्रसक्तशरीरेन्द्रियाशाश्रयप्रतिषेधेन विशिष्टानयकल्पने तदेव परिशेपानुमानम् , अनुमेयस्य नित्यपरोक्षत्वात् तदेव सामान्यतोदृष्टं च । सामान्यतोदृष्टशेपवदनुमानयोर्भेद: ननु परिशेषस्य सामान्यतोदृष्टस्य च को विशेष', उच्यते--परिशेपानुमा. नप्रवृचावन्यः पन्थाः सामान्यतोष्टस्यान्यः, इच्छादिकार्य देहादिविलक्षणाश्रयं शरीरादिपु बाधकप्रमाणोपपत्तौ सत्यां कार्यत्वादिति सामान्यतोदृष्टस्य क्रम', परिशेपानुमानस्य तु इत्थं प्रवृत्तिः इच्छादेराश्रयत्वेन प्रसकानि शरीरेन्द्रियम- नांसि निषिध्यन्ते दिशालादौ च तत्प्रसझो नास्ति तत्पारिशेष्यादास्मैव तदाश्रय इति, परिशेषानुमाने च सर्वत्र नैप नियमः साध्यस्यातिपरोक्षत्वमिति गोमया. मिकल्पनादिदर्शनात् , सामान्यतोदष्टं तु नित्यपरोक्षविषयमेवेति सूक्तं नैविध्यम् । अपरे पुनः अष्टवलक्षणविषयं शक्तिक्रियानुमान सामान्यतोदृष्टमुदाहरन्ति देवदत्तादावपि क्रियायाः परोक्षत्वात् , चलतीति प्रत्यये हिन देवदत्तस्वरूपाति- रिक्तक्रियातत्त्वप्रतिभासः। य एव देवदत्तात्मा तिष्ठत्प्रत्ययगोचरः। चलतीत्यपि संवित्तौ स एव प्रतिभासते ॥ अविरलसमुल्लसरसंयोगविभागप्रबन्धविषयत्वाचलतीति प्रत्ययस्य न सर्वदा तदुत्पादः, कथं तर्हि नित्यपरोते क्रियास्वलक्षणे ऽनुमान क्रमते इति चेत् का. यस्य कादाचित्कल्वेन कारणपूर्वकत्वात् परिदृश्यमानस्य द्रव्यस्वरूपस्य कारण त्वे सर्वदा कार्योत्पादनप्रसङ्गात् सर्वदा तत्स्वरूपसद्भावाद्, न च सर्वदा का. र्यमुत्पद्यते इति तदतिरिक्तक्रियानु मातम, एवं शक्तावपि दृष्टव्यम, क्रियाश: क्तिस्वरूपस्य च नित्यपरोसत्वात्तदद्दष्टवलक्षणविषयमनुमानमुच्यते न तु वि. शेषविषयं विशेषज्याप्तिप्रणस्यासम्मवादिति । यदिदमनुपपन्नम्, परिस्पन्दरूपस्यो क्षेपणादिभेदवतः कर्मणः चलत्यादिप्र. तीतो प्रकाशमानत्वेन प्रत्यक्षत्वाद् न तस्य नित्यानुमेयत्वम् , संयोगविभागाल म्यनत्वे तु संयुज्यते विभज्यते इति प्रतीतिः स्याद् न चलतीति यथाविपयं प्रत्य. योपादात् , संवेदनानुसारिणी च विषयव्यस्था अन्यथा घटप्रत्यये ऽपि परस्या- १६न्या ·- - १२२ न्यायमर्याम् लम्बनता स्यात् , संयोगविभागालम्पनले सति तिष्ठत्यपि चलत्प्रत्ययः प्राप्नोति चत्रापि संयोगविभागसम्मवान , स्याणी व श्येनसंयोगनिमागवति चलतीति प्रतिमासो भवेत् , अविरलतदुपजनपथन्धे ऽपि भूतमाविनोः संयोगविभाग योः पोतमावर्तमानयोहणम, नौ घ पलिया ऽपि स्थिते देवदत्ते स्त इति तत्रापि कथं न चलनीति प्रत्ययः । निरन्तरं च संयोगविभागश्रेणिदर्शनात् । भूमावपि भवेद् बुनिश्चलतीति मनुष्यमत् ।। अथ मनुपे यत्कियाजन्यत्वं संयोगविभागयोत्तत्रैव चलतीत्यादिबुद्धि नान्यत्र देवदत्तक्रियया प तो जन्यते न निफियया भूम्येवि न सस्या सया प्रत्ययः, यो क्रियान्वयव्यतिरेकानुविधानाकियालम्पन एवायं प्रत्ययो न संयोगविभागालम्पनः, दालम्पनत्वे हि योदयवृत्तित्वाविशेषाद्विशेषे कारणं वाच्य येन पुरुष एवार्य प्रत्ययो न भूमामिति, देवदत्तक्रियाजन्यतेन तु वि. शेषो यतः क्रियाया पोत्तत्वे सति तदेव न विद्म किमसौ देवदत्तात्रया मि- या किं वा भूम्याश्रितेति, संयोगविभागकार्यानुमानस्योमयत्रापि तुल्यत्वात् , न च देवदत्त गच्छति भूमावनवरतवहवातसंयोगविमागवत्यपि वा तरङ्गिणोतो. रपापाणे चलतीति प्रत्ययो दृष्ट, वस्मारिकयाविषय एव पलटोति प्रत्ययो न संयोगविभागालम्बमा, संयोगविभागामइणे ऽपि ष निरानम्वे विशेयसि विह रवि विहंगमे चलतीति संवेदन दृश्यते, न च गगनसंयोगः प्रत्यक्षः प्रत्यक्ष तरवृत्तित्वाद् गन्धवामहीरहसंयोगवद , वितवालोकावयव्याकशातत्संयोगश्च पत्रिणः प्रत्यक्ष इति चेन्नतदेवम्- दमालनीलजीमूनसमूहपिहितान्वरे । निशीथे सान्धकारे ऽपि चलत्पद्योतदर्शनात् ॥ न तत्रालोकावयवी न प कश्वन विमिरावययो वा विद्यते इति फेन संयो- गो गृद्यते विमागोवा, भूकम्पोत्पाते च जाते चलति वसुमतीति मतिररित ने तन संयोगविभागौ गृह्यते बहुलनिशीथे ध नतराम , तरमान संयोगाचालम्प. ना घलनीति मतिरपि तु कियालम्बनैवेति, न च नित्यपरोसा किया ऽनुमावम- पि शक्या कार्यस्य कारणपूर्वकत्वेन भवन्मते संबन्धमहणानुपपत्तः, न हिले द्रव्यस्वरूपं कारणमपि तु क्रियाऽऽविष्टम् , क्रियायाश्च परोजत्वान्न तदाविष्टद. व्यग्रहणं मुघटमिति कारणत्वापदणाद् घटादायपि दुर्घटा ब्यासिमतोति, भा. समानुमाने तु नाय दोप: पटाई। कार्यस्यानितस्य प्रत्यत्तमुपलम्मात उस्मान का. र्यानुमेया किया न च संयोगानुमेया संयोगान्तं कमेति न्यायाद् वर्तमानायाः क्रियायास्तेनोनुमातुमशक्यत्वात, कियानुमानवादश्च सामान्यलक्षणे विस्तरेण निरस्तः।

·प्रमाणप्रकरणम् . एतेन शक्तयनुमानमपि व्युदस्वं वेदितव्यम् , पुरा च सविस्तरमतीन्द्रिय. शक्तिनिराकरणं कृतमेव । तेनादृष्टकियाशक्तिस्वलक्षणमिति क्षमम् । नेदं सामान्यतोदृष्टमिति पूर्वोक्तमेव तत् ।। इति मतुपि ववौ वा प्रत्यये वर्तमाने त्रिविधमिदमिहोक्तं युक्तमेवानुमानम् । परकविरचितानां लक्षणानां स्वमुष्मि- न्सति न भवति शोभा भास्वतीवेन्दुमासाम् ॥ बौद्धोकप्रतिबन्धदूषणदिशा तल्लक्षणं दृपितं भूयोदृष्टमितान्वयककरणं शोच्यं पुनः शायरम् । सांख्यानां तु कुतो ऽनुमानघटनोपादानरूपा यत. स्तेषां जातिरसौ च तद्विकृतिवद्भिन्नेवि दुःस्थोऽन्वयः ॥ अनुमानस्य त्रिकाळविषयत्वम् इदमिदानी चिन्त्यते, यदेतदिन्द्रियादिसन्निकर्पजत्वादिना लक्षितमस्मदादि- प्रत्यक्षं तत्किल प्रायशो वर्तमानकालविशिष्टवस्तुविषयम् , एवमिदमनुमानम- पि किं तद्गोचरमेव किं वा कालान्तरपरिच्छेदे ऽपि क्षममिति तदुच्यते, त्रिका. लविषयमनुमानमिति, कस्मात् त्रैकाल्यप्रहात् त्रिकालयुक्ता अर्था अनुमानेन गृ. ह्यन्ते, भूता नदीपूरेण वृष्टिरनुमीयते सैव भविष्यन्ती मेघोन्नत्या धूमेन वर्तमा. नोऽग्निरिति, अतश्च यन्मीमांसकैरुच्यते चोदना हि भूतं भवन्तं भविष्यन्त सूक्ष्म व्यवहितं विप्रकृष्टमित्येवंजातीयकमर्थ शक्नोत्यवगमयितुं नान्यदिति व. दयुक्तम् , चोदनावत्प्रमाणान्तरस्याप्येवंजातीयकविषयत्वोपपरोः, प्रत्यक्षमपि योगिनां त्रिकालविषयमुक्तमस्मदादीनामपि क चिदिति । फाळाक्षेपः- अत्र चोदयन्ति, काले सति त्रैकाल्यग्रहणं चिन्त्यं स एव तु दुरुपपादः त. दभावे कस्य वर्तमानादिविभागो निरूप्यते । न तावद् गृह्यते कालः प्रत्यक्षेण घटादिवत् । चिरक्षिप्रादिबोधो ऽपि कार्यमानावलम्बनः ।। न चामुनैव लिङ्गन कालस्य परिकल्पना । प्रतिबन्धा हि दृष्टोऽत्र न धूमज्वलनादिवत्॥ प्रतिभासाऽतिरेकस्तु कथं चिदुपपत्स्यते । प्रचितां कां चिदाश्रित्य कियारणपरम्पराम् ।। , . - ·न्यायमअर्याम् । न प पहनाप्रपरिस्पन्दस्वभावकः । कालः कल्पयितुं युक्त कियातो नापरी एसौ ।। मुहूर्गयामाहोरात्रमासयनवत्सरैः । लोके काल्पनिकरैव व्यवहारो भविष्यति । यदि लेको विभुनित्यः कालो द्रव्यात्मको मतः । अतीववर्चमानादिभेदव्यवहतिः कुतः ।। केपा चिन्मतेन कालस्य प्रत्यक्षत्वम्-- एवमाक्षिप्त पति- प्रत्यक्षगम्यतामेव के चित्कालस्य मन्ववे। विशेषणवया कार्यप्रत्यये प्रतिमासनात् ।। फर्मण युगपरिक्षां चिपकवमितीदृशः । प्रत्यया नावकलन्ते कार्यमावावलम्बनाः ।। नहि विषयादिशयमन्तरेण प्रतिमासाविशयो ऽवकल्यते । अरूपी नन्वयं कालः कथं गृह्येत चक्षुषा । रूपमेव तवारूपं कर्य गृोत चक्षुपा ।। कयं वा रूपवन्तो ऽपि परोशः परमाणवः । तस्मात्प्रतीविरन्वेष्या किं निमित्तपरीज्ञया । ननु द्रव्ये ऽयं नियमो न रूपादौ, द्रव्ये ऽपि नायं नियमः यदूपबत्त प्रत्यक्ष- मिति येन परमाणूनां तथामावः स्यात् , किं तु यत्प्रत्यक्ष तद्रूपवदिदिति, वदुः कम् , त्रयाणां प्रत्यक्षस्वरूपवत्वद्रवत्वादीनीति (१)नेदं दैविकं वचनं यदन विकमणीयम्, न च वचनेन प्रत्यतत्वमप्रत्यक्षत्वं वा व्यवस्थाप्यते प्रत्यक्षत्र वेन्द्रियकप्रतीतिविषयत्वमुच्यते तञ्चदरित कालस्य नीरूपस्यापि प्रत्यक्षता केन बार्यते, रूपित्वं तद् द्रव्याणामस्तु तथा दर्शनात्, न पानुघाटिताक्षस्य तिमादिप्रत्ययोदयः । वद्भावानुविधानेन वस्मात्कालरतु चाक्षुषः॥ खतन्त्र एव ताई घटादिवत्करमान्न गृह्यते काल इति चेद्वस्तुस्वभाव एप न पर्यनुयोगार्हः, रूपिद्रव्यविशेषणतां गतस्य तस्य प्रइणं न दण्डादिवत्स्वतन्त्र स्यापीति गगनादेस्वन्यविशेषणतया ऽपि न प्रहणमस्तीति तस्याप्रत्यक्षत्वं न त्वरूपत्वात्। अय व विशेषणस्यापि रूपवत एव दण्डादेः चक्षुषा महान कालादेरि- चि तदयुक्तम्, अरूपस्यापि सामान्यादेविशेषणस्य चक्षुषा प्रहणात् , (1) वैशेषिकदामि प्रशस्तपादमाये अपमाक्षिक।

·प्रमाणप्रकरणम् १२५ यम इति चेद् उक्तमत्र यदेव नयनकरणकावगमगोचरे संचरति तदेव चाक्षुपं रूपवदरूपं वा द्रव्यमद्रव्यं वेति, एवं गुरु द्रव्यमिति कास्वरादौ प्रविमासाद गुरुत्वमपि प्रत्यक्षं न पतनानुमेयमेव । तस्मात्स्वतन्त्रभावेन विशेषणतया ऽपि वा। चाक्षुपज्ञानगम्यं यत्तत्प्रत्यक्षमुपेयताम् ॥ अत एव प्रत्यक्षः कालः, एवं समानन्यायत्वात्पूर्वापरादिप्रत्ययगम्या दिगपि प्रत्यक्षा वेदितव्येति । कालस्यानुमेयत्वम् अन्ये मन्यन्ते, दण्डी देवदत्तो नीलमुत्पलमितियद्विपयातिरेकस्याग्रहणात्प्र. स्ययातिशयस्य च परोक्षकालपक्षे ऽपि सत्कारणकस्योपपत्तेरनुमेय एव कालः । अप्रत्यक्षत्वमात्रेण न च कालस्य नास्तिता। युक्ता पृथिव्यामागचन्द्रमःपरभागवत् ॥ अप्रतिमासमानो ऽपि कालः संस्कार इवेन्द्रियसहचरितः प्रत्यभिज्ञां क्षिमा- दिप्रतीति जनयिष्यति कृतश्च प्रत्यक्षलक्षणे महान्कलिः किं विषयभेदादेव प्रति. भासभेदः उतोपायभेदादपीति सदले पुनस्तद्विमर्दैन । प्रमाणमिति निर्णीवं प्रत्यक्षं सविकल्पकम् । तस्मान कल्पनामानं चिरक्षिप्रादिसंविदः ।। न च संपरिदृश्यमानकारणविनिर्मिवत्यमुपपद्यते क्रियमाणस्य पटादेः कार्य- स्य तदुत्पादस्य च तन्तुतुरीवेमशलाकाकुविन्दादिकारणवृन्दस्य साम्ये ऽपि क चित्तूर्ण कृतं क चिचिरेण कृतमिति प्रतिभासभेदर्शनानिमित्तान्तरं चिन्तनीयम्, ननु परिम्पन्दादिक्रियाभेद एवात्र निमि कश्चित्परिस्पन्दश्चतुरः कश्चिन्मन्थर इतिक चित्तिप्रबुद्धिः क विचिरद्धिरिति, नैतचारु, परिस्पन्दगतयोरपि चा- तुर्यमान्थर्ययोनिमित्तान्तरकार्यत्वात् , परिस्पन्दे ऽपि चिरेण गच्छति शीघ्र धा. वतीति चिरतिप्रादिप्रतीतिर्दृश्यते, आह-न देवदत्तादिपरिस्पन्दनिबन्धनाः क्रमा- कूमादिप्रत्ययाः किं तु प्रहनक्षत्रादिपरिस्पन्दनिबन्धनाः, स एव च प्रहतारादिप. रिस्पन्दः काल इत्युच्यते, वत्कृत एवार्य यामाहोरात्रमासादिव्यवहारः, तस्य स्वत एव भेदादोपाधिकभेदकल्पनाश्लेशो न भविष्यति, भेदपरिच्छेदे नालिकाप्रहरा. दिपाय: इयती नालिका इयन्मुहूर्तम् इयान्प्रहरः इति, तन्नैकस्मिन्मुहूते प्रहरेवा निवर्त्यमानेषु बहुपु कार्येषु युगपदिति भवति मतिः, मुहूर्तान्तरापेक्षेषु क्रमेणेति, तस्माद् महादिपरिस्पन्द एव तैवै निमित्तैरुपलक्ष्यमाणप्रमाणः काल इति, कालविश्व ज्योतिर्गणकास्त एवैनं बुध्यन्ते, वदसांप्रतम् , चन्द्रादिग्रहपरिच्छेदे ऽपि कियादिप्रतीतिदर्शनात् ।

·. - " न्यायमञ्जर्याम् .चिरेणास्तं गतो मानुः शीतांशुः शीघ्रमुद्गतः । उदिताविव दृश्येवे युगपनौममार्गवो । इति दृश्यते प्रतिभासः, न च प्रहान्तरपरिस्पन्दकारणक एष शक्यते वक्त. मनवस्थाप्रसङ्गात, वरमान महादिपरिस्पन्दः कालः किं तु वस्त्वन्तर यस्तो ऽयं कुमादिव्यवहारः। ननु भवत्कल्पितो ऽपि कालः किं स्वत एव कुमखमावः हेत्वन्तराद्वा, स्व. वस्तस्य तत्स्वभावले कार्यस्यैव पटादेः परिदृश्यमानस्य तत्वामाव्य भवतु कि कालेन, हेत्वन्तरपक्षे वनवस्था तस्यापि हेत्वन्तरापेक्षत्वादिति । तदेतद्वालिशचोद्यम् , शुक्रगुणादावायेवं वक्तुं शक्यत्वात् , गुणस्य स्वतः शुक्लस्वभावते द्रव्यस्यैव तद्नक्तु किं गुणेन गुणान्तरकल्पने त्वनवस्थेवि, अथ तत्र या दर्शनानेदं चाचं वदिहापि समानम् , कार्यपु पटादिपु निमित्तान्तरकृतः कुमादिव्यवहारो निमित्तान्तरे निमित्तान्तरं न मृग्यमिति, तस्मादस्ति युगपदा- दिव्यवहारहेतुः कालः, अतश्चैवम्- दृष्टः परापरत्वस्य दिक्कतस्य विपर्ययः । युवस्थविरयोः सेो ऽपि विना कालं न सिध्यति ।। दूरतरदिगवच्छिन्नो देवदत्वादिः पर इति प्रतिभासते निकटदिगवच्छिन्नस्तु अपर इति, तदा न कालव्यतिरिक कारणमुपपद्यते इत्यतेो ऽनुमीयते कालः, सचायमाकाशवत्सर्वत्रैकः कालः यथा ऽऽकाशलिद्गस्य शब्दस्य सर्वत्राविशेषा. द्विशेषलिङ्गाभावाच्चैक: आकाशः, सर्वत्र उद्यवहाराद्विभुः, अवयवाश्रयानुप. लम्भाद् निरवयवः, अनाभितश्चानाश्रितत्वादेव द्रव्यम् , अत एवावयवविभा. गादिनाशकारणानुपपत्तनित्य इति । कालत्रैविध्यम् नन्वेवं चैकत्वाकालस्य कुतो वर्चमानादिविभागः तदभावात्कथं त्रिकाल. विषयमनुमानमुच्यते, उच्यते न तात्त्विकः कालस्य भेदो वर्चमानादिः, किं त्व. सन्नप्यसौ व्यवहारसिद्धये केन चिदुपाधिना कल्प्यो, कः पुनरसावुपाधिः कि. येति घूमः। ननु वस्या अपि न स्वतो पर्चमानादिभेदः बहावे या सैव तथा भवतु कि कालेन, मैवम्, उत्पत्तिस्थितिनिरोधयोगिफनावच्छेदेन नानाक्षणपरम्परामिका. पि कियेत्युच्यते सा वर्तमानादिभेदवती घ, तया हि, स्थास्यधिप्रयणात्मृति आ तवतरणादुत्सद्यमानौदनाख्यफलावच्छेदाकिया वर्तमानोच्यते. पचनीति ववच्छेदाद् घटाकाशवकालोऽपि तावान वर्तमान इत्युच्यते, अभिनित फलावच्छेदात्मा परिस्पन्दसन्ततिरतीवामरवि अपाचादिवि तदवन्छेदात्का.

·प्रमाणभकरणम् १२७ लो ऽप्यतीत उच्यते, अनारन्धफलावच्छेदानविष्यन्ती कियोच्यते पक्ष्यतीति तथा कालो ऽपीत्येवं सोपाधिकः काले एव वर्तमानादिनयव्यवहारः, अतश्य यदुच्यते वृक्षापततः पर्णस्य भूतभविष्यन्तावध्वानो दृश्यते न वर्तमानः तस्मा. द्वर्त्तमानः कालो नास्तीति तदसंबद्धम् , अध्वव्यगयत्वामावात्कालस्य, न ह्यध्व- व्यङ्गयः कालभेदः किं तु यथोक्तक्रमेण कियाव्यङ्गय एवेति, कियापरिकल्पित- भेदनिबन्धनश्चायं क्षणलवकाष्ठाकलानालिकामुहूर्तयामाहोरात्रमासवयनसंव- रसरयुगमन्वन्तरकल्पव्यवहार इत्यलं प्रसङ्गेन । तिथ्यादिभेदावधारणं च वैदिककर्मप्रयोगागम, पौर्णमास्यां पौर्णमास्यया यजेत अमावस्यायाममावस्यया यजेतेत्ति, एवं वसन्तायुतुभेदेो ऽपि तदङ्ग वसन्ते ब्राह्मणो ऽग्नीनादधीत प्रीष्मे राजन्यः शरदि वैश्यः वर्षासु रथकार इति, स चायमृतुतिथ्यादिविभागः क्रिययैव ज्योतिःशास्त्रोपदिष्टविशिष्टराशिसंसृष्टच. न्द्रादिप्रहगतया लक्ष्यते लौकिकेन च लक्ष्मणा तेन तेनेति, तद्यथा- चन्च्वप्रचुम्बिताताम्रचूताङ्गुरकदम्बकैः । कथ्यते कोकिलैरेव मधुर्मधुरकूजितः॥ दिवाकरकरालातपातनिर्दग्धवीरुधः । मार्गाः समल्लिकामोदा भवन्ति ग्रीष्मशंसिनः ॥ शिखण्डमण्डनारब्धाहण्डताण्डवडम्बरैः। प्राडाख्यायते मेधर्मदुरैर्मेदिनीधरैः ।। मौक्तिकाकारविस्तारितारानिकरचित्रितम् । शरस्पिशुनतां याति यमुनाम्मोनिभं नमः ।। आयामियामिनीभोगसफलाभोगविभ्रमाः । हेमन्तमभिनन्दन्ति सोध्माणस्तरुणीस्वनाः ॥ आस्कन्दनदलत्कुन्दकलिकोत्करदन्तुराः । वदन्ति शिशिरं वातास्तुपारकणकर्कशाः ।। तस्मादेको ऽप्ययं कालः कियाभेदाद्विभिद्यते । दिनिरूपणम्- एतेन सदृशन्यायान् मन्तव्या दिक्समर्थिता ॥ पूर्वपश्चिमादिप्रत्ययानां केवलक्षादिप्रत्ययवैलक्षण्येन कारणान्तरानुमाना- तु, दिग्लिङ्गाविशेषादेकत्वे ऽपि दिशो दशविधाः, प्रदक्षिणावर्तपरिवर्तमानमा- वण्डमण्डलमरीचिनिचयचुम्ब्यमानकाञ्चनाचलकटकसंयोगपाधिकृतः पूर्वप- श्चिमादिभेदः फल्प्यते, पूर्वा पूर्वदक्षिणा दक्षिणा दक्षिणपश्चिमा पश्चिमा पश्चि- मोत्तरा उत्तरा उत्तरपूर्वा अधस्तनी ऊर्ध्वा चेति, देवतापरिप्रहवशाच पुनरेव ·१२८ न्यायमअर्याम् दिग्दशधोच्यते, पेन्द्री आग्नेयो याम्या नैऋती वारुण वायव्या कौवेरी ऐशा नी मागीया मामी चेति। ननु च येनैव प्रत्ययेन प्रत्यतेण लिनेन वा सवा दिकालापवगम्येते तेनैव तयोदमहणात्कथमेकरवं उदयगमसमय एव तथा भेदप्रतिमासान्, उक्तमत्र स. यत्र तत्प्रत्ययाविशेषादिति, व्यस्ययदर्शनाच्च येवैकत्र पूर्वा दिक्सवान्यत्र दक्षि. ऐति गृह्यते 'प्राग्भागो यः सुराष्ट्राणां मालवानां स दक्षिण' इति, कालेऽपि चि. रक्षिप्रादिविभागश्याव्यवस्थित एव दृश्यते यो हि अनागत इवि परिस्फुरवि कालः स एव वर्षमाना भवति भूतो भवति घ, तथा व चिरमपि शीनोमवदि शीधमपि चिरीभवति, तस्माचद्भेदोऽप्यौपाधिक इति सिद्धम् । समानतन्त्र दिकाली वैतत्येन विचिन्तितौ । तन्नेह लिख्यते लोके द्वघ्या हि बहुभाषिणः ।। सिद्धः कालश्चाक्षुषो लैगिको वा तन्नानात्वं सिद्धमौपाधिकं च । तस्मायुक्तं निश्चिकाय त्रिकालमाहीत्येवं सूत्रकारोऽनुमानम् ॥ इत्यनुमाननिरूपणम् अथोपमानळक्षणम्- अनुमानानन्तरमुपमानं विभागमूत्र पठितमिति तत्क्रमेण तस्य लक्षण- मुच्यते। प्रसिद्धसाधासाध्यसाधनमुपमानम् ॥ ६ ॥ अत्र वृद्धनैयायिकारवावदेवमुपमानस्वरूपमाचते, संज्ञासंझिसम्बन्धप्र. तीतिफलं प्रसिद्धतरयोः सारूप्यप्रविपादकमतिदेशवास्थमेवोपमानम् , गल्या. थी हि नागरको ऽनवगवगवयस्वरूपस्तदभिशमारण्यकं पृच्छति कोग्गवय इति स तमाइ याशो गौस्ताहशो गवय इवि, तदेतद् वाक्यमप्रसिद्धस्य प्रसि- द्धन गवा सादृश्यममियत्तद्वारकमप्रसिद्धस्य गवयसंज्ञाभिधेयत्वं ज्ञापयती त्युपमानमुच्यते । नतु शब्दस्वभाववादस्याप्तोपदेशः शब्द इत्यनेन गतार्थत्वानेदं प्रमाणन्त. रं भवेत् , न च संज्ञासंज्ञिसंबन्धपरिच्छेदफलत्वेन प्रमाणान्तरता वक्तव्या फ लवैचित्र्येण प्रमाणानन्त्यप्रसङ्गात् , लौकिकानि हि वचनानि वैदिकानि च विधिनिषेधयोधकानि नानाफलान्यपि भवन्ति न शब्दतामतिकामन्ति । उच्यते-यत्र शब्दप्रत्ययादेव तत्प्रणेतृपुरुषप्रत्ययादेव वा अर्थवयात्वमुपाः .यान्तरानपेक्षमवगम्यते स भागम एव ततस्तदर्यप्रतीतेः, यत्र तु पुरुषः प्रती. त्युपायमपरमुपदिशति तत्र तव एवोपायात्तदर्थावधारणम्, उपायमानावगमे व , - ·प्रमाणप्रकरणम् १२९ शब्दव्यापारी यथा परार्यानुमाने, अग्निमानयं पर्वतो धूमवत्वान्महानसवदि. ति, अत्र हि न पुरुषोपदेशविश्वासादेव शैलस्य कृशानुमत्ता प्रतिपत्ता निमि- तान्तरनिरपेक्षः प्रतिपद्यते अपि तु तदवबोधकधूमाख्यलिङ्गसामर्थ्यादेव, तदिह यद्याटविको नागरकाय गवयार्थिने तदवगमोपायं प्रसिद्धसाधर्म्य नाभ्यधास्यत्त- हिं तदुपदेश भागमे एव अन्तरमविष्यत् , तदुपदेशात्तु तत एव तदर्थावगम इति सत्यपि शब्दस्वभावत्वे प्रमाणान्तरमेवेदम् , प्रतिपत्ता ऽपि नागरको नार- ण्यकवाक्यादेव तं प्राणिनं गवयशब्दवाच्यतया बुध्यते किं तु सारूप्यं प्रसिद्धन गवा तस्य पश्यवि, किमारण्यकवाक्येन न संप्रत्ययो नागरकस्य, न बमोन मंप्रत्यय इति किं तु सारूप्यमुपायान्तरं तदवंगतावसावुपदिष्टवानिति ततो ऽवगतिर्भयन्ती न निहोतुं शक्यते इति न शाब्दी सा प्रतीतिरपि स्वीपमानि- कीति वचनमपि भवदिदमुपमानं प्रमाणान्तरमिति युक्तम् , भाष्यातराण्यपि चैतत्पक्षसाक्ष्यच्छायामिव वदन्ति लक्ष्यन्ते, तानि तु प्रन्थगौरवभयान योज्यन्ते इत्यलं प्रसङ्गेन । अद्यतनास्तु व्याचक्षते श्रुतातिदेशवाक्यस्य प्रमातुरप्रसिद्ध पिण्डे प्रसिद्धपि. 'एडसारूप्यज्ञानमिन्द्रिय संज्ञासंज्ञिसंबन्धप्रतिपत्तिफलमुपमानम् , तद्धीन्द्रिय- जनितमपि धूमज्ञानमिव तदगोचरप्रमेयप्रमितिसाधनात्प्रमाणान्तरम् , श्रुताति. देशवाक्यो हि नागरकः कानने परिभ्रमन गोसदृशं प्राणिनमवगच्छति ततो यनेचरपुरुषकथितं यथा गौस्तथा गवय इति वचनमनुस्मरति स्मृत्वा च प्रति. पद्यते अयं गवयशब्दवाच्य इति, तदेतत्संज्ञासंक्षिसंवन्धज्ञानं तज्जन्यमित्युप. मानफलमित्युच्यते। प्रत्यक्ष वावदेवैतद्विषये न कृतश्रमम् । वनस्थगवयाकारपरिच्छेदफलं हि वत् ॥ अनुमान पुन व शङ्कामप्यधिरोहति । क लिङ्गलिगिसंबन्धः क संज्ञासंज्ञितामतिः ।। आगमादपि तरिसद्धिर्न वनेचरभाषितात् । तत्कालं संझिनो नास्ति गवयस्य हि दर्शनम् ।। संज्ञासंज्ञिनोश्व परिच्छेदे सति तत्संबन्धः सुशको भवति नान्यथा, एव प्रत्यक्षपूर्वक संज्ञाकर्मत्याचक्षते, एतदाक्षिपति- उपमानस्य प्रमाणान्तरत्वे आक्षेप:- ननु नागरकप्रश्नमनुरुध्य वनेचरः। ब्रूते ऽतिदेशक वाक्यं यथा गोर्गवयस्तथा ॥ १७ न्या० प्यात ·न्यायमभर्याम् यस्यायमयो यस्य त्वं गोसादृश्यं निरीतसे । तमेव गवयं विधाः स चायं संशिनो महः ।। संपन्यकारणं चेह विशेषेषु न युग्यते । धानन्त्यात्किं तु सामान्ये वच्चेत्यमवधारितम् ।। प्रत्यक्षपूर्वकं संशाकमेति न हि वैदिको । चोदना किं त्ववच्छेदः संज्ञिनोऽन विवत्तितः ।। स तु प्रत्यलतो या ऽस्तु प्रमाणान्तरतोऽपि घा। स्मर्यमाणोऽपि पार्थोस्ति संकेते कारणं क चित् ।। यो ऽसौ तस त्वया हटः प्राणी स स्वरुच्यते। क चित्तु फैश्विनिर्दिश्य परीक्षमुपलक्षणः । संझिनं व्यवहारस्तत्र संज्ञां नियुजते । पन्तुरो रोमशः श्यामो वामनः पृथुलोचनः ।। यस्तत्र चिपिटग्रीवस्वं चैत्रमवधारयः। एवमत्र.पि गोपिण्डसारूप्येणोपलतिवे॥ वाच्ये वाचकसंबन्धबोधनं नैव दुर्घटम् । अथ सोपाला घास्याद् घुद्धिरित्यभिधीयते।। उपप्लवो ऽपि संबन्धे न कश्चिदनुभूयते । यस्त्वस्ति गवयाकारं प्रति कोहगसाविति ।। सोऽपि प्रत्यक्षठो दृष्टे गवये विनिवर्तते । प्रत्यक्षागमसिद्धे ऽये तस्मान्मानान्वरेण किम् ।। उपमानस्य प्रमाणान्तरत्वसमर्थनम्- अत्राहुः, नाटविकरटिववाश्याद्विस्पष्टः संज्ञासंक्षिसंवन्धप्रत्ययो भवितु. मईति संझिनस्तदानीमप्रत्यक्षत्वात् , यद्यपि गोसारूप्यविशिष्टतया तदवगम उप. पादितः क्या ऽपि सोपालवेव भवति तदानी बुद्धिः । न निराकाइमवावुद्धिस्तदानीमुपजायते । तदुत्पादनपर्यन्तः शब्दव्यापार इध्यते । न चासो निर्वहत्यत्रवाच्यसंविच्यपेक्षणात् । शब्देन तदनिर्वाहान स्वकार्य कृतं भवेत् ॥ संबन्धप्रविपत्तिश्च सामान्ये यदि येष्यते । तदप्यविदितव्यक्ति न सम्यगवधारिवम् ।। गवयाकारवृत्तिश्च तदानी बुद्ध्युपप्लवः । संबन्धे ऽपि द्वयधिष्ठाने दधाति श्यामला घियम् ·प्रमाणप्रकरणम् प्रत्यक्षपूर्वकं तस्मात्संज्ञाकर्मेति गीयते । क चित्तदेव प्रत्यक्षं स्मृतिद्वारेण कारणम् ॥ पूर्वदृष्टे कुरनादौ संवन्धो दर्शितो यथा । चैत्रे प्रत्यक्षवसिद्धिर्दन्तुरादिविशेषणैः ।। इह पुनरतिदेशवचनसमये गासादृश्यमात्रोपदेशे सत्यपि संज्ञिनि न निय. ते एवोपप्लवः प्रमाणावरपरिच्छेदसापेक्षकसंज्ञिरूपोपदेशात्, यत्र गोसादृश्य पश्यसीति प्रत्यक्षादेव तर्हि उपप्लवो विरंस्यसीति चेद् न, प्रत्यक्षरयेन्द्रियसनि- कर्पादिस्वभावस्य संज्ञासंक्षिसंवन्धबोधकरणासमर्थत्वात् । प्रत्यक्षफलमेतत्तु समर्थं सत्यमिप्यते । तत्यैव च वयं घूम उपमानप्रमाणताम् ॥ यथा प्रत्यक्षफलमपि धरणिधरकहरभुवि धूमदर्शनमनिन्द्रियविभावसुयो. धसाधनत्वादनुमानम् एवं गोसारूप्यविशेपितविपिनगतगवयपिण्डदर्शनमध्यक्ष. फलमपि तदनयगतसंज्ञासक्षिसबन्धयोघविधानादुपमानमुच्यते, यथा च तत्र पूर्वावगतधूमाग्निप्रतिवन्धस्मरणं सहकारितामुपैति तथा इहापि पूर्वश्रुतारण्यक वाक्यार्थस्मरणम , यथा तत्र व्याप्तिवेलायामनालीढविशेषा बुद्धिरधुना पक्षधर्म- ताबलाद्विशेपे व्यवतिष्ठते अत्राग्निरिति तथा त्राप्यनवगतवाच्यविशेषाद्वाक्या- द् बुद्धिरिदानी वाच्यविशेपे दृष्टे निरुपालवा जायते अयं स गवयशब्दाभिधेय इति, नैतावता ऽनुमानमेवेदमित्याशङ्कनीयम् अनपेक्षितधर्मान्वयव्यतिरेकादि. सामग्रीकस्य तत्प्रत्ययोत्पादात् । तस्मादयं स गवयो नामेत्येवंविधा मतिः । उपमानेकजन्यैव न प्रमाणान्तरोद्भवा ॥ न चैषा नास्ति सन्दिग्धा बाध्यते कल्पनामानं वेति सर्वथैतस्याः प्रमितेः साधनमुपमानं प्रमाणमिति सिद्धम् , तदिदमाह प्रसिद्धसाधासाध्यसाधन- मुपमानम् , प्रसिद्धसाधादिति कर्मधारयः तृतीयासमासो बहुव्रीहिर्वा, प्रसिद्ध चतत्साधये प्रसिद्धन गवा वा साधर्म्य गवयस्य प्रसिद्ध वा साधर्म्य यस्य स प्रसिद्धसाधयों गक्यः तस्मात्प्रसिद्धसाघात्साध्यसाधनमुफ्मानम् , साभ्यः संशिसंबन्धः तस्य साधनं बोधनं संज्ञासंझिसम्बन्धज्ञानं वा साध्यं तस्य साधनं जननमित्यर्थः, एवं प्रसिद्धसाधर्म्यज्ञानमुपमानं फलं संज्ञासंशिसंबन्धज्ञान- मित्युक्तं भवति । साध्यसाधनशब्देन करणस्य प्रमाणताम् । ब्रवीत्येतच मन्तव्यं सर्वत्र परिमापितम् ॥ अत एव मध्ये लिखितमिदं यदुभयतः प्रमाणलतणानि च्याप्स्यतीति ।

·न्यायमत्रम् अत्यन्तप्रायसाधर्म्यविकल्पादिनिरन्धन । तिप्तः सूत्रातः साक्षादुपमानस्य विप्लवः॥ येत सदशप्रदीतिर्जन्यते तत्सदृशमिति किमत्यन्तसादृश्यादिविकल्पः। अभिन्नप्रत्यये हेतुर्यथा सामान्यमुच्यते । सदशप्रत्यये हेतुस्तथा सादृश्यमुच्यते ।। ननूपमानलक्षणमस्मिन् मोक्षशास्त्रे छोपयुज्यते, श्रागमातावदात्मज्ञानं मोतसाधनं सेविकर्चव्यताकमवगम्यते, अनुमानादागमप्रामाण्यनिश्चयः, प्रत्य. ज्ञादनुमानस्य व्यातिपरिच्छेद इति त्रयमेवोपदेष्टव्यम् , सत्यमेवम् , उपमान- मपिक चिद्वयालम्मादिचोदनार्थानुष्ठाने सोपयोगम् , अनवात गवयस्वरूपे दालम्भामावान् , यथा मुद्गस्तम्भस्तया मुद्गपर्णीवि मुद्गपाद्योपधिपरि- झाने ऽपि तदुपयोगि भवति । सर्यानुप्रहबुद्धया च करुणामतिर्मुनिः । मोक्षोपयोगामावे ऽपि तस्य लक्षणमुक्तवान् ।। नन्वेवं सति बागोपधाधुपयोग्यन्यदपि वपदेष्टव्यं स्यात् , न प्रमाणशा- खत्वादस्य प्रमाणमेवार्थपरिच्छित्तिसाधनमिहोपदिश्यते, तचतुर्विधमेव न न्यू- नमधिकं वेति निर्णीयम् , प्रमेयं तु मोवाङ्गमेनोपदिश्यते इत्यलं प्रसङ्गेन । मीमांसकामिमतोपमानस्वरूपनिरूपणम् - जैमिनीयास्तु अन्यथोपमानस्वरूपं वर्णयन्ति, यदा श्रुतातिदेशवाक्यस्य वने गवयपिण्डदर्शनानन्तरं नगरं गतं गोपिण्डमनुस्मरत एतेन सदृशो गौरिवि ज्ञान तदुपमानम् , तस्य विषयः सम्प्रत्यवाग्यमानगवयसारश्यविशिष्टः परोक्षो गो. ववृत्ति वा गवयसादृश्यम् , अत एव तज्ञानं प्रत्यक्षजन्यं परोक्षगोपिण्डवि. षयत्वात् , अश्रुतातिदेशवाक्यस्याभावान शाब्दम् । न च स्मरणमेवेदं प्रमेयाधिश्यसम्मवात् । गवयेन हि सादृश्यं न पूर्वमवधारितम् ।। भूयोऽवयवसामान्ययोगो यद्यपि मन्मते । साहश्यं यस्य तु क्षप्तिहोते प्रतियोगिनि ।। न चानुमानिकमिद ज्ञानमनपेक्षितपदादिधमोदिकस्य भावात , न च गवः यगतं सारूप्यं तत्र लिङ्गमपक्षधर्मत्वात् , नापि गोगतमासिद्धवात प्रतिशाय: देशवाय, विषाणायवयवजातमपि न गोगवं लिमिदानी वनस्यस्य वा हामावात् , अगृहीतस्य च लिङ्गत्वानुपपरे, गवयातमपि सदलिङ्गमेव पूर्व पदपक्षधर्मत्वात , तस्माद् गवयसादृश्यविशेषितनारगतपरोक्षगोपिण्डदान फाननचिनः प्रमातु प्रमाणान्तरं भवतीत्यभ्युपगन्तव्यम्। 4 ·. प्रमाणप्रकरणम् मीमांसकाभिमतोपमानस्वरूपनिराकरणम् - तदिदमनुषपन्नम् , एवंविधप्रतीत्यभावात् । प्रसिद्धन हि सादृश्यमप्रसिद्धस्य गम्यते । गवा गवयपिण्डस्य न तु युक्तो विपर्ययः ।। तथा हि, अश्रुतातिदेशको नागरकः कानने परिभ्रमनदृष्टपूर्व गासदृशं प्रा. णिनमुपलभमान एवं युद्धचवे ब्रवीति च अहो नु गवा सदृश एष कश्चन प्राणीति, न त्वनेन सदृशो गौरिति ज्ञानमभिधानं वा तदानीं कस्य चिदस्तीति अतः प्रमितेरेवाभावारिक प्रमाणचिन्तया, भवतु वैपा बुद्धिरनेन सदृशो गौरिति तथा ऽपि स्मृतित्वान्न प्रमाणफलम् । नन्वत्र गोपिण्डमात्रे सत्यं स्मृतिरेवैषा सम्प्रत्यवगवगवयसादृश्यविशिष्टत्वं तु तस्य पूर्वमनुपलब्धमधुनैव गम्यते इति न तस्मिन्नेषा स्मृतिः, मैवम्, गव. यसादृश्यस्यापि तत्र पूर्व प्रहणात , नन्वनवगतगवयेन गवि गवयसादृश्यमवगतमिति चित्तम् , व्यक्तिविरस्कृ. तस्य प्रहणात्। नन्विदमपि चित्रतरं गृहीतं च व्यक्तितिरस्कृतं चेति व्यक्तिर्हि ग्रहणमेव तत्तिरस्कारे च नास्त्येव प्रहणम्, उच्यते, नैतदपि चिनतरम, तथाहि वने गर. यमालाक्य नागरको न करेणुमनुस्मरति न करभं न तुरङ्गम् अपि तु विशिष्ट. मेव पिण्डं न च निनियन्धनमेवेदं विशिष्टविषयस्मरणमुत्पत्तुमर्हति, तस्मायत्र. व परिदृश्यमानपिण्डसादृश्यं पूर्वमवगतं स एव पिण्डो ऽस्मिन्दश्यमाने स्मर- णपथमवतरति नेतर इति, सादृश्यग्रहणमसवेद्यमानमप्यनभ्यस्तविषयाविनामा. वस्मृतिबलात्परिकल्प्यते पूर्व च गवयग्रहणाद्विना गवयसदृशीयं गौरिति मामी. णस्यानुभवो न भवतीति व्यक्तिविरस्कृतं तत्सादृश्यप्रहणमुच्यते इति न कि चिचित्रम्, तस्मात्स्मृतिरेवेयं तथा हि प्रतीति. अनेन सदृशो गौः मया नगरे दृष्ट इति, नत्वद्यैवत्सदृशो गौरीश्यते इति बुद्धिः । ननु प्रतियोगिप्रहणाद्विना कथं प्राम्यस्य सादृश्यग्रहणम्, अत्र मवतैवा. स्मनः प्रतिकूलमभिहितम्- सामान्यवध सादृश्यमेकैकत्र समाप्यते । प्रतियोगिन्यदृष्टेपि तस्मात्तदुपलभ्यते(१) ।। इति । (१) लोकवातिके उपमानअन्य लो० ३५ । ननु प्रतियोग्यपेक्षस्य सादृश्यस्य प्रतियोगिनोऽपहे कथं ग्रहणमत आह-सामान्यपदिति । यदि द्वयोव्यासक्त सा. हस्य स्यात् तदा प्रतियोगिनोऽहे म गृहीत अस्ति च प्रत्येकपास साहय जातिवत् मतो गदयेऽपि कृत्स्नस्य गोसाश्यस्य सवादगृह्यमाणेऽपि गविस्मयमाणेपि युक्त सारण्यस्य प्रत्यक्षमितिमावः ।

·न्यायमजा स च भूयोऽवयवसामान्ययोगो ऽगृहीतगवयेनापि नागरकेश प्रहीतुं शक्यते। अथ तदा उद्महणे ऽपि सति न तस्य सदृशप्रत्ययः, न तर्हि भूयोऽवय. यसामान्ययोग: साहश्यम्, यथोक्तं सादृश्यं सदृशप्रत्ययहेतुत्वमेव सादृश्यम् , भूयोऽवयवसामान्ययोगे च तल्लक्षणे चितादावव्याप्तिः, अतिव्याप्तिश्वप्राण्यन्त- रेषु विसशेष्वपि तदवयरसामान्यानां खुरादीनां भावात, भूयस्त्वं तु कियतेपा. मिति न विद्यः, यावता सहशप्रत्ययोत्पत्तिरिति चेत् नहिं सहशप्रत्ययहेतुत्वमेव सादृश्यमस्त्वित्युक्तम् , तस्माद् गवयदर्शनापूर्वमपि गव्यनमिव्यक्तसादृश्यमह गोपपत्तेः स्मृतिरेवेयम्। अथ मतं यथा नैयायिकानामतिदेशवास्यवेलायां सोपप्लवा संशासंज्ञि. सम्बन्धबुद्धिरपमानं निरुपप्लवीमववि एवमियमपि या ऽसौ पूर्व व्यक्तितिर. स्कृता गवि गवयसादृश्यबुद्धिरभूत्सेदानीमुपमानायकोभविष्यतीति । मैतदस्ति गवयग्राहिणा प्रत्यक्षेणैव तत्स्पष्टतासिद्धः यथा भवनियायिका उक्ताः 'थय स्वधिकता का चित्प्रत्यक्षादेव सा भवेत्' इति (१), वथा नैयायिका अपि युष्मान्वक्ष्यन्ति । ननु वनस्थप्रमातुर्गवयविषयं प्रत्यक्षं कथं प्रामवत्तिनि गवि सादृश्यबुद्धः स्पष्टतामादधीत, कि कुर्मस्तदर्शनानन्तरं सुस्पष्टवत्सादृश्यविशिष्ठगोपिण्डस्म. रणात् । नन्वत एवेदमुपमानं प्रमाणान्तरमुच्यते प्रत्यक्षस्य सन्निहितगवयस्वरूप- मात्रनिष्ठत्वान्, परोक्षे च गवयसादृश्यप्रत्ययस्य विस्पष्टस्यान्यतोऽसिद्धरिति, उ. धमत्र रगृतिरेवेयं तथाऽवभासनात्, अनधिगतार्थमाहि च प्रमाणमुपगच्छन्ति भवन्तः, भवतु स्मृत्तिविलक्षणेयं प्रतीतिः तथा प्यनुमानजन्यत्वान्न प्रमाणान्त. रमाविशति, रमर्यमाणे गौः धर्मी पवत्सदृश इति साध्यो धर्मः एतदवयवसा- मान्ययोगित्यात्सनिहितद्वितीयगवयपिण्डवत्, तदसन्निधाने सामान्येन व्याप्ति- दशयितव्या यत्र यद्वयवसामान्ययोगित्वं तत्र तत्सादृश्यं यथा यमयोरिति, विशिष्टस्य तद्योगस्य हेतुत्वान्नानकान्तिकत्वम् , सामान्ययोगे ऽन्यो ऽन्यच्च सा. दृश्यमित्युक्त्वान्न प्रतिज्ञार्येकदेशो हेतुः, अव्युत्पत्रस्य नारिकेलद्वीपवासिनो (१) श्लोकवातिक उपमानमत्ये पो० १ । यावतीन्द्रिपसम्बन्धस्तत्प्रस्पश मितिस्थितम् इति उत्ताम् । प्रत्युत्पन्न कारणजयं यदनगतविषय ज्ञान तदनुवादः सच स्मृतिवन प्रमागम मनोनिदेशसक्यावगतं यत्र गृह्यते सावन प्रमेयम् पव. नवगतं गवयस्वरूप तस्य व साहपविपिष्टरव तत्प्रत्यक्षमेवेस्याह-अति । ननु पल. भगवयस्य स्मरणारितेन्दियव्यापार कर्य प्रत्यक्षमत शाह-वाददिति । प्रत्यक्षपत्रे 'नहिस्मरणतो यस्यान तत्प्रस्यामिति स्मृतम्। इति ।

·प्रमाणप्रकरणम् थालस्य वा तत्प्रत्ययानुत्पादान्न व्याप्तिनरपेक्ष्येण सा प्रतीतिरिति वक्तव्यम् , तस्मादित्थमनुमानजन्यत्वात्स्मृतित्वाद्वा पूर्वोक्तादसम्भवादेव वा नेयमवगतिरुप. मानकार्येति सिद्धम, कश्वान्यभवदुपमानस्य स्वतन्त्रोपयोग एवं शाहुभवन्तः(१) अपरीक्षामिषेणापि लक्षणानि वदन्नयम् । न स्वतन्त्रोपयोगित्वनिरपेक्षाणि जल्पति ।। ननूक्त एवापयोगः सौर्ये घरौ द्रव्यदेवतासारूप्यादाग्नेयविध्यन्तलाभः श्रा- ग्नेयो ऽएकपाल इत्युपदिष्टादृष्टेतिकर्तव्यताकलापतया निराकाङ्क्षो विधिः सौर्य चकै निर्वपेद् ब्रह्मवर्चसकाम इत्यत्र प्रधानमात्रोपदेशाद्विध्यादिरस्ति न तु विध्यन्त इतिकर्तव्यताऽभिधानम् , म चानितिकर्तव्यताकं कर्म प्रयोगयोग्यम् , अतः किमीयमितिकर्तव्यलाजातमिह गृह्यतामित्यपेक्षायां चरुपुरोडशयोर्लाह्या घोषधसाधनत्वेन द्रव्यसादृश्यात्सूर्याग्न्याश्च तेजखितया देवतयोः सारूप्यादाग्ने. येतिकर्तव्यता सौर्ये क्रियते इत्युपमानाद् गम्यते, अपि च क चिचोदितद्रव्या- दावलभ्यमाने प्रतिनिध्युपादानेन कर्मसमापनात्प्रतिनिधिमात्रोपादाने प्राप्ते ब्रीहि- सदशनीवारोपादानमुपमानात्प्रतीयते इति, तदाह-- भिन्ना ऽनुमानादुपमेयमुक्ता सौर्यादिवाक्यैरसहापि दृष्टम् । सादृश्यतोऽग्न्यादियुतं कथं नु प्रत्याययेदित्युपयुज्यते नः॥ प्रतिनिधिरपि चैवं व्रीहिसादृश्ययोगाद् भवति तदपचारे यत्र नीवारजाती। तदपि फलमभीष्टं लक्षणस्योपमायाः प्रकृतिरपि च गौणैर्वाध्यते यत्र चान्य (२)॥ (१) श्लोकवार्तिके शब्दलक्षणपन्ये श्लो० . । शास्त्रं शब्दविज्ञानादसनिकृष्टsi. विज्ञानम्। इति भाष्ये प्रत्यक्षादिषु शब्दमात्रस्य लक्षणे प्रतिपादनोये शास्त्रस्य लक्षणे कथममिहितमिति माया समाधानमिदम् अपरीक्षामिणेति । मिषेण छलेन स्वतन्त्रो घेदः वेदं व्याख्यातुकामस्य शब्दलक्षणं नातोवोपयुक्तमिति भावः । (२) श्लोकवतिके उपमानप्रन्ये पला० ५२। कः पुनरुपमानस्य प्रमाणान्तरस्य स्थतन्त्रोपयोग हति दर्शयति मिन्नेति। न हि सौर्यतद्वाक्ययोराग्नेयतद्वाक्याम्यामन्दयो गृहीतायेनानुमान स्यात निवारो लोकवेदसाधारणः एवं तद्धितनिदेशादयोऽपि प्रमाणान्त. रेण तूपमानेन माग्नेयवाश्यप्तहशेन सौर्यवाक्येनोपमितम् । आन्यादियुतमाग्नेयवाक्यं स्वार्थमुपस्थापपति यल्य च प्रयशस्य साध्यसाधनांशानपेक्षितवादापना इत्यन्तिमांशो. अक्षाशासौर्यमावनया गृह्यते एवमयोपयोगः इति ( न्यायरत्नाकरः) ·१३६ न्यायपचर्याम मीमांसकानो खोक्तिविरोष:- तदेतदसमञ्जसम, प्रसिद्धनापसिद्धाय सादृश्यमवगम्यते इत्येप भवद्विरु दृष्टः पन्थाः, विपर्ययस्तु प्राश्रितः, यदप्याप्टेन नूतनेनापसिद्धन गवयेन वाक्य- सिद्धस्य गो: सादृश्यमुपमानात्प्रतीयते इति तदिहापि नितेतिकर्तव्यताकेन गोवत्प्रसिद्धनायेन सौर्यस्य गवयवदप्रसिद्धस्य साहश्यमवगम्यते न तु गवयेन मे सोणाग्नेयस्य, तदिह यस्य विम्यन्तार्थिता न तत्रोपमानात्सादृश्यावगमो यत्र वा तदवामो न तन्नेतिकर्तव्यवार्थिवम् , ननु सौर्य विभ्यन्तायिनि प्रतीयमाने द्रव्यदेवतासाहल्यादेशग्नेयः स्मरण- पथमवरतीति तत एवासौ विध्यन्तमधिगच्छतीति, एवमपि स्मरणमानास्मिद्ध ऽये किमुपमानेन, थाग्नेयस्मरणादेव बदिविफर्तव्यता सौर्य उपादास्यते, स्मृ. निविशेष एव विषयाधिस्यादुपमानमुच्यते इति चेत्प्रतिविहितमेतदित्यल प्रसान। किं चोपमानप्रतिपादितायों नचोदनालक्षणता विभनि। वस्मान युज्येत ततोऽधिगन्तु- माग्नेयविध्यन्तविशेषनामः ॥ प्रतिनिधिरपि चैवं नास्ति नीवारजाते. न हि भवटुपमानाद् घोहिसादृश्यबुद्धिः । भवति तु मतिरेपा प्रीहयस्तत्सहक्षा इति न च फनमस्याः किं चिदस्ति प्रतीते.॥ भवत्यनं यागे क चन गवयालम्भनमतः तदाकारज्ञाने प्रतिनिधिविवेके च तिनाम् । उपायत्वं युप्मत्कथितमुपमानं न भजते परिमाचं तस्मात्प्रवरमुनिगी सुमतिभिः ।। इति द्वितीयमादिकम् ॥ पशेजनान्तरमाह--प्रतिनिधिरितिपादश्येग एवं प्रोपचारे साशतया नोगारेषु अवगतेषु तरसतेन मोहिपमिति मोसवयवसामान्यागमालामाय तेणेप्र. तिनिधिः सिध्यतीति । प्रपोजनान्तामा प्रतितिरित्यादिना । उपमानेन हिकारि. प्रतिशति सार्य गौः सामाग्री परमहश वाध्यते इत्यर्थः (पायानाकरा) ·प्रमाणप्रकरणम् शब्दप्रमाणलक्षणम्- उपमानानन्तरं शब्दस्य विभागसूत्रे निर्देशात्तस्य लक्षणं प्रतिपादयितुमाह- आप्तोपदेशः शब्दः ॥७॥ उपदेशः शब्द इत्युच्यमाने पर्यायमात्रोच्चारणादकारके शब्दमात्रे प्रसक्ति- रिति प्रत्यत्तसूत्राज् ज्ञानपदस्य स्मृतिजनकस्य व्यवच्छेदार्थ पार्थग्रहणस्य सं. शयविपर्ययजनकनिराकरणाय च व्यवसायात्मकाव्यभिचारपदयोरनुवृत्तिरित्ये. धमव्यभिचारादिविशेषणार्थप्रतीतिजनक उपदेशःशब्द इत्युक्तं भवति । तदेवं पर्यायमेवोपदेशशब्दं शब्दलक्षणमपेक्षितपूर्वसूत्रोपात्तविशेषणपदं के चिद्याचक्षते, आप्ताहणं च लक्षणनिश्चयार्थमाहुः, 'प्राणरसनत्वक्चक्षुःोत्रा- णीन्द्रियाणि भूतेभ्य'(१) इत्यत्र भूतग्रहणं वक्ष्यते, एवं हि ऐविद्यस्य न प्रमा- णान्तरता भविष्यति उपदेशरूपत्वाविशेषादिति । अन्ये तु ध्रुवते युक्तमुपदेशपदमेव शब्दलक्षणं युक्तं च तनिश्चयार्थमाप्तम. हणं पूर्वसूत्रोपात्तविशेषणपदानुवृत्तिस्तु नोपयुज्यते सामान्यलक्षणानन्तरं विशे. पलक्षणप्रक्रमात्, सामान्यलक्षणेन च स्मृत्यादिजनकसकलप्रमाणामासव्युदासे कृते सजातीयप्रत्यक्षादिव्यवच्छेद एव केवलमिदानी वक्तव्यः, तत्र च पर्याय तापर्याप्तमुपदेशपदमेव बुद्ध्यादिपदवदिति किं विशेषणानुवृत्तिक्लेशेनेति । अपर आह-अनवलम्बितसामान्यलक्षणानुसरणदेन्यमनध्याहृतप्राचनवि- शेषणपदमाप्तोपदेशः शब्दलतणं न कारकेण शब्दान्तरकारिणा या स्मृति- जनकेन वा संशयाधायिना वा शब्देन किं चिदुपदिश्यते इति निर्वचनसव्यपेक्षा. दुपदेशप्रहणादेव वन्निवृत्तिः सिद्धा, मिध्योपदेशे तु रध्यापुरुषादिवचसि विपरी. तप्रतीतिकारिणि प्रसङ्गो न निवर्तते इति तत्प्रतिक्षेपार्थमाप्तग्रहणम्, ऐतिये य- थार्थप्रतीतिहेतावातानुमानान्न प्रमाणन्तरत्वमिति, उस्मायथाश्रुतमेव सूत्रं शब्द- लक्षणार्थ युक्तम् , भवत्वेवम् उपदिश्यते इति को ऽर्थः, अभिधानक्रिया क्रियते, केयममि. धानक्रिया नाम प्रतीतिरिति पेशारादेरपि उत्करणत्वादुपदेशत्वप्रसङ्गः, स्वसादृश्येन प्रवीतिरिति चेद् विम्वस्यापि पादायनुमिवावुपदेशवप्रस- F, शब्दे प बदभावादनुपदेशत्वं स्यात्, शब्दावच्छिन्ना प्रतीतिरिति पेच श्रावस्य तजनकत्वादुपदेशवप्रसङ्गः, शब्दस्य च स्वावच्छेदेन प्रवीतिज- फत्वनिषेधादनुपदेशवप्रसद्गादित्यभिधानक्रियास्वरूपानिश्चयान तस्याः करणमु. (१) गौतमसूत्रम् । म. १ मा० १ २०१२ १८ न्या० ·१३८ न्यायमजाम् पदेशः, उच्यते, प्रोप्रभासवस्तुकरविना तदर्यप्रवीतिभियानक्रिया इत्यं लोके न्यबहरात, उन्नोऽभिहितम्य स एवार्यों लोके व्यपदिश्यते, यस्तु त्याविधर- तीविविषयतां प्रतिपन्नः श्रोत्रप्राह्मास्य वरोरेवार्थप्रतीविकरवान तु ओर- प्रत्ययाविषयविशेषः स्मोदामा शन्दः, श्रोत्राइणे ह्यय शब्दशन्दः प्रसिद्धः वर्गा एवं च प्रोत्रप्रहरणाः, यतोऽर्यप्रतीतिः स शब्द इति तूच्यमाने धूमादिरपि शब्दः स्यान्, अहातसम्बन्धश्च शन्दः शब्दतं जमाइर्थप्रविपत्रकरणात् । ननु प्रतोतेः संविदात्मत्वामाभिधानक्रिया नाम का चिदपूर्वा सांवदन्या विद्यते तत्करणस्य चोपदेशतायामतिप्रमत इत्युक्तम्, सत्यम्, सम्विदात्मैव सर्वत्र प्रतीतिः सा धनुरादिकरणिका प्रत्यक्षफलं मोत्रामायकरणिका अनुमान फलम् प्रोत्रमाशकरखिका शब्दालम् , नहि श्यते अनुमीयते ऽभिधीयते इति पर्यावरान, तत्प्रतीतिविशेषजनने च शब्दश्योपदेशत्वमुच्यते विवक्षादौ तु वस्य लिजरमेरेत्यलं प्रसङ्गने। श्राप्तो मायकवा व्याख्याता, प्रातः ससाशवधर्मा यया एण्यार्थस्य चिध्यापयिषया प्रयुक्तः उपदेष्टा चेति । धर्म इत्युपदेशव्यः कश्चिों विवक्षितः। साक्षात्करणमेतस्य ययार्य उपलम्भनम् ॥ न तु प्रत्यक्षेणैव महणमिति नियमः अनुमानादिनिश्चिवायोपदेशिनो ऽप्या- सत्वापायात् । चिख्यापयिषया युक्त इत्युत्ता बीदरागता । उपदेष्टेत्यनेनो प्रतिपादनकौशलम् ॥ वीतरागो ऽपि मूकादिरुपदेष्टुमराकः किं कुर्यात्, वतुं शक्तो ऽपि साक्षा- धर्माप्यवीतरागो न वक्ति तूष्णीमास्ते इति । वस्य च प्रतिपाये ऽय धोतवगवमिष्यते । सर्वथा वोवरागस्तु पुरुषः कुत्र तम्यते ॥ सध्यार्यम्लेच्छसामान्यं वक्तव्यं चामलक्षणम् । एवं हिन्लाने. रोज्जया व्यवहारो.न. ननरति । येऽप्याप्ति देोषस्यमापसते वैरपि दोपतयः प्रतिपायायवेव वर्णनीयो ऽन्यः था लोके हश्यमानस्यासोतिविन्यस्य व्यवहारस्य निहवः स्थान, अय वा वेदप्रामाण्यसिद्धयत्वाच्याखस्य उमणेतुरातस्येश्वराय ययात्रुवमेवेदं लक्षणं स साक्षाकृतयमेव धर्मत्येवर प्रत्यक्षगांचरावान, चिस्यपपिपया प्रयुक्छ इचि कारुणिक एव भगवानिति पश्यते, उपदेश व रेणगमान वीतत्वस्य समयिष्यमाण ·प्रमाणप्रकरणम् आह आस्तां तावदेतद् इदं तु चिन्त्यतां किमर्थमिदं पुनः शब्दस्य पृथग्ल. क्षणमुपवण्यते- शब्दस्यानुमानान्तर्भावाक्षेप:- शब्दस्य खलु पश्यामो नानुमानातिभिन्नताम् । अवस्वल्लक्षणाक्षेपान वाच्यं लक्षणान्तरम् ।। परोक्षविषयत्वं हि तुल्यं वावद् द्वयोरपि । सामान्यविषयत्वं च सम्बन्धापेक्षणाद् द्वयोः ।। अगृहोते ऽपि सम्बन्धे नैकस्यापि प्रवर्तनम् । सम्बन्धश्च विशेषाणामानन्यादत्तिदुर्गमः ॥ यथा प्रत्यक्षता घूमं दृष्ट्वा ऽनिरनुमीयते तयैव शब्दमाकर्ण्य तदर्थो ऽव्यवगम्यते ॥ अन्वयव्यतिरेको च भवतो ऽत्रापि लिङ्गवत् । यो यत्र दृश्यते शब्दः स वस्यार्थस्य वाचकः॥ पक्षधर्मत्वमप्यस्ति शब्दः एव यतेो ऽर्थवान् । प्रकल्पयिष्यते पक्षो धूमो दहनवानिव ।। तत्र घुमवसामान्य उद्वदत्रापि वक्ष्यते। एवं विषयसामग्रीसाम्यादेकत्वनिश्चये ।। नविलक्षणतामात्रं किं चिदन्यत्वकारणम् । पूर्ववर्णक्रमोद्भवसंस्कारसहकारिता ।। पुरुषापेतवृत्तित्वं विवक्षानुसूविक्रमः । इत्यादिना विशेषेण न प्रमाणान्तरं मवेत् ।। कार्यकारणधर्मादिविशेपो ऽनापि नास्ति किम् । यथेष्टविनियोज्यत्वमपि नान्यत्वकारणम् । हस्वसंशादिलिने ऽपि तयामावस्य दर्शनात् ।। दृष्टान्तनिरपेतत्वमभ्यस्ते विषये समम् । अनभ्यस्ते तु सम्यन्यस्मृतिसापेक्षता द्वयोः ।। अनेकप्रतिमोत्पतिहेतुत्वमपि विद्यते । अस्पष्टलिले कस्मिंश्चिदश्व इत्यादिशब्दवत् ।। सुटायर्यानवसायाश्च प्रमाणामासो यथा । लिने वयव शब्देऽपि नानार्यभ्रमकारिणि ॥ अपि प्रतिमामात्र शब्दाजाते ऽपि कुत्र चिन् । पासवादत्व लिन जन्यते निश्चिता मतिः ।

·२४० न्यायमअर्याम् -- गोमान्क इत्याकाङ्क्षाया अत एव हि मन्यन्ते शब्दस्यापि विपश्चितः । प्राप्तवादाविसम्वादसामान्यादनुमानताम् ॥ किं च शब्दो विवज्ञायामेव प्रामाण्यमश्नुते । नया व्यभिचारित्वात्तस्यां चैतस्य लिङ्गता ।। शब्दस्यानुमानास्पार्थक्यम्- नाभिधीयते-द्विविधः शब्दः, पदात्मा वाक्यात्मा चेति, तत्र वाग्यमन- वगतसम्बन्धमेव वाक्यार्यमवगमयितुमलम , अभिनवविरचितश्लोकश्रवण सति पदसंस्कृतमवीनां तदर्थावगमनदर्शनात् , अतः सम्बन्धाधिगममूलभ त्तिना ऽनुमानेन वस्य कथं साम्यसम्भावना, पदस्य तु सम्बन्धाधिगमसापेतत्वे सत्यपि सामप्रीभेदाद् विपयभेदाशनुमानाशिनत्यम् , विषयस्तावद्विसदृश एव पदलिङ्गयोः, तद्वन्मानं पदस्यार्थ इति च स्थापयिष्यते, अनुमानं तु वाक्यार्थ- विषयम् अत्राभिरभिमान्पर्वत इति ततः प्रतिपत्तेः, उक्तं च तन धर्मविशिष्टो धर्मी साध्य इति । ननु पदान्यपि वाक्यार्थवृत्तीनि सन्ति गोमानौपगवः कुम्भकार इति, सत्यम् , किंतु तेष्वपि साकाङ्क्षप्रत्ययानुत्पादात् , अनिवृत्तेः। अपि च पर्धनादिविशेष्यप्रतिपत्तिपूर्विका पावकादिविशेषणावगतिलिनादु- देवि पदात्तु विशेपणावगतिपूर्विका विशेष्यावगतिरिति विषयमेदः । ननूकं यथा ऽनुमाने धर्मविशिष्टो धर्मी साध्य एवमिदार्थविशिष्टः शब्दः साव्यो भवतु, मैवम् , शब्दस्य हेतुत्वान , न प हेतुरेव पक्षो भवितुमर्हति । ननु यथा अमिमानयं धूमो धूमवत्वान्महानसधूमवदित्युक्तं सा देशस्यामि युक्तस्य धूमस्यान्यैश्च कल्पिता इति (१), एवं गोशब्द एवार्थरत्वेन साध्यता गोशब्दत्वोदित्यादि सामान्य प हेतू क्रियवामिति, एतदपि दुर्घटम् , शब्दस्य धर्मिणः किमर्थविशिष्टत्वं वा साम्यते प्रत्यायनशक्तिविशिष्टत्वं वा पर्यप्रतीति. विशिष्टत्वं वा न सावदर्थविशिष्टत्वं साध्यं शैलज्वलनयोरिव शब्दार्ययोः धर्म. धनिभागमागता अयार्थविषयत्वाच्छन्दस्यार्थविशिष्टतेत्युच्यते तदप्ययुक्तम् , तत्प्रवीतिजन. नमन्तरेण तद्विषयत्वानुपपत्तेः, प्रतो । सिद्धायां कि तद्विषयत्वद्वारकेण सद्धर्मलेन, यदि तु तद्विपयत्वमूलं तद्धमित्वपूर्विकार्यप्रतीविर्यप्रतीतिमूलं (१)ोमाविक अनुमानमन्ये इटा० ४८ 1 सा प्रमेयता ( अनुमेयता) अनिविकिस्म प तस्य धूम धमाकस्य मन्यस्ताहिक स्वोकृतस्य ।

·SN"Per Hae LAVAN प्रमाणपकरणम् तद्विषयत्वं तदितरेतराश्रयम् , तस्मान्नार्यविशिष्टः शब्दः सान्या नशक्तिविशिष्टः तदतिया शब्दप्रयोगाभावात् । न शक्तिसिद्धये शब्दाकथ्यते श्रूयते ऽपि वा। अर्थगत्यर्थमेवामुं शृण्वन्ति च वदन्ति च ॥ नाप्यर्थप्रतीतिविशिष्टः शब्दः पक्षतामनुभवितुमर्हति सिद्धयसिद्धिविक- लानुपपत्तः। असिद्धया ऽपि तद्वत्त्वं शब्दस्याधिया कथम् । सिद्धायां तत्मतीतो वा किमन्यदनुमीयते ॥ ज्वलनादावपि तुल्यो विकल्प इति चेद् न हि तत्राग्निधूमेन जन्यते अपि तु गम्यते, इयं त्वर्थप्रतीविर्जन्यते शब्देनेत्यस्यामेव सिद्धासिद्धत्वविकल्पावसरः, तस्मात्रिधा ऽपि न शब्दस्य पक्षत्वम् , अपि च गोशब्दे धर्मिणि गत्यादिसामान्यात्मकस्य हेताहणं ततो व्याप्ति. स्मरणं ततः परामर्शः ततो ऽर्थप्रतिपत्चिरितिकालद्राधीयस्त्वाद्धर्मी तिरोहितो भवेद् न पर्वतववस्थिविस्तस्यापि तूचरितप्रध्वंसित्वं शब्दस्य, न च शब्दमर्थ- वत्वेन लोकः प्रतिपयते किं तु शब्दापृथगेवार्थमिति न सर्वथा शब्दः पक्षः, अतो धर्मविशिष्टस्य धर्मिणः साध्यस्येहासम्भवाच्छब्दलिङ्गयोमहान्विषयभेदः । साममीभेदः खल्वपि पक्षधर्मान्वयादिरूपसापेतमनुमानं व्याख्यातं शब्दे तु न तानि सन्ति रूपाणि, तथा च शब्दस्य पतत्वप्रतिक्षेपान उद्धर्मतया गत्वा- दिसामान्यस्य लिगता, न चार्यस्य धर्मित्वं सिद्धयसिद्धिविकल्पानुपपत्तः, न च तद्धर्मत्वं शब्दस्य शक्यते वक्तुं तत्र वृत्यभावात् , प्रतीतिजनकत्वेन तद्धर्म- वायामुच्यमानायां पूर्ववदितरेतराश्रयम् , पतधर्मादियलेन प्रवीतिः प्रतीती ध सत्यां पक्षधर्मादिरूपलामः, अपि च यचर्यधर्मवयाशब्दस्य पक्षधर्मत्वं भवेत्तदाऽनवगतधूमाग्निसंबन्धो ऽपि यथा घूमस्य पर्वतधर्मवां गृद्धात्येव तथा ऽनवगतशब्दार्थसंबन्धोऽपि अर्थ- धर्मतां शब्दस्य गृझीयान्न प गृहावीत्यठो नास्ति पक्षधर्मत्वं शब्दस्येवि, अन्वयव्यतिरेकावपि तस्य दुरुपपादौ देशे काले च शब्दार्थयोरनुगमाभावात् , न हि यत्र देशे शब्दः तत्रार्थः यथोक्तं श्रोत्रियः, मुखे हि शब्दमुपलभामहे भूमा- वर्यमिति, वयं तु कर्णाकाशे शब्दमुपलमामहे इत्यास्वामेवन् , नापि यत्र काले शब्दावार्थः वदानी युधिष्ठिरार्थाभावेऽपि तद्बुद्वयोरन्वयो प्रहोप्यते इत्युच्यते वहिं वक्तव्यं किमर्ययुद्धावुत्पन्नायामन्वयो गृह्यते अनुत्पन्नायां या अनुत्पन्नायां सावत्स्वरूपासत्त्वात्कृतोऽन्वयग्रहणम् , उत्पन्नायां त्वर्थबुद्धौ किमन्वयमहणेनेति नैफल्यम् , तत्पूर्वपरवे तु पूर्ववदितरेतराश्रयम् , एतेन व्यतिरेफप्रहणमपि व्याख्यातम् । " , ·न्यायमअर्याम् नन्बावापोद्वापद्वारेण शब्दार्थसम्बन्धे निश्चीयमाने उपयुज्यते एवान्ययव्य. तिरेको, यथोक्तं 'वत्र यो इन्वेति यं शब्दमर्थस्तस्य भवेदसौ'इति(१), सत्यः मेतत् , किंतु समयवलेन सिद्धायामर्थबुद्धौ समयनियमावन्वयव्यतिरेको शब्देनान्वयन्यविरेककृता च धमादेखि ततोऽर्थवुद्धिः, अपि च- धूमादिभ्यः प्रतीनिश्च नैवावगतिपूर्विका- इहावगतिपूर्वव शब्दादुत्पद्यते मतिः ।। स्थविरव्यवहारे हि वालः शब्दात कुतश्चन । दृष्ट्वा ऽर्यमवगच्छन्तं स्वयमप्यवगच्छति ।। वत्राप्येवं समयः क्रियते एतस्माच्छन्दादयमयः त्वया प्रतिपत्तव्य इति तत्रापि प्रतीतिरेष, अविनामावो नाम सम्बन्धः अन्यश्च शब्दार्थयोः समया. परनामा वाच्यवाचकमावः सम्बन्धः कारणत्वेन निर्दिष्टो द्रष्टव्यः तस्माद- न्या लिनलिगिनोरविनामावाद्वाच्यवाचकभारः सम्बन्धः प्रवीत्यगम् । एवंविध- विषयभेदासामग्रीभेदाच प्रत्यक्षवदनुमानादन्यः शब्द इति सिद्धम् । यत्तु पूर्ववर्णक्रमापेक्षणादिवलक्षण्यमाशङ्कय दूपितं कस्तत्र फल्गुप्राये निर्वन्धः। यत्पुनरभिहितम(२) 'प्राप्तवादाधिसम्वादसामान्यादनुमानता' इति वदतीव सुभाषितम् , विषयभेदात् , श्राप्तवादस्वहेतुना हि शब्दार्थबुद्धः प्रामाण्यं साम्यते न तु सैव जन्यते, यदाह(३)- (१)ोकवातिके वाक्याधिकरणे प्रलो. १५७ । 'अन्ययानुपपत्या हि भकि स्तत्रावतियते इति उत्तराद्धम् अयमयः यं शब्दं योऽर्थोऽन्वेवि सस्य शब्दस्य सोऽर्थः इत्यन्यथानुपपल्या तस्प शब्दस्य तत्राय शकिरतीत्यवगम्यते या वृक्ष प्रणेत्यादी अमापपगमे कर्मस्वं न प्रतीयते वृक्ष घरमित्यादौ अमा सचे कर्मत्वं प्रतीयते हसि अन्वयव्यतिरेकाम्यां ममा कर्मस्वादौ मकिनिश्चीयते इति । (२)ोकार्तिके बादलक्षणेश्यो. २३ । 'काळापेक्षया धान्याच्या वान्यैर. मित्रता प्रतिकारिकापार्द्धम् । भन्यैः शास्यैः मातशादित्याविसम्पादियोध्याति. दर्शनात मनुमानतः शब्दस्या मित्रता हा । शम्दानुमाने शब्दार्थ सम्बन्ध पुक. थापेक्षा अभिध्मयोदयापेक्षः घरवोदयसमुदयोः कालापेक्षः इतः पूर्वतनली. कस्यामिप्रायः। (३) लोकवार्तिके वाक्याधिकरणे इ. १३१ ! मारवादवानादाण पड़ा. थेभ्यो वाक्यावाये जाते अप्रभाग्यशङ्का निवर्तनमात्रमाप्तवादलेन कियते न प . पुत्पतिः इदमेवाइ-मम्यवति । माहवाइलहेतुर्क सत्यत्वमम्यत् पात्यार्यान्या भासवादल्येन सस्थत्वानुमानेऽपि वाक्यास्यानुमानता मायाति हत्या ननु अरपुत्पा ·प्रमाणप्रकरणम् अन्यदेव हि सत्यत्वमाप्तवादत्वहेतुकम् । वाक्यार्थश्चान्य एवेह ज्ञातः पूर्ववरं च सः ।। ततश्चेदाप्तवादेन सत्यत्वमनुमीयते । वाल्यार्थप्रत्ययस्यात्र कथं स्यादनुमानता ।। जन्म तुल्यं हि बुद्धीनमालानाप्तगिरा श्रुतौ। जन्माधिकोपयोगी च नानुमायां निलक्षण इति ।। न च प्रामाण्यनिश्चयाद्विना प्रतिमामानं तदिति वक्तव्यं शब्दार्थसम्प्रत्यय स्यानुभवसिद्धत्वात्, एतेन विवक्षाविषयत्वमपि प्रत्युक्तम् , न हि विवक्षा नाम शब्दस्य वाच्यो विषयः किं त्वर्थ एव तथा। विवक्षायां हि शब्दस्य लिगत्यमिह दृश्यते । आकाशइव कार्यवान्न वाचकवया पुनः ।। शब्दादुश्चरिताश्च वाच्यविपया तावत्समुत्पद्यते सवित्तिस्तदनन्तरं तु गमये कामं विवक्षामसौ। अर्थोपमहर्जिता तु नियमात्सिद्धवमाजीविता तद्वाच्यार्थविशेपिता त्वविदिते नैषां तदर्थे भवेत् ।। शब्दप्रामाण्याक्षेप:- ननु सिद्धे प्रामाणत्वे भेदाभेदपरीक्षणम् । क्रियते न तु शब्दस्य प्रामाण्यमवकल्पते ॥ अर्थप्रतीतिजनकं प्रमाणमिति वणिठम् । विकल्पमानमूलत्वानार्थ शब्दाः स्पृशन्त्यमी ।। अर्थों निरूप्यमाणश्च को पा शब्दस्य शक्यते वक्तुं न जातिर्न व्यक्तिन तद्वानाम कश्चन ।। सम्बन्धो ऽप्यस्य नार्येन नित्यो ऽस्ति समयो ऽथ वा। शस्यः सन्नपि वा घोधुमथे कथमतीन्द्रिये ।। वाक्यायों ऽपि न निगेतुं पार्यवे पारमार्थिक । सिपि भातवादस्वालिगदेव भविष्यति तयाहि आप्तस्य गोपदरचनामान्तरसास्ना. दिमदिप सा पाण्याप्ता सरनामं जनयति इति न सदस्यानुमानमिनत्यमत भाहजन्मेति-( पक्षसायावाधितत्यासत्प्रतिपक्षितस्वरूप) विलक्षण लिजायादिधीर. नुमान र घेर्ष तरजन्या पदारवागृतीवसम्मरिय अन्यते इति प्रमाणान्तरमेव बाद इति मावः।

·१४४ न्यायमअर्याम् नियोगमावनाभेदसंसर्गादिखमावकः ।। सत्प्रवीत्यभ्युपायव कि पदार्थः पदानि वा । थाक्यं वा व्यविपक्वार्थ फोटो वेति न लश्यते ।। सिद्धायामपि नबुद्धौ तस्या द्रढिमकारणम् । नित्यत्यमामोतरच या न सम्यगवविष्ट । पदे नित्ये ऽपि वैदिक्यो रचनाः कर्तृपूर्विकाः । नित्या वा कृतकते ऽपि कृताः केनेति दुर्गमम् ॥ कतो ऽस्ति सब निर्द्वन्द्वः स पैकः स च सर्ववित् । स च कारुणिको वेति प्रतिपत्तु न शक्यते ।। परस्परविरुद्धाश्च सन्दि भूयांस आमा ! तेषां कस्येश्वरः कर्ता कस्य नेति न मन्महे ।। वेदे दोषाश्च विद्यन्ते व्याघातः पुनरुक्तता। फलस्यानुपलम्भश्च तया फल विपर्ययः ।। कोहशश्चार्थवादनां विरुद्धार्थाभिधायिनाम् । मन्त्राणां नामधेयादिपदानां वा समन्वयः। सिद्धकार्योपदेशाच्च वेदे संशेरवे जनाः। किमस्य कार्य प्रमाण्यं सिद्धे ऽय वामयन वा ।। तेन वेदप्रमाणत्वं विषमे पथि वर्तते । जीविकोपायबुद्धया वा श्रद्धया वा ऽभ्युपेयताम् ।। शब्दप्रमाणसमर्थनम्- अन्नभिधीयते, सर्वएवेवे दोण यथाक्रम परिहरिप्यन्ते इत्यलं समाश्वासे न सुप्रविष्टमेव वेदप्रामाण्यमवगच्छत्वायुष्मान, नवसंसर्शित्वमेव तावत्कथं परिहियवे न हि पाये ऽयं शब्दाः प्रतीति मादपति ते हि दुर्लभवस्तुसंपर्कविकल्पमावाधीनजन्मान. स्वमहिमानमनुषत मानास्तिरकृतवाद्यार्थसमन्वयान्विकलप्रायान्प्रत्ययानुत्पादयन्तो दृश्यन्ते अ. गुल्यो हस्तियूथशतमारते इति स्वभाव एव शब्दानामसंस्पशित्वम्, चक्षु. रादीनामप्यलोककचकूर्चकादिप्रतीतिकारणत्वमस्ति न च वेपाम संस्पशिस्व. मिति चेत् तेषां हि सिमिरादिदोषकलुषितवपुषा तथाविधविधमकारणत्वं न तु स्वमहिम्नैव, इहापि पुरुषदोषाणमेप महिमा न शब्दानामिवि घेद्- मैषम् दोपवता ऽपि पुरुषस्य मूकादेरनुशारितशब्दस्येदशविप्लवोत्पादनपा- स्वाभावात् , असत्यपि च पुष्पहृदयकालुप्ये यथा प्रयुग्यमानान्यहत्यप्रादि- वापयानि विप्लवमावदन्त्येवेति शब्दानामेवैप स्वभावो न वदोषाणाम् , अपि " ·प्रमाणप्रकरणम् - चन चक्षुरादिबाधकज्ञानोदये सति नविरमति विपरीतवेदनजन्मनः शुक्तिकारज. तादिबुद्धिपु विभ्रमस्यापायदर्शनात् ,शदस्तु शतक्रत्वो ऽपि वाध्यमानो यथैवोच्च- रितः 'करशाखादिशिखरे करेणुशतमास्ते' इति तदैव तथाभूतं भूयोऽपि विकल्प मयथार्थमुपादयत्येवेति विकल्पाघोनजन्मत्वाच्छब्दानामेवेदं रूपं यदर्थासं. पशित्वं नामेति । तदुक्तम्- विकल्पयोनय शब्दा विकल्पाः शन्दयोनयः । सेपामन्योन्यसम्बन्धे नार्थ शब्दाः स्पृशन्त्यमी ॥ इति । अत्राभिधीयते-भवेदेतदेवं यदि न कदा चिदपि यथार्थ शब्दः प्रत्ययमु- पजनयेत् , अर्थसंसर्शित्वमेवास्य स्वभाव इत्यवगम्यते , भवति तु गुणवत्पुरु. पभाषितानधास्तीरे फलानि सन्तीति वाक्यादतिरस्कृतवाद्यार्थो यथार्थःप्रत्यय', सतः प्रवृत्तस्य तदर्थप्राप्तः न चेयमर्थप्राप्तिरर्थस्पर्शशून्यादपि शब्दविकल्पापार- म्पयेण मणिप्रभामणिबुद्धिवदवकल्पते इत्युपरिष्टाददयाम । ननु गुणवद्वक्तृकादगुल्यादिवाक्याद् दृष्ट एवासमीचीन प्रत्ययः, मैवम्- गुणवतामेवंविधवास्योधारणचापलाभावात् । यत्तु आप्तोऽपि क चिदनुशास्ति मा मधानभूतार्थ वाक्यं धादीः 'अङ्गुलि. फोटो करिघटाशतमास्ते' इति तत्रेतिकरणावच्छिन्नस्य दृष्टान्ततया शब्दपरत्वे. नोपादानात्प्रतिषेधेकवाक्यतया यथार्थत्वमेव अर्थपरत्वे तु निषेधैकवाक्यतैव न स्यादिति, तस्मादाप्तवाक्यानामयथार्थत्वाभावान स्वतो ऽासंस्पशिन' शब्दाः पुरुपदोपानुपसरत एवायं विप्लव। नन्वातैरेवं विधवाक्याप्रयोगेपि सन्दिग्धो व्यतिरेक: कि शब्दामावादय. थार्थप्रत्ययानुत्पाद' उत पक्कदोपामावादिति नैतदेवम्- अनुपरितशब्दो ऽपि पुरुषो विप्रलम्मकः । हस्तसंशायुपायेन जनयत्येव विप्लपम् ।। न च हस्तसंशादिना शब्दानुमानं वत्कृतश्च विप्लव इति वक्तव्यम् इत्यम- प्रतीतः, उत्पन्ने च फ चिन्नद्यादिवास्याद्विक्षाने तरङ्गिणीतीरमनुसरन्ननासा- दितफलः प्रवृत्तयाधकप्रत्ययःपुरुपमेवाधिक्षिपति धिक् हा तेन दुरात्मना विप्र- लन्धो ऽरमीवि न शब्दम् प्राप्तफलश्च पुमांसमेव श्लाघवे साधु साधुना वेनो. पदिष्टमित्यतः पुरुषदोषान्वयानुविधानात्तदमावत एव आप्तेषु तूष्णीमासोनेपु विभ्रमानुत्पाद इवि न सन्दिग्यो व्यतिरेका, पुरुपदोपद्रव एर शब्दाद्विप्लवोन खरूपनिरन्धनः। ननु पुरुषदोपास्ता किं पुर्युः पुरुषस्य हि गुणवता दोपपदो या शब्दोधार- णमाने एव व्यापारः ततः परंतु कार्य शन्दापत्तमेवेति वत्स्वरूपस्व एवायं विभ्र. माः, इन्त वहिवतरि गुणवति सति सरितस्तोरे फलानि सन्तीति सम्यकप्रत्यये १९ न्या.

·A १४६ न्यायमनाम् ऽपि शब्दस्यैव व्यापारात्पुरुपस्योच्चारणमात्रं चरितार्थत्वान्नकान्तव' शब्दाया. यसंस्पर्शित्वमेव स्वभावः युक्तं चैतदेव यद्दीपवरप्रकाशत्वमात्रमेव शब्दस्य स्वरूप न यथार्थत्वमयथार्गवं वा विपरीते ऽप्य) दीपस्य प्रकाशवानतिवृत्तः, अयं तु विशेषः प्रदीपे व्युत्पत्तिनिरपेतमेव प्रकाशत्वं शब्दे तु व्युत्पत्यपेक्ष- मिति, प्रकाशात्मनस्तु शब्दाय वक्तृगुणदोपाधीने यथार्थतरत्वे, अत एवाहु- लिशिखराधिकरणकरेणुशतवचसि याधिते ऽपि पुनः पुनरुच्चार्यमाणे भववि विभ्रमःप्रकाशकत्वतद्रूपानपायात् न वेप शब्दस्य दोषः । पदार्थानां तु संसर्गमसमीक्ष्य प्रजल्पतः । वक्तुरेव प्रमादो ऽयं न शब्दो ऽत्रापराध्यति ॥ तदुक्तम् , प्रमाणान्तरदर्शनमत्र बाध्यते न पुनईस्तियूथशतमिति शाग्दो ऽन्वयः, पुरुषो हि स्वदर्शनं शब्देन परेषां प्रकाशयति त तदर्शनं चेद् दुष्ट दुष्टः शाब्दः प्रत्ययः अदुएं चेददुध इति गुणवतः पुरुषस्यादुष्टं दर्शनं भवति दो. पवतो दुष्टमिति, अदृष्ट्वा ऽपि वस्तु यदुपदिश्यते सो ऽपि धुद्धिदोप एव, तस्मा- त्पुरुषगतगुणदोषान्वयव्यतिरेकानुविधायित्वात् तस्कृते एव शाब्दययार्थत्वा यथार्थवे, तदुक्तं 'तथ्यमपि भवति वितथमपि भवति' इति(१)। तेनाभिघातदौरास्यतेयमयथार्थता । प्रत्ययस्येति शब्दानां नार्थासंस्पर्शिता खतः । या तु जात्यादिशब्दार्थपराकरणवर्मना । अर्थासंस्पर्शिता प्रोता सा पुरस्तानिपेत्स्यते ॥ प्रामाण्यं स्वतः परतो वेति विचारावतरणम् । प्रमाएवं तु शब्दस्य कथमित्यत्र वस्तुनि । जैमिनीयैरयं दावत्पीठबन्यो विधीयते ॥ प्रामाण्यमप्रामाण्यं वा सर्वविज्ञानगोचरः । स्वतो वा परवो वेति प्रथमं प्रविविच्यताम् ।। मनु शब्दप्रामाण्यचिन्तावसरे सकलप्रमाणप्रामाण्यविधारस्य का प्रसङ्गः, न स्वातन्त्र्येण परीक्षाएमपि तु तदर्यमेव समानमार्गस्वात् , अथान्येशं स्वतः परतो वा प्रामाण्यं क्या शब्दस्यापि भविष्यतीति .. नहितस्य स्वरूपमिव प्रामाण्यमपि वद्विसदृशमिति, सदुच्यते, कि विज्ञानानां प्रामाण्यमप्रामाण्यं चेति द्वयमपि स्वत(२) उत उभयमपि परत (३) आहे। (१) शावामाष्यम् म.पा. १.३। (२) दं सख्यमवम् । (३) इताकिमतम् ।

·प्रमाणप्रकरणम् १४७ विदप्रामाण्य स्वत प्रामाण्य तु परत (१) उत स्वित्प्रामाण्य स्वत अप्रामाण्य तु परत(२) इति, मामांसकमतेन सर्वप्रमाणाना स्वतः मामाण्यनिरूपणम् । तत्र द्वयमपि स्वत इति तावदसाप्रतम् , प्रवृत्तस्य विसवाददर्शनात् , यदि हि प्रामाण्यमितरद्वा स्वत एव ज्ञानस्य गम्यते तर्हि शुक्तौ रजतज्ञान प्रमाण तया वा प्रतिपन्नमन्यथा वा । प्रमाणत्वपरिच्छित्तौ विसवदति तत्कथम् । अप्रामाण्यगृहीतौ वा तस्मिन्कस्मात्प्रवर्चते ।। एतेन तृतीयो ऽपि पर प्रत्युक्त यदप्रामाण्य स्वत प्रामाण्य परत इति, स्वतो ह्यप्रामाण्ये निश्चिते प्रवृत्तिन प्रान्नातीति, किं च अप्रामाण्यमुत्पत्तो कारणदोपापेक्ष निश्चये च बाधकज्ञानापेक्ष वत्का स्वतो भवितुमर्हति, यच 'अप्रामाण्यमवस्तुत्वान्न स्यात्कारणदोषत' इति(३) कैश्चिदुच्यते तदपि यत्किञ्चत् , सशयविपर्ययात्मन अप्रामाण्यस्य वस्तुत्वात्तद्गतमप्रामा एयमपि वस्त्वेवेति, परतस्तु प्रामाण्य यथा नावकल्पते तथा विस्तरे णेच्यते, एव चाय द्वयमपि परत इवि द्वितीयपक्षप्रतितेपो ऽपि भविष्यति, अर्थतथात्वप्रकाशक हि प्रमाणमित्युक्तम्, तस्य स्वप्रमेयाव्यभिचारित्व नाम प्रामाण्यम् , अतश्च परापेक्षाया सत्या परत इति कथयितुमुचितम् , न चास्य परापेक्षा क चिद्विद्यते सा हि भवन्ती उत्पत्तौ वा स्यात् स्वकार्यकरणे वा प्रा माण्यनिश्चये वा, उत्पत्तो कारकस्वरूपमानापेक्षा तदतिरिक्ततद्गतगुणापेक्षा वा, कारकस्वरूपमानापेक्षाया सिद्धसाभ्यत्वम् असत्सु कारकेषु कार्यस्य ज्ञानस्या- स्मलामाभावात् कस्य प्रामाण्यमप्रामाण्य वा चिन्त्यते, कारकातिरिक्तदधि- करणगुणापेक्षण तु दुर्घटम् , अप्रामाणिकत्वेन कारणगुगणनामाकाशकुशेशय. सदशवपुषामपेक्षणीयत्वाभावात् । न कारणगुणप्राहि प्रत्यक्षमुपपद्यते । चक्षुरादे परोक्षत्वात्प्रत्यक्षास्तद्गुणा कयम् ।। लिङ्ग पारष्टसमन्ध न तेषामनुमापकम् । यथाऽर्थबुद्धिसिद्धिस्तु निदोपादेव कारकात् ।। यदि हि यथार्थत्वायथार्थत्वरूपद्वयरहित किं चिदुपट ध्याख्य कार्य मवेत्तत कार्यनैविध्यात्कारणविष्यमवश्यमवसीयेत यथार्थोपलधेर्गुणवत्ता. रक कारकम् अयथार्थोपलव्धेदोपकलुष कारक कारकम् उभयरूपरहितायास्तु (इदं सोगतमतम् । (२) १६ मीमांसकमतम् । (३) श्लोलवातिके ए. ३ को.३९॥ , ·१४८ न्यायमर्याम् वस्याः स्वरूपावस्थितमेव कारक कारकमिति, न खेवमस्ति, द्विविधैव खस्वि. यमुपलब्धिः यथार्थत्वायथार्थवभेदेन तवायथार्थोपलब्धिस्तावद् दुष्टकारक कायंषघया। घट: कुटिलकुम्मादिसम्भवो दुष्टकारणत् । वथा मानान्वरमितात्तिमियदेविचन्द्रधीः । अयथार्योपलब्धौ च दुष्टकारककार्यत्वेन सिद्धायामिदानी एवीयकार्यामा- वात् यथार्थोपलब्धिः स्वरूपावस्थितेभ्य एव कारकेभ्यो ऽवकल्पवे इति न गुण- कल्पनाये प्रमवति, अनुमाने च येव पक्षधर्मान्वयादिसाममी ज्ञानस्य अनिका सैव प्रामाण्यकारणत्वेन दृष्टा, न च स्वरूपस्थितानि कारणानि कार्यजन्मन्यु. दासते एव येन यथार्थोपलब्धिजनने तेषां गुणसहकारिता कल्प्यते इत्यतो न सन्ति कारणगुणाः, नैर्मल्यध्यपदेशस्तु लोचनादेः काचकामलादिदोषापायनि- बन्धन एव न स्वरूपाविरिकगुणहतः अब्जनायुपयोगो ऽपि दोपनिहरणायैव न गुणजन्मने । वस्मादवितथा संवित् स्वरूपस्थितहेतुजा । दोपाधिस्तु कैरेव जन्यते विपरीतधीः । अत एवाप्रमाणत्वं परतो ऽभ्युपगम्यते । जन्मन्यपेक्षते दोषान् पाधकं च स्वनिश्चये। तस्मान्नोसत्तौ गुणापैतं प्रामाण्यम् , नापि स्वकार्यकरणे किं चिदपेक्षते अर्थप्रकाशनस्वभावस्यैव तस्य स्वहवोरुत्पादात, अर्थप्रकाशनमेव च प्रमाण- कार्य प्रवृत्त्यादेः पुरुषेच्छानिवन्धनत्वात् । नैव वा जायते शानं जायते वा प्रकाशकम् । अर्थप्रकाशने किं चिन्न तत्पन्नमपेक्षते ॥ तथा चोकम- मृदण्डचसूत्रादि घटो जन्मन्यपेत्तते । उदकाहरणे त्वस्य तदपेक्षा न विद्यते ॥ इति । अथवा- सापेक्षत्वं घटस्थापि सलिलाहरणं प्रति । यकि चिदस्ति न ठेवं प्रमाणत्योपपद्यते ।। न च स्वमहणापे ज्ञानमर्थप्रकाशकम् । वस्मिन्ननवबुद्धे ऽपि पत्सिद्धेश्चक्षुरादिवत् ।। उक्त च न ज्ञावे कश्चिद् बुद्धिमुपलभते ज्ञावे त्वनुमानावगच्छ- विपति(१) वस्मारकार्यकरणे ऽपि न स्वप्रहरणापेचं प्रमाणम, नापि प्रामाण्य- (१) शायरमाध्ये भ.१ पा. १ स. ५ ·प्रमाणप्रकरणम् निश्चये किं चिदपेक्षते अपेक्षणीयाभावात् , तथा ह्यस्य कारणगुणज्ञानाद्वा प्रा. माण्यनिश्चयो भवेद्वाधकामावज्ञानाद् वा संवादाहा, न तावत्कारणगुणज्ञाना• कारणगुणानामिदानीमेव निरस्तत्वात् । अपि च न कारकगुणज्ञानमिन्द्रियकारणकम् अतीन्द्रियकारकाधिक रणत्वेन परोक्षत्वाद्गुणानाम् , अपि तूपलब्भ्याख्यकार्यपरिशुद्धिसमधिगम्य. गुणस्वरूपमप्रवृत्तस्य च प्रमातुर्न कार्यपरिशुद्धिर्भवति वन्नेदानी प्रमाण्यनिश्च. यपूर्विका प्रवृत्तिभवेत् , अन्यथा वा, अनिश्चितप्रामाण्यादेव ज्ञानात्प्रवृत्तिसिद्धौ कि पश्चात्तन्निश्चयेन प्रयोजनम् निश्चितप्रामाण्यात्तु प्रवृत्तौ दुरतिक्रमः चक्र कक्रकचपातः प्रवृत्तौ सत्यां कार्यपरिशुद्धिग्रहणं कार्यपरिशुद्धिाहणाकारणगु- णायगतिः कारणगुणावगवेः प्रामाण्यनिश्चयः प्रामाण्यनिश्चयात्प्रवृत्तिरिति, नापि बाधकामावपरिच्छेदात्मामाण्यनिश्चयः स हि तात्कालिको वा स्यात्का. लान्तरभावी वा। तात्कालिको न पर्याप्तः प्रामाण्यपरिनिश्चये। फूटकार्यापणादौ किं चित्कालमनुत्पन्नवाघके ऽपि कालान्तरे तदुत्पाद्- दर्शनात् । सर्वथा वदभावस्तु नासर्वशस्य गोचरः ।। अथ संवादात्प्रामाण्यनिश्चय उच्यते व च्यता को ऽयं संवादो नाम, किमुत्तरं द्विषयं ज्ञानमात्रम् उतार्थान्तरज्ञानम् अहो स्विक्रियाक्षानमिति आधे पक्षे कः पूर्वोत्तरज्ञानयोविशेपो यदुत्तरज्ञानसम्बादात्पूर्व पूर्व ज्ञानं प्रामा. एयमश्नुवीत। अपि चोत्तरसंवादात्पूर्वपूर्वप्रमाणताम् । वदन्तो नाधिगच्छेयुरन्वं युगशतैरपि ।। सुदूरमपि गत्वा तु प्रामाण्यं यदि कस्य चित् । स्वत एवाभिधीयेत को द्वेषः प्रथमं प्रति ।। यदाह- कस्य चित्तु यदीप्येत स्वत एव प्रमाणवा ! प्रयमस्य तथाभावे विद्वेपः किंनिधन्धन इति (१)। अयान्यविषयज्ञानमप्यस्य संवाद उच्यते सद्युतम् प्रदर्शनात् , नहि स्तम्मसानं कुम्मज्ञानस्य संवाद, (१) लोकातिके स. १ सो. ४ावत इति । पदिशामस्य स्यविश्यतया. स्यापारणे स्वता पकिन स्थानमा मायेनापि संशयित राश्यते अतोन दान्ि म विसरिषदम्पयोंश्वधातत्यानपवारोषस्य जप: प्रसग्यतेति माता।

·न्यायपञ्जाम् अथाथक्रियाज्ञानसंवादात्प्रथमस्य प्रवर्तकस्य ज्ञानस्य प्रामाण्यमिष्यते तद. पि हानयसिदप्रामाण्यं कथमादिमस्य प्रामाण्यमवगमयेत् , कश्चार्यमियाज्ञानस्य पूर्वस्माद्विशेपो यदेवदायत्तस्वस्य प्रामाण्याधिगमः, अर्थक्रियाज्ञानत्वमेव विशेष इति चेरिकल सलिलज्ञानमायमविद्यमाने ऽपि पयसि पूपदीधितिषु दृष्टमिति न भवति विनम्भभूमिः, इदं पुनरर्थझियासंवेदनमम्बुमध्यवर्तिनः पानावगाह- नादिविषयमपीत्यनषधारितव्यभिचारतया वत्प्रामाण्यनिश्चयाय कल्लते इति, तसत्, स्वप्ने पानावगाहनस्यापि व्यभिचारोपलब्धे., किं च चरमपातुविस- गोऽपि स्वप्रसीमन्तिनीमन्तरेण भवतीति महानेय व्यभिचारः। अथ रागोटेकनिमित्तत्वेन पित्तादिधातुविकृतिनिबन्धनत्वेन वा तद्विसर्गस्य न स्वसाधनव्यभिचार इत्युच्यते तदसमखसम् , असकृदनुभूनयुवविपरिर- म्भाधन्वयव्यतिरेकानुविधायित्वेन तत्कार्यत्वावधारणात् । तस्मादयक्रियाज्ञानव्यभिचारावधारणात् । तत्प्रामाण्यपरीक्षायामनवस्था न शाम्यति ।। अथ वा सफलत्वेन किं तत्प्रामाण्यचिन्तया। न चेदमर्थक्रियाज्ञानमप्रवृत्तस्य पुंसः समुद्भवति तत्र प्रामाण्यावधारणपूर्वि- कायां प्रवृत्ती कारणगुणनिश्चेयप्रामाण्यचर्चावद्धचक्रकक्रकचचोयप्रसङ्गस्तदवस्थ एव, अनिश्चितप्रामाण्यस्य तु प्रवृत्तौ पश्चाचनिर्णयो भवन्नपि कृततौरस्य नक्ष परीक्षावदफल एवेत्युक्तम्, ततस्याद् द्विविधा हि प्रवृत्तिः आद्या पाभ्यासिकी च, तत्राया यथा विनिहित सलिलावसिक्तमसृणमृदि शरावे शाल्यादिवीजशक्तिपरीक्षणाय कति. पयबीजकणवापरूपा, ततस्तत्र पामरकरणकौशलमविकलमवलोकयन्त की नाशा निःशळू केदारेषु तानि वोजान्यावपन्तीति सेयमाभ्यासिकी प्रवृत्ति , एवमिहापि प्रथमपरीक्षितप्रमाणभावादेव ज्ञानात्कुतश्चित्कश्चिद्विपश्चिदपि व्य- वहरस्तावहारपरस्तत्तत्फलज्ञाने तस्य प्रामाण्यमवगच्छन् पुनस्तथाविधे जाते सति मुखमेव प्रवृत्यादिकं व्यवहारमशङ्कितकालुप्यः करिष्यतीविन सर्वा- स्मना वैयद्यमिति, उच्यते विपमो ऽयं दृष्ट्वान्त:- तजातीयतया बीजं शक्यते यदि वेदितुम् । तत्र तनिश्चयायुक्तं निर्विशळू प्रवर्तनम् ॥ ज्ञाने तथाविधत्वं तु बोधरूपाविशेषतः कार्याद्वा कारणाद्वाऽपि ज्ञावव्यं न स्वरूपत ।। इति । कारणानां परोक्षत्वान्न तद्वारा वदा गतिः। कार्यात्तु नाप्रवृत्तस्य मवतीत्युपवर्णितम् ॥ तस्माद्वैयर्थ्यचौद्यस्य नायं परिवतिक्रमः। प ·प्रमाणप्रकरणम् एवं पार्थक्रियाज्ञानास्कीदृक् प्रामाण्यनिश्चयः।। समर्थकारणज्ञानाद्यो ऽपि प्रामाण्यनिश्चयम् । भ्रूते सेो ऽपि कृतोद्वाहस्तत्र लग्न परीक्षते ॥ किलातिविकसितकुसुममकरन्दपानमुदितमधुफरकुले कस्मिंश्चिदुद्याने वा- धमानायां वीणायां निरन्तरलतासन्तानान्तरितवपुषि विदूरादनवलोस्यमाने वादके वीणध्वनिसंविदि रोलम्बनादसदेहदृषितायां तदमिमुखमेव प्रतिष्ठा मानः श्रोता परिवादके दर्शनपथमवतीर्णे स्वरानुकूल कारणनिश्चयात्तत्म. तीतो संशयनिवृत्तः प्रामाण्यं निश्चिनोतीत्येष समर्थकारणज्ञानरुतः प्रामाण्य- निश्चयः। तथापि नाप्रवृत्तस्य हेतुसामर्थ्यदर्शनम् । एवमेव प्रवृत्तौ तु निश्चितेनापि तेन किम ॥ तनिश्चयात्प्रवृत्तौ वा पुनरन्योन्यसंश्रयम् । तन्निश्चयात्प्रवृत्तिः स्यात्प्रवृत्तस्तद्विनिश्चयः ।। तदेवं न कुतश्चिदपि प्रामाण्यनिश्चय. चक्रकेतरेतराश्रयानवस्थावैयादि. दूपणातीतस्थितिरस्तीति,अतः प्रामाण्यनिश्चयेऽपि न किं चिदपेक्षते प्रमाणम् , ततश्चोत्पत्ती स्वकार्यकरणे स्वप्रामाण्यनिश्चये च निरपेक्षत्वादपेक्षात्रयरहित. स्वारस्वतः प्रामाण्यमिति सिद्धम् । तदुक्तम् (१)। स्वतः सर्वप्रमाणानां प्रामाण्यमिति गृह्यताम् । न हि स्वतो ऽसती शक्तिः कर्तुमन्येन पार्यते ॥ अप्रामाण्यं तूत्पत्तौ दोषापेक्षत्वारस्वनिश्चये वाधकप्रत्ययादिसापेक्षत्वात्परत इत्युक्तमेव, तस्मात्पक्षत्रयस्यानुपपत्तेश्चतुर्थ एवायं पक्ष श्रेयान् , प्रामाण्यं स्वतः अप्रामाण्यं परत इति । ननु चोत्पत्तिवेलायांन विशेषोऽवधार्यते । प्रमाणेतरयोस्तेन बलाद्भवति संशयः ।। परिच्छित्तिमात्रं प्रमाणकार्य तच्च यथार्येतरप्रमितिसाधारणं रूपं साधार- एधर्मप्रहणं च संशयकारणमिति प्रसिद्धः पन्याः । एवं च स्थिते- प्रमाणान्तरसंवादविसंवादौ विना कथम् । प्रमाणेतरनिर्णातिरतश्च परचो द्वयम् । (एलोवातिके सु.२ लो. ७६ संस्था सदि वेष्येत पूर्वपूर्वप्रमागता ।प्रमा. गान्तरमिन्टन्यो न व्यवस्था लभेमहि । इति पूर्ण: का अपममिप्रायः संगरया संवादेन यदि प्रमाणवा स्वीक्रियते तदाऽव्यवस्या, कम्पचिरूवाइमन्तरा स्वतः प्रामा. ज्यामीकारे प्रथमस्य रूपतः प्रामाण्यानीकारे काप इति । - ·१५२ न्यायमचर्याम् वदेतदचतुरस्रम् , सत्यं परिच्छित्तिरेव प्रमाणकार्यम् , सा पुनरुपजाय. मानव न संदेहादिदूषितवनुरुपलभ्यते इत्योत्सनिक प्रामाण्यमेव सा भजते । अर्थपरिच्छेदाच प्रवर्त्तमानः प्रमाता प्रमाणेनैव प्रवत्तितो भवति न संशयात्प्र. वृत्तः, स्थितिश्चैवमौत्सर्गिके प्रामाण्ये यत्र तस्यापवादः क चिद्भवति तत्रापा. माण्यम् अप्रामाण्ये घावश्यंभावी अपवादः द्विविध एव वदपवादः वाधकप्रत्य. यः कारणदोपशानं च, तदुक्तं माध्यता(१), 'यत्र च दुष्ट करणं यत्र च मि. ध्येवि प्रत्ययः स एवासमोचीनः प्रत्ययो नान्य' इति, वात्तिकककरोऽप्याह(२) तस्मादोधात्मकत्वेन प्राप्ता बुद्धः प्रमाणता। अर्थान्यथात्वहेतूत्यदोपज्ञानादपोद्यते इति ।। वत्र वाधकशानं पूर्वज्ञानोपमर्दद्वारेणैव तस्मिन्विषये जायते इति समा नविषयत्वात्स्पष्टमेव वाघकम् , कारणदोपज्ञानं तु भिन्नविषयमपि कार्यक्याद्- वाधकता प्रतिपद्यते, यथा चमसेनापः प्रणयन्तीति दर्शपूर्णमासागत्वात् करव. र्थश्चमसः गोदोहनेन पशुकामस्य प्रणयेदिति काम्यमानपशुनिर्देशात्पुरुषार्थगोदो- हनेन निवृत्ते तस्मिंश्चम निवर्चते, एवमिह कारणदोपज्ञानं दोषविषयमपि. दोपाणामययार्थशानजननस्वभावत्वात्तस्य ज्ञानस्य प्रामाण्यं यायते, तदुक्तम् (३) दुप्रकारणयोधे तु जाते ऽपि विषयान्तरे । अर्थात्तुल्यार्यतां प्राप्य थाधो गोदोहनादिवदिति ॥ (१)शावरमाष्ये स.पा. १.५। (१) लोकपातिक सू. २ पलो. ५३ । तस्मादिति । तस्माद पोधस्वभावानु बन्धि ज्ञानानामौत्सगिर्क प्रामाण्यमिति हेता पुः प्रमाणता विषयतयात्वं प्राप्ता अवगता मर्यान्ययात्वज्ञानेन हेतूत्यदोषज्ञानेन च अपाधते पाध्यते इत्यर्थः । (३) लोकातिक सू १ श्लो. ५८ । ननु साक्षाद्विपर्ययज्ञानेन परेण पूर्वस्य बाधा उभयो समानविषयस्वाद पत्र दूत कारणदेषविषयं भवति तत्र भेदान्न बाधा युक्त इत्यत शाह दुष्टेति । अयं मावः यद्यपि दुष्टकारणदोधे विषयभेदः पीतमवादिवि. अमेपु तयाप्यर्थात् मुल्यातां प्राप्य पाधो भवत्येव । गड्ढे हि पोत इति विदित पर वन शानकारगोपेश्वगतेऽर्यात प्रतिमा शल्य प्रतिक्षितो भवति, यत्कारणाधीनात्म हाभ हि यत्कायें सहोपे दुष्यति एष ध ज्ञानस्य दायः यदन्यथास्थितल्यान्ययाप्रकाश नम् । अतः कारणदोषावगमेश्योन्ययात्वमेवावगत भवति । यथा दर्शपूर्णमासयोः त्वयन चमसेन अपां प्रणयने विहिते 'गोदानेन पशुकामरूप प्रगये। इति पुपायन गोदोहनेन प्ररवयस्य चमसस्प बाधा तत्र ऋतूपास घमससाध्यः पशुः गोदोहनमाध्य इति विषयमेदेऽपि अर्थात्तुल्यार्यवया पधः । गोदोहन द्रव्यम् नहि दहियामना. विस्य पलं जनयितुं समर्पमिति यो काचितिक्रयामानयता समौहमान समिति ·प्रमाणप्रकरणम् यत्र पुनरिदमपवादद्वयमपि न दृश्यते तत्र तदौरसर्गिक प्रामाण्यमनपोदि. तमारते इति न मिथ्यात्वाशङ्कायां निमित्तं किं चित् , यदाह (१)- दोपज्ञाने त्वनुत्पन्ने नाशवा निष्प्रमाणिका । इति । तथा हि-- कश्चिदुत्पन्न एवेह स्वसंवेद्यो ऽस्ति संशयः । स्थाणुर्वा पुरुषो वेति को नामापनुवीत तम् ।। हठादुत्पद्यमानस्तु हिनस्ति सकलाः क्रियाः । स्वभार्यापरिरम्भे ऽपि भवेन्मातरि संशयः ।। विनाशी संशयात्मेति पाराशर्यो ऽप्यभाषत । नायं लोकोऽस्ति कौन्तेय न परः संशयात्मन ॥ इति । यत्रापि क चिवाधकप्रत्यये संशयो जायते तत्रापि तृतीयज्ञानापेक्षणाना. नवस्था, न च स्वतः प्रामाण्यहानि यत्र प्रथमविज्ञानसंवादि तृतीयज्ञानमुत्प- घते तत्र प्रथमस्य प्रामाण्यमौत्सर्गिक स्थितमेव, द्वितीयविज्ञानारोपितालोकका- लुष्यशङ्कानिराकरणं त्वस्य तृतीयेन क्रियवे न त्वस्य संवादाप्रामाण्यम, यदि तु द्वितीयज्ञानसंवादि तृतीयं ज्ञानं तदा प्रथमस्याप्रामाण्यम् , वच्च परत इष्ट. मेव, द्वितीयस्य तु ज्ञानस्य न तृतीयसंवादकृतं प्रामाण्यम् अपि तु सङ्कल्प्यमान. कुशवाऽऽचमनमाने तस्य व्यापारः, उक्तं च(२)- एवं त्रिचतुरज्ञानजन्मनो नाधिका मति.। प्रार्थ्यते तावतवैकं स्वतः प्रामाण्यमश्नुते ॥ इति । प्रवर्धम प्रणयनं गृहातीति तदाधितेन पशो भावपितम्या इति शास्त्रार्थोऽवतिधते एवं च ते प्रत्यर्धमपां प्रणयन सिद्धमिति घमसो निवर्तते एवमनापोति न दोपः । (१) ग्लोवार्तिके सू. २ पलो. ६० । दोपझाने इति । 'स्वत एव हि तत्रापि दोपाज्ञानात्प्रमाणता' इति पाईम् । ननु प्रमाणेन सता तृतीयेन बाधकं वाध्यते तदेव तु कथं प्रमाणमत माह स्वत इति । स खलु विज्ञानजात स्वत एव प्रमाणमविज्ञाप. मानदोषम् यथा घतीया मतस्तेन याने कृते मरस्यायस्य मानतेति । नम्ब. सरस्वपि दोपे दोपारा यया आदिमे माता एवमन्तिमेऽपीति प्रामाण्य मायतिष्टेते- स्थत माह-दोपेति । अयमभिप्रायः पावदि दोषाणाममावो नावधार्यते सायद प्रमाणे- वरसाधारणधर्मदर्शिनी भरत्याशा प्रमाणपती दोपामावावधारणे जाते ताना मानस्यामावविरोध पस्यर्थः । (२)ोकार्तिके सु. ३ लो. ६० । त्रिवि शानोपाभारसिद्धन रातोऽपिका मति: प्रार्थनीया प्रामाश्यसिदपे मेनानाया मरेत् यावदेव सुतीय २० न्या. ।

·. न्यायमार्याम् वेदानामपौरुषेयतयापि स्वतः प्रामाण्यनिरूपणम्- सदेवं सर्वप्रमाणानां स्वतः प्रामाण्ये सिद्ध समानन्यायतया शब्दस्यापि तथैव प्रामाण्यं भवति, न च नैसर्गिकमर्थासंस्पर्शित्वमेव शब्दस्य स्वरूपमिति परीक्षितमेतत् , कि त्वर्थयोषजनकत्वात्तस्य नैसर्गिके प्रामाण्ये सति पुरुपदो. पानुप्रवेशकारित: क चिद्धि विप्लवः, तदुक्कम , 'शब्दे दोपोद्भवस्वावद्वक्त्रधीन इति स्थितिः (१) नत्र पौरुपेये वचसि गुणवति वक्तरि तद्गुणापसारित. दोपतया उत्प्रामाण्यमौत्सर्गिकमनपोदित भवति न तु गुणवं वत्प्रामाण्यम नहवात्प्रामाण्ये गुणानाम् , बोधकत्वनियन्धनमेव तदित्युक्तम् , वेदे तु प्रणेतुः पुरुपस्याभावात दोषाशवन प्रवर्तते वक्त्रधीनत्वादोषाणाम , न प घाधकप्रत्ययो ऽध यावद्वेदार्थे कस्य चिदुत्पन्न इति निरपवादं वेदप्रामा- ण्यम् , आह घ(२)- तत्रापवादनिर्मुक्तिर्वक्त्रमावासघीयसी। वेदे वेनाप्रमाणत्वं न शङ्कामधिगच्छतीति ।। तदिदमुक्त उत्प्रमाणं पादरायणस्यानपेक्षत्वादिवि(३)। गिरा मिथ्यात्वहेतूनां दोपाणां पुरुषाश्रयात् । अपौरुषेयं सत्यार्थमिति युक्तं प्रचक्षते ॥ गिरां सत्यत्वहेतूनां गुणानां पुरुषाश्रयात् । अपौरुषेयं सत्यार्थमित्ययुक्तं तु मन्वते ।। न हि पुरुषगुणानां सत्यवासाधनत्वं वचसि खलु निसर्गादेव सत्यत्वसिद्धिः । गुणमपि नरवाचां विप्लवाधायिदोप- प्रशमनचरितार्थ सगिरन्ते गुणशाः ।। धनुर्य धा ज्ञानमुस्प बादेवैकं पूर्वमुत्तरं या निरपवाद स्वतः प्रामाण्यमापत reure एवमिति । समयत्तिक २.५ से..६२... परदेशश्या एकापाप, स्पमा विका इति वे धातुरमावात स्वत: प्रामाण्य निरपवादमेधावतिष्ठते इति भावः। (२) ग्लोकवातिक सू. २ पलो. ६८ । अकस्के पदे निरामया दोषाः अड्डामपि भाधिरोहन्ति इति अप्राण्या नाति । औरसनिकस्य प्रामाण्यस्यापदभूतममा माग्य तनिर्मुक्ति लघीयमी न वाश्यवद् गुणापेक्षितया गुर्वी वस्तुत वाक्येष्वपि न गुणापेझ प्रभाण्यमिति भावः। (३)जैमिनिसूत्रम् । १.१. पा.१.२९ ।

·भमाणप्रकरणम् , मीमासकाभिमतप्रामाण्यस्वतस्त्वस्य निरास अनाभिधीयते, प्रत्यक्षादिषु दृष्टार्थेषु प्रमाणेषु प्रामाग्यनिश्चयमन्तरेणैव व्यवहारसिद्धस्तत्र किं स्वत प्रामाण्यमुत परत इति विचारेण नन प्रयोज- नम् अनिर्णय एव तत्र श्रेयान, अदृष्टे तु विषये वैदिकेष्वगणितद्रविणवितर- णादिक्लेशसाध्येपु कर्मसु तत्प्रामाण्यावधारणमन्तरेण प्रेक्षावता प्रवर्तनमनु. चितमिति तस्य प्रामाण्यनिश्चयोऽवश्यकर्त्तव्य , वत्र परत एव वेदस्य प्रामा एयमिति वदयाम । यदमियता विस्तरेण स्वत प्रामाण्यमुपपादित तद् व्याख्येयम्, स्वत प्रामाण्यमिति कोऽर्थ कि स्वत एव प्रमाणस्य प्रामाण्य भवति उत स्वयमेव वत्प्रमाणमात्मन प्रामाण्य गृहातीति, न तावत्स्वयमेव प्रामाण्यग्रहणमुपप नम् अप्रामाणिकत्वात्, तथा हि यदेतन्नीलप्रकाशने प्रवृत्त प्रत्यक्ष तन्नील प्रति तावत्प्रत्यक्षं प्रमाण तावदिन्द्रियार्थसन्निकोत्पन्नमिति जानीम एवैतकिमान विचार्यते, प्रामाण्यपरिच्छेदे तु कि तत्प्रमाणमिति चिन्त्यताम्, प्रत्यक्षमनु मान वा प्रमाणान्तराणामनाशङ्खनीयत्वात्, न तावत्स्वप्रामाण्यपरिच्छेदे व.प्र. त्यक्ष प्रमाण तद्विशानस्य वा प्रामाण्य गृह्णीयात् तत्फलस्य वा तत्रज्ञान व्यापारात्मने। ज्ञानस्य भवन्मते नित्यपरोतत्वात्मत्याव परिच्छेदानुपपत्ती तत्प्रामाण्यस्यापि कथ प्रत्यक्षेण प्रणम् , फलस्याप्यर्थप्रकाशनाख्यस्य सवेदना- त्मनो नेन्द्रियसंसर्गयोग्यता विद्यते येन तद्गतमपि यथार्थत्वलक्षण प्रामाण्य मिन्द्रियव्यापारलब्धजन्मना प्रत्यक्षेण परिच्छिद्यत, न च मानसमपि प्रत्यक्ष फनगतयथाथवाऽवसायसमर्थमिति कयनीय वदानीमननुभूयमानत्वात् , नहि नीलसावित्प्रसवसमनन्तर यथायेंय नीलसंवित्तिरिति संवेदनान्वरमुत्पद्यमान- मनुभूयते, अनुभवे वा ततो द्वितीयात्प्रथमोत्पन्ननीलझानयाथार्थ्यमहणान्न स्वतः प्रामाण्यनिश्चय त्यात, तस्मान प्रत्यक्षस्यैप विषय , अनुमानेनापि कस्य मामाण्य निश्चीयते ज्ञानस्य फलस्य वेति पूर्वपद्वाद्यम् , फनस्य तावत्तन्निश्चये लिङ्गत्वमेव वावन्न कस्य चित्पश्याम , ज्ञातव्यापारात्मनो ज्ञानस्य तु स्वकार्य फल भवेदपि लिङ्ग फलस्य क्रियामानव्याप्तिमहणास्वरूपसत्तामानमनुमापयितु मुत्सहते न यथार्थत्वलक्षण प्रामाण्यम् , वृद्धि फल निर्विशेषण का स्वकारणस्य शाल्यापारस्य प्रामाण्यमनुमापयेद् यथार्थत्वविशिष्ट वा, आये पत्ते यत कु पश्चन फलात्तत्प्रामाण्यानुमाने नेदानीं किं चिदप्रमाण भवेत्, उपरोऽपि नास्ति पद फलगवयायायपरिच्छेदोपायामागादित्युक्तम् । ननु सोऽनुभव एवानापाय, वद्धि नीलसवेदनतया फलं स्वत एव प्रका- शते नीलसवेदनत्वमेव चास्य यथायत्व नान्यत्, ययेव शुक्तिकायामपि रजत - ·न्यायमञ्जर्याम् संवेदने समानो न्यायः, न हि रजतसंवेदनादन्या यथार्थत्तसंवित्तिरिति । ननु तत्र पाधकप्रत्ययोपनिपातेनायथार्थत्वमुपनीयते नूनं चास्य मिथ्याद- शनेषु देशान्तरे वा मुक्तिकारजतादिक्षाने कालान्तरे वा फूटकार्षापणादिप्रतीतो पुरुषान्तरे वा जातवैमिरिके द्विचन्द्रप्रतीतो अवस्थान्तरे पोतशहादिप्रतिमासे भवति बाधकप्रत्ययः, वदसत्वे न तच्चका युक्तिमतीत्युक्तमेव, सत्यमुक्तमयुक्तं तु एवं हि वदता बाधकामावज्ञानाधीनं प्रामाण्यममिहिवं भवति तज्ञ तात्का- लिक कालान्तरमावि वेति कल्प्यमानं नापपद्यते इति दर्शिवम् , तस्मादुस- पमानमेव प्रमाणमात्मनः प्रामाण्यं निश्चिनोतीति न युक्तमेतत् , यदि तु प्रस- घसमये एव ज्ञानस्य प्रामाण्यं निश्चिनुयाम हि ततः प्रवर्त्तमाना न कचिदपि विप्रलभ्येमहि, विप्रलभ्यामहे तु वेन मन्यामहे न निश्चित प्रामाण्यं संशया. देव व्यवहराम इति। मनु संशयो ऽपि वदा नानुभूयते एव किमिदं रजवमिति अपि तु रजत. मित्येव प्रनीति: न हि संशयानाः प्रवर्त्तन्ते लौकिकाः किं तु निश्चिन्वन्त एव विषयमिवि किमननुभूयमान एवारोप्यवे संशयः, एकतरपाझप्ययं प्रत्ययः तनिधयोपायविरहात्संशयकोटिपतित एव बलाद्भवति यथा ऽस्ति कूसे जल- मिति मितवो मन्यन्ते, एवं रजवमिदमित्येकपक्षप्राह्यपि वदानी प्रतिभास: वस्तुवृत्तेन संशय एव, यदि हि प्रमाणतया ऽसौ गृह्येत कथं क विद्विसंवदेत, अप्रमाणवया तु गृह्यमाणः कथं पुमांसं प्रवर्चयेत् । उमाभ्यामपि रूपाभ्यामथ तस्यानुपमहः । सोऽयं संशय एव स्यादिति किं नः प्रकुप्यसि ।। यच नानुभूयते संशय इति, सत्यम् अननुभूयमानो ऽपि न्यायादभ्यस्ते विपये ऽविनाभावस्मरणात्स परिकल्प्यते निश्चयनिमित्तस्य वदानीमविद्यमा. नत्वात् , संशयजननहेतोश्च सामग्याः सन्निहितत्वात् , त्या हि, यथायेंत. रार्थसाधारणो धो योधरूपत्वमूर्ध्वत्वादिवत्तदा प्रकाशते एव, न च प्रामाण्या- विनाभावो विशेषः कश्चन वदानीमवमाति वदमहणे च समानधर्माधिगमप्रयो ध्यमानवासनाधीना उत्सहचरिवपर्यायानुभूतविशेषस्मृतिरपि संभवत्येवेतीय सा संशयजननी सामग्री सन्निहिवैवेति क्यं वजन्यः संशयो न स्यात् । ननु प्रमाणभूते प्रत्यये जायमान एव वद्गवो विशेषः परिस्फुरतीति कयं विशेषाप्रहणमुच्यते, भो महात्मन् कथ्यता स विशेषो न हि संक्यमनुपदिष्ट क. शमतयो जानीमः, यदि चावत् स्पष्टवाविशेषः शुठिकागमपि रजवावभासः स्पष्ट एव, न हि तत्रानभ्यवसायकालुष्यं किं चिदरित, अथ निष्कम्पवा शुक्तिकाया- मपि रजतावमासो निष्कम्प एव न ह्यसौ जायमान एवानुल्यप्रादिवाक्यकरण- ·प्रमाणप्रकरणम् , . बोधवत्कम्पमानो जायते, अथ निर्यिचिकित्सता शुक्तिकायामपि रजतावभासो निर्विचिकित्स एव किं खिदिति कोटिद्वयानवमर्शात, अथ यस्मिन् सति बाधा न दृश्यते सोऽस्य विशेष इति, नन्वेवदेव पृच्छामि कस्मिन् सति बाधा न दृश्यते इति सर्वावस्थस्य बाघदर्शनात् , न चासो चिरमपि चिन्तयित्वा विशेषयितुं शक्यः, अथ स्वविषयाव्यभिचारित्वमेव विशेषः स तदानीं नायभासते इत्युक्तम् अपि च यदि तथाविधोऽपि विशेषः समस्ति वहि यत्र ज्ञाने ऽसौ न दृश्यते ततः किमिति प्रवर्तते, वद्विशेषदर्शी वा प्रवर्त्तमानः कथं विप्रलभ्येतेत्युक्तम् , यदयं स्थाणुन पुरुपः। तेनैव व्यवहारस्य सिद्धत्वात्सर्वदेहिनाम् । अतश्च संशयादेव व्यवहार वितन्यताम् ॥ लौकिकानां प्रयोक्तव्या नाभिशापपरम्पराः । न च सर्वथा संशयसमर्थने ऽस्माकमभिनिवेशः, प्रामाण्यं तु ज्ञानोत्पत्तिः काले प्रहीतुमशक्यमिति न: पक्षः, प्रामाण्याग्रहणमेवानभ्यवसायस्वभावं संश- यशब्देनेह व्यपदेक्ष्यामः, प्रामाण्यातहणं च प्रदर्शितम् , प्रत्यक्षेणानुमानेन या सता प्रमाणेनात्मनः प्रमाणत्वपरिच्छेदायोगात , तस्मात्स्वयं प्रामाण्यं गृह्यते इत्येष दुर्घटः पतः। प्रामाण्योत्पची स्वतस्त्वनिरास:- श्रय स्वत. प्रामाण्यं भवतीत्येष पक्ष श्राश्रीयते सोऽप्ययुक्तः, का- र्याणां कारणाधीनजन्मत्वात्प्रामाण्यस्य च कार्यत्वात् , अस्ति च प्रामाण्यं वस्तु च तद् न च नित्यमिति कार्यमेव तत् कार्य च कार्यस्यादेव न स्वतो भवितुमर्हति इति, अथोत्पत्तौ स्वकारकातिरिक्तगुणानपेत्तित्वमेव प्रामा. ज्यस्य स्वतो भवनमुच्यते न पुनरकार्यत्वमेवेति तदप्यसम्यक् , सम्यग्रूपस्य कार्यस्य गुणवत्कारकव्यतिरेकेणानिष्पत्तः, द्विविघं कार्य भवति सम्यगस. म्यग्वा तत्र गुणवता कारणेन सम्यक् कार्यमुत्पद्यते दोपवता त्वसम्यगिति । निदॉप निर्गुणं वापि न समस्त्येव कारणम् । अत एव तृतीयस्य न कार्यस्यास्ति सम्भवः ।। सम्यग्ज्ञानोत्पादक कारकर्मि स्वरूपातिरिक्तस्वगवधर्मसापे कार्यनिर्व- कमिति साध्यो धर्मः कारकत्वान् मिध्याज्ञानोत्पादककारकवत् , सम्यग्ज्ञानं वा धर्मिस्वरूपातिरिक्तधर्मसम्बन्धवरकारकनिष्पायमिति साभ्यो धर्मः कार्यत्वान्मि ध्याज्ञानवत् , आयुर्वेदाधेन्द्रियगुणान् प्रतिपद्यामहे, यमी वैद्याः स्वस्थवृत्तेरोप. धोपयोगमुपदिशन्ति तद्गुणोपयोगायैव न दोपशान्तये, दृश्यते च तदुपदिष्टोप- धोपयोगादिन्द्रियाविशयः, सद्विपय एव च लोके नेमल्यव्यपदेशो न दोपामाव. , ·- न्यायमञ्जाम् मात्रप्रतिष्ठ इत्यले विमर्दैन, तस्मादुत्पचौ गुणानपेक्षत्वारस्वतः प्रामाण्यमिति यदुक्तं सद्युक्तम् । यदपि च स्वकार्य करणे प्रमाणस्य परानपतत्वमुच्यते तदपि व्याख्येयं कि प्रमाणं स्वकार्यकरणे निरपेक्ष सामग्री वा तदेकदेशा वा नजन्यं वा ज्ञानमिति, तत्र सामन्याः सत्यं स्वकार्यजन्मनि नरपेक्ष्यमस्ति न तु वाक्वा स्वतः प्रामा ण्यं तत्परिच्छेदस्य परायत्तत्वात्, सामान्यन्तर्गतकारकस्य स्वकायें परापेक्षत्व- मपरिहार्यम्, एकरमात्कारकात्कार्यनित्यमावात, ज्ञानं फलमेव न प्रमाण- मित्युक्तम् , न च फलात्मनस्तस्य स्वकाय किं चिदस्ति यत्र सापेक्षत्वमनपे. क्षस्व वा ऽस्य चिन्त्येत, पुरुषप्रवृत्त्यादौ तु वदिच्छापेक्षत्वं विद्यते एवेति यत्किं चिदेतत् । यदपि प्रामाण्यनिश्चये नरपेक्ष्यमभ्यघायि वदपि न साम्पूतम् , प्रामा ज्यनिश्चयस्य हि द्वयी गति स्तित्व कारणापेक्षिता वा न पुनरस्ति च प्रामाण्य. निश्चयः कारणनपेक्षश्चेति शक्यते वकम् , तत्र प्रथमप्रवर्तकप्रविभासप्रस वसमये तापन्नाम्त्येव प्रामाण्यनिश्चय इत्युक्तम्, न हि नीलप्राहिणा प्रमाणेन लीनस्वरूपमिव स्वप्रामाण्यमपि तदाी निश्चेतुं शक्यते इति, कालान्तरे तत्प्रामाण्यनिश्चयः सत्यमस्ति न तु तत्र नरपेक्ष्य प्रवृत्तिसामर्थ्याधी. नत्वात्तन्निश्चयस्य । ननु क्षणिकत्वात्कालान्तरेज्ञानमेव नास्ति कस्य प्रामाण्यं निश्चिनुमः, शि- शुचौद्यमेतद् अप्रामाण्यमपि वाधकप्रत्ययादिना कालान्तरे कस्य निश्चिनुम हणिकत्वेन ज्ञानस्यातीतत्वात, अतिक्रान्तस्यापि स्मर्यमाणस्य तदुत्पादस्य वा वर्तमानस्य कारकचक्रस्येति चेत्प्रामाण्यनिश्चयेपि समानो ऽयं पन्या, यपुन: कालान्तरे वनिश्चयकरणे दूपणमिवरेवराश्रयत्वं पा मुण्डिवशि रोनक्षत्रान्वेषणवद्वैययं वेति वर्णित बत्राष्टे विषये प्रामाण्यनिश्चयवि. कायाः प्रवृत्तरभ्युगमान्नेवरेतराभयं चक्रक वा, घटे विपये हनिर्णीतप्रामाण्य एवार्थसंशयात्प्रवृत्तिरूपमनर्थसंशयाच निवृत्त्यात्मक व्यवहारमारममाणो हरयते लोकः एवदेव युक्तमित्युक्तम् , न प्रामाण्यनिश्चयपुरःसर प्रवर्तनमिति कुत इतरेतराश्रयम्, वैययं तु दृष्टे विषये सत्यमिष्यते किं तु सत्र प्रवृत्तिसा. मध्यन प्रामाण्यं निश्चिन्वप्नातोक्तत्वस्य हेतोः, प्रामाण्येन व्याप्तिमरगन्ती. ति, राष्टविषयोपयोगिवेदादिप्रमाणप्रामाण्यपरिच्छेदे पारम्पर्येणेपायत्वात्स्व- विषये व्ययोऽप्यसो तत्र सार्थकचामवलम्बते इत्यदोषः । किं पुनरिद प्रवृत्तिसामर्थ्य नाम यतः प्रामाण्यनिश्चयमाचक्षते नैयायि- काः, उच्यते पूर्वप्रत्ययापेदोत्तरा सवित्पत्तिसामर्थ्य विशेषदर्शनं वेति पूर्वा पायस्वम्वरूपमुक्तम् , वत्पुनर्नातीव हृदयंगमम् इति माध्यम्तव 'समौदा प्रम.

·प्रमाणप्रकरणम् त्तिरित्युच्यते सामर्थ्य पुनरस्या फलेनाभिसम्बन्ध'(१) इति वक्ता ऽर्थक्रिया- ख्यफलज्ञानमेव प्रवृत्तिसामर्थ्य मिति निर्णीतम् । यमुनरर्थक्रियाज्ञानस्यापि पूर्वस्मात्को विशेष तस्यापि चान्यत प्रामाण्य. निश्चयापेक्षायामनवस्थेत्युक्त तदपि सकलप्राणभृत्प्रतीसिसाक्षिकव्यवहारविरो- धित्वादसबद्धाभिधानम् , अपरोक्षणीयप्रामाण्यत्नादर्थक्रियाज्ञानस्य, प्रवर्तक न सर्वज्ञान प्रवृत्तिसिद्धये परीक्षणीयप्रामाण्य वर्तते, फलशाने तु सिद्धप्रयो. जनत्वात् प्रामाण्यपरीक्षापेक्षव नास्तीति कुतोऽनवस्था, सशयामावाद्वा तत् प्रामाण्यविचाराभाव , प्रवर्तक हि प्रथममुदकज्ञानमविद्यमाने ऽपि नीरे मिहि रमरीचिषु दृष्टमिति तत्र सशेरते जना, अर्थक्रियाज्ञान तु सलिलमध्यत्तिनां भवत्तदविनाभूतमेव भवतीति न त सशय , तदभावान तन प्रामाण्यविचा रो विचारस्य संशयपूर्वकत्वात् , विशेषदर्शनाद्वा फलझाने प्रामाण्यनिश्चय । क पुनर्विशेप इति चेद् योऽय शौचाचमनमज्जनामरपितृतर्पणपटवाल- नश्रमतापनदिनविनोदनाथनेकप्रकारनीरपर्यालोचनप्रवन्ध न ह्ययमियान्कार्यक लापो मिथ्याज्ञाना-प्रवृत्तस्य क चिदपि दृष्ट , स्वप्ने ऽप्यस्य प्रबन्धस्य दर्शनमस्तीति चेद् न, स्वप्नदशाविसहशविस्पष्टजामवस्थाप्रत्ययस्य सं- वेद्यत्वात् , एपो ऽस्मि जागर्मि न स्वपिमीति स्वप्नविलक्षणमनिद्रायमाण प्रत्यक्षमेव जामत्समय सकलो जनश्चेतयते, न च वस्मिन्नवसरे सलिल मन्तरेणैवा किया वर्तमाना दृश्यन्ते इति तद्विशेषदर्शनात् सुज्ञानमकि. याज्ञानप्रामाण्यम, कारणपरोक्षातो वा तस्मिन् प्रामाण्य निश्चेष्याम , ययोक्त भवगिरेव(२) प्रयत्नेनान्विच्छन्तोनचेद्दोपमवगच्छेम तत्प्रमाणामावाददुष्टमिति मन्येमहि इति वयाहि विषयस्य चलवसादृश्यादिदोषविरह पालोकस्य मलीम- सत्यादिकारणवैकल्यम् अन्त करणस्य निद्राथपितत्वम् आत्मन क्षुत्प्रकोपाद्य नाकुलत्वम् ईक्षणयुगलस्य तिमिरपटलादिविकलत्वमित्यादि, स्वय च कार्यद्वारे ण परोपदेशेन च सर्व सुज्ञानम्, अतो निरवद्यकारणजन्यत्वात्प्रमाणमर्थकियात्रा नामिविविध यद्यव प्रथमे प्रवर्तके एव प्रत्यये कस्मात्कारणपरीवेय न कियवे किमर्थ क्रियाशाने, न आयुष्मन्नाये ऽपि ज्ञाने कारणपरीक्षाया क्रियमाणाया क प्रमाद, किमेव सति स्वत प्रामाण्य सिद्धयति तव, मम वा परव प्रामाण्य मपदीयते, किंतु लोक प्रवर्तकज्ञानानन्तर फलप्राप्ति प्रति यया सोद्यमोश्यते न क्या तत्कारणपरीक्षा प्रति फलशानमेवेत्थं परोक्ष्यते, पायस्य हि शानस्य फ लझानादेव प्रामाण्यसिद्धि, कश्च नाम निकटमुपायमुपेत्य दूर गच्छेदिति । (१) वात्स्यायनमाये २० १२० १०१। (२)शायामाध्ये १०१ पा० १०॥

·न्यायमनाम् अथ संशयोत्पत्तिसामदेिव ययानिश्चयः फलशानेन लप्स्यते संशयो हि नाम द्वैविध्यदर्शनाद् विना न भवत्येव, न हि स्थाणुपुरुषसाहचर्यमूर्खताख्यास्य धर्मस्य यो न जानाति स तं दृष्ट्वा स्थाणुर्वा स्यापुरुषो वेति संशेते एवमूयत्वा. द्वापरूपत्वस्य व्यभिचारित्वाव्यभिचारित्याभ्यां सह दर्शनमवश्यमाश्रयणीयम् अन्यथा वद्विषयसंशयानुत्पादाद्, अतः पूर्वमव्यभिचारिखदर्शने मिद्धे यस्तदा उत्परिच्छेदोपायः स पश्चादपि भविष्यतीति सर्वथा सिद्धयत्यव्यभिचारित्वनि. श्वयः, अनिश्चितप्रामाण्यादपि या फलशानात्प्रवर्तकस्य प्रामाण्यनिश्चयो युक्तः न तुखत उत्पत्ती प्रमाणतदाभासयोविशेषग्रहणाम् फलज्ञाने च तद्विशेषप्रतिमासात्। यत्त विशेषज्ञानं निश्चितप्रामाण्यमनिश्चितप्रामाण्यं वेति विकल्यानवस्था. पादनमप्रविपत्तिमहत्ताकथनं या उद्दष्टे विरुद्वत्यात्प्रलापमात्रमित्यलमलीको. क्तविकलाकलापनिमयनोदितदुरामोदास्वादनेन, स्थितमेतदर्थक्रियाज्ञानात्मामा- ण्यनिश्चय इति, तदिदमुक्तम् , 'प्रमाणतो ऽर्थप्रतिपत्तौ प्रवृत्तिसामर्थ्यादर्थवत्त माणम्' इति(१), तस्मादप्रामाण्यमपि परोक्षमित्यतो द्वयमपि परत इत्येष एवं यत्तु कश्चित्प्राज्ञमानो वदनि अभ्यस्ते विपये स्वतः प्रामाण्यमनभ्यस्ते तुपात इति सोयमभ्यस्ते विपये इति च प्रवीति स्वतश्च प्रामाण्यं मन्यते इति स्वयमेवात्मानं वाच्यमानं न चेतयते, अभ्यासो हि नाम पुनः पुनः प्रयोगः क्रियाभ्यावृत्तिः विषयस्य चाभ्यस्तता भूयो भूयः प्रवृत्तिः अतश्च स्वश. रीरमहे निजगृहकुड्यातम्भादिप्रतिमासे वा सहस्रकृत्यः प्रवृत्तिसंवादज्ञानगन्म- नापामाण्यनिश्चय उक्तो भवति स्वतः अभ्यस्तत्वं चान्यथा न भवेदिति यत्कि चिदेतत्, तत्मात्परतः पामाण्यमिति सिद्धम् । यत्पुनः कैश्चिञ्चोद्यते प्रमाणानां न परीक्षणमुपपद्यते सद्धि प्रमाण क्रियेता. प्रमाणैर्वा प्रमाणैरपि परीक्षितेरपरीक्षितैर्वा, तत्र न नाम प्रमाणपरीक्षणं श. क्यक्यिं प्रमाणैरप्यपरीक्षित. वत्करणे वरं व्यवहार एव तादृशैः क्रियतां कि प. रीक्षणेन, परीक्षितस्तु तत्परीक्षाकरणमपर्यवसितमनवस्थाप्रसङ्गादित्यादि वद. प्युक्तेन न्यायेन परिहतं भवति, दृष्टे विषये प्रमाणपरीक्षां विनैव व्यवहारात, अदृष्टे तु परीक्षाया अवश्यकर्त्तव्यत्वादुपपत्तश्चेति । उस्मादधपुरुषार्थपदोपदेशि मान मनीपिभिरवश्यपरीक्षणीयम् । प्रामाण्यमत्य परतो निरणायि चेति चेत.प्रमाथिमिरलं कुविकल्पनाले.॥ पक्षः श्रेयान । (१)वात्स्यायनभाष्यप्रपमवाश्यम् ।

·प्रमाणप्रकरणम् परता प्रामाण्यनिरासाय विपरीतरूपातिमाक्षिप्यारूपातिवादेन मत्यवस्थानम्- सुशिक्षितास्त्वाचक्षते युक्त यदमी मीमासकपाशा काशकुसुमराशय इव शरदि मरुद्भिरतिदूरा-समुरसार्यन्वे दुष्टताकिक , ये हि किलाभ्युपयन्ति च विपरीतल्यातिवादमकृतास्त्रा प्रामाण्य च स्वत इति च बदन्ति वेषा कुत कोश ल विपरीतख्यावावभ्युपगम्यमानाया वाध्यमोधसदर्भसुमिते सति तत्साधा दनुत्पन्नवाधकेऽपि बोधे दुष्परिहर सशय , सशये च संवादाद्यन्वेषणमपि ध्रुव मवतरतोति परत प्रामाण्यमनिवार्यम्, बाध्यशानामावस्यापनमुखेन विपरीतरूपातिखण्डनम् । यदा तु न बाध्यो नाम जगति कश्चिदपि बोध तदा किसाधात्सशेरता प्रमावार , असशयानाश्च किमिति परमपेक्षन्ताम् अनपेक्षमाणा कथ परत प्रामाण्य प्रतिपयन्तामिति निश्चल स्वत एव प्रामाण्यमवविष्ठते, कथ पुनर्याध्यो नाम नास्ति बोध शुक्तिकादौ रजतादिप्रत्यया प्राचुर्येण याध्यमाना दृश्यन्ते, अनभिशो भवान्न हि ते बाध्या प्रत्यया , इद हि निरूप्यता क इवोत्तरमानेन पूर्वज्ञानस्य घाघ , वाधार्थमेव न विद्य, यदि सावन्नाश एव बाध स न वेषामेव बुद्धेर्बुद्धयन्तराद्विरोध इति सकलोपसाधारणत्वात, अथ सहानवस्थान तदपि समानम् अबाधितानामपि ज्ञानाना सहावस्थाना- समवात् । अथ सस्कारोच्छेदो बाध सेोऽपि ताडगेव सम्यक्प्रत्ययोपजनितसाकार- स्याप्युच्छेददर्शनात् , कश्चिद्भवदभिमतगध्याधाहितोऽपि सस्कार सत्यपि याधकप्रत्यये नोच्छेदमुपगच्छति कालान्तरे तत्कारणकतद्विषयस्मरणदर्शनात् । अथ विषयस्यापहारो वाघ सोऽपि दुर्घट , प्रतिमासत्वेन विषयस्यापहर्तु मशक्यत्वात् , न हि घाधक ज्ञानमित्यमुत्तिष्ठति यत्प्रतिभात सन्न प्रतिमातमिति । प्रय पदमावमहो बाध स तात्कालिक कालान्तरभावी वा, कालान्तर मावितदभावग्रहणस्य यायको प्रागवगवमुद्गरदलिवघटामावप्राहिणेऽपि विज्ञानस्य सद्यायकत्वासन , तदेव तु तदभावग्रहणे प्रत्ययद्वयसमर्पितरूप द्वितययोगादुभयात्मकमेव वदस्तु वस्तु किं कस्य वाध्य बाधक वा। अथ फनापहारो बाध सोऽपि न सम्भवति सविद प्रमाणफलस्य उत्स नत्वेनानपहरणीयत्वात् , न हि यदुत्वन्न तदनुत्पन्न मिति यति पापक । अध हानादिफनापहारो बाघ न तस्य प्रमाणफलत्वाभावात् । हानादिव्यवहारो हि पुरुपेच्छानिरन्धन । न तेनापहतेनापि प्रमाण याधित भयो। २१ न्या ·- न्यायमचर्याम् वस्मान्न पायो नाम कश्चित्, इतश्च नास्ति स हि समानविपययोर्वा ज्ञान योरिष्यते मिन्नविपश्योर्वा, न समानविषययोर्धारावाहिकानेप्परटवान, नापि भिन्नविषययोः स्वाभकुम्भोपलम्भयोस्तदनुपलम्मान , यदि चोत्तरेण ज्ञानेन पू. शानेन गृहीतादादों ज्य इदानी गृहीतः चपूर्वज्ञानं किमिति बाधित मुच्यते। अपि च पूर्वस्मिन्प्रत्यये प्राप्तप्रतिष्ठे सति प्रागन्तुरुत्तरः प्रत्ययो बाधितुं युक्तं न पूर्वा न चैवं दश्यते, तस्मान्न बाध्यं नाम विज्ञानमस्ति तदभावान्न त. साधयनियन्धनः संशयः तदभावात्संवादाद्यनन्वेषगान परतः प्रामाण्यम् । कारणमावमुखेन विपरीतख्यातिखण्डनम्- नन्वेवं याधे ऽपि निराक्रियमाणे किममी शुक्तिकारजवादिपाहियो विप. रोतप्रत्यया अबाधिता एवासताम प्राः कुमते नामी विपरीतप्रत्ययाः न हीर- शानां विपर्ययाणामुत्पत्तौ किमपि कारणमुत्पश्यामः, न तावदिन्द्रियमेवंविधा योधविधायि भवितुमर्हति सर्वदा तदुत्पादप्रसङ्गात , नापि दोपकलुषितं दुष्ट कारणं स्वकार्य करणे एव कुण्ठिवशति जातमिति तदेव मा जीजनत , विप- रीतकार्यकरणस्य किं वर्तते न हि दुष्पानि शालियोजानि यवाकुरकरणकौश- लमबलम्बेरन् , तस्मात्कारणामावादपि न विपरीतप्रत्ययास्ते । तत्किं सम्यक्प्रत्यय एव शुक्तिकायां रजतप्रसिमासः, अयि मूढ नायमेकः प्रत्यय इदं रजतमिति किं तु द्वे एते महणरमरणे इदमिति पुरो ऽवस्थितभा. स्वराकारमिप्रतिमासः रजवमिति तु मास्वररूपदर्शनप्रबोध्यमानसंस्कारकार एक तत्साहचर्यादवगवरजतस्मरणम् , अतश्चेदं स्मरणं यतः प्रागनवगतरजत- स्य न जायते विदिवरजतस्यापि रजन्यामन्यदा वा साहश्यदर्शनाद्विना न भव. सीति, स्मरणमपि भवदिदमात्मानं तथा न प्रकटयतीति प्रमुपितमुच्यते, स्वरू- पेण चाप्रतिभासमानायां स्मृतावनुभवस्मरणयोविवेको ने गृहीतो भवतीत्य. ग्रहणमख्यातिरुच्यते। तथा हि भ्रान्तबोधेषु प्रस्फुरद्वस्तुसंमवात । चतुष्प्रकारा विमतिरुपपद्यत वादिनाम् ॥ विपरीतख्यातिः असनख्याति: प्रात्मख्यातिरख्यातिरिति वन विपरीत- ख्यातिस्तावत्कारणाभावादेव निरस्ता, विपरीवख्याते ख्यात्यन्तरेण सांकर्यापादनम् - अपि च विपरीतल्यातौ त्रयी गतिः रजतं वा ऽन्यदेशकालमत्रालम्बनं शुक्तिका वा निगृहितनिजाकारा सती परिगृहीतरजताकारा च अथ वा अन्य दालम्बनमन्यश्वप्रतिमाति मालम्वन शुक्तिका रजतं च प्रतिभातीति, तत्र यदि ·प्रमाणप्रकरणम् " रजतमालम्बनं तदियमसख्यातिरेव न विपरीतख्यातिः असतस्तत्र रज. तस्य प्रतिभासात् । अथान्यदेशकालं तदस्त्येवेत्यभिधीयते । इहासन्निहितस्यास्य तेन सत्वेन को गुणः ।। अपि च देशकालावपि किं सन्तौ प्रतिभासेते उतासन्ताविति, यदि सन्तौ तहि तदेशकालमेवेदं रजतमवभातमिति न भ्रान्तिरेषा स्यात् असन्तौ तूमा- वपि रजतवन्नालम्बनं भवितुमर्हतः । अथ स्मृत्यारूढं रजतमस्यां प्रतीतो परिस्फुरतीत्युच्यते तर्हि स्मृत्युपारूढ- मिति को ऽर्थः, स्मरणमपि ज्ञानमेव तदपि कथमसदर्थविषयं स्यात्, स्मृवेर. नजत्वमेव स्वरूपमिविचेद् अस्तु कामं तत्सामान्यादत्राप्येवं प्रयोग इत्येतद्- पि ताक्न बमः, तथा वनजन्यया स्मृस्या सोऽर्थः कथमिह सन्निधापयितुं पार्यते सा हि न स्पृशत्येवा ऽर्थम् , तस्मादसन्निहितरजवालम्बना विपरीतख्या- तिरसख्यातेन विशिष्यते एव । अथ स्थगितनिजवपुरुपगृहीतरजतरूपा शुक्तिका २ प्रकाशते इति नेयम- सत्ख्यातिरुच्यते तदिदमपूर्व किमपि नाटकमियमस्मिन् कृत्यासीता प्रवृत्तति, तथाहि किमन शुक्लोविप्रतीतिरुत रजतमिति, शुक्तिकाप्रवीवौ तु शुक्तिरेव न रजतमत्र भ्रमार्थः कः, रजतप्रतोतो तु शुक्तिरसावित्यत्र किं प्रमाणम् , प्रत्ययादेवमधिगतम् इति चेन्मैवम्, न हि ज्ञानान्तरेणाझ्याः प्रतीविषयो व्य. वस्थापयितुं युक्तः, बाधकेन हि ज्ञानेन पूर्वज्ञानगृहीवस्य वस्तुनो ऽसत्त्वं नाम ख्याप्यतां न तु तस्य विषयो निरूप्यते, अनधित्वाद्वा कंदा चिदप्रवृत्तस्य पुंसो घाधकानुत्पत्तौ को ऽस्याः प्रतीतेः विषयं व्यवस्थापयिष्यति, तस्माद्यदेवास्यां च. कास्ति तदेव रजतमस्या विषय इति युक्त वक्तुम् , शुकिस्तु निगृहितनिजवपु- रिवि दुर्विदग्धवाचोयुक्तिरियम् । ये स्वालम्पनवां शुक्के रजतस्यावभासनम् । वदन्यस्मिन भ्रमक्षाने पामतिवरां भ्रमः ।। न घालम्बनता युक्का सन्निधाननिवन्धना । तत्रैव भूप्रदेशस्य वयामावप्रसङ्गतः ॥ तदेवालम्पनं बुद्धर्यदस्यामवमासते । अन्यदालम्बनं चान्यगातीति मणितिर्नया ।। अतो रजतमेवैतद्बुद्धिपाह्यमसञ्च तन् । एवं विपर्ययख्यातिरसख्यातेर्न मिद्यते॥ बाधक. .

·न्यायमञ्जाम् असख्यात्यभावाक्षेप:- तरिकमसत्ख्यातिरेव साधीयसी तामेवाभ्युपगच्छामः मैपम् , साऽपि नो- पपद्यते एव, असख्यातिरिति कोऽर्थः, किमेकान्तासत एवार्थस्य प्रथनम् श्रय देशान्तरादौ विद्यमानस्येति, उत्तरस्मिन् पत्ते विपरीतख्यातिरेवैपा परैरपि तत्र रजवस्य सत्वानभ्युपगमात्, देशान्तरादौ तु तत्सत्तायास्त्वयापि प्रतिपन्नत्वाद, एकान्वायतस्त्वयंस्य ख्यातिरिति न पेशलम् आकाशनलिनीपल्लवादेरप्रतिमास- नात्, वासनाभ्यासादसतामपि प्रतिभासा भविष्यन्तीति चेद् न, अर्थमन्तरेण वासनया अध्यनुपपत्तः, अर्थानुभवसमादिवो हि संस्कारो वासना कथ्यते सा कथमसदर्थप्रतिमासहेतुः स्यात्, भवत्यन्या वा मवदभिमवा का धन वासना अपि त्वसत्त्याविशेपे किमिति रजतमितिमुपजनयति न गगननलिनप्रीतिमिति फुतत्यो नियमः, तदलमनया। नात्यन्तमसतोऽर्थस्य सामर्थ्यमवकल्पते । व्यवहारधुरं बोडमियवीमनुपप्लुताम् ॥ आत्मख्यात्यभावाक्षेप:- अपि च सत्त्वेन प्रतिभातीति असख्याविरपि न विपरीवख्याविमविवति, दासादरमात्मख्यातिरस्तु। विज्ञानमेव खल्वेतद्गृह्मात्यात्मानमात्मना । पहिनिरूप्यमाणस्य मावस्यानुपपत्तितः ।। बुद्धिः प्रकाशमाना च तेन तेनात्मना यहिः । वहत्यर्थशून्या ऽपि लोकयात्रामिहेशीम् ।। उच्यते-नात्मख्यारिपि युक्तिमती, विज्ञानात्मनो हि प्रतिभासे ऽई रजत. मिति प्रतीतिः स्याद् नेदं रजतमिति, किं च यदन्तायरूपं हि पहिर्वदेवमास. इत्यस्युपगमादिद्यमपि विपरीतल्यातिरेव त्यान, असाख्यातिरपि चेयं भवत्येव बहिर्बुद्धरसत्वात् , बुद्धिररत्येवेति चेद् वद्दिष्टुं तदि चिन्त्य सदसत्यादिति, न यावत्सद् युद्धोधत्वाभावात, असत्यै त्यसत्यातिरित्युतम् । स्वतः प्रामाण्यसमर्थनाय अत्यात्युपपादनम्- वस्मात्स्यातित्रये यस्मिमन्योन्यानुप्रवेशिनि । युज्या विरुभ्यमाने व प्रेयस्यख्यातिरव सा॥ ख्यातित्रयवादिमिरपि चेयममत्याख्येया नूनमख्याति, भामस्यासो वाय. दात्मनपा विज्ञानस्य ख्याविनास्ति विच्छेदप्रतिभासादित्युसरयात् , अस- ख्यातावपि पसरवमर्थस्य नैव प्रतिमासवे प्रत्यादिव्यनहारोच्छेदप्रसङ्गात् ।

·. प्रमाणप्रकरणम् विपरीतख्यातावपि रजतस्य सन्निहितस्य ज्ञानजनकत्वम् अजनकस्य च प्रतिभासे नेष्यते एव, वन स्मृत्युपस्थापिवं रजतमवगविजनकमुपगतम् , अतश्च रजत- स्मृतिरपरिहार्या, सा च रजतस्मृतिर्न तदा स्वेन रूपेण प्रकाशते स्मरामीति प्रत्ययाभावात् । तस्मात्प्रमुषितामेना स्मृतिमिच्छन्ति तार्किका । अभ्यस्ते विषये लिङ्गप्रतिबन्धा स्मृति यथा ॥ सो ऽयं स्मृतिप्रमोपस्तत्वाग्रहणमख्याविरुच्यते। एव सतीयमख्यातिरिष्यते सर्ववादिभि । वथा प्रकटयद्भितु पीत प्राभाकरर्यशः॥ ननु रजतमिति स्मृते स्वरूपोल्लेखो मा भूद् इदमित्यत्र पुरोऽवस्थितध. मिप्रतिमासात्कथमख्याति , उच्यते, न पुरोऽवस्थितो धर्म शुक्तिकेयमिति स्पष्टतया गृह्यते तथा चाभ्युपगमे भ्रमाभावप्रसगात् , कि तु तेजस्वितादिविष. रीत धमिमानमवमासते, धर्मसारूप्याच तदानी रजत स्मर्यवे, ते एते ग्रहणस्म- रणे विविक्ते अपि विविक्ततयान गृद्यते इति विवेकाप्रहणमख्याति न तु सर्वेण सर्वाप्रतिपत्तिरेव, व्यधिकरणयोश्च प्रहणस्मरणयोयधिकरण्य चेन गृहीत किमन्यदस्तु सामानाधिकरण्यात् , न तु यदेवेदं तदेव रजतमिति सामानाधि- फरण्येन ग्रहणमस्ति सा हि विपरीतख्यातिरेय स्यात् , वैयधिकरण्यानुपम हादेव प्रमातु प्रवृत्ति अविवेकात्साधारण्यामिमानेन प्रवृत्तिरिति फलत इय वाचोयुक्ति सामानाधिकरण्येन के चित्तत्पृष्ठमाविनम् । परामर्शमपीच्छन्ति तन्न श्रद्दध्महे वयम् ।। अल्यातिपक्ष एच हि होयतैकत्ववेदनात् । यश्च वितथा ख्यातिरक्षरै कथिवा भवेत् ॥ नन्वेवमख्यातिपक्षे प्रतिष्ठाप्यमाने नेद रजतमिति पूर्वावगतरजतप्रवियोध योधी धाधकप्रत्ययो दृश्यमान कथ समययिष्यते, अप्रतीतिज्ञो देवानाप्रिय , न ह्यनेन रजवनिषेधा विधीयते किं तु प्रागगृहोतो विवेक प्रख्याप्यते, न इद रजत यदेवेद तदेव रजतमित्येतन्न इदमिद रजत रजवम् , एतदुक्तंभ. वति इदमन्यद्रजतमन्यदिति, सो ऽय विवेक ख्यातितो भवति । नन्वेवामद रजतमित्यादौ स्मरणानुभवयोभवतु विवेकामहण स्वमै तु कथमेतद्भविष्यति, भोरो किंजावं स्वप्ने- विकेन न गृ ते स्मरणानुमवौ फ चित् । स्वप्ने तु स्मृतिरेका सयावेन न गृह्यते ॥

·न्यायमचर्याम् सदृशदर्शनाद्विना स्मृतिरेव कुतरस्येति चेद् न, नानाकारणकत्वात्स्मरणस्य निद्राकपायितमप्यन्तः करणं स्मरणकारणं भवत्येव, यद्येवं द्विचन्द्रतिकशई. रादिप्रत्ययेषु कयं स्मृविप्रमोषः श्रा: कुण्डशेखर कथमसरुदभिहितमपि न बुध्यसे- न सर्वत्र स्मृतेरेव प्रमोषो ऽभ्युपगम्यते । किंवख्याविरतश्वासौ कथं चित्कस्य चिक चित् ।। भवत्यनुभवामृत्योविवेकामहणं क चित् । क चित्तु स्मर्यमाणस्य तथावेनानुपमहः ॥ द्विधाता कचिवृत्तिन्नेत्रस्य विमिरादिना । न हि प्रहीतुमैक्येन शक्नोति शिशिरविषम् ।। क चिद्रसनसंपृक्ते पित्ते विक्तत्ववेदनात् । परिच्छेत्तुं न शक्नोति माधुर्य शर्करागतम् ।। गृहाति यत्तु सिक्तत्वं वस्तुतः पिचति वत् । तथा तु न विजानाति निगिरनेप शर्कराम ॥ एतेन पीवशादिख्यातयो ऽपि व्याख्याताः । वदेवं सति सर्वत्र सम्यगमहर्ण भ्रमः । न मिथ्याप्रत्ययः कश्चिदरित शङ्कानियन्धनम् ॥ प्रजातमिध्याशङ्कश्च न संवादमपेक्षते । तस्मान कश्चित्परतः प्रामाण्यमधिगच्छति ।। एवं स्वत: प्रमाणत्वे सिद्ध वेदेऽपि सा गतिः । अपवादद्वयामावो वक्तव्यश्चात्र पूर्ववत् ॥ परतः प्रामाण्यसमर्थनाय विपरीतख्यातिसमर्थनम्- अत्र प्रतिविधीयते, यदुक्तमिदं रजवमिति स्मरणानुभवस्वभावे विवेकेना. गृह्यमाणे हे एवेशाने इति तदसाम्प्रतम् , प्रत्यभिज्ञावदेकवेनैव संवेद्यमानत्वान, यदेवेदं पुरोऽवस्थित भावररूपायधिकरणं पर्मिसामान्य तदेव रजतमिति वि. शेषतः प्रतिपद्यते, यदिदममतः स्थितं वद्रजतमिति सत्यरजनप्रवीतिवत्, अनु. भूवतया हि न रजनमत्र प्रकाशते किं स्वनुभूयमानतया, अनुभूसतामहणं घ स्मरणमुच्यते नानुभूयमानवाग्रहणम स्वप्रकाशा च संवित्तिरिति मरवा दर्श मनपा रजतसवित्तिः केन रूपेण प्रकाशतामिति चिन्स्यम् , यदि स्मरणा- मना का प्रमोपार्थः, अथानुभवात्मना सदियं विपरीतल्याविरेव स्मतेनुमव वेन प्रविमामा , अय संविन्मावतयैव प्रकाश सदपि न युक्तम् , रजतवि. पयोल्लेखान मरणानुमवविशेषरहितायाश्च विषयसवित्तनुपपत्तः, न चेयमा . , ·प्रमाणप्रकरणम् प्रतिपत्तिरेवेति धक्तमुचित मदमूर्छादिदशाविसदृशत्वप्रकाशसवेदनानुभवात् , यथा इदमित्यशे स्वप्रकाश सवेदन तथैव रजतमित्यत्रापि । अपि च द्वयोश्यांशयो. समाते सवेदने तत एक प्रत्यक्षलब्धमपरं स्मरणफ. लमिति कुतस्यो विभाग , इदमित्यत्र च किमवभासते इति निरूप्यम् , यदि शु. तिकाशकल सकलस्वगतविशेषखचितमवभाति तदा तदर्शने सति रजतस्मर- णस्य को ऽवसर , भवदपि वा साहश्यकृत स्मरणं न तदविवेकाय कल्पते देव. पत्तदर्शनानन्तरोद्गततत्सदशपुरुषान्तरस्मरणवत् । अथ धर्मिमात्रमिदमिति प्रत्यये प्रतिभाति न शुक्तिकाशकल तद्वाढमिष्यते तदेव चेद सामान्यधर्मग्रहणवशविरुद्धसस्कारोपनिबन्धनविरुद्धविशेषस्मरणका. रणकमिद रजतमिति सामान्योपक्रमे विशेषपर्यवसान ज्ञान यदि तद्रजतमिति सामानाधिकरण्यावमर्शात, रजतानुभवाभिमानेनैव च रजवार्थी तत्र प्रवर्तते । ननु स्मरणानुभवयोविवेकमप्रतिपयमान प्रवर्तते इत्युक्तम् , श्रुतमिदं यत्र भवद्भिर्धर्मकीतिगृहोदाहृत दृश्य विकल्पावावेकीकृत्य प्रवर्तते इति, कि च चौ. यमपीद न कथं चन स्वार्थ पुरुणति, यावद्धि दृश्य गृहीतमिति न जात. प्रत्ययः तावरकथ दृश्यार्थिनस्तत्र प्रवृत्ति, एवमिहापि यावद्रजतं गृहीवमिति न जातः प्रत्यय तावत् कुतस्तदर्थना प्रवृत्ति , तस्मादस्ति रजतग्रहणं न तु वस्मरणप्र. मोपमात्रम् । ननु रजतस्मरण विपरीतख्यातिवादिभिरप्यङ्गीकृतमित्युक्तम् , सत्य रजत. गतविशेषस्मरणमभ्युपगतम् , यथा हि पुरोवस्थिते धर्मिण्यूलस्वादिसाधारण. धर्ममहणास्थाणुपुरुषावविशेषामहणादुमयविशेषस्मृते सशयो भवति एवमि हापि तेजस्वितादिसामान्यधर्मग्रहणाद्विशेषाग्रहणाद्रजतगतविशेषस्मृतेश्च तस्मि. धर्मिणि रजतप्रत्ययो भवति विपर्ययात्मक , सशये घुभयविशेषस्मरण कार रणम् इह त्वन्यतरविशेषस्मरणमिति विशेष , अव एव चागहीवरजतस्येद ज्ञान नोत्पयते सदृशाप्रहणे वा निशीथादाविति, न त्वेतायता स्मरणमानमेवेदमिती यति विरम्य स्थातव्यम् , स्मरणजन्यस्य विपर्ययप्रत्ययस्यापि संवेदनात् , अत एव तस्कृष्ठभाविपरामर्शवादिनो वरं सत्यवाच , ते हि प्रतिभासं न निहनुवते, यत्तु विपर्ययावगतेः कारणं विकल्पितं तत्रोक्तमेव प्रामाणिकै । काय घेदवगम्येत कि कारणपरीक्षया। कार्य चेन्नावगम्येत कि कारणपरीक्षया ।। कार्याकस्मिकतानुपपत्तेश्च कल्यतां कारण तच्च क्लममेव दोषसहितमि. न्द्रिय यथा सस्कारसहकारि प्रत्यभिज्ञायामिति । सुक्ते शालयो दुष्टान यद्यपि यवाकुरम् । शालिकार्य त्वपूपादि जनयन्त्येव कल्मषम् ॥ .

·সঞ্জাম चस्मादोपकलुपितादिन्द्रियात्पुरोऽवस्थिवमिगतत्रिकोणस्वादिविशेषावम- शंकौशलशून्यारसामान्ययमसहचरिखपदार्यान्तरगतविशेषस्मरणोपळदाद्भवति विपरीतप्रत्ययः, सम्याक्षानापेच्या च तद् दुष्प्रमुच्यते स्वकार्ये तु विपर्ययज्ञाने सत्कारणमेव न दुधम् , तस्माद्रजवमित्यनुभव एव न प्रमुषितस्मृतिः । अपि च नेद रजवमिति यापकमान पूर्वानुभवविषयीताजतनिषेधम. धिगमयदुत्पद्यते नेदं रजतामिति यदहमद्राचं बजतं न भवतीति, प्रसकरय चार्य निषेधः अननुभूतं त्वमसक्तमपि प्रतिषिध्यमानं रजतमिव कनकमपि कि. मिति न विपिध्यवे। यत् व्याख्यातं प्रागतवगतस्मरणानुभवविवेकप्रतिपादक बाधकमानमि. वितव्याख्यानमात्रमेव तथा अननुभवात, न ह्येवं बाधक उद्घाश्यते यदवि. विक्त तद्विविकमिति, अतो यत्किंचिदेवन, तस्मान रजवस्मरण रजते वा कदा चिदनुभवोऽभूदिति स्मरणमभिधीयमानं नात्यन्तमलौकिकम्, स्वप्ने तु स्वशि- ररछेदादरस्यन्ताननुभूतस्य स्मृतिरिति कध्यमानमेव अपाकरम, जन्मान्तरे निजमस्तकलपनमनुभूतमनेनेति थेद् इदमपि स्वभापितमसारम, याजन्मान्त रानुभूत रमर्यवे वर च कुतस्य एवं नियमो यत्कदा विदेव स्मयते न सर्वदा समिति। ननु भवता ऽप्यसख्याति निरस्यता स्वप्नज्ञानेषु वाहा कि वक्तव्यं यद्वः हव्यं तत्रैव श्रोष्यसि असन्न प्रतीमातीत्युच्यते न त्वननुभूतमिति । नम्वननुमतं सत्कयं जामीपे सदिति चेज ज्ञानं चदनुभूमिति, मैवम, मया भानुभूतम् अन्येनानुमविष्यते परानुभूतं च सदिति शक्यते वकम्, परानु. भूते तु स्मरणमघटमानमिति नावयरित्र वातुनि समागयोगमता । अपियमवन्मदे स्वप्नस्मृतेः स्मविवेनामहणे केन रूपेण महणमिति चिन्य- म, रूपान्तरेण ग्रहणे विपरीतल्यातिः सर्वात्मना स्वमहणे स्वप्नसुपुस्तयोरविशे- पप्रसङ्गः, अनुभवश्त्ययश्च खप्ने संवैद्यते न स्मरणानुल्लेसमावमिति दुरभि निवेश एव स्मृतिप्रमोपसमर्थनं नामेति, द्विचन्द्रादिप्रत्ययेषु कयमख्यातिः । ननू मुपिरभिन्ना नयनवृत्तिरेकत्वेन महीतुं न शनोति शशामिति, मोः श्रोत्रिय वाही दश वृत्तिोकत्वमिन्दार्मा महोद हित्वानुभवं तु प्रान्तक प्रच्चादयामः, ननु चक्षुत्तो सद् द्वित्वं तद्गवत्वेन तु यचस्यापदणं स एड भ्रमः, नैवदेवम, नेत्रहत्तेः सर्वत्र परोतवान् । किमेकचन्द्रवोधेऽपि वृत्त्येकावं प्रतीयते । इयं माणव चक्षुचिः प्रकाशिका ॥

·प्रमाणपकरणम् १६९ एवमुच्यमाने चैकचन्द्रग्रहणे ऽपि वृत्त्येकत्वाग्रहणादख्यातिरेव भवेन, यदपि तिक्तशर्करादिप्रत्ययेवख्यातिममर्थनकदाशया पित्तवृत्तेस्तिक्तत्वस्य संवेद्यमानस्य तत्स्थत्वेनाग्रहणमुपणितं तदपि कुशकाशावलम्बनप्रायम् । मोहात्पित्तगतत्वेन तिक्तता चेन्न गृह्यते । मा प्राहि शर्करायां तु किंकृता तिक्ततामतिः ॥ पित्तं विन्द्रियस्य विमिरवदगृद्यमाणमपि भ्रममुपजनयति शरीरस्थमिव ज्वरं शिवादि रोगमित्यलं प्रसङ्गेन । एवं सर्वत्र नाख्यातिनिर्वहन्तीव लक्ष्यते । न चैतयापि परतः प्रामाण्यमपहन्यते ।। रजते ऽनमयः किं स्यादुत प्रमुषिता स्मृतिः । वैविध्यदर्शनादेवं भवेत्तत्रापि संशयः ।। संशयानश्च संवाद नूनमन्वेपते जनः । तदपेक्षाकृत तस्माप्रामाण्यं परतो ध्वम् ।। न चैप शून्यवादस्य प्रतीकारक्रियाकमः। अनर्थजा हि निर्दग्धपित्रादौ भवति स्मृतिः ॥ दृष्टान्तीकृत्य तामेव शून्यवादे समुत्थितः । ध्रमोपलवमात्रेण प्रतिहन्तुं न शस्यते ।। अथारिख का चित्परतः प्रामाण्यस्य निषेधिका। शून्यवादस्य या युक्ति: मैव वाच्या किमेतया। तस्माद्यथार्थमस्याः संश्रयणं तद् निषिद्धमख्यातः । संविद्विरोध एव प्रकटित इति धिक प्रमादित्वम् ।। तदुक्तम्-- कृतश्च शूलविध्वंसो न पानश्च सङ्गतः । आत्मा च लाघवं नीतस्तच कार्यन साधितम् ।। यत्पुनविपरीतख्याती पक्षत्रयमाशय दूषितं तदपि न युन्म , अस्तु ताव- दयमेव पत्त: रजवमालम्बन तदेव चास्यां प्रतीतो परिस्फुरतीति । मन्यत्र चोदितम भामरख्यातिरेव सा भवेदिति नैतत्साधु, देशान्तरादौ रज तस्य विद्यमानत्वात्, असत्यातिपक्षे हि- तत्रैकान्तासो ऽयस्य किं देशान्तरचिन्तया । किं फुर्मस्तादशस्येव वातुन ख्यातिदर्शनात ।। यन्तु देशान्तरे ऽप्यों नाम्ति कालान्तरे ऽपि वा। न तस्य प्रणं दए गगनेन्दीवगदिवा ॥ प्रयमेव च द्वयोरसत्त्वयोर्विशेष. यदेकरय प्रहणं प्रमितरस्य न इष्टमिति । २२ न्या० ·न्यायमझर्याम् ननूक्त त्रासतोऽर्थस्य कथ ज्ञानजनकत्वमजनकस्य वा कध प्रतिभास उक्तमत्र सदृशपदार्थदर्शनाद्भूतस्मृत्युपस्थापितस्य रजतस्यात्र प्रतिमासनमिति, न चास्योपस्थान पशारिख रज्ज्दा सयभ्य दोकनम् अपि तु हृदये परिस्फुरतो ऽर्थस्य वहिरवमासनम्, न चैतावतेयमात्मख्यातिरसख्यातिवति वक्तव्य वि. ज्ञानाद्विच्छेदप्रतीते अत्यन्तारादर्थप्रतिमासामावाचेति, अत एव पिहिवस्वा कारा परिगृहीतपराकारा शुक्तिकवार प्रतिभातोति मवतु पक्ष । मनून कृत्यासीशावकिमिद वेशभापापरिवर्तन कथ च रजवज्ञाने शक्तिका ऽवभासितुमईति, श्रुतमिद नाटक न तु वयमापदासपात्रम् , शुक्तिकेति वस्तु स्थितिरेषा कक्ष्यते पुरोऽवस्थित धर्मिमात्र भास्वररूपादिसादृश्योपजनितरजत विशेषस्मरणमत्र प्रतिभावोति घूम', यदेतत्पुर किमपि वर्तते तद्रजतमित्यनु भवात् , वस्तुस्थित्या तु शुक्तिरेव सी त्रिकोणत्वादिविशेपमहणामावाश निगूहि सनिजाकारेत्युच्यते रजतविशेषस्मरणाध परिगृहीतरजताकारेति, एतच्च विषये न्द्रियादिदोपप्रभवेषु शक्तिकारजतावभासभास्करकिरणजलावगमजलदगन्धर्षन गरनिवर्णनरज्जुमुजगमहणरोहिणीरमणद्वयदर्शनशहशर्करापीततिक्ततावसाय केशकूर्चकालोकनादिविभ्रमेवभ्युपगम्यते मनोदोपनिवन्धनेषु तु मिथ्याप्रत्ययेषु निरालम्यनेयु स्मृत्युलिखिवनिराकार प्रकाशते इति, यस्तु तृतीय पक्ष अन्यदालम्बनमन्यश्च प्रविमातीति कैश्चिदाश्रित तनापि न सन्निहितस्यालम्बनत्वमुच्यते येर भूप्रदेशस्यापि तथात्वमाशङ्कयत, नापि आलम्वनस्याजनकत्य यचक्षुरादावपि प्रसज्येत, किं स्विमित्यनुल्या निर्दिश्यमानं कर्मतया यज्ज्ञानस्य जनक सदालग्यनमित्युच्यमाने न कश्चिदोष । ननु केशोण्डकशाने किमालम्बनकारणम्, किं चित्त तिमिर रोमराजिरिव नयनधानो मध्ये एवारवे वेन द्विधा छा नयनवृत्ति द्वित्वेन चन्द्रमस गृहाति, किं चित्तु विमिर तर विवरवदन्तराऽन्तरा विति घनुप वेन विरलप्रसता नयनरमय सूक्ष्मा' सूर्याशुभिरभिहन्यमाना केशकूर्चकाकारा भवन्तीति तदेवालम्बनम , अनुदिते ऽस्तमिते या सवितरि केशोण्डकप्रत्ययस्यानुसादात् । गन्धर्वनगरक्षाने जलदा पाण्डुरविपः । आलम्बन गृहाहालमाकाराकारधारिण ॥ तस्माद्विपरीतख्यातौ पतनयमपि निरवद्यम् । य पुनरिवरेतरसङ्कर ख्यावीनामुदाहारि ग्रामख्यात्यसरख्याता अप वर्गाहिके वयमपि विज्ञाना;ठमपाकरिष्यन्त पर करिष्याम इति कि तन्सिया, विपरीवख्यातो तु तत्साहय परिहतम । यत्पुनर वादि सर्ववादिमि स्मृतिप्रमोपो ऽभ्युपगत एव प्रामाकरैस्तु यरा पीतमिति सन बाधन्तराणि पावद्यया भवन्ति तथा भवन्तु वय तु स्मृत्युपारू ·प्रमाणमकरण , . - , ढरजतायाकारपतिभासममिवदन्तो वाढ स्मृविप्रमोधमभ्युपगतवन्त , किं तु न सावत्येव विश्राम्यति मतिः, अपितु रजताउनुभयो ऽपि सवेद्यते इति न स्मृति- प्रमोपमाने एव विरन्तव्यम् , अता विपरीतख्यातिपक्ष एव निरवद्य इति स्थितम् । यस्तु पाधप्रकार प्राग्विकल्पित तर सहानवस्थानसस्कारोच्छेदादिपक्षा अनभ्युपगमेनैव निरस्ता इत्यस्याने कण्ठशोप प्रायुष्मता ऽनुभूत , विषयापहा- रस्तावदस्तु वाघ विपयस्य च न प्रतिमावत्यमपहियते किन्तु प्रतिभाव स्यासत्त्वं ल्याप्यते इत्यपहारार्थ, असत्वमपि नेदानीमुपनवस्य ज्याप्यते येन दृष्टपूर्वदुषणभग्नकुम्भाभावप्रतिभासदनाध स्यात् , न च तदानीमन्य. भावग्रहणे वस्तुनो यात्मकत्वमाशङ्कनीय पूर्वावगताकारोपमद्वारेण थाप. कप्रत्ययोसादात् , यन्मया तदा रजतमिवि गृहीत ठद्रजत न भवति अन्यदेव तद्वस्त्विति। ननु स्वकालनियतत्वाज् ज्ञानाना कथमुत्तरस्य ज्ञानस्य पूर्वज्ञानोत्पादका लावच्छिन्नतद्विपयाभावग्रहणसामर्थ्यम्, किं कुर्म तथा प्रत्ययोत्पादात् , न भग्नघटवदिदानी तन्नास्तिता गृयते अपि तु तदैव तदसदिति प्रतीति , यथा च नवर्तमानकनिया एव विषयप्रतीतयस्तथा क्षणमगमने पक्ष्याम, अथ वा फलापहारो भवतु वाध प्रमाणफनत्व च हानादियुद्धोना प्रत्य इलक्षणे वर्णितमिति तदपहरणात्प्रमाण घाधित भवत्येव, कि कुता बाधकेन प्रमाणफलमपहवमिति चेत् । गायता नृत्यता वा ऽपि जपता जुहता ऽपि वा। सत्कार्य कृत तेन किमवान्तरकर्मणा ॥ सदभ्युपगमे वापि तरिक वियता पृतम । तच्च किं फुर्वतेत्येवमवधि. को भविष्यति ।। तदलममुनावान्तरप्रश्नेन सर्वत्र याधकप्रत्ययोपजनते सवि हानादिरूप पूर्वप्रमाणफल निवर्तते इति तेन तद्याधिवमुच्यो, समानासमानविषय- विकल्या ऽपि न पेशल एकस्मिन्विपये विरुद्वाकारमाहिणोनियोगांध्यवाघ कभावा-युपगमात् , चिनादिप्रत्यये कय न घाघ इति चेन् पूर्वज्ञानापमदनोत्त. रविज्ञावानुत्पादान , अव एवैकनापि धमिणि यना धर्माणामितरेतरानुपम दन वेद्यमानानामस्त्येव समापेश , पूर्वोपमदेनेवरविज्ञानाजननाच्चैतदपि प्रत्यु. भवति। यदुक्त पूर्वस्मिन् प्रत्यये प्राप्तप्रति सत्यागन्तुज्ञानमुत्तर बाध्यतामिति, पूर्योपमनैव सदुतर ज्ञानमुदेति विपयसहायत्यात्त्रमागान्धरानुगृधमा- पत्वाच्च उत्तरमेव सान पाधमिदि युसम् , तस्मादखि जानाना पायवार .

·न्यायमचर्याम् कमावः स चायं वाधव्यवहारो विपरीवख्यातिपक्षे एव सामर्थ्यमस्खलित दधा. तीति स एव ज्यायान् । मीमांसकैकदेशिमतखण्डनम्- अक्षः को ऽपि नाम मीमांसकस्त्वाह, येयं शुक्तिकायां रजतप्रतीतिविपरी. तख्यातिरिति तदादिनामभिमता सा तथा न भवतीति सत्यरजतप्रतीतिवदत्रा. प्यवभास्यरजतसद्भावात, लौकिकालौकिकत्वे तु विशेष, रजतज्ञानावमास्य हि रजतमुच्यते तच्च कि चिद्यवहारप्रवर्तक कि चिन्नेति, वत्र व्यवहारप्रव. चकं लौकिकमुच्यते ततो ऽन्यदलौकिमिति यच्च शुक्तिकाशकलमिति भवन्तो वदन्ति तदलौकिक रजवं रजतज्ञानावभास्यत्वाद्रजत वयवहाराप्रवृत्तेरलौकि. कृमिति । तदेतदपरामृष्टसंवेदनेतिवृत्तस्याभिनवपदार्थसर्गप्रजापतेरभिधानम् बाधकप्र. त्ययेन तत्र रजतामावस्य ख्यापनात , नेद रजतमिति हि रजत प्रतिपेपत्येष प्रत्ययो न विद्यमानरजतस्यालौकिकत्वमवद्योतयते इति । अथ नेदं लौकिकमिति व्याख्यायते हन्त वाक्यशेष क्रियतां संयनरहा. नोविवत, सा ऽयं श्रात्रिय. स्वशास्त्रवर्तनीमिहापि न वा त्यजति न तु वस्या अयमवसरः, अगृधमाणे तु रजताख्ये ऽन्यधर्मिणि कथं वद्धमत्वेन लौकिक त्वं गृह्यते, रजताभावग्रहणे त्वेष न दोष: भावतदमावयोः धर्ममिभावामा- वात , स्मर्यमाणप्रतियोग्यवच्छिन्नो हि अभावो गृह्यते एव, तस्मादन्न नारत्येव रजतन पुनरलौकिकं तदस्ति, न च रजतज्ञानावमास्यत्वमा रजतलक्षणमपि त्ववाधितरजतज्ञानगम्यत्वम् । अपि च लौकिकालौकिकपविभागः प्रतिभासनिबन्धनो वा स्याद्वयवहा. रसदसद्भावनिवन्धनो वा, न तावत् प्रतिमासनिबन्धनः यथाप्रतीति भावात् क चिद्धि रजत कवि तदभावः प्रतीयते न तु लौकिकत्वमलौकिकत्वं वा। श्रथ व्यवहारप्रवृत्यप्रतिभ्यां लौकिकालौकिक व्यवस्थाप्येते तद्वय कोऽयं व्यवहारो नामेति, झानाभिधानस्वभावे हि व्यवहारः स तद्विपपोना. स्तीत्युक्तम् , उदयक्रियानिवेतन व्यवहार इति चेत् तहि स्वप्ने परिरभ्यमाणा- या यापित. कूटकार्यापणस्य च लौकिकत्व प्राप्नोति, उत्पद्य नष्टे पदे अर्थकि. याया निवृत्तरलौकिकत्वं स्यात् । अपि च यःशुक्तिकाया रजव्यवहार न करोति स रजताभावमेव घुमा न रजवस्य सतस्तस्यालौकिकताम , यदि घेदमलौकिक रजत तरिकम मिह तदयक्रियाय प्रवर्तते, अलौकिक लौकिकत्वेन गृहोयेति चेत् सैवेयं तपस्विनी विपरीतख्यातिरायाठा, तस्माद्विपरीवख्यातिद्वपेण कृतमीटशा अवापि लोकसि. देव प्रतीविागम्यताम् ।

·प्रमाणप्रकरणम् न वा मीमासका एते स्वमार्यामपि वेश्मत नि मारयितुमिच्छन्ति स्वत प्रामाण्यतृष्णया ॥ न चैवमपि वसिद्धिबुद्धिद्वैविध्यदर्शनात् । सशये सति सवादसापेतत्व तथैव तत् ।। क्लेशेन तदमुना ऽपि स्वार्थस्तेषा प्रसिद्धयति न कश्चित् । यद्भवति चैव गत्या राजपथेनैव तद्भवतु ॥ नात्मख्यातिबीयतया ऽर्थप्रतिभासा न्नासरख्यातिन घसता धीविषयत्वम् । उक्तो ऽख्याती दूपणमार्गो विपरीत ख्यातिस्तस्मादश्रयणीया मतिमनि ।। स्थिते च तस्मिविपरीतवेदने तदीयसाधर्म्यकृतो ऽस्ति सशय । तदा च संवादमुखप्रतीक्षणा द्भजन्ति वेदा परत प्रमाणताम् ।। शब्द परत प्रमाण्यसमर्थनम्- प्रत्यक्षादिप्रमाणाना तद्यथा ऽस्तु तथा ऽस्तु वा। शब्दस्य हि प्रमाणत्व परतो मुक्तसशयम् ॥ दृष्टे हि विषये प्रामाण्यनिश्चयमन्तरेणैव लघुपरिश्रमेषु कर्मसु प्रवृत्तिरिति तदुपयोगिप्रत्यक्षादिप्रमाणप्रामाण्यनिश्चये ऽदुरुपपादे को ऽभिनिवेश , शब्दे पुनरदृष्टपुरुषार्थपथोपदेशिनि प्रमाण्यमनिश्चित्य महाप्रयत्ननिर्वामि ज्यो सिष्टोमादीनि न प्रेक्षापूर्वकारिणो यज्धान प्रयुजीरन इत्यवश्य निश्चेतव्य तत्र प्रामाण्यम्, , तथ परव एवेति घूम , शब्दस्य वृद्धव्यवहाराधिगतसयन्धोपसतस्य सत प्रवीतिजनकत्व नाम रूपमवधृतम्,तत्तु नैसगिकशक्त्यात्मकसबन्धमहिम्ना या पुरुषघटितसमयसम्यन्धवलेन वेति विचारयिष्याम , प्रकाशकत्वमार तु दो. पादेरिव तस्य रूपम् , ययाहि दीप प्रकाशमान शुचिमशुचि वा यथासन्निहि समर्थमवद्योतयति तथा शब्दोऽपि पुरुपेण प्रयोज्यमान श्रवणपयमुपगत सत्यो ऽनृतो वा समन्विते ऽसमन्विते वा सफ्ले निष्फले वा सिद्ध कार्य वा य प्रमि तिमुपजनयतीति वावदेवास्य रूपम्, अय तु दोपाच्छन्दस्य विशेषो यदेप सम्म न्धव्युत्पत्तिमपेक्षमाण प्रमामुत्पादयतीति दीपस्तु बनिरपेक्ष इति, तस्या शब्द अनिताया प्रमितेर्यथार्थ वरव पुरुषाधीन सम्यग्दशिनि शुचौ पुरुषे सति सत्या थो सा भवति प्रतीतिरितरथा तु तद्विपरीतेति, सन यथा नैसर्गिकमर्थसपशित्व शब्दस्य न रूपमिति समर्थितम् एवमस्य स्वाभाविक सत्यार्थत्वमपिन रूपम्, .

·१७४ न्यायमञ्जर्याम् एवमभ्युपगम्यमाने विप्रलम्भकवचसि विसंवाददर्शनं न भवेत् , तस्मात्पुरुषगु- जदोपाधीनावेव शान्दे प्रत्यये संवादविसंवादो, न चेन्द्रियादाविय तत्र दुर्भणा गुणाः रागादयो दोपाः करुणादयो गुणाः पुरुषाणामविप्रसिद्धा एव, पुरुपगुणा एव शब्दस्य गुणा: न स्वशरीरसंस्थाः चक्षुरादेरिवेति, तत्र यदि पुरुपगुणानां प्रामाण्यकारणवा नेष्यते दोपाणामपि विप्लवहेतुता मामूत् । यत्तु दोषप्रशमनचरितार्या एव पुरुषगुणाः प्रामाण्यहेतवस्तु न भवन्तीत्यत्र शपयशरणा एव श्रोत्रियाः, न च धाधानुत्पत्तिमात्रण वैदिस्याः प्रतीते: प्रामाण्यं भवितुमर्हति पदमलाक्षीलक्षमभिरमयेद् विद्याधरपदकाम' इत्यादावपि प्रामा- ण्यप्रसङ्गात् , उक्तं च केन चित्- यथा हि स्वप्नदृष्टो ऽर्थः कश्चिद् द्वीपान्तररादिषु । असंवादविसंवादः श्रद्धातुं नैव शक्यते ।। तथा चोदनया ऽप्यर्थ वाध्यमानमतीन्द्रियम् । असंवादविसंवादं न श्रद्दधति के चनेति। तत्र स्वप्नज्ञाने हेतुः निद्रादिदोषो ऽस्तीति दुटकारणज्ञानादप्रामाण्यमिति चल लालाक्षीलक्षवाक्ये किं वक्ष्यसि, प्रभवस्तस्य न ज्ञायते इति चेन्नतरामसौ वेदेऽपि त्वन्मते ज्ञायते इति को विशेषः, महाजनादिपरिप्रदोऽन्य नास्तीति चेद् अन्वेषणीयं तर्हि प्रामाण्यकारणं नवुद्ध्युत्पादकत्वादेवौत्सगिर्क प्रामाण्यमिति युक्तमा साताद्ष्ट्नरोक्तत्वं शब्दे यावन्न निश्चितम् । बाधानुत्पत्तिमात्रेण न तावत्तत्प्रमाणता ।। यदपि वेदे कारणदोषनिराकरणाय कथ्यते 'यद्वा वकुरमावेन न स्युदोषा निराश्रया (१) इति तदपि न साम्प्रतम्, असति वक्तरि प्रामाण्यहेतूनां गुणानाम- प्यभावेन तत्प्रामाण्यस्याप्यमावात, न च वैदे वक्तुरभावः सुवचः, तथा ह्येत- देव तावद्विचारयामः किं वेदे वक्ता विद्यते न वेति । ६)ोकवार्तिक मु.२ लो०६३ । 'तद्गुणैरपष्टानां पादे संक्रान्स्य संभयात्' इति कारिकापूर्वार्द्धम् । मनु वक्तगुणा वक्तयेच दोपानुसारयन्ति नि- रस्तः शब्दे निदुष्टस्वमत माइ-तद्गुरिति । वस्तृदोपा एव दाद दूपयन्ति इत्युक ते घेद गुरुत्सारिता दोपालदा क: प्रसमा शब्दे दोषाणाम् न दिवकमाश्रितानामेय दोषाणां शब्दे संक्रान्तिः समावि इति । चतुरमावादेव निरामया दोपान नित्ये देव- वाक्ये भवितुमुत्सहन्त , इस्माह-यद्वेति-दोषामादार वेदाना Een प्रागाय विदन्यत इति भावः।

·1 - प्रमाणप्रकरणम् १७५ ननु च वेदे प्रमाणन्तरसंस्पर्शरहितविचित्रकर्मफलगतसाध्यसाधनभावोप- देशिनि कथं तदर्थसाक्षादी पुरुष उपदेष्टा भवेत् , उच्यते- वेदस्य पुरुषः कर्ता न हि याशिताशः। किं तु त्रैलोक्यनिर्माणनिपुणः परमेश्वरः ।। स देवः परमो शाता नित्यानन्दः कृपान्वितः । पलेशकर्मविपाकादिपरामर्शविवर्जितः ॥ ईश्वराङ्गीकारे पूर्वपक्ष:- अत्राह किं चूपे त्रैलोक्यनिर्माणनिपुण इति अहे व सरलमतित्वम् , न हि तथाविधपुरुषसद्भावे किंचन प्रमाणमस्ति । तथा होश्वरसद्भावी न प्रत्यक्षप्रमाणकः । न घसावक्षविज्ञाने रूपादिरिव भासते।। न च मानसविज्ञानसंवेद्यो ऽयं सुखादिवत् । योगिनामप्रसिद्धत्वान्न तत्प्रत्यतगोचरः।। प्रत्यक्षप्रतिषेधेन तत्पूर्वकमपाकृतम् । अनुमानमविज्ञाते तस्मिन् व्याप्त्यनुपप्रहात ।। नप सामान्यतोदृष्टं लिङ्गमस्यास्ति किंचन । तित्यादीनां तु कार्यत्वमसिद्धं सुधियः प्रति ।। शैलादिसनिवेशो ऽपि नैप कर्चनुमापकः । कत्रपूर्वककुम्मादिसनिवेशविलक्षणः ॥ यः कविनामावी सनिवेशो हि यारशः ।। साहइ नगादौ नास्तीति कार्यत्ववदसिद्धता। सिद्धस्वेपि न सिद्धत्वमनैकान्त्यातणादिभिः ।। अकृष्टजावैः कर्तारमन्तरेणाप्तजन्ममिः । तेषामुत्पत्तिसमये प्रत्यत्तत्वं न लक्ष्यवे ।। कत्तुर्दश्यत्वमप्येवमभावो ऽनुपलब्धितः । न पतिविजलपायघटइत्यतिरेकिणः ।। फस्यापि कल्पनं तेषु युज्यते ऽविप्रसङ्गतः।। तेन फर्तुरमावे ऽपि सन्निवेशादिदर्शनात् । अनेकान्तिषता हेतोधिप्रत्वे पुरुपत्यवत् । किं च व्याप्रयनुसारेण फलायमानः प्रसिद्ध्यति ।। कुलालतुल्यः फाति स्याद्विशेपविरुद्धता ।

·न्यायमार्याम् व्यापारवानसर्वशः शरीरो क्लेशसंकुलः । घटस्य यादृशः कर्ता वाहगेव भवेद् भुवः । विशेषसाध्यतायां या साध्यहीनं निदर्शनम् ।। कर्तसामान्यसिद्धौ तु विशेषावगवि' कुतः । अपि च, सशरीरो वा जगन्तिरचर्यदोश्वरः, शरीररहितो वा तदीयं शरी• ₹ कार्य नित्यं वा मवेत् सर्वथा ऽनुपपत्तिः- प्रशरीस्य कर्तृत्वं दृश्यते नहि कस्य चित् । देहो ऽप्युत्पत्तिमानस्य देइत्वाच्चैत्रदेहवत् । कार्यमपीश्वरशरीरं तस्कर्तृक था, स्यादीश्वरान्तरकर्तृकं वा त्र- स्वयं निजशरीरस्य निर्माणमिति साहसम् । कन्वरकने तस्मिन्नीश्वरावन्त्यमापतेतू ।। भवतु को दोष इति चेत् प्रमाणामाव एष दोषः, एकस्यापि तावदीश्वरस्य सापने पर्याकुलतां गताः किं पुनरनन्तानाम् , किं च व्यापारेण वा कुलालादिरिब कार्याणि सृजेदीश्वर इच्छामात्रेण वा द्वयमपि दुर्घटम् , व्यापारेण जगत्सृष्टिः कुतो युगशतैरपि । तदिच्छां चानुवर्तन्ते न जडाः परमाणवः ॥ अपि च किं ? किमपि प्रयोजनमनुसधाय जगत्सर्ग प्रवर्तते प्रजापतिः एवमेव वा, निष्प्रयोजनायां प्रवृत्तावप्रेतापूर्वकारित्वादुन्मत्ततुल्यो ऽसौ भवेत, पूर्वो ऽपि नास्ति पक्षः। अवाप्तसर्वानन्दाय रागादिरहितात्मनः । जगदारममाणस्य न विद्यः किं प्रयोजनम् अनुकम्पया प्रवर्तत इति चेद् मैवम- सर्गात पूर्व हि निशेषक्लेशसंस्पर्शवर्जिताः । नास्य मुक्ता इवात्मानो भवन्ति फरुणाऽस्पदम ॥ परमकारुणिकानामपि दुःसहदुःखदहनदन्दयमानमनसो जन्तूनवलाकय- तामुदेति दया न पुनरपवर्गदशावदेपा दु सशून्यानिति । करुणामृतससित्तहृदयो वा जगत्सृजन् ।। कथं सृजति दुर्वारदुखप्राग्भारदारुणम् ॥ अथ केवलं सुखोपभोगप्रायं जगत्स्रष्टुमेव न जानाति सृष्टमपि वा नचि. रमवतिष्ठते इत्युच्यते तदप्यचारु, निरतिशयस्वातन्त्र्यमीमनि वर्तमानात्य स्वेच्छानुवर्तिसकलपदार्थसास्थिते परमेश्वरस्य किममाध्यं नाम भवेन, नानाऽऽत्मगनशुमाशुभकर्मकलापापेक्ष अष्टा प्रजापतिरिति चेत् कर्माण व हि दाई सृजन्तु जगन्ति किं प्रजापतिना, अयाचेतनानां चेवनानाधिष्ठितानां खष्ट ·प्रमाणप्रकरणम् १७७ त्वमघटमानमिति तेषामधिष्ठाताचेतनः कल्यते इति चेन्न, तदाश्रयाणामात्मना. मेव चेतनत्वात् त एवाधिष्ठातारो भविष्यन्ति किमधिष्ठात्रन्तरेणेश्वरेण, तस्यापि वादशा परकीयकर्मान्तरापेक्षासोचितस्वातन्त्येण किमैश्वर्येण कार्यम् , ज्यमिव मन्त्रिपरवशमैश्वर्य कोपयुज्यते ताग यत्रापरनिरपेक्ष रुच्यैव न रच्या वे ऽभिमतम् , अन्येनाप्युक्तम्- किमीश्वरतयेश्वरी यदि न वर्तते स्वेच्छया । न हि प्रभवता क्रियाविधिषु हेतुरन्विष्यते ॥ इति । अथ क्रीडा जगत्सर्गे भगवतः प्रवृत्तिरीदृशा च शुभाशुभरूपेण जगता स. टेन क्रीडति परमेश्वर इत्युच्यते तहि क्रीडासाध्यसुखरहितत्वेन सृष्टेः पूर्वमवा- तसकलानन्दत्वं नाम तस्य रूपमवहीयते । न च क्रीडापि नि शेषजनतातङ्ककारिणी । मायासबहुला घेयं कर्तुं युक्ता महात्मनः ।। तस्मान्न जगतां नाथ ईश्वरः सवा संहर्ता ऽपि भवति । न घस्य ध्रियमाणेषु पूर्यन्ते जन्तुकर्मसु । सकृत् समस्तत्रैलोक्यनिर्मूलनमनारथाः ।। कोपरमपक्षे तु पुनः सृष्टिर्न युज्यते । न कर्मनिरपेक्षा हि सर्गवैचित्र्यसंभवः ।। अथ ब्राह्मण मानेन संवत्सरशतनिष्ठामधितिष्ठति परमेष्ठिनि महेश्वरस्य संजिही जायते तया तिरोहितस्वफलारम्भशक्तीनि कर्माणि संभवन्तीति संप. यते सकलभुवनप्रलयः पुनश्च तावत्येव रात्रिप्राये काले व्यतीते सिसदाभवति भगवतः तया ऽभिव्यक्तशक्तीनि कर्माणि कार्यमारस्यन्ते इति तदप्ययुक्तम्- उद्भवाभिभवौ तेषां स्यातां घेदोश्वरेच्छया । तहि सेवास्तु जगतां सर्गसंहारकारणम् ॥ किं कर्मभिः, पवमस्त्विति चेद् न, ईश्वरेच्छावशित्वपक्षे हि त्रयो दुर- तिक्रमाः दोपाः तस्यैव तावन्महात्मना निष्करुगत्वमकारणमेव दारुणसर्गका. रिणः, तथा वैदिकोनां विधिनिषेधचोदनानामानर्थक्यम् ईश्वरेच्छात एव शुभा. शुभफलोग्भोगसभवात, अनिमोक्षप्रसहश्च मुक्का अपि प्रलयसमये इव जीवाः पुनरीश्वरेच्छया:संसरेयुः, तस्मानेश्वराधीनो जातां सर्गः संहारो वा । इत्यनन्तरगीवन नयेनेश्वरसाधने। नानुमानस्य सामर्थ्यमुपमाने तु का कया ।। आगमस्यापि नित्यस्य तत्परत्वमसांप्रतम् । तरप्रणीवे तु विखम्भः कथं भवतु मादृशाम् ।। किं घागमस्य प्रामाण्यं तत्प्रणीतावहेतुकम् । २३न्या० ·न्यायममर्याम् वप्रामाण्याध तरिसद्धिरित्योन्याश्रय मरेत् ।। अन्यथाऽनुपपत्त्या तु न शक्यो लन्युमीश्वर । नहितद् दृश्यते कार्य विना यन्न सिद्धगति॥ वस्मात्सर्वसद्विषयप्रामाणानवगम्यमानस्वरूपत्वादभाव पत्रेश्वरस्येति सिद्धमा नव प्रसिद्धिमाण युक्तमेतस्य कल्पनम् । निर्मूलत्वात्तया चोच प्रसिद्धिटियवत् ।। अत एव निरीक्ष्य दुर्घदं जगतो जन्मविनाशडम्यरम् । न कदा चिदनीदश जगत्कयि नीविरहस्यवेदिमि । ईश्वरसम्यममर्थनम् । अत्र बदाम, यत्तावदिदमणादि नगादिनिर्माणनिपुणपुरुषपरिच्छेददक्षं प्रत्यक्षं न भवतीति वदेवमेव, प्रत्यक्षपूर्वकमनुमानमपि तेनैव पया प्रतिष्ठित मिति तदप्यास्ताम। सामान्यतादृष्ट तु लिङ्गमीश्वरसत्तायामिदं ब्रूमहे पृथिव्यादि कार्य धर्मि वदुत्पत्तिप्रकारप्रयोजनादमिज्ञकर्तपूर्वकमिति साध्या धर्मःकार्यस्वाद घटादिवत्। ईश्वरानुमानानुपपचिपरिहारौ । ननु कार्यत्वमसिद्धमित्युक्तम् , क एवमाचष्टेचार्वाक शाक्यो मीमांसकोवा। चार्वाकरतावद्वेदरचनाया रचनान्तर विलक्षणाया अपि कार्यत्वमभ्युपग- च्छति य. स कथ पृथत्यादिरचनाण कार्यत्वमपदवीत । मीमासकोऽपिन कार्यविमपहातुनहति यत एवमाह येपामप्यनवगतोत्प तीना रूपमुलभ्यते तन्तुव्यतिपकनिताऽयं पटस्तव्यतिषङ्गविमोचनात्तन्तुधि नाशाद्वा नययोति कल्प्यते इति एवमवयवसागनिर्वर्यमानवपुषःतिविध रादेरपि नाशसम्प्रत्यय. सम्भवत्येव, दृश्यते च क चिनिनाशप्रतीति प्रापेण्य. जलधरधारासारनि ठित एव पर्वतकदेशे पर्वतस्य खण्ड पतित इति, वस्तुग. तयोग्य कार्यविधिनाशिवयो समव्याप्तिकता वात्तिकवा ऽप्युक्तंव- तेन यत्राप्युभौ धौ व्याप्यव्यापकसम्मतौ । तत्रापि व्याप्यतेव स्यादङ्ग न व्यापिता मिवेरिति(१)। (१) लक्विालिये मनुमानभन्थे हो । अयम-पत्र हि न्यूनाधिन ध्याप्यव्यापकमाग संर्णी यथा गोस्वविधाजिरवयो. सत्र व्याप्यमेव गोविवागि त्वममापयतिन व्यापिका विषामिता गोत्वम् , असा समोदाहरणेऽपि व्याप्यते। मितानुमानल्यानध्यापकतेति । विन्यावरत्ना पार्थसारथिमिमाः ।

·प्रमाणमकरणम् १७२ - वदता, तस्माद्विनाशित्वेनापि कार्यवानुमानात्तन्मते ऽपि न कार्यत्वमा सिद्धम् । शाक्योऽपि कार्यत्वस्य कथमसिद्धतामभिदधीत येन नित्यो नाम पदार्थः प्रणयकेलिप्यपि न विपद्यते, तस्मात्सर्ववादिभिरप्रणोद्यं पृथिव्यादेः कार्यस्वम् , अथ वा सन्निवेशविशिष्टत्वमेव हेतुमभिदध्महे यस्मिन् प्रत्यक्षत उपलभ्यमाने सर्वापलापलम्पटा अपि न के चन विप्रतिपत्तुमुत्सहन्ते, तस्मान्नासिद्धी हेतुः । ननु कविनाभावितया यथाविधस्य सनिवेशस्य शरावादिपु दर्शनं ताह शमेव सन्निवेशमुपलभ्य क चिदनुपलभ्यमानकर्तृ के फलशादौ कत्रनुमानमिति युक्तम् , अयं वन्य एव कलशादिसनिवेशात्पर्वतादिसन्निवेशः, नात्र सन्निवेश. सामान्य किं चिदुपलभन्ते लौकिकाः, सन्निवेशशब्दमेव साधारणं प्रयुखते, न च वस्तुनोरत्यन्तभेदे सति शब्दसाधारणवामात्रेण तदनुमानमुपपद्यते, न हि पाण्डुवामानसाधारणत्वेन धूमादिवन्मुकुलरजोराशेरपि कृशानुरनुमातुं शक्यते इति तदुक्तम्- सिद्धं यागधिष्ठात भावाभावानुवृत्तिमत् । सनिवेशादि तत्तस्माद्युक्तं यदनुमीयते ॥ यस्तुभेदप्रसिद्धस्य शब्दसाम्याद दिनः । न युक्ता ऽनुमितिः पाण्डुद्रव्यादिव हुवाशने ॥ इति । उच्यते, यारगिति न बुद्धयामहे धूमो हि महानसे कुम्भदासीफूत्कारमारुत सन्धुक्ष्यमाणमन्दज्वलनजन्मा फशप्रायप्रतिरुपलब्धः स यदि पर्वते प्रवलसमी. रणोलसिठहुतवहप्लुष्यमाणमहामहीरुहस्कन्धेन्धनप्रभवो बहुल बहुलः खमएड. लमखिलमानामन्नुपलभ्यते सकिमिदानीमनल प्रमिति मा कार्यात् , श्रथ विशे- परहित धूममात्रमग्निमात्रेण व्याप्तमवगतमिति ततस्तदनुमानम् इहापि सनिवे. शमात्रं कर्तृमाण व्याप्तमिति ततो ऽपि तदनुमीयतम् । ननु सनिवेशशब्दसाधारण्यमात्रमत्र न वस्तुसामान्यं किञ्चिदस्ति भितो धूमेऽपि भनदर्शने किं वस्तुसामान्यमस्ति, मा भूदस्तुसामान्यमाकाशकालादि. व्यावृत्तिरूपं तु संव्यवहारकारणमस्त्येव, इन्त नहिं प्रकृते ऽपि असन्निवेशव्या- वृत्तिरूपं भवतु सामान्यमाकाशकालादिविलक्षणरूपवान् पृपिध्यादेः। ननु तत्र धूमो धूम इत्यनुत्तविकल्पवलेन कलितमपोहधमा सामान्य मभ्युपगतम् , इहापि सनिवेशविकल्पानुवृत्तः स्वरकल्पितमपोहरूपमेव सामा. न्यमिष्यताम् , अपि ध सकर्तृकत्याभिमतेष्वपि संस्थानेषु न सर्वात्मना तुल्यत्व प्रतीयते, न हि घटसस्थान पटसंस्थानं चतुः शालसंस्थानं च सुसदृश- मिति संस्थानसामान्य तु पर्ववादावपि विद्यते एवेति सर्वथा यागित्य. वाधको प्रन्यः । , ·म्यायमअर्याम् यदपि व्यभिचारोगावनमजातैः स्थावारादिभिरकारि तदपि न पार, वेषां पनीतत्वात पोगच व्यभिचारचौदनायां सर्वानुमानोच्छेदप्रसाः। ननु च पृथिव्यादेरुत्पत्तिकालस्य परोक्षत्वाकर्ता न दृश्यते इति तदनुप. लभ्या सदसत्वनिश्चयानुपपत्तेः कामं संशयो ऽस्तु, वनस्पतिप्रभृतीनां तु प्रस. वकालमद्यत्वे न वयमेव पश्यामः, न च यत्रदो यन्वेषमाणाः कारमेषामुप. लभामहे, तस्मादसा दृश्यानुपलब्धेर्नास्त्येवेत्यवगच्छामः, अपि च येन येन वयं व्यभिचारमुद्रावयिष्यामः तं तं चेत्सतीकरिष्यति भवान्सुवरामनुमानच्छेदः सव्यभिचाराणामप्येवमनुमानत्वानपायात , उच्यते, स्थावराणामुत्पत्तिप्रत्यक्षत्वे ऽपि करिश्श्यत्वमेवाशरीरत्वनिश्च. यात् , अशरीरस्य तहिं तदुत्पत्तावव्याप्रियमाणत्वात्कर्तृवमपि कथमिति चेद् एतदमतो निर्णेष्यते, अदृश्यस्य च कर्तुरनुपलब्धिको नास्तित्वनिश्चयानुपपत्तः नाष्टजातवनस्पतीनामकर्तृकत्वमिति विपक्षता । यत्तूक्तं परिदृश्यमान क्षितिसलिलादिकारणकार्यवास्थावराणां किमदृश्य- मानकरी कल्पनयेति चेत् तदपेशलम् , परलोकवादिभिरदृश्यमानानां कर्मणाम- पि कारणत्वाभ्युपगमात् , वाईस्पत्यानां तु वत्समर्थनमेव समाधिः, अथ जगद्वैचित्र्यं कर्मव्यतिरेकेण न घटते इति कर्मणामहश्यमानानामपि कारणत्वं कल्यते तत्र यद्येवमचेतनेभ्यः कारकेभ्यश्चेतनानधिष्ठितेभ्यः कार्योत्पा. दानुपपत्तेः कर्ता ऽपि चेवनस्तेषामधिष्ठाता कल्प्यताम् , तस्मात्स्थावराणामक तुकावामावान्न विपक्षता इति न तेर्व्यभिचारः। यदप्युक्तम् , येन येन व्यभिचार उद्भाव्यते स चेत्सतेन्तर्मावयिष्यते क. दानीमनुमानस्य नियम इत्येतदपि न साधु, यदि हि मवानिश्चिते विपक्षे वृत्ति मुपदर्शयेरकस्त पतेऽन्तर्मावयेत् , न हि विप्रवे पुस्त्वस्य नित्यतायां वा प्रमेय त्वस्य व्यभिचारे चोधमाने वेधसा ऽपि विपक्षः पक्षीकर्तु शश्यः, वादीच्छया वस्तुव्यवस्थाया श्रमावात् , इह तु स्थावरादौ कर्मभावनिश्चयो नास्तीत्युक्तम्। मनु स्थावरेषु पक्षीकतेष्वपि व्यभिचारो न निवर्तते एव न हि सपक्षविप. चव्यतिरेकेग वात्तिकः पक्षो नाम कश्चिदस्ति वस्तुनो द्वैरुप्यानुपपः, वस्तु. स्थित्या सकर्तृकाश्चेद्वनस्पतिप्रभृतयः सपत्ता एव ते न चेहि विपना पवन राश्यन्तरं समस्तीति। उच्यते, पत्ताभावे सपदविपक्षवाचोयुतिरेव वावत्किमपेता पक्षानुकुलो हि सपत उच्यते तत्प्रतिकूलच विपक्ष इति । या वक्तव्यं नहिं कोऽयं पसी नामेति-- साम्यधर्मान्वितत्वेन द्वाभ्यामन्यवधारितः। सपहस्तदभावेन निधितस्य विपरवा ॥

·प्रमाणमकरणम् विमतो यत्र तु तयोस्तं पक्षं सम्प्रचक्ष्महे । घस्तुनो यात्मकत्वं तु नानुमन्यामहे वयम् ॥ वादिबुद्वयनुसारेण स्थिति: पक्षस्य यद्यपि । तथा ऽपि व्यवहारोऽस्ति वस्तुनस्वग्निबन्धनः ॥ संदिग्धे हि न्यायः प्रवर्सवे नानुपलब्धे न निर्णीते इत्युक्तमेतत् । संदिह्य. मान एव चार्थः पक्ष उच्यते कि चित्कालं तस्य पनत्वं यावनिर्णयो नोत्पन्नः, तदुत्पादे तु नूनं सपक्षविपक्षयोरन्यतरत्रानुप्रवेक्ष्यत्यसो, अतश्च पदावस्था तेन व्यभिचारोदावनमसमीचीनम् , ननु निश्चितविपनवृत्तिरिव संदिग्धविपक्षवृत्तिरपि न हेतुरेव तदेवं वीरुदा. दिपु संदिग्धे ऽपि कर्तरि सन्निवेशस्य दर्शनाद् अहेतुत्वात् , नैवत्सारम् , सदसत्पावकतया पर्वते संदिग्धे विपने वर्तमानस्य धूमस्याहेतुत्वप्रसङ्गात, सर्वएव च साभ्यांशसंशयाद्विपक्षा एव जाता इति पक्षवृत्तयो हेवव इदानीं विपक्षगामिनो भवेयुरित्यनुमानोच्छेदः । अथ पतीकृते ऽपि धमिणि सदसत्साध्यधर्मवया सन्दिग्धे वर्तमानो मादिरन्यत्र व्याप्तिनिश्चयाद् गमक इष्यते सहि सदसत्कर्तृकतया संदिग्धे ऽपि वसुंधरावनस्पत्यादौ वर्तमान कार्यत्वमन्यत्र व्याप्तिनिश्चयाद् गमकमिध्यताम्, विशेषो या वक्तव्यः । अन्ये मन्यन्ते किमकृष्टजातस्थावरादिव्यभिचारस्थानान्वेषणेन पृथिव्या. दिभिरेवान व्यभिचारः, अस्य व्याप्तिमहणस्य प्रतीघातात् , व्याप्तिहिं गृझमा माणा सकलसपतविपतको डीकारेण गृयते, इत्यं च तस्यां गृझमाणायामेव यद्यत् सन्निवेशविशिष्टं तत्तद्बुद्विमत्क कमित्यस्मिन्नेवावसरे सन्निवेशवन्तो ऽपि कत्तु शून्यतया शैलादयश्चेतसि स्फरन्ति, यथा कृतकत्वेन बनेप्नुष्ण. ऽनुर्माने यवत्कृवर्क पत्तदनुष्णमिति व्याप्तिपरिच्छेदवेलायामेव वहिरुष्णो ऽतक इति हृदयपथमवतरति, नत्र विव्याप्तौ गृह्यमाणायां सतो हेतोः पण्डा. दिव पुत्रजननमघटमानमेव बन्ध्यानुमानमिति । तदेवदनुपपन्नम्-विशेषोल्लेखहितसामान्यमात्र प्रतिषितस्य व्यातिपरि- च्छेदस्यानुमानलक्षणे निर्णीदत्वात् , अान्यनुप्पताऽनुमाने हि न व्याप्तिमहणम. विघावादप्रामाण्यमपि तु प्रत्याविरोधादित्युक्तमेतत , अपि चाय पृथिव्यादी कनुमाननिरासप्रकारः शब्दाघुपलन्धयः करणपूर्विकाः क्रियात्याच् चिदिकि- यावदित्यन श्रोत्रादिकरणानुमाने ऽपि समानः, प्रवियन्घावधारणबेलायामेव फरणशून्यानां शब्दाएपलब्धिक्रियाणामवधारणाचाभिरेव व्यभिचारात्पतेण प पृथिव्यादिनाव्यभिचारचोदनमत्यन्तमलौकिकम्- ननु वस्तुस्थित्या पर्वताइयो ऽपि विपदा एव स्वया तु तेषां पध इति नाम - ·न्यायाञ्जयम एवं न च त्वदिच्छया पातुस्थितिविपरिवर्वते । नन्वेवं शब्दापलब्धयो ऽपि वस्तुस्थिरया विपक्षा एव तामामपि पक्ष इति नामकरणमेव स्यात, न वास करणभावनिश्चयानुत्पादान विपनत्वम् , पर्वतादावपि फर्मभावनिध्ययानुत्पादान विपनत्यम्, तेषु कर्ता नोपलभ्यते इति पेच शब्दाधुपलब्धिकारणमपि नोरनभ्य एव, कारणमटश्यमानत्यादेव नोप- लभ्यते न नास्तित्वादिति चेत् कर्ता ऽप्यदृश्यत्वादेव नोपलभ्यते न नास्ति- त्वात , अनुमानाकरणमुपलभ्यते तद्व्यतिरेकेण क्रियाऽनुपपत्तरिति चेन् फर्ता ऽप्यनुमानादुपलप्स्यते फारमन्तरेण कार्यानुपपत्ते. । वेनानुमानगम्यत्वान कर्तास्तितामहः । तभावाद्विपक्षस्व तित्यादेरपि दुर्भणम् ॥ लिङ्गात्पूर्व तु सन्देहो दहने ऽपि न वार्यते । तथा सहि प्रपद्यत धूमो ऽप्यननुमानताम् । अथास्य लिङ्कामासत्व तित्यादौ कत्रदर्शनात् । धूमे ऽपि लिगाभासत्व तत्र देशे ऽग्न्यदर्शनात् ॥ ननु तं देशमासाद्य गृह्यते धूमलान्छनः । अनयैध धिया साधो घरस्व शरदः शतम् ।। यत्पश्चादर्शन तेन किं लिङ्गस्य प्रमाणता । अनयित्वाददृष्टे वा कशानौ किं करिष्यसि ।। तस्मात्सर्वथा नायमनकान्तिको हेतु । यदपि विशेषविरुद्धत्वमस्य प्रतिपादित तदप्यसमीक्षिताभिधानम् , विशेष. विरुद्धस्य हेत्वामासस्याभावान् , अभ्युपगमे वा सर्वानुमानोच्छेदप्रसङ्गा , श्रोत्रायनुमाने ऽपि यथोदाहृते शक्यमेवमभिधातुम् , यागेव लवनक्रियाया दानादि करण काठिन्यादिधमकमवगत ताहगेव श्रोत्रादि स्यात्तद्विलक्षणकरण- साध्यतायां तु साध्यविकलो ग्रान्त , छेदनादिक्रियाणामतीन्द्रियकरणकार्य-" स्वादर्शनादिति । अथ क्रियामात्र करणमात्रेण व्याप्तमवगतमिति तावन्मात्रमनुमापयति नदिहापि सन्निवेशमानमधिष्ठातृमात्रण व्याप्तमुपलब्धमिति तावन्मात्रमेवानुमा पयतु विशेश तु न तलिङ्गमरित यन पाम्, अनिस्य, शब्द तमत्वादि स्वयमपि श्रावणत्वादि शब्दस्य विशेषजात याधतएव, धूमो ऽपि पर्वताग्निवि शेषान् काश्चिन्महानसाग्नावहयानपहन्त्येव, तस्यायथानिर्दिष्ट साध्यविपर्ययसा धनमेव विरुद्धो हेतुर्न हि विशेषविपर्ययात्रह, मतहेतुश्च साध्यविपर्ययस्याफ- ईपूर्वकस्य न साधक अश्वो ऽय विषाणिस्वादितिवन, वस्मान विरुद्ध', नापि कालात्ययापदिष्टः प्रत्यागमयाधिकयोरदर्शनात, प्रत्युवागममनुप्राहकमिहा - .

·प्रमाणप्रकरणम् दाहरिष्यामः, नापि सत्प्रतिक्षो ऽयं हेतुः संशयबोजस्य विशेषाप्रहणादेरिह हेतुत्वेनानुपादानात, नाप्ययमप्रयोजको हेतुः यथा परमाणूनामनित्यत्वे साध्ये मूत्वमभिधास्यते न हि मूर्तस्वप्रयुक्तमनित्यत्वमिह तु कार्यत्वप्रयुक्तमेव सक. र्तकस्वं तत्र तत्रोपलब्धमित्यत एवानुमानविरोधस्येष्ठविघातकृतश्च न कश्चिदि. हावसरः, प्रयोजके हेतौ प्रयुक्त तथाविधांसुप्रक्षेपप्रयोगानवकाशात तस्मात्परो. दीरिताशेपदोपविकलकार्यानुमानमहिम्ना नूनमीश्वरः कल्पनीय सकललोकसा. तिकमनुमानप्रामाण्यमपीक्षणीयम, अनुमानप्रामाण्यरक्षणे च कृत एव परि- करवन्धःप्रागिति सिद्ध एवेश्वरः, अन्यदपि वदनुमानमन्यैरुक्तम, महाभूता. दिव्यक्तं चेतनाधिष्ठितं सत्सुखदु ग्वे जनयति रूपादिमत्त्वात्तूर्यादिवत्, तथा पृथिव्यादीनि भूतानि चेतनाधिष्ठितानि सन्ति धारणादिक्रियां कुर्वन्ति युग्या- दिवदिति, अनापि देोपाः पूर्ववदेव परिहर्तव्याः । यत्पुनरवादि 'कर्तृसामान्यसिद्धौ वो विशेषावगति कुत' इति तत्र के चि. दागमाद्विशेषप्रतिपत्तिमाहुः- विश्वतश्चक्षुरुत विश्वतोमुखो विश्वतो वाहुरुत विश्वत्तस्पात् । सम्बाहुभ्यां धमति संपतत्रैवाभूमी जनयन् देव एक(१)इति । तथा अपाणिपादो जवनो प्रहीता पश्यत्यचक्षुः स शृणोत्यकर्णः । स वेत्ति सर्व न हि तस्य वेता तमाहुरपयं पुरुष महान्तमिति(२) ।। श्रतो पठ्यते, तत सर्वस्य कर्ता सर्व ईश्वरो झाप्यते, न च कायें एवार्थ वेदः प्रमाणमिति मन्त्रार्थवादानामतत्परत्वमभिधातुमुचितं कायें इव सिद्धे ऽभ्यर्थे वेदप्रामाण्यस्य वक्ष्यमाणत्वान्, न चेतरेतराश्रयम् आगमैकशरणत्वा. भावादीश्वरसिद्धः। अन्ये त्वन्वयव्यतिरेकिहेतुमूलकेवलव्यतिरेकिरलेन विशेषसिद्धिममि. दधति, देहादिव्यतिरिक्तात्मकल्पनमिव सुखदु खादिगतेन कार्यत्वेन वर्णयि. प्यते पृथिव्यादिकार्यमरमदादिविलक्षणसर्वोककर्तृकम् अस्मदादिषु षाधको. सत्तो सत्यां कार्यत्वादिति । अपरे पक्षधर्मतावलादेव विशेषलाममभ्युपगच्छन्ति न होशं परिदृश्यमा. नमनेकरूपमपरिमितमनन्तप्राणिगतविचित्रसुखदुःखाधन भुवनादि कार्यमन. विशयेन पुंसा कर्तुं शक्यमिति, यथा चन्दनधूममितरधूमविसदृशमवलोक्य चन्दनएव पहिरनुमीयते तथा विलक्षणात्कार्याद्विलक्षण एव कर्ता ऽनुमा- (१) नारायणोपनिषदि सदा मात्रा (२) तापनि विभ, ३ मन्त्रः ११।

·न्यायमअर्याम् स्यते, यथा सुचलकेय इन तत्कुशलः कुविन्दः, यथा च कुजालः सकलकल- शादिकार्यकलापोत्पत्तिसंविधानप्रयोजनाभिज्ञो भवस्वस्य कार्यक्रस्य कर्ता ध्येयवस्त्रैलोक्यस्य निरवधिमाणिसुखदुःखसाधनस्य सृष्टिसंहारसंविधान सप्र. योजनं बहुशासं जानन्नेव स्रष्टा भवितुमहवि महेश्वरस्तस्मात्सर्वतः । अपि च यथा नियतविषयवृत्तीनां चक्षुरादीन्द्रियाणामधिष्ठाता क्षेत्रात. पेक्षया सर्वज्ञः एवं सकलक्षेत्रकर्मविनियागेषु प्रमवन्नीश्वरस्तपेक्षया सर्वशः, वया घाह व्यास: (१) द्वाविमौ पुरुपो लोके घरचार एव च । घर सर्वाणि भूतानि कूटस्थो ऽतर उच्यते ॥ उत्तमः पुरुपरस्चन्यः परमात्मेत्युदाहतः । यो लोकत्रयमाविश्य बिमर्यव्यय ईश्वरः ।। मन्त्रश्च तदर्थानुवादी पठ्य ते(२)। द्वा सुपर्णा सयुजा सखाया समान वृक्षं परिषस्वजाते। तयोरेकः पिप्पलं स्वादत्यनश्नन्नन्यो अभिचाकशीति ॥ इति । अतश्च सर्वज्ञ ईश्वरः। पुंसामसर्व वित्त्वं हि गादिमलबन्धनम् । न च रागादिमिः स्पृष्टो भगवानिति सर्ववित् ।। इशानिष्प्रार्य संभोगप्रभवाः खलु देहिनाम् । रापादयः कथं ते स्युनित्यानन्दात्मके शिरे॥ मिथ्याशानमूलाच रागादपा दोपास्ते कयं नित्यनिर्मलनानवतोश्वरे भवेयुः। ईश्वरज्ञानादेनित्यत्वम् । नित्यं वधानं कयामिति चेत् तस्मिन् तणमप्यज्ञातरि सति तदिच्छापर्यः माणकर्माधीननानाप्रकारव्यवहारविरामप्रसङ्गान् , प्रलयवेलायां सहि कुतस्तनि- त्यत्वकल्पना इति चेन्मेवम् प्राप्रलयासि नित्यत्वे चदा विनाशकारणाभावाद स्यात्मन इव वज्ञानस्य नित्यत्वं सेत्स्यति, पुनश्च सर्गकाले वदुत्पत्तिकारणामा. वादपि नित्यत्वं तज्ज्ञानानाम् , एवं च तदवीतानागवसूदमव्यवहितादिसमस्त. वस्तुविषयं न भिन्नं क्रमयोगपथविकल्पानुपपत्तेः, क्रमाश्रयणे क चिदशातरवं स्यादिति व्यवहारलोपः, योगपद्येन सर्वशाहले फुतस्यो ज्ञानभेदः, प्रत्यक्षसाध. याच तमान प्रत्यक्ष मुच्यतेन पुनरिन्दियार्यसनिकमात्पनत्वमस्यास्ति अजन- कानामेवानां सवितृप्रकाशेनेव ग्रहणात, ज्ञानवदन्ये ज्यात्मगुणा ये ऽस्य (१) मगवद्गीतायाम् ।..१६.१६॥ (२) मुण्डकोपनिषदि मु०३ मत्र १।। ।

·प्रमाणभकरणम् १८५ . सन्ति ते नित्या एव मनः संयोगानपेक्षजन्मत्वात् । दुःखद्वेषास्तस्य तावन्न सन्त्येव, भावनाख्येन संस्कारेणापि न प्रयोजनम् , सर्वदा सर्वार्थदर्शित्वेन स्मृत्यभावात् , अत एव न तस्यानुमानिक ज्ञानमि- ध्यते, धर्मस्तु भूतानुग्रहवतो वस्तुस्वाभाव्याद्भवन्न वार्यते तस्य च फलं परमार्थ- निष्पत्तिरेव, सुखं स्वस्य नित्यमेव नित्यानन्दत्वेनागमात्प्रतोते, असुखितस्य चैवंविधकार्यारम्मयोग्यताऽभावात् । ननु ज्ञानानन्दवदिच्छाऽपि नित्या चेदीश्वरस्य तर्हि सर्वदा तदिच्छासम्म. वात्सर्वदा जगदुत्पत्तिरिति जगदानन्त्यप्रसङ्गः, सर्गेच्छानित्यत्वाच्च संहारो न प्राप्नोति, संहारेच्छाया अपि नित्यत्वाभ्युपगमेन नदिनं प्रलयप्रबन्धो न विरमदेव जगतामिति, नैप दोषः, अनात्ममनःसंयोगजस्वादिच्छा स्वरूपमाण नित्या ऽपि कदाचित्सर्गेण कदाचित्संहारेण वा विषयेणानुरज्यते सर्गसंहार- योरन्तराले तु जगतः स्थित्यवस्थायामस्मारकर्मण इदमस्य सम्पद्यतामितीच्या भवति प्रजापतेः, प्रयत्नस्तस्य सङ्कल्पविशेषात्मक एव, तथा चागमः, सत्य- कामः सत्यसङ्कल्प इति, काम इतीच्छा उच्यते सङ्कल्प इति प्रयत्नः, तदेवं नवभ्य आत्मगुणेभ्यः पञ्च ज्ञानसुखेच्छाप्रयत्नधमोः सन्तीश्वरे, चत्वारस्तु दुःखद्वेषाधर्मसंस्कारा न सन्वीत्यात्मविशेष एवेश्वरो न द्रव्यान्तरम्, आह घ पतजलिः, क्लेशकर्मविपाकाशयैरपरामृष्ट. पुरुषविशेष ईश्वर' इति, सेोऽयमा. गमादनुमानात्पक्षधर्मती वा विशेषलाभ इति स्थितम् । ईशरस्याभरीरत्वम् । यत्पुनर्विकल्लिा सशरीर ईश्वरः सृजति जगद् अशरीरो वेति तत्राशरी. रस्यैव स्रष्टत्वमस्याभ्युपगच्छामः । ननु क्रियावेशनियन्धनं कर्तृत्वं न पारिभाषिकं सदशरीरस्य क्रियाविरहा- स्कयं भवेत, कस्प च कुशाशरीरस्य कर्तृवं दमिति, उच्यते, ज्ञानचिकीर्षा- प्रयत्नयोगित्वं कर्तृत्वमाचक्षते तच्चेश्वरे विद्यते पवेत्युक्तमेतत् , स्वशरीरप्रेरणे च दृष्टमशरीरस्याप्यात्मनः कर्तृत्वम् इच्छामात्रेण च तस्य कर्तृत्वादनेकव्यापा. रनिर्वर्तनापात्तदुर्घहक्लेशकालष्यविकलो ऽपि प्रयुक्तः । नन्वनोक्तम्- फुलालरच्च नेतस्य व्यापारो यदि कल्यो। अचेतनः कयं भावस्तदिच्यामनुवर्शवे ॥ इति । अस्माभिरप्युक्तमेव- यथा घचेतनः काय आत्मेच्छामनुवर्तते । सदिच्छामनुवर्यन्ते तथैव परमाणवः ।। २४ न्या .

·- न्यायमनाम् यस्तु प्रयोजनविकल्प किमर्थ सजति जगन्ति मगवानिति सोऽपि न पेश ल , स्वभाव एवैष भगवतो यत्कदा चिरसृजवि कदा चिच्च संहरति विश्वामिति, कथ पुनर्नियतकाल एषो ऽस्य स्वमार इति चेद् आदित्य पश्यतु देवाना प्रिय यो नियतकालमुदेन्यत्तमेति च, प्राणिर्मसापेक्षमेतद्विवखयो रूपमिति चेद् ईश्वरे ऽपि तुल्य समाधि । कोडा ऽपि जगत्सगे न होयेत क्रियार्थता। प्रवर्त्तमाना दृश्यन्ते न हि मोडासु दु खिता ।। अथ या अनुकम्पयैव सर्गसहारावारमतामोश्वर । नन्वन चोदितम अनुपपन्न तु अनादित्यसंसारस्य शुभाशुभसस्कारानु- विद्धा एवात्मानस्ते घ धर्माधर्मनिगडसवृतत्वादपवर्गपुरद्वारप्रवेशमलममाना फथ मानुकम्प्या, अनुपमुक्तफलाना कर्मणान प्रक्षय सामन्तरेण च तत्फल भोगाय नरकादिसृष्टिमारभवे दयालुरेव मगवान् , उपभोगप्रबन्धेन परिश्रान्ता नामन्तरान्तरा विमान्तये जन्तूना मुवनोपसहारमपि फरोतीति सर्वमेतत्वमा निबन्धनमेव । ननु च युगपदेव सफलजगत्प्रलयकरणमनुपपन्नम् अविनाशिना कर्मणा फलोपभोगप्रतिबन्धासम्भवादिति चोदितम, न युक्तमेतत, ईश्वरेच्छाप्रतिवद्धाना कर्मणा स्तिमिवशक्तीनामवस्थानात् , तदिच्छाप्रेरितानि कर्मागि फलमापति तदिच्छाप्रतिबद्धानि च वत्रोदासते, कस्मादेवमिति चेत, अचेतनाना पेवनान घिष्ठिताना स्वकार्यपरणानुपलब्धे । ननु तेषामेव कर्मणा कर्त्तार आस्मानश्चेतना अधिष्ठातारो भविष्यन्ति, यथा भट्ट (१)कर्मभि सर्वजीवाना तत्सिद्ध सिद्धसाधनमिति, नैतदेवम् , नेते अधिष्ठातारो भवितुमर्हन्ति, बहुत्वाविरुद्धाभिप्रायत्वाच, तथा टेक एवं कश्चित्स्थावरादिविशेषो राजादिविशेषो वा प्राणिकोटीनामनेकविधसुखदु खो पभोगस्य हेतु स तैहुमिरव्यवस्थितामिमायै कथमारम्येत पामेका समा नाभावात, शठपरिपदोऽपिक घिदेव सफलधारणोपकारिणि कायें भवत्यै कमत्यम् न सर्वर महाप्रासादाधारम्भे पहुना तक्षादीनामकस्थपत्याशयानुव तित्व दृश्यते, पिपीलिकानामपि मृत्कूटकरणे तुल्य पश्चिदुपकार प्रवर्तक (१) लोकातिके सम्बन्धापे को.. यदि तस्वमानमधिष्ठातर सदा सपी जीवानां कर्मभिररस्त्येव सर्व कार्यात प्रति वर्ग कर्मनिमित सधै काम सिद्ध एपिण्यापि खननपूरादिभिः कय विनोत्पावासमिति सिद्धस्य साधनमिति मतो मानुमानेन स्नान पर्षशेन निति पुगपरसे महतीति भावः । , ·प्रमाणमकरणम् १८७ स्थपलिवदेकाशयानुवर्तित्वं वा कल्प्यम्, इह तु तत्स्थावरं शरीरं केषां चिदु. पकारकारणमितरेषामपि भूयसामपकारकारणमिनि कथं तैः संभूय सृज्यते अनधिष्ठितानां त्वचेतनानामारम्भकत्वमयुक्तमेव तस्मादवश्यमेकरतेषां कमेणा- मधिष्ठाता कल्पनीयः, यदिच्छामन्तरेण भवन्त्यपि कर्माणि न फलजन्मने प्रभवन्ति । अत एवैक ईश्वर इप्यते न हौ बहवो वा भिन्नाभिशयतया लोकानुग्रहो. पघासवेशसप्रशात, इच्छाविसंवादसंभवेन च ततः कस्य चित्संकल्पविघातद्वा. रकानेश्वर्यप्रसङ्गाद्' इत्येक एवेश्वरः, सदिच्छाया कर्माणि कार्येषु प्रवर्तन्ते इत्युपपन्नः सर्गः, तदिच्छाप्रतिबन्धास्तिमिवशक्तीनि कर्माण्युदासते इत्युपपन्नः प्रलयः, एवं च यदुक्तं- तस्मादघवदेवात्र सर्गप्रलयकल्पना । समस्तक्षयजन्मभ्यां न सिद्धत्यप्रमाणिका(१) ॥ इत्येतदपि न सांप्रतम् , सिष्ठतु वा सर्गप्रलयकालः अयत्वेऽपि यथोकन- येन सदिच्छामन्तरेण प्राणिनां कर्मविपाकानुपपत्तेरवश्यमीश्वरोऽभ्युपगन्तव्यः इतरथा सर्वव्यवहारविश्लोपः, तदुक्तम्- अज्ञो जन्तुरनीशो ऽयमात्मनः सुखदुःखयोः । ईश्वरप्रेरितो गच्छेत्स्वर्ग वा श्वध्रमेव वेति(२)। नन्वेवं नहिं ईश्वरेच्छैव भवतु की संहीं च किं कर्मभिः, मैवम् कर्म- मिबिना जगद्वैचित्र्यानुपपत्तेः कर्मनरपेक्ष्यपक्षे ऽपि यो दोपा पशिता एवेश्व- रस्य निर्दयकर्मचोदनातर्थक्यमनिर्मातासङ्गश्चेति, सस्मारकर्मणामेव नियोजने स्वातन्त्र्यमीश्वरस्य ने तन्निरपेक्षम, किं तादृशैश्वयेण प्रयोजनमिति चेन्न, न प्रयोजनानुवत्ति प्रमाणं भवितुमर्हति, किं वा भगवतः कर्मापेक्षिणो ऽपि न प्रभुत्वमित्पलं फुतर्कलवलिप्तमुखनास्तिकालापपरिमर्दैन। तस्मात्कुवार्किकोद्गीवदूषणामासवारणात् । सिद्धस्त्रैलोक्यनिर्माणनिपुणः परमेश्वरः। ये स्वीश्वरं निरपवाददृढप्रमाण- सिद्धस्वरूपमपि नाभ्युपयन्ति मूढाः । (१) लोख्यातिक सम्बन्धाक्षेप बडोल १३ । पष्टिप्रलयबादस्प देवप्रमाप. कनार्यस्य व्यादि समस्तरुपकारामाऽपि सष्टिाछे देवशेन सय प्रसते प्रक्ष्य. काखे व सस्यपि पुरषकारे देवोपरमादेवोपरमति उस्मारनानुष्ठान एप पवितव्यमि. र पर पटिप्रलययनम् इवि पू'सदमा यस्मादित्यनेन पारश्यते इति पेयम् । (१)महामारते वनरवगि १०३० श्लो० २८ ।

·२८८ न्यायमनाम् पापाय हैः सह कया ऽपि विचन्यमाना जायेत नूनमिति युक्तमवो विरन्तुम् । यस्येच्छयैव भुवनानि समुद्भवन्ति विष्ठन्ति यान्ति च पुनविल्यं युगान्ते । तस्मै समस्तफलभोगनिबन्धनाय । नित्यप्रबुद्धमुदिताय नमः शिवाय !! शब्दनित्यमीमांसकाभिमसनिरूणम् । ननु त्रैलोक्यनिर्माणनिपुणे परमेश्वरे । सिद्धे ऽपि तत्मरणीतत्वं न वेदस्यावकल्पते ॥ पदे शब्दार्थसम्बन्धे वेदस्य रचनासु वा। कर्तृत्वमस्याशङ्कयेत वच सर्वत्र दुर्वचम् । वर्णराशिः कमव्यक्तः पदमित्यभिधीयते ॥ वर्णानां चाविनाशित्वात्कथमीश्वरकार्यता। सम्बन्धो ऽपि न तत्कार्यः स हि शक्तिस्वभावकः।। शब्दे वाचकशक्तिश्च नित्यवानाविवोष्णवा। रचना अपि पैदिक्यो नैताः पुरुषनिर्मिदाः॥ कविप्रणीत काव्यादिरचनाभ्यो विलक्षणाः । एवं च वेदे स्वातन्त्र्यमीश्वरस्य न कुत्र चित् ।। कामं तु पर्वताने विदधातु भिनतु वा। स्वत: प्रामाण्यसिद्धौ तु वेदे वक्चनपेक्षताम् ।। बदामो न तु सर्वत्र पुरुपद्वेषिणो वयम् । अनपेक्षस्वमेवातो वेदप्रामाण्यकारणम् ।। युक्त वक्तापि वेदस्य कुर्वन्नपि करोतु किम् । कयं पुनरमी वर्णाः श्रुतमात्रतिरोहिताः ।। निस्या भवन्तु को ऽयं वा राब्दस्वातन्त्र्यदोहदः ॥ इच्यते-- शम्दनित्पत्साक्षेपः। शब्दस्य न प्रनित्यत्वे युक्तिः सटति का धन । प्रत्यक्षमापत्तिश्च नित्यता स्वधिगच्छतः ।। तथाहि, भनित्यहेतव इमे किल कप्यन्ने प्रयत्नानन्तरमुपलब्धेः कार्य: शम इति, कार्यत्वानित्यत्ययो. परस्पराविनामावादकतरसिद्धावन्यतरसिदि- ·प्रमाणप्रकरण र्भवत्येवेति क चित्किञ्चित्साधनमुच्यते प्रयत्नप्रेरितकोष्ठयमारुतसंयोगविभा. गानन्तरमुपलभ्यमानः शब्दस्तत्वार्यः एवेति गम्यते, उच्चारणादूर्ध्वमनुपलब्धेः अनित्यः शब्दः न होनमुञ्चरितं मुहूर्तमप्युपलभामहे वरमाद्विनष्ट इत्यवग च्छामः, करोतिशब्दव्यपदेशाच कार्यः शब्दः शब्दं कुरु शब्दं मा कारिति व्यवहारः प्रयुञ्जते ते नूनमयगच्छन्ति कार्यः शब्द इति, नानादेशेषु च युगपदुपल-भात, तेषु तेषु देशेषु क्रियमाणानामुपपद्यते ऽनेकदेशसम्बन्ध इति, शब्दान्तरविकार्यत्वाच अनित्यः शब्दः दध्यत्रेति इकार एव यकारीभवति सादृश्यात् स्मृतेश्वावगम्यते, विकार्यत्वाच द्राक्षेसुरसादिवदनित्यत्वमस्येति, का. रणवृद्धया च वर्धमानत्वात्, बहुभिर्महाप्रयत्नरुचार्यमाणे महान् गौशब्द उप. लभ्यते अल्पैरल्पप्रयत्नरुच्चार्यमाणे ऽप इत्येतच तन्तुद्धया वर्धमानः पट: शात:, सिद्धे नित्यत्वे प्रयत्नानन्तरमुपलम्मादभिव्यक्तिः प्रयत्नकार्या शब्दस्य नोत्पत्तिरिति गम्यते, तदेवं व्यङ्गये ऽपि प्रयत्नानन्तरमुपलम्भसम्भवाद्नैकान्ति. फत्वम्, अमिव्यलकानां च पवनसंयोगविभागानामचिरस्थायित्वान्न चिरमु धारणादूर्ध्वमुपलभ्यते शब्दा, प्रयोगामिप्रायश्च करोतिशब्दव्यपदेशो ऽस्य भविष्यति गोमयानि फुरु काष्ठानि कुर्वितिवत्, तस्मात्से। ऽपि नैकान्तिकः, ना. नादेशेषु युगपदुपलम्भनमेकस्य स्थिरस्यापि शब्दस्य विवस्वत इव सेत्स्यति, विकार्यस्त्वं स्वसिद्धमेव शब्दान्तरत्वात, दधिशब्द इकारान्तः संहिताव्यतिरि- तविपयत्तिः यकारस्त्वयमन्य एवाचि परतः संहिताविपये प्रयुज्यमानः, न पुनरिकार एवायं यकारीमूतः क्षीरमिव दधिभूतमुपलभ्यते, न हीचुयशास्ता- लन्या इति स्थानसादृश्यमात्रेण तद्विकारत्ववर्णनमुचितम, अप्रकृतिविकार- योरपि नयनोत्पलपल्लवयोः सादृश्यदर्शनात, इको यणचीति पाणिनिस्मृतेरपि नायमर्थः इकारो यकारीभवति क्षीरमिव धोभवति किं त्वस्मिन्विपये ऽयं वर्ण: प्रयोक्तव्यो ऽस्मिन्नयमिति सूधार्थः, सिद्धे शब्दे ऽर्थे सम्बन्धे च तच्छास्त्रं प्रवृ. समिति, अपि च धीर दधित्वमुपैति न तु दधि शीरताम् इह तु यकारोऽपि कचिदिकारतामुपैति विध्यतीति संप्रसारणे सति, तस्मादसिद्ध एव वर्णानां प्रकृतिविकारमावः नापि कारणद्धया वर्धते शब्द पलवता ऽप्युठार्यमाणानि यहुभिश्च तायन्त्येवावराणि धनय एव तथा वत्र प्रद्धा उपलभ्यन्त न वर्णा इति । शन्दनित्यत्वसाधनार्यापत्तिप्रमाणोपन्यासः । तस्मादनित्यवासिद्धि प्रायैरसाधनैः । शब्दस्य नित्यवायां तु सपाऽर्यापत्तिरुच्यते ।। सम्यस्योपारणं सावधगत्यर्पमिप्यते ।

·न्यायमञ्जा नघोच्चारितनष्टो ऽयमय गमयितुं धमः सर्वेपामविवादोऽत्र शब्दार्यव्यवहारिणाम् । यदि विज्ञातसम्बन्धः शब्दो मार्थस्य वाचकः ।। वेद्यमानः स सम्बन्धः स्थविरव्यवहारतः । दापोयसान कालेन विना शस्येव वेदितुम् ॥ तथा हि गां शुक्रामानयेत्येकद्धप्रयुक्तशब्दश्रवणे सवि घेष्टमानमितरं युद्धमवलोकयन् बालस्तटस्थः तस्याप्रतीति वावरकल्पयदि आत्मनि तत्पूर्वि- कायाश्चेष्टाया दृष्टस्यात् , प्रमाषान्तरासन्निधानादेववृद्धप्रयुक्तशब्दसमनन्तरं च प्रवृत्ते. तत एव शब्दाक्किमप्यनेन प्रविपन्नमिति मन्यते, ततः क्षणान्तरे त. मर्थ वेन धृद्धेनानीयमानमुपलभमान एव पुष्यते अयमयों ऽमुतः शब्दादनेना. घगत इति, स पार्थो ऽनेकगुणकियाजाविध्यतयादिरूपसंकुल उपलभ्यते, शब्दोऽप्यनेकपदकदम्बकात्मा श्रवः तत्कतमस्य वाक्यांशस्य कतमो याशी वाच्य इत्यावापाद्वापयोगेन पहुएत्वः शृण्वन् गुणक्रियादिपरिहारेण गोत्वसा. मान्यमरमन्मते त्वन्मते वा तद्वन्मानं गोशब्दस्याभिधेयं निर्धारयतीति । एवं दीर्घायसापेक्षसंबन्धाधिगमावधि । शब्दस्य जीवितं सिद्धमिति नाशुविनाशिता ॥ भवतु वा नश्वरस्यापि शब्दस्य सम्बन्धग्रहणं तथा ऽपि तस्मिन् गृहीत- सम्बन्धे शब्दे विनष्टे सति कयमनवगतसम्बन्धादमिनवादिदानीमन्यरमाच्छ. ब्दादर्थप्रतिपत्तिः । अन्यस्मिन् जावसम्बन्धे यद्यन्यो वाचको भवेत् । वाचकाः सर्वशब्दाः स्युरेकस्मिन् जावसंगतो।। न च वळा व्यवहरमाणः तदेव शब्द चोधारयति सम्बन्धं करोति चैत घ न्युत्सादयति परं च व्यवहारयतीति, न हि युगपदिमा क्रियाः भवितुमईन्ति एवमदर्शनात् , अयादौ सम्बन्धमहणे वृत्ते तस्मिन्विनष्टे ऽपि गोशब्दः स एवे. ति, न भूयोऽवयवसामान्ययोगरूपसादृश्य वर्णानामनवयबानामुपपद्यते अभिनवस्य शब्दस्य स्वयमर्थवत्ताऽनवधारणास्कथमयममुत: श्रोता प्रतिपद्यते- ति शङ्कमानो वक्ता कथं प्रयोगं कुर्यात् , अथ सो ऽप्यर्थवत्सशस्तमसो प्रयु. क्ले तस्याप्यन्यसादृश्यादेवार्यवचेति जगत्सर्गकालमृतस्य मूलभूतस्यार्थवतः राब्दम्य स्मरणं तन्मूलत्वाद् व्यवहारस्य न चैवमस्ति, न च वतः प्रमृत्यद्य या. वत्सारश्यमनुवर्तते तत्सरशसदृशकल्पनायां मूलसादृश्यविनाशात , विशेषत- स्तु शब्दानाम् । भिन्नवक्तूमुखस्थानप्रयत्न करणादिभिः। न निवि सादृश्यं शम्दानां दूरवर्तिनाम् ।।

·प्रमाणमकरणम् सादृश्यजनितवे च मिथ्यैवार्थगतिभवेत् । धूमानुकारिनीहारजन्यज्वलनबुद्धिवत् ॥ तस्मात्सादृश्यनिबन्धनार्थप्रतीत्यनुपपत्तेः गोशब्द एव स्थायीत्यभ्युपगम. नीयम्। । ननु यथा धूमव्यक्तिभेदे ऽपि धूमत्वमतिमवलम्ब्य सम्बन्धमहणादि. व्यवहारनिवहनिर्वहणमेवमिद गकारादिवर्णव्यक्तिभेदे ऽपि सामान्यनिवन्धन- स्तन्निर्वाहः करिष्यते इति । मैवं तत्र हि धूमस्वसामान्यं विद्यते ध्रुवम । शब्दत्वं व्यभिचार्यत्र गोशब्दत्वं तु दुर्घटम् ॥ भिन्नरयुगपत्कालैरसंसृष्टैविनश्वरः। वर्णैर्घटयितुंशक्यो गोराब्दावयवी कथम् ॥ अनारब्धे च गोशब्दे गोशब्दत्वं फ वर्त्तताम पटत्वं नाम सामान्यं न हि तन्तुपु वर्तते ।। ननु मा भूद्गोशब्दत्वं सामान्य भिन्नाकारगकारादिव्यक्तित्तिमिरेव ग- त्वादिजातिभिः कार्य पूर्वोक्तमुपपद्यते, एतदपि नास्ति, गत्वादिजातीनामनुप- पत्तेः, भेदाभेदप्रत्ययप्रतिष्ठो हि व्यक्तिमातिप्रविभागव्यवहारः, इह चायमभेदभ. त्ययो वणक्यनियन्धन एव न जातिकृतः, भेदप्रतिभासस्य व्यखकभेदधीसुस्प- टसिद्धत्वेन व्यखकाधुपाधिनिबन्धनत्योपपत्तेः परस्परविभक्तस्वरूपतया हि शाबलेयबाहुलेयपिण्डाः प्रत्यक्षमुपलभ्यन्ते, स्थिते च व्यक्तिभेदे सर्वत्र गौरि- ति तदभेदप्रत्ययस्यानन्यविपयत्वादिष्यते एव गोत्यजातिः, इह पुन:- गकारव्यक्तयो भिन्नाः शाबलेयादिपिण्डवत । क नाम भवता दृष्टा येनासां जातिमिच्छसि ।। शिशौ पठति पद्धे वा स्त्रीजने वा शुके ऽपि वा। वक्तृभेदं प्रपद्यन्ते न वर्णव्यक्तिभिन्नताम् । तथा च गर्गः पठति माठरः पठत्तीत्युच्चारयितृभेद एव प्रतीयते अमुंग- विशेपमेप पठनीति नोच्चार्यमाणभेदः । एकत्तुं प्रयोग ऽपि नस्योहार पुर। गहागगनगर्गादौ न रूपान्तरदर्शनम् ।। द्रुसादिभेदयोधोपि नादमेदनियन्धनः । न व्यकिभेदजनितः शायलेयादिभेदवत् ॥ अभ्युपगते ऽपि गत्वसामान्ये तस्य दूतादिभेदप्रतिमासे सत्यपि न भिन्न. त्वमेषितव्यम् औपाधिक एव तस्मिन् भेदप्रतिमासो वर्णनीयः, सो ऽयं गकार- व्यक्तावेव कथं न वर्ण्यते, वस्या एवैकत्वादेकप्रत्ययो भेदभ्रमस्तु व्यसाधीन ·१९२ न्यायमझाम् इति, एवं हि कल्पना लघीयसी भवति, तस्मान नानागकारवृत्ति गत्वसामान्य नाम किं चिदस्ति । अपि च गोगुम्गेहादौ भिन्नाजुपश्लेषकारित एव व्यसनेषु बुद्धिभेदः परोपाधिरवधार्यते सो ऽयमवपि परोपाधिरेव भवितुमईति, वर्णाश्रितस्वा. यसकभेदप्रत्ययवदिति, तस्माद्गत्ववदत्वसामान्यमपि नास्ति, यत्पुनरष्टा- दशभेदमवर्णकुलमुच्यते तदोपाधिकर्मव हस्वदीर्घप्लुतसंवृतविवृतादिबुद्धीनां ध्वनिभेदानुविधायित्वात् । विवृतः संवृतादन्यो न गकाराद्वकारवत् । अपि वकार एवासी प्रतिमाति यथा तथा।। फथं तर्हि शब्दभेदाभाडे मिन्ने अर्थप्रतिपत्ती अरण्यमारण्यमिति धनि फते एव से भविष्यत', अशब्दधर्मस्य दीर्घत्वादे. कथमर्यप्रतीत्यङ्गत्वमिति चेत् तुरगवेगवनविष्यति। यथा तुरगदेहस्थो वेग' पुंसोऽर्थसिद्धये । परधर्मो ऽपि दीर्घादिरेवं तस्योपकारकः ॥ इतश्चैवदकारसामान्यमनुपपन्नम, अत्वं हि न दीर्घप्लुतयोरनुगतं भवति श्रावं न हस्वदीर्घयोरिति, सम्मादेकरवाद्वर्णानां नावान्तरजातयः सम्भवन्ति शब्दत्वं तु नियतार्थप्रतिपत्तौ व्यभिचारीत्यतो नात्र धूमादिन्यायः । तेनार्यप्रत्ययः शब्दादन्यथा नोपपद्यते । न चेद् नित्यत्वमित्यस्मिन्नर्थपत्ते. प्रमाणता ।। अनुमानादन्ययात्वमर्थापत्तने श्यते । सेनानुमानमप्येतत्प्रयोक्तुं न न शक्यते ।। तदिदमुध्यते शब्दो धर्मी नित्य इति साध्या धर्म सम्बन्धमइणसापेक्षार्थ प्रतिपादक याद् धूमादिजातिवत् , सदिदमुक्तं नित्यवं तु स्यादर्शनस्य परार्य- त्वादिवि"(१), एवं सम्बन्धमहारप्रभृत्यार्थप्रतिपत्तेरवस्थितस्य विनाशहेत्वमा- वादात्मादिवन्नित्यत्वम् , न धयमवयविनाशानश्यति शब्दो निरवयवत्वान् , तदेव कथमिति चेद् उच्यते-- स्वसेनापि प्रयलेन यदि वर्णः प्रयुज्यते । यदि वा नानुसूयेत शकलो नानुभूयते ॥ (१) मिनिसू० अ० १ १०१ २०१८ निस्पा स्यादिति पारः । दो- वधारणे शन्दा नित्य एव स्थाव दर्शनस्य दृश्यले भूयतेऽनेनेति दर्शनमुन्धारण तात्य परावाद पर प्रति अप्रत्यायनास्वा सदस्य मनित्यो अतीवित. मनस्यामा परस्यार्थप्रतीतिरेव न स्यादिति art इति मागोवाय चैमिनिक्षत्रों . प्रमायाम्।

·प्रमाणपकरणम् , सावयवे हि वस्तुनि द्विपा ऽवयवा दृश्यन्ते प्रारब्धकार्याश्चानारम्पकार्या- श्चेति, इह पुनरारब्धकार्या श्रनारन्धकार्या वा पटे तन्त्वाक्ष्य इव वर्णन केचि. दषयवा उपलभ्यन्ते न चानुमीयन्ते लिङ्गाभावात् , नाम्याश्रयविनाशाद्विनाशः शब्दस्यात्मादिवदनाभितत्वात् , आकाशामितत्वपक्षे वा तन्नित्यत्वात्, न चान्य:- तस्मात्तिरोहितो ऽप्यास्ते यदि शब्दः क्षणान्तरम् । मृत्योर्दु'खादपक्रान्तः पुनः केनैप हन्यते ।। अतश्च नित्यः शब्दः संख्यामावाद्, अष्टकृत्वा गोशब्दः प्रयुक्त इति वद. न्ति न स्वष्टौ गोशब्दा इति तेनैकत्वमवगम्यते, योऽयं क्रियाभ्यावृत्तिगणने विहितः कृत्वसुच्प्रत्ययः स क्रियावतामभेदे भपति वेनोच्चारणावृत्तिमात्र, तदुक्तम्- क्रियावतामभेदे हि क्रियावृत्ति कृत्वसुन्। तत्प्रयोगाद् ध्रुवं तस्य शब्दस्यावर्तते क्रियेति(१) ।। संख्यावताम् । संख्याभिधायिनः शब्दात्कृत्वसुच्प्रत्ययं विदुः । वदनेन प्रकारेण प्रत्यभिज्ञानमुच्यते ॥ प्रमाणं शब्दनिस्यत्वे सकलश्रोतसाक्षिकम् । तथा हस्ति स एवायं गोशब्द इवि वेदनम् ॥ श्रौत्रं करणकालुष्ययाधसन्देहवजितम् ।। श्रोत्रेन्द्रियव्यापारान्वयव्यतिरेकानुविधानाच्यौत्रमिदं विज्ञानम्, न चैव- जनकस्य करणस्य किमपि दौर्यल्पमुपलभ्यते, न च कि स्पिदिति कोटिद्वय- संपर्शिवयेदं विज्ञानमुपजायते नच नैतदेवमिति प्रत्ययान्तरमस्मिन्याफमु. पश्यामः, इदानींचनास्तित्वप्रमेयाधिक्यप्रणाच्चेदमनधिगतार्थप्राद्यपि भवि. तुमईति, भवन्मते च गृहोवप्राहिल्वे ऽपि प्रत्यभिज्ञाया: प्रामाण्यमिप्यते न हि वदनामाण्यं वस्तुं शक्यते शास्वैरिव भवनि क्षणिकपदार्थानभ्युपगमात् । न सादृश्यनिमित्तत्वं वक्तुं तस्याश्च युज्यते । सामान्यविषयत्वं वा यस्यापि निधनात् ।। कैश्चितिरोहिते भावादित्यप्रामाण्यमुच्यते । तदसत्तत्प्रतीत्यैव विरोधाननिषेधनात ॥ (१) लोकधाविक पदाधिकरणे शोक ३६२ । "मष्टस्यो गोपाग्द सपरितः इति हि वदन्ति माटो गेसि प्ति शायरमाययामिभयमाह-क्रियायतामिति । किमावताम किशम्यावृतिगणने वा विहितः तेन सदस्य वारणकिया मार पतते शयः। २५ न्या.

·१९४ न्यायमर्याम् जोवति यन्मते ऽप्येष शब्दखिचतुरान् घणान् । प्रत्यभिज्ञा च कालेन तावतानन सिद्धयति ।। एकक्षणायुपि स्वस्मिन्प्रतीतिरविदुर्लमा । न खल्वजन किं चिद्वस्तु ज्ञानेन गृह्यते इति ।। क्षणमामले वश्य, अपि च- यथा निशीथे रोलम्बश्यामलाम्बुदडम्बरे । प्रत्यभिज्ञायते किं चिदचिरद्युतिधामभिः ।। व्या ऽविरतसंयोगविमागकमजन्ममिः । प्रत्यभिज्ञायवे शब्दः क्षणिकरपि भावतः।। शादाभिव्यक्तावनुपपचिप्रदर्शनम् अत्राह, मारुवैरित्युपोद्घावन साधु स्मृतम्, विष्ठतु तावत्प्रत्यभिज्ञान प्रथममेव शब्दस्य यनियतमहणं वदभिव्यक्तिपते दुर्घटम् । नित्यत्वाद्वयापकत्वाच सर्वे सर्वत्र सर्वदा। शब्दाः सन्तीति भेदेन ग्रहणे किं नियामकम् ।। ध्वनयो हि नाम संयोगविभागविशेषिता वायवः वायुकृत्तयो का संयोगवि- भागास्ते हि शब्दस्य व्यजका इष्यन्ते वैश्च करणं वा सस्तियते कर्म वा द्वयं वा सर्वथा च प्रमादः । करणे संस्कृते वावत्सर्वशब्दश्रुविभवेत् । गकारायैव संस्कार इत्येष नियमः फुतः ।। अपि च-स्तिमिवसमोरणापसरणमेव करणस्य संस्कारः स चार्य नरेश- व्यवस्थिससफलतद्विषयसाधारण एव । यथा जवनिकापायमाप्तप्रसरमीक्षणम् । रजभूमिपु सद्देशमशेषं वस्तु पश्यति ॥ वथा प्रसरसरोधिसमोरोत्सारणे सवि। श्रोत्रं वदेशनिःशेषशन्दग्राहि भविष्यति ।। आकाशं च श्रोत्रमाचक्षते भवन्तः तच्च विभु निरवयवं चेति कचिदेव तस्मिन्संस्कृते सति सर्वे च तदेव संस्कृतकरणाः प्राणिनः संपला इति सर्व एव शृणुयुः, विपये तु संस्क्रियमाणे तस्यानवयवस्य व्यापिनच संरकृतत्वात्सर्वत्र श्रवणमिति मद्रेवभिव्यक्तो गौशब्दः कश्मीरेष्वपि धूयेत, न हि वस्याधारद्वा. रक: सरकारः आकाशवदनाभितरवान्, थाकाशाश्रितत्वपक्षे ऽपि वदेकत्वाद, नापि मागशः संस्क्रियते गेशन्दः तस्य निरषयवस्वात् उक्त दि- ·प्रमाणमकरणम् अल्पीयसा प्रयत्नेन शब्दमुच्चारित मति । यदि वा नैव गृहाति वर्ण वा सकल स्फुटमिति(१) ।। उभयसरकारपत्ते तु दोषद्वयस्याप्यनतिवृत्ति सर्वपा ग्रहण सर्वत्र श्रवण मिति, न च समानदेशानां समानेन्द्रियग्रहाणा च भावानां प्रतिनियतव्यन्जक- व्यगचावमुपलब्धम । गृहे दधिधर्टी द्रष्टुमानीतो गृहमेधिना । अपूपानपि तद्देशान् प्रकाशयति दीपक ॥ वस्मात्कृतकपः एव नियतदेश शब्दस्य ग्रहण परिकल्पते नाभिव्यक्ति पक्षे इति, अपि च, अभिव्यक्तिपक्षे तीनमन्दविमागे ऽभिमवश्व शब्दस्य शब्दान्तरेण न प्राप्नोति, न हि शब्दस्तीवो मन्दोवा कश्चित स्वतस्तस्य भेदा. भावात्, संस्कारस्य च तदमिव्यक्तिहेतार्न का चन तीव्रता मन्दता वा यदनु सारेण विषये तथा बुद्धि स्यात् , पवनधर्मो वा तीतादिभवन्कथ श्रात्रेण गृहोत, सावयवे हि वस्तुनि सकलविशेषप्रणामहणसभवात्तदपेक्षया प्रतीतिभेदो भवेत, इह तु निरवयवे शब्दे न तथोपपद्यते इति, तस्मात्कृतकपक्ष एव श्रेयानिति । शन्दाभिव्यक्तिपक्षानुपपत्तिपरिहरणम् अत्रोच्यते, करणसस्कारपक्ष एव तावदस्तु, तच्च करण कि चिदेव मरु- द्विरुपाहितसरकार के चिदेव शब्द गृहाति। यथा ताल्वादिसयोगविमागा के चिदेव न । कस्य चिद्महणे शक श्रोत्र कुर्वन्ति सस्कृतम् ॥ यथा च तेषामुत्पत्ती सामथ्यनियमस्वव । तथैवैपामभिव्यक्ती सामनियमो मम ॥ व्यजकानां नियमो नष्ट इति चेत् क एवमाह सहसाक्षः, तथा हि पृथिव्यामेव वर्तमानो गन्ध समानदेशो भवति समानेन्द्रियग्राह्यश्च प्राणे कविषयत्वात् तस्य च नियमतस्तद्यलकव्यगयता दृश्यते एव । क चित्पावकसम्पादोशुस्पर्शत क चित् । क चित्सनिलससेकाद्गन्धो ऽभिव्यज्यते मुव ।। नपस्तिमितिपवनाफ्नोदनमान करणस्य संस्कार इप्यते य सर्वसाधारण स्यात् , कित्यन्य एव नियव प्रविविषय योग्यचालक्षण । (१)जोकवानिक स्फोटपग्धे पलोक १० । अपमाशपा-'ते व सोनपरणा' रवि माध्ये गकारादीनामेव पौत्रस्ववचनातदश्यवानां दसमुदायस्य च यौत्रय नि शकृत सायवैष्यपहजेहि स्यादवयवसिविन सदस्ति मतिः प्रत्यक्ष क वि. कल वान शाति इति ।

·न्यायमचर्याम् यत्पुनरम्यघायि नमसि श्रोत्रे ऽभ्युपगम्यमाने सर्वप्राणिनामेकमेव श्रोत्रं भवेद् इति सदस्यसाधु धर्माधर्मयोनियामकत्वात्, आकाशस्यापि घटाकाशबद- न्यावच्छेदोपपत्तः धर्माधर्मनिबन्धन एव वधिरेतरविभागः, अपि च भवतामे- वैप दोषो येषामाकाशमेव श्रोत्रमित्यभ्युपगमनियमः मीमांसकानां तु नावश्यमा काशमेव श्रात्र कार्यार्थारतिकल्पितं तु किमपि करणमा प्रतिपुरुषनिया श्रोत्रमिति नातिप्रसङ्गः, तथा च भर्तृमित्रः पवनजनिवसंस्कारपक्षो भवतु तथा ऽपि नातिप्रसङ्गः नियतदेशस्यैव वन संस्कारात्, न चास्य भागशः संस्कारो निरवयत्वात्, तथाऽपि जातिवदस्य ग्रहणनियमो भविष्यति तथा च भव. तामेव पक्ष- यथा सर्वगता जातिः पिण्डदेशैव गृह्यते । न च कारन्यगृहीता ऽपि पिण्डे ऽन्यत्र न दृश्यते ।। वथा सर्वगतः शब्द नादशेपेपु(१) गृह्यते । कास्न्येन च गृहीतोऽपि पुनरन्यत्र गृह्यते ।। पिण्डो ऽभिव्यनको जाते: शब्दस्य व्यखको ध्वनिः । आश्रितानाभितत्वादिविशेष: कोपयुज्यते ।। सर्वगतत्वनिरवयवत्वाविशेषात् वीत्रमन्दत्वादयश्च ध्वनिधर्मा अपि भव. न्तः शब्दवृत्तितया ऽवभान्ति, यथा स्थूलत्वकृशत्वादयः पिण्डधर्मा अपि जाति- वृतित्वेन क चिद् गृह्यन्ते अगृहीतशावलेयादिविशेषस्य कृशा गाव इत्यादिप्र. तिमासदर्शनात् । यद्वा न तोत्रमन्दादेवर्णधर्मतया महः । युद्धिरेव तथादेदि व्यन्जकाऽनुविधायिनी ।। सावन्त एव ते वर्णाः प्रचयापचयस्पृशः। एवं चाभिभवो ऽप्येषां स्वतो नास्ति परस्परम् ॥ मरुद्भिरमिभूयन्ते मारुता एव दुर्बलाः । तेजोभिरिव दीप्तांशोदिवा दोपप्रभादयः ।। द्वयसंहकारपते ऽप्येवं समाहितो भवति उभयेपामपि दोषाणामुरसारणात, तस्मात्प्रत्यभिज्ञाप्रत्ययप्रभावसिद्धनित्यत्वस्य शब्दस्याभिव्यक्तिरेव साधीयसो। कार्यशब्दपक्षापेक्षयाभिव्पनशन्दपले लापवप्रदर्शनम् इदं चालोच्यतामार्या: कार्यामिव्यगएपक्षयोः । शब्दस्य महणे गुर्वी लघ्वी या कुत्र कल्पना ।। (1) मामिति युक्त पा ।

·प्रमाणप्रकरणम् तथा हि भवन्तो वैशेषिका साख्या जैना सौगताश्च कार्यशन्दवादिन , चार्वाकास्तु चराका कस्यैव विधासु गीठीषु स्मृतिपथमुपयान्ति, तनभवता वैशेषिकाणा शब्दस्य श्रवणे तावदेवा तुल्यैव कल्पना, सयोगा द्विभागाद्वा शब्दउपजायते जातश्वासो तिर्यगूध्वमघश्व सवतोदिकानि कदम्बगो लकाकारेण सजातीयनिकटदेशानि शब्दान्तराण्यारभते तान्यपि तथेत्येव वी चीसन्तानवृत्यारम्भप्रबन्धप्राप्ता ऽन्त्य श्रोत्राकाशजन्मा शब्दस्त समवेतस्तेनैव गृह्यते इति तदिय तावदतिघघरा कल्पना । शब्द शब्दान्वर सूते इति ताबदलौकिकम् । कार्यकारणभावो हि न दृष्टस्तषु बुद्धिवत् ॥ जन्यन्ते ऽनन्तरे देशे शब्दै स्वसदृशाश्च ते । तिर्यगूर्वमधश्चेति केय वा प्रधानता ।। शब्दान्तराणि कुर्वन्त कथ च विरमन्ति ते । नहि वेगक्षयस्तेषा मरुतामिव कल्पते ॥ कुट्यादिव्यवधाने च शब्दस्यावरण कथम् । व्योम्न सर्वगतत्वाद्धि कुड्यमध्ये व्यवस्थिति ॥ अथावरणात्मककुड्यादिद्रव्यसयोगरहितमाकाश शब्दजन्मनि समवायि- कारणमिष्यते तदर प्रमाण विशषे वक्तव्यम् । तुल्यारम्भे च मन्देन तीवस्य जनन कयम् । भूयते चान्तिकातीव शब्दो मन्दस्तु दूरव ।। वीचीसन्तानतुल्यत्वमपि शब्दे सुदुर्वचम् । मूर्तिमत्त्वक्रियायोगवेगादिरहितात्मसु ।। यदम्युच्यते सजातीयजनक शब्द गुणत्वादूपादिवदिति नदिदमसिद्धम सिद्धेन साध्य गुणस्वस्यासिद्धत्वात् । न शब्द पारवन्त्र्येण कदाचिदुपलभ्यते । द्रव्यस्थ इव रूपादिरतो ऽस्य गुणवा कुत ।। अपि च-न शन्दान्तरारम्मक शब्दो गुणत्वाद् रूपवत , शन्द शन्द नारमते शब्दत्वाच्छोत्रशब्दवत् , न सयोगविभागौ शब्दस्य जनको सयोग विभागत्वादन्यसयोगविमावगवद् इत्यादय प्रतिहेचवो ऽप्यत्र सुलमा इति यत् किं चिदेवत् । कापिलास्तु ध्रुवते श्रोत्रवृत्ति शन्ददेश गच्छति सा शब्देन विक्रियते इति तत्र श्रोत्रस्य व्यामिश्रवानिकटदेशेनैव शब्देन सचितिक्रियते न दूरदेशेने स्यत्र को नियम , नियमाभावाष कान्यकुम्जप्रयुक्तो गौशन्दो गौरम्लके ऽपि - ·যমন্ত্রী प्रयेत, अमूर्ती च श्रोत्रवृत्तिः प्रसरन्ती च मूर्त: फुड्यादिभिरभिहन्तुं शक्यते इति व्यवहितस्यापि शब्दस्य श्रवणं स्यात् । पायो शब्दानुफूले प न यस्य प्रवणं भवेत् । गच्छन्त्याः प्रतिकूलो हि श्रोत्रवृत्तः स मारतः ॥ दूरे ऽपि शरवस्य श्रवणं यदृष्ट प्रविवाद च निकटे ऽपि यदश्रवणं बद- स्मिन पक्षे विपरीव स्यान्। यत्तियत्तिमाभेदा नास्तीतीन्द्रियवद्भवेत् । व्यापिका वृत्तिरित्येवं कथं सर्वन न श्रुति. ।। श्राईवास्त्वाहुः सूक्ष्मैः शब्दपुद्गलैरारम्घशरीरः शब्दः स्वप्रभवभूमेः निक म्य प्रविपुरुष कर्णमूलमुपसपंतीति तदेवदतिसुमापितम् । वर्णस्यावयवाः सूधमाः मन्वि के पन पुद्गलाः । वो ऽवयवो नाम जन्यते पश्य कौतुकम् ।। वेपामटश्यमानानां कीडशो रचनाक्रम. । देन वत्सनिवेशेन कःशब्द दपजायताम् ॥ लघवो ऽवयवाश्चैते तिबद्धा न च केन चित् । न घेनं कठिनं कर्तुं वर्णावयविनं क्षमाः। छशश्च गच्छन्स कयं न विक्षिप्येत मारः। दलशो वा न मन्येत वृक्षापभिहतः कथम् ॥ प्रयाणकावधिः कश्च गच्छतो ऽस्य तपस्विनः । एकत्रोत्रप्रविष्टो वा स श्रूयेवापरैः कथम् ॥ निष्कम्य कर्णादेकरमात्प्रवेश श्रवणान्तरे। यदोध्येत कथं तस्य युगपद्वहुभिः श्रुतिः ।। श्रोतसंख्यानुसारेण न नानावर्णसमवः । वस्तुल्यप्रयत्नत्वारोतृभेदे तदत्यये ।। तदल परिहासस्य महतो हेतुभूतया । नप्रतपणकाचार्यप्रज्ञाचातुर्यचर्चया ।। शाक्यप्रायास्त्वाचनले अप्राप्त एव शब्दः श्रौत्रशळया गृपने इति तदेतद- ५ तिव्यामूढमापितम , अप्राप्त्या तुल्यतागं दूरव्यवहिवादीनामश्रवणकारणामा. वात् , प्राप्यकारिताख्यकर्मधर्माप्रसङ्गाप, न च चार्वाकवदपरीक्षित एवायम उपेक्षित युक्तः। इति कार्यत्वपक्षे ऽमूः श्रुतास्ताविककल्पनाः । अयाभिव्यक्तिपक्षे ऽस्य शृणु श्रोत्रियकल्पनाम् ।। विवसापूर्वकप्रपन्नओर्यमाणस्वावद्वेगवत्तया क्रियाकलया व कोयो बहि- ·- २०० न्यायमअर्याम् अस्ति व वेदे वचनं सिद्धामनुवदति यद् ध्रुवां वाचम् । सलिङ्गदर्शनादपि निस्यः शब्दो ऽभिमन्तव्यः ।। शिक्षाविदत्तु पवनात्मकमेव शब्दमाचक्षते तदसमम्जसमावीतेः । महन्मतप्रथितपुद्गलपर्युदासनीत्या च वाय्वयवा अपि वारणीया.।। ये ऽपि स्थूलविनाशदर्शनवशाद् घूयुः घणध्वंसिनो भावास्ते ऽपि न शक्नुवन्ति गदितु शब्दस्य विध्वंसिताम् । अन्ते हि जयदर्शनात किल तथा वेषां भ्रमो ऽस्मिन्पुनः शब्देनान्तपरिक्षयाविति कयं कुम्मादिवङ्गिवा ।। शब्दनित्यत्वखण्डनोपक्रमः। अत्र महे -न खलु भवदमिहितमेवाप्रमाणद्वयमपि शब्दनित्यदां प्रसाघ. यितुमईति, यावता यदापत्तिरवादि दर्शनस्य परार्थत्वादिति साक्षीणैवार्थप्र. वीतेरन्यथा ऽप्युपपनत्वात् , तत्र.सादृश्यमप्यनभ्युपगतमेव दूषितमित्यस्थाने ठिटा भवन्तः । गत्वादिजातीराश्रित्य सम्बन्धमहणादिकः। अर्थावाविपर्यन्तो व्यवहार प्रसेत्स्यति ।। ननु गत्वं प्रतिक्षिप्तमेतदेव परीक्ष्यताम । अस्मिन्समाप्यते वादा मर्मस्थानमिदं च नः ।। प्रतिक्षिप्त च गत्यादौ नार्यसम्प्रत्ययो ऽन्यया। प्रत्यमिशानभूमिश्च नान्या ऽस्वीति वयं जिवाः ।। सिद्धे तु गत्वसामान्ये तत एवार्थवेदनम् । तदेव प्रत्यभिज्ञेयमिति यूयं पराजिताः ।। तेनान्यत्सर्वमुत्सृभ्य वादस्थानकडम्बरम् । गत्वादिजाविसिद्धचर्यमयातः प्रयतामहे ।। प्रत्यभिझोपपादकगत्वादिजातिसमर्थनाय वर्णभेदोपपादनम् । तदं विधार्यवाम्-य एव गकारभेदप्रतिभासः स कि व्यग्जकभेदकृत उत वर्णभेदविषय इति, व्यजकभेदकृते तस्मिन्ने कत्वाद्गकारस्य किंवृत्ति गत्वसामान्यं स्यात् , वणभेदविषयत्वे तु तद्नेदसिद्धरभेदप्रत्ययस्य विषयो मृग्य इति तनाबमपरिहार्य गत्वसामान्यम् , तदुच्यते नायं व्याजकभेदकतः गकारमंदप्रत्ययः यदि हि व्यजकभेदाधीन एप भेदप्रतिभासरतहि यरला. दिवर्णभेदप्रत्ययोऽपि तस्कृत एव किमिति न भवति , सतश्च सफलवर्णविकल्ला- तीवोकमनषयवं शब्दतत्त्वं वैयाकरणवदभ्युपगन्तव्यम् । .

·प्रमाणप्रकरणम् अथ मनुषे यरलवादीनामितरेतरविभक्तस्वरूपप्रतिभासात शुकसारिकाम. नुष्येषु हि वक्तृभेदे सति व्यजकनानात्वसम्भावनया वर्णभेदप्रत्ययस्य तत्कृतत्वं काममाशङ्कयतापि वक्त्रेकत्वे तु गगनादौ कुतस्तस्कृतो भेदः । ननु तत्रापि मरुतो भिन्ना एव व्यजकाः मुखं वेकं भवतु किं तेन तदपि वा भिन्नमित्येके, उच्यते स तर्हि मरुतां भेदो यरलवादिष्वपि तुल्य इवि मा भूत्तेषामपि भेदः । ननु यरलवानां विशेषप्रतीतिरस्ति गकारे तु सा नास्तीत्युक्तं उच्चारणस्यैव तत्र भेदो नोचार्यस्येति, नैतत्सारम् , मा भूदेष विशेष इति प्रतीतिर्भेदबुद्धिस्तु विद्यते एव, अन्या च विशेषबुद्धिरुच्यते अन्या च भेदबुद्धिरिति, विशेषाप्रति. भासे ऽपि कचिद्विच्छेदप्रतीतिदर्शनात् । नन्वत्रोच्यते- दृश्यते शावलेयादिव्यक्तयन्तरविलक्षणा। चाहुलेयादिगोव्यक्तिस्तेन भेदो ऽस्ति वास्तवः ।। न तु द्रुतादिभेदेन निष्पन्ना सम्प्रतीयते । गव्यक्तयन्तरविच्छिन्ना गव्यक्तिरपरास्फुटा। इति नैताकम् , शाबलेयादौ प्रतिव्यक्ति सास्नाखुरककुदाद्यवयवत्तिनो विशेषाः प्रतिभासन्ते ते च स्थूलत्यारसुगमा भवन्ति, यत्र तु तिलतण्डुलकुलत्या. दो प्रतिसिक्यं विशेषान प्रतिभासन्ते तत्र विशेषप्रतीत्यभावे ऽपि विच्छेदप्रति. भासो विद्यते एव सिपथात, सिस्थान्तरत्वेन प्रतिभासात, एवमिदाप्येष गकार- विशेष इति प्रतिभासाभावे ऽपि विच्छेदप्रहणाद् गकारनानात्वम् , ननु तण्डुलादावपि सिक्यासिक्थान्तरे विशेषाः प्रतिभासन्ते एव पद- प्रतिभासे भेदस्यापि महोतुमशक्यत्वात् , मैवं वादीः-यले सति चतुरश्रनिको गवलित्वादिविशेषा अप्यमुत्र प्रतिभासिष्यन्ते, प्रयत्नं विना ऽपि तु प्रथमाक्ष. निपात एव विच्छेदबुद्धिरुत्पद्यते इति तयैव नानात्वसिद्धिः । ननु नैवानधिगतविशेषस्य विच्छेदबुद्धिरुत्पत्तुमर्हति इति विशेषबुद्धिरेव विच्छेदबुद्धिः, नैतदेवम, भ्रमणादिकर्मक्षणानां सूक्ष्मविशेषाप्रतिभासे ऽपि विच्छेदप्रतिमासात, ननु तत्रापि विशेषमहणं करप्यते अन्यथा विच्छेदप्रतीत्य- नुपपत्तः, यद्येवं वणवपि गगनादौ विच्छेदप्रतीतिदर्शनात्कल्प्यतां विशेष. प्रहणम्, नन्वस्त्येव तत् किं खोपाधिकः स्फटिके रक्तताप्रत्ययवत् , विप. मो दृष्टान्तः स्फटिकस्य शुद्धस्य दृष्टत्यालामाद्यपाधिनिमित्तको रक्तताप्रत्ययः वर्णानां तु नित्यमेवोदात्तादिविशेपवता प्रविमासात्तद्रहितानामनुपलब्धेश्च नैस. गिक एवायं भेदः, तद्यथा बुद्धीनां घटपटादिविषयविशेषशून्यानामसंवेदनात्प्रति- विषयं नानात्वं तथा वर्णानामपि प्रत्युदात्तादिविशेपं नानात्वम्, न च बुदिरेकैव - २६न्या० ·अकारस्या- १०२ न्यायमभर्याम् नित्या च विषयभेदोपाधिनिवन्धनस्तद्भद इति साम्प्रतम्, स्वयमेव बुद्धिजन्म प्रत्यक्षमित्यभिधानात , अस्मामिश्च बुद्धिनित्यवाया उपरिष्टान्निराकरिष्यमाए. स्वात, विषय मेदाच तद्धदाभिधाने विषयस्यापि कुत इदानी भेदः, बुद्धिभेदादिति चेद् इतरेतराश्रयप्रसङ्गः, तदिमाः स्वत एव भेदवत्यो बुद्धयः विषयाणामपित. व इव भेदो भवति स च बुद्धिभिर्वायते इत्यलमर्थान्तरगमनेन, यया घ शु. गुणस्य मास्वरधूसरादिमेदवतो नानात्वं तया वर्णस्याप्युदात्तादिभवतः, शुक्ल गुणोऽप्येक एव थानयभेदात्तु वनेद इति चेद् अहो रससमारूढो भट्टः । कुमकं बुद्धिरप्येका जगत्येकस्सिता गुणः । वैश्च नित्यमित्येताः खीगृहे कामुकोळयः॥ अपि चैकात्मवादोऽप्येवमेवावतरेत्सुखिदुःख्यादिभेदस्य शरीरमदेनाप्युप पत्तः, अद्वैतस्य च नातिदवीयानेप पन्या इत्यलमलोकविकत्यनेन, वरमा बु. प्यादिवत्सर्वदा सविशेषाणामेव वर्णानां प्रहणानानात्वम्, नत्रैतत्स्याद् गगना. दावकारोपश्लेपकृत एव भेदप्रत्ययो न स्वरूपभेद इति, तद्युक्तम् , पि भवन्मते भेदाभावात् , अविद्यमाने च वदुपश्लेपे दिगजो दिग्गज इति भे. देन प्रतिमासो भवत्येव, तथा च समदः सम्मदः पटः पट्टः आसनम् आसन्न मलः मल्लः अविक: अविक. पति: पत्तिः पतनं पत्तनमित्यादावपि वर्णभेदप्रती. तिः, अर्थप्रतीविभेदेो ऽपि च दिगजदिग्गजादौ शब्दान्तरनिमित्तको भवि. तुमर्हति न द्विरुधारणकृतः, प्रन्याधिक्यादर्थाधिक्यं नोशारणभेदात, शवकृत्वो ऽपि प्रयुक्त गोशब्दे सानादिमदर्घव्यतिरिक्तवाच्यसंप्रत्ययाभावात् , तथा च दिग्गज इति द्विगकारको निर्देश इत्याचक्षते शब्दविदोन द्विर्गकार उचारितइति। ननु गोगुरुगिरिगेहादावग्भदै ऽपि गकारप्रत्ययानुचरेक एवार्य गकारः, मैवं वोषः, एष एव हि भेदभत्ययो ऽस्माभिरुपदाशितः, बिना ऽपि च अजुप. श्लेपं दिग्गजादो भेदमत्ययो वर्णितः, न च वयमभेदप्रत्ययमपहनुमहे किंतु भे. दप्रत्ययस्याप्यवाधितस्य भावादनन्ययासिद्धवार गवादिवसामान्यविशेषरूपता ब्रूमः, व्यन्जकभेदनिबन्धनत्वं तु यरलवादावपि वक्तुं शक्यमित्युक्तमेव । अपि च शावलेयादिभेदप्रत्ययस्यापि व्यखकभेदनिबन्धनत्वादेक एवासो स्यात्। ननु तत्र को व्यक्षको यतेंदकृतः पिण्डभेदप्रत्यय इष्यवे, श्राह - न पिएडव्यतिरेकेण व्यखफोऽत्र ध्वनियथा । पिण्डव्यद्यैव गोत्यादिजातिनित्यं प्रतीयते(१) इति । , (१)शोकवातिक स्पोटरये श्लो. ३६ । अत्र शब्दे यया शादापविण ध्यक्षको ध्वनिवर्तते इति तदभेदकृत एव शब्दभेदज्यवहारस्तपा गवादौ पिण्डव्यतिरे।

·प्रमाणपकरणम् तयुक्तम् , गोत्वजातेर्गत्ववदिदानी विवादास्पदीभूतत्वात् पिण्डभेदप्रत्य- यस्य चक्षुर्व्यापारमेदादप्युपपत्तः । ननु सकृदपि व्यापृतलोचनस्य परस्परविभक्तपिण्डप्रतिभासो भवति, मै. चम् , तदानीं गोमात्रप्रतीतिरेप शावलेय एष बाहुलेय इति तु विशेषाहणे चक्षुः यापारभेदो अपरिहार्यः, यदि चाधगोपिण्डभेदे प्रथमाक्षसन्निपातजा बुद्धिःसुम. गतां गता गकारभेदे नहिं हितमस्या दौर्भाग्यम् , वनापि प्रथमभोव्यापारखे. लायामनवगतव्यञ्जकविभागस्यापि गगनगडादौ गकारभेदः प्रतिमासते एवेत्य- लं प्रसङ्गेन। गत्वादिजातिसमर्थनम्- तदयं वस्तुसंक्षेपः, उपेक्ष्यतां वा सर्वत्र सामान्यविशेषव्यवहारः, इभ्यतां वा गोत्वादिवद्गकारभेदयत्ति गत्वसामान्यम् । अत्वमपि गत्ववदप्रत्याख्येयम् इतरेतरविलक्षणानामकाराणां हस्वदीर्घ- प्लुतादिभेदेन प्रतिभासात्, यः पुनरकारेऽप्यकारप्रत्यभिज्ञानं व्यात्तस्येकारो. , कारप्रतीविष्वप्यकारस्यैव प्रहणप्रसकिरचत्वाविशेषात्, अथ तेदविशेपे ऽपि अवर्णादिवर्णस्य भेद इष्यते स ताकारस्य न निहोतव्यः, एवं च सत्यरण्यार- ग्यशब्दभ्यां भिन्नार्थप्रतीतिरुपपत्स्यते, उदात्तानुदात्तस्वरितसंवृतविवृतादिभेदे। ऽपि शब्दविदा प्रत्यक्ष एव गीतज्ञानामिव स्वरमाममापाविभागः, तस्मादृष्टाद- शभेदमकारमाचक्षते, अत्वं प तत्सामान्यमवर्णकुलशब्देन व्यवहरन्तीति प्रतिपद्यन्ते लोका न मरुभ्यः, श्रथ मरुतामपि तथा व्युत्पत्चरर्थप्रतीतिहेतुत्वं सहि व्युत्पत्तिरेव प्रमाणं स्याद् न शब्दः, व्युत्पत्तरव्यभिचारात् शब्दस्य च व्यभिचारादित्यास्वामेतत् । तस्माद्गत्वादिसामान्यरर्थसंप्रत्ययात्मनः । कार्यस्य परिनिप्पत्त वर्णव्यक्तिनित्यता ।। अपर आइ, तिष्ठतु तावद् दूरत एव गत्वायपरसामान्यं महासामान्यमपि शब्दत्वं वणेपु नोपपद्यते । व्यक्त्यन्तरानुसंधानं यकव्यकिदर्शने। तत्रेकरूपसामान्यमिप्यते तत्कृतं च वत् ॥ गकार तिवेलायां न वकारावमर्शनम् । धाहुलेयपरामर्शः शाबलेयमहे यया । केग व्यको नास्ति इति कि भेषतः पिठभेदध्यवहार स्यात तया १ प्रत्यमि, ज्ञापडाव भाववादिषु गोस्वादिसामान्यमभ्युपगन्तव्यं गत्वादिसामान्ये माना. मावस्या ·२०४ न्यायमअर्याम् . शब्दः शब्दो ऽयमित्येवं प्रतीतिस्त्वप्रयोजिका । एषा हि श्रोत्रगम्यत्वमुपाधिमनुरुध्यते ।। वदेवनिरनुसंधानस्यामिधानम, अनुसन्धानमत्ययस्य सामान्यसिद्धावप्रयो जकत्वात्, अनुसंधानं हि सारूप्याद्विजावीयेवपि भवति गवयमहणसमये गो. पिण्डानुसंधानवत् , तस्मादवाधितकरूपप्रत्ययप्रविष्ठ एव सामान्यव्यवहारः । समानयुद्धिपाह्ये ऽपि सामान्ये ऽवस्थिते क चित् । भवत्यन्यानुसंघानं क चिद्वान भवत्यपि।। सदस्ति खण्डमुण्डादी पिण्डसारूप्यकारितम् । गकारादिषु वणेषु तदभावात्तु नास्ति तत् ॥ न तु सामान्याभावात् , न च सारूप्यमेव सामान्य सासरवदभिधातुं युक्तं विजातीयेष्वपि गोगवयादिपु तस्य हएत्वात्, यदि च शब्दःशब्द इत्यनुवृत्तबुद्धेः श्रोत्रगम्यत्वोपाधिकृतत्वमुच्यते तर्हि गवादावप्येकयुद्धाहदाहायेकार्थक्रियाका. रित्वनिबन्धनबाद गोत्वादिजातिनिहवो यौद्धवन्मन्तव्यः, न चैतदेवम्, तद्गो. स्ववच्छन्दत्वमपि न प्रत्याख्येयम् । एतेन ब्राह्मणत्वादिसामान्यमपि समर्थिव वेदितव्यम् उपदेशसहायप्रत्यक्ष गम्यत्वात्, न चोपदेशापेवणादप्रत्यक्षवं तस्य भवितुमर्हति गोत्वादिप्रत्ययस्या- पि सम्बन्धहणकाले तदपेक्षत्वदर्शनात्, उक्तं च न हि यगिरिङ्गमारुह्य गृह्यते तदप्रत्यक्षमिति, न चौपाधिकः पठीनसिपैप्पलादिप्रभृतिषु ब्राह्मणप्रत्ययः उपाधेराहणात, औपाधिकत्वस्य गोत्वादावपि वक्तुं शक्यत्वात । अपि चोपदेशनिरपेक्षमपि चक्षुः क्षत्रियादिविलक्षण सौभ्याकृति ब्राह्मण. जातिमवगच्छति इत्येके । तदलमनया कथया। शब्दनित्यत्वसमयंकयुक्तीनां परिहरणम्- प्रकृतमुच्यते,गत्वादिमिर्जातिभिरेवार्थसंप्रत्ययोपपत्तर्यदुक्कं नित्यस्तु दर्शनस्य परार्थत्वात्' इति एतदयुक्तम्, एतेन 'सर्वत्र यौगपद्यान्'(१) इत्येतदपि प्रत्युतम, सम्बन्धनियमस्य गत्वादिभ्य एव सिद्ध, यदपि संख्याभावात्कृत्वसुचप्रयोगदर्शनमुदप्राहि तदपि व्यभिचारि । कृतं कान्तस्य तन्वया विरसाइविलोकनम् । चतुरालिङ्गनं गाढमष्टकत्वश्च चुम्बनमिति ॥ (१)जै० म०१ मा १०१। अयम: गो शहरित सर्वयोध्या जीना बोधस्य योगदादातिवचन सदस्य, न धास्याऽनित्पादस्य पाक्तिमा इतिवादस्य नित्यस्वास्थ्यम् । इति विस्तास्तु मतिजैमिनिमूत्रप्रमायाम् ।

·भमाणप्रकरणम् २०५ - त दे ऽपि दर्शनात् , अय तत्र स्त्रीपुंसयोरभेदे चुम्धनादिक्रियामात्रभेद एवेत्युच्यते तथा ऽप्यपूर्वेषु ब्राह्मणेषु मुक्तवत्सु पञ्चकृत्वो ब्राह्मणा मुक्तवन्त इति व्यवहारो दृश्यते। कविना सदनुप्रासे निबद्ध ऽचरडम्बरे । गकारा बहवो दृष्टा इति व्यवहरन्ति हि ।। यदपि प्रत्यमिक्षानं सवारकमुदाहृतम् । तस्यापि सिद्धे प्रामाण्ये जात्यालम्बनता भवेत् ॥ नृत्ताभिनयचेष्टादिप्रत्यभिज्ञानतो वयम् । विशेष प्रत्यमिज्ञाने न पश्यामो मनागपि ।। शब्दस्य प्रत्यभिज्ञानवेलायामेव दृश्यते । शब्दरूपस्य विध्वंस इति तन्नित्यता कुतः॥ यद्यपि च क्षणमङ्गभङ्गे प्रत्यभिज्ञापामाण्यमस्माभिरपि समयिभ्यते तथा ऽपि स्तम्भादिप्रत्यभिज्ञायाः शब्दप्रत्यभिज्ञाया एप एव विशेषः यत्र ध्वस्तः शब्द इति सदैव प्रत्ययो जायते अत एव विरोहिते ऽपि भावादियमप्रमाणं प्रत्यमिझोत्याहुः। यद्यपि प्रियते ऽस्माकं शब्दो द्विवानपि क्षणान् । प्रत्यभिज्ञातु कालेन तावता नावकल्पते ॥ तथा हि शब्द उत्पद्यते तावत्ततः स्वविषयं ज्ञानं जनयति अजनकस्य प्र. तिभासायोगात् ततस्तेन ज्ञानेन शब्दो गृह्यते ततः संस्कारबोधः ततः पूर्वज्ञात. शब्दस्मरणं ततस्तत्सचिवं श्रोत्रं मनो पा शब्दप्रत्यभिज्ञानं जनयिष्यति वया शब्दो महीप्यते इतीयत्कुतो ऽस्य दीर्घमायुः, प्रत्यभिज्ञाप्रामाण्यादेव सावदायुः स्तस्य कल्प्यते इति चेत्सत्यं कल्प्येत यदि विनाशप्रत्ययस्तदेव न स्यात् , मपि च गोशब्दो ऽयमरवशब्दो ऽयमिति सदमिधानविशेषोल्लेखात् । नानानुस्मरणं वस्य तदैवावश्यमापतेत । विज्ञानयोगपद्याच कालो दोर्पतरो भवेत् ।। यदप्युदितमुराममेघश्यामासु रानिपु । साम्यं सौदामिनीघामजन्यया प्रत्यभिज्ञया । सदसत्कालदेध्यण सवस्थितिसम्भवात् । विधुदृष्टे च पक्षादौ नाशसविस्यसम्मवात् ॥ प्रत्यमिता नाम स्मर्यमाणानुभूयमानसामानाधिकरण्यमाहिणीसिंस्कारस- विवेन्द्रियजन्या प्रवीतिरिति के चित् । अन्ये मन्यन्ते स्मर्यमाणपूर्वधानविशेपितार्यमाहित्वात्प्रत्यभिप्रायास्वद्विशे- पणस्य पार्यस्य यान्द्रियपहात्वानुपपत्तेः स्तम्मादावपि मानसी प्रत्यमियोति ।

·न्यायमञ्जर्याम् निर्बन्धस्विह नास्माकं सा या ऽस्तु तथास्तु वा । शब्दे विनाशज्ञानात्तु न सा नित्यत्वसाधिका ।। वाध्यबाधकमावे तु नियमो ननु किंमतः । शब्दस्य प्रत्यभिज्ञानविनाशप्रविमासयोः ॥ उच्यते प्रत्यभिज्ञानमन्यथा ऽप्युपपद्यते । गत्वादिजातिविषयं यद्वा सादृश्यहेतुकम् ।। न त्वमिव्यवकध्वंसानाशधीरपि सेत्स्यति । उदसावपि वाध्या ऽस्तु यद्वा मवतु संशयः ।। मैवं विनाशिताबुद्धिभेदबुद्ध्युपबृंहिता । सा चेयं धान्यथासिद्धे इति वक्तुमसाम्प्रतम् ।। प्रत्यभिज्ञा च सापेक्षा निरपेक्षा त्वभावधी। तेनेवमादौ विषये प्रत्यभिज्ञेव वाध्यते ।। शब्दामावस्य प्रहणात्प्रत्यभिज्ञायाश्च पूर्वानुसन्धानादिसव्यपेतत्वात् , अपि च प्रत्यभिज्ञा व्यमिचरति कर्मादिपु गृह्यते वेनास्यां शब्दे ऽप्यमाषप्रत्ययोपह- तवपुपि कः समाश्वासः, न चेद प्रत्यक्षे ऽप्यनैकान्तिकत्वोदावनम् अपितु विनाशप्रत्ययप्रतिहतप्रभावा प्रत्यभिज्ञा नित्यत्वं कर्मादिष्विव शब्देपि न साय. यितुं प्रभवति इति रटान्तस्य को ऽवसरः, सत्यम् प्राहिकास्तु भवारशाः स्व- यमनवबुध्यमाना पवं बुद्ध्यन्ते । यत्तु प्रवृद्धरमसत्या बुद्धिकर्मादावपि नित्यत्वसमर्थनं तदत्यन्तमलौकिक मित्युक्तम् । किं नाम शब्दनित्यत्वसमर्थनतृपातुरः । जद्गमं स्यावरं चैव सकलं पातुमिच्छसि ।। तस्मादलमतिरमसप्रवृत्ताभिराभिर्बुद्धिकर्मादिनित्यत्वसमर्थनकथाभिः । शन्दाभिव्यक्तिपक्षखण्डनम् . यत्पुनरभिव्यक्तिपक्षे शब्दस्य ग्रहणे नियमाभावमाशठ्य श्रोत्रसंस्कारेण विषयसंस्कारेणेोभयसस्कारेण वा नियत प्रहणमुपवर्णित तद्वचनामात्रम्, समान देशानां समानेन्द्रियप्रायाणां प्रविनियतव्यलकव्यङ्गयत्वादर्शनात्, ये पुनरन गन्धा उदाहताः वे समानेन्द्रियप्राया भवन्ति न समानदेशाः । एकभूम्याश्रितत्वेन तुल्यदेशत्वकसने । भवेत्समानदेशरव हिमवद्विन्ध्ययोरपि ।। एकत्वे ऽपि मुत्रो मान्ति पदार्थाः पार्थिवाः पृथक् । । । व्यज्यन्ने तदधिष्ठाना गन्धास्तस्तनियन्धन.॥

·प्रमरणमकरणम् २०७ भवरवनाश्रिताः शब्दा यदि वा ऽऽकाशसंश्रिताः । सर्वथा भिन्नदेशत्वमेपां वक्तुं न शक्यते ॥ ननु यथैकत्वे ऽपि नमसः उद्धापकल्पनया प्रतिपुरुष मोत्रेन्द्रियभेदः एवं तागकल्पनयैव शब्दानामपिअसमानदेशवानियतव्यवसकव्यङ्गयतामविष्यति नैवमुपपद्यते यत्रैव वक्तमुखाकाशदेशे श्रोतृश्रोत्राकाशदेशे वा शब्द उपलब्धः तत्रैवाश्वशब्द इदानीमुपलभ्यते न पुनरतिमुक्तकुसुमे य उपलब्धो गन्धः स बन्धूके मधूके वा कदा चिदुपलभ्यते इति । तस्मात्समानदेशत्वान्न व्यक्ती नियमो भवेत् । उत्पत्ती तु व्यवस्थायां तद्भद उपपद्यते ।। नादैः संस्कियतां शब्दः श्रोत्रं वा द्वयमेव वा! सर्वथा नियमो नास्ति व्यन्जकेविति निश्चयः ।। व्यवस्था व्यन्जकानां चेदुच्यते ऽदृष्टकारिता । उत्पत्तो दृश्यमानायां इष्टमप्यविरोधकम् ।। न च स्तिमितमारुतापनयनव्यतिरिक्त कश्चन श्रोत्रसंस्कारो विद्यते, तर पातिप्रसङ्ग उक्त एवातिरिक्तसंस्कारकल्पनायां त्वष्टकल्पना, स्थिरे च शब्दसं. स्कारप्रहणमिति पुनरनभिव्यक्तस्यापि गोराब्दस्य श्रवणं स्यात् , तद्ग्रहणहेतोः संस्कारस्य स्थिरत्वात् , तत्क्षणिकत्वे तु शब्दक्षणिकदेव साध्वी प्रतीयमानत्वात्। यत्तु भर्तृ मित्रस्वमेव संस्कार श्रोत्रेन्द्रियमभ्युपैति तदिदमपूर्वकं किमपि पाण्डित्यम् , इन्द्रियस्य हि संस्कार्यस्य कल्पनमनुपपन्नम् , अनश्वरत्वे तु शश्वदेव शब्दकोलाहलप्रसङ्ग इति यरिक चिदेतत्, भट्टनैव सोपडासमेष दूषितः पक्ष इति किमत्र विमर्दैन । यदपि भट्ट पाह- यदि स्ववश्यं वतव्यस्तार्किकोक्तिविपर्ययः। वो वेदानुसारेण फार्या दिनोवामविरिति(१)॥ तदप्यसांप्रतम- दिशा कार्यान्तरातेपादागमान्यपरत्वतः । आहोपुरुपिकामानं दिग्द्रव्यश्रोत्रकल्पनम् ॥ इन्द्रियाणां भौतिकत्वस्य साधयिष्यमाणत्वादिशश्यामूर्तत्वानेन्द्रियमकृवि. त्वं व्यापकत्वाविशेषे वा कालात्मनोरपि तथामावप्रसङ्गः, वयोरन्यव व्यापार- कत्वानेन्द्रिय प्रकृतित्वमिति चेद् दिग्द्रव्ये ऽपि तुल्यमेतत, मागमस्त्वन्यपर एक, (१) लोकवातिके पदाधिकाणे मो. १० । मभित्रै संज्ञप्यमानस्य पोरङ्गानां प्रातो कप: सूर्य क्षुगंमयतादित्यादिना उस्तव तिमोत्रम्। इति भोत्रस्प दिशि ला प्रतिरादित इतिप्रदानुसारेण विश एव भोगत्वमाकास्यस्पर्यः ।

·, . २०८ न्यायममम् यथा हि सूर्य चक्षुर्गमयतादू दिशः श्रोत्रमिति पठ्यते एवमन्तरिक्षमसूनिवि च । पठ्यते एव, न पासवो ऽन्तरिक्षप्रकृविकाः पवनात्मकत्वात् , तस्मात्कृत दिशा आकाशदेश एवं कर्णशकुल्यवच्छिन्नः शन्दनिमित्तोपभोगप्रापकधर्माधमोप- नियद्धः श्रोत्रमित्युक्तम्। ननु धर्माधर्मवश्रोत्रनियमवदभिव्यक्तिनियमो ऽपि शब्दस्य वत्कृत एव भविष्यति किमिति वदनियमो नित्यत्वपक्षे चोद्यते इति, नैतयुक्तम् , चक्षुरा- दीन्द्रियाणां वैकल्यमष्टनियन्धनमन्धकारप्रभृतिषु दृश्यते न पुनः पदार्थस्थि. विरराष्पशाद्विपरिवर्तते, व्यखकधर्मातिक्रमे हि हिममपि शैत्यं स्वधर्ममति- कामेत , व्यसके नियमोन र इत्युक्तम् , दृष्टे च वर्णभेदे नियतोपलब्धिहे. तो सम्भवति सति किमयमदृष्टमस्तके भार आरोप्यते, कथं चाभिव्यक्तिपक्ष तोत्रमन्दविभागः, तीयवादयो हि वर्णधर्मा वा स्युः स्वनिधर्मा वा वर्णधर्मत्वे तोगकारादन्यत्वं मन्दस्येत्यस्मन्मतानुप्रवेशः । ध्वनिधर्मत्वपक्षे तु श्रोत्रेण ग्रहणं कथम् । नहि वायुगवो वेग: श्रवणेनोपलभ्यते । यत्तु व्यक्तिधर्माः कृशत्वस्थूलत्वादयो जातावुपलभ्यन्ते इति दर्शितं तत्का- ममुपपयेतापि जावेर्व्यक्तस्तद्धर्माणां च समानेन्द्रियमाह्यत्वात् । इह तु स्पर्शनप्राह्यः पवनो ऽतीन्द्रियो ऽय वा। तद्धर्माः श्रावणे शब्दे गृह्यन्व इवि विस्मयः ।। यत्तु बुद्धिरेव तीवमन्दवतीति वदवीव सुभाषितम् , असति विषयभेदे - द्विभेदानुपपत्तः । किं च नित्यपरोक्षा ते बुद्धिरेवं च नावत् । तद्ग्रहान तोत्रादितद्धर्मप्रहसम्भवः ।। अहो तीव्रादयस्तोत्रे पाते पतिता अमी । यो गृह्यते न वद्धर्मा यद्धर्माः स न गृह्यते ॥ यश्चामिमववृत्तान्तस्वन्मते मरुवामसौ । अनिले चाभिमूते ऽपि शब्दो न श्रूयते कथम् ।। दीपे ऽभिभूते रविण न हि रूपं न गृह्यते । नियतव्यब्जकत्वं तु प्रविक्षिप्तमदर्शनात् ।। यत्तु शद्धादिशब्दाना श्रोत्रमाह्यत्वसिद्धये । शब्दत्वं तत्र उद्माद्यमित्यवादि तदप्यसत् ।। सत्यं वदत दृष्टं वा प्रतं वा क चिदीदृशम् । थाश्रयस्य परोजवे वरसामान्योपलम्भनम् ॥

·प्रमाणप्रकरणम् २०९ शब्दो न ते ऽन्त्य(स्ति)वर्णात्मा न शहो(ब्दो)वर्णसम्भवः । ननादवृत्ति शब्दत्वमिति तद्ग्रहण कथम् ॥ अभिव्यङ्ग्यशब्दपक्षापेक्षया कार्यशब्दपक्षे लाघवम् । यापुनरिदं सन्धारित व्यङ्गय कार्यपक्षयोः क शन्दग्रहणे गुर्वी कल्पना भ- वति क या लघीति तदपि मौलप्रमाणविचारसापेक्षत्वादप्रयोजकम् । यदि मौलप्रमाणेन साधिता नित्यशब्दता । त्वदुक्का कल्पना साध्या मदुक्ता तु विपर्यये ॥ कोष्ठयन च बहिः प्रसरता समीरणेन सर्वत स्मिमिवमारुतापसरणं क्रियवे इत्येतदेव तावदलौकिक कल्पितम् , "अग्नेरूद्धज्वलनं वायोस्तिर्यग्ग- मनमणुमनसेचायं कर्मे यदृष्ट्रकारितानि"इति(१) मरुवा तिर्यगमनस्वभावत्वा. दूर्वमधश्च शब्दश्रवणं न भवेत् । यावन वेगिना ऽन्येन प्रेरितो मातरिश्वना । तावनैसर्गिको वायुन तिर्यम्गविमुग्मति ।। अधोमुखप्रयुक्ता ऽपि शब्द अध्वं प्रतीयते । उत्तानवदनाको ऽपि नाधो न श्रूयते च स ॥ कदम्बगोलकाकारशब्दारम्भो हि सम्भवेत् । न पुनश्यते लोके तादृशी मरुता गति ।। अाकण्ठानखनीरन्ध्रचर्मामृतमुखोदित । शब्दो य श्रूयते न न कोठगानिलसर्पणम् ।। फुड्यादिप्रतिवन्धेन पायोरप्रसरण भवद्भिरपि कथितमेव निर्विघरचर्मपु- टोपरुद्धोऽप्यसौ न प्रसरेन् । अपि च सर्वतोनिरुद्धनाद्वारस्यापि जठरे गुरगुराशब्दो मन्दाग्ने श्रूयते 'प्रत्र फुतो व्यसकाना कोप्ट्यपवनानां निस्सृति', रोमकूपनिस्सृतानामपि सू. दमतया स्तिमित मागवावपसरणसामाभाव., किं च मनागपि यहिर्वायी वाति न शब्दश्रवण स्यादिति दुर्वको ऽपि वाय पान प्रलादपि कोळयचा. योर्थलीयान्भवतीति पथ नापसायत, अन्ये एव सूक्ष्मा वायवः शनावरण. कारिणो न पुनरेसे परिदृश्यमाना. श्यामा श्यामारलतालास्योपदेशिनो मात रिश्वान इति चेन, पिरोपे प्रमागाभागा यं च सूक्ष्मा अपि वायवः तिरोदधति मुतरा बलोयांसो ऽपि वियागुरिति यत्किं चिदेतन , तगात्मजातीयशब्द गन्तानारम्भपत एव युक्त्यनुगुण , मधा हि मजातीयगुणारम्भिग्णो गुणा सारदृश्यन्ते एव नगदया, पमूर्ना ऽपि च बुदिर्घष्यन्तरमारभगाणा दृश्य- (१) पिसाब० ५ ० १ ०१४। २७न्याल ·न्यायमनाम ते देशान्तरे ऽपि सैव कार्यमारभते पथि गच्छता देवदत्तादेरेकस्मादात्मप्रदेशा प्रदेशान्तरे बुद्ध्युत्पाददर्शनान् , कार्यारम्भविरतिरपि भवति अदृष्टाधीनसस गोणा सहकारिणामनवस्थानात् ।। तीनेणापि शनैरेवमतीजारम्भसम्भव । सीदत्सचिवसामयसापेक्षतीणवृत्तिना।। वीचीसतानष्टान्त कि चिरसाम्यादुदाहत । न तु वेगादिसामर्थ्य शब्दानामस्त्यपामिव ।। यत्तु कुड्यादिव्यवधाने किमिति विरमति शब्दसन्तानारम्भ इति, नेप दो प, निरावरणस्य हि व्योम्न शब्दारम्भे समवायिकारणत्व क्या दर्शनारक ल्प्यते नाकाशमानस्यति । शब्दस्य गुणत्वसाधनम् । यदपि गुणत्वमसिद्ध शब्दत्येति नन के चिदानितत्वाद् गुगत्वमाचक्षवे, वदयुक्तम्- आश्रितत्व गुणत्वे हि न प्रयोजकमिष्यते । पण्णामपि पदार्थानामाश्रिवत्वस्य सम्भवात् ॥ दिवालपरमारवादिनित्यद्रव्यातिरेकिण । आश्रिता पड़पोप्यन्ते पदार्था करणभोजिना ॥ न च व्योमाश्रितत्वमपि शब्दस्य प्रत्यक्षमप्रत्यक्षे नभसि सदाश्रितत्वस्या प्यप्रत्यक्षत्वात्। कथमाघारपारोक्ष्ये शब्दाप्रत्यत्ततेति चेत् । यथैवात्मपरोक्षवे घुयादेरुपलम्मनम् ॥ एतदेवासिद्धमिति चेद् अल वादान्तरगमनेन उपरिणनिणेप्यमाणत्वान, किमेतहि शब्दस्य गुणत्वे प्रमाए परिशेषानुमानमिति म , प्रसक्तयोव्यक मणो प्रतिषेधे सामान्यादावप्रसङ्गाच गुण एवावशिष्यते शब्द, कय पुन न द्रव्य शब्द एकद्रव्यत्वात् , अद्रव्य वा भवति द्रव्यम् आकाशपरमाण्वादि अनेकद्रव्य वा घणुकादि कार्यद्रव्यम् , एकद्रव्य तु राम एकाकासाधित त्वात् तस्मान्न द्रव्यम् , नापि कर्मशब्द शब्दावरजनकत्वात् , कर्मणे हिस मानजात्यारम्भकरव नास्ति सत्ताशदवादिसामान्य सम्बन्धास सामान्यादिन यप्रसङ्गोऽस्य नास्तीवि पारिशेप्याद् गुण एव शब्द । मनु गुणत्वमिद्धौ सत्यामाकाशाश्रितत्व शब्दस्य भविष्यति गुणस्य द्रव्या नाप्रितस्यादर्शनान पृथिव्यादीना च शब्दाश्रयत्वानुपपते, ततश्च गुणत्वे साये कद्रव्यत्वम् एकदव्यत्वे सति गुणवमितीतरेवराश्रयत्वम्, क्या च समानजा- . . - , ·- ' प्रमाणमकरणम् २११ तीयारम्भकन्धमपि गुणत्वसिद्धिमूलमेन, गुणत्वे सति शन्दस्याकाशाभितत्या चदात्मकेन श्रोनेण ग्रहण तच्च देशान्तरगतसयोगविभागप्रभवस्य शब्दस्य सन्तानमन्तरेण श्रोनदेशप्राप्त्यभावान सिद्ध्यतीति गुणत्वसिद्धिगुला सन्तान- कल्पना सन्तानल्पनाया च समानजात्यारम्भकत्वाकर्मव्यवच्छेदे सति गुण- स्वसिद्धिरितीतरेतराश्रयत्वमेव, उच्यते, नाभयत्राप्येष दोप भीरमायलादेव शमस्याकाशाश्रितत्व कल्प्यते समानजातीयारम्मकत्व च गुणत्वात् , आकाशैकदेशो हि श्रोत्रमिति प्रसाधितमेतत् ,प्राप्यकारित्व चेन्द्रियाणा वक्ष्यते, न चाकाशानामितत्वे शब्दस्य श्रोत्रेण प्राप्तिर्भवति न चाप्राप्तस्य ग्रहणमिति तदाश्रितत्व कल्यते, एव समा नजातीयारम्भकत्वमपि वत एव श्रावणत्वात् दूरवर्तिन शब्दस्य श्रवणे सति कल्यते न तु गुणत्वा नेतरेतराश्रयत्वम् , कायस्वादाकाशाश्रितत्व कलायते इत्येके। ननु कार्यस्यादप्याकाशानितत्वकल्पनाया तदवस्थमेवेतरेतराश्रय कार्यत्वा दाकाशाश्रितत्वमाकाशाश्रिवत्वे सति नियवाहणपूर्व पूर्वरीत्या कार्यस्वमिति, नैतदेवम् , भेदविनाशप्रतिमासाभ्यामेव कायस्वसिद्ध , किमर्थस्ताद नियतमह णसमर्थनायायमिया-प्रयास क्रियते, नियतमहणमपि कार्यपक्षानुगुणमिति दर्शयितु न पुनरेपैक कार्यत्वे युक्तिरित्यल सूदक्षिकया । अपर थाह परिस्पन्दविलक्षणस्य प्रत्यक्षत्वादकत्व शब्दस्य साध्यवे न समानजात्यारम्मकत्वादितीतरेतरामयस्पर्शो ऽपि नास्ताति, तस्मात्सर्वथा परि शेषानुमानाच्छन्दस्य गुणत्वसिद्धि , कय सर्वस्य महत्वादियागा निर्गुण गुणा इति काणादा , अस्ति हि प्रतीतिमहान शब्द इति, समानजातीयगुणाभिप्राय तत्कणादवपनमिति न दोष, वस्मादाकाशगुण , शब्द । अपि च- यथा ऽऽत्मगुणता होच्छापादेरुपपत्त्या शन्दी नयेन वनैव भविष्यति नभोगुण ॥ ये तु समानजातीयशब्दारम्भकत्वनिषेधहेतव शदवादित्यादय परम्प ज्यस्वा सेपामप्रयोजकत्वान्न साधनसम् । इत्य सन्तानवृत्त्या प शब्दमहासम्भवे । कल्पना ऽल्पतराऽस्माक न शदव्यक्तिवादिनाम् ।। शाक्यकापिलनिप्रन्यप्रथिवनियाम्प्रति । यतु दूपणमाख्यातमस्माक प्रियमेव तत् ।। तरमा कायपने नियतपणापपत्ते अभिव्यक्तिपक्षेप उदभावात्कार्य एवं शब्द इति स्थितम, वदिदमुक्त सूत्राता 'श्रादिमत्वादेन्द्रियकवाकवकपदुप - - ·२१२ न्यायमअर्याम् पाराच्चानित्यःशब्द' इति(१)। आदिमत्त्वादिति संयोगविभागादीनांशदे कार• कत्व न व्यजकत्वमिति दर्शितम, अतश्च न प्रयननान्तर्गयकत्वमनकान्तिकम, ऐन्द्रियकत्यादिति, कार्यपक्षे एव शब्दस्य नियतं ग्रहणमित्युक्तम् , प्रतिपुरुप प्रत्युच्चारण च शब्दभेदस्यन्द्रियकत्यादिवि वा हेस्वर्थः, तेन प्रत्यभिशादुराशा श्रोत्रियाणामपाकृता भवति, कृतकवदुपचारादिति तोत्रमन्दविभागाभिभवादि- व्यवहारदर्शनात्सुखदु खादिवदनित्य शब्द इति दर्शितम् , तथा "प्रागुच्चा रणादनुपलब्धे आवरणायनुपलब्धेश्च" इत्यनेन(२) सूत्रेण शब्दाभावरवमेन तदग्रहणमिति, न हि स्तिमिता वायवः शब्दमावरीतुमईन्ति मूर्त हि मून व्यवधीयते नामूर्तमाकाशादिवन, न च प्रकृत्यैवाकाशादिवदतीन्द्रिय. शब्दा, तस्मात्क्षणिकप्रतीतैरत कालमेव शब्दस्यावस्थानमित्यस्थानहेतो(३)रपि नान्यथा सिद्धत्वम् , वातिककृता(४) शब्दानित्यत्वे साधनमाभिहितम् अनित्यः शब्दा जातिमत्वे सत्यस्मदादिबाह्यवरणप्रत्यक्षत्वाद् घटवदिति । यत्वत्र जातीनामपि जातिमत्त्वादनकान्तिकत्वमुद्गावितम् 'एकार्यसमवायेन जातिर्जातिमती यत' इति तदत्य-तमनुपपन्नम्, निस्सामान्यानि सामान्यादीनीति सुप्रसिद्धत्वात, न हि घटे घटलपार्थिवस्वे स्त इति घटस्वसामान्ये ऽपि पार्थिवत्व सामान्यमस्तीति शक्यने वक्तुम् , अतो निरवद्य एवाय हेतु ,तेन यदुच्यते- जातिमरवन्द्रियत्वादिवस्तुसन्मात्रबन्धनम् । शब्दानित्यत्वसिद्ध्यर्थ को वदेद्यो न तार्किक इति ।। तविदितताकिकपरिस्पन्दस्य व्याहृतम्, इह स्वप्रयोजका देववो भवन्ति । ह्यस्वनोच्चारितस्तस्माद्गोशब्दो ऽद्यापि वर्त्तते । गोशब्दज्ञानगम्यत्वाद्यथोक्तो ऽदाप गौरिति(५) । विज्ञानप्राधता नाम वस्तुरवाभाव्यवन्धना। नित्यत्वे कृतकत्वे वान खल्वेषा प्रयोजिका ॥ अप्रयोजकता चैवप्रायाणां चंवमुच्यते । स्वय चैते प्रयुज्यन्ते हेतुत्वेनेति किं स्विदम् ।। (१) गोतमसूत्रम् १ भा. २ सू. १४ । (२) गौतमसूत्रम् । भ. २ भा. २ स. १६ । (३) कूपपरणयत्नेन र तिरोधोयते यदा । अस्थानादित्पर्य हेतुस्तका. तिको मवेत् । प्रकाशीपबन्धो हि तदा तस्मिन्न तिति ३४. तिरोहितान भिध्या सदबुदिप्रबन्धवा । इतिश्नास्वाति के शामित्यताप्रकरणे । (१) मोद्योतकर पायवातिके भ. २ मा. २ स. १४ सदस्य व्यमियाया- रमाय Rपानम् । आत्मनिष्यभिचारवारणाय चारति (.) लोकवानिके शाहनिम्यताप्रागे ४१६ लो।

·प्रमाणप्रकरणम् एव नित्यत्वे दुर्वलो युक्तिमार्ग तस्मा-मन्तव्य कार्य एवेति शब्द । वाचायुक्तित्वे वेदिको यो ऽनुवाद न्याये प्रयुक्त किंफलस्तत्प्रयोग ।। क्षणिभनिभावस्याभावादपि शब्दस्य क्षणिकता न वक्तुमलम् । स्थूलवि नाशभावादिवि यदुक्त तदपि नृत्तम् । सूक्ष्मविनाशापेक्षी नाश स्थूलस्थिरस्य कुम्भादे । प्रकृतितरलस्य नाश शब्दस्य स एव हि स्थूल ॥ सत्त्वाद्यदि क्षणिकता कथये पुरे। वा शब्दस्तदेप कथमक्षणिको ऽभिधेय । युक्त्यन्तराद्यदि सदेव हि तहि चिन्त्य कि प्रौढिवादबहुमानपरिप्रहेण ॥ अलमविविततेोक्त्या त्यज्यता नित्यवाद कृतक इति नयज्ञेद्यतामेष शब्द । सति च कृतकभावे तस्य का पुराण कविरविरलशक्तिर्युक्त एवेन्दुमौलि ।। इति श्रीजयन्त भट्टविरचिताया न्यायमञ्जर्या तृतीयमादिकम् । वेदाना पौरुषेयत्वा । एव कृतकत्वे वर्णाना साधित सति वर्णरमन पदारप्रभृति सर्वत्र पुरुषस्य स्वातन्य सिद्ध भवति । पदनित्यत्वपक्षे ऽपि वाक्ये तद्रचनात्मके। कर्तृत्वसम्भवा पुसी वेद कथमकत्रिम । तथा च वैदिक्यो रचना कर्तृपूर्विका रचनाबादौकिकरचनावत , एप च पन्चलक्षणो हेतु प्रयोजकश्येति गमक एर न हेत्वामास , न वाव- दयमसिद्धा हेतु 'शन्नो देवीरभीष्टये' इत्यादिपु वेदवाक्यसन्दर्भपु पदरच नाया स्वरक्रमादिविशेषवत्या प्रत्यक्षत्वेन पक्षे हेत। वर्तमानत्वात् , नापि विरुद्ध कतृत्ववति सपने कुमारसम्भवादी रचनात्वस्य विद्यमानत्वात् , नाप्यनेकान्तिक कर्तृरहितेषु गानादिषु गगनकुसुमादिषु वा रचनाया अष्टस्वात् , नापि कालात्ययापदिष्ट, प्रत्यक्षगागमेन वा वेदे वक्त्रभार. निश्चयानुत्पादान, नापि सत्प्रतिपक्ष प्रकरणचिन्ताहतो त्यापुरुषविशेषाउप- ·। . ११४ म्पायमञ्जर्याम् लन्धेरिय हेतुत्वेनानभिधानात्, नापि परमाएपनित्यतायामिय मृतत्वमप्रयोज. कमिदं साधनं रचनाविशेषाणां कर्तृव्यापारमाध्यत्वावधारणान, यया धूमस्य ग्वसनाधीन श्रात्मलामो शप्तिस्तु घूमादनः तह कधीना रचनानामभिनि- तिः प्रतीतिस्तु वास्यः कतु रिति, तस्मात्प्रयोजक एवायं हेतुः । बेदापीरुपेयस्यहेतुनिरासः ननु सत्प्रतिपक्षत्वे विवदन्ते च तथा च भीमासकः प्रतिहेतुरिह गोयते । वेदस्याभ्ययनं सर्व गुर्वध्ययनपूर्वकम् । वेदाध्ययनाच्यत्वादधुना अध्ययनं यया ।। इति । नैतद्युक्तम् , एवंप्रायाणा प्रयोगाणामप्रयोजकत्वात्, न हि उच्छन्दवाच्यत्व. कृतमनादित्वमुपपद्यते, अनैकान्तिकश्यायं हेतुर्मारते ऽप्येवमभिधातुं शक्यत्वात, भारताध्ययनं सर्व गुर्वध्ययनपूर्वकं मारताध्ययनवाच्यत्वादिहानी तनभारवघ्य. यनवदिति, ननु मारते कर्तृस्मृतिरविगीता विद्यते यद्येवं वेदे ऽपि प्रजापति: कर्ता स्मर्यते एव, अय वैदिकमन्त्रार्थवादमूलेयं प्रजापतिस्मृतिः प्रजापविना चत्वारी वेदा अझज्यन्त चत्वारो वर्णाश्चत्वार आश्रमा इति तत्र पाठादिति, उच्यते, हन्न तर्हि भारत ऽपि तत्र वचनमूलैव पाराशर्यस्मृतिरिति यथा प्रजापतिदे तत्र तत्र प्रशस्यते । भारते ऽपि तथा व्यासस्तत्र तत्र प्रशस्यते ।। अथ प्रणेता वेदस्य न दृष्टः केन चित्कचित् । द्वैपायनोऽपि कि दो भवपितृपितामहैः। सर्वेषामविगीता चेत् स्मृतिः सत्यवतीसुते । प्रजापतिरपि स्रष्टा लेोके सर्वत्र गोयते ।। आः किमिति सदसद्विवेकविकलशाकटिकादिप्रवादविश्लध एवं भ्राम्यसि किल स्वलमपि कर्म पित्रा मात्रा वोपदिश्यमानं तचनप्रत्ययानुष्ठीयते तद. यमियाननेकक्लेशवित्तव्ययादिनिर्वयों वैदिकः कर्मकलाप एवमेव तदुपदेशि- जमातमस्मृत्वैव क्रियते इति महान्प्रमादः, एवं चोच्चावचकविरचितजरपुस्त. कलिखितकाव्यवदस्मर्यमाणकर्तृकेश वेदेन व्यवहारानुपपत्तेरवश्यस्मरणीय स्वत्र कर्ता स्यात्, न च कदा चन वेदेषु व्यवहारविच्छेदः संभाव्यते येन तत्वं जरत्तूपारामादिविव तेषु फर्चस्मरणं स्यात् , तस्मादवश्य स्मयत को न च संस्मर्यते स्मत्तुं शक्यते वा, स्मृतिहि भवन्ती तदनुभवमूला भवति न च मूले ऽपि कनुमकः कस्य चिजातः सर्गादेरभावात् , भावे वा कर्त्तरशरीरत्वेन दर्शनयोग्यत्वामावान् । शक्यते वक्तुम् ।

·प्रमाणपकरणम् सशरीरत्वपक्षे वा पुरुषः कोऽपि तादृशः। तदानों दृश्यमानेो ऽपि वेदं कुर्वन्न दृश्यते ॥ अधीयमाने दष्टे ऽस्मिस्तदा संशेरते जनाः। किमेष रचयेद्वेदमुत वा ऽन्यकृतं पठेत् ॥ यत्कृतं वा पठेदेष तस्मिन्नपि हि संशयः । भङ्गया चेदमनादित्वमुन्मीलदिव दृश्यते ॥ असत्यादिप्रमाणे च कर्तृताऽनुभवं प्रति । स्मृतिः प्रवन्धसिद्धाऽपि स्पृशत्यन्धपरम्पराम् ॥ योगिभिर्मणं कर्तुरित्येतदपि दुर्वचम् । कर्तृता हदि दुर्योधा कथं गृह्येत तैरपि । योगिभिः सा गृहोतेति वयमेतन्न मन्महे । अमन्वानाश्च गच्छेम विस्रब्धास्तत्पथं कथम् ।। वेदाफवबोधे तु स्पष्ठमन्योन्यमंश्रयम् । ततो वेदप्रमाणत्वं वेदारकर्तुश्च निश्चयः ।। तस्मात्पौर्वापर्यपर्यालोचनारहितयथाश्रुतमन्त्रार्थवादमूला भ्रान्तिरेपा न पुनः परमार्थतः कश्चित्कं चिद्वेदस्य कर्तारं स्मरति, तस्मादकृतका वेदाः, अव. श्यस्मरणीयस्यापि कर्तुरस्मरणात् , न च व्यधिकरणे हेतुरस्मर्यमाणकर्तृक- त्वादित्येवं साधन प्रयोगात् , अत्रोच्यते, अपि तद्गुर्वध्ययनपूर्वकत्वं साधनमुपेक्षितं याशिकैः अय- ममिनवा हेतुरस्मर्यमाणकर्तृकत्वादिति प्रयुक्तः, तामादस्तु नाम नैनान हेत्वन्त- रोपन्यासिनो निगृद्धीमा, अक्षुद्रकथेयं प्रस्तुता अयमपि वस्मर्यमाणकर्तृ- फत्वादिति हेतुः किं स्वतन्त्र एवाकर्तृकत्यसिद्धये प्रयोज्यते उतास्मदुप. चरितरचनात्वप्रतिघातायेति, तत्र न तावनुमानमतुमानान्तरपरिपन्यि कथयितुमुचितम् , प्रत्यक्षागमवदनुमानस्याप्यनुमानबाधकत्वानुपपत्तेः, हि तुल्यबलयोरनुमानयोर्वाध्ययाधकभावस्तुल्ययलवादेव, अतुल्यबलत्वे तु यरुतमन्यतरस्य दौर्बल्यं तत एष सदप्रामाण्यसिद्धः किमनुमान- बाधया, नविडम्बनायं तदभिधानमिति चेत् तदप्ययुक्तम् , एकत्र धर्मिणि युगपदितरेतरविरोधिधर्मद्वयप्रयोजकहेतुद्वयोपनिपातायोगात् , न हि यात्म- कानि वस्तूनि भवितुमर्हन्ति इत्यवश्यमन्यतरस्तवाप्रयोजकहेतुरप्रयोजकत्वादेव तस्यागमकत्वे किं विडम्बनायणेन, हेत्वन्तरेण प्रयुकेन विरुद्धाव्यभिवायपि नाम न कश्चिद्धत्वाभास इति वक्ष्यामः, प्रकरणसमो ऽपि न यः कश्चित्सत्प्रतिपक्षो हेतुरिष्यते ऽपि तु संशययोजभूतो ऽन्यतरविशेषानुपलम्भे भ्रान्त्या हेतुत्वेन प्रयुज्यमानस्तथोच्यते इति दर्शयिष्यामः, तस्मात्सरोदीरितं हेतुं निराचिकोषिता - न ·न्यायमजाम् लधेरिव हेतुत्वेनामभिधानात् , नापि परमाएपनित्यतायामिर मूतत्वमप्रयोज कमिद साधन रचनाविशेषाणा कर्तृव्यापारमाध्यत्वावधारणान, यया धूमस्य ज्वलनाधीन श्रात्मलाभो शतिस्तु घूमादने तथेह कधीना रचनानामभिनि ति प्रतीतिस्तु ताम्य कर्तरिति, तस्मात्प्रयोजक एवाय हेतु । चेदापौरुपयत्वहेतुनिरासः ननु सत्प्रतिपक्षत्वे विषदन्ते घ तथा च मीमासकै प्रतिहेतुरिह गीयते । वेदस्याध्ययन सर्व गुवध्ययनपूर्वकम् । वेदाध्ययनवाच्यत्वादधुना ऽभ्ययन यथा ॥ इति । नैतयुक्तम्, एवप्रायाणा प्रयोगाणामप्रयोजकत्वात्, न हि वच्छन्दवाच्यत्व कृतमनादित्वमुपपद्यते, अनेकान्तिकश्चाय हेतुर्भारत ऽप्येवमभिधातु शक्यत्वात, भारताध्ययन सर्व गुवध्ययनपूर्वक भारताध्ययनवाच्यत्त्वादिदानीतनभारतभ्य यनवदिति, ननु मारते कर्तृमृतिरविगीता विद्यते यद्येवं वेदे ऽपि प्रजापति कर्ता स्मर्यते एव, अय वैदिकमन्त्रार्थवादमूलेय प्रजापतिस्मृति प्रजापतिना चत्वारो . वेदा अम्ज्यन्त चत्वारो वर्णाश्चत्वार आश्रमा इति तर पाठादिति, उच्यते, हन्न तर्हि भारते ऽपि तत्र वचनमूलैव पाराशर्यस्मृतिरिति शस्यते वतुम्। यथा प्रजापतिबेदे तत्र तत्र प्रशस्यते । मारते ऽपि तथा व्यासस्तन तत्र प्रशस्यते । अथ प्रणेवा वेदस्य न हट केन चिक चित् । द्वैपायनोऽपि किं दृष्टो भवपितृपितामहै ।। सर्वेषामविगीता चेन स्मृति सत्यवतीसुते । प्रजापतिरपि स्रष्टा लोके सर्वत्र गीयते ॥ श्रा किमिति सदसद्विवेकविकलशाकटिकादिप्रवादविप्राध एव भ्राम्यसि किल स्वलमपि कर्म पित्रा मात्रा वोपदिश्यमान तद्वचनप्रत्ययादनुष्टीयते तद यमियाननेकक्लेशवित्तव्ययादिनिर्वयों वैदिक कर्मकलाप एवमेव तदुपदेशि नमाप्तमस्मृत्वैव क्रियते इति महान्प्रमाद , एव चोच्चावचकविरचितजरत्पुस्त. कलिखितकाव्यवदस्मर्यमाणकर्तृकेण वेदेन व्यवहारानुपपत्तैरवश्यस्मरणीय स्तत्र कर्ता स्यात, न च कदा चन वेदेषु व्यवहारविच्छेद सभाव्यते येन तस्कृत जरत्कूपारामादिष्विव तेषु कस्मरण स्यात् , चस्मादवश्य स्मर्येत कर्ता न घ सस्मर्यत स्मर्तुं शक्यते वा, स्मृतिहि भवन्ती सदनुभवमूला भवति न च मूले ऽपि कनुभव कस्य चिज्ञात सर्गादेरभावात्, भावे वा कर्तरशरीरस्वेन दर्शनयोग्यत्वाभावात्। 4 ·प्रमाणप्रकरणम् , सशरीरत्वपक्षे या पुरुष को ऽपि तादृश । तदानी दृश्यमानो ऽपि वेद पुर्वन्न दृश्यते ।। अधीयमाने दृष्टेऽस्मिस्तदा सशेरते जना । किमेष रचयेद्वेदमुत वा ऽन्यकृत पठेत् ॥ यकृत वा पठेदेष तस्मिन्नपि हि सशय । भगया चेदानादित्वमुन्मीलदिव दृश्यते ।। असत्यादिप्रमाणे च कर्तृताऽनुभव प्रति । स्मृति प्रबन्धसिद्धा ऽपि स्पृशत्यन्धपरम्पराम् ।। योगिभिग्रहण कर्तुरित्येतदपि दुर्वचम् । करतता हृदि दुर्योधा कथ गृह्येत तैरपि । योगिभि सा गृहीतेति वयमेतन्न मन्महे । अमन्वानाश्च गच्छेम विस्रब्धास्तपथ कथम्।। वेदात्कञवबोधे तु स्पष्टमन्योन्यसश्रयम् । ततो वेदप्रमाणस्व वेदात्कर्तुश्च निश्चय ॥ वस्मात्पौर्वापर्यपर्यालेाचनारहितयथाश्रुतमन्त्रार्थवादमूला भ्रान्तिरेषा न पुन परमार्थत कश्चिक चिद्वेदस्य कर्तार स्मरति, तस्मादकृतका वेदा, अव. श्यस्मरणीयस्यापि कर्तुरस्मरणात् , न च व्यधिकरण हेतुरस्मर्यमाणकर्तृक- स्वादित्येव साधनप्रयोगात् , अत्रोच्यते, अपि तद्गुर्वध्ययनपूर्वकत्व साधनमुपेक्षित याज्ञिकै अय. ममिनवा हेतुरस्मर्यमाणकर्तृकत्यादिति प्रयुक्त, तस्मादन्तु नाम नैनान हेत्वन्त. रोपन्यासिनो निगृहीम, अक्षुद्रकथेय प्रस्तुता अयमपि त्वस्मर्यमाणकर्तृ. कत्वादिति हेतु किं स्वतन्त्र एवाकर्तृकत्वसिद्धये प्रयोज्यते उतास्मदुप चरितरचनात्वप्रतिघातायेति, तत्र न सावदनुमानमनुमानान्तरपरिपन्थि कथयितुमुचितम् , प्रत्यक्षागमवदनुमानस्याप्यनुमाननाधकत्वानुपपत्ते , हि तुल्यालयोरनुमानयोध्ययाधकभावस्तुल्ययलवादेव, अतुत्यबलत्वे यकृतमन्यतरस्य दौर्बल्य तत एव सदप्रामाण्यसिद्धे किमनुमान- वाधया, तद्विडम्पनार्थ तदभिधानमिति चेत् तदप्ययुक्तम् , एका घर्मिणि युगपदितरेतरविरोधिधर्मद्वयप्रयोजकहेतुद्वयोपनिपातायोगात् । न हि द्यात्म कानि वस्तूनि भवितुमहन्ति इत्यवश्यमन्यतरस्तत्राप्रयोजकहेतुरप्रयोजकत्वादेव तस्यागमकत्वे कि विडम्बनान, हेत्वन्तरेण प्रयुक्तन विरुद्धाव्यभिचार्यपि नाम न कश्चिद्धत्वाभास इति वक्ष्याम , प्रकरणसमो ऽपि न यः कश्चित्स प्रतिपक्षो हेतुरिष्यते ऽपि तु सशयबीजभूतो ऽन्यतरविशेषानुपलम्भे भ्रान्त्या हेतुत्वेन प्रयुज्यमानस्तयोच्यते इति दर्शयिष्याम ; तस्मात्परोदीरित हेतुं निराचिकीपिता . न । - ·प्रमाणप्रकरणम् २१७ याश्चैता निर्विवादसिद्धकर्तृका फालिदासादिरचना चमत्कारिण्य तासाम- न्योन्यविसरश रूपमुपलभ्यते एव । अमृतेनेव ससिकाश्चन्दनेनेव चर्चिता । चन्द्राशुभिरिवोद्घृष्टा कालिदासस्य सूरुय । प्रकटरसानुगुणविकटाक्षररचनाचमत्कारितसकलकविकुला बाणस्य वाच , प्रतिकाव्य च तानि तानि वैचित्र्याणि दृश्यन्ते एव, नामाख्यावादिवैचित्र्य. मात्रेण क-भावो वेदे रूपादेव प्रतीयते इति नूतनेय वाचोयुक्ति , अपि च यदि रूपे समाश्वसिति भरतो मन तदादिमदभिधानमपि वेदस्य रूप कथ न परीक्षसे घबर प्रावाहणिरामयत' 'कुसुरविन्द प्रौदालकि अकामयत पुरुरवा मा स्मृया' इति, प्रविसर्ग पुनस्तेपा मावादनादित्नमिति चेत्प्रविसर्ग तहि वेदान्यत्वमपि भविष्यति यथोक्तम्-"प्रतिमन्वन्तर चैषा श्रुतिरन्या विधीयते" इति- रूपादकृत्रिमत्व च कल्पना कसितैव सा। आदिमद्वस्तुबुद्धिस्तु वाचरतरै स्फुटै ॥ तेपामन्यथा पगारयान तु व्याख्यानमेव पठन्त एव त्वष्येतारस्तत आदि मतोऽर्थान्वहूनवरगच्छन्तीति नानादिर्वेद , तस्मान रचनात्वमप्रयोजकम। फस्मरणमेव त्वयोजकमसिद्धत्वात् , सिद्धमपि वा वेदे कस्मरणमन्य थासिद्ध वेदकरणकालस्यातिदवीयस्त्वान् , तत्प्रणेतुश्च पुंस सकापुरुषविलक्षण लानियतशरीरपरिप्रहामावादिद-तयाऽस्य पाणिनिपिगलादिवत्स्मरण नास्ति न तु स नास्त्येवानुमानागमाभ्या तदवगमात, कय पक्षधर्मतया महीतु शश्यते पस्मरण तद्धचेतत्पुरुषसम्बन्धि व्यभिचरति सर्वपुरुषसम्बन्धि तु दुरवग मम्, सर्वे पुमाम कर्त्तार वेदस्य न स्मरन्तीति कय जानाति मवान हि वय सकललोकहृदयानि प्रत्यक्षाणि सर्वज्ञत्वप्रसङ्गान् , न च यत्त्व न जानासि तदन्यो ऽपि न जानातीति युक्तम अतिप्रसहान् , तस्मादस्मर्यमाणकर्तृकत्व दुयोधमेव, अपि च चतुरस्मरणे सति सुतरा वेदार्थानुष्ठरन प्रेक्षावता शियि लीभवेन्न छकर्तृष एवोपदेश सम्मवति सम्भवन्नपि वा प्रामाण्यनिश्चयनि मित्तामाषात्कथ विनम्मभूमिरसौ भवेत् , याघकाभावमानाथ न प्रामाण्यान शयो वचसामित्युक्त प्राक् , तस्मादप्तिप्रत्ययादेव निविधिकित्स वेदानुष्ठान सप्रतिष्ठाना सम्भाति नान्यथेवि, तस्मान कामरणस्य रचनात्वाविपक्षत योपन्यास उपपन्न । नापि स्वतन्त्रमेवेदं कार्यभायसाधन भवितुमर्हदि अनुपलब्धिरियमनेन प्रकारेण किलोच्यते सा अपपन्ना मानेन कतुरुपलग्भात , अनुमानेनापि यदुपलब्धं तदुपल धमेव भवनि, ननु कर्जमावस्मरणमाधिस्वादनुमानमि २८ न्या. .

·, न्यायममर्याम् दमयुक्तम-इतरेतराश्रयप्रसङ्गात् अनुपलब्धौ सिद्धायामनुमाननिरासः अनु- माननिरासे घ मत्यनुपलब्धिमिद्धिः, अनुमानप्रामाण्ये ऽपि समानो दोष इति चेदन, तस्य प्रतियन्धमहिना प्रामाण्यसिद्धः, न दि वस्यानुपलब्धिसिद्धिनिः रासापेक्ष प्रामाण्यम्। सौतरस्याद् न वयं कभावे प्रामाण्यं भ्रमः सकललोकपदार्थव्यवहारिणी हि मीमांसका, परंतु वेदम्य पौरपेयतां वाणं प्रमाणं पृच्छामः, वश्चास्य नास्तीति घलादनुपनन्ध्या वदभावनिश्चयो व्यवतिष्ठते इति, स्यादेतदेवं यधनु मानं न स्यात , उक्तं घ रचनात्वादित्यनुमानम । यत्पुनरवादि वेदेषु पुरुषम्य कर्तृखम राक्पं ग्रहीतुमिति तदम्यसाधु, परोक्षस्य कुविन्दादेरपि अभिनवशवरपटादौ कायें कथं कर्तृता ऽवगम्यते । पटादिरचनां दृष्ट्वा तस्य चेत्मा ऽनुमीयते । वेदे ऽपि रचनां दृष्ट्वा कर्तृत्वं तस्य गम्यताम् ।। शरीरपरिमहमन्तरेण प्राणिनामुपदेशस्य कतुमशस्यत्वात्कदा चिदीश्वरः शरीरमपि गृढोयादिति कल्प्यते नियतशरीरपरिमहामाधाच व्यासादिवदतो, न स्मयते ततश्च- अद्य सम' कविः काव्ये यथा कतैति मीयते । तथा तत्कालजै; पुम्मिः मोऽपि कति माम्यते ।। यथा परवाशङ्का तस्मिन् काव्ये व्यपैति है। वेदे ऽप्यन्यकृताशङ्का तथा तेषां व्यपैष्यति ॥ परोक्षमनुमानेन यच्च बुद्वयामहे वयम् । प्रत्यक्ष योगिनां तच्चत्युक्त प्रत्यक्षलक्षणे ॥ प्रत्यक्षमनुमानं च तदेवं कर्तृतामिठो । मूलप्रमाणमस्तीति स्मृवौ निन्दापरम्परा॥ मन्त्रार्थवादमूलत्वं तत एव न तस्मृतः । यथोदितानुमानादिप्रमाणान्तरसम्मवात् ॥ यदपीतरेतराश्रयममापि पुरुषोक्त वेदे प्रामाण्य वेदप्रामाण्यात्पुरुषसिद्धि- रिति तदपि न सम्यक् पूर्व परिहृतत्वात , अनुमानात्प्रसिद्ध करि वेदवाक्य- स्तत्प्रतीतैरुपालनमिष्यते न वागमैकशरण एव फवगमः, उक्तं च पूर्व मपि पृथिव्यादिना कार्येण कर्तुरनुमानम् , वेदकर्तुरेष पृथ्व्यादिकर्तृत्वम् । कि येनैव कत्रो पृथिव्यादि कार्य निर्मितं तेनैव वैदिक्यो रचना निर्मिता इति चेद् ओमित्युच्यते, किमत्र प्रमाणमिति चेत- उच्यते हि सर्वज्ञः स्रष्टुं प्रमवसीदशम् ।

·प्रमाणप्रकरणम् - विचित्र प्राणिभृत्कर्मफलभोगाश्मयं जगन् ।। तत्कमफलसम्बन्धविदा वदुपदेशिना । तेनैव वेदा रचिता इति नान्यस्य कल्पना । एकनैव च सिद्धे ऽर्थे द्वितीय कल्पयेम किम् । अनेककल्पनाबीज न हि किं चन विद्यते । जगत्सगें तावदेक एवेश्वर इध्यते न द्वौ बहवो वा भिन्नाशयकल्पने एकत्र वैयादितरत्र व्यवहारवेशसप्रझेन तत एकस्येश्वरत्वविघातात्, तथा हि- अनेकेश्वरवादा हि नातीय हृदयङ्गम । ते चेत्सदृशसङ्कल्पा को ऽयों बहुभिरीश्वरै ॥ सङ्कल्पयति यदेक शुभमशुभ वा ऽपि सत्य सङ्कल्प । सत्सिद्ध्यति तद्विभवादित्यपरस्तत्र कि कुर्यात् ।। भिन्नाभिप्रायतायातु कार्यावप्रतिपेधत । नूनमेक स्वसङ्कल्पविहत्या ऽनीश्वरो भवेत् ।। एकस्य किल सङ्कलो राजा ऽय क्रियतामिति । इन्यतामिति चान्यस्य तौ समाविशत कथम् ।। राज्यसङ्कल्पसाफल्ये विहता वधकामना । वस्या सफलतायो वा राज्यसङ्कल्पविप्लव ॥ तेन चिनजगरकार्यसवाहानुगुणाशय । एक एवेश्वर सा जगतामिति साधितम् ॥ सर्ववेदानामेकककत्वम् । एव जगत्सर्गवत्स एव वेदानामप्येक प्रणेवा भवितुमर्हति नानात्वकल्प- नाया प्रमाणाभावात्कल्पनागौरवप्रसङ्गाच्च तेन यदुच्यते- नन्वेक सर्वशासाना कतत्यवगत कुत । घवो बहुभिप्रेन्या कथ न रचिता इमे ।। इति तत्परिहतं भवति, अतश्चै कातृका वेदा यत परसरव्यतिपत्ताधों. देशिनो दृश्यन्ते, एकमेव हि फर्म वेदवतुष्यापदिष्ट पृथग्भूतैरप्येकार्यसमवा. यिमिरहरन्वित प्रयुज्यते, वन हि होनमृग्वेदेन यजुदैनाध्वर्यवम् प्रौदान सामवेदेन ग्रह्मत्वमयर्ववेदेन क्रियते, पैपलादादिशाखाभेदेोपदिष्ट च तत्तदानात सम्र वापेक्ष्यते, तत्र सर्वशासाप्रत्ययमेफ कमत्याहु , एतमादूरपवा नि. एकामिप्रायबद्धत्व सेन सर्वग्रगम्यते । भवेदिन्नारायाना हि कथमकार्यमीलनम्। मध्यठे।

·न्यावमञ्जर्याम् काव्यसमस्यापूरणे का वार्तेति चेत- तत्रापि प्रथमस्यैव फवेस्तद्वस्तुदर्शनात् । तदभिप्रायवेदो तु सो ऽन्यस्तमनुवर्तते ॥ अन्यथा ऽनन्वितं काव्यं स्याद्विश्ववसुकान्यवत् । अन्विरत्वे तु सा नूनमावस्यैव कवेमतिः ।। इहाप्येकाशयामिशद्वितीयेश्वरकल्पने । एकाभिप्रायदेव स्यास्कि स्यात्तकल्पने फलम् ॥ तस्मादेक एव का सर्वशाखाना काठकादिव्यपदेशस्तु प्रष्ट्राध्ययननि बन्धनो भविष्यतीति भवद्भिरयुक्तम, अपि च यथा सरोविक्षिप्ताः शाखा भव. न्ति न च फरस्न पुष्पफलपत्रमेकस्यां शाखायो सन्निहितं भवति किं तु कस्या चि कस्यां चित्, एवं वेदस्यापि शाखाः पृथगङ्गकर्मोपदेशिन्यो विक्षिप्ताश्च । तासांच वृक्षशाखानामेकरमानन्म बीजतः । तथैव सर्वशाखानामेकस्मात्पुरुषोत्तमात् ॥ का य एव जगतामखिलात्मवृत्ति- कर्मप्रपञ्चपरिपाकविचित्रताज्ञः । विश्वात्मना तदुपदेशपराः प्रणोदा. स्तेनैव वेदरचना इति युक्तमेतत् ॥ प्राप्तं तमेव भगवन्तमनादिमीश- माश्रित्य विश्वसिति वेदवचःसु लेोकः । तेषामकर्तृकतया न हि कश्चिदेवं वित्रम्भमेति मतिमानिति चरिणतं प्राक् ।। एवं च पवाक्यरचनादौ सावद्वेदेषु पुरुषापेक्षित्वमुपपादितम् । शब्दार्थसम्बन्धनिरुणम् यदपि सम्बन्धकरणे पुरुषानपेक्षत्वमुच्यते चित्रभानोरिव दहनशक्तिः शब्दस्य नैसर्गिको वाचकशक्तिः व्युत्पत्तिस्तु वृद्धभ्य एव व्यवहरमाणेभ्य उप- लभ्यते इति किमत्र पुरुष: करिष्यतीति तदप्यघटमानम्-पुरुषपरिघटित. समयसम्बन्धव्यतिरेकेण शब्दादीप्रत्ययानुत्पत्तः । ननु नैव शब्दस्यार्येन सम्बन्धः कश्चिदस्ति कस्येदं पुरुषसापेक्षावं वनिरपेत्तत्वं वा चिन्स्यते, न हि शब्दार्थयोः फुण्डमदरयोरिव संयोगस्व. भाव, तन्तुपटयोरिव समवायात्मा वा सम्बन्धः प्रत्यक्षमुपलभ्यते, . नमूलत्वाध सम्बन्धान्तराण्यपि न सन्ति, बदुक्तं मुखे शब्दमुपलभामहे भू. मावमिति, नाप्यनुमीगते शब्दस्याथन मम्बन्धः क्षुरमोदकशब्दोचारणे मुख ·- प्रमाणप्रकरणम् स्य पाटनपूरणानुफ्लम्भात, न च शब्ददेशे अर्थः सम्भवति न चार्थदेशे शब्दः स्थानफरणप्रयत्नानां तद्धेतूनां घटायर्यदेशेऽनुपलम्मात् , व्यापकत्वं तु शब्दस्य प्रतिषिद्धमेव- उच्यते, न संश्लेषलक्षण: शब्दार्थसम्बन्धो ऽस्माभिरभ्युपगम्यते, वत् कि कार्यकारणनिमित्तनैमित्तिकाश्रयायिभावादयः शब्दस्यार्थेन सम्बन्धाः, एते ऽपि नतराम, न तर्हि तस्य कश्चिदर्थन सम्बन्धः, न नास्ति शब्दस्यायन सम्बन्ध: प्रत्ययनियमहेतुत्वाद् धूमादिवत , वत किं शब्दार्थयोरविनाभावः सम्बन्धः सेो ऽपि नास्ति, एवं हि शब्दो ऽनुमानमेव स्यात्, करतहि समय इति घूम', को ऽयं समयो नाम, अभिधानाभिधेयनियमनियोगः समय उच्यते, यद्येवं किमनाशङ्कनीयसंश्लेपपरिचोदनेन तदूषणेन च, उच्यते, शब्दार्थाभेदवादिनां हि वैयाकरणानामेप संश्लेष उपपत्तिमान समयो ऽव्ययमनुपपन्न एव, स हि पुरुषकृत सतो न च पुरुषेच्छया वस्तुनियमो ऽवकल्पते तदिच्छाया अन्या. इतप्रसरत्वात, अर्थोऽपि किमिति वाचको न भवति, न चैवमस्ति न हि दह. नमनिच्छन्नपि पुरुषो धूमान तं प्रत्येति जल वा तत इच्छन्नपि प्रतिपद्यते, सत्र यथा धूमाग्न्योनैसर्गिक एवाविनाभावो नाम सम्बन्धः शप्तये तु भूयोदर्शनादि निमित्तमानीयते एवं शब्दार्थयोस्सासिद्धिक एव शक्त्यात्मा सम्बन्धः तद्व्यु. त्पत्तये तु वृद्धव्यवहारप्रसिद्धिसमाश्रयणम, स्वाभाविके सम्बन्धे सति दीपादि- वत् कि तव्युत्पत्यपेक्षणेनेति चेद् न शब्दस्य ज्ञापकत्वात् , ज्ञापकस्य धूमा- देरेतद्रूप यत्सम्बन्धमहणापेक्ष स्वज्ञाप्यज्ञापकत्वम् , तयोग्यतादयस्तु प्रत्यक्षसा. मप्रयन्तर्गतत्वान व्युत्पत्यपेक्षा भवन्ति, शक्तिस्तु नैसर्गिको यथा रूपप्रका. शिनी दीपादेस्तथा शब्दस्यार्यप्रतिपादने, तस्मान् न समयमात्रादर्थप्रतिपत्तिः । अपि चामिधानाभिधेयनियमनियोगरूपः समयो ज्ञानमेव न दतोऽर्यान्तरं शानं पात्मनि वर्तते न च शब्दार्थयारिति न तयोः सम्बन स्यात्, किं च समयः क्रियमाणः प्रत्युच्चारणं वा क्रियते प्रतिपुरुष सर्गादौ वा सहदीश्वरेणेति, प्रत्युच्चारणं प्राक्तन एव क्रियते नूतनो वा, नवस्य तावस्क्रियमाणस्य कथमर्थ प्रत्यायनसामर्थ्यमवगम्यते तदवगवौ वा किं तत्करणेन, पूर्वकवस्य तदा कृत. स्वादेव पुनः करणमनुपपन्नम, एकस्य वस्तुनो शप्तिरसदावत्तवे नापत्तिः, प्रविपुरुषमपि सम्बन्धी मिन्नो ऽभिन्नो वा क्रियते, भेदपले कयमेकार्थसज्ञान गौशब्दस्य सानादिमानथ. केसरादिमानश्वशब्दम्येति, अभेदे ऽपि तयंव फत. स्य परणायोगाज ज्ञानमव सम्बन्धस्य न करणम् , सर्गादावपि सरसम्बन्ध. करणमयुक्तं तथाविधकालासम्भवादेव न हि शब्दार्थव्यवहाररहितः कश्चित्काल उपपद्यते, सत्मानित्यस्य व सम्बन्धस्य लोकतो व्युत्पत्तिः न पुन. करणम्, न्यु. स्पतिपर्व च न करणपशामिाहता दोपाः स्पृशन्ति प्रत्यक्षसिद्धत्वात, प्रत्य ·२२२ न्यायमञ्जर्याम् होदमुपलभ्यते वृद्धानां हि स्वायें व्यवहमाणानामुपशृण्वन्तो वानास्वतस्तत' शब्दात्त तमर्थ प्रतियन्ति ते ऽपि वृद्वा यदा बाला आसस्तदा ऽन्येभ्यो युद्ध भ्यस्तथैव प्रविपन्नवन्तस्ते ऽप्यन्येभ्य इवि नास्त्यादिस्समारस्येति । अपि च समयमात्रशरण शक्तिशून्यः शब्द कथमतिनिकोचहस्तसंज्ञा. दिग्यो मियेत, स हि तदानी कशाङ्कुशप्रतोदाभिघातस्थनीय एव भवेत्तथा प शब्दादर्थ प्रतिपद्यामहे इति लौकिको व्यपदेशा वाध्येत, समयादर्य प्रतिपद्यामहे इति स्यात, समयपक्षे च यदृच्छाशन्दतुल्यत्व सर्वशब्दानां प्राप्नोति तेन गधा श्वादीनां शब्दानां नियतविषयत्व न स्यात् । यत्पुनरुच्यते जातिविशेषे चानियमात्समयम्प सम्बन्ध इति, जातिशब्द- मात्र देशो विधतितः, रिल फ चिद्देशविशेपे कश्चिच्छन्दो देशान्तरप्राप्तप्रसि. दमर्यमुत्सृज्य ततो ऽर्यान्तरे वत्तते, यथा चौरशब्दातस्करवचन श्रोदने दाक्षिणात्यः प्रयुज्यते, एतच्च समयपक्षे युज्यते, नित्ये तु सम्बन्धे कथ तदर्थ व्यभिचार इति, तदप्ययुक्तम, सर्वशम्दानां सर्वायप्रत्यायनशक्तियुक्तत्वात् क चिद्देशे केन चिदर्थेन व्यवहारः, अत एव चानवगतसम्बन्धे श्रुते सति सन्देहो भवति कमर्थ प्रत्याययितुमनेनार्य शब्द. प्रयुक्त स्यादिति, असत्यां हि शक्ती अमृतसमये निरवलम्यना प्रत्यायकत्वाशङ्केवि, अथ वा ऽऽयदेशप्रसिद्ध एव शब्दानामर्थः इतरस्तु म्लेच्छजनसम्मतो नादरणीय एव, तस्मात्समयपक्षस्या- विदोषल्यादकृत्रिम एव शब्दार्थयो. सम्बन्ध इति न तत्र पुरुषस्य प्रभविष्णुवा- शब्दार्यसम्बन्धनित्यतानिराकरणम् अत्रोच्यते न नित्यः सम्बन्ध उपपद्यते, शब्दवदर्थवञ्च तृतीयस्य तस्य प्रत्यक्षादिना प्रमाणेनाप्रतीयमानत्वात् , ननुशक्तिरूप. सम्बन्ध इत्युक्त शक्तिश्च तदाश्रितेति कय धर्म्यन्तरवत्पृथक्तया प्रतीयते, नैवत्साम्प्रतम् , स्वरूपसहकारिव्यतिरिक्ताया शक्के सूक्ष्माया, प्रागेव विस्तरतः प्रतिक्षिप्तत्वात् , न च शक्ति. प्रत्यक्षगम्या द्रव्यस्वरूपवदनुपलम्भात, नानुमेया कार्याणामन्यथा ऽपि घटमानत्वात् , कल्पयित्वा च शक्तिमपरिहार्य: समयः, समयमन्तरेणाथप्रतिपत्रमिद्धे , सिद्धे च समये वन एवार्थसिद्ध. निस्यसम्बन्धाश्रयणेन । यत्तूक्त समयस्य पुरुषेच्छाधीनत्वात्तस्याश्चाव्याहतप्रसरत्वाद्वान्यवाचक- व्यत्यय स्यादिति तदयुक्तम् , शक्त्यमावे शब्दस्यैव वाचकवे योग्यत्वात, का पुनः शस्यमावे योग्यता ऽस्येति चेद् यो ऽयं गत्वादिजातियोग. प्रमविशे. पोपकृतः गवौत्वादिसामान्यसम्बन्धो हि यस्य भवति स वाचकत्वे योग्य इवि इतरस्तु वाच्यत्वे, यथा द्रव्यत्वाद्यविशेषे ऽपि वीरणत्वादिसामान्य " ·M प्रमाणप्रकरणम् २१३ यतां च पटनिष्पत्तौ न च तन्न शक्तिरस्तीत्युक्तम , न च कारणे कार्य सदिति सांख्यैरिव भवद्विरिष्यते तस्यानसत्यामपि शक्ती सामान्य विशेषसम्ब. न्धस्य नियामक वान वाच्यवाचकयोयत्यय इति न शक्तिरूपः शब्दार्थयोः सम्बन्धः, न च तयोरविनाभावे धूमाग्न्योरिव सम्बन्धः, तत्र हि सम्बन्धः प्रतीयमान एव प्रतीयते धूमो ऽग्नि विना न भवतीति इह पुनरयमस्मात्प्रती. यते इति एतावदेव व्युत्पत्तिपर्यवमानम्, अत एवावगतिपूषिकेवावतिरित्यनु. मानाच्छब्दस्य भेद उक्त , प्रकाशकत्वमपि शब्दस्य समयपसादोपनतमेव न स्वाभाविकम, मामिद्रिके हि तथावे भ्रमित्वादिप्रयुक्तादन्यतो षा यत फुत श्चिदभिनवावपि दीपादिव शगदर्थप्रतीति स्यात् , यत्त नैसर्गिके ऽपि प्रकाशकचे शब्दस्य धूमादेवि ज्ञापकत्वात्संबन्धप्रह- णसापेक्षत्वमुफ्त स एप विपम उपन्यासः, न हि धूमादे प्रत्यायकत्वं स्वामा- विकम अनलाविनामावित्वं तु तस्य निजं बलं तत्र चागृहीते तस्मिन्प्रतीतिरेष न जायते इति युक्तं तद्ग्रहणं प्रतीत्यर्थम, इह तु प्रतीतिशक्तिरेव स्वाभाविको भवता ऽभ्युपगम्यते मा चेत्स्वाभाविकी फि व्युत्पत्त्यपेक्षणेनेति, यचोच्यते प्रत्यायक इति प्रत्ययं दृष्ट्वा ऽवगच्छामो न प्रथमश्रवण इति यावत्कृत्व श्रुतेनेयं संज्ञा ऽय संजोत्यवगम्यते तावत्कृत्व श्रुतादर्थावगम इति सोऽयं समयोपयोग एव कथितो भवति, संज्ञासंज्ञिसम्बन्धी हि समय एवान्यते तदुपयोगमन्तरेण प्रत्यायकत्वानवामान स्वामाविकी शान्तिः । यत्वभ्यधायि समयस्य ज्ञानात्मकत्वादात्मनि वृत्तिः न शब्दार्थयोरित्ये तदप्यचतुरश्रम, तदाश्रयत्वामावेऽपि ज्ञानस्य तद्विषयत्वोपपः, यदप्यमाणि समयमात्रशरणे सृषिप्रतोदनादननिविशेषे शब्दे शब्दादर्थ प्रतिपद्यामहे इति व्यपदेशो न स्यादिति तदपि न किंचित, नैसगिकशक्तिपक्ष ऽपि शक्तेरथ प्रतिपद्यामहे न धूमादिवि स्यात् , वदत्त्वादविनामावादेन वया व्यपदेश इति चेत् तदितरत्रापि समानम् । धूमे हि व्याप्तिपूर्वत्वं शब्दे समयपूर्वदा । नानयोस्तदपेक्षायां करणत्वं विहन्यते ।। लौकिको व्यपदेशः समयपक्षसानितामिव भजते देवदत्तनोक्तम् अमुतः शब्दादमुमय प्रतिपद्यस्वेति एव हि व्यपदिशति लाकः, तस्मात्समय एव, अतश्चैवं देशान्तरे सङ्केतवशेन तत एव शब्दादर्थान्तरमविपत्तिः । नन्वन्त्रोक्त सर्वशब्दाःसवार्यप्रत्यायनयुक्ता इति केन चिदर्थेन क चिद्व्यवहार इति सदेतदयुक्तम, शक्तीनां भेदाभेदविकल्पानुपपत्तेः, न शब्दस्वरूपानिनाः शक्तयः तथा ऽनरमासान, अव्यतिरेके. अकस्माच्छब्दादनन्यत्वात्परस्परम. व्यतिरेकरवासा स्यात् , न प मिन्नकार्यानुमेया भिन्नाःशक्यः कार्यभेदस्यान्यथा अपि च, ·न्यायमअर्याम् ऽप्युपपत्ते, सर्वशक्तियोगे प सर्वार्थप्रत्ययप्रसङ्ग , समयोपयोगी नियामक इति चेत् स एवास्तु किं शक्तिभि । यदायगादि शब्दश्रणे सति सर्वार्थविषयसन्देहदर्शनात्सर्वत्र तस्य शक्ति काप्यते इति तदप्यसारम् , न हि शक्तित सन्देह किंतु गत्वादिवर्ण सामान्यनिबन्धन तथा च गत्वादिजाविमता वर्णानामयें पाचकत्वमवगतम् , अमी तनातियोगिता वर्णा वस्यास्य वाचका स्युरिति भवति सन्देह । यापुनरवादि स एव शब्दस्याओं यत्रैनमार्या प्रयुजते न म्लेच्छजन प्रसिद्व इति तदेतस्कथमिव शपथमन्तरेण प्रतिपोमदि, न हि म्लेच्छ देशे ऽपि तदर्थप्रत्ययो न जायते वाध्यते वा सन्दिग्धो वेति कथन शब्दार्थ आर्यप्रसिद्धिर्शधिकेति चेद् आर्यप्रसिद्धरपि म्लेच्छप्रसिद्धि कथ न वाधिका, अक्षादिवश विकल्पमानार्थोपपत्ते व्यवस्थित विषय एवं विकल्पो भविष्यति, पिकनेमतामरसादिशब्दाना च भवनि म्ले प्रयोगादर्थ निश्चय प्राधित एव, अवेष्टयधिकरणे(१) च राज्यशब्दमान्धप्रसिद्ध ऽथे वणितवन्ता भवन्त इत्यलमवान्तरचिन्तनेन, तस्मा समय एव सम्बन्ध इति युका , सदुत जातिविशेषे धानियमादिति । अथ यदुक्त समय प्रत्युशारण प्रतिपुरुष च तस्करणम अनायुपगत मेव दूषितम , सर्गादो सहदेव समयकरणमिति न पक्ष, अत एव न सर्वशब्दाना यहन्यातुल्यत्वम् , केषा चिदेव शन्दानामस्मदादिमिरचत्वे सङ्केतकरणाच एव यदृच्छाशन्दा उच्यन्ते, सर्गादिश्च समर्थित एव ईश्वर सिद्धावप्यविकल्पमनुमानमुपन्यस्तम् , एष एव चावयाविशेषो यदेष शब्दा र्थसम्बन्धव्यवहारस्तवानादिर्मम तु जगत्सर्गाल्मृति प्रवृत्त इति, अद्यले तु शब्दार्थसम्बन्धव्युत्पत्तौ तुल्य एवावया पन्था , तत्रापि त्वय विशेषो यत्तष शतिपर्यन्ता व्युत्पत्तिमम तु वद्वजमिति, तथा चेमियती व्युत्पत्ति लोके दृश्यते यदयमस्य वाच्यो ऽयमस्य बाधक इति न पुन शक्तिपर्यन्ता व्युत्पत्तिररित, तथा हि यत्र शृङ्गप्राहिकया शब्दमर्थ च निर्दिश्य सम्बन्ध क्रियते तत्रेयन्तमेवैन क्रियमाण पश्याम , अयमस्य वाच्यो ऽयमस्य वाचक इति, यत्रापि च वृद्धेभ्यो व्यवहरमाणेभ्यो व्युत्पद्यते तत्रापीयदेवासो जानाति अयमर्थ अमुत शब्दादनेन प्रविपन्न इति न त्वन्यास्य का चिच्छकिररतीति, इयत्यैव च व्युत्पत्या शब्दादयप्रत्ययोपपत्तण्याचापरिहार्यत्वाधिककल्पना पोजाभावामन नित्य शब्दार्यसम्बन्ध, आठ एव च सम्बन्धतिप्रमागाक + (१)शायरमाध्ये म. २ पाः ३०३ ·प्रमाणप्रकरणम् २२५ "श्र. इति(१)यत्वयोच्यते तदस्माभिर्न मृष्यते, 'शब्दवृद्धाभिधेयांश्च प्रत्यक्षेपात्र पश्य- ति' इति सत्य "श्रोतुश्च प्रतिपनत्यमनुमानेन चेष्टया" इत्येतदपि सत्यम् , न्यथाऽनुपपत्या तु बुध्येच्छक्तिं द्वयामिकाम्" इत्येतत्त न सत्यम् , अन्यथा ऽयुपपत्तरित्युक्तस्वान् , तस्माद् द्विप्रमाणक सम्बन्धनिश्चयो न विप्रमाणक , वदेव शब्दस्य नैसर्गिकशक्त्यात्मकसम्पन्धाभावादोश्वरविरचितसमयनिबन्धनः शब्दार्थव्यवहारो नानादि । नन्वीश्वरोऽपि सम्बन्ध कुर्वन्नवश्य केन चिच्छब्देन करोति तस्य केन कृत सम्बन्ध , शब्दा-तरेण चेत्तस्यापि केन कृतस्तस्यापि केनेति न कश्चिदवधि स्तस्मादवश्यमनेन सम्बन्ध कुर्वता वृद्धव्यवहारसिद्धाः केचिदकृतसम्बन्धा एव शब्दा अभ्युपगन्तव्या अस्वि चेद्व्यवहारसिद्धि किमीश्वरेण किं वा तस्कृतेन समयेनेत्यनाद्यपक्ष एव श्रेयान, उच्यते- प्रखमायुष्मता ज्ञात विषयस्तु न लक्षितः। अस्मदादिषु दोपो ऽयमीश्वरे तु न युज्यते ॥ नानाकर्मफलस्थानमिच्छयैवेटश जगत् । स्रष्टु प्रभवतस्तस्य कौशल को विकल्पयेत् ।। इच्छामात्रेण पृथिव्यादेरियत कार्यस्य करणमस्मदादीना यन्मनोरथपद. वीमपि नाधिरोहति तदपि यत सम्पद्यते तस्य कियानय प्रयास , सदश्वर- सद्भावे पर विप्रतिपत्तय , तस्मिस्तु सिद्धे क एव विकल्पानामवसर , उक्त च तसिद्धौ निरपवादमनुमानम् , वय तु न कर्तार एव सम्बन्धस्य यत एवमनु- युज्येमहि- अङ्गुल्यप्रेण निर्दिश्य फ चिदर्थ पुर स्थितम् । व्युत्पादयन्तो दृश्यन्ते वालानस्मद्विधा अपि । वस्मादीश्वरविरचितसम्बन्धाधिगमोपायभूतवृद्धव्यवहारलब्धतद्व्युत्पत्ति- सापेक्ष शब्दोऽर्थमवगमयतीति सिद्धम , न च नित्यसम्बन्धाभावे ऽपि शब्द- स्यापिशित्व समयबलेनार्थप्रत्ययस्यायाधितस्य सिद्धरित्युक्तत्वाद् इत्यलं विस्तरेण। तस्मात्पदे च वास्ये च सम्बन्धे च स्वतन्त्रता। पुरुषस्योपपन्नति वेदाना तत्प्रणीतता ।। (१)नसतो ज्ञावसामध्यो विना व्यवमि । शावृदाभिधेयांश प्रत्यक्षे मात्र पश्यति । १४०॥ धातम प्रतिरन्न वमनुमान चेष्टया। अन्यथानुपश्या प पुये कि यामिताम् ।। १४१॥ अर्थाrयावयन्त सम्म निशमागकर ।। इति सम्बन्धा परिसर स्टोकगति । २९न्या ·२२६ न्यायमअर्याम् आप्तोततया चेदप्रामाण्यागमनिरूपणम् सरमादासोकवादेव वेदाः प्रमाणं न नित्यत्वात् , नन्वानोकत्वस्य हेवीः पत्थर्मत्वं कथमवगम्यते न प्रत्यक्षेण क्षोणीघरधर्मस्वमिव धूमस्य वेदानामात- प्रणीतत्वमवगम्यते श्रवणयुगलकरणलब्धजन्मनि प्रत्यये वेदाज्यस्य शब्दरा शेरेव प्रतिमासान् , न चोदात्तादिवद्वर्णधर्मत्वेनाप्तक्तित्वं गृह्यते, नाप्यनुमानम स्मिन्न सम्भवति लिङ्गामावात, प्रामाण्ये हि वेदस्याप्तोक्तत्वं लिङ्गम् श्राप्तो- क्तत्यानु मिती तु न लिङ्गान्तरमुपलभामहे इति फुतस्त्य. पक्षधर्मस्वनिश्चयः, उच्यते, अलं सरखतीक्षोदेन उक्त एव पक्षधर्मत्वनिश्श्योपायः, तथाहि- शब्दस्य साधितं वावदनित्यत्वं सविस्तरम् । रचनाः कर्तुमत्यश्च रचनात्वादिति स्थितम् ।। कर्ता सर्वस्य सर्वक्षः पुरुषो जतीति साधिवम् । कार्यणानुगुणं करप्यं निमित्तमिति च स्थितम ।। प्रत्यक्षादिविसंवादो वेदे परिहरिप्यते । व्याघातपौनरुक्तादिदोपश्च वचनान्तरे ॥ विध्यर्थवादमन्त्राणामुपयोगच वक्ष्यते । नमानामात्रमप्यम्ति वेदे किंचिदार्थकम । शब्ब्रह्मविषादिकल्पनाश्च पुरोदिताः। सर्वाः परिहरिष्यन्त कार्यस्वस्य विरोधिका.॥ इत्थं च स्थिते किमन्यदवशिष्टं वेदेष्वासोकवानिश्चयस्य, सोऽयं सकल शाखास्थितौ सत्या पक्षधसत्वनिश्चयो हेवोराप्तोत्तरवस्य गोयने । यत्तु प्रत्यक्षमनुमानं वा तनिश्चयानिमित्तमिति विकस्पिवं तर प्रत्यक्ष भारताम, अनुमानानि तु यानि रचनावादीन्युकानि यानि च परदर्शनीपि वक्ष्यन्ते तानि सर्वाण्याप्तोततायाः पक्षधर्मवासिद्धीपयिकानोत्यलं विस्तरेण। व्यामि पुनरस्य हेतोरायुर्वेदादिवाक्येषु निश्चीयते पिपलीपटोलमूलादेन्यौ. पपरयेत्थमुपयोगादिदमभिमतमासाधते अस्य च क्षारतकादिविरोध्यशनस्य परि- हारादिदमनिष्टमुपशाम्यतीत्यादिवायुर्वेदशास्त्रपु प्रत्यक्षेण तस्यार्थस्य तथा निव- यादाविसंवादित्व नाम प्रामाण्यं प्रविपन्नं तच्चेदमातवादप्रयुधम् , यतो यत्रा- बादत्वं चत्र प्रहारपमितिव्यामिद्यते, तथा मन्त्राणांप्रयोगे पृश्चिक जागदप्रस्य भक्षितविषस्य वा निधिपत्यम् अपस्मारपिशाचरुपिकाहीवस्य इदुन्मोचनम् अविरमसोनिहानेषु दुष्टमेघेषु सत्यरक्षणमित्येवमुपलब्धम् , अतस्तेषां विप. मूतानिशमनकुशलानामाहा उपदेशार इति तत्रापि तथैव व्यानिनिश्चयः । नवायुर्वेदार प्रसारायं प्रत्यासिविपन्न नाममाएयार , - ·प्रमाणप्रकरणम् २२७ कथमाप्तोक्तत्वस्य तत्र ध्याप्तिमहणम् , नैतदेवम् , प्रत्यक्षादिसंवादातनिधीयतां नाम प्रामाण्यम् उस्थितं तु तदाप्तोतत्वात् , प्रत्यक्षादावप्यर्थक्रियाज्ञानसंवादा. प्रामाण्यस्य शाप्तिरुत्पत्तिस्तु गुणवत्कारकतेत्युक्तम् , नद्यादिवाक्यानि च वि. प्रलम्भकपुरुषमापितानि विसंघदन्ति लोके दृश्यन्ते, तेनासप्रणीतत्वमेव तेषां प्रामाण्यकारणं कारणशुद्धिमन्तरेण सम्यक्प्रत्ययानुत्पादात् , निश्चयापायस्तु प्रत्यक्ष भवतु न तु तस्कृतमेव प्रामाण्यम् , अतो युक्तमाप्तोक्तताया आयुर्वेदा. दो व्याप्तिमहणम् । नन्वेवमपि न युक्तम् प्राप्तो क्तत्वस्य तत्र परिच्छेत्तुमशक्यत्वात , अन्वय. व्यतिरेकमूलमेवायुर्वेदवाक्यानां प्रामाण्यं नातमतम् , अन्वयव्यतिरेको च यावत्येव हश्येते तावत्येवायें प्रामाण्यं यथा हरीतक्यादिवाक्याथें, यत्र तु तयो. रदर्शनं वत्राप्रामाण्यम् यथा सोमराज्युपयोगे समाः सहस्रं जीव्यचे, आप्ते तु कल्प्यमाने ऽर्घजरतीयं स्यात्, अर्धे तस्याप्तत्वमधे च कथमनातत्वमिति, तदिदमनुपपन्नम् , अन्वयव्यतिरेकयोर्महीतुमशक्यत्वात् , तौ हि स्वात्मनि वा ग्रहीतुं शक्यते व्यक्यन्तरे वा व्यक्तयन्तरे ऽपि सर्वत्र कचिदेव वा व्यक्ति विशेषे सर्वथा संकटो ऽयं पन्थाः, व्याधीनां तन्निदानानां तदुपचयानां तदुपरा. मोपायानामौषधानां वरसंयोगवियोगविशेषाणं तपरिमाणानां तदसवीर्यविपा. कानां देशकालपुरुपदशाभेदेन शक्तिभेदस्य केन जन्मना प्रहीतुमशस्यत्वात् , जन्मान्तरानुभूतानां च भावानामस्मरणात् । जनो ऽनन्तस्तावन्निरवधिरिह व्याधिनियहो न संख्यातुं शक्या यहुगुणरसदव्यगतयः । विचित्रा: संयोगाः परिणतिरपूर्वेति च कुतः चिकित्सायाः पारं तरति युगलबैरपि नरः ॥ यदेव द्रव्यमेकस्य घाचोमवति शान्तये। योगान्वराचदेवास्य पुनः कोपाय कल्पते ॥ या द्रव्यशक्तिरेकर पुसि नासौ नरान्तरे। हरीतक्या ऽपि नोभूतवातकुठे विरेच्यते ।। शरपुद्रितपित्तस्य ज्वराय दधि कल्पते । सदेव मुक्तं वर्षासु जरं इन्ति दशान्तरे ।। न घोपलक्षणं किंचिदस्ति सच्छक्तिवेदने । येनैकत्र गृहीता ऽसौ सर्वावगा भवेत् । यो वा सातुं प्रभवति पुरुषः तरसामर्थ्य निरयधिविषयम् । स्यात्सर्वस इति न विमसिस्वस्मिन्कार्या स्वप वनकथितैः ।। अयोच्यते अनादिरेपा चिकित्सकस्मृति: व्याकरणादिस्मृतिवत्, संक्षेप ·२२८ न्यायममर्याम् विस्तर विवक्षयैव चरकादय कार न तु ते सर्वदर्शिन , न प स्म वावन्धपरम्परादोप समूलत्वात् , यथा व्याकरणस्मृते शिष्टप्रयोगो मूल मेवमिहान्वयव्यतिरेको शिष्टविरोधे सवि यथा मूलविरोधिनी पाणि न्यादिस्मृतिरप्रमाण वथा चाहुरिह न भवत्यनभिधानादिति एव वैघस्मृतिर प्यन्वयव्यतिरेकविरुद्धा न प्रमाणमिति, तदेतद्युक्तम् , अन्वयतिरेकयोर्यथाक नयेन परिच्छेदासम्भवेन उन्मूलत्वानुपपत्ते , यदि घन्वयव्यतिरेकाभ्यामशेय द्रव्यशक्तीनिश्चित्य चरकादिमिविरचित शासमितीदृशमन्वयव्यतिरेकित्वम् च्यते तदपाकृतम् , अद्यत्वे यावन्तावन्वयनतिरेको वयमुपलन्धुं शक्नुम ना घभ्या ताभ्यामेकदेशसवादापामाण्यश्लनात् वत्र प्रवर्तन न तु तो तावती शाखस्य मूल भवितुमइस सर्वैरस्मदादिमिस्तादृशशास्त्रप्रणयनप्रसङ्गान् , अनादित्वमपि शाखाणा वेदयदनुपपनम् , चरकादिकर्तृस्मृने कालिदासादि स्मृतिवदविगीतत्वात् , न च चिकित्सास्मरणप्रान्ध एवमनादि वथात्वे ऽन्ध परम्पराकारणानवधारणात् , न च तदुक्तं तन्मूल भवितुमर्हति व्युदस्वत्यान, तस्मात्सर्वक्षप्रणीत एवायुर्वेद । ननु अविदुपामुपदेशो नारकल्पते इति विद्वास घरकादय कल्प्यन्ता ते तु प्रत्यक्षेणैव मर्व विदितवन्त इत्यन किं मानम् , उच्यने, अन्व यव्यतिरेकयोनिरासानानुमानस्यैप विषय , वेदमूलत्वमपि मन्वादिस्मृति वदयुक्त कल्पयितु कत्तृसामान्यासम्भवादिति वर्णयिष्याम , पुरुपान्तरोप- देशपूर्वकवे चरकेणैव किमपराद्धम् , उपमानमनाशनीयमेवास्मिन्नणे, अर्यापत्तिस्तु न प्रमाणान्तरम् , अप्रामाण्य तु नास्ति बहुरुत्व सवाददर्शनान्, अत परिशेपा प्रत्यक्षीकृतदेशकालपुरुषदशाभेदानुसारिसमस्तव्यस्तपदार्थसार्य शक्तिनिश्चयाश्वरकादय इति युक्त करपयितुम् , यद्येव कथ तर्हि सामराज्या दिवास्येषु व्यभिचार व्यभिचारे चार्घजरतीयमित्युक्तम् , नेप दोष, कर्म कर्तृसाधनवैगुण्यादेषु व्यभिचारो भविष्यति, वैदिकेषु च कर्मसु मीमासकस्य समानो दोप। फारीर्यादी का ते वार्ता यस्या न स्यादिौ वृष्टि । वैगुण्य चेत्कादीनामत्राप्येव शक्य वक्तुम् ।। यदि विधुरममुक्त कर्म शास्त्रीयमन्यत् फलविघटनहेतु कल्प्यते सा ऽपि तुल्य । क्वचिद्य फलसपद् दृश्यते तत्प्रयोग तदिह दहशरीय सन्ति दीर्घायुषश्च ।। आयुर्वेदश्च तस्मादाप्तकृतो नान्यमूल इति सिद्धम् । एच फनवेदादौ प्रकाशमाप्तप्रणीतस्वम् !!

·प्रमाणप्रकरणम् २२९ -- तस्मादाप्तोक्तत्वस्य सिद्धमायुर्वेदादौ व्याप्तिमहणम् , व्यान्तिप्रदर्शनायव सूत्रकृता "स द्विविधो दृष्टादृष्टार्थ वात्"(१) इत्युक्तम् , हटायशब्द गृहीताविना. भावमाप्तोतत्वम् अार्थे ऽपि प्रामाण्यं साधयतीति, अत एवोक्तम् , "मन्त्रा. युर्वेदप्रामाण्यवञ्च ताप्रामाण्यमाप्तप्रामाण्यान" इति(२)। नन्वत्रापि न वैद्यकं विरचयन्दृष्टो मुनिः सर्वधि- त्तद्व्याप्तिग्रहणं जने यदि वृथा ऽऽयुर्वेदसङ्कीर्चनम् । सत्यं किं तु दृढा तथा ऽपि चरकाद्याप्तस्मृतिवैद्यके नासो चायनियन्धनेति कथिता तस्यह दृष्टान्तवा ॥ इत्यायर्वेदवाक्यप्रभृतिषु भवति व्याप्तिराप्तोतवाया: पूर्वोक्तन क्रमेण स्फुटमकधि तथा पक्षधर्मत्वमत्याः । न प्रत्यक्षागमाभ्यामपहृतविपया नानुमानान्तरेण व्याधता वेति सैण मजति गमकता पञ्चपोपपत्तेः ।। अनपेतल्या न वेदवाचा घटते निमतिमः प्रमाणभावः। क गिरामयथार्थतानिवृत्तिः पुरुषप्रत्ययमन्तरेण दृष्टा ॥ तत्प्रत्ययाबहुतरद्रविणव्ययादि- साध्यषु कर्मसु तपःसु च वैदिकेषु । युक्तं प्रवर्तनमवाधनकेन नैव तसिद्धिरित्यलमसम्मत एप मार्गः॥ तस्मादातोसत्वादेव वेदाः प्रमाणमिति सिद्धम् , मागास भाभिमनोदपागाण्यावगमोपायनिरूपणम् अन्ये त्वन्यथा वेदप्रामाण्यं वर्णयन्ति, तस्य हि प्रामाण्ये ऽभ्युपगतपर. लोको ऽनभ्युपगतपरलोको वा परो विप्रतिपद्यते, तन्नानभ्युपगतपरलोकं प्रति तावदात्मनित्यतादिन्यायपूर्वक परलोकसमर्यनमेर विधेयम् , परलोकवादिनां तु मते यदेवत्सुखिदुःख्यादिभेदेन जगतो वैचित्र्यं दृश्यते तदवश्य फर्मवै. चियनियन्धनमेव, कर्माणि चाननुष्टितानि नात्मानं लमन्ते, अजम्धात्मनां चनमाउसुमानिमानां कुतो विचित्रसुखदुःसादिकलसाधनस्वम्, तस्माइनुष्टान मेपामेषितव्यम् , अनुष्ठान व नाविदितस्वरूपाणां कर्मणामुपपन्नम् अजानन्पु. रुपातपस्वी किमनुविठत, ववश्यं पात्वा ऽनुष्ठेयानि कर्माणि तदिदानी तेषां परिज्ञाने को न्युपायः, न प्रत्यक्षमस्गदादीनां स्वर्गाष्ट्रपुरुषार्यपापनानि कर्माणि दर्शयितुं प्रभवति । (१) मौसममूत्रम् R० १ मा० १०८॥ (१) गौतमसूधम् म. २ मा ...।

·. न्यायपञ्जर्याम् नाप्यनुमानम् अन्वयव्यतिरेकाभ्यां तृप्तिमीजनयोरिव स्वर्गयागयोः साध्य- साधनसम्बन्धानवधारणात, जगद्वैचित्र्यान्यथाऽनुपपत्त्या तु विचित्रं कारण- मात्रमनुमीयते न च तावता ऽनुष्ठानसिद्धिः, उक्तं च- अध धर्मरूपे वाऽप्यविभक्त फलं प्रति । किमप्यस्वीति विज्ञानं नराणां कोपयुज्यते इति ॥ उपमान.स्वत्र शङ्कयमानमपि न शोमते, नापि परस्परमुपदिशन्तो लौकिकाः कर्माणि परलोकफलानि जानीयुरिति वक्तुं युक्तम् , अज्ञात्वा उपपादयतामा- तत्वायोगात् , ज्ञानं तु लौकिकानां दुर्घटं प्रमाणामावाद् इत्युक्तत्वात् , एवमेव हि पुरुषोपदेशपरम्पराकल्पनायामन्धपरम्परान्यायः स्यात् , तस्मादवश्यमभ्युप- गतपरलोकैः परलोकफलानि फर्माणि कुर्वद्भिः शास्रात्कर्मावोधोऽभ्युपग. न्तव्यः, शास्त्रं च वेदा एवेति सिद्धं तत्प्रामाण्यम् । मनु लोकप्रसिद्धित एव धर्माधर्मसाधनानि कर्माणि ज्ञास्यन्ते किं शास्त्रेण, उपकारापकारो हि धर्माधर्मयोर्लक्षणमिति प्रसिद्धमेवैवत, तया ऽऽह व्यास:- इदं पुण्यमिदं पापमित्येतस्मिन् पदद्वये । आचण्डालं मनुष्याणामल्पं शास्त्रप्रयोजनमिति॥ नैतद्युक्त लोकप्रसिद्धेर्निर्मूलायाः प्रमाणत्वानुपपत्तेः, लोकप्रसिद्धिर्नाम लो. किकानामविच्छिन्ना स्मृतिः, स्मृतिश्च प्रभवन्वी प्रमाणान्तरमूला भववि न स्वतन्त्रत्यवश्यमस्या मूलमन्वेषणीयम् , तच्च प्रत्यक्षादि नोपपद्यते इति नूनं शास्त्रमूलैव लोकप्रसिद्धिः, विरुद्धानेकप्रकारत्वाच लोकप्रसिद्धर्न वस्यां स्वतन्त्रा यो समाश्वसिति लोकः, न चोपकारकमात्रलक्षणावेव धर्माधर्मो घक्तुं युज्यते जपशीधुपानादौ तदभावात, गुरुदारगमनादौ च विपर्ययादित्यवश्यं शास्त्रशर- णावेष तावेषितव्यो । अपि चेदमिष्टिमन्त्रादिकमेव फलम् अयमस्मिन्नधिकृत इति इयमितिकर्तः व्यता एप देशः इसे ऋत्विजः इत्यादि कि लोकप्रसिद्धरधिगन्तुं शक्यते, तस्मा- दवश्य शाखाधीन एव विशिष्टकर्मावबोध एषितव्यः, शास्त्रं च वेद एवेत्युक्तम् , अतस्तस्य निर्विवादसिद्धमेव प्रामाण्यमिति । एवं तु वर्ण्यमाने संसारानादित्वं तावदुक्तं स्यात्, वेदस्यानादित्वं कर्म- ज्ञानानादित्वात् , यतश्च मीमांसकवर्मनव प्रमाणवा सिद्धयदि नाप्नवादान् , तस्माद्ययादाहत एव मार्ग:प्रमाणवायामनुवर्तनीयः, अथ वा- षयमपि न विशिष्मो ऽनादिसंसारपद युगपदखिलसर्गभ्वंसवादे तु भेदः । अकवि व रचनानां कार्यता तेन सा. प्रति भगवतेदं वेदशास्त्रं प्रणीतम् ।। d ·प्रमाणप्रकरणम् अनादिरेवेश्वरकत को ऽपि सदैव सर्गप्रलयप्रबन्धः । सर्गान्तरेप्वेव च कर्मबोधो वेदान्तरेभ्यो ऽपि जनस्य सिभ्येत् ।। अन्यत्वे किं प्रमाणं ननु तव सुमते किं तदैक्यप्रमाणे ध्वस्त तावत्समस्तं भुवनमिति तदा वेदनाशो ऽप्यवश्यम् । एकरवीशो ऽवशिष्टः स च रचयति वा प्रानं संस्मरेद्वा वेदे स्वातन्त्र्यमस्मानियतमुभयथा ऽप्यस्ति चन्द्रार्धमौलेः ।। एकस्य तस्य मनसि प्रविभासमानो वेदस्तदा हि तफान विशिष्यते ऽसौ । प्रत्यक्षसर्व विषयस्य तु नेश्वरस्य युक्ता स्मृतिः करणमेव ततोऽनवद्यम् ॥ तेनाप्तनिर्मिततयैव निरत्ययार्थः संप्रत्ययोपजननाय जनस्य वेदे । शाखं सुविस्तरमपास्तकृतकमूल- मोहप्रपन्चमकरोन्मुनिरक्षपादः ॥ अथर्ववेदममाण्याक्षेपः। अत्र कश्चिदाह, युक्तमितरेतरव्यविपकार्थोपदेशित्वेनैककर्तृकत्वानुमानद्वा. रक निवेद्याः प्रामाण्यम् , अथर्ववेदस्य तु नव्यानातधोपयोगानुपलब्धेनयीया. प्रत्वेन तत्समानयोगक्षेमत्वम् , अनपेक्षत्वलक्षणप्रामाण्यपक्षे ऽपि विक्षिप्तशाखा. न्तरोपदिष्टविशिष्टज्योतिष्टोमायनेककर्मानुप्रविष्टहौवाम्बवादिव्यापारव्यविष- गदर्शनात्तदा प्रत्येव यथा प्रमाणभावभागिनी भवितुमर्हति न तया पृथग्व्य. वहारा ऽऽथर्वणश्रुतिः, वथा च लोके पतन इमा विद्याः प्राणिनामनुग्रहाय प्र. वृत्ता भान्वीक्षकी प्रयी वार्ता दण्डनीविरिति प्रसिद्धिः । श्रुतिस्मृती अपि तदनुगुणायें एष दृश्येते, श्रुतिस्तायद्(१) "ऋग्मिः प्रात- दिवि देव ईयवे यजुर्वेदेन तिष्ठति मध्ये ऽहः सामवेदेनास्वमेति वैदेरशून्यस्त्रिभिः रेति सूर्य" इति, तया "प्रजापविरकामयत बहु स्यां प्रजायेयेति स वपो ऽतप्यत स तपस्वप्त्वेमांत्री लोकानसूजव पृथिवीमन्तरिक्ष दिवमिवि वाल्लोकानभ्यतपचे. भ्यसोगि व्योतीप्यजायन्त अग्निरेय पृथिव्या अजायद वायुरन्सरितादिव श्रादित्य इति वानि ज्योतीष्यभ्यतपत्तभ्यखयो वेदा अजायन्त अग्नेशंग्वेदो यायोर्यजुद आदित्यासामवेद" (२)इनि, उया सैपा विद्या प्रयो तपतीति(३), (१) तिरीपमाझगे अन्तिमप्रपाठक अ०१८ । (२)भाषमाझगम् । दा ११ प्राक४ माझगम् ११ । (३)मायणोपनिषदि ०१४।

·पायमञ्जर्याम् स्मृतिरपि मानवी प्रतिवेदं द्वादशवार्षिकब्रह्मचर्योपदेशिनी दृश्यते पनिशद्वापि क चर्य गुरौ त्रैवेदिक व्रतमिति, श्राद्धप्रकरणे ऽपि(१)। यत्नेन भोजयेन्द्राद्धे वयच वेदपारगम् । शासान्वगमयाध्वर्यु छन्दोगं वा समाप्तिगमिति ।। निवेदपारगानेव श्राद्धमुजी ब्राह्मणान् दर्शयति नाथर्ववेदाध्यायिन प्रत्युत निषेध क चिदुपदिश्यते तस्मादाथर्वणं न प्रश्नच्यादिति । अथर्ववेदमामाण्याक्षेपपरिहार एवमाक्षेपे सति केचिदाचक्षवे- यदि यशोपयोगित्व नेहास्त्याथर्वणश्रुते । अर्थान्तरे प्रमाणत्व केनास्या प्रतिहन्यते ।। शान्तिपुष्टयभिचारार्था एकब्रह्मर्विगाश्रिता । क्रियास्तया प्रमीयन्ते तय्येवात्मीयगोचर इति ॥ एव तत्तु सर्व न साध्वभिधीयते, तथा हि तत्प्रमाण वादरायणस्यानपेक्ष त्वादिति(२) य एष वेदप्रामाण्याधिगतो जैमिनिना निरदेशि पन्था यो वा ऽतपादेन कणादेन प्रकटित तद्वचनादाम्नायस्य प्रामाण्यमिति मन्त्रायदप्रामाण्य व तत्प्रमाण्यमाप्तप्रामाण्यादिति सचतुर्वपि वेदेषुतुल्य , तत्र विशेषतुपो ऽपि न कश्चिदस्ति प्रयत्नेनान्विष्यमाण प्राप्यते, न हि मीमासकपक्षे एव वक्तु श क्यते त्रय्येवानादिमती नाथर्वणश्रुतिस्तस्या कम्मरणसम्भवादिति,नापि नया यिकादिपक्ष एव शक्यम आप्तपणीतात्रयो वेदा चतुयस्तु नाप्तप्रणीत इति, तेन प्रामाण्याधिगमोपायाविशेषासमानयोगक्षेमतया चत्वारोऽपि वेदा प्रमाणम् । व्यवहारो ऽपि सर्वेषा सारेतरविचारचतुरचैतमा चतुर्मिरपि वैदेश्चतुर्णा वर्णानामानमाणा चतस्पु दिक्षु चतुरधिमेखलायामवनौ प्रसिद्ध इति को ऽय मनान्यथात्वभ्रम, श्रुतिस्मृतिमूलश्चार्यावर्त्तनिवामिना भवति व्यवहार , ते घ अविस्मृती चतुरो ऽपि वेदान् समानकक्षानभिवदत , ऋग्यजु सामवेदेवपि अथर्ववेदाशशीनि भूयासि वचापि भवन्ति, क्यथा शतपथे अय तृतीये हनी (युपक्रमस्याश्वमेधे परिप्वाल्याने सो ऽयमाथर्वणो वेद' (२)इति श्रूयते, छा न्दोग्योपनिषदि(४) व "ऋग्वेदो यजुर्वेद सामवेद आथर्वण चतुर्थ" इति पठ्यते। (१) मनुस्मृती भ. २ पला. १४५ ॥ (२)मिनिस्त्रम् भ. १ पा १ स०१॥ (३) प्रकरणम् २ प्राटक ३ कण्डिा 1 (४) सप्तमप्रपाट ६ खण्टे ।

·प्रमाणप्रकरणम् नन्वितिहासपुराणानि पचम इति तत्र पठ्यते एव, किं चातः, किमियता ऽऽथर्वणश्चतुर्थों में भवति वेदः, चतुर्थशब्दोपादानादितिहासादितुल्यो ऽसौ न वेदसमानकस इति चेत् केयं कल्पना, चतुर्थशब्दोपादानादप्राधान्ये त्रयो वेदा असृज्यन्तस्यादौ नित्वसंख्योपादानात्ते ऽपि न प्रधानतामधिगच्छेयः, इतिहासादिभिर्वा सह परिगणनमप्राधान्यकारणं यदुच्यते तदपि सर्ववेदसाधा. रणमिति यत्किचिदेतत् , तथा शताध्ययने ऽपि ऋचा वै ब्रह्मणः प्राणा इत्य. भ्युपक्रम्य पाथर्वण वै ब्रह्मणः समान इति पठ्यते, वथा ये ऽस्यादन्चो रश्म- यस्ता एवास्यादीच्यो मधुनाड्यो ऽथर्वाङ्गिरस एव मधुकृत इति(१), तथा तैत्तिरीये(२) तस्माद्वा एतस्मात्प्राणमयादन्योन्तर आत्मा मनोमय इति प्रस्तुत्य तस्य यजुरेव शिरः ऋग्दक्षिणः पक्षः सामोत्तरः पक्ष आदेश आत्माऽथर्वाङ्गि- रसः पुच्छे प्रतिष्ठति पठ्यते, तथान्यत्र(३) ऋचा प्राची महती दिगुच्यते दक्षिणामाहुर्यजुषां साम्नामुत्तराम् अथर्वणामगिरसा प्रतीची महती दिगुच्यते इति, शतपथे ब्रह्मयज्ञविधिप्रक्रमे "मध्यमे पय आहुतयो वा एता देवानां यहच इत्युपक्रम्य मेदभाहुतयो वा एता देवानां यदथर्वाङ्गिरस स्म य एवं विद्वानथ. धाङ्गिरसेो ऽहरहः स्वाध्यायमधीते मेदयाहुतिभिरेव देवान् स सर्पयति त एनं तृप्तास्तर्पयन्ति"(४)इति, मन्त्रा अपि तदर्थप्रकाशनपरा अनुश्रूयन्ते,(५)"वा. ममे पुष्करादध्यथर्वा निरमन्यत" इत्यादयो न चैषामथर्वा नाम कश्चिदपिरित्येवं. प्रकारं व्याख्यान युक्तम् अन्यत्रा यसमाश्वासप्रसगात, इत्येवंजातीयकास्वावदु- दाहताः श्रुतिवाधः, स्मृतिवाक्यानि खल्वपि मनुस्तावत, "श्रुतीरथर्वाङ्गिरसी: कुर्यादित्यभिचारयन्" इति श्रुतिशब्देन प्रयीवद् व्यवहरति याज्ञवल्क्यः चतु. देशविद्यास्थानानि गणयन्- पुराणवर्फमीमांसाधर्मशास्त्रागमिश्रिवाः । वेदाः स्थानानि विद्यानां धर्मस्य च चतुर्दशेवि ।। चतुर एव वेदानावेदयते, नान्यथा हि चतुर्दशसंख्या पूर्यते, स्मृत्यन्तरे च स्पष्टमेवोतम्- अङ्गानि वेदाश्चत्वारो मीमांसा न्यायविस्वरः । पुराणं धर्मशाल च विद्या होताश्चतुर्दशेति ।। - - (१)आन्दोग्योपनिषदिप्र० ३ खण्ड ३ । (२) मझोपनिषदि १.३१ (३) alोग्रामणे मन्तिमराटके १० १०॥ (४) काण्ड ११:०३ माझगम् ८ । (५) सिरीयसंहिता भ०३५०५ ० ११ ·न्यायमनम् अन्यत्राप्युक्तम्, पुराणं धर्मशास्त्रं मीमांसा न्यायश्चत्वारो वेदाः पडझानी. वि चतुर्दश विद्यास्थानानीति, शातातपो ऽप्याह--- क्सामयजुरङ्गानामथर्वाङ्गिरसामपि । अणेरप्यस्य विज्ञानाधो ऽनूचानस्स नो महानिति ।। तथा ऽन्यत्र चस्वारश्चतुणी वेदानां पाएगा धर्मशाः परिपदित्युक्तम्, शङ्ख लिखितौ च ऋग्यजु.सामाविदः पडलविद्धर्मविद्वाक्यविद् नैयायिको नैष्ठिको प्रदाचारी पश्यामिरिति दशावरा परिषदित्यूचतुः, प्राचेतसे चत्वारो वेदविदो धर्मशासविदिति पञ्चावरा परिषदित्युक्तम् , तथा व पतिपावनप्रस्तावे चतु. वेंदः पावित् ज्येष्ठसामगो ऽथर्वाङ्गिरसेो ऽप्येते पडक्तिपावना गरायन्ते, धद. यमेवमादिवेदचतुष्टयप्रतिष्ठापगुण एव प्राचुर्येण धर्मशास्त्रकाराणां व्यवहारः, श्रन्ये ऽपि शास्त्रकारास्वथैव व्यवहरन्तो दृश्यन्ते, यथा च महभाध्यकारी मग वान् पतलिरथर्ववेदमेव प्रथममुदाहृतवान् शन्नो देवीरभिष्टये इति, मीमांसा. भाष्यकारेणापि वेदाधिकरणे(१) काठकं कालापकं मौद्गलं पप्पलादकमिति यजुर्वेदादिकवदथर्ववेदे ऽपि पैप्पलादकमुदाजहे. सर्वशाखाधिकरणे(२) ऽपि वे. दान्तरशासान्तरवन्मौदकपप्पलादकारये अथर्वशाखे प्रप्युदाहृत्य विचारः कृत तथा च प्रथमयज्ञो नाम चतुर्पु वेदेषु न कश्चिदस्तीत्यधिकरणान्ते एवं लिखि तम्, एवं श्रुतिस्मृतिशिष्टाचारव्यवहारविदामन विप्रतिपत्तिसम्भावनय नास्ति । पाह, न ग्रूमः अथर्ववेदी न प्रमाणमिति किं तु योबाश इति, उच्यते, प्रयोयमवेद्याद्यैव न केवलमेवं त्रय्यामपि परस्परवाह्यत्वमस्स्ये. व क्सामवाझानि यजूपि यजुःसामवाझा ऋचः ऋग्यजुर्वाह्यानि सामानीति कियानयं दोपः सर्वभावानामिवरेत्तरसांकर्यरहितत्वात् , ये हि शब्दात्मानो मन्थ. संदर्भस्वभावा ये च तदभिधेया अर्थस्वभावास्तं सर्वे ऽन्योन्यसंमिश्रितात्मान एवं न च परेणात्मानममिश्रयन्तो ऽपि ते स्वरूपमपि हारयन्तीति । प्रयोच्यते नेशं त्रयीवायत्वमथर्ववेदे विवक्षितम् अपि तु यदेव न त्रयो. प्रत्ययं कर्मोपदिशति नतत्सम्बद्ध किं चिदिति तदस्य त्रयोवाह्यत्वमिति , एतद. दपि न साधूपदिष्टम् , इष्टिपश्वेशाहाहीनसत्रादिकर्मणां तत्रोपदेशदर्शनान, स. शासाप्रत्ययमेक कर्मेति न्यायात् , अय्युपरिटे ऽपि कर्मणि सम्बन्धसर्वशासा. प्रत्ययमेव नाथर्वशाखाप्रत्ययम् यतः सोमयागादिकर्मणामृग्नेदेन हौत्रं यजुर्वेदे. नाध्वर्यवं सामवेदेनौद्गात्रं क्रियते नाथर्ववेदेन किं चिदिति, तदयुभम, थय. ववेदेन मझवस्य करणान् तथा च गोपयत्राह्मणम् , प्रजापतिः सोमेन य. धमाणे वेदानुवाच कं वो होतारं घृणीयमिति प्रक्रम्य वस्मादग्विदमेव होतार (1) शाामाश्ये जपा. १ सू०३७ । (२)शायामाप्ये ध १ पा० ४ सू०८। .

·- प्रमाणप्रकरणम् वृणीष्व स हि होत्रं वेद यजुर्विदमेवाध्वर्य पृणीष्व स हि आध्वर्यवं वेद सो. मविदमेवोद्गातारं वृणीष्व स हि औद्गानं वेद अथर्वाङ्गिरोविदमेव ब्रह्माणं वृणीय स हि ब्रह्मत्वं वेदेति एवमभिधाय पुनराह अथ चेन्नैवम्विधं होतारमा धर्यमुद्गातारं ब्रह्माणं वा घृणुते पुरस्तादेव चैषां यज्ञो रिष्यतीति तस्मादग्वि- दमेव होतारं कुर्याद् यजुर्विदमेवाध्वर्यु सामविदमवोद्गातारम् अथर्वाङ्गिरसा. विदमेव ब्रह्माणमिति, तण यज्ञ यदूनं च विरिष्टं च यातयामं च करोति तद. थर्वण तेजसाप्याययतीति अथानन्ते भृग्वतिरोभ्यः सोमः पातव्य इति । अथर्ववेदस्य यात्मकत्वम्- नन्वेताः श्रुतीरथर्वाण एवाधीयते नान्ये त्रयोविद ते स्खे पठन्ति यदृचा हौवं क्रियते यजुषा ऽऽध्वर्यवं साम्ना औद्गात्रम् अथ केन ब्रह्मत्वं क्रियते इति ग्या विद्ययेति ध्यादिति, तथा च यहचैव हौत्रमकुर्वत यजुपा ऽऽध्वर्यवं सा- म्नौद्गात्रं यदेव य्य विद्यायै शुक्रं तेन बावमिति । उच्यते, वयमप्येवमादीनि वाक्यानि न नाधीमहि किं त्वेपामयमेवार्थोऽथ. वॉगिरोविदेव ब्रह्मेति, कथम् , यतेन त्रयी नाम किमपि वस्स्वन्तरम् , अपि तु त्रयाणां वेदानां समाहार इति, समाहारश्च समाहियमाणनिष्ठो भवति, समा. हियमाणाश्च वग्वेदादयस्त्रयो हौत्रादिपरत्वे चरितार्था न पुनस्तत्र भेदमर्हन्ति, एकैकशः चरितार्थानां समुदायो ऽपि चरितार्थ एव, समुदायबुद्धौ हि विभग्य- मानायां समुदायिन एव प्रस्फुरन्ति नाययविवर्यान्तरं ते चान्यत्र व्यापृताः, किं नु खलु ऋग्वेदादीनां ब्रह्मत्वं कुर्वतामतिभारो भवति, न मः अतिभार इति किं तु च्यात्मकत्वेन ब्रह्मत्यकर्त्तव्यत्तोपदिश्यते ज्यात्मकश्चान्यतमो ऽपि तेषां न भवति वेदः अथर्ववेदस्तु व्यात्मक एव, तत्र हि ऋचा यदृषि सामानि इति वीण्यपि सन्ति तेन ब्रह्मत्वं क्रियमाणं त्रय्या कृतं भवति । चेद् ब्रह्मत्वं क्रियेत तरिकं तया न कृतं भवति, थाढमित्युच्यते सो ऽपि एकस्मै वा कामायान्ये यज्ञकतवरसमातियन्ते सर्वेभ्यो ज्योतिष्टामः सर्वेभ्यो दर्शपूर्णमासाविति श्रुतावपि(१) योगसिद्ध्यधिकरणन्याये. नान्यतममेव बुद्धावादाय विदध्यान समुदायं घुद्धावारोपयितुं शक्नुयादित्येके नैतत्रत भवति न वय्येति । नन्वन्ये ऽपि श्यामका वेदाः यद्येवं सुतरामथर्ववेदी न पृथक करणीयः सर्वेषां रूपाविशेषात् , तेषां पृथक्प्रविष्ठैः स्वः स्वैगादिमिरेव व्यपदेश इति न से समुदायशब्दव्यपदेश्याः, यत्तु वास्यान्तरे त्रय्य विद्यायै शुक्र वेन ब्रह्मत्व. मिति वनेयं तुर्थी पाध्याः स्याने प्रयुक्वा शुक्रमिति सारमाचक्षते तेन त्रयी. (१) मिनिसूत्रम् । म ४ पा० ३ ० २५-३८ । ननु यस्खीन्वेदान - ·२३६ न्यायमअर्याम् विद्याया सारेण ब्रह्मत्वं क्रियते इत्यक्त भवति, न च नय्येव या शुक्र भवति न चात्यन्त ततोऽर्थान्तरमेव वेनेदमथर्ववेदात्मकमेव रय्या शुक्र ऋमिति च गुआमाहु , अथर्वशब्दो ऽपि रहस्यवचनो यज्ञायर्वाण चैकत्या इष्ट्रय इति, वेन नयीशुक्ररूपेणाथर्ववेदेन ब्रह्मत्वमितीत्यमथर्ववेदस्य न त्रयीवाद्यत्वमि स्थ सर्वशाखाप्रत्ययमेक कर्मेतिन सर्वशब्द सङ्कोचितो भवति, अत एव ब्रह्मवेदे। अथर्ववेद इति पूर्वोत्तरब्राह्मणे पठ्यते ऋग्वेदी यजुर्वेद सामवेद ब्रह्मवेद इति, • तथा घ काठकशताध्ययने ब्राह्मणे ब्रह्मौदने श्रूयते ब्रह्मवादिनी वदन्ति पुरावा औदालकिरारुणिरुवाच ब्रह्मणे त्या प्राणाय जुष्ट निर्वपामि ब्रह्मणे त्वाव्यानाय जुष्ट निर्वपामीत्युपरम्य पाथर्वणो वै ब्रह्मण समानो ऽथर्वणमेवैवज्जुष्ट निर्वपति चतु शरायो भवति चत्वारो होमे वेदास्तानेव भागिन करोति मूल वै ब्रह्म यो वेदा वेदानामेतन्मूल यहत्विज प्राश्नन्ति तद्ब्रह्मौदनस्य प्रमोदनत्वमिति, तथा सामवेदे पृष्ठयस्य चतुहन्याभवे पवमाने आथर्वणे साग्नौगात्र यत्तद्विधाने श्रयते चतुर्विधमाषर्षण भवति चतूरात्रस्य वृत्त्यै चतुष्पदामानुष्टुभा ऽनु- ष्टुभमेवैतदर्यच्चतुर्थ भेषज वाथर्वाण वद्धि भैषज्यमेव तत्करोत्याथर्वणातिक यागभेपजानीत्येतदालम्पनेय स्तुतिरत एवं प्रागुक्त यज्ञे यदून च विरिष्ट घ यावयाम च करोति तदयर्वणा जसाप्याययतीति तस्मादाथर्वण एव ब्रह्मेति, एतच्च शास्त्रान्तरे विस्तरेणामियुक्तैर्यक्तिभिरुपपादिवमिति नेहास्यन्ताय प्रतायते। यत्तु नायवणेन प्रमच्यादिति तत्कल्पसूत्रगक्यत्वाद्वेदविरुद्धमित्यनाद तम, अयापि श्रौतमिद वाक्य तदापि प्रकरणाधीत चेत्तत्रव क चित्कर्मणि निवेक्ष्यते, अनारम्यवादपक्षे ऽपि पूर्वोत्तवाम्यविसहशार्थत्वादथर्ववेदस्य च प्रयायाधत्वेन सम्पर्कपरिहारार्हत्वानियतविषयमेव व्याख्यास्यते । यदप्युच्यते सच्चीचा क्रियते उच्चैरसाग्नीपाशु यजुषेविवर्वधर्मो ऽपि न कश्चिदाम्नात इति वदप्यसारम् , मन्त्रधर्मो ह्ययमुपदिश्यते न वेधर्म | मन्नब्राह्मणसमुदायस्वभावा हि चरवार इमे वेदमन्था मन्त्रास्तु वे गद्यपद्यभे दाद् द्विधैव गद्यबन्धो यजुरुच्यते पद्यबन्ध ऋगिति गोतिनिबन्धन तु भेदान्तर सामेति, भत एव जैमिनिना मन्त्रविभाग प्रस्तुत्य(१) नेपामृग्यवार्थवशेन पादव्यवस्था, गीतिपु सामाख्या, शेषे यजु शब्द, इत्यमेव तेषा वैविध्यमुपपा दितम् , संपामेव चायमुच्चैरादिधर्मो न वेदशब्दवाच्याना मन्त्रनामणसमुदा यात्मना प्रन्यानाम , अथर्ववेदेपोयं त्रिविधैव मन्त्रजातिरिति वापीद धर्म (१) प्रकरणादीनामिति मुळे पाठ । (1) जैमिनिम्म्यम् | म पा० १ सू. ३६-३६-३७ । , ·प्रमाणप्रकरणम् 'जातमुपविष्टं भवति, मन्त्रविभागकृत एवायं त्रयीव्यपदेश इति, सञ्च सैपा त्रयी विद्या तपतीत्याद्यपि न विरोत्स्यते, एवं ऋग्यजुःसामसमुदायात्मकमन्त्रोपय. न्धात् प्यन्तर्गतश्च अथर्ववेदः पृथगव्यवस्थितप्रन्थसदर्भस्वमावत्याच भिन्न इति स्थितम् । अन्य पुनः प्रक्प्रचुरत्वात्पविरलयजुर्वास्यत्वादगीयमानसाममन्त्रतावशा. ऋग्वेदमेवाथर्ववेदमाचक्षते अयमपि पो ऽस्तु न कश्चिद्विरोधः । यत्पुनरभिधीयते वेदशब्दस्त्रयाणामेव वाचको न चतुर्थस्येति सोयमत्युत्कदो . द्वेषः, वृद्धव्यवहारे। ह्यत्र प्रमाणम्, वेदो ऽयं ब्राह्मणोऽयमिति तत्र तत्र वेदशब्द उच्चारित चत्वारोऽपि प्रतीयन्ते, वेदो मया ऽधीत इति वदन्तं पृच्छन्ति व्यव. हर्तारः कतमस्त्वयाऽधीता वेद इति स आह अथर्ववेद इति न तमेवमाक्षिपन्ति नासौ वेदेो यस्त्वया पठित इति, सोपपदोऽथर्ववेदे वेदशब्द इति चेद् वेदान्तरेष्वपि तुल्यमेतत, ऋग्वेदो यजुर्वेदः सामवेद इति, निरुपपदोऽपि सेपु वेदशब्दः प्र. युग्यते इति चेत् वदितरत्रापि समानमिरयुक्तम् , चतुर्वेदाध्यायी भारद्वाज इति, । सर्वथा तु सोपपद एवायुर्वेदादिपु वेदशब्द इति न तत्तुल्यकक्षताधिक्षेपक्षेत्रतामा थर्ववेदी नेतव्यः, ब्रह्मयशविधिश्व श्रौतश्चतुर्वप्यविशिष्ट इत्युक्तम् , स्मात्तो ऽपि तथाविध एवास्ति, यथा ऽऽह याज्ञवल्क्य (१)- मेदसा तर्पयेद्देवानर्वाङ्गिरसः पठन् । पितश्च मधुसपिया॑मन्वहं शक्तितो द्विज इति ।। साम्प्रदायिकमध्यापनादियजनादि सर्वमभिन्नमेवेत्यलं प्रसङ्गेन । तेन प्रमाणवायां वेदस्वघ्यायशब्दवाच्यते पुरुषार्थसाधनविधावपि च. स्वार:समा वेदाः। अथर्ववेदस्य प्राथम्यम् - यदि पुनरोत्तराधण विना न परितुष्यते तदथर्ववेद एव प्रथमः ततः परमस्य मन्त्रस्य ब्रह्मणः प्रणवस्याभिव्यक्तः, तथा च श्रुतिः, ब्रह्म ह वा इदमप्र प्रासी- दित्युपक्रम्याथर्वणं वेदमभ्यस्याश्नास्यदभ्यतपस्सन्तपत्तस्माच्चान्तासन्तप्तादोमि. तिमन एवार्श्वमतरसुदकामदित्यादि, तथा महाव्याहतीनां शाखान्तरसिद्धा. नामप्रसिद्धानां च वृक्षदित्यादीनां तव एवोत्थानम्, अथर्ववेदकृतोपनयनका. रस्य वेदान्तराभ्ययनमविरुद्धम् , अन्यवेदोपनीयमानस्य तु नायवणेपनयनसं. स्कारमप्रापितस्याथर्ववेदाभ्ययने ऽधिकार, तदुसम् , भृग्वाङ्गिरोविदा संस्कृती न्यान्वेदानधोयीत नान्यत्र सस्कृतो भृग्वगिरसो ऽधीयीतेति, प्रय्येकशरणैरपि चैतदवश्याश्रयणीयम् अथर्ववेदविहित स्वकर्मभ्रशे प्रायश्चित्तमाचरनिरित्यथर्व- (१) यामयस्यूमौ । म १०१।।

·. २३८ न्यायमञ्जर्याम् वेद एव यायान् । यत्तु मानवं वास्यमुदाहृतं पत्रिंशदादिकं तत्रिवेदाध्ययनविषयं वैक ल्पिकं वेदानधीत्य वेदो या वेदं वा ऽपि यथाक्रममिति एकस्मिन्वंदे द्वाद शवर्षाणि व्रतं द्वयोश्वविंशतिः त्रयाणां पत्रिंशदिति, यस्तु चतुरो वेदान धोते तस्याष्टचत्वारिंशद्वर्ष वेद्ब्रह्मचर्यमुपासीतेति स्मत्यन्तरमस्ति न च तदा हितम्, तत्र त्रिवेदाध्यायिनामेव प्रतिवेदं पोडशवर्षाणि व्रतं घरैदिति व्या. ख्यानमसङ्गतम, उपक्रमविरोधाद् अनुपयोगाच, तेन वेदान्तराध्ययनकृत ए. वायं विकल्पविधि द्वादशपोडशवर्षापेक्ष इत्यनादरो ऽप्यस्यां स्मृतौ कृष्णकेशो ऽग्नीनादधीतेति श्रुतिविरोधकृतो नाथर्यवेदाध्ययननिषेधगर्भ इति, नैवेदिकत्रत- ब्रह्मचर्यस्मृतिरपि चेयम् अथर्ववेदाध्ययनपर्युदासमेव विषयीकरोति न च वेदा न्तराध्ययननिषेधमिति अत्रापि न विशेषहेतुरस्ति, त्रिपु घेदेष्विदं तवं न पुन- रेवेव त्रिप्विति नियामकं वचनमस्ति । यदपि श्राद्धप्रकरणे यत्नेन भोजयेदितित्रिवेदपारगपरिकीर्तनं तद्वेदपारग- मिति शाखान्तरगमिति समाप्तिगमिति विशेषणपदपर्यालाचनया ऋग्वेदायेक वेदाध्यायिनामनधिकारमेव श्राद्धे सूचयति अथर्वणस्तु अथर्वशिरोऽध्ययनमा- लब्धपडिक्तिपावनमावस्यैकदेशपाठिनेो ऽपि सत्राधिकार उपपचते, शित चाथर्वशियेऽध्ययनमात्रादपि पतितपावनत्वं पक्तिपावनश्च श्राद्धभोजने ऽन. धिकृत इति विप्रतिषिद्धम् । यत्तु ज्येष्ठसामगस्त्रिमधुस्त्रिसुपर्णिक इति वेदान्तरैकदेशाध्यायिनामपि श्राद्धभोजनाम्यनुज्ञानं तदनुकल्परूपमिव भाति प्रथमकल्पेन समवेदाध्ययनो. पदेशादिति, तस्मान्नाथ निषेधार्थमेत्तद्वास्यमिति, तदेवमवस्थिते यद्वात्तिकका. रेण भयादिव द्वेषादिव मोहादिव सानुकम्पमिव वेदगुच्यते(१) यदि यज्ञोपयो- गिरवमित्यादि तहृदयद्गमम् , अथववेदे पूर्वोत्तरब्राझणे विस्पष्टमिष्टिपश्वका. काहाहोनसत्राणामुपदेशात्, वेदान्तरेषु चचोदनाभावास्किमथर्ववेदेवदुपदेशेनेति चेत् सुमापितमिदम्, एवमपि हि वक्तुं शक्यम् अथर्ववेदे सच्चोदनाया दर्शनारिक तदुपदेशेनेति, न च जाने कस्यैप पर्यनुयोगः किं नित्यस्य वेदस्य किंवा वरप्र. णेतुरीश्वरस्येति द्वावपि हि वावपर्यनुयोज्यावित्युक्तम् , अर्थान्तरशान्तिपुष्टय. भिचारादि वेदान्तरेष्वपि न न दृश्यते श्येनो हि सामवेद उत्पन्नः अद्भुतशान्त्या. दयश्च यजुर्वेदइति तदपि समानम् , एकब्रह्मविगामिता इत्येतदपि न सत्यम्, यत एवं तत्र पठ्यते द्वे यज्ञवृत्ती भवता वैहारिकी च पायावृत्तिश्चोत त वहारिकी नामानेकविगानितानामेकक्रियाणामुपदेशः श्रुतावेकब्रह्मविगाश्रिता (२) तन्त्रवातिके म पा० ३ २० ।

·- प्रमाणमकरणम् स्तु शान्त्यादिक्रिया स्मृतावित्यभूमिबोक्तिरेषा त्रस्येवात्मीयगोचरा इति एतद्- पिपरममाध्यस्थ्यम् , न छात्मीय परकीयो वा कश्चिदस्ति वेदार्थ सर्वशाखा प्रत्ययत्वादेकस्य कर्मण । वेदचतुष्टयसमानत्वोपमहास- तस्मात्समानयोगक्षेमत्वात्सर्ववेदानामे कस्य तत पृथक् करण वेदनिन्दामा यश्चित्तनिर्भयधियामेव चेतसि परिस्फुरति न साधूनामित्युपरम्यते । इति तुल्यप्रभावद्धिवर्धमानोचितस्तवा । विविधाभिमतस्फीतफलसपादनाचता ॥ चत्वारोऽपि पराक्षेपपरिहारस्थिरस्थितिम् । भजन्ति वेदा प्रामाण्यलक्ष्मी हरिभुजा इव ।। चतु स्कन्धापेत प्रथितपृथगरवयव कृतान्योन्यश्लेयरुपचितवपुर्वेदविटप । प्रतिस्कन्ध शाखाफनकुसुमसदर्भसुभगा प्रकाशन्ते तस्य द्विजमुखनिपीताचमरसा ॥ वन्त्रागमादिमामाग्यविचार:-- आह- किमेतदित्य प्रामाण्य वेदानामेव साध्यते । तन्त्रागमान्तराणा या सर्वेषामियमेव दिक् ।। कि घाव श्राये पक्षे परेप्चेव अवाणेषु किमुत्रम् । उत्तर तु मिथ्या स्यु सर्वे ऽन्यान्यविरोधिन ॥ कानि पुनरागमान्तराणि चेतसि विधायैव वत्स पृच्छति, पुराणेतिहास. धर्मशास्त्राणि वा शैवपाशुपतपञ्चरानचौद्धाहतप्रभृतीनि या तत्र शैवादोनि तायनिरूपयिष्याम , मन्वादिप्रणीतानि धर्मशास्त्राणि वेदवत्तदर्थानुप्रविष्टविशि एकमोपदेशीनि प्रमागमेव करतेषु विचार , नेपा तु प्रमाणत्व वेदमूल वेनर के चिदायक्षते, तथा हि न तावन्मन्वादिदेशनाधान्तिमूला सभाव्यन्ते बाधकामा वात, अय यावदपरिम्लानादवेंदविद्भिस्तदर्थानुदानात, नाप्यनुभवमूला प्रत्य सस्य त्रिकालानवचिनकार्यरूपधर्मपरिच्छेददशासामोसमयात , न प पुरुपान्तरोपदेशमूला पुरुषान्तरस्यापि तदवगमे प्रमागामावत, मावे वा मनुना किमपराद्धम् , असवि हि मूलप्रमाणे पुरुषश्चनपरमरायामेव कल्प्यमानायाम- ग्धपरम्परास्मरणतुल्यत्व दुनिरिम् , न पविलम्मका एव भवन्ती मन्वादय एपमुपदिशेयुरिति युका कल्पना पापकाभावात् साधुजनपरिग्रहाच्चेत्युक्तम् , ·न्यायमर्याम् तस्मात्पारिशेण्याद्वेदाख्यकारणमूला एव भवितुमर्हन्ति मन्वादिदेशना, वय - नुगुणं समर्थ १ कारणमिति तदाह भट्टः(१)- भ्रान्तेरनुभवादापि पुंवास्याद्विपलम्मकान् । दृष्टानुगुण्यसामर्थ्याच्चोदनैव लघीयतीति ।। तत्र के विपरिरश्यमानमन्त्रार्थवादबलोनीतविधिमूलत्वं मन्यन्ते, अन्ये विप्रकीर्णशाखामूलत्वम्। थपरे पुनरुत्साशाखामूलत्वमिति, अनेन च विशेषविवरणेन न नः प्रयो- जन सर्वथा यथोपपत्ति वेद एव तत्र मूलं प्रकल्प्यतां न मूलान्तरम् अप्रमाण- कत्वात् , वेदमूलत्वपक्षे ऽपि चेयमसिनजगद्विदिता स्मृतिसमाख्या ऽनुगृहोता भविष्यति, प्रत्यक्षमूलत्वे हि वेदवदवापि कः स्मृतिशब्दार्थः, किं च घेदमूलत्वे सति स्मृतेः श्रुतिविरोधे सति तदतुल्यकक्षत्वाद्वाध्यत्वं सुवचं भवति क्लुप्तमे- कर भूलमिवस्त्र कल्प्यम् यावदेव भवान्रमृतेः प्रविः कल्पयितुं व्यवस्यति वाव- देवद्विरोधिनी प्रश्नध्रुवा श्रुविरवरवि हृदयपमिति कथं वदा मूलकल्पनायै स्मृतिः प्रभवेन् , तदाह--- सोऽयममिाणका लोके यदवन हृतं पुरा। तत्पश्चाद्गर्दभः प्राप्त केनोपायेन शवनुयादिति(२) ।। अपर आह, विकास एवात्र युक्तः किल द्विविधो वेदः सूयमायो ऽनुमीय. मानश्च श्रूयमाणच श्रुतिरित्युच्यते अनुमीयमानश्च स्मृतिरिति, द्वापि चैवाय. नादी इति किं केन वाध्यते व्यक्ताव्यतो हि वेद एवासी, अत एव न मन्त्रार्थः वादादिमूलकत्वकल्पनं युक्तं स्मर्यमाणस्य वेदस्यानादित्वात् । नन्वेवं वेदमूलत्वेन प्रामाण्ये वर्ण्यमाने बाअस्मदीनामपि प्रामाण्यं वदन्तः प्रवादुका: कयं प्रतिवक्तव्याः, उच्यते प्रत्युत्ता एव ते तपस्विनः, उक्तं हि भगवता जैमिनिना, अपि वा कर्तृसामान्यात्प्रमाणमनुमान स्यादिति (३)कर्वसामान्यादिति को ऽर्थः एकाधिकारावगमादिति, य एव वेदार्यानुष्ठाने ऽधिताः कारस्ते एव स्मृत्यर्थानुष्ठाने आचमनादिस्मार्चपदार्थसंपलितवेदित रतरणादिवैदिकपदार्थप्रयोगदर्शनाव , न त्वेवमधिकारावगमा बाह्यस्मृतिपु वि. द्यते, वस्मान्मन्वादिस्मतय एव प्रमाण न घायस्मृतयः । मनु मन्वादिस्मृतयो ऽपि वेदमूलत्वात्पमाणं नान्यतः इति, अत्रीच्यते, व. देतद्वदमूलक्या प्रामाण्यं योगि प्रत्यक्ष धर्मप्राहकमध्यमाणाः शिलाचक्षते भव. न्तः, एतच न युक्तम् , यया दि भगवानोश्वर: सर्वस्य कर्ता सर्वस्येशिता सर्व (१)तन्त्रवातिक म०१ पा०३ सा। (२) अन्नवाति १० ११० ३ स. ३ भानुशोऽयम् । .(३) मिनिस्त्रम् । प्रा१पा.३ सू०२ । H .

·. प्रमाणप्रकरणम् दर्शी सर्वानुफम्पी च वेदानां प्रणेता समर्थितः तथा योगिप्रत्यक्षमपि धर्मप्र- हणे निपुणमस्मदादिप्रत्यक्षविलक्षणं प्रत्यक्षलक्षणे समर्थितमेव तस्मात्तन्मूला एव मन्वादिदेशना भवन्तु। यत्तु निकालानवच्छिन्नः कथं प्रत्यक्षगम्यो धर्मः स्यादिति चोदनैव तत्र प्रमागमुच्यते, प्रतिविहितं तदीश्वरप्रत्यक्षं यथा ऽमिहोत्रादेधर्मस्वस्य ग्राहकमेव. मष्टकादियागे तस्य प्राहकंमन्वादिप्रत्यक्ष भविष्यतीति किमत्र त्रिकालानवच्छेदेन तदवच्छेदेन वा कृत्यम् , यद्येवमष्टकादिकर्मणां धर्मत्वाग्राहित्वादसर्वज्ञ ईश्वरः स्यात, ज्ञात्वा वा ऽनुपदिशनकारुणिको भवेन् , नैष दोषः, सर्व जानात्येव म. गवान किं चित्स्वयमुपदिशति किं चित्परानुपदेशयति, ते हि तस्यानुप्राह्या म. मवतस्तेषां च तदनुप्रकृवैव तथाविधज्ञानप्राप्तिः, मन्यादीनां प्रत्यक्षो धर्म इति वेदे ऽपि पठ्यते साक्षात्कृतधर्माण ऋषयो बभूवु. ते परेभ्योऽसाक्षात्कृतधर्मभ्य उपदेशेन मन्त्रान्सप्राहु रिति वेदे ऽपि पठ्यते । नन्वैवं प्रत्यक्षमूलत्वाविशेषाच्छ्रुतिस्मृत्योर्विरोधे विकल्पः प्राप्नोति वृहद्रथ- न्तरविध्योरिव न बाध्यबाधकभावः, न हीश्वरप्रत्यक्षस्य योगिप्रत्यत्तस्य च प्रा. मारये कश्चिद्विशेषः नैसर्गिकादायत्वकृतस्तु भविष्यति किं तेन, उच्यते, भवतु विकल्पः को दोपः वेदमूलत्ववादिभिरपि कश्चिद्विकल्पो व्याख्यात एव, विप. यविभागेन वा विकलो व्याख्यास्यते न च श्रुतिस्मृतिविरोधोदाहरणं किं चिदस्तीति स्वाध्यायामियुक्ताः, तस्मादाप्तप्रत्यक्षमूलत्वेन वेदानामिव धर्मशा. खाणां हि पञ्चमं वेदमाहुः, उक्त प- इतिहासपुराणाभ्यां वेदं समुपदयेत् । विभेत्यल्पश्रुताईदो मामय प्रतरिष्यतीति ।। अथ वा किमस्माक दुरमिनिवेशेन वेदमूलत्वात्स्मृतीनां स्मृतियत्पुराणा. नामपि भवतु प्रामाण्यम् , सर्वथा वावद्वेदाश्चत्वारः पुराणं स्मृतिरिति पति- मानि विद्यास्थानानि साक्षात्पुरुषार्थसाधनोपदेशोनि, व्याकरणादीनि षडङ्गानि अङ्गत्वेनैव तदुपयोगीनि न साक्षाद् धर्मोपदेशोनि, कल्पसूत्रेष्वपि वितितक- मकमनियमसंप्रहमानं नापूर्वोपदेशः, मीमांसा वेदवास्यार्थविचारात्मिका वेद- प्रामाण्यनिश्चयहेतुश्च न्यायविस्वर इत्यामुख एघोकम, तदिमानि चतुर्दश विद्यास्थानानि प्रमागम, कानि पित्साहादुपदेशोनि कानि चित्तदुपयोगीनि इति सिद्धम् । शैवपासरावाद्यागमप्रामाण्यस्थापनम्- यानि पुनरागमान्तराणि परिदृश्यन्ते चान्यपि द्विविधानि कानि चित्स. वोत्मना वेदविरोधेनैव प्रवर्तन्ते योद्धादिषत् , कानि चित्तदविरोधनव कलितमतान्तरोपदेशीनि शैवादिवत् , तत्र शैवायागमानां तावत्प्रामाण्यं घूमहे ३१न्या० ·२४२ न्यायममर्याम् वदुपजनितायाः प्रवीतेः संदेहयाधकारणकालुष्यकलापस्यानुफ्लम्मान, ईश्वर कर्तृकत्वस्य तत्रापि स्मृत्यनुमानाभ्यां सिद्धत्वात् , मूलान्तरस्य लोभमोहादे कल्पयितुमशक्यत्वात्, न हि वदंप्रथमता स्मयते वेदवदेकदेशसंवादाश्च भूः म्ना दृश्यन्ते इति कुतो मलान्तरकल्पनाऽवकाशः, न च वेदप्रतिपक्षतया तेपा. मयस्थानं वेदप्रसिद्धचातुर्गादिव्यवहारापरित्यागात् । मन्यादिचोदनान्यायः स यपपि न विद्यते। शैवागमे तथा ऽप्यस्य ननु युक्ता प्रमाणता ।। सर्वोपनिषदामा निः श्रेयसपदस्पृशः । विविच्यमाना दृश्यन्ते ते हि तत्र पदे पदे॥ ये च वेदविदामप्रथाः कृष्णद्वैपायनाइयः । प्रमाणमनुमन्यन्ते ते ऽपि शैवादिदर्शनम् ॥ पञ्चरात्रे ऽपि तेनैव प्रामाण्यमुपवर्णितम् । अप्रामाण्यनिमित्त हि नास्ति तत्रापि किं धन ।। तत्र च भगवान्विष्णुः प्रणेता कथ्यते स चेश्वर एव । एकस्य कस्य चिदशेषजगत्प्रसूति- हेतोरनादिपुरुषस्य महाविभूतेः। सृष्टिस्थितिप्रलयकार्यविभागयोगाद् ब्रह्मेति विष्णुरिति रुद्र इति प्रतीतिः॥ वेदे च पदे पदे एक एव रुद्रो ऽवतस्थे न द्वितीय इति इदं विष्णुविचक्रमे इति रुद्रो विष्णुश्च पठ्यते, तद्योगाच्च तदाराधनोपाया वेदे ऽपि चोदिता एव शैवपञ्चरात्र योस्तु वयोगा एवान्यथोपदिश्यन्ते, न चैप वेदविरोधो वैकल्पिक स्वादुपायानाम्, अत प्राप्तप्रणोतत्वादाविरुद्धत्वाच्च न वयोरप्रामाण्यम्। बौदापागमानामप्रामाण्याम्- ये तु सौगतसंसारमोचकागमाः पापकाचारोपदेशिनः करतेषु प्रामाण्य. मार्यो ऽनुमोदते। बुद्धशम्ने हि विस्पष्टा दृश्यते वेदनायता । जातिधर्मोचिताचारपरिहारावधारणात् । संसारमोचकाः पापा: प्राणिहिंसापरायणाः। मोहप्रवृत्ताःएवेति न प्रमाणं तदागमः ।। निपिद्धसेवनप्रायं यत्र कोपदिश्यते । प्रामाण्यकथने वस्य कस्य जिह्या प्रवर्तते ।। ततो यद्यपि सिद्धिः स्यात् कदा चिस्काय चित कचित् ।

·प्रमाणप्रकरणम् , माहत्याजितनाम्यभोगवन्नरकाय सा॥ निषिद्धाचरणोपात्त दुपत केन शाम्यति । अत कालान्तरेणापि नरके पतनं पुत ।। यत्वत्र चोदित परेषु पूर्वोक्तकमेण बुद्धाद्याप्तकल्पना कुर्वसु किं प्रतिषि घेयमिति तत्रोच्यते, महाजनप्रसिद्ध्यनुग्रहे हि सति सुक्चमातोक्तत्व भवति नान्यथा, महाजनश्च वेदाना वेदाथानुगामिना च पुराणधर्मशास्त्राणा वेदात्रि रोधिना च केपा चिदागमाना प्रामाण्यमनुमन्यते न वेदविरुद्धाना बौद्धाद्याग मानाम् इति कुतस्तेपामाप्तप्रणीतत्वम, मूलान्तर हि तत्र सुवचम् अज्ञानलो भादीत्येवमभिधाय वेदपधिनो बौद्वादयो निषेद्धव्या, आइ- को ऽय महाजनो नाम किमाकार किमास्पद । किंसख्य किंसमाचार इति व्याख्यातुमर्हसि । अपि च, बौद्धादयो बुद्धादीनाप्तान स्वागमप्रामाण्यसिद्धये वदन्ति ते महा- जनमपि निज तत्सिद्धये वृन्दादिक वदेयुरेष करतन प्रतीकार , उच्यते, चातु ये चातुराश्रम्य च यदेवदार्यदेशप्रसिद्ध स महाजन उच्यते, आकारस्तु तस्य कीटशपाणिपाद कीदृश शिरोपीय वा कियती तस्य सख्येति पुरुषलक्षणानि गण यितु न जानीम , चातुर्वण्र्य चातुराश्रम्यरूपश्चैप महाजना वेदप्रथमप्रवृत्त आ गमान्तरवादिमिरप्रत्याख्येय एव, तथा चैते चौद्धादयो ऽपि दुरात्मानो वेदप्रा मारयनियमिता एव पण्डालादिस्पर्श परिहरन्ति निरस्ते हि जातिवादावलेपे घा क चाण्डालादिस्सरों दोप ये ऽपि अन्ये के चिदशुचिभक्षणागम्यागमना दिनिर्विकल्पदीक्षाप्रकारमकार्यमनुविष्ठन्ति ते ऽपि चातुर्वर्णादिमहाजनभीता स्त न रहसि कुर्वन्ति न प्रकाशम् , निर्विशङ्केहि तच्छात्रप्रत्यये किमिति चौ र्यवत्तदर्थानुष्ठानम् , अत एव न निजो महाजन उत्यापयितु शक्यते यन्दका- दि कि त्वयमेव चातुर्वण्र्यादिमहाजन स पैप महाजनो वेदविरुद्धमागम परि. हरत्येव नानुमोश्ते । संसारमोचक स्पृष्ट्वा शिष्टा स्नान्वि सरासस । घौद्धरपि सहतेषा व्यवहारोन कश्चन ।। धर्मानुवर्ती व प्रायेण सकलो जन । वेदयासस्तु य कश्चिदागमो वचनेय सा ।। ईशश्चायमनन्यसामान्यविमवा महाभागो वेदनामा प्रन्यराशि यदन्ये घाद्यागमवादिन एषमेव स्पर्धन्ते, वे हि स्वागमप्रामाण्यममिवदन्तो वेदरीत्या भिदधति वेदे यथा तथा प्रवेष्टमीइन्वे वैदिकानर्यानन्तरान्तरा स्वागमेषु नियनन्ति वेदपर्शपूतमिवात्मानं मन्यन्ते तेपामप्यन्तईदये ज्वलतीव प्रामा- अव एषविधाया महाजनप्रसिद्धरागमान्तरेवदर्शनान्न वेपामाप्तप्रणी . ण्यम्, ·२५४ न्यायमअर्याम् -- तत्वम् आह- महाजनप्रसिद्ध्यैव वेदप्रामाण्यनिश्चयात् । किमर्थः कण्ठशोषो ऽयमियानायेंए संश्रितः।। वेदप्रामाण्यसिद्धयर्थ हि इदं शास्त्रमारब्धमिति गीयते वेदप्रामाण्यस्य च महाजनसिद्धयैव सिद्धत्वात्किं शावण, अलं क्षुद्रवोधैरीदृशैः। महाजनप्रसिद्ध हि के चिद्विप्लावयन्त्यपि । अतस्तदुपधावाय शाखमखं प्रयुज्यते ।। वस्मात्पूर्वोकानामेव प्रामाण्यमागमानां न वेदबाह्यानामिति स्थितम् । आप्तोत्तरवेन सर्वागमानां प्रामाण्पस्य स्थापनम्- अन्ये सर्वागमानां तु प्रामाण्य प्रतिपेदिरे । सर्वत्र पाधसन्देहरहितप्रत्ययोदयात् ॥ सर्वत्र घेदवत्कर्तुराप्तस्य परिकल्पना । दृष्टायेंप्लेकदेशेषु प्रायः संवाददर्शनात् ॥ यत्पुनरत्रोक्तं सर्व एवागमाः परस्परविरुद्धर्थोपदेशित्वादप्रमाणं स्युरिति व. नोच्यते, आप्तप्रणीवत्वेन तुल्यकत्यत्वादन्यतमदौर्बल्यनिमित्तानुपलम्भाष न कश्चिदागमः कं चिद्वाघते, विरोधमा स्वकिंचित्करं प्रमाणत्वाभिमतेपु वेद. वाक्येष्वपि परस्परविरोधदर्शनात , पुरुषशीपरपर्शनसुरामहगवालम्मादिचोदना. सु वचनान्तरविरुद्धमर्यजातमुपदिष्टमेव, किं पागमानां विरोधो ऽपि नातीय विद्यते प्रमाणानां पुरुपायें सर्वेपामविवादात् । नानाविधरागममार्गभेदैरादिश्यमाना यहयो ऽभ्युपायाः । एकत्र ते श्रेयसि संपतन्ति सिन्धौ प्रवाहा इव जाहधीयाः॥ तथा झपवर्ग उपेयः सर्वशास्त्रेषु निर्दिश्यते ज्ञानविषये तु विवदन्ते, ना. पि प्रायश पात्मविषयसायां बहूनामविप्रतिपत्तिः, प्रतिपुरुषविवेकज्ञानपक्षे तु प्रकृतदिविषतया पुरुष एव शेयः, नैरात्म्यवादिनस्तु प्रात्मशैथिल्यजननायाs. दिशान्ति, स्वच्छं तु मानववं यत्प्रेरिप्यते पत्स्वातम्यादनाश्रितस्वादात्मकल्प. मेव फूटायनित्यत्वे प्रवाहनित्यत्वे च विशेषः, एवं प्रधानयोस्वाददुपायोपेययोर विवादः, क्रिया तु विचित्रा प्रत्यागमं मवतु नाम मरमजटापरिग्रहो या दराहक मण्डलुपहरणं वा रक्तपदधारणं वा दिगम्यरता या बिलग्न्यता कोऽत्र विरोध येदे ऽपि किमस्पीयांस: पृथगितिकर्तव्यताकलापसषिणः सर्गोपायाश्चोदिताः, वस्मारपरस्परविरोधे ऽपि न प्रामाण्यविरोधः, अतश्च यदुच्यते- कपिलो यदि सर्वशः सुगत नेति का प्रमा। भयोमावपि सर्वगौ मतभेदस्तयोः कथम्।। , ·प्रमाणप्रकरणम् २४५ . इति तदपास्तं भवति, प्रधाने सति भेदाभावात, क चिच्च वनावे प्रामाण्य. विरोधात् , न च क्रोशनहेतुकर्मोपदेशादागमान्तराणामप्रामाण्यम् तस्याप्रमा- णतायामप्रयोजकत्वात् । विचिकित्सा हि नृशिरःकपालाशनेषु या। साऽप्यन्यदर्शनाभ्यासमावनोपनिबन्धना ॥ वथा च शान्तचित्तानां सर्वभूतदयावताम् । वैदिकीष्वपि हिंसासु विचिकित्सा प्रवर्तते ।। अभिचारादिहिंसायां वैदिक्यामपि भवतु हृदयात्कम्पः, करणांशोपनिपाति. नी हिंसेति लिप्सातस्तस्यां प्रवृत्ति. । यत्वनीषोमीयादिपशुहिरोतिकर्त्तव्यतांशस्था यस्यां क्रत्वर्थो हि शाखादव. गम्यते इति वैदी प्रवृत्तिः तस्यामपि कारुणिको लोकः सविचिकित्सो भवति पति च "यत्र प्राणिवधौ धर्मस्त्वधर्मस्तन कोदृशः" इति, न चैतावता वेद- स्याप्रामाण्यमेवमागमान्तरेष्वपि भविष्यति । यत् भागमान्तरेभ्यः कौलादिभ्यः खेचरतार्थसिद्धावपि निषिद्धाचरण कृतः कालान्तरे ऽवश्य मावीत्युक्तम् , तदपि न युक्तम्, तस्यार्थस्य तदागति. निषिद्धत्वाभावात् आगमान्तरनिषिद्धत्वे ऽपि वैकल्पिकत्वकल्पनोपपत्ते , पुरु. पार्थप्राप्त्युपायत्वाच तस्य तस्मिन्सिद्धे कुत. प्रत्यवायः, भवतु वा कालान्तरे ततः प्रत्यवायः तथा अध्यधिकारिभेदेन तत्फले कर्मणि चौद्यमाने श्येनादाविव नागमप्रामाण्यमत्र होयते, श्येनेनामिचरन्यजेतेस्यत्राभिचरनिति शता लदिव. नियेषमधिकारिणमाचष्टे वस्य च श्येनयागमोदितः स च तत्प्रयोगात्कृतवध' प्रत्यवेत्येव न च वेदस्याप्रामाण्यम्, वक्तं च(१) उभयमिह चोदनया लक्ष्यते अथों ऽनश्चेति, अधिकारभेदाच विचित्रकर्मचोदना नानुपन्ना, मरणकामस्य सर्वखारः चोदितः आयुष्कामस्य कृपालचरु', तस्मादेतदपि नाप्रामाण्य. निमित्तम् । यदपि यौद्धागमे जातिवादनिराकरणं तदपि सर्वानुप्रहप्रवणकरुणातिशयप्र. शंसापरं न च यथाश्रुतमवगन्तव्यम् , क्या च तत्रैवत्पठ्यते नजातिकायदुष्टा. प्रजाजयेदिति, वस्मात्सर्वेषामागमानामाप्तः कपिलसुगताईत्प्रभृतिभिः प्रणी. तानां प्रामाण्यमिति युक्तम् । स गमानामीश्वरप्रणीतत्वम्- अन्ये मन्यन्ते सर्वागमानामीश्वर एव भगवान्प्रणेतेति स हि सकलप्राणि- मां कर्मविपाकमनेकप्रकारमवलोकयन् करुणया वाननुग्रहीतुमपवर्गप्राप्तिमार्ग (१)शावरमाध्ये अ. १ पा. सू ।। , ·२४६ न्यायमचर्याम् . यहुविधमुत्पश्यन्नाशयानुसारेण केयां चिक चित्कर्मणि योग्यतामवगम्य वं समुपाय मुदिशति स्वविभूतिमहिम्ना व नानाशरीरपरिपहात्म एव संज्ञाभेदानु पगच्छति बर्हन्निति कपिज इति सुगत इति स एवोच्यते मगरान, नानासर्व शकल्पनायां यनगौरवप्रसङ्गात् ।। ननु बुद्धः शुद्धोदनस्याऽपत्यं स कथमीश्वरो भवेत् परिहवमेतद्भगवता . प्णद्वैपायनेन- यदा यदा हि धर्मस्य ग्लानिर्भवति भारत । अभ्युत्थानमधर्मस्य तदा ऽऽत्मानं सृजाम्यहमिति ॥ शरीरमेव शुद्धोदनस्यापत्यं नात्मा, अतः प्रतियुगं विष्णुरेव भगनान्धर्मरू- पेणाववरतीत्यागमविदः प्रतिपन्नाः । मनु वेदसमानक केप्वागमान्तरेषु कथं वादश महाजनसंप्रत्ययो नास्ति, एवं नास्ति तेन धर्मना भगवता कतिपये प्राणिनो ऽनुगृहीताः येषां ताश आशयो लक्षितः, वैदिकेन तु वर्त्मना नि संख्यकाः पाणिनो ऽनुगृहीता इति तत्र महानादरः श्रागमान्तरेषु कृश इति, एककर्तृके परस्परविरोधः कथमिति चेद् वेदैरेवान वर्णितः समाधिः, तेवपि भूम्नः परस्परविरोधस्य दर्शनादि. स्युक्तम् , तस्मादीश्वरप्रणीतत्वादेव सर्वागमानां प्रामाण्यम् । अपरे पुनर्वेदमूलत्वेन सर्वागमप्रामाण्यमभ्युपागमन् , यो हि मन्वादिदे शनानां वेदमूलवायां न्याय उक्त:- भ्रान्तेरनुभवाद्वापि पुवास्याद्विपलम्भकात् । दृष्टानुगुणसामर्थ्याचोदनैव लघीयसीति ।। स सर्वागमेषु समानः, न च मन्वादिस्मृतीनां मूलभूता श्रुतिरुपलभ्यते अनुमानेन तु तत्कल्पनमागमान्तरेष्वपि तुल्यम् । ननु चोक्तम् अपि वा कर्तृसामान्याप्रमाणमनुमान स्यादिति तच्चेह नास्तीवि कथं श्रुत्यनुमानम् । नैष दोषः- एकाधिकारावगमो न प्रामाण्ये प्रयोजक. । मिश्रानुष्ठानसिद्धौ तु कामं भवतु कारणम् ।। न च पृथगनुष्ठीयमानमपि कर्म न प्रमाणमूलं भवति वर्णाश्रमभेदा. नुष्ठेयकमेवत् । कर्तृसामान्यशून्यवादथ मूलान्तरोदयः । तसद्वाधकाभावाद् भ्रान्त्यादिप्रतिषेधनात ॥ प्रत्यतमूलतायां तु गुर्वी भववि कल्पना । वेदस्त्पनन्तशाखस्वान्मूलं वत्र स्वसङ्गतम् ।। नन्वत्र वेदमूलत्वे द्वेषो वेदविदां कथम् । ।

·प्रमाणप्रकरणम् गत्या स एव पृच्छ्यन्ता येषा द्वयादि विद्यते ।। गोवधे वा कथ तेपा द्वेष सुस्पष्टवैदिके। प्रत्युक्त च विरुद्धत्व शाखानन्त्याच्च दुर्गमम् ।। किमियद्वेदसर्वस्व यावदस्मन्मुखे स्थितम् । शाखान्तराद्वा संवादोन लभ्यतेति का प्रमा॥ सथाच साख्यशास्त्रप्रसिद्धत्रिगुणात्मकप्रकृतिसूचनपरम् अजामेका लोहि- शुक्लकृष्णामिति वैदिक लिङ्गमुपलभ्यते, निम्रन्थकथितवचस चित्तत्त्वज्ञान शसी चायमनुवादी दृश्यते मुनयो वातरसना इति, एवं रकपटपरिग्रहभस्मक पालधारणादिमूलमप्यभियुक्ता लमन्ते एव । मन्वादिस्मृतिवत्कर्तृसाम्यस्यासम्भवे ऽप्यत । प्रमाण वेदमूलत्वाद्वाच्या सर्वागमा स्मृति ।। ततश्च- (१)य कश्चित्कस्य चिद्धर्मो मनुना परिकीर्तित । स सर्वो ऽभिहितो वेदे सर्वज्ञानमयो हिस॥ इत्यत्र यथा मनुपहरण गौतमयमापस्तम्यसवर्तकाठकादिस्मृत्यन्तरोपलक्ष रणम् एवमई कपिलसुगतायुपलक्षणपरमपि व्याख्येयम् । ननु च लेकायताद्यागमो ऽप्येवं प्रामाण्य प्राप्नोति विज्ञानघन एवैतेभ्यो भूतेभ्य समुत्थाय तान्येवानुविनश्यति न प्रेत्यसक्षा रतीति वेदमूलदर्शनात् , ततश्च लोकायतदर्शने प्रमाणभूते सति स्वस्ति सर्यागमेभ्य , उच्यते- न हि लोकायते किं चित् कर्तव्यमुपदिश्यते । वैतपिडककथैवासौ न पुन कश्चिदागम ।। ननु प यावज्जीव सुख जीवेदिति सनोपदिश्यते, न स्वभावसिद्धत्वेनानो- पदेशवैफल्यात् , धर्मो न कार्यस्तदुपदेशेषु न प्रत्येवव्यमित्येव वा यदुपदिश्यते तत्प्रतिविहितमेव पूर्वपक्षवचनमूलत्वाल्लोकायतदर्शनस्य, तथा च तत्रोत्तर- घामण भवति(२) न वा अरे अह मोह प्रवीमि अविनाशी वा अरे ऽयमामा मायाससास्त्वस्य भवतीति, तदेव पूर्वपक्षवचनमूलत्वालोकायतशास्त्रमपि न सत्रम् , उत्तरवाक्यप्रतिहतत्वात्तु सदनादरणीयम् , शाखावराणा तु पूर्वप सवाक्यमूलकत्वकल्पनमयुक्तम् , समनन्तरमेव तत्प्रतिपत्तवचनानुपलरि- त्यतो वेदमूलत्वात्सर्वागम प्रमाणम् । (१) मनुस्मृतौल, १ पलो..। (२) पृहदारण्यकोपनिषदि दा० ४ मा ४८० १२-१३ ।

·. न्यायमअर्याम् आगमविशेपामामाण्यस्थापनम्- सर्वागमप्रमाणवे नन्वेवमुपपादिते । अहमप्यद्य यं कं चिदागर्म रचयामि पेत् ।। तस्यापि हि प्रमाणत्वं दिनैः कतिपयैर्भवेत् । तस्मिन्नपि न पूर्वोक्तन्यायो भवति दुर्यचः ॥ जर पुस्तकलिखितं यदपि तदपि किं चिदिदानी केनापि धूत्तन प्रख्याप्यते। महाजनसमूहे ये प्रसिद्धि प्रापुरागमाः । कृतश्च बहुभियेषां शिष्टैरिह परिग्रहः ॥ श्रय प्रवर्तमानाश्च नापूर्वा इव भान्ति ये । येषां न मूलं लोभादि येभ्यो नोद्विजते जनः ॥ तेपामेव प्रमाणत्वमागमानामिहेप्यते । न मृष्यते तु यत्किं चित्प्रमाणं फुट्टिनीमठम् ॥ तथा हि- अमितकपटनिवीवानियतस्त्रीसविहिपहुंचेष्टम् । नीलाम्बरप्रतमिदं किल कल्पितमासीद्विट: कैश्चित् ।। तदपूर्वमिति विदित्वा निधारयामास धर्मतत्त्वतः । राजा शङ्करपर्मा न पुन नादिमतमेवम् ।। इत्याप्तोतत्वहेतोः परिमुपितपरोदोरिवाशेषदोपा. देषां वेदागमानां सुदृदमुपगते मानभावे प्ररोहम । तन्मूलत्वातयात्वं पुरुषवचनतो वास्तु शास्त्रावराणां तवारेणापि वक्तुं न खलु कलुपता शक्यते वेवाचाम् ।। वेदप्रामाण्याक्षेप:- ननु नाद्यापि वेदस्य प्रामाण्यं सुस्थवस्थितम् । स्वदेड्संभवरेव दोपैरनृततादिभिः ।। चित्रया यजेव पशुकामः पुत्रकामः पुत्रष्ट्या यजेवेति भूयते न पेष्टयन- न्वरं पुत्रपश्वादिफलमुपलभ्यते, तस्मादसत्ययः चित्रादिचोदनाः, ननु च यः पशुकामः स इष्टिं फुर्यादितीयानेव वाक्यार्थः तत्र यागात्पशवो भवन्तीति एतदेव तावदुपपाद्यम, ते च भवन्तो ऽप्यनन्तरमेघ मवन्तीति एतद् दुरुपपादनम् अतः कथं न सत्यार्थत्वं चित्रादिचोदनानाम,उच्यते यावजीव यजेव यावजीवं जुहुयादिति जीवनवदसाभ्यमानपशुकामनैवनाधिकारिविशेषणं भवि. तुमर्हति पशूनां ततः कर्मणः सिद्धिमनवयुष्यमानस्य वनाधिकार एव न सम्भव वे एव इति निणेभ्यते एवन् , आनन्दर्यमपि कर्मस्वभावपर्यालोचनेनैव गम्यते ·प्रमाणप्रकरणम् २४९ "समनन्तरफलत्वेन कर्मणां दृष्ट्वान् , श्राह च कर्मकाने च फोन भवितव्यम् यत्कालं हि मर्दनं तत्कालं मर्दनसुखमिति, अधिकार्यपि पश्वाधभावपरितप्यमा. नमानस एवं कर्मण्यधिक्रियते यदि सद्य एव ततः फामासादयेत् , कालान्तरे च कर्मण. प्रध्वंसात्कुतः फलम, आह च यदा तावदियं विद्यमाना ऽऽसीत्तदा फलं न दत्तवती यदा फ्लमुत्पयते तदाऽसौ नास्ति असती कथं फलं दास्यतीति अपि च कालान्तरे फलस्यान्यत् प्रत्यक्षं कारणमुपलभ्यते सेवादि तस्मिंश्च कारणे दृष्टे सति को नाम सूक्ष्मदृष्टिरदृष्टं चित्रादिकारणं कल्पयेत्, तस्मादस. त्याचित्रादिचोदनाः प्रत्यत्तादिप्रमाणपरिच्छेदयोग्यार्थोपदेशवे सत्यपि तत्संवा. दशून्यत्वाद् एवं विधविप्रलम्भकवास्यवत् । चित्रादिवनसामेवमपचारस्य दर्शनात । अनाश्वासोऽग्निहोत्रादिचोदनास्वपि जायते ॥ अग्निहोत्रचोदना मिथ्या वेदेकदेशत्वाच्चित्रादिघोदनादिवत् , तदत्र तायदसंवादादप्रामाण्यम, एवं पुत्रकामः पुत्रष्टया यजेतेत्येवमादावपि असंवा- -दो द्रष्टव्यः । विसम्वादोऽपिक चिदृश्यते, प्रमोरो यजमाने पात्रचयाख्यकोपदिश्यैव. मादिदेश वेदः स एष यज्ञायुधो यजमानोजसा स्वर्ग लोकं यातीति तत्रैप इति तावदात्मनो निर्देशः क्लिष्ट एवं परोक्षत्वात् , स्पयकपालादियज्ञायुधसंबन्धाभा- वा, कायस्त्वेष निर्दिश्यते स न स्वर्ग लोकं यातीति तद्विपरीतमम्मीभावोप- लम्भादिति विसंवादः, एवं चासंवादविसंवादाभ्यामप्रसाणं वेदः। व्याघाताच उदिते होतव्यमनुदिते होतव्यं समयाध्युपिते होतव्यमिति होमकालत्रयमपि विधाय निन्दाऽर्थवादैः तदेव निषेति, श्यामा वा अस्याहुत्ति मभ्यवहति य उदिते जुहोति शवली चा अस्याहुतिमभ्यवहरवि यो ऽनुदिते जुहोति श्यामशयलावस्याहुतिमभ्यवहरतो यः समयाभ्युपिते जुहोति, न चार्थ- वादमानमेतदिति वक्तव्यम् , यत.- विधानं कल्पते स्तुत्या निन्दया च निषेधनम् । विधिरतुत्योः समा वृत्तिस्तथा निन्दानिषेधयोः । न हि निन्दा निन्दितुमुपादीयते किं तु निन्दितादितरत्प्रशंसितुमित्ययमपि प्रकारोऽत्र न सम्भवति, कालत्रयस्याप्यत्र निषेधारकस्यान्यस्य तन्निन्दया प्रशं. साविधीयते, स्मात्परस्परविरुद्वार्थोपदेशलक्षणाद्याधावादप्रमाण वेदः । पौनरुत्याय त्रिः प्रथमामन्वाह निरुत्तमामित्यभ्यासचोदनायां प्रथमोत्तम- योः सामिधेन्योतिर्वचनात्पोनरुत्यम, सझदनुवचनेन तत्प्रयोजनसम्पत्तेरनर्यक निर्वचनम, तस्मादित्यमन्तव्यापासपुनरुपदोपकलुपितत्वादप्रमाणं वेदः, तदाह ३२न्या ·२५० न्यायपमर्याम् सूत्रकारः "सदप्रामाण्यमन्तव्याघातपुनरुक्तदोपण्यः (१) पुत्रकामेष्टिहवन भ्यासेविति। वेदमामाण्याक्षेपपरिहारा- अत्र समाधिमाह "न कर्मकर्तृसाधनवैगुण्यादिति"(३)अयमाशयः अप्रा. माण्यसापनमन्तत्वं परैरुतम , अन्तरवेष साधनं फलादर्शनम् एतानेका न्तिकम, अन्यथा ऽपि फनादर्शनोपपसे कि वेदस्यासत्यार्यस्वादन फलादर्श नम् उत कृतदिधैगुण्यादिति न विशेषहेतुरम्ति, ननु न कदा चिदपि कर्म समनन्तरमेव फलमुपलब्धमिति सदनृतत्वमेव सददर्शनकारण न कारणवेगु एयमिति सदयुक्तम, अविगुणायां कारीयों प्रयुक्तायां सय एव पृष्टेर्दर्शनान् , न च वकाकतालीयम श्रापमेनान्वयव्यतिरेकाभ्यां च यत्कारणत्वदर्शनात , पुत्रादिम्त्वैदिकमपि फलं यन्तुस्वभावपर्यालोचनयैव न सद्यो भवितुमर्हति न हि नमसस्तदानीमेव गिरिव निपतति पुत्रः स्त्रीपुंसयोगकारणान्तरस व्यपेतत्वात्तदुत्पत्ते, पश्वादिपातिस्तु कस्य चिदुत्तरकाले ऽपि दृश्यते प्रतिमहा- दिना, तथा हारमपितामह एव मामकाम' सांपही कृतवान् स इष्टिसमाप्तिस मनन्तरमेव गौरमूलकं प्राममवाप, नन्वेव नहिं प्रविग्रहायेव र कारणमस्तु पश्चादेः पुत्रस्य च स्त्रीपुंमयोग' किमिष्टे. कारणत्वकल्पनयेति मैवं वोच , स्वपि च दृष्ट्रय कारणेषु तददर्शनाद् इष्टिप्रयोगानन्तरं चैतदर्शनादिष्टिकृत श्री. पुंसयोगादिकारणत्वमिति निश्चीयते । कि च- सेवाध्ययनकृष्यादिसाम्ये ऽपि फलभेदतः । वकुं न युक्ता तत्प्राप्तिदृष्टकारणमात्रज।।। भूवस्वभारवादादि पुरस्तात्प्रतिपिध्यते । तस्माननमुपेतव्यमत्रान्यदपि कारणम् ॥ तदुतम् तम्चैव हि कारण शब्दोति, यन पुनर विगुणे ऽपि कर्मणि प्र. युग्यमाने कालान्तरे ऽपि पुत्रपश्वादिफल न हरयते यत्र तीन किमपि प्राक्तनं फर्म प्रतिबन्धक कल्पनीयम , यथोक्तम् “फलति यदि न सर्व तत्कदा चित्तदेव ध्रुवमपरमभुक्तं कर्म शाखीयमारत" इति, फर्मादिवैगुण्यमहणमुपलक्षणार्थम- पिणा प्रयुक्तम्, न तु वेदस्याप्रामाण्यकल्पना साध्वी साद्गुण्ये कर्मण प्राचुर्येण : फदर्शनात्, अपि च चित्रात पशवो भवन्तीत्येतावानेव शास्त्रार्थ. मानन्वये तु न कि चिप्रमाणमस्ति तदयं प्रत्यज्ञादिसंवाद आनन्तर्यविषयः चित्रादिचोदना स्वनि दिएकालविशेषविषयति विषयभेदान सा तेन बाध्यते । तदाह भट्टः गौतमसूत्रम् भ. १ मा, ३ स. १६ 1(२) गौतमयम स.मा. २ ॥ स ·प्रमाणमकरणम् . आनन्तर्याशसंवादो नाविशेषप्रवर्तिनीम् । चोदनां बाधितु शक्तः स्फुटाद्विषयभेदत(१) इति ॥ यत्तु कर्मस्वभावपर्यालोचनया चित्रादेरनन्तरफलत्वमुक्तम् यत्कालं हि मर्दन तत्काल मर्दनसुखमिति तदेतदत्यन्तमनभिज्ञस्याभिधानम् विधि- फलानां क्रियाफनतुल्यत्वानुपपत्तेः इह, कि चिद्विधिफलं भवति किं चिरिक- याफलम, ऋष्यादौ तु भूमिपाटवादि क्रियाफल सस्यसम्पत्तिस्तु विधिफलम् , क पुन कृष्यादौ विधि अस्ति या विद्याया वृद्धोपदेशे वा फश्विविधि , अन्व. यव्यतिरेको वा तत्र विधिस्थानीयो भविष्यत , लोके ऽपि च वेतनकाम पच. तीत्यादौ पाकक्रियाफलमोदन विधिफल तु वेतनम, तन क्रियाफलानामेवैष नियमो यत्कियानन्तरमावित्वम् , विधिफलाना तु वेतनादीनां नास्ति कालनि. यम. टायपि हविविकारादि क्रियाफल सद्यो भवति मृगवस्तु पुंस. सेवाफ. लमनियतफलम् । मामझामो महीपालं सेवेसेत्येवमादिषु । लौकिकेषु विधिष्वस्ति न कालनियम फले ।। आयुर्वेदेोपदिष्टानामप्योपविधीना न क्रियाव सय एव फलदर्शनम् अपि तु कालापेक्षमेवेति न फलानन्तव्ये किं चित्प्रमाणम, यत्तु पशुविरहकृतकदशनादिदोदूयमानाधिकारिस्वरूपपर्यालोचनया सद्यः फलस्वमुच्यते तदपि न साम्प्रतम् , पुरुषेच्छामात्रमेतन प्रमाणवृत्तम् , अपि चैहिकत्व फलस्य तावता सेत्स्यति न पुन क्रियाफलव सद्यस्त्वम्, सन्ति चैहिकफलान्यपि कालान्तरसव्यपेक्षाणि कर्माणि यथा “प्रहावर्चसकामस्य कार्य विप्रस्य पञ्चमे" इति न वत्र पञ्चमव उपनीतमात्र एव माणवको ब्रह्मव. ससम्पन्नो भवति कालान्तरे तु भवतीवि, एवं वीर्यकामादिष्वपि द्रष्टव्यम्, तस्माद्विधिफलानामानन्तर्यनियमामावान्न तद्विसंवादा दोषाय कालान्तरे ऽपि यत्र फलादर्शन तत्र क्रियावैगुण्यकर्मान्तरप्रविबन्धादि कारणमित्युक्तम् । मतान्तरेण वेदनामाण्याक्षेपपरिहारः। अन्ये कदिवगुप्यकल्पनाननुमोदिनः । इहाफलस्य चित्रादे. फलमामुनिक जगुः॥ सर्वाङ्गोपसहारेण काम्यकर्मप्रयोगाको ऽवसरः फर्मधैगुण्यकल्पनायाम् , जन्मान्तरे तु वस्फलमिपि कल्पना, वया च त्रिविधं कर्म किं चिदैहिकफलमेव कि चिनियवफलमेव कि चिदामुष्मिकालमेव इति कल्पना, तर कारोर्यादि तावदैहिकफनमेय तद्धि (१) लोकवातिक चित्रापरिक्षा बलो०४ ।

·२५२ যাযin सकलजनपदसतापकारिणि महत्यवग्रहे प्रस्तूयते वृष्टिलक्षण च तफल स्वमा वत एव सकललोकसाधारणम् आसन्नवयैव नमिलपणीयमिति सद्य एष भवतुमर्हति वचनानि च तत्र वाहश्येव श्यन्ते यदि वतावत्येवेष्टि समापये घाद न वलोभूते जुहुयादिति, आमुस्मिकफल तु कर्म ज्योविधामादि फन स्वभावमहिम्नेव पारलौक्किफ्ल भवति । स्व! निरुपमा प्रोसिदेशा वा वद्विशेषण ! मोक्तु नामयथा ऽप्येष देहेनानेन शक्यते ।। चित्रादि स्वनियत फल कर्म वफलस्य पश्वादेरिह वा परत्र वा लोके स म्भवात्, अवश्य चैतदेव विज्ञेयम्, तथा कृतचित्रायागानामपि इह जन्मान पशवा इश्यन्वे वे परिदृश्यमानसेवाप्रतिमहादिकारणका एवेति कध्यमाने कर्म निमित्तबहाने बृहस्पतिमतानुभवेशप्रसङ्ग , कर्मनिमित्तकत्वे तु तेवा पशूनामुप पादक कि फौति निरूपणीयम् न हि ब्रह्मवर्चसादिफलान फमण पशवो निप्प पद्यन्ते, चित्रा च पशुफनेह जन्मनि तैर्न क्वैव पूर्वजन्मकृता तु तस्मिन्नेव ज मनि फल दत्तवतीति नियतैहिकफलाभ्युपगमादिति कुन पशसपत्, ननु गौ तमवचनप्रामाण्यापूर्वकृतभुक्तशिज्योतिष्टोमादिकर्मनिमित्तक पशुलाभो भवि ध्यति, यथोक्तम्(१) वर्णाश्रमाश्च स्वकर्मनिष्ठा प्रेत्य फलमनुभूय पतन्त शेषेण विशिष्टदेशश्रुतवृत्तवित्तादियुक्त जन्म प्रविपद्यन्ते इति, नैतद्यथाश्रुत षोधु युक्रम- न ह्यन्यफलक कर्म दातुमीष्टे फलान्तरम् । साध्यसाधनभावा हि नियत फलकर्मणाम् ।। वस्मात्समूहाताशेषवाचोयुक्ति र्याख्येया बहूनि कर्माणि वर्णा श्राश्रमाश्च कृतवन्त तत कर्मसमूहाज्ज्योतिष्टोमादिफलं प्रेत्यानुभूयते तत शषेण चित्रा दिना कर्मणा विशिष्ट जन्म प्रतिपद्यन्ते इत्यर्थ , arमापूर्वजन्मकृतचित्रादिनि बन्धन इह जन्मनि पशुलाभो नाकर्मनिमित्तको नान्यकर्मनिमित्तक इत्येवम नियफलवामित्रादेहि जन्मनि फलादर्शने ऽपि नानृतत्वं सचोदनाना जन्मा न्दरे हि ता इष्टय फल दास्यन्तीति । मतान्तरेण वेदप्रामाण्याक्षेपपरिहारस्य निराकरणम् । अनोच्यते कि चायनिकमेवकर्मणा त्रैविध्यम् भय विधिकृतपरीक्षाग म्यम् पाहो फलरूपपर्यावाचनया लभ्यम् उस पुरुषे छाधानमिति, नत्र पचनं वावत्तिविधविमागप्रतिपादक नारित कारोरी निपेन पृष्टिकाम याविष्टमेन स्वर्गकामी यजेतति चित्रया पशुकाम इत्येतावन्मारश्रवणम् , न घहिकत्व (OMRमझत्रमाष्ये मापा १० ८ मतितनेदम् ।

·प्रमाणप्रकरणम् , पारलौकिकत्वमनियतत्वं वा फलस्य क चित्पठितम् , विधिचमपोयदेव यत्स. त्प्रत्ययप्रवर्तनं नाम तत्रेदमेवंकामेन कर्तव्यमित्येताबॉल्लिइर्थः प्रपुरुषार्थरूपे तु व्यापार प्रवर्तकत्वलक्षणस्वव्यापारनिर्वहणमनधिगच्छन्विधिरधिकारिविशेष. णस्य काम्यमानस्य स्वर्गादेर्भावार्थस्य च यागादेः साध्यसाधनसम्बन्धमाति- पति न काम्यमानस्य सद्यः कालान्तरे वा निष्पत्तिमाक्षिपतीति, फलस्वरूपपर्या- लेोचनया तु सत्य स्वर्गस्य पारलौकिकत्वमवगम्यते न तु पश्चादेनियमः, पुरु- पेच्छा तु पुरुषेच्छैव न तया शास्त्रार्थो व्यवस्थापयितु शक्यः तस्मानिष्प्रमा- णक वैविध्यम, यस्तु चित्रादीनामनियतफलस्त्रे न्याय उक्त: "चित्रादीनां फलं तावत् क्षीणं तत्रैव जन्मनि"इत्यादि(१) स कारीर्यामपि निश्चिवैदिकफलायां योजयितुं शस्यः। अद्याकृतायां कारीयों न हि देवो न वर्षति । जन्मान्तरकृता तत्र कारीर्या (री) किं न कारणम्॥ तस्मात्सा व्यनियतफलाभवतु, अथ सत्यसम्परसम्पाद्यसुखसम्भोगसाधन- भूतादृष्टनिमित्ता कारीरीष्टिरद्यातायामपि कारीर्यामिति मन्यसे तर्हि दधिक्षी. रादिभक्षणसुखातेपिकर्मनिमित्तकः पशुलामी भविष्यति, अकृतचित्रागागानां कारीर्यधीन ओदनः नित्रादीनां दधीति दध्येोदनभोजनसुरासायनाइष्टकारिता पशुवृष्टिसृष्टिर्भवतु, अथ शृङ्गप्रादिकया पशुफला चित्रष्टिरुपदिश्यते वेन न सुखसामान्याक्षेपकर्मनियन्धनः पशुलाभः एवं तर्हि वृष्टावपि शृङ्गमाहिकया कारीरी पश्यते एवेति वृष्टिरपि सामान्याष्टनियन्धना मा भूत् । अय न यदि वच्छोभूते जहुयादित्यादिवचनपालोचनया तस्यामहिक- फलस्वमुच्यते यद्येवं यन वादशं वचन नास्ति यो पृष्टिकाम. स सौभरेण स्तु. वीव यदि कामयेत वत्पर्जन्य इति नीचैः सदो मिनुयादित्यादौ तत्र पारलौ- किकफलत्वं स्यात , यदि च श्योभूते जुहुयादिति वचनमहिनेव फले सद्यस्व- मात्रमधिकं भवतु वादशवचनरहिताना कर्मणां विस्पष्टसिद्धमप्यहिकफलस्वं निवर्तते । यत्पुनर्वहुसाधारणत्वेन पृष्ठेरैहिकत्वमुच्यते तदपि पश्यादौ समानम् न घात्मम्मरिरेव यजमानो भवति वस्यापि स्ववासिनीकुमारातियिभृत्यादिभोज- नपूर्वकस्यभोजननियमोपदेशाद् यहुतरोपकारकत्वं तु पृष्ठेरित्यलं तुलया। यदपि प्रत्यासनत्वेन काम्यमानत्वाद् पृष्ठेरैदिकत्वं कथ्यते वदपि नागेव. पश्यादेरपि तथैव काम्यमानत्वात् तनावग्रहविहितसन्तापतया प्रत्यासनत्वेन वृष्टिरमिलायवे इहापि दोर्गस्योगादासनवयव पशवः काग्यन्ते "तस्माद्वारिद. (१)लोकार्तिके विवाहिर छोः १५॥

·२५४ न्यायमनाम् स्तृप्तिमाप्नोति सुसमक्षयमनद" इत्यादिवचनोपदिष्टसामान्यसुससाधनानिव धनयमिहातकर्मणा वृष्टिपश्वादिसम्पदिति न बृहस्पतिमतपदकर्मनिमित्त फलम , नापि कर्मफनसाध्यसाधनमावनियमव्यवहारोलधनमिति । यञ्च पारी क चित्फनविसवादे समाधानमुक्त "फलति यदि न सर्व तत्कदा चिनदेव ध्रुवमपरममुक्त कर्म शाखीयमारते" इति तेन सा ऽप्यनियत फलेव स्याद् न हि तत्कर्मान्तरमाससार प्रतिवन्धक भवति फोपभोगाद्धि तस्यावश्य क्षयेण भवितव्यम् , प्रतिवन्ध पक्षीणे कार्या स्वफन सदा दातव्यमेव सा ऽज्यदत्तफला न तोयने एवेत्येव जन्मान्तरे तफनसम्भवात्तस्य अनितफलत्वम , अनेन च प्रकारेण चित्रादेरप्यनियतफलनमस्माभिरिप्यते एव यत्र सम्यक् प्रयुक्तायामपोष्टौ कर्मान्तरप्रतिबन्धादेव पशूनामनुपलम्म' कल्प्यते सर्वथा सद्य फलबमानव समानयागक्षेमा कारीय चित्रेष्टि, पवेन ब्रह्मावर्चसवीर्यानावप्रामादिकामेष्ट्यो ऽपि व्याख्याता, तस्माययाभुत गौतम बोदव्यम् । यदप्यभ्यधायि सममाङ्गोपसहारेण काम्यकर्मप्रयोगात्कुत कर्मणो वैग ण्यावसर इति तदन्यसारम् , सोनापसहारेण प्रवृत्तावपि प्रमादादसवेद्यमान धैगुण्यसम्भवात् , सच विचित्र भाष्यकारेण प्रदर्शित तस्मात्पूर्वोक्त एव प्रतिसमाधानमार्ग श्रेयान । स्वमतेन धर्मपदार्थनिरूपणम् । यस्पुन पूर्णपाक्षिकेण कथित कालान्तरे कर्माभावात्कृत फनमिति तदपि न सम्यक- यद्यप्या फलनिष्पत्ते कर्मो नास्त्यवस्थिति । तथा ऽप्यरत्येव सस्कार पुरुषस्य तदाहित ॥ कमजन्यो हि साकार पुमा बुद्धगदिवद्गुण । तस्य चाफल संयोगादवस्थितिरुपैयत ॥ यथेन्द्रियादिसयोगादात्मनो बुद्धिसभव । तथा यागादिकर्मभ्यस्तस्य सस्कारसभव ।। बुद्धिस्तु ममुग तस्य संस्कारस्तु फलारधि । साध्यसाधनभावो हि नान्यथा फनकर्मणो ।। स्मृतिबीजं तु सस्कारस्तस्यान्यैरपि मृध्यते । वथैव फलसयोगबीज सोऽस्य भविष्यति ।। स यागदानहोमादिजन्यो धमगिरोच्यते । ब्रह्महत्यादिजन्यस्तु सोऽधर्म इति कथ्यते ॥

·प्रमाणमकरणम् २५५ मतान्तरेण धर्मपदार्थम्य निरूपणं तत्खण्डनं च । कापिलास्तु अन्तःकरणस्य बुद्धेत्तिविशेषमाहु, आर्हताः पुण्यपुद्गलान्. धर्मस्न व्यपदिशन्ति, शाक्यभिक्षवश्चित्तवासनां धर्ममाचक्षते, वृद्धमीमांसका. यागादिकर्मनिवर्त्यमपूर्व नाम धर्ममभिवदन्ति, यागादिकमव शाबरा ब्रुवते, वाफ्यार्थ एव नियोगात्मा ऽपूर्वशब्दवाच्यो धर्मशब्देन स एवाच्यते इति प्रामा. कराः कथयन्ति, तन पुण्यपुद्गलवृत्तिपक्षयो. कपिलाईद्ग्रन्थकथितयोस्तन्म- तनिरासादेव निरास', श्रात्मनश्च समर्थयिष्यमाणवाचस्यैव वासना न चेतस इति सौगतपक्षो ऽव्ययुक्तः, स्वर्गयागान्तरालवर्तिनश्च स्थिरस्य निराधारस्या- पूर्वस्य निष्प्रमाणकत्वाज जरज्जैमिनीयप्रवादो ऽप्यपेशल', अपि च फलस्य वा का चिदुत्पद्यमानदशा यागस्य वा शक्तिरनिशब्देनोच्यते न चानियोग। वाक्या र्थ एवापूर्वशब्दवाच्य. तस्योपरिटादपाकरिष्यमाणत्वात् , नापि यो यागमनु- तिष्ठति त धार्मिक इत्याचक्षते इवि यागादिसामानाधिकरण्येन प्रयोगात्स एव. धर्मशब्दवाच्य इति युक्त वक्तुम् , तस्य क्षणिकत्वेन कालान्तरे फलदातृत्वानुप- पत्तेः सामानाधिकरण्यप्रयोगोऽपि चैकान्ततो नास्त्येव । यागदानादिना धर्मों भवतीत्यपि लौकिका । प्रयोगा सन्ति ते चामी सस्क्रियापक्षसाक्षिण. ।। एवं यज्ञन यज्ञमयजन्त देवास्तानि धर्माणि प्रथमान्यासन्निति वैदिकोपि प्रयोग तद्विषय एव व्याख्येय वस्य स्थायित्वेन कालान्तरे फलदानयोग्य. तोपपत्तेः। संस्कारो नृगुण स्थायी तस्माद्धर्म इति स्थितम् । तस्माच फलनिष्पत्तनं चित्रादौ मृपार्थता ।। यदपि यज्ञायुधिवाक्ये प्रत्यक्षविरुद्धत्वमुफ्पायते स्म भस्मीभावोपलम्भा. कायस्येति तदप्यसमीचीनम् , एप इति शरीराभेदोपचारेणात्मन एव निर्देशा• तस्य च स्वर्गगमनं भवत्येव गमनं च तदुपभोग एव तस्योच्यते यथा शरीरा- दियोगवियोगी जन्मारणे इति न तु व्यापिन परिस्पन्दात्मक क्रियायोग उपप छते ज्ञानचिकीर्षाप्रयत्नसमवायश्च तस्य कर्तृत्वमिति वर्णयिष्यते, यज्ञायुधप्त. चन्धो ऽपि स्वस्वामिभावादिस्तस्यैव व्यापकत्वाविशेपे ऽपि व्यवस्थयोपपद्यते इति न कश्चिदत्र विरोध , तस्मात्सर्वत्र निरवकाशममृतत्वादिदूपणम् । वेद व्यायातादिदोपाभावः। यो ऽपि हवनकालविधौ व्याघातदापो दर्शितः सेो ऽपि न देोप एव- तत्रानुष्ठानभेदेन कालवितयचोदनात् । यो यस्य चोदितः कालो लद्वनीयो न तेन स.॥ .

·न्यायमअर्याम् ततश्चान्यतमं कालमभ्युपेत्यैनमुजमतः । निन्देति न विरोधो ऽत्र कश्चिद्विधिनिषेधयोः॥ अभ्यासे पौनरुत्यं च कार्यार्थत्वादपणम् । संपाचं पाञ्चदश्यं हि सामिधेनीपु चोदितम् ।। इममह पञ्चदशारेण वशेणापत्राधे यो ऽस्मान् द्वेष्टि यं च वयं द्विष्म इति श्रूयते एकोदशसामिर्धन्य ऋचः पश्यन्ते तत्राभ्यासमन्तरेण पाचादश्यं नावकल्पते इत्येवमवश्यकर्त्तव्यो ऽभ्यासः स चायमनियमेन प्राप्तो पवनेन नियम्यते प्रथमोत्तमे ऋचौ विरुधारणीय इति तस्मात्तत्प्रयोजनार्थत्वान्न पुन- सातादोपः। अभ्यासे फलरहित हि पौनरुक्त्यं दोप: स्यादिह तु न तस्य निष्फलत्वम् । न्याघाताऽनृतपुनरुक्तनादि घरमा- द्वेदस्य श्लथयति न प्रमाणभावम् ।। इयं च वाक्यार्थविचारणा ऽपि प्रामाण्यसिद्धचौपयिकीति मत्वा । चक्रे खशास्त्र मुनिने वेद- प्रामाण्यनिर्वाहणवीक्षितन ॥ अर्थवादवाक्पमूलक वेदप्रामाण्याक्षेपः । ननु नाचापि वेदस्य भवनिनिपुणैरपि। स्वदेहसंभवा दोपा निखिलाः परिपिहिजताः। तथा हि सो रोदीघदरोदोत्तद्रुद्रस्य रुद्रस्वम प्रजापतिरात्मनो धपामुदरित. दसामना प्रदात् ततो ऽजस्तूपर अगात देवा देवयजनमभ्यवसाय दिरो प्राजानमित्येवमादीनामर्यवादाना कि यथावधातुपरस्य मुत तेभ्यः कार्यरू- पार्योपदेशपरिकलानम् उत लिडादियुक्तवास्यान्तरप्रतिपाद्यमानकार्यरूपार्योंगयि कस्वमिति विन्त्यम, सर्वथा प प्रमाद, स्वरूपरत्वे तावत्रमाणान्तरविरुद्धा. योपदेशादप्रामाण्यमेवातरवि रोदनवपोनपेदनदिहमाहादेरथस्य तथाले निश्वयामावात् । किं प रतेनं मनो ऽनृत्यादिनी यामित्येवंजातीयकानाम बादशाक्यानां विपष्टमेव प्रमाणान्तरविरुद्धार्थप्रत्यायकत्वम् न हि निसर्गत एव सर्वप्राणिना. मन्तवादिनी वाग्मयति स्तेनं वा मनः। अपि च धूम एवाग्नेदिवा दरी नापितस्मादधिरेयाऽनेन दर्शन ·प्रमाणप्रकरणम् २५७ धूम इति प्रत्यक्षविरुद्धमिदमभिधीयते नक्तदिनं द्वयोरपि इन्द्रियार्थसन्निकर्षे सति ग्रहणात्। किं च पतन्न विद्मो यदि ब्राह्मणाः स्मेोऽब्राह्मणा वेति ब्राह्मणजातेरुपदेश. सहायप्रत्यक्षगम्यत्वातविरुद्ध एपो ऽर्थवादः शास्त्रविरोधो ऽप्यस्ति को हवै तद्वेद यदमुष्मिल्लोके ऽस्ति वा न वेति, शास्त्रे स्वर्गादिफलानां ज्योतिष्टोमादिकर्म- णामुपदेशारकेयमनवल्कृप्तिः। अपि च गर्गनिराम्राह्मणमधिकृत्य श्रूयते शोभते ऽस्य मुखं य एवं वेदेति नहि कस्य चिदेवं विदतो मुखं शोभते इति प्रत्यक्षविरोधः । अन्यकर्मानर्थक्यशंसी च कश्चिदर्थवादी भवति पूर्णाहुत्या सर्वान्कामान- वाप्नोति पशुपन्धयाजी सर्वाल्लोकानभिजयवि तरति मृत्युं चरति पाप्मानं तरति हत्यां यो ऽश्वमेधेन यजते यश्चैवं वेदेति यदि पूर्णाहुत्यैव सर्वकामावाप्तिः पशुवन्धयागेनैव सर्वलोकजयः अश्वमेधवेदनेनैव तत्फलावाप्ति तत्किमर्थमन्य- कमोपदेशः, उपदिष्टान्यपि तानि बहुक्लेशसाध्यानि कर्माणि व्यर्थानि भवेयु- रनेनैव लघुनोपायेन तत्फलप्राप्तदर्शनात् । अपि च न पृथिव्यामग्निश्चेतव्यो नान्तरिक्ष न दिवीति वेदे चयननिषेध एवात्र भगया भवेदिवि चान्तरितेच वावञ्चयनप्रयोग एव नास्ति कि तन्निषे. धेन पृथिवीचयननिषेधार्थ च यद्वाक्यं तच्चयनप्रतिषेधार्थमेव भवेत् , अधिव्य. धिकरणस्य चयनस्यानुपपत्ते, अपि च यजमान प्रस्तर आदित्यो यूप इत्येवंजातीयकानां प्रत्यक्षविरुद्धा. र्थाभिधायिनामर्थवादानों का परिनिष्ठति, तस्मान्न स्वरूपपरत्वं तेपामुपपद्यते, नापि तेभ्य एवं कार्यरूपार्थपरिकल्पनमुपपन्नम् अशक्यत्वात् , सेाऽरोदीघ- दोदीत्तद्द्रस्य रुद्रत्वमित्यत्र कार्य कम्यमानमेवं कल्प्येत रुद्रः किल सरोद अतो ऽन्येनापि रोदितव्यमिति तमाशक्यम् प्रियविप्रयोगजनिवसंतापवशेन हिवाप्पमोचनं रोदनमुच्यते न तच्चदिनोपदेशात्कत्तुं शक्यते, प्रजापतिरात्मनो वपामुच्चिरोद तस्मादन्या ऽप्येवमुरिखदेदात्मना वपामिवि दुरनुष्ठानो ऽयमर्थः को दि नामात्मना वपामुरिखदेत् कस्य या वपाहोमे सति समनन्तरमेव अजः पशुस्तूपर उद्गच्छेद् इति देवा दिशो नाज्ञासिपुरतो ऽन्यो ऽपि न जानीयादिति प्रशम्योपदेशो न हि दिमोहो नामोपदेशात्कर्तु शस्यः, न च सर्वमादर्थवा. दाद्विधिः कल्पयितुं शस्यः इति मध्यमो ऽपि न सत्पक्षः । नापि तृतीयः पक्षः संभवति वाक्यान्तरविहितकार्यरूपायर्यापयिकत्वं हि तदुपयोगिद्रव्यदेववादिविधानद्वारकं भवति यथा ऽग्निहोत्र जुहोतीत्यत्र दना जुहोति पयसा जुहोतीवि द्रव्यविनियोगविधेर्यदग्नये च प्रजापतये च सायं जुहोवि देवनाविधेर्वा, न चायमर्थवादेषु प्रकार: संभवति न चैभिः प्रौहानवह- ३३ न्या.

·- न्यायममर्याम् न्ति नौहीन प्रोततीतिवद्दया ऽदृष्टा वा का चिदितिकर्तव्योपदिश्यते तस्मान्न तेपा तदोपयिकत्वम् । मनु प्रेक्षावतां रोचनाविशयकरणेन प्रत्युत्साइमावहन्तो ऽर्थवादास्तदुप- योगिनो भविष्यन्ति, नेतदपि सम्यक् , प्रत्युत्साहो हि केयां चिन्मते निरपेक्षश- दप्रत्ययादेव सिद्धयति अस्मन्मते तु तत्प्रणेतृपुरुषप्रत्ययादिति किं प्ररोचनया, एय काम इद फुर्यादित्युक्त यस्वन न प्रवचते स प्ररोचनयापि न प्रवर्ववैति यत्किं चिदेवन् , तदेयं प्रकार त्रयेणाप्यर्थवादपदानामनन्वयात् एकदेशातेपेण सर्याप एव क्रियते इति अप्रमाण वेदः । ननु यावत्येन प्रमाणान्तरविरुद्धत्वमुपलभ्यते तावत्येवाप्रामाण्यमस्तु सर्वत्र तु वस्त्या तदाशङ्केति, मैवम् वत्सामान्यादन्यत्राप्यनाश्वासः, मोमासकपले हि अर्थवादरहित केवलवेदप्रन्यानुपलम्मात् ठदनुपनेण सर्वत्र सापेक्षत्वमवतरति, नैयायिकमते तु वेदप्रणेतुरीश्वरस्य क चिद्वितथवादित्वे दृश्यमाने कथमन्यन सत्यवादिताया दृढ, प्रत्ययो भवेदित्यप्रामाण्यं सर्वति । अर्थवादवाक्यमूलकस्य वेदप्रामाण्याक्षेपस्य परिहारः । अत्राभिधीयते, विध्येकवाक्यतयैव भूग्ना सावदर्थवादपदानि पश्यन्ते वाय व्य श्वेतमालभेत भूतिकाम वायुबै क्षेपिष्टा देवता इत्यते। यद्यपि पिया नाव- गम्यते नापि तत्सबद्ध कश्चिदथ. तयाऽपि विध्युद्देशेनेकवाक्यत्व प्रतीयवे भूति- काम इत्येवमन्ते विध्युद्देशस्तेनैकवाक्यभूतो वायुर्वक्षेपिष्ठेत्येवमादि कथमेक- वाक्यभाव पदाना साकाङ्क्षत्वात, ननु भूतिकाम इत्येवमन्तेन वाक्येन विधेय विहिवम् उत्पादित प्रतिपत्तुर. नाकाइदत्व कृत च शब्दकर्तव्यमिति किमनेन तेपिष्टेत्यादिना प्रयोजनम्, तदर्थस्यैव स्तुतिरिवि चूम । ननु स्तुत्या किं प्रयोजनम् स्तुवा ऽस्तुतश्च तावानेव सोऽर्थ , मैवम् , स. स्तुतिपदे हि वास्ये स्तुविपदसहित विधायक विधायक मवति किमिदानीं केवल लिडादियुक्त वाम्यं न विधायकमुच्यते यदि स्तुतिपदानि न भूयन्ते उद्घाढ भवति विधायकम् , एतेषु च सरसु वत्सहितं तद्विधायक भवति न केवल तथा प्रवीवे , स्तुतिपदसंबन्धे सति मिन्नवाक्यता मा भूदिवि विधिपदेन च स्तुति पदेन च समूयायों विधीयते तथा ऽवगमात् , अन्यथा हि प्रतीयमान पदार्था वयस्त्यज्येत वास्यभेदा वा कल्प्येत वस्मान स्तुतिपदानामानर्थक्यम, ननु केवलस्यापि विधिवास्यस्य सामकिमर्थ स्तुतिपदानि प्रयुज्यन्त इति, उच्यने, थपर्यनुयायो जैमिनीयाना मते शब्द अस्माक घ भगवानीश्वर एक्सति प्रतिपत्तारो वय वेदस्य न कतार , प्रतिपत्तोच क्रमो दर्शित , एवं च - . .

·प्रमाणप्रकरणम् २५६ ५ यद्यपि द्रव्यदेवतेतिकर्तव्यताविधानद्वारकमङ्गविधिवर्थवादवाक्यानां कार्योपयि. कत्वं नास्ति तथापि प्रतीत्यङ्गत्वं न निवार्यते, अत एव प्रामाण्यापयागिरवमाचक्षते नप्रमेयापयोगित्वम् , केवलविधिपदश्रवणे हि न तदाद्रियन्ते यज्वानः, तत्र वि. घिविभक्तः शक्तिरवसीदति तो निमन्नन्तीमिवार्थवादजनितकर्मप्राशस्त्यप्रत्यय उत्तम्नाति सर्वजिता यजेतेत्यतो न तयाविषः श्रद्धाऽतिशयो भवति, यथाविधः सर्वजिता देवाः सर्वमयजन्सर्वत्याप्त्यै सर्वस्य जित्यै सर्वमेवैतेन सर्व जयति इत्यर्थवादपदेभ्यः, लेोके ऽपि इयं गौः क्रेतव्येत्यतो न तथा क्रेतारः प्रवर्त्तन्ते यथा एपा बहुस्निग्धतीरा सुशीला सापल्या अनवप्रजा चेत्येवमादिभ्यः स्तुति- पदेभ्यः, स्वानुभवसातिको ऽयमर्थ अत एव के चिदश्रुतार्थवादके ऽपि विधि- वाक्ये तत्करूपनमिच्छन्ति, यथा क चिदर्थवादाविधिकल्पनमिति यथोक्तम् "विधिस्तुत्योः सदावृत्तिः समानविषयेष्यते" अनधिगम्यमानविधिवाक्यसंवन्धा. चार्थवादाविधिरुन्नीयते न गम्यमानविधिसंबन्धात् । अत एव च सो ऽरोदोदित्येवमादिभ्यो न रोदितव्यमित्यादिविधिकल्पना मिष्यते मुधैव पूर्वपक्षिणा तदाशसितम्, विध्यन्तरेणैकवाक्यत्वं हि प्रत्यक्ष. मिहोपदिश्यते वर्हिषि रजते न देयमित्यस्य विधेः शेषो ऽयं सेो ऽरोदीदित्यादिः रुद्रो सरोद तस्य यदश्रु अशीयत तद्रजतमभवत् यो हि बर्हिषि रजतं ददाति पुरा ऽस्य संवत्सराद् गृहे रोदनं भवतीति तस्माद्वर्हिषि रजत न देयमिति, प्राजापत्यमज तूपरमालभेतेत्येतस्य विधे. शेषः प्रजापतिरात्मनेो वपामुदखिद- दिति वपाहोममाहात्म्यप्रदर्शनार्थमुच्यते अग्नौ वै प्रगृहीतमात्रायां वायामज. स्तूपर उदगादिति, आदित्यः प्रायणीयश्चरुरित्यत्य विधेः शेषो ऽय देवा वै देवयजनमध्यवसाय दिशो न प्राजानन्नित्थं व्यामोहानामादित्यः चहाशयिता यथा दिड्मोहस्येति एवं तत्र तत्र विधिशेषत्वमर्थवादानां वेदितव्यम् । कथ पुनरिदमसत्यमेवोच्यते रुद्रलविवाद्रजतमजायव प्रजापतिवपाहोमस. मिद्धादग्नेरजस्तूपर उद्गादिति, उच्यते नेदमसत्यम् यदस्य वाक्यस्य प्रतिपाय वत्र सत्यार्थमेवेदम् , न चास्य यथावतो ऽर्थः प्रतिपाद्यः किं तु विधेयो निपे. ध्यो वा कश्चिदर्थः इहान्वाख्याने द्वयमापतति यच्च वृत्तान्तज्ञानं यच्च कस्मि- श्चिदर्थे प्ररोचनाद्वेषो सत्र वृत्तान्तज्ञानं न प्रवर्तकं न निवर्तकमिति प्रयोजना- भावादतर्थकमनादरणीयम्, प्रराधनाद्वेषौ तु प्रवृत्यङ्गत्वात्तदर्थों गृहीत्या प्ररे।च. नायाः प्रवत्तेत्त द्वेषान्निवतेति तत्र तत्प्रतिपाद्यसत्यार्थ एवार्थवादः । यवरुदति रुद्रे कथं तद्रोदनवचनम् अरोदनप्रभवे वा रजते कथं तदुन- वताभिधानमिति, गुणवादमात्रं गौण एप वादः श्वेतवर्णसारूप्यादिना रोदन- प्रमवं रजत निन्दितुमुच्यते, एवं पशुयागे वपाहोमप्रशंसाय प्रजापतिरात्मने वपामुदखिदिति वृत्तान्ताख्यानं योजनीयम्, आदित्यचरुप्रशंसाय देवा ·न्यायमअर्याम् देवयजनमभ्यवसाय दिशाम प्राजाननिवि । अथ या नगयिकानामनेकप्रकारपुरगतिशययादिना यथावते ऽव्यय मा त्यन्तमसमर रुद्रस्य गदिताद्रजवजन्म प्रजापतेर्यपोरयेद् एरोमारपरपशू द्गम देवाना देवयजनाभ्ययसाने दिगोद इत्येय जावीयकमपि सत्यमरतु को दोष, वत्सर्षया ऽर्थयादाना प्रामाण्यम् । एप वैनं गनो ऽनृवादिनी यागिवि गौण एप पाद प्रच्छन्नतया स्तेन मन उज्यते पाहुल्याभिप्रायेण पात्तवादिनी घागिति, धूम एवाग्नेदिगा ददृशे नाचिरचिरेषाग्नेनरत दरोन धूम इति दूरभूय स्वाभिप्रायेण करम चित्प्रयोजनाय सायप्रानहोमदेवतास्तुतये फ्ध्यवे, न चैतद्विद्म। यदि मागणा स्मोऽग्रामणा वेति प्रवरानमन्त्रणप्रशंमाय सशय इव दर्शित अग्रामो ऽपि यजमानः प्रारानुमन्त्रणेन ब्राह्मण स्यादिवि, फोह ये तवेद यदमुस्मिलोके ऽस्ति यान वेति दृष्फल किमपि फर्म स्तोतुमुच्यते, शामतेऽस्य मुस य एव वेदेति विद्याप्रशंसपा शोभते इति शिष्यरुद्वीच्यमा रणस्य मुखमिति, सर्वान्कामानरानोति इविसर्वत्य प्रतापेक्षम् स्तुत्यर्थ घाश्व मेघाध्ययने ऽपि उत्फलवचनम् , हिरण्यं निधाय चेतव्यमिति स्तुत्यर्यदया दिव्य तरिक्षे पृथिव्या च चयन प्रविषियवे अनुपहिवहिरण्याया पृथिव्यामनिन चेतव्यो न पुनर्न चेतन्य एव वस्यामिति, आदित्यो यूप इत्यमखने सति वेजस्वितया यूपत्यादिस्यरूपतास्तुतये कप्यते, तस्कार्यकारित्वाच्च यजमान प्ररतर उच्यते, न हि मुख्ययैव वृत्त्या लेोके शन्दा प्रवर्तन्ते गौण्या ऽपि वृत्त्या व्यवहारदर्शनात , एव वेदे ऽपि तेषा तया प्रयोगा भविष्यति, इत्यं च मन्त्रेवायैन्या गाईपत्योपस्थानमविरुद्धम् , एव तुरिनिन्दावरूपास्वावदर्थवादा विध्येकवाश्यत्वेन प्रमाणम् , पुराति. पुराकल्पखरूपा अपि तथैव योज्या, कचित्पुनरर्यवादेनैव कश्चिदश पूर्यते इति न तु प्रतीत्यङ्गत्वमेव तस्य कार्याङ्गत्वमपि भवति, यया प्रतितिष्ठन्ति हवा य एता रात्रीरुपयन्ति इत्यश्रूय माणाधिकारस्य रानिसत्रविधेरधिकाराशो ऽर्यबादादेव लभ्यते यथोक(१) फलमात्रयो निर्देशादिति, वत्र हि प्रतिष्ठाकामाः समासीरनित्यर्यवादयशाद्ग. भ्यते वाक्यार्थ क चिद्विधिवाक्यस्यार्थसदेहे ऽर्थवादात्मकाद्वाक्यशेषात्तनिश्चयो भवति यथा अका शर्करा उपदयातीत्यखनद्रव्ये घृतवेलवसादिभेदेन सदिह्यमाने (१) जैमिनिसूत्रम् १० ४ श. ३ २०१८ ।

·प्रमाणप्रकरणम् २६१ तेजो वै घृतमिति अर्थवादाद् घृतेनाक्ताः शर्करा उपधैया इति गम्यते । इत्यर्थवादा विधिनैक्यभावा- त्तद्वत्प्रमाणत्वममी भजन्ते । अस्ति प्रतीत्यन्वयिता हि तेषां क चिच कार्यान्वयिता तु दृष्टा । यद्वा स्वरूपपरतामपि संस्पृशन्ति प्रामाण्यवर्म त इमेन परित्यजन्ति । नैयायिका हि पुरुषातिशयं वदन्तो वृत्तान्तवर्णनमपीह यथार्थमाहुः॥ आदित्ययूपवचनादिपु तु स्वरूप- याथायमित्यमुपपादयितुं न शक्यम् । गोणी तु वृत्तिमवलम्ब्य कृता तदर्थः व्याख्येति तेष्वपिन विप्लवनावकाशः॥ मन्त्रप्रामाण्याक्षेपः। अथेदानी मन्त्रा विचार्यन्ते किमर्थप्रकाशनद्वारेण विध्यर्थोपयोगिता तेषामु- वोचारणमात्रेणेति, ननूभयथाऽपिप्रामाण्याविशेषारिक तद्विचारेण, नहीदंशास्त्र वेदस्यार्थविचाराय मीमांसावत्प्रवृत्तम् अपि तु प्रामाण्यनिर्णयानैवेति, सत्यम् , प्रामाण्यनिर्णयायेदं शास्त्रं प्रवृत्तम् अविवक्षितार्थत्वे तु मन्त्राणामप्रतिपादक. स्वलक्षणमप्रामाण्यमेव भवेत्तत्सामान्याद्वेदनाह्मणवाक्यानामपि तथाभावप्रसङ्ग इति वेदस्य कवियोधार्थत्वं हीयते, न च संशयविपर्ययजननमेवाप्रामाण्यम् अज्ञानजनकत्वमप्यप्रामाण्यमेव, तदुच्यते उच्चारणमात्रोपकारिणो मन्त्राः कुतः तथा विनियोगोपदेशात , उरु प्रथा उरु प्रथस्वेति पुरोडाशं प्रथयति यद्यर्थप्रका- शनोपकारिणो मन्त्राः सामर्थ्यादेव प्रथनोपयोगी मन्त्रोऽयमिति किमर्थं प्रथने विनियुज्यते क्यनेन, यथा साक्षः पुरुषः परेण चेन्नीयवे नूनमतिभ्यां न पश्य- तीति गम्यते, अग्नीदमोन्धिहरेति च करोत्येवासो विगग्निविहरणं किं वच. नेन, उच्चारणमात्रोपकारिणि मन्त्रे तदुच्चारणदेवादृष्टं किं चिदुपकारजातं कल्यते वाक्यक्रमनियमाच्चाविवक्षितार्थान् मन्त्रानवगच्छामः, नियतपदक्रमा हि मन्त्राः पश्यन्ते यद्यर्थप्रतिपादनेनोपकुर्युः नियतकमाश्रयणमनर्थकं स्यात् क्रमान्तरेणापि तदर्थावगमसंपत्तः । इतश्चाविवतितार्था मन्त्राः अविद्यमानार्थप्रकाशिनो हि के चिदृश्यन्ते यथा "चत्वारिशृङ्गा त्रयो अस्य पादा द्वे शीर्षे सप्त हस्तासो अस्य । विधा बद्धो वृषभो रोरवीति महो देवो मानाविवेश" इति, न हि चतुःशृङ्गं .

·२६२ न्यायमञ्जर्याम् निसाद द्विशिरस्क सप्तहस्त किं चिद्यज्ञसाधकमस्ति यदनेन प्रकाश्येत, अतश्चैवम् अचेतनश्रेषप्रदर्शनाद् ओपधे त्रायस्वैनमिति न होपधियुद्धद्यते जाणाय नियुकास्मीति, शृणोत प्रावाण इति चोदाहरणम् न घचेतना मापारण श्रोतु नियुज्यन्ते, अपि च अदिवियोरन्तरिक्षमिति विप्रविषिद्धमभिव दन्ति मन्त्रा कथ सैव द्यौस्तदेवान्तरिक्ष भवितुमर्हति, केपा चिच मन्त्राणा मों ज्ञातुमेव न शक्यते वे कथमर्थप्रकाशनेनोपकुयु अभ्यक्सा त इन्द्रऋष्टि रिति शण्येव जर्फरी तुर्फरीतु इति इन्द्र सोमस्य करकेति च, तस्मादविवक्षि तार्था मन्त्रा । अपि चोचारणमुभयथा ऽपि कर्तव्य मन्त्राणामदृष्टाय वाऽर्थप्रत्यायनाय वा यतोऽर्थमपि नानुचारिता शब्दा प्रत्याययितुमुत्सहन्ते, तस्मावश्यकर्त्तव्ये ऽस्मिन्नचारणे तत एव यज्ञोपकारे सिद्ध किमथप्रतिपादनद्वारपरिग्रहेण प्रयोज नमिति। मन्त्रमामाण्यसमर्थनम्। तत्रोच्यते, किं मन्त्रेभ्यो ऽर्थप्रतीतिरेव नास्ति किं वा भवन्त्यपि निनिमित्ता ऽसौ उत सनिमित्ता ऽपि प्रहैकत्वप्रतीतिवदविवक्षिति, न तावत्प्रतीतिरेव ना. स्ति शब्दाथसम्बन्धव्युत्पत्तिसस्कृतमतोना यहिदेवसदन दामीत्येवमादिमन्त्रन वणे सति तदर्थप्रतीत स्वसवेद्यत्वात् , नाप्यसौ निनिमित्ता लोकवत्पदानामेवान निमित्तत्वात् , व्युत्पत्तिरपि न नास्ति य एव लौकिका शब्दास्ते एव चैदिका तएव तपामा इति लोकव्यवहारतस्तद्वयुत्पत्तिसम्भवात् , नापि सम्भवन्त्यपि मन्त्रेभ्यो ऽर्थप्रतीति प्रहैकत्वप्रतीतिवदविवक्षिता भवितुमर्हति अविवक्षानिन न्धनस्य कस्य चिदप्यभावात् , महादिवचनान्तरनितिसख्यत्वात्सोमावसेकनिई रणस्य च सम्मार्गकार्यस्य सर्वप्रहसाधारणत्वाद् प्रहमिति विभक्तेश्च फर्मकार- फसमर्पणमात्रेणापि सार्थक्योपपत्ते युक्तमेकत्वमविवक्षितमिति कथयितुम् , इह तु चर्हिदेवसदन दामीत्येवमादिवास्यक्रियमाण ऋतूपयागिद्रव्यादित काशन वस्य विध्यपेक्षितत्वान्मन्त्रेण स्मृत कर्म कराति तथा क्रियमाणमभ्युद यकारि भवति इति न यज्ञाङ्गप्रकाशनमविवक्षितम् , अता नाधारणमानोपकारि- यो मन्त्रा, जपमन्त्राणा तु पावमानी जपेदिति विधिनैव तावन्मानातेपणानार्थे न प्रकाशितेन प्रयोजनमिति किं तत्र क्रियते, यत्र तु जपेदिति विधिर्न श्रूयते न व तदर्थ प्रतीयमानो ऽपेक्ष्यमाणश्चापेक्षितुं युक्त । ननु यदि जपेदिति विधेवैष्णव्यादिषु नार्थो विवक्ष्यते तहि स्वाध्यायो ऽध्येतव्य इत्यक्षरप्रहणमानविधानात्सर्वस्यैव वेदश्याविविक्षिवार्थत्व स्यात, एतच शास्त्रान्तरे विस्तरतो निर्णीतम् इह तु विवन्यमानमस्माकमवान्तरवि ·प्रमाणप्रकरणम् २६३ चारवाचालतामाविष्करोतीति न प्रतन्यते, यत्तु तदर्थविनियागोपदेशादित्यविवक्षितार्थस्वमुक्त तत्र उरु प्रथा उरु प्रथस्वे. ति लिङ्गादेव मन्त्रस्य प्रथनविनियोगसिद्धे' कामं तद्विधायकं वचनमनर्थकं भवतु प्राप्तानुवादकत्वाद्न प्रतीयमानो मन्त्रादर्थरत्यक्तु युक्तः, तत्किं वचनमन र्थकमेव नानर्थकं प्रतिपन्नार्थविषयं तु तत्, अर्थवादार्थ या तद्वचनम् यज्ञपति- मेव तत्प्रथयतीति तयज्ञपति यजमानमेवप्रजया पशुभिः प्रथयतीति, क चित्तु गुणार्थविधानं यथा तो चतुर्मिरादचे इति, एवमग्नीदग्नीन्विहरेत्या दावपि द्रष्टव्यम्, यत्तु नियतपदक्रमत्वादुम्चारणमात्रोपयोगिनो मन्त्रा इति वदप्यसाधु, मीमां. सकानामनादित्वाद्वेदस्य तत्क्रमलड्धनानुपपत्ते' यथोक्तम(१) "अन्यथा करणे चास्य बहुभ्यः स्यान्निवारणम्" इति, 'अस्माकमपि यागीश्वरप्रणीतो वेदः तदन्यथाकरणे किमध्येतणां स्वातन्त्र्यमस्ति, तस्मान्नार्थविवक्षाय मन्त्रक्रमः प्रभवति ब्राह्मणवाक्यक्रमवत् । यदपि चत्वारि शृङ्गत्यविद्यमानार्थवचनमाशङ्कितम्, तदप्यनभिज्ञतया यज्ञ. स्य चैप गुणवादेन संस्तव चत्वारि शृङ्गा इति वेदा उक्ताः यो ऽस्य पादा इति सवनानि द्वे शो इति दम्पती यजमानो सप्त हस्तास इति च्छन्दांसि विधा बद्ध इति मन्त्रब्राह्मणकल्पनिबद्ध बृपभ इति कामान्वपति रोरवीतीति स्तोत्रशस्त्र. प्रयोगबाहुल्याच्छब्दायमान महोदेवा मानाविवेशेति मनुष्यकर्तृकत्वेनैवमेष यज्ञः स्तुतो भवति तद्यथा चक्रवाकमिथुनस्तनी हसदन्तावली शैवालकेशो का. शयसनीति नदी स्तूयते, ओषधे त्रायवैनमिति चेतनवनियोगस्तस्या स्तुत्यर्थ., शृणोत मावाण इति प्रातरनुवाकस्तुतिः इत्थं नामैप प्रातरनुवाकः प्रशम्यो यदचेतना मावाणो ऽपि शृणुयुः अदितिौरदितिरन्तरिक्षमिति गुणवादादप्रतिषेधः, तद्यथा लोके त्वमेव में माता त्वमेव मे पिता त्वमेव भगिनी त्वमेव मे भ्रातेति । यत्तु केषां चिन्मन्त्राणामों न ज्ञायते इति पुरुषापराधः अर्थावगमो. पायेषु बहुपु सरस्वपि तदन्वेषणालस. पुरुषो नार्थमवगच्छति न पुनर्मन्यो ऽत्रा. पराध्यति ब्राह्मणवाक्यवदुपायतस्तदर्थावगमदर्शनात् , उपायश्च प्रथमस्ता- ववृद्धव्यवहार एव तुल्यत्वाल्लोके वेदे शब्दार्थानों य एय लौकिकाः शब्दास्त. एव वैदिकास्त एव चैपामा इति, यद्यपि च अग्निर्वृत्राणि जघनदिति वेदे मृतणत्वमग्निशब्द पठन्ति उत्ताना वै देवगवा वहन्ति वनस्पते हिरण्यपर्ण प्रदिवस्ते अर्थ. (१) लोक्वातिके तृतीयसुन्ने श्लो. १४१ ।

·०६४ न्यायमअर्याम् मिति लौकिकवैदिकयो शब्दयोरर्थयोश्च नानात्वमिवाशक्यते तथा ऽपि तथात्व प्रत्यभिज्ञानेनावघार्य ईपद्विकृतास्त एव वेदे इति लौकिक्येव व्युत्पत्ति , लोकप्रसिद्धिविप्रतिषेधे तु शास्त्रवित्प्रसिद्धि प्रमाणोनियते यया यवमयश्चरुबाराही उपानही वैतसे कटे प्राजापत्या सचिनोतीति यवराहवे. तसशन्दा दीपशूकसूकरवम्जुलकेषु शिष्टप्रसिद्धा नियम्यन्ते न प्रियगुणशर. निजम्यूविति, यत्र तु शिष्टप्रसिद्धिः नास्ति तत्र म्लेच्छेभ्यो ऽपि तदर्थव्युत्प. तिराश्रीयते यथा पिकनेमतामरसशब्देपु, म्लेच्छप्रसिद्धेरप्यमावे निगमनिरुक व्याकरणवशेन धातु तो ऽयं. परिकल्पनीय , तेनाश्विनसूतमामाज्जरामरण निमित्तौ जर्फरीतुफरीतू इति द्विवचनान्तसरूपावेतो शब्दावश्विनोर्वाचकाविति गम्यते, एवमन्यत्राप्युप्रेक्षणीयम् , तदनेनापि निमित्तेन न मन्त्राणामविवक्षि- सार्थत्वं वक्तव्यम् । अमी तस्मादर्थप्रकटनमुखेनैव धति क्रियार्थत्व मन्त्रा न तु पठनमात्रेण जपवत् । जतद्वारेणापि श्लयितुमठ शक्यत इद प्रमाणत्व वेदे सकलपुरुषार्थामृतनिधौ ।। नामधेयममाण्याक्षेपः- इदमिदानी परीक्ष्यते, उद्भिदा यजेत चित्रया यजेत पशुकाम अग्निहोन जुहुयात्स्वर्गकाम श्येनेनाभिचरन्यजेत वाजपेयेन स्वाराज्यकामो यजेतेति श्रूय. ते, वत्र किमुनिदेति चित्रयेति अग्निहोत्रमिति श्येनेनेति वाजपेयनेवि गुणवि. धय एते तत्तत्कर्मनामधेयानि वेति, किमनेन परीक्षितेन प्रयोजनम् , उभयनापि प्रामाण्य भोपपद्यते इति तदर्थमेवेद परीक्ष्यते, यदि तावद्घोहिभिर्यजेत दना जुहोतीतिवद् गुण कश्चिदुद्भिदादिपदैविधीयते अनेन द्रव्यविशेषेण याग. कर्तव्य इति वदा भावार्थस्य यज्यादेरन्यतो ऽवगतिम॒ग्या, अनवगते भावार्थे गुणविधानस्यानुपपन्नत्वात् , आग्नेयो ऽशाकपाल। भववि अमिदान जुहोतीति विध्यन्तरेण मावार्थे चोदिते वन नीतिभिर्यजेत दध्ना जुहोतीति । ननु वाजपेयेन स्वाराज्यकामो यजेवेत्यनेनैव वाक्येन यागाख्या भावार्थः चोदयिष्यते गुणश्च तस्मिन्वाजपेयाख्यो विधास्यते इति को दोष, कथन । दोप, अर्थद्वयविधानेन वास्यभेदप्रसङ्गान् , यागेन खाराज्य कुर्यादित्येको अर्थ वाजपेयेन गुणेन याग फुर्यादिति द्वितीयोऽर्थ, न च समदुच्चारित वाक्यमर्थ द्वयविधानाय प्रभवति । ननु पजेवेति रूपसाम्यादुभयनापि संघच्यते यजेत स्वाराज्यकामो वाजपे. येन चेति तुल्यमस्योभयनापि रूपम् , न रूपसाम्यस्यासिद्धत्वात् , स्वाराज्य - ·प्रमाणमकरणम् २६५ न प्रति यजिरप्रामत्याद्विधीयते गुणं च प्रति प्राप्तस्वादनूयवे, अनगते हि फर्मणि गुणविधानमघटमानमित्यवश्य गुणविधिपक्षे गुणं प्रति यजिः प्रातत्यादुद्देश्यो भवति प्रधानं च, स एव स्वाराज्यं प्रति विधेयत्वादुपादेयो गुणश्चेति विरुद्ध रूपापत्तन यजिसमाभ्यां युगपरसंबन्धुमर्हति यः स्वाराज्यं साधयितुमिच्छेत् स यजेतेत्यन्यद्रूपम् , यद्यजेत वाजपेयेनेत्यन्यपद्म् , বনারায়ানা प्रमाणान्सरापेतणाद् गुणविधिपक्षे तदप्रमाणं वचनम् , अर्थप होपो गा भूदिति नामधेयपक्ष प्राश्रीयते सदैपामुद्भिदादिपदानां विस्पष्टमेवानर्णस्यम् , यावदेवोकं भवति यजेतेति तावदेव वाजपेयेनेति, एवमानर्थस्यादन्यत्राप्यस. माश्वासः। . नामयममायाक्षेपनिरासा प्रोन्यते गुणविधिपक्षे यथा भवानाह तथैव नामधेयपत एव तु श्रेयानि- त्यभ्युपगम्यते, तथा हि, भावार्थस्य फलं प्रति करणत्वात्तसामानाधिकरण्येत । तृतीया प्रयुज्यते तत्र वाजपेयेनेति, साध्यश्च भवन्मारार्थः करणभावमनुभव तीति साध्यस्वापेक्षया तत्सामानाधिकरण्येन कचिद् द्वितीया ऽपि प्रयुज्यते अग्निहोत्रं जुहोतीति। ननु गुणवन्नामापि विधातव्यमेवानभिहिवस्यानवगमान् , ततश्च गुणवि- घिपलस्पृशा यापयभेदादिदोषारतदवस्था एव, नैतदेवम् , न घस्य कर्मण इदं नाम वेदितव्यमिति संज्ञासंक्षिसंपन्धं वेदो विदधाति योगेन तु केन पित्प्रवर्त- मान नामधेयमवगम्यते एव, उद्भेदनमनेन पशूनां क्रियते इत्युनिदिदम् , धि मधु घृतं धाना उदकं तत्संसृष्टं प्राजापत्यमिति नानाविधविचित्रव्यसाध्यत्वा. चिश प्रानये होवमस्मिन्नित्यग्निहोनं यथैव श्येनो निपत्यादत्ते एवमनेन द्विप. तं धातृव्यमादत्ते इत्ययंवादात् श्येन एव श्येने यागः पाजमन्नं पीयते ऽस्मि- मिति वाजपेयो यागः, तस्मात्कर्मनामान्येतानि । यत्त नामधेयपक्षे नैरर्यक्यमाशतिवं चदपि न घार, नामापि गुणफलोप- सधे अर्थयदिति अभियुः परिहत्त्वान् , पवनामेदं फर्मत्यवगम्यते सत्र गुणे। द्रव्यदेववादिः फलं च वस्य स्वर्गः पश्चादवगम्यते इति, तस्मानामधेयपदानाम- विरुद्धो ऽन्ययः, फ पिपुनरप्राप्ते भाषाय सगुणमेव वत्का पोचले यया आने. योऽष्टाकपालो मायायायां पौर्णमास्यां पाऽच्युतो भवति इति, यया यारत- स्यैव रेवतीपु पारवन्नीयमग्निष्टोमसाम या पशुकागो वन योवेति, अलं शानान्तरोगहनकथाविस्तरेण इवि नास्ति नामधेयद्वारेणारि प्रामाण्यापः सर्वप्रकारमेर सिद्ध वेदप्रमाणसमिति । ३४व्या० ·२६६ न्याययसर्याम् -- - - वेदप्रामाण्यसिद्धयर्थमित्यमता कथा कृता । नतु मीमासकख्याति प्रप्तास्मीत्यभिमानत ॥ कार्य एषार्थे पदसतिग्रहा- मन्वेव विध्यर्थवादमन्त्रनामधेयाना कार्योपयिकत्वदर्शनात्कार्यएवार्थे वेद प्रमाणमित्युक्त स्यात् , तत कि सिद्धे ऽथें तस्य प्रामाण्य हीयते, तवापि कि भूयान्भूतार्थाभिधायिप्रन्यराशिरुपेक्षितो भवेत, सकलस्य च वेदस्य प्रामा ण्य प्रतिष्ठापयितुमेतत्प्रवृत्त शास्त्रम्, अत्र के चिदाहः, सर्वस्यैव वेदस्य कार्ये ऽये प्रामाण्यम् , क्या हि, गृहीतसम्बन्ध शो ऽर्यमवगमयति सम्बन्धग्रहण चास्य वृद्धव्यवहारात, वृद्धाना च व्यवहार पानीयमानय गावधान प्राम गच्छति कार्यप्रसिपादकैरेवशब्दै प्रवर्तते इति तत्रैव व्युत्पद्यन्ते वाला , प्रयोजनोद्देशेन हि वृद्धा वाक्यानि प्रयुञ्जते, न च सिद्धार्थाभिधायिना प्रवृत्तिनिवृत्ती अनुपदिशता शब्देन किं चित्प्रयोजनमभिनिवर्ततइति तस्य न प्रयोगयोग्यत्वम, अप्रयुज्य. मानस्य च न सम्बन्धग्रहणम् अगृहीतसम्बन्धस्य च न प्रतिपादकत्वम् अप्रतिपा दकस्य धन प्रामाण्यम् , अपि च श्राख्यातपदोचारणमन्तरेण निराकाङ्क्षप्रत्या यानुत्पादादश्यमाख्यात्युक्त वाक्य प्रयोक्तव्यम, आख्यातपदेन साध्यरूपोऽर्थ उच्यते नामधेयपदेन च सिद्ध , भूतभव्यसमुच्चारणे भूत भव्यायोपदिश्यते इति वाम्यस्य साध्यार्थनिष्ठतेति न भूतार्थविषय तस्य प्रामाण्यम, श्रवश्व कार्ये ऽर्थे शब्दस्य प्रामाण्यम, यतश्च कार्यरूपोऽर्थ शइस्यैव विषय इति, न च शब्द प्रमाणता सिद्ध ऽय लभते सिद्धोऽयं प्रसिद्धत्वादेव प्रमाणान्तरपरिच्छेदयोग्य इति तत्प्रतिपादने तत्प्रमाणान्तरसव्यपेक्ष शब्दो भवति, ततश्च तग्राहिण प्रमाणान्तरस्यैव तत्र प्रामाण्य स्यान्न शब्दस्य, शब्दश्च तदुपस्थापनमात्रनिष्ठ एव स्यात, तस्माच्छन्दप्रामाण्यमिच्छता कायें एवार्थे तत्प्रामाण्यमङ्गीकर्त- व्यमिति। अकार्येऽपि पदसङ्गविग्रहोपपादनम् अश्रोच्यते, यद् पे कार्यएवार्थे वाक्यस्य व्युत्पत्तिरिति वदयुक्तम् , हि सिद्धरूपो ऽय तस्यार्थ इति कथ त्वयोच्यते, न लब्धव्युत्पत्ते श-दादर्थ प्रत्ययो युज्यते, अर्थप्रतीतिश्च तता दृश्यते व्युत्पतिश्च तत्र नास्तीवि चिनम, न च कार्यपरेव शब्द लोके व्यवहारो वर्तमानापदेशकेभ्योऽपि व्यवहारप्रवृत्ते स्तनापि व्युत्पत्तिभवत्येय, अपि चागुल्यादिना पुरोऽवस्थितमर्थ निर्दिश्य यदा कश्चित्कथयत्यस्येद नामेति तदा कायोपदेशमन्तरेणापि भवत्येव व्युत्पत्ति , अरमान्छब्दादयमर्य प्रतिपत्तव्य इति कार्योपदेश एपासौ इति चेत् वादृशाना- मक्षराणामश्रवणात्, अस्यैद नामेति हि श्रूयते नास्मादय प्रतिपत्तव्य इति, एवं - ·प्रमाणप्रकरणम् २६७ अस्येदं नामेत्येपामेवातराणामेपो ऽर्य इति चेद् न, अपदार्थस्य वास्यार्थत्वा- योगात्, न चैवं कल्पयितुमपि शक्यते अस्येदं नामेत्येवावतैव च तत्प्रतिप. त्तिसिद्ध प्रतिपत्तिकर्तव्यताभिधानस्य निष्प्रयोजनवान, कार्यपरादपि शब्दाद् व्युत्पत्तिर्भवन्ती न वाक्यार्थमात्रपर्यवसायिनी भवति कि कैकपदादावापोद्वाप. द्वारकपदार्थपर्यन्ता सा भवति पदार्थव्युत्पत्तिसंस्कृतमतेश्वामिनवकविविरचित वर्तमानापदेशश्लोकश्रवणे ऽपि वाक्यार्थप्रतीतिदृश्यते एवेति नाव्युत्पत्तिका- मप्रामाण्यम्, न चासो भूतार्थप्रतिपादकशब्दजनिता प्रतीतिर्याध्यते संदि. ग्धा वा तेन प्रत्यक्षादिप्रमाणान्तरकरणकप्रतीविवाप्रमाणफलमेव सा भवि. तुमईति । यत्पुनरम्यधायि कायें ऽय प्रमाणान्तरनिरपेक्षतया प्रमाणं भवति शब्दः न सिद्धे ऽयं प्रमाणान्तरसापेक्षत्वादिति तदसन् , प्रवर्तयितुमेव न शक्नोति इत्यवोधाम वयामश्च वाश्यार्यचिन्तायामपि, प्रमाणान्तरसापेक्षत्वं वस्य प्रत्युत प्रामाण्यमावहवि, किं चेदं सापेक्षत्वमिति वक्तव्यम, किं सिद्धार्याभि. धायिनः शब्दस्योत्पत्तावेव प्रामाणान्तरापेक्षत्वम् उत तद्विषयस्य प्रमाणान्तरप. रिच्छेदयोग्यत्वमित्युभयया ऽतिप्रसङ्गः, उत्पत्ती प्रमाणन्तरसव्यपेक्षतया यध- प्रामाण्यं वय॑ते हन्त हत्तमनुमान तस्योत्पत्तो प्रत्यक्षादिसापेक्षत्वात्, वणिवं च तत्पूर्वकं विविधमनुमानमिति, तद्विषयस्य प्रमाणान्तरमहणयोग्यताया तु तप्रामाण्ये प्रत्यत्तादीनां सर्वेषामप्रामाण्यं प्राप्नोति प्रमागसंप्लवस्य भाक् प्रति. पादितवान् , अपि ध विधियुक्तप्वपि वैदिकपु लौकिकेषु वास्येप्वधीवर्मा यधान प्रामं गच्छेत्येवमादिष्वन्वयव्यतिरेकाम्या हिताहिवप्राप्तिपरिहारसाधनसामा- पगमेन प्रवृत्तिसिद्धः विनियोगमात्रनिष्ठ एव विधिर्भवति, अप्रवृत्तप्रवर्तनात्मक निरपेक्षनिजव्यापारवैधुर्या कार्यपरत्वानुपपत्तेः अनुवादमा विधिवचन मिति कार्यार्थप्रामाण्यवादिनी सर्वमेव लौकिकं वाश्यमप्रमाणं स्यात् । ये तु भूतार्णवादिषु प्रवृत्तिनिवृत्तिकारिषु विधिनिषेधौ कल्पयन्ति से नित- रामृजवः, भयमाणे ऽपि विधिरनुवादीभवति यत्र तत्रानवः कल्प्यते इति कि. मन्यदेवत्परमार्जवम् , प्रवृत्तौ तु तत्र विधिरमयोजक एवं अन्वयव्यतिरेका- भ्यां पुरुपार्यसाधनसामावगमारपुरुषप्रत्ययात्रा लेोकेषु प्रवृत्तिसिद्ध, सौत. रस्यात् लौकिकयाक्यानां विवक्षापरत्वान्न कार्यापत्यम, अपि प पौठपेयाद्वधनादेवमयं पुरुपो वेदेवि मववि प्रत्ययो नैवमर्पप्रतीतिः, पैदिकानि पुनरपोररेयवया कार्यपराण्येव यास्यानीति एगदपि न पेशनम्, अपो. रुषेयस्य वधसः प्रतिविमलयात, वेदेऽपि कर्तुः ईश्वरस्य साधिवरातन पुरुष पचनमपि विवक्षापरमिति दर्शिवम्, क्या हिन विपत्ता पास्यायों देवदच गा. मभ्याज मा दरटेनेति पदमामे विवराचिन: पायाभयान, मएवार्यस्य ·, न्यापमझयाम् वाश्यार्थत्वानुपपत्ते, न च विषभक्षणवाक्यस्येव परगृहे भोजननिवृत्तौ पौरुपे यवचसो विवक्षाया तात्पर्यशक्तिरपि प्रभवति, न हि सर्वात्मना ऽभिधात्री शक्ति मवघीयेव तात्पर्यशक्ति प्रसरतीति न विवक्षापरत्वम् , क्थ तहि पुरुषवचनादु धारिताद् विवक्षाऽवगम इति चेद् अनुमानादिवि धूम, कार्यत्वात्पदरचनाया पुरुषेच्छापृषकरवमनुमीयते अर्थावगमपुर सर च पुरुषाचनाद्विवक्षानुमान मेवमय वेद एवमय विवक्षतीति अर्थोपरागरहितस्य विवक्षामानस्य जीवता निसर्गत एव सिद्धे, अयमों विवक्षित इत्ययोंपरज्यमाना तु विवक्षा न शस्या ऽ ऽनवगते ऽवगन्तुम् , अर्थश्वे प्रथममवगतो वाश्यान तर्हि तद्विवक्षा परम्, अर्थपरमेव भवितुमहति, लोकमान्याना विवक्षापरत्वे यारोऽसम्ब न्धग्रहणासम्मवादादपि वाक्याविमो न स्यादित्यल प्रसङ्गेन, तस्मान कार्यपरत्वेनैव शब्दस्य प्रामाण्यम् । यापुनरभाणि नारयातशून्य वास्य प्रयोगाई तेन विना नैराकाझ्यानु पपत्ते आख्यातस्य च भव्यरूपोऽयों न नाग्ना इव भूतो भूतभव्यसमुझारणे च भूत मव्यायोपदिश्यते इति सर्वत्र कार्यपरत्वम, तदपि न साप्रतम, पुत्र रते जात कन्या चै गभिगीति सुखदु सकारिणामनुपदिष्टप्रवृत्तिनिवृत्तिकाना मनाख्यावानामपि वाक्याना लोके प्राचुर्येण प्रयुज्यमानत्वात् । अथ सुसी भव दुखी भरेति तत्र कार्यपरत्व व्यारयायते तदपि न युक्तम, ईशानामतराणामश्रवणात् कल्पनायाश्च निष्फलत्वात, न हि भवेत्यु पदेशाइसौ सुखी भवति सुखीमवितु वा क चि.प्रवर्तते उपाये पूवमेव प्रवृत्त यात, उपेये च प्रत्यनुपपत्त , किंतु पुत्रजन्मश्रवणत एवासी सुसोमवति सथा कस्य चिदुत्तरीयावगुण्ठिवतनोनिद्रायमाणस्य का चित्केन चित्केलिना रज्जुत्रेष्टितवपुप पश्चात्प्रबोधसमये सहसा सरोस्पवलितमात्मान मन्यमानस्य भयादनुन्मीलितचक्षुप फेन विःप्रयुज्यमान रज्ज्यावेष्टिता ऽसीति वच श्रवण पथमवतरति तस्सिद्धार्पयोधकमपि प्रमाणम, न च वर मा भैपोरिति प्रयोगक रुपनाप्रयाजनम् रज्जुवेष्टनप्रत्ययादेव भयनिवृत्त सिद्धत्वात् , तथा प विषम विषधराधिष्ठितो ऽयमध्वा निधियुक्ता ऽय भूमाग इति भूवार्थख्यापक वयो एश्यव न घ तदप्रमाणम, न च तत्र मा गास्त्वमनतावना निधि गृहाणवि वि घिनिपेयपरत्व युक्तम्, एषा पदानामश्रवणात् । ननु बकु प्रेवापूर्वकारितया निष्प्रयोजनवचनानुधारावश्य मा गा गृहा ऐति कार्याक्षराणि हृदये परिस्परन्ति कय चिदालस्यादिना नोधारितानीति, नैसधुकम् , महापूवकारित्वादेव वा यथास्थितवस्तुस्वरूपमात्राख्यापकव चनोपारणमष युक्तम् , भयोत्प्रवृत्तिनिवृत्या सिद्धत्वात् , पराभिप्रायस्य पान पस्थिवत्वेन नियतीपदेशानुपपणे, सर्पबन्धजीविना हि सपना पन्या पादेय ·२६९ प्रमाणप्रकरणम् त्या ऽवभाति वीतरागस्य च ब्रह्माविदो विपणन्युत्सितस्य गोविन्दस्वामिन इब निधिरपि हेयतया परिस्फरतोति कस्मै किमुपदिश्यताम् , वस्तुस्वरूपे तु कायिते ययाहृदयत्तिरागद्वेषानुवतनेन कश्चित्तत्र प्रवर्तता कश्चित्तता निवर्तता. मिति भूतार्यकयनमेन लोके प्रेक्षावान् करोति न विधिनिषेधौ प्रयोछुमईतीति, ये ऽपि युवते सर्वत्र प्रतिपत्तिकर्तव्यताविधानमेवादी वेदितव्यम् अवि. धिकस्य वाक्यस्य प्रयोगानई त्वादिति ते ऽपि न साधु बुध्यन्ते, विदितशब्दार्थ- सम्बन्धस्य पुंसः शन्दश्रवणे सति प्रतिपत्तः स्वत: सिद्धत्वेनानुपदेश्यत्वात् , असिद्धायां वा प्रविपत्तौ प्रतिपतिकर्तव्यवापि कुतः प्रतीत मनु कार्यार्थप्रतिपादकं पदमन्तरेण पदान्तरागि संसर्गमेव न भजन्ते कार्याकाङ्क्षा नियन्यत्वात्सम्बन्धस्य तेन सर्वत्र कार्यपरत्वम् , उच्यते, नैप नियमः कार्याकाक्षागर्भ एव सर्वत्र सम्बन्ध इति वत्तमानापदेशकानामपि प्रेतापूर्वका. रिवाश्यानामितरेतरसंसृष्टार्थप्रतीविजनकत्वदर्शनात, नहि दशदाहिमादिवाक्य- सहशि वर्तमानापदेशोनि वचांसि भवन्ति कायनिवन्धने हि सम्बन्ये तद्राहिता- नामनन्वय एव स्यान, दशिवश्चान्वयः पूर्वोदाहृतवाक्यानाम् , अपि च लिङ. न्तपयुक्त ऽपि वाक्य पदान्तार्यानां परस्परमन्वयो दृश्यवे व स कथं सम. पयिष्यते, कार्याकाहानियन्धने हि कार्य सर्वेषामन्वयो न परस्परमिति । अथ यात् सर्वथा कार्यसम्बन्धे प्रयममवगते सति पश्चादरुणकहायनी. न्यायेन वाक्यीयः परस्परान्वयो ऽपि सेत्स्यतीति, हन्त तहि परस्परान्वये कार्याकाला कारणं तरुणया पिशाच्या एकहायन्या सोमं क्रीणानीति द्रष्य- गुगयोविभक्त्या सोमक्रयं प्रति युक्तत्वात्प्रथम क्रयसम्बन्ध एव तयोगम्यते यश्च पाश्चात्य:परस्परान्वयस्तत्र कार्यपारतन्त्र्यापादिका विमतिरकारणमसत्यामपि वस्यांशुः पट इति सामानाधिकरण्यप्रयोगणान्वयसिद्धः, तस्मात्कार्यक्यनि- बन्धनो ऽन्वय इति नियमो य उच्यते स कल्सनामात्रप्रभवो न प्रामापव्यव- स्पागम्य इति या भूवमव्यसमुशारणे भूतं मन्यायोपदिश्यतइत्ययमपि न सार्वत्रिको नियमो विपर्ययस्यापि बोहोन्प्राक्षवीत्यादौ दर्शनादलं वा दर्शपूर्णमासप्रकरण- निवेशानुग्मित कार्यमुखतगदैन्येन मोहिमोतरणदाइरन, भारमा ज्ञातव्य इति तु सिद्धपर एव साध्योपदेशः, नपत्र कर्म किंचित साध्य प्रधानमुपदिश्यते ऽधिकाराभवणान् , न च विश्वजिदादिवधिकारक. सना काचिदुपदिश्यते नष कर्मप्रतिहेतुत्वमात्मज्ञानस्येति वक्ष्यामः, अर्यवा- दस्त्ववाद एव नाधिकारिकल्पनाय प्रभवति, तस्मादपहतपाप्मत्वादिगुणयुक्ता. मस्वरूपनिष्ठत्वमेव तत्रारतिवे, तस्मिन्नवगरे पुरुगन्ताप्रार्थनादेन्यानुपरचेः स एव पुत्तमः पुरुषार्पः, स.प सिद्ध एव न साप्या, यनस्तु कृतबुद्धीनाम- ·न्यायमर्याम् वियोपरमायैवेति व्याचक्षते, ज्ञातव्य इति प्रतिपचिकर्त्तव्यतापरोऽयं विधिरिति चेन्न, प्रविपत्तः प्रमि- तित्वात्प्रमितेश्च प्रमेयनिष्ठत्वाज्ञातव्य इति कर्मणि प कृत्यप्रत्ययनिर्देशा. स्कर्मणधेप्सिततमत्वात्तत्परत्वमेवावागम्यते विधिरस्वत्र प्रसरन् क प्रसरेत् , फलं तावद्विधेर्न विषय एव, यथाऽऽह भट्ट:(१) 'फलाशे मावनायाश्च प्रत्ययो न विधायक' इति, उपायस्तु ज्ञानमेव ज्ञानं च शेयनिष्ठमित्युक्तम् , यस्तु यमनियमादिप्रतिपत्तीतिकर्तव्यताप्रकारोपदेशः सोऽपि तथाविधा. स्मरूपाधिगवये सत्यासत्यस्वभावनामरूपप्रपञ्चविलापनद्वारा तोपयुज्यते इति सिद्धतन्त्रमेव साध्यम्, विष्ठतु वा यमनियमप्राणायामप्रत्याहारधारणाध्यात्मज्ञानयोगीतिकर्तव्य वाविधिः अन्येऽपि ज्योतिष्टोमादिविधयस्वन्निष्ठा पवेति वेदान्तिनः, साध्यस्य- सर्वस्य क्षायित्नानुपादेयत्वारिसदस्य ब्रह्माण एवानायविद्यावीतस्यानपायिनः पुरु. पार्थत्वात् , स्तोकस्तोकप्रपञ्चविलापनद्वारेणेोत्तमाधिकारयोग्यत्वापादनाद् ब्रह्म- प्राप्त्यौपयिका एव सर्वविधयः, तथा च मनु:- स्वाध्यायेन प्रतहोमस्त्रविधेनेग्यया सुतैः। महायज्ञैश्च यज्ञश्च माझीयं क्रियते तनुरिति(२)। तदेवं सिद्ध एवाणे वेदस्याहुः प्रमाणताम् । सर्पस्तावद्विपया बहु वक्तव्यः प्रमाणता तु गिराम् ।। कितन्त्रता भवति कस्य तयारितीयं चर्चा चिराय न महत्युपयुज्यते नः । सन्तोषवृत्तिमवलम्ब्य वयं हि वेद- प्रामाण्यमात्रकथनाय गृहीतयलाः ।। प्रामाण्यसाधनविधावुपयोगि यप पक्तव्यमत्र वदवादि यथोपयोगम् । वक्तव्यमिष्टमपि किं चिदिहाभिदध्म. स्तच्छूयतां यदि न घी: परिसिद्यते धः ।। इति श्रीजयन्तभट्टकृत्तौ न्यागमञ्जयों चतुर्थमाहिकम् ।। (१)लोकवार्तिके २२० सलो २१३ ननु भमिधारविधिना विधिता हिंसा कर्य निषिध्येतेस्थत माइ-फलां इति । तथा च फलस्याविधेयत्वात् सामान्यतः प्रासो निबंधोऽमिधारविधिना फळांचे धारयितुं न शक्यत इत्यर्थः । (२) मनुस्मृति म.को.२८ ·प्रमाणपकरणम् २७१ प्रपन्नाय विपन्नानां दुःखितानां सुखात्मने । सम्पूर्णाय दृढाशानां नमोऽकारणबन्धवे ॥ अथ यदुक्तं वास्तवस्य शब्दार्थस्याविद्यमानत्वादासंरशिनः शब्दा इति तत्प्रतिविधीयते, द्विविधः शब्दः पदं वाक्यं च, तत्र पदार्थपूर्वकत्वाद्वाक्यार्थ- स्य प्रथम पदार्थों निरूप्यते । पदं च द्विविध नाम पाख्यातं च, उपसर्गनिपातकर्मप्रवचनीयानामपि नामान्तर्भावमाचक्षते, तदुक्तम् सुप्तिडन्त पदमिति,इहापि सूत्रदाह ते विभ. क्तयन्ता पदमिति(१) तत्र तिष्ठन्तपदार्थचिन्ता वाक्यार्णविचारावसरे एवं करिष्यते तदोपयिका खात, सुबन्तानां त्वयाऽयमुच्यते, ते च चतुर्विधाः सुधन्ताः पदात्मनः शब्दा भवन्ति, जातिशब्दा गुणशब्दाः द्रव्यशब्दाः क्रियाशब्दा इति, तत्र गवादि. जातिशब्दानां गत्वादिजात्यवच्छिन्नं व्यक्तिमानमयों यस्तद्वानिति नैयायि. कगृहे गीयते। ननु शुक्लादिगुणाधिकरणं क्रियाश्रयश्च द्रव्य व्यक्ति: सास्नाद्यवयवसन्निवे. शामिका प्राकृतिः शावलेयादिसकलगोपिण्डसाधारणं रूपं जातिरिति व्यक्तग. कृतिजातिसन्निधाने समुधारित एप गोशब्दः कथमिवरविरस्कारेण तद्वन्मानव. चनतामवलम्बते, बाह वितता स्वियं कथा वर्तयिष्यवे तावत् । जात्यहीकारे आक्षेपः इदं तु चिन्यताम् , जातेरेव प्रमाणातीतत्वेन शशशृङ्गवविद्यमानत्या. स्कथं तद्वान्पदार्थों भविष्यति, तथा हि न तावत्सामान्यमहणनिपुणमत शान भवितुमईवि सस्य पूर्वापराननुस्यूसस्वलक्षणमात्रपरिच्छेदपरिसमाप्तव्यापार- स्वात समानवृत्तिता नाम सामान्यस्य निजं वपुः। कर्म स्पृशत्ति सापेक्षमनपेक्षा मजा मतिः॥ समानेष्वाकलितेषु तत्ति साधारणरूपमवधार्य सामान्यं गृहाते इति सापेई वत्स्वरूपाहणम् , इयं च प्रथमनयनसन्निपातसमुद्गतमतिः पूर्वापरानुसन्धान पच्या निरपेक्षा कथं तद्ग्रहणाय प्रभवेत् , तत्पृष्टभाविनस्तु विकल्पाःस्वभावत एव वस्तुसंस्पर्शकौशलशन्यात्मान इति तद्विपयी कृतस्यापि सामान्यस्य न परमा र्थसत्वं भवितुमर्हति, न चानुमानं शब्दो वा सामान्यस्वरूपवास्तवत्वव्यवस्था- पनसामर्थ्यमश्नुते शब्दलिङ्गयोविकल्पविषयत्वेन वस्तुमाहिवासम्भवात् , ता. (१) गौतमसूत्रम् । अ० १ ० ५ ० ६० । - ·૧૭૨ न्यायमा फ्यादिव्यवहारस्तु प्रकारान्तरेण दर्शयिष्यते, अतश्च न व्यतिव्यतिरिक्त सामा. न्यं भेदेनानुपलम्मान , तथा हि, कुवलयामलकविल्यादीनि करसलवनि पृथ. गवलोक्यन्ते न जातिव्यक्ती इति न तयाभेदः, देशभेदस्य चामहणायखलु पतोऽतिरिक्त तत्तदधिष्ठितदेशव्यतिरिक्तदेशाधिष्ठानमवधार्यते घटादिध पर: न वैषं जातिव्यक्ती इति न तयाभेदः, अतश्चैवं तदप्रहे युद्वयमावायद्धि यतो व्यतिरिक्त तस्मिन्नगृह्यमाणे ऽपि गृह्यत घटादिय पटो न च व्यक्तावनुपलभ्य. मानायां जातिरुपलभ्यते तस्मान्न ततो ऽसौ भियते, तवृत्तित्वात्सामान्यस्य सदमहे तदानुपलब्धिरिति चेन वृत्यनुपपत्तेः । जातिव्यक्तिसम्बन्धानुपपचिपदर्शनम् कि प्रविपिण्ड कास्न्येन वर्तते जातिरुतेकदेशेनेति द्वयमपि चानुपपन्नम्- पिण्डे सामान्यमन्यत्र यदि कारन्यन वर्तते । तत्रैवास्य समाप्तत्वान्न स्यापिण्डान्तरे प्रहः ।। एकदेशेन वृत्तौ तु गोत्वजातिर्न कुन चित् । सममा ऽस्तीति गोवुद्धिः प्रतिपिण्डं कथं भवेत् ।। जातेश्च निरवयवत्वाप्न के चिदेकदेशाः सन्ति यैरेषा प्रविपिण्डं बने, न चैकत्र पिण्डे समाप्त्या वर्तमाना पिण्डान्तरे समाप्त्यैव वत्तितुमईति, समाप्तस्य पुनरुत्पत्ति विना समाप्त्यन्तगनुपपरे, तथा भूतस्य च वृत्तिप्रकार स्य क चिदष्यदर्शनात, या च समवायात्मिका पिण्डेपु चिः सामान्यस्यौलु. क्यरुच्यते तामपि न बुद्धयामहे वयम् । अयुतसिद्धानामाधार्याधारभूतानां यः सम्बन्ध इहप्रत्ययहेतुः स समवाय इति यदुच्यते तद्विप्रतिषिद्धम्, अयुतसिद्धता च सम्बन्धश्चेति कथं सद्गच्छते, पृथसिद्ध हि वस्तुनी कुण्डयदरवदन्योन्यं सम्बध्येते खोपुंसवद्वा, अयुतसिद्ध तु वदेकत्वारिक केन सम्बध्यते, द्रव्यगुणयोरपृथसिद्धयोरपि सम्बन्धी विद्य- ते एवेति चेत् तदिदमन्यत्तस्योन्मत्तसंवर्णनम् , गुणिनोऽपि गुणव्यतिरिक्तस्या- नुपलम्भात् , अयं गुणी रूपादिभ्योऽर्थान्तरत्वेन नात्मानमुपदर्शयति व्यतिरेक च तेभ्यो वान्छन्तीति चित्रम् । ' यदपि नित्यानित्यविमागेन युतसिद्धः स्वशाल परिमापणं कृतम् , नित्या- नां परमाणूनां पृथग्गविमत्वं युतसिद्धिरनित्यानां तु युतायिसमवायित्वं वि. भूना परस्परमाकाशादीनां सम्बन्ध एव नास्तीति तदपि प्रक्रियामात्रम् , नाना- खेन सिद्धिनिष्पत्तिज्ञप्तिर्वा युतसिद्धिरित्युच्यते सद्विपर्ययादयुतसिद्धिरक्येन सि- द्विरवविएते तया च सति सम्बन्धो दुर्वचः, अवयवावयविनोरपि समवाया.

·प्रमाणभकरणम् २७३ स्मा सम्बन्ध एवमेव परिहर्तव्यः, यथाऽऽह भट्टः(१) नानिष्पन्नस्य सम्बन्धो निष्पत्तौ युतसिद्धतेति, परमाण्वाकाशयोः परमाणुकालयोश्च सम्बन्ध इष्यते नाकाशकालयोरन्योन्यमिति प्रक्रियेवेति अलमवान्तरचिन्ततेन, तस्मान्न जा. तिव्यक्तयोः का चिद् वृत्तिरुपपद्यते । सुशिक्षितास्तु रूपरूपित्वलक्षणमाचवे जातिव्यक्तयोः सम्बन्धं सोऽपि नोप. पद्यते, रूपशब्दः किं शुक्लादिवचनः आकारवचनः स्वभाववचनो वा, शुक्लादिव- चनत्वे नीरूपाणां पवनमनःप्रभृतीनां द्रव्याणां गुणकर्मणां च सामान्यशून्यता स्थात , आकारवचनत्वेऽपि अवयवसन्निवेशरहितानां तेपामेव गुणादीनां सामा- न्यवत्ता न प्राप्नोति, स्वभाववचनत्वे तु जातिजातिमतोरव्यतिरेक एव भवेत् । अवभाति हि भेदेन स्वभावो न स्वभाविनः। शब्दातिरिक्ततवयं न तु वस्त्वतिरिक्तता ।। कि चेदं रूपं नाम किं वस्त्वेव वस्तुधर्मो वस्त्वन्तरं वा, वस्त्वन्तरं तावन्न प्रतिभातीत्युक्तम् , वातुधर्मोऽपि तद्यतिरिक्ततया स्थितो न चकास्येव, अव्य- तिरेके च सम्बन्धवाचायुक्तिरनुपपन्नेत्युक्तम , न च रूपरूपित्वलक्षणसम्बन्धः संयोगसमवायव्यतिरिक्तः कोऽपि श्रोत्रियैर्विविध्य व्याख्यातुं शक्यते यथा ईगिति, तस्माद्वाचोयुक्तिनूतनतामात्रमिह कृतं न त्वर्थः कश्चिदुप्रेक्ष्यते इत्यलं प्रसङ्गेन। जात्याधारानुपपत्तिमदर्शनम् । अपि चेयं जाति:- सर्वसर्वगता या स्यासिण्डसर्वगता ऽपि वा। सर्वसर्वगतत्वे स्यात्कळदावपि गोमतिः॥ अश्वधीः शायलेयादावुष्ट्रयुद्धिर्गजादिषु । पदार्थसंकरश्चैवमत्यन्ताय प्रसज्यते ॥ प्रथापि व्यक्तिसामर्थ्य नियमानैप संकरः । नहि कर्कादिपिण्डानां गत्वादिव्यक्तिकौशलम् ।। मैवं सएडाथभिव्यक्तमपि गोत्वमनंशकम् । (१) लोकपातिक सू० ४ श्लो० १४६ । न चाप्ययुतसिद्धान्य सम्बन्धिावेन कल्पना । इति कारिकापूर्वार्द्धम् । सायमी वैशेषिका: जातिव्यास्पोरकान्तभेदमेवा. होस्य समवायसम्मन्धं मन्यन्ते पदाहुः 'मयुतसिदानामाधार्याधारभुतानामिहप्रत्ययः देवया सम्बन्धः स समराया इति अयुतसिविधाषसिद्धिा, साधिरामटे न घेति । क्षनिष्पमस्य घटादेः सामान्येन सम्बन्यो । सम्भवति निष्पत्तौ पुतसिद्धसा इति अापसिद्धत्वानुफ्पत्तिरिति । ३५न्या० ·न्यायममर्याम् सर्वव प्रतीयेव न वा सर्वगतं भवेत् ॥ तद्देशमहणे तस्य न हि किं चिनियामकम् । दीपवद्यब्जकः पिण्डे न तु वत्पिण्डवृत्ति तत् ।। सर्यत्र गृह्यमाणं च सर्वत्रास्तीति मे ऽन्वयः । सर्वसर्वगतं तस्मान्न गोत्वमुपपद्यते ।। पिण्डसर्वगतत्वे तु काममेतदुषणम् । किं तु नैवाध जातायां गवि गोप्रत्ययो भवेत् ।। पिण्डे नासीदसंजा जातिर्जाते च विद्यते। संक्रामति न धान्यस्मासिण्डादन्यत्र निस्किया ।। आयान्त्यपि न तं पिण्डमपोमति पुरावनम् । न चांशैवर्तते तत्र कष्टा व्यसनसन्ततिः ।। सर्वबुद्धीनां ध्यायनुष्यनुगमात्मकत्वशङ्कापरिहारी- भट्टास्तु ब्रुवते भिन्नाभिन्नमेकम्- वस्तुबुद्धिहि सर्वत्र व्यावृत्त्यनुगमास्मिका । जायते द्यात्मकत्वेन विना सा च न सिद्ध्यति(१)। केवलविशेषात्मकपदार्थपक्षे सामान्यप्रतीते लम्बनत्वं सामान्यमात्रवादे विशेषबुद्धरनुपपत्तिः। न चाप्यन्यतरा भ्रान्तिरुपचारेण गम्यते । घढस्यात्सर्मदा बुद्धान्तिस्सद्भ्रान्तिवादिनाम(२)॥ न हि मिहिरमरीचिनिचयनीरप्रतीविवसामान्यप्रत्ययोपमन विशेषप्रवी. ति: विशेषप्रत्ययोपमर्दैन वा सामान्यप्रतीतिरुदेति किं तु अविरोधेनैव युगपदुम. यावमासः, अत एव निर्विकल्पबोधे न द्यात्मकस्यापि वस्तुनो प्रहणमुपेयते । तदेतदभिधीयमानमेव न मनोज्ञमिवाभाति । नानारूपं स्वयकस्य विरुद्धं वदता स्वयम् । दूपणादानमौखर्यमस्माकमपवारितम् ।। (१) लोकार्तिके आकृतियाचिके लो० ५ वस्तुनः द्वयात्मकत्वमन्तरा ज्या:- दृस्यनुगमारिमका बुद्धिर्न संभवति यदि सौगतवत् स्वलक्षणमेव स्यान्न सामान्य तदान. वृदिन स्यात् यदि पपेशान्तिवत् सामान्यमेव स्यात्तदा वृत्तबुदिन ख्यादित्यय।। (१) व लो० ७ ननु एकस्य सामान्यविशेषात्मकत्वं न युक्तिसहमिस्य. न्यता मारत स्यादिस्यत आइ-1 चेति । उमयोहंडत्याग्नकस्य भ्रान्तत्व कल्पयित शक्यमित्यर्थः।

·प्रमाणकरणे २७५ तदेव सामान्यं स एव विशेष: तदेवैकं तदेव नाना तदेव नित्यं तदेवानित्यं तदेवास्ति नेति चाइष्टमिदमुच्यते उच्यमानमपि न शोभते । दृष्टवान्न विरोधश्चन्न तथा तवेदनात् । उक्कं हि नानुवृत्तार्थप्राहिणी नेत्रधीरिति ॥ विचित्रकल्पनाप्रवन्धविप्रलब्धबुद्धयः खल्वेवं मन्यन्ते भवन्तु ते न वेक वस्तु बहुरूपं भवितुमर्हति । एक हि वातुनो रूपमितरकल्पनामयम् । नानुवृत्तविकल्पेषु विसम्म उचितः सताम् ।। द्रागितो ह्यन्यसंस्पर्शनरपेक्ष्येण श्यते । स्वलक्षणमतो भेदस्तात्विको अनुगमो मृषा । दृढाढत्वमक्षुण्णमपरीक्ष्यैव संविदाम् । द्वयमतीतिमात्रेण द्वयाभ्युपगमा भ्रमः ।। न नेति प्रत्ययादेव मिथ्यात्वं केवलं धियाम् । कि तु युक्तिपरीक्षा ऽपि कर्त्तव्या सूक्ष्मदर्शिमिः ॥ न चैकं शावलं वस्तु निर्विकल्पकगोचरः । व्यक्त्यन्तरानुसंधानाद्विना ऽनुगमधीः कुतः ।। येप्यनुगत तत्सामान्यं तेषु बुद्धयाननुसंधीयमानेषु तवृत्तिसामान्यप्रह- रणासम्भवान्न चानुसंघानसामर्थ्य बुद्धरस्ति । अत एव न ते सम्यगतजधानवेदिनः । अभेदवृत्तिप्रत्यक्षमाहुरद्वैतवान्छया । तस्मादविषयत्वात्प्रत्यक्षस्य न तद्गतं सामान्यम् , जात्यनङ्गीकारेप्यनुगतप्रतीत्युपपादनम्- नन्वेवमपलयमाने सामान्ये गोर्गोरिति शाबलेयादिपु यो ऽयमनुवृत्तः प्रत्ययः स कथं समर्थयिष्यते, उक्तमत्र विकल्पमात्रमेप प्रत्ययो विकल्पाश्च नार्थाधीनजन्मान इति, क्या च परपरिकल्पितेपु सत्तादिसामान्येष्वपि नि:सामा. न्यानि सामान्यानीत्यभ्युपगमात, औपाधिक एषु सामान्येष्वनुगवविकल्प इति चेद् आयुष्मन् गवादिष्वपि फं.चिदुपाधिलेशमवलम्ब्य गौगोरित्यनुस्यूतवि. कल्पो भविष्यति, का पुनरसावुपाधिरिति चेदेकार्थक्रियाकारित्वमिति घूमः । यदेव वाहदोहादि कार्यमेकेन जन्यते । गोपिण्डेन सदेवान्यैरिवि तेष्वनुत्तिधीः ।। ननु प्रतिव्यक्ति कार्य भिन्नमेव सत्यम्- भेदबुद्धिभयात्तचदेकमित्युपचर्यते । - ·२७६ न्यायमअर्याम् कर्कादिकार्यादन्यत्वं यथा होसस्य रश्यते । नव्या सण्डकार्यस्य मुण्डकार्याद्विभिन्नवा।। ननु वथा मा मून त्वभिन्नमेव खण्डमुण्डयोः कार्यम, दर्शनमेव वर्हि तयो. रेक कार्य भविष्यति तच्चामिन्नम् , ननु दर्शनमपि प्रतिव्यक्ति भिन्नमेव सत्यम्, तत्तु स्वपृष्टभाविप्रत्यवमख्यिकार्यक्यादेकमित्युच्यते, यथैव शायलेयादिपिण्ड- दर्शनेऽपि गौरित्येवावमर्श इति तदेकत्वमुच्यते, तदुक्तम्- एकप्रत्यवमर्शस्य हेतुत्वाद्वीरभेदिनी । एकधीहेतुमान व्यक्तीनामपि मिन्नवेति ।। arमादौपाधिकत्वादनुवृत्तबुद्धर्न सामान्य किं चिद्वास्तवमस्तीति । जात्यनङ्गीकारेऽपि शब्दानुमानयोः सबन्धग्रहणोपपादनम् । तबाह- अनिष्यमाणे सामान्ये ननु शब्दानुमानयोः । कथं प्रवृत्तिः सम्बन्धमहणाधीनजन्मनोः ॥ नहि व्यक्तिषु सम्बन्धी प्रहीतुमिह शक्यते । स हि व्यकिषु गृह्येव सर्वास्वेकन वा क चित् ।। न तु सर्वासु देशकालादिभेदेन तदानन्त्याशक्यत्वात, नैकस्यां व्यभिचा. रात्ततोऽन्यत्रापि स शब्दः प्रवर्त्तमानो दृश्यते, अगृहीवसम्बन्धे च न शब्दलि- है तत्प्रतीतिमुत्पादयितुमुत्सहेते इति, उच्यते स्यादेतदेवं यदि प्रत्यक्षविपये स्वलक्षणे शब्दलिगयोः प्रवृत्तिः स्यात् , ननु प्रत्यक्षविषये तयोवृत्तावनिष्यमा. णायामनवस्थादिदोषोपघातादप्रवृत्तिरेव स्यात्, मैवं वाचः कथमसमिति. मपि न बुद्धधसे । विकल्पविषये वृत्तिरिष्ट्रा शब्दानुमानयोः । अवस्तुविषयाश्चैते विकल्पा इति वर्णितम् ।। अपोहस्य विकल्पविषयत्वम् । मनु बिकल्पानामपि विषयो यद्यनुगामी फश्चिन्नेष्यते उदुत्सीदेतामेव शब्दानुमाने, याढमस्ति विकल्पानामनुस्यूतो विषयः स तु न वास्तवः, कः पुनरसाविति चेन्-- अतद्रूपपरावृत्तिस्वभावमवहिर्गतम् । पहिः स्थमिव सामान्यमानम्बते हि विकल्प.।। या च भूमिर्विकस्पानां स एव विषयो गिराम् । अत एव हि शब्दार्थमन्यापोह प्रचक्षते ॥

·59 प्रमाणप्रकरण २७७ तथा दिन विफल्पा वस्तु पृशन्ति । कुतः- एकस्यायस्वभावस्य प्रत्यक्षस्य सतः स्वयम् । कोऽन्यो न दृष्टो भागः स्याधः प्रमाण परीक्ष्यते ।। तस्माद् भ्रमनिमित्तसमारोपिताकारान्तरनिपेघाय तेषां प्रवृत्तिः, यथा रूप- साधर्म्यसमारोपितरजताफरनिवारणाय शुक्तौ प्रमान्तरं प्रवर्तते नेदं रजत- मिति तथेहापि शाबलेयादिस्वलक्षणे निर्विकल्पकेन सर्वात्मना परिच्छिन्ने कुत- चिन्निमित्तादारोपितमगोरूपमिव व्यवच्छिन्दन्ति विकल्पाः, अगौन भवतीति न तु गोः खलक्षणमहणे तेषां व्यापारः प्रागेव गृहीतत्वात् । अथ यात् नानाविशेपनिकरकल्मापितवपुपस्तस्यार्थस्य किं चिद्विशेषणं गृहोतं विकल्पैर्गृह्यते इति तदप्ययुक्तम् , विशेषणनिकररूपितस्यापि वस्तुनः तद्विशेषणेोपकारशक्तिव्यतिरिक्तात्मनो ऽनुपलाम्मात्तदभेदे सति तद्विशेषेणोप- कार्यवस्तुस्वरूपमहणवेलायामेव तत्त्वात्तच्चित्रप्रणासिद्धेर्विकल्पान्तराणामान- र्थक्यमेव, तदुक्तम्- यस्यापि नानोपाधिनिर्वाहिका ऽर्थस्य भेदिनः, तस्यापि- नानोपाभ्युपकारागशक्त्यमिन्नात्मने। महे । सर्वात्मनोपकार्यस्य को भेदः स्यादनिश्चित इति । तस्मादपोइविषयाः शब्दा विकल्पश्चेति । मीमांसकरीत्या अपोहनिराफरणम् । नन्वपोहशब्दार्थपक्षे महती कृपाणदृष्टिमुत्ससर्ज भट्टः, तथा हि अपोदो नाम व्यावृत्तिरभाव इष्यते न चाभावः स्वतन्त्रतया घटवदवगम्यते, तदयम- न्याश्रितो वक्तव्यः कश्च तस्यानयः इति चिन्त्यम् ,न तावनोः स्वलक्षणमा- श्रयः तस्य विकल्पभूमित्वाभावात , नाप्यवान्तरसामान्य शावलेयत्वादि वदा- श्रयः तद्धि अशावलेयनिवृत्तेराप्रयता प्रतिपद्यते न घेवमुपपद्यते अशावलेयो भवतीति गौः किं तु शायलेय इति, शालेयव्यावृचिहि गोष्वपि बाहुले- यादिश्वस्ति । अथ वा शायलेयादिस्खलक्षणसमुदायमगोव्यावृत्तेराश्रयं ज्युः सेोऽप्यघट- मान एव समुदायिव्यतिरेकेण तस्यानुपलम्भाव, समुदायिनां च स्वलक्षणानां देशकालादिभेदेनानन्त्यावर्गीकरणं पुरुषायुपशवेनापि न शक्यक्रियमिति समु- दायो ऽपि न समाश्रयः, तस्मात्सर्वसाधारण प्रतिपिण्डं परिसमा किमपि नूत- नमगोन्यावृत्ताधिकरणममिधातव्यम, तब गोत्वमेव वस्मिन्नझीमते वाकिम- गोव्यानिकल्पनाऽऽयासेन । अपि च न केवलमायामावात्तद्ग्रहणं सम्मपति नापि वर्गीकरणनिमि.

·२७८ न्यायमञ्जर्याम् चमेपां किं चिदस्ति, अश्वादयश्न विधिरूपतया मवन्मते न यन्ते किं वन्य. व्यवच्छेदेनेवेति तेषामपि व्यवच्छेदमहणे सैव वातति नेदानी विकल्पः क वि. दपोहो विषयीकतुं शक्यते निर्विकरसेन च न कश्चिद्व्यवहार इति सकलया- त्रोत्साहप्रसङ्गः, किं च ये एते शावलेयादिशब्दाः ते सर्व एवापोहवाचित्वावि. शेषात्पर्यायाः स्युः, अपोहभेदाददोष इति चेन्न, अपोहानां भेदामावात, मिय. मानस्वे वा स्वलक्षावदेषां वस्तुत्वासक्तिः, मवरपक्षे ऽपि सामान्यमानवाधि. स्वाविशेषात्पर्याययं समानो दोष इति चेन, सामान्यानां विधिरूपत्वात्परस्पर- संरहितस्वभावतया नानात्वावगमात्, अपोहत्त्वभावमात्ररूपविशेषान पर- स्परं मियते, कर्कादिशावलेयायाधारभेदादपोहभेद इति चेन्न, तेपामाधारत्वस्य निरस्तस्वात् , अाधारभेदेन वा त दाभ्युपगमे प्रविस्वलक्षणमपोहवनेदप्रसङ्गः, ततश्च समान्यात्मता ऽस्य होयते । अथापोह्यमेदेनापोहभेदमवधार्य पर्यायता पराणुद्यते तदप्यसारम, मवन्न- पोहिभेदाभेदो न पर्यायत्वमपहन्ति भाक्तो ह्यसौ न मुख्यः, न चापोह्यभेदा. देो ऽपोहरयावकल्पते, यो हि सम्माव्यमानसंसगैराघारैरपिन भेत्तुं पार्यते स दूरवत्तिभिरलब्धसबन्धेरविवाद्यैः कथं भिद्येत । अभ्युपगम्यापि भूयः यद्यपायभेदादपोह भिन्नत्वमपोहौस्यात्तहिं तदैक्येनापि भवितव्यम्, अतश्च गनाश्वयोरन्यापनि व्यवस्थाप्यमानयोरगावो ऽनश्वाच हत्यादयो ऽपोह्यास्तुल्या भूयांसे वा भवन्ति असाधारणस्तु एको गौरश्वे गवि घावो ऽतिरिच्यते तत्रेहापायभेदाद्वारसयो दो भवतु भूयसामपोहानाममे दाभेदेो भवस्विति विचारणायां विप्रतिपिद्धधर्मस्य समवाये भूयसां स्यात्स. धर्मत्वमित्यभेद एव न्याग्यो भवेत् । अय साधारणत्वादश्वापोह्य एव गोऽपोहेन व्यवस्थाप्य इष्यते स तहि सिं. हादाक्प्यस्तीति सेोपीदानी गोमवेत्, अथाश्वादिविशेषोद्घोपरहितमागोरूप्यं व्यवच्छेद्यमुच्यते तत्प्रत्येकं प्रहीतुमशक्यमानन्त्यात् , वर्गीकरणकारणं च किं चिन्नास्त्येव न हि सर्वेषामगवामश्वादीनामेकदेशत्वमेककालत्वं पा समस्ति । अथ गोप्रतिषेध एव वर्गीकरणहेतुरिष्यते हन्त वहिं गौः पूर्वसिद्ध एपित. व्यः यत्प्रतिषेधेनागाव: प्रतीयेरन् , पूर्व सिद्ध चगवि लन्धे किमगोभिः किं तद. पोहेन प्रयोजनम्, पूर्वसिद्ध गोस्वलक्षणमस्त्येवेति चेन तेन व्यवहारामावात, गोसामान्ये तु पूर्वसिद्ध मुघा मोहप्रयत्न इत्युक्तम् । अथ गोसामान्यमगोप्रतिषेधेन सिद्धयति तदा दुरवरमितरेतराश्रयत्वम् अगोनिषेधेन गोसिद्धिः गोसिद्धया पागोनिषेधसिद्धिरति, वरमादपोहस्यैव निरूपयितुमशक्यत्वान्न सद्देदादपोहभेदः सिद्धवि।

·प्रमाणप्रकरणम् । अपि चाश्यादयः सामान्यरूपेण वापोोरन्विशेषात्मना वा, न विशेषात्म. ना तदननवादशब्दवाच्यत्वाच, सामान्यात्मना तु तेषामप्यपोहरूपत्वादभाव. त्वम् , कथं चामावस्यैवाभावः क्रियते करणे वा प्रतिपेधद्वययोगाद्विधिरवति. ठते इति विधिरूप:शब्दार्थः स्यात् , अपोह्यात्मनश्च तुरगादेयों पोहः स तस्मा. द्विलक्षणः अन्यथावा, वैलक्षण्ये तस्य भावात्मता भवेत, अवैलक्षण्ये तु याहश. एव अपाह्यः तादृश एव तदपाह इति गौरप्यगौः स्यात् , किं चापोहशब्दार्थ- पक्षे नीलमुत्पलमित्यादौ विशेषणविशेष्यभावसामानाधिकरण्यादिव्यवहारा विलुप्येरन् न होकस्मिन्नर्थे द्वयोरपोयोवृत्तिरुपपद्यते, न चैकः कश्चिदर्थों ऽस्ति यन्त्र तयोवृत्तिः स्वलक्षणस्याशब्दार्थस्वादन्यस्य चासम्भवात् , न च वृत्तिरपि झा चिदस्ति सज्ज्ञयादिशब्दानामाहनिरूपणासम्भवान्नापोहवाचित्वम, न घसदज्ञेयं वा किं चिदवगवं यव्यवच्छिदते ज्ञात चेत्सदेव तज्ज्ञेयं चेत्यतः कथं सच्छब्देन सदेव ज्ञेयशब्देन च ज्ञेयमेवापोह्यते, अज्ञातं तु नितरामनपो. ह्यम् , कल्पितं तु तद्वक्तुमशस्य कल्पनयैव सत्याज्ज्ञेयत्वाथ, अपोहशब्दस्य च किं वाच्यमिति चिन्त्यम् , अनपोहो न भवतीत्यपाहः कश्चायमनपोहः कथं वा ऽसौ न भवति अभवन्वा किमवशिष्यते इति सर्वमवाचकम् , प्रतिपेधवाचिनां च नबादिशब्दानां का वार्ता अत्र न भवतीति नेति कोऽर्थः उपसर्गनिपा. तानां च कथमपोहविपयत्वमाख्यातशब्दानां च पचवीत्यादीनामपोहो दुरुपपादः नाम्नामेव जातिशब्दानामपोहविषयत्वमिष्यते येषां भवन्तो जातिवाचित्वं वद्व. द्वामित्व वा प्रतिपद्यन्ते इति चेत् ततो ऽन्येषां वर्हि का वार्ता, बाघार्थवाचित्वे जातिशब्देषु को द्वेषः निरालम्बनने ज्ञानांशालम्बनत्वे वा जातिशब्दानामपि वदेवास्तु किमपोहवादप्रमादेन । यथैव प्रतिभामा वाक्यार्थ उपकल्पितः । पदार्थों ऽपि तथैवास्तु किमपोहाप्रहेण वः ।। इत्यादि दूपणौदार्यमपोहे बहु दर्शिवम् । अतः शब्दार्थतामस्य वदेयुः सौगताः कथम् ॥ चौद्धाभिमतापोहनिरूपणम् ! उच्यते तदेतदविदितयौद्धसिद्धान्तानामभिधानम्- अपोहो यदि भावात्मा बहिरण्युपगम्यते । ततो भवति भावत्कं वाजालं नवसौ तथा ।। किं तु सत्वयमान्तरी ज्ञानात्मा सौगतानामपाद: सम्मतः तया ऽभ्युपगमे फेयमपाहवाचायुक्तिः, स्वांशविषयं पदार्थज्ञानमित्येतदेव वक्तुमुचितम्, एत. दपि नास्ति नायमान्तरोन यायो ऽपोदः किंतु सानार्याभ्यामन्य पत्र ।

·न्यायपमर्याम् ननु यद्विद्यते नान्तर्न वहिः परमार्थतः । न तु विद्यत एवेति कथं शब्दार्थ उच्यते ॥ पारमार्थिकशब्दार्थसमर्थनपिपासिताः । नेहागताः स्मो येनैश्मनुयुज्येमहि त्वया ॥ यत एष बनान्तर्वहिरस्ति तत एव मिथ्येति काल्पनिकमिति च गीयते, कि पुनस्वत्, आरोपितं किं चिदाकरमानं विकल्पोपरखकम, ननु याह्योर्थव्य- तिरेकेण किमीय आकारः श्रान्तरान्तरस्य ज्ञानस्योपरखक उच्यते दृश्यतयैवा. नुरखिका विकल्पना नेदृशोऽर्थः, व्यावृत्तं हि वस्तु दर्शनानां विषयः वध स्प्र. टुमतमा विकल्पा इत्युक्तम, अथ तच्छायमवलम्बमाना विकल्या व्यावृत्तस्या- प्रहणाद्यात्तिविषया इत्युच्यन्ते । ननु व्यावृत्तितद्वतोरभेदाद्यावृत्तिर्यञ्च न्यावृत्तं स्वलक्षणं तदेकमेवेवि व्या. वृत्तिमाहिभिर्विकल्पव्यावृत्तमपि गृहीतं स्यादिति दर्शनतुल्या भवेयुः, नैतदेवम्, न विकल्पैावृत्तं वस्तु गृह्यते न च पारमार्थिको व्यावृत्तिरपि तु कश्चिदारो- पित प्राकारः वास्तवत्वे हि व्यावृत्तः वस्तुसस्पर्शिन एव दोषाः प्रादु प्युःन त्वसौ तथेत्युक्तम्, अत एव यत्के चन पर्यचूचुदन किल व्यावृत्ताहणपक्षे त्रितयाहणं प्राप्नोति यव्यावृत्तं येन निमित्तेन व्यावृत्तं यतश्च व्यायत्तमिति न च त्रिवयमस्तीत्यतः कथं व्यावृत्तमहणमिति तदप्यपास्त भवति, यदि हि व्यावृत्तं गृहीम इति एवमुल्लेखो भवेद्व्यवहर्तृजनस्य उदेवमसौ पर्यनुयुज्येत नवमस्तीत्यूचोद्यमेतत् । नन्वेवमारोपिवाकारविषण विकल्पा युक्ता भवन्ति व्यावृत्तिविषयत्ववाचो. युक्तिरनन्वितेत्युक्तम् , समाहितमेवद् दर्शनपृष्टभाविमिॉरित्यादिविकल्पैरव. कार्यपराहत आकार उल्लिख्यते न हि गोविकन्पैरतत्कार्याणामश्वादीनामुल्ले. सः स्वलक्षणं च न स्पृश्यते सामान्यं च वास्तवं नास्ति तस्मादतकार्यपराट- तिविपयत्वमेव विकल्पानामवतिष्ठते इत्येवं युक्त्या तेषामपोहविषयत्वमुच्यते न प्रतिपचिवः। नन्वतकार्यपरावृत्तमिव सजातीयव्याहत्तमपि दृश्यस्वरूपं तत्र विजातीय. व्यावृत्तिः स्वलक्षणं चान्यद् न चैकतराकारोल्लेखननियमहेतुमुत्पश्यामः, धी- मन्मैवं मंस्थाः निश्चयात्मनो निर्विकल्साः सजातीयविजातीयव्यावृत्ताकारोल्ले. से च सर्वात्मना तन्निश्चयाद्विकल्पावराणां शब्दान्तराणां प्रवृत्तिः स्यान् , तथा च गौरिति शाग्दादुरपद्यमानो विजातीयव्यावृत्ताकारोल्लेसीव विकल्पः सवे. धते न सजातीयव्याचोल्लेसी तुल्यविषयाश्च विकल्पैः शब्दा इत्यन्यापोह वि- पया उच्यन्ते, सो ऽयमारोपिताकरो न यहिरारोपितत्वादेव नान्तः अयोधरूप. अतश्वासी न किं चिदेव न किंचिदपि भवन्नपोह इवि फलत उपचर्यवे, स्वान्, ·अमाणमकरणम् - अतश्च बाह्यमभावात्मकमपोहमाश्रित्य स्वरूपे दूपणपन्यासे काठशोपमनुम. चन्नस्थाने क्लिष्टो देवानानिय ।। अपि च विकल्पभूमिरों विकल्यान्तरसनिघापितभावाभावाक्षेपी नियत रूपा बाह्यसदशश्च प्रतीयते, न चेद रूपत्रयमपि बाद्ये वस्तुनि युज्यते, बाह्यस्य हि वस्तुन स्वख्येणावगतस्य न विकल्पान्तरोपनीतभावसम्बन्ध उपपद्यते वैय र्यात् , नाप्यभावसम्बन्धी विप्रतिषेधात् , नियतरूपता च विकल्पविषयस्य गौरव नाश्व इत्येवमवगम्यमाना वस्त्वन्तरव्यवच्छेदमन्तरेण नाबकल्पते इति पलायवच्छेदविषयत्वम् , अन्यथा नियमपरिच्छेदासम्मवात्सन्दिग्ध च वस्तु न गृह्यते, एव याझयस्तुविषयत्वे प निरस्ते विकल्पानामेकस्यार्थस्वभावस्येति न्यायेन पौनरुक्त्यानायविषयत्व न्याय्यम् , अबाह्यान्तरारोपित रूप तच याहायवभासते न च व्यावृत्तिच्छायमपहाय बाद्यारापितयो साहश्या स्तीति व्यावृत्तिविषया एव विकल्पा फलता भवन्ति । यपि विधिरूपेण गौरश्व इति तेपा प्रवृत्तिस्तथापि नीतिविदेो ऽन्यापोह- विषयानेव तान् व्यवस्थापयन्ति, यथेाक्त "व्याख्यातार खल्वेव विवेचयन्ति न व्यवहार" इति, सो ऽय नान्तरोन बायो ऽन्य एव कश्चिदारोपित आकारो व्यावृत्तिच्छायायोगादपोहशब्दार्थ उच्यते इतीयमसतख्यातिवादगी सरणि । अथ या विकला प्रतिबिम्बक ज्ञानाकारमात्रकमेय तदयाद्यमपि विचित्रवा सनामेदेोपाहितरूपभेद बाधववभासमान लोकयात्रा निभत्ति, व्यावृत्तिच्छा यायोगाच्च तदपोह इति ध्यवाहियते, सेयमात्मख्यातिगर्भा सरणि । मनूभयथाऽपि वस्तुविषयत्वाभावे विकल्पाना कथ वस्तुनि व्यवहारा प्रव- न्तेि, दृष्टे ऽपि कचिद्वस्तुनि तृणादौ प्रवृत्त्यभावाद् अर्थित्व तु प्रवृत्ते कारणम् , कथमिति वक्तव्य मुच्यते, प्रवृत्तिस्तावदृश्यविकल्पयोरेकीकरणनिन-धना दृश्यदर्शनानन्तरमुत्पन्ने विकल्ये विकल्प्य देन प्रतिपयते प्रमाता, दर्शनानन्तर्यवि प्रलयस्तु दृश्यमेव ग्रहोत मन्यते तदभिमानेन च प्रवर्तते इदं तदेकीकरणमाहु, दृश्यविकल्पयो दो यन्न गृह्यते न पुनर्मिन्नयोरमेदाध्यवसाय एकीकरणमिष्यते, दृशाद् विभिन्नस्य विकल्पस्य शुकरिव रजतस्य निर्देष्टुमशस्यत्वादभेदाभ्य वसाये चोभयाभावान्न भेदाध्यवसाय दर्शनमुपाया विकल्पाविषयत्वान्न विकल्पो श्याविपयत्वात्तस्माद् भेदानध्यवसायादेव प्रवृत्ति, प्राप्तिरपि दृश्यस्यैवाकि याकारिणे वरतुन पारम्पर्येण सन्मूलबारकार्यप्रान्धस्य दृश्यादर्शन बनो विकल्प सत प्रवृत्तिरिति । আয় ছি মূলবিনম্বল সাবানসালীর অনিছি- मणिप्रसवाया पुश्यिकाविवरनिर्गतायामिव प्रमाया मणियुद्धया प्रवर्त मान , यत्र तु मूले ऽज्यों नास्ति तत्र व्यामोहान् प्रवर्त्तमानो विप्रलम्यते दीप ३६न्या - ·२८० न्यायमनाम् ननु यद्विधवे नान्तर्न यहिः परमार्थतः । न तु विद्यत एवेति कथं शब्दार्थ उच्यते । पारमार्थिकशब्दार्थसमर्थनपिपासिताः । नेहागताः स्मो येनैश्मनुयुज्येमहि त्वया ॥ यत एव वन्नान्तपहिरस्ति तत एव मिथ्येति काल्पनिकमिति च गोयते, किं पुनस्तन् , आरोपित किं चिदाकरमात्र विकल्पोपरखकम्, ननु वाह्यार्थव्य- तिरेकेण किमीय आकारः आन्तरान्तरस्य ज्ञानस्योपरत्वक उच्यते दृश्यवयवा- नुरखिका विकल्पना नेदृशो ऽर्थः, व्यावं हि वस्तु दर्शनानां विषय. तच्च स्प्र. टुमक्षमा विकल्पा इत्युक्तम, अथ तच्छायमवलम्बमाना विकल्पा व्यावस्या. प्रहणाद्यावृत्तिविषया इत्युच्यन्ते । ननु व्यापृचिवद्वतोरभेदाद्यावृत्तिर्यञ्च व्यावृत्तं स्वलक्षणं तदेकमेति व्या. धृत्तिमाहिमिर्विकल्पव्यावृत्तमपि गृहीतं स्यादिति दर्शनतुल्या भवेयुः, नैतदेवम्, न विकल्पावृत्तं वस्तु गृह्यते न च पारमार्थिको व्यावृत्तिरपि तु कश्चिदारो. पित प्राकारः वास्तवत्वे हि व्यावृत्त. वस्तुसंस्पर्शिन एव दोषाः प्रादु प्युन स्वसो तथेत्युक्तम्, अत एव यत्के चन पर्यचूचुदन् किल व्यावृत्तपहरणपने विवयमहणं प्राप्नोति यव्यावृत्तं येन निमित्तेन व्यावृत्तं यतश्च न्यावृत्तमिति न च त्रितयमस्तीत्यतः कथं व्यावृत्तमहणमिति तदप्यपारतं भवति, यदि हि व्यावृत्तं गृहीम इति एवमुल्लेखो भवेद्व्यवहर्तृजनस्य दैवमसौ पर्यनुयुज्येत नत्वेवमस्तीत्यचोद्यमेतत् । नन्वेवमारोपिताकारविषया विकल्पायुक्ता भवन्ति व्यावृत्तिविषयत्यवाचो. युक्तिरनन्वितेत्युक्तम् , समाहितमेतद् दर्शनपृष्टभाविमिारित्यादिविकल्पैरत. कार्यपरास्त आकार उल्लिख्यते न हि गोविक-पैरतत्कार्याणामश्वादीनामुल्ले. खः स्वलक्षणं च न स्पृश्यते सामान्यं च वास्तव नारित तस्मादतत्कार्यपराय. त्तिविषयत्वमेव विकल्पानामवतिष्ठते इत्येवं युक्त्या तेपामपोहविषयत्वमुच्यते न प्रतिपत्तितः। नन्वतत्कार्यपरावृत्तमिव सजातीयव्यावृत्तमपि दृश्यस्वरूपं तत्र विजातीय. व्यावृत्तिः स्वलक्षणं चान्यद् न चैकनराकारोल्लेखननियमहेतुमुत्पश्यामः, धो. मन्मैवं मस्याः निश्चयात्मनो निर्विकल्पा सजातीयविजातीयव्यावृत्ताकारोल्ले. से च सर्वात्मना तन्निश्चयाद्विकल्पान्तराणां शब्दान्तरण प्रवृत्तिः स्यात् , तथा च गोरिति शान्दादुपयमानो विजातीयव्यायचाकारोल्लेखीव विकल्प: सत्रे. द्यते न सजातीयव्याधुत्तोल्लेसी तुल्यविषयाश्च विकल्पैः शब्दा इत्यन्यापोहवि. पया उच्यन्ते, सो ऽयमारोपिठाकरो न यहिरारोपितत्वादेव नान्तः अयोधरूप. स्वात् , अनश्वासी न किं चिदेव न किंचिदपि भवन्नपाद इति फनत उपचर्यते, ·प्रमाणप्रकरणम् २८१ अतश्च वाघमभावात्मकमपोहमाश्रित्य स्वरूपे दूषणेपन्यासे कण्ठशोषमनुम. बन्नस्थाने क्लिष्टो देवानांप्रियः । अपि च विकल्पभूमिरों विकल्पान्तरसन्निघापितभावाभावाक्षेपी नियत. रूप बाह्यसदृशश्च प्रतीयते, न चेदं रूपत्रयमपि बाह्ये वस्तुनि युज्यने, बालस्य हि वस्तुनः स्वरूपेणावगतस्य न विकल्पान्तरोपनीतभावसम्बन्ध उपपद्यते वैय- भर्यात् , नाप्यभावसम्बन्धी विप्रतिषेधान् , नियतरूपता च विकल्पविषयस्य गौरव नाश्व इत्येवमवगम्यमाना वस्स्वन्तरव्यवच्छेदमन्तरेण नावकल्पते इति पलायवच्छेदविषयत्वम् , अन्यथा नियमपरिच्छेदासम्मवात्सन्दिग्धं च बस्तु न गृह्यते, एवं पाह्यपस्तुविषयत्वे च निरस्ते विकल्पानामेकस्यार्थस्वभावस्येति न्यायेन पौनरुक्त्यादयाह्यविषयत्वं न्याय्यम् , अबाह्यान्तरारोपितं रूपं तच्च पाहायवभासते न च व्यावृत्तिच्छायमपहाय बायारापितयोः सादृश्यमन्यद स्तीति व्यावृत्तिविषया एव विकल्याः फलतो मवन्ति । यद्यपि विधिरूपेण गौरश्व इति तेषां प्रवृत्तिस्तथापि नीतिविदो ऽन्यापोह- विषयानेव तान् व्यवस्थापयन्ति, यथोक्तं "व्याख्यातारः खल्वेवं विवेचयन्ति न व्यवहार" इति, सो ऽयं नान्तरो न याद्यो ऽन्य एव कश्चिदारोपित श्राकारो व्यावृत्तिच्छायायोगदपोहशब्दार्थ उच्यते इतीयमसनख्यातिवादगर्भा सरणिः । अथ वा विकलप्रतिबिम्बकं ज्ञानाकारमात्रकमेव वदवाद्यमपि विचित्रवा- सनाभेदेोपाहितरूपभेदं वायवद्वभासमानं लोकयात्रां बिभर्ति, व्यावृत्तिच्छा. यायोगाच्च तदपाह पति व्यवहियते, सेयमात्मख्यातिगर्भा सरणिः । ननूभयथाऽपि वस्तुविपयत्वाभावे विकल्पानां कयं वस्तुनि व्यवहाराः प्रव. नन्ते, दृष्टेऽपिक चिद्वस्तुनि तृणादौ प्रत्यभावाद् अर्थित्वं तु प्रवृत्तेः कारणम् , कथमिति वक्तव्यमुच्यते, प्रवृत्तिस्तावश्यविकल्पयोरेकीकरणनिबन्धना दृश्यदर्शनानन्तरमुत्पन्ने विकल्ले विकल्प्य तेन प्रतिपद्यते प्रमाता, दर्शनानन्तर्यवि. प्रलम्धस्तु दृश्यमेव गृहोतं मन्यते तदभिमानेन च प्रवर्तते इदं तदेकीकरणमाहुः, दृश्यविकल्पयो दो यन्न गृह्यते न पुनर्मिन्नयोरमेदाध्यवसाय एकीकरणमिष्यते, दृश्याद् विभिनस्य विकल्पस्य शुफेरिव रजतस्य निर्देष्टुमशक्यत्वादभेदाभ्यः वसाये चोमयाभावान भेदाध्यवसाये दर्शनमुपायो विकल्पाविषयत्वान्न विकल्पो दृश्याविषयत्वात्तरमाद् भेदानध्यवसायादेव प्रवृत्तिः, प्राप्तिरपि दृश्यस्यैवार्थकि. याकारिणो वातुनः पारम्पर्यण वन्मूलत्वात्कार्यप्रवन्धस्य श्यादर्शनं नवो विकल्पः वतः प्रवृत्तिरिति । अथ हि मूलवर्तिनमुपलभ्य प्रवर्चमानस्तमाप्नोति अपवरकनिहित- मणिप्रस्तायां पुधिकाविवरनिर्गवायामिव प्रमायां मणियुद्धया प्रवर्तः मानः, यत्र तु मूले ऽप्यों नास्ति तत्र व्यामोहान् प्रवर्चमानो विप्रलभ्यते दोर.

·૧૮૨ न्यायममर्याम् प्रभायामिव तथैव मणियुद्धया प्रवर्त्तमान, एवं च पाह्यवस्तुसंस्पर्शशून्येष्वपि विकल्पेषु समुसितेषु घाद्यो ऽयों मया प्रतिपन्नः तत्र चाहं प्रवृत्तः स च मया प्राप्त इत्यमिमानो भवति लौकिकानाम , न स्वयमाध्यवसायमूलः, तदुक्तं "यथाऽभ्यवसायमतवाद्यथातत्वं चनिध्यवसायात्" इति स्वप्रतिमासेऽना. भ्यवसायात्प्रवृत्तिरित्यत्रापि मन्थे ऽर्याध्यवसायो भेदामध्यवसाय एव व्याख्येयः, एवं दृश्य विकल्पावर्थावेकीकृत्य प्रवर्तते प्राप्नोति चामिति । तदेवमेष लोकस्य व्यवहारो ऽवकल्पते । विवेकमापि पोढव्या लोकयात्रा ऽथ लोकवत् ॥ तस्माद्विकल्पप्रतिविम्वनस्य शब्दार्थतामाहुरपोहनाम्नः । प्रतीतिमार्गस्त्वविवित्यमानो जनस्य जातिभ्रममातनोति ।। याश्च कश्चिनियमप्रकार: प्रवते जाविपु वृत्यवृत्त्योः । तावानपोहेष्वपि तुल्य एव भवत्यवस्तुस्वकृतस्तु भेदः ।। तुल्ये ऽपि भेदे शमने ज्वरादे. काश्चिद्यया चौपधयः समर्थाः । सामान्यशून्या अपि तद्वदेव स्युर्व्यक्तयः कार्यविशेषयुक्ताः ॥ विशेषणादिव्यवहारक्तृप्तिः तुच्छे ऽप्यपोहे न न युज्यते नः । अतश्च मा कारि भवद्भिरेपा जात्याकृतिव्यक्तिपदार्यचिन्ता ।। जातिसापनम्- अत्राभिधीयते, किं जात्यादेर्वाह्यस्य शब्दार्थस्य असरवादपोहपक्षपात: उत प्रतीतिबलादेवेति, प्रतीविस्तावदपोहविषया भवद्भिरगीकृतेवि किमत्र फलहेन, नापि जात्यादेरसत्वमिन्द्रियार्थसन्निकर्पोत्पन्नवापसदेहरहितप्रत्ययगम्यत्वात्स्वल. क्षणवत्। आद्यमेव हि विज्ञानमर्थसंस्पर्शि घानुपम् । न तदुत्तरभावीदि किमिदं राजशासनम् ।। तदेवास्तु प्रमाणं वा तेनापि त्ववगम्यते । व्या वस्तुनो रूपं नानुगामीति का प्रमा ।। वथा हि निर्विकल्पकालस्यातिसूक्ष्मत्वाकिं प्रतिभासते किं न प्रतिभासते इति कथमेप कलिरावयोरुपशाम्यतु, भवान् ब्रूते व्यावृत्तमेवाघमातीति अहं वेऽनुवृत्तमपि प्रतिभातीति एवं कलहायमानयोरावयाः कः परिच्छेदः, न खलु शपयस्य शपमानस्य वैष विपया, तस्मानिर्विकल्पकानन्तरोत्पन्नस्थूलका- लकार्यपोलोचनया वव्यवस्था कर्तव्या, तत्र च- भवेद्यदि विशेपैकविषय निर्विकल्पकम् । सामान्याभ्यवसायो ऽयमकस्मात्तत्कथं भवेत् ।।

·माणमकरणम् २८३ प:प्रत्ययः। . शब्द एष विकल्प इति चेन्मैवम्- पश्यत्यनुगत रूपमविज्ञाते ऽपि वाचके। दाक्षिणात्य इवाकस्मात्पश्यन्नष्ट्रपरम्पराम् ॥ अनवगतशब्दार्थसंबन्धो ऽप्यमिनवानेकपदार्थसन्निधाने तेषामनुगत च व्यावृत्तं च पश्यत्येव रूपम् । अपि च प्रथमानसन्निपाते एवागुलिचतुष्टयमवलोक्यमानमन्योन्यमनु. गामिना प विभक्तेन च रूपेणावगम्यते तत्कथं केवलविशेपावलम्बी चालु. अपि च पुराणशालेयपिण्डमवलोकयतः कालान्तरे बाहुलेयं पिण्डं प. श्यतः पूर्वदृष्टशाबलेयपिण्डविपर्य स्मरणमुत्पद्यमान संवेद्यते तस्मात्सामान्या- नवगमा नापपद्यते, अन्यस्मिन्नसाधारणे स्वलक्षणे दृष्टे ऽन्यस्मरणस्य किं 4- ते अस्ति च तत्तेन मन्यामहे दृष्टमुभयानुगतरूपमिति, किं च व्यक्त्यन्तर. दर्शने ऽपि स एवायं गौरिवि प्रत्यभिज्ञायते तस्याश्च प्रामाण्यं शिवं दर्शयि. प्यते च विस्तरतः क्षणभङ्गभङ्गेन, तस्मादनुगतरूपविषयैव सा प्रत्यभिज्ञा व्यक्तिभेदस्य विस्पष्टसिद्धत्वात् , यत्र च लघुतरपरिमापतिलमुद्गादिप्रचय. सानिधाने विच्छिन्नसिक्यस्खलक्षणामहणं नास्ति तत्रानुसृत्तमेव रूपमिन्द्रियेण गृहाते, अचः निर्विकल्पकवेलायामेव व्यावृत्तवनुगतरूपावभासान सामान्या. पहवो युक्तः, प्रयमातसन्निपाते ऽपि तुल्यत्वमवगम्यते नानात्वं चेति सामा. न्यभेदी वास्तवो द्वायपि। सामान्यमिदमित्येवं स च नमानुपग्रह । व्यावृत्तमिदमित्येवं किं वा बुद्धिः स्वलक्षणे ॥ समानयत्तिसापेक्षं न च सामान्यवेदनम् । वत्र सन्निहितत्वात्तु व्यक्तिवाचानुपमहः॥ समानवृत्यपेतत्वात्सामान्यस्यानुपमहे । विशेषोऽपि हिमा पाहिल्यावृत्ति सहि चेनते ॥ अनुवृत्तिहि येवस्य का तेषां महणे गतिः । व्यावृत्तिरपि यान्यस्य या रोपां महणे गतिः।। अथानुत्तिन्यावृत्तिनिरपेक्ष न केवलम् । धत्त्वेव गृह्यते कार्य कोचदिह कथ्यताम् ।। निविकल्पकवेलायां निदष्टुं तन शक्यते । वदुत्यास्तूमयत्रापि साध्यं ददति निशयाः॥ घातुनोगीता पाझरत एवोमवारमवा। यो भूतस्त्वेकरूपत्वं वावुभाषपि यालिशौ।

·२८४ न्यायमअर्याम् जातौ पूर्वपक्षनिराकरणम् । यदप्यभिहितम् इतरेतरविरुद्वरूपसमावेश एकत्र वस्तुनि नापपद्यते इति तदपि न सम्यक। परस्परविरोधेो ऽपि नास्तीह नवेदनात् । एकबाधेन नान्यत्र धी गुक्तिरजवादियत् ।। यत्र हि विरोधो भवति तकतररूपोपमर्दैन रूपान्तरमुपलभ्यते प्रते तु नैवमिति को विरोधार्थ, छायातपावपि यद्येश्त्र दृश्येते कि केन विरुद्धममि- धीयते प्रदर्शनात्तु तद्विरुद्धमुक्त न चैवमिहादर्शनमित्यविरोध । अव एव हि मिथ्यात्वमेति नान्यतरा मति । न हन्योन्योपमर्दैन बुद्धिद्वितयसम्मव ॥ तथा चाह- यथा कल्मापवर्णस्य यथेष्ट वर्णनिश्चय । चित्रत्वाद्वस्तुनोप्येव भेदाभेदावधारणम(१) ॥ इत्येवमविरोधेन भेदाभेदावधारणात् । उभयात्मकतैवास्तु वस्तूनां मट्टपक्षवा ॥ एतत्तु वृत्तिविकल्पादिभ्यो विम्यतेवाभ्युपगत तनमवतेति विष्ठतु ठावकि मत्र विमर्दैन । व्यतिरिक्तव जाति व्यक्तिपु वर्तते इति घूम - यन्न वृत्तिविकल्पादिदूपण तत्र वर्णिवम् । तस्प्रत्यक्षमहिम्नैव सर्व प्रतिहत भवेत् ।। यत्तावदवादि भेदेन कुवलयामलकादिवदनवमासनादिति वन प्रतीतिभेदो दर्शित एव । यत्तु देशभेदेनाप्रहणात् तदाहे तबुद्ध्यभावादिति तत्र सदाश्रितत्व कारण जातेन त्वसत्त्वम् , व्यक्तिवृत्तित्वाजाते पृथग्देशतया ऽनुपलम्भ उदाहा वा न पुनस्तदतिरिक्ताया अभावादेवेति । जातिव्यक्तिसम्बन्धोपपादनम्- यदप्युक्त वृत्यनुपपत्तेरिति वनाप्युच्यते प्रतिपिएइ कारस्न्यनैव जातिर्व तते इनि., मिशन नटुपलम्पो २. परिलि पेल लि. कुर्म, कापलमा, (1) कोकवातिक आकृतिवासिके लो०६७। मानावणे हि यस्सनि य एवं पर्णो निष्कृष्य दर्शवितमिष्यते स एव शक्यते दर्शयितुम् । नानारूपे वस्तुनि सस्य भेदाभेदादे सम्मन इत्यर्थः ।

·प्रमाणपकरणम् पिण्डान्तरे ऽपि तदुपलम्मोऽस्त्येव, कथं च भवन्तमेनं निद्नुमहे, एकदे. शास्तु जाते सन्त्येव यैरस्या वर्तनं घूमः, फेदमन्यत्र चेद् अहो निपुणता वध दृष्ट्वान्तं याचसे यस्त्वं प्रत्यनुमानवत् , किनामधेयैषा वृत्तिरिति चेदन नामधेयं जानीमः पिण्डसमवेता जातिरित्येतावदेव प्रचक्ष्महे । नन्ययुतसिद्धयोः सम्बन्धः समवायः स च विप्रतिषेधादेव निरस्तः, न शक्यते निरसितुम- प्रतीतिभेदानेदो ऽस्ति देशभेदस्तु नेष्यते । तेनान कल्यवे वृत्तिः समवायः स उच्यते ।। अघयवावयविनोर्गुणगुणिनाश्चेयमेव वृत्तिस्तयोरन्तरत्वमुपरिष्ट्रादर्शयि. ध्यते दशितं चामुनैव मार्गेण देशभेदश्च तयोनास्तीति विस्पष्टमयुतसिद्धत्वम् । यदप्युच्यते 'नानिष्पन्नस्य सम्बन्धोनिष्पत्तौ युतसिद्धता' इति तदपि परिह. वमाचार्य: "जावं च सम्बद्धं चेत्येकः काल" इति वददिः, सर्व चैतदयाधिवप्र. तीतिबलात्करुप्यते न स्वशास्त्रपरिभाषया, विभूनामपि सम्बन्धः परस्परमसम्म वादेव नेष्यते न परिभाषणात् , न सयोगः तेषामप्राप्तेरभावादप्रातिपूर्षिका हि प्राप्तिः संयोगः न च समवायस्तदाश्रितस्य तस्यानुपलम्भादित्यलं प्रसङ्गेन। ये घेह वृत्ती सक्सूत्रभूतकण्ठगुणादिषु। जात्यादीनामनंशत्वात्ताभ्यां वृत्तिविलक्षणा ॥ तस्मादृत्त्यनुपपत्तरित्यदूषणम् , जास्याश्रयनिरूपणम्- यदपि सर्वगतत्वं पिण्डगतत्वं च विकल्प्य दूपितं तदपि यत्किं चिद्यया प्रतीनियदिशति भगवती तथा वयमभ्युपगच्छामः । सर्वसर्वगवा जातिरिति तावदुपेयते । सर्वनामहणं तस्या व्यसकव्यश्त्यसन्निधः।। व्यक्तिय॑षकतामेति जाते हैव नान्यथा । दृष्टिर्यत्र यदा व्यक्तस्तदा तत्रैव तन्मतिः॥ सर्वत्र विद्यते जातिर्न तु सर्वत्र दृश्यते । तदभिव्यब्जिका यत्र व्यक्तिस्तत्रैव दृश्यते ।। व्यक्तरन्यन्त्र ससे स्थानिक प्रमाणं सदुच्यते । इहायानीयमानायां गवि गोस्वोपलम्भनम् ॥ गोपिण्डेन सहतस्या न चागमनसंभवः । देहेनेवात्मनस्तस्मादिहाप्यस्तित्वमिन्यताम् ।। अभिव्यकिस्तु सरकाला यत्कालं व्यक्तिदर्शनम् ·२८६ न्यायमञ्जर्याम् तस्मात्सदभिव्यक्ता नान्यदापि प्रवीयते ॥ अभिव्यक्तिश्च तद्देशा यद्देशा व्यक्तिरीक्ष्यते । तस्मातस्मादभिव्यक्ता न देशे ऽन्यत्र दृश्यते ॥ व्यक्तिसर्वगतत्वे ऽपि स्वयूध्यैः कश्चिदाभिते । मविष्यत्यय जातायां गवि गोधीस्तथा ग्रहान् ।। जायमाने हि व्यक्तिर्जायते प्रतियोगिनी। एक एव हि कालो ऽस्या जातेः सम्बन्धजन्मनो.॥ नेह जाते. पुरास्तित्वं न च सक्रान्तिरन्यतः। किं तु स्वहेवो सा व्यक्तिस्वादश्येयोपजायते ।। कथमेतदितीदं च यो वा पर्यनुयुज्यते । इतरस्य पर हेतुस्तेन पर्यनुयुज्यते ।। वृष पिशङ्गो गो कृष्णा सा च नीनतृणाशिनी। ताभ्यामुत्पादिवो वत्स कथं भवति पाण्डुरः ॥ यथा रूपाधसम्वद्वान व्यक्तिरुपलभ्यते । तथैव जात्ययुक्तति का ते व्यसनसतति ॥ जात्यनङ्गीकारेऽनुगतमतीत्युपपादानासम्भवनिरूपणम्- 'प्रगोव्याहत्ततायां वा नेप प्रश्नो निवर्त्तते । कस्मादगोनिवृत्तं तदद्य जात स्वलक्षणम् ।। तस्माद्वस्तुस्वभावेऽस्य विदित्वाऽननुयोग्यताम् । चोद्यचुन्धुत्वमुत्सृज्य प्रतिपत्तिनिरूप्यताम् ।। प्रविपत्तिश्च विशेपेष्विव सामान्येषु च निरपवादा दर्शितैव, वस्माद्विशेष. वदप्रत्याख्येय सामान्यम् , विशेषवत्प्रत्यत्तत्वात्सामान्यस्य कः कल्पनार्थ, यदि हि कार्यानुमेयं सामान्य कल्पयेम तद एवमनुयुज्येमहि कार्यस्याप्यन्यथा सिद्ध किं तकल्पनयेति, प्रत्यक्ष तु सामान्ये केो ऽयमनुयोगः, का चेयमनुवृत्तिज्ञानो. पादिका शक्ति विशेपेभ्यो ऽव्यतिरिक्ता व्यतिरिक्ता वा नित्या ऽनित्या वा तदाश्रिता स्वतन्त्रा वा प्रत्यक्षा परीक्षा वेति विकल्प्यमाना वाचायुज्यन्तरेण जातिरेव कथिता भवति न वा कि चिदिति यत्कि चिदेतत् । ननु यया गोत्यादिजानिनियतास्वेव व्यक्तिषु वर्चते नासमवस्येन (न सामरत्येन) तथा कामिश्चिदेव व्यक्तिभिः का चिद्गवादिबुद्धिर्जन्यते इति, नैतदेवम् विषयातिशयव्यतिरेकेण प्रत्ययातिशयानुपपत्ते., उपयातिशये तु प्रत्ययातिशयोपकारणोष्यमाणे विषयातिशय प्रति को द्वेष, सिद्धे च विषया. तिशये दुरपइव सामान्यम्।

·प्रमाणप्रकरणम् ननु वृत्तिविनापि सामान्यान्तरेण सामान्येयु दृश्यते एवेति को ऽत्र विस्त्र म्भः, न चाशेषेण पञ्चाशद्भवितुमर्हति यदि हि सेनावनादिप्रत्ययाः करितुरग. धवखदिरादिव्यतिरिक्तमर्थमनपेक्ष्य जायमाना मिथ्या भवन्ति किमतायता घटादिप्रत्ययैरपि मिथ्या भवितव्यम् , बाधकसदावनियन्धनं हि वैतध्यं प्रत्य. यानाम्, तत्र सत्तादो समान्यान्तरविरहान्मिथ्या मत्ययाः उपाधिना केन चित्प्रव. तन्ते न त्वेवं गवादाविति यत्कि चिदेतत् , यदुक्तम्-- तस्मादेकस्य मिन्नेषु या वृत्तिस्तनिवन्धनः । सामान्यशब्दः सत्तादानेकधीकरणेन वेति(१)। नन्विहाप्येकार्थक्रियाकारित्वोपाधिनियन्धन एकाकार प्रत्ययः सेत्स्यवोत्यु. तम् , सत्यमुक्तमयुक्तं तु एकार्थक्रियाकारित्वस्यवासिद्धः। यत्तू फम् एकप्रत्यवमर्शम्य हेतुत्वादोरभेदिनी' इति तदसाम्प्रतम्, प्रत्ययम- शस्याप्येकत्वानुपपत्तेन हि बहुभिर्दर्शनेरेको विकल्पः सम्भूय साध्यते ऽपि तु नाना दर्शनानन्तरं तत्सामर्यलब्धजन्मानोविफल्पा अपि तु भेदेनैवेल्लिसन्ति न पतेषां किमपि कार्यान्तरमस्ति येन ते एकतामधिगच्छेयुः, केन च विकल्पाना- मेकत्वं गृह्यते नदर्शनेन तस्य दृश्यविषयत्वात, न विकलान्तरेण सर्वविकल्पिता. नामारोपितार्थपर्यवसितवेन स्वाकारविषयत्वेन वा परस्परभेदाभेदपरिच्छेदसाम- सिम्भवात्, (अथ)घूयाद् विकल्पोल्लिख्यमानाकारभेदानवगमाद्विकल्पानाम- क्यं यादृशमेव एकशायलेयादिस्वलक्षणदर्शनान्तरमुवाऽपि विकल्पेनोल्लिखित आकारो गौरिति ताशमेव गोपिण्डान्तरदर्शनान्तरजन्मना ऽपीति विषयाभे. दात्तदैक्यमुच्यते, तदुल्लिख्यमाने ऽपि विषयभेदेो हि न प्रतिमासते इत्यत एप विकलो भिन्नान्यपि दर्शनानि मिश्रीकरोति दर्शनोपारूढस्य भेदस्याप्रहणादिति, सदेवपिन हृदयंगममभिधीयते,विफल्पास्वावद्विशानक्षणस्यमावत्वादन्योन्यं मिन्ना एव भवन्ति, यस्तु विकसोलिसित आकारो ऽनुपलभ्यमानभेदः तेभ्यो व्यतिरिक्तोऽव्यतिरिक्तो वा, व्यतिरिक्तश्चेत्स्यान् सामान्यमेवेदं नामान्तरेणात भवति, अवास्तवस्वकृतो विशेष इति चेन्नावास्तयत्वे युक्त्यमा, अव्यतिरित तश्चेत्स आकारस्वहि विकल्पस्वरूपवानियते एवेति कथं तदैक्यं कथं वा तदैक्ये मिन्नानामपि दर्शनानां मिश्रीकरणमयकसते, अपि च रे मूढ सामान्यानभ्युप. गमे फुतस्त्य एकाकारविकल्पोत्याद् इति पर्यनुयुक्तेन त्वया कार्यस्याद् विक- स्पैक्यादेवेत्युक्त' भवति, कथं चैवमनुन्मता यातस्मादेकप्रत्यवमर्शस्य हेतुया. धीरभेदिनीति व्यामुढभाषितम् , (१) लोकगतिक शातिवातिक यो० २४ असत्यपि सामान्य गोस्वमतादो एससामान्यादप्रति सौराधिको मिथ्या उपाधिन कारबुदिजनकत्वरूपेरपी ।

·२८८ न्यायपअर्याम् विफरपानामपोहविषयकत्वनिराकरणम् यपि पिकलपना शब्दानां चान्यापाविषयवसिद्धये प्रलपिवम् एकस्यार्थः स्वमावस्येत्यादि वदपि यत्कि चित् । सर्वात्मना हि शोऽर्थः पुनर्न हि न दृश्यते । प्रदर्शित हि प्रामाण्यं गृहीतग्राहिणामपि ॥ पणमझे निररते च देशकालादिभेदतः । गृहीतस्यापि भावस्य ग्रहणं न न युज्यते ।। अपि चास्मन्मते मिन्नधयुक्तस्य धर्मिणः । धर्मो ऽस्य केन चित्कश्चित्प्रत्ययेन प्रहीष्यते ।। विचित्र सहकार्यादिशक्तिभेदश्च धर्मिणः । नानोपाध्युपकाराङ्गशक्त्यभिन्नात्मता फुतः ॥ यदि च नाम निर्विकल्पकेन सर्वात्मना परिच्छिन्न वस्तु पुनः परिच्छि- न्दन्ति विकल्पान्तराणि वैफल्यमश्नुवीरन्किमेवावता नेपामप्रतीयमानार्थप्रा. हिता कल्पयितुं शक्यते, न हि विरतपिपासस्य हिमकरपटलमफनमिति तदेव रजतमिति कल्पयितुं पार्यताम, तस्माद् दुराशामात्रमेतत् , इत्यं चान्यापाह- निरात्मनि बाहो विकल्पानां शब्दानां च विषये इध्यमाणे भट्टकुमारिलोपन्यस्त. दुस्वरदूषणानामावरणकरणं न कि चित्पश्याम', यदपि तद्दू पणापनिनोपया विकल्पप्रतिबिम्बकमारोपिताकारमात्रव्यावृत्ति- च्छायोपरकं किमपि परिकल्पितं तदपि न व्यवहारपदवीमवतरितुमुत्सहवे । विकल्पो नाम बोधात्मा स च स्वच्छः स्वभावतः । नासाविवरसंपर्कारते कलुपतामियात ॥ नूनमभ्युपगन्तव्यं किं चिदस्योपरब्जकम् । आन्वरं वासनारूपं धान वा विपयात्मकम् ॥ यापुनर्विद्यते नान्तन पहिस्तेन रज्यते । विज्ञानमिति मायैषा महती पूर्वनिर्मिता !! विषया एव बुद्धीनामावस्येनोपरखका. । वासना विषयज्ञालजन्यवान सथादिताः ।। उस्माचन्न देशान्तरादौ वसना केन विदयेन बुद्धयो रग्यन्वाम् एकान्वा. सता तु केन चिदारोपितेन तदुपरखनमघटमानं मनोरथप्रायम्, न चैकान्तास. नाकार आरोपयितुमपि शम्यते, अपि च दर्शनपृष्ठमाविना विकल्पास्तव्या. पारकारिणो व्यावृत्त स्रष्टुमसमर्था व्यावृत्तिमात्रमवलम्बन्ते इति यदुच्यते तत्र श्यसजातीयविजातीयध्यात्तत्वादुमये ऽपि व्यावृत्तिमेव स्पृशेयुः, उभयावम ·. प्रमाणप्रकरणम् २८९ सत्येयां पौनरुक्त्यादानर्थक्यमिति चेद् नानर्थक्यम्, प्रमाणवर्ग निपतन्तः का. ममनर्यका भवन्तु अर्थान्तरं वावलम्चन्ता व्यावृत्ति त्ववलम्बमाना अंशत भा. लम्बन्ते अंशतो नेति न श्रद्दध्महे । सजातीयविजातीयव्यावृत्योर्न व भिन्नता । यवो ऽन्यतरसंस्पर्शो विकल्पे न प्रकल्पते ।। सजातीयविजातीयव्यावृत्तिविमर्श तु दर्शनवदसाधारणपाहिण एक विक. रूपाः स्युरिति सामान्यनियन्धनसम्बन्धमहणादिव्यवहाराभावाच्छन्दानुमाने प्रलयं प्रतिपद्येयाताम् , व्यावृत्तिरपि वाया चेत्तदवस्या कौमारिलदूषणाशनिः, आन्तरत्वे तु न क्या विकल्पोपरागः कर्तुं शक्यते, नान्नन यहिरिति तु मणि. तिभट्टीमात्रम, सत्तादृशंकिंचिद् न किंचिद्वा, नकिंचिच्चेन तेन विकल्पानामनुर. सनस्योपपादयितुमशक्यत्वात् , अत्यन्तमसतश्च शशविषाणादेर्व्यवहारविषय- वाभावात् , असन्ख्यातिनिरसननीतिमेवात्रोत्तरं करिष्यामः किं चिच्चेन्नूनम. न्वहिर्वा तेन भवितव्यमेव, अत. कुमारिलादिप्रदूषणापनिनोपया यो ऽयमुत्प्रे. हिवः पन्या नूतनः सोऽपि सङ्कटः, तस्माद् यथाऽध्यवसायमेवमिति युक्तम्, याय च वस्तुनि शब्दान्तरोपनीयमानभावाभावसम्बन्धावपिनन युज्येते, सर्वस्य गौरित्यादिशब्दजनितस्य ज्ञानस्यास्तित्वायनपेक्ष्य सामान्यमाप्रविषयत्वादा. काहानिराकरणायास्ति नास्तीति पदान्तरं प्रयुज्यमानं मम्बध्यते, नियतरू. पिवानिश्चितनिजरूपे वस्तुनि वस्त्वन्तरस्य व्यवच्छेदवन्धनमिष्यते एव पदो घट इब न पट इति नैतावता तदपोह्य एव प्रत्ययो भवति इत्यलमविक्षोदेन ॥ जातिसाधनोपसंहार:-- यामार्थविषय एवं व्यवहारा घटत इत्ययं करमात । दृश्यविकल्पावावेकीकृत्य प्रवर्तते पुरुषः ॥ एकीकारश्च कोहग्यदि पृथगतिस्तहि मूर्खाद्यवस्था- साम्ये तन प्रवृत्तिः कयमय किमपि स्यात् प्रत्यर्थरूपम् । तद् दृश्यं चेदपोहव्यवहातिरफला ऽय द्वितीयं चकारित खेनाकारेण वस्मिन्सति सुनिपतिवे चेपते कः सचेताः ।। स्फुरति यदि विकल्प्यं श्यस्पेग काम स भववि विपरीतप्रत्ययो नाविवेकः । न वितयमवियीज विद्यते यत्र किंचि. नघ रविकरनीरशाप्तिपदाधिका धीः ।। ३७न्या० ·२२० न्यायमर्याम - गवादिशब्दाविचारा- अर्थप्राप्तिरतः सर्थविषयज्ञानप्रबन्धोद्गता सातादेव मणिप्रमामणिमविन्यायेन किं कथ्यते । प्रामाण्ये सविकल्पकस्य कथिते याद्यार्थसिद्धिः स्थिता तव्यक्त्याकतिजातिवाच्यकलने तावत्प्रवर्तामहे ॥ एवं सिद्धे पाये निरस्तेषु तदपहारिषु तथागततस्करेषु अधुना विधार्यते गोशब्दः किमाकृतेोषक: अथ जातेरिति । जात्याकृत्योर्मेदाभेदाचिन्ता- तत्राकृतिपदेनेह संस्थानमभिधीयते । सूत्रे पृथगुपादान जातिजैमिनीयवन् ।। जैमिनिर्हि प्राकृतिस्तु क्रियार्थस्वा(१) दित्याकृति जातिमुपदिशति माज्य- कारोऽपि सास्नादिविशिष्टातिरिति(२) ध्रुवाणःवयैव व्यवहरति वार्तिकरुवा हि तद्वयाख्यातम् । जासिमेवाकृति प्रादुर्व्यक्तिराक्रियते यया । सामान्यं तच पिण्डानामेकवुद्धिनिबन्धनमिति(३) ।। इह तु व्यक्त्याकृविजातयस्तु पदार्थ(४) इति सूत्रकारो जातेः पृथगाक. तिवचो वदति संस्थानमेवाकृति मन्यते, लोको ऽपि अवयवसनिवेशामिका- माकृविं व्यपदिशति यत्राकृतिस्तत्र गुणा वसन्तीति, वस्मादवयवसन्निवेश पवा- कृतिरुच्यते। वस्याश्च शब्दार्थतोपपद्यते न वेति परीक्षाईत्वमस्त्येव न जैमिनीय- वदुपेक्षितुं सा युक्तेति, तव्यक्त्याकृतिजातिसन्निधौ प्रयोगाद्गोशब्दस्य को अर्थ इति विचार्यते, व्यक्तिमात्रस्य पदवाच्यत्वनिरूपणम्- तवातिवादिनस्तावदाहुः प्रयोगप्रतिपत्तिभ्यां किल शब्दार्थनिश्चय', पृद्धाः स्वार्थेन व्यवहरन्तो यस्मिन्नथें गोशब्दं प्रयुलते श्रोतारश्च यम- (१) मिनिपुत्रम् प०१पा० ३ (२) "सास्नातिविशिष्टातिरिति मा" इति भावामाण्यम् १ पा० (३) नोकवातिके माकृतिकार्तिक ३ । माझिपते-निरूप्यते, या घ जातिरपाकृतिनाम्यति माकृतिशब्दवादे शदायाँनित्यत्वप्रसन्त इति भावः । (१) गौतमसूत्रम् नः २ मा० २ २०६८ ।

·प्रमाणप्रकरणम् २९१ थे ततः प्रतिपयन्ते स तस्याः, तत्र यदि गोशब्दः केसरादिमति न प्रयुज्यते सास्नादिमति च प्रयुज्यते तदसाधारणसन्निवेशविषय एवावगम्यते, प्रत्यक्ष. विषये गौरित्यादि पदं प्रयुज्जते प्रत्यर्स चाकृतिविषयमश्वपिण्डसनिवेशाद्विल. क्षणो हि गोपिण्डसनिवेश इन्द्रियेण प्रतीयते तत्कृतमेव वस्तुष्पितरेतरवैलत. श्यम् , अतः प्रत्यक्षविषये पदं प्रवर्तमानमारूतावेव वर्तितुमईति, प्रेपणादिकि- यायोगश्च व्यक्तिद्वारक श्राकृतेर्भविष्यतीति तदुक्तम्- तदयुक्तं प्रतिव्यक्ति भिन्न संस्थानदर्शनात । धानन्त्यव्यभिचाराभ्यां संबधज्ञप्त्यसम्भवात् ।। न नियतस्य शाबलेयसनिवेशस्य गोशब्दो वाचकः सदभावे ऽपि पाहुलेय. सनिवेशदर्शनात , न च त्रैलोक्यान्तर्गतसकलगोपिण्डसन्निवेशवचनत्वमनुगत शक्यम् श्रानन्त्यात्ततश्च नाकृतिः शब्दार्थः तस्यां क्रियाऽनुपपत्तेः नाहि प्रेषणा. दिक्रियासाधनं सन्निवेशो ऽपि तु व्यकिः । नप गामानयेत्युक्तः सत्यामपि तयाकृतौ । चित्रमृत्स्नामयी कश्चिद्गामानयति बुद्धिमान् ।। ननु जातिवाच्यत्वपक्षे ऽपि गोत्वजातेः सर्वगतत्वात् किमिति मृगवान. यनं नानुष्ठीयते, उच्यते इस्ती किं नानीयते सर्वगतत्वाजातेः अथ सर्वत्रा. स्तित्वे ऽपि व्यकव्यक्तिनियमेनापतयते हन्त ताई सास्नादिमत्प्राणी गोव. जातेरभिव्यशको न मृद्गव इति नातिप्रसङ्ग, सन्निवेशस्य पत्र मोवा. चद्वाच्यत्ववादिनः नैनमसिप्रसङ्गमतिकामन्ति, किं चाकृतिवचनवे गोशब्द. स्य शुक्लादिगुणवाचिभिः पदान्तरैः सामानाधिकरण्यं न प्राप्नोति न हि शुका- दिगुणा प्राकृतिवृत्तयः तत्सामानाधिकरण्यादिषलवत्तया वरं व्यक्ति शब्दा- र्य इष्यताम् । व्यक्ती वावक्रियायोगो जातौ संपन्धसौष्ठवम । नाकृती द्वयमप्येतदिति तद्वाच्यता कुत्तः ।। जातिव्यक्त्योरतः कार्या वाच्यत्वे संधारण । तत्र व्यक्त्यभिधेयत्ववादिभिस्तावदुध्यते ॥ प्रयोगचोदनाशामखस्याह्यक्ति शब्दार्थः, पालम्भनविशसनप्रोक्षणादियो। दना जातावसंगता भवन्ति न हि जातिरालभ्यते विशस्यते प्रोत्यते था, अपि- घ पद देया द्वादश देया चतुर्विशतिर्देया इति न जातिः पहादिसंख्याभियु. ज्यते ऽपि तु व्यकिः तस्मात्सव शब्दार्थः, अपि च यदि पशुरुपाकृतः पलाये. खान्य वर्ण वद्वयसमालभेतेति यदि जातिः शब्दार्यः स्यादन्यस्यालम्भो नावक- ·२९२ न्मायमलयाम् पेतान्यस्याफ्नीयमानस्य पशुद्रग्रस्य सैव जाति तवान्यत्वसंबन्धो व्यक्तरवा कल्पते न जावेरित्यतोऽपि व्यक्ति शब्दार्थः । चयापचयसमावस्वस्वामित्वादिकल्पना । यान्ति व्यक्त्यमिधेयत्वपक्षे माडिति संगतिम् ।। न व्यक्तिलक्षणाद्वारमियत्कार्य प युज्यते । वक पन्या न गन्तव्य. प्रष्ठे वहति वर्मनि ॥ उपलक्षणमाश्रित्य जातिसबन्धवेदनम् । प्रसेत्स्यतीति नानन्त्यव्यभिचारकृतो घर.॥ किच- प्रत्यक्षविषये वृत्ति. पदश्येष्टा परैरपि । निकृष्ट न सामान्यमात्र प्रत्यक्षगोचर ॥ व्यक्तरेव पदार्थत्व urमादभ्युपगम्यताम् । तथा च बुद्धिस्तत्रैव श्रुतशब्दस्य जायते ॥ जातिमात्रस्य वाच्यत्वनिरूपणम्-- तदेतजैमिनीयै क्षम्यते, तथा हि व्यक्तिमात्र वा शब्दार्थ इष्यते विशि. टा वा व्यक्ति न तावद्यक्तिमान न हि यस्यां स्यां विद्यक्तो गोशब्दं वक्तारः प्रयुखते, न च या कां चिद्यक्तिं गोशब्दाच्छ्रोतार प्रविपयन्ते, अथ गोत्वविशि. व्यक्ति शब्दार्थ इत्युच्यते गोत्वमेव हि तहि गौशब्दार्थो न व्यक्ति, कथम् , श्रूयतां यदि हि व्यक्ति शब्दार्थो भवेद् व्यक्त्यन्तरे न प्रयुज्येत अथ व्यक्त्य- न्तरे ऽपि प्रयुज्यते सर्वव्यक्तिसाधारणस्तस्यार्थो न व्यक्ति । ननु व्यक्त्यन्तरमपि व्यक्तिरेव सोऽय व्यक्ती गोशब्दः प्रयुक्तो न सामा- न्ये, मैवम् , व्यक्ती चेद् गोशब्द प्रयुज्यते कळदिव्यक्तावपि प्रयुज्येत, या प्रयोगोऽस्य दृष्टस्तन प्रयुज्यते इति चे अध जताया गवि मा प्रयोजि, न हि. वत्र प्रयोगो ऽस्य दृष्ट इति तस्मादर्शनमकारणम् , प्रतिव्यक्ति तस्यासम्भवात् , व्यक्तौ च शब्दार्थे इय वा गौरिय वा गौरिति प्रतिपत्ति स्थान वियमपि गौरि- ति भवति चैव प्रतीतिर्न चायमविद्यमाननियन्तृक एव यहच्छाशब्दप्रयोग प्रव. ते इति नियामकमस्य चिन्त्यम् , गोत्वमेव नियामकमिति चेदायुष्मन्साधु- बुध्यसे किं तु तद्गत्वमवगतमनवगवं वेति वफुमईसि नानवगवमविप्रसङ्गा वगत चेत्कुतस्तदवगच्छाम शब्दादन्यदो वा, नान्यत प्रमाणान्तरासन्निधा. नात् , शब्दारेत्तहि शब्द प्रथमतर गोत्वे वर्तितुमईति नागृहोवविशेषणा वि. शिष्टे बुद्धिरिति न्यायात् । ननु जाति विशेषणवेन भ्यक्तिं च विशेष्यत्वेन वक्ष्यति गौशब्दः न शको - ·प्रमाणप्रकरणम् - ति वक्तुमतिभारप्रसङ्गात , न च व्यक्त्यवगतौ गतिरन्या नास्ति यत इयन्त शब्दे भारमारोपयेम, न हि वयं व्यक्तिप्रतीति भवन्तीमपहनुमहे नापि भवन्ती। जातिप्रतीतिमपनुमहे उभयप्रतीतेः प्रत्यात्मवेदनीयत्वान् , उभयत्र चाभिधा- त्री शक्तिरतिमारः शब्दस्यान्यतरप्रतीत्या चान्यतरप्रतीतिसिद्धेः, तत्र गौशब्दः कि जाती वर्तमानः व्यक्तिमाही स्विव्यक्तौ वर्तमानो जातिमातिपस्विति विचारणायां जावेविशेषणत्वात्पूर्वतरं प्रतिपत्तिरिवि सैव शब्दार्थो भवितुमई- ति तस्यां च शन्दादवगतायां तत एव व्यक्त्यवगमः सेत्स्यतीति नोभयन शाब्दो व्यापारः। ननु पण्डिशब्दादिव विशेषणं च जाति विशेष्यां च व्यक्तिं गोश. ब्दादेव प्रतिपस्यामहे को ऽस्यातिभारः, विषमो ऽयं दृष्टान्त तत्र हि प्रक- तिप्रत्ययविभागेन द्वयप्रतीतिरवकल्पते दण्डशब्दः प्रकृतिविशेषणममिवदति मत्वर्थीयप्रत्ययश्च विशेष्यमिति, गोशब्दे तु नैप न्यायः सम्भवति, तत्र न वि. शेपणे दण्डिशब्दो वर्तते न विशेष्ये दण्डशब्दः, इह तु गौशब्द एक एव सच विशेषणे विशेष्ये वा वत्त, विशेष्ये वर्तमानो विशेषणे प्रमाणान्तरमपेक्षते विशेषणे तु वर्तमानस्तदवगमाय विशेष्यमाक्षिपतीति न कश्चिदोषः, तदिदमा स्मप्रत्यक्षं यच्छन्दे उचरिते व्यक्तिरवगम्यते स किं शब्दादुत जातेरिति विवेको न प्रत्यक्षः स युच्याऽवगम्यते, शब्दस्य द्वयाभिधाने यत्नगौरवाद्विरम्य व्यापा. रस्य चासंवेदनात् , अन्तरेणापि च शब्दं जात्यवगमाद्यक्तिप्रतीतिदर्शनाज जातित एवैषा व्यक्तिप्रतीतिः जातिप्रतीतिश्च शब्दादिति निश्चीयते, भवद्भिर- पिच विशेषणज्ञानपूर्विका विशेष्यावविरङ्गीकृतेय, यथा ऽऽह कणवतः(१), "समवायिनः श्वैत्याच्छ्व्यैत्यबुद्धश्च श्वेते बुद्धिस्ते कार्यकारणभूते" इति । यत्पुनरभिहितम् आलम्भनविशसनप्रोक्षणात्रिक्रियायोगद्वतिः शब्दार्थ इति, सदप्यनैकान्तिकम् , जावावपि क चिक्रियायोगदर्शनात् श्येनचितं चि. न्वीतेति, नन्वत्रापि व्यक्तरेव कार्याङ्गता नामू या जातेः, मैवम्, न पत्र श्येनः साधनत्वेन निर्दिश्यते पशुना यजेतिवा, कर्मएपग्न्याख्यायामिति स्व. भियुक्तस्मरणाचयननिर्त्यः श्येन इति शब्दार्थो ऽवगम्यते, न च श्येनव्यक्ति. श्चयनेन निर्वतयितुं पार्यते, अग्न्याख्यायामिवि स्मर्यते न होष्टकानिधयेन पतत्री अभिनिवर्तत तदाकारस्त्वमिरमिनियचे इत्यत्र जातः नियानत्वं न व्यफेः। ननु व्यक्त्या सादृश्यं सम्पादयिष्यते न शक्यते सम्पादयितुं व्यक्तचन्तर. वैसादृश्यस्यापि सम्मवायो किया व्यक्त्या सदशः सो ऽन्यविसहशो भवति, (ोपिकसूत्र मा ८ मा-१ सू०१।

·न्यायमअर्याम् यस्वमूर्तत्वाज्जातः नक्रियाइत्वमिति,नेप दोषः, अमूर्तानामपि गुणकर्मणां क्रियासाधनत्योपपत्तः अरुणया मीणाति अमिकामन्जुहोतीति, व्यक्त्याक्षेप.। द्वारेण चालम्भनविशसनप्रोक्षणादिप्रयोगचोदनासु साधनत्वं जातेरुपपत्स्यते । लक्षितव्यक्तिसाध्यं तु वत्साध्यं कार्यमिप्यो । यया भूतेन्द्रियोत्पाथमात्मकर्तृकमुच्यते ॥ आत्मा तावत्सर्वकर्मवधिकृतः का बस चामूर्तत्वाद् देहेन्द्रियद्वारेण औदुम्परीसंमार्जनाज्यावेतणादीनि कार्याणि निवर्तयन् कर्ता पु भवति, एवं जाविरपि व्यक्तिवर्मना तन्नियन्ती साधनता लस्यते । अतश्च जातिरेवाङ्गामिति मीमांसका जगुः । तस्याश्चेदं क्रियागत्वमन्यद्वारकमारमवत् ।। एवं षड् देया इत्यन्यं तद्वर्णमालभेतेति च तद्द्वारकमेव योज्यम, एतेना- पचयापचयसंघाताद्यपि वक्तव्यम, सम्बन्धमहणादिकार्य च जातिपक्षे एवं सूपपादम् , अानन्त्यव्यभिचारादिवोद्यानवकाशात् । यत्पुनरभ्यधायि प्रत्यक्षविपये पदं वर्तते न च प्रत्यक्षस्य सामान्यमानं विषय इति परिहृतं तद्वार्तिकहता प्रत्यक्षस्य हि चित्रात्मकं वस्तु विषयः । न च वत्तादृशं किं चिच्छब्दः शक्नोति भापितुम् । सामान्यांशानपोनृत्य पदं सर्व प्रवर्तते इति(१)॥ नहि नानाधर्मनिचयरचितचित्राकारवस्तुसमर्पणनिपुणमेकं किमपि पद- मुपपद्यते न च तत्र सम्बन्धपदणं सुकरमिति सामान्यांशनिष्ठमेव पदं युक्त तस्माज्जातिरेव शब्दार्थ इति । जातिमात्रवाच्यत्वाक्षेप:- अत्राभिधीयते, न जातिः पदस्यार्थों भवितुमईति पदं हि विभक्त्यन्तो वर्णसमुदायो न प्राविपदिकमात्रम, तत्र च प्रकृतिप्रत्ययावितरेतरान्वितमर्थम. भिधत्त इति स्थितम, द्वितीयादिश्च विभक्तिः प्रातिपदिकादुचरन्ती प्रातिपदि. कार्यगतस्वेन स्वार्थमाचष्टे युगपच त्रिवयं विभक्त्यर्यः कारकं लिङ्गं संख्या उन तत् त्रितयं प्रातिपदिकायें जावावन्वेति न जाति: कारकं न च जातः स्त्रीपुनपुंसकविभाग: न चास्या द्वित्वादियोग इति । मनु व्यक्तिलक्षणया सर्वमुपपरस्यते इत्युक्तम्, न च युक्तमुक्तम्, सक. (१)ोकवातिके मातिवातिक इला०६३ भयमर्थः यकमेव वस्त्वनेका. बार हि ताममेव प्रदोऽभिधत् सामान्यमानाभिधायी म स्यादव भाइ-न वि की मापतेऽत माह सामान्यांणानिवि ।

·प्रमाणप्रकरणम् स्प्रयुक्तं पदमंशेन के चिदर्थमभिदधाति ततोऽर्थान्तरं लक्षयति तद्गतत्वेन पुनः लिङ्गसंख्याधमिधत्ते इति न प्रातीतिको ऽयं क्रमः। साक्षात्तदम्बितत्वेन कथ्यमानं स्वसङ्गतम् । सद्भवेदग्निना सिञ्चदित्यादिविधिसन्निमम् ।। मनु पुंसीव सामान्ये कथं नैव भविष्यति । व्यक्त्यन्तरितमित्येप यक्तो वैभक्तिको स्वयः॥ प्रातिपदिकार्थसामान्यगतत्वेनैव विमच्या स्वार्थो ऽभिधीयते न लक्षित- व्यक्तिवृत्तिवेन यतो ऽभिधानवैषम्यं स्यात्स च विभक्यों जातो साक्षादस. म्भवकल्यान्तरितो भविष्यति, नैतत् , आत्मनो ज्ञानप्रयत्नादियोगित्वेन कार• कत्वोपपत्तेः जातेस्तु साक्षान्न मनागपि व्यापारलेशसंस्पर्श इति स्वतो दुर्लभं वस्याः कारकत्वम् , अत: कथं तत्र विभक्त्यर्थान्वयः। यदन्वितं च संख्यादि तत्स्थत्वेन न कथ्यते । कथ्यते यद्गतत्वेन न तत्तेन समन्वितम्। न च व्यवहितव्यक्तिप्रतीति मन्यते जनः । नाऽन्यथानुपपत्त्यापि क्रमसम्वेदनं क चित् ॥ जनयन्ती च पश्यामो व्यक्ति जात्यनुरजिताम् । संख्यादियोगिनी चेति सा वै धत्ते पदार्थताम् ।। जाते कार्यान्वयः श्येनचितमित्यभ्यधायि यत् । तत्र संस्थान निर्देशान्न जाते' का चिदगवा ॥ श्येनव्यक्त्या घेरसादृश्यमिष्टकाकूटस्य नास्ति व्यत्यन्तरेण व्यभिचारात नितराममूर्तया जात्या सादृश्यमाकाशेनेव न तस्यावकल्पते इति स्पर्धेदाहरण. जातिविशिष्टवाच्यत्वोपपादनम् - अन्येषु तु प्रयोगेषु गां देहीत्येवमादिषु । ततोऽयक्रियायोगात्तस्यैवाहुः पदार्थताम् ।। पदं तद्वन्तमेवार्थमावस्येनाभिजल्पति । न घ व्यवहिता बुद्धिने च भारस्य गौरवम् ।। सामानाधिकरण्यादिव्यवहारो ऽपि मुख्यया। वृत्योपपद्यमानः समान्यया योजयिष्यते ॥ सस्मात्तद्वानेव पदार्थः, ननु को ऽयं पद्वान्नाम तदस्यातीति तदानिति विशेष एव सामान्यवा. नुच्यते विशेषवाच्यत्वे धानन्त्यव्यभिचारी तदवस्यो सामान्यं तु शब्देनानुच्या मानं नोपलक्ष्यमाणं भवति उभयाभिधाने च शन्दस्याविमार इत्युठम् , मेतत् । - ·न्यायमझर्याम् उन्यते, नेदन्तानिर्दिश्यमानशावलेयादिविशेषत्तद्वान न च सर्वबैलो क्यवर्ती व्यचित्रावस्तद्वान् किं तु सामान्याश्रय कश्चिदनुल्लिखितशापलेया दिविशेषस्तद्वानत्युच्यते, सामान्याश्रयत्वास नानन्त्यव्यभिचारयोस्तत्राव सर ,न च विशेषणमनमिधाय विशेष्यममिदधाति शब्द इत्यभ्युपगच्छाम येनैनमतिमारेण पीध्येमहि, सामान्याश्रयमाने सङ्केतप्रहणात् ताव-मात्र वदत शब्दस्य कतरो ऽतिभार एव तद्वतो स्वातन्त्रवादित्यादि दृषण परिहत भवति, किं घ- प्रत्यक्ष न हि निष्कृष्टजात्यशपरिवेष्टितम् । सद्गोचरप्रवृत्तश्च शब्दरत कथयेत्कथम् ॥ तस्मात्प्रत्यक्षविपये प्रवर्त्तमान तत्समानविषयमेव भवितुमईति पद न सा मान्यमात्रनिष्ठम् । युगपत्रनु सवित्तिविशेषणविशेष्ययो । प्रत्यक्षे ऽपि न दृष्टैव न च युष्मामिरिष्यते ॥ कार्यकारणभावो हि तद्धियोर्भवता मते । तस्माद्विशेपणे जाती पूर्वमिन्द्रियजा मवि ॥ पदादपि तदा यत्तु सम्बन्धज्ञप्त्यपेक्षिण । तत्रैव पुद्धिरित्येव न व्यरपि वाच्यता ॥ उच्यते, प्रत्यक्षे तावद् द्वयोरपि विशेषणविशेष्ययोरिन्द्रियविषयत्व सामा न्येऽपि सयुक्तसमयायादिन्द्रिय प्रवर्तमान विशेषणवद्विशेष्यमपि विषयीकरोति, न हि सामान्य प्रत्यक्ष विशेषोऽनुमेय इति व्यवहार , एव गुणमात्रप्राहिणीन्द्रिये गुणिनोऽनुमेयत्व स्यान चैवमस्ति, तस्माद्विशेष्यपर्यन्त प्रत्यक्ष या पदमपि तत्तुल्यविषय न तु सामान्यमात्रनिष्ठमिति युक्तम् । यत्तु "सामान्याशानोद्धृत्य पद सर्व प्रवते" इति तत्केवलव्यक्तयभिधाने सति आनन्त्यव्यभिचारमयांदुच्यते सद्वदमिधाने तु वद्य नास्तीति न शुद्ध जात्यभिधान्तया शब्द सोचनीय , न तु सर्वात्मना प्रत्यक्षतुल्यविषय शब्द प्रतिपत्तिसाम्यप्रसङ्गात्, न च शब्दान्द्रियाच तुल्ये प्रतिपत्ती भवत , वदुक्तम् "अन्यथैवाग्निसम्बन्धाद् दाई दग्धो ऽभिमन्यते" इत्यादि । उच्यते, पूर्वमेवैवपरिहत सकलविशेषग्रहणामहणा-या प्रतिपत्तिविशेषसिद्धे धर्यमिप्रायेण च सप्लवस्योकत्वान्नैतावता सामान्यमाग्रनिष्ठ शब्दो भवति । अपि च निष्कष्टसामान्याशवचनवे पदस्येप्यमाणे गौशन्दाद्गीवशम्दाप तुल्ये प्रतिपत्ती स्याताम, गौ शुक्ल इतिषच गोव शुक्नमिति घुद्धि स्यात, चातुर्षोदिया स्वायें एव पेशदानावप्रत्ययस्त्वत्लादि स्यात् । अथ मन्येथा आतिभव्यक्तिका जाति गोशम्दो पक्ति भावप्रत्ययान्तस्तु ·प्रमाणपकरणम् । निकृष्टस्वरूपमात्रनिष्ठामिति तदनुपपन्नम् , अनावितव्यक्तिकाया जातेः कदा- चिदप्यदर्शनात् । अथ शब्दश्नवणवेलायां व्यक्तिसंस्पर्शवती जातिरवगम्यसे भावप्रत्य. यान्ते तु गोशब्दे श्रुते तच्छ्रन्या सौ प्रतीयते इति, यद्येवमागतो ऽसि मदीयं पन्थानम् आश्रयवती चेजातिरुच्यते शब्देन जात्यानय उक्त एव भवति नान्यथा सानयवत्युक्ता स्यात् , तदाश्रयपरिहारेणानयिसामान्यमा. अविवक्षायां स्वतलादयः प्रयुज्यन्ते, तथा पाहुः(१) “यस्य गुणस्य हि भावाद् द्रव्ये शब्दनिवेशस्तदभिधाने स्वतलादय" इति, गुणस्य हि भावाद् द्रव्ये शब्दनिवेशः इति तद्वद्वाच्यत्वपक्षसाक्षीण्यक्षराणि, सामानाधिकरण्यं च तत्रै वोपपद्यते इत्युक्तमेतत, व्यकियोधे पदव्यापारसाधनम्- तस्मात्- यथा विध्यन्तपर्यन्तो वाक्यव्यापार इष्यते । तयैव व्यक्तिपर्यन्तः पदव्यापार इप्यताम् । अनवरतव्यापारे शब्दे तदवगमात् । येनान्विताभिधानं च पदानामभ्युपेयते । सुतरां तेन वक्तव्या व्यक्त्यन्ता पदता मति ॥ नहि व्यत्यनपेक्षाणां जातीनामितरेतरम् । अन्वयो नन्विवाना पनाभिधानमिति स्थिति ॥ गङ्गायां घोप इत्यादौ यथा सामीप्यलक्षणा । नेवं गौशुक्ल इत्यादौ गम्यते व्यक्तिलक्षणा ॥ प्रयोगप्रतिपत्तिभ्यां वृद्धभ्यो ऽध्यवसीयते । तस्माद् गवादिशब्दानां तद्वानर्थ इति स्थितम् ।। तदिदमुक्त सूत्रकृता "यच्याफतिजातयातु पदार्थ" इति, तुशब्दो विशेष. णार्थः किं विशिष्यवे गुणप्रधानमावस्य नियमेन शब्दार्थत्वम्, स्थित ऽपि तद्वतो घाय्यवेक चित्प्रयोगे जाते प्राधान्य व्यश्वरगभावः यथा गौन पदा प्रमुव्ये. ति सर्वगयीषु प्रतिषेधो गम्यते, फ चियक्तेः प्राधान्य जाते रहमानः यया गां मुन्ध गां पयानेति नियतां कां विपक्तिमुद्दिश्य प्रयुज्यते, क चिदामतः प्रा- धान्यं व्यश्वरमावो जातिनास्त्येव यथा पिष्टकमायो गावः क्रियन्तामिति स. निवेशचिकोर्पया प्रयाग इति सर्पगतत्वे ऽपि जातेनं मृद्गवादो वृत्तिरित्यु क्तम, नदेवं गवासादिशब्दाना तावत्तद्वानर्थ इति सिद्धम् । (१)महामाध्ये म.पा. १ मा०३०११९ ।

·न्यायमचर्याम् येपामयषु सामान्य न सम्भवति ने पुन । उच्यते केवला व्यक्तिराकाशादिपदैरिव ।। वाच्यार्यवैविध्यम्- एव डिस्थादिशब्दाना सज्ञात्वविदितात्मनाम् । अभिधेयस्य सामान्यशून्यत्वाद् व्यक्तिवाचिता ।। अत एव हि द्रव्यशब्द इत्युच्यते। ये पुन कहिपतानेकभेदवृत्ति प्रचलते । वाच्य समापि सामान्यमतीच माहिकास्तु वे ।। नहि द्वित्थरवसामान्य दृश्यते गगनत्ववत् । कल्पनायास्तु नो भूमि का चिदस्ति विपश्चिताम् ।। गुणशब्दास्तु के चित् स्वजात्यवच्छिन गुणमभिधाय तावत्येव विरमन्ति के चिद्गुणमभिधाय द्रव्यमातिपन्ति त सामानाधिकरण्यप्रयोगदर्शनात् । गुणेकनियतास्तावद्गन्धरूपरसादय । गन्धवादिव्यवच्छिन्नग धादिगुणवाचिन । पान द्रव्यपर्यन्ता वृत्ति कचन दृश्यते। न गन्ध पद्म इत्यस्ति सामानाधिकरण्यधी । न धेव के चन वस्तारो भवन्ति आदर्न गन्ध आम्र रस इवि, गुण शु लादिशब्दास्तु कथय-तस्तदानय द्रव्यम याक्षिपन्त्येव शुक्ने शुक्ल इति दर्शनात्, शुक्लादयोऽपि शन्दा गुणपदोपरन्धसङ्कोचितशक्तया भावप्र ययान्तबद्गुण मात्राभिधाने एव पर्यवस्यन्ति शुक्ला गुणेो ऽवे शोल्क्यमश्वे इति सामानाधि करण्यप्रयागदर्शनात्, क्रियाशब्दाश्च द्विविधा भवन्ति के चित्कर्तरि कर्मणि करणे वा प्रयुज्यन्ते के चिहावमात्रश्चना एव, कादिवाचिनस्तावनिमिचीकृत्य का चन क्रिया वद्योगिनि द्र ये वर्तन्ते पाचकादय ! यत्रापि चक्रियायागस्तदानीं नोपलभ्यते । तत्रापि योग्यता दृष्ट्वा शब्द तज्ञा प्रयुब्जते॥ नहि पाचको लावक इति प्रवृत्तक्रिय एवाच्यते अन्यदा ऽपि तथा तथा व्यवहारातू । अन्ये पूर्वापरीभूतस्वभावपरिहारत । सिद्धरूपतया प्राहु शब्दा पाकादय क्रियाम् । तदुक्तम् , अभिहितो मावा द्रव्यवद्भवति फियावच्चेति, न चैकान्तेन परि हतमाध्यमानावश्यक ते नियोच्यते यत आह-क्रियावच्चेति । अन्य प्रवृत्तौ शदस्य निमिवमवगम्यते । अभिधेय तु तस्यान्यदित्यय प्रथम क्रम ॥

·प्रमाणीकरणम् २९९ - पाचकादिशब्दाना हि प्रवृत्तिनिमित्त किया अभिधेयास्तु कादय क चित्पुनर्यदेवास्य स्यात्मवृत्तिनिय-धनम् । वस्यैव वाच्यता भावप्रत्ययान्वपदेष्विव ।। इत्येव लेशवातायनाम्ना वृत्तिरुदाहता! पारयाताना तु वाच्यो ऽर्थ पुरस्ताचर्चयिष्यते ॥ उपसर्गनिपाताना नाम्नामप्यविभागत । प्रयोगप्रविपत्तिभ्यामनेकार्थो ऽवगम्यते ॥ उपसर्ग प्राचुर्येण क्रियायोगे प्रवर्तते, "उपसर्गा क्रियायोगे" इति स्मरणात् के चित्त नामभिरपि सम्पन्ध्यन्ते यथा प्रगत वयो यस्य स प्रवया इति । अन्ये घावाविचित्रार्थवामापादयन्तस्तद्विशेषणतया सम्बभ्यन्ते, यथोक्तम् , उपसर्गवशाखातुर्यान्तरविलासकृत् । विहाराहारसहारप्रहारपरिहारवत् ॥ मनु क चिदुपसगों धात्वमेव याधमानो रश्यते यया प्रस्थित इति गति निवृत्तिवाची धातु प्रत्युत गतिवचनता नीत प्रशन्देन, न चेदृश विशेषण । भवितुमईति। येन स्वार्थाविरोधेन विशेष उपजन्यते । विशेषण तदेवेष्ट न तु यत्स्वार्थनाशनम् ।। इति । नेर देोप, अर्थान्तराभिधानसामर्थ्यापादनमेन धाता विदधदुपसर्गो विशे. पण भवितुईति, अनेकार्थाभिधानशक्तिश्च धातुरुपसर्गेण नियच ऽ ऽवस्था प्यते इति तस्य तद्विशेषणता। उपसर्ग किमर्थस्य वाचका द्योतका इति । प्रश्वानुपयोगित्यादिहैतन्न विचार्यते ॥ अन्वयव्यतिरफाभ्या तदयों घवधार्यते । सदागमे तत्तोलेस्वदभारे तदमहात् ।। से तु कि वाचका सर्वे तदवगविमुपदधति किं या घोतका इति किमनेन, एवं समुपयादिवाचिना चादिनिपाताना 'पृक्ष प्रति द्योत' इति फर्मप्रवचनीया. नामर्थ प्रयोगप्रतिपत्तिभ्यामवधारणीय इत्यल प्रसन। अयमस्य पदरयार्य इति के पित् स न था। योऽर्य प्रतीयते यस्मात्स हत्यार्य इति स्मृति । स्पष्टामपि तु ये पुद्धि निरूपयितुमनमा । सा दर्शयितुमस्मामिदिम्मानमुपदर्शितम् ।। इति प्रमाणत्वसमर्थनाय शम्दस्य किं चिद्वयमुफवन्द । पदामिधेयायनिरूपण तु शास्त्रान्तरे विस्वरत मोवम् ।

·३०० न्यापमअर्याम् तरक्षादेन न नः प्रयोजनमतिद्राघोयसी सा हि भू. रन्यामेव दिशं परीक्षितुमतो ऽस्माभिहीतः क्षमः । जात्याद्यर्थसमर्थनेन कथिवा बाह्यार्थसंस्पर्शिता शब्दानामियतैव नवसरे ऽमुष्मिन् कृतार्था वयम् ।। वाक्यार्थनिरूपणम्- एवं पदायें निणीत वास्यार्थश्चिन्त्यते ऽधुना । तत्र विप्रतिपत्तिश्च बहुरूपा विपश्चिताम् ।। वाक्याथै विपतिपचमः- के चिदाचक्षते वाह्यस्य वाक्यार्थस्यासम्मवान् पदार्थसंसर्गनिर्मास ज्ञानमेव वाक्यार्थ इति, अन्ये वास्तवः पदार्थानां परस्परसंसर्गो बाह्य एव वाक्यार्य इत्याहुः, अन्यव्यवच्छेदो वाक्यार्य इत्यपरे, शुक्लादिपदान्वरोधारणे छप्पणादिनिवृत्त रवगमात्, अपरे सहिरन्ते संसर्गस्य दुरपह्नवत्वात्तस्य च गुणप्रधानमावगर्मत्वाद्गु. पीभूतकारकमिकरनिर्वा प्रधानभूतक्रिया वाच्यार्थ इति, अन्ये मन्यन्ते माव्यनिष्ठः पुरुषव्यापारः करोत्यर्थों भावनाशब्दवाच्या पाण्यार्यः , लिडादिशब्दव्यापारस्त शब्दभावनाख्यः पुरुषार्थमावनाऽनुष्ठाने प्रवर्तकः स एव विधिरुच्यते, अन्ये घेवते द्वयाभिषाने लिहादेः प्रत्ययस्य मारगौरवाद्विधिरेव वाक्यार्थः स एवानुष्टेयः प्रवर्तकश्चेति, तत्रापि द्वयो विमतिः कैश्चित्प्रेषणात्मकत्वं शब्द स्याभ्युपगत लिडादिशब्देस्तया वद्वामा कार्यान्वरानवगमावावार्थमात्रका- यत्वपक्षस्य चातिदौर्बल्याद्विधिरेवानुष्ठेय इत्यत्तस्य कार्यत्वम् , अन्यैस्तु कार्यस्वेन नियोगप्रतीर्थात्तस्य प्रेरकत्वमिति संनितम् , कार्यमवगतं स्वसि. द्धये पुरुषं नियुक्त ममेदं कार्यमित्यवगवे हि वसिद्धये पुरुष प्रवर्त्तवे इति , अन्ये पुनः अभिनवं वाक्यार्थमुद्योगं नाम वर्णयांबभूवुरित्यनेकशासा विप्रतिपचिः। मानस्य वाक्यार्थत्वनिरूपणम्- तत्र किं तत्त्वमिति अत्रके तावदाहुः, वाक्यार्थो नाम पारमार्थिको पहिारत्येव, स हि पदायेंभ्यो व्यतिरिको वा स्याव्यतिरिक्तो वा, न व्य. तिरिक्त: भेदानुपलम्मात्, गौ शुक्ला आनीयवामित्यत्र पदमामे जातिगुणकि- यादिपदार्थ एव वाक्यार्थः प्रत्येकं वा स्यात्सामस्स्येन वा, न प्रत्येकं तथा ·प्रमाणप्रकरणम् । ऽनवगमान्न हि गौरिति पदार्थ एव वाक्याथों भवति सामरत्यं तु न रोपामस्ति तद्धि सत्तया भवेत्प्रतीत्या वा, सत्तया न सामस्त्यमशेपपदार्थराशेरस्तीति न नियतः कश्चन वोक्यों ऽवधार्यते, प्रतीत्या तु सामस्त्यमघटमानमयुगपदा- वित्वेन ज्ञानानामेकपदार्थप्रतीतिसमये पदार्थान्तरप्रतीत्यसम्भवात, पदार्थप्रती. त्युपायाश्च वर्णास्ते ऽपि न युगपदाविनः कुतः प्रतीतिकृतं सामस्त्यम् , अपि च पदार्यसमुदायः किमतरेतरसंस्पृष्टो वाक्यार्थः अन्यथा चा, न ता. वदन्यथा गौरवः पुरुषो हस्तीत्येवमादावदर्शनात् , संसर्गस्तु दुरुपपादः स घ- पेक्षा गमो भवति न धार्थो ऽर्थान्तरमाकाङ्क्षति अचेतनत्वात, बुद्धीनामपि जाणिकस्वादन्योन्यं नाकाङ्क्षा न च तकृतः सम्बन्ध, अत एव न संसों वाक्यार्थः न ह्यसावर्यानां ज्ञानानां वा यथोक्तनीया ऽवकल्पते, व्यवच्छेदो ऽप्येवमेव निराकार्यः, सो ऽपि हि न ज्ञानानामुपपद्यते, तदुक्तमू- यदि धियेत गोबुद्धिः शुक्रबुद्धिजनिक्षणे । ततोऽन्येभ्यो नित्रतत संसृज्येताथ वा तयेति(१) ॥ न चापेक्षायां सत्यामपि सम्वन्धः कश्चिदुपलभ्यते, यथोक्तम्- अपेक्षणे ऽपि सम्बन्धो नैव कश्चित्प्रतीयते । कार्यकारणसंयोगसमवायादिलक्षणः । एकात्तिप्रायस्तु सम्बन्धो ऽतिप्रसज्यते (२)। अर्थानां तु क चिदपि सन्सम्बन्ध; शब्दरनभिधीयमानत्वादसत्कस एष, न चाभेदसंसर्गयोर्वाचकं कि चिपदमस्ति असति च तद्वाचिनि पदेन सयोः पदार्यत्वम् , अपदार्थस्य च न वाक्यार्यत्वम्, श्रुते ऽपि तद्वाचिनि पदे सुतरामा सहविः गौः शुक्ल आनीयवा संसर्ग इवि को ऽयः, यस्माद् याह्यस्य वाक्यार्थ- स्य सर्वप्रकारमसम्भवापदार्थसंसर्गनिर्मासं ज्ञानं वाक्यायों भवितुमर्हति, सेनेव च लोके व्यवहार इति। (१) लोकातिके पाक्याधिकरणे सो० २० । गौः शुक्ल इत्यत्र गोगद. जनिता दिः सर्वगवीषु शुक्लकृष्णादिपु प्रश्ता यदि शुक्लयजनिता शुक्लबुद्धि- जनमें पाप प्रियेस स्थिता स्पात् सतस्तथा संस्त्येत भन्याम्यो या कृष्णादिश्यधि- पुद्धिम्यो व्यक्ति न तु सा प्रियरे क्षणिकवादित्यर्थः । (२) शोकवातिक पायाधिकरणे सो०१४। उपलभ्यमानीसम्यामुदिता पुस्तक एकात्याय स्थाने 'मासमवायेऽपि सर्वेषां योनि ल्यवा' इति पा।

·. न्यायमअम् पापर्य यादम बाद देवारमा प्रमाणप, सपा रामपुपति वापर रागा जगवामीसिया प्रणनम् , पुरुपरवायी सविण्याऽनुयानिन जीवति, रावस्तु पुरुषप्राधान्यमापष्टे उत्तरदायपास्यासत्पुरपायलि, एयमिहापि यसर पाजुयादिति नियां प्रापायरोपदिशति शरद स्वर्णकाम इत्यपि त्रियां प्रति कर्तुपदेशो परतुन तु फर्मगि रियमाण कर्मपामार्य पलं पद्वति भयतु छ, पुरुषो ऽपि प्रयततां नाम पर न तु शम्द पमोपदेशनिष्ट पार प'स्मिरतु ध्वे स्वयमेय मसपति' इति, स्वयमेरेति को ऽयं न शरद पलपारवनन्य हियाया प्रतिपादयतीति । वदेवदयुतम् पर्व यण्यमाने स्वर्गकामो यनेवि स्वर्गकामपदस्यान्वया दुरुपपार, मनु कपदमेशात न कियापान कार्या किपेरयुष्म , न फर्नुपर्द स्वर्गकाम इति कि स्वपिकारिपदमेवप्न हि जायैव कशिरस्वर्गकामो नाम कुन पित्पुरुषोऽयगम्यते यो प्रश्न कस्तखेन नियोध्येत, स्वर्गे कामो यस्यामी स्वर्गकाम वर्ग पा कामयवे स्वर्गकाम समयया ऽपि स्वर्गचामना विशिष्ट पुरुष एव परमापदादयगम्यते, सदा काम्यमान स्वर्ग कय प्रियया साम्यध्येत दृष्टेनारष्टेन वोपकारेण । स्वर्गस्य क्रियायां न टोपकारफत्वम्- यदि हि पन्दन स्पर्ग पोढराधी अजना' स्वर्ग इवि पन्दनागनादि द्रव्यसामानाधिकरण्यप्रयोगाद् द्रव्यशब्द स्वर्गशद नदा "द्रव्याणा कर्मस योगे गुणत्वेनामिसम्बन्ध"(१) इति दध्यादिवत्सापनत्वेन स्वर्ग उपकरोति किया कामना ऽपि द्रष्याइरणामस्वादुपकारिणी यचया द्रव्यमानेतु यवते इति छोपकारित्वम् , सञ्चैवदसमससम् , स्वर्गशब्दस्य द्रध्यवाधित्वामावात्मोतिषपनो ऐप स्वर्गशग्दो न द्रव्यवचन सदेव पन्दन शीतातुरेण न स्वर्ग इति प्रोमोपहतेन च स्वर्ग इवि व्यपदिश्यते, सेवागना सुरवाधिना स्वर्ग इविविरतायामुरतपिन स्वर्ग इत्युच्यते तदेवमेष स्वर्गशद प्रीति न व्यमिवरवि द्रव्य तु व्यमियरत्ये यमद्रव्यत्वात्स्वर्गस्य न रियाद्गत्वम् , या ऽपि निरतिशयमुसप्रतीत्यन्ययानु- पपत्तित परिकलित कनकगिरिशिखरादिदेश स्वर्ग सुकरा तस्य न किया साघनत्वमयकल्पते दृध्यादिषदुपादातुमशक्यत्वान, वर्गस्याक्रियायो नाइटोपकारकत्वम् -- यदप्यटनैव द्वारेण समुद्र मना ध्यायेदिविवस्वर्गकामना स्त्रोपकारिणी (मिनिपुरम् म ६ पा.१११।

·प्रमाणप्रकरणम ति तदपि क्लिष्टकल्पनामात्रम् , प्रोविहि निरतिशया स्वर्ग: प्रीतेश्च नान्यार्थत्वं युक्तं प्रीत्यर्थमन्यन्नान्यार्थी प्रीतिः, तस्मान्न यागाय स्वगों ऽपि तु स्वर्गाय यागः, इस्यं च क्रियासाधनानुपदेशान कर्तृसमर्पणेन स्वर्गकामपदं समन्वेति, कणं तस्यान्वयः अधिकारिवाचित्वेन ब्रूमः, को ऽयमधिकारी नाम, कर्मणः स्वामीश्वरवचनो ह्यधिकृतशब्दः, ननु क. तैव कर्मणः स्वामी नान्यः, मैवम् , स्वामी सन्कर्ता न कर्ता सन्स्वामीति, ननु कियाकारकसम्बन्धव्यतिरिक्तः कोऽन्यः कर्मणः पुरुषस्य च सम्पन्धः, उच्यते, ममेदं कर्तव्यमहमन्न स्वामीति स्वस्वामिभावमवमत्य पाश्चात्य क्रियाकारक- सम्बन्धो ऽवगम्यते, ननु त्वया क्रियाकारकसम्बन्धी नापन्हूयते जातिवादिनेव व्यक्तिमतीतिः स तु पाश्चात्य इत्यत्र किं प्रमाणम् , उक्तमत्र "अनुपादेयविशेषणं विशिष्टस्य पुंसी निर्देशात्" इति, कारकत्वानुगुणविशेषणयोगिना हास्य कर्तृतया योग्यः सम्बन्धः तद्विपर्यये त्वधिकारिवेनेति, तस्मादधिकृतस्य कर्तृत्व न फतुर. विकास इत्थं च स्वर्गकामस्याधिकृतत्वं निर्वहति, यदि हि सत्कर्म स्वार्थ स्यात्स्वर्गों मे भाग्यो भवेत् कथमई स्वर्ग प्राप्नुयामित्येव साध्यत्वेन स्वर्ग: मिच्छ-स्वर्गकाम इत्युच्यते, यदि न स्वगसाधनं तत्कर्म तविरुद्धमेवेदमा. 'पतति स्वर्गकामयते यागं करोतीति हि अन्यदिच्छति अन्यत्करोती. ति स्यात् , अतः कर्मण. काम्यमानसाधनतामप्रतिपयमानः स्वर्गकामस्तन नैवाधिक्रियते न चानधिक्रियमाणस्तत्र सम्वध्यते तदेवमधिकृतत्वेन स्वर्गका. मस्य कर्मणि सम्बन्धास्वर्गयागयोध साध्यसाधनभावावगममन्तरेण तस्या- पिकारनिर्वाहासम्भवादवश्यं क्रियायाः साधनत्वं स्वर्गस्य च साध्यस्थमभ्युप. गन्तव्यमतश्च क्रियायाः फलं प्रति गुणभावान प्राधान्यमप्राधान्याच न वा. क्यार्थत्वम् , तदुक्तम(१) "कर्माण्यपि जैमिनिः फलार्थत्वात्" इति, का चेयं क्रिया वास्यार्य इत्युच्यते य एप यागादिर्भावार्यों धातुवाच्य स्त प्रत्ययार्थः कश्चित्तदतिरिक्त इति, तब भावार्थस्य काम्यमानसाधनवाद. प्राधान्यमुक्तमेव, प्रत्ययार्थो ऽपि काम्यमानभावार्थगतसाध्यसाधनभाषापरि. त्यागेव प्रतीयमानो वाक्यार्थतामेति नान्यथेति, स चायं परेषामपि पक्षः तस्मान्न क्रियामात्रपर्यवसायी वाश्यार्ण इति सिद्धम् , फलापेक्षया पुरुषस्य प्राधान्यानस्य वाक्यार्थत्वाशङ्कनम्- , किमिदानी फलस्यैव वास्यार्थत्वं (कियायाः) कयमुत्सष्टम , अप्राधान्यादिति चेत् फले समान फलमपि पुरुषार्थत्वाप्रधानम् न हि स्वर्गः स्वतन्त्र एव सत्तां (१जैमिनिसूत्रम् , ३ पा. १ सू.१। ३९ न्या . ।

·न्यायमअर्याम् का वयं यच्छन्द आह तदेवास्माकं प्रमाणम् , तथा रामपुरुष इति पस्तु' राजा जगतामोशिता प्रधानम् , पुरुषस्तपस्वी सदिच्छाऽनुवर्चनेन जीवति, शब्दस्तु पुरुषप्राधान्यमाचष्टे उत्तरपदार्थप्रधानत्वात्तत्पुरुषस्येति, एवमिहापि यजेत याज्जुहुयादिति क्रिया प्राधान्येनोपदिशति शब्दास्वर्गकाम इत्यपि क्रियां प्रति कर्तुपदेशो वस्तुवृत्तेन तु कर्मणि क्रियमाणे कर्मस्वामान्यं फलं चेगवति भवतु सन् , पुरुषो ऽपि प्रयततां नाम फलेन न तु शब्दः फलोपदेशनिष्ठः आह घaस्मिस्तु कृते स्वयमेव तद्भवति' इति, स्वयमेवेति को ऽर्थः न शब्दः फलपारतन्त्र्य क्रियायाः प्रतिपादयतीति। खदेवदयुक्तम् एवं वर्ण्यमाने स्वर्गकामो .यजेवेति स्वर्गकामपदस्यान्वयो दुरुपपाद, ननु कर्तृपदमेतस्कर्ता च क्रियायों न कर्या क्रियेत्युक्तम् , न कपर्द स्वर्गकाम इति किं त्वधिकारिपदमेवन हि जात्यैव कश्चित्स्वर्गकामो नाम कुत्र चित्पुरुषो ऽवगम्यते यो वन कर्तृत्वेन नियोज्येत, स्वर्गे कामो यस्यासो स्वर्गकामः स्वर्ग वा कामयते स्वर्गकाम, उमयथा ऽपि स्वर्गकामना- विशिष्टः पुरुप एव तस्मात्पदादवगम्यते, तत्र काम्यमानः स्वर्गः कथं क्रियया सम्बध्येत घटेनाइन वोपकारेण । स्वर्गस्य क्रियायां न हटोपकारकत्वम्-- यदि हि धन्दनं स्वर्गः षोडशवर्षाः अगनाः स्वर्ग इति चन्दनाङ्गनादि द्रव्यसामानाधिकरण्यप्रयोगाद् द्रव्यशब्दः स्वर्गशब्दः तदा "द्रव्याणां कर्मसं. योगे गुणत्वेनाभिसम्बन्ध"(१) इति दध्यादिवत्साधनत्वेन स्वर्ग उपकरोति कियां कामना ऽपि द्रव्याहरणागत्वादुपकारिणी यतया द्रव्यमानेतुं यतते इति दृष्टोपकारित्वम् , तच्चैतदसमन्जसम् , स्वर्गशब्दस्य द्रध्यवाचिस्वाभावात्प्रीतिवचनो ोप स्वर्गशब्दो न द्रव्यवचनः तदेव चन्दनं शीतातुरेण न स्वर्ग इति प्रीष्मोपहवेन घ स्वर्ग इति व्यपदिश्यते, सेवागना सुरतार्थिना स्वर्ग इतिविरतायो सुरतपिन स्वर्ग इत्युच्यते तदेवमेष स्वर्गशब्दः प्रीतिं न व्यभिचरति द्रव्यं तु व्यभिचरत्ये. वमद्रव्यत्वात्स्वर्गस्य न क्रियागत्वम् , तथा ऽपि निरतिशयसुखप्रतीत्यन्ययानु- पपत्तिवः परिकल्पितः कनकगिरिशिखरादिदेशः स्वर्गः सुवरों तस्य न किया। साधनत्वमवकल्पते दध्यादिवदुपादातुमशक्यत्वात, स्वर्गस्यक्रियायो नाटोपकारकत्वम् - यदव्यदृष्टेनैव द्वारेण समुद्र मनो ध्यायेदितिवरस्वर्गकामना तत्रोपकारिणी. (राजौमिनिष्धम् भ. ६ पा.१ स. १।

·प्रमाणप्रकरणम् ति तदपि क्लिष्टकल्पनामात्रम् , प्रीतिहि निरतिशया स्वर्गः प्रीतेश्च नान्यार्थत्वं युक्तं प्रीत्यर्थमन्यन्नान्यार्थी प्रीतिः, तस्मान यागाय स्वाँऽपि तु स्वर्गाय यागः, इत्थं च क्रियासाधनानुपदेशान कर्तृसमर्पणेन स्वर्गकामपदं समन्वेति, कथं वस्यान्वयः अधिकारिवाचित्वेन ब्रूमः, कोऽयमधिकारी नाम, कर्मणः स्वामीश्वरवचनो ह्यधिकृतशब्दः, ननु क. तैव कर्मणः स्वामी नान्यः, मैवम् , स्वामी सन्को न कर्ता सन्स्वामीति, ननु क्रियाकारकसम्बन्धव्यतिरिक्तः कोऽन्यः कर्मणः पुरुषस्य च सामन्धः, उच्यते, ममेदं कर्तव्यमहमत्र स्वामीति स्वस्वामिभावमवमत्य पाश्चात्त्यः कियाकारक- सम्बन्धो ऽवगम्यते, ननु त्वया क्रियाकारकसम्बन्धो नापन्हूयते जातिवादिनेव व्यक्तिप्रतीति: स तु पाश्चात्य इत्यत्र किं प्रमाणम् , उक्तमत्र "अनुपादेयविशेषणं विशिष्टस्य पुंसी निर्देशात्" इति, कारकत्वानुगुणविशेषणयोगिनो ह्यस्य कर्तृतया योग्यः सम्पन्धः सद्विपर्यये त्वधिकारित्वेनेति, तस्मादधिकृतस्य कर्तृत्वं न फर्तुर- धिकारः इत्यं च स्वर्गकामस्याधिकृतत्वं निर्वहति, यदि हि तत्कर्म स्वार्थ यास्त्रों मे भाग्यो भवेत् कथमहं स्वर्ग प्राप्नुयामित्येवं सान्यत्वेन स्वर्ग- मिच्छन्वर्गकाम इत्युच्यते, यदि न स्वर्गसाधनं तत्कर्म तद्विरुद्धमेवेदमा. पतति स्वर्ग' कामयते यागं करोतीति हि अन्यदिच्छति अन्यत्करोती. ति स्यात् , अतः कर्मण. कान्यमानसाधनवामप्रतिपद्यमानः स्वर्गकामस्वत्र नैवाधिक्रियते न चीनधिक्रियमाणस्तत्र सम्बध्यते तदेवमधिकृतत्वेन स्वर्गका. सस्य कर्मणि सम्बन्धारस्वर्गयागयोश्च साध्यसाधनभावावगममन्तरेण तस्या- • पिकारनिर्वाहासम्भवावश्यं क्रियायाः साधनत्वं स्वर्गस्य च साध्यत्वमभ्युप. गन्तव्यमवश्व क्रियापाः फलं प्रति गुणभावान प्राधान्यमप्राधान्याच न वा. क्यार्थत्वम् , तदुक्तम(१) "कर्माण्यपि जैमिनिः फलार्थत्वात्" इति, का चेय क्रिया वास्यार्थ इत्युच्यते य एष यागादिर्भावार्यों धातुवाच्य सत प्रत्ययाः कश्चित्तदतिरिक्त इति, तत्र मावार्थस्य काम्यमानसाधनत्वाद- प्राधान्यमुक्तमेव, प्रत्ययार्थो ऽपि काम्यमानभावार्थगतसाध्यसाधनभायापरि. स्यागेनैव प्रतीयमानो वाक्यार्थतामेति नान्यथेति, स चायं परेषामपि पक्षः । तस्मान्न क्रियामात्रपर्यवसायो वाक्यार्थ इति सिद्धम् , फलापेक्षया पुरुषस्य प्राधान्यानस्य वाक्यार्थत्वाशङ्कनम् - -किमिदानी फलस्यैव वाक्यार्णत्वं (कियायाः) कयमुत्सृष्टम् ,अप्राधान्यादिति चेत् फले समान फलमपि पुरुषार्थत्वादप्रधानम् न हि स्वर्गः स्वतन्त्र एव सत्तां (१)जैमिनिस्वम् भ, ३ पा. १सू .। ३९ न्या.

·न्यायमअर्याम् लभतामिति यतते पुरुप: कि तु खोपभोग्यतयैव सर्वममिलपवीति अवस्त. स्यापि तदर्थत्वान्न प्राधान्यम् , आह च(१) "फलं च पुरुषार्थत्वात" इति, हन्त तर्हि पुरुष एव यास्यार्थी भवतु स हनन्यनिष्ठः स्वसन्त्रस्वात उच्यते, पुरुषो ऽभ्योदुम्बरीसंमार्जनादिषु विनियुज्यते एव यजमानसंमिता औ. दुम्बरी भवतीति तस्यापि तदर्भत्वमुक्तं च(२) "पुरुषश्च कर्मार्णत्वात्" इति, क्रियाफलपुरुषाणां वावधार्थत्वनिराकरणम्- यद्येवं संकटे पतिताः मान विमः किं विदध्महे किया हि फलार्था फलं ध पुरुषार्थ पुरुप. क्रियार्ण इति परिवर्तमाने चक्रे काय प्राधान्यं शिमः कस्य पाक्यार्णत्वम् , उच्यते, पुरुषस्तावन्न वाश्यार्थः आख्यातवाच्यत्वे एव तस्य विवदन्ते का कथा वाक्यार्थत्वस्य, ननु कर्तरि लकार इति स्मरणात्कर्ष नाख्यातवान्यः ‘कर्ता, को ऽयं लकारो नाम, स हि वर्तमाने लडिति विधाय करि शप युष्मदिं मध्यमः अम्मधुत्तमः शेषे प्रथमः तिप्तस्मीति यहुपु बहुवचनं व्यक योद्विवचनैकवचने इति वाक्यान्तरे विभग्य विवृतः, तदेवानि कारकसंख्या. विभक्तिविधायोनि सूत्रापर्य कवाक्यतया व्याख्ययानि एकार्थविपयत्वात, एको हि पचतीत्यादिशब्दस्ताक्रियते तदेवमेप वाक्यार्थो भवति, कतुरेको एक. वचन तिप् कर्तृद्विवे द्विवचन तस् कर्तृबहुत्वे बहुवचनं मि इति, सेयं कर्तृसं. ख्या ऽऽख्यातवाच्या भवति न कति कुतस्तस्य वाक्यार्थत्वमलं चानया शा. নাম রাখা কয় ঘণনাৰ বাকস্বার্থ, কবি ন বাবা, सिद्धासिद्धविकल्यानुपपत्तेः सिद्धस्य तावत्फलस्याभिधानमेव नास्ति काम्यमा. नत्वेन निर्देशात् । भावनाया वाक्यार्थस्वनिरूपणम् - साध्यमानत्वपक्षे तु साक्षात्तसिद्धयवेदनात । व्यापार पप तनिष्ठस्तहि वाक्यार्थ उच्यताम् ।। अत एव हि वाश्यार्थ भावनां प्रतिजानते। यथोचितफलान्यां च त्रयसम्बन्धबन्धुराम् ।। भावनास्वरूपोपादनम्:- केयं भावना नाम, भाव्यनिष्ठो भावकव्यारो भावना, भाव्यं हि स्वर्गादि (१) जैमिनिसूत्रम् भ. ३ पा १८.६ । (२) नैमिनिसूत्रम् भ.३ पा. १८.६ ।

·३०७ प्रमाणप्रकरणम् क्लं साम्यमानवासांध्यत्वं चास्य भवनक्रियाकर्तृत्वात भवनक्रियायां च कर्तृ. त्वमुत्पत्तिधर्मकस्य वस्तुनो दृशम् , न नित्यं भूतस्य नापि नित्यमभूतस्य यथाऽऽह- नित्यं न भवनं यस्य यस्य वा नित्यभूतता। न तस्य क्रियमाणत्वं खपुष्पाकाशयोरिव(१) ॥ स्वर्गादिश्च काम्यापोऽर्थः खतरपुष्पाभ्यां विलक्षण इति भाव्यो भवति, तनिष्ठस्तदुत्पादकश्च पुरुपव्यापारो यस भावना सा ण्यन्तेन भवतिनोच्यते, प्रकृस्यर्थस्य मवतेः कर्ता यः स्वर्गादिरस एव ण्यन्तस्य तस्य कर्मता प्रतिपयते, कर्ता त्वस्य प्रयोजकः पुरुषः, णेश्चार्थः णिज्वाच्यः प्रयोजकव्यापारः, पुरुषो हि भवन्तं स्वर्गादिमर्थ स्वव्यापारेण भावयति सम्पादयति स तत्संपादको व्यापारी भावनेत्युच्यते, ननु व्यापारः क्रियैव न तदतिरिक्तस्य व्यापारस्यासम्भवास्क्रियाव्यापारपक्षश्च प्रतिक्षिप्तः, उच्यते, न क्रियामा भावना ऽपि तु परिदृश्यमानपूर्वापरोभूतयः ज्यादिभावस्वरूपातिरिक्त: पुरुषव्यापारः प्रत्ययात्प्रतीयमानो भावना, यथाऽऽह- न सा केन चिदुरपाया जनिका सा न कस्य चित् । केवलं जननी ह्येषा जन्यस्य जनकस्य चेति ॥ क्रियाकारकादिविलक्षणव सा शब्दात्प्रतीयते इत्यर्थः, ननु च यजेत्यत्र प्रकृत्यथों यागादिकिया प्रत्ययार्थस्तु प्रेरणारूपो विधिः कर्तृसंख्यादिश्च न तु धात्वभिधीयमानव्यापारव्यतिरिक्तो भावनाख्यः प्रत्ययात्पुरुषव्यापारः प्रतीयते नहि भावनाबाचिनी कांचिद्विभक्ति त्मरति पाणिनिः लिङादिमिव विध्यादौ तस्मान्न भावना वाक्यार्थः, उच्यते भावना ऽपि प्रतीयते एवाख्यातादि नैपुण्येन शाब्दी प्रती. विरवमृष्यत्ते। भारत विधिपदं तावद्वर्तमानापदेशिनः । शब्दाद् यजत इत्यादेर्भावना न न गम्यते ॥ पति पठति गच्छतीति अता यथा पाकादिर्धात्वर्थः प्रतीयते तथा सर्वानु- गतः कर्तृव्यापारो ऽपि पाकायुपजनापाये ऽपि व्यापारप्रतीतरनपायात् , यया छोपगवः कापटवः औपमन्यव इत्युपगुप्रभृतीनामुद्धार घ निक्षेप च प्रत्ययायों अनुवर्तते तद्धितान्तेषु तथा ऽऽख्यावेष्वपि सो ऽनुवर्तमानो दृश्यते, अपि प पचतीत्याख्यातपदस्य यदाथों ध्याचित्यासिता भवति तदा पाक (१) तयार्तिके भ० २ पा० सू.१। भयम: य प हि प्रमा सम्मावितमपनो वाऽन्येन प्रपुरयते स एव क्रियमाणत्वेनावधार्यते पचासम्माविक्ष. भामो नित्यो था था सपुष्पमाका पा म कश्चित्कुनुपलभ्यते इति ।

·३०८ न्यायमार्याम् कसीति पाक्शन द्विसायान्तेन साध्य धात्पर्य ध्यापने कर्तृव्यापारात्मक प्रत्ययार्य करोतीति पदेन, कि पकिं करोति देवदत्त इति पृष्टाः मन्टो द्वये यासारो भयन्ति करोति पाकमिति पचतीति वा तदिदमुमयरूपमप्युत्तरमेकार्यमन्यया न वेन प्रष्टा प्रत्याय्येत, तस्मात्पाकं करोतीति पदयस्य योऽर्थः स एवार्य एकरय पध. तीवि पदस्य, यत्रापि पपत्यदयादन्यः करोत्यर्थः प्रवीयते एव यो ऽसावन्यः करोत्यर्थ म भावना, श्राद न कर्तृमरयादिव्यतिरपेण प्रत्ययादात्वातिरिक्त व्यापार प्रविप. धन्ते प्रतिपधेरश्चेत्करोवीत्यतोऽपि शब्दात्प्रतिपद्यरन न प करोतीत्या प्रक- तिप्रत्ययवाच्ये क्रिये विमग्य दर्शयितुं शक्येते, उच्यते, नेदं साधु बुभ्यसे- यथा पार्क करोतीति प्रतीति रिव लौकिकी। प्रत्ययार्य करोत्ययें पचरयादी तु वर्तते ।। कर्तृसंख्याप्रतीतो च न विवादो ऽस्ति कस्य चित् । तावता निद्वय कार्यों न तु व्यापारसविदः।। करोतीत्यादिशब्दाभिधेयया ऽनया यया न भवितव्यं तथा विशिष्टेभ्यः शब्देभ्यस्तत्प्रतीतिरिष्यते न सर्वेभ्यः, के पुनरते विशिष्टाः शब्दा ये भावनाम: मिधति, उच्यते- भावार्याः धर्मशदा ये तेभ्यो गम्येत मावना। यजेसेत्येवमादिभ्य स एवार्थो विधीयते ॥ भवन्ति के चिद्भावार्थी ये न कर्मशब्दा' यथा मावो भवनं भूविरिति, भवन्ति च के चित्कर्मशब्दा न भावार्या श्येनादय कर्मनामधेयतया प्रारसम- थिता, ये तु भावार्या कर्मशब्दा यजते ददाति जुहोति इत्येवमादयम्तेभ्यो मावनाख्या क्रिया गम्यते वैरेव लिडादिविमक्त्यन्तै सोऽयों ऽभिधीयते यजेत दद्याज्जुहुयादिति, यद्यर्थः ण्यन्तेनावगम्यवे मावयेदिति च करोतिशब्दादपि केवलात्कर्तृव्यापारो न नासावगम्यते, स च यागादिकर्मणा नानुरक्तन प्रयोग. योग्यता प्रतिपद्यते इति विशिष्टेभ्य एव यजत्यादिशदेभ्यो भावनाख्यो ऽनुष्ठेयः पुरुषव्यापारः प्रतीयते इति सिद्धम् । क्रियाविशेष एवायं व्यापारो ज्ञातुरान्तः । स्पन्दारमकवहिर्भूतक्रियाक्षणविलक्षण ।। इत्येवं के चित् । पुरुषस्य प्रयत्नो पा मावनेत्यभिधीयते । औदासीन्यदशापायं पुमान्येन प्रपपते ।।

·प्रमाणपकरणम् ३०९ स यो यागहोमादिक्रियानित्तिकारणम् । तस्य तद्यतिरिक्तवं प्रायः सर्वो ऽनुमन्यते ॥ स चायमात्मधर्मो ऽपि न विभुत्वादिवन्मतः । साध्यरूपाभिसम्बन्धाद्धत्ते विषयतां विभोः ॥ इत्यपरे । अन्ये धात्वर्थसामान्य भावनामभ्युपागमन् । यागदानायनुस्यूतं रूपं गोत्वादिजातिवत् ॥ यथा हि शावलेयादिप्वनुगत गोरूपमवभासते व्यावृत्तं च शावलेयादि- रूपमेवमिहापि यागादिकर्मणामनुगवं च व्यापाररूपं प्रतिभासते परस्परविमत च यागादिरूपं यत्तदनुगतं व्यापाररूपं सा भावना, यथा च शामलेयाधननुरक्त पृथक्वेन गोत्वं दर्शयितुमशक्यमेवमिहापि शुद्धं यज्यापननुरक्तं व्यापाररूपं दर्शयितुमशक्यम् , तदुपरकत्वेन तस्य सर्वदाऽवगमान चेताववा तस्य ना. स्वित्वं सुखदुःखायवस्थानुगतस्येवात्मनः, तथा च किं करोतीत्यनवगतविशेष. व्यापारसामान्य प्रश्ने सवि पचति पटति इति तद्विशेषोचरवचनमनुगुणं मन- तीति, व सामान्यरूपमपि न गोस्वादिवस्क्रियात्ववद्वा सिद्धचया ऽवभासते येन विधेरविषयः स्यात्, अपि च यजेस याज्जुहुयादिति सर्वत्र पूर्वापरीभूतस्वभाव तयापारसा- मान्यमवगम्यते विधेश्य विषयता प्रतिपद्यते सदिदं सकलधात्वर्यसाधारणं साभ्यमानावस्यं व्यापारसामान्य भावनेत्युच्यते, वस्मिंश्च पक्षे धातुवाच्यत्व. मपि भावनाया धक्तुं शक्यते, पाठादिशब्देभ्यो धातो सत्यपि वदप्रतीतेन घातुवाच्यत्वं भावनाया इति चेद् भवत्यादौ सत्यपि तर्हि प्रत्यये तदप्रतीतः प्रत्ययवाच्यत्वमपि न स्यात् , तदलमनेन निर्धारणप्रयत्नेन सर्यथा धातो प्रत्ययाद्वा भावना वगम्यते इति सिद्धम् । भावनापास्यंशापेक्षित्वम्- सा धातोः प्रत्ययाताऽपि भावना ऽवगवा सती। अपेक्षा शत्रितयं कि केन कयमित्यदः ।। भावयेदित्यपगते नुनमपेदात्रयं भवति किं भावयेत्केन मावयेत्कर्य माव. येदिति, तन्न किमित्यपेता स्वर्गकामपदेन पूर्यते किं भावयेत्स्वर्गमिति, ननु स्वर्गकाम इवि पुरुपनिवेशोऽयं न फलनिर्देशः, सत्यम् , स्वर्गपरस्त्वयं निर्देशः, सक्त हि निरतिशयप्रीतिवचनः स्वर्गशब्दः प्रौनिध नान्यायेंत्यप्युटम् । साध्यत्वेन व स्वर्गः काम्यते इति स एव हि किमित्यंशे निपतति स्वर्गमाव- ·न्यायमञ्जाम् , येविति, स्वर्ग' कामयते इति च व्युत्पत्तो विस्पष्टमेव तस्य साध्यत्वम् , बहु- घोडायपि तस्यैव साप्यत्वं विधिकृत्तपालोचनयाऽवधायठे, एवं स्वर्ग भावयेदित्यवगते केन मावयेदित्यपेक्षायां यागेनेति सम्बध्यते, ननु यागेनेति न श्रूयते कि तु यजेतेति तचाख्यातपदं प्रतिप्रत्यया. रमकसमुदायरूपम् , तत्र लिड: प्रत्ययार्यस्य भावना वाच्येत्युक्तम् , यज इति तु धातुमानमवशिष्ट तस्य कृदन्तस्य तृतीयान्तस्य यागेनेति योऽर्थः स कथमेकाकिना तेन प्रत्यायेत, उच्यते भावना चेत्प्रत्ययार्थ इति सोढमा- युष्मता व्यागेनेत्यभिसम्बन्ध. सोढव्य एव यो हि तस्यां यथा सम्पन्धु योग्यः तमसो तथा प्रतीक्षते नान्यथेति करणाकाङ्क्षापरिपूरणे सम्बन्धयोग्यो यजिरिति तथैवेष भावनया ऽभिसग्वध्यते । अप्रातिपदिकरवाद्धि तृतीया तत्र मा स्म भूत् । शब्दसामर्थ्य लभ्या तु नूनं करणता यजे. ।। कस्य पुनः शब्दस्य सामर्थ्यमेतद्भावनावाचिन इति घूम , तृतीययैव कर- पत्वमभिधानीयमिति नेयं राजाज्ञा ततस्तदवगतेस्तथा ऽभ्युपगम्यते एवमि- हापि स्वर्गकामो यजेतेति तथा ऽवगविर्भवन्ती किमिति न मृष्यते । आल्यावात्साध्यता या च धात्वर्थस्यावगम्यते । द्वितीया श्रयते तत्र कि वा सदभिधायिनी ॥ नन्वेवं वहि धात्वर्थस्य साध्यताऽवगते. किमित्यंशे यजिना पवितव्यं किं. भावयेयामिति केनेत्यपेक्षिते वास्यान्तरसमाहित नीहिमिरित्यादि सम्बघ्या. वाम , न पुनर्यजि. साध्यरूपव्यापाराभिधायिप्रत्ययोपसर्जनीभूतकर्मवामति. प्रत्यासन्नामनारुध दूरवत्तिनी करणतामधिरोदुमईति, उच्यते स्यादेतदेवं यदि हि स्वर्गकाम इवि न श्रूयेत तस्मिंस्तु श्रुते नैवं भवितुमर्हति, कुतः- स्वर्गे साध्यत्वसम्बन्धादलब्ध्वा साप्यताऽन्वयम । यजिस्वदानुगुण्येन करणांशे च तिष्ठति ॥ स्वर्गस्य हि काम्यमानत्वात्प्रोत्यात्मकत्वेन धानन्यार्थत्वात्साध्यवायां यो. ग्यवास्किमित्यशोपनिपाते सिद्ध तत्रालब्धनिवेशो यजिस्तदपेदितां करणतामेव योग्यत्वादवलम्बते। सामानाधिकरगयं च श्योतिग्रमादिभिः परैः। एवं सत्युपपद्येत करणत्वानुवादिभि ।। कर्मनामधेयत्व ज्योतिष्ठोमादीनां शब्दानामुक्तम् , 'ननु साध्यत्वपक्षसाक्षितामपि कर्मनामधेयानि भजन्ते अग्निहोत्रं जुहोतीति, नैष दोष, साथ्य एव भवन्मानार्यः साधनतामवलम्बवे वनारि हि स्वर्गभावना . - ·"३१२ न्यायमअर्याम् . विधिस्वरूपनिरूपणम्-- कश्चायं विधिर्नामेत्येतदपि न विन , ननु चाहु:- विधलक्षणमेतावप्रवृत्तप्रवर्तनम् । अतिप्रसङ्गदोषेण नाशातज्ञापनं विधिः ।। बादं श्रुतो ऽयं श्लोक किं तु को ऽसावप्रवृत्तप्रवर्सक इति न जानीमः, प्रवर्तकस्वरूपे हि संशेरते प्रवादुका इति किं लिडादिः शब्द एव प्रवर्तकस्तया. पारो वा नयाँ विनियोग फलं वा स्वर्गादिश्रेयः साघनत्वं वा रागादिवा प्रव. संकस्वरूपाऽनवधारणाद्विधेरप्यनवधारणमिति, यत्तावदुक्तं किं विध्याश्रयणे. नेति तत्रोच्यते- यदयं साघनत्वेन यजेरभिहितो ऽन्वयः। स्वर्गस्य च फलत्वेन स एव महिमा विधेः॥ विधिवचनमन्तरेण हि स्वर्गकामो यजेतेति पुरुषलक्षणार्थः स्वर्गकामशम्दा घालो होतेतिवस्यात् , ततश्चैकपदोपादानलक्षणप्रत्यासत्तिसंपन्धनिसर्गघटित. पूर्वापरीभूतस्वभावधात्वसाध्यताऽतिक्रमेण दूरात्स्वर्गस्य साध्यत्वमन्यत्रोपस. जनीभूतस्य कथं कस्पयितुं शक्यते, सस्मादेष विशिष्टः साध्यसाधनसम्बन्धी विधिप्रसादलम्य एव भवति नान्यथेति विधिराश्रयणीयः । कर्ण पुनर्विधिरप्य, साध्यसाधनभावं घोषयवि, इत्थं बोधयति सहि सप्र. त्ययप्रवर्तकस्वभावः, न चापुरुषार्थरूपे व्यापारे पुरुष प्रेर्यमाणोऽपि सत्यप्र. त्ययः प्रवर्तमाने ऽपि पुंसि प्रवर्धकस्वाख्यनिजस्वरूपसंकोचमाशवमानो विधि: पुरुषार्यस्वभावं स्वर्ग साम्यतया व्यस्थापयवि यागं चास्य साधनतया इदि एवं -अवबोधयतोऽत्य प्रवर्तकरवं निर्वइति । यत्तु दर्शिते स्वर्गादौ फने न प्रवर्तते चेत्पुरुषः किं विधिः कुर्यादिति तदप्य- पुलम्, न हि वारबादिवत्पुरुषम्य प्रवर्तको विधिः वाग्वादिः खलु सप्रत्ययमपि वदितरमपि प्रवर्तयवि विधिस्तु सप्रत्ययस्यैव प्रवर्तकः सप्रत्ययस्य चेतावत्प्रवर्तन पतितोऽहमिति शानजननं न फलमदर्शयता विधिना सप्रत्ययस्य ज्ञान जन यितुं शक्य फले तु दर्शिते सति तदस्य ज्ञान जनितमेव अनेन जनिते ज्ञाने प्रमाणवृत्तन प्रवर्तित एवासी विधिना पुरुष प्राजस्यादिना निर्थिवेन वा बहिः प्रवृचिपर्यन्तवया चेन प्रवर्तते मा प्रवर्तिष्ट विधिना तु स्वकर्तव्यं कृतं प्रवर्तितः अहमिति ज्ञानजननान् , अन्यो हि प्रवर्तनावगमो ऽन्यश्च बाह्यो व्यापारः। एवं विधिवशादेव साध्यसाधनभावधीः । सा हि प्रथमनिवृत्प्रेरणाज्ञानपूर्विका ।। यजेसेति प्रेरणा प्रवीयमाना साध्यसाधनसम्बन्धमनवयोधयन्ती विधौ न ·प्रमाणप्रकरणम् निर्वहतीति तस्कृतस्तववोध उच्यते, निषेधै न हन्यादिति निषेध्यमानस्य भावा. यस्यानर्थतामनवबोधयविधिन रागतः प्रवर्तमानं पुमांसं निरोद्धमुरसहते - इति विधेयवानिषेध्ये ऽपि तस्यैव व्यापार इत्यवश्याश्रयणीयो विधिः, यश्चैष पर्यनुयोगः किमर्थ विधिराश्रित इति स खलु सरलमतिकव इव लक्ष्यते, न हि वयमद्य कृतं विधिमाश्रयेम जहीमो वा प्रतिपत्तारो हि वयं वेदत्य न कारः, वत्र च सविधिकानि यजेत स्वर्गकाम इतिप्रभृतीनि वाक्यानि भूयन्ते तेषां मीमांस्यमानो ऽर्थ ईदगवतिष्ठते स्वर्गः साध्या यागः साधनमिति स चायं विधिसामयेलभ्य इति युक्त विधेराश्रयणम् । पवर्तकस्वरूपनिरूपणम् - यत्तु प्रवर्तकस्वरूपानिश्चयाद्विधरनिश्चय इति तत्राप्युच्यते, फल तावन्न प्रवकं सिद्धासिद्धविकल्पानुपपत्तेः, सिद्धस्य फलस्याप्रवर्तकत्वं सिद्धत्वादेव न हि यस्यास्ति स तदर्थ यत्तते, नाप्यसिद्धस्य खरविषायप्रख्यस्य फलस्य प्रबर्व. फत्वं युक्तमदृष्टत्वात्। अथ कामनाविषयीकृतं फल प्रवर्तकमिष्यते सेयं कामनैव प्रतिकोका भवति न फलम् , उपजातप्रवृद्धतररागस्यापि काम्यमानापायपरिच्छेदमन्तरेण प्रवृत्यनुपपत्तः, न हि स्वर्गकामः सांग्रहिणीमनुतिष्ठति तवरं श्रेयः साधन प्रव- कम, लेोके ऽपि चैवमेव व्यवहारी दृश्यते हरीतक्यादीनामारोग्यसाधना वैद्याचार्य चोदनाताऽवगत्य सदुपायादावातुरो जनः प्रवर्तते तृप्तिसाधनतामोदनस्य मन्यमान: वन्द्वक्षणाय बुमुत्तितः प्रवर्तते इति श्रेयःसाधनत्वमेव प्रवर्तकम् , एतदपि न चतुरस्रम् , श्रेयःमाधनत्वं नवगतमवगतं वा प्रजर्वकं भवेत, मानवगतमव्युत्पन्नस्य प्रवृत्तरदर्शनात् , यो हि हरीतकोनामारोग्यहेतुनां न कुत- श्चिदधिगतवान्नासौ सदयपि तामुपयुक्ते तस्मात्तद्बोधहेतुः प्रवर्तकःस चष्टे विषयेऽन्ययव्यतिरेकादेरपि सम्भवति किं तेन, अष्टे तु विषये श्रेयःसाधनाधि. गमः शब्दैकनियन्धन इति तदधिगमोपायः शब्द एव प्रवर्तक , अत एव शन्दी ऽपि न स्वरूपमाण प्रवर्तको वारवादितुल्यत्वप्रसङ्गात् , यदि पवन इव पिशाच इव कुनृप इव शब्दः प्रवर्तको भवेद् अनवगतशब्दार्थसम्बन्धोऽपिनवणपरवशः प्रपतन चौवमस्ति,वामार्थप्रतीतिमुपजनयतःशब्दस्य प्रवर्तकसम, न च नाम लिडादिरेव शब्दाप्रातकाभिधानद्वारेण प्रवर्तको भवितुमर्हति, शब्दस्य च ज्ञापक. बोषभुरादिकारकवलक्षण्य सत्यपि प्रवीतिजन्मनि करणत्वमपरिहार्य करणंघ फारक कारकंचन निर्यापार स्वकार्यनितिज्ञममिति व्यापारस्तस्यावश्यम्भावी, लिहादेः शब्दस्य न प्रतीतिजन्ममाने व्यापारः किं तु पुरुषप्रवृत्तावपि तथावग. लिस्र्थावगमे सति प्रवृत्तिदृश्यते इति तत्रापि लिड्व्यापारः प्रभवति, स चाय लिखादिव्यापार: शब्दभावनानामधेयो विधिरित्युच्यते स एव च प्रवर्तक ४०न्या मान ·न्यायमर्याम् भाषनादविष्णम्-- १६ दिशादियुपंत पापपुर गायनं प्रमीयते राप्दमावना पं. भावना गति, समायमारना वापदायविनियोजल्यापारामा दशिंदेष, यो भवनक्रियाविषयः प्रजायापारः पुरुपरयो यत्र मपनमि यायाः कर्ता गादि कामायने में। ऽयंमायनारालेनोग्यते व्याप्यावधागो, বাস্তু খান মুঘলদা' যন্ত্র মৃণালি: চাপঃ মহিব খা राममायना यया पुगम "अमिपामावनामानुल्या लिखादय (१)" इति, গিঃপর শিখা যদ্বাণলে হাখিবি सया समनुष्याने रिसोइमित्यपि प्रतिपासे नानुष्टेवार्यप्रतिपादने व प्रेरणा- যাবি না মানা মানামনিয়া পিদিমু আসি, वतः पुरुषश्यापारधार्थमायनाशव्यापाराशरदमारनाऽवगम्य, शब्द व्यापारात्मपरवाग शमभावनाशब्देनाभिधीय, अनयगता पमती न कार्यान मिति शन्देन सा ऽभिधीयते ऽपि, तदुक्तम् "अमिय करोति प" इति । नारदभावनापायंशापेक्षित्वम् ननु शन्दमारना ऽपि मावनाऽऽरमकत्यादर्थमाश्नापदंशत्रयमपेतो वेति धदस्या दर्शयितव्यम् , उच्य मन्यांरी तावदायाः पुरुषप्रवृत्तिरूपनिषततीति उक्तमेव पुरुषप्रेरणात्मको हि विधि. शब्दमायनेति वत्साच्यापुरुषप्रचिरैय सन (१)तिक ० २ १० १.१ । 'मर्यात्ममावना या सर्ग PREप गोर इत्युपशम् , भयममिप्राय. विधारमा प्रागसिदस्य दिये। अगसीनतम् सिरपदाव्यता म सम्मरतीति हिलारणामागे विधी दि. दिया सिमो विधि म सम्मोनिशा घरमामन्तरमावि प्रा. विप्रेषणाभ्यपणादिश्याशासवर्तमामामा सिमित निमि सामान्यमिति च्यापेन दिशेणापेक्षायामय वे पुर पगारेरखामवास. कि ५३ विध्याख्यो विशेषः परिशेपा भगवा गम्पते रति सम्मान. पेश्येन पाय सिद्धानपक्षणेनापिका सायापारता इस्युसरं उचपनुमभिधामः। कारिकाथस्तु अभिदधातीति अभियात्यनेति वा ध्युरपल्या अभिधा आमा तस्य व्यापारी भावना। अभ्यामित्यस्य अपरामित्यर्थः तयार अन्यमन शम्दभाव. मायाः पाशात्पमभिदधतार्थभावनाविपयत्वेन वरपेक्षत्यमूहना विपमिधायित्वं नामावनामिधायित्वबाध किन्तु सत्सामिति चितम् अर्थयत इति अर्थ: कतरि पर भयंशदेन मर्थिनः पुसायाभिधानं मावना छ पुरुषमा घधिमिगो. चात्यातभेदामावात तादाम्य विवक्षित्वा अर्थारमा चासो भावना पति विहा इति।

·. - प्रमाणप्रकरणम् ३१५ भव्यता प्रतिपद्यते, करणाशे तु वस्या नियोज्यविषयसमर्पकपदव्यापारा निविशते यथा हि यज्यादिना स्वर्गादिभव्यः सम्पद्यते इत्यर्थभावनायामसौ तकरणताम- वलम्बते एवमिहापि नियोज्यपुरुषप्रवृत्तिविषयाद्यवगमात्संपद्यते इति तदभिधा. यकशब्दव्यापारस्त करणवां प्रतिपद्यते, इतिकर्तव्यतांशे तु अर्थवादपदव्यापारी ऽस्या अवतिष्ठते केवलं विधिपदश्रवणे हि सति न तथा प्रवर्तयितु मुत्सहन्ते श्रोतारो यथार्थवादजनित बहुप्रकारकर्मप्राशस्त्यज्ञानपरितोपितहदयाः सन्त इत्यर्थवादाः प्रवृत्यतिशयहेतवः, तेन तद्व्यापार इतिकर्तव्यतांशमस्याः पूरय. तीति, एवं नियोग्यव्यापारो भव्यो विषयादिसमर्पकपदव्यापारः करणम् अर्थ- वादव्यापार इतिकर्तव्यतैति सेयं त्र्यंशा शब्दभावना सैव च विधिः, विधिभावनयोः संबन्ध रूपणम् न च विधेर्वाक्यार्थानन्वयलक्षण दोप आशङ्कनीयः, यत एकप्रत्ययो. पादानलक्षणया प्रत्यासत्या तदन्वितावगमात्, आहुश्च- विधिभावयेनास्त्वेकप्रत्ययमाद्यताकृतः । धात्वर्थात्प्रथमं सावरसम्बन्धेो ऽध्यवसीयते इति(१)। विधिर्भावनायां पुरुषं नियुक्त, यथा ऽऽह "स्वव्यापार हि पुरुषः कर्ट: स्वेन नियुज्यते"(२) इति, तयोः कथमन्वयः स्यान् । ननु च त्वशैवोक्तं धात्वत्पूर्वतर तावद्भावनाया विधेश्च सम्बन्धो ऽवग- म्यते एकपदोपादाने ऽपि धास्वर्थस्तावत्प्रकृत्यशामिधेयः विधिभावने तु द्वे अपि प्रत्ययांशेनाभिधीयते इति अतश्च स्वच्दैव भावना विधिना स्पृश्यते न विषयानुरक्ता, स्वच्छा न प्रयोगयोग्या भवति या च फनकरणेतिक व्यता. शपरिपूर्तिपस्थिता प्रयोगयोग्या न तां विधि:स्पृष्टवान् अविधिस्पृष्टेषु च धास्व. र्यकारकादिपु किमिति स चेन् पुरुष प्रवत्येवेति उच्यते यद्यपि विधिरनधिगत. धात्वयानुरागतया स्वच्छामेव भावनामेकाभिधानत्वात्मयममाक्षिपत्ति तथा हि नाशि तस्यां सप्रत्ययपवर्तमानात्मनिजस्वरूपनिदणमलभमाने। न वावस्येव विरमति किं तु परिणीतबालकन्यको वर इव तावद्विलम्यमानः प्रसा. रिवहरत आस्ते यावत्सर्वाङ्गसुन्दरी प्रयागयोग्या भावना भवति, आह च(३)- "यद्यप्यन्यैरसंस्पृष्टां विधिः स्पृशति भावनाम् । तथाप्यशक्तिते नासौ सन्मात्र पर्यवस्यति ।। (१) लोकवातिके यायाधिकरणे ०७१। (३) तन्त्रवात्तिक म. ३ पा. २ सू. १ । (३)वार्तिके वाश्याधिकरणे पलो. २५३-२६ । विधि, पापि अन्य Hi ari मावन स्पति तथापि पेलापा मापनापा विधातुमापन ·न्यायमन्नाम् अनुष्टेये हि विपये विधि पुसा प्रवर्तक । अशरयेण चापूणी नानुतिष्ठति भावनाम् ।। तस्मात्यनान्तरूपो ऽपि विधिस्तायाप्रतीक्षते । यावधाग्यत्वमापन्ना भावना न्यानपेक्षिणी ।।" इति । साहि वाक्यान्तरोपात्तमप्यपेक्षते प्रकरणान्तराधीतमपि वान्छति प्रकृति- वद्रावलभ्यपि याचवे अर्थसामर्थ्यगम्यमपि स्पृहयति इत्येकविध एष शब्दप्र- मागमहिमेवि, स चाय व्युत्पादनक्रम ईदृशो व्याख्याभिरुपदिश्यते इत्यमस्य वाक्यार्य पुनर्भावनात्मा ऽवगम्यमान एकयैर बुद्ध्याऽनेकजाविगुणद्रव्यकि यायहकलापकमापितवनुरवगम्यते तादृश्येकैरेय वाक्याद्वाक्यार्थबुद्धि । थाहच- भावनैव हि वाक्यार्थ सर्वप्राख्यातवत्तया। अनेकगुणजात्यादिकारकार्थानुरजिता(१)।। एकपैव च बुद्ध्या ऽऽसौ गृह्यते चित्ररूपया। पदार्थाहितसस्कारचित्रपिण्डप्रसूतयेति ॥" एक एवायमतिदीर्घ क्रमविकस्वर सकलाङ्गपरिपूरितभावनातत्त्व विषय प्रतिमास', यया हि स्थाल्यधिश्रयणात्प्रभृत्या निकाइबौदननिप्पत्तरेकैत्रेय पाकक्रिया सलिलावसेकतण्डुलावपनदा विघटनाखावणाधनेकक्षणसमुदायस्व. सन्माने पर्यवस्यति । अशक्टिमेवाह-अनुष्ठेय इति । किं च यायतापि सम्बVE कारण न घाशनयापरिषणों मावना चेतनप्रवर्तनात्मकविध्यन्वययोग्येति । तस्मादि. ति । अयम्माय प्रत्यासमवाद्विधिमायनयोरन्वयेन भवितव्यमित्येव प्रयममवगम्यते हयं धावस्या विधिसस्पर्श इति विधिप्रक्रम इति चोज्यते तथा मावनान्वयावगमेऽपि विधिरयोग्यत्वासावनावनों विधातुं न शक्नोति यावत्साशत्रयपरिपूर्णा - मति इति सागपरिणाममान्तरानपेक्षिी भावना विदधाति इति । (१) लोकवाके वाक्याधिकरणे बटो. ३३०-३३१ | मावना एव वाक्पार्य मनु शुक्ला गोरित्यादौ लाख्यातामावाद कथं भावना वाक्यार्थोऽमाह-सर्वप्रेति । साव्याख्यातादमध्याहार्यमिति मा.. । ननु प्रत्ययमानत्यायो भावना सा कथमनेक पदार्थालिसो वाक्याः स्यादत माइ-अनेकेति । पदार्थान्तरारकरूपयासो वास्यायों में स्वरूप बशी बासो पास्यनावगम्यते इति युक्तमरूपा पाक्या स्वम् । मनु अगृहीतायास्तस्या न वाक्यार्थत्वसम्मत्र इति कया युद्धया सा गृह्यते इस्पत माह-एक्येति । मनु पाणी दिर्धाक्येन न जायते पापल्यावाचकवादत माह-पदार्थेति । प्रत्येक पदजनितपदार्थबुद्धिजन्यविचित्रसंस्कारसमहादेव ! विरूपा सा पुदिर्जन्यत इति । युगपस्सनिहिवा स पदार्याः सर्वविशेषणविशिष्टभाव नाइदि जनयन्तीति पावत् । ।

·प्रमाणप्रकरणम् भाषा तथा प्रथमपदज्ञानात्मभृति वा निराकाङ्क्षवाक्यायपरिच्छेदा कैवेयं शाब्दी प्रमितिः आह च- "पदात्प्रभृति या चैपा प्रज्ञा ज्ञातुर्विजृम्भते । पुष्पिता सा पदार्थेषु वाक्यार्थेषु फलिष्यति" ॥ इति कृवमतिविस्तरेण, सोऽयं वाक्यार्थः-भावनानामधेयः कर्तृव्यापारः, स्वर्गयागादिरर्थः, यस्तु व्यापारःप्रेषणरूपो लिकादेर्वाच्यः कार्यों वा तं विधि सहिरन्ते । शब्दभावनाया वाक्यार्थत्वम्- तदेतदननुमन्यमाना अन्ये प्रचक्षते योसौ शब्दद्भावनाख्यः शब्दव्यापारः शब्दस्य कार्यो ऽभिधेयश्च तमभिदधतः कुर्वतो वा शब्दस्य व्यापारान्तरमस्ति नवा, यदि तावन्नास्ति तदेष व्यापारान्तरनिरपेक्षस्यव्यापारमिवार्थमपि वदतु विश्राम्यतु व्यापारकल्पना, अस्ति चेदेतदभिधाने व्यापारान्तरं तदा नवस्था. प्रतीकारः कश्चिदन्वेष्यः न चासो दूरादपि लभ्यते भूतपरिस्पन्दव्यतिरिक्तव्या- पारनिरासश्च प्रमाणसामान्यलक्षणे विस्तरेण कृत इत्यसौ मार्ग इहाप्यनुसरणीयः, यश्वासो व्यापारः क्रियते चाभिधीयते च स कि पूर्व ममिधीयते ततः क्रियते पूर्व वा क्रियते पश्चादभिधीयते युगपदेव वाऽस्य करणाभिधाने इति, नतावत्पू: वमभिधीयते अनुत्पन्नस्याभिधानानुपपत्तेःन हजाते पुत्र नामधेयकरणम्, अर्था- संस्पर्शी च तथा सति शब्दः स्यात्, तत एव न युगपदुमयमनुत्पन्नत्वानपायात् प्रयत्नगौरवप्रसनाच, नापि कृत्वा ऽभिधानं विरम्य व्यापारासंवेदनात् , अपि चाय वपस्वी लिडादिः प्रत्ययः सत्यपि गोहन्दारकत्वे कथम. मुमतिबृहन्तं भारवक्ष्यति कर्तारं च तत्संख्यां चाख्यास्यति अर्थभावनाम- भिधास्यते शब्दभावनां च करिष्यति तां च वदिष्यतीति दुर्वहो ऽयं भारः, कश्वाय शब्दभावनानामधेयस्य विधेर्वाक्यार्थे भावनायामन्वय इति वक्तव्यम् । ननूक्त एवैकप्रत्ययाभिधेयत्वलक्षणः सम्बन्ध इति, न घूम भाभिधानिकः सम्बन्धो नोक्त इति कि तु पुरुषव्यापारास्मिकाया अर्थभावनायाः प्रधानत्वेन वास्यार्थत्वात्तदपेक्ष्यमाणफलकरणेतिकर्तव्यवांशपूरणेन स्वर्गकामादिपदान्त- राभिधेयो ऽर्थः समन्वेति गुणत्वेन शब्दव्यापारस्तु तदपेक्षितमन्यतममपि नांशं पूरयितुमलमिति वन न गुणतामवलम्यवे, न च द्वयोः प्रधानयोर्घटः पट इतिवद्वा पति पठनीतिवद्वा सम्बन्ध उपलभ्यते, अथार्थमावना शब्दमावनाख्यस्य विधेविषयसमर्पणेन गुणवामवलम्बवे विधिः वहि पाक्यार्थः न भावना तस्या अप्राधान्यात् , अवो भावनाद्वयं प्रत्य- यार्थ इति न हृदयद्गममेतत् , पफाभिधानाभिधेयत्वं न भावनयोरन्योन्यसमन्वये कारणम, अचाः पादा ·न्यायमा अनुष्टेये हि विपये विधिः पुंसां प्रवर्तक । अंशत्रयेण चापूर्ण नानुविष्ठति भावनाम् ।। तस्मात्प्रान्तरूपो ऽपि विधिस्तावत्प्रतीक्षते । यावद्याग्यत्वमापन्ना भावना ऽन्यानपेक्षिणी ॥” इति । साहिवाफ्यान्तरोपातमध्यपेक्षते प्रकरणान्तराधीतमपि वाञ्छति प्रति. वद्भावलम्यमपि याचते अर्थसामर्थ्यगम्यमपि स्पृहयति इत्येकविध एप शब्दप्र. माणमहिमेति, स चाय व्युत्पादनक्रम ईदृशो व्याख्यामिरुपदिश्यते इत्थमस्य वाक्यार्थः पुनर्भावनात्मा ऽवगम्यमान एकयैव बुद्ध्या ऽनेकजातिगुणद्रव्यकि. यायनकलापकल्मापिततनुरवगम्यते तादृश्यकोयं वाक्याद्वाक्यार्थबुद्धिः। श्राइच- "भावनैव हि वाक्यार्थ सर्वत्राख्यातवत्या। अनेकगुणजात्यादिकारकार्थानुरजिता(१)।। एकयैव च धुद्ध्या ऽऽसौ गृह्यते चित्ररूपया । पदार्थाहितसरकारचित्रपिण्डप्रसूतयेति ॥" एक एवायमतिदीर्घ. क्रमविकस्वरः सकलाङ्गपरिपूरितभावनावश्वविषयः प्रतिभास', यथा हि स्थाल्यधिश्रयणा प्रभृत्या निरकाइसौदननिष्पत्तरेकैवेयं पाकक्रिया सलिलावसेकवण्डुलावपन:विघटनामावणाधनेकक्षणसमुदायस्व. सन्माने पर्यवस्यति । अशक्ति मेवाइ-अनुष्ठेय इति । किं च याrयतापि सम्बन्ध कारणं न शिप्रयापरिपूर्णा मावना चेतनप्रवर्तनात्मकविध्यन्वययोग्येति । तस्मादि. ति । अयम्मावप्रत्यासमवाविधिमायनयोरन्वयेन मवितव्यमित्येव प्रथममवगम्यते इयं धावस्था विधिसंस्पर्श इति विधिप्रक्रम इति चोच्यते तथा मायनान्वयावगमेऽपि विधिरयोग्यत्वासावभावना विधात न शक्नोति यावत्सांशत्रयपरिपूर्णा न भवति इति साभपरिपूर्णामंशान्तरानपेक्षिी भावना विदधाति इति । (१) लोकवार्तके वाक्याधिकरणे ३३०-३३१ । मावना एव चाक्या! मनु मा गौरिस्यादौ माख्यातामावाद कथं मावना वाक्यार्थोऽत माह-सर्वत्रेति । सायातपदमध्याहार्यमिति भानु प्रत्ययमानस्यार्या भावना सा कपमनेक पदार्थाविसो वाक्या: स्यादत माह-अनेकेति । पदार्थान्तरारकरूपेणैवासी वाक्याथों म स्वरूपेण सभी पासो पानवायाम्पते इति युक्तमस्या वाक्यार्थ स्वम् । मनु भगृहीतायासस्या न वाक्यार्थत्वसम्मव इति कया या सा गृह्यते इस्य माह-एकयेति । मनु ताशी दिवाक्येन म जायते वाक्यस्यावाचकवादत आह-पदाति । प्रत्येक पदानितपदार्थबुद्धिजम्यविचित्र संस्कारसमहादेव म. तिरूपा सा घुदिन्यत इति । युगपरसन्निहिवा. सो पदार्थाः सविशेषणविशिष्माव भावुद्धि जनयन्तीति यावत् । ।

·प्रमाणप्रकरणम् - भावा तथा प्रथमपदज्ञानात्प्रभृति श्रा निराकाङ्क्षवाक्यार्थपरिच्छेदाइकैवेयं शाब्दी प्रमिति: थाह च- "पदात्प्रभृति या चैपा प्रज्ञा ज्ञातुर्विजृम्भते । पुष्पिता सा पदार्थेषु वाक्यार्थेषु फलिष्यति" ॥ इति कृतमतिविस्तरेण, सोऽयं वाक्यार्थः-भावनानामधेयः कर्तृव्यापारः, स्वर्गयागादिरर्थः, यस्तु व्यापारः प्रेषणरूपो लिहादेवाच्यः कार्यो वा तं विधि सनिरन्ते । शब्दभावनाया वाक्यार्थत्वम्- तदेतदननुमन्यमाना अन्ये प्रचक्षते योसौ शब्दभावनाख्यः शब्दव्यापारः शब्दस्य कार्यों ऽभिधेयश्च तमभिदधतः कुर्वतो वा शब्दस्य व्यापारान्तरमस्ति न वा, यदि तावन्नास्ति तदेष व्यापारान्तरनिरपेक्षस्वव्यापारमिवार्थमपि वदतु विश्राम्यतु व्यापारकल्पना, अस्ति चेदेतदभिधाने व्यापारान्तरं तदा ऽनवस्था. प्रतीकारः कश्चिदन्वेष्यः न चासो दूरादपि लभ्यते भूतपरिस्पन्दव्यतिरिक्तव्या. पारनिरासश्च प्रमाणसामान्यलक्षणे विस्तरेण कृत इत्यसो मार्ग इहाप्यनुसरणीयः, यश्चासौ व्यापारः क्रियते चाभिधीयते च स किं पूर्वमभिधीयते ततः क्रियते पूर्व वा क्रियते पश्चादभिधीयते युगपदेव वाऽस्य करणाभिधाने इति, न तावत्पू. मिभिधीयते अनुत्पन्नस्याभिधानानुपपत्तेः न ह्यजाते पुत्र नामधेयकरणम् , अर्था- संस्पर्शीच तथा सति शब्दः स्यात्, तत एव न युगपदुमयमनुत्पन्नत्यानपायात् प्रयत्नगौरवप्रसङ्गाध, नापि कृत्वा ऽभिधानं विरम्य व्यापारासंवेदनात् , अपि चायं तपस्वी लिडादिः प्रत्ययः सत्यपि गोवृन्दारकत्वे कथम. मुमतिबृहन्तं भारवक्ष्यति कर्तारं च वत्संख्यां चाख्यास्यति अर्थभावनाम- भिधास्यते शब्दभावनां च करिष्यवि तां च वदिष्यतीति दुर्वहो ऽयं भारः, कश्चार्य शब्दभावनानामधेयस्य विधेर्वाक्यार्थे भावनायामन्वय इति वक्तव्यम्। मनूक्त एवैकप्रत्ययाभिधेयत्वलक्षण सम्बन्ध इति, न म आमिधानिक: सम्बन्धो नेति इति कि तु पुरुषव्यापारास्मिकाया अर्थभावनायाः प्रधानत्वेन वास्यार्यत्वात्तदपेक्ष्यमाणफलकरणेविकर्तव्यतांशपूरणेन स्वर्गकामादिपदान्त- राभिधेयो ऽर्थः समन्वेति गुगत्वेन शब्दव्यापारस्तु वदपेक्षितमन्यतममपि नांशं पूयितुमलमिति वन न गुणशामवलम्बवे, न च द्वयोः प्रधानयोर्घटः पट इतिवद्वा पति पठतीतियता सम्बन्ध उपलभ्यते, अथार्थभावना शब्दभावनाख्यस्य विधेविषयसमर्पणेन गुणवामवलम्यते विधिः सई पापयार्यः न भावना सस्या अप्राधान्यान् , भवो भावनाद्वयं प्रत्य. यार्थ इति न हृदयगममेतत् , एकामिधानाभिधेयत्वं न भावनयोरन्योन्यसमन्वये कारण, अवाः पादा ·३१८ न्यायमजयाम् मापा इत्यादायदर्शनात् , किंच कस्यानुरोधेन द्वे मावने प्रत्ययवाच्ये येते, उच्यते लिहादिशब्दनवणे सति कायें च प्रेणायां चन द्वित्पद्यते मति, यद्येवमेक एव वारशोऽसौ लिष्यों भवतु वदेकत्वाचन परस्परसमन्वय चिन्तयिष्यते, न च प्रत्यये ऽप्यतिमार आरोपयिष्यते। नियोगस्य वाक्यार्थत्वम्- नन्वेकस्यापि लिडर्थस्य यदि शब्द कार्यस्वं प्रेरणां च प्रवीति ततस्ताद वस्थ एतिभार, कश्चासावेक कार्यात्मा प्रेरणात्मा च तस्यार्थः, उच्यते यो लिडादे प्रत्ययादवशिष्यवे यमभिवतो न वस्यातिभाग यमन तातिरे केण प्रमाणान्तर कम स नियोगो नाम वाफ्याः, पथा हि शब्दन्यवहारत शब्दानामथें व्युत्पत्तिरित्यत्र तावदविवादः, एव व्यवहारे च वाक्यायें वाक्य स्य व्युत्पत्तिर्वाक्येन सर्वत्र व्यवहारात , तन यजेत्यादिति हन्तपदयुकंपु वाक्येषु पदान्तराणामर्थः तावदास्ताम्, पायाता) ऽधवगते वदानुगुण्ये- नासो स्थास्यति, आख्यातस्य च यजतेत्येवमादेरर्थ परोक्ष्यमाए, प्रेरणात्मक एवावतिष्ठते यत पदान्तरसन्निधाने सत्यपि न प्रेरणायुद्धिरुपजायते पाख्या वपदश्रवणे सति सा जायते तस्मात्तस्यैव प्रेरणात्मको अर्थ , त्रापि तु जुहो. त्यादिधावन्तरोपजननापायपोलेोचनया धातास्तत्प्रतीतो व्यभिचारात्प्रत्या यस्य चाव्यभिचारात्तस्यैव सा अर्थ इति शस्यते, क पुनरसावर्थ यस्मिन्सति नियुक्तो ऽहमति प्रतिपद्यते पुरुष' सो ऽसावर्थ एव विधिरित्युच्यते, विधी हिलिहादिप्रत्यय स्मरति पाणिनि न धात्वर्थे यागादो न कर्तृव्यापारे भाव नायां विधिश्च नाम प्रेरणात्मक एव, अत एव वर्तमानापदेशिकाख्यातजनि- तप्रवीतिविलक्षणेय प्रतीविर्यजेवेति, अत्र हि प्रेष्यप्रैपयो सम्बन्धो ऽवगम्यवे, किमन्यश्चात क्रियाकर्तृसम्बन्धी नावगम्यते, न ब्रूम नावगम्यते इति किं तु प्रेष्यप्रेपलक्षणेऽपि सम्बन्ध प्रथममवगम्यते, प्रेपितो हि क्रिया कर्तुमुघच्छत्तीति, ननु क्रियासम्बन्धिवयवासो प्रेभ्यते यजता भवानिति सत्यम् क्रियास- म्बन्धितयैव प्रेष्यते प्रेष्यते तु स प्रेष्यते चेदयमन्यस्वहि सम्बन्ध क्रियास. म्बन्धात्तमयसम्बन्धितामस्य राजगवीचोरवदवगमिष्याम , यथा गौ राक्षा च सम्बध्यते धीरेण च या राजसम्बन्धिनी साक्षीरसम्बन्धिनी या क्षीरसम्ब. धिनी सा राजसम्बन्धिनी एवमिहापि पुरुप प्रेषितेन च सम्भन्स्यते स्थिया प, यः प्रेभ्यते स करोति अथ य. करोति प्रेष्यते स इति, ननु नेदमुभय भवति भेषो ऽपि क्रियैव प्रवर्तन हि कुर्वन्प्रवर्तयतीत्युच्यते सोऽय कियासम्बन्ध एव भवति न ततोऽन्यः प्रेष्यप्रैपसम्बन्ध इति, स्यादेव. देव यदि वाचादिवत् प्रवर्शने का लिडर्थरस्था परितो ऽहमति तु ज्ञानजन- , .

·प्रमाणभकरणम् ३१९ हरवं विधः प्रवर्तकस्वम् स एप प्रवरीनं ज्ञापयति न करोतीत्यन्य एवायं कि-' पाकर्तृसम्बन्धात्प्रेषप्रेष्यसम्बन्धः । ननु ज्ञानमपि क्रियेव तत्करणे च पुनरपि स एवार्य क्रियाकत सम्बन्धः, मैत्रम् , कारकज्ञापकयोर्भेदस्य सुप्रसिद्धत्वात , इह प योऽयं यागपुरुषयोः कि. याकर्तसम्बन्धः अतोऽन्यं प्रैपौप्यसम्बन्धमुपदर्शयितुं प्रवृताः स्मः स ततो विलक्षणः प्रदर्शित एव , पैलक्षण्येऽपि तस्य यथा कथं चित्तन्नाम क्रियमाणं नवारयामः, भवत्वयमन्यः प्रैषप्रैष्यसम्बन्धः स तु प्रथममवगम्यते इत्येप कुतो निश्चयः, उक्तमत्र प्रेषिताऽहमिति हि विदित्वा क्रियायां प्रवर्तते आचार्यचोदितः करोमीसि हि दृश्यते यजेतेति श्रुते नियुक्तोऽहमिति प्रथममवगच्छति ततो यः जते, तेनायमाद्यः सम्बन्धः पाश्चात्यस्तु क्रियाकर्तृसम्बन्धः, तद्योऽयं लिऽर्थः प्रथममवगम्यते प्रैपो नाम सा प्रेरणा स नियोगः स वाक्यार्थः, ननु विधाविव निमन्त्रणादिपु लिङ्लोटावपि स्मर्येते एव, सत्यम ने तु प्रेरणाया एव औपाधिका अवान्तरभेदाः, समहीनन्यायोविषयप्रयोगोपाधिनि. यन्धन एष प्रेरणाध्येपणादिभेव्यवहारः, प्रेपणा तु सर्वानुस्यूता ऽवगम्यते • तदुक्तम् "प्रवर्तकत्वं तु शब्दार्थः सर्वत्रापरित्यागात्" इति, णिजथलिङयप्रैपयोभिन्नत्वम् स चायं लोडादीनामर्थः प्रैपो जिविलक्षणः प्रतीयते । ननु प्रयोजकव्यापारे णिविधीयते प्रयोजकन्यापारश्च प्रेषः पे च लोहा. क्ष्या विधीयन्ते इति पिजर्थ एव लोडर्थः तथा च कुरु कुर्विति यो व्रते स फा. रयतीत्युच्यते, न प्रतीतिभेदात् , अन्या हि करोतु कुर्शदिति प्रतीतिरन्या थ फारयतीति प्रतीतिः, प्रयोजकव्यापारी हि णिजथः झापकव्यापारस्तु लियः, प्रचझियाविषयश्च प्रयोजमध्यापारो णिजयः इह तु सद्विपरीवः, सम्रा हि कार्य पश्यतः प्रवर्तन मिह तु प्रवर्तितस्य कार्यदर्शनमिति महान्भेदः, तत्र यथा कुर्वन्त कारयति तथैवेहापि श्रेषः प्रवर्तमान प्रेरयति नामवर्तमान स्थावरमिति नहि वनस्पतिरुच्यते यजस्वेति, न स्थावरादेरयोग्यत्वात् प्राक्षणादिस्तुः यः प्रयते असावप्रवृत्तक्रिय. एन, न हि यजमान एवं यजेनेति चोयते किं तु अप्रवृत्तक्रिया एवेवि सर्वथा गिजोद्विलक्षण लिइयः, शब्दैकगोचरे नियोगे व्युत्पत्तिग्रहोपाय:- आह भवत्वयं विलक्षणे ऽर्यः स तुप्रमाणान्तरानवगम्यश्चेत्कथं शन्देक. गोचरे तत्र सम्पन्धपुत्पत्तिः, उच्यते शब्दैकगोचरस्तु नियोगो व्युत्पत्तिश्च तत्र सूपपादेव, यो हि यजेत दद्यान्नुहुयादिति लिडादिभ्यो विधिः प्रतीयते कथमसी लिडादीनामगम्य इप्येत, व्युत्पत्तिश्चास्य व्यवहारादवकल्पते गच्चाघोजेति . " ·न्यायपञ्जर्याम् शृण्वन्वृद्ध- चेष्टमानो दृश्यते चेष्टा च स्वात्मनि प्रतिका ऽवगमपूर्विका दृष्टा प्रत्यक्षदृष्टे चामादौ सुखसाधनतया अन्वयध्यतिरेकाभ्यामवगते तदनुस्मरणा रप्रवर्तमान कस्मिंश्चिदात्माकूते समुपजाते सति भौतिक व्यापारमारमवे, स घात्मधर्म आत्मेव स्वसवेद्य अहम्प्रत्ययगम्यो छात्मा नासो परस्मै दर्शयितु शक्यते न च पर्चयितु शश्यते एतावता नानुभूयते इति शक्यते वक्तु परोऽपि येन महम्प्रत्ययेनानुभवत्येव, तथाऽयमपि भौतिकव्यापारहेतुरात्मा-तविशेषो न प्रमाणातरवेद्यो भवति न च न वेद्यते तत्सवेदने सति चेष्टा यद्वन्त दृष्ट्वा तस्या पि तादृक्प्रेरणाऽवगमोऽनुमीयते, सच शब्दान्तरश्रवणे सत्यदृश्यमानो लिहादिश्रवणे च सति दृश्यमान स्तदर्थ एवेत्यन्वयव्यतिरेकाभ्यामवगम्यते इतीयतीय व्युत्पत्ति ,वदेतदात्मप्रत्यक्ष लिडादिशब्दनवणे सति प्रेरणावगति भवति प्रथमभुताच लिडादेरसौ न भव ति न च प्रमाणान्तरेण सेोऽर्थो दर्शयितु शक्यते कुर्यादित्यस्यार्थ कुर्यादित्य नेनैव प्रतिपाद्यते न प्रमाणान्तरेणेत्येव व्युत्पत्तौ सम्भवन्त्यामपियरगृहीतसम्बन्ध एव लिहादि स्वरूपसामध्येनेव प्रेरक इष्यते तेऽत्यन्तभोरख इत्युपेक्षणीया । ननु यदि लिडादिव्यतिरेकेण नान्यतो नियोगो ऽवगम्यते कथमसो नियो. गशब्दालतीयते कथ वा नियोगशब्दस्य नाम्नोऽप्यर्थ प्रमाणान्तरागोचर अयि साधो न नियोगा निपूर्वेण युजिना घान्वेन बोधयितु शक्यते व्यवहारमात्रमेतत्स्वरूपमाख्यातुमाश्रीरते यथा तु यजेतेत्येवमादिभ्य शब्देभ्य सेोऽवगम्यते तथा नान्यत इत्यत एव न प्रमाणा-वरगेचिरेधर्म इत्याहु , लि धर्मो हि नियोग वाक्यार्थ स धर्म एव स च न प्रमाणान्तरगम्य इति, न घु लिडर्थ प्रेरणात्मको ऽय व्यापार कार्यमाचष्टे यो धर्म स एव पवाश्याथों युक्त , कार्यऽयं वेदस्य प्रामाण्यमिति हि मीमासका, नियोगस्य शाब्दं प्रेरकत्वम् ~ वस्मात्पुनरपि भाट्टपतवद् द्वयमापतति प्रेरकश्च विधि कार्यरूपरचानुष्ठे. योऽर्थ इति, सुखशयिता निरनुसन्धान वायुप्मानेव व्यवहरति न हन्य प्रेरको अन्यश्चानुष्ठेय इत्युक्तम् ,नियोग एवं प्रेरको नियोग एव चानुष्ठेय , कथमस्य द्वरूप्यमन्ये वदन्तीति चेद्, मैवम् प्रेरकत्यमेव शब्दार्थ प्रार्थ तु कार्यत्वम् , यो विधिरनुष्ठेयतयाऽवगम्यते प्राचार्याज्ञा करोमि राजाज्ञा करोमीति, किमर्थ वहि विषयानुष्ठानमिति चेद न ह्याज्ञा घटादिवरस्वरूपेण कतु शक्याऽपि तु विषयद्वारक तत्सम्पादन कमण्डुल विभृहीत्याचाणाक्षप्त कमण्डुल भृत्वाऽऽचार्याज्ञा कृता मन्यते कटक गच्छेति राज्ञाऽज्ञात कटक गत्वा राजाज्ञा कृता मन्यते सोऽय नियोग एवानुष्ठेय । स्यान्। - .

·प्रमाणप्रकरणम् ननु रामदया करोमोस्यपि व्यपदेशो दृश्यते स चामुष्टेयमेवाद्यां दर्थयार, मैवम् तत्राप्यावानुष्ठेया प्रेषणामिप्रायेण तृतीयानिश इत्येवं केचित् । नियोगस्या प्रेरकत्वम्- अन्ये तु शान्, कार्यत्वं नियोगस्य प्रेरकरवं त्वर्थादित्याचक्षते, अनुष्ठेयता हि तस्य निजं रूपं स्वसिद्धये स तु नियोज्यं नियुखानः प्रेरक इत्युच्यते, तदिद कार्यत्वमपरित्यक्तप्रेरकभावमस्वावगम्यते प्रेरकत्वं चापरित्यक्तकार्यमावमित्य. न्यतरदन शाब्दं रूपमिति न भाट्टैरिवास्मामिः प्रत्यये गुरुर्भार आरोपितः, फलानपेक्षं विधेः प्रवर्तकत्वम् - स चायं नियोगः प्रतीयमानो यजेत स्वर्गकाम इत्यनुबन्धद्वयावच्छिन्नः प्रती. यते यज्यादिना ऽस्य विषयानुबन्धो धातुनोच्यते, स्वर्गकाम इत्यधिकारानुवन्धः पदान्तरेणाप्यते, तन्त्र च स्वर्गकामस्येवमधिकारो निर्वहति यदि भावार्थस्य स्वर्ग प्रति साघनत्वमवगम्यते एवं तहि स्वर्गकामेनैवासौ कृतो भवत्येवं स्वर्ग: कामपदान्वये प्राक्तन एव मार्गो ऽनुमन्तव्य, न पुनः स्वर्गादिफलप्रदर्शनपूर्वक विधेः प्रवर्तकत्वमस्वातन्त्र्यप्रसङ्गात् , न हीदर्श शास्त्रस्य दैन्यं यत्फलं विना पुंसः प्रवर्तयितुं न शक्नोति अन्यथा यावजीवं यजेतेत्यादावप्रवर्तकं शास्त्र स्यात , किं यावज्जीवमित्यादयश्चोदनाः फलशून्या एव, ओमित्युच्यते न हि विधिः फलमाकाक्षत्यपि तु नियोज्यं विषयं कस्य नियोगः कुत्र नियोग इति वे एते उभे अपि आकाङ्क्षे परिपूर्णे तत्र जीवतो नियोगो यागे च नियोग इति अतः परं फलकल्पनं पुरुषबुद्धिप्रमवं भवति न शास्त्रीयम् , कामाधिकारे तु नियोज्यतैवान्यथा स्वर्गकामाय नोपपद्यते इति स्वर्गस्य साम्यत्वमभ्युपगवं न पुनर्विधः फलार्थत्वादत एव न तत्र वैधी प्रवृत्तिलिप्सयैव प्रवृत्तत्वात , आइ च वस्य लिप्सार्यलक्षणेति साभ्यसाधनप्रतिपादनपर्यवसितो हि वन विधिव्या- पारोन प्रयोगपर्यवसिव इति, अत एव श्येनादेरधर्मत्यात् तत्र मिचरनिति शत्रा शत्रु पैदिकेनो. पायेन जिघांसुरधिकारी दर्शिवः तस्य न सत्र शास्त्रं प्रवर्तकं जानात्येवासी मयैव कर्त्तव्यमुपायं तु न वेदेत्येवमुपायमात्रमस्योपदिश्यते श्येनं कुविति न विधिः प्रभवति जिघांसयैव स्त्र प्रवृत्तत्वात् , अतः श्येनादेरधर्मत्वा. त्तव्युदासार्थमर्थपदोपादानम् , चोदनालक्षणोऽयो धर्म इति, कामाधिकारेवितिकर्तव्यतांशे शाखोया प्रवृत्तिः, ययोकं "क्रत्वों हि शानादयगम्यते" इति भावार्थमात्रस्य हि करणत्वमवगतमितिकर्तव्यतांशस्तु न करणत्वावगतिवेलायामुपनिपतित इति वन जिप्साया अमावाच्छास्त्रमेव ४१ न्या० " ·. , न्यायमचर्याम् प्रवर्तकम् , अतएवामीपोमीयहिसाया नाधर्मत्वम् , न हिस्यात्सर्वभूतानीति नि. पेघ: सामान्यशास्त्रम् , सामान्यशास्त्रं च विशेषशास्त्रक्रोडीमतविषयपरिहारेण प्रवर्तते इतिअग्नीपोमीयहिंसाया. शास्त्रीयत्वान्न निषेधविधिरनर्थता योधयेदिति, ननु श्येनेऽपि शास्त्रीया प्रवृत्तिः प्रवर्तकत्वं हि विधरस्वरूप प्रमाणान्तरवि. लक्षणम , नान्वयव्यतिरेकवरसाध्यसाधनप्रतीविमात्रपर्यन्तो हि विधिव्यापारी भवितुमईति इति सर्वत्र विधेः प्रयोक्तृत्वानपायाद् एवमेव चेयं प्रवृत्तिः श्येनेन यजेतेति, उच्यते प्रवत्तितोऽहमिति शानजननं विधेप्रेरकत्वं तत्सत्यं सर्वत्र तुल्यं करणे श्येन इतिकर्तव्यतायामग्नापोमीये च, पाहो तु प्रवृत्तिलक्षणे भौतिके व्यापारे यत्र लिपसादि प्रवर्तकान्तरमस्ति तत्र भवन्त्यपि विधेः प्रयोक्तृशक्ति- रुदास्ते पशुपुरोडाशप्रयाजवत् , नत्रोदासीने विधौ निषेधशास्त्रमवतरति न हिंस्यादिति, यदि तु सर्वत्र प्रयोक्तृशक्तिरनुदासीना भवेत्तदा ज्योतिष्टोमान्न विशिष्यते श्येनं शास्त्रीयायां प्रवृत्तावग्नीषोमोयमिव निपेघशास्त्रस्यानवका. शात् , ज्योतिष्टोमे ऽनुलयितनिषेधो ऽधिकारी स्वर्गस्यानिपिद्धत्वात् श्येने तु हिंसायाः प्रतिषिद्धत्वादुरकान्तनिषेधो ऽधिकारीति चेत्, मैवम् अधिकारिदः शायामपि भवन्मते विधेः प्रयोक्तृत्वानपायान , न निषेधशाखमवकाश लमसे इति श्येने ऽपि नावधीरितनिधो ऽधिकारी स्यात् । ननु न विधिः फले प्रयोज्यं प्रेरयति फलं कुर्विति कर्मणि त्वेनं प्रवर्तयति यजस्वेति तेनाधिकारिदशायामप्रतिहतो निषेधशास्त्रावकाशः, आयुष्मन्नस्मत्प क्षमास्थितोऽसि, फजे चेन प्रवर्तयति विधिः पुरुपं फलार्थित्वादेवैनमुपाये प्रवर्तमानं तत्रापि न प्रेरयेत् , उपायानभिज्ञस्य तूपायमेव दर्शयेत् यावदप्राप्त हि विधेः विषय., तदुक्तम जानात्येवासौ मयैतत्कर्तव्यमुपायं तु न वेदेति, प्रतीतिरपीयमोटशी अभिचरत्यजेतेति, यदि त्वशास्त्रीयोपायो न वैरिणं हन्तु मुपायः श्येनेन जहि श्येनस्तापाय इत्यर्थः सदलमतिप्रसङ्गेन कामाधिकारेषु तावन्न फलाकाक्षो विधिः फलं त्वधिकारे हेतुरिति स्थितम् । प्रत्यवायानपेक्षं निषेधविधेनिवर्तकत्वम्- प्रतिषेधाधिकारे ऽपि प्रत्यवायो न कापते । निषेभ्यविषयादेव लब्धत्वादधिकारिणः ।। तत्रासो कल्प्यमानोअप नरकादिफलोदय.। अवैधत्वं प्रपद्यत न ह्याकाङ्क्षेदशी विधेः॥ विधेरपेक्षे द्वे एवं नियोग्यविषयो प्रात । तत्पूरणेन तृप्तस्तु न वाच्छवि दतो ऽधिकम् ।। नियोग्यातावदेवावान्क्रुद्धो ऽरिहननाश्तः । विषयस्तनिवृत्तिव नियोगो यत्र गम्यते । - ·ममाणप्रकरणम् ३२३ निषेधविधिविपयनिरूपणम्- नन्वेतावन्न विबुध्यामहे निपेघविधेः को विषय इति, भावार्याः कर्मशब्दा ये तेभ्यः क्रिया प्रतीयते इति(१) स्थिते नार्थस्तावत्पूर्वापरीभूतत्वाभावान्न विधे. विषय', अनन्विताभिधानाच न हि नो जन्तरं लिइविभक्तिः श्रूयते ऽपि तु हन्तेः, हननमपि न विधेविषयः तस्य धर्मस्वप्रसङ्गात् , न प्रयोगस्य वैवर्य- प्रसक्तईनने च पुरुषस्य स्वतः प्रवृत्त विशिष्टो ऽपि न हन्त्यो ऽस्य विषयः क्योर्विशेषणविशेष्यभावाभावात् । युक्तं दध्ना जुहोतीति होमे दध्यनुरक्तता। हन्तेः स्वरूपनाशात्तु न नअर्थानुरक्तता ॥ पुरुषप्रयत्नो ऽपि न केवला विधेर्विपयः स्वतः सिद्धत्वान्नापि नभानुरक्तो हन्तिवत्तत्रापि नबर्थस्य विशेषणत्वानुपपत्तः, अथायमबाहाणादिन्यायेन हन्तो पर्युदस्ते भावार्थान्तरे नियोगः कल्यते, न हत्यादिति कोऽर्थः अन्यत्किमपि कुर्यादिति तर्हि किं तझावान्तरमिति न विचारयितुं शक्यते, यत्किं चिदिति चेन्न तस्य स्वतः सिद्धत्वेन विध्यानर्थक्यात् , अवश्य जीवन्पुमान्कि चित्करोति पठति गच्छवि मुक्ते च, अथ विषयांश परिहत्य प्रमाणाशे नन् नित्रिशते स हि भवर्तमानं पुर्सि रुपति यद्धन्यात्तन्नेति, तदप्यनुपपन्नम् अन्विताभिधानेन विधिविभक्तर्हन्तिनावरुद्धत्वात् , प्रेरणा शकिस्वभावो विधि स्थितः यस्तु निषेधात्मा न पावें स्थितः तत्र विधिः संक्रामति, संकान्तावपि नमश्च विधेश्च सम्बन्धे सति विधेस्स्वरूपनाशोऽवग- म्यते, स्वभावो ह्येष नमो यदयं येन येन सम्बध्यते तस्य तस्याभावं बोधयतीति, अतो विधिसम्बन्धे नत्र इष्यमाणे एतावान्वाक्यार्थो ऽवतिष्ठते हनन विधि - स्तीति, ततश्च हननस्य विधित्वं च स्यात् , अत्रोच्यते, दना जुहोतीति होमस्य वचनान्तरचोदितत्वाविधिशक्ति. रुपपदं संक्रामतीति यथावर्णितमेवमिहापि हनने स्वतः प्रवृत्तत्वेन विधिवैफ. स्यानमश्च श्रयमाणस्यानर्थक्यप्रसाद विधायिका शक्तिः नत्रर्यमेव स्पृशति इति कि नेप्यते। नतमन भावार्थः फर्मशब्द इति सत्र दभ्यनुरक्ता होम एव विधीयते इति फलतो विधिविहितं भवति न प्रमाणतः इह तु नमस्तदुपमर्दखभारत्वान्न केन चिरसंतोदयादेरिव कल्पते, मैवम निवृत्तिमेव फुर्वमविशेषणं विशेषणीमा (१) मायापार कर्मदास्तेम्पा मिया प्रतीयेतर क्यों विधीयते R म.पा.१० ·- . न्यायमञ्जर्याम् ववि सेय नशुपहिते हन्तौ श्रुते हमननिवृत्तिर्गम्यते, यथा सिद्धरूपद्ध्यनुप्रवेशे ऽपि न होमस्य साध्यमानावस्था निवर्त्तवे तथा ननुनिहन्त्यर्यावगतो न पूर्वापरीमावबुद्धिनिवर्तते, न ह्यबामणवन्न हन्यादिति सिद्धरूपबुद्धि , सोऽय ह नननिवृत्तिरूप पूर्वापरीमूतोऽथों विधिविषयो भविष्यति, अथवा विभक्त्ययन कसम्परस्यति शुद्धस्य लिहादेरर्थ प्रवर्तक न पहितस्य तस्यार्थी निवर्वक इति शब्दशक्तिरेवैपा कोऽन पर्यनुयोज्यते इति । यत्तु सामानमोऽनन्तर विधिविभक्तिनास्पद्यते तत्तस्याघातुत्वाद्धातो परे तिहाइय प्रत्यया भवन्ति नान्यस्मादिति योग्यतया तु नमर्थन सम्बन्ध ,नच तत्रायमर्थोऽवतिष्ठवे हननविधिर्नास्तीति किं तु न पहिता विधिरौदास्ये पुरुष नियुक्त तवच्छेदकश्च हन्तिरन्यया सर्वक्रियौदासीन्य प्रतीयतेत्यलमतिवि मन निषेधविधेरपि सिद्धोऽनुबन्धद्वययोग । एव नियोगव्यापार समाप्ते फलकल्पना। नृबुद्धिप्रभवैव स्यादत सापेक्षता भवेत् ।। कथ नरो निवर्वेत प्रत्यवायमयाद्विना। मा नितिष्ट विधिना तावदुक्त निवर्तनम् ।। प्रवृद्धतररागान्थ प्रत्यवायेऽपि कल्पिते । न निवर्तत इत्येव किं विधेरप्रमाणता ।। फल भवतु मा वा भूत्पुरुषोऽपि प्रवर्वताम् । मा प्रतिष्ट वा स्वे तु नास्त्यर्थं खण्डना विधे ॥ प्रवर्तनावगमजनने हि विधिव्यापार इति असकृदुक्तम् , तत्र तस्य न किं चिद्वैकल्यम् । ननु विधे फलापेक्षता नास्ति चेकिं सहि प्रश्रयमाणफलेषु विश्वजिदा दिषु स्वर्गादिफल कल्प्यते, उच्यते अश्रूयमाणत्वादधिकारानुषन्धस्य निरधि कारस्य च विधेविधित्वानिर्वाहादधिकारानुबन्ध कल्यते वत्र सर्वा-प्रति अविशिष्टत्वात्स्वर्गकाम चोदनाशेषमावेन नियोग्य फल्यते, न चेय पौरुषी कल्पना श्रुत्येकदेश स इवि हि तद्विद , सदियमधिकारानुबन्धकल्पना न फलकल्पना इति सोऽयमनुबन्धद्वयावच्छिन्नो नियोग वाक्यार्थ, वाक्यर्थत्व चास्य प्रधानत्वाद् अन्या हि यज्यादियोंऽवगम्यमानस्तदनु प्रवेशेन प्रतीयते गुण भवति, नियोगस्तु स्वमहिमाचिप्तदृष्टोपकारानेकक्रिया कारककलापोपहितस्वरूप प्रतीयते इति प्राधान्यमवलम्बते, कार्य चेत्प्रधान मुच्यते नियोग एव कार्यम् , फल घेत्प्रधानमुच्यते तदपि नासिद्धम् , अपितु साध्य साध्यत्व चास्य नियोगाधीनमिति नियोग एव प्रधानम् , पुरुषस्तु नि योग्यमानत्वाप्रपाममिति, एव नियोग एव प्रधान वादास्यायें।

·प्रमाणप्रकरणम् नियोगस्य चातुर्विध्यम्-- स च प्रतीतिभेदपालोचनया चतुरवस्थ उच्यते उत्पत्तिविधिरमिहोत्रं जुहोतीति अग्निहोत्रात्यकर्मस्वरूपोत्पादव्यतिरेकेणार्थान्तरानवगमात , विनियोगविधिः दध्ना जुहोतीति पयसा जुहातीति उत्पत्तिविधितः प्रति. पन्ने भावेऽथे वन दध्यादिगुणविनियोगाऽवगमात, अधिकारविधिः अग्निहोत्रं जुहुयात् वर्गकाम इति निर्शाते कर्मणि तत्रा. धिकृतस्य पुंसस्ततोऽवगमात् प्रयोगविधिस्तु क्रमपर्यन्तं प्रयोगे पदार्यानामवगम इति अयं चाधिकारवि. धेरेव व्यापारविशेष इति तदेवास्योदाहरणम् अग्निहोत्रं जुहुयात्स्वर्गकाम इति, कचिदेकस्मिन्नेव वास्ये रूपचतुष्टयं विधेरवगम्यते न तत्र पृथगुदाहरणम. पेक्ष्यते यथा एतस्यैव रेवतीपु वारवन्तीयमग्निष्टोमसाम कृत्वा पशुकामा ह्येतेन यजेतेति, अन्यान्यपि नियोगस्य रूपाणि व्यापारभेदावगम्यन्ते, स हि भावार्थसि. ध्यर्थ तत्समर्थमर्थमाक्षिपतीति तत्प्रयोजक उच्यते, यथा माणवकस्थस्या- भ्ययनस्याचार्यकरणविधिः, नियोगस्थ रूपान्तराणि- कचिदन्याक्षित वस्तुनि लब्थे सति तत्राप्रयाजको विधिर्भवति यथा कय. नियुक्तयैकहायन्या लाभे सति न पादपासुग्रहणार्थमन्यामेकहायनीमाक्षिपति विधिरिति, प्रकरणपरिपठितपदार्थपटलपरिप्रहश्व प्राहक इति विधिरुच्यते, क चित्प्रकरणपरिपठितस्यापि तेनागृहीतस्य द्वादशोपसदादेः प्रकरणादुत्क- पंदर्शनादत एव नियोगगर्भो विनियोग इत्याचक्षते, का चिद्विनियोजकश्रुस्यादिप्रमाणविरहेऽपि पश्वेकनायुपादानं शेपीकुर्वन्नु- पादायक इत्युच्यते पशुना यजेतेति विभक्त्या प्रातिपदिकार्थो विनियुक्तः तत्स्य- मेकरवम् उक्तमेव न विनियुक्तमेकेनेत्यश्रवणात् पशुरुषादीयमानो न सङ्ख्या. रहिस उपादातुं शक्यते श्रुतसङ्ख्यापरित्यागकारणाभावाच्चैकत्वविशिष्टः पशुरुपादीयते इत्युपादानशेषीकृतमेकत्वम् , पैकृतस्तु सौर्यादिविधिःप्राकृतमितिकर्तव्यताजातमाकर्पश्चाइक इत्युच्यते । नियोगस्य वाक्यार्थत्वोपसंहार:- चदिवमेकस्यैव भगवतो लिथस्य श्योपतृशक्तिखचितात्मनः प्रचुरख्या- पारवैचित्र्यमुपदर्शितमित्यलमनया महामतिमानसविलासवत्या मीमांसार्थ- कथया सोऽयमीशा नियोगो वाल्यार्थः ।

·न्यायमञ्जर्याम् तस्य द्वादशलक्षण्यां तत्तद्रुपं प्रकाशितम् । वन्नेह लिख्यते ऽस्माभिमेन्यगौरवभीरुभिः ॥ दिङ्मात्रं वेतदाख्यायि नियोगस्य यथागमम् । अमुस्मिन्नपि वाक्याथें विवदन्ते मनीषिणः ॥ फलज्ञानस्यैव प्रवर्तकत्वनिरूपणम् - लिडादेरवगम्यमानः कार्यरूपः प्रेरणात्मा च वाक्यार्थी नियोग इत्युक्तम् , न चासवेवंरूपो ऽपि परिदृश्यमानभावनादिव्यतिरिक्तो ऽवगम्यते । क्रियैव तावत्कार्यात्मा प्रेरणात्मा फलार्थिता । प्रतीयते ततोऽन्यस्तु नियोगो नोभयात्मकः ॥ नन्वन्य एव क्रियाकर्तसम्बन्धात्प्रेष्यप्रपसम्बन्धो दर्शितः, अयुक्तो ऽसौ । कुर्यादित्यादिशब्देभ्यः क्रियादिव्यतिरेकिणः । नार्थान्तरस्य संविचिः कस्य चित्प्रेरणात्मनः॥ किमिदानी करोतीति फुर्यादित्यादि च तुल्ये एते प्रविपत्ती, अभिनवमिदं शब्दव्युत्पत्तिमरवमायुप्मतः नमो न भिन्ने एते प्रतिपत्ती इति करोतीति प्रथ- तक्रिय उच्यते वर्तमानकालावच्छिन्नश्च कित्वसौ प्रेषस्ततो ऽवगम्यमानो ऽपि प्रेरको न भवति न प कार्य इवि घूमः । ननु प्रेरकत्वेनैवावगम्यमानः कथं प्रेरको न भवेद् एतदेवास्य प्रैपत्वं यत्प्रेरकत्वम् , सत्यम् प्रेरकत्वेनेवासो गम्यते न स्वसौ तया भवति व्यवहार- मात्रमेतद् राजाज्ञा करोमीति कार्यत्वमस्य क्रियामा राजाज्ञां करोमीति । माज्ञा दिनाम नैवान्यसम्पायत्वेन गम्यते । नानुष्ठातुरियं बुद्धिराशा सम्पायनामिति ॥ एवं हि यस्य कस्यापि प्रवर्धेत साझया । न चेह पालोन्मत्तादिवचनाचनवर्जितात् ।। सत्यपि प्रेरणासाने प्रवर्तन्ते सचेतसः । भयं नाशयते यस्मात्फलं वा ऽपि समोहितम् ।। तथाविधस्य राज्ञोऽपि नाज्ञानुष्ठीयते जनः । पर्वमानापदेशे ऽपि फलं यत्रावगम्यते ।। तन्त्र प्रवर्तते लोको लिहादिषभुतप्यपि । मवत्यारोग्यसम्पत्तिर्मुखानस्य हरीतकीम् ।। सस्कामो भक्षयेच्चेति को विशेषः प्रवर्तने । मन्वयव्यतिरेकाम्या सदेवमनुमन्यते।। प्रेरक फलस्यैव न नियोगात्मनः पुनः ।

·. . प्रमाणप्रकरणम् सतस्यात् , लेके भवतु फलार्थित्वात्प्रवर्तनमाराधयिष्यते प्रेरकाशयानु वर्तने वा तस्य पारम्पर्येण फलहेतुत्वात , वेदे तु वक्तुरभावात्प्रेरणावगमादेव प्रवृत्तिन्मत्तवाक्यादपि लिडादियुक्तान प्रेरणावगमा नास्ति भवन्नपि फलादर्श नादुपेक्ष्यते सन्मत्त एव प्रलपतीति, वेदे पुनर्यजेतेत्यर प्रेरणाऽवगमा परित्या गकारणामावात्तत एव प्रवर्तनम् , प्रवर्तनाऽभावे ऽपि न वेदस्याप्रामाण्यम् , प्रमाणव्यापारस्य तेन निर्चितत्वादित्युक्तम् , उच्यते वेदे ऽपि वक्ता अस्ति सदाशयवशेन तत्रापि फलार्थिना प्रवर्तनमिति सम्भवदपीदमुत्तर नारदमहे कथा न्तरप्रसङ्गात् किं विद धूम, प्रेपणावगमादेव प्रवृत्तिसिद्धौ स्वर्गकामपद बाद रिवदन्यथा व्याख्यायताम् , अधिकारानुबन्धाभिधाने पुरुषविशेषणमात्रमेतद्न वतु किं स्वर्गसाध्यत्वकल्पनया, विशेषणस्वमेवान्यथा न निर्वहतीति चेद् आयात सहि फलस्य साध्यत्व तच्चे साध्यत्वेनावगम्यते तस्यैव सामर्थ्यसिद्ध लोकानु- गुणमव्यभिचार व प्रवर्तकत्वमुत्सृज्य न प्रेरणावगमस्य तद्वक्तुमर्हसीति । नियोगादथ निष्पत्ति फलस्येत्यभिधीयते । फल प्रत्यङ्गभूतवादवाक्यार्थत्वमापतेत् ॥ ननु विध्यर्थो न भावार्थवाफले करण येनास्य वदगत्व स्यात् , आक्षेप कत्यातु तस्य फलार्थत्वमुच्यते प्रयोक्तृत्व हि सस्य निज रूप यद्येव भावार्थ एव साप्यो भवतु विध्यर्थस्य तु किमनुष्ठेयत्वमुच्यते, सो ऽपि भावार्थसिद्धया सम्पद्यते कृतो मया स्वामिनियोग इति व्यवहारादिति चेत् । भावार्था तर्हि निम्पत्तिनियोगस्य फलस्य च । इत्येकत्र पदमामे वाश्यार्थद्वयमापतेत् ॥ किं चान्विताभिधानेन विषयत्वावधारणात् । नियोगस्यैव भावार्थनिष्पाद्यत्व प्रतीयते ।। स तु भावार्थत सिद्धो फनाय यदि कलप्यते । परार्थत्यादवाक्यार्थी भवेदियुषवर्णितम् ।। भावार्थस्तु द्वय कुर्याधुगपद्वा क्रमेण वा । युगपन्नास्य सामर्थ्य समत्वं च द्वयोमवेत् ॥ नियोगश्च शब्दकगोचरत्वान्मा दर्शि फल तु स्वर्गपश्वादि तेन सह नि पायमान किमिति न गृह्यते, कमपक्षे पूर्व वा नियोग पश्चात्फल पूर्व वा फल पश्चाद्वा नियोग सिद्धयेदिति, यदि पूर्व नियोग तदा नियोगस्यासिद्धनि विषयाया अनुपपत्ते फरणाशे ऽपि धीप्रवृत्ति स्यात् । यथा नियोगनिष्पत्ति प्रयाजादिकृतेन तु । तत्र प्रवृत्ति शास्त्रीया भावार्थ ऽपि तथा भवेत् ।। इभ्यते इति ।

·३२८ न्यायमनाम् नन्वेवं वस्य लिप्सार्थलक्षणेत्यभ्यधायि यत् । श्येनादीनामधर्मत्वं वर्णितं तद्विरुध्यते ।। अथ पूर्व फलसिद्धिः ततो नियोगसिद्धिः वहि फलस्य तदानीं दर्शनं मधे सिद्धत्वात । न च भावार्थवेलायां पुत्रपश्वादि दृश्यते । अदृश्यमानमप्येतत्सिद्धमित्यतिविस्मयः ।। अवश्च यत्कैश्चिदुच्यते स्वर्गसिद्धिमवान्तरव्यापारीकृत्य नियोगमनेन मा. वार्थ सम्पादयतीति वदप्यपास्तम् , अवान्तरस्य व्यापारस्य खलनादेरिव प्र. धानव्यापारात्पूर्व दर्शनप्रसङ्गादिति, अथोच्यते स्वर्गकामस्य स्वर्ग साधयि. तुमुधन्छतो यागेन योगः सम्पाद्यः श्रूयते स च चेत्सम्पन्नः शब्दवृत्तेन फलमपि सम्पन्नमेव, आनुमाविकी तु स्वर्गसिद्धिः कालान्तरे भविष्यतीति, एतद्युक्तम् , सिद्धिद्वयानुपलम्मान छका शाब्दी सिद्धिरन्या चानुभाविको नामेति काला न्तरे चानुभाविकी सिद्धिः फुतस्त्येति चिन्त्यम् । कालान्तरे च भावार्थः क्षणिकत्वान्न विद्यते । शक्त्यादिरूपं चापूर्व न भवद्भिरुपेयवे ॥ भवन्तो ह्यपूर्वशब्देन धर्मशब्देन च नियोगमेवापचरन्ति न च नियोगः शक्तिवदात्मसंस्कारवद्वा कालान्तरस्थायी भवति स हि प्रेरणात्मकः कार्यरूपो वा नाभयथा ऽपि स्थैर्यमवलम्बवे, तत्रैतत्स्याद् नियोगसिद्धिराक्षिप्तफलसि. द्धिर्भवति विषयाद्यनुबन्धावच्छिन्नो ह्यसावेवानुष्ठेयः वन यथा तेन तेन कार• कचक्रेण क्रियाकलापेन विना सम्पत्तिमलभमानः वत्तदाक्षिपति तथा अधिका- रानुबन्धवन्भ्यो ऽपि नासौ' सम्पत्तिमधिगच्छत्तीति तमप्याक्षिपति, यश्चायम. धिकारानुषन्धः स एवायं फलाक्षेपो न तु विधेः फलापेक्षितेत्युक्तम्, एतद्- युक्तम्। यो हि येन विना कामं न सिद्ध्येत्स वमाक्षिपेत् । नियोज्यमात्राक्षेपे तु नियोगो न फलात्मकः॥ नियोज्यश्चण्डालस्पर्शेनेव स्वर्गकामनोत्पादमात्रेण नियोज्यतां प्रतिफल इति कथं नियोज्याक्षेप एव फलाक्षेत्रः। ननु च स्वर्गकामो ऽत्र नियाग्यो नान्यथा भवेत् । यदि स्वर्गस्य सम्पत्ति नाधिगच्छेत्स्वकर्मणः ।। नैतदेवम्- नरेच्छामात्रमेवेदं न शब्दम्पियति क्षमः । नियोग्यः स्वर्गकामो हि भवेज्जीवनवानिव ॥ ननु लोके काम्यमानस्य साध्यत्वं दृष्टं हरीतकी भक्षयेदारोग्यकामरटेन ·प्रमाणभकरणम् वेदे ऽपि यजेत स्वर्गकाम इति स्वर्गस्य साध्यस्वमवात्स्यामहे, साधो लोके ऽपि कथमेतदवगवनियोज्यसमर्पकपदवाच्यपर्यालेोचनेन विधिवृत्तपरीक्षया था। पदार्थस्तावदेतानावेवटामा साविति । इदं तु सिदश्यते तस्मादिति तस्य न गोचरः ।। विधेरेष स्वभावश्चेदायुष्मन् साधु युष्यसे । भाहः किमपराद्धं ते नित्ये ऽपि फलवादिभिः ।। अधिकार्यनुपादेयविशेषणविशेषितः । जीवन्वा स्वर्गकामो वा समानः काम्यनित्ययोः॥ विधिवीर्यस्वभावस्तु कृमेरपि तथाविधः । सप्रत्ययप्रेरकतां विधिोपैति निष्फलः ।। ननु कामाधिकार स्वर्गः श्रूयते नित्याधिकारे तु असौ न श्रूयते अभूय- माणः कस्यानुरोधेन कल्प्यते, विधेरैवेति मः, स्वर्गन श्रुतेनापि कि करिष्यति यघसौ विधिना नापेक्ष्यते घृतकुल्या अस्य भवन्तीत्यादिवश्रुते। ऽपि चासो विधिनाकश्यते एव, तस्माद्विधिरत्र प्रमाणं न भवणाभवणे इति काम्यवमित्ये ऽपि फलमभ्युपगन्तव्यं न वा फ चिदपोति । प्रतिषेधाधिकारे ऽपि विधिवृत्तपरीक्षया । एवं नरकपातादिफलयोग न दुर्भणः॥ येन हि दुर्विपहफ्लेशद्वेषकलुषितमनसा ब्राह्मणहननं सुखसाधनमिति कर्च- व्यमिति गृहीतं निरर्गलरागरसिकेन सुरापान सुखसाधनमिति गृहीतं स ततो विधिना वार्यते यदि तदसुखसाधनमिति ज्ञाप्यते, तस्मानित्येपु प्रत्यवायपरि- हार इव उपात्तदुरितक्षय एव वा प्रतिषिध्यमानेषु कर्मसु नरकपातः फलमिः त्यभ्युपगमनीयम्, इतरथा ह्यानर्थविवेको न सिद्ध्यति ।। एवं च ब्रह्महत्यादेरपि नैवात्त्यधर्मवा। किं पुनः श्येनवनादेरित्यर्थमहणं वृथा ।। करणांशे ऽपि लिप्सातः प्रवृत्तिय युपेयते । इतिकर्तव्यतांश तु शास्त्रादि सदृष्यसत ।। न हि तत्करणं शुद्ध खफलायोपकलो । सेतिकर्तव्यताकं हि करणं करणं विदु.॥ अवान्तरविभाग एवैप करणेतिकर्तव्यतालक्षणः सकलाझोपहितस्वरू- पस्तु भावार्थः काम्यमानोपायतां प्रतिपयते नैनाप्यंशेन न्यूनः, अत एव का. न्यानां कर्मणा सर्वानोपसंहारण प्रयोगमिच्छन्ति, तस्माकरणवदितिकर्तव्य- सायामपि लिप्साव एव प्रवृत्तिः स्यात् । ४२न्या ·न्यायमअर्याम् उभयत्रापि लिप्सात: सति चैवं प्रवर्तने । अग्नीषोमीयहिंसादेः श्यनादिवदधर्मना।। यदप्युक्त कामाधिकारेषु काम्यमानमावार्ययोरपायोपेयभावमात्रप्रतिपाद- नपर्यवसितो विधिव्यापार इति सदपि न सम्यक्, विधिपुरुषयोदिप्रेयंप्रेरकलक्ष. : संवन्धः तत्र यागादयो विषयत्वेन प्रतीयन्ते नेध्यमारोपायत्वेन साम्यसा. धनमात्रप्रतिपादनपर्यवसितव्यापारस्तु विधिविनियोगपर एव स्यात् , तत. वाप्रवृत्तप्रवर्तकत्वं नाम निजं रूपं जह्यात् । विघश्चतुरवस्थत्वं फलतः किल कथ्यते । प्रेरकत्वं च तद्रूपं सर्वावस्थानुगामि यत् ॥ कार्यात्मता ऽपि विध्यर्थे पेरणाशतिपूर्विका । प्रेयेणेव सता पुंसा तत्कार्यमवधार्यते ॥ लिकादिश्रुतितश्चादौ प्रेरणव प्रतीयते । साध्यसाधनसंपन्धबुद्धिस्तबुद्धिपूर्विका ।। नन्वेवं काम्येषु कर्मसु विधितः प्रवृत्ताविष्यमाणायामप्रवर्त्तमानः प्रत्या याद्विध्यतिकमात, मैवम् , स्वर्ग संसिपाधयिपास्तत्राधिकारादन्यस्त्वनधिकृत एव क्षत्रियादिरिय वैश्यस्तोमे नासाधकुर्वन् प्रत्यवायमईछि, स्वर्गार्थी तु विधितः प्रवर्तते एव लिप्सया तु करणांशे प्रवृत्तिरिष्यमाणा कवर्थमितिकर्तव्यतांशमपि सैव स्पृशेत् कतूपकारकामो हि तन्त्र प्रवर्तते इत्येवं सर्वत्र विधिरुत्सीदेदेवेत्यलं प्रसङ्गेन । अपि च- प्रमाणान्तरसम्पर्कविकले भवतः कयम् । नियोगात्मनि वाक्यायें व्युत्पत्तिर्यवहारतः ।। ननूक्तमाकूतविशेषपूर्विकां चेष्टामात्मनिष्ठां दृष्ट्वा परत्रापि तथाऽनुमानमि- त्ययुक्तमिदम् , स्वात्मन्यपि प्रेरणावगमनिमित्ताभावान ह्यात्मसंविदिव स्वप्र. काशा प्रेरणा, संविस्वप्रकाशेति चेत् तदुत्पादे नदि निमितं मृग्यम्, न चाव- च्छब्दस्तदानी व्युत्पत्यभावात स्वात्मनि प्रेरणावगमविकां हि चेष्टामुपलब्धवतः ते परन चेष्टादर्शनात्तदनुमान सेत्स्यति तन्निमित्तं लिहादिशब्द इति भारस्यते स पुनर्युत्पत्तिकाले स्वात्मन्येव प्रेरणावगम. चिन्त्योः वर्तते, प्रमाणान्त' रात्तु तदनगम इति चेद् उत्तिष्ठासिद्धं शब्दैकगोचरत्वम् , या चेयं पूर्वावधारितसुखसाधनभावे कपित्यादौ स्वात्मनि प्रवृत्तिरूपलब्धा तत्र प्रेकवेन फनार्थिता निर्माता नान्या काचित्रणा, वदुक्तं स्मरणादभिला- पेण व्यवहारः प्रवर्तते' इति, फलविषया होच्छा वनस्वसंवेद्या ।

·प्रमाणपकरणेम् ३३१ अतश्च नरकाज्ञानं शब्दादपि परस्य यत् । कल्यते फरप्यतां तत्र प्रेरिका सैव सुन्दरी ।। चपेटापरिहाराय मोदकप्राप्तये ऽपि वा। प्रवर्तते वटुर्नासौ जुहधीति नियोगतः॥ फळस्य प्रयफरवे पूोंदीरितदूपणजातस्य परिहरणम्- फथं तवमाषष्टे आचार्यचोदितो ऽहं जुहोमोति, अस्त्वयं व्यपदेशः आचार्यचोदना तु न तत्र कारणम् अपि तु हिताहितप्राप्तिपरिहारथित्वमे- वेत्यत: फलं प्रवर्तकं युक्तम् अनुमवसातिकत्वात् , ये ज्याहुः प्रयोक्त्राशयस्य प्रवर्तकत्वं यतो ऽननुविधेयस्य वचनान्न प्रवर्तन मानः कश्चिद् दृश्यते अनुविधेयस्य पुंसः किं चिदब्रुवतो ऽपि भ्रूभङ्गादिना- ऽऽशयमवगम्य प्रवर्तते इति । एतदप्ययुक्तम्-यत: प्रयोपत्राशयानुमानेन स्वार्थसम्भावनया लोकः प्रवर्तते न पुनः प्रयोक्तव प्रीयतामिति तत्प्रीतिरपि स्वप्रीतिहेतुत्वेनायते न तत्प्री- सित्वेन, बुद्धो ऽपि हि नाम सकलसत्त्वहितप्रतिपन्नः परार्थ स्वप्रयोजना. यैव सम्पादयति परार्थसम्पादनद्वारकं तु तत् , तस्मात्स्वप्रीतिरेव प्रवर्तिका- प्रयोपत्राशयस्य च प्रवर्तकस्वे वेदार्थप्रयोक्त्राशयानवधारणादप्रवृत्तिरेव प्राप्नोति- तस्मात्फलमेव प्रवर्तकम् , यस्पुनः फलस्य प्रेरकरवे दूपणमभ्यधायि सिद्धासिद्धविकल्पानुपपत्तेरिति वदप्ययुक्तम् , इच्छाविषयीकृतस्य प्रवर्तकत्वाभ्युपगमात, प्रसिद्ध कथं नेति चेद् असिद्धत्वादेव, इदानी च तदसिद्धं नैकान्वासिद्धस्वरूपमेव खपुष्पवत् । सुखे दुःखनिवृत्तौ वा पुंसां भवति कामना । न पुनोमपुष्पादि कश्चित्कामयते नरः ।। ये ऽपि रागादेः प्रवर्षकत्वमभ्युपगतवन्त, वैरपि कामनाविषयोकवं फल. मेव प्रवर्तकमभ्युपगतम् , इच्छाविशेषा एव हि रागादयः, यदपि श्रेयरसावकं प्रवर्तकमुच्यते तदपि न चारु, सत्यामपि श्रेयः साध. नतायामर्थित्वेन प्रवृत्यमावात् , नन्वपिनो ऽपि नानियतविषया प्रवृत्तिः अपि नितिश्रेयःसाधनभावे ये तस्मात्तत्साधनावगमः प्रवर्तकः, सत्यम् , ये सत्यपीच्छेव प्रवत्तिका वक्तुं युक्ता वस्यां प्रवृत्तिदर्शनात् , प्रवृचिदि नाम प्रयत्नः प्रयत्नश्चेच्छाकार्य इति काणापाः, विषयनियमे तु श्रेयस्साघनत्वं कारणं न प्रवृत्त्युत्पादे, किं च भावनावगत श्रेयसाधनवं प्रवर्तकमिप्यते वैस्वच्च न पृथगभिधातुं युक्तम् , भावनायाः त्र्यंशत्वेन तत्स्वरूपावागमसमये एतदंशयोः स्वर्गयागयोः साम्यसा.

·सवा ३३२ न्यायमअर्याम् धनभावावगविसिद्धः, न चाशद्वयावच्छिमस्य व्यापारस्य श्रेयसाधनवं कर्प वक्तुमुचितम अनिष्पमस्य तस्य साप्यामावान घनिष्पन्ने गपि वदेवदेशे सास्नादो गोखरूपं सामान्य निविशवे नघांशध्यपूरणमन्तरेण भावनाख्यव्या. पारनिष्पत्तिरिति । यतु लिहादेः शन्दस्य तद्यापारस्य वा प्रेरकत्वमुच्यते वस्त्रागेव प्रतिक्षिप्तम, विधिरपि स्वमहिम्ना न प्रेरकस्साध्यसाधनसम्यन्याषयोधपुरस्सरे तु वस्य प्रवर्तकस्वे फलस्यैव प्रवर्तकरवमिदमनहरममिहितं भवति । यस्त्वाइ प्रेरफत्वं चेत्फलं दर्शयतो विधेः । प्रत्यक्षादिसमानत्वात्स्वातन्त्र्यं वस्य हीयते ॥ फलशून्यत्वे मुतरामस्वतन्त्रता । यद्रिक्तमर्थ मूढो ऽपि न कश्चिदनुविष्ठति ।। कोहि नाम निष्फलमर्य' प्रेक्षावाननुविष्ठेन् , ननु फले ऽपि दर्शित के चित्तत्र न प्रवर्तन्ते एव, कि चातः काम मा प्रवर्तिपत न हि कारको विपिरपि तु भापक इत्युक्तम् , ननु फलमप्रदर्शयन्नपि ज्ञापयेत् न शापयितुमुत्सहते प्रेक्षा वान् हि झाप्यते न प फलं विना ऽसौ तथा शापितोमवति इत्यलं धट्ठमापितया। फलस्यैवेष्यमाणस्य पश्यन्प्रेरकतामवः । यमर्थमधिकृत्यति सूत्रं व्यथित सूत्रकृत् ।। प्रकरणार्योपसंहार:- तस्मात्पुंसः प्रवृत्ती प्रभवति न विधर्नापि शब्दो लिङ्गादि- यापारोऽप्येतदीयो न हि पटुरभिधा भावनानामधेया। न श्रेयस्साघनत्वं विधिविषयगवं नापि रागादिरेवं तेनाध्यकाम्यमानं फलममलमतिः प्रेरकं सूत्रकारः॥ वाक्यार्य स्वरूपनिरूपणम्- भाह- परपक्षं प्रतिक्षिप्य प्रेरकं कथित फलम् । एवं परमतद्विष्र्वाक्यार्थरस्वयमुच्यताम् ॥ उच्यते, यमर्थमधिकृत्य पुरुषः प्रवक्ते तत्प्रयोजन(१)मिति वदता सूत्रकृता फलं प्रवर्तकमिति प्रदर्शितम् , “प्रमाणेनाय खलु शाता ऽर्यमुपलभ्य समाप्सति जिहासति वा तस्येप्साजिहासाप्रयुक्तस्य समीहा प्रवृत्तिरुच्यते सामर्थ्य पुनरस्याः फलेनामिसम्बन्ध"(१) इति च ब्रुवाणो भाष्यकारोऽपि फलेप्सां प्रवर्तिका प्रादी. (१)म्यायसूत्रम् । भ. १ आ. १. २४ । (१)ग्यापमाष्ये पार्थ वाक्यम् । - ·प्रमाणप्रकरणम् दशदिति तदीयां सरणिमनुसरद्भिरस्माभिरपि तथैव तत्कथितम्, वाक्यास्तु न क चिदपि सूत्रकारमाध्यकापभ्यां सूचित इति चेत् पृथक्- प्रस्थाना इमा विद्या', प्रमाणविधा चेयमान्वीतिकी न वाक्यार्थविद्येति, यद्यवं पदार्थों ऽपि कस्मादिह दर्शितः "व्यक्त्याकृतिजातयः पदार्थ" इति, स्थाने प्रश्नः स तु शब्दानामर्यास्पर्शिवां पदन्तं रुदन्तं च शमयितुं शब्दप्रा. माण्यसिद्धये सूत्रता यत्नः कृतः, यद्येवं वाक्यार्थमपि पाह्यं वास्तवमन्तरेण शब्दप्रमाणता न प्रतिष्ठा लभसे इति तत्रापि प्रयत्नः कर्त्तव्य एव, सत्यम् , पदार्थप्रतिपादनयत्नेनैव तु कृतेन तत्र यत्नं कवं मन्यते सूत्रकारः, यक्ष्यं पृथषपदार्थेभ्यो न वाक्यार्थमुपदिशति स्म, तस्मादयमस्याशयः, पदार्थ एव वाक्यार्थ इति, तत्किममुमेव पतमनुमोदा- महे पदार्थ एव वाक्यार्य इति, पाढं घूमः, किं च नैकपदार्थों वाक्यार्यः, अने- फस्तु पदार्थों वाक्यार्थः। तन्वनेको ऽपि भवन्पदार्थ एवासो न चपदार्थो वाक्यार्थी भवितुमर्हति सा. मान्ये हि पदं वर्तते विशेपे वाक्यम् अन्यच्च सामान्यम् अन्यो विशेषः अन्य. प्राप्युक्तम् 'यत्राधिक्यं स वाक्यार्थ' इति तस्मादन्यः पदार्थः अन्यश्च वाक्यार्थः, उच्यते, यदेतदुक्तमस्माभिरनेकः पदार्थो वाफ्यार्थोनपुनरेक इति तन्न गृहीतमा. युष्मता एतदुक्तं भवति परस्पर संमृष्टपदार्यसमुदायो वाक्यार्य इति, संसर्ग एवा. विक इति यत्राधिक्यमित्युच्यते, न चानातिप्तविशेषत्वेन संसर्ग उपपद्यते इति विशेषोवाक्यार्थ इत्युच्यते संसर्गस्तु स्वरूपता न वाक्यार्थो ऽपदार्थत्वात, गोःशुरु आनीयतामिति पदार्थप्रामे संसर्गवाचिनः पदस्याश्रवणात् , श्रवणे ऽपि सुतरा. मनन्वयात् गौः शुक आनीयता संसर्ग इति को ऽस्यार्थः, तस्मात्संसृष्टो वाक्यार्थी न संसर्गः, तदुक्तम् 'व्यतिपक्ततो ऽवगतेयंतिपक्षस्य'इति, न च सन्तुभिरिव पटो धोरणैरिव कटः वदतिरिक्तो ऽवयविस्थानीयः पदार्निवय॑मानो वाक्यार्थ उप- लभ्यते, जातिगुणक्रियावगमे ऽपि अवयविबुद्धेरभावात् , न च पदार्यावयवी वाक्पार्थः, तेन पृथग् वाक्याथ नोपदिष्टवानाचार्यः, ननु गुणप्रधानभावमन्तरेण न संसर्गो ऽवकल्पते न चैकस्मिन्वाक्ये बहूनि प्रधानानि भवन्ति प्राधान्यमेव हि तथा सति न स्यात् , गुणास्तु यहवो भवन्ति तदिश्मनेकगुणपरतमेकं किं चित्प्रधानं स वाक्यार्प इति तद्विषयेयमेव भावा बुद्धिः, सत्यम्, तथाऽपिते एव संसृष्टाः पदार्था अवमासन्ते न तदारयः कश्चिदेका संसर्गसिधिकृतस्तु गुणप्रधानमा भ्युपेयते, स च गुणप्रधानभावो ननियतो येनकमेवेदं प्रधानमिति व्यवस्थाप्येत, कचिक्रिया प्रधान कारक गुणः घोहिभिर्यजेवेति, क चिरकारकं प्रधान क्रिया गुणः द्रव्यस्य चिकोपितत्वे. नावगमाद्ब्रीहोन प्रोक्षतीति । - ·न्यायमअर्याम् सिद्धतन्त्रं कचित्साध्यं तत्तन्त्रमितररक चित् । शब्दप्रयोगतात्पर्यपर्यालोचनया भवेत् ।। तस्माद्गुणप्रधानमावानियमादन्योन्यसंसृष्टः पदार्थसमुदायो वाक्याण इति एतावदेव श्रेयः, संसर्गावगमे च सर्ववादिनामविवादः । वाफ्याण मन्वते ये ऽपि नियोग भावनां क्रियाम् । वैरप्यन्योन्यसंसष्टः पदार्थप्राम इप्यते ॥ ननु संसर्गवदन्यव्यवच्छेदो ऽपि गम्यते गौः शुष्ठ आनीयतामिति श्रुते कृष्णादिभ्यो व्यवच्छियते, अन्यापोहस्तु न पदार्थ इत्युक्तम् , तस्मान भेदो वाक्याणः, ननु संसों ऽपि न शब्द सत्यम् , सहि शब्दस्याभिधेयो न भवति न तु ततो न प्रवीयते, अनभिधेयः कथं प्रतीयते इति चेद् एतदने निणे. ध्यते, व्यवच्छेदे तु न सा गतिस्वस्मात्संसृष्टाः पदार्या वाक्यार्थ इति स्थितम्, अय वा गुणीभूतेतरपदार्थानुगृहीत एक एव प्रधानभूतः पदार्थो वाक्यार्थ इत्येकाकारप्रतीतिबलादुपेयवाम्, फरस्य वाक्यार्थस्वस्थापन:- एकस्वयमसावर्थ इति न निर्णेतुं शक्यते, यदि त्ववश्यमेकाय कस्य चिद. भिषेककलशो दावव्य. वफलस्यैव दीयताम्, न हि निष्प्रयोजनम् किं चिद्वाक्य- मुच्चार्यते। कचित्सातापदोपावंक चित्प्रकरणागतम् । क चिदालोचनालयं फलं सवत्र गम्यते ॥ सकलेन च कारककलापेन किया निवर्त्य क्रियया च फलं न तु फले. नान्यत्किमपि निर्वयते इति प्रधानत्वात्फलमेव वाक्यार्थः, ननु फलमपि पुरुषार्थमिति पुरुषः प्रधान स्यात् नैतदेवम्, फलं सुखात्मक स्वात्पुरुषाश्रितं भवति सुखादीनामात्मगुणत्वान्न चैतावता पुरुषप्रधानम्, सोऽ पिहि फलार्थमेव यतते भावना तावत्फलनिष्ठ एव व्यापार: नियोगस्यापि फलं विना न प्रवकत्वमित्युक्तम्, क्रियाया अपि केवलाया वाक्यार्थत्वमपास्तम्। तम्मात्पलस्य साभ्यत्वात्सर्वत्र तदवर्जनात्। क्रियादीनां घ तादात्तस्य वाक्यार्यतेष्यते ॥ ननुफलस्य स्वर्गादेः निसर्गतः सिद्धरूपत्वात्कारकैरसह सन्मन्धो न प्राप्नोति सिद्धस्य च कः संवन्यः, क्रियागर्म इति चेत्तहि फलमपि कारकाण्यपि क्रियया सम्पप्यन्ते को विशेषः, पत्यम् , परं तु कारकाणि साधनत्वेन फलं तु साम्य. वेन क्रियया हि फल साम्यतेन फलेन क्रियेत्यत:फलस्यैव प्राधान्यमिति सिद्धम् ।

·न्यायमअर्याम् वनितात्मनि वाद्ये ऽयं वासनानुसारेण कुणप इति कामिनीति भदयमिति प्रवि. भा भवन्ति तथा शब्दार्थे ऽपि व्याघ्रागमने ऽवगते शूराणामुत्साहः कातराणां मयमित्यादि कार्य भवति न स्वेतावता प्रतिमा शब्दार्थो भवितुमर्हति, वस्माद्वा- क्यप्रयोजनत्वेन वा यदि प्रविमा वाक्यार्थः कथ्यते कथ्यतां नाम न स्वसौ शब्दस्याभिधेया, अनभिधेया ऽपि संसावद्वाक्यार्थ इति चेतत्राप्युक्तम्, संसष्टा अर्था वाक्यार्थो न संसर्गः, एवमिहापि प्रतिमान्तो र्या वाक्यार्थो न प्रतिभेति, शब्दस्य घ प्रत्यक्षवद्वर्तमानार्थनिष्टत्वामावाद् अनागताधर्थभिधायिनो ऽर्थास- निधानेन प्रतिमापरत्वम् यदुच्यते तदप्ययुक्तम, अनागतादिविषयत्वेऽपि वस्यार्थविषयत्वं प्रसाधितमिति कृतं विस्तरेण । वाश्यार्यः परमार्य एव तदयं नौ कल्पनानिर्मितः तद्वानप्युदितः पदस्य विपयस्तेनार्थसंस्पर्शिता । आप्रामाण्यमतश्च प्रायविषयाभावेन यद्वरायते सच्छब्दस्य निरस्वमिरयकलुपं प्रामाण्यमस्य स्थितम् ।। इति न्यायमञ्जयों पञ्चममाहिकम् ।। पदस्वरूपनिरूपणोपक्रमः । ननु नाचापि शब्दस्य निरणायि प्रमाणता । वीज पदार्थवाक्यार्थबुद्ध हि निरूपितम् ।। उच्यते, किमत्र निरूपणीयं यदनन्तरं यद्भवति तत्तस्य निमित्तम् , पदवा. क्यश्रवणे च सति पदार्थवाक्यार्यसंप्रत्ययो भवति इति वे एव तत्र निमिचम्। किं पुनरिदं पदं नाम किं च वाक्यमिति, उक्तमत्र वर्णसमूहः पदं पदसमूहो वाक्यमिति, नन्वेवदेव न क्षमन्ते न हि वर्णानां समूहः कश्चिदस्ति वास्तवः वेन कुतस्तत्समूहः पदं भविष्यति तदमावच्च नतरां पदसमूहो वाक्यमवकल्पते नच वर्णानां व्यस्तसमस्तविकल्पोपहतत्वेन वाचकस्वमुपपद्यते चस्मादन्य एवं स्फोटारमा शब्दो ऽर्थप्रतिपादक इति प्रविजानते, नन्वेवमस्तु स्फोटोऽन्य एवार्थप्रतिपादको मवतु का चविनयायिकानाम् , कयं न क्षतिः आप्तप्रणीततेन हि शब्दस्य प्रामाण्यं वैरुक्तम् , स्फोटस्य च नित्यत्वेन आप्तप्रणीतस्वमतश्च यस्यानित्यवं वर्णात्मनः शब्दस्य साधिवं नासापर्यप्रतीतिहेतुरतो न प्रमाणम् , यश्चार्थप्रतीतिहेतुः स्फोटात्मा शब्दः रतस्य नानित्यत्वं न घातप्रणीवरवमित्यस्याने नैयायिकाः विष्वा भवेयुः, ·प्रमाणप्रकरणम् तस्मादनित्यानां वर्णानामेव वाचकत्वं प्रतिष्ठापनीयं पराकरणीयश्च स्फोट इति, तदुच्यते, गकारादिवर्णावगमे सत्यप्रतीतेर्मावाचदमाने चाभावात्तेपामे वार्थप्रत्यायनसामर्थ्यम् , से एव च श्रवणकरणकावगमगावरतया शब्दव्यपदे. शभाज इति न प्रतीत्यनुपारूढः स्फोटो नाम शब्दः कश्चित्प्रत्यक्षानुमानातीतः परिकल्पनीया, वर्णानापर्धयोधकत्वस्य निराकरणम्- आह कथमेवं भविष्यति दूरापेता इमे मनोरथाः कुवे वर्णानामर्थप्रत्याय- कत्वं ते हि वर्णा गकारादयोऽर्थ प्रतिपादयन्तः समस्ताः प्रविपादयेयुः व्यस्ता वा, न तावद्यस्ताः एकैकवर्णाकर्णने सत्यप्यर्थप्रतीतेरनुत्पादात् , सामस्त्यं वर्णानां नास्त्येव, तद्धि सत्तामात्रेण वा स्यात्प्रतीयमानत्वेन वा, नैयायिकपने वावरसत्तया योगपद्यमविद्यमानम् आशुविनाशिनः शब्दस्य दर्शितत्वात् , अथापि मीमांसकमतेन नित्यः शब्द इभ्यते तत्रापि सत्तया योगपयस्य स. कलवर्णसाधारणत्वात्केन वर्णसमुदायेन को ऽर्थः प्रत्याय्यतेवि नावधार्यते, अयोच्यते न चक्षुरादीनामिव वर्णानां कारकत्वं येनागृहीतानामेव सवां योगपद्यमात्रमर्थप्रत्ययनाङ्गं स्यात्, ज्ञापकत्वात्तेषां गृहीवानों सतां धूमादिवरप्र. स्यायफत्वमिति प्रतीतावेव सामस्त्यमुपयुज्यते इति । एतदप्यघटमानम् , प्रतोतिसामस्त्यं हि किमेकवतप्रयुक्तानां वर्णानामुत नानापुरुषमापितानाम् , तवानेकपुरुषमापितानां कोलाहलस्वभावत्वेन स्वरूपभेद एवं दुरवगम इति कस्य सामस्त्यमसामस्त्यं वा चिन्त्येत, सत्यपि वा तथा. विधे सामरत्ये नास्त्येवार्थप्रतीतिः, एकत्रतपयुक्तानां तु प्रयत्नस्थानकरणक्रमा- परित्यागावश्यम्भावी क्रमः क्रमे च सत्येकैकवर्णकरणिकार्थप्रतीति: प्राप्नोति न चासो दृश्यते इति व्यवसमस्तविकल्पानुपपत्त वर्णा वाचकाः, वर्णविषया अपि धुदयस्तथैव विकल्पनीयाः, ता अपि न युगपत्सम्भवन्ति क्रमे च सत्ये. कैकवर्णयुद्धरर्थसम्प्रत्ययः प्रसज्यते इति, यदप्युच्यते पूर्वपूर्ववर्णजनितसंस्कारसहितो ऽन्त्यवर्णः प्रत्यायक इति तदप्ययुक्तम् , संस्कारो हि नाम यदनुभवजनितस्तद्विषयमेव स्मरणमुपजन. यति न पुनरर्यान्तरविषयं ज्ञानमिति, स्मृतिद्वारेण तईर्यप्रत्यायको ऽसौ भवि. ध्यतीति चेद् एतदपि नास्ति, ज्ञानयोगपयप्रसनादन्त्यवर्णज्ञानानन्तरं हि पूर्व- वर्णस्मरणमिय समयस्मरणमपि तदेवापतति ततय तानयोगपयम् , नप क्रमोत्पादे कि चित्कारणमुत्पश्यामः, अयापि तेन ममेण भवेता तथा ऽपि धदानीमन्स्यवर्णशानमुपरवमिति कस्य साहायर्फ पूर्ववर्णस्मृतिविदधातीति, एवधानेकपूर्ववर्णविपयामेकां स्मृतिमभ्युपगम्योउ न पुनरेका सर्ववर्णगोचरा ४३न्या० ·न्यायमअर्याम् . स्मृति , कुत- भिनोपलम्मसभूतवासनाभेदनिर्मिता । भवेयु स्मृतया मिना न त्वेका ऽनेकगोचरा ॥ अथ वदेत्सकलनाशानमेक सदसद्वर्णगोचर भविष्यति तदुपारूढाश्च वर्णा अर्थ प्रत्याययिष्यन्तीति तदपि दुराशामात्रम् , तथाविधज्ञानोत्पत्तो कारणा भावान् न चेन्द्रियमतीतवर्णप्रहणसमर्थ न सका। वर्तमानमाही मवति न च यगपदिन्द्रिय सरकारश्चेमा बुद्धि जनयत सस्कारस्य सहचरदर्शनाघाहितप्र. योधस्य सत स्मरणमात्रज-मनि निविसामध्यस्येन्द्रियेण व्यापाराभावान् , वस्मान वर्णा वाचका, अतश्चैव यदि ते वाचका भवेयविपरीतक्रमप्रयुक्ता अप्यर्थ गमयेयु , क्रमश्चेदपेक्ष्यते स व्यतिरिक्ताव्यतिरिकतया चिन्तनीय , अव्यतिरेके से एव ते वर्णा इति कथ न बोधका व्यतिरेके तु किमप्यधिक वाचकमभ्युपगर्व भवतीति मत्पत्तमाजिगमिपति भवान् , ननु व्युत्पत्तिवशेन शब्दो ऽर्थप्रत्यायकवामुपयाति व्युत्पत्तौ च यावन्ते। यत्क्रमका वर्णा यमर्थमभिवदन्तो दृणास्ते तावन्तस्तत्क्रमकास्तममभिवदिष्य न्तीति किं विकल्पमालया, तदुक्तम् (१)- यावन्तो यादशा ये च यदर्थप्रतिपादने । वर्ण प्रज्ञावसामास्ते तथैवावरोधका इति । तदुच्यते, व्युत्पत्तिरेवेय विचारणीया वर्तते परावगतिपुर्विका हि शब्दा स्वयमवगति परावगतौ च के कियन्त कथ कमर्थ प्रतिपादयन्तो ऽनेन दृष्टा येभ्य तथैव वमर्थ प्रतीयादिति दुरधिगमा हि वर्णवर्तनी । यावन्तो यादशाये चेत्येव तावत्प्रभापसे । कियन्त कीडशा के चेत्येव यावन्न पृच्छयसे । अनुमानेन स्फोटस्य साधनम्-- तस्मात्सर्वप्रकारमवाचका वर्णा, अस्ति चेय शब्दाचारितातदर्यावगतिर्न घेयमकरणिकैघ भवितुमर्हति तदस्या करण स्फोट इति, कार्यानुमानमिदमस्तु परिशेषानुमान वा अर्थापत्तिर्वा सर्वथा अर्थप्रतीतिलक्षणकार्यवशात्कल्प्यमान सत्करण स्फोट इत्युच्यते, स च निरवयवो नित्य एको निष्क्रमक इति न वर्ण पक्षक्षपणदतदूषगपात्रता प्रतिपद्यते, अतश्च स्फोटो ऽर्थप्रतिपादक तत्र शब्दा दिति प्रातिपदिकार्यो ऽप्युपपन्न , (B) छोकवतिके फोटवादे श्लो ६९। व्यवहारावगम्य हि पापकत्व मास्मदिच्छाधीनमयो यथादर्श तमभ्युपगमान काचिदतिप्रसकिरतीति माय । - ·प्रमाणप्रकरण अथ वर्णा शब्दशब्देनाच्यन्ते ते चार्थप्रतिपादकास्तथापि शब्दादित्येक व विमरयों न सगच्छते शब्देश्य प्रतिपद्यामहे इति व्यवहार स्यात् , स्फाटात्मनि तु शब्देऽर्थप्रतिपादके इप्यमाणे शब्दादिति प्रातिपदिकार्थो वि भवत्यर्थश्च द्वयमप्युपपतम् , मनु न स्फोट शन्दशब्देनोच्यते किं तुवर्णा एव श्रोत्रग्रहणे ह्यर्थे शब्दशब्द प्रसिद्ध ते च श्रोत्रप्रहणा इति, नैतदेव शब्दत्वस्यापि श्रोताहणात्मनो निर्म रमाङ्काररवप्रभृतीना च सत्यपि श्रोत्रप्रणत्वे शब्दकार्यनिवर्तकत्वानुपपचे , तस्माचतो ऽर्थप्रतिपत्तिस्स शब्द अर्थप्रतिपत्तिश्च स्फोटादेव न वर्णेभ्य इति स्फाट एव शब्द, नन्वेव सति धूमादीनामप्यर्यप्रतीतिदेतत्वाच्छन्दत्व प्राप्नोति, मैव वादी अथ गौरित्यत्र श्रोत्रजप्रतिमासे बड़ा र्था प्रतिभास ते तत्र करतेपा शब्द इत्युपगम्य यतो ऽर्थप्रतिपत्तिस्स शब्द इत्युपसहते कुतो धमादीना शब्दत्व शङ्कावकाश, ननु चेयमर्थप्रतीतिर्वणेषु भवत्सु भवन्ती तेष्यभवत्सु चाभवन्ती तानुस्मृ. ज्य कथ स्फोटकार्यतामुपयायात् , उच्यते अनन्यथासिद्ध तद्भावभाविस्व त (कार्यवामवगमयति नान्यथासिद्धम, इद् त्वन्यथासिद्धम् , का पुनरन्यथासिद्धि स्फोटव्यञ्जकत्याद्वर्णाना तदानन्तर्यमर्यप्रतीतेरुपालयते वर्णभिव्यक्त स्फोटो ऽयप्रसिपत्तिमादधाति भ्राम्यति जनो वर्गीरियमर्थप्रतीतिरुत्पादितेति, वर्णाना स्फोटव्यक्त्वम्- मनु स्फोटव्यक्तावपीदानी वर्णाना क गतास्ते व्यस्तसमस्तविकल्पा, भाइ घ भट्ट (१)- यस्यानवयव स्फोटो व्यज्यते वर्णबुद्धिभि । सो ऽपि पर्यनुयोगेन नैवानेन विमुच्यते इति ।। भाध्यकृताऽपि(२) "ननु सरकारकल्पनायामष्टकल्पना" इत्याशय प्रति (१) लोकपातिक स्फोटवादे शे० ९१ । यच यांना प्रत्येक न पाचकत्व मितरवर्णोधारणवैयच्यांपत्ता न वा समस्ताना वर्णानामुचरित्रसितया समुदायास म्मवाव इति पानामर्थबोधकत्वे वदूदूपण समोटवादिमतेऽपि समानम् तथापि पश्येक धाम फोरयाका इतरवर्गोच्चारणीयम्याद न समुदिताः सपा परिवान ध्यसितया समुदायायोगादित्यर्थः । (१) शावरमाध्ये १०१ पा० १६०५। शकरूपनार्या वांतिरिक्त स्फोरपदापनाया सा स्फोटाभिव्यक्तये संस्कारकपना भतिरिकाकोश दिसपना धेश्यर्थ ।

·न्यायमन्नाम् , विहित "शन्दकल्पनाया सा प शन्दकल्पना च"इति, नेपोप , न स्फोटव्यक्ती विकल्पा प्रमान्ति, फुत एके तावदाचक्षते प्रय मवर्णश्रवणबेलाया स्फोटो ऽभिव्यको भाति न च द्वितीयादिवर्णवैफल्य तद वगतरेवातिशयकरणाद्यथा रत्नपरीतकाणा प्रथमदर्शने रत्नरूपममलमप्रकाश मानमपि पुन पुन. परीक्षमाणाना चरमे चेतसि चकारित निरवद्य रत्नतत्वम्, एवमिहापि प्रथमवर्णश्रुत्या व्यक्ते ऽपि स्फोटे स्फटतरप्रतीत्यै वर्णान्तराशि प्रयोक्ष्यन्ते इति, ध्वनीना स्फोटव्यजकत्वम् - अपरे तु घन्ति ध्वनय एव स्फोटस्य च व्यजका वैश्च मरुहिरनवयव एव एप स्फोटो ऽमिव्यग्यमानस्वाल्वादिस्थानकरणसयोगपाधिक्शोपप्लवमा ननानाकारसकारादिमागयोगीव प्रतिमासते, मरुता चञ्चलत्वादुधारितमध्ये सिनर त काल्पनिकाकारमवभासयन्ते, दृष्टं चोपाधिवशादसत्यमपि रूपम वमासमान यथा कृपाणमणिदर्पणादिव्यखकभेदेन श्यामदीर्घादिरूप बदनस्य, नादात्मको हि शब्दी वीणावेणुमृदङ्गपरहादिव्यसकभेदेन नानात्वमुपगच्छ दश्यते सम्मान पारमार्थिका एव ते वर्णा न च स्फोटस्य व्यन्जका इति क समस्तव्यस्वविकल्पा प्रमवेयु , उपाधिभेदेन प्रतिमासमाना असत्याकाराश्च तऽर्थप्रत्ययान्वयव्यतिरेकानु विधायिनो दृश्यन्वे तेन यदुच्यते शब्दकल्पनाया कल्पनाद्वैगुण्यमिति वन्नैक गुणा ऽपि कल्पना नास्ति का कथा द्वैगुण्यस्येति, तस्मात्स्फोटात्मकादेव शब्दादर्थप्रत्ययो वर्णानुविधायित्व तु तस्या-यथा सिद्धमिति सिद्धम् , स्फोटस्य प्रत्यक्षग्राह्यत्वम्- अपि च तार्किकाणामनुमानप्रियत्वात्तत्परितेपायेदमतुमानमभ्यधायि न परमार्यत परमार्थतस्तु श्रौत्रे प्रत्यये प्रतिमासमान प्रत्यक्ष एव स्फोट , आइ किमिदमपूर्व तस्काराचरित वचे वर्ण प्रत्यक्षमुपलभ्यमाना अपि दुर्भगान प्रत्यक्षा स्फोट पुनरनवभासमानो ऽपि सुभग प्रत्यक्ष इति, पच्यते न मम वर्ण न प्रत्यक्षा इति ते पुनरसन्ताऽपि उपाधिवशाइप नदेयोदिवदवमासम्ते, शन्दस्त्वेको निरवयव प्रतीयते चथा च पदमिति वाक्यमित्येकाकारप्रतीतिररित न च भिन्ना वर्णान्तस्यामालम्बनीमवन्ति न दि सामान्यप्रत्ययो व्यक्त्यालम्पनो ऽवयविप्रत्ययो वा ऽवयवालम्धन न च सेनावनादिबुद्धिवदययार्या पदवाक्यबुद्धि पापकामावान , एकार्यप्रत्याय ·, - . प्रमाणप्रकरणम् त्वोपाधिकृतेयमेकाकारा बुद्धिरिति चेदेकार्थप्रतीरिदानी कुतरत्या, पदवाक्य. प्रतीतिपूर्विका हि पदार्थवाक्यार्थप्रतीतिः पदार्यवास्यार्थप्रतीत्याख्यकार्येक्या- च पदवास्यबुद्धिरेकाकारेति दुरुत्तरमिवरेवरामयस्वम् औपाधिक त्वं च सामान्यावयविबुद्धरपि सुवचम् , वाधसन्देहरहितमतीविदाढर्चात्तत्र परिहार इति चेत्तदितरत्रापि समानम् , तस्मात्पदवुद्धः पदस्फोटो वाफ्ययुद्धेश्व पाक्यरफोटो विषय इति प्रत्यक्ष एवं स्फोटः तत्र पदस्फोटात्पदार्थप्रतिपत्तिः वा. क्यफोटाच्च वापयार्थप्रतिपत्ति, वाक्यस्फोटसाधनम्- आह यदि निरवयवः स्फोटात्मा शब्दो मवति वाक्यमपि शब्द एवं तस्य पदात्मकास्त्ववयवा मा भूवन तस्य चेत्पदात्मानो ऽवयया भवन्ति- पदस्यापि सहि वर्णात्मानेो ऽवयवा भवन्तु, उच्यते किं चिदुच्छवसितमेव मे हृदयम् , मन्ये भविष्यत्यायुप्मतो विवे. कालाको बोध्यमानो भारस्यसे किंचित् , ध्वन्युपाधिभेदप्रवृत्तवर्णभेदावभासवि. प्रलब्धबुद्धिं भवद्विधं बोधयितुं पदस्फोट एष निरवयवोऽस्माभिर्दशित', परमा. यंतस्तु पदस्फोटो वास्यावयवभूतो नास्त्येव निरवयवमेव वाक्यं निरवयवस्यैय वाक्यार्थस्य बोधकम् , यथा पदस्यावयवान सन्ति क्या वाक्यस्यावयवाः पदा. नीति, तथा चाहु."वाक्ये पदानामसत्त्वादसत्त्वं सदये पदार्थानां निरवयवो वाक्य. वास्यार्थी"इति, अवयवकल्पनायां हि यया वास्यस्यावयवाः पदानि पदानामव. यवा वर्णा एवं वर्णानामध्यवयवैभवितव्यं सदधयवानामप्यवयवान्तरित्यान- न्त्यारका व्यवस्था स्यात् , वर्णान् प्राप्यतु यावयवकल्पनातोपिरन्तव्यं तद्वाक्ये एव विरम्यताम् , एकघटनाकारा हियाक्यार्थघुद्धिस्तथाविधादेव पास्यादुत्पत्तुम- ईति,पद्धव्यवहाराद्धिशब्दार्थे व्युत्पद्यन्ते व्यवहार तत्रास्य पदस्य प्रयोग एवं न केवलस्य दृश्यते व्यवहारानगत्वाद् वाक्यं तु प्रयोगाईमिति तत्रैव व्युत्पत्तिः व एवार्थसम्प्रत्ययः, अवयवप्रतिमासस्तु भ्रममात्रमों ऽपि वास्यायक एव. नरसिंहाकार, जात्यन्तरं हि नरसिंही नाम तर न नरायों नापि सिंहाः, एवंपदार्थेभ्यो ऽन्य एव वाक्यार्थः पानकादिवत , यथा पान; शर्करानागः केशरमरियादिग्यो ऽर्थान्तरमेव यया घ सिन्दुरहरिताललाशादिभ्यो ऽर्थान्तर- मेव चित्रम्, यया वा षड्जर्षभगान्धारधैवतादिभ्यो ऽर्यान्तरमेव प्रामराग: वया पटेभ्यो वाक्य पदाभ्यो पापयार्थः, पाक्यांशानामसत्यत्वम्- कथं दशावगम इति चेत करनामा सत् नासौ परमार्पः, सच्च- ·पायमञ्जयांम् ब्दानुगमे तदानुगमदर्शनापारमार्थिकत्वं मागानामिवि चेन्न, कृषभूपयूपानामे काक्षराननुगमे ऽप्यनुगमाभावात् , न च फेवलानुगममात्रेण तत्कारणमात्रा वक्तु शक्यो रेणुपटलानुगामितया करितुरगादिवत्पिपीलिकापडतरपि दृश्यमा- नायास्तत्कारणत्वप्रसङ्गात्, तस्मात्प्रकृतिप्रत्ययांशबदसत्पदार्यपरिकम्पन वा. क्गावगमोपायवया ऽऽश्रीयते न वस्तदीयः तत्राश्वकर्णादिवदुपलभ्यते, असत्यमपि सत्योपायतां प्रतिपद्यमानं दृश्यते अलीका हि दशादयः सत्यमरण. कारणं भवन्ति लिप्यतराणि चासत्यान्येव सत्यार्थप्रतिपत्तिमाद्घति, स्वरूपस. त्यानि वानीति चेन्न, रेखारूपतया देपामाप्रतिपादकत्वात् , गकारो ऽयमिति एवं गृह्यमाणा रेखा अर्थप्रत्ययहेतवस्ताः येन रूपेण सत्यास्तेन नार्थप्रतिपादिकाः येन चार्थप्रतिपादिकारतेन न सस्या इति, ननु प्रकृतिप्रत्ययायंशा अपि परमार्थसन्त एव तथा प्रतिभासात्तदर्थप्रत्ययहे. तुत्वाच,नैवदेवम् अन्वाख्यानभेदेन वेपास्त्ररूपेणेयचा निश्चयानुपपरे, भवती. त्यत्र भूशब्दः प्रकृतिः क चिदन्वाख्यायते कचिद्वशब्दा प्रत्ययादेशागमगुण. द्धिवर्णलापाचन्याख्यानविसंवादारकः पारमार्थिकः प्रकृतिप्रत्ययविमागः, फल्प. नामात्र त्वेतत् 'इयं प्रकृतिरेप प्रत्यय 'इति, एवं पदार्यानामपि वाक्यार्थपरिकलनयवापाद्धारः उदुक्तम्- पदं कैश्चिद् द्विधा मिन्नं चतुर्धा पञ्चधा ऽपि वा। अपोद्धृत्त्यैव वाक्येभ्यः प्रकृतिप्रत्ययादिवदिति(१) । अपि च पारमार्थिकत्वे पदानां नियतमविसंवादि रूपं प्रतीयेव विसंवा. दि तु तत्, नामाह्यावसाधारणवर्णसन्निवेशदर्शनान्न नियतं तेषां रूपमतः काल्पनिकमेव तन्न वास्तवम्, न च निश्चेतुमपि तपार्यते "काले नदन्ति नागा" इत्यत्र हि कीदृशः पदविभागः अर्थद्वयोपपत्तेः, उभयत्र च वर्णतुल्यत्वात् किं कालेन कृष्णेन दन्तिना हस्तिना अगास्त्वम् इत्येवमेवानि पदानि व्यवस्या. प्यन्ताम् अथ काले समये नदन्ति शब्दायन्ते नागाः करिणः फरिएनो वेति, वस्मादनियमान पदवदर्थविभागः पारमाथिक', अथ प्रथमप्रतिपन्नवाश्यानुसारेण पदवदर्थविभागो व्यवस्थाप्यते तहि किं तेन तदानां व्यवस्थापितेन वाक्यार्थस्य प्रथममेव प्रतिपन्नत्वात् , किं च दध्यत्र मध्वति दधिमधुपदयोरिकारोकारयोरदर्शने ऽपि तदर्य- (१) वाक्यपदीये तृतीयकाण्डे लो० १ वाक्येभ्योऽयोद्धस्य कल्पनाबुनपा पदं पनिकृष्य कैश्वित्पद नामाख्यातन विधा मिन्न कैश्चित नामाख्यातोपसर्गनि. पाठभेदेन चनों कैथित् मामापातोपसर्गनिपातहर्मप्रश्चनीयभेदेन पारधा स्योक्तम् सतपासात्यायुत्पसिरित्ययः ।

·प्रमाणप्रकरणम् संप्रत्ययो दृश्यते वस्मादपि न पारमार्थिक: पदवर्णविभागः, निरस्तावयव वाक्यं तथाविधस्यैव अक्यार्थस्य वाचकमिति सिद्धम् , स्फोटस्य ब्रह्मरूपत्वम्- ननु यथा पदेषु वर्णन सन्ति वाक्येषु पदानि न सन्ति तथा महावाक्ये. वान्तरवाक्यान्यपि न स्युः ततः किं महावाक्चान्यपि प्रकरणापेक्षया न ता. विकानि स्युः ततः किं प्रकरणान्यपि शास्त्रापेक्षया न स्युः ततोऽपि किम् एकमेवेदं शास्त्रतत्वम् अविभागमद्वयमापति, चच्यते यदि तत्त्वं पृच्छसि बुद्धयसे वा साधो शब्दमौवेदमद्वयमनायवि. घावासनोपप्लवमानभेदमर्थभावेन विवर्तते न तु वाचकादिभक्तं वाच्यमपि नाम किं चिदस्ति, तस्मारकाल्पनिक एव वाच्यवाचकविभागोऽयमविद्यैव विद्योपाय इत्याश्रीयते, वायूपता तत्वम् सर्वत्र प्रत्यये तदनपायात, यथोक्तम् , वामूपता चेदुत्नामेदवोधस्य शाश्वती । न प्रकाशः प्रकाशेव सा हि प्रत्यवमशिनीति(१) ।। सा चेयं वाक् त्रैविध्येन व्यवस्थितैवावभासते वैखरी मध्यमा पश्यन्ती. ति, तय स्थानकरणप्रयत्नक्रमव्यज्यमानगकारादिवर्णसमुदायत्मिका या वाक् सा वैखरीत्युच्यते, विखर इति देहेन्द्रियसंघात उच्यते तत्र भवा वैखरी तदुक्तम्- स्थानेषु विवृते वायो कृतवर्णपरिप्रहा । वैखरी वाक् प्रयोक्तृणां प्राणवृत्तिनिवन्धनेवि(२) ।। या पुनरन्तः संकल्यमानकमवती श्रोत्रप्रायवर्णरूपा ऽमिव्यक्तिरहिता वा. क्सा मध्यमाच्यते, तदुक्तम्- केवलं बुद्धधपादाना कमरूपानुपातिनी। प्राणवृत्तिमतिकम्य मध्यमा वाक् प्रवर्तते ॥ इति(३)। या तु प्राबभेदकमादिरहिता स्वप्रकाशसंविद्रूपा वारसा पश्यन्तीत्युच्यते, अविभागात्तु पश्यन्ती सर्षतः संहतकमा। स्वरूपज्योतिरवान्तः सूक्ष्मा वागनपायिनीति(४) । (१) वाषपदीये प्रथमकाण्डे श्लोक १२६ । अयोधस्य ज्ञानस्य नित्या दापता पदि उस्मामेव भगत तदा प्रकाशन प्रकायेत सा यापता हिपत प्रत्यक्षमा शिनी सविकल्पका। (२)(३) भारतवयनत्यनेते स्लोभा वाक्यातीपरीकायां पुरानवाया प्रथमकाण्डे १४४ पलोफे लिखिता।

·३४४ न्यायमचर्याम् तसमतिप्रसक्तानुप्रसवस्या द्रापीयसी पर्चेयम् प्रकृतान्तरायकरिणीति न प्रदन्यवे इह त्वेतावतैव पुन प्रयोजनम् वर्णपदपूर्षको व्यवहारा न भवतीति वास्येन लोके व्यवहारात्तस्य चावयवाक्यविव्यवस्थानुपपत्तेनिर्मागमेव वद्वाच. कं निर्माणश्च सस्य वाच्यो ऽर्य इति, अवान्तरवाक्यमपि प्रयोगयोग्य व्य वहारकारणमिति तन्न निहूयवे अविद्यावस्थेय वर्तते वयं व्यवहारवर्तनी यथादृश्यमानेवास्तु विधायां सर्वमेवेदमसारमिति, पदेन वर्णेन या व्यव. वहाराभावात्तस्य फेवलस्याप्रयोगात्तत्स्वरूपमस्यामपि दुशायां न धास्तव. मिष्यते इति । तस्मादेक क्रमविरहित कस्पितासद्विभागे। वाक्यस्फोटो जनयति मति ताशी स्वाभिधेये | वर्णास्त्वेते प्रकृतिलघव कल्पनैकप्रतिष्ठा तस्मिन्नर्थ विदधति धियं नेत्यल तत्कयामि॥ स्फोटनिराकरणोपक्रम:- अत्राभिधीयते, किमयमनुमानमहिन्ना स्फोटाऽभ्युपगमः प्रत्यक्षप्रतीति. बलवत्तया वा, न तावदनुमानत स्फोटस्वरूपमुपपादयितु पार्यते परिदृश्य मानविशिष्टानुपूर्वीकवर्णकलापकरणेनार्थप्रतीर्घटमानत्वात् , वर्णानां वाचकत्वस्य समर्थनम्- ननु व्यरतसमस्तादिविकल्पैरुत्सादित वर्णाना वाचकत्वम् , नैतद् दुर्वि. कल्पास्ते व्यस्वानां वाववाचकत्वं नेप्यते वर्णानां समस्या एव ते वाचका, यतुतत्सामस्त्य नास्ति कमभावित्वादिति तदसत्, झममाविनापि समस्तानां कार्यकारिणामनेशो दर्शनात् , यथा युगपदाधिनः समाखयो प्रावाणः एका. मुखा धारयन्ता श्यन्ते तथा क्रममविनो ऽपि समस्ता मासा एका तृप्तिमुत्सा दयन्तो दृश्यन्ते, एकस्मिन्नपि हि प्रासे हीयमाने न भवति तादृशी तृप्ति अव समस्ता एव वे प्रासा तृप्त. कारणम् , न च समस्ता अपि ते प्रासा युगपत्प्र- थोपर्तुं शक्या त्यैकानुवाकग्रहणे सम्यानां क्रमभाविनीनामपि सामस्त्ये सति सामर्थ्य मेकया सस्यया विना तदामुखीकरणासम्मवान एव तावलोके सामस्त्य क्रममाविना दृष्टम् , वेदे ऽपि दर्शपूर्णमासाभ्यामितीतरेतरयोगशसिना द्वन्द्वेन समर्पितसाहित्यानामाग्नेयादियागानां पक्षद्वये प्रयोज्यत्वेन चापरिहार्यक्रमागामे काधिकारसम्पादकत्व दृष्टम्, तथा ऐन्द्रवायव गृहाति आश्विनं गावि इति से महणाभ्यासाना समस्ताना क्रमभाविना चैकप्रधाननिवर्तकस्व धमित्यवश्व नाय विरोध सामस्त्यं च क्रममाविस्वं चेति, एव प्रमवदिनो ऽपि वर्णा एषा .

·प्रमाणप्रकरणम् ६ मिधायिनो भविष्यन्ति, स्फोटे अनुमानगम्यताया निराकरणम्-~ ननु प्राससंस्थादीनां युक्तं समरतानां क्रमभावित्वं यतः कार्यमपि त. दीयं तृप्यादि क्रमेण नियमान दृश्यते, यद्येवमाग्नेयादिभ्यः तहिं क. मेण निवर्त्यमान कि कार्यमुपलभ्यते अवान्तरापूर्वमिति धूमः, शब्द प्रामाण्यात् परमापूर्वनिर्वृत्तिस्तु तेषां सामस्त्ये सति सेत्स्यतीत्युच्यते, अवान्तरापूर्वनिर्वृत्ताभिदानी क्रममाविनामाग्नेगव्ययभूतक्रियाक्षणानां किम. वान्तरं कार्य का वा तस्य निवृत्तिरुपलभ्यते न वान्तरापूर्वेण स्वर्गमात्रा का दिमिनियंते शाखार्थस्य तदानीमनिष्पन्नत्वादतः किमान्तरापूर्वेण कृते. नापि यत्किं चित्त्ववान्तरापूर्वप्रायं कार्य वर्णेयपि न न दर्शयितुं शक्य किं सदिति चेत् स्वरूपाहणं संस्कारो वा भविष्यति, तयोः प्रधान कार्यावयवत्त्वं नास्तीति चेद् मा भूवयवत्वं वदुपयोगिता तु विद्यते एव, अवयवावयदिव्य- वहारस्तु अवान्तरपरमापूर्वयोरपि दुरुपपादः, पदानां तु वाक्यार्थप्रतिपत्तिलक्ष. 'पप्रधानकार्यावयवभूतपदार्थज्ञानायकार्यनिर्वर्तकत्वमतिस्पटमहत्येवेति न तेष्वेप दोषः प्रादुःण्यात, वर्णानामपि गमनक्रियालक्षणानामिव प्रामप्राप्तो पासानामिव तृप्तौ संस्थानामिवामुखीकरणे यद्यपि क्रमोपचीयमानतत्कार्यमानासमुन्मेपो ना. स्ति तथापि तदोपयिकस्योपलब्धिसरकारादिकार्यस्य करणात्तत्कार्यावयवी ताव. स्कृता भवतीति न समस्तानां क्रमकारित्वमपहीयते, तन्न पूर्वे वर्ण अतीता अभ्युपकरिष्यन्ति घरमवर्णरतु वर्तमान इतोटश एवायं काल्पनिक क्रियाक्षण- समूह इत्र वर्णसमूहो ऽर्थप्रत्यायका, अथ वा क्रमोपलव्धेष्वपि वर्णेषु मानसमनुव्यवसायरूपमसिलवर्णविषयं सङ्कलनाज्ञानं यदुपजायते तदर्थप्रत्यायना भविष्यति, दृश्यते च विनश्वरप्वपि पदार्थान्तरेषु क्रमानुभूतेषु युगपदनुव्यवसायो मानस: शवमामाणि भतिववा. न्देवदत्त' इति, न घायं प्रत्ययो नास्ति सन्दिग्धो बाध्यते वा, अनभ्युपगम्यमाने घेशि समुचयज्ञाने उनिधन्धना भूयांसो व्यवहारा उत्सोदेयुः, स पायं सह. लनाप्रत्ययः पर्यमाणानुभूयमानप्राचनान्त्यवर्णविषयठया सदसद्वर्णगोषरश्चि. वरूप उपेयते, यदि या ऽन्त्यवणे ऽपि विरोहिते भवानसद्वर्णगोचर एप नचित्रा. कारः सेोऽर्थप्रतीविहेवरेक एथेति निरवकाशा व्यवसमस्तविकता:, ननु सठ्ठलनाप्रत्यये ऽपि यदि वे वर्णाः क्रमेणावमासन्वे तदमावपि पूर्वो. रूपन्नेक कवर्णवुद्धिनिर्विशेष एव स्यादिवि तदुपारूढा अपि वर्गा नार्थप्रतीविहे. सो भवेयुः यदि वे कसुमनरस्तयाफारामासी म प्रत्ययः बदा वस्मिन्कमा नगमाद्विपरीवरूमा अपि वे वर्ण अर्थवीविकारिणः स्युः, ४४न्या.

·न्यायमअर्याम् उच्यते, विशिष्टानुपूर्वीकवर्णमालाऽनुभवसमनन्तरमावी हि सङ्कलना प्रत्ययो ऽर्थप्रतीतेहेतुर्न स्तवकाकारपरिच्छेदमात्र विपरीतक्रमाशङ्कन च तदानी कुवस्त्यम् , स्ववकावभासे तावत्क्रम एव नास्ति कस्य वैपरीत्यमवपरीत्य वा यदन-तरजन्मा ऽय समुच्चयप्रत्यय ताश्च तद्विशिष्टकमावभासिन्य एवं पूर्वमा विन्यो वर्णबुद्धय इति कुतो वैपरीत्यविकल्प , तस्मात्प्रयमावगमनियतानुपूर्वी कारते तदन वरमाविसमस्तावमासिसङ्कलनाप्रत्ययोपोरूढा बर्णा अर्थप्रतीति कारिण इति न दोप, यथा(१) "पूर्ववर्णजनितसस्कारसहितो ऽन्त्यवर्ण" इति तन भवता मीमा साभाध्यकृता वर्णित तथा वा वर्णानामर्यप्रत्यायकत्वमस्तु, नन्यत्रोक्त सस्कारस्यार्थप्रतीतिजनकत्व न दृष्टपूर्व स्मृतावेव तस्य व्यापार इति, किमिय राजाज्ञा स्मृतिरेव सस्कारेण कर्तव्येति नेय राजाज्ञा नयाझा स्वेपान हि सस्कारा नाम स्वतन्त्र को ऽपि धर्मी कि तु पट्वभ्यासादर प्रत्ययगृहीतेष्वर्थेषु यदात्मन स्मरणकारण स सत्कार सा च स्मृत्यैव कार्येण ! कल्प्यमाना शक्ति न च शक्तिरूपस्य सस्कारस्य शक यन्तरमर्थप्रतीति जन्मनि सम्भवति येनैव कार्येण सा कल्प्यते शक्तिस्तदपहाय कि कार्यान्तर कुर्यात् , स्मरणहताश्च सरकारस्य प्रसवकारणमनुभव अनुभवहेतारत्वस्य नूतनचरितस्य सस्कारस्य जन्मनिमित्तमेव नात्पश्याम तस्मान्नासावर्थप्रती विहेतुर्भवति, नैतत्सार, वर्णानुभवसस्टतमते पुसोऽर्थप्रतीतिदर्शनान्न हि स्मरणशक्ति सस्कार कि खात्मगुण घासनारय स च स्मृतिमिवार्थप्रतीतिमपि जनयितु मुत्सहते सर्वत्र नो दर्शन प्रमाण स्मरणजननकौशलमपि तस्य तथा दर्शनाद वगम्यते तदिदमनुभवजननमपि ततो दृश्यते एव वर्णाश्च तदनुभवाश्च व्य तोता अन्य शब्दतत्त्व नानुभूयते इति वक्ष्याम , अस्ति चार्थप्रतीति सौ निष्करणिका करणव्यतिरेकेा हि सा ऽनुद्भवन्ती फरणमाक्षिपति यदस्या करण स सस्कार इति स्मृतिरिवार्थप्रतीतिरपि तत्कायस्वात्तदनुमापिका भवत्येव, यत्तु कुतस्तादृश सस्कार उदेति जडप्रश्नो ऽयम् अनुभवहेतुकस्य सुप्रसि द्धत्वात् , तथा चाद, "वस्तुधर्मो ोप यदनुभव पटीया स्मृतिबीजमाधत्ते"इति, ननु स्मृतिमीजमिति यदुच्यते तत्कयमनुभवयोज स्यान्नैप नियम स्मृतेरेष योजमिति, अनुभवस्वायत्तयाविधमात्मधर्ममाधत्ते स कार्यभेदोऽपि नोत्पत्ती' कारणातर मृगयते कार्यभेदश्च तथा दर्शनादवगम्यते इत्युक्तम् , अथ वा किमनेन निर्घन्धनेन साक्षादर्थप्रतीतिकारी सस्कार स्मृतिद्वारेण (१)शायरमाध्ये भ० १ पा० १ ० ५।

·प्रमाणपकरणम् वां फरिष्यत्ति पूर्ववर्णेषु संस्कारास्मरणमन्त्यवणे ओनेन्द्रियादनुभव इत्येवं स्मर्यमाणानुभूयमानवर्णकरणको अर्थप्रत्ययः स्यात्को दोषः, नन्वनुभवकमाहितसंस्कारसामर्थ्यमनुरुध्यमानाःस्मृतयो ऽपि क्रमरणोत्पत्तम- ईन्ति न युगपदिति ततश्च प्राक्तन एव दोपःसामस्त्याभावादिति,नेप दोषानानाव- विषयः क्रममाविभिरनुभवः क्रमोपचयात्मा पुटपाकरिव कार्तस्वरस्यैक एवा. स्मनः संस्कारः तादृगुपाधीयते येन सर्वानेव पूर्वदृष्टान्वर्णानसौ सकरस्मरतीति, संस्कारात्संस्कारोत्पत्तिरलौकिकीति चेन्नालौकिकी स्वाध्यायाध्ययने सिद्धत्वात् , उधारणक्रियायाः चणिकत्वात्तदाहिते संस्कारान्तरकारिणि संस्कार इनिध्यमाणे ऽन्त्यमुच्चारणं प्रथमोच्चारणान्न विशिप्येत ततः किं पुरुषायुषेणापि नानुवाक- एवं श्रामुखीक्रियेत, नन्ययमीदृशः प्रकार: एकरमरणसिद्धये कल्पनीयः अर्थप्रतीतिहेतुता का संस्कारस्य कल्पनीयेति सर्वथेयमदृष्टकल्पना ऽतो न पश्यामहे तत्र कः संस्कार प्रति पक्षपावः कश्च स्फोट प्रति विद्वेषः यदेप कल्प्यते नेपइति, उक्तमत्र तेनैव सुगृहीतनाम्ना भाष्यकारेण "शब्दकल्पनायां सा च शब्दकल्पना च" इति, ननु नास्ति कल्पनाद्वैगुण्यं संस्कारो हि यथाप्रसिद्धि स्थित एव का तत्क. रूपना न हि क्यं स्मरणककारणत्वं संस्कारधर्ममतिलचितवन्तो भवन्त इव, कथं नलचितवन्तो मवन्त. सर्ववर्णविषयकस्मरणकारिता भवद्भिरपि कल्पितष यैव हि वर्तनी वर्णानामर्थप्रतीतो सैव स्फोटव्यक्तावपि तां च कल्पयित्वा शब्दो ऽन्यः कल्पित एवमतश्च संस्कारोमयवादिविहितस्य स्मरणकारित्वमुलध्या प्रत्ययकारित्वं केवलमस्माभिरभिहितम, भवद्भिस्तु मूल एवारभ्य नवं वि. श्वमुस्थापितमपूर्वस्य शब्दस्य तावदस्तित्वं पुनर्वर्णव्यतिरिक्तत्वं पुनरवयवराहि. स्यं कल्पितमिति का न कल्पनागुरुत्वम् तदुक्तम्- सदावव्यतिरेको च तथा ऽवयववर्जनम् । सवाधिकं भवेत्तस्माद्यन्नो ऽसावर्थबुद्धिषु इति(१) ॥ यत्पुनरवादि प्रथमवर्णयुद्धिवेलायामिव व्यकं स्फोटतत्त्वमुत्तरोत्तरबुद्धि- मिरतिशयिततरप्रत्ययता नीयते रततत्त्ववदिति, स एष विपम उपन्यासः रन. स्य दिसावयवत्वात्प्रथमप्रत्ययाविषयी कृतसूक्ष्मतरावयाविशेषमाहिणामुत्तरोत्तः प्रत्ययानामस्ति सावकाशः, स्फोटस्तु वर्णस्वरूपवानंश इति तत्स्वरूपसर्व (१) लोकवातिके स्फोटवादे पो. १४ । सब स्फोटवादिमा स्फोरसदावः सत्य चपन्यो व्यतिरेक सावयो पो गम्यमाने सविपरीत निरवयया व कमपनीयम् तस्मादयस्पापणीपा संस्कारादिकल्पनांशअनुदामाभपगीयो न स्फोटाभिश्यका विस्था ।

·- . - ३४८ भ्यायमञ्जर्याम् स्वमायेनैव वर्णेन व्यक्त किमिदानीमन्ये वर्णा करिष्यन्ति एकदेशव्यक्तिरतु नि रवयवस्य वर्णस्येव न सम्भवति, यथोक्तम्- अल्पीयसापि यत्नेन शब्दमुच्चारित मतिः। यदि वा नैव गृह्णाति वर्ण वा सकल स्फुटमिति(१) ॥ योऽपि द्वितीयो रटान्त उदाहारि यथाऽनुवाक श्लोको वा प्रथमसंस्थया गृहीतो ऽपि सस्थानान्तराभ्यास स्फुटवरपरिच्छिन्नो भवति तथा स्फोटो ऽपि प्रथमवर्णव्यक्तौ वर्णान्तरैरतिशयिताभिव्यक्तिर्भविष्यतीति, सेो ऽपि न सहशा दृष्टान्त श्लोकानुवाकयोरनशत्वानुपपत्ते , के चिद्वयवा वर्णात्मान पदात्मानो वा प्रथमाया युद्धावपरिस्फुरन्त सस्थाभ्यासलब्धातिशयाया वस्या प्रकटीभवन्ति, स्फोटस्त्वेकवर्ण इव निरश इवि वत्र को युद्धरतिशययोग तस्मादयमपि न सङ्गतो दृष्टान्त , स्फोटे ध्वनिव्यङ्ग्यताया निराकरणम्-- ये ऽपि च मन्यते ध्वनिव्यङ्गयत्वात् स्फोटस्य न तत्र वर्णविकल्पावसर' इति वे ऽपि न सम्यग्दशिन , पराणुभ्य वर्णप्रतीतिध्वनिम्य शब्दप्रतीतेर नुत्पादात् , अविद्वतोच्चिचारयिपया ऽनुपलभ्यमानधर्णविभागाच्च शब्दाद. र्थप्रत्ययाभावान् , अथ ध्वनय शव्दव्यक्तिमादधाना स्थानकरणानुरोधेनासत्यमेव वर्ण भेदमुपदर्शयन्ति श्यामादिरूपमिव मुखम्य खगाय इत्युच्यते तदप्यसन् , असत्यत्वे निमित्ताभावाप्रतीयन्ते हि निर्वाधया बुद्ध्या वर्णास्तदतिरिक्तस्तु शब्दान प्रदीयते यश्च न प्रतीयते सो ऽस्ति ये च प्रतीयन्त ते न सन्ती (युच्यमाने शशो नास्ति विषाणमस्तीति स्यातस्मादयमपि न कल्पनागी रवपरिहारक्षम पन्या, अत सुष्टत "शब्दकल्पनाया सा च शब्दकल्पना च"इति, तस्मात्स्फोटप्रविपत्तौ च क्रम आस्थेय सो ऽर्थप्रतिपत्तावेवास्थीय तामिति कि तेन स्फाटेन, अ-ये तु उपलब्भ्यनन्तरसत्ताकानां वर्णानामर्थप्रत्यायकत्वमाचक्षते तदिह नेष्यते, क्षणिकत्वाद्वर्णानाम्, उपलब्धेरूख़सत्तानुपपत्ते, सर्वथा व्युत्पत्त्य नुसारेण वर्णानामर्थप्रत्यायकत्व वद्यया पुरा दृष्ट तथा ऽभ्युपगम्यते इति तदुर "यावन्तो यारशा" इति, यत्वत्र प्रवीपमुकं कियन्तः कीदृशा इति तत्र प्रवीतय प्रष्टव्या न तप- (१)लाकातिके स्फोटवादे श्लो. १० । अल्पायसापि यत्नेन इवरित शब्द यदि मति: स वर्णन गृहाति तक्षा वर्णानामवयवसिदिस्यावसाकल्यवैकश्यपहणे हिमवयवसिदि। मैवमस्तीतिमा ।

·भमाणप्रकरणम् ३४९ - स्पिनो वयमिति यस्किंचिदेतत् , यत्पुनरभ्यधायि क्रमव्यत्यासप्रयुक्ता अपि वर्णाः प्रत्यायका भवेयुः क्रम एव वा स्फोटः स्यादिति तदपि न पेशलम, क्रमो हि नाम स कालभेदो न च काल एव स्फोटो भवितुमर्हति, कमो ऽपि च न स्वतन्त्रः प्रतिपादक: पदार्था न्तरवृत्तिवा किं तु वर्णाश्रित एव, तत्र चोक्तम्- द्वये सत्यपि तेनात्र विज्ञेयोऽर्थस्य वाचकः । वर्णाः किं नु क्रमोपेताः किं नु वर्णाश्रयः क्रमः ।। क्रमः क्रमवतामङ्गमिति किं युक्तिसाध्यता। धर्ममात्रमसौ तेषां न वस्त्वन्तरमिध्यते(२) ।। इति । तस्माद्ये यावत्क्रमका यमर्थ प्रत्याययन्तो दृष्टा वर्णास्ते तत्क्रमका वर्णास्त. मर्थ प्रत्याययिष्यन्तीति न स्फोटार्थावगतिरिति, तदेवं न कार्यानुमानमर्थाप. तिर्वा स्फोटसिद्धये प्रभवतीति सिद्धम् , स्फोटे प्रत्यक्षगम्यताया निराकरणम्- यदप्यमाणि शब्दादर्थ प्रतिपद्यामहे इति व्यवहारः स्फोटपक्षसाक्षितामेवा. वलम्बते इति, तदप्यसारं वर्णानां वाचकवे यथोक्तानीत्या साधिते तत्पने ऽपि तथा व्यवहारोपपत्तः, ननु कथमुपपत्ति: संस्कारस्तावन्न शब्दशब्देनोच्यते न हि तथा लोके प्रसिद्धिः संस्कारे च वाचके व्युत्पत्तिरपि दुरुपपादा परावगतिपूर्विका हि शब्दारस्वावगतिन च परस्थः संस्करः परस्य प्रसीविमुपजनयन् प्रहीतुं शक्यः परोक्षस्वाद्वर्णेष्वपि शब्दशब्दो वर्तमानः प्रतिवर्ण वा वत वर्णसमुदाये वा प्रतिवर्ण वर्तमाने च शब्दे न शब्दार्थप्रतिपत्ति' स्यात् , एकाय वर्णस्य वाचकरवायोगात् समुदाये तु न वर्तितुमर्हति शब्दशन्दो जातिशब्दत्वात् , द्विवचनबहुचनान्तव्यक्तिशब्दप्रयोगे हि तत्सामानाधिकरण्येन न जातिशब्द एकवचनान्तः प्रयुज्यते न हि भवति देवदत्तयज्ञदत्तौ पुरुष इति धवखदिर पलाशा वृक्ष इवि तथा गकारोकारविसर्जनीयाः शब्द इत्यपि, ननु वनशब्दवत्तहि समुदायवाची भविष्यति शब्दशब्दो वनं वृक्षान जातिशब्दवदिति चेन्न, नत्र समुदायव्यतिरेकनिर्देशदर्शनादाम्राणां यन कपित्यानां वनमिति न चैवमिह व्यतिरेकनिर्देशोऽस्ति गकारादीनां शब्द इति प्रदर्शनात, (1) सोयातिके शमनिस्यताधिकरगे २४५-१६६ । मोपेता पणो वर्णक. मो वा वासिय सत्यपि ममोपेता पगा एव धाम तु वर्गकमा सविनी धर्ममा म यमस्वन्तर स्मारपतीपमामा ममोपता l एव वाचक इति मायः।

·. न्यायमञ्जर्याम् अथ न्यादानादयो वनमित्यभेदेनापि वनशद प्रयुज्यते तथेहापि गका रादय शब्द इति प्रयोदयते एतदपि नास्ति, घनादो भेदव्यपदेशवशेन प्रति व्यक्ति चाप्रयोगेण प्रसिद्ध समुदायशब्दत्वे समुदायिनारभेदोपचारादानादयो वनमिवि युज्यते प्रयोक्तुमिह तु गकारादीना शब्द इति न कदा चिदपि व्यति रेकनिर्देशो दृश्यते इति समुदायरान्दत्वमघटमान तत्सर्वथा वर्णशब्दवादिना मनुपपन्नो ऽय व्यपदेश शब्दादर्थ प्रतिपद्यामहे इति, उच्यते किमनेनोपपना नुपपन्नेन वा कृत्यम् , यद्ययमुपपद्यते तत किम् अथापि नोपपद्यते तोऽपि किम् , न हि लोकव्यपदेशनिरन्धना वस्तुस्थितिर्भवति, ननु शाखकारा अप्येव व्यवहरन्ति भावमाख्यानाचष्टे इति न शास्त्र. कारव्यवहारादप्याप्रामाणिको ऽर्थ शक्यते ऽभ्युपगन्तु कतरजेद प्रमाण लो कव्यपदेशो नाम, अनुमान तावताव:प्रतिक्षिप्त प्रत्यक्षमपि प्रतिक्षेप्स्यते न चान्यत् स्फोटसिद्धौ प्रमाण क्रमते तदस्याने ऽय लेोकव्यपदेशनिरूपणेन स्फोटाटोप , न चात्यन्तमसङ्गतो ऽय वर्णपक्षे लौकिको व्यपदेश पूर्ववर्णजनि- तसस्कारसहिते तावदन्त्यवर्णे वाचके सुसङ्गत एवाय व्यपदेश , तस्य शन त्वादेकत्वाच, सङ्कलनाप्रत्ययोफारूढवर्णवाचकत्वपक्षे ऽपि न दोप न हिभेदश- ब्दसहित एष शब्दशन्द प्रयुज्यते गकारादिभ्य शब्दादर्थ प्रतिपद्यामहे केवलस्तु जातिशब्द एकवचनान्तो वहुष्वपि वर्णेषु न विरुद्ध , कि च स्फोटपते सुतरामनु पपन्नो ऽय व्यपदेश शब्दादिति, प्रातिपदिकस्यार्थस्याभावान्न हि वर्णवस्फोटे शब्दशब्दत्व प्रयुज्जानो दृश्यते व्यवहर्तृजन अर्थप्रतिपत्तिहेतुत्व शब्दलक्षण मसाधु, धूमादिभिर्व्यमिचारात, अथापि प्रक्रमपर्यालोचनया श्रोत्रग्राह्यस्वविशिष्टप्रतिपत्तिहेतुत्वम् शब्द लक्ष णमभिधीयते तदिद स्फोट प्रति न सिद्ध तस्य श्रोत्रप्रत्ययविषयत्वाभावात , नोत्रपाद्यत्वमेव च तदितरव्यवच्छेदक्षममिति तदेव युक्त किमुभयोपादानेन श्रोनमाह्यत्व च वणेप्वेव नार्यान्तरस्येति वर्ण एव शब्द वदुक्तम्- परस्परानपेक्षाश्च श्रोग्बुद्ध्या स्वरूपत । वर्णा एवावसीयन्ते न पूर्वापरवस्तुनी इति(१) ॥ श्रोनपाद्यत्व शब्दलक्षणं सत्तादावप्यस्तीति पेन, श्रोत्रेणैवेत्यवधारणस्य विवक्षितत्वात, श्रीरमनोम्या ग्रहणादसिद्धमवधारणमिति चेन्न समानजारीय व्यवच्छेदार्यत्वादवधारणस्य विवक्षितत्वान्, चक्षुरादीन्येव तेन व्यवच्छिद्यन्ते (१) सोकवात्तिके स्फोटवादेलो. "गकारोकारविसर्जनीया तपमोनमहणा" इति माय गकारादीमामेवौवस्ववचनाप पूर्व-वर्णकारणीभूता अवयवा अपर गस्थ मवयवी गोशम्दय समुदाय फोटश्व माधगम्यग्ते किन्तुषणां एवावयम्पले इत्यर्थः ।

·प्रमाणपकरणम् नमनः, तथापि शब्दत्वेन व्यभिचार इति चेन्न जातिमत्वे सतोति प्रक्रमलभ्य- विशेषणापेक्षणात्, स्तनयित्नुनादप्रभृतिभिरपि न व्यभिचारस्तेषां शब्दत्वाम्युप- गमात् तदुक्तं भाष्यकृता(१) "द्विविधश्चायं शब्दो वर्णात्मा धनिमात्रश्च"इति, अर्थप्रत्यायकत्वं तु न लक्षणमित्युक्तम् अगृहीतसंबन्धे वर्णात्मनि शन्दे तब भावेनाशब्दत्वप्रसङ्गात, कालान्तरेण संबन्धयुद्धौ सत्यां च शब्दत्वमिति श्रव्य. स्थितमिदं लक्षणम् , यदपि शब्दस्वरूपनिरूपणप्रसङ्गेन तदभिधेयानां जातिगुणक्रियादीनां शब्दत्वाशनं तत्परिहरणं च तदपि किमाशयमिति न द्विद्धः, तेपामतिविभक्त. रूपमहणादतः श्रोत्रपाद्यस्य शब्दत्वात् स्फोटस्य च श्रोत्रपाद्यत्वाभावाद् वर्ण- वादिनामेव शब्दादर्थ प्रतिपद्यामहे इत्यनुकूला व्यपदेशो न स्फोटवादिनामिति स्थितम्, कथं पुनः श्रोत्रग्रहणत्वं स्फोटस्य न मृध्यते यवता पदं वाफ्यमिति श्रोत्र. करणकमेकाकारं ज्ञानं प्रत्यात्मवेदनीयमस्ति न चास्य वर्णा थालम्बनीमवेयु. रित्युक्तम्, न युक्तमुक्तम् इह हि शायलेयादौ प्रतिपिण्डं गौरिति बुद्धिरुपजाय- माना सकलपिण्डसाधारण रूप विषयीकरोतीति गोत्वसामान्यं तदिष्यते, एवं यदि प्रतिवर्ण पदं पदमिति वाक्यं वाक्यमिति मतिरुपजायेव जातिवत्तहि पर्द वाक्यं च सर्ववर्णवृत्ति किमपिरूपमभ्युपाच्छेम न त्वेवमस्ति प्रतीति:, यथा प तन्वाद्यवयवपरिघटितपटादिकार्यविषयमाद्यनयनसन्निपातसमये एव भेदनहर- हितमक्यविज्ञानमुदेति तथा क्रमसमुच्चरदेकैकवर्णस्वरूपोपमहनिरपेक्षं यदि पद- मिति वाक्यमिति ज्ञानं भवेत्तत्सदादिकमवयविनमिव पदं वाक्यमेकैकरूपमनु- मन्येमहि न त्वेवमस्ति न हि तन्तुभिरिव पटो वण: पदमारभ्यते, यत्त गौगोरित्येवं मानमभेदमाहि दृश्यवे वदेकाजुपाधेः भिन्नाजुपश्लेषे तु देवदत्त इत्यादौ नानातरग्रहणमेव विलम्बितमनुभूयः न चैवं पटादियुद्धिपु तदवयवाः कदा चिद्विच्छेदेनावमासन्ते तस्मानावयवीव जातिरिव वा पर्दै पा. क्यममिन्नमवभासते, ननु प या ऽसौ शब्दशब्दाद् बुद्धिः सैवेयं स्फोटयुद्धिः, किमिदानी यदेव शब्दत्वं सामान्यं स एव स्फोट: मेवं स्फोट एवासोन शब्दत्वं सामान्य तत्सा- मान्यं हि बदुच्यते यकव्यक्तिदर्शने व्यत्यन्तरानुसंधान शाबलेयमहणे याहुः लेयस्येव तु न सकारग्रहणे प्रौकारानुसंधानमिति नेदं सामान्यमेक रूप. स्त्वयं प्रतिमासः शन्दतत्वविषय एव शब्दतत्त्वं च स्फोट इत्युच्यते, आ ज्ञातममुनैव हि भयेन फैथित् स्फोटशद्वितः शब्दतत्त्वसामान्यम- (१) न्यायमा १२ मा११०४० ।

·३५२ न्यायमअर्याम् पछुतमस्थाने एप स्वयं सत्रास , न हि शब्दत्वं स्फोट प्रतिवर्ण हि शब्दः शब्दः इति बुद्धिरस्ति न च वर्ण स्फोट तदिद शदत्वसामान्यमेव शन्दबुद्धरालम्बन न स्फोट, सामान्यसिद्धौ तु व्यक्तयन्तरानुमन्धानमकारणमिति प्रागेव निर्णीत तस्मान्न शब्दयुद्धावपि स्फोटो ऽवभासते पदवाक्ययुद्धावित्येतच सत्यमाह यदि यमेककार्यकारिस्वनिवन्धना वनपृतनादियुद्धिसमानयोगमैव पदवास्यबुद्धि- रिति, न च जात्यादिप्वसमाश्वासो वैलक्षण्यस्य दर्शितत्वात , यदप्येककार्यकारिस्वनियन्धनायामभेदबुद्धावितरेतराश्रयपरिचौदनमेकार्थ- प्रतातिपूर्विका पदवास्यबुद्धि पदवाक्यबुद्धिपूर्विका चैकार्थप्रतीतिरिति तदपि न सम्यक, स्मर्यमाणानुभूयमानवर्णजनितेयमर्थप्रतीतिरित्यवाचाम नामि नपदपरिच्छेदपूर्विकेति कुत इतरेतराश्रयत्वम् , व्यास्पदवाक्ययोरेकत्वमन्तरेण कय पदवाक्यार्थप्रतीतिरेकरूपा भवेदिति मेोऽयमतीव मुग्धालाप , प्रतीतिभे- दाभेदो हि विषयभेदाभेदापनुरुध्येते नोपायभेदाभेदो भिन्नैरपि लोचनालेका. न्त करणप्रमृतिभिरुपायैरभिन्नार्थमाहिणी बुद्धिरुपजन्यते एव, तदिह पदार्थबु- धेरेकत्वात्पदार्थ एको भवत यो ऽस्या विषय न खेक पद यत्कारणमित्ति वाक्यार्थबुद्धेरप्येकत्वादेको वाक्यार्थो भवतु न त्वेक वाक्य वर्गीकरणकारणं क्रमभाविना बहूनां वर्णानामेतद्भवति यदेकार्थप्रतिपादकत्व न त्वमेदमेव पद वास्ययोर्गमयतीति, विप्रलब्धा एव च वैयाकरणा पदवाक्ययोरप्यभेद मन्यन्ते किल शादादनन्यभूत एव शब्दार्थ इति स पुनरेषा व्यामोह तद्नेदस्य दृढप माणसिद्धत्वात, शब्दाभ्यासस्तु प्रतीतिविरुद्धत्वेन नेष्यते इत्यल तत्कथया तस्मात्प्रत्यक्षगम्यो ऽपि न स्फोट इति सिद्धम् , शब्दनिरवयवत्वनिराकरणम्- नन्वभिन्नत्वाद्वाक्यार्थबुद्धेविषयभेदाभेदानुवृत्तित्वाच्च बुद्धिभेदाभेदयोर- मिनो वाक्यार्थ स्याद्वाढमभिनो नवनवयव पटाइरमिन्नस्यापिसावयवत्वान्, यत्तु निरवयवत्वमुच्यते तदतीव सवित्परामर्शकौशलशून्यच्याहृतम् । अशा. सन्ति न सन्तीति चिन्तात्यन्तमसङ्गता। निरशस्त्वस्ति नास्तीति युक्त चिन्तयितु सताम् ॥ पदभवल्य श्रीस्वारय विस्पष्टमामासमानत्वादनुपमाणावयवति। मागयोश्च वाक्यवाक्यार्थयारनवमासमानत्वाद् अस्त्यवयवप्रतीति , सा तु भ्रा न्वेति चेन्न, बाधकाम वाद् भ्रान्तेश्च वीज किमपि वक्तव्यम्, सादृश्यमिति घेकस्य केनेति न विद यदि हि फ चिन्मुख्या अवयवा प्रसिद्धा भवेयु तस्मा सादृश्यादितरत्र तदमावे ऽपि भ्रम इति गम्यते, न वेवमस्ति पूर्व वाक्यानाम- प्यमागवानरसिहे ऽपि नरावयवा सिहावयवाश्च पृथक् पृथक प्रत्यभिज्ञायन्वे ·प्रमाणप्रकरणम् नदिहाभ्युपगम्यमाने नूनं क चिहाल्ये सत्त्वमवयवानामेषितव्यम, चित्रे ऽपि हरितालसिन्दूरादिरूप पानके वोलादिरसो मामरागे ऽपि पड्जमगान्धारा. दिस्वरजा पृथगवगतमिति न दे निर्भागवान्ता , चित्रादियुद्धयस्तहि दृष्टान्ता इति चेत् पाढं वाक्यार्थबुद्धिरपि निर्मागेष्यते एवारमाभिः बुद्धीनां निरंशस्वेन सर्वासामनवयवरवात, बुद्धिविषयीतस्त्वर्थो दृष्टान्तदा न्तिकयोः सावयव एव, तस्मान निर्मागो वाफ्यवाझ्याविति युक्तम् , यदप्यभ्यधायि वृद्धव्यवहारेण सम्बन्धबुद्धिर्वास्यवास्यार्थयारेवनपदतदर्थयोः पदेन व्यवहाराभावादिति तदप्यसाधु वास्यादपि व्युत्पत्तिर्भवन्वी पदार्यपर्यन्ता भवतीति, एवं हि पदतदर्थसंस्कृतमतेर भिनवविरचितादपि वास्याद्वास्यार्थप्रती- तिरुपपत्स्यते, सदावापोद्वापपरतन्त्रवैचित्र्येण वाक्यानामानन्त्यादशक्या प्रति. वाक्य व्युत्पत्तिस्मापि नापेक्षिष्यते इतरथा हि साऽवश्यमपेक्ष्येत, यत्तु केवलं पदं न प्रयुज्यते इति वदसत्यमिति वदप्यसत् महावाक्यस्थाने ऽवान्तरवाक्यं न प्रयुज्यते इति तदप्यसत्य स्यात् , स्थायें तत्प्रयुज्यते इति घेत्तमपि स्वाथै क चित्प्रयुज्यते एव, यत्र पदानामर्थो ऽर्थप्रकरणादिना लभ्य- ते वत्र यावदप्राप्त पदमेव केवलमुच्चारयन्ति, प्रन्याहणावसरेषु च स्वरूपा- वधारणमपि फनात् वर्णानां मा वा फलवत्त्वं पदवर्णानां भूत्तथापि रथावय. वानामिव रथकार्येयपर्याप्तशतीनामपि स्वरूपसत्त्वमनिवार्यम् , कार्यान्तराय रथाद्रथावयवाः प्रभवन्तीति चेत् पदवर्णा अपि कार्यान्तरे प्रमविष्यन्ति रथ. कायफदेशमात्रां कामपि रथावयवाः कुर्वन्तीति, यदुच्यते पदान्यपि धाश्यका- यैकदेशं कमपि फुर्वन्त्येव, वर्णा अपि के चिदर्थवन्ती भवन्त्येवेति वरमा. आसन्तः पदवणा, यत्पुनरवादि वाक्यस्येव पदानि पदानामिव वर्णा वर्णानामप्यवयवान्त. राणि स्युरिति यदिदमपूर्व पाण्डित्यं न हि घट सावयव इति परमाणुभिरपि सावयवैभवितव्यम्, उपलभ्यनुपलब्धी हि वस्तूनां व्यवस्थापिके यययोपलभ्यते तत्तथा भवति यद्यया नोपलभ्यते तत्तया न भवति, वाक्यपक्ष्याय मागा उप. लभ्यन्ते न वर्णानां पया धक्तमेतत्- अम्पीयसापि यत्नेन शब्दमुच्चारित मतिः। यदि या नैव शाति पर्ण वा सकल स्फुटमिनि(१) ।। यस्मामालिशचोदितमिद वर्णस्याप्यवयवा भवन्तु पदवास्ययोरपि या मा भूषग्निति, अतध मापयनौ पास्यास्यायों पदोपजननापायाम्यां वदोपजना (1) सामातिके स्वावार ०१०। यदि य: सावा पुस्ता कम्प पिदवपाप दापि स्याकदाचिन प्यान्नमस्ति भयो निरपवाने . इति भावः। न्या.

·न्यायपमर्याम . नापायदर्शनादनयैव युच्या पदभागा अपि प्रकृतिप्रत्ययादयः तारिखका इत्यवग न्तव्य न कल्पनामात्रप्रतिष्ठा, वृक्ष वृक्षणेत्यत्र प्रत्यर्थानुगमे प्रत्ययाय मियते वृक्ष घटमिति प्रत्ययार्थानुगमे प्रकृत्यर्थो भिद्यते तत्र यो ऽथों यं शब्दमनु- गच्छति स तस्यार्थ इत्यवमीयते सत्कथमसरया भागा, यत्पुनः कूपसूपयुपादो सत्यपि वर्णानुगमे ऽर्थानुगमो न दृश्यते वेन चाकारणमर्थप्रनोतर्वर्णानुगम इत्युक्तम् वदयुक्तम् , यतो नान्वयव्यतिरेकाभ्या. मनु-पन्ना प्रतीतिरुत्पाद्यते येन कूपादौ तदुत्पादनमाशङ्कत सिद्धायां तु प्रदीतो वाचक्रमागेयत्तानियमपरिच्छेदेऽनयोयोपारो न चैकत्र वर्णानुगमेऽनुगमो दृष्ट इत्यन्यत्रादृश्यमानेो ऽपि हठादापादयितुं युऊ, रेणुपटलानुगतपिपीलि. कापक्तिद्वारकव्यभिचारोदावनमपिन पेशलम् , पांसुपटलविकलपिपीलिका. पतिदर्शनेन तस्या तत्प्रतीतिकारित्वाभावनिश्चयात्, करिफरमतुरगप्र• भृतीनां तु प्रत्येक व्यभिचारे ऽपि बहुप्राणिरूपसामान्यानपायात्तत्तत्कारणमेव धूलिपटलमवगम्यते, यदप्यश्वकर्णादाववयवार्थलापादन्यत्राप्येवमिति कथितं वदपि न चतु. रश्रम, अश्वकर्णशब्दो हिक चिदर्थप्रकरणवशान्यम्भववयवशक्तिया तिर. स्कृतावयवार्यवम्त्वन्तरव्यक्तौ न सर्वात्मना ऽवयवा भाग व्यस्तत्वेन साम- स्त्येन वा पुन प्रयोगान्तरे तदर्थसंप्रत्ययदर्शनाश्वमारोह कणें कुण्डनमिति व्यस्तयो प्रयोग तुरगप्रोत्रे तु प्रतिपिपादयिपिते अवकर्ण इति समस्तप्रयोगो ऽपि तदर्थापरित्यागी दृश्यते इति न सर्वात्मना निरर्थका मागा, यत्पुनरम्बख्यानविसवादात्मकृतिप्रत्ययविभागनियमो नावकल्पवे इति एव. दपि न युक्तम् , श्राप्ततरोलीनां प्रामाण्यात् त्रिमुनि व्याकरणमिति पाणिनि. मवमेव हि प्रकृतिप्रत्ययविभागमविवथं प्रत्येष्याम , कियत्यपि चांशे प्रायेण सर्वेषामन्वाख्यातामविवाद, विकरणादिविसवादमात्र स्वकिंचित्करमत पारमायिकत्वात्प्रतिप्रत्ययाशयो न फलनामानेण पृथक्करणम्, यदप्यवणि वर्णसमान्यादपि भागज्ञान दुर्घट कालेनदन्तिनागाइति तदप्य. सारम् , स्वरस्मरणादीनां पदभेदावगमोपायानां सम्भवात् , सराम इत्याख्या तस्यान्यस्वरादिरूप नाम्नो ऽन्यन् , नामवे मिस इति राम इति पढे पदे खयोरन्यद्रूप सह रामेण वर्तत इत्येकादे ऽप्यन्यद्पमभियोगविशेषवतां सर्व सुभगमिति नाशक्य पदविमागपरिच्छेद, यदपि देध्यत्र मध्वति तथाविषपदरूपादर्शने ऽपि तदर्थ संप्रत्यय इत्युक सोऽपि न दोष, यतस्ते एवं पदे इपद्विकने वत्प्रत्यभिज्ञानाच्चेति के चित , अथरा इगन्तदधिमधुपवणन्तयोरपि विषयान्तरे साधुत्वात्तथैव वद्विधादु व्युत्पत्तुर्यान्वे अपि पदेअर्थप्रतिपादक भविष्यत इत्यलमेवप्राय कदाशाव्यात ·प्रमाणप्रकरणम् अपि च पदानामसत्यत्वे किमर्थ एप तयुसत्ताविया प्रयत्नो वृद्धराधीयते, असत्यमपि सत्योपायता प्रतिपयते इति चेदयत्वाइलोका हि दंशादयः सत्य- मूर्छाहेता येऽचोदाहृतास्ते तथा न भवन्ति विपाशङ्काया अपि सत्कार्यहेतु: खात्, शङ्का हि नाम बुद्धिः युद्धिश्च न न कारणम न चासवी बुद्धिः, यदपि लिप्यतराणामसत्यानां सत्यार्थप्रतिपादकत्वमुच्यचे तदप्यनभिज्ञ. मापिवं रेखाः तावत्वरूपतः सत्यस्वाध खण्डिकोपाध्यायोपदेशसंस्कृतमते. नुमापिका भवन्ति तथा संबन्धग्रहणादेखानुमितेभ्यश्च वर्णेभ्योऽर्थप्रतिपत्ति- रिति नासत्यासत्योपायाः, अयं गकार इति तु सामानाधिकरण्यभ्रमो लिङ्ग लिङ्गिनारभेदेोपचाराद् यथा प्रस्थमिता; सतवः प्रस्थशब्देनोच्यन्ते तथा रेखा. तोऽपि गकारानुमानादेखैव गकार इत्युच्यते, एवमनिष्यमाणे लिप्यनभिज्ञ. स्यापि ततोऽर्थप्रतिपत्तिः स्याद्रेखाणामसत्यवर्णात्मनां विद्यमानत्वान्न चैवम. स्वि, तस्माद्वर्णानुमानपुरस्सरैव रेखाभ्यो ऽर्थावगतिः अव्यस्तत्वाद्विषयस्य सू. मत्वाच कालस्य क्रमोन लक्ष्यते न स्वन्यथा ततो ऽवगतिः, तस्मात्सारमा. थिकत्वात्पदतदर्थानां न निरषयवो वाक्यवाक्यार्थाविति स्थितम्, यत्पुनर्वाश्यमागपवर्णापहववर्मना शब्दब्रह्मेवाद्वयमुपदयितुमुपक्रम्यवे बन्न पुरस्तात्सविस्वरं समाधिमभिधास्यामः, यत्पुनरवादि वाचस्वैविध्यं तदपि नानुमन्यन्ते एकैव वैखरी वाग्वामिति प्रसिद्धा हि। अन्तःसंकल्पो वर्यते मध्यमा वाफ सेयं बुद्धधात्मा नैप वाचः प्रमेदः । पुद्धिर्वाच्य वाचकं चोल्लिखन्ती रूप नात्मीय योषमा जहाति ।। पश्यन्तीति तु निर्विकल्पफमतेनीमान्तरं कल्पिवं विज्ञानस्य हि न प्रकाशवपुषेो वापूपता शाश्वती। जाते ऽस्मिन्विषयावमासिनि उत्तः स्याद्वाऽवमर्शो गिरो न त्याद्वापि न जातु वाविरहित योधी जड़त्वं स्पृशेत् ।। स्फोटनिराकरणोपसंहास- सदास्वामियं ब्राह्मचर्या प्रकृतमनुसम:- इति वितवया वर्णा एते धिया विषयीन धति पदतां वास्यत्वं वात एव च वाचकाः । नपदपरः स्फोटः श्रोत्रे विमायक्योधने न च विभिहता वारये पुद्धि विधातुमसौ क्षमः ॥

·न्यायमनाम् पदार्थाना वाक्यार्थयोघे हेतुत्वम्- एव स्फोटे प्रतिहते वर्णेषु वाचकेषु स्थितेषु कश्चिदाह वाढ वर्णेभ्य पदार्य प्रतीतिरस्तु वाक्यार्थप्रतीतो न तेषा सामध्ये कुतरतहि वाक्यार्थावगति पदा येभ्य इत्याह, तथा च वर्णाना पदार्थप्रतिपत्तौ चरितार्थत्वान्न वाक्यार्थे ऽपि सामर्थ्यमपरिग्लानसामर्थ्यास्तु पदार्या आसते ते वाक्यार्थबुद्धविधावार अर्था पत्या हि वर्णाना कार्येषु शक्तय कल्प्यन्ते तत्र पदार्थयुद्धेरन्यथाऽनुपपन्नत्वाद्य थोक्तनीत्या वर्णाना प्रतिपादने शक्तिरवगम्यते वाक्यार्थप्रतीति पुनरल्यथाs प्युपपद्यमाना न तत्र तेषा शक्तिमुपकल्पयितुमहति, किं च किमेकमेव संस्कारमादधाना वर्णा पदार्थ च वाक्यार्थच बोध यन्ति भिन्न वातत्र च- एफयैव हि सस्कृत्या कथ कार्यद्वय भवेत् । न चैपा पूर्वसस्कारादन्यो ऽस्तीति प्रतीयते ।। वाक्यार्थप्रतीतेरन्यथा ऽपि भावान्न नानासस्कारकल्पनाबीजमस्ति, अपि घ पदेषु पूर्ववर्णेषु नातिदूरमसिमान्तेषु बुद्धयोपसहतु शक्येपु घटमानमन्त्य वणवेलायामनुसन्धान वाक्येषु पुनरविचिरवरतिरोहिताक्षरपरम्परानुसन्धान मतिक्लिष्टमतपूर्वमिति दुर्घटमवत्, व्यवहिवपदोधारणे तु दृश्यते वाक्यार्थ प्रतीतिर्यत्र पूर्ववर्णानुसन्धानगन्धो ऽपि नास्ति, तस्मान्न वर्णा वाफ्यार्थबुद्धिहे पव , अपि च पदाय वाक्याथ प प्रतिपादय तो वर्णा युगपरप्रतिपादयेयु न मेण वा तन सादुच्चारिताना युगपदुभयकरणमनुपपन्नम् , अशक्यत्वात्म्म पक्षे ऽपि पूर्व चेद् वाक्यार्थप्रतिपादन वदयुक्तम , अनवगतपदार्थस्य वाक्यार्य- प्रत्ययादशनान, अथ पूर्व पदार्थप्रतिपादन तो वाक्यार्थप्रत्यायन हन्त नहिं पदार्यप्रत्य यादेव वाक्यार्थबुद्ध सिद्धत्वास्किमिति पुनर्व्यापारान्तर श्रम थाश्रीयते, वस्मा स्पदाथप्रतिपादनपर्यवसितसामानि पदानि पदार्थ यस्तु वाक्यार्थप्रत्यय इति . . सिद्धम् , अपि च अन्वयव्यतिरेकाभ्यामवमवगम्यते 'यस्सदायपूर्वका वाक्यार्थ' इति यो हि मानसादपचाराच्छूतेष्वपि पदेषु पदार्थानावगच्छति नावगच्छत्येव वाक्याथम् , यातु अश्रुतेष्वपि पदेषु प्रमाणान्तरत पदार्याखानीयाजानती यासो वाक्यार्थम् । पश्यत खेतिमारूपं हाशम्द च शृण्वत । खुरवितेपशन्दं च श्वेतो ऽश्वो धावतीति धी ।।

·प्रमाणप्रकरणम् छावाक्यविनिर्मुक्ता न पदाय विना क चिदिति(१)। तदेषा वाक्यार्थबुद्धिः पदार्थप्रतीति न व्यभिचरति व्यभिचरति तु पदमती. तिमिति न वत्कार्या भवितुमर्हतीति, यदप्युच्यते प्रत्येक व्यभिचारात्समुदितानामसाधारण्यान्न पदार्थानां वा- क्यार्थावगतिहेतुत्वमिति तदप्ययुक्तम् , प्रत्येक तावद् गमकत्वं नेष्यते एव समु- दितानां वसाधारण्यं भवदपि न नः क्षतिकर न होते लिङ्गवत्सम्बन्धमहराम- पेक्षमाणा अवयोधका यदसाधारण्यन्नावकल्पेत किं स्वगृहीतसम्बन्धा अपि आकाङ्क्षासन्निधियोग्यतापर्यालोचनया परस्परं ससृज्यन्ते स एव वाक्यार्थः संसृष्टः पदार्थसमुदाय इतर विशिष्टो वेतर इति, नाग्यशाब्दत्वमित्थं वाक्यार्थः प्रतीतेराशङ्कनीयम् शब्दावगतिमूलत्वेन तस्याः शान्दत्वाच्छब्दापदार्थप्रतिपत्ती वाफ्यार्थप्रतिपत्तिरिति सर्वमनवद्यम् , तदुक्तं पदानि हि स्वं स्वमर्थममिधाय निवृत्तव्यापाराणि अथेदानीमवाताः पदार्था एव वाक्यार्थसवगमयन्ति' इति(१)। पदार्थानां चाक्यार्थबोधहेतुत्वनिराकरणम्- अत्राभिधीयते न पदार्थेभ्यो वाक्यार्यावतिरपि तु वाक्यादेव, तथा चार्य वाक्यार्थ इति प्रसिद्धो न पदार्थार्थः, यथा हि कासनिकवर्णसमूहात्मकं पदं पदार्थप्रतिपत्तिमादधाति तथा काल्पनिकपदसमूहात्मक वाक्यं वाक्यार्थप्रतिप. त्तिमाधास्यति, ननु पदसमूहात्मकं वाक्यमन्यन्नास्ति किं तु पदान्येव वाक्यं पदानांच स्वार्थे चरितार्थत्वान्न वाक्यार्थसामर्थ्य मित्युक्तं, नैवद्युक्तम् पदार्थानामपि चरितार्थत्वात , क तेषां चरितार्थत्वं स्वप्रतिपत्तो, ननु पदानि स्वप्रतिपत्तौ चरितार्थीभूय पदार्थप्रतिपत्तिमादपति पुनस्तान्येव कथं वाक्यार्थप्रतिपत्तिमाधास्यन्ति पदार्यास्तु स्वावगतेज़ न क चित्परत्र चरितार्या इति वाक्यार्थयुद्धविधातारो भवन्तु नैतदेवम् , अन्त्यपदस्यान्यत्र चरितार्थस्वाभावात् , अन्त्यपदमेव पूर्वपदस्मरणपतं वाक्यमुच्यते तदर्थश्च पूर्वपदार्थविशिष्टो वाक्यार्य इत्येके, तस्माद्वाक्यादेव वाक्यार्थप्रत्ययः, यत्त किमेकसंस्कारस्मरणेन कार्यद्वयं पदानि विदधति विभिन्न संस्कारेण घेवि कार्यमेदाकारणभेदानुमानमिति प्रसिद्ध एष पन्थाः एको प्यतीन्द्रियः (१) लोकधातिके पाक्याधिकरणे श्लो० ३५८ ॥ विपदार्य दूरादुप- छममानस्तस्मिन्नेव प्रदेशे हेपया अश्वजाति पुन ३ गतिमनुमाय तेषां गुग सावित्रियाणामांतरान्वयमपेक्षमाणानां योग्यानां पाप तोमो धापति इति स पुष्यते इति प्रमाणान्तरोपस्थिवरपि पदाया पाक्यविनिमुका घोटा पा. मैंविना सचिन हत्या , ·. . न्यायमर्याम् संस्कार कार्याक्कल्प्यते बहवो ऽपि वत एव कल्पयिष्यन्ते कार्यस्य मिन्नत्वात् , यदपि चिरतिरादित्वर्णप्रधानुसन्धान दुर्घटमिति कथित उदपि न चारु, कया चित्कल्पनया वर्णानामिव पदबुद्धौ पदानामपि वाक्यबुद्धौ पारो हसम्भवात् , एतवानन्तर दर्शयिष्यते, यदपि विकल्पित युगपद्वा क्रमेण वा वर्णा पवाक्यार्थप्रत्यये व्याप्रियेर. निति तगप्युच्यते योगपय तावदनभ्युपगमादेव प्रत्युक्तम् , क्रमो ऽप्येपामोशे यत्प्रयम पदार्थमवगमयन्ति ततो वाक्यार्थम् , सो ऽय हि पदार्यपूर्वक एव वाफ्यार्थ उक्तो भवतीति चेन्मेवम् , पदार्थो हि नाम प्रमेयमेव नवे प्रमाणवर्ग निपतन्ति न च पदार्थवाश्यार्थयारत्यन्त भेदी येन वयोधूमाग्न्योरिव सबन्ध. महणसापेक्षयोस्तदनेपतयोवा रूपदीपयोरिव प्रत्याय्यप्रत्यायकभाव न हि स्वश. रीर एव गम्पगमकवाचोयुक्ति प्रवर्तते, कण स्वभावात्स्वभावहेतुवादिनो बौद्ध- स्य शिष्य इव नित्त, ननु सामान्ये हि पद वर्तते विशेपे च वाक्यमन्यच्च सामान्यमन्ये च विशेगा, यदुक्तम् , "सामान्यान्य न्यथासिद्धेविशेष गमयन्ति हि" इति व्यतिरेक एवं प्रत्याय्यप्रत्यायकयो , पच्यते वाढमस्त्ययमियान् व्यतिरेक किंतु विरतव्यापारे चक्षुषीव शब्दे धूमादिवत्प्रमेयात्पदार्थादग्नेरिव वाक्गस्यावगमो नारित न हि पदाथो प्रमेयीभूतधूमवत्पुन प्रमाणीभवितुमहन्ति किं तु पदान्येव तत्प तिपादनद्वारेण वाक्यर्थप्रतिपत्तौ पर्यवस्यन्ति कथमात्मीयमेव मन्थन बुध्यन्ते वाक्यार्थमितये नेपा प्रवृत्तौ नान्वरीयकम् । पाके ज्वालेव काठाना पदार्णप्रतिपादनमिति(१)॥ अवान्तरव्यापारो हिन कारकस्य प्रधाने व्यापारे कारकता व्याहन्ति पदाना हि द्वयी शकिरभिधात्री वात्पर्यशक्तिश्च तत्रामिधात्री शक्तिरेषा पदा- येपूपयुक्ता वात्पर्यशक्तिश्च वाक्याथे पर्यवस्यतीति, यापि पदानि स्व स्वमर्थमभिधाय निवृत्तव्यापाराणि तथापि यदर्थपरणि वनानिवृत्तव्यापाराण्येवेति, एव हि शाब्दता वाक्यार्थप्रत्ययस्य न हास्यते, सर्वा त्मना तु विरतव्यापारे शब्दे सा ऽवश्य होयवे शब्दावगविमूल वातु शाब्द- त्वे श्रौत्रत्वमपि स्यात् , श्रोत्रस्य पारम्पर्येण मूलत्वात , शब्दे वितरव्यापारे कतमत्तत्प्रमाण यस्य वाक्यार्यप्रतीति फनमिति न विद्भ, न प्रत्यत्तम् अती. न्द्रियत्वाद्वाक्यार्थस्य, नानुमान न चानुमानमेषा घी 'इत्यादिना प्रन्यविस्तरेण (१) श्लोवाधिक वाक्याधिकरणे श्ला. ३४३ । तेषा पदाना वाक्पार्ययोधा य प्रवृतौ सत्या पदार्थप्रतिपादन कारमा पाके प्रवृतो वालाच नान्तरोषकमित्यर्थ । पदानि पदार्थ प्रतिपाच वाक्याबोध जनयन्तीति माघ । भवन्त।

·, प्रमाणपकरणम् स्वयमेव निरस्तत्वाद् , न शदी निवृत्तव्यापारवान सामान्यान्यन्यथासिद्धे विशेष गमयन्ति हि" इति न्यायाद , अर्थापत्तिरिति चेत् किमिदानीमाप सिगम्यो धर्म न चैतद्युतमिष्ट वा तदिद सप्तम प्रमाणमवतरति पदार्थो ना मेति तच नेप्रम् श्रीन पदार्थनिमित्तको वात्यार्थप्रत्यय , यदायुक्तम् अन्वयव्यतिरेकाभ्या पदार्थनिमित्तकाव वाक्यार्यस्यावगम्यते इति तन पदार्थससर्गस्वभावत्वाद्वाक्यार्थत्य सत्य वत्पूर्व कवमिप्यते एव, वा क्यप्रतिपत्तेस्तु न ताजन्यत्व शब्दव्यापारानुपरमात मानसे चापचारे सति पदा नामपि अहण नास्त्येव यत क्षणान्तरे समाहितचेवास वक्ति 'नाहमेतदोष मन्यत्र मे मनो ऽभूत्पुन हि' इति इतरथा हि पदानि स्मृत्वा तदर्थमेवावगच्छेन्न पुन पृच्छेत्तस्मापदार्थाना प्रहणमेव तत्र वाक्यर्थावगमे निमित्तम् , यदपि पश्यत खेतिमारूपमिति तदपि न किञ्चित् , किं प्रत्यक्षेण शुक्लो गौम्च्छन्न दृश्यते स कि शुक्लो गौ गच्छतीति वास्यास्याओं न भवति, प्रत्य प्रतिभासात्तु प्रत्यक्षार्थ एवासौ न वाक्यार्थ इत्युच्यते, एव श्वेतो ऽश्वा धाव ति इत्यानुमानिको ऽय प्रत्यय पर्वते ऽग्निरितिवद्वाक्यावरणात्तु विना न वा क्यार्थों भवतुमर्हतोयल प्रसङ्गेन, वाक्याद्वाक्यार्थवाधोपसहार.- तस्माद्वर्णेभ्य एव कया चित्कल्पनया पदवाक्यमाषामुपगतेभ्य पदार्थना यार्थसप्रत्यय इति युक्तम् , तस्मात्पदार्थजन्या न भवति वाक्यर्थधुद्धिरिति अनुपरतव्यापाराद्वाक्यादेवेयमुद्भवति, वर्णाना पदवाक्पमावोगमपकारा- आह कया पुन कल्पनया पदवाक्यमावमुपगता वर्णा पदार्थवाक्यार्य चौतिमादप्युरिधि, तमाचार्यास्तावदिमा कल्पनामदीदृशन् प्रथम वर्णज्ञान तव सकार तो द्वितीयवर्णज्ञान तेन प्रथमवर्णज्ञानजनितेन च संकारेण पटुतर सरकार ततस्मृतीयवर्णशान तेन प्राक्तनेन संस्कारेण पटुतर संस्कार एवं यावदन्य वर्णज्ञानमन्त्यवर्णज्ञानानन्तर तु तव सकारात्सकलपूर्ववर्णविषयमकस्मरण सेनान्त्यवर्णशानस्य विनश्यचा विनश्यवस्थाहणस्मरणविषयीकतो वर्णस मूह पदमिति ज्ञायते तत पदनानासत्कार सतस्वयैव पर्याक्रमेण द्वितीयप दज्ञान सेन प्रथमपदक्षानजन्मना च संस्कारेण पटुवर साकारो अन्यते पुनस्तेनैव प्रमेण तृतीयपदज्ञान तेन प्रापनेन च सरकारेण पीचरतर स्सरकारो जन्यते एव यावदन्स्यपदज्ञानमन्दरेण स्थवीपसा सरका. सिद्धम ·नयोगपद्यम् , न्यायमअर्याम् रेण सर्वपदविषयमेकरमरणमुपजन्यते संस्कारस्यैवैक्त्यात्सो ऽयं स्मर. पानुभवविषयीकृतवर्णसमूहपदसमूहो वाक्यमित्युच्यते ततो वाफ्यार्यप्रति. पत्तिः संस्कारस्य च संस्कारान्तरकरणकौशलमवश्यमेपितव्यमन्यया सर्वत्र क्रि. याभ्यासो ऽनर्थकः स्यादिति, उक्तस्य वर्णानां पदवाक्योपगमप्रकारस्य खण्डनम् - अत्र वदन्ति, नेयं प्रक्रिया साध्वी शानयोगपद्य प्रसद्गान्, तथा हि घर- मपदप्रतिभासानन्तरं यथा पूर्वपदस्मरणं तथा नदेव संकेतस्मरणेनापि भवि. तज्यमनवगवपदार्थस्य हि न वाक्यार्थप्रतीतिरस्मृवस केतस्य च न पदा. र्थप्रतीति, यत्राप्यभ्यस्ते विपये सकेतस्मृतिने संवेद्यते तत्राप्यविनाभा. वस्मृतिरिव बलादसौ कल्प्यते अनागतपदपदार्थमंबन्धस्य नारिकेलद्वीपवा. सिन इवार्थप्रत्ययामावात्, सबन्धानुमवस्य च पूर्ववृत्तत्वेनेदानी स्मरणमुसे. नोपकारित्वाचस्मादन्त्यपदज्ञानानन्तर पूर्वपदसमयस्मरणयोर्युगपदुत्पादाज शा. अथ समयस्मरणानन्तरं पूर्वपदस्मरणमुपेयते तथा तस्मृतिकाले पदा. र्थशानोपजना पुनरपि ज्ञानयोगपद्यं न च तदा पदार्थज्ञान नौदेतीति शस्यते वक्तुमविकलतदुपजनकारणसामग्रीसन्निधाना-प्रतिनायकस्य च तदानीममा. वात् , पदाथज्ञानोत्तरकाल तहिं पूर्वपदस्मरणमस्विति चेद् एवं तर्हि पर. मपदज्ञानप्रत्यस्वमयादन्त्यपदरहितं वाक्य स्यादन्त्यपदक्षानस्य हि संकेतस्मृति. वेलायां विनश्यत्ता पदार्थज्ञानवेलायां विनाश एव, यत्तु श्रूयादसवेद्यमानमपि वदानीमन्त्यपदमस्त्येवेति स्वस्ति वहि न्याय. विस्तराय, अपि च वदानीमनुपलभ्यमानेनापि सता किमन्स्यपदेन क्रियते, पुनरवगमो ऽस्य भविष्यतीति चेत् स कुतस्त्यः, श्रोत्रस्य विरम्य ब्यापारासवे. दनात् , मनसश्च स्वातन्त्र्येण वाद्ये विषये सामर्थ्यासभवात्, सत्यपि पुनः सदवगमे ज्ञानयोगपद्यानपायात, अपि च पूर्वपदेरर्यशून्यतया शुष्कनीरसतनुमिरन्त्यपदानुभवसमनन्तरं स्मृतैरपि को गुण, न हि तथाविधपदस्मरणमर्थप्रत्यायनाङ्गम् , अथ सार्थ- कानि प्राचि पदानि स्मयन्ते तहि समयस्मरणपदार्थज्ञानादिकार्यसांकर्यकृतमने- कशाख प्रतिपद ज्ञानयोगपद्यमापद्यते इत्यसतीयं कल्पना, प्रकारान्तरेण वर्णानां पदवाक्यमावोपगमनिरूपणम्-- व्याख्यातारस्तु प्रक्रियान्तरमाचचक्षुः, वर्णानुगमरूपेण चावप्रथमप- दज्ञानमुत्पद्यते ततः सकेतस्मरणं तेन विनश्यवस्थेन पदज्ञानेन खविषयाव- कछेदेन पदार्थज्ञानमाधीयते यत्र वाचकावच्छिन्न वाच्यखपमवमास. .

·, - प्रमाणप्रकरणम् ते तथाविधपदार्थज्ञानासंस्कारः ततस्तथैव क्रमेण द्वितीयपदज्ञानं तद. नु समयस्मरणं तेन विनश्यवस्थेन च द्वितीयपदज्ञानेन तथैव स्वाव. च्छेदेन स्वार्थशानं तेन प्रथमपदार्थज्ञानाहितेन संस्कारेण च दृढतरः संस्कारः पुनर्वर्णक्रमेण तृतीयपदज्ञानं पुन सकेतस्मरणं संकेतस्मृतिसहायेन वेन विनश्यवस्थेन स्वार्थेनैव स्वावच्छिन्नं ज्ञानं तेन प्राच्येन च संस्कारण दृढतरः संस्कारः एवं तावद्यावदन्त्यपदज्ञानास्वावच्छिन्नार्थप्रतीतिः ततः पूर्वो. पचितान्महतः संस्काराद्विशिष्टसर्व विषयमकस्मरणं यस्य स्वावच्छिन्नास्सर्वे पू. वपदार्था विषयता प्रतिपयन्ते तस्मिन्स्मरणे तथान्त्यपदार्थज्ञाने ऽवच्छेदकलेन प्रस्फुरत्पदसमूहो वाक्यमवच्छेद्यत्वेन प्रकाशमानो ऽर्थसमूहो वाक्यार्थः, एवं स्मर्यमाणानुभूयमानौ पदपदार्थसमूहौ वाक्यवाक्यार्थाबुक्ती भवतः । उक्तस्य प्रकारान्तरस्य खण्डनम्- एतदपि न विचारतमम् अन्त्यपदार्थप्रतीतिसमये तदयच्छेदकतया प्रतिभासमानं पदं तत्प्रतीतो तावत्कारणमिति नात्र विमतिः, स्वयं च प्रतिभासमानत्वात्कापि भवत्येव, तस्य तदानी कर्मत्वे कारणं चिन्यम् , न श्रोचं तावत्कारणम् अन्यपदप्रतीत्यनन्तरमेव तद्वयापारस्य विरतत्वाद् विरम्य च पुनर्व्याप्रियमाणत्यानुपपत्ते, मनस्तु बाह्ये विषये स्वातन्त्र्येण प्रवर्तितुमसम. र्थम, तत्प्रवृत्तौ सर्वाण्येव प्रथमपदात्प्रभृति पदानि मानसव्यवसायगोचरचा. रीणि भवन्तु किं स्मर्यमाणत्वमन्येपामुच्यते, अथ वदन्त्यपदमर्थे इवात्मन्यपि तवच्छेदकत्वप्रतिपत्तेः करणवं प्रति. पत्स्यत इति मन्यसे तयुक्तम् , स्वप्रतीतौ तस्य कर्मत्वान्न चैकस्यामेव क्रिया- यां तदेव कर्म फरणं च भवितुमर्हति, विस्तरतश्चायं वाचकावच्छिन्नवाच्यप्र. विभासः प्रत्यक्षलक्षणे प्रविक्षिप्त इत्यलं पुनस्वद्विमन । प्रकारान्तरेण वाक्यस्य वाक्याथवोधकत्वोपपादनम्- आह प्रथमं पदनानं ततः सकेतस्मरणं ततः पदार्थज्ञानं पदार्थज्ञानात् पदज्ञानस्य विनश्यता विनश्यदवस्थपदज्ञानमपेक्षमाणं श्रोत्रं प्रथमपदार. च्छेदेन द्वितीयपदे ज्ञानमादधाति द्वितीयपदज्ञानानन्तरं पुन. संबन्धस्मरणं | ततः पदार्थज्ञानं तेन द्वितीयपदज्ञानस्य विनश्यत्ता विनश्यदवस्थपद- ज्ञानसहायाच्छ्रोत्राचथैव तदवच्छेदेनोत्तरोत्तरपदज्ञान · तावद्यावदन्त्यपद्ज्ञा. नमिति , तज्ज्ञानानन्तरं च प्राक्तनप्रक्रियावन्नान पूर्वपदस्मरणमुपयुज्यते वत्फ. लस्य च विनाशदशापतितपदज्ञानकृतावच्छेदमहिम्नैव सिद्धत्वात् , तस्य (१) गावरमाये १० १ पा० १ सू० २५ । इयं रिपगी ३९० पृष्ठस्या। , ४६न्या ·न्यायमअर्याम् हि फलमन्त्यपदावगमसमये सकलपूर्वपदोपस्थान तच विनश्यवस्थपूर्व पूर्वपदशानरोत्तरोत्तरपदानुरागनलादेव लब्धमिति किं तत्तत्स्मरणेन तदभा वाच्च नाम ज्ञानयोगपद्यादिचोद्यानसर समस्ति, यथोपदर्शितान्त्यपदज्ञान मेव च वाक्यार्थज्ञानमिति न चरितार्थत्वमनेत्येव वाक्यादेव वाक्यार्ण प्रत्यय सेत्स्यवि पदार्थेभ्य इति, पूयोक्तस्य प्रकारान्तस्य खण्डनम्- इयमपि न निरवद्या कल्पनेत्यपरे, प्रथमपदोपरागपूर्वकद्वितीयपदज्ञानो पजननानुपपत्ते , प्रथमपदज्ञानान तर सम्म धस्मरण तेनैव तस्य विनश्यत्ताप दार्थप्रतिपत्तिकाले च पदशान विनष्टमेव विनश्यवस्था युद्धिqभ्यन्तरविरो धिनीति मामान्येन श्रवणात्, अथ यात्कार्यभूतया युद्ध्या कारणभूता बुद्धिविरोध्येत न धुद्धिमाण बुद्धिमात्रमिति एतद्युक्तम, विशेषे प्रमाणाभावादभ्युपगम्यापि बम कार्यकार• णभूतयोरेव वुयोर्भवतु वध्यविधातकमाव तथापि पदज्ञान सरकार इव समयस्मृत कारणमेव सस्कारेणेव तेनापि विना तदनुत्पादात् , सस्कारप्रमोधे तस्य व्यापार इति चेत् वेनापि द्वारेण यत्कारण तत्कारणमेव, वदिह पदज्ञान समयस्मरण पदार्थज्ञानमिति त्रीणि ज्ञानानि युगपदवतिष्ट ते इति पर प्रमाद अपि च पदज्ञानमुपजायमान वर्णक्रमेण जायते न सहसैव निरंशपद वादस्य व्युदस्तत्वाना च द्वित्राणि त्रिचतुराणि पञ्चपाणि वाक्षराणि क्रमेण ग्रहीष्यन्ते तद्विपया हि क्रममाविन्य उपजननापायमिका बुद्धय , अत्रान्तरे विनश्यदवस्थमन्त्यपदज्ञानमासिध्यते तदुपरागेण द्वितीयपदज्ञानमुपपत्स्यते इति दुराशैवेयम्, अपि च व्यवहितोधारितेभ्यो ऽपि पदेभ्यो वाक्यार्थप्रत्ययो दृश्यते यत्रा नेककार्यपर्यालोचनव्याहृदय स्वामी रे कन्दलकेत्युक्त्वा कार्यान्तर सवि धाय तुरगं वदति पुन प्रयोजना-तराय व्यवहृत्य कल्पितपर्याणमित्यपि वक्ति पुरन्यस्किमपि कृत्वा नवोत्यानयेति तत्र रे फन्दलक कलितपर्याणमश्वमानयेति वाक्यार्यावगमो भवति भवन्मते चासो दुरुपपाद, पदानुरागस्य वनासम्भवा सर्वपदस्मरणस्य चानम्युपगमान् , किं च न प्रवरमतानुसारिणामिव सम्बन्धविशेषबुद्धिपु विशेषणविशेष्ये द्वे वस्तुनी आलम्बनम् अपि तु विशेष्यमानमुपायभेदादेव प्रतीत्यतिशय इति त स्मिश्च सत्यपि पूर्वपदानुरागे तत्प्रतिभासाभावात् शुद्धमेव द्वितीयपदक्षान सपा नमिति किं वदनुरागेण, श्रतश्चयमनुपन्ना कल्पना यतो द्वितीयपदस्य स्वार्थे गुद्धमेव सकेशप्रहण वृत्त यदा क चित्प्रथम प्रयुक्तमासीदधुना तु वत्पद पदा. " , ·-- प्रमाणमकरणम् न्तरोपरक्तं सावमिति तादृशस्याहीतसम्बन्धत्वादर्थप्रतिपत्तिहेतुस्वं न स्या. दित्यास्तामपूर्वमिदं शङ्करस्वामिनः पाण्डित्यम् , स्वमतेन वाक्यार्थबोधोपपादनम्-- आह यदीमाः सर्वा एव तान्त्रिकरचिताः कल्पना न साधीयस्यश्चेदात्मी- या का चन निर्दोषा साध्वी कल्पना निवेद्यताम् , उच्यते न षयमात्मीयामभिः नवा कामपि कल्पनामुत्पादयितुं क्षमाः- न हीयं कविभिः पूरदृष्टं सूक्ष्मदर्शिभिः । शक्ता तृणमपि द्रष्टु' मतिर्मम तपस्विनी ।। कस्ता विद्वन्मत्तितर्कणीयमन्धोपबन्धे तब दोहदो ऽयम् । न दोहदः पर्यनुयोगभूमिः परोपदेशश्च न तस्य शान्तिः ॥ राज्ञा तु गहरे ऽस्मिन्नशब्दके बन्धने विनिहतो ऽहम् । प्रन्यरचनाविनोदादिह हि मया वासरा गमिताः ॥ तथापि वक्तव्यं कथं वर्णेभ्यो वाक्यार्थप्रतीतिरिति, उच्यते चिराविकान्त. स्वमचिरातिक्रान्तत्वं वान स्मृतिकारणं संस्कारकरण हि स्मरणं भवति तच्च सद्यः प्रलोने थिरप्रलीने वान विशिष्यते इत्येवं पूर्वेषां पदानां चिरतिरोहिता. नामपि व्यवहितोचारिवानामपि संस्कारात्स्मरणं भविष्यति अन्त्यपदस्यानुभू. यमानस्योपगमे ज्ञानयोगपधादिश्मादप्रसङ्ग इति वरमन्त्यपदमपि मर्यमाणम. स्तु, स्मृत्यारूढान्येव सर्वपदानि वाक्यार्थमवगमयिष्यन्ति, तत्र चेयं कल्पना वर्णक्रमेण तावत्प्रथमपदज्ञानं ततः संकेतस्मरणं संस्कारश्च युगपद्भवतः, ज्ञान- योहि योगपर्व शास्त्रे प्रतिषिद्धं न संस्कारज्ञानयोः, तत: पदार्थज्ञानं तेनापि सं. स्कारः पुनर्वर्णक्रमेण द्वितीयपदज्ञानं ततः संकेतस्मरणं पूर्वसंस्कारसहितेन च तेन पटुवरः संस्कारः पुनः पूर्ववर्णक्रमेण तृतीयपदज्ञानं संकेतस्मरणं पूर्वस- स्कारापेक्षा पटुतरः संकार इत्येवं पदक्षानजनित पीवरे संस्कारे पदार्थज्ञानज. निते च तारशि संस्कारे स्थिते ऽन्स्यपदार्थज्ञानानन्तरं पदसंस्कारात्सर्वपदविप. यस्मृतिः पदार्थसंस्काराच्च पदार्थविषया स्मृतिरिति संस्कारक्रमारक्रमेण हूँ स्मृती भवतः, तत्रैकरयां स्मृतावुपारूढः पदसमूहो वाक्यमितरस्यामुपारूढः पदार्थसमूहो वाक्यार्थः, ननु स्मृतेरप्रमाणत्वादप्रमाणमिदानी वाक्यार्थप्रतिपतिः, मैवम् तथा सम्बन्धमहणायन हन्यथा सम्बन्धग्रहणमन्यथा च प्रतिपत्तिः सायं दोषः, यथा धूमे गृहीतसम्बन्धे नोहारादहनानुमितो, इह तु क्रमवर्तिनों वर्णानामन्य- था प्रत्ययासम्भवाद्यथैव व्युत्पत्तिस्तथैव प्रतीतिरिति न किं चिदवद्यम् , अचि. रनिवृत्तानुभवसमनन्तरमाविनी च स्मृतिरनुभवायते, , ·३६२ न्यायमअर्याम् हि फलमन्स्यपदावगमसमये सकलपूर्वपदोपस्थान तव विनश्यवस्थपूर्व पूर्वपदज्ञानकृतोत्तरोत्तरपदानुरागनलादेव ल धमिति किं तत्तत्स्मरणेन तद्भा वाच्च नात्र ज्ञानयोगपद्यादिचोद्यावसर समस्ति, यथोपदर्शितान्त्यपदज्ञान मेव च वाक्यार्थज्ञानमिति न चरितार्थत्वमनेत्येव वाक्यादेव वाफ्यार्थ प्रत्यय सेत्स्यवि पदार्थेभ्य इति, पूयोक्तस्य प्रकारान्तस्य खण्डनम् - इयमपि न निरवद्या कल्पनेत्यपरे, प्रथमपदोपरागपूर्वकद्वितीयपदक्षानो पजननानुपपत्ते , प्रथमपदज्ञानानन्तर सम्बन्धस्मरण तेनैव तस्य विनश्यत्ताप दार्थप्रतिपत्तिकाले च पदज्ञान विनष्टमेव विनश्यवस्था बुद्धिघुप्यन्तरविरो धिनीति मामान्येन श्रवणान्, अथ घूयात्कार्यभूतया घुझ्या कारणभूता बुद्धिर्विरोध्येत न बुद्धिमात्रेण युद्धिमात्रमिति एतदयुक्त्म, विशेषे प्रमाणाभावादभ्युपगम्यापि घूम कार्यकार. णभूतयोरेव वुद्ध्योर्भवतु वध्यविधातकमाव तथापि पदज्ञान सरकार इव समयस्मृते कारणमेव सस्कारेणेव तेनापि विना तद्नुत्पादात् , सरकारप्रयोधे तस्य व्यापार इति चेत् तेनापि द्वारेण यत्कारण तत्कारणमेव, तदिह पदक्षान समयस्मरण पदार्थज्ञानमिति त्रीणि ज्ञानानि युगपदयविष्ठन्ते इति पर प्रमाद, अपि च पदज्ञानमुपजायमान वर्णप्रमेण जायते न सहसैव मिरशपद वादस्य व्युदस्तत्वात्तत्र घ विनाणि त्रिचतुराणि पञ्चपाणि वाक्षराणि कमेण ग्रहीष्यन्ते तद्विपया हि क्रमभाविन्य उपजननापायमिका बुद्धय , अत्रान्तरे विनश्यवस्थमन्त्यपदज्ञानमासिप्यते तदुपरागेण द्वितीयपदज्ञानमुपपत्स्यते इति दुराशैवेयम, अपि च व्यवहितोचारितेभ्यो ऽपि पदेभ्यो वाक्यार्थप्रत्ययो दृश्यते यत्रा नेककार्यपर्यालोचनव्यग्रहृदय स्वामी रे कन्दलकेत्युक्त्वा कार्यान्तर सवि धाय तुरग वदति पुन प्रयोजनान्तराय व्यवहृत्य कल्पितपर्याणमित्यपि बक्ति पुरन्यत्किमपि कृत्वा प्रवीत्यानयेति तत्र रे कन्दलक कल्पितपर्याणमश्वमानयेति वाक्यार्थावगमो भवति भवन्मते चासो दुरुपपाद , पदानुरागस्य ननासम्भवा. सर्वपदस्मरणस्य चानभ्युपगमात् । किं च न प्रपरमतानुसारिणामिव सम्बन्धविशेषबुद्धिपु विशेषणविशेष्ये द्वे वस्तुनी पालम्बनम् अपि तु विशेष्यमात्रमुपायभेदादेव प्रवीत्यतिशय इति तु. स्मिश्च सत्यपि पूर्वपदानुरागे सत्प्रतिभासाभावात् शुद्धमेव द्वितीयपदज्ञान सप. नमिति किं तदनुरागेण, अतश्यमनुपन्ना कल्पना यतो द्वितीयपदस्य स्वायें शुद्धमेव सकेतप्रहण वृत्त यदा क चित्प्रथम प्रयुक्तमासीदधुना तु तत्सद् पदा .

·प्रेमाणकरणम् न्तरोपरक्त सजावमिति वादशस्यागृहीतसम्बन्धत्वादर्थप्रतिपत्तिहेतुत्वं न स्या- दित्यास्तामपूर्वमिदं शङ्करस्वामिनः पाण्डित्यम् , स्वमतेन वाक्यार्थबोधोपपादनम्-- आह यदीमाः सर्वा एव तान्त्रिकरचिताः कल्पना न साधीयस्यश्चेदात्मी- या का चन निर्दोषा साध्वी कल्पना निवेद्यताम् , उच्यते न षयमात्मीयामभि. नवां कामपि कल्पनामुत्पादयितुं क्षमाः- न होयं कविभिः पूरदृष्टं सूदमदर्शिभिः । शक्ती तृणमपि द्रष्टुं मतिर्मम तपस्विनी ।। करतहि विद्वन्मतितर्कणीयमन्थोपवन्धे तव दोहदो ऽयम् । म दोहदः पर्यनुयोगभूमिः परोपदेशश्च न तस्य शान्तिः ॥ राज्ञा तु गहरे ऽस्मिन्नशब्दके बन्धने विनिहतो ऽहम् । मन्थरचनाविनोदादिह हि मया वासरा गमिताः ।। तथापि वक्तव्यं कथं वर्णेभ्यो वाक्यार्थप्रतीतिरिति, उच्यते चिराविकान्त. स्वमचिरातिकान्तत्वं वान स्मृतिकारणं संस्कारकरणकं हि स्मरणं भवति तच्च सद्यः प्रलीने चिरप्रलीने वा न विशिष्यते इत्येवं पूर्वपा पदानां चिरतिरोहिता. नामपि व्यवहितोपारितानामपि संस्कारास्मरणं भविष्यति अन्त्यपदस्यानुभू. यमानत्योपगमे ज्ञानयोगपद्यादिप्रमादप्रसङ्ग इति वरमन्त्यपदमपि मर्यमाणम. स्तु, स्मृत्यारूढान्येव सर्वपदानि वाफ्यार्थमवगमयिष्यन्ति, तत्र चेयं कल्पना वर्णक्रमेण तावप्रथमपदज्ञानं ततः संकेतस्मरणं संस्कारश्च युगपद्भवतः, ज्ञान- योहि योगपर्व शास्त्रे प्रतिषिद्धं न संस्कारज्ञानयोः, ततः पदार्थज्ञानं तेनापि सं. स्कारः पुनर्वर्णक्रमेण द्वितीयपदज्ञानं ततः संकेतस्मरणं पूर्वसंस्कारसहितेन च तेन पटुतरः संस्कारः पुनः पूर्ववर्णक्रमेण तृतीयपदज्ञानं संकेतस्मरणं पूर्वस. स्कारापेक्षः पटुतर' संकार इत्येवं पदज्ञानजनित पीवरे संस्कारे पदार्यज्ञानज. निते च तादशि संस्कारे स्थिते ऽन्त्यपदार्थज्ञानानन्तरं पदसंस्कारात्सर्वपदविप. यस्मृतिः पदार्यसंस्काराच्च पदार्थविषया स्मृतिरिति संस्कारकमारक्रमेण स्मृती भवतः, तत्रैकस्यां स्मृतावुपारूढः पदसमूहो वाक्यमितरस्यामुपाख्दः पदार्थसमूहो वाक्यार्थः, ननु स्मृतेरप्रमाणत्वादप्रमाणमिदानी वाक्यार्थप्रविपत्तिः, मैवम् तथा सम्बन्धमहणावत्र हन्यथा सम्बन्धमहणमन्यथा च प्रतिपत्ति. वत्रायं दोषः, यया घूमे गृहीतसम्बन्धे नीहाराहनानुमितौ, १६ तु क्रमवत्तिनों वर्णानामन्य. या प्रत्ययासम्भवाद्यथैव व्युत्पत्तिस्वथैव प्रतीतिरिति न किं चिदवद्यम् , अचि. रनिवृत्तानुभवसमनन्तरभाविनी च स्मृतिरनुभवायते, ·म्यायमअर्याम् अथ वा कृतं स्मरणकसनयान्त्यपदार्थज्ञानानन्तरं सकलपदार्थविषयो मा. मसो ऽनुव्यवसायः शताविप्रत्ययस्थानीयो भविष्यति, तदुपारूढानि पदानि धाक्यं तदुपारुढश्व पदार्थों वाक्यार्थ', तथाविधश्च मानसोऽनुव्यवसायः सकललोकसातिवादप्रत्याख्येयः, नन्वन्त्यपदार्थज्ञानानन्तरं किं पूर्वपदतदर्थविषयेण स्मरणेनानुव्यवसायेन वा अन्यपदार्थरचे ज्ञात. समाप्तं कर्त्तव्यं किमन्यदवशिष्टं यव्यवसायेन स्मरणेन वा करिष्यते, एकाकारो हि वाक्यार्थप्रत्ययः प्रत्यात्मवेदनीयो न श. यो पहोतुम् , न चासौ स्मर्यमागादनुव्यवसायाद्वा बिना सम्पद्यते इत्य. स्ति तदुपयोग इत्थं स्मर्यमाणारूढ संकलनाज्ञानविषयीभूतं चेदं पदनिकुरुम्वं वाक्यं तथाविधश्चैष वाक्यर्थ । संसर्गमासफनिरूपणोपक्रमा- ननु मा भूत्पदस्फोटो वाक्यस्फोटश्च वाचकः । मा च भूतामिमौ वाक्यवाक्शार्थो भागवजिती ।। भवन्तु भवदाख्याताः पवाफ्यादिकल्पना । पदार्थानां तु संसर्गे मार्ग: क' इति कथ्यताम् ।। असंसृष्टा हि गौरश्वः पुरुषो हस्तीति पदार्या न वाक्यार्थभावमधिरोहन्ति, अन्त्यपदार्थज्ञानान्तरमाविना हि स्मरणेन वा ऽनुव्यवसायेन वा विषयीक्रिया. माणास्ते यथाऽवगता एव विषयोझियन्ते संसर्गावगमस्तु कुतस्त्य इति चिन्त्यम्, संसर्गभाने विप्रतिपत्ति:- उच्यते अत्यत्र विवादः के चिदाचत अन्विता एव पदार्थाः पदैरमि- धीयन्ते अन्यथा पदानां वाक्यस्वायोगदिति, अन्ये मन्यन्ते शुद्वानामेव पदार्थानां पदैरभिधानं ते तु तथाऽभिहिताः सन्त' परस्परमाकाङ्क्षापन्निधियोग्यत्वपर्यालेोधनया ससर्गमधिगमयन्तीति, तत्रेदं विचार्यम, व्युत्पत्तिबलीयसी न शब्दार्थमवगमयति व्युत्पत्तिमन्त. रेण, व्युत्पत्तिश्च किं वाक्यस्य वाक्याथै पदस्य वा पदार्थे इति, यदि वाक्यस्य वाक्याथै व्युत्पत्तिः तदन्विताभिधानम्, पदस्य पदार्थ व्युत्पत्ताव भिहितान्वय इति,, अभिहितान्वयवादनिरूपणम् - किं तावत्प्राप्तमभिहितान्वय इति पदार्थप्रतिपत्तिपूर्वकत्वाद्वाश्यार्यप्रतिपत्तः, न हनवगतपदार्थस्य वाश्यार्थसम्प्रत्ययो दृश्यते पदार्यप्रविभागाच्च गम्यते ऽस्य पदस्य जातिरयों ऽस्य द्रव्यमस्य गुण ऽस्य क्रियेति स चैवमवकल्पते यदि ·, प्रमाणप्रकरणम् तावत्से। ऽर्यः पदैरभिधीयते, पदान्तरार्थोपरक्ते तु तस्मिन्नभिधीयमाने तदर्थेय तैव नावधार्यते कदम्बाकारार्थप्रतीते, पावापाद्वापाभ्यां तवधारणमिति- चेन्मैवम् , अावापाद्वापपरीक्षावसरेऽपि कदम्बप्रतीत्यनपायान ह्येकमेव किं चिद्वाक्यमन्विताभिधायिपदप्रथितम् , अन्यत्र तु शुद्ध एव पदानामर्थः कि तु सर्वत्र कदम्बकरूपादुपायात्कदम्बकरूपमुपेयं प्रतीयते इति दुरक्गमः पदार्थविभागः, ततश्च पदार्थानामनपेक्षणे गामानयेति वाक्यादश्वबन्धननियोगः प्रतीयते, अपेक्ष्यते तु पदानामर्थः सेो ऽपेक्ष्यमाण इयानिति नियतो ऽवधारथि तव्यः, तवधारणं शुद्धाभिधायिपु पदेष्ववकल्पते तस्मात्पदपदार्थयारोत्पत्तिकः सम्बन्ध इष्यते, वृद्धव्यवहारेषु च वाक्यादपि भवन्ती व्युत्पत्तिः पदपर्यन्ता भवति इतरथा हि प्रतिवाक्यं व्युत्पत्तिरपेक्ष्यते सा चानन्त्याद् दुरुपपादेति शब्दव्यवहारोच्छेदः श्यते च पदार्थविदामभिनवकविश्लोकादपि वाक्यार्थप्रतीतिः सा पदतदर्थव्युत्पत्या विकल्पते वाक्यवाक्यार्थयोस्तु व्युत्प. त्तापवेक्षमाणायां सा न स्यादेव, तस्मानान्विताभिधानम् , अतश्चैवं पदान्तरोच्चारणवैफल्यप्रसङ्गादेकरमादेव पदात्तदुपरजकद्विती. यपदार्थावगतिः सिद्धैव तदपि पदमन्यानुरक्तस्वार्थवाचीत्यनेनैव न्यायेनेकमेव पदमखिलपदाभिधेयार्थवाचि सम्पन्नमिति तेनैव व्यवहारोऽस्तु न चासो सम्प. द्यते गौरित्युक्ते सर्वगुणक्रियावगमान ज्ञायते किमुपादीयतामिति सर्वागमो ह्य. नवगमनिर्विशेष एव व्यवहारानुपपत्तः, न हि रसविदा पूर्णोऽप्यधिर्मरेरति. रित्यते सलिलकार्यानिष्पत्तः, नियतगुणक्रियानुरक्तस्वार्थप्रतिपादने तु गोश. ब्दस्य न हेतुमुत्पश्यामः, पदान्तरसन्निधानं नियमहेतुरिति चेत् किं स्वरूपमात्रेणार्थप्रतिपादनेन वा स्वरूपमात्रेण जपमन्त्रपदानामिव सन्निधानं भवदप्यसन्निधानान्न विशिष्यते अगृहीतसम्बन्धस्य तस्कृतोपकारादर्शनाद्, अर्थप्रतिपादनेन तु पदान्तरं यदि नियमहेतुः सेो ऽयभिहितानामर्थानामन्वय उक्तो भवति, तस्मात्स एव श्रेयापदेभ्यः प्रतिपन्नास्वावदा प्राकानोसन्निधियोग्यत्ववशेन परस्परममि. २ सम्यध्यन्ते यो येनाकादिक्षता यश्च सन्निहिता यश्च सम्बन्धु योग्यः स तेन सम्मध्यते नातो ऽपरः, अत एवामुल्यमे हस्तियूथशतमास्ते इति नास्ति सम्ब. प:योग्यत्वाभावादन्विताभिधानवादिनां तु अन्वितस्यानभिधानात्तत्राप्यन्वयः प्राप्नोति स च नास्ति तस्मादमिहितानामेव पदार्थानामन्वय इति युक्तम्, वदुक्तं 'पदानि हि स्वं स्वमर्थमभिधाय निवृत्तव्यापाराण्यथेदानीमा अवगता वाक्या सम्पादयन्ति' इति, ·न्यायपअर्याम् अमिहितान्वयवाद खण्डनम् - एवं प्राप्त अभिधीयते न व्युत्पत्तिनिरपेक्षा दीप इव शब्दो ऽर्थमवगम यतीति व्युत्पत्तिश्च वृद्धव्यवहारा वृद्धानां च व्यवहारी पाक्येन न पदेन केव- लस्य पदस्याप्रयोगाद् । अर्थप्रकरणाप्तपदार्थान्तरवेदने। पदं प्रयुज्यते यत्तद्वाक्यमेवोदितं भवेत् ॥ वक्ता वाक्यं प्रयुक्त च संसृष्टार्थविवक्षया । तथैव बुद्धयवे श्रोता तथैव च तटस्थितः ।। सेयं वाक्यस्य वाक्या व्युत्पत्तिः, वास्यं च किमुच्यते संहत्यार्थमभिदध- ति पदानि वाक्यम् एकार्यः पदसमूहो वाक्यमिति वाक्यविदः, वत्रायं पदसमूह एकार्थो भवति एवं न संहत्यार्थमभिदध्युः पदानि यद्यकस्यैव पदस्य व्यापार:, यथा हि घाद्यानि करणानि काष्ठादीनि पाके व्याप्रियन्ते यथा च शिबिकाया उद्यन्तारः सर्वे शिविकामुद्यच्छन्ति यथा यो ऽपि प्रावाण उखा विधति तथा सर्वाण्येव पदानि वाक्यार्थमवयोश्यन्ति तदिदमन्विताभिधानमन्यानन्वितनिष्क स्वार्थपर्यवसायित्वे हि सति न सर्वेषां वाक्यार्थव्यापारः स्यात् , नन्वेव मेकैकस्य कृत्स्नकारित्वे सत्येकस्मादेव कृत्स्नसिद्धः पदान्तरोच्चार• पं व्यर्थमित्युक्तम्, नैतन पदान्तरेण विनवैकस्माकरस्नकारिस्वसम्पत्यभावात्, न तोकं कस्नकारीवि चेन्मैवम् , एकैकस्य कृत्स्नफलपर्यन्वव्यापारपवितत्वा. देककस्मिन्सतिरस्नफलपर्यन्तो व्यापारो निवर्त्तते एकैकेन विना न निवर्तते इत्येवमेकैकं कररनकारि भवति, नन्वेवं तहि समुदाय एव कर्ता भवतु किं समुदायिभिः ततश्च तदेवा. यातं निरवयवो वाक्यवाक्यार्थाविति नैतयुक्तम, सङ्घातकार्यवत्स्वकार्यस्यापि दर्शनात् , अथ कि संघातकार्य किं च स्वकार्य वाक्यार्थप्रतिपत्तिः संघात- कार्यम् स्वकार्य तु पदार्थप्रतिपत्तिः यथा पाक: संघावकार्य स्वकार्य चल- नमरणादि काष्ठस्थाल्यादीनाम् । ननु यदि पदानां पदार्थप्रसिपादनं स्वकार्य शुद्धस्तहि पदस्यार्थः, न शुद्धः पदार्थः संघालुकायें एव प्रयोगात्र प्रयुतानामप्येष, स्वकार्यन नावगम्यते अत एव न निवरयवं वाक्यमिष्यते स्वकार्यप्रतिज्ञानासंहतास्ते संघातकार्य' कुर्वन्तो दृश्यन्ते न संघात एव संहतेष्वपि कुर्वत्सु स्वकार्य पृथ- पथगुपलभ्यते यथा शकटाहानामयमंशोऽनेन फूठो ऽयमनेनेति न पृथक् प्र. युज्यमानानि शकटाहानि मनागपि शकटकार्य धुर्वन्तीत्येवं न केवल पवं प्रयुज्यते प्रयुक्तमपि वा न उत्कार्याह्न पदान्तरेण तु सह व्यापारात्तदन्धि.

·प्रमाणपकरणम् सार्थकार्येव पदमिति युक्तम् , तदिदमुक्त शहत्यार्णमभिदधति पदानि वा श्यम् एकार्थ पदसमूहों वाक्यम्' इति, तदेवमवयवकार्योपलम्मान वैयाक रणवन्निमितान्यपि निहनुमहे कृत्स्नफलसिद्ध्यवधि व्यापारपरिनिश्चयाच नान्यमीमासकवच्छुद्धपदार्थाभिधानमुपमच्छामहे इति, अन्धिनामिधाने आपादितपणानां परिहारः। यत्पुनरभ्यधायि प्रतिवाक्य व्युत्पत्तिरपेक्षणीया अन्यथा नवकवि श्लोफादर्श , पदार्थविदा न प्रतीयेतेति तदिद व्युत्पत्यनभिज्ञस्य चौद्यम , न होय व्युत्पत्ति गोशब्दस्य शुक्लान्वितोऽर्थ सहि व्यभिचरति कृष्णान्वितस्यापि तदर्थस्य दर्शनानापि सर्वान्वितस्तदर्थ आनन्त्येन दुरवगमत्वात् , किं त्वाका. क्षितयोग्यसन्निहितार्थानुरक्तोऽस्यार्थ इति, एता च व्युत्पत्ति वाक्यान्येवावापो द्वापरचनावैचित्र्यभालि सब्जन्यन्ति पदार्थपर्य-तापि भवन्ती व्युत्पत्तिरीटशी दृश्यते न शुद्धपदार्थविषया पदेन व्यवहारामावादियुक्तम , तथापि न न ज्ञायते इयान्पदत्यार्थ इति शकटाङ्गवदावापोद्वापाभ्या तत्कार्यभेदस्य दर्शितत्वात , प दित्यन प्रतिवाक्य व्युत्पत्तिरपेक्ष्यते सन्निहितयोग्याकातितार्थोपरक्तस्वामि धेयत्वेन हि क चिद्गृहीत सम्बन्ध सर्वन गृहीतो भवति ततश्च नवकविश्ला कादप्यर्थप्रतिपत्तिरुत्पत्यते, पदपदार्थयोस्तु न व्युत्पत्तिरुपायाभावादित्युक्तम् , यदपि पदा-तरोच्चारणमफलमिति तदपि परिहतम् , पदान्तरसन्निधाने हि सर्वाणि पदानि फस्नकारीणि भवतीत्युक्तवान् , कि पदान्तरसन्निधानेन कि. यते इति चेत्सर्वकारकेप्यपि तुल्या ऽयमनुयोग, सहत्य तु सर्वाणि कुर्वन्ति का रकाणीत्युच्यन्ते तथा पदान्यपि अर्थाभिधानेनापि घोपकुर्वसु पदेषु नाभिहि तान्यो ऽनन्विता व्युत्पत्त्यभावादनुपगमे वा दुरुपपाद पदार्थानामन्वय उपायाभावात्, नन्वाकाङ्जासन्निधियोग्यत्वान्यभ्युपाय इत्यत न युक्तमुक्तम् ,कस्येयमाका सक्षा शब्दस्यार्थस्य प्रमातुर्वा शब्दार्थयोग्तावदचेतनत्यान्नाकाहदायोग फलत इय वतन्त्र पाचोयुक्ति शब्द शब्दान्तरमाकाङ्गत्यर्थो ऽन्तरमिति, प्रमातु पुन स्वतन्त्रस्याकाइ ज्ञानप्रमाण पुरुपेच्छया वस्तुस्थितेरपटमानत्वात, शदात्य प्रमाण पृष्ठभावेन तु पुरापस्याफाइदा भवन्ती भवत्यानाम् ससर्गहतरित्येव शब्दस्यायमियानिपौरिय दीर्घदोघा व्यापार उपरतव्यापारे तु शब्दे पुरुषाका सामान न सम्बन्धकारणम् । प्रशाब्दत्व घ वाफ्यार्यप्रतीरित्यमापते । स्यवधानमयुक्तं च साता सादत्वसमरे ।। .

·आहे, न्यायमार्याम् अन्विताभिधानवादोपसंहार:- तस्मादविवाभिधायोनि पदानीति स्थितम् , एष एव हि संसर्गपन्थाः । व्यतिपक्तार्थबुद्वा हि व्यतिषङ्गो ऽवगम्यते । अपरं तु न संसर्गप्रतीतेररित कारणम् ।। न खल्वानय गां शुक्लां संसर्ग इति कथ्यते । व्यवहारे क चिवृद्धः पदं संसर्गवाचकम् ।। प्रयुज्यमानमप्येतद्वालिशेन हि केन चित् । अनन्वितार्थमेव स्याद्दशदाडिमवाक्यवत् ।। तस्मादन्वितानामवाभिधानं युक्तम् । पाह- अगुल्यग्रादिवाक्येषु को तव समन्वयः । उच्यते, उक्तानामपि संसर्गे कथं तव समन्वयः ।। नन्वत्र योग्यतामावादसंसर्ग उपेयते । आकाङ्क्षादित्रयाधीनः संसर्गो हि मयेध्यते ॥ उच्यते- मयापि योग्यासन्नादिसंसृष्टस्वार्थवाचिता । पदानां दर्शिता सा च तेषु नास्तीत्यनन्वयः ।। आह अन्विताभिधानवादी विभवान ततश्व- भवतो ऽनभिधानं स्यादन्वयासंभवादिह ॥ अहं स्खभिहितान्वयवादी तेन मम हनन्वितत्वे ऽपि नामियानं विरुद्धयः । उच्यते- काय मीमांसकेनापि भवता सूदमदर्शिना । नाद्यापि शन्दव्यापारः सुस्पष्टमवधारितः।। प्रकाशकत्वं शब्दस्य व्यापारो हि निसर्गतः। पुंसस्तु गुणदोषाभ्यां तस्मिन्सदसदर्थता ।। क्रियाकारकसंसर्गयुद्धिरल्या ऽपि शब्दजा। तादृश्येवायथार्या तु नरबुद्धिप्रमादतः ।। वदुक्तम्-"प्रमाणान्तरदर्शनमत्र पाध्यते" इति । अत एव प्रमाणत्वं शब्दे निष्प्रतिम स्वतः। शब्दे कर्मणि तत्रापि बाघकानुपसर्पणात् ।।

·সমাগম सत्रानुल्यमवाक्ये ऽपि शाब्दो ऽस्त्येव समन्वयः । आधाराधेयक्रियानिर्देशस्यात्र प्रतीयमानत्वात् । वस्तुतो ऽसम्भवो यस्तु तुल्य एव स श्रावयोः । अयोग्यत्वेन संसर्गप्रतीत्यर्थनिकहणात् ॥ यदि तु शाब्दोऽनन्वया भवेत् कचटतपादिवर्णनिर्देशमात्रमिदं स्यात् एशदा. डिमादिप्रवादवदनापि अविवाभिधानं न विरुद्धं वाधकस्त्वन्यविषय एव न शब्द- संसर्गविषय इत्युक्तम् , अत एव स्वसामर्थ्यसिद्धनिर्विवन्धकव्यापारे शन्दे स्व. वो वेदे प्रामाण्यमनाकुलं निर्वक्ष्यस्यपौरपेयतया विप्लवासम्भवात् स्वव्यापारस्य वव एव शुद्धत्वमित्यलमविप्रसङ्गेन । इत्यन्त्रिताभिधानेन वाक्यार्थज्ञानसम्भवान् । व्युत्पत्तिरहितः प्राज्ञः प्रहयो ऽभिहितान्वयः ।। अन्विताभिधानखण्डनम्-- सदेतदपि नानुमन्यन्ते, यदुक्तं वृद्धव्यवहाराद्वयुत्पत्तिरिति तत्सत्यम वाक्येन व्यवहार इत्येवदपि सत्यम् , शिविकायच्छन्नरवत्सर्वाणि पदानि कायें संहत्य व्याप्रियन्ते इत्येतदपि सत्यमेव, व्युत्पत्तिः चिन्त्यताम् किमेकघनाकारसंघातका. यनिष्ठेव किं वा पदार्थपर्यन्तेति, पूर्वस्मिन् पक्षे प्रतिवाक्यं व्युत्पत्तिरपरिहा. यो सा च बहुप्रमादेत्युक्तम्, पदार्थपर्यन्तायां व्युत्पत्तौ नूनं निर्धारणीयमिया. पदस्यार्थ इति, भवद्भिरपि शकटावयवदृष्टान्तवर्णनेन पदव्यापारनिर्धारणमझी. कृतमेव, इतरथा हि पदार्थनियमानपेक्षणे गामानयेति विवक्षावानश्वपदमपि निमित्तवयोपादीत, न हि भवतामनपेक्षितपदार्थ एव वैयाकरणानामिव वा. फ्यार्थप्रत्ययः, वदसौ यावान आपावापोद्वापपर्यालाधनया गोपदस्याथों निर्धा. यवे वावानेव सदावकार्ये ऽपि व्याप्रियमाणस्य तस्यार्थः, नन्वाकाचितयोग्यसन्निहितार्थापरको ऽत्यार्थ इत्युक्तम् , न सर्वदा संहत- व्याप्रियमाणमेतत्पदं पश्यतः तवायं भ्रमः, अर्थः तावानस्य यायत्यमि. धात्री शक्ति:, कियति च तस्याभिधात्री शक्तिः कियति तस्यानभिधात्री शक्तिः, यावन्वमर्थमन्योन्यमाकाद्वितैश्च योग्यश्च सन्निहिवैश्च संयुज्यमानं न मुवति, कियन्तं च न मुश्चति गोत्वमानं बद्वन्मानं घेत्यतस्तावत्येवाभिधानी शक्तिर- न्वयतिरकाभ्यामस्य निर्धार्यते, अतः परमेकस्य पदस्याप्रयोगात्सर्वदा सदा. सकार्यरहित केवलस्वकार्यचातुर्यानयधारणत्प्रधानकायें तात्पर्यशक्तिरस्य व्या- प्रियते नाभिपायी, वां च पृथगविवेचयवा भवता ऽन्वितामिधानम- भ्युपगत तय न युक्तं सर्वामिघाव्याः शकेर विशेषान, पदार्थनियमान- वधारणं पदान्तरोचारणवैफल्यमित्यादिदोपानपायात, येनान्वितमर्थममिदया- ४७न्या० ·न्यायमचर्याम् वि गौशब्दः वदनभिधाने वदन्वितानयगमायेन सह संता: स न गृह्यते तत्संस.. टश्च गृह्यते इति विप्रतिपिद्धं स्यात् , नदेमिधान वा तम्माभिधानमित्य कमेव गौपदं सवार्य भवेन , तस्मात्र सर्वत्राभिधात्री शक्तिः पदस्योपपयते इति नाविवाभिधानम् । अन्विताभिधानपक्षे च कथमजल्यमवाक्ये ऽपिनान्वयास्यात् शाग्दो ऽरत्येय समन्वय इति चेदर्थासंसशी शब्दः प्राप्नोति बहिरन्वयाभावात् , प्रकाशकत्वमा व्यापार इति चेद् वाठम् तत्तु अनन्वितविषयं वेदितुं युक्तं न पुनरन्वितविषयमेवे. वि शक्यवे नियन्तुम, दशदाडिमादिवाक्यमनन्वितार्थप्रतिपादकमपि रश्यते यतः, नवद्वाक्यमिति चेत् वदगुल्यप्रवाक्यमपि पाक्यमेव, श्राधाराधैयक्रियासंसर्गप्र. वीतिस्तु भ्रममा तस्मादन्वितमर्थमभिधति पदानीत्यसमीचीनम् , तरिकं शलाकाकसाः परस्परमसंसृष्टा एव पदार्थाः पदैरुच्यन्ताम् एतदपि नास्ति वथाविधव्यवहाराभावात् , पश्चादन्वयस्य च दुरवगमत्वाद्विरम्य न्या. पारस्य चासंवेदनातस्मात्पक्षद्वयमपि न क्षेमाय, तदुक्तम्- मतद्वयमपीदं तु नास्मभ्यं रोचतेवराम् । कुतोऽन्विताभिधानं वा कुचो वा ऽमिहितान्वयः ।। मतान्तरं तत्खण्डनं च-- अन्या तु वाचोयुक्ति; कैम्वित्कृता अन्वीयमानाभिधानमभिधीयमानान्वय. श्चेति माऽपि न हृदयङ्गमा- नहि अनुभूयेते न्येि एवे पृथक्स्यिते । अभिधानक्रिया चान्या वाच्यस्था चान्वयक्रिया ।। वे हि क्रमेण वा स्यातां युगपद्वा ममपक्षे पूर्वमन्वयक्रिया घेत्तदिदमन्वि- तामियानमेव नान्वीयमानाभिधानम् , पूर्व चेदभिधानमभिहितान्वय एव मा. मिधीयमानान्वयः युगपतु क्रियाद्वयसवेदनं नास्ति अर्थगठायाः क्रियायाः शब्दप्रयोगकाले ऽनुपलम्मात । अभिधातक्रिय वैका तदमिक्ष. परीक्ष्यते । अन्धीयमानता ानामभिधानाद्विना कुतः ।। गौः शुक्ल इति जातिगुण्योरेकद्रव्यसमवेतयोरपि शब्दमन्तरेण कुतो ऽन्वयमवगच्छामः। उठनूतनवैवेयं न पुनर्वस्तु नूतनम् । न पानापि निवर्तन्ते दोपाः पचदयस्पृशः॥ तात्पर्यवत्स्यान्वितपतीति:-- अन्ये मन्यन्ते सामान्येनान्वितामिषानं विशेषवधामिहितान्बय इति, ·एवेति किमन सलम् । . प्रमाणपकरणम् ३७१ गोशब्दो हि स्वार्थमनवगतविशेषगुणक्रियासामान्यान्वितमभिधत्ते तावत्यन्वि. ताभिधानम् , शुक्लादिगुणविशेषसम्बन्धस्तु पदान्तरादवगम्यते सोऽयं विशेषो मिहितान्वय इत्येतदपि नाहगव । दोपो ऽन्विताभिधाने यः सामान्ये ऽपि स बाहशः । दोपस्तुल्यो विशेषे ऽपि यश्वोक्तो ऽभिहितान्वये ।। न चेमपूर्ववस्तु वर्णितममिहिवान्वयवादिनो विशेष एवामिहितान्वय पाश्रीयते इति प्राचन एवेष्टः पन्या वेदितव्यः, कथं वर्षयमामिधानिको व्य. यहाः सालमिवैनं पश्यामः सर्वत्र दोपसम्भवात् । उच्यते न कदा चिदन सङ्घलता संहत्यकारीणि हि पदानीत्युक्तम् , समुः दितः पदैरेको वाक्यार्थः प्रत्याय्यते स च गुणभूतेतरपदार्थसंसृष्टः कश्चित्पदार्थ ननु किमयमन्विवाभिधानपक्षः पुनरुत्थापयितुमिष्टः, मैवम् , नेदमन्विता. भिधानम् , कथं वर्हि संहत्यकारिता पदानाम, उच्यते संहत्यकारिता यस्ति न पान्विताभिधानम् , अन्वितमय पदानि संहत्य सम्पादयन्ति न त्वन्वितम. भिदधति, किमिदानी कुर्वन्ति वाक्यार्थ पदानि घटमिव मृदादीनि, एतदपि नास्ति, सापकत्वात्तेषाम् , का वीयं वाचोयुतिः संहत्यकारीणि पदानि न चान्वितमभिद्घतीति, इयं वाचा युक्तिः पदान्यन्वितं प्रत्याययन्ति नान्वितम भिदधति, नाभिधात्री शक्तिरन्वितविपया किं त्वन्वयन्यतिरेकावगतनिष्कृष्टस्वा. यविषयव, तात्पर्यशक्तिस्तु तेषामन्वितावगमपर्यन्ता सह व्यापाराद् व्यापा. रस्य च तदीयस्य निराकास्तप्रत्ययोत्पादनपर्यन्तत्वात् तया हि- भन्ययेव प्रवर्तन्ते प्रत्यक्षाधुद्भवा धियः । अर्थ पूर्णमपूर्ण वा दर्शयन्त्यः पुरः स्थितम् ।। भन्ययेव मनि: शब्दे विपयेपु विजृम्मते । प्रविपतरनाकामाप्रत्ययोत्पादनावधिः॥ अत एष पद लोके केवलं न प्रयुज्यते । नहि तेन निराकाक्षा मोतुयधीयते मतिः॥ नन्वभिधानन्यतिरिकः कोऽन्यः शब्दस्य कृत्स्नफलपर्यन्तः प्रत्यायनात्मा व्यापारः, भस्ति कश्चियः सर्वै रेव संवर्गवादिमिरप्रत्याश्येयः, न हि संसर्गा मिधीयते प्रतीपते प वाश्यात् । ननु संसृष्टाभिधाने सति संसर्गः प्रवीयवे नान्यया, नैतदेवं संहत्यकारि. स्वादेव संसर्गावगतिसिद्धः, न हि संहस्यकरणमसंसृष्ट घ कार्य विद् रश्यते, अपि प, प्रविप्रत्ययौ परस्परापेक्षमर्यममियाते न प प्रकृत्या प्रत्य- थार्थोऽभिधीयते नियोगस्य धातुवाच्यत्वाग्न प प्रत्ययेन प्रत्ययों ऽभिधीयते ·न्यायमनाम् यागादेः लिङ्वाच्यत्वानुपपत्तः न च तो पृथक्पृथक् स्वकार्य कुरुतः । एवं पदान्यपि परस्परापेक्षीणि संहत्य कार्य करिष्यन्ति न च परस्परम. र्थममिधास्यन्ति वाक्यान्यपि प्रकरणपवितान्येवमेव, वदुरम्- प्रकृतिप्रत्ययो यद्वदपेक्षते परस्परम् । पदं पदान्तरं तद्वद्वाक्यं वाक्यान्तरं तथेति ॥ अयमेव च पक्षः श्रेयान् यत्संहत्यकारित्वं पदानामसंकीर्णार्थत्वं च- निरपेक्षप्रयोगे ऽयः शलाकाकल्पना भवेत् । सदन्विताभिधाने तु पदान्तरमनर्थकम् ॥ संहत्यकारिपक्षे तु दोपो नैको ऽपि युज्यते । तेनायमुपगन्तव्यो मार्गो हि हतकण्टकः॥ अभिधात्री मता शक्तिः पदानां स्वार्थनिष्टवा । तेषां तात्पर्यशक्तिस्तु संसर्गावगमावधिः ।। वेनान्विताभिधान हि नास्मामिरिह मृष्यते । अन्वितप्रतिपत्तिस्तु वाढमभ्युपगम्यते ॥ संहत्यकारकत्वाच्च पदानां न स्वार्थाभिधित्सयैव समुन्धारणमपि तु प्रधान कार्यमेव कर्तुम, तदुक्तम्- वाक्यार्थप्रत्यये तेषां प्रवृत्ती नान्तरीयकम् । पाके ज्वालेव काष्ठानां पदार्थप्रतिपादनमिति(१)। सेयं व्युत्पत्तिमूला पदविसरसमुद्भिद्यमानानुरश्री: संस्कारोदारपत्रा कुसुमचयवती प्रोल्लसद्भिः पदायें । प्रज्ञावल्ली विशाला फलति फलमिद स्वादुवाश्यार्थतत्वैः । नैराकाश्य लसनिईदयमुपगते यान्ति यस्मिन् पुमांसः ।। थाहप- पदात्प्रमृवि या चैपा प्रज्ञा ज्ञातुर्विम्भते । पुष्पिता सा पदायेंषु वाक्यार्येषु फलिष्यति(२) । वस्माद्नया नीत्या सम्प्रत्ययो भवति साधुः । संसृष्टाश्च पदार्था वाक्यार्थ इति न्यवेदि प्राक् ॥ दार्थावकारणानेप- पश्चैप लोकव्यवहारसिद्धिः प्रादर्शि वाक्यार्थमितायुपायः । स एष वेदे ऽप्यवधारणीयः तत्रापि तान्येव पदानि ते ऽर्था. ।। (१)कोकवाविक वाक्याधिकरणे मा० ३४॥३९८ पृष्ठे व्याख्यतोऽयं श्लोकः । (२) सन्त्रशतिके अ० १ पा० ३ ० ३० ।

·प्रमाणप्रकरणम् आह लोके प्रमाणान्तरपरिच्छेद्यत्वाद्वाक्यार्थस्य तवगमोपायत्वं शब्दानां योजयितुं शक्यते, वेदार्थस्तु अतीन्द्रियो न च रागादिदोषकलुपमनसामन्मदा. दीनामतीन्द्रियपदार्थदर्शनकौशलमस्ति, तदुर्शिनां च तब वृद्धव्यवहाराद्वयु- पत्तिरेव न सम्भवति, सो ऽहमद्य वेदार्थ बुभुत्समानो वेदविदं कच्चिदाचा. र्यमभिगच्छेयं सो ऽप्यतीन्द्रियार्थदर्शी न भवतीति तस्यापि तथैव व्युत्पत्त्य- भाव इति वेनाप्यन्यः कश्चिदभिगन्तव्यः, सेो ऽन्यहमिव व्युत्पत्त्यमावादन्य- मुपासीत सो ऽप्यन्यमित्यन्धपरम्परा प्राप्नोति, न च वेदे एवं वृद्धिरादैजिति पाणिनिरिव मस्त्रिगुरुरिति ब्रुवन् पिङ्गल इव हस्तः करः पाणिरिति कथयन्न. भिधानमालाकार इव स्वयमुपदिशत्येपो ऽस्य मामफस्य शब्दस्यार्थ इति त. स्मात्सर्वथा दुरवगमो वेदार्थः, तदाह- स्वयं रागादिमानार्थ वेत्ति चेत्तस्य नान्यतः । नवेदयति वेदे। ऽपि वेदार्थस्य फुतो गतिरिति । अथ निगमनिरुक्तव्याकरणवशेन तदर्थ कल्पना क्रियते तहि नानामति. ज्यादुपदेश्यानामनेकार्थत्वाच्च नानामुपसर्गनिपातानां च न नियतः कश्चिदर्थों व्यवस्थापयितुं शक्यते, अन्यथा तरकल्पनासम्भवात् , अाइच- तेनाग्निहोत्रं जुहुयारस्वर्गकाम इति श्रतो । खादेच्छवमांसमित्येष नार्थ इत्यत्र का प्रमैति ।। तदेतद् बधिरस्य रामायणं वर्णितमस्माभिः य एवमपि श्रुत्वा वेदार्थपरि. गमाभ्युपायं मृगयते, अनेन हि पूर्वाक्तेन वाक्यार्यपरिगमोपायप्रकटनेन सर्वमः पाकृतं भवति, उक्तं हि नाभिनवाः के चन वैदिकाः शब्दा रचनामानं वेदे भिद्यते न तु पदानि, सर्गात्प्रभृति च प्रवृत्तो ऽयं वेदविदां व्यवहारः ततश्च दी. घप्रबन्धप्रवृत्तादयत्वे वयसि व्युत्पद्यामहे व्युत्पद्यमानाश्च तं तमर्थ प्रतिपद्यामहे, किं च वेदार्थस्य परिज्ञानोपयिकानि व्याकरणमीमांसाशास्त्राणि व गतानि यदेपु जीवत्सु न वेदार्थो ऽवधार्यते, अपि च रे मूढ स्वयं रागादिमतः प्रत्यक्ष मतीन्द्रिये ऽयं मा प्रवत्तिष्ट न तु रागादिमानमिहोत्रं जुहुयात्स्वर्गकाम इति वाक्यादपि अग्निहोत्राख्यं कर्म वर्गसाधनमिति नावगच्छेत, अतीन्द्रिये ऽयें नियता कुतो व्युत्पत्तिरिति चेद् उक्तमत्र वेदवत्तव्यवहारस्यं तदर्थपरिगमो. पायस्य सुधिरप्ररूढत्वात् , वेवश्चार्यश्च वदवगमश्च तदुपायश्च तदनुष्ठान च नाचत्वे प्रवृत्तानि किंतु केषां चिन्मते मनादीन्येवास्मन्मते तु जगत्सर्गात्म भृति प्रवृत्तानि कस्तेष्वध पर्यनुयोगावसरः, सेयमनेन पापकारिणा स्रादेच्छव. मांसमित्याचपमाषणेन केवलमवीविकेसरकुटुम्धिनमात्मानं कर्तु वेदनिन्देव मन्दमतिना फवा न दूषणमभिनवं कि चिदुत्प्रेक्षितमिति, अथापर आ६ किमेप सपत्स्वी पराणुचते किमनेनापराई किमनेन विरुद्धम- ·न्यायमचर्याम् भिहिवं, न हि लोकतावेदार्थ व्युत्पत्तिरवकल्पते, कोऽयं लोको नाम कि यः कश्चित्प्राकृत सत वैयाकरणः सस्कृतमतिरिति, वत्र शाकटिकाः साधुशब्दप्रयो- गानभिज्ञमनसो निसर्गत एयातकण्ठा वराकाः संस्कारयाहार्गाव्यादिमिरेव शब्दैर्व्यवहरन्ति तैश्च व्यवहरन्तः कथमिव वैदिकेषु शन्देषु व्युत्पत्तिमवाप्नुयुः, यद्यपि पास्ति एपि एमि इति कश्मीरेषु गच्छेति दार्वामिसारेषु फरोमोति मद्रे पु कतिपये साधुशब्दाः पामरैरपि प्रयुज्यन्वे तथा ऽप्यतीव प्रविरलसध्यारो ऽसौ व्यवहार इत्यनुपादेय एव वैदिकशब्दव्युत्पतेः। श्रथ व्याकरणस्य वेदाङ्गत्वात्तत: साध्वसाधुशब्दप्रविमागमवगच्छन्तः साधुभिर्मापितव्यमसाधुभिनेति विधिनिषेधनियमितमतयः साधुमिरेव शब्दै. व्यवहरन्तो विद्वांसस्तनीयसैव क्लेशेन वैदिकेष्वपि शब्देयु व्युत्पत्तिमासादये। युरिति कथ्यते। तदपि न चतुरभम् , इतरेतराश्रयप्रसङ्गात् , वेदे हि सिद्धप्रामाण्ये तदङ्गभू- तव्याकरणाभ्याससमासादितसाध्वसाधुशब्दाविवेकवृद्धव्यवहारपरिचयपुरस्सरा वैदिकशब्देपु व्युत्पत्ति. तद्युत्पत्तौ च सत्यां वोधकरवादप्रतिपादकत्वलक्षणम. प्रामाण्यमपोग्झतो वेदस्य प्रामाण्यमिति । अथ वेदाङ्गमिदमिति श्रद्धामवधूय यदृच्छाधीतेनैव व्याकरणेन पूर्वोक्तका. यसिद्धेनेतरेतरानयमिति वयेते किमिदानी नाकप्रकरणादिकाव्योपयोगिसं- स्कृतभाषाविशेषपरिज्ञानायैव प्राकृवलक्षणवद्याकरणमभ्येतव्यं तथा ऽभ्युपगमे वा ऽनङ्गत्वाविशेषात्प्राकृवलक्षणप्रसिद्धशब्दव्यवहारानुसारेण वैदिकशब्दव्युत्प. रापाद्यते इति सुतरां दुःस्थत्वम्, अपि च सत्यपि व्याकरणाधिगमे श्रुते ऽपि साधुमि पितव्यमित्युपदेशे सत्यं वदत वेदार्थानुष्ठानपरायणे ऽपि कृतबुद्धिरपि निषिद्धाचरणपराङ्मुखा ऽपि श्रोत्रियो ऽपि श्रद्घानेो ऽपि यदि कश्चित्केवलैः साधुभिरेव शब्दैः व्यव. हरन् दृष्टः एकाकी तैश्च नानार्यक्रियासाधनभूतमूरिव्यवहार निर्वहन वदनुपरः परिझातो न भूयः केवलसाधुशब्दप्रयोगकुशलः कल्पनीयः कुतश्चासौ लभ्यते, तस्मान वृद्धव्यवहारावेदार्थव्युत्पचिरुपपद्यते। व्याकरणेन वेदार्यावधारणानुपपचित-- भय व्याकरणमेव वेदार्यव्युत्पचौ उपायवां प्रतिपत्स्यते इति मन्यसे वदपि कयमिति चिन्त्यम् , न हि विवरणकार इव पाणिनिवेद व्याचष्टे व्याचक्षाणे ऽपि वा परिमितशिन्यस्मादृशे द्वेषादिदोषकलुषितमनसि वस्मिन्नस्मदादीनां वेदाय धुमुत्समानानां कीदृशा विलम्भः किं यथेष व्याचष्टे तयैव वेदार्थों ऽन्यया ति, यदि तु साम्वसाधुशब्दविवेकद्वारेण व्याकरण कारण वेदार्थव्युत्पत्चरित्यु- ·पापमअर्याम् इति से ऽपि माधवः स्युः, घसाधुत्यमध्ययापकायायवे वप धायसवाशिमा. विपु व्ययस्यिय न यणामध्यपगगुस्थार्यमाणेपुशदेषिति न से ऽधापव', अथ पूयानार्थप्रवीतिमाघनत्वमा माधुरयं प्रमादिमिरतिव्याप्तेरपि तु विशिष्टनियाकारणत्वं पापकरय सा गयादिष्यास्ति न गाण्यावियिति नवे सापय इति । एतदपि असमोशियामिधानम, अमिधान क्रियाकारणवं विधापकरयमिति पूर्वमेष गुनिपुणमुपपादितम् एतच्च गवादिपु गाव्यादिषु समानमिति सर्वपय साधः। अथ लक्षणानुगवस्वं पद्मावत्वं च साधुरयमसाधुरवं च पश्यते पदयुत पारिभापिकत्वमप्रसादान , न थाम्यस्किमपि साम्यसाधुलपणमतिमूधमया ऽपि रष्टया शश्यमुत्प्रेतितुमतो वापकावापकावेव साध्वसाधू इति स्थितम , वेन दयोः प्रवर्तमानी विधिनिषेधाविमो व्ययों भवेताम् , कथम्- साघुमिर्मापणं सावत्प्राप्तत्यान्न विधीयते । अयाचकनिषेपश्चाप्राप्तरेव न करपते(१) । नहि सलिलं पिवेदनलं न पियेदिति विधिनिषेधौ संभवतः, सलिलपानस्य स्वतः प्राप्तत्वादप्राप्त प शास्त्रस्यार्यवत्यान, ज्वलनपानस्य च कस्यां चिदवस्था. यामप्राप्त प्रतिषेधानर्यषयान् , प्राप्तिपूर्वका हि प्रतिषेधा भवन्ति न हि प्रीष्मे ज्जालायोगोपनीततृविकारः करभो ऽपि यवेव इति, क्वैवरस्याद् गवादेगी. व्यादेश्व वाचकत्वाविशेष साध्वसाधुशब्दोचारणकरणकपुण्यपावकमाप्तिपरिहा- रप्रयोजननियमविधानाय शास्त्रसाफल्यं भविष्यति, वदुक्तम् "पापकत्वाविशेष ऽपि नियमः पुण्यपापयो." इति । एतदपि दुर्घटम , प्रविधेयांश्च निषेध्यांच शब्दानुपदर्य नियमो विधानच्यः एभि पितन्यममिनेंति वन यशुमये ते शम्दाः प्रतिव्यक्ति नाममहणपरिगण- नपुर सरमुपदश्यरंस्तदयमर्थ. कल्पशतजीविनो मगवतः परमेष्टिनो ऽपि न विषय. प्रविदतवदनसहरसंकुलमूरनन्तस्यापि न गोपरो वापस्पतेर्न भूमिः सरस्वत्या अविभारः तेपामानन्त्येन दर्शयितुमशक्यत्वात, अथ किंचिदुपलक्षणमवलम्ब्य नेपों वर्गीकरणमुपेयते इन्व हि दृश्यता न च तत्सम्मति, (1) तन्त्रवातिक म०१ पा०३ २०२४ । पूनामुदिते तन्त्रवार्तिक "दा- पापितव्य हि प्राप्तस्वान विधीयत" हरयेवं विधः स प युक्तः स्पष्टार्थोऽयं श्लोकः ।

·प्रमाणप्रकरणम् अविभक्ता हि शब्दवजातिः शब्दापशब्दयोः । न चावान्तरसामान्ये के विद्वर्गद्वये स्थिते(१) ।। न हि साधुत्वसामान्यमेकेष्वेव व्यवस्थितप । इतरेषु स्वसाधुत्वसामान्यमुपलभ्यते ।। वदनुपलम्भादसंभवति वर्गीकरणकारणे कयमेष नियमो विधीयतेति ना. वधारयामः, किं च नियमार्थे ऽपि शास्त्रे वक्तव्यं कीडशो कि नियमार्थः साधुभिरेष भापितव्यमुत भाषितव्यमेव साधुभिरित्युभयथा च प्रमादः, प्राइ हि- यदि साधुभिरेवेति नासाधोरप्रसङ्गतः । नियसं भापितव्यं चेन्मौने दोषः प्रसज्यने इति(२) ।। न वाचकस्वादन्यसाधुत्वमित्युक्तमवाचकस्य प्रयोगप्रसङ्ग एव नास्तीति । अथ प्रमादाशक्तिजशब्दप्रयोगप्रतिषेधाय नियम आश्रीयते तत्रापि, प्रमादाशक्तिजाः शब्दा यदि तावदवाचकाः । तेषु प्रसहोनास्तीति निवृत्तिश्रमेण किम् ।। अथ वाचकता तेपामप्रमादोत्यशक्तिवत् । न तहि प्रतिषेधः स्यादप्रमादोत्यशक्तिवत् ॥ नन्वस्ति तावदपशब्दानामशक्यनिहवः परिहश्यमाने लेोकप्रयोग इति तन्निवृत्तिफल एप प्रयोगनियमः कथं न भवेत् , यथेवमतिनिकोचहत्तसंज्ञादेरपि प्रचुरः प्रयोगो दृश्यते इति सद्व्युदासफलोऽप्येय नियम. स्यात् , अपि च विधिफलः सर्वत्र विधिनियमो भवति ऋतावुपेयादित्यादि निषेध. फला तु परिसंख्या पश्च पञ्चनखा भक्ष्या इति तदयमपशब्द प्रयोगप्रतिपेषफ- लश्च नियमश्चेति व्याहवमभिधीयते, परिसंख्या तहि भविष्यतीति चेन्न, शब्दापशब्दयोयुगपत्प्राप्यभावात , " चान्यत्र च प्राप्तो परिसंख्य ऽभिधीयते" इति न्यायात् (पातिके म० ११० ३ १० २४१ पया प्रीहित्वकलजलादिजाती. राविधिप्रतिपेधावपपोते म क्या गयादिना गयादीनां च जातिरूपेण विधि. प्रतिपेयौ सम्भवत: शवमातेरुमयत्र समस्यात् साधुत्वासाधुत्वयोवा व्यवस्थितस्वा. दिया। (२) तन्त्रवार्तिक १०१ पा० ३ ० २४ । कोशवाय नियमः कल्प्यते किसाधुभिरेव मास्तिश्यमुतामिमापितऽयमेवेति सत्र नाम इस्याह यदीति पदि कार्याः साध्यसाधो विकल्पन प्राप्नुयुम्तदा साधुनिएमावायल्यान चैन द्वितीयः हस्साह नियतमिति । तया मागामाव एक स्मारित्ययः । ४न्या.

·३७८ न्यायमअर्याम् यदपि पुण्यपापफलत्वं शरदापशब्दप्रयोगस्येति गीयते पदापि न पेशलं परि. दृश्यमानमविवादसिद्धार्थप्रत्ययजननमपहाय परावस्याहस्य पुण्यपापात्मनः क. ल्पनाऽनुपपत्तः,यश्चार्य स्वर्ग लोके कामघुम्भवतीति साधुशब्दस्तुत्यर्थवादी यश्च स वाग्वषो यजमानं हिनस्तीत्यपशब्दे नि-दार्थवादः तत्र परार्थत्वस्य विस्पष्ट प्रत्वादर्थवादमायपर्यवसितौ च "द्रव्यसंस्कारकर्मसु परार्थत्वात् फलश्रुतिर्थ- वादः स्यात्"इति(१)न्यायान फलार्यतेति, तदेयं साधुमिर्मावितव्यमसाधुमिनति विधिनिषेधयोरनारभ्याधीतयोः भूयमाणयोरपि दौस्स्थित्यात्तन्मूलतया लब्धप्र. माणभावा व्याकरणस्मृतिरगतामेष्यति वेदस्येवि दुराशैव, प्रकरणविशेषपाठे तु तयास्तदुपयोगादेव न सार्वत्रिकी नियमार्थतेति सर्वयान व्याकरणे तन्मूलत्वम् । व्याकरणस्य निष्पयोजनवम्- आह तहि निष्कारण: पडद्गो वेदो ऽध्येयो शेयश्चेति विधे. शिक्षाकल्प. सूत्रनिरुक्तच्छन्दोम्योतिः शाधवद्याकरणमपि वेदाङ्गत्वादध्येतव्यमित्यवगम्यते, नैतदप्यस्ति शिक्षादीनामनितरेतरसाध्यासकोर्णविविधविध्यपेतितवेदेोपकारनि. वर्तकत्वेन तदङ्गता सुसङ्गता, व्याकरणस्य तु सुदूरमपि धावनप्लवने विदधतः साधुशब्दप्रयोगनियमद्वारकमेव तदङ्गवं सम्भाव्यते न मार्गान्तरेण स च नियमो दुरुपपाद इति दर्शितम, अतो नाङ्गान्तराणि स्पर्धितुमईति व्याकरणम् ,निष्का. रणपडङ्गवेदाध्ययनविधौ च निष्कारणमहणं यथा प्रयोजनशैथिल्यं सूचयति न तथा प्रयोजनवत्ताम् , श्रुतिलिङ्गायत्वप्रमागापेक्षया षडगता वर्णयिष्यते, एवेन "तस्माद् ब्राह्मणेन न म्लेन्छितवै म्लेच्छो ह वा एष यदपशब्द" इति "एका शब्दः सम्यक्प्रयुक्त स्वर्गे लेोकेकामधुग्भवति"इति "श्राहिताग्निरपशब्दं प्रयुज्य प्रायश्चित्तीयो सारस्वत्तीमिष्टिं निपत" इति "तस्मादशेश व्याफ्ता वागुच्यो" इत्यादिवचनान्तरमूलता ऽपि व्याकरणस्मृतेः प्रत्युक्ता,शिष्टप्रयोगमूला सहि ध्या- करणस्मृतिरस्तु वैद्यकस्मृतिरिवान्वयव्यतिरेकालेति चेत् के शिष्टा इति पृष्टो वक्तु महसि, किमभिमतगवादिसाधुशब्दव्यवहारिणी गाव्याद्यपशब्दवादिनो द्वये वा, प्राये परे दुरुत्तरमितरेतराश्रयत्वम् , शिष्टप्रयोगमूलं व्याकरणं व्याकरणवि- पश्च शिष्टा इति, नाशिक्षितव्याकरणास्तत्संस्कृतगनादिशब्दप्रयोगकुशला भव. न्ति, मध्यमपक्षे गाव्यादिव्यवहारिणः शाकटिकाः शिष्ठाः तत्प्रयोगमूलं गवादि. शब्दसंस्कारकारिध्याकरणमितिव्याहतमिव लक्ष्यते, तृतीये तुपक्षे गोगाव्या. दिशब्दप्रयोगसांकर्याकिफल व्याकरण भवेत्, वैद्यकस्मृतस्तु युक्तमन्वयव्यतिरेक- मूलत्वं तया दर्शनादिति, तदनया ऽपि दिशा न प्रयोजनवत्तामुपयाति व्याकर. णम , अतश्च निष्प्रयोजनं व्याकरणं तत्सूचकृता स्वयं प्रयोजनस्यानुक्तस्वात् , (१) नैमिनिसूत्रम् १० ४ १०३ २०१।

·प्रमाणप्रकरणम् ३७९ नयातो धर्मजिज्ञासाप्रमाणाविज्ञानात्सायोदिज्ञानावा निःश्रेयसाधिगम इति. वत्तत्रसूत्रकारःप्रयोजनं प्रत्यपीपदत्, सुज्ञानत्वान्न प्रत्यपादयदिति चेत किमुच्यते सुज्ञानत्वं यदद्यापि निपुणमन्वेषमाणा अपि न विद्मः यत्र चाद्यापि सर्वे विवदन्ते, किं च धमोर्थकाममोक्षाश्चत्वारः पुरुषार्थाः तेषामन्यतमः किल व्याकरणस्य प्रयाजनमाशङ्कयेत, तत्र न तावद्धर्मस्तस्य प्रयोजनं स हि याग. दानहोमादिश्वमावः तज्जनितसंस्कारापूर्वरूपो वा वेदादेवागम्यते चोदनैव धर्मे प्रमाणमिति तद्विदः, चोदनामूलमन्वादिस्मृतिसदाचरणेतिहासाम्यो वा कामं मवतु, व्याकरणस्य तु स्वतस्तदुपदेशसामासंभवादगस्वभावाल्यातत्वाध न तत्प्रयोजनता युक्ता, प्रयोगनियमद्वारकस्तु धर्मस्तस्य प्रयाजनतया निरस्त एव, अर्थप्रयोजनता वार्तादण्डनीत्योः प्रसिद्धा न व्याकरणस्य अधीवव्याकरणा अपि दरिद्राः प्रायशो दृश्यन्ते न तस्याः प्रयोजनम् , कामस्तु वात्स्यायनप्रणी. सकामशास्त्रप्रयोजनतामुपगतो न व्याकरणसाध्यता स्पृशति, मोक्षे तु द्वारमा. स्मादिपरिक्षानमाचक्षते क्लेशहाणं चाध्यात्मविदः पत्वणस्वपरिक्षानं पुनरपव. र्गसाधनमिति न साधीयान् वादा, तदेवं धर्मादिचतुर्वर्गादेको ऽपि न व्याकर. पसाध्य इति स्थितम् । अयोच्यते सकलपुरुषार्थसार्थसाधनोपदेशविधेदस्य व्याकरणमवलग्नक- मगमतस्तत्प्रयाजनेनव प्रयोजनवदिति न पृथक् प्रयोजनान्तरमाकाङ्क्षतीति तदपि परिहतम् , या हि साधुशब्दोपदेशदिशा तस्य तदङ्गता सा व्युदस्तव न घागस्यापि सतस्तसत्सेवाद्वारमपरमस्तीति, निष्प्रयोजनमेव चेदृशं न चानुपकारकमद्गमपि भवितुमईति न हि तप्रधानेनाङ्गीक्रियते नियोगामों हि विनियोग इति न्यायविदः, यान्यपि रक्षादीनि प्रयोजनानि व्याकरणस्य व्याख्यामिरमिहिवानि वेपामन्यतोऽपि सिद्ध व्याकरणशरणता युक्ता, रक्षा तारदप्येतृपरम्पराव एव सिद्धा मनागपि स्वरतो वर्णतो वा प्रमाउन्त कि चिधीयानमन्ये ऽध्येवारो मा विनीनशः श्रुतिमित्यमुच्चारयेदित्याचक्षाणाः शिक्षयन्तीति रतितो मयति वेद, उस्तु विविधा मन्त्रसामसरकारविषयः तत्र सामवि. पयो यौक्तिकशावादवगम्यतं याज्ञिकप्रयोगवादादा मन्त्रविषयो ऽप्येवम , प्रो. क्षणादिसंहकारविषये तु तस्मिन्व्याकरणमपि कि कुर्याद्, पागमात्वनन्तरमेव परीक्षितः आगमगम्यं च प्रयोजनं भवति न घागमः प्रयोजनम् , लापर्व तु किमुच्यते याल्यात्प्रतिषु यहुपु वहस्वपि वासरेषु यत्राधिगन्तुं शक्यते व्याकरणं स पेलधुरुपायः को न्यस्तता गुरुभविप्पति, संदेहोऽपि न कधि. वेदायें व्याकरणेन पुराणुधवे प्रतियार पप्लवमाननानाविधमदेहसहनविनंस.

·न्यायमञ्जर्याम् नफला मीमांसा दृश्यते न व्याकरणम , तेन रक्षोहागमलम्वसदेहा प्रयोजना मिति यदुच्यते तन्न सुव्याहृतम् , यान्यपि प्रयोजनान्तराणि भूयांसि ते ऽसुरा हेलयो हेल य इत्युदाहरणदिशा दशिवानि तान्यपि तुच्छत्वादानुषङ्गिकत्वाच्चोपेक्षणीयानि, तदुक्तम्-- श्रर्थवत्वं न चेम्जात मुख्यैरपि प्रयोजनः । तस्यानुपङ्गिकेष्वाशा कुशकाशावलम्बिनीति(१) ॥ ध्याकरणस्य शब्दादिसंस्कारकत्वानुषपत्तिः- अथ कथ्यते किं प्रयोजनान्तरपर्येपणया शब्दसंस्कार एव व्याकरणस्य प्रयोजनमिति तदपि व्याख्येय क शब्दस्य सस्कारः तेन दा को ऽर्थ इति, न हिनीहीणामिव प्रोक्षणमाग्यस्येवावेक्षणमग्नीनामिवाधान शब्दस्य कश्चन न्या. करणकारित संस्कारः सभवति, नैयायिकादिपक्षे च क्षणिका वर्णास्तेषामुच्चा- रितनवानां क संस्कार. शरादेरिव न वेगो नात्मन इव भावना न शाखादेरिव स्थितिस्थापक इति, वर्णानां नित्यत्वपक्षे ऽपि क्षणिकाभिव्यक्तित्वमपरिहार्यम- तस्तेष्वपि क संस्कार, सस्कारश्च वर्णस्य वा पदस्य वाक्यस्य वेति विक. रूप्यमानो न कस्य चिद्यवस्थापयितु शक्य , वैयाकरणानां तु निरवयववाक्य. विदां पदवर्णयो संस्कार. मुतरामनालम्बन, अपोद्धृत्यैव वाक्येभ्यः प्रविप्र. स्ययादिकमन्यान्येव पदानि सस्करिष्यन्ते इति चेन्न, असतां संस्कारस्यानुप. पत्ते, इथ- पाक्येभ्य एव परिकल्पनया विभज्य सस्कर्तुमिच्छति पदानि महामविर्यः । उच्चित्य सौरमविभूषितदिशि कस्मा- दाकाशरूढकुसुमानि न सस्करोतीति ।। न च शब्दसंस्कारकर्तव्यतोपदेशे कश्चिदनारभ्याधीतो वा प्रकरणपठितो वा विधिरुपलभ्यवे यमनुरुप्यमाना' शब्दस्योपयुक्छस्य चात्वाले कृष्णविषाणां प्रास्यतीविषदुपयोक्ष्यमाणस्य वा श्रीहिन्प्रोदतीतिवत्कं च न सस्कारमनुतिष्टेम, स्वाध्यायो ऽभ्येतव्य इति गिधिरामुखीकरणेन माणवकस्य का प्रन्यस्य धा विधिः सरकारमुपदिशतीति महती पर्चषा लिटतु, सर्वपा नाय व्याकरणनि- वर्यः प्रत्ययागमवर्णलोपादेशादिद्वारकशब्दसाकारोपदेशशतामपि च नयती. स्यारतामेवत् , न प शब्दप्रयोगोपायस्थानकरणादे. कोष्ठ्यस्य मातरिश्वनो का श्रोत्रेन्द्रियस्य वा वदुपलब्धिकरणस्य प्रयोक्तुरात्मनो वा मनसो वा बुद्धर्षा कश्चिद्याकरणेन सस्कारक्लेशः शक्यक्रिय इति तत्कारके ऽपि सरकारे ऽनुपाय (1) तन्त्रशतिक म.पा. ३ भ. १८ ।

·प्रमाणप्रकरणम् . एवं व्याकरणम् , न च स्थूलप्रपतीत्यादिकतिपयशब्दव्युत्पादनमेव व्याकरण- प्रयोजनतया वक्तव्यं तस्यापि कल्पसूत्राधुपायान्तरलभ्यत्वात, यश्वाह "तत्वावबोधः शब्दानां नास्ति व्याकरणाइते" तस्य सोपहासमुत्तरं वातिकार एव दर्शितवान(१)"वत्वावबोधः शब्दानां नास्ति श्रोत्रेन्द्रियाहते इति" अपि च व्याकरणेन कृते ऽपि शब्दसंस्कार तदुपदिष्टसंस्कारयहिष्कृतशब्द- प्रयोगान् विदधतस्तत्र तत्र शिष्टाः पूर्वे ऽपिदृश्यन्ते,सूत्रकारस्तावजनिकर्तुःप्रकृतिः सत्प्रयोजको हेतुश्च तजकाभ्यां करीति प्रतिषिद्ध षष्ठीसमासं जनिक रिति धातुनिर्देशकविषयं जनिशब्दमयनिर्देशे ऽपि प्रयुक्तयान्वात्तिककारो ऽपि दम्भे. हलमहणस्य जातिवाचकत्वात्सिद्धमिति तथैव प्रयुक्तवानान्यभाव्य तु काल. शब्दव्यवायादिति च तेन समाससंज्ञया गुणवचनसंज्ञाबाधितत्वादगुणवच. नत्वाद् ब्राह्मणादिगणापठितत्वाद् गुणवचनब्राह्मणादिभ्य इत्यप्राप्तमेव ध्यवं कृतवान् , भाष्यकारोऽपि अविरविकन्यायेनेति द्वन्द्वगमें तत्पुरुपे प्रयुयुक्षिते सुपो धातुप्रातिपादकयोरिति प्राप्तमपि लोप न कृतवानन्यया करवा चोधमन्यथा कृत्वा परिहार इवि अन्न चान्यथैवकथमिथसु सिद्धाप्रयोगश्चेदिति प्राप्तमपि णमुलमुपेक्ष्य क्ताप्रत्ययं प्रायुक्त, तदिदं त्रिमुनि व्याकरणस्य त्रयो ऽपि च मुनयः स्खलन्तीति कमुपालभेमहि, मन्वादिप्रन्थेष्वपि कियन्ता पशब्दाः गएयन्ते ज्ञातारमन्तिमेस्युत्केति गनुना अक्षिणी प्राज्येत्याश्यलायनेन मूर्धन्या. भिजिप्राणमिति गृयकारेण तदनन्तर तुभ्यं च राघवस्येति वाल्मीकिना जन्मे जन्मे यदभ्यस्तमिति द्वपापनेन प्रयुक्तम् , प्राह च "अन्ता नास्त्यपशब्दाना. मिसिदासपुराणयोरिति(२)। साधुशन्दानरूपणानुपपत्तिा- अथ वा किमनेन पुराणपुरुषपरिवादेन सर्वथा ऽयं वस्तुसंक्षेपः लामो ऽपि कश्चिदुपयोगी न लोके वेदे वा व्याकरणस्य विद्यते इति, किं चान्यद् अय शब्दानुशासनमित्युपक्रम्य केषां शन्दानामिति पृष्ट्वा लौकिकानां वैदिकानां चेति प्रतिज्ञाय न लौकिकाः सर्वे व्याकतु पारिवाः शन्दाः नापि वैदिकाः, तया हि तेषां व्यक्रिया प्रतिपदं वा विधीयते लक्षणतो षा, प्रविपदं तावदनुशासनमघट. मान स्याच्छन्दानां तथा चादुः "बृहस्पतिरिन्द्राय दिव्यवर्षसहस्रं प्रतिपदोकानों शन्दानां पारायणं प्रावाच न चान्य जगाम"इति, नापि लक्षणवस्वत्संभवनिहि सकलसाधुशन्दवर्गानुगतमपशब्देभ्यश्च व्यावृत्तं गोत्वादिवदि कि चिल्लक्षणम स्तीत्युरूम, तत्रैवत्स्यान्न जाविरूपमिह लक्षणममिधिसितमपि तु कयमनुशास. (१) सम्बवातिक ०१ पा० ३ ०१८ । (२) सम्पयार्तिके ० १ पा ३ २०१८ ।

·२८२ न्यायमअर्याम् नमिति प्रश्नपूर्वकमुक्त प्रकृत्यादिविभागकल्पनया सामान्यविशेपवता लक्षणेने- ति तथा हि कर्मण्यणिति सामान्यलक्षण कर्मण्युपपदे धातुमात्रादणप्रत्य यो भवतीति तेनानेन सामान्यविशेषवता लक्षणेन कुम्भकारो नगरकार इत्या दयो गोद कम्बलद इत्यादयश्च भूयास शब्दा अक्लेशेनैव व्याकरिष्यन्ते इत्यु च्यते प्रत्यादिविभागकल्पनयेत्यत्र यद्वक्तव्य व प्रागेव सविस्तरममिहित सामान्यविशेषवता लक्षणेनेति तु सप्रति निरूप्यते, तदपि व्यवस्थित लक्षण न दृश्यते । तया हि धाता पुर प्रत्यया भवन्तीति लक्षण कुर्वता वक्तव्य क पुनरय घातुर्नामेति, नतु भूवादयो धातय इत्युक्तमेव तत्स्वरूप के धन शब्दा कया चित्परिपाच्या पठितास्त धातुसज्ञया टक्ष्यन्ते तेभ्य परे तिह कृतश्च प्रत्य या भवन्तीति, सत्यमुक्तमेतत् किं खेव पाठे कृते ऽपि न घातुस्वरूपनिर्णय उप वर्णितो भवति, तथा च गण्डतीत्यपि प्राप्नोति घातास्तिप्रत्ययविधानात , घटचेष्टायामिति घातुरस्ति च घट इति प्रातिपदिकम् अम रोगे इति धातुरनुन न्यत्यागादमिति भवति अस्ति च द्वितीयाया विमक्तरकवचनमिति, भूशन्दे। धातु अस्ति भूप्रातिपदिकम् यती प्रयत्ने इति लुप्मानुबन्ध। यदिति धातु अस्ति घ यदिति सर्वनामपाठप्रसिद्धरूपमनाविशेषादधातोरपि घटभूयच्छन्दरुपात्परे तिड्प्रत्यया भवेयु, क्रियावचनो धातुरिति चेद् भवति तिष्ठतीत्यादीनामसा धुत्व प्राप्नोवि गमेश्चानर्थक पाठ , उभय तर्हि धातुलक्षण पाठ क्रियावचन ताचेति भवितुमहति तदपि हि व्यस्त था लक्षण समस्त वा व्यस्तपक्षे भव त्यादौ क्रियावचनत्वस्य द्वितीयस्य लक्षणस्य चाभावाधातुत्वमेव स्यादिति एवं धातो प्रकृतेरनिर्णीतत्वात्कुत परे विष्टश्च कृतश्च प्रत्यया उत्पोरन् , समस्त- पक्षे इत्यादिपतितम्(१) कि ध के चन तिङ्प्रत्यया कालाधुपाधयो न पधना अनुक्तषु च कालादिपु वापूर्वक वर्तमाने लड् मविष्यति लिड्भूते लडिति नियमरूपमशक्यम, उच्यता वहि विभि कासादय इवि चेन्न माध्यवि। धादुक्तं हि भगवता भाष्यकारेण भूते धात्वथ इति न च धात्वर्थेनव धात्वयों व्यवस्थापयितु शक्यत लिहादयश्च सुतरामनधिगम्यमानविपयास्ते हि विण्या दावर्य विधीयत्वे स च विधिरूपा ऽय स्वरूपतचापाधितश्च न शक्यों निर्णेतुमिति । वया कारकानुशासनमपि दुस्थ ध्वमपाये ऽपादानमित्युच्यते तत्र ध्रुष स्य वृक्षादेयतात्पविता देवदत्त इति पतनरियायामघलग्न शमपिन कार. कत्वमुत्पश्याम , कियायोगा हि कारक सा च ते नोपलभ्यते इति सार्थाद्धी (१) मा प्रत्याटिन अति प्रतीपत । - ·प्रमाणप्रकरणम् नो रथापतित इति सार्थरथयो क्रियापलभ्यते न वृक्षवनिश्चलत्वमिति चेत् सत्य स्वरसप्रवृत्ता तयोरस्ति क्रिया हाने याने च पादपनिर्विशेषावेव सार्थरथौ न च यदेकस्या क्रियाया कारक तत्सर्वासु क्रियासु कारक भवत्यतिप्रसङ्गात् । कर्मणा यमभिप्रेति तत् सप्रदानमित्यत्र कर्मशब्द क्रियावचनो वा स्यादी. सिततमकारकवाची वा आद्य पत्रे क्रियाया सर्वकारकाण्यभिप्रेयन्ते इति', सप्रदानता प्रतिपद्येरन ,न चोपाध्यायस्य क चिदभिप्रेयमाणस्य व्यापारमु पश्याम इत्यसावकारकमेव तत्र स्यात् , प्रतिग्रहस्तु क्रियान्तरमेव तर चौक्तम क्रियया चाभिप्रेयमाण फल भवत्ति, न द्वितीय कारकतयन्धित्वेन कारकत्य कारकत्वानुपपत्ते क्रियासबन्धितया हि कारक कारक भवति न कारकसव. न्धितया करोतीति कारकमिति व्युत्पत्ते । साधकतम करणमिति तमबर्थानवधारणादनुपपनमनेककारकसदर्भस निधाने कार्यमामान लभते तेपामन्यतमध्यपगमे ऽपि न लभते इति तत कि- मिव कारकमतिशयशवलितवपुरिति क तमबर्थ मङ्गलकलशेनाभिषिञ्चाम , प्राचुर्येण प्रधान कार्य प्रति व्यापारयोगित्वमित्यादि सर्वसाधारण न का? कनिष्ठमिति काठे पचतीति कथ तेषामेव करणत्वम् , प्राधारो ऽधिकरणमिति यदुच्यते तत्र वक्तव्य कस्याधार इति क्रियायो कारकस्य वा यदि क्रियाधारत्वमधिकरणलक्षणमशेषकारकाणामधिकरणलज्ञा प्रसज्येत क्रियायोगाविशेषादथ यत्र स्थाल्यादौ कर्मादि शिव तण्डुलादि सद धिकरण समे देशे पचतीति न स्यादप्सु पचतीति स्यात् फटे स्थितो भुड्के इति चापभ्रशेा भवेत् , कर्तुहि तदधिकरण न कर्मण, कर्तृकर्म क्रियाश्रय योर्धारणाधिकरण अधिकरणमिति चेदुभयाधारस्व न कटस्य च स्थल्या इति द्वयोरप्यधिकरणता होयत एकैककारकाधारत्वे तु तलक्षणे परस्परापेक्षया पुन• स्तरस्वरूपसाकार्य भवेत , यदि तु सकलकारकाधारत्वमधिकरणलक्षण स्था ल्यामोदन पचतीति न स्यात्सकलकारकानधिकरणत्वास्थाल्या अधिकरणस्य चाकोरकत्वासक्ति न ह्यधिकरणमधिकरणाश्रित भवति मध्याह्न नाति राना वश्नाति पूर्वस्या दिशि विहरतोति कालादीनामव्यापारस्वादकारकत्वमेव भवेत् तथा च सत्येते प्रयोगा असाधव स्यु । कर्तुरीपसिततम कर्मेति साधकतमवदिहापि न वाचको ऽयमनिशयान सर्वकारकाणा क्रियार्थिवया कर्तुरीपसिततमत्वादर्थ यदर्य क्रिया तदर्थ कर्तु- रोसित तदर्थ त्वन्यदिति तत्र सप्रत्यय इत्युच्यते तहि तस्य कारकत्वमेव न युक्तम् , क्रियासम्पादक हि कारकमुच्यते क्रियासम्पाद्य तु फल भवति न का रकं कारक च क्रियया चाप्तुमिष्टतममिति च विप्रतिपिद्धम् । अथाभिधीयते नियोपयोगयोग्यतानिवन्धनेो ऽय कारकव्यपदेश सच वि. .

·. ३८४ न्यायमअर्याम् चिनक्यिोपयोग अन्यथा फरणस्यान्यथाधिकरणस्यान्यथा सप्रदानादे, इह च क्रियामाध्यत्वे ऽप्योदनस्य तरिक्रययापयोगित्वमनिवार्यम् वमनुद्दिश्य क्रियायr प्रत्यभावादितीत्थमनेन रूपेण तस्य क्रियासाघनत्वाकारकत्वमिति, नैतदेव साध्यैकस्वभावस्य सुसादेरपि कारकत्व प्रसगार, कारकत्वव्यपदेशा हि न पा रिमापिक किंतु क्रियासम्बन्धनिरन्धन क्रियासम्बन्धश्चेदृशो यदुपेयरियाया उपायो कारकमिति विपर्यये तु कोरश कारकमाव , अस्तु नहि तण्डुलान्प. चतीति मा च भूदोदन पचतीति श्रोदनस्य फलदशानुप्रवेशादिति, उक्तमत्र तण्डुलेष्वपि वमों न वाचकरतेपामपि फनसाधनोपयोगाविशेषादिति, स्वत न्त्र कति किमिद म्वातन्त्र्य यदिच्छात प्रवर्तनमिति चेत्कुल पचतीति चैत न्यशून्यतया कुलस्येच्छानुपलम्भादकर्तृत्व मवेद्, अय यद्व्यापाराधीन काररकान्तरव्यापार स कत्युच्यते सर्वकारक निर्वस्यवालियाया न विद्म किं व्यापाराधीन कस्य व्यापार इति समप्र कारकग्रामस्य परस्परापेक्षत्वात् । अथ य कारकान्तराणि प्रयुक्त तैश्च न प्रयुज्यते स कति चर्हि पुनर चेतनानामकर्तृत्वप्रसङ्गदोपस्तदवस्थ एव, अथ घातुना ऽभिधीयमानव्या पार कति तत्रापि न विन कस्य धातुना ऽभिहितो व्यापार सकलकारक वाचित्वात्पचे, अन्यथा हि सकलव्यापारानभिधायिनि धातौ तदर्थसाधने सर्वेषा सङ्गतिरेव न स्यात् तथा च सति सर्वकारकाणि कर्तृत्तमेव स्पृशेयु । अथ मतमगुणा धातुना ऽभिधीयमानव्यापार कति त्तदप्यसत्समदुच्च रितो धातुरनेकस्मिन्कारकचक्रे कस्य चिद्गुणत्वेन कस्य चित्प्राधान्येन व्या पार कथमिव कथयितु शक्यत इति, तत्प्रयोजको हेतुश्चेति प्रयोज्येनैव व्या प्यातम् , एव कारके शासनस्याव्यवस्थानात्तद्धीनप्रसक्तविभक्तिविधानमपि प्रत्युक्तम् , अपादाने पञ्चमो सप्तम्यधिकरणे इत्यादिविषयनिरूपणपूर्वकत्वात्त द्विधानस्येति । किं च यदपि तद्धितसमासानुशासन तरसामर्थ्य नियमपूर्वक समर्थाना प्रय माद्वा समर्थ पदविधिरितिपरिभाषणात्तत्रापि वक्तव्यम, सामर्थ्य नाम किमुच्यते इति, एकार्यान्वयित्वमिति चेत्कुतोऽवगम्यते, तद्धितममासप्रयोगप्रतिपत्तिभ्यामे वेति चेत्तहि तद्धिवसमासप्रयोगप्रतिपत्त्या सामागम सामध्ये सति तयो प्रवृचिरितीतरेतराश्रयत्वम् , अपि च सामर्थ्यम-तरेणापि कचित्प्रयुखते समास अश्राद्धभोजी दविघटो गोरय इवि, तथा सत्यपि सामध्यवद्वितप्रयोग परिदृश्यन्ते(१) अगुस्या खनति (१)नवते इस्प किं सिरसेवकप्रमादमिदम् । -- ·प्रमाणमकरणम् वाचकमा- वृतमूलादागते श्राङ्गुलिको वार्तमूलिक इति न वक्तारी भवन्तीति एतदप्यसम- जसमनुशासनम्, वया अर्थवदधातुरप्रत्ययः प्रातिपदिकम् इति संज्ञालक्षणमसिव्यापक वाक्यस्यापि प्रातिपदिकसंज्ञाप्रसद्वात् । अथ कृत्तद्धितसमासाश्चेतिसूत्रान्तरे समासप्रहणं विशेषविधित्वेन वर्य- मानं तदितरवाश्यप्रतिषेधाय भवतीति ततो वाक्यनिवृत्ति: सेत्स्यवि, यवम- धातुरप्रत्यय इति न वक्तव्यं धातुप्रत्ययोरपि तत एव प्रतिषेधसिद्धः । अथैकार्थतया समानशीलस्य वाक्यस्यैव प्रतिषेधे प्रभवति समासप्रहणं न' धातुप्रत्यययोरपि तदपि दुराशामात्रम , वाक्यसमासयोरपि धावच- नानर्थक्यकथनेन सार्थशक्तयव्यवस्थापनादिति, तदेवं प्रातिपदिकसंज्ञाविषयस्यानिधयात्तत्प्रकृतिकानां ज्याप्रातिपदिका. दित्यधिकृत्य स्वादिप्रत्ययानां विधानपनुपपन्नमित्यलं प्रसङ्गेन, सर्वथा दुर्व्य- वस्थितं शब्दानुशासनम्, यश्च व्याख्यातॄणामुक्तानुकदुरुक्तनिरीक्षणभ्यरतो यश्च त्रावर्णाविषयमिषपुरसरलक्षणपरिचोदनप्रकारो यच्चेदं व्याख्यातृवचनमिह न भवत्यनभिधानादिति यच्च व्याप्तिसिद्धौ सरलमुपायमपश्यतामारविगुणव. र्णनं यच्च पदे यहुलवचनं तत्सुतरामपरिशुद्धिमनुशासनस्य दर्शयतीति । अन्ये तु शामेति धीर्णमिति न याति प्रतिभेत्तमिति मातुरनुहरतोति फ. लिनवहिणी पासीति कांदिशीक इति धाजिष्णुरिति गणेय इति परेण्ड इति लक्ष्यसंप्रक्ष्यहिष्कृतस्मृतिसन्देहविपर्ययप्रतिपादकत्वलक्षणस्खलितं विप्लुत पा. णिनिवन्त्रं मन्यमानाः तत्र महान्तमाक्षेपमतानिषुः स तु स्थूलोदरप्राय इतीह प्रत्यगौरवमयान लिख्यते। ननु यदि लक्षणस्य प्रणेता पाणिनिः न सम्यग्दर्शयत्यत्र विवरणकाराश्च नातिनिपुणदृशः काममन्यः सूचीकृतयुद्धिर्भविष्यति वृत्तिकाराश्च प्रौढवरदृष्टयो भविष्यन्ति वेभ्यः शम्दलक्षणमविप्लुतमवमोस्यामह इति, नैतदस्ति तेषामप्यभियुक्तवराः के चिदुप्रेक्षन्ते एव दोष तेषामपरे तेपा- मप्यपरे, सदेवमनवस्याप्रसङ्गानास्ति निर्मलमनुशासनमिति क्लेशायैव व्याक- रणाम्ययनमहानवमहणम् , यथा च वृहस्पतिः प्रविपदमशक्यत्वालणस्यापि अव्यवस्थानात्तत्रापि स्खलितदर्शनादनवस्यामसगाच मरणान्तो व्याधियाकर- णमित्योशनसा इति। हाप्युक्तम्- दुष्टाइगृहोतो या भीतो वा राजदण्डतः । पितृभ्यामभिशप्तो या कुर्यायाकरणे श्रमम् ।। - ४९न्या ·न्यायमअर्याम् अन्यैरयुक्तम्- वृत्तिसून तिला माषा कपत्री कोद्रयौदन । अजडाय प्रदावव्य जडीकरणमुत्तममिति ।। एव व्याकरणावगाहनतोद्योगोऽपि विद्वजना व्युत्पत्ति लभते न वैदिकपद्नामे मनुष्योक्तिवत् । अन्यत् किं चन तत्प्रतीतिशरण नास्तीति च व्याहत्त तस्मादप्रतिपत्तिमन्थरमुसो वेद प्रमाण कथम् ।। साधुशब्दानां वाचकत्यव्यवस्थापनम्- अत्राभिधीयते, यत्तावदिदमवादि गवादिशब्दपदनादिप्रबन्धसिद्धमेव गा व्यादेरपि वाचकस्वमिति तत्रामु पक्ष सशयदशामेव तावदारोपयाम , पूर्वप तिकोक्तयुक्तिसमुत्थापिवस्थिरतरविपर्ययज्ञानसमनन्तर सहसैव सम्यग्ज्ञानोत्पा दनातिमराद्वारेकदेशावतरणन्यायेन सशयस्तावदुपपद्यते, तत तात्परिशोधि ते ऽध्वनि सुगमे सुख विहरिष्यति सम्यनिर्णयोपायो न्याय इति तदुच्यते, यदि गाव्यादीना गवादीनामिव शब्दाना प्रयोग गविरन्या न काचित्सम्भावना भूमिमनपेति(?) तत्सत्यमादिसत्ताया कल्पने कोऽवसरो यथाहि स्वाध्यायाध्यय नसमये यादृशमेव शब्द यथोचितमात्रानुस्वारस्वरादिरूपसमुत्थितमुच्चारयत्या चार्यः तादृशमेव शिष्य प्रत्युभारयति प्रमाद्यन्त वा गुरुरेवैनमनुशास्ति श्रात दुचारणसामध्योपजन वावन्न मुञ्चति शिक्षयति सोऽपि शिष्टो यदा गुरुभवि प्यति तदा स्वशिष्य वथैव शिक्षयिष्यति आचार्यों यदा शैशवे शिष्य पासी सदान्येन गुरुणा शितितोऽभूत् सापि तदन्येन सोपि वदन्येनेत्येवमनादित्व जैमिनीयपने पासर्गात्प्रमृति प्रवृत्तत्व नैयायिकपने वेदाध्ययनस्य व्यवस्थितम् , इत्थमेव यदि गान्यादीना गवादिवत् प्रमादत सुपरिरक्षित प्रयोगस्वथैव तेभ्योऽर्यप्रतिपत्तिपूर्वको व्यवहारस्तदाऽनादिगवादिशब्दसमानविषया एव गा ज्यादय इति तदा कस्य किं घूम , अस्ति त्वगन्य प्रकारो न होकान्तेन याद गेव वत्रा शब्द प्रयुज्यते ताटगेव श्रोना प्रत्युधार्यते किं तु प्रमादालस्यादिवि विधापराधविगुणकरणोच्चार्यमाणोऽपभ्रशता स्पृशन दृश्यते इत्यस्ति सशया. वसर , अपभ्रशतयाऽपि ये स्थिता स्थास्यस्यपि वा शाफटिकमापाशदास्ता नपि गोपालबालायलासु प्रयुजाना जरत्पामरा प्रयत्नेनापि न यथोच्चारिवानेव तान्पठितु शक्नुवन्तीति अशक्तिजशब्दयाहुल्यदर्शनात्सशयाना कुशाप्रेयबुद्धे रपि बुद्धिर्मवितुमर्हति किमते गवादिशब्दा एवानादिसिद्ववाचका शक्तिमाज स्तेभ्योऽन्ये विगुणकरणप्रयाज्या प्रमादप्रभवा अपभ्रंशा किंवा सर्व एव तु स्यकक्षा इति, सर्वेषा तुल्यकत्वे य एते अद्यत्वे ऽपि प्रमादजा प्रमदादारका ·मेमाणप्रकरणम् दिवचनेष्वपभ्रष्टा अभ्यधिकतरामपभ्रंशदशा स्पृशन्तस्तेऽपि तामेव गवादिश- ब्दमधुरमधिरोहेयुः न चैवमस्विति शक्यमभ्यनुज्ञातुमिदानीमेव भ्रश्यतां तेषां प्रत्यक्षत उपलब्धेरिति, तस्मादवश्यं वावदद्यत्वे परिदृश्यमानापभ्रंशदशा दुर्व- लयालायलादिशब्दानां न गवादिशब्दानस्पधितुमर्हति,ते चेन स्पर्धन्ते सदधुना. गाव्यादयोपि प्रकारान्तरोपपत्तिसम्भावनाकुरप्रभवा सन्तो न गवादिशब्दसमा नविधित्वमध्यवसातुं शक्नुयुरिति तर्कयाम, तदुकं भगवता जैमिनिनो, “शब्दे प्रयत्लनिष्पत्तेरपराधस्य भागित्वम्" इति(१) भाष्यकारेणापि व्याख्यातं "महता प्रयत्नेन शब्दमुच्चरन्ति वायुः नाभेरुस्थित: उरसि विस्तीर्णः कण्ठे विवति। तो मूर्धानमाहत्य परावृत्तो वक्त्रे चरविविधान् शम्दानभिव्यनकि तत्रापराध्ये. ताऽप्युच्चारयिता यथा शुष्के पसिध्यामीति कर्दमे पतति सदुपस्प्रक्ष्यामीति द्विरुपस्पृशवि" इत्यादिना। अपभ्रंशानामनादित्वाभावप्रतिपादनम् - श्राह नहि विशेषे प्रमाणं वक्तव्यं यदेते गाव्यादयः प्रमादायपराधनिबन्ध. ना एव न गवादिशब्दसमानविधय इत्युच्यते, भवतु नः समोहितं संशयदशां तावदानीतो ऽयमनादिगाब्यादिशब्दवाची महापुरुष: सम्बोध्यते भो महात्मन्नि. त्यं पूर्वोक्तनीत्या संशये सति चिन्त्यतां किमेते गाव्यादयो गवादिसमानयोग. क्षेमा एव हस्तः करः पाणिरितिवद्भवन्तु किं वापराधसम्भावनया मार्गान्तर मालम्बन्तामिति, वकस्मिन्याच्ये यहवस्तुल्यकश्या वाचका इति नैप न्यायः, कथं प्रत्यर्थ शब्दनिवेशातैनैव सम्बन्धकरणसौकर्यादन्यसम्बन्धे यत्नगौरवप्रस- झात्प्रत्यर्थ शब्दनिवेशे हि सति परस्परमव्यभिचारिणौ शब्दायौँ भवतः स श ब्दस्तस्य वाचकः सोऽर्यस्वस्य वाच्य इति, अनेकशब्दवाच्यस्त्वेकोऽर्थस्त पाच. कं शब्द न जह्यादपि मन्तरेण शब्दाभिधेयतामपि यतः प्रतिपद्यते इति व्य. भिचारः, अनेकार्थवाचिनि चैकस्मिन्वारके इष्यमाणे शब्दोऽय व्यमिचरेत्त. स्थेवार्थान्तरस्यापि यतः प्रतिपत्तरितीत्यमनियमोऽयमपप्लवेत, हस्तः करः पा गिरिज्यादापक्षाः पादा मापा इत्यादौ तु गतिरन्या नोपलभ्यते नानेकशब्दस्य. मानेकार्यत्वं च देवालवत्तया ऽशीकृतं प्रथमः पुनरेष ऋजु पन्या यदेकार वाचकस्यैको वाच्योर्म इति च, इइ गत्यन्तरमविस्पष्टमस्ति प्रमादप्रभवत्वं नाम सस्मिन्सति किमिति प्रयमप्राप्तोऽयं प्रसिवाच्यं पाचकनियमक्रमो लभ्यते, तेन प्रमादापरापनियन्यना गाव्यादयो न गवादिसमानमहिमान इत्युक्तम् , किय वाचकशक्ति: नाम सूक्ष्मा परमर्यापत्तिमात्रशरणावगमान सन्मन्दता. यामन्यतः पश्चिदवगन्तुं पार्यते, सा घेयमन्ययाऽभ्युपपद्यमाना गवादिभ्योऽर्थः (१) मिनिमत्रम् । ०१ पा० ३ ० २६ सभेव शरमाये। , ·न्यायपशर्याम प्रत्ययादिव्यवहारे मन्दीभवति तेषु शठिकल्पनायामापत्तिः एवं चगवादय एवं वाचकराराश्रयो न गाव्यादयः, कथं वहिं बहूनामधिगतव्याकरणतन्त्राणाम भिरच्छिन्नो व्यवहारः, यथैव म्लेच्छानां म्लेच्छभाषामिरतिनिकोचहरतसंज्ञा दिव्यवहारिणां वा स्वैरुपायैः, किमतिनिकोचादीनामन्त्यजनपदवाचां नास्ति शक्तिः, ओमित्युच्यते, कथं सहि सेभ्यो ऽर्थप्रतिपत्तिनैसर्गिकी पां शफिर्ना- स्तीति घूमः, तत्खरूपश्याव्यवस्थितत्वेन निसर्गसिद्धिकशक्तिपात्रताऽनुपपत्तेः प्रतिपत्तिस्तु स्वकृतसमयमाननियन्धना तेभ्यः, नैयायिकानां क वा न समयः प्रतिपरयुपायः सत्यं स वीश्वरप्रणीतः प्रथमसर्गाप्रभृति प्रवृत्तो मीमांसकाम्यु. पगवनैसर्गिकशलिसौदर्य एव न मादृशरचितपरिमितविषयसमयसमानः सच गवादिशब्देष्वेव प्राप्तप्रविष्टोन गाव्यादिषु, ते तु धर्णसारूप्यच्छायया गवादि. शब्दस्मृतिमादधानास्तदर्थप्रतिपत्तिहेतुतामुपगच्छन्तीति । नम्वनवतस्वरूपाणां कथं गवादिशब्दानां स्मरणं अवधारणे वा को ऽभ्युपायः, अभियोगविशेष इति ममः, कः पुनरभियोगः को वा तस्य विशेषः ध्याकरणाभ्ययनममियोगः तदभ्यासानुसारेण लक्ष्यनिरीक्षणं तस्य विशेपो व्याकरणेन च प्रतिपदमपर्यवसितार्यजनप्रयोज्यसाधुशब्दसार्थसंग्रहवस्तद्विस. दशवर्षरपुरन्ध्रिप्रायप्रारुतगोचरापशन्दपरिहारप्रकारव्युत्पादनमुपगम्यते यदा- नन्त्यारिकल कल्पशवैरपि नावकल्पवे किं तु व्यपनीतातिव्याप्त्यादिदोपो. पनिपातः त्रिमुनिपरीक्षितलक्षणद्वारकस्तदुपदेशः श्रूयते, तेन च वेदेनेव धर्माऽध. भयोमरावतारेणेव सत्यान्तयोः नीतिशास्त्रेणेव हिताहितयोमन्वादिवचनेनेव भक्ष्याभदययादिव्येनेव शुद्धयशुद्धयो. सिध्यत्येव साध्वसाधुशब्दयोरधिगम इति सर्वलेोकसाक्षिकमेवरकथमपनीयते, दृश्यते पद्यत्वेऽपि व्याकरणकोविदानामित. रेपा व कृषीवलादीनामतिमहान्वचसि विशेष इत्येवं प्रमादादिमूलगाव्याथ- पशब्दप्रयोगसंभवादनेकशब्दगतवाचकशक्तिकल्पनागौरवप्रसङ्गादमियोगविशेष. साभ्यमानसाम्वसाधुशब्दाधिगमसौकर्याच गवादीनामेव वाचकत्वं न गाव्यापी नामिति स्थिते पूर्वपक्षोपन्यस्वः समस्त एव परीवादः परिहते। वेदितव्या, तथा हि यत्तावदभ्यधायि साधुत्वनिश्चये प्रमाणं नास्तीति- साधुत्वं नेन्द्रियप्राचं लिङ्गमस्य न विद्यते । शास्त्रस्य विषयो नैप प्रयोगो नारत्यसंकर इति ॥ साधुत्वस्य शाखसहकृतप्रत्यक्षग्राह्यतानिरूपणम् - तत्रायं प्रविश्लोकः। साधुत्वमिन्द्रियमाझं लिगमप्यस्य विद्यते । शास्त्रस्य विषयो ऽप्येवं प्रयोगोऽप्यस्त्यसंकर ति || श्रौत्रे हि प्रत्यये प्रस्तनिरस्तरोमशाम्युकृतादिदोषरहितादात्तादिधर्मसंबन्ध.

·प्रमाणप्रकरणम् २८९ प्रसिद्धानुपूर्वीकवर्णगुणात्मकपदप्रतिमासस्तावदस्ति स च न सदिग्धो न बाधक विधूतधैयों नाशुद्धकरणजन्मा ने कल्पनामात्रस्वरूप इति तत्र परिस्फुटकमव र्णात्मकपदग्रहणमेव साधुत्वग्रहण तद्विपरीतयथानिर्दिष्टदोषकलुपितशब्दप्रहण मेव घासाघुत्वाहणमिति प्रत्यक्षगम्ये एव साधुत्वासाधुत्वे इति । ननु यदि श्रोत्रकरणकेनैव प्रत्ययेन साधुत्वासाधुत्वे प्रतिपत्तार प्रतिपय न्ते व्याकरणाध्ययनवन्ध्यबुद्धयो ऽपि प्रतिपोरन् न च प्रतिपद्यन्ते वामान ते ते इन्द्रियविश्ये इति, नैष देोप, वैयाकरणपदेशसाहायकोपकृतोत्रेन्द्रियग्राह्यत्वाभ्युपगमान् यथामाह्मणत्वादिजातिरुपदेशसव्येपक्षचक्षुरिन्द्रियमाद्यापि न प्रत्यक्षगम्यताम• पजिति, यथा ऽऽह न यगिरिशृङ्गामारुह्य गृह्यते तदप्रत्यक्षमिति, यथा वा सविकल्पकप्रत्यक्षप्रामाण्यसिद्धौ शब्दानुविद्धयोघे ऽपि प्रामाण्यमुपपादितमादौ किल सझोपदेशिना पनसो ऽयमिति वृद्धवचसा चक्षुरिन्द्रियेण पनसज्ञानमुत्पद्यते सङ्केतकरणकाले तदुमयजमित्यव्यपदेशपदेन व्यपनीतं व्यवहारकाले पनसादि ज्ञानमुपदेशस्मरणापेक्षचक्षुर्जनितमपि चाक्षुपमेवेति वणिवमेवमिहापि व्याकर एकोविदेोपदेशसचिवभवणेन्द्रियप्राये अपि साधुत्वासाधुत्वे न प्रत्यक्षतामतिय ते, यथा च ब्राह्मणत्वादिजातिप्रतीतो कारणान्तरमुक्त क चिदाचारतश्चापि सम्यप्राजाऽनुपालितादिति मन्वादिदर्शिवानवद्यवानुसरणनिपुणनरपतिपरि- पाल्यमानवर्णाश्रमाणा शकृितकृतककपटायवेशदृष्टशूद्रव्यभिधारे देशे विशिष्ट पारगम्या ऽपि ब्राह्मण वादिजातिभवत्येवमिहापि विशिष्टशब्दश्रवणेत्तरका- लप्रवृत्तव्यवहारागवार्थप्रतिपत्तिसहित शब्दानुशासनशास्त्रोपदिष्टप्रकृतिप्रत्यय- विकरणवर्णलेोपागमादेशादिलिगमव्यभिचारि तरस्वरूपावधारणे कारण भवि- ध्यति, तदेवलक्षणकमर्थप्रत्यायक च शब्दस्वरूपं तत्साधुतया ऽवधृतमिति व्या. तिहणोपपत्ते, शास्त्रमपि श्रुतिस्मृतिरूपमधुशब्दप्रयोगोपनतकतूपकारकरण करवर्गादिफलसयोगमुपदिशदपशब्दमाषणप्रभवप्रत्यवायप्रविपादक घ वाग्यो. गविद् दुष्यति चापशदेरित्यादि साधुन्वेतरपरिच्छेदे प्रमाणत्व प्रतिपद्यते एव । आह कलन्जवत्तत्स्वरूपसिद्धौ सत्या तद्विधिनिषेधयो शास्त्र क्रमते न तुमस्वरूप विक्षने स्वरूपस्य भावार्यतेन विधिविण्यावियोगदिल्युर- सम् , सस्यमुरू किं तु श्रुतिस्मृतिशास्त्रयोर्धर्माधर्मोपदेशिनार्यथोपवर्णितेनैव प्रकारेण साभ्वसाघुविषयविधिनिषेधपरत्व वत्स्वरूपप्रविपत्तिकर्तव्यतापर तु विध्यपेक्षित प्रमाणीमवत्येव, यदि घा पाणिन्यादिष्टस्मृतिढिम्ना मूलभूतमा पानविधिववैविकमपि स्थाविधविधिवाश्य कल्पयितु शस्यमिति शास्त्रस्यापि न विषय साधुस्वम् , शन्नविप्रयोगश्च सङ्कररहिव एष, क्या हि अन्या एवं निरपथवर्णक्रमोधोरणेवारगम्भीरगव्य सून्य सूरिजनन्या-या एव दुश्रया ·न्यायमञ्जर्याम् कुत्सितसङ्कीर्णवर्णविभागविनिहितहृदयोगा ग्राम्यगिर इति प्रत्यक्षमुपलभ्य ते, स चायमसङ्कर प्रयोगो व्याकरणसाहायक प्रतिपद्यमान साधुत्वावगमोपा यता मजव एवेति सर्वथा नाप्रमाणक साध्वसाधुशब्दविभाग इति, एव च मामणेन न म्लेच्छितवै नापमापितवै म्लेच्छो ह वा एप यदपशब्द इत्याचागमवचनान्यपि सदुपयोगीनि व्याख्यातवाफ्येन भवन्ति, यत्पुनर्नियमशास्त्र साघुमिर्माषितव्यमसाधुभिनेत्यस्मिन्नपभाषित तदपि न पेशलम् , न हि नीरपानोपदेशमशानुपाननिषेध इवानवकाशमिदं शास्त्रमपश दानामेव नार्यजनवदनप्रतिष्ठाना यथातथार्यप्रतीत्युपायत्वदर्शनपूर्वकप्रयोगः सङ्गानपायेन प्राप्तो सत्या प्रतिपेघस्यावकाशसम्भवात्साधुभिरेव भाषणस्य भी जनप्राङ्मुखतादिवनियमादृष्टसाफल्यात् । यपि साम्यसाधुस्वरूपानवधारणात्प्रतिपदोपदेशाधशक्यत्वमाशङ्कितं तदपि प्रतिहत यागिद प्रत्यक्षानुमानगम्य साध्वसाधुशब्दस्वरूप व्याख्यात पदवलम्बनपुर सरनियमकरणस्य सुशवयस्वादत एव साधुत्व नाम किमुच्यत इति यद्विकल्पित तद्विहितमेव प्रतिमवति, यतोव्याकरणलक्षणानुगमविशेषित्व पायकत्व साधुत्वमित्युक्त तच्च स्वर्गानुगामिगोत्वादिवत्सामान्य वा भवतु पाचकत्वादिवदसत्यपि सामान्ये ऽवच्छेदकत्व भवतु सर्वथा तत्कृतौ निर्वहति सा व्यवहार' वर्गीकरणे हि तदेव कारणमिति । अय वा पुनरस्तु वाचकत्वमेव साधुत्व तथापि तत्र नियमशास्त्र साधुभि रेव भाषितव्यमिति प्रबवितुमर्हत्येव, यद्यम्यसाधारवाचकत्वात्प्रयोगप्रसङ्गो ना स्ति सयापि साधुस्मरणसरणिसमुपारुढवाचकत्वशवोपप्लवमानप्रसङ्गनिवृत्तये नियमसाफल्य भविष्यति, विधिफलत्वेन नियमस्य फलत परिसरयाकार्यम साधुशब्दनिगृत्ति स्थास्यवीति सोऽपि न दोप । यदपि परार्यत्वात्फलश्रुतिमर्थवादीकुर्वना पुण्यपापफलस्व दूषित सदपि न साप्रतम , अर्थप्रतीतिपाराध्य सत्यपि प्रयोगनियमापूर्वद्वारकपुण्यपापफलत्व समवात, पर्णमय्यादिष्वपि तया प्रसङ्ग इति चेद् भवतु को दोष, नैयायिको काकारनिरवलम्पनार्यादपदोपदेशानभ्युपगमात् , शब्दशक्तिवापोलोधनमपि तैरन्यया कियतइवि प्राग्विचारिसमिवि तिष्ठत्वेषा कया, तेन कामधुग्भवतीत्या विधनान्यपि भ्याकरणम्ययनपलप्रकट नपनि तथैव नेवव्यानि । यदपि सूत्रकवा स्वय प्रयोजन किमिति न व्याहृतमिति व्याहत वदप्यदूप रणमेव,ध्याकरण हि वेदानमिति प्रसिद्धमेवदा हि सर्वच आ च कुमारीभ्य , वेदन यदि निष्प्रयोजन स्वस्ति प्रजाभ्य समाप्तानि CCTOनानि मर्वकर्माणि जिल पातुर्वण्र्यवाप्रैरन्यजनपदवासिमि म्लेच्छ अथ सप्रयोजना वेद सोऽ अवस्वावहै सदैव मप्रयोजनदा मरते इति कोऽयं प्रयोजनान्तरचिन्तया, न ·- प्रमाणभकरणम् हि दर्शपूर्णमासप्रयोजनादन्यत्प्रयाजादिप्रयोजनमन्विष्यते इति मन्यानः स्वयं सूनारप्रयोजन नाख्यत्, व्याख्यातारस्तु मुख्यानुपडिकभेदभिन्नप्रयोजनप्रपञ्चं प्रयोजनातिशयव्यु- स्पाइनद्वारकभोजनोत्साहपरिपोषसिद्धये दर्शितवन्त इति न कश्चिदुपलभ्यः । कथं पुनरगना व्याकरणस्य कमुपकारमावहत इति, क एष पर्यनुयो. गो वेदवेदाङ्गानामनादित्वादीश्वरप्रणीतत्वाद्वा पर्यनुयोजनानुपपत्तः, संक्षेप. विस्तरविवक्षया हि पाणिनिपिङ्गलपराशरप्रभृतयः तत्र तत्र कर्तारः प्रसि- द्धिं गता', परमार्थतस्तु वेद इव तदयोपि तदर्यावगमो ऽपि प्रायो हि सर्व एषा- नादयः प्रजापतिनिर्मिता वेत्येवमपर्यनुयोज्या एव, अत एव वेदैस्तदश्च सह चतुर्दश विद्यास्थानानि गण्यन्ते- अगानि वेदाश्चत्वारो मीमांसा न्यायविस्तर। पुराणं धर्मशास्त्राणि विद्या पताश्चतुर्दशेति ।। ये ऽपि शब्दसंस्कारादिविकल्पाः कृताः ते ऽपि बहुभाषित्वयोगमात्रनिर्मि- सा एव न घस्तुस्पृशः, के वा सद्विपरीता' कश्च तेषां संस्कार इति, न चैतावता शिष्टप्रयोगमूलमेव व्याकरणं प्रमो वेदवदनादित्वस्य दर्शितत्वादन्धपरम्पराप्रस- दोपपरिजिहीर्पयातु शिष्टप्रयोगमूलत्वमभिधीयते वैदिकस्मृतेरिवान्वयव्यतिरे. कमूलत्वम् , ये हि व्याकरणस्मृतो साधव इत्यनुशास्यन्ते शब्दास्ते शिष्टस्तथैव प्रयुज्यमाना दृश्यन्ते हरीतकीभक्षणादिवारोग्यम, न तु शिष्टेभ्यःशब्दसमा. म्नायमधिगम्य पाणिनिम्रन्यं कृतवान् न चान्वयव्यतिरेकाम्यां द्रव्यशकीरवग. त्य घरकं प्रणोतवानिति शिष्टानामनादित्वाभिधानात् , एतेनेतरेतराश्रयमपि प्रत्युक्तम् , न हि शिष्टेभ्यो व्याकरणस्य प्रमव इति । यत्त शिष्टानामपि प्रमादित्वमुपणितं किल पुराणैर्मुनिभिरपि धमिरस. शब्दाः प्रयुक्ता इति तत्राभियुक्त वदपनयनमार्गः प्रदशित एव स तु प्रन्यवि. स्तरत्रासादिहन प्रतन्यते । यदपि पाणिनिवन्ने धातुप्रातिपदिककारकायनुशासनविसंघलत्वमनेकशाख. माख्यापितं वदपि निपुणमतिभिः प्रतिसमाहितमेव, न च तेषामपि दोषोत्प्रेक्षण- संभवादनवस्या निपुणदर्शिवमार्गे विप्लवकारितण्डिकतस्करविकासानुपपत्तेः । एतेन शोमाचीवरेण्यगणेयभ्राजिष्णुकान्दिशोधादिशब्दासमहामृतिसद- इविपर्ययादि पणान्यपि कश्चिदुत्प्रेतियानि प्रतिक्षितानि मन्वन्यानि वानि च वैरेव समाहिवानीति, पाईस्पत्यमपि सूत्रमसूत्रमवेत्यलं स्वमनीपिकाकलिवानल्पदुर्विकल्पाटम्य. रोतम्भितालीकपाण्डित्यगर्वगलप्रहगद्गदगिरामुढेगकारिणानेन वस्तुविचारेण, सर्वथा प्रकृतिनिर्मलमत्युदारं व्याकरणाडायरमेवप्रायः परिवादपांसुपार्न मनागपि दूरोक्तु पार्यते इति सिद्धम ,

·THE
KASHI SANSKRIT SERIES
( BARIDĀS SANSKRIT GRANTHAMĀLĀ)
NO. 106.
( Nyaya Section, No. 16.)
THE
NYAYA MANJARĪ
of
JAYANTA BHATTA
With Lotes by
PANDIT S'RI SŪRYA NARAYANA S'OKLA
Ngaya Ugañaranasiarga
Professor, Gort. Sanskrit College, Benares.
Edited by
PANDIT DHONDAIRĀJA S'ĀSTRI
Ngagopadhyaga Kavgatirtha
Principal N. V. Vidyalaya, Benaras.
(Part m
BENARES,
JAI KRISHNADAS-HARIDAS GUPTA
The Chorckhamba Sarkeit Series Ofice
1934.

·[ Registered According to Act XXV of 1867
All Rights Reseroed by the Publuher)
1931
PRINTED BY
JAI KRISHNA DAS CUPTA
Vidya Pilas Press
Benarcs City

·हरिदाससंस्कृतमन्थमालासमायं- काशीसंस्कृतसीरिज़पुस्तकमालायाः न्यायविभागे (१६) पोडशं पुष्पम् । *श्री. * न्यायमञ्जरी। गौतमसूत्रतात्पर्यविवृतिः। पदवाक्यप्रमाणपारावारपारीणश्रीजयन्तभकृता। SSOSS- तदुत्तरभागः । वाराणसेयराजकीयसंस्कृतपाठशालानन्यप्राच्यन्यायशास्त्राध्यापकन न्यायव्याकरणाचार्यसूर्यनारायणशमशक्लेन विषमस्थल विवरणपूर्वक सम्पादितः काशीस्थ नित्यानन्द वेद- विद्यालय प्रधानाध्यापकेन पण्डितदुण्डिराज- शाविणा संशोधितः । प्रकाशक:- जयकृष्णदास हरिदास गुप्त:- चौखम्बा संस्कृत सीरिज़ आफिस, बनारस सिटी। मस्य सर्वेऽधिकाराः प्रशाशकेन स्वायत्तताः ।

·भूमिका । श्रीविश्वेश्वरः शरणम् नाविदितमिदं तत्रमवतो भवता दार्शनिकानो यद्वाराणसेयराजकीय संस्कृतमहाविद्यालयाध्यक्षैः प्राच्यप्रतीच्योमयदर्शननिष्णातैर्महामहोपाध्याय श्रीगोपीनाथकविराज एम. ए. महोदयैः प्राचीनन्यायशास्त्रि. परीक्षायां पाठयलेन पदवाक्यप्रमाणपारावारपारीण श्रीमजयन्तप्रणीत न्यायमअर्याः प्रमेयप्रकरणं निर्धारितमिति विद्यार्थिनामनुरोधेन प्रमेयप्रकरणादिर्निग्रहस्थानप्रकरणान्तो द्वितीयो मागः प्रथमं प्रकाश्यते । इतः परं प्रमाणप्रकरणाभिधः प्रथमो भागोऽपि झटिति प्रकाशमेष्यति, ग्वानीमेव च प्रत्यकर्तः समयादिकं सविस्तरं निवेदयिष्यते, इदानी तु अयं प्रन्यकारः न्याये साहित्ये व्याकरणे मीमांसायां च महत्पाण्डित्यमासादित- वानिति भनेन प्रन्येन समो न्यायदर्शने कोऽपि प्रन्यो नास्तीति च निवेध विरमामि। अस्य द्वितीयमागस्य मुद्रणवेलायो श्रीमन्माध्वसम्प्रदायाचार्य दार्शनिकसर्विमौमसाहित्यदर्शनावाचार्य तर्करलन्यायरलगोस्वामिदामो. दरशास्त्रिमहोदयैरन्तिमपूर्वरूपस्य (प्रूफ) दर्शनेनाइमनुगृहीत इति तेषामनुग्रहं शिरसा विममि । एवं मदन्तेवासिना ब्याकरणाचार्यव्रामदत्तमिश्रेण प्रूफदर्शने साहाय्यं कृतमिति एनं शुमाशिपाऽमिनन्दामि इति- १९९१ वि० भा० शु० अनन्तचतुर्दशी सूर्यनारायणशर्म शुक्ला काशी।

·४४ ४७ ५८ न्यायमञ्जर्या उत्तरार्द्ध प्रतिपादितानांविषयाणां सूचीपत्रम् । २ प्रमेयप्रकरणे विषयः पृष्ठम् विषयः पृष्टम् चोकमतनिरासः ३१ प्रमेयपरीक्षा १ अष्टसाधनम् शरीरात्मवादियाकिमनम् ३ | नित्यात्मसाधनम् मीमांसकमतेनात्मप्रत्यक्षत्वम् ३ । शरीरनिरूपणम् ज्ञानात्मवादखण्डनम् ४ | शरीरपरीक्षा महंप्रत्ययस्य शरीरालम्बनत्येनात्मनः शरीरस्य पार्थिवत्वम् तपक्षबाट ६ इन्द्रियपरीक्षा नैयायिकमतेनात्मनः प्रत्यक्षत्वम् साड्डयमतेनेन्द्रियाणामाइहारिकत्वम् ४९ मात्मनोऽनुमानगम्यत्वम् भौतिकत्वेऽपीन्द्रियाणां प्राप्यकारित्वम् ४१ पीलुपाकवादिमतम् ११ इन्द्रियाणामाहारिकत्वखण्डमम् पिठरपाकवादिमतम् १२ | एकेन्द्रियवादः भूतचैतन्यवाद निरासः १३ | एफेन्द्रियवादनिरास: १३ इन्द्रियचैतन्यवादनिरासः १३ वागादीनामिन्द्रियस्वखण्डनम् मनचैतन्यवादनिरासः १४ अन्तःकरणवैविध्यखण्डनम् ज्ञानाश्रयत्वेनात्मनः साधनम् १४ । अर्थस्वरूपनिरूपणम् विशवादपूर्वपक्षः १५ । पुद्धिलक्षण सर्वमावानां क्षणिकत्वम् १६ सांख्यमतोपपादनम् क्षणभङ्गे प्रत्यभिज्ञाया अबाधकत्यम् २० सांख्यमतखण्डनन् प्रत्यभिज्ञानिरूपणम् क्षणिकत्वस्य प्रत्यक्षगम्यत्वम् २२ | सत्कार्यवादनिरासा क्षणिकत्वेऽनुमानस्याबाधकत्वम् २४ | मनसो लक्षणम् क्षणमाभिरासोपक्रम २६ / प्रवृत्तिलक्षणम् ६९ क्षणिकत्यदेवोदित्यम् २९ प्रवृत्तिभेदाः प्रत्यभिज्ञायां भूतकालस्य विषयत्वम् ३१ दोपलक्षणम् क्षणमनिरासः प्रत्यक्षस्य स्थिरवस्तुमाहात्यम् ३१ / दोपशमनोपायः क्षमामझोपसंहार ३६ प्रेत्यभावर क्षयम् पायांकमतेन पूर्वपक्षा ३९। परमाणुसाधनम् . ५८ २१ | सत्कार्यवादः ३३ / दोषभेदार .

·३ छम १२५ ७७ . ८० १२७ १२८ १२८ १२८ १२८ १२९ ८२ ८९ १३२ सूचोपत्रम् । पिपयः पृष्ठम् ४ प्रयोजनप्रकरण ईश्वरसाधनम् विषयः यणुकादिकमेण कार्योत्पत्तिनिरूपणम् ७३ / प्रयोजनलक्षणम् , फललक्षणम् ५ दृष्टान्तप्रकरणे दुःखलक्षणम् दृष्टान्तलक्षगम् तार्किकामिमतापवर्गनिरूपणम् वेदान्त्यमिमतापवर्गनिरूपणम् ६ सिद्धान्तप्रकरणे- वेदान्त्यभिमतमोबस्वस्परसादनम् सिद्धान्तलक्षणम् एससत्तासमर्थनम् सिद्धान्तस्य धातुर्विध्यम् मोक्षोपायनिरूपणम् सर्वतन्त्रसिद्धान्तस्य लक्षणम् मोक्षोपायानुष्ठानासम्भवः प्रतितन्त्रसिद्धान्तस्य लक्षणम् मोक्षोपायानुष्ठानोपपादनम् अधिकरणसिद्धान्तस्य लक्षणम् विषयेषु दोपमावना मम्युपगमसिद्धान्तस्य लक्षणम् ८६ शनकर्मसमुशपवादः ७ अवयवप्रकरणे- शानकर्मसमुपयवादनिरासः प्रविशालक्षणम् मात्मनि विपत्तिपत्तिप्रदर्शनम् हेतुलक्षणम् स्वमतेनात्मतरवज्ञामनिरूपणम् ९२ केवलव्यतिरेक्याक्षेपः प्रवादिमतेन मोक्षोपापनिरूपणम् केवलम्यतिरेविस्थापनम् ब्रह्मवादिमवखण्डनम् उदाहरणपक्षणाम् शम्दातिवादिषपाकरमतानम् ११ उपनयलक्षणम् शब्दाच्यासवादखण्द्धनम् १०० उपनयानीकारे साक्षेपः शब्दविवर्तपादखण्डनम् उपनयाक्षेपसमाधिः विज्ञानाद्वैतमतम् निगमनरक्षणम् पिहानादेवमवसादनम् प्रविज्ञावयवाक्षेपः १०० असत्रूयातिनिरास: प्रतिज्ञाक्षेपसमाधिः आत्मस्पारिनिरास: अदयोपु प्रमाणामिसंप्लव वागायशून्यत्वनिरासः ११४ तर्कप्रकरणे सामार्थसाधनम् ११६ लणम् अपवर्ग निरूपयोपसमा निर्णयप्रकरणे- ३संशवप्रकरण | নিগাল संशयाक्षणम् १० घामकरणे- भाचार्यरुपाख्यानम् ११. पादलक्षणम् ध्याख्यानान्तरम् १२० ११ जल्पप्रकरणे- विभागादिमाखान १२२ जपच्यणम् १३७ २४० १४२ १४३ १४८ ·१८६ निएहस्थानलक्षणम् १६८ / प्रतिज्ञाविरोधलक्षणम् सूचीपनम् । ३ १२ वितएडाप्रकरतो विषयः पृष्ठम् विषयः पृष्ठम् , अविशेपसमलक्षणम् वितण्डालक्षणम् १५३ ) उपपतिसमक्षणम् १३ हेत्वाभासप्रकरणे उपलब्धिसमलक्षणम् १८४ समिधारलक्षणम् १५४ | अनुपलब्धिसमलक्षणम् १८४ निखलक्षणम् १५६ मनित्यसमलक्षणम् १८५ प्रकरणसम (सत्प्रतिपक्ष ) लक्षणम् १९८ | निस्यसमलक्षणम् सत्प्रतिपक्षस्योदाहरणान्तरम् १६१ / कार्यसमलक्षणम् १८५ सत्प्रतिपक्षोदाहरणान्तरदूपणम् १६ निमहस्योनप्रकरणे- असिद्धलक्षणम् १६२ १९० अन्यथासिद्धनिरूपणम् १६३ निग्रहस्थानभेदाः पाघितलक्षणम् प्रतिज्ञाहानिलक्षणम् १५२ १४च्छलप्रकरणे प्रतिशतरपक्षणम् छललक्षणम् छलभेदाः प्रतिज्ञासंन्यासलक्षणम् २६९ धाव ललक्षणम् १९५ | हेस्वन्तरलक्षणम् सामान्यच्छळलक्षणम् १७० उपचारउललक्षणम् १७१ / अर्थान्तरलक्षणम् छलपरीक्षा १७२ निरर्थकलक्षणम् अविज्ञातालक्षणम् १९८ १५ जातिप्रकरणे जातिलक्षणम् १५ अर्थक्लक्षणम् जातिभेदाः १.३ | अपायकाललक्षणम् जातिव्युत्पादनपरोक्षा १७४ | न्यूनलक्षणम् साधयंवैधम्र्यसमलक्षणे १७६ अधिकलक्षणम् अकसमादीनां पण्णां लक्षणानि १७७ | पुनरुक्तरुक्षणम् प्राप्त्यप्रातिसमलक्षणे १८ मननुभाषणलक्षणम् २०२ प्रसङ्गप्रतिदृष्टान्तसमलक्षणे १०८ अज्ञानलक्षणम् अनुत्पतिसमलक्षणम् २७९ अप्रविमारक्षणम् २०४ संशयसमलक्षणम् १८० विक्षेपलक्षणम् प्रकरणसमलक्षणम् १८१] मतानुज्ञालक्षणम् अहेतुसमलक्षणम् १५] मिखयोज्यानुयोगलक्षणम् २०६ अर्यापत्तिसमलक्षणम् १८२ / अपसिद्धान्तलक्षणम् ३०० ·न्यायमचर्या उत्तरभागस्य शुद्धिपत्रम् । पू. प. ૨ ६ २ ८ २ ८ ३ २ २३ पुर मैदा ४ wr ११९ २८ मशुद्धम् मिट्याशाने मिथ्याज्ञान- समर्थने समर्पणे सामध्य सामध्य दुःखाम्ते दुःखान्तं हालसमाना ज्ञानममामा पतस्मिन् वैतस्मिन् आत्मवत्तिनो भात्मनो भिन्न मिन कात्र फोन नियमा नियमो प्रमातृभेदा प्रमातृभे समय. समर्थः पृत्ति नैव फलापभोगा फलोपमोगो विकृत विकृति समयेन समर्थन सामध्य सामध्ये भाविना भाविनी कम्मा कुम्मा १० १ ३ १५ अगुदम् मुद्धम् प. समथ समर्थ २१ १९ तत्क्षणा तत्क्षणा मेष मेषा पिनगम्यते माधिगच्छति २४ २६ सुखमय २४ २७ निर्वत्य निर्वयं मागणा मार्गेणा ७४ माक्ष. मोक्षा ८० धर्म धर्मि मितिउप मितिघर वल्याएरएनर्वचन- अयं पाटो नास्ति १४३ . वचनत्वादपार्यकम् लक्षणा एक्षणीया १४५ नजाने नजाने जाने १४८ " साधारणाद साधारणवद १९९२० रणाशित णविह वृत्तीति वृत्ती इति साधना साधन १८७ स्तरीकत्व १० निगमनमसाधना- १३ २६ १४ २८ १ १८ ६ ३ २०१५ स्तरीयकत्व १८८ सूचना- ६४ पृष्ठानन्तरं ४१ पृष्टादात्म्य ४८ पुष्ठपर्यन्तम् ६५-६६-इत्येवं ममेण ७१ पर्यन्तमा योध्याः। रेफपातो मात्रापातश्च पहुच जात इति सुधीमि समीकृत्य पठनीयः ।

·श्रीविश्वेश्वरः शरणम् । जयन्तभट्टकृत- न्यायमञ्जरी। तत्र प्रमेयप्रकरणम् । प्रमेयपरीक्षारम्भः। एवं प्रमाणपदाथै परीक्षिते सति यदर्थ तत्परीक्षण तत्प्रमेयमिदानी दर्श- यितुमाह-- आत्मशरीरेन्द्रियार्थबुद्धिमनःप्रवृत्तिदोपप्रेत्य- भावफलदुःखापवर्गास्तु प्रमेयम् ॥(१) प्रमाणवदिहाप्येतत्सूत्रं व्याख्यायि सूरिभि । एवं विभागसामान्यलक्षणप्रतिपादकम् ।। प्रमेयश्रुतिरात्मादिपदपर्यन्तवत्तिनी । तेषामेव प्रमेयत्व नान्यस्येति नियच्छति ॥ यथा देवदत्तयज्ञदत्तविष्णुमित्रा भोज्यन्तामित्येवकारादिश्रुतिमन्तरेणापि शब्दसामर्थ्यात्त एव भोजन कियायोगिनोऽवगम्यन्ते नान्ये तथेहाप्यात्मादय प्र. मेयमित्युक्ते तथैव तदितरप्रमेयनिषेधोऽवधार्यते. ननु कथं द्वादशाविधमेव प्रमेयमुपपद्यते यावता समानतन्त्रे (२)पृथिव्यादीनि नव द्रव्याणि, रूपादयश्चतुर्विशतिर्गुणा, उत्क्षेपणादीनिपञ्च कर्माणि, परापरभे- देन द्विविध सामान्य, नित्यद्रव्यवृत्तयोऽन्त्या विशेषा, एक समघाय, इति षट्- पदार्थीमनुक्रम्य तदवान्तरविशेषैरानन्त्यं प्रमेयस्योपवणितमिति ? उच्यते-किं पुनरिह प्रमेयं विवक्षितमिति तत्सामान्यलक्षणं तावत्परीक्ष्यताम् ? आह-सूक्तमिद कस्यापि 'कणे पृष्ट कटिं चालयतीति द्वादशविधत्व- माक्षिप्तं न प्रतिसमाधत्ते भवान् प्रमेयस्य सामान्यलक्षणं तु परीक्षत एव, उच्यते-अलं केलिना, एतदेवान प्रतिसमाधान भवति न हि प्रमाणविषय. मात्रमिह प्रमेयमभिमतमेवविधस्य प्रसिद्धस्त्रेन लक्षणानहत्वात् प्रमाण एव झाते सति तद्विपयोऽर्थ. प्रमेयमिति ज्ञायत एवं किं तेन लक्षितेन; तस्माद्वि- शिष्टमिह प्रमेय लक्ष्यते, (१)गौ० स० अ० १ भा० १ ०९। (२) कणाददर्शने। , , ·२ न्यायमार्माम् ज्ञातं सम्यगसम्यग्वा यन्मोक्षाय भवाय वा। तत्प्रमेयमिहाभीष्ट न प्रमाणार्यमारकम् ।। तच द्वादशविधमेव भवति न न्यूनमधिक वेति समाहित इत्य भनति वि. भागाक्षेप, कुत पुनरेष प्रमेयविशेषा लभ्यते, निःश्रेयसार्थ वान्छाखस्य, प्रमेयज्ञानस्य(१) प्रमाणज्ञानवदन्यज्ञानोपयागितामन्तरण स्वत एव मिथ्याज्ञाने निवृत्यादिक्रमेणापवर्गे हेतुत्वप्रतिज्ञानान् तथाविधस्य चापवगोपायत्वस्यारमादि- . वेव मावान, भवत्वेव, सूत्रस्य तु कथमीदृशप्रमेयविशेषसमर्थने सामथ्य-विशेषात्तु शब्दप्रयोगसामाच ? सत्यमाकाशकालदिगादि प्रमाणविषयस्त्रात् प्रमेय भवति ततु न सप्रयोजनम् , अात्मशरोरेन्द्रियार्थमन प्रवृत्तिदोषप्रेत्यभावफल दुःखापवर्गास्तु प्रमेय नि श्रेयसहेतुत्वादित्याशय , तदित्यमेप तुशब्दो नि श्रेय. साह्यभूतप्रमेयान्तरपरिहारद्वारण विशिष्टमात्मादि प्रमेयमिह सूचयति, तद्द्वादशविधत्वेऽपि हेयोपादेयभेदत । द्विधोच्यते मुमुक्षूणां तथैव ध्यानसिद्धये ॥ सत्र देहादिदु सान्त हेयमेव व्यवस्थितम् । उपादेयोऽपवर्गस्तु द्विधाऽवस्थितिरात्मन ॥ सुखदु खादिभोक्तृत्वस्वभावो हेय एव स । उपादेयस्तु भोगादिव्यवहारपराङ्मुस ॥ आत्मनो हि भोगाधिष्टान शरीर, मोगसाधनानीन्द्रियाणि, भोक्तव्या इन्द्रि. यार्था ,भोगो धुद्धि, आन्तर हि भोगकारण मन , प्रवृत्ति पुण्यपापात्मिका, रागा दयश्च दोषा शरीरादिजन्महेतब , एतत्कृतश्च शरीरादियोगाभ्यास प्रेत्यभाव , एतत्वृतमेव च ससारे सुखदुःखरूप हि फल, तञ्च द्विविधमेव-विवेकवत सर्व दु समेवेति, एव शरीरादिदु सान्ते हेयतया भावनीयम् , एतद्नुपवारमाऽपि तयैव, एतद्वियुक्तस्त्वात्मैवापवर्ग उन्यते, स चोपादेयतया भावनीय इत्यत ए वात्मपदसगृहीतस्याप्यस्य पुनर्निर्देश स हि परम पुरुषार्थ इति, एवमिद द्वाद. शभेद प्रमेय हेयोपादेयतया तत्त्वज्ञानेन भावयन्नभ्यासात्तद्विपयविपरीतमहात्मक. मिथ्याज्ञान तिणोवि, तत्त्वज्ञानेन तेनास्य मिथ्याज्ञानेऽपबाधिते । रागद्वैपादयो दोपास्तन्मूला क्षयमाप्नुयु ।। क्षीणदोपस्य नोदेति प्रवृत्ति पुण्यपापिका । तदभावान्न तत्कार्य शरीयापजायत ।। अशरीरश्च नैवात्मा स्पृश्यते दुखडम्बर । (१) प्रमेयस्य' इति . पू. पार ।

·आत्मन्याक्षेप अशेपदुःखोपरमस्त्वपवर्गोऽभिधीयते ।। तदित्थमेव द्वादशविधं प्रमेयमतिगहनसंसारमारवस्थल (१) प्रभवतीत्रसंता- पनिर्वापणमहाहदतामुपयातीति तदेवादेशाई मिति सिद्धम् । शरीरात्मवादिचार्वाकमतम् । विरक्तसंकथास्तावदसंजातफलोचिताः। आत्मैव त्वस्ति नास्तीति कथं न परिचिन्त्यते ।। तथा च लोकायतिकाः परलोकापवादिनः । चैतन्यखचितात्कायानात्माऽन्योऽस्तीति मन्यते ॥ न तावदात्मा प्रत्यक्षतो गृह्यते घटादिवद् बाह्येन्द्रियेग, सुखादिवन्मनसा परिच्छेतुमशक्यत्वाद्, अनुमानं तु न प्रमाणमेव चार्वाकाणां, न चात्मसि. धौ किंचन लिङ्गमस्ति । ज्ञानादियोगस्तु भूतानामेव परिणामविशेषोपपादितश क्त्यतिशयजुपां भविष्यति, यथा गुडपिष्टादयः प्रागसतीमपि मदशक्तिमासा. दितसुराकारपरिणामाः प्रपद्यन्ते तथा मृदाद्यवस्थायामचेतानान्यपि भूतानि श. रीराकारपरिणतानि चैतन्यं स्प्रक्ष्यन्ति । कालान्ते स्वव्याध्यादिना विशेषमव. जहति तान्येव चैतन्यशून्यतामुपयास्यन्ति, चैतन्यत्वानपायाच तावन्तं काल- तान्येव स्मृत्यनुसंधानादिव्यवहारनियहनिर्वाहणनिपुणतामनुभविष्यन्तीति कि: मनुमानक श्रात्मा स्याद्, आगमास्तु मनोरथाधिरूढप्रामाण्याः कथमात्मा. नमवयोधयितुं शक्यन्ते, श्रयमपि चागमोऽस्त्येव विज्ञानघन एवैतेभ्योभूतेभ्यः समुत्थाय तान्येवानुविनश्यति न प्रेत्य संज्ञाऽस्तीति तदात्मनो नित्यस्य परलो. किनोऽभावात्कृतमेताभिरपार्थकपरिश्रमकारिणीभिः परलोककथाभिः । मीमांसकमतेनात्मप्रत्यक्षत्वनिरूपणम्- तत्र प्रत्यक्षमात्मानमोपवर्पाः (२)प्रपेदिरे । अहंप्रत्ययगम्यस्त्रात्स्वयूथ्या (३)अपि के चन ॥ अस्त्ययमहंप्रत्ययः कश्चिच्छरीरसमानाधिकरणः स्थूलोऽहं कृशोऽहं, कश्चि- ज्ञातृसमानाधिकरणो जानाम्यहं स्मराम्यहमिति, तत्र स्थूलादिसमानाधिक- रणस्तावदास्तामहं प्रत्ययः, ज्ञानेच्छासुखदुःखादिसामानाधिकरण्यभाक् । यस्त्वहं प्रत्ययस्तत्र नात्मनोऽन्यः प्रकाशते॥ (१) मरोरिदमारवं तच्च तत्स्थलं मारवस्थलं संसार एव मारवस्थलं संसार मारवस्थल, संसार एव मदेश इति यावत् तत्राधिकः सूर्यकृतम्तापो भवतीति । (२) उपवणे मीमांसासूत्रवृत्तिकारः पाणिनिगुरोधस्य कनिष्ठमाता, ,मोप- पष:-मीमांसकाः। (३) नैयापिकैकदेशिनः ।

·न्यायमर्याम् न हि ज्ञानसुखेच्छाऽऽदियोग कर्मेन्द्रियादिषु । न च ज्ञानादिशू येऽयें जानामीत्यादिसंविद ॥ मानमानावमासोऽपि वारित प्रत्यभिज्ञया। शात(१)वानहमेवादावहमेवाद्य वेद्मि च ।। नोत्तरस्य न पूर्वस्य न ज्ञानक्षणयोयो । न सतानस्य चतस्मिन्प्रत्ययेऽस्त्यवभासनम् ।। नोत्तरो ज्ञातवान्पूर्व पूर्वो जानावि नाधुना । न द्वयो यमप्यरित सवानस्तु न वास्तव ॥ अवस्तुत्वाय नासौ पूर्व किं चिज्ज्ञातवान्न चाय किं चिज्ञानातीति, त स्मादहमेव हयो ज्ञातवानहमेवाद्य जानामीत्यस्मि-प्रत्यये ह्यश्चाय चानुवर्तमानो ज्ञाता प्रतीयत इति गम्यते, न चासौ कायो,(२) वाल्याद्यवस्थाभेदेन मानावाद चेतनत्वाच, एव सप्रत्यभिनाहप्रत्ययप्राह्ये ज्ञातरि सिद्धे सोऽय स्थूलादिसमाना धिकरणोऽहप्रत्ययस्तदभेदोपचारेण शरीरे वर्तमानो मिध्येति कल्पयिष्यते, न पुनरेतदनुरोधेन ज्ञानादिसमानाधिकरणाप्रत्ययस्य मिथ्यात्वकल्पन युक्तमनाधि. तत्वाद्, न खल्वह जानामीति प्रत्यय केन चिदल्पीयसा दोपरेणुना धूसरीक तं पार्यते तदस्यात्मैव मुख्यो विषयस्तदतिरिक्त वस्तु भाक्तमिति, तस्मादह प्रत्ययगम्यत्वादात्मा प्रत्यक्ष इति । ज्ञानात्मवादिखण्डनम्- अत्र वदन्ति--शब्दमात्रोच्चारणमतदहं जानाम्यहमिच्छाम्यह सुख्यह दुखीति न तु ज्ञानादिस्वरूपातिरिक्तस्तदाश्रय कश्चिदेतासु बुद्धिषु परिस्फुर तीति, कयमेकस्यामेव सविदि कर्ता च कर्म चात्मा भवेत् ? प्राह्यप्राहककस्य ज्ञानस्थापाकरिष्यते । त्वयाऽपि नेष्यते चेति तथा सत्यात्मनोऽपि सा ।। यथावस्थाकृत भेदमवलम्ब्य ग्राह्यप्राहकभावसमर्थनमेकस्यैवात्मन कृत किल द्रव्यादिस्वरूपमात्मनो प्राह्य ज्ञातृरूप च प्राहकमिति, तद्नुपपन्न, द्रव्या दिस्वरूपे प्राये न ज्ञातरि प्राहकता साधिवा स्याद्, आत्मवत्तिनोऽपि द्रव्या दिरूपस्य घटादितुल्यत्वाद्, यदपि निपुणमन्यैरुन्यते भवतु ज्ञातृदेव (३)प्राहिका तथाऽपि विषयोपा विकृतोऽस्त्येव भेद , घटावच्छिन्ना हि ज्ञानृता प्राद्या शुद्धैव तु ज्ञातृता प्राहि (१) 'ज्ञातव्यमह ख.पु. पाठ । (भायो' इत्यस्य स्थाने 'वयो इति । ख० पु० पाट सचायुक्त । (१) ज्ञात्वैव-ज्ञानमेव ग्राहकमित्यर्थ ।

·आत्मन्याक्षेपः। केति, अन्यत्र तु शुद्धविषयग्रहणमेव भवति घटोऽयमिति तदेतदपि सरल मतिप्रतारणमानम्, त्या हि घटोऽयमित्यत्र घटमात्रप्रवणेन बुद्धि , इयास्तु विशेष पूर्व केवल घटमहणमधुना तु ज्ञानविशिष्टघटावमर्श इति । अइंप्रत्ययस्य शरीरालम्बनसेनात्मनः परोक्षत्वम्- मनु विभज्यमानाया प्रतीतो घटोऽयमिति तावद्विपयग्रहण, जानामीति ज्ञानप्रहणमपिमवतु नाम, अहमिति तु कस्य ग्रहणम् ? न चैकस्यामेव प्रतीता- वंशविभागेन प्रामाण्यमप्रामाण्य वा वक्तु युक्तम्-घटमिति जानामीति घ पमाणमहमिति तु न प्रमाणमिति, तस्मादन ज्ञातुरवभासोऽभ्युपेय , उक्तमन नैकस्या प्रतीतावात्मन कर्मता कर्तृता च स्याद्, यस्तूपाधिस्त्वनयोनेंतुमुप- क्रान्त सोऽय न घटते घटप्रवणत्वादह जानामीतिप्रतीतेविभज्यमानत्वेऽपि घटमिति जानामीति चाशद्वय विषयनिष्टमेव जातम्-अहमिति त्वयमशा यद्यात्म- विषयो दृश्यते तहि स एष शुद्धाऽवशिष्यते प्राधमाइकचोति नावस्थाहतस्त. द्वेद समर्थित स्याद्, भेदाभानेन चैकस्यैव मायग्राहकभावमुपाधि(१)मभिदधता विज्ञानयादवम सश्रित स्यात्तस्मादहप्रत्ययस्य प्राहकाद्भिन्न प्रायमभिधित्सवा शरारमेव प्राह्यमभ्युपगन्तव्य जानसामानाधिकरण्यानुपपत्तश्च घरमस्य ना त्मालम्बनता, अत एव कृशश्यामसामानाधिकरण्यधी शरीरालम्ननत्वस्य सातिणीन विरोत्स्यते, ननु ममेद शरीरमिति भेदप्रतिभासात्कथमहप्रत्यय शरीरालम्बन स्याद् ? भो साधो नैवविधेषु प्रत्ययेषु विश्वास्यत्वमईसि ममात्मेत्यपि भेदप्रत्ययस्य दर्शनादवस्थाभेदादिना यथा तथा तत्समर्थनमास्थीयते त दिह शरीरालम्यनत्वेऽपि सैव सरणिरनुसरिष्यते, तस्मादप्रत्यय शरीराल म्यन एवेति, स च ज्ञानादिसमानाधिकरणा मिथ्या स्थूलादिसमानाधिकरणस्तु सम्यगिति, ये तु मम शरीर ममात्मेति च युद्धी ते द्वे अपि मिथ्या ममप्रत्य यस्याहप्रत्ययवदात्मानालम्पनत्वाच्छरीरे च भेदानुपपत्ते, मम पाणिर्मुजो वेति भिन्नत्वादुपपद्यते । शरीर तु ममेत्येषा कल्पना राहुमूर्घया । तस्मादधारममकारयोयोरप्याविषयत्वादारमा परोक्ष इति सिद्धम् । मपरे पुनराहु - प्राधप्राइकम्पोमयसम्पत्तरेकस्य कर्मत्व कर्तृत्व घ युग पदास्मनोमन्यामह किन्तुचिविशक्तिस्वभावमपरसाधनमपराक्षमात्मतत्त्व प्रचक्ष्म हे न घात्मा जन्येन(२) ज्ञानेन घटादिरिव प्रकाशतऽपितुस्वत एव प्रकाशते। चेत. (१) 'भनुपारिकम्' इति स.पु.पा० । उपाधिसमिति तु युग प्रतिमाति । (२) 'मन्यमन्येन' इति स० पु. पाठ ।

·६ - न्यायमअर्याम् । नत्वमपि तस्य नैसर्गिकमेव न करणोपजनितचितियोगनियन्धनम, चिद्योगाद्वि चेतनत्वे घटादावपि तत्प्रसद्गो न चास्ति नियमहेतुरनेक्कारपरिघट्टिततनुरपि चितिरामानमेव ज्ञातार करोति न कारकान्तरमिति, तस्मात्स्वत एव चिस्व भाववाऽस्य मदिका, तदिदमात्मप्रकाशन सविद्वदवगन्तव्यम, यदाहु 'सविरस- वित्तयैव सवेद्या न वैद्यतयेति । नाल्या कर्मभागी विद्यत इत्यर्थ एवमात्मा प्राहकतयैव प्रकाशते न पाद्यतयवेति तवरूप्यस्य चोदनमनुपपन्नमिति, एतदपि न चतुरश्रम्-अपरसाधनमिति कोऽर्य उपायान्तरनिरपेक्षमेव प्रकाशमानमात्मतत्त्वमास्त इति, तदयुक्तमकरणिकाया प्रतीतेरदृष्टत्नगद, अपूर्व घ सक्किमपि यथाऽभ्युपगत प्रमाणातिरिक्तमेव प्रमाण स्याद्, न च नियमकारण. मन पश्याम तथा प्रकाशमान स एवारमा प्रकाशते न परात्मेति, प्रकाश मानवेनात्मनो नूनमनुभूयमानता पाच्याऽनुभूयमानता चानुमत्रकर्मस्वमित- रथाऽस्या प्रत्यक्षतवन स्यात् । अयोच्यते-न प्रत्यक्ष श्रआत्मा कि त्वपरोतइति नेदमर्थान्तरवचन शिशव- एव प्रतार्यन्त न प्रामाणिका, प्रत्यक्षश्च न भवत्यपरोक्षश्व भवतीति चिनम् प्रत्यत्तज्ञानकर्मत्वमस्य नास्तीति चेत् , तीपरोक्षत्नमपिमा भूत्। प्रकाशत्वादपरो- क्षत्वमिति चेन, दीपाद प्रकाशस्याप्यन्धादिभिरगृह्यमाणस्य प्रकाशमानत्वा योगात्तस्मात्प्रकाशते चिदामा नूनमनुभूयतापीति बलात्कर्मत्वमपरिहार्यमतश्च ववस्थैव द्वैरूप्यचोदना, प्रकाशज्ञानपतच प्रतितेप्याम , स चात्मन्यपि तुल्यो न्याय , कल्पनाद्वैरूप्य च भवतामात्मा च स्वप्रकाश सविध स्वप्रकाशेति, न च निपुणमविरपि विवेकमीदृशमुपदर्शयितु शक्नोति भवान इय स्वप्रकाश फलरूपा सविद्, अय स्वप्रकाशो ज्ञातृरूप आत्मेति चित्र चंद यत्तयोयो प्रकाशयोरन्तराले तद्यापार परोक्षज्ञानारय संपन इति, ननु घटमह जानामीत्यन अयप्रतिभासो घटमिति विपय प्रकाशते, अहमित्यात्मा, जानामीति सविदिति, उक्तमत्र घट जानामीति ज्ञानविशेषण विषयप्रतिमास , अहमिति तु शरीर ज्ञातृत्वभ्रम एकस्यात्मनो प्राह्यमाहकत्वा नुपपत्ते- यदपि स्वतश्चेतनस्वभावत्वमात्मन कथ्यते तदपि न सोपपचिकम् , सचेतनश्चिता योगात्तद्योगेन विना जड । नार्थावभासादन्यद्धि चैतन्य नाम मन्महे ।। यदि च स्वत पवार्यावभाससामर्थ्यपने ष सर्वस्य सर्वज्ञताऽऽपत्तितोऽ. वश्य ज्ञानसमवायनिवन्धनमेवात्मनश्चेतयितृत्व, न च घटादिभिरतिप्रसग या शनीय, पदार्थस्वभावोपनतस्यैव क्रियावैचित्र्यस्य सर्वलोकप्रसिद्धत्वा चेतनादिकिया कर्मसमवायिन्यो न भवन्ति गमनादिक्रियास्तु कर्तृसमवा यिन्य एव न च वस्तुशक्तिरनुयोग्या भवति, .

·आत्मनोऽनुमानागम्यत्वम् । न जड़त्वाविशेषेऽपि कर्मादौ समवैवि चेत् । न द्रव्यत्वाविशेपेऽपि गन्धः स्पृशति पावकम् ।। तस्मान्न प्रत्यक्ष आत्मा नापि स्वतश्चेतयितेति स्थितम् । नैयायिकमतेनात्मनः प्रत्यक्षत्वोपपादनम्- स्वयूध्यास्तु के चिदाचक्षते–यदेकस्य कर्तृत्वकर्मत्वमनुपपन्नमित्यप्रत्यक्ष- आत्मप्यते तदयमनुमानेनापि कथं ग्रहीष्यते ? आत्मानमात्मनाऽऽत्मैव लिङ्गादनुमिनोवि हि । तत्र नूनमुपेतव्या कर्तृता कर्मताऽस्य च ।। तत्रानुमानज्ञानस्य यथाऽऽस्मा याति कर्मताम् । तथाऽहंप्रत्ययस्यैव प्रत्यक्षस्यापि गच्छतु ।। देहादिव्यतिरिक्तश्च यथा लिङ्गन गम्यते । तथाऽहंप्रत्ययेनापि गम्यतां तद्विलक्षणः ॥ न चात्मनः किं रूपं यत्प्रत्यक्षेण साक्षास्क्रियते ? यद्येवं सुखादेरपि किं रूपं. यन्मानसप्रत्यक्षसमधिगम्यमिष्यते ? नन्वानन्दादिस्वभावरूपं प्रसिद्धमेव सुखादेः, तर्हि तदाधारत्वमात्मनोऽपि रूपमवगच्छतु भवान्, सुखादि चेत्यमानं हि स्वतन्त्रं नानुभूयते । मतुबर्थानुवेधात्तु सिद्धं ग्रहणमात्मनः ।। इदं सुखमिति ज्ञानं दृश्यते न घटादिवत् । अहं सुखीति तु ज्ञप्तिरात्मनोऽपि प्रकाशिका ॥ अपि च- ज्ञातृज्ञानविशिष्टार्थग्रहणं किल माध्यरत् । स्वयं प्रादीदृशत्ता किं वा युक्तमुपेक्षितुम् ।। विशेष्यबुद्धिमिच्छन्ति नागृहीतविशेषणाम् । पूर्व पाननुभूतस्य स्मरणं नावकल्पते ।। न चानुमानत' पूर्व जात्वाऽऽत्मानं विशेषणम् । तद्विशिष्टार्थबुद्धिः स्यात् स्मरणानवधारणात् ।। तस्मात्प्रत्यक्ष प्रात्मा। सामानाधिकरण्यं च स्मरणानुभवादिषु । अनुसन्धीयमानं यद् दृश्यते तत्कयं भवेत् ॥ आत्मनोऽनुमानगम्यत्तनिरूपणम् - पूर्वमहमगुमर्थमनुभूतवानहमवाय पुनरनुभवामीति तुल्यविषयतायत्तु- स्पकर्तृ कताऽपि तत्र प्रकाशवे, इतरथा वनुमातुमध्यात्मा न शक्यते ·८ । न्यायमञ्जर्याम् । ज्ञानेच्छासुखदुःखादि किलेदं लिङ्गमात्मन । एकाश्रयतया ज्ञातमनुसंधास्वोधकम् ।। तथात्वेन च तज्ज्ञानमाश्रयज्ञानपूर्वकम् । ज्ञाते तनाफल लिगमज्ञाते तु न लिगता ।। तस्मात्प्रत्यक्ष एवात्मा परमभ्युपगम्यताम् । वृद्धागमानुसारेण सविदालोक्नेन च ॥ अथ वाऽभिनिवेशेन किमनेन प्रयोजनम् । अनुमेयत्वमेवास्तु लिगनेच्छाऽऽदिनाऽऽस्मन ॥ तदाह सूत्रकार -'इच्छाद्वेषप्रयत्नसुखदु खज्ञानान्यात्मनो लिङ्गम् (१), इच्छा नाम तावदित्थमुपजायते यज्जातीयमर्यमित्यमुपयुञ्जान पुरुष पुरा सुखमनुभू- तवान पुन कालान्तरे तजातीयमुपलभ्य सुखसाधनतामनुस्मृत्य तमादातुमि- च्छति सेयमनेन क्रमेण समुपजायमानेच्छा पूर्वापरानुसधानसमर्थमाश्रयमनुमा- पयवि कार्यस्य निराधारस्यानुपपत्तेराश्रयमानप्रतीतो चान्वयन्यतिरेकवानेव हे. तुर्भवति, इच्छा धर्मिण्याश्रितेति साभ्यो धर्म कार्यत्वाद् घटादिवद् गुणत्वा- दिति वा हेतुर्वक्तव्य , गुणत्व चेच्याऽऽदीनामचाक्षुषप्रत्यक्षत्वादिना रसादिवद्द शितमाचा (२), एषमन्वयव्यतिरेकवताऽमुना हेतुनाऽधिष्ठानमात्रेऽनुमिते तद धिष्ठानत्वे च देहेन्द्रियादौ प्रसक्त पूर्वानुभूतसुखसाधनत्वानुसंधानसव्यपेक्षतदुत्पा. दनपोलोचनया तत्कार्यसमानकर्तृ कत्वावगमाच्छरीरादिविलक्षणाश्रया(३), श. रीरादिपु पाधकोपपत्तौ सत्या कार्यवादित्य च साधर्म्यदृष्टान्तानसभवतीति वैध. दृष्टान्त -कार्यत्वे निविशेषणे य एव साधर्म्यष्टान्तो घट स एव वैधHदृष्टान्व सविशेषणे, यत्र विलक्षणाश्रितत्व नास्ति तत्र सविशेषण कार्यत्वमपि नास्ति यथा घटादाविति तु शक्यते वक्तुम्, तत्र कार्यमानयोगेऽपि सविशेषणाना कार्यस्वाभावाद्विलक्षणाश्रितत्व नास्ति भूताश्रितत्वेन प्रत्यक्षमुपलभ्यमानत्वात् । ननु चान्वयदर्शनमन्तरेण केवलव्यतिरेक प्रतीयमान सदिग्धो भवति कि तत्साध्यामावस्तव तस्य तस्माद्वयावृत्तिरुत निमित्तान्तरकृतेति, सदि- ग्धव्यतिरेकस्य हेतोरगमकत्व निश्वितव्यभिचारहेतुवदिति वार्किका , उच्यते-स्यादेतदेव यदि प्रथममनवगतान्वय एर केवलव्यतिरेकशरणो हेतु प्रयुज्यते, यतस्त्वन्वयव्यतिरेकताऽवकाश लभते घटो हि भूतलाश्रितत्वेन प्रत्य- क्षमुपलभ्यते तदस्य विशेपणाश्रयविरहादेव सविशेषणहेतुशून्यता जाता निर्वि शेषणावस्थाया वद्यागदर्शनादिति न सदिग्धो व्यतिरेक, अथ वा शरीरत्व सा- मान्यमिह वधर्म्यदृष्टान्तीकर्तव्य, तर हि सर्वात्मना कार्यत्वस्पर्शोऽपि नास्ति (१) गौतमसूत्रम् अ० १ आ० १० १०॥ (२)बलमाचार्य। (३) इच्छति शेष - ·. . आत्मानुमापकः। न च तद्विलक्षणाश्रित शरीराग्नितत्वस्य प्रत्यक्षत उपलम्भादिति, तदियमिच्छा प्रथमपदार्थदर्शनादिकार्यसमानकर्तृकतयाऽवगम्यमाना शरीरादिविलक्षणमा- श्रयमवगमयति सविशेषणात्कार्यत्वादिति स्थितम् , यश्च स विलक्षण आश्रय. स्तन्त्रात्मसंज्ञाऽऽगमिकी, एवमेव द्वैपादेरात्मलिङ्गता वक्तव्या, यज्जातीयस्यार्थस्य सन्निधानाद् दुःखमनुभूतवान् पुरुषः तज्जातीयमर्थ पुनरुपलभमानो दुःखसाधनतामनु- संधाय तं द्वेष्टीति सोऽपि प्रतिसंघातारमेकमन्तरेण नोपपद्यते, आभ्यामिच्छा. द्वेषाभ्यामनन्तरं प्रयनः समुत्पद्यते सोऽपि यथोक्तेन क्रमेणानुसंधानपूर्वक एवं प्रयतमानस्य सुखदुःखे भवतः, वे अपि तथैव द्रष्टव्ये, ज्ञानं यद्यपि प्रथममनु- संधाननिरपेक्षमपि भवति तदपि च शक्यत एवात्मलिङ्गमभिधातुं तथाऽप्यनुसं. पूर्वेच्छाऽऽदिकार्यप्रकरणानिर्णयात्मकमिह ज्ञानमुदाहर्तव्यं, तत्र हि घुमु. साविमर्शादिपूर्वकत्वमुपाल्प्यते तदेवमिच्छाऽऽदीन्यात्मलिङ्गानीति स्थितम्, शास्त्रे चानेकहेतूक्तिर्न दोपाय कथास्विव । शिष्यः कश्चित्क चित्किंचिदनुस्मृत्याभिधास्यति ।। इति कारुणिको मुनिरनेकमिह हेतुमार्गमुपदिष्टयान , नन्वत्र चोदितमनुसंधातारमन्तरेण तदेतदिच्छाऽऽदिकार्य नावफल्पत इति कथं ज्ञायते ? एकत्र प्रमावरि तदर्शनादिति यदुच्यते तदिदमेकप्रमातृमहणा. दात्मप्रत्यक्षत्वमगीकृतं स्यादिति व्यर्थमनुमानम; अग्रहणे तु प्रमातुरेकाय तत्पूर्व फेच्छाऽऽदेः प्रतिबन्धाग्रहणादशक्यमनुमानमिति, परिहतमेतत् कार्य- खेनैव लिङ्गत्वमिच्छाऽऽदेरुपवणितमस्माभिर्न स्मरणादिसमानानयतयेति, किमर्थस्तहि प्रतिसंधानोपन्यासः ? शरीरादिपु तदाश्रयत्वप्रतिषेधार्थः, न वेवं. व्याख्यातवन्तो वयमेकस्य प्रमातुरिच्छाऽऽदिकार्याश्रयत्वदर्शनादेकाश्रयत्वानु- मानमिति तस्मान्न दोषः, शरीराश्रयत्वप्रतिषेधसाधनस्वेऽपि हेतोाप्तिग्रहणा. सम्भवाद् , प्राहक(१)बुद्धिदर्शनस्मरणेच्छाऽऽदिकार्यजातमेकत्र प्रमानियतव- याऽनवधारितम् , तत्कथमस्मदवस्थाऽऽदिमिन्नशरीराद्याश्रयत्वनिषेधस्य तत्पू. कस्य वाऽऽत्माश्रितत्वस्य सिद्धि', क एवमाह न गृहीतमेककर्तृकतया कार्यमिच्छाऽऽदीति, ? यदि गृहीतं बाद वक्तव्य क गृहीतं फेन वा प्रमाणेन गृहीतमिति ? स्वात्मन्येवेति चेत्सोऽयं. प्रत्यक्ष आत्मा भवेद् एवमनभ्युपगमे न व्याप्तिमहणमिति, उन्यतेन च प्रत्यक्ष आत्मा न च व्याप्तेरग्रहणं न चैव धर्म्यन्तरे व्याप्तिः हाते किं तु वसंतान एव तथाऽपि न सिद्धयति प्रमानियतानुमान; कथमिव सिद्धयति संतानान्तरेषु प्रविसंधानस्य दृष्टत्वात् , (१) 'माइक इत्यस्य स्थाने 'यावदः इति का पु० पा० । .. २न्या ·पायमनाम् किंघ काऽय व्याप्तिप्राणशलः प्रमाणपति मदन भवितव्य, मतः किम ? इदं तनो भवति फर्य स्वसवान एवं व्यातिवां कयं पसय प्रमानिया माऽनुमीयतामिति मेयमुभयर: पाशा रग्जु प्रात्मा या प्रत्यको प्यातिया दुर. यगमति, नैवदेवं, यया शाक्यपधे मस्या क्षणिकस्वानुमाने च्यातिमहर्ष सये. हापि भविष्यति, तन हि येय समयोगपचव्यारया मयस्य नित्येभ्यो च्या. वृत्ति. म एर क्षणिकरचय इति धय॑न्तरनिरपेक्षतयेय साध्येऽपि धर्मिणि प्रति. पन्धमहर्ण चानुमानं प दर्शितं, सदिहाप्येकप्रमातृपूर्वफायेन प्रतिबंधानस्य धर्म्यन्तरे यद्यपि प्रहणं नास्ति सथाऽपि मंदानान्तरभेदै यदस्य दर्शन ददेव. ककनुकत्रदर्शन मिति कोऽनयोस्तुत्वे विशेषः, ननु सत्र (१)चित्येभ्यः कमयोगवट्यायरया च्यावृत्तं मरवं शस्यमहण- मिह तु प्रमातृभेदन प्रतिसंधानव्यायसिर्दुरयगमा स्वमतानेऽपि झा. नक्षणा मिन्ना एव प्रमातार , न घलेभ्यो व्यावृत्तं प्रतिमंधानमिति, शिष्टत्व. न्वयो व्यतिरेकमुग्वेनापि कमिदमनुमान धर्तते स्मंताने मंदानान्तरवत्प्रमा. सुभेदामहणात् सदमहे, हि वसन्तानविवेको न स्यान चैवं प्रमात्मेदामहणा. मायापुनरप्यात्मा प्रत्यक्ष पायात, मैवम्-नामा प्रत्यक्ष, प्रमातृभेदो हि स्वसंताने न गृद्यते, अन्यच मेदाम. हणमन्यश तदैक्यपहणं भेदामहवदेव घ व्याप्तिसिद्धेर्न कष्टमनुमानम्, ननु च स्वसन्ताने प्रमायभेदाप्रहणं किं प्रमातुरेकत्वादुत ज्ञानानां कार्य- कारणभावादिति न निश्चीयते ततश्च संदिग्धो व्यतिरकः यथा ज्ञानानां. कार्यकारणभावो नास्ति यथा च न तत्वोऽयं व्यवहारस्तथाऽनन्तरमेव वक्ष्यामः, तस्मादिच्छाऽऽदिकार्येण युक्तमेकप्रमाउनुमानम्, ननु चाश्रितमिच्याऽऽदि देह एव भविष्यति । भूतानामेव चैतन्यमिति प्राह गृहस्पतिः ।। उक्तं च मदशक्तिवधिज्ञानमिति, उच्यते-शरीरं नावन्नेच्याऽऽदेराश्यः शैशवयौवनवार्घकादिदशाभेदेन भिन्नत्वात्, स्था हि नान्यदृष्टोऽर्यः स्मर्तुमन्येन शक्यते । न चान्येन स्मृते तस्मिन्नन्यस्येच्योपजायते ॥ सेनाद्यादर्यविज्ञानात्प्रभृतीग्छासमुद्भवात् । एकस्य कार्यचास्य वक्तव्यः कश्चिदाश्रयः ।। शरीरं च याल्याचवस्थामेदेन भिन्नमतस्तस्य नाश्रयो भवितुमईवि सन्ता. नान्तरवद् यथा हि देवदत्तदृष्टेऽयं यज्ञदत्तस्य न स्मरणमेवं बालशरीराधनुभूते युवशरीरस्य वन्न स्यात्, (१) चिस्येभ्यः इत्यत्र 'निरपेभ्यः' इति० ० पु० पा० । 7 ·शरीरस्येच्छाऽऽद्याश्रयत्वानुपपतिः । नववस्थामात्रमेव भिन्नमवस्थातृशरीरखरूपमभिन्नमेव प्रत्यभिज्ञाप्रत्ययः प्रामाण्यावगम्यते, न चेयं प्रत्यभिज्ञा लूनपुनर्जातनखादिप्रत्यभिज्ञापदन्यथा. सिद्धा विनाशस्यासम्भवात्, स्तम्बादौ हि क्षणभङ्गित्वप्रतिपेधः प्रत्यभिज्ञयैव करिष्यते सा चेहापि वादृश्येव, तयुक्तम्-स्तम्बादौ नानात्वकारणाग्रहणाद् इह तु रूपपरिमाणपरिवेशायन्यत्वदर्शनात्सादृश्यनियन्धनेयं भ्रान्तिरेव प्रत्यभिज्ञा न खलु शिशुशरीरे तरुणशरीरे जरच्छरीरे च तुल्यमेव परिमाणाद्युपलभ्यते, आहारपरिणामाच देहभेदोऽवगम्यते । पाकजोत्पत्तिमार्गेण न जीयेतानमन्यथा ॥ न भवेत्परिपोपो हि दधिक्षीरादिभजणे। काञ्चनाद्युपयोगेन दृश्यते तस्य रक्तता ॥ क्षीणैरवयवैः कैश्चित्कैश्चित्त्वभिनवोद्गतः। अभिन्न एवावयवी कथं भवितुमर्हति ।। तथा च के चित्पच्यमानस्य घटादेरपि प्रागवस्थाविसहशरूपादियोगिनः पाककारणभूतवेगवदग्निद्रव्यसंयोगपर्यालोचनयैव प्रलयोदयौ कल्पितवन्तः । पीलुपाकवादिमतम्- यद्यपि कन्दुकनिक्षिप्ता घटादयः तृणपर्णादिपिहितवपुपोऽपि तद्विवरप्रसतेन नयनरश्मिना न विनष्टा इत्युपलभ्यन्ते, यद्यपि तत्संख्या तत्परिमाणं तत्सन्निवेश- स्तरेशाश्च पका अपि दृश्यन्ते यद्यपि ततो विभक्का न विभाव्यन्ते ततः तेषां; कादिकारणकलापासंभवात्पुनर्घटनमघटमानमिव लक्ष्यते; तथाऽपि तेषामनु. मानेन विनाशः परिकल्प्यते, सर्वावयवेष्वन्तर्वहिश्च पाकपूर्वकपूर्वरूपादिविलक्षा, एगुणोपलब्धेरन्तः प्रवेशः कशानोरनुमोयते, वेन वेगवता वहिद्रव्येण नोदनाद, भिघाताद्वा नूनं घटाघारम्मकेष्ववयवेषु क्रिया जायते क्रियावो विभागः विभा- गाद् द्रव्यारम्भकसंयोगविनाशस्तद्विनाशाद् द्रव्यविनाश इति, अनुप्रवे.. शपतेऽपि सूक्ष्मविवरपरिकल्पनादयश्यमवयवसंयोगवियटनं घटादेरिति विना. श एव, अपि च पाकानन्तरं कन्दुकादपकृष्यमाणा. पिठरादयः के चिरफुटि- ता: के चिद्वकतां गताः के चित्संनिवेशान्तरमेव प्रतिपन्ना दृश्यन्ते तमादपि प. श्यामो नश्यन्तीति, तसंख्यत्वादिति सर्वगनैकान्तिक सूच्यप्रविद्धकण्ठकोणैः कुम्मादिभिः, पूर्वोतनीत्या नष्टेषु घटादिकार्यद्रव्येषु परमाणव एप पच्यन्ते, प. काश्च श्यामादिगुणानवजहतो रक्तादिगुणान्तरयोगमनुभवन्तः प्राणिगवसुख दुःखोपभोगसाधनभूतारष्टप्रर्यमाणाः परस्परं संयुज्य घणुकादिप्रक्रमेण ताद- शमेव घटादिकार्यमारमन्ते सत्रामुम्मिन्तणेऽमुष्य कार्यस्य प्रसवोऽमुष्य प्रलय. इति प्रक्रिया न लिख्यते अन्यविस्वरभयादप्रयाजनस्वाच्चेति, एवं तपनावप• दृश्यमानेष्वामादिफलेष्वेष एवं न्यायः, शरीरेऽप्युदयप वेजसा पच्यमाने. ।

·. न्यायमअर्याम् । किंच काऽत्र न्याप्तिप्रदणकालः प्रमातृवद्धि सद्भदेन भवितव्य, ततः किम् ? इदं ततो भवति कथं स्वसंतान एव व्याप्तिधवां कथं च तत्रैव प्रमातृनिय- माऽनुमीयतामिति सेयमुभयतः पाशा रज्जुः प्रात्मा वा प्रत्यक्षो व्याप्तिर्वादुर. वगमेति, नैवदेवं, यथा शाक्यपक्षे सत्त्वाक्षणिकत्वानुमाने व्याप्तिाहणं तथे. हापि भविष्यति, तत्र हि यैव क्रमयोगपधव्यावृत्या सत्त्वस्य नित्येभ्यो न्या. घृत्तिः स एव क्षणिकरन्वय इति धर्म्यन्तरनिरपेक्षवयैव साध्येऽपि धर्मिणि प्रति: वन्धमहणं चानुमानं च दर्शितं, तद्वदिहाप्येकप्रमातृपूर्वकत्वेन प्रतिसंघानस्य धर्म्यन्तरे यद्यपि प्रहणं नास्ति तथाऽपि संतानान्तरभेदे यदस्य दर्शनं तदेवै: ककर्तृकत्वदर्शनमिति कोऽनयोतुत्वे विशेषः, ननु तत्र (१)चित्येभ्यः क्रमयोगपद्यव्यावृत्त्या व्यावृत्तं सत्त्वं शक्यप्रहण. मिह तु प्रमातृभेदेन प्रतिसंधानन्यासिर्दुरवगमा स्वसंतानेऽपि ज्ञा- नक्षणा भिन्ना एवं प्रमातार', म च जेन्यो व्यावृत्तं प्रतिसंधानमिति, तिष्ठत्व: न्वयो व्यतिरेकमुसेनापि कष्टमिदननुमानं वर्तते स्वसंताने संवानान्तरवत्प्रमा. तृभेदाग्रहणात् तद्भेदप्रहे हि स्वसन्तानविवेको न स्यान्न चैवं प्रमातृभेदारहणा- भावात्पुनरप्यात्मा प्रत्यक्ष आयात', मैवम्-नात्मा प्रत्यक्षः प्रमातृभेदो हि स्वसंताने न गृह्यते, अन्यञ्च भेदान- हणमन्यच तदैक्यप्रहणं भेदाप्रवदेव च व्याप्तिसिद्धेनं कष्टमनुमानम् , ननु च स्वसन्ताने प्रमाभेदारहणं किं प्रमातुरेकत्वादुत ज्ञानानां कार्य- कारणभावादिति न निश्चीयते ततश्च संदिग्धो व्यतिरेकः यथा ज्ञानानां. कार्यकारणभावो नास्ति यथा च न तत्वोऽयं व्यवहारस्तथाऽनन्तरमेव वक्ष्यामः, तस्मादिच्छाऽऽदिकार्येण युक्तमेकप्रमात्रनुमानम् , ननु चाश्रितमिच्छाऽऽदि देह एव भविष्यति । भूतानामेव चैतन्यमिति प्राह बृहस्पतिः ।। उक्तं च मदशक्तिवद्विज्ञानमिति, उच्यते-शरीरं तावन्नेच्छाऽऽदेराश्रयः शैशवयौवनवार्धकादिदशाभेदेन भिन्नत्वात्, तथा हि नान्यदृष्टोऽर्यः स्मर्तुमन्येन शक्यते । न चान्येन स्मृत तस्मिन्नन्यस्येच्छोपजायते ॥ सेनाधादर्थविज्ञानात्प्रभृतीच्छासमुद्भवान् । एकस्य कार्यचास्य वक्तव्यः कश्चिदाश्रयः॥ शरीरं च घाल्याचवस्थाभेदेन भिन्नमतस्तस्य नाश्रयो भवितुमईति सन्ता. नान्तरवद् यथा हि देवदत्तदृष्ट्रय यज्ञदत्तस्य न स्मरणमेवं बालशरीराद्यनुभूते युवशरीरस्य तन्न स्यात्, (१) 'चित्येभ्यः' इत्यत्र 'मित्येभ्यः' इति० क० पु० पा.

·- शरीरस्येच्छाऽऽद्याश्रयत्वानुपपचिः । ११ नन्धवस्थामात्रमेव मिन्नमवस्थातृशरीरस्वरूपमभिन्नमेव प्रत्यभिज्ञाप्रत्ययः प्रामाण्याद्वगम्यते, न घेयं प्रत्यभिज्ञा लूनपुनर्जातनखादिप्रत्यभिज्ञापदन्यथा. सिद्धा विनाशस्यासम्मवात, स्तम्बादौ हि क्षणभङ्गित्वप्रतिषेधः प्रत्यभिज्ञयव करिष्यते सा हापि तादृश्येव, तदयुक्तम्-स्तम्वादो नानात्वकारणापदणाद् इह तु रूपपरिमाणपरिवेशायन्यत्वदर्शनासादृश्यनियन्यनेयं भ्रान्चिरेव प्रत्यभिज्ञा न खलु शिशुशरीरे तरुणशरीरे जरच्छरीरे च तुल्यमेव परिमाणाद्युपलभ्यते, आहारपरिणामाच देहभेदोऽवगम्यते । पाकजोत्पत्तिमार्गेण न जीयतानमन्यथा ॥ न भवेत्परिपोषो हि दधिक्षीरादिभतरणे । काञ्चनाद्युपयोगेन दृश्यते तस्य रक्तता ।। क्षीणैरवयवैः कैश्चिकैश्चित्त्वभिनवोद्गतः । अभिन्न एवावयवी कयं मवितुमर्हति ॥ तथा च के चित्पच्यमानस्य घटादेरपि प्रागवस्थाविसदृशरूपादियोगिनः पाककारणभूतवेगवदग्निद्रव्यसंयोगपर्यालोचनयैव प्रलयोदयौ कल्पितवन्तः । पाल्पाकवादिमतम्- यद्यपि कन्दुकनिक्षिप्ता घटादयः तृणपर्णादिपिहितवपुपोऽपि वद्विवरप्रसृतेन नयनरश्मिना न विनष्टा इत्युपलभ्यन्ते, यद्यपि तत्संख्या तत्परिमाणं तत्सन्निवेश. स्तद्देशाश्व पका अपि दृश्यन्ते यद्यपि ततो विभक्ता न विभाव्यन्ते; ततः तेषां, कादिकारणकलापासंभवात्पुनर्घटनमघटमानमिव लक्ष्यते; तथाऽपि तेषामनु- मानेन विनाशः परिकल्प्यते, सर्यावयवेष्वन्तयहिश्च पाकपूर्वकपूर्वरूपादिविलक्ष, णगुणोपलब्धेरन्तः प्रवेशः कशानोरनुमीयते, वेन वेगवता वहिद्रव्येण नोदनाद- भिपाताद्वा नूनं घटाघारम्मकेष्ववयवेषु क्रिया जायवे क्रियातो विभागः विभा. गाद् द्रव्यारम्भफसंयोगविनाशस्तद्विनाशाद् द्रव्यविनाश इति, अनुप्रवे.. शपक्षेऽपि सूक्ष्मविवरपरिकल्पनादयश्यमवयवसंयोगविघटनं घटादेरिति विना-, श एय, अपि च पाकानन्तरं कन्दुकादपष्यमाणा. पिठरादयः के चित्स्फुटि- ताः के विद्वकतां गताः के चित्संनिवेशान्तरमेव प्रतिपन्ना दृश्यन्ते तस्मादपि प. श्यामो नश्यन्तीति, तत्संख्यत्वादिति सर्वगनैकान्तिकं सूच्याविद्धकएठकाण: कुम्मादिभिः, पूर्वोतनीत्या नष्टेषु घटादिकार्यद्रव्येषु परमाणव एव पच्यन्ते, प. काश्च श्यामादिगुणानवजहतो रक्तादिगुरणान्तरयोगमनुभवन्तः प्राणिगवसुस. दुःखोपभोगसाधनभूवादृष्टप्रर्यमाणाः परस्परं संयुन्य गणुकादिप्रक्रमेण वाट- शर्मवघटादिकार्यमारमन्ते तत्रामुम्मिन्क्षणेऽमुप्य कार्यस्य प्रसवोऽमुन्य प्रलय- इति प्रक्रिया न लिख्यते अन्यविस्तरमयादप्रयाजनत्वाच्चेति, एवं वपनावप. एश्यमानेष्वाचादिफ्लेष्वेप एव न्यायः, शरीरेऽप्युदयेंग वेजसा पच्यमाने.

·, न्यायमअर्याम् प्वन्नपानादिपु रसमलधातुमावेन परिणाममुपगच्छत्सु प्रायेण प्रतिक्षणमुत्पाद विनाशौ सम्भवव इति स्थैर्याभावात्कथमनुसन्धानादिकार्ययोगोऽस्येति ।. पिठरसाकवादियतम्- अपरे-पुनः प्रत्यलयलवत्तयां घटादेविनाशमेव पच्यमानस्य मन्यन्ते सुपि. रद्रव्यारम्भाचान्तर्बहिश्च पाकोऽप्युपपत्स्यते दृश्यते च पकेऽपि कलशे निषि- कानामपा बहिः शीतस्पर्शमहणमतश्च पाककाले ज्वलदनलशिखाकलाउनुप्रवे. शस्तविनाशवलादपि शिशिरतरनीरकणनिकरानुप्रवेशकृतनाशप्रसङ्गः, न घेशी प्रमाणष्टिरत: प्रकृतिसुपिरवयव कार्यद्रव्यस्य घटादेरारम्भादन्तरन्तस्तेजःक- णानुप्रवेशकृतपाकोपपत्तेग्लं विनाशकल्पनया पिठरपाकपक्ष एव पेशलः, याहगेव हि निक्षिप्तो घटः पाकाय कन्दुके(१)। पाकेऽपि नागेवासावुद्गवो दृश्यते ततः। क चित्तु संनिवेशान्तरदर्शनं काष्ठायभियातमतमुपपत्स्यते पावकसंपर्क- स्य तत्कारित्वे तु सर्वत्र तथाभाव:म्यान - नस्मादविनष्टा एव घटादयः पच्या न्ते सोऽयं तु घटादिन्यायः शरीरे नेष्यते, न हन्नपाकस्थयऽपि तत्र कुम्मादिपाकवत् । चयापचययुकं हि शरीरमुपलभ्यते ॥ तस्मात्परिमाणादिभेददर्शनानक शरीरमिति ज्वालाऽऽदिप्रत्यभिज्ञावचत्प्र- स्वभिनेति स्थितम्। यदप्युच्यते-अवस्थानामेव नानात्वमवस्थाता पुनरेक एव देहाख्य इति वद. प्ययुक्तम् , मेदाभेदविकल्पानुपपत्तेः, यदि शरीराव्यतिरिक्ता एव तदवस्थाःतदा. ऽवस्थानामप्यन्योन्यं भेदो न स्याद्, अय व्यतिरिक्ताःशरीरावस्थाःवर्हि भेदेन तदुपमहो दर्शयितव्यः, न चासास्ति गोत्वादावनुवृत्त्या बुद्धिरनन्यथासिद्धा सती न केन चित्तविहन्यत, इह पुनरवस्थान्तरकत्वमाहिणी बुद्धिः पूर्वनीत्या प्रमाणबाधितत्वाद् भ्रान्तेवि, तस्माच्छरीरस्य भिन्नत्वात्सतानान्तरवत् स्मृत्यनु- संधानादिकार्ययोगों दुर्घट इविन वस्येच्छाऽऽदिकार्याश्रयत्वम् , इतश्च न शरीर. स्य ज्ञानादियोगः परिणामित्वात्तोरादिवत् रूपादिमत्वात्तद्वदेव, अनेकसमूहस्व. भावत्वान् त्रिदण्डादिवत् सन्निवेशविशिष्टत्वाच बाह्यभूतवत्, चैतन्यशून्य. शरीरं शरीरत्वान्मृतशरीरवत्, न शर्परधर्मश्चैतन्यमयावद्रव्यमावित्वात, न च कण्ड्वादिभिर्व्यभिचारः वदुपजनापाययोनिमित्तान्तरजन्यत्वदर्शनादिह च बदभावाद्विशेषगुणत्वे सतीति वा विशेषणोपादानान्न व्यभिचारः, तद्विशेप- गुगले हि चैतन्यस्य रूपादिवत्तदवस्थानादविनाशप्रसङ्गः । १)कन्दुकम्-'पजावा इति प्रसिद्धः। ।

·आत्मन्याक्षेपः। यत्तु मदशक्तिवदित्युक्तम् तत्र मदशकेष्ठत्वादभ्युपगमोन ज्ञानस्य तत्र दर्शनम् । भूतचैतन्यवादनिरास:- मनु ज्ञानमपि तद्न्वयव्यतिरेकानुविधायि प्रायेण दृश्यते भूतेष्व- नपीनादचुपयोगपुष्टेषु पट्वी चेतना भवति तद्विपर्यये विपर्ययः, प्रा. गोघृतादयुपयोगसंस्कृते च कुमारशरीरे पटुप्रज्ञता जायते, वर्षासु च स्खेदा. दिनाऽतिदवीयसैव कालेन ध्याद्यवयवा एव चलन्तः पूतनादिक्रिमि- रूपा उपलभ्यन्ते, चैतन्यगुरुलाघवव्यवहारोऽपि भूताविशयसदसत्त्वकृतो. भविष्यतीति भूवचैतन्यवादपक्ष एव युक्तियुक्तो लक्ष्यते, नैतचारु--चेष्टेन्द्रियार्थाश्रयः शरीरं(१) वक्ष्यते तत्र तदनुग्रहादिन्द्रियानुपहे सवि पटुकरणत्वाद्विपयग्रहणपाटवं, न हि विषयमहणादन्यच्चैतन्यं नाम, एतेन ग्रामीघृतोपयोगोऽपि व्याख्यातः, व्यापकत्वादात्मनः सर्वत्र भावे सति भोगायत. नत्वेन कदा चित्केपां चिद् भूतापयवानां समुपादानतः शुक्रशोणितादिवध्यव. यवान्विकृतानुपादास्यते वथा च स्वेदजादिभेदे बहुभेदो भूतसर्गःप्रवर्तते विचित्र कर्मपरिपाकापेक्षयेति यत्किंचिदेतत् , तस्मान्न सर्वथा भूतानां चैतन्यमिति सिद्धम् । इन्द्रियचैतन्यवादनिरास:- नापीन्द्रियाणि यथोक्तस्य ज्ञानादेः कार्यस्याश्रयतां प्रतिपद्यन्ते दर्शनस्पर्श- नाभ्यामेकार्थग्रहणाद्(२) यमर्थमद्रातं चक्षुषा तमेवैतहि स्पर्शनेन स्पृशामि यम- स्पाक्ष स्पर्शनेन तमधुना चक्षुपा पश्यामीति कतरदिन्द्रियमेवमनुसन्धीत न चक्षु स्पर्शाविषयत्वात् , न त्वगिन्द्रियं रूपाविषयत्वात्तस्मादुभयविषयग्रहणसमयः कश्चिदनुसंधाताऽस्तीति स इन्द्रियव्यतिरिक्तो गम्यते, अमुनैव प्रसङ्गेन रूपादिव्यतिरेकिणः । वक्तव्या गुणिनः सिद्धिरेतबुद्धिनिबन्धना ।। रूपादिपु स्वतन्त्रेषु न होप प्रत्ययो भवेत् । न रूपमस्य विपयों न स्पर्श न च तद् द्वयम् ।। अतश्च न गुणव्यतिरिक्तो गुणी भेदेनापदणादित्यसिद्धः परोक्तो हेतुः भेदमहणस्य दर्शितत्वात् , वृत्तविकल्यादीनां तु प्रतिसमाधानं सामान्यसमर्थ नावसरे कथितमवयविसिद्धौ वक्ष्यते चेत्यलमवान्वरचिन्तया, इतश्च नेन्द्रि- याणां चैतन्यं करणत्वाद्वास्यादिवत्, भौतिकानि चेन्द्रियाणि वर्णयिष्यामः, सेन य एषः मूतचैतन्यनिराकरणे न्यायो वणितः स तेष्वपि योजनीयोऽतश्चैव- मिन्द्रियान्तरविकारात,(३) (१) गौतमसूत्र भ. १ मा० १ २०११ (२) गौ० सू० ० ३ मा० १०१ (३)गौ० सू० म०३ मा० १ ० १२ ·न्यायमार्याम् आम्र हि चक्षुषा दृष्टे रसनिष्यन्दमुन्दरं । रसनस्य विकारः स्यानुदन्तोदकविप्लवः ।। बहूनामिन्द्रियाणां च भिन्नाभिप्रायता भवेत् । तेनेकत्रैव सन्ताने नानाचेतनता भवेत् ॥ अतितुच्छश्चायमिन्द्रियचैतन्यपक्ष इति किमत्र यहु लिख्यते । मनचैतन्यवादनिरास:- ननु मनस्तहीच्छाऽऽदेरधिष्ठान भविष्यति तद्धि नित्यमेकं सर्वविषयमभौतिक- मिति न प्राक्तनदोपैः स्पृश्यते ? उच्यते-मनसोऽपि तदानयत्वमनुपपन्नं, कुतो ? ज्ञातुर्ज्ञानसाधनोपपत्तेः संज्ञाभेदमात्रम् मनसोहोच्छाऽऽद्याश्रयत्वे ज्ञानादौ कर्तृ. स्वात्तस्यापि वाह्यगन्धादिविषयज्ञानायोगपद्यानुपपत्तेस्वग्रहणे प्राणायधिष्ठान- पटुना केन चिदान्तरसुखदुःखादिविषयमाहिणा स्मृत्यादिक्रियाकारिणा च क. रणेन भवितव्यमिति तत्रात्मसंज्ञा भवेदात्मनि च कर्तरि मनः संज्ञति, न चास्य वाद्यकरण: सिध्यन्ति सकलाः क्रियाः। न च स्मृतिसुखेच्छाऽऽदौ (१)शक्काः स्युश्चक्षुरादयः ।। चैतन्याश्रयतयाऽऽत्मनः साधनम्- तेनेच्छासुखकविदुःखवेदनानामाघारो न खलु मनो न चेन्द्रियाणि । देहोऽपि व्रजति न तत्समाश्रयत्वं तेनान्यं पुरुपमत प्रकल्पयामः ।। दिक्प्रदर्शनमिदं कृतमिच्छाद्वैपयनसुखदुःखमवीनाम् । लिगताकथनमात्मनि तत्र त्वस्ति हेतुनिवहो बहुरन्यः ।। कर्तृप्रयोज्यता खलु दृष्टा दानादिकरणजातस्य । त्वक्श्रोत्राद्यपि करणं तथैव का प्रयुज्येत ।। हिताहितप्राप्तिविमर्शयोग्या चेष्टा च दृष्टा नियता शरीरे। उच्चतनाधिष्टिवताममुष्य गन्त्रीरथादेरिव• कल्पयामः ।। प्राणादिमारतानामन्तश्चलतां चलाचलगतीनाम् । सहजनिजकर्मविकृतौ कारणमतुमीयते किश्चित् ।। इद च देहादितरत्र दुर्लभं निरीक्ष्य वृद्धिक्षतभग्नरोहणम् । ध्रुवं प्रहस्येव गतिः प्रकल्पते निजाश्रमतेमपरायणो नरः।। " कुंव मसामयिष्ठलामाखायप्रमाकरणकौराली मीन्द्रयाणाम् । स्यात्कश्चिदिष्टविषयानुगुणप्रयत्लो यत्प्रेरितं सदधितिष्ठति तानि चेतः ।। ज्ञानप्रयत्नादिमतोऽथ कस्य दृष्टान्तता स्यात्करणादिलिङ्गे। कार्य च नः पर्यनुयोग एप सामान्यमात्रस्य तथापि सिद्धेः॥ (१) मातानिचक्षुरादीनि ख० पु. पा० । ।

·आत्मन्याक्षेपः। प्रत्यक्षादिप्रमाणेयों व्यवहार स चात्मना । विना नित्येन नेत्येवं ततस्तस्य प्रकल्पनम् ॥ यत्प्रत्यक्ष प्रत्यभिजास्वभावं ज्ञानन्यश्चत्तस्य न घात्मलाभः । प्रायस्यैक्यं यद्वदर्थस्य तस्मासिद्धयत्येवं ग्राहकस्यापि पुस । अविनाभावग्रहण लिङ्गज्ञान तदन्वयस्मरणम् । लिङ्गिप्रमितिरितीदं न बोद्धभेदेऽनुमानं स्यात् ॥ ज्ञाते वनेचरमुखादतिदेशवाक्ये दृष्टे मृगे विपिनवत्तिनि गोसहते। तत्संज्ञवामितिफलं लभते प्रमातृभेदे न चेद् मुफ्मानमितिप्रतिष्ठम् ।। वर्णानां श्रवणं क्रमेण समयस्मृत्या पदार्थग्रह- स्तत्सस्कारजमन्त्यवर्णकलनाकाले तदालोचनम्। आकाङ्क्षादिनिबन्धनान्वयकृतं वाक्यार्थसपिण्डनं- ज्ञात्रैकेन विनाऽतिदुर्घटमतो नित्यात्मसिद्धिर्धवम् ॥ मयेदं पूर्वेयुर्विहितमिदमन्येदुरपर विधातव्य चेति श्रुतिकृषिवणिज्यादिषु जनाः । यदेव घेष्टन्ते निपुणमनुसन्धाय तदमी ध्रुव सर्वावस्थानुगतमवगच्छन्ति पुरुषम् ।। इत्यादि लक्षणमवादि तदेतदिच्छाद्वेषप्रयत्नसुखदु खसमाश्रयत्वम् । तत्सगिनं तदिह हेयतया व्यवस्येत्तद्विप्रयुक्तमधिगम्यतया मुमुक्षु.॥ विज्ञानात्मवादिनः पूर्वपक्षः- अथो तथागता. प्राहु किं पुसा कल्पितेन वा। ज्ञानमात्रेण पूर्वोक्तो व्यवहारोऽवकल्पते ।। ज्ञान किमात्मवन्नित्य सौगतैरुपगम्यते । प्राग्दर्शितानुसन्धानस्मरणादिक्रियाक्षमम् ॥ ज्ञान बौद्धगृहे तावत्कुतो नित्यं भविष्यति अन्येऽपि सर्वे सस्कारा. क्षणिका इति गृह्यताम् ॥ क्षणिक चेष्यते कार्य न क चित्किञ्चिदाश्रितम् । स्वतन्त्रं ज्ञानमेवातो नान्यस्तेनाऽनुमीयते ॥ ज्ञातस्यैव प्रभेदेोऽयमिच्छाद्रे पुख़ादिक । मवस्त्वन्तरमित्येव न ततोऽप्यन्य कल्पनम् ।। गुणत्वमपि नास्त्यस्य यतोऽधिष्ठाकल्पना । न गुणव्यतिरिक्तश्च गुणी नामास्ति कश्चन ।। निराश्रयेपु विज्ञानस्कन्धेषु क्षणभगिषु । कथं स्मृत्यादि कार्य या परलोकोऽपि वा कथम् ॥ सत्यपि वा परलोके कथमस्वाभ्यागमश्वविप्रणाशौ पराक्रियेते, येन हि - ·न्यायमार्याम् आने हि चक्षुषा दृष्ये रसनिष्यन्दमुन्दरं । रसनस्य विकारः स्यान्नुर्दन्तोदकविप्लवः ।। बहूनामिन्द्रियाणां च भिन्नामिप्रायता भवेन् । तेनेकचैव सन्ताने नानाचेतनवा भवेत् ॥ अतितुच्छश्चायमिन्द्रियचैतन्यपक्ष इति किमत्र बहु लिख्यते । मनचैतन्यवादनिरास:- ननु मनस्ताँच्छाऽऽदेरधिष्ठान भविष्यति तद्धि नित्यमेकं सर्व विषयमभौतिक. मिति न प्राक्तनदोषैः स्पृश्यते ? उच्यते-मनसोऽपि तदाश्रयत्वमनुपपन्न,कुतो ? ज्ञातुर्ज्ञानसाधनोपपत्त: संज्ञाभेदमात्रम् मनसोहीच्छाऽऽद्यानयत्वे ज्ञानादो कर्तृ- स्वात्तस्यापि वाह्यगन्धादिविषयज्ञानायोगपद्यानुपपत्तेस्तग्रहणे प्राणायधिष्ठान- पटुना केन चिदान्तरसुखदुःखादिविषयमाहिणा स्मृत्यादिक्रियाकारिणा च क. रणेन भवितव्यमिति तत्रात्मसंज्ञा भवेदात्मनि च कर्वरि मनः संज्ञति, न चास्य याह्यकरणैः सिध्यन्ति सकलाः क्रियाः। न च स्मृतिसुखेच्छाऽऽदौ (१)शक्ताः स्युश्चक्षुरादयः ।। चैतन्याश्रयतयाऽऽत्मनः साधनम्- तेनेच्छासुखतिदुःखवेदनानामाधारो न खलु मनो न चेन्द्रियाणि । देहोऽपि प्रजति न तत्समाश्रयत्वं वेनान्यं पुरुपमत: प्रकल्पयामः ।। दिक्प्रदर्शनमिदं कृतमिच्छाद्वेषयन्नमुखदु समतीनाम् । लिङ्गताकथनमात्मनि तत्र त्वस्ति हेतुनिवहो वहुरन्यः ।। कर्तृप्रयोज्यता खलु दृष्टा दानादिकरणजातस्य । त्वकश्रोत्रायपि करणं तथैव का प्रयुज्येत ।। हिवाहितप्राप्तिविमर्शयोग्या चेष्टा च दृष्टा नियता शरीरे । तच्तनाधिष्टितताममुध्य गन्त्रीरथादेरिव कल्पयामः ।। प्राणादिमारुतानामन्तश्चलवां चलाचलगतीनाम् । सहजनिजकर्मविकृती कारणम नुमीयते किञ्चित् ।। इद् च देहादितरत्र दुर्लभं निरीक्ष्य वृद्धिततभग्नरोहणम् । ध्रुवं ग्रहस्येव गतिः प्रकल्पवे निजाश्रमतेमपरायणो नरः ।। चुकंप नः मनसा धमाधीष्टताना खाप्रमाकरणकाशलाभान्द्रियाणाम्। स्यात्कश्चिदिष्टविषयानुगुणप्रयत्लो यत्प्रेरितं सद्धितिष्ठति तानि चेतः ।। ज्ञानप्रयत्नादिमतोऽथ कस्य दृष्टान्तता स्यात्करणादिलिङ्गे । कायें च नः पर्यनुयाग एप सामान्यमात्रस्य ववापि सिद्धेः ।। (१)शकानिचक्षुरादीनि ख.पु. पा० ।

·आत्मन्याक्षेपः। । प्रत्यक्षादिप्रमाणेयों व्यवहार स चात्मना । विना नित्येन नेत्येवं ततस्तस्य प्रकल्पनम् ॥ यत्प्रत्यक्षं प्रत्यभिज्ञास्वभावं जानन्यवेत्तस्य न ह्यात्मलाभः । प्राह्यस्यैक्यं यद्वदर्थस्य तस्मात्सिद्धयत्येवं ग्राहकस्यापि पुंसः ।। अविनाभावग्रहणं लिङ्गज्ञान तदन्वयस्मरणम् । लिङ्गिप्रमितिरितीदं न बोद्धभेदेऽनुमानं स्यात् ॥ ज्ञाते वनेचरमुखादतिदेशवाम्य दृष्टे मृगे विपिनवत्तिनि गोसहक्षे । तत्संज्ञतामितिफलं लभते प्रमातृभेदे न चेद् मुपमानमितिप्रतिष्ठम् ।। वर्णानां श्रवणं क्रमेण समयस्मृत्या पदार्थप्रह- स्तत्सस्कारजमन्त्यवर्णकलनाकाले तदालोचनम्। आकाक्षादिनिबन्धनान्वयकृतं वाक्यार्थसम्पिण्डनं- ज्ञात्रैकेन विनाऽतिदुर्घटमतो नित्यात्मसिद्धिर्धवम् ॥ मयेदं पूर्वेयुर्विहितमिदमन्येारपरं विधातव्य चेति श्रुतिकृषिवणिज्यादिषु जनाः यदेवं चेष्टन्ते निपुणमनुसन्धाय तदमी ध्रुवं सर्वावस्थानुगतमवगच्छन्ति पुरुषम् ।। इत्यादि लक्षणमवादि तदेतदिच्छाद्वेषप्रयत्नसुखदु खसमाश्रयत्वम। तत्साजिनं तदिह हेयतया व्यवस्येत्तद्विप्रयुक्तमधिगम्यतया मुमुक्षुः ।। विज्ञानात्मवादिनः पूर्वपक्ष:- अथो तथागता प्राहुः किं पुसा कल्पितेन वा। ज्ञानमात्रेण पूर्वोक्तो व्यवहारोऽवकल्पते ।। ज्ञानं किमात्मवन्नित्यं सौगतरुपगम्यते प्रान्दर्शितानुसन्धानत्मरणादिक्रियाक्षमम् ।। ज्ञान बौद्धगृहे तावत्कुतो नित्यं भविष्यति । अन्येऽपि सर्वे सस्काराः क्षणिका इति गृह्यताम् ।। क्षणिक चेष्यते कार्य न क चित्किञ्चिदाश्रितम् । स्वतन्त्रं ज्ञानमेवातो नान्यस्तेनाऽनुमीयते ॥ ज्ञानस्यैव प्रभेदोऽयमिच्छाद्वेषसुखादिकः । न वस्त्वन्तरमित्येवं न ततोऽप्यन्यकल्पनम् ।। गुणत्वमपि नास्त्यस्य यतोऽधिष्ठान कल्पना । न गुणव्यतिरिक्तश्च गुणी नामास्ति कश्चन || निराश्रयेषु विज्ञानस्कन्धेषु क्षणभङ्गिए। कथं स्मृत्यादि कार्य या परलोकोऽपि वा कथम् ।। सत्यपि वा परलोके कथमकृताभ्यागमकृतविप्रणाशौ पराक्रियेवे, येन हि ·, न्यायममर्याम् ज्ञानेन चैत्यवन्दनादि कर्म कृत तस्य विनाशान तत्पलापमोगा, यस्य च फलो पभोग तेन न तत्कर्म कृतमिति, नैप दोष-कार्यकारणमावस्य नियामकत्वा- दनादिप्रवन्धप्रवृत्तो हि ज्ञानाना हेतुफलमावप्रवाह , एष एव च सन्तान इत्यु- च्यते, तत्कृतश्चायमनुसधानादिकार्यनियम , सन्तानानादित्वादविच्छेदाच परलोकोऽपि न लिएकल्पन, यद्यपि च सन्तत्यन्तरपतिवज्ञानजन्यमपि सन्त- त्यन्तरे मान दृश्यते तथाऽपि न तादृश कार्यकारणभावेन सन्तानव्यवहार प्रतिसन्धानादिकार्यनिर्वाहो या किन्तूपादानरूपतद्विशेषणनिरन्धन एवैपनिर्वहति नियम , वस्मिनेव सति स्वरूपसन्तानविमागोऽप्रकल्पते, स्मृतिवरसरिहर्तव्यो कृतनाशारतागमौ । तत्सन्तानोपसकान्त्या कुसुमे थोजरागवत् ।। थाहच- यस्मिनेव च सन्तान प्राहिता कर्मवासना । फल तत्रैव घध्नाति कार्पासे रक्तता यथा ।। नित्यस्त्वात्माऽभ्युपगम्यमानो यदि सुसादिजन्मना वित्तमनुमवति तदय नित्य एव धर्मादिवदुक्त स्यात् , निर्विकारत्वे तु सताऽसता वा सुखदु खादिना कर्मफलेन कस्तस्य विशेष इति कर्मवैफल्यमेव, तदुक्तम्- वर्षातपाभ्या कि व्योम्न चर्मण्यस्ति तयो फलम् । चोपमश्चेत्सोऽनित्यः खतुन्यश्चेदसत्सम ॥ इति । तस्मादुत्सृज्यतामेष मूर्धाभिषिक्तो प्रथमो मोह आत्ममहो नाम, तन्नि परया चात्मीयमहोऽपि विरस्यति अहमेव न कि ममेनि, तदिदमहकारममका रप्रन्थिप्रहाणेन नैरात्म्यदर्शनमेव निर्वाणद्वारमालम्न्यताम् , वस्य स मार्ग क्षणिकपदार्थनिश्चय , क्षणिकेपु हि सर्वभावेषु निराश्रयेषु ज्ञानस्याप्याश्रयविर• हायुतस्त्यमात्मकल्पनमिति । सर्यमावानां क्षणिकत्वम्- कथ पुनरपसकलप्रमाऽतीत क्षणिकपदार्थवाद शक्यते शाक्यैरभ्युपगन्तुम् ? न रालु क्षगमागिते भावानामक्षजा मति'1 न भूमिरनुमानस्य विकल्पनियवस्थिते ।। स्मरणप्रत्यभिज्ञाने प्रत्युत स्थैर्यसाधके। एव च वचनामात्रमाशुनाशित्वदेशना ।। उच्यते-प्रत्यक्षगम्य क्षणिकत्व भवति न भवत्येष करिष्यते विचार, अनुमान तु सप्रत्येवमभिधीयते-सत्त्वाक्षणिका पदार्था इति, सत्त्व तावद- थरियाकारित्वमुच्यते, यथाऽर्थमर्थक्रियासमर्थ यत्तदेव परमार्थसदिति, सत्प्रत्य- - ·सर्वभावानां क्षणिकस्लम् । १७ यगम्यत्वे हि सत्त्वे (१)केशोण्डकादेरपि सत्यप्रसङ्ग , सत्तासबन्धे सत्त्वे सामा न्यादीना तदसबन्धादसत्त्व स्याद् , अर्थक्रियासामर्थ्यसत्वानुवर्ती च लौकिको. व्यवहार सत्यपि पुत्र तहकार्यादर्शनादपुत्रा वयमिति व्यपदिशन्ति लौकिका, पुनादन्यस्मिन्नपि तत्कार्यकारिणि सति सपुत्रा वयमिति च ब्रुवते, तस्मादर्थ क्रियाकारित्वमेव सत्त्वम् , भवत्वेव-तस्य तु कुत्र फथ वा क्षणिकत्वेन व्याप्ति- ग्रहणम् ? कुत्रेति यत्पृच्छसियन रोचते महाभागोय घटे पटे वा गृह्यता व्याप्ति , कि साध्यमिण्येव व्याप्तिग्रहणमुपपद्यते ? धीमन् । कोऽत्र प्रमाद , न हि देव. निर्मित कश्चित्साध्यधर्मी नाम, प्रहीतु शस्यते चेद्याप्ति यन तत्र सा गृह्यता• मिति, तदुच्यते-भावाना हि सत्त्व क्षण (क्रम)योगपद्याभ्या व्याप्तम्, नित्येषु च पदार्थेषु व्यापकानुपलम्भनात् । तद्याप्तमपि सत्य हि बलात्तेभ्यो निवर्तते ।। न च राशिस्तृतीयोऽस्ति तेन गत्यन्तरक्षयात् । क्षणिकानेव तान्भावान् सत्व समवलम्बते ।। तच स्वग्राहकाद्वोधादसन्दिग्ध प्रतीयते ज्ञानोत्पत्यैव तद्धेतोरमामध्ये पराकृते ।। असमर्थात्समुत्पादो दृश्यते न हि कस्य चित् । शक्ताशक्तप्रसक्तत्वे तन योधोऽस्ति सशय ।। अत एव च तज्ज्ञान प्रमाण जगद स्वत । स्वरूपे शक्तिजत्वे तु सशयादेरसभवात् ।। किमिद रजतमुत शुक्तिकेति विशेपाशे सशेरता नाम प्रमातार , न तु सामर्थ्य प्रति दोला का चित्सभवति, किमिद ज्ञान समथन जनितमुत तदि- तरेणेत्यसमर्थस्य जनकत्वानुपपत्ते , व्यापकानुपलम्भस्यापि व्याप्तिप्राहिण स्वत प्रामाण्यम् , सशयविपर्ययास्तत्राप्यभावात् , कथ पुननित्येषु पदार्थेषु सत्त्वव्यापकया प्रमयोगपद्ययोरनुपलम्म ? उच्यते-नित्यो हि भाव मेण या कार्य कुर्याद्योगपद्येन वा, परस्परविरहस्थि- सात्मना तृतीयप्रकारानुपपत्ते , नतावक्रमेण,सहि समर्थो वाऽसमर्थों का समर्थन मेण कथ समर्थस्य क्षे. पा(२)योगाद् , असमयस्त्वसमर्थत्वादेव न करोति किं चिदिति तस्यापि कि अमे (१) चिरकालाध्ययनखिन्नस्योत्थितम्य नीललोहितादिगुणविशिष्ट कश्चिन्नयन. स्याने परिस्पुरति, अथ वा करसमृदिनलोचनरश्मि येय केशपिण्डावस्था स केशो ण्डक , फेशसमूहो वा केशोण्डक , म च मिथ्यैव तस्यापि सव स्यादिति भाव, । (२) पो विलम्ब । ३ ·१८ न्यायमञ्जर्याम् ण १ सहकार्यपेक्षया करोतीति चेद्न-असमर्थस्य सहकारिणाऽपि सामाधाना- नुपपत्ते , समर्थस्य स्वत एव सामर्ष सति सहकारित्ववयान , सहकारिस निधानेऽपि चास्य स्वरूपेण वा कर्तृत्व स्यात्पररूपेण वा ? स्वरूपस्य व प्रागपि भावात्तस्य च कारकत्वात् किं सहकारिणा, पररूपेण कर्तृत्वे पूर्वरूपपरित्यागात्त दूपान्तरापत्तश्च क्षणिकत्वमुपपद्यत, एव सहकार्यपि समर्थासमर्थतया विकल्प- नीय , स्वतोऽपि 'सामध्य किं परोपकरणदैन्येन, असमर्थस्य तु सचिव किमागत्यापि सर्वत्र कायें साचिव्यमुपगच्छेत् ? किंचित्करश्चद्वक्तव्य किं करोतोति, उपकारमिति चेत्स उपनियमाणा- दिनोऽभिन्नो वा' अभिन्नश्चेत्स एव कृत स्यात् , भेदे तस्य किमायात यदसौ न पूर्ववदास्ते, कार्यादपि भेदाभेदाभ्या चिन्त्य उपकार , न कार्याद्भिश्नो ऽनुपलम्भाद् द्वयकारणभावाश, कार्याव्यतिरिक्त तूपकारे सहकारिणा क्रि- यमाणे कार्यमेव तेन कृत स्यादिति मूलकारणानर्थक्यम् , ननु चक एव भाव कारक स एव हि समर्थस्तदितरपदार्थसग्निधानं तु स्वहेतुवशादुपनतमिति नापालम्भमईति, नैतद्युक्तमेकस्य कदा चिदपि कारकत्वानुपलब्धेस्तत्सामग्रस्य दुरधिगम त्वात , एव ह्यसौ समर्थ उच्यते यद्येक कदा चित्कार्यमुत्पादयन्दश्येत न तु . विस्मृत्यापि दृश्यते, अथ कार्यस्याय स्वभावो यदेकरमान्नोत्पद्यते कारण तु शक्तमैवेति? तदप्ययुक्तम्-कार्यस्वभावपराधीनत्वेन कारणस्य सामर्थ्यविरहप्रगान , एव ह्यसौ समर्थ कथ्येत यदि कार्यस्वभावमनादृत्य स्वतन्त्र एक एव प्रसह्य कार्य जनयेन चैव दृश्यत इति यत्किचिदेतत् , अथ समर्थमेव कारण तस्य त्वय स्वभावो यत्सहसैव कार्य न करोति तिपयक्षणव्यवधान तु करोतीति, यद्येव न कदाचित्कार्योत्पाद स्यात् , कार्योत्पादसमयेऽपि कतिपयक्षणव्य वहितकार्यजननस्वभावानपायात, पुन कतिपयक्षणाद्यवेक्षण स्यात् , तेष्वपि क- तिपयेषु क्षणेप्वतिक्रान्तेपु स एवास्य स्वभावस्तवस्थ इति पुनरप्येव भवेदिति कदा नाम कार्य जनयेत् ? तदेवमादिदोपोपहतत्वान कर्मण भावानामनिया- सामर्थ्यम् , . नापि युगपद् , लोके त्या व्यवहारादर्शनात् , युगपत्रसृतकस्यापि स्थिरस्य पुनरकरणे इत्वभाव , पुनश्च पुर्वनपि भाव कार्य न तदेव कुर्यात् , कृतस्य फरणायोगान , कार्यान्तरकरणे तु स एवाय पुन मपक्ष आपतदित्येव प्रम- योगपये नित्येभ्य पदायेंभ्य नियतेत, ते च निवर्तमाने सत्त्वस्य व्यापके इति सत्व सेभ्ध पादायैव निवत्तेंते , वेभ्य प्रच्युत सत्वगत्यन्तरविरहाक्षणिकेष्वेव ·सर्वभावानां क्षणिकत्वम् । निविशते(१), अतो यद्यपि कार्य हेतौ धूमाग्न्योरिव स्वभावहेतावपि याक चिद् वृतत्वशिशपालयोरिव पूर्वमिह साध्यसोधनधर्मयोर्ग्रहणं धर्म्यन्तरे न वृत्तं तथा ऽपि साध्यमिण्येव व्याप्तिमहणमुपपत्स्यते विपक्षव्यावृत्तेः सुपरिनिश्चितत्यात, यैव च विपक्षाद्यावृत्तिः स एव चास्य हेतोः स्वसाध्येनान्वयः, न घेवं संभ- वति नित्येभ्यश्च व्यावृत्तं सत्त्वं क्षणिकेषु च न निष्ठमिति, तृतीयराश्यभावा- निराश्रयत्वानुपपत्तेश्च, तदेवं क चिद्धर्मिणि व्याप्ती गृहीतायां यदि स एव कदा चित्परं प्रति प्रान्तीक्रियते तदैवं नाम भवतु को दोप इति, ननु व्यापकानुपलब्धेरनुमानमनुमानेन चानुमानस्य व्याप्तिग्रहणे ऽनवस्था? नानवस्था, तावत्येव पर्यवसानात् , न हि व्यापकानुपलब्धेरनुमानान्तरा- द्याप्तिनिश्चयः, कि तु प्रत्यक्षविकल्पादेव, तदनया व्याप्तिनिश्चयात्सिद्धमेतद्यत्स. तक्षणिकमिति, अन्ये तु नीत्यन्तरेण व्याप्तिनिश्चयमाचक्षते-विरुद्धयोरेकपरिच्छेदेऽन्य- तरनिवृत्तिरवश्यंभाविना विरुद्धत्वादेव, विरुद्धे च सत्त्वनित्यत्वे पूर्वोच्यैव नी- त्या, (२)सत्त्वं च विस्पष्टमुपलभ्यते भावानामिति तदुपलम्मानित्यत्वनिवृत्तिः, E नित्यत्वनिवृत्तरेव क्षणिकत्वनिश्चयः, प्रकारान्तराभावाद्, ननु शीतोष्णयोः पृथगुपलम्माविरोधनिश्चये युक्त एकग्रहणे द्वितीय- व्युदासः, इह तु सत्त्वमेवोपलभ्यते न नित्यत्वमिति कथं तद्विरोधादितरव्यावृत्तिः? नेप दोषः, पृथगुभयानुपलम्भेऽपि सत्वयुद्धचैव नित्यत्वनिराससिद्धः, कथमन्यविषयबुद्धिरन्यमुदस्यति ? उच्यते- द्विचन्द्रदर्शनस्यैकशशभृद्विम्बवेदिनी । धीरतद्विपयत्वेऽपि तद्यवच्छेदकारिणी ।। सत्त्वं नानास्वभावत्वं स्थैर्यमेकस्वमावता। तयोविरोधो युक्त्याऽपि वक्तुं न हि न शक्यते ।। तस्मात्सत्त्वप्रतीतेरेव नित्यत्वनिवृत्तिः, सैव च क्षणिकत्वव्याप्तिरिति सिद्धं सत्त्वात्तणिकत्वम् । अपि च सर्वदा कार्यानुत्पादात्कारकावस्था नूनमेकक्षणस्थायिनी भावा. (१) निविात इति-अयम्भावः सत्त्वमर्थक्रियाकारित्वं न तु सत्तायोगित्वम् सामान्यादौ सतायोगित्वाभावेनासत्त्वप्रसङ्गात, तच क्रमयोगपधाभ्यां ध्यास ते च नित्येषु न सम्भवतः इतिसत्त्वव्यापकयोः क्रमयोगपद्ययोनित्येपु निवृत्त्या सत्त्वापि निव- तते इति क्षणिकेप्येव सस्वं पर्यवस्यताति। (२) नीत्येति । सत्त्वव्यापकयो: क्रमयोगपचयोनित्ये निवृत्त्या सत्त्वस्यापि निवृत्तिरिति रीत्येत्यर्थः । तेन सत्त्वनित्ययोविन्दुत्वमिति भावः ।

·. . न्यायमञ्जर्याम् नामुपगन्तव्या व्यापारावेशवशेन ना श्रोत्रियादिपते, सहकार्यादिसन्निधानापा- दनेन वा नैयायिकादिपते, कारकत्व नाम वस्तुनो रूपमेकक्षणवत्येव कार्यात्म त्यैव तत्कल्पनात् , सत पूर्वमुत्तरकाल वा कारकायोगात , कारकत्वमेव च पर मार्थसदकारकस्य ज्ञानजनक्त्वाभावादस्तित्वमपि दुर्वचमत्तश्च सर्ववादिमिरेव प्रायेण तणिकत्वमिदमभ्युपगतमिति यश एव केरल सौगवा पीतयन्त , सस्मास्सिद्ध यत्कारक यञ्च समक्षणिकमिति, अतश्च क्षणभगिनो भावा प्रलय प्रति हेतुनिरपेक्षत्वात , भावो हि स्वतो नवरात्मा भवेत्तद्विपरीवो वा- विनश्वरस्वभावेऽस्मिन् कृत प्रलयहेतुमि । अनश्वरस्वमावेऽपि कृत प्रलयहेतुभि ।। क तर्हि मुद्रादीना व्यापार ? विजातीयसन्ततिजन्मनीति म , अभावस्तु तज्जन्यो न समरत्येव प्रमाणविरुद्धत्वात् , मावा हि स्वरूपेण न भरति न स्वभावोऽपि भवतीति, स्वरूप भवनात्मक चेत्सर्वदेव भवेदेव न न भवेत् , प्रभावात्मक तु तदेव न भवेत्सरापेक्षाया अभावात् , न हि मुद्रादिकारगान्त रसापेक्ष कम्मादेविनाशा भवितुमईत्युत्पत्ताविध नाशेऽपि समर्थासमर्थभिन्ना मिन्नोपकारिसहकार्यादिविकल्पकलापानपाया , अथ कतिपयक्षणव्यवहितविनाशस्वभावो भाव इष्यते तहि प्राक्तननयेन कदाचिदपि न विनश्येन् , विनाशममयऽपि तत्स्वभावानपायेन पुन कतिप यक्षणापेक्षणप्रसद्गात् , अपि च यदाऽपि तन नष्टव्य तदा यस्य न खम्पादति रिक्त कश्चन विनाशहेतुरवतरति, तच्च स्वरूपाद्यपेत्तणे तस्य तादृशमेवेति तदेव वा नश्यन्न कदा चिद्वा, अथ मृत्योरपक्रान्तस्तस्य चेत्प्रथम क्षण । अविनाशिस्वभावत्वादास्ता युगशतान्यपि ॥ न चैवमभ्युपगम्यते, तस्मादात्मलाभाविनाभावो भावाना विनाश इति सिद्ध क्षणभङ्ग। क्षणभङ्गे प्रत्यभिज्ञाया अवाधकत्वकथनम् । यदपि क्षणभङ्गसाधनस्य पदार्थस्थैर्यावसायि प्रत्यभिजानमनुमानस्य वाध कमभिधीयते, तदपि न पेशलमशिथिलप्रतिबन्धहेतौ बाधकस्य निरवकाशत्वात् , उक्त हि-'वाधाविनामावयोविरोधानकर ममावेश' इति, अनुष्णस्तेजाऽवयवी कृतकत्वादित्यवापि प्रतिबन्धवैधुर्य्यमेव साध्यसिद्धिं विरुणद्धि नाध्यक्षबाध्य- स्वम् , श्रथ वा किमनेन निधनन- अग्निशेत्यानुमानादौ युक्त प्रत्यक्षबाधनम् । तस्य घनन्यथासिद्धरिद त्वेव न युग्यत !!

·प्रत्यभिज्ञानिरासः प्रत्यभिज्ञायाः क्षणभङ्गपतेऽपि सदृशपरापरक्षणगणप्रसवप्रतारितमतीनामु. पलभ्यमानत्वात , एवं च सति- यदि हि व्याप्तिशैथिल्यं सिद्धं किं प्रत्यभिज्ञया । अथ न व्याप्तिशैथिल्यं सिद्धं कि प्रत्यभिज्ञया।। न च प्रत्यभिज्ञव व्याप्तिविप्लवकारणमितरेतराश्रयप्रसङ्गात् , व्याप्तिविप्लवे. नानुमाने न्यग्भूते प्रत्यभिज्ञा प्रमाणं भवति तस्यां च प्रमाणीभूतायां व्याप्तिवै- धुर्यादनुमानाप्रामाण्यम् , अनुमानप्रामाण्येऽपि समानो दोप इति चेन्न, वस्य प्रतिषन्धमहिम्नैव प्रामाण्यसिद्धः, न हि तस्य प्रतिभिज्ञादौर्बल्यनिबन्धनं प्रामाण्यम् । प्रत्यभिज्ञास्वरूपनिरूपणम् । अपि च केयं प्रत्यभिज्ञा नामेति नैपुण्येन निरूपयितुमर्हन्त्यत्र भवन्तः, स एवायं कुम्भ इत्येकं ज्ञानमुत द्वे एते स्मृत्यनुभवज्ञाने? योकं तदस्य कारणं वाच्यं यत उत्पद्यते? नेन्द्रियंस इत्यस्मिन्नशे तस्यासामर्थ्यात, न संस्कारस्तस्या- प्ययमित्यशे कौशलाभावात् , उभाभ्यां न च सम्भूय तज्ज्ञानमुपजन्यते । पृथक् पृथक् स्वकार्ये हि नितिं कौशलं तयोः ।। संस्कारस्य स्मृतिरेव कार्यमिन्द्रियस्यानुभव एव, संभूय न ताभ्यामेकं का. र्यमारभ्यते, न हि मृत्पिण्डतन्तुनिवर्त्यमे घटपटरूपं कार्यमुपलब्धम् , न चे. न्द्रियं केवलमीदशि कार्य समथ, यथासन्निहिताकारमात्रमाद्यविचारकमिन्द्रि. यं प्रत्यभिज्ञानमातनोतीति विस्मयः ! तस्माद् द्वे एते ज्ञाने, स इति स्मरण- मयमित्यनुभव', स्मृतिः स्मर्त्तव्यविपया ग्रहणं ग्राह्यगोचरम् । न तदैक्यपरामशि दृश्यते प्रत्ययान्तरम ॥ यथा निरन्तरोत्पन्ने घटज्ञानपटस्मृती। न तुल्यविषये तद्वदेते अपि भविष्यतः ।। यद्वा भवतु नामेदमेकमेव हि वेदनम् । तथाऽपि कीदृशं वस्तु स्पृशतीति परीयताम् ।। अतीतकालयुक्तं चेत्स्मरणान्न विशिष्यते । अनागतविशिष्टं चेत्सङ्कल्पप्रायमेव तत् ।। वर्तमानकनिष्ठं चेस्थिरत्वं तहि सुस्थितम् । कालत्रयपरीतं चेद्विरोधात्तत्तु दुर्लभम् ।। परस्परपरित्यागव्यवस्थितनिजात्मनाम् । एकत्र न समावेशः कथं चिदुपपद्यते ॥ , ·प्रत्यक्षं क्षणिकत्वम् । अथ वर्तमानानुप्रवेशेन भूतभाविनोः कालयोग्रहण मन्यसे तत्र वर्तमाना. नुप्रवेशाद्वर्तमान एवं गृहीतः स्यान्न भूतो भावी वा, अथ न कश्चिदेव कालः क चिद्गृह्यते, अर्थ एव प्रकाश्यः केवल इति, तदयुक्तं, तवच्छिन्नभावप्रतिभासस्य भवद्भिरवाभ्युपगमात , ननु कोऽयं कालो नाम शाक्यानाम् ? न कश्चिद्वास्तव, कि काल्पनिक एव व्यवहारः- सर्वथेन्द्रियजं ज्ञानं वर्तमानकगोचरम् । पूर्वापरदास्पर्शकौशलं नावलम्वते ॥ वर्तमानः कियान्काल एक एव क्षणस्ततः । पूर्वः क्षणोऽतीतवां स्पृशत्युत्तरस्त्वनागवताम् ।। ननु पचति पठतीति वर्वमनोऽपि वितत एव कालः प्रतीयते ? नैतत्सारम्- न ह्यस्ति कालावयवी नानाक्षणगणात्मकः । वर्तमानतणो दीर्घ इति बालिशभाषितम् ।। क्षणसमुदायात्मकत्वं तु नानारूपत्वमेव तस्य भवेत, अतीतानागतक्षणा. त्पूर्वमूर्ध्व वा तदस्तित्वान्नास्तित्वमपि न गृहीतमेवेति कथं क्षणिकत्वम् ? क- एवमाह न गृहीतं नास्तित्वमनुपलब्ध एव नास्तित्वव्यवहारात् , उपलम्भो हि भवेन्नासत्ताऽनुपलन्माच नास्तित्वम् , दर्शनादर्शने एव सदसत्त्वयोर्लक्षणम् ; तस्मात्क्षणान्तरं तदनुपलम्भाद् नास्तित्वमेवेत्येवं क्षणिकत्वमाहि प्रत्यक्षमिति स्थितम, ननु च प्रत्यभिज्ञातो दीर्घकालत्वनिश्चयः । किमद्यापि न मुक्तोऽसि तत्प्रामाण्यकुतृष्णया ।। परीक्षितं हि तस्याः स्वरूपं काय कारणं च, न शक्नोतीव सा स्थैर्यमुपपादयितुं निजम् ।। न पूर्वा नोत्तरं ज्ञानं प्राहि कालान्तरस्थितेः । सदिदं बोध्यमानोऽपि रागान्धो नावयुद्धयते ॥ पूर्व हि ज्ञानं तत्कालमेव उत्तरमपि स्वकालमेव वस्तु गृहाति, मध्ये तु नास्त्येव ग्रहणमग्रहणमेव मध्यमाहुः, नन्वविच्छिन्नदृष्टीनां न हि त्रुट्यवस्थितिः । स्तम्भादिरवभातीति कथमेतस्य भगिता। नैवदेवम् , तत्राप्येकक्षणवृत्तित्वातानस्य, क्षणान्तरे तु ज्ञानमेव नास्ति, कस्य विच्छिन्नसत्ता, कस्यात्रुटितसत्ता, कस्य वा बोधकम् ? नन्वस्त्येव तणन्तरे तु ज्ञानमविच्छिन्नत्वाद् दृष्टेरिवि घेद्, ·२४ न्यायममर्याम् मैवम्-बुद्धरदीर्घकालत्याज्ञानान्तरोत्पादन एवामानित्यवधारयत्वायुप्मान , तस्माधयैव सन्तानमृत्त्या ज्ञानतणोदयः । तथैवोत्पाद्यतामेप स्तम्भक्षणपरम्परा ।। मोऽयमविच्छिन्नदृष्टीनामत्रुटितपदार्थसत्तात्रहणामिमान इत्यमुत्थितः, स्थिरेणापि न बोधेन दीर्घप्राइस्थितिप्रहः । न हसन्निहितग्राहि प्रत्यक्षामिति वणितम् ।। तत्काले सन्निधिर्मास्ति क्षणयोर्भूतभाविनो' । वर्तमानक्षणश्चैको न दीर्घत्वं प्रपद्यते ।। तेन बुद्विस्थिरत्वेऽपि स्थैर्यमर्थस्य दुर्वचम् । न त्वनन्तरया नीत्या तत्या अपि चिरं स्थितिः। साऽपि हि स्वसंवेद्यत्वादेकक्षणपरीतव प्रकाशत इति तस्मात्क्षणिकग्राहि प्र. त्यक्षमिति सिद्धम् । क्षणिकत्वेऽनुमानस्यावाधकत्यकयनम् । ननु स्थैर्य पदार्थानामनुमानात्प्रतीयते । अन्वयव्यतिरेकाभ्यां मुद्गरादिविनाशक:।। निश्चीयते घटादीनां तेन पूर्व तदागमात् । विनाशरहितत्वेन सिद्वयत्येपामवस्थितिः ।। नानुपलम्भव्यतिरिक्तस्य हेतुमतो विनाशस्यानुपपत्तेरुपलम्म एवास्तित्व. भावानामनुपलम्भाच नास्तित्वं, न च घटानुपलब्धिर्मुद्रादिकार्ग, ततः प्रा. गपि भावान्, मनु दृशानुपलब्धेरसत्वनिश्चयः स च कपालकाल एव घटस्यावकल्पते मध्ये तु दर्शनमन्यथाऽपि स्यादिति नादर्शनमात्रमेव नास्तित्वं ? मैवम् स्वभि- मतोऽपि मध्ये ऽपि दृश्यस्यैव घटस्यान मनम् , तद्वा कपालकाले ऽपि स. वेषामिति का प्रमा? यदह न वेद्मि, तत्परोऽपि नैवं वेति चेत्तर्हि मध्येऽपि घट सर्व एव न पश्येयुरिति नारत्येवासौ, कपालीभूत घटवत , अपि च- यदि यत्त्वं न जानासि तदन्योऽपि न गम्यते । स्वजायाजवनम्पर्शसुखमप्यधिगन्छतु ॥ तदल ते परग्रहवृत्तान्तचिन्तया, यत्पश्यसि तदस्तीति जानीहि यन्न पश्यसि तनास्तीति विद्धि, एवमनुलम्भ एव भावाना विनाश इति न तस्य मुद्गरादि. कार्यवमतोऽनुमानमपि न स्थैर्यसाधकम , तस्माद्यथोक्तक्रमेण प्रत्यक्षमेव शशिकपदार्थपरिन्छेत्रिति स्थितम् , स्मरणप्रत्यभिज्ञानम्वकर्मफलभोक्तृता । क्षणिकत्वेऽपि कथित. कार्यकारणभावतः ।।

·आत्मन्याक्षेपः। तदेवमुपपन्नेयं गृह्यतां क्षणभनिता । . त्यज्यतां दीर्घसंसारकारिणः स्थिरतापहः(१) । क्षणभङ्गानिरासः । अत्राभिधीयते नैव (२)प्रमाणद्वयमत्यदः । भावानां क्षणभनित्यमुपपादयितुं तमम् ॥ अर्थक्रियासमर्थत्वं सत्वं यत्तावदुच्यते । तदसत्कूटहेमादि(३)व्यभिचारावधारणात् ।। किं त्वबाधितसद्बुद्धिगम्यता सत्वमिष्यते । सदसद्वयपदेशस्तु (४)पुत्रादायौपचारिकः ॥ (१) भयन्तावदन्न क्षणभवादिमतनिष्कर्षः । अर्थक्रियाकारित्वं सत्त्वं तञ्च झमाझमाशं व्याप्तम् क्रमाक्रमौ । क्षणिकत्वे एवं सम्भवतः न सु स्थायित्वे । स्थाहि स्थायी पदार्थः सर्वाः क्रिया युगपत्कतुं न प्रमति तया सति द्वितीयक्षणं कृत्यामावात अर्थक्रियाकारित्वाभावादपलक्षणापत्तो नापि क्रमः सम्भवति स्थायो भावो हि सर्वार्थ क्रियासमर्थः किमिति काचिदेवारभते नान्यां समर्थस्य विलम्ब कारणामा. वात् । नच सहकार्यपेक्षया विलम्यत इति वाच्यम् , अकिश्चित्करासहकारिणस्तदाऽ. नपेक्ष्याः, किधित्करासदा तैरेव क्रियते ते पत्र कारणं तदनन्तरं कार्य निष्पत्त, त. स्मात् नाक्षणिकस्य सत्ता सम्भवतीति सन्मानानुवन्धित्य क्षणिकत्वस्य, किन यधेपामवश्यमावि न तत्र हेत्वन्तरापेक्षा कृतकानां च भावानामवश्यंभावी विनाशः तेन सिद्ध घटादीनां क्षणिकत्वम् , तथाहि-ध्रुपमावित्वं हि हेत्वन्तरानपेक्षिा स्वव्यासमग्न्युष्णत्वादिपलब्धमिति प्रकृते विनाशस्य ध्रुवभाविता सापेक्षत्वं प्रति. क्षिपति निरपेक्षश्च विनाशः स्वाभाविको जन्मान्तरमेव भवतीति सिद्धः क्षणभङ्गः । किश प्रयवरक्षितानामपि घटादीनां मुसलादिप्रहारमन्तव किवतापि कालेन भव. पथविश्लेपवशेन विनाश उपलभ्यते स धायमुत्पत्तिप्रभृति किविकिमिदन्यथास्वमन्तरेण भोपपद्यते, अभिनवपुराणावस्थयोग्य घट्योः प्रत्यक्षेणैवान्ययात्वमुपलभ्यते न कस्य घरस्य ननारूपस्य सम्भवति नानास्वैकत्वयाविरोधात तस्मात्प्रतिक्षगमन्यत्वं घटादेरिति क्षणिकत्वसिरियलम् । (२) प्रमाणदर्य-प्रत्यक्षमनुमान घेत्यर्थः । (३) फूटदेम-कृत्रिमहेम । (४) मनु मनियासामप्यमेय सत्यमत पत्र सत्यपि पुग्ने तत्कार्यादर्शनादपुना क्षमिति ध्यपदिन्ति लोहिताः पुत्रादन्यस्मिन् पुत्र कार्यकारिणि सपुत्रा यामिति अषते तस्मादवाधितसदबुदिपयत्वं न सत्वमित्यत माह-पुत्रादाविति । मोपवा. ४न्या० - ·न्यायमअर्याम् एव च वाधकामारपयेपरण(१)परायणम् । न सत्त्वग्राहक ना(मा)न स्वत प्रामाण्यमहति ।। सत्ते च सशयोऽप्यस्ति सकलप्राणिसाक्षिक । उपलधिव्यवस्था(२) इत्येव वर्णयिष्यते ।। अर्थक्रियासमर्थस्य त्वदुक्त सत्यमन्तु वा । तदपि व्यामिशुन्यात हेतुर्गन्धवस्ववत् ।। क्षाणिकस्यापि भावस्य सत्व नास्त्येव, सोऽपि हि । क्रमेण युगपद्वाऽपि न कार्यकरणे क्षम ॥ क्षणिकस्य क्रम कीदृग्युगपत्करणेषु न । एकरस्तुरमस्यापि रूपभेद प्रसज्यते ॥ कायारयेकेन रूपेण भितानि जनयेत्कथम् । रूपभेदविरोधात्तु वस्तुनो नास्तिता भवेत् ॥ स्थित च वस्तुसद्भावे क्षणिकत्व परीक्ष्यते । तदसत्त्वे तु तच्चिन्ता व्योम्नि(३) रोमन्थकेलिवत् ॥ ज्ञाने क्षणिकचिन्ता चेकि तस्यापि परास्तो। वदन्त्येतानि शास्त्राणि शेवाभावे च तत्कुत ।। अपि च-क्षारिणकत्वपक्षे किमेकस्मादेकोत्पाद उत बहुभ्य एकोत्पत्तिर- थैकरमादनेकनिष्पत्तिराहो बहुभ्यो बहुसभव इति परीक्षणीयम् , न सावदेक. स्मादेकोत्पत्तिरलौकिकत्वात्, एकस्मादप्यग्नेभस्मधूमेन्धनविकारायनेककार्यों त्पाददर्शनात कार्यसिद्धये च सर्वसहकारिसनिधापनप्रयत्नदर्शनात् 'नक किंचित देकजनकम्' इति ग्रन्थविरोधाच, एतेन तृतीय पक्षो निरस्त एकस्मादनेकनि- पत्तिरिति, एकश्च नैफ जनयत्नमेण जनयेशुगपद्वा ? न प्रमेण स्थैर्यप्रसङ्गात, न युगपदयस्वान्, एकस्य चानेककार्यकरणशक्तियोगे वझेदानानात्वप्रसङ्ग , विरुद्धधर्मयोगेऽपि यदि चैकत्वमिप्यत । अनेकक्षणयोगेऽपि भाव एकोऽभ्युपेयताम् ।। अथ बहुभ्य एकोत्पादनमिति पत पाश्रीयते तद्वक्तव्य किमवदेक कार्य कै चहुभिरपाद्यते इति ? न हास्माकमिव भवतामनेकावयवनियहनिर्मिवमव. यलिस्वरूा कार्य स्ति, मुचित संचिता गय. जयन्त इत्यगुफामाद, यदि रिक एश सपुत्रा वयमपुना वयमिति व्यवहारो न मुख्य अबाधितमवुद्धिविषयत्वरूप सत्त्वस्य बाधितमबुद्धिविषयत्वरूपासत्त्वस्य धामावादिति भाव । (१) उपलब्धीति । समानधर्मापरिवि सूत्र (२) पर्यषणम्-अन्वेषणम् । (३) रोमन्यकेलि -- पवितवर्षणम् । व्याम्नश्चवर्णासम्मवादित्यर्थ इत्यर्थ ।

·शरीरस्येच्छाऽऽद्याश्रयत्वानुपपत्तिः । २७ चानेककार्यमेकमुच्यते तदस्य कारणभेदोपनतस्वभावनानात्वयोगादेकत्वमेव तावद्विरुध्यते, अन्यथात्वे हि न कारणाधीनं भावानां रूपमित्याकस्मिकत्व: प्रसङ्गः, कारणभेदोपपादितनानात्वस्यापि यदि वैकत्वं तदस्य नानाकालयोगिनो ऽप्येकत्वं स्यात् , असत्त्वं भिन्नस्वभावस्य वस्तुन इति पूर्ववद्वक्तव्यम् , लोच. नालोकमनस्कारादिकारणभेदात, कार्यमप्येकरूपं ज्ञानमिति चेन्न, तस्य भवः न्मते विषयाकारग्राहकत्वस्वसंवेदनरूपभेदान्निराकारज्ञानवादिनो हि बौद्धस्य प्रतिकर्मव्यवस्थानमिष्यते जनकस्य कर्मणः प्रतिभासे स्थैर्यप्रसङ्गादेकसामग्य. 'धीनत्वपक्षस्यासंभवात् , संभवेऽपि प्राधनियमनिमित्तत्वाभावादिति। अयोच्यते-किमनभ्युपगतपक्षोपमर्दनेन बहुभ्यो बहुसंभव इत्येप एव मः पक्षः, सन्तानवृत्या वर्तमानपूर्वसामग्रीसारूप्यमुत्तरसामग्रीमारभते विजा. तीयकरणानुप्रवेशे तु विरूपम-इति, अथ केयं सामग्री नाम ? न समग्रेभ्यो भिन्ना पृथगनुपलस्भादव्यतिरेके तु समप्र एव सामग्री, तत्र पूर्वसमुदायेनोत्तरसमुदायारम्भे तदन्तर्गतं समुदायिन. मेकमेव एक उत्पादयेदेकं वा सभूयेति, तत्राद्ये पक्षे सैयेयमेकस्मादेकोत्पत्तिरु. क्ता स्यात्सा च प्रविपिद्धा, अथैकैकफलसमुदायिनिष्पत्तौ सर्वसमुदायिनं व्यापारयेत् , क्रमेण वा योग- पद्येन चा ? तत्र क्रमपक्षे क्षणिकत्वहानिः, ये हि तन्न पञ्चदश समुदायिनः क्षणं तत्र वर्तन्ते ते तत एकं तमुत्लाय पुनरपरमारमेरन् पुनरन्यमिति तावत्कालप्र- तीक्षणादक्षणिकत्वम् , अथ युगपदेव सर्वनिष्पत्तौ सर्व व्याप्रियन्ते, तर्हि (१)निकुरुम्वरूपादेव कार- रणादुत्पन्नमिति कारणविवेकनियमाभावाद्रूपरसादिप्रविभागौ न स्यान् , इदं. .रूपमेप रस इति कथं निश्चीयते, चित्रमुत्पादितमिति सर्व रूपं स्यात्सों रसो, यद्वा न रूपं न रसोऽन्यदेव किं चिद्वस्त्वन्तरं स्यात् , अथोच्यते-यद्यपि रूपरसादिसामग्री तत्साममया एव जनिका तथाऽपि क चित्किंचिदुपादानकारणमिति तत्सहकारिकारणं, तत्र रूपक्षणनिष्पत्तौ रूप. स्योपादानकारणत्यादितरेषां च सहकारिकारणत्वान्न पदार्थसंकर-इति, एतद- युक्तं सर्वथा कारणत्वानपायात, अपि च येन रूपेण रूपस्य रूपं प्रत्युपादानका रणता तेनैव यदि रसं प्रति सहकारिकारणता तदा पुनरपि रूपरसयोरविशेषः, अथान्येन रूपेण रूपस्य रूपोपादानताऽन्येन च रससहकारितेति, तर्हि स्वभावभेदानानात्वं, नानात्वे स्वस्थैर्यमसत्त्वं वेत्युक्तम् , अथ नास्त्येतया. किंचिद्विरुद्वत्व स्वभावयोः । कथ बौद्धगृहे जातस्त्वमेवमतिमापने ॥ (१) निकुम्वरूपात-समुदायरूपात ।

·२८ । न्यायमनाम् भावानां परम्परपरिहारव्यवस्थितरूपत्वमस्त्येवैपां लाक्षणिको विरोधः, अपि च क्षणिकत्ते पदार्थानामिदमत्रोपादानकारणमिद सहकारिकारण. मिति विशेषोऽपि दुरवगम , सथा हि किमिदमुपादान नाम ? किं स्वसंवान. विनाशेन वीजादिवत्कार्यजननमुपादानमुत स्वविशेषसमर्पणेनोत्पादकमिति, यदि पूर्व पक्ष , परलोकचर्चा चार्वाकवदुपेक्षिता स्यात् ज्ञानसन्तानविनाशेन ज्ञानान्तरारम्मप्रसङ्गात् , स्वविशेषार्पणपक्षेऽपि सर्वविशेपार्पण स्यात्कतिपयवि. शेपार्पण वा, सर्व विशेषार्पणे निर्विकल्पकस्य नोपादानकारण स्यात् , लिङ्गदर्शनजन्या च प्रतिबन्धस्मृति (१) कथम् । कथं वा रसविज्ञान रूपज्ञानादनन्तरम् ॥ सन्तानभूयस्त्वाद्भविष्यतीति चेन्नेकामाधीनप्रतिसन्धानोपनिनन्धनव्यव. हारप्रतिनन्धविप्लवप्रसङ्गात्, नित्यमेकमात्मानमन्तरेण सन्तानकतायामपिताव- दसौ व्यवहारो नावकल्पते किमुतैकत्रैव देवदत्ते सन्तानभूयस्त्वे सनीति, कति पयविशेषार्पणेन तु यधुपादानता, तदानी रूपमपि ज्ञानोपादानकारणतां प्रतिपय- ते तस्मानोपादान नाम किंचित्, तन्निरासे च तद्वैलक्षण्यलक्ष्यमाणस्वरूपस्य सहकारिणोऽपि व्युदासी वेदितव्य , अपि च- प्रतिक्षिपसि तत्पक्षे सर्वथा सहकारिणम् । भिन्नाभिन्नोपकारादिविकल्पास्त्वत्प्रकल्पिता ॥ सहकारिप्रतिक्षेपकारिण काधुना गता । श्रा ज्ञात युक्तिशक्यैव युष्माभिरुपकल्पित । दोपो न बाधते युष्मान् मन्त्रोत्यापितसर्पवत् ।। अथवा तिष्ठतु तावदुपादानसहकारिकारणभाव एव(२)भदन्तसिद्धान्ते दुरु. पपाद , परोत्पत्तावन्याप्रियमाणमेव यदि कारणमुच्यते सर्व सर्वस्य कारण स्यात्, नचालब्धात्मनस्वस्य व्यापार परजन्मनि । लब्धात्मनस्तु व्यापार स्थिति. सिद्धा क्षणान्तरे ।। अथ व्यादि प्रतीत्येद प्रतीयते इतीदप्रत्ययवामानमेव कार्यकारणभाव इति, तथाऽपि लब्धात्मन क्षणस्य प्रतीतिरिति द्वितीयक्षणावस्यानमपरिहार्यमेव, न चानन्तर्यमाण कार्यकारणवाग्रह । अहेतुफलभावेऽपि सथाऽऽनन्तर्यदर्शनात् ।। व्यापारस्तु परोत्पत्तौ नास्त्येव क्षणभनिनः । न वर्तमानकालस्य न भूतस्य न भाविन ॥ अथ मन्येथा-यथा तुलान्तयानामोन्नामौ भवत एव पूर्वोत्तरयो क्षणयो - (१) प्रतिबन्धस्मृति -व्याप्तिस्मृति । (.) भदन्तसिद्धान्त-बौद्धसिद्धान्ते ।

·आत्मन्याक्षेपः। २९ शोत्पादावित्येवं पूर्वक्षणविनाशेनोत्तरक्षणनिर्वृत्तरियतैव कार्यकारणभावमश्नु- वीयाताम्-इति, तदप्यमनोरमम्-न ह्ययमायुष्मतामत्त्यवधृतस्तुलान्तहप्रान्तः- तत्रान्यदेव हेमादि नामोन्नामनिबन्धनम् । तनामो न तु नामैव तेन वा स विधीयते ।। इहापि न पूर्वेण क्षणेन नापि तद्विशेपेणोत्तरः क्षण उत्पद्यते, न च हेमस्था. नीयमिहान्यदस्तीत्यनुत्पत्तिरेवावशिष्यते, सर्वथा परनिष्पत्तौ निर्व्यापार न कारणम् । सव्यापारस्य कर्तृत्वे क्षणिकत्वं तु दुर्घटम् ॥ इत्थं च सत्त्वं व्यावृत्तं क्षणिकेभ्यो विशेषतः । तेनासाधारणत्वेन यायात्संशयहेतुताम् ॥ क्षणिकत्वहेतोविरुद्धत्वम् अथ वा लब्धात्मनः पदार्थस्य परोत्पत्ती व्याप्रियमाणत्वेन कारणत्याव- धारणाद् द्वित्रिक्षणस्थायित्वमवश्यमनन्तरनीत्या भवेदिति प्रत्युत सत्त्वादक्ष- णिकत्वसिद्धेविरुद्धोऽयं हेतुः, अतश्चवं नित्यानामेवार्थक्रियाकारित्वोपपत्तेः, समवाय्यसमवायिनिमित्तभेदेन त्रिविधा कारणसामग्री परस्परसंसर्गमागत्य यथासन्निधानं काय प्रसूत इति कृतं क्रमयोगपद्यविकल्पैस्तावकः यदेवाधिकल- सामग्री तदैव कार्योत्पत्तिः, अत एवं च कार्याणां युगपन्न समुद्भवः । न चापि कृत्वा करणं सामग्री हि न सर्वदा।। प्राणिकर्मविपाकोऽपि सामग्यन्तर्गतो नवः । सर्वत्र सुखदुःखादिहेतुस्त्वत्रोपपाद्यते ।। न च समप्रव्यतिरेकाव्यतिरेकविकल्पोऽस्मत्पने सामग्री बाधते समप्र. धर्मत्वात्सामप्रयाः समप्रापेक्षया च सामप्रयेव तमवातिशययोगाकारण. मिति(१) प्रमाणसामान्यलक्षणे निर्णीतम् , (१) ननु प्रमायते यन तत्प्रमाणमिति करगसाधनोऽयं प्रमाणशदा करणे साधकतम तमयधातिशयः । स पापेक्षिक साधकान्तरसम्मने तदितरापेक्षयातिशय. योगास्किविसाधकतममुच्यते । सामप्रयायकत्वात् तदतिरिक्तसाधकान्तरानुपलम्मात् किमपेक्षमस्या मतिशय प्रवीपि, अत्राच्यते-पत एवं साधकतम करणं करणसनिधामश्च प्रमाणगन्दा तन एव सामयाः प्रमाण युक्तम् । तद्वयतिरेकेण कारमान्तर विदा पि तमसंस्पर्शानुपपत्तेः । फलोत्पादाविनामाविम्वमायस्वमतिशया, सच साम. पथन्तर्गतस्य न स्यधिदेकस्य कारणस्य कपयितुं पार्यते सामयास्त सोऽविशया सवच इति प्रन्धमेति यः । - ·न्यायमअर्याम समर्थत्वासमर्थत्वविकल्पेऽपि प्रमगत्तः । सामप्रया एव सामर्थ्य ततः कार्यस्य दर्शनात् । तदन्तर्गतस्य तु कारकजातस्य शकटाघहस्येव सामर्थ्य यावत्तावदभ्युपग- तमेव तदपेक्षस्य सामप्रगः साधकतमत्वस्य निर्वहएं न हि भवति कृपणा- च्छुक्ल इति, अविकल्पं तु सामग्य एव सामर्थ्य यदनन्तरं कार्यनिष्पत्तिरिति कार्यनिप्पत्तिदर्शनादेवावगम्यते, यदप्येकक्षणस्थायि कारकं स्यादित्युद्घोपितं परैः, तदप्यसत् , कार्यनि प्पत्तिपर्यन्तत्वावस्थानस्य एकेन क्षणेन तेषामेककार्यनि-पत्तेरपटमानत्वान् , कार्यसपत्ते तु सामग्री विप्लवते न समप्राणि तेषामेकैकशः कचित्कचिदु- पलम्भाचक्रसूत्रदण्डादीनाम् , इत्थं स्थिराणामेव पदार्थानामर्थक्रियासामर्थ्य समर्थितमिति न ततः क्षणभङ्गसिद्धिः, एवं च सत्त्वनित्यत्वयोविरोधात्सत्वप्रतीत्यैव एकचन्द्रबुद्धिवत्तदि- तरनिराकरणमित्यादि यत्प्रलपितं तत्प्रतिक्षिप्तं भवति, यदप्यमाणि नाशं प्रत्यनपेक्षत्वात्क्षणिकाः पदार्था इति, तदपि यत्किचिद- एडादिव्यापारान्वयव्यतिरेकानुविधायिनस्तत्कार्यस्य घटायभावस्य विस्तरतः प्रमाणचिन्ताऽवसरे प्रसाधितत्वात् , प्रध्वंसामावश्च विनाश इत्युच्यते, नश्वरानश्वरादिविकल्पास्तु न साघवः । सामग्र्यधीन प्रध्वसा भावानामात्मलाभवन् । मुद्रादिमाममया घटस्य किं क्रियते ? मृत्पिण्डदण्डसामप्रग किमस्य क्रियते ? प्रारमलाभ इति चेदनयाऽप्यात्महानं फरिप्यते, ननु नश्वरत्वे तत्कारणमफलमनश्वरत्वे त्वशक्तमिति, उत्पत्तावपि तुल्यो. ऽय प्रलापः, भवनस्वभावश्चेद् घटः स्वत एव भवति कि दण्डादिसामप्रया अभवनस्वभावस्तु कर्तुमशस्य खरविषाणवदिति, कारकव्यापारकार्यत्वदर्श. नादपर्यनुयोग एप इति चेद्विनाशेऽपि ममः समाधि', उत्पत्तिवाद्विनाशस्थापि कारकान्वयव्यतिरकानुविधायित्वम् , वस्मादुत्पन्नमात्रस्य विनाशो नास्ति वस्तुनः । श्राविनाशकमदावाद्वस्थानमिति स्थितम् ।। ननु सापेक्षाणां भावानां नावश्यंभाविवा भवेदिति घटस्य विनाशहेतुा. पनिपतदपि कदा चिदित्येवमसौ कि नित्य एव भवविति, अहो महान्प्रमाद उत्सन्नाः प्रजा. पतितो महान् वनाशनिर्दुष्प्रतरोऽयं दोष उत्थितः यदिह घटो नित्यो भवेत्तदिह कालाग्निरुद्र इव त्रिभुवनमपि मस्मीकुर्यात् , अपि च रे मृढ ! सावयवस्याश्रितस्य कार्यस्य च नूनमवयवविभागादाश्रयविनाशाद्वा यदा कदा चिद्भवितव्यमेव विनाशेनेवि कस्तनित्यत्वशवाऽवसरः, तथा हि न रामाभिषेक - - ·आत्मानुमापकः। कलशमद्य यावदनुवर्तमानमीश्वग्वेश्मस्थापि पश्यति लोक इत्यवश्यंभावी तस्य विनाशे हेतुः, तस्मात्सहेतुको विनाश इति न स्वत एव नश्वरो भावः । अपि च प्रत्यभिज्ञा स्वतेजोविभवविधूतयौद्धसिद्धान्तध्वान्तसिद्धनिर्भगुर- मेव भावनिवहमनिशमुपदर्शयन्ती दिनेशदीधितिदशशतविभागवती सर्व- वो जाज्वलीतीति कस्तस्यां सत्यां क्षणभगिनो भावानभिदध्यात् , यत् किं. घन तस्य समभापितं तत्सर्वमसमखसम् , यत्तावदिदं कल्पितं स एवायमिति किमेकं विज्ञानमुत द्वे इति, तत्रोच्यते सामानाधिकरण्येन नैकविषयावद्योतनप्रवणकप्रतीतिसंवेदनात्केयं द्वित्वाशङ्का योऽयंसमः यासमोऽयमित्येकत्वावमशिनी, स्वतस्तु याऽनेकप्रतीतिरनुभूयते घटोऽयं पटोयमिति तत्र निरन्तरोत्पन्नघटज्ञानपटस्मरणवद्भिन्नविषयं बुद्धिद्वय. मिति, यत्तु किमेकप्रतीतिजन्मनि कारणमिति, कार्य चेदवगम्येत किं कारणपरीक्षया । कार्य चेन्नावगम्येत कि कारणपरीक्षया ।। न च कार्यमकारणं भवितुमर्हति कार्यत्वस्यानुपपत्तैरिति भवितव्यमेव तत्र कारणेन, अस्ति च संस्कारसहितमिन्द्रियमस्याः प्रतीतः करणं पृथक्कार्यता. ऽपि वयोदर्शनादेव, अभ्युपगतमिदं तु दृष्टवाद दुरपलपम्, कचित्तु केवलेन्द्रिय व्यापारकार्यदर्शनान्न सर्वस्य तथाविधस्यैव तस्य कार्यकारित्वं सहकार्यपेक्षणेन कार्यान्तरजननात् । प्रत्यभिज्ञायां भूतकालस्य विषयत्वम् ! यत्तूक्तं कीदृशोऽर्थः प्रत्यभिज्ञायामवमातीति, तत्रैते वादिनः शतक्रत्वो द. त्तोत्तरा अपि यत्पुनरस्माननुयुजते तेन बलवदुद्विमाः स्म., उक्तमन प्रमितयः प्रष्टव्या न तु वादिन इति, अतीतकालविशिष्टो वर्तमानकालावच्छिन्नश्वार्थ एत- स्यामवभासते, ननु पूर्वापरौ कालौ परस्परविरोधिनौ । नैकत्र विशतस्तेन तद्गदाहस्तु भिद्यते ॥ नैतदेवम् , केयूरकिरीटकटककुण्डलादिभेदेऽपि देवदत्तस्याभेदात् , श्रव- यव्यस्ति नास्तीति परीक्षणं वादान्तरगमनम् , अपवर्गादिके च विस्तरेणावग्रवी साधयिष्यत इत्यास्तामेतत् , कुण्डलादीनामविरोधादिति चेन्न, लाक्षणिकविरो- धाभ्युपगमात्परस्परव्यवहारव्यवस्थितात्मानो हि सर्वे भावा इति वदनिर्भवद्भि- रभ्युपेत एषां विरोधः । ननु फेयूरादीनां विरोधेऽपि तदवस्थानादेकदेवदत्तसम्बन्धित्वमभ्युपपोता. पि भूतवर्तमानयास्तु युगपदसन्निधानात्तद्विशिष्टता स्तम्भादेरुन्यते प्रतीयते च द्वी फालौ न च सन्निहितामिति चित्रम् , किं भूतोऽपि काल इदानीमस्ति ? मैगम् .

·न्यायमअर्याम् नासायस्तीत्युच्यते अपि त्यासीदस्तीत्युच्यमानं वर्तमान एव न भूतः, हन्त तहि भूतो भूतत्वादेव नेदानीमस्तीति कयं प्रतिभासते, भूतत्वेनैवेति बेम, भूत कालो भूततया गृह्यते वर्तमानो धर्तमानस्यैवार्थस्तूमयानुगत एक एवं तथा प्रहणात्, ननु भूतकालस्येदानीमभावात्तद्विपयं ज्ञानमनर्थजं स्यान्न धर्मिणस्तवच्छि- नस्य ज्ञानजनकस्य मावान् , भूत. कथमवच्छेदक इति चेत्तथा प्रतिमासात् , प्रवीतिमवमृपतु भवान्स एवायमिति य. पूर्वमासीत्स इदानीमध्यस्तीति सोऽय- मतीतकालविशिष्टोऽर्थ एतस्या बुद्धाववभासते, नन्यसा भूतकालेन विशेषितमर्थ कथमिन्द्रियजप्रतीतिरालम्बनीकुर्यात् , उच्यते-- अन्त्यसंख्येयसंवित्तिकाले प्रागवलोकिताः। यथा शतादिज्ञानानि जनयन्ति घटादयः॥ अचीतकालसंसगों भवन्नेव विशेषणम् । स्वम्भादिप्रत्यभिज्ञाया कारणत्व प्रपत्स्यते।। संख्येया. घटादय. सन्त्यतीतकालो नास्ति इति चेत्कपित्थेषु भक्ष्यमाणेषु किं वक्ष्यति देवानांप्रिय , शत कपित्थानां भक्षितवान्वाहीक इति प्रतीतिदर्श- नात्, न च(१)नधनवतावनुपयुक्तेषु कपित्थेष्वत्रैव शततमे शतमिति भवति यया तत्रातिप्रान्तान्यपि नवनवति कपित्यानि शतप्रतीतिहेतुतामुपयान्ति प्रतिभा- सोपारूढवादेवमतीतकालयोगोऽपि प्रतिभासमान' प्रत्यभिज्ञामाधास्यतीति, विकल्पमान शतप्रत्यय इति चेद् भो महामन् किं वा न विकल्पमात्रम्, किन्तु जीवन्त्यमी सविकल्पकप्रामाण्यवादिन', यश्च सामान्यससिद्धौ प्रकार: प्राक् प्रदर्शितः। योग्य' स एव द्वित्वादिसंख्यासद्भावसिद्धये ।। इत्यलं कथाक्षेपेण। नन्वतिकान्तमाहि च प्रत्यभिज्ञाविज्ञानमिन्द्रियार्थसनिकर्पज वेति नः को- तुकमिद, कियत्कौतुकमर्थस्तावदस्य पुरोऽवस्थितोऽरत्येव जनकः स्तम्मादिर, नन्वस्ति स तु वर्तमानकाल एव, न केवल, वर्तमानकालयोगिनाऽर्थेन तत्प्रत्य. यजननात्तस्य वर्तमान इवातीतोऽपि कालोऽवच्छेदकता प्रतिपद्यते स च तदव- किन्नोऽय ज्ञानमायावीत्यर्थअमेदिन्द्रियजनपि भवति तशावामावानुः विधानान, (१)मति । यदा नवति कपित्था भुक्ता एकोऽवशिष्ट इति भवशिष्टमेक मादाय शतमितिभ्यवहारो भविन नाईति इति मतोतानपि कपित्यानादाय समिति व्यवहार सथा भतीतकालयोगापि प्रत्यभिज्ञामाधास्यतीति भावः।

·प्रत्यभिज्ञया स्थैर्यताधनम् । नन्वतीतेऽथे कथमिन्द्रिय प्रवर्तते ? कस्यैप पर्यनुयोग ? नेन्द्रियस्या. चेतनत्वात् पुरुषस्त्वविस्फारिताक्षो नेहशी प्रतिपत्ति लभते विस्फारिताक्षस्तु लभते इति सोऽपि नानुयोज्य, नन्वतीतग्राहित्वाद्वरमप्रामाण्य कल्पयितु युक्तमस्या बुद्धेरिन्द्रियस्यातीते. ऽपि सामर्थ्यमदृष्टमिति, अप्रामाण्य नाम बाधकात्प्रत्ययात्कल्प्यते न चासा- वस्ति प्रत्यभिज्ञायाम् अनुमानं तु तारक प्रतिक्षिप्तम् , ननु कारणदोषादवकल्पते एवाप्रामाण्यम्, आयुष्मन् !सोऽप्युच्यताम् , उक्त एवेन्द्रियस्यावीतविषयग्रहणे सामर्थ्यविरह , वत्स! सम्यगुक्तवानसि नायमिन्द्रि- यस्य तिमिरादिरिव दोप, अतीते काले स्वतन्त्रे तस्य सामर्थ्य न तद्बाह्यव- र्तमानवस्तुविशेपणीभूते, सस्कारसचिवस्य चास्य सामर्थ्य न केवलस्येत्युक्तम् , तस्मादतिक्रान्तकालविशेपितपूर्ववत्तिस्तम्भादिपदार्थविषयमिन्द्रियादिसनिकों त्पन्नमवेद प्रत्यभिज्ञाज्ञानमिति सिद्धम् , अथ वा पूर्वाभिज्ञानविशिष्टप्राह्यमाणमिष्यतां प्रत्यभिज्ञान गन्धवत्कुन्दबु. द्विवद्, यथा हि लोचनगोचरेऽपि कुन्दकुसुमे तदविषयगन्धविशेपिते बायेन्द्रिय- द्वारकग्रहणमघटमानमिति मानसमेव सुरभि कुसुममिति ज्ञानम् एव पूर्वज्ञान विशेषितस्य स्तम्भादेविशेषणमतीतक्षणविषय इति मानसी प्रत्यभिज्ञा पूर्वप्रवृत्त. बायेन्द्रियोपजनितज्ञानविशिष्टयाह्यविषयमाहिणि चान्तःकरणेऽभ्युपगम्यमाने सति नान्धाधभावप्रसङ्ग इति बहुश कथितम् , ननु कुन्दादेविशेषण वर्तमानमस्ति सौरभम् इह त्यतीत पूर्वविज्ञानमिति कथ विशेषणमन, किं तेन सता करिष्यमि शतादिबुद्धिष्यतिक्रान्तस्यापि कपि- त्थादे कारणत्वदर्शनादिति तदेवमात करणजन्मनाऽपि प्रत्यभिज्ञानेन स्थैर्य. मवस्थाप्यत एव भावानाम, क्षणभङ्गनिरासः। या तु मुण्डितकेशादिप्रत्यभिज्ञानतुल्यता। स्तम्भादिप्रत्यभिज्ञाया कथ्यते सा(१)ऽप्यसङ्गत्ता ॥ तत्रान्तराले मुण्डितशिरोदर्शनमेव बाधकमिह तु न किंचिदस्ति, अव एव शब्दे सदैव स्फुरन्त्या विनाशबुद्ध्या वैधुर्यमुपनीता प्रत्यभिज्ञा तु न तामवस्थापयितु समर्थे युक्तम् , ज्यालादावपि तैलवर्तिक्षयानुमानबाधितत्वाद् भ्रान्ता प्रत्यभिज्ञा न तु तथा स्तम्भादावनुमानमपि वाधकमस्ति, सत्त्वानुमान (१) पर्व मुण्डितेषु पश्चादुत्पनेषु पेगेपु त एवामी केशा इति प्रत्यभिज्ञा यथे. कस्वस्य स्थिरत्वस्य वा न साधिका तरस्तम्मादिप्रत्यभिज्ञाऽपि ति तौल्यं खण्ड यति-सापोति ।

·. ध्यतीति, न्यायमञ्जर्याम् तु निरस्तमव, यद्यपि च नैष नियम प्रत्यक्षानुमानयोराधे प्रत्यक्ष घलीय इति स्वरिततरपरिभ्रमितचनीमयदलातग्राहिण प्रत्यक्षस्यानुमाननाधित- स्वदर्शनादिति, तथा प्रत क्षणिकत्वानुमानमन्यथासिद्धमनन्यथासिद्ध तु प्र त्यक्षमिति प्रत्यक्षमेव क्षाणिकत्वानुमानस्र वाधक, न पैतरेतराश्रयत्वमनुमा नमिध्यात्वनिवन्धन प्रत्यभिज्ञाप्रत्यक्षप्रामाण्यानभ्युपगमारा, स्वहेतुबलवत्तयैव प्रत्यभिज्ञा प्रत्यक्ष न तस्येद दैन्य यदनुमानमिथ्यात्वे पति तत्प्रमाणीभवि- वास्ता या प्रत्यभिज्ञान य एप प्रथमतरण । स्तम्भादिवाधस्तेनापि वाध्यत तरणभगिता ।। तुल्यसामप्रयधीनत्वनिराकृतत्वात्साकारस्य निराकरिष्यमाणत्वादन्वयव्य- तिरेकोपकृतमानसप्रत्यक्षनिश्चितजनकम्य चाथस्यावभास्वत्वनिश्चयादुत्पन्नोऽयों ज्ञान जनयात जातनेच ज्ञानन गृयत इति बलादाद्वीपणावस्थायित्वमस्यां पलभ्यत इति कुत क्षणिकत्वम् ? यदि ल धस्वरूपाऽपि न नष्ट प्रथम क्षणे । हेत्वन्तराद्विनाशाऽस्य न स्वरूपनिबन्ध ॥ विचित्रा च पदार्थाना प्रतीतिरिह दृश्यते । चिरन्तनमति काचित्तचित्तत्कालजातधी ।। सलिलाहरणव्यमकुम्भावगतिरन्यथा । तदैव कन्दुकाष्टकुम्भारगतिरन्यथा ।। एतेन (१)रविगुप्तो ऽपि परिम्लानमुखीस्त । क्षणिकत्वक्षमादित्वसमुत्प्रेक्षणपण्डित ॥ तथा हि वर्तमानवस्तुविप्रमाहि विज्ञानमनन्तरोक्तनयेन जनकार्थप्रतिभा सनाद् द्विनिक्षणस्थायितामर्थस्य गमयतीत्युक्तम् , आर्य च किंचिद्विज्ञानम नागतकालसशि भवति, यथाऽऽह भट्ट - रजत गृह्यमाण हि चिरस्थायीति गृयते' इति, उत्तरमपि प्रत्यभिज्ञान प्रतीतकालावच्छिन्नमर्थमवद्योतयतीति दर्शितम् , न घातीतानागतजन्मग्रहणमाशङ्कनीयमिति कारणसामयनियमान हवी तानागवज-ममहणमशस्यक्रियमिति यावदपि दृश्यमान प्रहण तदप्यप होत युक्तम्, न घेतान्ताऽतीतानागत कालावचिन्नवर्तमानयन्तुरहणमात्रेण सामा न्यतो दृष्टनादृष्टमप्यतीतान गतज्ञान कल्यम् , यथादशन हि वस्तूनि व्यवस्था (यन्ते न किंचिद् दृष्ट्वाऽन्यदपि कल्प्यते दृष्टमपि वा निहूयव इति, (१) रविगुप्ता नाम कशिक्षणादा।

·. प्रत्यक्षस्य स्थैर्यसाधकत्वम् । प्रत्यक्षस्य स्थिरवस्तुग्राहकत्वम् । अपि च निमेषहटेरत्रुटितसत्ताकस्तम्भादिपदार्थप्राहि प्रत्यक्षमुत्पद्यते तकथं- क्षणिकग्राहि कथ्यते, यच तत्र विकल्पितमतीतानागतक्षणयोरसन्निहितत्वेन प्रत्यक्षमता - नुपपत्तेर्वर्तमानक्षणस्य चातिसूक्ष्मत्वात्तत्कालग्राहिण प्रत्यक्षेण क्षणिकत्वंगहीतं भवतीति, तद्नुपपन्नम्, मा नाम भूदतीतानागतकालग्रहणं वर्तमान एव तत्रा- निमेषदर्शनस्य कियान्काल इति चिन्त्यताम, निमेपकृतस्यापि दर्शनविच्छेद- स्यानवकाशाद्यावद्धि दर्शनं न विच्छिन्नं तावान्वर्तमान काल इति तद्ग्रहणे स्थैर्य गृहीतं भवति न झणिकत्वम्, ननु तावानसौ कालः स क्षणसमुदायो भवति न क्षणः क्षणश्चैक एव वर्त- मानो भवति न ततः पूर्वापरौ क्षणावतीवानागतौ भवतः तयोश्च न प्रहणमि. त्युक्तम् , सिद्धे क्षणिकत्व एवं शक्यते वक्तुं न तु तत्साधनायसरे, कालो. होको नित्यो विभुरिति साधितोऽनुमानपरीक्षायाम् , न तु क्षणसमुदायात्मा कालः कालस्य तु भेदाः क्रियोपजनविनाशाद्युपनियन्धनाः कल्यन्त इत्यपि तत्रैव परीक्षितम् , तदयमनिमेपदृष्टेदर्शनविच्छेदानुपग्रहातावानेकः स वर्तमान एव भवतु, ननु कालो नाम न कश्चित्पारमार्थिक. पदार्थ एव परिदृश्यमानो वर्तमा नादिव्यवहारहेतुः स च न चिरमनुभूयत इति क्षणिक उच्यते, भिक्षो ! अलम- वान्तरगमनेन मा भूत्काल. पदार्थस्त्वनिमेपष्टिना दृष्ट्यविच्छेदादविच्छिन्नस. ताक एव दृश्यत इति न क्षणिकग्राहि प्रत्यक्षम् ननु भवद्भिरपि न स्थिर ज्ञानमिष्यते क्षीणे च ज्ञाने सोऽर्थों द्वितीयक्षणे केन गृह्यते ज्ञानान्तरेण तु गृयमरण स एवेत्यन को निश्चयः, अनिमेषदृष्टानं नक्षीयत एवेत्येके, अथ वा किं न एतेन न हि विषयप्रतिमासकाले ज्ञानमवमासत इत्यसका दुक्तं, वक्ष्यते च तत्र तत्कीदशमिति कुतो वयं विद्यः, अर्थस्त्वविच्छिन्नसत्ताक एवं गृह्यते ज्ञानं तु वर्तमानकालमप्यतीतानागतकालमाहि भवति स्मरणमिव (१)प्रातिममिव भूतमविष्यवृष्टयनुमानमिय, (१) प्रातिभम् -कत्यका प्रवाति श्यो मे भ्राता आगन्तेति हृदयं मे कथयतीति ज्ञानम् । तथाच प्रशस्तपादभाष्यम् 'आम्नायविधातगामृपोगामतीतामागतार्तमाने. प्यसीन्द्रियेवयंपु धादिषु अन्योपनिवद्वेषु धाममनमोः संयोगादर्मविशेषाच यत्प्रातिभं यपानिदिन मानमुपयेत दामिस्यायने । स प्रस्तारण देवर्षीणाम् कदाचिदेव लौकिकानाम् यथा कन्यका मोति यो में प्राता आगन्तति हदयं मे कम. यतीति इति। .

·न्यायमञ्जर्याम् नन्विन्द्रियव्यापारोन क्षणान्तरस्थायीति तस्विन्नसवि चुतोऽस्य वितत्त कालपइणम् , तदल भवतु श्रान्ताऽसि मजस्वैव ब्रुवाण निमपस्तोऽपि विच्छेदोऽस्य नास्ति अथ च न स्थिर इन्द्रियव्यापार इति साहसिकतामानम् , सनिकपंचास्य विपयग्रहणे व्यापार स च स्थिर एव तस्माद्विततकालस्य व स्तुन प्रत्यक्षेग प्रहणमिति स्थितम् , एव च स्थिते न स्वरूपमानमेव भागाला विनाशकारण कारणाना च नित्यत्तमंन दण्डादीनामिवि सिद्धम , यत्पुनरयाणि दशनादशने एव सत्यासत्वे भावानामिति तदपि व्यामुढ- भाषितम् , दर्शनादर्शनाभ्यामेव भागभावयो (१)परिच्छेद न पुनदर्शनादशने एवं भावाभावावभावश्च विस्तरत पाक साधित स च सहतुक इति न स्वत पर विशरारयो(२)भाना, एव. तु निष्प्रमाणे पदार्थस्थर्यपने ज्ञान नियवस्य वस्तुना दर्शनम् दर्शनविषयीस्तस्य प्रवृत्ति प्रवृत्तिविषयीकृतस्य प्रा सिरिति व्यवहारा न स्यादर्थक्षणनानात्वात् , पाध्यबाधकमावश्च का चिज्ञाना तरजतादिविषयमावप्राहिणो मानस्य (३)गृहीत सावरपालिकाले प्रत्यभिज्ञातस्य गृहादेरधत्तस्य समानामय, मरण स्मृतस्य कास्य जनकस्य नोट विमलयेरन । ~ व्यवहारा क्षणमङ्गमङ्गोपसहारः। अथ सन्तानमाश्रित्य नियते वत्समथनम् । न तस्य भिन्नाभितत्वविकल्पानुपपत्तित । अभेदपते क्षणवद्यवहारो न सिध्यति । व्यतिरके तु चिन्त्याऽसौ वास्तवोऽनास्तवोऽपि वा। अवास्तवस्त्रे पूर्वोक्त कार्य विघटत पुन । वास्तवत्वे स्थिरो वा स्यात्तणिका वेति चिन्त्यताम् ।। सन्तानिनिविशेष स्यात्सन्तान क्षणभङ्गुर । न सिध्ये पुनरप्यप व्यवहार पुरोदित ॥ अथापि नित्य परमार्थसन्त सन्ताननामानमुपैपि भावम् । अतिष्ठ भिक्षो फलितास्तवाशा साऽयं समाप्त क्षणमङ्गवाद ।। तदेव सति सन्तानच्छद्मना विनिवारणात् । लोकयात्रा स्थिरैरेव पदार्थ रुपपद्यताम् ॥ (१)परिडेद -निश्चय (२) विशाखो-नवरा । (३) पूर्व गृहीता पवाद सदरेण दलितो यो घटस्तदमावज्ञानस्य न पूर्वज्ञानका घकत्वम् । कालकति समास ।

·३७ क्षणभङ्गनिरासः । एवमनन्तरनिगदितदूपणनिनुरुम्ब(१)विनिहतप्रसरम् । नाध्यक्ष क्षणिकरवे न चानुमानप्रमाण तत् ।। तणभड़े निरस्ते च कार्यमाघारवद् ध्रुवम् । अतो ज्ञानादिकार्येण युक्तमाश्रयकल्पनम् ॥ सुखादेरपि कार्यस्य विज्ञानाद्यतिरिक्तता । प्रागुक्तति तदप्यन्यद्भवत्यस्यानुमापकम् ।। किं च नाङ्गीकरोपि त्वमात्मान पारलौकिकम् । उपैपि परलाक च किमिद ते धकतम् ॥ कर्म सन्तानिनाऽन्येन यकृत चैत्यवन्दनम् । ततोऽद्य फलमन्येन भुज्यतेऽतकर्मणा ।। न वा नियतिरप्येति चैत्यचन्दनकर्मणा । ज्ञानतर्णन नैकेन किंचित्कर्म समाप्यते ।। कार्यकारणभावश्च यस्त्वदुक्त स दूपितः ।। कार्यकारणभावे हि न हन्तत्व निर्वते । अनैकान्तिकता चास्य सन्तानान्तरबुद्धिभि । उपादानस्वरूपोऽपि विशेष प्राड् निराकृत ॥ कार्पासरागसक्रान्तिदृष्टान्तो यश्च वर्णित । सोऽध्ययुक्त स्वरूपेण तन तस्यैव दर्शनात् ॥ य एव राग कापासे बीजे समुपकल्पित । स एव दृश्यते पुष्पे न तु तस्मात्फलान्तरम ।। एव कर्मानुवृत्ति स्यात्फलभोगस्तु दुर्घट । कर्मानुवृत्तिरप्येषा न चेकस्यास्ति कस्य चित् ।। कार्यकारणयार्भेदारकार्पासकुसुमादिवत् । अन्यत्रैव हि कर्म स्यादन्यनेघ च हरफलम् ।। न च सन्तानभागाय कश्चित्कर्मानुतिष्ठति । फलमस्मान्ममैव स्यादिति सर्व. प्रवर्तते ।। सर्वथा शाम्यभिक्षणा परलोको विसष्ठुल । न तत्प्रसाधने तेपा का चिद्गमनिका ऽस्ति वा।। गर्भादौ प्रथम ज्ञान विज्ञानान्तरपूर्वकम् । ज्ञानत्वादित्यय हतुरप्रयोजक इष्यत ।। मूर्छाधनन्तरोद्भूतज्ञानेश्च व्यभिचार्ययम् । मूर्छितस्यापि विज्ञानमस्तीत्येतत्तु कौतुक्म् ।। (१)दूपनिरम्य -पगसम्ह ।

·. ३८ न्यायमर्याम न हार्थावगतेरन्यपं झानग्य किं घन । मूर्दादिषु पुतस्तस्या युनो वा क्टलादिपु ।। फलादिदशाया या यदि विज्ञानमिष्यते । मातापितृस्थयोरस्ति शुक्माणितयोरपि । तवश्चकत्र सताने चैतन्यद्वयमापते । चेतनाना यहुत्व वा दम्पत्योर्यहुपुत्रयो । न चैप नियमो लोके सदशात्सदृशोद्भव । वृश्चिकादे समुत्पादो गोमयादपि दृश्यते ।। शरीरा तरसचारचातुर्य च पिया कथम् । बालादिवान मूर्तत्व न च व्यापकताऽऽत्मवत् ।। आतिवाहिक दहन नीयन्त चेद्वान्तरम् । नन्वातिवाहिकेऽप्यासा कथ सचारसंभव ॥ आस्वामिवैप या जीवहऽपि पथि गच्छताम् । प्रदशा तरसचारो हानाना भवत कथम् ॥ न हापा भूतधमत्व न स्वतो गतिशक्तिता। न च जात्यादिवद् वृत्तिन घ व्यापक्ताऽऽत्मवत ।। एच यदैव निजाता विहारकुहराद्धयान । तदा की भवदहा वानसमान्तिसभवात् ।। तदय सनपाथरत्यक्त या वा निरस्य कुरुकुम । सुरगुरुवापरलाके १) नित्या वाऽऽत्माऽभ्युपेतन्य ॥ यत्वस्य धमगगनापमता विकल्प्य नाशिवमुक्तमय वा विफलत्वमेव । तनव साधु सुखदु खदशापभोगयागेऽपि नाशमधिगच्छति नायमात्मा। विकृतिश्च तस्य सुखदु खजन्मना न हि तादृशी भवति लुप्यते यया । सहकारिकारणवशात्तु जायत तमुध्य येन समुपैति भाक्तृवाम् ।। अथ कापजनन्ययस्वभावस्वदशाभदसमन्वये हि पुस । फणिन किल कुण्डलायवस्थानुगतस्यप न भिरतति के चिन् ।। अवस्था एचत्ता प्रसभावलयावविधुरा अवस्थातात्वक मुरति निरपायस्थिरवपु । असत्यस्मिन्पूकावतिविषयानुस्मृतिमुवा न सिद्धि कायाणामिति निपुणमादिवमिदम् ।। ननु विमृशति भाग कम नित्याऽपि नात्मा (१)परलाक इति । याच धमसग्रह भागाइन -सजाव कालमत्र सधाता से रखा ममावस्तपन प्रतापना वाचिश्चति, भादप्णनरका इति । नास्तिकस्य तु परमिन्दावन मास्तिका मादक इतिमन्ते । - ·चार्वाकमतखण्डनम् ।। नहि नरकनिमामो मन्यते कश्चिदेवम् । किल यदहमका प्राग्भवे कर्म पाप फलमुपनतमस्माद् भुज्यते तन्मयेति ॥ कार्योपभोगसमये किमनेन कृत्य नास्य प्रवृत्तिरधुना न निवृत्तिरस्मात् । यस्तु प्रवृत्तिजननौपयिकोऽमर्श शास्त्रादसौ भवति शास्त्रविदामवश्यम् ॥ विमोऽय पश्चादपि भवति दृष्टे तु विषये मया यूना यत्तत्किमपि सदसद्वा कृतमभून् । ततो वृद्धोऽद्याई फलमनुभवामीति तय पुमानस्ति स्थायी सुकृतफलमागादिनिपुष । नास्त्यात्मा फलभोगमात्रमथ च स्वर्गाय चेत्यार्चन सस्कारा क्षणिका युगस्थितिभृतश्चेत विहारा कृता । सर्व शून्यमिद् वसूनि गुरवे देहोति चादिश्यत्ते बौद्धाना चरित किमन्यदियती दम्भस्य भूमि परा ।। चार्वाकमतेन पूर्वपक्षः। अत्र सुशिक्षिताश्चार्वाका श्राहु --यावच्छरीरमवस्थितमेक प्रमातृतत्त्वम नुसधानादिव्यवहारसमर्थमस्तु नाम कस्तत्र कलहायते शरीरादूधं तु तदस्तीति किमान प्रमाणम् , न च पूर्वशरीरमपहाय शरीरान्तर सकामति प्रमाता, यदि ह्येव भवेत्तदिह शरीरे शैशवदशानुभूतपदाथस्मरणवदतीतज-मानुभूतपदार्थ स्मरणमपि तस्य भवेन्न हि तस्य नित्यत्वाविशपे च शरीरभेदाविशेपे च स्मर णविशेष कारणमुत्पश्यामो यदिह जन्मन्येवानुभूत स्मरति नान्यजन्मानुभूत- मिति, तस्मादूर्ध्व देहानास्त्येव प्रमातेति नित्यात्मवादमूलपरलोककथाकुरुकु नीमपास्य यथासुखमास्यताम् , यथाऽऽह- यावज्जीव सुख जीवेन्नास्ति मृत्योरगोचर । भस्मीभूतस्य शान्तस्य पुनरागमन कुत इति ॥ चार्वाकमतनिगमः। अत्रोच्यते-न खलु निपुणमिव सुशिक्षितमायुप्मता चाकाचायचातु यम् , यावच्छरीरमेकमनुयायि प्रमावृतत्वमस्तीति यनुक्तानसि तन विस्मर्तु मईसि, न चास्तित्वाविनाभावी भाषाना विनाश स्वाभाविक किन्तु हेवन्त रनिमित्तक इति सौगते सह कलहमविमानमधुन व कृत्वा समर्थिताऽयमर्थ, न च विनाशहेतु प्रमातरि चिरमपि विचार्यमाग फश्चिकुनश्चिदवाप्यते, न चानुपनभ्यमानाऽप्यसौ क्ल्पयितु पायते, न घारमा पटादिरिव सावयव उप लभ्यते यदवश्वविभागादिना नहक्षयतावि गम्यते, उत्पत्तिमात्मनो दृष्टा यत - ·न्यायमचर्या म्तदविनामायिनो निरषयवस्यापि कर्मादेरिव विनाश प्रतीयेत, न चैप कस्य- चिदात्मा गुग्गो येनाश्रयविनाशादा पिरोधिगुणान्तरप्रादुर्भावावा प्रध्वसमासा दयेन् , न चैव शक्यते वक्तु कि विनाशहेन्चनुमानेन प्रत्यक्ष एवास्य विनाशो दृश्यत इति , यतो न शरीरबदमो दद्यमान शनिभिरवलुप्यमानो वा कदा चिटुपलब्ध इति, तस्माद्विनाशादर्शनाद्विनाशहेत्वनुमानासमवाय अस्ति चेदात्मा नित्य एवेन्यवधार्यताम्,तस्माद् भूतचैतन्यमेव चिरतरचार्यकाचार्यवापरलोका पलापपरितोपालम्बितयत्किञ्चनकारित्वसुलभमुखासिकासक्तहदयैर्वरमाश्रितमा शरीरमपस्थिते तु प्रमातृतत्वे सति न फलन्त्येते परलोकापलापमनोरथा , मू तचेतन्यपक्षोऽपि ध पुरा पराहत एव तस्मादस्ति नित्य परलोके प्रमावेति, नित्यत्वे सति पूर्वदेहसबन्धो भविष्यदेहान्तरसमन्धश्चास्य न दुरुपपाद , शरी- रान्तरसधारस्तस्य नास्तीति यदुक्त तयुक्तमेव च्यापिन सर्वत्र विद्यमानस्या मन क सचारार्थ , व्यापित्व एव कि प्रमाणमिति चेत्सर्वत्र कार्योफ्लम्भ प्रमाणम् , यतो वाराणमीमपि गतस्य मे भवत्येव स्मरणेच्छाऽऽदिकार्ययोग स चात्मैकप्रभव प्रात्मनश्च शरीरस्येव न तत्र गमनममूत्वान्न गरीरगुणवत्त दनाश्रितत्वान प्राणादिवदन्त शरीग्यत्तित्वाभावा , अन्त शरीरवृत्तिले हि द्वयी गतिरेकदेशवृत्तित्व सवशरीरमापूर्य या तत्र सवशरीरापूरकरवे शरीरप रिमाणानुविषयत्वाद् घालशरीरयुवाविरशरीरव युवनीत्या परिमाणान्यत्वेन तदन्यत्वात्पुनरपि प्रतिसन्धानादिकायवधुर्यप्रसङ्ग, करिमशकशरीरयोगे च कर्मपरिणामापनत तस्य सकाचविकासौ प्राप्नुत तौ च नित्यस्य विरुध्येते, एकदेशवृत्तित्वे तु तदनधिष्ठितानामवयवानामनात्मकत्वान्मृतशरीरावयववदय थेष्टविनियोग्यता कष्टीभाव. स्यान, प्रदीपवदेतदेशवृत्तरप्यात्मन सकलशरीरा धिष्टातत्वमिति चेत् , वत्तिप्रदशापचिततेज पिण्डवदेकत्र शरीरावयवे सविशे पचैतन्यसवित्ति स्यान, अस्त्यव हृदयदेशे तदतिशय इति चेन, अनुपलम्मात, दहनहिमपाणादिस्पर्श हि न हृदयस्य प्रदेशान्तरस्य, वा शरीरवदनाविशेष पश्याम , तस्मान हृत्पुण्डरीके याचदयस्थानमात्मन अत एवा गष्टमान पुरुष निश्चकप बलायम' इति व्यासवचनमनवपरमवगन्तव्यम् , यदि तु मनोवदे कदेशवृत्तेरणुपरिमाणस्याशु सचरत शरीराधिष्टातृत्वमात्मन कल्यत, तथाऽपि सहसैव चिरपोषितगतागतदयितजनदशनोद्गतसकलशरीरव्यापिस्वेदरोमाञ्चा दिदर्शन विरुध्यते न च द्वयोरपारात्ममनसा कर्तृकरण-यवस्थाऽपि निर्व हतीति तस्मान्नाणुरात्मा न च शरीरपरिमाण इति व्यापक एवावशिष्यते, तव वाराणस्यामप्ययमात्मा विगत एवेति तत्र तत्र तत्कायदशनमवकल्पते नान्यन गमनादिप्रकारणति । ननु सवन सुखदु स्त्रज्ञानादिकार्यदशनात्मर्वप्राणिनामक एवात्मा भवेत् .

·आत्मनित्यत्वमाधनम्।। न सुखदुःखव्यवस्थादर्शनाद् बन्धमुक्तविमागोपपत्तश्चात्मभेदस्य दर्शयिष्य- माणत्वात् , व्यापिनः कथं कर्तृत्वमिति चेज , ज्ञानचिकीर्षाप्रयत्नसमवाय एवास्य कर्तृत्वं न व्यापारयोग इति निर्णीतमेतत् । ननु व्यापिन्यात्मनि कथ शरीरबहिरण्वपि(१) कार्य न दृश्यते कर्माक्षिप्तशरी- रेन्द्रियादिसहकारिसन्निधाननियन्धनो हितत्कार्योत्पादः स कथं बहिर्भवेद् इति। तस्मादनन्तरोक्तेन प्रक्रमेणोपपाधते । नित्यत्वाद्यापकत्वाच परलोकित्वमात्मनः॥ सूत्रकारस्तु पारलौकिकत्वसिद्धये हेत्वन्तराणि प्रत्यपादयत् , सद्यो जातस्य बालस्य वदनविकासरोदनाद्यनुमितो हर्पशोकादियोगस्तावदस्ति, युवशरीरादौ रोदनादि शोकादिकारणकमवगतमिदमाननविकासादि हर्षहेतुकमेवं शिशोरपि तनिबन्धनस्तदुत्पादः, तो घ हर्पशोको सुखदु ससाधनाधिगमतदनुस्मरणा- न्यतरकारणौ भवितुमर्हतत्तया दृष्टत्वात्, इह चास्य न सुखदु खसाधनपदा- र्यानुभवः तदानीमस्तीति तदनुस्मरणमेव हर्पशोकहेतुर्भवेत् , स्मरणमपि तदनुः भवप्रभवमनुभवश्वेह जन्मनि सो जातस्य न समस्तीति(२) जन्मान्तरानुभ. वसुखदुःखसाधनानुस्मरणनिमित्तक एवास्य हर्पशोकसमुत्पाद इति जन्मान्तरा. नुगमानित्य आत्मा, नन्वभिनवजीवलोकावलोकाहादनिवन्धन एवास्य मुखविकासातथा यो. निद्वारनिर्गमनोगतनिरर्गलक्लेशपीडितस्य तस्य रोदनमिति न जन्मान्तरानुभूत. स्मरणं कल्पयितुं युक्तमतिप्रसङ्गात, मैवं, सुखदुःखहेतुमीदृशमननुभवतोऽप्यकस्मादेव हर्षशोकदर्शनात् । ननु कमलमुकुलविकासादिवत्स्वाभाविकमेव शिशोर्मुखविकाशादिकार्य स्यात् , स्वाभाविक नाम किमुच्यते किमहेतुकमविज्ञातहेतुकमनियतहेतुकंवा ? न तावदहेतुकं कार्य सम्भवति कार्यबहानिप्रसङ्गात् , नाप्यविज्ञातहेतुकं सहा- पयितुं युक्तं कार्यमुपलभ्यत इति वद्धेतुपरिज्ञाने यततां भवान् किमुदास्ते न चासो ज्ञातुमशक्यः कार्यस्यैव तत्र ज्ञापकत्वात् , नाप्यनियतहेतुक कार्य किंचिदस्ति कार्योत्पादननियमेनन हेतुनियमसिद्धरत एव तत्कार्यमुपपादयितुकासास्तनिय. तमेव कारणमुपाददते लौकिकाः, यत्राप्यनियतो हेतुवृश्चिके गोमयादिक । अभियुक्तास्तदत्रापि विशेष न न मन्यते ॥ सदेवं कारणनियमोऽपि कार्यविशेषदर्शनाद् दुरुपह्नव इति मुखविकासस्य हर्ष एव कारणमवगम्यते सहस्रकृतस्तथा दर्शनान् , अचेतनानां तु नामरसादी. (१) भग्वपि-किशिपीत्यर्थः । (२) समस्ति-सम्भवतीत्यर्थः ।

·४२ न्यायमअर्याम् तत्र ना(१) विकासकारणं तरणिकिरणनिकरपरिष्वगायुपलब्धम् इति वदपि न स्वाभाविकम् , तस्मान्मुसविकासस्य हो हर्पस्य च स्मृतिः । स्मृतेरनुभवो हेतुः म च जन्मान्तरे शिशोः ।। ननु शिशार्जन्मान्तरानुभूतस्मरणे सर्वदा सर्वस्मरणप्रसङ्गः, न यावत्कार्य कारणकल्पनान्न सर्वदा सर्वस्मरणं संवेद्यते न च तत्कल्पनायां कारणमुपलभ्य. ते न चैकदर्शनात्सर्व कल्प्यं दृष्टमपि वा निहोवव्यमिति परीक्षकाणामुचित. एव पन्या इत्यसकृदुतम्, अपि च पयसस्तृप्तिहेतुत्वमनुस्मरन्बालकः स्तन्याभिलाषेण मातुः स्तनतटे दृष्टिं निदधाति न चाद्य तेन तस्य तत्साधनत्वमवगतमिति जन्मान्तरे सम्ब. धग्रहणमस्य वृत्तमिति मन्यामहे, न चायस्कान्तदृष्टान्तसमाश्रयेण स्वाभाविकमेतद्वालकस्य कुचकलशनिमि. तोपसर्पणमिति वक्तुमुचिवमनन्तरमेव निरस्तत्वात , ननु च गर्भशय्याशायिनोऽप्यपरितोपदर्शनात्तत्साधनोपादाने तदनुस्मरण- मेव प्राप्नोति यदि कार्यमवगम्यते तत्रापि तत्कारणं कल्ल्यतां को दोषः, तु जनयित्रीजठरपतितानपानपरिपाकसंबान्त्या तत्परिपोषमायुर्वेदविदो वद. न्तीति कथं तत्र स्मरणादिकल्पना, फल्पनायां वा प्रथम निषेकानन्तरमेव क. ललादिशुक्रशोणितविकारसम्भवात्तद्दशास्वपि स्मरणकल्पनाप्रसङ्गः, न ताव- कल्पनायामपि काचिदस्माकं क्षति अयं तु स्तन्याभिलाषेण कुचक्षीरकलशा. वलोकनोपसर्पणादरो दारकस्य(२) तदनुस्मरणत एवेलि सर्वथा जम्मान्तरस. म्बन्धानुमानानित्य आत्मेति, अतश्चैव 'वीतरागजन्मादर्शनात्' (गो०३१०१ प्रा०२३सू०) रागादिवासनाभ्यासेन सुदृढप्ररूढेनानादिप्रबन्धप्रवृत्तंन परित्या- ज्यमानाः सरागा एव जन्तवो जायन्ते न खलु लोके कश्वन ताशो दृश्यते प्राणी यो जावो वीतरागश्चेति स एप सरागो जायमान' पूर्वोपचितां रागादि. वासनामनुसरतीति सिद्धो जन्मान्तरसम्बन्धः । अष्टसाधनम् । तया च केचिज्जायन्ते लोममात्रपरायणाः । द्रव्यसंग्रहणकाममनसो मूपिकादयः ।। मनोभवमयाः केचित्सन्ति पारावतादयः । कूजप्रियतमाचन्चुचुम्बनासक्तचेतस ॥ केचिलोधप्रधानाश्च भवन्ति मुजगादयः । (१) तामरसादीना-कमकानाम् । (२) दारकस्य-बालकस्य ।

·४३ आत्मनित्यत्वोपसंहारः। ज्वलद्विपानलज्वालाजालपल्लविताननाः॥ जगतो यच वैचित्र्यं सुखद खादिभेदतः । कृषिसेवादिसाम्येऽपि विलक्षणफलोदयः ।। अकस्मानिधिलाभश्च विद्युत्सातश्च कस्य चित् । कचित्फलमयत्नेऽपि यत्नेऽप्यफलता क चित् ।। तदेतद् दुर्घटं दृष्टात्कारणाद्यभिचारिणः । तेनाप्रमुपेतव्यमस्य किं चन कारणम् ।। अदृष्टो भूतधर्मस्तु जगद्वैचित्र्यकारणम् । यदि कश्चिदुपेयेत को दोष. कर्मकल्पने ॥ संज्ञामात्रे विवादश्च तथा सत्यावयोभवेत् । भूतवद्भूतधर्मस्य न चादृश्यत्वसम्भवः ।। दृष्टश्च साध्वीसुतयोर्यमयोस्तुल्यजन्मनो। विशेषो वीर्यविज्ञानसौभाग्यारोग्यसम्पदाम् ॥ स्वाभाविकत्वं कार्याणामधुनैव निराकृतम् । तस्मात्कर्मभ्य एवैप विचित्र जगदुद्भवः ।। कर्मणां यदि वैचित्र्यं कर्मान्तरकृतं यदि । अनिष्ट तत्स्वत. सिद्ध जगत्येव तदिष्यताम् ।। कर्मणां शास्त्रतो ज्ञाता विचित्रफलशक्तता। दृष्टार्थेषु च वाक्येषु दृष्टा प्रत्यक्षताऽपि सा ।। तस्माद् दृष्टस्य कार्यस्य युक्ता कारणकल्पना । कारणस्य त्वत्वारिकं हेत्वन्तरचिन्तया ।। हेत्वन्तरनिमित्तेऽपि कर्मवैचित्र्यकल्पने। संसारस्य वनादित्वान्नानवस्था भयावहा ॥ तथा च पुण्यः पुण्येन पाप: पापेन कर्मणा । जायते जन्तुरित्येव धर्मशास्त्रेषु पठ्यते ।। तथा च गौतमः । पुण्यः पुण्येन कर्मणा भवति पापः पापेनेति(१)। तस्मात्कुतर्कमूलेन दृएकार्योपयातिना । सर्वलोकविरुद्धेन चोधेन (२)तिमीदशा ॥ (१) मत १५-सप इह रमणीयचरणा अभ्याशो ह यसे रमणीयां योनिमा. परन् माझणयोनि वा क्षत्रिययोनि या वैश्वयोनि वाऽथ य इहकपृय धरणा अभ्यागोर यसे कपूर्या योनिमापनि योनि वा सारयोनि वा चाण्डालयोनि वा' इति (छा. ५-१०-) 'पुण्यो वै पुण्येन कर्मणा भवति पापः पापेन' (पृ०३-२-१३) इति भूतिरपि। (२) कृतम्-व्यर्थम् !

·४४ न्यायमअर्याम् तस्मात्कल्प्यानि कर्माणि एकायोपपत्तये । एवं च क्षणमनित्वात्संस्कारद्वारिका स्थितिः ॥ स कर्मजन्यसंस्काये धर्माधर्मगिरोन्यदे। नित्यात्मसाधनम् । विना च नित्यमात्मानं क धर्माधर्मयोः स्थितिः ।। नित्यस्तस्माद्भवति पुरुपः स्वप्ररणीवानुगच्छ- धर्माधर्मक्रमपरिणवानन्वतापोपभोगः । प्रामाण्य च स्फुटमभिहित पूर्वमेवागमाना- तेभ्योऽप्यात्मा जनननिधनावीततत्त्व. प्रसिद्धः ।। [१]यद्विज्ञानधनादिवेदवचनं तत्पूर्वपक्षे स्थितं. पौर्वापर्यविमर्शशून्यहृदयैः सोऽयों गृहीतस्तदा । मैत्रेय्या परिचोदितस्तु भगवान्यद्याज्ञवल्क्योऽब्रवी. दात्मा नैव विनश्यतीति तदिदं सिद्धान्तसारं वचः।। तेनारमनित्यत्वसमर्थनेन सुसष्टसिद्धः परलोकमार्गः। य एव देहान्तरसङ्गमोऽस्य तमेव तज्ज्ञा परलोकमाहुः ।। इति कवलने मांस्पाकानां परस्वपरिग्रहे कितवजनतागोष्ठयां वेश्यामुखाम्बुजचुम्बने। गतमतिरभूद् धूतों मत्वा भवान्तरनास्तिता वदयमधुना तत्संसिद्धरहो यत दूयते ॥ (२)तस्मान्नित्योऽयमात्मा न च कलुषफलस्तस्य नैसर्गिकोऽयं रागद्वेपादियोगोऽपि तु सकलगुणापोढमेवास्य रूपम् । (१) पृहदारण्यके (४-१५ मा०) याज्ञवल्क्यस्य द्वे माये मैत्रेयी कात्या- यनी च सन्न मैत्रेयी 'नाई नामृता स्यां किमहं तेन कुषों यदेव भगवान् घेद तदेव में विहि' इति पृष्टवती ततः स यथा सैन्धवधनोऽनन्तरोऽवाह्यः कुत्स्नो रसघन एवं वा. मात्माऽनन्तरोऽवायः कृत्स्नः प्रज्ञानधन एवैतेभ्यो भूतेभ्यः समुत्थाप शान्ये. वानु विनश्यति न प्रेत्य संज्ञास्तीत्यरे अबीमोति होवाच यावषमया' इति एतन्मूलक एव देवात्मवादपक्षः स च पूर्वपक्षभूतः, सिद्धान्तस्तु सा होवाच मैत्रेयत्रैव माभग वान्मोहान्तमापीपनवा इमिर्म विज्ञानामीति स होवाच न वा अरेऽहं मोमवीम्य विनाशी या मोऽयमात्माऽनुच्छित्तिधर्मा इति । तदेवाह-पतिशमघनादीति । (२) तस्मादिति । आत्मा नित्यः तस्य कलुपफलः दुःखादिफलः रागपा. दियोगासनिकस्वाभाविको म किन्तु सस्य आत्मनः सकलगुणपोई सगुणर हितमेव रूपमस्ति तेन मनादिप्रबन्येन अनादिसंसारप्रवाहेण उपचितो जायमानः परि. लमन या कर्मपाक सेनोपचित दुखें स्यश्रया सर्वमयाहित निःश्रेयसमाप्तुं यतेतस्यर्थः ।

·शरीरपरीक्षाः। तनानादिप्रबन्धोपचितपरिणमकर्मपाकोपनीत दुःखं संत्यज्य निःश्रेयसमसिलभयाऽतीतमाप्तुं यतेत ।। इति श्रीजयन्तकृतौ न्यायमञ्जय- सप्तममाह्निकम् ॥ शरीरनिरूपणम् । आत्मानन्तरं विभागसूत्रे शरीरनिर्देशात्तदनुक्रमेण तत्स्वरूपनिरूप. णार्थमाह- चेप्टेन्द्रियार्थाश्रयः शरीरम् ।। (गौ० अ० १ मा० सू० ११) शरीरस्य यल्लक्षणं येन च रूपेण भाव्यमानस्यापवर्गोपयोगिता सदुभय. मपि प्रतिपाद्यते, तत्र शरीरत्वमेव तावत्प्रथमं शरीरस्य लक्षणं तेन हि समा. नासमानजातीयेभ्यस्तद् व्यवच्छिद्यते , तस्मिन्सत्यपि चेष्टेन्द्रियार्थाश्रयत्वं य. दस्य लक्षणमुच्यते सत्तेन रूपेणात्मनो भोगायतनं शरारमिति झापयितुम् , चेष्टेन्द्रियार्थाश्रयतया हि शरीरमात्मना भोगायतनं भवति मुमुक्षुणा च सुख. दु.खोपभोगरहितात्मतत्त्वस्वभावनिःश्रेयसाधिगमविनिहितमनसा तथा भोगा. धिष्ठानतया शरीरं भावयता तत्परिहरणे यत्न कार्य इत्याचार्यश्चेष्टेन्द्रियार्थाः श्रयत्वमस्य लक्षणमुक्तवान् । ननु चेष्टा किया क्रियाश्रयत्वे च सत्यपि न वृक्षादीनां शरीरत्वमित्यतिव्याप. क लक्षणम् ,नविशिष्टचेष्टाश्रयत्वस्य (१)विशिष्टप्रमेयलक्षणप्रक्रमतोऽवसीयमान. स्वात् , हिताहितप्राप्तिपरिहारयोग्यव्यापाराधिकरणं शरीरमुच्यते न चेष्टामान- स्याधिष्ठानम् , रथादिनाऽपि नातिव्याप्तिर्यथोक्तप्रक्रमवशा(२)देवान्येन प्रेरणाया. मसत्यामिति विशेषलामात् , आत्मप्रयत्नातिरिक्तप्रेरकनिरपेक्षहिवाहितोपादा. नपरित्यागोपाधिकचेष्टाविशेषाश्रयः शरीरमित्यर्थः, ननु पाषाणान्तर्गतमण्डू. कादिशरीरेषु तदाश्रयत्वादर्शनादव्याप्तिः, न योग्यतायास्तत्रापि भावान् , स. त्यामपि क्रियायोग्यतायां सर्वतो निर्विवरनिचितपत्कर्परोपरुद्धावकाशग्या च. लितुमसौ न प्रभवति भेको वराकः, तथा च स्फुटिते तस्मिन्नेवाश्मनि सत्तण मेवासी चलन् दृश्यते इति निविडपाशसंयतशरीरवत्तदानीं चेष्टाया श्रदर्शन- ऽपि नाव्याप्तिः। मुमुक्षुशरीरमेव लक्ष्यतामित्येक-तन न मण्डूकशरीरादिभिरव्याप्तिरल. क्षणीयत्वात्तपामिति, तद्युक्तं नियत्तस्य मुमुक्षणांशरीरस्याभावात् , वाशि च (१) विशिष्टचेष्टाश्रयत्वस्य-हिताहितप्रातिपरिहारयोग्यव्यापाराधिकरणस्य रूपस्य। (२) पयोक्तपप्रमशान-प्रारगमात् मन्येन प्रेरगापामसस्यां हिताहितग्राहि- परिहारयोग्यच्यापाराधिकरणर गरीररक्षण पर्यवसन्नमित्यर्थः ।

·न्यायमर्याम् भेकादिशरीराणि नितरा निवेदकारीणि भवन्ति, मुमुक्षुरपि च कर्मविपाकम- नेकप्रकारमाकलयन्मएकीभावमात्मनोऽपि न शहते प्रत्यासमापवर्गपुरप्रवेशं. विपश्चित्तममपश्चिमजन्मानं मुमुटुं प्रति लक्षणाद्युपदेश एव कोपयुज्यते इत्यतः पूर्वोक एवाव्याप्तिपरिहारः श्रेयान् । भवत्वेवं चेष्टाश्रयत्वं शरीरलक्षणम इन्द्रियाश्रयत्वे तु कयम् ? भौतिकानि होन्द्रियाणि स्वाययवसमाश्रितानि धाणनयनस्पर्शनरसनानि, श्रोत्रमनसी तु नित्यद्रव्यत्वादनाश्रित एवेति कथमिन्द्रियाश्रयता शरीरस्येति, उच्यते नात्राधाराधेयभाव आश्रयायः किन्तु तदनुप्राह्यत्वात्तदाश्रितानी. न्द्रियाण्युच्यन्ते, देशकालदशानुकूलपथ्यमोजनाभ्यगव्यायाममर्दनाभ्युपचारो. पचितशरीरस्य हि पुसः पटुतराणि स्वविषयपुरन्ध्रिप्रहणे भवन्तीन्द्रियाणि दी. घायलधनकदशनशुष्कजरत्सचन्द्रसेवनादिलिष्टशरीरस्य हि पुंसो मन्दशक्तीनि भवन्तीति तदनुपाहकत्वादिन्द्रियाणामाश्रयः शरीरम् । अर्थानां तु रूपरसगन्धादीनां केषां चिदाश्रयः शरीरं भवत्येव तत्समवायिनां न तु ठावना किं.चिगोगायतनत्वोपयोगि रूपमभिहितं भवति । लक्षणमपि त. दतिव्यापक रूपरसादिसमवायस्य वृक्षादावपि भावात्तस्मात्तदर्थाश्रयत्वमीटश. मत्रायिवक्षितं यदेते वरवनितादिशरीरवर्तिनः, (१)प्रविकचमुचुकुन्दकुन्दकन्दल. कमलादियाह्यविषयसमवायिनश्च रूपरसादयोऽर्था रमणीयतामादधाना राग. दिहेतवो भवन्ति मोक्कुरात्मनः शरीरे सति न शरीररहितस्येत्यर्थानां भोगसा- धनभावादाश्रयः शरीरमतः सुप्ठूक्तं चेहेन्द्रियार्थाश्रयः शरीरमिति, तदित्यं भो. गायतनत्वेन बन्धहेतुत्वाद्धयमित्यर्थः । शरीरपरीक्षा । वदिदानीमस्मदादिशरीर किं पार्थिवमेव किंवा नानाभूतनिर्मितमिति मरी. यते, मनु किमनया परीक्षया प्रयोजनम् । निःश्रेयसोपयोगो हि यःशरीरस्य दर्शितः । नानकप्रकृतत्वे हि न स तस्य विशिष्यते ।। मैवं दोच:- प्रविपन्नम्वरूपस्य चिन्त्याकारोपयोगिता । कार्यः कार्यार्थिनाऽप्यादौ यत्नस्तद्पनिर्णये ॥ तया चन्द्रियाणि भौतिकत्वाइवारिकत्वविवेकन परीक्षिष्यन्ते, अर्था अपि कति किंगुणा इति, बुद्धिरपि किं प्रधानस्य प्रथमो विकारा महच्छन्दवाच्य उत्तात्मन एव धर्मों नानाख्यः क्षणिक इत्येवं द्रष्टव्यम् । (१) प्रविकचमुचुकुन्द-विकसितपुष्पविशेषत्पः ।

·शरीरपरीक्षा ४७ शरीरपरीक्षार्थ विप्रतिपत्नयः। तत्र पार्थिवमेवास्मदादिशरीरमिति के चित, साधारणो हि धरणिधों ग. न्धस्तस्मिन्नुपलभ्यते इति। पृथिव्युदककारणमित्यन्ये, क्लेदस्यापि तस्मिन्दर्शनादसति हि सलिलसं. समें न पार्थिवाः फ्लेदमनुभवन्तीति । क्षितिजलज्वलनजनितमित्यपरे, गन्धक्लेवदूष्मणोऽपि तत्रोपलम्भादिति, वसुमतीसलिलसितेवरसरणिसमीरणरचितमिति चान्ये, रचनाविशेषस्य पवनकार्यस्य तन्त्रावधारणादिति। अवनि(१)वनदहनपयनगगनविनिर्मितमिति धापरे, गन्धादिवदवकाशस्या. प्याकाशकार्यस्य तत्र दर्शनासुपिरं हि शरीरमुपलभ्यते अवकाशे चाकाशैकदे. शेऽप्यवच्छेदाभिप्रायेण श्रोत्रवदम्या तत्कार्यत्वव्यपदेश इति । शरीरस्य पार्थिवत्वम् । तज्ञ किं तस्वं पार्थिवमेवारमदादिशरीरमिति विजातीयकार्यस्यावयवि- नोपपत्तेः, पार्थिवावयवसमवेतशरीरावयवमाहिणश्चाभेदप्रत्ययस्य तृणपर्णपा. पाणमूलकाद्यभेदप्रत्ययवदफ्यादासम्भवात् , न च वयमिह भूतान्तराणां कार- भावनिपेधं विद्मः केवलपार्थिवतया निर्विवादसिद्धेऽपि कुम्मादावम्भःप्रभृ- तीनां कारणत्वानपायातव्यतिरेकेण घटादेर्घटयितुमशक्यत्वात् , किन्तु घट- इव शरीरेऽपि समवायिकारणतां पृथिव्यवयवानामेवाचक्ष्महे तदाश्रितत्वस्या- स्य प्रत्यक्षेण प्रहात्सहकारिकारणत्वानुप्रविष्ठभूतान्तरसम्बन्धनिबन्धनस्ततः सि. द्धः क्लेदोष्मन्यूहावकाशसम्प्रत्ययस्तत्पथागमपठितेपु वरुणलोकादो केवल जला- दिजन्येषु सहकारित्वानुप्रविष्टपार्थिवावयवावष्टम्भवशेन स्थैर्याद्युपलम्भ इति , स्मादामदादिशरीरं पार्थिवम् । वेदे च(२) तथैव व्यवहारो दृश्यते अमीपोमीयादिपशोः प्रलयकाले यजमा. नस्य या प्रेतम्य[३] पापचयनकर्मणि सूर्य चक्षुर्गमयतादित्याद्युपक्रम्य 'पृथिवी ते शरीरमिति पश्यते, तच प्रकृतिगामित्ववचनं यद्यतः प्रकृतेमस्थितं तत्तस्यामे- - वास्य लीयवामित्यर्थः । तत्र यया वैजसं चतुरिति सूर्याख्ये तेजसि उद्गमनमुप. दिध्मेवं पृथिव्यां शरीरस्येति तस्मात्पृथिव्यवयवरयमस्मदादिदेही नियत इति नाम सतां विवादः। (१)मयमिः पृथ्वी, पर्म-जई, दहा-अतिः । (१) स-पडेपोस्यः । (3) प्रेतस्य-मृतम्य। त.

·न्यायमर्याम् इन्द्रियपरीक्षा। घाणरसनचक्षुस्त्वक्श्रोत्राणीन्द्रियाणि भूतेभ्यः ॥ (गौ० १ ० १ आ० १२ सू०) अप्रेन्द्रियाणा विपयोपलब्धिकारणत्व सामान्यलक्षण प्रसिद्धमेव विमा गोऽपि पचवायेन्द्रियाणा वेप सूनित एव स चानन्तरमेव, वीर्थान्तरकथित कर्मेन्द्रियनिषेधात्साधयिष्यते । विशेषलक्षणानि तु पञ्चाना पा समाख्यानिर्वचनसामर्थ्यात्प्रमाणवदव गन्तव्यानि । जिन्नत्यनेनेति प्राण प्रेय गृहातीवि गन्धोपलधावसाधारण क रण प्राण, चनु ईक्षण लोचन तदुन्यते, स्पृशत्यनेन स्पर्शन स्पर्श गृहातीति स्पॉपलब्धावसाधारण कारण स्पर्शन, स्पर्शन मिति वक्तव्ये त्वम्प्रणमुपचा रान्मभ्या क्रोशन्तीति वदधिष्ठानत्व दर्शयितुम्-यथा निपुटिकाधिष्टान प्राण जिह्वाधिष्ठान रसन गोलकाधिष्ठान चक्षु तथा सक्लत्वगधिष्ठान स्पर्शन शि र प्रभृत्यापादाङ्गुष्ठ स्पशोपलम्मात् , त्वगिति च न पाह्यमेव धर्म केवलमुच्यते अपि तु सकल शरीरव्यापि तुहिनकणशिशिरसलिलपानसमयेन्तहदयेऽपि शी तस्पॉपलम्भादिति, स्वावयवसमवायित्वे चेन्द्रियाणा त्रिपुटिकाद्याश्रयत्य माश्रयमानापेक्षयोच्यते न समवायित्वादिति, शृणोत्यनेनेति श्रोत्र शब्द गृहा तीति शब्दोपलब्धावसाधारण करण श्रोत्रम् , तथाकाशैकदेशत्वादनानिनमपि कर्णशष्कुल्यधिष्ठानमुच्यते, तदेव विशेषणलक्षणानि पञ्च पञ्चानामुक्कानि, भवन्ति तानीमानीन्द्रि याणि स्वविषयग्रहणलक्षणान्यात्मना भोगसाधनत्वात्ससारकारणानीवि हेय तया भावयितव्यानि, तथा भाव्यमानानि निवेदोत्पादनादिद्वारेणापवर्गाय कल्पिष्यन्ते इति। भूतभ्य इति किमर्थम् ? उक्त हीन्द्रियाणा स्वविपयग्रहण भूतप्रकृतित्वे मति निर्वहति नान्यथेति तत्तद्विनिश्चयार्थ ययाप्तोपदेश शब्द इत्याप्तमहणम् । विषयोपलब्धिलक्षणत्व होन्द्रियाणा भूतप्रकृतित्वे सवि निर्वहति नान्यथेति, तानि पुनरिन्द्रिय कारणानि पृथिव्यप्तेजोवायुराकाशमिति भूतानि, भूतेभ्य प श्वभ्यो यथासक्य प्रागरसनचक्षुम्वोत्राणि पञ्चेन्द्रियाणि भवन्ति भूतप्र कृतित्वमिति भूतस्वभावत्व व्याख्यावसानम् (दिवादिभ्यो भूतेभ्य सम्मवति त दवनतौ पञ्चस्वपि सम्भवति)(१) भूतकारणकत्व वन्येषु चतुर्वपि तथैव श्रोत्र तु कश्चित्वर्णशष्वुल्यवच्छिन्ननभोमागामिप्रायेण व्यवहारत' समर्थनीयम (१) भय पाट, कश्चिदपि न समन्देतीति व्यर्थ एवति बोध्यम् । - ·इन्द्रियपरीक्षा। ४९ । एवं भौतिकानीन्द्रियाणि स्व स्व विषयमधिगन्तुमुत्सहन्त इति तल्लक्षणत्वमेषां सिध्यतीति अतो भूतेभ्य इत्युक्तम् । सावथमतेनेन्द्रियाणामाढङ्कारिकत्वम् । तनैतत्परीक्षणीय वर्तते किं भौतिकानामिन्द्रियाणां स्वविषयग्रहणकरण: त्वमुतान्यथेति, एव हि साड्या सम्प्रवदन्ते आहवारिकाणीन्द्रियाण्यय साधयितुमर्हन्ति नान्यथा, तथा हि कारक कारकत्वादेव प्राप्यकारि भवति भौतिकानि चेन्द्रियाणि कय प्राप्यकारीणि दूरवर्तिनि विषये भवेयुः प्राहका- रिकाणा तु नेपा व्यापकत्वाद्विपयाकारपरिणामात्मिका वृत्तिवृत्तिमतो नान्या सती सम्भवत्येवेति सुवच प्राप्यकारित्वम्, अपि च महदणुग्रहणमाहङ्कारिकत्वे तेपा कल्पते न भौतिकवे, भौतिकत्वे हि यत्परिमाण प्रहण तत्परिमाणं प्राय गृतीयादस्ति च गोलकादधिकपरिमाणस्य पटपिठरादेर्महण हीनपरिमाणस्य च पदधानादेरतोऽपि न भौतिकानीन्द्रियाणि, भौतिकानामपि दीपादीनां पर प्रका. शयता स्वात्मप्रकाशकत्वमपि दृष्टम् , एवमिन्द्रयाण्यपि पटादिरूप प्रकाशयन्ति स्वरूपमपि च प्रकाशयन्तीत्यतोऽपि न भौतिकानि । भौतिकत्वेपीन्द्रियाणां प्राप्यकारित्वम् । अत्राभिधीयते-यत्तावत्प्राप्यकारित्य भौतिकत्वपक्षे नावकल्पते इति ज- पितवानसि तन्मन्ये त्वया गोलकमेव चक्षुरिति चेतसि गृहीतमन्यथा कथ मित्यमकथयिष्य , स चायमायुप्मतो महान भ्रम न खलु कृष्णसार चक्षुस्त- दधिकरण तु तेजश्चक्षुरतच वेगवदव्यत्वाद् दूरमपि प्रसरतीति कोऽस्य प्रा प्यकारितायां प्रमाद । ननु च गोलके चिकित्सादिप्रयोगाद्गोलकगुणदोषानुवर्तित्वाच विषयोपल- ब्धगोलकमेव चक्षु स्याद् अनुपलभ्यमान च तेज कथमिन्द्रियमुच्यते, कथ च तेजसा वेगरताऽपि सहसैव विस्फारित चक्षुपि योजनशतसहस्रव्यवहित- सिवकरतरणितारकादि प्रहीतु शक्येत, कय वा तदल्पक पराकं नायन तेजः प्रसरता सकलमुचनप्रथितप्रभावेन महीयसापि मिहिरमहसान प्रतिहतगति भवेदभ्यर्थमिति भास्करदर्शनमित्य न सम्पयेत, तेजपते घ काचा 5 भ्रमपटनालस्फटिकान्तरितपदाॉपलधि कय समध्यंत तत्प्रतिबद्ध हि तेज. क्यं प्रविष्ठतेति तद्वर शक्तिविशेषयुक्त गोलकमेव साधो ! पसुरभ्युपगच्छेति । उच्यते-न सलु भवदनुशासनेन युक्तिविरुद्धपतमभ्युपगच्छाम प्राप्य. कारि हि कारक दृष्ट कृष्णसारपने च कुत प्राप्यकारित्वम् ? शनिरपि कल्प्य- माना निरामया न परिकसनीयैवेति तदाशयचिन्तायां न गोलकमानमाश्र. योक्तराधगो मवेत। - समन्तत ·५० न्यायमर्याम् ननु च प्राप्यकारित्वमेव चिन्त्यं वर्तते वद्धि रमनपर्शनयोः केवल मवलोक्यते लोके चक्षु श्रोने तु दूरदेशव्यवस्थितविषय प्राहिणी कथं प्राप्य- कारिणी स्याताम् घाणे तु त्रिपुटिकानिकटनिहितपदार्थगन्धमपि गृहाति दूरतोऽपि प प्रचलदनिलयलवेलितफुलमल्लिकादिसौरभमुपलभते त्रिपुटिकोप. कण्ठढौकितेनापि द्रव्येण न तस्य सन्निकर्ष इति तदप्यप्राप्य कार्यक, तस्माच्छ- तिविशेषणमधिष्टानमेव ससदिन्द्रियमिति गृह्यताम् उत्सृज्यतां प्राप्यकारित्व. पक्ष. चक्षुपि च चन्द्रार्कप्रहादिपाहिणि नतरां प्राप्यकारित्वमित्युक्तमेव । अनोच्यते न प्राप्यकारित्यमुत्स्रष्टु शम्नुमः कारकत्वमेव हि तथा स. त्येपामुत्सृजेम, कारर्फ चाप्राप्यकारि चेति चिनम् , श्रदृष्टमपि कारणमा. त्मनो व्यापकत्वात्तवृत्ति धर्मादिकं न प्राप्यकारि भवेन् किमुत दृष्टं चक्षुरादि कारकमिति, अप्राप्यकारित्वे च शक्तरविशेपा फुड्यादिव्यवहितमपि वस्तु चतुः षा दृश्येत, सत्र कार्यानुपलम्मान शक्ति' कल्प्यते इति चेत्, किं शक्ति कल्यता कि तेज इति सम्प्रधारणाया(१) तेजसो द्रव्यत्वाद्वयवधानाद्यनुगुणममूर्तीयास्तु शक्तेर्व्यवधानमनाधक भवेदिति तेज एवेन्द्रिय कल्पनीयं न शक्ति, शक्ति मदधिटान वा, प्राप्यकारिता च भोत्रस्य तावद्देशसन्तानसशशब्दपरम्परार. म्भणद्वारेण दर्शिता शब्दाधिकरणे, प्राणस्यापि समीरणान्दोलितकुन्दलता- दिप्रसृततत्परमाणुनिकराधिकरणगन्धप्रहणात्प्राप्यकारिता, न च परमाणूप- सर्पणाद् द्रव्यपरिक्षयाद्याशङ्कनीय भूयस्त्वात्परमाणूनाम् , अत एव(२) गन्ध द्वारकतद्रव्यसम्पर्कदोषनिहरणय प्रायश्चित्तमशुचिद्रव्यमाणे समामनन्ति, चक्षुषस्तेज प्रसरणात्प्राप्यकारिता, अनुपलभ्यमान वेज इति चेकिं चन्द्रमस परभाग उपलभ्यते पृथिव्याश्चाघोभाग, न खलु प्रत्यक्षकशरणः पदार्था. अनुमानादिभिरेषामुपलम्म सम्भवत्येर, उक्तं चानुमान रूपोपलब्धिकार्येण तेजसमेव चतुरनुमीयते, तेजोद्रव्यं हि दीपादि रूपस्य प्रकाशकं दृष्टमिति । प्रत्यक्षेण तु नायनं तेजः किमिति नोपलभ्यते इति ? तदुच्यते विचित्रा हि द्रव्यगुणानामुद्भवाभिमवादिवशेन गतयो भवन्ति, तद्यथा सत प्रसरता धवलबहलेन शीतस्पर्शाश्रयेण द्रव्येण व्याप्ती हेमन्सशिशिरौ ऋतू भवतः, निराधारस्य शीतस्पर्शगुणस्यानुपपत्ते । अथ सत्यपि वन सलिलद्रव्ये तद्गुणस्य शीतस्पर्शस्यैवोपलब्धिर्न शुक्लरूप.. (१) सम्प्रधारणायां-विधारणायाम् । (२)मत एवेति । घ्राणेन गन्धप्रणाय गन्धयध्यस्य वायुनाऽऽनयनाही. कारादशुचिद्व्यस्पर्श इति तदोषनिहरणाय प्रायश्चित धर्मशास्त्रविहितं साम्पस इति भावः ।

·इन्द्रियपरीक्षा। , स्येति । तेजोद्रव्येण च निरर्गल(१) विजृम्भमाणेन भूयसा ग्रीष्मो भवति तत्र सत्यपि तेजोद्रध्ये सद्गुणस्योष्णस्पर्शस्यैव महश न भास्वररूपस्येति, भावर- च कार्तस्वरादौ तैजसद्रव्ये रूपमुपलभ्यते नोष्णस्पर्श, उदकान्तर्गते च तेज. सि ज्वलनतले जले ज्वलनगुण उष्णस्पोऽनुभूयते न भास्वर रूपमिति, एव. मिह नयनरश्मो तैजसे द्रव्ये द्वारपि रूपस्पशी नोपलभ्येते इति कमुपालमे. महि, 'उक्त च-(२)हटानुमिताना हि नियोगप्रतिषेधानुपपत्ति. प्रमाणस्य तत्त्वविषयत्वादिति [गौ० ३-१-५३ ] । न च सर्वत्र नयनरश्मेरनुपलम्भ क चिद्धि पदशप्रभृतीना (३)नक्तवराण निशि निविडतमतम पङ्कपटलापलिप्ते वेश्मनि सञ्चरतां चाक्षुष तेजो भास्वर रूप दूरमपि प्रसरदपलभ्यत एव, अ. न्यत्र तु मध्यन्दिनाल्काप्रकाशवदग्रहणमस्मदादिनयनरश्मे , अय तु विशेप उल्कारूपस्य दिवा दिवाकरकरविभवाभिभूतत्वादग्रहण नयनरश्मिरूपस्य त्व. नुद्भूतत्वादेवेति । यत्तु काचाघ्रपटलस्फटिकान्तरितपदार्थोपलम्भन तत्र काचादीना केपी चिदतिस्वच्छत्वाकपाचिश्च ससुपिरत्वाचाक्षुषतेज प्रसरनिरोधकौशल नास्तीति प्राप्यकारित्व चतुपस्तावता भवति । यत्तु कुतो नयनरश्मेरियती गतिर्गगनमाक्रम्य यद्गभस्तिमालिन स्पृशति न प्रतिहन्यते च सावित्रण वेगवता तेजसेति, उक्तमन दृष्टानुमिताना नियोग- प्रतिषेधानुपपत्तिरिति, कार्यसत्तया हि तथाविध कारण कल्प्यते यद् दूरमपि प्रसरति प्रसरदपि परेण न च निरुध्यते, दृष्टश्चानिरोधो भर्जनकपालादौ तेजस पच्यमानद्रव्यपाकसिद्ध कलशे च निपिक्तानामपा बहि, शीतस्पर्शग्रहणादनि- रोध, एव नयनरश्मेरपि भविष्यति, न तु गोलकस्यैव शक्तिकल्पना लम्बीति वक्तव्यम्, प्राप्यकारित्वव्याघातादिति, अत एव सन्द्रियाणा प्राप्यकारित्वं पश्यति. शास्त्रज्ञरिन्द्रियार्थसनिकर्ष पट्प्रकारा व्याख्याव , प्राप्यकारिता च न गोलकस्योपपद्यते तदप्राप्तस्य पर्वतादेग्रहणात्तत्प्राप्तस्य च प्रत्युताजनशलाका. देरग्रहणादगोलक चतु, चिकित्सादिप्रयोगस्तु गोलके य प्रवर्तते । सोऽयमाधारसस्कार आधेयस्योपकारक. ।। (१) निरर्गलं-निष्प्रतिबन्धम् । (२) दृष्टानुमितानामिति । दृष्टानामनुमिताना वा पदार्थानाम् 'एवं माता इति नियोग. एवं मा भवतः इति प्रतिषेधो वा नोपपद्यते तथाभूतविषयक हि प्रमा. णमित्यर्थ. (३) वृषदंगो-विशाल ।

·न्यायमअर्याम् अत एव गोलफगुणदापानुवतिमपि विषयोपलर्घटमानमाधारद्वारको हि नदाधेयस्यैव तो गुणदापारिति, वस्मादप्रामविषयमहणानुपपत्तगोलकर क्षु पक्षो मितपेक्षित (१) प्रेक्षावता हृदयेषु न विश्राम्यतीति प्राप्यकारि तेज एवं चतुरिति स्थितम् । इत्थं भौतिकेन्द्रियवादेऽपि प्राप्यकारित्वसिद्धर्न का पिलकथितमाहवारिकत्वमिन्द्रियाणामुपपद्यते । इन्द्रियाणामाहारिकत्खण्डनम् । ननु पक्षद्वयेऽपि प्राप्यकारित्वोपपत्ते काऽय भौतिकर प्रत्यभिनिवेशाति शयो भवतामिति, उच्यते-एकप्रतित्वे हीन्द्रियाणामेकमेव सर्व विषयप्रका शनकुशलमिन्द्रिय भवेत्सर्वाणि वा सर्वविषयमाहीणि भवेयु कारकस्याविशे पात् , कारणनियमाघीना हि कार्यनियम अहङ्काराख्य च कारण, सकलवि पयप्रकाशनशक्तियुक्ते तस्मिन् कथमन्द्रियान्तराणि निपयान्तरमाहीणि सतो भवेयु, भौतिकवे तु भूताना भेदानियतगुणोत्कर्षयोगित्वानियतविषयपाहीन्द्रि यप्रकृतित्व तथा च प्रदीपादितजो रूपरसाधनेकविषयसानिधानेऽपि रूपस्यैव प्रकाशोमवितुमर्हति एवमन्द्रियान्तरेष्वपि वक्तव्यम् , तदेष विषयनियम प्रकृतिनियमकारित इन्द्रियाणामिति भौतिकानीन्द्रियाणि । यत्वेव तैजसेन चक्षुपा कय पार्थिवस्य रूपस्य ग्रहण पृथिव्या एव था, प्राप्येन च रसनेन पार्थिवस्य रसस्य, वायपीयेन पर्शनेन्दियेण च पृथिव्या दिस्पर्शस्य तदिद प्रतिनियमेऽपि कथ विषयसायमिति १ नैप दोपो रूपादि विषयविषयोऽपि होपा नियमा न तदारयविषय , तैनस हि प्रदीपादिद्रय रूपमेव प्रकाशयदृश्यते न तेजोवृत्त्येर रूपम् , पाप्यमपि द्रव्य रसमेय ध्यनक्ति न तु सलिलस्थमेवेति, प्राणे तु न कश्चिदोप तद्ग्राह्यस्य तस्य पृथिव्येकवृत्तित्वादिति, द्रव्यस्यापि दर्शनस्पर्शनप्राशत्वमविरुद्धमित्यं भौतिक स्वेऽपीति, यदुक्त महदणुमहणाचाभौतिकानीन्द्रियाणीति, वन्न, दूरप्रसारित्वस्य दर्शित वात् ततश्च विततत्याद्विनतमाहि भवत्येव, विततत्वेनापि नाहचारिकत्वम् । यत्पुनरभ्यघायि भौतिकवे परगुणवत्स्वगुणस्यापि प्रकाशकमिन्द्रिय स्या दिति, तद्युक्त सगुणस्येन्द्रियस्येन्द्रियभावात् , इन्द्रियेण हि सता तेन विषय परिच्छिद्यते सगुणस्य चास्येन्द्रियत्व स्वगुणरहित तदिन्द्रियमेव न स्यादनि (१) मिरप्रक्षिता-चौकलियत । तपामयमाशय चाहि विषयसनिक रहितमेव प्राहकम् , यदि प्राध्यप्रकाशकारि स्यात् तदा रमनादिवदधिष्ठानसम्बद्ध गृही यात् न ध गोलबासम्बदमहणात, कि यदि चक्षु प्राय दीयासहि स्वाधिक परिमाण न हायात, एवम प्राप्यचारित्वानुराधेन गालातिरिक्तबा पौरोक्रियत तदेव मास्तीति गोलकमेव चक्षुरिति ।

·इन्द्रियपरीक्षाः। । . न्द्रियं च कथं प्राहकमत इन्द्रियगुणानाम् अन्तःपतितत्वान्न प्रमेयत्वम्, त- रमानौतिकानीन्द्रियाणि स्वं स्वं विषयमुपलभन्त इति मिद्धम् । प्रयोगस्तु-पार्थिवं घाणं द्रव्यत्वे सति रूपादिमध्ये गन्धस्यैव व्यञ्जकत्वा- द् गन्धयुक्तद्रव्यवत्, तत्र व्यजकत्वमात्रमनैकान्तिकमिति गन्धस्यैव विशे- प्यते, सोऽयमसिद्धो हेतुर्भवेद् गन्धत्वस्यापि प्राणव्यङ्गचत्वादिति रूपादिमध्य इत्युक्तम् , तथाऽपि सन्निकण व्यभिचार इति तद्वयुदासाय द्रव्यत्वे सतीति विशेषणम् , एवं रसनादिष्वपि प्रयोगा रचनीयाः, श्रोत्रं त्वाकाशैकदेश इति शब्दाधिकरणे निर्णीतम् , गन्धादिविपयोपलब्धिनियन्धनसुखदुःखोपभोगहेतु. भूतधर्माधर्मोपनिवद्धानां चेन्द्रियाणामिन्द्रियत्वमिति वद्वशायथा यथा नियत- विषयमहणकारणता घटते तथा कल्प्यते इति सर्वमनवद्यम् । एकेन्द्रियवादिमतम् । आह भवन्तु भौतिकानीन्द्रियाणि पञ्चेति तु न युक्तमुक्तं त्यगेव किमिन्द्रि- यं भवितुमर्हति सर्वत्रानपायात् , करतलकपोलकण्ठादिवर्तिनापि त्वगिन्द्रियेण रूपोपलम्भप्रसङ्ग इति चेद्, नावयव विशेषशक्तिविशेषनिषमात् , न हि पाणिना पादेन वोपस्थकार्य कर्तुं शक्यते, अस्ति घावयबविशेषस्वभावविशेपवैचित्र्यम, तुपारकर्पूरापूर्णवारिण्युत्तरमानसे । यथा च वृषणौ स्नातु स्फुटतो न तथा स्फिचौ ॥ क्लिन्नातणकाष्ठादिधूमेन कटुना यथा । मूर्धाऽक्षिवेदनोदेति न तथाऽवयवान्तरे ॥ तस्मादवययविशेपव्यवस्थितनानाशक्तिखचितं त्वगेवैकमिन्द्रियमिति । एकेन्द्रियवादखण्ड नम्। उच्यते, कुतोऽयमपूर्व एव महाप्राज्ञा वादी सरलमतीनस्मान्वञ्चयितु- मागतः योऽवयव विशेष चाश्रयत्नप्ये कमिन्द्रिय मन्यते शक्तिभेदादाश्रयभेदाच्च नानात्वमेवैतदिन्द्रियाणामित्यलं महात्मभिः सह कलहेन, मनुष्यः सह संवादो माहशानां हि शोभते । देवास्तु नररूपेण त इमे भान्ति वादिनः ।। ननु नानात्वपत्तेऽपि पञ्चत्वनियमः कथम् । द्वे श्रोत्रे चतुपी द्वे, च कथं ते एकमिन्द्रियम् ॥ श्राह च-सव्यदृष्टस्येतरेण(१) प्रत्यभिज्ञानाद् [गौ० ३।११७] इति, चतुः (१) सव्येति । सव्येन चक्षुषा एस्य इतरेण दक्षिणेन चक्षुपा प्रत्यभिज्ञाना. स्थिरास्मसिद्धिरित्यर्थः । एव चापो द्वित्वमिति भावः । - ·भावात् , . न्यायमअर्याम् वजातरेकत्वादिति चेत्तहन्द्रियत्वजातरकत्वादेकमिन्द्रियं स्यात् , उच्यते च. स्वायत्तेज इति निर्णीतम् , वतश्चकमेव वदधिष्टानमेकघाणवंशव्य बहि- तमनेकमिवोपलभ्यते, भिन्न वा तद्वतु तेजस्त कार्यश्यादाश्रयभेदेऽप्येकमेव, श्रोनमपि कर्णच्छिद्रद्वयानुस्यूतमेकमेव नभोदेशप्राय वेदितव्य कार्यकत्वस्यापि तेनाधिष्ठानभेदेऽपि कार्यकत्वस्य दर्शनात् । तत्सामान्यस्य चैकत्वादेवत्व श्रोत्रचक्षुपो ॥ न चेन्द्रियजातेरक्यादेकमिन्द्रियम् , कार्यस्योपलब्धिलक्षणस्य कारणस्य पृ. थिव्यादेविषयस्य गन्धादेरधिष्टानस्य त्रिपुटकादेगतेश्च घाणत्वादेर्जातिशब्दवा- च्यस्य योनेर्वा पृथिव्यादे. पचविधत्वात्पञ्चबेन्द्रियाणि कल्प्यन्ते, यया पर- माणुसामान्याविशेपेऽपि पृथिव्यादिचतुर्विधकार्यदर्शनाचतुर्विधा परमाणवः क. प्यन्त इति। यागादीनामिन्द्रियत्वखण्डनम् । ननु तथाऽपि न पञ्चेन्द्रियाणि बुद्धीन्द्रियवत्कर्मेन्द्रियाणामपि पञ्चानामुप. सख्येयत्वात , तदुक्तं वाक्पाणिपादपायूपस्था कर्मेन्द्रियाण्याहु. [ साल का २६] तेषां च वचनादानविहरणोत्सर्गानन्दात्मकपञ्चविधकार्यसाधनादिन्द्रि- यत्व तत्कार्यस्यानितरेवरसाध्यत्यादिति । अत्राहु अत्यल्पमिदमुच्यते पञ्च कर्मेन्द्रियाणीति, अन्यान्यपि खलु नसन्ति कर्मेन्द्रियाणि ? तथा हि कण्ठोऽन्ननिगरेण स्तनकलशालिङ्गनादिना वक्षो भारव. हनेन चांसद्वयमिन्द्रियमुच्यते न कथम् । तत्कार्यस्य शरीरावयवान्तरेऽपि दर्श- नादिति चेरिक नु भवानन्नपान पाणिपादेन निगिरति पायुना वा ? आदानमपि किमास्यादिना वा न कुर्वते तिर्यञ्चो मनुष्या अपि हि क चित, असत्स्वपि भ. वत्कल्पितेषु कर्मेन्द्रियेषु तत्कार्य यावत्ताबद-यथाऽपि दृश्यते न त्वेव बुद्धीन्द्रियेपु, भवत्युत्पाटितातस्य न मनागपि रूपधी । ईषद्विहारादानादि दृष्ट यन्त्राइनिपाणिषु ॥ अपि च विहरणमपि न केवल चरणयुगलकार्यम् अपितु जानूरुजवादिसहि. सपादसम्पायमानमपि या सहिताम्या पाणिभ्यामपि निर्वय॑ते न केवलाभ्याम् , वागिन्द्रिय तु नाभेरूवं सर्वमेव स्यादित्याहु -'वायुर्नाभेरुस्थित उरसि विस्तीर्णः कण्ठे विवतिता मूर्धानमाहत्य परावृत्तो धको चरन्विविधान् शब्दानभित्र्यनक्ति' इति , अस्ति घेगनुभवो जल्पता विशेषतस्त्वखण्डगेय गायतामिति, एव च कर्मेन्द्रियमयमेव विश्वमिति न च शरीरमिन्द्रियव्यतिरिक्त किं चिद्भवेत् । अथ शरीरावयवेष्वेव भिन्नकार्यकारिपु कर्मेन्द्रियव्यवहारस्तहिं कण्ठादिभिरतिप्रसा इत्युक्तम् , उपस्थेन्द्रिय च कथमेक गण्यते तेनानन्दवन्मूनोत्सर्गस्यापि साप ?

·१५ इन्द्रियपरीक्षा। नात् , वागिन्द्रियं तु सुतरामहृदयङ्गमं संयोगविभागनिर्वत्यों हि बाधः शब्द उपलभ्यते तद्भेदाश्च विद्यन्ते यादृशो भेरोदण्डसंयोगजः शब्दो न तादृशः कूर्मा- कोणसंयोगजः , एवं विचित्रस्थानकरणसंयोगाद्विचित्रो वर्णात्मकः शब्द उदे. तोति न वागिन्द्रियं नाम किं चित् , लोकश्च वाक्शब्देन वर्णात्मकंशब्दमेव व्य- पदिशति शब्दश्चेन्द्रियविषयो नेन्द्रियम् , तस्मादनेकविधसुखदुःखोपभोगाक्षेपक्ष. मकर्मपरिणामनिर्मितमेतच्छरीरं सैस्तैरवयवैस्तं तं कर्मफलोपभोगमात्मनः स. म्पादयतीत्यलमेवं विधेन्द्रियजल्पनाऽऽजवेन । अन्त:करणवैविध्यखण्डनम् । अन्तः फरणस्यापि, (१)वैविध्यमनुपपन्नमेकेन मनसैव पर्याधुद्धिस्तु उप- लब्धिस्वभावत्वाकरणकार्या न तु करणम् , अहङ्कारोऽपि ज्ञानविषय एव न करणम् , एतच सविस्तर बुद्धिलक्षणे वक्ष्यामः, तस्मान्न त्रयोदशविध(२)। करणमिति सिद्धम् । न्यूनाधिकत्वशमनादत इन्द्रियाणि पञ्चैव बाद्यविषयाधिगमक्षमाणि । अन्वःसुखादिविषयमहणोपयोगि षष्ठं मनस्तु कथयिष्यति सूत्रकारः तानि सो भवाब्धिपतिवस्य विवेकरत्न- मानन्ददायि न हरन्ति तथा विधेयम् ॥ अर्थस्वरूपनिरूपणम् । गन्धरसरूपस्पर्शशब्दाः पृथिव्यादिगुणास्तदर्थाः । [गौ० २०१३ ] तदर्था इत्यत एवापाष्य का प्रक्रमाद्वा अर्था इति लक्ष्यपदं दर्शयितव्यम् , तदर्थ इति लक्षणम, तदिति प्रकृतेन्द्रियपरामर्शः, सामान्यलक्षणं तु पुनस्वदर्थाः इत्येव योजनीयम् , तदिति प्राणादीनां विशेपसंख्यानिर्दिष्टानामवमर्शः, एवं च माणस्य विषयो गन्धः रसनस्य विषयो रसः इत्यादि विशेषलक्षणमुक्तं भवति, (१) विध्यम्-सांख्या हि मनोऽहड्डारचित्तमिति भेटेनान्तःकरण त्रिवि. धमित्याहुः । (१) त्रयोदशविनिति । पज्ञानेन्द्रियाणि पश्चन्द्रियाणि विविधमन्तःकर- ममिति सालनया प्रयोदश करणानि । - ·न्यायमनाम् गन्धवादीनां तु प्राणादिप्राशनादतिश्याप्तिरिति पृथिव्यादिगुणा इति विशेपणो. पादानम् , ते चामी गन्धादय इन्द्रियार्या भोग्या. सन्त मक्तिहेतव. संसारदा. घिमाणमावहन्तीति हेयवया भारयितव्या । नन्वेवं गन्धादिगुणाधिकरणस्यावयविन प्रथमस्य रागहेतोरसंमहः स्यात, घच्यवि च 'तन्निमित्तं त्ववयव्यभिमान' [गो० अ०४ ०२ सू०३] इति, सख्यापरिमाणादिगुणान्तराणामपि रागहेतुत्वमस्त्येव, यया चहिकलापानुकारि. परिमृदितकुसुमदलपटलशरलविलासिनीकेशपाशत्ति रूप हरवि हृदयं यूनाम् तथा तद्गचा बहुत्वसख्याऽपि, उत्तप्तकनकशिलानिमनितम्बनिम्वरूपवत्तत्परिमा- णमपि हरति च सरभसम् , अवयवसयोगविमागाद्यपि तथा कन्दुकादिरोडासु क्सिलयितविसरसविलासविसरमधरपरिभ्रमणादि कन्दुकान्तम् , तथान्त्यज- जात्यादिपरिहारेण स्वानुरूपजातियोगित्वमपीत्यादि सर्व द्रव्यगुणकर्मादि सक्तिकारणमनुक्त स्यात् । तन के चित्पृथिव्यादिगुणा इति द्वन्द्वसमासं व्याचक्षते पृथिव्यादीनि च गुणाश्चेति, पृथिव्यादिपदेन गुणाधिकरणमवयवि द्रव्यमुक्तमाश्रितत्वविशेषण- स्वाभ्या सवें गुणा इति, गुणग्रहणेन च सख्यापरिमाणादिवत्कर्मसामान्यायपि सर्वमुक्तमतो नासंग्रह इति । तदिदमनुपपन्न गन्धादिपहणस्य हि तदानीमानर्थक्य गुणाश्वेत्यनेनैव गता र्थत्वात् , विशेषख्यापनार्थ तदुपादानमिति चेत्तर्हि किं द्वन्द्वसमासवर्णनेन श्रय- मेवास्तु समाधि । यद्यपि द्रव्यकर्मसामान्यानाम् अन्येषा च सख्यापरिमाणादिगुणानामस्त्येव सक्तिहेतुता, तथापि प्राधान्येन गन्धादीनामेव सा, दृश्यते हि रूपादिनिरपेतस्य द्रव्यस्य संख्यादे सामान्यस्य वा न सक्तिहेतुत्व समस्तीति रूपादय एव मुरयं रागकारणं तत्र झगिति बुद्धे प्रसरकरणादुक्त च- तथापि नितरा रागवृद्ध रूपायो नृणाम् । तएव कविभिर्गीता पञ्चेपो पञ्च सायका ॥ तस्मा पृथिव्यादीनां गुणा इति पष्ठीसमास एव श्रेयान , गुणव्यतिरिक्तश्च गुणी पूर्वमेव समर्थितो यमहमद्राक्षं तं स्पृशामीति प्रत्ययप्रामाण्यात् । पृथिव्यादिगुणा इति यदुक्त तदिदानी विभज्य वर्ण्यते कस्य कति गुणा इति, वर- गन्धादयो नियोक्तव्याश्चत्वार पृथिवीगुणा । अप्तेजोमरुतामेक पूर्वपूर्वमपोश तु ॥ गन्धवज रसरूपस्पर्शा अपां, रसवर्ज रूपस्पशौं तेजस ,म्पक स्पर्शाख्य, वायोरिवि आकाशस्य तु गुण शब्द ।

·इन्द्रियपरीक्षा। ननु नाय गुणविनियोग साधोयान्पृथिव्याश्चतुर्गुणते पार्थिवेन प्राणेन्द्रि. येण चतुर्णामपि तद्गुणाना ग्रहण स्यान, एवमुत्तरेष्वपि वक्तव्य तस्मादेकैकगु णत्वमेव भूवानामुन्यताम्, नैतदेव गुणा स्वेच्छया विप्रलभ्यन्ते, यथोपलभ्यन्ते तथा व्यवस्थाप्यन्ते, प्रतीतिप्रमाणका वयम्, तत्र पार्थिवे द्रव्ये चतुर्णामपि गुणानामुपलम्भ कथमेकगुणा प्रथिवा ब्रूम , रूपैकगुणे च तेजसि पृथिव्युदक योर्वायुवदरूपत्वादप्रत्यक्षत्व स्यात् , तस्मात्रीणि रूपवन्ति द्रव्याणि। यद्येव सर्वेषा सर्वत्रोपलम्भात्सर्वाणि सर्वगुणानि भवन्तु भूतानि, पटपटायते पृथिवी छलछलायन्ते पाप धकधकायते तेज़ कथकथायते वायुरिति सर्वेषा गुण शब्द स्यात् , उच्यते-न सर्व गुणा सर्वत्रोपलभ्यन्ते निर्गन्धानामपा स- पत्र दर्शना , क्लिनरूपादौ तु पार्थिवावयवनिष्काया गन्ध पयस्युपलभ्यते । एव सुवर्णादौ तैजसे द्रव्ये सयुक्तसमवायाद्रसाद्युपलब्धि , शब्दस्तु स. वकालमाकाशवृत्तिरेव प्रतीयते, प्रथिव्यायपयवसयोगविभागप्रभवस्त्यसाविति तदाश्रितत्वभ्रममावहति न त्वाकाशाद्विना तस्य ग्रहणमिति आकाश तत एव शब्द इत्येतच्च प्राइ निर्णीतं गुणत्वम् । यस पृथिव्याश्चतुर्गुणत्वे तद्गुणना चतुर्णामपि पार्थिवनाणेन्द्रियग्राह्यत्व स्यादिति, तन गुणोत्कर्षस्य नियामकत्वात , सातिशयगन्धगुणाधिकरणे वि जातीयद्रव्यावयवसस्पर्शलेशरहित केवलप्रथिव्यवयवरदृष्टसहकारिभिर्घटित घ्राणेन्द्रियमिति गन्धस्यैव प्राहकम् , एतदेव च भूयस्त्वमाचक्षते यथाऽऽह कणनत - [वै० ८१२५] 'भूयस्त्वाद्गन्धयत्त्वाच पृथिवी गन्धज्ञानप्रकृति', इहा. प्यु(१)क्तम्-'तयवस्थान तु भूयस्त्वादिति गो० ३।११७१]' दृश्यन्ते च केवल पृथिव्यवयवोपादानेष्यपि पदार्थेषु व्यवस्थित कार्यनियमा शक्तयो यथा- पार्थिवत्वाविशेषेऽपि विष मरणकारणम् । अगदद्रव्यमन्यत्तु जीविताय प्रकल्पते ।। तस्मादपर्यनुयोगोऽय 'पार्थिवेन प्राणेन गन्धवत्तद्रसादयोऽपि कथ न गृह्य- न्ते' इति, सातिशयप्रतियोगेऽपि च न स्वगुणग्रहणनैपुणमिन्द्रियाणामितीन्द्रि यचिन्ताया निर्णीतम् , श्रोत्रेणाकाशगुणस्य शब्दस्य ग्रहणमिति परिशेषानुमा नप्रमाणकोऽयमर्थ शब्दपरीक्षायामेव परीक्षित इत्यलमतिप्रसङ्गेन । इति निपुणधियामसम्मता सकलगुणैकगुणत्वकल्पना । तदयमकलुषोऽभ्युपेयता गुणविनियोगविधिर्यथोदित ॥ (१)हापि-न्यायदशनेऽपि । तद्वयवस्थानमिति । भूयस्त्वाजलाधविशिष्ट थियारब्धत्वात् तस्यवस्थान प्राणादान्द्रियत्वव्यनस्थिति । ८ ·५८ न्यायमनर्याम् तेऽमी हेयाः कृतकमधुरं रूपमादर्शयन्त. स्विकाहारा. परिणतिविपत्कारिणो हीन्द्रियाः । त्यक्ताश्येते व्यपगतमहामोहपङ्केन पुंसा तीर्णश्चायं भवजलनिधिः क्लेशकलोलरौद्रः ।। युद्धिलक्षणम् । बुद्धिरुपलब्धिानमित्यनान्तरम् । १ ॥ १।१५॥ ननु पर्यायोचारणमेतन्न बुद्धलक्षणमभिधीयते।न, पर्यावप्रयोगस्यैव लक्षणत. मत्वात् ,लक्षणं हि सदुच्यते येन समानेतरजातीयेभ्यो लक्ष्यं व्यवच्छियते, व्यव. च्छिंधने पधुद्धिर्बुद यादिपर्यायवाच्यतयैव तेभ्य इति नामिधानमालामात्रमिदम् । ननु सामयिकत्वाच्छब्दार्थप्रत्ययस्य समयस्य च पुरुषेच्छानिर्वत्यत्वात्क. थमिदं व्यवस्थितं लक्षण स्यात् । मैवम् सर्वजनीनस्य समयस्य विप्लावयितुम- शक्यत्यात्तद्वदिष्टस्य तद्वाच्यस्य लक्षणत्वात् । प्रकारान्तरेण लक्षणमस्याः किमिति नोक्तमिति चेन् । शिशिपाचीच(१)मिदं तस्मिन्नप्युक्तेऽनुयुखीत भवानित्यं किमिति नोक्तमिति, अस्ति च प्रयोजन पर्यायद्वारफलक्षणोपवर्णनस्य यत्सालयानां व्यामोहनिरसनम् ,एवं हि सांख्याः सनिरन्ते-'युद्धिरन्या ज्ञानमन्यदुपलब्धिरन्येति तद्भमापनयनायैवमुच्यते-- 'धुद्धिरुपलन्धिानमित्यनन्तरम' एक एवार्य इत्यर्थः, इत्यं च स्वरूपतो निर्शाता बुद्धिर्मोगस्वभावात्तत्साघनत्वाच मंसारहेतुरिति हेयत्वेन भाव्यते । सांख्यमतोपपादानम् । सुसादिबुद्धिर्भागः तरसाधनबुद्धिस्तु भोगसाधनमिति कथं पारमाः प्रवद- न्धि 'बुद्धिरम्योपलब्धिरन्ये सि, नित्यां हि बुद्धिं ते मन्यते, सरिकमात्मैवतैः चु. द्धिरिति गृहीत ? नाचेतनाया भोग्याया: प्रकृते प्रथमा विकृतिमहच्छन्दवाच्या बुद्धि पुरुषस्तु चेतनो भोक्ताऽन्य एव, वाविमौ प्रकृतिपुरुषौ विवेकेनापश्यतां मंसारः प्रकृतिपुरुषविवेकज्ञानान्मोक्षः । का पुनः प्रकृति म ? सत्वरजस्तमसा प्रयाणां गुणानां साम्यावस्था प्रवि', प्रधानमव्यक्तं च तदुन्यते यत्साम्याव. स्थागतं गुणत्रयमिति । ननु तत्सत्त्वे किं प्रमाणम् ? अनुमानमित्याह, तथा हि-चराचरमिदं विश्व मुखदुःखमोहाविनाभूतमुपलभ्यते न हि ब्रह्मादौ स्तम्बपर्यन्ते जगति तयाभूतं किमपि भूतमुपलभ्यते यत्सुखदुःखमोहैरविकृतम्, तत्र सुखस्वभावं सत्त्वं दुःखस्वभावं रज मोहस्वभावं वमा, सर्वत्र प्रीत्यप्रीतिविषादादिदर्शनात्मका. शप्रवृत्तिनियमापगमाच सर्व त्रिगुणात्मकम , जगत्कार्य च यसरस्परान्वितरूपं (१) कुत्सिताशदैत्यर्थः। .

·. . बुदिपरीक्षायो सांख्यमतस्थापनम् । तदेकरूपात्कारणादुसद्यमानं दृश्यते, मृदन्वितानि हि घटशरावादश्चनप्रभृतीनि कार्योण्येकस्मान्मृदात्मनः कारणादुद्भवन्ति, तदिदं विश्वं सुखदुःखमाहान्वित- मिति तदात्मककारणकार्य भवितुमर्हति, यत्सुखदुःखमोहात्मकं कारणं सा सत्वरजस्तमोरूपा प्रकृतिः, एवमन्वयपुरःसराः परिमाणादिहेतवोऽपि वक्त- व्याः, इयत्तया वा चतुरश्रतादिना वा परिमाणेन वद्वतां कार्याणामेकप्रकृतित्व. दर्शनात, विपयवृत्तयश्चैते गुणाः कार्येषु दृश्यन्ते च-कचित्सवमधिकमूने रजस्तमसो कचिद्रजः प्रकृष्टमल्पे सवतमसी कचित्तमः प्रवृद्धं तुच्छे सत्त्व. रजसी इति, तदेषां वैषम्यभेदोपदर्शितविश्वरूपकार्याणां कचित्साम्यावस्थया भाव्यं सा प्रकृतिरुच्यते, सेयमचेतना भोग्या प्रकृतिः तस्यास्तु भोक्ता चेतनः पुरुषः । पुरुष इदानी किमनुमानकः? उक्तमेव-भोग्येन भोक्तुरनुमानं, न ह्यचेत. नस्य भोग्यस्य भोक्तारमन्तरेण भोग्यतोपपद्यते दृष्टा च सेति भोक्ता कल्प्यते, सप चितिशक्तिस्वभावक एव सर्वप्रकारकर्तृत्वादिव्यवहारनिवबहिष्कृतस्व. रूपः, द्रष्दृत्वमेव पुरुपत्य स्वरूपमाहुः, न यथा भवन्तः एकमात्मानमध्यवसा. यादिधर्मयागिनं मन्यन्ते तथाऽसौ भवितुमर्हत्यध्यवसायादेबुद्धिधर्मत्वात् । कर्तुं शक्नेति पुरुषस्तृणस्यापि न कुन्जताम् । अन्योपनीतमथ तु स पश्यत्येव केवलम् ।। प्रकृतिरेवैनं भोगापवर्गाभ्यां संयुनक्ति, न च निर्विकारा सती भोगसम्पाद. नसमर्थाऽसौ भवतीति महदादिविकृतीः प्रतिपद्यते, पड्ग्बन्धन्यायेन प्रकृतिपु. रुपो संयुज्येते-प्रतिरचेतना घश्या भोग्या द्रष्टारं भोक्तार पुरुपमपेक्षते, पुरुषो. ऽपि द्रष्टा भोक्ता दृश्यं भोग्यमपेक्षते इत्येवं तयोः पग्वन्धवत्संयोगो भवति दर्शनशक्त्या पङ्गार्गमनशक्या चान्धस्यैकत्र मेलनात्कार्यसिद्धिरेवं प्रकृतिपुरुष. संयोगात्सर्गः प्रवर्वते, तदुक्तम्- पुरुषस्य दर्शनार्थः कैवल्यार्थस्तथा प्रधानस्य । पङ्ग्वन्धवदुभयोरपि संयोगस्तत्कृतः सर्गः । [सां० का २१] यच्चत्यं प्रधानान्महत्तत्त्वमुत्पद्यते सा बुद्धिरध्यवसायात्मिका धर्मज्ञानवैः राग्यश्वर्यतद्विपर्ययरूपवृत्तियोगिनी महतत्त्वमेवोच्यते, बुद्धरहकार उदेति स घाभिमानस्वभावः, अहङ्कारात् प्राणादोनि पञ्च बुद्धीन्द्रियाणि वागादीनि पञ्च कर्मेन्द्रियाणि सङ्कल्पकमेकादशं मनः गन्धादितन्मात्राणि च पञ्चेति षोडशको गएः प्रभवति, ततो गन्धादितन्मानपञ्चकात्पश्च पृथिव्यादीनि महाभूतानि जायन्त इति, आह च- प्रकृतेर्महांस्ततोहतारस्तस्माद्गणश्व पोडशकः । तस्मादपि षोडशकात्पञ्चम्यः पञ्च भूतानि ॥ [सा० का०२२] खानीमानि पञ्च पञ्चविंशतित्तच्चानि सश्चतते, प्रधान प्रकृतिरेव न विक ·7 ६० न्यायमअर्याम् ति, महदहकारतन्मात्राणि सप्त पूर्वापेक्षया विनय उत्तरोत्तरकार्यापेक्षया प्रत्य , एकादशेन्द्रियाणि पच भूतानि विहतय एर, अप्रकृतिविकृतिरूपस्तु शुद्ध पुरुष इति, वदाह- मूलप्रतिरवितिर्महदाय प्रकृतिविकृतय सप्त । पाडशकन्तु विकारा न प्रक्रितन विकृति पुरुष ॥ [सा० का० ३] एव महदादिविकारपती प्रतिरात्मनो भोगं साधयति, कास्य भोग ? बुद्धिवृत्त्यनुपातित्व-विपयाकारपरिणतेन्द्रियवृत्यनुरक्ता बुद्धित्ति ज्ञानात्मिका पुरुष पश्यति, दशनेऽपि न तस्य किंचिच्चा-यत्व किन्तु तदेव दर्शनं यत्तत्र प्रतिबिम्जनमिति, इत्य तयोर्बुद्धिपुसी सयोग सवि बुद्धिधर्मश्चैवयितलक्षणा बुद्वावसन्नपि सनिव लक्ष्यते, तदाह- तस्मात्तत्सयोगादचेतन चेतनायदिव लिगम् । गुणकर्तृत्वेऽपि तथा क्तव भवत्युदासीन ॥[सा० का०२०] अपवर्गाय कथमात्मन प्रकृतिरवकल्पत स्वरूप प्रकाशयीत्याचक्षत, अनाधृतप्रकृतिस्वरूप पुमान्प्रतिकृतमपिलमात्ममिति मन्यमानस्तदुपा जिंत मुक्त, यदा तु पृथग्भूतामना मन्यत तदा भवत्वियमायासहेतुरव ममेति बुद्धयमानस्तकृतमनुपमुसान स्वरूपनिष्ठ एघावतिष्ठते, प्रतिरपि भन्तु दृष्टाऽहमनेन प्रथड् मामेष मन्यते इति न तदभिमुखीभवितुमुत्सहते, तदाइ- प्रहते सुकुमारतर न किचिदस्तीति म मतिर्भवति । या दृष्टाऽस्माति पुनन दशनमुपैति पुरुषस्य ।। [ सा० का० ६१] परस्पर च भन्नरसयो प्रतिपुरुषयोापकत्वात्सत्यपि सयोगे सों न प्रवर्तत एवेत्याह- दृष्टा मयेत्युपेक्षक एको धाऽहमित्युपरमत्येका । सति सयोग ऽपि तयो प्रयोजन नास्ति सर्गस्य ॥ [सा. का० ६६] अपरिम्लानकुतूहलो हि पुमान्वश्चयितु शक्यत न दृष्ट तत्त्वमिति मत्वा, सत्यामपि योग्यताया निवर्तत प्रतिनटीव रङ्गभूमौ प्रदर्शितनिसिलनिजनृत्त वृत्तान्तनैपुणा तत इत्याह- रङ्गस्य दर्शयित्वा निवतवे प्रकृति ' तव प्रकृतिरेय ससारे प्रवत प्रकृतिरेव मोतमनुभवतीत्याह- तस्मान्न वध्यतऽद्धा नापि मुच्यते नापि ससरवि कश्चित् । ससरति वध्यते मुच्यते च नानाऽऽश्रया प्रति ।। [सा० का० ६२] किमर्थ पुनरसावे विशष्यत प्रकृतिरिति ? कि क्रियते स्वभाव एवैप देव इविकायास्तस्या नानाविधरूपायरुपकारिण्यनुपकारिण पुस । गुणवत्यगुणस्य सतस्तस्यायमपार्थक चरति ॥ [ मा० का०६०] ·बुद्धिपरीक्षायां सांख्यमतनिराकरणम् । ६१ . अचेतनवादस्या. कथमेवंकारित्वमिति चेदुक्तमत्र- वत्सविवृद्धिनिमित्तं क्षीरस्य यथा प्रवृत्तिरज्ञस्य ॥ पुरुपविमोक्षनिमित्त तथा प्रवृत्तिः प्रधानस्य ॥ [ सां.का ५७ ] ननूसन्नतत्वनाने भागानुकूलमहदादिकायारम्भपराङ्मुख लात्तस्याश्चेक- त्वादेकस्मिंस्तत्त्वविदि मुक्ते सति सर्वे मुक्ताः स्यु' । नेप दोप, तत्वविदमेव पुमांसं प्रति तस्या औदासीन्यात् , अन्यसाधारणत्वेन तत्कार्यानपायात् , तथा च पतञ्जलिः-[पा.२।२२] 'कृतार्थ प्रति नष्टमप्यनष्ट तदन्यसाधारणत्वात'(१) नन्वेवं यदेव तत्त्वज्ञानमुत्पन्न तदेव प्रकृत्युपार्जितकर्मफलोपभोगपरिहानितः पुस शरीरात स्यानेत्याह-'तिष्ठति सस्कारवशाच्चभ्रमिवद्धृतशरीर, तत. संसारविरतो सत्याम्--- प्राप्त शरीरभेदे चरितार्थत्वा प्रधानविनिवृत्तौ । ऐकान्तिकमात्यन्तिकमुभय कैवल्यमाप्नोति ।। [ सां. का. ] इति । अहो नु खलु कपिलकविकथारसाक्षिप्तद्वदयैरतिबहु प्रसक्तानुप्रसपत्या लिखितमस्माभिस्तदियं प्रधानप्रकृति प्रथमा महच्छब्द्याच्या सा बुद्धिस्तत्त्व विदं प्रति नष्टाऽप्यन्यसाधारणत्वादनष्टवेति नित्या, नित्यत्वाच्च प्रत्यभिज्ञानु सन्धानादिव्यवहारप्रबन्धनिर्वाहणक्षमा बुद्धि , ज्ञानं तु तस्य वृत्तिः, उपलब्धि. स्तु पुसो वृत्तिमबुद्धिदर्शनमिति नैपां पर्यायशब्दत्वमिति । साख्यमतनिराकरणम् अत्र प्रतिविधीयते-आत्मन्येव नित्ये व्यापिनि बौद्धरि ज्ञातर्यवसातरि धर्माधर्मादियोगिनि प्रत्यभिज्ञानादिकार्याणां कर्तरि सेय बुद्रिरज्ञा साख्यैः कल्पिता, चेतनत्व ज्ञानादियोगिन्या अपि यत्त्वस्या नाभ्युपगत साऽयमतीन तपस्विनां भ्रम , य एव बुध्यते जानात्यध्यवस्यति स एव पश्यति चेतयते च, न खल्वन वस्तुरूपभेद पश्याम , सत्र बुद्धिर्बुध्यते जानात्यध्यवस्यति पुरुषस्तु पश्यति चेतयते चेवि वञ्चनायैवमुच्यते मुग्धतया वा। यच्चेदमुच्यते-'बुद्धयाध्यवसितमथ पुरुप पश्यतीति, तयाख्येयं किमिद तस्य द्रष्टुत्वमिति ? प्रतिविम्बन मिति चेकि स्वच्छे पुसि वृत्तिमती बुद्धि. स. कामत्युत वृत्तिमत्या बुद्धौ प्रमातेति। तत्र चितिशक्तिरपरिणामिन्यपरप्रतिसं क्रमेति न बुद्धौ पुरुषस्य संक्रमण, बुद्धौ तु पुसि संक्रान्तायामपि पुंसः किं वृत्त भत्र भाष्यम् 'कृतार्थ मेकं पुरुष प्रति दृश्यं नष्टमपि नाशं प्राप्तमपि अमष्ट तत् अन्यपुरुषसाधारणस्वाद' इति । 'कृतार्थमिति' बुद्धया कृतः समर्पितोऽथी यस्येति कृतार्थमेकं कचिन्मुफपुरुपं प्रति गुणादिकं नटं प्रयोजनकरणात राज्ञो राज्य. वनमपि सामान्यतो न न तस्मिकृतार्थे भन्यपुरुषे च तस्य साधारणत्वादित्यर्थ, इति पोगवार्तिकम् । , - ·६६ . न्यायमझयाम् येन द्रष्टा, संबन्धः द्रप्दृत्व स्वभाव एवास्येति चेकि बुद्धिप्रतिविन्धनेन, विशि- विषयावच्छेद इति चेत्तत: पूर्वमनालम्बनं द्रष्टुत्वमघटमानमिति न नैसर्गिक द्रष्टरूपं पुंस. स्यात्, दर्शनशक्तिः स्वाभाविकीति चेन्न, तस्य भेदाभेदाभ्यां निरूपयितुमशक्यत्वान्, पतिविम्वपक्षे च परस्परानुरागस्य तुल्यत्वादवियोगाच कमिदं निर्धार्यताममी बुधर्मा इति, न हि तयोः पार्थगध्यन कदाचित्स्वरू. पावधारणं वृत्तम् , अनवधारितकार्यभेदवाच नानात्वमपि तयोर्दुवचम् , चे. तनाचेतनत्वानोक्तभोग्यत्वाच्च विस्पष्ट तयोर्नानात्वमिति चेज् , ज्ञानादियोगित्वं च बुद्धरचवनत्वं चेवि चित्रम् । मपि च कल्पयित्वा भेदधर्म बुद्धिधर्माः पुंसि पुंधर्माश्च बुद्धावारोपणीया इति किं भेदेन, भेदे च बुद्धानादियोगित्वे च चेतनत्वापत्तेरेकत्र कार्यकार- संघात चेतनद्वयमनिष्ट प्रसन्यते, नित्यमन्त,करणमन्तरेण पुंस उपलब्धिन भवेदिति बुद्धः कल्पना चेत्, अस्त्येव नित्यमन्त करणं मन , तेन करणेन कर्तु- रात्मनो विषयोपलब्धिक्रिया निर्वयते सैव च बुद्धिरित्याख्यायतेन त्वन्या नि स्या बुद्धिरस्तीति, किञ्च कस्य कृते परिदृश्यमानमात्मनो ज्ञानादिक्रियाकर्तृ. स्वमुत्सृज्य बुद्धरदृश्यमानमुपेयते, को ऽत्राशयः । ननु पुरुषस्य म्वातन्त्र्यात्मककर्तृत्वे सति स्वकृतकर्मफलोपभोगानन्त्याद. निोद स्यात्, न हि कर्मणां परिक्षयो जन्मकोटिशतैरपि शस्यक्रियो, यदा तु कारमुदासीन प्रकृतिघ्राति तदा सैव ज्ञाता सती मोक्ष्यतीति न दूर मोक्ष- वर्म भविष्यति । अहो वव निसिटमेव मौरर्य सांख्यहृदयेष्वेव प्रतिष्ठितमिति कधमन्यो जन इदानीं मूर्यो भविष्यति, अचतने हि निरङ्कुशे प्रधाने बन्धरि सुतरामनिर्मोतः स्यात, तत्त्वविदमपि पुमांसं न वनावि प्रकृतिरिति कोऽस्या नियन्ता पग्बन्धन्यायेन संयोगस्य तदापि तुल्यत्वात, निवृत्तकुतूहलः पुमानि ति चेत् , प्रतिरनिर्मुक्तकौतुकाऽभिनववधूरिव स्थितैव । अपि च रे मूढ ! पूर्वमेव तपस्विना पुसा किं कृतं यदसौ पद्धोऽभूत्, द्रष्ट- त्वं तु तस्य रूप तदविनाभूतं कैवल्यदशायामपि तन्न नश्यत्येवेति तदाऽपि तद- न्धनाय कथं न प्रवर्तते निमर्यादा प्रतिः, दृष्टाऽस्मीति विरमतीति चेत्, मैवम् , न हसावेकपनीनतदुर्महगृहीता, नि.संख्यपुरुषोपभोगसौभाग्या पण्यवनितेव नासो नियमेन व्यवहर्तुमईवोत्यास्तामेवन् । यञ्च 'सत्वरजस्तमोभित्रिभिर्गुणैस्समावस्यतया प्रधानशब्दव्यपदेशभाग्भिः महलाना बुद्धिरत्पद्यते' इत्यादि प्रक्रियाजालमालपितं तन्महान्धपरम्परान्याय. प्रवृत्तगुम्पाटम्मोपनतमव न प्रमाणमूलम् , कार्याद्धि कारणमल्पपरिमाणमुपल- भ्यत न तु विपर्ययः स्वावयवाश्रितस्य पदादेस्तया दर्शनात्तदवयवानां तदपेक्षया ऽस्पत्वादन्यस्यास्यादो(१) महापरिमाणस्वमप्रयोजकम् । - ·बुद्धिपरीक्षायां सत्कार्यवादनिरुपणम् । अपि च बुद्धिर्नाम विपयोपलम्भः अहंकारोऽप्यस्प्रत्ययरूपोऽभिमानो बुद्धिविशेष एव तेन बाह्यानीन्द्रियाणि जन्यन्ते गन्धादयश्च गुणाः गुणैश्च पृथि. व्यादीनि भूतानीति महाव्यामोहः, इदं च चित्र-विषयजन्या हि सुखादयः प्रसिद्धास्ते च सुखादिजन्या विषयाः संवृत्ता इति, नवेयं विश्वामित्रस्येव सांख्य- मुनेः सृष्टिः, न च प्रधानास्तित्वमपि प्रमाणवदन्वयादिहेतूनामसाधनत्वात्, चेतनानां हि संभवेदपि सुखदुःखमोहान्वितत्वमचेतनानि भूतानि सुखदुःखमो. हवन्तीति सुभाषितम् , घटे पटे शकटे च सुख दुःखमोहाः सन्तीति कः प्रति. पचते, प्रकाशप्रवृत्तिनियमा अपि चेतनेष्वेव दृश्यन्ते नाचेतनेष्वित्यसिद्धत्वाद्धे. तोर्न प्रधानसिद्धिः। अपि च सत्कार्यवादमूल एप तपस्विनां विभ्रमः सर्व सर्वनास्तीति ततो- ऽन्वयसिद्धि बुद्धयमानास्ते प्रधानसिद्धायध्यवसिताः, सत्कार्यवादश्च विचार्य: माणो न समस्त्येवेति कुतस्त्या हेतुसिद्धिः । सत्कार्यवादनिरूपणम् ननु सत्कार्ययादे कार्यकारणभावो भवति भावानां नान्यथा, तथा हि चतुष्टयी गतिरिह स्याद् घटादिकार्य मृपिण्डादिना कारणेन क्रियमाणमपि क्रियते सद्वाऽसद्वा सदसद्वाऽनुभयं वेति, तयासत: करणे खरविषाणादेः कर. गं स्यादसते हि घटस्य खरविषाणस्य च को विशेषः, घटस्यापि च प्राक् प्रध्वंसाभावदशयोरसत्त्वाविशेषात्मागभावदशायामिव प्रध्वंसावस्थायामपि क- रणं भवेत, असत्करणे नियतोपादानग्रहणं न प्राप्नोति, तैलार्थी हि तिलसर्प- पानुपादत्ते न सिकताः असत्त्वे च तैलस्य को विशेष: सर्पपाणां सिकताभ्यः, असति कायें निरालम्भनः कारकव्यापारो भत्रेन ह्यसौ मृत्पिण्डादिविषयो भवि. तुमईवि कार्य चासत्, अपि चाविद्यमाने कारणव्यतिरिक्त च कायें जन्ये कारणस्य मृत्पिण्डादेर्घटादिकार्य जनितवत. किमिति न स्वरूपमुपलभ्यते । अथ स्वविनाशेन कारणं कार्यस्य जनकमिष्यते सदियमभावागावोत्पत्ति- भवेत्तस्यां च कुतोऽयं नियमो यदनन्तरवृत्त एव मृरिपएडाभावः कुम्भमभि. नियनि बिसाविकात इत्यतथ लिएडे नष्ट एप स अरमोदादः स्याद् । अथ खाव्यतिरिक्तमेव कारणेन कार्य जन्यते ? तर्हि कारणस्य सत्यात्तद- व्यतिरिक्त वक्तुं युक्तं सदसतोर्विप्रतिषेधेनैकत्र समावेशायोगात्, रूपभेदादवि- रोध इति चेन्न, कार्यस्य विचार्यमाणस्यैकत्वान्, ततश्च तेनैव स्वेन कार्येण रू. पेणासचेन्नासद्भवेदसच न सदिति, पररूपेण त्वसत्त्वं समस्तभावानामस्त्येव, अनुभयात्मकं तु नाम वस्तु नास्त्येवेति, तत्पारिशेष्यासदेव कार्यम्, किमिति च ·न्यायमअर्याम् - नोपलभ्यते इति ? अनुमानेनापि यदुपलब्ध तरिकमनुपलब्धं भवति, प्रत्यक्षेण तु तदानीमनुपलम्भोऽनभिव्यक्तत्वादभिव्यक्तिसम्पादन एव च कारकप्रयन्नसा फल्य, कार्य तु सदेवेति । सत्कार्यवादखण्डनम् अनाभिधीयते, केन रूपेण तदानी कार्य सदिति मन्यते यदि कारकव्या पाराभिनिवत्येन सलिलाहरणार्थक्रियासमर्थेन पृथुघुटनोदराकारतारूपेण चक्र मूर्धनि घटोऽस्ति तदाऽभिव्यक्तेनापि रूपेण सरवादत्यन्ताय कारकव्यापार वैफल्यमित्थमपि च कारकप्रवृत्तौ तद्यापारानुपरमप्रसङ्ग , कि हि तदोपलभ्य कारकाणि निवर्तेरन्कार्यस्य प्रागप्युलब्धत्वात् । अथ मृत्पिण्डरूपेण तदानी घटोऽस्तीति कथ्यते, तन न ह्यसौ तदानी घटोऽस्ति मृत्पिण्ड एवासावदो न स्वरूपमुत्तरकालमपि निरर्तते घटस्तु ततो निवर्तते, यद्येव यदेवासो निवर्तते तदेवास्ति न तत पूर्वमिति । अथ पूर्व शक्त्यात्मना तस्यास्तित्वमिदानीमभिव्यक्त्यात्मना क्रियते इति, तदप्यनुपपन्नमभिव्यक्तिरपि तत्स्वरूपानिन्ना भिन्ना या सत्यसती वेति विका रुप्यमाना न पूर्वोक्तं दोपमतिवर्तते। का चेयमभि यक्ति ? किं कार्यात्मनाऽवस्थानमथ सस्थानविशेष उत प्रती तिरिति, यदि कार्यात्मनाऽवस्थान, तत्पूर्व नाभूत्तदधुना भूतमित्यसत्कार्यम, पूर्वमपि वा यदि तदासीत्तदा पुन कारकवैफल्यम् , सस्थानमध्यवयवसन्निवे शविशेष सन्नेव, ते अवयवास्तु स-तीति कस्यात्र विवाद , न खलु परमा नवोऽस्मामि गीकता, प्रतीतिस्तु घटस्य चक्षुरादिकारकसामप्रचधीनत्व. मृत्पिण्डदण्डचनादिकारफचर साध्येति सा चमूर्धनि घटस्य नास्त्येवेत्य सन् घट । दर्शनादर्शनाधीने सदसत्वे हि वस्तुन । दृश्यस्यादर्शनात्तेन चक्रे कुम्भस्य नास्तिता । चनमूर्धवत्प्रध्व सदशायामनुपलम्भादू घटनास्तित्वमेवेत्यतश्च नासतो वि. पते भावो नाभावा विद्यते सत' इत्यप्रमाण पूर्वापरान्तयोर्भावस्वरूपादर्शनात् , शक्त्यात्मना ऽपि यदस्तित्वमस्योन्यते, तत्रापि चिन्त्यम-केय शक्तिर्नामेति ? यदि घटस्वरूपाद्भिन्नासो, नहि पररूपेण पटोऽस्तीति स्वरूपेणैव घटास्तित्वमुक्त भ. वेत्तय प्रत्यक्षविरोधानिरस्तम्, असत्करणपक्षे च यच्चोदित 'शशविषाणाद्यपि क्रियेते ति, तन्न, पचनव्यक्त्यपरिज्ञानात्, यदसत्तस्ति यते इति नेय वचनव्यक्ति- रपि तु यत्रियते सद्सदिति । स्वरूपसहकार्यादिहेतवो यद्विधायिन । दृश्यन्ते जन्यते वद्धि न व्योमयुमुमादिकम् ।। .

·सत्कार्यवादनिराकरणम् । प्रागभावदशायां च हेतुव्यापारदर्शनम् । न तु प्रध्वंसवेलायामतः कमनुयुब्जमहे ।। उपादानं तु सर्वस्य यन्न सर्वत्र दृश्यते । तन्न कार्यस्य सद्भावादपि त्वेवं निरीक्षणात् ।। अद्यत्वे व्यवहारो ऽपि नैवापूर्वः प्रवर्त्यते। यथोपलब्धं वृद्धेभ्यरस तथैवानुगम्यते ॥ वैलार्थी सिकताः कश्चिदाददानो न दृश्यते । अदृष्ट्वा चाय नान्यो ऽपि तदर्थी तासु धावति ॥ अन्वयव्यतिरेकौ च गृह्यते व्यवहारतः। अनादिश्चैप संसार इति कस्यानुयोज्यता ।। अथ वा शक्तिनियमादेवोपादाननियम उपपत्स्यते, शक्तिस्त्वनित्या सूक्ष्मा च नेह का चिदुपेयते । सदभ्युपगमे नित्य कार्योत्पादप्रसक्तितः ।। किन्तु योग्यतावच्छिन्नस्वरूपसहकारिसन्निधानमेव शक्तिः , सैवेयं द्विविधा शक्तिरुच्यते अवस्थिता ऽऽगन्तुका च , सस्वाधवच्छिन्नं स्वरूपम् अवस्थिताश- क्तिः , आगन्तुका तु दण्डचक्रादिसंयोगरूपा, शक्तिद्वयकृता च कार्यनिष्पत्तिर- सकृद् दृष्टेति तदर्थभिस्तु तदुपादानम् , योग्यता ऽपि नार्थान्तरं किश्चिकिन्तु यस्तुविशेष एवेत्येवं सद्विनियमानुपादाननियमसिद्धर्न सत्कार्यम् । न च शक्ति- रेव कार्यमिति वक्तव्यम् , कार्यस्वरूपस्य ततः पृथग्भूतस्य प्रवीत्या व्यवस्था- पनात , शक्तेश्च कार्यत्वे कार्यादेव कार्योत्पादोऽङ्गीकृतः स्यात् , न च घटाद् घट- उत्पत्तुमर्हति । शक्तश्च कार्यमुत्पद्यते इत्यभ्युपगतमतोऽन्यत्कार्यमन्या च शक्ति- रनुवायवाचकयोwगयव्यशकयोश्च दीपघटयोरुभयाश्रिता शक्तिर्दष्ट्रति कार्य- कारण्योरपि सा कथमनुभयाधिष्ठाना भवितुमर्हति , सवि च द्वितीये कार्या. ख्ये तदाश्रये कथमियमुभयाश्रिता स्यादिति, नैतदेवं यथादर्शनं शक्तरभ्युपग- मात्तश्चैकत्र दृष्टरूपमन्यत्रापि मृग्यते, वाच्यवाचकयोर्व्यङ्गयव्यन्जकयोश्च द्वयोः पृथक्त्वेन दर्शनादुभयाश्रिता शक्तिरङ्गीकृतेति हेतुद्वयस्यानुपलम्भात्केवल कारण- वृत्तिरेव शक्तिस्तकृतश्चोपादाननियमविचारो युक्तः । उत्पचौ खलु सिद्धायामुपादानं विचार्यते । सतस्तु सैव नास्तीति किमुपादानचिन्तया ॥ सत्कार्यवादे घ सुतरामुपादाननियमो दुर्घटः, सर्वस्य सर्वत्र भावारिसकता- तिलसरस्तीरकेदारन्युप्रायोजजनिखारादिकार्यक्रमोत्याधमानविलस्वरूपपोलो- चनया सिलेष्विव सिकतास्वपितैलसम्भवात् , सर्वस्य सर्वत्र चास्तिले नियत. पदार्थप्रविष्ठितहानोपादानादिव्यवहारः सकल एव विप्लवेत, अपि च प्रायश्चि- - ·। . , ४२ न्यायमचर्याम् त्तमेप वपस्वी सप्तछुमतिकष्ट कथ चरिष्यतीति महन् । गतोऽसि का रुण्यम् , अन्न च तावदश्नात्यन्ते च वोऽस्तीति विड्भक्षणात्प्रायश्चित्तीयत एवायमित्यल सत्कार्यवादप्रमादेन । यत्पुनरप्रामाणि--कारणानुपमदेन कार्यानुत्पादादभावागावोत्पत्तिभवेत्तत्र पानन्तरवृत्त्युत्पत्तिनियमो न स्यान-इति, वदप्ययुक्तम् , मूर्ताना समानदेशत्ववि. रोधात्कार्यकारणयोरेकदेश व नेष्यते नैतारता भावोत्पत्तिरभावाद्भवितुमईति , कारणपदेन तदुपादानदर्शनादत एवानन्तर्यनियमा युगपन्न , नच कार्यका रणयोरभेदात्सत्कार्यमिति वक्तव्यम् , सयो प्रत्यक्षसिद्धमिनस्वरूपत्वात् । यत्तु निरालम्यना कारकप्रवृत्तिरिति चादित परिहृत तद्भाष्यकारेण(१) 'बु. द्धिसिद्ध तु तद्सन् (गौ० ३२११५०।११) इति' वृद्ध यवहारत कार्यकारण भावमवगम्यामुष्मात्कारणादिदमीटश कार्यमुत्पद्यत इति बुद्धौ निर्धार्य कारका. णि कर्ता नियुक्त इति न निविषय कारकव्यापार , तदेव सत्कार्यवादस्य नि. प्रमाणकत्वात्त-मूलान्धयादिहेतुसिद्धयभावान्न प्रधानास्तित्वसिद्धिस्तदभावाच न तद्विकृतिनित्या बुद्धिरपि तु ज्ञानोपनन्धिरूपवेवि सम्यवसूनित 'बुद्धिरुपलब्धि. निमित्यनान्तरमिति, इतश्चानित्या बुद्धि जानामि ज्ञास्याम्यज्ञासिपमित्यु पजननापायधर्मतया पाकादिवत्कालत्रयेऽपि प्रकाशमानत्वाञ् ज्ञातृव्यतिरिका याच युद्धेरप्रतिभासनात , भय तु विशेष -पाकादिक्रियाणामोदनादिफलावच्छे दद्वारफ कालवैतत्यमपि भवति, उपलब्धेस्तु वस्तुस्वरूपप्रकाशनमात्रपरिसमाप्त- प्रयोजनाया कालवैतत्य नास्त्येवात एवानित्यत्वेऽप्युत्पन्नापगिणीमेय बुद्धिमाच क्षते शब्दवन घटादिवरकालान्तरस्थायिनीमिति, सा चैय बुद्धिरास्मान्त करण शब्ददीपेन्द्रियार्थाद्यनेककारककलापकार्यापि सती न बाह्ये न पायकर्मणि सम वैति, न बाह्यकरणे चक्षुरादौ नान्त करणे मनसि किन्तु तयेव, कर्ताऽपि च नित्यो विमुरात्मा न भूवसड्यावस्वभाष कार्यस्तस्या आश्रय इत्यात्मपरीक्षाया निर्णीत गुणत्वमपि च तस्यास्तव दर्शितम् । नन्वेव सहि न बुद्धरनित्यत्व विनाशकारणाभावाद्, द्विविधो हि गुणांना विनाशहेतुराश्रयविनाशो विरोधिगुरणप्रादुर्भायो वा, नेहाश्रयविनाशी नित्यत्वादा मनो, न च विरोधिनमस्या क चिद्गुणमुपलभामह। न, शब्दवदाशुविनाशि त्वात् , नित्याकाशगुणो ऽपि शन्द शब्दान्तरमारभ्य यथा विनश्यति तथा बुद्धि बुद्धन्दरमारभ्य विनश्यतीति तथा दर्शनात्कल्प्यते, यावाश्य कश्चन विनाशद (१) बुद्धिसिमिति । सायम् , असर-प्रागमावप्रतियागि, अदिसिद्धम् - बुद्धपा विषयौवम् , सपाहि ह तन्तुयु पटा भविष्यतीति ज्ञात्वा कुविन्द प्रस्त मा पटोऽस्तीति शास्वा तयासति सिद्धसेन पत इच्छामावात् प्रवृश्यनुपपसे रिस्पर ·मनसः परीक्षा। शनभेदोपलम्भादिः शब्दस्यानित्यतायां न्याय उक्तः स सर्वोपि बुद्धयां प्रयोज. नीयः, अत एव न बुद्वीनामेकप्रमातृवृत्तीनां योगपद्यं विद्यते शब्दानामिवैक. वक्तृप्रयुक्तानाम् , विनश्यविनश्यद्दशयोन्तु बुद्वयोगशुविनाशत्वेऽपि योगपद्यः मनुभवादुपेयत इत्यलमतिविस्तरेण, बुद्धरनित्यतायां च प्रायेण सर्ववादिनाम- विवादः, अन्यथा कथमाह जैमिनिः 'सत्सम्प्रयोगे(१) पुरुपस्येन्द्रियाणां बुद्धि- जन्म तत्प्रत्यक्षमिति। अचिररुचिवत्तस्माद् बुद्धिनिसर्गविनश्वरी भवति जनकः स्वात्मा तस्याः स एव तदाश्रयः । भवमनुभवस्तापैः पापा तमेव युनक्ति सा(२) व्यसनजननीगेतामस्माच्यजेत् परमार्थवित् ॥ मनसो लक्षणम् । युगपञ् ज्ञानानुत्पत्तिर्मनसो लिङ्गम् ॥ (गो० १११२९६। ] मनसो यदेव सत्वे प्रमाणं तद्गम्यत्वमेवास्य लक्षणं समानेतरजातीयव्य-, बच्छेदकारित्वात् । ननु मनस इन्द्रियत्वात्तद्वर्ग एव पठनं युक्त किमर्थोऽयं पृथङ् निर्देशः, न. धर्मभेदात् , भौतिकानीन्द्रियाणि नियतविषयाणि, सगुणानां(३) चैपामिन्द्रिय- भावो मनस्तु न भौतिकं न नियतविषयं न चास्य सगुणस्येन्द्रियभाव इति, तच्च न भौतिकमकार्यस्वादत एव न तद्गुणयोगि न च नियतविपयं सर्वविषयत्वं स्वस्य सकलबाह्येन्द्रियाणामधिष्ठानत्वात्तदधिगम्यसुखादिविषयमाहित्याच, बा. हथेन्द्रियाणि हि मनोऽधिष्ठितानि स्वविपये प्रतितुमुत्सहन्ते चक्षुरादीनि नान्यः था, कस्मादेवमिति चेयुगप नानुपपत्तः, उत्तरकालं च बाह्येन्द्रियव्यापार- विरहेऽपि तदर्थावमात्(४)। (१) सदिति । सता विद्यमानेन वस्तुना इन्द्रियाणां सम्प्रयोगे सम्बन्धे सति यद् बुद्धिजग्म तत्प्रत्यक्षमित्यर्थः । (२) सा बुद्धिरेव भवमनुभवः भवतापैश्वात्मानं पुनक्ति अतो ध्यसनजननी बुद्धि परमार्थवित्यजेदित्यर्थः । (३) सगुणानामिति । विशेषगुणवतामित्यर्थः । तेन सवरादिगुगल्य मन. सि सच्चेऽपि न क्षतिः। (४) तदर्यावमात्-तदर्थस्मरणात् । न च तदानी स्मरणं पायेन्द्रियजन्य भवितुमर्हति यायेन्द्रियाणां विरमात् , नाप्यकरणकमतः स्मरणान्ययानुपपरया मनः कल्प्यते इति भावः। - ·પૂણે न्यायमअर्याम् अस्त्वेकेन्द्रियगम्येषु पचिजातिगुणादिषु । विधानयोगपद्य यन्मनसस्तन्न साधनम् ।। सत्र विषयादिदोपेण दूरत्वादिना जात्यादेर्युगपद् ग्रहीतुमराम्यत्वात् , यत्तु नानेन्द्रियप्राधेषु युगात्मनिहितेष्वपि गन्धरसरूपादिपु विपयेपु त. महणेषु च स्वकार्यानुमिवसनिघानेषु सत्स्वपि यदसनिधानान् तेषु करणेषु युगपदुलब्धयो न भवन्ति ततो ऽवसीयते नून कारणान्तरधर्मेषु करणेषु युग- पदुपलब्धयो न भरन्ति (परीक्ष्यते) तच्च मन इत्याख्यायते । ननु च- सुगन्धिं शीतला दीर्घामश्नन्त भूपशप्पुलीम् । कपिलम्राह्मणास्सन्ति युगपञ्चद्धय !! अपि च अय खल्वध्यापकोऽधीते व्रजति कमण्डलुं धारयति पन्थान १ श्यति शृणोत्यरण्यजान शब्दान निभ्यद्वयाललिङ्गानि बुभुत्सत इति क्रमाग्रह णायुगपदेता बुद्धयोऽस्य भवन्तीति, नाशूपत्ते सूच्य प्रभिद्यमानकोक्नददलक दम्बकवदतिसूक्ष्मत्वात्कालस्य क्रमस्तत्र न विमाव्यते भवितव्य तु तेनेति, यदि कारणान्तरनिरपेक्षचतुरादिकरणसाध्या एव रूपादिविषयोपलब्धयस्तदुत्तरका लमुपहतकरणानामपि कथ स्मरणादिरूपस्तदवमर्श, अतो नून नयनादिवत्कर पान्तर वद्माहि विद्यते। अव्यापक च तत् , व्यापित्वे हि बुद्धीना योगपद्य न निवर्तव, अपि चाय व्यवहार उक्तऽपि कचिद्वचसि कश्चिदाह--नाहमेतदनौवमन्यत्र मे मनोऽभूत्- इति, तस्मान व्यापक मन । प्रतिशरीरमेक च तत्, अनेकत्वे पुनरपि ज्ञानयोगपद्यानपायात् । कियावच्च तनिक्येिणेन्द्रियाणामधिष्टातुमशक्यत्वात् । मत व तत् अमूर्तस्य मियानुपपत्ते , मूत्वे सति नित्य च निरवयवत्या नाश्रितत्वाच, मूर्तत्व त्वनित्यतायामप्रयोजकमिति वयाम । निरवयवं च तत् अवयवकल्पनाया प्रमाणाभावात् । वेगवच्च तत् श्राशुसञ्चारादाशुसञ्चारमन्तरेणेपलब्धिय॑स्य दृष्टस्यानुपपत्ते । इन्द्रियसंयोगि च तद् द्रव्यत्वाद् द्रव्य च तद् वेगादिगुणयोगारित्र्याव च्चेतनाश्रितत्वाच्च । अचेतन च तत् करणत्वादितरेपा होकर शरीरे चेतनद्वयसमावेशादन्यः पहार स्यादिति, तस्मादेवरूपं मन । साख्योक्त तु तस्य रूपमयुक्तमिति तत्प्रक्रियानिषेधादेव व्याख्यातम् । अन्यान्यपि स्मृत्यनुमानागमसशयप्रतिभास्वप्नोहज्ञानानि अनन्तरसुखदु । सेच्छाद्वेषादिविषयग्राहीणि च ज्ञानानि मनसा लिगानि सन्त्येव, तेपा वाटे ·- प्रवृत्तिपरीक्षा। न्द्रियव्यापारसाध्यत्वासम्भवात्करणरहितायाश्च क्रियाभिनिवृत्तरदर्शनादिति, स्मृतिस्तावन्मनोजन्यैवानुमानागमज्ञान तु परोक्षार्थविषयत्वा-मानस, सशयो ऽपि मानस कश्चिद्वक्ष्यते, प्रतिभा सा मानसी दर्शितेव-श्वो मे भ्राता ऽऽगन्ते' ति, स्वप्नज्ञानमवरतेन्द्रियग्रामस्य भवत्कथ न मानसम् , तो ऽपि सशयवस्क चिद्विपये मानसो भवत्येव, सुखादीना तु ज्ञप्तिबदुत्पत्तिरपि मनोनिवन्धेनैव, कार्याणामात्मगुणानामुत्पत्तो प्रत्यासन्नकारणान्तरसम्भवेऽप्यात्ममन सयोग स्यायधृतसामर्थ्यत्यासमवायिकारणत्वादतश्च विषयानुभवजन्ये ऽपि सुखादी मनस्सयोग कारणम् , सुखादीना च बोधस्वरूपत्व सवेद्यत्व च निरस्तम् , अ तस्तदुपलब्धौ मनस एव कारणता! तदिद मन पूर्वकृतशुभाशुभकर्मसस्कारवताऽऽस्मना तशादेव शरीरदेशे सयोग प्रतिपद्यते तत्रैव च जीवनव्यवहार , विपच्यमानकर्माशयसहित आत्म मन सयोगो जीवनमिति हि वदन्ति, सयुक्तमात्मना मनस्तेषु तेपूपपत्तिस्थानेषु नानाविधभोगसाधनतया ससारकारण भवति, नित्यत्वादात्ममनसास्सयोग इति न हि प्रथमो नाम कश्चित्काल समस्ति आदिसर्गस्यापि पूर्वसर्गसापेक्षत्वात् ईश्वरोपि कर्मापेक्ष एव विचित्रस्य जगत स्रष्टेति निर्णीतमेतदिति कृत विस्तरेण विधत्सुखादिभोग वहाच तरलेन्द्रियाश्वसारथिताम् । पन्धनिमित्त मन इति मनस्विना यत्नता हेयम् ।। प्रवृत्तिलक्षणम् । प्रवृत्तिर्वाम्बुद्धिशरीरारम्भः गो. ९।१।१७) वागिति वर्णात्मकशब्दकारणसंयोगाद्युच्यते नेन्द्रियमिति व्याख्यातम् , बुद्धिरिति मन इहोच्यते नोपलब्धि , शरीर प्रसिद्ध तेपामारम्भा व्यापारस्सैवा रम्भ इति सर्वथा तदीयक्रिया प्रवृत्तिरित्युच्यत । भवृत्तिभेदा । साच द्विविधा पुण्यापापिका च, तत्र पापिका वाचा चतुर्विधा, मनसा त्रिवि धा, शरीरेण त्रिविधैवेति दशविधा, वाचा प्रवृत्ति तत्रानृतपरुपसूचनासम्बद्धव धनरूपा चतुर्विधा, परद्राहपरद्रव्याभिलापानास्तिक्यानुभ्यानरूपा त्रिविधा मन स प्रवृत्ति , हिंसास्तेयप्रतिषिद्धाचरणरूपा निविधा शरीरेण प्रवृत्ति , मैथुनकर- णमेव प्रकारसुखाद्युपलक्षण सेय दशविधा प्रवृत्तिरनवरतममिज्वलतो निरतिश यदु खवेदनादायिनो नरकानलस्येन्धनम् , पुण्या ऽपि सत्यप्रियहितवचनस्वाध्या याध्ययनरूपा चतुविधा वाचा प्रवृत्तिर्जपयज्ञ हि स्वाध्यायपाठ उपाशुनाsन्त | सकल्पेन वा, अस्पृहानुकम्पापरलोकश्रद्वात्मिका निविधा मनसा प्रवृत्ति , दान ·न्यायमअर्याम् परित्राणपरिचरणरूपा निविधा शरीरेण प्रवृत्तिरितीयमपि दशविधैव, एपा च स्वर्गसदनद्वारसोपानकल्पा, सेयमुभयतो विशतिभेदा प्रवृत्ति संक्षेपतो द्विधैव विधिनिषेधात्मकतदवगमोपायभेदात् । विधिनिषेधकारण एव हि सदसत्कर्मावगम , तर विहितानुष्ठान स्वर्गीय निषिद्धाचरण नरकायेत्येव सुसद सोपभागस्थानशरीरेन्द्रियाधनभिसम्बन्धनि धन्धनमेपा प्रवृत्तिवन्ती ससारस्य परम कारण भवति , यो ह्यय देवमनुष्य. तिर्यग्भूमिपु शरीरसगों यश्च प्रतिविषय बुद्धिसो यश्चात्मना सह मनस स सर्ग स सर्व प्रवृत्तरेव परिणामविभव , प्रवृत्तेश्च सर्वस्या क्रियात्वाक्षणिक स्वेऽपि तदुपहितो धर्माधर्मशब्दवाच्य आत्मसस्कार कर्मफलोपभोगपर्यन्तस्थि- तिरस्त्येव , न च फलमदत्त्वा धर्माधमौ क्षीयेते अन्त्यसुखदु खसविद्विरोधिनी हि धर्माधर्मावुदाहरन्ति , न च जगति तथाविध किमपि कार्यमस्ति वस्तु यन्न धर्माधर्माभ्यामाक्षिप्तसम्भवमिति तदुच्छेदे मुमुक्षणा यत्न आस्थेय । इति वितनुप्त पुण्यापुण्यप्रवृत्तिसमुद्भवौ निगमवदिमौ धर्माधमौ रुच भरगन्धने । यदि निरवधे?'खस्यान्त चिकीर्पसि सर्वथा परिहर मनोपास्कायाना प्रवृत्तिमनर्गलाम् ।। दोपलक्षणम् । प्रवर्तनालक्षणा दोपाः ॥ (गो० १।१।१८) प्रवर्तना प्रवृत्ति सा लक्षणमेपामिति प्रवर्तनालक्षणा दोपा , दोपप्रयुक्तो हि पुरुष पुण्ये कर्मणि पापे वा प्रवर्तते । ननु च प्रत्यात्मवेदनीयदापाणा स्वरूपमपरोक्षमेतरिकमेतेपा लक्षणतो रूप निरूप्यते, सत्य, प्रत्यात्मवेदनीयत्वेऽपि यदेपा प्रवर्तनान क्षणत्वमुपदिश्यते तद नेन रूपेण ससारकारणत्वज्ञापनार्थ,धर्माधर्मविहितो हि शरीरादि दु खाधिष्ठान सम्बन्ध , सद्वीजस्य च कर्मण कारण दोपा कर्मणि पुमास प्रवर्तयन्तीति प्रवर्तनालक्षणा इत्युक्ता , परसन्तानवर्तिना दोपारणामप्रत्यक्षत्वात्त प्रतीतये प्रव- खनालक्षणत्वकथनमिति स्वपव्याख्यानमल्पप्रयोजनत्वादिति । दोपभेदा।। तेपा दोपारणा त्रयो राशयो भवन्ति रागो द्वषो मोह इति, वत्रानुलेष्वर्थे ध्वभिलापलक्षणो राग प्रतिकूलेप्वसहलक्षणो द्वेष वस्तुपरमार्थापरिच्छेद लक्षणो मिथ्यावसायो मोह । ननु घासूयालोभमानमदमत्सरादिदोषान्तरसम्भवात्कथं त्रय एव दोपा , मईयादीना ययानिर्दिष्टेष्वेवान्धर्मावार, कामो मत्सर स्पृहा तृष्णा लोभ इति , ·दोपपरीक्षा। पञ्चप्रकारो रागपक्षः, स्त्रीसंभोगेच्छा कामः , यदन्यस्मै निवेद्यमानमपि वस्तु धनवन्न क्षीयते तदपरित्यागेच्छा मत्सरः, अनात्मीयवस्वादित्साम्पृहा, पुन. र्भवप्रतिसन्धानहेतुभूवेच्छा तृष्णा , निषिद्धद्रव्यग्रहणेच्छा लोभ इत्यभिलाषा- कारभेदादागपत एवायम् , द्वेपपक्षोऽपि पञ्चविधः, क्रोधेासूयाद्रोहोऽमर्प इति, अतिवादिविकारहेतुः प्रज्वलनात्मक. क्रोध, साधारणेऽपि वस्तुनि प. रस्य दर्शनाद्यसहनमीर्या, परगुणेष्वक्षमाऽसूया, परापकारो द्रोह', अदर्शितमु. खादिविकारः पर प्रति मन्युरमर्प इत्यसहनप्रकारभेदादेव द्वेषपक्षः, मोहपतिस्तु चतुर्विधो मिथ्याज्ञानं विचिकित्सा मान' प्रमाद इति, अवस्मिंस्तदिति ज्ञानं मिध्याज्ञानम् , कि खिदिति विमर्शो विचिकित्सा, सद्गुणाभ्यारोपेण स्वो. स्कर्षबुद्धिर्मानः, कियदेतदित्यवज्ञया कर्तव्याकरणं प्रमाद., स एव मद इत्या- ल्यायते, सोऽयं तत्वापरिज्ञानप्रकारभेदान्मोहपक्षः, एवं त्रय एवैते दोषाः, शो. कहो तु सुखदुःखे उच्यते न दोपान्तरम् , तेषां तु मोहः पापतमः इतरयोस्तु तदधीनात्मलाभत्वात् , मूढस्य हि रागद्वेषौ भवतो मिथ्यासकल्लादुत्पद्यमानयो- रनुभवात्कुसङ्कल्पश्च मिथ्याज्ञानप्रवृत्तिरेव, मिथ्याज्ञानस्यैव भगवतः सर्वमिदं विलसितं योऽयमनेकप्रकारः संसारदु सभारः, यद्येवं न तर्हि मोहस्य दोपत्वं दोषकारणत्वादिति न लक्षणानपायान् ,सत्यपि दोपान्तरहेतुवे स्वयमपि पुरुष. प्रवृत्तिप्रयोजकत्वलक्षणयोगाद्रागवद् दोपत्वं न मोहो विजहाति । दोपशमनोपायः। त इमे दोपाः संसारहेतव इति यत्नतः शमनीया'. कथं पुनरमी शमयितुं शक्याः? उक्तमत्र नाकस्मिका न नित्या नाज्ञातशमनोपायान चाशस्यप्रतिक्रिया इति, विस्तरतश्चैतदपवर्गाह्निके परीक्षिष्यते, मिथ्याज्ञाननिमिचा. खल्वेते दोषा. स्तस्मिन्सम्यग्ज्ञानप्रभावनिहते हेतोरभावान्न भवन्त्येवेति । नन्वेवं प्रसवविनाशकारणयोरेकत्वादेक एव दोषो भवेदिति विस्वं नोपपद्यते, न, अनुभवसिद्धभेदत्वात्,अनुभूयते हि रागद्वेषमोहानामितरेतरविभक्त स्वरूपम् , कारणकत्वं तु न प्रयोजकमेकस्मादेव ज्वलनसंयोगादुत्सद्यमानानां विनश्यतां च पार्थिवपदार्थवृत्तीनां गन्धरसरूपस्पर्शानां नानात्वदर्शनात , अतः सूक्तं दोषापा त्रैराश्यमिति । संसारकाराभवनप्रवेशमार्गास्त एते वय एव दोषाः । एषां प्रहाणोद्यममादधानो न जन्ममृत्यू पुनरभ्युपैति ।। प्रेत्यभावलक्षणम् । पुनरुत्पत्तिः प्रेत्यभावः ( गो० १।१।१९) कस्येयं पुनरुत्पत्तिरुच्यते श्रोत्मनः शरीरस्य था, तत्रात्मनो नित्यत्वादुत्प.

·४८ न्यायमअर्याम् तिरेय नास्ति का कया पुन शब्दार्थस्य, शरीस्य तूत्पत्तिरस्ति न तु पौन पुन्येन, न हि मृत शरीर तदेव पुनरुत्पद्यते, तस्मात्पुनरुत्पत्ति प्रेत्यभाव इत्यवाचक सू तम्, उच्यते, पुन शन्दार्थस्य यनत उपदिष्टस्य परिहर्तुमशक्यत्वादात्मनश्च स्या यिस्वेन रियाभ्यावृत्तिसम्भवातस्यैव पुन पुनरुत्पत्ति घूम , उत्पत्तिवन्मरणमपि, सोऽयमात्मन एव मृत्वा पुनर्जन्म प्रेत्यभाव इति । ननु जन्ममरणे उभे अपि नित्यत्वादात्मनो न सस्त इत्युक्तम्, सत्य शरी रादिसयोगवियोगयास्तु तथाऽभिधानान्न दोप, मरणमात्मनो भोगायवनदेहेन्द्रि. यादिवियोग उच्यते जन्म तु तत्सम्वन्ध , ते च ते विपच्यमानकर्माशयानुसा रेण देहेन्द्रियादित्यागापादाने एव मरणजन्मनी नियाभ्यावृत्या भवन्ती प्रेत्यभाव इत्युच्यते, स एव च ससार , वदित्यमनुध्यायव कस्य सचेतसो निवेदो नोदो यात, वदुम्-ि जरावियोगमरणव्याधयस्तावदासताम् । जन्मैव किं न धीरस्य भूयो भूयस्रपाकरम् ॥ अथ यैरुत्पद्यमानैदेहेन्द्रियादिभिरास्मन सम्यन्धरतेपा कथमुत्पत्तिरित्युक्त सूत्रता, व्यक्तायक्तानामुत्पत्ति प्रत्यक्षप्रामाण्यादिति, (गो० ५।०११) व्यक्का- दिति कपिलाभ्युपगतनिगुणात्मकाव्यक्तरूपकारणनिषेधेन परमाणूना शरीरादौ काय कारणत्वमाह। , परमाणुसाधनम् । सथा हि पार्थिवमाप्य तैसस वायवीयमिति चतुर्विध कार्य स्वावयवाश्रित मुपलभ्यते, तत्र यथा घट सावयव कपालेष्वाश्रित एव कपालान्यपि सावय. वत्वात्तवयवेषु तवयवा अपि तवयवान्तरेस्वित्येव वावद्यावत्परमाणवो नि रवयवा इति, यत्र यावव कार्यजातस्य स्वावयवाश्रितस्य प्रत्यक्षेण ग्रहण तत्र तदेव प्रमाणम् , तदपि हि कार्य स्वावयवत्वात्परिदृश्यमानकार्यवत् , निरवयवे तु तस्य परमाणुत्वमेव परमाणुपु च सावयवत्वस्य च हेतोरसिद्धत्वानाधयया न्तरकल्पना, तेषा हि सापयनत्वे तदवयवा परमाणवोऽनुमीयन्वे लोष्ठस्य प्रवि भज्यमानस्य भागास्तद्भागाना च भागातराणीत्येव वावद्यावदशक्यभङ्गत्वमदर्श. नविषयत्व च भवति, वद्यत्तयो परमवयवविभागो न सम्भवति ते परमाणव उच्यन्ते तेष्वपि हि विमग्यमानेप तदवयवा परमाणवो भवेयुर्न ते वदेवमुत्प त्तिविनाशकमस्येडशो दर्शनात्सन्ति परमाणव । अन हि यो गतिरस्य घटादे कार्यस्य निरवयवत्वमेव वा ऽवयवानन्त्य था परमाएवन्तता वा, वन निरवयवत्वमनुपपनमवयवाना पटे तन्वना घटे घ कपालाना प्रत्यक्षमुपलम्मात् , अनन्तावयवयोगित्वमपि न युक्त मेलसर्प ·परमाणुसाधनम् । पयोरनन्तावयवयोगित्वाविशेपेण तुल्यपरिमाणत्वप्रसङ्गात , तस्मात्परमारव. न्ततैव युक्तिमती। ईश्वरसाधनम् । स इमे परिमाणवश्चेतनेच्छाप्रेरणमन्तरेण विशिष्टकमकमितरेतरसंघटनम- लभमानाः कार्यसिद्धये न पर्याप्नुयुरचेतनत्वादिति चेतन एपामधिष्ठाता सक. लभुवननिर्माणमतिरीश्वरोऽभ्युपगतस्तत्सिद्धये च सकल कुतर्कतिमिरतिरस्कार- पूर्वकं पूर्वमेव निरवधमनुमानमुपपादितम् , ईश्वरोऽपि नानेकात्मवृत्तिविपाको. न्मुखधर्माधर्मसंस्कारवैचित्र्यमननुरुध्यमानो विचित्रस्य जगतो जन्म निर्मातुम• हतीत्येनदपि दर्शितम् । यणुकादिक्रमेण कार्यारम्भनिरूपणम् । न व सकृदेव सतो निर्वय॑मानकार्यपरिमाणानुगुणसंख्याः परमाणव ए. कत्र संयोज्य कार्यमारभन्ते किन्तु घणुकादिक्रमेण, सहदारम्भे हि कुम्भे भ. ध्यमाने कपालशर्कराकरणचूर्णादिक्रममपहाय प्रथममेव परमाण्वन्तता भवेत्स. संयोगस्य सर्वविभागेन सहसैव विनाशादतश्च कर्परादिक्रमदर्शनं विरुध्येत अ. विनोऽपि घटादो तन्त्वाद्यवयपाश्रितत्वस्य ग्रहीतुमशक्यत्वात् , परमाणूनां घट- स्य च मध्ये कार्यान्तरानारम्भादिति, तस्माद् द्वचणुकादिप्रक्रमेण परमाणन: कार्यमारभन्ते । मनु द्वावेव परमाणू प्रथम संघटते इत्यत्र का युक्तिरुच्यते, बहुत्वसंख्याया महत्त्वपरिमाणकारणत्वदर्शनात्त्रिपु परमाणुपु प्रथमं मिलत्सु तत्कायें बहुत्वसं- ख्यया महत्त्वारम्भात्तत्प्रत्यक्षं प्रसज्येत, न च तत्प्रत्यक्षमतिसुक्ष्मत्वादतो द्वा. भ्यां परमाणुभ्यां द्वयणुकमादावुत्पद्यते, तच परमाणुवदप्रत्यक्षमेव महत्त्वानुसा- दोत् , घणुकद्वयेन तु कार्यारम्भ इष्यमाणे तदविशेषप्रसङ्गाद् द्वयणुक इव तत्रा. पि महत्त्वोत्पत्तो कारणाभावात् , अतस्त्रिभिद्वर्यणुकैस्त्र्यणुकमारभ्यते, तत्र च बहुत्वसंख्यया महत्त्वमारप्स्यते प्रत्यत्तं च तद्भविष्यति, तत परं तु क्रमसामान्ये प्रमाणमस्ति लोटादिभक्तेः सावयवखण्डावयवनिदर्शनम् , क्रमविशेपे तु प्रमाणं नास्तीत्यमारम्भ इति, यत्र वा दर्शनमस्ति तत्र तदस्तु, क्रमविशेषप्रमाणमा. रम्यारम्भकरवं तु नेष्यते मूर्तानां समानदेशाविरोधात , न हि परमाणवः प्र. थमं कार्यमारभ्य तदनु त एवोत्तरोत्तरकालं कार्याण्यारभन्ते किन्तु यत्परमाणु: निवृत्त कार्य द्वयणुकं तत्कार्यान्तरस्यारम्भकं तदप्यन्यस्य कार्यस्येत्येवं तावद्या- वत्परिपूर्णावयविनिप्पत्तिः, इत्यं च सन्तुभिःपटः क्रियते न तन्त्ववयवैरंशुभिरि- तरया घुत्तरोत्तरकार्यारम्भेऽपि पूर्वपूर्वकारणानपायान्मूर्तानामेकदेशत्वं स्याद् न र सद् दृश्यते इति यथोक्त एव क्रमः श्रेयान् , तदेवमनेकात्मसमवेतधर्माधर्मसं. १० - ·७४ न्यायमझयाम् स्कारपरिपाकानुरूपप्रसरदीश्वरेच्छाप्रेर्यमाणपरमाणुक्रियानुपूर्वीनिवर्यमानद्वय. णुकादिकार्यक्रमेण शरीराघवयविनित्तिरिति स्थितम् । एतद्विपरीतानि तु मतान्तराणि प्रमाणविरुद्धानि, तथा हि नित्यमेव शरी रादि अनुत्पत्तिधर्मकमिति प्रत्यक्षविरुद्धम् , पृथिव्यादेरप्यवयवसन्निवेशविशिष्ट तया कार्यत्वादिताश्वरसिद्धौ निर्णीतम् , आकस्मिकत्वमपि शरीरादे कार्यस्य न युक्तम्, कारणनियमोपलम्मादनिमित्तायाश्च भावोत्पत्तैरनुत्पत्ते , प्रभागादपि मा. पोत्पत्तिस्ताहगेवेति, गुणात्मकप्रधानविकारमहदहंकारादिकारणकत्वमपि कार्य स्य पृथिव्यादे प्रागेव प्रपञ्चत प्रतिपिद्वम् , अनारब्धावयविरूपकार्या परमा एव एवैते सञ्चयविशिष्ठा सन्तोलाकयाना वहन्तीत्येतदपि न समीचीन सञ्चा यस्य भेदाभेदविकल्पाभ्यामनुपपद्यमा त्यात्परमाना चातिसौम्यादप्रत्यक्ष स्वान्, 1, पौद्गलिककार्यपनेऽपि पर्याया तरण परमाणूना कथनमप्रमाणकत्व वा, (अप्रामाणिकम् (१)) श विवर्तत्व तदनुगमाग्रहणादनुपपनम् , परमात्मोपा दानत्वमपि न सम्भवति तस्यैव निष्प्रमाणकत्वात् , न च न कदाचिदनीहश जगदिति पादप्रसारिकामान कर्तुमुचित साप्रबन्धप्रलयप्रबन्धस्य समर्थितत्वादिति। अतश्च पक्षान्तरटुबलत्याद्यथोदित सिध्यति भूतवर्ग । त यस्तु पश्यनपि निहवीत तस्मै नम पण्डितशेसराय ।। अनादौ ससारे स्थितमिदमहा मूढमतसा जनित्वा जन्तूना मरणमथ मृत्वाऽपि जननम् । इय सा दुसाना सरणिरिति सञ्चिन्त्य कृतिना विधातव्य चेतो जननमरणोच्छेदिनि पदे । फललक्षणम् । प्रवृत्तिदोपजनितोऽर्थः फलम् ।। (गो० १११।२० ) प्रवृत्तिदोषाश्च व्याख्याता , तजनितोऽर्य फनमित्युच्यते, अर्थमहण गौण मुरयभेदप्रदर्शनार्थम् , सुखदु से मुरय फल तत्साधन तु शरीरेन्द्रियविषयादि गौणम् , सव हीद प्रवृत्तिदापाक्षिप्त पन्तमित्युक्तम, सदिदमनादिना प्रमन्धेन प्रय समान फल पुनरुपयुज्यते पुनस्त्यज्यत इति महत खेदस्य हेतुरिति भाव्यमान निवेदवैराग्यादिमागणापवर्षापयोगिता प्रतिपद्यते । आत्तमात्त विजइतरत्यक्त त्यक्त च गृहत । पुंस फलपटीयन्त्रमहा कष्ट परिश्रम ॥ त पुन फन कर्मणा किं सच एव सम्पद्यते कालान्तरेण वा उच्यते-द्वि विध कम विदित निषिद्ध च, वर विधिफलाना कालनियमो नास्ति, बियाफ्ल , ·फललक्षणम् । दौग्धि पचतीति समनन्तरमुत्पद्यमानं दृश्यते, विधिफलानां तु नैप नियम इति शन्दपरीक्षायां चित्राक्षेपपरिहारावसरे निरूपितमेतन् , विधिफलमपि च किं चन चोदनावचनपर्यालोचनया सद्य इति निश्चीयते वृष्टिरिख कारोर्या , किञ्चिदै. हिकफलमपि कर्म वस्तुबलात्कालान्तरापेक्ष भवति पुष्ट्यादि, न हि सहसैव निधिलाभवरपुत्रलाभ सम्भवति गर्भसम्भवहेतुभूतभार्गपरीरम्भादिक्रमापेत्तत्वात् , ज्योतिष्ट्रोमादि तु स्वर्गफल कर्मफलस्वरूपमहिम्नैव पारलौकिकफलमवतिष्ठते स्वर्गो हि निरतिशया प्रीतिस्तदन्यथानुपपत्तिपरिकल्पित कनकगिरिशिखरा. दिवा देश उभयथाऽपि नैतदेहोपभोग्यता प्रतिपद्यते, अनियतफल तु चित्रादि कैश्चिटुक्त तच युक्तमयुक्त वेति तव परीक्षितम् , निषिद्धस्य तु कर्मण सर्व स्यैव प्रायेण परलोक एव फल, परदाराभिमर्पणादौ हि क्रियाफल सुरतसुखादि सद्य फल, निषेधविधिफल तु नरकपतन पारलौकिक स्वर्गवन्नरकस्यापि निरति. शयदु खात्मनस्तदन्यथाऽनुपपत्तिकल्पितदेश(स्वभाव)स्य वा एतच्छरीरानुपभोग- योग्यत्वात् , तीनसयोगनिवृत्तकर्म विहितमितरद्वा प्रत्यासनविपाकमिहेव भवति नन्दीश्वरनहुपयोरिवेत्यागमविद , चौरब्रानादयश्च के चित्मत्यासनात्यवाया प्रायेण दृश्यन्ते एवेत्येवमेप विचित्र कर्मणां विपाक । यदपि चोच्यते-कर्मकाले फल नास्ति फलकाले फर्म नास्ति कालान्तरे च फलस्यान्य प्रत्यक्ष कारणमुपलभ्यते सेवादिकम्-इति, तदपि पूर्व परिहतम् , कर्मणां विनाशेऽपि तजनितस्यात्मसस्कारस्य धर्माधर्मशब्दवाच्यस्य भायात् , यस्य च सेवादे कारणस्य व्यभिचारादयकल्पनाया अवश्य भावित्वात्। 'ध. र्मादेरात्मनि फनसमवाया-फलस्य च पुत्रपश्वादेरन्यसमवेतत्वाशिनाधिकरणत्व कर्मफनयोरित्यपि न चोद्यम , मुख्यस्य सुखदु खात्मन फलस्य भिन्नाश्रयत्वानु. पपत्ते', सुखदु से छात्मनि वतेते धर्माधमौ च तत्स्थावेवेति । दुष्टेनैव सुखस्य कारणमतस्तद्धेतुरागेण किं टु खस्यापि न तन्निबन्धनमिति द्वेपस्तदर्थेषु क । तस्मात्कर्मनिमित्तक फलमिति ध्यायन्न कुर्यात्कृती सङ्ग कर्मणि येन दुस्तरमसौ ससारमापद्यते ॥ दुःखलक्षणम् । बाधनालक्षणं दुःखम् ॥ (गो० १।११२१) बाधना पोडन सन्तापन सा लक्षणमस्येति बाधनालक्षण दुः खम् , तर मुख्य दुःखे लक्ष्ये लक्षणशब्दो यथाश्रुत एव बाधनयैव हि दु सस्वरूप लक्ष्यते बाधयति पीडयतीति, गौणे तु दुखे शरीरादौ लक्ष्ये बाधनानुपक्तमिति व्या. ख्येयम् ।

·. ७८ न्यायमअर्याम् हति, कोहि नाम शिलाशलक्ल्प(१)मपगतमकलमुखमंवेदनसम्पदमात्मान. मुपपादयितु यतेत, सोपाधिसावधिकपरिमितानन्दनि पन्दावर्गादप्यधिकम- नवधिकनिरतिशयनैसर्गिकानन्दसुन्दरमपरिम्लानतत्मम्वेदनसामथ्र्य चतुर्थ पुरुषार्थमाचलने विचक्षगा, यदि तु जड पाषाणनिविशेष एव तस्यामवस्थयाई मामा भवेत्तस्कृतमपवर्गेण ससार एप वरमस्था(?) यत्र तावदन्तरान्च राऽपिदुखरुलुपिनमपि स्वल्पगपि सुखमुपभुज्यते, चिन्त्यता तावदिद किमल्प- सुखानुभयो भद्रक उत ससुसोच्छेद एव, वस्मानित्यसुसमात्मनो महत्त्वपद स्तोत्यागमप्रामाण्यादुपगम्यताम् , तव ससारदशायामविद्यावरणवशेन नानुमू- यते सत्वज्ञानाभ्यासभावनाभिभूतनिरन्तराविद्यावरणस्त्वात्मा तस्यामवस्थाया तदनुभवतीति। वेदान्त्याभिमतमोक्षस्वरूपखण्डनम् । तदिदमनुपपनम् , आत्मनो नित्यसुखसत्ताया प्रमाणभावात् , प्रत्यक्ष सावदस्मदादीनामन्येषा वा केपा चिदस्मिन्नथें न प्रभवतीति केय कथा, अनु. मानमपि न सम्मपति लिङ्गलेशानवलोकनादिति | ननूनमेवानुमानमपवर्गाय य प्रेक्षावसा प्रयत्न मुखसिद्धये हि बुद्धिमन्तो यतन्ते नाश्मकल्पमात्मान कर्तुमिति तदयमिष्ठापिगमाथों मुमुक्षी प्रयत्न प्रे. क्षापूर्व कारिप्रयत्नत्वात् कृष्यादिप्रयत्नवदिति। नानियोपरमार्थत्वादनिष्ठस्यापि शान्तये । सन्त प्रयतमाना हि दृश्यन्ते व्याधिसेदिता ॥ अतिदुर्वहश्चाय ससारदु सभार इति तदुपशमाय व्यवस्यन्त सन्तो न निप्रयोजनप्रयत्ना भवन्तीत्यनै कान्तिको हेतु । प्रयागमादवगम्यते विभुत्वेनेव नित्येन सुसेनाविनामृत श्रात्मेति, तथा च पठयने विज्ञानमानन्द ब्रह्मेति, स्यादेतदेव यद्येतदेव केवलमागमवचन मश्रोष्यत वचनान्तरमपि तु श्रूयते 'न ह वै सशरीरस्य सत प्रियाप्रिययोरपह विरस्ति अशरीर बाब सात प्रियाप्रिये न प्रशन' इति । ननु भवत्पठिवमागमवचनमन्यथा ऽपि व्याख्यातुं शक्यते सशरीरस्येति प्रामासासारिके सुखदु से अनुकूलेवरविषयोपलम्भसम्भवे तदानीमशरीर. मात्मान न स्पृशत इत्यर्थ, हन्त वहिल वदधीतमपि वेदपचनमानन्द ब्रह्मेति ससारदु खपरिहारक्मे प्रकरणादेव तदु सापायविषय व्याख्यात्यते न (१) शिलाकलकलपम्-शिल्दाबण्डादीपन, विशाखापट्टा निमुख निर्दुख पति यावत् ।

·७९ , . अपवनिरूपणम् । खलु व्याख्यानस्य भगवतः काचिदभूमिरस्ति दृष्टाश्च दुःखोपशमे सुख- शब्दप्रयोगाः। चिरज्वर शिरोयादिव्याधिदुःखेन सेदिताः । सुखिनो वयमद्येति तदपाये (१)प्रयुजते ।। यदि चानन्दमिति वचनान्नित्यं सुखमात्मन इध्यते, तर्हि ब्रह्मेति वचना. द् व्यापकत्वमिव विज्ञानमिति वचनाज ज्ञानमपि नित्यमस्याभ्युपगन्तव्यमा तश्व सुखवज् ज्ञानस्यापि नित्यत्वात्संसारेऽपि नित्यसुखोपलब्धिः स्यात्ततश्च धर्माधर्मफनाभ्यां सुखदुःखाभ्यामस्य नित्यस्य सुखस्य साहचर्यमनुभूयेत । • अपि च- सुखवज् ज्ञानवच्चात्य कामं देहेन्द्रियाद्यपि । नित्यं प्रकल्प्यतामित्यं मोक्षो रम्यतरो भवेत् ॥ अथ कार्य सुखज्ञान हेतुरस्य चिन्तनीयो यत उत्पद्यते इति वाच्यम् , यो. गसमाधिज इति चेत्तस्य कार्यत्वात्स्वकार्यसुखसवेदनावसानत्यान्न शाश्वतिकत्वं स्यात् , अप्रक्षयश्च धर्मस्य निरनुमानको न हि योगसमाधिजो धर्मो न क्षोयते इत्यत्र किंचिदनुमानमस्ति, विपर्यये तु प्रसिद्धमेवानुमानं सर्वस्य कृतक. स्यानित्यत्वदर्शनादिति, क्षीणे त्वधर्म तत्कार्याज्ञानाभावात्सदपि सुखमनुपलाय. मानमसतो न विशिष्यते, स्वप्रकाश तत्सुख मिति चेत्संसारे ऽपि तदुपलब्धि. प्रसङ्गः, शरीरादिसम्बन्धः प्रतिबन्धहेतुरिति चेन, शरीरादीनामुपभोगा. र्थवानोगप्रतिवन्धं विदधतीति न साध्वी कल्पना, अविद्यावरणात्संसारे स्वप्रकाशसुखानुपलम्भ इति चेन्न, प्रकाशस्य तुच्छेनावरीतुमशस्यत्वात् , नहि प्रकाशरूपं पारमार्थिकमात्मनः सुखं तद्विपरीततुच्छस्वभावेयमविरलगवलमली. मसं बलाहकव्यूहपिहितरविविम्ब तदपि न रजनीसदशं दिनमिति सहसा मोहमहिमा, मेघा अपि रवेरन्ये स्वरूपेण च वास्तवाः । तत्वान्यत्वाधचिन्त्या तु नाविद्यावरणक्षमा ।। तस्मान्न नित्यानन्दत्वमात्मनः सुवचनम् । अपि च मो नित्यसुखस्वभावे तद्रागेण प्रयतमानो मुमुक्षुर्न मोक्षमधिगः च्छेत् , न हि रागिणां मोक्षोऽस्तीति मोक्षविद , दु.खनिवृत्त्यात्मके ऽपि मोक्षे दुःखद्वेषात्प्रयतमानस्य समानो दोष इति चेन्न, मुमुक्षोद्वेषाभावात् । रागद्वेपो हि संसारकारणमिति च जानाति मुमुक्षु द्वेष्टि च दुःखमिति कथ. मिदं सङ्गच्छते । सुखेऽप्यस्य रागो नास्त्येवेति चेन्न, स्वर्गनिर्विशेपेऽपय, स्वर्गवद्रागस्य सम्भाव्यमानत्वात् , दुखेन तु निविण्णस्य मुमुक्षोवैराग्यं जा. (१) तदपाये-दुःखोपाये। .

·८० , . न्यायमझाम् यते न दुसविषयो द्वेष विरपस्य चास्य मोक्ष प्रति यरनो भवनि न दुःखं द्विपत इति समानो न्याय । यत्त-निरानन्दो मोक्ष प्रेक्षावता प्रयत्नविषयो न भवती-ति, तदापिन साम्प्रतम् , प्रयोजनानुसारेण प्रमाण यवस्थाऽनुपपत्ते, न हि प्रयोजनानुव ति प्रमाण भवितुमर्हति, यदि निरानन्दो मोक्ष प्रेक्षाक्ता न रुचित काम मा भून स्वप्रमाणकमानन्द तत्र कल्पयितु शक्नुम , न च सर्वात्मना साधूनामन मिमत एव तथाविधो मोक्ष , न च तदवाप्तये न प्रयतन्ते, ते होव विवेचयन्ति दु खसस्पर्शे शाश्वतिकसुरसम्भोगासम्भवाद् दु खस्य चावश्यहातव्यत्वाद्विवे. कहानस्य वाशक्यत्वाद्विपमधुनी इहैकन पाने पतिते उभे अपि सुखदु खे त्यज्येतामिति, अतश्च ससारान्मोक्ष श्रेयान्यायमियानविदु समयन्धोऽवलु- प्यते वरमियत कादाचित्की सुखकणिका त्यक्ता न तस्या कृते दु सभार इया नूढ इति, तस्मान्न सुखोपभोगात्मको मोक्ष इति । सखसचासमर्थनम् । श्रयस्स्वाह-तिष्टतु तावन्मान ससारे ऽपि न सुख नाम किं चिदस्तीति सर्व एवाय दुखाभावमा सुसव्यवहार , तथा हि- तृषा शुष्यत्यास्य पिप्रति सलिल स्वादु सुरभि क्षुधात सन्छालीन्कवलयति सम्पाकलितान् । प्रदीप्ते रागाग्नौ धननिनिडमाश्लिप्यति धधू प्रतीकारे व्याधे सुसमिति विपर्यस्यति जन ।। (-इति ।) उच्यते-तदिदमतीव कृतकवैराग्यप्रकटनकोमकुचीपूर्घकौशनमानन्दात्मन प्रतिप्राणिसवेद्यस्य निहोतुमशक्यत्वादनिवृत्तेऽपि दुखे फचित्सुखसम्बेद- नान्न दु साभाव सुख निरमिलापस्याप्यचकितोपनतमुखसाधनविषयसम्पर्क सति सुखसम्वेदनदर्शनादभिलापात्मक्दु साभाव सुखमित्यपि न मनोज्ञम् , यस्तु दु खाभावे पचिरसुखमित्यपि व्यपदेश प्रशान्तरोगाणामिव पूर्वदर्शित स भाक्त इति न तावता स्वसम्वेदनसाक्षिकसुखापहर कर्तुमुचित , मोते तु नित्यसुखमसभवत्यमाश नाभ्युपगम्यते । अपिच मोक्षे सुखमस्ति न वेति विचार एप न प्रामाणिकजनोचित , स्वरूपेण व्यवस्थानमात्मनो मोक्ष इति मोक्षविद , वात्मस्वरूपमेव कीगिति चिन्त्य न पृथङ् मोक्षस्वरूपम्, श्रात्मनश्च सुखदु सबुद्ध्यादय आगन्तुका गुणा न महत्त्ववत्सासिद्धिका इति नितिमेतदात्मलक्षणे मुखादिकार्येण घा स्मना ऽनुमानादिति, अत एव कपिल कथितचितिशक्तिस्वभावत्वमपि न TE . . मात्मन।

·अपवर्गनिरूपणम् । सचेतनश्चिता योगात्तदभावादचेतनः। चितिनामार्थविज्ञानं कादाचित्कं तु तस्य तत् ।। नार्थसवेदनादन्यच्चैवन्यं नाम विद्यते । वच्च सामप्रयधीनत्वात्कथं मोक्षे भविष्यति । जामतः स्वप्नवृत्तेर्वा सुषुप्तस्यापि वा ऽऽत्मनः । ज्ञानमुत्पद्यते ऽन्या तु चतुर्थी नास्ति तद्दशा ॥ जामशायां स्वप्ने च बुद्धः प्रत्यात्मवेद्यता। सुख सुप्तो ऽहमद्येति पश्चात्प्रत्यवमर्शनात् ॥ तदा त्वचेत्यमाना ऽपि सुपुप्ते धीः प्रकल्प्यते । तुर्यावस्था तु संवित्तिशून्यस्य स्थितिरात्मनः ।। तुर्यावस्थातिगं रूपं यदाहुः के चिदात्मनः । प्रमाणागोचरत्वेन कल्पनामात्रमेव तत् ।। संविप्रसवसामर्थ्य सामग्रीसन्निधानतः। यदि नामात्मनो ऽस्त्यस्य तावता न चिदात्मता ।। यदि तु दर्शनशक्तियोग्यतामात्रमेव पुंसश्चतन्यमुच्यते ताह तथाविषस्य दस्य कैवल्यस्यास्माकीनमोक्षसहक्षत्यमेव योग्यतामात्रसभवे ऽपि दृश्येन्द्रियसं- योगादेस्सामनया वैकल्यावस्थायामात्मनो द्रष्टत्वासंभवाद् दर्शनशून्यस्य चान्य- स्य चैतन्यस्य निरस्तत्वादिति । निर्वाणादिपदाख्येयमपवर्ग तु सौगताः । सन्तत्युच्छेदमिच्छन्ति(१)स्वच्छो वा ज्ञानसन्ततिम्(२)॥ एतद् द्वितयमप्युक्तं पूर्वमेव तद् ध्वस्तं च, ज्ञानसन्ततिनित्यश्चात्मा स. मर्थितः। सन्तत्युच्छेदपक्षस्तु नैयायिकमतादपि । शोच्यो यन्नाश्मकल्पोऽपि न कश्चिदवशिष्यते ॥ अईपक्षे ऽपि यद्रूपमन्यसापेक्षमात्मनः । न केवलस्य तद्रूपमित्यस्मन्मततुल्यता ।। विकारित्वं तु जीवानामत्यन्तमसमन्जसम् । शब्दपुद्गलवचैतत्प्रत्याख्येयमसम्भवात् ॥ तस्मान वेदान्तविदो विदन्ति मोक्षं न सांख्या न च सौगवाया। इत्यक्षपादाभिहितो ऽपवर्गः श्रेयांग्तदत्यन्तविमोक्ष एव ।। (१) सन्तत्युच्छेद-ज्ञानसन्तत्युच्छेदं निर्वाणपदाण्येयमवर्ग योगाचाराः। (३) स्यच्छा ज्ञानसन्तति निगपाख्येयमपवगं माध्यमिका: । तदुकं पद- शनसमुचपे-मन्यन्ते वत मध्यमाः कृतधियः स्वच्छां पर संविदामिति ।

·न्यायमअर्याम् मोक्षोपायनिरूपणम् । थाह भवस्वयमीहापवर्ग: स तु कथमपिगम्यते इत्युच्यताम् ? उक्तमेव भ. गवता सूत्रकारेण । दुःखजन्मप्रवृत्तिदोपमिथ्याज्ञानानाभुत्तरोत्तरापापे तदनन्तराभावादिति(१) (गो० अ० ५ आस)। दुखोच्छेदत्वापदपवर्ग इति कथितम, कार्यत्वाप दु खस्य कारण छेदा- तदुच्छेदः, कारण चास्य जन्म जन्मनि हि सति दुखं भवति, जायते इति ज. न्म देहेन्द्रियादिसपन्ध आत्मन , तदपि जन्मकारणोच्चेदादेवोच्छेचमवतत्का. रणं प्रवृत्तिलैया, तस्या अपि उच्छेदो हेतूच्छेदादिति वद्धतयो दोपा उच्छेद्या', तेषां तु निमित्त मिथ्याज्ञान तस्मिन्नुच्छिन्ने दोपा उच्छिन्ना भवन्तीति मिथ्याज्ञा. नमुच्छेवन्यम् , तदुच्छित्तये च तत्त्वज्ञानमुपायः, प्रसिद्धो ह्ययमर्थ. समर्थितश्म पूर्व विस्तरत स्वत्त्वज्ञान मिथ्याज्ञानस्य बाधकमि ति, तस्मान्मिध्याज्ञानदोषप्र. त्तिजन्मदुःसनिवृत्तिक्रमेणापवर्ग इति । यद्यपि च मिथ्याज्ञानमपि जन्मकार्यमशरीरस्यात्मनो मिथ्याज्ञानानुपत्तः, इतरेतर कार्यकारणभावेन वोजागुरवदनादिप्रवन्धप्रवृत्तेन प्रवर्तमाना मिथ्यावा. नादयो भावाः ससार इत्युच्यते, तथा ऽपि तत्कारणोच्छेदचिन्तायां कुतः प्रभृति च्छेद उपगम्यतामिति विचार्यमाणे विशेषनियमामावायत: कुविदिति प्राप्त मिण्याज्ञानस्य प्रतिमूलमुन्छेदकारण तत्वज्ञानमुपलब्धमिवि विशेषे प्रमाण भावात्तदुच्छेद एवोपक्रम्यते, अत एव मियाज्ञानमूलः ससार उच्यते स्मि. अच्छिन्ने तदुच्छेदसम्भवान्न तत प्रभृति संसार. प्रवृत्त(रमवृत्ति ?)इति निपुणमये तिभिरपि निर्धारयितुं शक्यमनादित्वात्तस्यैति, तदेव तत्वज्ञानान्मियाज्ञानापाये तरकार्यदोषापायः दोषापाये प्रवृश्यपाय प्रवृत्यपाये जन्मापायः जन्मापाये दु. खासाय. स एवापवर्ग इति, तदिदमुक्त मुत्तरोत्तरापाये तदनन्तरामावादिति' । मोक्षासम्भवपूर्वपक्षः। आह विदितो ऽयं सूनार्य किन्वघटमानमनोरथविडम्मनामात्रमिदमली. काहधानताप्रकटनं वा, दुरधिगमस्तु सट्टदो मोक्षमार्गः । साध्यस्त्रिवर्ग एवंप धर्मकामाधलक्षण । चतुर्थः पुरुषार्थस्तु कथारवेव विराजते ।। यदा प्रियवियोगादि भवत्युगकारणम् । तदा मोतकथा काम नियन्तां शोकशान्तये || (१)तरामपाइपवर्म इति: सूधपाटान्तरम् । .

·अपवर्गनिरूपणम् । न तूयमसमये तदधिगमसमर्थामुपलभामहे सरणिमृणक्लेशप्रवृत्त्यनुबन्ध. स्य दुस्तरत्वात् , ऋणानुबन्धस्ता बजायमानो ह वै ब्राह्मणस्त्रिभिऋणवान् जायते ब्रह्मचर्येण ऋषिभ्या यज्ञेन देवेभ्यः प्रजया पितृभ्य इति' इदं हि वेदे पठ्यते, तत्र प्रथमपीणामनृणः स्यामिति ब्रह्मचर्यमाचरति ततः पितॄणामतृणः स्यामिति कृतदारसग्रहः प्रजोत्पादनाय व्यवहरति तदनु गृहस्थ एवं दर्शपूर्ण- मासादिषु सहस्रसंवत्सरपर्यन्तेषु (१)कर्मस्वधिकृतः क्रतूननुतिष्ठतीति देवानाम. नृणः स्यामिति को ऽस्य मोक्षव्यवसायावसरः। ननु च 'ऋणानि त्रीण्यपाकृत्य मनो मोक्ष निवेशयेत्' इति मन्वादिस्मर. णादस्त्येव तदवसरः । न श्रुतिवाक्यविरोधात्, एवं हि श्रूयते 'जरामय वा एत. सत्रं यदमिहोत्रं दर्शपौर्णमासौ च जरया हवा एष एतस्मान्मुच्यते मृत्युना वेति' न च कर्मप्रयोगाशस्त्या कर्मभ्यो विरन्तुं लभ्यते, स्वयमशक्तस्य पाह्यशक्त्युपदे. शात्-'अन्तेवासी जुहुयाद् ब्रह्मणा हि स परिक्रीतः क्षीरहोता जुहुयाद् घृतेन हिस परिक्रीतः' अशक्तस्य च मोक्षोपायानुष्ठाने ऽप्यस्य कथं शक्तिः । क्लेशा. नुबन्धादपि अपवर्गाभावः ये हि रागादयो दोपा आत्मनश्चिरसंभृताः । कस्तान्वञ्चयितुं शक्तः पुनरावृत्तिधर्मकान् । कामं चिरं विजित्यापि क्रोधं वा लोभमेव वा । पुनर्गच्छन्वश तेपा लोकः प्रायेण दृश्यते ॥ तथा हि-चिरमपि तपसि नियमितमतिरवजितविपमशरविकृतिरपि तनुः (२)पवनापनीतवसनकामिनीस्तनजघनदर्शनादेव वशं विश्वामित्रः कुसुमधन्ननो गत इति श्रूयते किल ह्याख्यायिकया, अद्यत्वे ऽप्येवं शतशो दृश्यन्ते इति दुरु- च्छेद्या दोषाः, 'वीतरागजन्मादर्शनादिति च विचारितमात्मपरीक्षायामवियुक्त एव दोपैजन्तुर्जायते इति, दोषविवृद्धिहेतवश्च रूपादयो विषयास्ते कथमिव स्वकर्मण्युदासते। ताम्बूलं कुसुमसुगन्धयत्समीरसौधेषु प्रतिफलिताः शशाङ्कभासः । वाचश्च प्रणयनवामृतवार्दा दूतीनां द्धति न कस्य रागवृद्धिम् ॥ मुग्धस्मितसुधाधीतमधुरालापशालिना। मुखेन पमलाक्षीणां कस्य नाक्षिप्यते मनः ।। इत्येवं निदानानुपशमादपि स्थित एव क्लेशानुवन्धः । प्रवृत्त्यनुबन्धः खल्वपि- (१) संवत्साशब्दोऽत्र दिनवाची 'नादः घस्ततोऽहः सुगौणी संवत्सराभिधा। तस्माद्विश्रसृजा सत्र सहसदिनमिध्यपत्ति न्यायमालादर्शनात् । (२) तनुः-मन्दः । अपि च- ·८४ न्यायमअर्याम् रागादिप्रर्यमाणो हि कांग्यारमते नरः। दीर्घदीर्घाः प्रतायन्ते यधर्माधर्मवासनाः । स प्रवृत्यनुसन्धश्च इंतुल्यस्य जन्मनः । एफमेवेदशं कर्म कर्तुमापतति कचित् ।। जन्मायुतशतेनापि यत्फलं भुज्यते न वा ॥ केशकर्मानुअन्धोत्थजन्मदुःखादिशावला । पुनरावर्तमानपा केनोपायेन भन्यताम् ।। विना फलोपभोगेन न हि नाशोऽस्ति कर्मणाम्। शेषां ज्ञानाग्निना दाह इति श्रद्धाविम्भितम् ।। कार्यकारणभावो हि शास्त्रादेवावधारितः । कर्मणां च फलानां च स कथं वा निवर्तधाम ।। चास्य ज्ञानसापेक्ष कर्मेट बन्धकारणम् । येनात्मज्ञानयुक्तानां ददुदासीन व (१)ति ।। अज्ञाननरपेक्ष्येण कर्मणां स्वमाव एवैप यत्फलाविनामावित्वमिति । तस्मादिस्थमृणक्लेशप्रवृत्त्यभ्यनुबन्धतः । न मोतसिद्धिरस्तीति तदर्थो विफलः श्रम.॥ अशक्ये ऽथे वृथा ऽऽयास परित्यज्य मनस्विभिः। मोक्षचर्चाः परित्यज्य स्खे गृहे सुसमास्यवाम ।। मोक्षोपायानुष्ठानसम्भवः । अत्राभिधीयते-यत्तावदुक्तमृणानुबन्धादिति, तदयुक्तम् , विधिपक्ष. श्रवणादौपचारिकमृणशब्द जायमानशब्दं च प्रयुज्य कर्मस्तुतिरिय क्रियते. 'जोयमानो ह वै ब्राह्मण इति' न वद्यतिरिक्तपुरुषार्थविषयप्रयत्नप्रतिषेधो विधीयते, तया हि ऋणशब्दो ऽय विषयान्तरे मुख्यार्थः प्रसिद्धो यत्रोत्तमर्णः सलाभममुतः प्रतिमहोण्यामीति धनमभमाय प्रयच्छत्यधमर्णोऽपि सलाममस्मै प्रदास्यामीति मत्वा गृहाति, साऽयमणशब्दस्य मुख्यो विषय इंह नास्त्येव, जायमानो ऽपि मुख्य उत्पद्यमानो ऽपि मातु. कुशिकुहरा निस्सरत्रभिधीयते न चासौ बालकः कर्मभिरभिसम्बध्यते, तस्माद् ब्रह्मचर्यमपत्योत्पादनमध्वरप्रयोग इति त्रयमिदमवश्यकर्तव्यमिति कर्मस्तुतिरियमौपचारिकपदप्रयोगाद्गम्यते, न चैतावता मोक्षव्यवसायावसरविरह इति परिशनीयमाश्रमान्तरस्य तदोप. यिकस्य दर्शनात् । ननु मरणावधिदर्शपूर्णमासकर्मापदेशात्कयमाश्रमान्तरमहणम्!,नजरामय (१) पन्धम् ।

·. .. अपवर्गनिरूपणम् । वादस्याप्यपरित्यागप्रतिपादनाय कर्मप्रसंशार्थत्वात् , 'ये चत्वारःपथयो देवयाना' इत्यादयो हि चतुर्थाश्रमशंसिनो भूयांसः सन्ति मन्नार्थवादा', मन्त्रादिस्मृति- वचनानि चतुर्थाश्नमोपदेशीनि चतुर्थाश्वमोचित्तश्रोताचारादीतिकर्तव्यतावि- तानविधानपराणि च प्रबन्धेनैव दृश्यन्ते । एवं गृहाश्रमे स्थित्वा विधिवत्स्नातको द्विजः । वने वसेत्तु नियतो भैक्षभुग्विजितेन्द्रियः ।। (मनु अ० ६श्लो०१) इत्युपक्रम्य चतुर्थाश्रमोचितमोक्षोपायानुष्ठानोपदेशाय पष्ठोऽध्यायः समस्त एव मनुना ऽनुकान्तः, जाबालश्रुतौ च विधायकेनैव ब्राह्मणवाक्येन प्रतिपद- माश्रमचतुष्टयमुपदिष्टम्-'ब्रह्मचारी भूत्वा गृही भवेद् गृही भूत्वा वनी भवेद्वनी भूत्वा प्रव्रजेदिति, अग्निसमारोपणविधानोपदेशश्च प्रत्यक्षश्रुतः कथमपन्हूयेत- 'श्रात्मन्यग्नीन्समारोप्य ब्राह्मण प्रबजेद् गृहादिति, अपि च उपनिषदामध्यय. नमसति मोक्षोपयोगसमथें चतुर्थाश्रमे निरर्थकमेव प्राप्नोति , क्रियाकाण्डानु. छाननिष्ठत्वे हि वेदस्य ज्ञानकाण्डोपदेश' किम्प्रयोजनः स्यात् , तदेवं वर्णवदा. श्रमाणामपि चतुणी प्रत्यक्षोपदेशसिद्धत्वाचतुर्थाश्रमिणांच मोक्षाधिगमोपायत- स्वज्ञानभावनाभ्यासावसरसम्भवात्सो ऽयं जरामर्यवादः प्रशंसामानपर एवा वतिष्ठते, 'जरया ह वा एप एतस्मान्मुच्यते मृत्युना चेति च पचनाज्जरसा कर्म: स्यागानुज्ञानात्स एव चतुर्थाश्रमावसर इति गम्यते, तदुक्तम्- गृहस्थस्तु यदा पश्येद्वली पलितमात्मनः । अपत्यस्यैव चापत्यं तदा ऽरण्यं समाश्रयेत् ।। (मनुअ०६ श्लो०२) इतरथा हि मृत्युनैव च तस्मान्मुच्यते इत्यवक्ष्यत न वेवमत्रवीत् , त. स्माद्वार्धकदशोचितं चतुर्थमाश्रममनुमन्यते, तिष्ठतु वा वार्धकदशा यतोऽपि परिपक्ककपायन्याश्रमचतुभ्यक्रममनपेक्ष्यैव मोक्षाधिकार श्राख्यातः यथोक्तं 'ब्रह्मचर्यादेव प्रबजेदिति, अत एव द्विविधो ब्रह्मचारी भवत्युपकुर्वाणो नैष्ठिकश्च, तत्रोपकुर्वाणको यो ब्रह्मचर्य मनुभूय गृहस्थाश्रममनुभवति स चापरिपककपायो- अनुपशान्तगाईस्थ्यरागः, समेव प्रतीदमुच्यते-'अनधीत्य द्विजो वेदाननुत्पाद्य च सन्ततिम् । अनिवा चैव यज्ञैश्च मोक्षामिच्छन्नजत्ययः । (मनु० अ० ६श्लो३७) इति, यस्तु परिपककपायः स नैष्ठिक एव चमचारा भवति न गृहस्थाश्रमं प्रति. पद्यते, गृहस्थो ऽपि परिपककपायो वानप्रस्थाश्रममुल्लड्य यतित्वे ऽधिक्रियते यथोक्तम् , 'गृहावनाद्वा प्रवजेदिति । के चित्त कर्मफलाभिसन्धिरहितस्य कर्तव्यमिति कर्म कुर्वतः क्षीणराग- स्यात्मविदो गृहस्थस्यापि (मोक्ष ? ), यो ऽतिथिप्रियः श्राद्धकद्वेदविद्याविद् गृहस्थोऽपि विमुच्यते इति, तस्मादणानुबन्धादपवर्गाभाव इत्ययुक्तम् । यत्तु क्लेशानुबन्धादिति तदप्यनध्यवसायमात्रम, प्रतिपक्षभावनादिना , ·८४ न्यायमधयों रागादिप्रेर्यमाणो हि कर्माण्यारमते नरः । दीर्घदीर्घाः प्रतायन्ते यधर्माधर्मवासनाः ।। स प्रवृत्त्यनुबन्धश्च हेतुल्यस्य जन्मनः । एकमेवेदशं कर्म कर्तुमापतति क चित् ॥ जन्मायुतशतेनापि यत्फलं मुज्यते न वा ।। स्फेशकर्मानुबन्धोत्थजन्मदुःसादियाला । पुनरावर्तमानपा केनोपायेन भग्यताम् ।। विना फलोपभोगेन न हि नाशोऽस्ति कर्मणाम तेषां ज्ञानाग्निना दाह इति श्रद्धाविज़म्भितम् ।। कार्यकारणभावो हि शास्रादेवावधारितः । कर्मणां च फलानां च स कथं वा निवर्तताम् ।। म चास्य ज्ञानसापेक्ष कमेंट बन्धकारणम् । येनात्मज्ञानयुक्तानां तदुदासीत । (१)प्रति ॥ अजाननरपेक्ष्येण कर्मणां स्वभाव एवैप यत्फलाविनामावित्वमिति । तस्मादित्यमृणक्लेशप्रवृत्यभ्यनुबन्धतः । नमोससिद्धिरस्तीति तदर्थो विफनः श्रमः ।। अशक्ये ऽयं पृथा ऽऽयास परित्यज्य मनस्थिभिः। मोक्षचर्चाः परित्यज्य स्खे गृहे सुखमास्यताम ।। मोक्षोपायानुष्ठानसम्भवः । अत्राभिधीयते-~यत्तावदुक्तमृणानुबन्धादिति, तदयुक्तम् , विधिपक्ष- श्रवणादौपचारिकमृणशब्दं जायमानशब्दं च प्रयुज्य कर्मस्तुतिरियं क्रियते. 'जायमानो ह वै ब्राह्मण इति' न तद्यतिरिक्तपुरुषार्थविषयप्रयत्नप्रतिषेधो विधीयते, तथा हि ऋणशब्दो ऽयं विषयान्तरे मुख्यार्थः प्रसिद्धो यत्रोत्तमर्णः सलामममुतः प्रतिमहीष्यामीति धनमधमर्णय प्रयच्छत्यधमोऽपि सलाममस्मै प्रदास्यामीति मत्वा गृहाति, साऽयमृणशब्दस्य मुख्यो विषय इह नास्त्येव, जायमानो ऽपि मुख्य उत्पद्यमानो ऽपि मातुः कुतिकुहरानिम्सरन्नभिधीयते न चासो थालकः कर्मभिरभिसम्बध्यते, स्माद् ब्रह्मचर्यमपत्योत्पादनमभ्वरप्रयोग इति प्रयमिदमवश्यकर्तव्यमिति कर्मस्तुविरियमौपचारिकपदप्रयोगाद्गम्यते, न चैतावता मोक्षव्यवसायावसरविरह इति परिशङ्कनीयमाश्रमान्तरस्य तदोप- यिकस्य दर्शनात् । ननु मरणावधिदर्शपूर्णमासकर्मोपदेशात्कयमाश्रमान्तरप्रणम्?,नजरामर्य- (१)त-बन्धम् । - ·. अपवर्गनिरूपणम् । ८५ चादत्याप्यपरित्यागप्रतिपादनाय कर्मप्रसंशार्थत्वात् , 'ये चत्वारः पथयो देवयाना' इत्यादयो हि चतुर्थाश्नमसिनो भूयांसः सन्ति मन्त्रार्थवादाः, मन्त्रादिस्मृति- वचनानि चतुर्थाश्रमोपदेशीनि चतुर्थाश्रमोचितप्रोताचारादीतिकर्वव्यतावि- तानविधानपराणि च प्रबन्धेनैव दृश्यन्ते । एवं गृहाश्रमे स्थित्वा विधिवत्स्नातको द्विजः । वने वसेत्तु नियतो भैक्षभुग्विजितेन्द्रियः ।। (मनु अ० ६ श्लो०१) इत्युपक्रम्य चतुर्थाश्रमोचितमोत्तोपायानुष्ठानोपदेशाय पष्ठोऽध्यायः समस्त एय मनुना ऽनुक्रान्तः, जाबालश्रुतौ च विधायकेनैव ब्राह्मणवाक्येन प्रतिपद- माश्रमचतुष्टयमुपदिष्टम्-'ब्रह्मचारी भूत्वा गृही भवेद् गृही भूत्वा वनी भवेद्वनी भूत्वा प्रबजेदिति, अमिसमारोपणविधानोपदेशश्च प्रत्यक्षश्रुतः कथमपन्हूयेत- 'आत्मन्यग्नीन्समारोप्य ब्राह्मण प्रव्रजेद् गृहादिति, अपि च उपनिषदामध्यय. नमसति मोक्षोपयोगसमर्थ चतुर्थाश्रमे निरर्थकमेव प्राप्नोति , क्रियाकाण्डानु- धाननिष्ठत्वे हि वेदस्य ज्ञानकाण्डोपदेशः किम्प्रयोजनः स्यात् , तदेवं वर्णवदा- श्रमाणामपि चतुणी प्रत्यक्षोपदेशसिद्धवाचतुर्थाश्रमिणां च मोक्षाधिगमोपायत- स्वशानभावनाभ्यासावसरसम्भवात्सो ऽयं जरामर्यवादः प्रशंसामानपर एवा वतिष्ठते, जरया ह वा एप एतस्मान्मुच्यते मृत्युना वेति च वचनाम्जरसाकर्म- स्यागानुज्ञानात्स एव चतुर्थाश्रमावसर इति गम्यते, तदुक्तम्- गृहस्थस्तु यदा पश्येद्वली पलितमात्मनः । अपत्यस्यैव चापत्यं तदा ऽरण्यं समाश्रयेत् ।। (मनुअ०६ श्लो०२) इतरथा हि मृत्युनय च तस्मान्मुच्यते इत्यवक्ष्यत न स्वमनवीन , त. स्माद्वार्धकदशोचितं चतुर्थमाश्रममनुमन्यते, तिष्ठतु वा वार्धकदशा यतोऽपि परिपकपायस्याश्रमचतुष्टयक्रममनपेक्ष्यैव मोक्षाधिकार आख्यातः यथोक्त 'ब्रह्मचर्यादेव प्रबजेदिति, अत एव द्विविधो ब्रह्मचारी भवत्युपकुर्वाणो नैष्ठिकश्च, तत्रोपकुर्वाणको यो ब्रह्मचर्यमनुभूय गृहस्थाश्रममनुभवति स चापरिपककपायो. ऽनुपशान्तगार्हस्थ्यरागः, उमेव प्रतोदमुच्यते-'अनधीत्य द्विजो वेदाननुत्पाद्य च सन्ततिम् । अनिष्वा चैव यज्ञैश्च मोमिच्छन्नजत्ययः (मनु० म० श्लो३७) इति, यस्तु परिपककपायः स नैष्ठिक एव बृह्मचारा भवति न गृहस्थाश्रमं प्रति- पद्यते, गृहस्थो ऽपि परिपककपायो वानप्रस्थाश्रम मुलड्य यतिवे ऽधिक्रियते ययोक्तम् , 'गृहानाद्वा प्रवजेदिति । के चितु कर्मफलाभिसन्धिरहितस्य कर्तव्यमिति कर्म कुर्वतः क्षीणराग- स्यात्मविदो गृहस्थस्यापि (मोक्ष ? ), या ऽतिथिप्रियः श्राद्धद्वेदविद्याविद् गृहस्थो ऽपि विमुच्यते इति, वस्मारणानुबन्धाद्पवर्गाभाव इत्ययुक्तम् । यतु क्लेशानुबन्धादिति तदप्यनध्यवसायमानम्, प्रतिपक्षभावनादिना - , ·न्यायमार्याम् क्ले शोपशमस्य सुशकत्वात् । यद्येषां नित्यो हेतुर्भवेत्कार्यों वा, यद्यसौ न ज्ञा- येत जातोऽपि वाऽनुशातुमसौ न शक्येत उदा क एवैनमुच्छिन्द्यात् , किन्तु- नाकस्मिका न नित्यास्ते न नित्याज्ञातहेतुकाः । नाज्ञातशमनोपाया न घाशक्यप्रतिक्रियाः ।। नहि दोपाणामात्मस्वरूपवन्नित्यत्वमुपजननापायधर्मकत्वेन प्रहरणात्, मि- थ्याज्ञानं च प्रसवकारणमेपामवधृतमिति नाकस्मिकत्वमविनाशितुकत्वमझात. हेतुकत्वं बा। मिथ्याज्ञानस्य च सम्यग्ज्ञानं प्रतिपक्षः प्रतिपक्षभावनाभ्यासेन • समूलमुन्मूलयितुं शक्यन्ते दोषा इति नाज्ञातप्रतीकारत्वं तेपाम् , उक्तं च फेन चित्~- सर्वेषां सविपक्षत्वान्निासातिशयाश्रिताः । सात्मीभावात्तदभ्यासाद्वीयेरनामुमा क चित् ।। इति । वैराग्या विषयेषु दोपभावना । विषयदोपादर्शनेन हि तेषु सक्तिलक्षणो रागः शाम्यति यदा ह्येवं चिन्त. यति विवेकी- असौ तरलताराक्षी पौनोत्तुद्गधनस्तनी । विलुप्यमाना कान्तारे विहगैरद्य दृश्यते ।। विभाति बहिरेवास्याः पद्मगन्धनिभं वपुः । अन्तर्मजास्थिविण्मूत्रमेदाकिमिकुलाकुलम् ।। अस्थीनि पित्तमुच्चारा. क्लिन्नान्यत्राणि शोपितम् । इति धर्मपिनद्धं सत्कामिनीति विधीयते ।। मेदोपन्यो स्तनौ नाम तौ स्वर्णकलशौ कथम् । विष्ठारतो नितम्बे व कोऽयं हेमशिलाघ्रमः ! मूत्रासग्द्वारमशुचि च्छिद्रं क्लेदि जुगुप्सितम् । वदेव हि रतिस्थानमहो पुंसां विडम्बना ।। प्रीविर्यथा निजास्योत्थं लिहतः शोणितं शुनः । शुल्फे ऽस्यनि तथा पुंसः स्वधातुस्पन्दिन. खियाम् ।। ध्यात्तानना विवृत्ताची विवर्ण श्वासघुडुंग। कथमध न रागाय म्रियमाणा तपस्विनी ॥ अहो प्रणे वराको ऽयमकाले तृपितः फणी। प्रसारितमुखोऽप्यास्ते शोणितं पातुमागतः ।। किमनेनापराद्धं नः स्वभावो वस्तुनः स्वयम् । स्पृश्यमानो दहत्यग्निरिति को ऽम्म प्रकुप्यति ।।

·अपयनिरूपणम् । 4 नानुकूल प्रिये हेतुः प्रतिकूलो न विप्रिये । स्वकर्मफलमश्नामि कः सुहस्कन मे रिपुः ॥ पंथमहदिवं चिन्तयतां नितान्त मन.समचित्तता सर्वत्र समुद्भवतीति वि. लीरन्ते दोपप्रन्धयः। श्रत एवोपदिश्यन्ते मोतशालेष्वनेकशः । वस्य तस्योपघाताय तास्ताः प्रत्यूहभावनाः॥ ननु च प्रतिपक्षभावने ऽपि न सर्वात्मनां दोपपक्षः क्षयमुपयाति निम्मा- घुपयोगे इव क्रियमाणे कफधातुरिति, नतदेवं तत्र निम्बोपयोगवत्तदनुकूल- स्यातपादेरुपयोगदर्शनात् । अपि च- .. धमिलोपभयात्तत्र नेष्टः सर्वात्मना ज्ञयः । कफाधिक्यं तु हन्तव्यं धातुसाम्यस्य सिद्धये ॥ इह सर्वात्मनोच्छेद्याः क्लेशाः संसारकारिणः । छेदश्चैकान्ततस्तेषां प्रतिपक्षोपसेवनात् ।। न च प्रतिपक्षभावनाभ्यासमेकमखमपास्य तदुपशमे निमित्तान्तरं किमपि कमते, न हि विषयामिलापस्तदुपभोगेन विरस्यति, यथा ऽऽह- न जातुः कामः कामानामुपभोगेन शाम्यति । इविपा कृष्णव व भूय एवाभिवर्धते ॥ ( मनु० अ० २श्लो ९३) अन्यत्राप्युकम्-मोक्षाभ्यासमनु विवर्धन्ते कौशलानि चेन्द्रियाणामिति, पाराशययॊ ऽपि- सृष्णाखनिरगाधेय दुप्पूरा केन पूर्यते । या महद्भिरपि पितैः पूरणैरेव सन्यते ।। इति । तस्मात्प्रतिपक्षमावनैव भावती भीमकान्तिरन्तकरणकान्तारे निरन्तर. मभिज्वलन्ती दावदहनदीधितिरिव दहति दोपविटपकानिति, तदेवं दोपानुप. न्यविसोपायसम्मवान्न तहतो मोक्षमार्गरोधो ऽभिधातव्यः, अत एव के चन चेतनस्य प्रमृत्या निर्मलत्वान्मलानामागन्तुकत्वान्मलनिपईणदेतोश्च यथो- तस्य सन्मयातदाररणापाये सति स्वत. सकलपदार्थदर्शनसामर्थ्य स्वभाववि. 'तत्वावस्थानासर्वज्ञत्वसिद्धिमदूरवर्तिनीमेव मन्यन्ते । ययुच्यते-'फ्लेशशून्यत्वमात्मनो न कदाचिदपि दृष्ट्रमनुयन्धवृत्तित्वान् क्लेशानामिति, तदप्यसत्यम् , सुपुमावस्यायामस्पृष्टस्य दोपैरात्मनः प्रत्यहमु- पलम्मान , जामसोऽपि का चन वाइशी दशा दृश्यत एव यस्यामेवात्मस्वरूप एषामा निर्मलो ऽवशिष्टते यथोक्तम्-अहाहझलोकं यान्तीति' सदलमनेन ·६८ न्यायमअर्याम् दोषानुबन्धकथानुयन्धन। यदपि प्रवृत्यनुपधादिति , तदपि समता समाहितम् , न प्रवृत्ति प्रति सन्धानाय हीनफ्लेशस्येति (गो० अ० ४ आ० १ सू० ६४)। दोपेषु पन्धहेतुपु विगलितेषु प्रवृत्तिरपि न देहेन्द्रियादिजन्मने प्रमयतीति । ननु दोपक्षयान्मा भूदुत्तर कर्मसंग्रह । पथ फलमदत्वा तु प्रारून कर्म शाम्यति ।। अन्य के चिदाह-ददत्येव कर्माणि फलं दत्वा शाम्यन्ति तथापि न पन्धहे. सवो भवन्ति, यत शमसन्तोपादिजनित योगिन सुसमुपपाय धर्मों विनध्यति अधर्मश्च शीतावपक्लेशादिद्वारकं दुरा दत्त्वेति । नन्वमुष्मात्कर्मण इद फल भवतीति कर्मफलानां कार्यकारणभावनियमा (कथमियता कर्मफनोपभोगो भवेदित्यन्यथा तदुपभोगमपरे वर्णयन्ति, योगी हि योगद्धिसिद्धया विहितनिखिलनिधर्माधर्मकर्मा निर्माय तदुपभोगयोग्यानि तेपु तेपूपपत्तिस्थानेषु तानि तानि मेन्द्रियाणि शरीराणि रण्डान्त करानि च मुक्तरात्मभिरुपेक्षितानि गृहीत्वा सकलकर्मफनमनुभवति प्राप्तश्वर्य इतीत्यमुप मोगेन कर्मणा क्षय । अन्ये त्वाचक्षते-किमनेन भोगायासेन अदत्तफलान्येव कर्माणि योगिनो नयन्ति तत्त्वज्ञानस्यैव भगवत इयान प्रभावो यदस्मिन्नुत्पने चिरस चितान्यपि कर्माणि सहसैव प्रलयमुपयान्ति भोगादपि तेपा प्रक्षय शास्त्र प्रामाण्यादेवावगत तथा तत्प्रामाण्यादेव तत्वज्ञानादपि तत्प्रक्षय प्रतिपत्स्यो. महे, तथा चाइ- यथैधासि समिद्धो ऽग्निर्भस्मसारुते ऽर्जुन' । ज्ञानाग्निस्सर्वकर्माणि भस्मसात्कुरुते तया ।। इति । (भ० गी० अ०४ शो० ३७) न घेद श्रद्धामान वेदविदामपण्या व्यासमुनिनैव समभिधानादवेदार्थ हि नासावभिदधीतेति । तदन्ये न मन्यन्ते, न सर्वात्मना कर्मणा दाह किन्तु स्वरूपेण सतामपि सहकारिवैकल्यास्तकार्यकरणोदासीनता तेषा भवति भृष्टानामिव घोजाना मङ्कुरफरणकौशलहानि , यत सामग्री कार्यस्य जनिका न केवल कारकम तोन कर्माण्येव केवलानि फनोपभोग योग्यशरोरेन्द्रियादिजन्मनिमित्ततामुप यान्ति किन्तु मिथ्याशानेन दोपैश्च सहितानि, तदुक्तम्-'अविधातृष्णे धर्मा धौ धजन्मकारणमिति' तत्त्वविदश्च तत्ववित्त्वादेव नाविद्या मिथ्याज्ञाना त्मिका भवति, दोषाणा तु प्रशमे दर्शित एव क्रम , तदभावे भवन्तावपि धर्मा धौ न बन्याय कल्पेते न हि स्वकार्य मदुरादि कुसूलवर्तीनि योजावि जन ·अपवर्गनिरूपणम् । यितुमुत्सहन्ते, भृष्टवोजानामी स्वरूपराक्तिरपि तानवं गता तद्वत्कर्मणां स्व- हाशक्तिशैथिल्य मा नाम भूत्तयापि उसूलवतियोजव सहकारिवैधुर्यात्कार्या- नारम्भ इति, तदिदमुक्तम् 'न प्रवृत्ति प्रतिसन्धानाय होनस्लेशस्येति', (गो० अ०४ श्रा०१ सू०६४)। ननु स्वरूपसत्तायां धर्माधर्मयो कथमिदमुक्त-नवानामात्मगुणानां निर्मूलो. च्छेदो ऽपवर्ग' इति, नैष दोष-मनसंयोगवकिञ्चित्करयोरवस्थानमप्युच्छेदान विशिष्यते , उक्तस्यात्मनो विभुत्वादपरिहायों मनसयोग , न च तदानीमसौ सनपि सुखदु खज्ञानादिजन्मनि व्याप्रियते, एवं धर्माधौ सन्तावपि फलमा- तिपन्तो किं करिष्यत इति फलत उच्छिन्नावेव भवत , तस्मानवानात्मगुणाना. मुन्छेदोऽपवर्ग इत्यविरुद्धम् , एवं प्ररपनुबन्धस्यापि बन्धहेतोरमावान दुर्गमो ऽपवर्ग। ज्ञानकर्मसमुच्चयवादः। अपरे पुनराहु -कर्मफनाना शास्त्रत कार्यकारणभावनियमावगते शमस न्तोपशीतातपादिद्वारकसुखदुःखमानोपपादनेन कर्मपरिक्षयानुपपत्ते योगद्धर्य च दीर्घकालावधिसुखदु खोपभोगस्य सकृदेव सम्पादयितुमशक्यत्वाज्ज्ञानामिना चदाहे तत्कर्मोपदेशिवैदिकपचनसार्थानर्थक्यप्रसङ्गान् प्रदत्तफलस्य फर्मणोऽनु- परमात् अवस्थानपने चिरमप्युपित्वाकुसूलायस्थितचीजवस्कालान्तरेणापि तत्फ ताक्षेपप्रसङ्गादवश्य स्वफलोपमोगद्वारक एवं कर्मक्षयो वाच्यः, न चानिर्मोक्ष आशङ्कनीयश्चिरादपि तसिद्धिसम्भवान् , तथा च मुमुक्षुनित्यनैमित्तिक कर्मा- वश्यमनुतिष्ठेदनानुतिष्ठन्प्रत्यवेयादिति तत्कुतोऽस्य यन्धः स्यात् , काम्यं नि. पिद्धं प फर्म स्वर्गतरककारि विसष्टमेव बन्धसाधनमिति तत्परिहरेदेवेत्येवं तावदुत्तरो ऽस्य न कर्मसञ्चय प्रवर्तते, तदाह- नित्यनैमित्तिके कुर्यात्प्रत्यवायजिहासया । मोक्षार्थी न प्रवतेत तर कास्यनिषिद्धयो ॥ इति । प्राक्तनस्य तु कर्मसञ्चयस्य भोगादेव क्षय , आत्मविश्व मुमुक्षोरयमनुष्ठा. नरमो भवति नेतरस्येति स एवेत्थमपवयतेति, प्राह च- आत्मज्ञे चैतदस्तीति वज्ज्ञानमुपयुज्यते । तत्र ज्ञानात्मतत्वानां भोगापूर्व क्रियातये ।। उत्तरप्रचयासचाइहो नोत्पद्यते पुन । ननु नित्यकर्मानुष्ठानपने नास्त्येव मोक्ष ,या-येव हि नित्यानि दर्शपौर्णमा सादिकर्माणि 'यावजीव दर्शपौर्णमासाभ्या यजेते त्यादिचोदनोपदिष्टानि वा न्येव फलवन्ति श्रूयन्ते इति कायान्यपि भवितुमईन्ति, 'दर्शपौर्णमासाभ्यां , ·, ঘাষনঃ वर्गकामो यजेत, अमिहोन जुट्ठयात्सर्गकाम' इति । न फलाभिमन्धानपूर्वक खेनाप्रयोगा, यथा ऽऽह- प्रार्घ्यमानं फाातं नानियोस्वद्भविष्यति । इति संयोगप्रत्तो विशेष', प्रयोगेऽपि विशेष काम्यं धर्म मानोपसहारे। प्रयुज्यमान फलसाधनमिति, यथा शक्तिस्त(था त)त्तया प्रयोक्तव्यमिति नित्यन्य कर्मणा करणात्प्रत्यवाय इति यथाशक्त्यति तत्प्रयोक्तव्यमतुष्टाता तु सर्वाण्य गानि यद्यसापसहर्तुं न शक्नुयान्मा प्रत्तिष्ट नवप्रवर्तमान प्रत्यनेयादिति, एव तदेव दर्शपौर्णमामादिम 'यारग्जीनमिति चोदनयोपदिष्टनित्य मत्तत्पना नभिसन्धानात्प्रयुक्त न यन्धाय कल्पते, प मा स्वर्गमाघनशक्तिरस्य गतेति चेद, नवय कर्मणा शक्तिमशक्ति वा प्रयक्षत पश्याम शाकशरणास्तु श्रोत्रिया वय चोदनैन धर्म प्रमाणमिति न कुलनामेता, मा र चोदने का कामिन मधिकारिणमाश्रित्य प्रवृत्ता तदधिकारश्च फानिनपिना न स्यादिति फलप यन्तता प्रतिपद्यते, अन्यत्र तु यावत्पदापनद्रजीवनपदार्थाचिनाधिकारितामे ननरर्तमाना न फनाय भनत्यनियमाणे तु शारखा) प्रयायाय प्रमनत्यधि- कृतेन सता शास्त्राथस्त्यक्त इति, काम्ये लापनकामोऽधित एव न भनि इति नाधिकृतेन सता विधिस्त्य इति न प्रत्यवतीति , उपरम्य वातरा त्यक्तु न लभ्यत एक वीतावा फलेच्यायामाले वा फले तत्कर्मसमापनमन- श्यकर्त्तव्यमेव तदित्यल शास्मान्तरगर्भण भूयसा कथाविस्तरण, सर्वया सु. ठक्त नित्यनैमित्तिके कुर्यादिति, न सटु मुलभो ऽय पुरुषार्थ नि श्रुतमिद. मायुग्मठा व्यासरचन-- अनेकजन्मससिद्धस्ततो याति परा गतिम (भग०अ० ६श्लो० ४५) इति । ज्ञानामिदाहयचन (१)तु ज्ञानप्रशसाथमव, सोऽय ज्ञानकर्मसमुच्चया. न्मोक्ष उच्यते। ज्ञानकर्मसमुच्चयवादनिरासः। अाभिधीयते--- न खलु फलोपमागद्वारक फर्मणां परिक्षया जन्मशत. रपि शक्य त्रिय , उत्त हि-- एकमेडश कर्म कर्तुमापतति धचित् । जन्मायुनशतेनापि यत्फल भुज्यते न वा ।। देहरतत्कर्मभोगाथै कर्मान्यन करिष्यते । कर्मसाधनमित्येषा दुराशैव तपस्विनाम् ।। (१)शनाग्निदाहवचन-शानानि सर्वकर्माणि भाममारकुरतेऽन, इत्य ६रूपम् ।

·अपचनिरूपणम् । ९१ तदीशमेनं मोक्षपथमुपदिशद्भिर्याक्षिकर्मोक्षोपेक्षणमनक्षरमुपदिष्टं भवती- ति, तस्मात्पूर्वोक्तनीत्यैव कर्मणां वन्धहेतुत्वमपाकरणीयम् । ननु पक्षचतुष्टये ऽपि दोप उक्तः ? न चतुर्यपक्षस्य निरवद्यत्वात्सहकारिवं. फल्याकुसूलारस्थितीजबरकर्मणामनारम्भकले सति न कश्चिद्दोष, एप एय च तेषां दाहो यत्कार्यानारम्भकत्वम् । जन्यविनष्टस्वरूपाणि कुसूलनीजवदेव कदा चिदारस्यन्ते कार्य तस्माद्व. रमुच्छिद्यन्तामेव ? किमिदानी नित्यमात्मानमप्युच्छेत्तु यतामहे स हि पुरा भोक्ताऽभूदिति मुक्तो ऽपि पुनभोक्तता प्रतिपद्यतेति परमुच्छिद्यतामेव । साम- प्रयभावात्कथं भोक्ततां गच्छेदिति चेदाण्यपि सहकार्यभावात्कथं कार्यमा रभेरन् , न च कर्मणां पन्धकरणे रागादयोन सहकारिण इति वक्तुं शक्य वीतरागस्य जन्मादर्शनादित्यसदुक्त वात् , हादयमेव सूत्रकारोपदिष्टः पन्था पेशलो-न प्रवृत्ति प्रतिसन्धानाग होनफ्लेशस्येति । यच्चेदमुन्यते-जानकर्मसमुघयान्मोक्ष' इति, वत्रेदं यतव्यम्-कर्मणां कोदशो मोतं प्रत्याभाव. ? न हि कर्मसाध्यो मान' स्वर्गादिवदनित्यत्यास. जात , अपिचात्मक स्वरूपास्थितो माक्ष इत्युच्यते, न चात्मस्वरूपं कर्मसा- ध्यमनादिनिधनपेन सिद्धत्वात् । ननु नित्यकर्माननुष्टाने प्रत्ययादिवि तद्द्वारकबन्धपरिहारोपायत्वात्क- न संन्यामविधानस्य प्रत्यक्षापदेशादित्यक्तत्वान् , अपरि. पककपायाणा शनै शनस्तपरिपाकोपयियावेन वर्मानुष्ठानं पारम्पयरजापवाँ- पाय इति तु याढमभ्युपगम्यते, यया ऽऽह मनु -'महायज्ञश्च यज्ञश्च वाहणीयं क्रियते तनुरिति (१०२ ला० ३८)। यध्यात्मविदश्च ज्ञानकाण्डीपयिकमेन जियाराएडमन्यन , साक्षात्तु धर्मसाध्येऽपयगें स्वर्गवदपायित्वप्रसगात्कृतकस्य सर्वस्यानित्यत्वात्तत्वज्ञानमेव मोक्षोपाय इत्युक्तम् । यदपि यमनियमादिषु साध्यभूत तदपि तदङ्गवां गच्छन्न वार्यते, त. कार्यवेऽपि यारद्गुणप्रधंसाभावस्वभावत्मान्मोक्षस्य न क्षयित्वं स्वर्गवद. दत्यस्तु न मोक्ष इत्युज्म् । वत्पूर्वोकप्रम मेणापवर्गप्राप्तस्तत्त्वशानमेवाभ्युपाय । कर्म स्वहं तत्र शौचादि किचित्किश्चित्तत्यादात्मसंस्कारपूर्वम् ।। आत्मतत्वज्ञाननिरूपणाय विपतिपत्तिप्रदर्शनम् । पाह-तत्वज्ञानमिदानी चिस्यता किं विषय तदपवाय कल्पते फुनो या वस्य नि. श्रेयससाधनस्यगनगवमिति । मापि मोक्षान स्यात, - ·- न्यायमअयोम् नन्वात्मज्ञानमपवर्गहेतुरिति बहुश कथितमेवैतदिति को ऽय प्रश्न , न विप्रतिपचे, विप्रवदन्ते घर वादिन एक एवायमविद्यापरिकसितजीवात्मवि. भाग परमात्मा तत्वज्ञानादविद्यापाये मोक्ष इति ब्रह्मवादिन, शब्दाद्वैतनिश्च- यादिति वैयाकरणा, विज्ञानाद्वैवदर्शनादिति शाक्यमितव, प्रकृतिपुरुषवि- वेकविज्ञानादिवि पारमर्षा, ईश्वरप्राणिधानादिति चान्ये, तदेव कस्मै वत्त्वज्ञानाय स्पृहयन्तु मुमुक्षव इवि वाच्यम् । स्वमतेनात्मतत्त्वज्ञाननिरूपणम् । सच्यते, मिनास्तावदात्मान इति गृह्यतामात्मज्ञानमेव च निश्रेयसाहमिति, यत्तु कुतस्तस्य नि श्रेयससाधनत्यमवगतमिति, अक्षपाइवचनादिति बम, अक्ष पादस्तावदिदमुपदिष्टवान् श्रात्मज्ञानानि श्रेयसाधिगम इति, न च निष्प्रमाण. कमर्थमेष ऋषिरुपदिशति इति भवितव्यमा प्रमाणेन, तत्तु वैदिकविधिवास्य- 'मात्मा ज्ञातव्य' इति, स एप तावनिरधिकारो विधिरधिकाररहितस्य च विधे प्रयोगयोग्यत्वाभानादधिकारान्वेषणमुपक्रमणीयम् , परप्रकरणपरिपठनविर. हाच नास्य सम्पदादिविधिवत्प्रधानाधिकारनिवेशित्वमवा विश्वजिदधिकरण न्यायेन स्वर्गकाममधिकारिणमिह यायदुपात्तमभ्यवस्यामरतावदेव च 'न पुन रावर्तते' इत्यर्थवादसमर्पितेयमपुनरायत्तिरेव हृदयपथमत्रवरति पत्रिसन्न इव प्र तिष्ठति तामेवास्य फलत्वेन प्रविपद्यामहे । सा चेयं साध्यमानापि रूपादेव हि शाश्वती । चकात्यपुनरागृत्तिन स्वर्गवदपायिनी ॥ ननुप्रयोजनालामे सत्यदृष्टप्रयोजनपरिकल्पनावसर इह च दृष्टमेव प्रयो. जनमात्मज्ञानस्य कर्मप्रवृत्तिहेतुत्वमुपलभ्यते नित्येनात्मना बिना भूतेष्वेव चैत नेषु श्मशानावधिपु बहुवित्तव्यायाससाध्यानि का नाम ज्योतिष्टामादिकर्माण्य नुतिष्ठदिति नित्य आत्मा परलोकी ज्ञातव्य , एव हि निर्विशङ्क कर्मसु प्रवतें तैति, तदिदमनुपपपन्नम् , अन्यत एव सिद्धत्वात्प्रत्यभिज्ञाप्रत्यक्षप्रत्ययेन जै मिनीयरनुमानमहिम्ना च नैयायिकादिभिरात्मा नित्य इति निश्चित एव किमत विधि करिष्यतीति, कर्तव्यताकलापोपदेशश्च वदानीमत्यन्तनिष्प्रयाजन स्यात् , अमी च तथ्या नामाविमहान्तो वेदमन्या इयत्येव पर्यवसिता इति वदिदमुपनत सेय महतो वशस्तम्वाल्लट्वा निष्कृष्यते इति, तस्मादर्थवाद समर्पितमपुनरावृत्तिरूपमय फलमात्मज्ञानविधिरवलम्बत इत्येव केचित् । सूक्ष्मतरदर्शिनस्त्वाहु -इयमपि महती दुर्गतिर्यदर्थवादमुखप्रैक्षित्वमस्योत- , ·अपवर्गनिरूपणम् । माधिकारविधेविश्वजिति (१)रात्रिसन्ने (२)वा किमन्यक्रियतां न हि विधिस्व. रूपपर्यालोचनातः कश्चिदधिकारी लभ्यते इति बलात्स्वर्गकामादि. कल्प्यते वा अर्थवादसमर्पितो वा ऽवलम्ब्यते , यत्र तु विधिस्वम्पमहिम्नव तदुपलम्भः तर कि कल्पनया किमर्थवादवदनावलोकनदैन्येन वा, इह च स्वाध्यायो ऽध्ये तव्य इति वदग्नीनादधोतेविवद्वा कृत्येन द्वितीयया वेप्सिततमनिर्देशात्तनिष्ठ त्वमेवावतिष्ठवं । तर यथा न्यर्थवया ऽऽधानविधिरवगम्यमानो ऽमीनाम- नेकविधिपुरुषार्थोपयिककर्मकलापोपयोगात्तदर्जनेनैव कृतार्थत्वमुपगत इति न फलान्तरमपेक्षत्रे यथा वा स्वाध्यायो ऽध्येतव्य इत्यक्षरग्रहणार्थवादस्य विधेर- घरग्रहणस्य च फलवकर्मावबोधद्वारेण परमपुरुषाथोंपायत्वावधारणान्न तदति- रिक्तघृतमधुकुल्यादिफलोन्तरापेक्षित्व न चाध्ययनविध्यङ्गत्व स्वमहिन्न। पेप्सिततमसस्कारद्वारकाधिकारलाभात , एवमिहाप्यपहतपाप्माद्यात्मस्वरूपप. रिज्ञानमेव तस्य परपुरुषार्थतामवयोधथन्नास्य विधेरन्यप्रयोजनतामापादयति, फश्चिस्किल सस्कारविधि: सस्क्रियमाणप्रयोजनापेक्षया परमुखप्रेक्षी भवति श्रीहीन्प्रोक्षतीतिवत् , कश्चित्तु सस्क्रियमाणप्रयोजनमलभमानस्तदीप्सिततमत्वा. निर्वाहणारसकारविधिस्वमेव जहाति सस्तून जुहोतीतिवन् , यथोक्तम्- भूतभाव्युपयोगं हि द्रव्यसाकारमिष्यते । सक्तवो नोपयोच्यन्ते नोपयुक्ताश्च ते क चिद् ॥ इति । संस्कार्यमनर्घमिव रत्नमपर्युषितमिवामृतमनस्तमिव चन्द्रनिम्बमपरिम्ला• नमिव शतपत्रमस्ति फस्तहि प्रकरणपाठापेक्षायामर्थवादमुखप्रेक्षणे फलकल्प- नायां वाऽभिलाप , अत एव न कामश्रुतप्रयुक्तत्वमाधानस्य ने चाचार्यकर• (१) शिवजियोति । अमाशय -विश्वजिधागे प्रत्यर्थमिष्टसाधनताज्ञान, मवश्यमपेक्षणीयमिष्टसाधनताज्ञानस्य प्रवृत्ति प्रति कारणयात व इष्ट किमिति निया. म नास्ति विश्वजिता यजेतेति श्रुतौ फलविशेषानिर्देश दिति किंचित्फलं स्पेच्या- कल्पनीयमिति पूर्वपक्षे स विश्वविद्यागफलस्वर्ग: स्यात् सर्व सामिटस्यादिति, सस्वर्ग: स्पारमनि प्रत्यविशिष्टस्याए ( ४ पा० ३ २००१६) इति सूत्रेण जैमिनि मा सिद्धान्तितम् । (शनिस इति । रात्रिसम्रवाध्यानां ज्योतिर्गौरियादिवाक्यापनकर्मणां फलनिवासायाम विजिन्यानोपनावतस्वगादिफलकाएपने गौरयाव 'प्रतितिष्ठ. न्ति पाप एका रात्रीरपपरित इति वावता प्रतिष्ठेव फल मिति सिद्धान्ता सपा चन्यायमाला- स्वाय वा प्रतिष्ठाय रानिमामिडादिमः । पूर्ववरस्याप्रतिधाता नाताम् । . ।

·. " न्यायमअर्याम् णविधिप्रयुक्तत्वमध्ययनस्येति, तस्मात्स्वाध्यायाध्ययनान्याधानविधिसमानयो. गोमत्वादात्मज्ञानविधेस्तत एवात्मज्ञानमपनर्मार्थमनगम्यते, तथाविधस्वरूप श्रात्मैव परोपजनितधर्मरहितो अवर्ग इत्युच्यते यत तदिदमिल्यमात्म- ज्ञानमेव नि श्रेयससाधनमनन्यलभ्यगिति तमेवोपदिष्टवानाचार्योऽक्षपाद । यत्तु विज्ञानसत्तात्मशब्दाद्यद्वैतदर्शन तन्मिध्यानानमेति न नि.श्रेयससाधनम् । ब्रह्मवादिमतेन मोक्षोपायनिरूपणम् । ननु कयमद्वैतदर्शन मिथ्या कथ्यते तत्प्रत्युत द्वैतदर्शनमविद्या मायापि मिथ्या. ज्ञानमिति युक्तम , तथा हि प्रत्यक्षमेव तावनिपुणं निरूपयतु भवान तन हि यदन्यानपेक्षतया झगिति पदार्थ स्वरूपमनभासते तत्पारमार्थिकमितरत्काल्प. निकमिति गम्यते , सद्रूपमेव च तत्राभिन्नमन्यनिरपेक्षमतभाति भेदस्त्यन्यापे क्षयेति नाक्षणविज्ञानविषयवामुपयाति, तत्र यथा मृद्रूपतात प्रवृत्ति यावा म्भावस्थेत्यस्मिन्नन्तराले आविर्भवता च घटकपालशकलशर्कराकगादीना रूप. मपरमार्थसदेव व्यवहारपदवीमवतरति परमार्थतस्तु मृचिव, यथा ऽऽहु मृ. त्तिकेत्येव सत्यमिति, एव तदपि मृत्तिकारूप सत्ताक्षया न परमार्थ सदिदि- सत्तेव सर्वत्र परमार्था तदेव सल्लक्षण न त्याहु , आगमश्च 'एकमेवाद्वितीय मित्यादिरभेदमेव दर्शयति 'नेह नानाऽस्ति किञ्चन मृत्योरस मृत्युमाप्नोति य इह नानेव पश्यतीति च, वेदस्य च सिद्धे ऽप्यर्थे प्रामाण्यमुपणितमेव भवद्धि ,न च प्रत्यक्षविरुद्धत्वमभेदशसिनो वक्तु शस्यमागमस्य न ह्यन्यनिषेधे प्रत्यक्ष प्रभर ति स्वरूपमानग्रहणपरिसमाप्तव्यापारत्वात् , पररूपमन्तरेण च भेदस्य दुरुपपा. दत्वादे कुण्ठमध प्रत्यक्षमिति कथमभेदग्राहिणमागम विरुन्ध्यात्तदुक्तम्-- आहुर्विधात प्रत्यक्ष न निषेध्य विपश्चित । नकल आगमस्तेन प्रत्यक्षेण विरुध्यते ।। नन्वेकमेव ब्रह्मन द्वितीय किंचिदस्ति तर्हि तद् ब्रह्म नित्यशुद्धबुद्वस्वभा वत्वान्मुक्तमेवास्त केन तद्वमिति विमर्थो ऽय मुमुक्षरणा प्रयत्न कुतस्त्यो वा ऽय विधिर्न जगदवभासक ? अविद्योच्छेदाथै मुमुक्षुप्रयत्न इति घूम , ततस्त्य एवाय विचिनजगदवमास.। केयमविद्या नाम,ब्रह्मणो व्यतिरिक्ता चेद् नाद्वैतम् अव्यतिरेके तु ब्रह्मैव सा, ततो नान्येत्येपेति कयमुच्छेद्यते ? मैवं न वस्तुनीशि तार्किकचोद्यानि प्रमन्ते, अविद्या स्वियमवस्तुरूपा माया मिथ्यावभासस्वभावा ऽभिधीयते, तत्त्वाग्रहण गविद्या श्रग्रहण प नाम क्य वस्तुधर्म विकल्प्यते । ननु तत्त्वामहणरूपापि कस्येयमविद्या न हि ब्रह्मणो नित्यप्रबुद्वस्वभावरवाद- विद्या भवावि अन्यरतु नास्त्येव वदाश्रयो न च निरधिकरणमेव मिथ्याज्ञान भवितुमर्हति?

·अपवर्गनिरूपणम् । उच्यते-'जीवात्मनामविद्या न ब्रह्मणः । ननु के ते जीवात्मानस्ते ऽपि ब्रह्मणो ऽन्यानन्यतया चिन्त्या एव ? श्राः क्षुद्रतार्किक सर्वत्रानभिज्ञोऽसि,ब्रह्मैव जीवात्मानो न ततोऽन्ये न हि दह- नपिण्डा देनापि भान्तः स्फुलिङ्गा अग्निस्वरूपा न भवन्ति, तत्किं ब्रह्मण एवा. विद्या १ न च ब्रह्मणो ऽविद्या, यथा चैकमेन घटायावरणोपहितभेदतया भिन्न- मिव विभाति नभ. पटाकाशं घटाकाशमिति तदापरणाशादेव च रजोधूमा दिकलुपितमपि भवति तदापरणविरतो तु गलितकालुध्यमले तत्रैव परमे व्यो. मिन लीयते, तथैव चात्मानो ऽप्यविद्यापरिकल्पितभेदात्तस्कृतमनेकप्रकारकालु- प्यमनुभवन्ति तदुपरमे च परब्रह्माणि लीयन्ते इति च । नन्वेवमप्यविद्यापरिकल्पित एपद्रमजीवात्मविभाग, सा जीवात्मनामवि. येत्युच्यते तदेतदिनरेतराश्रयमापद्यते अविद्या कल्पनार्या सत्यां जीवात्मानो जी. वात्मसु च सरस्वविद्यति ? भव वितरेतराश्रयत्वम् अविधाप्रपञ्च एवायम शेष', कस्यैष दोषः यदि चानादित्वमस्य परिहारो वीजाकुरवद्भविष्यति, भर निरपि चायमनादिरेव ससारोऽभ्युपगत अविद्यैव च संसार इत्युच्यते । नन्यनादेरनिद्याया कथमुच्छेद ? किमनादेच्छेदोन भाति भूमे रूपस्य, भवद्भिवा कथमनादिस्ममार उच्छेद्यने, ननूपाये सत्यनादिरप्युन्छेयते अद्वैतवा. दिनां तु कस्तदुच्छेदोपाय ? अपियरेति यूग , श्रवणमननध्यानादिरप्यविदयै. व सा त्वभ्यस्यमाना सत्यविद्यान्तरमुत्सादयति स्वयम्युत्सीदति यथा पयः पयो जरयति स्वयं च जोति विप विपान्तरं शमयति स्वयं च शाम्यति यथा वा द्रव्यान्तररज क्षिप्त रजाक पितेऽग्भसि तन्चात्मानं संहत्य स्वच्छमम्बु करोति तदेवमियमविदयाविद्यान्तरमाच्चिन्दन्ती विद्योपायता प्रतिपद्यते, ननु स्वरूपेणासत्येवेयमविद्या कथ सत्यकार्य कुर्यात्, उच्यते- असत्यादपि सत्यार्थसम्पत्तिरुपपत्स्यते । मायासदियो दृष्टा सत्यमभयहेतवः ।। रेखागकारादयश्चासत्याः सत्यार्थप्रवीत्युपाया दृश्यन्ते, स्वरूपेण सत्यास्ते इति चेकिं तेन रियते, गकारादित्वेन हि ते प्रतिपादकास्तच्चपामसत्यमिति । ननु ग्रह्मणे नित्यशुद्वस्वाज्जीवानां च ततोऽन्यत्वात्कयं तेप्वविद्याव. फाशं लभेत ? परिहत्तमेतद् घटाकाशप्रान्तोपवर्णननैर, अपि च यथा विशुद्ध- मपि बदनधिम्यमम्बुमणिपाणदर्पणादयुपाधिवशेन श्यामदीर्घरथूलादिम्पमा पारमार्थिकमेव दर्शयति तथा ब्रह्मणस्तदभावे ऽपि जीवेषु वदवकाश इति । ननु परमात्मना नित्यत्वाज्जीवानामायन्योन्यमध्यनन्यायमित्येकस्मिन्बद्ध मुफे या सर्व पद्धाः मुक्ता या स्युः ? यि युउर्फकलुषितमते! कथं बोध्यमानी . -- ·न्यायमअर्याम् ऽपि न युध्यसे घटाकाशे ऽपि घटमहासरमाकाराप्रतिष्टे जाते पटाकाशोऽपि तया भवति,एकस्यापि जीवात्मन आधिभेदा सुखदु सानुभवमेदो दृश्यते पादे में वेदना शिरसि मे मुख नवेदनेति तीनतरतरणिनापोपनतातनुक्लमस्य च यौव शरीरावयचे शिशिरहरिचन्दनपकस्यासकमुपरचयति परिम्लानस्तव तह खोपरमानुभवो नेतरनेत्येवमेकस्मिनपि परमात्मनि कल्पनामात्रप्रतिष्ठेव पिजीवात्मसु बद्धमुक्तव्यवस्था सिध्यतीत्येकात्मगद एवायमागमानुगुण उप युक्तो नानन्त्यमात्मनाम् । ब्रह्मदर्शनमेवातो नि श्रेयसनिरन्धनम् । भेददर्शनमूढाना ससारविरति कुत ॥ इति । ब्रह्मवादिमतसण्डनम् । अत्राभिधीयते, कपटनाटकरहस्यप्रक्रियाकू!परचने तदनु गुणदृष्टान्तपर- परोपपादने च किमुच्यचे पर कौशल भवताम , प्रमाणवृत्तनिरूपणे तु तप स्थिन एव भवन्त , तथा हि भेदस्य प्रमाणनाधितत्वारिकमयमभेदाभ्युपगमो भवतामुत स्विदर्भदस्यैव प्रमाणसिद्धत्वादिति, द्वयमपि नास्ति प्रत्यक्षादीनि हि साण्येव भेदप्रतिष्ठानि प्रमाणानि, यत्तावद्वेदस्य परापेक्षत्वान्मृपिण्डात्प्रभृति घटकपरचूर्णपर्यन्तकार्यपरम्परापरिच्छेदे तदनुगतमृद्रूपताग्रहणे च सति मृदस्त दभिन्नरूपत्वमयतार्यते नान्यथा, भितश्चाचक्षते चाक्षुप व्यावृत्तस्वलक्षण- ग्राहि नाभेदविषयमभेदस्य परापेक्षत्वादिति, अयमस्मादन्य इतीय परापेक्षा प्रतीतिरिति चेदयमस्मिननुस्यूत इवीयमपि परापेव, तद्न भवाश्च भिक्षुश्च बावपि दुर्महोपहतो भेदाभेदप्रहणनिपुणमक्षजमिति परीक्षितमेतद्विस्वरत सामान्यचिन्तायाम् , अङ्गलिचतुष्टय हि प्रतिमासमानमिवरेवर विमतरूपमप्य- नुगवरूपमपि प्रकाशते इत्युक्तम् । व्यावृत्तिरनुवृत्तिर्वा परापेक्षास्तु वस्तुपु । असङ्कीर्णस्वभावा हि भावा भान्त्यक्षवुद्धिषु ।। यदप्युक्तम्-'आहुर्विधात प्रत्यक्षमिति तदप्यसाधु, विधातृ इति कोऽर्थ, इदमपि वस्तु स्वरूप गृहाति नान्यरूप निषेधति, प्रत्यक्षमिति चेन्मैवम् श्री न्यरुपनिषेधमन्तरेण तत्स्वरूपपरिच्छेदस्याप्यसम्पत्ते, पीतादिव्यवच्छिन्न हि नील नीलमिति गृहीत भवति नेतरथा, तथा चाह–सपरिच्छिन्न त्वन्यद्वयव च्छिमत्तीति, भाववदभावमपि प्रहीतु प्रभवति प्रत्यक्षमिति च साधितमस्मा भिरेवैतत् , तस्मादितरेवर विविक्तपदार्थस्वरूपप्राहित्यानाभेदविषय प्रत्यक्षम, शब्दानुमानयोस्तु सम्बन्धमहणाधीनस्वविषयव्यापारयो दमन्तरेण स्वरूपमेव नावकल्पते इति तावुभावपि भेदविषयावेव, विशेषविषयत्वाभावे ऽपि लिनसामा.

·- अपवर्गनिरूपणम् । ज्यस्य तदितरविलक्षणस्य परिच्छेदादि, वापस्य तु परस्परोपरक्तपदार्थपुजस्व भावः इतरपदार्थविशेषितान्यतमपदार्थरूपो वा वाक्याथों विषय इति पूर्वमेव निरू. पित्तमतः सर्वथा न भेदस्य प्रमाणायाधितत्वम् , नाप्यभेदप्राहि किश्चन प्रमाण. मस्ति ययोक्तेनैव न्यायेन, यस्त्वागमः पठितः-'एकमेवाद्वितीयं नेह नानास्ति किश्चने 'त्यादि, तस्यार्थवादत्वान्न यथाश्रुत एवार्थों ग्रहीतयः । ननु सिद्धे ऽप्यर्थे वेदस्य प्रामाण्यमभ्युपगतमेव भवद्धिः, याठमभ्युपगतं किन्तु धूम एवामंदिवा ददृशे नाचिरित्येवमादीनां प्रत्यक्षादिविरुद्वार्थाभिधायि. नामर्थवादानां मुख्यां वृत्तिमपहाय गौण्यापि वृत्या व्याख्यानमाश्रितम् , एव . मिदमपि वचनमितरप्रमाणाविरुद्वमर्थमभिदधदपरथा व्याख्यायते, ये तु प्रमा णान्तरविरुद्धार्थानुवादिनो न भवन्त्यर्थवादाम्तेपामस्तु स्वरूप प्रामाण्यं 'वायु क्षेपिष्टा देवते'त्येवमादीनाम , परमात्मुखदुःसायनस्थाभेदे ऽपि नावस्थातुग- स्मनो भेदो देहेन्द्रियादिनानात्तो वा न तस्य नानात्वमित्येवं यथा कथं चिदय. मर्थवादी योजनीय, प्रभेदोपदेशी तु तत्परः शब्दो विधिरूप इह नास्त्येव. मागमयलादपि नाद्वैतसिद्धिः। यत्पुनरविद्यादिभेदचोधमाशट्याशङ्कय परिहतं तत्राशङ्का साधीयसी स. माधानं तु न पेशलम् , तच्चान्यत्वाभ्यामनिर्वचनीयेयमविद्युति कोऽर्य ? अनादिना प्रबन्धन प्रवृत्ताऽऽचरणक्षमा । यत्रोच्छेद्याऽप्यविधेयमसती काप्यते कथम् ।। अस्तिले फ एनामुन्छिन्द्यादिति चेन् , कातरसन्त्रासोऽयं सतामेव हि पृ. शादीनामुन्देदो दृश्यते नासतां शशविपाणादीनाम् , सदियमुन्छेयत्वादविद्या नित्या मा भूत्सती तु भवत्येव । नित्यं न शक्यमुच्छेत्तुं सदनित्यं तु शक्यते । असत्त्वमन्यदन्या च पदार्थानामनित्यता ।। न च तत्वामहणमात्रमविद्या, संशयविपर्ययावप्यविथैव तौ च भावसभा. घवात्कथमसन्तौ भवेताम् , प्रणप्रागमावो ऽपि नासन्निति शस्यते वक्तममा वयाप्यस्तित्वसमर्थनादिति सर्वथा नासत्यविद्या । असत्वे च निपिद्धेऽम्यास्मत्वमेव यलागवेन् । सदसद्वरनिरिक्को दि राशिरत्यन्तदुर्लभः ।। सचे प द्वितीयाया अविद्याया मायानाद्वतम् । यत्तु-प्रागः सततयुद्धत्यादविद्याक्षेत्रमा नेति जीवानामविद्याम्पसमा मिहितमारियोपरगे ममणि परमेत एव पटाकाशवदीयन्ते-इति । पदपि न चतुरसमा आकाशावन्ददतोपंटमानत्वादविधायास्त्वसवात. सतः परमात्मनोऽन्य इवि विपमो दृष्टान्तः, अवच्छेदकत्वामापा जीर. .

·९ ८ -- म्यायमझयाम् विभागकल्पनापि निरवकाशैव । यन्तरेतराश्रयत्वं परिह मनादित्वमात्रे दितमविद्यायास्तत्र वीजाङ्कुरपद्वद्यान्तरोपगतससारवञ्च तस्या सत्यत्वमेव स्थान, अनादिप्रबन्धप्रवृत्तवे चास्या प्रतिकूलहेत्वन्तरोपनिपातवमपाकरणमुचि वम, एकात्मवादिना तु तदतिदुर्घटमित्यनिर्मोक्ष एव स्याद् , यथाह भट्ट स्वाभाविकीमविद्या च नोच्छेतु कश्चिदईति । विलक्षणोपपाते हि नश्ये स्वाभाविक क चिंत् ॥ न खेकात्माभ्युपाधीना हेतुरस्ति विलक्षण ॥ इति । यत्पुनरवियैव विद्योपाय इत्यत्र प्रान्तपरम्परोद्घाटन वृतम् , तदपि क्लेशाय नार्थसिद्धये, सर्वत्रोपायस्य स्वरूपेण सत्त्वादसप्त सपुष्पादेरुपायत्वा भावान, रेखागकारादीना तु वर्णरूपतया सत्य यद्यपि नास्ति तथापि स्वरू पतो विद्यत एवं। ननु गकारोऽयमिति गृह्यमाण स रेखासनिवेशो ऽर्थप्रत्यायको भवति न चासौ तेन रूपेणास्ति, मैवम् , स्वरूपेणासतोऽर्थस्य रूपान्तरेणापि गृद्यमाणस्य कूटकार्षापणादेरिय व्यवहारहेतुता दृश्यते च युक्ता च, वस्तु खरूपत एव नास्ति तस्य स्वात्मना परात्मना वा व्यवहाराङ्गता समस्ति, रेसासनिवेशश्च स्वरूपेण सन्निति वर्णात्मत्वेना सन्नपि तत्कार्याय पर्याप्नुयान्न त्वयमविद्याया न्याय स्वरूपास स्वात्तस्या, सर्पादौ तु सर्पादिस्वरूपवत्तज्ञानस्यापि तस्कार्यत्वमवगतमत एप शङ्काविपस्यापि स्वशास्त्रेषु चिकित्सामुपदिशन्ति, एव नवगुहाकुहरादेष नि सृत केसरी सोपमित एवाभिवर्तत इत्यसत्येऽप्युक्त यद्गीरूणा भयपलायनादि शूराणा च सोत्साहमायुधोद्यमनादि सत्य कार्यमुपलभ्यते तर सिंहज्ञानस्य तत्कार्यत्वात्तस्य च स्वरूपसत्यान्नासात एवोपायस्वम् , एतेन प्रतिविम्यदृष्टा न्ताऽपि प्रत्याख्यात , खड्गादेर्मुखादिकाप्यकल्पनाकारणस्य वर सदावा दिह तदसद्भावादिति । यदपि यद्धमुक्तव्यवस्थासिद्धये पादवेदनायुदाहृतम, तदप्येवमपातमवच्छे दकस्य पादादेश्वर तारिखकया। इह तु भेदकल्पनायीजमद्वैतवादिनी दुर्घट मिति बहुश प्रदर्शितम् । तदेवमन वस्तुसक्षेप -अविद्यायामसत्या सर्व एवाय यथोदाहतो व्यव. हारप्रकारस्वत्कृत इति नावतिष्ठते सत्या तु तस्या नाद्वैतमिति, अत एवाह सूत्रकार 'सख्यकान्तासिद्धि प्रमाणोपपत्यनुपपत्तिभ्याम्' (गो० अ०४०१ ०४१) इति, यदि तावदद्वैतसिद्धौ प्रमाणमस्ति नाई तदेव द्वितीयमिति ना तम् अय नास्ति प्रमाण तथापि नवरामद्वतमप्रामाणिकाया सिद्धरमावादिति । f - ·अपवर्गनिरूपणम् । मन्नाथवादोत्यविकल्पमूलमद्वैतवाद परिहस्य तस्मात् । उपेयतामेष पदार्थभेद प्रत्यक्षालिङ्गागमगन्यमान ॥ शब्दाद्वैतवादिवैयाकरणम नखण्डनम् । एतेन शब्दाद्वैतवादोऽपि प्रत्युक्त । अनादिनिधन ब्रह्म शब्दतत्त्व यदक्षरम् । विवर्तत ऽर्थभावेन प्रक्रिया जगतो यत ।। इति । (वाक्य. का० १ श्लो०१) उच्यते-तमानादिनिधनपदनिवेदिता पूर्वापरान्तरहिता वस्तुसत्ता नित्यत्व ब्रह्मपदप्रतिपादित च व्यापित्वमित्युभयमपि शब्दस्य प्रागेव निरन्तम् , निरय. यवश्च स्फोटात्मा शब्द प्रतिक्षिप्त एव, यत्तु नित्यं वा किंचिदुच्यते तच्छन्द तत्त्वमित्यन का युक्ति , पाह शब्दोपग्राह्यतया च शब्दतत्त्वम् . तथा हि सर्व प्रत्यय उपजायमानी नानुल्लिखितशब्दक उपजायते तदुल्लेखविरहिणे नासा दितप्रकाशस्वभावस्य प्रत्ययस्यानुत्पन्ननिर्विशेषत्वात् , इदमीदशामित्यादिपराम शमुपितवपुपि वेदने वेदनात्मकसेव न भवेत् , ये ऽपि वृद्धव्यवहारोपयोगिवैधु यानवाप्तशब्दार्थसम्बन्धविशेषव्युत्पत्तयो बालदारकमाया प्रमातारस्तेपि नून यत्तत्सत्किमित्यादि शब्दजातमनुल्लिख तो न प्रतियन्ति किमपि प्रमेयमत श ब्दोन्मेषप्रभावप्राप्तप्रकाशस्वभावत्वास प्रत्ययानाम । न सेोऽस्ति स्ययो लोके य शब्दानुगमाहते। अनुविद्धमिव ज्ञान सर्व शब्देन गम्यते ॥ इति । (वाक्य० ७० १२ श्लोक ११४) एवमनभ्युपगमे तु सम्विद प्रकाशशून्यतया ऽनधिगतविषय सर्व एवा न्धमूकप्रायो लोक स्यात् । श्राह प- वामूपता चेदुखामेदवबोधस्य शाश्वती । मप्रकाश प्रकाशत सा हि प्रत्यवमशिनी ।। इति ।। (वा० ३० शोक १२५) अव क्रमण वावदेव घोध्यसे शब्दापयविशेषणानुवेधविशेषाननुभवात्सर्व निर्विकल्पफमिन्द्रियजमविकल्पक वा ज्ञान शब्दविशिष्टमर्थमवद्योतयति गौ 'क्लो गच्छतीति जातिगुणक्रियावच्छिन्नविषयावमासिनि प्रत्यये शब्दविशिष्ट ए वार्थ प्रस्फुरतीति युद्धग्रस्त, एव चेद्रोद्धमवती! ऽसि शब्दाख्यविशेपणानुर तस्य सस्य विशेष्यस्य स्वरूप पृष्ट शब्देनैव दर्शयसि शब्दापरित्यागनब्धप्रका शस्वरूपयव या ऽनुभूत्यानुभयसीति सा ऽपि विशेष्य शब्दरूप एवेति जानीहि, सदर शब्द एवार्थोपारूढ पतिभातीवि व्यवतिष्ठते, इत्य मय तमध्वान चेपा ·100 न्यायमअाम् तोऽसि तदधुना यदुपारूढ शब्द प्रकाशते तस्य पृथक् प्रदर्शयितुमनुमवितु पाशस्यत्वाच्छन्द एव तथा प्रतिमानीति शनिवर्त एयायम मान्य पश्चि- दिति प्रतिपत्तुमईसि, यथा घायमिन्द्रियजेषु प्रतिमासेपु प्रामस्वथा शान्देप्य पि प्रत्ययेपु शदविशिष्टो वार्य प्रतिभाति शदी वारूढ , शद एवार्थरूपेण विवर्यत इति गृह्यताम् , अवश्च शब्दबदमेकमविद्योपाधिदर्शितविचित्रभेदम- विद्योपरमे यथावस्थितरूप प्रकारात इति युवम् । तत्रामिधीयतेन सटु प्रकार प्रयापीदमुपपद्यते पदपदार्थसम्बन्धव्युत्प त्तिविरहिणामननाश योजनावरुण्यसारूप्यमानप्रतिशुद्धवस्तुप्रइणप्रवणेन्द्रिय जप्रत्ययदर्शनास , वृद्धव्यवहारपरिचयाधिगतशब्दार्थमम्बन्धमस्थापियामपि शवस्मरणसस्कारप्रनाधहेतुभूतप्रथमोद्भूतविमुद्धवस्त्ववभासत्यापरिहार्यत्वान, यत्र हि वस्तुनि निविशमान शब्द शब्दपियवहारेपु यो ऽत्रवृतस्तदर्शने त सरकारमनोधात्स्मृतिपयमति नान्यथेति, सामान्यशदेष्वपि यत्तत्सत्किमित्या. दिपु विशेषश देखिव से वार्ता तेपामपि व्युत्पत्युपयोगविरहे विविधवनपि हारिविहग नितादिवार्थप्रतीतिहेतुत्वानुपपपत्ते , सविकम्पकदशायामपि न वा. घकविशिष्ट वाच्य मेचकगुणखचितमिव कुवलयमवलोकयति इति निस्तरत प्रत्यक्षलक्षणे परीक्षिवमेतत् । श्राह च- मश दाभेदरूपेण बुद्धिर/पु जायते । प्राक् शब्दावादशी बुद्धि शन्दादपि हि तादशी ।। इति । (शोक० वा०प्र० १७२) सज्ञित्वमात्रमधिकमधुना ध्वनिसन्निधाने बुद्धिमधिरोहति न तद्विशिष्टोऽयं, तत्यहि श्राण नेणोभाभ्यान केरलेन मनसा वा ग्रहणमुपपद्यते ऽतिप्रसङ्गात्। शब्दाध्यासवादखण्डनम् । शो ह्यनेकधर्मके धर्मिण्येकतरधर्मानधारणाभ्युपायो मवत्ति न तना मानमारापयति न हि दीपेन्द्रियप्रभृतय प्रतीत्युपायास्तदुपेये रूपादावामान मारोपयन्त्यत एव तदुपायस्वभ्रममृतस्तदभेदवादो ऽपि न युक्त । न छुपायादभिन्न व तदुपेयस्य युज्यते । रूपस्य न झभिन्नत्व दीपावा चक्षुषा ऽपि वा।। अपि च-पदि शब्दादभितोऽर्थ प्रतिभात्येव को ध्यासार्थ अध्यासभ्र. मस्तु वैयाकरणानामेकाकारनिर्देशोपनिर्मितो यथा गौरित्येप हि निर्देशो वा क्यत्तबुद्धिवाचिनाम, कस्त्वया दृष्टाऽर्थ इति पृष्टो गौरिति, कोश से जान मुत्पन्न गौरिति, कोदश शब्द प्रयुक्त्यानसि गौरिति, तत एषा भ्रान्ति, वस्तु सातु विनिता एवैते शब्दज्ञानार्या , तदुक्तम्- , ·, अपवर्गनिरूपणम् । १०१ गवि सानादिमद्रूपा गादिरूपा ऽभिधायके । निराकारोमयज्ञान संवित्तिः परमार्थतः ॥ इति । (श्लोक० प्र० सू० श्लोक० ११८५) एवमिन्द्रियजेष्विव शान्देष्वपि प्रत्ययेपु न शब्दः स्वरूपमध्यस्थतीति युक्तम् , यदि च शब्दः स्वरूपेणार्थं प्रतिपादयति तदा ऽतशब्दस्यैक्याद् देवना विभोतकरथापु तुल्या प्रतीतिः स्यान्न पातशब्दा भिन्ना इति वक्तव्यं रूपन यभिज्ञाऽनपायातदुच्चारणे चार्थत्रय्यां सशयदर्शनात, मपतिशब्दयोश्च सुप्तिङन्तयोस्तुल्यरूपत्वाध्यासपक्षे तुल्यार्थप्रतीतिहेतुत्वं प्राप्नोति, तथा च सिद्धसाध्यबुद्धिः संवेद्यमाना ऽपि निन्हूयेत, एवमगादित्यश्व इत्यजापय इत्या. दावपि द्रष्टव्यम्। शब्दस्य सिद्धरूपत्वात्तदध्यासनार्थबुद्धाविष्यमाणायां 'यजेत दद्याजहुयादि'. त्यादौ न क चित्साभ्यबुद्धिर्भवेत्सिद्धाभ्यासेन साध्यबुद्धेरननुरूपत्वात् , जाति. गुणनिगशब्दाश्च 'गौ. शुक्ला गन्छवी त्यादय. केन कारणेन नियतमध्यासमा नुरुन्धत इति नावगच्छाम, शब्दस्यार्थानपेक्षनिसर्गशुद्धवैश्वरूप्यकल्पनाबी. जाभावात् , प्रतिनियतशब्दवृत्तेश्व कस्य चिल्लदमण ऽनुपलक्षणात् , वृक्षपक्षश. ब्दयोश्च घटपटशब्दयोरिव स्वरूपभेदाविशेषादानपेक्षित्वाच विशेषणविशेष्य- भावसामानाधिकरण्ये शब्दाभ्यासवादिनो न भवेताम्, न होकत्र वस्तुनि वा. च्येक चिदनयाः शब्दयोवृत्ति.। एतेन नीलोत्पलमपि प्रत्याख्यातम् , तत्रैतत्स्यात्-न नीलगुणविशेपित मुत्पलं नाम कि चिदस्ति विशेष्यम् अपि तु तन्निरस्तावयवार्थमश्वकर्णादिवा. तरमेवेद व्युत्पत्तिप्रकारमात्र तु विशेषणविशेष्यभाववर्णनमिति, तदेतदसमी. चीनम्-अनुभूयमानावयवार्थप्रतीतिनिढुवनिमित्तानुपलम्भात् , अश्वकर्णादौ हि युक्तमर्थान्तरत्वं तत्र हि नाश्यार्थो न कर्णार्थ, निरवयवाक्यार्थवादश्च मागेर विस्तरेण निरस्त इत्यलं पुनरुक्तालापेन । अथ शब्दाद्वयाभ्यासनियन्धनमेय सामानाधिकरण्यं पृक्षः वृक्ष इत्युच्यते, वदपि न घारु, वृक्षस्तरुरिति पर्याययोरपि तत्सम्भवे सति सामानाधिक रण्यप्रसङ्गात्। अपि च पर्यायेपु 'हस्तःकरः पाणिरित्यादिपु शब्दरूपभेदाभ्यासपक्षे ऽर्यबु. द्धिभेदः प्राप्नोति न घासावस्तीति नाध्यास.। किच सम्बन्धग्रहणनिरपेक्षो ऽपि शब्दः स्वसामर्थ्यमनुरुप्यमानः स्वाध्या- सेन बुद्धि विद्ध्यात् तदपेक्षायां कस्य केन संबन्ध इति न बुध्यामहे, शब्दाद- यस्य पृयाव्यवस्थितात्मनस्वन्मतं दुर्लभवान , शब्दव्यतिरिक्तार्थोपगमे वा कि- मनेन शन्दाभ्याससमर्थनाडम्बरेण विरम्यतामतो मृगतृष्णानुसरएरणरणकात् ।

·न्यायमझयाम् अपि चाव्यास क चित्सादृश्याद्वति शुक्ताविव रजतस्य क्व चिनुरा. गावति लाक्षाया इव स्फटिके शब्दार्थयोर्मू मूर्ततयातिदूरभिन्नस्वरूपयो सारश्य वावदनुपनम् , अनुरागो ऽपि तत एव दुर्घट पृथादेशत्वानिनेन्द्रिय- ग्राह्यत्वाचा प्रतिविम्बवर्णनमपि न सुन्दरम्, दूरदेशवेन श दार्थयो प्राप्तेरभावादप्राप्त याश्च प्रविधिम्योदये द्वारकोद्याननिवासिवासुदेवसुन्दरीवदानतामरसानि सागर. तरगपवनपरिचयचलदलकलतिकालाञ्छितानि स्वच्छेपु ज्यास्नावदातद्युतिपु तुपारगिरिगहरगतहिनशिलाकर्पूरदर्पणेषु प्रतिविम्वतानि दृश्येरन् । अथ सर्वगतत्वेन शब्दानामर्थदेशे प्राप्तिरभिधीयते, तर्हि सकलशन्दसार्थ साधारण्यादत्यन्तमध्याससाकर्यमनवधार्यमाणविशेपनियमकारणमापद्यत इत्य. लमतिप्रसङ्गेन, सर्वया न सम्बद्ध शब्दाच्यासवाद । शब्दविवर्तवादखण्डनम् । विवर्तवादोपि न समज्जस , तथा हि विवत क्षीरमिय दधिरूपेण परि- णामित्वेन विकारितया घा क्षीरादेरिवानित्यप्रसङ्गात् , तथाभावे ऽपि च नाद्वैतसिद्धिर्दन इव ज्ञौरविकारस्य शब्दविकारस्यार्थस्य सतो ऽन्यत्वात, वाधकारणकालुप्याद्युपप्लवविरहितकिसलयप्रतीविसमर्पितभे दत्वात् । अथार्थप्रतिभासमसत्यमपीन्द्रजालवदुपदर्शयति श द इत्यय विव. ार्थ , सो ऽपि न युक्त , बाह्यस्य वस्तुन पदाभिधेयस्य जातिव्यक्त्यादेर्वा क्यवाच्यस्यापि भावनादे पूर्वप्रसाधितत्वात, अवयव्यादेश्वादूर एवाग्रे समर्थि- तत्वात, न चेन्द्रजालमायादिवदयथार्थवायामिह किमपि कारणमुत्पश्याम । अथार्थरूपेण शब्द शुक्तिरिव रजता कारतया ऽवभासतइतीय विवर्तवा. घोयुक्ति इयमपि न साधीयसी, शुक्तिका हि रजतवत्प्रकाशत इवि शक्य वक्तु शुक्राकारसारूप्येण तथा ऽवमाससम्भवात्, इह तु शब्दार्थयोरत्यन्तविसह- शवपुपोराकारसमारोपकारणानवधारणात्कथमितररूपणेतरस्यावमास , शुक्ति कारजतादिप्रतीतिषु च वाधकवशात्तथात्वमवगतमिह तु धर्म(म)जहत्सत्या मसत्या वा ऽर्थबुद्धिमादधाति श द इत्यय विवर्तार्थ , एपो ऽपि सम्प्रत्येव प्र. तिलिप्त शब्दानुवेधविरहिणीना प्राचुर्येण प्रतिपत्तीना प्रदर्शितत्वात् , न चा न्य कश्चिद्विपश्चिच्चेतसि विपरिवर्तते विवर्वप्रकार इत्यवाचकमुच्यते विव तते ऽर्थभावेनेति । अथ शदनौर सजति जगन्तीत्यय विवर्तप्रकार उच्यते, सोऽपि न सम्यग् अचेतनत्वेन शब्दस्येश्वरस्येव स्रष्टत्वानुपपत्ते, नच परमाणुनदस्य का रएवम् , अवयवसमवायित्वेन पृथिव्या कार्यस्य प्रहणात् । अन्यत्वाच्च - .

·अपवर्गनिरूपणम् । अथ 'विज्ञानमानन्दं ब्रह्मेत्यागमवचनमनुसरता विभुत्वमिव चेतनवमपि शब्दब्रह्मणो धर्यते, तश्विरस्यैव शब्दब्रह्मति नाम कृ स्यात्, यदप्युच्यते-- द्वे ब्रह्मणी वेदितव्ये शब्दब्रह्म परं च यत् । शब्दब्रह्मणि निष्णातः परं ब्रह्माधिगच्छति ॥ इति । तदपि ब्रह्मसुभिक्षमत्यन्तमलौकिकमेकत्तरस्य ब्रह्मणः काल्पनिकत्वादका. पनिकत्वे वा कयमद्वैतरादः, तस्मात्कृतमनेन शब्दब्रह्मणा स्वस्ति परस्मै ब्रह्मणे भूयान , अविद्यामायाविनिर्मित विविधप्रथनकल्पश्च सत्ताद्वैतदूषणावस. रएव निवारित इति शब्दाद्वैतमपि तद्वदसमन्जसमसिद्धम् । एतेन परमात्मोपादानत्वमपि प्रत्युक्तम् , परमात्मनो निसर्गनिमलस्यैव- म्नायकलुपविकारकारणत्यानुपपत्ते, असत्यमेव विकारजातमविद्यातः पर. मात्मनि विभातीत्येतदपि दूपितमतः सर्वथा नाद्वैतपक्षः कश्चिदनवद्यः । अथ सर्वप्राणिनामेक एवात्मा नाना नात्मान इतीदृशमद्वैतमुच्यते, तदप्य. प्रमाणकमेकस्मिन् सुसिनि न सर्वे सुखिनः एकस्मिन्दुःखिते वा न सर्वे दुःखि. वा इति व्यवस्थादर्शनात् , आत्मपरव्यवहारस्य च सर्वजनप्रतीतिसिद्धस्य दुरपह्नवत्वात् , अन्यदृष्टे च सुखसाधने वस्तुनि स्मरणानुसन्धानपूर्वकेच्याद्वैपा. दिकार्यजातस्यान्यत्रानुपलम्मात् , एकस्मिंश्च वीतरागे मोक्षमासादितयति सं. सारिणामन्येपामानन्त्यदर्शनात् , अहम्प्रत्ययस्य प्रत्यगात्मवृत्तः परत्रासम्भ- घान् , जगद्वैचित्र्यस्य घ पुरुपभेदनियतधमाधमनियन्धनस्यान्यथाऽनुपपत्तः, आत्मभेदस्य विस्पष्टसिद्धत्वात् , तप्तलोहस्फुलिङ्गकघटाकाशपादवेदनादिदृष्टा. न्तकम्बस्य च निषेधः कृत एवेति एकात्मवादोऽपि नयुक्तिमानित्यलं विस्तरेग्ए। शब्दत्यायं विवर्तः कथमखिलमिति प्रस्फुरत्तद्विविक्त स्वाकारोऽर्थप्रपञ्चः कथमिव विकृतिब्रह्मणो वेदशी स्यात् । तस्मानानात्मतत्वे परिचितमदसत्कर्मपाकानुसार• प्रादुर्भूतेश्वरेच्छापशविचलदणुप्रोद्भवो भूतसर्गः ।। विज्ञानातमतम् । एवं स्थितेषु सवपु तूप्णीमद्वैतवादिषु । विज्ञानाद्वैतवादी तु पुनः प्रत्यवतिष्ठते ।। सत्यमनुपजनमनपायमेकमपरिमितमद्वयं ब्रह्म न युक्तमदिति युक्त एव स. दनभ्युपगमः, विज्ञानमेव तु क्षणिकमुपजनापायधर्मकमनादिसन्तानप्रबन्धप्र. तमिदं तया तयाऽवभावीति न ततोऽद्वितीयमर्यरूपं नाम किं चिदस्तीति ननु प्रत्यक्षादिना प्रमाणेन परस्परविसदृशपदार्यरूपसवेदनम्य दर्शितत्या. पश्यामः।

·१०६. न्यायमायाम् . . अथ स्वप्रकाशं उत्साकार ज्ञानमिप्यते तेन ज्ञानान्धरापेक्षणानान- वस्थेति, तर्हि स्वप्रकाशसाकारज्ञानव्यतिरिक्तार्थाकारानवमासाचदेवास्तु कुतो द्वितीय इदानीमाकारः, न चान्यथाऽनुपपत्त्यापि तत्कल्पना युक्ति- मती, न हि राजशासनमिदमर्थनाकारवता भवितव्यमिति, ज्ञानमेव नीलाद्याकारं यदि भवेत्को दोप: स्यादिति, नीलाद्याकारयोगादर्थस्स इति चेत्सं. ज्ञायां विवाद इत्युक्तम् , द्वितीयस्यामावात् , स्वच्छत्याज्ञानस्य कालुष्यमन्य. वमिति चेदविद्यावासनातं नः भविष्यति, स्वतःस्वच्छमपिज्ञानमनायविद्या- वासनाविभवेन तत्तदनेकाकारकालुभ्यरूपितवपुरिव प्रकाशते, ज्ञानवासनाभेद. संतानयोश्च बीजाकुरवदनादित्यानास्य पर्यनुयोगस्यावसरः 'कुतोवासना प्रवृत्ता' इति, तस्मादनादिवासनावैचित्र्यरचितज्ञानवैचित्र्योपपत्तः कृतमनुमेयेनापि बातो. नायनेति ज्ञानस्यैवायमाकार इति सिद्धम् , अतश्च ज्ञानमयरहितमपि गन्धर्व नगरमायादिषु विस्पष्टमुपलभ्यते इत्यन्वयव्यतिरेकाभ्यामपि झानाकारत्वमव. गच्छामः, यदि च ज्ञानादयः पृथगवस्थितात्मा भवेज्ञानान्तरेणाप्यसावुपलभ्येत न घेवमस्ति, तस्मादभेद एव ज्ञानार्थयोः, तथा ह'सहोपलम्भनियमादभेदो नोलद्धियोः इति, न च ज्ञानार्यसंसर्गधर्म आकारो भवितुमर्हति यदि हि पृथ- गर्थमनाकारं पृथक् य ज्ञानमनाकारमुपलभ्य संसृष्टयोर्ज्ञानार्थयोराकारवत्तामुपल. भेमहि तत इममाकारं संसर्गधर्म प्रतिपद्यमहि, न स्वयमस्ति क्रमः अर्थरहित- खेऽपि ध स्मरणस्वप्नादिशानानामाकारवत्वमस्तीत्युक्तम् , अतः कर्य संस. धर्म आकारः। अपि च नक्षत्रं तारका विष्य इति कथमेकस्मिन्नये परस्परविरु. द्धलिङ्गसमावेशः, परिव्राजककामुक कौलेयकानां च कथमेक एव वनितारूपो ऽर्थः कुणप इति कामिनीति भक्ष्य इति च प्रतिभासत्रितयविषयवामनुभवेत् , दारा इति कथमेव खीव्यक्ति: पुवचनबहुवचनविषयता यायात्, परणग- रीति च कथं यहूनामन्यलिहानामेकता खोलिद्वा च भवेत् , हस्वदीर्धयोश्च कथं परस्परापेक्षग्रहणयोरयनै कतर आकारः पारमार्थिकः स्यात् , ज्ञानानां तु भि- नत्वाद्विचित्रवासनाभेदसहकारिरूपानुविधानेन जायमानानां न कश्चिदपि विरो. धः, धस्माज्ञानमेवेदं सर्वत्र तथा तथा प्रतिमाति न सद्यतिरिकोऽयों नामक श्चिदिति ज्ञान एव चैकवार्य प्रमाणप्रमेयप्रमितिव्यवहारः परिसमाप्यते, तस्य हि विषयाकारता प्रमेयं प्राहकाकारता प्रमाणं स्वसंवित्तिश्व फलमिति, ययोक्तम्- यदामासं प्रमयं तत्प्रमाणफलवे पुनः । ग्राहकाकारसंविषयोखयं नातः पृथक् कृतम् ॥ इति ॥ तदिदमनाथविद्यावासनाविलासविपर्यासिततवदर्शनतया ज्ञानमेष प्रा. माहकस वित्तिभेदवदिव लक्ष्यवे, अविद्याविरतो तु स्वच्छमेव तरसम्पद्यते न ·अपवनिरूपणम् । 1०७ . किश्चिद्वति, तदुक्तम्- नान्यो ऽनुभान्यो बुद्ध्यास्ति तस्या नानुभवो ऽपरः । माघमाहकवैधुर्यात्स्वयमेव प्रकाशते ।। अविभागो ऽपिवुद्ध्यात्मा विपर्यासितदर्शनः । प्राह्यप्राहकसवित्तिमेदवानिव लक्ष्यते ॥ इत्यर्थरूपरहितं संविन्मानं किलेदमिति पश्यन् । परिहत्य दुःखसंमृतिमभयं निर्वाणमाप्नोति ॥ विज्ञानवादिमतखण्डनम् । अनाभिधीयते, न खल्वेक एव बोधात्मा ब्राह्ममाहकोभयस्वभावो भवि. तुमईति प्राद्यप्राहकरूपयोरितरेतरविसहशत्वेनैकत्र समावेशानुपपत्तः, तथा हि नीलज्ञानं पीतज्ञानं शुक्लज्ञानमिति नीलपीताधुपजनापायेऽप्यनुवर्तमानयोध. रूपता नीलादिविलक्षणन्वयव्यतिरेकाभ्यामवधार्यते । अपि च ज्ञानमहकारास्पदमानन्दादिस्वभावं स्वकर्मणि च सव्यापारमिव भवनिरभ्युपगतमर्थस्तु नैवमात्मक इति कथमनयोरभेदः, यद्यपि ज्ञानमिदमय. मर्थ इत्येवमाकारद्वयप्रतिभासो नास्ति तथा ऽप्ययमेको ऽप्याकारः प्रतिभासमा. नः प्रकाश एवं प्रतिभाति न प्रकाशक', इदं नीलमिति प्राहकाद्विच्छिन्न एन माह्याकारोऽवभासते न वह नीलमिति तदैक्येनावभासो ऽस्ति , अपि च प्रकाश्यस्य नीलादे प्रकाशकवोघाधीनं युक्त नाम महणं योधस्य तु सद्भाहकस्य तदा किं कृतं ग्रहणमिति चिन्त्यम् , न बोधान्तरनिबन्धनमन घस्थाप्रसहात, नापि स्वप्रकाशं ज्ञानमहं नीलमित्यप्रतिमासान् । ननु नैव प्राद्यप्राइकयोरन्यत्वमिति यो ऽयं प्राहावभास इति भवता ऽभ्युः पगतस्स एव प्राहकावभास , प्राहकान्यो हि ग्राहो जडात्मा भवेत् , पाह. कस्तु प्रकाशस्वभावो माहकत्वादेव द्वयप्रतिभासश्च नास्तीत्युक्तम् , ततोन्यतर. स्य प्रकाशने जहप्रकाशयोः कतरस्यावमासितुं युक्तमिति चिन्तायां बलात्मका. रा एव प्रकाशते न जडः , निराकारश्च न प्रकाशः प्रकारात इति तस्मिन्साकारे प्रकाशमाने घतो जहात्मा तदतिरिक्तो ऽर्यः स्यात् । तदिदमपेशलम् , उपायेनोपेयनिहवस्याशक्यकरणीयत्वोनु , रूपस्य हि प्रकाशक मधुन चक्षुरेव प्रकाशतामित्युक्त्या रूपमपनोतुं शक्यते, तदिदमर्थस्य 'मूर्तिद्रवत्वकाठिन्यादिधर्मविशेपितात्मनस्तद्विपरीवस्वच्छस्वमावं ज्ञान प्रकाशक स्वभावत्वात् , पर्जन्यो हि प्रकाशा नाम ज्ञानमुच्यते नचागृहीतः प्रकाश: प्र. काश्य प्रकारायणीति, पशुजन्यः प्रकाशो ज्ञानमुच्यते स तु प्रकारों रूपादिविष. यप्रकाशो न प्रकाशप्रकाशः, न हि चतुप. प्रकाश. प्रकाश्यते ऽपि तु रूपं प्र. काश्यते , तत्र यपमित्युच्यते स विपया प्राय, यत्त प्रकाशते इन्युन्यते स प्र. । .

·ܐܵܘ; न्यायमअयाम् काशो ज्ञानं माइक उदुसत्तिमात्रेण च रूपं प्रकाशिवं भवनोवि न प्रकाशो प्रह एमपेक्षते, मनूक्तमत्र नानुपलब्धायां बुद्धायर्थः प्रकाशन प्रत्यक्षोपलम्भस्य नार्थ- दृष्टिः प्रसिभ्यतीति, वदयुक्तम् , अप्रत्यक्षीपलम्मस्य च प्रत्युतार्यदृष्टिः सि. द्धयति , उपलम्भोत्पाद एवार्थदृष्टिन पुनरुपलम्भदृष्टिः । ननूपलब्धेराहणे तदुत्पाद उत्पन्नोपलम्भस्याप्यर्थः प्रत्यक्षः स्यादिति सर्वसर्व शवप्रसङ्गः, तदिदमविसुभाषितम् , अर्थप्रकाशात्मैव सलपलम्भः स कथमनुत्प प्रादुत्पन्नेन विशेष्यते , तत्मार्थप्रत्यक्षीकरणात्मकत्वाग्ज्ञानस्य उत्पाद एवार्थ- प्रत्यक्षता न तद्ग्रहणमित्यगृहीतमेष ज्ञानमर्यप्रकाशमिति युक्तम् । यत्त्वरूपत्वाग्ज्ञानस्य पूर्व प्राणमुच्यते, वचक्षुरादिभिरने कान्तिकमित्युक्तम् । गृहीतं यदि च ज्ञानं भवेदर्थप्रकाशकम् । धूमवद्दीपबच्चेति वक्तव्यं यदि धूमवन् ।। भवेदर्थानुमेयत्वं यत्वयैव च दूषितम् । आकारद्वयसंवित्तिविरहान्न च दीपवत् ॥ घटं दीपं च पश्यामोत्यस्ति द्विवयवेदनम् । न तु ज्ञानेन विज्ञेयं जानामीति द्वयमहः ॥ यदपि प्रकाशत्वाग्ज्ञानस्य दीपवत्पूर्वग्रहणमुक्तम् , तदपि व्याख्येयम्, प्र. काशत्वादिति को ऽर्थः ? प्रकाशयतीति प्रकाशत्वमिति, तचक्षुरादिमिरन कान्ति- कमुक्तमेव, अथ प्रकाशन प्रकाशः, नहि प्रकाशत्वादित्यसिद्धो हेतुः, न हार्थग्रह णकाले बुद्धेः प्रकाशनमन्ति, अथ प्रकाशशब्दो बोधपर्याय एव प्रकाशत्वाद् धो- धरूपत्वादित्यर्थः, तदा साधनविकलो दृष्टान्तः प्रदीपस्य बोधरूपत्याभावात् , अतश्च स्वसवेदनपक्षो न युक्तियुक्तः स्वप्रकाशस्य कस्य चिदप्यदृष्टवात , ननु ज्ञानशब्ददीपास्त्रयः प्रकाशाः स्वपरप्रकाशा इत्याहुः, वदयुकं शब्द दोपयोः स्वाहणेऽर्थप्रकाशने च सामग्भ्यन्तरसन्यपेक्षत्वान् , शब्दोऽर्थप्रकाश; ने समयग्रहणमपेक्षते, स्वप्रकाशने च श्रोत्रादि दोपो ऽपि चतुराधपेक्ष एव गृह्य. ते प्रायति चार्थम् , इयांस्तु विशेषो-घटादिग्रहणे आलोकसापेक्ष चक्षुः प्रवर्तते आलोकमहणे तु निरपेक्षमिति नैतावता दीपस्य स्वप्रकाशता स्यात् , इत्थं च मार्जारादिनक्तंचरचतरपेक्षया सर्व एव घटादयः स्वप्रकाशाः स्युः, ज्ञानस्य तु परप्रकाशत्वमेव दृश्यते न स्वप्रकाशत्वमर्थप्रकाशकाले तदप्रकाशस्य दर्शितत्वात् । मुधैव वस्माद्गणिसास्त एते वयः प्रकाशाः स्वपरप्रकाशाः वादिना स्ववस्थाभेदेन प्राद्यप्राहकांशयोभेदो विद्यते एवेति सर्वथा न स्वप्रकाश विज्ञानम् । यदप्यभिहितगुत्पद्यमानमेव झानमनपेक्षत्वादप्रतिवन्धत्वाच्च तदेव गृ. " . आत्मप्रत्यक्ष ·अपवर्गनिरूपणम् । घत नवा कदा चिदिति, तन्न साम्प्रतम् , तदानीं तद्ग्रहणसामध्यभावात , नचाविबन्धमात्रेण प्रतीतिरवगम्यते । उपायविरहेणापि तदा ज्ञानस्य न ग्रहः ।। न च जैमिनीया इव वयं ज्ञानं नित्यपरोक्षमाचक्ष्महे ज्ञातो मयाऽयमर्थ इति कालान्तरे तद्विशिष्टार्थप्रहणदर्शनात् । शुक्लः पट इति ज्ञाने यथासौ भाति तद्गुणः । तथा ज्ञातो ऽर्थ इत्यत्र मात्यर्थो घीविशेषणः ।। न विशेष्ये च संवित्तिरगृहीतविशेषणा । नानुसायधियं वेत्थं प्रतीयेत भ्रमामहात् ।। न च नित्यपरोक्षा बुद्धिरनुमातुमपि शक्यते इति च विचारितमेव, तदल. मनया कथया किमिति शाक्यमुत्सृज्य श्रोत्रियमिदानीमभियुलमहे । अतश्च यदुक्तं ज्ञानपृष्ठावमर्शदर्शनाम्ज्ञानमहणपूर्वकमर्थग्रहणमिति तन्न सार्वत्रिकमपि तुक चिदेव ज्ञाननिष्ठार्थसंवेदनात्तथा ऽभ्युपगम्यते, तस्माद. र्थप्रहणात्पूर्व ज्ञानस्यानवमासान्निराकारत्वावसायविरहाच ज्ञानस्यैवायमाकार इति कदाशामलपितमेतदरुणाम्बराणाम् । यत्पुनरभ्यधायि 'ज्ञानाकारपक्षे कल्पना ऽल्पीयसी'ति, तत्र यथोक्तनीत्या प्रत्यक्षगस्ये याह्ये प्राोऽयकारे कल्पनोक्तिः कीदृशी ? कीदृशं वा बदल्पत्वं मह. स्वमित्युभयसिद्धमपि यद्वादि ज्ञानस्य, तत्र यदि प्रमाणापत्ता वस्तुस्थितिः अंथों ऽप्यमयसिद्ध एव, इच्छाउपनिबन्धनायां तु वस्तुस्थितौ ज्ञानमपि कथ. मुभयसिद्ध स्यादिति यत्किंचिदेतत् । यत्पुनरिदमभिहितमभ्युपगम्यापि बाह्यमर्थमप्रत्याख्येयः प्रतिकर्मव्यवस्थासि. द्धये ज्ञानस्याकारयोग इति, तदपि न साम्प्रतम् , प्रतिकर्मव्यवस्थायाः प्रकारा: तरेणाप्युपपः। यदप्यनेकसन्निधाने नीलज्ञानमुत्रायते यद्यपि योधरूपत्वमशेपसाधारणं क्या ऽपि नीलेनैव कर्मकारकेण तदुपजनितमिति नीलनिष्ठमेवावतिष्ठते, चक्षुरादिना ऽपि तज्जनितमिति चेत्सत्यं जनितं न तु कर्मभूतेन तदुत्पाद्यते इति तदेकविषय- मेव भवति, कुत एप नियम इति चेद्वस्तुस्वभावत एव, आकारपते ऽपि समानो ऽयं पर्यनुयोगः। यदुच्यते किमिति नीलमेव कर्म कारक किमिति वा कर्मविषयमेव ज्ञान- गिति, तत्र वस्तुस्वभावैरुत्तरं वाच्यम् , आकारमपि च ज्ञानमुपाददानमर्थस्यैव कथमुपादीत न कारकान्तरस्येत्यत्रापि वस्तुस्वभाव एव शरणमिति, अर्थस्य चहानजनकत्वमन्वयव्यतिरेकाभ्यामवाम्यते । :

·न्यायमअाम् यदा हि देवदत्तार्थी कश्चिद् ब्रजति उद्गृहम् । वासन्निहित चैनं गत्वा ऽपि न स पश्यति॥ क्षणान्तरे स आयान्तं देवदत्तं निरीदते। तत्र तसदसत्त्वेन तथात्वं वेत्ति वद्धियः ।। अनागते देवदत्ते न देवदत्तज्ञानमुदपादि तस्मिन्नागते सदुत्पन्नमिवि ता. धमारित्वात्तजन्यं तदवसीयते, इत्यं च तम्जन्यत्वेन तत्र नियमसिद्धरलमा कारकल्पनया, एतेन पुरुषप्रवृत्तिरपि नियतविपया व्याख्याता, साधकतमत्वं तु सामप्रयाः प्रमाणसामान्यलक्षणे निर्णीतमेव । यस्तु लौकिकव्यपदेश उदाहृत.. सो ऽपि व्यभिचरति नीलोऽयं यतस्तद्वि. पयं ज्ञानमुत्पन्न मित्यपि न तद् व्यपदिशन्ति लौकिकाः, तस्मा'दर्थ सत्यपि सा- कारं ज्ञानमपितव्यम्' इति यदुक्तं तद्नुपपन्नम् । यव्यवणि सहोपलम्भनियमादभेदो नीलवद्धियोरिति, तदपि घालमापित. मिव नः प्रतिमाति अमेदे सहानुपपत्तः, अयकोपलम्भनियमादिति हेत्वों विवक्षितः, तदयमसिद्धो हेतुर्नालादिप्रायमहणसमये वग्राहकानुपलम्मान, प्राहकाकारानुवेघरहिततद्विच्छिन्नो वाद्यप्राधमात्रप्रतिभास एवायं नीलमिद. मित्यादि दर्शितः, कविच ग्राह्याकारानुपश्लिष्टकेवल ग्राहकावमर्शनमपि दृश्यते न स्मरामि मया को ऽपि गृहीतोऽर्थस्तदेति होति, तदेवमिवरेतरविभक्तज्ञाना. कारसंवेदनात्कथमेकोपलम्मनियमादभेदो नीलतद्धियोरित्युच्यते, नीलतद्धि- योरिति च वदता भवताऽज्येष भेद एव निर्दिश्यते, परमतानुवादमात्रमेवदिति चेन्नाभेदे पृथइ निर्देशस्याप्यघटमानत्वात् , तस्मादपि न ज्ञानस्यायमाकारः। यदप्युक्तम् 'असत्यपि बाह्ये ऽथे स्वप्नगन्धर्वनगरमायादिषु ज्ञानस्याकारवता दृश्यते इति वस्यैवायमाकारो युक्त' इति, तदपि दुराशामात्रं-सर्वत्रज्ञानाद्वि. च्छिन्नस्य प्राह्याकारस्य प्रतिभासनात् , सया हि-भ्रमज्ञानेषु चतुष्टयी गतिरात्म- ख्यातिरसतख्याविरख्यातिविपरीतख्यासिळ, तत्र रजतमिदमिति सामानाधिकर गयेनेकार्थप्रतिभासात्तन्मते च सवित्तरपरोक्षत्वाजताधिगमाभिधानेन तदर्थ- नरवत्र प्रवृत्ताधकप्रत्ययस्य तथाविधनोधनिषेधपरत्वेन प्रादुर्भावान तावदस्या- विरिति प्रागेव प्रसाविवमेतत् असख्यातिनिरासः । असख्यातिरपि नास्ति एकान्तासतः सपुष्पादेः प्रतिभासायोगान् , देश. कालव्यवहितानुभूतपूर्वपदार्थविषय एष भ्रान्तो ऽपि प्रत्ययः प्राणभृतां भवति म स्वस्यन्तासदर्थविषयः , तथा हि द्विविधा भ्रान्तिवाद्येन्द्रियजा मानसी घ, सत्र बाझेन्द्रियजे भ्रमज्ञाने विषयदोषादिन्द्रियदोपाद्वा समुत्पद्यमाने म फ ·, अपवनिरूपणम् । चिनिरालम्यनता दृश्यते भास्वररूपसादृश्येन हि विषयदोपेण शुक्तिकारज- तमिति परिस्फुरति, मरुस्थलपतितोहफलितं सावित्रं तेजस्वरलतरङ्गसारूप्येए पय इति चकास्ति , इन्द्रियदोपादपि पित्तोपहतरसनस्य तिक्ततया शर्करा ऽवभासते, तिमिरसीमन्तितनयनवृत्तेश्चन्द्रमण्डलमकमपि द्विधा प्रतिमाति विमिरकरणनिकर विवरविरचितप्रसृताश्च नयनरश्मयः सूर्याशुसवलिताः सन्तः सूदमतया केशकूर्चकाकाराः प्रतिभान्तीति । अन्त.करणदोपेण विध्रमो यस्तु जायते । असत्यपि महेलादौ पुष्पेषु मुपितात्मनाम् ।। सोऽपि कश्चिद्विपयदोपहा भवति कुत्र चित् । कोमलानिलकल्लोलवेल्लिते बालपडवे ।। अनपेक्षिततत्तुल्यपदार्थस्यैव या पुन । मानसी मन्मथोन्मादमहिम्ना मानिनीमतिः ।। तस्यामपि रोगादिवासनापलापप्लवमानमवृत्याद्युपस्थापितदेशकालव्यवहि- तापलब्धपूर्वपुरन्धिरूपः समुल्लेखो न त्वेकान्तासत खरविषाणादेरिय, प्रति. भानिद्रादिमनादोपजन्मनि स्वप्ने ऽपि पूर्वस्यैव तस्याकारस्योल्लेखः । ज्वलजलगलद्वहिद्रवदद्रयादिदर्शने । रूपमन्यस्थमन्यत्र वेत्ति न त्वसदेव तत् ॥ तदेवं भ्रान्तबोधेपु नास्त्यत्यन्तासतां प्रथा। देशकालान्यथात्व तु केवल भाति वस्तुन ॥ ननु तत्रासतोऽर्थस्य प्रतिभासे देशान्तरादिषु सत्त्वं कोपयुज्यते देशान्तरे दि सन्नसन्धा ? तत्र तावन्नास्त्येव सोर्थः , न च द्वयोरसत्वयो कश्चिद्विशेष दे. शकालावपि कि सन्तावसन्तौ वा प्रतिमासेते इति विकल्पनायां तथा तयोरपि. तुल्यो दोष । मैवम् भवतो ऽप्यसरख्यातिवादिन किं सर्वत्रैव तदर्थासत्त्वं सम्मतमुत तद्देश एव, उत्रासन्निधानमात्रेण तावत्क इत्र तव स्वार्थः, सर्वत्रासतस्त्ववभासे कुवस्त्य एप नियमो यदसत्वाविशेषे ऽपि रजतादि संप्रति न खरविषाणादीति, श्रयं च द्वयोरसत्वयाविशेष देशान्तरादिषु सतो ऽर्थस्य स्मरणाघुपारोहण प्र. तिभासमानता दृश्यते न त्वेकान्तासत इति, एवं देशकालयोरपि सदसद्विकल्प. चोद्य परिहर्तव्यम्, अतश्च किं चिदपि नात्यन्तासदर्थप्राहि ज्ञानमस्तीति कि दृष्टान्तरलेन सर्वत्रार्थशून्यता कम्प्येत तस्मानासरख्याति । आत्मख्यातिनिरासः । आत्मख्यातेस्तु निराकरणाय सो ऽयमियान्कलिवर्तते, तत्र च बहुशः कथितं माहकाद्विच्छिन्नमेव प्राहामवमासवे नीलमिदमिति न तु तदभेदेन नील.

·११२ न्यायमअर्याम् महमिति, भ्रान्तिक्षानेपु सदर्यसन्निधाना भ्रान्तत्वमस्तु मात्मतरवग्रहणमिति यच्चायवे, वदन्तईयरूपं हि वहिर्वदयमासते इति सेयं विपरीवख्यातिरेषाही. कृता स्यात् ,बद्वरमेव उपस्विनी साधीयसी। अथ कथ्यते प्राहकात्सत्यं विच्छिन्नं प्राचं तत्त्वज्ञानरूपमेवेति, वत्र विच्छि.' नमिति प्रियमावेदिवं ज्ञानले तु तस्य का युक्तिः, न च ज्ञानयोयुगपदुत्पन्नयो. र्या क्रमभाविनार्या प्राह्यपाइकभाव उपपद्यते योगपये सव्येतरगोविपाणवद् प्रा. हाम्राहकनियमाभावात् , क्रमपक्षे ऽपि पूर्वमुत्तरस्य प्राहकात्तदुत्पत्तिस्तद्ग्रहणका. लप्रतीक्षणान् क्षणिकतां जहान् , उनरमपि यदि पूर्वस्य प्राहक स्थाऽपि सैव वार्ता , तावत्कालस्थितिमन्तरेण तद्ग्राह्यताऽनुपपत्तेः, न च ज्ञानत्वं नाम सा. मान्यं प्राह्यप्राहकयोरनुगत गौत्वमिव शावलेयादौ माति, अदो विच्छिन्नश्चे. दुप्राहकाप्रायः सोऽन्य एव भवेदिति न ज्ञानस्यायमाकारः, यत्तु संसर्गधर्म श्राकारो न भवति इति भापितं, ताकमेव,- न कुण्डधिवत्कश्चित्संसगों ऽस्त्यर्थयोधयोः । तत्कृताकारवत्ता वा प्रागनाकारयोस्तयोः ।। तदेवं शाक्योक्तयुक्तिकौशलदौस्यात्सर्वत्र विच्छेदप्रतिभासात्स्वच्छात्मन. श्व ज्ञानस्य स्वतो विचित्रत्वानुपपत्तेः अर्थस्यैवायमाकार इति सिद्धम् । यत्वाकारपते चोदितमेकत्राथें नक्षत्रं तारका तिष्य इति परस्सरविरुद्धाका- रसमावेशो न युक्त इति, तत्रोच्यते-अनुपपन्नमिति नः क संप्रत्ययो यन्न प्रमा. णेनावगत विरुद्धमपि तद् बुद्धयामहे यदेकत्र निविशमानं न पश्यामः, वदिद यद्यमाधिवेन ज्ञानेन विस्पष्टमाकारत्रयमेकत्र गृह्यते तत्कयमनुपपन्नं स्याविरुद्ध- . मिति । अथकं सम्यक्प्रमाणपरिनिश्चितरूपमितरत्काल्पनिकमिति प्रतीयतेत देव- मस्तु को दापः, दृष्टश्च चित्रादावनेकवलसमावेशः, न चैकत्र विरोधमविरोध वा दृष्ट्वा सर्वत्र तत्कलनमुचितमप्राधिताचगतिनिबन्धना हि वस्तुस्थितयो भवन्ति न कल्पनानिर्मिताः। अपि वा वस्तुतादूप्यसदसत्तानपेक्षया । शब्दप्रयोगसाधुत्वमन्याख्यायेत केवलम् ॥ दारा इति नै कस्याः खोव्यक्तः पुस्त्वं बहुत्वं वा विद्यते शब्दस्त्वेप चत्र प्रयुज्यमानः साधुर्भवति । नार्थासंस्पर्शितां चास्य तावतां व्यवतिष्ठते । असो तदात्मक वस्तु तथा शक्नोति भापितम् ।। परिमाप्रभृतीनां च कुणपादिप्रतीतयः। भर्यस्यानेकशक्तित्वानावहन्त्यर्थशून्यताम् ।।

·अपवर्गनिरूपणम् । . . किन भक्षयितुं शक्या नारो कोलेयकेन(१) सा! कि वान शमयत्येया कामिनो मदनम्वरम् ।। शवादा केन रूपेण सा विशिष्येत योगिनः । धोत्रयं तु न सर्वेषामभाषात्सहकारिणः ॥ प्रतिपाणिनियतानेकविधासनासहकारिसापेक्षा हि तस्य ज्ञानस्यात्मलाभ इति न सर्वेषां सर्वसारूप्येण ज्ञानम् । यद्येवं वासनाभेद एव विविधप्रतिभोग्नवहेतुर्भवति किमर्थकल्पनया, अयि साधो किमद्यापि न परिहरसि सुचिरं गुगितां कल्पनावाचायुर्ति न ह्यर्थः कल्प्यतेऽपि तु प्रतिमासते एव, बहुरूपस्य तु नस्यैकतमरूपपरिच्छेदनियमे किमपि वासनादि कारणं फचित्कल्प्यते करतायताऽर्थनिवस्यावकाश । यचेत्य-वासनाभेद एव ज्ञानवैचित्र्यकारणमितरेतरकार्यकारणभावप्रय. न्धश्च योजाकुरवदनादिनिवासनयो -इति, तदप्यघटमानम् , केयं वासनानाम? ज्ञानादव्य तरिक्ता चेत्सा ऽपि स्वच्छरूपत्वान्न जानकानुष्यकारणं भवेत् ,ज्ञान. व्यतिरिका चेद्वासना तद्वैचित्र्यहेतुश्च सोऽर्थ एव पर्यायान्तरेणोक्त स्यात् । अपि च वासना विषयानुभवसमाहितः संस्कार इति लोके प्रसिद्धिः, सं स्कारश्च यदनुभवघटित तत्रैव कचिदवसरे स्मरणमनुभवति न पुनरसदेय वैचित्र्यमिदमीहशमावहति । किच भिक्षुपक्षे क्षणिकत्वेन ज्ञानानां प्राह्य प्राहकभाव इव वास्यवासक- भावेऽपि निराकर्त्तव्य. , स्थायिनो हि भावास्तिलादय स्थायिभिरेव चम्पका. दिभिर्वास्यन्ते न तूपय सपोव नश्यनि ज्ञानस्तादृश्येव ज्ञानानीति । निरन्वयविनाशाच्च न तदशो ऽनुवर्तते । यतः कचिद्वास्येत पूर्वण ज्ञानमुत्तरम् ।। अपि चैकत्र देवदत्तसन्ताने वासना यतः सहस्राणि ज्ञानवैचित्र्यकारीणि भवेयुः, न हि गोवासनातो हस्तिज्ञानमुदेति । अनन्तत्वेऽपि खत्वासामारम्भे नियम कुतः । असमससकारित्वे व्यवहारस्य विप्लवः ॥ धूमज्ञानसमुत्पादे धूमवासनया कृते। कं तदान जलझान जनयेज्जलवासना ॥ घासनाश्च स्वसहशवासतासन्तानारम्भहेतव एव भवेयुःन पुनरनुमवज्ञा. नमाधातुमुद्यन्छेयुः , सदृशात्सहशासत्तिरिति हि भवता दर्शनम् । अपि च न निराधारा वासना भासते न च भवत्सते तदाधारः कश्चन स. म्भवति महरल्वेन ज्ञानस्य तदाश्रयत्वानुपपत्तः, एकज्ञानाश्रितावे सर्वासां (१) कोख्यकेन-गुना। .

·. न्यायमझयाम् वासनाना तद्विनाशे नाश स्यात् , प्रतिवासनमाश्रयभेदे वदानन्त्यमनियमश्व शतशास ,म चालयविज्ञान नाम किचिदस्ति, सत्यपि तरिमन्नशेषरासनास हस्रसमाश्रये तक्षणिकसात्सकदेव तथाविधवासनामूलज्ञानविनाश स्यान् । पुनरुत्पादे तथाविधमेव ताजानमुत्पद्यते न तु गगनादिनमनियमो भवेदिति सर्वथा सङ्कटो ऽय पन्था , तस्मान्मृगतृप्पौषा तपस्चिना वामनात एव लो कयानासिद्धेः किं पायेनार्थनेति । कृतमविवाचालतया चिरमपि निपुर्णनिरूप्यमाणो ऽत । अर्थस्यैच न बुद्धे सिध्यत्ति नीलादिराकार ॥ एकश्च वोध प्रमितिप्रमाणप्रमेयरूपाणि क्य निति । भिनप्रमाणात्फलमभ्यधायि प्रत्यक्षचिन्तावसरे पुरस्तात् ।। पाशार्थशून्यत्वनिरास। ये तु सुनते-तिष्ठतु तारत्ममाएमात्र प्रमेयमेव विकल्पयन्तो न बाद्यमर्थ व धन निरपवाद प्रतिपद्यामहे , क्या हि-न तावदयमवयवी घटादिरवकल्पते अवयवव्यतिरेकेगावयविनो ऽनुपलम्मात् , यो हि यस्माद्यतिरिक्त स सद विष्ठितदेशव्यतिरित्तदेशाधिष्ठान उपलभ्यते घटादिव पटो, न चैवमवयवेभ्य पृथग्देशो दृश्यते , न घावयवानुपन धाववयवीति कथमेतेभ्यो भिद्यते, अवय. वाहणानुपपत्तेच, 1, न हि सर्वे तदवयवा शस्यन्ते ग्रहीतुमर्वाग्भागवतिन एवं गृझेरन मथ्यपरभागगवा इति, ( यदा?) बुद्ध्या विविनक्ति एप तन्तुरेप तन्तु- रिति तदा प्राच्याददलात्प्रभृति प्रतीचीनमञ्चल यावद्विविश्चनसो तन्तुम-उति मेव केवलामुपलभते न ततोऽतिरिक्तपटानयग्निम , वृत्त्यनुपपत्तश्च, नैका वयने कात्स्न्यनारयवी वतते , तेवपि कथ वर्तते अन्यरेकदेशैस्तेवति अन्यैरिति नास्त्यन्य , असम्बद्धस्त्वेकदेशेरवयवेवस्तीति कथ सवा रकैरपि सम्बध्येत , तस्मादुमय्यपि नास्य चिरवयवेवस्तीति , धारणाकर्ष णादि त्वनारब्धकार्य काष्ठमूलक कार्यासादारपि दृश्यते इत्यनेकान्तिकम , एका. कारा तु प्रतीतिर्विकल्पमानम् एक्देशारस्थानादिनिमित्तमाश्रित्य करितुरगप दातिष्विव सेनेति घवरादिरपलाशादिविय वनमिति सश्चितेप्ववयवेव घट इत्यादिप्रवीतिभविष्यतीत्येवमवयव्यवयवारयतापर्यालोचनयाऽणुसञ्चयमात्रमे वावशिष्यते नान्यत् , सञ्चयोऽपि च व्यतिरिक्ताव्यतिरिक्तया चि. न्यमानो नास्त्येवेत्यणव एवावशिष्यन्ते , परमागवोऽपि 'पट केन युगपणे गात्परमाणोष्यडशते'त्येव विकल्प्यमाना विप्लवन्त एव, न च वैरतिसूक्ष्मरेष व्यवहारोऽभिनियंत इति, तस्माद् यारस्य प्रमेयस्यैव निरूप्यमागस्यानुपर सेविज्ञानमानमवेदमित्यभ्युपगमनीयम्-(इति ? )। , ·अपवर्गनिरूपणम् । तेप्येवं वदन्तः प्राक्तनेभ्योऽपि भितभ्यः कृपणतरा इव लक्ष्यन्ते, अपूर्व एप तर्कमार्गो यत्र प्रतीतिमुत्सृज्य तर्जनीविस्फोटनेन वस्तुव्यवस्थाः क्रियन्ते । रढेन चेत्प्रमाणेन वाधादिरहितारमना । गृहीत एयावयवी किमेभिलिवल्गिः ॥ अथ नास्ति प्रमाणेत केनचित्तदुपमहः । एतदेयोच्यतां वृत्तिविफल्पैः किं प्रयोजनम् ।। नच शक्नुमः पदे पदे वयमेभिरभिनवमल्पमपि किचिदपश्यद्भिस्तदेव पुनः पुनः प्रकुर्वद्धिः शाक्यनतकै: सह कलहमतिमात्रं कर्तुम् , अविकल्प प्रत्या प्रमाणमिति साधितम, निर्विकल्पकेनापि शब्दोल्लेसमानरहितगवि. कल्पकमालमेव वस्तु गृह्यते इति दर्शितम, एकाकारविषयव्यतिरेकेण च तद्बु. ढेरेककार्यवैकदेशव्यवस्थानाधन्ययासिद्धिनिवन्धनमपि न किंचिद्वक्तुं श. क्यते इत्युपणितम् , कचिद्वा पृतनादौ वाधकोपनिपातादेवावगतिमिथ्या- स्वान सर्वत्र मिथ्यात्वकल्पना युक्तेत्यप्युक्तम् , कि या तदस्ति यत्समान्यसम. र्थनावसरे न कथितम् , तस्मात्तयैव नीत्याऽवयव्यपि सिद्ध एव तद्घाहिणः प्रत्यक्षस्य निरपवादत्वात्। या देशभेदेनामहगासदद्महे तद्बुद्वयभायादिति, तनावयवाभितत्वमेय निमित्तं नासत्यम् । देशभेदेन हि ज्ञान तत्त्वे तस्य कथं भवेत् न हि कश्चित्स्वतन्नोऽसावपि त्ववयवाश्रितः ।। यावता महणे चास्मिन बुद्धिर्भवति तावताम् । अपेक्षतेऽसौ ग्रहण न सपामिति स्थितिः ।। विविध्यमानेष्वंशेष युक्तस्तदनुपमहः । वदावयविनाशो हि बुद्धी विपरिवर्वते ॥ अवयव विभागो वयपिनो विभागहेतुस्तस्मिन् बुद्धया समुल्लिख्यमाने- ऽवयवविनाशोऽपि नानुल्लिखितो भवेदिवि कथमवयवी तदानी गम्यते । त्तिश्चावयवेवस्य व्यासस्यैवेति गम्यते । न प्रत्यक्यवं तस्य समाप्तियतिजातियत् ।। व्यासग्य वर्तमानोऽपि नसल्यग्यवान्त। पर्वते तदसंवित्तः किन्तु वर्तत एव मः॥ वया चातुः--'वर्तत एव घूमः अनाश्रितस्यानुपलम्भान' । पृत्तिरेवम्बिधाऽन्यत्र कवि यदुच्यते । प्रत्यार पार्थ वातान्येपणन किम् ।। " ·- . न्यायमझयाम् वाधार्थसाधनम् । तस्मात्प्रत्यक्षत एवावयववृत्तेरवयविन उपलब्धेर्न तवृत्तौ विकल्पाना. मवसरः , सम्सूनादिवृत्तिरपि तथा दर्शनादभ्युपगता, नदियमवयवित्तिरपी. हशी दृश्यमाना किमिति निन्हूगते, न चावयविप्राहिणः प्रत्यक्षस्य कश्चिदप. वादः समस्ति। अदुष्टकरणोद्भूतमनाविभूतयाधकम् । असन्दिग्धं च विज्ञान कथं मिध्येति कथ्यते ।। म प सेनावनवदवयविमहणमभिधातुमुचितम् अवाधितस्वात्सेनादी च बाधकसम्भवात् , अपि च गजवाजिपदाविपीलुपलाशशिशपादिदर्शनस्य वत्र घटमानत्वात्तत्समवाये सेनावनादिप्रतीविसोवापि इह तु कि समुदा. यविषयः पटप्रत्यय इति चिन्त्यम , वन्तुसमुदायालम्बन इति चेत् , वन्तुपन्यय इदानी किमालम्बनः , सो ऽपि स्वावयवालम्बन इत्येवमवयवावयवनिरूपणे परमाणवः पत्यश्वशमीशिशपादिस्थानीया वक्तव्यारवेषां च तद्वद्महणमनु. पपत्रमतीन्द्रियवादिति न बदालम्वनाऽवयविप्रत्ययः , तस्मादवयवी प्रत्यक्ष- माहोऽस्तीति सिद्धम् । परमाणऽयो ऽपि कार्यानुमानपरिनिश्चितनित्यनि- रवयवस्वरूपाः सन्तीति पूर्वमेव समर्थितम , अतो न पट्कयोगादिना सा- बयवत्वमेषामुपपादयितुं पार्यते , मूर्तत्वमप्यनित्यतायामप्रयोजकमिति दर्श. यिष्योऽतः प्रमेयपयोलोचनवमनाऽपि शून्यवादसमर्थनं न सुशकम् , प्रमेय. विचारोऽपि निष्प्रमाणवृत्तमेव निरूप्यते, वतश्च प्रमाणचर्चातो रिभ्यद्रिः पलाय्य या प्रमेयकथावीथी तथागतैरवलम्बिता पस्यामपि सब भीषणमुखी प्रमाणचवोपनता । सर्यतो विपदा मार्गमादेशयितुमुपते ।। विधौ विधुरता याते प्रपलाग्य क गम्यते ॥ तस्मात्प्रमाणतोऽशक्ये शक्ये वा वस्तुनिर्णये । एवप्रायमयुक्तं यत्कुशकाशावलम्बनम् ॥ देन निष्फलमुत्सृज्य शन्यवादयकवतम् । मायनवार्यजातेन व्यवहारो विधीयताम् ।। भयास्थाशैथिस्यजननाय सर्व शून्य क्षणिक सवे निरात्मकमित्युपदिश्यते, सहि फिमनेन स्पोधेन, सत्यप्यात्मनि सस्वपि स्थिरेषु पदार्थेषु विषयदोष. दर्शनद्वारेण भवत्येव विवेकवतां पैराग्यमिति तदुपजननाय शून्यवादादिवर्णन पम्याः, प्रत्युत प्राशो मुमुक्ष. इणिकनैरास्यशून्यवादियचन युक्तिया. पितमवयुध्यमानावधानामयमिव बटुपदेशमाशवे ।

·--- अपवर्गनिरूपणेम् । स एष बुद्धिशून्यानां शून्यवादपरिग्रहः । प्रसारणपराणां वा न तु तत्वार्थदशिनाम् ।। तस्मात्परीक्ष्यमाणोऽयं शब्दायतपक्षवत्। विज्ञानाद्वैतपक्षोऽपि गन्धर्वनगरायते ।। अपवर्गनिरूपणोपसंहारः। तदेवमतदशा न दृश्यते जनस्य नि.श्रेयससम्पदागमः । अतो यथोक्तात्मसतत्वचिन्तया कृती व्यवस्येदपवर्गसिद्धये ।। सांख्यैर्यस्त्वपवर्गसाधनविधायुक्त, प्रकृत्यात्मनो- रन्यत्वाधिामोऽभ्युपाय इति स प्रागेव निर्वासितः। अशा शक्तिमती विकारबहुला बध्नात्यकिचित्कर भूयो न प्रकृति. पुमासमिति वा कस्ता नियन्तु सामः ।। पुंसा न किचिदपि बन्धनिदानभूत. मत्यल्पमात्रमपि कर्म कृतं कदाचित् । मध्नाति तं प्रकृतिरेव निरङ्कुशेपा मत्ता करेणुरिव पनवनानि भूयः ।। कचनिलुचनदिक्पटधारणशिविपराक्रमणकमपूर्वकम् । क्षपणकास्त्वपवर्गमुशन्त्यमी अतितरां परमार्थ यदस्तु ते ।। लोम्नां नित्यमसम्भवात खलतयो मोक्ष क्षणात्प्राप्नुयु. संसारोपरमो दिगम्बरक्या सद्यस्तिरश्चां भवेत् । मुक्ताः स्युगिरिशृङ्गयायिन इमे शश्वत्तारोहणा- जन्तूनामपवर्गवम निकट केनेदृशं दर्शितम् ।। तस्मादात्मज्ञानं सन्तो मोक्षप्राप्ती हेतु प्राहु. । वीथे तीर्थ तच्चाचायस्तररुकं संज्ञाभेदै.॥ यदपीह केचिदविकल्पमीश्वरप्रणिधानमाहुरपनर्गसाधनम् । इदमात्मदर्शनमवादि तैरपि प्रथितो हि पुरुषविशेष ईश्वरः ।। दृष्टा याद्यान्वराणां गतिरियमियती नापवर्गस्य मार्ग स्प्रष्टुं द्रष्टुं समर्थास्त इति चिरमिह श्वभ्र एव भ्रमन्ति । नेदीयानेप तस्माद्भवमरुपतितरतपादारदिष्टः पन्थाः क्षेमाय मोक्षाधिगमसमुचित. सिप्रमालाबनीयः ।। इति प्रमेयप्रकरणम् । इति भहनयन्तको न्यायमार्यो नयममाधिकम् ।

·११८ न्यायमझयाम् संशयलक्षणम् सशयादे पदार्थगणस्य प्रमाणप्रमेयपदसगृहीतस्यापि न्यायप्रवृत्तिप्रयोज नतया पृथग्व्युत्पादनीयत्वस्य प्रागेर समर्थितत्वात्प्रथमसूने च प्रमेयानन्तर संशयोद्देशादुद्देशानुन मेण तस्य लक्षण प्रतिपादयितुमाह- समानाने धर्मोपपत्तेषिप्रतिपत्तेरुपलब्ध्यनुपलब्ध्यव्यवस्थातच विशेषापेक्षो विमर्शः संशयः ॥ (गौ० अ० १ आ १ सू० २३) मनु सशयस्य समानधोपपत्यादिकारणभेदेन पञ्चविधवात्मामान्यलक्षण विभागो विशेपलक्षणानि प वक्तव्यानि, तर सामान्यलक्षणे विभ गे च सूत्र द्वय विशेपलक्षणार्थ च पञ्चाना तत्प्रभेदाना सूत्रपचकमित्येव सप्त सूत्राणि प्रणेतु युक्तानि एक सूत्र श्रूयते तत्कथमेतद्भविष्यति ? उच्यते, सत्यमाइ भवान किन्त्वेकमवेद सूत्रमात्तिन्यायमाश्रित्य सप्तधा कल्पयिष्यते। आचार्यव्याख्यानम् । तत्राचार्यास्तावदेवमाचवे समानयमोपपत्तेरुपलब्ध्यनुपलब्धिव्यवस्थातो विशेषापेक्षो विमर्श संशय इतीयत्सून सामान्यलक्षणप्रतिपादकम् , समानाने- कधर्मोपपत्तविप्रतिपत्तेरुपलब्ध्यनुपलब्ध्यव्यवस्थातो विशेषापेक्षा विमर्श संशय इयदस्य विशेपलक्षणप्रतिपादकमिति, नन्वेतदेव सूत्र सामान्यलक्षणार्थमियदेव चेदमन्यूनानतिरिक्त विशेषलक्षणा थमिति कथमेतत् ? उच्यते विरोपस्मरणकारणभूतसाधारणधर्मप्रहणाद्विशेषान हणाद्विशेषस्मृतेश्च सशयो भवतीति प्रत्यात्मवेदनीय तावदेवन् , तत्र विशेषापेक्ष इत्यनेन पदेन विशेषस्मरणमुपदिष्टमुपलब्ध्यनुपल ध्यव्यवस्थापदेन च विशेषा प्रहणमितीयता च द्वयोरपि समानविशेषसामान्यलक्षण्यो (सग्रह ?) समानशब्दस्त्वासिप्तसामान्यवचन सत्सामान्यवचनमाह अनुगतसामान्यष धनस्तु विशेपलक्षणमिति, क्थ पुनरयमेवातिप्तसामान्यवचन कथं वागतसामान्यवचन इति ? उच्यते सशयोत्पत्यैव सामानधर्ममानमाक्षिप्यत यद्गृह्यमाण विशेषस्म रणधीजसस्कारोद्वोपनिमित्तता प्रतिपद्यते तद्वचतिरेकेण संशयानुत्पादात् । पयाहि-विरुद्वाविशेषानमर्शवमायस्तावत्सशय , न च विरुदविशेषाणा पुरो ऽवस्थिते धर्मिणि सलिहितानामवमर्शन विरुद्धत्तयका सन्निधा- मामावादत स्मृत्युपारूढानामवमर्शन स्मृतिश्च नाकस्मादुद्भवतीति यस हचरिताना पा विशेषाणा पूर्व पर्यायेण प्रहण वृत्त उदर्शनसस्कारप्रया धारणा स्मरणकारणमवश्यमेवाश्रयणीयम् , उभानुगत वा भवतु व्यावृत्तं वि . - ·संघायप्रकरणम् । ११६ प्रतिपन्यात्मकं वा अन्तिरमुपलभ्यनुपलब्ध्यव्यवस्थारूपं वेत्येवमाप्तिसामा न्याचिनि समानशब्दे पञ्चसाधारणरूपावगगासामान्यलक्षणार्थता, यदा स्व- नुगतमेव धर्ममारोहपरिणाहादिस्वभावमाचष्टे समानशब्दस्तदा विशेषल. क्षणार्थ इति । तत्र चेत्थं सूनयोजना-समानो धर्म परिणाहादिः तस्य गुणवेन प्रति. द्रव्यमन्यस्वे ऽपि तुल्यरूपावगतिविषयी कृतत्वात्समानत्वमुच्यते तस्योपलब्धि. रुपपत्तिः, अथापि सत्तोपपत्तिशब्देनोच्यते साऽप्युपलव्ध्यधीनस्थितिरेव भव- तीति सर्वथा समानधर्मापलब्धे सशय इत्युक्त भवति । ननु समानधर्मोऽर्थान्तरं धर्मिणो न चाऽर्थान्तरे दृप्टेऽन्यत्र संशयो भवितु. महति, नार्थान्तरविशेषनार, अर्थान्तरविशेषस्तु धय॑वोच्यते ऽर्थान्तरेण परि- गाहादिना विशेष्यत इति तस्मिन्नेव साधारणधर्माध्यासितवपुषि धर्मिणि नयन- पथवर्तिनि तद्गतविरोपानमात्मा तत्र सशयो जायते योऽयमूर्ध्वविशिष्ट धर्मा दृश्यते स स्थाणुर्वा स्यात्पुरुषो वेति नार्थान्तरप्रदूषणम , तथाऽपि वक्रको. टरकरचरणादिविशेषदर्शिनो न दृष्ट संशय इति कारणान्तरमुच्यते,-उपलब्ध्य- नुपनन्ध्यव्यवस्थात इति, अनेन (कथा) विशेपामहगमुच्यते, इत्यमुच्यते-इद स्तया,ऽनिदन्तया या तत्रोपलविधर्म व्यवतिष्ठते श्रनुपब्धिति, विशेषग्रहणे सति तद्वयवस्थानं सम्भवति, स्थाणुरय न पुरुष इति वकोटरादिविशेषाहणे, शिर पाण्यादिपरिच्छेदे तु पुरुषोऽय न स्थाणुरिति, एवमनेन पदेन विशेषमह- णमुक्तम्, तथाऽपि प्रेद्वारूढस्य साधारणवर्मदर्शिनो विशेषाननु पलभमानस्यापि न हष्ट सशय इति कारणान्तरमुच्यते-विशेषापेक्ष इति, विशेषस्मृत्यपेक्ष इत्यर्थः। ननु विशेषापेक्ष इति श्रूयते न विशेषरमृत्ययेन इति, सत्यमभूयमाणमपि तस्मरण सशयमस्वानादवगम्यते, स्मर्यमाणत्वेन हि विशेषाणां संशयोत्पत्ता. योक्षा नानुभूयमाननया ऽनुभूयमानेषु हि तेषु सशयच्छेदो भवति न संशय अपेक्षाशब्दाथनिरूपणदेव वा स्मृतिलभ्यते विशेषाणामपेक्षा आकाइता ते चानुपल-माना पूर्वानुभूताश्चाकाइन्य ते इतीय सा तेषां स्मृति , सप्रत्युपल. मानेग्वेकान्ताननुभूतेषु वा तप्पाकाक्षानुपपत्ते । ननु समानधर्मापपत्तविशेषस्मृतेश्चेति कारणद्वयमेवास्तु किं विशेशामा हणेन, अपि च- विशेषस्मरणादेव नन्याक्षिप्तस्वदाह । प्रहणं स्मरण चैव भवेता युगपत्कथम् ॥ किन्तु नातिदूरगतायां निजप्रमदायामनुरागरतः कामिन समानधर्मदर्शने तद्गवविशेषादर्शने तदनुस्मरणे च सत्यपि न भवत्येव सशयोऽत संशयोस. स्यव्यभिचारे देशव्ययहितविशेषाप्रदरिद्वये पदान्तरमुपदीयते देशा- 1 ·न्यायमभयम् संशयकक्षणम् संशयादे पदार्थगणस्य प्रमाणप्रमेयपदसंगृहीतस्यापि न्यायप्रवृत्तिप्रयोन नतया पृथग्व्युत्पादनीयत्वस्य प्रागेर समर्थितत्वात्प्रथमसूने च प्रमेयानातर संशयोदेशादुद्देशानुन मेण तत्य लक्षणं प्रतिपादयितुमाह-- समानानेकधर्मोपपत्तेषिप्रतिपचेरुपकध्यनुपलब्ध्यव्यवस्थातच विधोपापेक्षो विमर्श: संशयः ॥ (गौ० अ० १ आ १ सू० २३) ननु सशयस्य समानधर्मापपत्यादिकारणभेदेन पञ्चविधवात्मामान्यलक्षण विभागो विशेषलक्षणानि च वक्तव्यानि, तर सामान्यलक्षणे विभागे च सूत्र. द्वय विशेषलक्षणार्थं च पञ्चाना तःप्रभेदाना सूत्रपथकमित्येव सप्त सूत्राणि प्रणेतु युक्तानि एक चेद सूत्र श्रूयते तत्कथमेतद्भविष्यति ? उच्यते, सत्यमाह भवान किन्वेकमेवेद सनमावृत्तिन्यायमानित्य सप्तया कल्पयिष्यते। आचार्यव्याख्यानम् । तमाचार्यास्तावदेनमाचक्षते समानवोपपत्तेपन ध्यनुपलब्धिव्यवस्थातो विशेपापेक्षो विमर्श सशय इतीयासून सामान्यलक्षणप्रतिपादकम् , समानाने. कधर्मोपपतविप्रतिपत्तेरुपलबध्यनुपलव्ध्यव्यवस्थातो विशेषापेक्षो विमर्श संशय इयदस्य विशेषलक्षणप्रतिपादकमिति, नन्वेतदेव सून सामान्यलक्षणार्यमियदेव चेदमन्यूनानतिरिक्त विशेपलक्षणा. र्थमिति कथमेतत् ? उच्यते विशेपरमरणकारणभूवसाधारणधर्मप्रहणाद्विशेपान हणाद्विशेषस्मृतेश्च सशयो भवतीति प्रत्यात्मवेदनीय तावदेतत् , तर विशेषापेक्ष इत्यनेन पदेन विशेपरमरणमुपदिष्टमुपलब्ध्यनुपलन्ध्यव्यवस्थापदेन च विशेषा प्रहमितीयता च द्वयोरपि समानविशेपसामान्यलक्षणयो (सग्रहः१) समानशब्दस्त्वासिप्तसामान्यवचन सत्सामान्यवचनमाह अनुगतसामान्यष. घनस्तु विशेषलक्षणमिति, कथ पुनरयमेवाक्षिप्तसामान्यवचन कर्थ याऽनुगतसामान्यवचन इति ? उच्यते सशयोसस्यैव सामानधर्ममात्रमातिप्यते यद्गृह्यमाण विशेषस्म रणबीजसंस्कारोबोधनिमित्तता प्रतिपद्यते तद्वयतिरेकेण संशयानुत्पादात् । तथा हि-विरुद्धविशेषावमर्शस्वभावस्तावत्सशय , न च विरुद्वविशेषाणा पुरो. ऽवस्थिते धर्मिणि सन्निहितानामवमर्शन विरुद्धवयेवैक्त्र सनिधा. मामापादत स्मृत्युपारूढानामवमर्शन स्मृतिश्च नाकस्मादुद्भवतीति यत्स हचरिताना वेषा विशेषाणा पूर्व पर्यायेण प्रहण वृत्त उद्दर्शनसस्कारप्रया घद्वारेगाम्मरणकारणमवश्यमेवाश्रयणीयम् , तशानुगत वा भवतु व्यावृत्त वि ·संशयप्रकरणम् । प्रतिपरयात्मकं वा प्रान्तरमुपलभ्यनुपलब्ध्यव्यवस्थारूपं वेत्येवमातिप्तसामा. न्यवाचिनि समानशब्दे पञ्चसाधारणरूपावगमात्सामान्यलक्षणार्थता, यदा त्व- मुगतमेव धर्ममारोहपरिणाहादिस्वभावमाचष्टे समानशब्दस्तदा विशेषल. क्षणार्थ इति । तत्र चेत्थं सूत्रयोजना-समानो धर्म परिणाहादिः तस्य गुणवेन प्रति- द्रव्यमन्यत्वे ऽपि तुल्परपावगतिविषयीकृतत्यात्समानत्वमुच्यते तस्योपलब्धि. रुपपत्तिः, अथापि सत्तोपपत्तिशब्डेनोच्यते साऽप्युपलब्ध्यधीनस्थितिरेव भव- तीति सर्वथा समानधर्मोपलब्धे. सशय इत्युक्त भवति । ननु ममानधर्मोऽर्थान्तरं धर्मिणो न चाऽर्थान्तरे दृष्टेऽन्यन्न संशयो भवितु. मईति, नार्थान्तरविशेषत्वात् , अर्थान्तरविशेषस्तु धम्यवोच्यते ऽर्थान्तरेण परि- पाहादिना विशेष्यत इति तस्मिन्नेव साधारणधर्माध्यासितवपुपि धर्मिणि नयन- पथयतिनि तद्गतविशेषावमर्शात्मा तत्र सशयो जायते योऽयमूर्ध्वविशिष्ट- धर्मा दृश्यते स स्थाणुर्वा स्यात्पुरुषो वेति नार्थान्तरत्वदूपणम, तथाऽपि वकको. दरकरचरणादिविशेषदर्शिनो न दृष्ट संशय इति कारणान्तरमुच्यते,-उपलन्थ्य. नुपनब्ध्यव्यवस्थात इति, अनेन (कथा) विशेषामहणमुच्यते, इत्यमुच्यते-इद. न्तया.ऽनिदन्तया वा तत्रोपलब्धिर्न व्यवतिष्ठते अनुपब्धिति, विशेषग्रहणे सति वयवस्थानं सम्भवति, स्थाणुरयं न पुरुष इति वक्रकोटरादिविशेषग्रहणे, शिर पाण्यादिपरिच्छेदे तु पुरुषोऽय न स्थाणुरिति, एवमनेन पदेन विशेषप्रह. रणमुक्तम्, तथाऽपि प्रेद्वारूढस्य साधारणवर्मदर्शिनो विशेषाननुपलभमानस्यापि न दृष्ट सशय इति कारणान्तरमुच्यते-विशेषापेक्ष इति, विशेपरमृत्यपेक्ष इत्यर्थः। ननु विशेषापेक्ष इति श्रूयते न विशेषस्मृत्यपेक्ष इति, सत्यमश्रूयमाणमपि तस्मरण सशयप्रस्तावादवगम्यते, स्मर्यमाणवेन हि विशेषाणां संशयोत्पत्ता- योक्षा नानुभूयमानाया ऽनुभूयमानेगु हि तेषु सशयच्छेदो भाति न संशयः, अपेक्षाशब्दाथनिरूपणादेव या स्मृतिर्लभ्यते विशेषाणामपेक्षा आकाङ्क्षा ते जानुपलभ्यमाना पूर्वानुभूताश्चाकाय ते इतीय सा तेपास्मृति., संप्रत्युपल. धमानेने कान्वाननुभूतेषु वा तेप्पाकाक्षानुपपत्ते । ननु समानधर्मोपपत्तेविशेषस्मृतेश्चेति कारणद्वयमेगास्तु किं विशेषाप्र- हणेन, अपि च- निशेपस्मरणादेव नन्नाक्षिप्तस्तदाह । ग्रहणं स्मरणं चैव भवेता युगपत्कथम ।। किन्तु नातिदूरगतायां निजप्रमदायामनुरागरतः कामिन, समानधर्मदर्शने सद्गविशेषादर्शन तदनुस्मरणे च सत्यपि न भवत्येव सरायोऽत. संशयोत्त. स्यव्यभिचार देशमानव्यवहितविशेषाग्रहणसिद्धये पदान्तरमुपादीयते देशा.

·- न्यायमार्याम् न्वरे कानान्तरे पा चिरताना विशेषारणामिदानीमग्रहण संशयकारणं न वि शेषामदणमात्रम् , एवममुना पदत्रयेण सशयलक्षणमिइमुतम् ।। ननु च 'सभूय कारकै कार्यमारभ्यते' इति न्यायासमानधर्मोपलब्धिति शेषानुएलन्धित स्मृतिलतएकारणयजन्ये सशय ज्ञानयोगपयमापद्यते, क्रममा चित्वे हि युद्धीना नेकका पनौ युगाद्वयापार समस्ति, विशेषाश्च बहवोऽपि सम्मवन्तीति उस्मरणान्यपि युगपद्य सि भत्रेयु । मतदेवम . समानधर्मप्रहमानन्तर पजातविविधविशेषानुभवपरम्परोप. चितपीवरसरकारजमेव तद्विषय स्मरण भविष्यति यया वर्णनामर्थप्रतीवोध र्णितम, उपलभ्यनुपलग्ध्यव्यवस्थापदमूचिता च पिशेषानुपलब्धिरेव न सा ज्ञानास्मिका किन्तु मानाऽनु पाद इति तत्ततीय कारणमपि भवन ज्ञानात्मकम, मानात्मके कारणे समानधर्मप्रण विशेषस्मरण च, यो प्रथम समानधर्मप्र हम विनश्यवस्य द्वितीयमशिनादराय मशयमुपजनयत , ईदशोध ज्ञानयो. योगपद्यमविरुद्धमिति शास्त्रे स्थितम , एव ममानधर्मशहणाद्विशेषाप्रहणाद्विशेष- स्मृतश्व सशय इति पदत्रयेण सशयलक्षणमनवमुच्यते इति । मुत्रस्य व्याख्यान्तरम् । तदेतदाचार्यव्याख्यानमराच्यन्त परेऽपरथा व्याचक्षते-समान्यलक्षण तावद्विमर्शपदेनैव प्रतिपाद्यते न हिपर्या बोचारणमामिद विमर्श संशय इति किन्तु सशय इति लक्ष्यपद विमर्श इति लक्षणप्रवणपदम्, प्रमाणपदव निर्व चनसत्यपेक्षमेतत्पद लक्षणपतिपादनक्षम भवति, विरुद्वार्थापमझे विमर्श स्थाणुर्वा पुरुषा वेति, इयता च सजातीयसशयपञ्चकागत विजातीयेभ्य प्रमा णादिश्या व्यवच्छिन्न सामान्यलक्षणमुक्त भवति, सशयोत्सादककारणपरि. गणन पुनरिद्रियाथसनिकर्पोत्पनमहणवदिहापि नोपयुज्यते कारणावराणाम प्यास्ममन सन्निकदीनामपरिहार्यवान-(इति)। अवाप्यसाधारणकारणनिर्देश विकीपिस्तनापि कोऽर्थ ? सामान्यलक्षणस्य प्रतिपिपादयिपितस्वात्तस्य च वि मपपदादेव सिद्धत्वान् , उपलब्ध्यनुपलभ्यव्यवस्थापदप्रतिपाद्यमानविशेषामहण वर्णन चातीव क्लिमिति पुनश्च विशपनशाप्रसङ्गे ग्रथाश्रुतमेव तद् व्याख्ये यमित्यविभार', एव विमर्शपदेन विजातीयव्यवच्छेदकारिणि सामान्यलतरणे वणिते समानधर्मोपपत्तेरित्येकमेव पद सजातीयषशयान्वरव्यवच्छेदकारि विशषलक्षणक्षम भवतीदि तत्रापि पदत्रययोजन नापयुज्यते इति , अन व्या ख्यानदयऽपि कतरसाध्विति तद्विद प्रमाणम् । अनेकधर्मोपपपतरित्यत्रापि विपदपरिग्रहणेनैव क्षणमाचार्या पर्णयन्ति अनेकधर्मोपपत्तरुपलमध्यनुपलभ्यव्यवस्थाता विशेषापेक्ष इत्यसाधारणधर्म गाद्विशेषाग्रहणाद्विशेषस्मृतश्च सशय इत्यर्थ , एकैकपदोपादानफल घ .

·१२१ संशयप्रकरणम् । पूर्ववदनापि दर्शयितव्यम् , न चेन्द्रियमन संयोगादिकारणान्तरपरिगणन चोदनयुक्तम् , तेषा सर्वबुद्धिजन्मसु तुल्यत्वादिहासाधारणसशयज्ञानकारणो पदेशप्रस्तावादिति। अन्येतु सामान्यलक्षणसमुत्पादित विजातीयव्यवच्छेदे केवलसजातीयव्यय छिनलक्षणप्रतिपादननिपुणमनेकधोपपत्तिरूपमेव पूर्ववतर्णयाचा । "नन्वनेकधर्मशब्देन कथमसाधारणोधर्म वन्यते" समानजातीयमसमान जातीयमनेक सरमापरावृत्ताधर्मोऽनेकधर्म इति, यद्वा किमनया क्लिष्टकल्पनया, श्रस्त्ययमेकशब्द समानपर्यायस्तत्र स्पष्ट एव नसमासेनासमानधर्मोऽनेकधर्म साधारणपर्म उच्यते एवेति। "भवत्वेवमसाधारणधर्मस्य तु कथ सशयकारणत्वमिति चिन्त्यम, विरु द्धविशेपानुस्मरणकारणक हि सशयमाहु, विशेषाणा च स्मरणदेतो सस्का रस्य तद्बोधक भवति येन सहैते पूर्वपयायेणोपलब्धा, असाधारणध. मस्य त्वसाधारणधर्मत्वादेव न फेनचित्सह पूर्व दर्शनमभवद्भावे त्वसाधारण धर्मतैव हीयेतेत्यत कयमसौ तस्मृतिहेतु , व्यायचायैव तु स्मृतिहेतुत्वेऽस्य नैलोक्यस्मरणानिमित्तता प्रसज्येत ततोऽपि व्यावृत्तत्वादिति । नेप दोप, प्रकारान्तरेणास्य स्मृतिहेतुत्वान् , इह हि केपुचित्केपुचिदसा धारणधर्मा धर्मान्तरसहचरिता भवन्ति, तद्यथा पृथ्वीलगन्धवत्यादयो धर्मा पृथिव्यामसाधारणास्सन्द स्नेहवत्त्वादिधर्माश्च तथैवासु द्रव्यवसहचारिणी दृया रूपादिपु रूपत्वादिधर्मा गुणत्यसहचारिण , उत्तेपणादिषु उत्क्षेपणत्वा दिधर्मा कर्मत्वसहचारिणः, एव प्रकृतेऽपि धर्मिणि कस्मिंश्चित्कश्चिदसाधारणे धर्म उपलभ्यमान केनापि साधारणधर्मान्तरेण सहचरितो मदिति विशेषा नुस्मृतिद्वारेण सुशयसाधनम् । "नन्वेव ताई व्यावृत्तत्त्वादेव समानधर्मादेष सशयो नानेकधर्मादिति, मैं यम्, अनेकधर्म एवासौ वेन वर्मना विशेषानस्मारयन्सशयजन्मने कल्पते , सवि हि वस्मिन्किमालम्मन व्यावृत्तत्य स्यादित्यलमविसूदमैक्षिकया। वत्योदाहरण भाष्यकारेण दर्शित शब्देविभागजत्वम् , यथा हि पृथिव्यादी पृथिवीत्वादि व्यावृत्तो धमों द्रव्यत्वायनुगवधर्मसहचारी दृष्ट एव शब्दे विमा गजवं धर्म केन द्रव्यत्वादोनामन्यवनेन धर्मेण सहचरित स्यादिति सशय । "तनु विमागजत्वमसाधारण न भवत्येव शब्दधर्मो विमागेऽपि मायात उथा व प्रयोग-गुण शब्दो विभागजस्वाद्विभागजविभागवद्" इति । तत्र केचिदाहु', सत्यमस्ति विमागेऽपि विभागजत्व, शब्वे तु विशेषो वि. पक्षिव , विविधो हि विभागजो विभाग -कारणवियागपूर्वक कारणाकारण विभागपूर्वकश्च, कारण समयायिफारगमनामिप्रेतम् , कारणविभागपूर्वकस्वा - . . . - ·न्यायमा वत्तन्तुविभागाचस्वाकाशविमागः, कारणाकारणविभागपूर्वकस्त्वगुल्याका शविभागाद्धस्ताकाशविभागो हस्ताकाशविभागादपि शरीराकाशविभाग इति, शब्दस्तु नियमेनैव कारणविभागपूर्वकविभागप्रभवः वंशदल विभागादलाकाश. विभागो दलाकाशविभागाध समवायिफारणाच्छब्दो निष्पयते इत्यनेन विशेष. णास्येशविभागजत्वस्यासाधारणत्वं शब्दधर्मस्योच्यते इति । प्रासनिक विभागजविभागवण्डनम् ! अन्ये तु विभागजं विभागममृष्यमाणा ययाश्रुतस्यैव शब्दे विभागजत्वस्या- साधारणधर्मवामाचक्षते । "ननु किमिति विभागज ते विभाग न मृष्यन्ति ? अस्ति ह्ययं तसिद्धी न्यायः-यदा हवयये कोत्पन्नमवयवान्तराद्विभागं करोति न तदाकाशादिदेशा- धदा त्वाकाशादिदेशान्न तदाऽवयवान्तरादिति स्थितिः, किंकृता पुनरियं स्थितिरिवि चेन् , उच्यते-या घवयवक्रिया नभोविभागकारिणी नासौ द्रव्या- रम्भकसंयोगप्रतिपत्तभूतं विभागमारभमाणा दृश्यते दिनकरकिरणपराम- शॉपजनितकमलदलविकासकारिक्रियावत् , तदेव कयमिति चेत्, कमलस्य मुकुलविकासदशयोः प्रत्यभिज्ञायमानतेनाविनाशनिश्चयात् , इयन्तु पाट्यमान- वंशदलक्रिया द्रव्यारम्भकसंयोगप्रतिद्वन्द्विभूतविभागारम्भिकोपलभ्यते इति नासो नमसो विभागमारभेतेत्यत एषा स्थितिरस्वोति विभागजविभागकल्पना क्रियते, सयोगान्तं कर्मति(च?) तावस्थितम, अन्यथा हि तस्य कालान्तरस्था. यित्व नित्यद्रव्यसमवेतस्य च नित्यत्वं स्यात् , तस्मात्कर्मणोऽचिरजीवित्वात्त. द्विनाशकेन संयोगेन भवितव्यम् , उत्तरश्च संयोगः पूर्वसंयोगोपरमे सति जायते मान्यया, न च विभागन्यतिरिक्त कश्चन संयोगस्य हन्ता समस्ति, कर्म तूत्तरसंयोगजन्मनि तकौशलम् । न हि प्राक्तनसंयोगविनाशाय प्रकल्पते ॥ तस्माद्विभागेनैव सयोगनाशकारिणा भाव्यम, सच यदधिकरण विभागस्त- दधिकरणमेव संयोगमुपशमयवि न स्वगुलिविभाग. कुण्डयदरसंयोगोपमर्दाय प्रभवतीत्यवो न वंशदलचिविमागो दलाकाशमयोगमपहन्तुमलमिति नूनं द. लाकाशसंयोगेन भवितव्यम् , तदिदानी तस्योसत्तिकारणचिन्तायां क्रियाया वं. शदलविमागमानोपजनने परितार्थत्वातं निर्माय विभागान्तरनिर्माणे विरम्य व्यापारासंवेदनादवश्य वंशदलविभाग एवं प्रत्यासन्नतया दलाकाशविमागार म्मकोऽभ्युपगमनीयः, एबमन युगमे कमनित्यत्वप्रसङ्गादिति । अत्र वदन्ति-न कर्मनित्यत्वमनभ्युपगम्यमानेऽपि विमागजे विभागे भ. विप्यायुत्तरसंयोगस्य कर्मविनाशहे तोरस्तित्वात् । “पूर्वसंयोगानुपरमै कयं वदुः साद" इति चेद, घाटमुपरत एवं पूर्वमयोग , “कस्तस्योपरमहेरिति थे । . १ ·संशयप्रकरणम् । १२३ कर्म हात्तरसंयोगनिमित्तं यदुपेयते । वदेव पूर्वसंयोगध्वंसकारि भविष्यति ।। न च यज्जनने शक्तमशक्तं तद्विनाशने। हेतुर्दहनसंयोगः पाकजोत्पादनाशयोः । यथा च विभागेऽधिकरणनियमो यदाधारो विभागस्तदाधारमेव संयोग निरुणद्धि तथा कर्मण्यपि नियमः कर्मापि स्वाश्रयस्य यदन्यदिक्सम्बन्धनिबन्धन सत्तद्विरद्वदिवृत्तेः संयोगस्योपमर्दकमिति नातिप्रसङ्गः, एवं फर्माविष्टस्योत्तर- संयोगदर्शनमदृषणं दिगन्तसंयोगस्य तेनोपमर्दनात् , अपि च यदेव कर्म वंश दलविभागकारि कथ्यते तदेव दलाकाशविभागकारि भविष्यति को दोषः । "ननु व्योमविभागकारिकर्म न द्रव्यारम्भकसंयोगप्रत्यनीकभूतविभागार. म्भकमम्मोरुहपल्लवकर्मवदि"त्युक्तम् , सत्युमुकम् , अयुक्तं तु शतपत्रपत्रकर्मणो ऽपि द्रव्यारम्भसंयोगप्रतिकूलविभागारम्मकत्वात्तच कुइमलकमलाद्विकचक कलस्यान्यत्वनिश्चयानिश्चितम् । "ननु तदेवेदमरविन्दमिति सन्देहविपर्ययरहितवामरसप्रत्यभिज्ञादर्शनाकर्य सोच विकासदशामात्रभेदात्तदन्यत्वमिति, कृतमन्या दुराशया शरीरेऽपि सुस्पष्टोपलभ्यमानशैशवयौवनमार्घकादिदशाभेदभिन्न स्वरूपे प्रत्यभिज्ञानदर्श नात् , न च शरीरकुशेशयोविशेषलेशमपि पश्याम इति कुतस्तदेकत्वम् , भवतु वा पुण्डरीकस्याविनाशी निदर्शनमात्रमिदं तु वर्णितं न तु प्रतिबन्धः (द्धः?) कश्चन हेतुरम्यधायि, येन वंशदतकर्मणः कोकनदपलयकर्यसाम्यं कल्प्येत, क्रियात्वं वायोजकमेव कर्मणां विचित्रकार्यहेतुत्वात् , यदि वा नान्यो वंशद लविभागो नान्यश्च तत्कार्यो दलाफाराविभागः, किन्तु एक एव विभागोऽयं भेदोऽस्याश्रयभेदवः । एकत्र देशेऽवस्थानायोम्नो वंशदलस्य र ॥ समानदेशे पृत्तित्वं मूर्तानां हि विरुद्ध्यते । व्योम्नः सर्वगतत्वात्तु विद्यते तत्र सम्मिधिः ।। पकदेशाध्यत्वे तु यदेकरमाद्विभागकृत् । तदेयान्यत इत्यस्ति न विभागो विभागजः ।। प्रासाङ्गेको विभागगुणान्तरत्वनिरासः । अपर पुनर्विमागजविभागपराकरणोपासढरमसाः सहिरन्वे-तिष्ठतु तावद् दूरत एव विभागो विमागः, कर्मजोऽपि न विमागो नाम कश्चिदस्ति, संयोग पिराधिनि तस्मिन्नभ्युपगम्यमाने मुद्गरादिवत्पूर्वमिद्धताऽवश्यंभाविनी दत. ११ पूर्वसिद्धो विमागः संयोगमुन्मूलयतीति पटमुद्गरयोरिय संयोगविमा.

·मायममा गयोरेकत्र युगदुपलब्धिर्भवेन चैवमस्ति, तम्मासंयोगाभावविपय एव विम क्तप्रत्यय इति न विभागालम्बनतां प्रविपद्यते, सत्यपि विमागे तस्मिन्क्षरे सयोगस्य विनाशान भवति विमकप्रतिमासः , क्षणान्तरे च संयोगविना सति भवतीत्यन्वयव्यतिरेकाभ्यां संयोगामावविषय एवावसीयते न प्रत्यक्ष गम्यसा विभागम्य , संयोगमङ्गलिङ्गेन च तत्सरिकल्पनक्रियैव त हिनस्तीति पुरस्तात्प्रतिपादितम् । "कयं तर्हि विभागजत्वं शब्दस्य भाष्यकार उदाहतवान् ?" उच्यते विविध कारण कार्योत्पत्ति विपत्ते-समवायिकारणम् असमवायिकारणं निमित्तकारण चेति, वत्र समवायिकारणं वदुच्यते यत्राश्रित कार्यमुपलभ्यते यथा पटस्य वन्त वः, असमवायिकारणन्तु द्विविधं कार्यकार्थसमवायलक्षणप्रत्यासत्या प्रत्यासन्न कारणेकार्थसमवायलक्षणया वा, वत्र कार्यकार्थसमवायेन प्रत्यासन्नं यथा पटस्य सन्तुसंयोग., कारणेकार्थसमवायेन तु प्रत्यासन्नं यथा पटरूपस्य वन्तुरूपमि. ति, अवधृतसामध्ये च तदसमवायिकारणमाश्रयणीयमतो बुद्धिजन्मनि सस्य. प्येकार्थसमयाये नान्येपामात्मगुणानामिच्छादीनामसमवायिकारणत्वमपि स्व. बधृवसामर्थ्यस्यात्ममनःसंयोगत्यवेति, समवायसमवायिव्यतिरिक्तं तु कार्यो. पत्तौ निझावसामर्थ्य यत्कारणं तनिमित्तकारणमुच्यते,-इत्येवं स्थिते शब्दस्य नित्यत्वे निरस्ते कार्यत्वे च साधिते तदुत्पत्ती आकाशं समवायिकारणं निमि- तकारणानि तु भूयांसि सन्त्येवासमवायिकारणं तु चिन्त्यम्, तपाकाशाभिवम- वश्यमन्यथा प्रत्यासत्यभावात् तद्गुणान्तराणं च विभुत्वादीनामनवधृवश. क्तित्वादशदलपाटनसमनन्तर च शब्दोत्पाददर्शनादेवं मन्यामहे-- क्रिया यदैव संयोग हन्ति वंशदलाश्रितम् । तदेव गगने कञ्चित्करोत्यतिशयं ध्रुवम् ॥ आकाशातिशयो यश्च नियाजःशब्दकारणम् । असो विभागनामेति शब्दे वजन्यवोच्यते ।। तदेवमेतद्यथागममाचार्यमवमभिहितमस्माभिः । एतच मतिमद्भिर्विचारणी. यम्-किमाकाशातिशयमात्रमसमवायिकारणमुत यथा भेरोदण्डसंयोगकायें शब्द भेरीगगनसंयोगस्यासमवायिकारणत्वमेवं वशदलविभागकायें तस्मिन्दलगगन विभागस्येति, दलाकाशविभागोऽपि किं दलविभागज उत कर्मण एवेति, सर्वथा कश्चिदसाधारणो धर्मः सशयहेतुरुदाहर्तव्य इतीयता नः प्रयोजनम् । विरुद्धा प्रतिपचिविप्रतिपत्तिः, अस्त्यात्मेत्येके नास्त्यात्मेत्यपरे, सेयं विप्र- विपत्तिरुपलभ्यमाना विशेषस्मरणद्वारेण संशयमावहवि, न चेह कश्चिदनुगतो घ्यावृत्तो वा धर्मः सशयकारणमपि तु विप्रविपत्तिरेवेति, अनापि निरूपपरि- प्रदेण लक्षणवर्णनमेक्नैव वा पदेनेति पूर्ववदाचार्यद्वयमतमनुसरणीयम् ।

·संशयप्रकरणम् । उपलभ्यव्यवस्थात खल्वय भवति सशय , सन्चोदकमुपलभ्यते यथा हृदादिपु कचिदसच भास्करकरनिकरप्रतिफलतरलितासु मरस्थलीपु, तदेवमुपलब्धेरा. व्यवस्थितत्वात् कचिदुपलभ्यमाने भवति सशयः-किमिद सदुपलभ्यते किम सदिति, अनुपलब्ध्यव्यवस्थातश्व भवति सशय -'किंचिद्सदेव नोपलभ्यते नम कुसुमादि किचित्सदपि नोपलभ्यते मृदन्तरितशकुमूलकादितदन्य. त्रानुपलभ्यमाने सशते युमान्यिमिदमसदेव नोपलभ्येते उत सदिति' अव्यवस्था. शब्देनान पूर्व पर्यायेण वृत्तसदसदानितविशेषादर्शन सूचितम्, इदानीं पु. नरर्थक्रियासमर्थतादिविशेषदर्शनशून्यचेतसामुपलभ्यनुपलब्ध्यदर्शनमात्रोपपत्ते. स्सशयो वय॑ते, न चैव सति सर्वानाश्वास इवि शङ्कनीयम् , यथानुभव सश या धुपगमान्, सर्वत्र च तदुत्पादकविशेषामहणतत्स्मरणादिकारणसान्निध्या. सभवादिति, अवापि पदनयेणेकेन वा पदेन लक्षणोपपादन पूर्ववद् द्रष्टव्यम् । "ननु चोपलब्ध्यनुपलब्धी सदसतो समान एव धर्म इति पूर्वेण गतार्थत्वम्" नेतन् पूर्वनिर्दिष्टस्योर्ध्वत्वादेर्धर्मस्य ज्ञेयस्थत्वादुपलब्व्यनुपलब्भ्योश्च ज्ञातस्य: बात, 'अव एव च मानसमिम संशयमाचक्षते न वाधर्मिसनद्धसाधारणोर्च- तादिधर्माधिगमाधीनसशयवद्वायेन्द्रियजम् । “ननु चोपलब्धिस्वमनुपलब्धित्व बाऽत्र सशयकारण तद्धि न ज्ञावरि वर्वते किन्तु बुद्धाविवि कथमय विशेप ?" सत्यमेव किन्तु समानधर्मोप्युपलब्धिादिको यदाश्रितो सद्धि योद्धरि यते अतो विशेषात्पृथगेव कथ्यते यथा घसाधारणतासमाश्रय, एवप्रकारमेव च विशेषमाश्रित्य किञ्चित्पञ्चविधत्व विपञ्च्यते, परमायवस्तु सर्वत्रानुगतसरन्धो दुष्परिहर विशेपस्मरणजन्यत्वात्सशयस्य विशेषाणा च येन सह पूर्व दर्शनमा भूत्तस्मिन्ननुपलभ्यमाने स्मरणासभवात् , अतस्तस्यानेकविशेषानुगामित्वास मानत्वात्समानत्वमपरिहार्यम् , अत एवाक्षिप्तसामान्यवाचिसमानशन्दै सामा. न्यलक्षणे व्याचल्युराचार्या इत्यलमतिविस्तरेण । इति पञ्चविध प्रपञ्चतो मुनिना दर्शित एप संशय । फलवधायहारहेतुतामनुमानाङ्गतया विति य ।। अनुमानिरपेक्ष एव वा किल विषयेऽर्यसशय । वहति व्यवहारवत्तिनोमिति पूर्व च विचारित सुधै ॥ इति(३) संशयपदार्थः। यमर्थमधिकृत्य प्रवर्तते तत्प्रयोजनम् ।। (गौ० अ० १ आ० १ ० २४) 'यमि'त्यत्र देशकालपुरुपदशाभेदमियाननविशेषत्र्यामये योसा .

·१२६ न्यायमअर्याम् व्या। अोभर्यमान उच्यते न वस्तुम्प एव अमावस्यापि प्रयोजनासम्मवान, अधिकारोऽर्यस्य व्यवसाय, य यमर्थमातव्य हातव्य वाधिस्य व्यवसाय प्रवर्वते तत्प्रासये परिहाराय या चेष्टते पुरुपरतत्प्रयोजनमिति, वध गौणमु ख्यभेदेन द्विविधम्-मुख्य मुसप्रातिर्दु सपरिहारच, तत्साधन गोणम् , मुख साधनमपि चन्दनपनसारमहिलादि प्राप्तव्यत्वामुख्यत्वेन यदा विवक्षित भवति वदा सदवाप्युपाये गौणता द्रष्टव्या। तन्च प्रयोजन देशकालपुरुपदशाभेदाव्यवस्थितम्, सध्या प्रीष्मे मान्यले निशावमलातनिकरमिव किरति किरणमिपेण पूपणि नृपातुरस्य तुपारकणोरक रदन्तुरमन्यु परग सुखसाधन तदेव शिशिरे सकलजगत्कम्पकारिणि दारुणस- मीरणशिथिलीइतनीरेषु कश्मीरेषु श्लेप्मोपचयजनितजठरशिसिन सेदाय आयवे, तम्मादनियत एवाय मुखदु खसाधनभावो भावानाम्, यद्यपि च यदे- कदा मुससाधनमिति विदितमुपयुक्तमविकान्त वस्तु तथापि तज्जातीयत्वलिङ्गा बधृतसुखसाधनभावे भावान्तरेऽपि प्रवर्तन्त एव तदथिन । "ननु प्रयोजनस्य प्रपर्वकत्यमयुक्त सदसद्विकल्पानुपपत्ते -सरे कर्णनासा दिवन्न तदर्था प्रवृत्तिरसत्वे तु सपुष्पादिवन्नतराम्" नैष दोप, ईसाजिहासावि. पयोक्तस्य प्रवक्त्वात, न हि तत्यपुप्पादिवसाध्य नापि शिर पाण्यादिव सिद्धमेव अपि तु साध्यत्वेन बुद्ध्युपारुढ तत्प्रवर्तकमिति युक्तम् , तदेव च वाक्यार्य इति पूर्वमुक्तम्। इत्य प्रवक्ते प्रयोजनस्थोपपादिते मुनिना । भग्ना भवन्ति सर्वे प्रेरकपक्षा पराभिहिता ।। प्रयोजनमतोऽखिलैविधिवचाभिरादिश्यते प्रयोजननिबन्धनास्तनुभृतामशेषा क्रिया । क्रिमेरपि यथा तथा किमपि जीवित विधत. प्रयोजनपहिष्कृत न सलु चेष्टित दृश्यते ।। वैतण्डिक प्रयवते निजपक्षसिद्ध वा चैप वेद परपक्षनिषेधलभ्याम् । तस्मादिय स्वमतसाधनवर्जिताऽपि युक्ता प्रयोजनवती भवितु वितण्डा॥ इति(४) प्रयोजनपदार्पः॥ लौकिकपरीक्षकाणा यस्मिन्नर्थे बुद्धिसाम्य स दृष्टान्तः ।। गौतमम्त्रम् अ० ' आ० १ ० २५ । लौकिकपरीक्षयौ वादिप्रतिवादिनी इष्टान्तप्रस्तावलक्षणाद्वेदितव्यो न .

·सिद्धान्तप्रकरणम् । १२७ | तु मूपिण्डितो प्रकृतासङ्गतेस्तयोश्च सङ्गत्यभावात् , तयोर्यस्मिन्नर्थे भावस्व भावेऽभावात्मके वा पुद्धिसाम्यं--प्रयोध्यप्रयोजकमावव्यवस्थितसाध्यसाधन. धर्माधिकरणले साम्यव्यावृत्तिपूर्वकसाधनधर्मव्यावृत्तवायां वा तुल्यरूपा बुद्धिः सप्टान्तः, तस्य तथाविधधर्माधारत्वं तद्रहितस्वं या लक्ष्यमाणान्मन्तव्यं, यथा चानुमानलक्षणे 'तपूर्वमिति प्रतिबन्धमहणेापायमान प्रतिपादितं बरस्व. रूपं स्ववयवलक्षणे निर्णीत मुदाहरणसाधात्साव्यसाधनं हेतुस्तथा वैधा- दिति, एवमिह वादिप्रतिवाविप्रसिद्विमा दृष्टान्तस्य दर्शितं, रूपं तु वस्य द्विवि. • धमपि तत्रैव वक्ष्यते-'साभ्यसाधात्तद्धाभावो रटान्त उदाहरणम् , तद्विपर्यया. हा विपरीतगिति' अनित्यः शब्दः कृतकत्वाद् यत्कृतकं तदनित्यं दृष्टं यथा घट इति साधर्म्यदृष्टान्तः, यत्पुनरनित्यं न भवति तस्तकमपि न भवत्येव गया ऽऽकाश इति वैधय॑दृष्टान्त', यथोक्तलक्षणवैकल्यात्तु दृष्टान्ताभासवा इति । आमासमेदविभवात्कथयिष्यते तु नेपामुदाहरणलक्षणवाक्प्रसङ्गे । आभासता वचनदोषताऽपि काचिदस्तीति साऽवयवलक्षणएव वाया । द्विवियोऽपि च दृष्टान्तः सुदृष्टिभियंलतोऽधिगन्तव्यः । सहि निश्चलः फलनिधेरनुमानमहातरोः स्कन्धः ।। इति (६)दृष्टान्तपदार्थः ॥ तन्त्राधिकरणाभ्युपगमसंस्थितिः सिद्धान्तः ॥ (गौ० अ० १ आ० १ ० २६) तन्न्योऽनेन पदार्थ स्थितिरिति तन्त्रं प्रमाणमुच्यते, अधिकरणमाश्रयः, तन्त्रमधिकरणं यस्य स तन्त्राधिकरणः प्रमाणमूल इत्ययः, अभ्युप- पमा स्वीकारः तस्य संस्थितिरित्यम्भायव्यवस्था धर्मनियमा, इमिति सामान्यनिर्देश इस्थमिति विशेषः, एवं घ तन्त्राधिकरणाभ्युपगमसंस्थितिः प्रमाणमूलाभ्युपगमव्यवस्था सिद्धान्त इत्युक्ते प्रमाणमूलाभ्युपगमविपयीकृत: सामान्य विशेपवानर्थः सिद्धान्त इति सामान्यलक्षगमुनं भवति । अन्ये ग्यापक्षते-त त्रमितरेतरसंपवस्यार्यसमूहस्योपदेशः शायम, अधिक्रियते इत्यधिकरण पक्ष उच्यते, अभ्युपगमो यथोक्त एष, संस्थितिशब्दः प्रत्येकमा मिसंप्यते, उन्त्रसस्थितिरधिकरणसंस्थिविरभ्युपगमसंस्थितिरित्यनेन वन्य- निर्देशसाम्यात्सर्वतन्यसिद्धान्तयोः सूचनमितराभ्यां पदाभ्यामुत्तरयोरधिकर- णाभ्युपगमसिद्धान्तयोः-इति, एतत्त्वपव्याख्यानम्, न होयं सिद्धान्तचतुष्टया. नुगर्व किचिसामान्यलक्षणमुकं भवति-न घेई विभागार्य विशेलार्थ घा सूत्रम्, वत्प्रतिपादनायोचरसूत्रैः करिष्यमागत्वादुमय व पुनर्वचने प्रयोज- .

·१२८ न्यायमअर्याम् नामावादत पूर्वप्रमेणैर सिद्धान्तस्य सामान्यलक्षणवर्णनं श्रेय तस्य स्वकगठन विभागमाह- स चतुर्विधः मर्वतन्त्रप्रतितन्त्राधिकरणाभ्युपगमसंस्थित्यः न्तरभावात् ॥ (गौतमसूत्रम् ०१ आ० १ २० २७ ) चतुष्प्रकारो हि सिद्वान्त सर्वचन्द्रसिद्धान्त प्रतितन्त्रसिद्धान्तोऽधिकरण सिद्धान्त अभ्युपगमसिद्धान्त (सर- सर्वतन्त्राविरुद्ध स्वतन्ऽधिकतोऽर्थः (सर्वतन्यसिद्धान्त:१)॥ ( गौतमसूत्रम् अ० आ० १ २० २८) श्रम तन्त्रशब्देन शास्त्रमुच्यते, स्वशास्त्र य उपदिष्टोऽयं सर्वशास्त्राविरु द्धश्च स सर्वच सिद्धान्त , यथा चाक्षुप प्रमाणमिति, "नन्यत्रापि विवदन्ते ब्रह्मवादिना हि सर्वे वेयमविद्या विद्या च कय प्रमाणमिति" न व्यवहाराब स्थाया तैरपि तत्प्रामाण्याभ्युपगमात् , सख्यालक्षणविषयविप्रविपतिस्तु प्र तिशास्त्र भवतु चाक्षुष प्रमाणमितीयति सर्ववादिनामविवाद । समानतन्त्रसिद्धः परतन्त्रासिद्ध प्रतितन्त्रसिद्धान्तः ।। (गौतममूत्रम् अ० १ श्रा० सू० २६ ) तन्त्रेऽधिकृतोऽर्थ इति वतते, यथाऽस्माकमीश्वरेच्छाप्रेरितपरमाणुनिमिता• पृथिव्यादीनि समानतन्त्र कात्रतमते तव सिद्धानि परस-वे च साख्यादि शाने तथा नाभ्युपगम्यन्त इति , यथा वा गुणनयात्मिकाया प्रकृतेर्महदहवा- रादिक्रमेण भूतसर्ग इति साख्याना स्वतन्त्रसिद्धोऽर्य समानतन्त्रेऽपि पावले योगशास्ने सिद्ध एव परतन्त्र तु वैशेपिकादिमते न सिद्ध इति । "नन्वस्य कथ प्रमाणमूलता" स्थाने प्रश्न सत्यमेतत् प्रास्माकीने हि प्रवितन्त्रसिद्धान्ते प्रमा णमूलत्व यथार्थमेव साख्यसिद्धान्तस्तु प्रमाणमूलत्वाभावेऽपि परतन्त्रत्वख्या- पनायोदाहत वदभिप्रायेण मूलवा वक्तव्येति । यत्सिदावन्यप्रकरणसिद्धिः सोऽधिकरणसिद्धान्तः ।। (गौतममूत्रम् अ० १ आ०१ सू० ३० ) प्रक्रियते इति प्रकरण पक्ष उच्यते, यस्यार्यस्य सिद्धौ सत्या प्रकरणान्तर सिद्धिर्भवति सोऽधिकरणसिद्धान्तस्तदधिकरणानामर्थान्तगण सिद्ध । "क पुनर्यसिद्धाविति सर्वनाम्ना प्रत्यवमृश्यते पक्षो हेतुर्वा ? किं घात , पक्ष कय पक्षान्तसिद्धये कल्पते, हेतुना हि प्रतिसिद्धि क्रियते पक्षण, ·सिद्धान्तप्रकरणम् । हेतोस्त्वधिकरणसिद्धान्तले कथं सिद्धान्ताश्या न्यायप्रवृत्तिरिति तदुद्देश- ' प्रयोजनं वर्णितम् , न्यायो हि हेतुरेव स एव चाधिकरणसिद्धान्तो न च हेतुः हेत्वानय" इति । उच्यते-उभयथाऽप्यदोषः हेतुरपि कचित्पक्षोभवति, पक्षो हि हेतुर्भव- त्येव तत्र तावदाजम्येन हेत्वधीना पक्षसिद्धिरिति हेतुरेव सर्वनाम्नाऽवमृष्यते बत्सिद्धावन्यप्रकरणसिद्धः स एवाधिकरणसिद्वान्तः । "कथं तर्हि तदाश्रया न्यायप्रवृत्तिः ?" उच्यते-हेतुरपि तदन्यतराभिन्न इव साध्यमानत्वात्पक्षीभवन्न्यायान्तराश्रयतां प्रतिपत्स्यतेऽपि या पक्ष एव सर्वनाम्ना. ऽवमृष्यमाणे भवत्वधिकरणसिद्धान्त', स च स्पष्ट एव न्यायस्याश्रयः, सच सिद्धय पत्तान्तराण्याक्षिपन्नेव सिद्धयतीत्यधिकरणसिद्धान्ततां भजते, तस्यो. दाहरणम्-'इन्द्रियव्यतिरिक्तो ज्ञाता दर्शनस्पर्शनाभ्यामेकार्थग्रहणादिति, अत्रे. न्द्रियव्यतिरिक्त ज्ञातरि सिद्धयति तदनुपहोण्यान्तराण्यपि सिध्यन्ति नाने. न्द्रियाणि नियतविषयाणि गुणव्यतिरिक्तं द्रव्यमित्येवमादीनि ।। अपरीक्षिताभ्युपगमातद्विोपपरीक्षगमभ्युपगमसिद्धान्तः । (१।१।३१) अत्रापरीक्षिताभ्युपगमादिति यथाश्रुतपञ्चमीनिर्देशमनुरुध्यमानाः प्रमा. एमूलाभ्युपगमविषयीकृतोऽर्थः सिद्धान्त इति च सामान्यलक्षणमनुसरन्तः के. चिदेवं व्याचक्षते-धर्मिणः शब्दादेनित्यत्वविचारचर्चायामपरीक्षितस्यैवा. काशविशेषगुणत्वादिधर्मपरीक्षारहितस्यैवाभ्युपगमान् किं सिध्यति ? उच्य- ते-तद्विशेषपरीक्षणं तद्गतनित्यानित्यत्वपरीक्षणं हि सामान्येन धर्मिण्युपादी- यमाने व्योमविशेषगुणत्वादिधर्मपरीक्षारहिते सत्युपपद्यते, यदि पुनराकाशवि. शेषगुणवविशिष्टः शब्दो धमित्वेनोपादीयते परं प्रत्यसिद्धविशेषणः पक्षो मवे. दिति, एवमपि कृते यदि पुरो धर्मिणं विकल्पयेत्कोदशस्य सतः शब्दस्य भ. वता नित्यत्वं साध्यते द्रव्यस्य गुणस्य वेति, स एवं विकल्पयन्नान्तरगमना. तावत्पराजित एव भवति, जितमप्येनं पुनर्जेतुं स्वयुद्धयतिशयचिख्यापविषया परयुद्धग्यज्ञया च बादी प्रयोति-'अस्तु द्रव्यं शब्द'-इति । एतत्तु व्याख्यानं न बुद्धयामहे, एवं व्याचक्षाणानामेपामभ्युपगमसिद्धान्त इति को नु व्यवस्थित इति ? यदि वावदनित्यःशब्द इति, द्रव्यत्वगुणत्वादिवि. शेषरहितशब्दाख्यधर्मनिर्देशो यः प्रथममुपात्तः स एवाभ्युपगमसिद्वान्तस्तत्रा. भ्युपगमार्थः कीदृशः कश्च प्रवितन्त्र सिद्धान्तादस्य विशेष: ? अथास्तु द्रव्य राम्दार्य इति स्वबुद्धयतिशयाभिमानेन पश्चादन्युपगम्यमानद्रव्यवविशिष्टश- दनिर्देशोऽभ्युपामसिद्धान्तस्तहिं तन सूत्रमपरीक्षिताभ्युपगमादिति न यो. जितमन्यत्रैव तैः सूत्रायों नीत इति ।

·" न्यायमर्जयाम् यस्मादेवं ध्याख्यायते-अपरीक्षिवाभ्युपगम एव स्वमविकौशलेन क्रियमाणे. ऽथुपगमसिद्धान्तः अस्तु द्रव्य शब्द इति, प्रमाणमूलाभ्युपगमपिषयीकरणं तु सामान्यलक्षणे प्रौढवाधभिप्रायेण योग्यम् , द्रव्यत्वमपि प्रमाणमूलं शब्दस्य भवतु तथापि तस्यानित्यत्वमिति किल निरवयवं द्रव्यमनित्यं नास्त्येव शब्दस्य तु ताशस्याप्यनित्यत्वमहं साधयामीति, कथं तहि पञ्चमी? किं पञ्चम्या मस्तु वावदीदृशं यया व्याख्यातमस्माभिः, पञ्चम्यपि चेत्थं योज्यते-किमयं पुनर- यमपरीक्षित एष शब्दद्रव्यत्वाभ्युपगमः क्रियत इति पृच्छत उतरं पञ्चाया. भिधीयते यस्मादपरीक्षिताभ्युपगमात्तद्विशेषानित्यत्वपरीक्षणमयकल्पते तस्मा- दपरीक्षिताभ्युपगमोऽभ्युपगमसिद्धान्त इति, न तु वद्विशेषपरीक्षणमेव सामाना. धिकरण्यनिर्देशादभ्युपगमसिद्धान्त इति मन्तव्यं परीक्षणस्य सिद्धान्तानि. तत्त्वात् , तस्माद्विशेषपरीक्षणार्थोऽपरीक्षिताभ्युपगमः प्रौढवादिना क्रियमाणो ऽभ्युपगमसिद्धान्त इति सूत्रार्थः, इत्यमेव च तत्र तत्र प्रावादुकानां व्यवहारः । इमाश्च सिद्धान्तभिदाश्चतस्रो न्यायप्रवृत्तः प्रथम निमित्तम् । प्रवर्वत नैव परीक्षकाणामनाया न्यायकथा कदाचित । इति (५) सिद्धान्तपदार्थः । इह हि स्वयमवगतमर्थमनुमानेन परस्मै प्रतिपादयता साधनीयस्यार्थस्य यावति शब्दसमूहे सिद्धिः परिसमाप्यवे तावान्प्रयोक्तव्यः, तमेव ध परार्थमनु- मानमाचक्षते नीतिविदः । "ननु नैव परार्यमनुमानं नाम किंचिदस्ति वक्त्रपेक्षया श्रोत्रपेक्षया वा तदनुपपत्तेः, वस्त्रान्वमायि स हायों नेदानीमनुमीयते । श्रोतः स्वार्थानुमानं वद्वाक्यावगतिहेतुफम् ।। यथा प्रत्यक्षतो धूमं दृष्ट्वाऽग्निमधिगच्छति । तथा तदीयाद्वधनादिति कस्य परार्थवा।। भागमस्त्वेप भियत कश्चिदोपदेशकः। कश्चिश्चत्तत्प्रत्ययोपायन्यायमार्गोपदेशकः ॥” इति । सत्यम् ,न परमार्थतः परार्थमनुमानमुपपद्यते किन्तु विविधः प्रतिपत्ता स्व. यमवगतपयाप्रकृतलिङ्गव्याप्तिकस्तद्विपरीवश्च, तत्र स्वयमवधवप्रतिवन्धं प्रति ) नोपदिश्यते एवमनुमानं स्वत एव तस्य प्रतात्युत्पत्तः, अनवारितव्याप्तिकस्य' तु व्याप्तिरेव व्युत्पाद्यत इति तं प्रति परार्थमनुमान वदुपदेशकं वाश्यमेवा- ख्यायत्ते, तथा हि- वना स्वप्रत्ययेनेदं न हि वाक्यं प्रयुज्यते । परो मद्वचनादेव तमय बुद्धयतामिति ।।

·अवयवप्रकरणम् । किन्त्वेनमनुमानेन बोधयामीति मन्यते । सोऽपि तद्वचनान्नैव तमर्थमवबुध्यते ।। किन्तु व्याप्तिमतो लिङ्गात्स्वयं तत्तु न पश्यति । वत्प्रतीत्यभ्युपायत्वात्परार्थमिदमुच्यते ॥ श्रतश्च श्रातुः स्वार्थानुमानमेवेदं वक्ता तु तथा परं प्रतिपादयन्परार्थम- नुमानं प्रयुत इत्युच्यते। न चानुवादमानं सद्वतरित्युपपद्यते । यतो व्यात्रिय सम्यकपरस्य प्रतिपत्तये ।। तेनानधिगवाथापदेशकल्यानानुवादमात्रं स्वागमापेक्षया त्वनुवादत्वे नेदानी. माप्तवचनमनुवादरूपं किंचिद्भवेत्सर्वस्य स्वोपलब्धिपूर्वकत्वादिति, तस्मात्परा- नुमानवाश्योपपत्तेस्तदेकदेशा अवयवा युक्ता इति लक्ष्यन्ते- प्रतिमाहेतदाहरणोपनयनिगमनान्यवयवाः ।। (अ०१०१ सू०३२) एवच सूत्रमेकमेव सामान्यलक्षणमवयवानामभिधत्ते, विभागं च प्रमा. गानामिव प्रत्यक्षानुमानोपमानशब्दास्साधनीयार्यप्रतिपत्तिपर्यन्तवचनकलापैक. देशत्वमवयवानां सामान्यलक्षणमाचष्टे । यद्यपि चैकवक्तृवचननिर्गतानां निस- गभगुराणामदीर्घायुपामपरिहार्यक्रमजन्मनां द्रुमाणामिव पारमार्थिकरसमूहो न समस्त्येव, तथाऽपि सिपाधयिपितार्थप्रतिपादनरूपैककार्योपयोगमूलीकता. स्मनां तेषां काल्पनिकः कलापः पूर्वमेव वास्यकल्पनावसरे समर्थित इति वना- गा अपि संभवन्त्येव । न च पदानामेवानुमानवाश्यावयवत्वम् , अपि तु खण्ड- वाक्यानामेकेन पदेन प्रतिज्ञोदाहरणादीनामभिधातुमशक्यत्वान , हेतुवचनं वेकमपि पद् फचिद्भवति कृतकस्वादिति, तदपि वा सविशेषणं प्रयुज्यमान पदसमुदायेनैव प्रतिपाद्यते वस्तुवे सति कवकत्वादिति, उदाहरणवचनमपि पटपदित्येवमालस्यादेव प्रयुज्यते तद्धि व्याप्तिदर्शनायैव वक्तव्यं यत्कृतकं त- दनित्यं दृष्टं यथा घट इति, तस्मादवयवानामवयवत्वमेव लक्षणं न पदत्यम् , विमागो ऽपि प्रतिज्ञादिपदसन्निधाववयवभुतेरेवावगम्यते प्रतिज्ञादयः पश्चावयवा न न्यूनातिरिक्ता इति । "नन्वत्र विवदन्ते केचिन्यूनतामवयवानामारनवे ध्यवयव अवययं वा साधनवास्यं वदन्तः, अन्ये तु जिज्ञासा संशयः प्रयोजन संशयव्युदास इति पञ्चभिरसह प्रतिवादीन दशावयवानाहुः" । उच्यते-न्यूनवा यथाऽवसरं प्रतिसमाधास्यते, प्राधिक्यमध्ययुक्कं जिज्ञासादीनामशब्दस्वमारत्वे. न वाक्यावयवत्वायोगात् , तथा ह्यप्रतीयमानेऽयं प्रतीतिप्रयोजनस्य प्रवतिका जिज्ञासा सा चेच्छाखमावत्वादान्तरः प्रमाधर्मो न वाश्यावययः, अर्थकिया- साधनेऽ विमर्शः संशयः किमेवमयमथवैवमिति ज्ञानामकरवान वाक्यावयवः, . - ·. मायमर्जयाम् वस्मादेवं व्याख्यायते-अपरीक्षिता युपगम एव स्वमविकौशलेन क्रियमाणे- अभ्युपगमसिद्धान्तः अस्तु द्रव्यं शब्द इति, प्रमाणमूलाभ्युपगमपिषयीकरणं तु सामान्यलक्षणे प्रौढवायभिप्रायेश योज्यम् ,द्रव्यत्वमपिप्रमाणमूल शब्दस्य भवतु तथापि तस्यानित्यत्वमिति किल निरवयवं द्रव्यमनित्यं नास्त्येव शब्दस्य तु ताहशस्याप्यनित्यत्वमहं साधयामीति, कथं तर्हि पञ्चमी? किं पञ्चम्या वस्तु तावदीदृशं यया व्याख्यावमस्माभिः, पञ्चम्यपि चेत्यं योग्यवे-किमर्थं पुनर- यमपरीक्षित एव शन्दद्रव्यत्वाभ्युपगमः क्रियत इति पृच्छत्त उतरं पञ्चाया. भिधीयते यस्मादपरीक्षिताभ्युपगमात्तद्विशेपानित्यत्वपरीक्षणमयकल्पते तस्मा- दपरीशिवाभ्युपगमोऽभ्युपगमसिद्धान्त इति, न तु तविशेषपरीक्षणमेव सामाना- धिकरण्यनिर्देशादभ्युपगमसिद्धान्त इति मन्तव्यं परीक्षणस्य सिद्धान्ताश्नि- तत्वात् , तस्माद्विशेषपरीक्षणार्थोऽपरीक्षिताभ्युपगमः प्रौढवादिना क्रियमाणो ऽभ्युपगमसिद्धान्त इति सूत्रार्थः, इत्थमेव च तत्र तत्र प्रावादुकानों व्यवहारः । इमाश्च सिद्धान्तभिदाश्चतस्रो न्यायप्रवृत्तेः प्रथमं निमित्तम् । प्रवर्तते नेय परीक्षकाणामनाया न्यायकथा कदाचित् ।। इति (५) सिद्धान्तपदार्थः । इह हि स्वयमवगतमर्थमनुमानेन परस्मै प्रतिपादयता साधनीयत्यार्यस्य यावति शब्दसमूहे सिद्धिः परिसमाप्यते तावान्प्रयोक्तव्यः, तमेव च परार्थमनु- मानमाचक्षते नीतिविदः । "ननु नैव परार्थमनुमान नाम किंचिदस्ति वक्त्रपेक्षया श्रोत्रपेक्षया का तदनुपपत्तः, वक्त्रान्वमायि स गर्थो नेदानीमनुमीयते । श्रोतुः स्वार्थानुमानं तद्वाक्यावगतिहेतुकम् ।। यथा प्रत्यक्षतो धूमं दृष्ट्वाऽग्निमधिगच्छति । तथा तदीयाद्वचनादिति कस्य परार्थना।। भागमस्त्वेप भिधेत कश्चिदोपदेशकः । कश्चिश्चत्तत्प्रत्ययोपायन्यायमार्गोपदेशकः ॥” इति । सत्यम् ,न परमार्थतः परार्थमनुमानमुपपद्यते किन्तु द्विविधः प्रतिपत्ता स्व. यमवगवययाप्रमवलिङ्गव्याप्तिकरवद्विपरीतश्च, नत्र स्वयमवधवप्रतिबन्धं प्रति' नोपदिश्यते एवमनुमानं स्वत एव तस्य प्रतात्युत्पत्तः, अनवारितव्याप्तिकस्य" तु व्याप्तिरेव व्युत्पाद्यत इति । प्रति परार्थमनुमानं तदुपदेशक वाक्यमेवा- ल्यायते, तथा हि- वक्त्रा स्थप्रत्ययेनेदं न हि वाक्यं प्रयुज्यते । परो मद्धनादेव धमय बुद्धयतामिति ॥

·अवयवमकरणम् । किन्त्वेनमनुमानेन बोधयामीति मन्यते । सोऽपि तद्वचनान्नैव तमर्थमवयुध्यते ।। किन्तु व्याप्तिमतो लिङ्गात्स्वयं तत्तु न पश्यति । तत्प्रतीत्यभ्युपाय वापरार्थमिदमुच्यते ।। अवश्च धातुः स्वार्थानुमानमेवेदं वक्ता तु तथा परं प्रतिपादयन्परार्थम- नुमानं प्रयुक्त इत्युच्यते । न चानुवादमानं तद्वतरित्युपपद्यते । यतो व्याप्रियते सम्यक्परस्य प्रतिपत्तये ।। तेनानधिगतार्थोपदेशकत्वान्नानुवादमात्रं स्वागमापेक्षया त्वनुवादस्वे नेदानी. माप्तवचनमनुवादरूपं किंचिद्भवेत्सर्वस्य स्वोपलब्धिपूर्वकत्वादिति, तस्मात्परा. र्थानुमानवाक्योपपत्तेस्तदेकदेशा अवयवा युक्ता इति लक्ष्यन्ते- प्रतिमाहेतूदाहरणोपनयनिगमनान्यवयवाः ॥ (भ०१ प्रा० १ सू०३२) एतथ सूत्रमेकमेव सामान्यलक्षणमवयवानामभिधत्ते, विभागं च प्रमा. रणनामिव प्रत्यक्षानुमानोपमानशब्दास्साधनोयार्थप्रतिपत्तिपर्यन्ववचनकलापैक. देशत्वमवयवानां सामान्यलक्षणमाचष्टे । यद्यपि चैकवक्तृवचननिर्गतानां निस- गभगुराणामदीर्घायुषामपरिहार्यक्रमजन्मनां द्रुमाणमिव पारमार्थिकरसमूद्दो न समस्त्येव, तथाऽपि सिपाधयिषितार्थप्रतिपादनरूपैककार्योपयोगमूलीकृता. स्मनां तेषां काल्पनिकः कलापः पूर्वमेव वाश्यकल्पनावसरे समर्थित इति वदा. गा अपि संभवन्त्येव । न च पदानामेवानुमानवाश्यावयवत्वम् , अपि तु खण्ड- वाक्यानामेकेन पदेन प्रतिज्ञोदाहरणादीनामभिधातुमशक्यवान , हेतुबचनं खेकमपि पदं कचिद्भवति कृतकत्वादिति, तदपि वा सविशेषणं प्रयुज्यमानं पदसमुदायेनैव प्रतिपाद्यते वस्तुते सति कृतकत्वादिति, उदाहरणवचनमपि पदयदित्येवमालस्यादेय प्रयुज्यते तद्धि व्याप्तिदर्शनायैव पफव्यं यत्कृतकं त. दनित्यं दृष्टं यथा घट इति, तस्मादवयवानामवयवत्वमेव लक्षणं न पदत्यम् , विभागो ऽपि प्रतिज्ञादिपदसन्निधाववयवश्रुतेरेवावगम्यतेप्रतिज्ञादयः पञ्चावयवा म न्यूनातिरिक्ता इति । "नन्वत्र विवदन्ने केचिन्न्यूनतामवयवानामाचलवे व्यवयवं यवयवं वा साधनवाक्यं वदन्तः, अन्ये तु जिज्ञासा संशयः प्रयोजन संशयय्युदास इति पञ्चभिरसह प्रविशादीन् दशावयवानाहुः" । उच्यते-न्यूनता ययाऽवसरं प्रतिसमाधास्यते, आधिक्यमप्ययुकं जिज्ञासादीनामशब्दस्वभावते. न वाक्यावयवस्वायोगात् , तथा हाप्रतीयमानेऽयं प्रीतिप्रयोजनस्य प्रवतिका जिज्ञासा सा घेच्छावमावत्वादान्तरः प्रमाधमों न वात्स्याश्ययः, प्रक्रिया- साधनेविमः संशयः किमेवमयमयवैवमिति ज्ञानात्मकत्वान्न वाक्यावयवः, ·न्यायमअाम प्रमातुः प्रमाणानि प्रवर्तमानानि प्रमेयमर्पयितु पारयन्ताति सम्भावना शक्य. प्राप्ति. साऽपि तथैव न वाक्यावयव स्पृशेत् , (तत्त्वावधारणफलात्मक प्रयोज. नमपि न पात्यैकदेशः १) सरायव्युदासस्तु प्रतिपक्षोपालम्भ', स च वचनरव माक्वेऽपिन साधनवाश्यावययः किन्तु,वास्यान्तरमेवेति न साधनवाम्यस्या वययवत्वं प्रतिपद्यते, वदिमे संशयादय. प्रवृत्तिदेवयो भवन्ति न वाम्याव. यवा इति सूक्त प्रतिज्ञाईतूदाहरणोपनयनिगमनान्यवयवा इति । तेपाम- साध्यनिर्देशः प्रतिज्ञा ।। ( ११११३३) प्रतिक्षेति लक्ष्यनिर्देश, साव्यनिर्देश इति लक्षणम् , शुद्धस्य धर्मिणो धर्म स्य वाद्वयोर्या स्वतन्त्रयोधमिविशिष्टस्य वाधर्मस्य साप्यत्वानुपपत्तेः धर्मविशि- हा धर्मा साध्य इत्युमानलक्षणे निर्णीतमेतत् , तस्य निर्देशः परिग्रहवचनं प्रति. ज्ञेति । "ननु सावधारणवाद्वाक्याना कि साध्यनिर्देश एस प्रविजेत्यवधारण. मुत प्रविवि साध्यनिर्देश इति, यदि साध्यनिर्देश एवं प्रतिज्ञत्यवधार्यते वदा. यत एवकारकरण ततोऽन्यत्रावधारणमिति प्रतिक्षा नियम्यते साध्यनिर्देश- मा त्यातीदिति, साध्यनिर्देशस्त्वनियमित इति प्रविज्ञामपहायापि भवेदित्यति. व्यापक लक्षणम् , अथ प्रतिव साध्यनिर्देश इत्यवधार्यते ततः साध्यनिर्देशो नियम्यते प्रतिज्ञा मा त्याक्षीदिति प्रतिज्ञा स्वनियमितेति साध्यनिर्देशमपहायापि भवेदिति साध्यनिर्देशन प्रतिज्ञाया न्यारवादव्यापक लक्षणमिति । तदेतद. युक्तम्-न हि सब वाक्य सावधारण भवति यथप पन्था सुध्नं गच्छ. तातिन हि सत्रप एवेति सुघ्नमवेति वा गन्छत्येवेति वा नियन्तु शक्यते इति । अथाप्यवधारणमनस्याश्रयर्णय तद्भवतु साध्यनिर्देश एव प्रविज्ञेति, न चातिव्याप्ति प्रतिज्ञामपहायान्यत्र साध्यनिर्देशस्यादर्शनात् , अनियमितोऽप्य- सावन्यत्र न दृश्यत एवेति तस्मात्साध्यनिर्देश एव प्रतिक्षति स्थिवम् , तद्यथा अनित्य. शब्द इति । "नन्वत्रापि किमानत्य एवेत्यवधारणमुत शब्द एवानि. त्य इति, तगनित्य एव शब्द इस्युक्ते तद्वधमोन्तरतिरस्कारास्तकत्वमपि व. बन भवेदित्यसिद्धो इतुः, शब्द एवानित्य इति त्ववधायमाणे घटादावनित्य- स्वप्रतिषधादन्वयशून्यता हता स्यादिति" । नेप दापः , निरवधारणस्यापि व. चनप्रयोगस्य दशिवत्वात् , अनित्य एव शब्द इत्यवधारण वा नानित्यत्वव्य. तिरिक्तवादविरकृतकत्वावशेषमान्तरनिषेधस्तत्र विधीयते किन्तु वद्विरुद्ध नित्यत्वमात्रनिषेध एवानित्य एव शब्दा न नित्य इत्यर्थ. तदुक्तम्- नियमस्तद्विरुद्धाच कल्प्यते नाविरोधिन. । इति । तस्मान देतोरासद्धत्वम् । "ननु साधनवाक्ये प्रतिज्ञावचनमसमन्जसम- साधनाङ्गवचनावात् , शुष्टान्तवनाश्या हि साध्यसिद्धस्त एव पक्तव्यो ·. . अवयवयप्रकरणम् । न च स्वप्रतिपत्तावुपलब्ध सर्वमेव परस्मै आख्येयम , आख्याने वा धर्मिमा धमाख्यायताम् , स्वप्रतिपची हि पूर्व पर्वताद शुद्धस्य धर्मिणो प्रहण न तु सिपाधयिपितहुतवहादिधर्मविशेषरूपितवपुष , एवमभ्युपगमेऽनुमानवैफल्य प्रसङ्गादत' कथ प्रथममेव साध्यधर्माध्यासितस्वरूपमिनिर्देशकरणम् , अपि च विवादादेव प्रतिशार्थों लभ्यते इति किं स्वकराठोक्तेन तेन प्र योजनम् ।" उच्यते-स्वप्रत्तिपतिमनुसरता परस्य प्रतिपत्तिरुत्पादनीयेति व प्रतिपसौ प्रथममुपलब्धो धर्मी तावदाख्येय एवानुद्देश्यमाने हि धर्मिणि नि. रधिकरणो हेतु क साध्य साधयेत् , धय॑नवन्छिन्ने च धर्ममानेऽनुमानम मर्थकमविवादसिद्धत्वात् , अस्ति हि यर कचिदनित्यत्यमित्याश्रयासिद्धश्च धमिनिर्देशाविना हेतुर्भवेदित्यवश्यनिर्देश्यो धर्म' , यद्यपि च धर्मिमानदर्शनमें व प्रथममभूतथाऽपि कि साधयितु हेतुः प्रयुक्तो भोदित्युपलवशमनाय साध्य धर्मनिर्देशोऽपि कर्तव्य , शब्द कृतकत्वादिति हि प्रयुज्यमान तदिदमन्धप दमिव साधन भवेत् । “अथ व्याप्तिप्रदशननिपुरोन यस्तक तदनित्य दृष्टमिति दृष्टान्तवचसा, तस्मादनित्य इति निगमनवचनेन वा विरस्यवि स उपप्लव इति" सनापि श्रोत्युमुत्सोपरमपरिशमफले साधनवाक्ये साधनाधिगमकाङ्क्षासगुपा दनाय साध्य निर्देष्टव्य, न हि शब्द इत्येतावत्युक्त तत्र साधनमाकाइ क्षति क श्चिदिति साधनवचनावसरत प्रयोगसाफन्योत्पादनायैव नूनमनित्यः शब्द इति प्रविज्ञावचन प्रयोक्तव्यम् , यच विवादादेव प्रतिज्ञार्थस्य लब्धत्वमभिधीयते, तदभ्युपगमनमेव शब्दान्तरेण प्रतिज्ञाया , यतो विरुद्वो बादो विवाद एक माह नित्य शब्द इतरस्त्वनित्य इत्याह सोऽय पक्षप्रतिपक्षपरिग्रहा विवाद प्रति व, स तु पक्षप्रतिपक्षपरिग्रहस्तदहरेव भवतु दिनान्तरे वेति किमनेन विशेषेण, तस्मादपरिहार्य प्रतिज्ञावचनमिवि सिद्धम् , प्रतिज्ञव घ पक्ष इत्युच्यते । तदेव विधे पक्षलक्षणे प्रदर्शिते यलापक्षाभासा प्रतिक्षिप्ता भवन्ति, तद्यथाऽनुष्णो ऽग्निरिति प्रत्यक्षविरुद्ध पक्ष , न रूपप्राहि चरित्यनुमानविरुद्ध , शब्दविरु द्वस्तु यहुशाख -ब्रह्मणेन सुरा पेयेत्यागमविरुद्ध , जनिती में यभ्या, पिता में माझचावि धर्मघर्मिपदयोरेव विप्रतिषेधात्वाचनविरुद्ध, न चन्द्र शशीति लोकप्रसिद्धिविरुद्ध , उपमानविरुद्धस्तु न गवयशब्दवाच्याऽय गोसदृश इति, अ प्रसिद्धविशेषणो नम कुसुमहत्तावतसश्चत्र इति, अप्रसिद्ध विशेष्य मुगन्धि गग नकमलमिति, अप्रसिद्धोमय सपुष्पमृतशेखरोवन्ध्यासुत इति, यत्रापि विशेषण विशेष्ययो प्रमाणान्तरत स्वरूप निधिवमेव सनिर्देशोऽपि पतामास एवं शीत तुहिनमुष्णोऽग्निरिवि साभ्यत्वाभावेनानुमानप्रयोगावसरविरहादितीयमेव च सा सिद्धसाध्यतोच्या इति, ये वे प्रत्यक्षविरुद्धवादय पसदीपा, ये च वक्ष्य मागा साधनविष्लत्वादयो धान्तदोपारवे वस्तुस्थित्या सर्वे हेतुदोषा एयर ·न्यायपमर्याम् पश्वमानं तु पतदृष्टान्तदोषवर्णनम् , दृष्टान्तदुष्टतया च हेतोरेव लक्षणमन्वय. व्यतिरेकयोरन्यतरद्धीयते इति सर्वे च ते हेतु दोपा एव । अत एव च शास्त्रे ऽस्मिन्मुनिना तत्त्वदर्शिना। पक्षामासाद्यो नोचा हेत्वामासास्तु दर्शिताः॥ कश्चिद्धेवनपेक्षोऽपि पक्षमात्रप्रतिष्ठितः। वाघोऽनुमानरूपस्य स्ववाश्यादिकृतो यथा। एवंलक्षणको हेतुरिति तत्स्वरूपावधारणे सति तदभिधायकं वचनं सुख- मेव लक्ष्यते इस्पात्मकतुलवर्ण तावदुच्यते- उदाहरणसाधयात्साध्यसाधनं हेतुरिति ॥ (२२३४ ) "नन्वर्थात्मको हेतुरनुमानं तच्च लक्षितमेव पूर्व तत्पूर्वकं त्रिविधमनुमान- मिति"। सत्य तस्य तत्पूर्वकमिति सर्वनामपरामृष्टप्रत्यक्षमूलतोपवर्णनेन प्रतिब. धपरिच्छेदोपायमात्रनिरूपणं कृतमिह तु प्रतिबन्धस्वरूपमपि प्रतिपाद्यते , त. वार्थात्मके हेती लक्ष्ये पञ्चमीमास्योदाहरणसाघम्ये साध्यसाधनं हेतुरिति सूर्य पठन्ति , व्याचक्षते च-साधर्म्य हेतुरित्युच्यमाने गन्धवत्वादेरसाधारणहेतोः साध्यमिव्यक्तिमेदवृत्तित्वेन साधर्म्यरूपसंभवाविरुद्धस्य पक्षविपक्षवृतस्तत्सा. धय॑स्वभावत्वादेतुत्वं प्रसज्यत इति तन्निवृत्यर्थमुदाहरणप्रहणम् , उदाहियो. ऽस्मिन्साध्यसाधनयोः प्रयोज्यप्रयोजकभाव इत्युदाहरणं दृष्टान्तः तेन साध. म्य, कस्येति ? प्रकृतत्वात्प्रत्यासत्तेश्च साध्यस्य धर्मिण इत्यवगम्यते, उदाहरण- साधम्र्य साध्यदृष्टान्तमिसाधारणो धर्मों हेतुरिति नासाधारणादौ तयात्वप्रस. क्तिरिति , एवमपि प्रमेयत्वादेरनैकान्तिफहतोस्तथा भागासिद्धस्यानित्यत्वसि. द्धये चतुर्विधपरमाणुपक्षीकरणे गन्धववादः प्रकरणसमकालात्ययापदिष्टयो. रचोदाहरणसापर्यसम्भवाद्धेतुत्वं भवेदिति सद्वरवच्छेदाय साध्यसाधनमहण- म् , साध्यदृष्टान्तमिणोश्च समानो धर्मः साध्योऽप्यनित्यत्वादिः भवत्यैवेति तस्यापि हेतुवा मा प्रसाइतीदिति साध्यसाधनप्रहणम , लिङ्गसामान्यलाभार्थ साध्यसाधनं यदुदाहरणसाधर्म्य स हेतुरिति , साध्यसाधनपदेन च प्रतिबन्यो लक्ष्यते स.च सव्यभिचारदिपु नास्तीति न ते हेतवः , प्रतिवन्धश्च पश्चलक्षण- क इत्ये केवलणामावरुतहेवामासपञ्चकनिर्देशादेव सूचितवानाचार्यः । "नन्वेव तर्हि साध्यसाधनप्रहणमेव हेतुलक्षणमस्तु वद्धि सकलदेत्वाभासन्युदा. ससमर्पमिति किमुदाहरणसाधर्म्यग्रहणेन ?" समानजातीयव्यवच्छेदार्थत्वात् । अहेववो हि विजातीयास्तद्वयवच्छेद, साध्यसाधनमहणात्समानजातीयस्य के. पलव्यतिरेकिणो व्यवच्छेदायोदाहरणसापर्यग्रहणमिति । "वलिं केवलावधी इंतुरिति लक्ष्यस्वे न विवक्षित. ?" न स्थाविधस्य देतोरभावान् भन्नयव्यतिरे. - ·अवयवप्रकरणम् । फलक्ष्यमत्रोदाहरणसाधय धैधय॑सम्भवे तु सति साधर्म्यमप्यस्त्येवेति, न साव- धारणं वा विशेषविधिरूपेणवेदमुदाहरणसाधर्म्यग्रहणं केवलान्वयिलक्षणं वर्ण- नीयमिति । "ननु यदि द्विविधो हेतुरिष्यते सहि सामान्यलक्षणमादौ वक्तध्यं तसो विशेषलक्षणमिति"। उच्यते-साध्यसाधनमहणमेव प्रतिबन्धसूचकं सामा. न्यलक्षणं भविष्यति, उदाहरणसाधर्म्यग्रहणं त्वन्वयव्यतिरेकिणो लक्षणमुत्तरसूत्रं घ केवलव्यतिरेकिरणः, केवलान्वयी हेतुर्नास्त्येवेत्येवं पञ्चगीमुपेक्ष्यार्थात्मकहेतु. लक्षणमाचख्युः । अपि वा भवतु तत्रापि संशयव्यवच्छेदफलः पञ्चमीपाठः,क. श्चिदेवममिदधीत–साध्यसाधनमिति पर्यायपठनमात्रमेतन्न हेतुलक्षणम् , अपि च यत्रैव दृष्टान्तमिणि हेतुधर्मग्रयुक्ततया साध्यधर्मोऽवधारितस्तव पुनरसावुपलभ्यमानस्तमुपस्थापयतु धर्म्यन्तरे तु तदुपलम्माद्भवतु संशयः-'कि तत्साध्याविनाभूतमिह हेतोसत्त्वमुतान्ययेति, अस्येदमुत्तरमुच्यते उदाहरण- साधादिति । अयमर्थः--देशकालव्यक्तिविशेषाणां व्यभिचारान तेषु प्रति- बन्धावधारणमपि तु सामान्यधर्मयोरेव, व्यक्तिभेदाश्रयत्वे हि नैव व्यातिमहो भवेत् । दृष्टान्वेऽप्यभ्यनुज्ञैवं भवता दीयवे कथम् ।। घदभ्यनुज्ञानात्तु सामान्येन व्याप्तिग्रहणमङ्गीकृतमेव भवति । तस्मिंश्च सत्युदाहरणसाधात्साध्यसाधनमेव भवति न संशयः संशयस्य विशेषप्र- इणकारणकत्यादिह चोदाहरणसाधयंपदोपातं लिलसामान्यमेव विशेषो गृह्यते इति फुत: संशयः, साध्यसाधनपदमपि न पर्यायमात्रमपि तु पश्चलक्ष. रएकप्रतिबन्धसूचनेन हेतोः हेतुत्वसमर्थनार्थमेतत् , कस्माद्धेतहतुर्भवति साध्य. साधनस्वाद्गमकत्वादित्यर्थः, साध्यसाधनता चास्य पश्चलतणकात्प्रतियन्याद्वि- नाम निवहतीत्यसौ साध्यसाधनपदेन लक्ष्यते, सोऽपि च प्रयोज्यप्रयोजकमा. वगर्भसाधनवाइतामेतीति तथाविध पव सूच्यते, अत एव घामयोजक एवं- कः परमार्थतो हेत्वामास इति वक्ष्यते, तदिदमोदृशं साध्यसाधनत्वं हेतोः फुतो भवचीत्युदाहरणसाधादिति संशयं व्यवच्छिन्दन्त्या पञ्चम्या कथ्यते, अवश्व यदुच्यते परैः 'साधर्म्य यदि हेतुः स्यान वाक्यांशो न पञ्चमी'वि सदिदमनु, पपन्नम् , पञ्चम्या अर्थात्मको हेवावनुपयोगात्तत्रापि वा वस्याः समर्थित. त्वात् , वाक्यांशे लक्षणान्तरकरणात् वर्षदमिदानीमुन्य ते उदाहरणसाघा- साभ्यसाधन हेतुः, यद्यपि च ज्ञानस्याप्युदाहरणसाघोत्कर्मभूतात्करणात्मक. स्वाद्वावत्यभिनिचिरवथापि वास्यावयवनकरणसामा यचनमवसीयते। "यदि वाक्यावयवप्रकरणमिदं किमर्थं तीर्थव्युत्पादनम्" उक्तमय दोपयिक स्वाद् इति, "साम्यसाधनप्रहणं वचनलक्षणे किमर्थम् ? हेत्वाभासवचननिरसन- मर्यात्मक सुलक्षणादेव हि सिद्धम्" न हेत्वाभासवचनव्यवच्छेदकं पतधर्मव.

·. न्यायमअर्याम् चनं कृतकत्वादित्येवमादि प्रयोक्तव्यमपि तु हेतुविभक्त्यन्त कृतकवादियेवमा दि प्रयोक्तव्यमिति कृतकत्वेनेति कृतकोऽयमस्मादिति वाऽभिधातव्यसैवं हि तत्साध्यसाधनं भवतीति ॥ तथा वैधात् ॥ (११११३५) उदाहरणमहणमनुवर्तते साध्यसाधनमिति च, एतच तथाशब्दोपादानसा. माद्गम्यते ददाहरणसाधात्साध्यसाधन हेतु, अत्राप्यात्मकतुपूर्वक- त्वाचनस्यार्थात्मक एव हेतुः प्रथम लक्ष्यते इति मल्लक्षणाय पूर्ववत्पश्चमीपा- ठशुन्यमेव सूत्रं वर्णयन्ति , चैधर्म्य हेतुरित्युन्यमाने पतधर्मात्यापि विपक्ष- वृशेरशेषाश्वव्यक्तिपक्षीकरणे तुरगा इमे विपाणादित्येवमादेहेतुत्वं स्यादित्युः दाहरणप्रहरणम् , तथाऽप्यसाधारणादेख्दाहरणवैधय॑स्य हेतुता प्रसज्यते इति पूर्ववत्साध्यसाधनमहणं प्रतिबन्धसूचके सकलहेत्वाभासन्यवच्छेदके योजनीय. म, तस्मादेव सकलहेत्वाभासव्यवच्छेदसिद्धग्दाहरणवैधर्म्यग्रहणं समानजाती. यान्वयव्यतिरेकितुव्यवच्छेदसिद्धये व्याख्येयम् । "ननु च वैधHशब्द केवलान्वयिनमेव हेतुमव्यतिरेकं व्यवच्छेत्तमलं, तस्य वैधHशून्यत्वादन्वयव्यतिरेकिरणोस्तु हेत्वोरदाहरणसाधर्म्यस्यापि भावा- स्कथमनेन व्यावर्तनम् " उन्यते- वैधय॑शब्दोपादानान्केलान्वयिनो यथा । निवृत्तिर्गम्यते सहदन्चयव्यतिरेविण ।। साच्यसाधनशन्दो हि प्रतिबन्धोरलक्षण । व्याख्यात प्रतिवन्धश्व ध्यतिरेकान्वयात्मकः॥ वैधर्मसाधनेऽप्यस्मिन् स एव यदि वय॑ते । पूर्वन कथनाद्वचर्य वैधय॑ग्रहणं भवेत् ।। केवलव्यतिरेकास्यप्रतिरन्याभिधित्सया। वैधर्म्यवचन तस्मात्सपलं व्यवतिष्टते ॥ अध्याहवकार वा तद्वयुदासाय पठयताम् । विशेषविधिरूपेण व्याख्यानं वा विधीयतम् ।। केवलान्ययिहे तश्च न फधि लभ्यते । तेन पूर्वोक्त एवास्य व्यवच्छेद्यो भविष्यति ।। "नन्वेव तद्यनेनैव न्यायेन पूर्वसत्र केवलान्यायिलक्षणाय स्यान , यथेह धैषम्यग्रहण साधर्म्यव्यवच्छेदकमेव साधर्म्यग्रहणं वैधर्म्यव्यवच्छेदाय स्या. दिति"। उक्तमत्र न केवलान्वयी नाम हेतुः संभवतीत्यलक्षणीय एवासौ , सदे- धमन्वयव्यतिरेकवतो हेतोर्लक्षणाय पूर्वसूत्रमिदं तु फेवलव्यतिरेकिलक्षणाये.

·- अवयवप्रकरणम् । ति स्थितम् , अर्यात्मकहेतुलक्षणाक्षेऽपि पञ्चमीपाठः पूर्ववत्संशयपराकरण- फलवेन वर्णनीयः, पचनात्मकहे सुलक्षणे ऽपि तथैव सूत्रं योग्यम् , यथोक्तवै. धात्प्रवृत्तं वचनं साध्यसाधनं हेतविभक्त्यन्तं प्रयोक्तव्यमित्यर्थः । केवलव्यतिरेक्याक्षेपः । तदेतदाक्षिपन्ति "लक्ष्ये सति लक्षणं वक्तव्यं भवति केवलव्यतिरेकी त नाम न सम स्त्येव हेतुरिति कस्येद लक्षणमुच्यते ? प्रतिबन्धेन हि हे तोर्गमक स्वमुक्त प्रतिबन्धश्च पञ्चलक्षणको व्याख्यातः, एकैकलतणविरहनिवन्धनारच पञ्चहेत्वाभासा भयिष्यन्ति,तत्पक्षधर्मत्वविरहिण इवासिद्धत्य हेतोरन्वयशून्य. स्याऽपि (म)हेतुता युक्ता केवलव्यतिरेकमात्रशरणेन हेतुना साम्यसिद्धौ तथावि. घहेतुसुभिक्षसंभवाययस्मै रोचते स तत्सर्व साधयेत् , असाधारणस्यवा किमि वि (न?) हेतुत्वं, व्यतिरेकवतोऽपि संशय -'साध्याभावकता तस्माद्यावृत्तिरुत वाऽन्यथा', अन्वये हि कचिद्गृहोतेऽन्यत्र हेतुव्यावृत्तिरवगम्यमाना साध्यव्या- वृत्तिवेत्यवधार्यते नेतरथा, इत्यमेव संदिग्धव्यतिरेकता व्यावर्तते नान्यथेति, संदिग्धव्यतिरेके च साध्यसाधनता कथम् । लक्ष्याभावादतश्चेदं कथ्यते तस्य लक्षणम् ॥ सस्मान साधनमहणेन हेतुद्वयसामान्यलक्षणमभिधायोदाहरणसाधर्म्यग्रह- णेनान्वयव्यतिरेकिणो लक्षणमुदाहरणवधर्म्यमहणेन च केवलव्यतिरेकिणो *वर्णनीयमपि तु सूत्रद्वयनैतस्यैवाऽन्वयव्यतिरेकवतो हेतोर्लक्षणं व्याख्येयम् । अन्वयव्यतिरेकयोर्गमकाङ्गत्वादेकेनान्वयनिरूपणमपरेण च सूत्रेणाव्यतिरेक. व्युत्पादनम् , अत एव च भाष्यकार: 'किमेवावद्धतुलक्षणं नेत्युच्यते तथा वैध. 'दित्येकवाक्यतयैव व्याख्यातवान, उदाहरणमपि च सूत्रद्वये तुल्यमेवान्वय. व्यतिरेकिहेतोउक्तवानुत्पत्तिधर्मकत्वादिति । केवळव्यतिरेकिस्थापनम् । अन वदन्ति-यदि वयं यं कंचन शुष्कमेव केवलव्यतिरेकिर्ण हेतुमुपग. च्छेम तव एवमनुयुज्येमहि किन्वन्वयव्यतिरेकवानेव हेतुः कचित्साध्यवि. शेपे विशेषणविशेषवशात्केवलव्यविरेकितामवलम्बत इति मः, तद्यथेच्छा. दिगवं कार्यवमात्मसिद्धौ, तत्र हि कार्यत्वमाश्रितत्वमात्रेण व्याप्तमुपलब्धमन्य यव्यतिरेकयुक्तमेव घटादेः कार्यस्याश्रितस्य दृष्टत्वात् , यत्र हाभियत्वं नास्ति वत्र कार्यत्वमपि नास्त्येव व्योमादौ, सोऽयमन्वन्यतिरेकवानेव हेतुर्यदा परिर: श्यमानशरीराधाश्रयव्यतिरिक्तानयाश्रितत्वे साध्ये देहादिषु घाघकोपपत्तौ सत्यों (विलक्षण? कार्यत्वादिति सविशेषणः प्रयुज्यते तदा केवलन्यतिरेकी सम्पद्यते, देहादिन्यतिरिकश्यालयस्यात्मनो नित्यपरोतवेनान्वपानुपलम्मा. F ·न्यायमअर्याम् पनं कृतकस्यादित्येवमादि प्रयोक्तव्यमपि तु हेतुरिमात्यन्तं कृतकवादित्येवमा दि प्रयोतव्यमिति कृतकात्वेनेति कृतकोऽयमस्मादिति वाऽभिधातव्यमेयं हि तत्साध्यसाधनं भवतीति। तथा वैधात् ॥ (१।१।३५) उदाहरणग्रहणमनुवर्तते साध्यसाधनमिति घ, एवम तयाशब्दोपादानसा- मागम्यते उदाहरणसाधर्म्यात्साध्यसाधनं हेतुः, अत्राप्यर्थात्मकहेतुपूर्वक वाद्वयनस्यार्थात्मक एव हेतुः प्रथमं लक्ष्यते इति तलक्षणाय पूर्ववत्पश्चमीपा- उशन्यमेव सूत्रं वर्णयन्ति , वैधर्म्य हेतुरित्युच्यमाने पतवैधर्म्यस्यापि विपत- वृोरशेषाश्वव्यक्तिपक्षीकरणे तुरगा इमे विपाणादित्येवमादेतुत्वं स्यादित्युः दाहरणग्रहणम् , तथाऽप्यसाधारणादेन्दाहरणवैधय॑स्य हेतुता प्रसज्यते इति पूर्ववत्साध्यसाधनग्रहणं प्रतिबन्धसूचके सकलहेत्वाभासव्यवच्छेदके योजनीय. म , तस्मादेव सकलहेत्वाभासव्यवच्छेदसिद्धरुदाहरणवैधय॑महणं समानजाती यान्वयव्यतिरकिहतुव्यवच्छेदमिद्धये व्याख्येयम् । "ननु च वैध→शब्दः केवलान्वयिनमेव हेतुमव्यतिरेक व्यवच्छेत्तुमलं, तस्य वैधHशून्यत्वादन्वयव्यतिरेकिरणोस्तु हेत्वोरुदाहरणसाधर्म्यम्यापि भावा- स्कथमनेन व्यायतनम् ?" उच्यते- वैधय॑शब्दोपादानात्केवलान्वयिनो यथा । निवृत्तिर्गम्यते तद्वदन्ययव्यतिरेकिणः ।। साध्यसाधनशब्दो हि प्रतिबन्धोपलक्षणः । व्याख्यात प्रतिवन्धश्च ध्यतिरेकान्वयात्मकः ।। चैधर्म्यसाधनेऽप्यस्मिन् स एव यदि वर्ण्यते । पूर्वत्र कथनाद्वयर्थ चैधर्म्यग्रहणं भवेत् ॥ केवलव्यतिरेकाख्यप्रतिबन्धामिधित्सया। वैधर्म्यवचनं तस्मात्सपलं व्यवतिष्ठते ।। अध्यातयकार वा नचुदासाय पठ्यताम् । विशेषविधिरूपेण व्याख्यानं वा विधीयतम् ।। केवलान्वयिह तुश्च न कश्चिदुपलभ्यते । तेन पूर्वोक्त एवास्य व्यवच्छेद्यो भविष्यति ॥ "नन्वेवं तनेिनैव न्यायेन पूर्वसूत्रं केवलान्यायिलक्षणार्थ स्यात् , यह वैपर्यग्रहणं साधर्म्यव्यवच्छेदकमेवं तत्र साधर्म्यग्रहणं वैधर्म्यव्यवच्छंदाय स्या- दिति" ! उक्तमत्र न केवलान्वयी नाम हेतुः संभवतीत्यलक्षणीय एवासौ , वदे- वमन्वयव्यतिरेकवतो हेसोलक्षणाय पूर्वसूत्रमिदं तु केवलव्यतिरेकिलक्षणाये.

·- अवयवप्रकरणम् । ति स्थितम् , अर्थात्मकहेतुलक्षणानेऽपि पञ्चमीपाठः पूर्ववरसंशयपराकरण- फलस्वेन वर्णनीयः, वचनात्मकहेतुलक्षणे ऽपि तथैव सूत्रं योज्यम् , यथोक्तव धात्प्रवृत्तं वचनं साध्यसाधनं हेतविभक्त्यन्तं प्रयोक्तव्यमित्यर्थः । केपलव्यतिरेक्याक्षेपः । तदेतदानिपन्ति "लक्ष्ये सति लक्षणं वक्तव्यं भवति केवलव्यतिरेको त नाम न सम स्त्येव हेतुरिति कस्येद लक्षणमुच्यते ? प्रतिबन्धेन हि हेतोर्गमका स्वमुक्त प्रतिबन्धश्च पञ्चलक्षणको व्याख्यातः, एकैकलक्षणविरहनिबन्धनाश्च पञ्चहेत्वाभासा भविष्यन्ति,तत्पक्षधर्मत्वविरहिण इवासिद्धस्य हेतोरन्वयशून्य. स्याऽपि (न)हेतुवा युक्ता केवलव्यतिरेकमात्रशरणेन हेतुना साध्यसिद्धौ रथावि. घहेतुसुभिक्षसंभवाद्ययस्मै रोचते स तत्सर्वं साधयेत् , असाधारणस्य वा किमि- वि (न?) हेतुस्वं, व्यतिरेकवतोऽपि संशयः-'साध्याभावकता तस्माद्वयावृत्तिरुत वाऽन्यथा', अन्वये हि कचिद्गृहोतेऽन्यत्र हेतुव्यावृत्तिरवगम्यमाना साध्यव्या. वृत्तिइतवेत्यवधार्यते नेतरया, इत्यमेव संदिग्धव्यतिरेकता व्यावर्तते नान्यथेति, संदिग्धव्यतिरेके च साध्यसाधनता कथम् । लक्ष्यामात्रादतश्चेदं कथ्यते तस्य लक्षणम् ।। यस्मान साधनमहणेन हेतुद्वयसामान्यलक्षणमभिधायोदाहरणसाधर्म्यग्रह- गोनान्वयव्यविरेकिणो लक्षणमुदाहरणवैधर्म्यग्रहणेन च केवलव्यतिरेकिणो वर्णनीयमपि तु सूत्रद्वयनैतस्यैवाऽन्वयव्यतिरेकवतो हेतोर्लक्षणं व्याख्येयम् । अन्वयव्यतिरेकयोर्गमकाङ्गत्वादेकेनान्वयनिरूपणमपरेण च सूत्रेणाव्यतिरेक- व्युत्पादनम् , अत एव च भाज्यकार: 'किमेतावद्धतुलक्षणं नेत्युच्यते तथा वैध. यादित्येकवाक्यतयैव व्याख्यातवान् , उदाहरएमपि च सूत्रद्वये तुत्यमेवान्वय- व्यतिरेकिहेतोरक्तवा'नुत्पत्तिधर्मकत्वादिति । केवळच्यतिरेकिस्थापनम् । अत्र वदन्ति-यदि वयं यं कंचन शुष्कमेव केवलव्यतिरेकिणं हेतुमुपग- च्छेम तत एवमनुयुज्येमहि किन्त्वन्वयव्यतिरेकवानेव हेतुः कचित्साभ्यवि. शेपे विशेषणविशेषवशात्केवलव्यतिरेकितामवलम्बत इति ब्रूमः, तद्यथेच्छा. दिगत कार्यत्वमात्मसिद्धौ, तत्र हि कार्यत्वमाश्रितत्वमात्रेण व्याप्तमुपलब्धमन्य. यव्यतिरेकयुक्तमेव घटादे. कार्यस्याश्रितस्य रष्टत्वात् , यत्र ह्याश्रियत्वं नास्ति वन कार्यत्वमपि नास्त्येव व्योमादी, सोऽयमन्वव्यतिरेकानेव हेतुर्यदा परिट: श्यमानशरीराधाश्रयव्यतिरिक्तानयाश्रितत्रे साध्ये देहादिषु वाधकोपपत्तौ सत्यों (विलक्षण? कार्यस्वादिति सविशेषणः प्रयुज्यते तदा केवलव्यतिरेकी सम्पद्यते, देहादिव्यतिरिक्तस्याश्रयस्यात्मनो नित्यपरोक्षवेनान्वयानुपलम्मा- F .

·१३८ न्यायमअर्याम् दिति, इंदशस्य चान्वयमूलस्य वस्या दशाया फेवल यतिरवितामुपगत स्य हेतुत्वानुपगमान पूर्वोक्तदोषारसर , न होदशा हेतुना सर्व सर्व साध यितुमुत्सहते, न पासाधारणस्य हेतुत्वमित्यस्थित प्रसज्यते, पश्चलक्षण मपि पूर्णप्रयापेक्षमस्य भविष्यति, यच्च सदिग्धव्यतिरकिरसमाशक्षित तथ्य न्वयव्यतिरेकाले केवलव्यविरविणि निरवकाश कार्यस्याश्रितस्योपलम्मादा भितत्वव्याच्या व्योमादौ च कार्यव्यावृत्तिदर्शनादिदानी घटादौ शरीरे वा सविशेषणकार्य स्वव्यावृत्तिदृश्यमाना विशिष्माश्रय यावृत्तिगतनावगम्यते इति न सदिग्धो व्यतिरेक , एताममिद्धिप्रसो निर्णतमिति निरपवाद केवल व्यतिरको हेतुरस्त्येव लक्ष्यत इति उल्लक्षणार्थ मुत्तरसूत्रमन्वयव्यतिरकिहेतुन क्षणार्थ च सूत्र, केवलान्वयी हेतुर्नास्त्येव, सामान्यलक्षण वनुमानलगाता ध्यसाधनपदाद्वाऽवगन्त यम, भाप्यातराणि तु कथमप्युपेक्षिध्यामहे । अथरा यथाकथचिद्वा व्यायास्याम, केवलम्यतिरेकिण त्वीदृशमात्मादिप्रसाधने परममत्रमुपेक्षितु न शक्नुम इत्यययामाध्यमपि व्याख्यान श्रेय ॥ साध्यसाधम्पत्तिद्धर्मभावी दृष्टान्त उदाहरणम् ( १२१॥३६) यथा 'तत्पूर्वकमनुमानमित्य प्रविन्धमहणापायमान प्रविषादिवमिह तु प्रतिनन्धस्वरूपमुदाहरणसाधर्म्यवैधर्म्ययुक्तमय लौकिकपरीतकारणा यस्मिनर्थ घुद्धिसाम्य स दृष्टान्त इ यत्र वादिप्रतिवादिप्रविपन्नत्व द्विविधस्यापि दृष्टान्तस्य सामान्यलक्षणमुक्तमिह तु प्रयाज्यप्रयाजकमारव्यवस्थितसाध्यसाधनधर्माधिक रणत्वमेकस्य द्विवीयम्य च तद्रहितत्व लक्षणमुपपाद्यत । तत्र 'साध्यसाधात्त धर्मभावी ति साधम्यदृष्टान्तस्य लक्षणम , वचनाधिकरणेऽप्यर्थात्मकदृष्टान्वचि न्तन तदोपायिकत्वाद्धेतुवस्कर्त्तव्यम् , साध्य धर्मविशिष्टो धर्मी तेन साधर्म्य साधनधो लिङ्गसामान्य यत्तदुदाहरणसाधन्य पूर्वमुक्त तदेव द्विष्टत्वादुभाभ्या च्यपदिश्यते इतीह साध्यसाधर्म्यश देनातम , तस्मात्साध्यसाघायस्वद्धर्म भावी तस्य साध्यस्य धर्मो नित्यत्वादियस्मिन्भवति स तद्धर्मभावी, पञ्चम्या प्र याजक्रनमुच्यते, हेतुधर्मप्रयुक्त साध्यधर्मों यत्रास्ति स साध्यधर्मदृष्टान्त इत्यर्थः, स एव च वचसा क्मता प्रतिपद्यमान उदाहरण भवतीत्यर्थवचनवाचिनोईष्टा न्वादाहरणशब्दया सामानाधिकरण्यमविरुद्धम् , दृप्रान्त एकान्वयव्यापकेन वचनेनोद्यमान उदाहरणमित्युके तदभिधायक वचनमुदाहरणमुक्त भवत्येव 'यघतक सचदनित्य र यथा घट' इति । "नन्वेव यन हेतुरतासाध्यधमसत्ता यथा जलघरोन्नमनप्यादौ सारश एव दृष्टान्त उपदिष्टो भवेन यत्र साध्यधर्मता हेतुमत्ता यथा धूमानुमान इति"। प्रदर्शनको देवानाप्रिय , नानोत्पत्त्यपेच्या प्रयोज्यप्रयोजकमावो विवक्षित किन्तु ज्ञप्त्यभिप्रायेण, जप्तौ च धूम एवाग्न प्रयाजकता प्रतिपद्यते, न हि ·4 अवयवप्रकरणम् । धूमाग्न्योः कार्यकारणभावेन गम्यगमकभावः किन्तु निन्यसाहचर्येणैव नियम- नाना सम्वन्धेनेत्यसमदुक्तम् । धूमः स्वरूपतो नाम जायतां जातवेदसः । नानिस्तमाक्षिपत्येनं स एष द्यग्निमातिपेत् ।। प्रयोजकत्वमग्नेश्च पञ्चम्या यदि कथ्यते । यत्र तत्रामिरित्येवं तनिर्देशः प्रसज्यते ॥ यस्य प्रयोजकत्वं हि चिख्यापयिपितं भवेत् । स्च्छब्देन च पूर्वन स हि निर्देशमहति ॥ भवेदेवं च हेतुत्वं धूम प्रति विभावसोः । न च तद्युज्यते वक्तुमनैकान्तिकदोपतः ।। प्रयोजकत्वमिच्छन्ति तस्मानोत्पत्त्यपेक्षया । अपि तु सप्त्यभिप्राय हे तोरवोचितं तत् , तस्माद्धेतुधर्मप्रयुक्तः साध्यधर्मो य उत्थाप्यते स साध्यधर्मदृष्टान्तस्तद्वचतमुदाहरणमिति मिद्धम् ॥ तद्विपर्ययादा विपरीतम् ॥ ( ११५॥३७) दृष्टान्त उदाहरणमिति वर्तते, तदिति साध्यधर्मपरामर्शः, तच्च यद्यपि पूर्वसूत्र लिङ्गसामान्य तथाप्यत्र साध्यसाधर्म्य द्रष्टव्यम्,तद्विपर्ययात्साध्याभावा. द्विपरीतः अतद्धर्मभावी साधनरहितो यो दृशान्तः स वैधर्म्यदृष्टान्त: पूर्ववद्वचस: कर्मतामापयमानोवैधयोदाहरणं भवति, विपरीतमित्युदाहरणापेक्षया नपुंसक- लिङ्गनिर्देशः। "किमर्थ पुनः साध्याभावात्साधनाभावो वैधय॑दृष्टान्तः स षण्यंते न पुनः साधर्म्यरान्तस्थित्या साधनाभावादेव साध्याभाव इति"। उक्तमत्र- न्यायव्यापकमायो यः साध्यसाधनधर्मयोः । स एव वैपरीत्येन मन्तव्यस्तदभावयोः।। इति । किं कारणम् ? साधनधमें दि धूमे साध्यधर्मणामिना व्याप्तेनाग्निः उत्र निवेशमलममानोऽजन्यत्रावकाशत्वाद् धूम एव निवेशितः, एवं साध्यधर्मा- भावेऽनप्नौ साधनधर्माभावेनाधूमेन व्याप्ते सति धूमस्ता लब्धावकाशोऽनन्यगृ. तिवादमावेव निविशत इति, यदि तु साधर्म्यदृष्टान्तवत्यैव व्याप्यव्यापकभावः ल्याप्यते साधनामावे साध्य नास्तीवितदा धमाभावेनासमिना व्याप्तेनामिस्वत्रा. लन्धनिवेशो धूममवलम्यतेति स्यान्, न चैतनिहत्यघूमेऽपिवह्रिदर्शनादित्येवं सरक्षकदेशवृत्तहेतुत्वमपि प्रसिद्ध हीयते व्यातिवैधुर्यादिति, अपि च धूमामा वेनाग्न्यमावे व्याप्ते कध्यमाने सत्यधुमो नियमितो भवत्यनमि माहासोदित्य नित्यनिगमित स्वातन्त्र्यादधूमगपि स्पृशेदिति व्यभिचारात्प्रतिबन्धो विप्लदे. ।

·न्यायमचर्याम् त, सदुक्त-'यदा तु साध्याभावेन हेत्वभावो विरुध्यते साधन रयापित्त भत्रे, साध्य पुन स्वतन्त्रत्वाद्धेतुमावेऽपि सम्भवेत्' इति(?) । तस्मायनापि समव्या प्तिको साध्यसाधनधर्माविति सपक्षकदेशत्तिवेनाहेतुत्वमाशङ्कयते तत्रापि सा धनधर्मस्य विपक्षाद्यावृत्तिमभिधित्सता साध्यामावे साधनामावो दर्शयितव्य , यानित्यत्व नास्ति चनावकत्वमपि नास्ति यथाऽऽकाश इति, यो ह्यविद्यमा नविपक्षो देतुः सोऽपि सुतरा ततो व्यावृत्तो भवति तदभावात्तनात्तेरिति , अतश्च सर्वपदार्यानित्यत्व नास्ति, वत्र कार्यत्ववाद्येवमपि वैधदृष्टान्तमप्रदर्श यन्न वार्यते-यत्र नित्यत्व नास्ति तन कार्यत्वमपि नास्ति यथा शशविषाणादा विति, ते एते सायंवैधम्यादाहरणे अन्वयव्यतिरेकवति हेतावुभे अपि सम्म वन्ती विकरसेन प्रयोक्तव्ये, एकेनैव व्याप्ते दर्शनाकिमन्येन कृत्यम् । केचित्तु व्याप्तिसौष्ठवप्रदर्शनाय द्वयोरपि प्रयोगमिच्छन्ति, भवतु मा वा भून्ने महाद्विमर्दस्थानम् । "ननु हेतूदाहरणाधिकमिति निप्रहस्थानमिदमादिष्टम्" समा नजातीयाभिप्राय तद्भविष्यति, साधर्म्यदृष्टान्तानेकवे वा तन्निग्रहस्थानमि त्यास्तामतत, इत्य साधर्म्यवैधय॑दृष्टान्तरूपे व्युत्पादिवे बलातल्लक्षणरहिवा दृष्टान्ताभासा भवति, तत्र साध्यविकल साधनविकल उभयविक्रल इति वस्तु. दोपतात्रय साधम्र्यदृष्टान्ताभासा, अनन्त्रयो विपरीवान्वय इति द्वौ वचन- दोपवौ, यथा नित्य शद अमूर्तत्वादित्यन बुद्धिवदिति साध्यविकलो दृष्टा. 'त , परमाणुवदिति साधनविकल , घटवदित्युभयविकल , व्योम्नि नित्यत्वा न्मूतत्व विद्यते इत्यनन्धय , यदमूर्व तन्नित्यमिति वक्तव्ये यन्नित्य तदमूर्वमिति विपरीवान्वय इति। वैधय॑दृष्टान्ताभासा अपि पन्चैव-साध्याव्यात साधना व्यावृत उभयाव्यात्त इति वरतुदापात्रय , अव्यतिरेको विपरीतव्यतिरेक इति वचनदोषौ द्वौ, यथा तत्रैव हेवी यत्र नित्यत्व नारित तत्र मूत्वमपि नास्ति यथा परमाणुष्विति साध्यान्यावृत्त , बुद्धाविति साधनान्यात, यथाऽऽकाश इत्युभयाव्यात, नित्यत्वामूर्तत्त्वे घटे न विद्यचे इत्यव्यतिरक, यत्र नि स्यत्वमपि नास्ति तत्रामूर्तत्वमपि नास्ति इति वक्तव्ये यमामूर्तस्य नास्ति तर नियत्वमपि नास्तीति विपरीतव्यतिरेक इति । पचे ध वस्तुवृत्तेन हेतुदोषा एवं सदनुविधायित्वादत एव हेत्वाभासवरसूत्रकृता नोपदिष्टा अस्मामिस्तु शिष्य दिवाय प्रदर्शिता एप। उदाहरणापेक्षस्तयेत्युपसंहारो न तथेति वा सा- ध्यस्योपनयः(१।१३३९) उदाहरणमात्मलाभेऽक्षत इत्युदाहरणापेश पक्षाधोपसंहार उपनय , द्वि विविश्वासौ सयेति न सथेति या उदाहरणद्वैविध्यात्, वर साधम्योदाहरणापे . - ·अवयवमकरणम् । शास्तथेत्युपनयो यत्कृतकं तदनित्यं दृष्टं यथाऽऽकाशः, न चन तथा कृतकः शब्द इति, अत्रापि निषेधद्वययोगाद्विधिरेव गम्यते । "मनु साध्यस्येत्यवावकः सूत्रावयवः पक्षाधोपसंहारो ह्युपनयो न साध्यो- पसंहारः, साध्यो हि धर्मो धर्मी वा स्यान्न तयोरन्यवरस्याप्ययमुपसंहार इति"। उच्यते-साध्यो धन्येव न धर्म इह विवक्षितः, वायं हमेरुपसंहा. रस्तथा च कृतकः शन्द इति, सेयं साध्यस्येति सप्तम्यर्थे पष्ठो मन्तब्या साध्ये धर्मिणि इवोरुपसंहार उपनय इति । "नन्वाधारविवक्षायामिह प्राप्नोति सप्तमी । सम्बन्धमात्रे वाच्ये वा कथमाधारतोच्यते ।।" नैतत्सम्बन्धसामान्येऽयुक्त भवति धर्मिणा । योगो विशेपचिन्तायां तस्य स्वाधारता भवेत् ।। विशेपेऽन्तनिगढे च प्रायः पष्ठी नियुज्यते । शेषो नामाविवोव कारकाणामिति स्थितिः।। तथा च राक्षः पुरुपो ब्राह्मणस्य कमण्डलुः । बरोः शाखेति सर्वत्र विशेषोऽन्तर्व्यवस्थितः ।। अतश्च धर्माय जिज्ञाया धर्मजिज्ञासा सा हि तस्य ज्ञातुमिच्छेवियत्सम्य. न्धमात्रसमर्पिकाऽपि सेयं पष्ठी विशेषपर्यवसाना भविष्यतीति सूकं-'साध्य. स्योपसंहार" इति, उपनयाजीकारे आक्षेपः। "मनूपनयवचनमनर्थकं पाहेतुप्रान्तवचनैः किं न पर्याप्तं यदर्थमुपन. यवचनमुपायते ? यदि धर्मिणि हेतोः सत्वसिद्धये तदभिधानं तदेप यथैव श्रमः पचाधर्मवचनेनैव मृतकवादित्येवमादिना सिद्धावान्, अथ साध्या दृष्टान्वर्धामणोः साध्यापादनाय वदुधारणं तदपि न चतुरस्रमुदाहरणसाध. ादित्यनेनैव गतार्थत्वात् , उदाहरणसाधर्म्यवचनं हि हेतुवचनमेव भवेत, अथ स्यप्रतिपत्तो तदर्थदर्शनात्परं प्रति तद्वचन पत्रापि परामर्शज्ञाने विवदन्ते, थपि च स्वयं दधिमक्षणसमनन्तरं यदि कदाचिदनुमेयमिवि उपजायते तरिक परस्मै तदुपदिश्यताम, योऽप्ययं प्रविज्ञाहेतूदाहरणोपनयनिगमनप्रयोगम्म आधीयते सोऽपि स्वप्रक्रियानुरागनिर्मित एव न वस्तुयलमत्तः, तथा हि यद्य. स्रुवक तत्तदनित्यं दृष्ट कृतकच शब्द इवीयतो पचनाको नाम शब्दानित्यवां नावगच्छेत् , वामे पात्र सत्यत्रतधनः प्रमाण दिण्डिकरा परित्यज्यातिणी निमील्प चिन्तय वावरिकमियवाऽर्य पद्धचसे न वा, सस्मात्सप्रक्रियापदापातमा पास्य पचावयवमेप्रम पाण्यं प्रयुइलेति" ।

·१४० . . न्यायमचर्याम् व, तदुक्त-यदा तु साध्याभावेन हेत्वभानोविरुध्यते साधन स्यापित भवेन् , साध्य पुन स्वतन्त्रत्वाद्धेतुमावेऽपि सम्भवेत्' इति(3)| तस्माद्यापि समन्या प्तिको साध्यसायनधर्माविति सपक्षकदेशत्तित्वेनाहेतुत्वमाशङ्कयते तत्रापिसा धनधर्मस्य विपक्षाद्यावृत्तिमभिधित्सता साध्यामाने साधनामात्रो दर्शयितव्य यानित्यत्व नास्ति बनातकत्वमपि नास्ति यथाऽऽकाश इति, यो हविद्यमा नविपक्षी देतु सोऽपि सुतरा तो व्यावृत्तो भवति तदभावात्तवारिति, अवश्च सर्वपदार्यानित्यत्व नारित, वर कार्यत्ववाद्येवमपि वैधय॑दृष्टान्तमप्रदर्श यन्न वार्यवे-यत्र नित्यत्व नास्ति तन कार्यत्वमपि नास्ति यथा शशविषाणादा विवि, वे एते साधर्म्यवैधम्यादाहरणे अन्वय यतिरेकवति ईतावुभे अपि सम्म वन्ती विकरसेन प्रयोक्तव्ये, एकेनैव व्याप्त प्रदर्शनास्किमन्येन कृत्यम् । केचित्तु व्याप्तिसौष्ठवप्रदर्शनाय द्वयोरपि प्रयोगमिच्छन्ति, भवतु मा वा भून्ने महद्विमर्दस्थानम् । "ननु हेतूदाहरणाधिकमिति निप्रहस्यानमिदमादिष्टम्" समा नजातीयामिप्राय तद्मविष्यति, साधर्म्यदृष्टान्तानेकत्वे वा सन्निप्रहस्थानमि व्यास्तामेवन, इत्य साधय॑वैधय॑दृष्टान्तरूपे व्युत्पादिवे बलातल्लक्षणरहिवा दृष्टान्ताभासा भवति, तन साध्यविकल साधनविकल उभयविकल इति वस्तु छोपहतात्रय साधम्यदृशान्तामासा, अनन्वयो विपरीवान्वय इति द्वौ वचन दोपतो, यथा नित्य शद अमूर्तत्वादित्यत्र बुद्धिवदिति साध्यविकलो हा •d , परमाणुचदिति साधनविक्ल , घटवदित्युभयविकल , व्याम्नि नित्यत्वा "मूर्वत्वं विद्यते इत्यनन्वय , यदमूर्त सन्नित्यमिति वक्तव्ये यनित्य तदमूर्समिति विपरीवान्वय इति। वैधHशान्तामाता अपि पचैव-साध्याव्यावृत साधना व्यात उभयाव्यात्त इति वस्तुदोषात्रय , अन्यतिरेको विपरीत यविरेक इति वपनदोषौ द्वौ, यथा वनैव हेतौ यन नित्यत्व नास्ति तर मूर्तत्वमपि नास्ति यथा परमाणुष्विति साध्याव्यात्त, बुद्धाविति साधनाव्यात, ययाऽऽकाश इत्युमयाच्यावृत्त , नियत्वामूतत्वे घटे न विद्यते इत्यन्यविरक, यन नि त्यत्वमपि नास्ति तत्रामूतत्वमपि नास्ति इति वक्तव्ये यनामूर्तत्व नास्ति तर नियत्वमपि नास्तीति विपरीतन्यतिरेक इति । एते घ वस्तुवृत्तेन हेतुदोषा एव तदनुविधायित्वादव एव हेत्वाभासवरसूता नापदिष्टा अस्मामिस्तु शिष्य हिताय प्रदर्शिता एव ।। उदाहरणापेक्षस्तयेत्युपसंहारो न तथेति वा सा. ध्यस्योपनया ( ११३३९) उदाहरणमात्मलाभेशा इत्युदाहरणापेक्षा पक्षधोपसंहार उपनय , विधिशासी येति न यति धा उपाहरणवैविध्या, वत्र साधम्योदाहरणारे - द्वि ·, अवयवमकरणम् । १४१ शास्तयेत्युपनयो यस्कृतकं तदनित्यं दृष्टं यथाऽऽकाशः, न चन तथा कृतकः शब्द इति, अत्रापि निषेधद्वययोगाद्विधिरेव गम्यते । "ननु साध्यस्येत्यवाचकः सूत्रावयवः पदाधोपसंहारो घुपनयो न साध्यो- पसंहारः, साध्यो हि धर्मो धर्मी वा स्यान तयोरन्यतरस्याप्ययमुपसंहार इति । उच्यते-साध्यो धन्येव न धर्म इह विवक्षितः, नायं हेतोरुपसंहा. रस्वथा च कृतकः शन्द इति, सेयं साध्यस्येति सप्तम्यर्थे षष्टी मन्तव्या साध्ये धमिणि हेतोरुपसंहार उपनय इति । "नन्वाधारविवक्षायामिह प्राप्नोति सप्तमी । सम्बन्धमात्र वाच्ये वा कथमाधारतोच्यते ॥" नैतत्सम्बन्धसामान्येऽप्युक्ते भवति धर्मिणा । योगो विशेषचिन्तायां तस्य त्वाधारता भवेत् ।। विशेषेऽन्तनिगढे च प्रायः षष्ठी नियुज्यते । शेपो नामाविवौव कारकाणामिति स्थितिः॥ तथा च राज्ञः पुरुषो ब्राह्मणस्य कमण्डलुः । सरोः शाखेति सर्वत्र विशेषोऽन्तर्व्यवस्थितः ।। अवश्य धर्माय जिज्ञाया धर्मजिज्ञासा सा हि तस्य ज्ञातुमिच्छतिवत्सम्ब. न्धमात्रसमर्पिकाऽपि सेयं षष्ठी विशेपपर्यवसाना भविष्यतीति सूक्तं-'साध्य. स्योपसंहार" इति, उपनयाङ्गीकारे आक्षेपः। "मनूपनयवचनमनर्थकं पनाहतुदृष्टान्तवचनैः किं न पर्याप्तं यदर्थमुपन- यवचनमुशायते ? यदि धर्मिणि हेतोः सत्त्वसिद्धये तदभिधानं तदैव वृथव श्रमः पक्षाधर्मवचनेनैव कृतकरयादित्येवमादिना सिद्धत्वात् , अथ साध्य. दृष्टान्तमिणोः साध्यापादनाय तदुचारणं तदपि न चतुरस्रमुदाहरणसाध. यादित्यनेनैव गतार्थत्वात् , उदाहरणसाधर्म्यवचनं हि हेतुवचनमेय भवेत , प्रय स्वातिपतो तदर्थदर्शनात्परं प्रति तद्वचनं तत्रापि परामर्शज्ञाने विवदन्ते, अपि च स्वयं दधिमक्षणसमनन्तरं यदि कदाचिदनुमेयमिति उपजायते तकि परस्मै तदुपदिश्यताम् , योऽप्ययं प्रतिज्ञाहेतूदाहरणोपनयनिगमनमयोगक्रम 'पाश्रीयते सोऽपि स्वप्रक्रियानुरागनिर्मित एव न वस्तुबलप्रवृत्तः, क्या हि यय- स्कृवक दत्तदनिय हष्ट कृतकश्च शब्द इतीयतो वचनाको नाम शब्दानित्यता नावगच्छेन, रामे पात्र सत्यत्रतधनः प्रमाण डिण्डिकरागं परित्यज्यादिणी निमीत्य चिन्वय सावकिमियत्वाऽयं बुद्धचसे न वा, तस्मात्वप्रक्रियापक्षापातम- पास्य पञ्चावयवमेवंक्रमकं वाक्यं प्रयुक्षेति” ।

·१४२ पयमअर्याम् उपनयासपामाथिः । अघोच्यो- पायरयागो व्यापटां कि सातिपत्तिमनुमन्त परप्रतिपादनाय पायरपना पुर्म उन परहृदयानुयवनेनेति १ सय परा गिमायस्य पंभिन्यापरोकायाप दुरपगमायेन न पिल मि विदामः किमुषमुत्पिपाम फिमरजिना पर पीढयाम उत दम्तमाया व्यवह राम आहा हेतुमारमेय फेवलं प्रयुठामदे कि या अपयय यास्यम भिवम उक्त पचायययादपि पाम्यादविक्रमायानगरमै धर्णयाम इत्ये धमनपस्थिवत्या परामिप्रायस्य स्थाविपसिमेगनुमरसा पर प्रत्याय्य , सत्र स्वप्रतितो पर्वतादिधर्मी प्रथम ए इति म प्रतितया पप्यते, वो धूमादि. लिन मुपता धमिति देतुवपमेन पदागते, सता या धूमस्ताग्निर्यया महान स इति व्यासिस्मरणममपदिति रष्टान्तवमा तदभिधीयो, ततस्तथा चार्य धूम इति परामशंसानमुदपायोति सदुपनययधनेन प्रतिपागते, वनस्तरमाया ग्निरियनुमेयधानमुपजायते इति निगमनेन तदुन्यते, सत पर प्रति पर्यव सानाकिमन्यदुपदिश्यतामिति, न १ दधिमाणमशमनोऽन्यतममवि मरितु. महत्यनुमेयप्रतिपत्तायुपादेयत्वार, येषामपि मते परामर्शशान नास्ति वैरप्युपना वचनमवश्यमेवापरिहार्यमनुमेयप्रतिपत्तये, दृष्टाय शिवशकिरेन हंत प्रभवति ना-यथेश्यता यद्यपि पदाधर्मवचनेन हेतुसंयन्धमानमुपदिश तथाप्यत्र नाद- धान्तदशिवशतिधर्म स तस्मिन्धमिगि तथाविधी हेतु स्यान वेत्यमिद्धा. शङ्काशमनमुपनयवचनमन्तरण न भवत्यरेत्यवश्य प्रयाक्तन्य तदिति । म्वर तीत्यनुसरणेन च वाक्यरचनाया स्थितत्वात्ममोऽपि यथोक उपयुम्यते, श्रत एव च यस्तक तदनित्य दृष्यमित्यभिधानमनुपपनमनगदे धमिणि बतिनि च हवौ प्रथममत्र व्याप्तिस्मरणासंभवेन तद्वचनायागात, वदिदगवयमविपर्या सपचनमप्राप्तकालनिप्रहस्थानमुपदेशम , अपि च 'यत्वक उदनित्यं दृष्ट कृत कश्च शब्द इत्येतावदेव प्रयोक्तम्यमिति वदवा भवता फवश्व शब्द इत्ये तावदेव प्रयोक्त्यमिति इतीदमुपनयवचनमनुज्ञात वृत्तकत्वादिति पक्षधर्मवच न तु निहनुतम् , कृतश्च शन्द इत्येतदेव हेतुवचनमिति चेत्"न प्रयोजकस्य पञ्चम्यादिनिर्देशाईत्वादिति यत्किंचिदेवन् , यदप्युच्यते "विदुपा वाच्योईतुरेव केवल" इनि, तदप्यचारु, विद्वद्भिविद्वत्वादेव हतोरपि प्रज्ञानान, अपूर्ण इमे विद्वासा ये प्रतिज्ञावयवचतुष्टयस्यार्थ जातरित हेतुवचनस्य न विदन्तीति, तस्मापराशयस्य सर्वथा दुर्योधत्वापूर्वाश्वेनैव क्रमेण स्वानुभवसाक्षिकेण व। क्यरचना कृत्वा पर प्रत्याय्य इति ।। हेरवपदेशात्प्रतिज्ञायाः पुनर्वचा निगमनम् ॥ ( १११६३९) हेतुमिणि नितिशक्ति साध्ये धमिण्यपदिश्यतेऽनेनेति हेलपदेश १ ·, अवयवप्रकरणम् । नयः, तस्माद्धत्वपदेशात्प्रवृत्त प्रतिज्ञायाः पुनर्वचनं निगमन, निगम्यन्तेऽनेन पूर्वो. क्ता अवयवा एकत्र साध्येऽर्थे समर्थ्यन्ते नियोज्यन्ते इति निगमनम् -तस्मा. मृतकत्वादनित्यः शब्द इति, तदिदं निगमनं साधय॑वैधर्म्यभेदेन हेतोदृष्टान्त- स्य च तदपेक्षिणश्व तथा न तथेत्युपनयस्य द्वैविध्येऽपि प्रविज्ञावचनवत्तुल्यमे. व भवति । प्रतिज्ञावयवाक्षेपः। "ननु प्रतिज्ञावचनमेव तावदसाधनाङ्गवचनत्वादपार्थकम् , तस्या एव तु पुनर्वचनं निगमनमसाधनाङ्गवचनस्यादपार्थकम् , तस्या एव तु पुनर्वचनं निगमनमधुना सफलं भविष्यतीति केयं कथा, प्रतिज्ञायाः पुनर्वचनमिति च न वाचको प्रन्थः साध्यनिर्देशो हि प्रतिज्ञा सिद्धनिर्देशस्तु निगमनमिति, वाचके वा मन्थे पौनरुत्यादेव निगमनस्य नष्फल्यम् , स्वप्रतिपत्तौ च परा. मर्शज्ञानानन्तरं साध्यावगतिरेव भवन्ती दृश्यन्ते सा परस्याप्युपनयवचनश्रव. रएसमनन्तरगुपजायत एवेति कि वदुक्त्या प्रयोजनम्"। उक्ताक्षेपसमाधिः। उच्यते-प्रतिज्ञायास्तावत्साफल्य समर्थितमेव तस्याश्चेदं पुनर्वचनं सिद्ध- साज्यभेदे सत्यपि धर्मिधर्मनिर्देशमात्रमास्यादुच्यते, सिद्धसाध्यभेदादेव च न पौनरुक्त्यकृतमसाफल्यं स्वप्रतिपत्तिसमये च परामर्शज्ञानानन्तरं साध्यबुद्धि. रुपमा सा परस्मै कन्यमानान निष्प्रयोजना भवति, तस्माद्धतारिद साध्यमहमशासिपं यथा । तथा त्वमपि जानीहि मा स्म विघ्नोऽत्र ते भवेत् ।। एवमुक्के संशयानस्य संशय शाम्यति विपर्यस्तमतेश विपर्ययस्वदर्थश्च परार्थानुमानोपन्यासश्रमस्तविद विपरीतप्रसङ्गनिषेधार्थ निगमनमाहुः । ये तुयथावतसाध्यनिर्दशात्मकप्रतिज्ञापुनर्वचनसमर्थनलाभादपि प्रतिज्ञाया: सिद्धिमवुध्यमाना असाधारणशङ्काव्यवच्छेदाय निगमनवचनमिच्छन्ति, ते । सम्यगभ्ययुः, असाधारणशङ्काया. दृष्टान्तवचनेनैव निरस्तत्वात् , विशेषस्य हि हेतुत्वशङ्कायामसाधारणशङ्कास्यायकृतकं तदनित्यमिवि प्रान्तवचसा सामा. न्यस्य हेतुत्वे कथिते कथमसाधारणत्वमाशझ्येत, यदि पुनरुपनयवचनेन साध्ये धर्मिणि हेतोपसंहारादसाधारणत्वमाशयत तत्पुनदृष्टान्तमिवृत्ति त्वमस्य दर्शयिसव्यम्, तस्मिन्दर्शित पुनस्तवृत्तित्वाद्वर्मिण्यसिद्धत्यमाशङ्खनीय पुनस्वद्यापत्तये धर्मिणि हतोपसंहारो विधेय इत्येरमसाधारणाशिवायुदासाय अयोगः किन्तु पूर्वरीत्यवति, तस्माद्विवत्तितेऽये यथोदिते क्रमनिवेशिनोऽवय. वान एका संघटयितुं निगमनवचनं प्रयोक्तव्यम् ।

·न्यायमचर्याम् अवयवेपु प्रमाणमिसंप्वः। त इमे प्रतिज्ञादयो निगमनपर्यन्ता. पचावयवा यथासम्भवमागमादिप्रमा णानुगृहोता. परस्पारनुपक्ताश्च स्वार्थ साधयन्ति, वत्र मुग्न्यया वृत्या प्रतिपाये नानुमानेनैव सर्वेऽवयवा अनुगृह्यन्ने प्रपञ्चाय तु प्रमाणान्तरानुग्रह एपामुच्यते, प्रतिज्ञायास्वावदागमोऽनुमाइक पेयवे उपदेशस्वभावत्वात् , अनित्यः शब्द इत्युक्त्वा वेवंविधे विषये ऋपिवदस्वतन्त्रत्वादनुमानमुपदिशन्ति, प्रतिज्ञावचन तु तच्छायानुपातित्वाच्छन्दप्रामाण्य सिद्धयर्थ वा शाने तत्प्रतिक्षायाः शब्दवि. पयवादागमानुगृहीतमुन्यते, हेतुवचनमनुमानेनानुगृह्यते, उदाहणं तु प्रत्यक्षरा तन्मूलत्वाद्वयाप्तिपरिच्छेदस्य यथा गौस्तथागवय इति च यथा घटस्वथाशब्द इत्य नया च्छायगेपमानकरणभूतवनेचरादिवधनसहशत्वादुपमानमुपनयस्यानुमाइ कमभिधीयते, निगमनभ्य तु सर्वावयघानामेश्त्र नियोजनार्थत्वात्सर्वप्रमाणानुं प्रावतेवेतरेतरानुषक्तत्वात् , प्रतिक्षां विना निराश्रयो हेतुभवेदिवि सा पूर्व प्रयोक्तव्या अनित्यः शब्द इति, ततो हेतुं परो जिज्ञासत इति हेतुवचनमुशायते कृतकत्वादिति, हेतौ श्रुते कास्य व्याप्तिरवधृतेति दर्शयितुमुदाहरणमुच्यते यत् कृतकं सदनित्यं दृष्टं यया घट इति, एवमुक्त किमीशो नितिशक्तिरेष हेतुः साध्यमिणि भवेन्न वेत्यसिद्धताशङ्कामपाकर्तुमुपनय प्रसन्यते, ततोऽमुना क्र. मेण वथापि साध्यप्रतीतिर्भवत्पिति सर्वावयवानेकत्र साध्येऽर्थे समर्थयितुं निगमनमभिधीयते, अन्यतममवयवमन्तरेण सक्लमिदमनुषतार्थवास्य स्या दिति पञ्चावयवमेव यथोपनमकं वाक्यं प्रयोक्तव्यम् । इत्यारब्धोपकारास्तदनुगुणफलैरागमादिप्रमाणे- रन्योन्यापेक्षिणोऽमी नियतमवयवा' साधयन्त्यर्थजातम् । यश्चैतेषां प्रमेये वचसि च चतुरस्तस्य जातिप्रयोग- प्रायः शस्यो न पत्ता. क्षापयितुमिति हि व्याहरवृत्तिकारः ।। इति भट्टजयन्तम्य हत्त न्यायमचर्या दशममान्हिकम अविज्ञाततचेऽर्थे कारणोपपत्तितस्तत्वज्ञानार्यमूहस्तकः ।। (१११।४०) अविज्ञाततत्त्वेऽ इति सामानाधिकरण्यनिर्देशादर्थ एवान्यपदार्थों न पुरुष, पुरुषो हि पछ्या निरदेक्ष्यत अविज्ञातं तत्त्वमस्येति, तत्त्वपदोपादानन मिण. सामान्यधर्ममात्र विशिष्टस्य विज्ञातत्वं सूचयति, कारणोपपत्तित. इति संशयज्ञानोल्लिख्यमानपक्षायान्यवरपक्षोत्यापनानुकूलकारणावलोकन त स्वस्योत्थापकमाह, अत एवाविज्ञाततत्तेऽर्थे भवन्तावपि बुमुत्साविमर्शी न तर्फवा प्राप्नुतः, तत्त्वज्ञानार्थमिति साक्षात्प्रमाणवामस्य निरस्यति, प्रमाण नुग्रहं तु विशेषारिशोधनद्वारेण विदधत्तत्त्वज्ञानाय कल्पते, तर्क , ·तर्फप्रकरणम् । पर्यायोपादानस्य प्रयोजनं वक्ष्यामः, वैनायं सूत्रार्थ -अविज्ञाततत्त्वे सामान्यतो ज्ञाते धर्मिण्येकपक्षानुकूलकारणदर्शनात्तस्मिन् सम्भावनाप्रत्ययो भवितव्यः तापमासस्तदितरपक्षशैथिल्यापादने तयाहकप्रमाणमनुष्ट्रय तान्सुखं प्रवर्त 'यतत्वज्ञानार्थमूहस्तर्क इति, यथा वाह्यकेलिप्रदेशादाबूधवविशिष्टधर्मिदर्शनार (पुरुपेणानेन भवितव्यमिति प्रत्ययः । "ननु तत्त्वज्ञानार्थमित्युक्ते सति सामर्थ्यादविज्ञाततत्त्वता लभ्यते एवेति किमयं स्वकएठेन पुनरनूयते ?" बाढं किंतु कचिद्विपये ज्ञाततत्त्रेऽपि पूर्वतणावमृष्ट सत्युत्तरकालं तर्कि सोमयाऽयमर्थ इति मर्यमाणतर्कविशेषणतया गृयमाणो विशेषणीभूतस्तकस्त. -वज्ञानार्थो भवतीति तद्वयुदासाय पुनरविज्ञाततत्वप्रणम् । मार्गशोधनद्वारेण तकस्य तत्त्वज्ञानार्थयमिह विवक्षितं तच्चाविज्ञाततत्त्वेऽर्थे सन्मयतीति । "ननु नैव संशयनिर्णयान्तरालवर्ती तर्कप्रत्ययः कश्चिदस्ति, तया हि यदि 'तावदनातविशेषस्य भवत्यसौ प्रत्ययस्तहि सशय एव भवेदवगतविशेषस्य भवनिर्णयतामेव स्पृशेत् , पुरुष एवेत्येवकारार्याधुन्मपरहितोऽपि प्रत्ययो निर्णयो न न भवितुमर्हति, तुरंगपरिसरणसमुचितदेशदर्शनमपि यदि स्थाणु- 'पक्ष स्थगयितुमलमिति मन्यसे तस्करचरणादिनरविशेपदर्शनवत्तनिर्णयकार: रणमेर स्यात् , अय तस्यामपि तुरगविहरणभुपि निसनति कश्चन स्थाणुमिति शङ्कमे, यद्येवं स्थाणुपक्षानपायात्पुनः संशय पत्र स्यादिति न तृतीयः पक्षः समातीति लतणभावात्कस्येदं लतणमिति ?" उच्यसे- सलु स्वमतिपरिकल्पितविकल्पवितानेन प्रत्यात्मवेदनीयाः प्रवीतयो वरीतुं शक्या, तथा हि-स्थाणुर्वा पुरुषो वेति प्रतीतिरेका पुरुप एयायमित्यन्या पुरुपेणानेन भवितव्यमिति मध्यवर्तिनी तृतीया संभावना. प्रवीति: स्वहृदयसाक्षिकैव, साम्येन हि सगुल्लेख. संशये पक्षयोयो । निर्णये वितरः पतःस्पृश्यते न मनागपि । वस्त्वेकतरं पक्षं विभात्युत्यापयनिय । ननु सम्भावनाग्रीजवाजिवाहनदर्शनाद्वाहकेलिप्रदेशविरोपदर्शनं हि पुंसि * सम्भावनामात्रमुपजनयितुमलं न तु शिरःपाण्यादिविशेषदर्शनवत्सर्वात्मना स्याणुः पशापसरणेन पुरुपनिर्णयाय प्रभवत्यतोऽयमगृहीतपिरोपस्यैव भववि प्रत्ययो न तु संशयः एकतरपक्षानुकूलकारणोपपत्या जायमानत्या , फयं पुनः पाणिरा. दादिपुरुषविशेषश्वगहनदेशविशेषो विशेषकार्य न कुर्यात् करोगास्थाशुप. सोत्सारणानिय एवायमिति कस्यैप पर्यनुयोग', यथा हि शिर.पाण्यादिद. शंने सदि पुरुपनिर्गयो भवति न तथा तुरगबहनदनि सति, अननुयोपाध .

·क न्यायमअर्याम् पदार्था एवं भवतेयं मा भूतेति, यया च देशान्तरे स्पर्धमान एव स्थाणुपक्ष आस्ते न तथा वाहकेलिभूमायपि तु शिथिलोमपति संभवत्प्रमादत्वाध नस धात्मना निवर्तते। "ननु यदि न निवर्तते तहि स्पर्धतां मा वा स्पर्धिष्ट स्थिवस्तावस्थाणुपक्ष इति संशय एवायमिति" मैवम् स्थाणुपक्षः सर्वात्मना (म) निवर्तते न प्यास्ते एवमेवायं त्रिशरि वालम्रमानः प्रत्ययान्तरनिहत्तये प्रभवतीति तया प्रत्ययानुभवादेव परिकल्प्यते वाह केलिप्रदेशदर्शने हि यथा पुरुषविशेषाः स्मरणपयमवतरन्जिन तथा स्थाणु विशेषा: उमयविशेषम्मरणजन्मा च संशय इति सोऽयं वाहकेलिप्रदेशविशेष शिथिलयति स्थाणुप तं न सर्वात्मनोच्छिनत्तीति तदर्शनात्कृतकताकारणप्रत्यय इति न तदयंगमं तेन कमेण निर्णय एवामौ तत्कारणतयात्वं न तर्फ इति अय वा कार्योदाहरणवादस्य तत्रापि संशयनिर्णयान्तरालवर्ती तर्कप्रत्ययो द्रष्ट व्यः स उदाहरणं भविष्यति । "ऊह इति पर्यायाभिधाने किं प्रयोजन" लक्षणप्रतिपादनमेव, तदेव तकस्य लक्षणं यदूहरूपत्वं इतरस्तु सूत्रे कारणविशेपाय फलनिर्देश', 'का णोपपत्तित इति कारणनिर्देश , अविज्ञाततत्त्वेऽयें इति विषयनिर्देश', तत्व ज्ञानार्थ इति फलानिर्देशः। अपि च तर्कशब्द के चिदनुमाने प्रयुजते, यथा स्मृतिकाराः पठन्ति- आपं धर्मोपदेशं च वेदशास्त्राविरोधिना । यस्तकेंणानुसंपत्ते स धर्म वेद नेतरः ।। इति ॥ सदिहापि तोऽनुमानं मा विशायीत्यूहमहणम् , उहोऽत्र तर्क उच्यते नानु मानं तत्त्वज्ञानार्थताऽप्यस्य प्रमाणानुप्राहकलेन न साक्षात् , तथैव पार्थ साध यितुमे वादे प्रयुग्यते हृयशुद्धिप्रकाशनार्थम् । कापिलास्तु चुद्धिधर्ममूहमाहुः, स तरिसद्धान्तप्रसिद्धसत्वरजस्तमोरूपर कृतिप्रभवभुवनसर्गादिव्यवहारनिराकरणवमना पूर्वमेव निरस्तः । जैमिनीयास्तु चुववे-युक्तया प्रयोगनिरूपणमूह इति, इइ हि किंचिदुः पदिष्टादृष्टस्वभावसकलेतिकर्तव्यताकलाप कर्म भवति यथाऽऽग्नेयोऽना पपाल इति दर्शपूर्णमासकाण्डे पठितम् , फ वित्पुनः प्रधानकर्ममात्रमुपे दिश्यते इतिकर्तव्यता तु काचन नाम्नायवे, यया-'सौर्य चळं नि पेद् मावर्चसकाम' इति, सत्र विधार्यते-किमितिकर्वव्यताविरहितयथाश्रुतप्रः धानमात्रसंपादनेन तत्र शास्त्रार्थप्रयोग परिसमाप्यते तदपि मेतिकर्वव्यता प्रधानमनुष्यमिति, तत्रापूर्वप्रयुक्तओन धर्माणां प्रतिकरणं भेदे स्थिते निरहस्य प्रधानस्याननुष्यत्वामिप्यन्ताधिकरणसिद्वान्वन्यायेन प्राकृतस्तं कर्म कर्तव्य ·तर्कप्रकरणम् । ឬ । मिति सेतिकर्तव्यताक तदनुष्ठोयते, एव सामान्यातिदेशे स्थिते सतिं काय वेग तस्य फर्मणः कुतः प्रकृतेधर्मा अधिगन्तव्या इति चिन्तायां द्रव्यदेवतादिचोद- नासारूम्यपर्यालोचनोपनतहृद्यसनिधानप्रास्तकर्मविशेषसम्बन्धिन एवं तन । धर्मा भवितुमहन्तीति स्थापिते युगपदुपनिपतदनालचोदकव्यापारोपनीदनिखि लाखएडमण्डलविध्यन्तकाएडाधिगम्यधर्मसंबन्धमाप्तौ सत्यां ते धर्मा. कथं प्रयो. कन्या इति युक्त्या प्रयोगनिरूपणमूह उच्यते, येनत्यं प्रयोक्तव्या इति धर्मा व्यवस्थाप्यन्ते, स च त्रिविधो मन्त्रसामसंस्कारविषय', मन्त्रविषयस्तावद्यथा. ऽव सौर्ये चरौ प्रकृतिवद्वानाग्नेयादग्नये त्वा जुष्ट निर्वपामीति निर्वामित्र. प्राप्तः कथं प्रयोक्तव्य इति विचारणायामुच्चारणमाण मन्त्राणामनुपयोगारप्र. योगसमवेतद्रव्यदेववादिप्रकाशनद्वारेण तदुपयोगस्य व्यवस्थितत्वादिहाविकत एवायमग्रये जुदमिति प्रयुज्यमानो मन्त्र प्रयोगसमयायिनोऽर्थस्याप्रकाशनाइस झनो भवेत् सर्वात्मना चोत्सृज्यमानो मन्त्री मन्त्र प्रकाशितकर्माननुष्ठानान प्र. तियत्कृत भवेदित्यग्निपदोद्धारेण सूर्यपदप्रक्षेपेण मन्त्र सोनेथं प्रयोक्तव्य इति गम्यते सूर्याय त्या जुष्टं निर्वपामीति । "ननूहप्रवरनामधेयानाममन्त्रलादित्यमपि न मन्त्रेण स्मृतं कर्मकृतं स्यात्" नव-एकदेशविकृतमनन्यबद्भवत्तीति न्यायात् । सामविषयस्तु गौतय सामा- नीति स्थिते क चित्कर्मणि 'रथन्तरमुत्तरयोर्गायति, वृहदुत्तरयोर्गायतीति अतः सा वृहद्रथन्तरगीतिर्यस्यामृचि योनिभूतायामुत्थिता ततोऽन्यस्यामपि प्रयुज्यते, तादातरापायेऽपि च सामगीतिसंगन्तरातरेष्वपि प्रत्यमिज्ञाय- ते रयन्तरमनेन लोकमिति व्यवहारदर्शनात् । संस्कारविषयः सत्यपि प्रती प्रोत्तिवाभ्यामुलुखलमुसलाभ्यामवहन्तोति सरकारश्वोदित कविच्च. विकृतौ श्रूयते-'नखनिभिन्नश्वार्भवतीति, तमोलुखलमुसलयो प्रस्तौ पुरोडा. शापेक्षिततुपक्षणविप्रमोफपूर्वकतण्डुलीभावसम्पादनद्वारपोपयोगादिश्तापपि.त. स्कार्यापनाना नखानां प्रोक्षणाख्य. सहकार जियते इति, सोऽय निविध । केचित्तु पञ्चविधमूहमाचतते 'धर्मस्यार्थकृपत्वाद् द्रव्यगुणसरकारव्यतित्र मप्रतिषेधे चोदनानुबन्ध, समवायादिति(९।२।४७१०) सूत्रमनुसरन्ता, एतत्तु प्रतत्यमानमतिप्रसङ्गमावहति विविधमेव चोह याशिका अनुमन्यन्ते इति । अत्र वदन्ति-सोऽयमूहशब्दः श्रोत्रियरनुमाने प्रयुक्तो यथा स्मृतिकारैः स्तन वर्षशब्दो यस्तगानुसन्धत इति, तथा हियरत कर्म धर्मि वत्सम. घेवार्थप्रकाशकमन्त्रमयोगनिवमिति साध्यो धर्मः कर्मत्वात्मारतकर्मयन् , मन्त्रो या तत्समवेवप्रकाशक प्रयोज्यो मन्त्रावामाइतमन्त्रादिवि । प्रार. मेषु च कर्मसु तथा क्या ज्यामिमहणासोऽयमनुमानमार्ग एष, नगः प्रो. गोया प्रयोगपयोगितण्डलनिवस कबादुलूसलमुसलपदिति, सामभु तु सट- ·न्यायमंअर्याम् ययोक्तोपपन्नग्रहणेन सातदेशे धादजल्पयोरविशेष इति शवमाना के चन पक्ष प्रतिपक्षपरिग्रहमात्राविदेशमेव व्यावतते, इयतस्तु पूर्वस्त्रानुस्या अपि सिद्धमन्दफनमेव यथोक्तोपपन्नरचनं भरेदिदि समस्तातिदेश एवं वरम्। न च तत्रापि यादजल्पयोः साम्य गम्यमानार्यम् , अनिदेशान्झौत एवारों विदिश्य नगम्यमान सरकृत ए च वयोमेद, तया च प्रमागत साधनो। लम्म इत्यर गम्यमानोऽयोऽभिप्रायनियमः स नाविदिश्यते, सिद्वान्ताविरुद्ध पश्चास्यवोपपन्न इत्यत्रापि घुद्धिपूर्वजात्यादिपयोगप्रतिपेपत्तदुद्भावननियमहो गम्यमानोऽर्थ सोऽपि नातिदिश्यत इति कुतस्तयोरविवेकः, अवे एव च बुद्धि पूर्वकप्रयोगानुशानाय छलजातिनिग्रहस्थानसाधनोपालम्भ इत्युक्तम् । “भवत्तेव चलादीनां त्वसदुत्तरत्वाकामिव माधनोपालम्भहेतुत्वम् , परपक्षपतितेपद्वार कमिनि चन्नासदुत्तरत्वेन पूतिपक्षेऽपि वेपामसामदेिवमपि च साधनप्रणाम नर्थकमेवेति" सत्यमेवं किन्तु कस्यांचिदवस्यायां स्वप्रतिपत्तिसाधनोपहितवत्व ज्ञानरक्षाय वान्यपि व्याप्रियन्ते, यदा जाननपि परपक्षकशिमानं स्वपत्ते दि. मानं च कचिदवसरे परप्रयुक्त साधने दूपणं सपदि न पश्यति स्वपक्षमाधनं च मगिति न स्मरति तदा छलादिमिरप्युपत्रम्य परममिमवत्यात्मानं च रचतीति। "ननु यदि परश्छलादीनि जानीयातेपु चानुरूपमुत्तरमभिदधीच कर्य जीयेत प्रत्युत जयत्येव" सत्यं वधाप्येकान्तपराजयावर सन्देह इति युक्तमेव तत्प्रयोगेगा स्फुटाटोपकरएम् । "नन्वीटंशि प्रयोजनानि जिगीपतो जनस्य जनपदसदसि भवन्ति तस्यापि न निपुण्मतिसदसि मुमुलोस्तु दुरापेतैव कथेयमिति कथमिइ मोतशास्त्रे जल्पाद्युपदेश" नैवदेवम् , मुमुक्षारपि कचित्प्रसङ्गे तदुपयोगात् , यथोक्तं तत्वाध्य. वसायसरक्षणासोनमनेकशिष्यगणोपास्यमान रहस्यतत्त्वमुपदिशन्त शान्त. मानसमाचार्यमनार्यः इश्चिद्विपश्चिदाभासः कुतश्चितापत्य दुरधिगतविध. यासपरिचयजनितगुरुवरगर्वगद्गदया गिरा भारतपस्विक्रिमास्यायते इ. द्वारमान्वीरिकी सरलमविप्रियेय विद्या व वेदाः क्व वेदप्रामाश्यं का. त्मज्ञान कापवर्ग इत्यादि मन्द विहस्य सहस्यसहसामेध इस प्रकटित काण्ड জায়নিৱৰিধিনাগমনুসহযালগরি, বা সাল্লাশি 'न्द्रजालपण्डितविलसितमिति जाननप्याशाग्यो यदि तदुपेक्षते न तिरस्करोति प्रद्यः सम्यक् साधनाप्रविभासेऽपि यदि छलादिभिरेनं न शमयति तदा तस्मिन् गते तत्त उत्थाय शिष्यगणा युः कपमस्थाने क्लिष्टाः स्म:, यो ऽसावरमाक्रमाचार्यः प्रख्यातो न्यायवित्तमः । अद्य स्वागत्य सोऽन्येन परिडतेन पराजितः ॥ , ·वितण्डाप्रकरणम् । तच्छुत्वा जन इतरोऽपि सत्पथस्याशैथिल्यासपदि तमेव माऽनुयामोत् । तन्नूनं परिभवभूमिकामसयां नेतव्यः सदसि स वावदूकपाशः ।। तद्विघातघटने निरर्गलं जल्पपत्रमुपदिष्टवान्मुनिः । पानुपगिकमपि प्रयोजनं नस्य रागिजनतासु वर्णितम् ॥ इति (११)जल्पपदार्थः। स प्रतिपक्षस्थापनाहीनो वितण्डा । अ. १ आ. सू. ३ । स एव ययोक्तलक्षणकोजसो वितण्डामति, को विशेष इति चेद् आह- प्रतिपक्षस्थापनाहीन इति , उत्तरपक्षादी वैण्डिकः प्रथमवाद्यपसाभ्यमानए. सापेक्षया इस्तिपतिहस्तिन्यायेन प्रतिपक्ष इत्युच्यते तमसावभ्युपगच्छत्येव न वत्र साधनमुपदिशति परपतमेवाक्षिपन्नास्ते, "तहि साधनाद्विपक्षी अपि सोऽस्य नास्त्येवेति प्रतिपक्षहोनेो वितण्डेत्युच्यतां किं स्थापनांग्रहणेन" नाभ्युपगममा. वेण तनावात्तमनभ्युपगम्य प्रलपतः कातत्य शृणुयान् , औपचारिको वा पर- मतपराकरणरूप एवास्य पत्तस्तस्मिन्हि सति स्वा! हि तस्य सिध्येदिति, परमताक्षेपप्रवणप्रवृत्तश्च वलाद् द्वितीयपक्षबायेव वैतण्डिक इति , तदेवं पो ऽस्यास्तीति साधनं तु नातीति सम्यक् सूत्रितं सगतिपतस्थापनाहोने वितण्डेति। इत्युदाहृतमिदं कथात्रयं यत्परस्परविविक्तलक्षणम् । स्थूलमप्यनवलेाक्य कथ्यते वाद एक इति शास्यशिप्यकैः ।। इति (१२)वितण्डापदार्थः। पक्षधर्मवादीनि पञ्च लक्षाणानि हेतोरुतानि तेगमेकैकापायात्पश्च हेत्व. भासा भवन्तीति तान् दर्शयितुमाह- मव्यभिचारविरुद्धप्रकरणसमसाध्यसमातीतकाला हेवाभासः ॥ गौतमसूत्रम् अ. १ आ. २ २.४ । अत्र हेत्वाभासश्रुतिरेव निर्वचनसहिता सामान्यलक्षणं योधयत्यहेतवो हेतुबदाभासन्त इति हेत्वाभासाः, लक्षणेकदेशयोगाने हेतुवदाभासनमहेतोर. युपपद्यते। सकललक्षणाऽपायेपि पञ्चमीनिर्देशादिर्धमहेतुरित्येके, सव्यभिचारा. दिपदार्यन्तयतिनी तु सैवश्तिविभागमवगमयचि प्रमाणश्रुतिवदित्युक्तम्, पक्ष. धर्मादिलक्षणना व क्रमनियमाभावात्साध्यसमविरुद्धसव्यभिचारातत्तीकाल. प्रकरएसमा हवामामा इति पाठो नानिमः । "ननु त्रय एष हेत्वामासा इति शाक्या " न प्रत्यक्षागमवाधितस्य सप्र. विपत्रस्य च हेतोः पूर्वप्रदर्शितत्वात । २० ·१५४ न्यायमार्याम् "नन्वेकस्यैव रूपवयवैकरयाकथ न पष्ठादयस्त प्रमेदा स्यु , गया नित्य श दश्चाक्षुपत्वादिति, एप हि पक्षे वृत्त्यभावादमिद्ध उच्यतामुत सामान्यादिविष क्षादप्रच्युते सव्यभिचार उत जात्यन्तरमेव ताभ्यामिति" नैतदेवम्-एकास्पापायनिमित्तभेदपञ्चकप्रतिपादने कृते द्वित्रिरूपापायान्न रूपातरमवतरति किन्तु तेशमेव समावेश स्यात् , अपि च प्रथमाहीतान्यत मरूपवैकल्यलब्धके हेत्वाभासरूपेऽस्मिन्कि रूपान्तरनिरूपणेनेत्यास्वामेतत् । "नन्वप्रयोजको नाम पष्ठो हेवामास समस्तीति न पुनरपि पञ्चत्वम् 'न तस्यान्यथासिद्ध एवान्तर्भाव वक्ष्याम , अवान्तरभेदविवक्षाया तु हेत्वाभासाना मियत्तानिश्चयो न शक्यक्रियो न च सप्रयोजन इति पञ्चैव हेत्वामासा इति सिद्धम् । सम्यभिचारकक्षणम् । तेषा सव्यभिचारस्तावदुन्यते। अनेकान्तिकः सव्याभिचार ॥ गौ० अ० १ आ २ सू०५ । व्यभिचार एकर व्यवस्थाऽनियम तेन सह वर्तते इति सव्यभिचारो वि पक्षादप्रच्युत इत्यर्थ , एकस्मिनन्ते भवन्नैकान्तिक तद्विपर्ययादनकान्तिक इति स एवार्थ, एवमिह लक्ष्यलक्षणपदयोर्यथाकाममभ्युपगमोन प्रत्यक्षाविद्यवस्थ या, सव्यभिचारपदे लक्ष्याभिधायिनि लक्षणवचनमनै कान्तिफपदमन कान्तिक पदे तु लक्ष्यवाचिनि सव्यभिचारिपद लक्षणप्रतिपादक प्रसिद्धाप्रसिद्धविभागा पेक्षया पिककोकिलवद् द्रष्टव्यम्, पिक कोकिल इत्युक्त यस्य पिकशब्दार्थ प्र सिद्ध सतत कोकिलशब्दार्थमवभोत्स्यते प्रमिद्धकोकिलशब्दार्थश्च पिकश दार्थमिति । "आह भवस्वेवमिदं तु चिन्त्यताम् अनैकान्तिक इति किमय पर्युदास प्रस ज्यप्रतिषेधो वा? किं घात , पर्युदासपने स्वपत्तनियवादेकान्तिकादन्य स एवा नैकान्तिक इति स एवैको हेत्वाभास स्यादवश्च पञ्चसख्या विप्रलुप्यतेति, प्र सज्यप्रतिषेधे त्वैकान्तिकाभावस्य निवृत्तिरूपस्य हेत्वाभासता भवेन्न लक्ष्य तेनाभिमतस्य विपक्षवृत्तहें स्वन्तरस्य प्रमेयत्वादेरिति" उच्यते-प्रश्न एवायमनुपपन्न सशयानी हि पर पृच्छति सशयश्चोभयथा दर्शनाद्भवति न च नामपदसयतस्य नत्रो द्वयी वृत्तिर्दशा, अश्राद्धभोजोत्यादी हि मुजिना नसबध्यते श्राद्ध न मुङ्ग इति न तु नाम्ना श्राद्धेनेति, प्राख्यावेना पि प्रयोग्यमान क चित्रकरणसामर्थ्यानुरोधात्प्रत्ययार्थसबन्धमवधूय धात्वर्थ मेव सामालिङ्गन्पयुदासवृत्तिभंववि यथा नेक्षतोय तमादित्यमिति, न तु ना ·हैत्वाभासप्रकरणम् । , ना संयध्यमानः कचिदपि पर्युदासवृत्तिमुल्लडध्य प्रसज्यप्रतिपंधमात्रतामवल. म्बमानो दृश्यते अब्राह्मणादौ सर्वत्र तदन्यावगविदर्शनादिति कुतस्त्यः संशयः । अथ वा किमनयावान्तरचिन्तया यथावृष्टं प्रकृत एवोत्तरमुच्यते एकस्मिन्ननि. स्यानो वा नियत ऐकान्तिक एकपत्तिरुच्यते ततोऽन्यः पक्षद्वयवृत्तिरनका. तिको भवत्येवं न सर्वे हेत्वाभासा: पलाद्वयवृत्तय इति न संख्याहानिरतः पर्यु. दासपक्षे तावन्न दोप, प्रसज्यप्रतिपेधे ऽध्यैकान्तिको न भवति स एवाहेतुरिति न निवृत्तिमानपरत्वम् , अश्राद्धभोजीति कृता पुरुष उच्यते न श्राद्धभोजनामा- वमानमेवमिहापि तद्धितेनैकान्तनियतताप्रतिषेधविशिष्टो हेतुरेवोच्यते नामावमा. त्रमित्येवमुभयथापि न दोपः, तस्योदाहरणम्-अनित्यः शब्दः प्रमेयत्वादिति, एप हि नित्यानित्यपक्षयोरन्यतरस्मिन्नपि न नियत इति विपत्तवृत्तित्वादन- कान्तिकस्तदेवं व्यतिरेकाख्यहेतुलक्षणशून्यो ऽनकान्विक उक्तो भवति । "ननु पप्रकारा, परैरनेकान्तिका इष्यन्ते सपक्षकदेशवृत्तिविपक्षाव्यापी विपशेकदेशवृत्तिः सपक्षाव्यापी उभयपक्षकदेशवृत्तिरुभयपपदाव्यापी, साधारण- श्चतुष्प्रकारः असाधारणो विरुद्धव्यभिचारी चेति स कयमिह न निर्दिश्यते"। उच्यते-सपक्षाव्याप्त्यादिभेददर्शनं तावदप्रयोजनक्रमशक्यं च हेत्वाभासा. नामवान्तरभेदेनानन्त्यात, विपत्ताद्यावृत्तिर्यस्य नास्ति स सव्यभिचार इत्यन्यत. महेतुरूपरहितत्वमनकान्तिकलक्षाणमिह विवक्षितम् , तमोक्तमेव किमवान्तर- भेदपरिगणनेन, असाधारणविरुद्धाव्यभिचारिणौ तु न संभवत एव हेत्वाभा. सावितिन व्याख्यायेते। "ननु साधारणादसाधारणस्यापि गन्धवत्त्वादेः संशयहेतुत्वदर्शनात्कयम- संभवः अनेकधर्मोपपत्तश्च संशयो भवद्भिरपि व्याख्यायत्त एव" नैवदेवम् , उभयविशेषसहचरितधर्मदर्शन हि तदनुस्मरणपायं संशयमुपज- नयति असाधारणस्तु असाधारणत्यादेव न तत्सहचरः कदाचिदुपलब्ध इति कथं संशयहेतुः । कथं तीनेकधर्मोपपत्तेरिति वर्णयिष्यते" वणितमेतद् वस्तुनो हि विशेषधर्मः कश्चिदसाधारणः केनापि धर्मान्तरेण सहचरितो दृष्ट. सो. ऽयं शब्दे विभागजत्वाख्यो धर्म. केन (चित् ?) धर्मान्तरेण द्रव्यत्वेन गुणवेन वा सहचरितो भवेदितीत्थमनेकधर्मोपपत्तेः संशयोवरिणतः, वदिदापि गन्धवच्या मसाधारणमित्यमेव यदि संशयडे तुतया वर्ण्यते ताई साधारणाद्वस्तुधर्मत्यादेव । संशयो भवेन्नासाधारणाद्गन्धवत्वात् , म हि तन्नित्यानित्ययोरन्यतरेणापि सह- धरितमुपलब्धम् , वस्तुधर्मस्तु धर्मान्वयनुयायी दृश्यद इति वस्तुधर्मस्वमेव तत्कारणमतो नित्या भूर्गन्धवत्त्वादिस्यसाधारणानकान्तिको न यक्तव्यः, विरु- दाव्यभिचार्यपि न वाच्य एव एकत्र धर्मिणि परस्परविरुद्धद्वयप्रयोजकहतद्वयो. पनिपातस्यानुपपत्ते।

·न्यायम याद "मनु प्रत्यक्षो वायुः स्पर्शवत्त्वाद् घटबद्, अनस्यतोवायुररूपत्वादाकाश• यदित्यस्ति हेतुद्वयसन्निपावः, स एव च विरुद्वाव्यभिचार्यच्यत इवि" असा. देतदेव वकव्यम-को ऽयमपूर्वः प्रामाणिकव्यवहार ईशो यदनुमानेन प्रत्य तत्वमप्रत्यक्षत्य का साध्यत इति इन्द्रियजप्रमितिविपयो हि प्रत्यक्षोऽर्यो मन ति स एप घायुर्यदीन्द्रियजे प्रत्यये प्रतिमात्येव फिमनुमानेनेति, किं चानयो रन्यतरो हेतुरवश्यमप्रयोजको वस्तुनी द्वरूप्यानुपपत्तः, इतौ च प्रयुक्त तद्गुः गदोपपरीक्षणमेव प्रतिवादी विधत्तां कोऽवसरः प्रतिहेतूपन्यासस्य । "विडम्यनार्थस्तदुपन्यास इति पेन" विडम्बनोपन्यासस्य जात्युत्तरप्रकारस्वात्, इह च हेत्वाभासा धारवा एवानुमानदपा प्रतिपाद्यन्ते, न च विरुद्धाव्यभिचारी नाम वास्तवो हेतुदोष, एकत्र प्रयोजकविरुद्धहेतुद्वयसमावेशासंभवस्योक्तत्वात् । "कथं वर्हि प्रकरणसम इति चेत्" तत्रैव विशेपं वक्ष्यामः । "अथ हेतुप्रयोगरहितोभयवादिपरिगृहीतपक्षप्रतिपक्षोपन्यासमा विरुद्वा. व्यभिचारिणो रूपमुच्यते" सोऽयं विप्रविपत्तेः संशयो भवति न हेत्वाभासा: दस्मादिति। "अपि च संशयजननमनैकान्तिकलक्षणमुच्यते चेत् काममसाधारणस्य विरुद्धाव्यभिचारिणो वा यथा वथा संशयहेतुतामधिरोप्य कथ्यतामनैकान्तिकता न तु संशयजनकत्यं तल्लक्षणमिन्द्रियादेरपि सजनकत्वेन तथाभावप्रसक्तपितु पक्षद्वयवृत्तिवमनैकान्तिकलक्षणम् ,स तु पक्षद्वयवृत्तित्वारसंशयमपि जनय. तोतिषस्तुस्वभावोऽयमतोऽसाधारणाविरुद्धाव्यभिचारिणोः कथंचित्संशयहेतुत्वे. ऽपि पक्षद्वयवृत्यभावान्नानै कान्तिकवर्गेऽन्तर्भावः । "क्क तर्हि वावन्तर्भविष्यतः" जात्युत्तराणामानन्त्यानत्रेति वक्ष्यामः । तस्मादसाधारणसंज्ञकस्य हेवोविरुद्धाव्यभिचारिणो वा। विपक्षवृत्तित्वमतर्कयन्तो वदन्त्यनैकान्तिकता नयज्ञाः ॥ विरुद्धलक्षणम् । सिद्धान्तमम्युपेत्य तद्विरुद्धो विरुद्धः ।। गौ० अ० १ आ० २ मू० ६ । सपतविपक्षयोवृत्यवृत्ती हेतो लक्षणमुक्तम् , वे यस्य विपर्यस्ते दृश्येते यः सपक्ष नवर्तने विपक्षे च धर्तते स साध्यविपर्ययसाधनाविरुद्धो भवति सो. ऽयमुच्यते सिद्धान्तमन्युपेत्येति । सिद्धान्तशब्दो यद्यपि धर्मावशिष्टे धमिणि ध्यायात: अयमित्यमित्यभ्युपगमविषयीचोऽर्थः सिद्धान्त इति, स्थापीह - ·हेत्वाभासप्रकरणम् । १५७ सदेकदेशसाध्यधर्मविषयो लक्ष्यते, ते सिद्धान्तसाध्यधर्ममभ्युपगम्य यो विरु- सद्धि व्याहन्ति तद्विपर्ययं साधयति स विरुद्ध इत्यर्थ "ननु समानकर्तृकयोः क्त्वाप्रत्ययः स्मयते इह च हेतोरचेतनस्याभ्युपगमे कर्तृवासम्भवात्पुरुषस्तस्कर्ता भवेत् सिद्धान्तं च विरुणद्धि हेतुरिति भिन्नकर्तृ कत्वमुच्यते" समानकर्तृकत्वसिद्धये हेतोरेवाभ्युपगमे कर्तृत्वमुपचाराद्वर्णयिष्यते हेतुबलात्पुरुपेणाभ्युपगमः क्रियमाणो हेतुनैव कृतो भवति, एवं च स एवाभ्यु पगन्ता स एव विरुणद्धीति न भिन्नकर्तृकत्वम् । "ननूपचारपरिप्रहश्चेदभिमतस्तन त्रितयं वक्तव्यम्- साध्येऽर्थे प्रमाए. वाघो निमित्त प्रयोजनं चेति" साध्येऽर्थे प्रमाणवाघ उक्त एव हे तोरचेतनत्यम, निमित्तमप्यस्ति हेतुसाधनको धुपगम इति, प्रयोजनं तु विशेषविरुद्धानां हेत्वाभासत्व निवारणम्। सिद्धान्तशब्दस्य समुदायवाचिनो यदेकदेशेऽवस्था. पन तस्यापि विशेषविरुद्धव्यवच्छेद एव फलम् , विशेषविरुद्धानां हि हेवा. भासत्वाभ्युपगमे सर्वानुमानोच्छेदप्रसङ्ग , न हि तथाविधो हेतुरिह जगति कश्चिदवाप्यते यः साध्यसिद्धयेऽमिधीयमानो धर्मस्य या धर्मिणो वा विशेष न कंचन बाधते, तया हि अनित्यः शब्द. कृतकत्वादिवि सकलताकिंकगृह प्रसिद्ध एव हेतुरनित्यतां साधयन्नपि यद्यकृवक तत्तदशावणं दृष्ट यो यः कृतक; स स व्योमविशेषगुणो न भवतीति धर्मिणो विशेष घाधते एवेत्यहेतुः स्यान, न चैवं युक्तमिति न विशेषविरुद्धो नाम हेवामासोऽभ्युपगन्तव्यः किन्तु साध्यस्वरूपविपर्ययसाधन एवेति, अत एव यथा तीर्थान्तरे वण्र्यते विरुद्धश्चतुष्प्रकारो धर्मस्वरूपविपरीतसाधनो मिस्वरूपविपरीतसाधनो धर्म- विशेषविपरीतसाधनो धर्मिविशेषविपरीतसाधन इति तथेह नेप्यतेऽतिप्रस. अस्य दर्शितत्वादिति, अस्योदाहरणं नित्यः शब्दः कृतकत्वादिति । "नन्वेककलक्षणापायापञ्च हत्वाभासा इत्युक्तम् अस्य च हेतोरुभे लक्षणे न स्वः, यथा ह्यस्य सपने वृत्तिस्ति तथा विपनादपि व्यावृत्ति., यदि हि सपनादिव विपक्षादपि व्यावृत्त एव भवेद् गन्धवत्त्ववसाधारण एव स्यादि। ति" सत्यमेवं किन्तु विपक्षाव्यावृत्तिव्यभिचारं प्रति प्रयोजकता प्रतिपद्यते प्रतिपक्षागामी हि व्यभिचरित इत्युच्यते, सपने वृत्तिविन्छेदस्तु विपर्य- पसिद्धौ प्रयोजक इति सत्यामपि विपवारत्तो सपनवृत्तिविच्छेदनिबन्धनमे. वास्य विरुद्धावमुच्यते विपक्षादपच्युत. स्वसाध्यमेव न साधयेत्मपक्षे वय. मानोऽसौ विपरीतमपि साधयतीति वहाणापायवमेवात्य विरुद्धत्यमाच. दावे इत्यलं सूक्ष्मेक्षिाकया, तदित्यमुक्त सिद्धान्तमन्युपेत्य सविरोधी विरुद्ध इति। अन्ये खन्यया व्यापमते-किल साध्यधर्मविपर्ययसाधकचदपसिद्धान्तमति.

·न्यायमअर्याम् शाविरोधादयोऽपि मिद्धान्तविरोधिन• संग्रहीतु युक्ता एव, ते चैव व्याख्या यमाने न मगृहीता स्यु , क्त्वाप्रत्ययसिद्वान्तशदौ च न ममन्विती स्याताम् , तम्मादभ्युपगतसिद्धान्तविरोधी विरुद्ध इति सूनार्थे वर्णिते अभ्युपगत सिद्धान्त यो विरुणद्धि स विरुद्ध , तत्कालोपात्तप्रतिमाविषयीत याऽवसरान्तरव्या वस्थापित वेत्येतत्समहश्व कृतो भविष्यति, सिद्धान्तशब्दश्च न सवोचितो भवि प्यति, क्त्वाप्रत्ययस्त्वसवस्यादुपेक्ष्यते एव मिनकर्तृत्वादानन्तर्यस्य गम्यमा नस्य चानुपयुक्तचादिति, तया च भाष्यकारण पूर्वाभ्युपगतसिद्धान्तानुगुण मेवोदाहरणमुक्त-सोऽय विकारो व्यक्तरपैति नित्यत्वप्रतिषेधादपेतोऽप्यस्ति विनाशप्रतिपेयादिति, अत्र हि प्रविपिद्धनित्यधर्मत्यादित्यय हेतुर्यक्रपेतोऽपि विकारोऽस्वीत्य, सिद्धान्त विरुणद्वयनेन वा विरुध्यते-इति । एतत्त्वहृदयङ्गममिय व्याख्यानम्, अपसिद्धान्तप्रतिज्ञाविरोधादेनिह स्थानसूने हेत्वाभासेभ्य पृथगुपदेशाकिमिह उत्सग्रहण, प्रत्यत सग्रह एव दोप, यो हि मोमासकोऽहमित्यभ्युपगम्यानित्य शब्द कृतकत्वाद् घट वदिति घूयान्न तस्याय हेतुर्विरुद्धो भवेदपि स्वपसिद्धान्तानिगृह्येत, तस्मात्सा ध्यविपर्ययसाधन एव विरुद्ध उच्यते न तु पूर्वाभ्युपगतस्वसिद्धान्तविरुद्ध , न, च निरभिप्राय एव सूरकता क्त्वानिर्देश कृत किन्तु तत प्रतीयमानमान त यमप्यपेक्षमाणेन यो हि सिद्धान्तमभ्युपेत्य प्रतिज्ञाय तत्सिद्धयर्थतयोपादीयमा नस्तमेव विरुणद्धि स विरुद्धो हेत्वाभास इति प्राकनमेव व्याख्यानमनग्यम् । श्रत प्रतिज्ञाविपरीतसाधनाविरुद्धतामेति न हेतुरन्यथा । विशेषनाधादिनिधन्धन पुनहुप्रकारत्वममुष्य नेष्यते ।। सत्प्रतिपक्षलक्षणम् । यस्मात्प्रकरणाचिन्ता स निर्णयार्थमपदिष्ट प्रकरणसमः ॥ गौतमसूत्रम् अ० । आ० २ सू० ७ । एकैकलक्षणापायनिमित्तहेत्वाभासपञ्चकप्रतिज्ञानादसत्प्रतिपक्षवलक्षणव- कल्यात्किल प्रकरणसमो नाम हेत्वाभासो वक्तव्य , स चन सम्भवति सप्रति पक्षस्य हेतोरभावादद्वयात्मकत्वाद्धि वस्तूनामेकर परस्परविरोधिधर्मद्वयप्रयो जकहेतुसमावेशो नास्तीत्यसकृदुक्तम, अत एव विरुद्धाव्यभिचारी निरस्त , अनुमानविरुद्धमनुमान च नेष्यत एव, तत्कुत सत्प्रतिपक्षी हेत्वाभासो ऽतश्चा लक्ष्याभावात्कस्वेद लक्षणमित्याशङ्कयाह -यस्मादित्यादि, विचार्यमाणो प्रागु लक्षणको पक्षप्रतिपक्षी प्रकरणम, तस्य चिन्ता सशयात्प्रभृत्या निर्णयावय पि भवति वयापीह विमर्शामिव गृह्यते, सा यस्माद्भवति, कम्मा सा भवति ? विशेषानुपलम्भात् , स एष विशषानुपलम्भो यदि निर्णयार्थमुपदिश्यते यत्प्रकर ·हेवाभासपकरणम् । पगनतिवर्तमानत्वात्प्रकरणसमा भवति-नित्यः शब्दः अनित्यधर्मानुपलधेरा- काशवत्, अनित्य: शब्द। नित्यधर्मानुपलब्धेघंटवदिति, सोऽयं सप्रतिपक्षो हेतुरिह लक्ष्यो विद्यते, न च व्यात्मकानि वस्तूनि, प्रमातारस्तु रूप मेषां निय. तमवधारयितुमशक्नुवन्त एव भ्राम्यन्तीति, तथा छको विशेषानुपलब्ध. पक्ष.. धर्मान्वयव्यतिरेकावपश्यस्ततस्तथेति साध्यं वुध्येत तथैव च परं प्रत्यायये. दिति, इतरोऽपि द्वितीयविशेषानुपलब्धेः साधनता बुद्ध्वा प्रत्यवस्थानं च करो दोति सप्रतिपक्षक एवैप प्रकरणसमो हेवामास', तथा च न तावदा सम्यम् हेतुः प्रतिपक्षोपहततेन स्त्रसाध्योपस्थानसामर्यशुन्यत्वात् , हेत्वाभासो ऽपि च भवन तापदसिद्धः साध्ये धर्मिणि शन्देऽनुपलभ्यमाननित्यधर्मत्वस्य हेतोः स. भावान् , नापि विरुद्ध साध्यविपर्ययसाधननिमित्तभूता सस्तत्तिवियोगानुप. पर, नाप्यनेकान्तिक पक्षश्यसाधारण मानवधारणान् , संशयजनक तुन तस्य लक्षणमित्युक्तमेव । "नन्वेकस्मिन्पो नियत ऐकान्तिकस्तद्विपर्ययादनकान्तिकः स चायं नि. (यानित्यपक्षयोरन्यतस्त्रापि न नियत इत्यनै कान्तिक एव स्यान , अपि पा हु:-अप्रामाण्यं त्रिधा भिन्नं मिध्यात्वाज्ञानसंशयैरिति, (लो० वा० २ सू५५ लो०)वन यथेन्द्रियादेरवोधकत्वाद्वा संशयविपर्ययस्वभावापमाससमुत्पादनादौ राम्याद्वा भवत्यप्रामाण्यव्यवहार एवमनुमानमपि तथैव वर्मना प्रमाणभास. घामवलम्बते, ननासिद्धस्तावदलभमानो धर्मिणि वृत्तिं तत्र साभ्यधर्मधियमाधा. तुमनधिकृत इत्यज्ञानफलत्वादप्रामाण्यमनुभवति, विरुद्धस्तु विपर्ययसाधन इति भवन्त एव प्रतिपन्ना, संशयजनकत्वनैकान्तिको भवितुमईति न तु पारिभाषिकविपक्षवृत्तित्वमेव तस्य लक्षगमुचितमयमपि चान्पतरपक्षनियम. विरहिवतनुरिति किमिति न भवति विमर्शमुपदिनैकान्तिक इति अय पर हेत्वाभासा" उच्यते-न फलनियमेन लक्षणनियम फतु शस्यते, यद्यपि द्विविधं विविध या भवत्यप्रमाणफ तथापि न विलक्षणके लिङ्गऽविनामावः परिसमाप्यते अपि तु पश्चलक्षणक इति प्रसाधितोऽयमर्थः, द्वैकल्यास हेत्वामासानामनि पश्चत्वमेव, फलं तु द्विविधमरतु विविधं या न पतिपत्तिजनक किंचिहिङ्ग- मुपलभामई, न चाप्रतिपत्तिः प्रयतजन्या प्रागभारस्य निसर्गसिद्धत्वादित्यलम घान्तरचिन्तनेन, न फनाश लिङ्गलक्षणनियमः वर यमा पक्षपमरहितत्वम च हेतु पक्षधर्मान्वयव्यतिरेकाणामन्यतमेनापि रूपेण न विकमा इनि कथमने कान्तिकता प्रतिपास्यते, व्यस्ततायां हि सर्वाण्येतानि सन्ति लक्ष गानि समस्तं वस्तु नोपन्यस्तमेव हेतुत्वेन नित्यानित्यधर्मानुपलब्धेरिति । "गु ययाप पक्षपापयतिका निलामा मन्ति यं वाई न हेतु सिद्धलक्षगमेष ·१६० न्यायमार्याम् रेवायम् , इतरस्यापि पक्षघमीन्वयव्यतिरेकाणा निरपवादाना सम्मगत्साऽपि न कय हतुरस्स्विति चेन वस्तुने। रूप्यानुपपत्ते , एवमिमौ हेतू पक्षद्वये- ऽपि बुद्धि जनयन्तौ सशयमावहतो नानेकान्तिश्चद्विपक्षायत्तित्वेनेति हेत्वामा 'सान्तरत्वम्, एवविधस्य चास्य प्रकरणसमस्या विरुद्धाभ्यभिचारीति नाम यदि कियते तदपि भवतु न पुनरनै कान्तिकप्रभेदतामालम्यते तदक्षणासस्पर्शादुम समतीतिजनको होमो हेतू भवतो नभयपक्षात्तीति, नाप्यय कालात्ययापदिष्ट प्रत्यक्षागमयोरन्यतरस्यापि घाधकस्यानुपलम्मान, अनुमान तु नानुमानस्य गधक भवितुं क्षममित्युक्तम् , न चेतरेतरवायपेक्षयाऽनयारसिद्वत्वमभिगम् , मशयजनकत्वेऽनुभवसिद्ध मति विशेषानुपन भेरमा पाख्यत्वात् । "ननु निश्चितस्य साधन प्रयोगाधिकाराकथ चिन्तावा साधन प्रयुखोत, नि बित व घ तद्धर्मानुपलब्ध्या परस्परमसिद्धत्व स्थितमेव" नैवदेवम् , अन्य तरधर्मानुपलधेरव पक्षवर्मा-वपयतिरेकान्पश्पन्नती निश्चितता प्रामो न द्वि तीपधर्मानुपलबेरसिद्धता बुध्यमान , अत एवाय भ्रान्तिमूलहेत्वाभास द्विती यधर्मानुपलब्धिसिद्धत्वनिश्चये तु सम्यग् हेतुरेव स्यात्, तदसिद्धत्वानवधारणे ऽप्यसौ स्वस्य हेतोस्रूप्यदर्शनानिश्चितमतिर्भूत्वा साधन प्रयुजान इतरेण तयैव निश्चितमतिना प्रतिप्रयोगे कृते तस्यापि रूप्यमुपलभमान सशयमधि ग छत्तीत्यल प्रसङ्गेन, तदेवमसिद्धादिलक्षणवैपरीत्याप्रतीत्यनुगुण प्रकरण समो नामाऽसिद्धो हेत्वाभास । अपरे पुनरुदाहरणान्तरमस्य व्याहरन्ति-नित्य शब्द पक्षसपक्षयोरन्य तरत्वाद् आकाशवत्, अनित्य शब्द पक्षसपक्षयोरन्यवरत्वात् घटवदिति । "ननु पक्षसपक्षयोरन्यतर पक्ष वा स्यात्सपक्षो वा स्थान तृतीये। नहि मिलावरुणयोरन्यतर सोमो भवितुमर्हति वर पक्षेऽयतरशदवाच्येऽनन्वयो न हि शब्दारय पक्षो धर्मी धर्म्यन्तरे वर्तते, सपक्षे वन्यतराभिधेये पक्षधर्मदा नास्ति न ह्याकाशादि सपक्ष शब्दाख्ये धर्मिणि वर्तते" उच्यते-न पक्षस्वादिति हेतु प्रयुक्त सपश्चत्वादिति वा येनैवं स्यात् किं तु पक्षसपक्षयोरन्यतरत्वादिति, उतश्च द्वयोरपि किमपि साधारणरूप न हि वरुणा यष्टव्य इति यादृशी बुद्धिस्तादृश्येव मित्रावरुण्यारन्यतरो यष्टव्य इति, विशपनिष्टताया तु बलादापायमानाया सकलानुमानाच्छेद, ने चान्यवरत्व शब्दमानारोपितरूपमवास्तवमिति वदितु मुचितमीसस्पर्शिताया प्रतिक्षित त्वात्। "अन्यवरत्वादित्यसिद्धो हेतुरिति चेकिल पक्ष एवाय न पक्षसपक्षयोरन्य तर" इति । वदयुक्तम्, यत एवाय पक्षस्तत एव पक्षसपक्षयोग्यतरोन हपक्ष पक्षस - ·वितण्डाप्रकरणम् । पक्षयोल्यतरः स्यान्न ह्यवरुण मित्रावरुणयोरन्यतर इत्युक्तमेव, पक्षो ऽपि च भवन्नेष न पक्षत्वादित्यनेन रूपेण हेनुक्रियते किन्त्वन्यतरत्वादि. वीत्यं च हेतुकरणे नैष दोप इति । सत्प्रतिपक्षस्योदाहरणान्तरम् । अपरमुदाहरणं सन्सर्वज्ञ इतरसद्विपरीतविनिर्मुक्तत्वाद् घटव असन्स. झइतरतविपरीतविनिर्मुक्तत्वात्परविषाणदित्यनाप्याक्षेपपतिसमाधानप्रकारः पूर्ववदनुसरणीयो धर्यसिद्धता च यत्नतः परिचिन्तनीया । सत्प्रतिपक्षोदाहरणान्तरदपणम् । एवं जातीयक तूदाहरणं नानुमोदन्ते मतिमन्त' यन्त्र हि हेतुना स्वय. मर्थ सम्यगसम्यग्या ऽनुमाय प्रमाता परप्रत्यायनाय तं हेतुं प्रयुखीत स प्रयुज्यमानो वस्तुषलप्रवृत्ततया हेतमवति हेत्वाभासीभवति या तथा ह्या- रोहपरिणाइवति पुरो ऽवस्थिते धर्मिणि स्थाणुगतविशेषानुपलम्भादेकस्य पुरुष इसि भवति प्रतीतिरितरस्य तु पुरुषातविशेषानुपलब्धेः स्याणुरिति भ. पति मतिः , एवं यदा ऽसावेकः पुरुषत्वसिद्धये परं प्रति स्थाणुधर्मामहणं है. तुत्वेन ब्यादितरो ऽपि पुरुषधर्मामहणेन स्याणुतां प्रतिष्ठापयन्प्रत्ययविष्टते सदा स्वप्रतीत्यनुसरणपुरःसरसाधनाभिधानाद् भ्रान्तिसंभवाच युक्त तथाविधोदाहर- एकीर्तनम् , एवं नित्यः शब्दोऽनित्यधर्मानुपलब्धेराकाशवत् अनित्यः शन्दोनि- त्यधर्मानुपलब्धेर्घटवदित्यपि द्रष्टव्यम , यस्तुन वस्तुमूलः केवलोत्प्रेक्षामावायल. म्वन: स्वप्रतीतिपु न दृष्ट्रपूर्वः किं तदुपन्यासेन, एतेन सद्वितीयप्रयोगा अपि प्रत्युक्ताः , यथा क चिरसाधनप्रयोगे कृते सति तवर्ष परः प्रत्यवतिष्ठवे यया प्रस्तुतसाध्यधर्माधिकरणत्वशन्यधर्मिघटान्यतरसद्वितीयो पदः अनुत्पन्न वारकुड्यवदित्ति , यथा प्रस्तुतेन सिपाधयिषितेन धर्मेण शून्यो यः प्रातो धो घटश्च तयोरन्यतरेण न सद्विशीयो ऽयं पटरूपो धर्मा तत्र हेतुरनुत्पन्न खं तस्य फुड्यादौ च्याप्तिरिति , सत्यं वदत्त यद्यस्ति लोके कचिदीरशः प्रती विक्रमः घटश्च धो धर्मिघट्योरन्यतरेण सद्वितीय इत्यत्रान्यतरशब्दः सा. मान्यवचनो ऽपि धर्मिणि व्याख्येयो न हि घट एव घटेन सद्वितीयो भवितुम- ईवीत्यलमलीकल्पनाकौशलप्रख्यापनेन । सम्यग्या यदि या अन्यया विधचे ये देसवः संविदं दृशाः स्वात्मनि वे प्रयोफुमुचिताः कामं परयाप्तये । तु स्वाविपत्तिमेव न सथा कर क्षमाः कल्पना. सामध्यात्यिववस्तुशून्यपटनाः किं तत्प्रयोगे फलम् ॥ ये तु सूक्ष्मात्प्रेक्षणक्षमप्रशानिगयाभिधानदुर्विदग्धास्वयाविधानपि प्रयुनो। ये २१ ·१६२ न्यायमअर्याम् कृतकवचनाचातुर्य : प्रदर्शितमात्मनो भवति न पुनः शुद्धिः का चित्प्रमेयदिशः कृता । क चिदवसरे वेवंप्रायाः परध्रमकारिणः किल सफलतां दध्युर्जस्से यया कथितं पुरा॥ तर त्येतान्कथयति परः प्रातमानी यदा चा वस्याख्येयो निपुणमतिना पूर्धनीत्या समाधिः । द्राधीयस्या बदलमनया तार्किकंमन्यगोष्ठ्या हेत्वामासः प्रकरणसमस्त्वेप निर्णीत एव ।। असिद्धलक्षणम् । साध्याविशिष्टः साध्यत्वात्साध्यसमः ॥ गौ. सु. अ. १ आ. २८ । अन्यतरवादिप्रसिद्धमन्यतरं प्रति यत्साधयितुमुपादीयते उत्साध्यम् तदा विशिष्टो हेतु. साध्यसम, कयं साध्येन तुल्यता हेतोरिवि चेदाह साध्यत्वा दिति, यथा साध्यमसिद्धत्वात्साध्यं तथा तरिसद्धयर्थमुपात्तो हेतुरपि यो ऽसि द्धत्वात्साम्यः स साध्याविशिष्टत्वात्सायसम इत्युच्यते, एतवान्यवरासिद्धस्यैव लक्षणम् यथा मीमांसकं प्रत्यनित्यःशब्दः कृतफत्वाद घटवदिति, न चाक्षुपस्वादेरुभयासिद्धस्य, न हि वस्य साध्यत्वं सम्भवतीत्यर्थः, सकलासिद्धभेदसंग्रहाय साध्यवादित्येतत्पदरहित साच्या विशिष्ट इत्येवासि द्धलक्षणमुपवर्णनीयम् , साध्यस्य च रूपद्वयस्यासिद्धत्वं साध्यत्वं च तनासिद्ध त्वमेव, वदविशिष्टत्वकारणमिहाश्रीयते सर्वासिद्धभेदसाधारणं न तु साध्य स्वमन्यतरासिद्धकलग्नमिति, एवं चासिद्धत्वमेवासिद्धस्य लक्षणमुक्तं भव ति, पक्षधर्मत्वं यस्य नारित साध्ये धर्मिणि यो न वर्तते हेतुः सोऽसिद्ध इति, तस्य तु भूयांसो भेदा भवन्ति हेतुस्वरूपे तावदन्यतरस्य बादिनी द्वयोर्वा अज्ञानं संदेहो विपर्यय इति, तथा तदाश्रये अपि धर्मिण्येकस्य वा द्व. योर्वा तथैवाज्ञानसदेहविपर्यय इति, भूयसि च पतीवे ऽर्थे तदेकदेशे व चि. वृत्तिः तदितरबागृत्तिरिति, एकदेशवृत्तावपि द्वयोरकस्य वा तथैवाज्ञानसंशय विपर्यया इति, एवप्रकारभेदोदाहरणवर्णनमल्पप्रयोजनमिति न प्रस्तूयते, "अन्यतरासिद्धर्न विवदन्ते प्रमाणस्यापक्षपातिवाद्यदि वावतृतकत्वं शब्द प्रमाणतो निर्णीतं वहि मीमांसकस्यापि तार्किकस्येव तत्सिद्धमेव, अथ कत्र कृतवनिश्चयनिपुणं नास्त्येव प्रमाणं वदा ताकिकोऽपि तूष्णी. ‘मास्ता द्वयोरप्यसौ चानुपत्वादिवन्न सिद्धयद् हेतुः, वाहमात्रेण स्वसिद्धिक . 1 , ·हेत्वाभासपकरणम् । , मनससांप्रतमविप्रसङ्गादेव" सत्यमेवं ग सर्वदाऽन्यतरासिद्धस्य हेत्वाभासत्वमभिदध्महे किं तु कं चि. कालमिति यदैकेन वादिना हेतौ प्रयुक्त द्वितीयो वदति सम्प्रति न सिद्ध एप इति सक्षा हेतोः प्रयोगाद्वादिना तरसाधनमभिधेयमनभिधानास पराजीयते साधने तु तेनोक्त तदसिद्धतोदावनवादी पराजीयते इति यावत्तसिद्वी नोपन्यस्तं साध. नं तावदेवासाचन्यतरसिद्धचनन्तरं तु सम्या हेतुरुमयासिद्धो वा भविष्यतीति, व्यधिकरणासिद्धस्तु यथोक्तभेदान्तर्गत एव, यथा नित्यः शब्दः काकस्य फापर्यादिति, क चिस्पुनश्च व्यधिकरणासिद्धोऽपि भवति गमक इत्येके, तद्यथा यह. लबहलः प्रचलजलपरश्यामलवपुरम्परतलमाक्रामधूमप्रबन्धः क्षोणीध्रक. न्दरादिविशेषधर्मत्वानवधारणेऽपि तत्र गमयितुमलमनलमिति, यथा वाऽ. निमानेप देशो धूमोपलब्धेरिति प्रयुज्यते तदोपलव्धेरात्मधर्मवया वैयधिकर- एयेऽपि गमकताऽस्तीति । अन्ययासिद्धनिरूपणम् । अन्ये त्यन्यथासिद्धत्यं नाम तझेदमुदाहरन्ति यस्य हेतोमणि वृत्तिर्भव न्यपि साध्यधर्मप्रयुक्ता मवति न सोऽन्यथासिद्धो यथा नित्या मनःपरमाणवो मूर्तत्वाद् घटवदिति- "ननु कथमयमन्यथासिद्ध उच्यते किमिति सन्या हेतुरेव न भववि किं परमाणुपु मूर्तत्वं न वर्तते कि घटादापनित्यत्तया व्यास न दृश्यते किमाकाशादेः खपुष्पादेर्वा विपक्षान्न प्रच्यवते कि प्रत्यक्षेणागमेन वा पाभ्यते किं प्रतिपक्षण प्रवियाध्यते येनाभासतां प्रतिभजते" न प्रतिबन्धाभावात् । "ननु पश्चानां प्रतिबन्धलक्षणानां कतमदस्य सथीभूतम्" नान्यतमस्यापि शैथिल्य मः, "तक्किं पश्यत्वपि लक्षणेषु प्रविबन्धः समाप्यते तानि पासां सन्त्येव न चैप प्रतिवन्ध इति तिवम्" उच्यते प्रयोज्यप्रयोजकमावेन साथ्यमापनधर्मयोधू मामिवत्प्रतिवन्धोऽव. धार्यते स पात्र प्रयोग्यप्रयोजकमावो नास्तीत्यत एयायमन्यथासिद्धोऽप्रयोजक इति कथ्यते, "कयं पुनरस्याप्रयोजकत्वमवगतम्" उच्यते मूर्तत्वं हि सर्वगोवद्रव्यप. रिमागविशेषादिधों वस्तुस्वभावमात्रनियन्धनो न कृतकत्वादिवदनित्यता प्र. यामुत्सहते, तथा हि परमाणुपु सिद्धेषु मत्सु वत्र पर्वमानं मूत्व. मनित्यता साधयेत्यया त्याभयामिद्धतामुपेयान् , सिवन्त एव साम्यवका. पानुमानमाण लोपविभागावमासमानभागपरम्पगपरिकल्पनामेण या पर.

·न्यायमअर्याम् थासिद्वमिदं तु मूर्तत्वमन्यथासिद्धमिति चेत्" प्रागतोऽसि मदीयं पन्थानमन्य- थासिद्धत्वादेव च तदप्रामाण्ये सिद्ध किं तद्वाधया, "अन्यथामिद्धत्वमेव क. थमिति चेत्" न घटादौ मूतत्वप्रयुक्तमनित्यत्वमपि तु कार्यत्वप्रयुक्त कार्यस्य कारणविमागाटा तद्विनाशाद्वा विनाशोपलब्धेः कार्यसमेगानित्यत्वप्रयोजकमुळं न मूर्तत्वम् , मूर्वत्वे तु नित्यताक्षेपिणि परमाणुतेय होयेवेत्युक्तम, तस्मान मूर्त त्वमनित्यतायाः कारकं ज्ञापक वेति भवत्यन्यथासिद्धम, "भवत्वेवम् असिद्धवर्ग तु कथमेप हेतुर्गन्यो" साध्यधर्मप्रयुक्ता धर्मिणि तिरस्य नास्तीति चेद्, यद्येवं पथ्यानामपि तत्प्रयुक्तवृत्तिरहितत्वादसिद्ध एवको हेत्वामासः स्यात् । अथ सत्यपि प्रयोजकत्वे विपक्षवृत्त्याद्यवान्तररूपभेदनिबन्धनानकान्तिक स्वादिव्यपदेशपञ्चकमाज इमे हेत्वाभासा इप्यन्ते, हन्त वहि प्रमतो ऽयं हेतुर्मू- तत्वादिति किमनेकान्तिक उच्यतामथ कालात्ययापदिष्ट श्राहो स्विद्विरुद्ध उत प्रकरणसम इति, नेपामन्यतमो ऽपि वक्तुं शक्यते एतलक्षणानुपपत्तरिति चेत्, काममसिद्धोऽपि मा वादि पक्षे वर्तमानवेन तल्लक्षणस्यानुपपत्तरिति, आस्तां तहि पष्ठ एवार्य हेत्वाभासः सम्यग हेतुतां तावद्यथोकनयेन नाश्नुत एव न घ तेवन्तर्भवतीति बलात् पष्ठ एवावतिष्ठते । कथं विभागसूत्रमिति चद् , अतिक्रमिप्याम इदं सूत्रम् , अनतिक्रामन्तः मुस्पष्टदृष्टमपीममप्रयोजक हत्वाभासमपन्हुवीमहि न चैवं युक्तमयो वरं सूत्रा. तिक्रमो न वस्त्वतिक्रम इति, अथ वान सूत्रकारनियमोल्लड्वनं श्रेयः प्रमाद्यन्खनु परिमितदर्शी माहशो न्यया घूयान्न न्यायमहोदधेः पारदृश्वा भगवाक्षपादः, वदेन. हेत्वाभासम- सिद्धवर्ग एव निक्षिपामः। "ननु पो वर्तमानः कथं तत्र निक्षेपतुं शक्यते" यथा साध्यधर्मप्रयोजक सयापक्षऽपि वर्तित युक्तम् तया न घर्तत एवायं वक्रेत्यदूरविप्रकर्षेण भवत्येवा. यमसिद्धः, अत एवायमन्यथासिद्ध इत्युच्यते, यया सिद्धः सिद्धो भवति तथा न सिद्धः अन्यथा तु सिद्ध इत्यनया नीत्योजानवृत्तिमात्रलम्भेऽप्ययमसिद्ध एव, अन्येषु तु हेत्वामासंपु भङ्गा ऽपि नान्तर्भवतीत्युक्तमतत, अथ वा सर्वहेत्वा- भासानुवृत्तमिदमन्यथासिद्धत्वं नाम रूपमिति न पष्ठो ऽयं हेत्वामासः, वतुक चित्केवलमेव दृश्यवे क चियभिचारादिरूपान्तरसहचरितमतश्च न्यभिचार- दिरूपापेक्षमेव पञ्चत्वमुपदिष्टवान्मुनिरिति न विभागसूत्रविरोध इत्यलमति. विस्तरेण। युक्तस्तस्मादन्यथासिद्धनामा हेत्वाभास: सोऽयमेकप्रकारः । यस्योताना विद्यमाना ऽपि पक्षे वृत्तिर्न स्यात्साध्यधर्मप्रयुक्ता ।। 4 ·हेत्वाभासपकरणम् । १६७ हेत्वाभासकुटुम्नकस्य तदिदं सर्वस्य साधारणं रूपं यद्यपि लक्षणान्तरकृतो भेदतथा नान्यतः । सामान्य तु विशेषरूपरहित नास्ति प्रमाणं यथा मा भूदन तथेति नास्य विषयश्चोयस्य वस्तुस्थितिः॥ अथ वाघितलक्षणम् । कामात्ययापदिष्टः कालातीतः ॥ गौ, स. अ.. आ. २८, ९ । यथाप्राप्त हेतुप्रयोगकालमतीत्य यो हेतुरपदिश्यते स कालात्ययापदिषु कालातीत इत्युच्यते। सत्र के चिदाचतते-"प्रतिज्ञानन्तरं हि हेतु प्रयोक्तुंयुक्त तत्र या प्रति. शाया पूर्वमेव मान्तवचनादेरप्यूर्व वा प्रयुज्यते स कालात्ययापदिष्ट" इति । सदनुपपत्रम्- अत्ततप्रतिबन्धस्य साध्यावतिफारिण। कमातिक्रममाण न हेवामासवा भवेत् ॥ कियांश्चैप दोष पदान्तरव्यवहितोचारण नाम, व्यवहितमपि येन सह समुचितसमयमन्वेतुमधिकृत्तमितरदतिनिकटपठितमपि पराणुध वीयसा ऽपि निर सबन्धमनुभवति यथा- अयसा पथि गच्छन्तीमोपर्धा दीर्घलोचनाम् । हटवानसि केदार यो लुनासि मम प्रियाम् ।। इति । धप्राप्तकालमेव तत्कथित पृथप निग्रहस्थानम्, तच पुनरुच्यमान न कधन स्वार्थमावहति वामादपव्याख्यानमेवत् । अपर पाद-"सविशेषणम्य हलो प्रयुज्यमानस्य यस्य विशेषण कार्यकाल मत्येति न तत्पर्यन्तमवतिष्ठते स कालात्ययापदिष्ट इत्ति, यया कालान्तरस्थायी रायः सयोगव्यायवाटूपदिति, भन न व्यङ्गयत्वमान हेतुत्वेन विवक्षित मपि तु सविशेषण संयोगव्यहरव स चाय संयोगो व्यस के दृष्टान्तामणि रूपे उदयगतिपर्यन्ठस्थितिरुपलभ्यते दीपादिसयोग, साध्यमिणि तु शब्दे न तद वस्थानमिति दूरतो हि दारुपरसुयोगविच्छिन्ने धेवा पुनरुद्यम्यमाने परश्वधे भूयते शब्द इति पदुपलब्धिकाले पदत्ययाकानात्ययापदिष्टोऽयं इंतुरिति" एतदपि न सगतमसिस्त्वेनास्य हेत्वामासान्दरत्वानुपपत्तेः। तस्मादयमय इदो प्रयोगकाल प्रत्यक्षागमानुपाइपक्षपरिमइसमय एप धमतीत्य प्रयुज्यमान प्रत्यागमयाधिवे विपये पपमान. कालात्ययापदिष्टो माति सस्योदाहरण पूर्वमेव प्रदर्शितम् । उम्पो न जोऽजयपी तकसा घटादिया। माणेन मुरा पेया प्रपतात्तीरनीरवा।।

·२६८ न्यायमअर्याम् । यच्च किं चिदभिधेयमन्न तत्सर्वमुक्तमनुमानलक्षणे। अप्रयोजकनिरूपणे पुनः किंचनोदितमतो विरम्यते ॥ हेवामासास्त एते ऽवगतिनियमितानन्यसङ्कीर्णरूपा निर्णीवाः पञ्च ये ऽथें विदधति महती शुद्धिमभ्यस्यमानाः। पक्षादौ वृत्तिभेदाकलनगुरुतरक्लेशनिष्पद्यमाना नेयत्ता त्वेवदीया क चन फलवती नाहता वेन तम्साः ।। इति (१३) हेत्वाभासपदार्थः समाप्तः । अथ छलनिरूपणम् । तत्त्वाध्यवसायसंरक्षणं जल्पवितण्डयोः प्रयोजनमुक्तम्, तदङ्गभूतानि छलजातिनिप्रहस्थानानि, यद्यपि च वादे केपां चिदभ्यनुज्ञानमस्ति पथापि अल्पवितण्डे एव तेषां प्राचुर्येण क्षेत्रमिति तदोपयिकतया तत्स्वरूपनिरूपणं युक्तमित्युद्देशक्रमेण च्छलस्य तावल्लक्षणमाह-- वचनविघातो ऽर्थविकल्पोपपरया लम् ।। गौ. सू.अ. १ आ. २ २ १० छलस्य भेदत्वासामान्यलक्षणानि च वक्तव्यानि तानीह सर्वाणि स्व. कण्ठेन किल वत्पूर्वकमनुमानमित्यत्र त्रिचतुराक्षरसमर्पितापरिमितविषयवि- तण्डानुमानलक्षणलब्धनिरतिशयसूत्रकरणकौशलस्य मे किमधुना शिष्यजन. मनःक्लेशकारिणा संक्षिप्ताभिधानदोहदेनेति मन्यमानः सूत्रादुक्तवान् तत्र वचनविघात इति सूत्रं सामान्यलक्षणप्रतिपादकम् , परस्य वदतो वचनविघातो ऽभिधाननिरोधः छलम , किमास्यपिधानादिना नेत्याह, अर्थविकल्पोपपरयेवि, वक्तुरनभिप्रेतमर्थात्तदुक्ते वचसि समारोप्य तनिषेधं छलवादी करोति, कय- मर्थान्तरारोपणमिति चेद् , अर्थविकल्पोपपत्त्या विकल्पमानार्थघटनयेत्यर्थः, किमुदाहरणं विशेषलक्षणेषु वक्ष्यामः, इहैव फरमानोच्यते असंभवादिति मः, न हि निर्विशेषं सामान्यमुपपद्यत इति सदुदाहियमाणं घलाद्विशेषनिष्ठमै- चावतिष्ठते, अन्येष्वपि गौन्न पदा स्पष्टोत सामान्योपदेशेपु नामूत्तोयामाका. शनिविशेषवपुपि जातो स्पर्शप्रसक्तित्वनिषेधो ऽवकल्पते किंतु व्यक्तिप्वेवेति: विशेषविषय एव सर्वत्र क्रियायोग इति तत्रवोदाहरणवर्णनं युक्तम् , "कयं नहिं सकलहेत्वाभासमार्थसामान्यलक्षणमप्रयोजकमनपेतिवसन्य. भिधारविरुद्धादिविशेषमप्युदाहरणद्वारेण दर्शिवमनित्याः परमाणवो मूतत्वाद् पटवदिति" ·निगदव्याख्यातं सूत्रम्, छकाप्रकरणम् उच्यते प्रमाणे तहि प्रत्यक्षादिविशेषनिरपेतं कथं प्रमाणसामान्य नौदाह- उम्, न च तत्सामान्यादन्यत्रापि तथाऽस्विति वक्तव्यम् , न हि चातुपेण प. चाशद्भवितुमईति(?) तस्मान्नैवं वक्तुं शम्यम् , यथा विरुद्धादिविशेषरूपरहित- मप्रयोजकत्वं हेत्वाभासे सामान्यरूपं दृश्यते तथा प्रमाणेष्वपि प्रत्यक्षादिविशे. परूपरहितं तदृश्यतां यथा वा प्रमाणेषु तत्र दृश्यते तथा हेत्वाभासेष्वपि मा दीति वस्तुस्वभावानामनुयोगक्षेत्रताऽनुपपत्तः, अपि चाप्रयोजकत्वं सामान्य विरुद्धादिविशेषेष्विव सद्रूपरहितेषु स्वविशेषे. प्यपि संभवद् दृश्यते, अत एव तदपि स्वविशेषनिष्ठमेवोदाहृतम् अनित्याः प. रमाणवी मूर्तस्वादिति न वाकाशवदनवलम्यनमेव किंचिदप्रयोजकत्रसा. मान्यमिति, तस्मात्सुष्ठूक्तं न सामान्यलक्षणे शक्यमुदाहमिति । एवं सामान्यलक्षणममिधाय च्छलस्य विमागमाह-- तस्त्रिविधं वापछलं सामान्यच्छलमुपचारच्छल्लं च ।। गौ. स. अ. १ आ.२ सू. ११ । विमागसामान्यलपाणयोश्चोपदेशपौर्वापर्यनियमो भारतीति पूर्वमेयोकम। वाक्छ ललक्षणम् । श्रय विभागक्रमेण विशेषलवणान्याह- तत्राविशेषाभिहिते ऽय वक्तुरभिप्रायादर्थान्तरकल्पना बाक्छलम् ॥ गौर. अ. १ भा. २ . १२ । सम्भवद्विशेष्यविशेषणसाधारणार्थसमर्पणकौशलशालिनि श्लेपालंकारता. पति शब्दे प्रयुक्त सति चातुरभिप्रेतमर्यमपढ्नुत्य ततोऽर्थान्तरं परिकल्प्य वभिषेधवचनं चाचि निमित्तभृतायां छल याक्छलम् , नवकम्यलो ऽयं माणवक इति नयः कम्बलो ऽस्य नन कम्पला अस्येति पविग्रहदशा दृश्यमानविशेषमपि समासपदमिदमर्थद्वयेऽप्यविशिष्टम् ,वामि- नवकम्यलयोगं वक्तुरभिप्रेतं प्रमाणेपपन्नं च नित्य नवसंख्यासम्बन्धमभ्या. रोप्य तत्प्रतिषेधेन परः प्रत्यवतिष्ठवे पुतोऽस्य नव कम्पला इति, तदेवत्सा- धारणशब्दे घाचि उल याचलमिति, यथा १ फस्यांचिदषस्थायां जल्पादो धलादिप्रयोगो युक्त इति तयुत्पादनमेवं परप्रयुकरयापि सतश्छलादेः प्रवि. समाधानमभिधेयमिति तदपि व्युत्पायन, भव कम्पला अस्येति मम विवक्षितमिति फुतः प्रतिपनमायुप्मवा, किमय- ममिनवकम्यलयोगप्रतिपादको न भवत्येव घडग्रीहिः पक्षद्वये ऽपि च सम्म ·क्रमसे। १७० न्यायमार्याम् वति, यदि तावदर्थप्रकरणादिसामर्थ्यपर्यालोचनया ऽवसितनियवाभिधेय वृत्तिशब्दव्यवहाराभिज्ञोऽसि तदर्थसिद्धमर्यममिनवकम्बलसन्धमेव युवा तूष्णीमारव। अथ शुष्कतार्किककुटुम्पकगर्भदास इव शब्दवृत्तानभिज्ञ एक त्व वहिं पक्ष द्वयसमवे सशयानो मामेव पृच्छ कि वे विवक्षितमिति निषेधक सन्वस्तुमुप "ननु त्वमप्यक्षप्रात्यादिफलपर्यन्तशब्दप्रयोगप्रवृत्तः किमिवि साधारणमि दमन्धपदप्राय वयं प्रयुक्षेत्र अयि बालिश तवैतदन्यपदम्- भर्धप्रकरणधीननियप्तस्वार्थवृत्तिवाम । यो न जानाति शब्दाना स एवमपभापते ॥ इदमर्थद्वये तावत्साधारणपद भवेत् । जातिशब्दा पुनर्व्यक्तिसहस्राक्षेपकारिण ।। स्पृशन्ति नियत वाय ते ऽपि प्रकरणादिना । ब्राह्मणान्मोजयेत्यादौ तद्वालेन न शिक्षितम । तस्माच्छब्दार्थसदेहे प्रयोका वत्स पृच्छयते । न (वर्थान्तरमारोप्य तनिषेधो विधीयते ॥ सामान्यच्छललक्षणम् । सभवतोऽर्थस्यातिसामान्ययोगादसदभूतार्थकल्पना सामान्पच्छचम्। गौ. मू. अ. १ आ २ मृ १३ । अतिव्यापक सामान्यमतिसामान्य तद्योगात्तत्सम्भवास्कचिद् व्यतार्थस्य कस्य चित्सभक्त .संभाव्यमाननिष्पत्तेर्वनाऽभिहितस्य सतो या ऽसद्भूता र्थकल्पना धक्तुरनभिप्रेताविसामान्यहेतु वकल्पना वया च प्रत्यवस्थान वत्सा मान्यनिमित्त छल सामान्यच्छलम् । यथा क चिदुचितोपचारयचनाराभ्यमानगुणवज्राह्मणले तरकथाबहुले राजाले कश्चित्मजन्मा कचिप्रनमान स्वौति अहो नु सल्वसौ ग्रामरणे विद्याधरणसम्पन्न इति, तस्मि प्रसङ्गे तथाविध एवापरस्तमुत्सायन्कथयति स म्भवति माह्मणे विद्याचरणसम्पदिति, तर पिशुनश्छलवाद्याह यदि ब्राह्मणे विद्या चरणसम्परसम्भवति वहिं प्रात्ये ऽपि ब्राह्मणत्वजात्यनपनयनात्सभवेदिति बनेद मतिव्यापक प्रामणत्वसामान्य यतो विद्याचरणसम्पदमस्येति च स्पृशति वयो गाद् ब्राह्मणव्यक्तौ सम्भवता विद्याचरणसम्पद्रूपरयार्थस्य घना ऽमिहितस्य मतरतत्र धक्यभिमतामेवाविसामान्यहेतुतामारोप्य छलगदी प्रत्यवतिष्ठत इति, ·छळप्रकरणम् । अनोत्तरम् केन ब्राह्मणत्वस्य हेतुत्वमभिहितं यदनैकान्तिकीकुर्वन्प्रत्य- वस्थितोऽसि, संभावनावचनमिदं स्तुत्यर्थमुपन्यरतम्, विद्याचरणसंपदः पात्रं हि ब्राह्मणाः सति ब्रामणत्वे पूर्वजन्मोपचितसुकृतपरिणामाप्रवति विद्याचर- जसम्पत्, न तु वदेव तस्या हेतुरिति, यथा सम्भवन्यस्मिन्क्षेत्रे शालय इति क्षेत्रप्रशंसापरे वाक्ये प्रयुक्त नैवं वक्तुमापद्यते यदि क्षेत्रमेव शालिसम्भवहे । तुस्वत्र विनापि हलवलीवादिसाममणं महत्यवग्रहे ऽपि शालयो ऽस्मिन्सम्भ. वेयुरिति, वदिदमर्थवादादिगत्यनभिज्ञस्य भवतो भापितमित्यारतामेवत्, इदं तु भवन्तं पृच्छामि भो महात्मन्- स्वभावशुद्धा परिनिश्चितार्थसंस्पर्शिनी पुण्यसहस्र लभ्या। केनेटशी सर्वजनानुकूला कस्याणिनी ते निरमायि वाणी ॥ उपचारच्छल लक्षणम् । धर्मविकल्पनिर्देशे ऽर्थसदभावप्रतिषेध उपचारच्छन्नम् ॥ गौ. स. अ. १ आ. २ म. १४ । अभिधानस्य धर्मो ऽनेकप्रकारो मुख्यया वृत्या गोण्या वा लाक्षणिक्या गा यर्थे प्रत्यायनं तदनेन विकल्पमानेन धर्मेण गौणेन लावणिकन वा निर्देशे प्रयोगे कृते यो ऽसद्धावप्रतिषेधो मुख्यार्थनिषेधः स उपपारनिमित्तं छलमुपचारच्छलम्। यथा मध्याः क्रोशन्तीत्युक्त च्छलपाशाह कयमचेतनाः काप्टरपनात्मानो मधाः कोशन्ति मध्यस्थाः पुरुषा एते मोशन्ति न गया इति । अब समाधिः-वृद्धव्यवहारान्छन्दार्थव्युत्पत्तिः सम न केवलयैव गुल्यया पत्या शब्दाः प्रवर्तगाना दृश्यन्ते पुत्यन्तरण्यपहारस्यापि सुपठितवान् , न पनिनिमित्तमेव परशब्दं परम प्रयुफरन्तो षयं सहपरणादिसूपनिवेदिष्ठ- निमित्तनिकुरुम्पान्यतमनिमित्तपूर्णफत्यादस्य प्रयोगस्य स्यानादय सदुपपारः, "सत्यं गौणलाताणिकादिराम्यप्रयोगापगलियार पर य एवं प्रत्यवतिष्ठते, गौणलादणिकयोः कथं विशेष इति पयत् कध्यताम्" सत्यं गोशम्दा स्वार्य: । मभिधाय सारनादिमन्तं सदीयान गुणानेय जाध्यमानयादीन न ममालिश पति न वायत्येव शिरगछि स तु सामानाधिकरण्येन पाहोकेऽपि प्रपते, गौर्याहीक इत्येवं प्रयुग्यमानः स गौणो भपति, यस्तु स्पार्याभिधानानन्तरं . वितरणर्य गुएमगुणं पा सापपत्येय न समानाधिकरएन पत्र प्रयुज्यते - दः स लावणियो भयसि ममायाँ पोष: प्रवियतीति, पया पोळगोल अपि प्रयोगे न बाणेश्य(पमित्य)य शासागरोनारगहनामि: कथाभि:- ·न्यायमञ्जर्याम् तिदृष्टान्तानुस्पचिसंशयप्रकरणहेत्वर्थापत्यविशेपोपपत्युपलब्ध्या नुपलब्धिनित्यानित्यकार्यसमाः ॥ गौ. अ. ५ . २ सू. २॥ अत्र समा इति स्त्रियां पुंसि च तुल्यत्वान्निदंशस्य जात्यपेक्षया स्त्रीनिर्देशो वा प्रतिषेधापेक्षया वा पुनिर्देशो वर्णनीयः, विशेषलक्षणसूत्रेषु पुनः प्रायेण पुं. लिगनिदेशो दृश्यते स तु प्रतिपेघापेक्षया तेषु व्याख्येय इति तयाख्यानावसर. एव वक्ष्यामः। जातिव्युत्पादनपरीक्षा- "नन्वास्वां तावद्विशेपलक्षणवर्णनम् इदमेव त्वादी चिन्त्यताम--किमर्थ- मेवंविधमतदुत्तरजावं शास्त्रे व्युत्पाद्यते, एवंप्रकाराणां च धूलिप्रक्षेपसदृशानां सारेतरपरीक्षणक्षमविचक्षणोपेक्षणी यानामसदुत्तराणामानन्त्यामतुर्विशतिसंख्याऽपि कथमिति मनसि महान्वि. स्मयो ऽस्माकम् , यदपि च तत्वाध्यवसायसंरक्षणं तत्प्रयोजनमभिधीयते तदपि न हृदयंग- मम् , असदुसरोपन्यासेन तस्वाध्यवसायस्य संरक्षितुमशक्यत्वात , अथ विकटाटोपप्रकटनपाटवोपहितापरसंमोहनद्वारेण वद्रक्षणमास्थीयते तहि टीवितहसितांसमर्दनकौपीनावरणविदारणचरणावस्फोटनाद्यपि व्युत्पाद्य. तामिह मोतविद्यायाम , तथा ऽपि चेदं विचार्यताम् क जातिप्रयोगः प्रत्यवस्थेयम् , सम्यक्साधने परेण प्रयुक्त तदाभामे वा, न तावत्साधनाभासे तस्य हि येन निमित्तैनासिद्ध. स्वादिना साधनाभासत्वमुपनतं तदेव तत्र प्रयोक्तुमुचितं न जावयः, तेनैव च परः पराजीयते, नापि सम्यक्साधने सत्र प्रयुक्तानामपि तासामकिचित्कार्यकर- स्वात् , न हि जाविप्रयोगालुपितमपि सम्यक्साधनमसाधनीभवितुमर्हति । अथैकान्तपराजयावरं संदेह इति तामिरुपनमते तत्रापि स तथोपक्रममाण: कमिव प्रत्याययेत, नीतिविदस्वावज्जानन्त्येव सोऽयं यथोचितमभिवदितुमपार. यन्किमप्यालजालमालपितुं प्रवृत्त इति, शाकटिकादिप्रत्यायनाथै तु प्रत्यन्तगह- रजनपदेपु माम्यसदसि लाभादिकामस्य कस्य चित्प्रयोजनवनवेदपि कदा चिन्न तु मोइशाखे क्याविभोपदेशः पेशल इति"। अत्रामिधीयते--समाहितमेतद्भगवता सूत्रकारेणैव तत्त्वाध्यवसायसंरक्ष. पार्थ कण्टकशाखापरिवरणवदिति वदता, जल्पवितण्डागभूतानि च च्छला. योनि, तदुल-छलनातिनिप्रस्थानसाधनोपालम्भो जल्प' इति, माध्यदप्याइ- .

·. जातिप्रकरणम् । १७५ 'इलजाविनिमहस्यानानां पृथगुपदेश उपलक्षणार्थ उपलक्षिवानां स्ववाश्ये परि- वर्जन परवाये च पर्यनुयोगः जातेस्तु परेण प्रयुज्यमानायाः सुवधः समाधिः स्वयंप सुकरः प्रयोग' इति, यदा हि मुमुक्षौरागमाद्वा युक्तितो वा तत्वज्ञानमु. त्पन्नं न वाद्यापि भावनाभ्यासप्रसादसमासादितद्रढिमातिशयं वर्तते तायामव. स्थायशं यदि केन चिकिमप्यनुमानप्रायमभिधाय सदा व्याकुलीक्रियते सदासी विदितयुख्यागमगौरवो ऽपि सपदि तदुत्पादिते तयज्ञाने मनागसंभावनालेश- मियाधिगच्छेत् , तस्मिन्वा दृढप्रत्यये ऽपि तत्पावर्तिनः शिथिलास्या भवेयुः, अतो झगिति स दूपणमपश्यन्प्रतिपक्ष जातिप्रयोगैरप्यसौ शमयेदेव नोदासीते. त्युपतं जल्पलक्षणे, परोदिता वा जातीः प्रत्यभिज्ञाय तरक्षणमेव परिहरेविति सफल जातिव्युत्पादनम् , यथा क पिचिरव्युप्तसत्ये संप्रत्युद्भिद्यमानकोमलाङ्घ रनिकरदन्तुरितसीमनि केदारे बदुपद्रवो द्रतवरगामिनो यतः कुवश्चन चतुष्प- । दाद् द्विपदावा ऽभिशयते इति तत्परिहाराय समन्ततो निरन्तरकण्टकशाखा. संततिपरिचरणमाधीयत एवमिहापि जात्यादिप्रयोगः, द्वारकं साम्यवसा. यसंरक्षणं कर्तव्यम् । यत्तु विकल्पितं फ जातेः प्रयोगः सम्यक्साधने तदामासे वेति, सदुच्यते- सन्या दूपणमपश्यता किल जात्यादि प्रयोक्तव्यं तच्च सम्यसाधने तदभावा- देव भवतु साधनाभासे वा प्रमादादिना येति को ऽत्र विशेषः, मुमुक्षोस्तु शात. तत्वस्य तत्प्रतिकूलवादिना केन चिदातिप्तस्य वत्प्रयुक्ते सखाविक्षेपवलासा- पनामास एव सम्यग् दूपणमपश्यतो जातिप्रयोगावसरः, शालापि साधनामा. सतां यया तथा सत्वरमेव निर्भय॑वामयं दुराचार इति पावस्थितमुकुमारम- विशिष्यजनोत्साहजननाय जात्यायाडम्परविरचनमुचितमेव मुमुक्षोः, मुमुक्षु प्रति च शास्त्रारम्मादाक्रम्येन तदपेक्षया साधनामासविषय :एव जातिश्योगः, अत एव च भाष्यकता मयमं साधनाभास एव जात्युदाहरणं दर्शितम् , लाभा. दिकामानां तु सम्ययसापने ऽपि प्रयुक्ते युक्त एव जात्यायुपक्रमः, इतरया दि नि:संशय एव पराजयः स्यादित्येवयानुपनिक प्रयोजनमित्युक्तम्। यस्पुनर मिहिवमसदुत्तरकथने कयं न चपेटादिकं प्रयुज्यते इति, सदस्यसत. स्यात्यन्तमलौकिकत्वात् , लोको हि नदेवं मन्यते- नुनमैप न जानाति वक्तुं सहशमुत्तरम । अन्यथा याचमुत्सृग्य पाणिना प्रहरेत्कयम् ।। सेदयेतादिन यस्तु हस्तपादादिधारल: स संसयुच्यते सजिभण्ड पर न पण्डितः ।। जात्योपम्ममाणस्तु न स्यय विहरवे । नहि मंदूषणन्यागा स्वात्यन्तममंगता ।।

·न्यायमअर्याम् तन्न कौपीनवसनापासनादिसाम्यं जात्युतराणामिति, यत्तु करतः प्रत्याय्य. व इविन सर्वः सर्वज्ञकरूपो भवति न च शाकटिकतुल्यः सन्ति हि मध्यमद- शावर्तिनो जनास्व बाराधयिष्यन्त इत्यलं प्रसङ्गेन । यपुनरसदुत्तराणामानन्त्यात्कथं चतुर्विशतिसंख्येति, सत्राप्युच्यते-सत्य. प्यानन्स्ये जातीनामसंकीर्णोदाहरणविवक्षया चतुर्विशतिप्रकारत्वमुपरिणत न तु वत्संख्यानियमः कृत इति। चदत्र साघम्येण प्रत्यवस्थानमविशिष्यमाएं स्थापनाहेतोः तत्साधय॑स. मा जातिः, सा च साधयहेतौ वैधHहेवौ च प्रयुज्यते, वैधयण प्रत्यवस्थान वैधर्म्यसमा जातिः, उत्कर्षापकर्पाभ्यां प्रत्यवस्थानमुत्कीपकर्षसमे जावी इत्येवं सर्वत्र योग्यम् , स्थापनहेतुतश्चाविशेष्यमाणत्वं जातिवाद्यभिप्रायेण वासा द्रष्ट व्यम् , जातिवादी हो वदति यथा भवत्प्रयुक्त साधनं वथेदमपि किमिति स भवतीति , अत एव हेतुप्रतिबिम्बनद्वारक एव जात्युपन्यास इत्युक्तम् । साधर्म्यवैधय॑समयोर्लक्षणे। अथ विशेषजक्षणान्याह, तत्र- साधर्म्यवधाभ्यामुपसंहारे तद्धमविपर्ययोपपत्तः साधम्यवैधय॑समः॥ गौ. अ. ५ आ. ९ सू. २॥ प्रतिषेधापेक्षया पुंलिङ्गनिर्देश इति तत्र वत्र द्रष्टव्यम् , साधम्र्येण वैधम्र्येण वा साधनमभिधाय सिपाधयिपितपक्षोपसंहारे साधनवादिना कृते साध्यधर्मवि. पर्ययोपपादनाय साधम्यण प्रत्यवस्थानमविशिप्यमाणं स्थापनाहेतुतः साधर्म्य- समः प्रतिषेधः , तत्रैव साघम्येण धन्येण वोपसंहारे वथैव वैधम्यण प्रत्यव. स्थान वैधय॑समः प्रतिषेधः। उदाहरणं तु श्रनित्यः शब्दः प्रयत्नानन्तरीयकत्वाद् यत्प्रयत्नानन्तरीय र. दनित्यं राष्ट्र यया घट इवि साधम्येण हेवो प्रयुक्त जातिवादी साघम्येणैव प्रत्य. वतिष्ठते-नित्यः शब्दो निरषयवत्वाद् निरवयवं द्रव्यमाकादिशादि नित्यं द. मिति, न चान विशेषहेतुरस्ति घटसापात्प्रयत्नानन्तरीयकत्यादनित्यः शब्दो न पुनराकारासाघानिरवयवत्वानित्य इति, वैधय॑हेवावपि साधनादिना प्रयु. फ्ते अनित्यः शब्दः प्रयत्नानन्तरीयकत्वाद् यदनित्यं न भवति तत्प्रयत्नानन्तरी. यकमपि न भवत्याकाशादिवदित्यनैवदेव पूर्वोक्तं साधर्म्यवैधय॑प्रत्यपस्थानद्व. यमुदाहर्तव्यमिति । यया च पचिपसरे स्वयं प्रयोगो जातीनामुपयुज्यत इति तत्स्वरूपव्युत्पा. दनमुपान्तमेवं परप्रयुक्तानां तासामुचरमपि वक्तव्यमवस्तव्युत्पादनार्यमाह- गोत्वाद्गोसिद्धिवचत्सिदिः ॥ गौ. अ. ५ आ. १ मू. ३ ।

·जातिप्रकरणम् । १७७ साधर्म्यवैधय॑योरिदमुत्तरम् , यदि साधर्म्यमात्रं वैधर्म्यमात्रं वा साध्यसा- धनं प्रतिज्ञायेत स्यादियमव्यवस्था भवेच्च भवत्प्रयुक्तानामोदृशामपि स्थापनहेतो. रविशेषः, विशिष्टं तु साधर्म्य वैधयं वा प्रयोजकमुच्यमानं नैवंविधैः प्रत्यवस्था. नैरुपहन्यते, यथा सत्यपि सत्तादिसामान्यसंबन्धे सत्यपि शुक्लादिगुणसंबन्धे स. त्यपि चलनादिकर्मयोगे न गौस्तथा तत्साधारिसध्यति अश्वादिवैधाद्वा कि त्वन्यमिचारिणो गोत्यादिसंबन्धादेव तथेहाप्यस्खलितनियम साधर्म्य वैधर्म्य वा साध्यसिद्धिनिवन्धनं न साधादिमात्रमिति । उत्कर्षममादीनां पण्णा लक्षणानि- साध्यदृष्टान्तयोधर्मविकल्पादभयसाध्यत्वाचोकर्पापकर्पत पर्यावयंविकल्पमाध्यसमाः॥ गौ. अ. ५ आ.१ मू. ४। दृष्टान्वधर्म साध्ये धर्मिणि योजयन्नसन्तमध्यारोपयन्नुत्कण प्रत्यवस्थानं यत्करोति स उत्कर्षसम. प्रतिषेध', यथा अनित्यः शब्दः प्रयत्नानन्तरीयक- त्वाद् घटवद् अनित्यः शब्दो घटवदेव मूर्तोऽपि भवति न चेन्मूर्ती घटवदनित्यो. ऽपि तद्धर्मो मा भूदिति मूर्तस्य धर्मान्तरस्य प्रसन्जनमुत्कर्षः । दृष्टान्तधर्मविकल्पेनैव साध्यधम्मिणि सिद्धस्यापि धर्मस्यापकर्पण प्रत्यय स्यानमपकर्पसमः, पूर्वस्मिन्नेव प्रयोगे घटः खलु प्रयत्नानन्तरीयकत्वादश्रा-, वरणोऽस्तु न चेदश्रावणो घटवदनित्योऽपि मा भूदिति सता श्रावणत्वस्याप. सरणमपापः। ख्यापनीयों वयः प्रतिपिपादयिपित' साध्यधर्मः वद्विपर्ययादवर्यः सिद्धो दृष्टान्तधर्मः तावेतौ वावर्यसमौ प्रतिपेधौ भवतः, यदि शब्दो नित्यत्वेन वर्यते साध्यते घटेो ऽपि वर्ण्यतामिति वर्ण्यसमः, घटश्चेम्न वर्ण्यते शब्दो ऽपि मा वर्णीत्यवर्ण्यसमः । धर्मान्तरविकल्पेन प्रत्यवस्थान विकल्पसमाप्रतिषेधः, वत्रैव प्रयोगे प्रयत्ला- नन्तरीयक किंचिदुष्ट दुकूलरायशय्यादि किचित्कठिन कपरपरश्वधादि एवं प्रयत्नानन्तरीय किं चिदनित्यं भविष्यति घटादि कि चिनित्यं शब्दादीति। उभयोरपि साध्यदृष्टान्तयोः साध्यत्वापादनेन प्रत्यवस्थानं साध्यसमः प्रतिषेधः, यदि. यया घटस्तथा शब्दः प्राप्त नहि यथा शब्दस्तथा घट इति 'राब्दश्चानिस्यतया साध्य इति पटोऽपि साध्य एव स्यादन्यथा हि न तेन तुल्यो भवेदिति। अत्र पञ्चानामुचरम्- किचिसाधम्यादुपसंहारसिद्धवैधादपतिपेधः ।। गौ. अ. ५. आ. १. सू. ५।

·- न्यायमअर्याम् किंचित्साधादुपसंहारः सिध्यति यथा गौरवमयं गवय इति न तु स. र्वथा रूपभेदस्तयोः कत्तुं शक्या, प्रमाणावगवस्वमावभेदानां भावानामितरे. तररूपसंकरस्य कर्तुमशक्यत्वात, एवं स्वप्रतिविम्बसामर्थ्यसुस्थिते स्वसाध्य. मुत्थापयति स्थापनातौ साध्यान्वयोधर्मविकल्पमापादयता वैधयं च किं चिदभिदधता प्रतिषेधः कतु लभ्यत इति । श्रथ पष्टस्योत्तरम- साध्यातिदेशाच दृष्टान्तोपपत्तेः ॥ गौ, अ, ५ मा.सू.६ । यदुच्यते घटो ऽपि शब्दवत्साघ्यो भवत्विति सन्नैवम, लौकिकपरोश. काणां यस्मिन्न बुद्धिसाम्यं स दृष्टान्तः तेनाविपरीततया शब्दोऽतिदिश्यते यथा यदः प्रयत्नानन्तरीयक: सन्ननित्यः एवं शब्दो पीवि, एवं - साध्याति. देशाद् दृष्टान्त उपपद्यमाने न तस्य साध्यस्वाभिधानमुपपद्यते । प्राप्त्यमाप्तिममयोर्लक्षणे- माप्य साध्यममाप्य चा हेतोः प्राप्त्याविशिष्टत्वादमाप्यासाधक त्वाच्च प्राप्त्यप्राप्तिममौ ॥ गौ. अ. ५ आ. १ सू । प्राप्यप्राप्तिविकल्पनपूर्वकमुमयत्रापि दोषापादनं प्राप्त्यप्राप्तिसमौ प्रतिषेधौ भवतः, हेवौ साधनवादिना प्रयुक्त पर श्राह-सोऽयं हेतुः प्राप्य वा साध्य साध्ययेदप्राप्य वा? प्राप्य चेद् द्वयोर्लब्धस्वरूपयोरप्राप्तिर्भवतीति किं कस्य साध्य साधनं वेत्यविशेष , अप्राप्य तु साधकत्वमनुपपन्नमतिप्रसद्गात् , न बाध्य प्रदीपः प्रकाश्य प्रकाशयतीति । अनयोरुत्तरम्- घटादिनिष्पत्तेः पीडने चाभिचारादप्रतिपेषः ।। गौ. अ५ आ. १. सू.८ । नायं प्रतिषेध उपपद्यते उमयथाऽपि कारणस्य भावदर्शनात् दण्डचक्रसू प्रादिकारकाणि प्राप्य मृदं घटादिकार्य निष्पादयन्ति दृश्यन्ते अभिचारकर्मणा च श्येनादिना दूरस्थस्यापि शत्रोः पोडनं सम्पायत इति । प्रसङ्गमतिदृष्टान्तसमयोर्लक्षणे- दृष्टान्तस्य कारणानपदेशात्प्रत्यवस्थानाच्च प्रतिदृष्टान्ते प्रसा प्रतिदृष्टान्तसमौ । गौ. अ. ५ आ. १ स . ९ । अत्र प्रसङ्गापादनेन प्रत्यवस्थान प्रसङ्गसमः प्रतिपेधः, पूर्वोदाहत एव हेली यद्यनित्यत्वे प्रयत्नानन्दरीयकत्वं साधनं प्रयत्नानन्तरीयकत्व इदानी कि साधन तत्साधने किमिवि दृष्ट्वान्तस्य घटादेरनित्यतायां कारणं किं चिदपदिश्यते चेन ·जातिप्रकरणम् । - वकारणान्वेपणातिप्रसङ्गाप्रसङ्गसमो ऽयं प्रतिषेधः, प्रतिधान्तेन प्रत्यवस्थान प्रतिष्टान्तसमः । यया घटः प्रयत्नानन्तरीयका सन्ननित्यो दृष्ट एवमाकाशं प्रयत्नानन्तरीयक नित्यं दृश्यते तद्वच्छन्दो ऽपि नित्यः स्यादिति, कः पुनराकाशस्य प्रयत्नानन्तरी. यकत्वं वदेत् कूपखननादिना ऽऽकाशकरणं मन्यान एवं घूयादपि कश्चित् । "नन्वेवमपिव्यभिचारोद्भावनमेतत्सम्यगुत्तरं नासदुत्तरप्रकारो जातिप्रयोग." मैतदेवम्, न हि हेतोरनेकान्तिकत्वमुद्राधयन्नसौ साधुरिव जातियादी प्रत्यय तिष्ठते ऽपि तु दृष्टान्तवलेन नित्यत्वमेव साधयन्नुस्थित इति जातिप्रयोग एवा- यम् , हेवामासा अपि स्वरूपनिप्रहपुर.सरमपरहेतुप्रतिविम्यवर्मना प्रदर्य- माना जाविता प्रतिपद्यन्त एव । अन प्रसङ्गसमस्य वावदुत्तरमाह- प्रदीपोपादानप्रसङ्गविनिवृत्तिवत्ताद्विानिवृत्तिः॥ गौ.मू.५आ.१५.१०॥ असिद्धं हि नाम साध्यते न सिद्धं प्रयत्नवैफल्यात् , सान्धकारे सद्यनि- पिठरादिपदार्थदर्शनाय प्रदीपमुपाददते लौकिका न दीपदर्शनार्थ दीपान्तरपर. | म्परामाहरन्तीति, अन्तरेणापि हि दीपान्तराणि दृश्यव एव प्रदीपः, एवं लो. किकपरीतकाणां घटादौ प्रयत्नानन्तरीयकस्वस्य सिद्धत्वातन्त्र कारणापदेशो निष्प्रयोजन इति तस्मानायमतिप्रसङ्गापादनस्य विषयः । अथ प्रतिष्धान्तममम्योत्तरम्- प्रतिदृष्टान्तहेतुत्वे च नाहेतुर्दृष्टान्तः ॥ गौ. अ. ५ आ.स. १२। प्रतिदृष्टान्त एव साधकबुद्धया यदि त्वयोपन्यस्तस्ताहि विशेपहेतुर्वक्तव्यो ऽनेन हेतुना प्रविप्रान्त एप सापको न दृष्टान्त इति न चासो विशेपे हेतुरुच्यते तस्मान प्रतिष्टान्त. सिद्धिहेतुरिति दशन्त एव साधको भरवि, प्रविष्टान्त- हेतुत्वेऽपि स्थिते सत्यहेतुर्दष्टान्तोन हि साधकः स्यात्, न च तदस्तीत्युक्तमतो न हेतुर्दष्टान्तः, अथ यया प्रतिदृष्टान्छो न साधक एवं दृष्टान्तोऽपि मा भूवियनया नीत्या प्रत्यवतिष्ठसे इन्त तहि प्रतिष्टान्तस्य तावदहेतुत्वं स्वकण्ठेन कथित. मिति तस्मिन्नसायके वान्त एव साधक इति । अनुत्पत्तिममस्य लक्षणम्- मागुत्पः कारणाभावानुत्पचिममा। गौ. अ.५ आ. १ सू.१२॥ भनुपरया प्रत्यवस्थानमनुत्पत्तिसमः प्रतिषेधः, प्रासन व प्रगोगे जाहि.

·- 3 - न्यापमञ्जर्याम् वाद्याह अनित्य इत्युत्पत्तिधर्मक उच्यते यश्चोत्पत्तिधर्मकः तस्योत्पत्तः पूर्वमनु स्पत्या भवितव्यमनुसन्ने च शब्दाख्ये धमिणि प्रयत्नानन्तरीयकत्वं धर्मः के वर्तवामलब्धपक्षवृत्तेश्च कथमनित्यत्वं साघयत्वसिद्धे चानित्यत्वे शल्दस्य बना नित्यत्वमेव भवति कारणाभावादित्यनित्यत्वसिद्धिकारणस्य प्रयत्नानन्तरीयक- स्वस्याभावादित्यर्थः, तथा च शब्दोत्पादककारणामावादनुत्पन्ने शब्दे निराश्रयी हेतुरिति । अस्योत्तरम्- तथाभावादुत्सुनस्य कारणोपपत्तेर्न कारणप्रतिपेपः ।। गौ. अ.५ आ.१ मू. १३ । शब्दाख्यधर्मिणः सिद्धस्य सतो नित्यत्वमनित्यत्वं वा विचार्यते तदसिद्धी हि नित्यत्वमपि कस्य भवानभिधोत, उत्पन्नस्य चास्य तथाभावो भवति नानु. स्पन्नस्य, उत्पन्नः खल्वयं शब्द इति भवति नानुत्पन्नः, प्रागुत्पत्तेरलब्धात्मनः किमुच्यते, लब्धस्वरूपस्य पुनरनित्यत्वकारणप्रयत्नानन्तरीयकत्वसद्धावादयुक्त एवायं प्रतिषेधः । संशयसमस्य लक्षणम्- नित्यानित्यत्वसाधारसंशयसमः ॥ गौ. अ. ५ आ. १२.१४ । नित्यानित्यसाधोपन्यासेन संशयापादनप्रवर्ण प्रत्यवस्थान संशयसंमः प्रतिषेधः, अनित्यः शब्दः प्रयत्नानन्तरीयकत्वादित्यस्मिन्नेव हेतौ अस्ति श. ब्दस्यानित्यत्वसाधय प्रयत्नानन्तरीयकत्वमस्ति च नित्येन सामान्येन साध- Hमेन्द्रियकत्वमतः किमनित्य साधर्म्यात्प्रयत्नानन्तरीयकत्वादनित्यः शब्द उत नित्यसाधादेन्द्रियकत्वान्नित्य इति संशय एवं परः प्रत्यवतिष्ठते, न च साध. hसमप्रयोग पवायमाशङ्कनीयः संशयापादनप्रवणत्वादस्येति । अस्योचरम्- साधात्संशये न संशयो वैधादुमयथा वा संशये ऽत्यन्त संशयो नित्यत्वानभ्युपगमाच सामान्यस्याप्रतिषेधः ॥ गौ. अ. ५ आ. १ सू. १५ ॥ स्थाणुर्वा पुरुषो वेति स्थाणुपुरुपयोश्च साधादूलत्वादेः संशयो भवति न तु शिरःपाण्यादिवैधात्प्रत्युत ततो ऽसौ निवर्तते यदि पुनरुभयथापि सा- धादिव वैधादपि संशयः स्यात्तथा सत्यनन्तसंशयः प्राप्नोति, इइ पवि. शेपदर्शनस्थानीयमनित्यवासाधनं शब्दे प्रयत्नानन्तरीयकत्वमस्तीति नित्यत्वं सामान्यगवं संशयकारणत्वमिति नाम्युपगम्यते सस्मादप्रतिषेधो ऽयं नित्यसा. मान्यसाधय॑निबन्धनसंशयापादनरूपः ।

·जातिप्रकरणम् । १८१ प्रकरणप्तमस्य लक्षणम्- उभयसाधात्प्रक्रियासिद्धेः प्रकरणसमः ॥ गौ. अ.५ आ.१ मू. १६ । पक्षाविपत्तो निर्णयलक्षणे व्याख्यातो ताव प्रकरणं प्रकरणमनतिवर्त- मानः प्रकरणसमः प्रतिषेधो भवति, पूर्वस्मिन्नेव प्रयोगे नित्यः शब्दो निरवयव. स्वादाकाशवदित्येवज्ञायतीयकं प्रतिप्रयोगमुपन्यत्यन्स्वपलमुत्थापयति जाति. वादी, साधर्म्यमहणं चोपलक्षणं वैधन्येणापि प्रतिप्रयोगोपन्यासे प्रकरणसम एव प्रतिषेधो भवत्युभयवैधात्प्रक्रियासिद्धः प्रकरणसम इति, मूलहेतावपि साध. म्येण वैधम्र्येण वा प्रयुक्त प्रयोगद्वयमेतद्वेदितव्यम् , "मनु ते एवैते सायंवैधय॑समे जाती साधर्म्यहेतौ वैधहेतौ वा प्रयुज्य. मानवाच्च तवोस्थिवे इति ताभ्यामेव गतत्यान्नाभिनवो ऽयं जातिप्रयोगः चतन. श्वेता जातय इत्येकत्वमपि न सङ्गतम्" उच्यते-तत्र परपक्षमवरणप्रतिषेधतयैव प्रत्यवस्थानमुद्दालतमिहेव साधन- काययेति, अत एव प्रकरणसमो ऽयं जातिरनित्यपक्षवन्नित्यपत्तो ऽपि प्रति. क्रियते ऽस्यामिति, उद्भावनभगिभेदाच्च जाविनानात्वमसकीगोंदाहरणविवक्षया चतुविंशतिभेदत्वं वस्तुतस्तु तासामानन्त्यमित्युक्तम् । अत्रोत्तरम्- प्रतिपक्षात्प्रकरणसिद्धः प्रतिषेधानुपपत्तिः प्रतिपक्षोपपत्तेः ।। अ.५ आ. सू. १७॥ निर्णयोत्सत्यो प्रकरणं पर्यवसितं भवति प्रागुफनिर्णयाचदवस्यानसेव दिह प्रकरणमुन्यापयता भवतोभयसाधर्म्य तदुत्थापनकारणमभिहितमुभय. सापात्प्रक्रियासिरिति ध्रुवता उभयसाधर्म्य च मदुक्तमपि साधर्म्यमस्त्येव श्रन्ययोभयशब्दार्थः क, एवं च तदभ्यनुज्ञातं भवतीति तत्प्रतिषेधो नोपपद्यते प्रतिषेधोपपत्तो वा नोमयसाधर्म्य प्रकरणकारणं सिध्यतीति निर्णयोत्पत्तिनि. मित्तं च प्रकरणोपरमाय न कि चिदुक्तमुभयसाधाभिधानादिति । अहेतुसमस्य लक्षणम्--- त्रैकाल्यानुपपत्तोरहेतुसमः ॥ गौ. अ. ५ आ. १ सू. १८ । कालत्रयानुपपत्त्या हेतुमाक्षिप्य नियमाणः प्रतिपेपो ऽहेतुसमो भवति, हेतुः साधनं साधनं च साध्यात्पूर्व साधनं तदसति साध्ये कस्य साधनम् श्रय प्रश्चाद् प्रसादि सामने करयेदं साध्यम् अथ युगपरसाध्यसाधने भवतः न वह सयोः सव्येतरगोविषाणयोरिव साध्यसाधनभावो भवेदित्ययं हेतुरस्तान . विशिष्यते ।

·न्यायमञ्जर्याम् । अस्योत्तरम्- न हेतुतः साध्यसिद्धकाल्यासिद्धिः ।। गौ.अ. ५ आ. १. १९ । न त्रैकाल्यासिद्धिः, कस्माद् ? हेतुतः साध्यसिद्धः उत्पत्ती वावदयमपर्यनु. योगः पूर्वसिद्धन हेतुना तन्त्वादिना पश्चाद्भाविनो ऽसत एवं कार्यस्य पटादे' सिद्धिरित्युक्तत्वात् , 'चुद्धिसिद्धं तु तदसदिति ज्ञप्तावपि परिहत एष दोप उप. लब्धिहेतोरुपलब्धिविषयस्य पूर्वापरसहमावानियमाद्यथादर्शनं व्यवस्थेति प्रमा णपरीक्षायामभिधानात् दृश्यते च निर्ववनहेतुना निवर्तनीयस्य नित्तिरुपलब्धि- हेतुना चोपलभ्यस्योपलम्म इति प्रमाणसिद्धे वस्तुनि को ऽयमाक्षेप । प्रतिषेधे च तुल्यो ऽयमनुयोग इत्याह- प्रतिपेषानुपपत्तेश्च प्रतिपेद्धव्याप्रतिषेधः ।। ५ पा. १. सू.२०॥ प्रतिषेधो ऽपि प्रतिपेभ्यात्पूर्व पश्चासह वा भवेदिति विकल्प्यमाने न प्र तिध्य प्रतिषेधुमुत्सहत इति । अर्थापत्तिसमस्य लक्षणम् - अापत्तितः मतिपक्षसिद्धरापतिसमः ॥ अ. ५ आ. १ सू. २१ अर्यादापाते प्रतिपक्षसिद्धिरित्येवं क्रियमाण, प्रतिषेधो पत्तिसमो म. वति, पूर्वस्मिन्नेव प्रयोगे यदि घटसाधर्म्यात्प्रयत्नानन्तरीयकत्वादनित्यः शब्दः अर्यादापद्यते आकाशसाधर्म्यानित्य इति, अस्ति चास्य नित्येन साधर्म्यमाका- शादिना द्रव्येण निरवयवत्वमिति, उद्भावनप्रकारभेदाच जातिभेद इत्युन्म्म् । अस्योत्तरम्- अनुक्तस्थार्यादापचेः पक्षहानेरुपपत्तिः ।। अ.५ आ.१ स. २२ । अनुपपादितसाधनमनुक्तमर्यादापद्यत इति वदतः पक्षहानिरप्युपपद्यते मा. मकानित्यपक्षसिद्धौ हि सत्यामर्यादापद्यते तावकस्य नित्यपतस्य हानिरिति । दोपान्तरमाह- अनेकान्तिकत्वाचार्यापत्तेः ।। अ. ५ आ. १ स.२३ । उभयपक्षसमयमर्यापत्तिः विपर्ययेणापि प्रयोक्तुं शक्यत्वात् , नित्यः श. दो निरवयवत्वादित्येवमप्युक्त शक्य वक्तुं यदि नित्याकाशसाधानिरवयव. वानित्यः शब्दः अर्थादापयते यदनित्यघटादिसाधा-प्रयत्नानन्दरीयकत्वाद नित्य इति-न धमपि काचिदर्थसिद्धिः न खलु वै धनस्य प्रावणः पवनमिः स्युक्त ऽर्यादापद्यते द्रवस्य वारिणः पतनाभाव इति । .

·८३ जानिप्रकरणम् । आविशेषसमस्य लक्षणम्- एकोपपत्रविशेषे सर्वाविशेषम सङ्गात्सलायोपपर- विशेषसम || अ. ५ आ. १. २४ । अविशेषोपपादनेत प्रत्यवस्थानमविशेषसम. प्रतिषेधः, यदि शधदयोरे। कधर्मः प्रयत्नानन्तरीयकत्वमस्तीति तयोरनित्यत्वाविशेष उच्यते नहिं सर्वभा. वानामविशेषधसङ्गः, कथं सद्भावोपपत्ते, सत्तासंबन्धादित्यर्थः, सो ऽयमविशेष. समा प्रतिपेया पत्तस्योत्तरम- कचित्तद्धमापपत्तेः कचिदनुपपत्तेः मतिपघापावः ॥ गौ. भ. ५ आ.१ सू. २५ । के चिदविशेषापादनहेतुरुपपद्यते धर्मः क चिसु नोपपयत इत्येवमयमप्रति पेपः, शब्दयटयोरेको धर्मः प्रयत्नानन्तरीयकत्वमस्ति येन तयोर्धर्मान्तरमविशे- परूपमुपपद्यते न तु सर्पभावानामोदशमविशेषकारणं धर्मजातमस्ति , यस. मावोपपत्तरिति तेन किं धर्मान्तरमविशेषरूपं साध्येत अनित्यत्वमेव चेचर्पयं प्रतिज्ञायों व्यवतितानित्याः सर्वे भावा सत्यादिति, न चायमनुपपत्तेः दृष्टा. न्तानुपपत्त. सर्वभावाना पतीकृतत्वाद् दृष्टान्तो न कश्चिदवशिष्यते, न च प्र. तिज्ञातैकदेश एव दृष्टान्तीकर्तुं शक्यते सिद्धसाध्यभेदात्साध्या प्रतिज्ञातो ज्यों भवति सिद्धश्च दृष्टान्तः, न च दृष्टान्तरहितो हेतुः स्वसाध्योपस्थापनसामर्य- मश्नुते, न च सौगतोकनीत्या नित्येभ्यो व्यापकानुपलब्ध्या सत्वं व्यावर्तित मनित्येप्येव प्रतिष्ठां लभते यैव विपक्षाह्यावृत्तिः स एव साप्येनानुगम इति व. कन्यम्, सन्नीतेः प्रागेव प्रविक्षेपात , प्रत्युक्तं हि विस्तरतः तणमनसाधनमिति, किं चिद्धि सत्वयोगि भावरूपमनित्यं भवति कि चिनित्यमिति नायमेकान्तः सवादनित्याः सर्वभावा इति, अपि च सर्वभावानामनित्यत्वे सान्यमाने तद- न्तर्गतत्वाच्छन्दस्याप्यनित्यत्वमभ्युपगतं भवेदित्येवमप्ययमप्रतिषेधः । उपपत्तिसमस्य लक्षणम्- उभयकारणोपपचेरुपपत्तिसमः । अ. आ.१.२६ उभयकारणोपपत्या पक्षद्वयोपपत्तिवर्णनमुपपत्तिसमः प्रतिषेधः, यनि- त्यत्यकारण प्रयनानन्दरीयकत्यमुपायवे शब्दस्यत्यनित्यः शब्दो नित्यत्वकार- एमपि निरवयवत्वमस्योपपद्यते इति नित्यः स्याद् उमपत्रापि कारणोपरचे:, "मनु सेवेयं साधादिसमा प्रकरणसमा वा जातिर्न मेदान्तरम्" मैवम् सदावनप्रकारेण भेदात्परपक्षोपमईयुद्धचा साधादिसमा जाति: प्रयुज्यते पता. न्तरोत्यापनास्थया प्रकरणसमा अप्रविपतिपर्यवसायित्वाशयेनेयमुपपचिसमनि ।

·१८४ न्यायमअर्याम् A अवोत्तर- उपपत्तिकारणानुशानादप्रतिषेधः । अ. ५. आरसू. २७ उमयकारणोपपच्या प्रतिषेधमभिद्घता पक्षद्वयकारणोपपत्तिरनुशावां भवति या चेदनुज्ञाता कथमेकतरपक्षप्रतिषेधः, एकतरपक्षप्रतिषेधश्चेत्कयमुमयकार- णोपपत्तिः उभयपक्षकारणोपपत्तिरेकतरपक्षप्रतिपेघश्चेवि विप्रतिपिद्धम् , व्यापा.. तादेव तत्प्रतिषेधो विकल्पयिष्यत इति चेत्समानो व्याघातस्वेन हि परपसयत्स्व. पक्षोऽपि प्रतिहन्यत एव न हि व्याघात एक पक्ष साधयत्येकं वाधत इति । उपलब्धिसमस्य लक्षणम्- निर्दिष्ट कारणाभावेऽप्पुपकम्भादुपलब्धिममः प्रतिषेधः ॥ गौ. सू. अ. ५ आ. १ मू २८ । , यदेतदनित्यतायां शब्दस्य प्रयत्नानन्तरीयकत्वं कारणमपदिष्टं तस्याभावे. ऽपि प्रबलप्रमजनजवभज्यमानजरत्पादपपातप्रभवे शन्दे दृश्यत एवानित्यत्वमा न्यत्रापि विद्युदादौ विनाऽपि प्रयत्नानन्तरीयकत्वमुपलभ्यत एवानित्यतेति । अनोत्तरम्- कारणान्तरादपि नद्धपोपपत्रप्रतिषेधः ।। गौ. मू. अ. ५ आ१ २९ । अतावदेव तावद्वक्तव्यं सपक्षकदेशत्तित्वमिदमस्य हेतोरुनावित्रं न च सपक्षकदेशवृत्तिरगमकः, प्रयत्नानन्तरीयकत्वमनित्यत्वप्रतिबद्ध न पुनरनित्य- त्वं प्रयत्नानन्तरीयकत्वेन यत्प्रयत्नानन्तरीयकं तदनित्यमिति हि व्याप्तिन तु यदनित्यं वत्प्रयत्नानन्तरीयमिति, यथा यत्रामिस्तत्र धूमो न यत्र धूमस्तत्रा. मिरिति, एवं प्रयत्नानन्तरीयकत्वमन्तरेण समीरणपात्यमानवनस्पत्यादिशब्दे. विद्युदादौ वा येयमनित्यतोपलब्धिन सा तस्य हेतुतामपहन्तीति, अपि व प्रयत्नानन्तरीयकत्वादिति कारणाद् उत्पत्तिरियमभिधीयते न तु कारणं निया भ्यते प्रयत्न एवेति तत्र पवननोदनजनिततरुशब्दवत्सत्यपि प्रयत्ने कारणान्तरं तदुत्पादकम्भविष्यति कारणान्तरजन्येऽप्यनित्यत्वं शब्दे विद्यु दादौ वा न वि. रुद्धमिति, कथं पुनरिदमेव गम्यते प्रयत्लादिभिरसन्नुत्पाद्यते शब्दो न पुनः सन्नभिव्यज्यत इति, सतोऽनुपलब्धौ निमित्ताभावात् , आवरणं निमित्तमिति चेन्न, मूलोदकादिपु मृद इव शब्दे कस्यचिदावरणस्याप्रहरणात् , तस्मान मू लोदकादिना तुल्यः शब्द इत्यसन्नेव प्रयत्नादिना क्रियते इति । अनुपलब्धिसमस्य लक्षणम् तदनुपलन्धेरनुपलम्भादभावमिद्धौ तद्विपरीतोपपत्तेरनुपलब्धिसमः प्रतिषेधः । गौमू. अ. ५ आ. १ स ३० । " ·जातिमकरणम् । " , यदुवमावरणानुपलम्भादसत्याश्वानुपलम्भादसत्यावरणे प्रागुशारणासने व शब्दः प्रयत्नेनामिनियंत इति तदयुक्तमावरणानुपलब्धेरप्यनुलम्माचस्या. शानुपलम्भादभावः अनुपलब्धैरभावाटुपलब्धियति प्रतिषेधद्वयेन विधेरेव प्र- वीतेः, श्रावरणोपलब्धेश्चापरणसत्ता सिध्यतीति प्रकृतमेव शब्दस्याग्रहणं नापत्वकृतमित्यभिव्य सकारवकृतमेवास्य प्रयत्नादि कारणमिति । अस्योत्तरम्-- भनुपलम्भारम(क)स्वादनुपलब्धेरहेतुः ।। गौ. मू. अ.५ आ. १ सय ३१ आवरणानुपलब्धिरित्यनुपलब्धेरिति योऽयं हेतुरुक्त स न हेतुः अनुप राम्भस्थभावत्वादनुपलब्धरुपलम्भप्रतिषेधार्थकत्वादित्यर्थः, अस्वित्वनास्तित्वे हिं भावानामुपलम्मानुपलम्भाध्यामवस्थाप्यते यदुपलभ्यते तदस्ति शशवद यनोपलभ्यते तन्नान्ति तद्विपाणवत् , नोपलभ्यते च शब्दस्यावरणं मूलोदका देवि मृत्तिकेत्यनुपलम्मानास्तीति गम्यते, अनुपनमो ह्ययमावरणविषयो नानुपलब्धिविषयः स ावरणस्यैव भावं गमयति नानुपलब्धेरित्यनुपलधर्माः वादावरणमेव नास्तीति। शानविकल्पानां च भावाभावसंवेदनादध्यात्मम् ॥ गौ. सू. अ. ५ आ. १. ३० । शानविकल्पा: प्रतीतिप्रकारास्तेषां भानामावौ प्राणिसंवेद्यौ भवतः, अस्ति में ज्ञानं नास्ति मे ज्ञानमित्येवं सर्वः प्रत्यक्षानुमानागमज्ञानानि प्रमाणफलानि हमरणसंशयादिशामानि च प्रमाणफलान्यनुभवतीति, सा चेयमावरणानुपल निरुपलब्धिवदध्यात्म संवेद्यते नोपलमे शब्दत्यावरणं मृदमिय मूलोदकादे- रिति, तदेव पाइपदार्थभागमायवदान्तरज्ञानभावाभावयोरपि प्रत्यवत्वादपर्यः योगोऽयमनुपलधेरनुपलम्भादापरणमस्ति शब्दस्येति तस्मात्मागुधारणस- नेय शब्द इति सिद्धम् । अनित्यसमस्य लक्षणम्-- साधात्तुल्यधर्मोपपः सर्वानित्यत्वप्रसन्नादनित्यसमः ।। गौ.मू. अ.५ आ. १ मृ ३३ / सर्वभावानियत्वप्रम प्रत्ययस्यानमनित्यरामः प्रतिषेधः, अनित्येन घटे. मसाधर्म्यमस्ति शब्दश्येति तस्यानित्यत्वमुच्यते तर्हि सर्वमानानामपि पटेन किमपि सापय॑मस्तीति सर्व एवानियाः स्युः, अविशेषसमैवेयं जातिरिति चेन, तर हि नत्तायोगात्सर्वभावानामविशेष प्रापादितः इह तु घटसाधादेवानि- स्यत्वमापादिवम् इति उदावनमगिभेदाच आदिनानान्वमित्यसयदुरम। २५ ·न्यायमचर्याम् अनोत्तरम- साधम्पादनीसेर्द्ध मतिपेयासिदिः मतिपध्यसाधात् ॥ गौ. सू. अ. ५ आ. १ मृ. ३४ अतिप्रसङ्गमापादयतो विद्विवक्षितं घटसाधादसिद्धिरनित्यत्वस्येति, यदि च घटसाधादनित्यत्वस्यासिद्धिस्वहि वायकस्यास्य प्रतिषेधवाक्यस्या- प्यसिद्धिः प्रतिपेयवाक्यसाधात् , अस्ति हि प्रतिषेधवास्यस्य प्रतियेध्येन साधयं प्रतिज्ञाद्यवयवयोगित्वमिति, किं च- दृष्टान्ते माध्यसाधनमान प्रतिज्ञातस्य धर्मस्य हेतुस्वात्तस्य चोभयथा भावाना ॥ गो. मू.अ.५ आ. १. ३५ न हि साधर्म्यमानं साधनं भवति अपि तु दृष्टान्तर्मिण्यवधृतसामध्य साधर्म्य वैधय॑ या प्रथाविधं घेत्सर्वभावानामस्ति भवतु तेषामनित्यत्व को दोपः नास्ति चेत्को ऽयमतिप्रसङ्गः, न हि दृष्टान्तर्मिणि प्रक्षातसामय सा- धर्नामुमयथा भवति पतान्तरं स्पृशति तेन साधर्म्यविशेषस्य हेतुत्वाचस्य प सर्वत्रासमवान सर्वानित्यत्वम् , अविशेषसमायां जाती यत्साधनमुक्तं तदि. हाहि वक्तव्यमिति । नित्यसमस्य लक्षणम्- नित्यमनित्यभावादनित्ये नित्य(वो)पपचेनित्यसमः || - गो. म. अ.५ आ. १सू. ३६ अनित्यत्वसाध्यधर्मस्वरूपविकल्पनेन शब्दनित्यत्वापादानं नित्यसमः प्रति. पेधः, अनित्यः शब्द इति प्रतिज्ञाते सति जातिवादी विकल्पयति किमिद. मनित्यत्वं शब्दस्य नित्यममानित्यमिति, यदि तावदनित्यं तत्कदा चित्तच्य वते तत्प्रच्युतेनित्यः शब्दः, अथ नित्यमनित्यत्वं हि धर्मस्य नित्यत्वात्तस्य च निराधारस्यानुपपत्तेस्तदाश्रयस्य शब्दस्यापि नित्यत्वमनित्यत्वे हि शब्दे विनष्टे न तदाधारो धर्मों वतेति । अस्योत्तरम- मतिचे नित्यमनित्पभावादनित्यत्वोपपतेः प्रतिधाभावः ।। गो. सू. अ. ५ . १ मू. ३७ प्रतिपेध्ये नित्यमनित्वस्य भावश्चेदुच्यते तदनित्य एवासावुको भवति अनित्योपपत्तेश्च तत्प्रतिपेयो नोपपद्यते नित्यमनित्यत्वं शब्दस्येति च प्रदीपि नित्यतां च वयोगादस्योपपादयसीति महानयमायुष्मतो भ्रमः, अथ निरधि. करणो धर्मः कयं स्यादिति तदुच्यते अनित्यत्वं हि नाम निरोधः प्रध्वंसाभार ·जातिप्रकरणम् । इत्यनान्तरम् , अनित्यत्वादमाव इति तु व्यवहारमात्रम्, सा चेयमनित्यता शब्दावच्छिन्ना न शब्दाधिकरणा न खलु घटामावो घटानितो भवितुमईति भावस्वभावा हि धर्मा पाश्निता भवन्ति नामावः अभावरत्नाधितो अपि न प्रतियोग्याश्रितो भवति कि स्वर्थान्तरवृत्ति प्रदेश इव घटामाव इति नित्या. नित्यत्वविरोधाय, नित्यत्वमनित्यत्वं चैकन धर्मिणि विरुष्यते तत्कथमभिधीयते नित्यमनित्यत्वस्य भावन्नित्यः शब्द इति । कार्यसमस्प लक्षणम्- - प्रपत्र कार्याने फत्वाकार्यसमः ॥ गौ. ह. अ. ५ आ. १ म. २८ प्रयत्नकार्यनानात्योपन्यासेन प्रत्यवस्था कार्यसमः प्रतिषेधः, अनित्यः श. दः प्रयत्नानन्तरीयफवादित्युक्ते पर पाद प्रयत्नस्य हि कार्यवैविध्यमुपलब्ध किंचिदसदेव प्रयत्नेन निर्वईवे यथा घटादि किं चित्सदेवावरणयपनयनादिना प्रयत्नेनाभिव्यज्यते यथा मृदन्तरितमुदकादि, एवं प्रयत्ननानात्वादिह प्रयत्नेना- विद्यमानः शब्दो निर्वत्येत घटवदुत विद्यमान एवामिव्यज्येत मृदन्तरितसलि. लादिवदिति संशयः, न चेयं संशयसमा आतित्वविकल्पनेनेह प्रयवस्थाना- त , तथा हि निरक्यवत्वायाकाशसाधोपन्यासेन संशय अपादित व तु साधनवायुक्तप्रयत्नानन्तरीयफत्वत्वर्थनिरूपऐनेवि, उद्दावनप्रकारभेदश्च जा. बीनां वैचित्र्यकारणमित्युक्तमेव । अनोदाहरणम- कार्यान्यत्वे प्रपनादेतुत्वमनुपलब्धिकारणानुपपत्तेः ॥ गौ. सू. अ.५.१ सु. ३९ यद्यपि प्रयत्नकार्यान्यत्वमुपलभ्यते तथा ऽपि प्रकृते शब्दे प्रयत्नस्यामि- व्यक्तावहेतुत्वं न प्रयत्नतः शब्दमभिव्यक्ति कि त्यभूतप्रादुर्भावमेव विघरो कस्माद अनुपलब्धिकारणानुपलन्ये यत्र हि सत: पदार्यस्य प्रयत्नोऽभिव्य- दिनुस्वत्र वस्य सतः सलिलादेरनुपलब्धिकारणमस्ति मृदादिव्यवधान बद- पोहमाघरसा प्रयत्नेन तदभिव्यक्ति सम्पयते शन्दस्य तु न कि चिदनुपलब्धि नियन्धनं व्यवधानादि संभवतीति यतिमतरतस्यासत एयात्मलामानिमित्तमु. धारणादिप्रयत्नोन सदो व्यक्तिनिमित्तं तस्मादनित्यः शन्द इति स्थितम् , सदेवमनेन चतुर्विशतिजात्युदाहरणप्रविसमाधानोपदेशवमंना शम्मानित्य- स्वसाधने परकीयमुपालभिजातमेवप्रायमसिलमपारतमाघ्रमेकपिटतर्पगन्यायेन भववि मगरता सूत्रकारण, इदमपरमिदानीमुपदिश्यते चतुर्विशवायपि जागिषु जातिवादिना प्रयुमासु मूलसाधनावादी विस्वानुमानोदन्वपरीक्षणपुर मां सत्यमेवोत्तरं योपदिष्टमभिदधीच न तु जातिप्रयोगानुकारिदुरुत्तरालापपा.

·. न्यायमनाम् पलेन पटपक्षी प्रवर्तयेत तस्यां हि प्रस्तुतायामुभयोरपि वादिप्रतिवादिनोरसिद्धि रसद्वादित्वात् , कथं पुनः पटपक्षी पूर्तत इति वत्पथं दर्शयितुमाह- मतिपेधेऽपि समानो दोपः ॥ गौ. सू. अ. ५ आ. १ सू. ४० स्थापनाहेतुवादिना प्रथमपक्षस्थेन स्थापनाहंतुः प्रयुक्त: अनित्य. शब्दः प्र. यनानन्तरीयकत्वादिवि, ततोजातिवादी द्वितीयपक्षस्यः प्रयत्र कार्यानेकत्वादिति प्रयत्नानन्तरीकत्वमभिव्यङ्गये ऽपि शब्दे भवतीति हेतोरनेकान्तिकत्वमित्याह, सदधुना तृतीयपक्षस्थः स्थापनाहेतुवादी यदि यथोपदिष्टमावरणानुपलब्धिक ममनुस्मृत्य विशेषमुपदर्शयन्ननैकान्तिकतामुद्धरवि ततस्तावत्येव पर्यवस्यति क. थेति चतुर्थादिपक्षावसरविरहान्नावतरत्येव षट्पक्षी, यदि तु तं क्रममपहायैव तृतीयपक्षस्थो ऽसौ वदति हेतोश्चेदनकान्तिकत्वमुद्भावयसि अनेकान्तिकत्वाद साधकः स्यादिति मन्वयं तावकः प्रतिषेधो ऽप्यनैकान्तिकः किं चित्प्रतिषेधति कि चिनेति हेतोः सापकत्व प्रतिपेति न स्वरूपमिति अत एवेत्थं प्रति- पेधस्यानकान्विकता सोऽपि हिनाभिव्यक्तिपक्षमेव साधयेत्प्रतिपक्षे ऽपि प्रय. नसाफल्योपपत्तभयत्रापि च विशेषतोरनपदेशात् , एवमनैकान्तिकत्वमभि. हितवति साधनवादिनि प्रतिपेधवादिनो ऽपि यचनावसर इत्यवतरति पट्पक्षी। स हि चतुर्थपक्षस्य एवं वदति- प्रतिषेधविमतिपेधे प्रतिपेधदोपवदोपः ।। गौ. सू. अ.८ आ. १ सू. ४१ विविधः प्रतिषेधो विप्रतिषेध इहोच्यते न व्याघातः प्रकृतसङ्गनेरभावात , यो ऽय प्रतिषधे ऽपि समानानकान्तिकदोप उच्यते स प्रतिषेधप्रतिषेधे ऽपि भवत्प्रयुक्त समानः सो ऽपि पूर्ववदनैकान्तिक एवेति, ततः पञ्चमं पक्षमवल. म्न्य मूलसाधनवादी मतानुशामुद्रावयति सा च- प्रतिषेध सदोषमभ्युपेत्य प्रतिषेधविप्रसिपेघे समानदोषप्रसङ्गो म: तानुज्ञा ॥ गौ सू. अ. ५ आ. १ सु. ४२ प्रतिषेधे ऽपि समानदोष इति समुद्भावितं दोपमनुद्धृत्य तं प्रतिषेधं सदो. पमभ्युपेत्य मदुक्के प्रतिषेधे विप्रतिषेधे समानदोषप्रसङ्गमापादयतरले मतानुज्ञा निग्रहस्थानं भवति, चोरो भवानित्यभियुक्तेन चौर्यमात्मनो निराकरणीयं न तु, भवानपि चोर इति परः प्रतिपत्तव्य इति, एवं पञ्चमपक्षस्थे मूलसाधनवादिनि कथितवति परः षष्ठं पक्षमास्थाय पुनरभिधरो यदि स्वपक्षदोपानुद्धरणपुरस्सर परपक्षदोषोपादानोपनतमतानुज्ञानिप्रहस्थानपात्रमहमादिश्ये हन्त तहि तवापि सदेव निप्रहस्थानमवतरति त्वमप्येवमकास्तिथा हि द्वितीयपक्षस्थेन मया ·जातिप्रकरणम् । यस्नकार्यानकत्वादिति यदनकान्तिकत्वमुदायितं तदनुत्यैव प्रतिषेधे ऽपि समानो दोष इति मय्येव प्रतीपमापीपदस्तदेवं त्वत्त एवं शिक्षिया ऽहमपि चतुर्थपक्षस्थस्तथैव त्वयि दोषमर्पितवानिति मम चेन्मतानुक्षा प्रथमतरं तवासी भवेदिति तदेतदाह- स्वपक्षतल्लक्षणापेक्षोपपायुपसंहार हेतुनिदेशे परपक्षदोपाभ्युपगमा- समानो दोपः ॥ गौ. सु. अ. ५ आ. १ सू. ४४ स्वपक्षो मूलसाधनवायुक्तः प्रयत्नानन्तरीयकत्वादनित्यः शब्द इति, त. लक्षणस्वत्समुत्थानस्तद्विषयः प्रयत्नकार्यानेकत्वादिति प्रतिषेधः, तमपेक्षमाण- स्तमनुवृत्यानुज्ञाय प्रवृत्तः प्रतिषेधेऽपि समानो दोष इत्युपपद्यमानः परपक्ष अनेकान्तिकत्वदोषोपसंहारस्तस्य च हेतुनिर्देश इत्ययमन कान्तिका प्रतिषेध इति, तस्मिन्सति पक्षकथितानकान्तिकत्वदोषाभ्युपगमात्तदनुरणेन तस्यैव प्रतीपदोषोद्भावनासमानो मतानुज्ञादोष इति पष्ठ तस्यां प्रथमतृतीयपञ्चमाः स्थापनाहतुवादिनः द्वितीयचतुर्थ- षष्टाः प्रतिपेधवादिन, एते च साध्यसाधकतया परीक्ष्यमाणः पौनरुक्तयमता- नुजादिदोपापहतत्वादन्यतरस्यापि वादिनः साध्यसिद्धये न प्रकल्पन्ते, तथा हि चतुर्थपष्ठयोः पक्षयोरयाविशेषात्पुनरुक्तापप्रसङ्ग, चतुर्थे पते परस्य समान दोषत्वगुच्यते पष्ठे ऽपि तथैव समाना, तृतीयपश्चमयोस्तृतीये पते परोक्तं स. मानरोपत्वमभ्युपगम्यत पञ्चमे ऽपि मतानुज्ञामुद्भावयता सदगीकृतमेव भवति तृतीयचतुर्थयोश्च परोक्तदोषानुद्धरणान्मतानुशेत्येवं पटपक्ष्यामुभयोरसिद्धिः । तस्मात्सदुत्तरैदोपचिकित्सा साधीयसी नासदुत्तरैः षट्पक्षोमसङ्गादिति, नन्वसदुत्तरकथने ऽपि कथं पट्पदयामेव विश्रामः शतपक्षी सहनपक्षी वा कथं न प्रवर्तते को ऽत्र नियम इति चेदुन्यते-इयत्येव निवर्त्यवे वचनावकाश इति नानन्तपक्षता संभवति, तथा हि-पूर्वोत्तरपतवादिनी भवत एव कोऽन्न विचारः, तत्र स्थापनाहे तुयादिना तावत्प्रथम स्वपक्षसाधने अभिहिते दूषणवा. दिना तत्र दूषणे वणिते तृतीये वचसि वर्तमान साधनबादी सम्यड्नीत्योपन. समाणस्तद् दूषणमुद्धर्तुं शक्नुयान वेति तत्यामेव दशायां प्रावियाकायते(१) निर्णयः, असदुत्तरोपन्यासे तु तृतीयवचसा तेन कृते दूषणवाद्यपि लब्धावकाश पक्षण सेयं षट्पक्षी पक्षात - - (१) प्राइविदाकायते इति । अपिंप्रत्यर्षिनौ उनीसिपाद सपोवन विस्वमा विरवं सभ्यस्सदविविमविविधचयमिोतिविशाइः प्राट्चासौ विवाद प्राइवियाक इति तदुक्तं विवादानुगतं गृष्ट्या समभ्यस्तत्प्रपत्नतः । विवाश्यति पैनासो प्राइवि. पारस्ततस्त इति मिताक्षा।

·न्यायमअर्याम् स्तत एव शिक्षित्वा चतुर्थ वचसि वर्तमानस्तत्प्रतीपं योजयति ततः स्थापनाहे. तुवादी प्रतीपयोजनायामफलायां दुरन्तायां समव्ययफलायामशल्यक्रियायां च निरुद्योगः किं चिदभिनवं दूपणमुत्प्रेक्ष्य पञ्चमे वचसि स्थितो मवानुशामाइ, ततस्तामपि परपतमनविवर्तमानां पश्यन् प्रविषेधवादी पष्ठे वचसि स्थित्वा तां तत्पक्षे योजयतीत्येवं वृत्ते दूपणान्तरासंमवात्प्रतीपयोजने च भमरसत्वाचूप्णी- मेवासितुमुचितमिसि तावत्येव भवति वचनविरतिर्न शतसहस्रादिपक्षप्रसङ्गः प्रवर्वत इत्यतः पट्पतीमेवं प्रदर्शितवानाचार्यः, स चान्तेवासिन बोधयितुमेव- मुपादितदेनेन पथा प्रयतेत मवानन्येन मा प्रतिष्टेति । वाच्यमुत्तरमतो निरवयं जातिवादिनमपि प्रति सम्झैः । कश्मलोत्तरगिरा न तु कार्या पक्षपट कपरिकल्पनगोष्ठी ॥ याहग्यक्षो बलिरपि तथेत्येवमाधाय बुद्धी यस्तु ब्रूयात्कलुपमफलस्वस्य शुद्धोऽपि हेतुः। पटपक्षादिप्रसरणपरिम्लानकान्तिर्न बुद्धिं शक्तः स्वार्थे जनयितुमसावप्रतः प्राश्निकानाम् ।। इतीदं व्याख्यात निजसरणिसांकर्यरहिवं स्वरूपं जातीनां स्फुटमिह चतुर्विशतिविधम् । अमूषां तत्त्वज्ञः परविरचिताना परिहतौ स्वयं चोपन्यासे न हि सदसि संमुह्यति नरः॥ इति १५ जातिपदार्थः। निग्रहस्थान प्रकरणम्- जात्यनन्तरं निग्रहस्थानोद्देशात्तल्लक्षणपतिपादनार्थमाह । विप्रतिपत्तिरपत्तिप्रतिश्च निग्रहस्थानम् ॥ गौ.सू.अ. ५ आ. १.६० निग्रहः पराजयस्तस्य स्थानमाश्रयः कारणमित्ययः, किं च पराजयनि- मित विपतिपचिरपूतिपत्तिश्च विपरीता कुत्सिता विगईणीया पतिपत्तिविपति- पत्तिः, साधनाभासे साधनबुद्धिः, दूंपणाभासे दूपगबुद्धिः अपतिपत्तिरत्वारः म्भविषये ऽनारम्भः, पारम्मस्य विषयः साधने दूषणं दूपणे चोद्धारः तयोरकर रणमपूतिपत्तिः, द्विधा हि वादी पराजीयते यथा कर्तव्यतामनारभमाण विपरीत वा प्रतिपाद्यमानः, अत एव न कर्मकरणयोनिग्रहमादिशन्ति न हि ताभ्यां कि चिदपराद्धं स्वविषये प्रयुज्यमानयोः सामर्थ्यानपायात , कर्वा तु प्रमाधनयोग्य पयुब्जानः पयोज्यमपयुवानो वा निमहमईति, पायेण चातत्त्ववादिनो निगृह्या भवन्ति, तरवेवायपि कदा चन जल्पे वितण्डायां वा सम्यक्साधनमप्यपदिश्य पतिवादिपूतिपादितदूपणभासनिराकरणसरणिमनुगुणामपश्यन्निगृशत ·निग्रहस्थानप्रकरणम् । अत एव भाष्यकृतोक्तं तत्ववादिनमतत्त्ववादिनं चामिप्लवन्ते निग्रहस्थानानीति, असमासकरणमनेकनिग्रहस्थानभेदावरोधार्थम् । अत एवानन्दरमाह- तद्विकल्या जातिनिग्रहस्थानबहुत्वम् ।। गौ.मु.अ. ५ आ.२ २.६१ ) तदिति साधर्म्यवधाभ्यां प्रत्यक्स्थानस्य त्रिपूतिपरयपतिपरयोश्च परा. मशः, नानाकस्पो विकल्प पुकारभेद इत्यर्थः, साधवैधाभ्यां प्रत्यवस्था नपकारस्य बहुत्वाग्जातिबहुत्वम् । तद् द्वाविंशतिधा विभज्य दर्शयति- प्रतिज्ञाहानिः प्रतिज्ञान्तरं मातेज्ञाविरोधः प्रतिज्ञासंन्यासो ईत्वन्त रमर्यान्तरं निरर्थकविज्ञानार्थमपार्थफमप्राप्तकालं म्यूनाधिक पुनरुक्तमननुभाषणमज्ञानमप्रतिभा विक्षेपो मतानुज्ञा पर्यतु योज्यापेक्षणं निरनुयोज्यानुयोगी उपसिद्धान्तो हेवामा साथ निग्रहस्थानाने गौ. मू, अ. ५ आ. २ सु, १ । अत्राननुभाषणमज्ञानमप्रतिभा वितेपः पर्यनुयाज्योपेतणमित्यप्रतिपरया संगृहीतानि शेयाणि विप्रतिपरया, पुनरुक्तमधिकमित्यसमासकरणेन विप्रदिप- स्यैव षा ऽभिमतमसमासकिएकल्पनया सापि हि कुत्सितेत्र प्रतिपत्तिय पुनरुक्त मधिकं वा प्रयुज्यत इति, असङ्कीर्णोदाहरणविवक्षया च द्वाविंशतिभेदसली नमवान्तरभेदैस्तु जातिवदानन्त्यमेव तेपामिति, अत्र कोतिराह द्वाविंशतिधा निग्रहस्थानानि विमन्यन्ते वेषां च प्रतिपद. मिदानी विशेषलक्षणानि वय॑न्त इति न मृध्यामहे कुत:- असाधनामवचनमदोपोडावन द्वयोः । निग्रहस्थानमन्यत्तु न युक्तमिति नेप्यते ।। वादिना सिपाधयिपितपक्षसिद्धये साधनमभिधेयं स चेदसाधना भूया. भिगृह्यते, प्रतिवादिना ऽपि पाशुक्र साधने दूपणमुद्भावनीयं स ददोपमेव दोपत्वेनोद्भावयेनिगृह्यते, ते एव द्वयोर्वादिप्रतिवादिनोनिमहस्याने अतो ऽन्यथा (निप्रहकरणमन्याय्यमेव, प्रतिज्ञाहान्यादिषु उत्प्रभेदेषु च प्रतिपदमयुक्तता पर्श. विष्यति, कति विधान शिशुमलापप्राया निमहरयानानि निर्दिष्टानि, याशि शाले लक्ष्यन्त इति परममप्रतिष्ठानम् , अत्रोच्यते संक्षेपविवक्षा दे एव निग्रहस्थाने इत्ति वयमपि कि नोकबन्यो विप्रतिपत्तिरप्रतिपत्तिच निमहस्थानमिति, एतच सामान्यलक्षणमसिलभेदसं. प्रहरुमं भवति न मवदुक्तम् , तथा हि उत्तराप्रतिमानेन यादिप्रतिवादिनोरन्या , ·निग्रहस्थानप्रकरणम् । तदाद नारदः- सारस्तु व्यवहाराणां प्रतिज्ञा समुदाहना । वन्द्वानी हीयते वादो तरस्तामुचरो भवेदिति ।। प्रतिदृष्टान्वधर्म च स्वप्रान्ते ऽभ्युपगन्छन्नुरसृजत्येव प्रतिज्ञाम् । नित्यत्वं वि. सामान्यवद् घटस्यापि सहते तदृष्टान्तबलेन च तद्धर्म शब्दे सिपाधयिष- वोति नूनमिदानी नित्यत्वमेव घटधर्मः शब्दे सिद्धयेदिवि कथं वदनित्यत्वप्न तिज्ञा ऽस्य न होयते, यत्तूतं हेत्वमासप्रयोग एव निग्रहनिमित्तं न प्रतिज्ञाहा- निरिति स्यादेतदेयं यदि द्वितीये वचसि व्यवस्थितेन प्रविवादिना व्यभिचा-. रोद्भावनया प्रत्यवस्थिवो चादी नावत्येव विरमैत्, स तु तृतीये वचसि पर्वमा. नस्तदुद्धरणबुद्धया तथाविधमभिधत्तं येन प्रतिज्ञा जहाति, अतश्च व्यमिधारप. रिहरणलोभाभिहितपतिदृष्टान्तधर्माम्यनुज्ञावचनोपनसतदर्थप्रतिक्षाहानिनियन्धन वास्य निग्रहोयुक्तोनहेत्वामासप्रयोगकृत इति अयमेवमुख्यः पविज्ञानविषयः प्रतिज्ञान्तरस्य लक्षणम् - प्रतिज्ञातार्यप्रतिपेये धो विकल्पातदर्थनिर्देशः प्रतिमा न्तरम् ॥ गौ. म. अ. ५. २.३ । प्रतिज्ञातार्थप्रविषधे परेण कृते तत्रैव धर्मिणि धर्मान्तरं साधनीयमभिदधतो चादिनः पतिज्ञान्तरं नाम निप्रहस्थानं भवति, अनित्यः शब्द ऐन्द्रियकत्वादि. युके पूर्ववसामान्येन व्यभिचारोझाबनमा प्रत्यवस्थित आह, सामान्यमै न्द्रियकं यन्नित्यं तद्यक्तं तद्धि सर्वगतम् असर्वगठस्तु शब्द इति प्रतिज्ञा पुर्वन पतिशान्तरण निगृहीतो भवति, "अवाहनेदमपस्तुलपतिज्ञान्तरकरणम् अपि तु परोदावितव्यमिधारनिवारण विशेषणोपादानमेतत, एतदुक्तं भवति असर्वगतः सत्यन्द्रियकत्वादनित्यः शब्द इति सदिदमसर्पगतत्वं पतिज्ञासिद्धर्यमुपात्तं कयं निभइरयानम् , यो हि मीमांसकं प्रत्यनित्यः शब्दः कृतकत्वादित्युक्तवास्तेन कृतकत्व सिद्धमित्युपजब्धे मृत्तकस्ने स प्रविज्ञान्तरं कुर्याणो निगृहोत, यस्तु पूर्वप्रतिज्ञामपधीर्य सदनोप- विकमकस्मादेव पतिज्ञान्तरमाग्भेत तदा उन्मत्त एव भवेत् , न धोन्मचपला- पाना शाले लक्षणकरणं युक्तम् , स्पष्टे निमहदेवौ हेत्वामासामिषाने सम्भवति 'लिमिति पवित्रान्तरं निमहत्यानमुच्यत इति" अत्रोच्यते पतिशासिद्धये हेतुशान्तो प्रयोकव्यो न पुनः प्रविशान्तरं कर. रणीयमिति स्थितिः, इह प यो हेतुरनेनोपात्तस्वस्मिन्परेणानकान्तिकोरते सति न तत्परिहारपकारमनुगुणमयमास्थितषान् अपि त्वसर्वगतत्वप्रतिधामन्या. "ननु विशेषगमेतदनकान्तिकायपरिहारार्थ न पतिशान्तरमित्युप" मा. माधिस्दः।

·१९२ न्यायमअर्याम् -- - . सर. पराजीयते न वा, न पराजीयते इति इति कथमुन्यते किं मूक इव जित्ला गच्छतु निगृहाते चेकिमनेनापराद्धं न साधनागमुक्तं न दोप उद्गावित, अथ प्रसम्यप्रतिषेधेनोझावनमादौ व्याख्याय पुनरदोषोन्द्रावनमारा पर्युदासन वयते तहि ते एवैते विप्रविपत्यप्रतिपत्ती उक्त स्याताम् , दोपातुः दावनमप्रतिपचिः, एवमसाधनाद्ववचनमपि विकल्पनीयम् , प्रसज्यप्रतिपेपत्त्या : साधनाङ्गस्यावधनमिति चेत्सेयमप्रतिपत्ति., अतः शब्दान्तरेणाक्षपादरादेय । पर शिक्षित्वा तदेव निग्रहस्थानद्वयमनेन शोकेन निबद्धं न पुनरभिनवमल्पमपि किं चिदुत्प्रेक्षितमिति, न च यथासंख्यनियमेन द्वयोढे निग्रहस्थाने कल्पनीये अपि तु यथासम्भवमुभयोरपि यथावसरं तत्तन्निप्रहस्थानमादेव्यम् , द्वाविरा- विभेदत्वं च निग्रहस्थानानामसकोणादाहरणविविववक्षया कध्यते न नियमाये त्युक्तमेव, परस्परविसदृशं च लक्षणमेपामिदानीमुपदिश्यन एव तत्रैव चांगु. छत्वमेषां वालिशप्रलापकल्पावं वा पराक्रियते एवेत्यलमविप्रसन्न। प्रतिज्ञाहानेलक्षणम् -- एवं सामान्यलक्षणं विमागं चाभिधाय विशेषलक्षणान्याह- प्रतिष्टान्तधर्मानुज्ञा स्वान्ते प्रतिज्ञाहानिः ॥ गी. म. अ. ५ आ. २ सू. २ । प्रतिज्ञासिद्धये वादिना साधने ऽभिहिते तत्र प्रतिवादिना च दूपणे उवादित मृतीये वचसि तु वर्तमानो वादी यदि प्रतिधान्तयम स्वदृष्टान्ते ऽनुजानाति सदस्य प्रतिज्ञा होयत इति प्रतिज्ञाहा निनिहस्यानं भवतिः, त्यया थः नित्यः शब्दः ऐन्द्रियकत्वाद् घटपदित्युक्तं पर प्राह सामान्यमैन्द्रियकमपि नित्यं हमित्यनै कान्तिको हेतुरिति, सत्र साधनवायाह सामान्यमन्द्रियक निर्य तर्हि वयैव घटो ऽपि नित्यो ऽस्विति, अयमात्यैवं वदतो नमः किल नित्या: नित्यपतत्तिरनैकान्तिकतामेप विजादिति, तदेवमस्य अवतः प्रतिज्ञादानिर्भ पति घटस्य हि नित्यत्वे तद्दष्टान्तवलादेव शब्दो ऽपि नित्यः स्यादिति, तत्र कीतिराह प्रतिव तावदसाधनाङ्गवचन मिति तदभिधानं निहत्थान भवितुमईति न तद्वानिः, न प हानिरप्यस्ति यदि नाम घटस्य दृष्टान्तीकृतस्य प्रविष्टान्वधर्म नित्यत्वमयमभ्युपैति किमियता शब्दानित्यत्वप्रतिज्ञामवजहा. दि, अपि च हेत्वाभासाअपि निग्रहन्धानवगं गणिवा एव स चायमन कान्तिकई स्वामातश्योगाईव पराजीयते न प्रतिज्ञाहान्येति वस्या विषयान्तरं वक्तव्यम् । अत्रोच्यते प्रतिज्ञायातावदमानागवचनता नारवीत्सवयवलक्षणे निर्ण वमेतत् , प्रविशासिद्धयर्थ एव सर्ववादिनां प्रयासः अनिर्दिष्टा च साधयितुम शम्यवेवि न साचनमसाधनाङ्गवचनम् , लौकिकेपि वर्णानादिविवादपदेषु प्रतिमाहानिमेव मुख्य पराजयकारणमा।

·निग्रहस्थानप्रकरणम् । बदाइ नारदः-- सारस्तु व्यवहाराणां प्रतिज्ञा समुदाहता। तद्धानी हीयते वादी तरस्तामुत्तरो भवेदिति ।। प्रतिदृष्टान्तधर्म च स्वप्रान्ते ऽभ्युपगच्छन्नुत्सृजत्येव प्रतिज्ञाम् , नित्यत्वं हे सामान्यवद् घदस्यापि सहते तदृष्टान्तबलेन च तद्धर्म शब्दे सिपाधयिप- चौति नूनमिदानी नित्यत्वमेव घरधर्म. शब्दे सिद्धयेदिति कथं वदनित्यत्वप्र- तिया इस्य न हीयते, यत्तूकं हेत्वभासनयोग एव निमनिमित्तं न प्रतिज्ञाहा. निरिति स्यादेतदेवं यदि द्वितीये वचसि व्यवस्थितेन प्रतिवादिना व्यभिचा. रोद्भावनया प्रत्यवस्थितो घादी तावत्येव विरमेत् , स तु तृतीये यपसि पर्वमा. नस्तदुद्धरणबुद्धया तथाविधममियते येन प्रतिज्ञा जहाति, अतश्च व्यभिचारप- रिहरणलोमामिहितपतिदृष्टान्तधर्माभ्यनुज्ञापचनोपनततदर्थप्रविशाहानिनियन्धन एवास्य निमहोयुक्तो नहेस्वामासप्रयोगकृत इति श्रयमेव मुख्यः पतिज्ञाहानेविषयः। प्रतिज्ञान्तरस्य लक्षणम् - प्रतिशातार्थप्रतिषेधे धमें विकल्पातदनिर्देशः प्रतिज्ञा न्तरम् ॥ गौ.मू. अ. ५मा. सू. ३ । प्रतिज्ञातार्थप्रतिषेधे परेण कृने त्रैव धर्मिणि धर्मान्तरं साधनीयमभिदधतो धादिनः प्रतिज्ञान्तरं नाम निप्रदत्यानं भवति, अनित्यः शब्द ऐन्द्रियकत्वादि- युक्त पूर्ववरसामान्येन व्यभिचारोद्भावनया प्रत्यवस्थित आह, सामान्यमै न्द्रियकं यनित्यं तद्यक्तं वद्धि सर्वगतम् असर्वगवरतु शब्द इति पतिनां कुर्वन प्रतिज्ञान्तरेण निगृहीवो भवति, "अबाहनेदमप्रस्तुतपतिज्ञान्तरकरणम् अपि तु परोदावितव्यभिचारनिवारण विशेषणोपादानमेतत्, एतदुक्तं भवति असर्वगतत्वे सत्यन्द्रियकत्यादनित्यः शब्द इति तदिदमसर्वगतत्वं पतिज्ञासिद्धयर्थमुपात्तं कथं निग्रहस्थानम् , यो हि भीमसिर्फ प्रत्यनित्यः शब्द, कृतकवादियुक्तवांस्तैन कृतकवं सिमित्युपलब्धे श्वकवे स प्रतिज्ञान्तरं कुर्वाणो निगृह्यत, यस्तु पूर्वपतिज्ञामवीर्य सदनौप. विकमकस्मादेव पतितान्तरमाग्भेत तदा उन्मत्त एव भवेत् , न घोन्मत्पला- पानां शाने लक्षणकरणं युक्तम् , स्पष्टे निमहोती हेत्वाभासामियाने सम्भवति किमिति पतिक्षान्तरं निमहत्यानमुच्यत इति" अत्रोच्यते पतिज्ञासिद्धये हेतुशान्तौ प्रयोकल्यौ न पुनः प्रविशावरं कर गोयमिति स्थितिः, इह च यो हेरनेनोपात्तस्तस्मिन्परेणानकान्तिकोयले सति न सत्परिहारपकारमनुगुणमयमास्थितवान् अपि त्वसर्वगतावप्रतिधामन्या. "ननु विशेषणमेतदनकान्तिकवपरिहाराय न पतिान्तरमित्युप" ना. माधिस्टः।

·- न्यायमअर्याम् सिद्धत्वात् सिद्धं हि विशेषणं भवति नित्यत्ववादिनं च पति शयस्यासर्वगत- त्वयादिनं च प्रतिशब्दस्यासर्वगतत्वममिद्धम् , साध्यवे चेदि पतिज्ञान्तरमे. वेदं हेत्वाद्यवयववैलक्षण्यात् प्रविशालक्षणस्य च साध्यनिर्देशस्योपपनेः, अने. कान्तिकत्वपरिहतये हि हेतुविशेषणं सिद्धं च वाच्यं न तु धर्मिविशेषणं मा. ध्यं चेति, अन्यतरासिद्धे तु हेत्वामासे तत्समर्थनं प्रक्रमानुरूपमेवेति न पूति ज्ञान्तरं निग्रहस्थानं भवति, इह तु अनेकान्तिकत्वपरिहाराय यतमानो मार्ग- मनुगुणमपश्यन् स्खलित इव निगृह्यते, न च हेतूदाहरणादिप्रयोगनिपुणमवे. रपि भ्रमादेवम्विधमभिधानं न सम्भवतिन च प्रतिज्ञामात्रेण सिद्धिमिच्छन्ने प्रथीति अपितु व्यभिचारं परिजिहान्निति, न धायमुन्मरापूलाप एव पुस्तुता. नुगुण्ययुद्धया प्रयोगात् , अपि चानित्यः शब्दश्चानुषत्वादित्युभयासिद्धो नाम- हेवामासो मवनिरपि शाखे लक्षित एव, स उन्मरापलापो न भवति ययो. दाहवं पतिशान्तरमुन्मत्तालाप इत्यपूर्व एष भिक्षोः स्वदर्शनरागः परदर्शन द्वषो वा, को हि नाम शिशरपिशब्दे चाक्षुपना बयान , इदं सम्मवत्येवामिल धानं केवलं हेतुविशेषणे सिद्धे च वक्तव्ये भ्रमाद्धर्मिविशेषणं साध्यं वा ऽयमु. सवानिति, निमित्तान्तरमिदमत्य निग्रह निरूपितं द्वितीय एवं तु वचसि कथा. विरतो हेत्वाभासप्रयोगादेव निमहमाप्नुयादिति प्रतिज्ञाहानिप्रस्ताव एवोक्तम् । प्रतिज्ञाविरोधस्थ लक्षणम्- प्रतिज्ञाहेत्वोविरोधः प्रतिज्ञाविरोधः॥ गौ.मू.अ.आ.२.४ । यत्र प्रतिज्ञा हेतुना विरुध्यते हेतुर्वा प्रतिज्ञया स प्रतिज्ञाविरोधो नाम निग्रहस्थानं भवति, गुणव्यतिरिक्तं द्रव्यमिति प्रतिज्ञा रूपादिभ्यो ऽर्थान्तर. स्यानुपलब्धेरिति हेतु', सोऽयं प्रतिज्ञाहत्वोविरोधो यदि गुणव्यतिरिकं द्रव्य नयहि रूपादिभ्यो ऽर्थान्तरस्यानुपलब्धिरय रूपादिभ्यो ऽर्थान्तरस्यानुपलब्धि सहि गुणव्यतिरिक्तं द्रव्यं रूपादिभिश्वार्थान्तरस्यानुपलब्धिरिति व्याहवम् । "अत्राह नेदं प्रतिज्ञाहेत्वोर्विरोधोदाहरणं भवितुमर्हति हेवोरसम्भवात् , सम्भवे हि हेतु. प्रतितां विरुणद्धि तया वा विरुष्यते, इह तूपलब्धिलक्षणप्राप्त- स्यानुपलब्धिर्न समस्त्येव स्पादिभ्योऽर्थान्तरस्य पृथक्वेनोपलब्धियोग्यत्वा- नुपपत्तेः, सम्भवन्नपि चैवम्विधे विषये प्रतिज्ञाविरोधे हेतुर्न द्वयीं दोषजाविम- तिवर्तते विरुद्धत्वमसिद्धत्वं वा, गुणव्यतिरिक्तद्रव्यवादिनो हि भेदेनामहणग. धार्थत्वान पृथयक्तव्यमिदं निमहस्यानम् , यदन्यदन्यैरुदाहरणममाणि नित्यः शब्दः सर्वस्यानित्यत्वादिति तदप्यसाधु, वैधर्म्यदृष्टान्तस्यानेन प्रकारेण कुशि- चिरमिधानात् , तथा हि सर्वशब्दोऽत्र सावयववचन इति निरवयवत्वं हेतुर्विवक्षितो नित्यः शब्दो निरवयवत्वात्सावयवस्यानित्यत्वादिति सो ऽयम- पिशिक्षितवैधHदृष्टान्तप्रदर्शनताप्रक्रमविपर्ययेण वैधय॑दृष्टान्त एवं कथित. स. वस्यानित्यात्वादिति, तदुक्तं महि दृशान्त एवोक्तो वैधम्र्येण सुशिक्षितरिति, .

·निग्रस्थानमफरणम् । १६५. तस्मान्नेदमपि प्रतिज्ञाहेतुविरोधोदाहरणमिति" अत्रोच्यते यदुक्तं हेतोरसंभवान्नेई निमहत्थानं तदचारु-पञ्चम्यन्तनिर्दि- टस्य हेतोः प्रदर्शितत्वात् , निरवद्यदेखभावात्त यदि तदसंभव उच्यते तहि है- स्वाभासव्याकरणमप्यकरणीयं भवेत् , पुरुषबुद्धिप्रमादनिबन्धनहेत्वाभासप्रयो. गवत्तु तथाविधमप्यमिधानं संभवत्येव । यत्पुनरभ्यधायि "संभवन्नपि हेतुरयमसिद्धविरुद्धयोरन्यवरोभवेन्म दूषणान्तर मि"वि।तत्र घूमः सत्यमेव किंतु हेतुस्वरूपनिरूपणावसरे सपदि वद्गवदोपादोप- दर्शनाद्विरुद्धता वयाभिधीयते, यथा भवद्भिनित्यः शब्दः कृतकत्वादिवि विरुद्ध. हेतोवण्येवे कचिसिद्धसाध्यत्वदृष्टान्तहीनतादिदोपान्तरसंगवेऽपि तदबधीर- रण्या विरुद्धत्वमेव दर्शिवम् , यथा वा हेत्वाभासलहणे कथितमस्माभिः अनि. त्या शब्दश्चाक्षुषस्वादित्यस्याने कान्तिकत्वदोषे सत्यपि प्रथमतरमसिद्धतैव हृदय- पथमवतरति नासिद्धोऽयमुच्यते न सव्यभिचार इति, एवमिहापि हेतुगुणदो- पविचारे क्रियमाणे विरुद्धादिहेत्वाभासदेव नास्य कथ्यते, यदा तु परार्थानुमान. वाक्यस्य पञ्चावयवस्य परमतेन या व्यवयवस्य परस्परान्वितपदार्थसमुदायात्मा पाक्यार्थश्चिन्त्यते वतरेतरध्याहतार्थवादिनोः प्रतिज्ञाहेतुपदयोरसंसर्गाचद्विरोध एव झटिति मनसि विपरिवतते इति स एव निमहानिमितं मवितुमर्हति, यत इ. तरेतरविरोधिनमन्वितमर्थमभिवदति वाक्येऽप्रविपत्चिविप्रतिपत्तिर्वा भवेदित्य. द एव निमहत्यानम् , अपि च साध्यविपर्ययसाधक एव विरुद्धहेतुरुच्यते यः प्रविज्ञामेव वाघते इह तु प्रतिशया हेतुर्याप्यते प्रतिज्ञा वा हेतुनेति विकल्प्यमा. नत्वानिमइस्थानान्तरमेवेदम् , इत्यमस्यैवादाहरणस्योपपसेरुदाहणान्तरनिरूपणं वृथाटाट्येव, भास्तुभवदीयं निरालम्बनसाधनं प्रतिज्ञाविरोधोदाहरणवर्णितम् , निरालम्यनाः सर्वे प्रत्ययाः प्रत्ययत्वादिति यतः प्रत्ययत्वहेतुमाहकज्ञानस्य सा. लम्पनत्वे वेनैव प्रतिज्ञा विरुध्यते वनिरालम्बनरवे तु हेत्वमाव एव स्यादिवि , निस्पश्चातपादोको विरोधो हेतुसाध्ययोः । यमदृष्ट्वा परेकमदूपणमिदं किल ।। इति । सरसर्वथा सुलभोदाहरणमिदं प्रतिमाहेतुविरोधात्यं निप्रहस्थानमिद स्थितम्। प्रतिज्ञासंन्यासस्प लक्षणम्- पक्षप्रतिषेध प्रतिज्ञापनयनं प्रतिज्ञासन्न्यासः ॥ गौ. अ. ५ आ.२ मू. २५ । परसाधने परेण दूपिते ददुद्धरणाशस्याप्रतिज्ञामेव निन्दुवानस्य प्रतिक्षा. सन्न्यासो नाम निप्रस्थान भवति, अनित्यः शब्द पेन्द्रियकवादिरयुळे वय सामान्येनानकान्तिकवायामुदृष्टिनायां प्रतिमनोति क एयगाह नित्यः शब्द इति, ·न्यायमचर्याम् सो ऽयमेवं ब्रुवन् प्रतिज्ञासन्न्यासात्पराजीयते । "अत्राह अतिस्थूलः सल्वयं प्रमादःकोहि नाम प्रतिवादिप्राश्निकसन्निधा- ने प्रतिज्ञां कृत्वा तदेव नेपामेवाभ्रष्टसंस्काराणां पुरतोऽपस्मारकायनुपप्लुतम- तिस्वामेव निन्हुवीत, अपि च धूतपराजिवपणरहित एक किवयवदासीना प्रति. शामजदपि हेतावनैकान्तिके किमसी न निगृह्यते, न हि प्रतिज्ञायाम्त्यागात्या. गौ सदीयो निमहानिप्रहयोः प्रयोजकावपि तु हेतुगुणदोपावेष, स चार्य साध. नव्यभिचारादेवासिद्धपतः पराजीयत इत्यलं सन्न्यासेनेवि" अत्रोच्यते परोगावितहस्वनैकान्तिकत्वदपणोद्धरणरणरणकतरलितमतेर्भ: वेदप्ययं प्रमादः, एवं ह्यसौ वदति न मयोक्तं सयोगरियोगव्यगन्यः शब्दो न भ. वति न त्वनिस्य इति, अयमाशयोऽस्यैवं वदत. किल संयोगविभागानमिव्यङ्गया स्खे मया पक्षीकृते सामान्येन व्यभिचारो न भविष्यतीति तदपि हि नारशमेव स्वाश्रयव्यङ्गयस्वादिति मुरतो नातिस्थूलममुमीदर्श प्रमाद प्रतिपन्नस्य भवत्येव निमहा, अप्रमादिनोस्तु निग्रहो नाम नास्त्येव कश्चिदिह लोके परलोके वा, यत्तु तदीययोः प्रतिज्ञात्यागात्यागयोरप्रयोजकत्वादनकान्तिकत्वेनेवासोनिगृह्यते स्या. दिति, वदेवं यदि व्यभिचारोद्भावनया समनन्तरमसौ तूष्णीमेवासीव क्याविधं तुमुवाणस्तस्यैव पराजयहेतोः सन्निसटत्वात्तैरेव निगृहीतो भवति नानै कान्तिका प्रयोगणेति। हेत्वन्तरस्य लक्षणम्--- अविशेषोके हेतौ प्रतिपिद्धं विशेपमिच्छत्तों हेत्वन्तरम् ॥ अ.५ आ.२ सू.६॥ अविशेषामिहिते हेती प्रविपि तद्विशेषणमभिदधता हेत्वन्तर नाम निप्र- इस्थान भवति, यथा सांस्यस्येत्यं वदतः एकप्रकृतीदं व्यक्तं परिमाणाद् घटा- दिवद्विविधंच परिमाणं विकारेषु दृष्टमियत्तालक्षणमथुरादेः फलान्तरस्य चतुर- श्रिता च पटादेः मृत्पूर्वकस्य, तदेतत्परिमित निराकारजातमेकप्रकृतिक रमि- स्यतः सर्वमिदमेकप्रकृति भवितुमर्हति, या घ सैका प्रकृतिस्तत्प्रधानमिति, अ- स्य हेतोय॑भिचारो नानाप्रकृतीनामपि परिमाणदर्शनादिति, तत्सरिजिहीर्पया विशेषणमा समन्वयादिति, सुखदुःखमोहसमन्वितं हि सर्व व्यक्तं परमितं दृश्यत इति, वस्य प्रकृत्यन्सररूपसमन्वयाभावादेफप्रकृतित्वमिति, तदिदं त्व. तर निप्रहस्थान प्रागुक्तस्य विशेषत्य हेतोः स्वयमेवाहेतुत्वमर्षणादिति । "अत्राह किमयं दग्धो दावे मृतो वा मार्यते अनेकान्तिकहेतूपन्यासनैव खल्वयं तपस्वी निगृहीतो ऽसाधनाङ्गवचनादिति किं हेत्वन्तरात्यनिप्रहस्थाना- न्तरोदोरणेनेति" अत्रोन्यते युक्तमेव तद् द्वितीये वचसि कयासमाप्तौ यथा तु भवानाद, ·निग्रहस्थानप्रकरणम् । १९७ यदा तु व्यभिचारनिराकरणाय विशेषणमपरमधिकमधुना ऽभिधातुं प्रवृत्तरत. दा तदुपादानादेव निगृह्यत इति पिटपेषण संप्रत्येवायमिष्यते, पुरुपशकिपरीक्षा. मके च अल्पे निग्रहस्थानमिदं वादे तु विशुद्धाशयतया वस्तुनि परीयमाणे विशेषणान्तरोपादाने ऽपि सद्विचारः प्रस्तोतव्यो न निग्रहः कार्य इत्यभियुक्ताः । अन्तरस्य लक्षणम् अपित्र- प्रकृतादादप्रति संवद्धमान्तरम् ॥ अ.५ आ. २ सू. ७ । प्रकृतादादर्थान्तरं तदनौपायकमभिधतोऽर्यान्तरं नाम विग्रहस्थानं भवति, यया कश्चिद्वैयाकरणविटः स्फोटात्मानं शब्दं चेतसि निधाय सन्नित्यत्वसिद्धये नित्यः शब्दो निरवयवत्वादित्यनिधित्सुरेव दुरितकर्मादिभिरनैकान्तितामाशङ्क- मानो ऽर्थान्तरं नाम निप्रहस्थानं जिगमिपुस्तत्रैव वाक्यशेपच्छाययोत्तिष्ठति नि. त्य. शब्दो निरवयवत्वादिति वयं पाणिनीया' प्रपन्ना इति ये भावतः पाणिनेः छात्राः, कः पुनर्भगवान्पाणिनिरिति ? येनासरसमानायमधिगम्य महेश्वरान् । फरस्न व्याकरणं प्रोक्तमाचार्यों न स पाणिनिः ।। कः पुनमहेश्वरो यतोऽतरसमानायमधिजगाम पाणिनिरिति ? अस्त्युगटजटाजूटकोटिमथितचन्द्रमा.। विश्वस्थितिलयोत्पादहेतुरेको महेश्वर ॥ अचिन्त्यवेशाभरणस्य तत्वतो यहच्या यस्य निशासु ताण्डवम् । स मस्मभक्तोनि विमति मौलिना कृताम्जलिः पादरजांसि पासवः ।। कीदृशं पुनस्ताण्डवं तनोति खण्डपरशुरिति ? इत्यंचारी क्रमो यस्मिन्नित्यं च करवर्तनाः। इत्थं यत्र घटोच्छेदा दानपादारतयेदृशाः॥ इत्येकैकमुपदेशयन्नुत्थाय नृत्यति, तदेवदर्थान्तरं निग्रस्थानमसाधनागप. घनमिति, कीविनाऽप्यनुमोदितम , द्वयोरपि च धादिप्रतिवादिनोः प्रभवाननु. गुणमामिदघतोर्भवत्यदो निग्रहस्थानम , यथाक्रममेकस्य सापनमनवद्यमपश्यता द्वितीयस्य दूषणमिति । निरर्षकस्य लक्षणम्- वर्णक्रमनिर्देशवनिरर्थकम् ॥ अ.५ आ. २८.८ | अमिधेयरहिववर्णानुपूर्वीप्रयोगमा निरर्थक नाम निग्रहयानं मवति, 4. नित्यः शब्दः कपटपानां गजदयत्वाद् घझदधमयदित्येवप्रकारम् , समपि वादिप्रविवादिनोः प्रकृताननुगुणमभिदधवार्मवत्यदो निप्रहस्थानम् , यथारम सापन दूपणं च यथोचितमभिधातुमजानतोः पूर्ववदुमयोरपि निमहस्थानम् । "भनाइ सो ऽसमुन्मत्तालाप पर शास्त्रे लक्षयितुमुपक्रान्तोन सगुन्मता.

·. न्यायमअर्याम् क्ते घटार्थावगतिभवति वाक्येषु तु देवदत्त गामभ्याज दण्डेन दएडेन शुब्बां गामभ्याज देवदत्तेति कमान्तरेणापि तथैवार्थप्रतिपत्तेः किं फ्रमेग, अनुमान वाक्ये तु पञ्चावयवा इत्येतदेव तावप्रथममसांप्रतं प्रतिक्षायवयवानामसाधना बचनत्वात् , व तेयां पञ्चावयवानामपि प्रयोगः प्रयोगेऽपि चक्रमो विव. तितातदुलधनं निग्रहस्थानमिति महती मूर्खप्रक्रियेवि" अत्रोच्यते वाक्यान्तरेषु क्रमापेक्षा भवतु मा वा भूदु नानेन न: प्रयोजन म् , अनुमानवाक्ये त्वार्थः क्रमो धलादापतति स्वप्रतिपरयनुसारेण परमविप. रुत्पादनात स्वप्रविपत्तौ च धर्मिदर्शनतद्गतहेतुधर्मावधारणप्रतिबन्धस्मरणपरा- मर्शज्ञानसाध्यनिश्चयानां क्रमेण दर्शनात्परं प्रमाणतयैव सदभिधानं कर्तव्य. मिति सविस्तरमवयवलक्षणे निर्णीतमेतत् , असाधनाङ्गवचनस्वमपि प्रतिज्ञा घवंयवानां यत्रैव निरस्तम् , अतः क्रमस्येह युतियुक्तत्वातदविक्रमो भवस्येव निग्रहस्थानम् । न्यूनस्य लक्षणम्-- होनमन्यतमेनाप्यवयवेन न्यूनम् ॥ अ. ५ आ. २ मू. १२ । पञ्चावयवे वाश्ये प्रयोक्तव्ये स्थिते तदन्यवमेनाप्यवयवेन हीनं प्रयुजान• स्य न्यून नाम निग्रहस्थानं भवति । "प्रवाह प्रविज्ञाद्यवयवजातमसाधनागवचनमित्यतस्तदनभिदधतो न निप्र. ६. प्रत्युत तद्वतो निग्रहो युक्त इति" अनोच्यते अनन्तरमेवैतत्परिहतं विस्तरतश्चावयवलक्षणे, क्या हि श्रो. तुराकाङ्क्षानिवृत्तयेऽनुमानवाक्यं प्रयुज्यते, प्रथमंतदाकासाविषयः साध्यधर्म- विशिष्टो धर्मा प्रदर्यवे, तत: कारणाकाङ्क्षया हेतुवचनमभिधीयते, कास्य प्रति- बन्यो दृष्ट इति पुमुत्सायामुदाहरणमुपपाद्यते, इत्यमेप सिद्धप्रतिवन्धो हेतु. धर्मिणि भवेन्नवेति शङ्कायामुपनयवचनमुच्चार्यते, तदनन्तरं सर्वावयवानामेक- जोपसंहाराय निगमनं प्रयुज्यत इत्यन्यतमस्याप्रयोगाग्निप्रहाईता भवत्येवेत्यल मत्रैव वस्तुनि पदे पदे कलहप्रस्तावेनेति । अधिकस्य लक्षणम्- हेतूदाहरणाधिकाधिकम् ॥ अ. ५ आ. २ स. १३ । एकेनैव हेतुना दृष्टान्तेन वा प्रतिपादिते ऽथे हेत्वन्तरं दृष्टान्तान्तरं वा प्र. युखानस्याधिकं नाम निप्रस्थानं भवति, एतच वादे तावद्वीतरागकथात्मके व. स्तुनि निर्णयफले नेष्यत एव, जल्पे ऽपि नियमाद्युपगमनेन वदता वादिन इदं निप्रस्थानम् , यो हि न मया साधनमधिकाभिधेयमुदाहरणं वेति नियमस्या मायति स एव तथा निगृह्यते नान्य इति, एतच कीर्तिनाऽप्येचं कयि प्रपः चकयायां तु न दोष इति । "अपर आइ नियमाभ्युपगमे नायं दोष प्रतिपत्तिद्रढिम्ने तदभिधानादिति" , . - ·, निग्रहस्थानप्रकरणम् । २०१ तद्युक्तमभ्युपगतनियमत्यागादसौ निग्रहाहाँ भवेत् , कश्चायं प्रविपत्तिद्रढिमा ? प्रथमप्रयुक्तस्य हि हेवारहढविपत्तिकारिणो हेतुत्वमेव न स्यादुत्पन्नस्य प्रत्यय. स्य पुनरुत्पादनं युक्तम् , तन्न पूर्वहेतुरदिन्ने नाप्युत्तरो दिम्ने तस्मानि- पमाभ्युपगमे ऽधिकाभिधानं दोष एव, अपरं मवमकृतनियमस्यापि दोष एव प्रपञ्चकथायामप्येकेन हेतुना दृष्टान्तेन या कवे निर्णये द्वितीयस्य वैयर्यम् , निर्णवस्य निर्णयानुपपचेर निर्णयकारिणश्च प्रथमस्य हेतोः प्रयोगातह स्मादिति। पुनर्वचनस्य लक्षणम्- शब्दार्थयो। पुनर्वचनं पुनर्वचनमन्यत्रानुवादात् ।। अ, ५ आ. २ मु. १५ अर्थ दापन्नस्य स्वशब्देन पुनर्वचनं शब्दार्थत्य वाऽभिहितस्य पुनरमिधा. ने पुनरुक्त नाम निमहत्यानं भवति, अनुवादं वर्जयिया शब्दपुनरुक्तं भाव घन्त्र पूर्वोचारित एव शब्दः पुनरुचार्यते यया नियः शब्दो नित्यः शन्द इति, अर्थपुनरुक्तं तु यव सोऽर्थः पूर्वमन्येन शब्देनोक्त; पर्यायान्तरेण पुनरुच्यते य. या नित्यः शब्दो निरोधधर्मको धान इति, यद्यपि च शब्दपुनरुत्ते ऽज्यपान त्यमस्त्येव, तथा ऽपि शब्दपूर्वकस्वार्थप्रत्यभिज्ञाया: प्रयमतरं शन्दप्रत्यमि- शानातत्यौनरुत्यमेव तदुच्यते, आत्यपेक्षश्च शब्दपौनरुपत्यव्यवहारो न व्य. त्यपेतः क्षणमनित्वाद्वर्णानां पुनः प्रयोगासंभवान , अनुषादे तु पोनरुक्त्यमा दोषो यथा हेत्वपदेशात्प्रतिज्ञायाः पुनर्वचन निगमनमिति, अर्थादापन्नस्यापि स्व. राब्देन पनर्वचनं भवत्येव पुनरुक्तं यया असत्तु मेषेषु पृष्टिन मश्वोत्युक्ते अर्थादापद्यते सरस भक्तोति विर्य स्वकण्ठेन पुनरुच्यते, अर्थप्रतीत्ययों हि राब्दप्रयोगः प्रतीते ऽये कि तेति, एतच नियमायुपगमे निमहत्यानं वेदिव. ध्यमातनियमस्य तु नातोव महानयमपराधः । "अग्राह नार्थपुनरुक्तादन्यभन्दपौनरकपमुपपद्यते शब्दसान्येऽप्पमेदद शनात्, स्मरत गिरिशं गिरिश गोरो यस्यासमस्मरद्वेषस्य इव यदीपस्य मुदा नगरीयस्या समस्मरदेषस्येति तस्मादर्यत एव पोनर न शम्दतः, अपि अविरतरफयातु कदा घनाश्रवणशया पुनरभियान नाम कियाप्रमाः, अ. पर्यादापन्नस्य च स्वशब्देन पुनर्वधन यदि निमहत्यानमुच्यते ईि प्रतिसाधन- 'मेय प्रयमं निमहस्यानम्, अधिकपुनरुयोर्वा विशेष इति वक्तव्यम् , पारा वादशं च विशेषलेशमायित्य पृथगमिषाने निमहत्यानभेदपरिगणनमशम्य. वियं स्यात् , अनुवादश य उच्यते हेवपदेशात्प्रतिशाया पुनर्वधन निगमन मिति क्षत्तु प्रतिज्ञेव सावदसाभी तस्याः पुनर्वचनं साधु भविष्यतीति केय कथा" अयोध्यते यदुधमर्थपुनरुकादयान शब्दपुनठामिति सदेपमेय, पनि देरास्वनया विवक्षया-यो हिशस्थतिशयचियापयिषया साषयोध्यमिति - ·२०० , . न्यायमनर्याम् क्ते घटार्थावगविर्भयति पास्येपु तु देवदत्त गामभ्याज दण्डेन पण्डेन शुलं गामयाज देवदत्तेति क्रमान्तरेणापि तथैवार्यप्रविपत्तेः कि मेग, अनुमान वाक्य तु पश्चावयवा इत्येतदेव सायप्रथममसांप्रत प्रतिज्ञानयवानामसाधना गवचनस्यात , तन सेयां पश्चात्यवानामपि प्रयोगः प्रयोगे पि चम्मो वि. चित.क्दुसड्यनं निग्रहस्थानमिति महती मूसंप्रक्रियेति" प्रोच्यते पाक्यान्तरेषु क्रमापेक्षा भवतु मा वा मूद् नानेन न: प्रयोजन म्, अनुमानवाश्ये स्वार्थ को बलादापति स्वप्रतिपरयनुसारेण परमविप. रुत्पादनात स्वप्रतिपत्तौ च धर्मिदर्शनतद्गतहतुधर्मावधारणप्रतिबन्धस्मरणपरा मर्शज्ञानसाध्यनिश्चयानों मेण दर्शनात्परं प्रमाणतयैव सदभिधानं कर्तव्य मिति सविस्तरमवयवलक्षणे निर्णीतमेतत् , असाधनाङ्गवचनत्वमपि प्रतिज्ञा धर्वयवानां तत्रैव निरस्वम् , अतः क्रमस्येह युक्तियुक्तत्वात्तदविक्रमो भवस्येव निप्रहम्यानम्। न्यूनस्य लक्षणम्- होनमन्यतमेनाप्यवयवेन न्यूनम् !! अ. ५ भा. २ मू. १२ । पञ्चावयवे वाक्ये प्रयोक्तव्ये स्थिते तदन्यतभेनाप्यवयवेन होनं प्रयुटजान• स्य न्यून नाम निप्रहस्थानं भवति । "अत्राह प्रतिज्ञाद्यवयवजावमसाधनाङ्गवचनमित्यतस्तदनभिदपतो न निम. ह. प्रत्युत तद्वतो निग्रहो युक्त इति" अत्रोच्यते अनन्तरमेवैतत्परिहत विस्तरतश्चावयवलक्षणे, क्या हि श्रो. तुराकाङ्क्षानिवृत्तये ऽनुमानवाश्यं प्रयुज्यते, प्रथमतदाकाइ क्षाविषयः साध्यधर्म- विशिष्टोधर्मी प्रयते, ततः कारणाकाङ्क्षया हेतुवचनमभिधीयते, कास्य प्रति. बन्धो इष्ट इति बुमुत्सायामुदाहरणमुपपायते, इत्यमेप सिद्वप्रतिवन्धो हेतु. धर्मिणि भवेनवेति शहायामुपनयवचनमुच्चार्यते, वदनन्तरं सर्वाक्यवानामेक- त्रोपसंहाराय निगमन प्रयुज्यत इत्यन्यतमस्याप्रयोगानिमहाहवा भवत्येवेत्यल मत्रैव वस्तुनि पदे पदे कलहप्रश्वावेनेति । अधिकस्य लक्षणम्- हेतूदाहरणाधिकमधिकम् ।। अ. ५ आ. २ सू. १३ । एवेरेव हेलुना दृष्टान्छेन का प्रतिपादिले ) इत्वन्तरं दृष्टान्तान्तरं का. युखानस्याधिक नाम निहत्थानं भवति, एतद वादे तावद्वीतरागकयात्मके व स्तुनि निर्णयफले नेष्यत एव, अल्पे ऽपि नियमाद्युपगमनेन वदतो वादिन इई निमहरयानम् , यो हिन मया साधनमधिकाभिधेयमुदाहरणं वेति नियमस्य! प्रायवि स एव तथा निगृह्यते नान्य इति, एतश कीर्तिनाऽप्येव कथित प्रप. कथायां तुन दोष इति । "अपर आह नियमाभ्युपगमे नाय देोप प्रतिपत्तिदिग्ने सदभिधानादिति" . :

·. निग्रहस्थानप्रकरणम् । २०.. तड्युक्तमभ्युपगतनियमत्यागादसौ निप्रहाहों भवेत् , कश्चार्य प्रविपत्तिद्रढिमा ? प्रथमप्रयुक्तस्य हि हेतोरढप्रतिपत्तिकारिणो हेतुत्वमेव न स्यादुत्पन्नस्य प्रत्यय- स्य पुनरुत्पादन युक्तम् , तन्न पूर्वहेतुरद्रढिम्ने नाप्युतरो द्रढिम्ने तस्मानि- यमाभ्युपगमे अधिकाभिधानं दोप एव, अपरं मतमझतनियमस्यापि दोष एव पञ्चकथायामप्येकेन हेतुना इष्धान्तेन वा कृते निर्णये द्वितीयस्य वैयय॑म् , निर्णीतस्य निर्णयानुपपत्तरनिर्णयकारिणश्च प्रथमत्य हेतोः प्रयोगानई- स्वादिति । पुनर्वचनस्य लक्षणम्- शब्दार्ययोः पुनर्वचनं पुनर्वचनमन्यत्रानुवादात् ॥ भ, ५ आ. २०१४ अर्थ दापन्नस्य स्वशब्देन पुनर्वचनं शब्दार्थस्य वाऽभिहितस्य पुनरमिधा: पुनरुक्तं नाम निग्रहस्थानं भवति, अनुवादं वर्जयित्वा शब्दपुनरुक्तं वाव चत्र पूर्वोचारिस एव शब्दः पुनरुच्चार्यते यया नियः शब्दो नित्यः शब्द इति, अर्थपुनरुक्तं तु यत्र सो ऽर्थः पूर्वमन्येन शब्देनोक्तः पर्यायान्तरेण पुनरुच्यते य. या नित्यः शब्दो निरोधधर्मको ध्यान इति, यद्यपि च शब्दपुनरुक्ते ऽप्यर्थपोन. हत्यमस्त्येव, तथा ऽपि शब्दपूर्वकत्वादर्थप्रत्यभिज्ञायांः प्रयमतरं शब्दप्रत्यभि- सानात्तत्पीनरुक्त्यमेव तदुच्यते, जात्यपेतश्च शब्दपौनरुक्त्यव्यवहारो न व्य. स्यपेक्षः क्षणमङ्गित्वाद्वर्णानां पुनः प्रयोगासमवात , अनुवादे तु पौनरुक्त्यमा दोपो यथा हेत्वपदेशात्प्रतिज्ञायाः पुनर्वचनं निगमनमिति, अर्थादापनस्यापि स्व- शब्देन पुनर्वचनं भवत्येव पुनरुक्तं यथा असत्तु मेघेषु वृष्टिर्न भवतीत्युक्ते अर्यादापद्यते सत्सु भवतीति किमर्थ स्वकण्ठेन पुनरुच्यते, अर्थप्रतीत्यों हि शब्दप्रयोगः प्रतीते ऽय किं तेनेति, एतच नियमाभ्युपगमे निप्रहस्थानं वेदित. ध्यमझतनियमस्य तु नातोव महानयमपराधः । "प्रवाह नार्थपुनरुक्तादन्यच्छब्दपोनरुळयमुपपद्यते शब्दसाम्येऽप्यर्यभेदद. स्मरत गिरिशं गिरिशो गौरो यस्यासमस्मरद्वेषस्य इव यदीयस्य मुदा न गरीयस्या समस्मरद्वेषस्येति तस्मादर्थत एव पौनरुत्यं न शब्दतः, अपि १.विस्तरफयासु कदा चनाप्रवणशड्या पुनरभिधानं नाम किया प्रमादः, अ. पर्यादापन्नस्य च स्वशब्देन पुनर्वचनं यदि निराइस्थानमुच्यते तहि प्रतिज्ञावचन: 'मेव प्रथमं निमहस्थानम्, अधिकपुनरुक्तयोर्वा विशेष इति वक्तव्यम् । यादृशं वादशं घ विशेषलेशमाश्रित्य पृथगमिधाने निमहस्थानभेदपरिगणनमशक्य- किय स्यात् , अनुवादश्च य उच्यते हेत्वपदेशात्प्रतिक्षायाः पुनर्वचनं निगमन- मिति उत्तु प्रतिव सावदसायी तस्याः पुनर्वचनं साधु मविष्यतीति केयं कया" अनौच्यते यदुतमर्थपुनरवादन्यन्न शब्दपुनरुत्तमिति तदेवमेव, पृथति- रास्त्वना विवक्षया-या हि शत्यतिशयचिख्यापयिपया सत्प्रयोक्तव्यमिति शंना, ·न्यायमअर्याम् प्रतिज्ञाय जल्पं प्रवर्तयति स शब्दपुनरुक्तेनापि निगृह्यत इति, नियम्यवादिनश्च निग्रहात्ततो ऽन्यस्य सम्यगश्रवणशङ्कया पुनर्वदतोऽपि न दोपः, अर्थाक्षिप्तकय- नमपि कृतनियमस्यैव दोषो नान्यस्येत्यत एव न वादे निग्रहस्थानमिदम् अपितु जल्पवितण्डयोरेव विजिगीपुकथयोस्तयोश्च सप्रयोजनत्यं कथान्वरत्वं च पुरा समर्थितमव। यत्तु प्रतिज्ञाधारणमाक्षिप्तत्वात्तदनुवादश्च निगमनवचनमफलवरमिति,त- वयवलक्षणे विस्तरेण समोहितम्, अधिकपुनरुक्तयोस्त्वयं विस्पष्ट एव वि. शेषः अन्यं हेतुमन्यं वा दृष्टान्तं तत्रैव साध्ये ऽभिदधदधिकवादी भवति त. मैव हेतुं दृष्टान्तं वा पुनर्वदन् पुनरुक्तवादीति, यत्वेवंविषविशेषाश्रयणे परि- गणनमघटमानमिति वदवान्तरविशेषविवतयैव असङ्घीणोदाहरणदर्शनाय द्वा. विशविनिर्देश इत्युक्तम् । अननुभाषणस्य लक्षणम्- विज्ञातस्य पर्पदा त्रिरभिहितस्याप्रत्युच्चारणमननुभापणम् ॥ प्र. ५ आ.२सू. १७ पर्पदा विदिवस्य वादिना बिरुन्चारितस्यापि यदप्रत्युचारणं सदननुमाषणं नाम निप्रस्थानं भवति, अप्रत्युचारयन्किमाश्रयं दूधगमभिधीयते । "ननु यचननुमाष्यापि तत्रोत्तरं यात्किमिति निगृह्यते न च यो ऽनु. भाषितुमसमर्थः स उत्तरमपि दातुमक्षमो भवति विचित्रत्वात्पुरुषशक्तीनाम्" नैतदेवम् अननुमाषणे तदुत्तरविषयापरिझानातकोत्तरं प्रयुज्येत प्रयुकं या कथ- मषधार्यते, न चैवं घूमो यावत्किं चिद्वादिना सविकारमभिधीयते तदखिल. मखिन्नानतिरिकमनुग्मितक्रमकमेकं प्रति वाप्रमी तथैवानुमाषेवेति यस्तु सम- स्तानुभाषणं तथा कुर्शदपि नाम तेन स्वकौशलमेव केवलमुपदर्शितं भवति मेघाविरवं न स्वेवमकुर्वन्नसौ प्रत्यवेयादिति, स्तोकस्तोकमनुमापमाण. तथैव च क्रमेण दूपयन्न निप्रहमाप्नुयादिति । "अनाई यदि पादी स्वपक्षसाधनविवरणवर्मना बहुतरमपरमप्रकृतमर्यमु. पक्षिपेतरिक प्रतिवादिना सर्वमनुभाषणीयम् , हेतुमात्र वनूय दूषणमुद्भावयतो नास्य निग्रहो युक्त, दूपणविषयं तु हेतुमात्रमपि यो ऽनुभाषितुमकौशल. स उत्तरविपयापरिज्ञानादुत्तरमपि प्रदिपत्तुमसमर्थ एपेत्यप्रतिभया निगृह्यतां कि. मननुमाषणेन, अपि घनिरभिहितस्येति फेयं परिभाषा ? यथा च वादिना प. रायमोधार्थ वाक्यं प्रयुक्तं परोपद्रवार्थ वा तत्र परावयाचा वाश्ये पराव. घोघ एमाभिधानावधि.न द्विस्त्रिा नियमः यावत्कृत्वः प्रयुक्ते वाक्ये प रस्यावधोधो जायते सावरकृत्यः प्रयोकव्यम् , परोपद्रवार्थ तु वाक्योश्चारणम. इन एर धर्मः प्राश्निकान्यया तया सवेनापि योघयित्वा दुःश्लिष्कटगाप.

·- निग्रहस्थानप्रकरणम् । योगाद्याडम्बरविरचनया अध्याध्यमुत्पाद्य परानुपरुध्येतेति महत्कश्मलमेतत, न चेदशं शास्त्रे व्युत्पादनाईम, तस्मादहुकरवो ऽप्यभिधाय प्रतिवादी बोधयि. तव्यो न तु द्विरुधारितमप्रात्युचरनिमहोदय इति" अत्रोच्यते न खलु सकृदेव सकलमपरविरचितवचनसन्दर्भातुमाषणम. विचलितकमकमस्माभिरपि कर्तव्यतयोपदिष्टमपि तु यथोचितदूषणविषयानु. भाषणमात्रमेव । यस्तु स्तोकमप्यनुमापितुमप्रगल्भस्तस्योत्तरप्रतिमानमपि नास्तीति यदुच्यते, सदसम्यक् , अन्यदननुभाषणमन्यदुत्तराप्रतिमानम् , कृत्य चिशेषमनुभा- पितवतोन मुच्यते ऽनेनोत्तराप्रतिभानम् , उत्तराप्रविमानमनन्तरं वक्ष्यते । यत्त विरुधारणपरिभाषा कुतरत्येति विकलिई तविज्ञातार्थनानि निन- हस्थाने प्रतिविहितम् , वीतरागकथात्मके वादे शिष्टादिभिः सह क्रियमाणे का. ममस्तु परावोधावधि वाक्योचारणम, जल्पे तु विजिगीषुकथायां पुरुषशक्ति परीतणावश्यमुशारणनियम आश्रयणीयः, तत्र समता द्विर्वा ऽभिहितस्या- प्रहणमनवधानादिनापि संभवन निहाय कल्पते, निरभिहितस्य तु सरम- हणे वस्तुरेवापरायः, अन्यैहोतस्य प्रतिवादिना ऽग्रहणे तस्य निप्रदा, वार- प्रयादप्यूर्ध्वमभिधाने त्वाशीयगाणे जल्पादौ कयासमाप्तिरेव न स्यात् , छान. शाला ह्यसो भवेनोग्राणिकं सदिति । अमानस्य लक्षणम्- अविज्ञानं चाऽज्ञानम् ॥ अ. भा. २. १८ परिषदा विज्ञातस्यापि वादिवाक्यस्य प्रतिवादिना यदविज्ञान प्रदान नाम निप्रहस्थान भवति, अविदितोत्तरविषयो हि कोत्तर बृयादिति । प्रवाह "अज्ञानमप्रतिभेति नानयो विशेष पश्यामः" अत्रोच्यते भिन्नविषयवादोषः उत्तरविषयाप्रतिपत्तिरमानम् अत्तराप्रति. पतित्त्वप्रतिमेति। मनतरविषयं यो न जानावि स उतरमपि न जानात्येव" मैवम् उत्तर. विषयं जातन्नपि फश्चदुत्तरं न जानातीति लोकदृष्टमेन, एवं सर्हि अन- नुमाषणेन गतार्थमज्ञानमझाते हि परकीचे याश्यायें तदनुभाषणे सामर्थ्या- भावदर्शनात् , सन्ति हि के पिंधे ऽनुमापितुमराक्नुयन्तः पत्रिकादिलिखित सदावेदयन्तीति, एवं प्रयाणामपि प न पोनरुक्यम् , उत्तरविषयापतिपतिर ज्ञानम् , प्रतिपत्ताधरि सदप्रत्युधारणमननुभापगम , अनुमाषिते ऽप्युचराप्र. तिपत्तिरप्रतिगति, "ननु यशानसाम्ये ऽपि विषयभेदमाश्रित्य निप्रहरयानवानात्यमित्यम- भिधीयते वर्षमानप्रकारवैचित्र्याझेदान्तराएयपि वछत्र्यानोति" उक्तमत्र सा. - ·२०४ न्यायमअर्याम् रसंग्रह विवक्षया है एवं निग्रहस्थाने विप्रतिपत्तिरप्रतिपत्तिश्चेति, इतरेतर. विसदृशोदाहरणदिक्प्रदर्शनाय द्वाविंशतिभेदत्वमुच्यते, अघान्तर विशेपैस्तु त. दानन्त्यमभ्युपगम्यते एव, तथा च द्वाविंशतिवग हेत्वाभासाश्चेति पठितम् , ते च स्वरूपेणैव तावत्पञ्च सव्यभिचारविरुद्वप्रकरणसमसाध्यसमावीतकाला हेत्वाभासा इति, अवान्तरभेदाश्च तेषामवियवः सन्त्येव, इह लेकमेव तन्नि. प्रहस्थानमादिष्टं हेत्वामासाश्च योक्ता इति, तस्मादित्यं समासव्यासवर्णनाद. लं पदे पदे पर्यनुयोगेनेति । अप्रतिमाया लक्षणम्- उत्तरस्याप्रतिपचिरमतिमा । अ. ५ आ. सू. १९ । परपक्षे गृहीते ऽपि तस्मिनुत्तराप्रतिमानमप्रतिमा नाम प्रतिवादिनो निप्र. हस्थानं भवति, अज्ञानादिभ्यो भिन्नता ऽस्य वणितेव, कीर्तिरिपि चैवदनुमन्यः त एव निप्रहस्थानन् , "ननूत्तरमप्रतिपद्यमानः सदसि प्रतिवादी फथमासीत" यत्किंचिद्विकस्थमानः, तद्यथा- हरपुण्डरीकविकसत्सकलानवद्यविद्यावदातवदनः क जनो ऽस्मदादिः । कार्य बटुः कतिपयाक्षरलेशलिप्तजिह्वान्वितः कथमनेन सहामिदध्मः ।। दानागन्धगजकुम्भकपाटभेदिभीमस्फुरन्नखशिखाशिखर: क सिंहः । कामी समीरणविधूसपुराणपर्णपातोद्भवद्भयविलोलदृश. कुरङ्गाः ।। इत्यादि यद्वा तदा प्रलपन्नास्ते । विक्षेपस्य कक्षणम् - कार्यव्यासलात्कथाविच्छेदो विक्षेपः ॥ अ. ५ आ. २ मू. २० उद्माइणिकामुपक्रम्य वा वनाइयितव्यं मयेति प्रतिश्रुत्य वाभिमुखं प्रविवादिनि सन्निहितेषु प्राश्निकेषु कार्यव्यासग व्यपदिशतीदं में करणीयमप. हीयते गच्छामीत्यभिधाय कयां विच्छिनत्ति यःस विक्षेपेण पराजीयवे, अन्य- तरनिप्रहान्ता हि कथा भवति स चेत्यं कथां कुर्वन्नात्मनैवात्मानं निगृह्माति, प्रविश्यायेन मे कण्ठोपरोष उदपादि पदमपि वक्तुं न युज्यते जननी मे जीवितं जहाति स्म तां श्मशानभुवं प्रापय्य वह्निसात्करोमोति । "भत्राए यदि तावत्सरमार्यत एव मातृमरणादि कार्यमस्योपस्थितं तरिका मिति तपस्वी पराजीयते, उदाहणिकाजितो मा भूदिति किमसौ मृतां मातर मपि मा पासोदिति महत्सुमापितमिति, पीनसापरुद्धस्थानकरणो वा कथं वा. चमुदीरयतु, अथासामर्थ्यस्थगनाय विवथमपि कथयति तथाविधमसौ कार्य: व्यासनं तर्हि सत्यं निगृह्यते न तु विक्षेपेण किंतु अन्येनैव, वादी वावरकर्त- व्यव्याजव्यपदेशादर्थान्तरगमनादिना निगृह्यते प्रतिवादी स्वप्रतिभयवेति, अ. विषसाश्र्वप्रकाराणां निर्देशे भवेदिति" ·- " निग्रहस्थानप्रकरणम् । २०५ अप्रोच्यते कथामुपक्रम्य प्रतिज्ञा वा हेतुमभिधाय वद्विवरणसरणिमियमय- लम्ब्य किं चिदर्थान्तरमुपन्यायति यत्तदर्थान्वरमुदाहृतमादावेव इद तु कथा. चरङ्गे कथायां पा किमपि करणीयनिममभिधाय समयमपसरवि सदस इति कथमिव तत्तुल्यता भवति, अप्रतिभया ऽपि ध्रुतपूर्वपरः पराजीयते, इह तु पूर्वपक्षमेव न शृणोति वा न करोति वा प्रथममेव पलायत इति महाविशेष:, अतिप्रसङ्गस्त्वसम्परामतः, यत्तु हेत्वाभासेम्वन्तर्भावमस्य कीतिरकीर्तयत्तदती । घ सुभाषितम् , क हेवामासः के कार्यव्यासङ्गः संप्रधारणेव रमणीयेयम् , अ. हेसोहतुवदामासनं कीर्तिना दृष्टमिति परमं नः कुतूहलम् । मतानुसाया लक्षणम्- स्वपक्षे दोपाभ्युपगमात्परपले दोषप्रसङ्गो मतानुशा ।। गो. स. अ. ५ आ. २ सु. २१ स्वपते परापादितदोपमनुधृत्याभ्युपगम्य परपक्षे तमेवापादयतः परमता. नुज्ञा नाम निहत्थानं भवति, यथा चौरो भवान्पुरुषत्वात्प्रसिद्धचौरवदित्युक्त सत्याह मवानपि चोरः पुरुषत्वादिति, सोऽयमेवं वदनात्मनः परापादित दोष. मभ्युपगतवानिति मतानुजया निगृहाते । "प्रवाह अनेकान्तिके हेतौ परेणोक्त तदुद्रावनमनेन प्रकारेण प्रविवादी करोतीति किमिति निगृह्यते वाद्येव हस्वाभासप्रयोगानिमा इति" अत्रोच्यते उक्तमादावेव स्वपक्षे दोषमनुत्त्येति, एवं हि तेन वजन्यमन- कान्तिकोऽयं हेतुरचौरे ऽपि पुरुषत्वदर्शनादिति एवं हि स दोष उद्धवो भवति एवं त्वमभिधाय भवानपि चौरः पुरुषत्वादिति वदननुजानाल्येव परमवमवो निकान्तिको बकव्ये तदुभावनानुक्रममवीर्य प्रसङ्गमापादयन्निमहाहाँ भव त्येवेति, वादिनचानकान्तिकहेतुप्रयोगे ऽपि तदनुद्ावनान पराजयः प्रतिवादि. न एव हौदं सन्निकट निहत्थानमिति । पर्यनुयोग्योपेक्षणस्य लक्षणम् - निग्रहमासस्यानिग्रहः पर्यनुयोज्योपेक्षणम् ॥ गौ. अ.५ आ. २६. २२ पर्यनुयोज्यो नाम निमहोपपरया चोदनीय. इदं ते निमहस्थानमुपनतमतो निगृ. होवोऽधीत्येवं वचनीयातं य सषेदते नानुयुक्ते स पर्यनुयुग्योपेक्षणानियते । "अनाह का कत्येदं निग्रहस्थानमापादयति किं पर्यनुयोग्य वव पदुपेक्षका, उपेक्षकस्तावदस्य पर्यनुयोज्यता न जानाति जानन्या कयमनमुपेत नपेक्ष्य का किमात्मन पत्र निमहत्यानमुद्गावयमेवमाचष्टामेष पर्यनुयोग्यो ऽपि भयो। पक्षित इति निगृहोतो ऽस्मि, पर्यनुयोग्यो ऽपि कपमात्मीयमवघं प्रकाशयेदि. ९ मे दुपा सच भवता नानावितमतो भवान् जिव इति, स सत्वेवमभिदुध दमन्यं पाशो निधाय परं कलङ्कयितुकामः परं कलक्ष्यन्नेवात्मकलक्ष्मनुभवत्यैवे. - ·न्यायमञ्जाम् वि, अपि च नेदं निग्रहस्थानान्तरमपदिश्यते किं त्वप्रविभवेति, क्याहि यदि वावदुत्तरपात्तिकः पूर्वपाक्षिक सापनामासमप्याचक्षागमुक्षेव धर दूपण नाना- वयेत् तदुत्तराप्रतिपच्या स निगृह्यते न पर्यनुयोग्योपेरणेन, वस्तुतस्तु द्वयोरपि वत्र जयपराजयनिर्धारणमनुपपन्नमेकस्य साधनाभासवादित्वादितरस्य च ददुः त्तराप्रतिमानान् , अथ पूर्वपातिक दुषणामासमादिन दोषप्राप्तमुत्तरपातिको न निगृहाति तथा दूपणाभासवादिस्वादितरस्य घतानुद्भावनादिति" अत्रोच्यते नाप्रतिमाया. सम्यक्साधनविषयत्वात् , सम्यक्साधने च प्रयुक्ते सदुत्तरस्याप्रतिपरिरपतिमा भवति साधनामासे तु प्रयुक्त तदाभासदानुद्भावना- पर्यनुयोग्योपेतणं भवति, अन हि साधनामासवादी पर्यनुयोग्य एवेति विशेष, यत्तुवस्तु वृत्तेन न कस्य चिज जयः पराजयो वेसि तदेवमेव, किं तु जल्पे पुरुष. शक्तिपरीक्षायामिदं निप्रहस्थानमुच्यते, वदुझावयिता तु यतिफल्पितस्तत्राप्यु. च्यते पूर्वपाक्षिकेए साधनामासे प्रयुक्त उत्तरपाक्षिकेग तस्मिंस्तयात्वेनानुदा. वित प्राश्निकानामपृष्टानां वक्तुमवसराभावात्स एव साधनाभासवादी कदा चियात्यादेव घूयान्मया ऽस्य शकि जिज्ञासमानेन साधनामासप्रयोग. कृत एष तु मूर्खस्त न जानातीति तदा कथं न नियते, एतेन दूषणामासवाद्यपि व्याख्यातः, अथ दोमयाभ्यथिताः सभापतिनियुक्का वा पाश्निकास्तथा कियन्तो निगृहन्त्येव पर्यनुयोग्योपेक्षिणम , साधनाभासवादिनो हि धूर्वतया तदभिधान सम्यक्साधनमसाधनादर्थसंशयाद्वा संभवति उत्तरपाक्षिकस्य उत्तरानुहावनं मोहादेवेति स एव पराजीयते ।। निरनुयोज्यानुयोगस्प लक्षणम्-- अनिग्रहस्थाने निग्रहस्थानामियोगो निरनुयोज्यानुयोगः ।। अ. ५ आ. २सू. २३ । अनुमित्यथोचितक्रममुपपन्नवादिनमपमादिनमनिमहाई मपि निगृहोवो ऽसीवि यो यात्स एवामूतदोषोद्भावनाग्निगृह्यते। "अवाह यदि वावदुत्तरपाशिक पूर्वपातिकमदुष्टसाधनमभूतैरेव दोपरमि. युक्ते तथा सति भूतदोपोद्भावनस्योत्तरस्याप्रतिपत्तरप्रतिभयेव मनिगृयता किं निरनुयोज्यानुयोगाख्यन्यूनतानिप्रहस्थानकथनेन, भूतदोपामियोगाले तु पू. पातिक एव साधनामासप्रियोगात्पराजीयते, अनुयोग्यः खल्वसौ न निर. नुयोग्यानुयोगस्य विपयो भवितुमर्हति" अनोच्यते अहो नु खल्वयं तपस्वी पर्युदासस्य प्रमज्यप्रतिपेघस्य च विशे पमपश्यन्नतिमात्रं मुह्यति भूतदोगप्रतिमानमन्यदन्यन्यधामूतदोपप्रतिमानम् । एकनाप्रविपत्तिरितरत्र विपरीवप्रतिपत्तिः, तत्र भूतदोपाप्रतिपत्तिरप्रतिमा, अभूतदोषप्रतिपचिरननुयोग्यानुयोगः, अपि च असापनाङ्गवचनमदोतो. -- ·निग्रहस्थानप्रकरणम् । भावनं च यद्मवता निग्रहस्थानमाख्यातं तत्र प्रसध्यप्रतिषेध एव केवल प्रा. श्रीयमाणे हेत्वाभासा अपि च निग्रहस्थाने भवेयुः, साधनाङ्गस्यानभिधानं मौ. ख्यमेव केवलं निमहस्थानं भवेत् , साधनाङ्गवचनमदोपोद्भावनमपि पर्युदास. व्याख्यानाई भवत्येव तत्तश्च भूतदोपानुभावनमप्रतिमा अभूतदोषोद्मावनं च निरयोज्यानुयोग। अथाभूतदोपोद्भावने ऽपि भूतदोषाप्रतिभानमस्त्येवेति तदेवास्तु निग्रह- स्थानमित्युच्यते सहि मूकत्वमेवैकं निग्रहस्थानं स्यादसाधनाङ्गवचने ऽप्येवं वहुं शक्यत्वादित्युक्तमेव । अपसिद्धान्तक्ष्य लक्षण- सिद्धान्तमभ्युपस्पानियमात्कथाप्रसको उपसिद्धान्तः ।। अ. ५ आ.२.२५। यं के पन प्रथम सिद्वान्तमभ्युपगम्य कथामुपक्रमते कथाप्रसगाव सिपाध. यिषितार्थसमर्थने रमसेन दूपणोद्वरणाश्रद्रया वा सिद्धान्तविरुद्रमभिधत्ते सो. उपसिद्धान्तेन पराजीयते, यद्यथा सांख्यः प्रनिवादिनि सन्निधाने नासतो विद्य. 'से भावो नाभावो विद्यते सत' इति स्वसिद्धान्तं प्रथम प्रतिज्ञाय प्रधानसिद्धये साधन प्रयोग करोति-व्यक्तं विकारजातमेकप्रकृति समन्वयदर्शनात , मृदन्वि. ता हिमृद्धिकाराः कुएइपिठरशरावप्रभृतय एकप्रकृतिका दृष्टा एवमस्यापि गवा. स्वादिविकारजावस्य सुखद समादान्धयदर्शनात् तदात्मकैकप्रकृतिप्रभवावेन भ. वितव्यम्-एवमुक्तवानसौ नैयायिकेनानुयज्यते-अथ काप्रकृतिर्नाम का च विक. तिरिति, अविदितप्रकृतिविकृतिस्वरूपो हि कथं विकृतीनामेकमकृतित्वमेकरवं जानीयादिति, एवमनुयुक्तः कापिल आह-यस्यावस्थितस्य धर्मान्तरनिवृत्ती धर्मान्तरं प्रवर्तते सा प्रकृतिः यत्तद्धर्मान्तरं प्रवर्वते सा विकृतिरिति, सो ऽयमेवं वन्प्रागभ्युपगतसदसन्निरोधप्रमवाभावसिद्धान्तविरुद्धाभिधानादपसिद्धान्तेन नि- गृहयते, यदि पूर्वधर्मनिरोधे धर्मान्तरप्रादुर्भावस्तदा नासतो विद्यते भाव। ना मावो विद्यते सत इति स्वसिद्धान्तो हीयते, अथ सिद्धान्तो न त्यज्यते तर्हि प्रकृतिविकारानिश्चयात्विसिद्धौ साध्याभावः प्रसज्यत इति । "प्रवाह हेतुप्रयोग फतवति कापिले नैयायिफस्वदसिद्धोदावनया प्रत्यर- विष्ठतां प्रकृतिविकृतिस्वरूपप्रश्नस्य को ऽवसरः ? तदिदमर्यान्तरणमनमस्य म. 'वेदेवं पृच्छतः अर्थान्तरगमनं स्वप्रन्ये निमहत्यानं लिख्यते, अथ चाऽधुना तेनैव व्यवहियत इति को ऽयं नय', यदि तु सांख्यमा निराचिकीपितं वद. सिद्धतव हेतौरक्षाव्यतां प्रकृत्यन्वयस्य विकारेषु संभवादिति, विकारा हि प्र. वृत्तिनिवृत्तिधर्मकाः न प्रकारमव्यधर्ममध्यकान्वये हि विकाराणां प्रवृ. शिनिवृत्यात्मकत्वं होयेतेत्येवमसिद्धवादेवहिवामासप्रयोगादेव सांख्यो निग. होत इवि न निग्रहस्थानान्तरमपसिद्धान्त इति" ·~ म्यापममर्याम् अत्रोच्यते सत्यमसिद्धो भवत्वयं कापिलकल्पितो हेतुः प्रकृतिततिति- प्रश्नप्रक्रमणेनापि वदसिद्धमवधारयितुं शक्यत एव, किन्तु हेतुस्वरूपेऽवधारित तदूपणमभिधानीयमनयधारितस्य दूपयितुमशक्यत्वादिति तत्पश्नो नार्यान्त. रगमनम् , प्रश्नोत्तरमेव भाषणः परामर्श निकटतरपरिस्फुरदपसिद्धान्ताभिघा. ननिरन्धननिमहान्तरविषयवां प्रविपन्न इति हेवामासवमनिन दूरै गम्यते। कचिदपि परनिप्रहस्य हेवी हदयपथं प्रथम किलावतीणें । अपरमपिन कारणं विचिन्त्य किमिव फलं खल पिष्टपेपणस्य ।। हेवामासाश्च ययोकाः ॥ अ, ५ मा. २ सू. २५ देत्वाभासास्तु पूर्वोक्तलक्षणैरेव लक्षिताः निप्रहाथानतां यान्ति.यथोक्ता इत्यतो ऽवीत् ।। प्रमाणस्य प्रमेयत्वं प्रमेयस्य प्रमाणवा। यथा लतणभेदेन न वयेतेषु दृश्यते ।। भेदेनोक्ताः किमर्थ त इति निगदिता पूर्वमेवात्र युक्ति. धोदे होते प्रयोज्याः प्रगुणनयविदा सत्वशुद्धिं विधातुम् | एतेषां धर्मकोरपि च न विमविनिप्राहस्थानताया. मित्यं द्वाविंशतिनों गुरुभिरभिहिता निग्रहस्थानभेदाः ।। इति (१६) निग्रहस्थानंपदार्थः इत्येवं सत्रकारोगममनुसरता ऽनुग्मवा भाष्यभूमि स्थाने स्थाने परेषां मतमतुलगति लिएकता सार्किकाणाम् । कां चिद्वाश्या चर्चामपि विरघयता ऽनुक्रमेणाववाणी निर्णीताः स्वे नियन्धे निपुणमिह मया पादशैते पदार्थाः ।। न्यायोगारगभीरनिर्मलगिरा गौरीपतिस्तापितो वादे येन किरीटिनेव समरे देवः किराणाकृतिः । प्राप्तोदारवरस्वतः स जयति ज्ञानामृतप्रार्थना नाम्ना ऽनेकमहपिमरतकवलसादो कपादो मुनिः।। पादेप्वालजयो जयन्त इति यः प्यावः सतामपणी. रवयों नववृत्तिकार इति यं शंमन्ति नाम्ना युधाः । सूनुर्ध्यातदिगन्तरस्य यशसा चन्द्रस्य चन्द्रविषा घके चन्द्रकलावचलपरणभ्यायी स पन्यां कृतिम् ।। नमः शशिकलाकोटिकल्प्यमानारप्रिये । प्रपन्नजनकाक्षाय शवे || इति श्रीजयन्तमदृष्टवाया न्यायमयी वाशमाहिकम् ॥ १२॥ ममाता चे न्यायमञ्जरी॥