·No text on this page.

·पृथ्वीचन्द्र ! चरितम् ।। . r हा देव ! निघृणो भूत्वा कथमेवमचिन्तितम् । ददासि दारुणं दुःखं फलं चैतत्स्वकर्मणः ॥ १२७ ॥ आर्यपुत्र ! तवापोयमसमीक्षितकारिता । नोचिता यन्महान्तोत्र युक्तायुक्तविचारिणः ॥ १२८ ॥ जानन्त्या विप्रियं किञ्चित् प्रिय! नाचरित मया। अजानन्त्या कृतं यत्तु तत्र दण्डः क ईदृशः? ॥ १२९ ।। करेंजपेन केनापि शिष्टं जाने न तत्प्रिय । मा मं.थाः शीलमालिन्यं पुनः स्वप्नेऽपि यत्कृतम् ॥ १३० ॥ तत्प्रेम प्रतिपत्तिः सा तदालपनमञ्जसा । सर्वमेकादे देव ! त्वया निस्तारितं स्यात् ॥ १३१ ।। इति बहुधा विलपन्त्याः सहसा जठरं समाकुलीभूतम्। ज्ञात्वा प्रसवावसरं त्रपयागादापगातीरम् ।। १३२ ॥ तत्रान्तर्वनगुल्मं प्रासून सुतं सुनप्तहेमाभम् । तं वीक्ष्य विशालाक्षं मुमुदेऽमन्दं मृगाक्षी सा ॥ १३३ ।। यत ---आपद्गतमपि सुखयति हसयति गुरुशोकनिभृतहृदयमपि । मृतमपि जीवयतितरामपत्यसञ्जीवनी जीवम् ॥ १३४ ॥ अत्रान्तरे स दारक इतस्ततः सञ्चरन् नदीतीरे । विलुलोठ सापि पद्भ्यामधात् कथं कथमपि प्रेम्णा ॥ १३५ ॥ भणति सकरुणं निघृण! हा दैव! कृतेन किमियतापि त्वम् । तुष्टोऽसि न यद्दत्वा सुतमपहरसि स्वयं मेऽध ॥ १३६ ॥ तद् व्याघ्रयोऽपि वरं ताः शुन्योऽप्यथवा वरं रदाग्रेषु। या धृत्वा स्वापत्यं प्रयान्ति निजमीप्सितं स्थानम् ॥ १३७ ॥ परमेश्वरि!नदि ! मातस्तुभ्यं प्रणताम्मि सविनयमिदानीम् । मा मत्पुत्रमपहियास्त्वमसि यतो जीवजीवातुः ॥ १३८ । यादे जयति जगति शीलं याद तच्च मया कलङ्कितं न मनाक्।तद्देवि! वोधनयने ! कुरु बालकपालनोपायम् ॥ १३९ ॥ Boa SE C R

·-
न
॥ अहम् ।।
शास्त्रविशारद-जैनाचार्य-श्रीविजयधर्ममूरिभ्यो नमः ।
पण्डितसत्यराजगणिविरचितं
पृथ्वीचन्द्रचरितम्।
प्रथमो भवः।
----
श्रीनामेयोऽसमश्रेयोऽतनुतां तनुता स. वा । यन्पादपझे पमेयं सङ्गता जगतामपि ॥ १।।
श्रीशान्तिः शान्तिकृद् वः स्तादस्ताखिलतमोभरः । यद्यशःस्पर्द्धयेवासीच्छशी मन्येऽङ्कपङ्कभृत् ।। २ ।।
स्ववाहुण्डदोलायां योऽचिखेलज्जनार्दनम् । जगचित्रकरस्फूर्तिः स श्रीनेमिः श्रियेऽस्तु वः ॥ ३॥
यन्मय॑भात् प्रभादीमा फणामणिचयोऽनिशम् । हन्तुमन्तस्तमांसीव श्रीपार्थो वो मुदेऽस्तु सः ॥ ४॥

·वीचन्द्र
चरितम्॥
चरितम्॥
जयसेनकुमारावाङ्किता वीक्ष्याङ्गदौ नृपः ।. दध्यौ हा ! निर्मितं पापमविमृश्येदमजसा ॥ १५३ ॥
भूयोऽनुशयवान् दत्तमपृच्छत् तत्पतीतये । देवशालाद् यथा कश्चिदागच्छत् सोऽप्यदोऽवदत् ॥ १५४ ॥
तिष्ठन्ति मद्गृहे देव्याकारणार्थमिहागताः। नृपाप्तभृत्या राज्ञेति पृष्टा आहूय ते तदा ॥ १५५ ॥
भोः ! भोः ! प्रजिध्ये केनेदमङ्गदद्वयमुच्यताम् । जयसेनकुमारणेत्यवोचस्तेऽपि संमदात् ।। २५६ ॥
देव्याः पार्थे मुक्तमस्तीत्येतच्छ्रुत्वाथ तद्वचः । मूविशेन झटिति पतितो भुवि भूपतिः॥ १५७ ॥
कथञ्चिल्लब्धचैतन्योऽचिन्तयचेति चेतसि । अहो ! अकृत्यकारित्वमहो ! निर्दयता मम ॥ १५८ ॥
कर्मचाण्डालताहो ! मे चिन्तयन्मूछितः पुनः। पृष्टो मन्त्र्यादिभिर्भूपोऽप्याख्यदश्रुविमिश्रक् ॥ १५९ ॥
भोः! भोः ! मुष्टोऽस्मि दुष्टोऽहमद्रष्टव्यमुखोऽस्मि च । अपवित्रचरित्रो यदविचार्य कुलत्रपाम् ॥ १६० ।।
ईपदप्यविसंभाव्यदोषाप्येषा कलावती । हा हा ! नीता कृतान्तस्य सदनं पापिनाधुना ॥ १६१ ॥
तद्दर्शये किमान्मीयं वदनं भारितोऽहसा? । स्त्रीघातपातकादस्मात् स्थानं श्वभ्रेऽपि नास्ति मे ॥ १२ ॥
सज्जीकुर्वन्तु तत्काष्ठान्यधुनाग्निप्रवेशतः । येन स्खं गुरुशोकाग्नितप्तं निर्वापये रयात् ॥ १६३ ॥
तद्वज्रपातप्रतिमं श्रुत्वा मन्त्र्यादयो वचः। ऊचुः स्वामिन् ! मा स्म कार्षीः क्षारक्षेपं क्षतोपरि ।। १६४ ॥
विवेकिन्नेकमग्रेऽपि यदासीदसमञ्जसम् । द्वितीयं त्वयि कुर्वाणे नाथहीनाऽद्य ही ! मही ॥ १६५ ॥

·w चरितम्॥ यदङ्कसङ्गतो भाति पारीन्द्रोऽतन्द्रविक्रमः । कर्मभभेदे भव्यानामिव वीरः स वः श्रिये ॥५॥ गौतमो वस्तमो हन्तु चेतोविवरसंभवम् । यमालिलिगुर्युगपत् सौभाग्याल्लब्धयोऽङ्गनाः ॥ ६ ॥ यद्वाग्गृहमणेर्जाड्यध्वान्तं भिन्नं क्षणान्नृणाम् । तेभ्यः सद्गुणवाधिभ्यः श्रीगुरुभ्यो नमो नमः ॥ ७॥ स्मृत्वा वाग्देवतां चित्ते नत्वा सद्भावतोऽर्हतः । पृथ्वीचन्द्रमहीन्द्रस्य चरित्रं कीर्त्तयाम्यहम् ॥ ८॥ तथाहि- जम्बूद्वीपेच भरते देशे सुमङ्गलाभिधे । पुरं शङ्खपुरं तत्र राजते शबभूपतिः ॥९॥ पितेव स प्रजाः शासदन्यदाऽऽस्थानमास्थितः । गजश्रेष्ठिसुतो दत्तः सोपदस्तमथानमत् ॥ १० ॥ स्वागतादिप्रश्नपूर्व भूकान्तस्तमवीवदत् । किं चिराद् दृश्यसे भोस्त्वं दत्तः प्राह शृणु प्रभो ! ॥ ११ ॥ पणिजां देशयात्रादेरपि युक्तं धनार्जनम् । विभवार्जनलोभेन तद्भरि भुवमभ्रमम् ॥ १२ ॥ तया च- यः खगेहातिमाहेतु नाक्रमेद् भूयसी भुवम् । स कूपभेकवत् सारासारं वेत्ति न किञ्चन ॥ १३ ॥ ; लक्ष्यते भाग्यमात्मनः । ज्ञायते सदसद्भेदो भ्रम्यते तेन भूतले ॥ १४ ॥ -- ·चरितम्।। पृथ्वीचन्द्र विकसत्कुसुमामोदम गुञ्जन्मधुव्रतम् । माद्यपिकवधूस्फीतगीतसन्ततिपेशलम् ॥ ११ ॥ वनं वीक्ष्य वसन्तर्तुविशेषविपुलोदयम् । इतस्ततो वयस्येषु केलिलीलाचलेष्वथ ॥ १२ ॥ प्रदेशे कापि शुश्रावारावं कस्याप्यसायिह । अहो ! अनायकं विश्वमिति भूमिपतेः सुतः ॥ १३ ॥ (त्रिभिर्विशेषकम्). दथ्यौ कमलसेनोऽथ नयेनोची प्रशासति । अहो ! मत्पितरि क्षमापे कथं विश्वमनायकम् ? ॥ १४ ॥ करवालं करे कृत्वा करालः सोऽतिमन्युना । अभीतोऽप्यभितोऽपश्यन्न च कश्चिदलोकत ॥ १५ ॥ श्रावं श्रावं तमारावं दर्श दर्श दिशो दश । ददर्श दूरे देवौको विशन्ती कामपि स्त्रियम् ॥ १६ ॥ ध्रुवमस्या अयं शब्दः पृच्छामि तदमूमहम् । ध्यात्वेत्यगाद् देवगृहं तावदुत्पतितं हि तत् ॥ १७ ॥ नभोऽङ्गणे प्रचलितं वायुवेगेन तत्क्षणात् । गत्वा दूरं समुत्तीर्य काप्यस्थाद् भुवि तत्स्थिरम् ॥ १८ ॥ कुमारो विस्मितोऽपश्यत् तां पूर्वेक्षितर्णिनीम्। अत्रान्तरे विनिर्यान्ती कुतोऽपि भवनान्तरात् ॥ १९ ॥ स्वागतं वत्स ! ते सेति ब्रुवाणाऽदा तदाप्सनम् । कुमारायासको तत्र न्यषीदच सकौतुकः ॥ २० ॥ भूयो भभर्तृभूस्तां चाभणद् भद्रेऽसि का त्वकम् ?। किञ्चेन्द्रजालमेतद् वा कथं विश्वमनायकम् ? ॥ २१ ॥ सोचे यस्या न को नाथस्तस्या जगदनायकम् । इन्द्रजालं पुनर्नाथहेतोरेव व्यधामदः ॥ २२ ॥ अन्यच्च-अङ्गश्रीरिति नाम्नाऽहं प्रौढा स्त्री बहुयूरुपैः । भुक्ता संपत्यनाथाया नाथो भवति चेद् भवान् ॥ २३ ॥ (DH 20- මුලමළ

·नुदेव ! देवशालाख्यं वाणिज्याय गतः पुरम् । नृपोऽजल्पत् किमाश्चर्य तत्र' दृष्टं श्रुतं वद ? ॥ १५ ॥
दत्तोऽवदद् देवशालं विविधाश्चर्यसकुलम् । विमानानीव गेहानि यत्र पौराः स्मरा इव ॥ १६ ॥
दृष्टं यदपरं चित्रं यत्र तद्वक्तुमक्षमः । विलोकयतु तद्देवः स्वयमेवेति संलपन् ॥ १७ ॥
मुमोच चित्रफलकं सोऽपि तद्वीक्ष्य विस्मितः । प्राह चित्रस्थिता केयं सुरी हरति मे मनः ॥ १८ ॥
अथ स्यान्नेहशं रूपं किन्तु विज्ञानकोशलम् । कस्यापि शिल्पिनो घेतद् दत्तः स्माहावधार्यताम् ॥ १९ ॥
देव ! दृष्टमपूर्ण च लिखतः कौशलं तु किम् । अदृष्टप्रतिरूपस्य निर्माण कौशलं विधः ॥ २० ॥
राजाख्यत् किमपूर्ण यद्देवी सर्वाङ्गसुन्दरी । कापि चित्रस्थिताप्युचैर्धिनोति मम मानसम् ॥ २१ ॥
स्मित्वा सोऽप्याह देवील्वं प्रापि मानुप्यपि त्वया। यद्वा देवस्य देव्यः स्युर्मानुप्योऽपि न संशयः ॥ २२॥
किमीदगरूपशालिन्यो मानुप्यः संभवन्त्यहो!। दत्तोऽवग् लेखितुं शक्याः किमस्या विभ्रमादयः ॥ २३ ॥
लिखितं शिल्पिना रूपं दृग्विनोदाय केवलम् । तां वीक्ष्य पश्यश्चित्रस्थं मन्यते कूटलेखकम् ॥ २४ ॥
नृपोऽवम् भद्र! कस्यैपा सुता दत्तोऽवदद् विभो । स्वसा ममेयं तद्भोः! किं देवशाले त्वयक्षिता ॥ २५ ॥
दत्तोऽवक् परमार्थं वः कथयामि यदेकदा । पितुरादेशतो देशदिदृक्षायै सुसार्थयुक् ॥ २६ ॥
देवशालदेशसन्धौ बहुपत्तिसमन्वितः ।
बहुपत्तिसमन्वितः । वेगवत्तुरगारूढो
वेगवत्तुरगारूढो दर्शयन्मार्गमग्रतः ॥ २७ ॥
C
॥ २॥

·am 4 I पृथ्वीचन्द्र रितम् ।।१४ तद्वीक्ष्याख्यत् क्षमाधीशः किमिदं विस्रचेष्टितम् ?।साप्राह स्माहमेतस्माद्धीनास्मि प्रतिविम्वतः॥ १९२ ॥ वन्यद्भिः शोध्यते घेतन्न पुनर्मामकं वपुः । अशुचिभ्यः समुद्भूतमशुचीनां तथाऽऽस्पदम् ॥ १९३ ॥ निशम्येति गिरं तस्या निर्विरोधां धराधवः । माह मोहान्धतमसा ग्रस्तः साध्वस्मि बोधितः ॥ १९४ ॥ तत् समस्तं क्षमस्वागः कुर्वे कि ते प्रियं स्वसः। त्वगिरा परदारेभ्यो निवृत्तोऽद्यप्रभृत्यहम् ।। १९५ ॥ इत्युक्त्वा वस्त्रभूषायैर्भूपस्तां व्यसृजत् ततः। यावज्जीवं च सा तीव्रतरं शीलमपालयत् ॥ १९६ ॥ इति बुद्धिसुन्दरीचरितं समासम् । पुर्यस्ति ताम्रलिप्तीति तत्र श्रीदसमः श्रिया । महेभ्यो धर्मनामा सोऽन्यदा साकेतमागतः ॥ १९७ ॥ विपणिस्थोऽन्यदा धर्मो व्रजन्तीमापणेषु ताम् । तत्क्षणाद् वीक्ष्य रक्तोऽभून्मृगाक्षीमृद्धिसुन्दरीम्॥ १९८ ॥ तरुणी परिणीयायमादाय स्वपुरं गतः। अन्वभूतां च तौ शुद्धमती शर्माणि दम्पती ॥ १९९ ॥ अन्यदा पोतमारुह्य सपण्यः सप्रियोऽपि च । स श्रेष्ठी सिंहलद्वीपं संप्राप्य स्वमुपार्जयत् ॥ २०० ॥ प्रतिभाण्डमुपादाय निवृत्तः स्वपुरं प्रति । दैवयोगात् कुवातेन यानं भग्नं पयोनिधौ ।। २०१॥ दम्पती फलकं लब्ध्वा तीवोऽब्धि पञ्चभिर्दिनैः। भवितव्यतयैकत्र द्वीपे कापि ससञ्जतुः ॥ २०२ ॥ वनजस्तैः फलैस्तत्र प्राणाधारं वितेनतुः। सांयात्रिकज्ञापनाय ध्वजामूर्खा च चक्रतुः ॥ २०३ ॥ 0000 16001305

·सिर
वीचन्द्र
चरितम्
पुरस्थिः सार्थलोकानां यामि यावन्महावने । तावत् किञ्चित् समासन्नं मृताश्वं पतितं भुवि ॥ २८॥
सर्वाङ्गभद्रमद्राक्षमेकं विगतचेतनम् । नरं मूर्छासमुच्छ्रायनिमीलितविलोचनम् ॥ २९ ॥
(चतुर्भिः कलापकम् )
तं च मूर्छापनोदायासिञ्चं शिशिरवारिणा । क्रमादवाप्तचैतन्यं भव्यभोज्यान्यभोजयम् ॥ ३० ॥
अथ स्वस्थतनुं तं चापृच्छं मधुरया गिरा। कुमार ! सुन्दराकार ! कुतः स्थानात् त्वमागमः ? ॥ ३१ ॥
संप्राप्तः कथमेकाकीगहनेऽस्मिन् दशामिमाम् । सोऽप्याख्यन्न भविप्यस्य काचिदस्ति प्रतिक्रिया ॥ ३२ ॥
यदहं देवनन्याह्वदेशादश्वापहारतः । अत्रायातस्त्वया प्राणदानेनोपकृतोऽस्मि , च ॥ ३३ ॥
त्वमपि ब्रूहि भो भद्र ! कुत आगाः क यास्यसि ? । दत्तोऽप्याख्यदहं शङ्खपुरादत्र समागमम् ॥ ३४ ॥
त्वशिभूषणं देवशालं गन्तास्मि चाधुना । सार्थोऽभूदावयोरेकस्तदारोह हयं जवात् ॥ ३५ ॥
उत्तीर्य यदिमां भीमामटवीं याव ईप्सितम् । स्थानमित्युक्तिनिष्णातौ चलितौ तौ ततः शनैः ॥ ३६ ॥
अतिक्रमावः कान्तारं यावत् सार्थेन संयुतौ । तावत् पुरो महत्सैन्यमपश्याव समागतम् ॥ ३७॥
क्षुब्धाः सार्थभटाः सर्वे सन्नद्धा योद्भुमागमन् । तावन्मा भैप्टेति वादी सादी कोऽपि पुरोऽभवत् ॥ ३८ ॥
जयसेनकुमार सोऽप्युपलक्ष्याभजन्मुदम् । विज्ञाततत्स्वरूपोऽथ तत्रागाद् विजयो नृपः ॥ ३९ ॥

·पृथ्वीचन्द्र
चरितम् ॥
कन्यामाग्भवभर्ता स भविताऽस्यापि नीतः। पतिः स्फुटमिति प्रोच्य तिरोधत्त स गुह्यकः ॥ २९३ ॥
कन्यानृपेण युक्तोऽहं ततः प्राप्तोऽद्य नन्दनम् । शेषं तवैव प्रत्यक्षमशेषमपि चाभवत् ॥ २९४ ॥
अस्यास्तीबानुरागोऽभूद् दृष्टमात्रेऽपि च त्वयि । गृहीता सा क्षणादेव विकारैः स्मरसंभवैः ॥ २९५ ॥
तथा च-विलोललोचनयुगा मन्दाक्षावनतानना । पुलकाङ्कितदेहाऽसौ प्रस्खलद्वर्णभाषिणी ॥ २९६ ॥
त्वया विचक्षणेनापि मृगाक्षी किं न लक्षिता ? । परेगितज्ञानफला धियः स्यु(मतां यतः ॥ २९७ ॥ (युग्मम्).
वचनं सचिवस्येति श्रुत्वा दाक्षिण्यवारिधिः । तदैश्वर्यं च तां कन्यां कुमारः प्रत्यपद्यत ॥ २९८ ॥
अग्रहीद् गुणसेनायाः पाणिं सोऽपि महामहात्। सचिवैः शुचिधीभिश्च चम्पाराज्ये निवेशितः ॥२९९।।
कलावतीति या पूर्व पत्नी शङ्खभवेऽभवत् । साऽत्रासीद् गुणसेनेति तेन प्रेम द्वयोमिथः ॥ ३०० ।।
इतः समरसिंहाख्यो वच्छदेशाधिपो नृपः । भूपं कमलसेनं तं दूतेनेति समादिशत् ॥ ३०१॥
भोः ! स्वयंभून॒पैश्वर्यं भुवो वंशक्रमागतम् । अपि कृच्छ्रेण भुज्येत शौर्यायत्ता हि यच्छूियः ॥ ३०२ ॥
त्वं पुनः पथिकोऽप्यन्यराज्यमासाद्य माद्यसि । ममाज्ञां जगतो मान्यामपि नैव च मन्यसे ॥ ३०३ ॥
विहाय तदिदं राज्यं पलायस्वान्यथा पुनः । अहमागत एवास्मि भवेस्त्वं समरोद्यतः ॥ ३०४ ॥
इति दूतोक्तमाकर्ष्यावद भूपोऽपि तं प्रति । द्रुतं भो दूत! गत्वा त्वं ब्रूयाः स्वस्वामिनः पुरः ॥ ३०५ ॥

·॥ कुमारेण नता भूपोऽपृच्छद् व्यतिकरं च तम् । गाढमालिड्ग्य सोऽप्याख्यत् स्वं वृत्तान्तं यथास्थितम् ॥ ४० ॥ नान ! निष्कारणों बन्धुरसौ बन्धुरसौहृदः । पाणदोऽभन्ममेत्युक्त्वाऽदर्शयन्मां नृपस्य सः ॥ ४१ ।। भपाऽपि माभिप्वज्य विजयी विजयाभिधः । ज्येष्ठाङ्गजमिति प्रीत्या प्रत्यपद्यत सत्वरम् ॥ ४२ ॥ देवशालपुरं प्राप्तः स्थितस्तत्र तथा मुखम् । यथा मे मातृपित्रादि सर्व विस्मृतिमागमत् ॥ ४३ ॥ अथ तस्य नृपस्यासीत् श्रीदेवीकुक्षिसंभवा । जयसेनकुमारस्यानुजा कन्या कलावती ॥ ४४ ॥ प्राप्तविद्यानवबाङ्गी तारुण्यं सा क्रमादगात् । अनुरूपं वरं तस्याः काप्यपश्यन्न तत्पिता ।। ४५ ॥ नृपा मानादिशद् वत्स : निजजाम्युचितं वरम् । संपाय चिन्तापाथोधेर्मामुत्तारय सत्वरम् ॥ ४६ ॥ तथेति प्रतिपद्याहं तत्प्रतिच्छन्दमञ्जसा । लिखित्वा फलकेऽमुष्मिन्नागामेषोऽथ तत्कृते ॥ ४७ ॥ स्वामिस्खदुचितामेतामेव संभावयाम्यहम् । प्रमाणं देव एवातः परं बहु किमुच्यते ? ॥ ४८ ॥ तदेवान्ववढन्मन्च्याढयोऽपि प्रमदात् तदा । अत्रान्तरे समयज्ञोऽवदत् कालनिवेदकः ॥ ४९ ॥ देवतावसरस्यास्ति नृदेवावसरोऽधुना । नृपो विसृज्य पार्पयान् देवार्चादि व्यधान्मुदा ॥ ५० ॥ भुक्त्वा मुप्तोऽथ पर्य के दध्याविति धराधवः । स्वस्त्यस्मै विधये येन विधेऽसौ कलावती ॥ ५१॥ यन्नराम्तेन गगनगमनक्षमविक्रमाः । पक्षिवत्पक्षयुक्ता वा न कृतास्तटसाध्वभूत् ॥ ५२ ॥ ESS । CDHI|| ३ ॥

·10
चरितम् ।।
पृथ्वीचन्द्र
-
तद् वक्तुं शक्यते नैकजिह्वयाऽस्माभिरजसा । साम्पतं तु मनाक् चित्तं नितं त्वत्प्रवृत्तितः ॥ ३१९ ॥
ततस्त्वं विरहोदग्रदवदग्धतनू निजौ । स्वसङ्गमसुधासारैः सिञ्चस्व पितरौ जवात् ।। ३२० ॥
श्रुत्वेति वचनं साररचनं सचिवोदितम् । अकुण्ठोत्कण्ठया युक्तः सारसैन्यसमन्वितः ॥ ३२१ ॥
भूपः कृतप्रयाणोऽयमविलम्ब पथि व्रजन् । क्रमेण पोतनं प्राप प्रमोदापूर्णमानसः ॥ ३२२ ॥ (युग्मम्).
ज्ञात्वा तमागतं शत्रुञ्जयः संमुखमागमत् । पदातीभूय सोऽप्याशु पितुः पादाब्जमानमत् ॥ ३२३ ॥
निजाङ्गजाङ्गसंपर्कसुधारसनिषेकतः । मनो विरहसंतप्तं पितापि निरवापयत् ॥ ३२४ ।।
तचरित्रं प्रभुत्वं तद् भुवः स्वागभुवः पिता । श्रुत्वा दृष्ट्वा पुत्रवतां धुर्यात्मानममन्यत ॥ ३२५ ॥
राज्योचितमिति ज्ञात्वा पिताऽमन्दप्रमोदतः । निवेश्य स्वपदेऽमेयमहोत्सवमवर्त्तयत् ॥ ३२६ ॥
स्वयं तु विषयाभोगविरतो नृपपुङ्गवः । शीलन्धरगुरूपान्ते सङ्गत्यागं व्यधाद् बुधः ॥ ३२७ ॥
स राजर्षिः क्रमात् कर्मकक्षमुन्मूल्य मूलतः। केवलश्रियमासाद्य सद्यः संप्राप निर्वृतिम् ।। ३२८ ॥
नृपः कमलसेनोऽपि शुक्लपक्षशशीव सः । वर्द्धमानः क्रमादेकच्छत्रतामसृजद् भुवः ॥ ३२९ ॥
स योधः क्रशिताशेपविरोधः क्रोधरोधकृत् । न्यग्रोध इव शाखाभिः सूनुभिः प्रासरद् भुवि ॥ ३३० ॥
अन्यदा प्रापि प्राप्तरतिः सरिति राइ भुवः । रिसायै गतो दूरं तत्पूरः प्रासरद् भुवि ॥ ३३१ ॥

·पर पृथ्वीचन्द्र रितम् ॥ नृपतिः स मन्येऽहो ! मानवेभ्यो यद्वरं ते विहगा अपि । ये यान्ति सत्वरं तत्र यत्रात्मीयः प्रियो जनः ॥ ५३॥ अहो ! तत्किमहो भावि महोदयमहोमयम् । यत्रतत्प्रेयसीपाणिमादास्ये पाणिना स्वयम् ॥ ५४॥ इति हल्लेखमुल्लेखविशेषविहितारतिः । पुनरास्थानमभजत् प्रातरञ्जसा ॥ ५५ ॥ समन्तात्सर्वसामन्ताः समेतास्तमुपास्तये । सभा सा भाति गीर्वाणपतिपर्षनिभा स्फुटम् ॥ ५६ ॥ अत्रान्तरे गुरुश्वासरुद्धकण्ठेन केनचित् । चरेणागत्य विज्ञप्तो निःशङ्कः शङ्खभूपतिः ॥ ५७ ॥ किमयागान्महासैन्यं देव ! त्वद्देशसीमनि । दिशो दशापि पूयन्ते तज्जतूर्यरवेण यत् ॥ ५८ ॥ जलाशया सञ्चरद्भिर्भटेः सर्वे जलाशयाः । खला इव भवन्ति स्म तत्क्षणात्कलुषाशयाः ॥ ५९ ॥ श्रुत्वेति भूपः सपदि विस्मृतान्यप्रयोजनः । भृकुटीभङ्गभीमाङ्गो भटानाहोत्कटो रुषा ॥ ६० ॥ भोः वादयन्तु यानाय ढकां निष्कास्य कोशतः। समग्रापि च सङ्ग्रामसामग्री क्रियतां द्रुतम् ॥ ६१ ॥ तथा कृते तैर्भूकान्तोऽभिषिषेणयिपुर्यदा । तावदागत्य दत्तोऽसौ सस्मितस्तं व्यजिज्ञपत् ॥ ६२ ॥ अय्येतन्नेतरारब्धं किमकाण्डेऽपि विड्वरम् । निजाग्रजजयसेनकुमारेण यदन्विता ॥ ६३ ॥ वृणीतुं त्वां समायाति सकला सा कलावती । यया चित्रस्थयाप्युच्चैररञ्जि तव मानसम् ॥ ६४ ॥ (युग्मम् ).

·म्॥
चरितम् ।
पृथ्वीचन्द्र
तृतीयो भवः।
॥
अथात्र मूरसेनाइदेशेऽस्ति मथुरापुरी । तत्र मेघनृपो नीत्या क्ष्मां भुनक्ति त्रिशक्तियुक् ॥ १ ॥
अर्धाङ्गसङ्गिनी तस्य विमला सुगुणान्विता । मुक्तावलीव सुभगा देवी मुक्तावलीत्यभूत् ॥ २ ॥
तया दयितया युक्तस्तडितेव लसद्रुचा । मेघो मेघ इवाशेषं तापं पाशमयद् विशाम् ॥ ३ ॥
अन्यदा वासभवनं प्रविशन् मेघभूपतिः। दृष्ट्वा शशिमुखी साश्रुमुखी पप्रच्छ कारणम् ॥ ४ ॥
सा प्राह कि तया नाथ ! रूपसौभाग्यसंपदा । यदङ्कसङ्गतो रङ्गादङ्गभूर्नाङ्ग ! खेलति ॥ ५ ॥
श्रुवेति भूविभुः स्माह दैवायत्तमिदं प्रिये ! । नहि केनापि दुर्लङ्घया लङ्घयते भवितव्यता ॥६॥
राज्ञी प्राह तथाप्यत्र कोऽप्युपायो विधीयते । भाग्ययोगेऽपि यत् साध्यं फलमुद्योगयोगतः ॥७॥
मणिमन्त्रौषधीनां यदचिन्त्यो महिमाऽस्ति हि । देवताराधनाद् यद्वा प्राप्यते चिन्तितं फलम् ।। ८ ॥
निशम्य सम्यक् तद् देव्या गदितं भूपुरन्दरः। माह प्रिये ! शुचं मुश्च करिष्ये त्वत्समीहितम् ॥ ९ ॥
इति देवीं समाश्वास्यान्यदा साहससेवधिः । नृपः कृष्णचतुर्दश्यां निशि प्रेतवनं ययौ ॥ १० ॥

·इति तद्वचसा सहसा पीयूषरसाभिषिक्त इव भूभुक् ।
विव्यातचित्तदाहस्तं दत्तं स्माह सोत्साहः ॥ ६५ ॥
एतदघटिष्ट दुर्घटमपि झटिति किमित्यजल्पदेपोऽपि ।
देवस्यागुतपुण्यप्राग्भारेणात्र किं न भवेत् ॥ ६६ ॥
अत्रान्तर मतिसारसचिवोऽवग् थराधवम् । स्वामिभक्तः कृतज्ञोऽयमचिन्त्यगुणवैभवः ॥ ६७ ॥
गाम्भीर्यान्न समाख्याति स्फुटं संभावये परम् । निजस्वामिगुणोत्कर्षों वर्णितस्तेन तत्र हि ॥ ६८ ॥
कलावती ततश्चेषा त्वय्यदृष्टेऽप्यभूद्रता । ततो हि पहिता पित्रा त्वां वृणीतुं कृतादरा ॥ ६९ ॥
समं तयैव, चलितो दत्तः संभाव्यते परम् । देवस्य ज्ञापनायैव पुरो भूत्वायमागमत् ॥ ७० ॥
दत्तोऽप्याख्यदहो ! बुद्धिमतिसारस्य मन्त्रिणः । वस्तु येनाश्रुतादृष्टमपि साक्षात्कृतं द्रुतम् ॥ ७१ ॥
इति सर्वेऽपि सन्तुष्टाः समादिष्टाः क्षमाभुजा। कुर्वन्तु भोः ! यदधुना कृत्यं तत् प्रथितोद्यमाः ॥ ७२ ॥
आगादत्रान्तरे सारपरिवारसमन्वितः ।
जयसेनकुमारोऽप्यावासितः सन्निकेतने ॥ ७३ ।।
तत्र नदिनशेषां तामतिवाह्य विभावरीम् । प्रातनृपसभामागात् कुमारो मारसन्निभः ॥ ७४ ॥
भूपभूर्भूधवं वीक्ष्य प्राणमत् प्राभृतान्वितः । क्षमापतिः समालिङ्ग्य कुमारं स्वागतं जगौ ॥ ७५ ॥
॥४॥

·पृथ्वीचन्द्र
म्॥
चरितम्।
Causes
सवयोभिवंयस्याभिर्वहुधा बोधिताऽप्यसौ । अपि कामसमानानां सेहे नामाऽपि नो नृणाम् ॥ २४ ।।
तद् ज्ञात्वा नृपतिश्चिन्तातुरः पप्रच्छ मन्त्रिणम्। विभाव्य सोऽपि चित्ते स्वे धियाऽवोचद् नृपं प्रति ॥२५॥
पाग्भवे नूनमेतस्याः कस्मिन्नपि नरेऽभवत् । प्रेमाधिक्यं ततस्त्यक्त्वा तं नान्यत्र मनोरतिः ॥ २६ ॥
ततस्तदवबोधाय सर्वभूभृत्तनूभुवाम् । प्रतिरूपाणि दयन्ते प्राग्भर्त्तास्यास्तदाप्यते ॥ २७ ॥
यतः-श्रुतं प्रियस्य नामापि प्रतिरूपमपीक्षितम् । ध्रुवं जन्मान्तरप्रेम प्रकाशयति देहिनाम् ॥ २८ ॥
युक्तमेतदतः सर्वराज्येषु पाहिणोद् नृपः। आत्तकन्याप्रतिरूपान् सर्वांश्चित्रकरान् नरान् ॥ २९ ॥
तेऽपि भूपतनूजानामनेकान्यद्भुतान्यपि । रूपाणि नृपकन्याय लिखित्वाऽदुपाज्ञया ॥ ३० ॥
किमेतद्दर्शनेनान्यकार्यविघ्नविधायिना । भणन्तीत्यत्यजत् साऽपि सासूर्य तानि तत्क्षणात् ॥३२॥
अत्रान्तरे मथुराया आगताश्चित्रकन्नराः । देवसिंहकुमारस्यादर्शयन् रूपमद्भुतम् ॥ ३२ ॥
भूपस्तद्रूपमालोक्यावदद् रूपेण चामुना। चेन्मनो रञ्ज्यते नास्यास्तन्नीरागशिरोमणिः ॥ ३३ ॥
कन्येयमविशेषज्ञा यद्वा पशुरिवोदिता । ब्रुवन्निति नृपः प्रेषीत् पुत्र्यै तां चित्रपट्टिकाम् ॥ ३४ ॥
साऽपि पूर्व नृपादेशात् ततश्चापूर्वदर्शनात्। ततो हर्षात् स्मररसात् तद्रूपं वीक्ष्य विस्मिता ॥ ३५ ॥
धूनयन्ती शिरो राजसुताऽऽलीनां पुरोऽवदत् । केनेदृग् लिखितं रूपमहो ! विज्ञानकौशलम् ॥ ३६॥

·चरितम् ।। (D जीनन्द्र ( अत्रान्तरे वरांगावः कुमारसचिवोऽवदत् । देवास्मत्स्वामिनोऽग्रेऽवक दत्तोऽयं त्वद्गुणांस्तथा ॥ ७६ ॥ यथा त्वद्गुणरक्तासौ प्रैपि पित्रा कलावती । स्वयंवरास्या यद् रेमे त्वां विना न मनः कचित् ॥ ७७ ॥ (युग्मम् ). गृहाण पाणिना पाणि तदेतस्याः प्रमोदतः । न कदाप्यनया दृष्टं स्वमातुरपि विप्रियम् ।। ७८ ॥ तथा विदध्यास्तद्देव ! परप्रेम्णा यथोचितम् । यथा करेणुर्विन्ध्यं वा नेयं ध्यायेत् पितुर्गुहम् ॥ ७९ ॥ अथ श्रीशवभूपोऽवगहो ! विजयभूपतेः । चित्तं चित्रं यदस्माकमप्यरजि गुणैरिह ॥ ८० ॥ शिशवोऽपि वयं तातविरहान्नृपतेः पदम् । संप्राप्ताः स्मः किमियता साता गुणिनां धुरि ॥ ८१ ॥ तदेतस्य गुणांभोधेर्विजयक्ष्माभुजो मया । वचो विधेयमेवेत्याजूहबल्लाग्निकानृपः ॥ ८२ ॥ निर्णी ते वासरे वयतूर्यनृत्यमहामहम् । विवाह वरवध्वोश्चाचीकरधरणीशभूः ।। ८३ ।। गजवाजिरथस्वर्णाद्यदात् स करमोचने । जयसेनकुमारोऽस्थात् तत्राहानि कियन्त्यपि ॥ ८४ ॥ श्रीशद्वनृपमापृच्छय कुमारोऽथ सगद्गदम् । कृतानुगमनो राज्ञा देवशालमगात् क्रमात् ॥ ८५ ॥ कलावत्याः कला काचिदपूर्नैव विभाव्यते । विशालमपि भूपस्य ययारोधि गुणैर्मनः ॥ ८६ ॥ अन्यदा सुखसुप्ता सा निशि श्रीखण्डचर्चितम् । पुप्पदामार्चितं क्षीरोदधिनीरेण पूरितम् ॥ ८७ ॥ विकोशपअपिहितं निजोत्सङ्गतलस्थितम् । स्वमे वीक्ष्य मृगाक्षी सा हेमकुम्भमजागरीत् ॥ ८८ ॥ (युग्मम् ना

·पृथ्वीनन्द्र
चरितम् ।।
अथ रत्नशिखनृपोऽपि प्राक् पुण्यात्राप्तखेचरैश्चर्यः । जिनगणधरकेवलधरपदारविन्दाभिनतिशीलः ॥ १०१ ॥
संप्राप्य बोधिरत्नं हायनलक्षाण्यनेकशोऽप्यभुनक् । सुखवर्गमुत्तरोत्तरमसौ सुपुण्यात्मनां धुर्यः ॥ १०२ ॥
साकेतपुरे समवसृतमन्यदा सुयशसं मुनि नत्वा । निजपूर्वभवमपृच्छद् व्याहरदथ सपथं भगवान् ॥ १०३ ।।
राजन् ! पश्चनमस्कृतिमतिनिश्चितमिदमशेषमपि तेऽभूत् । राज्यादि किं न तदियं सुखाय केषामिहामुत्र ? ॥१४॥
इति मुनिपतिवचनामृतगतदुरितविषः स रत्नशिख एपः । व्रतमादायोदितकेवलद्धिरगमत् स सिद्धिसुखम् ॥१०॥
इति रत्नशिखचरित्रं श्रुत्वा श्रीविमलकीर्तिनृप एपः । भववासपाशविमुखः शिवसुखसङ्गे कृतोत्साहः ॥१०६॥
देवस्थं निजराज्येऽभिपिच्य जग्राह धर्मवसुपार्थे । दीक्षां देवरथोऽपि स रत्नावल्या समं प्रियया ॥२०७॥
सम्यग् गृहिधर्मविधि प्रपाल्य पुत्रं निवेश्य निजराज्ये। आयुःक्षयादवापञ्चानतकल्पे सुरैश्चर्यम् ॥१०८॥त्रिभिर्विशेपकम्।
एकस्मिन् सुविमाने द्वावपि तौ प्रेमपेशलौ देवौ । एकोनविंशति सागराणि सौख्यं मुदाभुङ्गाम् ॥१०९।।
इति पं० श्रीसत्यराजगणिविरचिते श्रीपृथ्वीचन्द्रचरिते देवरथश्रमणोपासकचरितं
चतुर्थं भवग्रहणम् ॥ ४ ॥

·पातयंवेदयद् राज्ञे पुत्रलाभं नृपोऽप्यवक् । क्भार गर्भ सा देवी रत्नगर्भव सेवधिम् ॥ ८९ ॥
प्रायशः प्रथमं पुत्री प्रसूते पितृवेश्मनि । पितेत्याप्तनरान् प्रेषीत् तदानयनहेतवे ॥ ९० ॥
जयसेनोऽङ्गदयुगं तत्करे प्राहिणोत् स्वसुः । राज्ञो दिव्यदुकूलानि प्रादात् प्राभृतहेतवे ॥ ९१ ॥
अथ क्रमात् समाजग्मुस्ते शङ्खपुरमुत्सुकाः । सर्वेऽप्याप्तनराः सायमवात्सुर्दत्तसद्मनि ॥ ९२ ॥
अथ भाविनियोगेन तत्र देवी कलावती । ददृशे तैः समायाता ते तस्यै ददुरङ्गदौ ॥ ९३ ॥
प्रमोदात्तौ तदादाय गता सा निजमन्दिरम् । प्रत्यूपे दर्शयिष्यामि भूपतेरिति वादिनी ॥ ९४ ॥
सखीजनसमक्षं तत्परिधायाङ्गदद्वयम् । प्रमोदनिर्भरा यावदालोकत कलावती ॥ ९५ ॥
अत्रान्तरे नृपो देवी गृहमागच्छदुत्सुकः । हर्षकोलाहलं तासां स तत्रावहितोऽशृणोत् ॥ ९६ ॥
ददर्श देवीभुजयोः सङ्गतं चाइदद्वयम् । आख्यन् सख्योऽपि कनेदं ददे देवि ! विभूषणम् ? ॥ ९७ ॥
सोचे यश्चित्तगास्म्येषा यश्च मे मनसि स्थितः। अथवानेन दृष्टेन दृष्टः संपादकोऽस्य सः ॥ ९८ ॥
भुजाश्लिष्टेन चैतेनाश्लिष्टः साक्षान्मयापि सः । न विस्मरति यो जातु क्षणं मे मनसो हलाः ! ॥ ९९ ॥
अगृहीताहमुल्लापं निशम्येति विशाम्पतिः । कुविकल्पशतैरीविशत्वेनाप्यगृह्यत ।। १०० ॥
दध्यो भूवल्लभश्चित्ताल्हादकः कोऽपि वल्लभः । अस्त्येत्तस्याः पुनरई दम्भप्रेम्णा वशीकृतः ॥ १०१ ॥

·चरितम्
थ्वीच
अथ विज्ञाय तद्भावं स ऊचे शोकदत्तया । पूर्णचन्द्र ! समेह्यत्र क्षणं व्रततिमण्डपे ॥ ११ ॥
आगतः सोऽपि तत्रेक्षाञ्चक्रे तां स्नेहनिर्भरम् । अभ्युत्थानासनाद्यां साऽप्यस्मै सत्कृतिमातनोत् ॥१२॥
दध्यौ स पूर्णचन्द्रोऽस्या अहो! काप्यङ्गचारुता । अहो! लीलाविलासोऽयमहो! लावण्यमद्भुतम् ॥१३॥
प्राग्भवप्रेमसंस्कारसंरम्भादिति भूपभूः । मुहुर्मुहुस्तदालोककौतुकाद् विरराम न ॥ १४ ।।
अवोचत् पूर्णचन्द्रस्तां पूर्णचन्द्राननेऽधुना । वीणां वादय सा ब्रीडावनतास्याऽभवत् तदा ॥ १५ ॥
अशोकदत्तावादीत् त्वत्पुरः सुभग ! लज्जते । अविनीतेत्यसौ तन्न कलनीया त्वयाऽनघ ! ॥ १६ ॥
अयं विपश्ची छन्दामीत्युक्तिदक्षाय सा ददौ । पूर्णचन्द्रकुमारायाशोकदत्ताऽपि तां द्रुतम् ॥ १७ ॥
एवं मिथः कथोदेशलेशपेशलयोस्तयोः । आगतका सखीकन्या जनन्या इत्यभाषत ॥ १८ ॥
अहो ! अभिनवो यूनोः सङ्गोऽयमिति वाक्परा। सा पुष्पसुन्दरीमूचे स्थिताऽसि किमियचिरम् ? ॥१९॥
यत् खां विना जयादेवी भुते नाद्य त्वमेहि तत् । श्रुत्वेति साप्यनिच्छन्ती प्राप्ता निजनिकेतने ॥२०॥
पूर्णचन्द्रमुखी पूर्णचन्द्रं चित्ते स्मरन्त्यथ । काऽपि नापद् रतिं तुन्छाम्भसि मत्स्यीव सानिशम् ॥२१॥
अथ विज्ञाततच्चित्ताशयाः सख्यो जगुर्गिरम् । स्वसर्विद्मो वयं नूनं त्वन्मनोदुःखकारणम् ॥ २२ ॥
शृणु तच्छमनोपायमपि यजनकोऽद्य ते । अस्माभिः शुश्रुवे देव्या सममालापयन्निति ॥ २३ ॥

·M
चरितम् ॥
विनोदमात्रमेवास्मि तदिमां वंशवैरिणीम् । स्वैरिणी द्रार निहन्म्येष यद्वास्या दयितं च तम् ॥ १०२ ॥
अहो! अकार्यकारित्वमहो ! पाष्टर्यविजृम्भितर्म । करिकर्णचल चित्तमहो! नारीपुं दृश्यते ।। १०३ ॥
इति कोपकरालोऽयं भूपालोऽप्यविमृश्यकृत् । निशि निष्करुणं नाम भटमादिष्टवानिति ॥ १०४ ॥
कोऽपि वेत्ति यथा नैव तथैतत् कृत्यमाचर । देवीं कलावतीमाशुं त्यज भोः 1 निर्जने वने ॥ १०५॥
स्यन्दनं प्रगुणीकृत्य देवीमागत्य सोऽब्रवीत् । गजस्थः कुसुमोद्यान गतो रन्तुमिलापतिः ॥ १०६ ॥
आदिष्टोऽस्मि नृपेणाई त्वदानयनहेतवे । प्रापये तेत्र भवर्ती तदारोह रथं जवात् ॥ १.७॥
प्राञ्जलत्वेन सारोहद् रथं तेनेरितौ इयौ । देव्यवोचत् कियडूरे नृपः सोऽप्याख्यदग्रतः ॥ १०८ ॥
प्राप्त पुरो महारण्यं विभाताथ विभावरी । देवी नृपमपश्यन्ती प्रोवाच दृढमाकुला ॥ २०९ ॥
हहा ! निष्करुणारण्यमेतन्नो दृश्यते नृपः । नोद्यानमपि तत्किं भोस्त्वयाहं विप्रतारिता ॥ ११० ॥
न श्रूयते तूर्यरवो न च कोलाहलो नृणाम् । किं स्वामिन्द्रजालं वा कथयैतद् यथास्थितम् ॥ १११ ॥
देवीदीनगिरं श्रुत्वेत्युद्भूतकरुणों भृशम् । नहि निष्करुणो दातुं प्रतिवाक्यमभूत् क्षमः ॥ ११२ ॥
देव्या गाढाग्रहावेशादवतीर्य रथादथ । गुरुशोकस्खलद्वर्णमित्युवाच स दुःखतः ॥ ११३ ॥
धिग् मां निष्करुणः सत्यमई कृत्यमिदं यतः। कारितस्तदहो ! सेवापारवश्यमिदं हि धिक् ॥ ११४ ॥

·चरितम् कालेन निधनं प्राप्तौ पितरौ तद्वियोगतः । दुःखितोऽपि गृहारम्भचिन्तासु व्यापृतोऽभवम् ।। ३७ ॥ ईर्ष्यालुत्वेन जायानां निर्गन्तुं सदनाद् बहिः। अदढानः परविशां प्रवेशाद्यप्यवारयम् ॥ ३८ ॥ प्रतोल्यां तालकं दत्त्या व्यवहाराय याम्यहम् । कुविकल्पशतैस्तत्र तिष्ठामि न पुनश्चिरम् ॥ ३९ ॥ शुष्कोद्यानमिव त्यक्तं पक्षिभिर्भिक्षुभिगृहम् । ततो मे जैनमुनिभिर्विशेषाच कृतांहसः ॥ ४० ॥ अथादत्त्वाऽन्यदा द्वारं गते मयि मुनिय॒हम् । आगाद् नत्वा च तं धम शुश्रुवुस्ताः प्रिया मम ॥ ४१ ॥ मुनी गदति सद्धर्ममागां द्वार्यहमप्यथ । पश्याम्यवहितीभूय यावत् तत्र रहास्थितः ॥ ४२ ॥ तावत् ता मुनिवक्त्राब्जदत्तनेत्राः पुरः प्रियाः । अपश्यमासनस्थं च मुनि रूपमहोनिधिम् ॥ ४३ ॥ कोपावेशात् ततो दध्यावहो! धृष्टोऽधमो मुनिः। स्वच्छन्दं मम कान्ताभिः सह जल्पति निस्त्रपः ॥ ४४ ॥ तदेतस्य स्वहस्तेनाप्यष्टस्वङ्गेषु यष्टयः । पञ्च पञ्च प्रहर्त्तव्या मया दुर्नयकाङ्क्षिणः ॥ ४५ ॥ परं शृणोमि किं तावन्मन्त्रयत्येष इत्यहम् । श्यायनवहितस्तावद् धर्म सोऽवग् दयामयम् ॥ ४६ ॥ सौभाग्यमारोग्यमयं वपुश्च रूपं परं वान्छितभोगसंपत् । स्वर्गापवर्गादिमहासुखानि भवन्त्यहिंसाव्रतपालनेन ॥४७॥ पङ्गुत्वकुष्ठित्वकुणित्वदोषाः कुब्जत्वमन्धत्वमशर्मरोगा।दौर्भाग्यदौर्गत्यविवर्णताश्च स्युर्जन्तुघातं सृजतामिहैव ॥४८॥ शत्रुञ्जयशूरासौ पितृपुत्राविव सुदारुणं दुःखम् । इह परलोके च सहन्ति जन्तवः प्राणिघातेन ॥ ४९ ।। SES

·A
t
भृत्येन स्वामिनः कार्यं साध्वसाध्वपि साध्यते । ततों वच्मि रथादस्मादुत्तीर्य स्थीयतामिह ॥ १२५ ॥
अयमीदृग् नृपादेशोऽन्यज्जाने नैव किश्चन । देवी तज्रपातादप्यधिकं कर्णकर्कशम् ॥ ११६ ॥
वचो निशम्येति स्थादुत्तरन्त्यपतद् भुवि । मूर्छामगात् क्रमाचापचैतन्यं वन्यमारुतैः ॥ ११७ ॥ ( युग्मम् ).
रथारूढः सकरुणं रुदन् निष्करुणोऽप्यगात् । चकार देवी सा तत्र सदैन्यं परिदेवनम् ॥ ११८ ॥
तावन्नृपनियुक्तास्तास्तत्रागुः श्वपचाङ्गनाः । कर्तिका ननयन्त्यश्च मूर्त्ताः प्रेतप्रिया इव ॥ ११९ ॥
निष्कारणोद्भवत्कोपभृकुटीभङ्गभीषणाः । हा! दुष्टेऽनिष्टचेष्टे ! त्वं न वेत्सि नृपतेर्नयम् ॥ १२० ॥
वर्त्तसे प्रतिकूलं तत् सहस्व स्वागसः फलम् । इत्यादि परुपैर्वाक्यस्त यन्त्यः कलावतीम् ॥ १२१ ॥
शख्या निस्त्रिंशमुच्चख्नुर्वाहू केयूरभूषितौ । अहो ! कर्मविपाकोऽयमनागस्यपि दण्डकृत् ॥ १२२ ॥ ( युग्मम् ).
यत.-
सीता नीता दशास्येन दधौ दुःखं वचोऽतिगम् । नलस्तत्यान निर्व्याजचरितां दयितां वने ॥ १२३ ॥
द्रौपदी वनजं कष्टं सेहे देहेन कर्मणा । गान्धार्यधाच्छुचं चाङ्गरुहाणामतिदुःसहाम् ॥ १२४ ॥
सेहिरे नित्यमन्यन्तं महासत्यो यदापदम् । तन्नूनं प्राक्तनं कर्म नाभुक्तं क्षीयते कचित् ।। १२५ ॥
ततो हा तात.. हा मातरित्याधुक्तिपरायणा । भूपीठे लुठिता तारं विललाप कलावती ॥ १२६ ॥

·पृथ्वीचन्द्र चरितम्। कृत्वेति निश्चयं गत्वा धनपार्चे भवस्थितिम् । निरूप्याबूबुधद् धर्म नृपं सोऽपि श्रुतोक्तिभिः ।।१३८॥ धरणीशो धरणस्यान्यदा दौष्टयस्य कारणम् । अपृच्छद् ज्ञानिनं सोऽपि व्याहरच्छृणु भूपते ! ॥१३९॥ सत्यगीईर्मशीलश्च दानी सर्वजनप्रियः । धनस्तद्विपरीतस्य द्वेषोऽस्मिस्तस्य तद् ध्रुवम् ॥ १४ ॥ प्राग्भवीयं पुनः किश्चिद् वैरं तत्राऽस्ति कारणम् । स मृत्वा धरणोऽत्रैव पुरे श्वपचपुत्र्यभूत् ।। १४१ ॥ संप्राप्तयौवना पत्या क्रोशन्ती निहता मृता । गणिकाऽभूत् पुरेऽत्रैव भुजगेन विनाशिता ॥ १४२ ।। अत्रैव रजकस्याभूद् दुहिता रूपदूपितो | मातापित्रोरनिष्टा च कष्टं तिष्ठति साऽधुना ॥ १४३ ।। इत्याकर्ण्य स निर्विण्णः संसारार्णवतो भृशम् । धनः श्रामण्यमासाद्य सद्योगात् त्रिदशालयम् ॥१४४॥ असत्यगीरकरुणो धरणोऽप्यरुणो रुपा । जन्ममृत्यूमिभीमेन भ्रमिष्यति भवोदधौ ।। १४५ ॥ पीत्वेति ताः साधुमुखारविन्दात् समुद्भवत्सत्यमरन्दविन्दून् । भावेन भेजुव्रतमद्वितीयमपि द्वितीयं सुकृतद्रुमूलम् ॥ १४६ ॥ इति द्वितीयाणुव्रते धनधरणयोः कथानकम् । ततो हितं ममैवैतद् यन्नताः कुपिता अपि । वितथाभिः कथाभिमी वश्चयिष्यन्ति जात्वपि ॥ १४७ ॥ ततोऽमुष्मै यष्टिघाना मया देयास्त्रयस्त्रयः । ध्यायन्निति तथैवास्थामहं तत्रैव गोपुरे ॥ १४८ ॥ ASIA

·-
चरितम् ।।
पृश्वीनन्द्र
नादत्तेऽदत्तमन्यस्य देवाख्यस्तत्र कस्यचित् । अन्यस्य नियमो नास्ति परस्वग्रहणे पुनः ॥ १६१ ॥
अन्यदा तौ बहिन्तिौ पश्यतः पथि भूपणम् । अदत्ताद् विरतो देवो नेक्षाञ्चक्रेपि तद् दृशा ॥१६२॥
तल्लज्जया यशोऽप्येप तदानीमवधीर्य तत् । मार्गान्तरेण गत्वा च गृहीत्वाऽगोपयद् गृहे ॥ १६३ ॥
दध्यौ स च महात्माऽयमलुब्धो यः परश्रियाम् । तथाऽप्यहं करिष्यामि साधारणमिदं मिथः ॥ १६४ ॥
यशस्तद्भूषणस्वेनाक्रोणात् पण्यं पुरान्तरात् । पश्यन्नायव्ययं देवो वीक्ष्य पण्यं महच तत् ॥ १६५ ॥
यशं पप्रच्छ वितथोत्तरं कुर्वस्तदाऽथ सः । निर्वन्धे प्रोक्तवान् सत्यं देवस्तत् स्वधनाधिकम् ॥ १६६ ।।
पृथक् चक्रे तदाऽनैपीद् यशोऽपि निजसद्मनि । तत् तस्यापहृतं सर्व निशि तस्यां मलिम्लुचैः ॥१६७॥ ( युग्मम् ).
देवोऽवोचत् सखे ! स्तन्याहृतं वस्तु न तिष्ठति । कुरु तद्विरतिं तस्मादुरीचक्रे यशोऽपि तत् ॥ १६८ ॥
तदा देशान्तरायातवगिग्भ्यो ददतुश्च तौ । तत् पण्यं द्विगुणो लाभः समभूत् सत्वरं तयोः ॥ १६९ ॥
परस्वविरतौ न्यायनिरतौ तौ ततः परम् । जने देवयशाह्रौ तौ यशः श्रियमवापतुः ॥ १७० ॥
तदित्थं भोः ! नयेनैव बुधैः कार्यं धनार्जनम् । किमायतौ विरसया सखे ! परधनेच्छया ॥ १७१ ।।
तदनाकर्णितमिव वसुदत्तोऽपि संसृजन् । गृहंस्तत् कुण्डल बद्धो झटित्येव स तैभेटैः ॥ १७२ ॥
हृतं तैः सकलं पण्यं मातृदत्तो विषादभाक् । भणितस्तैर्भटैर्भद्र ! मा विषोदैहि पर्षदि ॥ १७३ ॥

·तथा च---मनोवाकर्मभिर्ययस्मिन् भवे न मया निजम् । सच्छीलं खण्डित तन्मे वाहू स्तां पुनरुद्भवौ ॥ १४० ॥
लसच्छीलप्रभावेन सिन्धुदेवी दयापरा । पुननवीकरोति स्म तस्या वाहुद्यं क्षणात् ॥ १४१ ॥
तद्दर्शनात् सुधासिक्तेवापूर्वं तनुशर्म सा.। सुरीवानुभवन्ती स्वपाणिभ्यां सुतमग्रहीत् ॥ १४२ ॥
स्तनन्धयं निजोत्सङ्गमारोप्यामोदत क्षणम् । पुनस्तथाविधं दुःखं स्मृत्वा सा व्यलपद् भृशम् ॥ १४३ ॥
किं जीवितेन मे येनाभवं परिभवास्पदम् । किन्त्वनाथं सुतं मोक्तुं न शक्ता भणमप्यमुम् ॥ १४४ ॥
यदन्यचिन्तितं दैवादेशादन्यदभूदिह । नह्यभाग्यवतां जातु जायत चित्तचिन्तितम् ॥ १४५ ॥
पुत्रजन्ममहं कर्त्ता पिता चित्ते ममेत्यभूत् । विपाको दारुणस्तत्र सातो ही ! विधेर्वशात् ॥ १४६ ॥
हा ! धिक् तुच्छमनोभावान् निःस्नेहान् निघृणान् नरान् । विचारयन्ति ये कृत्याकृत्ये नैव कदाचन ॥ १४७ ॥
यत.-तत्क्षणदर्शितरागास्तत्क्षणसंपादितोरुसन्तापाः । दिनकर इवाभिवन्द्या दूरस्थैरेव यत्पुरुषाः ॥ १४८ ॥
विलपन्तीति केनापि वीक्षिता तापसेन सा । नीता कुलपतेरग्रे पृष्टाख्यच्चरितं निजम् ॥ १४९ ॥
रुदन्त्याश्वासिता तेन धीरतामवलम्वय । तापस्यन्तर्गता भद्रे ! प्रपालय निजाङ्गजम् ॥ १५० ॥
सर्व संपत्स्यते नूनमचिराद्रुचिरं तव । इति तत्र कलावत्यप्यस्थात् कुलपतेगिरा ॥ १५१॥
इतस्ता द्रुतमागत्य सकेयूरं भुजद्वयम् । छिन्नं छन्ने नृपस्याने मुमुचुः श्वपचस्त्रियः ॥ १५२ ॥
॥७॥

·-
थ्वीचन्द्र
यथा-
वरितम्
यथा-
" किं कारणं दैवमलङ्घनीयम् ।
राजपुत्री निजावासमगादू यामे द्वितीयके । अथागान्मन्त्रिपुत्री साऽप्युदवाक्षीत् तथैव तम् ।। २१२ ।।
तथैव पुस्तके पादं तृतीयमलिखच्च सा।
तस्मान्न शोचामि न विस्मयो मे"।
गता सापि निजावासं कृतार्था मन्त्रिणः सुता ॥ २१३ ।।
विवाह्य तं तथैवासौ पुस्तकं वीक्ष्य विस्मिता । यामे तृतीये तुर्य चालिखत् तं श्रेष्ठिपुच्यपि ।। २१४ ।।
यथा--" यदस्मदीयं नहि तत् परेपाम्" ॥१॥
गता सा तुर्ययामेऽथ पुरोहितसुता पुनः । अलिखद् विदितश्लोका श्लोकमित्युल्लसन्मतिः ॥ २१५ ॥
व्यवसायं दधात्यन्यः फलमन्येन भुज्यते । पर्याप्तं व्यवसायेन प्रमाणं विधिरेव नः ॥ २१६ ।।
ताश्चतस्रोऽपि वृत्तान्तं निजागःशङ्कया च तम् । प्रागेव स्वस्वमातृभ्योऽशंसन् विनयतो नताः ॥२१७||
ता अप्यूचुः स्वभत्भ्यस्ततः प्रातर्न लप्स्यते । पथिकोऽयमिति प्रेष्यैःक् तमानाययनृपः ॥ २१८ ॥
इतः पुरन्दरो रात्रौ तमन्विष्याखिले पुरे । प्राप्तोदन्तस्ततः प्रातर्नृपोपान्तमुपागमत् ।। २१९ ।।
तुष्टाः सर्वेऽपि तं वीक्ष्य तत्पुण्याधिक्यविस्मिताः ग्रामपञ्चशती भूपोऽप्यदात् तस्मै करग्रहे ॥ २२० ॥

·- EMIK म् पृथ्वीनन्द्र चरितम् से मिली सीरी सातसुरताशांस्तान् सुन्दरीमभिधावतः । ज्ञाततच्छीलमाहात्म्याऽस्तभ्नात् काननदेवता ।। २५५ ॥ मन्त्रसिद्धोऽथ तान् काटपायान् वीक्ष्य भय द्रुतः । गृहीत्वा सुन्दरीपादौ विनयेन व्यजिज्ञपत् ॥ २५६ ॥ महासति ! मया ज्ञातं त्वन्माहात्म्यं नहीदृशम् । तेनेदं विहितं भूयः करिष्ये न कदाप्यदः ॥ २५७ ॥ क्षमस्वागोऽभयं देहि ममेत्यालपतोऽपि च । अलब्धप्रतिवाक्यस्य विभातेयं विभावरी ॥ २५८ ॥ सपौरः शूरभूपोऽपि तत्रागाद् वीक्ष्य सुन्दरीम्। तांस्तथास्थांच पप्रच्छ न त दुर्ललिता जगुः ॥ २५९ ।। सुन्दर्यपि न वेग्रीति जल्पत्यस्थात् त्रपानता। तावत् प्रार्थ्याभयं मन्त्रसिद्धस्तत्त्वार्थभूचिवान् ॥ २६० ॥ नृपः पापात्मनः तांश्वाक्षिपञ्चारकवेश्मनि । ऊचे सिद्धं च हा पापिन् ! ममाप्यन्तःपुरागानाः ।। २६१ ॥ हरिष्यसीति दण्डा)ऽप्यभयं श्रावितोऽसि यत् । तन्मुक्तोऽसीति निर्भत्स्य नृपस्तं निरवासयत् ।।२६२॥ ( युग्मम् ). न्यपतद् नृपतिस्तत्र सपौरः सुन्दरीपदोः । वसुपालोऽपि तत्रागाच्छेठी श्रेष्ठचरित्रभृत् ॥ २६३ ॥ नृपः करेणुमारोह्य पुरीं प्रावेशयच ताम् । प्रसिद्धा तत्मभृत्यासीत् सा जने शीलसुन्दरी ॥ २६४ ॥ इति निष्कलङ्कशील प्रपाल्य सा शीलसुन्दरी प्रान्ते । प्राप्य सुरलोकलीलामशीलयत् सौख्यलक्षाणि ॥ २६५ ॥ इतरे कृतसर्वस्वापहाराश्चारकौकसि । चिरं संक्लिश्य मृत्वाऽशुः पृथिवीं शर्कराप्रभाम् ॥ २६६ ॥ 1)

·परिपाल्य चिरं राज्यं हत्वा शत्रून् महोत्कटान् । हतविप्रहतं भावि त्वया मुक्तं क्षणादिदम् ॥ १६६ ॥
कृत्वा कुलक्षयं मा स्म पूरयेस्त्वं मनोरथान् । रिपूगां देव ! तत्सद्यः प्रसीद करुणापर ! ॥ १६७ ॥
अन्कुशं मत्तदन्तीवागणयन्मन्त्रिणां वचः । आगमन्नन्दनं भूपः प्रविविक्षुर्हताशनम् ॥ १६८ ॥
क्षणेन लभ्यते याम इत्याद्युक्तिविशेषवित् । संप्राप्यावसरं भूपं गजश्रेष्ठी व्यजिज्ञपत् ॥ १६९ ॥
देवोद्यानेऽत्र देवाधिदेवस्य प्रथमार्हतः । प्रासादोऽस्त्यत्र देवार्चादिकं पुण्यं विधीयते ॥ १७० ॥
चतुर्ज्ञानधरश्चानामिततेजोऽभिधाधरः । गुरुस्तमपि वन्दित्वा कुरु जन्म फलेग्रहि ॥ १७१ ॥
इष्टं वैद्योपदिष्टं च मन्वान इति भूपतिः । इदं पथ्यदनं चापि परलोकाध्वयायिनाम् ॥ १७२ ॥
गतोऽर्हद्भवनं भूपो विधिवज्जिनमार्चयत् । नत्वा गुरुं गिरं तस्य स कृपामसृणोऽशृणोत् ।। १७३ ॥
यथा-अकूपार इवापारः संसारो दुःखवीचिभिः। बोहित्थमिव तत्रैष राजते धर्म आहेतः ॥ १७४ ॥
क्रोधाद्यरिजयेनैवाराध्यते स जनैननु । क्रोधान्धो यन्न वेत्त्यङ्गी कृत्याकृत्ये हिताहिते ॥ १७५ ॥
क्रोधोन्मत्तस्तत्तदेवाचरेजन्तुर्विदन्नपि । येनात्रामुत्र चाप्युच्चैरथ दुःखौघभाग् भवेत् ।। १७६ ॥
अभूद् भूप! तवाप्येषोऽनर्थः क्रोधवशात्मनः। हित्वा तत्त्वार्थिभिः क्रोधं तद्धर्मे धीविधीयताम् ॥ १७७ ॥
परमाणिवधात् स्वस्य घातः स्यादधिकांहसे । मत्वेति भूप ! त्वमपि त्यजामुं कुग्रहग्रहम् ॥ १७८ ॥

·परितम् पृथ्वीचन्द्र ॥ मन्त्रानीतैर्मोदकायैस्तत्र भुक्तावुभा अपि । पप्रच्छ सिद्धं स वणिक् कुतो वः शक्तिरीदृशी ? ॥३३०॥ सोऽवग् वेतालमन्त्रं मे कोऽपि कापालिको ह्यदात् । तत्प्रभावेन सर्वाऽपि लक्ष्मीर्जायेत देहिनाम् ॥३३१॥ वेतालमन्त्रं तं तस्मात् स जग्राह वणिग्वरः । निश्चक्राम च ततोऽस्थात् सुखं स्वमातुलौकसि ॥३३२॥ अन्यदा कृष्णभूतेष्टानिशि प्रेतवने स च । ययौ साधयितुं मन्त्रं चक्रे जापं कृताहुतिः ॥ ३३३ ॥ विभीषिकाभिः क्षुब्धस्य तस्य मन्त्रपदं तदा । विस्मृतं कुपितस्नावद् वेतालः कालवत् क्रुधा ॥ ३३४ ॥ हत्वा दण्डेन ते दूरमक्षिपत् सोऽथ मूछितः । स्वस्थीकृत्य मातुलेन द्रुतं निन्ये जयस्थलम् ॥ ३३५ ॥ इस्यमानो जनस्तत्राभाग्यशेखर इत्यसौ । त्रपयाऽऽत्मानमुद्ध्य परामुत्वं गतोऽचिरात् ॥ ३३६ ।। इति परिग्रहतोऽविरतोऽसकौ गुणधरो बहुलोभसमाकुलः। विविधमण्डलमण्डलमभ्रसन्न धनलेशमवाप सपापहृत् ॥ ३३७ ॥ गुणाकरः पुनः सोऽयं स्फुरत्तरगुणाकरः। नयार्जितश्रीः परमां प्रसिद्धि प्राप्तवान् भुवि ॥ ३३८ ॥ श्रुत्वा गुणधरस्याथ वृत्तान्तं तं तथाविधम् । विशेषादाप्तवैराग्यः प्रपाल्य तदणुव्रतम् ॥ ३३९ ॥ त्रिदिवं मापदन्यस्तु वराको नारकादिषु । सातो दुःखलक्षाणां स्थानं गुणधरो वणिक् ॥ ३४० ॥ इति पश्चमाणुव्रते गुणाकरगुणधरकथा ।

·asacea
पृथ्वीचन्द्र
चरितम् ।।
ततो मनः समाधाय क्षमामाधाय चेतसि । प्रतिपद्याहतं धर्म परत्रात्र सुखी भव ॥ १७९ ॥
अन्यच-निमित्ततो वयं विद्म एवं ते कुर्वतः सतः । तस्या अखण्डदेहायाः सङ्गमोऽपि भविष्यति ॥ १८० ॥
पुनरभ्युदयं प्राप्य प्रमोदभरनिर्भरः । त्यक्त्वा राज्यं परिव्रज्यामचिरात् त्वं गृहीष्यसि ॥ १८१॥
दिनमेकं प्रतीक्षस्व ततो मद्वचसा नृप !। सजातप्रत्ययः पश्चाद् विदध्यास्त्वं यथोचितम् ॥ १८२ ॥
इति सूरिगिरा भूरिप्रमदावेशपेशलः । भूकान्तः स गुरूपान्तगतोऽतिक्रान्तवानहः ।। २८३ ॥
तत्रैव निशि चोद्याने शयितो दयितो भुवः । स्वप्नमस्वप्नतुल्योऽसौ निशाशेषे व्यलोकयत् ॥ १८४ ॥
यथा कुत्रापि कल्पद्रौ निष्पन्नैकफला लता। केनापि सहसा छिन्ना पपात धरणीतले ॥ १८५ ॥
पुनर्झटिति निष्पन्नमनोहरफला सती । कल्पशाखिनि संलग्ना सा तत्रैव स्वयं लता ॥ १८६ ॥
प्रातः प्रमुदितोऽपृच्छद् गुरून् स्वप्नं त ऊचिरे।कल्पद्रुः स भवान् छिन्नलता सा वियुता प्रिया ॥ १८७ ॥
पुनर्मनोहरफला संलग्ना तत्र या लता । सा सपुत्राय ते नूनं मिलिष्यति कलावती ॥ १८८ ॥
एवमस्त्वित्यथो जल्पन् नृपो दत्तं समादिशत् । यदकृत्यं कृतं तावन्मर्त्तव्यं तन्मयाधुना ॥ २८९ ॥
तथापि तत्र गत्वा त्वं जीवन्ती तामिहानय । मृताया निश्चयं यद्वा पश्चात् कुर्वे यथोचितम् ॥ १९० ॥
दत्तस्तत्र गतोऽपृच्छत् तापसं कमपि स्फुटम् । भोः ! काप्यत्र त्वया दृष्टाऽद्य कल्ये कापि वर्णिनी ? ॥ १९१ ॥

·(
आसन्नप्रसवा चासौ प्रसूता नाथवा मुने !। वदैतत् सकलं सत्यं श्रोतुमुत्कं मनो मम ॥ १९२ ॥
मुनिराख्यत् कुतोऽत्रागाः सोऽवक् शङ्खपुरादतः। ऋषिराख्यत् किमयापि भूपोऽस्यां न त्यजेत् क्रुधम् ॥ १९३ ॥
पुनरन्वेषयेद् येन दत्तोऽवग् महती कथा । इयं वयं तूत्सुकाः स्मो वक्तुं संपति न क्षमाः ॥ १९४ ॥
परं न पश्येज्जीवन्तीं नृपः सद्योऽद्य ययमूम् । ज्वलति ज्वलनेऽवश्य तज्जुहोति निजानसून् ॥ १९५ ॥
यदि वेत्सि ततो ब्रूहि तद्वृत्तान्तं कमप्यहो ! । चतुराश्रमभर्तुर्यज्जीवितं नृपतेरियम् ॥ १९६ ॥
श्रुत्वेति तापसोऽनैपीद् दत्तं कुलपतेः पुरः । ज्ञातवृत्तः स दत्तस्यादर्शयत् तां कलावतीम् ॥ १९७ ॥
दत्तं वीक्ष्य रुदन्ती साऽऽश्वासिता तेन सद्राि । पतित्वा पादयोश्चायं स्वयमेतां व्यजिज्ञपत् ॥ १९८ ॥
मुञ्च कोपं क्षमस्वागः कालक्षेपो न युज्यते । त्वां विनाग्निप्रवेशोत्कं भूपतिं रक्ष भामिनि ! ॥ १९९ ॥
ततः कुलपति पृथ्वा रथमारुह्य सोऽचलत् । नृपस्तां वीक्ष्य हृष्टोऽपि अपयाभूदधोमुखः ॥ २०० ॥
संप्राप्यावसरं देवीमवदद् भूपतिः प्रिये ! । विनापराध मूढेन कृतो दण्डो मुधा तव ॥ २०१॥
तथा च-वजुलद्रौ फलं नास्ति वटोदुम्बरयोः सुमम् । तथैव देवि ! त्वदेहे दोपलेशो न विद्यते ॥ २०२ ॥
अज्ञानतिमिरान्धेन मया लपपि . दोषाः संभावितास्तत्वं क्षमस्वाशेषमप्यदः ॥ २०३ ॥
विधाय विविधालापानित्युभी भास्करोदये। प्रणम्य तं गुरुं तस्य दशनां शृणुतो मुदा ॥ २०४ ॥
॥९॥

·।
चरितम्॥
मथ्वीचन्द्र
देशनान्तेऽथ पप्रच्छ गुरून् भूपः कृतानतिः। भगवन्! प्राग्भवे चक्रेऽनया किं कर्म कर्कशम् ? ॥ २०५ ॥
निरागसोऽपि येनास्या अहमच्छेदयं भुजौ । गुरुराख्यद् विदेहेऽत्र महेन्द्रपुरपत्तनम् ॥ २०६ ॥ ( युग्मम् ).
तत्रासीत् त्रासितारातिर्नृपतिर्नरविक्रमः । पत्नी लीलावती तस्य तयोः पुत्री सुलोचना ॥ २०७॥
प्राप्तापि यौवनं साभूत् केलिकौतुककर्मठा। शुद्धशीला सलीलापि कृतहीला मनोभवे ॥ २०८ ॥
पितुरङ्कस्थितान्येद्युपतेरुपदागतम् । कृत्वा कीरं करे कनं कुमारी तमपाठयत् ॥ २०९ ॥
क्रीडायै तं गृहीत्वाथ न्यास्थत् सा स्वर्णपञ्जरे । दाडिमीहारहूरादिफलाली चाप्यबूभुजत् ।। २१० ॥
स्वास्थं पारस्थं वा तमेकं मेचकं शुकम् । उरःस्थं वा करस्थं वाऽपाठयत् सा सदा मुदा ॥ २११ ॥
आसने शयने याने भोजने राजसंसदि । आत्मानमिव तं कीरं साऽमुञ्चन्न कदाचन ॥ २१२ ॥
अन्यदा सा पुरोधाने कुसुमाकरनामनि । शुकेन पारस्थेन सखीभिश्च युता गता ॥ २१३ ॥
जिनेन्द्रालयमालोक्य तत्र साथ सुलोचना । सीमन्धरजिनं नत्वा तुष्टा तुष्टाव भक्तितः ॥ २१४ ॥
जिनार्चा वीक्ष्य कीरोऽपि जातजातिस्मृतिस्तदा । प्राग्जन्म निजमस्माद् यदभूवं यतिः पुरा ॥ २१५ ॥
अधीत्य शुद्धसिद्धान्तं कृतोपधिपरिग्रहः । विराधितव्रतो मृत्वाऽभूवं कीरोऽत्र जन्मनि ॥ २१६ ॥
धिग्मां यद्धस्तसंस्थेऽपि ज्ञानदीपे विभास्वति । मोहान्धो न्यपतं तिर्यग्भवावटसुसङ्कटे ॥ २१७ ॥

·CH
.
दिष्टयाधुनापि दृष्टोऽस्ति चेत्मभुर्भवपारदः । भोक्ष्येऽतो जिनमानम्येत्यभिजग्राह कीरराद ॥ २१८ ॥
कुमारी शुकमादायाजगाम स्वनिकेतनम् । पक्षिणं पारात् कृष्वा यावद् भोक्तुमुपाविशत् ॥ २१९ ॥
तावन्नमोऽर्हद्भ्य इति ब्रुवन्नुड्डीय सोऽप्यगात् । जिनं नत्वा फलाहारं कुर्वन्नास्ते स कानने ॥ २२० ॥ (युग्मम् ).
सुलोचनाथ सा नैव भुत तद्विरहासहा । अहर्निशं महाक्रन्दपरा तिष्ठति दुःखतः ॥ २२१ ॥
अथ राज्ञा नियुक्तैस्तैः पत्तिभिः पाशपातनात् । वद्धा शुकः समानीतोऽर्पितस्तस्यै प्रमोदतः ॥ २२२ ॥
कुमारी तं गृहीत्वा चाक्षिपत कर्कशया गिरा। रेरे! गतः क मां मुक्त्वा स्मरेस्त्वं यद्गतं पुरा ॥ २२३ ॥
अतः परं न दास्यामि निर्गन्तुं त्वां कदाप्यहम् । लुलाव पक्षावित्युक्त्वाऽक्षिपत् सा तं च पञ्जरे ॥ २२४ ॥
ध्यौ सुधीः शुकोऽप्यन्तर्षिक पराधीनदेहिनः । परायत्तोऽङ्गभृत्स्वस्य हितं नाचरितुं क्षमः ॥ २२५ ॥
यत. हठान्नीचतरं कार्य कार्यते मार्यतेऽपि च । नरकावासदेशीयां धिक् परायत्ततामहो ! ॥ २२६ ॥
तपःक्रियायनुष्ठानं स्वाधीनो न व्यधां तदा। अतः स्तोकमिदं मेऽत्र सहिष्येऽथ विडम्वनाम् ॥ २२७ ॥
जिनास्यपद्ममप्येष वीक्षितुं न क्षमोऽधुना । इत्यश्रुमिश्रनयनोऽनशनं स प्रपनवान् ॥ २२८ ॥
पञ्चभिर्वासरैर्मृत्वा सौधर्मेऽसौ सुरोऽजनि । सुलोचनापि तमनु मृता तस्यैव देव्यभूत् ॥ २२९ ॥
ततश्चयुत्वा क्रमात् शङ्ख इत्यभूद् भूपतिर्भवान् । सुलोचनापि च्युत्वाभूत् सकलासौ कलावती ॥ २३० ॥
॥
॥१०॥

·A चरितम् ॥ or पृथ्वीच- यच्छुकस्यानया च्छिन्नौ पक्षौ प्राच्यभवे रुपा। तेनात्रास्या भुजौ भूप! भवानच्छेदयत् क्रुधा ॥ २३१॥ इति माग्भववृत्तान्तं श्रुत्वाऽसौ सद्गुरोर्मुखात् । भूवासवः सभार्योऽभूज्जातजातिस्मृतिस्तदा ॥ २३२ ॥ प्राप्तबोधिर्भवाम्भोधिमुत्तितीपुर्णरून् जगौ । कियत्कालममुं वालं पालयन्नस्मि सांप्रतम् ॥ २३३ ॥ व्रतमङ्गीकरिष्यामि सुतेऽस्मिन् राज्यधूर्वहे । सांप्रतं गृहिधर्म मे दत्स्व स्वच्छमते ! यते ! ॥ २३४ ॥ क्रमेण पूर्णकलशं नाम्नानलसमङ्गजम् । निवेश्य राज्ये प्रव्रज्यां तावङ्गीचक्रतुर्मुदा ॥ २३५ ॥ मृत्वा कालेन सौधर्मे सातौ त्रिदशोत्तमौ । पूर्वप्रेम्णा च तत्रापि प्रीतिभावमुपेयतुः ॥ २३६ ॥ इति श्रीसत्यराजगणिविरचिते श्रीपृथ्वीचन्द्रमहाराजर्षिचरिते श्रीशङ्खनृप- कलावतीचरितनिरूपणं प्रथमं भवग्रहणं संपूर्णम् ॥

·द्वितीयो भवः।
अथास्ति भरतक्षेत्रे मणिपिङ्गलमण्डले। पोतनाह्वपुरं तत्र नृपः शत्रुञ्जयाभिधः ॥ १ ॥
वसन्तसेना तस्यासीद् राज्ञी लक्ष्मीर्हरेरिव । शचीव पुरुहूतस्य मृडानी धूर्जटेरिव ॥ २ ॥
स शङ्खनृपजीवोऽथ मराल इव मानसे । प्राप्तपद्माकरस्वमात् तस्याः कुक्षाववातरत् ॥ ३ ॥
गर्भानुभावतो दीनादीनां दानैकगोचरः। सातो दोहदो देव्याः सद्यो भूपोऽप्यपूरयत् ॥ ४ ॥
रवि प्राचीव सद्रत्नं रोहणोर्वीव सा सुखात् । प्रसूता भुवनानन्ददायकं दारकं क्रमात् ॥ ५॥
वर्धापितो नृपो दास्या ददेऽस्याः पारितोषिकम् । जनहर्षावहं चापि व्यधाज्जन्ममहामहम् ॥ ६ ॥
कमलाकरसुस्वमानुसारान्निर्ममे नृपः। तस्याह्वां कमलसन इति सूनोः परिस्फुटम् ॥ ७ ॥
शुक्लपक्षे शशीवासौ क्रमाद् वृद्धिमथाप्नुवन् । त्यक्तवाल्यवयाः प्रापद् यौवनं पावनं वयः॥ ८ ॥
स परं प्राग्भवाभ्यासाद् विमुखो विषयेष्वभूत् । प्राग्भवीयो हि संस्कारो यज्जन्तूननुवर्तते ॥ ९ ॥
सोऽन्यदा बहुधाऽभ्यस्यन् सततं सकला कलाः । क्रीडायै सखिभिः साकं प्रययौ नन्दनं वनम् ॥ १० ॥
GDI ॥११॥

·तदा सनाथं भुवनं मन्येऽचर भूभुगङ्गभूः । नाहं नाथः परस्त्रीणां स्वप्मेऽपि स्यां हि सुन्दरि! ।। २४ ॥ (युग्मम्). परस्त्रीषु च शस्त्रीषु येषां समरसं मनः। नमस्तेभ्यः समस्तेभ्यः प्रशस्तेभ्यस्त्रिधा मम ॥ २५ ॥ दीनादीनामहं नाथो भवामि परिपालनात् । न पुनः प्राणनाशेऽपि कुर्वे सङ्गं परस्त्रियः ॥ २६ ॥ सोचे यदीदृशगुणस्ततो मचित्तहार्यसि । सहालमनयालापेनेति जल्पन् कुमारराट् ॥ २७ ॥ गतस्ततो द्रुतं गेहमध्यादत्रान्तरे पुरः। नरः कोऽपि गिरा गर्जन् तर्जयन्निदमब्रवीत् ॥ २८ ॥ (युग्मम्). प्रविश्य रे ! रै ! किं शून्यसदने सारमेयत्रत् । निरगा यदि शूरोऽसि तत्तिष्ठाभीष्ट ! मत्पुरः ॥ २९ ॥ कुमारः केशरीवाभिमुखीभूयाभणच तम् । किं रे ! स्वच्छन्दचारित्वं पारीन्द्रस्य निवारयः ॥ ३० ॥ सोऽवक सिंहोऽसि चेत् सत्यं तच्छस्त्रं मे सहिष्यसि । कुमारोऽवक् प्रहर भोः ! सोऽवक प्राक् हन्तु भोः ! भवान् ॥३१॥ भूपभूरथ तं प्राह नाहममहरत्यहो ! । पाए निहन्मीति सत्त्वाव्यं तं वीक्ष्याख्यत् स पूरुषः ॥ ३२ ॥ यद्येवं सत्त्ववांस्तत् त्वं भोक्ष्यस्यङ्गश्रियं हि ताप्ाक्षन्तव्यं यन्महासत्त्व ! खेदितोऽसि चिरं मया ॥ ३३ ॥ यच्च स्वकार्यलोभेन पितृभ्योऽसि वियोजितः । यच्च सत्त्वपरीक्षायै स्त्रीपुंरूपेण मोहितः ॥ ३४ ॥ अहं चम्पापतेरेपोऽस्मि सान्निध्यकरः सुरः । अङ्गदेशश्रियोऽधीशं त्वां विधित्सामि सांप्रतम् ॥ ३५ ॥ तन्न कार्यों मनाक खेद इत्युक्त्वाऽन्तरधात् सुरः । कुमारोऽपि च विज्ञाताङ्ग श्रीनामार्थविस्मितः ॥ ३६ ॥ ॥१२

·पृथ्वीचन्द्र
रितम्"
भ्रयन् पुरः सरः पाप्य व्यधान्यज्जनमअसा । स विशालरसालगुच्छायां यावच्छूितोऽस्ति च ॥ ३७॥
तावत् कोऽपि पुमानेत्य तमित्याख्यत् प्रभो! शृणु। चम्पेशो गुणसेनाख्यः क्रीडायै वनमागतः ॥ ३८॥
तेनाहं महितो देव ! त्वदानयनहेतवे । तत् तत्रागमनाया{ हयमारोह सत्वरम् ॥ ३९ ॥
स एव कारणं वेद नेदमस्मि मृपा वदन् । समारुह्य कुमारस्तं हयं तत्रागमत् ततः ॥ ४० ॥
तत्राशोकतरोमूले निषण्णस्य महीपतेः । नमन् दृक्संज्ञया तेन निषिद्धो भूधवाङ्गभूः ॥ ४१ ॥
किमेतदिति चिन्तार्त स्वमन्त्रिसुखदत्तदृक् । स भूपस्तं स्खलद्वर्णमेवमालापयद् यथा ॥ ४२ ॥
मुसुसुन्दर! पृच्छामः कककस्मादागतः किमेकाकी | कुकुकुकुकुशलं तततव सससससस्वागतं तेऽद्य ।। ४३ ।।
दथ्यौ कमलसेनोऽथ कथमीदृग्गुणोऽप्यहो ! । अदूषि जिह्वाजाड्येन नति वा वारयेत् कथम्? ॥ ४४ ॥
तावन्मन्व्यवदत् तस्य देव ! श्रान्तोऽस्ति राजमूः । भवन्तोऽपि ततः सर्वे प्रविशामोऽधुना पुरीम् ॥ ४५ ॥
सर्व यदिष्टं देवस्य द्विधाऽप्येष विधास्यति । इत्युल्लापपराः सर्वे गताश्चम्पापुरीमथ ।। ४६ ॥
मन्त्री तं स्वगृहे नीत्वा कृतमज्जनभोजनम् । सुखासनं समध्यास्य कुमार समुदाहरत् ।। ४७ ॥
परोपकारसार ! त्वं मदुक्तमवधारय । विधाय करुणामङ्गदेशराज्यमुरीकुरु
पूरयास्मत्प्रभोश्चाथ कृपानाथ ! मनोरथान् । श्रुत्वेत्यवक् कुमारोप समारोपितविस्मयः ॥ ४९ ॥
॥ ४८॥

·चित्रं सचिव ! यद् विद्यमानेऽप्येकाभौ परः। विधीयते नृपस्तत् त्वत्प्रभोः कोऽस्ति मनोरथः? ॥ ५० ॥ तत् तत्त्वं कथ्यतां मन्त्रिन्नेतच्चित्रमहो ! मम । अवोचत् सचिवोऽप्येवं यत् कुमारावधार्यताम् ।। ५१ ।। अस्यामेव महापुर्या श्रीकेतुरिति भूपतिः । विजयन्ती जयन्तीव जयन्तीमस्य देव्यभूत् ॥ ५२ ॥ अन्यदाऽऽस्थानमासीने नृपे कोच सुखी पुरे ?। तदा सभासदामेपा प्रवृत्तिरभितोऽभवत् ॥ ५३ ॥ केनापि स्फुटविज्ञाततत्त्वेन जगदे तदा। पुर्यस्यां सुखभागेको महेभ्यो विनयन्धरः ।। ५४ ॥ यस्य श्रीर्धनदस्येव ज्ञातृत्वं गीप्पतेरिव । सौन्दर्य मन्मथस्येव गाम्भीर्य जलधेरिव ॥ ५५ ॥ चतस्रश्चतुरा यस्य रूपनिर्जितमेनकाः । मान्या आज्ञाविधायिन्यो भार्या भार्याश्च सन्त्यहो ! ॥ ५६ ॥ अत्रान्तरे परः प्रोचे वणिकत्रीवर्णनेन भोः !। किं हीलयसि भूपानामवरोधवधूरपि ? ॥ ५७ ।। परोऽवोचदहो! हीलाऽन्यस्य किं सद्गुणस्तवात् ?।गुणाढ्यं वस्तु सर्वोऽपि वर्णयेदिति मे मतिः ॥ ५८ ॥ एतच्च सर्वलोकेऽपि प्रसिद्धं वर्ततेऽनघ ! । पौर्यः सर्वाश्च तद्रूपसौभाग्याद्याप्तिहेतवे ॥ ५९ ॥ कुर्वन्त्यनेकदेवीनामुपयाचितकान्यहो ! । ललितं जल्पितं चासां वर्णिन्यो वणयन्त्यलम् ॥ ६० ॥ ( युग्मम् ). इत्यादि बहुधा तासां श्रुत्वा वर्णनमद्गुतम् । पीतासव इवैतासु रागान्मत्तोऽभवन्नृपः ॥ ६१ ॥ यतः--तथा दृष्टे न रज्यन्ति गुणिन्यपि जने जनाः । निर्गुणेऽपि यथाऽदृष्टे पराभिहितवर्णने ॥ ६२ ।। ॥१३॥ ।

·पृथ्वीचन्द्र
चरितम्।
स्मरान्धस्य ततो भूमिधवस्याघ्रश्यदअसा । धर्मधीर्मनसोऽशेषा किमकृत्यं हि कामिनाम् ? ॥ ६३ ॥
यतःकामान्धो न भवेद् यावद् धीमांस्तावत् पुमानिह । इलापुत्रो नटीसक्तः स्वकुलं एकलङ्कयत् ॥ ६४ ॥
एकतः कुलमालिन्यमन्यतो मदनव्यथा। ततो व्याघ्रतटीन्यायाद् दुःखितोऽभूतु तदा नृपः ॥ ६५ ॥
दध्यौ च वणिजस्तस्य दोपमुत्पाद्य कश्चन । आदास्ये तस्य ताः कान्ता जने नेत्ययशोऽपि मे ॥ ६६ ॥
निश्चित्येत्यबदद् भूपः पुरोधसमसौ रहः। कृत्वा शाठ्येन भोः ! मैत्री महेभ्ये विनयन्धरे ॥ ६७ ॥
लेखयित्वाऽमुना भूर्जे श्लोकमेनं रहो मम । समर्पय तथा भद्र ! यथा वेत्ति न कश्चन ॥ ६८ ॥ (युग्मम् ).
यथा--अद्याभाग्यनियोगेन त्वद्वियोगेन सुन्दरि !। शर्वरी सा त्रियामाऽपि शतयामेव मेऽभवत् ।। ६९ ॥
इति राज्ञोदितः सोऽथ पुरोधा विनयन्धरे। कृत्वा मैत्री लेखयित्वा श्लोकं तं नृपतेर्ददौ ॥ ७० ॥
नृपोऽप्यनुष्टुभं तं च भूर्जपत्रे स्थितं ततः । निवध्य गन्धपुटके चेन्याथानाययत् सदि ॥ ७ ॥
तं श्लोकं दर्शयित्वाऽथ पौरामात्यान् नृपो जगौ । देव्या गन्धपुटेऽलेखि केनायं तत्परीक्ष्यताम् ।। ७२ ॥
लिपीन् परीक्ष्य सर्वेषां संवादं विनयन्धरे। समवेत्येति चित्ते ते दश्युरक्षामबुद्धयः ।। ७३ ।।
दुग्धे पूतरका न स्युरस्मिन् दोषास्तथा ध्रुवम् । प्रत्यक्ष लक्ष्यते चैतत् तत्किञ्चिद् भावि कारणम् ।। ७४ ।।
ऊचुस्ने नृपते ! हारहूरारामे रमेत यः । नासौ करी करीरेषु कुरुते कहिचिद् रतिम् ॥ ७५ ॥

·॥
तथा च-निमेषमपि योऽनेन समं गोष्ठीपरो भवेत् । वञ्जुलेनेव विपभृद् विषमहः स मुञ्चति ॥ ७६ ॥
विभावयन्तु तचित्ते तत्त्वेनैतत् सभासदः । केनापि पिशुनेनैतद् दुर्घटं घटितं ननु ॥ ७७ ॥
भवेद् विषभृतोऽप्येष खलोऽतिविषमः खलु । यत्फणी नकुलद्वेषी स्वकुलद्वेपभाक् खलः ॥ ७८ ॥
इति पौरवास्युच्चैर्निरंकुश इव द्विपः । नृपोऽवज्ञाय स न्यायविमुखोऽथाभवत् तदा ॥ ७९ ॥
क्रोधोत्कटो भटान् प्रेप्यावन्धयद् विनयन्धरम् । महीभुग् मुक्तमर्यादस्तत्सवस्वमलुण्टयत् ॥ ८० ॥
स्वस्यावरोधे तास्तस्यानाययत् स वधूः कुधीः । विरुद्धपक्षपा यूयमिति पौरानभर्त्सयत् ।। ८१ ॥
भूपो रूपं निरीक्ष्यासामथ श्लथनयो भृशम् । दध्यौ न सुरवध्वोऽपि भवन्त्येवंविधा दिवि ।। ८२ ॥
तद्धन्योऽस्म्येप मान्योऽस्मि यस्यैता दयिता गृहे। स्वयं स्निह्यन्त्यमूश्चेत् तत्सौभाग्योपरि मञ्जरी ॥ ८३ ॥
यद्वा किं चिन्तया सर्व क्रमात् सेत्स्यत्यभीप्सितम्। उदुम्बरफलं सद्यः पच्यते क्षुधितस्य किम् ? ॥ ८४ ॥
ध्यात्नेति तासां शयनासनभूषायदापयत् । भूपतिस्ताश्च विषवत् तदवाज्ञासिषुधैंशम् ॥ ८५ ॥
प्रेषीद् भूपोऽन्यदा चेटीस्ताः प्राहुविनयानताः । स्वामिन्यो मुश्चतोद्वेगं फलितं सुकृतं हि वः ॥ ८६ ॥
यदेषोऽस्मत्प्रभुयुप्मास्वानुकूल्यं दधात्यलम् । रुटः कीनाशसङ्काशस्तुष्टो यः स्वस्तरूपमः ॥ ८७ ।।
तद् विषादनिषादं द्रागपहाय स्वमानसे । भुज्यन्तां भूभुजा साकं भोगा ये दुर्लभा भवे ॥ ८८ ॥
॥१४॥

·पृथ्वीचन्द्र चरितम् । ( E- ऊचुस्ताः शीललीलाभिः प्रशस्ताश्चेटिकाः प्रति । मुहुर्मावादिपुरिदं हलाः! कोलाहलाकुलाः ॥ ८९ ॥ रुष्टोऽयं दुष्टभूपश्चेत् प्राणान्तं नः करिष्यति । तत् साध्वखण्डशीलानां श्रेयान् मृत्युरपीह यत् ।। ९० ।। वरं प्रविष्टं ज्वलने न पुनः खण्डितं व्रतम् । वरं हि मृत्युने पुनः शीलभ्रष्टस्य जीवितम् ॥ ११ ॥ ताभिरित्यद्भुतैर्वाक्यैर्भृशं निर्भसितास्तु ताः । चेट्यो व्यजिज्ञपन् सर्व भूमिभर्ने तदादितः ॥ ९२ ॥ भूपस्तन्निश्चयं ज्ञात्वा तथापि स्वेष्टसिद्धये । चिन्ताचान्ततरस्वान्तस्तदुपान्तमथागमत् ।। ९३ ।। ताभिदृष्टयापि न स्पृष्टः स दुष्टोऽनिष्टनिष्ठुरः। तथापि नामुचत् पार्थ धिगहो ! मोहजृम्भितम् ॥ ९४ ॥ अन्यदा नृपतिस्तासां यावद् रूपं निरीक्षते । तावत् ता अनलज्वालापिशङ्गाङ्गशिरोरुहाः ।। ९५ ।। वक्रदन्तोष्ठनासाश्च सर्वाङ्गेष्वतिगर्हिताः । सोद्वेगं वीक्ष्य भूपालोऽचिन्तयचेति चेतसि ॥ ९६ ॥ (युग्मम.) दृग्वन्धः किमयं किं वा भवेद् विलसितं विधेः ? । किं वा पापप्रयोगोऽयं कोऽप्यकस्माद् विजृम्भते ॥ ९७ ।। अथ विज्ञाततवृत्ता देव्यागात् तत्र भूपतेः । कृतकोपा च सा सोपालम्भं भूवल्लभं जगौ ॥ ९८ ॥ धिक् त्वां नृपसुतां हिन्वा परस्त्रीसङ्गमिच्छसि । स्वायत्तासु विरक्तस्त्वं परायत्तासु रज्यसि ॥ ९९ ॥ यतः-रज्येन्नीचः परस्त्रीषु स्वायत्तायां स्त्रियामपि । परिपूर्णेऽपि सरसि पिवेत् काको घटोदकम् ॥ १०० ॥ ततो लज्जावनम्राङ्गो दातुं प्रतिवचोऽक्षमः । क्षमापो व्यसीसृजत् ताश्च सधनं विनयन्धरम् ।। १०१ ।। प्रह

·ENSI
पुनः सहजरूपास्तास्तथैवासन् गृहं गताः । तत्कारणं विजिज्ञासुर्भूपो ज्ञानिनमैहत ॥ १० ॥
आयासीदन्यदोद्याने चतुर्ज्ञानधरो गुरुः । तं वन्दितुं चचालाथाचलानाथः सनागरः ॥ १०३ ॥
श्रुत्वा तद्देशनां भूपोऽभ्यधात् किं प्राग्भवे विभो ! । विनयन्धरजीवेन कृतं सुकृतमुत्तमम् ॥ १०४ ॥
यदीक्षाः सुरवधूसदृक्षास्तस्य वल्लभाः । अभूवंश्च कुतो हेतोर्विरूपास्तास्तदा विभो ! ॥ १०५ ॥
मूरिराख्यद् गजपुरे विचारधवलो नृपः । दयौदार्यादिगुणवान् बन्दी तस्यास्ति कश्चन ॥ १०६ ॥
दत्त्वा पात्राय कस्मैचिन्मनोज्ञमंशनादिकम् । भोक्ष्येऽवश्यं स नियममित्यादत्त मुनेगिरा ॥ १०७ ॥
विन्दूद्यानेऽन्यदा वन्दी निरीक्ष्य नवमं जिनम् । नत्वा स्तुत्वा गृहं गत्वा दत्त्वा पात्राय भुक्तवान् ॥ १०८ ॥
अन्यदा भाग्ययोगेन तद्देहे सुविधिर्जिनः । आगात् प्रासुकभक्तेन स प्रभुं प्रत्यलाभयत् ॥ १०९ ॥
अभूवन् पञ्च दिव्यानि तदा दानानुभावतः । बन्दिनस्तस्य बन्दित्वं प्राप्ताः सुरनरा अपि ॥ ११० ॥
वोधि लब्ध्वाऽथ सौधर्मेऽसौ धर्मेण सुरोऽजनि । ततश्चयुत्वा पुरेऽत्राभून्महेभ्यो विनयन्धरः ॥ १११ ॥
इत्यस्य फलितो राजन् ! दानधर्मसुरद्रुमः । आसीत् तत् तत्र भो भव्याः! प्रयत्नं कुरुतादृताः ॥ ११२ ॥
इत्थमस्य महेभ्यस्य कथितः प्राग्भवो मया । अथाकर्णय भूपैतद्दयितानां चतसृणाम् ॥ ११३ ॥
अस्त्यत्रैव परायोध्याऽयोध्या नाम महापुरी । तां प्रशास्ति प्रयत्नेन नृपतिर्नरकेशरी ॥ ११४ ॥
-
.
॥१५॥

·-
m
पृथ्वीचन्द्र
चरितम्
--
-
तस्यावरोधमुख्याऽभूद् राज्ञी कमलसुन्दरी। तयोः सुशीला सकला सुताऽऽसीद् रतिसुन्दरी ॥ ११५ ॥
श्रीदत्तमन्त्रिणस्तत्र पुन्यभूद् बुद्धिसुन्दरी। सुमित्रवेष्ठिनश्चापि सुता जातर्द्धिसुन्दरी ॥ ११६ ॥
पुरोधसः सुघोषस्य पुत्री च गुणसुन्दरी । एताश्चतस्रोऽपि मिथः सख्यः सवयसोऽपि च ॥ ११७ ॥
आसते शेरते चापि सुझते विचरन्त्यपि । सहैव क्षणमध्यासां यदासीन वियुक्तता ॥ ११८ ॥
सुमित्रवेष्ठिनो गेहे निपेदुष्योऽन्यदाऽथताः। तत्रागतां मुदाऽपश्यन् साध्वीं नाम्नागुणश्रियम् ॥ ११९ ॥
रतिसुन्दर्यथावोचत् सख्यः! कैपा सिताम्बरा? मूर्ता ब्राह्मीव या नेत्रानन्द सृजति वीक्षिता ॥ १२० ।।
श्रेष्ठिपुत्री जगावस्मत्पित्रोः पूज्या तपोनिधिः । भारतीव श्रुतापूर्णाऽसौ शमश्रीरिवाङ्गिनी ॥ १२१ ॥
तया च धन्या एतां नमस्यन्ति धन्या एतामुपासते । धन्या एतद्गिरं नित्यं शृण्वन्ति विहितोद्यमाः ।। १२२ ॥
कुमायस्तास्ततः पुण्यप्रशस्तास्तां ववन्दिरे। आचख्यौ सा पुरस्तासामर्हद्धर्म सविस्तरम् ॥ १२३ ।।
ताः सर्वा अपि मिथ्यात्वक्षयोपशमतस्तदा । सम्यक्त्वमूलं गृहिणां धर्म संप्रत्यपीपदन् ॥ १२४ ।।
परपुंसङ्गनियम विशेषात् ता अदीदृढन् । कुलस्त्रीणां यतः शीलमेवान्तरविभूपणम् ।। १२५ ॥
भवे भवेऽपि सुलभा भूर्भुवःस्वस्त्रयीनरः । पुनः पुनः सुदुष्पापा शीललक्ष्मीरियं परम् ॥ १२६ ॥
एवमस्खलितं धर्म ताश्चतस्रोऽप्यपालयन् । कियन्तं सुखसंयुक्तं समयं चात्यवाहयन् ॥ १२७ ॥

·D
अन्यदा रतिसुन्दया रूपातिशयमद्भुतम् । श्रुत्वा तत्मार्थनायाथ चन्द्रराट् प्राहिणोचरम् ॥ १२८ ॥
स पित्रानुमतां तां च चन्द्रभूपः स्वयंवराम् । महामहेनोदवाक्षीद् दयितां रतिसुन्दरोम् ॥ १२९ ॥
पौरस्त्रियस्तां चावदन् विस्मितमानसाः। किं रतिर्वा शची वेयं किं वा गौर्यथवेन्दिरा? ॥ १३० ॥
वर्तमाना प्रवृत्तिः सा नानाराष्ट्रेषु चान्यदा । शुश्रुवे कुरुदेशेशमहेन्द्रसिंहभूभुजा ॥ १३१ ॥
रतिसुन्दर्यर्थनाय स दूतं प्राहिणोन्नृपः । चन्द्रराजे च सोऽप्येत्य जगाद नृपतेः पुरः ॥ १३२ ॥
चन्द्र ! त्वामादिशत्यस्मत्प्रभुरित्थं यदावयोः । पुरापि हार्द सौहार्दै वर्त्ततेऽत्र किमुच्यते ? ॥ १३३ ॥
यत्किञ्चित् तव दुःसाध्यं भवेत् कार्य तदुच्यताम् । देहेनैवान्तरं यस्मादावयोः प्रेमभाजिनोः ॥ १३४ ॥
अन्यच्च या नवोढाऽसौ तवास्ति रतिसुन्दरी। सानः प्रेष्या हि यत् प्रेमस्थानेऽदेयं न किञ्चन॥ १३५ ॥
तदुक्तमिति चाकये स्मित्वा चन्द्रनृपोऽप्यवक् । इति दूत ! त्वया वाच्यं वाक्यं स्वस्वामिनः पुरः ॥ १३६ ॥
यत्किञ्चिदन्यत् ते कृत्यं तदाज्ञापय मे द्रुतम् । प्राणान्तेऽपि कुलीनानां न युक्तं स्त्रीसमर्पणम् ॥ १३७ ॥
दूतोऽथाख्यद् भृशं देवीदर्शनोत्कण्ठितो नृपः । तदुक्तमन्यथा कत्तुं तत्ते राजन् ! न युज्यते ॥ १३८ ॥
ततस्तव हितं वच्मि स्वाम्यादेशं कुरुष्व तम् । प्रसह्य तस्य तां सद्यो गृह्णतः को निषेधकः ? ॥ १३९ ॥
श्रुत्वेति चन्द्रभूमीन्द्रोऽभणद् भ्रूभङ्गभीषणः । न युज्यतेऽभिजातानामपरप्रेयसीरतिः ॥ १४ ॥
CD ॥१६॥

·पृथ्वीचन्द्र चरितम् । चरितम् । --- कोऽयं तस्य कुलाचारः का मेरा किश्च जीवितम् ? । कि राज्य का त्रपा को वा नयो दुर्नयकांक्षिणः ॥ १४१ ॥ यद्वा सवित्र्या तारुण्ये यदाचीर्ण रहो मदात् । व्यज्यते तत्सुतैरीदृगाचारैर्मातृचेष्टितम् ॥ १४२ ॥ तन्नूनं घटते नैवं किं दद्यात् कोऽपि वल्लभाम्?।जीवतामहिसिंहानां किं ग्राह्या मणिकेसराः ? ॥ १४३ ॥ निर्भत्स्यैवं नृपो दूतं स्वभटैर्निरवासयत् । गत्वाऽऽख्यत् स महेन्द्रस्य क्रुद्धस्तं सोऽभ्यपेणयत् ॥ १४४ ॥ उभयोर्दलयोयुद्धे जायमाने महोत्कटे । दैवयोगान्महेन्द्रेण वद्धश्चन्द्रमहीपतिः ।। १४५ ।। नश्यत्यनीके चन्द्रस्य गृहीत्वा रतिसुन्दरीम् । विमुच्य चन्द्रभूपं च महेन्द्रः स्वपुरीमगात् ॥ १४६ ॥ अभ्यधादिति भूपस्तां श्रुतायामपि यत् त्वयि । प्रेम मेऽभूत् ततो ह्येप संरम्भस्त्वत्कृते कृतः ।। १४७ ॥ प्रिये ! प्रयाससाफल्यं कुरु तत् प्रतिपद्य माम् । श्रुत्वेति दथ्यौ सा धिम् मे रूपमप्यसुखौषकृत् ॥ १४८ ।। हा ! मदर्थमनेनार्यपुत्रः प्राणितसंशयम् । प्रापितो यत् कुशीलत्वं व्यनस्येप पुरो मम ॥ १४९ ।। तदस्मात् पापचरिताच्छीलं रक्ष्यं मया कथम् ! । अशुभे कालहरणं कार्य यत् सुधियाऽथवा ॥ १५० ।। विभाव्येत्यवदत् साम्ना सुन्दरी सा भुवो धवम्। व्रतं मेऽस्ति चतुर्मास्याः न कुर्वे शीलखण्डनम् ॥ १५१ ॥ ओमिति प्रतिपन्नेऽस्मिन् मनार नितमानसा । स्नानाङ्गरागभूपायमकुवेन्ती तपःपरा ॥ १५२ ॥ क्रमेण क्षीणदेहाऽभूद् दवदग्धेव पमिनी । मलक्लिन्नवपुर्वस्त्रा भूभुजाऽन्येधुरीक्षिता ॥ १५३ ॥ (युग्मम्). - Emasजमात ---

·उक्ता च भद्रे! कस्मात् त्वमापन्नाऽसीदृशीं दशाम् । साऽवोचत् प्रतिपन्नं यन्मया घोरमिदं व्रतम् ॥ १५४ ॥
तेन भामाऽस्मि च तथाप्येतत् पाल्य मया ध्रुवम् । व्रतभङ्गोऽतिदुःखाय यतो जन्मनि जन्मनि ॥ १५५ ॥ (युग्मम् ).
भूपोऽजल्पत् कुतो भद्रे ! तव वैराग्यमद्भुतम् । साऽऽख्यन्मे वपुरेवैतद् राजन् ! वैराग्यकारणम् ॥ १५६ ॥
सुधीः कोऽमेध्यपूर्णेऽस्मिन् कृमिजालशताकुले । रज्येत् कलेवरे विस्रदुर्गन्धरसभाजने ? ॥ १५७ ॥
निशम्यैवमपि मापः पुनः पूर्णे व्रतावधौ। तथैवाभिलषन् भोगांस्तयेति प्रत्यवोधि सः ॥ १५८ ॥
यदि नामास्य कायस्य यदन्तस्तद् बहिर्भवेत् । गृध्रादिभ्यस्ततः कामी धृत्वा दण्डमवत्यमुम् ॥ १५९ ॥
तथा च-मलमूत्रादिपात्रेषु गात्रेषु मृगचक्षुषाम् । रतिं करोति को नाम सुधीर्व]गृहेष्विव ? ॥ १६० ॥
अन्यच्च-भूरिरन्ध्रस्रवद्विस्तरसेऽशुचिनिकेतने । राजन् ! रागकरं किं ते देहेऽस्मिन्नस्ति कथ्यताम् ? ॥ १६१ ॥
नृपोऽवक् तव सौन्दर्यं किं ब्रूमो येन तेऽक्षिणी। मनो मे हरतो मूल्ये ययोन स्याद् रसाऽप्यसौ ॥ १६२ ॥
रतिसुन्दर्यथो ज्ञात्वा नृपरागमगत्वरम् । परोपायमपश्यन्ती शीलरक्षाविधौ सुधीः ॥ १६३ ॥
केनाप्यस्त्रेण नेत्रे स्वे उत्खाय कृतसाहसा । सहसा सा रसाभर्तुः पाणौ प्रादान्महासती ॥ १६४ ॥ (युग्मम्).
ऊचे साऽऽदत्स्व नेत्रे द्वे राजन् ! निजमनोहरे। कृतमन्याङ्गसङ्गेनातः परं श्वभ्रहेतुना ॥ १६५ ॥
भूपोऽपि तत् तथा दृष्ट्वा विषादादिदमभ्यधात् । हा ! धिक् कि दारुणं कर्म सहसा निर्मितं त्वया ? ॥ १६६ ॥
॥१७॥

·जटर
PRA namthe
पृथ्वीचन्द्र
चरितम् || 10
साऽऽख्यत् स्याद् येन मालिन्यं कुलस्याप्ययशो भुवि । दुर्गतिः प्राप्यते चान्ते ततो हि मरणं वरम् ॥ १६७ ॥
यतः--शीले जीवति जीवन्ति कुलं लोकद्वयं यशः । शीलरक्षा कुलस्त्रीणां प्राणत्यागेऽप्यती मता ॥ १६८ ॥
राजन् ! तवाप्यन्यकान्तासक्तस्यात्र परत्र च । न धर्मो न सुखं चास्ति मनसीत्यवधारयः ॥ १६९ ॥
युक्तियुक्तमिति श्रुत्वा तदुक्तमवनीपतिः। प्राप्तप्रबोधः प्रमदात् प्रमदां तामदोऽवदत् ।। १७० ॥
बोधितः सुष्टु भद्रेऽहमंहसोऽस्मान्निवर्तितः । अतः परं ममाप्यस्तु परस्त्रीविरतिव्रतम् ॥ १७१ ।।
हा ! मया ते महासत्याः कृताऽनथेपरम्परा । तत् सहस्वापराध मे कृपावति ! महासति ! ॥ १७२ ॥
कायोत्सर्गे स्थिता साऽथ स्मृत्वा शासनदेवताम्। पुनः प्रगुणनेत्राऽऽसीत् सुशीला रतिसुन्दरी ॥ १७३ ॥
तद्दर्शनेन तुष्टात्मा नृपोऽप्याप्तनरेद्रुतम् । सत्कृत्य वस्त्रभूषायैः मापयत् तां निजां पुरम् ॥ १७४ ॥
महेन्द्राद् ज्ञातवृत्तेन चन्द्रेणारखण्डितव्रता। रतिसुन्दर्यथानिन्ये बहुमानेन समनि ॥ १७६ ॥
इति प्रवर्तिनीदत्तं व्रतं सा रतिसुन्दरी । यावज्जीवं त्रिधा शुद्धया पालयामास निर्मलम् ॥ १७६ ।।
इति रतिसुन्दरीचरितं समाप्तम् ।
बुद्धिसुन्दर्यथो पित्रा सुसीमनगरेशितुः । जितशत्रोः सुकी.ख्यमन्त्रिणेऽदायि सव्रता ॥ १७७ ।।
वीक्ष्यान्यदा गवाक्षस्थां भूपस्तद्रूपमोहितः। छलमुत्पाद्य सचिवं वद्धा तां स्वगृहेऽनयत् ॥ १७८ ॥

·यतः न पश्यति दिवोलूको द्विको निशिन पश्यति। कामान्धः कोऽपि पापीयान् दिवा नक्तं न पश्यति ॥ १७९ ॥ अथ पौरोपरोधेन विमोच्य सचिवं नृपः। बुद्धिसुन्दयुपान्तेऽगान्निजाभिमतसिद्धये ॥ १८० ॥ अचाल्यसत्त्वाप्यस्वनैस्तत्त्वार्थ किमपि स्फुटम् । विमृश्यासौ विशामीशमाचख्यौ मधुरोक्तिभिः॥ १८१ ॥ भूनेतः ! कथमेतत् ते चेतः केतुचलाचलम् । कथं परवशायां ते मतिः परवशाऽधुना ? ॥ १८२ ॥ रागसागरमग्नस्त्वं भोक्ष्यसे दुःखमुल्वणम् । तिलमात्रमिदं शर्म दुःखं मेरूपमं पुनः ॥ २८३ ॥ वरमालिङ्गिता क्रुद्धा चलल्लोलान सर्पिणी। न पुनः कामुकेनापि नारी नरकपद्धतिः ॥ १८४ ॥ मनो निर्माय निर्मायमयि ! कुग्रहविग्रहम् । तदमुं मुञ्च सिञ्च स्वं सन्तोषसुधयाधिकम् ॥ १८५ ॥ यद्वा तव हृदीच्छेयं कथञ्चिन्न निवर्त्तते । तिष्ठ तन्नियमं यावद् यद् व्रतं मेऽस्ति किञ्चन ॥ १८६ ॥ प्रतिपन्ने नृपेणेति सा व्यधात् प्रतिमा निजाम् । मदनेनान्तः शुषिरां मध्येऽमेध्येन संभृताम् ॥ १८७ ॥ विलिप्य चन्दनैस्तां च विभूष्य वरभूषणैः। दर्शयित्वा नृपस्याख्यत् किं स्यामीदृश्यहं न वा ? ॥ १८८ ॥ आख्यद् भूपोऽप्यहो ! शिल्पे कौशलं ते किमुच्यते?। यस्य त्वं दयिता सोऽमू वीक्ष्य यद् रतिमाप्नुयात् ॥ १८९ ॥ एवं नृपोक्ते साऽजल्पद् यद्येवं तत् स्वसन्निधौ । धृत्वाऽमूं मुञ्च मां सद्यो मा कुलं स्वं कलङ्कय ॥ १९० ॥ श्रुत्वेति मन्युनाक्रान्तो भूकान्तस्तां वभञ्ज सः । पद्भ्यां हत्वा तदन्तःस्थो दुर्गन्धश्चाप्युदच्छलत् ॥ १९१ ।। HD ॥१८॥ HD

·तां दृष्ट्वा तत्र केऽप्यागुवीक्ष्य तन्मिथुनं च ते । गत्वा स्वस्वामिनेऽशंसन् यानमारोहयत् स तौ ॥ २०४ ॥
सुलोचनाहः पोतेशः प्रेक्ष्य तामृद्धिसुन्दरीम् । विषमैर्विशिखैरेष विषमेषोरविध्यत ॥ २०५ ॥
दध्यौ चायं किं जीवितेन किं यौवनेन चानेन । यदि मां स्वयमाश्लिष्यत्येषा नोत्कण्ठिता कण्ठे ॥ २०६ ॥
यद्वा जीवति पत्यौ नैषा मत्काक्षिणी कथमपि स्यात् । ध्यात्वेति निशीथेऽसौधर्म चिक्षेप वारिनिधौ॥२०७॥
प्रातः प्रियमपश्यन्ती रुदन्तीमृद्धिसुन्दरीम् । सुलोचनोऽथ मधुरैर्वचोभिस्तामबूबुधत् ।। २०८ ॥
रोदनेन कृतं भद्रे! त्वत्पतिः स गतो यदि । तद् गच्छतु स निःस्नेहो भविष्याम्येष ते प्रियः ॥ २०९ ॥
तत् स्वस्था भव मा शोचीः सर्वमेतद् वशे तव । एष भृत्योऽपि भूत्वा ते करिप्ये सर्वमीप्सितम् ॥ २१० ॥
तदुक्तमिति साऽऽकर्ण्य कर्णे क्रकचकर्कशम् । कृतावहित्था विज्ञाततच्चरित्राप्यचिन्तयत् ॥ २११ ॥
धिग् मे रूपमनर्थस्य हेत्वेतद् यत्कृतेऽमुना । इदमाचरितं यदा कामिभिः क्रियते न किम् ? ॥ २१२ ॥
पति विना तदद्याहं निपतामि पयोनिधौ । परमहन्मते वालमरणं प्रत्यषिध्यत ॥ २१३ ॥
जीवन्ती सुकृतं कुर्वे दुर्लभो नृभवो भवे । अस्मादखण्डशीला च प्रामोमि जलधेस्तदम् ॥ २१४ ॥
शीलरक्षाकृते तावत् कुर्वे कालविलम्बनम् । यदाशापाशबद्धोऽतिक्रमेद् वर्षशतान्यपि ॥ २१५ ॥
सुलोचनमवोचत् सा काऽधुनाऽसौ गतिर्मम?। तत् तीर्खा वारिधि पश्चात् करिष्यामो यथोचितम् ॥२१६॥
॥
॥१९॥

·, M पृथ्वीचन्द्र चरितम्॥ आशावन्धं विधायेति सोऽपि तत् प्रतिपन्नवान् । तत् पुस्फोटाथ बोहित्थं झटित्येवामभाण्डवत् ॥ २१७ ॥ पुण्येन फलकं प्राप्य प्राप्ता पारं च साऽम्बुधः। प्राग्भनयानफलकेनापहर्मोऽपि तत् तदम् ॥ २१८ ॥ मिलितौ दैवयोगेनं तत्र तौ प्रेमपेशलौ । मिथोऽनुभूतं चरितं स्वं स्वं पाहतुरञ्जसा ॥ २१९ ॥ ग्रामेशः कोऽपि तौ तत्र स्थितौ वीक्ष्य कृतादरः। गृहे नीत्वा कृतातिथ्यधर्मो हर्षादतिष्ठिपत् ॥ २२० ॥ सुलोचनोऽपि फलकं प्राप्य तीरे पयोनिधेः। पल्लयां कापि झपाहाराज्जातकुष्ठामयोऽभवत् ।। २२१ ।। भ्रमन् स ऋद्धिसुन्दर्या वीक्ष्य पत्युः प्रदर्शितः । दयालुत्वेनौषधाद्यैर्धर्मस्तं नीरुजं व्यधात् ॥ २२२ ॥ यतः-उपकारिघूपकारं कुर्वन्ति प्राकृता अपि प्रायः।अपकारिष्वपि ये चोपकारिणस्ते जगति विरलाः ।। २२३ ।। सुलोचनस्तत् सौजन्यं मत्वाऽनन्यसमं पुनः । निजदुश्चेष्टितेनाथ ब्रीडयाऽभूदधोमुखः ॥ २२४ ॥ तमपृच्छदथो धर्मो वैमनस्यस्य कारणम् । सोऽप्याख्यद् दुश्चरितं मे हृदि खाट्कुरुते भृशम् ।। २२५ ॥ त्वमप्यज्ञानमूढेन येन क्षिप्तोऽसि वारिधौ। सतीयं मन्मथान्धेन मयाऽभिलषितास्ति यत् ॥ २२६ ॥ लेभे तत्फलमत्रवेत्युक्तिभाग् बोधितोऽथ सः । परस्त्रीविरतो धर्मे धर्मणेष महात्मना ॥ २२७ ॥ साध्वीदत्तं व्रतं यावज्जीवं साऽपालयत् सती । इहामुत्रापि शर्माणि लेभेऽसादिसुन्दरी ॥ २२८ ॥ इति ऋद्धिसुन्दरीचरितं समाप्तम् । 1

·अथ गुणसुन्दर्यपि यौवनमारूढा निरीक्षितान्येयुः। इह वेदशर्मवाडवसुतेन सा वेदरुचिनाम्ना ॥ २२९ ॥
दध्यौ स च धन्योऽहं यस्यैषा दृष्टिगोचरं प्राप्ता । गृह्णामि पाणिमस्याः कथमपि तज्जन्म मे सफलम् ॥ २३० ॥
चिन्ताचान्तस्वान्तः पृष्टः पित्रा यथास्थितमवोचत् । वेदरुचिः स्वरुचिमसौ जनकोऽप्यथ तत्कृते ताम्यन् ॥२३१॥
गुणसुन्दरी सुतां प्रार्थयत् सुघोषं पुरोधसं सोऽपि । श्रावस्त्यां दत्ताऽसौ पुरोधसे नन्दनाख्याय ॥ २३२ ॥
प्रत्युत्तरमित्यगदत् तथापि न जहाति वेदरुचिरेषः । गुणसुन्दाँ रागं सृजेत् तदर्थं बहूपायान् ॥ २३३ ॥
परम्परवर्पणमिव तदशेषमभूद् निरर्थकं तस्य । श्रावस्त्या एत्य पुरोधसः सुतस्तामथोद्वाक्षीत् ॥ २३४ ॥
श्रावस्त्यां प्राप्तोऽसावादाय वधूं तथापि वेदरुचिः । नैवोत्सृजस्तदाशा जगाम गिरिदुर्गगां पल्लीम् ॥ २३५ ॥
पल्लीशमुपास्य चिरं स तत्र संपार्थयत् स्वकार्याय । वेदरुचिः श्रावस्त्यां पुरि तमवस्कन्दसंपातम् ॥ २३६ ॥
प्रक्षिप्य भिल्लधार्टी पल्लीशोऽलुण्टयत् स तां नगरीम् । वेदरुचिविलपन्तीमादाद् गुणसुन्दरीं मुदितः ॥ २३७ ॥
आनाय्य तांस पल्लीमवदत् सुन्दरि ! हृतं त्वया यन्मे। चित्तं तदा तदर्पय यत् तेन विनास्मि शून्य इव ॥ २३८ ॥
तथा च–निवससि हृदये स्वमेषु दृश्यसे दिङ्मुखेषु घोलयसि। स्फुरसि सदा रसनायां यद्यपि दूरीकृता विधिना ॥ २३९ ॥
तस्मिन्नित्युक्तिपरेऽजल्पद् गुणसुन्दरी वितकंपरा । नो लक्षयाम्यहं त्वां कदा कथं त्वन्मनश्च हृतम् ॥ २४० ।।
वटुराख्यत् स्वानुभवं दध्यौ श्रुत्वेति सुन्दरी चित्ते । ही ! रागान्धेनाहं कानीता दुष्टशवरेषु ? ॥ २४१ ॥
॥२०॥

·पृथ्वीचन्द्र चरितम्॥ यद्वा--अपि चलति सुमेरुरसावुदयति सवितापि चेत् प्रतीच्यां च। नतु जीवन्ती जात्वपि कुलं च शील मलिनयामि ॥२४२॥ तत् कथमपि वोध्योऽयं सुरक्षणीयं च निर्मलं शीलम् । मायापि यदत्रार्थे शुभायतिर्भवति नियमेन ॥ २४३ ॥ ध्यात्वेत्यसाववादीदेवं चेत् कार्यकृद् भवानासीत्। किं नोक्तं प्राक् यत् त्वयि पत्यौ किं दूरगमनेन ? ॥ २४४ ।। एवं कृतेऽभविष्यन्नहि नौ कुलशीलयोरपि कलङ्कः। यस्मात् कुमारतायां स्याद् यूनोः सर्वमविरुद्धम् ॥ २४५ ।। संप्रति च समायोगे लोके गर्दा कुलस्य मालिन्यम् । दुर्गतिगमनं दारुणदुःखकरं चापि परलोके ॥ २४६ ॥ तत् परिभावय सम्यक् संप्रति समयोचितं महासत्त्व! येनायतौ हितं स्यात् तदेव कुर्वन्ति कृतिनोऽमी ॥ २४७ ॥ इति विविधवचनरचनारजितचित्तेन चिन्तित बटुना । सत्यं प्रगुणोपायः कार्यस्य मया न तु ज्ञातः ।। २४८ ॥ परमेतदर्थमेवैतावान् क्लेशः कृतः कथममूं तत् । मुश्चामीति विचिन्त्यावोचद् यद् वदसि तत् सत्यम् ॥ २४९ ॥ परमेप निमेषमपि त्वद्विरहे स्थातुमक्षमो भद्रे !। यदियत्समयं त्वत्सङ्गमाशयासूनपि दधेऽहम् ॥ २५० ॥ तद् भवतु यदिह भाव्यं परमङ्गमनङ्गतापतप्तं मे । निजतनुशीतलशीकरसङ्गाद् निर्वापयेदानीम् ॥ २५१ ॥ ध्यात्वेति निश्चयं तस्य सुन्दरी सादरा बहिर्टत्या । स्माह यदिदं तवेष्टं तत् संपाद्यं मया सर्वम् ।। २५२ ।। किन्तु मयास्त्यारब्धः साधयितुं दुर्लभो महामन्त्रः । प्रतिपन्नं च तदर्थं मासान् ब्रह्मव्रतं चतुरः ॥ २५३ ॥ समतीतं मासयुगं शेष तिष्ठति ततस्तवैवेष्टम् । तत्साधनानुभावात् पुत्राः श्रीः स्यादवैधव्यम् ॥ २५४ ॥ ॥

·॥ CO एतन्ममैव गुणकृत् तुष्टेन स्वीकृतं ततस्तेन । सुन्दर्यपि गृहकृत्यं कुरुतेऽसौ कृत्रिमपणया ॥ २५५ ॥ स्नानाअनादि मुक्त्वा च शोषयन्ती स्वदेहमपि तपसा । विरसैन्यूनैरशनैश्चाभूद् गुणसुन्दरी क्षीणा ॥ २५६ ॥ पूर्णप्राये नियमेऽन्येधुनिशि युगपदेव विलपन्ती। पृष्टाख्यच्छूलार्ति मणिमन्त्रादीन् व्यधात् सोऽपि ॥ २५७ ॥ कथमप्यशान्तशूला त्वद्गृहवासस्य साह नास्मि । येनेदृग् मे दुःखं दारुणमाकस्मिकं पतितम् ॥ २५८ ॥ तीवा शिरोव्यथा मे ज्वलति वपुः सन्धयः स्फुटन्त्यखिलाः। इति दुःखदावदग्धा धर्तममूनपि न शक्नोमि ॥ २५९ ॥ यन्मत्कृते त्वमप्यायासं कृतवान् न कोऽपि सिद्धोऽर्थः । तन्मे व्यथयति चेतः परमधुना देहि काष्ठानि ॥ २६० ॥ इति बहुधा विलपन्तीं तां वीक्ष्यावक् स सूत्रकण्ठोऽपि । मा खिद्यस्व प्राणैरपि सह्यां खां विधास्येऽहम् ॥ २६१ ॥ कुरु भीरु ! गभीरमिदं चेतस्ते भृत्य एष निभृतोऽहम्। यद्वा ब्रवीपि तत् त्वां श्रावस्त्यां प्रापये स्वगृहम् ॥ २६२ ॥ सुन्दर्याख्यद् यत्तद्वादी कर्णेजपः कथं वार्यः ? । सोऽप्याख्यत् तव पत्युः पुरतः साक्षी भविष्यामि ॥ २६३ ॥ आरोप्य ततो याने श्रावस्ती तां निनाय विप्रोऽसौ। गुणसुन्दरी निरीक्ष्य प्रमुदितमनसोऽभवन् स्वजनाः ॥ २६४ ॥ गुणसुन्दर्याचख्यौ निजपत्युः पुण्यशर्मविप्रस्य । यद् बन्धुनामुनाहं विमोचिता दुष्टशवरेभ्यः ॥ २६५ ।। वसनाशनादिना तं कृतोपकारमिति सचकारासौ । अपराध्यहमिति शङ्कितमना अभूत् सोऽथ गन्तुमनाः ॥ २६६ ॥ निर्गच्छन् निशि स पुनर्दष्टो दुष्टोरगेण पूचक्रे । भिषजा विषजामति हत्तेमुपाक्रमत विमोऽपि ॥ २६७ ॥ ॥२१ ·in पृश्वीचन्द्र चरितम्॥ गुरुगरललहरिभिरसौ कण्ठगतामुर्भिपग्भिरपि मुक्तः । गुणसुन्दरी ततोऽवक् यदि शीलं जयति जगतीह ॥ २६८ ॥ यदि च त्रिधापि नाखण्डि तन्मया तद् भवत्वविष एपः। उक्त्वेति तंजलेनाभिषिच्य निर्गतविपंचक्रे ॥२६९॥ (युग्मम्). दृष्ट्वा शीलातिशयं चमत्कृतास्तुष्टुवुः पुरीलोकाः । अवगततदुदन्तोऽथावदन्मुदा वेदरुचिरिति च ॥२७०॥ आसीः पुरा हि भगिनी जीवितदानाच साम्प्रतं जननी।पापमतिवारणाद् गुरुरपि खमेवासि मे साध्वि!॥२७१॥ ज्ञातं तव माहात्म्यं मया त्वया पापचेष्टितं च मम । तद् ब्रूहि किं प्रियं ते करोमि ही ! मन्दभाग्योऽहम् ।। २७२ ॥ सोचे त्वमुपाका(न्धो ! विरतोऽसि चेत् परवधूभ्यः। यस्मात् तद्विरतानामिह शर्मशतानि चामुत्र ॥ २७३ ॥ स इति प्रतिपय स्वं क्षमयित्वागोऽप्यगाद् निजं स्थानम् । गुणसुन्दरी सलीलं शीलं परिपालयामास ॥ २७४ ॥ इति गुणसुन्दरीचरितं समाप्तम् । इति रतिसुन्दर्याद्यास्तास्तु चतस्रोऽपि निजनिजं नियमम् । संपाल्य सत्त्ववत्यः समजायन्ताथ दिवि देव्यः ॥२७॥ ततश्चयुत्वा चतस्रोऽपि यथात्रैवाप्यवातरन् । क्रमेण तास्तथोच्यन्ते शृणुत प्रथितादराः ॥ २७६ ।। अत्रैव काञ्चनश्रेष्ठी वसुधारा च तत्प्रिया। तयोस्ताराभिधा पुत्री या पूर्व रतिसुन्दरी ॥ २७७ ॥ कुबेराख्यो महेभ्योऽत्र तस्य पत्न्यस्ति पद्मिनी श्रीनाम्न्यभूत् तयोः पुत्री या पूर्व बुद्धिसुन्दरी ॥ २७८ ।। तृतीयो धरणः श्रेष्ठी महालक्ष्मीश्चतलिया। विनयाख्या तयोः पुत्री याऽऽसीत् माग् ऋद्धिसुन्दरी।। २७९ ॥ ।

·चतुर्थः पुण्यसारश्च पत्नी तस्य वसुन्धरा । देवी नाम्ना तयोः पुत्री या पूर्व गुणसुन्दरी ॥ २८० ।।
उदवाक्षीच्चतस्रोऽपि ताः कन्या विनयन्धरः । पूर्वपुण्यानुभावेन भुञ्जते पञ्च ते सुखम् ॥ २८१ ॥
ततः पुण्यात्मनामेपां पञ्चानामपि भूपते ! । यो विघ्नं कुरुते धर्मे स एव निधनं व्रजेत् ॥ २८२ ॥
हुङ्कारेणैव चैतासां भस्मीभावं भजेद् नरः । परं न त्वदुपर्येता विरूपं विदधुर्मनः ॥ २८३ ॥
त्वयापि राजन् ! सुष्वात्मा चेतितो यद् भवेद् नृणाम् । दुर्निवारान्यदाराभिषक्तानां दुःखसन्ततिः।।२८४॥
कुरूपाः शीलरक्षायै व्यधाच्छासनसुर्यमूः । शुभोदर्काय वैरूप्यमपि यत् पापकर्मसु ॥ २८५ ॥
इति केवलिवचनामृतनिर्गतमिथ्यात्वगरलसंभारः। जीवितमिव जिनधर्म वभार भूमीविभुरुदारः॥२८६॥
जातसंवेगरङ्गो भूभुजङ्गोऽप्यन्यदा हि सः।सत्त्वादापन्नसत्त्वां स्वां राज्ञी राज्येऽभिषिच्य च ॥ २८७ ॥
विनयन्धरमित्रेण सभार्येण समन्वितः । प्रात्राजीत् सद्गुरूपान्ते शान्तेन मनसा द्रुतम् ॥ २८८ ।। (युग्मम्).
विजयन्त्यपि देवी सा राज्यं संपालयन्त्यथ । सुतां प्रसूता तचिन्ताग्रस्ता मन्च्यादयोऽभवन् ॥ २८९ ॥
सुतोऽभूदित्यथोद्घोष्य व्यधुस्तजननोत्सवम् । रहः संस्थाप्य पुंचेपा सुताऽसौ वर्द्धिता क्रमात् ॥२९०॥
क्रमेण यौवनं प्राप्ता देव्यादिष्टोऽथ मन्त्रिराट् । वरचिन्ताकृतेऽमुष्या यक्षमाराधयद् धिया ॥ २९१ ॥
प्रत्यक्षीभूय सोऽप्याख्यदुद्याने श्वस्तने दिने । समानेष्ये वरं पुत्र्याः पोतनेशसुतं द्रुतम् ॥ २९२ ॥
॥२२॥

·--
१
सत्यं स्वयंभूर्भूपोऽहं भुनज्मि नृपतिश्रियम् । भूत्वा समरसिंहस्त्वं माभूः समरजम्बुकः ॥ ३०६ ॥
इति दूतं विसृज्यासौ प्रयाणार्थमवादयत् । ढक्का प्रतिनृपोऽप्यागात् रणः प्रावर्त्ततोल्वणः ॥ ३०७ ॥
अनुकम्पापरश्चम्पापतिस्तमिति चावदत् । निर्मन्तुजन्तुघातेन किमेतेन कृतेन भोः ! ॥ ३०८ ।।
तदावामेव युध्यावो ज्ञायते यद् बलावलम् । प्रतिपन्ने च तेनापि समरोऽभूचिरं तयोः ॥ ३०९ ॥
परं समरसिंहस्तद्दाघातनिपीडितः । पपात पृथ्व्यां मूविान् अचेतन इवाभवत् ॥ ३१०॥
अथ शीतोपचाराद्यैः कृत्वा तं प्राप्तचेतनम् । अङ्गराः प्राह भोः ! ज्ञातं समरे तव दोर्वलम् ॥ ३११ ।।
तद् गृहाण प्रहरणं पुनः कुरु मया रणम् । श्रुत्वेति विस्मितः प्राह सोऽपि तं साहसोदधिम् ॥ ३१२ ॥
अहो ! शौर्यमहो ! धैर्य तवैतज्जगदद्भुतम् । भन्नमानप्रतापस्य राज्येनापि कृतं तु मे ॥ ३१३ ॥
समं त्वमष्टकन्याभी राज्यमादत्स्व किंत्वहम् । परलोकहितं किञ्चित् करिप्ये त्वदनुज्ञया ॥ ३१४ ॥
इत्याग्रहपरः कन्याष्टकं राज्यं च तन्निजम् । दत्त्वा कमलसेनाय प्रात्राजीत् समरो नृपः॥ ३१५ ॥
प्राप्तराज्यद्वयैश्वर्यो नवोढानवकश्रितः । प्राप्तश्चम्पां धृताकम्पां सोऽसृजद् रिपुसन्ततिम् ।। ३१६ ॥
इतश्च पोतनपुराच्छत्रुञ्जयधराधवः । तत्र स्थितं सुतं राज्यभृतं मत्वा जनोक्तितः ॥ ३१७ ।।
सचिवान् प्रेपयामास तेऽप्यागत्यावदन्निति । स्वामिन् प्रवासतस्ते यद् दुःखं पित्रोरभूत् तदा ॥ ३१८ ॥
H
GO
॥२३॥

·मिलन्निझरमालाभिर्वर्द्धमानां प्रतिक्षणम् । तटस्थविटपित्रातं पातयन्ती गुरूमिभिः ॥ ३३२ ।।
नृपस्तामापगां वीक्ष्य तत्क्षणात् प्रकृतिस्थिताम् । पुनः पश्यन् प्रजानाथोऽचिन्तयच्चेति चेतसि ॥ ३३३ ॥ (युग्मम् ).
अनर्थहेतुरेवायं पुंसां सर्वोऽपि विस्तरः। श्रियो नद्या इव प्रायः प्रसरत्यत्र जन्मनि ॥ ३३४ ॥
सरित्समो भवेज्जीवो जलपूरसमाः श्रियः । कृत्याकृत्यविवेकं यज्जन्तुर्वेत्ति न तद्वशः ॥ ३३५ ॥
तदलं तटिनीपूरतुल्यया मे श्रियाऽनया । अभिमानसुखं यत्र भोगः साधारणः पुनः ॥ ३३६ ॥
धन्यास्ते यैरियं त्यक्ता संपच्छम्पाचलाचला। मक्षिका मधुनीवाहमासक्तोऽद्यापि तत्र हि ॥ ३३७ ॥
विभाव्येति सुसंवेगरससङ्गतमानसः । अभिषेच्य सुषेणाख्यं सुतं राज्ये स्वयं पुनः ॥ ३३८ ॥
गुणसेनादिशुद्धान्तयुतश्चादाय संयमम् । अभूत् कमलसेनर्षिब्रह्मकल्पे सुरोत्तमः ॥ ३३९ ॥
गुणसेनापि तत्रैव देवत्वेनोदपद्यत । तयोः प्राग्जन्मसंस्कारात् तत्राभूत् प्रेम पेशलम् ॥ ३४० ॥
इति पं० श्रीसत्यराजगणिविरचिते श्रीपृथ्वीचन्द्रचरिते कमलसेनराजर्षिचरितं
द्वितीयं भवग्रहणम्।
---
॥२४॥

·तत्रेति तारध्वनिनावनिनाथोऽप्यभाषत । भोः! भोः ! प्रेतपिशाचाया वचः शृणुत मेऽनघम् ॥ ११ ॥
महामांसं ददेऽहं वः पुत्रं ददतु मे सुराः। पिशाचः कोऽपि तच्छब्दं श्रुत्वागत्येदमब्रवीत् ॥ १२ ॥
भोः ! मांसेन कुतः पुत्रः प्राप्यते शिरसा यतः। नृपोऽवग् दमि तदपीत्युच्चरन् सहसाहसात् ॥ १३ ॥
विधृत्य पाणिना वेणी कृपाणी वाहयन् गले । पिशाचेनेति गदता धृतो भूमिविभुः करे ॥ १४ ॥ (युग्मम्).
त्वत्सत्त्वेनास्मि तुष्टोऽहं पुत्रस्ते भवितोत्तम! । संशयं हृदि मा कार्षीरत्रार्थे प्रत्ययो ह्ययम् ॥ १५ ॥
देवी द्रक्ष्यति पारीन्द्रं स्वमेऽद्य शयिता निशि । श्रुत्वेति नृपतिस्तुष्टो निजमागाद् निकेतनम् ॥ १६ ॥
इतस्तस्यां निशि च्युत्वा ब्रह्मकल्पात् सुरोत्तमः । जीवः कमलसेनस्य कुक्षौ मुक्तावलीस्त्रियः ॥ १७ ॥
पुत्रत्वेनावतीर्णोऽयं सिंहस्वमोपसूचितः । वभार गर्भ देवी सा रोहणोर्वीच सन्मणिम् ॥ १८ ॥
सुतं मासूत पुण्येऽह्नि देवी मुक्तावली क्रमात् । अवर्षद् वसुधाराभिर्मेघस्तजन्महर्षतः ॥ १९ ॥
दत्तो देवेन नः सिंहस्वप्नसंसूचितो ह्ययम् । तं देवसिंहमित्याख्यत् पिता प्रमदपूर्णहृत् ॥ २० ॥
इतश्च गुणसेनाया जीवश्युत्वा ततो दिवः। पुर्युजयिन्यां विजयशत्रुनाम्नो महीपतेः ॥ २१ ॥
देव्याः कनकमञ्जर्याः कुक्षौ हंसीव मानसे। पुत्रीत्वेनावातरत् सा नाम्ना कनकसुन्दरी ॥ २२ ॥ (युग्मम्).
क्रमेण वर्द्धमानाऽसौ संप्राप्ता यौवनं वयः। परं विषयसौख्येषु विमुखा सा सुमुख्यभूत् ॥ २३ ॥
॥२५॥

·अथवेगपशाली हलाः! कोऽप्यस्ति किं पुमान् ? । प्रतिरूपं हि यस्येगसरूपं जगत्यपि ॥ ३७ ॥
आख्यन् सख्यः स्वसर्देवसिंहोऽयं मेघभूपभूः । वरस्त्वदुचितः साधु विधिश्चेद् घटयिष्यति ॥ ३८ ॥
अत्रान्तरे प्रतीहार्या नृपस्तां चित्रपट्टिकाम् । आनाययत् सोऽप्यज्ञासीत् कुमार्या रुचितं वरम् ॥ ३९ ॥
ततो नृपः स्वसचिवान् मथुरा प्रेप्य सत्वरम् । देवसिंहकुमारायादापयत् तनयां निजाम् ॥ ४० ॥
मेघभूभृदनुज्ञातः सत्सामग्रया समन्वितः । तत्पाणिग्रहणायागाद् देवसिंहो नृपाङ्गभूः ॥ ४१ ॥
महामहात् तामुदाब कन्यां कनकसुन्दरीम् । अतिष्ठद् देवसिंहोऽथ सुखं तत्र कियदिनान् ॥ ४२ ॥
तत्रान्यदा समायासीचतुर्तानी महामुनिः । श्रुत्वा तद्देशनां देवसिंहो धर्म प्रपन्नवान् ॥ ४३ ॥
अन्यदा नृपमापृच्छय देवसिंहः प्रियान्वितः । मथुरामागतस्तत्र जातो व पनोत्सवः ॥ ४४ ॥
अन्यदा मेघभूपोऽपि दत्त्वा राज्यं स्वसूनवे । निष्क्रम्य सद्गुरूपान्ते तपस्तप्त्वा दिवं ययौ ॥ ४५ ॥
इतरोऽपि नयेनोर्वी पालयन् प्रथितो गुणैः । श्राद्धधर्मे सुनिष्णातोऽपालयद् द्वादशवतीम् ॥ ४६ ॥
कालेन शुक्रकल्पेऽभूदू विमलद्युतिनिर्जरः । साऽपि तत्रैव देवत्वमगात् कनकसुन्दरी ॥ ४७ ॥
एकत्रैव विमाने च तावुभौ प्रेमनिर्भरौ । पालयामासतुः सप्तदशोदधिमितां स्थितिम् ॥ ४८ ॥
इति पं० श्रीसत्यराजगणिविरचिते श्रीपृथ्वीचन्द्रचरिते देवसिंहराजश्रमणोपासकचरितं
तृतीयं भवग्रहणम् ।
॥२६
॥२६॥

·पृथ्वीचन्द्र रितम्।। चतुर्थो भवः। - ॥ अत्रैव जम्बूद्वीपेऽथ प्राग्विदेहविभूषणे । सुकच्छविजये आयामही नाम नगर्यभूत् ॥ १ ॥ नृपो विमलकीयाख्यस्तत्राभूद् विपुलः श्रिया । देवी प्रेमवती तस्य राज्ञः प्रियमतीत्यभूत् ॥२॥ देवसिंहसुरो देवरथस्वमोपमूचितः । आगात् तत्कुक्षिसरसि सुतत्वेन मरालवत् ॥ ३ ॥ स्वमानुसारतो देवस्थ इत्यभिधां व्यधात् । पिता तस्य प्रमोदेन तारुण्यं प्राप स क्रमात् ॥ ४ ॥ इतश्चात्रैव विजये रतिरत्नाह्वये पुरे । रवितेजा नृपस्तस्य रतिदेवीति वल्लभा ॥५॥ कनकमुन्दरीजीवदेवश्युत्वा दिवस्ततः । तस्याः कुक्षौ सुतात्वेनावातारीच्छेपपुण्यतः ॥ ६ ॥ रत्नावलीस्वमलाभानुभावादभवत् क्रमात् । सुता रत्नावलीत्येषा प्रपेदे यौवनं क्रमात् ॥ ७ ॥ चतुःषष्टिकलादक्षाऽप्यसौ शिक्षाशतैरपि । कुतोऽपि हेतुतो द्वेपं पुरुषेषु जहौ न सा ॥ ८ ॥ ततो नृपतिनाऽऽरव्धः स्वयंवरमण्डपः । आहूताः सर्वसामन्ताङ्गजास्तत्र समन्ततः ॥ ९ ॥ %3D PASS

·॥
अथैष पित्रनुज्ञातः सारसैन्य समन्धितः । देववद् दीप्तिमान् देवरथोऽपि प्रस्थितस्ततः ॥ १० ॥
ब्रजन्नध्वनि सोद्राक्षीच्छिन्नपक्षमिव द्विजम् । अप्युत्पतिष्णुं तत्कृत्याक्षम कमपि खेचरम् ॥११॥
अपृच्छत् तं कुमारोऽथ महाभाग ! भवानिह । कुत आगात् किमेकाकी तिष्ठत्यत्र महावने ? ॥ १२ ॥
सोऽप्याख्यत् शृणु वैताढ्ये कुण्डलाख्यपुरे नृपः । श्रीध्वजस्तस्य पुत्रोऽहं चन्द्रगत्यभिधानतः ॥ १३ ॥
कुलक्रमागतां विद्यामभ्यस्यन्नन्यदा त्वहम् । अधित्यकायामश्रौषं करुणं तरुणीरवम् ॥ १४ ॥
यावत् ससंभ्रमं तत्रायाचं तावत् सखीजनैः। वीज्यमानां मीलिताक्षी मृगाक्षीं वीक्ष्य विस्मितः ॥ १५ ॥
तत्सख्यस्तावदाख्यन्मां साधो ! एह्येहि सत्वरम् । इमां गन्धर्वराद्पुत्री विषभृद्विषविह्वलाम् ॥ १६ ॥
त्वरित प्राणदानेनोपकुरुष्व दयानिधे !। प्रगुणां तां व्यधां चाहं द्राग मुद्रारत्नवारिणा ॥ १७ ॥ (युग्मम्).
विषव्यथायां नष्टायां सा क्रमादाप्तचेतना । सखीजनमुखान्यश्रुजलाणि स्मितानि च ॥ २८ ॥
वीक्ष्य विस्मयवत्यूचे विरुद्धाकृतयः कथम् ! । सख्यो यूयं ममाख्यान्तु परमार्थ कमप्यमुम् ॥ १९ ॥
ता अप्यूचुर्भगिन्यासीराशीविपविषार्दिता । जीविताऽस्यधुनाऽनेन निनिमित्तोपकारिणा ॥ २० ॥
एतन्निमित्तमेवायं विरोधो नः किलाकृतेः । श्रुत्वेति सानुरागाऽभूत् साऽथ मय्युपकारिणि ॥ २१॥
अत्रान्तरे च तत्रागात् स गन्धर्वक्षमापत्तिः । मां श्रीध्वजसुतं मत्वा प्राह स्मेति सगौरवम् ॥ २२ ॥
CDI|२७
--
॥२७॥

·पृथ्वीच.
चरितम्।
.
गौरव्योऽसि कुमार! त्वं किं ते दद्युपकारिणे?।गृहाण पाणिमेतस्याः सुताया अविलम्बभाक् ॥ २३ ॥
मत्वा तदाग्रहमहं विवाहं सुमहामहम् । विधाय तामथादाय स्वस्थानेऽस्मि सुखं स्थितः ॥ २४ ॥
अयोद्यानाद् निवृत्तस्य प्रदेशेऽत्र ममाधुना । पितृष्वसुः सुतस्तस्याः सुमेघः खेचरोऽमिलत् ॥ २५ ॥
रोपात् सोऽजल्पदाक्रोशपरो मामिति खेचरः । रे रे ! जामि ममादाय तिष्ठस्यद्यापि दृक्पथि ॥ २६ ॥
तद् दर्शयेऽधुनैवाहं तव दुर्नयजं फलम् । जल्पन्नित्युपतस्थौ द्राक स मया सममाजये ॥ २७ ॥
प्रतिपहर्तुमहमप्यस्मि तस्मिन् समुद्यतः । व्यस्मार्षमाकुलत्वेन चैकं विद्यापदं परम् ॥ २८ ॥
तेनात्र सहसा भूमौ पतितोऽस्म्यत्र संपति । पङ्गोरिव ममादाय प्रियां नष्टः स च क्षणात् ।। २९ ॥
इत्येष ते सखे ! सर्वो वृत्तान्तोऽस्ति निवेदितः । तदुःखदुःखितः प्राह कुमारोऽप्यथ तं प्रति ॥ ३० ॥
पठ त्वं मत्पुरो विद्यां सोऽप्यपाठीच तां ततः । पदानुसारिलब्ध्या तत्पदं प्राह स्म भूपभूः ॥ ३१ ॥
निःस्वो निधिमिवासाद्य तन्मुदा खेचरोऽवदत् । सुष्वहं जीवितोऽस्म्यय कुमारेणोपकारिणा ॥ ३२ ॥
ध्रुवं सफल एव स्यान्महतामङ्ग ! सङ्गमः । कालक्षेपाक्षम कार्य परमस्ति ममाधुना ॥ ३३ ॥
गृहाण पाठसिद्धां तद्विद्या वैक्रियनामिकाम् । तन्मिषेणापि येनाहं कृतार्थः स्यां स्मृतस्त्वया ॥ ३४ ॥
आदात् कुमारस्तां विद्या सुमेघ सोऽनुधावितः । इतरोऽपि क्रमादापद् रतिरत्नाइयं पुरम् ॥ ३५ ॥

·प्रवरावसथेष्वावासितः सोऽपि सगौरवम् । क्रमेण सर्वराजन्यकुमारेष्वागतेष्वथ ॥ ३६ ।। सायमाघोषणाकारि सर्वतोऽपि नृपेण यत् । सवैः प्रातः समागम्यं स्वयंवरणमण्डपे ॥ ३७ ॥ दध्यौ देवरथः किन्नु भूषाद्याडम्वरेण चेत्। भाग्यं मे तद् वृणीते मां कन्या सामान्यमप्यहो ? ॥ ३८ ॥ ध्यात्वेति स्ववयस्यं स्वासनि संस्थाप्य स स्वयम् । किश्चित्कुरूपो भूत्वा तत्पुरो वीणामवादयत् ॥ ३९ ॥ आगादत्रान्तरे तत्र कन्याऽऽरुह्य सुखासनम् । तद्रूपदर्शनात् सर्वे चुक्षुभुः क्ष्माभृदङ्गजाः ॥ ४० ॥ दृष्टिनास्या निविष्टा तु कस्मिन्नपि नृपाङ्गजे । अरज्यत्याग्भवप्रेम्णा सा वीणावादके परम् ॥ ४१ ॥ सा वाला वरमालां चाक्षैप्सीत् तत्कण्ठकन्दले । जनोक्तिरिति तत्राभूद् धिग् गन्धर्वो वृतोऽनया ॥ ४२ ॥ रवितेजा निशम्येति जनवाचं विपादभाक् । दध्यौ ध्रुवं नितम्विन्यो निम्नगा इव निम्नगाः ॥ ४३ ॥ कृतरूपपरावत्तों यद्वा कोऽपि महानसौ। भावी रत्नावली स्वप्ने यन्मात्राऽस्यास्तदेक्षिता ॥ ४४ ॥ वृतोऽनयाऽयं गन्धर्व इत्यमर्षवशंवदाः । सर्वेऽपि भूभुजो गर्वात् समराय समुत्थिताः ॥ ४५ ॥ रवितेजा नृपस्तानित्यूचे भोः ! कोऽयमअसा । अकाण्डे समरारम्भो नृपाः ! शृणुत मद्वचः ॥ ४६ ॥ यदि राज्ये पञ्चदिव्यैः प्राकृतोऽपि निवेश्यते । यदिवेष्टं वरं कन्या वृणुते च स्वयंवरा ॥ ४७ ॥ तदन्येषां हि को मानभङ्गः का वा त्रपा मता?। यदि चेयों विधास्यध्वे तदा विपदमाप्स्यथ ॥ ४८ ॥ DI||२८| ·पृथ्वीचन्द्र चरितम्। तथापि कुग्रहावेशात् ते कुमारमवेष्टयन् । स चैकोऽपि शरवातैस्तानजैषीत् क्षणादपि ॥ ४९ ॥ रवितेजा नृपस्तत्र तच्छौर्य वीक्ष्य विस्मितः । जज्ञौ विमलकीर्तेस्तं सुतं तन्मित्रवाक्यतः ॥ ५० ॥ जातप्रकृतिरूपं तं रत्नावल्या व्यवायत् । स्थित्वा तत्र कियत्कालं प्रतस्थे स्वपुरं च सः ॥ ५१ ॥ अथ स्वावसथे देवरथो दयितया सह । रत्या स्मर इवाभुङ्ग सुखं विषयगोचरम् ॥ ५२ ।। आयासीदन्यदोद्याने तत्र धर्मवसुर्गुरुः । तं वन्दितुं गतो भूपो देशनां चाशृणोदिति ॥ ५३ ॥ भोः ! भव्याः ! इह संसारपारावारे हि देहिनाम् । निमज्जतां विशुद्धोऽयं धर्मः पोतसमो मतः ॥ ५४॥ रागादिदोपनिर्मुक्तो देवः सर्वज्ञ उच्यते । अदृष्टोऽपि स दृष्टस्तैयस्तद्धर्मो युरीकृतः ।। ५५ ॥ भविको योन सत्पश्चपरमेष्ठिपदस्मृतिम् । करोति नित्यं तस्य स्यानिःश्रेयसपदाश्रयः ॥ ५६ ॥ त्रीन् पञ्च सप्त वा वारानशने शयनेऽपि यः। ध्यायेन्मन्त्राधिराज स स्यादवश्यं सुखास्पदम् ॥ ५७ ॥ तथाह्यत्रैव भरते ग्रामे सुग्रामनामनि। प्रकृत्या भद्रधीः कोऽपि सङ्गतो नाम पामरः ॥ ५८ ॥ सोऽन्यदा निशि वासाय मुनिभ्योऽदादुपाश्रयम् । तेऽपि ध्येयतया तस्य परमेष्ठिपदान्यदुः ॥ ५९ ॥ स तान्याजीवितं स्मृत्वाऽऽयुःक्षये नन्दिपत्तने । पद्मानननृपस्याभूत् सुतो रत्नशिखाभिधः ॥ ६० ॥ स तत्र नृपतिर्भूत्वा राज्यं विन्यस्य मन्त्रिषु । देशान्तरदिदृक्षायै चलितः कलितोद्यमः ॥ ६१ ।।

·? ॥ ग्रामाकरपुरादीनि लङ्घयन् कुत्रचिद् वने । एकं महागजं दृष्ट्वा वशीकृत्यारुरोह तम् ॥ १२ ॥ तत्कण्ठकन्दलेऽकस्मादपि पुप्परगापतत् । विस्मितोऽग्रे चलन् दृष्ट्वा पुरश्चैकं महासरः ॥ ६३ ॥ कृत्वा तत्र जलक्रीडां स यावत् तत्तटे स्थितः। ददौ दिव्यदुकूलानि काऽप्यस्मै तावदङ्गना ॥ ६४ ॥ (युग्मम् ). ऊचे साऽपूर्वदेवस्य स्वागतं तव संप्रति । नृपः प्राह कथं भद्रेऽपूर्वदेवोऽस्मि तद् वद ? ॥ ६५ ॥ मस्मिता विस्मितायाख्यत् क्षितीशायेति सा तदा । सम्यगाराधिता देवा नितिं ददते न वा ? ।। ६६ ।। दृष्टमात्रोऽपि नः सख्यास्त्वमदा देव ! निर्वृतिम् । तत एव त्वमत्रैषोऽपूर्वदेवो निगद्यसे ।। ६७ ॥ नृपोऽवोचत् सखी कैषा कथं वाऽहं तयेक्षितः? । साऽऽख्यदस्त्यत्र वैताब्ये सुरसङ्गीतपत्तनम् ॥ ६८ ॥ तत्राभूत् सूरणो नाम नृपतिस्तस्य वल्लभा । एका स्वयंप्रभा नाम्नी पराऽऽसीच महाप्रभा ॥ ६९ ॥ शशिवेगमूरवेगाभिधौ सविनयौ तयोः । उभावभूतां तनयौ सर्वदाऽप्युल्लसन्नयौ ॥ ७० ॥ अन्यदा मूरणो राज्ये शशिवेगं निवेश्य तम् । रवितेजोगुरूपान्ते प्रावाजीद् विरतो भवे ॥ ७१ ॥ तद्राज्येऽथ सूरवेगः सुवेगाडं स्वमातुलम् । सहायीकृत्य युद्धायोपतस्थौ लोलुभः श्रियाम् ॥ ७२ ॥ शशिवेगो निजं हित्वा पुरं सुगिरिभूधरात् । परतो नूतनं न्यस्य पुरं तत्र स तस्थिवान् ॥ ७३ ॥ अस्ति चन्द्रप्रभा नाम दुहिता तस्य भूपतेः। नैमित्तिकोऽन्यदा कोऽपि तां दृष्ट्वाऽऽचष्ट शिष्टधीः ॥ ७४ ॥ उडर C . ॥२९॥ CO

·चरितम्॥
पृथ्वीचन्द्र
re
वालयिष्यति ते राज्यं य एता परिणेष्यति । कथं स ज्ञास्यत इति नृपोक्ते सोऽप्यभाषत ॥ ७५ ॥
वने महागज मत्तं वशे यो दाग विधास्यति । ज्ञेयश्चन्द्रप्रभाभ" स नूनं बलवत्तरः ॥ ७६ ।।
आरभ्य तद्दिनादेवाधोरणैरपि रक्षितः । ह्यस्तनेऽति स गन्धेभः प्रोन्मूल्यालानमञ्जसा ॥ ७७ ॥
अवारण्येऽविशत् तत्रागता पितृनिदेशतः । चन्द्रप्रभा देवकण्ठे चिक्षेप वरमालिकाम् ॥ ७८ ॥ (युग्मम् ).
इदं दिव्यदुकूलादि प्राहिणोत् सैव तेऽनघ!। इत्युक्तवत्यां तस्यां द्रागागात् सैन्यं कुतोऽप्यथ ॥ ७९ ॥
यावत् पश्यति भूपस्तत् तावत् केनापि सादिना । पुरस्सरेण भूपालः पप्रच्छे इति साअसम् ॥ ८०॥
गजारूढो नरः कश्चित् त्वया दृष्टोऽत्र कानने ? । यतस्तद्दर्शनोत्कण्ठा वर्ततेऽस्मत्प्रभोर्भृशम् ॥ ८१ ॥
खेच!चे स एवैष सादी श्रुत्वेति तद्वचः । वसुतेजोनृपस्यैतां तत्प्रवृत्ति न्यवेदयत् ॥ ८२ ॥
सचिवैस्तं समाह्वाय्य सोऽप्यष्टौ कन्यका निजाः। दत्त्वा तस्मै निजे राज्ये तं च रत्नशिखं व्यधात् ॥८॥
स्वयं च सुगुरोः पार्श्वे तपस्यां स प्रपेदिवान् । शशिवेगोऽपि तां वातौ श्रुत्वा तत्रैत्य सत्वरम् ॥८४||
चन्द्रप्रभाभिधां पुत्रीं तस्मै प्रादान्मुदान्वितः । सहस्रविद्यासंयुक्त विद्यां चाप्यपराजिताम् ॥ ४५ ॥ (युग्मम् ).
ज्ञात्वा व्यतिकरं चैनं सुवेगावः स खेचरः । समागाद् गजरूपेण तत्पुरोधानसीमनि ॥ ८६ ॥
कौतुकात् तजिघृक्षायै वनं रत्नशिखोऽप्यगात् । यावद् गजं वशीकृत्य समारोहत् स भूपतिः ॥ ८७ ॥

·उत्पपात गजस्तावत् सहसा स नभोऽङ्गणे । संभ्रान्तो भूपतिस्तं चाताडयद् दृढमुष्टिना ॥ ८८ ॥ ( युग्मम् ).
तद्घातपीडितोऽथासौ विस्मरन् मन्त्रचिन्तनम् । स्वरूपस्थो नमोऽर्हद्भ्यो भणन्नित्यपतद्भुवि ॥ ८९ ॥
श्रुत्वेत्याशातितो हा ! धिग् मया साधर्मिकोऽप्ययम् । ध्यायन्निति व्यधाद् भूभुक् स्वस्थं तं जलमारुतैः ॥ ९० ॥
तं च रत्नशिखोऽवोचत् सम्यक्त्वं साधु साधु ते । आपत्स्वपि यदस्मापनमस्कारं सुचेतसा ॥ ९१ ॥
क्षमस्वागो मयाऽज्ञाततत्त्वेनासि यदाहतः । सोऽप्याचष्ट न मन्तुस्ते पापीयानहमेव हि ॥ ९२ ॥
यद्विदन्नपि ते कर्तुं विप्रियं चाहमुद्यतः । अस्मि चक्रपुरस्वामी सुवेगो नाम खेचरः ॥ ९३ ॥
जामेयपक्षपातेन शशिवेगः स खेचरः । पितृप्रदत्तराज्योऽपि मया निर्वासितः पुरात् ॥ ९४ ॥
तस्य जामातृतो राज्यलाभं शृण्वन्नमर्षभाक् । त्वद्वधाय मुधाऽधावं द्विपरूपधरो ह्यहम् ॥ १५ ॥
साधर्मिकवत्सलेन त्वया साध्वस्मि बोधितः । निविण्णो भववासाच गृहीष्याम्यधुना व्रतम् ॥ ९६ ॥
तत् त्वं गृहाण मद्राज्यं क्षमयित्वा यथा द्रुतम्। शशिवगं नृपं साधो! साधयामि स्वमीप्सितम् ॥ ९७ ॥
खेचराद् ज्ञातवृत्तान्तः शशिवेगस्तदागमत् । सुचेगः क्षमयित्वा तं प्रत्यपद्यत संयमम् ॥ ९८ ॥
क्रमाद् विद्याधरश्रेणिविभू रत्नशिखोऽभवत् । परदेशेऽपि पुण्याढ्याः प्राप्नुवन्त्युत्तमश्रियम् ॥ ९९ ।।
अवेत्य सूरवेगोऽपि स्वमातुलकथां च ताम् । वन्धुना रक्ष्यमाणोऽपि वैराग्यादग्रहीद् व्रतम् ॥ १०० ॥
॥३०॥

·पञ्चमो भवः। अथाऽस्ति प्राग्विदेहेऽत्र पुष्कले विजये पुरी | विशाला नाम तत्राऽस्ति सिंहसेनाभिधो नृपः ॥ १॥ प्रियङ्गुमञ्जरी राज्ञी तस्याभूच्छ्रीरिवाङ्गिनी । दम्पती तो मिथः प्रेम्णा समयं नयतः सुखम् ॥ २॥ अथ च्युत्वा दिवो देवरथजीवोऽवतीर्णवान् । प्रियङ्गुमारीकुक्षौ शुक्तौ मुक्तामणिर्यथा ॥३॥ पूर्णचन्द्रमहास्वप्मानुसारेण पिताऽकरोत् । पुत्रस्य पूर्णचन्द्राहा शुभेऽह्नि सुमहामहम् ॥ ४ ॥ अथ रत्नावलीदेवश्युत्वा तत्रैव सत्पुरि । देव्या भ्रातुर्विशालस्य सामन्तस्य सुताऽभवत् ॥ ५ ॥ पुप्पमालामहास्वप्नदर्शनात् पुष्पसुन्दरी । जाता सद्गुणरत्नैकखनी देवकनीनिभा ॥ ६ ॥ सा तारुण्यं वयः प्राप्ताऽन्यदा पित्रोनिदेशतः । वसन्तत्तौ सखीयुक्ता गतोद्यानं निरीक्षितुम् ॥ ७ ॥ क्रीडित्वा सुचिरं तत्र माधवीवल्लिमण्डपे । हुतश्रमा समारेभे वीणां वादयितुं मुदा ॥ ८ ॥ अत्रान्तरे सवयोभिः सेव्यमानः स कौतुकात् । तत्रायातः पूर्णचन्द्रस्तया सस्नेहमीक्षितः ॥ ९ ॥ माग्भवाभ्युल्लसत्प्रेमरसात् तद्रूपदर्शनात् । पुप्पसुन्दर्यवाप्ताऽसौ पुष्पेषुशरगोचरम् ॥ १० ॥ राज

·कथं नु पुष्पसुन्दयाः पूर्णचन्द्रो वरो भवेत् ! । उचितो यदयं योगो मणिहेम्नोरिवेक्ष्यते ॥ २४ ॥
इत्यालोच्य मिथो भ्रातृजामी रन्तुं युवामिह । वने समादिदिशतुर्दूतं वां सङ्गमार्थिनौ ॥ २५ ॥
निशम्येति सखीवाचं साऽभून्नितमानसा । कुमारोऽपि स्वमित्रोक्तप्रवृत्तेनितो हृदि ॥ २६ ॥
अथ प्रशस्तेऽह्नि तयोः पाणिग्रहमहामहम् । सिंहसेनविशालाख्यौ पितरौ चक्रतुर्मुदा ॥ २७ ॥
पूर्णचन्द्रकुमारोऽसावथ मारोपमः श्रिया । प्रियया पुप्पसुन्दा समं शर्म समन्वभूत् ॥ २८ ॥
अन्यदा पुष्पशालाख्योद्यानेऽत्र समवासरत् । श्रीसुरसुन्दराचार्यों नृपस्तं वन्दितुं ययौ ॥ २९ ॥
पूर्णचन्द्रकुमारोऽपि तत्रागाद् दयितायुतः । सर्वेऽपि शुश्रुवुस्तस्य व्याख्यां द्राक्षानुवादिनीम् ॥ ३० ॥
अथास्य मुनिनाथस्यागुतरूपं विलोकयन् । अपृच्छद् विस्मयापूर्णः पूर्णचन्द्रस्तमित्ययम् ॥ ३१ ॥
प्रभो ! अत्यद्भुतं रूपं राजते वो नवं वयः । प्रत्यक्षलक्षणेरेभिर्जाता मन्ये महत्कुले ॥ ३२ ॥
कुतो वैराग्यतो घोरमिदमङ्गीकृतं व्रतम् । भगवन् ! विस्मयो मेऽसौ तच्छुश्रूषामि कारणम् ॥ ३३ ॥
मरयोऽप्यूचिरे भूपभवायं भव एव नः। वैराग्याय तथाऽपि त्वं शृण्वथ प्रथितां कथाम् ॥ ३४ ॥
पुरं रत्नपुरं तत्र महेभ्यः सुधनाभिधः । लक्ष्मीरिवाङ्गिनी तस्य लक्ष्मीरित्यभवत् प्रिया ॥ ३५ ॥
सुरसुन्दरनामाहं तयोः पुत्रोऽतिवल्लभः । द्वात्रिंशद् दयिताः पित्रा तारुण्ये च विवाहितः ॥ ३६॥
३
॥३२॥

·तथाह्यत्रैव विजये पुरे जयपुरे नृपः । शत्रुञ्जयाख्यस्तत्पुत्रौ शूरचन्द्राभिधावुभौ ॥ ५० ॥
युवराज्ञि कृते शूरे चन्द्रः परिभवं वहन् । गतो देशान्तरे रत्नपुरे तत्रानमन्मुनिम् ॥ ५१ ॥
श्रुत्वा धर्म मुनेः पार्थात् निरागःमाणिघाततः । निवृत्तस्तत्र शिश्राय जयसेनं स भूपतिम् ॥ १२ ॥
आज्ञापितोऽन्यदा राज्ञा स इति त्वमतर्कितः । यत् कुम्भचरटं सुप्तं निशि संवेष्टय घातय ॥ ५३ ॥
सोऽपि स्वनियम स्मृत्वा प्रावर्तिष्ट न तद्वियौ । ततो राज्ञाऽतिविश्वासाचक्रेऽसौ स्वाङ्गरक्षकः ॥ ५४ ॥
अन्यदा शौर्यवृत्त्याऽसौ कुम्भं बढ़ा समानयत् । लब्धप्रसिद्धिश्चन्द्रस्तं नियमं प्रत्यपालयत् ॥ ५५ ॥
शूरोऽथ युवराजाऽपि राज्यार्थी जनक निजम् । प्रहारजर्जरं कृत्वा निरगाद् निशि मन्दिरात् ॥ ५६ ॥
देव्या दृष्टो यामिकैश्च कोलाहलरवोत्थितः । वद्धवाऽऽनीतो नृपस्याग्रे प्रातः सर्वैः स लक्षितः ॥ ५७ ॥
कोपाद् निर्विपयीचक्रे नृपस्तमथ मन्त्रिणः । प्रेप्य चन्द्रकुमारं चानाययत् सोऽपि सत्वरम् ॥ ५८ ॥
स पितृमिलनाकुण्ठोत्कण्ठो जवनयानयुक् । जयसेनमनुज्ञाप्य समागात् स्वपुरं प्रति ॥ ५९ ॥
शत्रुञ्जयनृपश्चन्द्रं स्वे राज्येऽस्थापयत् ततः । शस्त्रघातादितः शूरे स मात्सर्यमनुत्सृजन् ॥ ६० ॥
मृत्वा द्वीप्यभवच्छ्रो भ्राम्य॑स्तेन हतो बने । स शूरः शबरश्वासीत् पुनस्तत्रैव कानने ॥ ६१ ॥
मृगयायै भ्रमन् जघ्ने स तेन द्वीपिना पुनः । द्वीपी च शेषशवरैर्विशिखैनिहतो मृतः ॥ ६२ ॥
॥३३॥

·चरितम्।
॥
10
पृथ्वीचन्द्र
।
वने तत्र ततोऽभूतां तौ वराहावुभावपि । युध्यन्तौ तौ मिथो वैराद् निजध्नुः शवराः क्षणात् ॥ ६३ ।।
बने तत्रैव मृत्वा तौ पुनर्जातौ मृगार्भको । मिथो युद्धपरौ तत्राऽप्यवधील्लुब्धकश्च तौ ॥ ६४ ॥
बनेऽभूतां ततश्चेभौ युध्यन्तौ तौ बनेचरैः । गृहीत्वा चन्द्रभूपस्योपनीतौ दैवयोगतः ॥ ६५ ॥
तत्राऽपि तौ युद्धपरावरक्षन् हस्तिपालकाः । अन्यदाऽथागतस्तत्र ज्ञानी पृष्टः स भूभुजा ॥ ६६ ॥
प्रभो ! महेभयोः कस्मादनिश बैरमेतयोः ।। प्राग्भवान्मुनिरप्याख्यदशेपानपि तांस्तयोः ॥ ६७ ॥
श्रुत्वेति भूपतिश्चन्द्रो वितन्द्रो धर्मकर्मणि । संविनो व्रतमादाय त्रिदिवे त्रिदशोऽभवत् ॥ ६८ ॥
तावनुत्सृष्टमात्सयौं गजौ युवा मृतौ ततः । रत्नप्रभायां श्वभ्रामभूतां नारकावुभौ ॥ ६९ ॥
तत्प्राणिघातविरताविरतेषु चैवं दृष्ट्वा गुणांस्तदितरांश्च सुखासुखानाम् ।
मूलं विभाव्य भविनो विरमन्तु मन्तुनिर्मुक्तजन्तुगणघातभवांहसोऽस्मात् ॥ ७० ॥
इति प्रथमाणुव्रते शत्रुञ्जयशूरचन्द्रकथा ।
इति मुनिपतिमुखगदितां निशम्य ता विनयतो नता वनिताः । प्रथमाणुव्रतनिरता बभूवुरसुमधाद् विरताः।।७१॥
निशम्येत्यहसुर्वीशसुताथा हृद्यचिन्तयम् । हितमेतन्ममैता यद् विरता जन्तुघाततः ॥ ७२ ॥
कुपिता अपि यन्नैताः कर्त्तारो विप्रियं मम । तद्दास्येऽहं यष्टिघातांस्तस्मै पञ्चैकवर्जितान् ॥ ७३ ॥

·अत्रान्तरेऽवदत् साधुः सुधामधुरया गिरा । अहमप्यस्मि तत्रैतद्वाक्याकर्णनकौतुकी ॥ ७४ ॥
वक्तव्यं सन्यमेवात्रोपयुक्तैर्युक्तिगद् वचः । सत्यवाक् प्रत्ययस्थानं भवेत् सर्वाङ्गिनां प्रियः ॥ ७५ ॥
सत्येनाग्निर्भवेच्छीतो मार्ग दत्तेऽम्बु सत्यतः। नासिश्छिनत्ति सत्येन सत्याद् रज्जूयते फणी ॥ ७६ ॥
यन्मूकत्वादयो दोषाः स्युः परत्रेह चायशः । जन्तूनां जायते यस्मात् तदसत्यं त्यजेत् सुधीः ॥ ७७ ॥
बञ्च्यते नहि केनापि सत्यवार धनवद् भुवि । आत्मानमात्मनैवान्यो वञ्चयेद् धरणो यथा ॥ ७८ ॥
अत्रैव विजयेऽभूतां सुदर्शनपुरे वरे । सुदत्तवणिजः पुत्रौ धनश्च धरणाभिधः ॥ ७९ ॥
धनो निसर्गतः सत्यवाक् तथा सत्यसङ्गरः। धरणो विपरीतस्तु मिथः प्रीतिस्तयोरभूत् ॥ ८० ॥
धनो मनसि निर्दम्भोऽभवदन्यस्तु दम्भभाक् । वाङ्मनःकायसंशुद्धिः स्यात् सतामेव नासताम् ।।८।।
पित्रोौरवमालोक्य धनस्य धरणोऽन्यदा । तथ्यौ मम गृहे सत्यस्मिन् पित्रोर्नेषदादरः ॥ ८२ ॥
जगाद धनमन्येयुर्धरणो भ्रातरस्ति मे । कौतुकं दूरदेशेभ्योऽधुना धनमुपार्जितुम् ॥ ८३ ॥
धनोऽवादीत् कथं भ्रातस्तत्र गत्वायते धनम् ? । विपमा दूरमध्वानो मुग्धौ त्वावां स्तनन्धयौ ॥ ८४ ॥
उवाच धरणो भ्रातरावां देशान्तरं गतौ । छलच्छमादिकृत्येनार्जयावो विभवं बहु ॥ ८५ ॥
आकर्येति धनः कर्णो पिधाय धरणं जगौ । भ्रातमैवेदृशं ब्रूहि नरकादिगतिप्रदम् ॥ ८६ ॥
॥३४॥

·थ्वीचन्द्र चरितम् तन्मिथ्या दुष्कृतं देहि न वाच्यं पुनरीदृशम् । यन्नयेनार्जिता लक्ष्मीः सौख्यायेह परत्र च ॥ ८७ ॥ नेष्टमस्येदमित्यन्तर्विचिन्त्य धरणोऽवदत् । नेच्छागि मनसाप्येतत् त्वच्चित्तं तु मयेक्षितम् ॥ ८८ ॥ कुर्वो नीवीं समादाय व्यवहृत्या धनार्जनम् । इति प्रत्यायितः प्रेम्णा धनस्तत् प्रतिपन्नवान् ॥ ८९ ॥ अनुक्त्वैव ततो मातृपित्रोस्तौ निर्गतौ पुरात् । लङ्घयन्तौ पुरग्रामारामादीन् कापि तस्थतुः ॥ ९० ।। धरणश्चान्यदा दथ्यौ कथं नायात्यसौ गृहे । कुर्वे तत् कञ्चनोपायं लब्धधीश्चाब्रवीद् धनम् ।। ९१ ॥ किं धर्मेण जयो भ्रातः ! पापेनाथ जने वद । आख्यत् सोऽप्येतदावालगोपालं ख्यातमीक्ष्यते ॥ ९२ ।। धर्मादेव जयः संपद् यशः सर्वैरवाप्यते । अधर्माच्चायशो दुःखदौर्गत्यादि भवेद् नृणाम् ॥ ९३ ॥ धरणः माह वातूलो वेत्सि तत्त्वं न किञ्चन । पापादेव जयो वाद उभयोरित्यभूत् तदा ॥ ९४ ॥ धरणोऽवददासन्नग्रामे वादस्य निर्णये । कृते योऽसत्यगीस्तस्य ग्राह्यमन्येन लोचनम् ॥ ९५ ॥ धनोऽवग् ननु तथ्यो मे पक्षो नेत्रं तु नाददे । उक्त्वेति तौ गतौ ग्रामं पृष्टाः पर्पगता जनाः ॥ ९६ ॥ तेऽवोचन साम्पतं पापाद् जयो धर्माच नेक्ष्यते। श्रुत्वेति धरणो हृष्टः प्राह देयं त्वयाऽक्षि मे ॥ ९७ ॥ द्वितीयस्मिन्नपि दिने विवदन्तौ तथैव तौ। पणीकृत्य द्वितीयाक्षि पुनाम्यानपृच्छताम् ॥ ९८ ॥ ग्राम्यैः पुनस्तथैवोक्तं ततस्तौ जग्मतुर्वनम् । उवाच धरणोऽद्यापि प्रतिपद्यस्व मद्वचः ॥ ९९ ॥ । (D ·देहि वा हारितं नेत्रद्वयं ब्रूह्यथ नो व्यधाम्। द्यूतं त्वया सहावादीत् सत्यवादीति सोऽप्यदः ॥१०॥ कृतमेव मया द्यूतं त्वदायत्ते च मेऽक्षिणी। कुरु यद् रोचते तुभ्यमित्युक्तिनिभृते धने ॥ १०१॥ तथाविधतरुक्षीरक्षेपणादक्षिणी क्षणात् । सोऽक्षेप्सीद् भ्रातुरेषोऽपि तस्मिन् नेषद्रुषं व्यधात् ॥ १०२ ॥ दम्भधाधरणोऽवग् हा ! पापोऽका त्वयीदृशम् । इत्यमुं विलपन्तं सोऽधारयन्मधुरोक्तिभिः ॥ १०३ ॥ व्याघ्रा व्याघ्र इतो भ्रातर्बुवन्नित्युदितोऽमुना । पलायस्व द्रुतं तत् त्वं माभूद् यन्नः कुलक्षयः ॥ १०४ ॥ पलाय्य सोऽपि संपूर्णेप्सितः स्वपुरमासदत् । परिभ्रमन् धनोऽप्यापदेकं प्रवरशाखिनम् ॥ १०५ ॥ तत्रस्थं तं क मे भ्राता गतो वा कथमस्ति सः ? । मुहुः खियन्तमित्यन्तक्षिष्ट वनदेवता ॥ १०६ ॥ अहो ! सौजन्यमस्याहो ! दौर्जन्यमपरस्य तुं। ज्ञात्वेति तं जगौ देवी वत्सालं तस्य चिन्तया ॥ १०७ ॥ नेत्ररोगहरीमेतां वत्सादत्स्वाअनौषधीम् । वदन्तीत्यमरी दत्त्वा तां तस्मै द्राक् तिरोऽभवत् ॥ १०८ ॥ तदअनप्रयोगेण धनः प्रगुणलोचनः । सुभद्रनगरं प्रापदतिक्रम्य महाटवीम् ॥ १०९ ॥ नेत्ररोगार्दिता तत्र राज्ञः कन्याऽस्ति तत्कृते । पटहं वाद्यमानं चाघोषणां सोऽशृणोदिति ॥ ११० ॥ कन्यारत्नं प्रगुणनयनं यः सृजेत् तस्य राजा राज्यस्यादै वितरति सुतां चेति सम्यग् निशम्य । स्पृष्ट्वा सोऽप्यानकमपगदं नेत्रयुग्मं विधाय प्राज्यप्रीत्या नृपतितनयां पयेणेषीद् धनस्ताम् ॥ १११ ॥ ॥३५ ·चरितम .. - पृथ्वीन- . लब्ध्वा राज्यामेपोऽपि सुखाम्भोनिधिमध्यगः। श्रियेवाधोक्षजोऽनैपीदद्धां वध्वाऽन्वितस्तया ॥११२॥ अन्यदा वाडयः कोऽपि पुरादागात् सुदर्शनात् । लक्षयित्वा तमात्मीयं धनोऽनैपीद् निकेतनम् ॥११३॥ सत्कृत्याशनपानाद्यैर्धनः पप्रच्छ तं द्विजम् । स्वपित्रोः कुशलोदन्तं स्वभ्रातुर्द्धरणस्य च ॥ ११४ ॥ सोऽप्याख्यद् यत्प्रभृति ते व्याघ्राच्छुश्रुवतुर्भयम्। पितरौ तद्दिनाद् दुःखमासाते तावहर्निशम् ॥ ११५ ॥ धरणस्तरुणो नीरुग् दृष्टो व्यवहरन् पुनः । श्रुत्वेति मुदितश्चित्ते धनोऽदात् तस्य दक्षिणाम् ॥ ११६ ॥ ततो नामाश्रितां मुद्रां लेखं दचा व्यसर्जयत् । धनस्तं सोऽपि लेखायं तत्र पित्रे समार्पयत् ॥ ११७ ॥ सुदत्तः कुशलोदन्तं श्रुत्वा भाग्यमथागुतम् । निजात्मजस्य मुदितो व्यधाद् वर्धापनोत्सवम् ।। ११८ ॥ अध्यासीद् धरणोऽप्येवमायासीत् स कथं पुरम् ? । यत् तथा तत्र मुक्तोऽयमासीद् गुरुवने तदा ॥११९|| कथं वेकश्रियं प्रापद् दैवान्मे पातिकूल्यकृत् । न चिन्त्यते तद् घटयेत् कृत विघटयेद् विधिः ॥ १२० ॥ अत्रागतोऽयं मे भावी लाघवाय ततो द्रुतम् । गत्वोपायान्तरं कुर्वे येन न स्यादयं धनः ॥ १२१ ॥ ध्यात्वत्यूचे स पितरं भ्रातुरुत्कण्ठितोऽस्म्यहम्। गच्छामि त्वदनुज्ञातः सोऽपि तं व्यसृजद् मुदा ॥१२२।। आगात् सुभद्रं धरणो धनस्तं वीक्ष्य हर्षतः। समालिङ्गत् परो वीक्ष्य तच्छ्रियं दौर्मनस्यितः ॥ १२३ ।। दध्यौ धर्माजयः सत्यमिति चक्र श्रियाऽनया । धनोऽयं विपरीतं तदद्य कुर्वे क्षणादहो ! ॥ १२४ ।। ट -

·D
ततोऽसौं लाल्यमानोऽपि पाल्यमानोऽपि वन्धुना। माहान्येद्युनृपं देव! सहस्राक्षा हि भूभुजः ॥१२६॥
वञ्चितः किमनेन त्वं यदस्मा अप्यदाः सुताम् । अविचार्य कुलं शीलं नासीत् किं कोऽपि धीप्रदः ॥ १२६ ॥
यथास्थं वच्मि चेद् देवो नाख्यात्यस्मै ममोदितम् । यद् विभेम्यसुरादस्मादहं दुर्नयकारिणः ॥ १२७ ॥
प्रतिपन्ने नृपेणेति सोऽवोचत् श्वपचो ह्ययम् । अस्मत्पुरे विरुद्धात्माऽत्रैतो निविषयीकृतः ॥ १२८ ॥
युष्माभिरविमृश्यैव विवाह्य प्रापितः श्रियम् । भापितोऽस्म्यमुनात्मीयवृत्तजल्पविधौ भृशम् ॥ १२९ ॥
तन्मां मोचय यत् कापि तीर्थे गत्वा स्वशोधनम् । कुर्वे नृपोऽपि तत् सत्यं मन्वानस्तमदोऽवदत् ॥१३०॥
भद्र ! मुष्टः शठः सुष्ठु निद्राति न ततस्त्वया । वाच्यमन्यस्य येनाहं यतिष्ये तत्कृते रयात् ॥ १३१ ॥
धरणोऽगान्नृपं नत्वाऽथादिशद् भूविभुर्भटान् । प्रातव!गृहे वध्यो धनोऽसौ छन्नमेव भोः! ॥ १३२ ॥
ययुस्ते प्रतिपद्येति तत्र पाए भूपसेवकाः । शिरोऽा च धनः भैषीद् धरणं नृपपर्षदि ॥ १३३ ॥
सोऽप्यागादात्मवपुषः शुद्धथै वक़गृहं तदा । जघ्ने प्रागभियुक्तस्तैर्भटेश्च धरणो जवात् ॥ १३४ ॥
कृतो बुम्बारवस्तत्र पानीयपरिचारिणा । ज्ञातवृत्तो धनोऽप्यागाद् मूछितश्चापतद् भुवि ॥ १३५ ।।
देहस्थितिं नो कुरुते स कृतेऽप्योर्ध्वदेहिके । श्रुत्वेत्यतर्कपद् भूपो मुग्धात्मा नन्वयं धनः ॥ १३६ ॥
पुण्याब्धेस्तस्य तत्पापनन्नेनानेन ही विधेः । विलासात् स्ववधायेवमूचेऽसत्यं हि दुर्डिया ॥ १३७ ॥
॥३६॥

·अथासावभ्यधात् साधुर्माधुयविदितं वचः । नादेयमणु वाऽनल्पमदत्तं कुशलार्थिभिः ॥ १४९ ॥
परस्वापहारादिहामुत्र जीवा न कस्यापि विश्वासपात्रं भवन्ति ।
वघोद्वन्धने हस्तपादादिभङ्ग लभन्ते च दारिद्यदुःखानि कामम् ॥ २५० ॥
ये च परस्वग्रहणे विरतास्ते सिद्धदत्त इव सौख्यम् ।ये च रतास्ते घोरं दुःखं विन्दन्ति कपिल इव ॥१५१॥
काविमौ ताविति प्रोक्त ताभिराख्यत् स साधुराट् । विशालाख्यपुरेऽभूतां वणिजौ सुहृदौ मिथः ॥१५२॥
तत्रैको मातृदत्तश्च वसुदत्तो द्वितीयकः। अन्येयुस्तौ पुरोधाने प्रयातौ नेमतुर्मुनिम् ॥ १५३ ॥
आदत्त मातृदत्तः सोऽदत्तस्वविरतिं तदा। मुनेरुपान्ते नान्यस्तु वसुदत्तः सतृष्णहृत् ॥ १५४ ॥
द्वावप्यल्पधनावाद्यः परं सद्व्यवहारवान् । अन्यः कूटतुलाकूटमानाद्यपु प्रवर्तते ॥ १५५ ॥
अन्येचुरल्पमूल्यानि पण्यान्यादाय तौ ततः। चलितौ व्यवसायेन नगरे पाण्डुवर्द्धने ॥ १५६ ॥
वसुतेजा नृपस्तत्र नरं कश्चिदवञ्चकम् । कोशाध्यक्षं विधित्सुश्चाध्वनि स्वर्णायचिक्षिपत् ॥ १५७ ॥
निजानाप्तनरांस्तत्र परीक्षायै नृपोऽमुचत् । वणिजौ पश्यतः कापि तो पथि स्वर्णकुण्डलम् ॥ १५८ ॥
अहो ! स्वयंवरेयं श्रीरित्याख्यन् स तदभ्यगात् । वसुदत्तो निषिद्धश्चेतरेण ज्ञातदर्शनात् ॥ १५९ ॥
यथा स्वनगरे देवयशातौ वणिजावुभौ । साधारणं व्यवसायं मिथस्तौ चक्रतुः सदा ॥ १६० ॥

·री सत्त्वेन तेऽमुना भूपः प्रसादं दाग विधास्यति । सोऽवग् वरमिदं सर्वमादत्ताभु तु मुश्चत ॥ २७४ ।। सहध्वमपराधं नौ ग्राम्यौ विद्वो न किञ्चन। सभायां भूपतेः कार्य सुभटाः ! नु किमावयोः ? ॥१७॥ तगिरा वसुदत्तं ते मुक्त्वा तं मातृदत्तकम् । अनैपुश्च सविनयं भूत्या भूपतिसंसदम् ॥ १७६ ॥ निवेदितस्तैर्वृत्तान्तस्तस्य भूपोऽपि पृष्टवान् । मातृ दत्तं कुतो भद्र ! निरीहस्त्वं परश्रियाम् ? ॥ १७७ ॥ सोऽप्याचख्यौ स्वनियमं भूपोऽस्मै मुदितस्त्वदात् । कोशाध्यक्षपदं वृत्ति व्यधाचातिगरीयसीम् ॥१७८॥ राजमान्यो महर्द्धिश्च जज्ञेऽप्तौ संमतो जने । कालेन मृत्वा चन्द्राभापुर्या पुण्यानुभावतः ॥ १७९ ॥ पुरन्दरमहेभ्यस्य सतीभार्यातन्द्वः । सिद्धदत्ताह्वयः प्राज्ञः कलावान् विश्रुतोऽभवत् ।। १८० ॥ (युग्मम् ). इतः स वसुदत्तोऽपि तथा कूटतुलादिना । दुराजीविकया मृत्वा कालेन विधियोगतः ।। १८१ ॥ बङ्गालसन्निवेशऽभूत कपिलाह्वो द्विजाङ्गजः । पितरौ नियनं प्राप्तौ तस्याभाग्यनियोगतः ॥ १८२ ।। ( युग्मम् ). क्रमात् श्रीगपितृधनं स्वजनाः पर्यणाययन् । कस्यापि दुर्विधस्या कन्यां रूपादिदूषिताम् ॥ १८३ ॥ निर्भय॑मानो मेहिन्या दौस्थ्याद् देशान्तरं गतः । श्रिये कुकर्मभिः क्लिश्यन्तुक्तः कार्पटिकेन सः ॥१८४॥ धनार्थी यदि तद् गच्छ चन्द्राभापुरि देवताम् । आराधयाशाकरणी द्रुतं येनेष्टमाप्नुयाः ॥ २८५ ॥ श्रुत्वेति गत्वा तत्रासौ शुचिरेकाग्रमानसः । न्यषीदत् पुरतो देव्याः कुशसंस्तारकोपरि ॥ १८६ ॥ (CD G ·थ्वीचन्द्र चरितम् ॥ चरितम्॥ तृतीयस्यां निशि प्रोक्तो देव्योत्तिष्ठासि किं स्थितः ? । सोऽवम् याचे धनं देवी प्राह किं देवमस्ति ते ? ।। २८७ ॥ पुनस्तां वाडयोवोचत् प्राणांस्त्यक्ष्यामि तन्निजान् । तवैव देवि ! भवने लप्स्ये न स्वेप्सितं यदि ॥ १८८ ।। देवी तन्निश्चयं ज्ञात्वाऽअदत्तिष्ठाऽस्ति पुस्तकम् । विक्रीय तत् पश्चशती लप्स्यसे स तथा व्यधात् ॥ १८९ ।। भ्राम्यंस्तद्विक्रयापागात् सिद्धदत्तस्य सन्निधौ । स द्विजन्मा पुस्तकं तत् तस्यादर्शयदुत्सुकः ॥ १९० ॥ मूल्ये प्रोक्त सिद्धदत्तोऽवाचयत् तत् सकौतुकम्। आदौ वृत्तस्य पाद चापश्यदेतं हि तद् यथा ॥१९१॥ 'प्राप्तव्यमर्थ लभते मनुष्यः" इति । तदर्थं परिभाव्यैष गृहीत्वा पुस्तकं ददौ । तस्मै पञ्चशतीं सोऽप्यादापागात् स्वपुरं प्रति ॥ १९२ ॥ आगच्छन्नन्तरा भिल्लैनीत्वा चन्दीकृतश्विरम् । कदर्थयित्वा मुक्तश्च क्लेशादापन्निनं पुरम् ।। १९३ ।। इतश्च सिद्धदत्तोऽपि पित्रा पञ्चशतीव्ययात् । रुष्टेन पुस्तकयुतो निरकाशि स्वमन्दिरात ॥ १९४ ।। निर्गतो निशि सिद्धोऽपि पिहिते पुरगोपुरे। जीण वकुले सुप्तस्तत् पयं हृद्यचिन्तयत् ।। १९५ ।। तस्यां पुर्यामथो भूपमन्त्रिवेष्ठिपुरोधलाम् । मिथः प्रेमपराः कन्या आलपन्नन्यदेति ताः ॥ १९६ ॥ वालभावादियत्कालमभत् संयोगजं हि नः। शर्मेदानी भविष्यामस्तारुण्ये विरहातुराः ॥ १९७ ॥ अथ भूपतिपु-याख्यत् सख्यः शृणुत मद्गिरम्।यावत् केभ्योऽपि नो दधुः पितरोऽद्यापि नोयताः ॥१९८॥ ISIIssue

·ED
तावत् कुर्मो विवोढारं सर्वाः संभूय कञ्चन । यथा न नो वियोगाग्निर्दहत्येष हृदि स्थितः ॥ १९९ ॥ ( युग्मम् ).
तथेत्यङ्गीकृते ताभिराहाय्य नृपकन्यया । राजपुत्रः कोऽपि जात्यो विज्ञप्तो भर्त्तताविधौ ॥ २० ॥
यावन्न स्वीकरोत्येष तावत् ताः स्ववधोद्यताः । भयात् सोऽपि प्रपेदे तत् स्त्रीभिः कस्को न वाह्यते ? ॥ २०१॥
श्वेताष्टम्यां निशि स्वामिन् ! जीर्णदेवकुले त्वया। चतुरेण चतस्रोऽपि विवाह्याः कन्यका वयम् ॥ २०२ ॥
इत्युक्तस्ताभिरेपोऽपि चिन्तासागरमग्नहृत् । निरूपितदिनेऽस्मिन् सोऽचिन्तयञ्चेति चेतसि ॥ २०३ ॥
स्वामिद्रोहेण समलं कुलं कुर्वे कथं निजम् ?। विमृश्येति पुरात् सायं निरीहो निर्ययौ जवात् ॥ २०४ ॥
आगाद् राजसुताऽऽदत्तविवाहोपस्करा निशि। देवौको वीक्ष्य सुप्तं तं सिद्धपुत्रं च साऽवदत् ॥ २०५ ॥
किं देव ! निश्चिन्ततया सुप्तोऽसीति विवोध्य तम्। गान्धर्वेण विवाहेनाकारयत् पाणिपीडनम् ॥२०६॥
नृपपुव्याह मे नाथापूरयस्त्वं यथेप्सितम् । तिसृगामपि कन्यानां पूरणीयं तथाऽर्थितम् ॥ २०७ ॥
क पुनर्वाहनं येन गम्यतेऽन्यत्र संप्रति । सोऽवग् भावीष्टमखिलं श्रान्तो निद्रामि संपति ॥ २०८ ॥
स्यान्नायं किं स इत्याप्तशङ्का यावद् व्यलोकयत् । तं राजतनया तत्र प्रदीपोद्योतनात् तदा ॥ २०९ ॥
सुरूपं सुभगं वीक्ष्य तं च तत्पुस्तकं च सा। संवाच्य वृत्तपादं तं सत्यमित्यालपन्त्यसौ ॥ २१० ॥
तिसृणामपि जामीनामथ प्रत्ययहेतवे । कज्जलेन द्वितीयं तत्पादमित्थं च साऽलिखन् ॥ २११ ।।
D
D
CD॥३९॥

·एवमेष सुखसंपदुपेतं जीवितं समनुपाल्य गुरुभ्यः । प्राग्भवीयचरितं विनिशम्यादाय संयममवाप शिवं च ॥ २२१ ॥ वाडवोऽपि कपिलो गृहचिन्नाभ्रष्टधर्मविभवो विगताशः। भ्रान्तवान् गुरुचतुर्गतिपूच्चैः प्राप्नुवन् जननमृत्युशतानि ।। २२२ ॥ इत्थं तृतीयव्रतपालनेन श्रीसिद्धदत्तः समवाप सौख्यम् । तद्वैपरीत्येन दुरन्तदुःखमवाप नित्यं कपिलो द्विजन्मा ॥ २२३ ॥ इति तृतीयाणुव्रते सिद्धदत्तकपिलकथा । मत्वेत्यदत्तविरताविरतानां गुणागुणान् । पालनीयं प्रयत्नेन तत् तृतीयमणुव्रतम् ।। २२४ ॥ श्रुत्वेति दयिताः प्रोचुर्मम ता भगवन्निदम् । अस्माभिरपि नादेयमदत्तं जातु कस्यचित् ॥ २२५ ।। स्वसझगतमप्येतत् पतिदृग्वञ्चनेन च । अणु वा बहु वाऽदत्तं नाठास्यामो ह्यतः परम् ॥ २२६ ॥ श्रुत्वेत्यहं हितकरं ममैवैतद् विभावयन् । अस्तमन्युः क्रमाद् यष्टी द्वे वें दास्य मुमुक्षवे || २२७ ।। ध्यायन्निति स्थितो यावदस्मि तत्रैव निश्चलः । स मुनियाहरत् तावद् वय तुयेमणुव्रतम् ॥ २२८ ॥ (युग्मम् ). सच्छीलधारिणीनां स्त्रीणां विवविषयराग्निवैरिगणाः । न प्रभवन्नि प्रायो वशीभवेद् दैवतगणोऽपि ॥ २२९ ।। ॥४०11 देश ·man ---------- पृथ्वीचन्द्र चरितम्। CD CO शीलभ्रष्टानां पुनरिहैव कर्गोष्ठनासिकाच्छेदः । धनवन्धुविषयोगः स्यादयशश्चापि जन्तूनाम् ॥ २३० ॥ सच्छीलपालनादिह सुखमापच्छीलसुन्दरी नारी । दुर्ललितास्तु कुशीला: पेतुः संसारकान्तारे ॥२३१॥ तद्यथा-विदेहेऽत्रैव विजये पुरे विजयवर्द्धने । वसुपालाभिधः श्रेष्ठी वसुमाला च तत्प्रिया ॥ २३२ ॥ रूपलावण्यशीलादिगुणालङ्कारभूपिता । सुन्दरीति तयोन्निा सुताऽभूत् परमाईती ॥ २३३ ॥ तरुणैः प्रार्थ्यमानापि सा तारुण्यमधिश्रिता । ददे पित्रा सुभद्राख्यश्रावकायैव तत्पुरि ।। २३४ ॥ अन्यदा द्वौ वणिकपुत्रौ भट्टपुत्रावुभावपि । सुन्दा रूपमाहात्म्यं श्रुन्वा चत्वार एव ते ॥ २३५ ॥ एकाग्रमनसो भूत्वा सुन्दरीसङ्गमिच्छयः । कुर्वन्ति विविधोपायान् कलाकेलिवशंवदाः ॥ २३६ ॥ ( युग्मम् ). तथा च-विहिताद्गुतशृङ्गारास्ते तिष्ठन्ति तदध्वनि । विचित्राः प्राहुरन्योक्तीर्गीतं गायन्ति मजुलम् ॥ २३७ ।। इत्थं विविधचेष्टाभिरपि ज्ञाततदाशया । शीललीलावती सुन्दर्यपश्यन्न दृशापि तान् ॥ २३८ ॥ ततो मोघश्रमास्तेऽमी श्रिया कामपि तापसीम् । वशीकृत्य प्रजिध्युर्दाक सुन्दरीनिकटेऽन्यदा ॥ २३९ ।। बहुशोऽप्युपसपेन्ती सा तद्वेश्म न तापसी । सम्यग्दृशा दृशाऽप्येषा न सुन्दयो विलोकिता ॥ २४० ॥ तथाऽपि धृष्टयाऽभाणि परिवाजिकयाऽन्यदा। सुन्दरी सखि ! विज्ञाऽसि तथाऽपि शृणु मद्वचः ॥२४॥ धर्मो जिनैर्निगदितः सर्वासुमतां दयाविधानेन । तद् दुःखिनेषु सुन्दरि! कुरु तेषु दयां प्रयत्नेन ॥२४२।। 6 ~ ·ततः श्रुत्वेति सुन्दर्या सख्याचख्ये हला ! इदम् । महापातकमुच्चैर्यत् प्रतिपन्नव्रता अपि ॥ २४३ ॥ वितरन्ति परेषां ये पापबुद्धिं गतत्रपाः । क्षिपन्ति परमात्मानमपि ते चोग्रदुर्गतौ ॥ २४४ ॥ (युग्मम् ). श्रुत्वेति तापसी ज्ञातनिश्चया तानदोऽप्रदत् । चेजिजीविषवो यूय तदमुं मुश्चताग्रहम् ॥ २४५ ॥ तथाऽपि तेऽत्यक्तकदाग्रहग्रहा आराधयन् कञ्चन मन्त्रवेदिनम् । स तानथो कृष्णचतुर्दशीनिशि प्रेतौकसि प्रापयदुल्लसत्कुधीः ॥ २४६ ॥ तत्र मण्डलमालिख्य विहितैकाग्रमानसः। जजाप मन्त्रसिद्धोऽसौ विधिवन्मन्त्रदेवताम् ॥ २४७ ॥ तन्मन्त्राचिन्त्यमाहात्म्यादथ सा कृतपौषधा । सुप्ता तत्र समानिन्ये मन्त्रसिद्धन सुन्दरी ॥ २४८ ॥ सुन्दर्यास्तत्तथा तेजोऽसहमाना महाधियः। आः किमीहपापकर्मण्यभियुक्तास्मि संप्रति ॥ २४९ ॥ मुहुर्मुहुर्मन्त्रसिद्धं वदन्तीति पुरः स्थिता । तदा कोपकरालाक्षी तिरोऽधान्मन्त्रदेवता ॥ २५० ॥ (युग्मम् ). सुन्दरी दीपिकोद्योतात् पश्यन्ती सर्वतो वनम् । हा किमेतदिति प्राप्तविस्मयोद्धान्तलोचना ॥ २५१ ॥ नमस्कृतिस्मृतिपरा यावत् तिष्ठति तत्र सा । तावत्तश्चितुरो मन्त्रसिद्धोऽवादीन्मुदान्वितः ॥ २५२ ॥ (युग्मम् ). भोः ! आनीतास्त्यसौ युष्मदयिता विद्यया मया । अथ यद्रोचते वस्तत् कुरुत प्रथितादराः ॥ २५३ ॥ मिथस्तेऽप्यवदन् योऽत्र प्रागमूं स्मक्ष्यति प्रियाम् । आदौ रन्ता स एवेति कृतसङ्केतनिश्चयाः ॥२५४ ॥ ॥४६ ·CD CH D D शीलवतापालनपालनेषु दोषान् गुणांश्चापि विभाव्य सम्यक् । गुरूपदेशाद् जगृहुः स्त्रियस्ताः परस्य पुंसो नियमं तदानीम् ॥ २६७ ॥ इति चतुर्थव्रते शीलसुन्दरीकथानकम् ॥ श्रुत्वेत्यहमपि हितकरमेतन्मे यत्पशान्त ईष्याग्निः। जाता परी च नितिरधुना तद्यष्टिमेकैकाम् ॥२६८॥ दास्यामि मुनिवरायेति चिन्तयन् यावदस्मि तत्रस्थः । तावन्मुनिरप्यगदत् परिग्रहप्रमितिनियममसौ॥२६९॥ (युग्मम् ). परिग्रहस्य ये धीराः प्रमाणं हि वितन्वते । भवाब्धिरपि तेषां स्यात् प्रमितः सुकृतात्मनाम् ॥ २७० ॥ नवधा धनधान्यादावल्पीयसि परिग्रहे । चिन्ताऽल्पैव हि सा गुर्वी भवेत् तस्मिन् गरीयसि ॥ २७१ ।। भूयो मज्जेद्भवाम्भोधौ लोभभाराभिभूतहत् । संतोषामृतसिक्तानां दूरं दुःखानलो ब्रजेत् ॥ २७२ ॥ परिग्रहानिवृत्तास्तु क्लेशायासाननेकधा । सहन्ते शीतवातोप्णक्षुत्तृट्पीडादिसंभवान् ॥ २७३ ॥ कृतेच्छापरिमाणो हि गुणाकर इवोदयम् । लभते चेतरो दुःखं वणिग्गुणधरो यथा ॥ २७४ ॥ जयस्थलाह्वये ग्रामे वणिजौ भ्रातराविह । उभौ विष्टसुविष्टाहावभूतां स्नेहलो मिथः ॥ २७५ ॥ ज्येष्ठो विष्टो जनेऽनिष्टो व्यवहारपराङ्मुखः । न सत्करोति स्वजनानातिथीन च दुःखितान् ॥२७६॥ सहतेऽहनिशं क्लेशं विभवार्जनहेतवे । निन्धमानोऽर्थिभिः कालं गमयत्यतिदुःखितः ॥ २७७ ॥ ॥४ ·'. चरितम नीचन्द्र मोर मुविष्टः पुनरौचित्यवृत्तिः सर्वत्र बुद्धिमान् । पूरयेत् कल्पशाखीव स्वजनार्थिजनार्थितम् ।। २७८ ॥ समपिरन्यदा तेन प्रत्यलाभि गृहागतः । मनोज्ञाशनपानाद्यैर्वहुमानपुरःसरम् ॥ २७९ ॥ भोगभूमिमनुप्यायुर्निवद्धं तेन तत्र च । विहस्येपत्पुनर्विष्टश्चिन्तयामास मानसे ॥ २८० ॥ व्यवसायाक्षमा एते अहो! पाखण्डिनोऽन्यहम् । मुष्णन्ति परधिष्ण्यानि तेभ्यो दत्तन किं मुधा ॥२८॥ इति दानान्तराय स नीचैर्गोत्रं च बद्धवान् । पप्रच्छ विष्टो दृष्ट्वामूनन्यदा खन्यवादिनः ॥ २८२ ॥ अवोचस्ते गिरेरस्य नितम्वेऽस्ति महानिधिः । परं तद्रहणे नास्ति सामग्री नः कियत्यपि ॥ २८३ ॥ विष्टोऽवक् तामहं सद्यः प्रापयिष्येऽथ तेऽवदन् । यद्यत्रं तद्वयं भाग दास्यामस्ते यथोचितम् ॥ २८४ ॥ निश्चित्येति प्रशस्तेऽति विष्टो वित्तव्ययेन सः । वलिपूजादिसामग्रीमप्यव्यग्रमना व्यधात् ॥ २८५ ॥ ततो गतो नितम्बेद्रेः समं तैः खन्यवादिभिः । दर्शितस्तैः पलाशस्य पादस्तस्मै भुवं गतः ॥ २८६ ॥ उक्तं च-न स्यादक्षीरदृक्षस्य प्ररोहो विभवं विना । बहुपं वा भवेद् द्रव्यं ध्रुवं विल्यपलाशयोः ।। २८७ ॥ तदृष्ट्वा विष्ट आचष्ट स्पष्टमेतानदुष्टधीः । प्राप्तो निधिः परं स्वर्णमण्यादि स्यात् किमत्र भोः! ॥ २८८ ॥ तेऽवोचंश्चेद्रसः पादाद्वक्तो निर्याति तद् ध्रुवम् । मणयः काञ्चनं पीते श्वेते श्वेतं तु लभ्यते ॥ २८९ ॥ पादच्छेदे रसं रक्तं ज्ञात्वा पूजोपहारतः । तुष्टैः कृष्टो निधिस्तैश्चादिष्टो विष्टो निजेष्टकृत् ॥ २९० ॥ 333333333333333333 HERE

·आनयामो नयामो यन्निधिं निशि तवौकसि । लुब्धहृत् मुग्धधीश्वैष तदर्थमगमत् पुरम् ॥ २९१ ॥
परेऽपि रत्नान्यादाय पलायाञ्चक्रिरे रयात् । विष्टस्तत्रागतस्ताननीक्षमाणो विषादभाक् ॥ २९२ ॥
पपात मूञ्छितः पृथ्व्यां भूपोऽपि तदवेत्य तम् । भृत्यैरानाय्य सर्वस्वापहाराद् निरवासयत् ॥ २९३ ॥
ततोऽप्युन्मादवान् कञ्चित् कालं स्थित्वा मृतस्ततः । सारमेयोऽभवचाऽथ वृषभुक्कर्मदोषतः ॥ २९४ ॥
विशन् महानसं सूपकृता सोऽपि हतस्ततः । अभूद् दरिद्रमातङ्गो मृत्वा रत्नप्रभामगात् ॥ २९५ ॥
न्यायनिष्ठः सुविष्टस्तु त्रिवर्गमनुपालयन् । मृत्वोत्तरकुरौ जातो युग्मजन्मा नरोत्तमः ॥ २९६ ॥
देवदितुल्यं तत्रापि सुखं भुक्त्वा गतो दिवम् । ततश्श्युत्वाऽत्र विजये ग्रामे जयस्थलाभिधे ॥ २९७ ॥
वणिजः पद्मदेवस्य देवकीकुक्षिसंभवः । नाम्ना गुणाकरः पुत्रो जातोऽशेषगुणाकरः ॥ २९८ ॥ ( युग्मम् ).
इतश्च विष्टजीवोऽसावुद्धृत्य नरकात्ततः । धनञ्जयस्य वणिजो जयाजायासमुद्भवः ॥ २९९ ॥
पुत्रो गुणधराभिख्यः प्राग्भवप्रेमवारिणा। सिक्ता वृद्धिमती चासीत् तयोः प्रीतिलता मिथः ॥ ३०० ॥ ( युग्मम् ).
अन्यदा जाततारुण्यौ तौ धनार्जनतत्परौ । उद्याने धर्मदेवाख्यमृषि गत्वा प्रणेमतुः ॥ ३०१ ॥
पप्रच्छतुर्धनोपायमनगारं च तौ तदा । सोऽप्याख्यद् धर्म एवैकः स्याद् धनार्जनकारणम् ॥ ३०२ ॥
यद्यपि कृतसुकृतभरः प्रयाति गिरिकन्दरान्तरेषु नरः। करकलितदीपकलिका तथापि लक्ष्मीस्तमनुसरति ॥३०॥

·चरितम्
तथा च-अकृतसुकृतस्य न सुखान्यतप्ततपसो न चेष्टसिद्धिश्च । नाशीलवतो महिमा नहि मोक्षो मूढहृदयस्य ॥३०४॥
अन्यच्च---लोभाभिभूतपुरुषः सत्यपि विभवे न तोपमुपयाति । दत्त्वा चरणौ धनिनां च शिरसि शेते प्रसन्तुष्टः ॥३०५॥
उपर्युपरि संपश्यन्निन्द्रोऽपि द्रमकायते । सन्तोषामृतसिक्तात्मा रकोऽपि श्रीपतीयति ॥ ३०६ ॥
शक्यते सर्वथा नो चेन्मोक्तुं धान्यधनादिकम् । पुण्यवद्भिस्तथापीच्छापरिमाणं विधीयते ॥ ३०७ ।।
श्रुखेति शुद्धसम्यक्त्वप्रतिपत्तिपुरस्सरम् । गुणाकरोऽग्रहीदिच्छापरिमाणं मुनेगिरा ॥ ३०८ ॥
इतरोऽश्रद्दधानस्तन्नानुमेनेऽपि चेतसा । भूरिलोभाभिभूतः स दथ्यौं गुणधरोऽप्यथ ॥ ३०९ ॥
मन्यते कृतकृत्यं स्वमल्पीयस्या श्रियापि यः। क्रुद्धो विधिस्तदधिको तस्मै दत्ते नहि श्रियम् ॥ ३१० ॥
तथ्यमिदमन्यथा कथमद्रुतभुजवीर्यशालिनोऽप्यस्य । त्वरितं मनोमनोरथ इह सङ्कुचितोऽधुना नियतम् ॥३११॥
एवं तौ सदसद्भावमुनि नत्वा गतौ गृहम् । गुणाकरमनापृच्छ्यान्यदा गुणधरस्तु सः ॥ ३२२ ॥
आदायागण्यपण्यानि गत्वा देशान्तराण्यसौ। उपाय॑ भूरिविभवं निवृत्तः स्वगृहं प्रति ॥ ३१३ ॥
प्राप्तो महाटवीं तावदज्वलद् ज्वलनो वने । नेशुर्भियाऽभितो भृत्या भस्मीभूतान्यनांसि च ॥ ३१४ ॥
नष्टः कथमपि क्षुत्तृट्पीडातः सप्तरात्रतः । ग्रामं कमप्यगात् तत्र ददृशे लिङ्गिनाऽन्यदा ॥ ३१५ ॥
नीला निजालयं तेन प्राणवृत्तिं च कारितः । ज्ञातवृत्तेन चानायि नितम्बे कस्यचिद् गिरेः ॥ ३१६ ॥

·.
॥
दर्शयित्वौषधीं काञ्चिद् भणितो लक्षयस्व भोः! । एतां संप्रति यद् रात्रौ ग्राहयामि त्वयाऽनघ ! ॥ ३१७ ।।
लिङ्गिना पुनरूचेऽसौ निशि भोस्तां महौषधीम् । ज्वलन्ती सर्वतो वीक्ष्य दीपदीपशिखामिव ॥ ३१८ ॥
गृहीत्वा वामहस्तेन छित्त्वा चैतामुपर्यधः । दृढमुष्टितया पृष्ठे त्यजन् दृष्टिं त्वमेहि भोः ! ॥ ३१९ ॥ (युग्मम्
कुर्वे येनादरिद्रं त्वां प्रतिपद्येति तद्वचः। औषधी विधिवल्लात्वा प्रत्यागच्छन्नथ द्रुतम् ॥ ३२० ॥
गिरिशृङ्गपतद्रावखटत्काररवेण च । सहसाऽऽलोकयत्पृष्ठे तावन्नष्टौषधी करात् ॥ ३२१ ॥ ( युग्मम् )
निवेदितश्च वृत्तान्तो यथास्थस्तेन लिङ्गिनः। सोऽवग् भद्रास्ति सत्त्वं ते न पुनः पुण्यसञ्चयः ॥ ३२२ ॥
रद् भो ! ब्रज निजं स्थानं भज सन्तोषमञ्जसा। तद्रिं सोऽवधार्याथामिलत् कस्यापि लिङ्गिनः ॥३२३॥
सोऽपि प्राह कापि वत्स ! रक्तक्षीरस्नुहीतरुम् । विलोकय च्छिनद्येष दारिद्र्यं येन तत्क्षणात् ॥३२४॥
लब्धस्तेन स्नुहिस्तादृक् ज्वालितो लिङ्गिनाऽग्निना । क्षिप्तो गुणधरस्तत्र प्रसदैव हि तेन सः ॥ ३२५ ॥
निरगात् स लघुत्वेन तं प्रक्षेप्तुमथोद्यतः । एवं तयोविरोधे चागमत् तत्र नृपाङ्गजः ॥ ३२६ ॥
ज्ञातवृत्तो गुणधरात् स कुमारोऽपि कौतुकात् । अक्षिपल्लिङ्गिनं तत्र सञ्जातः स्वर्णपूरुषः ॥ ३२७ ॥
जग्राह तं नृपसुतो दत्त्वा किमपि काञ्चनम् । विसृष्टोऽसौ गुणधरश्चलितः स्वपुरं प्रति ॥ ३२८ ॥
अमिलत् पथि कोऽप्यस्य मन्त्रसिद्धो महान्नरः। गोष्ठी मिष्टां मिथस्तौ द्वौ कुर्वन्तौ कापि तस्थतुः ॥३२९।।
महOOO
॥४४॥

·श्रुत्वेति सम्यग् विरताविरतानां परिग्रहात् । गुणदोषांश्च जगृहुस्ता इच्छापामिति मियाः ।। ३४१ ॥
अहं च हा मुधैतस्मिन्महाव्रतधरे मुनौ । विरूपं ध्यातवानित्युत्पन्नानुशयमानसः ॥ ३४२ ॥
पतितो मुनिपादेषु पापाभिप्रायमात्मनः। प्रकाश्य क्षमयित्वा च मुनिपं तं व्यजिज्ञपत् ॥ ३४३ ॥ (युग्मम् )
भगवन् ! हास्यवाचाऽपि यदिष्टेन सुदारुणम् । दुःखमाप्तमहं भावी तत् कथं द्वेषदूषितः ? ॥ ३४४ ॥
सोत्साहं मुनिरप्याह महापापमिदं खलु । यन्महर्षिषु विद्वेषचिन्तनं मनसाऽप्यहो ! ॥ ३४५ ॥
चारित्रमन्तरेणैतन्न च्छेत्तुं पार्यते बुधैः । भानवो भानवीया यत् क्षमा ध्वान्तान्तहेतवे ॥ ३४६ ॥
अन्यच्च-संसारासारतां सम्यग् विचारय विभावय । कामभोगांश्च विरसावसानानिजमानसे ॥ ३४७ ॥
तद् भोः ! अशाश्वतासारसंसारसुखमुत्सृजन् । शाश्वतैकान्तसौख्यस्य निदानं श्रय संयमम् ॥ ३४८ ॥
श्रुत्वेत्यमृतमाधुर्यधुर्या मुनिपतेर्गिरम् । क्षणान्मोहविषं नष्टं प्रबुद्धं ज्ञानलोचनम् ॥ ३४९ ॥
ततः प्रणयिनीः सर्वाः प्रबोध्य शुभया गिरा। धमेदेवगुरूपान्ते प्रावजं प्रेयसीयुतः ।। ३५० ॥
पादाब्जमूले तस्याहं तपस्यन्ननिर्श क्रमात् । गुणसंपदमीक्षां तेन संप्रापितोऽधुना ॥ ३५१ ॥
नमोऽस्तु गुरवे तस्मै महिमाद्भुतसंविदे। अश्मोपमोऽपि येनाहं वन्दनीयः कृतो जने ॥ ३५२ ।।
C॥४५॥

·चरितम्।
-
पृथ्वीचन्द्र
श्रुत्वेति मूरिचरितं नृपसिंहसेनश्चित्रीयमाणहृदयो मुनिदर्शनेन ।
पुण्यात्मनां प्रवरमभ्युपमन्यमानः स्वं संस्तुवंश्च मुनिपं विविधैर्वचोभिः ॥ ३५३ ॥
राज्यं वितीर्य तनयाय दिने प्रशस्ते भावाम्बुशोधितमनोमलनिष्कलङ्कः ।
त्यक्त्वाऽखिलां श्रियमिमा तृणवत्मपन्नश्चारित्ररत्नममलं शिवसौख्यमूलम् ॥ ३५४ ॥
भूपोऽपि पूर्णचन्द्रः सम्यक्त्वाणुव्रताधिगममुदितः । जनताः पाति पितेव प्रस्मरगुणभासुरः श्रीमान् ॥३५५॥
नमयति वैरिस्तोमं दमयति दुष्टान्नयावना युक्तः। पालयति दीननिकरं सुहृद्गणं चोपकुरुते यः ॥३५६॥
अथ पुष्पसुन्दरी देव्यपि सम्यक्त्वान्वितव्रताधिगमा। जिनवरवचनसुधारसहृतभवतृष्णा जयत्यनिशम् ॥३५७||
पञ्चविधानिति विषयाननुभवतोरिह तयोः कियति काले।वीरोत्तराभिधोऽभूत तनयो विनयोज्ज्वलः श्रीमान् ॥३५८॥
युवराज्ञि कृते तस्मिन् श्रुत्वा निर्वाणमथ पितुर्नृपतिः । हर्षविषादोपेतो विभावयामास मनसीति ॥ ३५९ ॥
धन्यो महानुभावो महामुनिर्मम पिता महासवः। सुखलालितोऽपि योऽसाधयत्तरां दुष्करं कार्यस् ॥ ३६० ॥
अहमेपकोऽल्पसवः पापासक्तस्तपःक्रियाऽशक्तः । विषयामिवप्रसक्तो जरामवाप्तोऽपि गततत्त्वः ॥ ३६१ ॥
जानामि यच्चला श्रीश्चलमायुर्दुःखहेतवः कामाः । नियतवियोगाः स्वजनास्तथापि धर्मे प्रमाद्यामि ॥ ३६२ ॥
इति चिन्तावान् भणितः प्रियया किं देव ! शोचनेनात्र सत्त्वोद्योगसहायाः पुरुषाः कार्योधता यत् स्युः ॥३६३॥

·C
तज्जहिहि राज्यचिन्तां ब्रह्मवतमामजस्व निःशङ्कम् । सुरसुन्दरादसुगुरुयावदिहायाति गुणसिन्धुः ॥३६४॥
साधूक्तमिति भणन् स्वाङ्गजाय राज्यं वितीय वयेगुणः । त्यक्तसमस्तममत्वः सोऽस्थाद् गुरुसङ्गमाकाङ्क्षी ॥३६५॥
देव्यप्युदग्रतपसा किल भासुराङ्गी तस्थौ सुधर्मममलं परिपालयन्ती ।
आकस्मिकी रुगथ जातवती नृपस्य दध्यौ तदतिविधुरो नृपतिस्तदेति ॥ ३६६ ॥
धन्यास्ते ग्रामपुरारामास्तिष्ठन्ति येषु मे गुरवः । भावि किमहोऽपि तदहो! यत्र भजेऽहं गुरुपदान्जम् ॥३६७||
विभावयन्नेष इति स्वचित्ते आयुःक्षयान्मुक्तकषायदम्भः ।
समाधिना मृत्युमवाप्य कल्पं संप्राप्तवानारणनामधेयम् ॥ ३६८ ॥
तत्रैव देव्यपि जगाम सुरत्वमेवमेकत्र तो सुखमनुत्तरमन्वभूताम् ।
प्रेमानुवन्धरसिकौ विशदे विमाने प्राकपुण्यसञ्चय पशाद् बहुसागराणि ॥ ३६९ ॥
इति पं० श्रीसत्यराजगणिविरचिते श्रीपृथ्वीचन्द्रचरिते पूर्णचन्द्रश्रमणोपासकचरितं
पञ्चमं भवग्रहणम् ।
॥४६॥

·न -- चरितमः (0 थ्वीचन्द्र षष्ठो भवः। ( पुण्यानुवन्धिपुण्यप्रभावतस्तावथो सुरद्धिसुखम् । भुक्त्वा च्युत्वा च ततो यत्रोत्पन्नौ शृणुत तदतः ॥ १ ॥ अस्ति विदेहजनपदे मिथिलापुर्या भुजौजसा सिंहः । नरसिंहनामनृपतिः स्वयशोभरधौतदिग्वलयः ॥ २ ॥ तस्याद्भुतगुणशाला सुकृतविशाला शिरीपसुकुमाला । देवी गुणमालाऽऽख्या चन्द्रकलानिर्मला वाला ॥ ३ ॥ परिपूर्णमहाभोगामपराक्रान्तां भुवं प्रणयिनी च । सममनुभवन्नसमयं समयं तं वेद भूमीशः ॥ ४ ॥ भूपोऽन्यदाऽऽप्तपुंसा विज्ञप्तो देव ! यदिह पूर्वाप्याम् । पौरस्त्रीणां शुश्रावालापमहं जगादेति ॥५॥ जीयानरसिंहनृपोऽन्याऽऽख्यत् सखि! नैप भवति नरसिंहः। किन्तु नरजम्बुकोऽयं यदुदास्ते पुत्रहीनोऽपि ॥६॥ श्रुत्वेति चित्रवार्ता भूपोऽथापृच्छदङ्गजोपायम् । सचिवांस्तेऽप्याहुरिदं कश्चिद्योगीह देवोऽस्ति ॥ ७ ॥ स च साधको जनेष्टं दत्तेऽद्भुतडम्बरः स पुत्रार्थे । पृष्टव्यो भूपतिनाऽप्याहूतोऽयं सबहुमानम् ॥ ८॥ पृष्टश्च सविनयं भोः! योगिन्! सामर्थ्यमस्ति ते कीहक् ? ईपद्विहस्य सोऽप्याचख्यौ नृप कार्यमादिश मे ॥९॥ 333333 ·SCS COM किं नागवधूरथवा देववधूरानयामि वशमधुना ?। किं वाऽवनि सार्णवां नयामि द्राक् तवाघितले ? ॥ १० ॥ गजवाजिन्दमथवा किं दूरादानयामि चान्यदपि ?। विषमं प्रयोजनं भण यत् संप्रति साधयाम्येषः ॥ ११ ॥ अवदद् नृपोऽपि योगिन्नानय नागाङ्गनां यदसि शक्तः। सोऽप्यानिनाय तामपि धृत्वा ध्यानं क्षणादेव ॥१२॥ सा योगिनः पुरस्तात् स्थिताऽऽख्यदादिश विभो! प्रकुर्वे किम् ? । सोऽप्याचख्यौ कुरु नरवरस्य गिरमिति तदादिष्टा ॥१३॥ एत्य नृपमादिश विभो ! जल्पन्ती भाषितेति सा राज्ञा । का त्वं किमिहायातासि ? वाऽत्र साध्वोचदिति तं च ॥ १४ ॥ नागेश्वरदयिताऽस्म्यहमादेशाद् योगिनोऽत्र चायाता । अथ विस्मितेन राज्ञाऽप्यसौ विसृष्टा तिरोधत्त ॥ १५ ॥ माहात्म्यमहो ! योगीन्द्र ! तेऽद्भुतं जल्पतेति भूपेन । ऊचे कार्य सोऽप्याख्यत् कृष्णचतुर्दशीरात्रौ ।। १६ ॥ एकाक्येव सहायो भव येन ज्वालिनी महाविद्याम् । आराध्य पुत्ररत्नं सर्वेष्टं दापये चान्यत् ॥ १७ ॥ मन्त्रिभिरूचे राजन् ! भव्य उपायस्तथापि नास्य मनाक् । विश्वस्तव्यं यदिह स्याचित्रचरित्रभृत् प्राणी ॥२८॥ प्रतिपद्य मन्त्रिवचनं तदुपान्ते निश्चितेऽह्नि निशि भूपः । प्राप्तोऽसियुक् श्मशानं योग्यपि तत्रागतश्च तदा ॥१९॥ संमाय॒ भुवं योगी चिताग्निदीपेन मण्डलालेखम् । कुवेन् जगाद नृपति वटद्रुमो दक्षिणेनेतः ॥ २० ॥ उद्बद्धः शाखायां तस्य नरो यस्तमानयास्तभयः । न च तस्मै दातव्यं प्रतिवचनं जल्पतेऽपि गिरम् ॥ २१ ॥ आरुह्य स वटविटपं छित्त्वा पाशं च यावदुत्तीर्णः । तावत् तथैव तं तरुशाखास्थं पश्यति नृनाथः ॥ २२ ॥ ॥ ॥४७

·चरितम्॥
वीचन्द्र 0
एवं द्विखिः कुर्वस्तथैव शाखागतं तमय भूपः । छित्त्वा पाशं सहसा तं शवमादाय च निवृत्तः ॥ २३ ॥
तमवोचद् वेतालः किं मुक्त्वा मूढ ! वीरवृत्तं स्वम् । कुर्वन् कुकर्म रक्षास्यनुवदसि निशि भ्रमंश्चैवम् ॥ २४ ॥
भूतबलिः क्रियसे त्वं दुष्टेनानेन चेन्न मुञ्चसि माम् । अक्षुब्धमनाः श्रुत्वेति भूपतिः पुनरनेनोचे ॥ २५ ॥
भोः ! साधु साहसं ते प्रतिपन्नविनिश्चयश्च हे वत्स ! । तुष्टो भणामि तदिदं पुत्रेच्छुस्त्वं तु दुष्टोऽयम् ॥ २६ ॥
दत्त्वा त्वदेहवलिं मां साधयितुं समीहते तस्मात् । मा क्लिश्यसि यत् मूनुभविता ते सप्तरात्रान्तः ।। २७ ॥ (युग्मम् )
प्रतिपन्नपालनाय च नय मृतकं तत्र पुनरसिं दद्याः । नार्थयतेऽप्यस्मै यन्न जेष्यसे तेन तयुक्तः ॥ २८ ॥
इति जल्पन्तं मृतकं प्रगृह्य साधकसमीपमानीय । नीरेण तत्र संस्नाप्य तं शवं मण्डले न्यस्य ॥ २९ ॥
अवदद् नृप ! यच्छास्मै खड्गं वेतालगिरमसौ स्मृत्वा । भणति भगवन्! न सुभटा ददते कस्यापि चासिं स्वम् ॥३०॥
देहि त्वमेव तन्निजमसिमस्मै तेऽस्मि चाङ्गरक्षाकृत् । योग्याह लोहरक्षा धियतेऽसौ मन्त्रसिद्धथै भोः ! ॥ ३१ ॥
अवदद् नृपोऽपि मयि सति कुपितयमोऽपि प्रभो!न ते प्रभवेत् । तत्कुरु कार्य निजमथ रुष्टः सोऽयं विधाय चोत्तस्थौ ॥३२॥
भणितस्ततो नृपेण व्रतीति नो हन्यसे त्यज ततस्त्वम् । मदृष्टिपथं यद्यात्मानं पातुं समीहेथाः ॥ ३३ ॥
मत्माणितेन वेतालसाधनं त्वं विधित्सुरसि मूढ !। श्रुत्वेति कथमनेन ज्ञातोऽस्मीति हिया कलितः ॥ ३४ ॥
कोऽप्येष महासत्त्वो ध्यायन्निति मुक्तखड्गयष्ट्रिरयम् । विहितानुशयो योगी कृताञ्जलिर्भणति नृपतिमिति ॥३५॥

·--
सत्वाधिक ! तव वचनैरज्ञानतमो निरस्तमधुना मे । कालमियन्तं कुजनासङ्गेन विडम्बितोऽस्म्यधिकम् ।। ३६ ॥
तन्मृष मदीयमागः परलोकहितावहाय धर्माय । अथ कर्ताऽस्म्यभियोगं त्वं धर्मगुरुर्ममासि विभो ! ॥ ३७ ॥
अस्त्यत्रव्रणरोहणमणिरत्नं तद् गृहाण मत्पार्थात् । उररीचक्रे धात्रीधवोऽपि तत् तदुपरोधेन ॥ ३८ ॥
अत्रान्तरे विभाता रजनी द्वावपि गतौ निजं स्थानम् । सप्तदिनान्ते देवीकुक्षावथ पूर्णचन्द्रसुरः ॥ ३९ ॥
पुत्रत्वेनावतरन्मिहिरस्वप्नोपसूचितः सोऽत्र । देवी वभार गर्भ निधानमिव भासुरं भूमिः ॥ ४० ॥ (युग्मम् ).
मासेऽथ सप्तमेऽभूद् देव्या इति दोहदः स्फुटं चित्ते । यदहं गजाधिरूढा समस्तसामन्तसंयुक्ता ॥ ४२ ॥
विहरामि पुरग्रामारामेषु निशम्य भूपतिरपीति । वरवारणाधिरूढां तामनयत् कचन चोपवने ॥ ४२ ॥ (युग्मम् ).
तत्र करुणं रुदन्ती स्त्रियमाकाह भूपतिं देवी । स्वरलक्षणेन खेचरवनितामेतामहं वेशि ॥ ४३ ॥
तत् तत्र नाथ ! गत्वा हारय तदुःखमथ नृपो देव्या । उक्तस्तत्र गतश्चापश्यत् खंचरं नरं प्रहारार्तम् ॥ ४४ ॥
तत्पार्थे च रुदन्तीं तां खेचरवल्लभां नृपो वीक्ष्य । प्राग्लब्धमणिप्रक्षालनाम्बुना तं प्रगुणमकरोत् ॥ ४५ ॥
खेचरयुवापि तन्मणिमाहात्म्यसचित्रमानसो राज्ञा । भणितो भद्र ! कथं ते व्यसनमिदं दारुणं पतितम् ॥४६॥
अथवा महीयसामिह विपदोऽपि भवन्ति संपदश्चैव । हानिवृद्धिरपीन्दोः स्याद् नतु लघुतारकौघस्य ।। ४७ ।।
१ व्यपनयेति पाठः क्वचित् । २ प्रहारविधुरं खचरपुरुषम्, इत्यपि पाठ. ।
॥४॥

·उ
थ्वीचन्द्र
नरितम् ॥
परमार्थ इह तथापि हि कश्चित् शोश्रूयते यदाख्यासि । विद्याधरो नृपाग्रे न्यगददशेष स्वदृत्तान्तम् ॥ ४८ ॥
अस्ति गिरौ वैताढ्ये रत्नधने पुरवरे जयन्तनृपः। जयवेगो नाम तदङ्गजोऽस्मि संसिद्धबहुविद्यः ॥ ४९ ॥
तत्रैव कुंभनगरे धरभूपः सोऽथ मेऽग्रजां जामिम् । याचितवानल्पायुज्ञात्वा नैमित्तिकाचास्य ॥ ५० ॥
नादात्तस्मै तां मत्पिताञ्चलपुरे त्वनङ्गवेगाय । खेचरवराय स ददौ क्रुद्धोऽथ धरो धराधीशः ॥५१॥ (युग्मम् )
युद्धाय जयन्तमुपस्थितश्च निहतस्तदङ्गजन्माऽथ । किन्नरनामा वैरं स्मरन् पितुर्भमति मत्पृष्ठे ॥ ५२ ॥
अत्रोद्याने क्रीडन् सकलत्रो निर्दयं हतोऽनेन । इति परमार्थः सर्वः कथितोऽयं भूमिवासव ! ते ॥ ५३ ।।
श्रुत्वेत्यथ जयगो निमन्व्य नीतो नृपेण निजगेहम् । उपचक्रे च सगौरवमसौ सदारोऽशनैर्वसनैः ॥ ५४ ।।
आपृच्छय नृपं विद्याधरोऽपि तुष्टोऽगमद् निजं स्थानम्। संपूर्णदोहदाऽभूद् दवीति नृपो गतो मिथिलाम् ॥ ५५ ।।
अथ गुणमाला देवी सुपुवे सूनुं विभासुरं महसा । वापितो नृपोऽदाद् भूरिद्रव्याणि मुदितमनाः ॥ ५६ ।।
सूरः स्वमे दृष्टो यत् सेनादोहदोऽभवद् देव्याः । तत् सूरसेन इत्यभिधामस्य चकार भूनाथः ॥ ५७ ।।
अथ ववृधे सोऽप्यवलापरंपरोत्सङ्गचारुतनुः । अन्यधु नये वेगो वीक्ष्य कुमारं प्रमुदितोऽभूत् ॥ ५८ ॥
अन्यदा खेचरेन्द्रस्य जयोगस्य वल्लभा सूरसेनकुमारस्य रूपं वीक्ष्यातिविस्मिता ॥ ५९ ॥
अद् गुणमाला तां नरसिंहनृपप्रियाम् । नैमित्तिकगिरा चेन्मे भाविनी तनया तदा ॥ ६०॥

·उद्वाह्या सा त्वत्सुतेन देव्यप्याख्यत् किमुच्यते । स्वयमेव यथाहै त्वं कुर्याः किं चिन्तयाऽत्र मे ॥ ६१ ॥ ( युग्मम् ). यः पुष्पसुन्दरीदेवो दिवश्युत्वा स पुण्यतः । रविकान्ताऽभिधानायां मियायां खेचरेशितुः ॥ ६२ ॥ कुक्षाववातरत् पुत्रीत्वेन हंसीव मानसे । स्तमे मुक्तावली माताऽपश्यत् तदनुभावतः ॥ ६३ ॥ (युग्मम् ), कमेण पुत्री साता नाम्ना मुक्तावलीति सा। पितृभ्यां भापिता स्वमानुसारेण तदा मुदा ॥ ६४ ॥ तयोः क्रमेण तारुण्यमाप्तयोरथ पेशलम् । मिथो विवाहं विदधुः पितरो विधिवन्मुदा ॥ ६५ ॥ मूरसेनकुमारोऽथ मुक्तावल्या सम तया । मिथः प्रेमानुकूल्येनागमयत् समयं सुखात् ॥ ६६ ॥ अथान्यदा नरसिंहनृपो भूषणभूषितः । स्वरूपं मुकुरेऽपश्यन्मनसीति व्यभावयत् ।। ६७ ॥ अहो ! ये मूनि मे केशा अभूवनजनप्रभाः । ते सांप्रतं मुअतुल्या दृश्यन्ते विस्रसाभरात् ॥ ६८ ॥ स्वर्णादर्शाविवास्तां यौ कपोलौ मांसलो कलौ । सकूपको तावद्याग्निसन्तप्तकुतपाविव ॥ ६९ ॥ निरन्तराः सशिखरा ये रदा वदनेऽभवन् । ते सांप्रतं प्रविरलाश्चला आजौ कुभृत्यवत् ॥ ७० ॥ सुलालितोऽप्यसौ देहः पोषितोऽपि प्रयत्नतः । दौस्थ्ये कुमित्रवत् प्रायः कृतघ्न इव दृश्यते ॥ ७१ ॥ विभावयन्निति स्वान्ते स्मृत्वा प्राग्जन्मसंयमम् । प्रत्येकवुद्धः सातो नरसिंहो नराधिपः ॥ ७२ ॥ सूरसेनोऽथ तत्पुत्रोऽमात्यै राज्येऽभिषिच्यत । प्रजाः पाति पितेवासौ प्रतापाक्रान्तशात्रवः ॥ ७३ ॥ DI४९ ·चरितम् ॥ - (C) - , F. पृथ्वीचन्द्र प्राचीवाशुं प्रमूताऽथ राज्ञी मुक्तावली सुतम् । चन्द्रसेनाभिधं देहातियोतितभूतलम् ॥ ७४ ॥ वईमानः क्रमेणासौ गृहीताशेपसत्कलः। रांमाप्तयौवनो भोगान् भुनक्ति प्राच्यपुण्यतः ॥ ७५ ॥ मूरसेनोऽथ भूजानिरन्यदा शरदागमे । मन्त्रिणा बन्धुजीवेन विज्ञप्त इति सत्वरम् ॥ ७६ ॥ आगता वाजिवणिजो दूरदेशान्तराद्विभो ! । परीक्ष्य तेपां गृह्यन्ते ये जात्याः स्युर्महाहयाः ॥ ७७ ॥ श्रुत्वेति सचिवस्योक्तं तान् वाहान् वाहयन् वने । मूर्त धर्ममिवापश्यन्मुनि कमपि भूपतिः ॥ ७८ ॥ नत्वा तस्य पढांभोजान् मुनेः श्रुत्वा च देशनाम् । मुदितोऽन्तर्महीनाथो निजागारमगाद् द्रुतम् ॥ ७९ ॥ ब्राह्म मुहूर्ते तद्वर्णवर्णनापरमानसः । यावन्नृपोऽस्ति शुश्राव स तावद् दिवि दुन्दुभिम् ॥ ८० ॥ ततो निश्चित्य तस्यर्ज्ञानोत्पत्ति प्रमोदभाक् । मुक्तावल्या समं भूपोऽप्यगमत् तत्क्रमान्तिके ॥ ८१ ।। अत्रान्तरे कोऽपि दिव्यः पुमान् नृत्यपरश्चिरम् । नत्वा स्तुत्वा महर्षि तं निपसादाथ तत्पुरः ॥ ८२ ॥ नृपोऽपृच्छच्च भगवन् ! क एप नरपुङ्गवः?। कथं वाऽत्यन्तभक्त्याऽसौ जायते प्रमदान्वितः? ॥ ८३ ।। सुनिर्जगाद सम्यक्त्वगुणेन प्राणिनां भवेत् । इतीदृशी गुरोभक्तिरन्यद् वा शृणु कारणम् ॥ ८४ ॥ पद्मखण्डपुरेऽभूतां सम्यग्मिथ्यादृशावुभौ । ईश्वरधनेश्वराख्यौ वणिजौ प्रेमपेशलौ ॥ ८५ ॥ परं धनेश्वरो मिथ्यादृष्टिरश्नन्तमीश्वरम् । दिवाऽपि वक्ति नो युक्ता भुक्तिईिरेकवासरे ॥ ८६ ।। CO

·॥
ईश्वरः प्राह भोः ! दोषाऽशनं दोपास्पदं भवेत् । विहाय कुग्रहं तस्मात् कुरुष्वात्महितं सखे ! ॥ ८७ ॥
बहुधा बोधितोऽप्येवं न निवृत्तो निशाऽशनान् । मृत्वोत्पन्नः पञ्चकृत्वो बल्गुला दुःखसङ्खला ॥ ८८ ॥
ततो द्विश्चर्मचाटेका कोशिको जंबुकस्तथा । उज्जयिन्यां ततो जातो देवगुप्तद्विजन्मनः ॥ ८९ ॥
सुतः प्रियायां नन्दायां जन्मतो रुग्भरादितः । जनै रोग इति ख्यातो वधे प्राच्यकर्मतः ॥ ९० ॥ ( युग्मम् ).
अथेश्वराख्यः श्रद्धालुः संवेगोत्तुङ्गरङ्गभाक् । धर्मेश्वरगुरोः पार्थे संयमं प्रतिपन्नवान् ॥ ९१॥
विहरन्नथ स ज्ञानी पुर्यवन्त्यां द्विजन्मनः । देवगुप्तस्य गेहेगात् पक्षक्षपणपारणे ॥ ९२ ॥
पृष्टस्तेन स्वपुत्रस्यामयोपशमकारणम् । मुनिः स तूचिते देशे स्थित्वा पोचे द्विजोत्तमम् ॥ ९३ ॥
जीवहिंसा मृषा स्तैन्यं मैथुनं च परिग्रहः । अमीभिः स्यान्महापापैरो रोगभरादितः ॥ ९४ ॥
परमेष्ठिमहामन्त्रं स्मरन् सद्धर्ममाचरन् । सम्यक्त्वं पालयन् सद्यो नरो नीरोगतां व्रजेत् ॥ ९५ ॥
श्रुत्वेति ससुतो विप्रो वाचं वाचंयमस्य ताम् । अणुव्रतधरः श्राद्धोऽभवद्धर्मे कृतादरः ॥ ९६ ॥
रोगो रुगाभिभूतोऽपि त्यक्ताशेषप्रतिक्रियः । वेदना सहमानोऽपि धर्मेऽभूद् दृढनिश्चयः ॥ ९७ ॥
हरिः सदसि चान्येयुः प्राशंसत् तदृढव्रतम् । अश्रद्दधानौ द्वौ वैद्यरूपौ तत्रागतौ सुरौ ॥ ९८ ॥
तावूचतुस्तं चेत् त्वं भोः! वचोऽस्माकं करिष्यसि । तदा जीवितमेतौ ते कर्तारौ निर्गदं वपुः ॥ ९९ ॥
॥५०॥

·re AAD पृथ्वीचन्द्र (चरितम् म्।। mar यथा-प्रातमध्वपराह्ने च मुरा निश्यशनं तथा । शालेः सनवनीतस्य ततश्च विविधौपधैः ॥ १००॥ जलस्थलखेचराणां पिशितं सप्त वासरान् । भुञानस्य क्षणात्तेऽमी गदा यास्यन्ति निश्चितम् ॥ १०१ ॥ श्रुत्वेत्यवर रोगवटुर्भावि यत्तद्भवत्वलम् । धर्मध्वंसं व्रतभङ्गं कुर्या प्राणात्ययेऽपि न ॥ १०२ ॥ वहुधा बोधितोऽप्येष चलितो न मनागपि। तच्छुभध्यानतः प्रीताः प्रापुः सर्वेऽपि विस्मयम् ॥ १०३ ॥ निर्जरावपि तत्सत्त्वं परीक्ष्य धृतविस्मयौ । विधाय नीरुजं तं च स्तुत्वाऽगातां यथागतम् ॥ १०४ ॥ अरोग इति तस्याख्या ततः प्रभृति पप्रथे। मृत्वा कालेन सौधर्मे दिव्यभूद्दिविपदरः ॥ १०५॥ ज्ञात्वा स्वं प्राग्भवं सोऽयं नतये न इहागतः। दृष्ट्वा च केवलोत्पत्तिं नन सौ प्रमोदतः ॥ १०६ ॥ इतीश्वरमुनेर्वाचा निपिद्धक्षणदाशनाः । प्रतिपन्नाः श्राद्धधर्म केचिदन्ये च संयमम् ॥ १०७ ॥ सूरसेननृपोऽप्युञ्चैवैराग्यापूर्णमानसः । त्यक्त्व राज्य समं मुक्तावल्या संयममग्रहीत् ॥ १०८ ॥ प्रपाल्य चारु चारित्रं मासं सलेखनापरौ । अवेयके विमाने तावभूतां निर्जरोत्तमौ ॥ १०९ ॥ इति पं० श्रीसत्यराजगणिविरचिते श्रीपृथ्वीचन्द्रचरि नरसिंहनृपसरसेनराजचरितं षष्ठं भवग्रहणम् । Haram ·सप्तमो भवः। ॥ अथात्र भरतक्षेत्रे गजणाख्यपुरे नृपः । नाम्ना सुरपतिस्तस्य विनयप्रणया प्रिया ॥ १।। स च भूमिपतिर्मिथ्यादृष्टिविप्रेषु भक्तिमान् । जनोऽपि तादृशः सर्वो यथा राजा तथा प्रजा ॥ २ ॥ एवं व्रजति काले च सूरसेनसुरोऽन्यदा। विनयप्रणयादेव्याः कुक्षौ स समवातरत् ॥ ३ ॥ सुवासरे प्रसूताऽथ राज्ञी कान्त्याऽसन्निभम् । सुतं रोहणभूमीव रत्नं प्राचीव भास्करम् ॥ ४ ॥ जनको जनकोटीभियुतो जन्ममहं व्यधात् । सुतस्य तस्य चाभिख्यां पद्मोत्तर इति स्फुटम् ॥ ५ ॥ वर्द्धमानः क्रमेणापत् पावनं यौवनं क्यः । कलाकलापमखिलं कलयामास सोऽअसा ॥ ६ ॥ इतश्च वैताब्यगिरौ सुभौमनगरे नृपः । तारवेगाभिधस्तस्य हेममालाभिधा प्रिया ॥ ७ ॥ तयोर्वहूनां पुत्रीणामथोपर्युदपद्यत । मुक्तावलीसुरः पुत्रत्वेन ग्रैवेयकाच्च्युतः ॥ ८ ॥ प्रमूता समये हेममाला पुत्रं महाद्युतिम् । हरिवेग इति ख्यातनामाऽसौ वधे क्रमात् ॥ ९ ॥ त्यक्तवाल्यश्याः सर्वकलाग्रहणकोविदः। नारीजनमनोहारि तारुण्यं प्राप स क्रमात् ॥ १० ॥ ॥ CD ||६१॥

·KAROOR- बीनन्द्र SEASE चरितम् ॥ मथुरायामथो चन्द्रध्वजस्य वसुधापतेः। आस्तां चन्द्रमतिः सूरमतिः पत्न्याचुभे शुभे ॥ ११ ॥ शशिलेखासुरलेखाऽभिधाने च तयोः क्रमात् । पुत्र्यावभतां सद्रपलावण्यमरभूपिते ॥ १२ ॥ अनयोजनकोऽकाीदनुरूपवराप्तये । स्वयवरं समाहूतास्तत्र सर्वेशी भूधवाः ॥ १३ ॥ पद्मोत्तरकुमारोऽपि परिमेयपरिच्छदः । स्फुरद्विपुलनेपथ्यः प्रस्थितो मथुरां प्रति ॥ १४ ॥ कुमारो लङ्घयन्मार्ग वीक्ष्यकं तापसाश्रमम् । नत्वा कुलपति तत्र निषण्णस्तत्पदान्तिके ॥ १५ ॥ ततः कुलपतिस्तस्य पुरः कन्यां मनोरमाम् । उपादाय जगौ वत्स ! स्वीकुर्वेतां निजोचिताम् ॥ १६ ॥ कुमारोऽवग मुने ! ब्रह्मभृतां वः स्यात् कुतः सुता ? । जगौ कुलपतिवत्स ! परमार्थ शृणु स्वयम् ॥ १७ ॥ अस्त्युत्तरस्यां सुरभिपुरं तत्र धराधवः । वसन्तराजरतत्पत्नी पुष्पमालेति चाभवत् ॥ १८ ॥ गुणमालाऽऽह्वया पुत्री तयोः पञ्चसुतोपरि। जाता ततोऽस्त्यभिमता पित्रोः सा पुत्रतोऽधिकम् ॥१९॥ न व्यवाहयतां चैतां पितरौ विरहातुरौ । तद्रूपमोहितश्चम्पापतिरागाच्छुकोऽन्यदा ॥ २० ॥ सचिवप्रेरितो भूपः पादात् तस्मै च ता सुताम्। पुत्रीवियोगभीरुश्चातिष्ठिपत् तं निजे पुरे ॥ २१ ॥ रममागः समं प्राणप्रेयस्या स तया समम् । अतिव्रजन्तं नाज्ञासीत् समयं नमयन्नरीन् ॥ २२ ॥ क्षारत्वेनैव यत् सिन्धोः कलङ्कन विधोरिव । मृगयाव्यसनेनास्य दोषोऽभूद् दुस्त्यजस्तथा ।। २३ ।। - ·ततो राजा नियुक्तोऽस्य वोधनाय विशारदः । सुमुखो नाम भट्टः स प्राप्यावसरमालपत् ॥ २४ ॥ प्रत्यर्थिनोऽपि सुच्यन्ते तृणानि दधतो मुखे। तृणाशिनोऽप्यमी नित्य हन्यन्ते हा! पशुव्रजाः ॥ २५ ॥ केयं नीतिश्च कि शौर्य अत्रधर्मोऽपि को ह्ययम् । नन्ति यत् पुरुषा जन्तूननस्त्रानकृतागसः ॥ २६ ॥ पड्गुकुष्टिकुणित्वादि फलमङ्गिवधोद्भवम् । मत्वाऽऽत्मनः सुखाकाङ्क्षी परपोडां विवर्जयेत् ॥ २७ ॥ बोधिताऽपीति पापधि हियवौज्जन्मनो विना । पित्राऽऽहूतः स चान्याश्चचाल स्वपुरं प्रति ॥ २८ ।। आपन्नसत्त्वा स्वां पत्नी सहादाय प्रतस्थिवान् । क्रमेण प्राप्तवानेषोऽस्माकमेतत्तपोवनम् ॥ २९ ॥ दृष्ट्वा वनचरान् जीवान् पापद्धिविवशो भृशम् । यावद्धावति तान् हन्तुं तावत् पापनियोगतः ॥ ३०॥ तृण्याऽऽच्छन्ने गावगर्तेऽपतनिशितकीलके। भिन्नकुक्षिर्विधुराङ्गो नीतो भृत्यैर्वहिस्ततः ॥ ३१ ॥ (युग्मम् ). चरेभ्यो ज्ञातवृत्तान्तो वसन्तः पुप्पमालया । यावत् समागतस्तावत् स परासुरभूत् क्षणात् ॥ ३२ ॥ शोकात गुणमालाऽग्निं प्रविविक्षुः कथञ्चन । निषिद्धा विललापोचैः सोरस्ताडं सुदैन्यतः ॥ ३३ ॥ पितरावथ दुःखात्तौं सुतामादाय तौ ततः । गतौ कुलपतेः पार्थे सोऽप्यमून् प्रत्यबूवुवत् ॥ ३४ ॥ राजन्नयं भवो घोरः क्लिश्यन्ते यत्र जन्तवः । जरामरणदुःखौघैश्चतुर्गतिगमोद्भवैः ॥ ३५ ॥ चला लक्ष्मीश्चलाः प्राणाश्चलाः स्वजनसङ्गमाः । वृथा संसारवासेऽस्मिन् सुखाशां कुरुते जनः ॥ ३६ ॥ ॥५

·CD
Imil
चरितम् म्॥
.
Int)
पृथ्वीचन्द्र
त
॥
तद्विहाय नृप ! प्रेमसम्बन्धं वन्धुषु स्वयम् । रमय स्वमनो धर्मे शमयात्र्ति ममत्वजाम् ॥ ३७॥
इति श्रुत्वा कुलपतेगिरं बुद्धो धराधवः । त्यक्त्वा राज्यं सभार्योऽपि सोऽभूद् दीक्षाकृताग्रहः ॥ ३८ ॥
ससचेति निपिद्धाऽपि सा पित्रोविरहासहा । अनुज्ञया कुलपतेर्गुणमालाऽप्यलाद् व्रतम् ॥ ३९ ॥
कालेन गुणमालाऽथ सुखेन सुपुवे सुताम् । परासुश्चाभवत् सूतिरोगेण विपिने स्थिता ॥ ४० ॥
मातामही पुष्पमाला कियत्कालमपालयत् । वनमालामिमां वाला नामशेपाऽथ साऽप्यभूत् ॥ ४१ ।।
ततोऽहं कर्मदोपेणाक्षमो मोक्तुमिमा सुताम् । मुनिर्वसन्तराजाख्यः पालयनस्मि मोहतः ॥ ४२ ॥
गुर्वादेशान्मया त्वेषा ढौकिताऽस्ति भवत्पुरः । साधुना नाधुना कार्यों याञ्चाभङ्गस्त्वया ततः ॥ ४३ ॥
तथेत्यभिदधत्यस्मिन् बनमालाधलङ्कृताम् । वनमालामदात् तस्मै मुदा तत्र स तापसः ॥ ४४ ॥
विद्यां वेतालिनी नाना वनमालां च तां प्रियाम् । पद्मोत्तरः समादाय प्रतस्थौ मथुरामथ ॥ ४५ ॥
समग्रे राजचक्रे च तत्रायाते क्रमादथ । विवाहमण्डपे तस्मिन्नागातां ते पतिवरे ॥ ४६ ॥
भ्रामं भ्रामं भ्रमरीव कुमारारामगोचरे । पद्मोत्तरकुमारे तु निविष्टा दृष्टिरेतयोः ॥ ४७ ॥
वालाभ्यां वरमालाऽस्य चिक्षिपे कण्ठकन्दले । प्रवर्तितो जयस्तूर्यस्वैरापूर्यताम्बरम् ॥ ४८ ॥
अथान्ये भूभुजः पद्मोत्तरस्य दयिताद्वयम् । मानादसहमानाचावेष्टयस्तं निजैर्वलैः ॥ ४९ ॥

·पापा,
स्मृत्वा वेतालिनी पद्मोत्तरो विद्यामनुत्तराम् । अनाशयद् रिपुवलं पलालमिव मारुतः ॥ ५० ॥
भुजौजसाऽअसा सर्वे निर्जिता ऊर्जिता अपि । भूभुजो भूभुजङ्गाङ्गभुवोऽथ लुलुछुः पदोः ॥ ५१ ॥
महामहेन स वृतो कुमार्या भूभुजङ्गभूः । स्थित्वा तत्र कियत्कालं संप्राप नगरं निजम् ॥ ५२ ॥
पितृप्रदत्तां युवराजलक्ष्मीमक्षीणपुण्योऽनुभवन्नथैषः ।
पद्मोत्तरोऽयं शशिसूरलेखाप्रियान्वितोऽभुङ्ग सुखानि नित्यम् ॥ ५३ ॥
इतश्च वैतादयगिरौ पुरे गगनवल्लभे । विद्याधरेन्द्रः कनककेतुर्नाम्नाऽस्ति विश्रुतः ॥ ५४॥
देवी कनकरत्येका तस्य रत्नवती परा । तयोः सुतैका कनकावली रत्नावली परा ॥ ५५ ॥
तयोर्जन्मदिने नैमित्तिकोऽयमिदमादिशत् । एकां परिणयन्नेकश्रेणीशः स भविष्यति ॥ ५६ ॥
विवाहयन्नुभे कन्ये भावी श्रेणिद्वयीशिता । अथ ते वर्द्धमाने द्वे कन्ये तारुण्यमापतुः ॥ ५७ ॥ ( युग्मम् ).
स्वयंवरमहे पित्रा प्रारब्धेऽखिलखेचराः । समागुईरिवेगं तु प्रमोदाद् वृणुतः स्म ते ॥ ५८ ॥
कन्याद्वयं परिणीय स आगानगरं निजम् । निश्चिकाय पिता श्रेणिद्वयीशोऽयं भविष्यति ॥ ५९॥
दध्यौ पिता प्राग्भवे किमेतेन सुकृतं कृतम् । ज्ञानवान् कोऽपि यद्येति पृच्छयते तदिदं ध्रुवम् ॥ ६० ॥
इनश्च तत्र संप्राप्तः श्रीतेजा नाम केवली । नत्वा पप्रच्छ तद् भूपो व्याहरद् भगवानथ ॥ ६१ ॥
॥५३॥

·(चरितम् CD ६) पृथ्वीचन्द्र कलावतीशवभवादरिवेगभवावधि । तारवेग. सुसंवेगः केवल्युक्तं मुदाऽशृणोत् ॥ ६२ ॥ (युग्मम् ). प्रबुद्धस्तारवेगोऽथ दत्त्वा राज्य स्वसूनवे । तदछिमूले प्राब्राजील कर्मनिर्मूलनोद्यतः ॥ ६३ ॥ जातजातिस्मृतिश्चान्यः श्राद्धधर्म प्रपेदिवान् । सम्यग्दर्शनपूतात्मा पालयद् द्वादशवतीम् ॥ ६४ ॥ अन्यदायसरं प्राप्य नृपोऽपृच्छन्मुनीश्वरम् । मूरसेनः प्रभो ! कुत्रोत्पेदे किं नामभृञ्च सः ? ॥६५॥ सुपापो घोधिरस्यास्ति दुःप्रापो वा विभो ! वद । स जगौ गज्जणेशस्याङ्गभूः पद्मोत्तराभिवः ॥ ६६ ॥ संमत्यस्ति सुबोधिश्च न पुनर्धर्ममाप्तवान्। सामठ्यभावाद् यद् योग्योऽप्याप्नुते न प्रतिक्रियाम् ॥ ६७ ॥ यत:-योग्योऽपि धर्मरत्नस्य प्राणी बोधि न चाप्नुते । विशुद्धधर्मचरितं धर्माचार्यमनाप्नुवन् ॥ ६८ ॥ वत्त एवाधिगम्याहन्मतं बोधि स चैष्यति । श्रुत्वेति तोपमगमद्धरिवेगः स वेगतः ॥ ६९ ॥ क्रमेण श्रेणियुग्मैश्यं प्रपन्नस्तारवेगमः । पद्मोत्तरकुमारस्य दिदृक्षोत्कण्ठयाऽन्यदा ॥ ७० ॥ गजणं मण्डलं प्राप्तः स एकाक्यपि खेचरः। ओतुमेकं महाकायं विकृत्याअनसन्निभम् ॥ ७१ ॥ वराटिकास्रग्भिरलं समलकृतहृद्गलम् । सुवर्णकिङ्किणीस्फूर्जत्ताररत्नगणाकरम् ॥ ७२ ॥ सुवर्णशृङ्खलावद्धं गृहीत्वाऽगाचतुप्पथम् । कौतुकाम्मिलिता लोकाः पृच्छन्त्येनं किमेप भोः॥ ७३ ॥ विक्रेयः किञ्च मूल्यं सोऽध्याह स्म स्वर्णलक्षकम् । जनोऽवगोतुमात्रस्येयन्मूल्यं किं भवत्यहो!||७४॥ (पञ्चभिः कुलकम्।) 1) ) (0 Tauer 60 (1) ·POOOD खेचरोऽवग्गुणैरश्मदारूणामप्यमूल्यता । मण्यादयो महाः स्युन वा किं चन्दनादयः ? ||७५॥ गुणाः केऽस्येति लोकोक्ते खेचरोऽवग् नृपौकसि । गम्यते येन तत्र स्याद् गुणागुणविनिश्चयः ॥ ७६ ।। इत्युल्लापपरो वृद्धवाडवैः परितो तृतः । वृषदंशं पुरस्कृत्य स नृपास्थानमागमत् ॥ ७७ ॥ प्राग्भवाभ्यासतः पद्मोत्तरे तं प्रेमपेशलम् । पश्यत्यथ महीशस्तमूचे भोः ! कौतुमाप्तवान् ? ॥ ७८ ॥ खेचरः स्माह केनापि ददे दिविषदेष मे । गुणाढ्यस्यास्य नो मूल्यं वर्तते यज्जगत्यपि ॥ ७९ ॥ के गुणा अस्य राज्ञोक्ते खेचरोऽधक शृणु प्रभो ! ।जीयते नापि कैरेप श्वमार्जारादिकैरहो !॥ ८० ॥ अन्यच्च यत्रैप बसेन्निशि तत्राखवो ध्रुवम् । द्वादशयोजनैः स्थानं तत् त्यजन्ति भयद्रुताः ॥ ८१ ॥ गुणा अन्येऽपि बहवोऽस्येत्यसौ वाडवानवक् । मूल्यं नास्त्यस्य किं खेप विक्रीणे दौस्थ्यपीडितः ॥८२॥ पश्यन्तः श्रुतिमेकां ते वृषजग्धामदोऽवदन् । विहस्य सूत्रकण्ठा भोः ! यदि द्वादशयोजनीम् ॥ ८३ ॥ प्रणश्यन्त्याखवस्तत् तैः किमीपत्कर्ण आशितः ? । पूर्वापरविसंवादिन्यसौ यद्वो वचःस्थितिः ॥ ८४ ॥ (युग्मम् ). खेचरोऽथावदद्भट्टाः ! सद्रत्नं नेति दूष्यते । देवादिष्वपि येनैवं विरोधो वः प्रकीर्त्यते ॥ ८५ ॥ तथाहि-यो गोद्विजाङ्गना दीन् हन्यात् कीदृक् स उच्यते?। द्विजाः मोचुमहापापः सोऽद्रष्टव्यमुखो भवेत् ॥८६॥ यद्येवं तत् प्रदीप्तो यो द्विजवालादिकं दहेत् । स पूज्यते कथं देवधियाऽग्निद्ध मकाङ्क्षिभिः ? ॥ ८७ ॥ ॥५४ ·पा बीचन्द्र 'चरितम् । 1) وت अथ चेद् देवकोटीनां मुखं तेनर तप्यते । तत्कथं तदनिटं च शवाद्येष दहेत् स्वयम् ॥ ८८ ॥ शौचधर्मविदो यूयमशुचिग्रासतत्परम् । पूजयध्वं कथं देवधिया धूमध्वजं द्विजाः ! ॥ ८९ ॥ एवमंभो हरेमू भगन्तः पादधावनात् । अशुचिक्षालनात् किं न विरोधो वः प्रवर्त्तते ? ॥ ९० ॥ विरोधो यदि देवेषु तत् कथं दोपचिन्तनम् ?। क्रियतेऽस्मिन्नोतुरत्ने तथाऽन्यदपि चिन्त्यताम् ॥ ९१॥ स्मरारिमपि मन्यध्वे यथा गौरीरतं शिवम् । वृपखादितमप्योतुं तथा किं नाखुर्हिसिनम् ? ॥ ९२ ॥ इति तथ्यगिरा विप्राः कृताः सद्यो निरुत्तराः । दध्यौ पद्मोत्तरः कोऽपि महानेप नरोत्तमः ॥ ९३ ॥ स्वरूपं देवतादीनां तत्पृच्छाम्यमुमाहतः । तथा कृते सोऽप्यगदद्धर्म सर्वज्ञभाषितम् ॥ ९४ ॥ हरिवेगः पुनः पद्मोत्तरं प्रति जगावदः । किं न स्मरसि भोः ! प्राच्यभवे ग्रेवेयकश्रियम् ? ॥ ९५ ॥ जातजातिस्मृतिः सोऽथ हरिवेगमभाषत । अहो ! ते ज्ञाननैर्मल्यमहो ! ते चोपकारिता ॥ ९६ ॥ सद्धर्मपक्षपातस्ते अहो! कीगनुत्तरः। अहो ! कृपापरत्वं त अहो ! वात्सल्यमुत्तमम् ॥ ९७ ॥ त्वं तु मुक्तावलीजीयः खेचरत्वमुपागतः । कथञ्चिन्मम बोधाय समायातोऽसि निश्चितम् ॥ ९८ ॥ तन्मुक्त्वा गूढरूपं स्वं यथावस्थं प्रदशय । तथा कृते मिथो गाढमालिलिङ्गतुरुन्मुदौ ।। ९९ ॥ नृपोऽपि ज्ञाततद्वृत्तः सपौरः सपरिच्छदः । जिनधर्मैकनिष्टोऽभूत् सुसङ्गः कस्य नेष्टदः ? ॥१०० ।। 10 (); . SESEE / ·॥ अत्रान्तरे वनपालोऽवनीपालं व्यजिज्ञपत् । स्वामिन् ! वर्धाप्यसे स त्वं केवल्यागमनेन यत् ॥ १०१ ॥ पद्मोत्तरहरिवेगाधन्वितो नृपतिस्ततः । वन्दनाय गतस्तत्राशृणोत् तद्देशनां मुदा ॥ १०२ ॥ प्रबुद्धो भूपती राज्यं त्यक्त्वा प्रत्रज्य दुस्तपम् । तपस्तप्त्वा दग्धकर्मा प्रपेदे परमं पदम् ॥ १०३ ॥ पद्मोत्तरः श्राद्धधर्म प्रपन्नोऽथ पितुः पदे । हरिवेगेनाभिषिक्तः प्राज्यं राज्यमपालयत् ॥ १०४ ॥ अथान्यदा हरिवेगः पद्मोत्तरं निजं पुरम् । नीत्वोवाच सखे ! विद्या अनवद्या गृहाण मे ॥ १०५ ॥ आदत्स्व खेचरैश्वर्य सोऽवक भ्रातस्त्वमेव मे । द्वितीयतनुभूतोऽसि तद् यस्यासि त्वमीशिता ॥ १०६ ॥ तस्याहमप्यधीशोऽस्मि तथा धर्मप्रदानतः।दातव्यं यत् तु दत्तं तत् किमतोऽप्यस्ति यद्वरम् ॥ १०७ ॥ तत् पालयावः स्वे राज्ये यावत् पुत्रोद्भवो भवेत् । ततो राज्यधुरं दत्त्वा चरिष्यावो व्रतं स्वयम् ॥ १०८ ॥ इत्थं मिथो मन्त्रयित्वा शाश्वताईद्गृहादिषु । कृत्वा यात्रामुभी गज्जणकं नगरमापतुः ॥ १०९ ॥ अथान्यदोभौ नृपती नत्वाहचैत्यमादृतौ । निवृत्तौ तावता यष्टिमुष्टिघातातलोचनम् ॥ ११० ॥ कौपीनवाससं धूलिधूसरम् । निन्द्यमानं जनैपूंतकृतमेकमपश्यताम् ॥ १११ ॥ (युग्मम् ). कृपाद्री तावथोचाते भोः किमेषोऽद्यते भृशम्। आख्यत् कोऽप्यत्र कोटीशवरुणश्रेष्ठिनन्दनः ॥ ११२ ॥ द्यूतव्यसनदोपेण पित्रा निर्वासितो गृहात् । तथापि न जहाँ दैवहतकोऽसौ दुरोदरम् ॥ ११३ ।। आमुक्तकेशं COM ५५ ·Oooo3 चरितम् ॥ तम्। पृथ्वीचन्द्र अब लक्षं हारयित्वा पलायन् जगहे वलात्। विना लक्षं न मोक्ष्यामी न वोहर्वा ततिरस्य तत् ॥ ११४ ॥ ततो लक्षप्रदानेन मोचयित्वा तमासा । विपमा कर्मणश्चेष्टां भावयन्तौ गतौ गृहम् ॥ ११५ ॥ राज्यभारसमौ जातौ क्रमात् तयोस्तनूरहौ । दत्त्वा राज्यभरं सून्वोः प्रवजावः स्वयं रयात् ॥ ११६ ॥ इति चिन्तयतोरागाद् रत्नाकरमुनिवने । गत्वा तौ तं गुरुं नत्वा श्रुत्वा तद्देशनां मुदा ॥ ११७ ॥ सुतयोः क्ष्माभरं न्यस्य प्रशस्यदिवसेऽन्यदा । परिवत्रजतुः सारसंवेगरससङ्गतौ ॥ ११८ ॥ अधीत्यैकादशाङ्गी तौ तपाकर्मसु कर्मठौ । ग्रैवेयके सुरौ जातौ त्रिनवोदधिजीवितौ ॥ ११९ ॥ इति पं० श्रीसत्यराजगणिविरचिते श्रीपृथ्वीचन्द्रमहाराजर्षिचरिते पद्मोत्तरहरिवेग- महामुनिचरितं सप्तमं भवग्रहणम् । 00 - ग

·ACare
अष्टमो भवः।
अस्त्यत्र पाण्डुविषये पाण्डुपुरं श्रीवलो नृपस्तत्र । जयतीह तत्कनीयान् युवराजः शतवलो नाम ॥ १ ॥
तौ रामलक्ष्मणाविव मिथो घनप्रेमवन्धुरौ वन्धू । पालयतः पितृदत्तं माज्यं साम्राज्यमभियुक्तौ ॥ २ ॥
दयिते तयोद्वयोरपि सुलक्ष्मणालक्ष्मणाभिधाने च । पद्मोत्तर रभवत् सुलक्ष्मणायाः सुतत्वेन ॥ ३ ॥
गाङ्गेयगिरिस्वमानुसारतः स गिरिसुन्दरो नाम । हरिवेगसुरोऽपि सुतत्वेनाभूल्लक्ष्मणाकुक्षौ ॥ ४ ॥
रत्नोचयसुस्वरमानुसारतो रत्नसार इति नाम्ना । तौ प्रेमशृङ्खलयितौ द्वावप्येकत्र रेमाते ॥ ५ ॥
आस्थानसंस्थितोऽथान्यदा वली श्रीवलो नृपः पौरैः । विज्ञप्तो दुःखात्तैस्त्वयि राज्यपि नो महद् व्यसनम् ॥ ६ ॥
हियते कमला महिला गृहाङ्गणगता प्रसह्य केनापि । न च दृश्यतेऽत्र कश्चिद् देवो वा दानवो वाऽपि ॥ ७ ॥
श्रुत्वेति नृपोऽप्याहूयारक्षमतजेयञ्च कि रे त्वम् । स्वपिषि निशि न भ्रमन्नसि निशितासिकरः पुरस्यान्तः ॥ ८ ॥
आरक्षोऽप्यवददहं भ्रमामि पुरगोपुराणि पिदधामि । धावन्नपि तं दस्युं न लभे तु शृणोमि जनरावम् ॥ ९ ॥
%D
व
चन्द्र
॥५६॥

·R चरितम् । ई यत्नेन तदवरोधं रक्षतु देवोऽस्तु पौरवर्गोऽयम् । आकर्ण्यति नृपो यावत् किंकर्तव्यतामूढः ॥ १० ॥ कृतनतिना विज्ञप्तस्नावद् गिरिसुन्दरेण सप्ताहात् । देवाज्ञया लभेऽहं तमेष चौरं दुराचारम् ॥ ११ ॥ नरदेवेनाज्ञप्तो नियुक्तवान् भूपभूः स्वचरपुरुषान् । तैरपि न कोऽपि लेभेततः स निरगात् स्वयं नगरात् ॥ १२ ॥ शून्योद्यानादिपु पर्यटस्ततो नातिरगिरिशृङ्गे । दृष्ट्वा ज्वलन्तमग्निं यावत् तदुपान्तमभिसरति ॥ १३ दृष्टश्च तत्र गुग्गलममिदाहुतितत्परो नरः कोऽपि । तत्सन्निधावसिध्यद् दुःसाध्यः क्षेत्रपालोऽस्य ॥ १४ ॥ स क्षेत्रपस्तमूचे सिद्धोऽस्मि तवास्य नुमहिम्नैव । अन्तर्हिते च तस्मिन् स साधकस्तं कुमारमवक् ॥ १५ ॥ सत्पुरुष! कृतो भवता विहितागतिना ह्यनुग्रहोऽयं मे । तद् भण किं ते संपादये ततो भूपभूरगदत् ॥ १६ ॥ कृतकृत्योऽहं विद्यासिया तव चाथये किमपरं भोः। एवमनिच्छायादाद् विद्यां रूपान्तरकरी सः॥ १७ ॥ अत्रान्तरेऽधिपुरमुरुकरुणं तरुणीरवं समाकर्ण्य । हियते दुरात्मनेयं काऽपीत्यभिधावितस्तमसौ ॥ १८ ॥ न च कञ्चनाप्यपश्यत् तत्राप्यथ निश्चिकाय गिरिदयम्। निवसन्नसौ दुरात्मा कथं परिज्ञास्यत इदानीम् ॥१९॥ हुँ ज्ञातं स्त्रीलोलोऽयं तावत् तद् दधे युवतिरूपम् । दृष्टस्तथाकृतेऽसौ निर्गच्छन् देवकुलिकातः ॥ २० ॥ कापालिश्वेषधरं दृष्ट्वा हन्मीति वा न दर्शनभृत् । वध्योऽसावविमृश्यारुददथ कृतक स जिज्ञासुः ॥ २१॥ रुदितश्रवणादथ सोऽप्यागाद् दृष्ट्वा च तत्पवररूपम् । प्राह स्म किमत्रैकाकिनी कथं रोदिपि च भद्रे ? ॥२२|| D33I393I39- ·अबढत कुमारललना पत्या संपस्थिता प्रबासमहम् । सुप्तात्र तेन मुक्ता विस्मृतमिदमस्य करवालम् ॥२३॥ अलपत् कपालबारो सुन्दरि ! विधिना स वञ्चितो रङ्कः। न पुनर्भवादृशीनामनाथता क्वापि जायेत ॥२४|| अगदत् कुमाररामा न युक्तमेवं कुलस्त्रियो भगवन् ! । प्राणेश्वरस्य विरहे क्षणमपि यज्जीव्यते तदिह ॥२६॥ तत् किमपि मे प्रदर्शय तीर्थ भगवन् ! करोमि यत्राहम् । निजजीवितप्रयाणं ततश्च कापालिकोऽप्यलपत् ॥२६॥ अस्त्यत्रैकं तीर्थ वसंस्त्रिरात्रं प्रियं लभेतात्र। तत् किं निरर्थमृत्या कुरु तीर्थोपासनं भद्रे ! ॥२७॥ इत्यालप्योभावपि गतौ ततः कापि देवकुलपृष्टे । कापालिको जघान क्रमेण धरणीतलं तत्र ॥ २८ ॥ तत्सङ्केतादुदघाटि चैकया नागकन्यकोपमया। गुप्तद्वारं वशया प्रविविशतुरुभौ क्रमात् तत्र ॥ २९ ॥ देवार्चनं प्रकुरुतं युवामहं चानयामि कुसुमानि । इत्युल्लपन कपाली निरगाद् वहिरिह कुमारोऽस्थात् ॥३०॥ प्राच्यस्त्रिया कुमारस्यूचे त्वमनेन पापिनाऽऽत्ताऽसि । अहमिव सखि ! कुत्र जगौ कृतकस्त्री भगिनि ! मे कथय ॥३१॥ कोऽयं का वा भवती किमत्र वसतीति ? सा रुदन्त्याख्यत् । कापालिकवेषधरो दस्युरयं दण्डपालाख्यः॥ ३२ ॥ अङ्गिभ्रमेद् यथेच्छं निशि हृत्वा स्त्र्यादिकं क्षिपत्यत्र । सञ्चितमस्त्यावाभ्यां सहामुनैकोत्तरं शतं स्त्रीणाम् ॥३३॥ अहमपि च पाण्डुपुरसन्महेभ्यतनया हृता सुभद्राऽऽख्या। श्रीवलशतवलराज्येऽप्यवशास्त्र वसामि किं कुर्वे ॥३४॥ पाह स्म कुमारस्त्री सखि कथय कुतोऽस्य चेति सामथ्येम् । भणितं तया त्रिसन्ध्यं महत्यसो खड्गरत्नमिह ॥३५॥ ॥१७॥ Page

·MD
पृथ्वीचन्द्र
चरितम
10
(H
तस्मिन्नात्ते दिनमणिव भ्रमति यथेच्छया जगति गतभीः। तद्विरहितोऽथ कातर इवासको लक्ष्यते नित्यम् ॥३६॥
दर्शय तत्करवालं कुमारवचसेत्यदर्शयत् सा तत् । आदाय तन्निजमसि तत्स्थाने चामुचत् सोऽपि ॥ ३७ ॥
अत्रान्तरे कपाली सोऽथागान्नृपमुतः स्वरूपधरः। तमतर्जयत् तदैपोऽप्यादाय विकोशनिस्त्रिंशम् ॥ ३८ ॥
यावदढोकत योर्बु तावनीतः क्षणेन संयमिनीम् । नाः सर्वाश्चाहृष्यन् वीक्ष्य मृगाक्ष्यस्तदिदमखिलम् ॥ ३९ ॥
भणितं ततश्च गिरिसुन्दरेण शंसत मृगेक्षणाः! स्व स्वम्। स्थानं तत्र च युवतीर्भवतीः संप्रापये सद्यः ॥ ४० ॥
ताश्च सुभद्रावचसा ज्ञात्वा गिरिसुन्दरं ततोऽवोचन् । लज्जामहे ह्यनार्या दशयितु स्वं मुखं स्वेषाम् ॥ ४१ ॥
तदिदानीत्वं शरणं मरणं वा नोऽस्तु दैवहतकानाम् । भवतोपकृतिक्रीताः न शक्नुमस्त्वां ततो मोक्तुम् ॥ ४२ ॥
इति कुरु पालनमथवा ज्वालनमनलेन हीनदीनगिराम्। करुणैकरसाः सुजनाः उचितानुचिते न गणयन्ति ॥४३॥
इति विहितनिश्चयास्ता दृष्ट्वा सकृपं नृपाङ्गभूर्दथ्यौ । ही शुद्धानामपि मुग्धानामासीद् व्यसनमासाम् ॥ ४४ ।।
म्रियमाणा अपि तावद् द्रष्टुं शक्नोमि नो कथञ्चिदमूः। तदहं भवामि नाथोऽप्यासां संप्रत्यनाथानाम् ॥ ४५ ॥
इति निश्चित्यैताभी रममाणोऽसावतिष्ठदथ मासम् । स्मृत्वाऽन्यदा स्वबन्धून् संस्थाप्य प्रणयिनीस्तत्र ॥ ४६ ॥
कृतरूपपरावतः पाण्डुपुराभ्यासमागतो दृष्ट्वा । शोकाकुलानशेषानपि पौरान् कमपि सोऽपृच्छत् ॥४७॥ (युग्मम्)
तच्छोकहेतुमथ सोऽप्याख्यद् गिरिसुन्दराभिधो नृपमः। निरगात् कदापि दस्युग्रहणाय न चागतो गतो मासः॥४८॥

·" अद्य तु युवराजसुतश्च रत्नसारस्तमन्वगात् कापि । सविशेष दुःखानामुत्कर्षों वर्द्धते तेन ॥ ४९ ॥ तद्वघाततुल्यं वचः समाकर्ण्य निर्गतो नगरात् । भ्रातरमन्वेषयितुं गिरिसुन्दरनामकस्त्वरितम् ॥ ५० ॥ ग्रामाकरनगरारण्यभूमिभृच्छृङ्गगिरिनिकुञ्जेषु । भ्रामं भ्रामं पृच्छन्नध्वन्यानगणितक्षुत्तृट् ॥ ५१ ॥ कुत्रापि न तद्वार्ती प्रापदसौ कचिदथापि देवकुले । शृणुते पथिकालापांस्तत्रैकोऽवददहो ! शृणुत ॥५२॥ कौतुकमेकं यदहं दिवारभियोगतो विविधदेशान् । भ्राम्यन्नुद्वसदेश प्राप्तः श्वापदशताकीणम् ॥ ५३ ॥ मिलितोऽथामरनिरुपमरूपो भूपाङ्गभूस्तदा कोऽपि। तेन समं पथिगच्छन् शून्यपुरं किमपि वीक्ष्याग्रे॥५४॥ रमणीयमिति सकौतुकमावामालोकयाव इदमखिलम् । रुचिरतरविपणिमुरहर्म्यतुझ्वप्रप्रपाऽऽकीर्णम् ॥ ५५ ॥ निशि निशितासिशयौ शेवहे स्म तत्र प्रबुद्धमथ पूर्वम् । नृपसुतमागत्य तदा व्याघ्रः प्रोवाच नरवाचा ॥ ५६ ॥ नृपसूनो ! क्षुधितोऽहं तद् देह्येनं नरं कुरु कृपां मे । अवदत् सोऽपि न शरणागतं विमुञ्चामि मां भुक्ष्व ॥५७|| शरणागता भटानां सिंहानां केसरा उरः सत्याः। चूडामणयः फणिनां गृह्यन्ते जीवतां नैव ॥ ५८ ॥ इत्युक्त्यवगततनिश्चयोऽथ नृपसुनुमालपद् व्याघ्रः । त्वत्सत्त्वात् तुष्टोऽस्मि प्रार्थय किमपीप्सितं भद्र ! ॥ ५९॥ कस्त्वमिति नृपभुवोक्ते देशस्यास्यास्मि नायकोऽनिमिषः । कथमुद्रसस्तदेष त्वयि सत्यपि विस्मयोऽयं मे ॥६०॥ इति पृष्टोऽयं निजकं प्रकाश्य रूपं जगाद परमार्थम् । गन्धारनाम्नि नगरे रविचन्द्रो नाम नरनाथः ॥ ६१ ।। COM यत ॥५८ श ·+ ३ सीनन्द्र चरितम् ॥ रतिचन्द्रकीर्तिचन्द्रौ तस्याभूतामुभौ प्रियौ पुत्रौ। राज्यं च यौवराज्यं तयोर्वितीर्याथ रविचन्द्रः ॥ ६२ ॥ पात्राजीत् स्वयमथ रतिचन्द्रो गेयादिरसवशत्वेन । सर्वेषु कीर्तिचन्द्रं नियुक्तवान् राजकार्येषु ।। ६३ ॥ प्रचुरलोभाभिभूतः स च सर्व राज्यनात्मसात् कृत्वा । बद्ध्वा रतिचन्द्रनृपं द्रुतं वधायादिशत् तं च ॥ ६४ ॥ रतिचन्द्रोऽपि सदैन्यं प्रोचे भ्रातर्न युज्यते भवतः । कुन्देन्दुकम्बुविमले कुले मपीकूर्चकं दातुम् ॥ ६५ ।। यदि राज्यलालसस्त्वं तद् दत्तं ते मयैतदखिलमपि । यदि न प्रत्येपि तथाऽपि मुञ्च यत् तातमनुयामि ॥६६॥ इत्युक्तोऽपि न मुञ्चति यदा तदाऽसौ जगाद रतिचन्द्रः। माभूत् तवैवमयशो रचय चितां यद् विशाम्यग्निम् ।।६७॥ तेन च तथाकृतेऽसावविक्षनलं नृपः सभार्योऽपि । ही ही लुब्धात्मानः कृत्याकृत्ये न गणयन्ति ॥ ६८ ॥ मृत्वा च स रतिचन्द्रः सातो भूतरमणयक्षोऽहम् । यो मतिरन्ते सा गतिरिह यस्माज्जायते जन्तोः ॥ ६९ ।। स्मृत्वा निष्कारणवैरिणं च कुपितोऽक्षिपं च सर्वजनम् । अन्यान्यजनपदेष्वप्यनश्यदथ कीर्तिचन्द्रः सः ॥७०॥ अहमेतदुद्वसं जनपदमथ तिष्ठामि वीक्ष्य वामत्र । छलनायैतः प्रीतः सत्वेन तवैव परमार्थः ॥ ७१ ।। अथ कथय किमपि यद्भवदिष्टं संपादयामि यदमोघम् । भवति सुरदर्शनं नृपमुतोऽप्यवर देव ! यद्येवम् ॥७२॥ वासय जनपदमेतं तत पुण्यजनेश ! चेत् प्रसन्नोऽसि । यद् याश्चाभङ्गकृतो भवन्ति न भवादृशाः कापि ॥७३॥ सोऽग्याह चेन म त्वं प्रपद्यसेऽस्यात्र तत् प्रकुर्वेऽदः । भ्राताऽपि ते मिलिप्यति मासान्ते तस्थुपेश्चात्र ॥ ७४ ।। 333215233ss "-350 ·- प्रतिपन्ने तेनेति श्रितपरितोषस्तिरोहितो यक्षः । प्रातः प्राप्ताश्च ततः समन्ततः सर्वसामन्ताः ॥ ७ ॥ अभिषिक्तोऽसौ राज्ये ख्यातो देवप्रसाद इति नाम्ना । पालयति तत्प्रभुत्वं निजसुकृतभरार्जितं सततम् ॥७६॥ भणितोऽहं तेन सखे ! आवाभ्यामर्जितं प्रभुत्वमिदम् । तदनुभवाव उभावप्यथवा भुक्ष्व त्वमेवेदम् ॥ ७७ ॥ भणितं मया वयस्यादिष्टो देवेन सङ्गमो प्रातुः। मासान्ते तत् तिष्ठ त्वमहं पश्यामि ते वन्धुम् ।। ७८ ॥ कथय परं निजबन्धोरभिधां किं हेतुना स वा निरगात् । सोऽवोचद् गिरिसुन्दरनामा मे बन्धुरो वन्धुः ॥७९॥ स च पाटचरनिग्रहकृताग्रहो निर्गतोऽन्यदा नगरात्। न प्रत्यागात् तमहं विलोकयन्नागतोत्र सखे ! ॥ ८॥ श्रुत्वेति तदुक्तमहं निरगामथ तद्गवेषणायेतः । पृच्छामि वोऽध्वनीनास्तदिहेदृग्लक्षणः पुरुषः ॥ ८१ ॥ दृष्टः कापि भवद्भिव्रजामि यत् तत्र तं विलोकयितुम् । गिरिसुन्दरोऽथ नृपसूः श्रुत्वेत्यन्तर्मनो दध्यौ ॥४२॥ (युग्मम्). नूनं स एष पथिकप्रोक्तो देवप्रसादपरनामा । देवप्रदत्तराज्यो विराजते रत्नसार इति ॥ ८३ ॥ निश्चित्यति तमध्वगमवक् स भोस्तप्यसे वयस्यकृते । देवप्रसादमीक्षितुमपि यदकुण्ठा ममोत्कण्ठा ॥ ८४ ॥ विनयादिना हरिष्यामि मानसं मानसंकुलं तस्य । नृपतेस्तथा यथाऽसौ नहि खबन्धोरपि स्मन् ॥ ८५ ॥ उक्त्वेति तावुभावपि चलितौ गन्धारपुरवरं प्राप्तौ । गिरिसुन्दरोऽथ मुमुदे निरीक्ष्य तं रत्नसारनृपम् ॥८६॥ कृतरूपपरावर्त गिरिसुन्दरमनुपलक्ष्य भूपोऽपि । पाइ वयस्यं कोऽयं महानुभावः ? स चाचख्यौ ॥ ८७ ॥ । ॥५९

·चरितम् ।।
..
जलजेड
.
न्द्र
3
देवचरणान् दिक्षुर्विद्यासिद्धो मयाऽत्र साकमयम् । आगादथ मासावधिपूतौ भूपोऽवदन्मित्रम् ॥ ८८ ॥
मासस्तावदतीतो बन्धुर्मे नागतो विसंवदति । कि सुरवचोऽपि तदलं राज्येन च जीवितेन मम ॥ ८९ ॥
एवं विपादविवशं गिरिसुन्दर आह रत्नसारनृपम् । अहमेव सोदरस्ते सुरेण नूनं समादिष्टः॥९० ॥
अहमपि बन्धुनिरीक्षणनिमित्तमवनीतलं परिभ्रान्तः । त्वद्दर्शनसंतोषाद् विरतोऽस्म्यधुना परिभ्रमणात् ॥११॥
त्वमपि विरम मम सङ्गमवशादमुष्माद् विकल्पतो नृपते!। तुल्यक्रियाप्रवृत्तिः प्रणयस्य हि सारमिदमेव ॥१२॥
श्रुत्वेति रत्नसारो दध्यौ गिरिसुन्दरे यथाप्रेम । स्फुरति तथास्मिस्तत्कृतरूपान्तर एप मे वन्धुः ॥ ९३ ॥
निश्चित्येत्यवददयो भ्रातः ! किं मां प्रतारयस्यधुना। प्रकटय सौवं रूपं तथाऽकरोत् सोऽपि मुदितमनाः ॥१४॥
अन्यदिने महसेनं पूर्वोदितसहचरं निजे राज्ये । ताभ्यामभिषिच्योक्तं तृतीयवन्धुस्त्वमसि नौ यत् ॥ ९५ ।।
भुक्ष्य तदिदं विभुत्वं चावां पित्रोवियोगदावाग्निम् । शमयाव इति भणित्वा चलितौ तौ गुरुचमूयुक्तौ ।।९६||
पाण्डुपुरं संप्राप्तौ श्रीवलभूपोऽपि शतबलादियुतः । विज्ञाततदागमनोऽभ्यगादथ विस्फुरत्पमदः ॥ ९७ ॥
सर्वे महामहेन प्रविविशुरुत्तुङ्गतोरणं नगरम् । निजनिजचरित्रमेताववोचतां चित् पित्रोः ॥ ९८ ॥
श्रीवलभूपस्तत् तनयाद्भुतभाग्यं हृदा समवधार्य । जयनन्दनमुनिमागतमप्राक्षीत् प्राग्भवचरित्रम् ॥ ९९ ॥
अत्याश्चर्यकरं यन्मुमुक्षवे दानमाहितं प्रीत्या । चत्वारोऽपि भवन्तोऽसमशर्मपदं ततो जाताः ॥ १०० ॥

·तया-अत्रैव भरतक्षेत्रे प्रतिष्ठानपुरे पुरे । सुमेधकुलपुत्रस्य विन्ध्यशंवरनामको ॥ १०१ ॥ पुत्रौ परेतयोः पित्रोदुःस्थौ संप्रस्थितौ ततः। काञ्चनाख्यपुरं काप्यन्तरा कान्दविकापणात् ॥ १०२ ॥ आदाय खाद्यमुद्यानं प्रस्थितौ तावपश्यताम् । मासोपवासिनं साधुं पारणार्थमुपागतम् ॥ १०३ ॥ प्रत्यलाभयतां शुद्धभैक्ष्येण विहिताग्रहौ । परं प्रमोदमापनौ प्रपन्नौ बोधिमुज्ज्वलम् ॥ १०४ ॥ (कलापकम्). अत्रान्तरे तदुद्यानयक्षपूजार्थमागते । नृपपुत्र्यावृद्धिद्धयभिधाने तदपश्यताम् ॥ १०५ ॥ अहो ! सुदानमनयोरहो ! सुकृतसञ्चयः । अहो ! सुलब्धं जनुरित्यन्वमोदयतां हि ते ॥ १०६ ॥ द्वाभ्यां दानेन चोभाभ्यामनुमोदनया तदा। शुभानुबन्धं मत्पुण्यमर्जितं मार्जितं त्वघम् ॥ १०७ ॥ मुनिदानेन सन्तुष्टौ तौ विन्ध्यशंबराभिधौ । तत्काञ्चनपुरं प्राप्तौ विश्रामाय वने स्थितौ ॥ १०८ ॥ अत्रान्तरे राजपट्टहस्त्यायोरणमुन्मदः अवधूयाखिलद्रङ्गेऽसमञ्जसमवर्तयत् ॥ १०९ ॥ चन्द्रराट् प्राह भोः ! कोऽपि शूरो वीरोऽस्ति विश्रुतः । य एनं मत्तमातङ्गं वशमानयति द्रुतम् ॥११०॥ श्रुत्वेति विन्ध्यस्तत्रेत्यातर्जयत् तमनेकपम् । खेदायत्वा चिरं धृत्वाऽवध्नाच्छालासु हस्तिनाम् ॥११॥ साधुवादः समुद्भूतः स चाहूतः क्षमाभुजा । उक्तश्च तव सत्वेन तुष्टो वृणु वरं स्वयम् ॥ ११२ ॥ विन्ध्योऽपि स्माह सर्वेषा वरागां प्रवरो वरः । यद् देवदर्शनं जातमर्थ्यते किमतः परम् ? ॥ ११३ ॥ - ·। चरितम বঃ ल अथवा चेलभे स्वेष्टं सेवे देवपढांस्तदा । स्वीकृतं तन्नृपेणापि तदानाचिन्त्यपुण्यतः ॥ ११४ ॥ ततो नृपं सिपेवाते तो द्वावपि समाहितौ । कालेन कालधर्म सौ प्रतिपद्य समाधिना ॥ १२५ ॥ सातौ युग्मिनौ देवकुरुप्वेतावुभावपि । त्रिगव्यूततनू पल्यत्रितयपमितायुपौ ॥ ११६ ॥ (युग्मम्). दानानुमोदनापुण्यान्नुपपुत्र्यावपीह ते । तयोरेव प्रियात्वेन तत्रैवोत्पत्तिमापतुः ॥ ११७ ॥ तद्युग्मियुगलं तत्राभूय सुखमद्भुतम् । सौधर्मत्रिदिवं प्रापद् गतापत् पापवर्जितम् ॥ ११८ ।। ततश्चयुत्वा पाण्डुपुर महावलनरेशितुः । विलासवत्यां प्रेयस्यामभूतां तनयावुभौ ॥ ११९ ।। प्राक् प्रेयस्योस्तयोरेका पद्मखण्डपुरे वरे । महसेननरेशस्य दुहिताऽभूत् सुलक्ष्मणा ॥ १२० ॥ द्वितीया तु विजयपुरे राज्ञः पद्मरथस्य च । लक्ष्मणा नाम पुत्र्यासीद् दासीकृतसुराङ्गना ॥ १२१ ॥ श्रुत्वा सुलक्ष्मणा साऽथ मागधाद् गुणकीर्त्तनम्। श्रीवले सानुरागाऽभूत् परस्मिन्नपि लक्ष्मणा ॥१२२॥ अत्रान्तरेऽथ श्रीगुप्तसिद्धपुत्रेण सोऽर्थितः । विद्यासाधनसाहाय्ये श्रीवलो विलसद्वलः ॥ १२३ ॥ प्रतिपन्नेऽमुना भूतेष्टायां पितृवने निशि । हरन् श्रीगुप्तमुच्चण्डः पिशाचो ददृशे महान् ॥ १२४ ॥ धृताप्तिस्तमनुक्रामन् श्रीवलोऽगान्महाटवीम् । पिशाचोऽन्तरधात् प्रातः श्रीगुप्तोऽपि न दृश्यते ॥ १२५ ॥ विपण्णः श्रीवलोऽन्वेष्टुं श्रीगुप्तं प्राचलद् द्रुतम् । पाशं क्षिप्त्वा गले तावद् रुदन्ती कामपि स्त्रियम् ॥ १२६ ॥ ६) ६). 1 AN

·28
निरीक्ष्य तत्र कान्तारे यावद् विस्मयमावहन् । स्थितोऽस्त्यवहितीभ्य तावच्छुश्राव तद्गिरम् ॥ १२७ ॥ (युग्मम्.)
शृण्वन्तु लोकपालाद्याः पतिर्यद्यत्र जन्मनि।श्रीवलो न भवेद् मेऽसौ भूयात् तदन्यजन्मनि ॥ १२८ ॥
इत्युल्लापपरा वाला तत्र स्वं सहसाऽमुचत् । चिच्छेद श्रीवलः पाशं स्खं चोपालक्षयंस्तदा ॥ १२९ ॥
ततः प्रमुदिता लज्जाऽवनम्रवदनाऽथ सा । स्ववृत्तान्तमशेषं तं श्रीवलाय न्यवेदयत् ॥ १३० ।।
पद्मखण्डपुरे पुत्री महसेनस्य भूपतः। नाम्ना सुलक्ष्मणा पित्रादायि श्रीवलभूभुजे ॥ १३१ ॥
रममाणाऽन्यढोद्याने जहे केनापि पापिना । खेचरेण रुदन्त्यत्र मुक्ताऽस्म्येषा महावने ॥ १३२ ॥
स चापराजिनां विद्यां साधयन्नस्ति खेचरः । लब्धावसरया मृत्यौ मया व्यवसितं तदा ॥ १३३ ॥
एवं मिथः समुल्लापे वर्तमाने तयोस्तदा । स श्रीगुप्तः सिद्धपुत्रस्तत्रागादप्रतर्कितः ॥ १३४ ॥
तं वीक्ष्य श्रीवलोऽवोचत् सिद्ध ! क्रुद्धपिशाचतः । छुटितोऽसि कथं सोऽपि व्याजहार नृपाङ्गजम् ॥१३५॥
मित्र ! व्यामोहितोऽसि त्वं माययाऽनेन यत् तदा। सिद्धविद्योऽप्यभूवं त्वद्वियोगात् किन्तु दुःखभाक् ॥१३६॥
त्वत्सत्त्वरञ्जितेनापि पिशाचेन प्रियाकृते । त्वमानीय विमुक्तोऽसि विलम्ब मा कुरुष्व तत् ॥ १३७ ॥
गान्धर्वेण विवाहेन प्रियापाणिग्रहं कुरु । तथाकृते पाण्डुपुरं प्राप्ताः सर्वेऽपि विद्यया ॥ १३८ ॥
अथेदमखिलं वृत्तं पद्मखण्डपुरेशितुः । महसेननरेशस्य ज्ञापयामास पार्थिवः ॥ १३९ ॥
॥
॥६॥

·पश्वीन्द्र चरितम् ॥ 'OAD . %D महसेनोऽपि भूभा श्रुत्वा तच्चरितं मुदा । सचिवान् प्रेष्य तत्पाणिग्रहोत्सवमचीकरत् ॥ १४० ॥ इतो भ्रातरमन्वेष्टुं जनकानुज्ञयाचलत् । वली शतवलोऽपश्यत् तापसाश्रममग्रतः ॥ १४१ ॥ रुदन्तीस्तापसीस्तत्र दृष्ट्वाऽपृच्छत् कुमारराट् । ता अप्याहुमहद् जज्ञे प्रदेशेऽत्रासमञ्जसम् ॥ १४२ ॥ तद् दृष्ट्वा कृपया जाता वयं शोकातुरास्ततः। तदेतत् किं कुमारोक्ते ऊचुस्ता अपि तत्पुरः ॥ १४३ ।। अद्यात्र नन्दिनी पमरथस्यावासिता निशि । लक्ष्मणाख्या शतवलं परिणेतुं कृताग्रहा ॥ १४४ ॥ पित्राज्ञया पाण्डपुरं प्रतस्थौ सा बलान्विता । किरातविषयेशेनार्थिता प्राक् कुञ्जरेण सा ॥ १४५ ॥ तामनासादयन् सोऽथ छलं पश्यनिरन्तरम् । प्रदेशेऽत्र समागत्य दुर्बुद्धिः सहसाहरत् ॥ १४६ ।। निराशा सा शतवले वराकी मृत्युमाप्स्यति । इति संभावयन्त्योऽद्य शोकाविष्टा अमूर्वयम् ॥ १४७ ॥ श्रुत्वेति तं शतवलोऽन्वधावत् सवलो रिपुम् । कुञ्जरं जर्जरं कृत्वा तत्क्षणालक्ष्मणां ललौ ॥ १४८ ॥ प्रशस्तेऽह्नि पाण्डुपुरं प्राप्य पाणिग्रहं व्यधात् । लक्ष्मणाया नृपाः सर्वे तद्विवाहमहं व्यधुः ॥ १४९ ॥ चत्वारोऽपि मुनिदानादवापुः सुखमद्भुतम् । जातिस्मरणतस्तेऽपि सर्वे प्राग्वृत्तमस्मरन् ॥ १५० ॥ अथ पृष्टो मुनीन्द्रस्तैरपहृत्य मुलक्ष्मणाम् । तस्य विद्याधरस्याभूत को वृत्तान्तस्ततो वद ॥ १५१ ॥ भगवानाह स भ्रष्टविद्यः कष्टशतं व्रजन् । कदाचिन्मुनिवाक्यानि श्रुत्वा बुद्धोऽग्रहीद् व्रतम् ॥ १५२ ।। K

·ceb009035
से
क्रमेणाष्टविधं कर्म दग्ध्वा ध्यानमयागिना । निर्मलं केवलं प्राप्य निर्वृतोऽपि क्रमादसौ ॥ १५३ ॥
इति श्रुत्वा मुनेर्वाक्यं नृपः संविग्नमानसः । राज्ये शतवलं न्यस्यन् व्रतार्थ यावदुत्थितः ॥ १५४ ॥
तावच्छतवलोऽवोचत् ताताहमपि संयमम् । त्वया सहाङ्गीकर्ताऽस्मि निश्चयोऽयं ममाभवत् ॥ १५५ ॥ (युग्मम्.)
तन्निर्बन्धमथावत्य स्वराज्ये गिरिसुन्दरम् । यौवराज्ये रत्नसारमभिषिच्य महामहम् ॥ १५६ ॥
श्रीवलशतबलावप्युभौ जातौ महामुनी । असिधाराग्रनिशितं पालयामासतुव्रतम् ॥ १५७ ॥
अथान्यदा राज्यरमां भुआनो गिरिसुन्दरः । स्वमे कल्पद्रुशाखाग्रासीनमात्मानमैक्षत ॥ १५८ ॥
प्रत्यूपे मङ्गलातोयैः प्रबुद्धोऽथ धराधवः । महत् स्वमफलं ध्यायन् पापोद्याने जिनालयम् ॥ १५९ ॥
नत्याहन्तं वहिश्चूततले वीक्ष्य महामुनिम् । पञ्चधाभिगमैनत्वाशृणोत् तद्धर्मदेशनाम् ॥ १६० ॥
संवेगरङ्गमापन्नः प्रोवाच धरणीधवः । रत्नसारकुमारं तं व्रताभिप्रायमात्मनः ॥ १६१ ॥
सोऽपि प्रोत्साहयामास तं स्वयं व्रतकाङ्क्षया । निवेश्य राज्ये सचिवानुज्ञया सुरसुन्दरम् ॥ १६२ ॥
जयनन्दगुरूपान्ते प्रव्रज्योभौ यथाविधि । अवेयके नवमकेभूतामेतावुभौ सुरौ ॥ १६३ ।।
इति पं० श्रीसत्यराजगणिविरचिते श्रीपृथ्वीचन्द्रमहाराजर्षिचरिते गिरिसुन्दरत्नसार-
महर्षिचरितमष्टमं भवग्रहणम् ।
॥६२॥

·चरितम् ।। नवमो भवः। नीचन्द्र अथ बङ्गाभिधे देशे ताम्रलिप्ती महापुरी । सुमङ्गलस्तत्र नृपः श्रीप्रभा तस्य वल्लभा ॥१॥ अथ ग्रैवेयकात् च्युत्वा गिरिसुन्दरनिर्जरः । तस्याः कुक्षाववा तारीत् धजस्वमाभिमूचितः ॥२॥ काले सामूत तनयं प्राचीव दिवसेश्वरम् । स्वमानुसारान्नान्ना स कनकध्वज इत्यभूत् ॥ ३ ॥ रत्नसारसुरोऽप्येप च्युत्वा तस्यैव भूपतेः। स्वयंप्रभाभिधादेव्यां पुत्रत्वेनोदपद्यत ॥ ४ ॥ जयमुन्दर इत्याख्या निर्ममेऽस्यापि भूभुजा । वर्द्धमानाववाप्तौ तौ पावनं यौवनं वयः ॥५॥ प्रापतुस्तौ परं प्रेम प्राग्भवाभ्यासतो मिथः। न सा कला न सा विद्या यामधीतौ न तौ जवात् ॥६॥ अन्यदा सुरवेगाह्वसूरवेगाह्वखेचरौ । राधावेधकृताभ्यासौ तौ कुमारावपश्यताम् ॥ ७ ॥ प्रमूनवर्ष तदुपर्याधाय खेचरौं गतौ । अहो ! सुरार्चितावेतावित्यसौ पप्रथे कथा ।। ८ ॥ साधुवादमिति श्रुत्वा परितुष्टः सुमङ्गलः । आन्मानं पुत्रिणां धुर्य मेने स विकसन्मनाः ॥ ९ ॥ IP ·पालयतः अथान्यदांवरे श्रुत्वा वर्यतूर्यमहारवम् । यावद् विस्मितचित्तोऽभूत् सदस्थो भूमिवासवः ॥ १० ॥ आगातां नभसस्तावत् सभायां खेचरावुभौ । पोचतुस्तौ नृपं नत्वा देव ! -वैतान्यपर्वते ॥ ११ ॥ सुरवेगः सूरवेगश्चापरापरमातृजौ । बन्धू श्रेणिद्वयखेचरवैभवम् ॥ १२ ॥ (विशेषकम्.) शतं शतं च कन्यानामभवत्तु तयोर्द्वयोः । अन्यदा त्वत्सुतौ ताभ्यां राधावेधे निरीक्षितौ ॥ १३ ॥ तत्कलाकौशलप्रीतौ पुष्पवृष्टिं वितेनतुः । तौ चैतद्गुणमाहात्म्यं स्वपर्षदि शशंसतुः ॥ १४ ॥ तद्गुणश्रवणात् कन्यास्ताः सर्वा अपि चैतयोः । कुमारयोरुपयुचैबन्धूरागमुत्कटम् ॥ १५ ॥ अथ तैः खेचरैः सर्वैः कन्याभिश्वान्वितौ च तौ। समायातां विवाहाय प्रागावां प्रहितौ ततः ॥ १६ ॥ ततः प्रमुदितो भूपोऽभिगम्य खेचरेश्वरौ । स्थानाशनायैः सत्कृत्य तद्विवाहमवीतत् ॥ १७ ॥ सुरवेगोऽत्रं कनकध्वजायादात् सुताशतम् । सूरवेगोऽपि च जयसुन्दराय शतं सुताः ॥ १८ ॥ अन्या अपि नृपकन्या बह्वीस्तौ परिणिन्यतुः । प्रत्येकमेतयोर्जाता वधूपञ्चशती ततः ॥ १९ ॥ अथान्यदा शुभे घने सुमङ्गलधराधवः । निवेश्य राज्ये कनकध्वजं ज्यायांसमगजम् ॥ २० ॥ प्रवत्राज स्वयं धर्मसागराचार्यसन्निधौ । आराधयत् सुचरणविधिं सत्त्वैकसेवधिः ॥ २१॥ कनकध्वजभूजानिः कुमारो जयसुन्दरः । उभावङ्गीकृतागारिधर्मी पालयतो महीम् ॥ २२ ॥ ॥६॥ -- ·+ . पृथ्वीचन्द्र चरितम्। अथान्यदा नृपो देशदर्शनालोककौतुकी । चतुरङ्गचमूयुक्तो वभ्राम महिमण्डलम् ॥ २३ ॥ ग्रामाकरपुरादीनि भ्रमन्नृपशतानतः । साकेतनगरं प्रापत् क्रमेण स्वःपुरोपमम् ॥ २४ ॥ तत्रोधाने जिनगृहे नत्वा श्रीवृषभेषभुम् । निर्गतो द्रुतलासीनं स मुमुक्षुमवन्दत ॥ २५ ॥ विधाय देशनां तत्र विरते मुनिपुङ्गवे । ततः कंपिजलो नाम पुरोधा अभ्यधात् क्रुधा ॥ २६ ॥ बुधैर्विधीयते धर्म , इति । शर्मनिवन्धनम् । तदेतच्चण्डपाखण्डमुण्डतुण्डैकताण्डवम् ॥ २७ ॥ तथाहि-सर्वमेव भवेज्जीवसद्भावे स च नास्ति यत् । प्रत्यक्षादिप्रमाणैश्चाग्राह्यत्वेन तथा ह्ययम् ॥ २८ ॥ स्तंभकुंभांभोरुहादिवचक्षु| न हीक्ष्यते । श्रवसा वेणुपणवकणवच्छूयते च न ॥ २९ ॥ घ्राणेन गृह्यते नापि गन्धधूल्यादिगन्धवत् । मधुराम्लादिरसवल्लिह्यते न च लोलया ॥ ३० ॥ न परिस्पृश्यते शीतोष्णादिस्पर्शवदन्यहम् । तस्माज्जीवो नास्त्येवाक्षपञ्चकागोचरत्वतः ॥ ३१॥ नास्ति जीवः किन्तु पञ्चभूतपरिणाम एव नरतिर्यक्शरीराणां व्यवहार इति तदुक्ते गुरवोऽवोचन, भो भद्र ! तव जीवाभावसाधकमेतद्विज्ञानं विद्यमानमविद्यमानं वा ? न तावद् विद्यमानममूतत्वेन, करणपञ्चकाग्राह्यत्वात् । अविद्यमाने च तस्मिन् जीवः सिद्ध एवं प्रतिषेधकाभावात् । अन्यच बधिरान्धादिभिरनुपलभ्यमाना, अपि सन्ति रूपादि- पदार्थाः तदन्येपामुपलभाच एवं छद्मस्थापत्यक्षोऽपि ज्ञानातिशयसंपन्नपरममुनिप्रत्यक्षोऽस्त्येव जीवः । a

·तथा-अनिन्द्रियगुणं जीवमग्राह्यं चर्मचक्षुषाम् । सिद्धाः पश्यन्ति सर्वज्ञा ज्ञानसिद्धाश्च साधवः ॥ ३२ ॥
तथा भद्र ! य एष भूतपरिणामश्चेतनाव्यवहारस्तत्र तानि भूतानि चेतनान्यचेतनानि वा ? यदि चेतना-
नि तदा सिद्धा एकेन्द्रियादयो जीवाः अथाचेतनानि तत् कथं तेषां समुदायेनापि चेतनापरिणामः संभवति ? यद्येषु
प्रत्येकं नास्ति तेषां समुदायेऽपि नास्ति तैलमिव वालुकाघाणक, न च वक्तव्यं जलगुडतन्दुलादिषु प्रत्येकमविद्यमानमपि
संयोगेन मदजननसामर्थ्यमुपलभ्यते । प्रत्येकमपि तेषां बलऋद्धिजनकत्वेन मदलेशहेतुत्वात्,, इत्यादि सविस्तरमुक्ते
मुनिपतिना प्रत्युत्तरमलभमानः स्थितस्तूष्णीका कपिञ्जलः । पुनर्भणितं गुरुणा, भद्र ! न तवैष स्वाभाविकः कुवोधः किंतु
त्वं पूर्वदुष्कृतोपनतजात्यन्धभावेन मिथ्यात्वोदयपच्छादितभयेन केशवाभिधानमातुलेन दुःशिक्षितोऽसि ।
अथ पुरुषोत्तमभूपो नत्वा मुनिपं व्यजिज्ञपञ्चेति। भगवन् ! किमनेन कृतं पूर्व यस्योदियाय फलम् ! ॥ ३३ ॥
मुनिराख्यदत्र भरते आसीद् दासीकृतारिनिकुरवः । वीराङ्गद इति नृपतिर्निजप्रतापाधरिततपनः ॥ ३४ ॥
सकलगुणसङ्गतोऽपि द्विजेश इव लक्ष्म नो जहो जातु । पापद्धिदूपणमसौ चलितस्तद्वेतवेऽन्येयुः ॥ ३५ ॥
मृगयाकृते प्रवते निहन्यमानेषु रङ्कुशशकेषु । एकस्तु कोलवाल: कापि निकुञ्ज निलीयास्थात् ॥ ३६ ॥
स च तद्वधाय विशिखं ततश्च चिक्षेप निःकृपोभूपः। यावत् पश्यति गत्वा त तावद् ध्यानिनोऽत्र कस्यापि ॥३७॥
साधोः पदान्तरे तं पतितमिषु वीभते न तं च किरिम् । संभ्रान्तोऽसौ दध्यावहो ! महादुष्टचरितोऽहम् ॥३८॥ (युग्मम्.)
॥६४॥

·भीचन्द्र
चरितम् ॥
मुनिघातपातकेन स्पृष्टोऽस्मि मनाए न चेति निध्यायन् । मुनिपादपङ्कजेपु न्यपतद् विनयावनतकायः ॥ ३९ ॥
क्षमयामास- मुनिवरं पापेन मया कृतोऽयमपराधः । तन्मे प्रसीद यद्भवदके क्षिप्तं मयास्ति शिरः ॥ ४० ॥
इति चाटुपरो भूपो ध्यानं संपूर्य साधुना भणितः। माभैभवल्लभ ! यत् सरोपतोषा न खलु मुनयः॥ ४१ ॥
नवरं शृणु मद्वचनं करिकर्णचलेषु भोगयोगेषु । पापारंभेषु रतिं कर्तुं क्षणमपि न ते युक्तम् ॥ ४२ ॥
इति मुनिवचसा बुद्धो लब्ध्वा बोधि दधौ स गृहिधर्मम् । वीराङ्गदभूमिधवः स्वमनो निर्माय निर्मायम् ॥ ४३ ॥
तत्र जिनप्रियनामा श्राद्धो नृपतेः ससर्ज साहाय्यम् । जिनपूजादिषु तेनामन्यत तं गुरुधिया भूपः ।। ४४ ॥
अस्ति च तत्रैव पुरे मोहननामा च नामभृच्छ्राद्धः । श्रावककुलानुजीवी जिनप्रियस्तेन भणितोऽथ ॥ ४५ ॥
दर्शय मे तं नृपतिं यत्तन्निश्रास्थितोऽस्मि निश्चिन्तः। तेनापि तथा विहिते राज्ञा पूजादिषु नियुक्तः ॥ ४६ ॥
नृपसंमत इति जातः शेपजनस्यापि गौरवस्थानम् । यत् स्वीकृतो महद्भिर्महीतले को न महनीयः ॥ ४७ ॥
राज्याईमन्यदा वीरसेनमगजमनुस्मरन् भूपः । निर्विण्णकामभोगो विरचितवरचरणपरिणामः ॥ ४८ ॥
नृपेण मोहनः प्रोक्तो धर्माचार्य गवेषय । येन तच्चरणोपान्ते अपये संयमं मुदा ।। ४९ ॥
निदध्यौ मोहनोऽप्येवं ममैनं भूपति विना । न सुखाजीविका तेन शठोत्तरमदोऽवदत् ॥ ५० ॥
देव ! संपति कोऽप्यत्र दृश्यते न तथाविधः । गुरुयं पोतवत् श्रित्वा तीर्यते भवसागरः ॥ ५१ ॥

·दुष्करं श्रमणत्वं च मनः पवनचञ्चलम् । तद् वरं गृहिधर्मोऽयं यः समाचर्यते त्वया ॥ ५२ ॥
विराधितव्रतानां स्यादनन्तो भववारिधिः । भ्रष्टस्य मञ्चकात् पीडा न तथा स्याद् यथा गिरेः ॥५३॥
अतएव भवोद्विग्नोऽप्यङ्गीकुर्वे न संयमम् । पौषधाधैर्यथाशक्ति गृहिधर्म समाश्रये ॥ ५४॥
तमवज्ञाय भूपोऽथ सद्योऽमाक्षीजिनप्रियम् । स च प्रोत्साहयामास संयमे वासवं भुवः ॥ ५५ ॥
इतश्च जयकान्ताह्वो मुनिस्तत्रागमत् तदा । समं जिनपियेणोर्वीपतिः संयममाददे ॥ ५६ ॥
निरतीचारचारित्रमनुपाल्यायुषः क्षये । महाशुने हरेः सामानिकोऽभूद् भूपतिः सुरः ॥ ५७ ॥
महर्षीणामथ च्छिद्रान्वेषी द्वेषीव मोहनः । दोषवादी प्रमादी चाज्ञानी मानी च सर्वदा ॥ ५८ ॥
विन्ध्याद्रौ तुङ्गमातङ्गो मृत्वा कालेन सोऽभवत् । दत्तः स शबरैर्बद्धा मथुरेशनरेशितुः ॥ ५९॥
प्राग्जन्माभ्यासतः साधुमत्यनीकस्तदाप्यभूत् । वीक्ष्योद्यानेऽन्यदा साधून क्रुधा तानभिधावितः ॥६०॥
पतितोऽगाधगत्यां मृत्वा श्येनोऽभवत् ततः । ततस्तृतीयं नरकं ततः सिंहोऽभवद् वने ॥ ६१ ॥
ततोऽपि द्वितीयश्वभ्रे सागरत्रयसंमितम् । प्रपूर्यायुर्महादुःखात् तत उद्धृत्य सोऽङ्गभृत् ।। ६२ ॥
श्रीधनाबपुरे कामदत्ताख्यवणिजो गृहे । वसुदत्ताहकान्तायां पुत्रत्वेनोदपद्यत ॥ ६३ ॥
सुमित्रनामा तारुण्यं वर्द्धमानः क्रमादगात् । प्राच्यकर्मानुभावेन दुःखदौर्गत्यभागभूत् ॥ ६४ ॥

·चरितम् जिनप्रियसुरोऽप्येप तस्मिन्नेव पुरोत्तमे । विनयन्धरसंज्ञस्य महेभ्यस्य सुतोऽभवत् ॥ ६५ ॥ गुणन्धराभिधः सोऽपि क्रमात् संप्राप यौवनम् । प्राग्भवाभ्यासतः प्रेम सुमित्रे तस्य चाभवत् ॥ ६६ ॥ पञ्चत्वं प्राप्तयोः पित्रोरन्यदा स गुणन्धरः । क्षीणवित्तः क्रमेणायमभूत् परिभवास्पदम् ॥ ६७ ।। गुणन्धरोऽन्यदा मित्रमूचे रुचिरया गिरा । गत्वा देशान्तरं कुर्वो यदावां द्रविणार्जनम् ॥ ६८ ॥ शाठ्यकृत्या सुमित्रोऽपि प्रत्यपद्यत तद्वचः । चलितौ पण्यमादाय परदेशं धनैषिणौ ॥ ६९ ॥ उल्लद्ध्यानेकविषयान् प्रापतुस्तौ महाटवीम्। साथै आवासिते तौ च भ्रमतुः कौतुकाद् वनम् ॥ ७० ॥ उदुंवरस्य च्छायायां शयितौ पल्लवासने । गुणन्धरस्य निद्राऽऽगादितरस्तु पलायितः ॥ ७१ ॥ आत्तो गुणन्धरो भिल्लैः स च सार्थपुरो वदन् । पलायत जना इत्युच्चरन् सार्थमचालयत् ॥ ७२ ॥ स्वयं तद्विभवस्वामी जातश्छलविधानतः। आलोकितोऽस्म्यहं स्निग्धशा संप्रति वेधसा ॥ ७३ ।। इति सञ्चिन्तयनेप यावदास्ते मुदास्पदम् । तावद् दावशिखी मध्यन्दिने व्यापनभःस्तलम् ॥ ७४ ॥ दग्धानि सर्वभाण्डानि नष्टाः सर्वे दिशो दिशि | जीवमादाय नष्टस्वः स पलायिष्ट दुष्टहृत् ।। ७५ ॥ क्षुत्तृट्पीडातपक्लान्तः सुमित्रोऽथ गिरेस्तटम् । प्रयातस्तत्र शवरैर्बद्ध आर्द्रण चर्मणा ॥ ७६ ॥ त्रिराबादथ मुक्तस्तैर्भिक्षात्याभ्रमद् भुवम् । पापानां कर्मणां यस्माद् भवेदेवंविधा गतिः ॥ ७७ ॥ RCMSP5 ·तथा विश्वस्तसुप्तोऽसावितश्च स गुणन्धरः । प्रवोध्य पल्लीपतिनाऽपृच्छयत प्रथितां कथाम् ॥ ७८ ॥ यथास्थितमथाचख्यौ वृत्तं पल्लीपतेः पुरः । सुमित्रस्तत्र सर्वत्र शोधितस्तेन यत्नतः ॥ ७९ ॥ तमपश्यन् दधद् दुःखं पल्लीशस्तमबूबुधत् । चक्रे चातुच्छवात्सल्यं तस्य स्थानाशनादिभिः ॥ ८० ॥ एवं तत्रेष्टगोष्ठीभिताः कत्यपि वासराः । सहस्रवेधिपल्लीशस्तस्मै चादान्महारसम् ॥ ८१ ॥ अवदत् स च तं तारत्रपुताम्रायसामपि । अक्लेशेनास्य लेशेन जायते हेमता क्षणात् ॥ ८२ ॥ अन्यदापृच्छय पल्लीश रसालावुसमन्वितः। तत्साहाय्याद् ययौ वीरपुरं वीरशिरोमणिः ॥ ८३ ॥ तत्रासौ सार्थमार्गावलोकनव्यापृतो निशि । तिष्ठतीष्टवियोगा? यावत् तावदथान्यदा ॥ ८४ ॥ क्षुत्तृषार्तः सुमित्रोऽस्य दुर्दशो दर्शनं गतः । गुणन्धरस्य स शठः कण्ठमाश्लिष्य चारुदत् ॥ ८५ ॥ (युग्मम् ) आश्वास्य पृष्टो वृत्तान्तमवदत् सोऽपि तत्पुरः । तवागता तदा निद्रा भिल्लघाटी तदोत्थिता ॥ ८६ ॥ बद्धो भिल्लैरहं नष्टोऽवसरं प्राप्य कहिचित् । अन्वेषयंस्त्वामत्रागां दिष्टयाऽद्य मिलितोऽसि यत् ॥ ८७ ॥ रसलाभावधि स्वीयं वृत्तमाख्यद् गुणन्धरः । तस्मै स रसमादित्सुः शठः स्फुटमदोऽवदत् ॥ ८८ ॥ रसस्यालाबु कुत्रापि वयस्य ! न्यस्य निश्चितम् । आवां देशान्तरं कुर्वो द्रष्टुं विविधकौतुकम् ।। ८९ ॥ इति निश्चित्य तौ पण्यान्यादाय विविधान्युभौ । ताम्रलिप्ती गतौ तत्र भूयाल्लाभोऽभवत् तयोः ॥ ९० ॥ h ·चरित्रम् ॥ पृथ्नीचन्द्र -- ततोऽपि यानमारुह्य चीनद्वीपं प्रतस्थतुः । भूरिभाण्डान्यथादाय चलितौ निजमण्डलम् ॥ ९१ ॥ तीर्णप्राये पयोराशौ सुमित्रो दध्यिवानिति । गुणन्धरणामुनाहं महामि पयसां निधिम् ॥ ९२ ॥ भवामि सर्वविभवविभुरित्युत्थितो निशि । तनुचिन्ताकृते यानपर्यन्तस्थायिनं च तम् ॥ ९३ ।। निरीक्ष्याब्धौ क्षिपेद् यावद् तावत् स्वकर्मदोपतः। स एव पतितोऽभोधौ ही पापानां कुतः सुखम् ॥१४॥ तं तथावस्थमालोक्य विललाप गुणन्धरः। हा हा मम वयस्यस्य किमकाण्डेऽप्यदोऽभवत् ॥ ९५ ॥ शोचनेवं क्रमेणागात् ताम्रलिप्त्यां गुणन्धरः । ज्ञानवांस्तत्र धर्मर्पिस्तमेवं प्रत्यबुधत् ॥ ९६ ।। यत्कृते तप्यसे वत्स ! तस्य त्वं शृणु चेष्टितम् । सुप्तो मुक्तो बने येन कुमित्रेण धनेच्छया ॥ ९७ ॥ येनाब्धौ क्षेप्तुमिष्टस्त्वं तबापतत् स एव तु । आपत्सु पान्ति पुण्यानि प्राग्भवोपार्जितान्यहो ! ॥९८॥ जिनप्रिये मोहनस्य मात्सर्यं यत् पुराप्यभूत् । तदभ्यासात् सुमित्रस्य द्वेष आसीद् गुणन्धरे ॥ ९९ ॥ कृतानतिरथापृच्छन्मुनिचन्द्रं गुणन्धरः। प्रभो ! सोऽब्धौ तदा मृत्वा सुमित्रः कोदपद्यत ? ॥ १०॥ भगवानाह साकेतपुरे विप्रसुतोऽभवत् । जात्यन्धः केशवो नाम स संप्रत्यस्ति दुःखभाक् ॥ १०१ ॥ गुणन्धरो भवोद्विग्नो मुनेस्तस्य पदान्तिके । श्रामण्यं प्राप्य चाधीत्य जातोऽनूचानपुङ्गवः ॥ १०२ ॥ सोऽहं युष्मत्सबोधाय विहरनिह चागमम् । आख्यातमेतदाख्यानं केशवस्य द्विजन्मनः ॥ १०३ ॥ 223233922333333333333333 REST-m

·वीराङ्गदनृपोऽप्यष सप्तमस्वर्गतश्च्युतः । जातोऽत्रैव पुरे राजा पुरुषोत्तमसंज्ञकः ॥ १०४ ॥
श्रुत्वेति वसुधाधीशो वाचं वाचंयमेशितुः । संविग्नो विषयोद्विग्नोऽभ्यार्थयत् संयमश्रियम् ।। १०५ ॥
बोधि प्राप्य मुनेर्वाचा मानलः स कपिञ्जलः । प्राह प्रभो ! ममापि त्वं देहि देहिहितं व्रतम् ॥ १०६ ॥
पुनः पप्रच्छ पुरुषोत्तमः पृथ्वीपतिर्मुनिम् । कपिञ्जलेन भगवन् ! किमाचीर्ण पुरा भवे ? ॥ १०७ ॥
गुरुराख्यद् वसन्ताख्यपुरेऽसौ श्रावकोऽभवत् । शिवदेवाभिधो ब्रह्मचार्यणुव्रतधारकः ॥ १०८ ॥
व्युद्ग्राहितो मोहनेन मात्सर्य मुनिषु वजन् । मृत्वा किल्विपिको जातश्चण्डालेषु ततोऽभवत् ॥१०९॥
ततो धूमप्रभापृथ्व्यां नारको निर्गतस्ततः । जातः कपिञ्जलस्तेन प्रीतिरस्यास्ति केशवे ॥ ११० ॥
अतस्तद्वचसा त्यक्त्वा धर्ममेप कुलागतम् । शिश्राय चार्वाकमतं कुसङ्गो ह्यथ हानिकृत् ॥ १११ ॥
ऋजुतावान् निजां जाति स्मृत्वा बुद्धः कपिअलः । केशवस्तु चिरं घोरं संसाराब्धि भ्रमिष्यति ॥११२॥
इति श्रुतिभ्यामाकर्ण्य पुरुषोत्तमभूपतिः । कपिञ्जलायैबहुभिः प्रतिपन्नोऽनगारताम् ॥ ११३ ॥
इति कनकध्वजराजा श्रुत्वा दृष्ट्वा च तच्चरित्राणि। संविनो निजराज्येऽभिषिच्य पुत्रं पुरुषचन्द्रम् ॥११४॥
जयसुन्दरेण साकं संयममादाय निष्कलङ्कतया। प्रतिपाल्य चिरं मृत्वा विजयविमानेऽभवत् त्रिदशः ॥११५॥
तत्र द्वात्रिंशन्मितसागरसङ्ग्यायुषौ निरस्तरुषौ । अहमिन्द्रतासुखजुषौ तौ समयं चात्यवाहयताम् ॥१६॥
इति पं० श्रीसत्यराजगणिविरचिते श्रीपृथ्वीचन्द्रमहाराजर्षिचरिते कनकध्वजराजर्षिचरितं नवमं भवग्रहणम् ।॥७॥

·STREES पृथ्वीच चरितम् ॥ - दशमो भवः। A अथाङ्गदेशे चंपायां जयो नाम नराधिपः। तस्य प्रियमती देवी देवीव भुवमागता ॥ १.॥ मिथो घनप्रेमतन्तुस्यूतयोरिव चैतयोः। रतयोराहते धर्मे जग्मुः · कत्यपि वासराः ॥२॥ च्युत्वा विजयतोऽथासौ कनकध्वजनिर्जरः । जातः प्रियमतीदेव्यां पुत्रत्वेन शुभोदयः ॥ ३ ॥ ततः प्रियमती देवी मुप्ता स्वप्नमगादिति । निजसिंहासनेऽध्यास्य राज्ञा मूर्ध्नि मम स्वयम् ॥ ४ ॥ मणिस्वर्णमयो भास्त्रान मुकुटो विनिवेशितः। प्रबुद्धा सा नृपायाख्यत् तं स्वमं जगदुत्तमम् ॥५॥ (युग्मम्.) सोऽप्याह स्म महाभूपः सूनुस्ते भविता प्रिये ! । ग्रीष्मद्वन्यदा भूपः प्रियमत्या समन्वितः ॥६॥ विधायोद्यानवापीषु जलकेलिमहं चिरम् । ततो रसालक्षाधो न्यषीदज्जयभूपतिः ॥ ७ ॥ (युग्मम् ) विपञ्चीं वादयन्तं तं वीक्ष्य काचित् सुरी वने । सौभाग्यातिशयेनाभूद् भूपरूपेऽनुरागिणी ॥८॥ परस्त्रीविमुखेनाथ निषिद्धा भूधवेन सा । वशा गलत्प्रेमपाशा निराशा विवशा गता ।। ९ ॥ प्रस्तावं पुनरासाय सा सुरप्रमदान्यदा। कृत्वा प्रियमतीरूपं पुनर्भूपं समागता ॥ १० ॥ 33452301

·न्यायिनाज्ञायि राज्ञापि नेयं प्रियमती प्रिया । किन्तु सा व्यन्तरी मन्ये तद्रूपेणात्र चागता ॥ ११ ॥
ध्यात्वेति मुष्टिपहतां विहस्तां च विधाय ताम् । निरस्तां स्वेप्सितप्राप्ते पतिनिरवासयत् ॥ १२ ॥
देवीसमगतो भूपोऽप्यपश्यंस्तत्र तां प्रियाम् । विषण्णोऽचिन्तयज्जहे हा केनापि मम प्रिया ॥ १३ ॥
शोधयन्नपि सर्वत्र यावन्नामोति स प्रियाम् । जग्राह तावन्नृपतिः स्वचित्ते चेत्यभिग्रहम् ॥ १४ ॥
प्रियासमागमादूर्ध्व न स्थास्याम्येष सद्मनि । प्रतिपत्स्ये परिव्रज्यां त्यक्त्वा राज्यधनादिकम् ॥ १५ ॥
घोरारण्ये विमुक्ताथ व्यन्तर्या प्रियमत्यसौ । व्याघ्रसिंहवराहादिभयवेपितमानसा ॥ १६ ॥
विलपन्ती प्रियमती चलन्ती विपमे पथि । भुत्तृट्तापातुरा वाढं तापसीभिर्विलोकिता ॥ १७ ॥
आश्वास्य कुलपत्यग्रे नीता तेन निजाश्रमे । स्थापिता बहुमानेन कियन्त्यपि दिनानि सा ॥ १८ ॥
अथान्यदा कुलपती राजी तां वृद्धतापसः । श्रीपुरं प्रापयद् गर्भभारालसलसत्क्रमा ॥ १९ ॥
तदुद्यानस्थिते चाहद्गृहे सार्हन्तमानमत् । तदा तत्रागता काचित् श्राविका जिनसुन्दरी ॥ २० ॥
साधर्मिकि ! त्वां वन्देऽहमित्युल्लापपरायणा । ज्ञात्वा तच्चरितं साप्याश्वास्य निन्येऽथ तां गृहे ॥२१॥
धनञ्जयमहेभ्यस्य गृहे सा तस्थुषी सुखम् । नाज्ञासीत् पतिविश्लेषादिकं दुःखं तु किञ्चन ॥ २२ ॥
प्रावृट्कालोऽन्यदाऽऽयासीद् वियुक्तजनदुर्जनः । स्मृत्वा पति रुदन्तीं तां जिनसुन्दर्यबूबुधत् ॥ २३ ॥
॥६॥

·J चरितम् ॥ पृथ्वीनन्द्र प्रामूत तत्र पुत्रं सा पितृगेह इव स्थिता । धनञ्जयो जयोत्कर्षावहं जन्ममहं व्यधात् ॥ २४ ॥ कुसुमायुधनाम्नाऽसौ रूपेण कुसुमायुधः । क्रमात् त्रिवर्षदेशीयः सातस्तद्गृहे शिशुः ॥२५॥ इतो वासवदत्ताख्यं सार्थवाहं ततः पुरात् । चंपापुरी जिगमिषु श्रेष्ठयाचष्ट धनञ्जयः ॥ २६ ॥ भ्रातः ! पुत्रीमिमां तन्मे चंपां संपादय द्रुतम् । प्रतिपन्ने च तेनासौ चलिता स्वपुरी प्रति ॥ २७ ॥ अथान्तरा समायाते नगरे शिववर्द्धने । सवालापि रसालाधः सा वाला यावदस्वपत् ॥ २८ ॥ इतस्तन्नगरस्वामी सुन्दरः सोदरान्वितः । विहाय हयहस्त्यादि प्राभवं प्रावजत् स्वयम् ॥ २९ ॥ ऋते राज्योचितं पुत्रं पञ्च दिव्यानि मन्त्रिभिः । अभिषिक्तानि तै राज्येऽभिषिक्तः कुसुमायुधः ॥३०॥ सार्थवाहस्तच्चरित्रं मन्त्रिणां पुरतोऽवदत् । नृपमातृण्वसुः पुत्रं तेऽप्यवेत्य प्रमोदतः ॥ ३१ ॥ महामद्देन तं वालं महीपालं व्यरीरचन् । समन्तात् सर्वसामन्ताः प्रणेमुस्तं कृतादराः ॥ ३२ ॥ इतोऽवन्तीपुरस्वामी नृपती राजशेखरः । श्रुत्वाऽऽगात् तत्र त वालं भूपालं स्ववलान्वितः ॥ ३३ ॥ जिघृक्षुस्तस्य तद्राज्यं तत्पुरं पर्यवेष्टयत् । लुब्धात्मानो न यद्वर्णमवर्ण गणयन्त्यमी ॥ ३४ ॥ अथ वासवदत्ताख्यः साथवाहः कियद्दिनैः । गतश्चंपापुरी तत्र जयनाम्नो महीपतेः ॥ ३५ ॥ प्रियमत्याच कुसुमायुधस्य नवभूभुजः । वृतान्तमाख्यदखिलं विस्मयात् तं नृपोऽशृणोत् ॥ ३६ ॥ (युग्मम्.) शीरणी

·--
। मुधा
ससैन्यो जयभूपोऽथ जगाम शिववर्द्धनम् । मिलितः. स प्रमोदेन तत्र पुत्रकलत्रयोः ॥ ३७॥
तत्रैव प्रियमत्याश्च जनको जनकोटिभिः । मानतुङ्गनृपोऽप्येतस्तद्वृत्तं ज्ञापितोऽखिलम् ॥ ३८ ॥
राजशेखरभूपोऽपि श्रुत्वा व्यतिकरं च तम् । विलक्षः क्षामणाहेतोर्जयराजमुपस्थितः ॥ ३९ ॥
अज्ञातवृत्तेन मया त्वत्सुतोपरि यत्कृतः
समरसंरंभस्तन्मृषामवर्जितः ॥ ४० ॥
एवं सर्वेऽपि संभूय मैत्रीभावं मिथोऽश्रयन् । चक्रुः शक्रसमा भूत्या भपास्तत्र महामहम् ॥ ४१॥
वहूनां भूपतीनां यत् तत्राभूत् सङ्गमः पुरे । तेन तन्नगरं ख्यातं राजसङ्गमनामतः ॥ ४२ ॥
राजशेखरभूपोऽथ कन्या द्वात्रिंशतं निजाः । कुसुमायुधभूपाय प्रददौ मुददौस्थ्यतः ॥ ४३ ॥
अन्यदा समवासार्षीत् तत्पुरोधानसीमनि । बहुशिष्यपरीवारो गुणसागरकेवली ॥ ४४ ॥
जयादयो नृपाः सर्वे ते वन्दितुमथागमन् । शुश्रुवुः प्रयतास्तस्य देशनां क्लेशनाशिनीम् ॥ ४५ ॥
प्रबुद्धा बुद्धिमन्तोऽमी सर्वेऽपि वसुधाधवाः । दत्त्वा राज्यानि कुसुमायुधाय परिवत्रजुः ॥ ४६ ।।
कुसुमायुधभूजानिर्भुव
एकातपत्रताम् । कुर्वाणोऽहेच्छासनस्य परामुन्नतिमानयत् ॥ ४७ ॥
अथ तस्यावनीभत्तू राजशेखररासुता । स्फुरद्गुणावली पट्टराज्यभूत् कुसुमावली ॥ ४८ ॥
जयसुन्दरदेवोऽस्याः कुक्षौ सरसि हंसवत् । अवातरच्छिखिस्वप्नसूचितो निचितो गुणैः ॥ ४९ ॥
॥६९॥

·।'
।
चरितम् ॥
இருக்க இருக்கத்தக்கது
निःशेपलक्षणोपेततनुः स तनुभूरभूत् । पिता कुसुमकत्वाख्यां प्रादात् तस्मै मुदान्वितः ॥ ५० ॥
वर्द्धमानः क्रमात् काममामनत् सकलाः कलाः । प्रस्फुरद्गुरुलावण्यं स तारुण्यं वयोऽश्रयत् ॥ ५१ ॥
नृपोऽथ मथुराधीशो महाकीर्तिर्महाद्युतिः । महामात्येन कुसुमायुधभूपं व्यजिज्ञपत् ।। ५२ ॥
देवास्माकं सुता इष्टाः शिष्टा अष्टावनिष्ठुराः । परापराम्बाप्रभवा लसद्धीविभवाश्च ताः ॥ ५३ ॥
एता उदग्रवैदग्ध्यमुग्धाः स्निग्धा मिथोऽन्वहम् । न कोऽपि वशमानेतुं क्षमते भूपभूः परम् ॥ ५४॥
श्रुत्ला कुसुमकेतोश्चात्यद्गुतं गुणवैभवम् । तद्ध्यानार्थकतानास्ताः स्तुवतेऽमुं मुहुर्मुहुः ॥ ५५ ॥
तत् सर्वथापि कुसुमकेतुं संप्रेष्य सत्वरम् । मनसो निदृतिस्तासां कर्त्तव्यैव किमुच्यते ॥ ५६ ॥
यावद् दत्ते भुवो भर्त्ता तस्मै प्रतिवचः प्रियम् । जयतुङ्गनृपस्तावत् तं दूतेन व्यजिज्ञपत् ॥ ५७ ॥
राजन्नाजन्मसंसिद्धस्फुरद्गुरुगुणवजाः । पोडशोदिततारुण्याः कन्या नः सन्ति संप्रति ॥ ५८॥
उक्तो नैमित्तिकेनासां द्विरप्टानामपीष्टदः । गुणैरनूनस्त्वत्सुनुर्वरो विपुलवैभवः ॥ ५९॥
तत्पाणिग्रहणायासां कन्यानां प्रहिणु प्रभो!। सुतं कुसुमकेतुं स्वं परिवारयुतं जवात् ॥ ६ ॥
अत्रान्तरे च साकेतपतिमन्त्री नृपं जगौ । दिक्कन्या इव नः सन्ति सुता अष्टौ गुणैयुताः ॥ ६१ ॥
तासां वरकृते तत् त्वां देव ! विज्ञापयाम्यहम् । सुतः कुसुमकेतुस्तद्विवाहाय प्रहीयताम् ॥ ६२ ॥

·ऊचे नृपः कुमारोऽयमेकस्तत् कुत्र यात्वयम् । त्रयोऽप्यलध्या यदमी एकत्र प्रेष्यते यदि ॥ ६३ ॥
द्वयोहीला भवेत् तद्धि बुद्धिमान् मन्त्र्यथालपत् । कुमारस्तिष्ठतादत्रायास्यन्त्येताः स्वयंवराः ॥ ६४ ॥ (युग्मम् )
सर्वेषां प्रियमेवैतदिति भूपः प्रपेदिवान् । प्राप्ताः स्वयंवरास्तास्ता उपायस्तावनीशमः ॥ ६५ ॥
रममाणः समं ताभिदौगुन्तक इवामरः । विचक्षणः क्षणमिव कुमारोऽगमयत् समाः ॥ ६६ ॥
पुरन्दरादिश्रमणपञ्चशत्या समन्वितः । अत्रान्तरे समागच्छदुद्याने सुन्दरो मुनिः ॥ ६७ ॥
कुसुमायुधभूपस्तं नत्वा शुश्राव देशनाम् । प्रबुद्धः प्राह कुसुमकेतुं नाम्ना निजं सुतम् ॥ ६८ ॥
वत्स ! स्वच्छ, समादत्स्व राज्यभारं समाहितः। श्रीसुन्दरगुरूपान्ते येनाहं स्यां व्रतोद्यतः ॥ ६९ ॥
आख्यत् कुसुमकेतुस्त्वामन्तरेण पितः ! क्षणम् । न स्थातुमीशे तदहं त्वयादास्य सह व्रतम् ॥ ७० ॥
तन्निवन्धं ततोऽवेत्य सातव्रतनिश्चयम् । देवसेनकुमारं द्रागभिषिच्य निजे पदे ॥ ७१ ॥
कुसुमकेतुप्रमुख रपञ्चशतैः समम् प्रावाजीदस्तकुसुमायुधः कुसुमायुधः ॥ ७२ ॥ (युग्मम्.)
अन्यदा गुरुवाक्येन प्रपन्नः कुसुमायुधः । सत्त्ववाने एकाकिविहारप्रतिमां मुनिः ॥ ७३ ॥
ग्रामे कापि शून्यगेहे स कायोत्सर्गमग्रहीत् । प्रदीपनामिना दह्यमानोऽपि स्थिरमानसः ॥ ७४ ॥
न चचाल शुभध्यानान्मनागपि महामुनिः । समाधिमृत्युना मृत्वा सर्वार्थे त्रिदशोऽभवत् ॥ ७५ ॥
स
॥७०॥

·चरित - CTERE अथ श्रीसुन्दराचार्यः शुक्लथ्यानाग्निना द्रुतम् । दग्ध्वा कर्मेन्धनं लब्ध्वा केवलं सिद्धिमाप्तवान् ॥ ७६ ॥ कृत्वा संलेखनां तीब्रां कुसुमात् केतुरप्ययम् । अनुत्तरे विमानेभूद् विबुधो जगदुत्तरे ॥ ७७ ॥ त्रयस्त्रिंशत्सागराणि तत्र स्थित्वा हि तौ सुखम् । अवतीय सकृत् सिद्धि प्राप्स्यते चाचिरादपि ॥७८॥ इति पं० श्रीसत्यराजगणिविरचिते श्रीपृथ्वीचन्द्रमहाराजर्षिचरिते श्रीकुसुमायुधराजर्षि- चरितं दशमं भवग्रहणम् ।

·एकादशो भवः। %D अथास्ति कोशले देशेऽयोध्या नाम महापुरी । हरिसिंहो नृपस्तत्र तस्य पद्मावती पिया ॥१॥ इतः सर्वार्थतश्युत्वा कुसुमायुधनिर्जरः । विमानस्वमतः पद्मावतीकुक्षाववातरत् ॥ २ ॥ पूणे काले प्रशस्तेऽसि सुखं प्रास्त सा सुतम् । व्यधात् तस्याभिधां पृथ्वीचन्द्र इत्यवनीधवः ॥ ३ ॥ क्रमेणाभ्यस्तसद्विद्योऽनवद्यचरितोऽथ सः । अवापत् तरुणीनेत्रजीवनं यौवनं वयः ॥ ४ ॥ कन्याः षोडश भूपोऽथ कुमारं पर्यणाययत् । नृसिंहो हरिसिंहस्तं महामहपुरस्सरम् ॥ ५ ॥ ज्यायसी प्रेयसी तस्य मातुलस्य सुताऽभवत् । जयदेवस्य ललितसुन्दरीत्यभिधानतः ॥ ६ ॥ पृथ्वीचन्द्रः पुनर्भोगविमुखः स्त्रीषु नो रतिम् । मनागप्यभजचेति दध्यौ चेतसि सन्ततम् ॥ ७ ॥ अहो ! पितृभ्यामेषोऽस्मि रागाब्धौ पातितः कथम् । यदेता दयिता नैव मां विमुश्चन्ति जानुचित् ॥८॥ कथञ्चित् तदुपायेन प्रेयसीः प्रतिबोध्य ताः । प्रतिपद्ये परिव्रज्यां कुर्या स्वहितमासा ॥ ९ ॥ ततोऽमुं निर्मितामन्दधर्मकर्मेच्छमङ्गजम् । मत्वा मोहादश्रुमिश्रनयनो जनकोऽब्रवीत् ॥ १० ॥ CDI ||७१॥

·-- रितम् । पृथ्वीचन्द्र 8-10 वत्स ! स्वच्छमतेऽस्माकं तावद् वाईकमागतम् । त्वं तु राज्यरमारामासमागमपराङ्मुखः ॥ ११ ॥ तद् विचार्य यदत्र स्यादुचितं कथयाशु तत् । त्वयि राज्यधरेऽद्यापि यद् वयं राज्यलोलुपाः ॥ १२ ॥ तदेहीकरं लोके न चायं नः कुलक्रमः । पावजन् पूर्वजा यनः सर्वे राज्यधरेऽङ्गजे ॥ १३ ॥ तत् स्वीकुरु त्वमात्मीयं राज्यं मा प्रार्थनां वृथा । कार्षीनः स इति श्रुत्वा तत् पित्रोक्तं तथाऽकरोत् ॥१४॥ ततो निवेशितो राज्ये पृथ्वीचन्द्रो महामहात् । मोदन्ते स्म जनाः सर्वे तद्राज्यं वीक्ष्य विस्मिताः ॥१५॥ अथ पृथ्वीमहेन्द्रेऽस्मिन पृथ्वीचन्द्रे पृथुद्युतौ । पृथ्वी शासत्यन्यदैत्य सुधनाऽऽख्यो वणिग्वरः ॥१६॥ प्राणमत् प्राभृतेनोर्वीपतिं विरचितालिः । तं संमान्य नृपोऽपृच्छदाश्चर्यं ब्रूहि किश्चन ॥ १७ ॥ (युग्मम्.) सोऽप्याह कुरुदेशेऽस्मिन्नस्ति हस्तिपुरं पुरम् । पुरप्रधानस्तत्रासीन्महेभ्यो रत्नसञ्चयः ॥ १८ ॥ सुमङ्गला प्रिया तस्य तयोः पुत्रोऽभवद् वरः । तस्मिन् गर्भस्थिते माता स्वप्ने क्षीरार्णवं पपौ ॥ १९ ॥ गुणसागर इत्याख्या पृथिव्यां पप्रथेऽस्य तत् । क्रमेण वर्द्धमानोऽसौ प्रपेदे मध्यमं वयः ॥ २० ॥ परमाजन्म भोगेषु तिरतो गुणसागरः । चक्रे रमासु रामासु न मनागपि मानसम् ॥ २१ ॥ अथ तत्र पुरेऽभूवन् महेभ्या अष्ट विश्रुताः । तेपां पुज्योऽभवन्नष्टौ तास्तारुण्यमगुः क्रमात् ।। २२ ॥ अष्टापि ताः सुता वीक्ष्य कुमारं गुणसागरम् । बद्धानुरागास्तत्रोचेः प्रत्यज्ञासुश्च तं पतिम् ॥ २३ ॥ བརྒྱཊའབབ བ བ བ བ ཤེདེའཐིབསྒྲིབ

·CD
॥
तासां तं निश्चयं ज्ञात्वा पितरस्ते कनीनिजाः । गुणसागरसंज्ञाय महेभ्यानभुवे ददुः ॥ २४ ॥
वातायनगतोऽन्येचुर्ददर्श गुणसागरः । मूर्त धर्ममिव प्राप्तशमं वाचंयमं जवात् ॥ २५ ॥
काप्यपश्यमिदं रूपमित्यूहापोहसङ्गतः । प्राग् जन्म निजमस्मार्षीत् श्रामण्यं च पुराकृतम् ॥ २६ ॥
ततो विशिष्टसवेगरङ्गसङ्गतमानसः । पितरौ स्माह न स्थातुं अमेऽहं भवचारके ॥ २७ ॥
तत् प्रसद्य व्रतादानानुमतिं मे प्रयच्छतम् । पाहतुस्तौ वत्स ! किं ते सांप्रतं यौवने व्रतम् ॥ २८ ॥
अथ चेद् वत्स निबन्धो व्रते ते न निवर्त्तते। तदोबाह्य प्रियाः पश्चात् कुर्यास्तूर्ण स्वमीप्सितम् ॥ २९ ॥
प्रतिपद्य वचः पित्रोः कुमारो गुणसागरः । महामहेन ता अष्टावपि कन्या व्यवाहयत् ॥ ३० ॥
पाणीन् गृहीत्वा कन्यानामसो मातृगृहे स्थितः । प्रावत्तेत पुरस्तत्र नाटकं चित्रकृत् तदा ॥ ३१ ॥
गुणसागरस्तु नासास्तिमिताक्षः संयतेन्द्रियग्रामः । दध्यावेकाग्रमना मुनिर्भविष्याम्यहं प्रातः ॥ ३२ ॥
एवं तपः करिष्ये तथा विधास्यामि गुरुजने विनयम् । व्रतयोगेषु यतिष्ये स्थास्यामि ध्याननियमेषु ॥३३॥
एवं निभृतं ध्यायन् स्मरन् श्रुतं पूर्वजन्मनाभ्यस्तम् । प्रतिपद्य भावसंयममभङ्गसंवेगरससिक्तः ॥३४॥
उदितोदितविशदतराध्यवसायवशोऽनुसमयमेष मुनिः। निर्दग्धघातिकर्मा केवलममलं क्षणादापत् ॥३५॥
प्रणयिन्योऽपि नवास्ता अस्ताखिलकर्मधर्मसन्तापाः। प्रतिपन्नभावचरणा इह केवलसंविदमविन्दन् ॥३६॥
॥७२॥

·AN - चरितम्॥ थ्वीचन्द्र नत्केवलमहिमानं कर्तुमथाजग्मुरनिमिषाधीशाः। नेदुर्दिवि दुन्दुभयो भेजुर्भव्या मुदममन्दाम् ॥ ३७ ॥ तद्वीक्ष्य रत्नसञ्चयसुमङ्गले अपि तथा सुतवधूनाम् । केवलविभवं ते अपि मुहुर्मुहुस्तदनुमोदनया ॥ ३८ ॥ सञ्जातकर्मलाघववशेन सुविशुद्धसंयमरसेन । प्रक्षालितकर्ममले लेभाते केवलमनन्तम् ।। ३९ ॥ (युग्मम् ) इत्येतत् तव नृपते ! विज्ञप्तं सांप्रतं महाश्चर्यम् । भूवल्लभोऽपि तदिदं निशम्य सम्यग् विभावयति ॥ ४० ॥ गुणसागरः स सत्यं गुणसागर एव येन निजकार्यम् । संसाधितं क्षणेन क्षयेण दुष्कर्मजालस्य ॥ ४१ ॥ जानन्नप्येप कथं पतितो राज्याख्यकूटयन्त्रेऽस्मिन् । गुरुजनदाक्षिण्यवशादुदास्तिमानात्मकार्येऽपि ॥ ४२ ॥ तदहं कदाप्रपत्स्ये भवमथनीं भगवती महादीक्षाम्। समशत्रुमित्रवृत्तिः कदा चरिष्याम्यनिर्बन्धः ॥ ४३ ॥ इति भावनावशात्मा क्षिप्त्वाक्षणतोऽप्यशेषकर्माणि। पृथ्वीचन्द्रमहीन्द्रः प्रपेदिवान् केवलज्ञानम् ॥ ४४ ॥ श्रुत्वैतत् तच्चरितं षोडश वीपतेः प्रिया अपि ताः । संवेगरङ्गसङ्गतमनसोऽवापुः परं ज्ञानम् ॥ ४५ ॥ हरिसिंहोऽपि महीभृत् पद्मावत्या समन्वितोऽपि तदा । केवलिवचसा कृतकर्मनिर्जयः केवलमवापत् ॥४६॥ अथ सुधनसार्थवाहो व्यजिज्ञपत् त तदा महर्षीन्द्रम् । पृथ्वीचन्द्रं भगवंस्तव गुणसागरमहर्षेश्च ॥ ४७ ॥ सोदरयोरिव साम्यं साम्यनिधे ! दृश्यते कथमिहेदृक् ?। केवल्यजल्पदभवं कुसुमायुध इत्यहं पूर्वम् ॥ ४८ ॥ (युग्मम्.) आसीद् गुणमणिसिन्धुर्वन्धुर्मे कुसुमकेतुरिति नाम्ना । स च गुणसागर इत्ययमभूद् यथार्थाभिधस्तत्र ॥४९॥ ।

·. COM है। तदखिलामिहेति हेतोर्मम तस्य च दृश्यमस्ति सादृश्यम् । श्रुत्वेति साधुमधुनोऽप्यधुनोत् सुधनो वचः स्वशिरः ॥५०॥ संप्राप्तपरमवोधः सोऽधःकृतदुष्कृतोऽथ गृहिधर्मम् । प्रतिपद्य हृद्यमभवदत्रामुत्रापि शर्मपदम् ॥ ५१ ॥ अनेकलक्षाण्यब्दाना कैवल्यं प्रतिपाल्य ते । पृथ्वीचन्द्रादयः सर्वे शिवश्रियमशिश्रयन् ॥ ५२ ॥ इति पं० श्रीसत्यराजगणिविरचिते श्रीपृथ्वीचन्द्रमहाराजर्षिचरिते गुणसागर-पृथ्वीचन्द्र- केवलोत्पत्तिवर्णनमेकादशं भवग्रहणम् । श्रीपृथ्वीचन्द्रचरितं समाप्तम् । ()

·पृथ्वीचन्द्र
meend --
अथ ग्रन्थकर्तुः प्रशस्तिः।
4
zakamwali
पृथ्वीचन्द्रमहीमहेन्द्रयतिनश्चैतचरित्रं रातां आतॄणामयनाशनं प्रशमितप्रत्यूहपूरं सदा ।
ये शृणन्ति रामाहितात्ममनसः प्रक्षीणसहिसस्ते श्रेयः परमां श्रयेयुरचिरानिःश्रेयसस्य श्रियम् ॥ १ ॥
कुन्दन्दूज्वलकीर्तिमञ्जुलतरे राकागणे श्रीमति श्रीमन्तः शुचिशेमुपाविशदतावाचस्पतिप्रत्ययाः ।
नानाग्रन्थनिबन्धवन्धुरगिरो भास्वद्गुणालीभृतो राजन्ते स्म गुणात् समुद्रगुरवस्तेजःश्रिया भासुराः ॥ २॥
तत्पट्टोदयभूमिभूद्वरशिरःशृङ्गारभास्वत्मभाः श्रीसूरीश्वरपुण्यरत्नगुरवः पुण्यश्रिया पेशलाः ।
तच्छिष्यो लिखति स्म विरमयकरं श्रीसत्यादिराजाह्वयोंऽभोध्यग्नीघुविधून्मिते शरदि तद्वाच्यं चरित्रं बुधैः ।।३।।
प्राकृतवन्धेनैतच्चरितं रचितं हि पूर्वकविवर्यैः । मुग्धाववोधकृतये व्यधामिहानुष्टुवादिविधिम् ॥ ४ ॥
विधाय गुम्फमेतस्य चरित्रस्य यदर्जितम् । सुकृतं तेन भूयाद् मे बोधिलाभो भवे भवे ॥५॥
यल्लक्षणालङ्कारादिहीनमेतद् भवेत् कचित् । परं प्रसादमाधाय सुधीभिः शोध्यमेव तत् ॥ ६ ॥
नाट्यवेदुष्यविभासनाय कवित्ववैदग्थ्यनिरूपणाय ।
व्यधां कथामात्रनिवेदनाय चरित्रमेतत् परमल्पबुद्धिः ॥७॥

·ஓருருருருருரு तिलेषु कृष्णानि तुषे तृणानि यथैव सङ्ख्यातुमलं न कोऽपि । तथा मदुक्तिप्वपि दूपणाली सा चिन्तनीया न परं सुधीभिः ॥ ८ ॥ किं वाऽथ तत्प्रार्थनयानया मे सन्तो गुणेप्वेव कृतादरा यतः । मुदा सदा मोदयते मनोरमे सुमे रमेरन्ननु षट्पदालयः ॥ ९ ॥ पदचत्वारिंशदग्रयाण्यष्टादशैव शतानि च । सर्वाग्रं श्लोकमानेन प्रमाणमिह निश्चितम् ॥ १० ॥ इति ग्रन्थकर्तुः प्रशस्तिः । सं० १५३५ वर्षे माघे सितदशम्यां गुरौ अद्येह श्रीअहम्मदावादनगरे श्रीपूर्णिमापक्षविभूषण-श्रीगुणसा- गरसूरिपट्टालङ्कार-श्रीपूज्यश्रीगुणसमुद्रसूरयस्तत्पट्टोदयगिरिमिहिरकरणयः श्रीपुण्यरत्नमूरिवराः संप्रति विजयन्ते । तेपां विनेयवर्येण सत्यराजगणिना लिखितमिदम् । चिरं चतुरकोटीरैर्वाच्यमान जयत्विदम् । लचरित्रं विमुग्धानामववोधविधायकम् ॥ १ ।। 18606 5. "ADE

·No text on this page.