Krishnoallaasa

कृष्णोक्लासः
अष्टमालारूपरुचिरं
चम्पूकाव्यप्रकाण्डम्
" यदादित्यगत तेजो जगद्भासयतेऽखिलम् ।
" यच्चन्द्रमसि यच्चानौ तत्तेजो विद्धि मामकम् ।
"
"
कृष्णार्पणमस्तु
इति
कृष्णेन परमात्मना भक्तयसलेन प्रेरितम्
कृष्ण परमात्मनिभक्तिपरमतया विरचितम्
कृष्णाय परमात्मने चात्मार्पणदृशा समर्पितमिदम्
दिवगतेन कीतिशेषेण परमभागवतेन काश्यपेयेन श्रीरामशर्मसृनुना
श्री पा. रा. सुब्रह्मण्यशास्त्रिणा
RER
सुपरिष्कृतम्
श्री लक्ष्मणशर्मसूनुना वेद-वेदान्त-विदुपा मस्कृत-व्याकरण-शिरोमणिना
भक्तशिरोमणिना गीर्वाणभाषाध्यापकेन
श्री ल. अनन्तरामशास्त्रिणा
परिशोधितं मण्डितं प्रकाशितं च
वाव्यातसूनुना
श्री सु. सुब्रह्मण्यशर्मणा
03-=

सर्वाधिकाराः प्रकाशकेन गोपिताः
एप देवो विश्वकर्मा महात्मा
सदा जनानां हृदये सन्निविष्टः ।
हुदा मनीपा मनसामिकसो
य एतद् विदुरमृतास्ते भवन्ति ।। (वे)
मूल्यम्
पञ्च रूप्याणि
चेन्नपुर्या
"लिबर्टी" मुद्रणालये
मुद्रितम्

॥श्रीः॥
।।ॐ नमो भगवते वासुदेवाय ॥

EA इदमहं माममृतयोनौ सत्ये ज्योतिपि जुहोमि स्वाहा

॥श्रीः॥
श्रीमपरमहस परिव्राजकाचार्यर्य श्रीमष्करभगरपादप्रतिष्टित
श्रीकाश्चीकामकोटिपीठाधिप जगद्गुरु
श्रीमचन्द्रशेखरमरस्वती श्रीपादः
श्रीयुतसुब्रह्मण्यार्याय कियते
॥ नारायणस्मृतिः ॥
महीशूरसस्थाने उपरितननिचालय प्रधानाध्यापकपदमधि-
ष्टितपता भवत्पित्रा श्रीयुतसुब्रह्मण्यशास्त्रिमहाशयेन विरचित
कृष्णोल्लासाख्य चम्पूकाव्यमस्माभिरनझोकि ।
श्रीमद्भागस्तमारमिद चम्पूकाव्य श्रीकृष्णावतारचरित
सरलया रीला विविधै छन्दोभि, नरुविधैरलङ्कारैश्च वर्णयद्भावु-
काना मोदावह विद्यते ।
रचयितु श्रीकृष्णभक्तिप्रदर्शक, भरत पितृभक्तिप्रदशक
चैतग्रन्यरत आस्तिकाना समेवा च भगवद्भक्तिपूर्वक
भूयादित्याशास्महे ।
मिजयस्थान - बैरविणीक्षेत्र
विलधिर्मवसर
भाद्रपद कृणपष्टी॥
नारायणस्मृतिः

य एकोऽवर्णो बहुधा शक्तियोगाद्-
वर्णाननेकान्निहितार्थो दधाति ।
वि चैति चान्ते विश्वमादौ स देवः
स नो घुद्धया शुभया संयुनक्तु ।। श्वे ।।

कृष्णोल्लासः Vil 18 विषयानुक्रमणिका 1. श्री काञ्चीकामकोटिपीठाधीश्वर-जगद्गुरु श्रीमञ्चन्द्रशेखरसरस्वती स्वामिश्रीपादैः कृतं नारायणस्मृतियुतं श्रीमुखा. 2. विषयानुक्रमणिका. 3. चेन्नपुरीविश्वविद्यालये गीर्वाणवाणीनिभागाध्यक्ष. डाक्टर श्री वे. राघव महाशयः कृता भूमिका. 4. Preface. 5. आशुकवि श्री वेंकटरामदीक्षितमहोदयः कृत श्लोकद्वयम्, 6. पण्डितसमूहकृता काव्योत्प्रेक्षा. 7. श्री श्रृंगेरी शारदापीठाधीश्वर जगद्गुरु श्री अमिनाविद्यातीर्थस्वामिपादै कृत नारायणम्मृतियुतं श्रीमुग्वम् 8. श्री वेबटेश्वरदीक्षित कृतः प्रस्तान XII ZVII IXY 8 10 18 9. Introduction. (1) The coming of Krishna. (2) Tho Tomes of Ancient Wisdom. (8) Vistas ta the Krishna Upanishads. (4) Peeps behind the spathe ot Symbolism. (5) Tho ways of Wisdom. (6) काव्योप्रेक्षा-Presentire रणोल्लास. (1) Glimpses of Sanskrit Prosody. (6) Introducing the Author. 25 49 59 67

M
1
19
37
51
63
10. कृष्णोल्लासा.
(1) शैशवोल्लासः.
(2) पोगण्डोल्लास:.
(8) तरणोल्लासः.
(4) पौरुषोल्लास.
(5) परिणयोल्लासः.
(6) प्रौडोल्लास:.
(7) करुणोल्लास:.
(8) ऐश्वर्योल्लासः.
11. धृत्तसमीक्षणा.
12. गुद्रामुद्धपत्रिका.
13. परिमापा.
85
99
113
1-23
XXY
XXTIL
ईशानः सर्वविद्यानामीधरः सर्वभूतानां ब्रह्माधिपतिनाणोऽधि-
पनिमा गियों में अस्तु मदाशियोम् ।। (म. ना)।

FOREWORD Br Dr. V. RAGHAVAN, MA , Ph. D, Head of The Department of Sanskrit, UNIVERSITY OF MADRAS Member, Board of Studies in Sansknt, of the Travancore, Venkateswara, Andhra, Mysore and Osmania Universities. In Examiner in Sanskrit for Graduate, Alaster of Arts, Ph.D., and D Litt. degrces the Madras, Andhra, Annamalai, Travancore, Mysore, Osmania, Nagpur, Bombay, Allahabad, Banaras, Delbn, Patos, Bihar, Calcutta, Gauhati, Dacca and Punjab Universities. ॥ भूमिका ॥ वृष्णोद्धासो नामा प्रतिनपचप्रबन्धो नूनमुल्लासयिष्यति ममासि मादयानामाधुनिकसंस्कृतरुषिताविडासरसिकानाम् । प्रबन्धारश्चास्य मर्गशूर- मण्दले प्रसिद्धा. मम्कृतपण्डिता यशावनिष्णाताः वेदान्तपुराणायध्यापन- भुगणा राज्यमन्त्रदीक्षा मनपण्यशालिनामान आसन् । बहुभाषाविदामेषा स्वरमन. मुरझारल्या कोऽपि साहितापमुन्मेष ममनाग; यवाग नस्तदानदा तास्ता भगतो विभूती: सरमसन्दर्भोंछेउममाधी अनुपन्दधिरे ।।

41 एप च कृष्णानुसन्धानात्मा भागवतसारभूत प्रबन्ध एतेभ्य शास्त्रि- वर्येभ्य गुरुनायुपुरे नारायण, तत्र भातिरिप्रणीत नारायणीय व सेवमानेभ्य प्रादुरभूत् । काव्य चैतत् न केवल भगवद्भाधामोदमेदुरित कितु ललितया शैल्या शब्दसौष्ट पैचित्र्यादि गुणै बहुविधै शुद्ध वृत्तैनूतनर्मिश्रछन्दोभेदेश्च कर्नु रचनामौशल कल्पनाशक्तिं च प्रमाशयतितराम् ।। गथक; ईदृश चम्पूग्रन्था अयेऽपि गुम्फिता । लिखिता वेदान्ते मन्त्रशास्त्रे च व्यारया । विरचित व्याकरणे च किमपि । एनगुणवतो न केरठ प्रथा उत्पादिता , अपि च गुणवान् पुनश्चेति नून धन्या एते । यतो यद्यपि एतेषा जीपदशाया एतकृतय प्रकाश नालभन्त तथापि त पुरै तातपादाना प्रथान् प्रकाशयदि खपितृभक्ति स्वविद्याभिनिवेशश्च सार्थकीक्रियते । पितृ- चरणाना कृष्णोलासनामो अन्य न केवलमत्र मुद्रित , कितु अध्यात्मरीत्या साहित्यरीत्या च तत्तद्विषयजातमायो य उपवृहितश्च । प्रयप्रकाशयितु प्रथ- कृत्सुपुत्रस्य मिनार्यस्य सुब्रह्मण्यार्यस्य समुसाह सुतरामनुमोदमाना वयमेतेनवमेव प्रयातराणि च पितु प्रमाश न चिरात् नेष्यत इति निश्चसिम ।। वे राधरः मस्कृतविभागायक्ष 11-12-58 मद्रपुरी विश्वविद्यालय पस्य हिमान्तो महित्वा यस समुद्र ग्मया महायुः । पस्येमाः प्रदिशो यस बार पम्म देशाप हविषा विधेम ।।म ना || KRISHNOALLAASA PRCTACE I had always & great love for locks and boys and precious things, - if I thought they were artistic and pretty 0 On one unforgettable birthday, many years ago, I was given a little jewel of surpassing beauty, encased 10 lorels caslet, which could only be oprned by a tiny key operating a hidden lock. The present ris doubly precious to me, because at we given to me by my father whom I loved greatis. I arclally wrappod tho jewel in several layers of variously colodrod tissue-paper until tho casket protested and would hold no morc. Then I locked the casket, and wrapprd it in layer after layer of mors colored paper, then in sıken kerchiefs, and then 10 cotton and linen cases Thus wrapped, tho cushet ras then lovingly packed in cotton wool in a leather case. This is fora I wrapped in less coloarlal brown papar, and then jo rough cloth and locked it in a steel box, which again I wrapped around with sucking and pat into a moodia Wor, Fhich also the roponitory for old niya papers and other olds and cods, and ascles things And only I loem this secreting of the treasure. For a time, I carefall; remembered thero I had hidden the several keys, and the wrapped-up jopel. But gradually other interests caught and held my attention, and like all children I forgot all about this jewel, and my sworn loyalty to it. Many years later, during a great spring-cleaning, this sackwrapped package was thrown out by the servant-muid as a thing of no moment. A vague familiarity exercised my memory and I recovered tho package and tried to uncover it, wrapper after wrapper. When I came to the steel box I conid proceed no more, for I had misplaced the key. I appealed to my father for help, and he helped me open it with a key of his own After many eostatic adventurings I came to the leather case, and was lost in pleasureable appreciation. A tiny key-bole, cundingly hidden, was eventually discovered, and incited me to seek further for what it may contain. Again my father helped me open it, and in due course I discovered the jewel-box which I mistook to be the jewel itself. Iinally my father helped me to open this also, and at last, I held the jewel in my hand. With his kindly, loving and paternal smile, my father said “Remember this incident, my son. Great and precious jewels have been given to us by those that loved us vastly. These we have wrapped in many wrappings and locked them up in boxes within botes, and since then, we have been so cogrossod with the nature and shape of the boxes and the colour and material of the wrapping that we novor stopped to seek for tho koga which have been misplaced. And wo norer thought of looking for the JEWEL. And cyen W180 mca, who speak many words with apparent crudition, bare boen content to mistabe one box or other for the lowel itsoll to must, if to believo tbat fe have foand the JEWEL, help to unwmp and place it in their hands" XY And so I present hercio, & jewel of great beauty, divested of its many frappings, which, while holping to preservo tho jowel, also protended to be the jewel itself and confused the issue. Herein my father has uncovered and presented for our edification, KRISHNA, The Eternal Belosed, The Lord and Jewel of our Hearts, that we may proudly adore, worship, and follow Him for over and eyer. While the Jewel is thus presented in Its pristino coras. cating glory, in the text of Krishooallaos3, the wrappiogs and the keys to their understanding h3ye been dealt wth in tho introduction, faithfally, as I got them from my father. With roycrcnt gralıtado I achaowledgo the gracious blessings with thich Ils Holiness Shri Kuncheo Kanakotz Pectuadhipa Sankaranchaarya Shri Chandrasekhara Saraswathco Snarangal signified his approval of this book. Elis per-onal bencdiction as I bowed to him in rcference, will ever remain fresh sa my memory With rovcrcnt gratitude I ackoowleige the gracious bicss.. Ingos srith which His Holiness Shri Sringa-giri Suradaa Poola1- dhiu Sankarascharrya Shri Abhinara Vidyaatbırtha Swamigal ggo.licd big approval of tbig boob. I am grateful to Dr. V. Ragbaria, AL.A., Ph. D., Pad of tho Deprimcat of Sanskrit, University of Madras, for kindly writing a Foreword in Sanebril, with which (af FT) thu book 19 presented to the reading Torld I thaak Prolocsor T. A. Verblerara Dikebuslar, Principl, Staskrt, Iaharidsalsys. Bharita Taigs Bharan, Boubur. Proud-at, biabara Valil. Vstura, fom kundlr Writing Porcaron (FTT) mich ab aduits tus bock.

I am grateful to Vyakarang swomani, Veda Vidrran,
Pancut Shri I Anantharania Sastri for helping me to cdit tho
manuscript, and read the proofs while printing.
I am grateful to the illustrious Pundits of Palghat,
Lakkıtı, & Coimbatore, who graciously assembled and reviewed
the toxt with patient thoroughness before the publication.
My thanks are due to Saabithyn Stroman, Pundit, Shri
T. V. Rangacharyulu for helping me with proof-corrections in
the final stages of the production.
Last, but not least, I thank Shri T. R. Srinivasacharyar
of Tho Liberty Press, Madias, for his unfailing courtesy and his
invaluable holy in nuking this book a worthy cukot for
The Jowel.
Sihirahmanan
प्रत्मानिर्ग पहिलस मध्ये
विशा पटारमनेरम्पन् ।
fait affetti
माना मि मानिगमत्पन्नमनि ॥७॥

شده فوقیف و مفاهیموفق
॥ श्रीरस्त ॥
mom.brah..d.
सुब्रह्मण्यरमास्याण्डित्परः श्रीकृष्णयम्पूमिमा
अत्यन्तोस्टममद्यपथमहिनां भक्तिपदामातनोन् ।
एतेन प्रतिपथमोदमसुलं देवो यदूनां पतिः
तत्पुत्रस तदाह्वयस सकलं संपूरयत्तीप्मितम् ॥
सुब्रहाण्यसमाख्वमत्कविकृतां श्रीकृष्णचम्पूमिमा
आमूलाग्रमनन्तरामविषुधौष्ठस्महान्यैर्युधैः ।
आलोक्योदितमोदभारगरिमा श्रीशारदारण्यगः
सी. वी. वेङ्कटरामदीक्षित इमां संमोदपत्रीमदात् ।।
बोलवकोट
9-6.1957
सी. वी. वेटरामदीक्षितः
अष्टप्रासरामावण कृष्णार्जुनादि-
कान्यकर्ता.

एतस्माजायते प्राणो मनः सर्वेन्द्रियाणि च ।
खं वायुज्योतिरापः पृथिवी विश्वस्य धारिणी ॥
अमिर्धा चक्षुपी चन्द्रसूर्या दिशः श्रोते वाग्विवृताश्च चेदाः ।
वायुः प्राणो हृदयं विश्वमस पङ्गयां पृथिवी खेप सर्वभूतान्तरात्मा ।।

॥ श्री ॥ ॥ कृष्णोल्लासः॥ ॥ पण्डितसमूहकृता कान्योत्प्रेक्षा ॥ ओल्वकोट र-पारवाद 9-9-1957. महीशूर सस्थाने उपरितन-विद्यालय-प्रधानाध्यापक पदमलकृतवता पूज्य- पादाना भारतीय-दक्षिणप्रान्त-बाप्पशक्ट प्रस्थान डिविषगल इन्जिनियर श्रीयुत सुब्रह्मण्यार्य-तातपादाना श्रीसुब्रह्मण्यशस्त्रि महाशयाना वेदान्त-व्याकरणादि महाविदुषा कृष्णोल्लासाख्य चयू काव्य अस्मामि सम्यगरलोकितम् । अस्माक- माशय निर्दिश्यते-- श्रीमद्भागवत सारभूतमिद चम्पूकाव्य सर्वेषामपि भावुकाना दर्शनमात्रेणैव रसावह साहित्यपरिपुष्ट, विद्वन्मधुपाखादनीयरसमधुपरिपूर्ण च । विविध-छन्दासि कविमहाशये सप्रथितानि, यानि महाकविमि कालिदासादिमिरपि न पुरस्कृतानि । ध्याकरणशास्त्र सर्वत्रापि अनुसृत वर्तते । विविधोपनिषत्सारभूता अशा सरल. तमया रीत्या समथिता दृश्यन्ते । सर्वेऽपि अलकारा अमादय यथायोग्य तत्र तत्र सयोजिता । श्रीहर्षादि कवय तत्तपदचिन्यासे अनुक्रियन्ते यविमहाशयै ।

XX इद चम्पूकाव्यं उपरितन-विद्यालयकलाशालादिषु अध्येतणा अत्यन्तमुप- कुर्यात् इत्याशास्महे । एतद्ग्रन्थमुद्रणाय प्रचारणाय गीर्वाणवाणीपरिपोपणाव सप्रवृत्ताना तत्तनूजाना सुगृहीत नामधेयाना बाप्पशकटशिल्पविद्या-विशारदाना वेदान्तादि-शास्त्र-निष्णाताना श्रीयुत सुब्रह्मण्यार्य महाशयाना परिश्रम सफल सपाय सफलश्रेय प्रदेयात् परमेश्वर इति शिनम् ॥ 1. अनन्तरामशास्त्री परिपदध्यक्ष , व्याकरण शिरोमणि , वेद-वेदान्तविद्वान् Sanskrit Pundit, Palghat Municipal Secondary School, Palghat. 2. के. एस. गणपतिशास्त्री न्याय-मीमासा शिरोमणि Retd. Sanskrit Pundit, Garte Victoria College, Palghat. 3. एन्. एन्. अनन्तनारायणशास्त्री ध्याकरण-शिरोमणि, Retà Sanskrit Pandit, B E. M. School Palghat. 4. सि कटराम दीक्षितर साहित्यव्याकरण शिद्वान् , आगुषधि , Vadakkanthara, Palghat. 5. सि. राजगोपाल दीक्षितर वेद-वेदान्त विद्वान् , साहित्य निपुण Lakshmy Narayana Puran, Palgluat. विद्वान् आत्मा या अरे द्रष्टव्यः श्रोतव्यो मन्तव्यो निदिध्यासितव्यः ।। (45)

सदसस्पतिमद्भुतं प्रियमिन्द्रस्य काम्यम् ।
सनि मेधामयासिपम् ।।
उद्दीप्यस्ख जातवेदोऽपतनिर्मिति मम ॥ (म. ना.)

नित्यो नित्यानां चेतनश्चेतनाना-
मेको बहूनां यो विदधाति कामान् ।
तत्कारण सांख्ययोगाधिगम्यं
ज्ञात्वा देवं मुच्यते सर्वपापैः ॥ श्वे ॥

॥ श्री शृङ्गेरी जगद्गुरु संस्थानम् ॥ श्रीमत्परमहसपरिव्राजकाचार्यवर्य पदवाक्यप्रमाणपारावारपारीण यमनियमासनप्राणायामप्रत्याहारध्यानधारणासमाध्यष्टाङ्गायोगानुष्ठाननिष्ट - तपश्चक्रायनानिच्छिन्न श्रीशकराचार्यगुरुपरपराप्राप्तपइदर्शनस्थापना- चार्य व्याख्यानसिंहासनाधीश्वर सकलनिगमागमसारहृदय सांस्यत्रय- प्रतिपादक वैदिकमार्गप्रवर्तक सर्वतन्त्रखतन्त्रादिराजधानीविद्यानगरमहा- राजधानीकर्णाटकसिंहासनप्रतिष्ठापनाचार्य श्रीमद्राजाधिराजजगद्गुरु भूमण्डलाचार्य ऋष्यशृगपुरवराधीश्वर तुङ्गभद्रातीरवासि श्रीमद्विद्या- शकरपादपमाराधक श्रीजगद्गुरु श्रीचन्द्रशेखरभारतीस्थमिकरझमलसञ्जात श्रीजगद्गुरु शृङ्गेरी श्रीमदमिनाविद्यातीर्थम्यामिभिः अस्मदत्यन्तप्रियशिष्य-श्रीसुब्रह्मण्यार्येषु विरचिता नारायणस्मरणपूर्विका भाशिष समुछसन्तु ।। भगमता बादरायणेन लोकानुप्रहाय पारमहस्य धर्ममीमासेति विद्वत्सु प्रथित भक्तिज्ञानयोगयो अवगम भाययत प्रणीतम् । तन प xxiy दशमैकादशस्कन्धयोः गीताचार्यस्य भगवतो वासुदेवस्य लीलाः आगोपालकं आपण्डितं च भक्तियोगप्रभूतानन्द-सन्तान-सन्दायिकाः पण्डितजनमनोहारिण्या धोरण्या प्रतिपादिताः ॥ वासुदेवे भगवति नितरां भक्तिभाजो भवपितृपादाः भगवत्प्रसाद- समासादितानां वाचां पवित्रतायै आत्मनध कृतार्थतायै लोकानां सरसं सुलभं च भागवतकथावगतये च " कृष्णोल्लास" नामकं चम्पूग्रन्थं व्यरचयन् । पितृभक्तिपविनितान्तःकरणैः भवद्भिः सम्यक् परिशोध्य मुद्रापितः स ग्रन्थः अतीतनवरात्रावसरे अस्मासु उपदीकृतः । अवलो- कित: स ग्रन्थः । प्राचीनैः कविमिः विशेषतः अनास्यादितरसानां बहूमा छन्दसां प्रयोगेण शब्दार्थालङ्कारः निरवद्यवचोनिगुम्मैश्च परिभूषितोय ग्रन्थः सहृदय-हृदयानन्द-सन्दोह-सन्दायको भूयादित्याशास्महे ।। विलंबाश्विनवद्येकादशी. कोयमुत्तूरु. जातवेदसे सुनवाम सोममरातीयतो निदहाति वेदः । स नः पर्षदति दुर्गाणि विश्वा नावेव सिन्धु दुरितात्यग्निः ।। म. ना.॥

FOREWORD By Professor Sri T. A. VENKATESWARA DIKSHITAR Principal, Sanskrit Mahavidyalaya Bharatiya Vidya Bhavan, BOMBAY . 7. & President, Sri Sankara Matham Matunga, BOMBAY . 19. ॥ प्रस्तावः॥ ब्रह्मश्री पा. रा. सुब्रह्मण्यशास्त्रिमिः संपादितं "कृष्णोहासः" इल्यमिरयं ग्रन्थममान्तमनटोक्यान्यभवं महान्तमानन्दम् । अष्टाभिर्मालामिरुपे- तस्सोऽयं कृष्णोल्लामो भगवतो रुक्मिणीरमणस्य चरितं समस्तं मुस्पष्टं वर्णयति । श्रीमद्भागवतमनुसरन् टलितैः गंभीरैश्च पदविन्यासैः असाधारण्यावर्णनाचातुर्या उपेतस्सोऽयं प्रन्यस्मथा समतिशेने नेकानि काव्यानीति मे निश्चिता मतिः । निविधासु प्राच्यासु प्रतीच्यासु च भापासु समाप्तेन परिचयातिशयेनावश्य- कानंशान् तन उपादाय ग्रन्थनिर्माणे प्रवृत्ताना शास्त्रिणा श्रम महते लोकोपकाराय भवेदिति सुदृढं विश्वसिमि । कवितानिदानमालकारिकामिमता लोकशास्त्रादि निपेरणजन्या प्रतिभा सम्पूर्णा एषु विराजते इति सुस्पष्टमेतत् ग्रन्थपरिशीलकानाम् । भक्तिप्रधानस्य ग्रन्थस्य संपादनाय आवश्यकी भगवद्भक्तिस्तु स्वकीयमनुत्तममिदं काव्यं पमनपुराधीशस्य भगरते कृष्णाय समर्पणेनैव अमिययते । संस्कृतमामये विरला गधग्रन्या इति न्यूनतामपि चम्पूरूपेण प्रथितोऽयं कृति सुदूरं परिहरेदिति मन्यामहे । बहव शास्त्रीया. स्तोत्ररूपा. चरित्ररूपाश्च ग्रन्थाः शास्त्रिवयरेतै कृता इति ज्ञायते, विश्वस्यते च यदचिरादेन तेऽपि मुद्राप्य प्रकाशं नीयेरनिति । आशासे भगवदनुग्रहेण ग्रन्थस्यास्य विस्मरः प्रचारस्सनन भूयादिति । इत्य ति. आ. वेवटेश्वर दीक्षितः 10th January 1959.

अष्टपत्रं तु हृत्पद्म द्वात्रिंशत्केसरान्वितम् ।
तस्य मध्ये स्थितो भानुर्भानुमध्यगतः शशी ।।
शशिमध्यगतो वह्निर्वह्निमध्यगता प्रभा ।
प्रभामध्यगतं पीतं नानारत्नप्रवेटितम् ।।
तस्यमध्यगतं देवं वासुदेवं निरञ्जनम् ।
श्रीवत्स कौस्तुभोरस्कं मुक्तामणिविभूषितम् ॥
शद्धस्फटिकसंकाश चन्द्रकोटिसमप्रभम ।
सं ध्यायेन्महाविष्णुमेवं चा विनयान्वितः ॥ (ध्यानसिंदु)

कृष्णोल्लासः
INTRODUCTION
॥ नारायणाय विद्महे । वासुदेवाय धीमहि ।
तन्नः कृष्णः प्रचोदयात् ॥
May we know Naaraayana-The Transcendent Truth,
The Eternal, One-Without-2-Second;
May we therefore meditate on Vaasudeva-The Imma_
nent Glory, Who informs, illuminates and enlivens
here and now;
us
May That Krishna —Who is The Home of Bliss & Beati.
tude, The Fountainhead of Wisdom, That Lustrous Love Incar.
nate, The Beloved Eternal Chula, The Das True Friend
and Guide, The One Goal of Every Path, The One True
and Living God Most High-impel and guide us
to our
destiny, that we may reach Him, who 18 our Home and
our Refuge.
1

हरे राम हरे राम राम राम हरे हरे।
हरे कृष्ण हरे कृष्ण कृष्ण कृष्ण हरे हरे॥
(परिमतरणोपनिषत् )

कृष्णोल्लासः INTRODUCTION ।। ॐ नमो भगवते वासुदेवाय ॥ The Coming of Krishna For long long ages, the illastrious race of righteous kings of the Solar Dynasty, ever increasing in wisdom, strength and glory, guided the destiny of Holy Bharata Varsha. And Vishnu, Himself incarnated in it as Sri Rama, the embodiment of every virtue, the deal of every ideal, and the acme of every perfection. Like & powerful magnet attractiog to itself particles of iron and steel, Sri Rama held the world of men 10 adoring awe, -held the world steadfast on the Path of the Blessed. In the glorious joy of abiding peace and plenty and happiness and harmony, that marhed His reign, the Earth excelled the very Heavens. So wonderful and irresistible was the charm of Eus Personality, that in His Presence, & joy beyond word or thought, welled up in the heart; and man was bappy and contented with a Peace tbat passeth understanding. Sages and Scers glimpsed Hts kindly smile and were enslaved. They begged and prayed for the privilege of adoring Hita and being for ever in Flis Presence.

In His Gracious Compassion, Sri Rama blessed them and promised to come again as Krishna and live amongst them, the Beloved of men and kine, the Intimate Friend and Playmate of them all. The world waited-awaiting That Event In the meanwhile the years rolled on, and through Kusa, anto the twentieth generation from Sn Rama, the Kings of the Solar Dynasty ruled in the Land of Bharata Varsha, and having ruled, passed on. And as is the nature of men, with the withdrawal of Sri Rama's immediate Presence, memory dimmed into the distant haze of the remote past. The Science of Ritaalistic Mysticisma changed to superstitions B the passing veils of time The Wisdom of intellectual comprehension of His Might and Glory was lost in a maze of confused controversies of upunderstood and misunderstood idealogies bereft of authoritative Realisation. And so men lost the way of communing with The Almighty. And Bharata Varsha - The Blessed Land of Glory - became a land of misery. But under the watchfal eye of the Lord, even Solar Dynasty was waning in its horizon, the Lunar Dynasty appeared in Bharata Varsha and took over the destiny of her peoples. Paruravas was the first king on earth to found the Lunar Dynasty. His grandson Nabusha was B0 great that he was temporarily installed on the celestial throne of Devendra, but lost his cxalted position through pride The yell known Yayaatı (the fourth in the line), Yadu (the fifth in the lino), Vrishni (the forty-first in the lino) and Punaryası (tho forty-seventh in the line) were kings of this Dynasty and pero the forefathers (through His Mother) of Krishna as the Vogudeva, the Truthful, married thirteen wives Roahinee, Pauravee, Nadiraa, Bhadraa, Roachanaa, Ilaz, Dhritaderas, Shaantidevaa, Upadevai, Sri Derza, Devarakshitas, Sabadevan and Devabee, the last seven being all daughters of Devala Then the story opens, old King Ugrasena, the younger brother of Devala, and the 49 th king of the dynasty, ruled the kingdoma named Suraseng with its capital at Mathura Ugraseda had five daughters and nine sons of whom Prince Kamsa was the eldest Prince Kamsa as rough and unrulyand by tempere. ment, no respector of persons But his natural fraternal affection for Devakee, made him an enthusiastic participant in her wedding festivities As he was merrily veilding the reins of his chariot-horses taking Devabee and Vasudeva to their home, an astral voice warned him that the eighth son of Devalee would kill him And at once all his love for his sister turned to fear, which thereafter became his dominating obsession The wedding festivities were suspended forth with and the newly wedded couple were imprisoned In his blind fear and fury, Kamsa cast his own father Ugrasena into prison, and usurped the throne The first sig sons of Devakee-Keertimat, Sasheta, Bhadrasena, Rja, Sammardada, and Bhadra were killed by Kamsa. The seventh, called Bala Raama, or Sankarshana, was miraculously transferred to Roabinee, the eldest Yife of Vasudeva The eighth son was Krishna Eimself, The Lord manifes. ting on earth as He had promised Subhadras, who later married Arjuna, svas Devskco's last chia.

6 ** While the heavens thundered and roared, while the skies were alight with blindrog flashes of lightning which oft and anon rent asunder the pitch-dark night, while storms and gales raged and shook the very mountains, camo Lord Krishna - as bofitted His coming, the coming of the Unscca Light into the sight and ken of men To the human eyes of His carthiy parents, The Lord showed awhilo, His divinc form and heavenly light Then He told His astonished and awestruck father, that He would presently assume the form of a new - born human babe, and then the prison gates would open, and the River Yamana would give way when He was to be conveyed to the house of his friend Nanda, the Cattle-King, and His Person exchanged with that of a girl - baby just born there. So while the prison guards slept and snored while the prison locks opened and the gates gaped; while the heavens poured hail and rain; while the storm raged and shook; while the fearsome clouds thundered and roared; while fiery lightning split and lit the skies; while the river rose in spate, flooded and rolled, and while the very stars trembled in their orbits, Vasudeva obeyed the Lord's behests. In the storm, was an aura of calm around the Lord In the darkness, the lightning lit H18 face and bathed Him in light And Yamuna gave Him way. The angels stood in awe in the Eeavens. Soon, Vasudeva returned, from Nanda's house, with the girl baby born of Yasoda, Nanda's Queen After Vasudeva reached the prison, all was as before,--the gates closed, the lochs locked, the guards woke, and alarmed by the crying of the babe, ran to Kamsa with the news Kamsa came rushing to the prison to kill the child while it was helpless He threw up the babe into the air to cut it to pieces with his sword as it came down. But the baby never did come down. She stood in the Heavens and showed Herself as The Divine Mother of the Universe, the Maayau of the Lord - and warned Kamsa that he could not escape his fate as the dreaded child was safe elsewhere. Sadly, Kamsa set free the grieving parents and promised to be more human in future. But soon his fears returned and he set about destroying all the babies and children in his kingdom and took pleasure in the misery of men. And once again he cast Devakes & Vasudeva into prison. In the joy-lit home of Nanda, amongst simple men and their guleless kia, amongst gentle kine grazing in sylvan glades, Krishna grew up the darling of the cow people. And always and ever, He manifested His Divine Powers to overcome the dread emigsaries of His uncle Kamsa, or to rescue His followers from one calamity or other. Many are the adventures that He encountered, and reverently are they recounted even to this day, When Krishna was sixteen years of age, Kamsa learnt that He was the dreaded nephew come on earth to Lull him Desparately he schemed to organise & wrestling and shooting festival at his palace ; &bjectly he begged his kinsman Akrura to bring Krishna and Bala Raama to the festival; and secretly he bade his wrestlers, archers and elephant - men to kill the boys as though in sport So it was arranged. But in the working out of the scheme, Kamsa it was who was killed, with his hired ruffians. Krishna then set His parents free and lastalled Ugrasens on the throne again. Bot 49 yet, peace and harmony were not Becure the Kingdom of Sorasena. The kinsmen of Kamsa were warning forces, very much alıve. Often and again these foes converged on Mathara harassing and killing His people. As the unfailing refuge and sanctuary of men who had sought His help and found His Grace, Krishna built an impregnable kingdom on the bea, named it Dwaarakes and secured His people there.

8 In His days as a king on earth, as in His days as & cowherd prince, Krishna manifested His Divine Powers again and again to subdue or remove the powers of Darkness, and restore peace and harmony. And those who had eges to see, discerned His Omnipotence, and pondered and wondered. As in playful sport, on a moonlit night on the banks of Yamuna, He multiplied His Person into as many forms as there were partners in His Mystic Dance (Raasa Kreeda), so in later days He multiplied His Person into 16108 forms, wedded as many wives, and simultaneously lived with each separately, 23 & house-holder, to show men the way. And those who had eyes to see, discerned His Omnipresence and pondered and wondered. To those that sought His Counsel and the Guiding Light of His Wisdom, He gave kindly advice, to each according to his need. And His words shine with an everlasting glory for all time,-a glory that makes men ponder and wonder. To the cowherd people, with their simple needs, -He showed the Way of Devotion To the wives of the Twice-Born, Ho taught the way through their own domestic lives To Bahulaaswa and Sruta Deva, He revealed the wonder of Hospitality. To ·Kuchela the beggar, He showed the glory of Charity To Vagudeva the Truthfal, He showed the Truth and the Eternal Wisdom. Thus in every word that He uttered, He gave to the world His Omniscient Wisdom. But the very cream of His Wisdom 18 embodied in The Bhagavad Gita (His Song Celestial, The Eternal quintessence of Wisdom), The Anu Gita (The Song that echoed the first refrain) and The Uttara Gita (The later Song). These Three Songs He addressed to Arjuna, His chosen disciple, but in reality gave them to each man in the world who is prepared to awake, arise and follow Him And in His Last Message He gave His Uddhava Gita (addressed to His old minister Uddhaya) and taught the Eternal Wisdom and illuminated The Way, step by step. And those who have eyes to gee, and ears to hear, and the heart to follow, can yet seek His Glory;--can yet reach Eis Feet.

9
And yet many there were, pho would not or could not
ee and follow - involved as they were, in their earthi.
less And so, in the battle of Kurukshetra, millions were
Innihilated
In His ota Kingdom, men forgot His Presence and Hus
Parpose, and in their blindness destroyed each other
And now, with the passing of the warring heroes, Hus
Purposc was accomplished, and Krishna withdrew the immediacy
of His Immanance - but reigas in the hearts of men
in BiB
Supernal Glory
He will come again
when men forget the way and
orsake their True Heritage He will come again,-- and again
show them The Way
For, He said
यदा यदा हि धर्मस्य ग्लानिर्भवति भारत ।
अभ्युथानमधर्मस्य तदात्मान सृजाम्यहम् ॥
परित्राणाय साधूना विनाशाय च दुष्कृताम् ।
धर्म-सस्थापनार्याय सभवामि युगे युगे।।
11 Hit || IV, 7 & 8 ||

11
** Him from Whom all creation is born
“Hin by Thom all creation lives
“ Him Whom all creation approaches and enters,
"Him know to be That Brahman."
'ययोणनामिः सृजते गृह्यते च। यथा पृथिव्यामोषधयः संभवन्ति ।
यथा सतः पुरुषात्केशलोमानि । तथाक्षरात्संभवतीह विश्वम् यामु. I. 1. 7.||
"As the spider spins out the web (from itselt) and
absorbs it too; as the herbs sprout from the earth; as hairs
sprout from a man's body; so too does the Universe come out
from The Imperishable one."
'But, they said,--
'नायमात्मा प्रचनेन लभ्यो न मेधया न बहुना श्रुतेन ।
"यमेवैप घृणुते तेन लभ्यः तस्यैप आत्मा निवृणुते तनू साम्" । क. I. 2.23.1
« This Atman cannot be obtained by talk, por by intellect
nor yet by much learning. Only by devotion can Ho be
obtained, only on the devotee does His grace descend"_-
"सदेतत्प्रेयः पुत्राप्रेयो वित्ता प्रेयोऽन्यस्मात्
"सरस्मादन्तरतरं यदयमात्मा" | पृ. I. *. 8.॥
"This Atman is dearer than a son, dearer than wealth,
dcarcr than all else"
पृथिव्यां तिष्ठन् पृथिव्या अन्तरो, यं पृथिवी न वेद, यस्य पृथिवी शरीरम् ,
यः पृथिवीमन्तरो यमय येर, त आत्माऽन्तर्याम्पमुतः" || बृ. III. 7. "
"Ho Tyho on earth stands, and inside the earth,
Him Whom the earth Loct pot,
Ho Those Body tho earth is,
Ho Tho rules the carth from inside,
He is the Immortal Indmeller."
"यः

2 युजे वां ब्रह्म पूयं नमोभिर्विश्लोक एतु पथ्येव सूरेः । शृण्वन्तु विश्वे अमृतस्य पुत्रा आ ए धामानि दिव्यानि तस्थुः ॥ श्वे. II. 5.॥ . II The Tomes of Ancient Tisdom.- In the beginning man looks adventurously outwards, eager to learn, eager to earn, and eager to enjoy,-lost in wonder: With the passing of time and the learning of his limitations, with his immediate needs satisfied, he begins to speculate, cogitate and ponder—gazing now inwards and more inwards, asking:- " किं कारणं ब्रह्म कुतः स्म जाता जीवाम केन क च सम्प्रतिष्ठा " ॥श्वे. I. 1|| "What is the Cause? Is Brahman Whence are we born? By what do we live ? Where do we rest ?..." "केनेषितं पतति प्रोषितं मनः केन प्राणः प्रथमः प्रैति युक्तः । " केनेषितां वाचमिमां वदन्ति चक्षुः श्रोत्रं क उ देयो युनक्ति" ॥ के. I. 1. ॥ " By whom was the mind first desired ? By whom the life ordained ? By whom the speech? The eye? The ear? What Divinity causes these?” कस्मिन्नु खलु भगवो विज्ञाते सर्वमिदं पिज्ञातं भवति ?" ॥ मुं. I.1. 3.।। « VWhat is that, Master, which known, everything becomes known" The wise ones teach : "यतो या इमानि भूतानि जायन्ते । येन जातानि जीवन्ति । ९ यत्प्रयन्त्यमिसंविशन्ति । तद्विजिज्ञासस्व तद् ब्रह्मेति " ॥ ते. III. 1. || 13 The Vedas His speech Vind is His breath The Universe His heart The Earth His feet. And He is the heart of every creature" This stupendous concept is beyond the practical realisation of man, and in the giddy heights of philosophical speculation, imagination could hardly reach higher, or farther Then, wisely, man turned his gaze upwards and humbly kneeling in atter devotion, sopplıcated Him for His Grace, which obtained, "नित्य विभु सरंगत सुसूक्ष्म तदव्यय यद्भूतयोनि परिपश्यति धीरा " ॥ मु 1 6 11 “The Eternal Lord Who is everywhere, Sublime and Subtle, The Eternal Creator of Creation, Him the wise onos sce" and declarc "वेदाहमेत पुरव महान्तमादित्यवर्ण तमसस्तु पारे। "तमेव विदित्वातिमृत्युमेति नान्य पन्या विद्यतेऽयनाय" ॥ 111 811 “I knew This Great Being Who shines as the San beyond darkness. Having known Him one attains immortality There is no other way With this experience, in the fulness of his spiritual matunty, man once more turns his gaze outwards but not, with an understanding of The Dirino Plan, with the recognition of His Presence in oferything, and with the acceptance of #19 Will in every incident. Tor, the seer sees "एको यशी निष्क्रियाणा बहना एक वीज बहुधा य करोति" ।। # VI. 12. { 18 The scors surpassed themselves in their visions of God "अणोरणीयान्महतो महीयान् आत्मास्य जन्तोनिहितो गुहायाम् । " तमनतु पश्यति वीतशोको धातु प्रसादान्महिमानमीशम् ॥ ॥क. I, 2. 20.॥ "He is subtler than the subtlest, He is greater than the greatest, Only he who has passed beyond sorrow, and on whom God's grace has been bestowed, sees Him". Fot, " "न सदृशे तिष्ठति रूपमस्य न चक्षुषा पश्यति कश्चनेनम् । हृदा हृदिस्थ मनसा य एनमेव विदुरमृतास्ते भवन्ति ॥ श्वे, IV 2011 "His form does not stand in sight, none can see Him through eyes. Only by the heart can He who shines in the heart be cognised They who know Him thns become immortal BW- - Thus "ते ध्यानयोगानुगता अपश्यन् देवात्मशक्तिं स्वगुणैर्निगूढाम् । “य कारणानि निखिलानि तानि कालात्मयुक्तान्यधितिष्टत्येक "॥श्वे.1 8॥ By meditation they realised Him - The Effolgence that is the Divine Power hidden in His own qualities - Him they Who the creation caused, and alone stands abovo and beyond creation अधिर्धा, भुवी चन्द्रसूर्यो, दिश श्रे, कविताय वेदा । वायु प्राणो, हृदय विश्वमस्य, पद्भया पृथिवी, ह्येप सर्वभूतान्तरात्मागा मु II 1.4.॥ “Fire is His head The Sao and Moon aro Elis eyes The Drections (Space) are Hus cars. .

18 The Vedas His speech Wind is His breath The Universe Flis heart The Earth His feet. And He is the heart of every creature." This stupendous concept 13 beyond the practical realisation of man, and in the giddy heights of philosophical speculation, imagination could hardly reach higher, or farther Then, wisely, man turned his gaze upwards and humbly kneeling in utter devotion, supplıcated Him for His Grace, which obtained, "नित्य विभु सांगतं सुसूक्ष्मं तदव्यय यद्भूतयोनि परिपश्यन्ति धीरा." || मु. I. 1. 6 || "The Eternal Lord Who 18 overywhere, Sublime and Subtlo, The Eternal Creator of Creation, Hin the Wis0 odos soc" and declare "वेदाहमेतं पुर महान्तमादित्यवगं तमसस्तु पारे। "तमेर विदित्वातिमृत्युमेति नान्य. पन्या विद्यतेऽयनाय॥ . III, 811 "I knew This Great Being Who shincs 18 the Sun beyond darkness Having known Him ono attains immortality. Thero is no other way." With this esperience, in the fulness of his spintual matunts, man once inoro tarns his gazo outwards-bat now, with an understanding of Tho Divino Plia, with the recognition of His Presence in overything, and with the acceptance of E13 Will in orcry incident. for, the secr sces "एको पशी निष्प्रियाणा बहना एक वीज यहुधा य. करोति॥ 8. VI, 12, others see in them the Eternal Verities disguised in tales and 66 occurred in human history, bound in time and clime, while The Ancient Yasdom tells us how, out of Himself tho Lord created the universe, and sustalms it, and ho, timo 14 "The Ono Ruler of the many, Who transforms One into mapy" To the seer the experience of the Almighty is tangible and truo:- एको देवः सर्वभूतेषु गूढः सर्वव्यापी सर्वभूतान्तरात्मा । "कर्माध्यक्षः सर्पभूताधिवास्त्रः साक्षी चेता केवलो निर्गुणश्च" ॥ à. VI, 11. 11 « The One Inght is hidden in every cieature The One, Who, All-Porvadıog, 18 the Inner Self of every self, The Director of every action, The One All-Seeing eye and Witness, The One Supernal Intelligence, The One Eternal Truth - beyond time beyond creation, beyond word, beyond thought, beyond attributes, beyond comprehension." The timeless Wisdom of yore bas proclaimed this Truth again and again—in story and parable, in zhyme and rhythm, in prose and verse, in prayer and praise, in hymn and song, in melody and ballad, in Veda and Upanishad, in sober philosophy, learned disquisition and authoritative dogma. And saints, sages and geers have brought these home to us again and again in different modes and varying moods for the edification of those who have eyes to see and ears to hear. The pecrless Vyaasa has given to ug eighteen Puraanas and eighteen Upa-puraanas - the ancient and eternal tomes proclaiming the Truth ic delectablo entertainment. Some votaries see in them, Divine Eistory as revealed to man and understand them to be factual incidents that illustrated in allegoriese 16 and again He manifests Himself in the Universe to restore harmony and happiness, and reveal yet again the Way of life that leads to Him. The most Perfect Manifestation that He revealed to man was in His Incarnation as Krishna-Krishni, the Eternal Beloved; Krishna, the Supernal Attraction Incarnate. Of the eighteen Puraanas given to us by Vyaasa, practically every one of them has something to tell of Krishna, His Story, His Glory, His Light and Delight; the way and mode of approaching Him; and of the Ultimate At-One-Ment with Him in His manifestation as Krishna, The Bhaagavatha Maha2 Puraana, The Brahma Paraana, The Brahma Vaivartha Paraana, The Padma Purana, The Vishnu Paraana, The Markandeya Puraana, The Varaaha Purana, and The Vaamana Puraan: describe the story of Krishna in considerable detail. Toe Naarada and Agni Puraanas instruct initiates into esoteric meditation and ritualistic adoration of Krishna The Hari Vamsa, and Manthra Bhaagavatha also tell Krishna's story and help us to seeb Him. The Mahal Bhaaratha is full of Krishna's life and teachings. The Vishnu Dharmosthars gives the thousand names of Krishna Tho Samamoala na Tantra gives the thousand names of Gopala (azother name for Krishna). Manfra Ratas Manjush3, Mantra Mahurnira, Mantra Mahoadadhi, Prapancha Saara, ShaaradaTilala and other treatises dealing with the Science of Thought, give the various mystio games and meditations on Krishna's Glory, 14 « The One Ruler of the many, Who transforms One into many" To the seer the experience of the Almighty is tangible and true:- एको देव सर्वभूतेषु गूढ. सर्वव्यापी सर्वभूतान्तरात्मा । "कर्माध्यक्ष सर्वभूताधिपास• साक्षी चेता केवलो निर्गुणश्च" ॥ . VI, 11, 11 - The One Light is hidden in every creature The One, Who, All-Pervadıng, is the Inner Self of every self, The Director of every action, The One All-Seeing eye and Witness, The One Supernal Intelligence, The One Eternal Truth - beyond time, beyond creation, beyond word, beyond thought, beyond attributen, beyond comprehension." The timeless Wisdom of yore has proclaimed this Truth again and again in story and parable, in rhyme and rhythm, in prose and verse, in prayer and praise, in hymn and song, 10 melody and ballad, in Veda and Upanishad, in sober philosophy, learned disquisition and authoritative dogma And saints, sages and seers have brought these home to us again and again in different modes and varying moods for the edification of those who have eyes to see and ears to hear The peerless Vyaasa has given to us eighteen Purianas and eighteen Upa-puraanas - the ancient and eternal tomes proclaiming the Truth in delectable entertainment, Some votanes see in them, Divine History as revealed to man and understand them to be factual incidents that occurred in human history, bound in time and climes—while others see in them the Eternal Verities disguised in tales and illastrated in allegories. The Ancient Wisdom tells us how, out of Himself the Lord created the universe, and sustaims it, and how, timo 15 and again He manifests Himself in the Universe to restore harmony and happiness, and reveal yet again the Way of life that leads to Him. The most Perfect Manifestation that He revealed to man was in His Incarnation as Krishna---Krishna, the Etorna! Beloved; Krishna, the Supernal Attraction Incarnate. Of the eighteen Puraanas given to us by Vaasa, practically every one of them has something to tell of Krishna, His Story, His Glory, His Light and Delight; the way and mode of approaching Him; and of the Ultimate At-One-Ment with Him in His manifestation as Krishna. The Bhaagavatha Maha, Puruana, The Brahma Paraana, The Brahma Vaivartha Purana, The Padma Purians, The Vishno Paraana, The Markandeya Puraana, The Varaaha Paraana, and The Vaamana Parzana describe the story of Krishna in considerable detail. Tne Naarada and Agni Puraanas instruct artiates into esoteric meditation and ritualistic adoration of Krishna The Hari Vamss, and Manthra Bhagavatha also tell Knshna's story and help us to seek Him. The Maha3 Bhasraths 13 full of Krishna's ufe and teachings. The Vishnu Dharmoatbarı gives the thousand names of Krishna The Sammonhiaa Tantra gives the thousand names of Copzala (another name for Krishna). Mantra Ratna dianjusha, Mantra Mabzirnari, Mantra Mahoadadhı, Promocha 62271, Shasradaa Tilaka and other treatises dealing with the Science of Thought, give the famous mystic dames sad meditations on krishos's Glory.

14 - « The Ono Rulor of the many, Who transforms One into many" To the seer the experience of the Almighty is tangible and true "एको देव सर्वभूतेषु गूढ सर्वव्यापी सर्वभूतान्तरात्मा । "कर्माध्यक्ष सर्पभूताधिवास साक्षी चेता केवलो निर्गुणश्च" | VI. 11. 11 “The One Light is hidden in every creature The One, Who, All-Pervading is the Inner Self of every self, The Director of every action, The One All-Seeing eye and Witness, The One Supernal Intelligence, The One Eternal Truth - beyond time, beyond creation, beyond word, beyond thought, beyond attributen, beyond comprehension." The timeless Wisdom of yore has proclaimed this Truth again and again-in story and parable, in rhyme and rhythm, 10 prose and verse, in prayer and praise, in hymn and song, in melody and ballad, in Veda and Upanishad, in sober philosophy, learned disquisition and authoritative dogma And saints, sages and seers have brought these home to us again and again in different modes and varying moods for the edification of those who have eyes to see and ears to hear The peerless Vyaasa has given to us eighteen Puraands and eighteen Upa-puraanas - the ancient and eternal tomes proclaiming the Truth in delectable entertainment. Some votarjes see in them, Divine History as rorealed to man and understand them to be factual incidents that occurred in human history, bound in time and clime,while others sco in them the Eternal Verities disguised in tales and illustrated in allegories Tho Ancient Tisdom tells us how, out of Himsell tho Lord created the universo, and sustalms it, and how, time 15 and again He manifests Himself in the Universe to restore harmony and happiness, and reveal yet again the way of life that leads to Him. The most Perfect Manifestation that He revealed to man was in His Incarnation as Krishna-Krishna, the Eternal Beloved; Krishda, the Supernal Attraction Incarnate. of the eighteen Paraznas given to us by Vysasa, practi. cally every one of them has something to tell of Krishna, His Story, His Glory, His Lught and Delight; the way and mode of approaching Him; and of the Ultimate At-One-Ment with Him in His manifestation as Krishna. The Bhaagavatha Maha Puraana, The Brahms Paraans, The Brahma Vaivartha Parsana, The Padma Paraana, The Vishnu Puraana, The Markandeya Paraana, The Varsaha Paraana, and The Vaamana Pura3na describe the story of Krishna in considerable detail. Toe Naarada and Agni Puraanas instruct initiates into esoteric meditation and ritualistic adoration of Krishna The Hari Vamsa, and Manthra Bhaagavatha also tell Knshna's story and help us to seek Him. The Mahal Bhaaraths is full of Krishna's life and teachings. The Vyshn Dharmoatbara gives the thousand names of Krishna The Sammoshana Tantra gives the thousand names of Gopaala (another name for Krishna). Mantra Ratna Manjusha, Mantra Maharnava, Mantra Dahoadadhi, Prapanchs Saari, Shaaradaa Tilaka and other treatises dealing with the Science of Thought, give the various mystic names and meditations on Krishna's Glory, 16 For sheer joy of delectable reading, covering the entire gamut of life's emotional situations, portraying Krishna the Supremely Impersonal Formless Absolute of the Upanishads, as well as Krishna the Superbly Personal Darling of the Heart, in His dearly - beloved form and utter charm, the Bhaagavatha Mahaa Puraana tales first place, while the other Puruanas largely depict Krishna as a Tangible Incarnation in a physical manifestation. The Krishna Upanishad, The Gopiala Poorva Taapını Upanishad, The Gopaala Uttbara Taapını Upanishad, The Vaasudeva Upanishad and The Gopee Chandana Upanishad gire a key to tho symbolism of the allegory, and instruct us in the methods of meditation and adoration (Vide Section III of this introduction). The Kali Santharana Upanishad emphatically proclaims that the constant remembrance of Krishna's Iorm and the constant chanting of Krishna's Name would surely bestow Beatitude on the devotec The Tenth Section (GTAFF) of the Bhaagavatha Mahaa Puraana which tells the Story of Krislina so wisely and well, contains praises and prayers addressed to Krishna 10 varying modes and changing moods, portraying Him in every role from The Sylvan Tuover to The Supernal Light;--from The Darling Babe to The Almighty Most High. (Vrde II 26-41 (EE), ILI 13-22 (ca.), III 24-31 (471), XIV 1-40 (SET), XVI 33-53 (71*1964), XVI 56-59 (Fileta), XXVII 4.13 (), XXVIII 15 (ti), XXXI 1-19 (119) XXXVII 11-14 (नारद), XL 1-80 (217), XLVIII 18-27 (3** :), 17 LI 46-58 (uges), LIX 25-31 (TA:), LXIII 25-28 (T), LXILI 34-45 (:), LXIV 26-29 (77:), LXXXIV 16-26 (9974), LXXXV 3-20 (ngaa:), LXXXV 39-46 (afss:), LXXXVI 31-35 (Tema:), LXXXVI 44-49 (1782.), LXXXVII 14-41 (74.), LXXXIX 54-57 (97tas quam),XC 15-24 (males :).) The Eleventh Section (!G3747-7:) of the Bhaagavatha Mahaa Puraanam is replete with instructions to the initiates, showing practical methods of striving on The Path, as well as it is overflowing with philosophical discourses, much in the mode of the more patently philosophical Upanishads. Krishna's last message, addressed Uddhava, but bestowed in reality on all mankind, is the main song that fills this Section, In His own words, Krishna, addressing Arjuna, has given to all mankind, the most precious treasure of Eternal Wisdom in His mystic Song Celestial (717_TTTT) embodied in the Mahaa Bhaaratha. While this Song displays an iaspired spontaneity, much the same theme is again covered as philosophical disquisition, in the afat also embodied in a later portion of the Maha Bhaaratha, and addressed by Krishna again to Arjuna and to the world. Again the Uttara Gita (STRUTT) is addressed by Krishna to Arjana This is a short discourse somewhat like the JAGT in its form and theme. to & 9 16 For sheer joy of delectable reading, covering the entire gamnt of life's emotional situations, portraying Krishna the Supremely Impersonal Formless Absolute of the Upanishads, as well as Krishna the Superbly Personal Darling of the Heart, in His dearly - beloved form and utter charm, the Bhaagavatha Mahaa Puraana takes first place, while the other Puruanas largely depict Krishna as a Tangible Incarnation in a physical manifestation. The Krishna Upanishad, The Gopaala Poorva Taapini Upanishad, The Gopaala Utthara Taapını Upanishad, The Vaasudeva Upanishad and The Gopee Chandan. Upanishad give a key to the symbolism of the allegory, and instruct us in the methods of meditation and adoration (Vide Section III of this introduction). The Kalı Santharana Upanishad emphati. cally proclaims that the constant remembrance of Krishna's T'orm and the constant chanting of Krisbna's Name would surely bestow Beatitude on the devotee The Tenth Section (FTTET) of the Bhaagavatha Alahaa Paraang which tells the Story of Krishna so wisely and well, contains praises and prayers addressed to Krishna in varying modes and changing moods, portraying Him in cvery rolo from The Sylvan Lover to The Supernal Light;- from The Darling Babe to The Almighty Most High. (Vede.-II 26-11 (+1.), 13-22 (49€7.), III 24-31 (देवकी), XIV 1-40 (991), XVI 83-53 (77744), XVI 50-59 (Fieta), XXVII 4-18 (F), XXVIII 15 (i), XXXI 1-19 (61-2.), XXXVII 11-14 (नारद), XL 1-30 (STR.), XLVIII 18-27 (3*** :),

19
8. "गोप्यो गाव ऋचः".
The Cowherd maidens, and the Cows are the Verses of
the Rig Veda.
9. "यष्टिका कमलासनः".
Brahman (the Creator) is Krishna's Stick or Staff.
10. “वंशस्तु भगवान् रुद्रः".
Rudra the Terrible is Krishna's Flute.
11. "शृंगमिन्द्रः".
Indra (King of the heavens) is Krishna's Horn.
12. गोकुल वन यैकुण्ठम्".
The woodlands of Gokula are Vaikuntam(Vishnu's Abode).
18.
द्रुमाः".
तापसास्तत्र ते
The trees there are the Sages immersed in Meditation
and At-One-Ment.
14. "लोभक्रोधादयो दैत्या:."
लोभ (Greed), क्रोध (Anger), काम (Lust), मोह (Delusion),
मद (Arrogance), मात्सर्य (Jealousy) and such others are the
demoniac enemies of mankind from whose dread clutches
Krishna saves the world.
15. "अष्टावष्ट सहस्रे द्वे शताधिक्यः स्त्रियस्तथा ।
ऋचोपनिषदस्ता वै ब्रह्मरूपा ऋचः स्त्रियः ।।
The sixteen thousand one hundred women are the Verses
of the Veda and the Upanishads. They are forms of Brahma.
16. "द्वेषवाणूरमल्लोऽयं ".
The wrestler Ch23000ra is enmity.

20 21. " 17. "मत्सरो मुष्टिका The wrestler Mushtika is jealousy. 18. "दर्पः कुवलयापीडः". The elephant Kuvalayaapeeda is Arrogance. 19. "गर्वो रक्षः खगो वका". The devilish crane Baka is Pride. 20. " दया सा रोहिणी माता". Mother Roabini (the mother of Balaraama) is Mercy. सत्यभामा धरेति वै. Satya Bhaama (one of the eight principal wives of Krishna) Is Mother Earth. 22. " अघासुरो महाव्याधिः". The demon Agha (Darkness, Ignorance, Sin) is the decat Disease. 23. "कलि: कंसः स भूपतिः". Kamasa (the ruffian uncle of Krishna) is king Time. 24. “शमो मित्रः सुदामा ". Sudaama (the friend of Krishna) is tranquillity. 25. "सत्य अक्रूरः". Akrara (the Kinsman and devotee of Krishna) is Truth. 26. "उद्धवो दमः". Uddhava (the wise minister of Krishna) is Self-control. 27. "य: शंखः सः स्वयं विष्णुलक्ष्मीरूपो व्यवस्थितः । "दुग्धसिन्धौ समुत्पन्नो मेघघोषस्तु संस्मृतः ॥ He who is Sankha (The Conch) is Vishnu tho Omni- Present Lord Himself, who, the Precious Treasure without 21 comparo, arose out of the Sea of Milk and is remembored in the Thunderous Roar of Clouds. (This is one of the nine treasures of Kubera). 28. "racta: 97. Muk was converted to curds (by the addition of Divino Grace). 29. "तेन भन - भाण्डो दधिमहे ". In seizing the cards, the pot ai shattered by H122. 80. “क्रीटते बालको भूत्वा पूर्वसुमहोदधौ". As before, becoming a Babe, He plays in the Divine Ocean. 31. "WATT ETT ". Alahestars is His Sword 32. "Fiyatzea». Kasyapı (the great Seer and Father of mankind) was the stone-mortar to which Krishna wag tred 33. "Tamafar sıfata ". Mother Aditi (Divine mother of the gods) was the rope by which Krishna was tied to the mortar. 34. " TTGT TR FIT FISIC". Krishna's Mace is Kaali, The Tartible Mother of the Universe in Her Aspect as Time. 35. " K EMATTI". His invincible Bow Saarngi is His Oya Power of Illusion 86. अब्जकाण्ड जगबीजम्". The Lotas-bud in His hand is the seed of Creation (the Universe in Embryo ) Thus teaches the Krishna Upanishad. .

The Gopala Poorva Taapinoc Upanishad declares:
"एको वंशी सांगः कृष्ण ईडय एकोऽपि सन् बहुधा
"यो विभाति । नित्यो नित्याना चेतनश्चेतनानां एको
"बहूनां यो विदधाति कामान् ।
यो ब्रह्माणं विदधाति
"पूर्व यो विद्यास्तस्मै गोपयति स्म कृष्णः ।
"तं ह देवमात्मवृत्तिप्रकाशं मुमुक्षुर्वं शरणममु व्रजेत् " ॥
Krishna The One Omni-Present Ruler, Adorable, though
bat One, shines as the Nany. He is eternal of the Immortals,
The Intelligence of the Wise Ones, The One amongst the
Alany. He fulfils all desires. He is Elder to Brabmr and
Protects In Him who shines by His Own Glory, in Him
should the devotee desiring Salvation seek refuge
.
The Gopala Uttara Taapmee Upanishad expatriates on the
Eame sublime Therme, striking a different note:-
"योऽसौ सूर्ये तिष्ठति, योऽसौ गोषु तिष्ठति,
"योऽसौ गोपान् पालयति, योऽसौ गोपेषु तिष्ठति,
"योऽसौ सर्वेषु देवेषु तिष्ठति, योऽमौ सवैर्वेदैर्गीयते,
"योऽसौ सर्वेषु भूतेप्वाविश्य तिष्ठति,
"भूतानि च विदधाति, स वै हि खामी भवतीति" ॥
"He who is established in The Sun, in The Primal
Sound and Supernal Light; He who protects the Protectors
and in them is established; He who stands in the gods and is
extolled by the Vedas; He who enters all creatures and is in
them established, and them sustains, He is the Lord,"
एकमेनाद्वय ब्रह्म मायया तु चतुष्टयम् ।
रोहिणीतनयो रामो अकाराक्षरममयः ।
"तेजसात्मकः प्रद्युम्न उकाराक्षरमंभः ।
"

28 “ "प्रज्ञात्मकोऽनिरुद्धो मकाराक्षरसंभवः । "अर्थमात्रात्मकः कृष्णो यस्मिन् विश्वं प्रतिष्टितम् । "कृष्णामिफा जग की मूलप्रकृति रुक्मिणी । "ब्रजस्रीजनसंभूतः श्रुतिभ्यो ब्रह्मसंगतः । "प्रणवेन प्रकृतित्वं न्यदन्ति ब्रह्मवादिनः । तस्मादोंकारसंभूतो गोपालो विश्वसंस्थितिः । क्लीमोंकारं च एकत्व पठ्यते ब्रह्मवादिमिः॥ ॥ "The One Lord appears by illusion as four. Balaraama (Strength & Charm), son of Roahınee (Lightaing), comes of the Eternal अ. Pradyumna (Strength, splendour •nd Glory-Love), Eon of Rukminee (Light), (the embodiment of Eternal Light and Lovo) comes of the Eternal उ. Aniruddha (the Unrestrai. ned Lord of Dawn, and the embodiment of consciousness and Intellection) comes of the Eternal म. And Krishna the Immanent Lord Himself, is the Half-Expressed Eternal Sapernal Soundless Sound. And in Him, in Krishna, the Universe is established. Thus the four-fold Immanence forms the four faces of प्रणव (ॐ). "Rukmin is the Mother of the Universe - Herself the Power and Glory of प्रणा. "Therefore Krishna, the Protector of the Protectors, and the Sustainer of the Universe is expressed by प्रणर (ॐ). “ Kleem and Om are identical, and equally the mystic symbols for Krishna." Referring to the mystic Personal Garniture of Krishna's mighty Super-human form, the Gopaala Uttara Taapinee Upanishad tells us:- 1. पञ्चभूतात्मकः शंखः परो रजसि संस्थित." "The Conch is the embodiment of the fire great elements of creation: Earth, Water, Fire, Air and Space, and this is established beyond the Universe."

24
(The Conch is also one of the most Precious Treasures
indicative of the Almighty Splendour of God.) This is one of
tho nino Treasures of Kubora which are in
महापद्मश्च पद्मश्च शंखो मकर-कच्छपौ ।
मुकुंद-कुंद-नीलाच खर्वश्च निधयो नव ॥
2. "चलस्वरूपमत्यन्तं मनश्चक्र निगद्यते".
The mind that ever flutters - That is the Discus in His
hand.
3. आधा माया भवेच्छा"
Saarngam (Krishna's Bow) is the Original Power of
Illusion.
4. "पद्म विश्वं करे स्थितं".
The Lotus in the Hand (of Krishna) is the Universe.
5.
आद्या विद्या गदा वेद्या".
The Mace ever in His Hand is the Original Wisdom.
6. "धर्मार्थकामकेयूरा:".
The shoulder ornaments on Krishna's Person are the
ends and aims of life - Dharma, Artha, Kami (and Moksha).
7. "कण्ठं तु निर्गुणं प्रोक्तं ".
The Neck (of Krishna) is the Attributeless (nameless
and formless) Aspect of the Almighty Most High.
8. माला निगद्यते कूटस्थस्य स्वरूपं".
The Garland on His Neck is His Immanent Aspect (with
name and form).
9. "प्रस्फुरत्कुण्डलं युगलं स्मृतम्".
The shining ear - ornaments are the Pairs of Opposites
in the Universe.
.

4 "महान्तं विभुमात्मानं मत्वा धीरो न शोचति" क.I.2.22. IV. Peeps behind the spathe of Symbolism— 1. What some Symbols symbolise— (a) कंसः कालनेमिः (भा. 3. 1. 68). King Kamsa the Ruthless is none other than Time personified. And timo is proverbially ruthless as ho spares none atall. (Kuala Nemi is the rim of the wheel of time.) (2) वसुदेव- (बसून् ऐश्वर्यान् दीव्यते इति) He is the Unmanifcst Infinite Light Supernal. आनकदुन्दुभिः (आनक. दुन्दुमिः जयभेरिः। अर्थात् अनिर्वचनीय- शब्दः, शब्दब्रह्मन्) The Unmanifest Infinite Supernal Sound. (6) देवकी (दीव्यतेऽत्र दैवी शक्ति.) The Glory of God or ब्रह्मविद्या. (d) नन्दः परमानन्दः The Supremo Bliss. (e) यशोदा Mother Fame. 1) गोकुल, गोलोक, भालोक, भूलोक All these terms mean The World of Light and Delight. In the microcosm ther mean the सहस्रारपद्मम्. १

26
(0) बलराम (बलात् रजयतीति)
The Joyous Might of the Almighty
TIT The mighty serpent Adı Sesha who forms the
bed of Vishnu, floating on the Occan of Milk. Ho is Strength
personified He also symbolises Love
(३) कृष्ण. (प्रकर्षादाकर्पयति इति)
The Divine Power of Attraction Supernal Love manifes.
ted by the Most High
() बृन्दावन is the seed cavity of the सहलारपद्म. (Sometimes
located in the हृत्पद्म)
७) हृत्पम or वसुदलकमल has eight petals and is located in the
Heart (CETTET). In the centre of this lotos, Krishna sports
as the Darling Beloved Boy shining in His Own Glory (Trat).
In the eight petals, Krishna reigns in splendour, with one of
His eight principal spouses respectively in each petal. The
rulers of the eight directions (Kubera and others) are allotted
one petal each in this lotus, from which they serve and adore
the Lord
(C) गोप्य श्रुतय
The Gopees are Vedas (Sacredotal Hymns)
(1) 191 9574
The Gopas are Munis (Tapasyins)
2. The spouses of Vasadeva_
(1) diet (afs) Lightning.
(2) पौरवी (पुरनिवासिनी) Diweller in the पुर.
(3) मदिरा (दुर्गा)

27 (4) भद्रा (देवरोकगगा) (5) रोचना (प्रकाशाकाश) Bright Siz. (6) इला (भूमि) Earth. and the seven (Ruys of Light) daughters of Atti or the God of Light देवकी thus becomes the द्वादशान्ता (or the thirteenth wife) This namo indicates the Supreme Mother of the Universe who is reached only in the thirteenth and final unsasion (Counting from आज्ञाचक्र, the mansion of रोहिणी - Lightning) As the Divine Presence moves from the Eight - Petalled Lotus of the Heart, towards the Highest Abode, aga tha Lord of the Eight-Petalled Lotus, successively cspouses the Powers m each mansion unthl, reaching the द्वादशान्त, He weds देवकी, His Supernal Glory, and begets कृष्ण in the Highest Abode. 3 The Brothers of Krishna Mother Kundalini, in her repose, sleeps in the मूलाधार- अवाप्य वा भूमि भुजगनिभमध्युष्टवलय स्वमात्मान कृत्वा खपिषि कुलकुण्डे कुहारेणि" ॥ (सौ. ल. 10) - When roused, " महीं मूलाधारे कमपि मणिपूरे हुतवह " स्थित स्वाधिष्टाने हृदि मरुतमाकाशमुपारे । " मनोऽपि भ्रमध्ये सकलमपि मिचा कुलपथ "सहस्रारे पझे सह रहसि पत्या विहरसे" ॥ (सौ. ल. 9) 28 She breaks through the six lotuscs (Peter, gifagrt, Along tai, HIEM, fagfa and STEI) one after another, finally reaching HEAR. As She ascends to cach mansion, the lotus is cnlivened, but droops lifeless as Sho passes on to tho next. In poetic imagery, Shc is said to give birth to thoso six song who ere at onco killed by Time-a. She can only pass these mansions when bound by Time. Bala Raama the son in JAVIETTET is secured with Roahince the Goddess of 3tail, and is therefore called Rouhineya - Thundorbolt; he is also called 79, The Irresistible Weapon of Indra and symbolises Strength. And through him Krishna is reached. नायमान्मा बलहीनेन लभ्यः" । मुं B. 2.4. &6 4. The Birth of Krishna Vasudeva (The Omni-Present Unmanifest Infinite) with His Spouse Devakee (The Glory of God) consented to be imprisoned (in space) by Kamsa (The Wheel of Timo) in order to bring forth (manifest) Krishna (Divine Love - Incarnation of Light and Delight). "HET ET SAATHIRI ZAFT YFI" T. II, 5, 15. In the prison of space and time, in Thunder and Lightning He came, The Quintessence of Mercy, coming as the gentle rain from the heavens - blessing all who saw and adored. And as soon as He came, He was taken to Gokula (the Land of Delight) and left in the cradle of Yasoadaa (Lady of Glory and Fame) in the House of Nanda (King of Divine Delight), Thus, in the Macrocosm, ths Unconditioned Transcendent manifested the Resplendent Imminent when conditioned by space and time.

29 at is the fiftieth in the lineage of tho Lunar Dynasty. goop is thereforo the fifty - first in the lineage. He is therefore tuc Omega or Ultimato 3197. Ho is the of 37178 - tho Centro from which creation eminates. In mystic connotatron denotes 3190 (Nectar) - The Supreme Abode of Bliss. In the microcosm His birth can be cognised only by the pure heart, properly prepared and in tanc with the Infinite. And in the heart of purity (T!=) He must be cherished by Happiness and Joy—by Bliss ( Fl). And these, 31t7 and Freita are the foremost of the forent. that lead the way to Him by the path of At-One-Ment (Yoga). 5. Harmonising Disharmony. In overcoming the forces of Nature (c. & qui, ili, 277173 and 1 and the powers of darkness and eyl, (c. g. पूतना, शकट, यस, बक, धेनुक, अघ, अरिष्ट, प्रलय and शखचूड) by the manifestation of His resistless might, Lord Krishna but showed His Omn-Potence which He brought into play for the restoring of Harmony in the holy Land, for the well-being of Eis votaries. For He who first shone as a white Light, showing Parity, Perfection and Serenity; He who scintillated as a Red Radiance, and again as a delightful, Golden sheen is now coruscating as a Black Light, inscrutable but Omni-Scient, adseen but Omni-Present, watchful and Omn-Potent; Almighty. And in His Presence no darkness or evil can exist. (HT. X. 26. 16.) 6. TG997 - Stealing mill and cream, card and butter. Unseen, the Lord steals into the hearts of His votarios, and appropriates unto Himself the fruit of their Labours, so that they might for ever more be free to revel in His Bliss and Beatitude.

30 . Into tho prepared milk of Consciousness, an iota of His Divinity 18 'introduced as the activating curd, and thenccforward the milk can only turn to curd and mature, but can nover corropt and putrefy. And when the Lord sces the curd churned and relieved of its butter (the ultimate fruit of its evolation), Ho stcals and drinks the curds, cats tho butter and scatters it all about, sharcs it with His play-mates, and breaks the very pots which hold them so that the cowy-maidens are left with only Tho Lord for their possession. For He is the Director of all action कर्माध्यक्ष. सर्वभूताधिवासः " साक्षी चेता केवो निर्गुणश्च" ॥ (श्वे. VI. 11) And He directs " यत्करोषि यदनासि यज्जुहोपि ददासि यत् । " यत्तपस्यसि कौन्तेय तत्कुरुप्य मदर्पणम्" ॥ (भ गी. IX 27) Himself declaring His policy त भ्रशयामि संपद्भ्यो यस्य चेच्छाम्यनुग्रहम् " || भा. x. 27. 16. and " यस्याहमनुगृह्णामि हरिप्ये तद्धनं शनै." (भा. x. 88/8) so that, robbed of their holdings, his votarıcs turn to Elim with renewed intensity and vigour, and are strengthened in their devotion, 7. मृद्भक्षणम् The Lord pretended to eat the earth just to create an occasion to show that He contains in Himself, and sustains, all the created worlds, and that He, The Creator 18 greater than His creation, while yet in creation established — " स भूमि विश्वतो वृत्वा अत्यतिष्ठदशाङ्गुलम् ॥ ॥ (श्वे. 11/14) " यस्मिन्लोका अधिश्रिताः" ॥ (श्रे. IV/13) B1 8. वत्सहरणम् Creater Brahma of the four faces, once playfully stole the cowherd boys and their cattle and hid them in a cave. Krishna at once multiplied His person and appeared as all the cows and the cowherd boys, correct cren unto the last detail of name and form and characteristic birth.marks. "अग्नियथैको भुवनं प्रविष्टो रूप रूपं प्रतिरूपो बभूव । "एकस्तथा सर्पभूनान्तरात्मा रूपं रूपं प्रतिरूपो बहिश्चमा (क. 2. 2.9.) And at once, all unconsciously, the parents of the boys and the owners of the cattle became totally lost in their love of child and kine, which wero all Krishnr in disguise. " तदेतत्प्रेय. पुत्रात्प्रेयो वित्तात्रेयोऽन्यस्मात् "सर्वस्मादन्तरतर यदयमात्मा"। बृ. 1. 4. 8. And Brahma marvelled, and adored Krishna. " 9. गोवर्धनोद्धारः भूमिर्धेनुर्धरणी लोकधारिणी। " उद्धृतासि वराहेण कृष्णेन शतबाहुना" म. ना. I. 38 Lord Krishna taught His kinsmen to worship the Moun. tain Govardhana. And He Himself was the mountain, Hingself the worshipper, Himself the cattle grazing there, and Himself the cattlemen and their kindred And He ate their offerings. "गोवर्धनशिखरोपरि गिरिदैवतमभप- "ञ्चामीरक - सुनिवेदित-बलिमप्यथ बुभुजे । गोवाधरममित, परिगमनेऽपि च मिलितो "गोर्धनशिखरेपि च युगपञ्च स शुशुभे " ॥ कृ. 93॥ Indra, baulled of the worship, poured down mighty zains in ceaseless food;- but 10 play brishna lifted the mountain on His 11 er and sheltered the men and cattle. " od o is Primal Sound and Supernal Light in One (+3%) and the late are the Vedic Verses and Upanishads which expound and cherish the प्रणा. "गोभिनिगदित गोविन्दस्फुटनामानं बहुना- ATT" (ETR) As all these but play around The Lord to proolaim H1g Glory, He lifted the Mountain of their Prosperity गोर्धनगिरि on His little finger And Indra came down from the Heavens adored Him and crowned Hm as गोविन्द (गा विन्दते इति) as He is The Only One who knows the hiddon names of the cow (Vide Mantra Bhaagavatha). 10. कालीय मर्दनम् As Krishna is the Most High Lord sporting in the heart at the crest of the सुपुम्ना, with इडा and पिङ्गला two serpents supplicatiog and adoring Him on either side, the word-picture created by the Ancient Poet depicts that as the Serpent Kaleeya. During this active dance, DONE may enter in the years but all must await the pleasure of the Lord That is why Bala Raama prevented the kinsmen from jumping into the pool 11. जलक्रीडा The Gopee Maidens had been praying hard to obtain Krishna as their Lord, daring the entire month called Arifik (the first of the Paths), bathing each day in the waters of Yamunaa (the daughter of The Sun) As the Sun 18 the Great Revealer of the Lord (Mila-ref-ET-TO), His daughter is the Great Revealer of The Path. On the Path to His feet, vestment after yestment, the first four of the five interlacing sheaths (अन्नमय, प्राणमय, मनोमय, विज्ञानमय and आनन्दमय) are discarded onc after another, (videfine-LAATSRT9Nf7a) in order to travel inwards into the the pool 83 subtler and more sublime spheres of consciousness and reach AFTICHHIht. So far, the soul may return at pleasure to live again the continuation of its life in the physical world For, so far, the subtlest body (clothing) is still retained. But once that body is discarded too and the soul plunges into the ecstasy of the Fafá tir4H TÍÐ, the soul loses all signs of individuality and has neither name nor form, and can then tale a fresh body only when ordained by the Lord. 'नैव स्त्री न पुमानेप न चैवाय नपुंसक | "यद्यच्छरीरमादत्ते तेन तेन स युज्यते" ॥ (A. V. 10) To have thus entered into the primal waters naked, while yet cherishing a desire, created a frustration. And the Lord had to come, remove and renew their clothing, so that again they could return to tho world. Thas in the area the votary is to awake the Kundalını in the LTTE and raise Her to the 47. From there the soul is to be taken by the Power to Earth to pay homage to The Lord in the Highest ecstasy. And here it must await the pleasure of The Lord, and then supplicate His coming to the हृत्पद्म. Only then can the soul adore the Lord, as creature worshipping The Creator (Vide ule zagle-font) The चीरहरणम् described as a boyish prank is therefore & profound truth disguised and illustrated in an allegory 12. रासक्रीडा शृण्वन्तु विश्वे अमृतस्य पुत्रा 31T ये धामानि दिव्यानि तस्थु " । श्वे. 2. 5. So sang Krishna, playing on His flate And straight- Away, all those who had ears to hear, dropped everything they were doing and ran to His Presence, na conscious of everything else. For when Krishna called, none may say nay to Him 6 84 " तदस्य And as. Ele sang and danced in Sheer Joy and Bliss, the votaries had eyes only to 830 Him, ears only to hear Him, and minds only seeking Him. " यत्रैव यत्रैर मनो मदीयम् । तत्रैव तत्रैव तव स्वरूपम् ।।" (शंकर) And Krisnna tha One, becacie Krishna the Many–As many गोपाs and गोरीs there were, so many Krishnas too, there were,-One Krishna between every two cowherds. "रूपं रूपं प्रतिरूपो वभूव प्रतिचक्षणाय । इन्द्रो मायाभिः पुरुरूप ईयते “युक्ता ह्यस्य हरयः शतादश ॥" (वृ. II. 5-19) & (ऋ. VI. 47-18) Then was the wonderful vision. 'ब्रौवेदममृतं पुरस्ताद् ब्रह्म पश्चाद् ब्रह्म दक्षिणतश्चोत्तरेण । "अधश्चोर्ष च प्रसृतं ब्रह्मैवेद विश्वमिदं वरिष्ठम्" ।। (मुं. II. 11) That was the experience of the caitlemen and their women folk. All had eyes only for Krishna, and Him they saw, before and behind and all around. One individual never say gnother individual but say only Krishna the Eternal Beloved, Krishna the Divine Playmate, Krishna the Sublime High. And they danced with Him in an ecstasy that passeth understanding and defies expression. "सत्यव्रतं सत्यपरं त्रिसत्य सत्यस्य योनि निहितं च सत्ये । सत्यस्य सत्यमृतसत्यने "सत्यात्मकं त्या शरण प्रपन्ना"॥ (भा. 2.26) And so the Beloved Krishor was adored as Troth for Ha had redeemed the pledge He had given to men ages agonc, or when, (as Rama) Ho promused to come again into the world of men, and play with them iu His manifestation as Krishna. 13. ** gamit Kubja was त्रिका but was सुन्दरवदना, She was चन्दनदासी to कंस:. From point of view of लययोग, चन्दन is the प्रतीक (symbol) representing गन्धः the तन्मात्र of भूमि, the कुलश्म in the मूलाधारचक. The word कुब्ज therefore indicates कुलसुन्दरी sous fosil : (5 = a. 34637 = Lotus). When She is chained to the carth in repose (CHI) sho is fazhit (Bayee341). "अवाप्य स्वां भूमि भुजगनिभमभ्युष्टवलयां "स्वमामानं कृत्वा स्वपिषि कुलकुण्डे कुहारेणि" सौ. ल. 9. When She supplicated the Grace of the Lord, She offered to Him pogri, having already sublimated Her Gross maðsion to the MPATE (FA:). Krishna was Gracious_kind. He pressed down the gross, and elevated the sublime, and lo! She who was thrice bent, straightened and shot up to her erect heritage. She reached the heart and awaited the pleasure of Her Lord. The Rudra Yaamala (रुद्रयामल:) symboluses कुन्जिका as eight-year old girl. (And Krishna, the eighth Son, the Supernal Light, the Almighty Love and The Pervading Life, The Omega of Bliss, rules in the eight-pctalled lotus (heart) with His eight chief Tbe recarrence Spouses, with His eight-fold Poters. of the number eight is significant) The कुञ्जिकातन्त्र gives a shghtly different picture :--- कुब्जा is the fiftheth पार्थिवमयूख (Ray of the पार्थिवचक in the मूलाधारपद्म), > DA 86 कुन्जिका is the fifteeth तजसमग्व (Ray of the तेजसचक in the खाधिष्ठानपद्म) the thirty - eighth वायव्यमयूर (Ray of the वायव्यचक in the अनाहतपन) and the trenty-fourth नामसमयूख (Ray of the नभश्चक in the विशुद्धिपद्म). Thus कुन्जिका (or कुजा) is a Ray of Light glimpsed in the ascending nodes मूलाधार, स्वाधिष्टान, अनाहत and विशुद्धि. Beyond this point She has become one with the Lord. This incident is therefore & picture of the Ascent of Kundalını under the Gracious Hand of the Lord 14. कसनध Krishna, though manifesting in time, is really Timclassbeyond tim His overcoming of Kamsa (Tun) meroly ndicates therefore His Eternity and Immortality . 15. ator (The Rising Sun). Born with a thousand arms सहस्रकर (सहस्रकिरण) Baana Wa3 peerless in his strength He had 371 (Dawn) for his daughter and f717 for his protector. He ruled 10 प्राग्ज्योतिषपुर The City of Light in The East I chose factors in the Unbound, the third Aspect of प्रणव (the म कार of ॐकार) for her Spouse With the conjunction of A-fire and JT (Dawn), the advent of the ga2017 was imminent et symbolised by the FIT had to manifesi. "ध्येय सदा सवितृ-मण्डटमध्यवर्ती 'नारायण सरसिजासनसन्निविष्ट " || But He was hidden in the heart of the San_hidden by the glory of the thousand rays.

37 'हिरण्मयेन पानेण सत्यस्यापिहित मुखम् । "तत्त्व पूपन्नपावृणु सत्यधर्माय दृष्टये ॥ (ई. 15) 'पूपन्नेक यम सूर्य प्राजापत्य, व्यूह रस्मीन् समूह । तेजो यते रूपं कल्याणतम तत्ते पश्यामि । योऽसारसी पुरुष सोऽहमस्मि" ॥ (ई.16) The Lord alone can withdraw His rays and His dazzling glory and make it possible by his Grace, for His Face to be percerved. When Krishna's help was thus sought, for the limiting of Baana's prowess and the freeing of अनिरुद्ध (the Unbound), He gave it in amplo measure. In His mercy He limited Baana's hands to four, and lo, Baana shone out even as the Person in his heart. He, Baana, and the Divine Persou wero One- "योऽ सावसौ पुरुप सोऽहमस्मि ". ॥ (ई. 16) And The Most High stood revealed as One with His creatures 16. पौण्डक Pounduzh the King of the Euroosha country was determined devotee of Vishnu And by sheer force of meditation he became even as Vishnu with His four arms, with His celestial dress and decorations, ornaments and garniture (भ्रमर-कीट-न्याय) "स यस्तेजो ब्रह्मेत्युपास्ते तेजखी वे स "तेजसतो लोकान् भाखतो अभिसिद्धयति" || छा. ब्रह्मविद् ब्रह्मव भवति". That is why the sages taught med to meditate thus : "तत्सवितुर्वरेण्य भर्गो देवस्य धीमहि धियो यो न. प्रचोदयात् ॥ (गायत्री) VII 11.2.) " 38 17. कृष्णपन्य. As Lord of the Universe, Krishna wedded tho eight energies of Prakriti. --- भूमिरापोऽनलो वायु, ख मनो बुद्धिरेव च । अहंकार इतीय मे भिन्ना प्रवृतिरष्टधा ॥ (4. ft. VII. 4) (1) Rukmını (Mula Prakrti) Buddhi (2) Jaambavati (Mahat) Mapas (3) Satya Bhaama Ahankaara (4) Kaalındı Aakaisa Tanmaatra — Sound Akaasa (5) Mitravindas Vaayu Tanmaatra Touch Air. (6) Satyau (Nagnajitee) — Aga. Tanmaatra-Form_Fire. (7) Bhadra Ap Taumaatra - Taste - Water. (8) Lakshmanaa—Prithvec Tanmaatra Smell - Earth. Satyai connoting Fire (vide supra) had fallen in love with the Lord. And she could only be won after simultaneously dominating seven 'balls'. "Bull' is the symbol for 'IT' or that which showers. Thus the seven bulls stand for the seven mystic Fait: of guslesait 911—-namely मूलाधार खाधिष्टान, मणिपूरक, अनाहत, विशुद्धि, आज्ञा and उन्मनी) Krishna took on seven forms all ut once and simultaneonsly dominated each en and won His The Fire Eternal (pet) 1. The world of Truth (सत्यलोक-the पराविन्दु in सहस्रारपद्म) In another Concept the eight Siddhıs of Yoga, are these eight principal wives of Krishna Still another concept considers the eight Aishwaryas (O&s) as being indicated by these wives (Divine facultios such as Omn - Presence, Omni - Potence, Omni. Science, Timelessness, Changelessness, Perfection, Formlessness, Namelessness.) Bride HAT, 89 The Visuddbi Chakra has sixteen petals, and is the grogg lotas of the Lunar Energy. The Sahasraar3 Chakra has one thousand petals and 19 the subtle lotns of the Lunar Energy, at the centre of which, Krishna, The Gem of The Lunar Kings, scintillates with ineffable refulgence. The Visuddhi and Sabasraard lotnses face each other and the Energy of Krishna »s reflected in each petal of each lotus, Thus when the Light of the thousand petals of the Sahasraara 28 reflected in each of the sixteen petals of the Visuddhi, sixteen thousand reflections of the One Divinity are obtained. As these are true images of the Reality, following the latter through every movement, throngh every moment, they are said to be His Wives Tlius all the wives of Krishna are but the reflections of His glory. 18. Vasudeva's Illumination- 66 As the human father of Krishna, Vasudeva looked on Krishna only as a son and lavished all affection on Hum But the Almighty Most High was not recognised And so Vasndeva was still seeking, still groping, the way of At-One-Mert. He was still asking कस्मिन्नु खलु भगवो विज्ञाते “समिद विज्ञात भवति ॥ (मु. 1. 1. 3) And the wise men who came to worship Krishna from afar, wondered that cherishing Him on his rery lap, the doting father could not recognise Him as the Lord of the Universo And they taught Vasudeva the way of Sacrifice Vasudeva performed his action with faith and Devotion and lo, the Lord ho songht was He who appeared as his very son and called hum father Then all delasion vanished_

Then ho saw
"स या अयं पुरुषः सर्वासु पूर्व पुरिशयो
"नैनेन किंचनानामृतं नैनेन किंचनासंवृतम् ||" (इ. II. 6. 18)
"येनावृतं नित्यमिदं हि सवं
"ज्ञः कालकालो गुणी सर्वविद्यः" ॥ श्वे VI. 2.
"स विश्वकृद्विश्वविदात्मयोनिईः
"कालकालो गुणी सर्वविद्यः" ॥ श्वे VI. 16.
यदा पश्यः पश्यते रुक्मवणं
"कर्तारमीशं पुरुपं ब्रह्मयोनिम् ।
तदा विद्वान् पुण्यपापे विधूप
"निरञ्जनः परमं साम्यमुपैति ॥ मुं III. 1. 3.
" इदं ब्रह्म इदं क्षत्रं इमे लोकाः इमे देवाः
" इमानि भूतानि इदं सर्व यदयमात्मा" ॥ बृ. II. 4. 6
"एप सर्वेश्वरः एप सर्वज्ञः
एषोऽन्तर्याम्येप योनिः सर्वस्य
" प्रभवाप्ययौ हि भूतानाम् ॥ मां. 6. 7.
" एकैकं जालं बहुधा विकुर्वन्
'अस्मिन् क्षेत्रे सञ्चरत्येप देवः ।
भूयः सृष्ट्वा यतयस्तथैपः
" सर्वाधिपत्यं कुरुते महात्मा " || श्वे V. 3.
Then he realised
.
"
"
अयमात्मा ब्रह्म"॥ वृ. II. 5.19.
"संवं स्खल्विदं ब्रह्म" हां. III. 14. 1.
" तत्त्वमसि ॥ छ. VI. 8. 7.
"अहं ब्रह्मास्मि" || वृ. 1. 4. 10.

41 Immediately for him,- "भिद्यते हृदयग्रन्थिः छिद्यन्ते सरसंशयाः । "क्षीयन्ते चास्य कर्माणि तस्मिन् दृष्टे परावरे" ॥ मुं. I. 2. 8. Then as “विशुद्धबुद्धेः परमात्मवेदन " तेनैव संसारसमूलनाश:" ॥ (शंकर) (विवेकचूडामणिः) And so Vasudeva reached Home and found Himself One With Him who sports as the many. 19. The Mystic Throne (771) The Unconditioned Transcendent manifests The Conditioned Immanent to create, enter, sustain and govern the finite Many, in the form of The Thrce Great Divine Inghts: The Firc of Wisdom that transforms, The Sun of Glory that allumines, and The Moon of Bliss that blesses DIythologically, Narasimha symbolises The Fire; Ranma, the Dazzling Sun; and Krishna is The Blessed Noon of Light and Delight. Krishna is the very Home of Nectar, the Quintessence of Love, Peerless in His Wisdom, and Resistless in His Night. As the Indweller (terceffion) and witness (साक्षी) Hs place is in the heart (STEAEDT), the home of The Supernal Primal Sound (37) and the world of Light and Delight (भालोक or गोलोक). The Anaahata Chakra is ruled by the San (), who shines in the Centre of the Lotus with His twelve Reflections (ATETETT.) one in each of the twelve petals of the Lotus. With the awakening to the consciousness of His Presence, the square a representing the : or Field of Action of the भूमन्, is totally occupied by the latter, and four petals therefore vanish from view leaving only eight petals indicating Flis Aiswarya (**) in the visible field. 6 42 The Anaahata is also the seat of Vaayo, the Omol Present, pervasivo aspect of the Lord It is in the core of this Eight Petalled Lotus, with all Consciousness of the finite self dissolved, that the Lord is enthroned. This throne is symbolically represented by- (1) The circle (Tifa-) in the subtle centre of which The Lord is sporting in Perfect Bliss. (2) The circle is established in the centre of the Interlaced Squares representing the Nectar of Happiness and Immortality 3746. This is also called HERT (where Krislina was born). (3) The Eight Petalled Lotus surrounds the Interlaced Squareg. In each Petal of this Lotus reigns one of the Principal Consorts of the Lord with Him. This Lotus represents The Lord's Glory as also the heart in which He is enthroned The Sixteen l'etalled Lotus which surrounds the abovo (heart lotus of 8 petals), indicates the sixteen phases of the Moong and indicates अमृत. The rays shooting out from the sixteen petals indicate the Spreading Power of the Lord's Glory and picture Him as ब्रह्मन् (बृहतीति ब्रह्मन्). The Square enclosing the Lotuses indicates it or Manifestation of The Lord The four openings in the four cardinal directions in the Bides of this square indicate the Bonndlessness (Araf) of the Lord's Glory, The verse printed under this symbolic throne, indicates the TherCA 7 of the Lord as also the affirmation of selfd-dication (vide diagram before 19).

5
"उत्तिष्ठत जाग्रत प्राप्य वरान्निवोधत"
66
V. The rays of wisdom—
शृण्वन्तु विश्वे अमृतस्य पुत्रा."
"Laisten to me - ya children of Immortality"_singa the
Flute of Krishna. And let us all listen te who would be
immortal.
1. यम नियम
Beforo one may enter His Prescoco, he must strive to
purify lumself and make himself worthy, The Lord teaches
that cvory seeker who would become a seer must practico and
master the tenets of यम and नियम,
l'ho # consists of -
(1) A (Ahimsaa) Non-infiction of pain
(2) HAY (Satyam) The recogoition and rcalisation of Truth.
(3) BETA (Asteyam) Non-stealing,
(4) Brak (Asanga) Avoidance of (bad) company.
(5) el (Hree) Modesty.
(6) 377774 (Asamchaya) Non-hoarding.
(7) 1116179 (Aastıksa) Faith in God
(8) ACT (Brahmacharya) A liło of intense and one.
pointed stady of tho Scriptures daring which tho
student is dedicated to contineace and chastity.

44 (9) * (Mauna) Contemplative silence. (10) & (Sthairya) Stcadiness. (11) 4 (Kshamaa) Patienco, forbearance, and forgiveness (12) 3974 (Abhaya) Fearlessness. नियम consists of- (1) sita (Saucha) Parity (physical, mental, moral, intellcctual, and spiritual) (2) sita (Saucha) Sublimation of Idcals in the firo of wisdom. (3) 44 (Japa) Repeated contemplation of His Form and chanting of His Name. (4) 1971 (Tapas) A dedicated, uncompromising, uprclonting life of allegiance to His Way of Life. (5) Eta (Hoama) Sacrificial Oblation. (6) FT (Sraddhaa) raith, eagerness (7) Tey (Aathithya) Hospitality (8) AT (Archanaa) Worship (9) dafta (Thirthaatana) Pilgrimage (10) ET (Paraarthehaa) Desire for the Supreme Object. (11) g (Thushti) Happiness, Pleagure, Contentment, Desirelessness for anything not already possessed (12) BEAT (Aachaarya Sevaa) Service of the Spiritoal Teacher. T (Sama) Tranquillits, Peace. Paraan (Thithikshaa) Forbearance YA (Dhriti) Resolute Courage, Solf-Command

Aš
STT (Daana) Gift Charity.
pit (Sri) Divinity, Happiness.
Misery is nothing but craying for enjoyment.
The sage is he who knows the Path of Liberation.
To confuse the body with the self, and think that the two
are identical, is ignorance.
The increase of H (Sattva) is EiT (Swarga-Heaven)
The increase of an (Tamas) is prefi (Naraka=Hell)
Te (Guru) is tha Friond on the Path; and the Lord is
tho Guru.
He is rich who has no wants, and is virtuous.
He is poor who is not contented.
77. XI. 19
2. The Ilay of Action
In whatsoever sphere a man 13 born, in whatsoevor
cavironment and circumstance situated, he must act farthfully
according to the law of his own Dharma.
"स्वधर्म निधनं श्रेयः परधर्मो भयावहः"।
(17. J. III. 35.)
And act he must, for, pone an exist for oven & momcat
Frithout performing some action or other,
"न हि कधिक्षणमपि जानु लिष्टत्यकर्मकृत् ।
"कार्यते घमशः कर्म सर्यः प्रतिजैर्गुणः ॥
(4. fi. II. 5.)
Bat in porlorning action, the desire for the fruit therea!
causes misery. For the Lord says:
'कर्मण्येवाधिकारस्ते मा फलेषु कदाचन ।

16 मा कर्मफलहेतुर्भूर्मा ते सङ्गोऽस्वकर्मणि" || (भ. गी. II. 47) and... "युक्तः कर्मफलं त्यक्त्वा शान्तिमामोति नैष्टिकीम् ॥ ॥ (भ. गी. V. 12) Therefore योगस्थः कुरु कर्माणि "सिद्धयसिद्धयोः समो भूत्वा (भ. गी. II. 48) and "कायेन धाचा मनसेन्द्रियैर्वा " ........ ....... बुद्धयाऽऽमना वानुसतस्वभावात् । "करोति यद्यत् सकलं परस्मै " नारायणायेति समर्पयेत्तत् ।। (भा. XI. 2-36) Whatever the work, përform it rcvereptly, dedicatedly, assiduously, as an act of worship without any desire for the fruit thereof. For, work is worship, and the Blessings for the worship will be bestowed by the Lord - which may then be accepted without diffidence and without scruple. 3. The way of wisdom Out of Himself the Lord created the Universe and Eimselt entering it, enlrens and sustains it. 'स्वस्मात्सृष्ट्वा विचित्रं जगदिदमखिल त्वं पुनः प्राविशस्तत् " मात्रा भूतानि चान्तःकरणसुतति-ज्ञान-कर्मेन्द्रियाणि । "त्वदूपाणीति सत्यं त्वमधिकरणमस्यस्य चान्ते निधान "सर्वान्तर्यामिणस्ते सकलमपि पुर्जीक्वगं विभर्पि"। (कृ. 871) Therefore 'तम्मायुक्तेन्द्रियप्रामो युक्तचित्तमिदं जगत् । "आत्मनीक्षस्व विततमात्मानं मय्यधीश्वरे" ॥ (भा. XI. 7-9) Then..- 'सर्वभूतसुदृच्छान्तो ज्ञान विज्ञाननिश्चय । पश्यन् मदात्मक विश्व न विपद्येत वै पुन " ॥ (भा. XI. 7.12) Thus " " सर्वभूतस्थमात्मान सर्वभूतानि चात्माने । 'ईक्षते योगयुक्तात्मा सर्वत्र समदर्शन " || (म. गी. VI. 29) and such a wie man, whose eyes but seo God each moment of his infe, never perishes. Tor the Lord says- यो मा पश्यति सरत्र संच मयि पश्यति । तस्याह न प्रणश्यामि स च मे न प्रणश्यति "" (भ, गी VI. 30) And this isdom leads to the supreme self-abnegation. ज्ञानिनो ज्ञानयज्ञेन यजन्नि ज्ञानरिग्रहम्"। (भा x. 41.6) for then the sago realises "I and my father are One." 4. The Way of Derotron "अगं कोन विष्णो म्मरण पादसेग्नम् । "अर्चन यदन दास्य मग्यमाननिवेदनम् " || (मा. VII. 5.23) In the highest onder of the blend mo who walk on the path, are those who go by the way of Devotion. For 48 when the soul is totally dedicated to tho Oror-Soul, when the tiny finite is obsessed with the Mighty Infinite, man becomes fall of God and has neither mind nor time for aught else Krishna says that such a devoteo- "न पारमेष्ठयं न महेन्द्रधिष्ण्यम् "न सार्वभौम न रसाधिपत्यम् । "न योगसिद्धिरपुनर्भवं वा " मय्यर्पितात्मेच्छति मद्विनान्यत् " || (भा. XI. 14-14) And such a onc is..- "कृपालरकृतद्रोहः तितिक्षुः सर्वदेहिनाम् । " सत्यसारोऽनवद्यात्मा समः सर्वोपकारकः ।। "कामैरहतधीर्दान्तो मृदुः शुचिरकिश्चनः । " अनीहो मितभुक् शान्त: स्थिरो मच्छरणो मुनिः ॥ "अप्रमत्तो गभीरात्मा धृतिमान् जितपङ्गुणः । "अमानी मानदः कल्पो मैत्रः कारुणिकः कविः ॥ 'ज्ञात्वाज्ञात्वाथ ये वै मां यावान् यश्चास्मि यादृशः । " भजन्त्यनन्यभावेन ते मे भक्कतमा मताः" ॥ (भा. XI. 11. 29-33) And there is no better way of Action, no better way of Wisdom than this way of Devotion. For Krishna Himself says- "प्रायेण भक्तियोगेन सत्सङ्गेन विनोद्धय । नोपायो विद्यते सध्यङ् प्रायण हि सतामहम्" || . (भा. XI. 11-48)

49
It is only necessary to be completely dedicated to Hina,
to completely surrender oneself to Him. And He will do
the rest :
'सर्वधर्मान् परित्यज्य मामेर शरणं व्रज |
"अहं त्वा सर्वपापेभ्यो मोक्षयिष्यामि मा शुच." ॥
(भ. गी. XVIII. 66.)
Which particular path one choses to walk on, is hardly
a matter of momentous importance on each path the One
Lord it is tho shines and guides. And each path leads bat to
the One Sammit where The One Lord is enthroned.
For He has declared.
"यो यो या या तनुं भक्तः श्रद्धयार्चितुमिच्छति ।
। तस्याचला श्रद्वा तामेव विदधाग्यहम् ॥ (भ.गी. VII 21.)

6 अध्रुवाय कृतो यत्नो ध्रुवाय परिकल्पितः । ध्रुवस्य यत्प्रसादेन वासुदेवं नतोऽस्मि तम्"॥ भा. VI काव्यो प्रेक्षा - Presenting कृष्णोल्लाम Although practically every verse of the भागरत-महापुराण 18 refulgent with the Glory of Krishna, inspiring men with a self - effacing Love for Him, it is the Tenth Section (EETHEAF) that is totally dedicated to the telling of His Story. And the Eleventh Section (9.1 TEPTU) 18 & practical text book of His wisdom and the Ways He has taught. Bat in the asual manner of the 9110, story and purable, erotıcısm and emotion, glimpses of Nature's beauty, morals and ideals, traditions and ccdes cf corduct, rituals acd philosophis, meditation and mysticism, are all jumbled up, and this Sacred Scripture is often made the target of ndicole, particnlarly by those who think that there is the only road to Romc Even amongst the votarıcs cf hrs na, tho kmables arc cften interpreted as plıysical incidents, and skiomo - faced excuscs put fornard requesting indulgence on account of Krishna's boyish high spirits Sometimes we are cien told that God not bound by human law, while no ipflict human qualitics, faults and failiogs on Him who is legond all these. In the History of Hindu Thought today. this is a serious matter For, not long ago, a Christian miesionary institution publishıcd painphlets stating that mankind an be saved only Then linda Scriptures aro burnt or cast into the ea. Not long ago lamed Hindu Eurants hate published pretentious tomcs under higlient patrocare, to proclum tlut Kristina's pronks were innoccuous as lo tras too young to be responsible Not long arc 51 igo political Hinda leader burnt in the cross roads and in mulet places, copies of these Sacred tomes, &s being pernicious and prejudicial to man's well being. It is the tragedy of the times, the tragedy of our culturo that the keys to understanding of these oar Scriptures hayo Leen so well bidden, so nearly losts that even oor learned men lack understanding, and do not stop to think that there must be a hey to a more sublime world of thought in these tireless tomes that have come to us through the ages. It is unfortunate that the more orthodox votury of the religion is only faithful in an unthinking way, and is content to raid and recito the scriptures blindly without understanding a syllable This 19 ranh blasphemy. It is high time that at least tho Hindu should wake up and gather his hai vost of Viscom la theso Ancient realins of Divine Wisdom. (I am happy to noto hele that Sui Hanuman Prasad Poddur in his bool. “Gopis' Love for Sri Krishna” has expounded the Jalabrceda C Raas.. kreeda of Krishna froin & sublime and truly devotional aspert- His work is truly inspiring-and I bow down to bim in reverence) Some scholars and orthodor pundits might looks with ojas of suspicion, on this book with its few deriatrons from tho original, with its caterprotations of symbolism cspondded in thrs Introduction. That does not matter If Tulate presents the true Glory of Lord, of thc Introduction interprets the symbols faithfully on the subluna places of thought, the Author's parpose is writing the book as an Odering of Worship, and ms pitp3 in writino tho Introduction to expound his TICTS pould all bo falálod For it is well know- "यो या अनन्तन्य गुणाननन्ताननुममिष्यन् स तु बारबुद्धि । "रजासि भूमेगयेत् कधित कालेन वामशकिगा"। (191. XI. 4. 2.)

$2 But the Lord said.com मन्मना भन मद्भक्तो मयाजी मा नमस्फुरु । "मामेष्यसि सत्य ते प्रतिजाने प्रियोऽसि मे" ॥ (7. T. 18. 65) and it is in that spirit, as an act of Worship and selfdedication, that this work is offered to the Lord and to His votaries कृष्णोल्लास closely follows the original भागवतमहापुराण in the recounting of the incidents and the telling of the Story But a greater emphasis has been attempted in the painting of His Glory Of course in abridging the original into a condensation of this miniature size, the desideratum has been the appreciation of the Sublimo, the Philosophical, and the Mystic, rather than the einotional or the erotic aspects of the Scripture And necessarily in the themes selected for presentment, certain incidents have not been included, or have been treated but briefly Thus the Sage Naarada coming to earth time and again to incite the blawny but not very brainy King Kamsa from act to cruel act of inhuman foolishness, has been practically ignored in the कृष्णोल्लास As a matter of astrological interest the positions of tho Planets in the horoscope of Krishna have been described 10 Verse 21. La presenting the incident of the facility and their kiod response to the lungor of the cowherd boys while their menfolk were preoccupied with the meticulous performance of their Sacrificial Rituals-the HT 17THETETTT considers the mcnfolk uonise in their adherence to their th This is not quite in accordaoce with the way of Action taught by the Lord- "स्वधर्मे निधन श्रेय " and 53 “यो यो यां यां तनु भक्तः श्रद्धयाचितुमिच्छति । तस्य तस्याचलां श्रद्धां तामेन निदधाम्यहम् ॥ The anlath: therefore eshorts the wives to go back home and resume their own daties And the mon tyho were so steadfastly and one - pointedly performing their Sacrificial oblations were blessed in their own place, on their own path, which too but leads to Him (page 30-32). The भागवतमहापुराण presents the रासक्रीडा as an ecstatically erotic abandon, and for this purpose the pacticipzats in the event are only the cow-herd maidens and Krishna. rolata on the other hand, paints the spiritual ec stasy invoked by the igelody of His Flute; and the call of the Flute 19 responded to by all who have ears to hear, whatever their sex. And Krishua's power was proverbially universal both in in infestation and in evoking response. Cows and calves forgot to nunch the grass or chew the cud; men and women heard His Flute and were lost to the world, alive only to His melody; the very trees swayed but gentis-lest the rustling of their leaves intrada on His Song; the wind and the son stood still in the heaven's, afraid to disturb the Harmony of The Most High. The Moon trembled in ecstasy and shed his rays of nectar, and the stars dinccd their orbits. Io such event, at is bat meet thuit all the blessed men and women, all the blessod cows and calves who were privileged to live with Him in His world of Light and Delight should respond to His Flato and dance in the ecstasy of His Bliss and Play. It is this sublime esperienco that is attempted to bo portrayed by gun/37 (vide pp 37-41). The Significance of Peundraka's(atti) acluereinent and duwafall is not m4dc sery clear in the 371T97AETITM. 1ar Elfes a clearer indication of the WACC 414 and the danger of premature pride on the Path. in 54 The WJETTAHEIGTIN does not mention the Battle on the Staa. The precious treasures of Wisdom set in the jewel of the भगवद्गीता & tho अनुगीता are therefore to be sought only in tho HEMATA. As these are perhaps the most precious gifts of heritage bestowed on us, soleh. has included a brief account of the battle, and some verses of the oaktat (Vide verses 381 to 863 inclusive-pp 115-119). The verses included herein are only selected to give a general indication of the Divine Wisdom In a jewel in which each stone and each facet of each stone contributes to the splendrous lustie,—in a Song Celestial in which each word and each punctnation marl wafts to us & fragrance of the Wisdom that is beyond words, beyond thought and beyond understanding - the choice of certain verses from the Song must perforce appear ludicious That the reader must excuse mult but attempts to indicate the Pearls--to obtain which, we must go to the Original Ocean and dive deep Again the vistas of profound spiritual realms and the practical aids and guides to progress on the Paths, delineated in the Eleventh Section (एकादशस्कन्ध) of the भागवतमहापुराण are too vast to be lacidly and adequately covered even in several voluminous tomes Etoile therefore includes a few verses from the HITTHEYTM (Vide verses 403-418 inclasıyo PP 188-185) from the 28th and 29th Chapters of the Lleventh Sectura (Tan) to indicate the sorul trand of the Teaching The interested reader must go to tho Original Scripture for full benefit As in the 19TETYTIT, the prayers, praises, visions and hymns describing Krishna's Glory are presented in the appropriate situations in zlate (vide perses... 15 (971), 42-46 (), 35 68 (ATTET), 97-101 (719), 111-116 (19r.), 186-140 (877) 148 (A121#1T), 180-182 (377), 200 (farul), 222 (712917) 275 (), 317-318 (gaz), 369 (979), 380 (95717), 381, 883-384 (raza), 400 (257)] FUTETH presents some of the Teachings of Inshna in Terses 84-85 Theo Be exports tõe tice to one-pointed derction; in verses 86-89 when He teaches the face the way of devo. tion while in their own homes; in verge 177 when He teaches the 17th the fact of His Omar - Presence; in verse 367 when He estols the merit of Eis devotees; verses 371 and 372, and the prose exhortation that follows (pp 122, 123) when he instructs Vesudera on the mysteries of Creation and the purpose of pain in the world; in verses 886-887 addressed to godt, and in verses 381-866 and 401_418 mentioned already In Sanskrit literature, compositions, in which the theme is presented in alternating proe and verse, are called OrgaToys And this sczeme of ynting provides considerable latitude for varying the tone and tenor of the style to eat the mccds and modes of the subject matter The story style is very popular in the composition of Dramatic works as the verses provide ample scope for the inclusion of max 5C in the presentment In literature, perhaps the best known for work is 27167's T40TL which 19 a rich gem, such as is rarely found elsewhere The Author of कृष्णोल्लास decided to produce a चपूकाय which could depict the Manifestation of gor and take its place by the side of 767778 7207 भोजो राजशिखामणी रचितनावपूपरध यथा श्रीरामस्य कथा सुधाप्रवचन जान्यरामायणम् ।

56 कृष्णोल्लासकथा तथैव रचिता प्रोत्कर्पमालाः शुभाः सौग्रह्मण्यसनिर्मुदा प्रणिहिता कृष्णस्य कण्ठस्थले ॥ In Eulens: the style varies from surprising simplicity to sublime serenity and sonorous assonance of alliterative literature and exquisite descriptions of rare beauty. The passages between verses 14 and 15 (p. 4), the passage following verse 27 (pp. 9-10), the passage above verse 36 (p. 14), the passage between verses 89 and 90 (p. 81), the passage between verses 106 & 107 (p 37), the passages between verses 117 and 118 (pp. 41 42), the passage between verses 207 & 208 (pp 69 & 70), the passage below verse 280 (p. 77), the pabcages botween verses 283;& 284 (p. 79), the passage above verse 257 (p. 87), and the passage between Ferses 261 d 262 (p. 89) call one to pause and ponder and read again. ECOTOTA: 18 replete with verses—some 424 are numbered and accounted for in the Index of Verses at the end of the book. Of there, the following verses are quotations from other compositions, included in this work only as suitable garniture. Verses 50, 51, 52 are from Sankara's cale4k. 186, 187 are from Sammohada Tantra. 248, 249, 250 are from नारायणीयम् of नारायण भट्टाद्विपाड्. Is from मन्त्ररत्नम्. fromमन्त्रमहोदधि. 6,7, and 381-868 inclusive are from the PacifT. 401-418 inclusive are from 174THEISTIOT. 1, 103-105, 143 & 424 are by the undersigned, son of tho author. The rest of the 860 verses are original compositions by the Author, forming part of the text intersporscd between proso passages. 3 291 >) 890 15 9 ) 57 Over a hundred different metres have been used in these 24 verses, the choice of the metre depending largely on the wythm to sait the occasion. Some rare words and rare usages of words have been Icluded in the text of Krishnoallassa to bring out the lossibilities of the language. As in the lasterCIT, the story of Krishna is recounted 1 the Fath as a simple tale, leaving the unveiliog of the ymbolic significances to this Introduction, and copious excerpts rom Scriptural Texts have quoted herein and on the fly eaves - to focus the Divine aspect of The Lord with ample criptural authority.

7 विष्णुमुखा वै देवाश्छन्दोभिरिमाँल्लोकानपजय्य- मभ्यजयन् ॥ म. ना. 1. 48. VII Glimpses of Sanskrit Prosody- Bibliography, (1) अग्निपुराणम्, (2) पिगल उन्द शास्त्र, (3) वृत्तरत्नाकर, (4) छन्द कौमुदी (5) छन्दो मञ्जरी, (6) छन्द सार, (7) वाणी भूपण, (8) श्रुतमोध, (9) वृत्तदर्पण, (10) वृत्तकौमुदी Sanskrit Composition may be in (1) TT (Prose) with its undefined latitude in expression and absence of forced rhythm or (2) पद्य (Poetry) with its beauties of expression and limitations of rhythm Rhyme 18 not obligatory in Sanskrit Poetry - but some poets have introduced into wage the samo letter being used in the second syllable of each quarter as in Kannada, Telugu and Tamil Some bavo even produced verses with a stated letter appearing at stated intcrynls cien in the same line so that a curious and pleasing resonance introduced into the rhythin of the poom (eg चण्टवृत्ता) And as is the way of all poetry, some pocts hare often sacrificed scoso for the sake of sound - 19 7 - Esca in proso a rhythmic poctry is sometimes found as for example, the कुण्ठगय of श्रीरामानुजाचार्य पy is either जाति or तृत In a verses the rhythm is not controlled by tho nun. bor and order of the syllables in uch quarter, but it 19 only 59 & Orvice necessary for the total number of syilabic instants to conforn, to a stated number in each quarter. Thug in the verses nos 50,51 and 52 quoted in the कृष्णोल्लास from Sankara's गोविन्दाष्टकम् , there are 30 syllabic instants in each quarter, and though there is lilting rhythm dividing the syllabıe instants into groups of 8, 8, 8 and 6 19 each quarter, great latitude is exercised in inaking syllables long or short in any stated place in a quarter. Only a 'long syllable is replaced by two short ones Versa This is an example of HIELT HAT. In वृत्त there are three varieties . समक, अर्धसमझ and विषम In the #45 all quarters in 4 verse are identically equal to one another with regard to syllabic instants and rhythm In the stranti alternate quarters are equal to each other (c. g• पुष्पिताना, मनोज्ञा, अनुष्टुभ् etc) In the 94each quarter has its own rhytom and its owo number of syllabic instants This corresponds to the Blank Verse of English Poetry and is resorted to ou rure by daring poets who are bold enough to defy tradition on occasions OCCASION Generally in all rñ verses the rhythmic movement is defined by the precise order and number of the syllables (long or short) in each quarter. But in the “re" or "श्लोक which is an fhqa (the commonest metre in Sanskrit poetry) there is no rule about the first four syllables of a quarter - Aby or all of them may be long or short at the option of the poet. So also the eighth or last letter of each quarter But the fifth syllable must be short, the sixth must be loog and the seventh altern: mi 60 the Sage de ter who first spontaneously spoke in this metre when emotionally upset at the sight of one of a pair of 2 birds being shot by the arrow of a hunter. 97 metres are classified under groups having the samo number of syllables in each quarter. 1 Thus right" has one long syllable in a quarter (I) "elit has two long syllables in a quarter (IU) 297" is a class of his with three syllables in a quarter "प्रतिष्ठा 4 syllables "galagt" 5 "गायनी" 6 (6 72 73 so gfwork." 7 8 ") 3 9 39 > > 9 'अनुष्टुभ्" "बृहती" "पंक्ति" 10 Except the " अनुष्टुभ्" वृत्त in the अनुष्टुभ् class, these mebres oro hardly used and are hardly known. It is only from thc "Fagar" class of 11 syllables in a quarter to the "geilã" class of 21 syllables in a quarter, pocts have chosen some fev metres for their use in composition. T'ho more popular metros 10 use aro 11 letters (1) FIAT, (2) उपेन्द्रवत्रा, (8) उपजाति mutara ol (1) and (2). 12 (1) PRINT, (2) OTETAS, (3) imarant, (4) द्रुतविटविनं, (6) भुजंगप्रयातं, (6) पचचामरं.

Gi " " 18 " " 13 letters (1) प्रहर्षिणी, (2) मत्तमयूरी. (1) वसन्ततिलका. 15 (1) मालिनी. 17 (1) शिखरिणी, (2) मन्दाक्रान्ता. (1) मल्लिका. 19 (1) शार्दूलविक्रीडितं. 20 (1) मत्तेभविक्रीडितं. 21 (1) स्रग्धरा or just about twenty varieties including the common अनुष्टुभ्. In his नयमञ्जरी, श्री अप्पय्यदीक्षित has used about 180 metres with rare dexterity. For convenience of syllabic definition, groups of three syllables are given a name according to the position and namber of long or short syllables. Odd syllables in excess of a whole number of Toys or syllabic groups are simply designated as ल (lor लघु) for a short syllable and गु (for गुरु) for a long syllable. Thus (short syllable) गु - (long syllable) त:- न-~~ Thus m symboueally representing शर्दूलविक्रीडित we write म स ज स त त गु (19) (12,7) meaning : that the syllables are 19 in a quarter, that a pause (यति) is to be observed at the end of the 12th syllable, and again at the end of the 7th syllable 62 thereafter in enunciating each quarter of the verse and that tho syllables are to be arranged to conform to the following rhythm- म ज - त त गु Thus each metre is symbolically defined and conveniently represented. Bat sonne savants scem to adopt other groupings for their potations, e.g. "चंपक्रमाला "भमसगु (10) (5,5) according to this notation, decoded as म गु This is sometimes written as H Thust भ गु गु भ गुगु and connoted as (भगुगु) x2 प्रमदानना" or "गीतिका" in thc मृति (20 letter) group is defined by the usual T. notation. as स ज ज भ र स ल गु (20) (5,5,5,5) In the latter connotation this भ }} म

68
is written as
स
स ल गु
स
स
or (सल गु)x4.
It is obvious that this notation can only be used for those
mare metres which have a repeating rhythm in each quarter.
In the more popular metres, with more than eleven or
twelve syllables in a quarter there is usually one
puse in a
quarter not counting the one at the end of the quarter
e. g. भुजंगप्रयातं (12), (6,6).
and वमन्ततिलका (14), (8,6).
In the 17 syllable group (अत्यष्टि) and longer metres some
havo two pauses in a quarter not counting the one at the end
erg. मन्दाक्रान्ता (17) (4,6,7)
छाया
(19) (6,6,7)
विचा (19) (5,7,7)
सुशा (20) (7,6,7)
(21) (7,7,7)
मुजंगविजृमित (26) (8,11,7)
Sometimes these groups of sllblcs in the first second
or third groups are common to Eereral metres, although the
actres may be in difcrent groups.
e. g. in शालविक्रीडितं स ज म त त गु
साई -मस जसं र म

64 शार्दूलललितं -म स ज स तस द्वीपिविक्रीडितं -म स ज स र र गु all the metres have , the first four ganas common to them. Similarly the first four TOTTO U Ħa ħ are common to (1) प्रवरललितं (16) य मन सर गु. (2) शिखरिणी (17) (6,11) य म न स भ ल गु. (8) सुधा (18) (6,6,6,) य म न स त स. (4) छाया (19) (6,6,7) य म न स भ त गु. (5) मकरन्दिका (19) (6,6,7) य म न स ज ज गु. (6) मेघविस्फर्जिता (19) (6,6,7) य म न स र र गु. (7) कन्दर्पदर्प (19) (6,6,7) य म न स त त गु. So also similarities in the second or third groups syllables may be discovered. वृत्ता aro metres with a maximum of 26 syllables in . quarter. From 27 to 999 syllables in a quarter the poems follow a different rhythm pattern, usually the same or boing uscd from the third Tu to the end of the quarter. Theso long metres are called दण्डका generally,-Kaalidaasa's श्यामलादण्डक being the best known poem in this variety. With regard to the names of the metres there has been somo confusion probably dao to different pocts composing to their otra rhythm and designating tho mctros according to their own fancy, without reference to names alrcady a caisteoce.

65 Thus पृथ्वी (11) न न स गु गु is also (17) ज स ज स य ल गु and the same metre म त न स त त गु (19) (6,7,7) is variously called विश्वा, विंब and निभु. Thus the same metre may be named several different names, and the same name may be allotted to different metres That howeper 13 hardly important a9 long As the Trus and to and class notations are clearly indicated. Verse No. (12) मुजगप्रयातम् वृत्तमुद्रा In musical compositions the composers sometimes include the names of the tunes (रागमुद्रा) or ther own names (नाममुद्रा), The same traditional practice is sometimes observed in poetical works also Io consonance with this practice the names of the वृता (वृत्तमुद्रा) are indicated in the following verses of कृष्णोल्लास . (30) मणिबजम् (49) पुप्पदामा (86) छाया (87) सुशोभा (101) चित्रमाला (102) पुप्पदामा (109) मत्तेभविक्रीडितम् (112) मल्लिका (120) सुशोभा (126) मत्तेभविक्रीडितम् (186) मुशोभा (142) चित्रमाला (148) कल्याणम् (158) शार्दूलविक्रीडितम् (160) हरनर्तनम् (163) शाईटवित्रीडितम् (161) द्वीपिविक्रीडितम् (168) पृथ्वी (170) मनोज्ञा (173) सुसंशा (185) चित्रमारा (206) सम्परा (210) दारविमीडितम् (315) विभाग (211) मारिनी 9

66
(219) स्रग्धरा
(284) शार्दूलविक्रीडितम्
(235) शिखरिणी
(236) सुधा
(241) मत्तेभविक्रीडितम् (242) श्रृंगं
(246) शिखरिणी
(256) मनोज्ञा
(259) सुरसा
(265) चन्द्रकान्ता
(287) मल्लिका
(829) चित्रमाला and
(419) मेघविस्फर्जिता.
Similarly in the dedication verses at the end of each
chaplet, the author's name has been indicated (Vide verses
no: 49, 102, 142, 185, 247, 290, 829 and 421).
Since over a hundred different metras have been used in
the verses in enclath the book could well serve as a test book
for illustrating metres in the study of prosody. In order to
facilitate this the Truy and the la connotations of each versc
numbered in the text or quotations have been shown in the
Verse - Index (वृत्तसमीक्षणा-श्लोकानुक्रमणिका) at the end of the text
of कृष्णोल्लास:.

S "ब्रह्मार्पणं ब्रह्माविब्रह्मानौ ब्रह्मणा हुतम् । ब्रह्मैव तेन गन्तव्यं ब्रह्मकर्मसमाधिना"। (H f IV 24) VIII Introducing the Author-(A short biographical note by kus sou S Subrahmanyanthe publisher of golah ) In the first half of the nineteenth century, there lived 10 the little village of Kumaraparam, & poor priest Sri Ramı Sarma and his devout wife Seetha Lakshmay Devi Their lufo was dedicated to austerity, poverty, contemplation and service of God To them was born on 18th Jannary 1838 their first con Sriaivasa Sarma, who, physically robust and hand.ome excelled in his intelligence and prets Early 2 kis teens he was initiated into मुनमण्यमन्त्र and was then conferred the दीक्षानाम of सुनह्मण्य I rom then on he dedicated his life to contemplation, study and jape with such intensity tbat his earlier name forgotten and he was bootn only by his name of Dedication- Subrahmania Hearing of the one-pointed piety of Sri Rama Surina the Maharajab of Travancorc pcrsuaded him to live in the palace frith him and appointed him to a nominal olice The Maharajah wus struck with the unusual intelligcocc of the boy Subrahmania and arranged to give him English cducation and cnabled him to obtain his degree as a Bachelor of Arts in the Vadrus University By this time Sri Rama Sarna had been gathered to his fathers and Sul rahmania toob service in the Edicational Department of the AIgcore Sulo from about 1899 to 1918 Danng this period bis rcrosrkable comprehension of the Hinda Scriptures conferred on him the hosonific title of Shastri 08 and from that time he was known to the world as Mr. P. R. Subrahmania Sastri. During the years of his University education and subsequent service he came into contact with various religious bodies--Christian, Mahamadan, Jain, Buddhist, Theosophist etc. and loved to discuss with them on religious and philosophical concepts. He read too, assiduously, Kant, Nietzsh, Confucious, Tao, Spencer, Spinoza, Vivekananda and numerous other exponents of philosophy and was himself giving lessons to members of several religious groups as and when they came into contact with them. In his late teens he was initiated into Sri Vidya and Yoga Sastra and was remarkably successful on the Path. With a glance or a word he could make most sick persons well and happy with only one injunction: that they should thank God whose Grace it was that made them well. In life he was reserved and retiring and austore in his usceticism and assiduous in h18 studies, painstaking and thorough 10 his work. His day would commence at 4 A.N and from then on till 10 P.M. he would be constantly engaged in Meditation, Prayor, Worship, or Literary work without intermission--and this up to about a month ol so of his passing away on 18-10.1952 After his retirement from service he took to an even more intensive study of Scriptures and wrote several books. In 1920 the then Maharajah of Mysore, Sri Krishna Ruja Wadsyar took a series of Scriptural and philosophic lessons from him. Sri Subrahman Sastri was & very talented and versatile linguist. While in the Travancore court he had achieved considerable mistery in Malayalam and Sanskrit; and was a no inean poet in the Manipravaalam styla (his works in this category are lost) He could talk fluently in Sanskrit, and compose Ferses and specches extempore, in any style, from disarming simpliuty to charming imagery or alarming resonanco.

69 He had studied German and French and read books in tho orginal in these languages. In 1916 he learnt Kannads and in 1919 hc had translated two of his Sanskrit works into that language. In 1940 he learnt Telugu and stndied Pothana, brı Natha, Vemuna and other poets and had compiled a Telugu Dictionary for his own use Io 1945 he took up Tamil and was engrosscd in the rich plulosophical Lterature of that language for over five years, and in discussing these with literary giants of this culture. He was a great exponent of Mantra Sastra—the Science of Thought, having relentlessly disciplined himself for 80 years in the science. In 1916 he toob up Meditation and Worship of God in His Tucarnation as Krishna. In 1985 he went to the Temple in Guruvayur and stayed for & jear in the shrine of Krishna lost in meditation. And there ho dedicated his qilare, inspired by ccstasy much as नारायणभट्टादिपाइ dedicated his नारायणीयम् in days gone by And Math was revised and rewritten time and again until ho wrote it for the eighth and last time in 1947 and handed it over to me for publication with certain changes (which hase becn cffected by mo binco) and certain interpretations of tho symbolism and philosophy (which have been faithfully cxplained by mo carlier in this iotrodaction). awem wus vot the magnam opus of my father the Author But it was the word daarest to his hcart, and it was this that ho considered the most valuablo offcnas to tho Almighty and to His world of men. It is my ono regret that this work could not bo published duriog the lifetime of its Author. Nach of the literary work produced by his trecless poo huye beon lost or destroyed by cituamslinos. Bu: awaiting larourable circumstances for publication arom 70 " " " " " " " Sanskrit 1. ब्रह्मसूत्र भाप्य (an original conmentary) 2. भगवद्गीता भाष्य 3. ईशावास्य भाष्य 4. सौन्दर्यलहरी भाष्य 5. सस्कृतव्याकरणशास्त्र 6. प्रह्लादचरित्रसार (चम्पूकाव्य) 7. महाबलिचरित्रसार 8. अबरीपचरित्रसार 9. कृष्णोल्लाम Kannada.- 1. Prahluada Charitra Sarra 2. Mahaa Ball Charitra He was all that could be desired as & Father, as a Fuond, and most of all as a Teacher. He was a Teachez par excellenco. hindly and understanding Therefore in all reverenco, in presenting this book to the world, I write-~ श्रीसुब्रह्मण्यशास्त्री प्रणुतवरगुरू रामस्य तनुज श्रीकृष्णे न्यस्तचित्तो बहुतृततपसा ध्यायन् ध्रुव इव । भूत्वा विद्या विशिष्ट कतिकुलपतम प्रोसुकृती कृत्वा यद्गध्यकान्यान् निपुलरचयिता वर्गे विजयते ॥ ॥ कृष्ण कल्यतु कल्याणम् ॥ इति " E:བ་:: 2:བབs:::བསྨི: 3-**76****899@་པོ་**བཤུ****%9•ཊི•ཚོ***y?99༩)*ཏི ** HILA.MAA A.NIHAR- . - क्लीं कृष्णायेति नित्यं वसुदलकमले कल्पवृक्षस्य मुले गोविन्दायेति गोपीजनपुरुदयितायेति स्वाहेति सत्ये । श्रीगोपालाविभक्त्या समुदितमुजुपा शुद्धपीयूपयोनी मामेवाह जुहोमीत्यनिवदनधुपा घर्पये खात्मतचम् ॥१॥ मु.मु. - ॥ली कृष्णाय गोविन्दाय स्वाहा ।।

श्रीः
नान्दी
कलय कुशलपूरं कृष्ण! कारुण्यमूर्ते !
तब चरितकथावाक्-पुप्पवृन्दापचायी।
वरपदसुममालास्त्वद्-गले पित्सुरष्टौ
मम रचनमहायं त्वां वृणे धेहि भद्रम् ॥२॥
श्रीकृष्णस्य चरित्रमद्भुतमयं श्रेयस्कर भक्तिद
चंपग्रन्थनिवन्धनेन पदितुं कांक्षामि संक्षेपतः ।
हस्त्रस्योतकूटनिष्ठमधुनि प्रेप्सेव वान्छेयम-
प्येतां माधनपादभक्तसुलभां मत्वा यते तत्कृते ॥३॥
सर्वस्वामी चात्माऽणिष्टो
महतामपि महीयान् भरति ।
स्रष्टा पाता हन्ता सर्वातीतो
विशेषणानां परतः ॥४॥
सं रूपं स्थूल-सूक्ष्मं तर
त्वं तद्-व्यापी सर्वभूतान्तरात्मा ।
दुर्जेयथागोचरो घीन्द्रियाणां
म तिक्रान्तोऽसि सचिन्मुदात्मा ॥५॥

'यदा यदा हि धर्मस्य ग्लानिर्भवति भारत। "अभ्युत्थानमधर्मस्य तदाऽऽत्मानं सृजाम्यहम् ॥ ६ ॥ "परित्राणाय साधूनां विनाशाय च दुप्कृताम् । "धर्मसंस्थापनार्थाय संभवामि युगे युगे"॥७॥ (भ.गी. IV 7,6)

कृष्णोल्लासः
प्रथममाला
शशवोल्लासः

असतो मा सद् गमय।
तममो मा ज्योतिर्गमय।
मृत्योर्मा अमृतं गमय ।। (पृ.)

कृष्णोल्लासः प्रथममाला शेशवोल्लासः उग्रसेनो राजा:- अस्ति प्रशस्तनगरी प्रथितप्रतापा प्रख्यात सोमकुलराजसमेधितद्धिः। सौरीतटे सुरुचिरा मथुराभिधाना राजा च धार्मिकशिसामणिरुग्रसेनः ॥८॥ तत्र तावन्नरपतिरुग्रसेनोऽपि नाम्ना, सोऽनुग्रहृदयः परमदयालरेव । रनाकर इब सर्वसमृद्धिमानपि प्रशान्तरत्नाकर इवाऽनूमिमान् । प्रशस्त प्रशासनावसरे धर्मप्रशासकोऽवसो राजा विग्रहवानपि वाह्याभ्यन्तरा- रातिरहितः, निग्रहशक्तिमानपि गाढानुग्रहपरः। पिता प्रजा इव प्रजाः प्राज्यादरेण पालयन्नास्ते । देवकी-वसुदेव-परिणय.- अथारूढयौवनां प्रशस्तरूपशीलादिगुणगणसंपन्ना सहोदरसुतां देवकीमवलोक्य महीपालकस्तस्याऽनुगुणरचिन्तको वसुदेवमेव समुचित गुणगणचण निर्णीय, तमानयत् । स च तां परिचितपूर्वामिन किमपि प्रत्यभिजानन्निर प्रेमसन्धुत्यमाणस्तामझामयत । सा च तं स्तिमितेक्षणा चिरं निरीक्ष्य तं वरमकामयत । अघटितघटनापटीयसी हि नियते- कृष्णोल्लासः विभुता। निर्णीय परिणयमेवं धरणीपतिः संभृतसंभारभूरिसन्नाहवान् मथुरापुरी पुरुरुचिरतरमलंचकार । परिमार्जन जलसेचने मथुरापुरी सुपरिष्कृता कदलीद्रमैः क्रमुकावलीयुतलांगलीफलगुच्छकैः । सुममालिकाञ्चितकेतनैः पुरतोरणैः समलंकृता पुरतोरणा विपणीपथाः मदनालयाः सुचकाशिरे ॥९॥ अथ शुभे घने शोभने च मुहूर्ते सहबन्धुनियहर्भासुर-भूसुरै- धिषणयाधिपणसदृक्ष गर्गमहर्पि पुरोधसं पुरोधाय वधूवरयोवैवाहिकप्रक्रिया कलापं यथाविधि निर्वतयामास । मिष्टान्नः फल-भोज्य-भक्ष्य-निवहाल्यानुलेपैर्नृपः संगीतमिलतां विदेशविदुपां पाण्डित्यमातन्वताम् । यावाभिः पुरवीथि-देवगृहतो वादिननृत्यादिभिः दीपावल्यतिचित्रवाणनिकरस्तेने विवाहोत्सवम् ॥१०॥ अध वध्वा धवभवनगमनमनुमन्वानो नराधिपो रथ-गज-तुरग- पदाति-दासीजनान् पुरुधन-वसनाभरणपारिवहहरणधारिणो मङ्गच्छद्रव्य स्साकं पुरतः पुरतः प्रस्थाप्य, सुम-सुमणि-गणालंकृत-स्थवरे वधूवरा- वारोप्य पुरद्वारपर्यन्तं स्वयमपि प्रेम्णा गत्या, सादरं सामोदं च तावाभाप्य न्यवतिष्ट । कास.- तदा तज्ज्वेष्टमुतः कंमः सहमदन्तावलबलवत्तया, प्रकृत्या च हिंसापरोऽपि म्पमुः स्नेहप्रकोण मारध्य-मामर्थ्य-अक्टन-पुनुहलेन च मपद्यारूढतद्रयो हस्त-गृहीत-प्रग्रहो रथ्यो त्वरयन मत्वरमचोदयत् ।

शैशवोल्लास. । तदा- हययुगे सति कंस-करादिते गगन-वा गजनिष्ट भयंकरी । "तब मृतिनुजाष्टमगर्भतो भवति मृढ! कथं मुदमाप्नुयाः ?" ॥ ११ ॥ श्रुत्वा देवगिरं किंकर्तव्यतामृढः परिभ्रान्तः स्वसुर्वधे मति व्यधात् । अथाऽतीय रुष्टो गृहीत्वा कचे तां असि कोशतः कंस उद्धृत्य वेगात् । भुजंगेन दयो यथा भ्रान्तभीत- स्तथा तद्वधोद्युक्त आसीद् दुरात्मा ॥१२ ।। अथ स्वयं धीरोऽपि शूरोऽपि अप्रतिमपराकमोऽपि समरसमर्थोऽपि 'निग्रहाद्वरं सामोपायः' इति मन्यमानः, विवेकभरितैः मृदुवचनैः कसं सान्त्वयामास वसुदेवः। एवं सान्त्वितोऽपि कंमः स्वसुर्वधानिवृत्तोऽपि देववाण्यां जात विश्वासः संमूढचेतन एव विवाहोत्सवं परित्यज्य स्वभवनमयासीत् ।। अथ काले गच्छति सति, मृत्युभयेन संधुक्षितः कमः सर्वेपामपि देवकीतनयानाम् अष्टमत्वं संभाव्य, सुरपक्षक्रोधाकान्तस्वान्तो भूत्वा, देवकीसुतान् पडपि निहत्य, देवकी-वसुदेवौ लोहबन्धं बद्धा, सनिर्बन्धं कारागृहे निरस्य, स्थविरं पितरमुग्रसेनं च कारायां क्षिप्त्वा, मथुरायां स्वयमेव सिंहासनमारुह्य, श्वशुरभूतजरासन्धस्य पक्षमाश्रित्य, साधुजनान् देवपक्ष- पातशंकया हिंसयन्नासीत् । कंसोऽसुरांशजातकिंकगन् गोविप्रक्षयाय क्षयाय तेषां प्रेषयामास । धरणी च क्रूरकृत्यैरधर्मः पीडिताऽभूत् ।। .. , किंचा कृष्णोल्लासः कंसोऽपि भावुक निजमरणं प्रति सदा सर्वदा सर्वथा परिचिन्तयन्- आसीनस्तिष्ठन् संविशन् पर्यटन्या भुञ्जानो गच्छन् भाषमाणः शयानः । सर्वस्मिन् काले विष्णुमेव स्मरन् सन् कसोऽपश्यत्तं मानसे भीतभीतः ॥१३॥ कृष्णः- अथ नभसीन्दुवासरे वसुमसन्दोहं निष्यन्दयत्यंबुदवृन्दे पूर्णेन्दुरिख सिन्धोरिन्दिरारमणो भगवान् गुकुन्दो देवकीगत्प्रिादुर्वभूव दिव्य- तेजोराशिः। उच्चस्थेषु घुधेन्दुभौमशनिपु स्वस्थेषु चान्यग्रहे- प्वष्टम्यामसितार्धरात्रविधिभप्रोत्तुंगलग्ने वृपे । शंख चक्र-गदे सरोजमुकुलं विश्रचतुर्भिकर- दिव्यैराभरणविभूपितवपुः प्रादुर्वभूव स्वभूः ॥ १४ ॥ तत्र गजमुख-द्विमुख-विमुख-चतुर्मुख-पञ्चमुख-पण्मुख - शतमख - सहस्रमुख-सहस्रकिरणादि प्रमुखबहिर्मुखास्सांप्रतमभ्यागत्य पुरुषोत्तम- मनुत्तममेवं तुष्टुवुः । "जय जय जगदीश! क्षितिं गतवान् विभो! "दितिजगुणनृपालाग्निहत्य भुयो भरम् । 'द्रुतमपहर विष्णो! स्वकीय जनानव "प्रणुतपदयुगं ते नुमोऽनुपदं नताः" ।। १५ ।। तथा भगवद् दर्शनासंतुष्टात्मानः जुष्टाश्च ते देवा अन्तर्दधिरे ।।

5 शैशवोल्लास अथ सद्यो विगलितनिगडौं देवकीयसुदेवौ ससंभ्रममुत्थाय बद्धा- अलिपुटौ परमपुरुषस्य दिव्यमङ्गलविग्रहदर्शनजन्यमानानन्दसंदोहं विन्द- मानौ तमित्थमभितुष्टुवतुः- "आगाभ्यां बहुसुकृतं कृतं ध्रुवं यद् "देवानाममुलभदर्शनं तवेदम् । 'रूपं तन्मनुजद्यशिक्षम प्राम "पश्यावः परमकृपानिधे! कृतार्थों" ॥१६ ।। श्रीभगवानुवाच-"स्वायंभुनमन्वन्तरे युवां पृश्नि-मुतपो-नामानों निशिततपःप्रमादितं मां अमकृन्मत्मदृश सुतमयावेथाम्। मत्मदश- स्याऽभानादहमेन पृश्निगर्भ इति प्रख्यातः पुनोऽभवम् । अनन्तर मन्वन्तरे चादिति-काश्यपभूतयोमिहं वामनरूपण जातः। अद्य चैरमाविरभवम् । युश्योः प्रत्यभिज्ञानार्थ निजरूपमदीदृशम् । हे पितः! अधुना लौकिक- निभान्तं मां बजे यगोदाभ्यागे निधाय तन जातां मामिण्यं योग- मायां इहानय । शिवास्ते पन्यानो भान्ति" इति वदन्नर मानव- डिम्भनिभो बभूव । तथैव वसुदेवः सत्वरमाचग्न् । विस्तानि कपाटानि शेषश्ठयमभूच्छिशोः । प्रगुताभ भटा आमन् कालिन्दी गुप्फमार्गदा ॥ १७ ॥ एवं मुलभविषया ननं प्राप्य गिरिनिमयं कन्या कागं प्रत्यगान् । मपदि यथापूर्व निगडपदी पद्कपाटमागगृह तारानाम् ।। मया अथ मपीनान-निशु-रोहनोन्धिीः भुमिनमान्नरागविरुम:- गदिनदयकीनगरः पंगो मपर्मान्नधान्नः नकितावान्तः मवरं कृष्णोल्लासः प्रधाव्य तत्क्षणादेव शिशुं प्राप्तः। हठात्पादग्राहं गृहीत्वा शिलापृष्ठ ताडयितुं यावदुद्धरति, तावदेव- सपदि साष्टभुजायुध भूपिता गगनमध्यगता तमभापत। "अजनि तावक मृत्यु ररे कचित् 'किमु मुधा यतसे सृज जंपती" ॥१८॥ निशाम्य रूपं च निशम्य तद्वच- स्रपानुकंपा-भय-विस्मयान्वितः । स सान्त्वयिन्या वचनैः क्षमावहै: मुमोच तो बन्धनतोरमादरात् ।। १९ ।। व्रजः अत्रान्तरे तावत्- यशोदायां जातः सुत इति भृशं नन्दगोपोऽथ नन्दन द्विजेन्द्रान् संपूज्य प्रचुर-धन-गो-धान्य-वस्खादिदानः । शिशोः संस्कारादीन प्रमदभरितः शास्त्ररीत्या चकार बजे गोप्योगोपाः मशहृदयास्तुल्यमानन्दमापुः ॥२०॥ . पूतनामोक्ष:- अथ वापिककरदायके वजनायक मधुगं गते बमुदेव-संलापजुपि चिरायति सति कंग-किंकरी पूतनाग्यागुरी विसृष्ट-मी-निजामुरारुतिः, मुरुचिरतरयुवतिरूपधारिणी ब्रज प्रविश्य- ग्रने रामा रुचिरखपुपा म्मिताननमोहिनी शिशोर्वस्त्रे सपदि निदधे पयोधाचूचुमम् ।

शैशवोल्लासः 7 हरिः स्तन्यं तदमुसहितं पपावथ पूतना 'त्वलं पीत्वा विरम, सृज मां मृतेऽति विलापिनी ॥ २१ ॥ महीधसदृशं वपुः पतितमाशु गोपीजनः समीक्ष्य भृशविस्मितस्तदुपरिस्थितं चार्भकम् । मुदा त्वरितमाददे भसितगोमयादिकियां जपादिविधिनाकरोद् ग्रहभयापहां रक्षिकाम् ।। २२ ।। अचिराद् बज प्रत्यागतो नन्दगोपो विदितोदन्तो नितान्त भय- विस्मयाक्रान्तः सुसुतं सत्वरं मादरमादाय पुरुप्रेम्णा मूर्धनि मुटुर्मुहुगमाय गाटतममालिंग्य चामन्दानन्दमन्दोह्तुन्दिलश्चिरं स्तिमितम्तस्थौ ।। शकटोन्छित्ति अथ काले गच्छति सति, ब्रजभर्तरि वारस्य प्राथमिकाब्दपूर्ती जन्मङ्ख्घले भूयिष्ठ गो-धन धान्य-वसन-भोजन-वितरण व्यापापति सति, देवायतन-यात्रादि मङ्गलकृत्येपु कृवेषु सत्सु- अब्दे पूर्णे यशोदा महातुफिनी वार्भकं मात पीतं निद्राण हेम-रत्नालित शस्टाधस्थले शापयित्वा । औत्थानोत्सुक्यहेतो भिलित महिलाः मादरं मानयन्ती शब्दं श्रुत्वाऽव गत्वा शालितमनः पोतमप्यत्यपश्यन् ।।२३।। तीवरसाकृष्टाश्चाभीरनरनार्यः मरमम संभम तवागत्य तत्क्षणमर्भक- अक्षतं वीक्षमाणा निर्भर-भय-विम्मित-भरिता दिष्टेनायं रक्षित इनि ममा- हितम्बान्ता पभूवुः । अयं शिशुरेस चगणघानेन अस्टममाझीदिनि आचक्षाणान् माक्षिणो बटुवान् पालभापितमिन्यलक्षयन्न्यमानाद्रियन्त ।

- ट -लास: अथ घोपेशो यक्षरक्षोनहेभ्यो रक्षाविचक्षणस्वस्तिकवाचनिकानि क्षेमकर- शान्तीचाचीकरत् ॥ तृणावर्त:- एकदा प्रलयकालसमुजंमित-झंझा-प्रभञ्जन-संकाशः संचारचतुर तृणावर्तोनामासुरः कंसकिंकरो ब्रजमागत्य सद्योभारभूतं यशोदया मह्यां निहित एकहायनकं शावकमवलोक्य- तृणावर्त दैत्योऽथ वात्यावरूपो व्रजात्पांसुगूढात् शिशु ख सुनिन्ये । गुरुभूतडिमेन कंठे सुपिटो व्यसुः शैलपृष्ठे पपाताद्रिवत् खात् ॥ २४ ॥ तदा गोप्यो-गोपाश्च भृशसंभ्रान्ता निर्भरविस्मितास्तवागत्य शिशु- मक्षतमादाय शान्तीः कृत्वा समादधिरे ।। :- विश्वरूपम् :- एकदा तावद्यशोदा पीतस्तन्योत्सङ्गशायित-शिशुवदनसौन्दर्य- निरीक्षण-कुतुकिनी जंभमाणस्य शिशोर्मुखे- गगनं समुद्र गिरयस्तरको मनुजा ब्रजच पशवः शिशवः । इति सा समस्तभुवनं जननी विशदं विलोक्य भृशविस्मयमैत् ।। २५ ।। नामकरणम् :- पदुकुलपुरोधा गर्गपिचों प्रज प्राप्य शिगोर्याथातथ्यस्य गोप्यतया प्रकारान्तरेण प्रजाधिपं चोघयित्वा क्षत्रियोचितपालसंस्कारान् 9 शैशवोल्लासः यथाविधि विधाय, 'राम' इति, 'कृष्ण' इति नामनी बालयोविधाय भोजपतिभयपिहितमिदमाह - "भृणु ब्रजगज ! अस्य कृष्णस्य नामरूपाणि बहूनि सन्ति । गुणैरेस नारायणसमः। अनेन स्फार श्रेयः प्राप्यथ । च जन्मान्तरे वसुदेवस नुरभवत् ।" इत्युक्त्वा मुनियों ययौ । अलब्धवर्णानां व्रजवासिनां दुरवगाहमेवेदं गर्गवचनम्। बजे बालः कृष्णः सकलजनचेतःसरसिज प्रबोधे बालार्को रुचिररदनो मन्दहसनः । करौं जानु क्षिप्त्वा स धरणितले रिङ्गणपरः क्रमाद् गच्छन्पद्भयां कुतुकमतनोअल्पकलितः ॥ २६ ॥ - मृद्भक्षण:- कस्मिंश्चिद् दिवसे कृष्णवयस्या यशोदामागम्य कृष्णो मृदं भक्षितवानिति ससंभ्रममवदन् । तदा सा तमप्राक्षीदेवम् - "सत्यं कि यदि मे वदन्ति पटुका जग्धिवान् मृत्तिक्यं किं?" "अंबे मे कथयन्त्यतध्यमिह तन्मा प्रीहि त्वमेतान् । 'पश्येदं वदनं न विश्वसिपि चेदि त्यमुक्त्वा म्बरक्वं व्यादापात्र ममस्तलोकवितति दर्शयामाम कृष्णः ॥२७॥ या च शिशोफ्त्रान्तरे भूर्भुवः-गुर-महर्जन- स्तप - स्मत्य तथा चातल-विवल-मतल-तलातल-रमातल-महावल- पातालानपि कृत्लान् , कंग-हिंसिनां च मधुरां माललक्षणमंपनां, नन्दगोपगोषितांध गोगोपगोपीन्दान् , ममस्ताऽऽभीयुमागन् पांगण्ड- पथ पोत्सान् गोदुग्ध-दधि-मृत-मधु-पुश्चर्प-भरितान् प्रजगृहान् लोकान ममन्तान् , 2 10 कृष्णोल्लासः किमिति सुविस्मितां, कृष्णं किशोरं तर्जयन्तीं यशोदां घोपेशवामिनी खामेव, यशोदाऽभृद्विस्मिता च चकितविलोकितसकलदिशा कृष्णदण्डनं विस्मरन्ती ।। गव्यस्तेयम् । यात्येवमनेहसि, चरणसंचरणनिपुणः कृष्णः गोपीजनगृहेषु वारं वारं नवनीतस्तेयं कुर्वन्नास्ते । तत्र च, अत्युपरिनिक्षिप्तानि उद्वाहुनाप्य- लभ्यानि शिक्यस्थ दधि-भाण्डानि लगुडेभञ्जयन् , वयस्यैस्सह अदन, तथावशिष्टं मुपित दधि-नयनीतं च मर्कट-माजीरेभ्यो विभजन्नास्ते । अत्रान्तरे श्रुतशब्दाभ्यः ससंभ्रमं सकोपं च-कृष्णजिघृक्षयाऽऽगच्छन्तीभ्यो गोपीभ्यः दूरमपासरत्। अथवा कुप्यद्गोपीभ्य अन्तिकाद् दूरं धापन वयस्यैस्सह निगूढ आस्ते । एवं व्रजभवनेषु बालक्रीडालोलः कृष्णः बहु चेष्टितवान् सर्वजनहृदयान्यपि चोरयन्नास्ते ॥ एवं सर्वनिकेतनेषु बहुशश्चक्रे हरिः प्रत्यह लोकानां निजसर्वगत्वकथनायेत्थं चिचेप्टे नु सः। योगध्यानवतां न याति वशतां नापि थियोऽधीनतां स्वातन्ध्यं स महत्प्रकाशनपरो नाग्राहि गोपीजनः ।। २८ ॥ यशोदायें गोप्योऽप्यसकृदनुदिनं कृष्णचेष्टाऽपराधान् समागम्य प्रोचुनिंज-निजगृहेऽमत्र-गव्यादिनाशम् । यदा साप्राक्षीत्तं सभयचकितः पाणि-पिष्टाशिवाप्पः न किंचिञानामीन्यपददनृतं तग माऽमस्त सत्यम् ।।२९॥ एवमविपश्चितां बजाकमा निजगृढतचानि सुलभविधया योधयामाम माधवः ॥

शैशवोल्लासः *11 मणिवजः- हरिरेकदा फलविक्रयिणीकगत् स्वकरे गृहीतमभक्षयदादरात् । ऋयधान्यमत्र ददौ खहन्तत- स्तदलं बभूव वरेण्यमणिवजम् ॥३०॥ दामोदरः- कम्मिश्चिदिनममुखे ब्रजमुग्व्यस्य यनी स्वयं दघि मनती चल- त्कुण्डलामा प्रम्विन्नवदना प्रस्नुतपयोधग नवागतमभकमकमारोष्य पयः पाययन्ती चुल्ल्युमिच्यमानझीगवतरणाय विहाय कृष्ण मन्यग्मधावत् । तदा पानातृप्त्या कुपित इव गिलासण्डेन कुनामच्छिद्रो गृहीतनवनीतेन सह समारुढोलूग्वलो मर्कटान् भोजयन्नास्त । तदा दृष्ट्वा घोगपतियोगा रुष्टा यष्टिमुद्यम्य ताडनचिकीर्षयेव कृष्णमभीरयन् । सदा तं निनान्तभीन मत्वा तमुलूखले बन्युमुपाक्रमत । यशोदाज बन्धुं प्रचुरकुपितोनूपले शेपदाना यतित्वा नाशनोदसिलमपि वीग्यङ्गुल न्यूनमासीत् । ततो दामाभागद् भ्रमितहृदयां मोपयवामिभूतां समालोक्य प्रेम्णा पुस्करुणया बदामोदरोऽभूत् ।। ३१ ॥ योगिपुंगरपि पन्युमशक्यं महतोऽपि महीयांम अगोरणीयां तथापि भक्तवश्यं सर्वथा स्वतन्त्र बालकीडापगयगमिप भान्नं बदामोदरं, शिशु मन्याना यशोदा नं तर विहाय गृहस्यमया माऽनग्मगमत् ।

12 कृष्णोल्लासः गुह्यकौः-- तदा कैलासाचलसानुनि-प्रवहन्-मन्दाकिनी- वाहिन्यां - विवसन - जलक्रीडा-कुपित-सुरमुनि-नारद-शापाद् बजे यमलार्जुन-महीरुहभूतौ शाप- विमोक्षकाक्षिणी नलकूबर -मणिग्रीवौ स्मृत्वा तत्र गत्वा, दृष्ट्वा तो ब्रजपथेऽर्जुनक्षितिरुहौ कारुण्यवाद्धि हरिः कृष्वोलूखलमथोभ्रमन् विटपिनो मध्येनिपात्याथ तौ । मुक्त्वा गुह्यकवरौ कृताञ्जलिपुटौ भक्त्यास्तुवन्तौ नता वाभाप्याय बटुपद्रुरोद तरसा बन्धादमोच्यम्बया ॥ ३२ ॥ कथमयं शावको महामहीरुहयुगयुगपत्पातादात्मानं परिजहारेति परमाश्चर्यहर्ष-प्रकर्ष-जुष्ट-घोप-मानुपास्तत्र सरभसं मिलिता दिष्ट्या क्षेमेण निपीदतीति मिथः संभाषमाणाः सन्तः सजोपमयासिपुः । वृन्दावनम् :- विलोक्य विविधा विपदो प्रजकुलवृद्धाः पर्याकुलिता मिलिताः। गोवर्धनगिरिनिक्टे शाद्वलदेशे ब्रज विधातुं ते दिदिशुः ।। ३३ ।। तथा चाभीराः म्वस्वानोभिः सपरिकरास्तव गन्या वृन्दावनावनों वनमर्धचन्द्राकारेण चक्रुः । पालकाः समीपस्थशावलेषु वत्मान् चारयन्त आसन् ।

शैशवोल्लासः 18 वत्सासुरः- एकदा कश्चित्कामरूपधारी कंसकिंकरो यत्सरूपं धृत्वा ब्रजवत्सः साकं मिलित्वा चटुल-वल्गन-चतुरः शप्पाग्रघास-ग्रहणे सुरुचिरिव तत इतश्वलन्नास्त ॥ दितिजाधमं कपटवत्सरूपिणं हलिने हरिनयनसंज्ञया दिशन् । अपरे पदेऽस्य जगृहे जवेन ते भ्रमयन् कपित्थशिखरे क्षिपन्नहन् ।॥ ३४ ॥ कालेन गच्छता ममेधमाना बालकाः किंचिद् दूरेऽपि यत्सांधार- यन्तः कस्मिंश्चिद् दिने नभोमध्यमधिरोहति भाम्यति भगवति घुमुक्षितास्ते गृहीत बम्पशिक्या जलाशयाभ्यागे भुक्तपीतान्नोदकाः तटोपकण्ठस्थ-बट- विटपि छायायां मजोपमासत । अचिराच ते चानतिरे महीधमिव महा- सत्वं निश्चेष्टमिन तिष्ठन्तं दृष्टाऽत्यर्थं तत्रमुः। अयं कम-किंकरोऽपि कृष्ण- ग्रहणोत्कण्ठया चकाकागे मुनिचर्य इव, तपोनिमम इन, निर्मीलिताक्षोऽपि कृष्णगवेपणपरोऽतिष्ठन् ।- चकामारो दैत्यो द्रुतमुपगतः कृष्णस्य मविधे ग्रसित्वा तुण्डे तं भयमजनयन् गोपालपटुपु । दहन्तं देहान्तलनमिन तं चर्द तग्मा हरिस्तुण्डं गृहन् दलितरपुपं चके व्यमुममुम् ।। ३५ ।।

214
कृष्णोल्लास:
सायं ब्रजगोलः कथितवृत्तान्तमिमं निशम्य यशोदा-नन्दादि-
गोपा भृगविस्मिताः कृष्ण मृत्युमुखाल्लधं मन्यमाना नितान्त-
मानन्दधुमविन्दन्त ।।
अघासुर.-
अर्थकदा वनभोजनकुतुकी कृष्णः सशिक्यताहारः सवत्स-
वयस्यः शृङ्ग-वेणुरवैः सह प्रगे प्रस्थाय वृन्दाननवनमविशत् । तत्र प्रवाल-
प्रसून-गुच्छ-पिच्छ-धातुभिः गुलामणिभिश्वालंकृता ब्रजकुमारा हसन्तो
नृत्यन्तः शृङ्ग-वेणु-रवै दिशो दश पूरयन्तो हंस-शुक-पिक-बक-भेका-
ननुकुर्वन्तः, वानग्यारेण समं महीरुहानागेहन्तः, धावन्तः, पतन्तः,
मयूरकेकामनुकुर्वन्तः, भ्रान्ता इव, प्रतिध्वनि-प्रतिशपन्तो, नितान्त-
मानन्द सन्दोहं विन्दमाना वृन्दावनाननौ तत इतो यथेष्टं सजोपमाटिपुः।।
तदा
त्रैलोक्याघः प्रचण्डाजगरतनुभृतः पूतना-कहयोध
भ्राताऽधोनामधारिन् श्रवनप्रतिकृतौ बहवरानुबन्धः।
कंसप्रेप्यश्च भूयो ब्रजयदुनियहं योगपधेन हन्तुं
व्यात्तास्यो रोदसी व्याप्य शमनमशः काननेऽगेत दुष्टः ॥३६॥
दृष्ट्वा
तं विशंकटगदरं मत्या बटुका दर्शनालूहलिनः सवत्याः
म तदन्तः प्रविविशुः।
-
यदुरान यन्मयुनान् अयामुग्यपुर्यानान् हरी रक्षितुं
परनम्बर विवेश पत्रमनिगन् देवा विपदम्नदा ।
गलदेगे स्थिन एव यधिनरपुः नया नदीपानगन्
शिरमा निर्गमपन् मागादुमानिन्ये पहि जरितः ॥३७॥

15
शैशवोल्लास
गोचारणक्रीडा
अथ मधुव्रतवातरवेण जुष्टं स्वच्छाच्छ-मृदुल मञ्जल-बालुर पुलिन
समालोक्य भोक्तुमत्र युज्यत इति वदन् नन्दनन्दनोऽभ्यागगाढलप्रदेश
निरोधितात्सो वयस्यैः परिवृतः सहस्रपनपत्रमध्यामीनः वर्णिकेन विराज
मानः प्रसन्नः कृष्णस्तान् विनोद नर्म-वचनैरानन्दयन्नाम्त ! सोप्यनका
मुक्तस्वशिक्येभ्यो गुणमहितमन्नमादाय पव-पुष्प गिलासु निधाय ममीप
वर्तिभिः व्यञ्जन विनिमयं कुर्माणाः भोक्तुमारेभिरे हमन्तः परस्पर हाम
यन्तः परां मुदमवापुश्च ।।
विभ्रद्वेणुं च हस्ते सुभरितपिटयोः शृङ्गवेगुं च को
वामे पाणौ दधानो दधियुतफलं व्यञ्जनान्यङ्गुलीषु ।
केन्द्रे तिष्ठन् विनोदैः सखिजनसुकृतस्तोपयामाम मन्ि
एतद्वीक्ष्यामरेन्द्राः सदृशसुसलनं मोघमेयेपुरस्य ।। ३८ ॥
वसहरणम्
सांप्रतं परमेष्ठी पुरुषोत्तमावतारमहिम-परीक्षण कुतुझी भणादशेष
वत्सान् स्वमायया तिरोहितानकान् ि। तददर्शनधान्नययस्यानाश्वाम्य
कालहस्तादिवेषेणे कृष्णः मन्वरं प्रन्याय, गवेपणेन नान वाप्यलया,
यात्तत्पुलिनमायाति नापत्ता मसीनप्यदृष्ट्वा, विरिधि-विरचितमिति
विद्वान् , प्रजजन-विधानोर्युगपन्मुदं विधातुमनाः---
चालानां यादगाः स्यु र्वपुरमया म्पसंस्थानमेदा
लाग्युक्ताय बालाः स्वयमिह भरन् नत्तदागारमागान ।
या शृङ्गान चिदं भमि तिल-ययो-म्पयर्ण प्रमाण
तादृग्यत्साथ भूत्वा निजनिजगृह तत्तदम्यामयासीत् ।। ३९ ॥

16 कृष्णोल्लासः भेदाभावात् तत्तदंवाभिराद्रियन्त वत्साः। किं तु कृष्णेनैव पीय- मानत्वाद् गो-गोपीनां प्रीतिरनुदिनं वत्सेषु गाढं ववृधे । तथाच कस्मिंश्चिद् दिने गोवर्धनशिखरे चरन्त्यो गावः सानुनि चरतो वत्सान् वीक्ष्य सत्वरमाधाव्य तानपाययन् । तदनुधावन्तो गोपा वटुकान् गाढ- मालिंग्य वात्सल्यपरवशा बभूवुः । तदालोक्य हली कृष्णस्य मायैव प्रीतिप्रकर्पकारणमित्यमनुत ॥ धाता:- चतुर्मुखस्तावत् स्वकालमानेन निमिपानन्तरं मानवकालमानेन पञ्चपवासरन्यून-वत्सरान्ते- द्रुहिणोचिरात्तत उपेत्य दर्शको मम मायया हतसुवत्स-वत्सपाः । इह सन्ति मामकरशे त्विमे कुतः । पुनरागता इति भृशं विसिष्मिये ॥४॥ ततः स्वमाययाहतवत्स-वत्सपान् प्रत्यानपीद्वाता । तदा चोभयो वर्गयोः कात्स्न्येन तादात्म्यं पश्यन् भृशताविम्मयमाप। तदैव कृष्णमाया- वत्स-वत्सपा:- - विहाय रूपं वटु-वत्सपिणां नव विष्णोर्दधिरे सुविग्रहम् । गदाऽरि-शंसांबुजघारिभिर्भुज- थकाशिरे भूपणमालभारिणः ॥ ४१ ॥ ततः मटा कृष्णान्तिकमागत्य साधाङ्गं प्रणम्य बढाञ्जलिपुट- स्तुष्टावैवम् ।

शैशवोल्लासः 17 . ब्रह्मकृतवेदसारस्तवः- महिम्नस्ते भूमन्नवजिगमिपुर्मुमोप शिशूनिमान् अहं त्वद्धीमायाप्रतिहतकृतिस्त्वयेह जडीकृतः । प्रगल्भस्त्वं प्राज्ञः स्मययुतजनान् पराजयसे क्षणात् तितिक्षुस्त्वं सर्व कृतमविनयं क्षमख दयानिधे ।। ४२ ॥ त्वमात्मा जीवानां धृतिरपि गतिः शास्ति हृदन्तर्वमन वितत्य स्वां मायां सृजसि धरसि प्रोजूंभितं विष्टपम् । जगत्यां यद्रपं स्थिरमपि चरं तवोदितं तायक प्रकागो मार्तण्डाद्भवति न पृथग्नापि पृणिमण्डलात् ।।३।। ईशावास्यमशेपविष्टपमिदं नास्ति त्वदितरत् विष्णुः सर्वपदार्थसत्यजनकः सत्यादपि परः। इत्येवं श्रुतयो वदन्ति विशदं दुर्जेयमहिमन् तत्सर्व त्वमिति प्रजा भजति चेल्लधं तर पदम् ॥ ४४ ॥ सर्वज्ञास्त्वं सर्वशक्तिश्च नित्यः सर्वच्यापी सर्वभूतान्तरात्मा । सर्वाधीशस्सर्वसाक्षी सुगूढः सर्व चैतत् क्षेमकृत्य विपि ॥ ४५ ।। सष्टं चराचरजगत्सकलं त्वयैव व्याप्तं त्वयैव सुधृतं च तवागभूतम् । जीवाधिदात्मक्तया च तांशभूता नित्य नियम्यनिधया त्वदधीनभूताः ॥ ४६ ।। इत्थं सुमक्ति-विनय-युक्तो तिरिभिः कृष्णं सजोरममिहत्य, चामाप्य, भगवन्तं प्रणिपत्य, तदनुज्ञया स्वधाम जगाम । 8

18
कृष्णोल्लासः
बनभोजनम् --
तदा-
प्रहायैवाब्दनिद्रां समवलकराः कृष्णमभ्येत्य चाला:
राजानन्तो यदत द्रुहिणविहितं मायया भापितं वा ।
यथा पूर्व वयस्य सकयलकरं भोजने निर्वबन्धुः
ततस्तस्मिन् विशन्तो रुचिरपुलिने भोक्तुमारेभिरे ॥ ४७ ॥
व एवं सर्वेषां हर्प-प्रकर्प-चिकीर्पणा कृष्णेन साकं करधृत-कवलं
सामोदं सविनोदं सुधा-समानमशित्वा सुपीतनिर्मलजलाः सुनिकट-
तटमुवि विटपपण्डछायायां तीव्रदीधितिमत्तपनतापाद् गोपित-गात्रावा-
पराहे प्रसून-किसलय-विरचिताकल्पा गणशो यथाजोपं विविध-क्रीडासु
प्रकामं क्रीडित्वा सविनोद-नर्म-हास-वचसा दिवस-शेपमतिचक्रमिरे ।
सायं यथार्थ-बटुकाः सयथार्थवत्साः
ख ख गृहं समुपगम्य स्खकीयमाने ।
सर्पोदरे स्वगमनं हरिणा तदन्त
वृत्तान्तमद्यदिनभूतमिवावदस्ते ॥४८॥

पिर्छर्गुच्छाधैः कनकमणिलसद्भूपणः शोभितारै
यसः स्वगेहं कुसुमफलचौरागत चामरान्ते ।
नन्देनाश्लिष्टं नव-सलिलधरण्यामल कृष्णमूर्ति
सुब्रह्मण्योऽहं प्रथमरचितबापुप्पदाम्नाऽर्चयामि ।। ४९ ।।

मत्यं ज्ञानमनन्तं नित्यमनाकाशं परमाकाशं गोष्टप्राङ्गणरिङ्गणलोलमनायासं परमायासम् । मायाकल्पितनानाकारमनाकारं भुवनाकारं मामानाथमनाथं प्रणमत गोविन्दं परमानन्दम् ॥ ५० ॥ गोपालं भूलीलाविग्रहगोपालं कुलगोपालं गोपीखेलन-गोवर्धनधृति-लीलाविलसित-गोपालम् । गोभिनिगदित-गोविन्द-स्फुटनामानं बहुनामानं गोपीगोचरपथिकं प्रणमत गोविन्दं परमानन्दम् ।। ५१ ।। वृन्दावनभुवि वृन्दारकगण-वृन्दाराधित-मन्दारं कुन्दामामल-मन्दस्मेर-मुधानन्द सुहृदानन्दम् । नन्द्याशेप-महामुनि-मानम-वन्द्यानन्द-पदद्वंद्वं नन्यागेप-गुणान्धिं प्रणमत गोविन्दं परमानन्दम् ।।५२ ।। (शंकराचार्यतम)

कृष्णोल्लासः
द्वितीयमाला
पोगण्डोलासः

य एको जालवानीशत ईशनीमिः
मल्लिोकानीगत ईशनीमिः।
य एवक उद्भवे सम्भवे व
य एतद् विदुरमृतास्ते भान्ति ॥
श्वेताश्वतरोपनिषत् (III)1)

कृष्णोल्लासः द्वितीयमाला पोगण्डोल्लासः अधारूढपोगण्डो माधयो माधवसंपदं विन्दमाने वृन्दावनयने- कमलाकरचितसौरभ-भरितश्वसनयुतां सरघाकुल-व-जुष्ट-विटपिभिः पुरुसुभगाम् । शुककोकिलशिखिनादितगगनप्रतिनिनदां पवनेरितविटपाधुतगग्यर्पणशिशिराम् ।। ५३ ॥ कुटज लिकुच-पनसैः सहकाराशोफ-कर्दयः मरल-पकुल-तिलकैः सुमनोज्ञैः पाटपपण्टेः। किसलय-सुम-कलिका-फल-नमः कानिकुञ्जः अलि-कवचित-कुसुमैः सुविराजन्ती बनलक्ष्मीम् ॥ ५४॥ दरीदृश्यमानस्तद्रामणीयकेनाऽमन्दानन्दसन्दोह निन्दमानस्तव रन्तुं मनो दधौ । ..

20 कृष्णोल्लासः अथाऽग्रजन्मानं सबहुमानं हर्ष-प्रकर्षजुष्टः कृष्णोऽभापत- आयते पादपास्त कुसुमफलकरानम्रा नमन्ति ध्रुवं पश्येमे पक्षिणस्ते कलकलनिनदैरातन्वते स्वागतम् । वायुस्त्वां पुष्परेण्या स्वपचितिकरणे विश्रान्तये चोत्सुको वीधं सोपोढहर्पा किसलयचलनैरावीजयन् सेवते ॥ ५५॥ श्रान्तं त्वां वीक्ष्य मन्ये मलयनिलयादागतो मारुतस्ते शर्मार्थ शैत्यमान्यप्रचुरसुरभिर्वीजयत्युन्मनास्त्वाम् । आर्य प्रेक्षस्व मर्वे बनतलगताः सादरं पूजयन्ते सर्वोत्कृष्टस्त्वमेवं जगति विजयी राजसे प्रीतये नः ॥५६॥ एवं प्रकारेण कृष्णोऽग्रजनुपं सजोपं यथाभिलपितमभिष्टुत्य तस्य शुभ्रपामकापीत् ।। तदनु गोपालबालाः सरामकृष्णाः वनमालाभारिणो निजगावेषु बनश्रीणामास्पदं दित्सवस्ताः परिष्वजमाना इव प्रसून-कलिका-पल्लव- फलचय-धारिणो रङ्गाङ्गणे विविध-विचिवाकल्प-कलित-नट-नर्तका इस नटन्तः, कृजत्खगाननुकुर्वन्तः, नियुद्ध-निलयन-सेतुबन्धन-मर्कटप्लवन- मण्डूकप्लुत्यादि-क्रीडाभी रममाणाः अलिपुलैः ममं गम्यग्भ्रमन्तः सामोदमनेहसं निन्युः॥ , वेणुगानम्- अथाग्रे पेणु द्रोः समुपविशन् गायति फलं पशूस्तत्तन्नामाऽऽद्वयति सदयं तस्य मविधे । सदा ग्रासं हिन्या चलनहितान्तस्युगमितः पिपन्त्यन्तदीतीः प्रमदभरिताः श्रीवमुठकैः ॥ ५७ ।।

पोगण्डोल्लास 21 योगनिदा- अन्यढा वयस्योत्सङ्गे शयानः शेपशायी वयसैः क्रियमाण-पाद- सम्मद-बीजनादि-परिचर्यामुररीर्वाणो वैकुण्ठप्रवृत्तिं क्षितों शिक्षयन्निन मुहूर्त निर्मालिताक्षो योगनिद्राभङ्गीमङ्गीकुर्वाण हा वल्पदिष्टं तुष्णी तिष्ठन् म तेभ्यस्ता निरदिक्षत- पुंसां पूर्वजनो यदेव बहुशोऽभ्यस्तं चिरं चादराव अघत्वे तदयं करोति नियतं तद्वासनायोगतः। जाग्रन्मानवचित्तहत्यनुगुणा समेपि वृत्तिर्भवेत् चैकुण्ठे यदनुष्ठितं भृशतरं प्रादुर्भवेत्तरिक्षतौ ॥ ५८ ॥ - धेनुक एकदा च शयानं श्रीगं श्रीदामप्रमुसाः सखायः समीपमागत्य तमूचुः- "अनतिदूरस्यले नालागे बहुलतालफलानि पतितानि लुठन्ति । किंतु सरसरस्पधरो धेनुकारयोऽमुरोमान् निरुणद्धि । अतस्तानि लन्धुं न पारयामः" । इत्युक्तमात्रेण महमोन्याय सर्वेषु तत्र गतेपु हलि हस्त-प्रकंपित-ताल-तरु-निकर-पतित-फलानि यापदालका भोक्तमारेमिरे सारद्धेनुक:- गराकृतिघरोऽमुरः मग्भसं ममेत्याग्रतः पगक-तापुल पदयुजा जघान क्षणात । पुनः प्रहरणोतं चग्णयोहीन्या हली परिभ्रमणपीडित नरूतले निहत्यारीत् ।। ५ ।।

कृष्णोल्लासः तत्प्रहरणरंहसा स तालतरुस्तालान्तरे पंतस्तमभञ्जयत् । सोऽपि द्रुमान्तरे पतन् यभञ्ज तम् । एवं बहवो महीरुहा मह्यामपतन् । तदा- धेनुकानुयायिनः भृगालरूपधारिणः प्रतिक्रियाचिकीर्षवः पतङ्गवच्च पावकम् । सत्वरं बलं हरिं च ते निपत्य संगर प्रेतराज-गेहमेत्य तेन शासिता वभुः ॥६० ॥ दिवि वपुः कुसुमानि सुराख्याः ननृतुरमर्त्यवधूजनसंघाः। मधुरतरं जगुरेव दिविष्ठाः पणव-मृदङ्ग-मुखाः परिणेदुः ॥ ६१ ॥ गोप्य:- एवमनुदिनं हरिहलिकृताश्चर्यकर्माणि आवंश्रावं घोपकुमार्यः कृष्णे प्राज्यप्रेमवद्धा भूत्वा दिवा तद्विरहमक्षममाणाः सायं बजाय तस्य प्रत्या- गमनं प्रतीक्षमाणाः प्रजोपकण्ठे मोत्कण्ठमतिष्ठन् । सायं वत्सगणैर्युतं सदनागगे चलकुंनलं गोधूलीपटलावृतं मुरलीधरं मधुरस्गितम् । पापीड-सुमाश्चितं ससिभिः स्तुतं रुचिराननं दृष्ट्वा कृष्णकुमारकं ब्रजगोपकाः पुरुरेमिरे ।। ६२ ॥ कृष्णच मादकटाक्षवीक्षणः मामोदमन्दस्मितेः मांप्रतिकभन्नयन: माकृतशिरकंपनः मदयाऽभयहस्तच ताः मभाजयन् , तामां मग्रीड स्मितेक्षणमीपन्-प्रकटित-रम्यदन्तकुचलं कन्ननमशिर कंपनं चोरीकुर्वन् , पाप्म्यप्रजामंगुलपये गनेर गन्छन्, गृहं प्रविशति । ततो हरिह लिनो पौगण्डोल्लास: कृतमञ्जनौ लिप्त-गन्धानुलेपनी धृत-रुचिर-वसनाभरणी सुभुक्त-स्वाद- भोजनौ जननी-जनकोपलालितो वरतल्पशायिनौ सुखं स्वपितः । कालीय:- पुरा किल कालीयोनाम करालदवीकरः पुरुहुगःण गरुडं धिक्- कृत्य तेनात्यर्थमर्दितः, मौभरिशापनिवारितगटागमन हदमिममाज- गाम यमुनापगाम् । एकदा तापद्धलिना विना प्रगे वत्स-वयस्यैः मह प्रस्थाय यमुनातट- निकटे गाधारयन्नास्त। नमो मध्यभाग गते तिग्मभानों विष यामुनं ते पपुस्तक्षणेन । वयस्याश्च गावः पिपासाकुलाश्व भरण्यां निपेतुर्पता निर्विचेष्टाः ।। ६३ ।। तथाभूतवत्सान् ययस्यांश्च दृष्ट्वा सुधा-पूर्णदृष्टया सजीवानकात् ि। नदी निर्विषां कर्तुकामोऽय कृष्णः तटस्थ वृहद् पक्षमारोहदारात् ॥ ६४ ॥ ततो दृढबद्धपरिकरों मल्लतल्लज इव करास्फालनं कृत्वा कालिन्यां न्पपतन् । वदा करास्फालनेन सलिलक्षोभणेन च भृशगेपाभितः कालीयः कालसर्पो भयरहितबटुं वीक्ष्य कुपिव- स्तूर्ण गृहन् वमोगे हरियपुरथ तन्मर्मसु दशन् । भोगेनावेष्टयस्तं पृथुलतमुपलेनार्दयदर्ज तीरसा गोपनालाः प्रचुरमयपशाः पेतुरवनी ॥६५ ।।

कृष्णोल्लासः बजे तावदहूनि दुनिमित्तानि दृष्ट्वा नन्दादयः सरामा यशोदादि गोप्यश्च सपदि सौरीतीरमासाद्य कृष्णमेवंविधकटमापन्नं वीक्ष्य प्राणत्या- गाय कृतमतयो यमुनामवगाहितुं यावदीपुस्ताबद्रामस्तान् वारयन्नवददेवम्- "अयि विरमत गोपा न कार्यमिदं हि नः भृणुत गिरमिमां मे शुभं भवतीह नः । अपरिमितबलाढ्यस्त्रिविष्टपरक्षणे जयति हरिरमुं द्राग्भयं त्यजतेदृशम्" ।। ६६ ॥ भगवांस्तावद् झटित्येव सर्पदर्पक्षपणक्षमोपि तत्पराक्रमपरीक्षणाय क्षान्त्या कतिपयक्षणदिष्टं तूष्णीमतिष्ठत् । अद्य बान्धवानां भयवीक्षण- सन्धुक्षितः सन् सद्यो निर्भरप्रवृद्धदेहो भोगवेष्टनादात्मानमुन्मुच्य सत्वरं तच्छीपूत्पपात- तदनु नर्तननाट्यगतिज्ञस्तालगतिक्रमकोविदः सकलविष्टपभारगरिष्ठो दुष्टजनबजशिक्षकः । सपदि नर्तितुमारभताजः पन्नगमूर्धमु ताण्डवं सुरगणाः पणयादि सुवाधैरन्यसरन् हरिनर्तनम् ।। ६७ ॥ इत्यमदभ्रदिष्टनर्तनादात्तगन्धः कालीयः क्षपितक्रोधः प्रशमिता- हंकारः समुदित-दुरितोपि मृतकल्पोऽभवत् । तदा तदारा अत्यर्थदुःसिताः कृताअलिपुटास्तुष्टुवुः कृष्णमित्यम्- "स्वामिन् विश्वं त्रिगुणत इदं सृष्टवान् भिन्नवीय : क्रोधो हपः शम इति फलः प्राणिवर्गप्रभेदाः । शान्ताः फास्तव गुणभवा भूतमेदाः समस्ताः भर्वारं नस्त्यज करुणया क्षम्यतां मन्तुरस्य" ।। ६८॥ ..

25 पोगण्डोल्लासः आकर्पदं च्यालितावलानां दीनलपितं दयालुरातबन्धुर्माधवोऽस्य दर्पभङ्गमलं मत्वा त्यक्त्वा तमित्थमाज्ञापयत्-- "नात्र स्थेयं त्वया सर्पी द्वीपे रमणके यस । मत्पादान्तिकशीपस्ते न भवेद् गरुडाद्भयम्" ॥६९ ।। तदा नाना प्रकृष्टरत्नाकर मुपग्राह्यतया समर्प्य समय च हरि हरि- वरः मदारपरिवारो अनुयमुन मुदधि मगमत् । सांप्रतमेव सा हादिनी हरे- रनुग्रहाद निर्षिपविपा बभूव ॥ अथ- दिव्यगन्धानुलिप्ताङ्गः परार्ण्यमणिभूपितः । कृष्णमाणवको नीरात्तीरमागतवान्मुदा ॥ ७ ॥ मृतो दवाञ्जीवित इति मन्वानः सर्वगोपीगोपः सादरं सामोदं गाढ- मालिङ्गितस्तैः मह तत्क्षपायां कालिन्दीकलोपकण्ठं सोऽध्यवसद । -- निशीधे तु तत्रोद्भूत-दर-दहन-दह्यमाना गोपालाः कृष्णं शरण- मगु:- अग्नि-तप्त-जन-वत्स-रक्षणे नन्दगोपतनयो दयाकरः । दापपायरुमदभ्रभीषणं तृर्णमेय भुजे मुलीलया ॥ ७१ ॥ प्रीतु:- ग्रीप्मनी भुग्ने समस्लसरितो निझराः पल्ललानि नीराभारतयाप्नुवन्ति तनुतां शाडुलाः अप्पहीनाः ।

26. गोल्लासः H -- - :- मार्ताण्डोग्रकरैः प्रतप्ततरवो भृङ्गपत्रिनहीणा- स्ते कृष्णस्य कृते वसन्तमतुवद्रम्यतां तन्वतेऽलम् ॥ ७२ ॥ वसन्तक्रीडा- अतः शुकपिकमधुकरमयूरादयः कलकलारवकारिणो मानसामोद- मातन्वन्ति । गोपाल पालकाश्च-- भेकप्लुतैर्धमण-लङ्घन नेत्रबन्धः नानाविधै-नृपति-चोर-कथानुकारैः । वेणुखनेन सह शृङ्गरवं वितत्य प्रक्रीयते युयुधिरे ननृतुर्जगुश्च ॥ ७३ ॥ प्रलंबः- एवं वाह्य-वाहक-क्रीडासक्तपु गोपयुवमु प्रबलबलशाली प्रलंबासुरः कंसकिंकावरो नराकृतिधगे चालकैः सार्क संमिल्य हलिप्रतिपट्टी कृष्णस्य संघघट्टी च भूत्वा पराजितो जैतारं पृष्ठे बहेदिति नियमेन पराजितः सन्- पृष्ठे रामं प्रलंबोऽवधिवटपरतोऽकामदचिरात् वोढुं सौलम्यहेतोरसुरगृधुवऍविभ्रदधुना । आकाशे गन्तुकामः प्रचुरजवयुतो नीरदनिमो मुष्टया रामप्रहारळमुरपतदमा तूर्णमवनौ ।। ७४ ॥ दापानिल:- अवान्तरे दुग्पगाह-गहन-प्रविष्ट-नएगोगवेपणजुपो थोपयुवानो दवपायक-परिवेष्टन-विरणाः कृष्ण मरणमगुः । नहा माधवो गंभीरध्यानेन गोगणानाहय, बाट्यानेवनिमीलनमाशाप्य, दारपारकमापीय तान् गाय वटविटपिनमनपीन क्षणेन। नतो ग्जनीमुने ब्रजमागत्य नन्दनन्दनो नन्दगोपादीनानन्दयन । :-

पौगण्डोल्लासः
27
वृद्ध-
अतीते च निदाघे प्रावृट् प्रारति-
तटिन स्तनितसंकुलैरुदकपूर्णनीलांघुदैः
नभोन्तरतलान्तरे परनवेगसञ्चालितः ।
अशेपभुवनं भृग भुपनधारयापूरितं
मुनीन्द्रतनुबत्तबमृतसेवयाप्यायितः ॥ ७५ ॥
वेदाभ्यासपरा द्विजा व मदा घोपन्ति मेघा भृशं
लब्ध-प्राज्यधनेन निर्धन बोलिञ्चन्ति नद्यादयः ।
यात्याजुभितबेल्टनेन मरितो दुर्योगिवत्क्षोभिताः
विद्युचन्चलकामिनीहृदयवद्विद्योतते चापलात् ।। ७ ।।
परं ब्रह्मनेन्द्रस्य गुणरहितं चाप मभवत्
शिसण्डी सन्मङ्गादिव पुरुसुखी नर्तनपरः ।
महीध्रो ज्ञानीत व्यसनविमुखो वर्षपवने
तथा प्राटकाले पवनपदवी संशयवती ॥ ७७ ॥
एवं प्रापण्य-प्रक्रिया-संपदा ममेधिताने वृन्दावनवने हरिः
प्रहर्पप्रकर्ष सजो व्यहापीत् ।
रित्-
अथ प्रचुरप्रकाशा शरदुदगंभत-
शरकाले प्रवृते विमलभुवने व्यभ्रमभ्रं चाशे
सादशुम्रमभ्रं गुपदशदिशः मरकर्मानुकूलाः ।
मुभक्तस्सेर पंकं प्रशमितममन् योगिरहारिरोधः
भमध्ये शीनभानुई गिरिव जनपग्रयशोमां तनोति ॥ ७८॥

कृष्णोल्लासः . - सझनस्वान्तमित्र प्रफुल्लं पमपदवकमासीत्तदा- एवं शारदसंपदा दशदिशोऽकाशन्त हर्षप्रदाः कूजत्पक्षिमृगादिजन्तुनिनदैरापूरि रोदोन्तरम्। वायुति सुखकरस्तनुभृतां प्रोत्साहमोदावहः सर्वेषां च मनः प्रसादजसुखं जज्ञे परं निर्मलम् ॥ ७९ ॥ तदा हरिरेवं चकास्त- कनक-कपिशवासा मालां धरन् कमलैः कृतां अधरनिहितवेणु गायन् सखीन् रमयंश्च गाः । नवसरसिजहस्तो यन्यै छदैः कुसुमाङ्करैः शिरसिकलितवेपो नाटये यथा प्रमुखो नटः ॥ ८० ॥ श्रुत्वा वेणोः वनमतिमधुरं स्तब्धा हरिण्यश्चिरं पूजां कृष्णस्य विदधति भृशं प्रेम्णा कटाक्षोत्पलैः । पश्यन्नेवं त्रिदशयुवतयो मोह विमानेष्वगु: गावस्तस्थुर्मुखधृतकवला वत्सा अपीत्वा पयः ।। ८१ ।। विहगा घेणुरवं निमीलितदृशोऽशृण्वन् प्रमोदप्रद तटिनी स्थातुमना भ्रमस्य मिपतः पद्मोपहारं ददौ । जलदश्छामभूत्सुमानि वपुर्वक्षाश्च हञ्चिताः तृणपुप्पाण्युपढौकनं बहुददौ गोवर्धनः सादरम् ।। ८२ ॥ हेमन्त:- व्यतीतायां तु शरदि तुपारशैत्यलक्षणो हेमन्तः प्रादुरासीत् । यम्मिन् रजाकणायमाना नीहारबिन्दवो नभोन्तरालं पिपुरति । तथाच- हेमन्ते समुपागते दिनकरश्चन्द्रायते भास्वरः शैत्याच्छुप्कदलाः पतन्ति कमलानीहारपूर्ण नभः । - 29 पोगण्डोल्लासः पत्री नीडगतो जहाति न च तद् गौ?ष्टरोमाऽभवत कृष्णो वेणुरवेण जोपति कुलं कल्यवंशीधरः ॥ ८३ ॥ फाल्यायनीपूजा- ईदृक्षकठोरशिशिरनी बजकन्यकाः प्रतिदिन प्रातः कालिन्यां स्नात्वा पूजाद्रव्यः कात्यायनीदेवी पूजयन्त्यो हविष्यमालाहारा मास- कालिकवतं चरन्त्यः "कृष्णो मे पति यात्" इति प्रार्थनां सर्वका अपि कुमार्यचक्रिरे । एवं दुःसहीत्य सहसा सहमानाः माहसिकवतमिदं साः स्वोदेशेनैव ब्रजवटिकाभरन्तीति सम्यगवधार्य कृष्णः कालिन्दी- तीर मासाद्य तत्कर्मसिद्धिदायकम्तत्र नटतलनिहितवसना विवसना वारि- विहारिणीः पश्यन् सर्वाण्यपि वस्त्राणि गृहीत्वा निकटस्थनीपविटपिन- मारुह्य तिष्ठन्नभापतैवम्- "भवत्यः! विवसननीगवगाहोऽपराधो भवति । तत्परिहाराय- सरुतलमेवागत्य गृहीनेमानि दिव्यदुकलानि न विचित्रवैभवदापकानि यः परिवेष्टनं प्रददाति मनोरथं" इति । ततस्ता वस्त्रैः गत्रा परमानन्दं प्रापुः । नढा हरिप्यवोचत्ता:- 'अहो वरेण्या भवत्यः ! "संकल्पं भरतीमिरीहितमहं जाने भानीबते "मय्यावेशितचेतसामनुदिनं भक्तिर्भवेच्छाश्वती । "कल्पद्रुप्रनिमो जनाभिलपितं कुऽनुभूति पदा "प्रीनिमयमलं भवेदपि तथा मत्यं करोमि प्रतम् ।। ८४ ।। "अहं ममेति मनसि कल्पितं मलं कृपा-मुदादि हदयरन्धनं मुधा । " 30 कृष्णोडास. - समग्रतः कुरुत भरं मदर्पणं "किमद्य नोज भाभयं भवेत्परम् १" || ८५ ॥ द्विजपल्य अथकदा ताबद्गगनाभोग मध्यासीने भगवति भाम्यति वृन्दावना- बनौ माधवमध्यासीन गोपालमालकाः केचन बुभुक्षिताः समभ्येत्यान- माचकाक्षुः। “अनतिदूरे सत्रं वितन्वतो विप्रानावयो मभ्यामोदनं दनुध्य"मिति तानादिदेश केशवः। तेश्च तथा कृते, कमैकाग्रयपरायणकर्मठा- स्ते द्विजाः विहितकमतरव्यावहारिकप्रवृत्ती उदासीनतया शुद्धान्तेभ्य आभीरकुमारेभ्यः सादर-खागतं नातन्वंस्तप्णीमेनातिष्ठन् । तदा भनागान् प्रतिनिवृत्तान् घोपकिशोरान् “तथैव भासुर-भूसुर भार्या याचध्वमोदन"मिति पुनः प्रैपयत् कृष्णः । तैरेवं कृते, ताः सांप्रतं चतुर्विध-सव्यञ्जनमत्रं सगुण-भक्ष्य-भोज्य-मादाय चानाहत-पति-सुत- बन्धु-प्रतिबन्धाः कृष्णरामाभ्याशमभ्मेत्य प्राज्यप्रीतिपुरःसरं समार्पयन् । प्रीत्यार्पितमुपग्राह्य प्रीतिपूर्वमीकृत्य कृष्णो वयस्यान् भोजयित्वा हलिना- साकं ग्वयमपि सुभुने । एवं पुनपान्मल्याद्विजपनीभिः मादरं समर्पित- खाद्वन्नादीन सुभुज्य भक्तपरवशो देवः तामां हृदयकमलेपु स्वात्मानं प्रचुरतरमयभामयन्नभापत्रम्। "भो धन्यतमाः सुत्विपो भवत्या, शृणुत, इतः परमपि- .. "इमे वृक्षाश्छाया-फल-किमलयः पुष्पदलास्थ्यादिभिः परार्थ जीवन्ति स्वयमपि भृशं वर्प-हिमैः पीडिताः । तथा यूयं माध्यः परहितकृते भूरि कुरुध्वं कृपा "अयं मुख्यो धर्मो यजनतपसां मारतमो मे ग्रियः" ।। ८६ ।।

पोगण्डोल्लास: 31 इति भापमाण कृष्ण द्विजवरजाया दर्श दर्श- हरि बाँपीटं वनजकिसलय पितं पद्ममाल्यः दधानं सख्यंसे करमितरकरेणाधुनानं जलेजम् । कटाक्षप्रक्षेपः सकलजनमनो रञ्जयन्तं मुशोभ दृशो द्वारा नीत्वा हृदयमरसिज चक्रिरे सपर्याम् ॥ ८७ ॥ अधानतिचिरेण कृष्णेन क्षोणीगीर्वाणसहधर्मिण्यः स्वपतीन् प्रति यन्तुम् आदिष्टा गाढदुःसिता अवाझमुख्यो विमनमः तृष्णी तस्थुः । परेगितज्ञो भगवान् परमतस्ता वोधयामास चेत्थम् - "सर्वेषामात्माहमिति कलयत क्षोणिदेवेषु चाम्मि 'द्वेप्य नास्त्यस्मिन् जगति समदृशो वर्णधर्मान् श्रयध्यम् । 'भक्त्या मध्यानाद् हृदयगसिजे मत्पदं यान गये 'देव्यो यातेत्थं निजपतिसुतगेहं चिरं जुष्टचिनाः ।। ८८ ॥ 'दर्शनात् कीर्तनाद् वर्णनाद् धारणाद् भक्तिपूर्व सदा मानसे पूजनात् । "वीर्यकर्माण्यनुध्यायतो मानवो "मत्पदं विन्दते यात यो मन्दिरम्" ।। ८९ ।। अग्रान्तरे यथावद्विहिताध्वग द्विजवगः कर्मठाः माङ्गोपाङ्ग-मंपूर्ण- प्रवर्तितकर्मकलापा अतिपावनान्तःकरणाः ममाप-ममाप्त्यामागतान हुत- भुजः स्वर्गीयान् ममस्तान मुस्वागतपूर्व सुष्टु ममागधितान दर्ग दर्ग क्षणदिष्टं मक्यस्यं कृष्णमेन पुरुफलदातारं यज्ञपुरुष पश्यन्तः चकिताः, इतापूर्व ममापममाचरणे ममागतान् आभीरस्पान् देवान मयापुरान मार म्मारं भृशमन्यतप्यन्त । "किमिति गुचिरविचितगुफालयामा निष्पादि- ताशेपविद्या धर्ममीमांमाविचक्षणा विततविविधाध्यग वयं परमपुग्य-

82
कृष्णोल्लासः
परामुखा मोहादभूम । अस्मद्योपितस्तु यावत्संस्काररहिता अपि हरि-
मारेधुः। अत एता धन्यतराः" इति प्रशंसन्तस्ता बहुमेनिरे। तथाच-
भृशमनुतप्य चिरं द्विजा हृदन्त-
हरिमनुभावनया सुपूजयन्तः ।
सकलजनातिहरे हरौ पुराणे
दृढतरभक्तिमधुर्वधृपचारात् ॥ ९० ॥
गच्छतानेहसा भूसुरवग भासुग्तरमतयः हरिभजका भूत्वा क्रमेण
गणनीयभक्ताग्रगण्याः परिणेमुः ॥
गोवर्धनः-
अथ पाकशासनप्रसादसिद्धये तत्सांवत्सरिक-वरिवस्यां चिकीपन
गोवर्धनमहीधरोपकण्ठेऽकुण्ठितप्रयत्नेन संभृत-भूरि-संभारान् आभीरवरान्
दृष्ट्वा पुरंदरदर्पकर्तनकामः पुरुषोत्तमस्तान् संवोध्याबोधयदेवम्-
"किमर्थ व्यर्थं भोः शक्रपूजां कुरुध्ये
"स वर्षेञ्जीवानां कर्मवारानुरूपम् ।
" सुखं चैपां दुःखं कर्मणा तन्यतेऽत्रे-
" त्यतस्तत्कार्य कि? कर्मणा सर्वमेतन्" ॥ ९१ ।।
अतो निरर्थकं पुरुहूतहवनं विहाय हविपा तेनैव पुरुसहायभूता-
नस्माकं भूसुर-गो-गोवर्धनानाराधयध्वमिति कृष्णेनादिष्टेषु घोपपुरुपेषु
तथा कुणिषु कृष्णः-
गोवर्धनशिखरोपरि गिरिदैवतमभव-
चाभीरक-सुनिवेदित-बलिमप्यथ घुभुजे ।
गोलाधरमभितः परिगमनेऽपि च मिलितो
गोवर्धनशिखरेऽपिच युगपच्च स शुशुभे ॥ ९२ ॥

पोगण्डोल्लास 3B पुरुहूत इदं विलोक्य हि प्रप्तिस्तदानी निखिलत्रजगोउलक्षयेऽहृयदरं पुरस्तात् । परनान् स्वभटान् भयंवरान् प्रलयकालमेघान् कुस्त ब्रजनासमंजसेति सहसा शशास ॥ ९३ ॥ अथाविलंबितमहोरावं स्थूणा विशंकटधारासंपातैः शिलागल- निष्ठुरैत्यर्थ ग्रहता आभीराः कृष्ण शरण्यं प्राणसिपुः । तदा- अङ्गुल्यग्रेण गोरं सपदि महरिचोद्वरन् हस्तकोटी छलाफ नालो वा द्विरदनपरः पुप्पमालां करे वा । स्थास्तुारांच सप्त प्रचुरलघु तं धारयामास हर्षात् दन्धिानां कुगर्न प्रशमनमनास्तत्कृतौ सुप्रवीणः ।। ९४ ॥ गोगोपीगोपाः समन्तास्तदधम्तात्तस्थिवांसः मुसमात्सुः- विधुधपतिरदमालोक्य हित्वाभिमान स्वक परमपुरपमेन कृष्ण धरामागत संम्मरन । प्रलय पान मेघ संघान् निगार्य प्रसूनं मुदा विटश युपति नृत्य नादियोरर्प क्षितौ ।। ९५ ॥ अथ यशोदा-नन्दादिभिरभिष्टयमानभनो निसिल गो-गोपः सह हरिजमानजन् । अमेपपिष्टपानधान्तो विष्टभ्य तिष्ठन् विष्टरश्रवा दन- गोपर्धन-शुर-क्ष्माधर महमारमात्रमुधारेन्यत्र किमु चितम्? विस्मितनलमा न्मति 'मन्ये नारायणममः" इति गर्गपि-भापितं स्मृतिपथगतं ग्रुपन् नजपतिनन्दः सानन्द नन्दनमभिननन्द।। अनन्तर निदगाल्या गोमाता मत्रा सुनामा धरित्रीमागत्य प्रायौतहरिमनिमात्रमभिएत्य पामपुर क्षन्तार क्षमापयनि "मसान् 5

84
कृष्णोल्लासः
"गोविन्द"
भू-गो-भूसुरार्याणामिन्द्रो भवतात्" इति प्रार्थयन्,
इत्यभिदधेऽभिधानं ("गवामिन्द्र" इत्यर्थे) ।।
प्रमोदाद् भूयिष्ठस्नुतसुपयसा दिव्यसुरभिः
गजेन्द्रानीताभित्रिदिवसरिदद्भिश्च मघवा ।
हरेःशी “गोविन्द" इति विरुदेनाभ्यपिश्चति
किमु स्यात् पर्याप्तस्त्रिभुवनपतेः साधुविरुदः ॥ ९६ ॥
-
घरुणालय:-
अधैकदा तावदेकाझ्यामुपोप्य घोपपति-स्त्रियामा-तुरीययामात्पूर्व-
मेव सौरीवाहिनीमवगाहमानो वरुणकिंकरैर्यादसांपत्युः समीपमनीयत |
तस्यादर्शनेन ब्रजजनान् ससंभ्रमं भ्रमतः केगवः क्रोशतो निशाम्य
करुणालयो वरुणालयं प्रति सत्वरं तत्वरे ॥ तत्र पराया॑भ्यर्हणैरहणं
विधाय वरुणः "विश्वेश्वर ! किं करवे, भृत्यमालापय" इति सप्रश्रयं प्रार्थ-
यत । तदा तत्रैव तिष्ठन्तं नन्दं तर्जन्या निर्दिश्य, "ममैतं पितरं सांप्रत-
मानेतुमागतोऽस्मि" इत्युक्तमात्रेण कृष्णाय तं समl, “मन्मन्तुं क्षन्तु-
महसि" इति ब्रुवन्ने प्राज्योपग्रादैः संपूज्याभाप्य च, सबहुमान प्रास्था-
पयत् ।। अथ पित्रा सत्रा ब्रजं प्राप्य कृष्णः सर्वेषां हर्पप्रकर्षमकापीत् ।।
तदनु नन्दो निजनन्दनाय सिन्धुराजकृतप्राग्रयसपर्या घोपमानुपेभ्यः
सामोदमावेद्य तानवादीदेवम्-
तनुजो न मे न मनुजो दनुजो
दितिजो न जातु न विधिन शिवः ।
जगदीश एप परमः पुरुषो
वरुणोऽपि तस कुरुते प्रणतीः ॥ ९७ ॥

पौगण्डोल्लासः 85 श्रुत्वा नन्दमुखासुतस्य विभत्र सर्वेश्वरत्वं च ते भक्या तं बहुमानपूर्वमभजन्नाभीखर्या मुदा । जिज्ञासात्वजनि स्वकीयवसतेः स्वानामिति ज्ञातवान् कृष्णस्तान् यमुनाहदे करुणया चाज्ञापयद् गाहितुम् ॥९८॥ शयानं शेपाथे सुरमुनिगणैः स्तूयमानं समन्तात् परेज्योतिःपुजैविलसितपदं तार्थ्य-शंखारिपद्मः । कटाक्षस्मेरास्वं कनकमणिभिः गोभितं नीरदाभं विरिश्चि-श्रीकण्ठ-क्षिति-जलधिजाद्योपकण्ठं विकुण्ठम्।।९९ ।। सदानन्दः सुविज्ञो नयनकमले योगनिद्रां वितन्वन् जगत्यां मर्वजीव-प्रमदकरणे जागरूकः सदाऽऽस्ते । दयासिन्धुर्भगाढ्यो मृदुलहृदयः शान्तरूपी स शेते समस्तैश्वर्यजुष्टत्रिभुवनपतिः सर्वभूतानुकंपः ॥ १० ॥ दृष्ट्वा दृष्ट्वा विकुण्ठं परमपुरुषं विस्मिताः स्तंभितास्त धृत्वा धृत्वा सुगाई हृदयक्रमले दुर्लभ पुण्यलम्यम् । स्थित्वा स्थित्वा चिराय ब्रजमपि च ते विम्मरन्तोत्र तस्थुः नत्वा नत्वा च कृष्णं स्वशुभनियति चित्रमालां ददुः शम् ॥

பள்.

दएँ शक्रस्य प्रशमितमकरोद्धस्तगोवर्धनो यः
कालीयं सिन्धुं सजनमगमयत्पीतवान् दाववाद्विम् ।
आनिन्ये नातं वरुणनिलयतोऽदर्शयत्तान् विकुण्ठं
सुब्रह्मण्योऽस्मै सुपदकृतमदां पुप्पहारं द्वितीयम् ।।१०।।

पगत्परं पग्द्युति सदाशिवं सुमङ्गलं
पुरातनं चिरंतनं चिदात्मकं निरञ्जनम् ।
विराट्छवि परं विभुं मुदात्मकं सुधामयं
सुराचितं परेश्वरं स्मराम्यहं दिवानिशम् ।। १०३ ।।
पुगणपुण्यपूरुपं विनोदमजुभावन
सुनीलमेघसुन्दरं मुदाविभूतिदायकम् ।
सुनन्दगोपनन्दनं ब्रजेशघोपरक्षक
किशोरकृष्णपुष्करं भजाम्यहं ह्यहनिशम् ॥ १०४ ।।
वसन्तचन्द्रभाखरं समस्तलोकशंकरं
किरीटहारभूपितं मुनीन्द्रवृन्दवन्दितम् ।
स्थागशहसंयुतं गदाजहस्तवैभवं
विकुण्ठदेवकुञ्जरं नमाम्यहं निरन्तरम् ॥ १०५ ।।
सु. सु.

कृष्णोल्लासः तृतीयमाला

ततः परं ब्रह्मपरं बृहन्तं
यथा निकायं सर्वभूतेषु गूढम् ।
विश्वस्यैकं परिवेष्टितारमीशं
तं ज्ञात्वाऽमृतास्ते भवन्ति ।।
(श्वे. 3. 7.),

Read कृष्णोल्लासः तृतीयमाला तरुणोल्लासः सौरीतटे- शृङ्गारत्य सुजीविते शशधरे पूर्वाद्रिशृङ्ग गते गोपानां पुरुतोपणे कृतमतिर्वेणुं जगौ माधवः । गोपास्तत्क्षणमेव गेहविमुखाः श्रुत्वा ध्वनि बैणवं लब्ध्यापोतनसैकतं हतधियोऽधावंश्वकृष्णान्तिकम्।। अथैवं श्रुत्वा वेणुवं प्रकनिन्दाफर्पिताः कास्न्येन ब्रजवासिनो गो-गोपी-गोपास्समस्ता आवालद्वा आभीराः केवलं कृष्णाकर्षितचित्ताः कृष्णभावनापरिपरितमानसाः कृष्णदर्शनलालमाः सद्यस्त्यक्तासिल-नित्य- नैमित्तिक-कर्मजालाः, सुमधुरता - मधुरित - सुरुचिरतर - मनोहर - शीतांशु - प्रभारञ्जित-दिव्य - शारद - ज्योत्स्ना-राजिते, पुञ्जीकृत -चित्रभानु -लेसा- चित्रिते, शीतभानोः शीतकिरण-प्रसारण-प्रसादन - प्रचुर - प्रतिभा-प्रदीप्ते, इन्दीरकान्तोडराट-सिश्चितेन्दुप्रभा-सन्दोह-मौन्दर्ये, सुधागतेः सुधाप्लावन संभ्रमाश्चिते,शोभायमान-शुन-पौर्णिमा-भये, मन्दमारुतादासादिनामन्दा- नन्दतरंगनिरुने, मन्द्रनिनाद-कि किलित-मुमधुरतर-मौरीवा-गानस्व ने, यमुनातीरोंपकण्ठशुभमकते, उत्कटे, मृदुशाबलोदारपोतन केदारे, विविध- सुमनमुममुम-उदमल-चितमौरभारमगरम्मे, मनोरमतमे,पादपाण्डमण्डल. तले, कृष्णपुष्पगश्चित-निकुञ्जपुअ-मन्दारोदारारामे, सुमनोहरे, अशेगा- 38 कृष्णोडास ऽऽमोदपारयिष्णु मानुपवेपधारिणं धरणीधरं विष्णु जिपणु जगन्मोहन घेणु रणन्त नृत्यन्तं कृष्णं समाजग्मुः॥ तदा इन्दिरारमणपादेन्दीरसौन्दर्य - सन्दोह-सौरभ्य-संदर्शनेन विस्मृत-सर्व-भावना आनन्दपूरिताः परमपुरुष कृष्णं परित आनन्दनटनं कुर्वन्तः तमेवमभाणिपुः।- "पृथिव्यामेव समस्तकर्मनिरहं त्यक्त्वा वयं त्वां श्रिताः पति-धन्धू-गतिरत्र नः प्रियतमः म लमेव प्रभो! । "प्रति यानऽप्युत कर्म कर्तुमितरन्नो शक्नुयाम धु जगति त्वत्प्रणताति-भजनकृते कृष्णोऽवतीर्णः सलु ॥१०७|| "तर स्वामिन् ! भरत्या पदसरसिजे सेनमानाः पतामः "त्वया प्रत्यादत्तं वरमपि वयं सार्थकीकर्तुकामाः । "अपीच्य रूप ते यदि दृशि पतेद् वीर्यकर्माणि कर्ण "सजीनाः के लोके तर पदयुगं शक्नुयुस्त्यक्तमद्धा ॥ "तम्मात्करुणार्णय ! निजभक्तानां चोपपोपकाणां शीर्पणि तर चरण- नलिने संनिधत्व ! अनुगृहाण” इति ॥ इत्यं समस्त त्याग-मिशिष्टा- मोपान्यचिन्तारहितां निर्भरभक्तिभरितां आत्मसमर्पणनिर्णायिकां वाणी- माकर्य, कृष्णो भनव यो भगवान्, भृश प्रसन्नः सर्गत्रितकामनापूरण- चणो दयापूर्णस्तः सार्धमलमरमत ।। रासक्रीडा- चन्द्रो भैरिव मदफलः परिवृतो यूथेन शर्मप्रदः कृष्णो यामुन-पुलिन-शाद्वल-तटे रेमे ब्रजानां शतैः नर्म-प्रेक्षण-हसित-रञ्जित-सुसाश्लपैः करालोडनैः नानामोदन नटन-गीत-विहतमत्तेभनिझीडितम् ॥ १०९ ॥ एवं सामोदमुदारतरदामोदरेणाहता अभ्यर्थनातिकान्ता व्याहृता- लाप-स्वैरविहरणादिभिः प्राप्तापरिमितप्रमदा आभीरा दर्पावलिप्ता बभूवुः ।

तरुणोल्लास:
39
दर्प-प्रत्यर्थी हि हरिस्तेषां दर्पशमनं प्रथमं कृत्वा ततः प्रमादः कार्य
इति निर्णीय गर्व-प्रतिहरणनिपुणः तत्रैवान्तर्दधौ ।।
गोप्यस्तमपश्यन्त्यः समन्तादन्विप्यापि तमलब्ध्वा नितान्त-
संभ्रान्त-स्वान्ता भूत्वा--
श्रीकृष्णानुष्ठितास्ता वविधिततीः पूतना-धेनुकाघा-
धाकल्पान् धारयन्त्यो निपुणमथ ता नाटिका नेदुरेवम् ।
आर्ता गोप्यो हरेस्तान्यनुदिनकृतान्यादरेणानुचक्र:
पृच्छन्त्यो वृक्षवल्लीहरिगतमृतीभिरे चित्तशान्तिम् ॥११०॥
एवं वल्लवतजाः कालिन्दीपुलिनतटे कृष्णागमनमेव निरीक्ष्य
तममितुष्टबुरित्थम्-
"दुरितापहन् ! भयनाशन ! त्रिदशेडिताद्भुतवीर्यवन् !
पुरुषोत्तम ! भवपीटनं क्षपयाशु नो रुचिगनन! ।
"अवतरिथ ब्रजगोरले सिलकामद! त्वयि भक्तितः
पुलिनागमस्तव कारस्यते पदकिंकरख नः प्रभो!॥ ११ ॥
'मल्लिकासुममालिकां दधतम्तवागमनं भृशं
'वल्लयापुलमिच्छति प्रियदर्शनं कुरुतादलम् ।
"तापमाशु निवारय विरज! प्रभो! म्मिनमोहन!
'भूतनाथ! मनोहर ! प्रणतार्तिहन् ! प्रणता वयम् ।। ११२ ।।
"तपार्थं ब्रजकौतुकानपहाय ने शरणं गताः
"कृतस्यापि फलं लया दृढसंश्रुतं कृपया मुदा ।
"अतस्त्वं ब्रजवासिनो बचमा ममं परिपालय
"हदायां परिपूरयेत् गरणान्तरं नहि नः प्रभो! ॥११३॥

40 कृष्णोल्लासः " “पिकचंचु-विपंचिका-कलपंचमे समुदश्चिते "मधुलिट-कृत-सन्तत-श्रुतिपोपित सुभगकरे । समदं गिखिनर्तका विततच्छदा नटने रताः "यमुना सिकताञ्चिते शशिशोभिते पुलिने शुभे ॥११४॥ 'चरणं तव शरणं ध्रुवमिति निश्चितमनसां "भवपीडनमपनोदय सुपमाजितमदन! "पुरुपोत्तम! तब सेवक-जनतोपरि दयया दुरिरीकुरु तब पूजनमिहते पदकमले" ॥ ११५ ॥ एवं प्रलापमतिदीनमार्वतोचः कृष्णाय घोपनिजकर्मचयांस्त्यजन्तः । प्रादुर्चभूव भगवान म्मयमानवतः स्रग्वी सुपीतवसनो मदनस्य मारः ॥ ११६ ॥ सद्यो लब्धासव इव, प्रत्यागतचेतना इव, निदाघोद्वेगिन्यः केकिन्यो नवीनासारनिष्यन्दिन्याः कदविन्या दर्शनेनेव, कादंविनीसमानवर्णस्य कृप्पास्य वीक्षणेन भृशमाश्वस्ता आभीराः प्रमदप्रकर्षभरिताः समधिकजुदाः परुपतापमुखहुः॥ तदा बहुनर्तकी-मेलनगीत-नर्तनाश्लेप-लक्षणां रासक्रीडामारभत हरिः स्त्रीरूपाभिरुपनिषद्भिर्गोपरूपैदश्च धरणाववतीर्णाभिः सुर-मुनि- गणादिमिछमवेषधारिभिः सार्धम् । तेषां द्वयोयोर्मध्ये योगमायथा तत्समसंख्याको भूत्वा कृष्णः स्वोभयपार्श्व-जन-कण्ठ-विन्यस्त-हस्तः बुंडलीभूय नर्तनं चकार ॥ रासन्नीडाक्लिासे प्रचुरतुकादन्तरिक्ष सदारा ह्यासीनाः स्वे विमानेपथ सुरगणाश्चकिरे पुप्पदृष्टिम् ।

. . सरणोल्लासः 41 काञ्चीकेयरमालावलयचलनः शिञ्जितं मञ्जु चासीत् गन्धर्वाः मस्त्रियस्तत्पदकरगतीबिस्मिता वीक्ष्य तस्थुः।।११७॥ अथ समापन्ने निशोत्सर्गे, निशाकेतोरस्तमनसंभ्रमे, मणिमणिगणा इस खे पुरुशोभायमानागणनीय-भगणचयावृतनिशामणे रमणीयचन्द्र- गोलिकाकाशे प्रभाते, रमणीयरम्यप्रकागाकाशे, नभोमण्डले, भगवद्भास्क- रागमनं निरीक्ष्य, जिप्णवे भालवे स्वागताहणममर्पणातुराः, पतमास्तमने महगमनक्षमाः, स्वसिद्वभामुग निजतेजमा गगनं भासयन्तः, गमक्रीडा- समाप्ति सूचयन्त इब, किश्चिद्-दिष्टं निश्चलास्तस्थुः । सद्योजागरित-पक्षिगणा मधुरतम-गान - निनाद-कूजत्खनोमिर्गगर्न प्रयन्तः, सुरुचिर-चित्र-विचित्र-गग-मनोहर-डयमान-पक्षनिकरः, पक्षरास्त- मन-वेलोचित-ममालाप-संगीत-निर्यापणार्पणक्षमाः, मपदि सद्योभमाण- प्रभान-भानोतरुणारुणफिरणचोदित तरूप-वासरारंभं रहमा घोषयन्तः, सजोग प्रमागाकारी नृत्यन्तम्तस्युः ॥ पुप्पल-पुप्पित-पुप्पारगः, पुप्पामार-सांग्भः, फुल्ल-कुडमलनिरहः, पुप्पामयाकाक्षि-पुष्पंधय-झेंगरनिनः दूगद्वात-शीतल-मन्दबातोद्भुतामोड- प्रहर्प-प्रपः, पुप्पोद्गमे मन्दं मन्दं डोलायमान-कम-कमनीय निजा, प्राच्यां दिगि महम्रकिरणारुणफिरणमहर्मः, प्राक-मन्ध्या बहु गुशुमे ।। नहा तथाऽनुगृहीता प्रजजनाः कृष्णाश्लिष्टकण्ठा आनन्दतुन्दिला- म्त्यक्तापिलानिष्टाः गुप्रतिष्टित-प्रत्यक्ष-नामनिष्ठा भक्तज्येष्ठा दिव्यामोद- तुष्टाः पुरुपोचमानुगृद्दीन पृष्टा निर्भनित्यभनियुक्तगिष्टा धरणापतीण- गोलोक्येष्ठा लोसाद श्रेष्ठाः मद्गुणगणरणगरिष्टाः मसनपरिष्टाः कृष्णा- नुमत्या गूयोदये अनिर्वचनीयां मनमोऽप्पतिद्गं दिव्यां गमतीडामिमां ममाप्य, मपि पुनगन्मानं परमान्मनि ममप्प, परमप्रशान्तिमापुः ॥ . . 6 42 कृष्णोल्लासः शिवरात्रिः- अथ महाशिवरात्रि-पुण्यवासरागमे पुण्यक्षेत्रगमने विरूपाक्षसेवायां चोत्कण्ठितास्तीवव्रताचरणप्रवणा व्रजवल्याः संसृतिदुरितदूरीकरणक्षमायां अंविकावनक्षमायां मथुरानगरादनतिरे वर्तमानमंक्किासमेत त्र्यंबकायतन- मनोभिरधिगम्य, निःशेप - किल्बिप-क्षपण - क्षमायां सरखतीसवन्त्यां स्नात्वा, समस्तदुरितशमनक्षम निटिललोचनं भूखिरिखस्याद्रव्परभि- पेकार्चनादि-सपर्यापर्यायानारचय्य, सकललोकरक्षादीक्षासूत्रं कण्ठबद्ध- मङ्गलसूलमिपेण धारयन्ती जगदविकां सम्यङ्नमस्यादिभिराराध्य, धृतोप- वासादि-तीव्र-व्रताः सन्तो नामसंकीर्तन-यात्रोत्सवादिभिः त्रियामायामत्रयं जागरणं कृत्वा स्तोकान्ता आसत ।। तदा शितिकण्ठ-कण्ठभूपण-भूत-वासुकिसंकाशो रमणकद्वीपं प्रहाय पुनः सौरीहदं जिगमिपुः कालीय आगच्छन्निव, कश्चन कालकरालकाकोदरः मपदि समुपेत्य, निद्राणं नन्दगोपं न्यगिरत् । तदा ममीपस्थ-गोप- रुल्कायष्टयादिभिः प्रहतोऽपि जिह्मगस्तं न जगौ। तदा- हरिरेत्य पदा जघान सर्प विजहाँ नन्दमसौ मुसात्तदानीम् । अहिरूपमथो विहाय मद्यो परविद्याधररूपमाप रम्यम् ॥ ११८ ॥ तिलिस्मः सोभापतवम्-" मुदर्शनाभिधानो विद्याधरोऽह रचिर- रूपसंपत्तिनिमिना दर्पादवलिप्सो विमानचारिणः कुपिण अंगिरमोचमेने। नच्छाप-संभूत-भुजंगमावः अद्य त्वत्पदस्पर्शनानिवृत्तमापोऽम्मि"। इति विज्ञाप्य सविनय-विहित प्रदक्षिण-प्रणामो, धन्यमात्मानं मन्यमानो, माधवेनानुमतः म्यधाम जगाम !! , तरुणोल्लामः 43 तदान अनजना हरिवैभवमीशं पुरु निरीक्ष्य स-गौरव-विम्मयम् । सबहुमानपुरःसरमस्तुवन् व्रतसमापनतो ब्रजमाप्नुवन् ॥ ११९ ।। शपचूड.. एपदा-- हरिर्धावा मत्रा जयुनरुगणस्तूयमानप्रभावः वने रात्री तिष्ठन् श्रुतिपथमधुरं मृर्छनातो जगी शम् । मुगोभास्तन्मुग्धा जपररमणीः शंखचूडोऽपजहे हरिः पथा धापन् धनपतिमहज संहरनापगोपीः ॥१२० ।। अब शंगन्ड-चूडामणिना रमणीगिगामणिगणेन च मह प्रत्याग. मद् हरिः।- शंखचूड-बध-तोपित-योग- स्वीक्षण-गुरिमित-चित्ताः। कृष्ण-राम-बल-वीर्यमतुल्य प्रेक्ष्य तत्र दधिरे दृढभक्तिम् ।। १२१ ।। गरिय- अध काले गन्छति मति, प्रतिदिनमुमे पृन्दारनानि गर्ने कृष्ण पोपयोराम्नदर्पितधिाणाराग्ररहत-तयानास्तम्यरूपमौन्दर्य-वीपफर्माणि गायन्त्य आमत। नया अंगे भारितय ललिन नियंग-गले मुग्लीमजे लगन्माला-निलकालय-श्रीधर पुरु गापनि । पिमानन्याः सपदि पिपुधगमा भान्ति गुमोहिनाः जनाः मन्या दुगिग्य इस नयी नताः पारः गगा।२।।

कृप्योल्लासः हरिः प्रस्थे तिष्ठन् गणयति पशून् हयन् गणशः क्रमाद खपुष्पं पाथोदो विकिरति तदाऽऽदन्नजमातपात् । प्रदोपे धृलीभिः कलितबदनो विधोः सदृशो लसन् वजस्थानां प्राणान् सममित्र वहन् स याति मुदा ब्रजम् ॥१२॥ अरिष्ट:-- अथ दिष्टे कस्मिंश्चिद् जगतामरिष्टः सजनानामनिष्टोरिष्टाख्या- सुरः कंसकिंकर:- गृहीतवृपभाकृतिः खरखुरर्धरित्री हणन् व चपलमाविशद् ब्रजजने भृशं भीषयन् । कठोरतररंभणैर्भुवनमण्डलं क्षोभयन् समस्तरिपुकृन्तनक्षमविपाणकुन्तद्वयः ॥ १२४ ॥ तदा भीताऽऽभीरनिवेदितो माधरः सपदि प्रतिभदं प्रति मल्ल- तल्लन इच, करास्फालनेन नियुद्धायाऽऽहृतवान् । तदा- भु दिदरिसन झुरः क्षुभित-रक्त-रुक्षेक्षणो दृढं खरबुगन् क्षिपन् धरणिमण्डलं क्षोभयन् । विपाणनिशिताग्रतः सकलविद्विपां दारण- क्षमः सपदि दुद्रुवे हरिममि क्रुधा रहमा ।। १२५ ॥ हरिरष्टादश तं पदान्यपग्तो गृहन् विपाणोऽक्षिपन् पुनरुत्थाय रुपाऽऽपतन्तमभि गां जग्राह भृङ्गे दृढम् । तरसाऽपातयदाशु पादतलतो निप्पेपयन् वखवद जगतोरिटमनिष्टमध्यपनयन मोमविक्रीडितम् ॥ १२६ ।।

तरुणोल्लासः 45 “ नारदः- अथ सुरपिंवरो नारदो देवकार्यमीपत् त्वरयन् भोजपतिमुपगत्या- बोधयदित्थम्- कृष्णो देवकीसुत एव । रामो रोहिणेयः । तौ वसुदेव मित्रेण नन्दगोपेन पोप्यमाणों त्वया प्रेपितान् किंकरान् हतः। जागृहि"। उक्तनाचेवं नारदो जगाम स्वधाम ।। केशी- आकर्येदं लपितं नारदीयं कंसो बद्ध्वा पितरौ केशवस्य । कारां नीत्वाऽथ तयोः पुत्रहत्य व्योमाख्यं कैगिनमप्यादिदेश ॥ १२७॥ केशी नामक दैत्यदुष्टतुरगः केशवान् केशरीव शूरः कामगमो रूपोग्रनयनो हेपितीपयन् गाः । घोपे धावनतः समस्तमनुजान् प्राणभीतानकापी कृष्णो मल्ल इवाऽऽजुहाच ममिते स्फालयन् हस्तयुग्मम् ।।१२८ ।। महाहयवपुः सटाविसरयुक् क्षोणी खुरविणन् मनोजवयुतो यली ब्रजकुलं हेपाभिराकुलयन् । सुरप्रहरणागतं चरणयोधृत्वा हरिभ्रमयन् त्यजन्नथ, मुसे क्षिपनिजभुजं रुन्धन स्तमहन् ।।१२९ ।। य्योमासुर--- अर्थकदा गोपयुवानो गोपर्धनमानुषु विलायनक्रीडया विहरन्तोऽ- भूवन् । यव चोरवेषधारिणो ग्रहणे पालक-वैपधारिभिर्दण्ड्यन्ते । तर -- 46 कृष्णोल्लासः व्योमासुरः पालक-वेषधारी भूत्वा चोरायितान् बहून् गोपालकान् गिरि- गहरे प्रक्षिप्य बृहत्पापाणद्वार पिदधे । तदाज्ञाय हरिहरिरिव वृकं व्योमासुरमग्रहीत् ।- व्योमासुरं कृष्णकराद्विमोचने व्यर्थ-प्रयत्नं विवशं भृशादितम् । द्राक् पातयित्वा भुवि पादताडन- निप्पेपयामास हरिः सुलीलया ॥१३० ॥ अथ हत्वा व्योमासुरं हरिगिरिकन्दराद् ब्रजजनानानीय सायं प्रगनबाजी । मथुरायाम्--- अथ व्योम-केगिनोरपि पश्चतापत्तिमाविदन् भोजपतिनितान्त- चिन्ता-संन्तानित-स्वान्तो भूत्वा, कंसश्चाणूर-मुष्टिक-शल-तोशलादि मल्ल- राजान महामान-भद्रायाधोरण-प्रकाण्डांचाहय, माधवषधोपाय-चिन्तनं मुचिरं संमन्त्र्य कर्तव्यमिन्थं निश्चिकाय- "धनुर्यागः कार्यो विधिवदिह नः पत्तने गोत्सवो द्रात "नतुर्दश्यामुचः अनुविभर्दिर्शनार्थं जनानाम् । ." म गमः कृष्णोऽव ब्रजजनयुगानीयतां दर्शनार्थ "सहन्तव्यो महम्न कुवलयापीड-दन्तेन नूनम् ॥ १३१ ।। मालास परितो ममा वेश्यन्ताम् । पश्यन्तु गर्ने जना नन्दा- दयच कृष्णगमयोगपचितिम् ॥" इत्यभिधाय, गारमाहूप, पाणिना नत्पाणि गृहीन्या विद्युभप्रकर्षमुत्पादपन म्हसि गप्रणयमभागीदेयम् ---- "गला व मपदि चापमहामदाया- "प्राऽऽमन्त्रयम्य गालानपि नन्दमुग्न्यान् ।

47 तरणोल्लासः "अर! मित्रतम! कार्य इहोपकार- "स्त्वं मद्रय नियतमानय रामकृष्णा ।। १३२ ॥ तावागतो दन्तावलतहानेन वा मट्वल्लभा घातयिष्ये" इति । निशम्येदं भोजपतिभापितमकरः प्रत्यभापत तमेवम्---." साधुरेसायमुपायः। कार्यसिद्धिस्तु देवायत्ता । एवं च ताजां कगेमि" इति ॥ अक्रूरः- श्वोभृत प्रगे नरपतिरथमारुयारो बजाय गन्छन् मध्यमार्ग- मचिन्तयदेवम्-"अहं कंसप्रेन्योऽपि- “अहं धन्यो नूनं प्रचुरसुकृतं पूर्व ह्यकरवं "यतो मे दैत्यारिनयनविपयः कृष्णोऽद्य भविता । "यदद्दिद्वन्द श्री-विधि-शचिपतयः शश्वन्नतिपगः "जगत्याः क्षेमार्थ मनुजयपुपा यः प्रादुरभवत् ।। १३३ ।। "कम-प्रेप्योऽहमिति न दुरितं न मे मनुते हरि- "स्ताताऽऽगच्छति ननु सफरुणो वदेन्मम सादरम् । "कचिद्रामः कुशलमनुलपेदयं तदचिन्तयन् "तहिं प्राज्यं सपदि जनिफलं लभेय सुपुण्यवान्" ॥१३४ ॥ एवंविध-चिन्ताक्रान्तस्वान्तोऽरो रजनीमुसे ब्रजमामाद्य, तत्र टोहनस्थानादागन्छन्ती रामकृष्णों दृष्ट्वा प्राणसीत् । ताभ्यामालिंगितः सभाजितश्च मधुपर्कादिमिः सत्कृतश्च । ग्रजपतिना अनामयं पृष्टः विगतश्रमः यथासुखं सुभक्ष्यभोजनं भुक्त्वा वरामने ममुपवेशितः । ममीपोपविष्टाभ्यां रामकृष्णाभ्यां वृत्तान्तं पृच्छयां यथातथं कथयामास । तदनु नन्दगोपो गोरसाधुपायनसहिता गोपाः प्रातरनोभिः प्रतिष्ठेरनिति सांप्रतमाज्ञापयत् ।

48 कृष्णोल्लासः - गोप्यस्तदाकर्ण्य वियोगकातराः क्रूरोऽयमक्रूर इहाभवद्धि नः। पुण्यान्यकार्पः पुरवासिनो ध्रुवं द्रक्ष्यन्ति कृष्ण यदमर्मुदा भृशम् ॥ १३५ ।। अथ प्रभाते शकटनिविष्ट-धोपजनसहितो रथनिवेशित-केशव-रामो- sक्रूरः प्रतस्थे । तदा ससंभ्रमं सोत्कण्ठं वीक्षमाणा ब्रजयोपितः कृष्णप्रेपित- यस्य-मुखेन किंचिदाश्वासिता नयनगोचरपथेतीतेऽपि कृष्णे तद्देशदत्त- स्तिमितदृष्टयः शून्यात्मानश्चिरं तस्थुप्योतिष्ठन् । हदे दर्शनम्- अथ सौरी-घयन्तीतीरे पुरुतरुपण्ड-निविष्टस्यन्दनस्थित-रामकृष्णा- वाभाप्याङ्करः सिप्णासुरप्सु निमग्रम्तायन्तदेऽदर्शदेवम्- फणीन्द्रं श्वेताभं रजतगिरिमिव स्फारभोगैलसन्तं तदुत्संगेऽदर्शनवजलदरुचिं पीतकौशेयचेलम् । चतुर्बाहुँ सुभ्रून्नसरुचिरमुखं चारुहासं मुशोभं स्फुरन्नानाभूपं श्रितसुरमुनिभिः स्तृयमानं मुकुन्दम् ॥ १३६ ।। तत्र संशयितचेतसोन्मज्य तो यथापूर्व रथस्थौ दृष्ट्वा पुनर्मजन् पूर्ववदीश्वराचद्राक्षीत्सः ॥ तत्र च- श्री-भू-नीला-समेत परमपुरुष मायुधं वीक्षमाणः घको हटरोमा प्रमदभरितो गाढभाया प्रणम्य । तुष्टावेत्थं "त्वमायः मकलजगतां भङ्ग-जन्म-स्थितीशः "मर्वजो विश्वरूपी विविध-यजनरीव्यमानम्त्वमेकः ॥ १३७॥ "क्षेमार्थ जगतां झपादि विविधं रूपं यहन्तं हरि "सनात्वा विपयेपु मनहृदयो द्वन्द्वन कृप्ये भृशम् ।

नरणोल्लासः 49 "शेवालावृत-तोयराशिमविदन् मयों मरं विन्दते "नकटये भगवन्तमत्र विसृजन यातोऽस्मि दूरं मुधा" ॥१३८ ॥ अथ नात्या रथं प्रत्यागतोऽनूरः “किं वृत्तं जलान्तः" इति ताभ्यां पृष्टोऽभापत- हदान्तरहमद्राक्षं चैकुण्ठं शेषशायिनम् । 'युवामस्तरन्तौ तौ मन्ये मारक्षणे क्षितौ ॥ १३९ ।। "युवां प्रधानपुरुपौ दुष्टानां निग्रहक्षमौ । "धन्योऽस्म्यहं कृतज्ञश्च ह्यदीदृशमहं च चाम्" ॥ १४० ॥ मागै हलिहरी वीक्ष्य जनाः प्रापुः परां मुदम् । ग्थोऽपि नृपतेः सायं निन्ये तान् मधुरापुरीम् ॥ १४१ ॥ नन्दादयश्च सायं मधुगं प्राप्य पुरोपवने तस्थुः। राम-कृष्णावरेण निजनिकेतनायाऽऽमन्त्रिता कार्यमाधनानन्तरं तदाशुश्रुवतुः । अक्रूरो नृपतिं गत्वा तयोगनयनं विज्ञाप्य स्वगृहमगाद् ।। ?

No text on this page.

एवं गोपीश्च गोपानसिलविपदः पालयन् मन्ततं यः
गमकीटाविलाम निखिलहृदये भूरि मोदं वितेने ।
अरेणाद्य निन्ये प्रथितमथुरामोग्रसेन्याजया यः
सुचलण्यो ददेऽम्म पदमुमकृतां चित्रमालां तृतीयाम् ॥ १४२ ।

क्लींकारांभोधिरत्नं शशिकुलतिलकं वेदवेदान्तसार
कृष्ण श्रीयोपनाथं श्रुतिशिखरवि, भास्करं प्रेमरूपम् ।
गोविन्दं गोपफेतुं पुरुसुखभरनं भक्तवात्सल्यमूर्ति
देवं देदीप्यमानं वसुदलकमले भावयेऽहं वरेण्यम् ।। १५३ ।।

कृष्णोल्लासः
तुरीयमाला
पोरुपोल्लास:

(क.2.2. 12.)
एको वशी सर्वभूतान्तगत्मा
एकं रूपं बहुधा यः करोति ।
तमात्मस्थं येऽनुपश्यन्ति धीग
म्नेषांसुसं शाश्वतं नेतरेपाम् ।।
नित्यो नित्यानां चेतनश्चेतनानां
एको बहूनां यो विदधाति कामान् ।
नमान्म येऽनुपश्यन्ति धीग
म्नेपांगान्तिः शाश्वतं नेतरेपाम् ।।
(क 2,2. 13.)

कृष्णोल्लासः तुरीयमाला पौरुपोल्लासः मथुरापुर्याम्- अथ सवयस्यो हरिहलिना साकं मधुरापुरी तां सायं विशन्- ददर्श मधुगपुगे परिधमालहम्य थुतां विशाल विपणीवनि विपुलरम्यशृङ्गाटकाम् । रमाल-बदलीशिग:-क्रमुक-लागली-गुच्छकैः परिष्कृतगृहावलिं मुमफलादि-माल्यांवरः ॥ १४४ ॥ कृताकृतत्रिभूपणा निजनिशान्तयातायन ससंभ्रममुपागता युवतयो हरिं वीक्षितुम् । प्रगल्भहसितेक्षणविरदविक्रमप्रक्रमै- मनोज्ञवपुरा हरेलिखितचित्रतामापिरे ॥ १४५ ॥ ततस्तन्तुवायः कश्चिद्भागधेयोदयादुतनिर्भर-भक्त्या रमणीय- मिहसंहनना रामकृष्णौ सम्यगलंकृत्य दुरवापामाप तदनुग्रहपात्रताम् ।

52 कृष्णोल्लास - तदा- स्वभूः सुदामनाम्नोऽथ मालाकारस्य दिष्टतः । गृहं गत्वापितं भक्त्या लेभे सरुचन्दनादिकम् ।। स सुष्टु स्तुमते तस्मै वरदानोन्मुसोऽभवत् । तदा सुदामाप्यपदद्वाक्यमत्यर्थभक्तिमान् ॥ १४७॥ (भक्तिमै ता पाद-पंकजे 'त्वद् भक्तेषु च सौहृदं परम् । "कल्याणार्णन ! सर्वदा शिनं भूयासुर्भगनन् ! वरेण ते" ॥१४८ ॥ कुब्जा- ततो भोजपतेश्चन्दनदासी वक्रव्यंगगाना नियति यथार्थनानी कुब्जेति प्रसिद्वा, गन्धपात्रेण सबा गच्छन्ती, कृष्णमानीत्य, परमपुरुषे मन्यमाना, भक्तिपूर्व गन्धं मुंदरसंहननाय ददौ । येन प्रीत्या स्वीकृतेन राम ममिराममालिप्य स्वरपुरपि लिलिपे । ततस्तामनुजिघृक्षुः कृष्णः- ऋजकर्तुमनास्तस्याः खागष्ठौ प्रपदे न्यधात् । हुयङ्गुली चिबुके दत्वा प्रगृह्योमनीनयत् ॥ १४९ ।। भगवत्स्पर्शनात्सद्यः साऽभूदृज्वी सुमुन्दरी । आह्वयत्सा ता कृष्णं गेहं भक्तिपरायणा ॥१५० ॥ 'साधितकार्योऽहमागन्तास्मि" इति प्रतिश्रवण साहतस्टाक्षपीक्ष णेन च ता सान्तयित्वा धनुर्गन्दिरमार्गमार्गणस्तदक्षत । तन्क्षणमेस- धर्नुभद्र- प्रविश्य धनुपो गृहं पहुभट : मुगुप्त धनु- दिगुरिर निर्भर निस्टमस गया हरिः । करेण जगृहे क्षणात्तदनिलीलया तोलयन अधिज्यमम्णोद्यम लघु यभा निघोरतः ।। १५१ ॥

पौरुषोल्लामः
53
तदा रक्षिकानाततायिनोऽभिपततो रामकृष्णौ चापशकलाभ्यां निहत्य
कांश्चिन् कान्दिशीकान् विद्राव्य पुरोपानं विविशतुः ।
धनुर्भगनिहादाकर्णनेन कंमस्वास-कंपित-कलेयरोऽभूत् ।
कंमस्तनिशि गाढभीति-हेतो-
निद्रां नाप हि कृष्णमेव पश्यन् ।
सुप्तस्याथ बनि दुर्निमित्ता-
न्युत्पद्यास्य समीपमृत्युमूचुः ।। १५२ ॥
धनुर्याग -
प्रभातायां तु विभावाँ ससंभ्रम सरभसमुत्थाय कंमः स्रगादि-
समलकारितमश्चः ममुचितासनोपवेशित-पौरजानपदजनः सत्कारपुरस्मरं
बरासनोपवेशितराजपर्यः स्वमचिर संहत्ति-परिवृत-मण्डलेश्वरमध्ये निहितो-
तुंगमिहासनमधिरुह्य तस्थौ । नन्दादयस्तु मञ्चान्त्यप्रान्तेऽविगणिता
अतिष्ठन् ।।
कण पणघोपतम्तदनु चाणूर-मुष्टिको
शलन्तदनु नोशलः प्रमुसमल्लाग्रगामिनः ।
प्रहक्दिनोत्सुकाः कलिततालानुपक्रमाः
प्रवेगविधिनाविशन् रुचिरभङ्गया नटा यथा ।। १५३ ।।
भद्राद्याधोग्णास्तावद्दपलिप्तामिमानिनः ।
चन्द्रलेसाद्वयोदश्चदिन्द्रनीलाचलोपमम् ॥ १५४ ॥
द्विपं कुवलयापीड रङ्गमुख्य मुखे न्यधुः ।
कृष्णगौ प्रतीच्छन्तो ह्यकुण्ठोत्कण्ठया स्थिताः ॥१५५ ।।
आयान्तौ तो निरीक्ष्यते न्यरुन्धन्मार्गमंजमा ।
कृष्णो गभीरया वाचा ग्राह हस्तिपकांस्तदा ॥ १५६॥

64 कृष्णोल्लासः "आधोरणा-दत्त-वर्ती क्षणानो "रङ्गप्रवेशाय चांछास्त्यदना । "यच्छेत मार्ग न नभेद् वियातान् 'युप्मानिभं चाद्य हन्मीह तूर्णम्" ॥१५७ ॥ तदा तिरस्कारकारिणा हस्तिपकेन तीक्ष्णतोत्र-तोदित - करिपुष्कर - गृहीत-विग्रहो हरिनिंजकरण तत्करं समाविद्धय निर्मुक्तश्चरणचतुष्टयमध्ये निलीनः पुष्करपरामृष्टो विनिर्गत्य, पुच्छं प्रगृह्य सुपणों नागमिव तं नागं सलीलं सुदूरं विकृप्य, भ्रमयित्वा विसृज्य, स्वयमपि पतित इब नटन्, सहसोत्थायापययौ। तं पतितं मत्वा दन्तावलतलजो दन्ताभ्यां वसुधा मुधा विव्याध । अथ माधयः- कुद दन्तिनमापतन्तमधुना हस्ते निगृह्य क्षणात् क्षोण्यामक्षिपदंधिणाच मुभृशं चाक्रम्य संपीडय तम् । उत्पाट्यास्य रदं स तेन तमहन्नाधोग्णांश्च द्रुतं कृष्टान्यं रदनं बलाय तमदात् शार्दूलविक्रीडिनम् ॥१५८ ॥ अथ म्यन्नदेशनिवेशित दन्तायलदन्तायुधा माधव-प्रलंयमी वयस्यैः राह रगाङ्गणं विविशतुः- नानाविधाकलिनपविशेषयुक्ता- यंगोद्वत-दिग्द-दन्न-लमायानी। दृष्टा जनाः तुकिनः प्रथित-प्रभावी चिवाणि वीयचरितानि मिथः गमृदुः ।। १५ ।। अथ मलपधानधागे गमकृष्णा मामानं गंबोध्य, गजप्रियचि. पीमिग निपुदाय तापामा, मान्मानं कृष्णय, मुष्टिकं गमय च - 55 पौरुगोलाम. प्रतिद्वन्द्वमकल्पयत् । रामकृष्णौ च "भोजपतेरिष्टमावयोग्भीष्टमेव" इति प्रतिवदन्तौ तन्नियुद्धमुरीचक्रतुः ॥ तदा प्रतिद्वन्द्विद्वन्दं हस्ताहस्ति मुष्टी- मुष्टि इन्द्वयुद्धमारेभाते । तथाच- कगस्फोटनमादितः परिवर्तनं ग्रहणं मिधः विसृज्याप्युपसर्पणं प्रतिगेधन करतोलनम् । पतित्वाप्पमिलुंठन स्वपमर्पण ग्रहणं पुन: समक्षेपणमन्ततो कटु योधन हग्नर्तनम् ।। १६० ।। एवं चिरदिष्टं नितान्तक्रोधाकान्तस्यान्तेन स्वत्यर्थकठोरभीपण नियुध्यमान-प्रतिद्वन्द्विद्वन्दं वीक्षमाणा योगाः कृष्णरामकृतेऽनुकंपातिशयेन समुत्पद्यमानाश्रुधागःस्रावयन्त्यो मिथोऽवदन्नेवम्--- "महानधर्मों भविता नियुद्धे 'द्वन्द्व-प्रतिद्वन्द्व-ममत्व-शन्ये । "क पर्वताकार-बलिष्ठ-मही "छता कुमारी पुरुकोमलाङ्गी?"।। १६१ ।। पश्यत श्रमम्बेदकणान् कृष्णस्य मुखे कमले हिमविन्दनिय, चीक्षध्यं बलभद्र-वक्त्रमारक्त कोकनदमित्र" ॥ इति– युवतिजनस्य वचांसि निगम्य स्वजनमनः-परिताप-भयेन । प्रतिभटमल्लवधे मतिमग्रां सपदि हरिनिदधेऽथ मृधेऽम्मिन् ॥ १६२ ॥ चाणूराङ्गमपीडयद् दृढतरं वजोपमाङ्गहरिः क्रोधानेन च मुष्टिपुग्मनिहतो हस्तीन पुप्पर्हतः ।

56 कृष्णोल्लासः तं बाह्वोः मुनिगृय पाढममकृचक्राकृति भ्रामयन् क्षिप्त्या क्षोणितले हठात्समहरन् गाईलविक्रीडितम् ॥ १६३ ।। संऋद्धो बलवक्षसि प्रहतवान् मुष्टिको वज्रमुष्ट्या तन्निर्लक्ष्य हली करप्रहरणैर्मुष्टिकं द्रार निहत्य । वात्याविद्धमहामहीरुहमिवापातयत्क्षोणिपृष्ठे कूटं पाणितलाहतं समहरद् द्वीपिविक्रीडितं द्राक् ॥ १६४ ॥ गलं तदनु तोगलं हरिरहनरं लीलया पलायनमकुर्वत प्रचुम्कान्दिशीकास्तदा । अब खजनसंगतश्चतुरखल्गनं दर्शयन् विकिकिणि-मणिबाणेरनुममार तालनमम् ॥१६५ ।। अथ म्बमनोग्धविलामपरीन्येन भृग-करंग-गिसरि-प्रग्न्यानां यनकायमहताहजानां प्रमथन-दर्शनामितान्ततान्ती भीतिविभिन्नप्पान्तो भोजपतिः सामन्तगजामात्य-प्रतीत-प्रजापूर्ण-मभायां गोपालनालकाम्या- मत्यन्तमात्मानमनमानितं मन्यमानोऽत्र किंरनव्यनामृटी पिलक्षणों वाद्यानि निमार्यार्धगतप्राणो भटानाशापयदेवम्- अपि भटपुरमा हमी दृष्टी "अनुग्मविनयं प्रति । “मपटि नगग्नो पहिद "मपर पुनरिहान माSS १६॥ "यमुदय इन गीतमेर पाएं "इन नान बननः महाननम् । पम्प इदि पारपन्त पने रिपो में पममन्दिर प्रशान्तु" ॥१९७ ।। " पौरुषोल्लास: 57 वचोऽपि निशमन्निदं सपदि दुष्टपृथ्वीश्वरं सखड्ग-न्पमग्रहीच्छिरसि चोरगं तायवत् । हठाक्षितितले क्षिपन् तमधि चापत द्विश्यक चकर्ष सहसा व्यसुं हरिरिमं यथा तं हरिः ।।१६८ ।। स सर्वदोद्विग्नधिया यमीश्वरं पियन् वदन् वा विचरन् स्वपन् श्वमन् । ददर्श कंसोरिकरं हरिं सदा तमेव सद्यो दुरवापमाप सः ॥ १६९ ॥ ततस्तदनुजा वरनिर्यातचिकीर्षवः कंक - न्यग्रोधकादयोऽटी हरिमभिपेतुः। ते च पशव इव पञ्चास्येन, प्रलंयोन परिघेण पञ्चतामापिरे। तदा- मुदिता विबुधाः सुमं किरन्तो विजहुर्मानसखेदमद्य गाढम् । दिविजा गणिका जगुर्मनोज्ञाः समभूद् भेरि-मृदंग-तूर्य-घोषः।। १७०॥ एवं प्रध्वंसं गते नृशंसे कंसे, कंकादिसहजसमुदये शमनसदनं समासादिते, स्वप्राणरक्षणप्रवणेषु क्षोणिपेषु क्षणेन परोक्षभावं गतेपु- पिन्द्रोहिणि स्वजनपिणि सजनघातिनि सत्कर्मविरोधिनि गजनि विधिविहितेयं समुचित चरमदशा" इत्यादिमिभिधोरहोबचोभिः सह मल्लनियुद्धक्षणनिरीक्षणकांक्षणप्रवणः रिक्तीक्रियमाणेपु मञ्चसञ्चयेषु 4 8 . कृष्णोल्लासः कलकलनिनद-मुखरिते रजहरिन्मुखे रणाङ्गणीभूते चावरोध-यजनारब्धा- तिदीन-परिदेवनव्याप्त शून्य-नृपसमे गोपजनमालाबशेपिते, कंसारिः कृष्णः धरित्रीपतेरुत्तरक्रियाः कारचिवा, सरामः सत्वरं कारां गत्वा पितरौ लोह,खलबन्धनान्मोचयित्वाऽवन्दिष्ट । तदा रामकृष्णौ जग- दीश्वराविति मन्वानों देवकीवसुदेवौ यावत्तौ परिष्वजेते तावञ्जगन्मोहिनी विष्णुमायां वितत्य कृष्णस्तावभारतवम्- "न पीथो दत्तो वामुपयमनजोप हि भुवने "यदा कारागारे व्यसनितवतौ पुत्रविरहात् । "विधोः कृत्यं भ्रातुर्भयकलुपितं दौष्टयचरितं । अतः श्रीलं सौख्यं परम लभतं गड-पितरों" ॥ १७१॥ इत्थं भापमाण कृष्णं सराम गाढतममाश्लिप्य वाप्पासाररभिपिच्य, चानन्दसिन्धौ नितगं ममजतुर्जपती ॥ तदा मोचयित्वा चोग्रसेनं यथापूरं मथुरापुरे नरपतिपदे निदधे माधवः। तदनु कंमत्रासात्कृत-विदेशप्रवासान घृष्प्यन्धकमधूनत्र प्रत्यागमय निजनिजनिकैतनेषु मुखाबासायाऽऽदिदेश केशवः । अनन्तरम- नन्दादि-व्रज-मित्र-बन्धु-निवहं संगम्य मोदावहः संभाप्य म्वकृतननां यह बदन् आलिंग्य गाढं वपुः । पखादीन्यपढौफनानि वितग्नप्यामि लब्धान्तर चेत्यामाप्य बजाय गन्तुमनमां प्रेग्णाऽनुमने हरिः ॥१७२।। अथाऽऽनकदुन्दुभिः मुनिपुंगव गर्गशिपमें कुलपृगेधर्म पुगेधाप भामुग्भूसुरवग्य गमाप्णी द्विजवजनकार्मणा मंकार्य- पौरपोल्लास. 59 विद्याभ्यामाय पुरा गुरुएलपर प्रेपितोऽमो सुर्वशः प्राजौ सान्दापिनीतो निशितधिपणौ छात्रवगण सत्रा । साङ्गोपाङ्गांन वेदान् बहुविधालाः कृत्मशोधीतवन्ती मूनोनं पगमोहरिमथ गुरुदक्षिणार्थ ययाचे ।। १७३ ।। तदा सरथौ हलिहरी प्राप्तप्रभामा प्रवेनमो ननमाऽऽशंकितोदरपुत्रं पंचजनारयामुरं शंगरूपं पंगनां नीन्या पांचजन्यं शंखं लेभाते, नतु गुरुपुषम् । अथ- हरिः मगमोऽथ यमस गेहं गला मुदा तेन कृतां मपर्याम् । म्वीकृत्य पुत्रेण गुगेः ममेत्य स्वदक्षिणार्थ गुग्वे ददी तम् ॥ १७४ ।। सदा गुरुः गभार्यः प्राप्तानिमानप्रीतिप्रों हदयंगमामिराशीभिः सह यमदनगमनमन्वमंन्त । तदनु मधुगपुरीमागनी रामकृष्णौ गुचिा- विग्रदं चान्धमानामपनिन्यतुम्ती । रायो हरिः प्रयु भक्तमत्तममुरगाहय नमिन्यमादिदंग "गया गोलमुद्धब प्रियमसे पिनोर्मुदं काग्य "प्रीति गोरलगासिनां च मकला वार्ता बदन्नावह । “या गोप्यो निखिलं जहुर्मम कृते जीवन्ति मन्त्रीतये "ता भत्त्या बहु मान्वयन् विरह दुःसं हर प्रेमतः"७५|| उदयश गृहीत-विविधोपग्राह्यः सत्वरं ग्यमाल्य, रजनीमुगे या प्राप्य, नन्देन सन्तः, श्वोभते प्रातगोपीनां गोपानां च दृष्टि- परमधिजगामा 60. कृष्णोल्लासः “ " गोप्यः समीक्ष्य पुरुष हरिभक्तवर्य पीतांबरं कुसुमहारजुपं सुवेषम् । संबोध्य भृङ्गमथ तं वदतीव काचिन्- मा नः स्पृश प्रतरणेन वयं विनष्टाः ।। १७६ ।। अथोद्धवो भगवत्सन्देशं ताभ्यो जगादेयम् ।- "कृष्ण उवाचैवम्- " यथाकाशो वायौ सततमनुगोऽहं च सर्वेषु वर्ते जगत्सृष्ट्वा मत्तस्तदनुविशतः कुत्र मे स्याद्वियोगः १ । चिदात्मानो नित्या जगति विषयास्त्वस्थिराः खमतुल्याः " इतीक्षित्वा यूयं मयि धृतधियो मत्पदं प्राप्स्यथान्ते"।१७७॥ तदा- आकर्यमा भारती माधवीयां प्रीत्या गोप्यश्चित्तशान्ति समापुः । कृष्णं चित्ते धारयन्त्यः सुगाढं प्राज्यां भक्ति तत्पदे लेभिरे ताः ॥ १७८ ॥ उद्धवस्तावद्वजे कतिपयमासान् वसन्, नित्यं निरंतर कृष्णकथा प्रजवल्लवीभ्यः भृण्वन्, तासां परां भक्तिं प्रशंसन्, प्रश्रयप्रणतिपुरःसरं ताः सभाजयन्, भक्त्या संदुधुझे । एवम्- भव-भीतमुनीनां यत्तीग्रेण तपसेप्सितम् । गोप्यो भूयिष्ठ-भक्या लभन्ते सुलभेन तत् ॥ १७९ ।। अथ मथुरां प्रतिनिवर्तितकाममुद्धवं नन्दगोपादिगोपप्रमुसा बहुभि- रुपढीकनैः संमान्य कृष्णरामवसुदेवादिभ्यो भूयिष्ठमुपायनं दया . पौरुषोल्लासः 61 सन्देशैः साकं प्रेषयामासुः । अथोद्वयः स्वपत्तनमागत्य कृष्णाय वृत्त- मखिलं निवेद्याऽतोपयन् । अरगृहे- अन्येचुरच्युतोऽङ्कराय कृतमाश्रय म्मरन् , गमोवाम्यां साधं तदगार- मागम्य मिथोभिवादन-स्वागतावेदनानन्तरं वरासने समुपवेशितः सभाजितः समुचितातिथ्यः सम्यगभ्यहितोफ्रेणैवमस्तावि- “युवा दुष्टप्रशमनपरी सतां परिपालको "तथा सर्व-प्रभवभरणाप्ययं युवयोः कृतिः । "जगत्यां सृष्टिमनुविशतः स्वयं हि बुभूपया "युवाम्यां किंचिदपि न पृथग्भवेन्नु कदाचन ॥ १८ ॥ "त्वमेव बहुधा भासि पश्यो गुणकर्मणोः । "मर्वज्ञः सर्वशक्तस्त्वं त्वत्समो न कुतोऽधिकः ? ॥ १८१ ।। "चेतना ज्ञास्तवैवांशावान्तर्याम्यसि तेपु वै । "धर्मग्लानी क्षितावित्थं वपुषाध्यतरस्यज" ॥ १८२ ॥ कृष्णो भगवान् मन्दस्मितेनानुमोदिततदापितोऽभापतैयम्-वं पितृव्यो वरीयांच। आगं बालको, त्वत्पोयो त्वयानुग्राह्यौ च । आस्तां तावत् । त्वयापि कार्य किंचिदस्ति । हस्त्याहृय पाण्डुसुतांश्च कौरवान् दृष्ट्वा त्वमागच्छ विदंश्च तस्थितिम् । ते पाण्डवाः कौरवदुप्कृतार्दिता इत्यादि वार्ता हि शृणोमि सांप्रतम् ॥ १८३ ॥ तदा चारो हस्तिनापुरं गत्वा, पृथां विदुरं च दृष्ट्वा, चाभाष्य, सुगुण-यशोवृद्धि पाण्डवानाममहमानैः कौरवः पाण्डवा भोजितगरला +

62
कृष्णोल्लासः
जतुगृहाधिवासितास्तथापि देवानुकूल्यवलेन क्षेमेण वर्तन्त इति ज्ञाला
भीष्मद्रोणादिभिः सह संवभाषे। अथ धृतराष्ट्रं दृष्ट्वा-
तं धर्ममब्रवीत् सुष्टु श्याधितः प्रतियोधितः ।
"चात्सल्यात् पुत्रवश्योऽहं कृष्णो रक्षतु सञ्जनान् ॥ १८४ ।।
"धर्मप्रतिष्ठापनार्थमवतीणों हि कृष्णः ।
स समीचीनं
कृत्वा लोकानुद्वरतात्" इति । धृतराष्ट्र-भापितं श्रुत्वा किंचिदिष्ट
हस्त्याहये चोपित्या, मथुगं प्रत्यागत्य, कृष्णायाशेपोदन्तमावेदयत्
सोऽरः॥

लोकानां क्षेमकृत्यप्रवणहृदयो दुष्टसंहारदक्षो
लीलामत्यावरूपं हरिरिह वहन्नौग्रसेनि जघान ।
धर्मिष्ट चोग्रसेनं नरपतिपदे स्थापयद्यश्च तम्म
मुब्रह्मण्यस्तुरीयां पदसुमकृतामर्पये चित्रमालाम् ।। १८५ ।।

फुल्लन्दीवरकान्तिमिन्दुवदनं ववितमप्रियं श्रीवत्सामुदारकौस्तुभधरं पीतांबरं मुन्दरम् । गोपीनां नयनोत्पलार्चिततर्नु गोगोंपसंघावृतं गोविन्द कलवेणुवादनपरं दिव्याङ्गभूपं भजे ॥ १८६ ।। कस्तूरीतिलक ललाटफलके वक्षस्थले कौस्तुभं नासाग्रे वरमौक्तिकं करतले वेणु करे कङ्कणम् । मगि हरिचन्दनं च कलयन् कंठे च मुक्तावलि गोपस्त्रीपरिवेष्टितो विजयते गोपालचूडामणिः ॥१८७ ॥ ( श्रीमम्मोहनतन्त्रम् )

कृष्णोल्लासः
पञ्चमीमाला
परिणयोल्लासः

हंमः शुचिपहसुरन्तरिक्षसद्धोता
वेदिपदतिथिर्दुरोणसत् ।
नृपवरमदृतमथोमसदब्जा
गोजा प्रतजा अद्रिजा ऋनं बृहन् ।
{म ना 168.)

कृष्णोल्लासः पंचमी माला परिणयोल्लासः जरासन्ध अन्ति प्राप्तीति पुग्यौ द्वे कंमनाशात्सुदुःसिते। जगमन्धो गृह पश्यन् चुकोप हग्ये भृशम् ।। मगधाधिपो जरासन्धो नितान्तकोधाकान्त- म्वान्तः मन् अक्षौहिणीनां त्रयोविंशत्या माफ- महासमरयोधनप्रतिभटः पराकामकः सहस्रगजशनिमान् मगधदेशभूपासुरः । असंग्व्य-भटसंयुतः स हरये ऋधा-परितः रुगेध मथुरापुरी मपटि तत्ममन्ताद् भृगम् ।। १८० ॥ सदा भगादिच्छया वैकुण्ठादागर्न शव्य-सुग्रीव मेघपुप्प-बलाह- कारव्य-हय-चतुष्टय युक्तं दारकारन्य-मारथि-चोदितं सकलायुध-संपन्न गरुडधज दिव्यरथारं गरुडध्वजः मरामः ममारुह्य, शत्रुमन्याग्रे गत्या पांचजन्याख्यं शंसं दध्मौ । तेन शंखध्मानेन रिपुरलमसिलमतिवेलं प्रक्षोमितं चभून । तदा "बालकेन मातुलघातिना न योत्स्ये" इति वदन, कृष्णं निःमार्य, मागधो राममाहवायाऽऽहय, घोरतरममग्माग्भ- माणो रामकृष्णयो ग्थं स्वमैन्याऽऽच्छन्नमापनि ।

64 कृष्णोठासः हरिः सैन्यं पश्यन् रिपुबलशरैः पीडितं शार्ङ्गधन्या प्रकुर्वन् ज्याघोपं निशितविशिखैः शत्रुसेनाममासीत् । निपेतुः प्रच्छिन्नाः पदग-तुरगा दन्तिनो युद्धरङ्गे जरासन्धं गृह्णन् झटिति मुसली पाशवन्धं वबन्ध ॥ १९०॥ तदनु कृष्णगिरा विसृजन रिपुं विजयमेरि-मृदङ्ग-निनादतः । युवतिवृन्द-विकीर्ण-सुमो हली स्वनगरी प्रविवेश सकेशवः ॥ १९१ ॥ कालयवन. करालः कालयवनो वज्रकायो यमोपमः । अलब्ध्या स्वप्रतिद्वन्द्वं रणकण्डूलबाहुभृत् ॥ १९२ ।। स विदन्नारदगिरा चाणूरनो हरिः क्षमः । कोटिसैन्यसमायुक्तो न्यरुणन्मथुरापुरीम् ।। १९३ ॥ द्वारका- तदवलोक्य कृष्णः पौरावला-बाल-वृद्ध-क्षेमाय द्वादशयोजन- विस्तीर्णाममरावतीप्रत्यादेशां वापीकृपतटाकोपवनोपेताम्- पयोदसरणिस्पृशत्कनककुंभटह. पिशालस्थवीथिभिः परिस-गोपुराट्टालकैः । पुर्ण भृशमलंकृतां सपदि नामतो द्वारका अरातिबलदुर्गमा जलनिधी हरिनिर्ममे ॥ १९४ ॥ यस्यां च दिगधिपतयो निजनिजविभवानिदधुः। योगमायया हरिः पारान् सपरिकरान् द्वारकामानीय, तद्रक्षार्थ राहिणेयं नियोग्य, स्वयं निरायुध आजानुलंघमान-प्रालंपिकमालभारी मथुगया निर्गम्य यानाग्रे प्रादुगसीत् ।

परिणयोल्लास 65 तदनु माधरो धारन्ननुधारन्तं कालयपनं किंचन गिरिगह्वरं नीत्या तमान्तर्दधे । यम्मिन् मुचुकुन्दो नाम मिहिरवंशीय विश्रुत विश्रान्तः प्रत्ननृपो सुरसमरे पुरंदरसहायो भृत्वा चान्ते नितान्त- परिश्रान्तो भूत्वा, चिरनिद्रप्टः, “निद्राभङ्गकारी सयो भस्मसाइम- लि"ति जंभमेदि-दत्तरोन बहुकालानिद्राणः शेते । तदविजानन् कालयवनो गुहां प्रविश्य गयानं केशरं मत्वा चरणाग्रेण निर्णिद्रीपुर्वाण- स्तत्क्षणमेन विदग्धो बभूव ॥ मुचुकुन्द अथ हरिगविरासीत् । सदा-- दृष्ट्वाग्रनोऽथ मुचुकुन्दनृपो मुकुन्द "कि पूर्वजन्म-मुकृतं सुकृतं मया यत् । “पश्याम्यनुग्रहचिकीर्पमिहागतं त्यां" एवंविधाः प्रणतिपूर्वनुतीरतानीत् ।। १९५ ।। अथाऽऽगामिजन्मनि मुक्तिमुक्त्या मुकुन्दोऽन्तर्दधे । मुचुकुन्दस्तदनु स्वराज्योद्देशं प्रतिगत्वा तन क्लन पुत्र-मन्त्रिणश्चिरटिष्टात् कालवशं गतान विदन्, मानुपरपुपामल्पत्यादिना तस्तिलिकालागमो, गन्धमादननगं गत्वा, नारायणाथमाभ्याशे निशित तपसि तस्था॥ प्रहरीणगिरि अथ यवनमाहिनी जवेन विदलयन् तद्धनं स्वपत्तनं नयन् माधो मध्येमागं माग, महतानीफेनाभिपतन्तं निशाम्य त्रस्त झ त्यक्तधनः संग्रति मिलितप्रलंमतः महर्पणारय शिसरिणमारुक्षत् । मागधस्तारनु- धावन् क्षितिभृतमभितो हुतरहममृजत् । हलिहरी प्रहर्पणादनप्लुत्य द्वारसामाजग्मतुः। मागधस्तो दग्धों मत्वा ममोदं स्वपुग्मगमत् ॥ - 9 66 कृष्णोल्लासः रेवती- आनाधिपतिः शर्यातिपौत्रः ककुद्मीनामा स्वकीयां तनयां रेवती- नानीमादाय सत्यलोकं गत्वा समुचितवरं तस्याः चतुर्मुखमपाक्षीन् । द्रुहिणः सजोपमाह तमेवम्- "यदा लं पृथिवीं यासि भवेत्तत्र युगान्तरम् । रामाय रोहिणेयाय देहीमा तनयां प्रियाम्" ।। १९६ ।। पृथिवीपतिच पृथिवीं प्रत्यागत्य, स्वराज्यं स्वजनं चाऽदृष्ट्वा, रामाय रेवती दत्वा, विवाहोत्सवानन्तरं हिमवत्प्रान्तकान्तारं महते तपसेप्यासीत् ॥ कुण्डिनम्-- अस्ति प्रशस्त-नगरं विभवप्रतीत नाम्ना च कुण्डिनमिति प्रचुरप्रसिद्धम् । राजा विदर्भपतिरिन्दकुलावतंसः श्रीजन्मयोग्य इह भीष्मकनामधेयः ।। १९७ ।। रुक्मिणी- नृपतेस्तावत् पुत्राः पञ्च रुक्मादयः कुमारी चैका रुक्मिणीनाम्नी चाजायन्त। साच- उत्कृष्टशील-सुगुणाढ्य-सुमजलागी कन्या रमेव भुवने दययाऽवतीर्ण। स्वानां मनोहरण-नैपुण-युक्तरामा रम्यर्गुणरनुदिनं यधे मनोजा ॥१९८ ॥ मा च वाल्यादारभ्य कृष्णम्य गमणीयक-विक्रमायसंख्येयाऽप्रमेय. गुणगणान् श्रावं श्रावं तम्मिन्नेव संक्रान्तम्बान्ता मत्या तं पनि वने ।

67 तद् दृष्ट्व परिणयोल्लासः आरूढयौनां तनयां वीक्ष्य भीष्मकः कृष्णपाणिमेव रुक्मिणी गृह्णान्विति निर्णीय तत्परिणयाय प्रभूतसंभाग्मन्नाहमकापीत् । रोपाविष्टो ज्येष्ठतनुजो रुक्मी दनुजांश-संजातो जगाद तातमेम्- " यमुदेवमुनो नृपो नहि सान् "पशुपालो न पतिर्भवेगिन्याः । "म च मागवतो भयान्निगूढः 'गिशुपालो नरपाल एव योग्यः ॥ १९९ ॥ "अतो रुक्मिणी चेदियं धरणीग्मणशिखामणिं स्वपाणिग्रहणाय समर्हति । न तु कृष्णम्"-- इन्युद्धप्य स्थविरं पितरमनादृत्य, चेदिभूपाय भगिनी प्रतिश्रुत्य, जरामन्ध-दन्तस्त्र-माल्य प्रभृतीनामामन्त्रणपत्रिका प्रेषयामास । विप्रमन्देश रुनिमणी तु तन्निशम्य निगाम्य च नितान्तचिन्ता-मन्तानितान्तः- करणा, म्यस्याऽऽप्ततम विनपुग मुढामाभिधानमानाय्य कृष्णायाऽऽत्मनः गुदृढ-निश्चय संदानित-मन्देश मत्वरं प्राहिणोन् । म च विप्रवर्यम्वग्या प्राप्सद्वारकः हरिणा मादरं सकृतः सन्देश हरये समापयदेवम्-'कृष्ण ! रुक्मिणी वदति- "श्रुत्या गुन्दर ! गद्-गुणाननुदिनं त्वयेर चित्तं धृतं "मां जायां कुरु वीरभागमिस ते चयो न मां विन्दताम् । "सेवा गमिनांविशयतनतो नया च्या द्वारा "नो चेन् तद्तमानमा बनकृशान् प्राणांस्त्यज्ञामि ध्रुवम्"।' मन्दशमिममाधाय तथा कर्तुकामः कृष्णः मन्तुष्टः मत्वरं दारका- नीतं स्थान गमारा विप्रेण सत्रा गर्यस्या उण्डिननगरं प्रातरान् ।

68 कृष्णोल्लासः स्थ्या मार्जन-सेचनैः क्रमुकामलांगलगुच्छकैः रंभास्तंभपटादिभिः मुमतोरणैः शुशुभे भृशम् । रामा रम्यवरांबरा मणिहार-कुंकुम-मण्डिताः भ्राजद्वस्त्रधरा नराः सुममालभारिण आसत ॥ २०१॥ पुत्राधीनो विदर्भपतिवैद्यं वरमुररीकृत्य कन्यादान-सन्नद्वोऽभवत् । कन्या च कृतमङ्गलस्नाना धृतकौतुकमङ्गला वरांबराभरणभृपिता सुभृशं शुशुभे । अथ भीष्मको भूयिष्ठविभवैर्भासुर-भृमुर-बरैः परिणय-पूर्वाङ्गानि साङ्गोपाङ्गानि निर्वर्तयामास । वरश्च चैद्यनृपालः शिशुपालो वरेण्यविशालनिशान्ते निवेशितः। कल्ये चैद्यनृपः शुचीकृतवपुः स्नातः कृताभ्यंजनः क्षोम चोत्तमवस्त्रयुग्ममधरल्लपांश्च माल्यानि च । काञ्चीकुण्डलकरणानि मुकुट केयरमालावली- विभाणो वलयादि-भूषणचयं प्रालंपिवैकक्षिकम् ।। २०२ ।। कस्तूरी-तिलकाश्चिती विशेषक-मुशोभितः । भूमुंगः कृतपूर्वाङ्गयातुरः पाणिपीडने ॥ २०३ ॥ नेपथ्याशित-रामणीयकापुर्दर्पणे वीक्षमाण- थात्मानं प्रतिबिंबितं ग मदनं देहान्तं गुमेने । रुक्मिण्या करपीडनोन्मुकमनाः कालमान्, न रोहे शार्दूलो कसकगवृत इब क्षत्रन्यावृतोऽभूत् ।। २०४ ।। अत्रान्तर कृष्णप्रतिमन्देगमपश्यन्ती, प्रतिक्षणं विमानत्यागमन प्रतीष्मन्ती, रुगिमणी भृशार्ता, निनान्त-चिन्ताफ्रान्त-चित्ता, संभ्रान्ता, किर्तव्यतामूढा, गाउँ प्रतमहृदया, कृष्णगेर मरन्ती बनाम | . " - 69 परिणयोल्लास. तदा वामनेत्रं च यामा भुजोरू स्फुटं प्रास्फुरन् मङ्गलं सूचयन्तः । द्वितोऽयानरोधं प्रविष्टो मुदादात् हरेः पत्रिका प्राणदात्रीममुप्य ।। २०५॥ मा तां पत्रिकां सादरमादाय मसंभ्रमं पठित्वा पुनःपुनः सावधाना पाठं पाठं स्वात्मानमाश्वासयन्ती निजजनि सफलाममनुत । तदनु प्राज्य- कृतज्ञतया प्रह-प्राण सोगी गीर्वाण बदनं वीक्षमाणां रुक्मिणी रमणी- मणी "कृष्णः स्यन्दनेन कुण्डिनमाजग्मिान्" इति व्यज्ञापयद् द्विज- तल्लजः। संप्रत्येपा संतोरस्य परां काष्ठामुपेयुपी पारितोपं सजोषप्रणाममेना- मुप्मै प्राकान्।ि अनान्तरे चैकाः कृष्णः कुण्डिनमगमदिति विदिया बलभद्रो वृहतानीकरलेन सार्धमनुधानन् कुण्डिनं सत्वरमासेदिवान् । रक्मिणीहरणम्---- परिणयक्षणप्रेक्षणप्रवणागती रामकृष्णाविति मन्वानो मनुजेश्वगे बग्ननसनान्युपदीकृत्य समुचित निशान्ते तो निवेशयामास । पुगेकसः कृष्णं वीक्ष्य मुरुमारायाः राजकुमार्याः मुमदृशं वरं मेनिरे । अय रुक्मिणी-- रुद्राण्याः पूजनार्थ हरिम चिन्तयन्ती मसीमिः मेरी-तूर्यादि-बायरपचितिविभौमानतोऽभ्येत्य पद्भ्याम् । देवीमम्पर्य सम्यकप्रतिगमनविधौ विपदा परीता गुप्ता गमन्तार गजहयपदगः स्रग्धरा याति मोदम्।। २०६।। यदा कात्यायनी देवी कृष्णं पतिमयाचत । तदा घटारपर्दुर्गा चालामममूनयन् ॥ २०७॥ अथ मन्दं मन्दं चरन्ती रश्मिणी चिनिये'या उपरि पहिर्यादि- पगध्यमणिगणरचित निगभूषणेन समणिफगाफणीर पभाद्विगजमाना, 70 वृष्णोल्लास +- अलिकलाम - सदृक्ष स्वभाष - कुटिलालकपरीतलमल्ललामललना, पञ्चमी- शशांक्संकाशालिकमध्यलमत्कस्तुरीतिलकाङ्किता, सज्य पश्चगर-शगसन- निम भ्रभागयुगा, चलन्नीलोत्पल-विलमन् कमल दल तुन्य लोचन युगला, चंपक कुम्भल प्रतिमानतायतनासिका, कनकनकमणिकाकुण्डल प्रतिफलित कपोलयुगला, प्रमालपदि द्वयममानग्टनच्छदा, मन्दम्मितेपदरीदृश्यमान- बुन्द-मुम निकर-गदृश रचिर रद ततिः, हरि मृदयालादनचित-शृङ्गार- रसजीवित विधु बदना, शृङ्गारपुज स्तंभायमान-नम्र कम्र कंकण्ठी, ग्रेवेय- कायलंकृत नक्षःस्थला, मृणालिनी नालोपमित मृदु दीर्ष - बाहुयुग्मा, तत्यान्तविलमन् पाणिभ्या व्याकोश सुशेशयं न्यार्वती, मनहरनसचित- बलय नियह मजु शिञ्जिता, कनक-जाल प्रोत कोमुंभ कोगेयांनरा, वरेण्य- मणि सचित नील क्षामोत्तरीया, मञ्जु शिजान किङ्किणी कदनक-काञ्चन- काञ्चीनद्ध-नीविका, अलक्तक उरुण्डक गैरिक रसरूपित पदकोकनद युगा पराग्रय रत्नसचितागुलीयक- विलमद् हस्त - गृहीत ससीहस्ता, इतरकर- किमलयलोलालझान् स्थाने मुहुः स्थापयन्ती, लजया चेपदाननमग्न- मयन्ती, मन्मना हदय दयितं ध्यायन्ती- कृष्णस्याऽऽगमनासकाशकरणे मन्दं करेगुर्यथा गच्छन्ती। हरेर्गवेषणविधौ चक्षुर्दिगन्ती दिगि । मेदिन्यामतीर्ण मगलपधः कृष्णेन सयोजने घामक्तंर कुतुहलेन भरिता प्रेप्मां तनोति ध्रुवम् ॥ २०८ ॥ सौन्दर्यातिगयेन धिा तृतरतिः ग्वात्मनः प्रेक्षणार्थ मो कण्ठं स्थित-गजनीरनिवहं मार्ग पार्थस्थितं द्राक। उन्माधीपरणे प्रभूतरचिग केश मा ददर्श प्रोढीक्ष्याशु ता पदेऽदितरतीन क्षणं तिष्ठतिम्म ।। २०९ ॥

. . परिणयोल्लासः 71 रुक्मिण्या हृदयं विलंबकरणे हेतुं धिया तर्कयन् सौन्दर्यातिशयं गुणांश्च स यथा शुभाव पश्यंस्तथा । कृष्णः मद्य उपेत्य तां भुजयुगे धृत्वा रथे वेशयन् पश्यच्छ्रसमक्षमेव हि ययौ शार्दूलविक्रीडितम् ॥ २१० ॥ तदानीं रुक्मिणी-वीक्षण-संरंभ-संमिता, विम्मित-विस्मृत-हस- च्युतायुधाः, प्रणष्ट-निजधिरणाः, गाढनिद्राणा इम, म पन्ना इय, भृशतर- स्तिमिताः, साल्व-जरासन्ध-दन्तवक्त्र-विदग्थ-प्रभृतयो भटानां सम्मम. संरंभ-संक्षोभकोलाहलैर्जागरिताः, कृच्छादुदन्नं विदन्तो पुनर्गृहीत-हस्त- भ्रष्ट-प्रहरणाः, कृष्णेन सहाभ्यामर्दाय प्रयतमाना यावर्दहन्त, तावत् कृष्णो विग्यादिभ्यः सुदूरं जग्मिवान्। तदा ते रामेण बहुमर्दिताः पराजिताश्च । यादववीर-पगजित-भृपतयः सुपरवशाः स्वस्य बलस्य च मर्दनमत्र निरीक्ष्य तदनु ते संगग्रगतलाच पग मुसतां गत-गतय- दिपति सकलं गुनिवेद्य विगक्तिमिह ददुः ।। २११ ।। सौन्दर्यातिगयितरश्मियो ग्मीमणयो धरण्यामगणेयाः मन्तीत्युक्त्या स्वं म्यं धाम जग्मुः ।। कृष्णवीर्यमविज्ञाय रुक्मी चक्र प्रतियवम् । "अहत्या ने हरि युट्टै नायास्ये कुण्डिनं पुनः" ॥ २१२ ।। सेनयाधाक्षाहिण्या कृष्णमनुबन् "निष्ट निष्ट त्वां दामनमदनं नयामि" इति त्रुवन तीराणान अक्षिपन् । तान छिन्या कृष्णः पटमि. चणि मरिमणमाविध्यन धनुभिन्छन् । अन्यद् धनुगदद गः । तदपि तेन प्रक्षिप्तगाण्यपि छिन्या. तदपि द्वितीयं धनुः नृणितमान् कृष्णः ।

72 कृष्णोल्लामः ध तदा रुक्मिी कृपाणपाणिः कृष्णं तूर्णमद्रवत् । तदानी कृप्गश्चतुर्भिणिः कृपाणं पञ्चधा मित्ला, नन्दक'माददे । तदानी रुक्मिणी कृष्णचरणयोः प्रणम्य प्रार्थयतवम्- "विरम विरम विष्णो! भूरि कारुण्यमूर्ते ! "निसिल-भुनन-योगक्षेम-कृत्यैक-दीक्ष! | "उपयमसमयेऽस्मिन् मंगलानां सुयोगे 'शुपयममयनं न भ्रातुरस्य प्रगम्तम् ।। २१३ ।। इति संत्रासवेपमानतनुलता मगद्गद याचमाना माधवं तद्वधानिरु- रुधे। तदापि तद् दर्पकर्तनाचिकीर्षुः कृष्णो रूप्यं वधप्रतिकृतिमवभार्य ते रथस्तमे वसवन्धं बद्धा तरवारिवरधारया तस्य श्मश्रु-केशान् पावापीत् । अत्रान्तरे बलभद्रः- रिपुरलमसिलं द्रामर्दयित्वा बलोगा- दनुनयाचसा तं रुक्मिण मोचयित्वा । नयपथमुपदिश्य भ्रातरं धर्ममचे प्रचुरमुदमवाद्रुिक्मिणी मालिनी मा ॥ २१४ ।। पराजयात् सोटरीपुरतः कृतावमानानिजतीवप्रतिश्रवेण वैरूप्य- निमित्त-हिया च कुण्डिनपुरप्रतिगमने भृशकुण्टिताशस्तदुपकण्ठे भोज- स्टेभी पसीन् । रक्मिणी-परिणय- तदनु विजयिनी नीलांबर-पीतांनगै द्वारकामागम्य महामहैः सह यथाविधि रुक्मिणी परिणयं कर्तुकामी संभृत-भूरि-संभारी विदर्भपति- प्रगृतीन् वधू-बान्धवान् पुरु-फेकय-सृञ्जयादि राजन्यवर्याचाहान- - परिणयोल्लासः 78 परामन्त्र्य सन्देश-हारिणं धरणीसुरं सुदामानमप्याय तान् समुचित. सुवेश्मसु सादरं ससत्कारं निवेश्य, द्वारकापुरीमलंचक्रतुः । तथा च- मृष्टैः शृङ्गाटकाद्यैर्भवननिवह मण्डितैर्मण्टपाथै- रि द्वारि प्रकुप्त-क्रमुक-कदली-नारिकेलादि-गुच्छेः । पूर्णः कुमः फलाट्यैः प्रघणनिहितस्तोरणश्चित्रमाल्यैः स्त्री-पुमानां महाभिरणवमनारकाऽलं रराजे ।। २१५ ।। मिष्टान्नभक्ष्यभोज्यविविधरमगुणैर्मोदक रिभुक्तै- गतिथ्यः प्राज्यदानरगणितनियहः कल्पवृक्षेव दत्तैः। नानाचार्य विनोदैनटवरनटन ट्य-नृत्यादि-लास्यः प्राज्योत्साहन घोपः परिणयसुमहः साधु निर्वतितोऽभूत् ।। २१६ ।। एवंविध-विविध-निर्भर-प्रमद-प्रकर्ष-भरितायां द्वारकायां महा- महपर्यायः पुरयात्रा-देवालय-यात्राद्युत्सबविलासैः रुक्मिणी-कृष्णयोः परिणयोत्सव-प्रक्रियाकलाप-कोलाहलैर्दिवमा दश व्यतीयुः। यत्र- नेदुरि-पटह-मृदङ्ग-पणया वीणा सुवेण्यादयः संगीते कृतमुसयुधाः पुरुजगुः पाण्डित्य-मात्सर्यतः । चक्रे नर्तन-विविध-लास्य-नटनं पोराङ्गनानां गणः सर्वेभ्योऽम्बर-कनकहार-वलयान् गमः प्रकामं ददौ ॥ २१७।। अधाशेप-धरणीनमणी-शिसामणि-रुक्मिणी- परिणयक्षण-पूरण- विधा विस्तीर्णोपायन-वितरण-प्राणी रमारमण-रेवतीरमणी मदाराबुदाग निजवन्धुजनेभ्यः ममस्तपुरजनेभ्यो धगणीघवेम्पो घरपीगीणिम्पो 10 74 कृष्णोल्लासः निसिलाभ्यागतेभ्यो विशिष्य सन्देशहारिणे विप्रवरेण्याय सुदाम्ने पराभिरणांवराणि सामोदं सबहुमान प्रकामं वितस्तुः । अनन्तरमपि- कतिपयदिवसान् कुतूहलिम्यो विविध-विनोद-सुवोधकारि-भेदैः। प्रचुर-रुचिर-चित्रवाणदीपः प्रमद-भरं ददतुः सहोदगेधौ ॥ २१८ ॥ एवं विध-विविध-महोदय-वितान-पिलामः संकलित-जन-संकल- प्रहर्ष - प्रकर्ष-विजृमित-कलकलरव - मुखरित -हरिन्मुखा पुरी हसनमुखी चकासामासे । किंच सा- दृष्ट्वा विष्णुं मुषं श्रियमपि धरणी रुक्मिणीवेषभूपा संयोग चापि मद्यः परिणयविधिना भूरि भद्रं विधातुम् । यत्रेमी संवसेना प्रमदविभवतश्चात्मनाऽवच वायं मत्वेत्थं भूः स्वयं चाप्यवतरणविधी सन्धग द्वारकाऽभूत् ।। स्यमन्तकः- आसीत्तदा यदुकुलप्रभवो मनम्बी सत्राजिदाख्य-सुकृती निशितैस्तपोभिः । लेभे मणि दिनमणेः प्रचुरप्रमादात् ख्यातां स्यमन्तकमणीति सुवर्णदात्रीम् ॥ २२० । मा च मणिः प्रतिदिवसं सुवर्णभारमजनयत् । प्रभृतभद्रं च समन्तात् । मत्राजितः सत्यभामाभिधाना पुत्री समजनि चका सन्ततिः । सा-- सत्यभामा- अगलचिकुरालका स्वलिक-नासिका-भू-रदा कलाम भृशशिक्षिता ममग्वीक्षणे वीतभीः ।

परिणयोल्लासः 15 मुसूक्ष्म-धिपणायुता बहुवधगुणकायना मुमत्व-धृति-साहसः सकलकार्यनिर्वाहिका ।। २२१ ।। विविध-प्रभूत-प्रभाव-महिता स्यमन्तकमणि धरणीधवसोधे निधाय सार्वजनीन-साहायक राज्यसामान्य-वाश्रेयसं च चिकीर्षुः कृष्णः क्षिति- पतेः कृते सत्राजितं तं मणि वनित्या प्रत्याख्यातः । अर्थकदा तावत् सत्राजितोऽनुजः प्रसेनाभिधानो मुदा कंठे-बद्ध- स्यमन्तको मृगयां गतो मृगेन्द्रण मारितः । वृत्तान्तानभिज्ञाः सवाजिन्- प्रभृतयः कृष्ण निरागसि मन्तुममंगत । जांचरान्--- आत्मशुद्धि चिकीपुः कृष्णः पौरखरखाः सह प्रसेनगवेषणप्रवणः प्रस्थायारण्याय दूरे चाग्रेवणं चावगाद्य पगमनापन्नं प्रसेनसंहननं ततोऽ- ननिदूरे पश्चनापन्न-पश्चास्यकायं चाद्राक्षीन् । अग्रेवणं निकटगिरिगह्वरं निरीक्षमाणः पाप्रधानान अभ्यागप्रदेश निवेशयन् नर्दककः प्रविश्य तत्र क्रीडा-प्रवण-रमणी-मणि-पाणी मणिमदर्शन् । नठा पराक्रमण-कुपित- विक्रान्त-ऋक्षवर्यः कृष्णमभ्यामद्य मुष्टी-मुष्टि युद्धमकान्।ि कृष्णम्ताबदष्टा- दा दिनानि भृश-भीषणग्णं कुर्वाणो वरेण्य-भातनं कृन्णवाऽजपीत् । "पुरुषोत्तमाते नाऽहं केनापि पराजय्यः" इति दृढप्रत्ययवान् जांयवान् पुरुषोत्तम दिक्षुः समुद्धत-पक्ष्माशिभ्यां वीक्षमाणः स्वामिगमचन्द्ररूपा- चनीयांसं समक्षमक्षिविश्यभूनं कृष्णं पश्यन्ननमः सन् , खवामिरूपदर्शन- मार्थयत । तदा- सज्यं कोदण्डं निशितविगिपं हस्तयोधिनतं ते नीलाभ्रव्याम स्मितयुतमुखं धीरगंभीर-भावम् । ऋच्यादां कालं पमनननयनाऽऽथितं मैथिली माधना संरक्षणचणतमं रायरं प्रेक्षनक्षः ।। २२२ ॥

"76 कृष्णोल्लासः जांवरती- अथ निर्भर-भक्ति-पुरस्सरं हरिं सुचिरं दरीदृश्यमानः प्रदक्षिणप्रणि- पातान् चक्रीयमाणः समणी रमणीमणी जांचवतीं भल्लूकतल्लजो हरये समार्यपत् । अथ हरिहिरागत्य पौरवानदृष्ट्वा स्यमन्तक-सीमन्तिनी-मणिभ्यां सार्क द्वारकामागत्य, तदुद्वाहं बहुविभवविस्तृतमहततिभिः सह निर्वयं, नृपसभायां समस्तोदन्तमावेद्य, सम्यगपनोदितात्मापवादः स्थमन्तकं सत्राजिते ददौ । स च निरागसि कृप्णेऽपराधपातनादतिवेललजावलीढ- स्तदघपरिजिहीपुः सन्नुत्तमर्णाय सकुसीदमूलधनमिव स्यमन्तकमणिना सार्क रमणीमणी सत्यभामां हरये समर्पयितुं तामानाय्य कृष्णसविधे किंचि- दवाङ्मुखस्तूष्णी क्षणं तिष्ठन् कृष्णाय सुवाणीमभाणीत्- " स्यमन्तकं कुमारी च द्वे मण्यौ ते ददाम्यहम् । "स्वीकुरुष्व मयि प्रीत्या मन्मन्तुं क्षन्तुमर्हसि" ॥ २२३ ॥ वरं वीक्ष्य स्वयं सद्यः प्रशस्य स्वस्य धन्यताम् । खजन्म सफलं मेने सत्यभामा हृदन्तरे ।। २२४ ॥ भामां शस्तगुणोपेतां निशम्याऽऽप हरिमुदम् । सत्राजितमिमां वाणी प्रत्यभाणीन्मुदावहाम् ।। २२५ ।। "गृहामीमां जीवमणी साऽलं स्यान्मे मुखंकरी । "तपोलब्धा जड़मणिस्तवैव स्तात् शिवकरी" ॥२२६ ।। "उपग्राह्य स्वजामात्रा प्रीत्या दत्तमुपायनम्" । वदन्ने स जग्राह प्रतिदत्तमणिं मुदा ।। २२७ ।। खमनोरथमप्येवं दिष्टया मेनेज़ साधितम् । एवं भूयिष्ठ-सन्तोपः पोपु त्रिष्वजायत ॥ २२८ ॥ - परिणयोडासा धनद इस धनाटयः प्राज्यभृत्य परिन्छ । संभार-नय-संपन्नः प्राज्य-मन्नाहकारकः ।। २२९ ॥ आमन्व्य वान्धवान मर्मान् पन्धरमयान् । भूयिष्ठविभः साधं पारमे महसंहतिम् ॥ २३० ॥ सत्यभामाशरिणय.- अथ शुभे दिवसे, गोभने मुहर्ने, पुरुहूत-पुगेधसा मशं गपिंपों कुलपुरोहिन पुगेधाय, क्षोणीगीर्वाणवरेण्यगणः सत्ता मवाजिनामामणि-कृष्णयोः परिणयविधिना पाणिग्रहणमगणेयदक्षिणा- वितरणचणः संपूर्णतां प्रणिनाय । तथा च पुग्यात्रा-देवालययात्राद्युत्मः, मिटान-नानाविधगुणव्यअन-पायम-परमान-चित्रान-बहुविधभक्ष्य-भोज्य- भोजन-लय-चोप्य-पेय-पदार्थः,मेरी-तूर्यादि पटह-पणन-मृदङ्गादि-वादिन- चणा-वेणु-कण्ठ-संगीत-गोष्टीभिः, पागगना-संघात-संगीत - नृत्य-नन- लास्य-नट-नर्तक-नटन-नर्तन-प्रस्टन-विनोदनानाविध हास्य-जनकततिमि- विविध-विचित्रतर-दीपावलीमि-बहिबाणावलीमिश्च मार्वजनीनानन्द- मन्दोह-मन्दायिनो दिपमान् पोडश, दिनकमियोज्नुभमाण-प्रचुरप्रमदभरित- भूरिजनसंकुल-परभम-संरंभ-चलन-वचन - कलमल-निनद - प्रतिनादित- रोदोन्तगलान , बाहिक-प्रक्रिया-पर्याय-कलाप-संवद्वान, अत्यवायत् महती मानवसंहतिः । अनन्तरमपरिमेय-योतकेन साकं वरमदनं वधूवरी प्रेपयामास सः । एवं स्यमन्तकमणिः कृष्णाय द्वे रमणीमणी समाददे ॥ गच्छत्यनेहसि हलिहरी हस्तिनापुरं प्रयाताविति विज्ञाय रन्ध्रान्वे- पिणो कृतार्मारी प्रत्याग्न्यान-मन-सत्यभामाकामनेन शतधन्वना तत्- 78 कृष्णोल्लासः राधुक्षित-मत्सरेण निद्राणं सत्राजितं घातयित्वा तम्मानिक्षेपमित्र स्यमन्तक- मणिमलभेताम् । अथात्यर्थ-दुःखिताया गजाहयं गतायाः सत्यभामाया मुखादुदन्तं विज्ञाय हलिहरी सत्वरं-प्रत्यागतद्वारको तत्र शतधन्वानमपश्यन्ती ततः प्राप्तमिथिलो तत्रस्थ-शतधन्वानं निहत्यापि मणि नालभेताम् । तदा पुन- रिकामागतः कृष्णोऽङ्करमानाय्य प्रथमोपायविधया तं मणिमप्राक्षीत् । तत्मत्यर्पण-प्रतिश्रवानन्तरं शतधन्वना तम्मिनिक्षिप्तं मणिमदर्शयत् । ततः कृष्णस्तं मणिं तम्मावादात् ॥ सुभद्रा----- आसीदशेपललनातिलकायमाना कृष्णानुजा सभिहिता मुगुणः सुभद्रा । आरूढ-यौवनदशा नृपधारयोग्या खानां प्रमोदमनुवासरमेवयन्ती ॥ २३१ ।। रामन्तदह मनुते सुयोधन सर्वे तदन्येऽर्जुनमेव मन्यते । पार्थे सुभद्रा निदधे मति दृढां सौन्दर्य-वीर्य-प्रथिते धनुर्धरे ।। २३२ ।। सुभदाहरणम्- सकलोपायकुशलम्य कृष्णस्यादेशात्-- पार्थः कापायवल्कः स्फटिकमणिमयः कणैः कर्णलवैः रुद्राक्षैः कण्ठहारैर्नवमणिगुडिका-कुण्डिकायः समेतः । भूपिष्टम्मलेपैर्यतिवरतिलकाकल्पवित्राट् त्रिदण्डी स्तब्धाक्षो द्वारकायां बटपिटपितटे व्याघ्रचर्मप्यतिष्टन् ।।२३।।

परिणयोल्लामः 79 तत्रापि-" नारायण! नारायण" इति मुहुर्मुहुर्ताहरन् समी- पागत-जनान् प्रति-"असारं संमारं जहित मृगणिकासदृशं विषयसुसं स्वमसमम्। त्यजत मोहं मनुजवरा" इति पखैराग्य बोधयन् कतिपयैरेवा- होमिर्जनेषु प्रत्ययमुत्पाद्य राजद्वारे लब्ध-प्रवेशोरामेण सत्कृतः पार्थभिक्षुको मिक्षामग्रहीत् । विसंभातिशयवशावलभद्रः सौधैककोणे यतिं वामयन् पूजाद्रव्याणि समर्पयन, नवरिवस्यार्थ तदनुजिवृक्षाजननाय म्वानुजा सुभद्रां न्ययाक्षीत् ॥ मोऽपि कपटपाराशरी पराध्य-परिचारिकां दशं दर्श गन्धुक्षित- हृच्छयः, मेगस्य-प्रकटित -रुचिरफुन्तनिभ-दन्तपडिभ्यां विशाललोचना- पाङ्गमाकूतालोकनश्च ललनातल्लजहृदयं मजोपमकार्षीत् ।। कपट-कर्मन्दिनि कापट्यं अमन्यानां तां सुभद्रां विजयो निजतत्वं ममावेद्य ममुचितावमर- प्रतीक्षामादिगत्मः॥ तदनु नितान्त-सन्तोष-प्रकविष्टधिषणा कृष्णानुजा प्राप्तरूपा प्राप्तमनोरथा सन्तोप-मन्दोह विन्दमाना, सबीड - मन्दस्मित - सल्लाप-विलासः साकं विजयाय मुपरिचर्या चक्रीयमाणा, किंचिदिष्ट सजोपं विपेहे । अथ प्रकाशकर-शारदागमे मोमेश्वरोत्मय-यात्रागमे सति- सर्वनो विजयाय सायुध-रथारूढां सुभद्रां ददत् व्याजेन क्षणवीक्षणे प्रहितवान् दूरं नगर्या बहिः । संकेतस्थल उत्पतन् स्थवरे पार्थो भटान् रुन्धतो विद्राव्य स्वपुरं निनाय दयितां गार्दूलविक्रीडितम् ।। २३४ ।। इदं श्रुत्वा रामः क्षुभितहृदयो रक्तनयनो हलं गृह्णन् योदु झटिति चलितः किंतु हरिणा । प्रणामः पादाब्ज मृदुमधुरखाचोपशमितः कथंचित्सेहेऽयं कृतपरिणयां तां शिसरिणीम् ।। २३५ ॥ अथ नीलांवरः पीतांबरमेव व्याजहार । “त्वं कपटकर्मन्दिने दर्शनमपि न ददिवान् । किं कुर्वीत वराकी हटादपहृता महोदरी । अयं 80 कृष्णोल्लासः राक्षसविवाहः स्यात् । अत आवयोरेकतरस्याभावे स्वजनवदनालोकनहीना कुररीव करुणं रुद्यात्सोदरी ह्यवगा। मम गमनं तु न शस्तम् । तथापहरण- गर्वावलिप्त-प्रतारकदर्शनेन-सन्युक्षितं मुसलं कुशलं न कुर्यात् । त्वं तु पाण्डवपक्षपाती । अतस्त्वमेव गच्छ" इत्युक्त्या बहु-हय-स्थ-गज- पदातिभिर्हरणैः सहाऽवरोध-वधू-जनैः कृष्ण हस्त्याह्वयाय प्रजिघाय ।। सुभदापरिणय,-- अचिराय- किरीटी हस्त्या प्रमदभरिते कृष्णस्य सविधे सुधापूर्तागारे बहुवितरणमिष्टान्नविभवः। मुहूर्ते मुलाध्ये स्वजनमिलितो वैवाहिकविधी सुभद्रायाः पाणिं प्रणयभरितः स्वीयेन जगृहे ॥ २३६ ॥ एवं निखिललोकामिलपितपूरणनैपुगचणः कृष्णास्तत्र वासरांश्चतुरः भजन-प्रीणनचतुरोध्यात्सीत् । निसिलबान्धवान् सुधामारनिष्यन्दभाषण- रानन्दमन्दोहं विन्दयन् गोविन्दस्तरमन्दानन्दमन्दोहपूर्वमभिनन्दितो बहुवन्दितो निजनगरमन्दिरममन्दमविन्दत ॥ कतिपय-मासानन्तरं पाण्डव - दिदृशुः पुण्डरीकाक्षः सात्यक्या- दिमिः सार्धं प्राप्तेन्द्रप्रस्थः शमनपानात्मजा प्रणम्य,पुरन्दरनन्दनमालिंग्य, चाश्विनीतनयाभ्यामभिनन्दितः, कृष्णा-कृष्णानुजाभ्यामभिनन्दितः कुन्ती- देव्या साकं कुशल-ललितं संभापमाणो धर्मनन्दनमानन्दयनास्त ।। कारिन्दी--- तदा कस्मिथिदिवसे पार्थः महरी ग्यमान्य यमुनातटनिफटा- टव्यां मृगयायामितः पिपामाकुलः फल्गुनः, कालिन्दीमेलो गत्या, नदन्तःकाशन कनकन्यकाशिमामणि कृष्णप्मया तपस्सन्ती तद्वचगवाय तां कालिन्दीनाम्नी कृष्णे ममर्प, नाभ्यां मह ममदनमाममाद ।।

परिणयोलारा 81 ग्वाण्डयदहनम्- हरियुतविजयोऽन्यदा साण्डवाख्यं वनं प्राप्य त- द्वग्शरनिकरः क्षणात्पञ्जरेणाऽऽतं कारयन् । चपलमनलसादकात्सिमग्रं ततः स्वीकृते रथ-सितहययुग्म-गाण्डीव-नूणीर-माणादिकः ।। २३७ ।। सभानिर्माणम् - अथ हरिप्रेरणया विश्वनिर्मिते परमाश्चर्यक्रमन्दिरे धनञ्जया- न्मोचनेन मयः कृतजो धनञ्जयाय भृशविचित्रतरमा निर्ममे माधवगिरा सूचिताम् । यर- मजलं निरंयु तलभृः सजलेति प्रतिभाति चेतसि यथार्थ-विरुद्धम् । स्वभिमान-लिप्त मनमा महानि जनयेत्मभेति हरिराचिनगेतत् ॥ २३८ ॥ कारिन्दीपरिणय तदनु- द्वारका केशरः कालिन्दीमनपीत्ममोदं सजोपं वैभवायोत्सरः साकं प्राज्यमिष्टान्न भोज्यैः । पाययोः सुसंगीतनृत्य लास्सैबिनोदै- चन्धुभिथावृतस्तामुद्वाहरीत्योपयेमे ॥ २३९ ।। मितविन्दा अथावन्ती-गजाधिदेव्या गोरिन्दस्य पितप्यसुर्नन्दिनी मिरविन्दा- नानी चारुढ यौनना हरिमेन वरमकामयत। किं तु तस्याः सोदरौ निन्दानु- मिन्दाभिधी मुयोधनपक्षपातिनी गोविन्दमनिच्छन्तौ स्वयंवर चिकीर्षु वहून महीपतीनाहय सभायां न्यवेशयताम् । -- 11 82 वृष्णोल्लासः ज्ञात्वैवं माधवस्तां प्रचुरतरसागादवन्ती ग्रहीतुं वर्या प्रेष्टं समीक्ष्य प्रमुदितमनास्तं वयूपुस्तदानीम् । प्रीतो भक्तानुकंपो दृढमनुविदन् मित्रविन्दानुरागं जित्वा सोदर्यवीरान स्वभुजबलतो द्वारका तामनेपीन ॥२४॥ सत्या- . आसीदयोध्यानगरे नग्नजिन्नाम राजा। तत्सुता सत्याख्या सुरूपशीलगुणगणाढ्या । तां च बहवो महीधवाचकमिरे । किंतु जनकः कन्याशुल्कं सप्तपभयुगपद्वशीकरणमकल्पयत् । तेषां निशित-निष्टुर-विपा- णाः प्रोथिता भग्नाङ्गाः भनाशा बह्यो बभूवुः। आकर्णितवातः कृष्णः सानीकः सपार्थः कोसलनगरं गत्वा धरणीरमणेन सत्कृतः सत्यया कामितश्च । तदा संश्रुत-तीत्रशुल्कमालोच्य भूपो भृशमनुतेपे । अथ प्रासादोद्याने नृपेण प्रदर्शितान् कृष्णः- पमान वीक्ष्य कठोरशृंगयुगलान् पीनान् मुदुर्धर्षणान् लघुकायान् समसंख्यकान् दधदजो मतभविक्रीडितम् । दयितानानयदलमा मकलहरसंतोमुत्पादयन् मह नातादुपटॉकनर्बहुविधैर्जग्राह सत्याकरम् ।। २४१ ॥ अथ मह सत्यया म्बपुगय प्रनम्धे मुदा माधवः मविनयो विजयी । तदा- पथि कृष्णग्यं रुरुधुहताशाः पुभृतः कुपिता जयगालिने ते । वृष-निष्ठुर-शृंग-कृत-शतीनां विजयानगणः गमनं मुनेने ॥ २४२ ।।

परिणयोल्लासः 83 भद्रा- सन्तर्दनादयः कृष्णमाय बहुमानतः । श्रुतकीर्तिमुनां भद्रां रतां तम्मै मुदा ददुः ॥ २४३ ।। विवाहविधिना साकं मूत्मांध वितनिरे । प्रभूत-पारितश्च द्वारकां प्रेषयन् वधम् ॥ २४४ ॥ लक्षणा- अथ बृहत्सेन-नाम्नः- मद्राधिपस्य तनया बहुलक्षणान्त्रिता प्राट नाग्दाहरिगुणानवगम्य लक्षणा । कृष्णे मनः परमधादितरेपु दुर्मना- स्तातस्तु शुल्कमकगे झपयन्त्र-भेदनम् ।। २४५ ।। वहयो लक्षणापाणिकांक्षिणः क्षोणीग्मणा मीनभेदने भन्न-प्रयत्ना भग्न मनोरथा बभूवुः, यत्र अवस्थजले दृष्टिं निधाय चोर्धमत्स्य-भेदन कार्यम् ॥ सजिप्णुः कृष्णम्तु- धनुः सज्यं कृत्वा विशिसमथ सन्धाय सहसा सकृन्नीरं दृष्ट्वा हरिररमभांक्षीद् झपयुगम् । सुराश्चकुष्टिं दिवि सुमनसां प्रीतमनसा हरेः कण्ठे हारं सुनिहितपती सा शिसरिणी ॥ २४६ ।। अथ लक्ष्मणः कृष्णः सलक्षणः सविजयो विजयी जगाम स्वधाम मुदा ॥

No text on this page.

OG
एवं कृष्णो निजभुजबला परागादि हेतो-
राष्टौ पत्नीरलभत लघु स्वाटभक्तिस्वरूपाः ।
लोकास्तुष्टिं प्रचुरविभवं मङ्गलं गाढमापुः
सुब्रह्मण्यः पदसुमकृतं पञ्चमं हारमाधाम् ॥ २४७ ॥

सत्यं शुद्धं विबुद्धं जयति तव बपुनित्यमुक्तं निरीहं निर्द्वन्द्व निर्विकार निखिलगुणगणव्यजनाधारभूवम् । निर्मूलं निर्मलं तन्निरवधिमहिमोल्लासि निर्लीनमन्त- निस्सङ्गानां मुनीनां निरुपमपरमानन्दसान्द्रप्रकाशम् ॥ २४८ ।। अव्यक्त ते स्वरूपं दुरधिगमतमं तत्तु शुद्धकसत्वं व्यक्तं चाप्येतदेव स्फुटममृतरसांभोधिकल्लोलतुल्यम् । सर्वोत्कृष्टामभीष्टां तदिह गुणरसेनैव चित्तं हरन्ती मृति ते संश्रयेऽहं पवनपुरसते पाहि मां कृष्ण रागात् ।। २४९ ।। +00000- अग्ने पयामि तेजो निविडतरकलायावलीलोभनीय पीयूपाप्लावितोहं तदनु तदुदरे दिव्यकैशोरवेपम् । तारुण्यारंभरम्य परमसुखरसावादरोमाश्चिताङ्ग- रावीतं नारदाचविलसदुपनिषत्सुन्दरीमण्डलैश्च ।। २५० ।। (नारायणीयम् )

कृष्णोल्लासः
पष्ठीमाला
प्रौढोल्लासः

Ansne-.... .-mia- . मत्येन लभ्यस्तपसा होप आत्मा सम्यग्नानेन ब्रह्मचर्येण नित्यम् । अन्तः शरीरे ज्योतिर्मयो हि शुभ्रो यं पश्यन्ति यतयः क्षीणटोपाः॥ (म. १ 15) कृष्णोल्लासः पष्ठी माला प्रौढोल्लासः नरकासुरवा आमीत्तदा क्षितिसुतो नरकासुरामिधः प्राग्ज्योतिपास्यनगरे भृशक्तिविश्रुतः। जित्ला महेन्द्रमथ तस्य सितातपच्छदं शृंगं च कुण्डलमपाहरदस्य मातृतः ॥२५१ ।। युदै घोरतरे पिजित्य स हठाद्राज्ञः सहस्राधिकान् हुन्याऽन्तःपुरयोपितश्च सह तैः कारागृहे प्राक्षिपत् । सर्वेषां जगति प्रभूत कढनं हिसापरवाकरो- दित्याकर्ण्य हरिः श्रितारनचणश्चके मति तद्वधे ॥ २५२ ॥ तथा च माधमः सत्यभामया साधू तार्क्ष्य पृष्ठमधिष्ठाय प्राग्ज्योति- पपुरं प्राप्य गिरिदुर्ग शस्त्रदुर्ग जलानिलानलदुर्गाणि घोरमुरासुरसाशै- निर्भर-दुर्गम-दुर्गाणि चाभ्यामर्य, गढया गिरीन् , कर्कशनिशिः शस्त्र- दुर्गाणि, चरण जलादि दुर्गाणि, तयारिणा मुरपाशांथ प्रणा- श्य, पाञ्चजन्यपध्मानेन प्राग्ज्योतिपपत्तनं तत्क्षणं प्रक्षोभ्य भृशं कृत्लशः तस्थौ।

86 कृष्णोल्लासः मुरोऽथ निरगाजलात्तिभुवनं मुसैः पञ्चभि- ग्रेसन्निव सगेश्वरे सपदि शूलमारसन्नदन् । शरैस्तदभनक क्षणाद्धरिरमुखे ताडयन् गवां च शतशोऽच्छिनद्गलगणं चकर्तारिणा ॥ २५३ ॥ ततस्तत्सुतानुदायुधांस्ताम्रादीन् हरिररिणा तूर्णमेव तरणितनय- सदन प्राहिणोत् । तदा नरकासुगे भृशातुरो यहिरागतो- हरिं दृष्ट्वा भौमः सगपतिगले भामासमेत स्थित तटित्यन्तं सूर्योपरि धृतमिवाक्षप्सीच्छतमी क्रुधा। भटाः शस्त्राण्यास्यन् युगपदनदन् चिच्छेद सर्वाग्यजो गरुत्मान् पक्षाभ्यां गजहयभटान् प्रस्तं चकारककम् ।।२५४॥ तदानीमत्यर्थ-क्रोधानान्त-खान्तः स्थिगसुतो यावत्तलोचनं त्रिशूल- मप्रतिहार्यममोघं प्रचिक्षिप्मुर्हन्ते गृह्णाति तावदेव क्षणे कृष्णस्तच्छिर- विच्छेद कर्कग-चक्रेण । तदा- यढाऽस्य शीपं मकिरीटकुण्डलं पपात भृमा भगदत्तमात्मजम् । हरेः पदाब्जे प्रणमय्य काश्यपी खनुग्रहीतुं भगवन्तमार्थयत् ।। २५५ ।। तथा कुर्वन् कृष्णो धरधियान् रिमुच्य स्वधाम प्राहियो । नरकाहत-राजकन्यमानां मुमुचे पोडशमाहतं महसम् । अध चात्मनि गगिणमनोजाः परिणतुं स्वपुरं मनीनयत्ताः ।। २५६ ॥

प्रौढोल्लासः
87
तामिः सुमृष्ट - विरजांबराभिरभिजात - मीमन्तिनीमिः सार्क महा-
कोशान् वाहप्रकाण्डानभ्रमुकुलोत्पन्न-पाण्डुरचतुर्दन्तदन्तावलांश्च द्वारकार्य
प्रेपयद्धरिः।
इन्द्रलोके-
अथ ससत्यभामो हरिभगवान् विहगपतिवाहनः पुरन्दरमन्दिर-
मधिगम्यामर्त्य-मात्रे कुण्डलयुगलं दत्वा, सुधर्मायां वृत्रमे सितातपत्रं मणि-
शृंगेण सता प्रददे। हर्षप्रकर्षेण हरिणा हरिनितरामादृतोऽपि सत्यभामा
मानुषवपुप्मतीति तुरापाण्महिप्या पारिजात-भूपणानहेति दिव्यकुसुमेन
नाहता।
अथ मत्यभामया साकं सुधर्माणममरावतीमुच्चःश्रवसमन-
मातंग सुरदीपिकातटनिकटे वृन्दारक - सुन्दरीहदयानन्द - सन्दोह -
सन्दायि संक्रन्दन-नन्दनोद्यानं च संवीक्ष्यामन्दमानन्दमविन्दत गोविन्डः।
तत्र माकन्द-मन्दार-चन्दन-स्यन्दन-चपक-चांपैय-कुन्द-तिन्दुकादि द्रुमवीरु-
द्वन्दमिन्दिन्दिरवृन्द-कलरवमुखरितेन्दिरामन्दिरायमाणेन्दीवरारविन्दकदं -
पकं, इन्द्रादिवृन्दारकवृन्दवन्दित वृन्दारक-मुनिवृन्दारक दैनन्दिनमुकुन्द-
वन्दनाय स्पन्दमान - मकरन्दविन्दु - सन्दोह - संदिग्ध-मालती-माधवी-
मटिका कुसुम-निकुरुवं, सन्तानपारिजातादि-कल्पद्मपण्डं, कामिनीमानस-
कन्दर्प - सन्दायक - नन्दनोद्यानयने सान्द्रामन्दानन्द - सन्दोहं विन्दमानौ
दंपती मन्दं मन्दं दरीदृश्यमानी ह्यमन्दानन्दथुमविन्देताम् । तदनु-
सुरतरुनिकरं निरीक्ष्य गमा
प्रमदभरेण हृदन्तरं पुपूरे।
अपि च मनसि पारिजातकेच्छा
बहु भवतीति वभाण सत्यभामा ॥२५७ ॥

88 कृष्णोल्लासः विचक्षणदक्षिणः कृष्णो भामामिलपितं बहुमन्यमानस्तामेवं प्रति- भापमाण एव-~- पारिजातहरणम्--- "साधु भापितं त्वया ममापि वल्लभः स वृक्षः "साधयामि कामितं तवे"ति तद्रुमुजहार । तत्क्षणं पुरन्दरो रुपा रुरोध तं समैन्यः तं विजित्य तायवाहनः स्वपत्तनं जगाम ।। २५८ ॥ अथामरतरं भामामन्दिर-प्रमदवने प्रत्यष्टापयत्सः । बहुपत्नीक. कृष्ण:---- तदनु पोडशसहस्रसंख्याकाः मुहमारा राजकुमारीस्तत्समसंख्याक- स्पधरो हरियुगपद् यथाविधि ताः परिणीय प्रत्येकं सुनिर्मित-मन्दि- रेषु सुसंकरेणु तर निवेशयन् सर्वेषु गृहेषु गृहमेधी सन् स्वमर्वगत्वं सर्व- व्यापकन्वं नित्यानन्दत्वं च पृथिव्यां प्रथयन् प्रतिवभौ भगवान् । एवं पराशक्तिकलाः पोडगसहस्र-भेदेन मत्यः सद्यः संयोगेन परमात्मावतार- रूपं कृष्णं संपूर्णकलावन्तमकार्प:- सुन्दर्यः प्राप्य कृष्णं पतिममिलपितं म्बम्बसदने- पभ्यर्पोमां शिवानी नतिनुतिततिमिः पूज्य-मुग्माम् । प्रेम्णा प्रोत्कर्परामा धयमानशिवाः साधुसुभगा- अकस्ते भर्तसेना प्रमदमुभरिताः फतवनिताः ॥ २५९ ।। चाण आसीन्महारलि-सुतः प्रथितप्रभावो वाणामिधान-नृपतिः परि योणितायाम् ।

प्रौदोल्लामः 89 यः शंकरं कुशलनर्तनगीतवाद्यैः मन्तोष्य तं स्वपुरपालकमाशु चक्रे ॥ २६० ॥ दशशत-भुजैर्युक्तो बाणः अभूतबलान्वितः प्रतिभटमलब्ध्या युद्धे बाहुपाम-शमाप्तये । मुघन-परिघाद्यैर्व्यायामैः : पलालझपादन- दिवसमनुवृद्धि प्रापद्धाहुदण्डगणो भृशम् ।। २६१ ॥ अथ विशंकट-पीपर-कण्टलतर-प्रचण्ड-दोर्दण्ड -पण्ड - मण्डितोऽयं द्वारकोपकण्ठस्थममण्डानन्दताण्डवशौण्डं दण्डित-दण्डधरं कुण्डलिकुण्डलं पुण्डरीक-चर्ममण्डितं पुण्डरीकाक्षमसं शिखण्डिक - पिचण्डिक - प्रचण्ड- चण्डिकोपगूढकण्ठं शितिकण्टं खण्डपरशुं मण्डक इब कुण्डलिप्रकाण्ड कुण्डलितल्लज इवाण्डजप्रकाण्डं मृग इव मृगेन्द्र शलभ इव प्रदीपं भीषण- फणिगणभूपणं निटिलचलनलोचनं उपगम्य द्वन्द्वाहवायाऽऽजुहुये। तदा--- निशम्य वचनं तथा बलिसुतस्य दाविलं विपद्रुममपि स्वयं प्रततमेव छेत्तुं स्वयम् । न सांप्रतमिति मग्न् निटिललोचनं मीलयन् कृपाकलित-भापितं म्मितमुपस्तमाहेश्वरः ॥ २६२ ।। "अचिरादिहति समरे कुशलः पुरुषः क्षमो मृधमदं दमितुम् । भुजदण्डपण्ड-जडतापनये "मम भक्तविग्रह इहानुचितः" ॥ २६३ ॥ श्रुत्वैवं शितिकण्ठ-भापितममा तूष्णी क्षणं तस्थिवान् निर्मायाथ सभूरिभारपरिघान् स्थूणागदावायसीः । 13 90 वृष्णोल्लासः व्यायामान सुभृशं भुजः सुविहरन् किञ्चित्वमाश्वासयन् युद्धोत्कण्ठिततर्पण-क्षपणको दिष्टं श्रमादत्यगात् ।। २६४ ।। उपा- याणपुत्री छुपानाम्नी गस्त-सौन्दर्य-वित्ता वर्धमाना निशान्ते सा यौनश्री-निशान्ता। चन्द्रकान्तं सुगीला कन्यापुरे सा सुगुप्ता प्राज्य-ज्युष्टा सखीमिः तारुण्यकेन्यां च रेमे ॥ २६५ ॥ अथ निशान्ते निशान्ते कम्मिनित्- निशान्ते केनचियूना मुपभुक्तव चारणा । समानुत्थाय चान्विप्य निगान्तमेव साऽपश्यन् ॥ २६६ ।। उपोपा मचिपप्रकाण्डस भाण्डकाम्यस पुत्री चित्रलेसाख्या चित्रलेखनचतुगं मग्नीमाप्ततमामाह्य म्यमत्तान्तं चाग्य्याय तद्युपग्रे- प्मावेगेन प्रान्तम्बान्ता तामढदेवम्---"नियमसि! "चित्रलेसे स्वरूपाणां लेसने तेऽस्ति नपुणम् । सुन्दरः कश्टिागत्य प्रमदं मे ददी परम् ।। २६७ ॥ तम्य स्पं विलिग्यात्र ग्राणनाणं कुरुष्व मे । यम्य दर्शननः प्राणधारण-प्रवणाम्म्यहम" ॥ २६८ ।। अथ चित्रलेखा लेमन-मामग्रीमादाय क्रमेण पाकशासन-पाकशा- सनि-नग्वाहन-गलावर-चित्रग्वादीनमर यक्ष गन्धप्रमुगान् विलिग्य तर ममी पगरमुपी वीक्ष्य, मयंगमुपास्मत । ना गिशुपाल - गाल्य- जगमन्ध कागीगगादि-स्पर्शने यमनम्मं निशाम्य, दुर्योधन-कती दामनम्य पश्यन्ती, मोटर-विजयादि-पाडा चाप्तिमद्रासीन । अध यादव - समुदाय बलमा - अनिरपेक्षण क्षणदिष्ट - निविष्ट - टिष्ट्वा मनो ।

प्रौढोल्लासः 31 निरस्यन्ती च निशाम्य के शयस रूपमदर्शयत् । अत्र सादरं सोत्कण्ठं चिरमुपा निरीक्ष्याभापत- " प्रत्यङ्गं ध्रुवमेप एव पुरुषः पश्यामि दीर्घक्षणे "स्मेरासं पुरुरामायकलपुथाजानुबाहोर्युगम् । "आलोलालक-घुवितं सुनिटिलं कुन्दाभदन्तायलिम् "किं त्वस्मात्सुयवीयसा तनुभृताऽऽश्लिष्टा स्मरामि स्फुटम् ।। तदनु लिखित-प्रद्युम्न-प्रतिकृति निपुणतरं मादरं सुवीक्ष्य ततोऽपि चपद्यवीयानिन्युक्तवत्यागुपायां तत्तनुजस्सानिरुदस्स प्रतिमानं विलिरम्य दर्शयामाम वयस्या। राध एव तं- समीक्ष्य खकान्त-स्वरूपं तदोषा प्रपन्न मुसाक्षादिति प्राज्य-तृप्ता । मखीं सं च विस्मृत्य गन्तुष्ट-रामा मुशीलाऽऽशु लेभे प्रमोदं मुजोपम् ।। २७० ।। सदालोक्य चित्रलेया मसीमनोरथपूरण-प्राणा ननिपुणयोगसिद्धि- मती तां सहमा विहाय विहायमा प्रस्थाग द्वारकामामाघ तन्निशायामेन सखट्नमनिरुद्धमुपानिशान्त न्यवेशयत् । हृदयदयितं प्राप्योरा तं पति भृशकांक्षित रुचिरवपुपं यत्सत्यं वे निशामणि-वंशजम् । मुदितत्तलुनी कान्ता दिष्टया समंजस-रोचन- ललित-लपनः प्राप्ता सौधे नितान्त-मुसं शुभम् ॥ २७१ ।। अथाऽनतिचिरस्थाऽऽपन्नसत्वायास्तस्या यलमतनुतादिभिः पुरुषो. पभोगचिदैश्च भयशङ्काकुलिता आरक्षिकभराभूभर्तारमावेदयन् । तदेव स:- 92 कृष्णोल्लास वाणो रोपविभीपणो झटिति तत्कन्यावरोधं विशन् पश्यस्तत्र युगानमाशु मुभगं दीव्यन्तमस्तया । कन्यादृषकमप्यमुं न हतान् विभ्यत्सुतादुःसतः प्रान् मुद्गरहेतिना निजभटान् पाशवन्ध स्वयम् ॥ २७२ ।। तदनु ते कारागृहे चिक्षेप मः। पञ्चप-मामानन्तरं नारदमुनि- मुसात्तद्वार्तामाजाय यादया अनीकानां द्वादशमिग्क्षौहिणीमिः सार्क सहसा शोणितपुरममितो न्यन्धन् । चदा- श्वेलाकन्दन-चीग्वादनिनदैदिवाग्रेसराणां कल्पोड़ा घनाघनम्तनितनद्वंहितग्णानाम् । विस्फारधनुषां दृढप्रहग्ण-व्यहसंघटनाद्य- मर्याडंबरघातशब्दविमचान्तरिक्ष पुपूरे ।। २७३ ।। तदानी समान संग्याकसेनया माकं युद्ध-सनद्वो भूत्वा चाणो गोपुरादाहिरागत्य चिकांक्षित लब्ध-प्रधन-प्रकर्म-ग्रह-जुष्टः सात्यकिना सार्क द्वन्द्वनियुमारेभे। हरिहर जंभणास्त्रण समयिया रिपुमन्य निर्दय- मभ्याम-मर्दयद् भृगम् । तदा वाणो विहाय मात्यकि हरिमभिपत्य- वाणः पश्चगतेपु पाणिपु गगनन्येषु चापान्दधन् वाणानां युगपत्नहबमसृजत् कृष्ण स भगवापिलान् । हत्या मन्धर-मागीश्च तग्मा शंमं प्रदध्मा तदा तन्मातास पुरःस्थिता रणमुसे मृत्योमुमोचाऽऽन्मजम् ।। यापद्धरिः पराङ्मुसोऽभूत्तानदाणः म्यपुरमधानन् । अनान्तरे तापच्छवभूतगणा बरसागय वैष्णः शमिना बभूवुः । पाणन्तापट्टयान्तर- मारहा युद्धमन्नो भूत्वा ग्णानणं पुनः प्रविश्य भगणां मत्यंग वर्ष। - 93 “ प्रौढोल्लास सनिपि तान् कृष्णः क्षणन छिया कर्कश संगरमारेभे । तदा विपकण्ठः कृष्ण तोश्यंस्तुष्टापम् - "अहं ब्रहन्द्रिाधा नमुसुरगणा भवेम तपाश्रिताः त्वमात्मा संपां परममयनं मतामभयप्रदः। "त्वमन्तर्यामी नो हत्यामले ससा सफलात्मनां "अतस्तं प्रष्टोऽसि ममदजनकः प्रमीद दयानिधे" ।।२७५ ।। आरुष्यमा वाणी हरिरभाणीदेवम्- "प्रहाढाय वर ढदे कुलजन-ध्वंसं न कुर्यामिति "प्रध्वस्तस्तु मदोऽस्य ते सदयितः स्यादस्य शश्वत्सुखम् । बाणो जीपतु निर्भयो बहुममा भत्या त्वदंघिद्वये "नप्ताऽयं मम भक्तशेसरमणरेपोऽपि मे वल्लभः" ॥२७६ ।। एवं भगतानुगृहीतस्तत्कृपाकटान विशेषपाल-भूतो बाणो भगवतः प्रणतिप्रणुति-ततिभिः प्रीणनं तेनियानलम् । माधनपादपक जयुगे दृढनिहितगति- भक्तिकृतलता विनय गौग्नभरित मतिः। रत्नमुमरलं कृतग्थे यदुनरसहितः पुनिफ्याऽनिरुद्धमधिरोप्य यदुपुग्मगात् ॥ २७७ ॥ ते द्वारकामासाद्य तत्र महोत्सोः ग्रहर्षमापुः ।। नारदविस्मय- अथ कदाचित् कथमेस्कः कृष्णः परःसहस्रान् दारानिर्वहतीति भृश शंका-कुतुकी नास्मुनिररी नारदो द्वारकामागत्य कनक-रजत रत्न- निकर निर्मितानि मन्दिरन्दानि, नाना-सुरभि-कुमुम किमलय माल्यालं.

94 कृष्णोल्लासः कृतानि, क्रूजत्-पिक-गुक शिखि-शारिका-युतानि, पुरुमधुकरकलघोषजुष्टानि माधव - बध - सदनानि दर्श दर्श हर्प-प्रकर्ष - विस्मयाविष्टस्तेपामेकतम प्रविवेश । अस्मिन् गृहे मुनिरदर्गदर्ज सुवेष विश्रान्तये शयनमास्थितमद्य कृष्णम् । दासीजनैः परिवृत्तापि करे गृहीला पल्ली धुनोति चमरी व्यजनं समोदम् ।। २७८ ।। वेश्मान्तरे निजयधृद्धवयोः समीपे दीव्यन्तमक्ष-फलके पुरुनर्म-भापम् । प्रत्यग्र-दर्शनमिव प्रतिभापमाण दृष्ट्वा म सस्कृतिमिहाप्युग्रीचकार ।। २७९ ।। अन्यत्र- दृष्ट्या भार्या भानकृतिषु व्यग्रचित्तां रुदन्तं टिभ स्वानं मृदुल-बचनालपन्तं गृहस्थम् । गृान्धर्मान विधिमनुभृशं श्रद्धया चाचरन्त विप्रान् भोज्यपचितिविधी तर्पयन्तं गृहेशम् ।। २८०॥ तथा कनि-कनुकरणार्मलं, अन्यत्र पर्तनिरर्तनपरं, परत्र मन्त्रिमि- रेकान्त मन्त्रयन्त, गर्पन गृहमैघिच्यापारेषु व्याप्रियमाण, नानाव- स्थानस्थित कपटमानुपवेषजुष्ट हणं सजोर दर्श दर्श, नदपरिमेयमहिमान समारं मारं, योगमापाया दुयतां मानं मानं, निर्जरमुनिजगे वारं वारं विम्मपस्स पर्ग काष्टां जग्मिवान् ।। कृग्न व्याप्य पितोः मक्लननिमतामन्तगत्मा च माही किंचि द्वारकायां कतिपयगदनासंस्थिता योगपद्यात् ।

प्रोटोलास 95 लोकानां क्षेमकृत्यं धृतमनुजापुः सर्वगत्वप्रकर्ष- ज्ञानेच्छनां जगत्यां मुसमगतये मुष्ट दृष्टान्तमादात् ।। २८५।। एवं गेहे गेहे गृहस्थ-धर्माश्च नित्य-नैमित्तिक कर्म-कलापानि च प्रकटयन्- कल्ये चोत्थाय कृष्णः प्रतिदिनमिर ध्यायको ब्रह्मतत्वं भृशुद्धिं भृतशुद्धिं पुरुमदितरवो मातृका हंसमन्ने । जप्त्वाऽऽत्मानं युनान मततविलमत्मच्चिदानन्दरूपं ध्यात्वा गोभृहिरण्यान्यनिसुग्मात्कारयित्वा निगगान।।२८॥ अथ स्वस्तिक मदनमासाद्य दर्शन काक्षिणो पन्धु मित्र जनान सादर सामोदं चाऽभाप्य तास्तोपयित्वा व्यसृजत् । अथापनीय निजा भरणानि तारारहित शशाङ्क-संशाशः समुचित व्यायामोपररणनतीं व्याया मभूमिकां प्रविश्य शरीर-स्वेदनारधि नाना व्यायामान् कृत्वा, स्नानागार अर्णःपूर्ण द्रोणीमनाथं गत्वा, स्फाटिक पीठमधितिष्ठति । तनाऽऽमलक तैलादिनाभ्यक्तः कनकालशगत-कुंकुमजलेन, रजत-कुंभगत चन्दनधन रसेन, स्फटिक ग्लश कलित शुद्धाभमा च क्रमेण स्नात्वा, द्रोणी विशन् , प्रकामं सोपं मुष्टु स्नात्वा, ततो पहिगगत्य परिमार्टि शुष्करतैः । तदा- वीणा वेणु गुदङ्ग वाद्य कलितः संगीतनादान्वितः मन्दीनां स्तुतिपाचनश्च निनदैगरि रोदोन्तरम् । शंसध्मान विज़ंभणेन च तदा स्नानावधिः सूचितः श्रीकृष्णः परिमार्जितः परिदधे शाम सुनामोयुगम् ॥२८३ ।। गन्धायः सुपिलेपनरलिपस्थले सुविशेषरः केयुगदि विभपणः युसुमैः ममं ममलंकृतः ।

96 कृष्णोल्लासः प्रातःकृत्यमशेषतः परिपूरयन् सुसमाहितो गो-विप्रांश्च सुपूजयन् शुभदर्शनानि चकार सः ॥ २८४ ॥ ततो- विस्तीर्ण भोजनागारं विशन् सुष्टु परिष्कृतम् । कलत्र-पुत्र मित्राद्यैः मोतिष्ठत्सुसमासने ॥ २८५ ।। नानाभक्ष्य-सुभोज्यानि सगुणानि फलैःसमम् । समयोचित-नर्माद्यस्तोपयन् बुभुजे म तान् ॥ २८६ ।। चन्दनोदक-सेचनैः सुरभीकृतां शिशिरीकृतां मल्लिकासुमपूरणः सुमनोहरां पदवीमनु । प्रेयसीमहितोऽगमत्सुपटातासनमश्चके संविशन् प्रिययापितां शुभवीटिकां वदने दधौ ।। २८७ ।। तदा कृष्णः कनकवेत्रलतावलेविन कंचुकिन--"आनीयतां रथः" इत्याज्ञापयत् । तयैवाजया बहिर्गमनमनुमाय परिजनाः कटक-मुकुटाद्या- कल्पकलापमादाय समीपेऽवर्तन्त । अथागत्य प्रतीहारी क्षितितलनिहित- वामजानुपाणी रथमागतं म्यामिने व्यज्ञापयन् तदा निपुणा भामामणी रमण क्षणेन कलिताकल्पमकल्पयत् । तदा गन्तोपमचक - मन्दस्मित- महित- ममीक्षणेन मार्क "गजमभामेमि" इति मादरमाभाष्य निरुटाङ्गणे दारुमानीतग्थमारुह्य हरी गजमभामामाय, तर परमामनमध्यामीन: प्ररर्तमान-नृत्य - गीत - वादित्र - वन्दिमागधमतकृत - स्तुतिमिश्च सन्तुष्टः मजोपमतिष्टन् ।। अथ घये कम्मिश्चित्तर मभायां गजदूतः कश्चिदागत्य, सबहुमान- मनिरन्ध च जगमन्ध-नन्दीष्टन-यगंधगधनदुर्दगामावेदयत् । तदनुक्षणे च निविष्टपपि-पृपभो नारद आगत्य मलतमममुचितानने निवेगितः पाण्डवा- प्रौटोल्लासः 97 चिकीर्पित-राजसूय-सवराजाय तवागमनमाकांक्षन्ति" इत्यभापत कृष्णम् । तदानीमिन्द्रप्रस्थ-यात्राविमुखता यादवानामाशंक्य दीप्त-धिपण सचिवोत्तम- मुद्धवं किंकर्तव्यतामनाक्षीत् यादवहर्यक्षः कृष्णः । तदा घुद्धिमतां वरिष्ठो मन्त्रिश्रेष्ठः सप्रश्रयमवादीत् । " हस्त्याद्वाय गतौ भवन्ति नियतं संख्याविहीना गुणाः "सर्वाराति-निवर्हण सवयरस्यावश्यक पूर्वतः । " कीर्तिं पाण्डुसुता अवामयुरलं शत्रून्विजित्याखिलान् "भीमो मागधभूपतेः समवलस्त्वत्सन्निधानात्परः" ॥२८८ ।। ऊहापोह-विचारितं गुणदो-चिन्तन-संगत मन्त्रीश-प्रतिभापित स्वसमीहित बहुसंमतम् । कृष्णः म्वीकृतवान्मुदा मुनिपुंगवं नृपदूतम- प्यामाप्याऽऽश्रवसंमितं गमने मतिं त्यस्या दधौ ।। २८९ ।। अथाग्रजन्मानमुग्रसेनसहायं निधाय हरिरिन्द्रप्रस्थाय प्रतिष्ठासुः कृष्णो दारुकानीतं दिव्यं स्यन्दनमधिष्ठाय पाकशासनप्रस्थोपकण्ठ सोत्कण्ठमुपेयिवान् । तावदेव तत्र गीतवादित्र-विप्रत्रयीघोपैर्वन्दिमागध- संस्तवैः सह पाण्डुसुताः सादरं सबहुमानं समभिगम्य सभाजयन्तः पुरं प्रवेश्य चाभिवादनालिंगनानन्तरं मधुपर्कादिभिरभ्यर्च्य ममुचित-सुवेश्मनि निवेशयामासुः॥ - 18

No text on this page.

इन्द्रप्रस्थे खजनसहितः सर्वसौख्यैश्च युक्तः
मायं प्रातर्विजयसहितः सञ्चरन् स्पन्दनायैः ।
बन्धुप्रीति प्रतिदिनमजो वर्धयन् योयमत्त
सुब्रह्मण्यः पदसुमकृतेनार्चये पष्ठदाना ।। २९० ॥

कृष्ण शारदचन्द्रकोटिमदृशं शूर्य रथाङ्गं गदा-
मंभोज दधतं सिताजनिलयं कान्त्या जगन्मोहनम् ।
आपदागदहारमण्डल महामालिस्फरन्करण
श्रीवत्साहमुदारकौस्तुभधरं चन्द मुनीन्द्रः स्तुनम् ।। २९१ ।। (मन्ज-स)

कृष्णोल्लासः
सप्तमीमाला
करुणोल्लासः

एतद्धवाक्षरं ब्रह्म
एतद्धाक्षरं परम् ।
एतद्धवाक्षरं ज्ञात्वा
यो यदिच्छति तस्य तत् ॥
(क. 1.2 16.)

कृष्णोल्लासः सप्तमी माला करुणोल्लासः महासमाप.. धर्मात्मा शमनात्मजो जनपतिः सोदर्यवीरान्वितो विप्रेन्द्रमुनिपुंगवः परिवृतः सिंहासने तस्थिवान् । संबोध्यात्र हार समोदविनयं वाणीमभाणीदिमां "ययेऽहं तुतल्लनं तर वृणे साहाय्यमस्मिन्मवे"। निशम्य सुशुभां ब्राह्मीं माधवो मधुरया गिरा प्रतिददावुत्तमित्यम् -- "अतीन श्लाघ्यं तद्यदिह मनुपे क्षत्रयशसे रिपूणामुन्माथो भाति नियतं योग्समरे । "सुवीर्य्याः मोदाः पानसुतपाश्चितनयाः " मदीयात्मान्निध्यादुरुरिपुजये शक्नुयुरलम्" ॥ २९३ ॥ एवं चामुदेववचसा प्रोत्साहितो वरम्यतमुतो भूयिष्ठ-मन्तोषजुष्टो- अध्वरश्रेष्ठ-चिकी-िपरः संभृत-भूरि-संभारः, सहदेवं दक्षिणस्यां दिशि, नालं प्रतीच्या पार्थमुत्तरस्यां चाराति-विजयाय प्रजिघाय । अथ विजयिना विजयेन प्रत्यावृत्तेन च प्रभञ्जनात्मजेन साकं कृष्णः प्राची दिश प्रातिष्ठत । तदा भीमार्जुनाभ्यां छमवैधारिभ्यां मा म्वयमपि भूमुरेस भासमानः कृष्णः जगमन्ध-मधिं प्रतिजगाम।

100 कृष्णोल्लासः जरासन्धवधः- द्विजवेपं धरन्तस्ते जरासन्धमुपागमन् । वरदानश्रयं लब्ध्या नियुद्धं तं ययाचिरे ॥ २९४ ॥ सहस्रगज-शक्त्याइयो द्विजैर्द्वन्द्व जुगुप्सितः । वरदाननिबद्धः सन् हेलया जगृहे मृधम् ॥ २९५ ॥ दशशतद्विपशक्त्यवलेपतो द्विजजनैः सह इन्द्वजुगुप्सितः । अथ वरस्य निवन्धन-हेतुना स जगृहे मृधमत्र सहेलनम् ।। २९६ ॥ ततस्ते स्वस्वरूपेण प्रादुर्भवन्तः स्वस्य नामान्यभिदधिरे। तदानीं मागधस्तानभिदधावित्यम् - "पालोऽयं विजयो गदाग्रहरणे चाभ्यासहीनो ध्रुवं " कृष्णो मातुलघातकोऽधिनिभृतो नेच्छामि तेनाहवम् । " भीमेनाद्य मृथं करोमि हि मुदा चैदग्ध्यमस्यास्त्यलं" चेत्युक्त्वाऽऽददिवान् गदा बहुविधा भीमाय चेष्टां ददौ।।२९७।। स्वस्मै चंकामादाय भीमेन सत्रा तत्र नियुद्धमारेभे । तदा- गदाग्रहरभीपणी बहुतिर्थ मिथो जनतु- भअतुरुमे गदे तदनु मुष्टिमिः पाहताम् । समी दद्दशिवान् हरिविंटपपाटन दर्शयन् घृकोदरकरात्तथा झटिति पाट्यामास तम् ।। २९८ ।। मगधेषु मुतं निधाय कृष्णः करणाद्रः सहदेव-नाममाजम् ।

करुणोल्लासः 101 37178 मुमुचे नृपतीन्पर-सहस्रान् अथ चपामुरीचकार पूजाम् ॥ २९९ ॥ अथ तानुपदिश्य सतां पथो नववस्त्र-भूपण-भूपितान् । विदधद्विविधान्नफलैर्मुदं निजराज्यमयापयदीवरः ॥ ३० ॥ अथ प्रभञ्जन-पुरन्दर-नन्दनाभ्यां साकं गोविन्दो विजयी जयशंस- ध्मानेन सममिन्द्रप्रस्थं प्रविश्य शमननन्दनायामन्दानन्दसन्दोहसन्दाय- कोदन्तमशेपमभापत । म न प्रचुर-प्रहर्प-प्रकर्पण कृतज्ञतातिशयेन न भूरिपूरित - हृदयो निप्यन्दमानानन्द - बाप्पधारा - संपातयुक्तकपोलचिरं निष्पन्दस्तूप्णीमतिष्ठन् ।। अथ यथाविधि यज्ञबाट विधाय व्यास-वसिष्ठ-पगगर-गौतम-गर्ग- भार्गव -शंपायन-धौम्य-जैमिनि-प्रभृतीनृविजः कृत्वा धर्मनन्दनोऽध्वर- दीवामविक्षन् । विविध-कार्य-निपुणतरनिर्वहणार्थमधिकारिणो गुणानुगुणं न्ययोजिपतयम्- भीमः पारुविधा न्ययोजि चतुरो जिष्णुश्च सेगविधी पूजायां सहदेव एव मुरुती दुयोधनो वित्तपः । संभाराहरण प्रवीण-नालः प्रक्षालने केशवः पावाली परिवरण सुहदया कणों यदान्योऽहती।। ३०१ ।। अपाजा--- गोमानिस - दिवसे यानादीनभ्यर्थ्याग्रजाम्पानाप फोऽहतम इति विमृशनि क्षितिमृति, 102 कृष्णोछासः सबोचमे परम-पूरुपः खभूः अशेप-कर्मपतिरत्र पूज्यताम् । स सर्वदेवपतिरेप यज्ञभुङ् नितान्तमर्हति परार्ध्य-पूजनम् ।। ३०२ ।। निशम्पमां शुभां ब्राह्मीं सभासदः साधु साधिति निर्भरमभि- ननन्दुः। साकृतमेव सभ्यैरभिप्रेतमिति प्रचुर-प्रमद-भरितः सभार्यः सना- तुको धर्मराजोद्भवो भूयिष्ठया भक्या भगवतः पादाभोरुहयुग्मं प्रक्षाल्य, प्रोक्ष्य च तत्तीर्थ स्वस्य स्थानां च शिरसि, पीतकौशेयवासोयुगेन पुष्कल- भूपणवारेण सुरभिगन्ध-चाचिक्य - स्थासकमाल्यधूपदीपायुपचारनीरा- जनैश्च साक्षायशभोक्तारं सादरं सामोदं सबहुमान प्रकाममभ्यर्च्य, कृतार्थ- मात्मानं मन्यमानो धन्यतमो बभूव । सर्वेऽपि सभास्तारा जयजयशब्द- मुदीरयन्तः पुष्पवर्प वपुः । शिशुपालमहार:--- तदा शिशुपाल उत्थाय रुपाकलुपिताक्षो रुक्षतरभापया समक्षं सभाध्यक्षानध्यक्षिपन् साक्षेपगिन्थम्- "अहो बन सभामदः कृतमिदं युक्तं भवेन्न कदा 'शिशीर्वचनमादृतं प्रवयमः प्रामास्तु नो गणिताः । "महर्षिवरसंकुले ब्रजवटुं जारं सलापसदं "समुद्रमधिवासिनं किमिह भोः प्रभ्रष्टमर्चयथ" ॥३०३ ।। बायपत्थं करुन्तुद-कर्करायचांसि सभास्ताराः श्रयसी पिघाय यदिमिर्जग्मुः ।। पृकोदर-किरीटिनी मात्स्य-कैकय-सृञ्जयामाऽत्यय-प्रद्धाः सायुधाः शिशुपालममिहन्तुमुत्तस्युः । तदा हरिनं स्वभाग म्मान तान् न्पसारयन् ।

करगोल्लासः 103 समगफल उत्थितः सपदि चेदिभूपालका रुमा कलुपितेक्षणो हरिस्तान् वृथाऽतर्जयत् । अथैनमरिणा हरिः समहरच्छिर कृन्तनात् महान् कलकलोऽभवत्तदनुयायिनो दुद्रुवुः ॥ ३०४ ।। चैद्यभूपवपुपः पृथुतेजो वासुदेवमविशद्धि तदानीम् । पश्यतां सकल-मभ्यजनानां विष्णु-पार्पदवरो हि स चद्यः ॥ ३०५ ।। तदनु तमुत्तम - सप्ततन्तुं समाप्य, भूयिष्ठ -दक्षिणादिमिरभ्यर्च्य ऋत्विजः सादरं मबहुमान मभ्यांश्च संपूज्य, यजमानः मभार्यश्वकाराव- भृथस्नानम् । अथ हरिः सांबादीन् द्वारकां प्रति प्रस्थाप्य अन्धुप्रीतये तत्र कति- पयमासानयात्मीन् । राजसूयाघरचरेण दुर्योधनमन्तरेण सर्वे जना निर्भरप्रमद-भरिता बभूवुः॥ दुर्योधनपराभव - अचिरस्य पसे कम्मिंश्चित् समोदर्यामात्य युधिष्ठिरे मनासुदेवे वरासनासीने मति, सुरसुन्दरीसदृक्ष-कृष्णमहिपीभिः मह महाम-संलापा- दीनि दुर्घाणायाश्चदुलक्षणभूविक्षेपण-विभ्रम - विलाम -निर्जित - निर्जर- प्रमदाया द्रौपद्या निरीक्षणेन पञ्चभिरपि पञ्चशरशंग्गविद्धः प्रहर्ष-प्रकर्ष- जुष्ट-जोपाणाममभृथस्नानानुगमनभव-धीक्षणेन च पगम्युदय-वीक्षणा- समो दुर्हदपपितो दागदविरोपितनामजुषां महजनुशं गतम्याग्रजनुः दुर्योधनः, कलिखि कायनान्, अमिमान इव तनुमान, नितान्त-संक्षुमित- स्वान्तः . 104 कृष्णोल्लासः कोशादुद्धृत-कौक्षेयकस्य भ्रमण-प्रकटितेा-रूपितधिपणो द्वारपाननादरेण निःसार्य, मयनिर्मितां जलस्थलनमिका सभां प्रविशन्, स्थले जलम्रान्त्यो- द्धृत-चेलांचलो, जले स्थलभ्रान्त्या निःशंकधाप्टथैण त्वरमाणः, स्खलित- चरणः क्लिन्नवसनः पपात । तदा- पतने च तथा सुयोधनस्य प्रसभं सभ्यजनो जहास वीक्ष्य । द्रुपदस्य सुता जहास रामा पवमानस्य सुतो जहास चोचैः ॥ ३०६ ।। तदालोक्य सभ्याः समस्ताः सभीमाः तमुच्चैर्हमन्तोऽवमानं प्रचक्रुः। सुयोधनस्तु- विमानोपविष्टां वध्वृन्दमध्ये स कृष्णां हसन्ती सुपश्यनकुप्यत् ॥ ३०७ ॥ मत्त्वरमेव तीबरोपामर्पितः कांग्याग्रेमरो निश्चक्राम दुर्मनाः। समवर्ति- तनुजो मनुजान् हसतो निवाग्यामाम । भगवांस्तु भावि - भारत-प्रधन- प्रथमवीजावापं तन्वानश्चकनेत्रान्तसंकोचसंनया तान् संधुक्षितवान् ।। साल्य:-- अत्रान्तरे शिशुपालमसः माल्यो नाम चमुधाधवो रुक्मिण्या अपहारकाले यादव-यलेनाऽतिवेलमर्दितः मन् शृण्वतामगेपधरणीधगणां " अयादयां यमुधां विधास्ये" इति कर्कश-शपथं चक्रिवान् । मच- श्रीफण्टं तपसा प्रमाद्य दपया मार्भ विमानं ततो लब्धा से गमनक्षम नहि यगमे च कामंगमम् ।

करणोडासः 105 द्वारक्यां म ववर्ष शस्त्र-निवहान् गोत्रद्रुमान् भूरिशो वीथी-वैश्म-जनाचुरोध सुभृशं साल्वः प्रतिज्ञाकरः ।। ३०८ ।। तदा प्रद्युम्न-सांव-प्रभृतयो यादववीरा रिपुवलमत्यर्थमार्दयन् । प्रद्युम्नस्तु साल्वसचिवमौर्वीपातेन मृच्छितः क्षणेन प्रतिलब्ध-संज्ञः पुन- युध्यमान आस्त । अत्रान्तरे बहुदुनिमित्तदर्शनात् सत्वरं दामोदरो द्वारकामागत्य तत्र अमर्तमानप्रधने माल्वं शरबारविव्याध । म तु मुहर्तमन्तर्याय वासुदेवा- प्रतो माया-वसुदेवमादाय तच्छिरचिच्छेद । तदनु त्वां शमन-सदनं नयामि" इति कृष्णमाचचक्षे । तदा भगवानरिणा छित्वा तस्य शिरः लोफनोपमातनोत् ।। दन्तस्त्राय गोक्ष:- आकाj साल्वनिधनं स तु दन्तपत्रः पझ्यामुपेत्य गदया सह कृष्णमूचे । "अव हन्मि सलु मातुलघातिनं त्वां" इत्थं ब्रुवन् स हरिशीष्णि भृशं प्रजट्टे ॥ ३०९ ॥ तदविगणय्य कृष्णः कौमोदक्या तस्य यक्षमि जघान । गदाप्रहरणानिर्भिनरक्षा असममनवक्त्रो दन्तरक्तः । पपात धरणी प्राणान् विसृज्य क्षणादविशदस्य ज्योतिरीशम् ।। ३१०॥ श्रुतवृत्त. श्रुतत्तः माल्वमोहरो विदग्धाग्योऽत्यर्थ-दुःसितो निर्यातनपरः कृपाण-चर्म-पाणिः कृष्णं तृणं रणायाभिदुद्रुये शलम इस निर्मरज्वलज्ज्व- लनं पद्याम् । क्षणेन च कृष्णः क्षुरनेमिना चफ्रेण च तच्छिरः ।

106 कृष्णोल्लास: इत्थं शमिताशेपशत्रुः केशवः- मुनिभिर्मनुजैः पितृभित्रिदशैः प्रचुरं विविधं पणितः प्रयशाः । स्वपुरं स्वजनैः प्रविवेश हरि- वपुः कुसुमान्यमरा मुदिताः ॥३११ ।। कुचेल:- आसीत्कृष्णस्य मित्रं गुरुकुलबसतेविप्रवर्यः सतीर्थ्यः गार्हस्थ्ये वर्तमानो जितहृदरिगणोऽयनलाभेन तुष्टः । धृत्वा धर्म च मोक्ष भवसुखविमुखश्चार्थकामौ निरस्यन् कुर्वन्नाम्ना सुदामा सुशमितदुरितो जीवयात्रां सजोपः ॥३१२।। स च कुचेल इति प्रसिद्धः। तस्य पत्नी पतिव्रता बह्वपत्या दिन- मनु भिक्षालब्धमन्नं पतिपुत्रेभ्यो विभज्य, स्वयं चावशिष्टं भुञ्जाना चासकृदुपोपिता शुष्कमामा कदिष्टं सहमाना कथंचिदास्त । सा ताव- देकदा पतिमुपगम्य हिया मिया चैवमुवाच- "नाथ! "श्रीकृष्णः खलु तब शैक्षामित्रमाढयो "द्वारक्यां वसति दयानिधिर्वदान्यः । "गत्वा तं कथयसि चेद् दरिद्रवृत्ति "ननं नः स बहु ददीत कामदोऽसौ" ॥ ३१३ ।। एवमुच्या साऽभ्याशनिशान्ताल्लन्ध-मुष्टि-चतुष्टय-पृथुकं जीर्णवस- सण्डे पद्ध्वा तदुपापनाय प्रदाय तं द्वारकार्य प्रस्थापयामाम । श्रीकृष्ण- दर्शनं सर्वथा कुशलमिति मन्यानः कुचेलश्वचाल द्वारकां प्रति ।

करुणोल्लासः 107 गत्वा च तां कश्चिद् गुल्मत्रयं अतीत्य हाणां सहस्राणि सविस्मयं पश्यन् दिष्टया प्राविक्षदेकतमम् । तदा तस्मिन्नेर गेहे पर्य- कोपविष्टः कृष्णो रुक्मिणीलक्षणाभ्यां चामरहस्ताभ्यां वीज्यमानो द्वारदेगे सखायं प्रावीक्ष्य तत्क्षणमेपाभ्युत्थाय तं सभाजयन् अन्तीत्वा स्वपर्यके न्यवेशयत् । तदनु स्वयमेव तत्पादायनेजनं कृत्वा मधुपर्कादिभिरभ्यर्च्य, मिष्टान्नभोजनोजयित्वा चरामने सूपवेश्य, तस्यावश्रान्तिशान्तये पादौ संवाह्य पत्नीभ्यामावीजयन् कुशलमप्राक्षीन्- "अपि कुशलं ते सखे कुटुंबवर्ग "विषयसुसेच्छां विना करोपि वृत्तिम् । "अपि कुरुपे कर्मणां तति विशुद्धय "गुरुकुलमासश्च ते स्मृती किमस्ति ? ॥३१४ ॥ "एकदा तावत्काष्ठाहग्णाय गुरुपत्न्या प्रेपित्तानां शिष्याणामम्मा विपिन प्रविष्टानां विभाकरोपि भगरानम्मद्विमुस डा नियमम्तगिरि- शिखरोपकण्ठसेमोत्कण्ठो बभूव । तदा- "बलाहकघटा भृशं वपुग्न्धकारावृताः पयःप्रहकर्पितास्तत इतो भ्रमन्तो वयम् । "कथंचिदपि तां निशां च विपिनेऽत्यगामापदं "परस्पर-कग्ग्रहाः परनताडिताः पीडिताः ॥३१५ ।। "प्रभातायां विभार्या विदितोदन्तो गुरुः शिष्यान्येपी दिप्टेन दृष्ट्वाऽमाननुकंपयाविष्टः प्रसन्नः गुरुभक्तिं प्रश्रममनुजग्राह नः- प्रीतोऽम्मि यन्ममरते बहुमटमासीन "प्राप्ता भरन्तु गुमनोरथ-गशया यः।

108 कृष्णोल्लासः "जैवाटका भवत पुण्यकृतश्च यूयं "विद्या च वो भवतु नित्यमयातयामा' ॥ ३१६ ॥ " इति गुरोरनुग्रह्यांसि स्मरसि किम् ? गुरोग्नुग्रहादेव पुरुष पूर्णकामः प्रशान्तचित्तश्च भवति" । इत्युक्तवति कपटमानुपवेषजुष्टे कृष्णे निपुणधिषणः कुचेलः प्रत्यभाणीदिमा वाणीः-- "तत्रभवतो भवतो भापितमशेषमानुप-सामान्ये सुष्टु संगच्छते । "प्रथमो गुरुर्जननतो भवस्पिता " त्वथ विद्यया भवति पाठको गुरुः । "सकलात्मनां भवति चात्ममोक्षदो भगवान् भवान् गुरुतमश्च शाश्वतः ॥३१७॥ श्रुतय एव भवतः कलेवरं "सकल-मङ्गलपदं पदांबुजम् । "गुरुकुले वसतिरत्र कैतवं " मनुजतश्च पठनं विडंबनम्" ॥३१८ ॥ एवं ब्राह्मणवरेण्य-वदनात् सूक्ष्मतत्व-भरित-बाहीं निशम्य सन्तो- जुष्टः कृष्णो वभापे सजोपं धिपणसदृक्षक्षितिसुरवरम्- "सुदामन , प्रियवयस्य! "अहं नैव प्रीतो बहुधनमुतः स्फारविद्या-प्रकी: "न चेज्यान यः साङ्गः प्रवचनतपः-कर्मयोगश्च सांख्यः । "न दानः पूर्वा प्रतिफलधिया लोकमामात्कृती "मुमक्तिश्रद्धाभ्यां गुमफलजल प्रीतिमामोमि दत्तः।।३१९।। " करणोज्ञासः 109 "किमिहाहत तम गृहादथ मे "प्रिय ! देहि मे भगति तविकम् । "मलाम्वदभ्र-मधुगे हि भवेद् "यदि दीयते सुहृदयेन मुदा" ॥ ३२० ।। इत्यत्यन्तादरप्रीत्या प्रार्थयति निखिलाभ्यहण-भुजि भगाति सति, सुदामा मोक्षमार्गक-प्राणः स्थिरप्रज्ञः अर्थकामविमुखः काम्यफला- वाप्तये भार्यानपितमुपग्रायं भगरते समर्पितुमक्षमः लज्जितस्तदढदानः आयमुखस्तूप्णीमतिष्ठत् । तदा सफलभूतहदय-वेदी दामोदरः कुलाशय पृथुकानपनं तत्पनीकांक्षितं च विद्वान् कुचेल-कुचेलग्रन्थि खयमेन लघु गृहीत्वा "किमिदं वयस्ये "ति वदने विमुच्य पृथुकतण्डुलमुष्टि- मादाय, “नन्विदं प्रीत्या तर पल्या प्रेपितमुपायनम् ? इदं मां च सफल. लोकांश्च प्रीणवेदि"ति सादरं व्याहरने विप्राधृयाम्छासमधिकं दातुकामो मुखे क्षिपन्नभक्षयत् । द्वितीप-मुष्टिग्रहणप्रवण रमणं वीक्ष्य सविमणी तूर्णमभ्यर्णमेत्य तत्करमग्रहीत । रमणं चाभागीदेवम्- "अलमिदं यदिहाचरितं त्वया "विसृज माधर मुष्टिमिमां तु मे । "द्विजपरस्य कृताः पुरुसंपदः "भविक-भाग्य-चयाः मुसवर्धकाः" ॥ ३२१ ।। सुदामा तानगोविन्दमन्दिरे मिष्टान्न भोजन-मृदुल तल्प-शयनादि भोगान् स्वर्गभोग निभाननुभनन्, तनिशां सानन्दमत्यगात् । प्रभातायां तु शर्वर्यामुत्थाय निर्तित प्रातः कृत्यः कृष्णेन सभाजितः स्वगृहं प्रति प्रतस्थे स विप्रायः । सुदूरमनुगतेन हरिणा प्रेम्णाऽऽलिंगितः कृच्छ्रेण व्यसजि॥

110 कृष्णोल्लासः अथ गच्छन् कुचेलः पथि स्वयमचिन्तयदेवम्- "कृष्णस्य वीक्षण-सुभाषण-तोपणाथै- "धन्यों भवामि परमां मुदमेत्य नूनम् । "उदिए-कार्य करणे त्वभव सुमन्दो "वक्ष्येऽथ किं गृहगतो गृहिणी सुदीनाम् ।। ३२२ ।। "किमहं जायासन्देश सुतरां व्यम्मरम् ? न हि पृथुक-प्रसंगेनापि म्मारित एव । किमहं वित्तं नायाचिपि ? न केवल लजया वारितः। किंतु महाविभव-परिवृढोऽपि स्वयं परमार्थतत्ववित्सन् विषयसुखविमुख- तैव श्रेयसीति मामयोचत् । तथैव च ममापि चित्तवृत्तिः। एवं सति तद्वैपरीत्येन निकृष्टामैहिक-संपदं कथं याचेय? लन्धवैकुण्ठ- दर्शनः कोनु भूलोक-भवसुखमसारमिच्छेत् ? किं चाहं पूर्वजन्मसु हरिमैहिकाभ्युदयेच्छया नाराधितयानिति स एवाभिदधे। एवं च यथापुरमहं भवामि । भूरिमुकृतवातेनैव तदर्शनमविन्दम् । अतो नितान्त- सन्तोप-जुष्टो भवामि । "तदास्तां तावत् "वितं याचितुमत्र विस्मृतमिति प्रोक्त त्वसत्यं भवेत् "लजाकारणतो नयाचितमिति प्रोकेऽत्र जाइयं स्फुटम् । वजित्यैतदियां न चेत्स्वभवनं भार्यादि-नाशो ध्रुवं " तम्मात्सत्यमहं ब्रवीमि गृहिणी यद्वा भवेदस्तु तत्" ।।३२३।। इयं दृढीकृतचित्तोऽयं म्बग्राममीमानमाममाद । तत्र विक्रय- वलय-कमल-चिलमत्सरोवरसनाथमुद्यान विभ्राजमान-विमानोपेत हम्य च नेरीक्षमाणः किमहं मनोरथ - संचारी मार्गभ्रान्त्या ग्रामान्तरमगममिति

111
करणोल्लास:
चिन्तासन्तानितान्तःकरणो भूत्वा परिभ्रमन्तं सुदामानं गीतयादित्रैः
सत्रागत्य शियिकायामुपवेश्य वहमु पुरुपेषु सत्सु-
दासीजनैः परिवृता सुमगन्धमाल्यै-
गत्वा तदीय-गृहिणी नवयौवनाट्या ।
आनन्दपूर्ण-हृदया रमणीय-गात्रा
संश्लिष्य तं भृशतरं वगृहं निनाय ॥ ३२४ ।।
सुदामा तां रमामिव विराजमानां निशाम्य प्रत्यभिज्ञामविन्दमानो
भृशविस्मयभागभूत् । तदनु प्रविष्ट-पृथिवीशोचित - वेश्मोत्तमो निशाम्य
व्यजनादीनि परमात्मने पृथुक-मुष्टि-प्रदानेन समृद्धिरियनी समजायतेति
कृतज्ञतया तं स्मारं स्मारं हर्ष-प्रकर्ष-जुष्टो, विषयसुखसामग्रीसंपन्नोऽपि
विजितेन्द्रियो, गृहस्थोऽपि विगतरागः, परिमित-मर्त्य-भोगभुक्, सर्वभूतेषु
कृपापूस्तिहदयः प्रतिदिनमचिन्तयदेवम्-
.
"नाहं किंचिदवीविदं निजदशां नासौ किमप्यूचिवान्
"एतीप्यतिवैभवेन भगवान् संयोजयामास माम् ।
" सर्वेषां हृदयेप्सितं स हि विदन् साध्नोति कालोचित
"तच्चित्तं त्विह कीदृशं कथमिति ज्ञातुं न शक्यं जनैः।।३२५।।
"श्रीशेन कृष्णेन कृपालुना सता
"भूयात्सुसख्यं जनिपूत्तरास्वपि ।
भक्त्युद्भवायैव न राति संपदं
"दर्प-प्रशान्त्यै च हरत्यसौ धनम्" ॥ ३२६ ।।
"

112
कृष्णोल्लासः
समस्तकार्यप्वपि केशवं स्मरन्
समस्त-भृतेषु दयापरोऽभवत् ।
हरेरधीनं सकलं ह्यमस्त सः
विधृय पापं परमं पदं ययौ ।। ३२७ ॥
एवं भक्तजनाभीष्टं सदा सानोति माधवः ।
परमाद्भत-कार्याणि बहूनि कुरुते क्षिती ॥ ३२८ ।।

केसाचिनिधनानां बहुवितरणः कारयेदेव भक्ति
स्फारश्वर्योत्पथानां विभवहरणात्कल्पयत्येवशान्तिम् ।
दुर्दान्तानां जनानामसुविशसनाद्यच्छति धेप मुक्तिम्
सुब्रह्मण्यो ददेऽस्म पढसुमकृतां सप्तमी चित्रमालाम् ।। ३२९ ।।

वृन्दारण्यग-कल्पपादप-तले मद्रनपीठेऽम्युजे
गोणाभे सुपरक स्थितमजं पीतांबरालंकृतम् ।
जीमृताभमनेऊभूपणयुतं गोगोपगोपीवृतं
गोविन्दं म्मरमुन्दरं मुनियुतं वेणुं रणन्तं भजे ।। ३३० ॥
(मन्त्र-महोदधि)

कृष्णोल्लासः
अष्टमीमाला
ऐश्वर्योल्लासाः

तमीश्वराणां परमं महेश्वरं
तं देवतानां परमं च दैवतम् ।
पति पतीनां परमं परस्ताद्-
विदाम देवं भुवनेशमीड्यम् ।।

कृष्णोल्लासः
अटममाला
ऐश्वर्यालासः
पेमक
आमीनदा उम्पनृपनिः किल पाडगारयः।
मो भूत्वाऽप्रतिमविष्णुभक्तविरं ध्यात्या
स्पं विष्णोनपस्तप्वाऽनेरुवा प्रराम, विष्णायन
मया मनचिनः मन, कालान्तरं विष्णारिस चतुर्भुजम्वरूपं च
मुटिल-गहाशिएपमानि च प्राप। तदा म्यमेा नाम विष्णु मत्वा च,
पिस्मृत्य परमपुरुष, प्रलोक्यापो नपुष्मानिन संमृढचैतमा किर्तव्यता-
मृट्टो भुवि स्वयमातीणं कृप्णरूपेण द्वारकारासिनं विष्णुममहमानः,
"अहमेर हरि(रि न तु वासुदेवो" हीन्थ गुरन्, हरये प्रजिघाय
दूतम्--
-"यदि कृष्णो यणरचितानि झटिति न त्यति तहिं मया मह .
युध्यतु" इति।
तमुगनामादितमिमं पिचित्रसन्देश श्रुत्वा ममायामुग्रसेनादयो
भृशं जद्दमुरुमः॥
तदरलेपनलोपं चिकीर्षुः कृष्णः संगरेऽरिणा तं हत्वा, तसामुरं
माध्यं निर्धय, तस्य च पण्डिफस्स पुग आचरिततपमा परिपूनमात्मानं
बीकृत्य स्वात्मन्येव दधे ॥
16

114 कृष्णोल्लासः , कपटयूतम्--- पाण्डयवैभवदर्शन दुःखित- कौरव - अधयः, मातुलेन शकुनिना प्रेरितः, युधिष्ठिरं कपट ते पराजित्य, भात-भार्या-सहित-तत्सर्वस्खमप- जहार। तदा दुःशासनो द्रौपदी केशमाहं गृहीत्वा आकृष्य सभायामवमन्तुं तद्वस्त्रमपहर्तुमारेभे। तदा कृष्ण प्रसादेन कृष्णाया वस्त्राणां निरन्तर- परंपरा प्रादुरासीत् । अथ गुरुजन-सन्देशेन कृष्णरक्षितां कृष्णां ता विसृज्य, पाण्डवेभ्यो द्वादशवत्सरान् वनवासः, ततः परं वत्सरमेक- मज्ञातवासथ कार्य इति निधय विधाय, अज्ञातवासे ज्ञाताश्चेत् पुनरपि पूर्ववद्वनवासादिकं कार्यमिति च निर्णाय ते पहिताः स्वातन्त्र्येण कौरवैः । ते च वनं गत्वा दिवाकरप्रसादादक्षय-पात्र लब्ध्वा चाभ्यागतान् भोजयित्वा जीवयात्रां कुर्वाणा आसन् । द्रौपदी-भोजनानन्तरं पाने प्रक्षालिते तदिने नान्नलाभः सात् । इदं तत्वमाज्ञाय दुर्योधनो दुर्याससं शिप्य-सह-सहितं पाण्डवनाशमिच्छन् अपराह्ने पाण्डवा- भ्याश प्रेपयामास । तथाऽकरोन्मुनिः। तस्मिन् स्नानाय नद्यां मजति सति, द्रौपदी-ध्यानात्तत्रागतः कृष्णः पावलनशाकलवं चुलुकजलेन पुभुजे। तेन समस्तलोकप्तिरजनि । दुर्वासाश्च परिपूरिततुन्दः कृष्णा- महिमेति ज्ञात्वाऽपागात् । एवं भक्तरक्षणचणस्य सर्वथा जागरूकस्य कृष्णस्य अनुग्रहपर- कृपाकटाक्षात् पाण्डवा वनवासं समाप्य विराटनगरे चाज्ञातवास कृत्वा, मुयोधनं पत्र्य राज्यमप्राभुः । तेन प्रत्याख्याता भारतसमर- मारमन्त । यस्मिन् कृष्णः पार्थसारथ्यं कुर्वन् , तत्र समरसमारंभे पान्धवानां मुहृदां च पुरतः समगगाणे वर्तमानः अर्जुनोऽकम्मात्मजात- पुरुकरुणरत्यक्त-सायुधः युद्धाद्विग्न्तुकामो विषादयोगादापुस्तिचित्तः ऐश्वर्योल्लास: 115 समरभुवो रथमपनतुं सारथिं कृष्ण चोदयामास । तदा सर्वज्ञो भगवान् अर्जुनद्वारा सर्वान सुधर्म प्रतितिष्ठापयिषुः सर्वधर्मसंग्रहरूपां दिव्य- गीतामुपनिषदमुपादिक्षत् । भगवदगीता-- "लव्य मा स्म गमः पार्थ नैतत्त्वय्युपपद्यते । "क्षुद्रं हृदय-दौर्बल्यं त्यक्त्वोत्तिष्ट परंतप ।। II, S|| ३३१ ।। "कर्मण्येवाधिकारस्ते मा फलेषु कदाचन । "मा कर्मफलहेतुर्भूर्मा ते सङ्गोऽस्त्वकर्मणि ।। II, 47 ॥ ३३२॥ . "धुद्धियुक्तो जहातीह उभे सुकृतदुष्कृते । "तस्माद्योगाय युज्यस्य योगः कर्मसु कौशलम् ।। II, 50 ॥३३३॥ "दुखेपनुद्विग्रममाः मुखेप विगतस्पृहः । "वीतरागभयक्रोधः स्थितीमुनिरुच्यते ।। II, 56 || ३३४ ॥

116 कृष्णोल्लासः "आपूर्यमाणमचलप्रतिष्ठं "समुद्रमापः प्रविशन्ति यत् । "तद्वत्कामा यं प्रविशन्ति सर्वे "स शान्तिमामोति न कामकामी ।। II, 70 ॥ ३३५ ।। "मयि सर्वाणि कर्माणि संन्यस्याध्यात्मचेतसा। "निराशीनिर्ममो भूत्वा युध्यस्व विगतज्वरः ॥ II, 30॥३३६।। "एवं युद्धेः परं बुद्ध्या संस्तभ्याऽऽत्मानमात्मना । "जहि शत्रु महाबाहो कामरूपं दुरासदम् ॥ III, 43 ॥ ३३७ ॥ " तस्मादशानसंभूतं हृत्स्य ज्ञानासिनाऽऽत्मनः । "छित्चैन संशयं योगमातिष्ठोत्तिष्ठ भारत ॥ IV, 42 ॥ ३३८॥ "नैव किंचित्करोमीति युक्तो मन्येत तत्ववित् । "पश्यन् भृण्वन् स्पृशन् जिघ्रन् अनन् गच्छन् स्वपन् श्वसन । V, 81॥३३९ ॥ "भोक्तारं यज्ञतपसां सर्वलोकमहेश्वरम् । " सुहृदं सर्वभूतानां ज्ञात्वा मां शान्तिमच्छति ॥ V, 29 ॥ ३४० ।। "ज्ञानविज्ञानसप्तात्मा कूटस्थो विजितेन्द्रियः । "युक्त इत्युच्यते योगी समलोप्टाश्मकाञ्चनः || VI, 8॥३४॥ " सर्वभूतस्थमात्मानं सर्वभूतानि चात्मनि । "ईक्षते योगयुक्तात्मा सर्वत्र समदर्शनः || VI, 29 ॥ ३४२॥ "यो मां पश्यति सर्वत्र सर्वच मयि पश्यति । "तस्याहं न प्रणश्यामि स च मे न प्रणश्यति ॥ VI, 80॥३४३|| ऐश्वर्योझासः 117 "यो यो यां यां तनुं भक्तः अयाचितुमिच्छति । "तस्य तस्साचलां श्रद्धां तामेव विदधाम्यहम् ॥VII, 211॥३४४॥ "तम्मात्सर्वेपु कालेपु मामनुम्मर युध्य च । "मग्यपितमनोवुद्धिमिवप्यस्यसंशयम् ॥ VIII 7॥३४५।। "कविं पुराणमनुशासितार- "मणोरणीयांसमनुम्मरद्यः। "सर्वस्य धातारमचिन्त्यरूप- "मादित्यवणं तमसः परस्तात् ॥ VIII, 9 ॥ ३४६ ।। "यदक्षरं वेदविदो बदन्ति "विशन्ति यद्यतयो वीतरागाः । "यदिच्छन्तो ब्रह्मचर्य चरन्ति "तत्ते पदं संग्रहेण प्रवक्ष्ये ॥ VIII, 11 ॥ ३४७ ॥ " पत्रं पुप्पं फलं तोयं यो मे भक्या प्रयच्छति । ." तदहं भक्त्युपहृतमश्नामि प्रयतात्मनः ॥ IX, 26 ॥ ३४८ ॥ " यत्करोपि यदनासि यज्जुहोपि ददासि यत् । "यत्तपस्यसि कौन्तेय तत्कुरुप्प मदर्पणम् ॥ IX, 27 ॥३४९ ॥ "मन्मना भव मद्भक्तो मधाजी मां नमस्कुरु। "मामेष्यसि युक्त्यमात्मानं मत्परायणः ॥IX, 34 ॥३५० ।। "अहमात्मा गुडाकेश सर्वभूताशयस्थितः । "अहमादिश्च मध्यं च भूतानामन्त एंव च॥x, 20 ॥३५१ ।। "तम्माचमुत्तिष्ठ यशो लभस्व "जित्वा शत्रून् भुझ्श्व राज्य समुदम् ।

16
कृष्णोल्लासः
"मयेवेते निहताः पूर्वमेव
"निमित्तमात्रं भव सव्यसाचिन् ॥ XI, 83 ॥ ३५२ ।।
'संतुष्टः सततं योगी यतात्मा दृढनिश्चयः ।
"मय्यर्पित-मनोवृद्धियों मद्भक्तः स मे प्रियः॥XII, 14 ||३५३,
"अनपेक्षः शुचिर्दक्ष उदासीनो गतव्यथः ।
"सर्वारंभ-परित्यागी यो मे भक्तः स मे प्रियः॥XII, 16 ॥३५४||
"यो न हृप्यति न द्वेष्टि न शोचति न काङ्कति ।
"शुभाशुभपरित्यागी भक्तिमान्यः स मे प्रियः ।।
XII, 17 ।। ३५५॥
"समें सर्वेषु भूतेपु तिष्ठन्त परमेश्वरम् ।
"विनश्यत्स्व विनश्यन्तं यः पश्यति स पश्यति ॥
XIII, 27 ॥ ३५६॥
"मां च योऽव्यभिचारेण भक्तियोगेन सेवते ।
"स गुणान्समतीत्यैतान्ब्रह्मभूयाय कल्पते ॥XIV, 26॥३५७।।
"सर्वस्यचाहं हृदि सन्निविष्टो
"मत्तः स्मृतिर्ज्ञानमपोहनं च।
"वेदश्च सर्वैरहमेव वेद्यो
" वेदान्त-कृद्वेदविदेव चाहम् ॥ XV, 15 ।। ३५८ ॥
"तम्माच्छास्त्रं प्रमाण ते कार्याकार्यव्यवस्थिती ।
"शात्या शास्त्रविधानोक्तं कर्म कर्तुमिहाहसिI XVI, 24||३५९||
"अनुद्वेगकरं वाक्यं सत्यं प्रियहितं च यत् ।
"खाध्यायाभ्यसन चव वाभयं तप उच्यते।।
XVII, 15॥ ३६०॥

ऐषोल्लासः 119 "काम्यानां चर्मणां न्यासं संन्यासं कवयो विदुः । "सर्वकर्मफलत्याग माहुस्त्याग विचक्षणाः ।। XVIII, 2 ||३६।। "ईश्वरः सर्वभूतानां हृदेशेऽर्जुन तिष्ठति । "नामयन्सर्वभूतानि यन्वारूढानि मायया ॥ XVIII, 61 ॥ ३६२॥ 'सर्वधर्मान् परित्यज्य मामेकं शरणं व्रज । "अहं त्वा सर्वपापेभ्यो मोक्षयिप्यामि मा शुचः" ॥ XVIII, 66 ॥ ३६३ ॥ एवं सर्व-वेदान्तसारभूतं पारमार्थिकतचं सुष्टु प्रबोध्य अर्जुन युद्धायाज्ञापयामास । भारत-ममरं निमित्तीकृत्य धर्मसंस्थापनार्थमरतीणों भगवान् सर्वज्ञः कृष्णः दुःसहं भुवोभारमपजहार । धर्मपिमुसान् कौरवान् नामावशेपान् समरहतान् सपिण्डीकृत्य धर्मिष्ठान् पाण्डवान् राज्यभारे नियम्य च स्वयमपि स्वपुरी द्वारकां गतः कृष्णः॥ सूर्योपराग:- सूर्योपराग-पुरुपुष्यदिनस्य योगे नानास्थलीय-सुजना बहवो मिलित्वा । स्नात्वाऽन ते परशुरामपवित्रतीर्थे पापान्यपोह्य पितृतर्पणमाचरन्ति ॥ ३६४ ॥ पितर्हननरोपतः परशुधारया क्षत्रियान् त्रिसप्तगुणितानहन् रुधिरतर्पणं सोऽकरोन् । अपस्स परिमार्जनं पुरुपवित्रतीर्थेऽतनों ततःप्रभृति पुफर परशुरामनाम्नोच्यते ।। ३६५ ।।

120 कृष्णोलासः तत्र मिलित-सुकृत-कर्म-प्रवणा जनाः स्नान-तर्पणादीनि कृत्वा, भूयांसि गो-धन-घासांसि भूसुरवरेभ्योऽस्पर्शयन् । चिरदिष्टाद् दृष्ट-बन्धु- मित्रवर्ग-प्रेक्षण-संभापणादिमिमिथस्तोपयन्तः सजोरमतिष्ठन् । तथा च द्रौपदी-सुभद्रादयः कृष्णमहिपीभिः साकं संभाषमाणा आसत। यशोदादि- प्रजयोपितो देवकी-रोहिणीभ्यां साध संलपन्त्योऽयतिपत । - कृष्णरता:- गोप्यो हरि नयनगोचरभूतमाराद् नीत्वाऽऽदराद्धदयपंकजमईयन्त्यः । कृत्वा रहोज्न बहुधा परितोपिताश्च प्रापुर्मुदं दयित-दर्शन-लब्ध-मोदम् ।। ३६६ ॥ हरिरमः समुचितरीत्या तत्वज्ञानं बोधयन् भापयन् तोपयन् मन्द- हास-करुणापूरित-कटाक्ष-वीक्षणः समाधानपूर्वमानन्दसागरे ब्रजयोग- मतल्लिकाभ्यः हर्पनकर्पमातनोत् ।। तथा नानादेशेभ्योऽभ्यागतांस्तपोधन-वृपभान् सभाजयित्वा प्रणति- पुरस्सरं सप्रश्रयं मधुरगंभीर-भारतीमेवमभाणीत् कृष्णः- "अहो ब्राह्मण-वरेण्याः! तत्रभवतां भवतां सन्दर्शनेनात्यर्थ- कृतार्थमात्मानमहं मन्ये। "तीर्थानि विद्यान्यनलो रविर्भू- "श्चिरेण पंकानि पुनन्ति नो वा । "योगेश्वराणामिह दर्शनन्तु "प्रभूतपापानि दहत्यरं नः" ॥ ३६७ ।।

121 ऐश्वर्योहासः मुनिपुंगवाः कृष्णं प्रत्यभापन्तेत्यम्- “जगदवनसवाग्रये विचक्षणदीक्षित! "सकलजनहृदब्जे करोपि नियन्त्रणम् । " अपहृतदुरितस्त्वं पुनासि मुनीनरम् "त्वदुदितवचनं नो भवेदुपचारकम् ।। ३६८ ॥ अथ ते ऋपयः सजोपं कृष्णमामाप्य निर्गमिप्यन्तोचानकदुन्दु- मिना सस्कृताः सन्तः, "कर्मणा कर्म-निहारो यथा स्वातदुच्यताम्" इति पृष्टाः सन्तश्च तस्मा इत्यमुत्तरं प्रददुः । "अहो चित्रं ह्येतद्यदिह मनुपे जगत्पतिमात्मज "परं थेयोमूलं करमुपगतं त्यजन् बहु मुद्यसि । " पवित्रं गंगाया जलमिह जहजलान्तरमेपि तं "राणां नैकल्यं भवति कुशलेऽप्यनादरकारणम् ।। ३६९ ।। "किमिति किमिति ! स्वारोहारोपितशिशु कुन कुत्रेति प्रतिविशिखं प्रतिवेन्म चान्विप्यन्त्या ग्रामाङ्गनाया भङ्गीमगीर्वाणस तव दशा भृशं शोचनीया खलु"। इति भापितस्थान्तरङ्गाभिप्रायमनभिजानन्त, विष्णुमायया समीप- स्थस्य कृष्णस्य विष्णुत्वं विस्मरन्तं, समापसमूहमध्यवसितं तमध्वर- चिकीर्षुमानकदुन्दुभि समीक्ष्य, ते ऋषयस्तमघरे गैव परमपुरुषाराधने न्ययोक्षुः।- "यज्ञे शास्त्रोक्ते मृदितमलहृदा विष्णुं यजस्वादरात् "धर्म्यः कल्याणः सुविमलयशसां हेतुर्महानन्धरः । "पाठाधैर्यशेर्नू-मुनि-सुर-पितॄन् जन्तूंध तृप्तान कुरु "वं मुक्तो बन्धात् परमपदगतौ दिष्टेन योग्यो भवैः" ॥३७० ।। 16 , 128 कृप्योल्लासः इत्थमादिष्टो यसुदेवस्तानेयाध्वराध्य!न धृत्वा वान्धवैः सह यहु- विभवरध्वरवरं निर्त्य परशुरामतीयं कृतावभृथस्नानकृत्यः कृतार्थमात्मान- ममनुत । तदनु चन्धु-मित्र-कलत्रैः सना नीन्मासांस्तनोपित्वा, भूयिष्ठपारितोपिकरतोषयित्वा सादरमभिनन्द्य, नन्दादिगोपान् घोपाय प्रेष्य, वृष्ण्यन्धकादिभिरानकदुन्दुभिरिकां प्रत्याजगाम । तदा कम्मिनिहिवसे वसुदेवो निजनन्दनावमिवन्दमानौ सानन्द- मभिनन्ध मुनिवृन्दारकवृन्दवाचमनुस्मरन्, प्रसूत्यनेहसि शिशोः शंस- चक्र-गदा-पद्म-मण्डित-दोर्दण्ड-चतुष्टय-दर्शन-भापणानि च ध्यायं ध्याय, तयोः शैशवात् प्रभृति परमाद्भुत-वीर्यकर्माणि च स्मारं स्मारं, वरुणकृत- परिवस्यां स्तुतिं च मानसे कारं कारं, तो प्रधानपुरुषाविति संजात- दृढप्रत्ययः सन्, तत्त्वज्ञानोदयनिमिचात्त्यक्ततदर्भकबुद्धिः कृष्णं सजोप तुष्टावैवम्- "स्वस्मात्सृष्टा विचित्रं जगदिदमसिलं त्वं पुनः प्राविशस्तत् "मात्रा भूतानि चान्तःकरणमसुतति-ज्ञान-कर्मेन्द्रियाणि । "त्यद्रूपाणीति सत्यं त्वमधिकरणमस्सस्स चान्ते निधान "सर्वान्तर्यामिणस्ते सकलमपि वपुर्जीववर्ग विभर्पि ।। ३७१ ॥ "ज्योतिपामुदरे सुपमा त्वं सृष्टि-लय-स्थितिकारणं "विष्टपात्य परे दिवि तिसात्ममनोपचसी परे । 'दुर्लभं नरजन्म च लब्ध्या त्वां मम सूनुममंसहो "आत्मतत्त्व-पराङ्मुस एवानैपमशेप-समा मम ॥ ३७२ ॥ "अतस्त्वं मायामपनय, छिन्धि मे मोहपाशान् शरणागतोऽस्मि" इत्यमिहिताति पितरि, वासुदेवोऽमुमाचष्टैनम् ।- ऐश्वर्योल्लास 18 वसुदेवाय ज्ञानोपदेश "परमात्मा सत्यो नित्यो महतो महीयानणोरणीयान्, सांगतः सर्वज्ञः सर्वशक्तः स्रष्टा पाता च विभुः। स परवापरश्च । अपरः प्रकृत्या स्थूल - सूक्ष्म-भूत - भेदान् सृष्टा तेषु प्रविश्याऽन्तर्यामी सन् सर्वसाक्षी भनति । जीवात्मानस्तस परा प्रकृतिः तस्यांशाः । ते विस्फुलिंगा इव प्रदीपादानिय, तस्य पराप्रकृतिजन्य-भृतेषु तत्तदाकारानुसारेण व्याप्य, पूर्वावस्थां ज्ञानं च विस्मृत्य,तत्तदेहाविर्भान तिरोभान-परिणामादीनि स्वीया- नीति मन्यमाना मुह्यन्ति। यतः प्रकृतिनलयप्रवेशकाल एव लिंगशरीरेणा- वृता भूत्वा, स्वज्ञानस्य संकोचमाप्नुनन्ति । स्वखरूप विस्मरन्ति च । एवं विधो जीनों लोहपापाणरूपेण जडत्वमापनश्विर तिष्ठन् , तदनु किचिद्विकसितचैतन्येन तृण लता-तरवश्विर भूत्वा, कालेन संभूतानु. भपैश्चर्यवशात् क्रिमि कीटोरग पतनि मृगादयो भूला, विजमितेश्वर्यः स मानपजन्म लभते या वाग्धीन्द्रिये प्रादुर्भवतः । तत्र किरात पुल्कमादयो मृगनिशेपा मानवजन्मजीरयात्रा कुर्वन्ति । क्रमेण सत्कुले जातो जीपः बाल्प-कौमार-यौग्नावस्थासु ज्ञानोत्पत्चेरनवकाशमानेर स भाति । अथ दुःसानुभवजन्य वैराग्ययुतो ज्ञानोन्मुखो भाति । तर कारागृहवासो वैराग्यकारणम् । अध्वरस्तन दुरितक्षयकरः। मुनिसत्तमसंसों ज्ञानोदय- हेतुः । एवं त्वमथैर ज्ञानयोग्यो भासि । इतः पर तर ज्ञानम् उपर्युपरि वर्धेत । अत एतापत्पर्यन्तं कालो व्यर्थोऽतीत इति मा शुचः । यतः सुख- दुःससंमिश्रानुभवनिवर्हथा कालो नष्ट इत्यपि मा शुचः। किंतु तस्मादपि संजायमान-परिपाक्तयोद्त विवेकप्राप्त्या परमार्थज्ञानोदयो भाति । "परः परमात्मा नैन ज्ञातुं शक्यः । तस्मात्माक्षाद्भूत-प्रत्यक्ष- महिमानमेव उपास्व। ततः पर क्रमेण सायुज्य-भाग्यमपि रतलगत मपति ।"

14
कृष्णोल्लासः
इति तत्वज्ञानगर्भितां भगवद्भारतीमाकर्ण्य वसुदेयोऽतीव सन्तुष्टे-
स्तूप्णीमानन्दवाप्पविन्दु-सन्दोहं निप्यन्दमानश्चिरदिष्टमतिष्ठत्सजोपम् ।।
ज्येष्ठभ्रातॄणां पुनरुज्जीवनम् -
एकदा देवकी-
श्रावं श्रापमतीन वीर्यचरितं कृष्णस्य रामस्य च
श्रुत्वा चात्र मुनीन्द्र-भापितगुणं भूयिष्ठ-माहात्म्यकम् ।
आचार्याय परासु-सूनुलभनं श्रुत्वा च भर्तुर्मुखात्
कस-प्रोथित-पुत्रपट्कमिलनं माता ययाचे सुतौ ।। ३७३ ॥
सांप्रतमेव रामकृष्णौ रसातलं गत्वा बलिनाऽभ्यहिती वरासने
चोपवेशितौ। अथ हरिस्तमादिदेश चेत्थम्-
"तुष्टौ चले सुहृदयंगम-पूजयाऽऽयां
"ऊर्णासुतान् द्रुहिणशापयशादसुर्याः ।
"योनि गतान्पुनरिमान्मममातगर्भ
"नीतानिहानय नयै मम मातृतृप्त्यै ॥ ३७४ ।।
एवमादिष्ट महाबलिना सपदि चाहूत-सोदरैः साकं द्वारकामागत्य
तान्मात्रै ददतुस्तौ। सा च सुप्रीता तनयवात्सल्यपरवशा तान् मूर्धन्या-
मासीत् । ते तावत् हरिहस्त-संस्पृष्ट-वपुषः शापान्मुक्ताः स्मृतनिजरूपाः
पितरावीधरौ च प्रदक्षिणीकृत्य प्रणिपत्य च मिपतामेव सर्वेषां खं धाम
"
श्रुतदेवः, बहुलाधः--
कालेऽस्मिन् मिथिलापुरे द्विजवरः श्रीकृष्णभक्तोत्तमः
सन्तुष्टः मुलभार्जिताल्पविभवैर्जीवन्नृहस्थाश्चमे ।

ऐश्वर्योल्लासः 1 ज्ञानी दान्त-नितान्त-शान्त-हृदयः कर्माणि कुर्वन् कृती नाम्नाऽसौ श्रुतदेव ऐहिकसुखेप्यासक्तिहीनोऽवसत् ।।३७५।। तत्काल एवं विपयेप्पलंपटो भक्ताग्रणीविमलकीर्तिमान गुणी। ज्ञानी मनोज्ञ-मिथिलापुरे सुधीः राजा शशास बहुलाधनामकः ॥३७६ ।। एतयोः प्रसन्नो दर्शनदित्सुः केशवः कतिपय-पराय॒-तपोधन- उत्तमैः सम स्यन्दनमास्य गच्छन् , मध्यमार्ग करतोपग्राह्यान् प्रतीक्ष- नाणान् जानपदजनान् कृपाकटाक्षवीक्षणेस्तोपयन्, स्वयश प्रशंसा- .चांसि श्रयसोः पतन्ति भृण्वन् , पुरं प्राप्य द्वारि करगृहीताम्हणद्रव्यान् रानद्राक्षीत् । तदा- द्वारस्थाः पुरवासिनः करतले पूजाह-सामग्रिकाः सानन्द हरिवीक्षणे कुतुफिनो बझाञ्जलीभूय ते । शीणि न्यस्तकराः महर्प-भरिताः संवीक्षमाणा भृशं श्रीकृष्ण मुनिपुंगवांश्च नितरां भक्त्या प्रणेमुर्मुहुः ।। ३७७ ॥ अथकन पद्धाअलिहुलाचोऽन्यत्र साञ्जलिः श्रुतदेवश्चातिध्याय • युगपदभ्यर्थयिप्यते । इति विद्वान् माधवस्तयोरुभयोरप्पविरोधेन योगमा- पया फाययुग्ममादाय, विभक्त-मुनिगणः सन् , उभयोः पुरतः स्थित्वा पोरातिथ्यं युगपदुररीचकार । उभावपि स्वस्व गृहमागतः समुनिगणः कृष्ण इति मैनाते। अय हरि स्वगृहं नयन् महीशः समुनिसचममातिप-कृत्यः ।

126 कृष्णोल्लासः पदसरोज-रजोत्रज स पां स्वसदने पुरुपावनं स मेने ॥ ३७८ ॥ आनन्दवाप्पनयनो नृपतिः सभार्यः प्रक्षाल्य कृष्ण-पदपंकजमादरेण । प्रोक्ष्य स्वयोः शिरसि गन्धमाक्षतैस्तत् स्वभ्यर्च्य जन्म सफलं ध्रुवमित्यमस्त ।। ३७९ ।। ततो मुनिसत्तमांश्च पाद्यार्थ्याचमनीयायैः संपूज्य, सर्वानपि मधुरया भारत्या प्रीणयन् , स्वविभव-समुचित-सुभक्ष्य-भोज्य-फलैः सादरं सोपचारं च भोजयामास महीशः । तदनन्तरं चरासनेषु सर्वानुपवेश्य, श्रीकृष्णचरणौ खाङ्के निधाय, संवाहयन् , जगाद चैवम्- "सर्वेपामन्तरात्मा त्वमसि परमः सर्वसाक्षी त्वदृष्टः "भक्ताः प्राज्याधिकाः स्युः फणि-विधि-रमा तायतोऽपीति वाचम् । "सत्यां कर्तुं त्वमागा भवनमिह मे दर्शनं च प्रदत्से "प्रेष्ठो भक्तस्य वश्यस्तवगुणमिमं को विदस्त्वां विजयात् १॥३८०॥ "नितान्तशान्ततपोधनानामपि त्वमात्मदो वृष्णिवंशमलंकरोपि । सार्वणिकभवभयापनोदनप्रवणः प्रवर्तसे" ॥ अथ- कृष्ण महामुनिगणं च नमन् ययाचे "स्वामिन् मदीय-सदने मुनिमिः समेतः। "वासं कुरुष्व दयया मदनुग्रहाय "प्राज्यान्दिनानि"ति मुदा विनयेन भत्त्या ।। ३८१॥

ऐचोल्लास. 187 भूदेवोऽध हरि निरील्य नितरामानन्द-सन्दोह-झ- युत्सेकं प्रमदेन तुंदिलवपुर्यन्तुं न शक्तोऽभवत् । दर्श दर्शमधापि नाप मुतरां तृप्ति हरेवीक्षणे वामपाणिरमा ननर्त सुचिरं भ्रान्तः स्वयं विस्मग्न् ॥३८२ ।। अथ कुशासनेषु निवेशितांलान् स्वागतादिना सभाजयित्वा, पल्या मह पादावनेजनं कृत्वा, तत्तीर्थ स्वस्य स्वानां च शिरसि प्रोक्ष्य, तुलसी-कुश-दुङ्किरसुसुमाक्षतैः सम्यगभ्यर्च्य, फल-जलादिभिः सादर- माराधयामाम । अथ कृष्णांघ्रियुगं स्वाट्टै निक्षिप्य, संगाहयन्, व्याजहारैनम्- "येन त्वं ध्यानमाले हृदयकमले रूपेण मे दृश्यसे "तेनैवाधात्र साक्षात्सदयहृदयः स्वैरं पुरस्तिष्ठसि । "भक्तानामात्मदस्त्वं जगति सरलं व्यामोपि सत्वं ददत् " त्वद्धीनं वस्तु न स्यात्तव दृशिगतो निस्तीर्ण-दुःसार्णवः॥३८३॥ 'कृतज्ञोऽस्मि भृशं ते यद्ददिवास्तव दर्शनम् । "अकिंचनस्य सर्वस्वं त्वमेन भासि ध्रुवम्" ॥ ३८४ ॥ भगनानुनाच- "विगैते मुनय इहागता गृहं ते "मद्भक्तास्त्वदनुजिघृक्षयेति विद्धि । "तीर्थार्चा ददति फलं चिरेण नो वा 'संसर्गात् सकलमचं पुनन्ति भक्ताः ॥३८५ ॥ "तस्मान्मयि यादृशी भक्तिस्तपास्ति तादृश्या तानर्चय- "ब्राह्मणो जनुपा वरो विदया मुदा तपसा घिया "भक्तिरस च धर्तते यदि मोन मे दयितोत्तमः ।

188 कृष्णोझासः "सर्ववेदमयो द्विजोऽपि च सर्वदेवमयोऽप्यह "मां द्विजं च तिरस्करोत्यबुधः शिलादिपु भक्तिमान् ॥३८६ ॥ "मद्पाणि चराचरं जगदिदं तत्कारणानीति यो "ज्ञात्वा मामनु दर्शनेच्छुरसिलं प्रीत्या च सत्कारतः । "पश्यत्यत्र जुगुप्सया विरहितस्सर्वत्र साम्येक्षणो “विद्वान् तादृश एव भूरि भवति प्रेष्ठश्च मे सर्वथा "॥३८७।। निशम्येमां-सुसूक्ष्माग्रय-तत्चगर्भित-भारतीम् । माधवीयां द्विजश्रेष्ठः प्राप भूयिष्ठ-संपदम् ।। ३८८ ।। अथ श्रुतदेवो निर्भर-भक्तिप्रकर्षेण ऋपिपभानत्यर्थादरेण च समभ्यर्च्य भूयिष्ठ-सन्तोप-जुष्टान् सजोपमकापति । कतिपय-दिनानत्रोपित्वा कृष्ण ऋपिपुंगवः साधं द्वारकामाजगाम ।। सन्तानगोपालम्- आसीत्तदा द्विजश्रेष्ठो गृहस्थो द्वारकापुरे । तस्य भार्या प्रियंकी कदाचित्सुपुवे सुतम् ॥ ३८९ ।। अथ परमात्मेच्छया तस्योर्वीसुरस्य शिशुर्जातमात्रो ममार । धरणी-धवे धर्मेण धरित्रीं विभ्रति सति, शिशुमृतिन संभवेदिति दृढप्रत्य- यवान्, पृथिवीदेवो मृतशावक-शरीरमादाय, पृथिवीपति-प्रासाद-द्वारपुरतः प्रक्षिप्य, दुःसहदुःखभरेण पुरुरुदन्, भूभृतं भृशं भर्त्सय चिरदिष्टमतिष्ठत् । एवं वत्सरे वत्सरे जातं जातं मृतं मृतमर्भक-देहं वसुधाधिपस्य सौधाभ्याशे क्षिपन् , विलपन , क्षितितले लुठन् , शीणि वक्षसि च ताडयन् , क्षितीशं यथापूर्व भसंयन्नास्त । एवं नयडिभमरणदिष्टे दिष्टघटनया सुभद्रायां ऐसयोडासः 129 द्वारकामागतायां विजयश्वागतः । स पार्थो विप्रविलापाकोशं श्रुत्वा दृष्ट्वा च, विदिताशेपोदन्तः, त्रिभुवनकधनुर्धखरमात्मानं साभिमानं मन्यमानो तिवेलावलेपलिप्तो, रामकृष्णादीन् चिकुर्वन् , क्षितिमुरस्याग्रतो विकत्थन- मित्थं चके। "विराडिह न वर्तते द्विजसुतस्य संरक्षणे "धनुर्धरखरो ह्यहं दशमतिका पालये । "मुधा भवति चेहचो ज्वलनसादहं स्यामि"ति प्रतिश्रवमिहाकरोद् द्विजवरं समाधापयन् ।। ३९० ॥ अथ भूसुरोजवीन 'यदीवररत न साधितं यतः "त्वदीय यत्रो नियतं मुधा भवेत् । "अतीन घोरोत्र कृतः प्रतिश्रवः त्वदीयभार्याविपये दुनोम्यहम् " ॥ ३९१ ।। एवं स्फारशंकास्वलित-द्विजारं प्रतिविम्वनमें चक्र पुनरपि-- "रामो नाम्मि न माधयोऽम्मि न गदः प्रद्युम्न-मांचा न था "पार्थः धनशिसामणिविभुवने वीगग्रणीधन्विनाम् । "खलोंके त्रिदशारिवारहनने प्राप्ताधिशनासनः शंभुनस्पति सन्यमाचिधनुषो गाण्डीयोपाद्यमः" ॥३९२॥ इत्थंप्रकारात्मप्रशंसापचमा माकं मव्यनाची नारंध-मान्द्रगर- पसरं विरच्य, विप्रगृहमनितः प्रतिक्षणं कृवान्तागमनं प्रतीक्षमाणो जागरयः, मागेपितगुणयाणामनपाणपाणिनिद्राणोऽतिप्टन । अचिरेण मामणी दामगुनमगन । मुन्क्षणमेर शियोः शरीग्मय्यामगान । “ 17 180 कृष्णोल्लासः अयमन विशेषः पार्थकत-शरपञ्जरादि-रक्षण-प्रयत्नस्य फलितार्थः पख शिशुदेहोऽपि नष्टोऽभवत् । दुःखाद्विप्रवरः किरीटिनमगाद्गाण्डीवपाणि शिशोः संरक्षामनुकृत्य भर्त्सनपरः कत्कथनाजल्पनम् । निःशेपेण चदन्सुहेलनपरः साक्षाद्धरः सनिधी निन्दापूर्वमसु तिरस्करणतो निस्तेजसं चाकरोत् ॥ ३९३ ।। वितथीभूत-सान्द्रशरपञ्जरशंकितोऽपि कथंचिद्धार्यमाणों धन- अयखिराचम्य शुचीभूय, भगवन्तं भर्ग प्रणम्य, गाण्डीवपाणिर्योगमायया संयमनीमुपगम्य तत्र संवर्तिनं विप्रपुत्रमप्राक्षीत् । तत्रानागतं तं विदन् पुरंदरपुरेऽपि तमप्राप्य, नैत-वारुण -वायवीय - कौबेरैशान्याग्नेय- पुदभेदनेषु चान्विष्य, व्यर्थप्रयत्नो वितथमनोरथो भूत्वा, बन्धुजनमध्ये मुखप्रकटन-विमुखः, शपथं सत्यं कर्तुं निश्चित्य, विजन-विपिने धनञ्जयं प्रज्याल्य त त्रिः प्रदक्षिणं कृत्वा, प्रचुरतर-जवलाभाय कतिचन पदानि पश्चाद्गत्वा क्षणदिष्टं तूष्णीमतिष्ठत् । तदा तन्मनसि निजनिखिलपूर्ववृत्त विद्युद्विद्योतनमिव प्रचकाशे। तदाऽर्जुनो निजगाद- "जननि वामप्यहं ते पत्त दयितसुतः कालदोपात्त्यजामि "प्रिय सौदर्यो विजह्यां नियतिहतकृतिद्रौपदि खां च हृद्ये । 'विनहामि त्वां सुभद्रे ! कथमपि दयितां माद्रिसूनू च शस्तौ "अपि तु त्यक्त हरे! त्वां कथय कथमहं शक्नुयां मे सखायम् १" || ३९४ ॥

ऐश्वर्याल्लास 161 अर्डनोद्धार- एवंविध-चिन्तातन्तुसन्तानदशासमुत्पन्न - कृष्णस्मरणो धनञ्जयो धनञ्जय प्रत्यभिधारनाय यावद् दक्षिणचरणं क्षोण्या क्षिपति, तरक्षणेनै कृष्णोऽस्य पृष्ठभागे साक्षी सन् , दक्षिणपाणिं गृहन, सर्व ज्ञातवानपि किंचिदप्यज्ञाननिन निजगाद तमेवम्-- 'विरम विजय जिप्णो ब्रूहि मे क प्रयत्नः "ज्वलन इह किमर्थ वृत्तमाख्याहि कृत्स्नम् । श्रममिह तर पाई सूचयत्यय वक्त "विजय कथय सर्व साध्नुया तेभिलापम् " ॥३९५ ॥ " चमुण्ठगमनम्--- कृष्णनामोच्चारणक्षणदिष्ट एर दृष्टिविषयीभूतं कृष्ण प्रियरयस- मीपल्लजयाऽपि प्रेमगौरव - कृतज्ञतादिभिः सार्ध सविस्मयः सहस्राक्षसुतो वृत्तान्तमशेपं तद्धिचरणमहित समावेदयत्सव्यसाची । कृष्णस्य तात्पर्य तु पार्थदर्पप्रशमनमा न, किंतु चैकुण्ठे परमपुरुपदर्शन नरेण सह कर्तव्य. मिति पुरुषोत्तमप्रेरणानुसारमपि । अत एव विप्रपुत्रास्ता नीता यन पार्थयोगमाया न प्रभाति । अथ कृष्ण जिष्णू दारकानीतं शैन्यसुग्रीप-मेयपुप्प-बलाहकारुप- दिव्यहयारयुक्त दिन्यस्थवरमारा, सम सलिलनिधीन्, सप्त कुलाचलान्, सौरचकमप्यतिकम्य, लोपालोमिन्धतमय प्रविश्य, सुदर्शनार्चिपात देश तेरतुः । अनन्तरमनन्तज्योति पुञ्जन्याप्त प्रदेश विविशतुन्ती यव पायों नगोन्मीलनाक्षमः क्षणदिष्टं चभुपी पिदधे । तदनु ताप प्राकृताभः - 12 कृष्णोडासः प्रविश्य देदीप्यमान-मणिमयमन्दिरं वैकुण्ठमिति विख्यातमद्राष्टां हुपीकेश-गुडाकेशौ । तत्र- स्मितवक्त्रं पुरुषोत्तम फणिपतो सान्द्रायुदाभं प्रभु मणिहारर्वनमालया च वलयः केयरकांच्याश्चितम् । हरिकोशेयधरं सुरतमुकुट-श्रीवत्सशोभाश्चित सनका!र्गरुडादिमिश्च पणितं दृष्ट्वा प्रणम्य स्थितौ ॥ ३९६ ॥ अथ नर-नारायणी साक्षादीक्ष्य पुण्डरीकाक्षो भगवान् मधुर- गंभीरया भारत्या वभापे चैवम्- भूमे रावतरणाय कलावतीणी द्रष्टुं युवां द्विजवरस्य सुतानहार्पम् । तूर्णं सुरारिनिकर-प्रलयं विधाय मत्सन्निधिं प्रति समावजतं कृतार्थौ ॥ ३९७ ॥ तथेत्युररीकृत्य, नर-नारायणौ भूमानं भगतन्तं प्रणम्य, विप्रपुत्रा- नूरीकृत्य, यथेतं द्वारकामागत्य, विप्रवराय दशापि पुत्रान् यथारूपं यथावयः प्रदाय, सर्वेषां हर्पप्रकर्ष सजोपमकार्टाम् ।। चैकुण्ठे बहुविभवं समीक्ष्य पार्थो भक्ति चापि हृदि दृढामधत्त भूयः । ये नृणां विभव-पराक्रमादयः स्युः तान् सर्वान् भगवदनुग्रहान् स मेने ॥ ३९८ ॥ निखिलविभवा गाण्डीवाया हरेः कृपयाऽभवन् विपुलयशसां हेतुश्चासौ रणे विजयस्य च । -

133
ऐश्वर्योल्लासः
नकिमपि भवेत्स्यस्मादेवेति नामवेदिप
तदिह मम संभूतं भूयो विकथन-कारणम् ॥ ३९९ ॥
किंच वैकुण्ठ-द्वारकाबासिनोपयमाज्ञाय ततः प्रभृति वयस्य कृष्ण
भक्त्या गौरवेण च बहुमेने ॥
यत्पादप्रवहत्पवित्रपयसा पोपूयते यः पुमान्
यत्कीर्तन्य-यशः-सुधां बहुतिथं श्रोत्रेण पेपीयते ।
यं ध्यायन् हृदये सुपूजनविधौ भक्त्या च संसेवते
निर्धताखिल-कर्मवत्ध-नियहो विन्देत्स वै तत्पदम् ।। ४०० ।।
एवं वैकुण्ठ-वीक्षण-विभूति-दर्शन-जात-नम्रतापन्नो दूरीकृत-दभि-
मानः फल्गुनस्तत्र कतिपय-दिनानुपित्वा गजाह्वयं प्रत्यगमत् ।।
उद्धवप्रबोधनम् -
अन्तरंगतमो मन्त्री प्रार्थयद्धरिमुवः।
"शास्त्रसारतमं ज्ञानं कृपया शाधि मामि"ति ॥४०१ ॥
सूक्ष्मधुद्धिमतां श्रेष्ठ प्रेष्ठं सचिवसत्तमम् ।
सूक्ष्मतत्वग्रह शक्तं मत्वा कृष्णः शशास तम् ।। ४०२ ॥
'अमृलमेतद्रहुरूपरुपित
मनो वचः प्राण-शरीर-कर्म।।
"शानासिनोपासनया शितेन
छित्वा मुनिर्गा विचरत्यत्प्णः॥ (
xI, 28/17 ॥ १३॥

184 कृष्णोल्लासः "यथा हिरण्यं स्वकृतं पुरस्ता- त्पश्चाच सर्वस हिरण्मयस्य । "तदेव मध्ये व्यवहार्यमाणं नानापदेशैरहमस्य तद्वत् ॥ XI, 28/19 ।। ४०४ ।। "करोति कर्म क्रियते च जन्तुः केनाप्यसी चोदित आनिपातात् । "न तत्र विद्वान् प्रकृतौ स्थितोऽपि निवृत्ततृष्णः स्वसुखानुभूत्या | XI, 28/80 ॥४०५ ॥ "एप स्वयंज्योतिरजोऽप्रमेयो महानुभूतिः सकलानुभूतिः। "एकोऽद्वितीयो वचसां विरामे येनेपिता वागसवश्वरन्ति ।। XI, 28/35 ।। ४०६ ॥ "कुर्यात्सर्वाणि कर्माणि मदर्थं शनकैः स्मरन् । "मण्यर्पित-मनश्चित्तो मद्धर्मात्ममनोरतिः॥XI, 29/911०७|| "मामेव सर्वभूतेषु वहिरन्तरपावृतम् । "ईशेतात्मनि चात्मानं यथा सममलाश्रयः ॥ XI, 29/12॥ ४०८॥ " इति सर्वाणि भूतानि मद्भावेन महाद्युते । सभाजयन्मन्यमानो ज्ञान केवलमाश्रितः ॥ X1, 29/13॥ ४०९ ।। "यावत्सर्वेषु भूतेषु मद्भायो नोपजायते । "तावदेवमुपासीत वामनःकायचिमिIXI,29/17||४|| ऐश्वर्योल्लासः 186 "सर्व ब्रह्मात्मकं तस्य विद्ययाऽऽत्ममनीपया । परिपश्यन्नुपरमेत् सर्वतो मुक्तसंशयः ॥ XI, 29/18 ॥ ४११॥ "अयं हि सर्वकल्पानां सधीचीनो मतो मम । "मनाचः सर्वभूतेषु मनोवाकायचिमिः ॥XI, 29/19 11 ४१२॥ "मत्या यदा त्यक्त-समस्तकर्मा निवेदितात्मा विचिकीर्पितो मे । "तदाऽमृतत्वं प्रतिपद्यमानो मयाऽऽत्मभूयाय च कल्पते वै"। (भागरतम् ) XI, 29/34 ॥४१३॥ एवं श्रुत्वा भारती माधवीयां ज्ञात्वा तचान्युद्धवः संप्रहृष्टः । नत्या नत्वा पादयोः पुण्यकीतें- ात्वा ध्यात्वा तं शरण्यं प्रपेदे ॥ ४१४ ।। मूक्ष्मज्ञानोपदेशेन मुक्तिमार्ग-प्रदर्शनाद मेने स धन्यमात्मानं कृतकृत्यमिहावना ॥ ४१५ ॥ साक्षात्कृप्ण-पदांभोज-सेवनं तदनुग्रहम् । पूर्वपुण्येरेव लब्धं मेने मुकृति-तल्लनः ॥ ४१६ ।। हरिः पश्यन् पृथ्वीमतिम्लपितां दुष्टराज शार्ता अधमर्याप्सां यः सदयहृदयो देवकीनन्दनोऽभून् ।

186 कृष्णोल्लास • पहून दुष्टान् हत्या निरुपमबलस्सोऽनिश शर्मदायी विरक्तिज्ञानाढ्या सुलभविधया योधयामास भक्तिम् ॥४१७॥ वर्णानां निजधर्मसंस्थितिमजश्चके स्वयं चाचरन् इट्वाऽनेकविधान् सवान् क्षितिमुरक्षेमं भृशं चातनोत् । युद्धे भारतनामकेऽसुरनृपध्वंसं सुधीः पाण्डवैः कृष्णोऽचीकरदन पार्थमिपतो लोकान् खगीतामशात् ।। ४१८ ॥ अमु कृष्णे निवसति सति क्षमाप्रकृष्टोर्वराऽभूत जनास्तुष्टि पुष्टिं प्रचुरविभवं लेभिरे दीर्घमायुः । रुजा दैन्यं स्तेयं विविध-दुरितं नामतोऽप्यत्र नासीत् विकुण्ठं धिकतुं क्षितिरिहमुहुर्मेघविस्फूर्जिताऽभूत् ॥ ४१९ ॥ इति हरिजननाद्यैर्वीर्यविक्रान्तिपूर्णः चुरकुशलकद्भिः प्राज्य-पापप्रहाणैः । तिपयहरिकृत्यैः कांचिदामोमि तृप्ति म हृदय-सरोजे सर्वदा कृष्ण भूयाः ॥ ४२० ॥ ॥ मम हृदयसरोजे सर्वदा कृष्ण भूयाः ।।

त्वद्वीश्चर्यकृत्यातिशयपुरुकथाखादतृष्णा पुपूर्पः
वैयासिस्था प्रबन्धाचितचरितसुधापानसंभारविचः।
वाग्धीवैदग्ध्यहीनोऽप्यखिलमविकलं सारतः कृष्णचंपू
सुब्रह्मण्योऽर्पये ते पदमुमरचितां कृष्ण! मालाष्टमी ताम् ॥
इति विविधरसामिः पावनीभिः कथाभिः
सुपदविविधवृत्तवाक्-पुष्पमालाः ।
तव सुरुचिरकण्ठे धारय प्रीतिपूर्व
मम सुकृतमिदं स्यात् जन्मसाफल्यलाभः ।। ४२२ ।।
स्वस्त्यस्तु सर्वलोकेभ्यो हरिभक्तिः समेधताम् ।
शान्तिस्तुष्टिश्च जीवानां भूयासुः शुभसंपदः ॥ ४२३ ।।
॥ इति शम् ॥

DISED
OD
पानामा
क्लींकारांमोधीशे कृप्णे व्रजकुलपुरुसुखभुवने किरीटविभूपिते
कैयरालंकारोपेते मधुरतररुचिरवदने सदा मुनिवन्दिते ।
गोगोपीगोपालाराध्ये ममहृदयकमलदयिते घमोघनिरंजने
मामेवाई होप्या मीडये वसुदलपरिमलकुसुमे सुनिर्मलशान्तधीमा ४२४॥

कृष्णोल्लासः
वृत्त-समीक्षणा
श्लोकानुक्रमणिका
NOTATIONS:-
1. श्लोका marked with an asterish are quotations.
2 Column 1. indicates the serial number of the toti as it
appears in the text.
2. gives the beginning of the Grst 97 of the ult.
3. gives the name of the वृत (with alternature
names in brackets).
4. 61903 the total number of syllables 10 cach
पाद of the श्लोक.
"
5. gires the positions of the यति (mases an each पाद).
5. Bires tho गणा n their proper ordern each पाद.
3. Tho गगा are as under -
म=--- प%
30----------
ज--स:- म--01:00
=(short)
गु--(lons)

अ रथोद्धता 71 अमितप्तजन 250 अग्रेपश्यामि* (11) (3,8) र न र ल गु (21) (7,7,7) मरभ न य य य स्रग्धरा 94 अङ्गुल्यग्रैण गोत्रं चित्रमाला) (20) (7,6,7)म र भ न त त गुगु (12) सज सस (17) (6,11) यमन स भ ल गु (11) स स स ल गु (12) न भर य (12) (6,6) य य य य (17) (6,11) यमन स भ ल गु (सुवंशा) 263 अचिरादिहति प्रमिताक्षरा 298 अतीव श्लाघ्यं शिखरिणी 300 अथ तानुपदिश्य उपचित्र 378 अथ हरिं स्वगृहं बहुलाश्वः 12 अथाऽतीव रुष्टो भुजङ्गप्रयातं 57 अथाग्रे वेणुं द्रोः शिखरिणी 354 अनपेक्षः शुचिः अनुष्टुभ् 360 अनुद्वेगकरं चाक्यं* अनुष्टुभ 401 अन्तरङ्गतमो मन्त्री अनुष्टुभ् 314 अपि कुशलं ते सखे चन्द्रप्रभा चित्रमाला 28 अब्दे पूर्णे यशोदा (सुवंशा) 419 अमुझे कृष्णे मेघविस्फ़र्जित (8) (8) (8) (13) (8,5) न य ज र गु (20) (7,6,7) मरभनततगुगु (19) (6,6,7) यमन स र रगु 403 अमूलमेतबहुरूप* माला (उपजाति) (11) (5,6) ज त ज गुगु ततज गुगु 412 अयं हि सर्व कल्पानां* अनुष्टुभू 166 अयि भटपुरुषाः कुपुरुपजनिता GG अयि विरमत उपमालिनी (8) (11) (15) न न र गुगु न न त भर 8 अस्ति प्रशस्त 197 अस्ति प्रशस्त 221 अरालचिकुरालका पृथ्वी (17) (8,9) जसजसयल गु 321 अलमिदं यदिह (12) (4,8)] दुतविलवित नभ भर or (4,4,4) 249 अव्यक्तं ते स्वरूपं* स्रग्धरा (21) (7,7,7) म र भ न य य य वसन्ततिला (14) (8,6) त भ ज ज गु गु वसततिला (14) (8,6) त भ ज ज गु गु 188 अस्ति प्राप्तीति अनुष्टुभ् (8) 278 अस्मिन् गृहे वसन्ततिलमा (14) (8,6) त भ ज ज गुगु 351 अहमात्मा गुडाकेश* अनुष्टुभ (8) 869 अहो चित्रं ह्येतत् मकरन्दिका (19) (6,6,7) यम न स ज ज गु समुद्रलता (19) (8,4,7) जस जसतमगु 138 अहं धन्यो नूनं सुधा (18) (6,6,6) य म न स त स 319 अहं नैन प्रीतो मेघरिस्फजित (19) (6,6,7) य म न स रर गु 275 अहं ब्रह्मन्द्राद्या मरन्दिका (19) (6,6,7) य म न स ज ज गु 85 अहं ममेति मनसि रचिरा (13) (4,9) ज म स ज गु 308 अहो वत समा आ 300 आकर्ण्य साल्व वसन्ततिलया (14) (8,6) त भ ज ज गुगु 127 आकर्येदं लपित वातोर्मीय (11) (4,7) म भ त गुगु 178 आसण्येमा भारती शालिनी (11) (4,7) मत त गुगु 157 आधोरणा-दत्त विधाभाग (11) (G,5) त त त गुगु 379 आनन्दनाप्पनयनो यस ततिया (14) (8,6) त भ ज ज गुगु 335 आपूर्वमाणमचल * भदा (उपनाति)(11) (६ उ उ) {" तज (8) (8) 330 आमन्व्य बान्धवान् अनुष्टुभ् 156 आयान्ता तो 56 आयते पादपाः धराधर (21) (7,7,7) म र भ न य र र 16 आवाभ्यां बहु प्रहर्षिणी (13) (3,10) म न ज र गु 812 आसीत्कृष्णस्य स्रग्धरा (21) (7,7,7) म र भ न य य य 389 आसीत्तदा द्विज अनुष्टुभू 220 आसीत्तदा यदु वसन्ततिलका (14) (8,6) त भ ज ज गुगु 251 आसीत्तदा क्षिति वसन्तवनिका (15) 281 आसीदशेपललना वसन्ततिलका (14) (8,6) त भ ज ज गु गु 18 आसीनस्तिष्ठन् वैश्वदेवी (12) (5,7) म म य य 260 आसीन्महाबलि वसन्ततिलका (14) (8,6) त भ ज ज गु गु (8) तभज जर इ 422 इति विविध रसा मालिनी 409 इति सर्वाणिभूता* अनुष्टुभ 420 इति हरिजननायैः मालिनी 235 इदं श्रुत्वा रामः शिखरिणी 290 इन्द्रप्रस्थे वजन मन्दाकान्ता 86 इमे वृक्षा छाया (15) (8,7) न न म य य (8) (15) (8,7) न न म य य (17) (6,11) यम न स भ ल गु (17) (4,6,7) म भ न त त गुगु (19) (6,6,7) यमनस भतगु छाया chor 44 ईशावास्यमशेप ३०२ ईश्वरः सर्व शार्दूल ललितं (18) (12,6) म स ज स त स. अनुभ उ 14 उच्चस्थेषु चुधे शार्दूलविक्रीडित (19) (12,7) म स ज स त त गु 198 उत्कृष्टशील यस ततिलमा (14) (8,6) त भ ज ज गुगु 227 उपग्राह्य अनुष्टुम् (8) ऊ 289 उहापोह विचारित हरिणप्लुत (18) (8,5,5)म स ज ज म र ऋ 149 ऋजूकर्तु मनाः अनुष्टुभ् (8) ए 247 एवं कृष्णो निजभुज मदाका ता (17) (1,6,7) म भ न तप्त गुगु 12 एवं गोपीच गोपा चित्रमाला(नशा)(20) (7,67) मर भनतत गुगु 116 एवं प्रलापमतिदीनं यम तनिका (11) (8,G) त भ ज ज गुगु 337 एवं चुदः पर * अनुष्टुभू (8) 328 एव भक्तजनामीष्ट (8) 79 एवं शारदसंपदा शाररिकोडिन (19) (12,7) म स ज म त त गु 11 एवं श्रुत्वा भारती शालिनी (11) (4,7) म त त गुगु 28 एवं स निस्तनेषु शार्दूलविक्रीटिन (19) (12,7) मसज म त त गु ति त जगुगु, 106 एप स्वयंज्योतिः जा)(1 उपर) जत जगुगु " " याणी (उप- }ar) (46) क 218 पतिपयदिपमान पुषितामा (121नमर, (13) जज र गु 6 80 कनक कपिशवासा हरिः (17) (8,9), न न म र सलगु 53 कमलाकर चित हंसक (18) सन जनभस 192 करालः कालयवनो अनुष्टुभ् (8) 160 करास्फोटनं हरनर्तन (18) (8,55) य स ज ज भ र 405 करोति कर्म क्रियते* (उपजाति) उउउ, (11) ऋद्धिः इत त ज गुगु उ=ज त ज गुगु 332 कर्मण्येवाधिकारस्ते* अनुष्टुभ् (8) 2 कलय कुशल पूरं मालिनी (15) (8,7) न 'न म य य 202 कल्ये चैद्य नृपः शार्दूलविक्रीडितं (19) (12,7) म स ज स त त गु चित्रमाला 283 कल्ये चोत्थायकृष्णः तमुवंशा)} (20) (7,6,7) मरभ नत त गुगु * उउइइ 346 कविं पुराणमनुशासि* (उपजाति)माला (11) त त ज गु गु ज त ज गुगु 203 कस्तूरी तिलकांचितो अनुष्टुभ् (8) 187 कस्तूरीतिलकं लला* शार्दूलविक्रीडितं (19) (12,7) म स ज स त त गु 361 काम्यानां कर्माणां* अनुष्टुभ् (8) 65 कालीयः कालसर्पो सुरसा (19) (7,7,5) म र भ न य न गु 376 कालेस्मिन् मिथिला शार्दूलविक्रीडितं (19) (12,7) म स ज स त त गु 91 किमर्थं व्यर्थ भोः चश्चरिकावली (13) य मर र गु 320 किमिहाहतं तत्र प्रमिताक्षरा (12) 286 किरीटी हस्त्याहे सुधा (18) (6,6,6) य म न स त स 54 युटज-लिकुच-पनसेः अरविन्द (18) (9,9) न न स स त य सजसस "" (14)"" " " "" 407 कुर्यात्सर्याणिकर्माणि अनुष्टुभ् (8) 884 कृतबोस्मि भृशं (8) 115 कृताकृत-विभूषणा पृथ्वी (17) (8,9) जस ज स यलगु 281 कृत्स्नं व्याप्य स्थितः स्रग्धरा (21) (7,7,7) मर भ न य य य 212 कृष्ण-वीर्यमविज्ञाय अनुष्टुभ् (8) 208 कृष्णसागमना शार्दूलविक्रीडित (19) (12,7) म स ज स त त गु 322 कृष्णस्य वीक्षण यमन्ततिडका (14) (8,6) त भ ज ज गु गु 381 कृष्णं महामुनिगणं 291 कृष्णं गारदचन्द्र * शार्दूलीनीटिलं (19) (12,7) म स ज स त त गु 128 केशी नामक दैत्य द्वीपिवित्रीडितं (19) (12,7) म स ज स र र गु चित्रमाला 329 कपांचिनिर्धनानां (सुरंशा) (20) (7,6,7) मर भन त त गुगु 134 कमप्योहमिति चटं (18) (1,7,7) म भ न ज भ र 162 कमन्तनिशि (11) म स ज गुगु 158 दं दन्तिनमापतन्तंगालवित्रीडितं (19) (12,7) मगज म त त गु 119 ह्रींकागंभीधिर * सम्परा (21 (1,77) म र भ न य य य 18 फागंभोगीश, मुनगनि भिनं 1(26) (म म त न न नर- (8,11,i) 1ही कृष्णायेनिनित्याग (21)(iii) म र मन ययय इयं माम्म गमः - अनुभ 15 पणन्पगरपोरतः (17) } जगनगरसगु स 5) गगानिरागमुगः ती (12) (80) जगजगगःगु ग 26 गगनं समुद्रगिरयः प्रमिताक्षरा (12) स ज स स 176 मत्वा गोकुलमुद्धव शार्दूलविक्रीडितं (19) (12,7) म स ज संत त गु 132 गत्या व्रज सपदि वसन्ततिलका (14) (8,6) त भ ज ज गुगु शिखण्डितम् 810 गदा प्रहरणात् (11) ज स त गुगु (उपस्थितं) 298 गदा प्रहरभीपणौ पृथ्वी (17) (8,9) जस ज स प ल गु 284 गन्धायैःसुविलेपनैः हरिणप्लुतं (18) (8,5,5) म स ज ज भ र 124 गृहीत वृपभाकृतिः पृथ्वी (17) (8,9) जस जस यलगु 226 गृह्णामीमांजीवमणीं अनुष्टुभ् (8) 51 गोपालं भूलीला* मातृकासमकवृत्त f(30 मातृकाः प्रति पादे) 185 गोप्यस्तदाकार्य इन्द्रवंशा (12) तत जर 176 गोप्यः समीक्ष्य वसन्ततिलका (14) (8,6) त भ ज ज गुगु 366 गोप्यो हरिं नयन 92 गोवर्धन शिखरो कौशिक (17) (9,8) तनभंस न ल गु 72 ग्रीष्मौ भुवने द्वीपिविक्रीडितं (19) (12,7) मसज स र र गु च 287 चन्दनोदक सेचनः (हरनर्तक) मल्लिका (18) (8,5,5) र स ज ज भर 109 चन्द्रो भैरिव मदकला मत्तेमक्रीडा (20) (18,7) मनसन मयल गु 115 चरणं तव शरणं हंसफ सनजनभस " " " } (18) 163 चाणूराङ्गमपीडयत् शार्दूलविक्रीडितं (19) (12,7) म सज सतत गु 207 चित्रलेखे स्वरूपाणां अनुभ (8) 182 चेतना ज्ञास्तव 805 चैद्य भूपयपुपः (11) (3,8) र न भ गुगु स्वागता महा स्रग्धरा 868 जगदवनसवाग्रथै उपमालिनी 394 जननि त्वामपि 15 जय जय जगदीश उपमालिनी 372 ज्योतिषामुदरे खेचरं (15) (8,7) न न त म र (22) (8,7,7) सततनसररगु (15) (8,7) न न त भ र (19) रससत ज ज गु ज्ञ 230 ज्ञात्वैवं माधवः चित्रमाला(सुशा)(20) (7,6,1) मरमनत त गुगु 341 ज्ञानविज्ञान हप्ता * अनुष्टुभ (8) त 75 तटिन् स्तनित संकुलैः पृथ्वी (17) (8,9) जस ज सपल गु 376 तत्काल एव विपये टलिता (12) त मजर 64 वयाभूतवत्मान् मुजंगप्रपान (12) (6,6) य य य प 191 तदनु कृष्णगिरा इनपिडवित न भमर 67 तदनुनर्तन नाट्य अना (20) (11,9)न मममममसन 507 तदालोस्प गुनाप्रपातम् (19) (6,6) 205 तदा यामने प (12) . B 10 " " 97 तनुजो न मे प्रमिताक्षरा (12) (6,7) स ज स स 108 तव स्वामिन् मेघविस्फूर्जिता (19) (6,6,7) य म न स र र गु 113 तवार्थे व्रज हरनर्तन (18) (8,5,5) य स ज ज भ र 359 तस्माच्छास्त्रं * अनुष्टुभ् (8) 352 तस्मात्त्वमुत्तिष्ठ * विषमवृत्त (11) 345 तस्मात्सर्वेषु * अनुष्टुभ (8) 338 तस्मादज्ञान * 268 तस्य रूपं विलिख्य [(इ उइ उ) 867 तीर्थानि विवानि उपजाति: (भद्रा) (11) ततज गुगु, ज त ज गुगु 874 तुष्टौ बले सुहृद वसन्ततिलका (14) (8,6) त भ ज ज गुगु 24 तृणावर्त दैत्यो भुजंगप्रयातं (12) (6,6) य य य य 184 तं धर्ममब्रवीत् अनुष्टुभ् (8) 36 त्रैलोक्याघः (21) (7,7,7) मर भ न य य य 421 त्वद्वीर्याश्चर्य 43 त्वमात्मा जीवानां कन्दर्पदर्प (19) (6,6,7) य म न स त त गु 181 त्वमेव बहुधा अनुष्टुभू (8) स्रग्धरा " " 144 ददर्श मथुरापुरी पृथ्वी (17) (8,9) जस जस यलगु 102 दपं शक्रस्य घुम्पदामा, } (19) (5,7,7) मत न स र र गु 89 दर्शनात् कीर्तनात् स्रग्विणी (12) (6,6) रररर 296 दशशतद्विप द्रुतविलंवितं (12) नम भर }(205x5,5,5,5)सजजभरसलगु 261 दशशत भुजैः हरिणी (17) (6,4,7) न समर स ल गु 324 दासीजनैः वसन्ततिलका (14) (86) त भजज गु गु 34 दितिजाधम मजुभाषिणी (13) (5,8) स ज स ज गु 61 दिवि वपुः तामरस(ललितपदं)(12) (5,7) न ज ज य 70 दिव्य गन्धानुलिप्ता अनुष्टुभ् (8) 393 दुःखाद्विप्रवरः शार्दूलविक्रीडितं (19) (12,7) म सज स त त गु 384 दुःखेष्वनुद्विग्न * अनुष्टुभ गीतिका 111 दुरितापहन् (प्रमदानना) 195 दृष्ट्वाऽग्रतोऽथ वसन्ततिलका (14) (8,6) त भ ज ज गुगु 82 दृष्ट्वा तौ ब्रजपथे मातंगक्रीडा (20) (7,6,7) मनरन मयल गु चिनमाला(सुवंशा)(20) (7,6,7)मरभन त त गुगु 280 मन्दाक्रान्ता (17) (4,6,7) म भ न त त गुगु 219 दृष्ट्वा विष्णु स्रग्धरा (21) (7,7,7) म र भ न य य य 40 दुहिणोऽचिरात् मजुभापिणी स ज स ज गु 239 द्वारका केशवः चन्द्रकान्ता (15) ररमय य 377 द्वारस्था: पुर शार्दूलविक्रीडितं (19) (12,7) म स ज स त त गु 294 द्विजपं धरन्तः अनुष्टुभ 165 द्विपं कुवलयापीर्ड 101 दृष्ट्वा दृष्ट्वा दृष्ट्वा भार्या (13) . " ध 229 धनद इव 181 धनुर्यागः 246 धनुः सज्यं अनुष्टुम् (8) मेघविस्फर्जिता (19) (6,6,7) यमन सर र गु शिखरिणी (17) (6,11) यमन समर गु 12 292 धर्मात्मा शमन शार्दूलविक्रीडितं (19) (12,7) म सज सतत गु 60 धेनुकानुयायिनः तूणकं (शान्तिः) (15) (7,8) र ज र जर . X (12) " " न 178 नन्दादि ब्रजमित्र शार्दूलविक्रीडितं (19) (12,7) म स ज स त त गु 171 न पीथो दत्तो वां शिखरिणी (17) (6,11) यमनस भल गु 63 नभो मध्यभाग भुजंगप्रयातं (12) (6,6) य य य य (मनोज्ञा) (11) (स सज गुगु 256 नरकाहत राज कालभारिणी स भरय 69 नात्र स्थेयं त्वया सर्प अनुष्टुभू (8) 286 नानाभक्ष्य 159 नाना विधाकलित वसन्ततिलका (14) (8,6) त भ ज ज गुगु 325 नाहं किंचिदवीविदं शार्दूलविक्रीडितं (19) (12,7) म स ज स त त गु 899 निखिल विभवा हरिणी (17) (6,4,7) न समर सल गु 262 निशम्य वचनं पृथ्वी (17) (8,9) जसज स य ल गु 388 निशम्येमां अनुष्टुभू (8) 266 निशान्ते केचित् 19 निशाम्य रूपं वंशस्थविलं (12) (5,7) जात ज र 217 नेदुर्भेरि पटह मत्तेभक्रीडा (20) (18,7) मनसन मयल गु 204 नेपथ्यांचित द्वीपिविक्रीडितं (19) (12,7) म स ज सरर गु 339 नैव किंचित्करोमि * अनुष्टुम् . (8) प 1306 पतने च तथा कालभारिणी] (11) (मनोज्ञा) (12) (सस जगु गुर सभर य 13 348 पत्रं पुष्पं फलं * अनुष्टुभ् 249 पथि कृष्ण थं श्रृंग 194 पयोद सरणि पृथ्वी 77 परं ब्रह्मेवेन्द्रस्य शिखरिणी 103 परात्परं परधुर्ति * पञ्चचामर 7 परित्राणाय साधू * अनुष्टुभ् गीतिका- ७ परिमार्जनैः (13) ससस य (17) (8,9) जसजस यलगु (17) (6,11) यमन स भल गु (16)(4,4,4,4)ज रज र ज गु (8) राप्रमदानना)} (20)(5,5,5,5)सजजभरसलगु स्रग्धरा अतिशायिनी } (1ry (10;1) सस ज भज गुगु । 233 पार्थः कापाय (21) (7,7,7) मरभ न य य य 114 पिकचंचु विपंचिका शिखिनर्तन (18) (8,5,5) स स ज ज भर 49 पिच्छै र्गुच्छामिः पुलदामा (19) (6,7,7) मत न सररगु (पुप्पदामा), 365 पितुर्हननरोपतः पृथ्वी (17) (8,9) जसज सयल गु 104 पुराणपुण्यपूरुपं * पञ्चचामर (16) (8,8) जर ज रज गु 93 पुरुहूत इदं 58 पुंसां पूर्वजनी शार्दूलविक्रीडित (19) (12,7) मस ज स त त गु 107 पृथिव्यामेर मत्तेभविक्रीडित (20) (13,7) सभरनमयलगु 74 पृष्ठ रामं प्रलंयो सुरसा (19) (7,7,5) मर भ न य न गु 122 प्रगे भंग त्रितय मणिमञ्जरी (19) (12,7) यमन यज ज गु 269 प्रत्यंग ध्रुवमेप शार्दूलविक्रीडित (19) (12,7) मसजसत तगु मजुभापिणी (18) सज सज गु 96 प्रमोदाद्भयिष्ठ शिखरिणी (17) (6,11) यमन समल गु 151 प्रविश्य धनुपो पृषी (17) (879) जसजसपल गु 817 प्रथमो गुरुः

14
47 प्रहार्यवान्दनिद्रां पुष्पमाला
(20) (13,7) यरमन ततगुगु
276 प्रहादाय वरं शार्दूलविक्रीडितं (19) (12,7) मसज सतत गु
316 प्रीतोऽस्मि यन्मम वसन्ततिलका (14) (86) त भ ज ज गुगु
फ
186 फणीन्द्र श्वेताभ
(मद्यविस्फाजता)} (20) (6,7,7) यमनन ततगुगु
186 फुल्लेन्दीवरकान्ति * शार्दूलविक्रीडितं (19) (12,7) म स ज स त त गु
व
85 यकाकारो दैत्यो सुधा (18) (6,6,6) य म न स त स
265 बाणपुत्री छुपा
चन्द्रकान्ता (15) र र म य य
272 वाणो रोपविभीषणों शार्दूलविक्रीडितं (19) (12,7) म स ज स त त गु
274 वाणः पञ्चशतेषु
39 वालानां यादृशः चित्रमाला(सुवंशा)(20)(7,6,7) मरभनततगुगु
297 बालोऽयं विजयो शार्दूलविक्रीडितं (19) (12,7) म स ज स त त गु
38 बिभ्रद्वेणु च हस्ते स्रग्धरा (21) (7,7,7) म र म न य य य
388 घुद्धियुक्तो जहाति * अनुष्टुभ (8)
386 ब्राह्मणो जनुपा
.
(मल्लका} (18) (8,5,5) र स ज ज भर
म स ज गु
भ
.148 भक्तिम तर शुद्धविराट(कल्याण)(10)
150 भगवत्स्पर्शनात् अनुष्टुभ (8)
154 भद्राद्याधोरणा
2179 भवभीतमुनीनां
"
"

15 225 भामां शस्तगुणो अनुष्टुभू (8) 801 भीमः पाकविधी शार्दूलविक्रीडिनं (19) (12,7) म स ज स त त गु 125 भुवं दिदरिपन् पृथ्वी (17) (8,9) जसजस यल गु 882 भूदेवोऽय हरि शार्दूलविक्रीडितं (19) (12,7) मसज सतत गु 397 भूमेर्भरावतरणाय वसन्ततिलका (14) (8,6) त भ ज ज गु गु 90 भृशमनुतप्य मृगेन्द्रमुख न ज ज र गु 78 मेकप्लुतै भ्रमण वसन्ततिलका (14) (8,6) तभ ज ज गु गु 340 भोक्तारं यज्ञ * अनुष्टुभ (8) (13) -- " (11) (स सज गुगु 299 मगधेषु सुतं मनोज्ञा (कालभारिणी) (12) स भ र य 245 मद्राधिपस्य वसन्तवनिका (15) त भज जर 387 मद्रूपाणि चरा शार्दूलविक्रीडितं (19) (12,7) म स ज सतत गु 350 मन्मना भव * अनुष्टुभ् (8) 336 मयि सर्वाणि * त त ज गुगु 418 मर्यो यदा त्यक्त * धुद्धिः (उपजाति)(11)(इउउउ) ज त ज गुगु मल्लिका 112 मल्लिका सुम (18) (हरनर्तकं) (8,5,5) र स ज ज भ र ति त ज गु गु 161 महानधर्मो हसी (उपजाति) (11) (उइ उइ)ज त ज गुगु 189 महा समर (17) (8,9) जसज सयलगु 129 महा हय वपुः समुद्रलता (19) (8,4,7) जसजसतमगु 42 महिम्नस्ते भूमन् मकरन्दिका (19) (6,6,7) यमन स ज ज गु । पृथ्वी 16 " सभर य 22 महीध्र सदर्श पृथ्वी (17) (8,9) जस जसयल गु 277 माधव पादपंकज वंशपत्रपतित (17) (10,7) भर न भन ल गु 408 मामेव सर्वभूतेषु * अनुष्टुम् (8) 141 मार्गे हलि हरी 357 मां च योऽव्यमि* 10 मिष्टानैः फल भोज्य शार्दूलविक्रीडितं (19) (12,7) म स ज स त त गु 216 मिष्टान्नै भक्ष्य भोज्य स्रग्धरा (21) (7,7,7) म र भ न य य य कालभारिणी । (11) 'स सज गुगु 170 मुदिता विबुधाः (मनोज्ञा) (12) 811 मुनिभिर्मनुजः तोटकं (12) (6,6) स स स स 253 मुरोऽथ निरगात पृथ्वी (17) (8,9) ज स ज स यल गु 215 मृष्टैः शृंगाटकाद्यैः चित्रमाला (सुवंशा)(20) (7,6,7) मरभन त त गुगु य 370 यज्ञे शास्त्रोक्ते विश्वा (बिंब)(विभुः)(19) (6,7,7) म त न सतत गु 349 यत्करोपि * अनुष्टुभू (8) 400 यत्पादप्रवहत् शार्दूलविक्रीडितं (19) (12,7) मसज सतत गु 177 यथाकाशो वायौ मेघविस्फर्जिता (19) (6,6,7) य म न स र र गु ति त ज गु गु 404 पथा हिरण्यं * हंसी (उपजाति) (11) (उइ उइ) ज त ज गु गु 347 यदक्षरं वेद * 207 यदा कात्यायनीं अनुष्टुम् 196 यदा त्वं पृथिवीं 6 यदा यदा हि* जाया " " (उउउइ) (8) " " 17 " " " " (18) } (12) (6,7) न ज ज य 255 यदास्य शीप वंशस्थक्लिं (12) (6,7) ज त जर 391 यदीरित्र 31 यशोदाज मेवविझर्जिता (19) (6,6,7) य म न स र र गु 29 यशोदाय 20 यशोदायां 211 यादववीर अश्वगतिः ममममभस 410 यावत्सर्वेषु * अनुष्टुभ् 252 युद्धे घोरतरे शार्दूलविक्रीडितं (19) (12,7) मसज स त त गु तामरनं 162 युवतिजनस्य (ललितपदं) 180 युवां दुष्टप्रशमन कान्ता (17) (4,6,7) यमन रस ल गु 140 युवां प्रधानपुरुपौ अनुष्टुभ् 383 येन त्वं ध्यान सूर्यकान्ता मरभनमयलगु 355 यो न हप्यति अनुष्टुभू 343 यो मां पश्यति * 34 यो यो यां यां * र 201 रथ्या-मार्जन हरिणतं (18) (8,5,5) म स ज ज भ र 232 रामस्तदहं इन्द्रवंशा (12) (5,7) त त जर 392 रामो नास्मि शार्दूलविक्रीडितं (19) (12,7) म स ज सततगु 117 रासक्रीडा चित्रमाला(सुवंशा) (20) मरभन ततगुगु 214 रिपुवलमखिलं मालिनी (15) (8,7) न न म य य 210 रुक्मिण्या शार्दूलविक्रीडितं (19) (12,7) म स ज स तत गु 206 रुद्रायाः पूजनार्थ स्रग्धरा (21) (1,71) मरभन य य य (8) (20) " " " " C 18 (8) पृथ्वी सभर य ल 185 लोकानां क्षेम चित्रमाला(सुवंशा)(20) (7,6,7) मर भन त त गुगु व 168 वचोऽपि निशमन्निदं पृथ्वी (17) (8,9) जसजसयल गु 37 वटुकान्यत्सयुतान् मत्तेभविक्रीडितं (20) (13,7) सभरन म यल गु 224 चरं वीक्ष्य स्वयं अनुष्टुभ 418 वर्णानां निजधर्म शार्दूलविक्रीडितं (19) (12,7) म स ज स त त गु 315 वलाहकघटा (17) (8,9) ज स ज स य ल गु 105 वसन्तचन्द्र भास्वरं* पश्चचामरं (16) (8,8) ज र ज रज गु (मनोज्ञा)काल-1 (11) स स ज गुगु 199 वसुदेव सुतो भारिणी । (12) 167 वसुदेवं हत शुद्धमनोज्ञा (12) सभर य 828 वित्तं याचित शार्दूलविक्रीडितं (19) (12,7) म स ज स त त गु 178 विद्याभ्यासाय चित्रमाला(सुवशा)(20) (7,6,7) मरभन ततगुगु 385 विप्रेते मुनय प्रहर्षिणी (13) (3,10) म न ज र गु नाराचं (महामालिका) 96 विधुध पतिरथेदं (सिंहविक्रीडित) (18) (8,5,5) न न र र र र (निशा) (नाराचक) 895 विरम विजय मालिनी (15) (8,7) न न म य य 218 विरम विरम 890 विराडिह न वर्तते पृथ्वी (17) (8,9) जसजस यलगु 33 विलोक्य विविधा आर्या गीति (12,20 मातृकाः) (जातिपय) 244 विवाह विधिना अनुष्टुभ् 17 विवृतानि कपाटानि 285 विस्तीर्ण भोजना " " " 19 " " " " 82 विहगा वेणुरवं मत्तेभविक्रीडित (20) (13,7) सभरनमयलगु 41 विहाय स्पं नाथविल (12) (5,7) ज त ज र 283 वीणा वेणु मृदङ्ग शार्दलीक्रीडित (19) (12,7) म स ज स त त गु 330 वृन्दारण्यग* 52 वृन्दावन भुवि मातृकासमक (30 मातृका प्रतिपादे) (जातिपद्य) 241 वृपभान्वीक्ष्य मत्तेभरिकोडित (20) (13,7) सभरनमयल गु 76 वेदाभ्यामपरा शार्दूलविक्रीडित (19) (12,7) म स ज स त त गु 279 वेश्मान्तरे निज वसन्ततिलका (14) (8,6) त भ ज ज गुगु 398 वैकुण्ठे बहु विभा प्रहर्षिणी (13) (3,10) म न ज र गु 130 व्योमासुरं कृष्ण इन्द्ररशा (12) (5,7) तत जर 119 ब्रजजना हरि तनिटवित (12) 26 बजे पालः कृष्णः शिखरिणी (17) (6,11) यमन स भ ल गु 21 ब्रजे रामा रुचिर कान्ता (17) (4,6,7) य भन र स ल गु न भभर श 99 शयानं शेपाङ्के मेघविस्फर्जिता (19) (6,6,7) य म न स र र गु 78 शरत्काले प्रत्ते पुष्पमाला (20) (18,7) यरभनतत गुगु 165 शलं तदनु तोशलं पृथ्वी (17) (8,9) जस जस य ल गु 121 शंसचूड वधं स्वागता (11) (3,8) र न भ गुगु 106 श्रृंगारस सुजीवित शार्दूलविक्रीडित (19) (12,7) मस ज स त त गु 66 श्रान्तं त्वां वीक्ष्य चित्रमाला(सुपशा)(20) (7,6,7) मरभनतत गुगु 373 श्रानं भानमतीर शार्दूलविक्रीडित (19) (12,7) मस ज स त त गु 508 श्रीकण्ठं तपसा 813 श्रीकृष्णः खलु प्रहर्षिणी (13) (8,10) मन ज र गु 20 " "" " 3 श्रीकृष्णस्य चरित्र शार्दूलविक्रीडितं (19) (12,7) म स ज स त त गु 110 श्रीकृष्णानुष्ठिता चित्रमाला(सुवंश)(20) (7,6,7) मरभन त त गुगु 137 श्रीभूनीलासमेत 326 श्रीशेन क्रपणेन इन्द्रवंशा (12) (5,7) त त जर 318 श्रुतय एव भवतः प्रियंवदा (12) न भ जर 98 श्रुत्वा नन्दमुखात् शार्दूलविक्रीडितं (19) (12,7) म स ज स त त गु 81 श्रुत्वा वेणोः स्वनं केसरं (18) (4,7,7) म भ न य र र 200 श्रुत्वा सुन्दर शार्दूलविक्रीडितं (19) (12,7) मस ज स त त गु 264 श्रुत्वैवं शितिकंठ स 804 स खड्ग फल पृथ्वी (17) (8,9) ज स ज सयलगु 288 स जलं निरंयुतल कलहंसः (13) स ज स स गु 222 सज्यं कोदण्ड कुसुमितलता-1 27 सत्यं कि यदि दीपिविक्रीडितं (19) (12,7) म स ज सर र गु 50 सत्यं ज्ञानमनन्तं* मातृकासमक (30 मातृकाः प्रतिपादे) (जातिपयं) 248 सत्यं शुद्ध वियुद्ध* सग्धरा (21) (7,7,7) म र भ न य य य 100 सदानन्दः मुविज्ञो पुप्पमाला (20) यरमनतनगुगु 243 सन्तनादयःकृष्ण अनुभ 358 सन्तुष्टः सततं * अनुष्टुभ् (8) 18 सपदि माटभुजा द्रुनविलंबित न भ भर 356 समं सर्वेषु भूतेपुर अनुष्टुभ् (8) 327 समस्त कार्यप्वपि यंशम्पवि (12) 270 समीप सकान्त मुनंगप्रयात (12) (G) यप यय बल्खता} (18) (5,6,7) म त न य य य (8) (12) जत जर 21 " 5 स रूपं स्थूल 45 सर्वज्ञस्त्वं सर्वशक्तिःशालिनी (11) (4,7) म त त गुगु 234 मर्वज्ञो विजयाय शार्दूलविक्रीडित (19) (12,7) म स ज स त त गु 363 सर्वधर्मान्परित्यज्य अनुष्टुभू (8) 843 सर्न भूतस्थमात्मान* 411 सर्व ब्रह्मात्मक* शालिनी (11) (4,7) म त त गु गु 358 सर्वस्व चाहं हृदि * इन्द्रवजा (11) त त ज गुगु 4 सर्व स्वामी चात्मा आर्याणी 88 सपामात्माहं पुल्लदामा(पुप्पदामा)(19) (5,7,7) मत न स र र गु 880 सपामन्तरात्मा चित्रमाला(सुनशा)(20) (7,6,7) मरभनततगुगु 193 स विदन्नारदगिरा अनुष्टुभ् (8) 802 समोत्तमे परम निरुपमा (12) 169 स सर्वदोद्विग्न वशस्थविठ (12) 147 म छु स्तुरते अनुष्टुभू (8) 295 सहस्रगज 258 साधु भापित चित्रा (16) र ज रज र गु 48 सायं यथार्थ वसन्ततिलका (14) (8,6) तभ ज ज गुगु 62 सायं वत्सगणः हरिणप्लुन (18) (8,5,5) म स ज ज भ र 416 साक्षात्कृष्ण अनुष्टुभू 250 सुन्दर्यः प्राप्य सुरसा (19) (7,7,5) मरभ न य न गु (12) न नरय 237 सुरतरुनिकर पुप्पितामा (13) न ज ज र गु जभ जर जत जर " " जजर 22 " 364 सूर्योपराग वसन्ततिलका (14) (8,6) त भ ज ज गुगु 415 सूक्ष्मज्ञानोपदेशेन अनुष्टुभ 402 सूक्ष्म घुद्धिमतां 209 सौन्दर्यातिशयेन द्वीपिविक्रीडितं (19) (12,7) म स ज स र र गु 84 संकल्पं भवतीभिः शार्दूलविक्रीडितं (19) (12,7) म स ज स त त गु 164 संक्रुद्वो बलवक्षसि द्वीपिविक्रीडितं (19) (12,7) म स ज स र र गु 396 स्मितवक्त्रं मत्तेभविक्रीडितं (20) (13,7) सभ रन मयल गु 223 स्यमन्तकं अनुष्टुभ (8) 46 स्रष्टं चराचर वसन्ततिलका (14) (8,6) त भ ज ज गु गु 146 स्वभूः सुदाम अनुष्टुभ (8) 228 स्वमनोरथ 428 स्वस्त्यस्तु (21) (7,7,7) म र म न य य य 68 स्वामिन् विश्व (17) (4,6,7) म भ न त त गु गु " " 371 स्वस्मात्सृष्ट्वा स्रग्धरा मन्दाकान्ता ho 11 हययुगे सति द्रुतनिलंबित (12) नभ भर नागचं(महामालिका) 237 हरियुत विजयो (मिहविक्रीडित) (18) (8,55)नन र र र र (निशा) (नारानक) 251 हरिं दृष्ट्वा भामः कन्दर्पदर्य (19) यमन सतत गु 87 हरिव पार्ट (गेयविस्कर्जिता)। मुशोभा मेनिजिता (19) (6,677) यमन सरर गु }.(20) (6,7,) यमन न त त गुगु 117 हरिः पश्यन् 23 } (20) (6,7,7) यमन नततमुगु 126 हरि रटादश तं (13) 123 हरिःप्रस्थे तिष्ठन् मकरन्दिका (19) (6,6,7) यम न स ज ज गु सुशोभा 120 हरिर्धात्रा सत्रा (मेघविस्फर्जिता)। ति त ज गुगु 174 हरिः सरामो आर्द्रा (उपजाति) (11)(उइइउ) ज त ज गु गु 190 हरिः सैन्यं पश्यन् मेघविस्फर्जिता (19) (6,6,7) य म न स र र गु मत्तेभविक्रीडितं (20) (13,7) सभरनमयलगु 80 हरिरेकदा फल मणिद्रज स ज ज ज गु (मनोज्ञा) 118 हरिरेत्य पदा 1 (11) स स ज गु गु कालभारिणी 288 हस्त्याह्वाय गतौ शार्दूलविक्रीडित (19) (12,7) म स ज स त त गु 183 हस्त्याहये पाण्डु इन्द्रवंशा (12) (5,7) त त ज र 271 हृदय दयितं हरिणी (17) (6,4,7) न स म र सल गु 83 हेमन्ते समुपागते शार्दूलविक्रीडितं (19) (12,7) मसज स त त गु 139 हदान्तरहमद्राक्षं अनुष्टुभ् क्ष 138 क्षेमार्थ जगतां शार्दूलविक्रीडितं (19) (12,7) म स ज सतत गु 273 क्ष्वेलाक्रन्दन द्वीपिविक्रीडितं (19) (12,7) म स ज स र र गु 18 सभर य (8) x. B.:-मनोजा (कालभारिणी) and पुष्पितामा are अर्धसमकवृत्ताप. Thc figures and To: above the line refer to the let anů 3 rd 97: and those belot the line to the 2nd and 4 th पादाः

--
यत्रैव यत्रैव मनो मदीयं
तत्रैव तत्रैव तव स्वरूपम् ।
यत्रैव यत्रैव शिरो मदीयं
तत्रैव तत्रैव पद्यं ते ।।
(शंकराचार्यकृतम् )

कृष्णोल्लासः शुद्धाशुद्धपत्रिका पत्रं पक्तिः Introduction. अशुद्धः 5 12 respector: Weilding respecter: wielding 5 14 9 9 Immanance Immanence 22 2 एको वंशी Sacrcdotal एको वशी Sacerdotal 26 20 36 13 ndicates indicates 86 17 86 18 प्राग्ज्योतिरपुर Tho city of Light in the East Satya-Bhaana शोणितपुर The city of Dawning Light ia tho East Satya Bhaamaa 88 8 50 28 innoccnous Innocuous Text. 7 2 7 17 मृतेऽति पोतमन्यन्यपश्यत् मननी मामपारिन् मृतेति पोतमयन्त्यपश्यद मनन्ती नामधारी 11 7 D.

26 पत्रं पक्तिः 15 4 18 6 21 16 ឧ 13 26 27 अशुद्धः कर्णिफेन भोक्तुमारेमिरे ॥ भोक्तमारेभिरे मत्पादान्तिक संघघट्टी सच्चालितः । कुसुमाङ्करः सहरिश्चोतरन् बिरुदेनामिपिञ्चति शृङ्गारात्य कर्णिकेव भोक्तुमारेभिरे ते॥ भोक्तुमारेमिरे मत्पादाङ्कित संघट्टी सञ्चालितैः। युसुमाङ्गुरैः सहरिश्चोदरन् विरुदेनाभियजति 28 9 33 7 37 5 शृङ्गारस्य 37 7 अत्या B9 7 89 10 चनाः तमभितुष्टरित्यम् परिपूरयेत कदंस्न्यिाः श्रुत्वा चः तममितुष्टरित्यम परिपूरये: कादंबिन्याः 29 22 40 14 42 14 अगौ । जहो। 44 18 45 13 49 13 66 16 चिपाणोऽक्षिपत म्पोननवना स्यगृहमगाद् ॥ रुक्मादय रुक्मिी कपक्षेत्र महसवान् । निपाणेऽक्षिपत् स्योगनवनो स्वगृहमगात् ॥ स्वग्यादयः रुक्मी कल्पवृष्ण मधूवान् । 73 1 78 9 77

27
पत्रं पक्तिः
शुद्धः
स्वीकृत-
81
81
17
omit सजो
सीकृते
सजोप
प्राज्य-ज्युष्टा
भूसुरेव
90
7
प्राय-जुष्टा
99
19
भूसुर इव
विभूपण
101
भूपण
102
21
ऋद्धाः
हरिस्तान्
103
2
104
22
नहि बरामेचं
110
20
112
6
परमाद्भत
118
2
सो भूत्वा
हरिरतान्
निरुपम दिव्य
इत्य
परमाद्भुत
स भूत्वा
मयैवैते
सम
इत्यमादिष्ट
मातृतृप्त्यै"।
118
1
मयेयैते
118
9
सम
122
1
इत्यमादिष्टो
मातृतृप्त्यै ॥
124
14
स एव काले भुवनस्य गोप्सा
विश्वाधिपः सर्वभूतेषु गूढः।
यस्मिन्युक्ता प्रेसर्पयो देवताय
तमे गाला मृत्युपाशांश्विनंति ॥ ॥

॥ कृष्णोल्लासः॥ भ.गी भा श्वे के मुं म.ना क वृ परिभाषा (Abbreviations) श्रीमद्भगवद्गीता श्रीमद्भागवतमहापुराणम् श्वेताश्वतरोपनिपत् केनोपनिषत् मुण्डकोपनिपत् महानारायणोपनिषत् कठोपनिपत् बृहदारण्यकोपनिषत् तैत्तिरीयोपनिपत् सौन्दर्यलहरी ऋग्वेदः ईशवास्योपनिषत् छान्दोग्योपनिषत् विश्वामित्रऋपेः - (वेदान्तर्गसा) माण्डूक्योपनिषत् कृष्णोल्लासः ध्यानविन्दूपनिषत् सौ. छ छां गायत्री मां ध्यानविन्दु

Front matter

Krishnoallaasa