·PREFACE In writing this preface, I am tempted to refer to a few reminis cences of my visit to Baroda in 1909-an incident which has much to do with my undertaking to edit this work for Gaekwad's Onental Series I was invited to visit Baroda by H H the Gaekwad through I the Nabarajah of Mysore in whose Government I was then serving as Curator, Government Omental Library, Mysore, and Superintendent of studies in Maharajah's Samskrit College, Mysore I be invitation was the direct outcome of my presentation to His Highuess the Gaekwar of my pamphlets on questions of social reform such as marriage and caste During my seven reeks stay at Baroda I discussed, in His flighness' presence, the questions of caste reform with Baroda Pandits and delivered public lectures on I was greatly struck with His Highness keen person al interest in the subjects discussed and has encouragement in our private talks of free expression of my considered opinions His appreciation of the value of our ancient learning has since materialised in the addition of the Samskrit Section to the Central Library, which as the result of the labour of my friend Pandit R Avantabrishna Sastri bids fair to be one of the best collections in India His Highness' kind remembrance of me was evinced on ceveral subsequent occasions, and when I retired from llysore Government service in 1916 I was invited by His Highness to tale charge of the Samskrit Section of the Library But as I bad, on the invitation of the President of the Theosophical Society, already settled as the Director of the Adgar Library at the Headquarſers of the Theosophical Society, the same ·12 I could not accept His Highness kind offer But I have all along felt that Baroda and His Highness have a claim on my services, so that when I was invited to take some share in the editorial work in connection with the Gaekad s Oriental Series I could not peremptorily declme, though I had then on my hands as much work as I had time to do At first I was asked to edit Parasurama Kalpa Sutra and Maits otsava Paddhati, for which presumably I was held qualified because I bad edited already Shri Shankaracharya s Saundarya Lahari with Lakshmi dhara s Commentary published in the Mysore Government Oriental Library Series About five years hare elapsed between my promi e to edit this work and its performance and this delay requires some explanation It was in the latter part of 1917 that at the reques of my friend Pandit R Anantakrishna Sastrı of the Baroda Central Library I undertook to edit Parasurama Kalpa Sutra and Nityotsava for the Gieh wad's Oriental Series I had, however, soon after to regretfully give it up owing to some pressing work I then had in hand 1 hereupon Sir John Toodroffe vbo had for several years been making a special study of the subject was approached as one qualified for the worh, but, as he was just then going on leave to Europe, le could only promise to take up the work after his return to India The work was again pressed on me and accepted There was some delay even after this I could not at once proceed with the edition of the Sutra as no good edition of the Sutra could be pre pared with the materials then available These consisted of a few indifferent manuscript copies of the Sutra which shoned much dnergence and two complete and a few fragmentary copies of Nityotsar? This latter gun is a Paddhati based on the Sutra, but not a succinct gloss or commentary of the Sutra By good chanco, honerer, I soon got a copr of Ramesrara's Vnittı on the Sutra, which was so full and inforining that it was found worth :)

·71 1 while publishing it along with the Sutra But this copy of the Vrttı was far from correct, so that other copies were searched for, and a continued search of two years was crowned with the discovery of other manuscript copies, a careful collation of which enabled me to prepare a satisfactory edition of the Sutra and Vrittı By the tune tbe Sutra with Vritti was edited, the edition of Nityotsava became an easy affair, and good copies also of the latter have been secured in the meanwhile This edition of the Parasurama Kalpa Sutra with Vritti is based on the following manuscripts The copf belonging to the Adyar Library transcribed in Devanagan from a Telugu manuscript copy belonging to lato Mr Jagga Rao of Vizagapatam This 18 cited 1837 2 The copy mentioned above was sent to Baroda for collation with the excellent MIS copy belonging to Pandit Dhanvantram of Karnah The noteworthy readings of tlus copy were noted in the Adyar copy, and they are cited as those For the markmg of the variants I am indebted to the kind services of Mr G K Srigondekar MA, Samskrt Librarian, Baroda Central Library, who worked at it assiduously for eight hours a day 3 A complete Devanagari copy belonging to the Baroda Library containing 302 leaves This copy was found to be fairly good giving correct readings where other copies were found faulty This is cited as a 9 A copy in grantha character in three volumes made from a manuscnpt deposited in the Madras Government Oriental MSS Library The owner of this transcript Mr MV Sreeni vasa Iyer of Implicane (Madras) collated it with another MS copy and has voted in it variations from that other copy, and bis copy 29 thus equivalent to two distinct copies of the work This transcript is cited as eft Portions of a copy of Rumeyara Vritti was got from the Bepares Government Samskrit College Library for collatiou ·ix familiar with the technicalities of the cult The commentator traverses many points of doctrine and practice as stated in the Nityotsava of Umanandanátha, remarking more than once that the latter does not rightly understand the meaning of the Sutra, and that being unlearned in the principles of Mimāmsa (the science of exegesis) he embodies in his system many things not warranted by the authority of the Sutra which he professes to follow closely Both of them, however, acknowledge their allegiance to the authority of Bhaskara-rāya, Umanandanatha having been his direct pupil, while Ramesvara was his pupil's pupil Later on, another scholar named Lakshmana Ranade thought that both the writers mentioned above failed to grasp the true meaning of the Sutra and wrote in 1888 AD a cominentary of his owu In this work be quotes a passage from Tripuraraliasya showing the origin of the Parasui ama-Kalpa. Sutra. It runs as follows - [नारद प्रति मुगेधोक्ति आदी श्रीदत्तगुरुगा शिष्याणा हितकाम्यया । स्वनाम्ना सहिता चक्रे निपुरोपास्तिपद्धति ॥ १ ॥ अटादशसहयाणि अन्यतोऽभुञ्च सहिता । अधीत्य ता जामदग्न्य विस्तृतां सागरोपमाम् ॥ २ ॥ गम्भीरगूडतात्पर्यो मन्दाना तत्र वै गतिम् । मत्वा सुदुर्लभा भूय सक्षिप्य विशदाशयम् ॥ ३ ॥ निर्ममे सूबजाल वे पञ्चाशत्खण्डमण्डितम् । तहरोयनामदग्न्यादधीत सूत्रमण्डरम् ॥ ४॥ अधीत्य सहिना चापि तत्पधातुरुनामत । सूत्रजाले सहिताया प्रतिविम्बात्मकेऽभवत् ॥ ५॥ ग्रन्थत पट्सहस्र तु सूत्र तदपि सस्थितम् । सहितार्यख सक्षेपात्मकं सूनमुदाहतम् ॥ ६ ॥ सहितासूनयो सार सगृहीत मया मुने । तहत्तरामसवादात्मक्मेव युरा कृतम् ॥ ७॥ , ·Lahshmana him elf paraphrases this pas age with a few additions of his own in the following terms "In the Upasana Kanda of the Veda the Upasana or the contemplative worship is treated of in all its details These details were compiled by Sira in six classes of words known as Igama, Rahasya Samhita, Yumala, Arnaya and Tantra, each class being devoted to a distinct Derałı or form of the Supreme Bhirgava Rama, son of Jamadagni saw them too vast and asked huis revered master, Blessed Dattatreya who combined the Trioity in Himself, to abridge the system Accordingly, seeing that the Upisani of Tripuri was the highest of all forms of Worship and that its effect included the effects of all other forms of worship, compo ed Datta Samhita comprising eighteen thousand verses, in which the worship of Tripura was laid down in all its detarls in a succinct form From Him Bhargava Rama learnt the Samlita But, finding that it was still too rast in ettent and that its meaning was still too deep for the average devotce to understand, Rima abridged the erstem still further and presented it in an intelligible form This abridgment contained six thousand Sutras in fifty Khandas or sections Rim's pripil, again, Sumedha of the Harita family who studied this Sutrn from his master, found the work almost as vast as Datta Sarnlita, and so made an abridgment of the Samhita and Sutru in the shape of another sork of Sutras, taking the form of a dialogue between Datta and Roma It is this abridg. ment that has come down to us as the Parasurama Kalpa Sutm comprising ten Khandas Though the work is not apparentlr in the form of a dialogue still, it may be inferred from the concluding passage of the work that it is a dialogue between the master and lus pupil ” Lakshmana theo proceeds to sbow the necessity for his on work "Finding this Sutra too deep in its meaning for ordinary students to understand, Umanandanatba, a disciple of the ·x2 Blessed Bhishararıça, compo ed in 17701 D the worl Vit jotsar laying down clearly and methodically the system of worship taught in the Sutra A later scholar, Rimesvara Sustri, a dis ciple of a disciple (Trasislya) of Sn Bhaskararaj”, thought that Nityotsava failed to represent the Sutra's true meaning and wrote in 1831 AD & succinct gloss (Prtu) of the Sutra, by name Saubhagya sudhodaya This latter work too failing to bring out the true meaning of the Sutra, I proceed to suite this commentary, Sutra fatta zimai sini, to explain the true nenning of the Sutra" Of course these commentators try to show, by applying exegetic rules to the intes pretation of the texts, tbat their own conclusions are correct It is, lowerer, of little practical use to enter into the merits of these contentions, especially in these matters of transcendental nature, in which tradition, as handed down from masters to pupils, should gorern the actual practice The same texts may be easily interpreted su as to support conflicting verts A MAHADEVA SASTRI ·विषयसूचिका विषय: सूत्रसञ्जया पुटसङ्ख्या on १२ . . . प्रथमः खण्डः---दीक्षाविधिः वृत्तिभूमिका दीक्षाविकारः तन्त्राप्रामाण्यशङ्कानिरासः सर्वतन्त्राणां वेदवाह्यत्वशङ्कानिरासः शुद्धचित्तस्यैव मुन्दरीविद्याऽधिकारः भक्तिवरूपम् उपासनस्य भक्तिसाधनत्वम् उपासनाधिकारस्य स्वान्तःकरणेकवेद्यत्वम् . कल्पसूत्रस्य वैदिकाख्येयत्वम् तन्त्रानुष्ठानस्य कलिवज्यत्वशङ्कानिरासः दीक्षायाः प्रथमसोपानत्वम् पुरसिद्धान्तस्य परमशिवकर्तृकत्वम् वेदस्य पौरुपेयत्वसमर्थनम् तन्त्रप्रणयने प्रयोजनविशेषः पुरसिद्धान्तप्रतिपादनम् पर्तिशत्तत्वानि तत्त्वसङ्ख्यानिर्णयः जीवेश्वरस्वरूपम् पुरुषार्थस्वरूपम् मन्त्रगुणवर्णनम् १५ १६ १६ १७ . . २० २१ २२ ४ २९ ·८ पुटमङ्गया ३० ३१ ३३ ३३ ३४ ३५ ३६ ३८ ३८ xir विषयः सूत्रसद्ध्या सप्तकोटिमहामन्त्राः शिवरक्ताद्विनिर्गताः मन्त्रसिद्धौ सहकारिकारणानि जपरूपोपास्तिफलम् अर्चनरूपोपास्तिविधिः. १२ उपासकधर्माः-भाननादायम् १३ सर्वदर्शनानिन्दा १४ कस्याप्यगणनम् सच्छिये रहस्यकथनम्. १६ सदा विद्यानुमंधानम् . सततं शिरतासमावेशः १८ कामादीना वर्जनम् १९ एकगुरूपास्तिः २० एकगुरूपास्तिवियर्थपिचारः सर्वत्र निम्परिग्रहता २१ फट्यागकर्म २२ नित्यकमांडोपः २३ समंत्र निर्मयता सर्वसारभूतो धर्मः स्वस्य शिवानी होमः २६ भावनाफलं आत्मडामः २७ सिद्धान्तोपसंहारः २९ एपा विद्या अतिगुप्ता दीक्षाविधिः ३१ दीक्षाम्यरूपतत्फटनिरूपणम् दीक्षामंकल्पप्रकारविचारः तान्त्रिस्मरल्पागभूतः अटागोटेख: तन्वान्तरोपसंहारपिचारः दीक्षात्रयम् शामली दीक्षा शाक्ती दीक्षा . ४२ ४३ ४४ ४५ ४५ ४८ . ४८ ४९ ५६ ६० ·सूत्रसद्ध्या पुटसट्टया ६६ ६८ विषयः मान्त्री दीक्षा मातृकायन्त्रम् शियनामनिर्देश. गुरुपादुकामन्त्रदानम् आचारानुशासनादि शिव्यस्य अशेषमन्त्राधिकारित्वम् ४० ४२ ४३ ७६ १ ७७ ४ ८५ द्वितीयः खण्डः गणनायकपद्धतिः गणनायकोपास्तिविधिः प्रातःकृत्य ध्यानादि तर्पणान्तम् २ यागगृहप्रवेशादि विघ्नेश्वरध्यानान्तम् निवन्धोक्तनिर्मूलधर्मप्रदर्शनम् सकल्पावश्यकता . आयुधस्थाननियमः अय॑स्थापनम् अय॑सस्कार: पीठशक्ति धर्माद्यष्टक-महागणपति पञ्चावरण पूजाविधिः पञ्चावरणीपूजा गणनाथस्य पुनरुपतर्पणादिः गणपत्युदासनम् १० ८८ ६ ७ ८ ९२ तृतीयः खण्ड:-श्रीक्रमः १ ९७ ललिताधिकारः गणनायकोपास्तेः प्रधानकर्मत्वम् ललितानामनिर्वचनम् ब्राह्ममुहर्तकर्तव्यध्यानादि स्नानसन्ध्याकर्म २ ४ १०१ ·xvi . . पुटसङ्ख्या १०४ १०५ १०६ १०६ . ११२ ११५ . . विपयः सूत्रसंड्या यागमन्दिरप्रवेशादि ६ सर्वमन्त्रेषु नितारीसंयोगविधिः श्रीचक्रम्वरूपं तत्साधनद्रव्यं च श्रीचके द्वाररहितचतुरश्रत्रयलेखनसमर्थनम् . श्रीचने पञ्चवृत्तलेखनममर्थनम् मन्दिराचनम् दीपदानं चकाभ्यर्चनं च आत्मशुद्धिहेतु शोषणादि प्राणायामः १३ पिनकरभूतोत्सारणं, वनकवचन्यासश्च १६ करगुदिन्यासः आत्मरक्षान्यासः १६ चतुरासनन्यासः १७ घालापडगन्यासः १९ वशिन्यादियोगिनीन्यासः २० मूलमन्त्रन्यासः २१ पात्रासादनं, सामान्यायंविधानम् २२ विशेपायविधिः (अयशोधनम्) २३ द्विपात्रविधेः मुख्यत्वसमर्थनम् . कुलद्रव्यस्वीकारविधिसमर्थनम् . दभिगवामाचारविवेकः अजितेन्द्रियस्य कौडमार्गे अनधिकारः चतुर्यः खण्डः–ललिताक्रमः श्रीचके परचियावाहनम् चतुयष्टयुपचारविधिः नवमुद्राप्रदर्शनम् निया संतपंणम् पडङ्गजनम् . ११७ ११७ ११९ ११९ १२१ १२१ १२३ १३० १४१ १५२ १५२ . . . . १ . ४ . १५८ १६४ १६४ १६६ ·xvii सूत्रसघ्या विपयः पुटसध्या १६८ १७२ . नित्यापूजनम् ओषत्रयपूजनम् ९ १० पञ्चमः खण्ड:- ललितानवावरणपूजा १ . . ४ . . . ८८ . १० प्रथमावरणव्यष्टिपूजा प्रथमावरणसमष्टिपूजा द्वितीयावरणपूजा तृतीयावरणपूजा चतुर्थावरणपूजा पञ्चमावरणपूजा पष्टावरणपूजा सप्तमावरणपूजा आयुधपूजा अष्टमावरणपूजा कामेश्वर्यादीनां मूलदेव्यभिन्नत्वम् नवभावरणपूजा धूपादिदानम् त्रिग्वण्डादिमुद्राणां स्वरूपम् कामकलाध्यानम् बलिदानम् प्रदक्षिणादि शक्तिपूजा हविश्शेषप्रतिपत्तिः देवीविसर्जनम् १७८ १८० १८१ १८२ १८२ १८३ १८३ १८४ १८९ १९० १९१ १९२ १९३ १९७ १९९ २०० २०२ २०३ २१५ . १२ १४ १५ १६ १८ २० २१ २२ २३ . . पष्टः खण्ड:-दयामाक्रमः २१६ श्यामापास्तिविधिः पराशक्तः स्वरूपं उपास्यत्वं च ·Xviii विषयः सूत्रसहया . २ ३ ६ ११ १४ १५ १६ १७ . . . श्यामाया उपास्यतोपपत्तिः प्रातःकृत्यं सन्थ्याऽन्तम् यागगृहप्रवेशादि प्राणायामान्तं कृत्यम् पडगादिन्यासपञ्चकम् मन्दिगर्चनम् श्यामाक्रममन्त्रे वीजविशेषयोगः कर्तृगुणविशेषविधिः श्यामाचक्रलेखनप्रकारः. सामान्यायविधिः विशेषाध्यविधिः चक्रदेवीपूजा आवरणपूजा आवरणबहिर्भूतदेवतायजनम् श्यामाविद्याऽऽचार्यपूजा. गुरुपादुकापूजा देव्याः पुनःपूजा बलिदानम् . मुवासिनीपूजादि श्यामापूजाऽवधिः श्यामामनुजापिधर्माः ललितोपासकधर्माः १९ २० पुटमदया २२० २२१ २२३ २२५ २२६ २२७ २२८ २२८ २२८ २३० २३२ २३३ २३६ २३७ २३७ २३७ २३८ २३९ २३९ २४० २४० ३० ३२ ३३ ३४ ३७ ३८ ३९. सप्तमः खण्ड: चाराहीक्रमः कोलमुखीवरिवस्याविधिः महाराने अनाहतध्वनेरनुसन्धानम् . २ शिवादिगुरुनमस्कारः ३ वाराहीक्रममन्त्रेषु वीजविशेषयोगः भूतशुद्धिः . एकचत्वारिंशत्स्थानेषु द्वितारीन्यासः २४२ २४३. २४३ २४३ २४४ २४४ ४ ६ ७ ·सूत्रसझ्या पुटसहया २४५ . ८ २४६ २४६ १० ११ १२ १४ १५ . विपयः अड्गुलिन्यासः पडद्गन्यासः आत्मालंकरणम् अव्यशोधनम् अनन्नरकर्तव्यन्यासाः मूलमन्त्रस्य एकपञ्चाशत्पदवत्त्वनिरूपणम् . देवीध्यानम् चक्रनिर्माणप्रकारः चक्रपूजा मूर्तिकल्पनम् आवाहनादिमुद्रावन्धनम् देव्यङ्गन्यासः पोटशोपचारार्पणम् देवीध्यानम् देवीतर्पणम् आवरणपूजा देव्याः पुन.पूजा वलिदानप्रकारः गुरसंतोषणम् शक्तिपटकपूजा मन्त्रसाधनम् पुरश्चरणप्रकारः मन्त्रसिद्धिचिह्नानि. शुभाशुभस्वमाः अशुभस्वमशान्तिः मनुजापिशयनधर्माः हरिप्यपदार्थगणनम् जपकालिकनैमित्तिफक्रियाः एतर्माणा श्रीविद्यापुरश्चरणेऽपि ग्राह्यत्वम् । २० २१ २२ २३ २४ २५ २६ २४७ २४९ २५२ २९२ २५२ २५४ २५५ २५६ २५६ २५६ २५६ २५७ २६० २६१ २६२ २६२ २६३ २६३ २७० २७२ २७३ २७४ २७५ २७६ ३४ .

·सूत्रसङ्ख्या पुटसङ्ख्या विषयः कादिहादिभेदेन धीविद्योपास्तिमेदः पञ्चदश्यादिविद्यामु मन्त्रशोधनानपेक्षा पूजाशेपकृत्यम् . २७७ २७८ अष्टमः खण्ड:-परा-क्रमः १ ३ ४ ५ . २७२ २८० २८० २८० २८१ २८२ २८२ २८२ २८३ . . ܘܐ . २८३ . पराया उपास्यत्वम् परापद्धतिप्रारंभः उपःकृत्यम् सानादिकृत्यम् आसननिधिः देशिफयजनम विनोत्सारणम् अङ्गन्यासः चिदनो सतित्वपिलापनम् अध्यमादनम् परानन्त्रे योजनीयो वीजविशेषः पडइगन्यामविशेषः पडहगदेवीपूजा मुधादेवीजा तत्त्वकदभ्यन्य हत्पमानयनम् पराचकनिर्माणम् देच्या आवाहनम् देवाध्यानम् देवीजा देयामगिग्तत्वहोममावनम् गुग्वे मनिवेदनन् चिदंदापनन् औरयामपननन् ११ १३ १४ १५ १६ . . . २८४ २८४ २८४ २८४ २८२ २८ २८६ २८६ २८६ २८७ १८ ११ . . . २३ २४ ૨૮૮ २८८ .

·xri विपयः पुटसलथा सूत्रसन्ध्या २७ . वलिनिवेदनम् हविशेषस्वीकारः २८८ २८९ . नवमः खण्ड:---- -होमविधिः १ . ४ . २८९ २९० २९० २९० २९१ २९१ २९२ २९२ ७ . ८ १२ १३ होमाधिकारः कुण्ठस्थण्डिटनिर्माणम् . सामान्योदकेनावोक्षणम् रेखामु ब्रह्मादिदेवतार्चनम् कुण्डाभ्यर्चनम् अग्निचक्रनिर्माणादि वागीश्वरीवागीश्वरपूजा संविदग्निपातनम् इन्धनराच्छादनम् उपस्थानम् उत्थापनम् प्रज्वालनम् अग्ने पुंसवनादिसंस्कारः परिपेचनादि अग्निध्यानम् अग्निचके देवतास्थापनम् सप्तजिहाहोमः अनेराहुतित्रयम् इष्टदेवताऽऽवाहनादि चरुदेवीनामाहुतयः प्रधानदेवताऽऽहतयः काम्यहोमविविः बलिदानम् . महाव्यातिहोमः ब्रह्मार्पणाहुतिः २९३ २९३ २९४ २९४ २९४ २९५ २९५ २९६ १६ १६ . १९ . २९६ २९७ २९७ २९७ . . २२ २३ २५ २६ ·सूनसल्या पुटसहया विषयः अग्निदेवतयोरुद्वासनम् . भन्मधारणम् . २९ . ३०१ . ३०२ ४ ३०३ . . ३०८ दशमः खण्डः-सर्वसाधारणमः सामान्यक्रमाधिकारः श्यामागाना केषाचिदतिदेशः सर्वमाधारणन्यामः चत्रनिर्माणम् पडावरणीपूजा ५ समन्त्रयोज्यबीजानि आवाहनादिमन्त्राः रश्मिमालाविनियोगः गायच्यादि प्रथम रश्मिपञ्चकम् चाक्षुमीविद्याऽऽदि द्वितीयं रश्मिपञ्चकम् ११ महागणपतिविद्याऽऽदि तृतीयं रश्मिपञ्चकम् १७ शिवादिविद्याऽऽदि चतुर्थ रश्मिपञ्चकम् २३ अगोपाड्गप्रयङ्गपादुकायुक्ता श्रीविया २९ अगादियुक्ता श्यामाविद्या मङ्गादियुक्ता वाराहीविद्या ४१ श्रीपूर्तिनिद्या ४७ महापादुका. रश्मिमालायातृप्रशमा जपविघ्ननिवारकमन्त्राः ललिताऽऽदिजपकालाः श्रीनित्यपूजाया मपञ्चकप्रतिनिधिग्रहणे हेतमः ५६ सर्पभूताविरोधादयः उपासकधर्मा आदिमम्वीकारे ग्राह्याग्राह्यदयविवेकः आदिमप्रतिनिधि द्वितीयतृतीयसंपादनप्रकारः ६३ ३१२ . ४८ . . . ३१७ ३१९ ३२० ३२१ ३२१ ३२२ ३२३ ३२४ ३२७ ३२८ ३२९ . .

·XxIll सूत्रसहया . पुटसहया ३२९ ३३० ३३१ ३३१ ३३२ ३३३ ६४ ६७ ६८ ६९ विषय द्वितीयप्रकृतिः तृतीयप्रकृति. चतुर्थद्रव्यम् प्रामादीना मण्डलादन्यत्र ग्रहणप्रकार पञ्चमप्रकार अवशिष्टकुलाचारधर्मा.. पञ्चपर्वमु नैमित्तिकी पूजा आरम्भादय. सप्तोल्लासा अवशिष्टा उपासकधर्मा. तन्त्रान्तरात् ग्राह्यधर्मपरिगणनम् अन्त्येष्टिविधि कौलश्राद्धविधि अन्त्येष्टिकौलश्राद्धयोरावश्यकत्वम् प्रायश्चित्तविधि कुलमार्गनिष्टप्रशसा अन्येतृप्रशसा खण्डादिपरिपठनम् अन्यरतप्रशसा व्याख्यानरचनकाल अनुसन्ध-परशुरामकल्पसूनपरिशिष्टम् व्यारयानोदाहतग्रन्थप्रन्थकर्तृसूची ३३६ ३३८ ३४२ ३४४ ३४८ ३५१ . . ८२ ८३ ८४ ३६३ ३६४ ३६५ ३६६ ३८७

·श्रीमहात्रिपुरसुन्दय नमः
परशुरामकल्पसूत्रम्
रामेश्वरकृतवृत्तिसहितम्
प्रथमः खण्ड:-दीक्षाविधिः
वृत्तिभूमिका
श्रीवल्लभापयोधरसंलिसालेपरजितोग्म्कम् ।
वन्दे गजेन्द्रवदन बालसहस्राशुकोटिसच्छायम् ॥
या परशिये म्फुरत्ता पूर्णाहन्तापदेन सलिटा ।
द्वैतं भावं प्राप्ता पश्चादम्बा परामिमा क्लयं !!
या पञ्चप्रेतसम्था परगिवनिलया शक्तय कामवृद्धि-
कर्माद्या यन्मयूसा समुदयपरिरक्षाऽन्तको बभृत्रु ।
या पश्यन्यादिरूपा सकलजनवचोजालमाविष्करोति
सा में वाग्देवनेय विल्सतु बदने चित्तमालिन्यहन्त्री !
श्रीमद्यशोपदम्बामामुरवामा वमजताऽद्रिपत्रिम ।
मम विधिमुपिग्सरोरहकल्पितनिलयं नमामि नायेन्द्रम् ॥
यो भूगुवंशे भूत्वा क्षत्रं जन्ने त्रिसप्तकृत्वम्तम् ।
पष्ठं श्रीमद्विष्णोरवतारं नौमि वरिन्द्रग ॥

·परहरामरल्पमूत्रम्
मुनमण्यं च पिन गुरुवायां च मातरम ।
प्रणमामि फलावाप्यं ताव गग्णं मम ॥
विचार्य नानानन्वादीन् मीमामान्यायविम्तग्म ।
नानाटेगममानीतयुम्नकै पग्गिाध्य च ।।
जामदान गचितं कल्पसूत्रं यथामति ।
पिम्नाग्यनि गृढार्थ श्रीविद्योपाम्निमिद्धये ॥
गमेश्वर श्रीललिताप्रेरित काश्यपोद्भव ॥
दीक्षाऽधिकारः
इह बलु श्रीभगवान श्रीपरशुगम आधुनिषु मन्दमतिषु कृपाळु.
श्रीगिानिमितान्यमंत्र्यानि तन्वाणि पालोट्य मर्माण्युपसंहृन्य तुर्गयपुरुषार्थमाधनं
रामन्यानं दर्गयन प्रनिजानीने-
अथातो दीक्षां व्याख्यास्यामः ॥ १॥

·प्रथम खण्ड-दीक्षाविधि . प्रयोगक्ताहमिति फलितोऽर्थ । व्याम्याम्याम इति बहुवचन उपासनापयत काचार्यानन्यानपि मग्रहातुम् । यथा रोम गुस्तरकार्यनिर्माण — वय उर्म " इत्यन्यऽपि सगृह्यन्नं तया । प्रतेन दीक्षात्याग्यान अतिम टिनमिति चितम् । यहा-- अम्मदा द्वयाश्च एक्त्ये द्विले च विवक्षिते अम्मदी बहुवचन म्यादिति तदर्थ । तथा च जम्मच्छन्दम्य नर्तृगाचरम्य बहुवचनान्तत्वात् तत्समानवचनलोपपत्तय व्यायाम्याम इति बहुवचनम् ।। . तन्नाप्रामाण्यशमनिराम ननु कल्पसूत्रन्यायान वैदिकानामयुक्त, तम्य तन्त्रेषु परिगणितत्वेन, तन्त्राणा केवल्लभैक्मूलत्येनापामाथ्यात् । तदुक्त कार्तिक भट्टपाद लोभादिकारण बार नान्यत् प्रतीयन । यम्मिन् सन्निहिते हो नास्ति मूलान्तरानुमा ।। शाक्यातयश्च सर्वत्र कुर्वाणा धर्मगनाम् । हेतुतालविनिर्मुक्ता न स्वाचन त । न च तैवेदमूलत्वमुच्यने गातमादिवत् । तवश्वाभिधीयन्ते च धर्माद् दूरत स्थिता ॥ ग्त ग्य च ने यया वाइमात्रेणापि नार्चनम् । पापण्टिनोऽपि मन्था हेतुमाश्चैत गव हि ॥ "ण्य यान्यन्यानि यानिद्धि न परिगृहीतानि विचित्तन्मिश्रक्चर छायापतितानि सकायमग्रामपृनाग्यातिप्रयोजनपराणि रयाविपरीतासरददृष्टले भाटिपत्यवानुमानापमानार्थापत्तियुक्तिमलोपनिषद्धानि माग्न्ययोगपाञ्चगतमाश्यग्रन्थ परिगृहीतधर्माधर्मनिरन्धनानि चिपचिकिमानर्माणोच्चाटनोन्मादनाठिसमर्थनानि कादाचित्कसिद्धिदर्शनालन अहिमामत्यवचनदमदानदयाऽऽदि श्रुतिम्मृतिसवादिस्तो कार्यगन्धवासितनीविकापायार्थान्तरोपदेशानि, यानि गच्छाचार मिश्रस्मोजनाचरण निरन्धनानि. तेषामवैतच्छुतिविरोधहेतुदर्शनाभ्यामनपक्षीयत्व प्रतिपाद्यने” इति च अन्येन । व श्रीमतसहिताया ब्रह्मगीताद्वितीया यायऽपि-~ इति ।'

·परशुरामकल्पसूत्रम् वेदमार्गमिम मुक्त्वा मार्गमन्य समाश्रित । हम्तम्थ पायम त्यक्त्वा लिहेत् कृपरमात्मन ॥ विना वेदन जन्तूना मुत्तिर्मागान्तरण नत् । तमम्यपि विनाऽऽलोक ते पश्यन्ति घटादिकम् ।। तस्माद्वेदोदितो धर्थ सत्य सत्य मयोदितम् । जन्यन वेदितो ह्यर्थ न सत्य परमार्थत ॥ इति । तत्र तत्रैव ताश्च प्रवठन्ति यथावलम् । सर वाटा श्रुतिम्मृत्योर्विरद्धा दनि म मति ॥ इति ।। यजवैभवसण्ड एफचत्वारिंशऽध्याय- बहुनाऽत्र किमुक्तेन श्रुतिम्मृत्युदित विना । यत्किचिदपि उर्वाण पातका म्यान्न समय || इति वेदिकान्यमार्गनिन्दा श्रूयते । अमिपुराणऽपि वेदराशिना साक नारकिणा सवादे- तन्त्रदीक्षामनुप्राप्ता लोभोपहतचतसा । त्यक्त्या वैदिकमध्यान न दह्यामहे वयम् ॥ इति ॥ पद्मपुराणे पुष्करमाहात्म्य- उच पापण्डिनो लोक तान्त्रिका नास्तिकाश्च य । तैर्दुप्पापमिद तीर्थम इति तान्त्रिकपुरपनिन्दया तन्त्रम्याश्रद्धेयत्व स्पष्टम् । एवमन्यप्वपि बहुपुराणेषु तन्त्रनिन्दाया बहुळमुपलभात् । मपञ्चकादरविधायकशास्त्रम्य लोभैफमूलत्व सुस्पष्टम् । वेसर्जनीयवासाग्रहणशास्त्रम्य लोभैकमूलाच साधितम् । किमु मपञ्चकमेवफस्य लोभमूलत्वे प्रतिराध । सम्मात् इद शास्त्र आस्तिकै न व्याख्यय इति नत्- मैवम् । किं भट्टपादाना पुराणानि पामादीनि प्रमाणत्वेन अभिमतानि न वा? यदि प्रमाणत्वेन अभिमतानि तर्हि तेषु तन्त्रप्रामाण्य वहुश अधिकारिविशंपविषय श्रूयते । तथा हि सूतसहिताया ब्रह्मगीताद्वितीयाध्याय- 11 ।

·प्रथम मण्ड-दीक्षा विधि त आम्म तर तथाऽपि स्वमदृष्ट हि वस्नु म्वर्गनिगामिन ! मूचर हि भवत्यय जाग्रत्मत्यार्थसिद्धय ।। तथैव मार्गात् मम्रान्ता जपि वेदोदितम्य तु । अर्थम्य प्राप्तिसिद्धयों भान्त्येव न समय ॥ तम्मादेतरा मागां नैर त्याच्या निरूपण ॥ इति । मूतसहिताया गिवमाहात्म्यराण्ड पञ्चमायार- पूना मक्ते पगयास्तु द्विविधा परिकीर्तिता । बाह्याभ्यन्तरमदन नाह्या च द्विविधा मता ॥ वैदिरी तान्त्रिकी चति द्विजन्द्रास्ताविकी तु सा । नान्यम्य वैदिकी वैदिरम्य हि । गाना पूजा रिमा व्यवस्थिता ॥ इति । पव सूतमहित तयण्टे-~- पाचगणाद्वितन्त्राणा बेदमूलत्यमाम्तिक । न हि म्वतन्त्राम्न नेन प्रान्तिमूला निरूपण ॥ तथाऽपि योऽगो मागांणा चेदेन न म्यिने । सोऽम प्रमाणमित्युक्त पाचिदधिकारिणाम् ॥ इति तान्त्रिकाणामह देरि लभ्योऽम्मि यवधानत । लभ्यो दैकनिष्ठानामहमव्यधानत ॥ इति च ॥ एव तर यजयभाग्यण्डे विशऽयाय--- गैराममोदितो धमों द्विधा पूर्वमुन्ति । अध स्रोतोयम्त्येक ऊर्ध्वमोतोद्भवोऽपर ॥ अध स्रोतोद्भवाद्धर्मादूर्ध्वोतोद्भवो वर । कामिकादिपभटेन म भिन्नोऽनेक्धा हिना ॥ अथ बोनोद्भवो धर्मो रतुधा मदितम्नथा । ऊर्ध्वयोतोद्भवादमांन् म्मानां धमा महतरा ॥ इति, ·६ परशुरामकल्पमूत्रम् तत्रैव द्वाविशेऽध्याय-- तम्मान्मागांन्तराणा तु प्रामाण्य वेदस्तिमा । मुक्तरन्यत्र नारैर रुमेणैवान मानता ।। अतो वेदान्तमार्गम्थो महादेवोऽचिंग्ण तु । मुक्तिं ददाति नान्यत्र स्थित सोऽपि क्रमेण तु ।। ददाति परमा मुनि इलैपा शाश्वती श्रुति ॥ इति ॥ तत्रैव- अतो वेदस्थितो माँ नान्यमार्ग ममाश्रयत् । अतोऽधिकारिभदेन मार्गा मान न सगय ॥ तत्रैवैकम्मिन् परिवृत्ते तत्रत्यश्लोका ईश्वरम्य म्वरूपं च वन्धहेती तथैव च । जगत कारणे मुक्तो ज्ञानादौ च तथैव च ॥ मार्गाणा ये विरुद्धामा वेदान्नेन विचक्षणा । नेऽपि मन्दमतीना च महामोहामृतात्मनाम् ।। वान्छामात्रानुगुण्येन प्रवृत्ता न यथार्थत । दर्शयित्वा तृणं मो धावन्ती गा यथाऽग्रहीत् ॥ दयित्वा तथा क्षुद्रमिष्ट पूर्व महेश्वर । पश्चात् पाकानुगुपेन ददाति ज्ञानमुत्तमम् ।। तम्मानुक्तेन मागंण शिवेन कथिता अमी । मागां मानं न चामान मृपावादी कथं शिव ॥ इति ॥ तथा ब्रह्माण्डपुराणे-- म्बमातृजारवद् गोप्या विद्यैपेत्यागमा जगु ॥ इत्यागमाना प्रमाणत्वेनोपन्यास । तथा ब्रमोचरखण्डे प्रदोपमाहात्म्ये प्रदोषपूजा तान्त्रिकमरण्या ब्राह्मणराजपुत्रयोरपदिष्टा । नेन च फलपाप्तिरिति इतिहाम मुम्पष्टं प्रतीयने । श्रीमद्भागवत गजेन्द्रस्तुती " सर्वागमानायमहार्णवाय" इति । आगमा पाञ्चरात्रादितन्त्राणि इति श्रीधरम्वामित्र्यास्त्या । तथा ब्रह्मस्नुतो ·प्रथमः खण्डः-दीक्षाविधि- रूपं तथैतत्पुरुषर्षभेज्यं श्रेयोऽश्रिमिटिकतान्तिरंग ॥ इति ॥ तथा एकादशम्कन्ध करभोजनोपडेग द्वारपूजाविधाने कलिपूजायां च वचनानि यथा-- यजन्ने वेढतन्त्राभ्या परं जिज्ञासको नृप । नानातन्त्रविधानेन कलावपि तथा शृणु ॥ इति !! नानातन्त्रविधानेनेति कली तन्वमार्गप्राधान्यं दर्शयतीति श्रीधरम्बामियान्यानम् । एवं एकादगम्कन्ध उद्धवापदेशेऽपि-~- वैदिकम्तान्त्रिकाभिश्च टति में द्विवियो मग्न ॥ इति वैदिकतान्त्रिकभेदेन द्विप्रकारपूजा श्रीभगवतोपदिष्टा मरुपलभ्यने । श्रीमहाभारते अर्जुनस्तुतौ- आम्नायागमवेद्याय शुद्धबुद्धाय ने नम ॥ इति ।। पवमादीनि तन्त्रप्रामाण्यप्रतिपादकवचनानि महम्रग उपलभ्यन्ने । ग्रन्थविम्त- ग्भयान्नेह प्रपञ्च्यन्ते । एव योगमार्गप्रामाण्यव्यवस्थापकानि वचनानि श्रीमन्महाभाग्ने भगवीतामु मोक्षधांदी च अमकृच्छयन्ने । तथा भागवने काशीग्वण्टादि- निखिलपुराणपु च पटेपडे उपलभ्यन्ने । एव मति भट्टपादा कथं मांख्ययोगतन्त्रा- णाममामाण्यं ब्रूयु । न वा पुराणानामप्रामाण्यमिति शस्यने वक्तुम् , पुगण धर्मशास्त्र च विद्या ह्येताश्चतुर्दश ॥ इति विद्यासु परिगणनात् , “ यद हिरसो ब्राह्मणानीतिहासान पुराणानि" इति वेदेऽपि पुराणम्य प्रमाणमध्यपरिगणनात् । एव उक्तवचनकलापै एवंविधग्न्यैश्च तन्त्राणा सिद्धे प्रामाण्य अप्रामाण्यं ब्रह्मणाऽपि व्यवस्थापयितु न शक्यम् ।। सर्वतन्त्राणा वदवाह्यत्वाकानिरास ननु भवत्वधिकारिविशेपे वेदभ्रष्टे पुरपे वीशहाणा संकषु च तन्त्राणां प्रामाण्यं, न वैदिक । न च वैदिकातिरिक्त तन्त्रम्य अधिकारमंकोचकप्रमाणाभाव इति वक्तु शक्यम् । पूर्व मूतमंहितावचनम्य "तान्तियेव नान्यम्य वैदिकी वैदिकम्य हि" इति लिखितम्य सत्त्वात् । ए मूतसंहितायामंत्र मुक्तिखण्डे ---

·परशुरामकल्पसूनम्
।
अत्यन्तगळितानां तु प्राणिना वेदमार्गतः ।
पाश्चरात्रादयो मार्गाः कालेनैवोपकारका ॥ इति ।।
तत्रैव सूतगीतायाम्-
श्रुतिपथगळिताना मानुपाणां तु तन्त्र
गुरुगुरुरखिलेश सर्ववित् ग्राह गंभु ।
श्रुतिपथनिरताना तत्र नैवामित किंचित्
हितकरमिह सर्व पुष्कलं मत्यमुनम् ॥
इति प्रमाणान्तरवचनात् । तस्मात् प्रमाणान्यपि तन्त्राणि वेदमार्गगळितम्यैव न
वैदिकम्येति चेत्-
न। यच्च श्रुतिपथगळितानामिति मूतगीतावचनं तत्रत्य तन्त्रपदं तन्त्रविशेषपरम् ।
तच्च तन्त्रं गैवागम इति प्रसिद्धम् , दक्षिणदेशे च भाषया जङ्गम इति
प्रसिद्धरनुष्ठितम् । कथमिदमवेति ज्ञापकमिति चेत् , अम्ति ज्ञापकं पूर्वोक्तवचनसमीप
एव-..-
श्रुतिपथगळितानां सर्वतन्वेषु लिङ्गं
कथितमखिलदु खध्वंसकं तत्र धार्यम् ।
श्रुतिपथनिरताना तत् मढा नैव धार्यम् ॥ इति ॥
तत्र लिङ्गधारणं शैवागमेन बहुफलमाधनमिति प्रतिपादितम् । तन्मंप्रदायानु-
वर्तिनो लिङ्गं दक्षिणवाही गळे या धारयन्ति इत्याचारोऽप्युपलभ्यने । तथा चाम्मिन्
वचने “श्रुतिपथगळिताना मर्वतन्वेषु ' टन्युत्तरं " प्रतिपादितं " इति शेप । एवं
च, यम्मिन् तन्ले लिङ्गधारणं प्रतिपादितं तत्तन्त्र श्रुतिभ्रष्टानामिन्यत्र लिङ्गम् ।
"छागम्य वपाया मैटस" इति मन्वलिङ्गेन पशुशब्दसंकोच तथा ।
किंच. श्रीमद यात्मरामायणे श्रीलक्ष्मणप्रश्न
ब्रह्मक्षत्रादिवर्णानामाश्रमाणा च मोक्षदम् ।
नीशदाणा च राजेन्द्र मुलभं मुक्तिमाधनम् ॥
तव भक्ताय में प्रात्रे हि लोकोपकारकम् ॥ इति ।।
यथा

·प्रथम खण्ड --दीक्षाविति गत तदुत्तर 'श्रीराम उवाच' इत्याग्भ्य दशावग्णपूजा वै ह्यागमोक्ता प्रकारयेत् । होम यांन प्रयत्नेन विधिना तन्त्रकोबिद । आगमोत्तेन मार्गेण कुण्डनागमवित्तम ॥ इति ।। एव ब्राह्मणादीना वर्णाना अद्यचर्यादीनामात्रमाणा च मोझोपायप्रने भागमोक्त पूजा तयेति तदुत्तर अनन्यगतिक वैटिकऽपि तान्विा यत् प्रतिपादयति तन्मात्सर्यशून्येन तत्त्वाभुल्मुना त्यत्तुमगायम । न हि चर गोरा इति प्रश्ने मैत्र कुशल इति प्रामाणिा मन् त्यात । तम्मान श्रीगमोत्तर ब्राह्मणादिविषयम् । न झनैदिको बामण क्षत्रियश्च गर प्रसिद्ध । न च-ब्राह्मण क्षत्रियो या ब्रह्महत्याऽऽदिमहापातम्न पातित्य चेदमार्गप्रष्ट --तत्र त्रामणत्व वेदमार्गगकिनत्य उमय चाम्तीति म प तन्त्रोदिनप्यधिकार्गति वाच्यम , ब्रह्मपत्रादिफ्ल्याणप्रश्ने तटत्तररूपपूजाविधाने- म्वगृयोक्तप्रमाण द्विनत्व प्राप्य मानय । प्रात मान प्रति प्रथम देहशुद्धय । वेदतन्त्रादितमन्नर्मरेपनविधानत ।। इति द्वन्द्वममामेन एक्म्यैर पुरपम्य वैदिक्मन्वमहितनाविस्मन्त्राणा मानमग्णत्व विधीयते । तथा च वेढवाह्यमुद्दिश्य तन्त्रसामान्यानुष्ठानविधि दति म्वीय श्रीरामपाक्यप्रामाण्यनिवाही गीर्वाणगुरुणामप्यमय पर । य श्रीभागवत एकादा स्वन्ध उद्धवोपदेश- उमाभ्या बंदतन्त्राभ्या मध तूमयमिह ॥ इति । उपसहारे तत्रैव--- एव क्रियायोगपथै पुमान वैदिक्नान्विकै । अर्चनुभयतम्मिदि मत्तो विन्दत्य प्मिताम || टति ।। "अगस्त्योक्तन' इति वचित् 2 ·परशुरामकल्पसूनम् तम्मात् श्रुतिपथगळितानामिति वचनं जगमादिलिङ्गधारिपरम् । एवं मुक्तिम्वण्ट- म्यपूर्वोक्तात्यन्तगळितानामिति वचने “पाञ्चगबाढयो माग " इति आदिपदेन शैवागमम्य जगमपरिगृहीतम्य ग्रहणं, न ज्ञानार्णवकल्पमूत्रादीनाम् , तम्मिन् वेदभ्रष्टाधिकारिकत्वम्य कलमत्वेन नंन महेकवास्यत्वात् । यच्च शिवमाहात्म्य- खण्डे 'पूजा गक्त पगयास्तु" टत्याग्भ्य वैदिकी तान्विकी चेति द्विजेन्द्रास्तान्त्रिकी तु सा । तान्त्रिकम्यैव नान्यम्य वैदिकी वैदिकम्य हि ॥ इति वचनं. तम्य अयमभिप्रायः—वैदिक म्बगृयोक्तापनयनादिसंस्कृतः । तान्त्रिक तन्वोदीरितण्टमण्डपादिपुग्म्मरं दीक्षासंस्कृत । न तान्त्रिको नाम श्रुतिपथगतिः, तम्य पूर्वमेव निग्म्तत्वात् । तथा च अनेन वचनेन उपनयनादिनिमित्ते वैदिकम्नान पूजाऽऽदिनमित्तिकम् । तन्त्रदीक्षानिमित्ते नैमित्तिकं तान्त्रिकम्मानपूजाऽऽदि विधीयते । यत्रक निमित्तं तत्रैकं केवलवैदिक । शूद्रादी केवलतान्त्रिकम् । यत्र उभयं तत्र उभयानुष्ठाने न किमपि वाधकम । अम्यैगार्थ स्पष्टीकृत त्रिपुगणने-- त्रैवर्णिकर्वेदिकान्ने तान्त्रिक क्रियनेऽखिलम् ॥ टति ।। दममेवाथ संक्षेपेण श्रीगमोऽप्याह-वेदतन्त्रोदितर्मन्वैरिति । तम्मात् सर्वनन्त्रा- नुष्ठानं वेदवायपरमिति सिद्धान्तो वचनान्तरानवलोकनव्यामोहविलामम्प एव । पाश्चग- त्रादीनां तु श्रुतिपथगरिनमुद्दिश्यैव ऋत्ति . तन्नाम गृहीला आहृत्य विधानात् । एवमेव कापालमपि- पाञ्चगत्रे च कापाले तथा कालामुम्वेऽपि च । अधिकारो वैदिकानां नास्ति नाम्नि मुनीश्वग ।। दत्यगम्यमंहितावचनात् । तथा च निर्णीत एवार्थे भट्टपादानाममिप्राय । अत एवं पाञ्चगत्रम्यैव तन्त्रमध्ये पृथक् नाम गृहीतम् । न तु मर्वनन्वाणा ग्रहण कृतं. तत्रैव वेदविरुद्धानां म्मृतिविरुद्धाना च धर्माणा भूमि उपलभ्यमानचात् । न हि शाक्यादिवत् प्राक्तादितन्त्रेषु वेदविरुद्धमनुष्ठानमीपदप्युपलभ्यते । यानि तु "वेदमार्गमिमं त्यक्त्वा इत्यादिवचनानि तानि वैदिकम्य वैदिकमार्ग मर्वथा त्याचा केवलतन्वमागांश्रयगं तन्निन्दापगणि. मुक्याविनेत्यादिश्रवणात । यहा- ·प्रथमःमा: :-दीमाविधिः ११ पूर्व वेदमार्ग विनिन्ध " तम्माद्वेदोदितो यर्थः सत्यं मत्यं न मंगयः" इति संवंग निन्दाप्रशंमारूपविमिष्टार्थवादन मिडिया बदमागांचरणं कर्तव्यं दयंकाविधिकल्पन लाययम् । पूर्वपले निन्दया तान्विकर्मण. ममुच्चयः, "सम्मादादित" इति स्नुन्या वैदिककर्मणा विधिः कल्प्य इति गौग्यं स्यात् । पूर्वोक्ताग्निपुगणाचनं पाझं च तन्यविशेषपर, पूक्तियुक्तः । अन एव " तन्वेषु दीक्षितः" त्यादिवचनानि निन्दा- रूपाणि वैदिकप्रगंमापगणि टति विद्यारण्यम्यामिभिरपि तत्रैव व्याम्यानम । एवमेव भट्टपादः योगम्य निग्म्नप्रामाण्यम्यापि विषयान्तरं मुर्धाभियम् । अप्रतवान् ग्रन्थविस्तरभयान्नेह लिप्यने । मट्टपाटोत्यपेक्षया पुगणानां तन्वाणां च प्रामाण्य वरिष्टम् । अना दुर्बलप्रमाणम्य प्रयलयमाणानुमाग्ण मंकोची युक्त गव । अन्यथा तम्मिन्नेव अधिकर गे " अप्पाचन्याग्गिद्वपाणि ब्राह्मणां ब्रह्मचर्य चंन्त्" इति स्मृति . " जातपुत्रः कृष्णगोमानादधीत " टति श्रुतिः, अनयोविरोधः, इत्यम् ---नाष्टा- चन्चाग्गिद्वपानन्तरं विवाह जातपुत्र कृष्णगश्च पुरुषः प्रसिद्धोऽम्न्याधानाधिकारी । अतो द्वयोविगैरे प्रवलशुन्यनुसांग्ण स्मृतिम्थबामणपनं अन्धादिपरम् । तस्यानिमश्रीत- कमानधिकाग्लेिन श्रुन्यविरोध इति संग्व प्रतिपादितो ग्रन्यो विरुध्यत । सम्माद्वेदिकानां शाक्तगागंगादितन्त्रप्रतिपादितमम्बधिकार टति भट्टपादानामन्यभिप्राय इति पूर्वयुक्तिभि मिद्धम् । एलेन भट्टोजिदीक्षितलिमिततन्त्रप्रामाण्यग्वण्टनमपि पगहतं ऊयं मूरिभि. । पुगणवचनानामपि व्यवस्थोक्तंव । यञ्चोक्तं दृष्टैकमयोजनात्वं मपञ्चककर विधायकमात्रम्य लोभमूलनया प्रणीतन्वं चंति, तच • अायाायं पशुमालमत" इति, " मुगग्रहा गृह्यन्ते " इत्यत्रापि वेद तुल्यम् । नहि इदं प्रमाण इति श्रद्धामुन्मृज्य प्रामाण्यव्यवस्था कर्नु ब्रह्मापि समर्थ, । अतो ठिकानां पूर्वसंस्कारवगात् उत्पन्नो 'वेदः प्रमाणं' इति श्रद्धाविशेष ण्य प्रामाण्यव्यवस्थापकः प्रथम. 1 तनश्च तदविरुद्धानामेव तन्मूलकतया प्रामाण्यं, तद्विमद्धं तु वैदिकम्य अपमाणमेव । किंच-श्रीयुन्टगतन्त्राणि तु यथा तत्तिर्गयगायागेपभनानि बोधायनापम्तम्बादिपटमूत्राणि प्रमाणं तथा सुन्दर्गतापि पञ्चकभावनाकोळोपनिष- पाणि तड्याग्न्यानरूपाणि न म्वकपोलकल्पिनानि । अतोऽपि वेदव्याम्ब्यानरूप. लान्नि गई वैदिक परिगृहीतव्यानि । मपनकादिमयनम्य यथा वेदाविरुद्धता तथा उपरिष्टात् वक्ष्यामः ॥

·१०
परशुरामकल्पसूत्रम्
शुद्धचित्तम्यैव मुन्दरीविद्याऽधिकार
वैदिग्राह्यत्वेऽपि न संवेपा वैदिकानामताधिकार । यथा नमम्वरूपम्य
उपनिपद्भागलपवेदप्रतिपाद्यत्वेऽपि
तज्जिज्ञासाया न मंषामधिमार, किंतु
माधनचतुष्टयसपन्नाना वैदिकानामेवाधिकार , तथाऽत्र केरा चिदेवाधिकार ।
तथा हि ब्राह्मणम्य उपनयनाचारभ्य प्रथमभृमिका म्वाध्यायाध्ययनम् । तदनन्तर
'स्थाणुरय भारहार किलभूत्" इति अनर्थन निन्दा,
याऽर्थन इत् सकल
भद्रमनुने " इत्यर्थज्ञाने फल च श्रुत्वा अर्थज्ञानसिद्धयर्थ कानिगमनिरक्तव्याकरण
न्यायानधीत्य पूर्वमीमासाऽऽद्यभ्यम्य वेदार्थ ज्ञान्चा न ज्ञानमात्रेण कृतार्थतामियात्"
इति ममृत्या अर्थ ज्ञात्वा कर्माननुष्ठातरि निन्दा श्रुत्वा अनुष्ठानभूमिकामारूढो
निखिलम्मतिश्रुत्युदित कर्म बहुजन्मम्वनुतिष्ठन् तै कर्मभि परिशुद्धचित्त मसारे
नात्यन्तमामक्तो नाप्यत्यन्तमनासक्तश्च यदा भरति तदा भक्तिभूमिकाऽऽरोहणयोग्यो
भवति । तदुक्त भागवते-
न निर्विष्णो न चामत्तो भक्तियोगोऽम्य मिद्धिद ॥ इति ॥
यदा न निर्षिण्ण न चासक्त , भक्तियोग तदा मिद्धिद इत्यर्थ । तादृशभक्ति
भूमिकामनारह्य न क्दाऽपि परमपुरुषार्थलाभ । तदुक्त श्रीमद्भागवते-
अनिमिता भगवति भक्ति सिद्धेर्गरीयमी ।
जरयत्याशु या कोश निर्णिमनले यथा ॥ इति ।।
भक्तिस्वरूपम्
तत्र भक्तिनाम आरा'यत्वप्रकारक्ज्ञान विशपोऽन वाभाविक इति
नेय्यायिका । भक्तिनाम भगवद्विपयिणी अन्त करणम्य तदाकारतया परिणामात्मिका
वृत्ति । तर प्रमाणम्-
या प्रीतिरविरकाना विपरवनपायिनी ।
त्यामनुम्मरत सा म हृदयान्माप सर्पतु ।।
इति भगवद्विपयप्रीतियाच्चाया ग्रहाद प्रति श्रीभगवद्वाक्यम् ---
भक्तिमयि तवाम्यव भूयोऽप्येव भविष्यति ॥

·प्रथम खण्ड -दीक्षाविभि
१३
इति भक्तिप्राप्तिर्भविष्यतीति वरदानेन स्मृतिर्ममाम्चिति भक्त्यिाच्जैवेति ज्ञायते ।
न हि घट याचत पटद्वान युनम् । तस्मात् अनुम्यूतभगवस्मृत्ति भक्ति , सैव
निस्पाधिकी प्रीतिरित्यपि व्यवहियत इति पौराणिका ।
मयि चानन्ययांगन भक्तिग्व्यभिचारिणी।
इति श्रीभगवद्वचनमपि अग्पाटश्रीभगवत्स्मृतिपरम् । युक्त चैतत्, श्रीभागवने
अस्यैवार्थम्योक्तत्वात् । तथाहि --
देवाना गुणलिङ्गाना आनुश्रविकर्मणाम् ।
सत्व एवेफमनसो वृत्ति म्वाभाविकी तु या ।
भक्तिभांगवती सैर
. ।। इति ।।
गुणा
विषया लिनयन्ते ज्ञायन्ने यम्नेपा इन्द्रियाधिष्ठातृदेवाना सत्वमूर्ती
हरावेव या वृत्ति अनिमित्ता निप्कामा म्वाभाविकी अयत्नसाध्या सा भक्तिरित्यर्थ ।
अनुश्रवो वेद तदुदित कर्म आनुश्रविक कर्म येपामिति देवविशपणम् । एतेन भक्तो
प्रयोजक आनुश्रविक कमेति सूचितम् । अतो भगवदाकारा मनोवृत्तिरव भक्तिरिति
सिद्धम् । एव--' अथातो भक्तिजिज्ञासा", "सा पराऽनुरक्तिरीश्वर", इति
शाण्डिल्यसूत्रम् ॥
.
उपासनस्य भक्तिसाधनत्वम्
एतादृशभक्तिभूमिकामाररुक्षु तन्माधनीभृता भगवद्पाम्ति कुर्यात् ।
उपास्तिनाम----भगवदुद्देशेन निष्काम सर्ववस्तुत्याग , मगरकथाश्रवण, भगवन्म
न्त्रजप , भगवन्नामस्तोत्रकीर्तनमित्येतदन्यतमम् । एतस्य भक्तिहेतुत्य श्रीमद्भागवते-
पुनश्च कथयिष्यामि मद्भक्ते कारण परम् ।
श्रद्धाऽमृतमथाया मे शश्वन्मदनुकीर्तने ।
परिनिष्ठा च पूजाया स्तुतिभि म्तवन मम ।
आदर परिचर्याया सर्वाइँरभिनन्दनम् ।
मदर्थेऽर्थपरित्यागो भोगम्य च मुसम्य च ।

·परशुरामकल्पसूत्रम् इष्टं दत्तं हुतं जप्तं मदर्थ यद् व्रत कृतम् । एवं धर्मेमनुष्याणामुद्धवात्मनिवेदिनाम् । मयि संजायने भक्ति कोऽन्योऽर्थोऽम्यावगिप्यते ॥ इति ॥ भक्तिसाधनत्वादेवोपाम्ती श्रीभाम्करगये मेतुबन्ध-"भक्तिर्द्विविधा, गोणी मुख्या चेति । तत्राद्या सगुणत्रमण न्यानार्चनजपनामकीर्तनादिम्पा संभवत्स- मुच्चायिका । परभक्तिस्तु एतजन्यानुगगविशेयरूपा" इति कथितम् । एतादृशी भक्तिश्च मगुणब्रह्मण्येव मंभवति । एतादृश मगुणब्रह्म म्वोपासकानुरागानुसांग्ण राम- कृष्णादिनानाम्वरूपं लभते । तत्तत्म्वरूपभक्तिमाधनान्यव प्रतिपाद्यन्ने तन्वेषु पुराणेषु च । तन्मूलभूता श्रुतय उपनिषत्संज्ञकाश्चोपलभ्यन्ते नृर्मिहतापिनीरामतापि- न्यादिरूपा , सुन्दरीविषये त्रिपुरोपनिषद्भावनोपनिषदित्यादय । तत्प्रतिपाद्यपरब्रह्मणः शाब्दनिश्चये जाते सति तदा ममारे नात्यन्तमामक्ति नाप्यत्यन्तमनासक्तिर्भवति । स च भक्तिसाधनोपाम्तावधिकारी । एतादृगाधिकारप्राप्तिश्च भक्तिभूमिकाऽऽरुरुक्षुत्वं च नाल्पपुण्यन, किन्तु अनेककोटिजन्मसाधितमुकृतलभ्यम् । तत्रापि सुन्दरीभ- तिम्ततोऽपि दुरतरा । तदुक्तं ब्रह्माण्डपुराण---- यम्यान्यदेवतानामकीर्तन जन्मकोटिषु । तम्यैव भवति श्रद्धा श्रीदेवानामर्तिने । चरमे जन्मनि यथा श्रीविद्योपासको भवेत् ॥ इति ।। स्थलान्तरेऽपि- यम्य नो पश्चिम जन्म यदि वा शंकर म्बयम् । तेनैव लभ्यते विद्या श्रीमत्पञ्चदशाक्षरी । मोक्षकहेतुर्विद्या च श्रीविद्या नात्र सशय ॥ इति ॥ श्रुतिरपि- अश्रुतास श्रुतासश्च । यज्वानो येऽप्ययज्वनः । म्वर्यन्तो नापेक्षन्ने । इन्द्रममिं च य विदु.! सिकता इव सयन्ति । रश्मिभिम्ममुदीरिता । अस्माल्लोकादमुप्माच । ऋपिभिरदान् पृश्निभिः ।। इनि तैत्तिरीयारण्यके ।

·प्रथम खण्ड-दीक्षाविधि १५ न . , उपासनाधिकारस्य स्वान्त करणेक्वद्यत्वम् एतादृशभक्तिमृमिकाऽधिकार म्वान्त करणैक्वेद्य न पपा प्रत्यक्ष वा दशाविरुषेण वा क्योविशयण वा अनुमातु मक्य , तेया व्यभिचारस्य दर्शनात् , प्रहादध्रुगढीना मान्य एप ईगभूमिकाप्राप्तिदर्शनात् । कचिद्धेवा भामेनानुमिति । सा प्रमाऽपि भवितुमर्हति कदाचित् । यथा अगम्त्यराहिताया विस्पाम प्रति तत्क्न्याप्रश्ने ब्राह्मणपास्यम्--- अयि पुण्यनिर पुत्रि प्राक्तने पुण्यसचय । त्रिपांऽपि ममाढा भक्तिभृमि मुदुर्लभाम् । गोरीरीन जगहीन मत प्राप्नुहि मुनने ॥ दत्यनुमित्येर कन्यकाभमिज्ञानात् । मन्थानभैग्वतन्त्रेऽपि अनुमान त त्यमिति विधिम्ति- पद्वित्रिचतु पञ्चवण्यारोच्य योग्यताम् । भक्तियुक्तान् गुणाश्चापि समावण समरे पश्चादुक्तकमणेव वदेद्वियामनन्यधी ॥ इति ।। तथाऽप्यनुमिने विसवादिप्रात्ते कदाचित्मभवान् दीक्षाग्रह्ण य प्रवर्तन स म्वाधिकार सम्यग्विचायेंर प्रवृत्ति कुर्यात् । जन्यथा अनधिकारी सन् यदि प्रवतेत तहि शूद्रेण वेढा ययने कृने यत्पर तव अभ्यापि म्यात् , अनधिकार्यनुष्ठितत्वम्य तुल्यत्वात् । अतोऽधिकार म्वचेतसा विचार्य निरक्तभृमिकामाराङ यो योग्य स व ब्राह्मण क्षत्रिय वेश्य शूद्र सरनातीय मी यो बा को वा ससारे न निर्षिण न चामन नितेन्द्रिय स एव अधिकारी, न श्रुतिपथगठित अधिकारी इति सिद्धम् ॥ । कन्पसूत्रय वैदिराख्ययत्वम् अत एव श्रीगकरभगवत्पादाना तन्वानुमारिप्रपञ्चमाग्नामकनिनन्धनिर्माणमपि साधु सगच्छते । न च वेदपथगळिनोपरि या रूपया शिवेन तन्त्राणि निर्मितानि तथा तपरि कृपयेव भगवपाटे निर्मितमिति वत्तु गक्यने, नेट माधकमिति प ·परशुरामकल्पसूत्रम् वाच्यम् । भगवत्पादानां वैदिक एव पक्षपातो न तदन्यम्मिन् । तथाऽमति वुद्धादिशास्त्रानुसार्यपि निबन्धरचनं म्यात । किं च स्वकृतमानसपूजायाम्- मन्त्रांम्तान्त्रिकवैदिकान् परिपठन् सानन्दमत्यादरात् म्हानं ने परिकल्पयामि जननि स्नेहात् त्वमगीकुरु ॥ इति श्लोक तान्त्रिकवैदिकयो ममुच्चयलेयनेन तान्विकन्यं वैटिकत्वमविरुद्धं तदभिप्रेतं मुम्पष्टम् । तम्मात वैदिक दृदं व्याययं कल्पमूत्रम् ॥ तन्त्रानुशनय कलिवर्णत्वशानिरास ननु ब्राह्मणाना भवतु तन्वे अधिकार तथाऽपि न कलियुगे । तदुक्तं ब्राह्मे कलिवर्यगणनाबमर- मन्त्रीमा च मर्वेषा कमण्डलुविधारणम् । महाप्रस्थानगमनं गासंज्ञप्तिश्च गोमवे ।। इत्यनेपा कलियुगे वय॑त्वश्रवणात् . पर्ववचनानि मर्वाणि कृतादिपरत्वेनोपसंहार्याणि | न च निषेधम्य प्राप्तिमुपजीव्यैव प्रवृत्ते पूर्ववचनै प्राप्तौ अनेन निषधे तुल्यबलत्वेन "न तो पनी करोति" इति दाशमिफचरमपादन्यायतुल्यत्वेन विकल्प एव किन म्यात् इति वाच्यम् । यदि निषेधो भवेत् तर्हि विकल्पो मवेत् । नायं निषेधः । किंतु “यजतिषु येयजामहं करोति नानूयाजेषु" इतिवन् । • दीक्षा कुति मतिमान् ” इति वचनं कलौ " मन्त्रीक्षा न कर्तव्या" इति वचनं तयोकिवाक्यताया क्रियमाणायां कलिभिन्ने कर्तव्यमिति पर्युदाममभयेन विकल्पानवकागात् इति चत्- मैवम् । ब्रामे भरिपुस्तकेषु — मन्त्रदीक्षा च सर्वेषा इति नोपलभ्यने । अतोऽन्यपुस्तकंपु उपलभ्यमान ईदगपाठोप्रामाणिक एव । यदि च प्रामाणिक इत्याग्रह तथाऽपि-लैने कलाबाराधनं शंभोरागमनव नान्यथा ॥ इति ॥ श्रीमद्भागवते . कलियुगे तन्वेणैव पूजा नव्या" इति वचनं पूर्वत्रैवोदाहनम् , कलो युगे महादेवि ब्राह्मणार्य सुपूजिता ।

·प्रथम खण्ड --दीक्षाविधि दति रम्याणववचनम् एव मुद्रयामळादिबहुतन्त्रेषु क्ले तिव्यत्वोपलव्य ---बहुवच नानुसाग्ण नाभपुराणम्थवचन फ्लावतिमावधानेन इन्द्रियादीन जिल्ला क्तव्यता प्रतिपादयति । अत एव ब्राह्मवचनारमाने कला न कर्तव्य इति नोक्तम् । किंतु "टमानि राकगुप्त्यर्थ कलराठा महात्मभि निपतितानि" इति निवृत्ते पर राकोपकार उक्त । उपकारचेथम् । य कथन जितेन्द्रिय टम धर्मा अवश्य कर्तव्या टति गाने भार निषिप्य प्रवृत्तश्चेत् अन्योऽपि रागान्धो राग पुरस्कृत्य प्रवृत्तश्चेत् पनवेति तदनुग्रहायैव त्याग । [न] ' कादश्या भोजन कार्य" इतिव निपधपर । टममवार्थ श्रीशिा तन्त्रेषु प्ररितगन्--परमानन्दतन्ते असिधारावतसमो मनोनिग्रहहेतुक । स्थिरचित्तम्य मुलभ सफरम्तूर्णसिद्धिद । अन्यम्य विफला दु सहेतु म्यात् परमश्वरि । दति ॥ त्रिपुरार्णवेऽपि टतो मद्यमितो मास भक्ष्यमुच्चापच तथा । तरण्यश्चास्येपाट्या मढारणविगेचना । तत्र सग्रतचित्तत्व सर्वथा बतिदुष्करम् । भक्तिश्रद्धाविहीनम्य कथ म्यादेतटीश्वरि ॥ इति ।। तम्मात् कलियुगेऽपि मयतेन्द्रियाणा दीवाया न किमपि बाधकम् ।। दीक्षाया प्रघममोपानत्वम् ननु दीभा च्याम्न्याम्याम इत्यनुचित, यम्य व्याख्यान प्रतिज्ञात तम्पैगाने क्यनीयत्वेन भाभिनाना गणगश्रीविद्योपाम्त्यादीना बहना क्यनेन सदर्भविगेधात् दति चन्- उच्यने । अत्र श्रीललिताभत्तिमाधनीभृतक्रियामात्र अनहत्त्वावृत्त्या जर्थ । अत्र दीक्षापदोच्चारण च दीपाया सवारित्वज्ञापनार्थम् । गनेन अदीक्षितेन उपास्तिर्न कार्यति तदभिप्राय । अत एव परमानन्द्रतन्ले मुक्तिसोधम्य सोपान प्रथम दीक्षण भवेत् ॥ इति ।। 3 ·परशुरामक्ल्पसूत्रम् " अत एव हिरण्यरेशिसूत्रव्याख्याने..... यज व्याख्याभ्याम इत्यत्र एतादृशानुपपत्त्यैव यज्ञगन्दे अजहत्म्वार्था वृत्तिरङ्गीता वैजयन्तीमत्ता ॥ १ ॥ त्रैपुरसिद्धान्तस्य परमशिवकर्तृक्त्वम् तत्र दीक्षाया तदङ्गत्वेन त्रैपुरसिद्धान्त श्रावयदित्यम्ति । तत्र को नाम त्रैपुरसिद्धान्त ? तम्य कुत प्रामाण्य ? त्याकाङ्क्षाया तत्रादो तादृशसिद्धान्तम्य शिमोदितत्वेन प्रामाण्य इति वक्तु भूमिका रचयति- भगवान् परमशिवभट्टारकः श्रुत्याद्यष्टादशविद्याः सर्वाणि दर्शनानि लीलया तत्तदवस्थाऽऽपन्नःप्रणीय, संविन्मय्या भगवत्या भैरव्या स्वात्माभिन्नया पृष्टः पञ्चभिः मुखैः पञ्चाम्नायान् परमार्थ'सारभूतान् प्रणिनाय ॥२॥ अत्र प्रतिपादितविद्यासु अप्रामाण्यशङ्काम्पऽपि मा भवतु इत्यतदर्थ भगवा निति । ऐश्वर्यम्य समग्रम्य धर्मम्य यशस श्रिय । ज्ञानवैराग्ययोश्चैव पण्णा भग इति स्मृत ॥ इत्यतादृशपड्गुणैश्वर्यसपन्नो भगवान् । ननु परमशिव तत्त्वातीत , तम्य विद्याकर्तृत्व न सभवति उपाधिशून्यत्वात् इत्यत आह–भट्टारक इति । राजेत्यर्थ , भट्टारको देव " इति कोशात् । जगदीश्वरत्वम्पधर्मवान् मायोपाधिक इति तदर्थ । यद्वा-भट्टारको जगद्रूपनाट्यरञ्जक , भट्टारक्शब्दम्य प्रसन्नराघवनाटक नाश्य रजके, “रे मट्टारक" इति सपोधनात् , राजा भट्टारक र्गम्थत्वाञ्च । तम्य यथा जगकर्तृत्व तथा विद्यार्तृत्वमपि सभवत्यव । यद्वा-ईश्वरम्य परमशिवम्य पूर्णत्वेन तव्यवस्तुनोऽभावात् कथ विद्यार्तृत्व । अत आह— राजा इत्यम्य नायव 1 सारस्पान्-व ·प्रथम खण्ड --दीक्षाविधि भट्टारक इति । रामेत्यर्थ । यथा राज्ञ स्वम्य अनपेक्षितेऽपि परेसा हिताय कृतिद्देश्यने तद्वत् । श्रुत्या द्यष्टादन विद्या --श्रुति आदि यासामिति तद्गुण मविज्ञानाहुनीहि । तथा च श्रुतय चत्वारि, तदङ्गानि शिक्षा व्याकरण क्ल्य छन्द ज्योतिष निरक्त चति षट् , मीमासा, न्याय , पुराण, धर्मशास्त्र, इति चतुर्दशविद्या । आयुरेद , धनुढ , गान्धर्व, नीतिगाल, चति चतन । एवमष्टादशविद्या । सर्वाणि दर्शना नि शाक्तदर्शनादीनि । दृश्यते अनेनेति दर्शन ज्ञानसाधन शास्त्रमित्यर्थ , शक्तिदर्शनशास्त्रमिति यावत् । एक्मेवानेऽपि । शैवदर्शन वैष्णवदर्शन ब्राह्मदर्शन सारदर्शन योद्धदर्शन चति पड् (१) दर्शनानि ।ली लया अनायामन त त दवम्था 55पन्न , ईश्वरावस्थाऽऽपन्नो वेदान् , पाणिनियासादिम्ब रूपान् गृहीत्वा व्याकरणपुराणादीनि मणीय निर्माय ।। . वदन पौरपयत्वसमर्थनम् ननु वेदम्य नित्यत्वेन अपारुपयत्वात् ईश्वरनिर्मितत्व कथम् । न च तम्य नित्यत्वमव असिद्धमिति शङ्कयम् , “याचा विरूपनित्यया" इति श्रुतेरिति चत्-- न । वेदास्तु ईश्वरेण निर्मिता , छन्दासि जज्ञिरे तम्मात्" इति श्रुते , अष्टादशानामतासा विद्याना भिन्नवर्त्मनाम् । आदिकर्ता शिव साक्षाच्छूल्पाणिर्मदेश्वर ।। इति स्मृने । वेद पौरुषेय वास्यसमूहत्यात् भारतादिवत् इत्यनुमानम्यापि प्रमाणत्यात् । अत एव “ईशान सर्वविद्यानामीश्वर सर्वभूताना" इति श्रुतौ ईशानत्व कर्तृत्वरूपमव । नच तस्य पौरुषेयत्वे पुरुषदोषाणा भ्रमप्रमादविपरिप्सारणा पाटवाना सभवात् अप्रामाण्यशङ्काऽऽम्पदत्व म्यादिति वाच्यम् , ईश्वर दोपसाधनानाम विद्याऽऽदीनाममागेन दोषासभवात् । एतेन तन्त्राणामपि नित्यत्व प्रत्युक्तम् । विदयनित्यया" इत्यत्र नित्यत्व दोषपत्पुरुषाप्रणीतत्वरूप गौण कल्प्य उक्तप्रमाण कलापानुरोधन । न च वपरीत्य किं विनिगमक इति वाच्यम् , भूयोऽनुग्रहम्य न्याय्यत्वात् । तस्मात् सवां अपि विद्या पुरुषप्रणीता एव ।। " वाचा कवि सा-- ·२ . परशुरामकल्पसूत्रम् तन्त्रप्रणयन प्रयोजनविशेष । । ननु अष्टादशसु विद्यासु सतीपु पुनराम्नायप्रणयन व्यय, अत आह- स विन्म य्य ति । अयमभिप्राय -पुरुपार्थ मुख, तच्च नैसर्गिक कृत्रिम चति । नैसर्गिक मोक्षरूपम् । कृत्रिम यम्तृतीयपुरपार्थ काम इत्युच्यने । उभयो साधन धर्म । तम्यापि साधनमर्थ । एव साक्षात् परपरया या पुस्रैरभिल्पणीया अर्थाश्चत्वार तत्र कृत्रिमपुरुषार्थमाधनान्यव अष्टादविद्यामि प्राकट्येन प्रतिपादितानि । अनिमपुरपार्थो य तत्माधन अत्रिम म्पष्ट न प्रतिपादितम् । निमोपदशश्वाकिंचित्करा लेफानामिति जगठव द ग्यपकनिमग्नमुद्दिधीऍराम्नायविद्या प्रणिनाय । यद्वा-निसिल्वेढार्थानभिनाना तानधिकारिणा च मुक्त्युपाय निखिल वेदमागमाम्नायविद्या प्रणिनाय । तत्रापि सविन अपरिच्छिन्न चैतन्य प्रकाश इति यावत्, तन्मय्या तडभिन्नया । एतन विमझेगन म्वात्मान पृच्छतीत्यर्थ सिद्ध । तदुक्त रत्नत्रयपरीक्षायामप्पयदीक्षित नित्य निढोपगन्ध निरतिशयमुय ब्रह्मचैतन्यमक धर्मो धर्मीति भेदद्वयमिति च पृथग्भूय मायावशन । धर्मस्तत्रानुभूतिम्मफल विपयिणी सर्वकार्यानुकूला शक्तिश्चच्छाऽऽदिरूपा भवति गुणगणश्चाश्रयम्त्वेक एव ॥ इति ॥ ननु नीवाना अम्मदादीनामपि सविन्मयत्व अन्त्यवति श्रीभग्व्या जीवेभ्य को विशष इत्यत आह भ ग व व ति विशपणम् । भगवच्छब्दार्थश्च व्याख्यात पूर्वम् । तथा च जीवादिवदाणवादिमलैरावृतज्ञाना सती न पृच्छनि, किंतु सर्वज्ञाऽपि कनचिढभिप्रापण गूढन पृच्छतीति भगवन्छन्दो ज्ञापयति । तथा हि -शिव प्रकाशरूप म्वयमव विमो भूत्वा प्रश्नमरतारयति । तत्र प्रयोजनमिद --विद्वान् समर्थोऽपि पुम्तश्याचनादिना सपन्नजाना न हतार्थों भवितुमर्हति, किं तु गुरुपदिष्टमागणवेति ज्ञापयितु म्यम्वरूपान्तर गृहीत्वा प्रश्न । तदुक्त स्वच्छन्दतन्त्र--- गुरुशिष्यपद स्थिन्वा म्बयमव मदागिव । प्रश्नात्तरपरैवाक्यम्तन्त्र समयतारयत् ।। इति ॥

·प्रथम साह २१ -दीक्षाविधि 'नद्विज्ञानार्थ म गुम्मेवामिगत" इत्वकागऽपि श्रुती अमुमेवार्थमाह ।। टममेयाय द्यातयितु मगव वा म्यामा भिन्नति विशेषणद्वयम 1 भग्व्या- भग्वीगन्दार्थच जानी भग्णाद्रमणान प्रनां परमशिवालिस्थितम्य मष्टिममर वमनाच मीति जयम । तया पृष्ट प्रश्नमवतारित । दद पवर्तिपरमशिवभट्टारक दत्ययर विशेषणम् । पश्चमि मुमै मयाजात-वामदेव अधोर-तपुत्त दंगानमा पश्वा मा या न पूर्वाग्माय-दक्षिणानाय-पश्चिमाशायात्तगायावांनायनामकान आम्नायशही वंदे यद्यपि मुख्य . "अति ची बंद आम्नाय " इति मंगात । तथाऽपि आम्नायमाग्प्रतिपादकत्वात अवापि आम्नायगन्ध उपचर्यन पतेन पाचित् तन्वाणि यंदवन म्यनन्तममायानीति मतम्पाम्नम् । परमार्थ अकृत्रिमनुरीयपुरपार्थ तम्मिन् मार मृतान अभ्यर्डिनान् । पतंन पुरुषम्य विपण अभिन्पीयन्य अनिगोप्यन्त्र च चिनम् । निम्बिन रहार्थ ग्रहीतुं अगतान् प्रति स्पया गिर तन्मारमनमर्थ गृहीत्वा पञ्चामायान् प्रणि नाय निर्मम ॥२॥ -- पुरमिद्वान्नप्रतिपाटनम तनाप्यक्षमान् मदतगन प्रति परमपा श्रीपरशुगम नसत्यानान् गंगृय वक्तु प्रगमन-~ तत्रायं सिद्धान्तः ॥ ३ ॥ नत्र पञ्चान्नायपु वश्यमाण मिद्यान्न विचार्यबाटजनिन निर्णयविषयोय ॥ तदन्नन अन्येन वत्यमाणमिदान्नार्थम्य बापालापिनन्यायुनाप्रामाण्य- शहा निम्ना॥ यम्मिन सा द विश्व पशिामुभिस्य गृहमपण निष्ठनि म एव अळय । डमाळ्यश्च गावस्कंध । एवमेव मष्टिगरि । तत्र प्रळयो नाम परब्रह्मण चलनिनम्वरूपेण अपम्यानं जीपम्य मुषुप्मानिर । सदानी जीरगगि तादृष्ट पञ्चभूतानि माणि बटनीज वक्ष दव यूमिपंण निष्ठन्नि । अय भाव 1 मारयान--4 ·२२ परशुरामकल्पमूत्रम् तदुक्त गतिसूत्रभाष्य-" परमगिवो जगत् करळयन्नपि न सावांत्यन, अपि त्वगन सम्कारात्मना तत् स्थापयति" इति । स एव सम्कार ईश्वरसिमक्षाया सहकारिभूत , अन्यथा वैषम्यनैप॒ण्यापतेरनिवारणात् । एव स्थित रोक दम्पत्यो सामरम्य विधिबिलम्थितशुलपिन्दोरग योनि प्रविश्य रक्तविन्दुना मह एकाभाव प्रामोति यदा तदा बाह्याभ्यन्तर'मानविहीन कवल ग्रीव भासने । तम्य गर्भोत्पादकत्व दृष्टम् । तथा मष्टिप्राकाल शिवशक्त्योयोगोऽपि प्राण्यदृण्वशात् भवति ॥ ३ ॥ पत्रिंशत्तत्वानि तदेव प्रपञ्चयितु तत्त्वताल व्यष्टुमुपत्रमने- पत्रिंशत्तत्त्वानि विश्वम् ॥ ४ ॥ तदित्य--कवलनिनरूपेण अपम्थिनम्य यदा बहु म्या प्रनारय" इति इच्छाजानक्रियाऽत्मिका शक्त्य ताभियोंगे क्रमण अर्धगन्दमण अरच्छायावत् युगपद्भवत । ननु इच्छाजानक्रियाशक्ताना सादित्वेन अनि यत्वापत्तिरिति चत्- इष्टापत्ति । तल्लितयकारणीभूता सूक्ष्मरूपा शान्तानाम्ना तम्या ग्व परशिवरूपाया नित्यत्वात् । तथा च तागमिमक्षारूपोपाधिविगिष्ट परमशिव एव कवरशिपदवाच्यो भवति । स एव तत्त्वाना माय आदिम । सा पूर्वोदिता सिमक्षा प्रपञ्चवामनाम्पा शक्तिरिति द्वितीय तत्त्वम् । तदुक्त रनत्रयपरीक्षायाम्--- कर्तृत्व तत्र धर्मी क्लयति जगता पञ्चमण्यादित्य धर्म पुरुपमाद्यान् सक्लनगदुपादानभाव विभर्ति । स्त्रीरूप प्राप्य दिव्या भरति च महिषी म्वाश्रयम्यादिवर्नु प्रोत्तौ धर्मप्रमदावपि निगमरिदा धर्मिवयकोरी ॥ इति । पूर्वोक्ततादृमजगत अहन्तया यद्दर्शन त-हमिति तादाम्पप्रवृत्तिमान् मदाशिव पदवाच्य नृतीय तत्त्वम् । भर- ·२३ प्रथम. सण्डा-दीक्षाविपि इदं जगदिति कंवलं भंदविषयिणी या वृत्ति. तहान ईश्वरपदयाच्यः तुरीयं तत्त्वम् । जगदमवेत्याफारिका या मदाशिवसंबन्धिनी वृत्ति मा विद्यापटवाच्या पञ्चमं तत्त्वम् । इदं जगदित्याकाग्किा ईश्वरनिष्ठा भेदविषयिणी वृत्ति. मायापदयाच्या पष्ठं तत्त्वम् । पूर्वोक्तविद्यातिगेधानमक्तिमती तद्विगधिनी अविद्यापदयाच्या सप्तमं तत्त्वम् । जीवनिष्ठं मर्वकर्तृत्वं यत्किंचिकर्तृत्वेन मंकुचिनं तदेव कलापरवाच्यं अष्टमं तत्त्वम् । पूर्वोक्तरीत्या जीवनिष्ठा या नित्यतृप्ति मैव कंचिद्विषयेपु अतृप्त्या संकुचिता गगपदयाच्या नवमं तत्त्वम् । जीवनिष्ठा या निन्यता तम्या आच्छादने मति मैव निन्यता अम्ति जायते वर्धने विपरिणमने अपीयन विनश्यतीति पभावयागात् मंकुचिता कालपदवाच्या दगमं तत्त्वम् । परशिवजीवयोः अभेदात यथा परगिरे सर्वम्वातन्त्र्यं तथा जीवेऽप्यम्ति, तम्य मम्वातन्त्र्यम्य वि[पि]धानं पूर्वोक्ताविद्यया कृतं, तदेव कारणान्तरापेक्षं यत्कारण- मपेक्षने तन्नियतिपदवाच्यं एकादशं तत्त्वम । एतादृगनियतिकालगगकलाऽविद्याऽऽश्रयो जीव द्वादशं तत्त्वम । सत्वग्जम्तमोगुणाना माम्यरूपा प्रति चित्तापरपयांया त्रयोदगं तत्त्वम् । यदा मत्यनममी अभिभूय रज प्रधानं तन्मन.पदवाच्यं संकल्पहेतुश्चतुर्दगं तत्त्वम् । रजम्तमसी अभिभय सन्वप्रधानमन्त ग्णं तहृद्धिपदयाच्यं निश्चयहेतुः पञ्चदानं तत्त्वम् । यदा ग्जम्मत्वे अमिभूय तम प्रधानमन्त कग्णं तदहंसाग्पटवाच्यं विकल्प. कारणं पोटगं तत्त्वम् । भन्दग्राहकमिन्द्रियं श्रोत्रं मतदयं तत्त्वम् । म्पर्शग्राहमिन्द्रियं त्वगटारगं तत्त्वम् ।

·परशुरामवल्पसूत्रम्
रूपमाकमिन्द्रिय चहुंमोनरिंग तत्त्वम् ।
ग्सग्राहकमिन्द्रिय ग्मन निंग तत्त्वम् ।
गन्धग्राहमिन्द्रिय घ्राण पनिंग तत्त्वम् ।
व्यनवागुच्चाग्णानुकूलवागिन्द्रिय द्वाविंग तत्त्वम् ।
ग्रहण वागानुकृतमिन्द्रिय पाणि ग्याविंग तत्त्वम् ।
गमनानुकूल मिन्द्रिय पाद चतुर्विंग तत्त्वम् ।
मनविमर्गननामिन्द्रिय पायु पञ्चगि तत्वम ।
मै सुनननामिन्द्रिय उपम्य पडरिंग तत्त्वम् ।
मूक्ष्मागरूप गड मप्तविंग तत्त्वम् ।
मूक्ष्मायुरूप म्पर्ग अष्टानिंग तत्त्वम् ।
मूदमतेजोरूप रूप कोनत्रिंग तत्त्वम् ।
मूक्ष्मनलरूपी ग्म लिंग तत्त्वम् ।
मूक्ष्मपृथ्वारूपो गन्ध एफलिंग तत्त्वम् ।
अकागात्मकाकाम स्थूल द्वानिश तत्त्वम् ।
महागतिमत्त्वा मगुणवान वायु प्रयविंग तत्वन् ।
उणतन चतुनिंग तत्त्वम् ।
द्ररत्वरज्जल पञ्चरिंग तत्त्वम् ।
फाठिन्यगुणपती पृथ्वी पटत्रिंग चम्म तत्त्वम् ।
ताहातत्त्वमघाती विश्व जगदिति यहारविश्याभिनम् । उत्तार्थे प्रमाण
परमानन्दतन्वे--
यकाटिन्य तद्धग म्याट्यो वै जरमुच्यते ।
उष्ण तनम्मचरन वायुयोमारकासम्म ॥
एनेपा ममम्प नु अनुदिन्न'रिमागरम ।
गन्धम्पी रूपग्मा गन्नम्तन्मानमणि थे ।
पञ्चज्ञानन्द्रियायपा प्राण जिद्दा च गेचनम् ।
त्वर श्रोत पति पचाना प्रणयाएतानि व
विभावरम्

·२५ प्रथम सण्ड:-दीक्षाविधि. वचनादानगमनविमगांनन्तपञ्चकम् । कर्मम्बधिष्ठानरूपमतम्तन्न पृथवृतम् ॥ वाक्पाणिपादपायूपन्थान्यं तत्करणं भवेत् । सर्वदेहगतं चापि म्फुटव्यक्तेस्ताहतम् ॥ मनम्मंकल्पकरणं बुद्धिर्निचयकारिणी । विकल्पप्रतिविम्बाना भूमिर्पणवन्छिये ।। एतावदभिमानान्मा चाहकार उदाहृत । दु मनिवृतिमाहाग्ज्यरजम्मत्वतमामयम् ।। अन्त करणमिन्युक्तं ततढाधिक्यसंभवम् । काग्णानां गुणाना तु माम्यं प्रकृतिरुच्यने ।। तद्भिन्नः पुरुष प्रोक्त पूर्ण मंक्षिप्तशक्तिक । चिदानन्दम्तथेच्छा च ज्ञानं तद्वत् क्रियाऽपि च ॥ परिपूर्णाश्शक्तयस्तु संकोचात्तु कलादिका । मर्वकर्तृत्वरूपा वै क्रियागक्ति कलाऽभवत् ॥ किंचित्कर्तृत्वरूपेण ज्ञानं सर्वज्ञता तथा । 'बुद्धिम्तत्प्रतिबिम्बाना वस्तूनामेव 'योधक ॥ संकोचनात्तु विद्याऽऽम्या सैवाविद्येति गीयते । इच्छा तु नित्यतृप्त्याख्या सैव संकोचशालिनी ॥ राग क्वचिदतृप्त्याख्या कचिद्रञ्जनम् पिर्णा । चिच्छक्तिर्निन्यसताऽऽव्या काल पभावयोगत ॥ आनन्दशक्तिम्बातन्यं सार्वत्रिकमुदीरितम् । अन्यापेक्षणतोस्तु मंकोचान्नियति स्मृता ।। असण्डरसमेतावदेतद्भेदननैपुणा । म्वतन्त्ररूपा त्वं देवि माया भैरववल्लभा । भेदनेन स्वरूपम्य गोपनात्तत्त्वरूपिणी । म्वरूपभेदनं हित्वा चैक्यावगमनोद्यता ।। बुद्धित-व बोधन:--. 1 ·परशुरामकल्पसूत्रम् . परमार्थप्रथारूपा शुद्धविद्येति शब्दिता । म्पष्टभदप्रथान् भानरान् म्याभदेनावभासयन् ॥ ईश्वर कथितो देवि तानम्पष्टानह त्विदम् । इति प्रनोधनात्मा तु सदागिन दतारित ॥ म्बम्वरूपाभदमयानमित्यव पश्यती । प्रपञ्चपासनाम्पा शक्तिरित्यभिधीयते ॥ निप्पपश्चश्चिदेकात्मा शिवतत्त्व समीरितम् ॥ इति ॥ एतेषा शिवादिक्षित्यन्ताना म्वरूपनिरूपण मृगेन्द्रसहिताया निम्तरेणाम्ति, विम्तरभयादर न लिखित, याचदुपयुक्त तावदेव लिखितम् ।। तत्वसख्यानिर्णय ननु साडयै चतुर्विंशतितत्त्वानीति सिद्धान्तित कथ पत्रिंशत्तत्त्वानि ' इति चेत्-उच्यते, चतुर्विसत्यतिरिक्तानि पुस्पादिशिगान्तानि द्वादश तत्त्वानि न सन्ति प्रमाणाभारादिति तयोक्ति , उत चतुर्विशतितत्त्वेषु अन्तर्भूतानीति । नाद्य , श्रीभगरत परशुरामम्य उत्तेव प्रमाणत्वात् , पट्त्रिंशत्तत्त्वप्रासादभूनाथाय नमो नम " इति म्कान्द श्रुतत्वात् । पगिद्विधमतद्वे तत्त्वचा ममीरितम् ' इति परमानन्दतन्त्रे श्रुतत्वाच्च । न द्वितीय पुस्पादिगिरान्ताना पूर्वोक्तलक्षणरूपविरुद्ध धर्मवतामन्तर्भावासभवात् । न च चतुर्तिशतितत्त्वानि पुरुषस्तु तत पर इति महाभारतवचनविरोध इति वाच्यम् , अग्रिमद्वादगतत्त्वानामतिकठिनवेद्यन्येन मन्द मतीना प्रकृत्यन्तसुगमवेद्यतत्त्वानामव कपनीयतया तत्रैव विश्रामात् एव च अधिकारिभदेन वचनद्वयम्यापि प्रामाण्यात् । नन सर्वत्र पश्च भूतानि यष्ठ किंचिन्न विद्यते " इति वासिष्ठवचनमाश्रित्य पञ्चैर तत्त्वानीति बढन् पगम्त तम्य अत्यन्तमन्दमतिपरत्वात् ।। ननु विरुद्धधर्मवत्त्व यदि तत्त्वविमागे प्रयानक तर्हि घटत्वपटत्वरूपविरुद्ध धर्मवनो घटपटयोरपि तत्त्वान्तरत्वापत्ति इति चत्-न। पत्रिंगत्तत्त्वातिरिक्तत्व मापाद्यने । अथवा घटम्पनत्त्वापेक्षया पटतत्त्वमतिरिक्त म्यादित्यापाद्यन नाद्य . क्षितेरसाधारणो धर्म काठिन्य तेन माक घटत्वपटन्थयो विगधाभावेन य

·२७
प्रथम खण्ड-दीक्षाविधि
तदतिरिक्तत्वासिद्धे । द्वितीय तु दृष्टापत्तिग्व । एप एवार्थ उक्त सूतसहिताया
तत्त्वलक्षणकथनपूर्वम्---
आप्रळय यत्तिष्ठति संवेषा भोगदायि भूतानाम् ।
तत्तत्त्वमिति प्रात न गरीग्घटादि तत्त्वमत ॥ इति ॥
गनेन इयमागता सुतरा पराहता ॥
यद्यपि तन्लान्तरे प्रथम त्रीण्यव तत्त्वानि--आत्मतत्त्व, विद्यातत्त्व, शिवतत्त्व,
चति । तत्र आत्मतत्त्व चतुर्विशतिधा क्षित्यादिप्रत्यन्तम् । तदसाधारणो धर्म
कवर नटत्वम् । पुरुपमारभ्य मायाऽन्त विद्यातत्त्व सप्तधा । तल्लक्षण च जटत्वप्रकाश
क्योमययत्त्वम् । तथाहि----यथा अय पिण्ड वह्नितादात्म्यापन्ने जडेऽपि प्रकाशकत्व,
अय पिण्डे जटत्व च वह्नितादात्म्यानापन्नत्वदशाया म्पष्टम् । एव वह्नौ अय
पिण्डतादात्म्यापनत्वगाया जडत्व प्रकाशमत्व च म्पप्टम् । तथा पुरपे प्रकाशरूपे
ततादात्म्यापनेषु जडपु नियत्यादिपु प्रकाशरत्व पुरुष च जडत्वम् । नियत्यादिषु
जत्य पुरुष प्रसाशक्त्व च म्पष्टम् । एवरीत्या विद्यातत्त्वम्य मिश्रत्वम् ।
शुद्धविद्याऽदिशिवान्त शिवतत्त्व पञ्चधा । तदसाधारणो धर्म कवर प्रकाशक्त्व
मित्यवान्तरविभाग मृत । तथापि तत्राप्युपसहारवेळाया
पदिशद्विधमय वे तत्त्वचत्र महेश्वरि ॥
दति यो धर्म उक्त स एव अत्राप्युत्त इति न नेन साक विराध ॥
चम्नुतस्तु भागवने एकादगम्बन्ध द्वाविंगऽध्याय
कति तत्त्वानि विश्वेश सम्व्यातान्यपिभि प्रभो ।
कचित् पड्विंशति प्राहुरपरे पञ्चविंगतिम् ॥
सप्तक नव पट् चैक
इन्यारभ्य उद्धवप्रश्ने म्यमते अणविंगतितत्त्वानि प्रतिपाय श्रीभगवान् सप्तादि
विरद्धसग्यानादिना मतानामुपपत्ति हत्या
इति नानाप्रमग्यान तत्त्वानापिभि कृतम् ।
मर्व न्याय्य युक्तिमत्त्वाद्विदुषा स्मियोभनम् ॥
इत्युवाच । इदमेवात्र समाधान द्रष्टव्यम् ॥ ४ ॥

·परशुरामकल्पसूनम् जीवेश्वरस्वरूपम् एवं तत्त्वानां विभागमुक्त्वा जीवेश्वरम्वरूपं वक्तुमारभने- शरीर'कञ्चुकितः शिवो जीवो निष्कञ्चुकः परशिवः।। एवं पत्रिंशत्तत्त्वानामपि सामान्यरूपेण पुनर्द्विम्वभावत्वं– केचित् केवलदृश्यत्वं केयुचिन केवलद्रष्टुत्वमेव । आद्य जईपु, द्वितीयं केवलमिति । ननु जीवभ्य तत्त्वान्त पातित्वात् परशिवम्यातथात्वात् द्वयोर्भेद आयात । एवं सति कथमद्वैतमिद्धान्त तान्त्रिमाणाम् । अत आह--शरीरे ति । अयं भाव. --सर्वम्वनन्त परगिव म्वम्य मायया दुर्घटया म्वनिष्ठं यदन्यानपेक्षत्वरूपं पूर्ण स्वातन्त्र्यं तदाच्छादयति । ततम्तिरोहितं यत्स्वातन्त्र्यं परिमितं म्वातन्त्र्यं तढाणव- मलमुच्यने । आणवमलमेव अविद्येत्यप्युच्यते ।। ननु पूर्णम्वातन्त्र्यं वायं म्वयमेव कथमाच्छादयति इति चेत्-- उच्यते । यथा सूर्य म्यमयूखैरेव मृष्टै मेधै स्वयमातो भवति एवमेव म्याविद्यया म्यम्यावरणे बाधकाभावात् । तथा च औपाधिको दो न वान्नव । तथा च नाद्वैतहानि. इति भाव ॥ ननु अपरिच्छिन्नचित्म्वरूपपरवि कथं परिच्छिन्नेन आणवमलेन तिरोहित इति चत्---टत्यम् । मायाया सामन्य॑मनिर्वचनीयम् । अतो न तत्र अघटित घटनायामपि क्थंभावगवा अम्ति । अत एवोक्तम् दुर्घटकविधायिन्या मायाया क्मिसंभव ॥ इति ॥ सुभगोदयेऽपि- मायाविभिन्नबुद्धिनिजागभृतेषु निविलमनेषु । नित्यं तम्या निरंकुगविभव वेलेव वारिधि रन्धे ।। टति ॥ एवं आणवेन मलेन छन्न तहा म्वयमणुदेंहपरिमित मन् अन्यान् देहपरिमितान् अनन्तान् जीवान् म्बभिन्नत्येन पश्यति । तन्मायिक मलम् । एवं भंदपथारूपमा- यिक्मलेन मलिना शुभाशुभकर्म अनुतिष्ठन्त तजनितमंम्काग्वन्तो भवन्ति । वचुक्तिो जी-अ निचुक शिव-अ.

·प्रथम खण्ड-दीक्षाविधि
तदेतत् काम माम् । एतादृशत्रिविरमल शरीर पटेनोच्यते । तद्रूप यत् कञ्चु क
आच्छादन तेन आवृत शिव एव जाप । तदुत्त परमार्थसार-
परम यस्वातन्त्र्य दुर्घटसपाटन महेशभ्य ।
दवी मायाशक्ति स्वात्मावरण शिपम्यैतत् ॥ इति ।।
सुभगोदयऽपि--
स तया परिमितमूर्तिभ्सकोचितसमम्तयक्तिरेप पुमान् ।
रविरिव सन्ध्यारतम्महतरश्मिम्वभासनेऽप्यपटु ॥ इति ॥
यद्वा--गरीर त्रिविध स्थूल, सूक्ष्म पर, चति । आद्य ध्यानश्लोक्प्रतिपादितम् ।
द्वितीय मन्त्ररूपम् । तृतीय वासनाऽऽत्मकम् । एते शरीरै कञ्चु कि त
शिव आद्यतत्त्व सोऽपि जीव एवेत्यर्थ । तम्मिन्नव जीवत्वमम्ति, का क्या
अन्यविति भाव । एतेन शिवम्वरूपराभोऽपि न परमपुस्पार्थ इति पनितम् ।।
एतादृशनीवा रिविधा ----शुद्धा , अशुद्धा , मिश्राश्च, इति । आद्या
शिवाढिसदागिवान्ता तेषा अज्ञानाभागात् । अशुद्धा मनुप्यादय । मिश्रा
वसिष्ठादय । एतादृशक्ल्बुकरहिलो य स तत्त्वातीत पर शिव इत्यर्थ ॥५॥
पुरपार्थस्वरूपम
पव जीवेश्वरयो म्वरूपमुक्त्वा क पुरषार्थ इति त निर्दिशति-
स्वविमर्शः पुरुषार्थः ।।६।।
स्थ म्य परशिवम्वरूपस्य विमर्श प्रत्यभिज्ञान सोऽहमित्याकारक-यथा कण्ठस्थ
चामीर विम्मत्य तदन्वेषणाय देशादेश धारन् केनचित् उहृद्धसम्कार कष्टम्य
पश्यति तथा विम्मतम्वरुपज्ञानम्य पुनर्लाभ ---पुस्पार्थ अत्रिम इत्यर्थ ।
एतादृशघुस्पार्थराभश्च न भगकृपामते भविष्यति । तदुक्त भगवता श्रीकृष्णन---
मामेव य प्रपद्यन्ने मायामता तरन्ति ने ॥ इति ॥
भगवत्पीतिश्च भगरदाराधनेनैव भाति । अतो भगवढाराधन परपरया मोम
साधनम् ॥ ६॥

·परघुरामल्पमूत्रम्
-
मन्त्रगुणवर्गनम
ननु योगादिनाऽपि ईगपुरपार्थगमा भनीति गाम्य बहूपरभ्यने । किमुपा
मनाया आपन्यान्य वर्ण्यने इति चन्- अम्युपामनाया आपत्यस्ता । योगादिभि
लभ्यमोक्षम्नु न पुनरावृत्तिहिन । तदुक्त म्यचन्दमग्रह
मुनं च प्रतिबन्धात पुनर्पनाति चेश्वर
बद्ध ममग्न भयो यावद्देव न रिन्दति ॥ इति ॥
एवं मगन्तऽपि--
माम्ययोगादिमसिद्धान् श्रीरष्ठस्तनहर्मुग ।
जव पुनम्नन न ममुनिगही ॥ इति ।।
उपासनाया पर मुम्ब्यापायचे मिद उपासनाया जपगापि गत्यात नत्र
मुग्यमाधन मन्य इति तत्र उपामस्म्य श्रद्धापत्य तद्वनिगुणान वर्णयनि
वर्णात्मका नित्याः शब्दाः ॥ ७ ॥
यणांन्मका वर्णममुदायम्पा गन्दा मन्या निन्या गूगविद्याभममत्तारा
इन्यथ । न तु सारयावाध्यत्र. अनाननिवृत्ती म्यम्वरूपानिरिलायनाया नद्वानर
मन्वा च अमत्त्वात । नन आनुपूर्वीविपरिशिष्ट पदाटीना नियन्यम्य न्यथा
पित्यम्य वर्णितयेन अभ्यापि तामन्येन क्य नतोऽपि निम्मायिन्यरूप निन्यदनि
यान्यन: मन्या देवनागहमार्गरम्पचेन देवनागर्गरम्य विधामा
अन
अया
मतगरिमानन्या शित्वादिनिता ।
दति मादात मन्ना गरि मादिन नाविधानमगतिर नभ्या अनादिया।
भत पय नगाभाग्नगान नानन गुनि ममान आग्नित मन्नाम
मान्नग्मा
मन्साणामचिन्त्यशनिता ॥८॥

·प्रथम खण्ड --दीक्षाविधि मन्त्रा णा मिति पष्ठी सप्तम्यय, मन्वप्वियर्थ । न चिन्या अचिन्त्या शक्तियंत्र ते अचिन्त्वशक्त य मन्ता , नेपा भावः तता, अम्तीति शेप । शक्ती अचिन्त्यत्वं च तांविषयत्वम् । एतेन पूर्वोदितमाया अतस्यां दुर्वाग, तथाऽपि तन्निवारण ममा सताऽपि अधिक्शक्तिका मन्त्रेपु लीलया जानावरकाविद्यानिवर्तफत्वक्ति रस्तीति प्रतिपादितम् ॥ ८ ॥ मन्त्र सिद्धो सहकारिकारणानि मन्त्रेण ईप्सितकार्य जननीयं महकारिकारणान्याह- संप्रदायविश्वासाभ्यां सर्वसिद्धिः ॥९॥ संप्रदाय गुरुपरंपराऽऽचारानुसरणम् । विश्वा सो मन्त्रेषु फलमाधनत्व- विषयको निश्चय । आभ्या महितमन्त्रेण सर्व मि द्धि भवतीति शेष । यद्यपि लोक एफन दण्डन एफव्यापारण घट एव भाति न पट । एवं तुरीवेमादिना पट एव न घट इति । एव सर्वकारणेपु लोके नियतैककार्यजनकत्वं दृष्टम् । तथापि मन्त्रेषु न तथा । "फ एव मन्त्र यद्यप्मितं तत्सर्व जनयति इति ज्ञापयितुं सर्वपदम् । एतेन श्रोतृप्रकृत्ये मन्तवर्तिगुणोऽपि प्रतिपादितो भवति ॥ ९ ॥ ननु कथं लोकविरुद्धार्थक इदं वाक्य प्रमाणं भवितुमर्हति इत्यत आह~~ विश्वासभूयिष्ठं प्रामाण्यम् ॥१०॥ प्रामाण्य -ग्वादिप्रवृत्तिजनम्नतिन प्रकारकनानजनकत्वम् । मर्वमिद्धिरिति पूर्वोक्तवाश्यनिष्ठ विश्वास भूयिष्ठम् । अत्र विश्वामपदार्थश्च वास्यप्रयोक्तरि आसन्वनिधय । बहुमनात अतिमयाथें दुष्ठन् प्रत्यय --पाणिनिमूत्र अनिमायने तमछिनौ" । अतिशयविनिष्टार्थवृत्ते म्बार्थे पती म्त इति तदर्थ । एवं स्वार्थ पनि जान "टष्ठम्य" टति यही परम्य दप्टम्य लोप स्यात् । “ वही लपा भृ च बहो " इति इटागमा भूगटेगश्च दति तदर्थ । गवं भूगटेश इटागमे च भूयिष्ठशन जन्यन्तमत्वविशिष्ट पुरुषार्थ । पुरुषे विश्वामभूयिष्ठन्य च म्वोत्तरोत्पन्नन्यम्वविषयविषयकन्यमान्धेन विश्वामविशिष्टशंकाऽनधिग्णव, तदाश्रय पुम्पंण ममममैदान्वाम्य बाधिनत्वात् । भूयिष्ठपदम्य भूयिष्ठाश्रयनानविषय लक्षणा । । तत्र-- .

·परशुरामकल्पसूनम् तम्य प्रामाण्य अभेदान्वयः । अत्यन्तविश्वासवपुरुपैवेद्यं एतच्छाप्रामाण्यमित्यर्थः । कुतर्कशालिनां गाम्रप्रामाण्यं मर्वथा अगम्यमिति भाव. । तदुक्तं भट्टपादै:- गायकगम्या ये द्या न ताम्तण दूपर्यत् ॥ इति ॥ केचित्तु—विश्वासम्य भूयिष्ठ बाहुल्यं यत्रेति बहुव्रीहिमाहु । तच्चिन्त्यम् । भूयिष्ठपदम्य पाणिन्यनुशासनेन पुरुपपरत्वेन बाहुल्यरूपधर्मपरत्यायोगान् । यदि च धर्म लक्षणा तदा मदाश्रितलक्षणापक्ष एव श्रेष्ठ । न म । तथा सति वाहुळ्ये एकर लक्षणायामपि धर्मम्यापि प्रामाण्यन मम अमेदान्वयामभवान् बहुव्रीही अन्यपदार्थ लक्षणा वाच्या. बाहुल्यमंबन्धिप्रामायमिति । मनन्धश्च म्वाश्रय वृत्तिज्ञानवेद्यत्वमेव वक्तव्यम् । तथा च मन्मततुल्यम् । एतदंश धर्म लक्षणा- ऽऽधिक्यं लिटव्यधिकरणबहुव्रीह्याश्रयण च । तम्मादिदमेव व्याव्यानं वरम् ।। ईदृशमेव श्रद्धाभूयस्त्वमिति मुम्पटमुवाच श्रीम्कन्द अगम्त्य किं बहूक्तेन शृणु मे निश्चितं वच । संगयो नात्र कर्तव्य मन्दिग्धाद्धि फलं न हि ॥ यावन्ति मत्य तन्त्राणि मन्त्रजालान्यनेका । तावन्ति म्तवगजम्य कोटचंशेन ममानि न ॥ इति ॥ १० ॥ सहकार्यन्तरमाह-- गुरुमन्वदेवताऽऽत्ममनःपवनानां ऐक्यनिष्फालनादन्तरात्मवित्तिः ॥ ११ ॥ गुर्वा दय म्पष्टा । पवना पञ्चप्राणा । एतेषा क्य नि फालनं भाग्नया एकत्यसंपादनम् . नेन अन्त राम न प्रत्यगान्मन वित्ति चेदन भवतीति शेषः । आत्मनो देवतायाश्च ऐक्य उपाधिनिगम म्पष्टम् । देवताया मन्वम्य चैश्यं याच्यवाचम्भानापन्नन्येन । तथा गुगेरपि । मन पवनयाक्य विष्णुपुराणे दर्शितम्- 'म्तोत्राणि-धी ·प्रथम खण्ड -दीक्षाविधि नभम्यान्मनसो नातिमिन्नोऽनम्ननिरोक्नात् मनो निश्चलतामेति ।। इति ॥ यद्यपि ईशनिश्चय उपासनावेळाया न भवितुमर्हति, तथाऽपि आहार्य क्षणमात्र कार्यमिदमुपासनायामद्गम् ॥ जपरूपोपास्तिफलम यद्वा--सप्रदायविश्वासमहितमन्त्रणकोपाम्ने फलमाह-गुस्मन् ति । ऐक्य निप्पारन एक्यनिर्णय , तद्वारा प्रत्यगामजान भरतीति विशिष्टार्थ ॥ उमाऽऽनन्दनाथास्तु-~-गुरमन्त्यम्य आग्भोगमे गुरुमन्वटेवताऽऽमना क्य भावन एक माधन, मन परनयो "यत्ननिरोद्धयत्वज्ञान चापर, द्वाभ्या मार्ग- सिद्धि इति याचनु, । तचिन्त्यम् । निणाल्नादित्यकत्रियाया एकोऽर्थो भावना- प्रयत्ननिरोद्ध व्यत्वज्ञानरूपो वा सुध्यत नानेक , “ समृटुचरितरशन सम्लेवार्थ गमयति" इति न्यायात । अन्यथा हरिपढात् चतुर्दशानामप्यांना युगपद्रोधप्रमङ्गात् । पिंच-द्वन्द्वघटकीमतपदार्थाना यदि भिन्नत्रिययाऽन्वय , तदा “ भिषामट, गा चानय" दतियत् अन्वाचय एव म्यात् , "क्रियाभेदे इति तहमणात् । "फरियाया युगपठन्वयित्व हि द्वन्द्वलक्षण, तन्नि हन्तु सर्वथा तुमसमय तन्मने । न च धम्मदिरा लिन्धि पश्य" दति प्रयोगो न म्यात इति वाच्यम् , हाप्रयोगाप्रामाणिक एव इति सर्वय॑रम्थापितत्वात ॥ ११ ॥ . " अन्बाचय अर्चनरूपोपास्तिविधि पतावत्पर्यन्त मन्त्रस्तुत्या तन्महवारिसारणक्यनेन च मन्त्राणाविया तद्विधिरनेय । तथा च ताहमी जपम्पैर । एव अपरूपापान्ति निरूप्य पनाह पामुपाम्ति हि विपत्ते-~ आनन्दं ब्रह्मणो रूपं तच्च देहे व्यवस्थितं तस्थाभिव्यञ्जकाः पञ्च मकाराः तैरर्चनं गुल्या प्राकट्यान्निरयः॥१२॥ 5

·३४
परशुरामकल्पसूत्रम्
तम्य
पञ्चम
यथा
यथा चिद्रूप ब्रह्म एव आनन्दरूपमपि, ' विज्ञानमानन्द ब्रह्म" इति
श्रुने । यथा चिद्रुपमावृतमज्ञानेन न जानाति एवमानन्दम्वरूपमपि द ग्वेनावृत न
जानाति । यदा कदाचित् भारादिम्पदु ग्वापगमे ब्रह्मण ण्व परिच्छिन्न रूप गरीग
बच्छेदेन मप्रत्यपि जानाति तागानन्द परिच्छिन्नो देहे देहावन्देन
व्यवस्थित । अभियञ्जका तद्विषयकमाक्षात्कारजनका
कारा । एतदन्तेन विधीयमानद्रव्यम्तुति अनुष्ठानप्रवृत्त्यं । यत ईया श्रेष्ठा
पञ्च मकारा अन तैरर्चन गुप्त्या अप्राक्टयेन कुर्वीनेति गप । गुमित्योभयनिगि
प्टार्चनरुप कर्म अनेन विधीयते ॥
ननु विशिष्टकर्मविधौ कर्मण एव स्तुतिरपेक्षिता विधयम्यम स्तुन्यत्वनियमादिति
चेत्--न , विशिष्टविधौ विगपणविगक्षिप्तन्येन अम्यार्थवाढम्य तन्छपन्चमभनात् .
वायव्य श्वेतमालमत" इत्यत्र देवताविगिष्टमविधावपि · वायु अपिष्ठा
इत्यनेन देवतास्तुति , तद्वत् । कर्मणि गुप्तिश्च पशुवृत्तिज्ञानविषयतामामान्य
ज्ञानशून्यत्वम् । अम्य विशिष्टविधिरूपत्वात् गुप्ति नन्वर्या । तम्यैर प्रामन्यान्निग्य ,
इति निन्दारूपा स्तुति । यथा--" यद ग्राम्याणा पगना चर्मणा मभग्द ग्राम्यान
पशून्छुचाऽर्पयेत्" इति निन्दारूप मन “कृष्णाजिनेन सभाति " टति म्नुतिगप .
तथा तेन देवात प्राक्ट्ये नवगलीपजनित प्रायश्चित, न नरकनिगमान अन्यत्
प्रायश्चित्तम् ॥
प्रा क त्या त् गुप्तिविपरीतात । हेता पञ्चमी । निरय नरक इत्यर्थ ।।
श्रीभामुरानन्दनाथपादाम्तु-"दीक्षाऽन्तरता म्वधर्मप्रस्टने नुवैगुण्यमात्र
इह तु तद्वैगुण्यं नरक एव, तथा च भगवान् परशुगम प्राकल्यान्निग्य
इत्यूचु । तन्मने वाफ्यभट . प्रानहान्यतपुरषार्थन्वकल्पनादिदोपपरिहागेपायमल्प
मतिन्ह न जाने ॥ १० ॥
उपासस्थमां--भावनाटाढर्यप
पवमुपासनामुम्वा उपामधमान प्राह-
भावनादाढर्यादाज्ञासिद्धिः ॥ १३ ॥

·प्रथम. खाड. दीक्षाविधि. • अहमिदं जानामि' इत्यंतागवृत्तिपु दपढायांपेक्षया अहंतया भासमान श्रेष्ठमिति विवेचनम् --सर्ववृत्तिषु इदमेव भाव ना पदार्थः । तम्य दाब अमिथिन्टता । अनेन आज्ञा मिद्धि. निग्रहानुग्रहमामयं भवतीति अप. 1 भावनादायम्तुल्या मर्यदा गभावनाविधिरुनयः ॥ १३ ॥ सर्वदर्शनानिन्दा उपामाम्य नियमान्नग्माह--- सर्वदर्शनानिन्दा ॥ १४ ॥ इतरदेवतापामनाविधायकानि यानि दर्गना नि गात्राणि तेषां निन्दा न कर्तव्यत्यर्थः । तन्निन्दन तदधिकारिणा मंगयोत्पत्त्या म्वावलम्बितदर्शनप्यनाश्वासः अम्मिन गाम्चे अनधिकागत् उभयभ्रष्टः छिन्नानमिव नश्यत् । इममेधार्थ श्रीकृष्णाऽप्याह-- न बुद्धिभेदे जनयंदनाना कर्ममगिनाम् ॥ इति ॥ •लकान निन्द्यान्" इति श्रुतिरपि । ननु पंपां बुद्धिग्रंगजनितप्रत्यवायाभावोऽम्य फलमिति मिदम् । अयं पुम्पार्थ. । कथं उपामरुधर्माणा ऋतुमागुण्यजनकानां मध्ये पाट इति चंत---उच्यत । अयमपि आमनाजन्यसर्वात्मभावे उपयुज्यते । कथं ? इति चेन दस्य-यदि छिनामबत पग्पा नाटो म्यम्योपेक्षा तदैव निन्दाया प्रवृत्तिः । तथा च पग्नामें उपेक्षायां आत्मवत् मर्वभूतदर्शनं नागनं इति सर्वान्मतायाः असिद्धया उपासनाजन्यफलामिद्धिः । प्रयाजादिषु क्रत्वर्थत्वं इदमेव ऋतुमाध्यापूर्वसाधकन्यम् । प्रकृने उक्तरीत्या ऋत्वर्थचं सिद्धमिति न कोऽपि दोषः ॥ १४ ॥ कन्याप्यगणनम् तृतीयं धर्ममाह--- अगणनं कस्यापि ॥ १५ ॥ नानिन्दनम्-अ

·परसुरामकल्पसूत्रम्
म्बशाम्वविरुद्ध यदि गीर्वाणगुरवेत्तर्हि स गुरुरिति गण न न कर्तव्यम् ।
अत एव श्रुतिरपि- न गणयत् कमपि" इति ॥ १५ ॥
सच्छिप्ये रहस्यकथनम
चतुर्थमाह-
सच्छिप्ये रहस्यकथनम् ॥ १६ ॥
कर्तव्यमिति अप । परिसरल्याविधिग्यम् । आन्मरहम्य न वदत्" इति
निपधम्यापनाढोऽय न तु गुयाऽर्चन इत्यम्यापाद तथा मति गिप्यातिरित्तेषु
सामयिम्पु पृनापाकल्यानापत्ते । अत ददमात्म रहम्य म्वसिद्धान्तमप सामयिक्षु
गिप्यभिन्नेषु न स्थय त् । सच्छि प्य कथयदित्यर्थ । शिप्य सत्त्व प्रतिपादित
तन्त्रराज-
मुन्दर मुमुख म्यच्छ श्रद्धावान् सुम्थिरागय ।
अलुब्ध स्थिरगात्रश्च प्रेश्यकारी जितेन्द्रिय ॥
आम्तिो दृढभक्तिश्च गुरा मन्त्रज्य दैवन ।
एवविधो भवेच्छिप्य इतरा दु खद्गुरो ॥ इति ॥
आत्मपुराणऽपि-
नमविद्याऽतिमग्विन्ना नमिष्ठ प्राह्मण यया ।
गोपाय मा सदैव त्व गुरनामिव योपिनम् ॥
इत्यारभ्य-
ग्यमाद्या वपु दोपाम्नभ्यो वर्नय मा सदा ।
एव हि कुर्वनो नित्य कामपनुरिवाम्मि ने ॥ इति ॥
असत्त्वलक्षणानि गिप्यदोषा कुलार्णवात् विस्तग्ण जया ॥ १५ ॥
मटा विद्याऽनुमपानम
पञ्चम धर्ममाह-
सदा विद्याऽनुसंहतिः॥ १७ ॥

·प्रथम खण्ड-दीक्षाविधि
विद्या या
सदा सर्वकार पृनादिविहितनित्यस्मानुष्ठानकारयतिरिते सर्वदेत्यर्थ ।
म्यापाम्यदेवतावाचामन्त्रम्य अनुसहति तत्प्रतिपादितार्थम्य अनु
मधान, तव्यमिति शप ।
यद्धा-सदा अनु स ह ति मनमा जप कार्य इत्यर्थ । न च आसनादि
नियमरहितम्य जपोऽयुक्त इति शकीयम् , मानम म्यापि नियमम्याभावात ।
तदुक्त परमानन्दतन्त्रे...
.
मानमऽनन्तगुणित नियमम्ता नै नु ।
गच्छन् शयान आसीना भुक्ता वा यन कुन चित् ।
अम्नातश्चापवित्रश्च न दापम्तर विद्यत ।।
बृहद्वामश्वतन्त्रेऽपि-
सर्वकाल नपेद्विद्या मनसा यस्तु कवलम् ।
नियतो वाऽप्यनियतोऽप्यथ उर्वश्च नित्यम् ।
तथाऽपि तम्य शुद्धम्य तरसा मप्रसीदति ।। इति ।।
यदि सदापदम्य सोचो न म्यातर्हि नित्यक्रमानुष्ठानलरापापत्ति । अत
हायोजन रिप्सन्ति" इत्योव सकोच आपश्या ॥ १५ ॥
"
सब
सतत शिवतासमावेश
पष्ठ धर्ममाह--
सततं शिवतासमावेशः ॥ १८ ॥
सतत अम्याप्यर्थ पूर्वसूत्रम्थसदाशब्दवत् । शिव ता या समावेश
आविर्गाव, कर्तव्य इति शप । नित्यक्रमांनुष्ठानव्यतिरिक्तकाले शिमोऽहमम्मीति
भावयत् इति तात्पर्यम् ॥
वस्तुतस्तु-पूर्वधर्मण महाय विकल्प्यने, अन्यथा उभयो वनयो
युगपत्सपादनासभवात् । पूजाऽऽदिव्यतिरिक्त कार अन्यतरस्यानुष्ठान इति भाव ॥
यद्वा---पूर्वधर्मो मन्दाधिकारिण अय मुख्याधिकारिण ॥ १८ ॥

·३८ परशुरामकल्पमूत्रम् कामादीना वर्जनम सप्तममाह- कामकोधलोभमोहमदमात्सयांविहितहिंसास्तेय- 'लोकविद्विष्टवर्जनम् ॥ १९ ॥ काम वेषयिका इच्छा इद म भृयात् इत्याफारिका । साध तमम उद्रेरण जनितोऽमा अन्त करणधर्म द्रव्यादिनिष्ठम्वत्वयागप्रतिरन्धराज्य न्तमनुरागविगप । माह कायाकार्याविचारणम् मढ गर्न । मा त्मय द्वेषननिता गुणिनि दोषारोप । अवि हि त हिंमा गगेण भवणार्थ पश्वादिवध । तेय पराननुमत्या परद्रव्यहरणम् । लेक विद्विप मातृबुद्धयाऽपि एकान्न परस्त्रीसलापादि । एनेपा वर्जन त्याग , तव्य टति शप ॥ १० ॥ राभ एकगुरूपास्ति अष्टम धर्ममाह- एकगुरूपास्तिरसंशयः॥ २० ॥ न विद्यते सरायो यत्रेति विग्रहण असमय इत्व क गुरू पा म्निविपणम् । भिन्नरिङ्गत्वमार्यम् ॥ अनेकगुम्पाम्ता पूर्वगुरुक्तविरुद्ध यदि वदन् तर्हि मशया भवेदेव । एकगुम्पास्ता न समयो भवेत् । अत एकगुरूपास्ति कायति भार । गुम्पाम्ने सप्रदायविश्वामाभ्या" इति पूर्वसूत्रेणेव प्राप्ता पुनर्विधान एक गुस्माश्रित्य न गुन्तिरमाश्रयत् इति इतरगुपाश्रयनिवृत्तिफल क्य परिसरया ॥ अय भाव एक्गुरूपास्तिविध्ययविचार ननु-न परिसख्याऽऽश्रयण युक्त दोरत्रयायते । किं तु उपाम्यगुरम नूकत्वमात्र विधीयन. स्तरनिवृत्तिम्नु अगोपभिया एकत्वम्य अङ्गत्वेन इतर गुरूपम्ता तलापापते । न च गुरुद्वयाद्याश्रयणऽपि प्रत्यक गुरपु प्रत्यक्मक्यमम्तीति । लोकविरुद्धमीविदि-अ ·प्रथम. साद-दीक्षाविधि- आम्ता कथमङ्गलोप. इति वाच्यम् ; एकलं हि न संन्यारूपं विधीयते, तभ्य वस्तुमानसाधारण्येन अन्यावर्तकत्वात् , किंतु मजातीयद्वितीयरहितन्त्र, गुर्वन्तराश्रयणे तल्लोपम्त्वनिवार्यः । अतो न गुर्वन्तराश्रयणमिति एकत्वविधिरेव श्रेष्ठः इति चेत्--- वा एकत्वविधि । दममेवाथ श्रीगिवः तन्त्रेषु भगचन्तरण प्रकटितवान् । रुद्रयाम- न देयं परशिष्येभ्यो देयं शिप्येभ्य एव च ॥ इति । कुलार्णवे-- लव्ध्या कुलगुरुं सम्यक् न गुर्वन्तग्माश्रयेत ॥ योगिनीतन्त्रेऽपि-- न देयं परमिप्येभ्यो नास्तिकाय कुश्वरि ॥ इति ।। उपनिषद्यपि-" गुरुगेक दति । कचिन्छिप्यधर्मे टममेवार्थ प्राह । कचिद्गुरुधौ ‘परशिप्याय न वदेन ' इति भद्यन्तरण । द्वयो- एकगुरूपाम्तिम्पफले एव पर्यवमानं भवति । अयमभिप्राय. पां वचनानां प्रतिभाति--पूर्वोक्तरुद्रयाम- ककुलार्णवयोगिनीतन्त्रेषु म्यमंशयच्छेनार गुगै मतीन्य न्याहार्यम् । अन्यथा--- मधुलुब्यो यथा भृङ्ग पुप्पात पुप्पान्तरं ब्रजेत् । जानलुब्धातथा शिप्यो गुगर्वन्तरं व्रत ॥ इति ॥ तन्लान्तरे, शक्तिहम्येऽपि--... कौलिक गुग्वोऽनन्ता इति वचनानां, निग्यकामताऽऽपत्तेः । एतेन पर्वगुम अमर्वज्ञ म्वमंशयच्छेदनेऽममर्थ . यद्वा ममर्थ म्बम्य संगयमच्छित्त्वा मृत , ताहाशिष्य. " मधुलुब्ध " इति वचनानुसांग्ण गुर्वन्तरमाश्रयेत् । तत्राप्यल्पज्ञेऽपि गुगै जीवति तदनुमत्या गृहीयादन्योक्तम् । तदप्युक्तं कुलार्णवे- मन्त्रागमादि चान्यत्र श्रुतं नाथे निवेदयेत् ॥ गुजिया तद्हीयान् तदनिष्टं विवर्जयेत् ॥ टति ॥ गुगवल्पतातारतम्यं निर्णतुं म्वयमसमर्थश्चेत् यं परिगृहाति तन्मार्गत्यागो न कार्य । तागनिर्णयसमर्थश्चेन तम्मिन् मापयत्तिकमर्थ रहमि संबोध्य तदनुमत्या ।

·४० परशुरामकल्पशवम् " .. अन्यायो न्याय । यथागास्त्रमर्थ गृहीयात् । यदि जीवन्नपि गुरु अस्याऽऽदिना नानुजानाति तमुलंच्य शास्त्रीय सप्रमाणं मार्गमनुसरेत् । तदुक्तं म्पष्टं त्रिपुगरहम्यं- गुरुक्तं गात्रसंशुद्धं ममालोच्य धिया बुध । कुर्वीतोपामनं सम्यगन्यथा परिहीयते ॥ इति ॥ एतेऽर्थाः मर्वेऽपि " मधुलुब्ध इति वचनेन ज्ञापिता । एकगुम्पाम्तिः इत्यम्य सूत्रम्य अम्मिन्नेवार्थे तात्पर्य उक्तयुक्तिगणवगाहर्णनीयम् ।। ये च श्रीभास्करगयाणा इति कौलोपनिपच्छ्रुतिमाप्य गुरुसंप्रदाय, अमाधुश्चेदपि ग्राह्य इति लेग्वनाभिप्राय वर्णयन्ति. ते तदभिप्रायतत्त्वं न विदुः । कोऽयमभिप्राय दति चत्--उच्यते । कौलिकाचारमध्यं म्वमिद्धान्त- विरुद्धं यद्याचरेत् म्यगुरु , अन्यश्च कौलिको दयापरवा मन बोधयचेन गुगै निवेद्य जीवति गृवीयात् । यदि वावदकोऽन्य कोलमार्ग द्वषयितुं प्रवृत्त म्यात् म्वयं तत्वण्टने अपटुरपि तत्र प्रामाण्यवुद्धिं न त्यजेत् । अत एव कौलिकाचार [न'] दुपयन् इत्येव लिखितम् । एवं गुरी म्बम्य किंचिज्ज्ञन्यमगयो नास्ति. किंतु बहुतन्त्रवेत्तृत्वं निश्चितं चिरवामेन । स च न जीवति । तटाचारविरुद्धं यदि तन्त्रे कचिदुपलब्ध वचनं, तढा आचारम्य दुर्बलत्वात् , तन्मूलभृतप्रमाणोपलब्धिपर्यन्तं तम्याननुष्ठान- रूपमप्रामाण्यं श्रौतम्माानुष्ठाने पूर्वमीमामानुसारेण । कौलिके तु पूर्वोक्तनिश्चय- दशाया शास्त्रविरुद्धोऽप्यनुष्ठेय एवेति विशेष । न तु गुगै मन्दमतित्वनिश्चये । तथा ईदृगोऽभिप्राय तत्रैव · मद्गुस्मप्रदायकलभ्यत्वेन' इत्यत्र गुरौ मत्त्वविशेषणेन ज्ञापित । इढ तत्त्वं-- गुरो असर्वज्ञत्वानुमापको हेतु प्रभूतशास्त्रविरुद्धाचारवत्त्वं, सर्वज्ञत्वानुमापकश्च सर्वांशेन शास्त्रानुमतत्वे मति तद्विरुद्धक्काचिकत्वम् ॥ ननु सुन्दर सुमुख म्वच्छ 'मुलक्षो बहुतन्त्रवित् " इति कादिमने गुरुलक्षणम्योक्तत्वात् बहुश तन्त्रविरुद्धानुष्ठातारं कथ गुरुं गिप्य कुर्यात् । न हि मेवार्थं वत्सगेषितम्य विदुप अज्ञान मभवति । कथमीममुद्राहरणं संभवद्युक्तिकमिति चेत्-न, पूर्वमज्ञतादगाया केवलश्रद्धोठेकेण दीक्षितम्य तादृशगुरुं म्बीकृतवतः पश्चादध्ययनादिसंपादितज्ञानम्य पूर्वोक्तहेतुना अनुमानसंभवात् । तादृशेन पूर्वाचार. - 'मुलभो-इति चिन् ·प्रथम स्तुण्ड-1 -दीक्षाविधि तथा च वाफ्यभद्र " त्याज्य एव । यद्युत्पथ देवात् प्रतिपन्न तदा सद्गुरोरपि सपदाय उत्पथप्रतिपत्त्युत्तर कालीन त्याज्य एष, अशास्त्रीयत्वनिर्णयात् । इत्यल पल्लविनेन ॥ अमृतानन्दनाथास्तु-योगिनीतन्वव्याख्याने न देय परशिप्यभ्य " इत्यस्य य विद्याऽन्तपु पारपर्यक्रमण अधिगताशपरहन्याशापरमार्था सप्राप्तपूर्णाभिषेकाच न परमिप्या । तभ्या न देयम् । कुलार्णवचन चैतत्परम् । एतद्भिन्नेषु देय, मधुलुब्धा यथा मृग ' इति वचनान् । ईन्शयवस्थाया मान च पूर्णामि पक्का या गुर तम्यैव पादुकन्याहु ॥ तन्न । पर्णाभिपककर्तरि गुस्न्वम्येव ज्ञापकमिट वचनम् । तर्हि ' तम्यैव पाटका' ति भागा यर्थ । यति गुरन्थ गुरुपादुकामन्त्रे तन्नाम च विधीयते तता यो दीवार्ता स गुर उत्यक तम्य नाम पादुकाया योज्य ढल्यपर वाक्यम् । स इत्यम्य अन्याहार गुरत्वमात्रविधो वचनान्तरण गुरनाम पादुकामन्त्रे योन्यमित्यनेनेय सिन्हा शपय्यर्थ्य दुर्वार च । तम्मात् “ मधुलव्य इति वचनेन नानागुरुपु मिद्धेषु पाटुक्रामन्ने सपा नाम्ना पश्च प्राप्ता नियामकमिदम् । तथा सति न पग्समीहितसिद्धि । प्रत्युत अनेन वचनेन नानागुरप्राप्तिग्व ज्ञाप्यने । तम्मात अम्मदुता सरणिग्य माधीयमी ।। दृश्यन चाधुनिकाना भावविरुद्धानामाचाराणा प्रामाण्य पूर्वमीमासाविदामपि, यथा आन्ध्राणा मातुलन्यापरिणय ! तथा द्राविडसुवासिनीपु कञ्चकधारणामाव. मन्चुकवत्तिं दृष्ट्वाऽकन्जुस्सुवासिनीम । मक्या विधवा दृष्ट्वा सवलम्नानमाचरत् ।। दत्याङ्गिग्सवचनविरुद्ध । अतो न किंचिद्बाधकम् ॥ यदि क्वल गुरा विश्वसञ्चेत् तहि स तिष्ठन्नेव मूत्रपुरीपोल्मगै कुर्यात् चेत् तदा म्बम्यापि करणापत्ति । यरि च बहुतन्त्रविदुषि कचिद्वचन तद्विरद्ध दृष्ट्वा तदाचार म किं तारदा वीत्रियने उत सर्वोश। नाद्य रोके क्वचिचत्रातारज्ञाताप्रामाण्यग्रहाचार कदाचिरप्रामाण्यग्रहे सर्वत्र अप्रामाण्यशङ्कया न विश्वसन्तीति दृष्ट रोग । सत्रापि सद्यमिचार सर्वत्र मया अननुष्ठानापत्ति । सा च शङ्का मर्वत्र मूलदर्शनमन्तरा नापैति । मर्वत्र मूलगोधनार्थ उद्युक्तश्चेत् तत्र सप्रदायानुसरणविधि व्यर्थ म्यात् । न च यत्र पथद्वयरूपो विकल्प तर म्यगुरु अपामाण्यग्रह 6 ·४२ परशुरामकल्पसूत्रम् संप्रदायाचरणविधिः मार्थकः म्यात् इति वाच्यम् ; एवमधिकारिभेदेन यदि पक्षद्वयं व्यवस्थितं तदा तन्त्रमाने विकल्पविषयत्वं सर्वथा न म्यात् । यथा विगेपार्य्यपात्राधार त्रिपदं चतुष्पदं अपदं वेति पक्षास्तत्र गुरुणा त्रिपदमेवानुष्ठितं. तथैव शिष्येणाप्य- नुष्ठिनम् । कठाचिन् त्रिपदंगतं. चतुप्पटं लळ्य, नेन अनुष्ठान न म्यात् , गुरुणा अननुष्ठितत्वात् । विकन्पन्य उद्देद एव न म्यान । एकपुरुषकर्तृक कर्मणि प्रयोगभेटेन पक्षद्वयसमावेग एव हि विकल्पः ॥ किंच--गुरुवाक्ये विश्वामविधियर्थ । गवानिवृत्त्यर्थ मूलान्चेपणार्थ उद्युतम्य कथं फिमिति गुम्वाक्य अतिविश्वास । तम्मान् गुगर्योन्यतामनुमाय च मद्गुम्वास्यं विश्वमेत् ॥ उमाऽऽनन्दनाथाम्नु "एकगुरुपाम्ति "इनिवाक्यं ममाप्य " असायम्मर्वत्र" इति योजयित्वा गुरुवाक्ये शास्त्रादौ सर्वत्र अमंगय टति व्याचक्र । तन्न : " मप्रदाय विश्वामाभ्या मर्वमिद्धिः", "विश्वामभूयिष्ठं प्रामाण्यम ". टत्याभ्यामेव अम्यार्थम्य प्राप्तल्यन पुनस्क्यापत्ते ॥ २० ॥ इत्यमर । सर्वत्र निप्परिग्रहता नवमं धर्ममाह- सर्वत्र निष्परियहता ॥२१॥ मर्वत्र मपश्चकादिषु निप्प रि ग्रह ता निर्गनः परिग्रह इच्छा यम्य म निप्परिग्रह तम्य भाव नता। " पत्नीपग्जिनादानमूलगापा परिग्रहा अत्रादानम्य परिग्रहम्य मूलं इच्छेच । एतादृशकोगानुसांग्ण पग्निशब्द इच्छावा चफ । मपञ्चकं में भृयात् उतीन्च्या न स्वीकार्यमित्यर्थ 1 अयमेवार्थो भागवने स्पष्टं प्रतिपादित यद्घाणभक्षो विहिनम्मुगयाम्तथा पयोगलमनं न हिंमा । एवं व्यवाय प्रजया न ग्त्य इमं विशुद्ध नु विदु म्वधर्मम ।। ये लनेवंविदः पुंम म्तच्या मदभिमानिन । पशून द्रुह्यन्नि वियव्या प्रेत्य बाढन्ति ने च तान् ।

·प्रथम गण्ड-दीक्षाविधि
दति प्राणभक्ष शास्त्रेण कथितं कर्तव्यमिति मक्षणं. आलभनं देवतोद्देशेन त्यागवुद्ध्या
पश्वादिननम् ॥
यद्वा-मर्वत्र पस्नुमात्रे निप्प रिग्रह ता म्यीयत्रुद्धित्याग , स संपादनीय ।
सर्वत्र ममता त्याज्येति यावत् ॥
यच्च नित्योत्सवनिनन्य स्वभोगसुद्धया धन न सपादनीयमिन्यर्थकथनं,
तच्चतुर्थी याय द्रव्यार्जनं कवर्थमिति पर्वपक्षीहत्य द्रव्यार्जन केवलपुरपार्थ इति
जैमिनिसिद्धान्तविरुद्धम् ॥ २१ ॥
फलत्यागपूर्वककर्म
उगम धर्ममाह -
फलं त्यक्त्वा कर्मकरणम् ॥ २२ ॥
फल पूर्वोक्तं कृत्रिमं तत्माधन च धर्मार्थकामा टति यावत् । फलविषयिणी
इच्छा फलपटम्यार्थ । त त्यक्त्वा कर्मण विहितम्य करण भवाति शेप ।
काम्यं कर्म न कर्तव्यमित्यर्थ । काम्यं कर्म न पर्तव्यं इति वक्तव्ये फलं त्यक्त्वा
कर्तव्य इति कथनात काम्यानामपि कर्मणामीश्ररार्पणनुद्ध्या अनुष्ठान कर्तव्यमिति
ज्ञायते ॥
ननु भगवद्गीताया
चतुर्विधा भजन्ने मा जना सुकृतिनोऽर्जुन ।
आतों जिज्ञासुरर्थार्थी जानी च भरतर्पम ||
इति सकामोपासना भगवता प्रतिपादिता, तद्विरोध इति चेत्न " चतुर्विधा
भजन्ते मा" इत्यनेन लोकम्बभायो दर्मित । काम्यं कर्म न कर्तव्य इति जगी।
अत एवं
यश्च कर्मफलत्यागी स त्यागात्यभिधीयते ॥
नेपा ज्ञानी निन्ययुक्त एफभक्तिविशिष्यते ॥
इति कामरहितकर्मण स्तुति ॥ २२ ॥

·परशुरामकल्पसूत्रम् नित्यकमालोप एकादश धर्ममाह- अनित्यकर्मलोपः ॥ २३ ॥ नित्य च तत्कर्म च नित्यक्म, म्नानसन्ध्यापूनाऽऽदि तम्य गप अननुष्ठान नित्यकर्मलाप न विद्यन नित्यर्मलापो यम्मिन्नुपामा म अनि त्य कर्म लेप । भवेदिति गप । नित्यकर्म अवश्य कर्तव्यमित्यर्थ । नित्यकर्म कर्तव्यमिति वक्तव्य व्यतिरकमुग्वन क्थन त्यागे न कवल तुरगुण्य प्रत्यपाया निग्यश्चेति ज्ञापयति ।। २३ ॥ ननु नित्यकर्मसाधनाभृतमपञ्चकालाभ कथ कार्य टत्यागकायामाह मपञ्चकालाभेऽपि नित्यक्रमप्रत्यवमृष्टिः ॥ २४ ॥ । मपञ्च का लाभ मुख्य नास्ताति न मलोप । किं तु प्रतिनिधिनाऽपि नित्य क म नित्यपूजा तम्या प्रत्य व मष्टि अनुष्ठान कर्तव्यमिति शष ॥ ननु पठाध्याय दर्शपूर्णमाम नाहीणामभावे कर्मलोप इति पूर्वपक्ष कृत्वा नेषा दृष्टपुरोडागनिप्पत्तिफलकत्वेन नीगारपि तत्मभवात् नित्यकर्मणि नाहिनियम लोपेऽपि नित्यकर्मण किंचिदङ्गलापमहिष्णुन्यात् नियनैमित्तिा प्रतिनिधिनाऽपि काय इति सिद्धान्तितम् । तादृशन्यायमूलकतया श्रातम्मार्तकर्मसु प्रतिनिधिप्रचागऽपि दृश्यते । अापि तादृशयुक्त्यैव प्रतिनिधिसिद्धा वचन व्यर्थमिति चत- न । नित्यवच्यायन नैमित्तिकऽपि प्राप्तो तर प्रतिनिधिना नैमित्तिक्कम निर्वृत्तिमा भवतु एतदर्थक्त्वात् । नचैव सति अलाभ निन्यातिरिक्त न कार्यमित्या यातम् । तथा सति श्रातपरिसख्याम्पत्वेन म्वार्थत्याग परार्थकल्पना प्राप्तगराध इति दोपत्रयापत्ति इति वाच्यम् तन्त्ररत्ने पार्थमारथिना अभ्युदयष्टयधिकरण "त्रेधा तण्डुलान् विभजत्" इति वाक्यवैय्यर्थ्यभिया प्रत्युद्देग वास्यपरिममाप्ति रूपो वाक्यभदोहाकृत । किमु तादृशीया दोपत्रयाङ्गीकार । अत एव अम्मत्परमगुरुभि उत्तरचतुश्शतीमतुपन्च द्विशतात्तरद्वितीयश्ला- नैमित्तिकप्रकरण चापूजा विपण योगिनीना समाचग्त्" इति मूलम्थविपणतिपदम्य नित्यपूना । १ ·प्रथम खण्ड-दीक्षाविधि मपेक्ष्य गागिनागिधिस्यमध्यभोज्याद्यापिक्यादिनेति प्रथम व्यान्याय तनापरितोपेण विशपदयण येत्यर्थ ( नेन नित्यपूजाया विशपद्रव्यालामऽपि प्रतिनिधिना निर्वाह मूचित दति नित्यपनायामव अभ्यनुज्ञा, नवन्यत्र' इति व्यान्याय जम्मिन्नथ साधस्त्वेन इन्द्रमव वास्य दर्भितम् ॥ २४ ॥ मन्त्र निर्भयता द्वारा गुणमाह निर्भयता 'सर्वत्र ॥ २५ ॥ सर्वत्र सर्वत मपञ्चमीकार कालमार्गावलम्बने च नफातिप्रतिपादकानि यानि शास्त्राणि नभ्य मवभ्य निर्गत भय यम्मात् स निर्भय तम्य भाव तता, मपाटनीयति गप । तानि माणि शाम्राणि रागिण भीपयन्ति, काम भीषयन्तु अन्तु न रागी, किंतु ग्राम्येण प्रवर्तिता न म भीतिरिति निर्धारणेन निर्भयता सपाटनीति भाव ॥२५॥ -- सर्वसारभूतो धर्म स्वस्य शिवाग्नी होम मकलसिद्धान्तसारभूत धर्ममाह सर्वं वेद्यं हव्यं इन्द्रियाणि त्रुचः शक्तयो ज्वालाः स्वात्मा शिवः पावकः स्वयमेव होता ॥२६॥ इति भावयदिति गप । अन्त करणत्तिमिरिति वेद्यमिन्यम्यादो पूरणीयम् । अन्त करणत्ति ये छ सच ह विप्लेन भावयत् । यथा अग्रो प्रक्षिप्त हवि तदाकार भवति, एव वृत्तिवेद्याना सर्वपा शिवरूपेऽमा होमे सति शिवाकारसपत्ते संपु हविष्टेन भावन युक्तम् ॥ तामहविष आधारभूतहोमसाधनीभूतजुहग्व सुक्पदेन गृह्मने, न ध्रुवाऽऽदय , नेपा झुक्पदवाच्यत्वेऽपि होमसाधनत्वाभावेन होमभावनाप्रकरण ध्याऽटीनामयोग्य स्वात् । न च स्रुच एक्त्वेन बहुवचनमनुपपन्न इति वाच्यम् , इन्द्रियाणामनेकत्वेन सर्वत ·प्रथम गण्ड-दीक्षाविधि अवकारण-मांन्तरे स्वम्यानुष्ठानासामध्ये पुत्रप्रियादीन् तप्रतिनिधित्वेन योनयन्ति, तेन च तर्मन पर भवतीति शास्त्रमिद्धम् । अम्मिन यजे प्रतिनिधिना अनुष्ठित कर्मनन्यफल म्यम्य न भरतीति मूचितम् ॥ २६ ॥ भावनापर आत्मराम एवमनुष्ठितभावनाया फ्लमाह- निर्विषयचिद्विमृष्टिः फलम् ॥ २७ ॥ नि विष या या निर्विकल्परूपाया चित निमणि फरम् । प्रतिभार नाया इति शप ॥२७॥ ननु प्रिमीदृशफल्लाभनेत्यत आह- आत्मलाभान्न परं विद्यते ॥२८॥ आत्म ला भान स्वरूपलगमात् पर श्रेष्ठ, पल इति पूर्वसूत्रस्य अनुपज्यतं, न पिद्य ने नाम्तीत्यर्थ । पुरपान पर किंचिन सा काष्ठा सा परा गति " दति, “तमय विद्वानमत इह भवति" इति च श्रुनि इममर्थ प्रतिपादयति । मात्र परमपुरुषार्थ इत्यत्र न काऽपि विमान कंगेति । अतस्तादृशभावनया परमपुरपार्थलाभ दति भाव । पूर्व "म्बपिमर्य पुरपार्थ " टत्यनेन परषार्थम्वरूप प्रतिपादित, अर म्नुतिगिति न पोनरक्त्यम् ॥ तात्पर्यन्त पञ्चान्नायसिद्धान्तरूपश्रीपरशुरामोत्तयो विचार्य व्याख्याता । क्यशर्मा कश्चित् तदभिप्रायज्ञानासमर्थ ता दृपयामि इति स्वरMया युक्तिशन्यान् प्रलापानभाणीत् । मुधिया तदर्शनेनैव युक्तिरहितत्वज्ञान भविष्यति । मन्दधिया गानिवृत्त्यर्थ मयैव तधुक्तिषु चल्पापरूपत्व दर्शित मत्कृतसिद्धान्तशिरोमणो । अन्यविम्तम्भयानेह लिप्यने । य तहुमुत्सर न तत ण्य जानन्तु ॥ ८ ॥ " मिद्धान्तोपमहार " अत्राय सिद्धान्त ' इत्यारभ्य प्रान्तमर्थ उपमहरति-- ·४८ परशुरामकल्पसूनम् सैषा शास्त्रशैली ॥ २९ ॥ मै पा पूर्वोक्ता मात्र शैली. शाम्तीति गाम्नं पञ्चाम्नायरूपं तम्य शैली रीति भवतीति शेप ॥ २९ ॥ एपा विद्या अतिगुमा एतादृशं शास्त्रं श्रोतृप्रवृत्तये प्रशंमति - वेश्या इव प्रकटा वेदादिविद्याः सर्वेषु दर्शनेषु गुप्तेयं विद्या ॥ ३०॥ वेश्या इव प्रकटा मुलभा वेढा दि विद्या । आदिना म्मृत्यादि । वेश्योपभोगो द्रव्यादिव्ययेन यथा मुलभ एवं वेदादिविद्यालाभ द्रव्यादिदानेन मुलभ टत्यर्थ । अन्ययनभ्य लोभमूलना शाम्प्रेणैव प्रतिपादिता "पणा तु कर्मणा मध्ये त्रीणि कर्माणि जीविका" इति । अम्या मोक्षमाधनीभृतब्रह्मविद्यायाम्नु न कोटिकनकन्ययेनापि लाम. किंतु गुस्कृषकलभ्यत्वम् ।। ननु अधिकद्रन्यव्यये गुरु कृपा किमिति न कुर्यादिति चतु-न कुयादेव । येन गुरुणा ब्रह्मविद्या प्राप्ता तम्य कोटिमुवर्ण तृणादपि तुच्छतरम । तम्मिन लोभ. कथं भवेत् ॥ ननु लोभन प्रवृत्तिमान भवतु, तथाऽपि पच्छ्या विद्याठाने प्रवृत्ती म्वम्य हान्यभावात् प्रवर्तताम , तथा च पूर्वविद्या द्रव्यवतव लभ्या. दय तु निर्धनेनापि लव्धुं शस्यति प्रकटतरति चत्-न । विद्वान् परेच्छया प्रवर्तमान म्वप्रवर्तितवस्तुनि कार्यसिद्धिं दृष्दैव प्रवर्तेत, न विफले । प्रने टयं ब्रह्मविद्या मलिनान्त करणेषु प्रवर्तिता न केवलं विफला, प्रत्युत गुरोरपि विद्यां नाशयति । उंदाहृता एतद्विपये याम्केन श्रुति विद्या ह वै ब्राह्मणमाजगाम गोपाय मा शवधिष्टेऽहमम्मि । असूयकायानृजवेऽयताय न मां ब्रूया वीर्यवती नथा म्याम् ।। इति । अम्यार्थः मुम्पष्ट ॥ ।

·४९ . प्रथम खण्ड ~~-दीक्षाविधि ब्रह्मविद्याऽतिसखिन्ना ब्रह्मिष्ठ ब्राह्मण ययौ । गोपाय मा सदैव ल पुरनामिय योपितम् । अवधिम्त्वथयम्नेऽह दह रोने परत च । इत्यारभ्य- गवमाया यषु दोपाम्तभ्यो नय मा सदा । एव हि कुर्वतो नित्य कामधनुग्विाम्मि ते । बन्याऽन्यथा भविष्यामि लव फल्वर्जिता ।। इत्यवमादिवचनै गुगेरेव अपात्रे विद्यादाने म्वविद्यानाश श्रूयते । स कथ अपात्रे कवल्पाच्छया विद्यामुपदिशत् । तादृशोपदेशपात्र दुर्लभम् ॥ अत सर्वदर्श ने पु म य--इति निर्धारण सप्तमी-य उक्ता विद्या गुप्ता दुर्लभत्यर्थ । इदानींतनगुरवस्तु ब्रह्मविद्याया वणिपद्विक्रेतार । तत्र न गुरुत्व, नवा शिप्यम्य सन्तापहानि । प्रत्युत सोऽपि द्रव्यमवनरागप्रवृत्त पतत्यव । इत्य च द्वावपि पतनसाधनमव कुरुत , न मोश्यसाधनम् । तदुक्त कुलार्णवे-- गुरवा नर सन्ति शिप्यनित्तापहारका । "दुर्लभोऽय गुरुदवि गिप्यसन्तापहारक ॥ , इत्यल भूयसा ॥ ३० ॥ दीक्षाविधि एतावत्पर्यन्त सिद्धान्तमनूद्य उपासकेन प्रथम कर्तव्या क्रियामाह- तत्र सर्वथा मतिमान् दीक्षेत ॥३॥ सप्तमी पाठ्यथे, प्रत्यर्थ श्रीवित्रोपाम्ति , पष्ठयर्थ सरन्ध तदव्यवहित पूर्वत्तित्व, तम्य दीयापदाथे आश्रयतया तम्य करणत्वसनन्धेन अन्वय 1 प्रदोषचन्द्रोदये-व, व १ गुरुस्तु विरलो लोके-य, ब१ 7 g ·परशुरामक्ल्पसूत्रम् . " भावनानामन्वय तथा च श्रीविद्योपासनाऽव्यरहितपूर्वत्तिदीक्षया इष्ट भावयेत् इति विशिष्टगोध । अत एवोत्पत्तिविधि । सर्वथा अवश्य मति मा न् पूर्वोक्तभूमिका 'मारूढ । एतत्पढस्वारम्यादेव अयमधिकारविधिरपि । तादृशभूमिका आरूढम्यैव अधिकारो नान्यम्य इति सिद्धम् ॥ ननु एफम्मिन्नेर विधो उत्पत्तिविधित्व अधिकारविधित्व उभय कथमिति चत्---न. 'चित्रया यजत पशुकाम इत्यादौ तथा दृष्टत्वात् । न च उपासनायामव तादृशभूमिका'ऽऽरूढम्याधिकार इति पूर्व व्यवस्थितम् । न हि दीक्षा उपासना कथमनापि ताहमाधिकारापेक्षा । यच्च उपासनाया दीक्षाया अङ्गत्वेन य प्रधाने अधिनियने सोऽङ्ग इति न्यायप्राप्तार्थम्य अनुवाद एव मतिमान् इत्यनेन हन इति समाधानम् , तन्न मनोरमम् अनुवादम्य फलाभावेन वैय्यर्थ्यांपत्ते , दीक्षाया म्वतन्त्रफल्यत्त्वेन अनगत्वाञ्चेति । अनेनैव तादृशभृमिका'ऽऽमढम्य दीक्षाधिकागे विधीयते । उपासनाया दीक्षितम्यैव अधिकार इत्यने वक्ष्यति । तथा मति उपामनाया पूर्वोक्तभूमिका'ऽऽढत्वमार्थिकम् ॥ . दीक्षास्वरूपतत्पलनिरूपणम् ननु दीक्षात्व किम् ? न तावदुपाम्तियोग्यताजनकक्रियात्व, उपास्तियोग्यता जनकवम्य मचे प्रमाणाभानात् । न तावन् प्रत्यक्ष अलौकिके सभवति । नाप्यनुमान, लिङ्गाभावात् । नापि दर्शपूर्णमामाभ्या म्वर्गकामो यजत" इतिपच्छ्रुतिरम्ति यतम्तन्निम्मपित कारणत्व म्यात् । न च विनोपनयन यहिनाना सर्वकर्ममु । न योग्यता तथाऽत्रापि विना दीक्षा भृगृह ॥" इति त्रिपुरारम्य व्यतिरेक-याप्ते दण्डाभावे घटाभाव इतिरत् प्रतिपादनात् व्यतिरेकव्याप्तिमूल कार्यकारणभाव सियति इति वाच्यम् , दीक्षित उपासीत इत्युपासनाऽधिकारि म्तावकत्वात् । तर्हि दीक्षाया फल किमिति चेत् - उच्यते । अनन्तकोटिजन्मसचिन यत् पापरूप मर तन्नाश । तदुक्त "निगाटनाच्यागमव्याख्याने तन्वारोके- 1 मारपशु-अ. आलक्षाव- पक्षो-अ. 'तन्त्रालोकव्याख्यान निशाटनानि-अ सोरधि- पशुत्व-अ. 5

·प्रथम खण्ड -दीक्षाविधि
दीक्षया गळितेऽप्यन्तरज्ञाने पास्पात्मनि ।
धीगतम्यानिवृत्तत्वाद्विकल्पाऽपि हि सभवेत ।
देहान्त व मोक्ष म्यात् पारपाजानहानित ।
चाद्धाज्ञाननिवृत्ता तु विकल्पोन्मूलनात् ध्रुवम् ।।
तदव माक्ष इत्युत्त धात्रा श्रीमन्निगाग्ने ।। इति ।।
अम्यार्थ
-पारप वाद्ध चति ज्ञान द्विविधम् । तत्र पास्प ज्ञान म्बम्ब
रूपात्मकम् । नाद्ध च यन्महावास्यनन्य चरमवृत्तिम्प तत्त्वज्ञानमित्युच्यत ।
एतदावरणरूपमज्ञानमपि द्विविधम् । तत्र पोरुप पुरुषनिष्ठपातकम् । नाद्ध भदबुद्धि ।
तत्र दीक्षया पारुषाज्ञाननाशऽपि वाद्धमलम्य शास्त्रज्ञानेनैव नाय्यत्वात् दाक्षाऽनन्तर
मागमसिद्धान्तज्ञानमपादने तदव मोथ । यदि शास्त्रज्ञान न सपादित, क्वलढीक्षैव
जाता, तम्य देहान्न मुक्तिरिति । न च बौद्धमलसत्त्वे दहान्न क्थ मुक्तिरिति
शकीयम् , त्रिपुरारम्य
दाक्षावन्तस्तु देहान्न प्राप्य लाक परात् परम् ।
सदाशिनेन ने सम्यम् प्रवुद्धा शिवरूपिणा ॥
इति तादृशशङ्काया निरम्तत्वात् । एव श्राताग्निष्टामादिदीक्षार्थवादेऽपि
"पाप्मनोऽपहत्य" इति श्रूयन । एव पूर्वमामासायामपि दीक्षाया यागनन्यापूर्वोत्पत्ता
सम्याधुत्पत्ता कर्पणमिन स्थलम्य आत्मन गाधकत्वमित्यव मिद्धान्तितम् । ब्रह्मोत्तरसण्ड
प्रथमाध्याय---' राज्ञ पञ्चाक्षरमन्त्रम्य कर्णप्रवेशमात्रेण तच्छरीरानन्ता काका
निर्गता" इति लिङ्ग च । एव परमानन्दतन्त्र दीक्षानामनिरुत्ता-
दीयते शिवसायुज्य 'दीर्यन पागबन्धनम् ।
अतो दीति कथिता
इति च । एवं बहुप्रमाणानुसाग्ण व्यतिग्कव्याप्तिप्रतिपादकवचनम्य अर्थाटमपन्यात् ।
तथाचाम्य लक्षणम्यासभव एव म्यात् ।।
'क्षीयते-व

·परपुरामकल्पसूत्रम् . एतेन सोभाग्यानन्दसन्दोहे द्वादशोल्लामम्यावतरण ' अधुना तम्या साह्रो पासनयोग्यताप्रतिपादकदीक्षा पृच्छति" इति, तन्मुग्व्यार्थमनुमन्य ममर्थनमशस्यमय इति चत्-न , मुक्तिसाधनीभृतपारपमर निवृत्त्यर्थक्रियान्वयवादुष्टलक्षणचात् ॥ न च प्रकृतलक्षणविचारम्य तदुपनीव्यस्मर्थ्यविचारम्य चानुष्ठानेऽनुपयोगात् कैवल्पाण्डित्यप्रकटिनी कामदन्तपर्णश्यमिति वाच्यम् , अम्त्यनुष्ठाने वैपम्य, ----यदि पूर्वोक्तयोग्यताजनक तर्हि दीक्षामकल्प योग्यतासिद्धयर्थमिति इतरपन्य पाप क्षयार्थमिति ॥ यच्च दीक्षामकल्पप्रकारविचार निन्योत्सवनिनन्य श्रेयम्कामा हममुकविद्यापणार्थममुकगुरोर्दीक्षा ग्रहीप्यामि' इति तदत्यन्तानवधानलिखितम् । तथाहि-यच्च श्रेयम्काम इति पद तदास्ता, क्थचित्पापनागम्यापि श्रेयोरूपत्वात् । यच्च · अमुकविद्याग्रहणा)" इति तदत्यन्तमशुद्ध, दीक्षाया पापक्षयैक्माधनत्वम्य व्यवस्थापितत्वात् । आम्ता वा वन्ध्यापुत्रवत् विद्याग्रहणार्थत्व, तथाऽपि श्रेयम्काम इत्यनेनैव तल्लाभ इद पद व्यर्थमव । न च श्रेयोविद्याग्रहणमुभय फल, अत द्वयोरलेश्व इति वाच्यम् , " सर्वेभ्यो दर्शपूर्णमासा" इत्यत्र तया सर्वफलमाधनत्वेऽपि प्रयागभदेनैव भिन्नफल नैकप्रयोगेण फलद्वयमिति चातुर्थिकन्यायविरद्धस्य अनादरणीयत्वात् । अत एव तन्त्ररत्ने-- एक्म्यैक्जातीयव्यापारण नियतैक्जातीयकफलनक्त्व रोक दृष्टम् । तत्रैकनातीयननक्त्व संवभ्य इति वचनेन वाध्यता एकफ्लजनकत्व कन बाध्यताम्" इति पार्थसारथिनोक्तम् । पिंच दीक्षापदार्थ शक्तिप्रवेश चरणविन्यास मन्त्रोपदेशरूप । तादृश्या दीक्षाया फ्रसाधनत्व वा तद्ग्रणम्य वा । आये सकल्पे फ्ल्साधनीभृतश्यिामुत्पादयामीत्यर्थक फ्रासाधनक्रियावाचक ग्रहीप्यामीति पद व्यर्थम् । द्वितीय ग्रह्णम्य माधनत्व निर्मूल, पूर्ववचनविरोधश्च । किं च- अमुकगुरो इत्युच्चारणफल दृष्टमदृष्ट वा तिथ्याधुच्चारणयन । नाद्य गुरुर्भवतु इति म्वेच्छाप्रकागादन्यत् दृष्ट फल दुर्वचम् । तच्च तल्लिखितवरणनैव भवितुमर्हति, किमतदुच्चारणन । नात्य , दनकाला सकीर्त्य" इति वचनात् तेषा अपूर्वननस्त्वम् । न हि गुस्नामोच्चार्य इति वचनमम्ति, यनादृष्ट नेन भवेत् । अय मम ·५३ प्रथम खण्ड-दीक्षारिधि किंच-तदभिमत श्रेयोपियाग्रहणरूपफर म्वनिष्ठम । नथा मति ग्रहीप्यामि दति परम्मैपदान्तप्रयोग म्वरितजित पत्रभिप्राय क्रियाफल ' इति पाणिन्यनुगासन विरुद्ध । एव अनेकदोपग्रस्तत्वात् एवमकल्यम्त्वनादरणीय । स्तुि “पौरपानान निवृत्तय श्रीविद्यया दीक्षिप्य 'दति सम्ल्प ण्व श्रेयान् ॥ नान्त्रिामफल्पाभूत अशाहोल्डेय थिप्यसकल्प नाटागोलेग. दीक्षाहीनत्वेन तान्त्रिोऽनधिकागत । अग्रे गुरुमकरपे तदलेग्य आवश्यक , गिप्यम्यापि दीक्षाऽनन्तग्भाविकर्मण्युख्य ॥ ननु अष्टागम्य सूत्रे अनुक्तचात किमिति तद्ग्रह्णमिति चत्--मन्यम् । यद्यपि नास्ति ग्रहण तथाऽपि श्रातम्मातादिनिखिरमसु आठौ मझल्प अन्यमिचरितो दृष्ट । प्रहनेऽपि तद्वत् मकल्प आवश्यक । मफल्पम्यावश्यक्ता मूले अधिकतर गाणनायीयमपर्यायागुच्यने । माल्पा नाम विद्यमानदेशकालोलेपनपूर्वक्फ्लोल्लेविन महितप्रकृतकर्मानुष्ठानविषयिणी प्रतिज्ञा । तदुक्त ग्हम्याणवे- यत्र देश माधवस्तु स्थितम्तद्देशमुच्चग्न् । उल्टिय तत्कालमपि प्रतिज्ञा कर्मणस्तु या । फलमुद्दिश्याहमिति माल्पो जल्हम्तन ॥ इति ।। तत्र कालम्य पञ्चाङ्गत अष्टाङ्गम्य अश्वप्रतिग्रन्यायन सनिष्टत्वात् अष्टालियन सूत्रानुयायिनामावश्यकम् । अत अष्टाङ्ग तत्माधनप्रकारश्च उच्यते ॥ तव अष्टाङ्गानि--१-युग 7-पग्मृित्ति 3-वर्ष ४-माम , ५-दिवस , -नित्या, ७-चार ८-घटिकोदय इति । तन्त्रगाम्चे युगानि ३६, एकम्य युगम्य परिवृत्तय ३६, कम्या परिवृत्ते वां ३६. एक्वपम्य मामा १६, एकमासम्य दिवसा ३६, नित्या ३०, घटिकोटय ५, । एवमष्टाङ्ग सिद्धावुपाय कय्यते ॥ तत्रादा शारीवाह्नशफमाधनोपाय क्थ्यने । इभाक्षि २८, पष्टि १०, गुणित १६८०, टमाम्यकेन ३८ मयुत । अटासनिम्पमिद कचिदाकरघु नोपलभ्यत F . . चारा ·५४ परशुरामकल्पसूनम् नर्मदोतरभागेऽय तम्या दक्षिणभागके। अङ्कवेद ४८ युत कार्य दभाक्षि पष्टिभिर्हत ।। प्रभवादिगताब्दाना सम्व्यया योनयंत् पुन । वर्तमाना शालिवाहाकसख्या समीरिता ॥ प्रभवाद्यक्षयान्ताना भवेत् परिवृतिस्तु या। चर्तमाना तदीय सस्त्र्याऽष्टाविंगति म्मृता ॥ इत परिवृतिमन्त्र्या दृष्वा च ता गुणत् । पष्टिभिस्तु शक जाते न यनेदीदृशश्रीम वर्तमानगालिबाह्नफसरव्या नन्दादिमानि-३१७९ सयुक्ता गतकल्यळगण यथा गक-१७५५ अम्मिन् ३१७० एतद्योगे गतकल्यन्दगण -४०३४ । एवगत कल्यजगण माधयित्वा तम्मात् अर्गणसिद्धयर्थ पाय त्रियने । गतकल्यन्दगण नगनवेभवेद -४८९७ ऊनिने शिष्यते योऽङ्क एकादिदशान्त तत्सरव्याक अङ्कजाल ध्रुबकाङ्कजाल विपश्यादिदिनान्ने याजयत् । एकादशगप प्रथमदगमाङ्कजालद्वय ध्रुवके योजयत् । एकविंशतिगए प्रथम विश च ध्रुवके योजयत् । एवमकत्रिंशतमारभ्य एकोनपष्टिपर्यन्त ज्ञयम् । तद्रस्यमित्यम् -- नगनवेभवेदैरूनिने क्ल्यन्दगण य शप तस्मिन् पष्टया भक्ते अपा? लखनसमय यदि द्वौ तर्हि तन्ममसरयाक अङ्कजाल ध्रुवक योजयित्वा विघटिकादिषष्टया भक्त लब्धमुपर्युपरि योनयत् । स च तद्वर्पमान्धिमप सक्रान्त्यहर्गण । एवगतकल्यव्दगणऽनेनोनितैमोनपञ्चाशच्छपपर्यन्त पष्टया भागो नाम्तीति यदा गतकल्यन एतत्मग्याकम्तदा नगनवेभवेदन्यूने पष्टिमग्न्या शिष्टा पष्टया भक्ते अप शून्य तदा शून्याङजार ध्रुवक योनयत् । स मपसकान्त्यहर्गण । योज्यानि अङ्कजालानि लिम्वन्ति । प्रथम द्वितीय तृतीय चतुर्थ पञ्चम पष्ठ मप्तम अष्टम नवम दशम विंग त्रिंग चत्वारिंश 'पञ्चाशत् शून्य ध्रुपकाङ्कजाल दति मिद्धान्तजालानि । यदा गतकल्यब्दगण इमगाणाङ्कवेदसग्न्याको भवति तदा वर्षगण गैग मवेदैसनित कार्य । ततो यच्छय पाट्या भक्ते यहब्ध तेन गुणित यशून्याङ्कजाल तत्पूर्वध्रुवकाङ्कजाल योनयित्वा ध्रुवक सम्पत्य पश्चात् प्रथमाधङ्कनाल पूर्ववद्योतयित्वा अहर्गण साधयत् । इभेप्ववेदन्यूने गतल्यन्दगण उत्तध्रुवक्सम्कागे नास्ति । एवमहर्गण साधयित्वा गण नवभिविभज्य सपोऽतीतवामर तम्य यल्लन्य तच्चतुर्मिर्षिभज्य पञ्चाशत् इत्येतनास्ति- 1 ·प्रथम खण्ड --दीक्षाविधि तन्य पृथक् मम्थाप्य तञ्ष नामित्रिगुण्य तत्र गतगरमाच्या योजयेत् । एव सति मा सग्या गतदिनमाय जेया । पूर्वम्थापितलञ्च पोरगभिर्मक्ते शेपो गतमामसरच्या भवति । तठल्य पगिता निभक्ते अपो गतपन्मरसग्या । तसञ्ष पश्चागद्युत पटत्रिंगद्भक्त शेष गतपरिवृत्तिमाया । व्य गतयुगमाव्या । एव मपसक्रान्तिकाली नाहर्गणे साधिने तदुत्तर मध्ये यदाकदाचिदाणसाधनेच्छाया तद्पाय उच्यते । तत्र मेषमारभ्य यस्मिन दिने अहर्गणनेच्छा तदन्याहितपन ममान्नि या तटीया वक्ष्यमाणा मरया अहर्गणे योजयिन्या तन्ममान्तिमारभ्य टएठिनपर्यन्तमतिकान्ता यानन्ती दिवमा तावन्मग्या योजयेत् । इष्टदिनाहर्गण भरति । तत्र -पे, मिथुने, क, मिहे, कन्याया, तुगया, पश्चिा, धनुपि, मार, उभे, मीने । इत पर युगादिघटिकान्ताना नामाच्यते । युगपरियत्तिपाणा पत्रिंगता क्रमेण आदिक्षान्ताना वर्णाना नामानि यथा प्रथम अकागत्मयुग अयुग कयुग द्वितीय एवमग्रेऽपि परिवतिषेषु जयम् । मामाना पोटगाना नमण पाटसम्वग नामानि । पटर्ति गद्दिवमेपु युगपत् पनिंगठकागदिक्षकारान्ता वर्णा मानुम्बाग निगमनिपर्यन्त पत्रिंशत्तत्त्वानि च मिटिया मंण नामानि । यथा--अ शिवतत्त्वदिवम इति । चम्मम्बग्रहिता अकागद्यनुम्बागम्ता अनुलोमविलोमेन रिंगणा । कामेश्वर्यादि चिन्ता पञ्चदश निल्या अनुलोमविलोमाध मिलित्वा विगत । निन्यानाम यथा-~-अ कामेश्वर्गनित्यायामिति । पागणा नगना प्रमेण अचटतपयशपा इति वर्णा नन । प्रकाशानन्द्रनाथ विमानन्दनाथ आनन्दानन्दनाथ ज्ञानानन्दनाथ मत्यानन्दनाथ पृणानन्दनाथ-म्बमानानन्दनाथ प्रतिमानन्दनाप-मुभगानन्दनायेति नन नाथा । वारवणां य नर तद्युक्तननाथा रमेण नसाग । यथा-~- प्रकाशानन्द नाथत्रामर इति । उदयघटिकाना पश्चाना नाम मण-आग्चतय इति पञ्च वर्णा ज्ञेया । एवमष्टाहोल्लेग तान्विमादागपथ्यक । देशम्य तन्वे अनुक्तत्वात म्मातम्यगाल्लेम ॥ कचितु तान्फिोऽशाहो न महन दति यात्रपमिद्धकालम्य समुच्चयमिच्छन्ति "देशकाला ममुलिय चाष्टाङ्गम्थितिग्य च ' इति परमानन्दतन्वानुमाग्ण । तन्न, देगकालावियन माल काढा टत्याकाक्षापार तन्वम्पाटाइपढ़ न तु समुच्चय रियायक, एक्कारम्बारम्यान ॥ ।

·५६ परशुरामकल्पसूत्रम् 1. . तन्त्रान्तरोपमहारविचारः एवमग्रे अमुकगोत्रो अमुकगाखाऽध्यायी अमुकशर्मादिरहं चतुर्विधपुरुषार्थ- सिद्धयर्थं म्वेष्टानुग्रहाय अमुकगोत्रं अमुकगाग्वाऽभ्यायिनं अमुकगर्माणं त्वां गुरुत्वेन वृणे दति संकल्पः किं कल्पमूत्रानुमारेण-- वह्वल्पं वा म्वगृह्योक्तं यम्य यावत् प्रकीर्तितम् । तम्य तावति शास्त्रार्थे कृते मर्व कृतो भवेत् ॥ इतिवचनमनुसृत्य तन्वान्तरानुपमहांग्ण अयं प्रयोग , किं सर्वतन्त्रमुपसंहृत्य, किं म्वेच्छया नायः, मूत्रे वरणम्य अनुक्तवान् । द्वितीय तन्वान्तरे प्रतिमाब्रह्मादि- वरणचरुनिर्माणतक्षणादिन्यागोऽनुचित । नृतीयश्च म्वकपोलकल्पितोऽश्रद्धेय एव ! किंच तन्त्रान्तरे--- कर्तु कारयितुं चैव दीक्षाकर्म महेश्वरि । आचार्यत्वेन त्वां वृणे इति पादममीपत ॥ इति वरणं करिप्यमाणेऽपि दीक्षाकर्मणि आचार्य वृणे इत्येव वक्तव्यमिति वदति । सर्वत्र श्रोते म्माने च ऋविग्वरण-" अम्मिन्नग्न्याधानेऽध्वर्यु त्वा वृणे" "अम्मिन्नुद्यापनाम्ये कर्मणि आचार्य त्वामहं वृणे", इत्याचागे दृश्यते । इह तु कर्मनाम त्यक्त्वा फलवाचकं पुरुषार्थसिद्धयर्थ अनुग्रहार्थ चेति वरणवाक्ये लिग्वितम् । तहतीव चित्रम् । तम्मात् मूत्रानुसारिभि वग्ण न कार्यम् । न च वग्णामावे गुरुणा अवृतेन कर्म कथं कार्य दति वाच्यम् ; त्वं मम दीक्षा कुरु इति लौकिकवरणेनापि तत्संभवात् । न हि वयं मर्वथा निगकुर्मो चरणं. कर्माङ्ग- . , मित्येव ब्रूमः ॥ एवमेव पुण्याहवाचननान्दीश्राद्धे न कायें. अनुक्तत्वात् । न च तन्त्रान्तरोप- महारो मा भवतु, तथाऽपि स्मृतिप्राप्तं पुण्याहवाचनं नान्दीश्राद्ध च अनिवार्यम् , अन्यथा-"भुते आचामेत् " इति प्राप्ताचमनमपि न म्यात् इति वाच्यम् ; यदि पुण्याहवाचननान्दीश्राद्धे तान्त्रिक म्मृतिप्राप्ते एवानुवर्तते. तहि तन्वान्तरे- गणेनं पूज्य पुण्याहं वाच्य नान्दीमुम्वान् यजेत् ।

·५७ प्रथम. मण्ड:-दीक्षाविधि इति विधि व्यर्थ एव म्यात् । तस्मात् मातपुण्याहादिधर्माः काङ्गत्वेन नायान्ति इत्यत्र इदमेव ज्ञापकम् । यय "भुते आचामेत् ". “न स्लग्नं भक्षयेत् ", इति पुरणार्थ तच्च प्रासमपरिहार्यम् ॥ न च एवं शिप्यगुरलक्षणधर्माणामपि प्राप्ति न म्यात् इति वाच्यम् ; अम्ति तम्य प्रात्यवकाम । तत्र येन विना आकाक्षा न पूर्यते तञ्च तन्त्रान्तरम्थमपि गृहीत्या आकाक्षा पूग्येत् । शानयो आफाक्षा द्विविधा, उस्थिता उत्थाप्या चेति । यथा आद्या पचतीत्युक्ते के पचति केन पचति क पचतीति । द्वितीया स्तोक पचतीति । तत्र म्तोकपदम्य धैय्यय॑मिया कथं पचति हत्याकाक्षा उत्थाप्या। प्रथमथले. म्बत उत्थिताया गानाफामाया शलमन्तराऽनिरत्ते अव्याहतम्य स्थलान्तरम्थम्य वा गलम्य पूरणमावश्यम् । तर अ याहारात् परं तन्तान्तरम्थ- गदेनेव आकाक्षापूरणम् । एव सति “मतिमान् दीक्षत" इत्युक्ते मतिमत्त्वस्य केवलस्य अन्यावर्तस्तया कीदृश मतिमत्त्व टत्याकाक्षा अवश्यमुदति । उदिताकाक्षा पूरकं तन्त्रान्तरोक्तशिप्यलक्षणवत्त्वमेव मतिमत्त्व कल्प्यने । एव गुगै “ सद्गुम क्रम प्रवर्त्य " इत्यग्रिमसूत्रे उक्तलान, सत्त्व किं इत्यामाक्षापूरकतया गुरुलक्षणानि च योज्यानि । अत एव बोधायनाचार्या ---" तान्न मिथ संसादयेत्" इत्याहु । अत्र भवम्वामी " तान् शालिकिगासोक्तान पक्षान् तदन्यशासी न समादयेत् प्रयोगे मेल्नं न कुर्यात् । ब्राह्मणाना बहुलात् भाग्यानामनन्तत्वात् तदर्थम्य चासर्वजन उपसहर्तुमास्यत्वात् तावन्मानं सुख बुद्धा अनुष्ठाय सर्वे कर्मफल प्राप्नुयु इति कल्पसूत्राण्याव्यानि आचार्य " इति । अम्यापवादम्तत्रैर "अविशेषोक्त विशेषोक्ताश्च शेपत्वेन मायन्ते " इति । अत्र भाम्वामी---" अविशेषोक्ति विशेषोक्ता सामान्यत उक्तम्य गुणविरुपा अन्यत्रोक्ता अपि शेषत्वेन अङ्गत्वेन संध्यन्त इति" । "तान्न मिथ संसादयेत् " इत्यभ्योदाहरणं यथा बौधायने मोमाभिपवार्थ चिल्वसतीवरीग्रहणम् । मूत्रान्तरे वसतीवरीणा गवधानानामपि ममुञ्चय । तदनुमाग्ण बौधायनानामेकयानाप्राप्तौ तान्न मिथ समादयेत् इति । गव बोधायने क्चल शापादनमात्रमुक्तम् । अन्यमूत्रे शाखाडेदनमाहरण च समन्वकम् । तानपि न समादयेत् । अनया दिशा अन्यान्यप्युदाहाणि । एतदपवादोदाहरण यथा बोधायने पलाशमानव सान्नाय्य विहिता, तम्पान्तत्रिणा- 8 ·परशुरामकल्पसूत्रम् मलाभे सूत्रान्तरोक्तशमीशाखा ग्राह्येति । तत्र मूलम्-उक्तालामे कीदृशी शाखा ग्राह्येति उत्थिताकांक्षावत्त्वात् तत्पूरकं सूत्रान्तरं शमीगाखाविधायकम् । एवं बौधायने---" अमीनन्वादधाति" इत्यविगेपेण विहितम् । कथमन्वाधानं कर्तव्यमिति विशेषाकांक्षायां "अपरेण गार्हपत्यमुपस्थं कृत्वा" इति “ऊर्वजुगसीनोऽन्वाहार्यपचनं" इति मूत्रान्तरोक्तधर्मा शेषत्वेनान्वेतुमर्हन्ति । न तथा पूर्वोक्तकधानाऽऽकांक्षाऽम्ति । अता न समुच्चय. || पतेन एतत्सूत्रानुसारिभिरपि तन्वान्तरोक्तं पात्रत्रयं पात्रचतुष्टयं वा सादनीय मिति यदब्रुवन् तदसाध्विति म्फुटम् । यद्यविशेषेण पात्रामादनं कुर्यादित्येव म्यान तदा कति पात्राणि कथमासाठयेत् टति विशेषाकांक्षा उदेति । तदा तदपवादगात्रप्रवृत्तिरपि म्यात् । नचैवमिहाम्ति येन तथा म्यात् ।। पतेन निवन्धे सामयिकाना म्वम्य च तत्त्वगोधनार्थ देव्या पश्चादागे लौकिकं कलमं संस्थाप्य संस्कृतद्रव्यं किंचित् क्षिपेत् इति लेखोऽपि निर्मूल . "शिष्टे साध चिदनौ हवि शेषं हुत्वा" इति विशेषार्थ्यशेपम्यैव प्रतिपत्तिकथनात् ॥ एव बौधायनाचार्या शात्रसंकरं न कुर्यादित्युक्त्वा संकरकरणे प्रत्यवायमप्याहुः- म्वगाने वर्तमानो य परमात्रेण वर्तते । भ्रूणहत्यासमं तम्य म्वगात्रमवमन्यत ॥ इति ॥ नचैवं पूर्वोक्तर्गत्या अनुष्ठितिरुढामीनम्थले भवतु, यम्याकरणे शास्त्रान्तर निन्दा बढी तम्यानुष्टानं सर्वे कार्य इति वाच्यम् ; आतञ्चनप्रकरणे .. 'तद्यत्वले. राक्षसम् " इति कलनिन्दा कृत्वा " दध्नाऽऽजनक्ति " टति शाग्वाऽन्तर विहितम् । तदन्यगाखायां “ओपधय पूतीका चला इति केले आतञ्चन विहितम् । एवं पत्नीसंयाजाममिष्टयजुरनुष्ठाने बहुनिन्दा कचिच्छ्यते । बौधायनैनिन्दा न कृता । तावर्तव परनिन्दामनादृत्य समिष्टयजुरनुष्ठानं बौधायनानुयायिन कुर्वन्ति शिष्टा । तम्मात् परनाम्ने निन्दा अकिञ्चित्कग ।। अत . पित्र्यायां समि-4".

·प्रथम खण्ड -दीक्षाविधि
.
न च त्रिपुरारहस्य----
तन्तानुक्त स्नित तु तथा सप्वपि दृपितम् ।
अकृत यत्कर्म'राम विकल्पेन विसर्जितम् ।
तदन्यम्मादुपादेयमप गास्त्रम्य निर्णय ||
इत्यम्या गतिविरह इति वाच्यम् , यम्याननुष्ठाने परशास्त्रे निन्दा म्वशास्त्रे च
विकल्प तम्य तत्र निन्दा यद्विपत्र परमास्त्रे तदादर्तव्य, तावता म्वशास्त्रहानिविग्हात् ।
यथा आपस्तम्बसूत्रे वाजपे। अमिचयननिन्दा बाधायने न निन्दा कृता, किंतु
चादकशास्त्रेण उत्तरवेद्या सह विकल्पितम् । तत्र म्वगास्त्रम्य उत्तरवेद्यनुष्ठानेऽपि
हान्यभावात् निषेधोऽप्यनुग्राह्य ---उत्तरवेदिग्वानुष्ठेया न चयनमिति ॥
तथा अत्रापि तादृगस्थल अनुष्ठानार्थ इद वचनम् , न नित्यवच्छ्रुतम्य
शास्त्रम्य नाधार्थम् । एतद्वचनम्य गत्यन्तर श्रीविद्याप्रकरण विस्तग्ण वश्याम ।।
अस्तु वा-
निषिद्ध बर्नयत्तन्त्रान्तर किचिन्महेश्वरि ।
यतम्तदेकशास्त्र वे मन्वैस्याद्देवतैयित ।
तम्मात् म्यगास्त्रे यत्किंचिनिषिद्ध परिवर्नवत् ।
अन्यत्म्यतन्त्रानुक्त तु समर्थ उपसहरेत् ।
म्वतन्त्रणाविरुद्ध तु यावदन्यत् समाचरेत् ।
ताबदभ्युदयाधिक्य भवेत्तम्य तु निश्चितम् ।
आकाक्षित चाप्यन्यम्मादाहोदेव किंचन ।।
इति तन्त्रान्तरवचनानुसारेण पुण्याहवाचनादीना उपसहारे फलाधिक्यम् । अननुष्ठाने
अवैगुण्यमिति रहम्यम् ॥
पात्राधिक्य च म्यशास्त्रविरुद्ध हयमेव, वस्तुनो लिमिततन्वाचमा अग्रे
पात्रासादनप्रकरण वक्ष्यमाणरीत्या गतिसभवात् अनुपपत्तिमाभावात । एक्प्रयोगे
यसूचित आकाक्षित कर्मसामान्य अव्यभिचरितसबन्ध च तत् ] अन्यम्मान ग्राह्य
मान्यदिति राद्धान्त । एतद्वितत्याने म्पष्टीकरिप्याम ॥
'दामरिवि--अ, अ१

·६.
परशुरामछल्पमूत्रम्
इन्थं च यः पुरुषः मर्वतन्त्राण्युपसंहन्य यावढङ्गेप्वियत्तां मंपाद्य एकरूपं
प्रयोगविधि निमाय अनुष्ठातुं ममर्थ तम्य मर्वनम्य ताशकर्मणः श्रेयोऽधिक्यं
भविष्यन्येव । यम्न्येताहोऽममर्थः म त्वामाक्षिनादिमात्रं तन्वान्तगत गृहीत्या
म्बशाम्पमात्रानुष्ठानेन कृतार्थो भवियत्येव । न तु तन्वान्तरम्थाना केया चिदुपसंहार
कंपा निदनुपमहारः इत्यर्धजन्तीयन्यायो युक्तः । निबन्धकागे न्यायगन्धमजानन्
म्येच्छया कानिचिदुपमहरन् कानिचित् परित्यजन् देवानाप्रिय इति मन्तव्य
इत्यनमतियनेन ॥
मर्वयन्यनेन दीक्षा विना नान्यन्तिकी मुनिः इति सूचितम् । तत्र स्पष्टं
प्रमाणं त्रिपुगग्हम्यम्थं पूर्वमेव लिग्विनम् ॥ ३१ ॥
दोभायम
एवं दीक्षा विधाय तर अवान्तम्भेदवनीपु तामु एककालमंबन्धं विधातुं
आदी ता विभज्य विभागप्रयोजक धर्म च प्रदश्य तामु तिमृष्वपि एककार संबन्धरूपं
गुणं विपते-
दीक्षास्तिस्त्रः शाक्ती शांभवी मात्री चेति ।
तत्र शाक्ती शक्तिप्रवेशनात् शाम्भवी चरणविन्या-
सात मात्री मनोपदिष्टया सर्वाश्च कुर्यात् ॥ ३२ ॥

·प्रथम खण्ड-दीक्षाविधि च एककालमबद्धत्वरूपम् । तथा च सर्वा दीक्षा सह कुर्यादिति फलितोऽर्थ ॥३२॥ पग्पा मतमाह- एकैकां वेत्येके ॥ ३३॥ वीप्सया त्रयाणा समुच्चय , कालभटमात्रमिति ज्ञापितम् । वा कांग्ण मय चिरकालव्यवधान कार्य, न तु दिवमत्रय इति सूचितम् ॥ ३३ ॥ इत पर गुरुकर्तृका क्रियामाह--- सद्गुरुः क्रमं प्रवर्त्य साहू हुत्वा तरुणोल्लासवान् शिष्यमाहूय वाससा मुखं वडा गणपति-ललिता- श्यामा - वार्ताळी - परा - पात्रविन्दुभिस्तमवोक्ष्य सिद्धान्तं श्रावयित्वा ॥ ३४ ॥ साग आङ्ग सहित क्रम प्रधानदेवतापूजा प्रवर्त्य कृत्वा । अत्र अगानि गणपतिश्यामावार्ताळीपरा । प्रधान च ललिता । अत्र अङ्गपदेन अङ्गक्रमो लक्ष्यत । अङ्गक्रमसहित प्रधानक्रममित्यर्थ ॥ ननु इद कथ ज्ञातमिति चेत्--शृणु । अत्रेव द्वितीयग्वण्डारम्भ " इत्थ सद्गुरोराहितदीक्ष महाविद्याऽऽराधनप्रत्यूहापोहाय गाणनायकी पद्धतिमामृशेत् " इत्यत्र विनापोहाय यलियने तत्प्रधान [अङ्ग] लोके दृष्टम् । यथा राजदर्शनार्थमुद्युक्तम्य मध्य द्वारपाले निरोपे कृते सति तदुपासन राजदर्शनाङ्गमिति । नच प्राणिमात्रम्य विनशकासत्त्वात् , विघ्ननाशको गणपतिरिति घण्टाघोषान् , विघ्नपरिहारार्थ यथा कर्ममात्रे गणपत्याराधन तथा अत्रापि प्राप्तमेवेति, इद वचन व्यर्थमिति वाच्यम् ; विनायकम्तवपाठेनापि कचिद्विननाशप्रतिपादनात् आराधनम्य पक्षे प्राप्तौ श्रीविद्यो पास्तिविघ्ननिरासोऽनेनैव कार्य इति नियमविधिमभवात् । एव तृतीयखण्डादौ “ एवं गणपतिमिष्ट्वा विधूतसमस्तविनव्यतिकर मक्तिचक्नायिकाया श्रीललिताया क्रममारभेत्" इति क्त्वाप्रत्ययेनापि "अमिं चित्वा सौत्रामण्या यजेत" इतिवत् ललितोपान्त्यगत्व म्पष्टम् । न च अग्निं चित्वेति वा पूर्वकर्मण प्रधानत्वं, .

·.. .. परशुरामकल्पमूत्रम् उत्तरकर्मणोऽङ्गत्वं. तद्वदत्रोत्तरमनुठीयमानललितोपाम्ने गणपत्याराधनागत्वापत्ति इति वाच्यम् ; न हि क्त्वाप्रत्ययेनैव पूर्ववर्तिन. चयनम्य प्राधान्यनिर्णय , किंतु प्रजाकामश्चिात," " पशुकामश्चिन्वीन" इति फलवत्त्वात् चिते. प्रधानत्वं, तत्मन्निधौ अफलमात्रामणे फलवत्सन्निधावफलं तदङ्ग" इति न्याग्न सौत्रामण्या अगत्वम् । तथा ललितोपाम्ने मुक्तिफलकत्वश्रुत्या विघ्नोपास्तिद्वारा श्रीललितोपासनाया यत्फलं तदेव तम्यत्यगत्वं कृप्तम् । अत एव रेवतीषु वारवन्तीयं साम कृत्या पशुकामो होतेन यजेत " इत्यत्र वारयन्तीयसानो न प्राधान्यम् । न च " दर्शपूर्ण- मामाभ्यामिष्टा मामन यजेत" इतिवत् केवलपौवापर्यविधिग्य किं न म्यान इति वाच्यम् ; तत्र " मोमेन यजेत" इत्यनेन सोमम्य, दर्शपर्णमामयों यदामेयादिवाक्य उत्पन्नत्वात् केबलकममात्रविधायकत्वम् . प्रकृते च ललिताक्रमोन्पत्तिवास्यान्तराभावात क्रमविशिष्टकर्मविधानान् । किं च तत्र द्वयो म्वतन्त्रफलवत्त्वेन. अत्र तथान्वाभावाच्च, न क्रममात्रविधायकत्वं, न वा अगाङ्गिभावहानि ॥ एतेन " इत्यं सहीतमातृकामिष्टा कोलमुयी विधिवद्वग्विम्यत" इत्यत्रापि परम्पराङ्गाङ्गिभावापत्तिरिति निरस्ता. उभयोगपि गजदर्शनम्पफलकत्त्येन म्वतन्त्रफला. भावात् ॥ न च एवं सति सौतामणिवत् प्रतिप्रयोगमावृत्त्यापति इति वाच्यम् ; न हि वयं प्रधानाइमिनि म . किंतु ललिताकमारम्भा अवारंभणीयावत् । अत एवं तम्मिन् याक्य · ललिताक्रममा भेत् ' इति श्रुतम् । म्वकर्तृकोपाम्तिक्रिया वंमानधि. करणक्षणमंगन्धिक्रम निर्वतयिष्य इति संकल्प एव आरंभपदार्थ । अयं सकृदेव । अतो नावृत्त्यापत्तिः ॥ एनेन माझे मुहू गणपत्युपासनाइलेन हदयकमने गणेशध्यानं ललिनोपास्ती तम्या ध्यानं चैककाले प्राप्त विरुद्धमिति गंगाऽपि निम्ता ।। एवं श्यामाया अप्यान्वं श्यामोपाम्तिवण्डे "तम्या प्रधानमनिवपदं श्यामा" इत्यनेन, कोलमुन्याच तन्मपयांबण्डं " महागल्या दण्टनायिकाम्थानीया" इत्यनेन, परायाध . मिहामनविद्याया हदयं " इत्यनेन च मुम्पष्टम् ।। सम्मादिमा अङ्गदेवता । तामां क्रममहिनं प्रधानदेवनाया क्रमं कृत्वा इत्यर्थ फरितः ॥

·प्रथमः खण्डः-दीक्षाविधिः यद्यपि प्रधानदेवतोपान्तौ दमाः अगदेवता इति अङ्गपटेन व्यवहारो भवतु । प्रकृतपूजायां पञ्चापि समप्रधानानि । अन्यत्र कुप्ताङ्गत्वं गृहीत्वा नेनैव रूपेण गणपत्यादीन बोधयित्वा सहगब्देन सर्वेषां तन्वानुष्टानमात्रं विधीयते । तन्त्र सति देवताक्रमः पाठक्रम एव । अग्रे वक्ष्यमाणयावढङ्गकलापो नामातिदेशेन प्रामः । तत्राङ्गानां पां तन्त्र संभवति नेषां तथैवानुष्ठानम् । वषां विरुद्धधर्माणां न संभवति नेषां पढार्थानुसमयेन । येषां च पढार्थानुममयो न संभवति नपां काण्टानुममयेन । यथायथं बुद्धिमता हि कार्य, ग्रन्थविस्तरभयान्नेह लिव्यने ।। क्रमं प्रव]त्यनेनैव होमम्य प्राप्ती हुत्ला दति हामोत्तरकालम्य शिप्याहानागना- मिद्धयर्थम् ॥ यद्यप्यने क्रमावमा होमम्य वैकल्पिकत्वात् अत्रापि विकल्पेन प्राप्ती नित्यत्वद्योतनाय हुत्वेत्यपि वक्तुं शक्यम् ; तथाऽपि अग्रे " गणपति ललिता श्यामा- वार्ताळी-पग-पात्रविन्दुमि तमवोध्य" इति वचनात् क्रमममाप्तिम्तिीति मिद्धम् । तर्हि कदा शिप्याहानं कार्यमिति 'कालाकांक्षासत्त्वात् तद्विधानमयोचितं. न तूमयविधिः. वाक्यभेदप्रमङ्गात् । होमम्याकग्णपक्षेऽपि तदुपलक्षितकालीत्तरत्वं मंभवति, " वत्सग्मावाम्यायां" दतिवत् ।। एनेन निवन्य विशेषपात्रविसर्जनान्ने गिप्यमायति निम्म्तः । मर्वेषां विशेषाग्रंपात्रोद्वासनेन तपाभावेन पात्रपञ्चकमामान्यायोदकविन्दुभिः तमोश्यनि म्बलेखनम्यैव मन्दर्भविरुद्धत्वाच्च ।। वस्तुतस्तु हुवेति म्वात्मनि हविशेष हुत्वेत्यर्थः म्बग्मः । अत एव ताह्मा- हुतिजनित तरुणो लास वान् इति वध्यमाण. म्बग्म. । तम्णोडासोऽवस्थाविशेषः । तम्य विवरणं चरमरवण्डव्यान्याने म्पटम् ।। गिप्य मा ह य इत्यनेन तावत्पर्यन्तं गिप्यम्यान्त प्रगो नास्तीति ज्ञापिनम् । तन्नाम संबुद्धयन्तमुन्नार्य पडीति वदेत् । यथा प्रवन्य गवामाहानं कमा इदमपि तथा काहम । नेनोपायान्तरण आगमनविश्यं म्यामिप्रायं न प्रकटयेत् इत्यर्थः ।। एनेन निवन्ध वग्णानन्तरं तदेव मगिप्या विवितं दीमाप्रदेशमामायेति लम्बः पगम्तः ; ममीपवर्तिगिप्यम्य आहानामभवात् । नच अदृष्टार्थ आहानं इति वाच्यम ; दृष्टे मंभवति अदृष्टकल्पनाया अन्याय्यत्वात् ।।

·परहरामकल्पमृतम् ग्रंप परम ॥ अर पात्रपटेन पिार्यपत्र प्रायम् । क्यमेतदिति चन्–दत्यम् । यदि मामान्यायपात्रमंच म्यात् तम्य प्रशीतारत् तन्वमिद्धे तम्य ममगन्धिन एकन्वान् मामान्यायमिन्दुभिगिनि रघु मूत्रित म्यान । नच त्वपशेऽपि विषार्यपागाणा निन्दुभििित रघुम्तममपात गापनि नित्यादिप्रयागो व्यर्थ इति वाच्यम , एव मनि वियमग्यावाचस्पत्यम्य त्रिचे कपिनगधिग्णन्यायन पर्यवसानान पधपाताणामनगम "प । नन पमपि पश्यविपार्यगरिति लघुसूत्र ममपति इति वाच्यम , न वय मूरे अमगधिक्य न्यनन्य वा तुन्वनोपदिशाम . किं तु मामान्या प्पर तम्यान्यात् पगऽऽन्न व्यर्थम । विसपार्यप : पञ्चपारगमायति मार्यम् । अभगधिस्य न म्यनन्यन्त्र नियन्नुमगक्यम् ॥ यम्नुनम्तु न प्रीनापसन्च. मामान्यपातम्य गणपतिनलिताऽऽदिपु मामान्यार्य मम्फारम्य पारूपयामागत. मिनधर्मयां नन्यामभरात । न च भिन्नधमांगा प्रधानाना पथ तन्वमिनि गश्यम । प्रधानाना महानुमान तन्त्र न तु गन्दनुष्ठानम् । रह तु माहनुष्यानमुन, अयुनमेर महानुष्ठान नु भर पय । अनी नंद गमक पात्रपदेन विगार्यपगे. किंतु एल्या तग्गालामानि युम्या पश्चात पारविन्दुभिरि युनत्वात् होममापनीभनय युदिम्य पात्रटेन भ्यां नसुद्धिम्य मामान्याद्रव्यम । किंच पिन्दुशली मुम्त्यदय तान्धिमा गनिमिद . • चिन्दन मनु" इनि रनिनामहगनारि रगत । अत र बिन्दमानोऽपि गमा विपाप्यंग टर्मर मारकम ।। त मिय अघीय प्रय। ? नियममामपचान गुगर्म । मुगमम ॥ गनेन निम्न मनाटिमलमुगायन पासमानान्याप्योदकस्न्दुिभि समय इनि पनियां तर मग्गुणाग्यगिनि मालिता मग निमंग। गिटान्न मिदानानिरामयाम्पसमा पनि प्राय पिना। थाग भाषा "कयांरपति" इनिपत. नारंगनाथन अनिगानग्याम्य नारना पान L | नम्नाा पगंगवान ना मानान भा॥

·प्रथम खण्ड-दीक्षाविधि . इति । शाम्भवीदीक्षा अथ शाभवीदीक्षामाह---- तच्छिरसि रक्तशुक्लचरणं भावयित्वा तदमृत- क्षाळितं सर्वशरीरमलं कुर्यात् ॥ ३५॥ तच्छि र सि शिप्यस्य शिरसि । रक्त शुक्ल चरण--रक्त कामेश्वर्या रजम्म्वभावात् । तदुक्त रक्तचरणा घ्यायत् परामम्बिकाम् " श्यामारयेऽपि- रक्त तु चरण देव्या रजोरूप प्रकीर्तितम् । शुक्ल च तदधिष्ठानचरण सात्विक भवेत् ॥ इति ॥ एतेन शुहचरणमपि व्याख्यातम् । प्राण्यङ्गत्वादेकवद्भाव । भा व यि त्या ध्यात्या तद मृत चरणसरन्धि यदमृत उदक तेन क्षा ळित नाशित सर्वपातक यम्य । ईदृश शिष्य र्यादित्यर्थ । यद्यप्यन्यपदार्थम्य शिष्यस्य करण न मभवति, तथापि "सविशषण हि विधिनिषधी सति विशप्य वाघ विशेषणमुपसकामत " इति न्यायेन शिप्यविशेषणम्य पापनाशम्य करण सभवतीति भाव । तस्य सर्व यावच्छ रीर गन्धवस्त्रभूषणकुसुमादिमि गुरु अल कुर्यात् भूपयत् ॥ ३५ ॥ शाक्तीदीक्षा शाची दीक्षामाह-~- तस्यामूलमाब्रह्मविलं प्रज्वलन्ती प्रकाशलहरी ज्वलदनलनिभाध्यात्वा तद्रश्मिभिस्तस्य पापपाशान् दग्ध्वा ॥ ३६॥ तम्य शिप्यम्य मूल पायूपम्थमध्यवर्तिचतुर्दळकमलाधारदेश तन्मयादेति आमूलम् । एव अधोमर्यादामुक्त्वा ऊर्वमर्यादामाह--ब्रह्मनिल सहस्रदळक्माधार भूत मर्यादा अम्यति आत्रा पिल, प्रज्वलन्ती, अत एव प्रकाशाना लहर्य ऊर्मयो यस्या तादृशी, अत एव ज्वालायुक्तो योऽनलोऽमि तन्निमा तदुपमा ध्यात्या, 9 ·परशुरामल्पसूत्रम् सविदमिति अप । ज्वल्दनर निभत्वादेव पापपाशाहकत्वमुपपन्नम् । पाप पाश स्य दाह एव न भावन अत एव दम्ध्ये ति ॥ यद्यपि अत्रत्यपाठकममनुसत्य आदो शाभवी तत शाक्तीति प्रतिभाति, तथाऽप्युपक्मे दीक्षाविभागवेळाया शाक्ती शाभवी मान्त्री चेति चोत्तत्वात् उपक्रमानुसारेण उपमहारोन्यथा नेय वेदोपरमाधिकरणन्यापन । अत एच तत्पाशदाहानन्तर तद्भस्मरूपमरम्य सत्त्वात् चरणनिर्गतनल्न तरक्षाळनरूपार्थ वत्त्वादर्थक्रमोऽप्युपपन । तथाचादौ शाक्ती दीक्षा सपाद्य पश्चाच्छाभनी कुर्यादिति सिद्धम् ।। 'गुर बम प्रवर्त्य" इत्यारभ्य "सिद्धान्त श्रावयित्वा" इत्यतदन्तो ऽनकलापोऽनयोरेव प्रकरणसन्निधिभ्या, शुन्धनमन्त्रम्यव सान्नाय्य, इति कचित् । तन्न । तथा सति तृतीयाया दीक्षाया उत्तरत्र "प्रथमसिक्तान् द्वितीयखण्डाग्रान् प्रासयित्वा" इति विहित, तदनुपपन्नम् , साङ्गकमविध तदनङ्गत्वेन तत्र क्रमप्राप्त्यभावेन प्रथम द्वितीययोरभावात् । न च असम्पृत रोकिक ग्रहीतु शक्यम् । तस्मात् रिङ्गेन सन्निधिं बाधित्वा प्रयाणा अगम् । इत्थ च यदा एकैका वेति पक्षानुसरण तदा तृतीयदीक्षाया पूर्वोक्तान्यान्यनुष्ठेयानि ॥ एतेन निवन्ध ' अमृतपरणन याह्यमाभ्यन्तर च मल दूरीकुर्यात् , शिष्यम्यामूलाधारमित्यारभ्य तत्किरणे तम्य पाशान् दहेत्" इत्यम्य द्वितीयत्व लिखित निरम्तम् । पूर्वदीक्षयैव बाह्याभ्यन्तरमलदूरीकरण अम्मिन् मरम्याभावेन उत्तरदीक्षया दाहासभवाच । न च पूर्वदीक्षया दरीत मल वहिम्तिष्ठति तम्योत्तरीक्षया दाह इति वाच्यम् , शरारे विभावितामिना शरीरम्थमलम्यैव नागो भवेत् न दूरीकृतम्य । तम्मादम्मत्सरणिरव सार्धाति युत्त मुत्पश्याम ॥ ३६ ॥ अथ मान्त्री दीक्षा मान्त्रीदीक्षाप्रयोग वक्तुमुपामते-- त्रिकटुत्रिफलाचतुर्जाततकोलमदयन्तीसहदेवी- दूर्वाभस्ममृत्तिकाचन्दनकुड्कुमरोचनाकर्पूरवासित ·प्रथम खण्ड -दीक्षाविधि ६७ जलपूर्ण 'वस्त्रयुगवेष्टितं नूतनकलश वाला- पडङ्गेनाभ्यर्च्य श्रीश्यामावार्ताळीचक्राणि निक्षिप्य तिसृणामावरणमन्त्रैरभ्यर्च्य संरक्ष्यास्त्रेण प्रदर्य धेनुयोनी ॥ ३७॥ त्रिकटु पिप्पलीगुण्ठीमरीच्य । त्रिफला हरीतकीयात्रीविभीतस्य । तदुक्त वैद्यसारे---- गुठीमरीचिपिप्पल्य प्रोक्तास्त्रिकटुसजका । रिपल ति समारयाता पय्याधात्रीविभीतके ।। इति ।। चतुर्जा त उगारलालबहूनागकेसराणि । तदुक्त मदनमहार्णवे-- स्वङ्गमलोशीर च त्रिसुगन्ध प्रकीर्तितम् । नागकेमरसयुक्त चतुर्जात प्रचक्षते ।। इति ।। त छोल...--मरीचिमदृश ताम्बूलन सह भक्ष्य शैत्योपचारहेतु वस्तुविशप । मद यन्ती सहदेवी वेधके प्रसिद्ध आरण्यके । दूर्वा भस्म म ति का प्रसिद्धा ॥ यत्तु मृत्तिमापदेन निनन्ध सप्तमृत्तिकाग्रहण तन्निर्मूरम् । यदि मतिकापदेन सर्वत्र सप्तमृत्तिकाग्रहण, तर्हि मूरनक्षननननगान्तौ-~~-" सप्तमृति समायुक्त पश्चपल्वसयुतम् ' इत्यत्र सप्तग्रहण व्यर्थम् । एत्र "म्नानार्थ मृदमाहेन्त्" इत्यत्रापि तथाऽऽपतिश्च ॥ एतैर्युक्तमिति जलन साक मध्यमपदरोपसमास , वासितमित्यनेन दूर्वाऽऽदीना मन्वयासमवान् । चन्दन प्रसिद्धम् । कुड्म काश्मीरम् । रोचना गोरोचनम् । कर्पूर प्रसिद्धम् । एतसित यजल तेन पूर्ण, वर युगेन येष्टित नूतन अभुक्त क ल श वारापटङ्गेन ऐं हृदयाय नम इति मण बीतमयद्विरावृत्त्या अग्रे वक्ष्यमाणरीत्या अग्नीशामुरवायुको गपु मध्ये पूर्वाढिदिनु च रमेण । अत्र पडङ्गनाना उत्तधर्मातिदेश । श्रीश्च श्यामा च वार्ता की चेति तास चमाणि निक्षिप्य । नवीनवामो-अ, श्री ·६८ परशुरामकल्पसूनम् स्थापयित्वेत्यर्थ । कुत्रेत्याकाक्षाया समीपवर्तित्वात् कलश एव । तत्रापि न पूर्णपात्रायुपरि, निक्षिप्यति स्वारस्यात् , किं तु जल एव ॥ यद्यपि उद्धरणम्यानुक्तत्वात् योग्यतावलाच कलशसमीपदेशे इत्यपि वक्तुं शक्यम् ; तथाऽपि पूजाया भूमौ चक्रम्थापनं विना पूजाऽसंभवेनार्थापत्त्याऽतिदेशेन वा स्थापनस्य प्राप्तत्वेन क्षित्वेत्यम्य वैय्यर्थ्यभिया जले प्रक्षेप आवश्यक ॥ न च यत्र वचन स्थापनं अर्थापत्त्यादिना प्राप्तं न कलशसमीपदेशे, तदर्थ तत् इति वाच्यम् ; कलशसमीपदेशापेक्षया कलशस्यैव आधारत्वकल्पने लाघवात् ॥ किं च कलशसमीपम्थचक्रपूजा न कलशसंस्कारो भवितुमर्हति, तदसंयुक्तत्वात् । अत्र पूर्व पटङ्गैरभ्ययंति कलशसस्कार । संरक्ष्याम्त्रेणेत्यादिरपि तथा । उभयत सन्दष्टं कथं तत्सम्कारभिन्नं विजातीय भवेत् । ततो जल एव चक्राणां क्षेप , तत्रैव पूजनं, पूजा ऽऽरम्भसमय एव जले प्रक्षेप । तेन आवाहनोतर कथं चक्रचालनमिति शंकाऽनवकाश ॥ यद्वा----कलशे क्षिप्त्वेति वचनं “ विसर्जनपर्यन्त न चालयेत्" इत्यम्य बाधकं भवितुमर्हति । युक्तश्चायमेव पक्ष । अन्यथा साग स्मं निर्वय॑त्यस्य समीप एव कलशे निक्षिप्येति वदेत् ॥ ति सृ णा ललिताऽऽदीना आ व र ण मन्तैरित्यनेन केवलपञ्चोपचारपूजाव्या- वृत्ति । अभ्यर्च्य पूजयित्वा ॥ इदं पूजनं अपूर्व अनेन विधीयते । पूजनोत्तरं उद्धरणं आर्थिकम् । पूजनं तु कुलद्रव्येणैव तत्तद्विशेषार्घ्यपात्रम्थेन कुसुमाक्षतेश्व, अपूर्वपूजामानविधानात् । तावन्मानं कृत्वा चक्रोद्धरणं कार्यम् । जलादुद्धृतचक्राणामुपरि गन्धपुप्पाक्षतनिक्षेपो न्यायसिद्ध ॥ अत्रेण फट् इति मन्त्रेण सरक्ष्य रक्षोभूतपिशाचाना दुराधर्ष कृत्वा । धेनु यो नि मुद्रे प्रसिद्धे, ते प्रदर्श्य तदुपरि कृत्या ॥ ३७ ॥ , मातृकायन्त्रम् 'मातृकायन्त्रमाह- शिवयुक्सौवर्णकर्णिके स्वरद्वन्द्वजुष्टकिञ्जल्काप्टके क च ट त प य श ळा क्षरवर्गाप्टयुक्ताप्टदळे दिगष्ट- 1 तदनन्तरकृत्यमाह-अ, श्री.

·प्रथम राण्ड-दीक्षाविधि . कस्थित ठं वं चतुरश्रे मातृकायत्रे शिप्यं निवेश्य तेन कुम्भाम्भसा तिसृभिः विद्याभिः स्नपयेत् ॥३८॥ गि वो हमार तेन युक्त सौवर्ण सौ इति वर्ण स क णि काया क्मरमयदेमें यम्य एतादृगे । अत्र पूर्वोक्त वर्णोपरि विसगोंऽपि योजनीय , 'व्योमेन्टोग्सनार्ण कर्णिक" इति श्रीगरमगरत्पाद उक्तत्वात् । इमानि माणि स्मल विशेषणानि । अारादिविमर्गान्ता पोटग तपा हद्व द्वय द्वय नेन जुष्ट युक्त कि अल्काप्टक परयुगम व्यवर्तिदेशविशेष यम्यति बहुनीहि । कश्च चश्च टश्च तश्च पश्च यश्च शश्च ळश्च इति द्वन्द्व , द्वन्द्वान्ने श्रूयमाण प्रत्येक माश्यते इति न्यान वर्ग पद सर्व सरप्यने । तथा च कार्गमारभ्य पर्गपर्यन्त पचपचपर्णा यर्गश्चत्वार गतोऽपि तथा दक्ष इति वर्ग एव अप्ट वर्ग युक्ता नि अ ट द का नि यति बहुबीहि । पदळे एकक वर्ग रिग्वत् इति पलितार्थ ।। कमरेपु दळेषु च वर्णग्यने प्रमाकाक्षाया प्राच्याविरम एव धर्तव्य । यद्यपि दसरयो द्वयोरपि प्राची न समाति, तथाऽपि पाउण्टलेसनमाण लगने कर्णिकाया प्राची, तदनुसारेणेव दळेपु वर्णलेयनमोऽनुमन्वय ॥ दिगा यदप्टक प्राच्यादीगानदिगन्त तेषु मिथ तौ व कार ठ कागै यम्मिन् ईहा चतुरथ यस्मिन्निति बहुनीहि । ईदृशे मातृ का सज्ञा यन्त्र शिप्य निवेश्य स्थापयित्वा ॥ तदित्य--पद्मगुण्टबदष्टदल पद्म विलिस्य तद्वहिवाररहित चतुग्ध विलिग्य कर्णिकाया हसौ इति विलिय प्रागादिकेसरेषु अ आ इति रमेण म्वरद्वयमेरकमरे स्वरमेक पिलिप्य पत्रान्त पूर्वोत्तम्याने कायष्टवर्गान् प्रत्येक परम्यान्त क वर्ग विलिम्ब्य तदहिचतुर) प्रागादिदिगष्टये व ठ इति लिवेदिति समुदितार्थ । तटुक्त भगवत्पाद व्योमेन्द्वौरसनार्णकर्णिमचा द्वन्द्व स्फुरत्लेमर पत्रान्तर्गतपश्चवर्गयशळाणादित्रिवर्ग क्रमात् । आगाम्बश्रिपु रातराइलियुजा क्षोणीपुरणात वर्णाज शिरसि स्थित विपगटप्रायसि मृत्युञ्जयम् । इति । - ·परशुरामकल्पसूतम् शेपं म्पटम् ॥ . व्योम हकार, दन्दः मकार:. औ म्वरूपं, ग्मनाणं विमर्गः. लान्नो वकार., लाहलि टकारः तिम मि. श्रीश्यामागाठी विद्या भि सपयन . माझे जलमंयोगो यथा भवति तथा कुर्त्यांन । ने ने ति विशेषणान् उतकान्तरमपर्याप्ती न प्राथमिति चिनम् । अयमेव पूर्णाभिषेक इत्युच्यते ।। ३८ ।। मान्वी दीक्षामुपमहरति---- सदुकूलं सालेपं साभरणं समालं सुप्रसन्नं शिप्यं पाचे निवेश्य मातृकां तदङ्गे विन्यस्य विमुक्तमुख- कर्पटस्य तस्य हस्ते त्रीन् प्रथमसिक्तान् चन्दनो. क्षितान् द्वितीयखण्डान् पुष्पखण्डान्निक्षिप्य तत्त्व- मवेर्यासयित्वा दक्षिणकणे चालामुपदिश्य पश्चा- दिष्टमर्नु वदेत् ॥ ३९॥ मदु कुल मिन्यादि पाश् नि वेश्यं त्यन्न म्पष्टार्थ । यहिमांतृान्याम म्याने तन्वान्नरोत्तो यया क्रियते तद्वछिप्याई विन्य म्य विमुक्त मुम्म क प टम्य पूर्व मुग वन पद्धं विनुत्तं मुम्मरम्मं यम्य तम्य हम्ने । इदं दीक्षारयम्य तन्वा । केचिन्मतानुमाग्न नमिादीमपो तत्तदीक्षाने विमर्गः ॥ यहा-- बारम्य तन्वदीशाया एव अभिमनचान नन्वपन एव मुनमन्धनम् ।। प्रथम निसान अर प्रथमं अममृतं, “आग्न पूरननन्"ि इनिरन् । एपनेय द्वितीयं, “जापन्या पनी गंपाजयति" इनिस्त॥ यम्नतम्नु -पमम्य पूर्व विशनात् नगरम्य मंमृतम्य विधमानयात् . मापनीयम्प निकामे उतपनीयमभिनित इन्मित् उपनयमामाग नागालं पाविमनगवा म्यारित-पात मंगायनामिनाहिनीपमहानाय दानं, न सम्भवम्य ॥

·प्रथम सण्ड-दीक्षारिधि ७१ . बहुधचनेने। कपिालन्यायेन त्रित्वलाम श्रीनिति पुनर्विशेषणात् सहदेव अयाणा न निक्षेप , किन्वैस्कमिति, "द्वौ परिधी परिदधाति" इतिपत् ।। तत्त्वमन्त्र आत्मतत्त्व शोधयामि नम म्वाहा, विद्यातत्त्व गोधयामि नम म्वाहा, शिवतत्त्वं शोधयामि नम म्वाहा, इति निभि । ग्रास यि ले ति णिजन्त श्रवणात् आचार्यानुज्ञाऽनन्तर भक्षणम् । वाला व्यक्षरीम् । उप दिये त्यन्तमगन् । इप्ट मनु पञ्चदशीपोटाम्प वदेत , उपदिलोदित्यर्थ ॥ ननु नाय योदश्या उपदेगविधि , मनुं इलेक्वचनेन फेवल्पञ्चदश्या एवं विधि । न च वैपरीय किं विनिगमर इति वाच्यम् ; पालोपदेशानन्तरं पञ्चदश्या एव प्रसक्तत्वेन एकवचनेन तम्यैव ग्रहणात् । किं च अम्मिन् तन्ने यदि पोडयुपदे- मोऽभिमत म्यात् तर्हि तदुद्धार युर्यात् । यतोऽम्मिन्ननुद्धार अत एवानभिमत इति चेत्--न । न हि सर्वत्र विषयविशेषणाना मायावाचकाना विवक्षायामपि प्रत्यर्थ एवान्वय इति नियम , तलवच्छेदनाप्यन्वयम्य हएत्वात् । तथा च जात्यन्यितमेक्वचनमुपपन्नम् । तथा सति स्थं तदनुमाग्ण पोटगीनिवृत्ति । अन्यथा "ब्राह्मणं न हन्यात्" इत्यत्र बामणद्वयहनननिषेधो न म्यात् । अस्तु वैपचनविवक्षा। तथाऽपि न पोडशीनित्ति , वचनानुमागेण परिठाया एपम्या पोडश्या उपदेशानन्तर पश्चात श्यामारश्मिमाराऽऽदिविद्योपदेशावमी पञ्चदश्युपदेशे बायकामावात् । अनुद्धारादग्रहणमिति यत् तदपि न । पञ्चदश्या अपि अनुदारेण तम्या अप्युपदेगी न स्यात् ॥ न च मूलाधार विभारनीयरश्मिपञ्चामध्ये मादनशक्तीन्यनेन मोद्धृतेति वाच्यम् ; सा पञ्चदशी न सर्वमाधारण्यनोद्धृता, स्नुि रमिपञ्चकारयकरूपा । अत एव तर तम्या महावियेत्युक्तम् । अन्यथा तम्या इत्यम्य मार ब्रह्मणाऽपि दुरपपादम । अन पूर्वमतिपादिताहोपात्यापादुकामहितविद्या एका । तदस्यममता विद्या स्थ प्रधानमृता भवेत् ।। किं च--म्यनन्वे अनुवृतं न मान इति किं सूनागमित्रायो निकाम्या, अथवा म्वतन्ये अनुदन न माप इति वचनान्नज निवाया। "न निगमनाविग्ह 'इयधि- "मरपननुमोर " इसधि-..

·७२ परशुरामकल्पसूत्रम् नाय., एतादृशाभिप्रायनिष्कासकलिङ्गस्य सूत्रे अभावात् । किंच- वालामन्त्रम्यक्षरो न कुत्राप्युद्धृत स्वयं च बालामुपदिश्येति वदति । एतेनानुद्धृतोऽपि ग्राह्य इति सूत्रकाराभिप्राय. सुस्पष्ट । न च रश्मिमालासु थियोऽङ्गत्वेन नवार्णवालाया उद्धृतत्वेन बालामुपदिश्येत्युक्ते सैव ग्राह्या इति वाच्यम् । यदि नवाक्षरीविद्या बालापदेन विवक्षिता तर्हि अग्रे पञ्चदशनित्यामन्त्रोद्धारे “कुमारी कुलसुन्दरी" इति कुलसुन्दरीमन्त्रे कुमारीवर्णसादृश्यविधानेन तत्रापि नवार्णत्वप्रसङ्ग । इष्टापत्तौ दूपणं कुलसुन्दरी- मन्त्रोद्धारे वक्ष्याम । एवं श्रीविद्यान्यासप्रकरणे बालाद्विरावृत्त्या कृप्तपडङ्ग इत्यत्र नवार्णाद्विरावृत्त्या पडङ्गन्यासस्तु सर्वसंप्रदायविरुद्धः । तस्मान्न नवार्णाऽत्र बाला, किं तु त्र्यक्षयैव । अत एव रश्मिमालायां नवार्णमन्ते श्रियोऽङ्गं बालेत्येवोक्तं न तु बालेति । इतोऽप्यधिकयुक्तिकलापं रश्मिमालामन्त्रोद्धारे वक्ष्यामः । अत स्यात् त्र्यक्षरी। त्यक्षरी बाला तु न वचनोद्धृता, किं तु तन्त्रान्तरे कृप्तं गृहीत्वैवोपदिश्येति व्यवहृतम् । अपि च तत्त्वमन्वै ग्रासयित्वेति त्रितम् । मन्त्राश्च नोद्धृता । एवं वाराहीप्रकरणे त्रयो गुणमन्त्रा इत्यादयो नोद्धृता । तेन न सूत्रकारस्यायमभिप्राय इति सिद्धान्त ॥ न द्वितीय , तादृशशास्त्रस्य कुत्राप्यनुपलब्धे । किंच--एतद्दीक्षाऽवसाने शिप्योऽपि पूर्णता भावयित्वेति विदितवेदितव्य इति अशेषमन्त्राधिकारीति शिप्यविशेषणत्रय श्रूयते । तत्र पूर्णत्वं गुरोर्णायशेपरहित- त्वम् । यदि पञ्चदश्यैव अशेषदीक्षापरिपूर्ति तर्हि शेषस्य पोडशीग्रहणस्य सत्त्वात् पूर्णताभावनाविधानं कथम् । एवमेव विदितवेदितव्यत्वमनुपपन्नम् ।। न च पञ्चढश्यैव सूत्रकारमते कृतार्थता पूर्णताऽस्तु तेनैव मोक्षसिद्धिरस्तु इति न काऽप्यनुपपत्ति इति वाच्यम् ; एवमप्यशेपमन्त्राधिकारीत्यत्र किं पञ्चदश्युपदेशन पोडश्यामप्यधिकार स्वीक्रियते, अथवा अशेषपदस्य पोडशीभिन्ने सकोच क्रियते । नाद्य , पञ्चदश्यपेक्षया पोडश्या अल्पफलजनकत्वापत्ते । यो गुरुकार्ये अधिकृत स लघुकार्य अधिकृतो भवति । यथा यो गगातरणे अधिकृत स कुल्यातरणे अधिकृत । न तु विपरीतं लोके दृष्टम् । न द्वितीय , संकोचे मानाभावात् ॥ तम्मात् एव निप्पक्षपातेन विचार्यमाणे इष्टमन्त्रपदेन पञ्चदशीपोडश्यो ग्रहणे न किमपि बाधकं पश्याम ॥ , ·तन्न । प्रथम गम्टा-दीक्षाविधिः अम्नु या परमंतोपाय पञ्चदगीीक्षामा मूत्रकागभिप्रेतम् । तथाऽपि तीक्षागन् अन्यदीतापान . तन्मण्टने पोटगीटीलापना तन्वान्तगनुयायिना न प्रष्टयं मेरागृहे गजगात इति महेश्वगनन्दनाया आदु तथाहिदीमायामल्पवं अल्पाःग्मन्यचं वा स्मिल्पफलमाधनमन्वन्वम् । आये श्राविधाक्षातो यागा, ततोऽपि श्यामाक्षाया वरिष्टन्यापत्ति । द्वितीय तन्वान्तो पोटगीतीक्षाया यसलं तदेव अम्यापि फलं श्रूयते, तात्यो विदिननिम्बिन. वैदिन यो जीवन्मुना भरतीयाटिपट प्रनीयने । तथाच तुल्यवान्न न्यूनदीक्षारत्त्वम् ।। ननु नहि तन्यान्न पार्टीक्षा न्यूनीक्षा भरतीति श्रूयने । तम्य का गनि इनि नंत --न; यम्मिन् तन्त्र पोटगीपघटयो ममुगय. तम्मिन् तन्चे पचनश्या अपरिपूर्णालयात पोटगीतायाम्नधान्यात । तन्वानुमाग्णिानुभो, तवैक पघटस्या दीक्षित . एफ. पोटट्या दीक्षित . तम्यान नव्यपगत्त्याटपरिपूर्ण इति तम्य मण्टने गुग्दीक्षिोन न गन्तव्यमिति युक्तम् । इह तु तुन्यफलं प्रमागेन मिदं, कथं गुग्त्वं पुन्यम् । विनाग्यन्वनायण ॥ नन सामगपरगौरा परगणगौग्यगम्बर इति वाच्या; तथा मनि न्यायपिनी ही। तीन रोपासागरन यदिनिर्मित । एरेन अगनिमयनन निम्ति । तर पूर्वापेक्षया परम्य पदिनिमांग कागधियं पुग्पाधियं प्रमाधिस्यनिति पागोंग्यमिनि नीयोगमा जनस्त्वं म्यान । ए बाधायनन्दानुगाग्दिी मानयोगाया आरम्नम्मयोगम्य रिगुयेन आपनम्बगानुयायिना द्विगुणम्प. गोन्पत्यारति । जापनम्बस्नानुनागिणी पौधायनम्नानुयायिनो मुग्लान्यानि । नाधिनस्तानिरिक्त, गुरवं वाया दुनिन ॥ मा नदभावात मय नपुर भारत्वं म्यानुयारिन . मुरमापन नपाटनपि प्रालि । म्यागुरगतमानमन्तग नाभिराति फल न मानानि मामीर, न पाना। निग पनि गमाति", "नानियों पनि मानि"..याही पन्नानपायान र नागागमागभिदिन मायानगग । मात्र नन्नामिना नि ! नि । र पा जान पान । पासमान meri ·७४ परशुरामकल्पमूनम् नच उप-कालक्रियायां कादि हादि वा मूलविद्या मनसा दशवारमावत्यैत्यत्र कादि हादि वेति विद्याविशेषणं अत्र पोटश्यमाचे लिङ्गं इति वाच्यम् ; ताभ्या विशेषणाभ्यां उप.कालक्रियासन्निधौ पठिताभ्या तदङ्गत्वेन पोटगी निवर्ततां कामं, तथाऽपि सर्वत्र पोडशी निवर्तयितुं तयो का शक्ति । आरामगमनकाले अश्वमानय इति राज्ञो वास्येन आरामगमनसाधनशिविकाऽऽदियानगगर्थेऽपि अश्वपढघटितं वाक्यं सदा यानान्तरं न बाधितुं समर्थ भवति ॥ तस्मात् पोडयुपदेश आवश्यक सूत्रानुयायिनामपि । इतोऽप्यधिकं सुधीभिराग्रहं परित्यज्य विचार्यम् । धर्मतत्त्वविवेचने म्वमतपक्षपातो नरकायैव भवेत् इत्यलं भूयसा ।। ३९ ।। शिप्यनामनिर्देश: गुरुकर्तृत कर्मशेयं वदति- ततस्तस्य शिरसि स्वचरणं निक्षिप्य सर्वान् मत्रान् सकृद्वा क्रमेण वा यथाऽधिकारमुपदिश्य स्वापु किमप्यङ्गं शिप्यं स्पर्शयित्वा तदङ्गमातृका- वर्णादि द्वयक्षरं त्र्यक्षरं चतुरक्षरं वा आनन्दनाथ- शब्दान्तं तस्य नाम दिशेत् ॥ ४० ॥ तत इत्यनेन वक्ष्यमाणाना धर्माणा उत्तगगत्वं सूचितम् । म्यम्य गुरो चरणं " अनादेगे दक्षिणं प्रतीयात् " इति परिभाषया दक्षिणचरणमेव न्यमेत् । मान् मन्त्रान् प्रकरणेन सर्वपदमंकोचे “म हारियोजनं लिप्मन्ति" इतिवत श्रीविद्या भूतान् गणपति-श्यामा-वार्ताळी पग पञ्चदशी निन्या रश्मिमाला-मन्वादीन् सर्वान् । सकृद्वा इत्यत्र वाकार एवकागर्थ । तदानीमेवेन्यर्थ । क्र म ण वा नत्तदुपामनरेळाया था । यथाऽधि कारं इत्यनेन व्यवन्धिनविकल्प सूचित । भक्तिश्रद्धाऽऽधिस्यक्त तदानीमेव, किंचिन्यूननद्वत कमेगेति । म्बाहेषु इन्यत्र अङ्गपदं गर्गगवयवपरम् । स्पर्श कुर्विन्याज्ञां दद्यात् । तत गिप्यो यमवयवं मृगेन् तत्र मातृ का न्यामे यो ·प्रथम गण्ड -दीक्षाविधि वर्ण म आदि यम्मिन् ईगम् । इद नामविशेषणम् । यथा शिरम्म्यो तत्र मातृकारर्ण अफार स आदिर्यम्य अमृतानन्दनाथ इति । एवमेव सर्वत्र योज्यम् । व्य क्षर वेत्यादि स्पष्टार्थ । आनन्द नाथ गन्दान्त म्पष्टम् । तस्य शिष्यम्य नाम दिशतु म्यापयत् ।। ४० ॥ गुम्पादुकामन्त्रदानम् विम्मृत पुनराह-- वालोपदिष्टेः पूर्वमात्मनः पादुकां पट्तारयुक्तां दद्यात् ॥ ४१॥ द्वितीयगाग्रामानन्तर पारापदिष्टे पूर्व आत्म न पादुका आत्मन गुरो दीक्षाकाले दत्त यन्नाम तद्धटितपादुकान्त मन्त्र पट्ता र युक्त तम्मै उपदिशत् । पट तागश्च कुलार्णवे- पाभव च परा धीश्च कालीपीज तन प्रिय । भुवनेगी मन्मथ च पट् ताराच प्रकीर्तिता ॥ इति । अमुकानन्दनायधीपाटका पूनयामीति ।। पनेन निवन्धम्पपादुकामन्त्र नूवानरोक्नकल्पित परास्त ॥ यद्यप्या पाटनमण गोपटेग प्राप्त , तथाऽपि ' आश्विनो नामो गृह्यते" इतिपत् श्रोतामण तम्य माधो युक्त ॥ ११ ॥ आचागनुशासनादि आचाराननुशिप्य, हार्दचेतन्यमामृश्य, विद्यात्र- येण तदङ्गं त्रिः परिमृज्य परिरभ्य मूर्धन्यवनाय स्वात्मरूपं कुर्यात् ॥ ४२ ॥ आ चागन् दगमम्बण्डे यक्ष्यमाणान् अनु मिप्य गिक्षयिन्या हार्द हृदयासागसन्धि चेतन्य, तमिति स्य, शिप्य आमस्य ध्याचा, म्वहन्दयम्य- ·परशुरामकल्पसूत्रम् । चैतन्याभिन्नं शिप्यं भावयित्वेत्यर्थः । विद्या त्रयेण श्री-श्यामा-वार्ताळीविद्याभिः । विद्यात्रयं एकदा पठित्वा परिमार्जनं प्रथम, ततो द्वि तूष्णी, त्रिः प्रोक्षति इतिवत् , न तु त्रिभित्रिवारम् । तथा सति तिमभिर्विद्याभिरित्येव वदेत् । विद्यात्रयेणेतिकरणे एकत्ववैशिष्टयं प्रतीयते । तम्मान तथा। परिमार्जनं नाम म्वहस्तेन शिप्यम्य सर्वशरीरस्पर्शः । परिरभ्य आलिङ्गय, मूर्धन्य व प्राय म्वा त्मरूपं कुर्यात् , स्वस्य यथा आत्मा मोक्षप्रतिबन्धकपौरुपमलरहित तथा तं कुर्यात् ॥ ४२ ॥ शिप्यस्य अशेपमन्वाधिकारित्वम् सद्गुरुरित्यारभ्य एतदन्तं गुरुकर्तृकं कर्म, इत परं शिष्यकर्तृकक्रिया भवति- शिष्योऽपि पूर्णतां भावयित्वा कृतार्थस्तं गुरुं यथाशक्ति वित्तैरुपचर्य विदितवेदितव्योऽशेपमन्त्रा- धिकारी भवेदिति शिवम् ॥ ४३ ॥ इति श्रीरेणुकागर्भसंभूत-दुष्टक्षत्रियकुलान्तक-श्रीभार्गवोपाध्याय-जामदग्न्य- महादेवप्रधानशिष्य-महाकोळाचार्य-श्रीमत्परसुरामस्तो कल्पसूने दीक्षाविधिनाम प्रथमः खण्डः पूर्णता पूर्वमेव व्याख्याता । अत एव कृतोऽर्थो मोक्षसाधनं येन स । तं इति कालवाची, तं काल, अम्मिन्नेव काल इत्यर्थ , गुरुविशेपणत्वे वैय्यर्थ्यात् । यद्वा - "गुगेर्गुरो समीपये प्रगुगेग्व पूजनम्" इति वचनेन कदाचित सपर्याया अन्ययोगप्राप्ती तन्मा भूत् इति ज्ञापयितुं तमिति । यथा शक्ति वित्त "लक्षं लक्षपतिर्दद्यादरिद्रस्तु पराटिकाम्" इति गत्या उपचर्य सन्ताप्य । विदितं ज्ञातं वे दित व्य ज्ञातुं योग्यं येन स सर्पज्ञ इत्यर्थ । अशे पमन्त्राणा सौरवैष्णवा- दिसप्तकोटिमन्तेषु अधिकारी भवेत् इति । एतेन एतदुपदेशन मर्वमन्त्रोपदेशो जातः, पुस्तकादिवाचननिषेधो नाम्तीत्यर्थ । तदुक्त तन्वान्तर- यम्य नो पश्चिमं जन्म 'तुष्टो येन च मद्गुर । नैनव लभ्यते विद्या साक्षाच्छीपोटगाक्षरी ॥ यदि वा शकर. स्वयम्-अ. श्रीमत्पश्चदशाक्षरी-अ. ताहरा ·७७ द्वितीय खण्ड — -गणनायपद्धति अब सवे महामन्ता बीजान्तवृक्षगात्रत् । सम्थितास्तु महेशानि तम्माच्छेष्ठतरा भीत् ।। इति ॥ यच्चोपक्रान्त दीक्षाप्रकरण तत्समाप्त इति ज्ञापक शिव शब्द ॥ ४३ ॥ इति श्रीरामेश्वररचिताया सौभाग्योदयनान्नि परशुरामसूत्रत्तो प्रधमसण्डात्मक दीक्षाप्रकरण समाप्तम् इति प्रथम सण्ड द्वितीयः खण्डः-गणनायस्पद्धतिः गणनायकोपास्तिविधि पूर्वखण्डे दीक्षाविधिं परिसमाप्य श्रीललितोपाम्तिप्रकरण विचक्षु तदुपास्ते पूर्वाङ्गभूता श्रीमहागणपत्युपाम्ति वक्तु प्रक्रमते-- इत्थं सद्गुरोराहितदीक्षः महाविद्याऽऽराधनप्रत्यू- हापोहाय गाणनायकी पद्धतिमामृशेत् ॥ १॥ दस्थ पूर्वोत्तप्रकारेण सद्गुरो शाम्रोक्तरक्षणमहितगुरो सफाशात् आ हिता प्राप्ता दीक्षा येन ईदृश । एतेन ईदृगदीवारत एव श्रीविद्योपाम्तावधिकारो नान्यम्य इति सूचितम् । महा विद्या पञ्चदशी पोटगी या । तम्या आराध न जप । -महा विद्या श्रीललिता, महाविद्यावाच्यत्वात् , वाच्यवाचक्योरभेदात् . तम्या आराधन फ्ल्प्राप्यन्त पूजन, तदुत्पत्तिप्रतिवन्धकीभूता य प्रत्यू हा पिना - विनोऽन्तराय प्रत्यूह इत्यमर ---नेपा अपोहाय नागाय गाण नाय की गणेशसन्धिनी पद्धति मार्ग--" सरणि पद्धति पद्या वर्तन्येकपढीति च" इत्यमर ---उपासनासरणिमित्यर्थ । आ मृ शत् म्वीकुयात् । अम्या श्रीललितो पाम्त्यङ्गत्व यथा स्यात् तथोक्त प्राक् ॥ १ ॥ यद्वा-- -- " " ·७८ परशुरामकल्पसूत्रम् प्रातःकृत्यं ध्यानादि तर्पणान्तम् एवं गणनायकोपाम्ते आवश्यक्तामुक्त्वा तदुपासनाप्रकार प्रपञ्चयति- ब्राह्म मुहूर्त उत्थाय द्वादशान्ते सहस्रदळ- कमलकर्णिकामध्यनिविष्टगुरुचरणयुगळविगळदमृत- रसविसरपरिप्लुताखिलाङ्गो हृदयकमलमध्ये ज्वलन्त- मुदयदरुणकोटिपाटलमशेपदोपनिषभूतमनेकपा • ननं नियमितपवनमनोगतिर्ध्यात्वा तत्प्रभापटल- पाटलीकृततनुः पहिर्निर्गत्य मुक्कमलमूत्रो दन्त- धावनस्नानवस्त्रपरिधानसूर्यार्घ्यदानानि विधाय उद्य- दादित्य वर्तिने महागणपतये तत्पुरुषाय विद्महे वक्रतुण्डाय धीमहि तन्नो दन्तिः प्रचोदयात् इत्ययं दत्वा नित्यकृत्यं विधाय चतुरावृत्तितर्पणं कुर्यात् । आयुरारोग्यमेश्वर्य वलं पुष्टिर्महद्यशः । कवित्वं भुक्तिमुक्ती च चतुरावृत्तितर्पणात् ॥ २ ॥ ब्राझे मुहू ते उप काले उत्था य, शयनादिति शप । द्वादशान्ले-- राटोर्च पालोविसान द्वादशान्तपदवाच्य, तम्मिन् । तदुक्त म्वच्छन्दसग्रहे- द्वादगान्त ललाटोच रलाटोध्यांनसानाम् ॥ इति । यद्वा-द्वाद शान्ने म्यूल्शरीर सुपुम्नानादीमाश्रिय द्वात्रिंगत्पद्मानि मन्ति । तेषु सहस्रबळक्मरे द्वे, सर्वाध अरनामझममूर्ध्वमुग्व, मान द्वादगान्तनामकमधी चोत्था-य एतदादि 'यद्वा' इत्यन्त द कोश नाम्ति 3 ·द्वितीय. गाद:नानाप पद्धतिः मुगमपरम् । अत्र प्रमाणं मपितरं योगिनीनन्वम्योतरचतुश्मनीत्र्याग्याने मनुबन्ध अम्मन्यग्मगुम्ने द्रष्टव्यम् । ग्रन्थयिम्नग्मयानेह लिम्बितम् । इदं च कमल विपर्ण अभेदमबन्यन । यद्यपि हालमान इनि मसम्यन्तस्य ममामयटकीभूतकमल मा अन्यया न मंगवति गमामघटकाटमापेक्षन्वरूपानामथ्यांन कमलम्य ममाम- प्रयोजामामध्यांमायन समामानुपपत्तेः । अन्यथा ऋदम्य गजमानता इति प्रयोगापनः । तथापि द्वादमान्त न्यपि ममामानं, मगजमाता इनियन् । मप्तमीलोपामासः छान्दमः । द्वादमानांतर यकमलं तकणिका मध्य निविष्ट- गुरुचरण युगलं इन्हें नम्मात विगटन समयत् अमनं तम्यरमम्य यो विमरः चिम्नार: नेन परिप्तं मिलं अपिला यम्य, एवं मूनि गपः । मृत्यति पूर्वोन नियमितपयनमनोगतिरिति च ध्यानाविशेषणं. कर्तृपरिमंटरनया ध्याना. 'अभिकामं जुहोनि" निरन् । नियमिता पवन मन गो गनि: यन, पाणान मनचारलं वन्यर्थः । मन.परननिगेग्मन्नग काम्यं न गंभनि । काम्यमन्नग ध्यानं न न गंमति । अनम्नयोगवस्यम्नति भार । द य क मलमध्ये अनाहने ज्य लन्न मिन्यनेन बारम्बापदारस्तूंचं चिनम् । उदय दमण को टि- पाट र मियनेन अग्नोरगानेन ब्रमाण्यमय तदुपममन्यन्नाम्नीनि मनिनम । अगदीपनि अपामा पायागां नि-~-निर्गता यावर यां नि. मागमा नष्टा इत्यर्थःमारण्यानो निगर-निमय चंगा यम्मादिनि न्युपत्त्या मार्गस्थनिमित्तानाशामिनि पन्नियः । अरूपो दिए गज नम्य पान नं यानि मं घ्याया सभ्य देयम्य प्रमायाः पर न मागून पारलारत । अननहारे यिः । भेनानन्य मंदिना तनुः पायान। "तग्गनु पाटर त्यमरः । एलेन बननी यानं पाटन मंमानि नापपर्यनं याटियर्थ । गतापर्यन्नं भयनन्दमयं. अमे वरनिगमबार । टु यसनिगमनं स्मृतिमान । ममलपिमान अनुष। भर दनाय विभागनि मालागाला गया F fi मा. म्माननिया नानिमांगा अभावनिप्रायन गरिया. नानानाना i ri न नु मातांनाग । म्नानारिमूग यांनाना रानमा भीरमम्प गरिरवाद मर नारी ॥

·द्वितीय खण्ड-नागनायकपद्धति ८१ अन्यथा अचतुरागृत्तितर्पणेऽपि चतुरात्तितर्पणमिति व्यवहार अन साध्याकाक्षाया कमियोगाभागान् नायुगरोग्यादि साम्यत्वेनान्येति । किंतु श्रीगणपत्युपाम्त्युपकार एव । " समिधो यनत्यम्मिन् लाक प्रतितिष्ठति" इति श्रुत्या प्रयानानामपि प्रतिष्ठाऽऽदिफ्लापत्ते । अत आयुरारोग्यमित्यर्थवाद ।। तथा च आयुरारोम्यादिप्राप्सर इति न लिखित्वा गणपतिप्रीतय इति सम्प निबन्धकागे यहिल्स तत् साधु । पर तु नयादाकिन्यारभ्य पञ्चोपचारानाचर्य इत्यन्तप्रापक प्रमाण मृम्यम् । म्यमुद्धिरचितमश्रद्धेयमवेति दिक् ॥ २ ॥ तदेव म्पष्ट विगिनष्टि- प्रथमं द्वादशवारं मूलमत्रेण तर्पयित्वा मत्राष्टा- विंशतिवर्णान् स्वाहाऽन्तानेकैकं चतुर्वारं मूलं च चतुर्वारं तर्पयित्वा पुनः श्रीश्रीपतिगिरिजागिरिजा- पतिरतिरतिपतिमहीमहीपतिमहालक्ष्मीमहालक्ष्मी- पतिमद्धयामोदसमृद्धिप्रमोदकान्तिसुमुखमदनावती- दुर्मुखमठवाऽविघ्नद्राविणीविनकर्तृवसुधाराशंसनि - धिवसुमतीपद्मनिधित्रयोदशमिथुनेष्वेकैकां देवतां चतुर्वारं मूलं चतुर्वारं च तर्पयेत् , एवं चतुश्चत्वा- रिंशदाधिकचतुश्शततर्पणानि भवन्ति ॥ ३ ॥ मूलमुच्चार्य तर्पयामि इति मन्वेश तर्पणम् । एवमय अमे सर्वर मूलम्बन मयोज्यम् । चतुगतितर्पणमिन्यत्र न रियाऽऽपि विधीयते किंतु मन्वारतिय । यद्यपि द्वादश वा मिनि द्वितीयाऽन्न म्ताफ पचतीतिरत नियारिगण भवितुमर्हति, रियाऽभ्याम पव मिद्ध , तथाऽप्यम्मिनन चतुश्चन्याग्मिदाधिक चतुदशनतर्पणानि भवन्ति इति मूत्रन्थमम्यया ममते मिद्धे न रियाऽभ्यामा भरितुमर्हति । अत द्वारगामिन्यनन्तर आवृत्तेनेति पूर्णीयम् । अत प्या मर चतु यार एकर चतुवा र मित्यनेन मन्त्राभ्याम व म्पन श्रूयने । यदि तथा ·द्वितीय सण्ड गणनायपद्धति आसने स्थित्वा प्राणानायम्य पडङ्गानि विन्यस्य मूलेन व्यापकं कृत्वा स्वात्मनि देवं सिद्धलक्ष्मी- समाश्लिष्टपार्श्व अर्धेन्दुशेखरमारक्तवर्णं मातुलुङ्ग- गदापुण्ड्रेक्षुकार्मुकशूलसुदर्शनशंखपाशोत्पलधान्य - मञ्जरीनिजदन्ताञ्चलरत्नकलशपरिष्कृतपाण्येकादशकं प्रभिन्नकटमानन्दपूर्णमशेषविप्नध्वंसनिघ्नं विघ्नेश्वर .ध्यात्वा ॥४॥ --अधिकारान्तरवास्यमिदम् । एतेन तर्पणप्रकरण समाप्तम् । तथा च प्रकरणेन तर्पणोपासनयो अगाङ्गिभाव सूचित । नेन दीवाऽङ्गनमै तर्पणम्य नातिदेश । उच्यते इति शप 1 गृहमा गत्ये त्यनेन तर्पण नद्याटो गृहाहहि कार्यमिति सूचितम् । स्थ ण्टि ल यागदेश उप लिप्य गोमयनेति ग्रेप म्थर शुद्धि प्रमाणान्तरप्राप्ता अनूयने । अनेन नमो न विरक्षित । यदि चानुवादे फ्लाभावात् वैश्यर्थ्यमिया नमप्रात्यर्थमा पाट इत्युच्यते, तदा द्वारपूजा ऽव्यवहितमागेवोपल्प कार्य। उभय पार्थ यो रित्यवानादेशाद्दक्षिण प्रथम पधाद्वामम् । दक्षवामा द्वाराहहिनिर्गमनवेळाया या तो ग्राह्या तत्रच तथा व्यवहारान् , न तु प्रवेशवेळायाम् । नम इत्युतर यजदिति शप । मन्तरिझावगता देवना । अन्त प्रविश्य त्यनेनैव द्वारपूजा यहि स्थिन्चैव कार्या इति सिद्धम् । आसनमन्त्रे णे त्यनेन श्यामाप्रारण- परितो मन्तो जेय , सन्निाटत्वात् । अत एव न तन्वान्तरम्य ग्राह्यम् ।। निरन्पोकनिर्मू धर्मप्रदर्शनम् यत्त निबन्ध दीपानभिल प्रन्यायति तालमण. नागनृतीयपीजेनामन प्रोक्षण लिसित त प्रति अय प्रश्न --तमापक प्रमाण तन्वान्नर, किंचा एततन्ले दीपप्रज्वरनादिकममे श्रीरमे उत्त माननीयवीजनासनग्रोक्षण पगपद्धतायुक्त, सोपा सपा प्रापस्मतिदेशगाम वा । नाग तम्य पूर्वमन निरम्तत्यान् । द्वितीय, .

·द्वितीय खण्ड -गणनायकपद्धति ८५ - तत . अमान्यतो ग्राह्य सूचित यथाऽऽमनमन्वशति तद् ग्राह्य, न नचिरिचार्य लिरिश्त प्रमाणम् । प्रमाणाभावात् तदनुष्ठाने नापूर्व भवेत् । यदि भरेत तर्हि अग्निहोने दर्शपूर्णमामधर्मातिदेश, दपूर्णमासयो यातिणेमधर्मातिदेशोऽपि भवेत् । तम्मादप्रमाण स्वेच्छया मकीणों निरन्धोऽश्रद्धेय इत्यहमतिविम्तरण । किं च--एफरियाया प्रतिका शास्त्रे दृष्टा, न हि नानाप्रतिका का विकृतिर्दृष्टा श्रुतपूर्वा वा आसीत् । अय निबन्धकार काश्चिद्धमान् पराप्रकरणम्थान सारित्यनेन आसनप्रोक्षणादिरूपान् ताम्पूरभवणादिरुपान् श्रीविद्याप्रकरणम्थाश्च, दत्वव नानाप्रकरणम्थान एका अतिदिगन् कप धर्मतत्त्वज्ञो भवेत् ॥ न च यथा ज्योतिर्गमम्य य धर्मा तेपा द्वादगाहे अतिदेय . अतिदिएतत्प्रारणम्थधर्मयोईयो यथा द्विरानादापतिदेग , तद्वत् मूलप्रति श्रीविद्या, ततोऽतिदेगन प्राप्ता पराया ताम्बूलादय , तत्महित योऽमानामनप्राणम्पो विशषधर्म स सोऽपि द्विगत्रादिम्थानापन्ने गणपनारतिदिश्यताम् । तथा सति न नानाप्रतिक्त्व इति वाच्यम् । यदि श्रीपतिका पग तर्हि भूषणधारणम्य अतिदेशनेर प्राप्ता तत्प्ररण भूषितविग्रह दति व्यर्थम् । एव वामपाणियानादिक बहुतर व्यर्थम् । अतो न प्रतिवितिमारम्तयो समरति । अतो सपा प्रत्यारचन मम्ति यथाऽऔर सूर्याान्तविधि , व पराप्रमरण श्यामापत् मामान्यपिगपाध्ये साध (ट) यदित्यादि यत्र चामायापरिपूर्ति मर्माथा, ताराथन पर अन्यधर्मन्पर्श, अन्यत्र 'न युक्त मिति राद्वान्त । अनयंग दिया निरन्ध निर्मूग्ममार्गधर्माणा परित्यागोज्या द्रष्टव्य ॥ प्राणायाम श्वासनिगेध , त उभाग्चमादियुत्त विधाय । प्राणायाम . मन्त्रो मूलम् ॥ मरल्पावश्यकता तत माल्पमपि मामान्यशास्त्रेण प्राप्त संत । श्रीपियोपाम्ना निर्विरता सिद्धयर्थ महागणपतिरम नितयिष इनि माय । न 7 मस्यभ्य मूत्र अनुक्त्त्यात् कथ ग्रहण इति ग्रानीयम् । चिचमुपपीन अयभिचांगा यया 'तत्वान्ता' इत्यधिक-य यत्रा कन्यमिति ग-4 ·८६ स परशुरामकल्पसूत्रम् र्ममामान्यन सनद्ध एवमेव सकल्पोऽपि । एतदनुगुणानि रचनानि च सन्ति । यथा- अनाचम्य कृत यच्च यच्च सम्ल्परनितम् । राक्षस तद्भवेत् कर्म ॥ इति दानथम महाभारतवचनम् । आठौ सङ्कल्प उद्दिष्ट पश्चातम्य समर्पणम् । अकुर्वन् साधर कर्मफल प्रामोत्यनिश्चितम् ॥ इति रद्रयामळवचनाच । तथैव शिष्टाचारोऽपि । अत आवश्यक इति गाणनायझ्या सपर्याया अपि श्रीविद्याऽगत्वादानश्यक एव मफल्प । अण्णाहोलम्बन च- अवश्य तान्त्रिक कालमुल्लिवदन्यथा शिवे । बहिर्मुख तु तत्कर्म भरेद्धम्महुत यथा ।। इति यामळवचनादष्टाहोल्लेम्वनमावश्यकम् । एवमव श्वामाऽऽ। जयम् ॥ तत पडझा नि मूलमन्त्रपडङ्गानि हृदयादिम्थानेषु विन्य म्य म्थापयित्वा सकल मूल न करतलाभ्या साङ्गे विन्यसेत् । इदमव व्यापक करणम् । तदुत्त परमानन्दतन्वे- तलाम्या निखिलाङ्गम्य म्पर्शन व्यापक मवेत् ॥ अत्र निरन्धात "रक्तद्वादशशक्ति युक्ताय इत्यारभ्य मातृकान्यास विन्ध्यात्" इत्यन्त अश्रद्धेयम् ।। म्यात्म नि म्वहृदय । आत्मगन्दो मनसि प्रसिद्ध । मनोहन्ययोरेक्यात् तदर्थत्वम् । आद्यविशपणचतुष्टयार्थ म्पष्ट । मातुलुस पविगए । पना आयुधविशप । पुण्ड्रेनु नानाखायुक्तेनु , अनेक्वर्ण इति यापन । तद्रुप कामुक थाप । शूर आयुधविशप । सुदर्शन चाम् । शम्ब पामा प्रमिद्धा । उत्सल क्मरम् । पाणि प्रसिद्धानि । ण्व मातुलुनादिग्नालयात परिपत पाप का दमक यम्यहम् ॥ अनरम्प इनि-३२ मापाय- ·द्वितीय खण्ड ~गणनायकपद्धति यद्यपि श्रीमहागणपतिमूर्ते दश भुजा प्रसिद्धा , अत्रैकादशेति विरुद्ध, तथाऽपि पाणिपदेन शुण्डादण्डोऽप्या ग्राह्य , तर पाण्यपरपर्यायण कर हम्त इति व्यवहारात्, करी हस्तीति सर्वलोकप्रसिद्धे । इत्थ च दश भुजा , एकादश शुण्डादण्ड इति तदभिप्रायण सूत्ररता भगवता पाण्यकादशमित्युक्तम् ।। . आयुधस्थाननियम अर आयुधाना दक्षपामादिनियमो नोक्त , तथाऽपि सामान्यपरिभाषया आयुधम्थानानि योज्यानि । तदुक्त रुद्रयामळे-- आयुधाना तु ने ध्यान ब्रवीमि शृणु शाङ्करि । सद्गनाणाकुगगदाज्ञानशूलभुमुण्डिका ॥ भल्लो ढण्टो वज्रगती परिघासतोमरा । मालामुसलपरशुमुम्बा रक्षकरम्थिता ॥ पागशङ्ख चापपल चर्मपटाङ्गपुस्तकम् । घण्टाटमरुमुण्ट च यामहस्ते सुमस्थितम् ॥ वराभय शङ्खचक पुप्पपान द्वयस्थितम् । 'अनुक्ते वामदक्षध प्रादक्षिण्यामान ॥ योज्यानि सर्वायुधानि जयानि परमश्वरि । चक्रगहो तथाऽभीतिरो समुखमम्थिती ॥ इति । अम्यार्थ- आयुधम्थानानुत्तो सद्गादिपरश्चन्ता दक्षरे नियता । पाशादिमुण्डान्ता वाम नियता । शहादिपावान्ता इच्छया उभयत्रापि । पाशाङ्मुशादियुग्मपश्चक समुख । यत्मसयाफदक्षको युग्मान्यतर तत्सङ्ख्यास्वामकर एवापरम् । वामोर्खादारभ्य दक्षोलम प्रदक्षिणम्म , विपरीने त्यप्रदक्षिणक्रम । द्वयोर्विकल्प इत्यर्थ । प्रने गाणपत्यायुर न प्रदक्षिणाप्रदक्षिणरमौ मभक्त । तथा हि-मातुलुङ्गचापशङ्खधान्य मजरीणा उक्तवचनानुसारण वामकरसनन्ध आवश्यक । गदाशूलचकोत्पलदन्ताना अनुक्तपु वामदक्षप्रादक्षिण्यनरक्रमे । युस्त्या सर्वनायुधानि च । पाशाङ्कुशौ धनुर्गणय गवर्माणि शारि इत्यधिर व कोश - ·८८ परशुरामकल्पसूत्रम् दक्षयरन्धस्तथा । अत सूत्रपाठनमानुरोषन रुद्रयामळवचनानुरोवेन च वक्ष्यमा णद्वन्द्वाना समुसतैर युक्ता । मातुलुङ्गगदे चापशूला शङ्खचक्रे पागोत्पले धान्यमञ्जरी निनदन्ता, अमीपा द्वन्द्वाना मच प्रथम प्रथम वामोर्ध्वकरे द्वितीय दक्षोर्ध्वकरे । अनेन क्रमण अधोधो योज्यम् । एव युग्मपञ्चके दाभुजपु व्यावृत्तेपु कल्श परिशिष्टे शुण्डादण्डे जयम् । यद्यपि यामळवचने दन्तम्थान नोक्त, तथाऽपि परिशेषात् दक्षाध । धान्यमजरी फ्रान्त ता, अतो वामभागनियम ॥ प्रभिन्न प्रम्रवन् कटो गण्डो यम्य तम् । “गण्ड कटो मदो दान इत्यमर । आनन्दपूर्ण पूर्णानन्द इत्यर्थ । अशे षा य विन जनिता ध्व सा अनिएपलापा तेपा निघ्न नागफ विनेश्वर उत्तगुणविशिष्ट ध्या यत् ॥ ४ ॥ अर्घ्यस्थापनम ग्व ध्यानान्तमुक्त्वा ततोऽर्ध्यस्थापनविधिं वक्तुमारभने- पुरतो मूलसप्ताभिमवितेन गन्धाक्षतपुष्पपूजि- तेन शुद्धेन चारिणा त्रिकोणपट्कोणवृत्तचतुरश्राणि विधाय तस्मिन् पुष्पाणि विकीर्य वहीशासुरवायुपु मध्ये दिक्षु च पडङ्गानि विन्यस्य अग्निमण्डलाय दशकलाऽऽत्मने अर्घ्यपात्राधाराय नमः सूर्यमण्ड- लाय द्वादशकलाऽऽत्मने अर्घ्यपात्राय नमः सोमम- ण्डलाय पोडशकलाऽऽत्मने अामृताय नम इति शुद्धजलमापूर्य अस्त्रेण संरक्ष्य कवचेनावकुण्ठ्य 'धेनुयोनि मुद्रां प्रदर्शयेत् ॥ ५॥ पुरत टत्यम्य कम्यत्याकापाया योग्यन्वान् म्बम्पति शेष । पतन दाम भागयो यन्यास । मूलन सप्तत्व आवृत्त्या मपादनीयम् ते अमिमन्विनन L धनुमुद्रा प्रददर्य या अ, श्री मुद-4 ·द्वितीयः खण्डःगणनायकपद्धतिः गन्ध पुप्पा क्षतैः पूजि तेन शुद्धे न पवित्रेण पटपूनेन वा रिणा त्रिकोण पट कोण- वृत्त चतुर श्राणि विधा य निर्माय तस्मिन् निर्मितत्रिकोणादिसंघ.त्मके मण्डले विकीर्य क्षित्वा । वढ्यादिशब्दाः तत्तविलक्षणाः । मध्य पूर्वादि दिक्षु च पड झा नि मूलपडङ्गानि । विदिदिवति लघुसूत्रे कर्तव्ये दहीशेति गुरुमू क्रमविशेष- लाभार्थम् । अत्र यद्यपि वाक्येन अग्निमण्ट ला य न म. इत्यारभ्य शुद्ध जल मा- पूयें त्यन्तेन आपूरणशंपलं सर्वम्य प्रतीयते. तथाऽपि "सूक्तवाकेन परतरं प्रहरति" इतिवत् लिङ्गेन विभज्यैव मन्त्राणां त्रयाणां आधा राय नमः पात्राय नमः अमृताय नमः इत्यन्तानां आधारम्थापनपात्रम्थापनजलपूरणेषु प्रत्येक शेषत्वं वाच्यम् ; वाक्यात् लिङ्गम्य प्रबलत्वात् । वस्तुतस्तु-" अर्थेकत्वादेकं ाक्यं साकांक्षं चंद्विभागे म्यात्" इति जैमिनिसूत्रोक्तवाक्यलक्षणाभावात् न वास्यविरोधोऽपि । कचित् पुस्तके अयंपात्राय नम. इत्येतदुत्तरं " इत्याधारपात्रे धृत्वा" इति पाठः । तदा न विवादः । शुद्ध जलं पूर्वोक्तम् । अत्र द्वितीया तृतीयाऽर्थे, सक्तुवत् , र फलसंभवात् । यद्वा --" सुच. संमाष्टि" इतिवत् गुणकर्म, आपूरणक्रियया जलं संस्कृयादिति । तथा च अम्मिन् पक्षे द्वितीयैव यथाश्रुता । अस्त्रेण अवमुद्रया संरक्षा रक्षोभूतादि- यागविभकर्तृदुराधर्ष कृत्वा । यद्वा-अस्त्रेण फट् इति मन्त्रेण पूर्ववत् कृत्वा । कवचन हु इति मन्त्रेण अव कु ण्ट्य अन्यत्र गमनशक्तिरहितं कृत्वा ॥ निबन्धकारस्तु मन्त्रमुद्राद्वयं अस्त्रपदेनोवाच । तन्न, “सक चरितः शब्दः सकृदेवार्थ गमयति" इति न्यायात् , आवृत्तौ वाक्यभेदप्रसङ्गात् ॥ अत एव पूर्व विलक्षणत्वात् धेनु यो नि मुद्रां प्रदर्शयेत् इत्युक्त। । एतेन न ते 'मुद्रे पूर्वतने, मन्त्र इति म्पष्टम् । मुद्रां इत्यैकवचनमार्षम् । धेनुसहितयोनिरिति मध्यमपदलोपी समामो वा कार्यः ॥५॥ अर्ध्यसंस्कारः एवं मुद्राप्रदर्शनान्तमुक्त्या सूत्रान्तरण संस्कारशेषानाह- 'सप्तवारमभिमत्र्य तजलविम॒द्भिरात्मानं पूजो- पकरणानि च संप्रोक्ष्य तजलेन पूर्वोक्तं मण्डलं मूलनस-श्री. 12 ·परशरामरल्पसूत्रम् . परिकल्प्य तद्वदादिमं 'संयोज्य तत्रोपादिम मध्यम च निक्षिप्य वह्वयकेंन्दुकलाः अभ्यर्च्य वक्रतुण्ड- गायत्र्या गणानां वेत्यनया ऋचा चाभिमन्त्र्य अस्त्रादिरक्षणं कृत्वा तहिन्दुभिस्त्रिशः शिरसि गुरुपादुकामाराधयेत् ॥६॥ मूल्नेति सप्तवा र मित्यम्यादि । कचित्तथैव प्राठ । त ज ले न सामान्या योदन पूर्वोक्त त्रिकोणादिरूप मण्ड ल सम्वृतदेशयिशपम् । तद्वत् सामान्या योदक्वत् । आदिम प्रथम म यो ज्यत्यनेन तदन्ता क्रिया तदित्यतिटिश्यने । तेन आधारपात्रम्थापनयोरपि राम । कचित् स मोघ ति पाठ । चकारण चतुर्थपञ्च मयोर्ग्रहणम् । पूर्वम्मादत्र यो पिरोपम्तमाह-वही ति । आधार व हि कला धूम्राचिरादय , पात्रे मूर्य कला तपिन्यादय , अमने अमृतादयश्चन्द्र करा चतुर्थ्यन्ततत्तन्नामभि प्रागादिप्रादक्षिण्यन वृत्ताकार यजत् । दिड्नियमो वृत्ताकार नियमश्च य तन्मूल परमानदतन्त्र अष्टमोन्लाम द्रष्टव्यम् । आधारम्थापनोत्तर तत्र दशवहिक्ला सपूज्य तत पात्र स्थापयत् । एवमन्यत्रापि । वक्रतुण्ट गाय व्या ---" तत्पुरुषाय विद्महे वक्तुण्डाय धीमहि । तन्नो दन्ति प्रचोदयान् । इत्यनया । " गणाना त्वा" इतीयमा प्रसिद्धा । कचित्पाठे समग्रपाठोऽपि दृश्यते । अभिमन्त्रण नाम मन्त्रपटनकाल सम्कार्यद्रव्यस्पर्श । अम्बादी त्यादिपदेन क्वचम् । ते उभ पूर्व व्यास्त्याने । रक्षण मिति अवकुण्ठनम्याप्युपरक्षणम् । तथा च अस्त्रमन्त्रेण सरक्ष्य अवकुण्ट्य क्वचमन्नेणत्यर्थ । यद्यपि " तहदादिम सयोज्य इत्यनेनैव अत्रादीना प्राप्तिममचे पुनर्विधान व्यर्थम् , तथाऽपि पूर्व धनुयोनिमुद्रे स्थिते तन्निवृत्त्यर्थं पुन कथन ज्ञयम् । तद्विन्दु मि सम्कृतप्रथमपिन्दुभि त्रिश तिवार शिरसि विधिपिले गुरुपादुका माराधयत् । आराधन नाम गुरुपादुकोद्देशन सशोध्य-अ. 'मध्यम इति नास्ति-२ 'सादिमोपादिमयोग्य ग्रहणात् अत्र चतुर्थपञ्चमयोनिवृत्ति । यद्वा-"योग्य सह मपञ्चक- मुरीकृत्य" " इति अग्रे मपञ्चककारलिङ्गान् चारण आवश्यकम् । युक्तश्वायमेव पक्ष । इति " . १ बर कोश ·द्वितीय. साह-गणनायकपति- द्रव्यत्याग । तम्याहवनीयादिवत् देशनियम. गिरमि । बिन्दुभिनित्यनेन द्रव्यमान- नियमः । सावग्णगणपतिपूजा'यामपि नियमोऽनेन क्रियते ॥ ६ ॥ पीठशक्ति-धमांद्यष्टक-महागणपति-पञ्चावरण-पूजाविधिः पीठनियमपूर्वकं यन्त्रोद्धारादिकमाह- पुरतो रक्तचन्दननिर्मिते पीठे महागणपतिप्रति- मायां वा चतुरश्राष्टदळपदकोणत्रिकोणमये चक्रे वा तीवाये ज्वालिन्यै नन्दायै भोगदायै कामरूपिण्ये उग्रायै तेजोवत्यै सत्यायै विघ्ननाशिन्यै धर्माय – ज्ञानाय लूं वैराग्याय लूं ऐश्वर्याय * अधर्माय * अज्ञानाय लं अवैराग्याय लूं अनेश्वर्याय नम इति पीठशक्तीधर्माद्यष्टकं चाभ्यर्च्य मूलमुच्चार्य महागण- पतिमावाहयामीत्यावाह्य पञ्चधोपचर्य दशधा संतl मूलेन मिथुनाङ्गब्राह्मयादीन्द्रादिरूपपञ्चावरणपूजां कुर्यात् ॥७॥ पुरत इति पीठे इत्यन्तं मूत्यांधारनियामकम् । वाकारद्वयं ममविकल्पद्यो- तकम् । च तुरश्रं सर्वम्मान् बहिः तदन्तः अष्टदलं तदन्त. पट् को गं तदन्तः विकोणं इति फ्रमो ज्ञेयः । तीबा दिपु पीठगक्तिरिति संस्तात् आमां श्रीगणपत्याधारभूनपीठे रक्तचन्दननिर्मित पूजनमिनि ज्ञायने । तत्र क्रमानुक्ती प्रागादिप्वष्टदिक्षु मयं च नवशक्तत्य पूज्या । धमांटीना चतुष्टयं वायव्यादिविदिक्षु अधमांदिचतुष्टयं पश्चिमादि- प्रादक्षिम्यन पीठ एव ममत्. पीठयक्तीः घमांद्यष्टकं चेति द्वयोकिदेगम्य श्रुतत्वात् । धमादीनां दिनियम वायुकोणत. [ परमानन्दतन्वे- या देशनि-प. दीपन-१२.

·परशुरामकल्पसूत्रम् , धर्म ज्ञान च वैगग्यमैश्वर्य पश्चिमादित । अधर्मादिचतुक च ॥ इति ॥ पञ्चधा पञ्चप्रकारै गन्धपुप्पधूपदीपनवेद्यरुम उपचर्य पूनयित्वा । अत्र मन्त्रा ल पृथिव्यात्मने गन्ध कल्पयापि, ह आसाशात्मने पुप्प कल्पयामि, य याय्यात्मने धूप कल्पयामि, र अग्न्यात्मने दीप क्ल्पयामि, व अमृतात्मने अमृतनैवेद्य कल्पयामि । अत्र प्रमाण परमानन्दतन्त्रे- गन्ध पुप्प च धूप च दीप नैवेद्यफ प्रिय । भूतपञ्चानीजन पृथिव्याद्यात्मक परम् । क्रमेण पञ्चभिटेवि मानमे त्वेवमर्चयत् ॥ इति ॥ मूले न दशधा दशवारम् । सन्त प्ये त्यत्र तर्पणसाधनद्रव्य विशपायंपारम्थम् । तत्प्रकारश्च क्थ कार्य इत्याकाक्षितत्वात् सन्निकृपत्वात् श्यामागम वक्ष्यमाणधर्म एव । एवमावरणपूजायामपि इतिकर्तव्यताऽऽकाक्षाया तत एव ग्राह्यम् । तर्पण तु मूलम् क्त्वा श्रीमहागणपति तर्पयामीति मन्त्राप । प्रतितर्पण मन्त्रावृत्ति , द्रव्यपृथ क्त्व त् । अत एव हिरण्यकेशिसूत्रे " द्रव्यपृथक्त्वेऽभ्यावर्तते " इति ॥ यत्तु निनन्धे तर्पणमन्त्रे पूजयामीति मन्त्रशेषरग्बन तदशुद्धम् । यदि तणपूजनयोरभद तर्खग्रेऽपि पञ्चावरणतर्पण कुयादित्यव वदेत् , न पूना कुर्यादिति वत् । यतो धातुभदेनोच्चारण अतोऽर्थभदोऽप्यावश्यक । अर्थभदे पूजालिङ्गकमन्त्रम्य तर्पणानगत्व स्पष्टम् । एव निबन्ध प्रधानदवपूनात्तर पडगोयत्रयपूना चोक्ता । तत्र दूल यदि तन्त्रान्तर तस्यात्र प्रवेशो नास्तीति पूर्वमवोक्तम् । अतम्तन कार्यम् ॥ मिथु ना ना आवरणद्वय, अङ्ग देवता तृतीयावरण, वा या द्या चतुर्थावरण, इन्द्रा द्या पञ्चमावरण, एव पञ्चा व रण पूजा कुर्यात् ॥ ७॥ ग्राह्य पञ्चावरणीपूजा 'तत्र प्रधानदेवतातर्पणदेशमाह- तदेव सविस्तर प्रपञ्चयति-अ ·द्वितीय खण्ड -गणनायकपद्धति त्रिकोणे देवः तस्य पडश्रस्यान्तराळे श्रीश्रीपत्या- दिचतुर्मिथुनानि अङ्गानि च ऋद्धयामोदादिपण्मिथु- नानि पडश्रे मिथुनद्वयं पडश्रोभयपार्श्वयोस्तत्सन्धि- प्वङ्गानि ब्राह्मयाद्या अष्टदळे चतुरश्राष्टदिविन्द्राद्याः पूज्याः सर्वत्र देवतानामसु श्रीपूर्व पादुकामुच्चार्य पूजयामीत्यष्टाक्षरं योजयेत् ॥ ८॥ त्रिकोणे देव तर्प्य इति शेष । तत् त्रिकोण प ड श्र च तयो रन्त राळे अनुक्तत्वात् प्रागादिदिक्षु चतुरावृत्तितर्पणपाटनमानुरोन श्री श्री पति पभृति मिथुन- चतु टय पूज्यम् । एतावत् प्रथमावरणम् । ऋद्ध्या मो द मिथुनमारभ्य पण्मि थु ना नि पड श्र कोणेषु । एतदुत्तरवृत्ति मिथुन द्वय पड श्र पार्थ द्वय इति द्वितीयावरणम् । पट्कोणयन्त्रे रेखोपरि रेसा यत्र गच्छति स त त्स न्धि । तत्र ईदृशा सन्धय पट् सन्ति, तादृशसन्धिषु । क्रमम्यानुक्तत्वात् अमीगामुग्वायुकोण- क्रमस्योक्तस्यासभवात् , प्रागपवर्गता उत्तरापवर्गता यथा स्यात् तथा, क्रममनादृत्य, पडगा नि यजेत् । इति तृतीयावरणम् । अष्ट दळे रमाकाक्षाया श्रीविद्यार्णोक्त । आद्यचतसणा पश्चिमादिप्रादक्षिण्यन अग्रिमाणा वायव्यादिविदिक्षु प्रादक्षिण्येन पूज्या ब्राहयाद्यष्टमातर इति चतुर्थावरणम् । चतुर प्रागा द्यप्ट दिक्षु तत्तद्दिक्पतीन् यजेत् । अत्र मन्त्राकाक्षासत्वात् सन्निकृष्टश्यामाक्रमोक्तादिरपारमन्ता ग्राह्या । अथवा---वक्ष्यमाणाप्टाक्षरीयुक्तनाममन्त्रेणैर । इति पञ्चमावरणम् । अनुष्ठाने उपयुक्ता सर्वसाधारणी काचित् परिभाषामाह--सर्वत्रेति । सर्वत्र पूजासामान्य दे व ता नाम सु नाममन्त्रेषु । घटकन्च सप्तम्यर्थ । श्री पूर्व प्रथम श्रीपदमुच्चार्य तत पादु का इति तत पूज या मि इति । तथा च श्रीपादुका पूजयामीति योज्यमिति यावत् ॥ ८॥ गणनाथस्य पुनरपतर्पणादि एवं पञ्चावरणीमिष्ट्वा पुनर्देवं गणनाथं दशधोप- तर्प्य पोडशोपचारैरुपचर्य प्रणवमायाऽन्ते सर्वविघ्न- ·परशुरामकल्पसूत्रम् कृद्भयः सर्वभूतेभ्यो हुँ स्वाहा इति त्रिः पठित्वा वलिं दत्वा गणपतिबुद्धयैकं वटुकं सिद्धलक्ष्मीबुद्धयैको शक्तिं चाहूय गन्धपुष्पाक्षतैरभ्यादिमोपादिम- मध्यमान् दत्वा मम निर्विघ्नं मत्रसिद्धिर्भूयादित्यनु- ग्रहं कारयित्वा नमस्कृत्य यथाशक्ति जपेत् ॥ ९॥ एवं उक्तप्रकारेण पञ्चानामावरणाना आवरणदेवताना समूह पश्चा वरणी, "द्विगो." इति डीप् , ता इष्ट्वा पूजयित्वा । 'पुनरित्यनेन पञ्चावरणान्त पातित्वं सूचितम् । दश धा दगवारम् । तर्पणप्रकारश्च पूर्वमेव व्याख्यात । पोड शोपचाराश्च परमानन्दतन्त्रे परिगणिता । यथा--- पाद्यमऱ्या चाचमन म्नानं वस्त्रं च भूपणम् । गन्धं पुष्पं धूपढीपी नैवेद्यं चापि वीटिकाम् । नीराजनं चाञ्जलिं च परिक्राम नतिं शिरे । गणयदुपचारान् वै प्रत्येकं पोडशेश्वरि ॥ इति ॥ अग्रे सूत्रोक्तपोडशोपचारा वा ॥ अत्र पूजाऽङ्गत्वेन पद्धतौ होम उक्त , स निर्मूल ॥ प्रण व प्रसिद्धः, मा या ही, एतयो अन्ते अग्रे, म्या हाऽन्तं शेष पठेत् । अयं बलिदानमन्त्रः । इमं मन्त्र त्रि पठित्वा ततो व लिदा न कुर्यात् । बलिद्रव्य माकांक्षितं श्रीकमोक्त ग्राह्यम् । देशाकाक्षाया श्रीकमोक्त म्ववामभागत गणपति बुद्ध्या इत्यस्य अभ्यर्च्य इत्यनेनान्वय । गणपतिम्वरूपं भावयित्वेति यावत् । पाठक्रमं बाधित्वा अर्थक्रमेण आदौ आवाहन पश्चात् मावन ततोऽर्चनं, एवमग्रेऽपि । अत्र द्वयोरप्याहानादिकं पदार्थानुसमयेन नत्वञ्जनादिवत् काण्डानु- समयन, तद्वत् अब बाधकाभावात् , मयंपा तुल्यप्रधानसन्निकर्षसंभवाच्च । आदिम पुनरित्यनेन यथापूर्वोक्तपञ्चावरणपूजाया इव एवं पञ्चावरणीमित्येव अनुवाद भयमपि अनुवाद एव । क्रममात्रविधिरिति भ्रमो निरस्त । दशधा-बर. . - -- । तद्वत् 1 ·द्वितीयः महः- गणनायकासतिः म्पष्टं, उपा दिमं द्वितीय, मध्यमं तृतीयं च दत्वा । अयं प्रतिपत्तिमम्कारः मध्यमा- निति द्वितीयाश्रुतः । दानेन द्रव्यं मन्युर्यात् इति तदर्थः । तथा च आवरणपूजोतरं द्रव्यदोपे एतम्य नितिग्य । अनुग्रहं कार यि त्या तयोग्नुग्रहो यथा भवेत् तथा तत्संतोपं म्वयं संपादत् इति भावः । नमः इत्यारभ्य जपेत इत्यन्तः म्पार्थः ॥ यञ्च निवन्ये जपानन्तरं वटुक्मुवामिनीपूजनकथनं तन्मूत्रविरुद्ध मिन्यनेन स्पष्टीकृतम् ॥ ॥ गणपत्युदामनम यद्यग्निकार्यसंपत्तिः बलेः पूर्व विधिवत् संस्कृतेऽ- नौ स्वाहाऽन्तः श्रीश्रीपत्यादिविघ्नकर्तृपर्यन्तेः मन्त्रे. हुँखा पुनरागत्य देवं त्रिवारं संत योग्येस्सह मपञ्चकमुररीकृत्य महागणपतिमात्मन्युट्ठास्य सिद्ध- सङ्कल्पः सुखी विहरेत् इति शिवम् ॥ १०॥ इति दुष्टमत्रियकुलान्तक-रणुफागर्भमभून-महादेवप्रधानगिप्य-परशुगम-श्रीमार्गव- महोपाध्याय-श्रीमत्कुळाचार्यविरचिनकल्पमूत्रे गणपनिप्रकरणं द्वितीयमण्डात्मकं ममाप्तम यदीत्यनेन होमम्य कृतारतन्यं मूचितम् । वलं: पूर्व इत्यनेन 'मोषः मूचितः । विधिवत् इति---अग्रे वक्ष्यमाणविधिनेन्यर्थः । श्रीश्रीपतिभ्यां म्वाइति मन्त्रम्वरूपम् ॥ यच्च निग्न्यं श्रिय म्वाहा श्रीपतरं म्यादा इति मन्वविमागं लिनेस तं प्रत्ययं प्रश्न:- -मिथुनका देवना, उत देवनाद्वयम् ? आये मन्चद्वयविमागोऽनुचितः। द्वितीय आयग्णपूनायां श्रीश्रीपनिश्रीपादुका पूजयामीति निबन्ध ममष्टिमन्वनेम्वोऽनुचितः। तम्मान् मन्दमयिम्द्धमुपेक्ष्यम । न च तक मते चतुगत्तितर्पण:पि समष्टिमन्त्रापचिः इति 'दा:मू-च.

·परशुरामकल्पसूत्रम् , याच्यम् ; तत्र मिथुनेप्येकैकां देवतां चतुरिमिति वर्तते, न मिथुनानि तर्पयित्वेति । पूजाप्रकरणे केवलमिथुनानि पूजयेदित्येव । तेन मिथुनम्य देवतात्वं स्पष्टम् । एवं होमम्थलेऽपि श्रीश्रीपत्यादीत्यनेन मिथुनम्यैकदेवतात्वं स्पष्टम् । अन्यथा श्यादिविन- कर्तृपर्यन्तरित्यैव वदेत , श्रीपतिग्रहणं व्यर्थम् । न च विघ्नकर्तृपर्यन्तरित्यत्र एकदेवता- ग्रह्ण प्रत्येकम्य देवतात्वे किमिति ज्ञापकं न भवेत् इति वाच्यम् । यदीदं मन्त्रम्वरूपज्ञापकं भवेत् अत्रापि विघ्नकर्जन्तरित्यनेनैव श्रीश्रीपन्यादीनां लाभ श्रीश्रीपत्यादीति व्यर्थ सत् मन्वम्वरूपज्ञापकं सत् सार्थकम् । विघ्नकर्तृपर्यन्तैरिति अग्रिममिथुननिवर्तकं सत् सार्थकमिति सर्व समञ्जसम् । तम्मात् चतुरावृत्तितर्पणे पूर्वोक्तयुक्त्या चतुश्चत्वारिंगदधिकचतुश्शततर्पणसळ्यापरिपूर्तये च प्रत्येक देवतात्वम् । पूजाया होमे चोक्तज्ञापफेन व्यामज्यत्त्येव देवनात्यम् । अतो मन्त्रम्बन्धपमम्मदुक्तमेव । विघ्नकर्तृपर्यन्तैरित्यनेन अग्रिममिथुनपरिसंख्या ।। हुत्वा इत्यत्र द्रव्याफाक्षाया " अनादिष्ट आज्यं भवति" इति परिभाषया आज्यमेव । कामनाविशेपे तु द्रव्यविशेषो मोढकाऽऽदि । पुनरागत्य इत्यनेन पूजाप्रदेशाढन्यो होमप्रदेश इति सूचित । शेपं पूर्वपत् । यो म्यै संप्रदायाभिज्ञ सह । एतद्विशेषणम्वरसार्थ वितत्य म्पष्टीफरिप्याम उपरिष्टात् श्रीक्रमे । म पञ्च - क मुररी कृत्य म्वीकृत्य श्रीक्रमे वक्ष्यमाणेन विधिना । अत्र स ह शब्दश्च न योग्याभावेऽप्यवश्यं संपादनीयमिति तदभावे अङ्गालोपजनितं प्रायश्चित्तं वा प्रापयति, किं तु विद्यमाने साहित्यं अविद्यमाने क्यलं म्वयमेव, सह शासया प्रम्तरं प्रहरति" इतिवन् । अत्र गणपत्युपासनामर्यादाऽनुक्ते श्यामाऽदिवत् । जप- संग्व्यायाश्चानुक्त तन्त्रान्तरं गरणीकार्यम् । तत्र तन्वान्तरवचनं, तन्त्रमारे- ध्यान्मन्त्र जपेन्मन्त्रं चतुर्लक्षं समाहितः । चतुम्राहस्रसंयुक्तं चत्वारिंगत्सहस्रकम् । दशांशं जुहुयात् द्रव्यरष्टभिमोदकादिभि ॥ इति ।। उद्वासनमुद्रया उद्वाम्य । मिद्ध संकल्प सिद्धकार्य । मुखी वि हरेत् इति प्रतिपादितकर्मण न क्वलं प्रत्यूहनाशः, किन्विदमपि फलमिति दर्शितम् । एतेन 1 देवनात्वेऽपि पूजाया-व२. ..

·तृतीयः सण्ड:-श्रीक्रमः श्रीविद्योपास्न्यनोपयिकानगस्वतन्त्रगणनायझोपास्त्या यद्यदपेक्षितं तत् सिध्यतीति कृतसङ्कल्पेति पदेन सूचितम् । गिवं दति पूर्ववन् प्रकरणसमाप्तिद्योतकम् ।। इति श्रीरामेश्वरनिर्मिताया मौमाग्योदयनानि परशुरामसुत्ररत्तो गणनायकपद्धनिनाम द्वितीयखण्डः समाप्तः॥ तृतीयः खण्डः --श्रीक्रमः ललिताऽधिकारः नित्योपत्रयमिलितामष्टावरणाङ्गपटकमवीताम् । चिन्तयतां तत्कृपया वाचो नियन्त्यियन्नतो बदनात् ।। एवं पूर्वखण्डेन श्रीललितोपाम्त्यङ्गभूतं गणपत्युपामनमुक्त्वा श्रीपरदेवलाया ललितायाः क्रमं वक्तुमुपक्रमने- एवं गणपतिमिष्ट्वा विधूतसमस्तविघ्नव्यतिकरः शक्तिचकनायिकायाः श्रीललितायाः क्रममार- भेत ॥१॥ एव मिति विनव्य ति कर इत्यन्नेन ग्रन्थन पूर्व कंचित्कालं गणपत्याराधनं कृत्वा पश्चात् श्रीललिनोपाम्न्यारम्भ इति चितम् । एवं पूर्वोक्तप्रकारेण इष्ट्वा उपाम्य विधूता निरस्ता स मम्ताः संपूर्णाः विभा नां व्य ति करा. सङ्घाता- येन । गणनायकोपास्तेः प्रधानकर्मन्बम इदं अधिकारिविशेषणम् । अयं उत्पतिविधिः । पूर्वविशेषणम्वारस्यात् . अधिकाविधिरपि । यद्वा----- नाधिकारिविगेपणमिदम् , तथा मति गणपनेरुपासनायाः अग्रिमोपामनाङ्गत्वापत्ते. । न चेप्टापतिः । ताीयश्रुतिलिङ्गादीनि अङ्गत्वमाधकानि पट् प्रमाणानि । तन्मध्ये तृतीयवास्यप्रमाणसिद्ध अङ्गत्वम् , तद्वाघकलिङ्गश्रुत्योरमावेन 13 ·९८ परशुरामकल्पमूत्रम् । प्रमाणमिद्धा त्यापद्रवम्य कर्तुमगवयचात् । किं तु गणपत्युपाम्त्युत्तरवृत्तित्वरूपरम विमिष्टररितोपाम्तिरनेन विधीयते । यद्वा-पूर्योपाम्निम्पगुणविशिष्टनमविशेषविशिष्टो वा अयमारम्भ । तत्कारितोपाम्नि अनेन विधीयते । वियूतममम्तविनव्यतिकर इति पूर्वोक्तफलम्यानुनादकम् । एव चारम्भो नाम सकल्पविशप " दर्शपूर्णमामावार प्य" इतिवन् । ललि ताक्रम मार मे त इत्यनेन यावजीर वर्तिघे इति मकल्प सिद्ध । तदा गणपत्याराधनम् । तद्गुणमाल्पश्च श्रीललितोपान्ती प्रयानादि वदारादुपकारक प्रगनर्म, "येनु द्रव्य न चिकीर्ण्यने " इति जैमिनिमूत्रोक्तलक्षण सत्त्वात् । न च अधिकारिविशपणत्वे मप्रत्युत विभिष्टविधिम्पन्चे वा अनुष्ठाने को विशेष इति वाच्यम् । यद्यधिकारिविशेषण तर्हि प्रमाढादिना गणपत्युपाम्तिमकृत्या रलितोपान्यारमें अनधिकारिणा अन्धादिना अनुष्ठितदर्शपूर्णमामपत् तावत्पर्यन्तनम्य कर्मणोशलत्येन यदा माश्यानता तदा रलिलोपाम्नि त्याचा गणपन्युपाम्ति मपाद्य सपनाधिकार तत श्रीविद्योपाम्नि कुर्यात् । विशिष्टविधिपये गणप युपाम्नेगरम्भाङ्गत्वेन आरम्भम्य च र लिनोपाम्त्यान्येन निम्मन्यारम्म जाने सति अरोपननितदोपपरिहागय किनिद्विहित प्रायश्चितम् , नादानुमाण प्रधानाति । न च भयन्तमारोपावर तम्यानुष्ठान प्रधानम्यााननुगेधिन्यान्मा भवन्यावृत्ति , अन नु केवलमनुष्ठीयना इति याच्यम् । प्रधानपूर्वाहाना यावना प्रधानेन अपूर्व जननी महाग्न्यि, काम्ये प्रधानेनापूर्व जननीयं सहकारिणोऽभावात अनन्नर प्रधानम्य नष्टन्येन गानुष्ठाने तदपि व्यर्थम् । नियं तु यापजीव कर्तव्य इत्यागेपरहिन च कर्तव्य इत्युक्ते अगस्यानुष्ठानम्पन्येन शायम्य अमामायापत्तिमिया मागा इयम्य यायच्छक्पयारम्जातमागामिनि वास्यमकोची युक्त । तथा च यथागति यावज्ञानग्यार सहितप्रधानेन आगत्पत्ति कम्प्यन इति कम पष्ठे । तथा च निम्ननियन्येन अज्ञानपरिचिटगंपेऽपि प्रधानेनेनगामहिनेन अपूर्वनननात पुनरगानुष्ठानम्य व्यर्थचात न गमयुपाम्निम्पन्यागम्यानातन्य पुनग्नुष्ठानम् । यदि विभनिगमार्थ किंचिदनुष्ठेय नहि विनायनापाटादिर नन्नन्वनर व या कार्य । प्यारानुष्ठानमंदोऽस्ति इति नदिनार न । नाभिक मुधिरो विराग्यन्तु । मनिपई कनायिकामा गनिराणि धीरराश्यरनयना मध्य विवादानि पपरमानि । तदुल माइगर- ·तृतीय खण्ड-धीक्रम चतुर्भि गिवचनैश्च शक्तिचकैश्च पञ्चभि । नवचत्रैश्च ससिद्ध श्रीचा शिवयोर्वपु ॥ निमोणमष्टकोण च दशकोणद्वय तथा । चतुर्दशार चतानि शक्तिचत्राणि पञ्च च ॥ इति ॥ तेपा एका मुम्बा नायिका या तम्या । यद्वा शक्तय सधवा स्त्रिय , तासा चक्र समूह , तेषा मा एका अद्वितीया चय 'नायिका जगन्नियन्त्री । न च 'न निगारग' इति पठीसमासनिषेधात् कथमनमर्थ इति वाच्यम् , षष्ठीसमासनिपेर ऽपि पुरुषोत्तम इतिगत् सप्तमीसमाम वाधकामानात् । यद्वा-तत्तद्वस्तुनिष्ठततत्कार्य निवाहिका शक्तय , तासा ममूहम्यैका अद्वितीया नायिका प्रेरिका । तदुक्त श्रीदेवीभागरते-- शिवाद्यानिपर्यन्ने शत्तय कार्यसाधका । मयैर प्रेरिता विद्धि ता सर्ग मुनिसत्तम ॥ इति ॥ यद्वा- -शत्य श्यामानाताळीप्रभृतय ता एव चा परिवार , मेव्य ' इत्यभियुक्तप्रयोगात् । तासामकनायिका अद्वितीयनियन्त्री इत्यर्थ । एतेन श्रीविद्याया प्राधान्य मूचितम् । शक्तिचकनायिकति ल लि ता या गुण । तथा च विशिण्म्य देवतात्व, उत्पत्तिवाक्य श्रूयमाणगुणविशिष्टम्य देवतात्वात् , यदग्नय पवमानाय अनय पावकाय" इत्यादिवत् उत्पत्तिवाक्य श्रुतदेवताया सर्वत्रोचारण मिति नियमात् । इत्थ च यत्र देवतानामकीर्तनमावश्यक तत्र गुणविशिष्टम्यैव कीर्तनम् , यथा सध्यानपादो सन्ध्यापूनाऽऽदो, शक्तिचकनायिकाया श्रीललिताया प्रीतय अमुककर्म करिप्य इति । एव निवेदने । अन्यथा पवमानेष्टो "अमये जुष्ट निर्वपामि” इत्यव म्यात् । तम्मात् गुणविशिष्टदेवतायोजन मन्त्रेप्वत्र कार्यम् । कम पूजा उपासना वा आर भत् ॥ " चत्र सव्य नृप . . “ ललितानामनिर्वचनम् ललितानामनिर्वचन पद्मपुराणे- नाथा श्रेष्ठा । न च-4 ·। परशुरामकल्पमूनम् लोकानतीत्य हलते लरिता तेन चोच्यते । इति ॥ अत्र चकारद्योत्य निरस्त्यन्तर दर्शयामासुरस्मत्परमेष्ठिगुरव सहस्रनाममाप्ये ललित शृङ्गारभावजन्य क्रियाविशप , तद्वती ललिता। तेन शृङ्गाररसप्रधानेय मूर्तिरिति ध्वनितम् ॥ १॥ ब्राह्ममुहूर्तकर्तव्यध्यानादि 'ततो गुरुन्यानादीनुपदिशति सूनद्वपन- ब्राह्मे मुहूर्ते ब्राह्मणो मुक्तस्वापः पापविलापाय परमशिवरूपं गुरुमभिमृश्य ॥२॥ वा हा मुहूर्त - दिवस पष्टिपटिकाऽऽत्मक विंशता विभज्य अष्टाविंशो मुहूर्त स ब्राह्म । तदुक्त देवीभागरते- अष्टाविंशतिमो यश्च मुहूतों ब्रह्मनामक । तम्मिनुत्थाय मतिमाश्चिन्तयदात्मनो हितम् ॥ इति ।। तस्मिन् ब्राह्मण मुक्त म्याप निद्रा त्यक्वा । तस्मिन् समये निद्रात्यागम्य सामान्यत स्मृतिप्राप्तत्येऽपि त्वर्थत्वेन अप्राप्तमनेन विधीयते । दर्शपूर्णमासप्रकरणे नानृत वदेत्" इतित् त्वर्थत्वम् । तम्मिन्निद्राऽभावे प्राशस्त्य च त्रिपुरारहस्ये- द्विमुहूर्तावशेपे तु सूर्यम्योदयन प्रति । उप काल समाख्यात साधकाना शुभारह ॥ तत्काले यो यमर्थ वै चिन्तपन्निश्चरान्तर । तदम्य जायते राम काल्वेलाम्वभावत ॥ यस्तु कल्पद्रुमप्रव्य कालेऽम्मिन्नावशुध्यने । बुद्धा या म्ब हित नैव चिन्तयत्यतिमूढधी ॥ सर्व स्वार्थ परिभ्रष्ट पके गौरिख सीदति ॥ इति ।। . 1"इत पर ललिनापासकन अनुदिन पर्नव्या क्रिया आद" इति य, कोश Sulth ·१०१ तृतीयः खण्ड.-श्रीकम. ईदृशे काल उत्थाय सर्व पापक्षयाय-तादयं चतुर्थी । शिव एव गुरुः न ततोऽन्यः इति अभि मृश्य मनसि ध्याला ॥ २ ॥ मूलादिविधिविलपर्यन्तं तटित्कोटिकडारा तरुण- दिवाकरपिञ्जरां ज्वलन्तीं मूलसंविदं ध्यात्वा तद्र- श्मिनिहतकश्मलजालः कादि हादि वा मूलविद्या मनसा दशवारमावर्त्य ॥३॥ मूलं आधारचक्रं तदा दि तदारभ्य विधि विल पर्यन्तं, एतम्य ज्वलन्तीमि- त्यनेनान्वयः । त टि को ट यो विद्युत्कोटय. तद्वत् क डा रां कपिशां तरुण दि वा करः नमोमध्यवर्ती सूर्य तद्वत् पिजरा अत एव ज्वलन्ती मूल संविदं निविषयचितं ध्या त्या तद्र श्मि मि चिद्रूपज्वालारश्मिभि. नि ह ता नि परिहृतानि क श्म ला नां जाला नि समूहा यन ईदृश सन् कादि कामोपासिता हादि लोपामुद्रोपासितां या विद्यां पञ्चदशी मन सा क्रमविशिष्टान् वर्णान् ध्यात्वा ।। अत्र निवन्ये म्वगुरुपादुकोच्चार पञ्चमुद्राभिः नमनं अन्य च म्वकपोलकल्पिताः श्लोकाश्च लिखिता । ने सूत्रानभिमता अनादरणीया । एवं दन्तधावने मन्त्राः, विंशतिगण्डूपनियमः, सर्वेऽपि निष्प्रमाणाम्त्याज्याः ॥ ३ ॥ स्नानसंध्याकर्म तत. म्नानसन्ध्ये वदति-- स्नानकर्मणि प्राप्ते 'मूलेन दत्वा त्रिः सलिला. अलीन् त्रिस्तदभिमविताः पीत्वाऽपस्त्रिस्सन्तर्प्य त्रिः प्रोक्ष्यात्मानं परिधाय वाससी "ह्रां ह्रीं हूं सः इत्युक्ता मार्ताण्डभैरवाय प्रकाशशक्तिसहिताय स्वाहेति त्रिस्सवित्रे दत्तार्यः॥४॥ 'मूलेन मूर्धनि दत्वा-व. ! "मूलेन" इत्यधिक:-वर. गृहमागत्य दीर्घनयान्वितो हस इत्युक्त्वा, इत्यधिकः त. कोशे. . 3 ·, परसुरामकल्पसूत्रम् स्नान कर्मणि प्राप्ते लानावमा । एतेन वैदिकलानोत्तरत्व अम्य सूचितम् । अयमेवार्थ म्पष्टमुक्त त्रिपुरार्णवे--- त्रैवर्णिकैदिकानि तान्त्रिक क्रियतेऽम्बिलम् ॥ इति ॥ अत्र प्रत्यञ्जलि मन्त्रावृत्ति । अज लीन् इति बहुवचनेन द्रव्यभेदे सिद्धे क्रियाया आवृत्तिरपि, द्रव्यभेदे मन्त्रावृत्ते कादशे व्यवस्थापितन्यात् 1 द वा दत्यम्य कुत्रेत्या काक्षाया सानरूपतया योग्यत्वान् म्वगिरीति पूरणायम् । मूले न इति मूलमुच्चा रयन्निति तदर्थ । त्रि त द भि मन्त्रि ता मूलाभिमन्त्रिता । त्रिरित्यम्य अभिमन्त्रिता इत्यनेनान्वय सन्निहितत्वात् , न पीत्वेत्यनेन विप्रकृष्टत्वात् । तेन मूलत्रिनाराभि मन्त्रिताना अपा सहदेव प्रागनम् । त्रि सन्तर्प्य मूलमुच्चार्य शक्तिचकैरनायिका श्रीललिता तर्पयामीति मन्त्रम्य सत्पाठ , क्रियाऽभ्यासरूपत्वात् । चतुरावृत्तितर्पण तु मन्त्रावृत्तिरेव न क्रियाऽऽमृत्ति इति पूर्वमेव व्ययम्थापितम् । न हि द्रव्यभेदप्रापक शास्त्रमस्ति, तम्मात सहदेव मन्त्र । प्रोक्षणेऽप्यवमेव । आत्मा न इति शरीरवाचक, मुख्यार्थम्य प्रोक्षणजनितसम्कारासमवात् । तर्पणमोक्षणयो मन्त्रानुक्ते मुन्नेति योजयत् । तदुक्त त्रिपुरार्णवे--- मन्त्रानुक्तो मूलमन्त्र योजयेत् परमश्वरि ।। इति ।। न 'मूलेन दत्वा' इत्यम्मादनुपङ्ग , तथा सति तदभिमन्त्रिता ' इत्यत्राप्यनुपने तत्पदवैय्यर्थ्यात् । अतोऽध्याहार एव । 'वस्त्रपरिधान म्मृतिप्राप्तमनूद्यने । तत्फल स्नानकर्मपरिसमाप्तिज्ञान ज्ञेयम् । इत्यु क्त्वा इत्येतापदपहाय म्वा हा ऽन्तोऽर्घ्यदान मन्त्र । यद्यपि मन्तलिट्नेनैव देवतालामे स वित्र इति व्यर्थम् । तथाऽपि दत्ताऱ्या इत्या दानपदार्थ म्बम्बन्चध्यमपूर्वकदेवतोद्देश्यकद्रव्यत्याग । स च अमुकदेवताया इदं न ममेति रूप । तत्र मन्तरिहेन मार्ताण्डभैरवापद न ममेति सिद्ध । "ऐन्द्रया गार्हपत्यमुपतिष्ठने" इतिवन् त याधितु चतुर्थ्यन्त स वित्रे इति । अत्रापि सकृद्दत्तद्रव्यम्य पुनदानासमवात् अपराध्य द्रव्यान्तरत्व सिद्धम् । तथा च द्रव्यष्टथक्त्वात् मन्त्रावृत्ति , यथा नानानीजेप्ववहननमन्त्र ॥ ४ ॥ 'मूलेन, मूलमुचारयन् इति तदर्थ ' इत्यधिक - २. वेदिकसध्योत्तर तान्त्रिकमध्यां करिव इति सकल्प्य-इत्यधिक व शे 1.

·तदुक्त कामिकागमे- तृतीय खण्ड -श्रीक्रम तत श्रीचक्रभावन सवितृमण्टले देव्यै अर्घ्यदान च विधीयते- तन्मण्डलमध्ये नवयोनिचक्रमनुचिन्त्य वाचमु- चार्य त्रिपुरसुन्दरि विद्महे काममुच्चार्य पीठकामिनि धीमहि शक्तिमुच्चार्य तन्नः क्लिन्ना प्रचोदयादिति त्रिमहेश्यै दत्तायः शतमष्टोत्तरमामृश्य मनुं मौनमालम्व्य ॥५॥ तम्य सविन म ण्ड लम्य दृश्यमानवर्तुलाकाग्म्य मय नरयोनय चतस्र पराङ्मुसा पञ्च म्याभिमुग्वा योनयो यम्मिन् तत् न व यो नि च श्रीचक्रमित्यर्थ । .---"नयोनि श्रीचक्रमिति" | सुन्दरीहढ्यऽपि--"नयोनि श्रीचक्र विश्वम्योत्पत्तिकारण प्रोक्तम्" इति । शेष म्पटम् । वा च प्रथमफूट, "श्रीमद्वाग्भवकूटैक्म्वरूपमुसपनजा" इति प्रमाणात् । प्रथमटानन्तर विद्महे इत्यन्त पठेत् । तत काम मध्ययूट, तदुक्त चिद्गगनचन्द्रिकायाम- शक्तिवाग्भवयोमय कामराजन्तु विश्रुत । रक्तशुरुषभामिश्र इति ॥ तढचार्य पीठ का मि नि धी म हि इति पठेत् । शक्तिं शक्तियूट तृतीय उच्चार्य पटिन्या, "शत्ति टैकताऽऽपन्नकश्यधोभागपारिणी" इति सहस्रनामपाठात् । तत प्रचोद या ढि त्यन्त पठेत् । इद्र त्रिपुगगायत्रीत्यप्युच्यते । टोप पूर्वपत् । आ मृश्य जपित्वा । शेष म्पष्टम् ॥ अत्र निरन्धकारोक्त--म्नाने जले हम्तमात्रमण्डलकरणमारभ्य व इति वीजेन सप्तवारमभिमन्त्रणान्त सन्याया तिरात्मान प्रोश्येत्यन्त–तन्त्रान्तरम्य पतत्तन्लानुसारिणा न म्प्रष्टव्यम् । यदि म्पृश्यते तन्वान्तर, तर्हि सन्ध्यात्रय पारायण क्रमश्च न हेतुना त्यत्त । तन्मूल प्रामाणिकश्चेद्वदनु ॥ ५॥ यागमन्दिग्प्रवशादि ततो यागमन्दिरप्रवेगाडीन् वदति- .

·१०४ परशुरामकल्पसूत्रम् यागमन्दिरं गत्वा कृप्ताकल्पस्सङ्कल्पाकल्पो वा पीठमनुना आसने समुपविष्टः ॥ ६ ॥ या गमन्दिरं पूजाम्यानं गत्वा । एनेन सन्ध्या बहिर्जले नद्यादाविति सिद्धम् । कृप्ताः धृताः आक ल्पाः भूषणानि यनेदृशः । इदं भूपणधारणं पूजाफर्तुरङ्गम् । अतो लोके पूजाकर्तु(यांणि यानि भूपणानि तान्यवश्य धार्याणि । इदं च श्रीमतां संभवति । एवं सति दरिद्रम्य अङ्गभूतभूपणासमर्थम्य अन्धादिवदनधिकार प्रसक्त.। अत आह--संक ल्पा कल्पो वेति । सङ्कल्पेन मानसक्रियया कल्पित आकल्पो येनेहशो था। मनसा निर्मितभूषणधारणकर्तेति यावत् । तथा च दरिद्रम्याप्यम्त्यधिकार इतिभावः । भूपणानि पद्मरागप्रचुराणि, भूषणविशेषनियमम्य तन्त्रान्तरम्थम्यापि ग्रहणमभिमतम् ।। यत्तु निवन्ध द्वारपूजाया ताम्बूलभक्षणमुक्तं तत् सूत्रकारानभिमतम् । यद्वा-- यागमन्दिरे क्रियाविधानात् अर्थसिद्धे गमने पुनर्यागमन्दिरं गत्वेति व्यर्थ सत् गणपतिक्रमम्थान्त प्रविश्येत्यर्थकशब्दकथनात् तदन्तधर्मातिदेशं ज्ञापयति । अत एव याराहीक्रमे नायं शब्द । तेन श्रीकमे श्यामाकमे द्वारपूजाऽनु । तथाऽपि श्रीक्रमे ताम्बूलमक्षणं निर्मूलमेव ॥ पीठ मनु ने ति पूर्व व्याख्यातम् । समुप विष्ट इत्यत्र समित्युपसर्गण आ समाप्ति एकासनेन म्येयं इति ज्ञापयति । अत एव येनासनेन समाप्तिपर्यन्त- मवस्थाने म्वम्य श्रमो न म्यात् तेन पद्माद्यन्यतमेनामनेन म्थेयमित्यर्थ. ॥ निबन्धे वालातृतीयवीजेन द्वादशवारमभिमन्त्रणं मूलमन्त्रेण प्रोक्षणं उक्तम् । तत् सूत्रानभिमतं ज्ञेयम् ॥ ६ ॥ एतन्सपोपयोगिनी त्रितारीमाह -- त्रितारीमुच्चार्य रक्तद्वादशशक्तियुक्ताय दीपना- थाय नम इति भूमौ मुश्चेत् पुप्पाञ्जलिम् ।। ७ ॥ त्रिता में वक्ष्यमाणामुक्या नम इत्यन्तमुच्चरेत् । अयं दीपनाथाहणमनुः । अनेन भूमौ पुष्पाञ्जलिं दद्यात् । पुष्पाणामञ्जलिगृहीताना प्रचय पुष्पाञ्जलि । तदुक्तं अगम्त्यसंहितायां सोमवारविधिप्रकरण- . -- ·तृतीय खण्ड -श्रीक्रम समिटम्तद्वयमध्यवर्ती प्रसूनपुन कुसुमाञ्जलि म्यात् ।। इति ॥ ॥७॥ सर्वमन्पु त्रिवारीसयोगनिधि सर्वमन्तोपयुत्ता काचित परिभाषामाह- सर्वेषां मन्त्राणामादौ त्रितारीसंयोगः । त्रितारी वाङमायाकमलाः॥८॥ अत्र सर्पगन्दम्य प्रकरणन सकोच कृत्वा श्रीविद्योपान्त्यङ्गभूतानामेतदुत्तर पठिताना इत्यर्थ । नेनैतत्पूर्वमन्त्रेषु त्रिनारीयोगो नास्तीति सिद्धम् । अत एव सेतुबन्ध- " यागमन्दिरप्रवेशाचर फ्ल्पसूत्रे त्रितारीयोगपाठात् तत प्राक् मन्त्रेषु न तद्योग इति मन्तव्य' इति स्थितम् । आ दा वित्यनेन अन्तव्यावृत्ति । योग इति वक्तव्य समित्युपसगेण त्रितार्युच्चार स्पष्टमभूत् । ततो यत्किंचिद्रङ्गमन्त्रपाठ समय मध्य यदि करणापाटयादिदोषेण एको वर्णो लुप्त तदा पुनमन्त्र पठनीय तत्रापि पुन बितारीयोग सूचित । यहा--त्रितारीपाठानन्तर क्नचित् प्रतिनन्धन मन्त्रपाठे यदि क्षणविलम्ब तादृशम्थले पुनन्त्रितायुचारोऽविलम्वनोचारणरूपो ज्ञाप्यते । यद्यप्यनेनैन दीपनाथाणमन्त्रे त्रितारीयोगप्राप्तो तत्र त्रितारीमुच्चार्यति व्यर्थम् । तथाऽपि तत्र त्रितारीमुक्त्वेति तन्मन्नघटक्त्व त्रितार्या ज्ञापयति । हय परिभाषा च त्रितारीयोगेन मन्वाणा सम्कार वदति इति न वैय्यर्थ्यम् ।। यत्तु निरन्थ दीपनाधाहणोत्तर गणपतिनमन गुरनमन अङ्गुष्ठादिकनिष्ठान्त व्यापकमिति प्राणप्रतिष्ठा च, तत्पी तन्त्रान्तरम्थ अन्यप्रकरणम्थ श्राविद्याप्रयोगे न म्प्रष्टव्यम् ॥ अर त्रितारी क्त्याकामायामा-त्रि तारी ति । वाक् सविन्दु द्वादगम्वर । माया तुगयोप्मसहितद्वितीयान्तम्थोचरमनिन्दुस्तुर्यम्बर । कमला प्रथमोप्मसहितहितीयान्तम्यापरि मन्दुिस्तुर्यम्बर । पने त्रितारापढवाच्या भवन्तीति शप । वागादीनामुक्तार्थन्चे प्रमाणमग्रे वक्ष्याम ॥ ८ ॥ श्रीवरस्वरूप तत्साधनद्रव्य च इत पर श्रीचाम्वरूप तत्साधनद्रय चाह-- ·१ परशुरामकल्पसूत्रम् पुरतः पञ्चशक्तिचतुःश्रीकण्ठमेळनरूपं भूसदन त्रयवलित्रयभूपपत्रदिक्पत्रभुवनारद्रुहिणारविधिकोण- दिकोणत्रिकोणविन्दुचक्रमयं महाचक्रराजं सिन्दूर- कुड्कुम'लिखितं चामीकरफलधौतपश्चलोहरत्नस्फटि- काद्युत्कीर्णं वा निवेश्य ॥९॥ पुरत इत्यम्य निवेश्य त्यनेन माक्मन्यय । पञ्चशत य शक्तिचत्राणि, चतु श्री क ण्ठा चत्वारि शिवचाणि एपा मळ न रूप अभिन्नम्वरूपम् । एतेन विपणन एतादृशम्बम्पज्ञान पूनाऽऽदानावश्यकमिति मूचितम । पतन्मळनप्रकार पृनाकाल ईदृशज्ञानम्यावश्यक्ता चोक्ता ब्रह्माण्टपुराण त्रिकोणे बैन्दव श्लिष्टमष्टांग्ऽष्टदळाम्बुजम् । दगारयो पोटशार भूगृह मुवनायक ।। शैवानामपि भाक्ताना चाणा च परम्परम् । अविनाभावमरन्य यो जानाति स चवित् ।। एव विभागमज्ञात्वा श्रीचक्र योऽर्चयेन् सकृत् । न तत्फलमवामोति ररिताऽम्बा न तुप्यति ॥ इति ॥ अयमेवार्थस्तन्त्रेषु बहु प्रतिपादित । ग्रन्थविस्तरभयान्नेह तापवचनानि रिग्वितानि । भृ मदन त्रय परित चतुरश्रखात्रयम् । चतुर) भूमदनगतिग्राहक प्रमाण तु- तद्वाह्ये वृत्तमालिग्य तद्बाटे चतुरश्रकम् । इति तन्त्रान्तरवचनम् । अम्मत्परमष्टिगुर मिरपि मैनुनन्ध लिम्पिन ' भृगृह नाम चतुग्न" इति ॥ श्रीचके द्वाररहितचतुरश्रत्रयलम्बनममधनम् ननु तन्त्रान्तरवचने चतुरश्रमियरवचनेन एकमव चनुग्श्रमिति प्रतीयते, इह चतुरश्रत्रयमित्युत्तम् , द्रुयोविंगेध क्थमतदिति चत्न, तत्तत्तन्वानुमा - मिलित-अ ·.. तृतीय. यण्ड. -श्रीकमः रिपुरुषभदन व्यवस्थित विकल्पसभवान् । एवं सूत्रानुयायिनां श्रीचक्रे भूपु द्वाररहितं, अनुक्तत्वात् ।। ननु त्रिपुगऽर्णवे "वृत्तं ततो भुपुराणां त्रितयं द्वारगोभिनं " इत्युक्तत्वात् , एवं नित्यातन्त्रे "एवं त्रिभृमदनकं चतुद्वारविभूषितं " इति, वामकेश्वरतन्त्र " परिवेषं भूपुरं च चतुद्रांरोपगोभिन्" इति, एवमादितन्वानुमाग्ण अत्रापि द्वारतात्पर्य कम्प्यतां दति चेत्-न " वृत्तत्रयं च धरणीसदनत्रयं च श्रीचक्रमेतदुदितं परदेवतायाः इति यामळवचने, एवमन्यप्वपि तन्लेयु, द्वाररहित पुरश्रवणेन विकल्पम्य दुनिवारत्वात् । न चैवं द्वारहितभूपुरम्य केनापि निबन्धकांग्णालिखि- तन्वादिदमश्रद्धेयं इति वाच्यम् ; मौन्दर्यल्हयाँ "यश्चत्वारिंगत् " इति श्लोके द्वारानुक्तः भगवत्पादानामम्मदुक्तपक्षम्यवाभिमतवान् । एवं प्रपञ्चमारमद्महे श्रीविद्यारण्य- म्वामिभिरपि द्वाररहितमपि श्रीचक्रे चतुरश्रमुपलभ्यतं कचिदिति ग्रन्यन अम्मदनु- मतमेव लिखिनम् । एवमनिचिरन्तनगिभूपालपद्धतावपि तथाऽस्ति । इदमन्येपिर्नु प्रवृत्ती अन्यान्यपि निवन्धान्तरवास्यानि मिलिप्यन्ति । एताबदलमिति न विशेषयत्नः कृतः ॥ इत्थं चाहं मूत्रानुयायाति विशंपाभिमानवता नियात्मवनिवन्धकांग्ण श्रीचक्रले. ग्यनप्रकारकथनावमरे "चतुद्वारं भूपुरं ममुहावयन् "दति यतो लिम्वितं अन एव नेन सूत्रं न परिगोधितम् । गतानुगतिकलोकानुसारेण लिखितमिति स्फुटम् ।। किंच निरन्धकार श्रीमान्कग्गयाणा मिष्य इति म्बनिबन्ध एव लिंलख । श्रीभाम्फरगयोक्तमेनुयन्ये "प्रतिदिगं साम्ययुक्तं द्वारसामान्याभावयत्" इति नृतीयः पक्षः । कल्पमूत्रमम्मिन् पक्षे अनुकूलमिति लिखितम् ॥ किंच मंषा मन्त्राणां आदौ त्रिनार्गमयोग इति कल्पमूत्रस्य यागमन्दिग्प्रो- योत्तरमेव पाठान् तनः प्राक्तनमन्वेषु न तद्योग इनि मैनुबन्य स्थिते अयं मुप.कार्ग रश्मिमालामन्येषु सन्ध्यावन्दने च त्रितागं योजयामाम । तथा द्वारचनुष्टयं च योजयामाम । एवं सति गुस्मतमपि यः अजानन् स्वेच्छया लिम्वति म काहा उपासकः. कीदगो वा गुमगिष्यभारः, तं न विमः ॥ यदि च मंतुपन्यं प्रथमं द्वाग्मामान्यामा विनिम्य अग्रे तत्त्वं विचार्य अग्रे तत्रैय “द्वारसामान्याभावपक्षम्नु द्वारप्रतिषेधपर्युदामान्यनग्मन्नग्ण यामळन्यबादी ·तृतीय बण्ड -श्रीक्रम १.९ अत्र महेश्वगनन्दनाथा "तद्वाह्ये वृत्तमालिन्य तद्वाह्ये चतुरश्रकम् " इति परमानन्दतन्त्र वृत्तमित्यवचनात् , “वृत्त ततो भूपुरागा' दति, " वृत्तं विभूमदनक" इति, . परिवेषं भूपुर च" इति. "मुवृत्तं परमेशानि" इति त्रिपुरार्णव नित्या वामकेश्वरतन्त्र-दक्षिणामूर्तिसंहितासु एक्वचनबलात् कणिकावृत्तद्वयनैव सह निवृत्तमिति व्यवस्थाप्य तत मेतुबन्धमतमनूद्य तद्पण मैतुनन्ध एव वामकेश्वरतन्त्रज्ञानार्णवचनयो बहुयु पुस्तप्चनुपलंभादिति श्रीभास्कररायलखं हेतुत्वेनोपन्यम्य मेतुनन्ध यूपयामासु !! अय प्रकारोऽसिद्ध । मंतुनन्थे ते सिद्धान्तावसं वहुपु पुस्तम्प्यनुपलंभादिति नाक्त । स्तुि वादिमतानुवाढवेळाया उपन्यम्त । स च वाढिनी लेस । तेन हेतुना श्रीभास्कररायमतं क्य निरम्तम् । रायैश्च प्रत्युत मत्युस्तकमध्यलेखात् प्रमाणमेवेति प्रतिवन्धुचर वृत्तद्वयापत्तिश्चेति दूपणद्वयं दत्तम् । किं च वामकेश्वरतन्त्र- वचने न कोऽपि विराट लिनस । एव सति तत्रापि निर्मूल दृशो दोपारोप केवलं म्बपाण्डिल्यप्रकटनार्थ एव । अतो वामरेश्वरतन्त्रवचनम्य वृत्तत्रयप्रापकम्य जानार्णवम्य च गतिमफल्पयित्वा न वृत्तपञ्चकनिवृत्तिर्भविष्यति । यदि च निरुक्तैस्वचननलादेव यामळकपचनेन अष्टदळपोडगढळेति पृथगुक्त्वा तदुत्तर श्रूयमाणवृत्तत्रातिपदे त्रयमित्यम्य समुदायानुवादकत्वरूपवैय्यर्थ्यमीहत्य, एवं वामाम्प अमित्रयमित्यत्र अष्टढळपोटगढळापयवम्य प्रमेय वामारूपत्वकल्पनायास. क्रियते । तर्हि तहाह्य चतुरश्रकमित्यत्राप्यंकवचनं तुल्यम् । तदुपोहलकानि वचनानि--वामकेश्वरतन्वे "परिवेष भुपुर च" इति, तौर पष्टपटले "वामारूपं चतुष्कोणं इति, पूर्वतन्त्रे च " 'गुणवृत्तं तत कुर्याच्चतुरथ च तद्वहि " इति, दक्षिणामूर्तिमंहिताया--"युवृत्तं परमेगानि ततो भूपिम्बमालिवेत् " इत्यादिवचनानि । एवं वचनेषु मत्यु एक्वचने निर्भरवत अत्र परमानन्दतन्वटिप्पण्या " चतुरश्रं चतुर- श्रय" इति महेश्वरानन्दनाथलेख मन्दमविरद्ध एव ॥ यदि च " भूपुराणा नितय द्वारगोभित" इत्यादितन्त्रपचनकवचनं तत्रत्यमविपक्षितमिन्युच्यने, तर्हि वृत्तमित्यत्रविचनेन कोऽपराधोऽनुष्ठित । एवं बहुप्येकवचन रोके येदे च प्रयुज्यमान बहूपलभ्यने । रोके, “गृहे धान्यमम्ति", 'सच्चतुरश्रय निभिरहुले " इत्यधिक - ·परगुरामकल्पसूत्रम् .. शिष्टा । 1 "सपन्नो व्रीहि इति हेतुम्तदुद्भये ' इति ईदृशम्थल जात्यकवचन मिति वदन्ति "ब्राह्मणो मम देवत" इति पुराणप्रयोग । श्रुतो बहुपत्नीकदर्शपूर्णमाम "पत्नी सनह्य "गृह समाप्टिं" इत्यवमादीनि बहूनि सन्ति । तदुपपत्ते नैकवचनस्य सर्वथा गत्यभाव ॥ न च–उक्तम्थलेषु बाधफवशादेकवचनम्य लक्षणा बहुत्वे कल्पयित्वा एकवचन निर्वाह्यम् । प्रकृतेऽपि तद्वत्पक्षाश्रयण वामकेश्वरतन्त्रम्थस्य " गुणवृत्त तत ' इत्यत्र तत इत्यस्यैव लक्षणाया तात्पर्यग्राहकता याच्या । सा च न सभाति । तत पदघटितना मकेश्वरतन्त्रम्य "तद्वाद्ये वृत्त" इति परमानन्दतन्त्रम्येकवचनघटितम्य तुल्यबलत्वेन एकवचनानुसारेण तत इत्यम्यैर रक्षणापक्ष अविनक्षापक्ष वाऽऽश्रित्यैश्वचनविपक्षैव किमिति न नियते । द्वयोर्मध्य अन्यतरम्य अन्यथानयने कार्य तत इति पदस्वारम्य नैकवचनमविवक्षित न विपरीतमित्या नियामकाभावात् इति वाच्यम् । प्रत्ययार्थ प्रातिपदिकार्थयोर्मध्य एकानुसाग्ण अपरम्यान्यथानयने प्राप्ते प्रातिपदिकम्य प्रवरत्वेन तदनुसारेण वचनप्रत्ययार्थस्यैवान्यथा नयनम् । तदुक्त श्रीविद्यारण्यस्वामिभि त्रिरनुक्तिर्मचो धर्म स्थानधर्मोऽथ नाग्रिम । स्त्रीलिङ्गत्वान्न तत्प्रातिपदिकमरत्वत् ॥ इति प्रातिपदिकपापल्यसाधकयुक्त्योऽपि बय सन्ति । ग्रन्थविस्तरभयादभियुक्तोक्ति कुसैव लिसिता । तम्मात् प्रातिपदिकीभूतततइत्यनुसारण एकवचनमेव अन्यथा नेयम् । तथा च सुधिया आग्रह परित्यज्य केवलतत्त्वनुभुत्सुना विचार्यमाण सर्व तन्त्रप्वपि वचनमात्रम्याविवक्षा कृत्वा श्रीयन्त्रे पञ्चमृत्तान्यभिमतानीति सिध्यदिति । प्रस्तमनुसराम ॥ भूपपत्र मिति-~-भूपा इति पोडशसख्याया सङ्केत । पोडश पत्राणि यम्मिम्तत् । दिवपत्र-दिगित्यष्टसख्याया सज्ञा तावन्ति पाणि यम्मिस्तत् । मुवनार--भुवनमिति चतुर्दशसख्याया सज्ञा, तावदर तारत्कोणम् । द्रुहिणार द्रुहिण इति दशसख्याया सज्ञा, श्रीभागवतादौ मष्टिनिमित्ताना दशपनापतीना कर्दमादीना प्रसिद्धत्वात् । तापदर दशकोणमित्यर्थ । भनेन विधि कोण मिति च व्याख्यातप्रायम् । दिक्पद च व्यास्न्यातम् । त्रिकोण विन्दू म्पष्टी । मय मित्यनेन ·तृतीयः खण्ड:--श्रीक्रमः . समष्टयेकरूपत्वं ज्ञापितम् । महाचक्रगज--चक्रगजमिति श्रीचक्रम्य नाम, तत्र महत्त्वं पूज्यत्वं. " मह पूजायां" टल्यनुशासनात् । तथा च ब्रमवि-गुरुद्रादिमकल. पूज्यमित्यर्थः । मिन्दा प्रमिहं, कु कु मं कामी, पतदन्यतोण । यहा द्वन्द्वसमामेन माहित्यप्रतीतः मिन्दरसहितकुडकुमेन लिम्बि त म ॥ नन्याम्तु-~-यदा भूमी अम्तागं लिम्व्यने तदा कुदकुमग्जामिः परणं, मरुमम्लारश्वेत सिन्दूररजोभिरिति व्यवस्थामाहुः । सत्र मूलं दियम् ।। लेखनप्रकारम्य अम्मत्परमेष्टिगुरुकृनमेनुवन्यं सविस्तरमुक्तत्यान्नात्र लिम्ब्यते । गतावत्पर्यन्तं पूजाममय निन्ययन्त्र निर्माणप्रकारः उक्तः । ढानी मिद्धयन्त्रेऽपि पूजाप्रकारं यन्वनिर्माणद्रव्यनियमं चाह चामी करत्या दिना । चा मी कर मुवर्ण कल धोतं गैप्यम् । यद्यपि कलधौतपदं मुवर्णवाचकमपि भवति । “ कलधोतं गेप्यहनोः" इति कोगान, तथाऽपि मुवर्णम्य पूर्यमुक्तन्याद्रौप्यमेव । १: पञ्चलाई, तत्क्षणमुक्तं तन्त्रमारे बृहत्पाश्चगने च-- रोप्यं नृपगुणं प्रोक्तं दिक्मग्न्यो हेमभागकः । तानं द्वादशभागः म्याल्लाहमागम्य पञ्चकम् । आग्कृटम्य षभागाः पञ्चलोहं प्रकीर्तितम् ॥ इति ।। आरकूटं पितलं, शेपं म्पष्टम् । रत्ना नि मरकतादीनि, नेषु उन्कीर्ण पूर्वोक्त माम्मेण निर्मितम् । आदि पदात ताग्रहपदादिकं परमानन्दतन्वोक्तं प्रामम् । इदमपि पूर्वोक्तचकराने विशेषणम् । शं चक्रगनं पुरतो नि वे श्य ।। अत्र पूजनं मुम्न्यम् । एतम्यालामे तन्वान्तरीक्तप्रतिनिधियीकागेऽपि कार्य: तदुक्तं परमानन्दनन्वे- आदर्श चैकगुणिनं पुग्न द्विगुणं फारम । प्रतिमायां चनुर्धा स्यात् मान्ग्रामेषु पोटग ॥ शिवनाम गनगुणं पूजनात पुस्पार्थकम् । महमधा नामदे तु पलं देवि प्रवक्षनं ।। कुण्डल्या लक्षगुणितं देवतादर्गनं भवेत् । चक्रगजे तु या पूजा माऽनन्नालदायिनी ॥ इति ।। -- - ·११२ परशुरामकल्पसूतम् इमानि तु पठितक्रमे उत्तरोत्तराभावे पूर्वपूर्व ग्राह्यम् । एतादृशार्थतात्पर्य ग्राहकमेव फलतारतम्यश्रवणम् । कुण्डली शेषकुण्डली । पुस्तकं कुलशास्त्रपुम्तकम् । प्रतिमा ध्यानश्लोकम्थाकाग । शेपं म्पप्टम् ॥ यन्तप्रतिष्ठा मूत्रे अनुक्तत्वात् न कर्नव्या मूत्रानुपायिभि । एवं प्राणप्रतिष्ठा- ऽपि न कार्या मूत्रानुयायिभि , अनुक्तत्वान् अनाकाइक्षितन्याच्च । वस्तुतस्तु- यन्त्रप्रतिष्ठायाः पूजाप्रयोगवहि तत्वात् अधिकाभ्युदयेच्छाया तन्त्रान्तरोक्तमनुष्ठेयं, यथा सहस्रनामपाठादि । तत्करणे अभ्युदय अफरणेऽपि न हानि सूत्रानुयायिनाम् । यथा वा यज्ञोपवीतसंम्कारो बौधायनसूत्रे पटित । अन्यसूत्रापटितत्वात् " बद्दल्पं वा इति सूत्रान् अननुष्ठाने न हानिरिति द्रविटान्ध्रदशीया यज्ञोपवीतम्य न सन्कार कुर्वन्ति । महागष्टदेशीयस्तु करणे अभ्युदयं मत्वा संस्कार कियनं । तद्वत चक्रगने संम्कारे अभ्युदयः, अकरणे सूत्रानुयायिना न हानि ॥ ॥ मन्दिरार्चनम ततो मन्दिराद्यर्चनक्रममाह- तत्र महाचक्रे अमृताम्भोनिधये रत्नद्वीपाय नानावृक्षमहोद्यानाय 'कल्पवृक्षवाटिकाये सन्तान- वाटिकाये हरिचन्दनवाटिकायै मन्दारवाटिकाये पारिजातवाटिकायै कदम्बवाटिकायै पुष्यरागरत्न- प्राकाराय पद्मरागरत्नप्राकाराय गोमेधरत्नप्राकाराय वज्ररत्नप्राकाराय वैडूर्यरत्नप्राकाराय इन्द्रनीलरत्न- प्राकाराय मुक्तारत्नप्राकाराय मरकतरत्नप्राकाराय विद्रुमरत्नप्राकाराय माणिक्यमण्डपाय सहस्रस्तम्भ- मण्डपाय अमृतवापिकायै आनन्दवापिकाये विमर्श- . कल्पवाटिका-बा, श्री. गोमेद–२२.

·तृतीय सह -श्रीम ११३ वापिकायै वालातपोद्दाराय चन्द्रिकोद्गाराय महा- शृङ्गारपरिघाये महापद्माटव्ये चिन्तामणिगृहराजाय पूर्वाम्नायमयपूर्वद्वाराय दक्षिणाम्नायमयदक्षिणद्वाराय पश्चिमानायमयपश्चिमद्वारायोत्तरानायमयोत्तरद्वाराय रत्नप्रदीपवलयाय मणिमयमहासिंहासनाय ब्रह्म- मयेकमञ्चपादाय विष्णुमयैकमञ्चपादाय रुद्रमयेक- मञ्चपादाय ईश्वरमयैकमञ्चपादाय सदाशिवमयेक- मञ्चफलकाय हंसतूलतल्पाय हंसतूलमहोपधानाय कौसुम्भास्तरणाय महावितानकाय महायवनिकाये नम इति चतुश्चत्वारिंशन्मत्रेस्तत्तदखिलं भावयित्वा अर्चयित्वा ॥१०॥ तत्र यागमन्दिर थिने इति गप । इद च महा चक्रे इत्यम्य विगपणन् । यद्वा-ततेति लिखितार्थक पूर्वसूत्रे, पुरतो नित्यन्वितम् । महाचरे इति "मावयिन्धा अर्चयित्वा" इति अग्रिमेणान्वितम् । अम ताम्मो निधि अमृतममुद्र । रल मयो द्वीप वामयोन्यदेश उन्नतभूमिरिति यावत् । उद्यान मोटारन, "पुमाना क्रीड उद्यान" इत्यमर । वृक्ष वाटिका उपरन, “गेहोपपने नाटिका' इत्यमर । कल्पा दीनि सुरतस्नामानि । पञ्चैते देवतग्यो मन्दार पारिजातक । सन्नान कल्पमध पुमि वा हरिचन्दनम् ॥ इत्यमा । कदम्ब मसिद्ध । पुप्य गगा दिविद्रु मान्ना नग्लमेटा नेश मा कार परित गृहाहहिनिर्मिना मिचि । माणिक्य पनगग, तम्य मण्डप । वापी दीपिका उदारी रोहित ममाहादक यम्नु । तदुक्त व्यारोग-दागे गहिने वो समाहादनमस्तुनि" इति । रल मया प्रदीपा नेपा बनयम् । हमनल पसिवित धन्मदामन्त्रे- " ·११४ परशुरामकल्पसूत्रम् पम्य पक्षाध स्थितरोममालाऽऽकृतिमूक्ष्मपक्षा महाराष्ट्रभाषाया परा इति प्रसिद्धम् । महो पधान महाराष्ट्रभाषाया रोडु इति प्रसिद्धम् । को सुभास्त रण रक्तवर्ण तल्पोपरि तन्मा लिन्याभावार्थ सूक्ष्म वस्त्र पात्यने । तत् महागष्ट्रभाषाया पलगपूम इति प्रसिद्धम् । वि तान ऊर्ध्व देशान्मृत्तिकादिपातप्रतिनन्धकमुपरि वध्यमान वत्रम् । यवनिका महाराष्ट्रभाषाया पडदा इति प्रसिद्धम् । शेष प्रसिद्धम् । एव चतुर्थ्यन्तै स नम इति योग , “ या ते अमेऽयाशया" इतिवत् । ण्तै चतुश्चत्वा रिंशन्मन्त्रे मन्त्रवान्यानर्थान् आदो श्रीचके परिभाव्य तेपा पूजन कुर्यात् । एकम्य ध्यान ततोऽर्चन ततोऽपरम्य ध्यान तत तम्यार्चन मिति म त च दि ति पदम्वारम्यात् लब्ध । अन्यथा न्यायत पदार्थानुसमयन ध्यान पूनन च प्राप्त, ततदिति वीप्सया तहाधो नय ॥ १० ॥ दीपदान चक्राभ्यर्चन च गन्धपुप्पादिम्थापनम्थानादिक्माह्– गन्धपुष्पाक्षतादींश्च दक्षिणभागे दीपानभित्तो दत्वा मूलेन चक्रमभ्यर्च्य मूलत्रिखण्डैः प्रथम- त्र्यश्रे॥११॥ अक्षता दी त्यत्र आदिपदेन प्रथमद्वितीयादिग्रहणम् । एतन्य द वे त्यनेना न्वय । तत्र दान न यत्किंचिद्देवतोदेगन त्याग । किंतु ' यज्ञायुधानि सभरति" इतिवत् पूनासामग्र्या एकत्र सपादनम् । एतम्य पर तत्तदर्पणवेळाया तम्य तम्य शीघ्रलाम । दीपा नाम भित पार्श्वद्वय दान म्थापनमदृष्टार्थम् । दन्त्यम्य च कारण आवृत्तिज्ञापिता, प्रत्युद्देश्य वाक्यपरिसमाप्त्यर्थमावृत्तेरावश्यक्त्वात् । अतो न ददातेरर्थभदो दोपजनक । नच दाधातोग्यमर्थ रेन प्रमाणनेति वाच्यम् , रजकम्य वस्त्र ददाति, सवाहाम्य चरणां ददाति, शत्रो भय ददाति इत्यादौ योग्यतया अर्थकल्पनावत् अत्रापि योम्यार्थकल्पनात् । अमित इत्यनेन एकम्मिन् पाश्व यावन्तो दीपा तावन्त एव अपरपार्श्व इति ज्ञाप्यते । अम्य फ्ल अन्धकारनिवृत्ति । पतेन पूजागृहे अन्धकारमामान्याभाव कार्य इत्यर्थ । एकस्मिन् पाश्वे अधिकतीपम्थापने तत्पृष्ठत तच्छायारूपान्धकार पतिप्यति । अभितम्तुल्यप्रज्वाल्ने न कुत्राप्यन्धकार ·तृतीय खण्ड---श्रीक्रम इत्यर्थ । पार्धयनियमो दृष्टार्थ । चक्र नवचनात्मक समष्टिचत्र मूल न पञ्चदश्या अभ्य च । अत्र पुप्पावतश्पणमवाभ्यर्चनम् । निखण्टे वाग्भवकामराजशक्तिमि प्रथम चरनिर्माणसमा प्रथमम्य चक्रम्य पाणि या न्य था णि तानि द्विगुत्वादेकर झार । न नहुनीहि । तत्पश्च त्रिकोणात्मरक्चो परदेश पूनने मन्वयम्यानाका क्षितत्वात् “भगो वा विमनतु" इति द्विपापत्ते । न च "चतुर्भिरनिमादत्ते" इतिवत् समुच्चयोऽस्विति वाच्यम् तथाऽपि बहु हिपक्ष अन्यपदार्थ लक्षणाकल्यन दोष । द्विगुष्य तु कोणत्रय कूटत्रय युक्तम् । अभ्यर्च्य इत्यम्य पूर्वम्मादनुवृत्ति । मम्यानुतत्वात् म्वाग्रादिप्रादविण्यन ॥ ११ ॥ , + मात्मशुद्धिहेतु शोपणादि तत शोषणालानात्मशुद्धिहंतूनाह-- वाय्वग्निसलिलवर्णयुक्प्राणायामैः शोपणं संदह- नमालावनं च विधाय ॥ १२ ।। वायुवण ~~-य, अग्निवर्ण ---, सलिलपर्ण -~~31 वायो योपकतात्ति लोकप्रसिद्धा । अतस्तद्वणऽपि साऽन्ति । अत तेन गोषण जलाशनाशन, एवमव अग्निवणन म द ह न मम्मीकरण, तपैर तदम्मन उदकवणन पिण्टीकरण आशयन, विधाय हत्या । चकारात् तन्लान्तरोन श्यामाप्रकरणस्थ ल इति पार्थियनीजन काटिन्यसपाटन गाभवशरीरोत्पत्तिच ग्राह्या । यद्वा---समीपत्तित्वात् श्यामाप्रकरणस्थमव ग्राह्यम् । शोपणादिरियाणा कर्मा काक्षाया दृश्यमान स्थूलगरीर लिङ्गगरीर वा कर्म तन्त्रान्तरप्रसिद्ध ग्राह्यम् । वर्ण यु प्राणाया मै रित्युक्त्या यमित्युच्चरन् प्राणानातमितोनियच्छत् , तत शरीर गोपण भाववत्, यश्च श्यामाप्रकरण " वायु पिङ्गळया आष्य" इत्यभ्यास हत तम्यार्थम्य प्राणायामरित्यनेन ज्ञापितत्वात् । एवमवाग्रेऽपि ॥ यत्तु निबन्ध सङ्कोचशरीर शोपयदित्यादिवाराहीप्रकरणस्था मन्त्रा रिसिता ते निर्मूला हया, अमितत्वात् । पर तु श्यामाप्रकरणस्थ कठिनत्वसपादन शामन शरीरोत्पत्ति 'चकारसूचिताथापत्तिप्रमाणसिद्धा अनुष्टेया ॥ १२ ॥ "सूत्रकार-श्री वा - L

·परशुरामकल्पसूत्रम्
प्राणायाम.
तत प्राणायामविधिमाह-
त्रिः प्राणानायम्य ॥ १३ ॥
प्राणा या मस्तु श्यामाप्रकरणे वक्ष्यमाणप्रकारेण जय ॥ १३ ॥
विघ्नकरभूतोत्सारणम्, वनकवचन्यासश्च
तदुत्तर विनद्भूतोत्सारण कार्यमिति तदाह-
अपसर्पन्तु ते
भूता
ये
भूता भुवि संस्थिताः।
ये भूता विघ्नकर्तारस्ते नश्यन्तु शिवाज्ञया । इति
वामपादपाणिघातकरास्फोटसमुदाञ्चितबस्तालत्रयं
दत्वा देव्यहंभावयुक्तः स्वशरीरे वज्रकवचन्यासजालं
विदधीत ॥ १४॥
अपसर्पन्तु इति मन्त्रेण पार्ष्या पादपृष्ठभागेन भुयो घात ताडन,
कर यो आस्फोट सघर्ष, समुद श्चित तिर्यकृत वक्त्र मुख, एमि सहेति
शेप । ताल त्रय अधोमुखाभ्या दक्षमध्यमातर्जनीभ्या वामकरतले सशब्द
त्रिरभिघात , त दत्वा उत्पाद्य । अह उपास्य देव्य भिन्न इति भावयित्वा ।
म्व शरीरे इत्यनेन देवताशरीरव्यावृत्ति । वज्र कवच अभद्यकवचरूप न्या स जाल
न्याससमूह वक्ष्यमाण विदधीत कुर्यात् ॥ १४ ॥
करसुद्धिन्यास
किं तन्न्यासजाल इत्याकाक्षाया आदौ करशुद्धिन्यासमाह-
विन्दुयुक्श्रीकण्ठानन्ततार्तीयैः मध्यमादितल-
पर्यन्तं कृतकरशुद्धिः ॥ १५ ॥

·तृतीय खण्ड --श्रीक्रम श्री कण्ठ शिर अकार योगिनीतन्ते पञ्चदश्या श्रीकण्ठदशकमित्यवर्ण गणनात् । अनन्त दीर्घाकार , तन्त्रसार आ ही कों इति मन्त्रस्य "अनन्तो बिन्दुसयुक्तो मायानमामितारवान् " इसुद्धारात् । विन्दु युजौ च तो श्री क ण्ठानन्तौ चति समास । ता ती य गालातृतीय सा इति । एव च अ आ सौ अनेन मन्त्रण मध्य मा मारभ्य तल पर्यन्त कृता कर शुद्धि यन । मध्यमानामा कनिष्ठाड्गुष्ठत नीकरतलकरपृष्ठेषु न्यसदित्यर्थ । अय करशुद्धिन्यास ॥ १५ ॥ आत्मरक्षान्यास आत्मरक्षान्यासमाह- कुमारीमुच्चार्य महात्रिपुरसुन्दरीपद'मात्मानं रक्ष रक्षेति हृदये अञ्जलिं दत्वा ॥ १६ ॥ कुमारी बारा उञ्चार्य पद मिति वर्णद्वयमपहाय रक्ष रक्ष त्यन्त पठन् हृ द य अञ्जलिं दद्यात् । अयमात्मरक्षान्यास ॥ १६ ॥ चतुरासनन्यास चतुरासनन्यासमाह-- मायाकामशक्तीरुच्चार्य देव्यात्मासनाय नम इति खस्यासनं दत्वा ॥ १७॥ माया ही इति स्पष्ट बहुस्थल प्रसिद्धम् । काम क्लीमिति । तदुक्त देवीभागवते- क्लीवति मुनिपुत्रम्तमाजुहाव तदन्ति । मुदर्शनस्तु तच्छुत्वा दधाराधाक्षर स्फुटम् ॥ अनुस्वारयुत तच्च प्रोवाच च पुन पुन । बीन चे कामराजास्य गृहीत मनसा तदा ॥ इति । 'ममृतचेतन्यमात्मान-त ·10 परशुरामकल्पमूनम् शक्ति सौरिति, "शक्ति परा तृतीया च" इति कोगात् । यद्यपि सामगतिपदेन त्रिपुरागायत्रीवत् पञ्चदशीद्वितीयतृतीयपूरग्रहणमपि ग्रहीतु गस्यते, तथापि प्रमाणम्य दर्गितत्वात् । तथाऽपि मादन 'शक्तिसयुक्त चतुर्थम्बरसयुतम् । ऊचे मध्यन्दुविन्द्वाट्य कामगज समुद्धृतम् । शान्तान्त कादिसयुक्तमेकारान्तान्तयोजितम् ॥ इति योगिनीतन्त्रे एतन्मन्त्रोद्धाराद्वयमेवार्थ । मादन ककार । शक्ति लकार । चतुर्थम्वर ईकार । शान्तान्त सफार । कादिविसर्ग । ऐकारान्तान्तमौकार | उच्चायें ति त्यक्त्वा न मोन्तो मनु । इत्थ च ह्रीं क्लीं मो दव्यात्मासनाय नम इति मन्त्रेण म्व स्या स न दत्वे ति, आमने पुप्पाक्षतान् क्षिपेत् ॥ १७ ॥ तत सूत्रद्वयन चपासनादिमन्त्रानुद्धरति- शिवयुग्वालामुच्चार्य श्रीचक्रासनाय नमः शिव- भृगुयुग्वालामुच्चार्य सर्वमवासनाय नमो भुवनाम- दनौ ब्लेमुच्चार्य साध्यसिद्धासनाय नम इति चक्रमत्रदेवताऽऽसनं त्रिभिर्मश्चक्रे कृत्वा ॥ १८ ॥ "हश्शिवो गगन 'प्राण " इति कोगात् । तेन युक्ता बाला । अत्र वालापदेन बालावर्ण , तेन बालावर्णमुद्दिश्य हवर्णयोगो विधीयते । तथा च बालावर्णाङ्ग हकार इति सिद्धम् । एव च " प्रतिप्रधानमनावृत्ति " इति न्यायात् वर्णत्रयऽपि हकारयोग । तत्रापि म्वरान्ते व्यञ्जनस्यादृष्टत्वादादावेव योज्यम् । इत्थ है हकी सौ श्रीचक्रासनाय नम इत्वको मन्त्र । शिवभृगु युक्—शिवो हकार , भूगु सकार , सकाराधिकारे “ जगबीज शक्तिनामा सोऽह वेगवती भूगु इति नन्दनकोशात् । एतदुभययुक्ता वाला झै हम्लीं ह्स्सो सर्वमन्त्रासनाय नम इति द्वितीयो मन्त्र । भुवना भुवनेश्वरी, तम्या मन्त्रो मायानीजरूप एवोद्धृत , शिवो हकार , , , 1 शकस-घर 'शक-बर ·तृतीय खण्ड -श्रीकम देवीभागवते-~" शिवमाया मिरिन्दुमान्" इतिवचनात् । शियो हकार । माया ईकार । अग्नि रफ । पिन्दु प्रसिद्ध । एका योगे हीमिति भरति, "भुरनेशी च लज्जा च हल्लेग्या कुलदेवता ' इति कोशात् । प्रकृतेऽपि स एव मदनो व्याख्यात । तथा च ह्रीं क्लीं में सा यसिद्वासनाय नम इति तृतीयो मन्त्र । एव त्रि भिम न्दै कमेण चकमन्त्र देवता ऽऽस ना नि च के कल्पयित्वा । अय चनुरासनन्यास इति कथ्यते ॥ १८ ॥ वालापडङ्गन्याम तत बालापडङ्गमाह- बालाद्विरावृत्त्या त्रिद्वयेकदशत्रिद्विसङ्ख्याऽङ्गुळि- विन्यासैः । कृप्तपडङ्गः ॥१९॥ वाला द्विरा य त्या पडवणे हृदयादिपडङ्गानि मेण त्याद्य गु लिमि कसा नि विन्यम्तानि घडगा नि यन ईदृश् । अयमवार्थ म्पष्टमुक्तो दक्षिणामूर्ति सहितायाम् --- कनिष्ठाडगुष्ठरहिले त्रिभिस्तु हृदि विन्यसेत् । मध्यमानामिकाभ्या तु न्यमन्छिसि मन्त्रवित् ॥ शिखाऽङ्गुष्ठेन विन्यम्य दशमि कवन न्यसत् । हृदुलनविन्याम विन्यमन् परमेश्वरि ।। तर्जनीमध्यमाभ्या तु ततोऽस्त्र विन्यसेत् प्रिय ॥ इति ॥ इति घालापडगन्यास ॥ १० ॥ वशिन्यादियोगिनीन्याम अथ वशिन्यादियागिनीन्यासमाह- सविन्दूनचो ब्लूमुच्चार्य वशिनीवाग्देवतायै नम इति शिरसि । सर्वत्र वर्गाणां विन्दुयोगः । कवर्ग ·१२० परशुरामकल्पसूत्रम् कलह्रीं च निगद्य कामेश्वरीवाग्देवतायै नमः इति ललाटे चुं गदित्वा न्ब्ली मोदिनीवाग्देवतायै नम इति भ्रूमध्ये टुं भणित्वा विमलावाग्देवतायै नम इति कण्ठे तुं च प्रोच्य ज्म्री अरुणावाग्देवतायै नम इति हृदि पुं च हल्ल्यूं उच्चार्य जयिनीवा- ग्देवतायै नम इति नाभौ यादिचतुष्कं इम्यूं उच्चार्य सर्वेश्वरीवाग्देवतायै नम इति लिङ्गे, शादिपटकं न आख्याय कौळिनीवाग्देवतायै नम इति मूले ॥ २० ॥ स बिन्दून चो बिन्दुयुक्ता अकारादिविसर्गान्ता तानुच्चार्य नम इत्यन्तो पशिनीमन्त्र । तथा च अ आ .. अ अ ल वशिनीवाग्देवतायै नम इति शिरसि न्यसेत् । नन्वेव सवेषु सिन्दुयोगकथनादन्या नेत्यत आह-सर्वत्रेति । स्पष्टोऽर्थ । क वर्ग मिति । कवर्ग प्रसिद्ध सविन्दु । करहीं इत्यत्र केवलव्यञ्जन मात्रग्रहणम् । “समुदायपु विद्यमाना वर्णा तदवयवेषु दृश्यन्ते" इति न्यायात् । गृहीतश्चाय पक्ष सेतुबन्धे श्रीभास्कररायै “अधस्तानाभस वीज" इत्यस्य व्याख्यानावसरे "नाभसो हससमुदाय तदेकदेश केवराहकार एव ग्राह्य " इति व्याख्यानपङ्क्तौ । अत्रापि तथा ग्रहणे बीज “त्रयोविंशदक्षरोऽसौ कामेश्वरीमन्त्र " इति सेतुबन्धलेख एव । ककारलकारयोरवर्णविशिष्टयोर्महणे द्वितारीयुक्तपादुका पूजयामीति पटिते ही श्री क क्ल्ह्री कामेश्वरीवाग्देवताकामेश्वरीपादुका पूजयामीति मन्त्र पञ्चविंशतिवर्णत्वात् । तस्मात् केवलव्यञ्जनमात्रग्रहणम् । व्यञ्जनाना न वर्णत्वमिति विस्तार उक्तो परिवम्यारहम्ये पञ्चदशीवर्गपरिगणने । तथा च क ख ग घर ल्ही कामेश्वरीवाग्देवतायै नम इति ललाटे न्यमेत् । चु चवर्ग-चुमित्यम्योदित्त्वात् तेन सवर्णग्रहणशास्त्रम्य “ अणुदित्सवर्णम्य चाप्रत्यय " इति शास्त्रम्य सत्त्यात् चवर्गग्रहणम् । चवर्ग नमइत्यन्त मन्त्र पटित्वा घूमध्ये न्यसेत् । टु वर्ग पूर्ववत् ।

·१२१ तृतीय सण्ड:-श्रीक्रम. शेष म्पष्टम् । मलवर्णेपु व्यञ्जनमात्रग्रहणं पूर्ववत् । यः आदि यस्य चतुष्कस्य इति तद्गुणसंविज्ञानवहुव्रीहि । इत्थंच य र ल व इति । शा दि पटक मित्यत्रापि समास पूर्ववत् ॥ २०॥ मूलमन्वन्यासः एव वशिन्याढियोगिनीन्याममुक्त्वा मूलमन्त्रन्यासादीन् वदति- मूलविद्यापञ्चदशवर्णान् मूर्भि मूले हृदि चक्षुस्त्रितये श्रुतिद्वयमुखभुजयुगळपृष्ठजानुयुगळ- नाभिषु विन्यस्य पोढा चक्रे न्यस्यान्यस्य वा ॥२१॥ चक्षु स्त्रि त य घूमध्येन सह ज्ञेयम् । श्रुति द्वय श्रोत्रद्वयम् । शेपम्थानानि स्पष्टानि । मूल पश्च द श वर्ण पिन्दुसहित नमोऽन्तै क्रमेणोक्तपञ्चदशस्थानेषु न्यसेत् । पोढा पट्प्रकार , गणेश ग्रह नक्षत्र-योगिनी-राशि पीठभेदेन चक्रन्यास- म्तन्त्रान्तरीक्तः । न्य म्या न्य म्य इत्यनेन कृतास्तत्वं सूचितम् ॥ २१ ॥ पानासादनम् , सामान्यायविधानम् एवं देवीरूपत्वसिद्धये न्यासानुक्चा ततोऽर्चनागभूतपातम्थापनविधि- मुपदिशति-- शुद्धाम्भसा वामभागे त्रिकोणपट्कोणवृत्तचतुर- श्रमण्डलं कृत्वा पुष्पैरभ्यर्च्य साधारं शङ्ख'प्रतिष्ठाप्य शुद्धजलमापूर्य आदिमविन्दुं दत्वा पडलेनाभ्यर्च्य विद्यया अभिमन्त्र्य तजलविडीभः आत्मानं पूजोपकरणानि च संप्रोक्ष्य ॥ २२ ॥ शुद्धा म्म सा इत्यनेन गणपतिपद्धतौ कथितगन्धाक्षतकुसुमसमर्चितत्वं ज्ञापितम् । शुद्धेन पटपूतेनाम्मसा । म्बया म मागे निकोणादिचतुरश्रान्तं नियम- . . । सम्याप्य-श्री. 16 ·१२२ परशुरामकल्पसूत्रम् विधिरूपत्वात् आकाङ्क्षावत्त्वात् श्यामात्रमोक्तमत्म्यमुद्रया निर्गमनरीत्या कृत्वा पुप्पैरभ्यर्च्य । साधार मित्यस्य तत्रेत्यादि आधारशड्ढयो प्रतिष्ठापने शुद्धजरपूरणे च मन्त्राकाक्षाया सन्निहितत्वा विशेषात् गणपतिप्रकरणम्थ श्यामाप्रकरणम्य वेच्छया ग्राह्यम् । न तु आधारादिपु पावकादिकळापूजन, अनुक्तत्वात् अमूचितत्वात् अत्रानाकाडीक्षतत्वाच्च । वस्तुतस्तु-- श्यामागणपत्यपेक्षया श्रीविद्याप्रकरणम्थविशपाय॑पात्राधारादिमन्त्राणा सन्निहितत्वात् त एव ग्राह्या । तत्रापि यावदाकाडीक्षत ग्राह्याम्, न त्वनाकाडीक्षतम् “पयसा मैत्रावरण श्रीणाति" इतिवत् ।। आदि म निन्दु सयोग शङ्खजलसम्कार । विन्दुमित्यत्र विधेयगतसङ्ख्या विवक्षिता । तेन विन्दुद्वयदानेन नादृष्टोत्पत्ति । न च विन्दुमित्यत्र द्वितीयाविभक्ति श्रवणात् स एवोद्देश्य किं न म्यादिति वाच्यम् । सम्कृतरिन्दो विनियोगा काक्षाया विनियोगाश्रयणात् न बिन्दुसम्कार । किं तु जलसम्कार , जलम्यागे विनियोगश्रवणात् । तथा च सम्कार्यम्यैवोद्देश्यत्वनियमात् बिन्दुर्विधय । तद्गतसङ्ख्या विपक्षितैय । पडतेन पडङ्गमन्त्रै अग्नीगामुरवायुकोणषु पडङ्गदेवता अभ्यर्च्य । अङ्गेनेत्यत्र एकवचनमा, बहुत्वलक्षक वा पागाधिकरणन्यायन, पण्मन्तेषु एकत्वान्वयासभवात् ॥ वस्तुतस्तु-अङ्गमन्त्रवृत्तिसङ्ख्याया पट्पदेनैव योधितत्वाद्वचनार्थोऽविवक्षित एव । तथा च आसर्गिकमेक्वचनमेव युक्तम् । न च विशषणवाचकपटपदसमान वचनक्त्वहानिरिति वाच्यम् , पट्पदेन साक समासाङ्गीकारेण अनुपपत्त्यमावात् । अनेनापि जलसम्कार एव ।। यद्वा-पडङ्गमन्त्रै षडङ्गदेवता तस्मिन्नेर शहोदके कूटनयद्विरावृत्त्या क्रमेण हृदयाय नम हृदयशक्तिश्रीपादुका तर्पयामीत्यादिमन्त्रैम्तर्पयत् । न च अभ्यच्यत्यम्य तर्पणार्थत्वे किं मान इति वाच्यम् । “ तर्पपचत्र योगिनी " इति वामकेश्वरतन्त्रात् , योगिनीपदम्य त्रिपुरसुन्दर्या पडङ्गदेवता इति मैतुबन्धे व्याख्यानात् ।। विद्य या पञ्चदश्या अभि मन्त्र्य अभिमन्त्रणेन सम्वृत्य, तज्जल सम्कृतजल, तस्य ये विष निन्दय ते आत्मा न म्वशरीर पूजोपकरणा नि गन्धपुष्प प्रयमादीनि च सप्रोक्ष्य । अत्र कपिजलाधिकरणन्यायन विग्रुमिरित्यनेन ·तृतीयः खण्डः-~ीकमः १२३ प्रोक्षणसाघनं बिन्दुत्रयमेवेति प्राप्तं न्यायं वाधितुं स मित्युपसर्गः । तथा च, यथा पूजोपकरणानि जलेन सम्यक् सिक्कानि तथा प्रोक्षयदित्यर्थः ॥ २२ ॥ विशंपायविधिः (अयशोधनम) एवं सामान्या'यः तृप्ति विधाय विशेषाातृप्तिमाह- तज्जलेन त्रिकोणषट्कोणवृत्तचतुरश्रमण्डलं कृत्वा मध्यं विद्यया विद्याखण्डैत्रिकोणं वीजावृत्या पडझं संपूज्य वाचमुच्चार्य अग्निमण्डलाय दशकलाऽऽत्मने अर्घ्यपात्राधाराय नम इति प्रतिष्ठाप्य आधारं प्रपूज्य पावकीः कलाः ॥ २३ ॥ तजले न सामान्यायोंदकेन । शेषं पूर्ववत् । म ध्यं त्रिकोणमध्यं, विद्या समष्टिविद्यया, संपूज्ये ति सर्वत्रानुषज्यते । विद्या ख ण्डैः कूटत्रयण त्रिको त्रिकोणकोणत्रयम् । अम्योपपत्तिर्दर्शिता प्राक् । बीजा वृत्त्या कूटत्रयद्विरावृत्त्या । कूटस्य बीजरूपत्वं श्रीपोडशाक्षर्याः पोडशार्णत्वोपपत्तये एकैककूटस्यकैकवीजरूपत्वं इनि सप्रमाणं वरिवस्यारहस्ये अस्मत्परमेष्ठिगुरुभिः प्रपश्चितम् । ग्रन्थविस्तरभयान्नेह लिख्यते । क्रमस्यानुक्तत्वात् प्रागादिपादक्षिण्यन स्वाग्रादिनादक्षिण्येन वा । नमोऽन्ता " नमोऽन्तैः पादुकाऽन्तर्वा" इति योगिनीतन्त्रवचनात् । वा चं ऐं इति । तदुक्तं देवीभागवते- वाग्भवं कामराजं च मायावीजं तृतीयकम् । चित्ते यस्य भवेत्तं तु न कश्चिद्वाधितु क्षमः ।। इत्युपक्रम्य वाग्भवं प्रथमवीज म्तोतुं कथामुपक्रम्य ऐ ऐ इति भयार्तेन दृष्ट्वा व्याघ्रादिकं बने विन्दुहीनमपि प्रोक्तं वाञ्छितं प्रददौ किल ॥ इति ।। प्योत्पत्ति विधाय विमेशाध्यविधिमाह--2, ब२. वीजद्विरायत्या~i. मन्तः, 4 .

·१०४ . परशुरामकल्पसूत्रम् विन्दुहीनस्य कैमुतिकन्यायेन फलहेतुत्वस्तुत्या सबिन्दु ऐकारो वाग्भव इति सिध्यति । नित्यारहस्य-" वाग्भव प्रथम देवि कामराज द्वितीयकम्" इति बालामन्त्रोद्धाराच, "रविस्वरो बिन्दुयुक्तो वाग्भव बीजमीरितम्" इति बीजकोशाच । आधारं कीदृश इत्याकाङ्क्षासत्त्वात् तन्त्रान्तरोक्त त्रिपदादि ग्राह्यम् । पाव की वहिसन्धिनी कला चतुर्थ्यन्तनमोऽन्तै तत्तन्नामभि प्रागादिवृत्तरूपं यजेत् , "प्रागादिवृत्तरूपेण" इति परमानन्दतन्त्रवचनात् । सेतुबन्ध भाम्कररायास्तु पश्चिमादिप्रादक्षिण्येन इत्यूचु ॥ २३ ॥ मदनादुपरि सूर्यमण्डलाय द्वादशकलाऽऽत्मने अर्घ्यपात्राय नम इति संविधाय पात्रं संस्पृश्य कलाः सौरीः सौः सोममण्डलाय पोडशकलाऽऽत्मने अर्ध्यामृताय नमः इति पूरयित्वा आदिमं दत्वो- पादिममध्यमौ पूजयित्वा विधोः कलापोडशकम् ॥ २४ ॥ मदन स्तु चतुरासनन्यासे प्रपञ्चित । शेष स्पष्टम् । स स्प्र श्य त्यस्मात् पूर्व तत्रेत्यादि । तत्र पाने सौरी कला तपिन्यादी सस्ट श्य पूजयित्वा । यद्यपि स्पृशिधातो न पूजनमर्थ , तथाऽपि — सपूज्य पावकी कला ', 'पूजयित्वा विधो कला ' इति वाक्यमध्यवृत्तित्वात् , “तत्र पात्र प्रतिष्ठाप्य तर सूर्यकला यजेत् " इति योगिनीतन्त्रवचनाच्च पूजायामेव तात्पर्य कल्प्यम् । आ दि म प्रथम पूर यि त्या उपादिम द्वितीय मध्य म तृतीय, इद चतुर्थपञ्चमयोरप्युपलक्षणम् । सिद्धान्तग्रन्थे प्रथमखण्डे “ पन्च मकारा तैरर्चन गुप्या" इत्युक्तम् । तत्रैव द त्वा स्थापयित्वा । विधो कळा पोड श क अमृतादिपूर्णामृतान्तम् ॥ २४ ॥ तत्र विलिख्य व्यश्रमकथादिमयरेखं हळक्ष- युगान्तस्थितहसभास्वरं वाकामशक्तियुक्तकोणं हंसे- नाराध्य बहिर्वृत्तपट्कोणं कृत्वा पडणं पडड्रेन पुरोभागाद्यभ्यर्च्य मूलेन सप्तधा अभिमन्त्र्य ·१२५ तृतीय खण्ड -श्रीक्रम दत्तगन्धाक्षतपुष्पधूपदीपः तद्विमुभिः प्रोक्षितपूजा- द्रव्यः सर्व विद्यामयं कृत्वा तत्स्पृष्ट्वा चतुर्नवति- मत्रान् जपेत् ॥ २५ ॥ तत्र प्रथमद्रव्य पूर्वोक्तक्रमण पूजयित्वा । अकारादिविमर्गान्तपोडशम्वरै पश्चिमादीशानान्ता एका ग्सा कुर्यात् । तत ईशानाद्याग्नेयान्ता कार्गमारभ्य तान्त पोडशवणे अपरा रसा सपादयत् । तत आमेयादिपश्चिमान्ता थादिसान्तै पोडशमि तृतीयरेखा सपादयत् । एव सति अश्व कश्च यश्च आदियेपा वर्णाना दीर्घाकारख कारदकारप्रभृतीना तन्मया तवभिन्ना रेसा यम्मिन् निमोणे तत् अकथा दिम य- रेसम् । इद य श्रविश्पणम् । हश्च ळ क्ष युग च तयो अन्त मध्ये स्थि तो यो हस इति वर्णसमुदाय नेन भाम्बर-द्रव म्वदयभागे ह इति विलिख्य तदुत्तरतो हस इति वर्णी विलिग्व्य तदुत्तरतो अति विलिंग्वत् । एव चोक्तरूप भाति । एव वा काम शक्त य वालाया वर्णत्रयम् । यद्वा--मूर कूटत्रयम् । प्रमाण अर्थद्वयेऽपि पूर्वमेवोक्तम् । तद्युक्तानि कोणानि यम्मिम्तत् । एतादृशविशपणत्रयविशिष्ट त्रिकोण विलि ठ्य । हम न हम इति मन्त्रेण आराध्य पुप्पादिमि पूजयित्वा । यहि त्रिकोणात् वृत्त पट्कोण च हत्या। पडश्र पट्कोणानि मूल पटग मन्चै पुरोभागादि म्याभिमुखाग्रादिप्रादक्षिण्यन अभ्यर्च्य । मूल न मप्तधा मप्तवारमानेन । तस्मिन् द्रव्यं दत्ता अर्पिता गन्धाक्षत पुष्प धूपदीपा यन ईदृश पूजको भवेदिति विशिष्टविधो दानमर्मापा कार्यमिति विगषणविधिरार्थिक । विद्या परसवित् तन्मय तदभिन्न ? त्या भावयित्वा । तत् प्रथमादिकम् । चतुर्नवतिमन्वान् वक्ष्यमाणान् ॥२५॥ तान् मन्त्रानाह- त्रितारीनमस्संपुटिताः तेजस्त्रितयकळा अष्टत्रिं- शत् । सृष्टिऋद्धिस्मृतिमेधाकान्तिलक्ष्मीद्युतिस्थिरा- स्थितिसिद्धयो ब्रह्मकला दश । जरा पालिनी शान्तिरीश्वरी रतिकामिके वरदा हादिनी प्रीतिदी.

·परशुरामकल्पसूनम् र्घा विष्णुकला दश । तीक्ष्णा रौद्री भया निद्रा तन्द्री क्षुधा क्रोधिनी क्रियोद्गारी मृत्यवो रुद्रकला दश । पीता श्वेताऽरुणाऽसिताश्चतस्र ईश्वरकलाः। निवृत्ति- प्रतिष्ठाविद्याशान्तीन्धिकादीपिकारेचिकामोचिकापरा- सूक्ष्मासूक्ष्मामृताज्ञानाज्ञानामृताप्यायिनीव्यापिनी - व्योमरूपाः पोडश सदाशिवकलाः ॥ हसश्शुचि- पद्वसुरन्तरिक्षसद्धोता वेदिपदतिथिर्दुरोणसत् । नृप- द्वरसदृतसद्वयोमसदब्जा गोजा ऋतजा अद्रिजा ऋतं बृहत् ॥ प्रतद्विष्णुस्तवते वीर्याय मृगो न भीमः कुचरो गिरिष्ठाः । यस्योरुषु त्रिषु विक्रमणेष्वधिक्षि- यन्ति भुवनानि विश्वा ॥ त्र्यम्बकं यजामहे सुगन्धि पुष्टिवर्धनम् । उर्वारुकमिव बन्धनान्मृत्योर्मुक्षीय मामृतात् ॥ तद्विष्णोः परमं पद सदा पश्यन्ति सूरयः। दिवीव चक्षुराततम् ॥ तद्विप्रासो विपन्यवो जागृवासः समिन्धते । विष्णोर्यत् परमं पदम् ।। विष्णुर्योनि कल्पयतु त्वष्टा रूपाणि पिशतु । आसिञ्चतु प्रजापतिर्धाता गर्भ धातु ते ॥ गर्भ धेहि सिनीवालि गर्भ धेहि सरस्वति । गर्भ ते अशिनौ देवावाधत्तां पुष्करस्रजा॥ इत्येते पञ्चमन्त्राः॥ मूलविद्या चाहत्य चतुर्नवतिमन्त्राः ॥ २६ ॥ त्रि तारी पूर्वोक्ता । त्रितारी नम इत्यनयोर्मध्ये चतुर्नवतिमन्त्रान् पठेत् । तथा च द्वाभ्यां संपुटितो भवति । यथा लोके संपुटे करण्डे अन्त किंचित् क्षित्वा ·तृतीय सण्ड -श्रीक्रम १२७ प्रत्यक " आधारावयवोत्तरावयवमध्यत्तित्व वस्तुन सपाद्यते तद्वत् प्रथम वितारी, पधाचतुर्न पतिमन्वेन्वेको मन्त्र , ततो नम इति । एव मति मन्त्र द्वाभ्या सपुटितो भवति । ते जत्रित य बहिर्यसोमा तेषा कला धूम्रार्चिरादिपूर्णामृतान्ता श्यामाक्रमे वक्ष्यमाणा अष्टत्रिंशत् । मन्त्रम्वरूप तु ऐं ह्रीं श्रीं धूम्रापेि नम । एव अग्रेऽपि ज्ञेयम् । सृष्टिमद्धीत्यत्र सन्ध्यभाव आएं । यद्वा- पाक्षिकत्वादसन्धि । शेप स्पष्टम् । वहिक्ला १० । सूर्यकला-~-१२ । चन्द्रकला---१६ । ब्रह्मकला- -१० । विष्णुकला -२० । रुद्रकला -१०1 ईश्वरकला । सदाशिवकला -~-१६ । इत्थ च कला सर्वा ~८८ । यद्यपि ह ५ स दशु चिषत् इत्यारभ्य पुष्कर सना इत्यन्त सप्त मप सन्ति, तथाऽपि । इत्येते पञ्चमन्त्रा' इत्युक्त्या चतुर्थपञ्चमौ मिळिवा एको मन्त्र , पष्ठसप्तमौ मिळित्या एको मन्त्र । एकलिङ्गत्वादुक्तयोरेवेक्य युक्त, नत्वन्यत्र । मूल विद्या पञ्चदशी । पूर्वकला ८८, उक्तमन्त्रा पञ्च मूलविद्या च आहत्य सर्व मिलित्वा चतुर्नवतिमन्ता सपद्यन्ते । एतैरभिमन्त्रणन द्रव्य सम्बुर्यादिति फरितोऽर्थ ॥ २६ ॥ अथ हैके पञ्चभिरखण्डायैरभिमत्रणमाम नन्ति ॥ २७ ॥ अथे त्यनेन चतुर्नवतिमन्त्रोत्तरमवेति नमविशष सूचित । नान पाठक्रम सभवति, स्वमताभावात् । अत अथत्यावश्यकम् । ह इति शब्दालझारे । एके इत्यनेन पाक्षिक्त्व सूचितम् । अखण्ड आद्य येपामिति तद्गुणसविज्ञान बहुव्रीहि ॥ २७ ॥ अखण्डाद्या के ? इत्याकाक्षायामाह-~- अखण्डैकरसानन्दकरे परसुधाऽत्मनि । खच्छन्दस्फुरणामत्र निधेह्यकुलनायिके ॥ अकुलस्थामृताकारे शुद्धज्ञानकर परे । अमृतत्वं निधेयस्मिन् वस्तुनि क्लिन्नरूपिणि ।

·१२८ परशुरामकल्पसूतम् तद्रूपिण्यैकरस्यत्वं कृत्वा ह्येतत्स्वरूपिणि । भूत्वा परामृताकारा मयि चित्स्फुरणं कुरु ॥ इति तिस्रोऽनुष्टुभो विद्याः ॥ २८ ॥ वेदभाप्ये वैदिकमन्त्राणा अर्थम्य विवृतत्वात् तान् परित्यज्य केवलतान्त्रिक- सुबोधमन्त्राणां कयां चिदर्थ 'प्रकटयामि । अखण्डे ति-अखण्डेत्यादिमन्तत्रयं लिङ्गेन सुधादेवीप्रार्थनाझं भवितुमर्हति । ततोऽपि वलवता अभिमन्त्रणोत्तरद्वितीयाश्रुत्या अभिमन्त्रणागम् । एतदनुमारेण परमानन्दतन्त्रे- “एतत्त्रयं त्रिनीजान्यं चतुर्धा तत्र वै जपेत् " इत्यत्र म्पृशन् इत्यध्याहार्यम् । तथा च अभिमन्त्रणाङ्गत्वं सिद्धम् । एवं च परमानन्द टिप्पण्या अखण्डेत्यादि मुधाटेवीप्रार्थनारूपमिति लेख प्रामादिक एव, लिङ्गाच्छुतिबाधम्य केनाप्यनङ्गीकारात् । अद्य मन्त्रार्थस्तु—अकुलं नाम सहस्रदलकमलद्वयम् । सर्वकमलानामाधारभूतं ऊर्ध्वमुग्वमेकं पद्मं मूलाधारम्याधम्तिष्ठति । तदेकं अकुळपदवाच्यम् । " अकुळे विपुमंज्ञे च" इति योगिनीतन्तश्लोकव्याख्या- नावसरे सर्वाधःस्थितसहस्रदळकमलोपर्यष्टदळं तदुपरि पढळं तदुपरि मूलाधारादि- चक्राणि तत्र मूलाधाराध स्थितं पढळं कुलपद्म तदध थिने अष्टदळसहस्रदळे अकुले इति सेतुबन्धलेखात् । एवं ब्रह्मरन्ध्रस्थिताधोमुग्वसहस्रच्छटपद्ममपि अकुलम् । तदुक्तं त्रिपुरार्णवे-- मुषुम्नोचं सुधारश्मिकोटिकान्तिममप्रभम् । अधोमुग्वं गुरम्यानं सह्यादळगोभितम् ।। अकुलं तद्विजानीयात् . ...इति ॥ परमानन्दतन्त्रेऽपि- सायकः प्रातस्त्याय ब्रह्मरन्धे निजं गुरुम् । पूर्वोक्ताफुलपद्मान्तादगान्तमगरहे । इति । एवं द्वयोः सहस्रच्छदयोरकुलवाच्यत्वे मिद्धे प्रले ब्रह्मरन्ध्रम्थम्यैव ग्रहणम् , तम्यैवामृतमाविवात् । प्रकृते अकुलं यमरन्ध्रम्थकमलं तम्य नायिका तदधिष्ठात्री प्रकटयति- 'चिन्यः-बर.

·तृतीय खण्ड -श्रीक्रम १२९ तत्सम्बोधने हे अकुल ना यि के । अखण्डोऽविच्छिन्न एकर सो दु खासमिन्नो य आनन्द त करो ति व्यञ्जयतीति ताश । परा उत्कृष्टा या सुधा ब्रह्मरन्ध्रस्था अमरत्वकारिणी तदात्म नि तत्स्वरूपे अत्र द्रव्य स्वच्छन्दा स्वतन्त्रा या चित् तस्या स्फुरणा प्रकाशशक्ति निधे हि स्थापय । हे परे श्रेष्ठे किन्नमार्द्ररूप तदस्मिन्नस्ति इति क्लिन्नरूपिणि अस्मिन् वस्तु नि अमृतत्व निधेहि सस्थापय सपादय । अकुल व्याज्यात तत्र विद्यमान यत् अमृत तस्य स्वरूपमिव स्वरूप यस्या द्रव्याभिमानिदेवताया । इट परेन्यस्य विशेषणम् । शुद्ध ज्ञान करे स्वरूपज्ञानाविर्भावात्रिं, इदमपि पराविशेषणम् । यत्तु सौभाग्यानन्दसन्दोहे परे इति सप्तम्यन्त कृत्या वस्तुविशपणमित्युक्तम्, तन्न, दूरान्वयापत्ते । तत् परब्रह्म तस्य यद्रूप तद्वति परब्रह्मस्वरूपे इति यावत् । तद्रूपिणि विशेपार्य्यरूपिणि मयि देहाभिमानिनि । पर यत् अमृत आनन्द त दा का रा भूत्वा ऐक र स्य चित्तम्यैकाकारता कृत्वा सपाय चि स्फुरण स्वम्वरूपप्रकाश कु विति मन्त्रत्रयार्थ । अनुष्टुभ अनुष्टुप्छन्दम्का इत्यर्थ , "द्वात्रिशदक्षराऽनुष्टुप् " इति श्रुते । विद्या मन्त्रा । इद विद्यात्रय मिळित्या एकापूर्वननक, पौर्णमासयागत्रिकवत् , अग्रिममन्त्रेषु अथो इति प्रकमान्तरसत्त्वात् , तन्त्रान्तरेऽपि एतत्त्रयमिति समष्टिविनियोगदर्शनाच । तेनैकमन्त्रलोपे पुनस्त्रितयपाठ , न तावन्मानम् ॥ २८ ॥ चतुर्थ अमृतेशीमन्त्रमाह-- अथो वाचं ब्लू झौमिति जूं सः इति चोक्त्वा अमृते अमृतोद्भवे अमृतेश्वरि अमृतवर्षिणि अमृतं स्रावय लावय स्वाहेति चतुर्थों मत्रः ।। २९ ॥ वाच ऐं। इति द्वय चो क्त्वे ति च त्यक्त्वा शेप मन्त्रम्यरूपम् । हे अमृते अस्मिन् द्रव्य अमृत स्रावय इति तदर्थ । अपाण्यमृते इत्यस्य विशपणानि । तदर्थ स्पष्ट ॥ २९ ॥ तत पञ्चम मन्त्रमुद्धरति~~ वाग्भवो वदवद ततो वाग्वादिनि वाड्मदनक्लिन्ने क्लेदिनि क्लेदय महाक्षोभं कुरुयुगळं मादनं 17 ·परशुरामक्ल्पसूत्रम् । शक्तिमोक्षं कुरुकुरु शब्दो हसचतुर्दशपञ्चदशपिण्डः सहचतुर्दशपोडशपिण्डश्चेति पञ्चमीयं विद्यताभिः अभिमन्य ज्योतिर्मयं तदयं विधाय ॥ ३०॥ वाग्म व ऐं। वाक् ऐं। मदन क्ली। कुरुयुगळ द्विवार कुर्वित्युच्चार्य । मादनं क्लीं। शक्ति सौ । चतुर्दश अचा चतुर्दग औ। पञ्चद ग अनुस्वार । पिण्ट. समुदाय । पोड गो विमर्ग । तथा च मन्त्रम्वरूपं— वदवद वाम्बादिनि ऐं क्ली लिने क्लेदिनि छेदय महाक्षोभ कुरकुरु क्लीं सौ मोक्षं कुरकुरु हसी म्हौ । इतीयं पञ्चमी विद्या । एता भि पञ्चभि अभिमन्त्र्य 1 ज्यो तिर्मयं निदोपं तद घ्य विधाय । एतेन तन्त्रान्तरोक्तशापविमोचनादिकं अनेनैव जातमिति चितम् ।। ननु ज्योतिर्मयमित्यनेन अयमभिप्राय फ्थ निप्पादित इति चेत्-- उच्यते । ज्योतिरिति प्रकाशापरपर्याय । प्राचुर्यार्थ मयट् । यम्मिन् प्रकाश मलमिश्रत्वं तत्र प्रकाशप्राचुर्य न संभवति यथोपरक्तदिवाकरादौ । मलनिर्गमे सति तत्रैव प्रकाशप्राचुर्य- मनुभूयते । एवमेवाद” मुग्यप्रकाशकं । तद्वदत्रापि द्रव्ये नानाशापादिमलोपहते ज्योतिर्मयत्वं न संभवति । पोक्तकोनगतमन्त्रैरभिमन्त्रणे सति निरम्तनिखिलमलं सत् ज्योतिर्मय भवति । तत एव ज्योतिर्मयं कृत्वेत्युक्तम् । एतेन तन्तान्तरोक्तशाप- विमोचनम्यापि समुच्चय इति पाचिदुक्ति अश्रद्धेयैव ॥ । द्विपान विधे मुख्यत्वसमर्थनम् एवं ये महेश्वरानन्दनाथप्रभृतय तन्त्रान्तरे नित्यपूजाया "पूर्ववतु त्रिपात्रक" इति वचनात् मूत्रे न वर्तव्यमिति निषेधामावान् मूत्रानुमारिभिरपि त्रिपात्रं कर्तव्यमित्यूचुः, तान् प्रति अय प्रश्न —सूत्रे न कर्तव्यमिति निषेधाभावेन त्रिपात्रत्व साध्यते, उत तन्त्रान्तरे उक्तत्वात् , उत म्बमूत्रे निषेधामावे सति तन्त्रान्तरे विद्यमानत्वेन वा, उत तन्त्रान्तरे द्विपात्रनिपेघश्रवणाद्वा । नाय बीहिभिर्यजेत" इत्यत्र न गोधूमरिति निषेधाभावात् गोधूमयोगेनाप्यपूर्व म्यात् । न द्वितीय , तथा सति परशुराममूत्रोक्तमङ्गीतमातृकावाराह्याद्युपाम्ने श्रीविद्याऽङ्गत्वेन सौभाम्यानन्द- सन्दोहे परेषामपि ईशागत्यागम्य नियुक्तिक्त्वापत्ति । एतेन नृतीयपक्षोऽपि निरस्त । , ·१३१ तृतीय सण्ड -श्रीक्रम किंच- - नापि चतुर्थ । तथ. हि योऽय " तम्मात् पात्रद्वय देवि नैव कुर्यात् कदाचन " इति निषेध , या च निन्दा- आलम्बनान्यथा याऽपि कृत्वा पारद्वय गिये । पूजाफ्लेन हीनस्तु विक्रिया रमते नर ॥ इति, त्रिपारकमिति विधिशपार्थवाद । अन्यथा त्रिपाठविधिनैर द्विपातव्यावृत्ती निषेधम्य निवृत्तिरूपफ्लाभावेन वैय्यऱ्यांपत्ते । यदि च विधिना प्रवृत्तिमात्र निषेधेन च तदितरनितिरित्युच्यने तर्हि — एकादश प्रयाजान् यजति" इत्यत्र न द्वादश न दश इति वाक्याभावात् दाभिदिभिश्च प्रयार्जरपूर्व म्यात् । तम्माहि धिनव द्विपानिवृत्तो निषेधो व्यर्थ सन् तच्छेपोऽर्थशाद एव । अर्थवादभ्य स्तुतिमात्रे तात्पर्यम् । न तम्मिन्निधरूपत्वमस्ति । क्थ निपधेन हेतुना तन्त्रान्तर त्रिपात्रत्वसाधनम् ॥ एतत्तन्त्र कति पात्राणि । इत्याकाक्षाया म्बमूने विशपाश्रवणाा तन्त्रान्तरम्थ 'पूर्वपत्तु त्रिपारक' इति वचनमेव आकाङ्क्षापूर्वी सन् विपात्र साधयतीति परमतम् । तथा मति द्विपात्रप्राप्तग्वाभावेन निषेधम्य दूरनिग्म्तत्वात् ।। न च अर्थवाद इति वदतम्तव मने द्विपात्रप्राप्त्यमारेन न द्विपात्र कुयादिति वाक्यम्य प्रामाण्य क्य चिन्त्यने इति वाच्यम् । अर्थवादयटफनिषेधम्य प्राप्तिपूर्वक्त्वमिति न नियम , तम्य म्यार्थे तात्पर्याभारात । अनोप्राप्तार्थनिषेधोऽपि निहति, यथा- "नान्तरिये न दिव्यमिश्चेतव्य " इति, “ यदन्तरिक्ष चिन्वीत अन्तरिक्ष शुचाऽर्पयत्" इति । तादृगार्थम्य न म्याथै तात्पर्यम् , किंतु प्रागम्त्यमारे । तचायाधितम् ॥ न या तन्त्रयो परम्पर प्रतिवितिमार सप्रमाण , यतो वा प्राप्त निपि यत । न समाप्तनिषेध म्वमेऽपि श्रुन ॥ किं च-पापीतये अर्थादेऽपि आगेपितनिधन्यमम्नु । तथापि न नेपा समीहितमिद्धि । तया हि कल्पसूत्रेण पारद्वयप्राप्ति , परमानन्टतन्वेश निषेध , तथा मति तन्त्रयो समयसत्येन ग्रहणामहणाद्विकल्प ण्य स्यात् । निधशामध्येव बरच्या प्राबल्याहाकार ग्रहणपतम्बत्यन्त यायेन । विकल्प एव न म्यान् । द्विपात्रप्रयोगोड- +- ·१३२ परशुरामकल्पसूत्रम् 1 . . शाम्रीय इति वदता महेश्वरानन्दनाथादीना विक्ल्यो न हीष्ट । स च दुप्परिहार ॥ न च–परशुगमस्त्रे न कण्ठरवेण द्विपात्र त यमित्युक्तम् कि तु पानद्वयप्रयोगम्थपाठानुमाग्ण कल्प्यो विधि । तम्मात् पात्रद्वय देवि नैव कुर्यात् ' इति प्रत्यक्षो निषघ । तथा च प्रत्यक्षणानुमानिक बाध्यते । ग्रहणाग्रणम्थले उभय प्रत्यक्षमिति विक्ल्यो युक्त । प्रकृनं न तथा, वपस्यात्, इति वाच्यम् । अग्नीपोमीयपना अधिगुप्रैप " पदविशतिरम्य वय " इति मन्त्रोऽस्ति । तत्र, वनय पार्थान्धीनि अम्य पगो पटविंशतिरिति तदर्थ । अय मन्त्र अश्वमेधे अमीषोमीयविकृतित्वात् अतिदेगन प्राप्त । तथा सति अश्वमय चतुस्त्रिाद्वाजिनो देवबन्धो ' इति मन्त्रान्तरमन्ति । नेन मन्तलिङ्गेन अश्वम्य पाश्वानि चतुस्विंगत् इति सिद्धम् । तसिद्धा पश्शितिरम्य वत्र्य ' इति मन्त्र पड्विंशलिगविरोधे तत्स्थाने ' चतुमिश्गदम्य वनय इन्यूह प्राप्त । एव मति अश्वमधप्रकरण पुनरेव श्रूयने--" न चतुम्बि गदिति त्रुयात् पदवि शतिरित्यव त्यात" टति । अत्र चतुस्लिंगदित्यूहगानम्यानुमानिक्त्वात् त बाधित्वा न चतुत्रिंशत् इति नियो निन्य प्रवर्तते इति पूर्वपक्षमुक्त्वा तदुत्तर यत्रानुमानिको विधि निषधश्च प्रत्यक्ष तत्र द्वयोरपि समलत्वमङ्गीकार्यम् । तथा हि---प्रालटुल्भावो हि न कम्नुनि स्वाभाविक कुत्र चिदम्ति, किं त्वाकाइनाया शीघ्रोपस्थितिरिळम्बोपस्थितिप्रयुक्त । यथा विकृतो कर्मविगप प्रकृतिता वेद्याम्तरण प्राप्तम् । तत्र क्न वेद्याम्नरण कार्य इत्याकााया साधनगोधक पद यदि न म्यान् तदा प्राकृतपेद्याम्तग्णमाधन म्मृत्वा कुशान् बुद्धौ आरोप्य पश्चात् प्रकृतिवत् कुगरास्तरण कर्तव्यमिति आनुमानिस्शब्दकल्पनया आमाझा पूरीया । ततोऽपि झटिति · शरमय बर्दिभवति ' इति प्रत्यक्षवाक्यनो पन्थिनशरै आकामाशान्तो बोधकमात्रम्य तदा आकाक्षापिरहान् दुर्बलत्वम् । प्रहने “न चतुम्बि यदिति वान्" इति निषधम्य प्राप्तिमापेभत्वात् "चतुस्त्रिशद्वानिन " इति लिङ्गन पूर्व विधिकल्पनानन्तर विधिमनुमत्य प्रवृत्त पुरुष निवर्तयितु निपध पश्चात् प्रवृत्त । न कुशशास्त्रात् पूर्व शरशास्त्रमिव निषेध अव यमुपान्य प्रवृत्त तमसन्त बाधिनुमसमर्थस्सन् पक्ष बधते । अत इंसस्थले- । य श्री बर ·तृतीय गण्ड- -श्रीरम विधिल्पनात् पूर्व प्रत्तिनम । अत ईगम्यो आनुमानिरविधिमत्यक्षनिषेधयो तुल्यलत्याद्विकल्प एवेति नरमे तुरीयपादे सिद्धान्तिन जैमिनितन्वे । प्रतेऽपि तथा तुल्यनलल्याद्विपल्पो दुप्पम्हिार ॥ यदि च सूत्रे पात्रहरतिस्तव्यतामहितम्यापनकथनेन प्रयोगवियों द्विपाविधिर्न कल्प्यते, तन्त्रान्तगनुमाग्ण पारद्वयस्थन तृतीयम्याप्युपरामिति कल्प्यते, तदा संवेष्वपि तन्वेषु त्रिपात्रप्रयागम्यैर तन्वाभिमतन्येन द्विपात्रप्रामामानेन द्विपात्रवि गश शृङ्गसमत्वेन तनिषेपम्यापि तागतेन तेन हेतुना स्थ त्वत्समीहितसिद्धि । मेय उमयत पागा रज्जु । तम्मात् कल्पसूत्रयोगिनीतन्वानुमारिमि द्विपात्रप्रयोगो निशङ्कमनुष्ठेय ॥ यत्तु परमानन्दतन्त्रटिप्पण्या मौमाग्यानन्दसन्दोहमज़िकाया एकोनविंशोल्लाम पञ्चदशहोम्याग्ज्यानानमरे-ननु परशुगममूत्रनामकेश्वरादितन्त्रेषु प्रोक्तपात्रद्वय विरयत इति चच्छृणु । अग्रिमोटामे अनुम्ल्पपूजाया पारद्वयम्य मुम्पष्ट वक्ष्य- माणत्वान् अनुपपूजापर परशुगमसूत्रादितन्वन् । अत एव तत्र शापमोचनमन्त्रा णाममान इति मुवचम् । अथया-आमयोगाभ्यासिपरम् । अन एव त्रिपुरार्णवे "आत्मयोगपराणा तु नागापेन हीयते" इति । अत एव श्रीमान्करराये एक पात्रादिम पपूजन अभ्यामीरानामिति मतुनन्य निरुपितम् । अथवा परमा पत्पयो वा । तदुक्त तन्त्र- प्रत्ययुग्मपात्र वै हत्या शापमराप्नुयात् । क्वचिन्मयोपदिष्ट परमापत्तिकालिक ॥ इति महश्वगनन्दनाथा पत्रयमूचु , तचिन्त्यम् ॥ परशुगमसूत्रातमाणिर्मुन्या न मिलति । तथा प्रतिनिधिम्वीकारपक्ष इति " तम्याभिव्यका पशुममारा तैरर्चन गुप्त्या" इति, “तदादिम सगोध्य" इति “आदिमरिन्दु दत्वा" इति " पूरयिया आदिम" इति "मपश्चन मन्तH" ति प्रमृतीना गतावधियाश्याना सूत्रम्याना उण्टरप्रक्षेप ण्व स्यात् । किं च-' मपञ्चकारामऽपि नियमान्यस्मृष्टि " इति सूत्रेण नित्यपूजाया नालापोन बाधित-श्री . प्रथमपक्ष ·१३४ परशुरामकल्पसूत्रम् मपञ्चकम्य मुग्व्यत्वं सुम्फुटम् । एवं सति सूत्रमनुकल्पपरमिति लेखः पूर्वोत्तरमूत्रा- परिशोधनमूल प्रामाटिक इति हेय एव ॥ किं च एतत्पक्षम्य साधकतया शापमोचनाभावो हेतुत्वेनोपन्यस्तः । स तु अत्यन्तनिर्मूलकोऽसङ्गतश्च । तथाहि-~~-शापविमोचन नाम कि पूर्व कृष्णं स्थितं यत् तस्यानन्तरक्रियया शुरुत्वसंपादनरूप दृष्टं फलं, किं वा संमागादिना मुश्विवादृष्टं यागसाधनगरीरं उत्पद्यत इति । नाद्य , शापमोचकमन्त्रसहस्रावृत्त्याऽपि पूर्वरूप- परावृत्त्यदर्शनात् । न द्वितीय , बचित्तन्त्रेषु विस्तार कचित्तन्त्रेषु संग्रह । एक तन्त्रं समाश्रित्य सम्यकर्म कृतं तथा ।। सर्व तेन कृतं 'रामे तच श्रीगुरुमार्गत ॥ इति त्रिपुरारहस्यवचनेन यहल्पं वा म्वगृह्योक्तं यम्य यावत् प्रकीर्तितम् । तम्य तापति शास्त्रार्थे कृने सई कृतो भवेत् ॥ इति बोधायनम्मृतिप्रमाणेन च आदिमद्रव्ये यावदुत्तमम्कारेश्व यागजनकम्वरूपलामे शापविमोचनमन्त्राणा तनाप्रयोजकत्वात् कथमनेन हेतुना सूत्रं प्रतिनिधिपरं सिध्यत् । किं च-मुन्याभावे प्रतिनिधिकिार मुग्न्यधर्मा यावन्त प्रतिनिधो प्रवर्तन्ने, यथा श्रीह्यभावे नीवारे यावहीहिधर्मा , यथा वा सोमाभावे पूतीकेषु यावत्मोमधर्मा , तत्र ऊहोऽपि नाम्तीति साधित जैमिनितन्त्रे । अनुतिष्ठन्ति च तथैव शिष्टा । एवं सति प्रतिनिधौ भापविमोचनमन्ताभाव केन वार्यते। इत्थं च वहामनुप्णत्ववदत्यन्तासिद्धहेतुं प्रयुञ्जानाम्ने म्याविद्वत्ता सुम्फुटं प्रकटयामामु ॥ नापि द्वितीय पक्ष साधु । तथा हि-दीक्षाऽद्यारभ्य निखिलपरशुरामसूत्र- प्रतिपादितं र्म योगाभ्यासिपरं, उत पूजामात्रम् । नाद्य , दीक्षात प्राक् योगाभ्यासिचं न संभवति । “अदीक्षिताना पुरतो नोचरेच्छिवपद्धतिम्" इति निषेधेन तान्त्रिकसिद्धान्तश्रवणामानेन श्रवणमृने योगासमवेन योगाभ्यासिनामियं . 'राम-श्री, बर.

·तृतीय स्खण्ड -श्रीक्रम । दीक्षेति वतुमशक्यत्वात् द्वितीये--ईदृशाभ्यासी एतत्तन्त्रविहितपूजाकर्ता किमेतत्तन्त्रोक्तदीक्षावान् उत तन्त्रान्तरेण दीक्षितस्य कालेन स्वतन्त्रानुष्ठानेन परिपक्वचित्तस्यैव एतत्सूत्रोक्तपूजायामधिकारो वा । नाद्य , दीक्षाऽव्यवहितोत्तरक्षणे न भवदभिमतध्यानसिद्धि । अयमनुभूयते सर्वै । इत्थ च सूत्रानुसारेण दीक्षा सपाद्य अयोगित्वेनैतत्तन्त्रोक्तपूजानधिकारात् तन्त्रान्तराश्रयण पूजाऽर्थ कर्तव्यम् । तर्हि- स्वशास्त्रे वर्तमानो य परशास्त्र निषेवते । भ्रूणहत्यामवाप्नोति म्वशास्त्रमवमन्यते ॥ इति निषेधोलचनम् । किं च-दीक्षोत्तर महाविद्याऽऽराधनप्रत्यूहापोहाय गाणनायकी पद्धतिमामृशत् इति सूत्रेण ललितोपाम्तिविघ्ननाशसाधनत्व गणपत्युपास्तेरुक्तम् । ललितोपास्त्यनन्तर हि तत्साध्यश्चित्तपरिपाक ततो निरुक्तयोग । तदनन्तर द्विपात्र प्रयोगे अधिकारो वाच्य । स न सभवति गणपत्युपास्ते विनसमानकारिकत्वेन तदानीं निरुक्तयोगाभावादपि गणपत्युपास्तो द्विपात्रकथनात् तत्रावश्य द्विपात्रप्रयोगोऽ गीकार्य । इत्थ च तत्र व्यभिचरिताधिकारम्य अन्यत्रापि कल्पन केन प्रतिबद्धम् , सकृद्वयभिचरिताया स्त्रिय किमपरत्र वस्त्रावगुण्ठनेनेति न्यायात् । न च---यश्चायोगी तेन गणपत्युपास्ति त्यक्त्वा केवलललितोपास्तिरेव तन्त्रान्तरमनुसृत्य योगसिद्धिपर्यन्त अनुष्ठेया न गणपत्युपास्ति , अथवा गणपत्यु पास्तावपि तन्त्रान्तरमाश्रीयता--इति वाच्यम् । तथा सति " एव गणपतिमिष्टवा विधूतसमस्तविभव्यतिकर शक्तिचक्रैकनायिकाया श्रीललिताया क्रममारभेत" इति मूत्रेऽपि अप्रामाण्य वक्तव्य म्यात् । सूत्रे गणपत्युपास्तिपाठवैय्यर्थ्यम्--न रलितोपास्ते पूर्वमनुष्ठान अयोगित्वेन तम्य तदाऽनधिकारात् । ललितोपान्त्या फलसिद्धयनन्तरमपि अप्रयोजकत्वात् अननुष्ठेयम् । एव च वैय्यर्थ्य दुर्निवारम् ॥ द्विपात्रनिषेधम्य ललिताप्रकरणम्थत्वात् तत्रेवायोगिनामनधिकार । अन्यत्रास्त्यव द्विपात्रप्रयोगेऽधिकार निपधाभावात् इति वाच्यम् , श्रीललिताया महायागानुष्ठानावसरे निर्विघ्नतासिद्धय परशुराममूत्रानुसारेण निखिलगणपत्युपाम्ति विवाय पात्रासादनकाले द्विपात्रप्रयोग परित्यज्य त्रिपात्रप्रयोगमनुसरता महेश्वरानन्द- नाथाना एतत्पक्षस्याननुमतत्वात् । नापि तन्त्रान्तरेण दीक्षितम्य स्वतन्त्रानुष्ठानेन न च- ·१३६ पररामरल्पसूनम् परिपदचित्तम्य सूत्रोक्तपूनायामधिकार दति द्वितीय पर्व । तथा सति सूत्रे दीया पाठपैयथ्यांन् । एवमेतत्पश्रमायरन्वेन त्रिपुरार्णवचनम् आमयोगपराणा तु नालोपेन हीयते ' इन्यलिम्बन् । तदतीर मन्दम् । योगाभ्यामिनामहलोपो न दोपायति तदर्थ । योगिरूपाधिकारिविशेष उद्दिश्य मोक्तद्विपाविधिरिति सिद्धान्तम्नदीय । एव च योगिप्रयागे तृतीयपात्रम्य वैश्यामदपूर्णमाममम्बन्धि सामियन्या पाश्चदश्यम्यवानवादगारोप ण्व नास्ति । एव मन्यरोपे दोषो नाम्नीति म्वमतसाधक्त्येन हेतुक्थन बन्ध्यापुरम्य म्यकार्यमाधवत्वेन ग्रहणदेव भवति । या चैतद्विषये एक्पारादिमपपूननमभ्यामशीगनामिति मेतुनन्धलेम्बसम्मतिर्दर्शिता, साऽप्यमिद्धा । मंतुरन्थे ईदगी पत्ति न कुत्राप्यस्ति । प्रन्युन द्विपात्रप्रयोग एव व्यम्यापिन । तथा हि-पूचतुझ्यतामम्बन्धिन हेमादिपा माधार म्यापयदयं मनमा । रोचनाचन्द्रकादमीग्रघुम्तृरिकायुतम || भाववादिसूयेन्दुभूतानि परमश्वरि । जपेच दागर तत्तपत्तेन योगिनी ॥ इति शोषद्वयम्य व्याम्न्यानारमर इद पूर्वतन्वम्थाचन मामान्यायंपर, उचतन्त्रम्य "श्रीचरम्यान्मनधर मलय प्रतिष्ठान ' इनि विपायपर, तदन्न । तवाय विगण माधयत् माधोत्तम इति गुम्पातामपान्यनग्परमिति प्राचीनत्र्याच्या निरम्य पूर्वनन्वम्थवचनमेव विपार्यमियपि मतान्नर निग्म्य पूर्वनन्वे मामान्यार्थ्य- विधि उतरतन्वम्धन श्रीनाम्यामनधेति यचनेन तम्या दारविधि तथपाय विग" इनि पूर्वधमांतिदेशमहिनपि पाठविधिरिति व्यवस्थाप्यापमदारममय "तम्माटेनतन्वानुमांग्ण द्वयोग्य म्यानिमिष्ट इति द्विपारयम्यामार श्रीमाएर. रायाश्च । (मा न अनामनुगु परपामननुगुणा च 1 योगिनामवाय प्रयोग इति नाचु ॥ यतु-मबन्ध म्यगना तन्यानोपु यागिनातन्यम्योनग्नु नीदन्तयांग मसम्यामापात् तन्वगवम्यापनमापंगत्यादन्युनम एततन्य. पनमाभव च . , " . मन्नुमा ·तृतीय खण्ड-श्रीक्रम तन्त्रराजे " नित्याहृदयसमोत्तस्फुटोपायन मावरत्" इति कथनात् । नित्यादय मेतदुत्तरतन्त्रनाम । अत्र यहिागाहानामल्पाना कथनेऽपि अन्तरङ्गोपाम्तिदा शीलाना तावते परिपूर्तिसभवात् इति कल्प्यत इति लिसितत्वात् । मतद्वयराण्टनपूर्वक पूर्वरिखितैतत्तन्त्रानुसारेण द्वयोग स्थापनमिष्ट इति वाक्य एतत्पद उत्तरचतुश्शती परम् । उत्तरचतुश्शल्या तु शुद्धान्त करणम्यैयाधिकारात् तेपा प्रयोग एव पात्रद्वयमिति सिद्धान्त समाहित । एतदभिप्रायणैवाम्माक मेतुनन्धसमतिलसाऽपीति--तदपि न। तथा सति उत्तरतन्त्र मामान्यायोदकोत्पतिविध्यमावेन कारमुत्तरचतुश्मती तन्त्रेणैानुतिष्ठता विगपार्यपात्रम्यैवासादन प्रसक्त, न यात्रद्वयम्य । तथा चोपमहारवास्य एतत्तन्तानुसारेण द्वयो स्थापनमिष्टमिति वाक्य विरुध्यत एव । तम्माटेतचन्त्रपदेन पूर्वोत्तरचतुझ्शतीमफीनृत्य समग्रतन्त्रानुयायिनामित्यवामिप्राय । अत एव मामान्याय॑म्य पूर्वचतुश्शत्यामुन्पन्नम्य विनियागोऽष्टमपटर वक्ष्यतीति पेतुरन्धलखश्च सगच्छने । ग्तेन पूर्वोचरतन्त्रोक्तमझमवेति स्पष्टम् । ईगी पता अपरिपकचित्तम्यापि प्राप्ता, तदनुसारेण पात्रद्वय दुर्निवारम् ॥ यश्च वािगाहानामल्पाना कथनेऽप्यन्तरगोपाम्तिालाना तातैन परिपूर्तिरिति मतुरन्धलेर स नैततन्त्रानुमरिपर । किं तु तन्त्रगनानुसारण पूर्वमुपाम्ति कुर्वत कारन चित्तशुद्धिपूर्वकभावनाया सपन्नाया " इत्थ कुर्वन् हि सतत मुच्यने नात्र सगय" इति वचने साङ्गायिागम्य सततमित्यनेन तदुत्तग्मपि यावज्जीव साझोपातिप्राप्तो तबाधकमिद " नित्याहृदयसप्रोक्तमुटोपाचन मानन्" इति । नित्याहत्यमुत्तरचतुरशती, तर प्रोत्तो य स्फुट उपाय बहियांगानुष्ठान पूर्विका भावना, ता उयादिति तदर्थ तन्तगजे यहियांगाङ्गाना बहुत्यात् योगाभ्याम चिकीर्पता तनुष्ठानपूर्वकयोगाभ्याम कालाभावेन कानि यानि कानि समाह्याणि इति पिचिस्मिाया योगमभ्यमिषो यापजीवपाप्ततम्बरानोक्यास्ट कलापानुष्ठान न तव्यम् , किंतु उत्तरचनुमत्युत्ताल्याङ्गस्टपेनेर पहियांग मपाद्य भावना कुर्यात् , तावतैर तन्य परिपूर्तिरिति क्रुप्यत इति तन्त्ररातानुयायिन उत्तरचतुझ्नतीधर्मप्राप्त्यभिप्रायक । नैतावता निखिर तन्त्र योगाभ्यामिपरमिति ब्रह्मापि माधयितु ममोति । तथा सति तन्त्ररानरचने नित्याहयत्यनेन उत्तर चतुश्शत्या एव योगाभ्यासिपरत्वस्यनात् पूचनुरशीपाटय्यर्थ्यात् । अतम्तन्त्रगन 18 ·परशुरामारपसूत्रम् बचनेन परिपरचिताना योगाभ्यामदक्षाणा उत्तरचतुश्मत्युक्तमेकं पानं विशेपार्यरूपं ममष्टिमन्वेग पूजनम् । अपरिपरचिताना योगिनीतन्तानुसारिणा पूर्वोचरचतुदातीमे- पीन्य द्विपात्रप्रयोग इति मनुसन्धाभिप्रायतत्त्वम् । एवमेव मूत्रानुयायिनामिन्यलं पडवोन ॥ नापि परमापत्पक्षो वेति तृतीय पक्ष । तथा हि तृतीयपक्षमारक यद्वचनं- - प्रयक्षे युग्मपा व कृत्या शापमवाप्नुयात् । पचिन्मयगोपदिष्ट परमापतिसलिम ॥ इति लिपित तन् कि "योपगुग्नं गतेन गातयात" इतिपन्छापरूपानिष्टमाधनन्य द्विपाने ज्ञापयति उत्तगर्धम्तच्छेषोऽर्थवाद उत पूर्धिनानिष्टमात्रनन्य उत्तरार्धन आपती अभ्यनुज्ञा चेति द्वयमुच्यते. अधा परमभ्यनुज्ञापर एव वा सोऽपि लोक । नाय , उचरार्धम्य अर्थाटरूपम्य विनम्नुतो तात्पर्यणापत्तिकाले अभ्यनु- नापमन्याममवान् म्याक्तपक्षामिद्धे । किं च द्विपात्र अनिष्टमापनन्य प्रतिपादयन् द्विपाने प्रवृत पुग्पं निरर्तयति इति वाच्यम् । तत्र द्विपारमयोगे प्रवृत्तिमाधन रागो था तन्वान्तर या । नाय . विपान कर्तव्यमिति विधिमत्त्वे अगलीपादीतम्य श्रद्धास्त द्विपाने गगो न कदापि ममपनि ! न द्वितीय . रिफन्पो दुप्पम्हिार इति प्रागेन दलोतरन्यात । पर्नेन द्वितीयपक्ष प्रयुन । तम्मान अग या यम्मिम्तन्ते इदं वनन पटिनं तर विगविधि म्यादेव । तच्छेप पूांधोंगाट । उत्तगर्धन त्रिपातविधि तन्वानुयायिना परमापनी म्यान्यनन्वोन द्विपात्र प्रयोगग्रहणमभ्यनुज्ञातम ।

·१३९
तृतीय सह-श्रीम
"
अम्यादाहरण भवन्वामिना दर्मितम् । यथा तृतीयमरने " साम्य तन्त्र तूष्णीं" इति
शालिक्गिामायाम् . ' दर्गपूर्णमामात् सर्व" इति भावान्तर । म्यम्यगासिमि
यथोक्त मनुष्टेयम् । आपत्ता तु मपि तूणीमिति । दत्य च याव्या] दिपाताणामा
पत्कारे अन्यनुनापा गाम क्थ आ[अना]पन्नपरमिति व्यवस्थापयत् । तम्मान
किंचिदेतत् । परशुरामसूत्रयोगिनीतन्त्रानुमारिभि नि गर्क द्विपात्रासाउनमेव तव्यम् ।।
ननु तन्त्रान्तरम्यद्विपारटपरवचनाना विधिशपार्थपरत्व व्यवस्थाप्य सूत्रानु
सारिमि द्विपात्रप्रयोग एव कार्य तन्त्रान्तरम्पगों न कार्य इति प्रतिज्ञाया
तन्त्रानुत्त मूचिन च तथाऽयप्वपि दूषितम् " अन्यतन्वात् ग्राह्य दति वि युदाहरण
मिमिति चत्---शृणु । अभ्यर वचनम्याव्यवहितपूर्व,
कचित्तन्वेषु विस्तार चित्तन्तेषु सग्रह ।
एक तन्त्र ममाश्रिय सभ्यवर्मन तथा ।
सब तेन कृत राम तच श्रीगुरुमार्गत ॥
दल्यनेन पूनाऽगाना पनाऽनङ्गभूताना यावकर्मणा म्यतन्वानुक्ताना निता कथिताया
तन्वानुक्त मूचिन च" इत्यनेन याचिपूनाजाना ग्रहणम् ,
"तथाऽन्यप्वपि
दूपित" इत्यनेन पूनाऽनङ्गभूताना स्पाचिदग्ण अतिनिन्दा, श्रूयन । यथा
सहस्रनामपाट । तम्याननुष्ठाने-
अर्तियन्निद स्तोत्र क्थ भक्ती भविष्यति ।
अपठन्नामसाहन प्रीणपद्या महेश्वरीम् ॥
स चसुपा विना रूप पश्यदेव विमूढधा ।
ग्म्यनाममाहस्र मुक्वा य मिद्धिकामुक ॥
स भोनन विना नून सुन्नित्तिमीप्यति ॥
इत्यादिवचनै अपाठऽपि निन्दा श्रूयते । तत्तन्वान्नरम्यमवश्य ग्राह्यम् । अब
त्रिपुरारहम्यरचनाभिप्राय । "म्बतन्त्रणाविरुद्ध तु यानदन्यत् ममान्" इति
पूर्वरि पिततन्वान्तग्वचनम्याप्योर तात्पर्यम् , न तु एक्प्रयागानेषु तन्त्रान्नगश्रयणम् ।
प्रयोगानेषु मूचित आकानि च मुक्त्वा तन्वान्तरम्यम्य ईषदपि प्रवेशो नाम्नानि
पग्ममिद्धान्त । अत एव श्रीभागवतेऽपि-

·१४.
पामुरामकर पसूत्रम्
यम्विच्च्या त पुभिगभासो साश्रमात् पृथक् ।
म्बमारविहिनी धर्म कम्य नेष्ट प्रशान्तये ।।
इति टममंगार्थमाह । अम्य साम्य "म्बधमानुष्ठानानन्तर धर्मभ्यम्त्वार्थमपि परथमों
नानुष्ठेय अनुपयोगादिन्याह-म्वभावेति" इति श्रीधरम्बाम्यरतरणम् । एतेन श्लोको
घ्याग्यान ॥ ३० ॥
तन्पारस्थपिन्दुभि करणीयमृत्यमाह--
तदिन्दुभिस्त्रिशः शिरसि गुरुपादुकामिष्ट्वा आई
ज्वलति ज्योतिरहमस्मि ज्योतिर्वलति ब्रह्माहमस्मि
योऽहमस्मि ब्रह्माहमस्मि अहमस्मि ब्रह्माहमस्मि
अहमेवाहं मां जुहोमि वाहेति तहिन्दुमात्मनः
कुण्डलिन्यां जुहुयात् ॥ ३१ ॥

·१४१
तृतीय सुरह -श्रीक्रम
कुलद्रव्यम्बाधारविरिसमर्थन
ननु मालश्रुतिम्मतिपुगणषु मुरापानम्य पचमहापात गणितन्यान् कथ
तन्त्रोक्तद्रव्यमवन मुपाय भवितुमर्हति । एव पु तन्वेषु ठव्यमेन विहित नेप्येव
तन्त्रेषु निषेधो नहुळमुपलभ्यते । यथा कुलगणरे-~-
मुगदर्शनमात्रेण तुर्यान मूर्यागमनम् ।
तममाघाणमात्रेण प्राणारामत्रय चंगत् ।।
आनानुभ्या मवेत स्नानमानाभ्युपश्मच्छिये ।
ऊर्व नामम्रिगत म्यान्मद्यम्य म्पगने निधि ॥
मुगपाने कामस्ते ज्वलन्ती ता प्रिनिनिपेत ।
मुग्वे तया विनिर्दय तन शुद्धिमाप्नुयात् ।।
मद्यपान नदोषम्य प्रायश्चित्तमितीरितम् ॥ इति ।
त्रिपुराणनेऽपि-
कामान्मोहायदि मुग पित् सदपि द्विन ।
विद्वानपि च मन्याज्य तन्वरविचारितम् ॥ इति ।।
देवीयामाऽपि-
आताण दर्शन चा मुगयाम्मयजदुर ॥ इति ।
दर्शनमेव त्यजत् स्मि पानन्यागे इति तदर्थ । एव अन्यतन्त्रवचनान्यपि ननि
सन्ति । ग्रन्थविम्नग्मयानेह लिख्यन्ने । तम्मान् कुलद्रव्यम्बकारगारमश्रद्धेयमिति
चेतन, गगप्राप्तमुगपाननिवर्नान्यच अमूनि वचनानि । मत्वर्थप्रवृचिरिष्टर,
"न प्रामण हन्यात" इति निएरन “ह्मण ग्रामणमालमते
इति श्रुतेरप्रामाण्यापत्ते । अयमार्थ म्पप्रमुक्त श्रीभागरते-
यद्माणमयो विहित सुगया तथा पगोगल्भन न हिंमा ।
ण्व व्यवाय प्रतया न ग्त्य इम विशुद्ध नु पिटु स्वार्मम् ॥
यं बनेववित पुम तयाम्मटभिमानिन ।
पगून द्रुह्यन्ति विनव्या प्रेय गाठन्ति ते च तान् !!
अन्यथा

·परशुरामकल्पमूत्रम्
इति ग्रन्येन । तम्मान निवागविगेपट्याशाररिसे लबरपनात् निषेधम्य
च केवलपुरपार्थत्वेन एकार्थयामागन् । अत एवैतभिप्रायसूचकमेव कामादिति
निपुगणने, कुलार्णवे च कामते इति, पढ पटितम् । एव तन्वान्तरे-~-
दोपोऽन्यत्र वरारोहे यज्ञ दोपो न विद्यते।
अश्वमेधादियनेषु वाजिहत्या यथा भरेन् ।।
इति सहान्तमुक्तार्थमेव द्रढयति ॥
अर तागमतिमुधार्णरे " एव च वीगन्यापि ब्राह्मणम्य क्षीरमेव अन्यम्य तदापि
न" इति भावशोधनप्रकरणं क्या एवमेतदने म्यगन्तर उक्ताया एव प्रतिज्ञाया
दृररणार्थ बहुविचार तो नृसिंहाचार्य । तथा हि
पीक्षाप्रोक्षणयानमन्त्रमुद्राविपिनम् ।
इन्य तर्पणयोग्य म्याद्देवनानीतिकारम् ।।
तर्पणमत्र पानमेय । इट तु ग्रामणेतरविषयम् नामणम्य तदुपाढाननिषेधात ॥
ननु---

·तृतीय खण्ड-श्रीरम
"
"द्रव्येण
वर्णानुस्मभेदेन द्रव्यभदा भवन्ति वे" इति ज्ञानार्णवे,
सात्विनैव ब्राह्मण पुनपच्छियाम्" इति तत्रैवोक्तन् । तथा आसवभेदमुक्त्वा
पव दद्यात् क्षत्रियोऽपि पेष्टी तु न कदाचन ।
नारिकळोदक कास्य ताने गव्य तथा मधु ॥
रानन्यवैश्ययो'भन न द्वितम्य कदाचन ।
एव प्रदानमात्रेण हीनााह्मणो भवेत् ।।
इति महाकारसहितायाम्,
क्षीरेण ब्रामणेतर्ध्या वृतेन नृपयशनै ।
माक्षिकर्वेश्यवर्णस्तु आसवे शहजातिभि ।।
इति भैरवीतन्त्र,
यत्रावश्य विनिर्दिश मदिगदानपूजनम् ।
ब्राह्मणम्ताप्रपात्रे तु मधु मद्य प्रकल्पयत् ।।
इति उलटामणी,
बामणो मदिरा दत्वा ब्राह्मण्यादेव हीयते ।
स्वगात्ररधिर दत्वा स्वात्महत्यामाप्नुयात् ॥
इति हसमाहेश्वरतन्त्रे, कलिधर्मप्रकरण गृह्यपरिशिष्टे हरिनाथोपाध्याय सोत्रामण्या
मुराग्रहणनिपधन्योक्तत्वात्, “माझणस्तु सदाऽपेया" इत्यकारपक्षेपात् बामणम्य
सदा निषेध । क्षत्रियस्य सड्झामकाल, विफलम्य सङ्ग्रामासभयात् । वैश्यस्य
धनप्रयोगकाल, अन्यथा विकलधिया विंशतिदाने कर्तव्य शतादिदानापते ।
शदैव कदाचन अघेया तेन सर्वदेव पेयत्यर्थ । एव च " पूजनीया कलो देवि
केवलरास " इत्यत्र अनुपज्यमानसर्वर्णशलश्च ब्राह्मणतरविषय इत्यरधातव्यम् ॥
अथ----
धीर वृक्षममुद्भुतमाज्य यकरमभवम् ।
मधु पुष्परसोद्भुत आसव तण्टुरोद्भवम् ।।
देय माह्मणस्य--श्री 'हीनो गवति ब्राह्मणा -श्री
पीवा-श्री

·। परशुरामान्पषम् इति भरपीतन्ये हांगदिपदानां आमरविशंपपरिभाषणान् बाभगम्यापि तत्राधिकारः प्रतीयते इति चन्-अन प्रतिभाति । गतीनां कथं भैरवकल्पमित्यत्रेदं वचनम् । नेन धीर वृक्षममुद्नं या मंग्यमित्यर्थः । एवममेऽपि । अन्यथा धीग्वृक्षपदादे. पर्गन्यन प्रयोगापत्तेः, " अनुदासमनुस्या तु न विश्यमुदीरयेत्" इति न्यायात् । तण्डुलोद्भयम्पादनः । नेन गदम्याप्योहनम्याने आमयमेव तेन । पृथगोदनं, बामणादिभिः आमयं च, न देयमित्यर्थ । लिगिनपचनात आमं, "शद्रहम्नेन पकानं पक- मुच्छिष्टमुच्यने " इन्यादिम्मृतध ॥ नन-शुक्रगापम्य ग्रामणविरयन्येन मुगयां तदुद्धारविधानानुपपचिः इति यान्यम् , पदमारम्य मटाऽधिर माम्ममिद्ध शुक्रगापविमोचनम्यादृष्टार्थत्वात् ॥ किं. च-... पन्द्रया गाईपन्यमुपनिष्ठने' इत्यादी लिझापेक्षया श्रुनेरिय मापपिमाननाम्प्यमग्यदानविधानापेक्षया बामणो मटिंग दन्या' इत्यादि निरंपरि. भातम्य बन्यत्त्वं युक्तिनाम्यात् " इत्यन्न संगन वामनरपरमिति प्रतिजा रानु नामितपदिना ॥ तदनार मन्दम । नयादि -द्रग मानिनिति मानार्णरचनं म्बमाधरल्यन निमितम् । तदन्यन्नमरिशोपनमूलम् । मान्विाद्रव्यं नाम श्रीमादिया [न] सोपगिदं मिचिटनि । अन सिं नमाविष्टयं इत्यामाझायां पानिपत्यययोः या विटानि । ताला गिनी- .

·तृतीय खण्ड -श्रीकम वा कथ- यच्च परिसस्याशपत्वेन " एव प्रदानमात्रेण हीनायुाह्मणो मवेत्" इति निन्दया अर्थवादरूपया म्तोति । इद वचन भवत्साधक स्थ भवेत् ॥ न च--क्षत्रियाटिकर्तृत्त्वेनर ब्राह्मणादिक्र्तृत्त्वनिवृत्ति , यथा गोधमनिवृत्ति बाहिनियमन, तथा च क्थ बामणकर्तृकप्रयोगे तम्य प्राप्ति तन्नित्या परिसग्न्या -इति वाच्यम् , दृष्टान्तपन्यात् । दर्शपूर्णमासयाग द्रव्यमन्तरा अनुपपन्न इत्याचपेण टतरद्रव्यादिवत् पक्ष त्रीहिप्राप्ता प्रीहय एवेति नियम्यते । तापता दर्शपूर्णमामे द्रव्यान्तराकाशाविरहादाथिकी इतरनिवृत्ति । प्रता रानन्यवैश्यर्तृके प्रयोगे प्रतिनिधिनियमन द्रव्याकायाया विरहेऽपि ब्राह्मणकर्तृके द्रव्याकाक्षासत्त्वात् पक्ष अम्यापि प्राप्तो परिसङ्ख्याया युक्तत्वात् , तम्मात् अनेन प्रतिज्ञासिद्धि पण्डेनेव पुत्रोत्पत्ति ॥ "क्षारण ब्राह्मणम्ता" इति भैरवीतन्त्राचन साधक्त्वेन लिखित तदपि बालप्रतारणामात्र, भैग्वीतन्त्र एव एतद्वचनसमीपे “क्षीर पृथ्वसमुद्भूत" इत्यनेन क्षीरादिपदार्थनिर्णयात् । यत्तु "क्षीर वृक्षममुद्भूत" टत्यम्य क्षीर वृक्षसमुद्भूतकार्यकारीत्यर्थ कृत्वा वृपसमुद्भूतकार्य तर्पण क्षीर प्रमिद्धे विधीयत इति, तदशुद्धम् । वृषसमुद्भवारिपदयम्य किं द्रव्यमामान्यमर्थ , Eि द्रव्यविगप । आये पृवसमुद्भूतत्वरूपस्वार्थप्रवृत्तिनिमित्त पम्य द्रव्यत्यापच्छिन्ने वागाद्विशपाथै गतम्य सामान्य र पणा । तथा सति यूयमाणगफ्यार्थत्याग वृअममुद्भुतपदेनै आज्यादिपु विधानमभवे एकार्याना तत्सम्ममपानिपटाना वय्याय च वृषसमुद्भवादिपढ द्रव्यविगपपरमिति द्वितीय द्रव्यविगपम्य कार्य क्षीर विधीयते । तत्किं दृष्ट वा, किं वाऽदृप्रसायन शास्त्रीय कार्य विधीयते । आये विवानवय्यथ्य, रोस्त एव नातु शक्यत्वात् द्वितीर यथा “ सलवाली यूपो भवति" इत्यत्र 'यूपे पशु नियुञ्जीत इत्यनेन शास्त्रेण त यत्कार्य तबल्याल्या विधीयते । तथा शाम्रान्तरप्राप्त पिपीयन उत शास्त्रान्तरण अप्राप्त विधीयते । आये क्षार वृश्यममुद्भूतमिन्यनेनर वृत्रममुद्नकार्यम्य क्षीरतर्पणादेगंभ भीग्ण ब्राह्मणम्तप्यति मान व्यर्थम् । न हि "पल्यालरी यूपो माति" इति प्रोच्य " सलवाल्या पशु नियुचीत" इति पृथगुत्त अप्राप्तकार्यम्य विधान, तद्वत् वन्यावाटेरपि दम्पतिकार्यत्वेन विधानापते । मन्मने तु क्षग्णि तामणम्नप्यति तामाधनव्यविधि 19 ·१४६ नच- परशुरामकल्पसूत्रम् क्षीरपदस्य प्रसिद्धार्थ बाधित्वा अर्थविशषतात्पर्यग्राहक "क्षीर वृक्षसमुद्भूत" इति वचनमिति न कस्याऽपि वैय्यय॑म् । अन्योऽपि नानुपपत्तिगन्ध । यद्यपि विधायकत्वाभावेन वैय्यर्थ्य कल्प्यम् । तथाऽपि “यदामेयमष्टाम्पाल निर्वपति सौम्य चर" इत्यष्टो हवींपि चातुर्मास्य विधाय पुन 'वैश्वदेवेन यजेत" इति समुदायम्य वेश्वदेव इति सङ्केत कृत । तेन " वमन्ते वैश्वदवेन यजत" इत्यत्र यागेन विश्वेदेवयागस्यैव वसन्ते प्राप्तो त बाधित्वा नवीनसक्रेतेन अप्टाना यागाना सपत्तिं कुर्वन् सार्थक तद्वाक्य इत्युक्त जैमिनितन्त्रे । तथा सार्थक भवितुमर्हति ॥ -म्वेनैव क्षीरपदमत्यन्तम्ढ़ प्रयुज्य रूढिभक्तिं परित्यक्तु व्याख्याऽन्तर कृतम्, एव न कुनापि दृष्ट इति–वाच्यम् । काशीखण्ड---- अरुन्धती ध्रुव चेव तथा सप्तर्षिमण्डलम् । आसनमृत्युनों पश्यत् इति प्रथममुक्त्वा "अरुन्धती नासिकाग्र” इत्यादिना स्वेनैव व्याख्यातम् । एव शतश सन्ति, पर तु प्रयोजनाभावात् अधिक न लिखितम् ॥ अम्मिन् वचने चतुर्थचरण — आसव तण्डलोद्भव" इत्यत्र तण्डुलोद्भवमिति पिष्टोद्भवस्यापि उपरक्षा वृहद्वामश्वरतन्त्रे-- क्षीरमाज्य मधु तथा ह्यासव च महेश्वरि । वृक्षत्वरपुप्पपिष्टोत्थ ममात् ज्ञय विचक्षणै । इत्यत्र पेप्टेऽपि आसवसङ्केतस्य कृतत्वात् । एतेन परमते दण्टप्रक्षपात्मको हेतु क्षीरवृक्षपदादे वैपरीत्यन प्रयोगापत्ते इति, तत्साधक्तया अनुवाद्यमनुक्वेति लेख , स सर्वोऽपि पराहत , अर्थविशषतात्पर्यग्राहकत्वेन वर्णनेन अत्र उद्देश्यविषयभाव गन्धस्याप्यभावात् । अत एव नामधयपाद ' उद्भिदा यजत इत्यत्र नामधयस्या विधयतया न म्वत धम प्रामाण्यम् किंतु मत्विजा प्रयोगविधिम्मारकतया तद्वारति स्थितमाकर ।। अस्तु वा परप्रीतय अशास्त्रीय वृक्षसमुद्भुतमद्दिश्य क्षीरमज्ञा विधीयत इत्यहीकार । तथाऽपि परप्रक्षिप्तटण्ड अम्मिन्मने असह्य । यद्यत् प्रथमनिर्दिष्ट इति व्याप्तिसिद्धमूलो हि दण्डप्रयप , स त्वसिद्ध , "ना जुहोति", " य यनमानास्त . . , ·तृताय खण्ड-श्रीक्रम मविन', . - वायव्य श्वेतमारमत भूतिकाम', इत्यादा शतशो व्यभिचारात् । तबनुवाद्यमनुक्त्वेति प्रामाणिकाक्त का गतिरिति चत , असति बाधके प्रथमनिर्दिष्ट मुद्देश्य प्रायण भवतीति तम्याभिप्राय । प्रकृते क्षीरमुद्दिश्य वृक्षसमुद्भूतत्वविधाने वैय्यर्थ्यमव नाधकम् । इद कथ न ज्ञात परण । एव आसा तण्डुलोद्भव" इत्यत्र तण्डलद्भदशब्दम्य ओदनमर्थ बुवन् तत्माधक्तया "आम शुगम्य पक्कान्न' इति च लिखन् बालानामप्युपहाम्यो बभूव । एतेन लधुस्तवरत्नम्य साधकत्वलखो दूरीकृत , क्षीरादीना साङ्केतिकशब्दाना तत्र गृहीतत्वात् । यतु शुक्रशापविमोचनन्गिापेक्षया "ब्राह्मणो मदिरा दत्वा" इति प्रत्यक्षश्रुते प्रापल्यमिति कथन, तदपि तुच्छम् । न हि “ब्राह्मणो मदिरा दत्वा नामण्यादेव हीयते इत्यत्र निषधार्थ नन् श्रुति विधिप्रत्ययरूपाऽम्ति । किं तु मदिरादाननिन्दया क्प्यो विधि । इत्य च तम्य प्रत्यक्षश्रुतित्व नुवन् विद्वत्समाजे किमुत्तर वदेदिति न विछ । इत्य च शुशाप विमोचनप्तहितम्य “सात्रामण्या कुलाचार ब्रात्मण प्रपिवत् मुगम्" इति वुलाचारस्थ प्रत्यक्षस्वलिखितवचनस्य गति अकल्पयित्वा मुखन ब्राह्मणतरपरमिति प्रतिज्ञामात्रेण 'परपा मोहमुत्पादयन् तान्त्रिकाहि वृतो मन्तव्य ॥ इत्य च वचनानामिय व्यवस्था-~-'द्रव्धण सात्विकन ' इत्यत्र क्षीरण नाह्मण म्तप्या' इत्यम्य लघुम्तवस्थमहाकालसहितावचनभ्य व्यवस्था दर्शिता । तथा च यच्च भैरवीतन्त्रवचन क्षीरण ब्रामणेस्ता' इति यञ्च बृहद्वामकेश्वरतन्त्र “क्रमण ब्राह्मणाधैम्तु क्षीराज्य माक्षिकासवै ' इति, यच्च लघुम्तववचन, रुपा सामान्यरूपत्वात् यामळवचने " सत्य क्रमाञ्चतुर्वणे क्षीराज्यमधुपिप्टनै ' इत्यत्रोपसहार । इत्य च क्षीरादीना भैरव्यादितन्तै अविशपण सदा प्राप्तो कालविशप कर्तृविशप क्षीरादि द्रव्यविशय इति सकोचसपादक यामळवचनम् । यत्तु ज्ञानार्णवस्थ " न्यण सात्विकनैव पूनयच्छिवाम् " इति, “ऐक्षवक्षाद्रजाताया सात्त्विकद्रव्यस्य क्षीरपदवाच्यतया यामळवचनेन सकोचासभवात् युगचतुष्टय प्राप्नुवद्राह्मणकर्तृकप्रयोगे विकल्प प्राप्नोति । एव “रानसी नृपवेश्ययो " इत्यनेन क्षत्रियवेश्यकर्तृपियोगे मधूकरमुमद्राक्षातालक्षादिसभवा । माध्वीति कीर्तिता तज्ज्ञे रानी ॥ '- . 4 ब्राह्मण सिपा-श्री *मधुपिटने-श्री ·१४८ परशुरामरल्पसूत्रम् इति विवरणन उक्तद्रव्यप्रकृतिकद्रव्यम्य सदाप्राप्तो उक्तानाममीषा सघाने क्षीरादिसज्ञाया अप्रवृत्ते मभवत्क्षत्रियम्य वल्क्रप्रतिकद्रव्यस्य कृतयुगे प्राप्तो एतद्[]द्राक्षादिप्रति कम्यापि प्राप्तो विकल्प । शद्गम्य वचनहा एकरूपत्वात् हने न विकल्प । एव त्रैताऽऽदिषु यथायथ म्वयमूह्यम् । कलियुगे ब्राह्मणम्य ज्ञानार्णवत्रिपुरार्णरचनाभ्या ऐक्षवमधुप्रकृतिक प्राप्त "पूननीया कलौ सर्ववर्णे केवरमासवै " इति । एव सति- कृने तु शटै सपूज्या प्रत्यक्षैरामवै प्रिय । त्रेताया वैश्यशगाभ्या नृपाद्यै द्वापर युगे । क्लौ युगे महादेवि नामणाद्यै प्रजिता ।। इति रहस्यार्णरवचन यधुपतिष्ठने तदा तेतरवचनै द्रव्यतरविगप सर्वत्रणेषु प्राप्त , रहस्यार्णवचनेन शूद्रातिरिक्त परिसख्याऽपि प्राप्ता, तथा सति कृते त्रैवर्णिके विकल्प प्रत्यक्षम्य द्रव्यम्य । यद्वा---रहम्यार्णवेऽपि कृतयुगसन्धिशद्वकर्तृकप्रयोगे प्रत्यक्षासव तण्डुलप्रकृतिक विधीयते । तेन तन्त्रान्तरेण शूद्रम्य आसवप्राप्तौ वैय्यर्थ्यभिया परिसख्यात्यल्पन अश्रद्धेयम् । तथा सति प्रामणादिकर्तृक्प्रयोगे द्रव्यम्य आकाशितत्वात् अन्यस्मात् तन्त्रात् क्षीरादिक ग्राह्यम् । न विकल्प । एवमेव रेताया रम्यार्णववचन शूद्रवैश्ययोरासव विदधाति । तथा सति वेश्यम्य अनेन आसर प्राप्तम् । यामळवचनेन घृत प्राप्तम् । अत्र विकल्प ! एव द्वापरे वैश्यक्षत्रिययो आसवमधुविकल्प उक्तवचनद्वयन । कलियुगे तु उभयो एकरूपतया विरोधाभावात् अविचार एव । युक्तश्चायमव पक्ष न परिसङ्घयापक्ष । इत्थ च " यत्रावश्य विनिर्दिष्ट" इति कुलचूडामणिवचन तस्मिन् 'मुख्यालाम' इति पूरणीयम् । मुख्यालाम ब्राह्मणन तस्थाने ताम्रपारे मधु योनयत् इति तदर्थ । एव सति " ताने गय तथा मधु । राजन्यवैश्ययोरेव न द्विजम्य क्दाचन" इति महाकालसहितारचनेन विरुध्यते । तथा तुल्यबलत्वाद्विक्ल्पो न परिहार्य परमनेऽपि ॥ यपि ममाहेश्वरतन्त्रवचन "ब्राह्मणो मदिरा दत्वा ब्राह्मण्यादेव हीयते" इति तत् यदि तत्तन्त्रे क्षत्रियादीना कुलद्रव्यविधिसमीपे म्यात् तर्हि तच्छेपोऽर्थवाद "अपशयो वा अन्य गो अश्वेभ्य " इतिवन् । यदि तत्समीपे न स्यात् तर्हि । 'हसपारमेश्वर-१.

·.
तृतीय सण्ड-धोत्रम
अजितेन्द्रियतामणपरम् , तभ्य द्रव्यदाननिषेधम्याग्रे वक्ष्यमाणत्वात् । यच्च पुरार्णवचनम्
ब्राह्मणैस्तु सदाऽपेय" इति तत्र अकारप्रक्षेप रत्ला योऽय ब्राह्मणाना निषेध कृत
स पुमर्थपर इति पराभिप्राय । क्षत्रियम्य सग्रामकार, विपलम्य सग्रामासममात्
इत्यादिनिषेधहेतुलेसात् । स चाम्मा मिष्ट एव । कत्ययातिरिस्टव्यम्वीकारो नामणम्य
नाम्तीति वयमपि म । यश्च हरिनाथोक्त सातामण्या करा सुराग्रहनिषेध सोऽप्य
म्माफमनुमत । न तारता पुराचारऽपि निषेध समवति । कलियुगसमन्धिसौगा
मणिग्रहत्व सुरानिषेधोद्देश्यताऽपच्छलक, तठनातान्तत्वात् उराचारम्य मुतिकन्याय
प्रवेश अतिप्रसगात् । तस्मात् परोक्ताना प्रामणविपर वाधकाना गन्धम्याप्यमावेन
साधकसहस्रस्य दर्शितत्वेन तन्त्रप्रामाण्यमङ्गीर्वत ब्राह्मणाढिकर्तृफपूजाया प्रथमाहर
शास्त्रप्राप्त । स तु ब्रह्मणाऽपि त्यक्तुमास्य । इत्थ च---
विना द्रव्याधिवासन न म्मरेन जपेत् प्रिय ।
ये म्मरन्ति महादेवि सेया दुख पदे पदे ।
नासवेन विना मन्त्र न मन्त्रेण विनाऽऽमयम् ।।
इति बुलार्णवे,
विनाऽलिपिगिताभ्या च पूजन निप्पल भवेत् ।
इति समयाचार,
विना हेतुझमाम्बाद्य क्षोभयुक्तो महेश्वरि ।
न पूजा न जप कुर्यान्न ध्यान नच चिन्तनम् ।।
इति भारचूडामणी,
विनाऽलिपिशितान्या च य यांन् पूजन मम ।
दुख सन्धाकरो मूल्या योगिनीना पशुभवेत् ।।
इति कालिकापुराणे
य कुर्यादादिमद्रव्यविहीन ता पूजनम् ।
तव शोधन दग्ध सन् मम्मीमवति नान्यथा ।।
1सपादको-श्री

·१५.
परशुरामकल्पसूत्रम्
इति समयाङ्कमातृकाया स्थितम्--- ईदृशानि वचनान्यनुगृहीतानि भवन्ति । एव च
ब्राह्मणेतरपरमिन्यत्यन्तमशुद्धमिति अकृत्रिमया म्वमत्या विचार्यमाणे प्रतिभाति ।
इतोऽधिक निर्ममरा पण्डिता विचारयन्तु । "इमा विज्ञाय मुधिया मदन्ति" इति
त्रिपुरोपनिषत्सप्तममन्त्रमाप्येऽप्येवमेव स्थितम् ।।
यत्तु सोभाग्यानन्दसन्दोहे अम्मद्वयनम्यापितार्थमेव प्रतिज्ञाय वैटिकमन्त्रैरभि
मन्त्रणम्य विहितत्वात् शूद्रपूजापरत्वे तत्र तम्यानवकाशाद्विवरनकाशापतिहेतुना
ब्राह्मणाधिकार साधित , स तु अतिशिथिल । " वांमु रथकार आदधीत "
इत्यत्र रूढिशक्त्या योग वाधित्वा सङ्करजानेराधानाधिकारसिद्धौ तदनन्तर
तदुपयुक्तवेदाध्ययनमपि कल्प्यत इति पाष्ठन्यारेन शूद्रम्य युझ्या अधिकारसिद्धौ
वेदमन्त्रपाठे यावदुपयुक्त अधिकारम्यानिवार्यत्वेन अनेन हेतुना म्वेप्सितासिद्धे ॥
एतावत्पर्यन्त ब्रामणे अधिकारव्यवम्या कृता । व्यवस्थितोऽप्ययमधिकारो न
सर्वम्य, किं तु जिनेन्द्रियम्य कामादिरहितम्यैव । अत एव परमानन्दतन्ते-
अय तु परम कौळमार्ग सम्यड्महेश्वरि ।
असिधाराततसमो मनोनिग्रहहेतुक ॥
स्थिरचित्तम्य मुलभ सफलम्तूर्णसिद्धिद ।
अन्यम्य विफलो दुखहेतु म्यात् परमेश्वरि ।। इति ॥
त्रिपुराणोऽपि-
अय सर्वोत्तमो धर्म शिवोक्त सुखसिद्धिद ।
जितेन्द्रियस्य मुलमो नान्यस्यानन्तजन्मभि ॥
यदूर्ध्वरेतसा सर्वन्यागिनामनितिनाम् ।
क्षणेन म्मृतमात्रेण मोहमुत्पादयत्यलम् ।।
तदेवात्र हि ससिद्धौ कारण सर्वमीरितम् ।
इतो मद्यमितो मास भक्ष्यमुच्चावच तथा ॥
तरुण्यश्चारुषाच्या मदपूर्णितरोचना ।
तत्र सयतचित्तत्व सर्वथा ह्यतिदुष्करम् ॥
भक्तिश्रद्धाविहीनम्य क्य स्यादेतदीश्वरि ।। इति ।।

·. तृतीय सण्ड ---श्रीक्रम भावचूडामणो- तन्त्राणामतिगूढत्वात्तद्भावोऽप्यतिगोपित । ब्राह्मणो वेदशास्त्रार्थतत्त्वज्ञो बुद्धिमान् वशी ॥ गृढतन्त्रार्थभावम्य निर्मन्थ्योद्धरणथम । कोळमार्गेऽधिकारी म्यादितरो दुखभार भवेत् ॥ इति ॥ कुलार्णवे- अहो मुक्त तु यन्मद्य मोहयत् त्रिदशानपि । तन्मेरेय शिव पीत्वा यो न विनियते नर ॥ जपन् शिपिरो भृत्वा स मुक्त स च कोरिक ॥ इति ॥ भगवता परशुरामणापि कोराचारे मुग्व्यधर्मत्वेन “काममोपलोभमोहमदमात्सर्या विहितहिंसाम्तेयलोकविरुद्धोकविहिष्टवर्नन' इति प्रतिपादितम् । तेन यथा आज्यावेक्षणाद्यगानुसारेण चक्षुप्मत एव दर्शपूर्णमासयोरधिकार नान्धाना, तथा कामक्रोधादिवर्ननायगानुसारेण जितेन्द्रियम्यैर अधिकारो नान्यम्पति सूनदभिप्राय । एवमन्येप्वपि तन्त्रेषु बहूनि वचनान्युपरभ्यन्ते । तानि अनतिप्रयो ननत्वात् अन्य विस्तरभयाच न रिखितानि ।। सप्रति इदानींतना अजितेन्द्रिया चपरतिहा शिश्नोदरपरायणा रागान्धतया आरोपितकोरिकताका केन्द्रव्यमारलुपा रिमितपचनान्यनादृत्य म्याधिकारमवि चायव म्वाभिप्रायसाधनानि "पीन्या पीत्वा पुन पीचा" इति, पिबेत् द्रव्य" इत्यादिशुलार्णवचनान्यव पुरस्कृत्य तदभिप्रायमनानन्तो जानन्तो वा धूता सन्त यथच्छाऽऽचार सुर्वन्ति । इहामुत्र न वापि गर्म लभन्ने । प्रत्युन महापातकननितयातना श्रीधर्मगनगामनात् लभन्त एव । नान सन्देह । तामा पतिता, तन्वगोष्ठीषु न म्मतव्या । अन वताहगौरिकानामुपहासोऽपि वितरण कृत प्रोधचन्द्रोदये । तम्मान् तिन्द्रियाणा मतिश्रद्धापता विदुषा आरम्म प्रतिपादितमक्तिभूमिकामान्दानाव अधिकार , अन्षा पतनायर इत्यल विम्नग्ण । उक्ताधिकारिभिन्नाना विप्प्याद्युपागन स्वविदिक्माग ति तत्त्वम् ।। " आगळान्त

·१५२
परशुरामकल्पसूत्रम्
दक्षिणवामाचारविवेक
अजितेन्द्रिय कुलमार्ग प्रविश्य केवलोदकादिना पूजा कार्या । अय दक्षिणो
मार्ग । जितेन्द्रिये प्रोक्तद्रव्येण सपर्याऽनुष्ठेया । अय वामाचार इति कश्चित् ।
तत्तुच्छम् , वामाचारपदार्थम्यैव नेनाज्ञातत्वात् । तथा च त्रिस्टारहस्ये
वामाचार प्रवक्ष्यामि श्रीविद्यासाधन प्रिये ।
य विधाय कली शीघ्र मान्त्रिक सिद्धिभाक् भवेत् ।।
माला नृदन्तसभूता पात्र मानुपमुण्डकम् ।
आसन सिंहचर्मादि कङ्कण स्त्रीकचोद्भवम् ।।
इत्याधुपक्रम्य विस्तरेण वर्णितम् । तन्मध्ये मुख्यद्रव्यनामापि नास्ति । तद्विस्तरस्तु
"सव्यापसव्यमार्गम्था" इति ललितानामव्याख्यानावसरे अम्मत्परमेष्ठिगुरुभि
विस्तरेण प्रपश्चित । विशपजिज्ञासुभि ततोऽवगन्तव्यम् । तथा कालिकापुराणादपि ।
ग्रन्थविस्तरभयान्नेह तनोमि ॥
अजितन्द्रियस्य कौलमार्गे अनधिकार
यदपि परमानन्दतन्त्रटिप्पण्या अजितेन्द्रियाणा गन्धोदकेन पूजनमुक्तम् ,
तदसत्, “मुख्यालाभे चानुकल्पो नान्यथा तु कदाचन " इति परमानन्दतन्त्र
विशोल्लासवचनविरोधात् , मुरयऽनधिकृतम्य प्रतिनिधावधिकारस्य शगविषाण
तुल्यत्वात् । तस्मादजितेन्द्रियाणा आपातत उपासनेच्छाया अन्यमार्गेण
अन्यदेवतोपासन कृत्वा तेन परिपकान्त करण दृढ विदित्वा पश्चात् कौळमाश्रयेत् ।
तदुक्त कुलसारे-
अन्यासा देवताना तु भूयोभूयो निपेवणात् ।
परिपक्मना कौल लब्धप्रामाण्यको नर ।
बाह्येन्द्रियाणि सयम्य प्रविशदत्र नेतर ॥ इति ॥
ब्रह्माण्डपुराणेऽपि---
यम्यान्यदेवतानामकीर्तन जन्मकोटिषु ।
तम्यैव भवति श्रद्धा श्रीदेवीनामकीर्तने ।

·तृतीय सण्ड ---श्रीकम चरमे जन्मनि यथा श्रीविद्योपासको भवेत् । नामसाहस्रपाठश्च तथा चरमजन्मनि ॥ इति ॥ यामलेऽपि- श्रुतिम्मतिप्रोक्तकर्मानुष्ठानाहहुजन्मम् । शोधित च मनो ज्ञात्वा श्रीविद्योपासको भवेत् ॥ इति ॥ फेट्कारीतन्वेऽपि~~ सर्वथा गोपनीय विद्या म्यादजिनेन्द्रिय । तेन वीर्यवती विद्या न विद्या म्यात् प्रकागत ॥ गुरुपुष्ण कुलद्रव्य कुलपूजा कुल जपम् । नेहशाना प्रवक्तव्य यदीच्छत् 'प्रियमात्मन ।। इति । अजितेन्द्रिय प्रवचनमपि निपिध्यते 1 किमु वक्तव्य म्वीकारे । तम्मादजितेन्द्रियस्य कोळमाग नाम्त्यधिकार इत्यरमतिविस्तरेण ॥ ३१ ॥ एतदर्थ्यशोधनमिति शिवम् ॥ ३१ ॥ इति .. कल्पसूने श्रीनमो नाम तृतीय खण्डः । तत् सामान्यामोधनोत्तर 'तबलेन ' इति मण्डन्गदिकरणमुक्तम् , तदा रभ्य 'गुण्टालिन्या जुहुयात् ' टत्यन्त कर्म अर्घ्य गोधन अर्यसम्कार । यद्यपि पूर्वोत्तमूने कर्मकल्पविधानादेव अर्यसम्कार इति ज्ञातु सस्यते , तथाऽपि शापविमो चनादिकतिपयमम्बार पात्रान्तराणि च भ्रान्त्या केचन म्वीर्यु, तन्माभूत् इत्येतदर्थ परशुराम परमकारणिको प्रान्तिनिरासाय इद सूत्र प्रणिनाय । एतत् उत्त यत तावदेव गोधन नान्यदित्यर्थ । गिव मित्यनेन अर्घ्यप्रकरणममाप्ति सुचिता ।। विशपायंगाधने निनये मण्डरपूजाया विद्यया मध्यपूजन सूने उक्त तत्त्यतम् । अनुन तुरीयम्बरलपन ही महालक्ष्मीश्वरीति मन्त्र मुधादेवीपूजनादि ।

·परशुरामकल्पसूत्रम् गालिन्याः पुष्पं दत्वेत्यन्तं अनुक्तं संगृहीतम् । अत्र प्रमाणाभावात् केवलतबुद्ध्या रचितमसंग्राह्यम् ॥ ३२ ॥ . क्ल्पमूत्रनो धानमो नाम तृतीयः खण्डः॥ इति... चतुर्थः खण्डः ललिताक्रमः .. श्रीचक्र परचित्यावाहनम् हृदि स्थिताया देवतायाः श्रीचके आवाहनप्रकार दर्शयितुमुपक्रमने- अथ हृच्चक्रस्थितामन्तस्सुपुम्नापद्माटवीनिर्भेद- नकुशलां निरस्तमोहतिमिरां शिवदीपदीप्तिमायां संविदं वहन्नासापुटेन निर्गमय्य लीलाऽऽकलित- वपुपं तां त्रिखण्डमुद्राशिखण्डे कुसुमाञ्जलो हस्ते समानीय ॥१॥ अति कमविपद्योतकं, "अय जिहाया अथ बक्षम इतिपत् । यहा--पूर्वप्ररुग्णपिच्छेदद्योनान् । हृय क्रं अनाहतं. तदेव दहमिन्यपि व्यवहियने । तर स्थि तां । गाने देवतानिगमम्यानं तदेव प्रसिद्धम् । तथा च श्रुति "तत्रापि दई गगनं विगोरम्तम्मिन् यदन्नम्नदुपामितव्यम्" इति । म्कान्दपुरागेऽपि--- " हृत्युण्डरीकान्तग्मन्निविष्टम् " इति । अनो देवनाया निगमम्थानं धकम् । तर स्थिताया रामोपचापपूजनं न मंभरति । अन तर म्यानाहहिरानयनार्य मार्वकालिक म्यानं ज्ञापयितुमिदं विरगं नेयम् । मु पुराऽपि मूलाधागदिसमन्ध्रन्थमगेरहान्नानां कमलानां गुंफनाधारमनदण्डानिको नाडीविशेष । तदुनं विष्णुपुग-- मूनादिदेहचकागानाधागहमी प्रमानिता। या मुनि भर गीयते परमपिभि ॥

·चतुर्थ खण्ड ललितास्म
इति । तम्या यानि ५ मा नि विशुद्धयादीनि नेपा अट वी दुर्गम वम तम्य नि में दनं
गमनागमनानुकूलबमम्पादन तद्विपये कुश लाम् । अनेन विशेपणेन हृदयात्
श्रीचकादौ आगमने पूजाऽनन्तर पुनर्गमने प्रयासाभाव सूचित । निरम्ने ति---
निरस्त दुरीत मोहोऽज्ञान तदेव तिमि र यया ताम् । एतद्विशेषणार्थ दृढीकर्तु
विशेषणान्तरमाह --शिवेति । शिवालको यो दीप तम्य दी तिं प्रकाशरूपाम् । एतेन
प्रकाशरूपत्वकथनेन पूर्वविशेषणेन प्रतिपादित अज्ञानतिमिरनाशन सूपपादमिति
ध्वनितम् । किं च यथा दीपप्रभयोरविनाभावमगन्ध एवं शिवशक्त्योरप्यविनाभाव.
सूचित । अयमेवार्थ म्पटमुक्ता ब्रह्माण्डपुराणे-~~
त्रिकोणरूपिणी शक्ति निन्दुरूप पर शिव ।
अविनाभावसबन्ध तम्माद्विन्दुत्रिकोणयो ॥ इति ।
श्रीदेवीभागवतेऽपि-~--
यम्मिन् धर्मिणि यो धर्मोऽविनाभूतश्च तिष्ठति ।
स धर्मी शिवरूप म्याद्धर्मशक्तिम्वरूपवृक् ॥ इति ।।
अनयोर्वस्तुनोरोपरधिको भेदो न यास्तव इति तत्त्वनिरूपणे प्रपञ्चितं प्रागेव । आया
संविदं अपरिच्छिन्नसविद वह न ना सा पुटे न, येन नासापुटेन अप्रयत्नेन वासो
निर्गच्छति तेन मार्गेण निर्गम य्य, यथा निर्गमनं भवेत् तदनुकूलव्यापारं कुर्यात् ।
अब तादृशो व्यापार हृदयस्थानान् उक्तमार्गेण निर्गमनभावनमेव । तदनन्तरन्यापार
विधत्ते---ली ले ति । ली ल या म्वेच्छामात्रेण आ क लित बस्तं वपु ध्यानश्लोकोक्तं
यया । एतेन इतरशरीरवत् गर्भवामेन विना भक्तानुग्रहाय म्वीकृतमनोहरवपुष्टुं सूचिनम् ।
उक्त च गीतायाम्-~-
यदा यदा हि धर्मस्य ग्लानिर्भवति भारत ।
अभ्युत्थानमधर्मस्य तदाऽऽमान सृजाम्यहम् ।। इति ।
मार्कण्डेयपुराणेऽपि ---
एवं यदा यदा बाधा दानवोत्या भविष्यति ।
तदा तदाऽवतीयहिं करिष्याम्यरिसक्षयम् ।। इति ।।

·परशुरामकल्पसूत्रम् तां अस्नियपुरं विखण्ड मुद्रा त्रिवण्डा त्रीन् जन्ममृत्युजगः. यहा सत्वरजस्तमो- गुणान् , बण्डयाति त्रिखण्डा केवलमोक्षप्रदेत्यर्थ । यद्वा----त्रीणि खण्डानि कलाः इच्छाज्ञानक्रियाऽऽमिकाः तम्बरमा त्रिम्वण्डा । तदुक्तं योगिनीतन्त्र-- मुद्राऽऽव्या सा यदा मंविटम्बिका विकलामयी । त्रिसण्डारूपमापन्ना सदा सन्निधिकारिणी । सर्पम्य चक्रगजम्य व्यापिका परिकीर्तिता ॥ इति ।। मुद्राशब्दार्थश्च विश्वम्य मोदनान् द्रावणाच मुद्रा । तदुक्तं योगिनीतन्वे- चिदात्मभित्तो विश्वम्य प्रभागामने यदा । क्गेति म्येच्छया पूर्णविचिकषांममन्यिता ।। क्रियागक्तिम्तु विश्वम्य मोदनाद् द्रावणात्तथा । मुद्रेति कथिता देवी . ॥ इति ॥ अभ्यार्थः-यदा चिच्छक्ति म्यान्माभिनाया भिनो मेन्छया क्षणानन्तरं विकागन् पूणांनिच्छन्ती प्रकागामर्थन करोति । अयं मार जगत पदमारविकाग अग्नि जायने वर्धने विपरिणमने अपीयने नश्यति इति । नेपु द्विनीयो विकार प्रकाश . स्फुटीभार इति तरक्षणात् । नृतीयो विकार आमर्थन, दृदनया हृदयंगाभार इनि तरक्षणात् । इत्थं च त्रिपुरसुन्दयां म्यान्नम्धिनमष्टिमत्तापयांलोचनोत्तर विथम्य द्वितीयादिविकारवियिणी इच्छोपद्यते । मेयं विनिर्मापां । मतो विश्वम्य उत्पत्त्यभिवृद्धी क्रमेण गति । ने एवी पूर्वोनप्रमागविमर्भन हन्टारनिविशिष्टनित रियाक्तिरित्युच्यने । इयं नियागति विपुग्मुन्दा नियमानान्यत्त्यमिवृद्धी अनुमोदनं दायनि चेनि मुद्रा मा । अनुमोदन नाम म्बमिनारक्रियाऽनुकून्यम् । द्रावणं नाम पनम्य मनितम्य पगिभिगम्यताऽपादनामा प्रमर ईशानियागसिंग्य माविमुद्राचमामानाधिपयन ईसनामंगनेन विम्लामयी निम्नाटा भरति इति परमगदम्या । अन मयं व्यापिका मुनि नम्या आगाने विनियोग त । पनाही या मुद्रा नम्या अदृश्यरूपं निरादिनम् । रएम्पापं गु अनुनीयनपं नानाविक नन्यमंदेन रम्यते । अग्मिन न दृश्यने । अतो गुरगंबहायागतं तन्वार्थ पाहत्या मष्टरियने । यविनदान - ·चतुर्थ सण्डलरिताक्रम बाह्यम्वरूपं तेन शिखण्डिते ग्रथिते कुसुम युक्ता अञ्जलि यस्मिन् तम्मिन् हस्ते समानीय गृहीत्वा ॥१॥ मायालक्ष्मीपरा उच्चार्य देवीनाम चामृतचैतन्य- मूर्ति कल्पयामि नमः इति कल्पयित्वा ॥ २ ॥ मा या ही, श्रीं इति लक्ष्मी शब्दार्थ , परा सौ । एतद्विपय प्रमाणानि पूर्वमेव दर्शितानि । एव वीजत्रय मुच्चार्य देवी नाम शक्तिचकनायिकाया ललिताया इति पाठ्यन्त, योग्यत्वात् । ततो नमो ऽन्तमविकृत पठेत् । एव च आदौ साधारणपरिभाषाप्राप्ता त्रितारी ऐं ह्रीं श्रीं ह्रीं श्रीं सौ शक्तिचकनायिकाया ललिताया अमृतचैतन्यमूर्ति कल्पयामि नम इति ऋत्रिंशद्वर्णो मन्त्र । अनेन परदेवताया मूर्ति कल्प यि त्वा भावयित्वा ११ अत्र पूर्वसूत्रे लीलाऽऽकलितवपुष हस्ते आगताया पुनर्मूर्तिकल्पने वैय्यादत प्रपलेनार्थक्रमेण पाठरमपराध । तथाचाय कम ---प्रथम केवलचितो मूर्तिकल्पनमनेन मन्त्रेण ततो मूर्ते कल्पिताया नासापुटमार्गेण निर्गमन ततो हम्ने कुमुमगर्भेऽजलौ समानयनमिति विवेक ॥ २ ॥ हसरयुजं वाचं हसयुक्तां कलरी हसरचतुर्दश- पोडशानप्युच्चार्य, महापद्मवनान्तःस्थे कारणानन्दविग्रहे । सर्वभूतहिते मातरेह्येहि परमेश्वरि ॥ इति बैन्दवचके परचितिमावाह्य ॥३॥ पूर्व न्यासप्रकरणे उक्तेन समुदायग्रहण इति न्यायेन हमेत्यादिषु केवलव्यञ्जनमात्रग्रहण, सप्रदायात् । हश्च सश्च रश्च तैर्युत वाच झै इति । हश्च मश्च आभ्या युक्तोऽय ककाररकाररेफेकारबिन्दुसमुदाय हम्बरी इति । तथा हश्च सच रथ चतुर्दश औकार स च पोडशो विसर्ग स च ह स रचतुर्दश पोडशा , यों .

·१५८ परशुरामकल्पसूतम् ॥ इति एता नुच्चार्य, परमेश्वरीत्यन्त यथाश्रुन पठित्वा, निन्दु चने पर चिति मा वा ह यत् । मन्त्रम्वरूप तु प्रथम त्रितारी झै हम्पली झौ - महापद्मवनान्त म्ये कारणानन्दविग्रहे । सर्वभूतहिने मातरोहि परमेश्वरि ॥ इत्यष्टत्रिंशद्वर्णो मन्न । महापद्म वनम्य योन्त प्रदेश तत्रम्ये । महापद्मम्वरूप मुक्त ब्रह्माण्डपुराणे- पद्माटवीम्थल वक्ष्य सावधानो मुने शृणु । समे मुरत्नखचिने तत्र पड्योजनान्तरे । परित स्थल्पमानि महाकाण्डानि सन्ति चै मेतुबन्ध तु-"महापद्मवन सहस्रदळकमलममुदाय " इत्युक्तम् । कारणानन्द अपरिच्छिन्नानन्द स एव विग्रहो यम्या । यद्वा-कारण प्रथम, तम्मिन् जात कारण " तत्रजात इत्यण् । स चामापानन्दश्चेति । शेष पूर्वरत् । शेष म्पष्टम् । यद्वा-चैतन्यमहसो यहिनिम्सारण कृत्वा मन्त्रेण परिच्छिन्ना मूर्ति कल्पयिन्या हम्ने समानीय मन्त्रेण पीठनिवेशनान्त आाहनपदार्थ , अवढानादिप्रटानान्तम्यव यहीना क्रियाणा एकपदार्थत्वे वाधकाभावात् । तेन यत्र दीक्षाऽऽदो नानादेवताना तन्वेण पूजन तत्र ममुदायम्यक्पदार्थचात् काण्डानुसमय तारता सिद्ध । एतादृशापानक देशपीठनिवेशने साधनीभूतोऽय मन्त्र ॥ निबन्धकारस्तु ज्ञानार्णवोक्त अन्तांगरम आवाहनादिमुद्राश्च दर्शयामास । तदनादरणीय, प्रमाणाभावात् ।। ३ ।। चनुप्पष्टगुपचारविधि चतुष्पष्टयुपचारान् कुर्यात् । सर्वे उपचारमन्त्राः त्रितारीपूर्वाः कल्पयामि नम इत्यन्ताः कर्तव्याः॥४॥ चतुप्पष्टीन्यनेन एतसन्तानुयायिना तन्वान्तरोक्तपोडशायन्यतमपूनाव्यावृत्ति ।। ननु क्मिय परिमरव्याविधि उन नियमविधि उत अर्वविधि । नाद्य ·१५९ . चतुर्थ खण्ड-लिताक्रम केनापि प्रमाणेन नित्यमप्राप्ते । पझेऽपि प्राप्त्यभावेन न द्वितीय । तर्हि तृतीय म्यादिति चंदिष्टापत्ति । तथाऽपि सर्वोशे नापूर्वविधि , उपचाराशे अपूर्व चतुप्पष्टय नियम । उपचारविधौ उपचाराणामनन्तत्वेन तत्र नानासख्याप्राप्ती चतुप्पष्टिसम्व्याया अपि पक्ष प्राप्तत्वात् । न च---एवमेकम्मिन्नियमापूर्वम्वीकारे विधिसाय दति वाच्यम् , इष्टापते , यदामेयोऽष्टाकपाल इति वाक्ये अग्निपुरोडाशयो पक्ष प्राप्तो तदर्श नियम , यागाश अपूर्व इति दृष्टत्वात् । न च---चतुप्पष्टयुपचारान् विधाय इत्यग्रिमसूत्रेण परिसम्न्याविधि अनेनोपचारविधि इति वाच्यम् , तथा सति अम्मिन् सूत्रे चतुप्पष्टिपदवैय्यर्थ्यात् । न च-एव सति चतुष्पष्टीत्यग्रिमवाश्य व्यर्थ इति शङ्कनीयम् , चतुप्पष्टयुपचाराननूद्य क्रमविशेषविधानात् । सर्वथा नोपचारम्य सङ्ग्याया विधायक तत् । कुर्यादिति म्पष्टवियन्त इदमेव ससयाविशिष्टोपचारविधायकम् ।। यहा---पाठेनैव मसिद्धो अग्रिमेण चतुष्पादयुपचारान् विधाय इत्यनेन स्मविधानासमवान् विहितानामेव 'इति चतुप्पष्टयुपचारान् विधाय' इत्यनुवादक उपसहाररूपम् । अन्य फ्ल तु तन्त्रान्तरे चतुप्पष्टयुपचारानन्तर्भूता उक्तादन्य केचन सन्ति, तैरर्चन मा भूत् , किंतु प्रतिनिधि कल्पयित्वा मन्त्रे श्रुतद्रव्यनाग्नवार्पणमेतदर्थम् । इत्य चोत्तोपचारादधिक समवे सति पूजन कर्तव्यम् । अत एव त्रिपुरार्णवे-- उक्तोपचारादधिक समवे सति पूजयत् ।। इति वचन उक्तन्यायगर्भमेव । नियमविपरयोगव्यवच्छेदे तात्पर्यम् , नत्वन्ययो गव्यवच्छेदे । तेन चतुप्पष्टयुपचारमधे एकम्याप्ययोगो मा भवत्वित्यत्रैव तात्पर्यम् , त्वधिकत्यपच्छेदे । तम्मात् इतोऽधिकाना शिरिकागनाश्वनत्यादीना यावता सभर तावत्कल्पन सूत्राविरुद्ध मन्तव्यम् ।। अत्र उपचार पदार्थश्च कल्प्यमानद्रव्यजनित मुग्वविष त उ यात् उत्पादयेत् इत्यर्थ ॥ न च नित्यतृप्ताया देवताया कम्प्यमानद्रव्येण कीदृशी मुखोत्पत्ति इति वाच्यम् । नित्यतृप्ते मुग्धोत्पत्ति न भरतीति सत्य, तथाऽपि परिच्छिन्नशरीरकल्पन वत्तच्छरीरे सुग्वकल्पनेन म्वात्मन्यदृष्टोत्पत्तिरेव, न तु कल्पितेन परदेवताया सुखोत्पत्ति । न ·१६. परशुरामकल्पसूत्रम् अत एवोक्तं शिवमहिम्ने -" न हि म्वात्मारामं विषयमृगतृष्णा भ्रमयति" इति । अत एवोपचारमन्ने कल्प यामी वेव क्रियापदं योजितम् । शेयं मुम्पष्टम् ॥ ४ ॥ त्रितारीमुच्चार्य पाद्यं कल्पयामि नम इति क्रमेण आभरणावरोपणं सुगन्धितैलाभ्यङ्गं मजनशाला- प्रवेशनं मजनमण्टपमणिपीठोपवेशनं दिव्यस्नानी. योद्वर्तनं उष्णोदकस्नानं कनककलशच्युतसकल- तीर्थाभिषेकं धौतवस्त्रपरिमार्जनं अरुणदुकूलपरिधानं अरुण कुचोत्तरीयमालेपमण्टपप्रवेशनमालेपमण्टप . मणिपीठोपवेशनं चन्दनागरुकुङ्कुम संकुमृगमद- कर्पूकस्तूरीगोरोचनादिदिव्यगन्धसर्वाङ्गीणविलेपनं केशभरस्य कालागरुधूपं मल्लिकामालतीजातीचम्प- काशोकशतपत्रपूगकुड्मलीपुन्नागकल्हारमुख्यसर्वर्तु- कुसुममालां भूपणमण्टपप्रवेशनं भूपणमण्डपमणि- पीठोपवेशनं नवमणिमकुटं चन्द्रशकलं सीमन्त- सिन्दूरं तिलकरत्नं कालाञ्जनं 'पाळीयुगळं मणि- कुण्डलयुगळं नासाभरणं अधरयावकं प्रथमभूपणं कनकचिन्ताकं पदकं महापदकं मुक्तावळिं एकावळिं छन्नवीरं केयूरयुगळचतुष्टयं वलयावळिं ऊर्मिकावलिं काञ्चीदाम कटिसूत्रं सौभाग्याभरणं पादकटक रत्ननूपुरं पादाङ्गुलीयकं एककरे पाशं अन्यकरे अङ्कुशं इतरकरे पुण्ड्रेक्षुचापं अपरकरे पुष्पवाणान् 1 दुकूलकु-श्री. 'शिरपममग-श्री. 3 वाळी-श्री.

·१११ , चतुर्य सम्ह - ललितानम श्रीमन्माणिक्यपादुके स्वसमानवेपाभिरावरणदेवता- भिः सह महाचक्राधिरोहणं कामेश्वराङ्कपर्योपवेशनं अमृतासवचषकं आचमनीयं कर्पूरवीटिकां आनन्दो- ल्लासविलासहासं माळारार्तिकं छत्रं चामरयुगळं दर्पणं ताळवृन्तं गन्धं पुप्पं धूपं दीपं नैवेद्यं कल्पयामि नम इति चतुष्पष्टयुपचारान् विधाय ॥ ५॥ अत्र सामान्यपरिभापयेव त्रितारी मिद्धो पुनर्विधान दीपनाथमन्ववत् तदवयवत्व ज्ञापयति । शेष म्पष्टम् । मन्त्रम्य म्वरूप तु ऐं ह्रीं श्रीं पाद्य कल्पयामि नम इति । न ललिताया इति नामप्रवेश , मानाभावान् ।। निरन्धकारस्तु न्यायानभिज्ञ स्वेच्छाचारी च, तस्मात् नामप्रवेश स्वेच्च्या चक्रे । न च सप्रदानकारकम्याकादिक्षतत्वात् तद्वाचकपदाभावात् अनोधकत्व स्यात् इति वाच्यम् , अध्याहारेणाकाक्षाशान्ते , अध्याहृतम्य पदस्य मन्त्रावयवत्वेन न्यायविद्भिरनहीकारात्, अन्यथा “इसे ला छिनमि, ऊजे त्वा उन्मामि" इति प्रयोगकाले पाठापते । अतो यावच्छुतो मन्त्र । यदि नाममन्तत्व मत्वा नामप्रवेश , तहि नाममन्त्रम्य नमोऽन्तत्व चतुर्थ्यन्तत्व लक्षणम् । अर द्वितीयाऽन्तकल्पयामिभ्या मध्य व्यवधानान्न सभवतीति तत्त्वम् । किं च सर्वत्रोपचारमन्ताणा कल्पयामि नम इत्यनेनैव निर्वाहे त्रितारीमुच्चायति सूत्र व्यर्थ सत् मन्त्रस्वरूप प्रतिपादयति । यावदुक्त पठनीयम् । उत्पत्तिवाक्य ललितापदप्रयोगादिति निर्मूलरितापदप्रवेश हेतुर्वक्तव्य । तमजानन् केवलकाव्यपाठी निबन्धकार सूत्रकारण ललितापदस्य भूरिप्रयोगादिति हेतुविरखनेन स्वीयमपाण्डित्य प्रकाशितवान् ।। क्रमण त्यनेन पाद्यमिति प्रातिपदिकम्थाने आभरणावरोपणादिपदोचारण ज्ञापयति । सा नी योद्वर्तन शरीरल्ग्नम्नेहवियोगसाधन सुगन्धिचूर्णविशप । अत्र द्वितीयान्तानि सर्वाणि सत्तद्वस्तुजन्यमुग्वविशषपराणि । कुचोत्तरीय कञ्चकम् । आलेप मुगन्धिद्रव्यशरीरसयोग तज्जनको मण्ट प स्थानविशष । कुडम काश्मीरम् । सकु वृक्षविशेष । तदुक्त विश्वकोश-" शङ्ख कीले गरे शस्त्रे 1 ·पहरामरम्पमूत्रम् महयापाटपभेदयो " इति मकारशकाग्यानातिभेदात् "एकदेशविस्तमनन्यवन्" इति न्यारेन वृक्षविशेष मुगन्धि. | मृगमद• कम्नूर्यमान्तरमंद । यद्वा- ओतुविशेषावयनो मृगमदः महागष्ट्रभाश्या अवाजि इति प्रमिद्ध. । कस्तूरी मृगनामि | आदि पटेन अन्यानि रोक्ममिद्वानि मुगन्धिद्रव्याणि । सवांहीणं माझमंन्धि । मागन्दात् संपन्याथै मन्या मनांहीणं इति रूप सिध्यति । तादृशं यन् विलेपनम् । अगर प्रसिद्ध । तन्मध्ये अन्युनत कारागरु. । म.लि का माल ती त्यादिना पट्टतुममुद्रवकुसुमानि । मी मन्त कंगाशमध्यमरणि तम्मिन् सिन्दूरम् । तिल कम्याने रनम् । कारासन अतिरष्णाननं मौवीगानं वा । पाळी वर्णभूषणं, महागष्ट्रभाषया वाळी इति प्रसिद्धम् । तम्या युगळं युग्मम् । अघरे आठे या वकं राक्षाग्म रक्तन्यमंगदकम् । प्रथम भूषण मासूत्रम् । कनक चिन्ता कं आन्ध्रपुरन्ध्रीभिः धृतो भूपविशेष फण्टम्य आन्ध्र- भाषया गोरिण्ट इति प्रसिद्ध । पदकं यष्ठभूपग महाराष्ट्रभाषया तन्मणि इति प्रसिद्धम्। महापट क कष्ठभूपणपिप महाराष्ट्रभाषया पेटया इनि प्रसिद्ध ! मुक्ताव लिं महाराष्ट्रमापया कष्टा इति प्रसिद्धम् । एकावलि मतचिंगतिमौक्तिचिता माला नक्षत्रमाग इति प्रसिद्धा, "एकारक्याष्टिा मेर नक्षत्रमाला म्यात्" इत्यमरः । उन्नवीरं उभयनो वैश्यटानामा भूषणं इति निनन्य स्थितन् । के यूगणा आदाना युगळं युग्मं तस्य चतुष्टयं परस्याही द्वय द्वयम् । वलया काणानि नेपामावदि पन्तिम् । ऊ मिका अहगुरिमूषण तम्य आवडिन् । कटिभूगगान्याह ----का यी ति। मां माम्यामरणं अधरे जपनागपी भूपगविप इनि नियन्ये दिनन् । पादकट. फरल नपुर पादामुळी यो समस्यचनमरिमक्षितम् , नर्थम्य यागन् । आयु. धान्याइ-पति । पुष्ट्रेक्षु चित्रवर्गहु । पुसमया बागा पुप्प या ना तान् । आयुषरम उतो दक्षिानिहितासान दक्षिारक मानान यामापनु मगमनन । पानाचं पागमाग्न सोय तु मनि पग्न ॥ इति । महारा. धीररम । मेगा एप पर तमोपानम् । अमृत पाम पो मपं. नपन परमा भारमनीय मष्टम् । कवी टिकारभावन सन्सान्नी..- ·तुर्थ खाड- एलारयार'कस्तूरी मगदिमि । जातीफ्लडळ पूरी राङ्गल्यूपणनागरे । चूर्ण सदिरसारैश्च युक्ता पूीटिका ॥ इति । रााली नारिफळम् 1 ऊपणा पिप्पली । नागर शुण्ठी । सदिरमा महाराष्ट्रभाषया कात्" इति प्रसिद्धम् । आनन्दम्य उल्लाम उदय तेन विलास आविर्भाव यम्या हा सम् । लेऽपि आनन्दोदयजाएको हाम । अतो युक्त ईदृश विशयपरम् । माळारातिरक्षण परमानन्दतन्त्रे तत पारार्तिक जुयाचद्विरान शृणु प्रिय । लोहमिन्ने सुवर्णादिपात्र सिन्दूरगुमि ।। नानाविधर्णिकेश्चाप्यष्टपत्र 'सकर्णिम् । म्वस्तिक वा प्रकल्प्याथ पिटनान् डमरप्रमान् ॥ घृलपकान्नवसप्तपश्चत्रितयमव या। सार्तिक वृतै पूर्ण माद्विन्यम्य पात्रक !! प्रज्माज्य मायया पश्चान्नरतश्च मन्त्रात । चम्मुद्रा प्रत्याथ नग्नश्च पूजयत् ।। आमम्तक तु तत्पानमुद्धग्त् म्ययमुत्थित । समस्तचक्रचक्रे शियुत दवि नगत्मिा | आरातिकमिट दिव्य गृहाण मम सिद्धय । इति घण्टा वादयन् वै देव्या आपादमस्तकम् ॥ दक्षहम्नेन त्रिनाम्य पात्र स्थाप्य नर्ति चन्त् । एवमारार्तिक कुयात् ॥ इति ॥ साळ वृन्त तारयजनम् । शेष म्पष्टम् । चतुप्याटपचारमय उक्तम्य अलाम प्रतिनिधिद्रव्यनियम उत्तम्तन्त्रान्तर---- तनवव्यणोपचारानभावे उसुमागते । मनसा माश्यन् कुयातेन यूनापल लमत ॥ इति ।। 1 मनाहर-श्री मुदणक-१२ ·परशुरामरून्पमूत्रम् मतपूजने विशेषों योगिनीनन्त्र- श्वेताक्षतर्न पूज्या म्यात् त्रिपुग परमेश्वरी । काश्मीर 'कुङ्कुमगांऽपि रक्तचन्दन पार्क । रजिनान् गालि तान् शुद्धानम्वण्डानर्पयत् वुध ॥ इति ॥ इदं प्रतिनिधिकल्पनमपि गन्धपुष्पधूपदीपनवेद्ययतिरिक्त विषयमेव । योगिनीतन्त्र- उपचारानरामे तु पुष्पाधर्मनसा म्मरेत् । गन्धपुष्पधूपदीपनवेद्यान्यन्महेश्वरि । गन्धादिपनामारे पूजा व्यर्थर सर्वदा ॥ इति ।। नवमुद्राप्रदर्शनम नवमुद्राश्च प्रदर्य ॥६॥ नव मुद्रा मक्षामियादियोन्यन्ना वक्ष्यमाणा । च कांग्ण दगी विम्बण्डा च प्रदर्य । टेन्या इति गंप ॥ ६ ॥ विधा मंतर्पगम मूलेन विधा सन्तर्प्य ॥७॥ चिन्दाविति ॥ नितु विपार्य भय तन्ममाकप-तन किंचित उद्धृत्य पात्रान्तरेण तव निष्परूप--त विधायने इन्यूनु । तन विपापंगाधनमायामान तयारी मालदायमालापनापने . पनदप्मांधनमिति पूर्वम्परिंगधाय । न न चिन्दाविति पर मानमिति गरनीयम, मूनेनि 'तुगयकटमान नम्नानमभगत । पर तु इयान् विच -नानिग्दि पूपियनि, अब मन्नध्यान प्रणात. आता -की 'परी-श्री 'ग-१ . .

·चतुर्थ खण्ड - - ललिताक्रम अन्या पूजनम् । अनुष्ठाने विशेषस्तु अत्र बिन्दुमात्रप्रक्षेप, पूजनम्थले बिन्दुपुष्पाक्षतोभयप्रक्षेप । किंच मूलेनेत्ति तृतीयया इतरनैरपेक्ष्यश्रवणात् , श्रीपादुकत्याद्यष्टाक्षयां पूजायामेव योजनविधानात्, " म्वाहा होमे तर्पणे च तर्पयामीति चोचरेत्" इति दक्षिणामूर्तिमंहितावचनेन मूलान्ते तर्पयामीत्येव योग । ननु तन्लान्तर एकक्रियायामेव द्वयो पढयो प्रयोग पर्याणि दृश्यते, यथा "क्षारण ब्राह्मणेस्ता ” इति “द्रव्येण साचिकैनर ब्राह्मण पूजनैच्छिवाम्" इति, कचित् अम्मिन्नेवार्थे यजधातुरपि दृश्यते यथा- -" सुराघटसहस्रेण यः वा परमेश्वरि" इति, तथा च तर्पणपूजनयजनानि पर्यायाणीति चेत्---न । न कार्थे प्रयोगमात्रेण पर्यायता सिध्यति, रक्षणयाऽप्यन्यम्मिन्नर्थे प्रयोगसभवात् । अन्यथा गातीरपदयोरपि तथात्वापत्ते । अत एवं 'वायव्य श्वेतमालभेत भूतिकाम " इत्यत्र धातो स्पर्शार्थकत्वेऽपि द्रव्यदेवतायोगस्य यागमन्तराऽनुपपत्ते आलमतिधातो यागे रक्षणा कल्पिता । तथा अनुपपत्त्यभावेन अग्निहोत्रे श्रूयमाणस्य "वत्समालभेत" इत्यत्र धातो यथाश्रुतार्थत्वमेयाहीहतम् । प्रकृतेऽपि सन्तयेत्यत्र वायत्र्यादिवाक्यवत् बाधकामावान् वत्ममालभत इतिवत् यथाश्रुतार्थत्वमेव युक्तम् ।। ननु द्रव्यम्यानाप्यनुक्तस्वात् तर्पण पूजन वा केन कार्यमिति चत्---उच्यते । विहिततर्पणादिक साधनमपेक्षने । सस्कृत विगपार्यं च कार्यमपेक्षने । एव साकाक्ष- योग्तयो मष्टाश्वदम्बरथन्यांन विशेषार्य सम्ऋत्य तेन देवता यजेत् इति पाक्यैकवाक्यता कल्प्यते ॥ न च एव सति सामान्यार्थ्यम्याऽपि तुल्यत्वेन तम्यापि पृजासाधनत्वापत्ति इति वाच्यम् , तजलेन त्रिकोणेति विशपार्यमण्डलादो श्रौतविनियोगेनास्य किं कार्य इत्याकाक्षाविरहात् ॥ न च एव "तद्विन्दुभि त्रिश गुरुपादुकामिष्टा" इति तृतीयया विशेपार्य्यस्यापि विनियोगश्रवणात् उभयत्र तुल्य इति वाच्यम् , एतदर्ग्रसशोधनमिति तदनिमसूत्रेण तावत्पर्यन्त विशंपाय॑सस्कारम्यैवोक्तत्वेन बिन्दुभिरित्यादेरपि सम्कारान्त - पातित्वात् , किं च श्यामाक्रमे स्थितेन सर्वचक्रदेवताऽर्चनानि वामकराड्गुष्ठानामि कासन्दष्टद्वितीयशकलगृहीतश्रीपात्रप्रथमबिन्दुसहपतितै दक्षकराक्षतपुप्पोपै कुर्यादिति वचनेन द्रव्यलाभस्य निष्प्रत्युहत्वात् ॥

·परशुरामकल्पमूग्रम् न च तम्य स्यामाप्रकरणम्थत्वात् तत्रैव विधान्निः इति वाच्यम् । श्यामाया ललिलोपाम्न्यात्वं पूर्वमेव व्यवम्यापितम् । अनस्य प्रकरणं नास्तीति मीमांसक- मिद्धान्तः । अतः प्रबन्न प्रकरणेन सन्निधि बाधिन्वा सर्वत्र विनियोगे वाधकाभावात् ।। न च तयाऽपि श्यामापर्दरुभयतः संदंशात् प्रयाजाभिकमणन्यायेन अवान्तरप्रकरणं महाप्रकरणबाधकं भविश्यति इति वाच्यम् ; मर्वशन्दश्रुन्या सर्वप्रपलया अवान्तरप्रकरणवाधर्मभवात् ।। किं च अनारम्य पटिनेन सिद्धान्तमन्यम्येन "तदभिव्यञ्जकाः पञ्च मकाराः तैरर्चनं" इत्यनेन द्रव्यम्य प्राप्सत्वेन अनुपपचिगन्धाभावात् ॥ एता एवं युक्तय: गणपतिप्रकरणम्य- सर्वत्र देवतानाममु श्रीपूर्व पादुको पूजयामीत्यष्टाक्षरं योजयेत् " इति वाक्य-द्रष्टव्याः ।। त्रिधा त्रिवारं, अत्र द्रव्यभेदात् मन्त्रावृत्तिजेया ॥ ७ ॥ पहङ्गापूजनम पडपूजनमाह- देव्या अमीशासुरवायुपु मध्ये दिसु च पडङ्गानि पूजयित्वा ॥७॥ अत्र पूजन नाम पुप्पामतचिन्दुप्रक्षेप एव, न तु पयोपचाराधर्पणापं, श्यामाक्रमोक्तकल्पम्बानुरोधात् तया शिष्टमंप्रदायाच || एवं मति अमाधुनिका:-- :-यत्र यत्रतदुत्तरं पूजयित्चेति तत्र तर पूर्वग्त्रम्य सन्तप्येन्यनुवयोंमयविधि., मूलदेवीम्यने तर्पगमात्र, पिन्दुद्रव्यदानं तर्पगं, पुप्पामतदानं पूजनं, इत्यं च त्रिनारीगिगेमन्त्रोत शिशक्तित्रीपादुकां पूजयामि शिग्दाक्ति- श्रीगदुकां तश्यामि इत्यनुतिष्ठन्ति । तदनुष्ठान प्रान्तिमूलम. तया मति अनरतीय- न्यायात् । त्रिनार्गमारभ्य मिगेमन्वान्नं महदाइति . मिरममतान्यारम्य द्विवारमिति क्यनम्यानिहामा पदयात् । किं च पूजयानीति मन्त्रन पूजनं अमिममन्वेग त इनि पूजनतागयो कमिकत्वं प्राप्तम् । तया मति विन्दुपुमाग्नदानयो एककाल. मोपन विन्दुमहपतितः पुष्पाक्षत कुर्मान् उनि म्न विरुध्यते । अश्चि सामाग्मन्यामारमाध, मिलेन द्वयोगपि दहनन क्र्नु नपन्चान् । न च ·" . चतुर्थ खण्ड-ललिताकम वामकराङ्गुष्ठानामिकासन्दष्ट" इति सूत्रानुसारेण वामकरम्यावश्यकता इति वाच्यम् , दक्षकरम्य पुप्पाक्षतप्रक्षेपव्याप्तत्वेन सहत्वान्यथाऽनुपपत्त्या प्राप्तवामकरस्य विधानामभवेनानुवादकत्वात् । अत एव बहिप्पवमानम्तोत्रार्थ प्रमर्पणावसरे छन्दोगाना सूत्रे ' सव्यै पाणिभिम्तृणन्ति " इत्यत्र भाप्य दक्षहम्तम्य “ अध्वर्यु प्रस्तोताऽन्वारभते प्रस्तोतार प्रतिहर्ता, प्रतिहारमुद्गाता" इति वाक्येन अध्वर्याचन्यारमें व्याप्तत्वात् अर्थप्राप्त सत्यपाणि अनूयते इत्युक्तम् ॥ क चित्तु-सन्तयेत्यनुवर्त्य सर्पणपूजोभय विधीयते अर्धजरतीयन्यायभीत्या, त्रितायुतर हृन्मन्त्रान्ते हृदयशक्तिश्रीपादुका पूजयामि तर्पयामि नम इति मन्त्र पठन्ति । तदशुद्धम् , अनुवृत्तौ प्रमाणाभावात् ।। किं च विधौ आदौ तर्पण, पश्चात् पूजा, मन्त्र विपरीतकम इति च विरुद्धम् ।। तम्मात् पूर्ववावर तर्पण नाम बिन्दुमक्षेपमानम् । तम्य अनुवृत्ती आकाक्षा विरहात् पूजनमेव विधीयते । पूजापदार्थश्व बिन्दुपुप्पाक्षतसमुदायप्रक्षेप । इत्थ च आदौ नितारी, ततो हृन्मन्त्र , ततो हृदयशक्तिश्रीपादुका पूजयामि इति मन्त्रस्वरूप ज्ञयम् । एवमेवामेऽपि सर्वत्र ज्ञेयम् ॥ अमीश त्या अम्यादिपदेन तत्तद्देवतासन्धिदिशा ग्रहणम् । दिक्षु इत्यनेन प्रागादिदिक्चतुष्टयग्रहणम् । पडायुक्तीना--अयादिचतस्रो विदिश , मध्य, मागादिदिक्चतुष्टय मिलित्वैक, इति षट् स्थानानि ज्ञयानि ।। अत्र केचित्- य पश्येद्यत्र सूर्य तु सा प्राची तम्य कथ्यते । उदये सूर्यद्रष्टुम्तु मेरुरुत्तरसस्थित ॥ इति दिग्व्यवस्था श्रौतम्मातकर्मणि प्रसिद्धा, तथैव श्रीविद्योपासनायामपि दिग्व्यवस्था इत्याहु ॥ अन्य तु निरुक्तदिग्यवस्थाया वैदिक कर्मणि सावकाशत्वान् “ पूज्यपूज कयामध्य दिश प्राची प्रकल्पयत्" इति तन्त्रवचनानुसारेण देव्यप्रभाग प्राची. देवीपृष्ठभाग प्रतीची, देव्या दक्षमागो दक्षिणा, वामभाग उदीची, दिगनुसारेण विदिशा कल्पन इत्यूचु ॥

·परशुरामछल्पसूत्रम् तदुभयमपि म्यूनमानयादुपेदयन् । यम्नुनम्नु जानागरे श्रीचक्रपूजनमनिधी- उत्तरागामुग्यो मन्त्री यदा चक्रं. ममुद्धरेत् । उत्तगया तदा देवि पूांगति निगयने ।। गानमाणं देवगि तदाऽयं न मंशय । पधिमानामुम्बो मन्त्री यदा नकं ममुग्न ॥ पश्चिमाशा तटा ज्ञेया पूर्वागति न मशय । वायुकोणं तदाऽऽमयमैगानं गक्षम भरेन । दक्षिणाभिमुना मन्त्री यहा चरं ममुद्धरेत् । पूर्वाभर पुदीनी स्याउ ग्क्ष कोगं तु यहिदिक् || उनि ।। उत्तरापश्चिमाशेयर गेस्पमिद्धोत्तम दिगमन व पूर्यादिदिकाय विधायने “म्पनेवाली प्पो भवति" इनिरन् । दन्यं च दिमात्रानुपाटेन दिपायविधानान विदिमुनश्च नोग्त इनि मिद्धम । प्रादिगनुवादन विषयाभायात तत्यनम् । एवं गुलारिऽपि --- यदामाऽभिमुग्नी मन्त्री त्रियुग परिपूजयंन । देवीपधानता मानी प्रतीची निपुगपुर । इति नियामानने याविधाविये उनगन्या दिग्याम्या । श्रीविद्याऽतिरिने तान्यि कर्मणि मातम्योर्मध्यं प्राची । निमिप्रीतम्मानरमंणि य पदादित्या- दिवरना इनि अन भूपमा । टेन्या इन्पुस्या बिन्दुना पयामयादिदिशा उक्तमान सराप्य नय पटापुरती पनत इति गिदम् ॥ ८ ॥ निगापूमनम अर पानिपानन्यांदा निपानमार यास्मकलहीं नित्यग्लिन मदवे सौः इति कामश्वरी । सर्वत्र नित्यात्रीपाटुकति योज्यम् । याग्भगभुगे भगिनि भगोदर भगमाले भगाबहे ·१६९ चतुर्थ सण्ड'- रसिताश्म भगगुह्ये भगयोनि भगनिपातिनि सर्वभगवशंकर भगरूपे नित्यक्किन्ने भगवरूपे सर्वाणि भगानि मे ह्यानय वरदे रेते सुरेते भगक्लिन्ने क्लिन्नद्रवे क्लेदय द्रावय अमोघे भगविच्चे क्षुभ क्षोभय सर्वसत्त्वान् भगेश्वरि ऐ ब्लू जें ब्लूं में ब्लू मों ब्लूं हैं ब्लूं हे क्लिन्ने सर्वाणि भगानि मे वशमानय स्त्री हर ब्लें ह्रीं भगमालिनी। तारो माया नित्यक्लिन्ने मदद्वे स्वाहा इति नित्यक्लिन्ना। प्रणवः क्रों भ्रों क्रौं झों छौं जौं स्वाहा इति भेरुण्डा । प्रणवो माया वहिवासिन्यै नमः इति वह्निवासिनी । मायाक्लिन्ने वाक् को नित्यमदवे ह्रीं इति महावज्रेश्वरी । माया शिवदूत्यै नमः इति शिवदूती । प्रणवो माया हुँ खे च छे क्षः स्त्रीं हुं क्षे ह्रीं फट् इति त्वरिता । कुमारी कुलसुन्दरी । हसकलरडवाग्भवहसकलरङ- विन्दुमालिनी हसकलरडचतुर्दशपोडशा इति नित्या। माया के स्न॒ अड्कुशपाशस्मरवाग्भवव्लूपदनित्य- मदद्रवे वर्म मायेति नीलपताका। भमरयऊमिति विजया। खोमिति सर्वमङ्गळा । तारो नमो भगवति ज्वालामालिनि देवदेवि सर्वभूतसंहारकारिक जात- वेदसि ज्वलन्ति ज्वल ज्वल प्रज्वल प्रज्वल त्रिजातियुक्तमायारेफसप्तकज्वालामालिनि वर्मफ- डग्निजायेति ज्वालामालिनी । (अं) को इति 22 ·परशुरामकल्पसूत्रम् , । , चित्रेति पञ्चदशनित्याः प्रथमत्र्यश्ररेखास्थितपञ्च- दशस्वरेषु पूज्याः। विसृष्टो पोडशी मूलविद्यया चाभ्यर्च्य ॥९॥ या क् ऐं। शेप यथापठितम् । मन्त्रान्ते सर्वत्र तत्तन्नित्यानाम, तदुत्तरं अष्टाक्षरीयोग । यथा आदौ त्रितारी, ए सकलही नित्यक्किन्ने मद्रवे सौ कामेश्वरीनित्याश्रीपादुका पूजयामि नम इति । एवमग्रेऽपि द्रष्टव्यम् । यद्यपि श्रीपादुकेत्यष्टाक्षरीयोग सामान्यवचनप्राप्त तथाऽपि नित्यापदघटितत्वेनाप्राप्तत्वात् तदर्थ आरम्भ सर्वत्र नित्यापूजनमन्त्रेषु । द्वितीयमाह वा गि ति । तृतीयमाह- तार इति । तार प्रणव , माया ही, गेप यथाश्रुन पठनीयम् । आदी प्रणव ततो माया, तत म्वाहान्तो यथाश्रुत इति फलितोय । चतुर्थमाह ---प्रणव इति स्वा हेत्यन्नेन । पञ्चमीमाह--प्रणव इति नम इत्यन्तेन । पष्ठमाह-माय ति ही मिन्यन्तेन । सप्तममाह-माये ति नम इत्यन्तेन । अष्टममाह-प्रणव इति फडित्यन्नेन । नवममाह-कुमारी ति । कुमारी बारा मैर उल मुन्दरीत्यर्थ । दशममाह-हमे ति पोडशा इत्यन्तेन । अत्र पूर्वोक्तयुझ्या हमरेत्यादी विलव्यस नानामेव ग्रहणम् । अन्यथा "द्वादगाधां च नित्या म्यान्" इति अन्यतन्त्रचनेन द्वादशार्धामन्त्रपणांतिदेशे "विनीजम्या द्वादशाघां" इति मन्ते त्रिवर्णत्वसिद्ध अगापि तदतिदेशसिद्धत्रिवर्णच विरुध्येत । ह स क ल र टो तर वाग्म व ऐ पुन तदुत्तर विन्दु युत्ता मारिनी ईकार , “गोविन्दश्च त्रिमूर्तीशो मालिनीगमोचनम्" इति कोशात् । चतुर्दशपोडशो पूर्वमुक्तौ । इत्य च हम्बन्डै हम्कलीं ह्म्बर्दी नित्यानिन्याश्री इति मन्यम्वरूपम् ॥ यद्य निपन्य अपर्णमाहितहकारादि लिखिन सदनानप्रयुक्तमय । तन्वान्तरानु मांग्ण यदि लिखित, तर्हि पगिन्यादिन्यामे क्वर्ग कन्दी च निगध इति मन्त्र सति हमारग्रहणे तन्वान्तरमृतं मापन मन्यम् । तम्मान् जनयुस्या न्यायव निन्याविद्या ।। -~मा ये त्याग्भ्य मा यत्पन्नेन । आपनि त्रीणि वीजानिम्पष्टानि, अस्तुमा प्रोमिनि, 7 आमिति " आपन्नगोमहाराण" इति योगिनीतन्वात् । .

·१७१
"
-
चतुर्थ खण्ड-ललिताबम
आदिरकार तम्यान्त अग्रिमो देश तर स्थित आकार इति तदर्थ । एव
कामोऽनिर्यापफोऽश " इति सौर। काम ककार अमि रेफ व्यापक
प्रणव मिटिला क्रोमिति सपद्यते । अयमड्कुश इत्यर्थ । मर क्लीं चाम्भव ऐं
वर्म हु । इत्य च ही में सू क्रों आ क्लीं ऐं ब्लू नित्यमदद्रये हु फ्रें ही नील्पता
कानित्याश्री इति मन्त्रम्वरूपम् । द्वादगमाह-~~भ म र य ऊ इति । अत्रापि पूर्वयुक्त्या
हल्मानग्रहणम् , " इयमेकाक्षरी विद्या विनया सप्रकीर्तिता" इति तन्त्रान्तरवचनात् ।।
तेन निवन्ध पञ्चाक्षरोच्चारण औकारोच्चारण प्रामादिकम् । hमिति म्वरूप
जयम् । यद्यपि तन्तान्तरे अङ्गदादिपिन्दुसयुतमित्यस्ति । अङ्गद आकार । तेन
चरमम्बर ओकार इति प्रतिभाति । तथाऽपि सूत्रे पष्ठम्वरोचारणात् सूनविरुद्ध
तन्त्रान्तरोक्त सूत्रानुसारिणामनादर्तव्यमेव ।।
प्रयोदशमाह-~-स्वो मिति । चतुर्दशमाह-तार इति अनि जाये त्यन्नेन ।
निजातियुक्तमाया हा ही छ । यहिजाया म्याहा । शेप म्पष्टम् । पञ्चदशमाह-
'अ च्को मिति । पञ्चद्रशनित्यापूजने देशनियममाह-प्रथ मे त्या दि । प्रथमन्यश्र
निन्दुममीपस्थ रिकोण, तत्रत्या याम्तिस्रो रे खा , तामु वर्तमाना ये पञ्चदश म्बरा
अकाराद्यनुम्बारान्ता तेपु एकैकम्बरे एकैकनित्या प्रमेण पूज्यत्यर्थ । अत्र रेखास्थित
पञ्चद्रास्वप्विति म्बराणा तत्र सिद्धवनिदेशात् एकैरेसाया पञ्चपञ्चम्बग
भावनीया इति विधिरन्नेय
। म म्यानुत्तत्वात् म्यागादिप्रादाक्षिण्वन ।
पश्चिमादारभ्य ईशानान्तरेखाया अ आ इ ई उ इति । ऐगानादाग्नेयान्तरेखाया
ऊ स न ल द इति । आमेयादारभ्य पश्चिमान्त ए ऐ ओ ओ अ इति
भावनाविवेक । विगता निर्गता सृष्टि यम्या सा विस टि रिन्दुचरम् ।
तत्सृष्टिप्रकार उत्तरचतुश्मतीव्यारव्याने सेतुरन्थे द्रष्टव्य । तम्मिन् पोडशी
समष्टिरूपा मूल विद्य या पञ्चदश्या अभ्यर्च्य । एतासामधिष्ठान कृप्तत्रिकोणादन्यदेव
त्रिकोणमुक्त ज्ञानार्णवे-
विभाज्य च महाव्यश्रमपदक्षोचर क्रमात् ॥ इति ।।
तन्त्रराजे तु विन्दावेष पूननमुक्तम् । इत्य तत्तत्तन्तानुयायिमि तर
तत्र कर्तव्यम् ॥ ९॥

·परशुराम पमूत्रम् ओघायपूननम ओषत्रयपूनामार--- मध्ये प्राक्भ्यश्रमध्यान्तः मुनिवेदनागसंख्यान् यथासंप्रदायं पादुकान् दिव्यसिद्धमानवोघसिद्धा- निष्ट्वा पश्चात् स्वशिरसि नाथं यजेत् । एतल्लयाङ्ग- पूजनं इति शिवम् ॥ १०॥ इति ... कल्पमूने ललितास्मो नाम चतुर्थ. सण्ड प्रास्यत्र प्रथमत्यश्रन् । यदा-या व्यथ पूर्वोक्त यश्र तम्य यो मध्य आभ्यन्तरप्रदेगा तन्य यो अन्न चग्मावयव म्याभिमुखाग्रसमीपवनीं य आभ्यन्तरप्रदेश तोति पलिताय । मुनि मत वेद चन्चार नाग अष्टौ मन्या यति न्युत्पत्त्या आप विपणम् । यथा सप्रदाय पादुका . कातिहादिविद्यादेन पादुकाना गुम्मण्टराना भिनन्चात् यम्य पुरुषम्य परिगृहीता याया पादुका ततप्पामाय यथामप्रदाय पादुका इति । दियाश्च निद्धाश्च मा न याश्च ने ओघाश्च तादृशान् मिदान् । पूर्वोक्त ओपवित। उमयत्र विभक्तियत्यय आप । दिव्या ७ मिद्धा ४ मानवा ८ इति विक । तान् इष्टा पूनयिचा । क्यापन्ययेन पाटन च प्राप्तनम पधादियनेन अन्यने । एतन उत्त—यद्वा पनदुत्तर वक्ष्यमाण नवापरणपूनन-नया नत्यम्यन्य चनुग्यादिरिन्द्वन्तमम्य लयम्यरूपवान् र यापूजन मवितुमर्हति । एन तन्वान्नरोक्तपिन्द्रादिपूनाच्यावृति । शिव मिति मम ममाप्तियोतान् ॥ १० ॥ परमान मरिनामी नाव तुपं गा । Irr Fran रदयमदन र पत्रपट:ए.

·१७३ पञ्चम सह-ललिनानरावरणपूजा पञ्चमः खण्ड:-लितानवावरणपूना प्रथमावरणयष्टिपूजा एतत्पदेन निर्दिष्टा पूना वितत्य दर्शयति-~ अथ प्राथमिक चतुरटे अणिमालघिमामहिमशि- त्ववशित्वप्राकाम्यभुक्तीच्छाप्राप्तिसर्वकामसिद्धयन्ताः मध्यमे चतुर) ब्राहयाद्या महालक्ष्म्यन्ताः तृतीये चतुरश्रे संक्षोभणद्रावणाकर्षणवश्योन्मादनमहा ड्कुशखेचरीवीजयोनित्रिखण्डाः सर्वपूर्वास्ताः सं- पूज्याः ॥ १॥ अयति नवाररणपूताऽधिकारद्योतकम् । चतुरश्रप्रयमय प्राथमि के सर्वनाये चतुर श्रे अणिमत्यारभ्य सर्वकामपर्यन्त द्वन्द्व । ते संरऽपि सिद्धयन्ता कार्या । सपा पदाना अन्ने सिद्धिरिति योज्यम् । तया च पितारी ततोऽणिमासिद्धिश्रीपादुका पूजयामीति । एवमग्रेऽपि । अाणिमाऽऽदिपाय न मनन्त, किंतु डान्त, अणिमालघिमतिसमामान्तसूत्रपाठात् । अणिमासिद्धीति पुवद्धापरहित पाठ अशास्त्रीयाऽपि सप्रदायानुरोधादार्पप्राय । यद्वा---पष्ठीतत्पुरुष । पष्ठ्यर्थश्चामद एवं "राहो शिर " इतियत् । प्राथमिकचतुरचे अणिमाऽऽटीना यथेच्छ पूनाप्राप्तो तन्नियम चाममवरतन्त्र--- अणिमा पश्चिमद्वारे रधिमामपि चौतर । पूर्वद्वार तु महिमामीगित्वाच्या तु दक्षिण || वशिवारच्या तु वायव्य प्राकाम्यामीगदेशक । मुक्तिसिद्धि तथाऽऽअय्यामिच्छामिद्धिं तु नैतो ॥ अधम्तान प्राप्तिमिद्धिं च 'सकाम तयोर्वत ॥ इति ॥ सर्वकामा-श्री ·- पञ्चम खपढ - ललितानवावरणपूजा भूयते । एतेन अदृश्यरूपमपि तथेत्युन्नेयम् । द्वितीया सर्वविटा विणी सर्वानुत्पन्नान् द्रावयति वर्धयति पोपणेन सा सर्वविद्राविणी, सवेपा वस्तूना पालकत्वादृजुम्वभावा ज्येष्ठाशक्तिप्रचुरा च । तदुक्त योगिनीतन्त्रे-"क्षुब्धविश्वस्थितिकरी ज्येष्ठा प्राचुर्यमास्थिता " इति । क्षुब्धम्य उत्पन्नम्येत्यर्थ । यश्च सरक्षक स ऋजुरिति रोके प्रसिद्धा गाथा । अत एव अम्या मुझाया बाह्यरूपेऽपि अड्गुष्ठेन कनिष्ठिकानामायोगे अगुळिचतुष्टये मजुत्व दृश्यते । एवमाधत्रिकोणे रेम्वात्रयमध्ये पूर्वस्या दिशि स्थिताया मजुरेखायामेव तम्या अधिष्ठान शास्त्रप्रसिद्धम् । तृतीया सर्वा क पिणी सर्वाकर्षणशीला । इय ज्येष्ठावामोभयात्मिका । तदुक्त योगिनीतन्त्रे- ज्येष्ठावामासमत्वेन सृष्टे प्राधान्यमास्थिता । आकर्षिणीति मुद्रेयम् . ॥ इति । पूर्वोक्तमुद्राद्वयवाचक्पदशक्यताऽवच्छेदकयो द्वयोरपि सर्वाकर्षिणीपदशक्यताऽवच्छेदकन्य योध्यम्, पुप्पवच्छन्दवत् । तत्रापि ज्येष्ठात्वविशिष्टयामात्व शक्यताऽवच्छेदक, न तु विपरीतम् । तथा सति ज्येष्ठाया विशेष्यत्वेन प्राधान्य वाच्यम् । प्राधान्य छाया अतिसरळत्वेन प्रधानानुसारेण विशपणीभूतवामाया अपि प्रधानानुवर्तिन्या सरळतया तर्जनीमध्यमयो बाह्यरूपे कुटिलत्व न स्यात् । वामाया प्राधान्य तु तम्या कुटिलतया तदनुसारेण अप्रधानाया ज्येष्ठाया प्रधानानुवर्तिन्या कुटिलत्व युक्तम् । अत एव बाह्यम्वरूपे अड्गुळिप्रथने सर्वाम्वगुळिषु कुटिलत्वम् । चतुर्थी सर्व वश्य करी सर्वान् क्षित्यादिशिवान्तान् वश्य स्वाधीन नयति प्रापयतीति तथा । रोके आकाशो द्विविध दह प्राकृतश्च । दहाकाशेऽपि सुसूक्ष्मोऽभ्य आकाशोऽस्ति, “तम्यान्ने सुपिर सूक्ष्म " इति श्रुतिप्रसिद्ध । तन्मध्ये गाढमाश्लिष्टा परशिवेन या आनन्द- विग्रहा मूर्ति सा सर्ववश्यकरीपढवाच्या। तदुक्त उत्तरचतुश्शत्याम्-~- व्योमद्वयान्तरारम्थविन्दुरूपा महेश्वरी । शिवशक्त्यात्मसलेपादेपा वश्यकरी स्मृता ॥ इति ।। चिन्दुरुपेति कथनात् म्वरूपमपि तथा । अत एवाङ्गुलिप्रथनेऽपि अम्या बाह्यरूपे बिन्द्राकारता सर्वाङ्गुलीना गाढसलेपोऽपि व्यक्त । पञ्चमी उक्तशिवशक्तिविन्द्वोर्मध्ये ·१७ परशुरामरल्पसूत्रम् . , सूक्ष्मरेखा "नीवारशुक्रवत्तन्वी", "तम्य मधे वहिगिखा" इति श्रुतिप्रसिद्धा । तस्याः गिखायाः द्विम्वभावत्वं ज्येष्ठाम्वभावत्वं च । यथा लोके एकस्यैव दण्टम्य घटोत्पादकगक्तिमत्त्वं तन्नागकगक्तिमत्त्वं चास्ति, तथाऽपि स दण्डः कदाचिदुत्पादक- शक्तिप्रधानो भूत्वा घटमुन्यादयति, कदाचिन्नागगक्तिप्रधानः तं नाशयति । एवं लोके बहुम्थले दृष्टम् । तथा दण्टस्थानीया उक्तरेखा । सा यदा जगद्रक्षणकर्तृत्वविशिष्ट- ज्येष्ठागतिप्रधाना तदा मान्मा दिनी पदयाच्या । तदुक्तं उत्तरचतुश्शत्याम्- विन्द्वन्तगळविलमन्सूक्ष्मरूपशिम्वामयी । ज्येष्ठाशत्तिमधाना तु सर्वोन्मादनकारिणी ॥ इति ॥ अत एव तदद्गुलिप्रथनवेळायां अगुष्ठानामतर्जन्यः मरळाः दृश्यन्ते, बिन्दुव्याफार मध्यमाद्वयं च भवति । तत्रापि निरुक्तशिग्वाम्थानापन्नग्रथनवेळायां अनामाद्वयमेव ज्ञेयम् । मध्यमाद्वयम्य तदानीं विन्दुद्वयरूपन्येन तन्मध्यवर्त्यनामाद्वयम्य " तम्य मध्ये वदिशिया" इति प्रसिद्धगिग्यावं युक्तम् । पष्ठी तु-ददमेव पूर्वोक्तं भिखाद्वयं यदा यामाप्रधानं तदा मर्व म हा इकु मा । सूक्ष्मरूपेण परमभिक्षी स्थितं जगत् । यथा अनम्यो गज अंकुशन यहिगाप्यते तथा मर्यम्य यहिगर्पणात् सर्वमहाकुगे- त्युच्यते । परशिवकुक्षिम्यजगतो यमनात् वामा तत्प्रधाना शिग्या मर्वमहाबुगा इत्युच्यने । तदप्युक्तं योगिनीतन्वे-- वामाशक्तिप्रधाना तु महायुगमयी पुनः । तद्वद्विश्वं वमन्ती सा द्वितीय तु दमारके ॥ इति ॥ अत एव पूर्वमुद्रायां मग्थ्योग्नामयो याना दृदयने । लोके यमनवेळायां मानको धनुराकागे यको भाति । प्रमिदमतत् । अत्रायं पिक -क्वरयामानं मर्यनंमोमिनीपदप्रतिनिमित्तं, अष्टान्वयिनिष्टवामाचं मांफर्पिगीपटप्रतिनिमित्रं, सूहमाकागानतिविन्दुद्रुपन्य मर्याश्यापदप्रनिनिमि, पेष्टामनिप्रधानकमिन्दु- द्वपमध्यातिमा मोन्मादिनीपदगम्यनाअन्दर, यामागनिप्रधानन्वं मर्य. महागापदगम्पनानोटक, एपंगत्या यशय गृहमधिया दृष्टव्यम् । मतनी मागगर्ग जीवानां म्माननिनगेगादिदुःपनागनक्षमा गनिः । अन एवं मांगेगहरनाम्या भाति । तदप्युनं योगिन वन्य- ·पञ्चमः खण्ड-ललितानवावरणपूजा धर्माधर्मस्य संघट्टादुत्थिता वित्तिरूपिणी । विकल्पोत्थक्रियालोपपदोपरि] विघातिनी । विकल्पम्परोगाणां हारिणी खेचरी मता ॥ इति ॥ अस्यार्थः--धर्मः शक्तिः परनिववृत्तित्वात् । न विद्यते धर्मो यत्रेति अधर्मः परं ब्रह्म परशिवः । यद्वान कस्यापि धर्मः अधर्म इति नञ्तत्पुरुष एव युक्तः, परशिवे शक्तिरूपधर्मसत्त्वेन पूर्वकल्पे म्योक्तव्यापातात् । तयोः संघट्टः मळनं तेन उत्थिता । यावद्विकल्पः तेनोस्थिताः या. क्रियाः निन्यनैमित्तिकाः तासां लोपेन यत्पापं तत्संभवाः रोगाः तन्नागिनी वचरीति । अत पवैतादृशशिवशक्तिमामरम्यद्योतकं वाधरूपे बाहुद्यपरिवर्तनम् । अष्टमी वीज मुद्रा-जगत, पड्विकाग्पु प्राथमिको यो मावविकारः सूक्ष्मरूपेण मत्वा तदभिमानिनी भक्तिः । तदुक्तमुत्तरचनुरगत्याम्-~- शिवशक्तिसमाश्लेपम्फुरद्वयोमान्तो पुनः । प्रकाशयन्ती विश्वं सा सूक्ष्मरूपस्थितं सदा । बीजरूपा महामुद्रा इति ॥ अयमर्थ:-- वटवीजे मुसूक्ष्मेऽपि किश्चिदाकागोऽम्ति विमुन्यात् । तस्मिन् यथा महाक्षः सूक्ष्मरूपेण तिष्ठति तथा पत्रिंशत्तत्त्वानि गियक्तिगौ विद्यन्ने सूक्ष्मरूपेण । सेव मचा घटोऽस्ति पटोऽम्नि इत्यत्र अनुवर्तते । मा बीजमुद्रेत्यर्थः । सर्वबीजम्थानापन्नत्वात सर्वरीजा । सूक्ष्मन्यादेव अगुलिप्रमथनवेळायां मंशोभिग्याय- पेक्षया अल्पयोनिचं सूक्ष्मत्वज्ञापकम् । या नवी यो नि मुद्रा तद्वृत्त्यमाघारणो धर्मः मुद्राये मति कळारुपन्वन् । मुद्रान्वयन्दपमुक्तं प्रार । कलापदार्थधोच्यते । गतिविमिष्टे प्रमागरूपे परमिरे शक्तिमपहाय कंबलम्यरूपमात्रनिकोरे सति दुर्गयविन्दुपटवाच्यन्वं, यथा जलनिष्ठं व्यत्वमपहाय म्वरूपमात्रनिकर्षगे जलपद- वाच्यत्वन् । अत्रापद्दानं नाम गस्यताऽवन्दरकोटिप्रशाभाव एव न ततः पृथक् निकामनं, असंभवान् । तम्य शुद्धभिवम्य भक्तिमंन्धित्येन विरक्षायां कामबिन्दुपदयाच्यता । तम्यर मंन्यम्यादन्येन गत्रताध्यच्छंटकोटिप्रवेग विमों हकारः विमर्ग. इति तान्त्रिव्यपहारः । तादृशमामग्न्योत रक्तगुरुविन्दुमिश्रणेन - ·१७८ . परारामात्परम् आरिमनानन्दान्नमविण विवक्षायां कत्युच्यने । 'ईमालाम्पा योनिमुद्रा । तदुतं निन्याहृदय- मंपूर्णम्य प्रमागम्य लामममिग्यिं पुनः । योनिमुद्रा कलाम्पा ॥ इति ॥ मरस्यारी कंवलबिन्दुद्वयम्पा. अम्या गगी बिन्दुद्वयममगांविर्भूतानन्दोऽपि गस्यताऽवच्छेदकोटिप्रविष्ट इति ततो वलक्षण्यं ज्ञेयम् । दशमी सिण्डा पूर्वमुक्ता । एवं दसमुद्रागां म्यरूपं श्रीगुरुकृपाविशेषणाविर्भूतम्यूर्तिकं यथामति रोकानां मुग्पोधार्थ म्पष्टीचकार । एवं म्वरूपज्ञानफलं तन्वेषु अनन्तं प्राधिन, विम्नग्मयानेह लिखितम् । एवं दगमुद्राधनुग्वे तृतीय पूज्याः । अगापि इच्छया प्राप्ती नियामकं वचनं तन्वे- पुरम्मत्रं च वंगे च या चरान्तगर्छ । ऊ बांधा दरानुदाध ॥ इति ।। दिक्षिणपधियोत्तोप्यामयाद्यन्नगळचतुफ चो बनधश दगमुद्राः पूज्या इति तदर्थः॥१॥ प्रथमायग्णममष्टिपूना प्रधनावरणम्य व्यष्टिपूनामुस्वा समष्टिपूनामाद -- एताः प्रकटयोगिन्यस्लेलोक्यमोहनचके समुद्राः ससिद्धयः सायुधाः सशक्तयः सवाहनाः सपरिवाराः सर्वोपचारः संपूजिताः सन्विति तासामेव समष्टयर्चनं कृत्वा ॥२॥ पना निमामिला । करयां गिन्य हानि नामान्य माष्टि- नान. पयायोमर नासतानी मनुन ति महिनाना। Isram warrrentation:-- ·पद्यमः सण्टा -ललितानवावरणपूजा । उक्तयोगिनीषु प्रकट त्वं च शिवादिषट्त्रिंशत्तत्त्वानां मध्ये या स्थूला पृथिवी तप भूपुर चतुर वनमानत्वात् । तदुक्तं नित्याहृदय- तत्र प्रकटयोगिन्यचके लास्यमोहने । योगिन्यः प्रकटा जेयाः म्थूलविश्वप्रथामनि । स्थितन्वान् ॥ इति ॥ त्रैलोक्य मोह न मिति 'योगादिम्यां चतुरश्रप्रयात्मकं सर्ववागं ययकं तम्य नाम । ममुद्रा इति-पूर्व विम्नंग्ण दग याः प्रतिपादिताः ताम्बे का मुद्रा एककऽग्नि । दगी बिखण्टा मर्वव्यापिका । अम्मिन्नथें प्रमाणं योगिनीनन्वेऽग्नि । श्रीभगवान् परशुगमोऽपि ततचापूजायां पककमुद्राप्रदर्गनं पश्यति । एवं च यस्मिन् या मुद्राऽम्नि तया सहिता इत्यर्थः । म मिद्ध य इति-मा मिद्धिनांम तत्तच्छनिमा फलम् । तच म्याकांग्ण मूमरुपण तिष्टन्ययेति शक्तयोऽपि ममिद्धयः । मा युधा इति स्पष्टम् । सशक्त यः-अत्र शक्तिपटेन अणिमाऽऽदिनिष्ठा या तत्तकार्यजनस्ता तदरच्छेदको यो धर्मः म प्रायः । न हि कारणता निग्यच्छिन्ना ली प्रमिला । अत: म्यनिष्टकारणनायां अवच्छेदकं किं चिदम्युपगन्तव्यम् । अभ्युपगतं च यपंतन अधिष्टानादन्यन्न चेन्यन्यदेतत् । ताहात्या महिनाः । म चाहना पनि स्पष्टम् । परिवाग अनुचगः तः महिता. । गपो मन्त्रार्थ म्पष्टः 1 तामामणिमाऽऽदित्रि. खण्टान्तानां मम टय र्चनं ममुदायनामघटितमन्वेगानं विधाय । अत्र मन्वगतालिकन प्रार्थनागवं प्रनीयने, लोट्रगान " प्रार्थनेषु लिट् लोट् च " इनि पाणिनिम्मनः । तयाऽपि “ममा यों विवष्यम्नु" इति मन्यम्य “विहव्या उपदधाति" इति शुन्या लिङ्गं याधिया उपधानान्यवन् अर्चनाचं बोध्यम् । मं पूजिताः गन्नु इति मम एव च नं कृत्या उन्यनेन अर्चनाचे प्रतीयमाने दुबर लोट्श्रवण न बाध माति ॥२॥ करशुद्धिमुन्चार्य त्रिपुराचकेवरीमवमृश्य द्रामिति सर्वसंक्षोभिणीमुद्रां प्रदर्शयेत् । चक्रयोगिनीच- केशीनां नामानि भिन्नानि । शिष्टं समानम् ॥३॥ पोगरा भूगरनामाराधरेगप्रयाय नन-ब.

·परशुरामचन्पमूवम्
अत्र करशुद्धि पदेन क्ग्शुद्धिन्यामामृतो मन्वः न्यामप्रकरणोक्तः
तं उचार्य । त्रिपुरति रोक्यमोहनचक्रम्य नायिका । त्रिपुरा चामी चक्रेश्वरी
चनि कर्मधारयः। त्रिपुरत्या पुंवदापामार आप । ईदृमी चश्वरी अवमृश्य संपूज्य ।
अापि पूजापवान् श्रीपाढवेति मन्वशेषोऽस्ति । परं तु ममष्टयचंने श्रीपादुकामिति
मन्वर्गपा नाम्नि. 'दति समष्टवर्चनं विधाय' इत्यत्र इतिशब्देन शेपव्यवच्छेदात् ।
ट्रां इति मर्वमंशाभिणीमुद्राबीजं ता पटिया मर्व मंझो मिणी मुद्रा अगुलिप्रमथनरूपां
वक्ष्यमागर्गन्या प्रदर्भ येत् । देव्या इति शेप । एवं वक्ष्यमाणर्गन्या देव्यग्रभागे
अगुलिषु अधिनेषु तम्या. दगिनं भवति । एवमग्रिमेप्यवगन्तव्यम् । एवं प्रकृने
समष्टयनमन्त्र प्रहनचक्रम्याश्च मन्वमुस्त्या अग्रिमममष्टयर्चनमन्वे चक्रेनीमन्त्र च
केपांचिन यांनां पर्युदामपूर्वकं काश्चिद्वानतिदिगति—च के ति । चक्रनामानि
मांगापरिपूरकन्यादीनि, यो गिनी ना ना मा नि गुप्तेन्यादीनि. चक्रेनी नां
त्रिपुरत्यादीनि. यानि नामानि तद्वर्णाभिन्नानि । ममुद्रा इत्यादिवर्णकुटं समानम् ।
अनेन ततप्रकरणे उक्तचकादिनामम्याने वक्ष्यमापनामानि पठनीयानीति मार ॥३॥
द्वितीयावरणपूजा
अय द्वितीयावरणपूजामाद-
पोडशपत्रे कामाकर्पिणी नित्याकळेति नित्या-
कळाऽन्ताः बुद्धयाकर्पिणी-अहंकाराकर्पिणी-शब्दा-
कर्पिणी- स्पर्शाकर्पिणी-रूपाकर्पिणी - रसाकर्षिणी-
गन्धाकर्पिणी-चित्ताकर्पिणी-धर्याकर्षिणी-स्मृत्या
कर्पिणी-नामाकर्पिणी-वीजाकर्पिणी-आत्माकर्पिणी-
अमृताकर्पिणी - शरीराकर्पिणी - एता गुप्तयोगिन्यः
सर्वाशापरिपूरके चक्रे समुद्रा इत्यादि पूर्ववत्
आत्मरक्षामुशार्य त्रिपुरेशीमिष्टा दी इति सर्व-
विद्राविणीं प्रदर्शयत् ॥ ४ ॥

·१८१ -सरितानवावरणपूजा पश्चम राण्ड तनाप्यारम नित्या कळे ति वर्णसमुदाय अन्ते यन्नाम्न इति व्युत्पत्त्या बुद्धयाफर्पिण्यादि- पञ्चदशम्यपि इद विशेषणमनुपज्य योज्यम् । सर्वत्र पुवायो नाऽस्ति, प्रथममन्त्रपा ठानुरोधात् । श्रीपादुकेल्यादिशेष पूर्वपत् । पोटशपत्रे समस्तु वामकेश्व रतन्त्र --"पोडशारे महादेवी वामारतेन पूजयेत्" इति कस्माद्दळादारभ्य कर्तव्य इति विशेषजिज्ञामाया देव्यप्रकोणमारभ्भति मैतुनन्थे स्थितम् । योगिनीचक्यो प्रकृतमन्त्रपवेशार्थ नामनी आहए ता गुप्त यो गिन्य इति, भूपुरापेक्षया पोडशदळम्य अन्त स्थत्वेन, तरथा योगिन्य गुप्ता । “शिष्ट " इति पूर्वसूत्रेणैव प्राप्तमर्थ अनुवदति समुद्रा इत्यनेन । अनुवादफ्ल च तदर्थकाना पदान्तराणा मन्ते प्रक्षेपो मा भववित्यतदर्थम् । पूर्ववत् पूर्व यथोचरित तथैवेत्यर्थ । आत्मरक्षा तन्मन्त्र । शेप म्पष्टम् ॥ ४ ॥ समान तृतीयावरणपूजा तृतीयावरणपूजामाह- दिक्पत्रे कुसुमामेखलामदनामदनातुरारेखावे- गिन्यङ्कुशामालिनीरनगपूर्वाः संमृश्येता गुप्ततर- योगिन्यः सर्वसंक्षोभणचक्रे समुद्रा इत्यादि पूर्व- वदात्मासनमुच्चार्य त्रिपुरसुन्दरीमिष्ट्वा क्लीमिति सर्वाकर्षिणीमुद्रां प्रदर्शयेत् ॥ ५॥ अत्र दिक् पढमष्टसरयालक्षक, दिक्षु अष्टसख्याया सत्त्वात् । तथा च दिमृत्तिसख्यानि पनाणि यम्मिन्निति व्युत्पत्त्या तृतीयचक्रपरम् । दिक्ष्वष्टसख्या च अवान्तरदिशो गृहीत्वा, "चतस्रो दिशश्चतम्रोऽवान्तरदिगा” इति श्रुते । अवान्तरदिक्ष्वपि "अधिक तु प्रविष्ट न तद्धानि " इति न्यायन दिस्यमाधितम् । अनङ्ग इति पूर्व यासा कुसुमाढीना देवताना नामादो ता देवता अनङ्ग पूर्वा । अत्रान्यपदाथों देव्य , न कुसुमादिवर्णसमुदाय , समृश्य त्यम्यानन्वयापते । एतद्देवतापूजामश्च योगिनीतन्त्रे- ·परशुरामकल्पमूत्रम् अनयुसुमां पूर्व दक्षिणेऽनगमेग्यलाम् । पश्चिमेऽनगमदनामुत्तो मदनातुगम् ।। अनारेखामाय नमलेऽनहवेगिनीम् । अनहायुगां वायव्ये ईशानेऽनङ्गमालिनीम् ॥ इति ॥ पूर्वचकदेवताऽन्तरङ्गत्वात् आसां गुप्त तर त्वम् । शेषं गतप्रायम् ॥ ५ ॥ चतुथांपग्णपूजा चतुर्थावरणपूजामाह--- भुवनारे संक्षोभिणीद्राविण्याकर्पिण्याहादिनी- संमोहिनीस्तम्भिनीजृम्भिणीवशंकरीरञ्जन्युन्मादि न्यर्थसाधिनी-संपत्तिपूरणी -मत्रमयी-द्वन्द्वक्षयंकरीः सर्वादीरवमृश्यैताः संप्रदाययोगिन्यः सर्वसौभाग्य- दायकचके समुद्रा इत्यादि मघ्रशेपः चक्रासनमुच्चार्य त्रिपुरवासिनी चक्रेश्वरीमिष्ट्वा इति सर्ववशंकरी- मुद्रामुद्धाटयेत् ॥ ६॥ मुवनारे चतुर्द गारे । भुवनानि चतुर्दम । मेरं दिसत्ररत् । म आदिर्यतामाश्यवानामिन्यपि व्यान्यानमायं अनापूर्व इत्यनेन । क्रमामाक्षायां योगिनीनन्त “यामारतकमगर पश्चिमादेव दक्षिणं" इनि पधिमं प्रारम्म ततम्नतो दक्षियं मापमिति नदर्य । पभिमादारभ्य अमादक्षिगननि फरितोय ॥ ६ ॥ पभमायग्गपूजा पचनारम्पानामार बहिर्दशारे सिद्धिप्रदासंपत्प्रदाप्रियंकरीमाळ- कारिणीकामप्रदादुःसविमोचिनीमृत्युप्रशमनीविन • ·१८३ पञ्चम खण्ड-ललितानवावरणपूजा निवारिण्यङ्गसुन्दरीसौभाग्यदायिनीः सर्वपूर्वाः सं- पूज्यताः कुलोत्तीर्णयोगिन्यः सर्वार्थसाधक'चके मनुशेषमुक्त्वा मन्त्रासनमुच्चार्य त्रिपुराश्रीचक्रेश्वरी प्रत्यवमृश्य स इत्युन्मादिनीमुद्रां दद्यात् ॥ ७ ॥ नवचक्रेषु दशारद्वयमस्ति । तयोर्मध्ये यत् वहिद शारं तत्रेत्यर्थ । शेष व्याख्यातप्रायम् । अत्रापि क्रमाकाक्षाया पूर्वचक्रवदेव अम । वामकेश्वरतन्त्र तथैवेत्यनेन पूर्वचक्रक्रमातिदेशात् ॥ ७ ॥ पष्ठावरणपूजा पष्ठावरणपूजामाहे-- अन्तर्दशारे ज्ञानशक्त्यैश्वर्यप्रदाज्ञानमयीव्याधि- विनाशिन्याधारम्वरूपापापहराऽऽनन्दमयीरक्षाख - रूपिणीफिसतफलप्रदाः सर्वोपपदा यष्टव्या एता निगर्भयोगिन्यः सर्वरक्षाकरचक्रे शिष्टं तद्वत् साध्य- सिद्धासनमुच्चार्य त्रिपुरमालिनी मान्या क्रोमिति सर्वमहाकुशां दर्शयेत् ॥ ८॥ सों प प दा सर्वपूर्वा । मान्या पूज्या । नमस्तु पूर्ववत् , “ पूर्वोक्तेन विधानेन" इति योगिनीतन्वात् । शेप व्याख्यातकल्पम् ॥ ८ ॥ सप्रमावरणपूजा सप्तमावरणपूजामाह-- अष्टारे वशिन्याद्यष्टकं नमःस्थाने पूजामत्रसन्नाम एता रहस्ययोगिन्यः सर्वरोगहरचक्रे शिष्टं स्पष्टं 1चक्के इति मनु-श्री ·१८ परशुरामकल्पसूतम् मूर्तिविद्यामुच्चार्य त्रिपुरासिद्धामाराध्य शिवभृगु- ऋद्धियुक्फ्रें इति खेचरी देया ॥९॥ योगिनीन्यामप्रकरणे ये वगिन्यादीनामष्टी मन्वा उद्धृता नेषु नम पदस्थाने पूजामन्यम्य श्रीपादुपति मन्त्रम्य मन्नाम ऊह कार्य । चतुर्थीसहितनम पदम्याने पूजामन्त्र कार्य इत्यर्थ , अन्यथा 'चतुर्थीश्रयणापत्ते ॥ न च-नम पदनिवृती तयोगनिमित्तचतुर्थ्यपि निवर्तने "निमिचापाये नमिचिकापाय" इति न्यायान् दति-वाच्यम् । न हि चतुर्थीसत्त्वे नम पदं निमिचम् , किं तु तदुत्पत्ती । तथा च नम पद निमिची हत्योत्पना या चतुर्थी तम्या निवर्नपर्यन्त स्थिती वापरामाान् ।। न च-चतुर्युत्पत्ते प्रागेर नम पद निपर्नताम् , तथा सत्युत्पादकाभावात् न चतुर्थी इति-वाच्यम् । न्याममन्त्रम्य पूजामन्चमतिये मिद्धे प्रतितोऽतिदेशेन चतुर्थीनम पदसहितप्राप्तो नम पद युत्तविन्या नोहेन बाधित, चतुर्थी केन बाध्यताम् । श्रीने प्रनितोऽगिपदमहितनिपिमन्यम्य प्राप्ती सूर्ययागे अर्थशापात् अशिपदमात्रम्य मूर्यपदेन या न चतुथ्यो । तथाऽत्रापि । तम्मात् चतुर्थीमहित नम पदाधक पूनामन्य । गेष गतप्रायम् ॥ म् ति विद्या मूर्तिकन्यनमन्त्र आवाहन करणे उक्त । मि वो हकार भृगु मकार नदि मार । अर प्रमाणानि मार दणितानि । तैर्युक्त के मिति वर्ग म् के इति । इममुद्यार्य गचर्ग दर्गादियर्थ ॥ ९ ॥ आयुधपूना आयुधपूजामाद- वाणवीजान्युच्चार्य सर्वजृमणेभ्यो बाणेभ्यो नमः धं थं सर्वसंमोहनाय धनुपे आं ह्रीं सर्वशीकरणाय पाशाय को सर्वस्तंभनायाकुशाय नमः इति महाव्यवायचतुर्दिनु घाणायायुधपूजा ॥ १० ॥ पर पामरन त्यामर-..

·.
पञ्चम खण्ड-ललितानवावरणपूजा
चाणबीजानि सक्षोभिण्यादिपञ्चमुद्रालीजानि 'कामेश्वरवाणाना वीजानि ।
तदुक्त मालिनीतन्त्रे-
थान्तद्वय समालिख्य वहिसम्ध क्रमेण तु ।
मुखपृत्तेन नेत्रेण विन्दुना परिभूषितम् ।।
बाणद्वयमिद प्रोक्त मादन भूमिसस्थितम् ।
चतुर्थस्वरविन्द्वादय नादरूप वरानने ॥
फान्त चक्रेण सयुक्त वामकर्णविभूषितम् ॥
बिन्दुनादसमायुक्त सर्गान् चन्द्रमा प्रिये ॥
पञ्च बाणानिमान् विद्धि मामकान् प्राणवलमे ॥ इति ।।
अस्यार्थ -थान्त मातृकाकमे थकाराग्रिमो दकार तम्य द्वय लिखित्वा तयोर्मध्ये
प्रथमदकार बहिना रेफेण सम्थ युक्त, मुखवृत्तमाकार , मातृकान्यामे तस्य
तत्स्थानत्वात् । बिन्दुश्च ताभ्या सहित । द्रामिति सपन्नम् । द्वितीयदकारेऽपि
पहिसम्थत्व तल्लग्न तदनन्तर नेत्रेण वामनेत्रेण ईकारण, मातृकान्यासे तस्थानत्वात् ,
बिन्दुना च समन्वित द्रीमिति सपन्नम् । एव सपन्नवीनद्वय बागद्वय भवति । आधाण
द्वयबीज भवति । एव मादन ककार भूमि लकार तस्मिन् सस्थित-~~-अधो लकार
उपरि ककार इति भाव ---चतुर्थस्वर ईकार बिन्दु प्रसिद्ध ताभ्या आढय युक्तम् ,
क्लीमिति सपन्नम् । फान्त वकार , व्युत्पत्ति थान्तवत् , चक्रेण लकारेण युक्त वामकर्ण
ऊकार तेन बिन्दुना च युक्त, लमिति सपन्नम् । सो विसर्ग तद्वान् चन्द्रमा
स इति । एव च द्रा द्रीं क्लीं ल स इति पञ्च मामकान् वाणान्
विद्धीत्यर्थ । कामेश्वरीनाणवीजानि योगिनीतन्त्र--
त्वगसृड्मासमेदोऽस्थिमज्जार्णान्ता सुरेश्वरि ।
द्वितीयस्वरसयुक्ता एते वाणास्तदीयका ॥ इति ॥
तदुक्त कुरमारे-
सक्षोभिण्यादिमुद्राणां यानि पीनानि पञ्च वै ।
तानि सर्वाणि देवेशि शरादौ सौनयेत् ॥ इति ।।
इत्यधिक
शण-श्री

·परगुण्मकल्पमूत्रम् " अभ्यार्थ-त्वक् यकार " लम्बाली व्यापको वायु इति कोशात् । अनुप्रेफ "रो रक्त कोधिनी रेफ" इति कोशात् । मास रफार “पिनाकी मामसज्ञिक " इति कोगात् । मेदो वकार यो मेदो वरण सूक्ष्म " इति कोगात् । अस्थिमजान्ने चरमदेश स्थित शुरु तद्वर्ण सकार " दशपादो भृगु शुक्र इति" कोगात् । यद्वा-अस्थिमजार्णी गपो, “ गावास्थिमजश्च भकारो विद्धिरीरित" इति, तथा " वृष श्वेतेश्वर पीतो मजा" इति पकाराधिकारे च कोशात् । तयोरन्ने वर्तमान स इत्यर्थ । उत्ता वां द्वितीयम्वरसयुत्ता , आकांग्ण युक्ता , बीनरूपत्वात् निन्दुयोगोऽपि । इत्य च या रा रा वा सा इति देव्या वाणनीजानि । उक्तवणेषु निन्दुयोगम्तन्तान्तरे-- " मरतम्थाम्नृतीयोप्मा बिन्द्वनन्तममन्विता" । यरल्या अन्तम्या , तृतीयोमा सफार . अनन्त आकार । अत्र वागनीजपदेन संपा ग्रहणम्, मैतुनन् या रा रा वा मा मौजुम्मणेभ्य कामश्वरी याणे भ्यो नम , द्रा ही ही ल स सर्वम्भणभ्य कामेश्वग्नाणभ्यो नम इति मन्त्रद्वय रिसिया, अमे " इद च कल्पसूत्रानुगुण्यनोन" इति निपिन्वा " यम्तुतम्नु स्वतन्त्रानुसारेण आदौ द्वितारी ततो दगाणीनान्युच्चार्य मर्वतृभणाणगतिश्रीपादुका पूनयामि" इति लेयान् ॥ निनन्य तु कामश्वरवाणीनमात्र निखिन्चा मानृम्भाभ्यो बाणभ्यो नम इति मन्तम्वरूप लिमिनम् । तत्र या चीनन्यम्योमयमागारमन्येन याणीनान्युधाय यनेन मिरगणानामेयोचारण न देया शनि भगवनो गमम्याभिप्रायनिझामने प्रमाणगन्ध म्याप्यमावात् , प्रत्युत म्यूनमानेन विचार्यमाण गरिनोपाम्ने उपरान्तवात तटीयराम पूतनमेय युनर । तानपहाय पाभिमानेर निलम । तीय माहम महतरम् ।। न च तथा मनि उत्तरमन्य धनु पासायाडायरसचनमनुपरन्न इति पाच्यम् , पागाधिकरणन्यायनोपनिममरान । यद्वा-धीनगरमुगार्य मातृम्माभ्यो पायो म इति दूयो तन्दै पूजनम् । दयतात्य चामपामग्यासक्रम । इयमेव पानादिपु । एव च इनित धनुईय निदेयतात्वम्य व्यागरयात् . देवनार पटियावान, नाभिवायरनार पनि । पाहोचर पवनन । नागधिष्टानान्ययाति पानिम्या मध" इनिर न पायनुरादि !! आ माना मस्तरमा ·न च-- पञ्चम- खण्ड-ललितानवावरणपूजा --निरन्धकार शिवनाणबीजान्युल्लिखन् चम्रामेत्यास्ताम् । पर तु ललिताप्रकरणस्थत्वात् शक्तियाणवीजानामेवात्र ग्रहणम्, बाणवीजान्युच्चार्य इति कल्पसूत्रेणाविशेषण शुतम्यापि प्रकरणन सङ्कोचस्य "आग्नेय्याऽऽमीप्रमुपतिष्ठने" इत्यादौ दृष्टत्वात् --इति वाच्यम् कामबाणान् महेशानि धनुस्तत्साशमेव च । चक्रमध्य चतु कोण क्रमेण परिपूनयत् ।। इति वामकेश्वरतन्त्रवचनेन तेपा शिवायुधानामपि ललिताप्रकरण पूजन विहितम् , प्रकृते कल्पसूत्रे पाणवीजान्युचायेति अविशषेण श्रुतस्य प्रकरणेन सकोचे कर्तव्य ततोऽपि वलवता वाक्यान्तरेण श्रूयमाणार्थस्यैव व्यवस्थापनात् । “आमेय्याऽऽमीध्र मुपतिष्ठते " इत्यत्र प्रकरणबाधक वचनान्तर नास्तीति वैषम्यम् ।। न च सन्तान्तराश्रयण न क्रियत इति प्रतिज्ञाहानि , सूत्रार्थनिर्णयाय वचनान्तरानुसरण प्रतिज्ञायामनुपपत्त्यभावात् ।। किं च, बहुषु पुस्तकेषु कल्पमूत्रपाठ "ध थ सर्वसमोहनाय धनुपे नम आ ही सर्ववशीकरणाय पाशाय नम ” इति, अयमपि बाणद्वयमहणे लिङ्गम् । अन्यथा धनुर्माणयोरुभयसबन्धिनो महणसूचक बीजद्वय किमिति पठेत् । दृश्यते च बहुषु पुस्तकप्वयमेव पाठ । तस्मादुभयपूजनमावश्यकम् । यदि च कपु चित्पुस्तकेषु बीनद्वयपाठस्यादर्शनात् निश्शङ्क परमतसिद्धिरिति विभाव्यते, तदाऽपि सर्वपुस्तकेप्वविवादेन ध इति धनुर्मन्त्रे शिवधनुनींजमस्ति, "तुरीयमरुणावर्गात द्वितीयमपि पार्वति । पुस्त्रीकोदण्डयुगळा' " इति वामकेवरतन्त्रात् । अस्यार्थ -~-अरुणावर्गस्तवर्ग, तत्र तुरीयो धकार द्वितीय थकार क्रमेण पुस्त्रीधनुषी इत्यर्थ । अनेन ध इति शिवधनुींज सिद्धम् । एव पाश ही इत्यविवादेन सर्वपुस्तकेप्वस्ति । तच शतिपाशवीज, "माया स्त्रीपाश उच्यते " इति योगिनीतन्त्रवचनात् । एव कचित् पुमायुधवीजकथन, कचित् स्त्र्यायुधबीजकथन, प्रग्रथनरूप आयुधद्वयग्रहण सर्वपुस्तकसाधारण लिङ्गम् । तन्त्रान्तरवचन च स्पष्टरूप लिखित प्राक् । एकवचनगति दर्शिता । अतो विरोधाभावादायुधद्वयमत्र पूज्यमिति ममासशय प्रतिभाति । धर्मस्यातीन्द्रियत्वात् साधव मुधिय परिशीलयन्तु इतो .

·१८८
।
परशुरामकर पसूत्रम्
ऽप्यधिकम् । इत्य च यन्मिन् पुस्तके धनुर्मन्त्रे केवरधमित्यन्ति तत् थ इत्यम्याप्यु
पलक्षक, तृतीयमन्ते हामिति आमित्यम्याप्युपत्यक, तम्य शिवपाशरूपत्वात् ,
'आद्यन्तगो महापाश पारुपेय प्रकीर्तित " इति वामकेश्वरतन्त्रात् । एतदर्थोऽपि
प्राक् नील्पताामन्तोद्धारे वर्णित । अकुशीन तु उभयोरक " कामोऽमिा
पकॉम ' इत्यविशपेण योगिनीतन्तपाठात् । तस्य तन्त्रेण सकृदेव पाठ ।
इत्य च मन्त्रम्वरूप या रा रा वा सा द्रा ही ही स सर्वनृभणेभ्यो गणभ्यो
नम 'वाणश्रीपादुका पूनयामि । थ ध सर्वममोहनाय धनुष नम धनु श्रीपादुका
पूजयामि । ही आ मनगीग्णाय पाशाय नम पाशश्री । को सर्वम्तम्भना
याङ्गाय नम अङ्गश्री' इति । शक्तिीनाना प्राथम्य तत्वाधान्य
गमकम् ॥
फैचित्तु तन्त्रानुयायिन दगीनान्युञ्चार्य कामेश्वरकामेश्वरीनाणेभ्यो नम इति
पठन्ति । तदतीपाशुद्धम् । कामश्वरी च कामश्वरश्चेति द्वन्द्वापवादकत्वात् " पुमान्
पिया" इत्यकाप म्यात् न इन्द्व ॥
महायश्र आधरिकोण तम्य यायत अष्टाश्रयश्रमध्य दिक्षु पश्चिमादि
पादक्षिणेन । तदुक्त वामकेश्वरतन्त्र---
पश्चिमोत्तरपूनांगा दक्षिणागा ऋमण तु । इति ॥
अर निवन्ध आयुधमन्त्रेषु श्रीपादुकामिति अपयोननामारे मूल स एव
प्रष्टव्य ॥
न च-अष्टाक्षरीपापक सर्वत्र देवतानाममु श्रीपूर्वक पादुकामित्यादिवाक्य
तत्र देवतानामम्विन्यनेन यत्र नाम देवताया गृह्यते तत्रपाटावरी नान्यत्र । प्रकृते
विधायस्वास्स याणादिरूपनामग्रहणामागत् न तया-इति वाच्यम् । देवताना
मम्विन्यम्य देवनानामघटितमन्वेप्पिति निरन्धकांग्णाप्यवश्य याच्यम् । अन्यथा
ओपये तयोग तत्त्वतो विरुध्यते । तत्र विधियाय देवतानामग्रहण नाम्ति, कि
लोपत्रयमेवाम्नि । तम्मान किंचिदेतत् ॥ १० ॥

·पयम राण्ड - ललितानवावरणपूजा
१५
अष्टमावरणपूजा
अष्टमावरणपूजामाह-~-
त्रिकोणे वाकामशक्तिसमस्तपूर्वाः कामेश्वरीवजे-
श्वरीभगमालिनीमहादेव्यः विन्दौ चतुर्थी ॥ ११ ॥
या परशिवरूपदीपस्य प्रकाशरूपा परा शक्ति सा सृष्टयुन्मुखा त्रिधा जाता
घामा ज्येष्ठा रोद्री चेति । क्रमात् रजस्सत्वतम प्रधाना ता । तासा समष्टिवाचक पद
तन्त्रशास्त्रे अम्बिकेति । इमा एव क्रमात् इच्छाज्ञानक्रियाशक्तय इत्युच्यन्ते ।
अमूषा त्रिपुरसुन्दरीव्यष्टिरूपत्व ज्ञापयितुमेव योगिनीपु अतिरहस्येति विशेषण
अमे दत्तवान् । अत्र वाग्भ व पदेन प्रथमकूट ग्राह्यम् , का म पदेन द्वितीयकूट,
शक्ति पदेन तृतीयकूट, न तु चालावर्णा , वामकेश्वरतन्त्र कूटानामेव परिगृहीतत्वात् ।
यद्यपि तन्त्रान्तरे “वाग्भव चाधकूट च" इति समुच्चयोऽपि द्वयोर्टश्यते, तथाऽपि अत्र
वागादीनामेवोक्तत्वात् योगिनीतन्त्रानुसारेण कूटमात्रग्रह्णम् । समस्त कूटनयम् ।
इमानि पूर्व यासा नाना ता चतस्र त्रिकोणे त्रिकोणकोणत्रय बिन्दौ च पूज्या
इत्यर्थ ॥
निबन्धकार चतुर्थदेवताया मन्त्र समष्टिमूलानन्तर ललिताश्री० इति लिलरव ।
ततुच्छम् । कामेश्वरी वजेश्वरी भगमा लि नी महादे व्य इति सूत्रे क्रमेण
चतसृणा देवताना नाममु सल्मु शास्त्रप्रसिद्ध परित्यज्य स्वकपोलकल्पित ललितति
नाम मन्त्र प्रवेशयामास । अत्र शास्त्र न प्रमाणम् । अचिन्त्यशक्तिमन्तेष्वपि स्वेच्छा
प्रवृत्तिशीलो य तद्वचन महान्नोऽपि विश्वसन्ति । अत्र मूल श्रीभगवन्माया
समुत्पन्नालस्यमेव नान्यत् । न च-महादेवीपर्याय एव ललिताशब्द , तत्प्रयोगे
किं बाधक -इति वाच्यम् । “अमिमीळे " इति मन्त्रे वहिमीळ इत्यपि प्रयोगेनापूर्व
स्यात् । इत्यलमसदावेशेन ।
कमस्तु वामकेश्वरतन्वे-
कामेश्वरीमप्रकोणे वजेशी दक्षिणे तत ।
भगमालिनी तथा कामे मध्ये त्रिपुरसुन्दरीम् ॥ इति ॥ ११ ॥

·परशुरामकल्पमुत्रम्
कामेश्वर्यादीना मूलदेव्यभिन्नत्वम
ननु पञ्चद्गनित्याना मन्त्रेण मूलविद्यया चाभ्यर्च्य इति विहितं, प्रकृनेऽपि
तुरीयदेवताया मूलेन पूजनमुक्त, निन्दुचक्रेऽपि वक्ष्यति मूलेन पूजन, एवं
चरमचक्रेश्वयां अपि । एव च एमन्वारणपन्थात् एकदेवताक यागत्रय अभ्यासम्प
वा भिन्नदेवता या इति गङ्गाया देवनस्य प्रतिपादयति-
तिसृणामासामनन्तरमभेदाय मूलदेव्याः पूजा।
कामेश्वर्यादिचतुर्थी नित्यानां पोडशी चक्रदेवीनां
नवमी विन्दुचक्रस्था चेत्येकेव । न तत्र मन्त्रदे-
वताभेदः कार्यः । तन्महादेव्या एव । चतुर्प
स्थलेषु विशेषार्चनमावर्तते ॥ १२ ॥
आमा कामेश्वर्यादीना ति मृणा म नन्तर आमा मूलदेव्यभिनत्वप्रतिपादनाय
मूल दे च्या पूजा । ण्य स्थलगन्तोऽपि त्रिपुरसुन्दयां अन्नं पूजन तत्र तत्र
म्वन्यपूर्वदेवनास्टाभेद ज्ञापयति । इममयार्थ म्पष्ट दर्शयति- कामश्वगति ।
प्रलचने कामेश्वांटिम्य पर चतुर्थी, पञ्चदगनिन्याभ्य पर पोदशी, अष्टचकान् पर
नवम चिन्दी मर चारचिता पुनचिन्दावेव अष्टचरेगीपूनाऽनन्नर चोर्यान्वेन
पूज्या पश्च । तत्र एषु म्यनंपु दे यता मद
मन्त्र में दश्च नाम्नि । इय
न निन्या ममम्नारग्णदेयश्च निपुग्मुन्दयां अयतिरिका इति ज्ञापयितु तत्तदन्त
उक्त इति भार । ननु देवनार द्रव्य मन्वारे महदेव पूजन युक्त, मिमिति
पूजात्रय, अत आह चतुर्यु म्यले पु विग पार्च न मा वन ने इति । दगिंतचतु •
म्यनेवियर्थ । तथा च यागस्येऽपि ताभ्यामम्यापू गाधनत्यनारश्यमत्यादिनि भार ।
न चाम्याम मनि यया प्रशमन्यो नानने नया मन्वाचिर्न म्यान्
इति वाच्यम्, रियातायागने अभ्यामंऽपि मन्याते अमिदाबादी
रष्टन्यात् । नयाऽत्रापि रियाऽम्यागपरेपि म्यविनानीयरित्या नायरधानाधुक्ता
मन्त्रापि ॥ १२॥

·पथम सह-ललितानपारणपूजा १९१ प्रामातिमुवा प्रनमाह- एता अतिरहस्ययोगिन्यः सर्वसिद्धिप्रदे चके । परिशिष्टं द्रष्टव्यम् । आवाहनीमुच्चार्य त्रिपुराम्बा संभाव्य इसों इति वीजमुद्राकृतिः ॥ १३ ॥ परिशिष्ट मित्यनन्तर पूर्ववत् इति अप । आवाह नी तत्प्रकरणोद्धृता विद्या । म भा य पूजयिन्या । ति स्तव्यत्यर्थ ॥ १३ ॥ नयमावरणपूजा नवमासरणपूजामाह- विन्दुचक्रे मूलेन देवीमिष्टा एपा परापररहस्य- योगिनी सर्वानन्दमय चक्रे समुद्रा ससिद्धिः सायुधा सशक्तिः सवाहना सपरिवारा सर्वोपचारैः संपूजिताऽ- स्त्विति पुनर्मूलमुच्चार्य महाचक्रेश्वरीमिष्ट्वा वाग्भवेन योनि प्रदर्य ॥ १४ ॥ आपि निरन्धका मूगन्ने श्रीर लिताश्रीपादुका पृनयामि इति योजयामास । तदशुद्धम् । एतत्पूर्णको “न तर मन्वदेवताभन कार्य तन्महादेव्या एव चतुर्यु म्यनेपु" इति वाक्य स्थल चतुष्टयऽपि महादेव्या पूजन इति कण्ठरवेणोक्तम् । श्रुत्या श्रुतगल परित्यज्य जश्रुतगदम्य कल्पन अशास्त्रीयम् । अन्यथा “ सौर्य चर निद्रापर्चमकाम" इत्यम्मिन् यागे सूर्यपर्यायगन्न प्रक्षिप्य " दिवाकराय जुष्ट निर्वपामि" इति म्यात् । न च तर सूर्यशब्द उत्सत्तिवाक्ये श्रुत , इह तु पूर्वयूर नोत्पत्तिपाय, किं तु अभ्यासम्पगुणविधायकमिति वैषम्य--इति वाच्यम् । नायमैान्तिो नियम , उत्पत्तिमाय ण्य श्रवामपेक्षितमिति । नक्षत्रेष्टयुपहोमोत्पत्ति वाक्य " सोऽत्र जुहोति' इत्यतापमात्रम् । नाग देवतावाचक शन श्रूयते ! तथाऽपि मन्त्र [---"अनय म्बाहा कृतिकाभ्य स्वाहा इत्यत्र श्रूयमाणो योऽग्यादिशब्द . " ·१९२ , . परशुरामकल्पसूत्रम् त गृहीत्वा प्रथममन्वाधानेऽमिमाज्येन इति व्यवहरन्ति, न तु वहिमाज्येनेति । यद्युत्पत्तिवाक्य एवेति नियम , तत्र स्वेच्छया म्यात् । न च अस्य क्रमस्य उत्पत्तिवाक्ये "शक्तिचक्नायिकाया ललिताया ममारभेत" इत्यस्मिन् ललिताशब्दम्य श्रुतत्वात् तद्ग्रहण इति निरन्धामिप्राय वर्णितु शक्य । तथा सति पूर्वसूत्रे ललिताया एव चतुर्यु स्थरेषु इति वक्तव्ये तमपहाय महादेव्या एवेति कथनस्य फल ब्रह्मणाऽपि वक्तु अशक्यम् । मन्मते तु ललितामहादेवीशब्दयो एकार्थकत्वेऽपि यत्र विगेपो न श्रुत तत्र ललिताशब्दप्रयोग , यत्र श्रुत तत्र श्रुतशब्दोच्चारण अपूर्वजनकमिति ज्ञात्वा ललिताशब्दपरित्याग इति । फलं सकल्पादौ श्रीललिताप्रीतये इति वक्तव्यम् । प्रहने महादेवीशब्दम्य निरवकाशस्य प्रयोग उचित । अत एवानया दिशा नवम्या चक्रेश्वर्या मन्त्रे महादेवीप्राप्ती विशेषतश्चनेशीमिष्ट्रेति तत्र श्रुतत्वात् महादेवीशब्दवाध , " सावकाशनिरवकाशयो निरवकाश बलीय " इति न्यायात् । न च-एव सति चतुर्दा मन्त्राभेद प्रदर्शित , इदानीं निपु महादेवीघटितो मन्त्र , एकन महाचक्रेश्वरीघटित इति मन्त्रभेद पतित , कथमेतत्---इति वाच्यम् , निनन्धकारेणापि ललितामहाचरेश्वरीश्री० इति लिखितत्वेन अस्य दोषम्य उभयसाधारणत्वेनाचोद्यत्वात् । प्रत्युत निबन्धकारमन्नम्य ललितापद- घटितत्वेन अस्त्यत्यन्तवैलक्षण्यम् । मन्मने देवीस्थाने चक्रेश्वरीमात्रप्रक्षेपे “एकदेशविकृत- मनन्यवत्" इति वैय्याफ्रणपरिभाषामाश्रित्य निर्वाहो भविष्यतीत्यरमतिविस्तरेण ॥ महादेवीशब्दनिरत्तिर्देवीभागवने- वृहदस्य शरीर यदप्रमेय प्रमाणत । घातुर्महेति पूजाया महादेवी तत म्मृता ॥ इति ॥ वाम्म चेन में इत्यनेन, न प्रथमकूटन, पूर्वाष्टमुद्रानीजेपु वर्गक्त्वदर्शनात् , तत्पङ्क्तिम्थम्याम्यापि तादृशत्वम्यावश्यकत्वान् । में इत्यम्यैव ग्रहणं युक्तम् ॥ १४ ॥ धूपादिदानम एवं नवावरणपूजा विधाय अप्रे कर्तव्यनियाशेपमाह- पूर्ववद्धूपदीपमुद्रातर्पणनैवेद्यादि दत्वा ॥ १५ ॥ अत ·पश्चम खण्ड -रलितानवावरणपूज धूपादिनैवेद्यान्नेषु पूर्वोक्तधर्माणा प्राप्त्यर्थं पूर्व टिति । धूपादिपु ये पूर्वोत्तधर्मा तद्धर्मका ते धूपाढय कार्या इत्यर्थ । ते च धर्मा धूपदीपनैवेद्येषु पूर्वमन्त्रा । मुद्रामु पूर्ववत्त्व तर्पणे मूलमन्त्र निरभ्यास इत्येवरूपा ज्ञया । आदिपदेन ताम्बूलमर्पूनीराजनादिमद्रव्यप्रचलनप्रभृतयो ग्राह्या ॥ निरन्धकार पोडश्युपासक त्रिपण्टामपि प्रदर्शयेत् ट्युवाच । स वनाम, तथा व्यवस्थाया सूने अनुक्तत्वात् ।। निखण्डाऽऽदिमुद्राणा स्वरूपम् अन सक्षोभिण्यादिमुद्राप्रदर्शनार्थ तत्स्थभावज्ञानम्यावश्यस्त्वात् तन्मुद्रादर्शन प्रकार सप्रमाण मक्षपेण कथ्यते । तत्राराहने प्रथम विनियुक्ता त्रिखण्डोच्यने । त्रिमण्डारक्षणमुक्त वामकेश्वरतन्त्रे- परिवर्त्य करो म्पृष्टापड्गुष्ठौ कारयत् समो । अनामाऽन्तर्गते कृत्वा तर्नन्यो कुटिलाती ।। कनिष्ठिके नियुञ्जीत निनम्थाने महेश्वरि । तिखण्डेय समाज्याता त्रिपुराऽऽहानकर्मणि ॥ इति ।। परिवर्तन नाम हम्तद्वयागुळिमेळनम् । इद सत्राधिकाररूप सढन्वेति । अङ्गुष्ठो सरळी परम्परस्पृष्टी, तथैव कनिष्ठे मध्यमे च कुर्यात् । वामानामोपरि दक्षानामा तिर्यक् प्रसार्य तयोरध प्रदेगात् तन्नीद्वयमानीय कुटिलाकाराभ्या सर्जनीभ्या अनामाऽप्रद्वय धारयेत् । अनाम अाते ययोरिति विग्रहेण लब्धोऽर्थ उक्तरीत्या निर्माण खण्डनय दृश्यते । उपरि सरळाड्गुष्ठद्वययोग । मभ्य तादृशमध्यमायोग । अधश्च कनिष्ठायोगम्ताहग । एव सति पूर्वोक्तवामान्यष्ठा रौद्रीकलात्रयरूपमम्या स्फुटम् । अत एव त्रय खण्टा का यम्या इति विग्रहेण विग्वण्डेयम् । अत्र यद्यपि खण्डव्यनिर्माणप्रकार उक्त । मध्यमगण्डरचनाप्रकारो नोक्त । तथापि त्रिमण्डति योगार्थमपत्त्य नन्वान्तर शरणीकृत्य सण्डरय सपादनीयम् । खण्डत्रयमुक्त ज्ञानार्णवे- पाणिद्वय महेशानि परिवर्तनयोगत ! योजयित्वा तर्जनीभ्यां अनामे धारयेत् प्रिये ॥ अम्या 25 ·१९४ परशुरामकल्पसूत्रम् मध्यमे योजयेन्मध्ये कनिष्ठे तदधस्तत । अगुष्ठावपि सयोज्य त्रिधा युग्मक्रमेण तु ॥ त्रिखण्डा मम मुद्रेय त्रिपुराऽऽद्धानकर्मणि ॥ इति । सर्वसक्षोभिणीम्वरूप तत्रैव- मध्यमे मध्यगे कृत्वा कनिष्ठाड्गुष्ठरोधिते । तर्नन्यौ दण्डवत् कृत्वा मध्यमोपर्यनामिके॥ एपा तु प्रथमा मुद्रा सर्वसक्षोभकारिणी ॥ इति ॥ तन्त्रराजे तु- कनिष्ठाऽनामिकामध्या नखैरन्योन्यसङ्गता । कृत्वाऽङ्गुष्ठो कनिष्ठाम्थाजू कुर्याच्च तर्जनी ।। सर्वसक्षोभिणी मुद्रा त्रैलोक्यक्षोभकारिणी ॥ इति । सर्वविद्राविणी मुद्रा तत्रैव- एतस्या एव मुद्राया मध्यम सरळे यदि । क्रियते चेन्महेशानि सर्वविद्राविणी तदा ॥ इति ॥ मध्यमे मध्यमेऽपीत्यर्थ । एतेन तर्जनीमध्यमयो द्वयो सरळत्व ज्ञयम् ॥ तृतीयमुद्राऽपि तत्रयोक्ता- मध्यमा तर्ननीयुग्म वीर्यात् सुरोचने । एतम्या एव मुद्रायान्तदाकर्षणकारिणी ।। इति ।। तत्रैव चतुर्थी मुद्रा सर्वनशकयुक्ता- पुटाकारों करो कृत्वा तर्नन्यावड्शाती । परिवर्त्य मणैव मध्यम तदधोगते ॥ क्रमेण देवि तेनैव कनिष्ठाऽनामिक अपि । सयोज्य निबिडा सा अङ्गुष्ठावप्रदेशत ॥ मुद्रेय परमेशानि सर्ववश्यमरी स्मृता ॥ इति ॥

·पञ्चमः खण्डः ललितानवावरणपूजा १९५ अभ्यार्थ:--पुटाकारौ परस्परं पृष्ठसंलग्नौ ऊर्ध्वापाड्गुळिको हस्तौ कृत्वा ततोऽङ्गुष्ठ- व्यतिरिक्ताङ्गुलयः परम्परमगुलिसन्धिषु प्रवेश्य तर्जन्यादिकनिष्ठाऽन्ता अगुलयः अड्कुशाकाराः कुर्यात् । एवं कृत्वा ततोऽड्गुष्ठद्वयं अधोमुखं तर्जन्युपरि स्थापयेत् । इयं सर्ववशंकरी इति मावः ।। पञ्चम्यपि तत्रैव- संमुखौ तु करौ कृत्वा मध्यमामध्यगेऽनुजे । अनामिके तु सरळे तद्वहिस्तर्जनीद्वयम् ॥ दण्डाकारौ ततोऽङ्गुष्ठौ मध्यमानखदेशगौ । मुद्रैपोन्मादिनी नाम क्लेदिनी सर्वयोपिताम् ।। इति ॥ अयमर्थ:-बामकनिष्ठोपरि दक्षकनिष्ठां तिर्यगनामाद्वयोपरिमार्गेण मध्यमापर्यन्तं प्रसार्य तादृशकनिष्ठाऽअद्वयं मध्यमाद्वयेन दृढं गृह्णीयात् । गृहीतमध्यमानसोपरि दण्डाकार- मङ्गुष्ठद्वयं स्थापयेत् । तथाऽनामाद्वयं परम्पराभिमुग्व्येन सरळे कुर्यात् । अनामिकयोः पार्श्वद्वये तर्जनीद्वयमपि सरळं कुर्यात् । एपा सर्वोन्मादिनी मुद्रा योपिद्वश्यकरी इति ।' पष्ठी मुद्राऽपि सर्वमहाकुशा तत्रैव प्रकटिता-~- अस्यास्त्वनामिकायुग्ममधः कृत्वाऽड्कुशाकृति । तर्जन्यावपि तेनैव क्रमेण विनियोजयेत् ।। इयं महाड्कुशा मुद्रा सर्वकार्यार्थसाधिनी ॥ इति । अस्याः सर्वोन्मादिन्याः । तेनैव क्रमेण अनामिकाक्रमण ! अनामिकाऽकुशाकारा । तथैव तर्जनीद्वयमपि कर्तव्यम् । मेषं पूर्वमुद्रावत् इति भावः ।। सप्तमी खेचरी मुद्रां तत्रैव व्याचक्षे- सव्यं दक्षिणहस्ते तु दक्षिणं सव्यहस्ततः । वाह कृत्वा महेगानि हम्तौ संपरिवर्त्य च ॥ कनिष्ठाऽनामिक देवि युक्त्वा तेन क्रमेण तु । तर्जनीभ्यां समाक्रान्ने सवोंर्ध्वमपि मध्यमे ।।

·१९६
परशुरामकल्पसूत्रम्
अड्गुष्ठौ तु महेशानि कारयेत् सरळावपि ।
इयं सा खेचरी नाम मुद्रा सर्वोत्तमा प्रिये ॥
अम्य तात्पर्यम्--बाहू सरको प्रथमं कृत्वा दक्षवाइपरि वामं स्थापयित्वा पुनर्वाम
हम्तं दक्षहस्ताधोमार्गेण वामपार्श्वे निर्गमय्य हम्तद्वयाइगुळी वक्ष्यमाणरीत्या अभीयात् ।
तद्यथा वामानामाकनिष्ठे दक्षमध्यमाधोमार्गेण दक्षतर्जन्या नीत्वा एवं दक्षानामाकनिष्ठे
वाममध्यमाऽधोमार्गेण वामतर्जन्या नीत्वा हम्तद्वयतर्जनीभ्या स्वसमीपागतानामाकनिष्ठे
दृढं गृह्णीयात् । मध्यमे सर्वोचं सरळे एवाग्राभ्या परम्परसंलग्ने स्थापयेत् । अङ्गुष्ठौ
सरळी कृत्वा योनिसादृश्य सपादयत् । इय खेचरीमुद्रा । यद्यप्युक्तार्थ सवोऽपि
पूर्वलिखितवचने नास्ति, तथाऽपि .
वामं भुजं दक्षभुजे दक्षिणं वामदेशत ।
निवेश्य योजयेत् पश्चात् परिवर्त्य क्रमेण हि ।।
कनिष्ठाऽनामिकायुग्मे तर्जनीभ्या निरोधयेत् ।
मध्यमे सरळे कृत्वा योनिवन् सरळी तत ॥
अड्गुष्ठौ खेचरीमुद्रा पार्थिवम्थानयोजिता ॥
इति ज्ञानार्णववचनेन सह एक्वाम्यता सपाद्य निष्कासितोऽथों ज्ञेय ॥
अष्टमीमुद्राऽपि तत्रैव प्रफटिता-
परिवर्त्य करी म्पृष्टावर्धचन्द्रारती प्रियं ।
तर्जन्यड्गुष्ठयुगळ युगपत् कारयेत् तत ॥
अध कनिष्ठाऽवष्टन्धे मध्यमे विनियोजयेत् ।
तथैव कुटिले योज्य मर्याधम्तादनामि ॥
वीजमुद्रेयमचिरात् सर्वसिद्धिप्रवर्तिनी ॥ इति ॥
अस्यार्थ -अनामामध्यमामागंण व्यत्यम्ने कनिष्ठिके म्याधोमागे मध्यमा यथा तिष्ठति
तथा कुर्यात् । ततो मध्यमाद्वय कनिष्टाद्वयावष्टम्भकं यथा तथा कुर्यात् । सर्वाध स्थिने
अनामे यावत्युटिले भवत तावन् कुर्यात् । अगुष्ठतर्जनीयुगळं अर्धचन्द्राकृति यया
भवति तथा योजयेत् । इयं बीजमुद्रा भवति ।।
.

·पचम खण्ड-~-ललितानवावरणपूजा नवी योनिमुद्रा तर विशिष्टि- मध्यमे उटिराकारत न्युपरि सम्धिते । अनामिकामध्यगते तथैव च कनिष्ठिक ।। समा एकत्र सयोज्य अङ्गुष्ठपरिपीडिता । एषा तु प्रथमा मुद्रा योनिमुद्रेति या स्थिता ॥ इति ॥ अम्यार्थ --अनामिक मध्यमाऽयोमागेण सुटिललकारतर्नन्युपरि व्यत्यम्ने म्यापयेत् । अनामिकापृष्ठल्ने व्यत्याने कनिष्ठिक मयोजयेत् । अगुष्ठानद्वय मध्यमामध्यपद्वयं योजयेत् । इय योनिमुद्रा भवति । यद्यपि एतावानर्थों न लभ्यते तेन वचनेन, तथाऽपि- अनामिकापृष्ठमागे मयमामध्यपणि । कनिष्ठाइगुप्ठसलेपान्महायोनिम्निसण्टिका ।। इति स्थलान्तरे । अम्या -~-या निवण्डा मा महायोनि । ततो विश्पम्त्वियान् -मध्यमामध्यपर्वणि अगुष्ठमयोग , अनामिकाष्टष्ठमागेन कनिष्ठिकासयोग । शेष त्रियण्डया सममित्यर्थ । अनेन सह पूर्ववचनम्य॑कार्थताया क्रियमाणाया पूर्वलिखितार्थ सपद्यते ।। एव दगमुद्रा परमगहना यथामति सप्रपश्च सप्रमाण प्रपश्चिता प्रासङ्गिका । प्रहतमनुमगम ॥ १५ ॥ कामकलाध्यानम् अथ कामका यान वक्तुमुपश्मने- विन्दुना मुखं विन्दुदयेन कुचो सपरार्धन योनि कृत्वा कामकळामिति ध्यात्वा ॥ १६ ॥ सूक्ष्म कळायान स्थूल चंति द्विविधम् । तत्र सूक्ष्मकामकलायानम्य अम्मत्परमष्टिगुरुमि उत्तरचतुरगतीव्यान्याने विनगण मनुपये वरिवम्यारहम्य च व्याम्यानवान् ताग यानातु उपामधाग्यम्य मामत समशकल्पन्वेन तन्धनम्य ·परशुरामकल्पसूत्रम् केवरम्वपाण्डित्यमात्रस्यापकत्व ददानीन्तनवेदान्तशास्त्राध्ययनवत् म्यात् । अत प्रथम परित्यज्य स्थूलमव मन्दाधिकारिणामुपयोगाय वर्णयिष्याम । तद्यथा--- तुरीयम्बो हकारे वा अशत्रय परिस्ल्प्य तर स्त्रीरूप परिकल्प्य ऊोश मुसकल्पना मध्यमाश कुचद्वयकल्पना जघन्याश योनिफ़ल्पना च कृत्वा ध्यायत् । तदुक्त कुण्डलिनीविमशे-- " । गक्तिमध्यपरिकल्पितागोप्यन्तरङ्गपरिमारने पटु । ऊर्ध्वमध्यतदधोविभागश चिन्तयन्मुखसुचावधोमुखम् ॥ अस्मिन् श्लोक शक्तिशब्दार्थ ईकार इति यव । हकार इत्यपि कचित् । अधोमुस योनिमित्यर्थ । शेप म्पटम् । मुग निन्दु कृत्वा कुचयुगमधम्तम्य तदधो हराध ध्यायद्यो हरमहिपि ते मन्मथक्लाम्" इति श्रीभगवत्पादैरप्युक्तम् । सेतुनन्थे तु ईकार एव म्थूर यानमुक्तम् । ईशारम्य विन्दुविसगात्मन शिवशक्त्यो सामरम्यरूपस्य स्वात्मत्वेन भावनाया परमानन्दानुभर " इति पक्याम् । माळग्राम विष्णुबुद्धिवत् भगवन्या ध्यानाधिष्ठाननियमोऽयम् । एव म्थूलध्यानेन जितान्त ग्णम्ताहगापासम्ममुटमणि सूक्ष्माता मतुरन्धादिलिखिता गुरमुग्वात् ज्ञाला काममुपासीत । नान्य इदानींतना तयोग्या । तादृगध्यान च पग्देवता श्रीगुरुपमादैक्ल्भ्यम् । अयमर्थम्निपुराणवे मुम्पष्टमुक्त – सू मध्यानेऽसमर्थश्चेत् स्थूल श्यायद्यथोक्तविन्" इति । इत्थ च पूर्वोत्तान्यतरवणे मुस तुचा यो नि चाशत्रय टला मनमा निमांय का म कला दति वक्ष्यमाणप्रागण ध्या त्वा, यथावकाममिति गए ॥१६॥ वर्णविरुप पूर्वोत्तापयवरल्पनानन्तर विशिष्ट ध्यानप्रकारमाह सौभाग्यहृदयमामृश्य ॥ १७ ॥ सोभा म्यम्य धर्मादिमकम्पार्थम्य हृदय स्थान उपाठानकारणमिति यावत् । ईडग पूगेनरूप आमृश्य ध्याचा । पूर्वसूत्रम्यतिगन्दम्य अप्राप्यनुति । अयमेवार्य म्पष्टमुत्तो योगिन तन्त्र- ·पसम बारितानवता पर सामस्नगन्य अवर यत् समुतिम् । शमादिरिषमागाणामालय परमश्वरि । टनि ॥ पतनुत्तर नियन्त्र हाम पापिस , म निद्र यद्यगिकार्यमपत्ति" इति मूत्रम्य गणपतिपणथम्य अन्यत्र प्रापप्रमाणामावान ।। १७ ॥ . , बलिटानम अथ रग्पिराग्माह- वामभागविहितत्रिकोणवृत्तचतुरश्रे गन्धाक्षतार्चिते वाग्भवमुच्चार्य व्यापकमण्डलाय नमः इत्यर्धभक्त- भरिताम्भसा आदिमोपादिममध्यमभाजनं तत्र न्यस्य ॥ १८॥ अत्र राममा गत्यनेन त्रापन्थिनचात म्बयर वामभागी ग्राह्य । विहिने निर्मिने त्रिकोण वृत्त चतुर श्रे । निर्गमगल्या रिण म्यामिमुम्ब ग्राह्यम् , तथा शिष्टममदायात ॥ चितु त्रिशेण या पलिग्राहिणी येता मा नियग्रेग्वादरमयोगरूपसंणाभिमुखी, निकोशनिटेरताना तरात्यनियमात । य च नन्वान्तर--- मूरदयुन्मुम्बा ध्याचा न्यम्याग्रे पग्विाम्म || इति वचनेन तम्या देताना मूल्टेज्युन्मुन्बन्धनियमात । निगमपि देव्युन्मुग्यमव न म्याभिमुम्वमिन्यात् । तन अनारसुमादिश्रीचरन्थकांगपु रोगपग-मुबीना मूर देव्यभिनुनीना देवताना वहाना दृष्टयन तादनियमामि । न किनिदेनत ।। गवामनेत्यनेन नदिनरयावृत्ति दर्मिता । अर्चने मन्चमाह- वाग्मय मिन्यादि । वाग्मय ॥ इति । मेष म्पटम । अर्थ मनेन अजेन मरिताम्ममा च मन्तिमिति गए । ६० मानने दिया । एफम्मिन पारे अग अनेन अपांग जन पुरयन् । टेनमे पार श्रीगदिपात्रत्रय च नर मण्टले न्यम्य । अर पनिपान तानमयम, ·परशुरामकल्पसूत्रम् । वरिपात्र ताम्रभव नैपान्यतु कदाच न ॥ इति त्रिपुरार्णववचनात् । व्यञ्जनादिमिश्रण न कार्यम् , एतत्तन्त्र उक्तद्रव्येणैव द्रव्याकाङ्क्षाशान्ते ॥ अत्र निरन्धकार बाणमुद्रया बलिदान वामपाणिघातादिक लिलेख । स प्रष्टव्य किं अत्र प्रमाण इति । स यदि ब्रूयात् श्यामाप्रकरणे सूत्रे उक्तत्वात् अत्रापि ते धर्मा गृह्यन्ते इति, तर्हि तद्ग्रहण आकासया, उत अनाकाङ्क्षया । आये बलिदाने द्रव्यदेवतामन्त्राणामाकाङ्क्षोदिता प्रत्तवाक्यरेव शान्ता । बाणमुद्राया वामपाणिघातस्य च ग्रहण कुर्वत तम्यैव कीदृशी आकाङ्क्षोदितेति च न विन । किं च श्यामाप्रसरणस्थपाणिघातादिधमेण किमपकृतम् । क्षत्रपालवागीश्वर्यादिबल्योऽपि तत्र सन्ति । उक्तव्यतिरिक्ता अन्यऽपि मन्त्रा सन्ति । ते निवन्धकृतोऽपराध कोऽनुष्ठित । श्यामाप्रकरणम्थत्वम्य तुल्यत्वेऽपि केपु चित् अनुगृह्णन् जग्राह केषु चित् रप्ट तत्याज्येति मूल न विद्म । किंच तत एव त्रिकोणादिमण्डलधर्माणा प्राप्तौ पुनर्विधानमत्र किमर्थं इति चैन् वाग्मन्धनमेवोत्तर नान्यदिति । तस्मात् स्वेच्छया धर्मप्रवर्तकसरणि अश्रद्धेया । यावदुत्त कार्यम् ॥ १८ ॥ बलिदाने मन्त्रमाह- प्रणवमायाऽन्ते सर्वविघ्नकृद्यः सर्वभूतेभ्यो हुँ खाहा इति त्रिः पठित्वा वलिं दत्वा ॥ १९ ॥ त्रि इत्यनेन मन्त्राभ्यासो विहित । तेन त्रि पाठान्ते बलिदानम् । देवता च मन्तलिङ्गेन ज्ञेया ॥ १९ ॥ प्रदक्षिणादि प्रदक्षिणनमस्कारजपस्तोत्रैः सन्तोष्य ॥ २०॥ प्रदक्षिणमेक कार्यम्, अजेशशत्तिगणपमाम्कराणा प्रदक्षिण । वेदार्धचन्द्रवन्यद्रिसङ्ख्या सर्वार्थसिद्धय ॥

·पञ्चमः वण्ड: -ललितानवावरणपूजा इति शक्तिसलमतन्वे उक्तत्वात् । अजः विष्णुः । वेदाः चतस्रः । अथ तद द्वयम् । चन्द्रः एकः । वह्निः तिनः । अद्रिः सप्त । इमाः सङ्ख्याः अजादिप्रदक्षिणे कमात् जेयाः इत्यर्थः । श्रीमच्छङ्करभगवत्पादैरपि "प्रदक्षिणं ते परितः करोमि" इत्येकवचनान्तमेवोक्तम् ।। नमस्कारे तु इच्छेच नियामिका शाम्योपलब्धिपर्यन्तम् । नमस्कारे कश्चिद्विशेषः परमानन्दतन्त्र- पूजागृहाबहिर्देवी प्रणमेत् दण्डयद्भुवि । मण्डले नमनं नैव साष्टाङ्ग दण्डवत् चरेत् ॥ जानुभ्यां च पदाम्यां च मूनां हस्तयुगेन च । चतुरङ्गप्रणामोऽयं मण्डले विहितः शिवे ॥ इति ॥ मण्डललक्षणं योगिनीतन्ले- पूज्यने यत्र सा देवी तचतुर्दिक्षु शकरि । धनुश्शतप्रमाणेन मण्डलं परिकीर्तितम् ।। इति ।। धनुर्मानं तु हस्तचतुष्टयम् । बृहद्वामकेश्वरे तु--- मण्डलं तद्विजानीयात् यावदृश्या हि देवता ।। इति ।। रहस्याणचे तु--- द्वारपूजा यत्र ता तदन्तर्मण्डलं विदुः ॥ इति ॥ अयं च देशतः परिच्छेद उक्तः । कालतः परिच्छेदस्तु शक्तिसङ्गमतन्त्र- द्वारपूजां समारभ्य यायद्वासनं भवेत् । ताबचन्मण्डलं विद्धि. ॥ इति ॥ त्रिपुरार्णवेऽपि- इदं तन्मण्डलं देवि प्रारभ्यतस्य पूजनम् । माताण्डमण्डलान्तिं . • • ॥ इति ।। इदमेव मण्डलं वक्ष्यमाणमण्डलधर्मषु ज्ञेयम् । 26 ·परशुरामकल्पसूत्रम् पूजागृह ततो गत्वा चक्रराजं समर्चयेत् । विद्या जपेत् सहस्र वा त्रिशतं शतमेव वा ॥ इति ब्रह्माण्डपुराणोक्तजपसङ्ख्या ज्ञेया। अयं जप कर्माङ्गभूत , अरुभयत सन्दंशात् । यद्वा- आवृत्तिगुरुनित्याऽर्चा समयानाययोरपि । पूजात्रयं जपश्चैव प्रधानं पूजने मतम् ॥ इति स्वतन्त्रतन्त्रे त्रयोदशोल्लासे जपम्य प्राधान्यकथनात् , प्रत्यक्षवचनेन कथनस्य सर्वबाधकत्वात् ॥ स्तोत्राणि, गणेशग्रहनक्षत्रेत्यादिवामकेश्वरतन्त्रोक्तानि, सहस्रनामपाठ, सत्यवका सप्तशतीपाठोऽपि, “तत कृताञ्जलिर्भूत्वा स्तुति चरितैरिमै " इति तत्रैव विहितत्वात् । एवमादिभि सन्तोप्य ॥ २० ॥ अपराधस्तुति , शक्तिपूजा अथ शक्तिपूजामाह-- तद्रूपिणीमेकां शक्तिं वालयोपचारैः संपूज्य तां मपञ्चकेन सन्तर्प्य ॥ २१ ॥ तद्रूपिणी त्रिपुरसुन्दरीरूपिणीं एक्वचनेन ए का मित्यनेन अद्वितीया सौन्दर्येणेत्यर्थ प्रतिपाद्यते । एतेन तन्त्रान्तरोक्तशक्तिलक्षणानि सूचितानि । वाल या मन्त्रेण उपचारै यथासभवै । मपञ्च के न सन्तर्पणं तम्या इच्छाया सत्या जेयम् । अयं भाव सन्तप्येत्यनेन ज्ञापित । तर्पणं तृप्तिसंपादनं तत् शक्तिनिष्ठ- तत्तद्विषयकेच्छानिवर्तको व्यापार । तम्या इच्छायामसत्या तन्निर्वर्तकव्यापारस्यापि . असंभवात् इच्छायामेव इति सिध्यति । अन्यथा “मपञ्चकैरपचारैश्च पूजयेत् " इत्येव वदेत् । तम्मादयमर्थ सिद्ध । शक्तिलक्षणानि कुलार्णवे-- मुम्पा तरुणी शान्ताऽनुफूला मुदिता शुचि । शाहीना भक्तियुक्ता गुरुभास्त्रपरायणा ॥

·पश्चमः खण्ड:- ललितानवावरणपूजा "प्रियाक्षरा विशेषज्ञा देवतापूजनोत्सुका । मनोहरा सदाचारा शक्तिरेवं सुलक्षणा || इति ॥ योगिनीतन्तेऽपि-~ सवर्णा हीनवर्णा वा कुलस्था कुलटाऽपि वा। मन्त्रोपासनसंयुक्ता पूज्या स्यात् गणिकाऽपि च ॥ इति ॥ दोपा अपि कुलार्णवे- दूप्या च कर्कशा लज्जाहीना च कुलदूषिणी । दुराचारा दुराराध्या भीता क्रुद्धा चलाऽलसा ॥ निद्रासक्ताऽतिदुर्मेधाः हीनाङ्गी व्याधिपीडिता । दुर्गन्धा दुःखिता मूढा वृद्धोन्मत्ता रहस्यभित् ।। ईशी मन्वयुक्तां च पूजाकाले विवर्जयेत् ॥ इति ॥ यश्च योगिनीतन्वे-~- योग्या वाऽपि निषिद्धा या बहुदोषाकुलाऽपि वा । काले सुवासिनी प्राप्तां सर्वथा भक्तितोऽर्चयेत् ॥ इति ॥ सः मुख्यालामे पूर्ववचनैः निषिद्धाया अभ्यनुज्ञापरः, विवाहे अनृतवदनवत् । यद्वा--पूर्ववचनैः निषेधः प्रतिपादितो यः स शक्तिपूजापरः। योग्या वा इत्यनेन तदतिरिक्त सुवासिनीमात्रे पूजनं तत्काले प्रतिपादयति । युक्तश्चायमेव पक्षः ॥ २१ ॥ . हविश्शेषप्रतिपत्तिः हविश्शेषप्रतिपत्तिमाह- शिष्टैः साधं चिदनौ हविश्शेपं हुत्वा ॥ २२ ॥ अत्र शिष्टत्वं कुलार्णवे दर्शितम्--- अहो भुक्तं नु यन्मयं मोहयेत् त्रिदशानपि । तन्मयं शिवं पीत्वा यो न विक्रियते नरः ॥ जपन् शिवपरो भूत्वा स मुक्तः स च कौळिकः ॥ इति ॥ प्रियेक्षणा-श्री ·२०४ परशुरामकल्पसूत्रम् । . ईदृश शिष्टत्व सामयिकनिष्ठम् । एतेन विशेषणेन आधुनिका कौळिकमन्या केवल जिहाचपला मण्डले न प्रवेश्या इति ज्ञापित भवति । सामयिकै सहेति सहत्य एकजातीयक्रियाकर्तृत्व, “पुत्रेण सह याति" इत्यादो तथा दृष्टत्वात् । प्रकृतेऽपि होमरूपंकजातीयक्रियाकर्तृत्वमस्तीति सहत्व उपपन्नम् । चि द मो चिल्लक्षणेऽमौ ह विश्शेप देवतोद्देशेन सस्कृतार्पितशपम् । हुत्वे त्यनेन तत्र केवल्होमबुद्धिरेव विवेया । इन्द्रियतृप्तिविषयिणीच्छा न क्दाऽपि कार्येति सूचित भवति । मण्डले प्रवेशे इन्द्रियतृप्तीच्छाया पतित एव स्यात् इति भाव । अय च उपयुक्तद्रव्यसस्कार "आमेय चतुर्घा करोति" इतिवत् , हविश्शेष इति द्वितीयाश्रवणात् ।। एतेनेदानीन्तना एक करश असस्कृतद्रव्येण परिपूर्ण स्थापयित्वा तस्मिन् विशेषार्थ्यविन्दु किञ्चिन्निक्षिप्य तद्रव्य सामयिकेभ्य प्रयच्छन्ति । तेषामनुकूलतया निरन्धकारोऽपि क्षीरकरशादिक देव्या पश्चादागे निधायेति, विशेपाठपात्रात् किश्चित् क्षीर कलशे निक्षिपेत् इति च वाफ्यद्वय लिलेख । इद मूल कृत्वा य ईदृशोऽनाचार पतनहेतु प्रवृत्त स रिखितमूत्रविरोधेन निरस्त , तस्मिन् हवि शेषत्वाभावात् । यदि च विन्दुमात्रप्रक्षेपेण हविश्शेषत्व सस्कृतत्व स्यात् तर्हि आपणस्थद्रव्येऽपि विन्दुप्रक्षप कृत्वा द्रव्यम्वीकारे दोपाभावेन महानुपप्लव स्यात् ॥ यच त्रिपुरार्णवे- तथा पूजानिमित्त वै प्रथमाद्यमुपाहृतम् । यज्ञिय तत् पवित्र स्यात् दृष्ट्वा स्पृष्ट्वा शुचिर्भवेत् ।। तथैव मण्डले प्राप्त सर्व तदमृत भवेत् । विप्रेणान्येन वाऽऽनीत देवतायै निवेदयत् ॥ प्रथमाधै सस्कृतस्तु युक्त तत्तदगात्मने । अविशेपेण सर्वस्तु प्राय शङ्काविवर्जितै ॥ इति ॥ सस्कृतद्रव्येण युक्त असम्कृत सम्कृत भवतीति कथयतीति यद्युच्यते, तथाऽपि सस्कृतद्रव्यसयोगो द्वेधा । सस्कृतद्रव्यम्य असस्कृतद्रव्यपात्रे प्रक्षपे सति एक , सस्कृते विशेपार्य्यपात्रे असस्कृतद्रव्यप्रक्षेपेणापर । तत्र पूर्वम्मात् पक्षात् उत्तरपक्षो वरिष्ठ , श्रौने कर्मणि सोमे द्रोणकरशे दर्शपूर्णमास ध्रुवादो तथा दृष्टत्वात् । किं च यदि ·"" पञ्चम खण्ड-ललितानवावरणपूजा संस्कृतद्रव्येण लौकिक बहिष्ठ सम्कृत भवेत् तर्हि अतिप्रसङ्गो दर्शित पूर्वमेव । बहिर्द्रव्यस्य पात्रे प्रक्षपपक्ष पूर्वोक्तातिप्रसङ्गोऽपि नास्ति । इदमपि साधकम् । तस्मात् द्वितीयपक्ष एव श्रेष्ठ । तत्रापि पूजानिमित्त भक्तेनानीतस्थल एव अय प्रकारो नान्यत्र, अशास्त्रीयत्वात् । इदानीन्तना बुद्धया यथेच्छ द्रव्य सपाय मन पूत व्यवहरन्ति । तत्पतनायैवाल भविष्यतीति ।। वस्तुतस्तु इदमपि तन्तान्तरानुयायिना, न तु सूत्रानुयायिनाम् । सूने हविश्शेष हुल्वेत्युक्त्या क्लशम्थासस्कृतद्रव्ये हविश्शेषत्व गीर्वाणगुरणाऽपि प्रतिपादयितुमशक्यम् , शास्त्रोक्तविधिना सम्कृत्य देवतायै दतशेषम्यैव हविश्शेषत्वात् । तस्मात् यागशेपेणैव होमप्रतिपत्तिसस्कार सूत्रानुयायिना नान्यद्रव्यण इति राद्धान्त ॥ ननु तर्पणे आवरणपूजने च कृने सति यदा तत्रैव विनियोग तदा इद कर्म लुप्त स्यात् इति चेत्न । यथा “ अश्वशफमात्र पुरोडाश करोति, 'अड्गुष्ठपर्व मात्रमवद्यति," इति विधिभ्या अनुष्ठिने हविश्शेषो नियत , तथा तन्त्रान्तरे--- सामान्यक्रश पञ्चपरान्यूनजलयुतम् । दिक्परादधिक नैव हेनुकुभ तदर्धकम् ॥ तद च विशपाय॑म् इति मानानुसरणे सूत्रानुयायिना हेतुबुभम्थानापन्नविशपायें हेतुभमानाङ्गीकारे पोडशशतगुमापरिमित विशपार्घ्यद्रव्य भवति । यदि च विगैपाय॑मानमेव अस्य तुल्यनामत्वात् अङ्गीनियते तदाऽपि अष्टशतगुजापरिमितमित्यविनगदम् । आवरण पूजादिपु एकैकदेवतोद्देशेन वैकनिन्दुविनियोगो दृश्यते । तथा सति सामयिका नामात्मनश्च होमायाल द्रव्य शिष्यत एव । अम्मिन् गाबे द्रव्यम्वीकारजनितोs. यथाविशेष उल्लास ! सोऽपि द्रव्यम्यान्युत्तमत्वे भवितुमर्हति इति न काऽप्यनुपपचि ।। अत्र होमेतिस्तव्यताया शिष्टाना मण्डले प्रवेगधाणा च अनुक्ते क्य शिष्ट सह होम कुत्यांन इत्याकाझाया तन्त्रान्तर तद्विषये गरणीकार्यम् । तथा सति भादो मण्डलमा उच्यन्ने । ते चोता परमानन्दतन्ते--- क्षताको चम्तिाव मलिनाम्बरमूर्धन । आशाचाम्तयोणीपी कन्चुकी स्लमोरन ॥

·परशुरामकल्पसूत्रम्
पूयितास्तथोच्छिष्टमुखो मरणसूतकी ।
अपस्मारी क्लेशयुक्त छदर्यतीसाररोगवान् ॥
प्रायश्चिती तथाऽस्नातो न विशेन्मण्डले क्वचित् ।
सकृन्मोहात् प्रविष्टोऽपि देवताशापमाप्नुयात् ॥
यदि तेषा तु भक्तिः स्यादुत्कटा दर्शनादिपु ।
पूजागृहद्वारदेशाद्वहि पूजां समाचरेत् ।। इति ।
त्रिपुरार्णवे भुक्तस्य विशेष
अतर्कितो दिवा भुक्तो यदा रात्रौ समागत ।
तदा गुर्वाद्याज्ञया तु स्नात्वा मेवेन्न चान्यथा ॥ इति ।
इदमपि सेवनं मण्डलाबहिरेव ।
भुक्त्वा न मण्डलं गच्छेत् सर्वथा परमेश्वरि ।
इति मण्डलप्रवेशनिषेधबाधकशास्त्राभावात् ।।
यच्च कुलार्णवे-
अनात्वा वाऽपि भुक्त्वा वा 'अभक्त्या वा कुलेश्वरि ।
या सेवेत कुलद्रव्यं स दारिद्रयमवाप्नुयात् ॥
इति भुक्तम्य कुलद्रव्यसेवननिषेधशास्त्रं काम वाधता प्रवेश निषेधबाधकामावात्
प्रवेशो न कर्तव्य । न च मण्डलात् वहि म्यात्मीकारविध्यभावेन स्वात्मीकारविधिना
प्रवेशोऽप्याक्षिप्यते इति वाच्यम् । तथा सति त्रिपुरार्णवे-" भुक्त्वा न मण्डलं
गच्छेत्" इति प्रवेशनिपेधेनैव स्यात्मीकारनिपेथै सिद्धे
कुलद्रव्य तथा भुक्त्वा मोहादपि प्रमादत ।
य सेवेत स वै देवि देवताशापमाप्नुयात् ।।
इत्यनेन उन्नीत• कुलद्रव्यसेवननिषेधो व्यर्थ म्यात् । अतोऽनेनेव ज्ञापकेन बहिरपि
सेवनं द्रव्यस्य सिद्धम् ॥
1
अभ्यत्वा-श्री.

·पञ्चमः खण्डः-ललितानवावरणपूजा
२०७
सुरभीकृल्य गन्धाधैः
एवं प्रवेगायोम्यानुक्त्वा प्रवेष्टुगुणानप्याह परमानन्दतन्वे-
सातः शुचितवस्रो धृठपुण्ड्ः शुभाशयः ।
क्षाळिताधिकरो देवीं ध्यायन् मक्या प्रणम्य च ॥
आचायांज्ञाऽनुरूपेण मण्डलान्तविशेत् ततः ।
भावयन् देवतारूपं मण्डलं प्रणमत् वुधः ।
पुष्पाञ्जलिं ततः कुर्यात् तद्विधानं निगद्यते ।
सामान्यकुंभतोयन करी प्रक्षाम्य भक्तितः ।।
: पुप्पाण्यादाय भक्तितः।
उत्थाय च ततो देवि देवताऽभिमुखस्थितः ।।
श्रीनाथादिगुरुत्रयं गणपति पीठत्रयं भैरवं
सिद्धौधं वटुकत्रयं पदयुगं दूतीक्रम मण्डलम् ।
चारान् बष्टचतुष्काष्टिनवकं वीरावलीपञ्चक
श्रीमन्मालिनिमन्त्रराजसहितं वन्दे गुरोर्मण्डलम् ॥
संप्राप्तपञ्चदश्यादिः साधकम्तु महेश्वरि ।
समष्टियोगिनीविद्यामपि तन्त्र पठेच्छिचे ।।
देवतां ध्यानोक्तरूपां ध्यायन् संपूज्य शङ्करि ।
आचार्यादीस्ततो ध्यात्वा पूजयेत् परमेश्वरि ।।
प्रणमैदुक्तविधिना ज्ञाला सर्व शिवात्मकम् ।
सद्वितीयं समादद्यात् पात्रमाचार्यसत्तमात् ।।
पात्रं प्राय दक्षको दीक्षायुक्तेन शङ्करि ।
अन्येन तु समादेयं वामहल्लेन शरि ॥
अथवा वामहस्तेन सर्वग्राह्य महेश्वरि ।
हस्तान्तरेण वाच्छाद्य गृहीयात् दापयंदापि ॥
अनाच्छादितपात्रं तु भवेदसुरभागकम् ।
तर्पणाधुपयोगे तु छादनं तु परित्यजेत् ।।
उपवेशक्रम देवि शृणु संयतमानसा ।
मण्डलाकारतो वाऽपि चतुरश्रतयाध्यया ॥

·परशुरामकल्पसूनम्
आचार्य मध्यत कृत्वा विशत् ज्यष्ठरमेण तु ।
ज्यंठेषु सत्सु न विभेत् आचार्यम्य समीपत ॥
न साम्येन गुरो म्येय स्त्रीणा मध्य तथैव च ।
नाग्रतस्तु गुरोदेंवि नाज्ञामुल्लवय वै गुरो ॥
एव ज्ञात्वा सप्रदाय निपीदेन्मण्डले शिवे ।
आचार्योऽपि तथा ज्येष्ठानुत्थाय प्रणिपत्य च ॥
तेषामाज्ञा गृहीत्वैव स्वामनेऽथ समाविशेत् ।
तम्मै च पात्र दद्याद्वै ज्यष्ठायोत्थाय साधक ॥
ज्येष्ठान् कनिष्ठोऽपि देवि गृहीयादस्थितो नमन् ।
सर्वान् सपूज्य पात्राणि दातव्यानि महेश्वरि ।।
असपूज्य शिष्यमपि यो दद्यात् पात्रमम्बिके ।
तम्मै कुप्यति सा देवी यम्मात् सर्वं हि तन्मयम् ॥
प्रक्षाव्य पात्र पुष्पादियुतमाच्छाद्य यलत ।
आचार्याय तथा दद्यात् नमस्कुर्याच भक्तित ॥
स्वीकृत्य तत्प्रसाद वै जप्त्वा स्तोत्रादिक पठेत् ॥ इति ।।
त्रिपुरार्णवे--
शक्त्या म्वणांदिसयुक्तमर्पयेत् पात्रमम्बिके ।
यत्किंचिद्वाऽपि पात्रम्थ दलाऽनन्तफल रभत् ॥ इति ।
सुवासिनीना विशेपो योगिनीतन्ते--
एव सन्तर्प्य हुत्वा तु सुवासिन्य सोपकम् ।
दधुस्तृतीय तुर्य का पात्र पीठाधिकारिण || इति ॥
त्रिपुरार्णवे कश्चिद्विशप
बीरात् ज्येष्ठात् तथाऽऽचार्यात् ग्राह्य शेष च चर्वगम् ।
तदमावेऽपि चान्यम्मात् ज्येष्ठात् ग्राह्य नगात्मज ॥

·पचम. खण्ड:--ललितानवावरणपूजा वृहद्वामकेश्वरतन्त्र- गुर्वाधभावे ज्येष्ठात्तु चर्वण शेषमर्पयेत् । तभावे गुरु मूनि ध्यात्वा तच्छेप कं न्यसेत् ॥ आदौ या गुरुगेष स्यात् सर्वान्ते वा नगात्मने । पिवेदशनं पात्रं तु सकृन्निरवशेषकम् ।। सावशेषं तु यपात्रं मुरापानसमं तु तत् ।। इति । पात्रस्य ओष्ठाम्पशेऽपि निषेधम्तत्रैव- दूरादोष्ठाम्पर्शनेन पानं तु पशुपानयत् ॥ इति ॥ कुलार्णवेऽपि-- करेण पात्रं धृत्वाऽय न तिष्ठेत चिरं प्रिये ! नालपन् पात्रहस्तः सन् तिष्ठेत कचिदम्बिके ।। पादेन न म्पृशेत् पार न बिन्दु पातयेदधः । नान्योन्यं ताडयत् पात्र न पात्रं पातयेदधः ॥ साधारं नोद्धग्त् पात्रं निराधारं न निक्षिपेत् । रिक्तं पानं न कुर्वीत न पात्रं प्रामयत् प्रिये ॥ न पात्रं लायद्विद्वान् पानं नोत्पातयत् मिये । प्रशान्य गोपर्यत् पात्रं इत्याज्ञा पाग्मेश्वरी ।। इति । परमानन्दतन्त्रे कश्चन विशेष:- अय॑म्थापनमारभ्य यारपात्रविमर्जनम् । सर्व शिवमयं पश्येदन्यथा पतितो मवेत् ।। सर्व वर्णा हिजाम्नन न मंदं चिन्तयेत् शाचिन् । उद्धासानन्तरं नायं कुत्यांविद्वान् कदाचन ॥ म्वामीकारविधा देवि दिव्यपीरपशुस्मात् । उद्वामावधि दिव्यः स्यात् तत्पथावीर उच्यते ॥ 'महोत्-धी.

·परशुरामकल्पसूत्रम्
असंस्कृत पशु प्रोक्तो विप्राणामाद्य एव तु ।
अपशु क्षत्रियविशा शूद्राणां त्रितय भवेत् ॥ इति ॥
कुलार्णवेऽपि-
भुक्तिमुक्तिपदं दिव्यं वीरं भुक्तिप्रदं भवेत् ॥ इति ।
रहस्यार्णवेऽपि-
संपूज्यैवं विधानेन विप्रचोद्वासनावधि ।
द्रव्यं पिबेत् तदन्तेऽपि क्षत्रियो वैश्य एव च ॥
शूद्रस्त्विच्छाऽनुरोधेन विधिना वाऽन्यथाऽपि वा।
निवेद्य देवतायै तत् सतर्प्य प्रपिवेदनु ।। इति ॥
एतावन्तः अत्यावश्यकधर्माः निरूपिता । इतोऽधिका अनेकतन्तावलोकनेन ज्ञेया ।
ग्रन्थविस्तरभयान्नेह लिख्यन्ते ॥
अत्र सामयिकाना कल्पसूत्रानुयायिना अन्येषा उक्ता मण्डरधर्मा तुल्या ।
होममन्त्र सूत्रानुयायिना “आर्द्र ज्वलति" इति मन्त्र एव, मन्त्राकाक्षाया
तन्त्रान्तरमन्त्रात् अस्य सन्निकृष्टत्वात् । अन्येषा स्वस्वतन्त्रोक्ता सरणि । अत्रेय
व्यवस्था चिन्त्यते । पीठाधिकारिणा स्वकर्तृकपूजाफलसिद्धये प्रतिपचिसम्कारस्य
अवश्यमनुष्ठेयतया स मण्डले ध्यानसमर्थोऽसमयों वा काम द्रव्यस्वीकारं करोतु ।
सामयिकस्तु द्रव्यहोमानन्तरं शास्त्रोक्तध्यानसमर्थ एव द्रव्यं हुनेत् । नान्य । तथा हि---
अन्तर्निरन्तरमनिन्धनभेषमाने मोहान्धकारपरिपन्थिनि संविदनौ ।
कस्मिंश्चिदद्भुतमरीचिविकासमाने विश्वं जुहोमि वसुधाऽऽदिशिवावसानम् ॥
धर्माधर्महविर्दीप्तावात्मामौ मनसा सुचा ।
सुपुलावर्त्मना नित्यमक्षवृत्ती होम्यहम् ॥
इति मन्तलिङ्गेन कल्पितो ध्यानप्रकार आवश्यक | देवीयामळेऽपि-
होमेन चेतनां जित्वा ध्यायेदात्मानमात्मना । इति ॥
'मुक्तिप्रद भवेदिव्य-श्री.
--
.

·•- पञ्चमः खण्डः-ललितानवावरणपूजा ११ कुलार्णवेऽपि-- तन्मेरेयं शिवं पीत्वा यो न विक्रियते नरः । जपन् शिवपरो भूत्वा स मुक्तः स च कौलिकः ॥ इति ।। परमानन्दतन्त्रेऽपि-. स्वीकृत्य तत्प्रसादं वै ध्यायेन्निश्चलमम्बिकाम् ॥ इति ॥ वीरचूडामणी गणेश्वरसंहितायाम्--- द्रव्यमास्याय विधिना मनो निश्चलतां नयेत् । ततो ध्यायेत् परं ज्योतिरात्मज्योतिः सनातनम् ॥ इत्यादिमनोनिग्रहपूर्वकध्यानविधायकवचनानि वहूनि । यावत्सुपुप्तता न स्यादविकारित्वमेव च । तावदेव हुनेत् देवि निष्फलं त्वन्यथा भवेत् ॥ इति ।। विकारे तु समुत्पन्ने ध्यानयोगवहिष्कृतः । योगिनीनां पशुदेवि मण्डलाच बहिष्कृतः ।। इत्यधिकपात्रहोमे ध्यानदंशमूलानर्थोऽपि तन्त्रे । तेनापि ध्यानावश्यकता सिध्यति । एवमादीनि बहूनि सन्ति । ग्रन्थविस्तरभयान्नेह लिखितमेतावदलमिति ।। इत्थं च द्रव्यसंवनस्य प्रथमफलं चित्काग्र्यं, तेन विना ध्यानासंभवात् । अत एव परमानन्दतन्त्र- तावदेव हुनेत् देवि यावदानन्दसंप्लुतः । मनो निश्चलतां याति चितं चापि प्रसादताम् ॥ विकारे तु समुत्पन्ने ध्यानयोगविहीनतः । योगिनीनां पशुवि मण्डलाय बहिष्कृतः ॥ इति अयोग्यस्य द्रव्यस्वीकारे अनिष्टं फलं दर्शयति । योगिनीतन्तेऽपि कुलद्रव्यं समाश्रित्य मनो निश्चलतां नयेत् ॥ इति ॥ ... .

·परशुरामकल्पसूत्रम्
-
त्रिपुरार्णवेऽपि-
अयं सवोतमो धर्मः कौलमार्गो महेश्वरि ।
असिधाराव्रतसमो मनोनिश्चलहेतुकः ॥
तत्र संयतचित्तत्वं सर्वथा ह्यतिदुप्करम् ।
भक्तिभद्धाविहीनस्य .
इत्येवमादीनि तन्त्रवचनानि, द्रव्यसेवनं मनोनिग्रहद्वारा ध्यानाथ कर्तव्यं विपरीते
बाधत इति, कोटिशः उपलभ्यन्ते । एवमादितन्त्रवचनार्थानां सङ्ग्रहं कुर्वन्नेव
श्रीपरशुरामः " शिष्टैः सह" इत्युवाच । ईदृशध्यानसमर्थों व्रतादिदिवसेप्वपि
अविचारण अनादृतोऽपि मण्डलं प्रविश्य पात्रं याचित्वा हुवा ध्यानं संपादयेत् ।
तदुक्तं त्रिपुरार्णवे-
एवं सामयिको भक्त्या मानदम्भविवर्जितः ।
अनाहूतोऽपि वाऽऽहतो ब्रजेन्मण्डलमुत्तमम् ।।
व्रती वाऽपि हुनेदेव न दोषस्तत्र विद्यते ।
व्रतादिशङ्कया यस्तु न बजेदातोऽपि सन् ॥
व्रतं तस्य प्रतिहतमनर्थ च समाप्नुयात् ।
तस्मात् कनिष्ठाहूतोऽपि प्रविगदेव मण्डले ॥ इति ।।
अत्र ज्येष्ठत्वं कनिष्ठत्वं च विप्राणां दीक्षापूर्वापरभावेन ज्ञेयम् । तदुक्तं रुद्रयामळे--
बालोऽपि दीक्षितः पूर्व ज्येष्ठः स तु कुलागमे ॥ इति ॥
द्विजोऽपि दीक्षितः पश्चादन्त्यजः पूर्वदीक्षितः ।
द्विजः कनिष्ठः स ज्येष्ठ इति शास्त्रविनिश्चयः ॥ इति ।।
तत्रैव वचनात् क्षत्रियादीनां पश्चात् दीक्षितोऽपि द्विज एव ज्येष्ठः । कचिदुच्छिष्टाहणे
योनिसंबन्धादपि ज्येष्ठत्वं प्रतिपादयति । तदुक्तं त्रिपुरार्णवे--
विद्यासंबन्धतो वाऽपि योनिसंवन्धतस्तथा ।
ज्येष्ठानामपि चोच्छिष्टं दीक्षितानां च मक्षयेत् ॥ इति ॥
'अनाहतोऽभ्यनाहनो-श्री.
..

·पञ्चमः खण्डः-सलिलानवावरणपूजा
२११
दीक्षाहीनस्य चोच्छिष्टं जनकस्यापि दीक्षितः ।
न भक्षयेत् सकृद्वाऽपि भुक्त्वा पातित्यमाप्नुयात् ।। इति ॥
अथ प्रसङ्गात् केन कियव्यसेवनं कार्य तद्विविच्यते । तत्र बालोपास्तौ त्रिपात्रं,
पञ्चदशीमन्त्रोपदेशवतः चतुप्पात्रं, षोडश्यादिदीक्षावतः पञ्चपात्रम् । तदुक्तं
परमानन्दतन्त्रे-
सौभाग्यतोपासकस्य चतुस्तत्त्वं भवेच्छिवे ।
बालाघुपासकानां तु तत्पूजोक्तविधानतः ।।
तेषां तु तत्त्वत्रितयं अन्यत् सर्व समें भवेत् !! इति ॥
दीक्षावतां पूर्णपात्रं पञ्चमं तु भवेच्छिचे ।
हुवा शिवाग्नौ क्रमशः त्रिचतुःपञ्चपात्रकम् || इति ॥
ननु--
पीत्वा पीत्वा पुनः पीत्वा यावत् पतति भूतले ।
उत्थाय च पुनः पीत्वा पुनर्जन्म न विद्यते ॥
आनन्दात् तृप्यते देवी मूर्छया भैरवः स्वयम् ।
वमनात् सर्वदेवास्तु तस्मात् त्रितयमाचरेत् ।।
इत्यादिकुलार्णवप्रभृतितन्त्रप्यनियतपानम्योक्तत्वात् कथं पात्रनियम इति चेत्---शृणु
शास्त्राभिप्रायं अज्ञस्तत्त्वबुभुत्सुश्चेत् । पीत्वा पीत्वेति लिखितवचनं “आगळान्तं
विवेत् द्रव्यं स मुक्तो नात्र संशयः" इत्यादिकुलार्णववचनं यथेच्छयाऽनुरूप न
सर्वेषां, किंतु पूर्णारूढानाम् । अत एव कुलार्णवे "आगळान्तं " इत्यस्याव्यवहितप्राक्
" पूर्णाभिपेकयुक्तानां पानं देवि निगद्यते " इति प्रतिज्ञाय " आगळान्तं पिबेत्
द्रव्यं " इत्यादिवचनानि लिखितानि । पूर्णामिकलक्षणमपि तत्रैव कुलार्णवे--
यो निन्दास्तुतिशीतोष्णसुखदुःखादिसंभवे ।
समः सर्वत्र योगीशो हर्षामविवर्जितः ॥ इत्यादिना,
तत्त्वत्रयश्रीचरणमूलमन्त्रार्थतत्त्ववित् ।
देवतागुरुभक्तश्च शांभवीमुद्रयाऽन्वितः ॥
स च पूर्णाभिषिक्तः स्यात् कौलिको न तु दीक्षया ॥ इति ।

·परशुरामकल्पमूत्रमें ईदृशो य पूर्णामिपिक्त स एव पूर्णारूढ , तस्यैव आगळान्तमिति विधानम् । अत एव अमृतारहस्य--- ब्रह्मज्ञानी सुरा पीत्वा कुलाचारे चरन् मुहु । भूमौ पतति तस्याङ्गे लगन्ति यदि रेणव । तावत्काल रेणुसवय ब्रह्मलोके स मोदते ।। इति वचने ब्रह्मज्ञानीति समष्टिशब्देन कुलार्णवोदित विशिष्टार्थमाह । इदानीन्तना तन्त्रार्थमजानन्तो रागान्धा स्वाधिकार अविवार्य पीत्वापीत्वेति तन्त्रवचनानि लोकाना दर्शयित्वा स्वय यथेच्छाऽऽचार कुर्वन्त परेपा बुद्धिमपि तिरोदधिरे । ते यावचन्द्रदिवाकरौ तावन्नरकयातनामुपलभेयु । अत्र प्रमाण परमानन्दतन्त्रे- यावन्न चलते दृष्टिावन्न चलने मन । तावत्पान प्रकुर्वीत पशुपानमत परम् ॥ यावन्नेन्द्रियवैकल्य यावन्न मुखवैकृति । तावदेव पिवेत् द्रव्यमन्यथा पतन भवेत् ॥ इति ॥ यथा साधक स्वयोग्यताऽनुसारेण द्रव्य स्वीकुर्यात् , एवमाचार्योऽपि योग्यता दृष्टैव पात्र दद्यात् । तदुक्त कुमारीतन्त्र- कौलिके पात्रमधिक प्रयच्छत्यविचारयन् । तदीयमधिकार स सह तेनैव मज्जति ॥ इति ॥ तत्रैव- पानमेकपयत्नेन यावद्रव्यस्य वै भवेत् । तदारम्भ भवेत् पात्र न न्यून नाधिक शिवे ॥ इति || पानपात्रमान नीलातन्त्र । एकप्रयत्नसाध्यपानसाधनद्रव्यमान पात्र भवति इति तदर्थ । किं च तन्त्रान्तरे- उल्लासभेदमज्ञात्वा प्राप्य मूढत्वमम्बिके । जिहालोलुपमायेन चेन्द्रियपीणनाय च । य पिवेत तु तामिस्र मातृका पातयन्ति वै ॥ इति ।। .

·पञ्चम. खण्ड:-ललितानवावरणपूजा इत्यं च इदानीन्तनानां 'अतिजितेन्द्रियाणामपि आरम्भोल्लासपर्यन्तानुधावनमेव युक्तम् । अत एवोक्तं तन्त्र- अगक्ताबुधवालानामारम्भः परिकीर्तितः ॥ आरम्भोल्लासलक्षणं तत्रैव- यस्य यावत्पात्रमुक्तमारम्भस्तस्य तावता || इति ॥ प्रसक्तानुप्रसक्ते अलं पल्लवितेन । इतः शेषमने उल्लासविलासे चरमखण्डे वक्ष्यामः ॥ २२ ॥ देवीविसर्जनम् खेचरी बवा क्षमस्वेति विसृज्य तामात्मनि संयोजयेत् इति शिवम् ॥ २३ ॥ इति ... कल्पसूत्रे ललितानवावरणपूना नाम पञ्चमः खण्डः खेचरी बद्धा, बन्धनानन्तरं- ज्ञानतोऽज्ञानतो वाऽपि यद्यदाचरितं भिवे । तव कृत्यमिति ज्ञात्या क्षमस्व परमेश्वरि ॥ इति क्षमाप्य वि स जे त् । विमों नाम पूजार्थमाहूतायाः पुनः स्वस्थानं प्रति नयनम् । आत्म नि हत्कमले योजयेत् स्थापयेत् । शिव मिति प्रकरणममाप्तिद्योतकम् ॥ इति ... कल्पमूत्रपती श्रीललितानवावरणपूजा नाम पक्षम सारः भिजिदेन्द्रियागामार-श्री ·११६ परशुरामकल्पसूनम् पष्टः खण्ड:-श्यामाक्रमः श्यामे सङ्गीतमात परशिवनिलये मुख्यसाचिन्यमारो- द्वाहे दक्षे दयापूरितनिजहृदये मामकी दैन्यत्तिम् । श्रीमत्सिंहासनेश्या भववनपतितान् दावदन्धान्नमस्ते त्रातु पीयूपवर्षे कथय परिकर बद्धवत्या विविक्ते ।। श्यामोपास्तिविधि श्रीभगवान् परशुराम श्यामाक्रमविवक्षु तम्यामुपासकानामुपाम्यत्वज्ञानोत्पत्तये, अङ्गीकृतश्रीविद्योपासनस्य “यो वै म्या देवतामतियजते प्रम्वायै देवतायै च्यवते न परा प्राप्नोति पापीयान् भवति" इति श्रुत्या स्वीकृतैकदेवतोपास्तेरन्यदेवतोपासनम- निष्टजनकमिति यत् प्रतिपादित, तेन कलपितचंतसा कालुप्यनिवृत्तये च, आदौ - तद्गुणस्वरूप वर्णयति-- इयमेव महती विद्या सिंहासनेश्वरी साम्राज्ञी तस्याः प्रधानसचिवपदं ३यामा तत्क्रमविमृष्टिः सदा कार्या ॥ १॥ पराशक्त स्वरूप उपास्यत्व च इय वक्ष्यमाणा । इयमित्युत्तर येति शेष । या मह ती निरवधिकमहत्त्ववती सिंहासन परशिव स्वाधिष्ठानरूपत्वात् , तम्य ईश्वरी तन्निष्ठसृष्टिस्थितितिरोधान- सङ्कल्पनिर्वाहक: । तदुक्त शङ्करभगवत्पादै शिव शक्त्या युक्तो यदि भवति शक्त प्रभवितु न चेदेव देवो न खल कुशल सन्दितुमपि ॥ इति ॥ अगस्त्यसहितायामपि विद्यावतीस्तुतौ- यया देव्या विरहित शिवोऽपि हि निरर्थक । नमस्तस्यै सुमीनाक्ष्यै देव्यै मङ्गलमूर्तय ।। इति ।।

·पट' खण्ड-दयामाक्रमः - इयं मायातो विलक्षणा चिद्रूपा, न जडम्यभावा । तदुक्तं मूतमहितायाम्--- सदाकारा परानन्दा संसारोच्छेदकारिणी। मा शिवा परमा देवी शिवाभिन्ना गिरी। भिवामिन्ना तया हीनः शिवोऽपि हि निरर्थकः ॥ इति ।। ननु--मुग्न्यं गिये मृष्टयादित॒न्वं, तन्निपादकत्वमात्रं यदि गते , तहि मुम्ब्य- जगत्कर्तृत्वनियन्नृत्यादि शियनिष्ठम् । इयं च सहकारिणी । तथा सति मुम्न्यत्वात् शिव एकोपाम्य, न शक्तिः इनि चेन्-~-शृणु । शिन्यादिकार्यजातं कारणमन्तग्णानुपपन्न इत्यनुपपत्र हि शिवम्य गत्तेवां कल्पनम् । न हि चर्मचक्षुषा शक्ति गिवं वा पश्यामः । एवं कल्पयितुमाग्म्म अा वेदान्निन.--परम्य चिद्रूपम्य अप्रणः धर्मो माया, ममाविद्या जटम्बमाया, मैर जगदुपादानं, परं ब्रम तु विनोपादानं, अत एव जटोपादानवान जगदपि जटम्बमावं, मायोपादानन्वान् मिथ्यान्वं च--इति प्राहुः । तं पक्ष तान्त्रिकाः न क्षमन्ने । तथा हि, या मायाऽविधेयुच्यने मा चिद्धमायधमों वा; आये धर्मधर्मिणोग्मेदभ्य वेढान्तिनामप्यनुमनत्येन चिद्धर्मम्य जटत्यानुपपत्तिः । अचिद्धर्मन्ये अद्वतहानि., "मायां तु प्रति विद्यान्मायिनं तु महेश्वरम्" इति प्रमाणविगेपश्च । अत गन्यमावात् मा माया चिद्धर्म इत्यस्यं वाच्यम् । तथा सति तम्या जटत्वं दूरतो निगम्नम । न च चिदतिरिक्ता गक्तिः नास्ति इति वाच्यम् । ययमपि तमेवार्थ घूमः । परं तु पृथिरीव्यतिरिक्तगन्यामाऽपि धमों धी इति व्यवहागनुरोपेन ईपढ़ेदः कल्प्यने, एवं द्वयो. चिद्रूपत्वेऽपि ईपढ़ेदो व्यपहाग कल्प्य. । ण्वं च जगदुपादानवं द्वयोरपि न समाति, जइम्बमारचात् जगतः । न हि प्रकाशात् तमो मचितुमईनि । अन चिनि जगत मूक्ष्मरूपेण बीजे वटवृक्षात् मर्वदा अन्येव । तन्वयगविन्यपूर्वक विम्नाग्मशेचकर्नृत्यमेव चिति, न नु तदुपादानन्वं. यया वणिजः प्रमाने कथ्यम्भूनां प्रमारणं गी मोचः तागं कर्तृवं चित । तत्महकारिनी चिच्छनिः ।। ननु कितिरिक्ता ईपनेटवती तन्निष्ठावनियांहिका गतिः किमियीक्रियते चियय तर्तृवमास्तान । अन्यथा तुन्यपुस्या कुलालादिवपि घटकर्तृवाश्रया एका पनि मियत इनि जेन-न. श्रुनिम्मृनिगमध्यपहागगा मत्त्वात । "पगम्य गनिर्मिविपर अपने " इति श्रुति । देवीभागनेऽपि -- -

·२१८
परशरामकल्पासूत्रम्
शक्ति करोति ब्रह्माण्ड सा वै पालयतेऽखिलम् ।
इच्छया सहरत्यया जगदेतञ्चराचरम् ॥
न विष्णुर्न हर शको न ब्रह्मा न च पावक ।
न सूर्यो वरण शक्ता स्वे स्वे कार्ये कथचन ।
तया युक्ता हि कुर्वन्ति स्वानि कार्याणि ते सुरा ।
कारण सैव कार्येषु प्रत्यक्षेणावगम्यते ॥
वस्तुजाल शक्ति हीन शक्त कर्तु न किञ्चन ।
शक्त तु परमशानि शक्त्या युक्त यदा भवेत् ॥
इति बहुविस्तरेण । आगोपालाइ च पण्डित इद कार्य कर्तु मम शक्तिरस्ति
मम शक्तिर्नास्ति इति व्यवहरन्त्यविवादेन । तम्मात् बहुप्रमाणसिद्धा शक्ति
तन्निर्वाह्य जगदपि शिवकुक्षौ सदा सूक्ष्मरूपेणास्त्यव ।।
अथवा चितो या शक्ति तत्परिणामरूप जगत् । तदुक्त वासिष्ठे-
चिद्विलास प्रपञ्चोऽय सखे ते दुखद कयम् ॥ इति ॥
एतेन चिच्छक्त्यो ईपट्टेदाङ्गीकारात् चितो निर्विकारत्वबोधकश्रुतिरविरुद्धा, अत्यन्त
भेदानङ्गीकारात् अद्वैतप्रतिपादकश्रुतयोऽप्यमाधिता । एतादृशी शक्ति वस्तुमात्रे
अनुभूयते कार्योत्पत्त्यनन्तर न तत प्राक् । अमुमेवार्थं भूतपञ्चकविवेके श्रीविद्यारण्य
स्वामिचरणा अप्याहु-
निम्तत्त्वा कार्यगम्याऽस्य शक्तिर्मायाऽमिशनिवत् ।
न हि शक्ति पचित् कश्चित् युध्यते कार्यत पुरा !! इति ।।
एव शिवनिष्ठाया तदभिन्नाया तद्धर्मरूपाया तन्निष्ठकर्तृत्वनिर्वाहिकाया सिद्धाया
सैवोपास्या। न चिद्रूप शिव , तम्यानुपाम्यत्वात् । उपासना नाम उपाम्यनिष्ठगुण
नामकीर्तनम् । शक्तिरहिते कैवले गुणाभावात् निर्गुणम्य ध्यानस्तुतिकीर्तनादि कथ
मवेत् । तदुक्त योगिनीतन्त्रे-
नव-श्री
सच ते श्री

·पष्ट खण्ड-श्यामाकम शक्त्या विना शिवे सूदमे नाम धाम न विद्यते ॥ इति ॥ यतो वाचो निवर्तन्ते अप्राप्य मनसा सह ॥ इति श्रुतिश्च । "नेति नेति" इति सनिषेधशेषत्वेनैव तस्य ज्ञेयत्वात् केवलशिवविषयज्ञानस्यो पासनादिर्मविरोधित्वेन तादृशचरमवृत्तेरपासनासाध्यत्वात् केवर शिवस्त्वनुपाम्य । तदुक्त देवीभागवतेऽपि-- शिवोऽपि शवता यात कुण्डलिन्या विवर्जित ॥ इति ।। योगिनीतन्त्रेऽपि- यज्ज्ञानेऽपि महादेवि शर्म वर्म न किंचन ॥ इति ।। किं च यथाकथचित् वलयाकारेण मनस निराकारग्रहणार्थ प्रेरणेऽपि शुभाशुभ- धर्महीनत्वात् क्षणमात्रमपि न म्थातुमर्हति । तदुक्त श्रीभगवद्गीतायाम्- केशोऽधिकतरम्नेपामव्यक्तासक्तचेतसाम् ॥ इति । अतस्तस्यैव मनस स्थैर्यार्थ किश्चिद्रूप कल्पनीयम् । यच्च परब्रह्मणि कल्पित रूप नामधामसहित तदेव शक्तिपदवाच्यम् । तदप्युक्त भागवते- एव सर्वगता शक्ति सा नीति विविच्यते । सगुणा निर्गुणा चेति द्विधोक्ता सा मनीपिमि ॥ सगुणा रागिभि सेव्या निर्गुणा तु विरागिभि । धर्मार्थकाममोक्षाणा स्वामिनी सा निराकुरा ॥ ददाति वान्छिताननचिंता विधिपूर्वकम् ॥ इति ।। एवमुक्तप्रमाणयुक्तिकलापै उपास्या परा गक्ति । परशिवश्च निर्गुण । तद्विषयिणी वृत्तिस्तु परमपुस्पार्थरूपत्वात् अम्बोपासनासाध्यत्युपपन्न सिंहासनेश्वरीत्व, साम्राज्ञी त्वम् ॥ निर्गुण एव शिव यो "बहु स्या प्रजायय" इति इच्छाशक्त्या युक्त सृष्ट्युन्मुख एव शक्तिपदघाच्य , शिव एव शक्तिरूपेणोपाम्यश्चेति तत्त्वमदगन्तव्यम् ॥ स

·२२०
परशुरामकल्पसूत्रम्
या ईदृशी त स्या प्रधान सचिवपद-अत्र सचिवपद साचिव्यरूपधर्मपर
तस्य पद आश्रय श्या मे ति । तस्या य क्रम तस्य या विमृ ष्टि अनुसरण तत्
सदा कार्यम् । अत्र सदेत्यनेन यावजीव प्राप्तौ यथा अमिहोत्रविरे यावज्जीव प्राप्ती
"साय जुहोति प्रातर्जुहोति" इति वास्यान्तरेण सङ्कोच , तथा अम्या एव
श्यामाया प्रकरणे अग्रे ।
एव नित्यसपर्यो कुर्वन् लक्षजप जप्त्वा" इति वाक्यन
लक्षजपपर्यन्त सकृत्पूजा कार्या न तु तदुत्तरमिति सकोच ॥
श्यामाया उपास्यतोपपत्ति
ननु या
म्राज्ञी सनियन्त्री म्वतन्त्रा ता परित्यज्य किं तदनुवर्तिन्या
श्यामाया
उपासनेनेत्याशङ्काया तदुपासनामुपपादयिष्यन् प्रथम लोकदृष्टान्तेन
दृढयति---
प्रधानद्वारा राजप्रसादनं हि न्याय्यम् ॥ २॥
लोके राजदर्शनोत्सुका आदो प्रधानमुपसेव्य तद्वारा राजदर्शन गृहन्ति ।
तेन फल सत्वर अनायामेन भवतीति दृष्ट रोके । तद्वदत्रापि प्रथम तत्प्रधान भूताया
श्यामाया प्रथममुपासन न्याय्यमिति भाव । द्वारे त्यनेन प्रधानोपासनपूर्ववृत्तित्व
सूचित, न्याय्य इत्यनेन अत्यन्तमनावश्यकताऽपि सूचिता । पर तु य कोऽपि समर्थ
सचिवादीननादृत्य म्वयमेव राजकृपा सपाद्य तम्मात् फल सपादयतीत्ययमपि पक्षो
लोके क्वचिदस्ति । तथाऽपि प्रधानद्वारा राजप्रसाद न न्याय्य वरमित्यर्थ ।
अय भाव –यश्व प्रधानदेवताकृपा साक्षात् सपादयितुमसमर्थ स प्रथम दीक्षा सपाद्य
श्रीगणपत्युपान्ति कृत्वा तत श्यामोपाम्ति वाराह्युपाम्ति परोपास्ति च विधाय तासा
कृपा सपाद्य पश्चात् श्रीललितोपास्ति आरभत् । ममर्थस्तु दीक्षोत्तर गणपत्युपाम्त्यनन्तर
श्रीललिताम्ममारभत् । "अतिरात्रे पोडशिन गृहाति,' नातिरात्रे पोडशिन
गृह्णाति," इतिवद्विकल्प इति तत्त्वम् | फलाधिक्यकाम उक्तकमेण
ललितोपाम्ति कुर्यात् । न्यूनफलकाम गणपत्युपान्त्यनन्तर ललितोपाम्ति कुर्यात्
इति व्यवस्था ॥ २ ॥

·पान खण्ड:--श्यामाक्रमः प्रातःकृत्यं संध्याऽन्तम् एवमुपास्त्यधिकारिणं प्रदर्य उपास्तिप्रकरणं वक्तुं प्रक्रमते-~- ब्राह्मे मुहूर्ते चोत्थाय शयने स्थित्वैव श्रीपादुकां प्रणम्य प्राणानायम्य मूलादिद्वादशान्तपर्यन्तं ज्व- लन्ती परसंविदं विचिन्त्य मनसा मूलं त्रिशो जत्वा वहिर्निर्गत्य विमुक्तमलमूत्रो दन्तधावनजिह्वाघर्षण- कफविमोचननासाशोधनविंशतिगण्डूपान् विधाय ॥३॥ श्री पादुकां गुरुपादुका प्राणा निति, प्राणायामलक्षणमुक्तं सनत्कुमारतन्त्रे-~ प्राणायामयं कुर्यात् मूलेन प्रणयेन था। अथवा मन्त्रबीजेन यथोक्तविधिना मुधीः ।। पूरयेत् पोडशभिर्वायु कुंभयच्च चतुर्गुण । रेचयंत् कुंभकार्थेन अशक्तस्ततुरीयत. ॥ तदशक्तौ तचतुर्थः स्यादेवं प्राणसंयमः । प्राणायामं विना नैव पूजनादिषु योग्यता ।। इति ।। समयारमातृकायाम्- इडया पूरयेद्वायु सकृद्ध मूलविद्यया । मध्यनाड्या कुंभयञ्च वेदसंख्या वरानने ।। नेत्रसंख्याक्रमेयीय रेचर्यत् पिहलाऽध्वना । पुनः पुन क्रमेणैव यथा वारत्रयं भवेत् ॥ इति । दन्त धाव नादीनां स्मृतिप्राप्तानामुक्तकमलामार्थ पाठः । अतः पाठक्रमेणानुष्ठेयम् । यद्यपि प्राणायामप्रकारम्त्यग्रे सूत्रेऽपि वक्ष्यति, तथाऽपि वायुधारणसमर्थानां विस्तृततया प्रदर्शन, अशक्तानां सूत्रस्यं ज्ञेयम् । विंशति गण्डू पा नित्यन्तः शेषः सष्टार्थः ॥ ३॥ - --

·परशुरामकल्पसूत्रम्
मखभस्मजलस्नानेप्विष्टं विधाय वस्त्र परिधाय ॥४॥
मन्तं ला न मुक्तं त्रिपुरार्णवे-
वस्त्रेणाद्रेण चाङ्गाना कृत्वा प्रोञ्छनमादित. ।
मूलं जपन् सप्तथा तु आपादतलमम्तकम् ॥
तलाभ्यां संम्पृशेत् देवि मन्वन्नानं प्रकीर्तितम् ।
एतत्मानमशक्तम्य विहितं शुद्धिहेतवे ।। इति ।।
भस्म स्वान मुक्तं शिवरहस्य--
शुद्धं भस्म करे धृत्वा मूलमष्टशतं जपेत् ।
सर्वाङ्गेप्वनुलेपेन भस्मसानमुदाहृतम् ॥ इति ॥
जल खानं श्रीललिताप्रकरणोक्तम् । अत्र मुख्यं जलनानं, जलाधलामे कर्मकाले
प्राप्ते अशक्तो गुरुकार्यार्थं क्षिप्रं गच्छता च मन्त्रस्नानादि कार्यम् । तदुक्तं
नारदपाञ्चरात्रे—“अथ मान्त्र शुमं शृणु" इत्युपक्रम्य,
तोयामावे तु समय दुर्गमार्गेऽवसीदत ।
गमने क्षिप्रसिद्धयर्थं गुरुकार्यप्वतन्द्रित ॥
मन्त्रस्नानं प्रकुर्वीत
इति ॥
इतोऽपि लघुस्नानं वीरतन्त्रे-
मणिबन्धादघोहम्तौ पादौ गुल्फो तथाऽऽननम् ।
शोधयत् स्नानमेतत् स्यात् पञ्चाङ्गं शुद्धिदायकम् ।। इति ॥
इमानि सानानि गतितारतम्यात् अशुचिचतारतम्याच व्यवस्थितानि ज्ञेयानि ।
अन्यान्यपि मानसिकध्यानखानादीनि ग्रन्थविस्तरभयात् नेह लिखितानि, तन्तान्तरात्
द्रष्टव्यानि ॥ ४ ॥
सन्ध्या विधत्ते-
सन्ध्यामुपास्य
सवितृमण्डले देवीं सावरणां
विचिन्त्य मूलेन निरयं दत्वा यथाशक्ति सन्तर्प्य ॥५॥

·परः खण्डः-श्यामाक्रमः सन्ध्यामितीदमुत्पतिवाक्यं, अत्र कथमावाकाक्षायामाह-स वितृ मण्डल इत्यारभ्य सन्त प्ये त्यन्नेन । तर्पगमपि मूल मुच्चार्य श्रीश्यामां तर्पयामि स्वाहा इति मन्त्रण | मालिनीतन्ले सर्पणमन्त्रोद्धारस्य- मूलान्ने मालिनी प्रोच्य तर्पयाम्यमि- वल्लमा" इति लेखात् । प्रकृते मन्त्रम्यानुक्तत्वात् मन्ताकांक्षायाः तन्वान्तरम्थमन्त्रा- दरः । यथाशक्ति इत्यनेन सङ्ख्यायाः तर्पणवृत्तेरनगलं सूचितम् ॥ अत्र निबन्धकारः एतदन्तमाहिक म्वतन्त्रोपास्ती पुरश्चरणकाले च..न तु श्रीक्रमाङ्गत्वेन सहानुष्ठाने इति जगौ। तन्न । पूर्वोक्तलौकिकन्यायदृष्टान्नेन ललितोपास्नेः पूर्व श्यामोपास्तिः सिध्यति । तदनुष्ठानमर्यादा लक्षापपर्यन्तमिति अग्रिमवाक्येन व्यवस्थितम् । इत्थं च " सङ्गीतमातृकामिष्वा संवित्माम्राज्ञी (इत्यादि) कोलमुखी वरिवस्येत" इत्यग्रिमस्त्रे क्वाप्रत्ययेन वाग़धुपास्तिपूर्ववृत्तित्वं स्पष्टम् । इत्थं सति कोलमुखीवरिखम्यापूर्वकालसंबन्धिनी या श्यामावरिवम्या जपश्च स मर्योऽपि श्रीललिता- क्रमारम्मानभूतः, नान्यो ललिताक्रमेण मह अनुष्टीयमानः श्यामारुमगन्धोऽपि सूत्रे प्रतीयते । एवं सति पुरश्चरणादिकाले आहिकं अन्यत्र नेति किं प्रमाणमनुमृत्य लिलेख । तदभिप्रायं स एव जानाति । वस्तुतो ललिताप्रयोगानगभूतश्यामाक्रमः सूत्रे अप्रसिद्धः । अनमूतक्रममुद्दिश्याहिकपाठान् अङ्गमतेऽपि क्रमे सर्वमाहिक निश्शाई प्रवर्तत एव ॥ ५॥ यागगृहप्रवेगादि प्राणायामान्नं कृत्यम सन्ध्यामुक्त्वा पूजां वक्तुमारमने- यागगृहं प्रविश्यासने आधारशक्तिकमलासनाय नम इत्युपविश्य ॥६॥ अथ प्राणायाममकारमाह- समस्तप्रकटगुप्तसिद्धयोगिनी'चक्रश्रीपादुकाभ्यो नम इति शिरस्यञ्जलिमाधाय स्वगुरुपादुकापूजांच विधाय ॥७॥ "घक' इति नास्ति-अ. गणपतिपूजांच-श्री.. .

·२२४ पधरामकल्पसूत्रम् स्व गुरुपादुका पूजां विधाय । श्यामागुरुपादुका वक्ष्यमाणा । तेन म्वमूर्ति पुप्पाक्षतान् क्षिपेत् ॥ ७ ॥ ऐं हृः अस्त्राय फट् इत्यस्त्रमन्त्रेण अङ्गुष्ठादि- कनिष्ठान्तं करतलयोः कूर्परयोः देहे च व्यापकत्वेन विन्यस्य ॥ ८॥ व्या पक त्व लक्षणं पूर्वमुक्तम् । अगुळ्यादिभेदेन मन्त्रावृत्ति , प्रतिप्रधानमिति न्यायात् ॥ ८॥ यं इति वायुं पिगळयाऽऽकृष्य देहमुपविशोष्य रं इति वायुमाकृष्य देहं दग्ध्वा वं इति वायुमा- कृष्यामृतेन दग्धदेहभस्म सिक्त्वा लं इति वायुमा- कृष्य दृढं विधाय हंस इति वायुमाकृप्य शिवचैतन्य मुत्पाद्य ॥९॥ यं इत्यस्य विशो प्य इत्यनेनान्वय , वायुवीजये शोषणकार्यक्षमत्वात् । शोषणं नाम जलाशम्यार्पणम् । वाय्वाकर्षण तु तूष्णीमेव । इटापिङ्गळे नारदीये . । निरूपिते- पिगळा वामनासा म्यादिडा तदितरा म्मृता ॥ इति । रं इति वहिबीजेन देह दाह । अमृतेन अमृतबीजेन व इत्यनेन द ग्ध भस्म से च न पुन शरीरोत्पादनार्थम् । लं इति पार्थिवीजेन सिक्तमम्मनि काठिन्यसंपादनम् । ततः तम्मिन् हस इति मन्त्रेण शिव चैतन्य सपादनम् ॥ एतावत्पर्यन्तं भृतशुद्धिं विधाय श्रीक्रमोक्तां प्राणप्रतिष्ठा च कुर्यात् ॥१॥ मूलमेकश उच्चार्य वायुमाकृष्य त्रिशः उच्चार्य कुंभयित्वा सकृदुञ्चार्य रेचयेत् । एवं रेचकप्रककुंभक

·१२५
पष्ट खण्ड-श्यामाकम
त्रिधा सप्तधा दशधा पोडशधा वा विरच्य
तेजोमयतनुः ॥ १०॥
एक श एक्वारम् । एवमग्रेऽपि । रेचक पूरक कुम कमिति द्वन्द्वसमासात्
साहित्यलाम । अत्र यद्यपि पूरक मध्य पतित रचा प्रथम कुभक चरम इति
व्युत्नम, तथाऽपि नार क्रम तात्पर्य, किं तु साहित । नमस्तु पूर्णपाठानुसारेणैव ।
त्रिघत्यारभ्य सङ्ख्याद्धो फ्राधिक्यम् । ते जो म यतनु इत्यनेन प्राणायामप्रियाया
पापशोधक्त्व मूचितम् ॥ १० ॥
पडङ्गादिन्यासपञ्चकम्
अथ न्यासनाल वदति-
पडझं वालासहितां मातृकां मूलहन्मुखेषु
रतिप्रीतिमनोभवान् विन्यस्य ॥ ११ ॥
विन्य म्य इति सर्वत्रानुपज्य योज्यम् । तथा च पडङ्ग रिन्यम्बत्यर्थ ।
एतन्मन्त्रम्वरूप उपरिष्टात् म्पष्टीकरिप्याम । अयमको न्यास । पारा स हिता
मातृ का विन्य म्य इति द्वितीया न्यास । मातृका पहिर्मातृकाम् । न्यामम्थानानि
तन्त्रान्तराढवगन्तव्यानि । अग्रे वक्ष्यमाणत्रितारीकुमारीफेवमार्योर्विकल्पेन प्राप्ता
तद्वाधक केवलपारासहितामिति विशपणम् । तेन मातृकान्यासमन्त्रे सना नारायोग
एव, अन्यत्र विकल्पेन वालायोग । न्यासम्थानाना बहुप्रसिद्धया नात्र लय ।
मन्त्रम्वरूप च--ऐं क्लीं सो अनम
। एवमग्रेऽपि । मूल मूलाधारम्थानम् ।
तदादित्रिषु र त्या दित्रय विन्यसेत् । अय तृतीयो न्यास ॥ ११ ॥
मूलं सप्तदशधा खण्डयित्वा पद ब्रह्मविले त्रीणि
ललाटे चत्वारि भ्रूमध्ये दक्षवामेक्षणयोः पद् चाप्टो
सप्तास्ये दक्षवामश्रुतिकण्ठेप्वेकै दक्षवामांसयोरप्टो
च दश हृदि दश दक्षवामस्तनयोरष्टावष्टौ नव
नाभौ द्विः स्वाधिष्ठाने पड़ाधार एवं विन्यस्य ॥ १२ ॥

·परशुरामकल्पसूत्रम् खण्ड यि ला विभज्य । विभागप्रकार विभक्तखण्डै त्रियमाणन्यासस्थानानि चाह—प डि त्या दिना । पडित्यादिसङ्ख्यावाचकानि पदानि मूलस्थवर्णपरामि । आदिमपड्वर्णान् नमोऽन्तानुच्चार्य ब्रह्मरन्धे न्यमेत् । एवमग्रेऽपि । दक्ष वा मे क्षण यो पट् चा टा वित्यत्र दक्षनेत्रे पड्वर्णा क्रमप्राप्ता वामनेत्रे अष्टौ यथासख्य योज्यम् । एवमेव दक्ष वा मा स यो इत्यादौ द्रष्टव्यम् । सर्वत्र त्रितारीकुमारीयोग कार्य स्वाधिष्ठान पड्दळकमल गुह्यम्यानम्थम् । आधारो मूलाधार , स पूर्व व्याख्यात । अय चतुर्थो न्यास ॥ १२ ॥ पञ्चममाह- पुनराधारादिब्रह्मविलपर्यन्तं सप्तदशखण्डानुक्त- स्थानेषु विन्यस्य ॥ १३ ॥ पूर्वस्माद्वैरक्षण्य मूलाधारादिम्थानवैपरीत्यमात्र,'न तु सप्तदशखण्डवैपरीत्य प्रमाणाभावात् ॥ निबन्धकार खण्डवपरीत्य लिल्ख । तस्य प्रमाण तदीयेच्छैव न त्वन्यत् ।। अय पञ्चमो न्यास ॥ १३ ॥ मन्दिरार्चनम् एव न्यासनालमुक्त्वा मन्दिरार्चन वदति- अमृतोदधिमध्यरत्नद्वीपे मुक्तामालाद्यलड्कृतं चतुर्दारसहितं मण्डपं विचिन्त्य तस्य प्रागादि- चतुर्दारेषु सां सरखत्यै लां लक्ष्म्यै शं शङ्खनिधये पं पद्मनिधये नमः ला इन्द्राय वजहस्ताय सुराधिपतये ऐरावतवाहनाय सपरिवाराय नमः सं अग्नये शक्तिहस्ताय तेजोऽधिपतये अजवाहनाय सपरि- खण्डमय पूर्ववत्, सदेवपरात्यवोधकप्रमाणाभावात्-व 1 ·२२७ पष्टः खण्ड:-श्यामाकमः वाराय नमः टां यमाय दण्डहस्ताय प्रेताधिपतये महिपवाहनाय सपरिवाराय नमः क्षां निव॑तये खड्गहस्ताय रक्षोऽधिपतये नरवाहनाय सपरिवाराय नमः वां वरुणाय पाशहस्ताय जलाधिपतये मकर- वाहनाय सपरिवाराय नमः यां वायवे ध्वजहस्ताय प्राणाधिपतये रुरुवाहनाय सपरिवाराय नमः सां सोमाय शंखहस्ताय नक्षत्राधिपतये अश्ववाहनाय सपरिवाराय नमः हां ईशानाय त्रिशूलहस्ताय विद्याऽधिपतये वृपभवाहनाय सपरिवाराय नमः ओं ब्रह्मणे पद्महस्ताय सत्यलोकाधिपतये हंसवाह- नाय सपरिवाराय नमः श्री विष्णवे चक्रहस्ताय नागाधिपतये गरुडवाहनाय सपरिवाराय नमः ओं वास्तुपतये ब्रह्मणे नमः इत्येकादशदिक्षु एकादश देवानर्चयेत् ॥ १४ ॥ एका दश दिशश्च---चतस्रो दिशः, चतस्रोऽवान्तरदिशः, ऊर्च, अधः, समस्तं चेति ज्ञेयाः । गेप स्वयमूह्यम् ॥ १४ ॥ श्यामाक्रममन्त्रेषु वीजविशेपयोगः श्यामाक्रमे सर्वमन्वेषु वीजविशेषयोगमाह- श्यामाक्रममत्राणामादो नितारीकुमारीयोगः कुमारीयोगो वा त्रितारी पूर्वोक्ता कुमारी वाला शेपमुत्तानम् ॥ १५॥ अर्थः स्पष्टः ॥१५॥ , ·२२० परशुरामकल्पसूनम् फर्तृगुणविशेपविधिः कर्तुरङ्गभूतान् काश्चित् गुणानाह-- गन्धद्रव्येण लिप्ताङ्गस्ताम्बूलामोदितवदनः प्र- सन्नमना भूत्वा ॥ १६ ॥ श्यामाचरलेसनप्रकारः अथ श्यामाचरलेखनप्रकारमाह- सुवर्णरजतताम्रचन्दनमण्डलेषु विन्दुत्रिकोण- पञ्चकोणाप्टदळपोडशदळाष्टदळचतुर्दळचतुरश्रात्मकं चक्रराजं विलिख्य ॥ १७ ॥ मण्ड ले पु फलमेषु । पञ्च कोण पञ्चाश्रकुण्डाकारम् । निर्माणं विन्दुमारभ्य निर्गमनरीत्या ज्ञेयम् ॥ १७ ॥ सामान्यार्थ्यविधिः अथ सामान्यार्थ्यविधिमाह-~- मूलेन त्रिवारजप्तेन शुद्धजलेन चतुरश्रवृत्तपत्- कोणत्रिकोणविन्दून् प्रवेशेन मत्स्यमुद्रया विधाय अं आत्मतत्वाय आधारशक्तये वोपट् इत्याधारं प्रतिष्ठाप्य धूम्रार्चिरूमा ज्वलिनी ज्वालिनी विस्फुलिगिनी सुश्रीः सुरूपा कपिला हव्यवाहा कव्यवाहेत्यग्निकळा अभ्यर्च्य उं विद्यातत्वाय पद्माननाय चौपट् इति पात्रं प्रतिष्ठाप्य तपिनी ·२१९ पठः खण्डः-दयामाकर्मः तापिनी धूम्रा मरीचिालिनी रुचिः सुषुम्ना भोगदा विश्वा वोधिनी धारिणी क्षमा इति पाने सूर्यकळा अभ्यर्च्य मं शिवतत्वाय सोममण्डलाय नमः इति शुद्धजलमापूर्य अमृता मानदा पूषा तुष्टिः पुष्टी रतिः धृतिः शशिनी चन्द्रिका कान्ति- ज्योत्स्ना श्रीः प्रीतिरङ्गदा पूर्णा पूर्णामृता चेति चन्द्रकळा अभ्यर्च्य अग्नीशासुरवायुपु मध्ये दिक्षु च पडङ्गानि विन्यस्य अस्त्रेण संरक्ष्य कवचेनावकुण्ठ्य धेनुयोनी प्रदर्य मूलमत्रेण सप्तशोऽभिमन्य तजल- विषुभिः यागगृहं पूजोपकरणानि चावोक्ष्य ॥१८॥ प्रये शेन प्रवेशरीत्या । मत्स्य मुद्र या, सा चोक्ता तन्त्र- अधोमुग्वे वामको दक्षिणं तादृशं करम् । स्थापयन्मत्स्यमुद्रेयं तान्त्रिकैः परिकीर्तिता ॥ इति ॥ दक्षपाणितलं देवि वामपृष्ठोपरि न्यमेत् । अडगुष्ठद्वितयं सम्यक् ऋजुरूपमघोमुखम् ।। मत्स्यमुद्रेयमाख्याता मण्डलादिप्रकल्पने ॥ इति परमानन्दतन्वेऽपि । आधारलक्षणं तत्रैव- आधाराण्यपि चैनेषां वर्तुलं वा त्रिकोणकम् । योन्याकारं च पट्कोणं अष्टकोणमथापि या ॥ अपदं त्रिपदं पञ्चपट्सप्ताष्टपदं तया । मध्यछिद्रं यथापात्रपृष्ठं न म्याच भूगतम् ॥ अन्तर्नव निमम म्यान् तथा कर्तव्यमम्बिके ।। इति ॥ 'संस्कृतजलं मडसकरणार्यमत्र न तु तत्पूरगार्य प्रमाणामावाद, पूरणं तु मूलान भिमन्तित शस्त्रलेनेव देयम्" इत्राधिका-. 1" ·परशुरामकल्पसूत्रम् । नमोऽन्तैश्चतुर्थ्यन्तरेतैर्नाममि वहिकळापूजनमाधारे कुर्यात् । नमोऽन्तत्वं चतुर्थ्यन्तत्वं सूर्येन्दुकळाम्वपि द्रष्टव्यम् । पात्र प्रतिष्ठा प्य इति निरुक्तस्थापिताधारे इति शष । वहन्यादिकळानामभ्यर्चन पश्चिमादिप्रादक्षिण्यन । प्रमाणमुक्त प्राक् । शेष स्पष्टम् । अग्नीशेति--तत्प्रकार पूर्वमेव दर्शित । अस्त्रेण अम्त्रमन्त्रेण । क व चेन कवचमन्त्रेण ॥ केचित्तु--अ व कुण्ट्ये त्यनेन अवकुण्ठनमुद्राकवचमन्त्रयो ग्रहण कार्यम् । अवकुण्ठनमुद्रास्वरूपमुक्त तन्त्र--- हस्तद्वय मुष्टिरूप तर्जन्याय॒जुरूपके । युगपत् भ्रामयेत् ताभ्या मुद्रेयमवयुण्ठिनी ॥ इति प्रजगु ॥ धेनु धेनुमुद्रा । इय लोके बहुरूदा । तथाऽपि तत्प्रमाणं लिरयते- तर्जन्यादिचतुष्क तु प्रोत हस्तद्वयस्थितम् । दक्षतर्जन्यनामाया वाममध्यकनिष्ठिके ।। वामतर्जन्यनामाया दक्षमध्यकनिष्ठिकै । अधोमुखी धेनुमुद्रा इति परमानन्दतन्ने स्थितम् । योनिस्तु पूर्वमुक्ता । सप्तश सप्तमृत्व । त ज ल वि पुड् मि सामान्यार्थ्यविड्भि ॥ १८ ॥ ॥ विशेपार्च्यविधिः ताभिरीकाराङ्कितत्रिकोण'वृत्तचतुरनं मण्डलं विधाय तस्मिन् पुष्पाणि विकीर्य पूर्ववदाधारं प्रतिष्ठाप्य अग्निकळा अभ्यर्च्य पात्रं प्रतिष्ठाप्य तस्मिन् पात्रे ह्रीं ऐं महालक्ष्मीश्वरि परमखामिनि ऊर्ध्वशून्य- पदकोणा-श्री 1 ·पष्ट खण्ड-श्यामाक्रम प्रवाहिनि सोमसूर्याग्निभक्षिणि परमाकाशभासुरे आगच्छागच्छ विश विश पात्रं प्रतिगृह्ण प्रतिगृह्ण हुँ फट् स्वाहेति पुष्पाञ्जलिं विकीर्य सूर्यकळा अभ्यर्च्य ब्रह्माण्डाखण्डसंभूतमशेषरससंभृतम् । आपूरितं महापात्रं पीयूपरसमावह ।। इत्यादिममार्य द्वितीयं निक्षिप्य अकथादि - त्रिरेखाऽद्वितकोणत्रये हलक्षान् मध्ये हंसं च विलिख्य मूलेन दशधा अभिमन्त्र्य चन्द्रकळा अभ्यर्च्य अग्नीशासुरवायुपु मध्ये दिक्षु पडगानि विन्यस्य अस्त्रेण संरक्ष्य कवचेनावकुण्ठ्य धेनुयोनी प्रदर्शयेत् ॥ १९ ॥ ता मि सामान्यायोदकसबन्धिनीभि अद्भि । ईकारा कि ते ति त्रिकोण विशेषणम् । त्रिकोणमध्य ईकार लिरवेत् इति भाव । इद न पूर्ववत् प्रवेशरीत्या निर्माणाभिप्रायकम् , किं तु निर्गमरीत्या, त्रिकोणमारभ्य चतुरश्रावसानपाठात् , त्रिकोण सर्वान्त चतुरश्र सर्वम्मात् बहिरिति प्रायो दृटत्यात् । पूर्व व दि ति सामान्याधिार वदित्यर्थ । अनि कळा धूम्राचिरादी अभ्य र्च्य पात्र प्रतिष्ठाप्य इत्यत्रापि पूर्ववत् इत्यनुवर्तने, योग्यत्वात् । तेन पात्रप्रतिष्ठापने पूर्वमन्वलाम । आ दिम द्वितीया प्रोक्तो अत्र सूत्रे, तेन नात्र तृतीयचतुर्थपञ्चमा अनुत्तत्वात् । नहि] गणपतिकम इव मध्यम चतिवत् चकारोऽम्ति, अग्रे मपञ्चकमुररीकृत्येति वा लिङ्गमस्ति, यन तलाभो भवेत् । तम्मात् यावदुक्तम् । अश्व कश्च यश्च ते आदो यासा ता त्रिरखा । अवर्णमारभ्य विसर्गान्ता एका वर्णमयी रेखा, तत कादितान्ता, तत थादिसान्तेति भाव । विशपस्यानुक्तत्वात् स्वाग्रादिप्रादक्षिण्यन । ह ळ क्षान् बीन् वर्णान् त्रिषु विलिख्य 1ईकार- " ।

·२३२ परशुरामकल्पसूत्रम् मध्ये हंस इति उत्तरसंस्थं लिखित्वा । इदं सर्व पात्रम्पद्व्ये तत्संस्काररूपं लेखनम् । इत्यं च ईदृशरेखेन द्रव्यसंस्कार भावयेत् इति तदर्थ । दशधा- एतदनन्तरं आवर्तित- मूलेनेत्यस्य विशेषणम् । धेनु यो नी प्रदर्शयेत् इति धेनुमुद्रां प्रदर्य योनिमुद्रया प्रणमेत् । ए त दर्य संशोधन मि ति क्वचित् पुस्तके पाठ ॥ १९ ॥ चक्रदेवीपूजा इत्थं पात्रासादनमुक्त्वा श्रीदेवताया मूर्तिकल्पनामन्त्रमाह- चक्रमध्ये श्रीमातमुक्त्वा गीश्वरीमूर्तये नमः इति मूर्ति कल्पयित्वा भूयः श्रीमातमुक्त्वा गीश्वर्य- मृतचैतन्यमावाहयामि इत्यावाह्य पोडशभिरुपचर्य आशुशुक्षणित्र्यक्षरक्षःप्रभञ्जनदिक्षु देव्या मौळी परितश्च पूज्या अङ्गादेव्यः । तन्मत्राः सर्वजनादयः अष्टौ सप्तैकादश दश पुनर्दशाष्टाविंशतिखण्डाः त्रितारीकुमारीवागादयः सजातयः सामान्यमनु- युक्ताः ॥ २०॥ चक्र मध्ये इति आवा ह्ये त्यनेनान्वितम् । श्री इत्यारभ्य प्रथमनम इत्यन्त उक्त्वेत्यपहाय मूर्तिकल्पनमन्त्र । द्वितीय श्री इत्यारभ्य आ वा ह या मी त्यन्त उक्त्वावर्ज आवाहनमन्त्र । पोडशोपचारा सप्रमाण द्वितीयखण्डे दर्शिता । आशुशुक्ष णि अमि , त्यक्ष ईशान , रक्ष निर्मति , प्रभजनो वायु , एपा दिक्षु उक्तकमेण विदिविति भाव । देव्या मौळी मध्य इत्यर्थ । परित प्रागादिदिक्षु अगदेव्य पडङ्गदेव्य मन्त्रान् वक्तु प्रक्रमते तन्मन्ता इति । मूलमन्त्रे सर्वज नेत्यारभ्य पटखण्डानि पडङ्गदेवीना मन्त्रा योध्या । तत्रैकैक कूटं कियद्वर्णकमिति जिज्ञासायामाह-अष्टा विति । सर्वजनेत्यादिषट्खण्डानि क्रमादष्टादिसङ्ख्याकानीत्यर्थ । प्रथमखण्ड अष्ट वर्ण, द्वितीयं . पूज्या । तासा ·पष्टः खण्ड:-नयामानमः २३३ सप्त वर्ण, तृतीयं एका दश वर्ण, चतुर्थपञ्चमी दश वीं षष्ठं अष्टाविंशति वर्णकमिति फलितम् । न केवलं मूलमन्तघटकोक्तसङ्ख्याकवर्णा एव मन्त्रस्वरूपं, अन्येऽपि वर्णा योज्याः इत्याह --त्रि तारी कुमारी वा चः आदौ एषां खण्डानां, जातिः हृदयाय शिरस इत्यादि, तैः सहिताः सजात यः, सामान्यमनको नमःस्वाहावपडित्यादयः, तैः क्रमेण युक्ताः । इत्थं च मन्त्रस्वरूप-ऐं ही श्री ऐं क्लीं सौः ऐं सर्वजनमनोहारि हृदयाय नमः । उक्तबीजानि ऐं इत्यादीनि सप्त आदी सर्वत्र योज्यानि । ७ सर्वमुखरञ्जिनि शिरसे स्वाहा, ७ की ही श्री सर्वराजवशंकरि शिखायै वषट् , ७ सर्वस्त्रीपुरुषवशंकरि कवचाय हुं. ७ सर्वदुष्टमृगवशंकरि नेत्रत्रयाय वौषट् , सर्वसत्ववशंकरि सर्वलोकवशंकरि अमुकं मे वशमानय स्वाहा सौः क्लीं ऐं श्री ही में अस्त्राय फट्, इति मन्त्रस्वरूपम् । यद्यपि मन्त्रे त्रयस्त्रिंशद्वर्णाः दृश्यन्ते सूत्रोक्ताष्टा- विंशतिसङ्ख्यया विरुध्यन्ते, तथाऽपि स्वाहाऽन्ताः सप्तविंशतिवर्णाः अग्रिमषड्बीजानि मिळित्या श्रीपोडशाक्षयों प्रविष्टपञ्चदशवर्णात्मककूटत्रये एकैककूटस्यकैकवर्णत्ववत् पण्णां वर्णानामेकवर्णत्वम् । इत्यं च अष्टाविंशतिसंख्योपपन्ना { निबन्धकारः स्वाहाऽन्तं खण्डं चकार, तथा सप्तविंशतिवर्णात्मक उक्तगतेरप्यभावः ॥ २० ॥ आवरणपूजा पश्चादावरणपूजां कुर्यात् ॥ २१ ।। पश्चादितीदं सूत्र व्यर्थ इव दृश्यते, तथाऽपि न तथा मन्तव्यम् । तथा हि-इदं आवरणपूजोत्पतिवाक्यं, अग्रिमवाक्यानि तदितिकर्तव्यतामपञ्चरूपाणि, सोमेन यजेत." "ऐन्द्रवायर्व गृहाति" इतिवत् । एतेन एकविधिविहितत्वेन एकपदार्थरूपत्वात् मध्ये आवरणावयवैकदेवतालोपेऽपि पुनः सर्वानुष्ठान सिद्धम् ॥ २१॥ अथ सर्वोपयोगिनी कांचित् परिभाषामाह- सर्वचकदेवतार्चनानि वामकराङ्गुष्ठानामिकास- न्दष्टद्वितीयशकलगृहीतश्रीपात्रप्रथमविन्दुसहपतितः दक्षकराक्षतपुष्पक्षेपेः कुर्यात् ॥ २२ ॥ . " 30 ·परशुरामकल्पसूत्रम् सर्व चक्रदेवता. गणपत्यादिपरान्ता. सामान्यपद्धत्या यक्ष्यमाणा अन्याश्च । श्री पात्रं विशेषाठपात्रम् । स ह प ति तै रित्यनेन बिन्दु पुष्पाक्ष त यो पतनं एककाल इति सूचितम् ।। २२ ॥ प्रथमावरणदेवता तत्स्थानं चाह--- त्रिकोणे रतिप्रीतिमनोभवान् ॥ २३ ॥ त्रिकोणे त्रिकोणकोणेप्वित्यर्थ । अत्र क्रमम्यानुक्तत्वात् स्वाग्रादिप्रादक्षिण्य क्रमः । यद्वा-आग्नेयकोणे, तत श्वमोणे, तत ऐशाने, तेनोदगपवर्गलाम । इति प्रथमावरणम् ॥ २३ ॥ द्वितीयावरणपूजास्थानादिकं दर्शयति- पञ्चारमूले पुरआदिक्रमेण द्रां द्रावणवाणाय द्रीं शोपणवाणाय क्लीं वन्धनवाणाय ब्लू मोहन- वाणाय सः उन्मादनवाणाय नम इति तदने मायाकामवाग्ब्लू स्त्रीमुपजुष्टाः काममन्मथकन्दर्प- मकरकेतनमनोभवाः ॥ २४ ॥ नम इति सर्वमन्त्रेप्वनुपज्यने । पुर प्राची । मूले पञ्चारकोणमूले । त द ग्रे इति पञ्चारकोणाग्रेष्वित्यर्थ । मायाऽऽदिपञ्चकै क्रमेण युक्ता कामा दय पूज्या इत्यर्थ । मन्त्रम्वरूपं तुही कामश्रीपादुका पूजयामि । एवमग्रेऽपि । पूर्ववत् चतुर्थ्यन्तनमोऽन्तरहितं ज्ञेयम् । इति द्वितीयावरणम् ॥ २४ ॥ तृतीयावरणपूजादेशादीनाह-~ अष्टदळमूले ब्राह्मी-माहेश्वरी-कौमारी-वैष्णवी- वाराही-माहेन्द्री- चामुण्डा-चण्डिकाः सेन्दुस्खर- युग्मान्त्यादयः पूज्याः। तदने लक्ष्मी-सरस्वती-रति- ·पंट खण्ड.--श्यामाकाम' प्रीति-कीर्ति-शान्ति-पुष्टि-तुष्टयः ॥ २५ ॥ इन्दु ना अनुम्बारेण सहिता यं स्वर युग्मे पु अं आ इ ई उ ऊ ऋ लं. ए ऐ ओ औ अं अ इत्यष्टमु अन्त्या आ ई ऊ ऋ ल ऐं औ अ इत्यष्टौ वर्णा आ दो एमि कमेण युक्ता बाहयादय पूज्या । मन्त्रम्वरूपं--आ ब्राझीश्रीपादुका पूजयामीति । एवमग्रेऽपि । तदने इति अष्टदळाग्रे इत्यर्थ । जातायेकवचनम् । पूज्या इत्यम्यानुपन । इति तृतीयावरणम् ॥ २५ ॥ चतुर्थावरणपूजाम्थानान्याह- पोडशदळे वामा-ज्येष्ठा-रौद्री-शान्ति श्रद्धा-सरस्वती- क्रियाशक्ति लक्ष्मी-सृष्टि-मोहिनी-प्रमथिनी-आश्वा- सिनी-वीची विद्युन्मालिनी-सुरानन्दा-नाग- बुद्धिकाः ॥ २६ ॥ अत्र क्रि या शक्ति विद्युन्मा लि नी सुरानन्दा इत्येकैका देवता । शेपा देवता म्पटा । क्रमम्यानुक्तत्वान् देव्यप्रदळमारभ्य प्रादक्षिण्येन । इति चतुर्थावरणम् ॥ २६ ॥ पञ्चमावरणदेशादीनाह- अष्टदळे असिताङ्ग-रुरु-चण्ड-क्रोधन-उन्मत्त. कपाल-भीषण-संहाराः सदण्डिस्वरयुग्मादिसंयुक्ता भैरवान्ताश्च भावनीयाः॥ २७ ॥ सदण्डी त्यत्र दण्डी अनुस्वार , “दण्डी पञ्चदश शून्य " इति मेदिनीकोशात् । अनुम्बारेण सहिता ये पूर्वोक्तम्बर युग्मा द य अ इ उं इत्यादय आदौ ते. युक्ताः भैरवान्ताच ये मन्त्रा ते पूज्या इत्यर्थ 1 यथा-अ असितागभैरवश्रीपादुका पूजयामि । एवमेवाग्रिमसप्तमन्त्रा ऊह्या । इति पञ्चमावरणम् ॥ २७ ॥ .

·१३१
परशरामकल्पसूत्रम्
पाठावरणदेवतामन्त्रादीनाह-
चतुर्दळे मायुक्ततङ्गीसिद्धलक्ष्मीश्च महामायुक्त-
तङ्गीमहासिद्धलक्ष्मीश्च ॥ २८ ॥
उभयत्र युक्तेति ज्ञेयम् । तथा च मातही महामातहीति सिद्धम् । शेष स्पष्टम् ।
मातही सिद्धलक्ष्मी महामातही महासिद्धलक्ष्म्य चतस पूज्या इति विवेक । इति
पष्ठावरणम् ॥ २८ ॥
सतमावरणपूजामाह-
गं गणपति-दुं दुर्गा-वं वटुक-रुं क्षेत्रपालाः चतुरश्रे
संपूज्याः ॥ २९॥
क्रमस्तु आग्नेयकोणमारभ्यैशानान्तकोणेषु । इति सप्तमावरणम् ॥ २९ ॥
आवरणबहिर्भूतदेवतायजनम्
श्रीकमे तन्त्रान्तरे आनायादिदेवतावत् आवरणयहि तदेवतायजनमाह-
सां सरस्वत्यै नमः इतिप्रभृति वास्तुपतये ब्रह्मणे
नमः इतिपर्यन्तं पुनस्तत्रैवाभ्यर्च्य ॥ ३०॥
तत्रैवेति पूर्व यत्र न्यासोत्तर पूजिता तत्र तैरेव मन्तै श्रीपादुका पूजयामीति
सहित । यथा सा सरस्वत्यै नम सरस्वतीश्रीपादुका पूजयामीति । एवमग्रेऽपि
नम पदान्ते श्रीपादुकामिति योगस्तु स्त्रे नमोऽन्तानुकरणेन स्चित ।।
निवन्धे चनुर) अमीषा पूजनमुक्त, तन्मन्दम् , पूर्व यत्रैकवार पूजिता
तत्रैव पुन पूज्या इति स्वरसतो लाभात् । लोकेऽपि “चैत्र गृहात् बहि स्थापय,
मैत्र गृहे भोजय, चैत्र तत्रैव भोजय" इत्युक्तौ कथमनुभव श्रोतु इति सूक्ष्मबुद्ध्या
विचारयन्त्वार्या ॥ ३०॥

·पट खण्ड-श्यांमारम श्यामाविद्याऽऽचार्यपूजा श्रीश्यामाविद्या प्रवर्तकाचार्यपूजा तेषा म्यान चाह- हंसमूर्तिपरप्रकाशपूर्णनित्यकरुणसंप्रदायगुरूंश्चतु. रश्रपूर्वरेखायामभ्यय॑ ॥ ३१ ॥ हंसम् तिश्च पर प्रकाशश्च पूर्णश्च नित्य श्च करुणश्च ये ते सप्रदाय. गुरव तान् चतुर अपूर्वरे खा या उदगपवर्ग पूजयेत् इति तदर्थ । मन्तम्यरूपं च-हसमूर्तिसपदायगुरुश्रीपादुका पूजयामि । एवमनिममनेष्वपि सप्रदायगुर्विति योज्यम् , “ द्वन्द्वान्ते श्रूयमाण प्रत्येक सर्वत्र सम्बध्यने " इति न्यायात् ॥ ३१ ॥ गुरुपादुकापूजा एव चापूजा समाप्य गुस्यादुकापूजामाह---- स्वशिरसि सामान्यविशेषपादुके अभ्यर्चयेत् ॥ ३२ ॥ सामान्य गुरुपादुका मन्त्र दीक्षारसण्डे प्रतिपादित । विदो पगुरुपादु- का मन्त्र चरमसण्डे श्यामागुरपादुकेत्युद्धृत । ताभ्या मन्त्राभ्या व शिर सि पादुकाद्वय सपूजयेत् ॥ ३२॥ देव्या पुन पूजा एव गुरुपादुकाऽर्चनान्त आवरणपूजामुम्चा मधानदेवनापूजापुरस्सर पलिपदान विवृणोति--- पुनर्देवीमभ्यर्च्य बालया पोडशोपचारान् विधाय ॥ ३३ ॥ मन्नेति शेष | पुनरित्यनेन पडादेवनाम्य मात्र प्रधानदेव्यर्चनं ज्ञापितम् । पालये ति म्पष्टम् ॥ ३३ ॥ ' इति ।

·परशुरामकल्पसूत्रम् २१८ वलिदानम् बलिदानप्रकार दर्शयति- शुद्धजलेन त्रिकोणवृत्तचतुरनं विधा'यार्धान्नपू- सलिलं सादिमोपादिममध्यमं सु[सगन्धपुष्पं साधारं पात्रं निधाय ॥३४॥ शुद्ध जले न करशम्येन । अर्धान्न पूर्ण स लि ल यस्मिंस्तत् । आ दिम प्रथम उपादिम द्वितीय मध्यम तृतीय एभि सहित सुगन्ध पुप्प यत्र ईदृश आधार सहित बलि पात्र निधाय म्थापयित्वा ॥ ३४ ॥ बलिदानमन्त्रान् तदितिकर्तव्यता च दर्शयति- श्रीमातमुक्त्वा गीश्वरीमं वलिं गृह्ण गृह हुं फट् स्वाहा श्रीमातमुक्त्वा गीश्वरि शरणागतं मां त्राहि त्राहि हुं फट् स्वाहा क्षेत्रपालनाथमं वलिं गृह गृह हुं फट् स्वाहा इति मन्त्रत्रयेण वामपाणिघा- तकरास्फोटसमुदश्चितवक्त्रनाराचमुद्राभिः वलिं प्रदाय ॥ ३५॥ श्रीमा त मिति हुफट् स्वा हे त्यन्त मन्त्रत्रयम् परमानन्दतन्त्रे- विमुष्टयड्गुष्ठतर्नन्यावूर्वागुष्ठानतर्ननी। चैव मुद्रा नाराचसज्ञिता ॥ इति ॥ अयमर्थ --प्रथम हस्तद्वय मुष्टिभाव सपाद्य तम्या निर्गने विमुष्टी य अगुष्ठतर्जन्यौ तयोर्मध्य ऊर्वाग्रमङगुष्ठ प्रागमा कुर्यात् । इय नाराचमुद्रेत्यर्थ ॥ ३५॥ यि तस्मिन् पुष्पाणि विकीर्यार्धा-श्री नाराच मुद्रा हस्तद्वयगता मजुरूपा तन्नी ·घट खण्ड-श्यामाक्रम सुवासिनीपूजादि एवं बलिप्रदानम्ममुक्त्वा सुवासिनीपूजाऽऽदिकमुपदिशति- श्यामलां शक्तिमाहूय वालया तामभ्यर्च्य तस्या हस्त आदिमोपादिमौ दत्वा तत्वं शोधयित्वा तच्छेपमुररीकृत्य योग्यैः सह हविश्शेष स्वीकुर्यात् ॥ ३६॥ अभ्य च्र्ये ति विशेषानुक्ते यथाविभवम् । तत्त्व शोध यि त्या इत्यनेन तत्त्वशोधनमन्त्रा अपि प्राप्ता ते च मन्त्राश्चत्वार प्रसिद्धा । ले पात्रचतुष्टय प्राहयित्वा चतुर्थपान सशेष ग्राहयित्वा तच्छे प स्वय उररी कुर्यात् । हविशेषप्रतिपत्तिमाह-यो ग्यै रिति । योग्यपढार्थ श्रीक्रमोक्तशिष्टपदेन व्याख्यात । इथ च तम्य प्रयोजन, तदितिकर्तव्यता, तत् मर्ममपि श्रीक्रमोकप्रकारेणावगन्तव्य भवति ॥ ३६॥ . श्यामापूजाऽधि एव सगीतमातृकापूजा कियकाल तव्या इत्यवयाकाङ्क्षाया तदवधिमाह-- एवं नित्यसपयाँ कुर्वन् लक्षजपं जप्त्वा तद्दशांश- क्रमेण च होमतर्पणब्राह्मणभोजनानि विदध्यात् ॥३७॥ व उक्तप्रकारण नित्य सपर्यो नित्यपूजाम् । अत्र कुर्य नित्यनेन पूजनस्य जपाङ्गत्व गमयति । तथा हि-~-यदि पूजा प्रधान जपश्चाङ्ग स्यात् तर्हि यावत्पर्यन्त लक्षजप तावत्पूजेति कथन विरुध्येत । न हि अङ्गानुसारिणी प्रधानाति लोके वेदे च दृष्टा । " यावत् भटो धावति तावत् राना धावति" इति न हि ब्रूने । “ यावत् राजां धावति तारत् भटो धावति" इति व्यवहारोऽस्ति । अतो जप प्रधान, तदवधित्वम्य पूजाया कथनात् । अत एव जपसमाप्तौ पृनानिवृत्ति । रक्षजप जत्त्वेति लक्षसङ्घयाविशिष्टजपोऽनेन विधीयते । तद्दमाशन मेण-होमो जपदशाश, तद्दगाश तर्पण, तद्दशाग बाह्मण भोजन मित्यर्थ ॥ ३७ ।।

·परशुरामकल्पसूत्रम् २४० श्यामामनुजापिधर्मा अर्थतन्मनुजापिधर्मानाह- एतन्मनुजापी न कदम्बं छिन्द्यात् गिरा काळीति न वदेत् वीणावेणुनर्तनगायनगाथागोष्ठीषु न पराङ्मुखो गच्छेत् गायकं न निन्द्यात् ॥ ३८ ॥ एतन्म नु जा पी श्यामामनुजापीत्यर्थ । एते धर्मा न जपसमकालिका , किं तु जपमारभ्य यावज्जीव, “तम्मादमिचिद्वर्षति न धावत्" इतिवत् ॥ ३८ ॥ , ललितोपासकधर्मा एव श्यामोपासकाना धर्मानुक्त्वा प्रसङ्गात् प्राधान्याच्च ललितोपासकधर्मा नप्याह- ललितोपासको नेक्षुखण्डं भक्षयेत् न दिवा स्मरेद् वार्ताळी न जुगुप्सेत सिद्धद्रव्याणि न कुर्यात् स्त्रीपु निष्ठुरतां वीरस्त्रियं न गच्छेत् न तं हन्यात् न तद्रव्यमपहरेत् नात्मेच्छया मपञ्चकमुररीकुर्यात् कुलभ्रष्टेः सह नासीत न बहु प्रलपेत योपितं संभाषमाणामप्रतिसंभाषमाणो न गच्छेत् कुल- पुस्तकानि गोपायेत् इति शिवम् ॥३९॥ इति ... कल्पसूत्रे श्यामाक्रमोनाम पष्ठ खण्ड इक्षु खण्ड मित्यनेन तद्विकाराणा गुडशवरादीना अदोष सूचित । यार्ता ळी वाराहीम् । सिद्धद्रव्या णि मपञ्चकरूपाणि न जुगुप्मे तम्बमनमाऽपि न निन्यात् । निठुरता नासिकाच्छदनादि । वीर त्रिय मिति पष्ठीतत्पुरुष , न कर्मधारय । तथा सति अग्रे न त हन्यात्' इत्यत्र पुम्चम्यानन्वयापत्ते । अतो बाधकसत्त्वात् ·मप्तमः खण्ड:-वाराहीक्रमः लघोरपि कर्मधारयस्य त्यागः ! वीर स्त्रियं इत्यत्र वीरपदार्थश्च निर्मूलपराहतद्वैतभावः । तदुक्तं तन्त्र--- अहमि प्रळयं कुर्वन् इदमः प्रतियोगिनः । स धीर इति विज्ञेयः स्वात्मानन्दनिममधीः ।। तं वीरम् । तद्रव्यं वीरद्रव्यम् । आत्मे च्छ या स्वेन्द्रियतृसये उररी कुर्यात् स्वीकुर्यात् । कु ल भ्रष्टैः- प्रथमं कुलमार्गमगीकृत्य जन्मान्तरांहसा तत्रोत्पन्नाविश्वासाः सन्तो ये स्वीकृतं मार्ग परित्यजन्ति ते कुलभ्रष्टाः । तदुक्तं देवीभागवते.~ कुलमार्ग समाश्रित्य जन्मान्तरकृतांहसा । तन्मार्ग त्यजता साकं न निष्ठेन्न च संवदेत् । ततो वरः पशुज्ञेयः तं दृष्टाऽप: मुसंम्पृशेत् ।। इति ।। न बहु वचनं प्रल पेत इति तैः साकमेव । बहुपदेन स्वमार्गगुप्तये तज्जनितानर्थ- परिहारार्थ यावदर्थसंभाषी भवेत् इति ज्ञापितम् । अप्रति संभाषमाणः प्रत्युतर- मदला । कुल पुस्त कानि कुलशास्त्रपुस्तकानि । शिव मित्यस्य व्याख्यानं पूर्ववत् ।। इति. कल्पसूत्रवत्तौ श्यामाक्रमो नाम पष्ठः खण्डः सप्तमः खण्ड:--- -बाराहीक्रमः माताराहि जाने तब चरणमरोजार्चनं वा जपं वा कर्तुं गत्तो न चाहं तदपि च सदयं मय्यतस्त्वां हि याचे । यस्त्वां दंष्ट्राशितामा त्रिणयनलसितां चारुभूदारवा मूर्ति चित्ते विधत्ते तदरिगणविनाशोऽस्तु तस्मिन् क्षणे वै ।। . अप्मुपविशेन्-श्री. 31 ·परशुरामकल्पसूकम् कोलमुखीवरिवस्याविधिः अथ वारामुपासना वक्तु प्रक्रमने- इत्थं साङ्गां सङ्गीतमातृकामिष्ट्वा संवित्साम्राज्ञी- सिंहासनाधिरूढाया ललिताया महाराझ्या दण्ड- नायिकास्थानीयां दुष्टनिग्रहशिष्टानुग्रहनिरर्गळाज्ञाचक्रां समयसङ्केतां कोलमुखी विधिवद्वरिवस्येत् ॥ १ ॥ इत्थं पूर्वोक्तप्रकारेण साङ्गा सावरणा सङ्गीत मातृ का मातङ्गीं इष्टा सपूज्य उपास्य इत्यर्थ । नानेन वाराहीसङ्गीतमातृकयो अमिं चित्वेतिवत् अङ्गाङ्गिमाव प्रतिपाद्यते, उभयोरपि ललिताऽङ्गत्वम्य प्रमाणान्तरसिद्धत्वात् । किं तु अनेन सङ्गीतमातृकायागोत्तरकालम्य पारायुपासनाइत्वमात्र विधीयते । स विद परशिवम्य या साम्राज्ञी पट्टमहिपी तद्रूपाया , सिंहासन राज्ञ सदसि सर्वोत्तमत्वेनावस्थित मासन तद धिरूढा या ललिता या महा रा या दण्ड ना यि का या यत् स्थान महाराष्ट्रभाषया " कोतवाल्चावडि" इति प्रसिद्ध, तदी या तत्स्वामिनी दुष्टनिग्रहाधि कारवती या ता इति फलितोऽर्थ । एतेन ललिताऽगत्व सूचितम् , अप्रधानत्वात् । अस्या अधिकार विवृणोति-दुष्ट नि अहे त्यादिना । दुष्ट नि महादौ निरर्गळ अन्यानपेक्ष यदाज्ञा चक्र आज्ञाशक्ति तद्वतीम् । केचन सेवका म्वामिनमविचार्य निग्रहानुग्रहादिक कर्तुमसमर्था , तथा नेयमिति भाव । एतेन श्रीललिताया अतिप्रीतिपात्रमिति ध्वनित भवति । स म यो गुप्त सङ्केत शास्त्रपद्धति यस्या ता, "समयो रहसि प्रोक्त काले कार्यक्षमेऽपि च" इति त्र्यक्षरकोश । “ सङ्केत शास्त्र पन्थानौ" इति वैजयन्ती । एतेन अतिगोप्येय विद्या इति सूचितम् । कोल "कोल पोत्री किरि किटि" इत्यमर । तम्य मुखमिव मुख यस्या ता विधिवत् वक्ष्यमाणविधिना । एतेन इतरदेवतोपाम्तिवत् किश्चिदङ्गरोपेन तम्माद पूर्व, तद्वारा देवताप्रीतिश्च न भविष्यति, इति सूचितम् , अन्यथा विधिवत् इत्यम्य अनुवादकत्वापसे । वरिवस्येत् पूजयेत् । इदमुत्पत्तिवाक्यम् ॥ १॥ विश्वकोश-श्री. वराह, . सदन-अ.

·२४३
.
.
सप्तम खण्ड-वाराहीक्रम
महाराने अनाहतध्वनेरनुसधानम्
तत्र कथभावाकाक्षायामाह-
तत्रायं क्रमो महाराने वुवा स्वहृदयपरमाकाशे
ध्वनन्तमनाहतध्वनिमूर्जितानन्ददायकमवमृश्य ॥२॥
तत्र वाराह्युपास्तौ अय वक्ष्यमाण क्रम प्रकार । म हा रात्रे इति--
धूर्तस्वामिभाप्य ' महारात्रिस्त्रिभागावशिष्टा रात्रि' इति । यद्वा- महारात्रि
निशीथ , “ महारात्रिसमुत्पन्न कृष्णो गोपालनन्दन" इति ब्रह्मवैवर्तात् , कृष्णजन्मार्च
रात्रे इति प्रसिद्धत्वात् । तस्मिन् समय बोधोत्तरकालीनक्रियामाह---स्व ह द य ति ।
म्व ह द य रूपो य
परम उत्कृष्ट आकाश तस्मिन् ध्व नन्त शब्द कुर्वन्त
अना ह त स्य द्वादशदळकमलस्य ध्वनि कराभ्या कर्णपिधाने श्रूयमाणो य शब्द
सोऽनाहतशब्द इत्युच्यते । स मध्यरात्रे बाह्यशब्दविरमे कर्णपिधानाभावेऽपि
अनुभूयते। कथभूत ? ऊ र्जित सिद्धो य आनन्द तस्य दा य क अभिव्यञ्जक
अव मृश्य अनुसन्धाय कचित् काल श्रुत्वेत्यर्थ ॥ २ ॥
शिवादिगुरुनमस्कार
शिवादिश्रीगुरुभ्यो 'नमः इति मूर्भि वधी-
यादञ्जलिम् ॥३॥
शिवा दि इति स्पष्ट म् ॥ ३ ॥
वाराहीक्रममन्त्रेपु बीजविशेषयोग
वाराहीपद्धतौ सर्वमन्त्रेषु वीजविशेषस्य योगमाह-
वाचमुच्चार्य ग्लौ इति च पद्धतावस्यां सर्वे
मनवो जप्याः॥४॥
अस्या पद्धतौ सर्वमन्त्रादौ ऐं ग्लौं इति योज्यमित्यर्थ ॥ ४ ॥

·२४४ परशुरामकल्पसूत्रम् भूतशुद्धिः अथ भूतशुद्धिं विधत्ते- मूलादिषण्मन्त्रैः यथामत्रं लिङ्गदेहं शोधयेत् ॥५॥ मूला दिप मन्त्रैः वक्ष्यमाणैः यथा मन्त्रं मन्ने यथा लिङ्गमस्ति तथा लिङ्गदेहं सूक्ष्मदेहं शोधयेत् ॥ ५ ॥ तान् पण्मन्त्रानाह- मूलशृङ्गाटकात् सुषुम्नापथेन जीवशिवं परशिवे योजयामि स्वाहा यं सङ्कोचशरीरं शोषय शोषय स्वाहा रं सङ्कोचशरीरं दह दह पच पच स्वाहा वं परमशिवामृतं वर्षय वर्षय स्वाहा लं शांभवशरीरं उत्पादयोत्पादय स्वाहा हंसः सोऽहमवतरावतर शिवपदात् जीव सुषुम्नापथेन प्रविश मूलशृङ्गाटकमु- ल्लसोल्लस ज्वल ज्वल प्रज्वल प्रज्वल हंसः सोहं स्वाहा इति भूतशुद्धिं विधाय ॥ ६ ॥ स्वाहेत्यत्रैकमन्त्रसमाप्तिः । सुषुम्ना मार्गेण पर शिवे शिवयोजनशोषणदाह- नाप्लावनशांभवशरीरोत्पत्तिजीवस्वस्थाननयनानि क्रमेण पण्मन्तैः कुर्यात् ॥ ६ ॥ एकचत्वारिंशत्स्थानेपु द्वितारीन्यासः अथ मातृकासंपुटितवीजाभ्यां न्यासमाह- मातृकासंपुटितां द्वितारी काननवृत्तध्यक्षिश्रुति- नासागण्डोष्ठदन्तमूर्धास्यदोःपत्सन्ध्यग्रपार्श्वद्वयपृष्ठ- ·" सप्तमः खण्डः वाराहीनमः नाभिजठरहृदोर्मूलापरगळकक्षहृदादिपाणिपादयुग- कजठराननेषु विन्यस्य ॥ ७ ॥ मातृ का भिः आदिक्षान्तैः संपु टि तां, संपुटितलक्षणमुक्तं प्राक् । द्वितारी प्रकृतत्वात् ऐं ग्लौं तां । तद्यथा-~-आदिक्षान्तं प्रथमं सबिन्द उच्चार्य मध्ये ऐं ग्लौं इति वर्णद्वयं पुनरपि आदिक्षान्तं ततो नमःपदं न्यासरूपत्वात् । एवं वक्ष्यमाणैकचत्वा- रिंशस्थानेषु न्यसेदित्यर्थः । कं शिरः, " के शिरोऽन्चुनोः" इत्यमरः । आ न न वृत्तं मुखवृतं अक्षिद्वयं श्रोत्रयं नासाद्वयं गण्डद्वयं ओष्ठद्वयं दन्त पङ्क्तिद्वयं मूर्धा शिरः आ स्यं गुहारूपं दो यं पाढ सन्धि द्वयं पादा प्रद्वयं पार्थद्वयं पृष्ठः नाभिः जठरं कुक्षिः हद्वक्षः दो र्मूलं गळस्थापरभागः पाश्चात्यदेशः कक्षः, पुनर्वापार्थे हृदादिकक्षपर्यन्तं, पाणि द्वयं पाद द्वयं पुनर्जठरं पुन रा न नं एवं एकचत्वारिंशस्थानेषु मातृकासंपुटितां द्वितारी न्यसेत् ॥ यत्तु निबन्धे अंऐं ग्लौं अं नमः इति रीत्या क्षान्तवर्णैः प्रत्येकसंपुटितबीजद्वयं मातृकास्थानेषु न्यसेत् इति, तत् तुच्छम् । तथाहि-मातृकास्थानलेखस्य मूलं तन्त्रान्तरं कल्पसूत्रं वा । नायः, एकचत्वारिंशस्थानपाठवैय्यात् । न द्वितीयः, एकपञ्चाशत्स्थानाभावात् तन्त्रान्तरोक्तमातृकास्थानकमाभावाच । तस्मात् निबन्धलेखः लिखितसूत्रविरुद्धो हेयः ।। इति द्वितारीन्यासः ॥ ७॥ अङ्गुलिन्यासः अथाङ्गुळीन्यासमाह-~ अन्धे प्रभूति सप्तार्णपञ्चकमगुष्ठादिकनिधा- न्तम् ॥८॥ अत्रापि पूर्वमूत्राद्विन्यस्येत्यस्यानुवृत्तिः । अन्थे अन्धिनि नमः इत्यादि स्तम्भे स्तंमिनि नमः इत्येतैः पञ्चभिः ससाण मन्त्रैः अड्गुठा दिक निष्ठान्तं क्रमेण विन्यस्य । मन्त्रस्वरूपं तु---अन्धे अन्धिनि नमः अगुष्ठाभ्यां नमः । एवमप्रेऽप्यूधम् ।।

·परभुरामकल्पसूनम् यत्तु निरन्थे अन्ये अन्धिनि नम हृदयाय नम इति लेखनं तदत्यन्तमशुद्धं, अड्गुष्ठादिकनिष्ठान्त इति सूत्रे विद्यमाने हृदयादिप्रवेशम्य अन्धलेखतुल्यत्वात् ।। इत्यङ्गुलीन्यास ॥ ८॥ पडङ्गन्यासः अथ हृदयादिन्यासमाह- वाड्नमो भगवतीत्यारभ्य त्रयोदशभिर्हृदयं पडभिः शिरो दशभिः शिखां सप्तभिः सप्तभिः सप्तभिः कवचनेत्रास्त्राणि विन्यस्य ॥९॥ वागित्यारभ्य मूलमन्त्र त्र यो द शादिमवणे हन्मन्त्रमहित हृदये, तदग्रिम- षड्वर्णे शिरोमन्त्रसहित गिर सि, तदप्रिम द श वर्षे शिखामन्त्रसहित शिखाया, तदग्रिम सप्त वर्ग कवचमन्त्रमहिते क व चे. तदग्रिम सप्तभि नेत्रमन्त्रसहित नेत्रपु. तदग्रिम सप्त वर्ण अस्त्रमन्त्रसहित अम्र च विन्यमेत् । मन्त्रम्वरूपं --ऐं ग्लौ ऐं नमो भगवति वाताळि वाताळि हृदयाय नम । एवमग्रेऽपि योज्यम् । इति हृदयादिपडङ्गन्यास ॥० ॥ आत्मालकरणम् गन्धादिभिरलंकृत्य अयं शोधयेत् ॥ १० ॥ आदिपदेन वनभूषणादिपरिग्रह । आत्मानमिति शप । अयं गोधयेत् इत्यम्य अग्रिमसूत्रेण सहान्वय ॥ १० ॥ अध्यशोधनम् अथ अर्यशोधनमाह-- आत्मनोऽप्रभागे गोमयेन विलिते हेतुमिश्रित- जलेन चतुरनं वर्तुलं पदकोणं त्रिकोणमन्तरान्तरं ·सप्तमः माड-वाराहीक्रमः . विलिख्य अयशोधनमनुभिः श्यामाक्रमोक्तैः आधा- रार्घ्यपात्राणि संशोध्य सामान्येनाभ्यर्च्य तदध्य वपडित्युद्धृत्य स्वाहेति संस्थाप्य हुं इत्यवकुण्ठ्य वौषट् इत्यमृतीकृत्य फडिति संरक्ष्य नम इति पुप्पं निक्षिप्य मूलेन निरीक्ष्य तत्पृपतेः पावयित्वा सपर्यावस्तूनि ॥ ११ ॥ हेतु मिश्रितेन प्रथममिश्रितेन । चतुर श्रा दिमण्टलं प्रवेशरीत्या, चतुरश्रम्य सर्ववाद्यत्वेन भुग्दिर्शनात् । अन्तरान्तरं परम्परमर्सलमं यथा तथा मण्टलं कुर्यात् विशेपागमुक्त्वा शंपधानतिदिगति-अर्घ्य शोध ने ति । सा मान्य न समम्तमूलमन्त्रेण । शेपं म्पप्टम् ।। अत्र निरन्थ श्यामानमोक्तैरिति सूत्रे उपलभ्यमाने श्रीक्रमोक्तेन क्रमेण मामान्यविशेषायें आसादयेत् इति साहमेन यत् लिलय तम्य साहसं धर्मे तम्यैव इत्यर्थः । अत्र शोभाये भूयात् ॥ त दर्घ्य मिति मप या वस्तू नीत्यन्तं म्पष्टोर्थ । एतावत्पर्यन्तं विहितमर्थ्य- गोधनं मामान्यविशेपार्ययो ममानं, अविगेपणोक्तेः ॥ ११ ॥ अनन्तरपर्तव्यन्यामाः पुनरप्ययंशोधनानन्तरं कर्तव्यन्यामानाह- शिरोवदनहृद्गुह्यपादेषु पूर्वोक्तसप्तकपञ्चकं विन्यस्य विद्यामष्टधा खण्डयित्वा पादादिजानु-जान्वादिकटि- कट्यादिनाभि - नाभ्यादिहृदय - हृदयादिकण्ठ • कण्ठादिभ्रूमध्य - भ्रूमध्यादिललाट - ललाटादि . मोलिपु एकत्रिंशत् सप्त सप्त सप्त सप्त सप्त पञ्चत्रिंश- ·२४८ परशुरामक्ल्पसूत्रम् देकादशार्णखण्डान् मातृकास्थानेषु मूलमनुपदानि च न्यस्य ॥ १२॥ गिरोवद नेति । पूर्वोक्तसप्तार्णमन्त्रपञ्चक शिरआदिपञ्चसु स्थानेषु न्यसेत् । पाद्वय मिळित्वैक म्यानम् । विद्या मिति मूलविद्या अष्टधा खण्ड यि त्वा विभज्य क्रमेण अष्टखण्टानष्टसु म्यानेषु विन्यसेदित्यर्थ । स्थानानि तानि कानि इत्याकाक्षायामाह--पादादि जान्विति ललाटा दिमौळि प्वित्यन्तेन । पादादिजान्वित्यत्र जानुपर्यन्तमिति तदर्थ । तेन प्रथमखण्डन्यासे जान्यवयवलेशो न । एवमग्रेऽपि । अष्टधा खण्डयेदित्युक्तम् । तत्रैकखण्डे कियन्तो वर्णा इत्याकाङ्क्षायामाह-एक त्रिंश दि त्या दिना । मूलम्य खण्डाष्टक क्रमादेकत्रिंशदा दिसख्याक भवतीत्यर्थ । इत्यष्टखण्डन्यास । मूलपदन्यासमाह---मातृका स्थानेषु इति । मातृकाम्थानानि-शिर १, मुखवृत्त २, नेत्रद्वितय ४, कर्णद्वय ६, नासाद्वय ८, कपोलद्वय १०, ओष्ठद्वितय १२, दन्तपङ्क्तिद्वितय १४, जिहा १५, ब्रह्मरन्ध्र १६, दक्षदोर्मूल १७, वाहुमध्य १८, मणिपन्ध १९, अड्गुलिमूल २०, अगुल्यग्र २१, एव वामदोर्मूलरादारभ्य अड्गुल्यप्रान्त पञ्च २६, दक्षोरुमूल २७, तज्जानु २८, तत्पादसन्धि २९, तत्पादाङ्गुलिमूल ३०, तदड्गुल्यग्र ३१, एव वामभागे पञ्च ३६, पार्श्वद्वय ३७, पृष्ठ ३८, नाभ्यूरजठराणि ४१, हदि ४२, स्कन्धद्वय ४४, गळापरमाग ४५, हृदयादिदक्षपाण्यन्त ४६, हृदयादिवामपाण्यन्त ४७, हृदयादिदक्षपादान्त ४८, हृदयादिवामपादान्त ४९. नाभिमूर्धनी ५१, एव एकपञ्चाशस्थानानि । अत्र प्रमाण परमानन्दतन्त्रे- मम्तके मुखवृत्ते च नेत्रयो श्रोत्रयोनसो । गण्डोष्ठदन्तयुगळे जिह्वाया ब्रह्मरन्धः ॥ पाणिद्वयं मूलमध्यमणिपन्धेषु वै क्रमान् । शिखामूले तदने च तद्वत् पदयुगे न्यमत् ।। पार्थद्वये पृष्ठनामिनठरेषु तथा हृदि । सन्धयोर्गळपृष्ठे च हृदयात् पाणिपादयो ॥ नामी मूर्ध्नि च देवेशि जमादादीम्नु विन्यमेत् ॥

·समय सत्याराहीकम २४९ . पाणिद्वय इति षष्ठ्ययं सप्तमी । मायामूने अगुलिमूरे । एव पक्पचागस्थानेषु मूरमन्यम्य पञ्चागत्पदानि न्यमंत् । तानि चैम्पश्चामपदानि । में री में १, नम २, मगरति ३, वाताळि १, वार्ताळि ५, वागहि ६, वागहि ७, वगह ८, मुगि, वराह १०, मुसि ११, अन्ये १२, अन्धिनि १३, नम ११, रन्थे १५, रन्धिनि १६, नम १७, जम्मे १८, जम्मिनि १९, नम २०, मोह २१, मोहिनि २२, नम २३, म्नम्मे २१, स्तम्मिनि २५, नम २६, सर्व २७, टुप २८, प्रदुष्टाना २०, संपा 3 0, सर्व ३१, वार ३२, चित्त ३३, चक्षु ३४, मुस ३५, गति ३६, 'जिह्वा ३७, स्तम्मन ३८, कुर ३०, उर ४०, गीघ्र ४१, वक्ष्य ४२, ४३, गौ ४४, ट ४५, ४६, ४७, ट ४८, हु १०, अत्राय ७०, पट् ५१, इत्येपचागत्पनि। , , ट . मूलमन्त्रय एकपञ्चाशत्यवत्वनिश्यणम् रिसितम्यवार्थम्य उपपछिलियने । प्रहलमूत्रेण मातृमान्यामम्यानाधिकरण- क्वविशिष्टमूरपदम्पमन्तरणकन्यविशिष्टन्यामरूप कर्म विधीयते । अनेन तर मातृकाम्थानाना पस्पश्चागत्महयास्यात् मूलस्थपढाना असममन्यारवान क्य भवितव्य इति मयति सशय ॥ अर निवन्धकार मूल द्विचधारिंगत्यदयटितमिति मत्वा पटानुमागण नेछयादी सोचेन एन्य सपाद्य स्थानमङ्कोच हत्या म्यानेष्वपि द्विचत्वारिंगमहया सपादयामाम॥ तदतीव तुच्छम् । तथा हि-सूत्रे मानकाम्यानेप्वियविमपेण मातृकास्थानानि न्यामारत्वेन विहितानि । मातृकाम्थानान्यस्पश्चागत । तारता प्रस्मद्गत्व उक्तगूनवशात् अप्रत्याययम् । तथा मति तमशेच त्या द्विचत्वाग्निस्थानम्पादन म्बमौर्यमकामायर भवेत् । म च मूरे द्विचत्वारिंशत्पदाना मत्त्वात तदनुमांग्ण स्थानमदोर आवश्यर इति वाच्यम् , म्यानानुरोपेन मन्त्रम्य प्रयानन्यापनात्या पश्चाग महापरणम्यापि पर्नु भाक्यन्यात् ॥ 'मनिस~ि-धी. "अगाय' इति नाम्नि-श्री ·परशुरामकल्पसूत्रम् यद्वा —एक साम त्रिचे क्रियते इत्युक्त्या मक्त्रये सर्वेष्वक्षरेपु सामगान प्राप्तम् । एव सति या प्रथमा मक् अनुष्टुप्छन्दम्का द्वितीया जगती तत्र 'यद्योन्या गायति तदुत्तरयोर्गायति' इत्यनेन प्रथमाया मचि यदान तदेवोत्तग्योरतिदिष्टम् । तादृश द्वात्रिंशदक्षापु समाप्तम् । शिष्टाक्षराणि गानेनासम्वृतानि हेयानि इतिवत् मातृकाम्थानेषु निखिलेषु प्राप्त न्यास मन्त्रानुसारेण द्विचत्वारिंगन्मातृकाम्थानेषु न्यासो हृदयान्तेषु भविष्यतीति । म्यानमोचस्तु न्यायशून्य प्रमाणशून्यश्च उन्मत्तप्रलापवद्धेय ।। वस्तुतस्तु मूलमन्त्रे एकपञ्चाशत्पदाना विभागम्य अम्मामि दर्गितत्वात् स्थानाना तावता सत्त्वात् नानुपपत्तिगन्धोऽपि ॥ न च सर्ववाक्चित्तेत्यादीना समासघटकाना क्थ पदत्व इति वाच्यम् । किं नाम पढत्वम् ? नैय्यायिक्मतरीत्या शक्तिमत्त्व, उत वैय्याकरणरीत्या सुप्तिडन्तत्वम् । तब मतेऽपि नाद्यपक्षोऽभिमत समवति नैय्यायिकमने मुब्विभक्तीनामपि पदत्वेन ते सह गणने द्विचत्वारिंशत्सख्याऽतीतानि पदानि, द्विचत्वारिंशत्त्वकथन विरुद्धम् । सुप्तिडन्त पदमिति द्वितीयपक्षो ममाप्यभिमत अविरुद्धश्च । समासघटक्प्वपि सर्ववाक्चित्तेत्यादिप्वन्तर्वतिनी विमत्तिमाश्रित्य सुनन्तत्वमक्षतम् ।। न च तत्र विभक्तेषुप्तत्वात् सुवन्तत्व क्थ इति शक्यम् । “प्रत्ययलोपे प्रत्ययलक्षणम् " इत्यनेन रोपेऽपि तत्कार्यपदत्वसभवात् । अन्यथा “ राजपुरुप इत्यादी राजोचर नोपो न स्यात् ॥ किं च तव मते वा द्विचत्वारिंशत्पदविमागेऽपि हुफडादिपदाना पदत्वेन विभागो विरुध्येत, तेपामव्ययत्वेन तदुत्तरमुपो लुप्तत्वेन सुवन्तत्याभावात् ।। न च-तर मने प्रदुष्टाना इत्यत्र प्र इत्यम्योत्तरीत्या पृथक्पदत्वेन प्रथम बीजत्रयम्य त्रिपदरूपत्वेन चतु पञ्चागत्पदानि भवन्ति, कथ सख्यासाम्य----इति वाच्यम् । न पदत्व तावत् केवल मुप्तिडन्तत्वम् , किं तु सुप्तिडन्तत्वे सति मर्थवत्त्वम् । प्र इत्यम्योपसर्गम्य द्योतक्त्वेन अर्थवत्त्वाभावात् न पदत्व इति तद्विमाग | प्रथमीनत्रयम्य प्रत्यक तत्त्वेऽपि वाक्सपुटितग्लौं इति वाराहीमन्तोद्धार- सूत्रम्वारस्यात् त्रयाणामेकम्तोमत्वम् । यथा “ गेहम्थ सपुटमानय" इत्यत्र आनयन- कर्मत्वेन युगपत्पूर्वोचरावयवैतन्मध्यस्थवस्तु चान्वेति, एक्स्तोमरूपत्वात् ॥

·सप्तमः खण्डः--वाराहीक्रमः
यद्वा-मातृकास्थानानुसारेण मूलपदसङ्कोचः कार्यः । तथा च प्रथममारभ्य
मातृकास्थानेषु वीजत्रये पदत्रयं संपाद्य मूलपदेषु न्यस्यमानेषु उर्वरितचरमपदान्येकीकृत्य
हुं अस्त्राय फट् इति मूनि न्यसेत् ।।
न च मूलपदानुसारेण प्रयाजन्यायेन मातृकास्थानावृत्तिरेव किं न स्यात्
इति वाच्यम् ; मातृकास्थानानां प्रथमं सूत्रे उल्लेखेन उपक्रमप्राबल्यमनुसृत्य तदनुसारेण
चरमनिर्दिष्टमूलपदानां नेयत्वात् । युक्तश्चायमेव पक्षः । एतेन--हुंफट्पदयोः
निरर्थकत्वात् सुबन्तत्वे सति अर्थवत्त्वरूपं पदत्वं नास्तीति पूर्वपक्षोऽपि पराहतः ।
हुँ अस्त्राय फट् इत्यत्र सुप्तिडन्तत्वे सति अर्थवत्त्वाय हुंफट्छन्दयोः तदसत्त्वात्
संघातकरणं युक्तं, नानुपपत्तिगन्धोऽपि ॥
नच--समासघटकपदानां निर्विभक्तिकानां कथं प्रयोग इति शनीयम् ।
यथा--" भवानि त्वं दासे मयि वितर दृष्टिं सकरुणामिति स्तोतुं वाञ्छन् कथयति
भवानि त्वमिति यः" इत्यत्र त्वमित्यनुकरणे प्रयोगवत् तवापि कर्तुं शक्यत्वात् ।
अत एव क्वचिन्मन्ने मन्त्रघटकवर्णन्यासोऽपि प्रकृतन्यामे दृष्टान्ताय भविष्यतीत्यलं
भूयसा ॥ १२ ॥
तत्त्वन्यासमाह--
पूर्वोक्तानष्टखण्डानेकैकश उच्चार्य पूर्वोक्तेषु
स्थानेषु ह्रां शर्वाय क्षितितत्वाधिपतये ह्रीं भवाय
अम्बुतत्वाधिपतये लू रुद्राय वह्नितत्त्वाधिपतये हैं
उग्राय वायुतत्त्वाधिपतये ह्रौं ईशानाय भानुतत्त्वाधि-
पतये सों महादेवाय सोमतत्त्वाधिपतये हैं
महादेवाय यजमानतत्त्वाधिपतये औं भीमाय
आकाशतत्त्वाधिपतये नमः इति तत्वन्यासः ॥ १३ ॥
पूर्वोक्तानेकत्रिंशत्सप्तेत्यादिना खण्डितानष्टखण्डान् पूर्वोक्तस्थानेषु पादादिजा-
वित्यादिस्थानेषु सर्वत्र तत्त्वाधिपतये एतदनन्तरं नम इति पदस्यानुषनेण योगः ।
इति तत्वन्यासः ॥ १३ ॥

·परशुरामकल्पसूत्रम् दवीध्यानम् मूलेन सर्वेण व्यापकं कृत्वा देवीं ध्यात्वा ॥ १४ ॥ ध्या न सूत्रे वक्ष्यमाण, तन्तान्तरप्रसिद्धध्यानकरीत्याऽपि जयम् । स ध्यानश्लोक- पाथोरपीटगता पाथोरहमेचका कुटिलदष्ट्राम् । कपिलाक्षित्रितया धनकुचकुभा प्रणतान्छितवदान्याम् । दक्षोलतोऽरिखड्गा मुसलमभीति तदन्यतस्तद्वत् । शडख ग्वर हलवरान् कौर्दधाना म्मरामि वातांळीम् ॥ अत्र अरि चक्र, दक्षार्ध्वत ऊर्ध्वमारभ्य, तद्वत् वामऽप्यूलमारभ्यैव ॥ १४ ॥ चक्र निर्माणप्रकार चक्र निर्माणप्रकारमाह-- पुरतः पटपदृसुवर्णरजतताम्रचन्दनपीठादिनि- मितं दृष्टिमनोहरं चतुरश्रत्रयसहस्रपत्रशतपत्राष्टपत्र- पडश्रपञ्चाश्रव्यश्रविन्दुलक्षणं कोलमुखीचक्र विर- चय्य ॥१५॥ पट तूलमय पट्ट काशय , पीठ फल्क, आ दि पदेन नवरत्नपरिग्रह । तेपु निर्मितम् । दृष्टि मनोहर मित्यनेन दळाना कोणाना च मानवैषम्यविरह , दळमाने शास्त्रीयनियमाभावश्च सूचित । तथाऽपि तत् शारदातिल्कात् प्राद्य एव । यन्वनिमाणम्म प्रवेशरीत्या, निन्दुचक्रम्य चरमपाठात् । गप स्पष्टम् ॥ १५ ॥ चपूजा चत्र निर्माणानन्तर चने वर्तव्यमाह- तत्र कुसुमाञ्जलिं विकीर्य स्वर्णप्राकाराय सुधाऽन्धये वराहद्वीपाय वराहपीठाय नमः इति ।

·२५३
:
.
सप्तम खण्ड-बाराहीकम
आं आधारशक्तये कुं कूर्माय के कन्दाय अं
अनन्तनाळाय नमः इति च धर्मादिभिः सह
पोडशमन्त्रैः पीठे अभ्यर्च्य ॥ १६ ॥
तत्र चक्रे । स्वर्ण प्राकारादय चतुर्दान्ता । अष्टौ न मोऽन्ता मन्त्रा
से पीठ मध्यपूजन, धर्मादि चतुर्भि अपर्मादिचतुर्मिश्च गणपतिक्रमे कृप्तस्थाने
पूजन, मिळित्या पोटश मि पीठपूजन भाति । पीठपदेन देवताऽऽयतन चा मेव,
अग्रिमसूत्रे " चत्रमनुना चामिष्वा" इत्युक्ते । न च---अग्रिममन्त्रेण चापूजाऽस्तु,
एमि पोडशमि चमाधिष्ठानपीठपूजा आम्ता--इति वाच्यम् । त्रिपञ्चेत्यनेन यदि
चत्रपूजन अपशिष्ट पीटपूजन, तदा अग्रे "सप्तविंशतिकमिद पीठे वरीवसनीय" इति
सूत्रोक्तसङ्ख्यापूर्तरमायेन पीठपूजनमन्त्रेषु सप्तपिंगतिथिन असङ्गत म्यात् ॥ १६ ॥
चकमनुमाह-
त्रिपञ्चपडरदळाटकशतसहस्रारपद्मासनाय नमः
इति चक्रमनुना चक्रमिष्टा ॥ १७ ॥
अत्र निनन्य अरगदम्य अनुपो दर्शित । स चाशुद्ध । अनुपगो हि
मन्त्रमदे दृष्ट । “चित्पतिम्त्या पुनातु" इत्यादा एकम्मिन् मन्त्र अनुपगो न दृष्टो
न वा श्रुत । प्रहने मनुनेत्यवचनेन मन्ने एक्च कुप्तम् । इत्थ च एकमन्त्रे
अनुप नुवन् अङ्गनानामप्युपहासाम्पदो भूत्वा म्बमोग्य प्रकटीकृतमान् । द्वन्द्वान्ते
श्रूयमाण प्रत्यक सम्ध्यने इति परिमापा तदीयगुरनावदत् । अम्मिन् मन्त्र अनुपन
चकारेति प्रतिमाति । इत्यल भूयसा ।। १७ ॥
ततो मण्डलादीना यननमाह--
वह्निमण्डलाय सूर्यमण्डलाय सोममण्डलाय नमः
इति त्रयो गुणमन्त्राः आत्ममत्राः चत्वारः इति
सप्तविंशतिकमिदं पीठे वरिवसनीयम् ॥ १८ ॥

·बार
परशुरामकल्पसूत्रम्
अत्र सोममण्ड राय नम इत्यन्त मन्त्रत्रयम् । सर्वत्र नम इत्यम्यानुषन ।
स सत्त्वाय नम , र रजसे नम , त तमसे नम , इति गुण मन्ता । आ आत्मने
अ अन्तरात्मने नम, प परमात्मने नम , ही ज्ञानात्मने नम ,
इति
आत्म मन्त्राश्च त्वार । इत्य च म्वर्णप्राकारायत्यारम्य सप्तविंशति ,
पीठपूजा कायेत्यर्थ ॥१८॥
हौं प्रेतपद्मासनाय सदाशिवाय नमः इति
चक्रोपरि देव्यासनविमृष्टिः ॥ १९ ॥
प्रेत रूप यत्सम तदमिन्न यदा सन तत्म्वरूपो य सदा शिव तस्मै नम
इति योजना । ननु-सदाशिये प्रेतरूपत्व कथ इति चत् , एतदुक्त ज्ञानार्णवे-
पञ्चप्रेतान् महेशान ब्रूहि तेपा तु कारणम् ।
निनींवा अविनाशाम्ते नित्यरूपा कथ भवेत् ।।
इति पार्वतीप्रश्ने " साधु पृष्ट त्वया इत्याग्भ्य:--
ब्रह्मा विष्णुश्च रद्रश्च ईश्वरश्च सदाशिव ।
पञ्च प्रेता वरारोहे निश्चला एव त सदा ॥
ब्रह्मण परमशानि कर्तृत्व सष्टिरूपकम् ।
बामा शत्तिस्तु सा ज्ञया ब्रह्मा प्रेतो न सशय !
इत्यारभ्य 'सदाशिवो महाप्रेत कवरो निश्चल प्रिय " इत्यन्तेन । अयमभिप्राय
ब्रह्मादय सदाशिवान्ता वामान्यष्ठादिम्वम्वशक्तिहिता स्पन्दनेऽप्यशक्ता सन्त
प्रेततुल्या एवेति प्रेता इति कथनम् । विमृष्टि कल्पनम् ॥ १९ ॥
मूर्तिकल्पनम्
मूर्तिकरणीविद्यामाह-
लुपाई वाराहमूर्तये ठः ठः ठः ठः हुं फट् इति
वाग्लौमादिग्लोवागन्ता मूर्तिकरणी विद्या ॥ २० ॥

·सप्तम स्वाह-चारादीकम २५५ काक् म्रो आदी यम्या म्ली वा गन्ने यम्या मध्यतनवणांना ईदृशी मूर्तिकरणी वियेत्यर्थ । एनेन आमनकल्पनानन्तर मूर्तिक्स्पनविचिरनेर । मन्त्रम्वरूप में ग्लो ट्पाई वाराहिमूर्तर ट ट ट ठ हु फ्ट ग्लौं में इति ॥ २० ॥ - आवाहनादिमुद्राउन्धनम मूलविद्यया आवाहनसंस्थापनसंनिधापनसंनिरोधन- संमुखीकरणाबकुण्ठनबन्दनधेनुयोनीवड्वा ॥ २१ ॥ मूल विद्या मुच्चार्य तन-मुद्रा रद्धा दर्शयन् त तमर्थ भावयेत् इति भाव । आराहनादिमुद्राउन्धनप्रकार उच्यते । हम्नद्वयकनिष्ठापादिमणिरन्धान्त ऊर्ध्वमुम्बसलाम कृत्वा मां भगुलयोऽप्रमागे किश्चिकुटिला त्या कनिष्ठामूलद्वये पृष्ट्वा अहगुष्ठान न्यमेत् । द्वय आवाहनी मुद्रा । इयमय अधोमुखी चत् स म्था पनी । मुष्टिद्वय परम्पर सलम मनिधापनी । अम्यामेव अगुष्ठद्वयम्य मुष्टिद्वयोदरनिवेश मनि रोधिनी । सनिरोधिन्येव मणिपन्याटारनिष्ठ परम्परयोगेन उचानमुखी सम्मुखी क र ण मुद्रा । अव पुण्ट न धेनु योन्य पूर्वमुक्ता । उत्तार्थ प्रमाण तन्त्र- हम्तद्वय चोर्यमुग्वमृज्वगुळियुत युनम् । अगुल्यमाणि मुग्नानि सनिष्ठामूरमागत ॥ अगुष्ठाग्रसमायोगान्मुद्रपाऽऽवाहिनी मता । अधोमुखी चेयमय स्थापनाच्या ममीरिता ।। मुष्टिद्वयोदरयुना मरेत् सा सन्निधापनी । इयमङ्गुष्ठगमा तु सनिरोधनम् पिणी । इयमेवोतानम्पा सम्मुम्बीररणामिया ।। इति ।। आवाहनादिमुद्रा अनूय तदङ्गत्वेन मूलमन्त्रविधानात् " प्रतिप्रधानमनाति " इति "सृष्टीरपदयाति" इतिवन् यायो मुद्रा विहिता तावतीपु मुद्रामु पयमानासु तारद्वार मूलमावर्तयत् , न तु सहन्मूलमुच्चार्य समुद्रारन्धन इति जयम् ॥ २१ ॥ न्यायन

·२५६
परशुरामकल्पसूनम्
देव्यङ्गन्यासः
पडङ्गन्यासजालक्रमं च विकृणोति-
देव्यङ्गन्यस्तपडङ्गपञ्चाङ्गः ॥ २२॥
पडङ्ग मन्त्रा ऐं ग्लौं ऐं नमो भगवति इत्यादय । पञ्चाङ्ग मन्त्रा अन्धे
अन्धिनि इत्यादय पूर्वोक्ता. 1 ते देव्या तत्त दङ्गे पु न्यास भावयेत् ॥ २२ ॥
पोडशोपचारार्पणम्
अथ पोडशोपचारपदार्थक्थनपूर्वकं तावतामर्पणं विधत्ते-----
पाद्यार्थ्याचमनीयस्नानवासोगन्धपुष्पधूपदीपनीरा-
जनछत्रचामरदर्पणरक्षाचमनीयनैवेद्यपानीयताम्बूला-
ख्यपोडशोपचारकृत्यन्ते ॥ २३ ॥
उपचारमन्त्रस्तु ऐं ग्लौं पाद्यं कल्पयामि नम इति श्रीक्रमवत् ज्ञेय ॥ २३ ॥
देवीध्यानम्
अथ देव्या ध्यानप्रकारमाह-
ध्यानं देव्याः-मेघमेचका कुटिलदंष्ट्रा कपिल-
नयना घनस्तनमण्डला चक्रखड्गमुसलाभयशङ्खखेट-
हलवरपाणिः पद्मासीना वार्ताळी ध्येया ॥ २४ ॥
तथा च पोडशोपचारार्पणानन्तरं यावदयकाश उक्तप्रकारेण मूर्ति ध्यायेत्
इत्यर्थ. । मेघ मे च का मेघश्यामळा, "कालश्यामलमेचका " इत्यमर । कुटिला
वका, “कुटिलं भुमं वेलितं वक्रमित्यपि" इत्यमर । ह ल राङ्गलम् ॥ २४ ॥
देवीतर्पणम्
दशधा तस्यास्तर्पणं कुर्यात् ॥ २५ ॥

·सप्तमः सण्ड:-चाराहीकमः तर्पणमन्त्र कोलमुखीमिति मूलमन्तान्ते योज्यम् , न तु वाराहीमिति, उत्पत्तिवाक्ये कोलमुखीति श्रवणात् ॥ २५ ॥ आवरणपूजा अथावरणपूजां वक्तं प्रक्रमने- त्र्यश्रे जम्भिनीमोहिनीस्तम्भिन्यः ॥ २६ ॥ देव्यप्रकोणमारभ्य प्रादाक्षिण्यन जयम् । इति प्रथमावरणम् ।। २६ ॥ अथ द्वितीयावरणपूजामाह-~- पश्चारे अन्धिनीरुन्धिन्यौ ताश्च ॥ २७ ॥ पश्चारे पञ्चकोणषु अधिनी रुन्धि न्यो. ताश्च जम्मिन्यादयः अयश्च । मन्त्राः पूर्वोक्ता. ग्राह्याः । मन्त्रस्वरूपं ग्लौं अन्धिनि नमः अन्धिनीश्री । एवममेऽपि । क्रमः पूर्ववत् । इति द्वितीयावरणम् ॥ २७ ॥ तृतीयावरणपूजामाह- पट्कोणे आक्षाई 'ब्रह्माणी ईलाई माहेश्वरी ऊहाई कौमारी ऋसाई वेष्णवी ऐशाई इन्द्राणी ओवाई चामुण्डा तस्येवाग्रेपु मध्ये च यमरयूं यां यीं यूं यें यौं यः याकिनि जम्भय जम्भय मम सर्वशत्रूणां त्वग्धातुं गृह गृह्ण अणिमाऽऽदि वशं कुरु कुरु स्वाहेति । अन्यासां धातुनाथानामप्येवं चीजे नामनि धातौ वाराधनकर्मणि मन्त्रसन्नामः । रमरयूं राकिणि रक्तधातुं पिव पिव लमरयूं लाकिनि मांसधातुं भक्षय भक्षय डमरयूं ढाकिनि मेदोधातुं ब्राह्मणी-श्री. 33

·२५८
परधरामकल्पसूत्रम्
। अथ
ग्रस ग्रस कमरयूं काकिनि अस्थिधातुं जम्भय
जम्भय समरयूं साकिनि मज्जाधातुं गृह्ण गृह हमरयूं
हाकिनि शुक्रधातुं पिव पिव अणिमाऽऽदि वशं कुरु
कुरु स्वाहा इति धातुनाथयजनम् ॥ २८ ॥
पट् को णे कोणाग्रेपु आक्षा ई इत्यादिपण्मन्तै पड्देवता पूजयेत् । ऐं ग्लौं
आक्षा ई ब्रह्माणीश्री' इति मन्त्रम्वरूपम् । एवमग्रेऽपि । मध्ये पट्कोणमध्ये ।
स्वा हाऽन्त एक मन्त्र दर्शयित्वा एतन्मन्त्रवर्णानन्यत्र काश्चिदतिदिशति-वमिति ।
एव उक्तमन्तवदित्यर्थ । एवमतिदेशमुक्त्वा अतिदिष्टमन्त्रवर्णेषु बाधकमूह्य तत्रैव
कचित्स्थल विशेपे दर्शयति-बीज इत्यादिना । वीज इत्येकवचन 'जात्याख्याया'
इति रीत्या । बीजस्थाने वक्ष्यमाणनीजाना सन्नाम ऊह कार्य । एव धातौ
वग्धातुम्थाने तत्तद्धातूना, नाम नि याक्निीति नामस्थाने ततन्नाम्ना ऊहश्च कार्य ।
शिष्टा मन्तवर्णा मम सर्वशत्रूणा इत्यादय समाना इति भाव
द्वितीयादिमन्त्रेषु विशेपमाह-रमरयमित्यादिना ॥ २८ ॥
अनन्तरं पडश्रोभयपार्श्वयोः क्रोधिनीस्तम्भिन्यौ
चामरग्राहिण्यौ तत्रैव स्तम्भनमुसलायुधाय आ-
कर्षणहलायुधाय नमः पडराद्दहिः पुरतो देव्याः क्षों
क्रौं चण्डोच्चण्डाय नमः इति तद्यजनम् ॥ २९ ॥
अनन्त र धातुनाथयजनानन्तरम् । पडश्रो भय पार्श्व यो इति उभय
पार्श्वद्वयकोणान्त प्रदेशो वोध्य । मन्त्रस्वरूप च ऐं ग्लौं क्रोधिनीचामरग्राहिणीश्री ।
एव अपरम् । अग्रे चण्डोच्चण्डपूजाया बहिर्विधानात् , तत्रैवेति षडयोमय
पार्श्वयोरेवेत्यर्थ । इति तृतीयावरणम् ॥ २० ॥
चतुर्थावरणमाह-
अष्टदळे वार्ताळीवाराहीवराहमुख्यन्धिन्यादयः
पञ्च, तबहिः महामहिपाय देवीवाहनाय नमः ॥ ३०॥

·२५९
सप्तमः खण्डः-बाराहीक्रमः
देव्यप्रदळमारभ्य प्रादक्षिण्यन, क्रममयानुक्तत्वात् वाहनपूजा-
माह-तह हि रिति । अष्टदळाहहिरित्यर्थः देवीपुरतः अयं पूज्यः, वाहनरूपत्वात् .
वाहनस्थिनः सर्वत्र प्रधानदेवताप्रभागे दृष्टत्वात् ॥ ३० ॥
पञ्चमावरणमाह-
शतारे देवीपुरतो दळसन्धौ जम्भिन्या इन्द्राया-
प्सरोभ्यः सिद्धेभ्यो द्वादशादित्येभ्योऽग्नये साध्येभ्यो
विश्वेभ्यो देवेभ्यो विश्वकर्मणे यमाय मातृभ्यो
रुद्रपरिचारकेभ्यो रुद्रेभ्यो मोहिन्यै निर्वतये
राक्षसेभ्यो मित्रेभ्यो गन्धर्वेभ्यो भूतगणेभ्यो वरुणाय
वसुभ्यो विद्याधरेभ्यः किन्नरेभ्यो वायवे स्तम्भिन्यै
चित्ररथाय तुम्वुरवे नारदाय यक्षेभ्यः सोमाय
कुवेराय देवेभ्यो विष्णवे ईशानाय ब्रह्मणे अश्विभ्यां
धन्वन्तरये विनायकेभ्यो नम इति देवतामण्डल-
मिष्ट्वा तद्दहिः औं क्षौं क्षेत्रपालाय नमः सिंहवराय
देवीवाहनाय नम इति च तदुभयं वरिवस्येत् ।
तहहिः महाकृष्णाय मृगराजाय देवीवाहनाय नम
इति तत्पूजा ॥ ३१॥
देवतानामष्टत्रिंशत्सङ्ख्याकत्वात् तया सहयया शतपत्रविभागासंभवान् अवश्यं
सन्धयो हेयाः । तथा सति देव्याः पुरतः देयतासमसङ्ख्याकसन्धयो ग्राह्याः। शेपा हेयाः।
तत्राप्युदगपवर्गलामाय दक्षिणस्यामारम्भः, उत्तरे समाप्तिः । सर्वत्र नमःपदमनुपज्यने ।
ततः क्षेत्रपालादिपूजां वियत्ते--तद्व हि रिति । तद्वहिः शतपत्रबहिः। वाहनरूपत्वात्
देवीपुरत एव । यद्वा-तद्वहिः पूर्वपूजिताष्टत्रिंशद्देवताऽधिष्ठानदलमन्धिवहिः ।
तेन देवीपुरोभागस्त्वर्थात् सिध्यति । त? भयं क्षेत्रपालसिंहोमयम् । तर हिः
क्षेत्रपालसिंहबहिः । तस्यूजा मृगराजपूजा । इति पञ्चमावरणम् ॥ ३१ ॥

·परशुरामफ्ल्पसूनम् पाठावरणमाह- सहस्रारे अष्टधा विभक्ते ऐरावताय पुण्डरीकाय वामनाय कुमुदायाञ्जनाय पुष्पदन्ताय सार्वभौमाय सुप्रतीकाय नम इति तत्पूजा वहिः 'सुधाऽब्धेर्वा । वाह्यप्राकाराष्टदिक्षु अध उपरि च हेतुकादयो भैरव- क्षेत्रपालशब्दयुक्ताः प्रत्येकं क्षौमादयश्च यष्टव्याः। हेतुकत्रिपुरान्तकाग्नियमजिढेकपादकालकराळभीम- रूपहाटकेशाचला दश भैरवाः ॥ ३२ ॥ अष्टधा विभक्ते पञ्चविंशत्युत्तरशतढळेप्वेकैका देवता पूज्या । अमीषामेव देवताना विकल्पेन म्थानान्तरमाह हिस्सु धाव्य वेति । सुधाऽध्यधिकरणत्वेन कल्पितो यो देश तम्मात् बहिरित्यर्थ । क्रमस्तु इन्द्रादीशानान्त प्रदक्षिणम् । अत्र नमोऽन्तमन्त्रेषु सर्वत्र नमोऽन्ते देवतानाम । तत श्रीपादुकामित्यष्टाक्षरीयोग । यथा जम्भिन्यै नम जम्भिनीश्री । बाह्य प्रा का रे ति प्रथमचतुरश्च इत्यर्थ । हेतुकादय अग्रिमसूने वक्ष्यमाणा दश अचलान्ता प्रत्येक प्रतिमन्त्र क्षों इति आदौ येपा ने यष्टव्या पूज्या । मन्त्रम्वरूप---ऐं ग्लो क्षो हेतुकभैरवक्षेत्रपालश्री । एवमग्रेऽपि योज्यम् । हेतुकादय के इत्याफाक्षायामाह-हेतु क त्रिपुरान्त के ति । द्वन्द्वान्ने श्रूयमाण जिह्वापद अग्नियमयोरुभयत्र अन्वेति । एव च अमिजिहेति यमजिहेति । भीमरूप हाटकेश इत्यकैकम् । शेष म्पष्टम् ॥ ३२ ॥ ----- देव्याः पुनःपूजा उक्तमर्थमुपसहरति-- एवं पडावरणीमिष्ट्वा पुनर्देवीं त्रिधा सन्तर्प्य सर्वरुपचारैरुपचर्य ॥ ३३ ॥ . सुरा-अ, श्री

·सप्तमः खण्डः-बाराहीक्रमः
पडावरणपूजाऽनन्तरं कर्तव्यां क्रियामाह-पुन रिति । सर्वरुपचारः
पूर्वोक्तपोडगोपचारः ॥ ३३ ॥
बलिदानप्रकारः
अथ बलिदानप्रकारं वक्तुं प्रक्रम-
पुरतो वामभागे हस्तमात्रं जलेनोपलिप्य
रुधिरान्नहरिद्राऽन्नमहिपपलसक्तुशर्कराहेतुफलत्रयमा-
क्षिकमुद्गत्रयमापचूर्णदधिक्षीरघृतैः शुद्धोदनं समर्थ
चरणायुधाण्डप्रमाणान् दशपिण्डान् विधाय तत्र
निधाय कपित्थफलमानमेकं पिण्डं च तत्समीपे
सादिमोपादिममध्यमं चपकं च निक्षिप्य दशपिण्डान्
हेतुकादिभ्यो मध्यमपिण्डं चपकं च चण्डोचण्डाय
तत्तन्मत्रैः दत्वा वृन्दमाराध्य ॥ ३४ ॥
देव्या इति शेप., 'देवी त्रिधा' इति पूर्वसूत्रे मन्निहितत्वात् । अय
द्रव्यमाह
-रु घिराने ति । रुधिरेण रक्तेन युक्त अन्नं हरिद्रायुक्तं अग्नं पलं
मांसं सक्त वः भर्जितयवचूर्ण हेतुः प्रथमं फल त्रयं त्रिफला मा क्षि के पुप्परसः
मुद्वयं त्रिजातिमुद्गाः । शेपं म्पष्टम् । एतैः शुद्धोदनं समर्थ मिश्रितं कृत्वा ।
चरणा युधः कुक्कुटः, “युकुटश्चरणायुधः" इत्यमरः । तत्र पूर्वलिप्तदेशे ।
त समीपे दशपिण्डसमीपे । दशपिण्टस्थापनं च प्रागादिदग्रदिक्षु, पूजायामासां
दिशां कुप्तत्वात् । तत्तन्मन्त्रैः पूजायां कृप्तमन्वैः । तत्रापि न मोऽन्तै रेय, न
श्रीपादुकेत्यादिमन्त्रगेषः । वृन्द माराध्य ति हेतुकादिचण्डोचण्टान्तमन्दमित्यर्थः ।
अत्र पाठकम बाधित्वा अर्थक्रमण आदी आराधनं, पश्चात् बलिदानं ज्ञेयम् । तत्रापि
बाधकामावान् प्रधानमन्निकर्यलामाय मप्तदशप्राजापत्यपशुवन् पदाथांनुसमयेनाभ्यर्चनं
पञ्चोपचारः कार्यम् ॥ ३४ ॥

·२६२
परशरामकल्पमूत
गुरुसंतोपणम्
यथाविभवं श्रीगुरुं सन्तोष्य ॥ ३५॥
य था विभवं म्वशक्तिं दृष्ट्वा । गुरुं सन्तो प्यत्यनेन गुरुसन्निधावम्यानुष्ठानं
चितम् , दूरस्थे नित्यं सन्तोषणासंभवात् । तेन सति संमये गुरुसन्निधौ
फलाधिक्यं ज्ञेयम् ॥ ३५॥
..
शक्तिवटुकपूजा
शक्त्यादिपूजामाह-
सम्पूर्णयौवनाः सलक्षणा मदनोन्मादिनीस्तिस्रः
शकीराहय वटुकं चैकमभ्यर्च्य स्नपयित्वा गन्धादि-
भिरलंकृत्य वार्ताळीबुद्धया एका शक्तिं मध्ये
क्रोधिनीस्तम्भिनीवुद्धया द्वे इतरे पार्श्वयोश्चण्डो-
चण्डधिया बटुकमग्रे स्थापयित्वा सर्वेव्यैः
सन्तोष्य मम श्रीवार्ताळीमत्रसिद्धिर्भूयादिति ताः
प्रति वदेत् ताश्च प्रसीदन्त्वधिदेवता इति ब्रूयुः ॥३६॥
उक्तं रतिरहस्य-
पोडशाब्दं समारभ्य पञ्चविंशत्समावधि ।
रमणी पूर्णतारुण्या तत्र भोगोऽतिसौख्यद ॥ इति ॥
लक्षणेन नेत्ररमणीयरूपेण मदनोन्मा दिनी मदनवर्धिनी आहू या भ्य च्ये ति
शक्ति पु ष टु के चान्वेति । स्नपन चात्राभ्यङ्गरूपम् । तच्च पूजाया खानावसरे
कर्तव्यम् । ततो गन्धा दि मिरल कुर्यात् । आदिपदेन वस्त्रमपणादि ग्राह्यम् । अमे
तासामने सधै द्रव्यै रिति धाराहीपूजाया विहितप्रथमद्वितीयतृतीयरित्यर्थ । ता
इत्यनेन प्रार्थन सुवासिनीनामेव न वटुकम्य ॥ ३६ ॥

·सप्तमः खण्डः-दाराहीमः २६२ मन्त्रसाधनम् एवं पूजामुपसंहृत्य अग्रे कर्तव्यं विधत्ते- एवं सपरिवारामुदारां भूदारवदनामुपतोष्य लक्षं पुरश्चरणं कृत्वा तदशांशं तापिञ्छकुसुमे त्वा मत्रं साधयेत् ॥ ३७॥ ए.व मुक्तप्रकारेण सपरिवारां आवरणदेवतासहिता उदारां फलदानशीण्डां भूदारस्य कोडस्य बदनामिव बदनं यस्यास्ताम् । लक्षं पुरश्चरणं कृत्वा इति कथनं तन्त्रान्तरोक्तपुरश्चरणधर्मप्रापक्रम् ।। पुरधरणप्रकार: ने च धर्माः परमानन्दतन्त्रे-- पुरश्चरणयोगेन मन्त्रसिद्धिं समाश्रयन् । कामान् मुमाधयेत् सर्वान् विधिना परमेश्वरि । तद्विधानं शृणु गिवे विस्तग्ण ब्रवीमि ने ॥ इत्यारभ्य पुरम्कगेति यो नैवं तम्य विद्या पराङ्मुखी । इति निन्दया पुरश्चरणस्यावश्यकत्वं दयित्वा " अशक्तयेत् देगिकन ब्राह्मणेन च कारयेत् " इत्यनेन कर्तृप्रतिनिधिमुक्चा तद्विधि देशं कालं नियमांचाह- अशयाने हरी काले दीक्षोक्तशुममंयुने । मन प्रमादो यत्रास्ति तत्र पुण्यं समाचरेत् ॥ पुरश्चरणकं देवि पञ्चाङ्गं प्रोच्यते बुधैः । जपो होमस्तर्पणं च मार्जनं अमोजनम् ।। पूर्वपूर्वतमांगेन चार म्यादुचरोतरम् । जपस्तु लक्षयङ्ग्याको होमादिस्तगांशकः ।।

·परपरामकल्पसूत्रम् प्रत्यह वा समाप्तो वा लक्षान्ने वा महेश्वरि । साधितामो नित्यवत्तु हुत्वा होमेन होमयेत् ।। चतुस्तार मुखे पित्वा मूर्धान्तेन महेश्वरि । पायम बिल्वपत्र वा द्राक्षा 'पुण्यफलानि वा ।। करवीर किंशुक वा क्मल वा कुसुम्भकम् । मधूक च जपा वाऽपि चान्यद्वा शुभगन्धयुक् ॥ एतेपा कुसुम तद्वत् गव्य क्षीर घृत तथा । पुष्पाणि तु समग्राणि कौसुम्भ दशसवयकम् ॥ अम्लान सुप्रसन्न च होमकर्मणि योजयत् । पद्वयन्यूनफल समग्र 'होमयेत् तदा ॥ ततोऽधिकफरम्येह खण्ड स्यात् र्पतोऽधिकम् । वृतश्रीखण्डागरूणा मापत्रयमित भवेत् ॥ पष्टितण्डुलन तद्वत् पायस सप्रकीर्तितम् । क्षीर कर्पमित ज्ञयमवमन्यन्महेश्वरि ॥ शूद्राणा च तथा स्त्रीणा होमो नैव भवेच्छिवे । उत्कटेच्छामत्तियुक्तशुदस्य म्यान्नमोन्तत ॥ अथवा ब्राह्मणद्वारा होम कर्तव्य एव तु । सर्वत्राय विधि प्रोक्त पूनाऽऽदिषु महेश्वरि । होमाभावे द्विगुणत तत्सख्याया जप म्मत । अशक्त्या यम्य चाङ्गम्य रोपम्तद्विगुणो जप ॥ ब्राह्मणम्य द्विगुणत क्षत्रियम्य त्रिधा स्मृत । चतुर्धा तु विश पञ्चगुण शूद्रम्य वै जप ॥ अशक्तवृद्धत्रीणा तु सिद्धिर्जपद्विजार्चनात् । अङ्गद्वयेनैव नेपा पुरश्चरणक भवेत् ।। दुग्धन गन्धतोयेन तर्पयहाऽपि मूलत । 'जल देवी समावाद्य सपूज्यैर तु पूर्ववत् ।। बिल्व-२ याज-श्री 1 'जपेद्देवीं-श्री.

·सप्तमः खण्डः-वाराहीक्रमः स्वमूर्ति देवतां ध्यात्वा तीर्थमावाद्य 'मुन्दरि । मार्जयेन्मूलमनुना मार्जयामीति वै शिवे ।। ब्राह्मणान् विविधैर्देवि उपचारैस्तु पूजयेत् । आदौ भूमिग्रहं कुर्यात् पूर्वस्मिन् दिवसे शिवे । सङ्करप्यामुकमन्त्रस्य पुरश्चरणसिद्धये । मययं गृह्यने भूमिमन्त्रो मे सिध्यतामिति ॥ प्रामे कोशमितं तद्वन्नगर द्विगुणं मवेत् । अन्यत्र तु यथेच्छं स्यात् पुण्यारण्यादिषु भियं ॥ तद्दिक्षु क्षीरवृक्षोत्थान कीलान् वैतस्तिकान् शिवे । मूलान्त्रेणाभिमन्त्र्याथ पूर्वादिदशदिक्षु तान् ॥ निखनेत् तेषु गन्धाद्यैरोणाभ्यर्च्य दिक्पतीन् । माषमक्तबलिं दद्यात् तचन्मन्त्रेण मन्त्रवित् ।। एहीन्द्र पूर्वदिग्भागे पूजितो वस कीलके । मां पालय ततो निर्विघ्नेन कार्य च साधय ।। पुनः साधय वै माप ततो भक्तबलिं तथा । गृहद्वयं ततो "मूर्धा रामवेदाक्षरो मनुः ॥ तत्तद्दिशादेवनामसंयोगादन्यमन्त्र काः । नैतत्मरालय कुर्यात् यतस्तैः पूर्वसङ्ग्रहात् ।। तन्मध्ये गणपं क्षेत्रपालं वाम्वीशमर्चयेत् । पूर्ववत् कूर्मचक्रं तु पूजयेत् तदनन्तरम् ॥ नवकोष्ठेषु पूर्वादीशान्तकोष्ठेषु वै क्रमात् । विलिवेत् कायष्टवर्गान् मध्ये कोठे तु पूर्वतः ॥ द्वन्द्वं म्वराणां संलिख्य कूर्म भक्त्या समर्चरन् । प्रागादिनवकोप्ठेषु क्षेत्रपालान्नवार्चयेत् ।। अमृतं वृषभ शैलराज वासुकिमेव च । अर्थकृच्छक्तिपादियोनीन् गड्खें.महादिकम् ।। पूर्ववर--१२. मा-श्री. 'कान्-श्री. 36

·परशुरामकल्पसूत्रम्
छायाछत्रगणं चेति क्रमात् संपूजयेत् वुधः ।
दीपस्थानं तत्र देवि जानन् संसाधयन्मनन् ।
तत्कूर्मस्य मुखं देवि दीपस्थानं प्रकीर्तितम् ।
दीप्यन्ते मनवो यत्र दीपस्थान ततस्तु तत् ।।
गृहनामाद्यक्षर तु यत्र कोठे स्थितं शिवे ।
तत्कूर्ममुखमुद्दिष्ट निर्विघ्नं तत्र सिध्यति ॥
मध्यं पृष्ठं तम्य 'चाथ पुच्छं पार्थेषु वै क्रमात् ।
हस्तयुग्मं पादयुग्म पार्श्वयुग्म प्रकीर्तितम् ।।
मुख पृष्ठे चोत्तमं स्यात् मध्यमं हस्तयुग्मके
अन्यत्र तु निषिद्ध म्यादेष देवि त्रिधा स्थित ॥
देशकूर्म ग्रामकूम गृहकूर्ममितीश्वरि ।
भावयेत् तत्र तत्रैव प्रोक्तरीत्या विचिन्तयेत् ॥
मुख्यं फलं त्रयाणा तु लाभ स्यादेकमेव वा।
तत्रोक्तपरकूमै तु पूजयेत् तत्र वै जपेत् ॥
कुरुक्षेत्रे प्रयागे च महाकाले तथैव च ।
पर्वते च शुभारण्ये समुद्रस्योपकूलके ।
काश्या च चिन्तनं नैव दीपस्थानम्य शङ्करि ।
निजे गृहे यथोक्त स्यात् गोठेऽन्वेस्तीर एव च ॥
द्विगुणं कुलवृक्षाघ पर्वताने त्रिधा फलम् ।
अधिसंयुक्सरित्तीरे पुण्यस्रोतम्तटे तथा ।
स्वयंभुदेवगेहे च शतथा फलमुच्यते ।
पश्चिमाभिमुखे नन्दिशून्ये त्वेव शिवालये ॥
तथा नार्मदलिङ्गस्य चालय गुरुसन्निधौ ।
अनन्तसङ्ख्यं तु फल मन कान्तिविशेषत ॥
दीपनाथस्य मन्त्राणामाद्यमेकाक्षर यथा।
तथाऽरिमन्ता अपि च सिध्यन्ति 'दृढमीश्वरि ॥
'त्वेव-श्री,
चाप-बर.

·सप्तम. खण्ड:-वाग्रहीक्रमः तत्र स्थित्वा जपेल्लक्षं हविप्याशी समाहितः । मन्तसाधनकामस्तु युगसङ्ख्याकलक्षकम् ॥ आदौ शुभदिने केशान् वापयित्वा महेश्वरि । अयुतं प्रजपेत् तत्र तद्द्वायत्री समाहितः ।। तेनाधिकारी भवति पुरश्चरणसाधने । तदादिनियमं कुर्यात् प्रयत्नेन तु साधक. ॥ शुद्धं स्वच्छं तथा वासः स्थानमङ्गं च मूर्धजाः । मुगन्धामलकैः केशशोधनं बन्धनं तथा ।। पञ्चतिक्तमुखो निद्राजृम्भालस्यादिवर्जितः । निष्ठीवनं भयं नीचस्पर्शभाषणमेव च ।। अकार्यभाषणं क्रोधं चित्तचाञ्चल्यमेव च । वर्जयंच महेशानि सदा नियतमानसः ।। आहारस्तु फलं क्षीरं मूलं तद्वद्धविष्यकम् । भुञ्जीयाद्रात्रिसमये शयनं स्थण्डिलेऽथवा ।। कुशासनेऽजिने श्वेतकम्बळे धोतवाससि । जपस्थानसमीपे तु शयनं प्रत्यहं भवेत् ॥ ब्रह्मचर्य सदा कुर्यात् कायवाड्मानसैः शिवे । त्रिकालं वा द्विकालं वा स्वानं स्यात् प्रातरेव वा ॥ त्रिकालं वा द्विकालं वा सकृद्धा देवताऽर्चनम् । आमध्याहं च देवेशि जपं कुर्यात् तथाऽन्वहम् ।। मूलाभिमन्त्ररहितं न पिवेन्न च भक्षयेत् । कदळीमधुपर्णेषु पालाशे मध्यवर्जिते ।। हितं मितं च भुञ्जीयात् देवतायै निवेदितम् । एलालवङ्गकर्पूरजातीपत्रफलात्मकम् ॥ पञ्चतिक्तं तेन युतं ताम्बूलं निशि भक्षयेत् । म वदेदप्रिय मिथ्यां बहुभाषणमेव च ।। अर्कच्छायां म्नुहिष्टायां करञ्जम्यापि मुन्दरि । नवाकमेद्विभीतस्य छायां चापि कचिच्छिवे ॥ 4 .'

·परशुरामकल्पमूत्रम् मौनेन भोजन खानमप्रतिग्रह एव च । क्षौरमुष्णजलस्नानगीतवाद्यनिपेवणम् ॥ अन्तुस्त्रीसङ्गम च कन्चुकोणीपधारणम् । अन्धकार च शयन वर्जयेत् साधकोत्तम ॥ अन्यानपि यथाशास्त्र नियमानाचरेत् पिर । नियमास्तु परित्यज्य य इच्छेन्मन्त्रसाधनम् ॥ चण्डभानु समाश्रित्य शीतलं वाञ्छति ध्रुवम् । स्त्रीणा तथा रोगिणा च वृद्धानामपि सुन्दरि ॥ यथाशक्ति भवेदेतन्नियमाना तु धारणम् । आदौ गुरु ब्राह्मणाश्च देवता प्रणमेत् बुध ॥ सक्कल्प्य गणनाथार्चा पुण्याह वाचयत् तथा । गुर्वाद्याज्ञा समादाय जप कुर्यात्तु भनित ॥ विन्यस्य मूलविद्या तु प्राणायामत्रय चरेत् । सामान्यकलशोदेन पञ्चतिक्त निवेदयत् ॥ मूलाभिमन्त्रित तच्च मुग्वे सम्थाप्य साधक । गृहीत्वा वामपाणौ तु पात्रस्था जपमालिकाम् ।। कलशोदकवि ड्मि प्रोक्ष्य सप्रार्थवच्छिवे । ॐ माले त्व महामाय सर्वशक्तिम्वरूपिणि ।। चतुर्वर्गम्त्वयि न्यम्तम्तम्मान्मे सिद्धिदा भव । सपूज्य मन्त्रयोगेन गृहीत्वा दक्षहस्तके ॥ मायासिद्धयै च हृदय पञ्चार्ण पूजने मनु | अविन कुरु पश्चाद्वै मे मालेति शिरस्तथा ॥ गमाद्य ग्रहणे चैव रुद्र वर्ण स्मृतो मनु । मूर्ध्नि सस्थाप्य माला तु मातृशृङ्गाट क बिले ॥ तन्मयीं मूलविद्या तु मुग्वे हृदि पराम्बिकाम् । तद्वाच्या तन्मय नाथमाज्ञाया तु विभावयेत् ॥ मिया-श्री वर्णयुनो-श्री . केम्बिके-श्री.

·सप्तमः खण्डः-वाराहीकमः .. .. इत्यादिना । किं च द्रव्यमाने विशेषो दक्षिणामूर्तिसंहितायाम्--- • कस्तूरीकुड्कुमशशिगुञ्जामात्र हुनेच्छिवे ।। इति ॥ तर्पणे विशेपो योगिनीतन्वे-- नद्यादौ वा शुभे तोये पात्रस्ये वाऽपि देवताम् । आवाह्य मूलमनुना तर्पयामीति तर्पयेत् ।। इति ॥ तत्रैव- देवतीर्थेनाञ्जलिना जलदानं तु तर्पणम् । मार्जनं तु कुशैवाऽपि निपिञ्चेत् तत्त्वमुद्रया || इति स्थाने विशेपो योगिनीतन्ले-- प्रत्यग्मिन्नमुग्वे नन्दियुने हानिः शिवालये ॥ इति । किंच तत्रैव- अप्रसन्नं मनो यत्र तत्रोचमतमेऽपि च । मन्त्रसिद्धिर्न भवति यथोक्तानुष्ठितावपि ।। इति ॥ जपसङ्ख्यायां विशेषः एकवीराकल्पे- भावनारहितानां तु क्षुद्राणां क्षुद्रचेतसाम् । चतुर्गुणो जपः प्रोक्तः सिद्धये नान्यथा भवेत् ॥ इति ।। नीतन्त्रेऽपि- असंयतात्मनामुक्तो जपः पोडशधा भवेत् ॥ इति । जपे गौणकालो योगिनीतन्त्र--- सङ्कटे तु दिनस्यान्तं तृतीयांचं परित्यजेत् ॥ इति ।। पुरश्चरणसङ्कल्प उक्तो योगिनीतन्त्र--- तिथ्याधुक्त्वा गोत्रनामद्वयमुल्लिख्य शङ्करि । श्रीविद्यासिद्धिवैद्वारा महात्रिपुरसुन्दरी ।।

·परशुरामकल्पसूत्रम् प्रीत्यर्थ दिनसङ्ख्या च जपसङ्ख्या समुलिखन् । पञ्चाङ्ग पुरश्चरण करिष्य इति वै वदेत् ॥ इति ॥ द्वित्रिकालपूजाया विशषो योगिनीतन्त्रे- द्वित्रिकालार्चने देवि उपचारास्तथाऽऽमृतम् । आवर्तयेद्धोममपि चान्यत् सर्व सकृत् भवेत् ॥ इति ॥ जपनियमा मनोनिग्रहसाध्या बहव सन्ति तन्त्रेषु । तेपामनुष्ठाने मनोनिग्रहस्य मुख्यतया तत्साधयितुरिदानीमभावात् तादृश जपाङ्गधर्मानुष्ठानमपि सप्रति कालेऽननुष्ठेयमिति ते धर्मा आभ्यन्तरा न लिख्यन्ते । यद्यनुष्ठानसमर्थास्तर्हि तन्त्रेभ्यो जानन्तु ॥ त दशाश जपदशाशम् । ता पिञ्छ कुसुमै तमालकुमुमै , स्तमाल म्यात् तापिन्छोऽप्यथ सिन्धुक " इत्यमर । मन्त्र साध यत् इत्यनेन केवललक्षजपे नैव पयांप्ति । किं तु तन्त्रान्तरोक्तानि यानि चिहानि मन्त्रसिद्धि सूचकानि, तावत्पर्यन्तमनुष्ठान कुर्यादिति ज्ञापितम् ।। कालस्कन्ध . मन्त्रसिद्धिचितानि मन्त्रसिद्धिचिहानि तन्तान्तरेषु । तत्रादौ वक्रतुण्डकल्पे- चित्तप्रसादो मनसश्च तुष्टिरल्याशिता 'म्वमपराङ्मुग्वत्वम् । म्वनेषु यानाद्युपलम्भन तु सिद्धस्य चिहानि भवन्ति सद्य ॥ इति ॥ भैरवीतन्त्र- ज्योति पश्यति सर्वत्र शरीर वा प्रकाशयुक् । निज शरीरमथवा देवतामयमेव हि ॥ इति ॥ नारदपाश्चरात्रे- मन्ताराधनसक्तम्य प्रथम वत्सरत्रयम् । जायन्ते बहवो विघ्ना नियमम्यम्य नारद ॥ 7 'चित्तप-श्री .

·सप्तमः खण्ड. वाराहीनमः
नोद्वेगं साधको याति कर्मणा मनसा यदि ।
तृतीयवत्सरादूच राजानश्च महीभृतः ।।
प्रार्थयन्तेऽनुरोधन गर्विता अपि मानिनः ।
प्रसादः क्रियतां नाथ ममोद्धरणकारणम् ॥
प्रज्वलन्तं च पश्यन्ति तेजसा विभवेन च ।
अतस्ते मुनिशार्दूल निखुरं वक्तुमक्षमाः ॥
नवमात्सरादूर्वं स्वयं सिध्यति मन्त्रराट् ।
नानाश्चर्याणि हृदये मन्त्रसिद्धिमयानि वै ॥
'अत्यानन्दप्रदान्याशु प्रत्यक्षण बहिस्तथा ।
जडधीस्तु क्षणं विप्र क्षणमम्ति प्रहर्पितः ।।
क्षणं दुन्दुमिनिघोपं शृणोत्येवान्तरिक्षतः ।
क्षणं च मधुरं वाद्यं नानागीतसमन्वितम् ॥
आजिघ्रति क्षणं गन्धान कर्पूरमृगनामिजान् ।
उत्पतन्तं क्षणं वापि पश्यत्यात्मानमात्मना ।।
चन्द्रार्ककिरणाकीण क्षणमालोकयन्नमः ।
तारकाणि विचित्राणि योगिनो नभसि स्थितान् ॥
क्षणं मेघोदयं पश्येत् क्षणं रात्रि दिने सति ।
रात्रौ च दिवसालोक ससूर्य क्षणमीक्षते ।।
'चलेन परिपूर्णश्च तेजसा भास्करोपमः ।
पूर्णेन्दुसदृशः कान्त्या गमने विहगोपमः ||
स्वल्पागनेनाशकृता बहुनाऽपि न खिद्यते ।
विष्मूत्रयोरप्यल्पत्वं भवेन्निद्राजयस्तथा ॥
जपध्यानगतो मन्त्री न खेदमधिगच्छति ।
विना भोजनपानाभ्यां पक्षमासादिकं मुने ।
इत्येवमादिभिश्चिहै: महाविस्मयकारिभिः ।
प्रवृत्तः संप्रयोद्धव्यं प्रसन्नो मन्तराडिति ।।
अपेन-श्री.

·परशुरामकल्पसूत्रम्
बोधायन.---
सिद्धेस्तु त्रीणि चिह्नानि दाता मोक्ता छयाचक ॥ इति ॥
प्रपञ्चसारे-
ततोऽस्य प्रत्ययास्त्वेवं जायन्ते जपतो मनुम् ।
इत्यारभ्य
अर्काभस्तेजसाऽसौ भवति नलिनजा सन्ततं किंकरी स्या-
द्रोगा नश्यन्ति दृष्ट्वा तमथ च धनधान्याकुलं तत्समीपम् ।
देवा नित्यं विदधति फणिनो
संपन्ना स्यु सपुत्रास्तनुविपदि पर धाम विष्णो स भूयायात् ।।
दंशन्ति पुत्रा
शुभाशुभस्वमा
परमानन्दतन्त्रेऽपि-
साधकस्य तु सिद्धे चिहानि शृणु शक्षरि ।
भाचार्यदर्शनं चितप्रसादोऽल्पाशनं तथा ॥
अल्पनिद्रा मनोल्लास सिद्धिचिहानि शङ्करि ।
अथ स्वमान् प्रवक्ष्यामि शुभाश्चैव तयेतरान् ॥
उपास्य देवतारूपं प्रासादं स्फटिकोपमम् ।
गुरुप्रियजनं पूर्णचन्द्र सूर्य सरित्पतिम् ।।
पूर्णा नदी तटाकं च प्रफुल्लकमलाकरम् ।
यन्त्रराजं महादेवलिङ्ग हैरण्यपर्वतम् ।।
दृष्टा सिद्धिम्तथा नौकातरण स्वम्य वै जय ।
ज्वलदमि हसचक्रवाकसारसबर्हिण ॥
अश्वयुप्रथमध्यम्यं श्वेतच्छत्रादिभूपणम् ।
दीपपक्तिं श्वेतमाल्यं दिव्यत्रीणा कदम्बकम् ।।
फुलवृक्षं चारुमासं ग्वे यानमभय तथा ।
श्वेताश्ववृषभौ मनवारणं तेषु रोहणम् ॥

·सप्तमः घण्ट:-बाराहीकमः विमानगमनं मद्यपानं मांयम्य मक्षणम् । विष्ठालेपं रक्तपं दधिलेपं च भक्षणम् ॥ राज्याभिषेक रनादिभूषणं चैवमादिकम् । हर्षहेतुकरं चित्रं स्वमं विद्याच्छमावहम् ॥ एतन्निवेदनविधि शृणु वक्ष्यामि मुन्दरि। प्रात.मानं च सन्ध्याऽऽदि विधाय गुरुमन्नियो । तत्समानसमीपे वा देवतानिकटेऽथवा । नवा कृताञ्जलि: सर्व वाच्यं दृष्टचदेव हि ।। शुभस्वप्ने पुनःम्बापो न कर्तव्यः कदाचन ॥ इति ॥ अथ पुरश्चरण अनुष्ठीयमाने अशुभस्वमानि तत्रव- अथाशुमांस्तु म्बमान् वै प्रवक्ष्यामि शृणु प्रिये । काकोरकगृध्रान् बरमार्जारमाहिपान ! चण्टाळ कृष्णपुरुष म्बियं या विस्टां तथा । मृत्यगत शुष्कवृक्षं नीयुष्वरयापिका ॥ तलाभ्यनं कण्टकयुमृक्ष प्रामादमञ्जनम् । उन्मत्ततां नमतां च भीतता म्यान्मनम्तथा । मटेन ममायांगं पश्यन गान्ति ममाचंन् ॥ इति । अशुभम्बनमान्नि: एवं अगुमे शान्तिरता तत्रैव- दर्शने चाशुमम्याथ गान्ति बन्यामि मंशृणु । मन्तगजं पटिन्या नु नृमिह प्रार्थ्य जपन। नृसिंहचीनं देवगि शुचिमन्या बदमुन्न । प्रथमं मन्त्रगजनपः. तन:- नृसिंहाय नमो टोपान जहि दम्बमजान् मम । यन. म्वमाधिपाय व मरंगां फलदो मनः ।।

·२७४ परशुरामकल्पसूनम् भनेन प्रार्थन, ततो नृसिंहबीजजप । मन्त्रराज क नृसिंहबीज किम् । इति । तदुक्त तन्त्र ऊर्ध्वान्ताये- उग्र वीर चाथ महाविष्णु चाथ ज्वल च तम् । सर्वतश्च मुख पश्चात् नृसिंह भीषण तथा ॥ भद्र वै मृत्युमृत्यु वे नमाम्यह रदनाक्षर । मन्त्रराज इति ख्यात सर्वत्राय सुगोपित ॥ नृसिंहबीज देवेशि वक्ष्यामि प्राणवल्लमे ॥ पृथ्वी म्पर्शयुता ज्वाला विन्द्वात्येति समीरितम् ॥ इति । नृसिंहमन्त्रोद्धारे च अथ पश्चात् तथा वे इत्यपहाय द्वात्रिंशदक्षरो मन्त्र । पृथ्वी क्ष, स्पर्श र ज्वाला आ, बिन्दुयोगे-क्षों इति ज्ञेयम् । अथ म्वामफलकालेयत्ता तत्रैव- वर्षेण च तदर्धेन तदर्धेन च मासत । आघयामादितो ज्ञय फल यामचतुष्टय ॥ इति ॥ मनजापिशयनधर्मा जपम्थाने शयन कर्तव्यमित्युक्तम् । तत्र धर्मा - मुक्त्वैव तु जपस्थानसमीपे शयन चरत् । मूलेन सप्ताभिमन्य प्रार्थयत् देवतागणम् ॥ अत्र शयन आस्तरण तदभिमन्त्रण मूलेन- अत्र देवात्रयम्बिंशदागापाला मरगणा । रक्षन्तु मा मन्त्रसिद्धयै यतन्त विबुधश्वरा ॥ महाविद्यासाधकम्य भूलवेताळकादय । विघ्न कुर्वन्ति सतत तेभ्यो रपनु मा शिव ।। भैरवा मातृसहिता कोटिग सचरन्ति वै सिद्धिनागाय लेकम्य नेभ्यो रमतु मकर ॥ मुप्त सादिरूपेण सापक मीपयन्ति वै । सिद्धिलोपाय देवाद्या शूलपाणिम्ततोऽवतु ॥

·सप्तमः साहः- वाराहीक्रमः अनन्तमूभि देव्यपा धरा यस्मात् प्रतिष्ठिता। नेन सत्येनावतु मामनन्तः सर्वरक्षकः ।। नमः स्वमाधिपतयं रुद्रायामितनेजमे। दृष्टार्थान् सम्यगाचक्ष्व नागयानिष्टसूचकान् ॥ रुद्रमन्त्रं त्रिधा जप्त्वा विन्यस्याङ्गेषु मुम्वपेत् ॥ इति ।। रुद्रमन्तोऽपि तत्रैवोक्त:-- तारश्च हृदयं वै च स्वमाधिपतये ततः । रुदाय हृदयं मां नृपवर्णः स्मृतो मनुः ।। इति ॥ "ॐ नमः म्वामाधिपतयं रुद्राय नमः स्वाहा" इति पोडशाक्षरो मन्त्रः ।। हरिभ्यपदार्यगणनम् पूर्व हविष्यागननियम उक्तः । तत्र हविप्याणि तन्त्र- वाहिजाम्तण्डलाश्चैव यवाः कृष्णतिलास्तथा । मुद्दा नीवारकाश्चापि पाटिकाच महेश्वरि ॥ सैन्धवं चापि सामुद्रं लवणं द्विविधं स्मृतम् । राज्यं घृतं पयश्चैव दघि निस्तसारकम् ॥ ऐक्षवं मर्वमेव स्यात् गुडवर्ड महेश्वरि । फलं तु नारिकेळं स्यात् कदळी लवली तथा ॥ तिन्त्रिम्यानफलं तद्वत् दाडिमम्य फलं तथा । आईकं नागरं धात्री तथव च हरीतकी ॥ पटोले वास्तुशाकं च कन्दं स्यातु पवित्रकम् । निवेदितं तथाऽन्यद्वा चार्यप्राप्तं न सन्त्यजेत् ॥ इति ॥ वास्तुशाकं महाराष्ट्रभाषया चाकवत् इति प्रसिद्धम् । कन्दे अन्यस्मिथ पवित्रकामित्य- म्यान्वयः । तथा च. पवित्रं कन्. उक्ताटन्यत् यन् पवित्र अनिच्च्या प्राप्तं तदपि हविन्य प्रासमिति भावः ।। समश-श्री. म.

·३७६
परशुरामकल्पसूत्रम्
जपकालिक्नैमित्तिकक्रिया
अथ जपप्रारम्भानन्तर निमित्ते सति नैमित्तिका या क्रिया सन्ति ता यथा-
उद्गारजृम्भाहिकाना जपमध्य तु सभवे ।
जपेञ्चतुस्तारक तु प्राणायाममथापि वा ॥
निद्राऽपानोद्गारयोगे तन्माला तु परित्यजेत् ।
आचम्य विन्यसेदग मालास्रमे तु निद्रया ।।
जपेदष्टोत्तरशत तदा त्रोटे सहस्रकम् ।
आजानुकूपरान्त तु प्रक्षान्य करपादयो ।
कृत्वाऽऽचमनक देवि विधा प्राणम्य धारणम् ।
मूत्रोत्सगे मलोत्संग स्नान चापि विधीयते ॥
विम्मृतौ जपसङ्ख्याया पुनरारम्भ एव च ॥ इति ॥
मूत्रोल्ममें प्राणायामान्त मलोत्सगें तावत् म्नान चेति तात्पर्यम् । अथासने विशेष
उच्यते । तदुक्त योगिनीतन्ते-
छिद्रयुक्तानि दग्धानि जीर्णानि स्फुटिनानि च ।
परकीयान्यासनानि वर्जयेत् जपकर्मणि ॥
हरिणव्याघ्रयोश्चर्म कुशवेत्रभव कटम् ।
कार्पासपट्टोर्णवस्त्रमच्छिद्रास्फुटित भवेत् ॥
त्रय वा द्वयमेक या भिन्नजातीयक स्मृतम् ॥ इति ।।
एवमन्यऽपि धर्मा अनुष्ठितु समथेन परमानन्दतन्वात् अवगन्तव्या ॥
एतद्धर्माणा धीविद्यापुरश्चरणेऽपि ग्राह्यत्वम्
इत्य वाराहीपुरश्चरणपदेन सूचिता धर्मा निरूपिता । श्रीविद्याया
अपि पुरश्चरणे इमान् धर्मान् गृहीत्वा श्रेयस्कामोऽनुतिष्ठेत् , पुरश्चरणस्य पूजादि-
प्रयोगरहितम्याचितम्यापि सहस्रनामपाठादिवत् श्रेयम्कामेन गृहीतु
शक्यत्वात्,
" तथाज्यप्वतिपित" इति त्रिपुरार्णववचनाच्च । किंच
त्रिपुरारहस्यवचनोदाहरणरूपत्वाच-अ, व २

·सप्तम, खण्डः वाराहीम. इति ॥ चरमखण्ड श्रीविद्याजपकालम्य प्राह इत्यनेनोक्तत्वाच्च सूत्रकारामिमतं पुरश्चरणमित्ति ज्ञायते ।। शादिहादिभेदन श्रीविद्योपास्तिभेद तत्र श्रीविद्योपाम्ति. कादिहादिभेदेन द्विधा । तत्र हादिवियोपास्तिः लक्षसझ्याजपरूपा, श्रीचक्रमंहितायां हादिविद्यामुद्धृत्य- लक्षमेकमिदं जप्त्वा सर्वपापहरो भवेत् । इत्युक्तन्वात् । कादिविद्यायास्तु लक्षं त्रिलक्षं नवलक्षं इति त्रिप्रकारं शास्त्रमुपलभ्यते । एकलक्षसङ्ख्या परमानन्दतन्त्रे- तत्र स्थित्या जपेल्लनं हविप्यागी समाहितः । मन्त्रसाधनकामस्तु विलक्षजपस्तु ज्ञानार्णवे- तदा लक्षत्रयं साधुः मर्वपापनियन्तनम् । एवं लक्षत्रयं जत्वा व्रतम्यः म्वस्थमानसः ।। मंक्षोभयति भृलोकम्बलोंमतलवामिनः ॥ इति । दक्षिणामूर्तिसंहितायाम्--- सक्षमात्रं जपेत् देवि नियत. मयतेन्द्रियः । तदनांगेन होमः म्यान् कुमुमैत्रप्रक्षनः ॥ इति ॥ नवनक्षजपोऽपि तत्रैव- अथया नवलक्षं तु अपेद्वियां ममाहितः । क्षोभयंत् म्बर्गलोकपाताळतवासिनः ॥ इति ॥ अत्रेयं व्यवस्था । कवनं मन्वमिद्धिकामभ्य रक्षात्मकमेव पुरश्चरणम् , पूर्ववचने " मन्चमाधनकामन्तु" इति श्रपणान् । मर्वशोमकामः निलॉ, पूर्ववचनेन "संभयति भन्ोक" इति अग्णात् । अन एव जानाणी- ·परशुरामकल्पसूत्रम् तृतीयल संप्राप्ते द्रावयन्ति सुराङ्गनाः ॥ इत्युक्तम् ।। स्वर्गभूपाताळादिवासिलोकवशीकरणकामो नवलक्षं. पूर्ववचने तथा श्रुतत्वात् । इत्थं च एकलक्षात्मकं मन्त्रसिद्धयर्थ पुरश्चरणं विधाय मन्त्रसिद्धिं संपाद्य पश्चात् तत्तत्कामनायां सत्यां तवत्संख्याकं कुर्यात् । अत एव ज्ञानार्णवे एकलक्षमारभ्य नवलक्षपर्यन्तं एकद्वित्र्यादिलक्षसंख्यानां फलं पृथगेवोक्तम् । ग्रन्थविस्तरभयात् न लिखितम् ॥ पञ्चदश्यादिविद्यासु मन्त्रशोधनानपेक्षा यद्यपि सिद्धारिचक्रादिमन्त्रशोधने[न] तन्त्रान्तरे बहुशोऽस्ति, तथाऽपि- नृसिंहावराहाणां प्रासादप्रणवम्य च । सपिण्डाक्षरमन्त्राणां सिद्वादीन् 'नव गोधयत् ।। इति सौरतन्त्र । डामरे-- पञ्चदनी पोडशी च तथा सर्वाङ्गसुन्दरीम् । चण्डालेभ्योऽपि गृहीयात् यदि भाग्येन लभ्यते ॥ न शुद्धिं चिन्तयेदत्र भावशुद्धेर्हि शुद्धता । नात्र शुद्धयाद्यपेक्षाऽस्ति नारिमित्रादिगोधनम् ॥ इति ॥ तन्त्रराजे च-- नित्यानां त्रैपुराणां च नावेक्ष्याम्त्वंशकादयः ॥ इति ॥ प्रकृते तद्विचारस्याप्रयोजकत्वात् न लिखितम् ।। इयं पूर्वोक्तसङ्ख्या पुरश्चरणे कृतयुगे । कलौ चतुर्गुणं प्रोक्तं" इति वचनात् कलियुगे चतुर्गुणम् । इत्यलं पल्लवितेन ॥ ३७ ॥ . पूजाशेपकृत्यम् एवं प्रसंगात् पुरश्चरणमुक्त्वा पूजागेपकृत्यमाह- न विचारयेत्-वर.. 'नचामित्रादिदूषणम्-भ, १२. ।

·अधमः खण्ड:-पराक्रम.
ततश्च पूजितां देवीमात्मनि योजयित्वा स्वैरं
विहरन्नाज्ञासिद्धः सुखी विहरेत् इति शिवम् ॥ ३८॥
इति . . . कल्पसूत्रे वाराहीक्रमो नाम सप्तमः सण्डः
ततः जपानन्तरं पूजितां चक्रे पूजितां आत्म नि हृदयकमले यो जयित्ला
स्थापयित्वा स्वैरं म्वेच्छया विह रन् गच्छन् आज्ञा याः सिद्धिः फलवना
यस्यैतागः अप्रतिहताज इत्यर्थः । सुखी अपरिन्छिन्नमुखः । शिव मिति
न्याख्यातं प्राक् ॥ ३८ ॥
इति ... कल्पसूप्रवृत्ती वाराहीक्रमो नाम सप्तमः मयः
अष्टमः खण्ड:-परा-क्रमः
सृष्टिम्धितिल्यकृद्धिः नयनाम्भोजे. शीनद्वहनान्यः ।
मौक्तिकतारद्वाभ्यां मण्टितमुग्यमण्डलां पगं नौमि ॥.
पराया उपाम्यत्वम
अथ पग-क्रमं वक्तमुपक्रमने-
इति विधिवत्कृतवार्ताळीवरिवस्यः सिंहासन-
विद्याहृदयमनुत्तरं परावीजरूपं धाम तत्क्रमपूर्व
विमृशेत् ॥१॥
कृत वा ताळी व रिवम्य दत्यनेन वानांळीक्रमममात्युत्तरकालोऽहत्येन मूचितः।
सिंहासनं मिहामनम्यामिणम् , तदुपा या विद्या मा त्रिपुरसुन्दरी ललिता, तम्या:
हृदयं हृदयरूपम् । क्वचिन् मिहामनीविद्या इनि पाठः । नन्पो मुगमम् । न
विद्यते उत्तरं श्रेष्ठं यम्मान् नत् अनुत्त पगयीज मी तट्ट, देवनामन्त्रयोः अमेदान्
तपय युक्तम् । धाम नेज: 1 तलामा पूर्व यति क्रियाविशेषणम् ।
विमृगेत उपासनां कुयांत ॥ १ ॥

·१८. परशुरामकल्पसूत्रम् अस्या उपासने हेतुमाह- प्रभुहृदयज्ञातुः पदेपदे सुखानि भवन्ति ॥२॥ अस्याः श्रीललिताहृदयरूपत्वात् एतदुपासनेन तत्प्रीतो संपादितायां प्रधानदेवीप्रीतिसंपादनं मुगममिति ध्वनितम् ॥ २ ॥ परापद्धतिमारम्भः अस्याः क्रमव्याख्यानं प्रतिनानीते- अथोऽनुत्तरपद्धतिं व्याख्यास्यामः ॥ ३ ॥ अथो इति समुच्चयाओं निपातः । अग्रिमवणे पूर्वरूपमार्पम् ॥ ३ ॥ उपःकृत्यम कल्ये समुत्थाय ब्रह्मकोटरवर्तिनि सहस्रदळकमले सन्निविष्टायाः सौवर्णरूपायाः परायाश्चरणयुगळ- विगळदमृतरसविसरपरिप्लुतं वपुः ध्यात्वा ॥ ४ ॥ कल्ये उपसि । प्रत्यूपोऽहर्मुम्वं कल्यं " इत्यमरः । ब्रह्म कोटरं ब्रह्मविलम् । सौवर्ण रूपा या इति–मुवर्णन्यदं मौवर्ण पीतं इत्यर्थः । सौवर्ण रूपं यस्याः । तस्याः । विगळत् प्रववत् अमृत र मः अमृतमारं तम्य यो विसरः व्याप्तिः नेन परित्पुतं नातं ध्या त्या । इति ब्राह्ममुहूर्तकृत्यम् ॥ ४ ॥ स्नानादिन्यम अथ स्नानादिकृत्यमाह-- स्नातः शुचिवासो वसानः 'सौः वर्णेन त्रिराचम्य द्विः परिमृज्य सकृदुपस्पृश्य चक्षुपी नासिके श्रोत्रे अंसे नाभिं हृदयं शिरश्चावमृश्य एवं त्रिराचम्य ॥५॥ 'सौवर्णेन-२, .

·२८१ अष्टम खण्ड-पराक्रम सी स्नात इति नाम्ना श्रीक्रमोक्तनानधर्मातिदेग । अत्र मूलम्थाने प्रकृतमूलम् । ग्तावान् विशप । अथाचमनमाह--त्रिराच म्य त्रिवार सा वर्णन एकैक्वारममि मन्त्रितजलपान कृत्वेत्यर्थ वर्णम्य तृतीयाश्रुत्या आचमनास्ये सिद्धे प्रतिप्रधानमगावृत्ति " इति न्यायन मन्वावृत्तिलभ्यते । एवमव द्वि परि मृज्य इत्यादिपु सर्वत्र मूल्नेत्यम्यानुपज्यान्वय . योग्यत्वात् । द्वि परिमार्जन ओष्टयो ब्रह्मयज्ञप्रकरण तथा दृष्टत्यात् । तथा सदुपस्पृश्य इत्यत्रापि जलमिति, नामयज्ञ दर्शनात् । अवमृश्य म्पृष्ट्वा । ण्व त्रिराचम्यति अवमृश्यत्यन्त क्रियाकलाप आचमनमकम् । अम्मिन् तन्त्रे यत्राचमन तत्रेत्थ कार्यम् । तत्तत्प्रकरण तत्तन्मूलमात्रयानन विशष । न तु तन्त्रान्तरम्थ, विप्रोत् । प्रकृते अम्यवाचमनम्य त्रिग्भ्यासो विधीयन ॥ २॥ आसन विधि अथामनविधिमाह- ऊर्णामृदु शुचितममासनं सौवर्णसूर्यजपाभि- मप्रितं मूलमत्रोक्षितमधिष्ठाय ॥ ६ ॥ ऊणा पटक्लामविकार । मृदुत्वविधानात् दृष्ट पर म्वम्थान्त करण कठिनसयोगाभावेन । सा वर्ण तद्युत्ता य सूर्य विसर्ग मा । विसर्गस्य सूर्यपढवाच्यत्वे प्रमाण देवीभागवत वालामन्त्रवासनाक्थनापमगत बिन्दुद्वय हिमाशु म्यात् विमर्गम्तरणिम्तथा । इति वाक्य ज्ञयम् । सो अनेना मि मन्त्रि त मूल न नन वो थित आमन इति शेष । अधिष्ठाय स्थित्वा ।। एतेन निमन्ध सूर्यशनम्य सङ्ख्यावाचक्त्वमङ्गीकृत्य मूलमन्त्रेण द्वादशवारममि मन्त्रितेनेति लेख विसर्गप्रापरपदाभावेन निनन्ध विमान्तपाठम्य सन्दर्भविरोधात् । व्यायानसमय नानारेशममुद्भवानि पोटामयाकानि पुस्तकानि सपादितानि । एकम्मिन्नपि पुस्ता विमर्गान्तपाठामावात तथा पाठप्रतिपादनमप्यशुद्धम् ॥ ६ ॥ परास्त , 36 ·२८२ परशुरामकल्पसूत्रम् देशिकयजनम् उदग्वदनो मौनी भूपितविग्रहो मूलपूर्वेण देशिकमनुना मस्तके देशिकमिष्ट्वा ॥ ७ ॥ उद व दन इति पराप्रकरण नियमविधिः भू पि त विग्रहः वस्त्रभूषणादिभिः । मूलं पूर्व यम्य ईदृशेन दे शि क म नु ना दीक्षाप्रकरणम्थगुरुपा- दुकामन्त्रेण देशि कं गुरुम् ॥ ७ ॥ विनोत्सारणम वामपार्णिघातैः छोटिकात्रयेण च पाताळादिग- तान् भेदावभासिनो विनानुत्सार्य ॥ ८॥ वाम पाणि घातै वामपादपृष्ठभागघातै । बहुवचनेन त्रित्वमेव प्रथमोपत्थितं बुध्यते । छोटि का अगुळिद्वयसंयोगजनितो यनि तासां च त्रयेण । पाताळा दि पदेन अन्तरिक्षस्य दिवश्व परिग्रह . चफारम्बारम्यात् । पाताळादित्रय अभिघातछोटिकयो प्रत्येकमन्वय । अनुक्तास्त्रग्रहणं वा । उत्मा र्य दरीकृत्य ॥ ८ ॥ अङ्गन्यासः शिरोमुखहृन्मूलसर्वाङ्गेषु मूलं विन्यस्य ॥ ९ ॥ अत्र गिरो मुखा दिपु प्रत्यवयवं मूलात्ति , म वा द्रे सकृत् । मूले मूलाधारे । पराप्रकरणे एतावानेव न्यामः, अधिकानुक्ते ॥ ९ ॥ चिदनो सर्वतत्त्वविलापनम् काकचञ्चूपुटाकृतिना मुखेन संचोष्यानिलं सप्तविंशतिशो मूलं जप्त्वा वेद्यं नाभी संमुद्रय पुनः सप्तविंशतिशो जप्त्वा अङ्गुष्टेन शिखां बवा - ·अष्टमः खण्डः-पराक्रमः २८३ पुनरनिलमापूर्य तेन मूले चिदग्निमुत्थाप्य तत्र वेद्यस्य विलयं विभाव्य ॥ १०॥ का क चञ्चू पुटं काकमुखाग्रं तत्स मा कृ ति ना स्वमुखेन सञ्चो प्या निलं. सम्यग्बाह्यवायुमन्तर्नीत्वा । वेद्य म् पट्त्रिंशत्तत्त्वानि वक्ष्यमाणानि संमुद्रय एकीकृत्य । अड्गुष्ठे न तन्मन्त्रेण नम इत्यनेनेत्यर्थः । विल य मिति धनघृतं अग्मिसंयोगेन द्रवीभूतम् । यद्यपि लयशब्द: नाशः, तथाऽपि वि' इत्युपसर्गेण द्रवत्वं अर्थः, "आज्यं विलाध्य" इति प्रयोगात् , " तप्तायोद्रववत् " इत्यग्रिमसूत्रानुराधाच्च ॥ १० ॥ , अर्ध्यसादनम् अथाय॑सादनमाह-- गोमयेनोपलिप्तचतुरश्रभूतले प्रवहत्पार्श्वकरकृतया मत्स्यमुद्रया दिव्यगन्धाम्बुयुतया भूव्योमवायुवह्नि- मण्डलानि कृत्वा ॥ ११॥ प्र व ह त्या धै ति- येन नासापुटेन वायुर्वहति तत्पार्श्वकरमधः कृत्वा गचितमत्स्यमुद्रयेत्यर्थ । दिव्यः श्रेष्ठः । भूमण्डलं चतुरश्रं, श्रीयन्त्रलेखने चतुर भूबिम्बं क्षोणीपुरमिति भरिप्रयोगात् । व्यो म म ण्ड लं वृत्तं, शून्यात्मकवृत्तं ज्योतिश्शास्त्रादौ सङ्ख्यासक्रेते आकाशशब्दस्य भरिप्रयोगात् , शून्यस्य वृत्तरूपत्वात् । वा युमण्ड लं पट्कोणं, तन्त्रसार भूशुद्धिप्रकरणे- धूम्रवर्ण ततो वायुबीजं पड्विन्दुलाञ्छितम् । पट्कोणं . इति विशुद्धेश्वरतन्त्रवचनस्योदाहृतत्वात् । व हि म ण्ड लं त्रिकोणम् “रक्तवर्ण वहिबीज त्रिकोणक" इति तत्रैव सत्त्वात् । इत्थं च चतुरश्रवृत्तपट्कोणत्रिकोणानीत्यर्थः ॥ ११ ॥ पधर्मानतिदिशति- श्यामावत् सामान्यविशेषायें सादयेत् ॥ १२ ॥ ततः ·२८४ परशुरामकल्पसूनम् परामन्त्रेषु योजनीयो वीजविशेयः पराक्रम सर्वमन्त्रेषु वीजविशेषयोगमाह- सर्वेऽपि पराक्रममनवः 'सौः वर्णपूर्वाः कार्याः ॥ १३ ॥ पडङ्गन्यासविशेषः विशेषाध्य श्यामाता योऽधिकाश तमाह-- भृगुचतुर्दशपोडशद्विरावृत्त्या वर्णपडझं सर्वमूल- पडावृत्त्या मत्रपडङ्गं च कृत्वा ॥ १४ ॥ भृगु सकार , चतुर्दश ओकार पोड गो विसर्ग . [नेपा प्रत्येक द्विरावृत्या हृदयादिषडङ्ग कुर्यात् । अय वर्णषडङ्गन्याम 1 मिन्दुयोगध, गिष्ट- संप्रदायात् । मन्त्रम्यरूप--म हृदयाय नम । औ गिरम म्वाहा । अ शिवाय वषट् , विसर्गम्य केवलम्यानुञ्चार्यत्वात् । एवमग्रेऽपि | दति मूलवर्णपडङ्गन्याय । विशेषाय अग्रे सुधाटेवीमभ्यच्यंति तस्यैव सम्काग्श्रवणान् तत्रैव विशप । मूलन पुन पडान्याममाह --सर्व मूल ति ॥ १४ ॥ पडङ्गदेवीपूजा न्यम्ताना पटदेवीना पूजामाह - उभाभ्यामर्चयित्वा ॥ १५ ॥ मूलवर्णमूलाभ्यामित्यर्थ ॥ १५॥ मुधादेवीपूजा अथ सुधादेवीपूजामाह-- मूलमुच्चार्य तां चिन्मयीमानन्दलक्षणाममृत- कलशपिशितहस्तद्वयां प्रसन्नां देवीं पूजयामि नमः 'सोवर्ण-दर.

·२८५ अष्टमः खण्ड:-पराक्रमः खाहा इति सुधादेवीमभ्यर्च्य तया संप्रोक्ष्य वरिवस्यावस्तूनि ॥ १६ ॥ मूलमुच्चा येति । तया सुधादेव्या व रिवस्या वस्तू नि पूजाद्रव्याणि ॥ १६॥ तत्त्वकदम्बस्य हृत्पद्मानयनम् पूर्व नाभौ संमुद्रितं चिदग्निविलीनं तप्तायोद्रववत् पत्रिंशत्तत्वकदम्बकं हृत्सरोजे समानीय ॥ १७ ॥ पूर्व, पात्रसादनात् पूर्वमित्यर्थः । ततायो द्र व व त् तप्तमुवर्णरसवत् , वेदे निघण्टौ सुवर्णपर्याय अयःपदसत्त्वात् प्रकृताय:पदमपि सुवर्णवाचकम् । इत्थं च पूर्व नाभौ पत्रिंशत्तत्त्वानि एकीकृत्य चिदमिना द्रवीभावः संपादितोऽस्ति, ताननुद्य हृदयं तद्रसस्य समानयनं विधीयते ॥ १७ ॥ : पगचक्रनिर्माणम् अथ पराचक्रं वक्तुं प्रक्रमने- मूलजप्तैः कुसुमक्षेपैः वक्ष्यमाणैश्च मन्त्रैरासन- कृप्तिं कुर्यात्-मूलादियोगपीठाय नम इत्यन्तानि तानि च पृथिव्यप्तेजोवाय्वाकाशगन्धरसरूपस्पर्श- शब्दोपस्थपायुपादपाणिवाग्भ्राणजिह्वाचक्षुस्त्वक्श्रो- त्राहकारबुद्धिमनःप्रकृतिपुरुपनियतिकालरागकला विद्यामायाशुद्धविद्येश्वरसदाशिवशक्तिशिवाः। एवं पराचक्रं कृत्वा ॥ १८॥ माक्षतेः-श्री.

·२८६
परशुरामकल्पसूत्रम्
प्रथम केवल मूले नैकवार कुसुमक्ष प । तता व क्ष्य मा णै कैस्तत्त्वमन्त्रण ।
मूला दिना योगपीठाय नम इत्यन्तनेकवार कुमुमाशतशेप वक्ष्यमाणैर्मन्तै । यथा
तत्र तत्त्वमन्त्रम्वरूप----पृथिनी योगपीठाय नम इति । एव शि वान्तेषु योग्यम् ।
एव हृदय पत्रिंशद्वार मूलेन निरक्तपत्रिंशत्तत्त्वमन्त्रैश्च कुसुमाना प्रक्षप एव
पराचक्रनिर्मिति इति भाव । तानि च त्या लिङ्गव्यत्यय आप । षट्त्रिंशतत्त्वा
न्याह-पृथिवी ति गि वा इत्यन्तेन । यद्यपि तन्त्रान्तर शिवादिप्यथित्यन्तनमन्तत्त्वा
नामस्ति, तथाऽपि प्रहने अनेनैव ब्रमण मन्त्रै पुप्पथपोऽपूर्वसाधनमिति विपरीतपाठ ।
तत्त्वस्वरूप व्याव्यात प्राक् ॥ १८ ॥
देव्या आवाहनम्
कल्पितचक्रे आवाहनमाह-
तत्रैतदैक्यविमर्शरूपिणी पोडशकलां परां देवी-
मावाह्य॥ १९ ॥
एते पा तत्त्वाना य ऐक्य विमर्श क्यप्रकाशशक्ति तद्रूपिणी
आवाहयेत् । अन्यत् स्पष्टम् ॥ १९ ॥
दवीध्यानम्
एवमावाहनमुक्त्वा आवाहिताया ध्यानप्रकारमाह-
अकळङ्कशशाङ्काभा व्यक्षा चन्द्रकलावती।
मुद्रापुस्तलसद्दाहुः पातु मां परमा कला ॥
इति ध्यात्वा ॥ २० ॥
अकळ कळ शून्य य शशाङ्क चन्द्र नत्तुल्या भा ! मुद्रा चिन्मुद्रा
पुस्त पुस्तकम् । एतेन द्विनाहुत्व म्पष्टम् । अत्र पुस्तक वामहम्ते. गणपतिप्रकरण
लिखितयामळवचनात् । परिगषात् मुद्रा दक्ष ॥ २० ॥

·अष्टमः खण्ड:-पराक्रमः २८७ देवीपूजा अथ पूजामाह- मूलादिमुच्चार्य प्रकाशरूपिणी पराभट्टारिका मूलमध्यमुच्चार्य विमर्शरूपिणी पराभट्टारिका मूला- न्त्यमुच्चार्य प्रकाशविमर्शरूपिणी पराभहारिकेति त्रिभिः देव्या मूलहन्मुखेष्वभ्यर्च्य समस्तमुच्चार्य महाप्रकाशविमर्शरूपिणी पराभट्टारिकेति दशवारमव- मृश्य तामेव देवीं कालाग्निकोटिदीप्तां ध्यात्वा ॥ २१ ॥ मूलादि सकारम् । तत्र विन्दुयोगोऽपि । एवं मूलद्वितीय और तृतीयं अः । मन्त्रम्वरूपं तु---संप्रकाशरूपिणीपराभट्टारिकाधी° । एवमन्यत् । देच्या मूलं मूलाधारम् । इदं पूजनं विशेषार्घ्यद्रव्येण 'आवरणदेवतावन् स्वहृदयं ज्ञेयम् । समम्तं संपूर्ण मूलमित्यर्थ, । श्रीपादुकेत्यादियोजनं अत्रापि । अवमृश्य पूजयित्वा ॥ २१ ॥ देव्यामखिलतत्वहोमभावनम ततः कृत्यशेषमुपदिशति---- 'तस्यां क्रियासमभिव्याहारेण वेद्यमखिलं हुत्वा ॥२२॥ तम्यां दीप्ती हु त्वा हुतं भावयित्वा ॥ २२ ॥ गुरवे अय॑निवेदनम् मूलमुच्चार्य सामान्यपादुकया स्वमस्तकस्थाय गुरवे अयं निवेद्य ॥ २३ ॥ : 'परदेवतावत्---अ, श्री. तस्याः- ·२८८ परशुरामरल्पसूतम् सामान्य पादु क या दीक्षाप्रकरणे पठितगुरुपादुकामन्त्रेण ॥ २३ ॥ चिदग्नेगद्दीपनम् पुनश्चिदग्निमुद्दीप्तं विभाव्य ।। २४ ।। उहीसं विशेषेण दीप्त विभाव्य ॥ २४ ॥ ओघवयाभ्यर्चनम दिव्यौघं तिस्रः पादुकाः सिद्धौघं तिस्रः मानवौघमष्टावभ्यर्च्य ॥ २५ ॥ दि व्योघ सिद्धौ घमा नवौ घाना अर्चनं आवग्णदेवताऽर्चनवद्विशेषार्थ्यण म्वहृदय एवं कार्यम ॥ २५ ॥ दिव्योधादीनाह- पराभहारिकाऽघोरश्रीकण्ठशक्तिधरक्रोधव्यम्बका- नन्दप्रतिभादेव्यम्बावीरसंविदानन्दमधुरादेव्यम्वा- ज्ञानश्रीरामयोगा इति पराक्रमपादुकाः ॥ २६ ॥ पराभट्टा रिका अघोर श्री क ण्ठ इति दिव्योष । ति घर क्रोध त्र्यम्बक. इति मिद्धोध । आनन्द प्रति भाटे न्यबा वीर सविदानन्द मधुरादे व्य म्बा ज्ञान श्रीराम योग इति मानवीय ॥२६॥ . बलिनिवेदनम ततः कळामनुना वलि निवेद्य ।। २७ ।। तत अर्चनानन्तरम् । कळा मनु ना मो टन्यनेन .“ पातु मा परमा कला इत्यत्र पराया कळापदवाच्यन्व निर्णीतम् । अनम्तन्मनुरसावेव भवितुमर्हति । "

·नदम मात्रामविधि
बलिटाने धर्मा श्रीमाता ग्राधा, एकडेवतास्न्वेन मानात्यात् । अत्र जपस्य
उपामनाकारम्य वा नुक्ते , अय प्रयोग महदेव । यद्वा-श्यामावार्ताळासाहचर्यात्
जपसहया अनुक्ता तरत्या पाया । नावनपपर्यन्तमुपास्ति । अत एवान
सूनकार नपकार वयति ॥ २७ ॥
हविश्गपम्बोकार
हविशेपमात्मसात्कुर्यात् । इति शिवम् ॥ २८ ॥
इनि . . कल्पसूत्रे पग-मो नामाष्टम रण्ड
हरियो पा म मा कार श्रीस्मरत । आत्म मात् कु यान इत्येवोक्त्या
अत्र मामयिकामाव सूचिन । गि व मिति याग्यातमेव ॥ २८ ॥
पनि
कल्पमूत्रात्तो पग-कमी नामाधम गण्ड
नवमः ग्वण्ड:-होमविधि:
होमाधिकार
अथ गगरिकम नियमप्रसनी ललिताऽऽतिपुरश्चरणाहनोमन्य अन्यत्र
काग्योमम्य या प्रसना नदितिर्मयतानानम्पारस्यस्नया नर्थ होमविधि
वक्तुमाग्मने--
अथ बष्टमन्त्रस्य होमविधानं व्यायास्यामः॥१॥

·परशुरामकल्पसूत्रम् अथेति पूर्वपक्रान्तविच्छेदद्योतकः । स्वेष्टमन्त्र स्येत्यनेन अग्रे सौरवैष्णवादि- सर्वसाधारणोपासनायाः वक्ष्यमाणत्वात् अत्रापि सर्वसाधारणो होमविधिः इति ज्ञापितः ॥ १ ॥ कुण्डस्थण्डिलनिर्माणम् ततः तद्विधिमाह---- चतुरश्रं कुण्डमथवा हस्तायाममङ्गुष्ठोन्नतं स्थण्डिलं कृत्वा ॥२॥ कुण्ड मित्यनेन तन्वान्तरोक्तमेखलायोनिग्वातादिकमतिदिष्टं नाना । चतुर $ नित्यम् । प्रजाऽऽदिकामनायां योनिकुण्टादिकमपि । मूत्रानुयायिनां न मण्डपविचारः. अनुक्तत्वात् अमूचितत्वाच्च । आ यामा विस्तार ।। २ ॥ सामान्योदकेनावोक्षणम् सामान्याय॒मुपशोध्य तेनावोक्ष्य ॥ ३ ॥ ततक्रमोक्तविधिना मा मान्योदकं निर्मायेत्यर्थः । यदि पूजाऽङ्गहोम. तदा पूजायां कुसेनैव कार्यसिद्धौ न निर्माणं. अन्यत्र निर्माण इति ज्ञेयम् ॥ ३ ॥ रेखासु ब्रह्मादिदेवताऽर्चनम प्राचीरुदीचीस्तिस्रस्तिस्रो रेखा लिखित्वा ॥४॥ प्राची: प्रागग्रा. उदीची उदगग्राः ॥ १ ॥ तासु रेखासु ब्रह्मयमसोमरुद्रविष्णिवन्द्रान् पट्- 'तारीनमस्संपुटितानभ्यर्च्य ॥ ५॥ 1 तार-श्र, श्री ·नवमः खण्ड:-होमविधिः प ट्तारी त्रिताराकुमारी प्रथम, ततो ब्रह्मणे नमः इति । एवं च पट्तारनमम्मंपुटिता भवन्ति । एवमेव य मा यत्यादी योज्यम् । न म पु टि तान् इत्यनन्तरं पठित्वेति शेषः । अभ्य च्येत्यस्य कर्माकाक्षायां मन्वलिङ्गात् देवता योज्या ॥ ५॥ कुण्डाभ्यर्चनम सहस्रार्चिपे हृदयाय नमः, स्वस्तिपूर्णाय शिरसे खाहा, उत्तिष्ठपुरुपाय शिखाये वपद् , धूमव्यापिने कवचाय हुं, सप्तजिह्वाय नेत्रत्रयाय वोपट् , धनुर्धराय अस्त्राय फद्, इति पडझं विधाय तेन पडङ्गेन कुण्डमभ्यर्च्य ॥६॥ उनपण्मन्त्र म्वदेई हद यादिपटरन्यामानन्तरं कुण्डे संग्व मन्त्र अमागासुरवायुपु मध्य दिक्षु च पटनायुवतीः पूजयंत ॥ ६ ॥ अनिचक्रनिर्माणादि ततः अमिचानिमाणादिकमाह--- तत्राष्टकोणपट्कोणत्रिकोणात्मकं अग्निचक्र वि. लिख्य पीताये श्वेताये अरुणायै कृष्णाये धूम्राये तीवाये स्फुलिगिन्यै रुचिराय ज्वालिन्ये नम इति त्रिकोणमध्ये बहेः पीठशक्तीः संपूज्य तं तमसेर रजसे सं सत्वाय आं आत्मने अं अन्तरात्मन पं परमात्मने ही ज्ञानात्मने नमः इति तत्रैवाभ्यर्चयेत् ॥

·२१२ परशुरामकल्पमूत्रम् कुण्डे म्थण्डिले वा अप्ट को णा दिनिर्माणं प्रवेशरीमा कार्यम् , त्रिकोण स्थाभ्यन्ती भूरि दर्शना । पीता या इत्यादि जा नाम ने नम इत्यन्तं स्पष्टम् । तमेव त्रिकोण एव । क्रमस्तु म्याग्रादिप्रादक्षिण्यन ॥ ७ ॥ . वागीश्वर्गवागीश्वरपूजा एव पीठशक्तिपूजामुक्या तत अग्निप्रतिष्ठामुपदिशति- ततो जनिष्यमाणवढेः पितरौ वागीश्वरीवागीश्वरों पीठेऽभ्यर्च्य तयोमिथुनीभावं भावयित्वा ह्रीं वागी- श्वरीवागीश्वराभ्यां नमः इति ध्यात्वा ॥ ८॥ पीठं त्रिकोणात्मक अभ्यर्जितदवताविशिष्ट । तया वागीश्वर्गवागीश्वरया मिथुनी भावं मथुनर्म मनसा भाव यि त्वा । ध्या न्येति ‘यान कामेश्वरी कामेश्वग्वन . तदभिन्नत्यात ॥ ८ ॥ मविदनिपातनम अरणेः सूर्यकान्तात् द्विजग्रहाद्वा पहिमुत्पाद्य मृत्पात्रे ताम्रपाने का आग्नय्यामैशान्यां नयां वा निधाय अग्निशकलं नव्यादांशं नत्वां विसार्य निरीक्षणप्रोक्षणताडनावकुण्ठनादिभिः विशोध्य ॐ वैश्वानर जातवेद इहावह लोहिताक्ष सर्वकर्माणि साधय स्वाहा इति मूलाधारोद्गतसंविदं ललाटनेत्र- द्वारा निर्गमय्य तं वाह्याग्नियुक्तं पातयेत् ॥ ९ ॥ अरणि प्रसिद्धः । द्विगृह पननामि तम्यानयनमव तदुत्सादनम्। पात्रनियममाह-मृत्पात्र इति । म्यापनदेशनियममाद-आमे च्यामिति ।

·नवम खण्ड-हामविधि नव्या दाग मिति अमध्याश इत्यथ य तान् नयारामपहत्य मभ्यमा ऊपालमुपदधाति इति शुने । पिसार्य रहिनिरस्य 1 निरीक्षणा स्वनत्राभ्याम् । प्रोक्षण सामान्याव्योदफन । ताटन अभिघातान्य मयोगविशप । अव कुण्ठ न पूर्वदर्शितमुद्रा । आदि पदन वनुयाना स्थलगन्तर अवण्ठनसहपाठात् । गत बियोध्य सस्कृय । तम्मिन पात्र चिरन्याहानप्रकारमाह ---ॐ व श्वान र ति । ललाट नेत्र द्वारा भ्रम यद्वारा निगम य निर्गमन विभाव्य । त चिदगिम् । ना ह्या नियुक्त इत्यनेन चिढग्न प्राधान्य सूचितम् भृत्ययुक्तगजतिन् । पात य त उत्यम्मात् पूर्व पूर्वनिर्मिताग्निचक्रे इति गप ॥ ° { इन्धनगन्छादनम कवचमन्त्रण इन्धनराच्छाद्य ॥१०॥ कवच मन्त्रेण हु इत्यनेन ॥ १० ॥ उपम्यानम अपापम्यानमाह----- अग्नि प्रज्वलित वन्दे जातवेदं हुनाशनम् । सुवर्णवर्णमनल समिद्ध विश्वतोमुखम् ।। इत्युपस्थाय ॥ ११॥ उपस्थान नाम अग्नेरपरभागे कृताञ्जलम्तिष्ठता मन्वपाठ ॥ ११ ॥ उत्थापनम् भूमा मृग्मयपात्रे पूर्व आमयायन्यतमदिनु स्थापिताग्ने गुण्ट प्रशपाथ उथाने मन्त्रमार--- उत्तिष्ठ 'हरितपिङ्गळ लोहिताक्ष सर्वकर्माणि साधय मे देहि दापय स्वाहा इति वह्निमुत्थाप्य ॥ १२ ॥ 1 पुरुषह-श्री ·परशुरामकल्पसूत्रम् एतेन ॐ वैश्वानरति यहि निर्गमय्य कुण्डे प्रक्षेपात् प्राक् अर्थक्रमण पाठनम बाधित्वा प्रयोगानुष्ठानकाले पाठ , उत्थापनस्य प्रक्षेपपूर्वकालिकत्वात् ।। १२ ॥ प्रज्वालनम् प्रज्वालनमन्तमाह- चित्पिङ्गळ हन हन दह दह पच पच सर्वज्ञा- ज्ञापय खाहा इति प्रज्वाल्य ॥ १३ ॥ प्रज्वाल न वेणुधमन्या मुम्वनाग्निं नोपधर्मत्" इति स्मृतं ॥ १३ ॥ . अग्ने पुसवनादिसस्कारा उत्पन्नाग्ने सम्कारानाह- पट्तारवाचो नमोमन्त्रेण पुंसवनसीमन्तजातकर्म- नामकरणान्नप्राशनचौळोपनयनगोदानविवाहकर्माण्य- मुकाग्नेरमुकं कर्म कल्पयामि नमः इति विधाय ॥ १४ ॥ पट्तार वाच । नमो मन्त्रण नमोऽन्तमन्त्रेण । म्वयमेव नमोऽन्तमन्त्र विवृणोति- अमु के त्यादिना । इत्थ च प्रथम पट्तारी तत ऐं तत इष्टदेवतानाम ततोऽमिशब्द पष्ठयन्त पुसरनादिकर्मनाम द्वितीयान्त तत कल्पयामीति ॥ १४ ॥ उक्का परिपेचनादि परिपिच्य परिस्तीर्य परिधाय ॥ १५ ॥ परि पि च्य, अनुक्तत्वात् ऐशानीमारभ्य प्रदक्षिण समन्तात् सामान्यायों दकेन । परिम्ती र्य-परिम्तरगे एकदिशि चत्वारो दर्मा, · अमि पोडशभिर्दम , ·नवमः वण्ड:-होमविधिः परितम्नु परिस्तरेत् " इति वचनात् । परिधाय श्रौतोक्तधर्मकसमिद्भिः प्राग्वज त्रिषु । क्रमादिकं काठनियमः श्रीतात ज्ञेयः ॥ १५ ॥ अमिध्यानम अथ माधितामेः भ्यानमाह- त्रिणयनमरुणजटावद्धमौळि सशुक्ला- शुकमरुणमनेकाकल्पमम्भोजसंस्थम् । अभिमतवरशक्ति खस्तिकाभीतिहस्तं नमत कनकमालालङ्कृतांसं कृशानुम् ॥ इति ध्यात्वा ॥ १६ ॥ अग्निचक्रे देवतास्थापनम पूर्वकल्पिताग्निचकाष्टकोणादिषु देवतास्थापनमाह- अष्टकोणे जातवेदसे सप्तजिह्वाय हव्यवाहाय 'अश्वोदराय वैश्वानराय कौमारतेजसे विश्वमुखाय देवमुखाय नम इति पट्कोणे पडझं त्रिकोणे अग्निमन्त्रण अग्निं पूजयित्वा ॥ १७ ॥ अष्ट कोणे अनुक्तत्वात प्रागादिप्रादक्षिण्यक्रमः । पट कोणे ऽपि तथैव अमिमन्वेण "अनि प्रज्वलितं " इत्युपस्थापनमन्त्रेण, अमिलिगम्य म्परत्वात् । पूजनं च पञ्चोपचारैः मन्त्रावृत्त्या जयम् ॥ १७ ॥ 1 अधोदरजाय--अ, ·२९६ परशुरामकल्पसूत्रम् सप्रजिहाहोम मप्तजिहाऽऽहुतीराह--- हिरण्यायै कनकायै रक्तार्य कृष्णायै सुप्रभायै अतिरक्तायै बहुरूपायै नमः इत्यग्नेः सप्तजिह्वासु. मूलशुद्धनाज्येन सप्ताहुतीः कुर्यात् ॥ १८ ॥ नम इति मर्वानुपज्यने । मूल शुद्धे न मूलाभिमन्वर्णन मस्कृतेन । अभिमन्त्रणं सङ्ख्याऽनुक्ते मकृन्मूरेन । न म पढोत्तर म्वाहायोग . होमरूपत्वान् . 'म्वाहा होमे तर्पगे तु तर्पयामीति योजयेत्" इति योगिनीतन्त्रवचनात् ॥ १८ ॥ अनेराहुतिनयम कर्मशपमुपदिशति सूत्रान्तरण वैश्वानरोत्तिष्ठचित्पिङ्गळेरग्नेस्त्रिधाऽऽहुर्ति विधाय ।। १९ ॥ वेश्वा नरोत्तिष्ठ चि पिङ्गळे रिति पूर्वपठित विभिर्मन्त्रे इत्यर्थ । त्रिधा त्रिवारम् । अनेन क्माभ्यामा नाहुनिभट इति मूचित । वैश्वानरादिमन्त्रत्रय म्वाहाकारोऽस्ति । तथाऽप्यन्यम्बाहाकागे होमकाले योज्य । तदुक्त गक्तिसङ्गमतन्त्र-- मन्त्राने या वद्विजाया सा तु मन्त्रम्वरूपिणी । तदन्तेऽन्या प्रयुञ्जीत मा होमागतया मता ॥ इति ॥ अत्र मन्वलिङ्गेनैव देवतालाभे पुनग्गेरिति कथनात् त्रिवपि होमेपु ." अमय इद्र इति त्याग गमयति । अन्यथा वेवानगयेट न मम" इति लिनेन प्राप्नुयात् ॥ १० ॥ इदेवताऽऽबाइनादि अयेष्टदेवताऽऽवाइनमाह- बहुरूपजिह्वायामिष्टां देवतामावाह्य पञ्चोपचारे- रुपचर्य ॥ २०॥ . न मम ·नवम बण्डामविधि आवाहन पृजामकरणात मरण्या। पञ्चोपचार गन्धादिभि ॥२०॥ चक्रदेवीनामाटुनय सर्वासां चक्रदेवीना मेकाहुति हुत्वा, नमोऽन्तान् पादुकाऽन्तान् शेपान् मन्त्रान् स्वाहाऽन्तान् विधाय जुहुयात् ॥ २१॥ म वा मा मिति तत्तदारपणटंगतापडगायत्रयनियाऽऽदीना मय यम्मिन पूनाप्रकरण यायन्या विहिता तामा मामा इत्यर्थ । द्रव्यम्यानुनवादाज्यम् । न मो 5न्ता निति-- य च नमाऽन्ता मन्त्रा पाणमन्या वगिन्यादिमन्वाथ पादुकाऽन्ता मन्त्रा गुरुपादुकामबाटर एतदुभयभिना रल नालेद्धता अणिमामियादय सपा गतान मान म्बाहान्तान ग्रन्या नेन हानथ्य इत्या । श्रीरम पचनमानिन्याऽनन्नर मांगेगहग्यो कामचर्यान्यनतर मूलन पननरन होम तम्या प्रधानटेवनारूपत्वेन तम्या आहुने व यमाणन्यात ॥२०॥ प्रधानदेयताऽऽहुनय व जमिमकागनुस्था प्रधानामधर्मानुपदिगति अथ प्रधानदेवताये दशाहुतीर्जुहुयात् ॥ २० ॥ अत्यनेन अगटेवनाहोमसिना चिन । गतारपर्यन्त मप्रियागमाधारणम । पुरश्चरणानहाम राम्यामो वा माध्य तदुतर भवति ॥3॥ पाम्यहोमनिधि अथ काम्यहोम विधाति यदि काम्यमीप्सेदभीष्टदेवताये विज्ञाप्य सहल्पं कृखेतावत्कर्मसिद्धयर्थमेतावदाहुतीः करियामीति ॥ 'tी ·परशुरामकल्पमृनम् विज्ञाप्य प्राय॑ एतावत म मि य ) अमुकफलमिद्धयर्थ एतानलमामुक सङ्ख्याकाहुती । कार्यतारतम्येन आहुतिमङ्ख्यातारतम्यं जयम् ॥ २३ ॥ मसाधन होम विधत्ते तिलाज्यैः शान्त्या अन्नेनान्नायामृताय समिचूत- पल्लवैज़रशमाय दूर्वाभिरायुषे कृतमालैर्धनायो. त्पले गाय विल्वदले राज्याय पञः साम्राज्याय शुद्धलाजैः कन्यायै नन्द्यावर्तः कवित्वाय वजुलैः 'पुष्टये मल्लिकाजातीपुन्नागैर्भाग्याय बन्धूकजपाकिंशु- कवकुळमधुकरैरैश्वर्याय लवणैराकर्षणाय कदम्वैः सर्ववश्याय शालितण्डुलैर्धान्याय कुङ्कुमगोरोचना- दिसुगन्धैः सौभाग्याय पलाशपुप्पैः कपिलाघृतेर्वा तेजसे धुत्तूरकुसुमैरुन्मादाय विपवृक्षैः निम्बश्लेष्मा- तकविभीतकसमिद्भिःशत्रुनाशाय निम्बतैलाक्तलवणै- औरणाय काकोलूकप:विद्वेषणाय तिलतैलाक्तमरीचैः कासश्वासनाशाय जुहुयात् ॥ २४ ॥ तिला ज्यै तिलमहिताज्यै । यावन्मङ्ख्याकान्याहुतय तावत्सङ्ख्याकतिरा हुतय कार्या इति निष्कर्ष । माहित्य इन्हसमामलभ्य जयम । मान्य शान्तिनांम उत्सत्म्यमानानिष्टप्रागभावमरक्षणम् । अन्ने नांदनेन अन्न लाभाय अम ता य मोक्षाय । म मिञ्चू त पल्लवै इति तिलाज्यन् । ममिधश्च यज्ञीयवृक्षमम्बन्धिनो प्राया । दूर्वा प्रसिद्धा । कृत माहै आग्वत • आग्वतव्याधिघातहतमालमुपर्णका इत्यमर । शुद्ध लाजै रिति शुद्धत्व गृहे निर्मितन्वम् । नन्या वते तगरे । वजुळे चित्रकृद्धि . “वजुळश्चित्रकृच्चाथ" इत्यमर । वन्ध को महाराष्ट्रभाषया 'पुपैर्म-अ, व.

·नवम खण्ड --होमविधि दुयारी इति प्रसिद्ध । किशुक पलाश । अग्ने पलाशपुष्पैरिति म्वातन्त्र्यण तेजस्माधनत्व बोयते । इह तु बन्धुकादिसहितम्य पश्चर्यसाधनत्व इति न पुनरुक्ति । मधु करै रिति योगेन मधुपुप्पाणा ग्रहणम् , न तु रूट्या भ्रमरग्रहण, पुप्पसाहचर्यात् । विप वृक्षा महाराष्ट्रभाषया काजा इति प्रसिद्धम् । अत्र वृक्षशब्द तत्समिल्लक्षक , अग्रे समित्साहचर्यात । लेप्मा त क गलु शलु लेप्मातक " इति कोशात् । विभी न क, अक्ष . "त्रिलिङ्गस्तु विभीतक । नाक्षम्तुप वर्षफल " इति कोशात् । द्वन्द्वसमासाभावात् विपक्षसमिध निम्यादिसमिद्भि सह विकल्प्यन्ते । शत्रुनाश कर्मणि द्वयोस्तुल्यसाधनत्वम् । शत्रुनाशोऽत्र न मरणम् , मारणप्रयोगस्य पृथम्वक्ष्य मागत्यात्, कि तु तदीयपशुपुत्रादिनाग । विद्वेष म्वत्रार्य प्रबलाश्रयभूत तेन साकम् । तिल ते लाते ति----'का सश्वास रोगविशप ॥ ननु किमनेन द्रव्यविशिष्ट कर्म फलाय विधीयने, उत वास्यान्तरेण प्राप्तहोम- सामान्यमनूद्य द्रव्यफलसम्बन्धी विधीयते इति चेत् - अत्र केचित्-द्वितीययक्ष एव युक्त । विशिष्टविधिपक्षे यठो विधि अत्यन्तगुरुभूत , गुणफलसम्बन्धपक्षो लधुभूत , अन्यथा · दन्नेन्द्रियकामम्य जुहुयात् " इत्यत्रापि तथात्वापत्ते । न च--"दनेन्द्रियकामस्य" इत्यत्र चास्यान्तरण लब्धहोमानुवादो युक्त , इह धात्वर्थप्रापकप्रमाणान्तराभावात् कथमनुवाद ~~-इति वाच्यम् । होमविधान व्याख्यास्याम इत्यधिकारात् प्रकरणेन तन्त्रशास्त्रप्राप्तपुरश्चरणा द्यङ्गभूतहोमानुवादेन गुणविधिसभवात्-इत्याहु ॥ तदसत् । यदि पुरश्चरणाद्यङ्गभूतहोमानुवादेन द्रव्य फलाय विधीयते, तर्हि तत्र तद्दशाशसङ्घयाया होमे कुतत्वेन श्रीदेवतायै विज्ञापनविधिसूत्रे "एतावदाहुती करिष्यामि" इति मर्वनाम्ना निर्देशो विफल । "जपटशाम करिष्यामि" इति वदेत् । मन्मने कार्यगौरवलापवाभ्या ह्रासद्धिसभवात् अनियतसङ्ख्याक्त्वेन सर्वनामा निर्देशो युक्त ॥ न च अप विहाय केवलहोमो नोपलभ्यते अन्यतन्त्रेषु इति शनीयम् । अगस्त्यसहिताया चोळराज्ञो रिपो पाण्ड्यम्य सहारार्थ नाना केवल निम्बतैलमिश्रि- 1 कासासौ रोगविशेषौ--श्री ,

·परशुरामकल्पमूत्रम्
तल्यणहामन कृत्यामुन्पादयामासु टन्यतिघमस्ति । ए तन्वेप्वप्युपलभ्यने । तम्मान
प्रथमपक्षा युक्त ॥ ४ ॥
बलिदानम
अथात्तगद्गमाह
वलिं प्रदाय ॥ २५॥
लिदान तत्तत्जाक्रमाक्तविधिना ॥ २५ ॥
महान्याहतिहोम
महान्याहतिहाममाह-
ॐ भूरग्नये च पृथिव्यै च महते च स्वाहा ।
ॐ भुवो वायवे चान्तरिक्षाय व महते च स्वाहा ।
ॐ सुवरादित्याय च दिवे च महते च स्वाहा ।
ॐ भूर्भुवस्सुवश्चन्द्रमसे च नक्षत्रेभ्यश्च दिग्भ्यश्च
महते च स्वाहा । इति चतुर्भिर्मः महाव्याहृतिहोम
कृत्वा ॥ २६॥
ब्रह्मार्पणाहुतिः
ब्रह्मार्पणाहुतिमाह
इतः पूर्व प्राणवुद्धिदेहधर्माधिकारतो जायत्स्वप्न-
सुपुत्यवस्थासु मनसा वाचा कर्मणा हस्ताभ्यां
पझ्यामुदरेण शिश्ना यत् स्मृतं यदुक्तं यत् कृतं
तत्
सर्व ब्रह्मार्पणं भवतु स्वाहा इति ब्रह्मार्पणाहुति
कृत्वा ॥ २७॥

·दशम. खण्ड:-सर्वसाधारणक्रमः ३.६ अग्निदेवतयोरुद्वासनम् पूर्वावाहितचिदमेरावाहिताया देवतायाधोद्वासनमाह-- चिदग्निं देवतां चात्मन्युद्वासयामि इत्युद्वास्य ॥ २८॥ उद्वासनं खेचरीमुद्रया ॥ २८ ॥ भस्मधारणम् भस्मधारणफलमाह-- तद्भस्मतिलकधरो लोकसम्मोहनकारः सुखी विहरेत् । इति शिवम् ॥ २९ ॥ इति ... कल्पसूत्रे होमविधिनाम नवमः सण्डः तद्भम्म अग्नेर्मस्म । अग्निविसर्जनानन्तरं परिस्तरणपरिधीनामपि विसर्गः, प्रतिपतिसंम्कारस्यानुक्तत्वात् । शिव मिति व्याख्यातम् ॥ २९ ॥ कर पसूबरत्तो होमविधिर्नाम नवम खण्ड. दशमः खण्डः सर्वसाधारणक्रमः सामान्यक्रमाधिकारः प्रथमखण्डे दीक्षाऽनन्तरं सर्वमन्त्राधिकारी भवतीत्युक्तत्वात् श्रीत्रिपुरसुन्दर्यु. पास्तेः निकामरूपतया यदा सङ्कटे कामनावशात् सूर्यविष्णुभैरवाद्युपास्तिप्रसक्तिः तदितिकर्तव्यताज्ञानार्थ तन्त्रान्तरोपाम्ति सूत्रानुयायी मा करोतु इति तदुपासनासिद्धये, किं च रश्मिमालाऽऽदिपु प्रत्येकं मन्त्राणां फलश्रवणात् तत्तकामनया तन्दुपास्ति-

·परशुरामकल्पमूत्रम्
प्रसक्ता, अपिच कथन उपासनाया श्रद्धावान् रलितोपास्ता च अनधिकारी तम्य
शिवविण्याद्युपासना प्रवर्तयतु इति परमपाल श्रीपरशुराम मर्वमाधारणी
उपासनासरणिं दर्शयति-
अथातः सर्वेपांमन्त्राणां सामान्यपद्धति व्याख्या-
स्यामः॥१॥
अथ त्रिपुरसुन्दर्युपास्तिप्रकारदर्शनानन्तरम् । अत अवतरणिकायामुक्तहतो ।
सपा गणपति-रलिता श्यामा-वार्ताळीमिन्नाना थारता मन्ताणाम् । मामान्य पद्धति
साधारणसरणिम् ॥ १ ॥
श्यामाऽङ्गाना याचिदतिदश
अथ श्यामाकम पठितानि कानिचिटङ्गान्यतिदिगति वचनेन--
श्यामावत् सन्ध्याऽऽद्यग्रंशोधनपर्यन्तं न्यास-
वर्जम् ॥ २॥
सन्ध्याऽऽदी त्यनेन सन्ध्यात प्राक् पठिनाना व्यावृत्ति । अर्घ्य गोधन
पर्यन्त इत्यनेन तदग्रिमन्यावृत्ति । उभयमध्यतनाना मध्ये न्यास वजे इत्यनेन
तयावृत्ति । अयंशोधन इत्यविशयोक्त्या विशपाय॑शोधनान्त कार्यम् । तेन ब्राह्मे
मुहूर्ते यत् कृत्य सानदन्तघावनविंशतिगण्डूपादि सर्व निवर्तते ॥ २ ॥
सर्वसाधारणन्यास
सर्वसाधारणन्यासमाह-
अनुक्तपडगास्य षड्जातियुक्तमायया पडङ्गम् ॥३॥
अनुक्ते त्यनेन अज्ञातमप्युपलक्षणीयम् । इत्थ च यम्य मन्त्रम्य पडङ्ग उक्तम्,
नेन म्बपडले श्यामाकमे न्यामममये न्यमंत् । यम्यानुक्तमज्ञात वा तत्र पड्जाति
युक्तमायया पटगन्यास । पड्जातिमाया च हा ही हु हैं हा ह इति क्रमण
पडङ्गेषु योज्यम् ॥ ३ ॥

·दशम. खण्ड:-
'- सर्वसाधारणक्रम
चक्रनिर्माणम
चक्रनिर्माणप्रकारमाह--
विन्दुत्रिपडरनागदळचतुष्पत्रचतुरश्रमयं चक्रम् ॥ ४॥
अष्टदलं च तुर्द के पाद्वयम । शेपं म्पष्टम ॥ ४ ॥
पडावरणीपूजा
अथावरणदेवतास्थानमाह-
विन्दौ मुख्यदेवतेच्छाज्ञानक्रियाशक्तयस्यश्रे
पडरे तत्तत्पडनान्यष्टदळे ब्राहम्याद्याः चतुर्दळे
गणपतिदुर्गावटुकक्षेत्रेशाश्चतुरश्रे दिक्पालाः ॥ ५ ॥
द्वितीयावरणमाह
-~-टच्छेति
कम म्याग्रादिप्रादाक्षिण्येन । तृतीयमाह-
प ट र इति । क्रमप्रायोणमारभ्यंगानान्तम् । चतुर्थमाह -~~अट टळ इति ! क्रम;
पूर्ववत । चतुर्दळे पञ्चमावरण क्रम प्रागादिदिक्षु
चतुर श्रेऽपि तथर
प्रागादीवानान्तं ऊर्व अधश्च जेयम् । एव पडावरणीपूजा ॥
यद्यपि प्रधानदेवताया अन्ने पूजाध्याम्ति, तथाऽप्यत्र विपरीतं, तथा
पाठात ॥५॥
सर्वमन्त्रयोज्यबीजानि
मर्वमन्वेषु योज्यान बीजानाह ---
त्रितारीकुमारीभ्यां सर्वे क्रममत्राःप्रयोक्तव्याः ॥ ६॥
निहारी श्रीझमोक्ता कुमारी बाला ॥६॥
आवाहनादिमन्त्राः
तत्तन्मूलेनावाहनं कलामनुना वलिरनेन क्रमेणा-
द्रुतिः ॥ ७॥

·परशुरामल्यसूत्रम् आवाहनमन्त्रमाह -त त दिति । बलिटानमन्त्रमाह-कले ति । कला म नुः व्याख्यातः । अत्र बलिदानं पात्रोद्वासनदेवतोद्वासनादीनामुपलक्षकम् , नेपामावस्य- कत्वादनुक्तेः । अनेन क्रमेण उक्तक्रमण । आहुतिः यजनं पूजनम् । मर्वदेवानां ततन्मन्त्रजपः श्रीममोक्तनपसमय कार्यः ॥ ७॥ इति सर्वसाधारणक्रमः ॥ गदिममालाविनियोगः एवं सामान्यक्रममुक्त्वा पुनम्मिहगुहाऽवलोकनन्यायेन ललिताक्रमशेषमेव वक्तुं प्रक्रमने- अथ रश्मिमाला ॥८॥ अथेति पूर्वप्रकरणविच्छेदद्योतकम् । रश्मि रिति प्रकाशापग्पर्यायः । माले ति मन्त्रविशेपसंज्ञा । तदुक्तं निन्यातन्त्रे-~- मन्ता एकाग पिग्टा कर्तव्या व्यक्षरा मता । 'बहुवर्ण समारभ्य नवाणांवधि बीजका ॥ ततो दशार्णमारभ्य यावदिशति मन्त्रका । तत ऊर्य गता मालाम्तामु भेटी न विद्यते ॥ इति ।। इत्थं गायत्र्यादिमहापादुकाऽन्तम्य. प्रकाशकत्वात् विंशतिवर्णाधिकत्वाच र दिम माले ति वक्ष्यमाणमन्वकलापसंज्ञा ॥ ८ ॥ तस्या. विनियोग कालं चाह- सुप्तोत्थितेनेपा मनसैकवारमावा ॥९॥ एपा रश्मिमाला मुप्तोस्थितेनेति म्वारम्यात् प्रबोधाव्यवहितोतरक्षण एव काल इति ज्ञाप्यते । तेन ब्रह्मरन्ध्र गुगेानादिकं पूर्वोक्तं एतदुत्तरमेवेति सिद्धम् । न च---पूर्वमपि “मुहूर्त ब्रह्मणो मुक्तम्बाप." इत्यनेन पूर्वोक्त क्रियाकलापेऽपि च 1 वर्णत्रय--२, ·दाम स्वग्हा~माधारणकम - प्रबोधाव्यवहितत्वं प्रनीयने । अन्यथा तदुत्तरं वक्ष्यमाणमंबिद्धयानादेः निद्राममये असंभवनार्थमिद्धे तत्कालमनाथ मुक्तम्याए दति विशेषणं व्यर्थ म्यात्-~-इति वाच्यम् । बाझे मुहर्ते निटा रागप्राप्ता निवाग्यन तच्चरितार्थम् । अत्र मुप्तोन्थिनेनेति विशेषणम्य तथा गत्यभायात उत्थानानन्तरकालागतामेव प्रतिपादयति ।। पनेन निबन्धे व्युत्क्रमण पाट अप्रामाणिक एवेति मिद्ध ॥०॥ गायच्यादि प्रधमं गठिमपञ्चकम अथ रदिममालासज्ञकान् मन्वान दर्गयति-~- प्रणवो भूर्भुवस्सुवः- तत्सवितुर्वरेणियं भर्गो देवस्य धीमहि । धियो यो नः प्रचोदयात् ॥ इति त्रिंशद्वर्णा गायत्री ॥ यत इन्द्र भयामहे ततो नो अभयं 'कुरु । मघवञ्छन्धि तव तन्न ऊतये विद्विपो विमृधो जहि।। स्वस्तिदा विशस्पतित्रहा विमृधो वशी। वृपेन्द्रः पुर एतु नः स्वस्तिदा अभयंकरः॥ इत्यैन्द्री सप्तपष्टयर्णा सङ्कटे भयनाशिनी ।। प्रणवो घृणिस्सूर्य आदित्यों इत्यष्टार्णा सौरी तेजोदा॥ प्रणवः केवलो ब्रह्मविद्या मुक्तिदा ॥ तारः परो रजसे सावदों इति नवार्णा तुर्यगायत्री स्वैक्यविमर्शिनी॥ वृधि-श्री 39 ·परशुरामकन्पसृतम् " रश्मिपञ्चकमेतन्मूलहृत्फालविधिविलद्वादशान्त- वीजतया विमृष्टव्यम् ॥ १०॥ त्रिंगद्वर्णा गायत्री" इत्यादिमि वक्ष्यमाण रश्मिमालाऽवयवमन्त्रमंज्ञा दर्शिता । ऐन्द्री इन्द्रदेवन्या । सङ्कटे दागामि यात्रादिप्राणमइंटे । ने जो दा--तेज म्वदर्शनेन परेपा म्वम्मिन् उपप्रतिपादिका शक्ति नम्या दायिनी । प्रणव केवल प्रणवोच्चारणमेव ब्रह्म विद्या ब्रह्मविद्याप्रतिपादिका । तार प्रणव । तुर्य गायत्री गायत्र्यास्तुर्यपादरूपा । तदुक्त विश्वामित्रकल्पे- गायन्यास्तुर्यपाठोऽय त्रिपढाया घुदाहृत ॥ इति ।। वैक्य विमर्श आत्मरूपज्ञान 'तत्प्रदायिका । एतत् तत्सवितुरिति गायत्रीमारभ्य गायत्रीतुर्यपादपर्यन्त यत् रश्मि पञ्चकम् । रश्मीना प्रकाशक्तिमत्त्वात् अमीप्वपि तत्त्वे रश्मिशब्देन व्यवहार । क्रमेण मूले मूलाधार हृदि ललाट वि घिमिरे ब्रह्मरन्धे द्वाद माने। अय न्यायात प्राक् । विमृ प्र व्य भावयिन यम् ॥ १० ॥ । चाक्षुप्मतीविद्याऽदि द्विनीयं रश्मिपञ्चकम सूर्याक्षितेजसे नमः। खेचराय नमः । असतो मा सद्गमय । तमसो मा ज्योतिर्गमय । मृत्योर्माऽमृतं गमय । उष्णो भगवान् शुचिरूपः । हंसो भगवान् शुचिरप्रतिरूपः॥ विश्वरूपं घृणिनं जातवेदसं हिरण्मयं ज्योतिरेकं तपन्तम् । सहस्त्ररश्मिः शतधा वर्तमानः प्राणः प्रजानामुदयत्येष सूर्यः॥ तत्प्रापिका-२ ·दशम बण्ड - -~-सर्वसाधारणक्रम ॐ नमो भगवते सूर्याय अहो वाहिनि वाहिन्यहो बाहिनि वाहिनि स्वाहा ॥ वयस्सुपर्णा उपसेदुरिन्द्रं प्रियमेधा ऋपयो नाथमानाः । अपध्वान्तमूणुहि पूर्धि चक्षु- मुंमुग्ध्यस्मानिधयेव वद्धान् ॥ पुण्डरीकाक्षाय नमः । पुष्करेक्षणाय नमः । अमलेक्षणाय नमः। कमलेक्षणाय नमः। विश्वरूपाय नमः । श्रीमहाविष्णवे नमः ॥ इति पोडशमन्त्रसमष्टिरूपिणी दूरदृष्टिप्रदा'चाक्षु- प्मती विद्या ।। ११ ॥ मूर्ये त्यारभ्य वृणि न जा त वे दस [अप्रतिरूप] इतिपर्यन्त सप्त वाक्यानि सप्त मन्ता । ततो हिरण्म य [विश्वरूप] इत्यारभ्य एप सूर्य टत्यन्तोऽष्टम । ॐ नम. इत्यारभ्य म्वा हान्तो नवम । वयम्मु पणा इत्यारभ्य व द्धा न टत्यन्तो दशमो मन्त्र । तदप्रिमाणि नमोऽन्तानि पट् वाक्यानि प्रत्येक पण्मन्त्रा । इत्य पोडश मन्त्रा णा समष्टि समुदाय तद्रूपिणी या प्रतविद्या सा उपासकाना दूरदृष्टि प्रदा द्वीपान्तरस्थ वम्त्वपि करम्थामलकरत् दृष्टिगोचरीकरोतीति भाव ॥११॥ द्वितीयपश्चके द्वितीयमन्त्रमाह- प्रणवो गन्धर्वराज विश्वावसो मम अभिलपिता- मुकां कन्यां प्रयच्छ ततोऽग्निवल्लभेत्युत्तमकन्यावि- वाहदायिनी विद्या ॥ १२॥ चभु-श्री 1 ·परशुरामकल्पसूत्रम् अमु के त्यत्र अभिलषितमन्यानामनिक्षेपः. नारोह मनाना निर्देशात् , " अभिष्टायं ब्राह्मण इतिवत् । अमि वल्लभा स्वाहा ॥ १२ ॥ तृतीयमन्त्रमाह तारो नमो रुद्राय पथिपदे स्वस्ति मा सम्पारय इति मार्गसङ्कटहारिणी विद्या ॥ १३ ॥ मार्गे यत म ङ्कट चौरादिजनितं तम्य हारिणी ॥ १३ ॥ चतुर्थमन्समाह- तारस्तारे पदमुक्त्वा तुत्तारे तुरे शब्दं च दहनदयितेति जलापच्छमनी विद्या ॥ १४ ॥ पद मुक्चेति गलं चेति त्यक्त्वा शेपं--ॐ तारे तुत्तारे तुरे इति पठित्वा तत दह न द यि ता पठेत् ॥ १४ ॥ पञ्चममन्त्रमाह- अच्युताय नमः अनन्ताय नमः गोविन्दाय नमः इति महाव्याधि विनाशिनी नामवयी विद्या ॥ १५ ॥ पञ्चेमा रश्मयो मूलादिपरिकरतया प्रपञ्च्याः॥ १६ ॥ रइमय परिकरत या तदाधारतया प्रपच्याः योज्या. इत्यर्थः ॥ १६ ॥ महागणपतिविद्याऽऽदि तृतीयं रश्मिपञ्चकम जब तृतीयपञ्चक प्रथममाह- प्रणवः कमला भुवना मदनो ग्लाचतुर्दश- पञ्चदशो गं गणपतये वरयुगळं द सर्वजनं में इमा - 'शमनी-श्री.

·तत्व दशम खण्ड सर्वसाधारणक्रम १०९ शब्दो वशमानयाग्निवामलोचनेति महागणपतिविद्या प्रत्यूह'शमनी ॥ १७॥ कमला श्री भुवना ही मदन ही ग्लात् चतुर्दश ओं पञ्चद शोऽनुम्वारश्च मिकिवा म्ला । वर युगळ वरद्वयम् । तत शब्द इतिगब्द च त्यजेत् । अवशिष्टा सवे वर्णा मन्तापयवा । वहिवाम रोचना स्वाहा इति चरम पठेत् । प्रत्यूह श म नी विभनाशिनी ॥ १७ ॥ द्वितीयमन्त्रमाह--- प्रणवो नमः शिवाय प्रणवो नमः शिवायेति द्वादशार्णा शिवतत्वविर्शिनी विद्या ॥ १८ ॥ शिवरूप यत् चरम तम्य यो विमर्श प्रकाशशक्ति तत्सपादिनी ॥ १८ ॥ तृतीयमाह- प्रणवः काष्टमदक्षश्रुतिविन्दुपिण्डो भृगुपोडशो मां पालयद्वन्द्वं इति दशार्णा मृत्योरपि मृत्युरेपा विद्या ॥ १९ ॥ क कारात् अष्टम जकार दक्ष श्रुति उकार , मातृकान्यामे तस्थानत्वात् , निन्दु प्रसिद्ध । त्रितय पिण्ड समुदाय जु इति । मृगु सकार , यो ड शो विसर्ग,स इति । तदनन्तर मा पाल य पालये ति । मृ त्यो र पि मृत्यु अपमृत्युनाशिनीत्यर्थ । चतुर्थमाह--- तारः नमो ब्रह्मणे धारणं मे अस्त्वनिराकरणं धारयिता भूयासं कर्णयोः श्रुतं माच्योट्वं ममामुष्य ॐ इति श्रुतधारिणी विद्या ॥ २० ॥ . नाशिनी-श्री

·३१.
परशुरामकल्पसूत्रम्
श्रुतम्य अर्धातम्य धारिणी दृढमम्कारजनिका ॥ २० ॥
पञ्चममाह-
श्रीकण्ठादिक्षान्ताः सर्वे वर्णाः विन्दुसहिता
मातृका सर्वज्ञताकरी विद्या ॥ २१ ॥
श्री क ण्ठ अकार तदा दिक्षान्ता एकपञ्चाग द्वां निन्दु स हि ता
मातृ का वाच्या सर्वज्ञता करी ॥ २१ ॥
रश्मयः पञ्च मूलादिरक्षाऽऽत्मकतया यष्टव्याः॥२२॥
मूलाधारा दि द्वादगान्तान्तरक्षा कर्य
भावयितव्या
इति भाव ॥ २२ ॥
यष्टव्या
शिवादिविद्याऽऽदि चतुर्थरहिमपञ्चकम
चतुर्थपञ्चके प्रथममन्त्रमाह-
शिवशक्तिकामक्षितिमायारवीन्दुस्मरहंसपुरन्दर
भुवनापरामन्मथवासवभौवनाश्च शिवादिविद्या स्व-
स्वरूपविमर्शिनी ॥ २३ ॥
इयमेव रोपामुद्रोपास्या। इय, अग्रिमा कामराजोपाम्याच, श्रीगुरुवक्नकलभ्येति
द्वयोरतिगोप्यत्वात् तद्विवरणं न करोमि । शिवा दि विद्या हादिविद्या । म्व म्यान्मन
म्वरूपप्रकाशकी ॥ २३ ॥
द्वितीयमाह-
क्लशब्दाद्वामक्षणविन्दुरेकोऽनन्तयोनिविन्दवोऽन्यः
शङ्करपरात्रिशूलविसृष्टयोऽपरश्चैत एव खण्डाः प्रति-
लोमाः
पट्टा
संपत्करी विद्या ॥ २४ ॥

·-सर्वसाधारणक्रमः दशमः खण्ड:- क्ल इति वांदुपरि वा मे क्षणं ईकार. मातृकान्यामे तत्स्थानत्वात् , ततो विन्दुः. क्ी इति सम्पन्नम् । अयं एकोऽगः । अनन्तः हकारः यो निः ऐकारः बिन्दुः, है इत्यपगेंऽशः । शङ्करः हकारः परा सकारः त्रिशूलं ओ वि सृष्टिः विमर्गः मौः इति अपरों ऽग । अत्र यद्यपि पगपदेनैव विसर्गान्तलामः, न तु केवलमकारस्य, तथाऽपि त्रिशूलविसृष्टयो. पृथगुक्या पगगब्देन तदेकदेशम्य मकारम्यैव ग्रहणम् । उक्तार्थषु मयु प्रमाणमुक्तं प्राक् । अतो नात्र प्रमाणमुच्यते । यगां प्रमाणं नोक्तं तावदंगोत्रोच्यते । एवं अंशत्रयं क्रमेण पठित्वा व्युत्क्रमेण च पठेत् । इयं पटकृटा संपत्करी विद्या ॥ २४ ॥ तृतीयमाह- समुच्चार्य सृष्टिनित्ये स्वाहेति हमित्युत्ता स्थिति- पूर्णे नम इत्यनलविन्दुमहासंहारिणि कृशेपदा- चण्डशब्दः काळि फट् इत्यग्निविन्दुसप्तममुद्रा- वीज महानाख्ये अनन्तभास्करि महाचण्डपदात् काळि फट् इति सृष्टिस्थितिसंहाराख्यानां प्राति- लोम्यं खेचरीबीजं महाचण्डवाणी च योगीश्व- रीति विद्यापञ्चकरूपिणी कालसङ्कर्पिणी परमायु:- प्रदायिनी ॥ २५॥ उचायें ति त्याचा म्वाहान्ता प्रथमा विद्या । इति गलं उक्त्वे ति चापहाय न मोन्ता द्वितीया विद्या । अनल विन्दुः । तत पदात् इति शब्द इति च त्यक्त्वा फट् टत्यन्ता नृतीया विद्या । तत अमि विन्दु. रं तत. मस म मुद्रा याः संशोभिण्यादिदगामु सप्तमी खेचरी तम्याः वीज झम्कें । तत. पढादित्यंशमपहाय फडित्यन्ता चतुर्थी विद्या । क्रमणोक्तामु चनमूषु विद्यासु मध्ये भृष्टिस्थितिमहाराख्या. याः आधान्तिम ता. प्रातिगम्यन पठित्या वंचरी बीज मुक्तं पठित्वा वाणी च इत्येनावदंगमपहाय योगीश्वर्यन्तं पठेत् । ट्यं पञ्चमी विद्या । एवं पश्च विद्या- ।

·३१२
परशुरामकल्पसूत्रम्
समष्टि रू पिणी कालम्य मृत्यो सङ्कपिणी विनागिनी परमायु शतवर्षपर्यन्त
तत्प्रदेत्यर्थ ॥ २५ ॥
चतुर्थमाह-
त्रितारी सप्तममुद्रा शिवयुक्शक्तिरहयुगळमेत-
त्पञ्चबैलोम्यमिति शुद्धज्ञानमयी शाम्भवी विद्या ॥२६॥
त्रि तारी उक्ता । अत्र सप्तम मुद्रा पदेन तद्वीजं, तदुक्तं प्राक् । शिव ह
नेन युवा क्ति सौ , सौ । अहंयुगळ अहमिति द्वि पाठ । एवं क्रमेण
पञ्चावयवा । प्रथमावयवम्बितारी. हम्फे द्वितीय , सौ तृतीय , अहंयुगळं चतुर्थ
पञ्चमी । पने पञ्चावयवा विपरीतं पठिताश्चेत् गाभवी विद्या । शुद्ध ज्ञानं
निविषयं, तस्वरूपा केवलब्रह्मम्वरूपेत्यर्थ ॥ २६ ॥
पश्चममाह-
भृगुत्रिशूलविसृष्टयः परा विद्या ॥ २७ ॥
मृगु म त्रिशूलं औ विमष्टि विमर्ग । मिहित्वा परा विद्या
भवति ॥ २७ ॥
पञ्चेमा रश्मयो मूलायधिष्ठानतया परिकल्प-
नीयाः ॥ २८॥
म्पष्टम् । पञ्च पञ्चमन्त्रा ॥ २८ ॥
अंगोपागप्रत्यंगपादुकायुक्ता श्रीविद्या
मूलाधागदिपु काम्याने पक्कविद्यायोजनमुक्त्वा. इत पर अङ्गोपाङ्गप्रत्या-
पादुकायुक्तमूलविद्याया पञ्चविद्याममष्टिरूपेणकम्थान एव विभावन विवशु तत्रादी
श्रियोऽग्यालामाह-
वाकामशक्कयोऽनुलोमविलोमाः पुनरनुलोमा रति
श्रियोऽड्याला ॥ २९ ॥

·दशम खण्ड:-सर्वसाधारणक्रम- वाक में, काम क्ली, शक्ति सौः । टमाः प्रथम क्रमेण पटित्या पश्चात् विपरीतं पठित्वा पुन. क्रमेण पठेत् । एवं मति हयं नवार्णा श्रियो ऽभूता वाला भवति । श्रियोऽङ्गबालेत्यनेन यक्षगवालातो ब्यावृत्ति दर्मिता । अक्षरी तु शुद्धवाला । मैव कुमारीपदवाच्या । तावुभौ पर्यायो । व्यक्षो केवलबालापढवाच्यत्वे प्रमाणं तु तन्वान्तरे-- .. शृणु देवि प्रवक्ष्यामि वालाया मन्त्रसाधनम् । इत्युपकम्य- वाचं कामं ममुच्चार्य शक्तिवी ततः पठेन । इयं बाला त्र्यक्षरी सा या पुरोक्ता तवानथे । इति वचनम् । तेन दीक्षाकाले बालामुपदिश्यत्यनेन त्र्यक्षरी माया । न नवाक्षरी । इयं श्रियोऽङ्गवाला । अत एव विशेषणं म्वग्म. तात्पर्यविषयविशेषणम्य म्बमजातीयव- म्न्वन्तरल्यावर्तकत्वात , यथा “रक्तघटमानय" इत्यनेन नीलादिन्यावृत्तिः ॥ नच ~नीलघट घटानतिरिक्त . विशिष्टम्यातिरिक्तन्वाभावात , तथा प्रकृतेऽपि श्रियाऽबालैव बालापदेनोच्यते न शुद्धा-~~इति वाच्यम् । न हि विशेषवाचकपदस्य मामान्यवाचकल्लं लक्षणामृते संभवति, यथा रक्तघटमानय इत्यत्र समुदायस्य केवलपटे लक्षणामृते । अथवा विशेषणमविवक्षितमिन्यनुक्या चा घटमामान्यबोध. मंभवति । तात्रुभावपि पक्षी प्रमाणान्तराश्रयमन्तरा न संभवत: । तम्मात् श्रियोऽङ्गवाला शुद्धवालातोऽन्या । अत एव तम्तमारे आदी शुद्धकाळीमन्त्रमुग्न्या " अथ वक्ष्ये गुह्यकाळीविद्यां सर्वार्थमायिनी " इत्यधिकारान्तरं चके । इत्यलमसदावेशन ॥ २९ ॥ श्रिय उपाहं द्वितीयमाह- भुवना कमला सुभगा तारो नमो भगवति पूणे- शेखरमन्न ममाभिलपितमुक्त्वाऽन्नं देहि दहनजायेति श्रिय उपाङ्गमन्नपूर्णा ॥ ३०॥ 41 ·परशुरामकल्पसूत्रम् भुव ना ही कमला श्री मुभ गा लीं : सुभगो मदन काम " इति कोशात् । तार उक्त ॐ । ततो नमो भगवति । तत पूणे इति श खरे अप्रभागे यम्य ईदृश यत् अन्न इति वर्णद्वय, अन्नपूर्ण इति पठितव्यमिति यावत् । उक्तवेत्यशमपहाय देह्यन्त समानम् । द ह न जा या म्वाहा । दय अन्नपूर्णा विद्या श्रिय उपाङ्ग भवतीत्यर्थ ॥ ३० ॥ श्रिय प्रत्यङ्ग तृतीयमाह- प्रणवः पाशादित्यर्णा एहि परमेश्वरीत्युक्ता वहिवामाक्ष्युक्तिरिति श्रीप्रत्यङ्गमश्वारूढा ॥ ३१ ॥ पागा दियां आ ही कों | आद्यवर्णद्वय शिवयो पाश इत्यड्बुश । शेष म्पष्टम् ॥ ३१ ॥ श्रीपादका तुरीयमाह --- तारित्रिकं सप्तममुद्रा शिवशक्तिसंवर्तपुपञ्चम- पुरन्दरवरयूं शक्तिशिवक्षमान्ते वादिवरयीं शिवभृगु- त्रिशूलबिन्दुभृगुशिवत्रिशूलविसृष्टयः श्रीपूर्व स्वगुरु- नामतोऽष्टाक्षरी चेति श्रीपादुका च ॥ ३२ ॥ ता रित्रिक त्रिता । मातम मुदा नहीनमुक्तम् । गिव ह शक्ति स स वर्त क्ष. काग्म्य प्रळयम्य [च] चरमदयारूपत्वान् लकारम्य चग्मत्वरूपसवर्न रूपत्वम् । पु पवर्ग तम्य पच मो मझार पुरन्ट गे ल , एतान् पठित्वा ततो नरयू इति पठित्वा तत शक्ति स शिव ह क्ष मो शृयमाणमेव वर्णद्वयम् । अमीपा मन्ने अग्रभागे वा टि वान् पूर्ववर्णो मातृकामु ल ततो वर यी तत शिव ह भृगु स त्रिशर ओ विन्दु सा इति सपन्नम् । भृगु शिव त्रिशला उक्ता । विस ष्टि विमर्ग । तन म्यगुगे दीवाना म । तत श्री पादुका । अष्टाक्षर आदो य श्रीवर्ग तम्य पूर्व गुरु ना मेत्यर्थ । प्पा श्रीपादुका ॥ ३२ ॥ हत्याक्षरपाठ

·दशम सण्ड ---सर्वमाधारणक्रम
एताभिश्चतस्मृभिर्युक्ता मूलविद्या साम्राज्ञी
मूलाधारे विलोचनीया ॥ ३३ ॥
बालादि चतसृभिर्युक्ता मूल विद्या वक्ष्यमाणा मूलाधारे विलो च नी या
ध्येयेति यावत् ॥ ३३ ॥
मूलविद्यामाह--
मादनशक्तिविन्दुमालिनीवासवमायाघोपदोपा •
करकन्दर्पगगनमघव वनभृगुपुप्पवाणभूमायेति सेयं
तस्या महाविद्या ॥३४॥
तम्या साम्राज्ञीनामिकाया ॥ ३४ ॥
अगादियुक्ता श्यामाविद्या
अथ हृच्चके ध्येयश्यामाऽविद्यामाह---
वाङ्नतिरुच्छिष्टचाण्डालिमातमुक्ता गिसर्वपदा-
द्वशंकरिवहिवामलोचनेति श्यामाऽहं लघुश्यामा ॥३५॥
वाक्
ऐं न ति नम एतदुत्तरं उक्त्वा पदादि ति त्यक्त्वा म्वाहान्तो
यथाश्रुतो मन्त्र । इय लघु श्या मा श्या माऽङ्ग भृता ॥ ३५ ॥
उपागमाह-
कुमारीमुच्चार्य वदद्वन्द्वं वाक्पदं वादिनि वह्नि-
प्रियति श्यामोपाझं वाग्वादिनी ॥ ३६ ॥
कु मारी बाला । ततो वदे ति द्विवाग्म् । तत पट मिति वर्णद्वय त्यक्त्वा
स्वाहान्तं पठेत् । इय वाया दिनी विद्या त्रयोदशवर्णा ॥ ३६॥

·परशुरामकल्पसूत्रम् अथ श्यामाप्रत्यङ्गमाह- प्रणव ओपिनाकुदंपवृपसस्यैचशाचामाहदशब्दाः छाधानलीतैःरिताविर्ववाईनारुमिवायेच्छेखरा नकुली श्यामाप्रत्यङ्गम् ॥ ३७॥ ओ इत्याग्भ्य दान्ता ये शब्दा वर्णा पोडश तपा रमेण ठा वर्णमारभ्य यत् इतिपर्यन्त पोडगवर्णा शयरे अग्रभागे यपा ते । इढ द शव्दा इत्यम्य विशेषणम् । इत्थ च ओ इत्यारभ्य ये दवर्णान्ता पोडग नेपा क्रमेण एक्क्वर्णम्यान प्ठादिपोटशमु वर्णपु कमेणेक पठेत् । यथा आदौ प्रणा , तत ओ. तत ठा तत पि, तत था, एव कर्मण सान् वर्णान् योजयेत् । एव च द्वात्रिंगदक्षग न कुली श्यामा प्रत्यङ्ग भवतीति भार ॥ ३७ ॥ श्यामापादुकामाह--- ललितापादुकादित्रिकस्याने कुमारी योज्या शिष्टं तद्वत् इति श्यामापादुका च ॥ ३८ ॥ ललिता पादु का योद्धता पूर्व श्रीपादुकति तम्या प्रथमपीजत्रयस्थाने वाला योज्या । शेष पूर्ववत् । टय श्यामापादुका ।। ३८ ॥ चतस्मृभिर्युक्ता हृच्चक्रे श्यामा यष्टव्या ॥ ३९ ॥ उक्ताभिश्च त म भिर्युक्ता वध्यमाणा श्यामा विद्या हच्च के अनाहने यष्टव्या ।। ३९ ॥ अप इयामाविद्यामाह - तद्विद्या तु त्रितारी कुमारी नभवश्रीतंश्वसज- महासमुरंनिमायासरावकसस्त्रीरुवकसदुमृवकससव- कसलोवकअकंबमायहावर्णा ओंमोगतिमागीरिर्वननो- F -

·-
।
दशम खण्ड.-सर्वसाधारणक्रम.
रिर्वखजिमदनश्रीर्वजशरिर्वपुपशरिर्वष्टगशरिर्ववशं
रिकॉरिमुमेशनस्वाऽन्त मन्त्रादि वीजपट्कं प्राति-
लोम्यमिति अष्टनवतिवर्णाः ॥ ४०॥
त द्वि द्या तु श्यामाविद्या वित्यर्थ । त्रितारी कुमारी च प्रागुक्ते । नश्च भश्चेति
हावर्णपर्यन्तं द्वन्द्वः । इत्थं ओं इत्यारभ्य म्वा वर्णपर्यन्तं द्वन्द्व । इत्थं च नकारमारभ्य
हाता ये वर्णाः तेषु कमेणैकैकवर्णोत्तरं योजयेत् । यथा--ओम् , तदुत्तरं नवर्ण.,
तदुत्तरं मो, एतदुत्तरं भ, इत्युच्चरत् । एवंक्रमण वर्णान् योजयित्वा म्वाहाऽन्तं पठेत् ।
नभइत्यादिहावर्णान्तकूटे मायापदेन ही इति गृहीत्वा अष्टनबतिवर्णान्तर्गतपत्रिंशद्वर्णः
ही इति योज्यः । एवं ओं इत्यारभ्य म्वावणान्ते द्वितीयकूटे कामपदे क्लीं इति वर्ण
गृहीत्वा अष्टनवतिवर्णान्तर्गतपञ्चत्रिंशद्वर्ण क्लीं इति योज्य. । कूटद्वयेऽपि शेषवर्णाः
उक्तरीत्या यथाश्रुता एव पठितव्या । एवंप्रथनपूर्वक म्बाहान्तं मन्त्रं पठित्वा तत
प्रथमषड्बीजानि विपरीतानि पठेत् । एवं च मर्व मिलित्वा अष्टनवतिवर्णा भवन्ति ।
अत्र प्रथिने मन्त्र द्वयशीतित्र्यशीतिचतुरशीतिवां अमुकं इति भवन्ति । तत्स्थाने
विवक्षितनामनिर्देश , सर्वनामत्वात् “आगाम्ने यं यजमानोऽमौ” इतिवत् ।
विवक्षितनामप्रक्षेपे वर्णन्यूनाधिकभावो न दोपाय, सङ्ख्यावाचकशब्दस्यानुवाद-
कत्वात् ॥ ४० ॥
अंगादियुक्ता वाराहीविद्या
अथ अनाहते ध्येयाया वाराहीविद्याया अङ्गमाह ---
हरः सविन्दुर्वापूर्वराहि स्थाणुः सविन्दुरुन्मत्तपदं
भैशब्दो रविपादुकाभ्यां नम इति वार्ताळ्यन
लघुवार्ताळी ॥४१॥
अग्रे म्था णु रिति दशमम्वरवाचकौ । इत्थं च प्रथमं लूं तत पूर्व
इत्यंशं त्यक्त्वा हिवर्णान्तः । पुन । ततः पदं गल इत्येतावदंशमपहाय
नमो ऽन्तं यथाश्रुतम् । इय लघु वाराही वा राह्य ग भूता ॥ ११ ॥

·परशुरामकल्पसूत्रम् अथ वाताव्युपाङ्गविद्यामाह-- वेदादि'भुवनं नमो वाराहिघोरे स्वप्नं ठद्वितयं अग्निदारा इति वार्ताळ्युपाझं स्वप्नवार्ताली स्वप्ने शुभाशुभफलवक्त्री ॥ ४२ ॥ वेदादि प्रणव । भुवन हीम् । टद्वि त य ठद्वयम् । अनि दारा स्वाहा । शेष यथाश्रुतम् । इय वार्ताव्युपाङ्गम् । स्वप्ने शुभा शुभ फल व क्वीत्यनेन तादृश कामनावता म्वतन्त्रतया इयमुपाम्यति सूचितम् ॥ ४२ ॥ तप्रत्यङ्गविद्यामाह---- वाग्घृदयं भगवति तिरस्करिणि महामाये पशु- पदाजनमनश्चक्षुस्तिरस्करणं कुरुद्वितयं वर्मफट्- पावकपरिग्रह इति वार्ताळीप्रत्यक्षं तिरस्करिणी ॥ १३ ॥ वाक् गेम् । हृढ य नम । तत पदा दिति त्यक्त्वा ति र म्करण मित्यन्त यथाश्रुतम् । तत कुरु इति द्विवारम् । तत वर्म हुम् । तत फट् पाव कप रिग्रह म्वाहा । इय तिरम्करिणी विद्या प्रत्य ग भृता ।। ४३ ॥ अथ वाराहीपादुका दर्शयति- श्यामापादुकामवादित्रिवीजमपहाय वाग्ग्लौं इति योज्यम् । एपा वार्ताळीपादुका ॥ ४४ ॥ श्या मापादुका या आद्य बी जत्रय मपसार्य तम्थाने ग्लो इति पठित्वा गेप अविकृत पठेत् । दय वारा ही पादुका भाति ॥ १४ ॥ विद्याभिरेताभिर्युक्ता फालचके परिपूज्या भगव- तीयं भूदारमुखी ॥४५॥ 1 मुंबना-श्री

·दशम खण्ड ~~सर्वमाधारणम
एता भिरक्ताभि विद्या भिर्युक्ता भूदार मुखी वाराही तद्विद्येत्यर्थ ।
सा फाल च के आज्ञाया परिपू ज्या ध्येयेत्यर्थ ॥ १५ ॥
अथ वाराहीविद्यामाह---
मनुरिदमीयोऽयं वाक्युटितं ग्लौं नभववाळितावा-
हिरावहखिरामुअंअंनिमःधेधिनजंजंनिमःहहिन स्तं
स्तंनिमार्वष्टदुनार्वेसवाक्तक्षुखतिहाभकुकुशीवशब्दा
यथाक्रमं मोगतिर्तावाळिरावाहिरामुवहखिधेधिनरुंरु-
निमःभेभिनमोमोनिमःभेभिनसदुप्रष्टासपार्वचिच -
मुर्गजिस्तनरुरुधंश्यंशब्दोपेता वाक् ग्लौं विमृष्टय-
न्ताश्चसप्तमाश्चत्वारो वर्मास्त्रायफडिति द्वादशोत्तर-
शताक्षरा ॥ ४६॥
अम्या वागडा अय इद मी य । मनु मन्त्र । अय वक्ष्यमाण ।
अयमित्यनेन निर्दिप्रमर्थमाह - वाय पुटित मिति । व्याख्यात प्राक् । प्रथम ऐम् ।
तत म्गम् । तत ऐं इति तदर्थ । तत नेत्यारभ्य वान्ता ये वर्णा तेषु
क्रमणकेकवर्णोत्तर मो इत्यारभ्य श्य इति वर्णान्ता अमेण पूर्वरत् एकैकान् पठेत् ।
एव प्रथनपूर्वक वश्य पर्यन्त पठित्वा । ततो वाक् ऐम् । ततो ग्लौ इति पठित्वा ।
तत च वर्णात् सप्तमा टकाग विमृ ष्टय न्ता विमर्गमहिता चत्वार तान्
पठित्वा । वर्म हुम् । ततो अस्त्राय फट् इति पठेत् । इय वाराहीविद्या
द्वादमोत्तर शताक्षरी जया ।। ४६ ॥
श्रीपति विद्या
अथ ब्रह्मरन्ध्रे यष्ट या श्रीपर्तिविद्यामाह-
पञ्चमैकादशवीजवर्जा श्रीरेव श्रीपूर्तिविद्या ब्राह्म-
कोटरे यष्टव्या ॥ ४७॥

·३२० पञ्चम परशुरामकल्पसूत्रम् पूर्व मादनशक्तीत्यादिना दर्मिता या श्रीविद्या तम्या य एका दशश्चवर्णी, माया चीजम्, तापहाय श्री विीवोर्वरिता श्री पूर्ति विद्या। सा ब्रह्म कोटरे ब्रह्मरन्धे य ष्ट व्या ध्येयेति यावत् ॥ ४७ ॥ महापादुका श्रीब्रह्मरन्ने ध्येया महापादुकामुद्धरति- श्यामापादुकाप्रथमत्रिकस्थाने तारत्रयं कुमारी वाक् ग्लौं इति योज्यम्। ततः परस्ताच्छेपं समानम् ॥४८॥ म्पष्टम् ॥ ४८ ॥ इमा रोकप्रवृत्तसर्वोत्तमत्वज्ञानाय म्ताति- इयं महापादुका सर्वमत्रसमष्टिरूपिणी स्वैक्य- विमर्शिनी महासिद्धिप्रदायिनी द्वादशान्ते 'यष्टव्या ॥ सर्व मन्त्र स म ष्टिरू पिणी सर्वमन्त्र प्रत्यक यद्यत् साध्य फर तत् सर्व अनेनैव साधितु शक्य इति भाव । एव इह लेके क्षुल्लकफ्रसाधनत्वमुक्त्वा साध्याणिमादिसाधनलमप्यन्तीत्याह---म हा सिद्धि प्रदा यि नी ति । महासिद्धय अणिमाऽऽदय कृत्रिमपुरपार्थसाधनत्वमुक्त्वा परमपुरपार्थसाधनत्वम प्याह-वैक्य ति । म्वै क्य विमर्श प्रात्मैक्यज्ञान, जनकतासमन्धन तद्वती. ब्रह्मात्मैक्यविमर्शाभासनरूपा, अविद्यालयकर्तीति यावन् । अत्र मूत्रं यद्यपि महासिद्धिपदायिनीत्यम्मान पूर्वपटिनम्य म्बक्यविमर्शिनीत्यम्य पश्चाद्व्याख्यानम सङ्गतबद्भाति, तथाऽपि अन्य परमपुरुषार्थरूपम्य कथनानन्तर सिद्धयादिफल्धन असतम् । मूत्रकारम्य तक्मेणान्वितवास्यादेव धोऽभिप्रेत इति पश्चात्पटिनम्याऽपि पूर्व व्याख्यान ज्ञयम् ॥ ४९ ।। अत वरीवस्या-अ, २.

·दशाम मण्ड गर्वसाधारणकम गम्मिमाराध्यातृप्रगंमा गवं रदिममागमतातापमुक्या यातम्यानेषु उतामिमागच्यानपना प्रशमति-- एवं रश्मिमाला संपूर्णा । सर्वगात्रः शुद्धविद्या- मयतनुः स एव परमशिवः ॥ ५० ॥ पार्थ ।। ५.०॥ भएविननिवारममन्या अथ जपानभूतान जपविभनिवारमान मन्त्रानाह ----- अथ विप्नदेवताः । इरिमिलिकिरिकिलिपदात् परिमिरोमित्येकः । प्रणवो माया नमो भगवति महात्रिपुरार्द्रवर्णाद्रविपदमनु मम त्रैपुररक्षां कुरु कुरु इति द्वितीयः । संहर संहर विघ्नरक्षोविभीषकान् कालय हुं फट् स्वाहा इति तृतीयः । ब्लं रक्ताभ्यो योगिनीभ्यो नमः इति चतुर्थः । सां सारसाय बह्वाशनाय नमः इति पञ्चमः । दुमुलुपुमुलपु मायाचामुण्डायै नमः इति पष्ठः । एते मनवा ललिताजपविघ्नदेवताः ॥ ५१ ॥ अति प्रमाणान्तरजापकम् । रिना या देवना विनदेवता । मध्यमपट. रोपी ममास । अब देवतापदेन तत्तद्देवतापाचम्मन्या रक्षणीया । नेन देवनाथन प्रतिज्ञाय अग्रे मन्त्रस्थन न मन्द विरद्धम् । यस्य इनि अंप । तर श्रीविद्याऽभूता यमन्त्रा नेष्वाद्य मन्त्रमाह - रिमिती नि । अ पठानित्यामपहाय शेष यथाश्रुन पटित यम् । द्वितीयमाह---प्रणय इति । प्रणय मा यो नर त्रिपुरपर्यन्त पटिया । नत में इति । तन र वि इति । म म नै पुरे ति उर्वन्तो यथाश्रुत परिणय । नृतीयमाह महोति । परिनय यथाश्रत 41 ·परशुरामकल्पमूत्रम् . चतुर्थमाह- न मिति । अयमपि यथाश्रुत पठितव्य । पश्चममाह-सा मिति । अयमपि यथाश्रुत । पष्ठमाह-दुमुलु इति । पष्ठया मा या दति हीवर्णग्रहणम् । गेप यथाश्रुतम् । ललितामनुसमाप्ति द्योतयति--- त इति । " ने उक्ता ॥ १ ॥ श्यामाविघ्नहग्मन्वमाह- हसन्ति हसितालापे पदं मातमुवा गीपरिचारिके मम भयविघ्ननाशं कुरुद्वितयं सविसर्गठत्रितयमिति श्यामाविघ्नदेवी ॥ ५२॥ हमन्ती त्यारभ्य नाश मितिपर्यन्तम् पद उक्त्वे त्या अपहाय शेष समानम् । नाश इत्यतदुत्तर उरद्वयम् । तन मविमर्गठत्रितय पठत । दय हमन्ती विद्या श्यामानपाङ्गम् ।। ५. ॥ अध वागहीविनारियामाह - स्तं स्तम्भिन्यै नम इति कोलमुखीविनदेवी ॥ ५३ ॥ यथाश्रुत म्पग्रम् ॥ ३ ॥ नेपा तत्तज्जपाव्यनहितप्रामालन मगन्ध दगयति एते तत्तजपारंभे जप्तव्याः ॥ ५४ ॥ सङ्ख्याया अनुक्तत्वात् पात् पूर्व मत्पाठ ॥ २४ ॥ ललिताऽऽदिनपकाला अथ ललिताऽऽदिपगऽन्ताना पकारमाह-- ललिता प्राहे । अपराहे श्यामा । वार्ताळी रात्रौ । ब्राह्मे मुहूर्ते परा ॥ ५५ ॥ पतटव्यवहितमूने नप्तया टत्यनेन जपारम इत्यनेन च नपप्रकरण सिद्धे अय कारविधि नपम्यवेति मिद्धम् । प्राद मर्यपगत्तिप्राकार । अपराह ·दशम सह-सवसाधारणक्रम श्रुत्या दर्मित - परामृत्त्यपरभाग । नयोमय अतिम्म कालो मयाह , पाहापगहमध्याहा इति कोशात । यहा----दिवस धा विभय प्राहाटय सम जया 1 षा विभागश झाम्भि पूवाले दिवि देव ध्यन । यजुर्वद तिष्ठति मन्य अह । सामवेदेनाम्तमय महीयत । 'दति । जयमय विभाग पाहादिगन्देन कोगन दर्शित अम्तात्तर अर्धयाम उढयात् प्रागर्धयाम चापहाय गेप यामत्रय रात्रि परवाच्यम् । अत एव रानिलियामा" इति पयांयाऽपि कोगऽस्ति । मामा मुहूर्त प्रागुक्त । शेष म्पा'म् !! ..॥ श्रीनिन्यपूजाया मपञ्चकप्रतिनिधिग्रहण हनन श्रीनि यपनाया मपश्चाप्रतिनिधिना पूतन मुग्न्यालाभ उनम् । इटानी प्रतिनि-यावर अन्यानपि हेतूनाह- व्यवहारदेशवात्म्यप्राणोद्वेगसहायामयवयांसि प्रविचार्येव तदनुकूलः पञ्चमादिपरामर्शः ॥ ५६ ॥ यवहार पनाऽध्याहितातरकाल पशुजन मह क्या लौकिक आवश्यक कार्यविशेष । तत्तद्रव्यमवनायवहितात्तर तद्विकार दृष्ट्वा पशव एन दूपययु । तावावश्यक रहम्य भिद्येत । अत प्रतिनिधिमयन दति भाव । एव यम्मिन् दश द्रव्यमयनेन धातुवेपम्यानिन दारीरविकार यन कनचिटपरिहार्य निमित्तेन तद्देगवाम आवश्यक , तर प्रतिनियाश्रय । अय द्वितीयो ह्तु । किं च समीचीनश्वासावामा च म्बात्मा अत्रात्मा मन स्वात्मनो भार वा स्यम् । तत्त्व च सात्त्वित्तिमत्त्वम् । मात्त्विकवृत्तिलक्षणमुक्त गीतायाम्--- प्रवृत्तिं च निवृत्तिं च कायाकार्य भयाभय । बन्ध मोक्ष च या वेत्ति बुद्धि सा पार्थ सात्त्विकी ॥ इति ॥ अयमवार्थ स्पण्मुक्त तन्त्रमागेढाहतरद्रयामळवचनेन-~- कुलद्रव्य निषवेत यदा सत्त्वाधिका मति । अन्यथा मवन कुर्वन् पतनायर कल्पत ।। इत्यनेन ।

·परशुरामकल्पमूत्रम्
.
.
ननु इद वचन प्रतमूत्र मामयिस्परमाम्ता इति चेत्-- न, सामयिक
पञ्चमप्रसक्तेरभावेन • पञ्चमादिपरामर्ग ' इति सूत्रविरोधात् । अत एवेमा शङ्का निराकर्तु
प्रथमादिकमित्यनुक्त्वा पञ्चमादीयुक्त सूत्रकारेण । इत्थ च सात्त्विकान्त करणवृत्तिश्च
स्वैस्वेद्या । एव सति अन्त क्ग्णशुद्धिं सम्यविचार्य पश्चात पञ्चमादिमुग्न्यपरामर्श
इति सिद्धम् । इत्थ च य पूजाफर्ता तम्यैव सात्त्विकवृत्तिन्यम्य द्रव्यमेवन निषेधति
शास्त्र, विमु वक्तव्य सामयिम्य तद्विचारे ||
ग्य सनि इदानीन्तना मोलिकामासा क्य कोलिका इति प्रतिष्ठावन्त
अधिकारम्वरूप अधिकाग्गन्धमप्यजानन्त पानपात्र कर गृहीत्वा गेहादेहमटन्ति ।
ताश्च शिष्टाभासाश्च मण्डल प्रवेश्य हविश्गेप पात्रमत्यामुलक्ष्य पाययन्ति ।
तेभ्य दातृभ्यश्च भूयो भूयो नम इत्यरमसदावेशेन ।
प्राणम्यो द्वेग सहनशक्ति । स हा या प्रसिद्धा । आ म य रोग |
व या मि नाल्यादि । एतानि मर्याणि पञ्च मा दि परिग्रहे अनुकूलानि उत
प्रतिकूलानि इति प्रविचार्य सम्यविचार्य अनुकूलत्वयाथार्थ्यग्रह एव मुस्यपञ्चमादि
परिग्रह । जन्यथा प्रतिनिधि व नियमविमष्टि इति भार ॥ ६ ॥
सर्वभूनाविरोधादय उपासकधर्मा
प्रसङ्गात् पूर्वोक्तगपान् पामधर्मान् वक्तुमारभत -
सर्वभूतैरविरोधः ॥ ५७॥
मर्व भृतेर विरोध म्यमार्गगुप्त्यर्थम् । अन्यथा द्वेषेण एतदीय दोष
गुप्तरूपेण छमना वा दृष्ट्वा ममाया प्रक्ट र्यु । अविगेर तागदोषान्वेपणयन्न न
सुर्यु । देवात् कदाचित् ज्ञाने या अविगंधान सभाया प्राकय न कुर्युरिति
भाव ॥ ५७ ॥
ननु सर्वभूतरविरोपन वर्तमानेऽपि मक्षिका व्रणमिच्छन्ति" इति न्यायन
कश्चन दोपान्चेपणन्यायन प्रवृत्तश्चेत् तत्र किं कार्य । अत आह-
परिपन्धिषु निग्रहः॥ ५८ ॥

·देशमः खण्डः :-सर्वसाधारणमः २५ तादृशदुर्जनेषु निग्रहः । यथा तन्नाम: स्यात् तथा वर्तितव्यम् । लौकिकेन अलौकिकन व्यापारण तस्य निरासः कार्यः इति भावः ।। ५८ ॥ एवमुदासीनेषु विरोधाभाव परिपन्थियु निग्रहं प्रदर्य भक्तिभूमिकामारुरुक्षूणां मेवाऽऽदिना सम्यक् श्रितानां प्रसाद संपादितवतामुपरि कि कार्यमित्याशङ्कायामाह... अनुग्रहः संश्रितेषु ॥ ५९॥ संश्रितेपु चिरकालं प्रसादिनेषु तेषु अनुग्रहः, विद्याप्रदानादिना तेयां मनोरथपूरणं कर्तव्यमिति गपः ॥ ५९ १६ एवं गुरोर्धमानुक्त्वा प्राप्तविद्येन शिष्यण कथं वर्तितव्यं इति तं प्रकारमाह- गुरुवत् गुरुपुत्रकळत्रादिपु वृत्तिः ॥६॥ आदि पदेन गुरुपूज्यानां ग्रहणम् । अत्र यद्यपि गुरुवृत्तिः तत्कळत्रादिप्वति- दिष्टा गुरुवृत्तिश्च नोक्का. तथाऽपि अतिदेगनेव ज्ञापितो गुरुधर्मः तन्तान्तरोत्तो- ऽस्यानुमत इति । गुरौ 'यथा वर्तितत्र्यं तत्प्रकार: कुलार्णवादिषु-~~- एकग्रामे क्रोगदूरे चार्घयोजनके स्थितः । गुरोत्रिमध्यकमध्ये पञ्चपर्वमु दर्शनम् ॥ एकयोजनमारभ्य योजनद्वादशावधि । तत्तयोजनसङ्ख्याकै. मासैः स्यात् गुरुदर्शनम् ॥ अतिदूरे नमेच्छिप्यस्तद्दिशाऽमिमुखो गुरुम् । रिक्तहम्तो नैव चिरात् पश्यदेवं गुरुं स्वकम् ॥ गुरौ मनुष्यबुद्धिं च मन्ने चाक्षखुद्धिताम् । न कुयाद्यन्लमूत्त्यांची शिलाबुद्धयादिकं तथा । गुरुं पश्येत् सदा भक्त्या मामाच्छिवमयं बुधः । शिवे रुष्टे गुरुवाता गुरौ रुष्टे न कश्चन ॥ ऋणदान तथाऽऽठाने तथैव ऋयविक्रये । न कुर्यात् गुरुभि. साध नहानां नैव लक्ष्यत् ।।

·. परशुरामकल्पसूत्रम् गिरसा न वहत् भार पादुकामावनापरः । नाभिमानं गुरोः कार्य हां कुर्यान कदाचन ॥ गुरुमित्रमुहृद्दासीदासाद्यान् मानयंत सदा । वाहनं पादुकां चैव चामरं न्यजन तथा । ताम्बूलभक्षणं. मंत्र्यभावं गुर्वग्रत त्यजेत् । पादप्रक्षाळनं दन्तधावनं मलमूत्रयो । विसर्ग क्षौरमभ्यङ्गं गयनं मीनियवणम् । दुवाक्यं गेदनं हाम्यं प्रपदोद्घाटनं तथा ॥ दूषणं कलह वादमधोवायुं दुराग्रहम् । अङ्गभङ्गं न कुर्याद्वै गुस्ममुग्वतः कचित् ।। गुरोगसनवम्बारच्छायां नोल्लङ्घयत् क्वचित । अधम्म्ये तु गुरापूवं न तिष्ठेन्नाग्रगो भवेत ॥ न विगेदुत्थिने तम्मिन् म्वाङ्गच्छाया न पातयेन् । गुरुनाम न गृहीयान् जपान्यादाने क्वचित ॥ इत्यादिवचनैः या गुरौ वृत्तिरुक्ता सा गुरुपुत्रे तत्पन्यां च कार्या । आदिपदेन गुरोमान्या. ये म्यज्येष्ठाश्च ने प्राद्या गुरुपत्नीसुतज्येष्ठान गुरुवत पूजयेत् सदा ।। इति तन्वान्तरवचनात् । स्वज्येष्ठाना-मानार्दता कुलार्णवेऽप्युक्ता- पूजामध्ये गुरौ ज्येष्ठे पूज्यं वाऽपि समागते । नत्वा ब्रूयात स्थित अपमाचरेत् तदनुज्ञया । आसीन प्रहभावेन श्रेष्ठभावमदर्शयन् ॥ इति । ज्येष्ठलक्षणमुक्तं प्राक् । इत्थं चैव सर्वेषु गुरुबद्वर्तितव्यम् । तत्राप्यकयोजनादिदूर दर्शनादि, स्वशिरमि ध्यानादि, काश्चन वृत्तय गुर्वतिरिक्त हेया । यौवनगालिन्यां गुरुपत्न्या पादस्पर्शपूर्वकाभिवन्दनं निषिद्धम् .. गुरुपनी च युक्ती नाभिवाद्या हि पाठयां ॥ इति वचनात् । इत्यलं विस्तग्ण ॥ ६ ॥ १ .

·. . दशम सण्डपर्वमाधारणकुम आदिमस्वीकार ग्राह्यामाह्यद्रव्यविवेकः शिष्टेः सार्थमितिगाक्येन प्राप्त आतिमीकारमनूय त्याच्यादर्श विधत्ते-- आदिमस्य स्वयं सेवनमागमदृष्टया दोपदं त्याज्यम् ॥ ६१॥ ? आगमा तन्त्राणि नेपा दृष्टया यद्दो पदं तत् त्या ज्यम् । पूर्व कल्वर्थत्वेन आदिमसेवन कर्तव्यमिति तन्ते प्रतिपादितम् । तथाऽपि यत् टोपटं तत् त्याज्यम् । यथा म्वयं साधक म्यम्य अधिकारमविचार्य केवलं “आगळान्तं पिबेत्" इति वचनं पुरस्कृत्य वृथा अनुतिष्टन दुध पतेदेव न श्रेयमे 'इति । अत एवं कौलोपनिषद्धाप्यं “यावन्न चलने दृष्टि'' "आगठान्तं पिबन्टिवे " इत्यादितन्त्रवचसा सिद्धिमापरत्वं न्यबस्थापितम् । अयं विषय विम्तगत पाक निरूपितो- ऽम्मामि ॥६१॥ अथ प्रमझात् आदिम कीदृशं किंप्रकृतिकं ग्राह्य इति परिशिष्टाकाङ्क्षा या वचनेन पूरयति- सानन्दस्य रुचिरस्यामोदिनो लघुनो वाक्षस्य गौडस्य पिष्टप्रकृतिन अन्धसो वाल्कलस्य कौसु. मस्य वा यथादेशसिद्धस्य वा तस्य परिग्रहः ॥ १२॥ द्रव्ये आनन्द साहित्य जनक्तासन्धेन आनन्दविशिष्टत्वं, आनन्दाविर्भा वसाधनं इति यावत् । र चिरम्य यद्दर्शनमात्रेण मन प्रसाद तम्य । आमो दिन मुगन्धयुक्तम्य । लधुन धातुवैषम्यांजनकम्य । इम एवोक्तगुणा योगिनीतन्वे- अन्यन्तशीघ्रगोधाढ्यं दुष्टामोदविरर्जितम् ।। मुगन्धाढ्यं प्रीतिकर अविकारकर तया ।। इति । अथ तत्प्रकृतीराह-~~वार्थत्या दिना । वाम्य तारलाइल्यादिवृक्षोद्भवम्य गोडम्य गुडमवम्य अन्धम अन्नप्रकृनिकम्य, “भिन्ना बी. भक्तमन्धोऽन्न + - .

·३२८ परशुरामकल्पसूनम् इत्यमर । इत्यमर । वाल्क ल वृक्षत्वासनन्धि " त्वक् स्त्री वल्करमस्त्रिया" को सुम म्य मधूकादिपुप्पोद्भवम्य । यथादेश मिद्ध म्य यम्मिन् देश यद्यत्प्रकृतिक द्रव्य तद्वा ग्राह्यमित्यर्थ । एतेन दर्मिताटन्याइप द्रव्यप्रवृतिरम्तीति दर्गिता। अन्या प्रकृतयो दर्शिता योगिनीतन्त्र- द्राक्षोझ्वा च खारी माध्वी गाटीलुभऽनना ।। मधुपुप्पभया याी ग्व्याता सप्तप्रभारत । यथोत्तर हासगुणमाद्यमाद्य तथोत्तमम् ॥ इति ॥ यद्यपि सूत्रे सवेपा तुल्यविक्ल्प इव दृश्यते, तथाऽपि लिखितयोगिनीतन्त्रवचनानुसारेण क्रम धृत्वा पूर्वाभावे पर ग्राह्यम् । गुणहासानुमाग्ण भवन्ति शेषव्यवस्था । ता सर्वा दर्शिता प्रारु । तम्य आदिमम्य ॥ आदिमप्रतिनिधि अथ प्रसङ्गात् सूत्रानुक्त आदिमप्रतिनिधिं तन्वान्तरोक्त दर्शयिष्याम । तचोक्त परमानन्दतन्त्र-- अथानुकल्पा प्रोच्यन्ने शृणु देवि समाहिता । हेतुद्रव्य द्वितीय च तृतीय चाष्टगन्धकम् ।। ममान वटका कृत्या सशोप्य म्थापयेच्छिये । अनू वृप्योदके तत्तु योनयंदर्घ्यपार ॥ माग्किलोढक काम्प ताने क्षीर तु तरम् । गुडमिश्र जल वाऽपि जल चन्दनमिश्रितम् ॥ मुग्ल्यालामे चानुक्ल्प ॥ इति ॥ प्रथम द्वितीय तृ ती यान् अष्टगन्ध च समानमांग मेळयित्वा वट का शुष्क म्या पित तल्ललन घृष्ट्वा अर्घ्य पाने मळयेत् । गुड मिश्र मित्यम्य देहळीदीपक न्यायेन तत्रेण जल्न चान्वय , “गुडोटक तथा ता" इति त्रिपुरार्णववचनात् . 'गुडमिश्रेण तवण" इति कुलार्णववचनाच्च ॥ २ ॥ .

·दशम बण्ड----सरसाधारणमा द्वितीयतृतीयमंपादनप्रकार: अध द्वितीयतृतीयसपाटनप्रकारं दर्शयति- तदनन्तरं मध्यमयोरवयमसुविमोचनम्। उपादिमे नायं नियमः । मध्यमे तु स्वयं संज्ञपने तत्रायं मनः- उहुध्यस्ख पशो वं हि नाशिवस्वं शिवो ह्यसि । शिवोत्कृत्तमिदं पिण्डं मत्तस्त्वं शिवतां व्रज ॥ इति ॥ ३ ॥ तदनन्तरं प्रथममंपादनानन्तरम् । मध्य म यो. द्वितीयतृतीययो । अस्वयं आत्मभिन्नम् । अमुवि मो चनं प्राणविमोचनं प्राणमोचनमाधनम् । कुयादिति शेष । द्वितीयतृतीयप्रकृतिमृतपशुपाणवियोग म्बयं न कुर्यात इति फलितोय ॥ अथान्यम्य मंजप्तरभावे किं कार्य नत्राह---उपा ति म इति । उपादि म स्य द्वितीयम्य अमुविमोचनं म्बयमप्यन्याभावे कुयात् । तृतीयम्य म्वयममुविमोचने " उझुध्यम्ब" इति मन्त्रं पठित्वा अमुविमोचनं कुर्यात् इति भाव ॥ द्वितीय प्रकृति द्वितीयतृतीयों किंमम्बन्धिनौ प्रायौ इत्याकाङ्क्षाया मूने अनुक्तत्वात् तन्त्रान्तरवचनानि लिग्ज्यन्ते । तत्र द्वितीयप्रकृति योगिनीतन्त्रे-~- द्वितीयमदं वश्यामि द्विवियं तच्छृणु प्रिये । भूचरं वेचर चैव पुनम्तविविध स्मृतम् ॥ प्रामजं वनजं चापि ग्राम छागमेषको । वराह गल्यको रोजो रुरहरिण एव च ॥ खड्गी गोधा च शशक दशधा भूचरा म्मृता । रोगिण कालविहता परित्याच्या महेश्वरि ॥

·परशुरामकल्पसूत्रम्
कोमलाः पुष्टसर्वाङ्गाः भवेयुश्चोत्तमोत्तमाः ।
ग्राम्यारण्यो कुक्कुटी च मयूरस्तित्तिरिस्तथा ॥
चक्रवाकः सारसश्च राजहंसम्तथैव च ।
जलकुकुटहंसो च चटको दर खेचराः ।। इति ॥
तत्संस्कारप्रकारस्त्रिपुरार्णवे-
मधुराम्लहिड्गुबीजमरीच्याज्यमुपाचितम् ।
मुगन्धं मृदु पक्कं च मुम्यादु च मनोहरम् ॥ इति ।।
एतेपामला प्रतिनिधिरुक्ता डामरतन्त्र -
मांसानुकल्पोऽयूपः म्यान्मत्म्यम्य तु कदळ्यपि ॥
तृतीयप्रकृति
अथ तृतीयमुन्यमेदो योगिनीतन्त्रे-
मत्स्यः कर्मश्च देवेशि तृतीयं द्विविधं स्मृतम् ।। इति ॥
तत्पाकस्त्रिपुराऽर्णवे----
अल्पकण्टकसंयुक्तं सुपकं म्बाढसंयुतम् ।
लिकुचाम्लादिसंयुक्तं विधिना संस्कृतं तथा ॥ इति ।।
तदनुकल्पो रहम्यार्णवे-
संवित्संयुक्तचणकपिष्ट वटकं शिवे ।
मीनाकृतिकृतं वाऽपि मूलकं वाऽपि वा गिये ॥ इति ॥
तन्त्रान्तरे----
अलाभे तु तृतीयम्य द्वितीये त्र्यम्बकं जपेत् ।।
इति द्वितीयं म्पृष्टा · त्र्यम्बकं यजामहे 'दति मन्त्र जपेन् । तेन तृतीयकार्यसंपत्ति-
भवतीति तद्भावः ॥

·दशमः खण्ड:--सर्वसाधारणकम,
.
चतुर्थव्यम्
चतुर्थमुक्तं योगिनीतन्वे-
चणकोत्था मापजा वा मुद्रा. स्युर्घतपाचिताः ।
तैलपका अपि शिव मथुराश्च सुसंस्कृताः ।
लवणायः संस्कृता वा गोधूमस्तण्डुलादिभिः ।
निर्मिता मदिराकारा. स्वादुयुक्ता महेश्वरि ।। इति ।
इदं द्वितीयादिपर्युपिनं वय॑म् । तदुक्तं त्रिपुगणवे----
पतत्पर्युपितं सर्वमनह पूजनादिपु ।।
तत्पूजया प्रकुप्यन्ति योगिन्यम्त्वतिभापणाः ॥ इति ।
तन्वान्तर प्रथमस्यापि देयत्वमुक्तम्----
प्रथमादि चतुर्थान्तं यामात् पर्युपितं भवेत् ।
प्रथमादि चतुर्थान्तं सर्व त्याज्यं सुमाधः ।। इति ।
पर्युषितस्य परित्यागः । सति संभवे अन्यथा ग्राह्यं क्रयक्रीतमपीति । तन्त्रमा
लिखितनीलतन्त्रवचनविरोधात् क्रयक्रीतमपर्युषितं संभवति । दोषदुष्टं सर्वदा त्याज्यम् ।
तन्ने प्रतिपादिता टोपा यथा---
तथा विकृतिमापन्नं मार्जाराद्यैरपाहतम् ।
केशाश्रुनखनिष्ठीवदूषितं च परित्यजेत् ।। इति ॥
चकारण कृमिकीटादिसंमिश्रं पिपीलिकादिदृषितादि एतत्सदृशं सर्व ग्राह्यम् ।।
प्रथमादीनां मण्डलादन्यत्र ग्रहणप्रकारः
प्रथमादि सर्व मण्डलात् बहिः न ग्राह्यं इत्युक्तं प्राक् । तम्यापवादः
कचित्तन्ते---
दव्यै निवेदितं सर्व प्रथमादिकमद्विजे ।
येन केनापि संस्पृष्टं समानीतं मुसंस्कृतम् ॥

·परशुरामकल्पसूत्रम् उद्वासानन्तरं वाऽपि मण्डलात् वाह्यतोऽपि वा । आदरण समादेयं सर्वैः पर्वतगोत्रजे ॥ उपवासपरैश्चापि म्याकर्तव्यं सुभक्तित. । भोजनाढी तथा सर्वे: म्यीकर्तव्यं प्रसादकम् ॥ निवेदितं यत् प्रथमं सर्वैरापोशनान्तत. । चुलुकेन समादेयं मूलं म्बाहान्तमुच्चरेत् । एतत्सर्वं तदमृतं करोति शृणु शङ्करि ॥ इति ॥ मपञ्चकेषु यदनुकल्प तदुत्तरम्य मुग्व्यम्य लाभेऽपि न ग्रहणम् । यथा द्वितीय- म्यानुकल्पे तृतीयं मुज्यं न । एव अग्रेऽपि । तदुक्तं परमानन्दतन्त्र--- पूर्वानुकल्पे तु परं मुस्यं नैव तु योजयेत् ॥ इति ॥ पचमप्रकार पञ्चममुख्यम्य प्रकारस्त्रिविध । तत्राद्यं दूतीयजनरूपम् । तत्राधिकारिणः सदाशिवादय एव, न मनुष्या. । तदुक्तं परमानन्दतन्त्रे- अद्वैतज्ञाननिष्ठा या योऽमौ संसारपारग । म एव यजन दूत्या अधिकारी तु नापर ॥ इति ।। अतस्तदनुष्ठानम्य मंप्रत्यभावात् तदितिकर्तव्यता परित्यज्य द्वितीयप्रकारमारभ्योच्यते । तदुक्तं रहम्याणये त्रिधा तु पञ्चमं प्रोक्तं दूतीयागम्तदादिम । एप प्रकारो देवेशि योगिराजैकगोचर ॥ द्वितीयं तु समचाऽन्ने 'दूती पूज्या यथाविधि । योनिकुण्डे शिवात्मानौ मन्त्रमावर्तयन् क्रमात् । तोहविहांवयित्वा देवताप्रीतिमाप्नुयात ॥ इती पूज्य श्री.

·-
दशम साह, सर्वसाधारणकमः
समचाऽन्ते भक्तिपूजाउने । अयं पञ्चमद्वितीयप्रकारः स्वयोपिम्वेव । तदुक्तं
स्वतन्त्रतन्त्र-
आयं तत्र कलौ देवि त्रिसहस्रान्तमिप्यते ।
द्वितीयं तु भवेत् देवि स्वयोपित्सु मुरेश्वरि ॥ इति ॥
पञ्चमस्य तृतीयप्रकारो रहस्यार्णवे-
अथवा शिप्यभूतां वा चान्यां वाऽपि महेश्वरि ।
प्रार्थितो वा तया स्वेन प्रार्थितां वाऽपि शंकरि ।।
संपूजयित्वा पूजाऽन्ने भोगपात्रं निवेद्य च ।
मनसा तो समागच्छन् देवतायै निवेदयेत् ॥ इति ।।
मनसा तया कृतं मंभोगं देव्यै समर्पयेत् इत्यर्थः । एवं त्रिप्रकार मुत्र्यम् ।
अमीषायमावे तत्प्रतिनिधिरुक्तो योगिनीतन्त्र
रक्तं तु करवीर वे तथा कृष्णाऽपराजिता ।
एतत् प्रोक्तं लिङ्गयोन्योः पुष्पं तत्र तु योजयत् ।। इति ।।
परमानन्दतन्त्र-
कुसुमे लिङ्गयोन्यावां सकाश्मीरं च चन्दनम् ॥ इति ॥
शुक्रस्थाने चन्दनं शोणितम्थाने काश्मीर योजयित्वा तत्र मैथुनबुद्धि विमाव्य
श्रीदेव्यै अर्पणं कुर्यात् इति भावः । अयं प्रकारोऽपि सामयिकपूजाऽन्ते शक्तिपूजाऽन्ते
वा । अर्घ्यपात्रे पञ्चमप्रतिनिधिमेळनमपि योगिपरम् । तेषामपि कलौ त्रिसहस्रवर्षपर्यन्तं
ज्ञेयम् ॥
एवमुत्तो मपञ्चकप्रकार ॥ ६३ ॥
अवशिष्टकुलाचारधर्माः
अथ पूर्वोक्तावशिष्टा- ये कुलाचारधर्माः तानाह-
सर्वत्र वचनपूर्व प्रवृत्तिः ॥ ६४ ॥

·परशुरामकल्पसूत्रम् सर्वत्र कुरमानविहितरियामामान्य अम्मिन् मा विहित किं अनिहित कि इति परिमोध्य सप्रमाण कर्म अनुष्ठयमिति भाव ॥ ६४ ॥ अन्य धर्ममाह दशकुलवृक्षानुपल्लवः ॥ ६५ ॥ सेप्मातस्कराम्रनिम्बाश्वत्थकदम्बका । मिल्यो वटोदुम्परा च तिन्त्रिण्या सहिता दश ।। इति तन्त्रान्तर प्रसिद्धा य फुलला नया म नुपप्लव अन्दनम् ॥६५॥ धर्मान्तरमाह स्त्रीवृन्दादिमकलशसिद्धलिङ्गिक्रीडाऽऽकुलकुमारी- कुलसहकाराशोकेकतरुपरेतावनिमत्तवेश्याश्यामारक्त- वसनामत्तेभानां दर्शने वन्दनम् ॥ ६६ ॥ स्वी वृन्द मुवामिनीन्दम् , न तु विमानाम मुरामिनीमार्गणा समूह मदिरापटम् ।। इति तन्तान्तरवचनान् । आदिम कलम मदिगपूर्णघर । सिद्धा मन्वसिद्धिमन्त , तेपा रिमानि पूर्व बाराहीप्रकरण लिम्वितानि, तच्छालिन मिद लिनिन । भीडामु आकुला व्याकुरा व्यामक्ता उमार्य कन्या नामा उल ममूह । सह का रोऽतिमुगन्धिचून ' आग्नाचतो रमागेश्य महकागेऽतिमौरभ " इत्यमर । अमोक प्रसिद्ध । एकतर यो वा को वा अद्वितीय नेत्रमचारपर्यन्त तरु । न च सहसारागोकात्मक एकतर इति मनीयम मनभ महकारच्छाऽप्यमा पुष्पितझुमम् । स्मशान द्रव्यसौगन्यमभ न कायम ॥ इति तन्वान्नरवचनात् 1 परता व नि मगानम् । म त्या योग्नभग वेश्या । मदा--पानादिना मना । श्यामा मंचनमध्यम्या नात्यनिर्भगति यावत् ।

·दगम माह.सर्वगाधारणम्मः दवि. रन वस ना रत्तवपरिधानवती । मतेमः प्रसिद्धः । एतेषां दर्शने वन्दनं नमनं कुर्यात् । तदपि मानम. धर्माणां प्राकटये निरयश्रवणात् ।। ६६ ।। पधपर्वमु नैमिनिकी पूजा अथ नैमित्तिकपूजामाह---- पञ्चपर्वसु विशेषार्चा ॥ ६७ ॥ पश पाणिकृष्णाष्टमी कृणचतुर्दशी अमा पर्णिमा मंक्रान्ति इनि । तदुक्तं तन्त्र- कृष्णाटमीचतुर्दश्यां पूर्णिमामा व मंक्रम. । पतानि पश पाणि श्रीदेवीभागवने- 'कृष्णामी च तद्धना पर्णिमा गरमा ग्यः । प्रतानि पशुपयांणि दुर्लभं ना पूजनम् । टनि ॥ एए पापर्वम् विशेषण विगंपदयण मुम्न्यमान न तु प्रतिनिधिनेति यावत् । नैमित्तिमायां कृष्णाष्टम्यादिनिधयः प्रदोपत्र्यापिन्यः प्रायाः । तदुक्तं निन्यानवे- प्रदीपच्यामनियादी सुनिमित्तिकानम । विषम त्यधिक प्रायं ममं परदिनं नथा । गत्रियामग्लाम य पर्वयांग दियर तु ॥ इति । गरियामग्लाम इत्या गणितं प्रोपगम । उभयदिने अन्यामा मान्याहाँ दिवा पपयोग च पार्दिने दिया पूजनं गुयादित्यर्थः ॥ प्रतिनिधिना नमिनिमजा न पायां इत्या प्रमाणमुन्नं " माशालामेऽपि नियामप्रत्याष्टिः" इत्यस्य व्यायाने प्रपनमरे । नमिनिस्पूनापामगनि द्विविश. त्यालामात मार्गदगमपभाग | एवं अगको पूजामनिनिधिवन कांनं. परमानन्दनन्- रन, ·परशुरामकल्पमूनम् नैमित्तिक यद्यशक्ती जपेदष्टोत्तर शतम् ॥ इति ॥ अस्यापि काल स एव । संक्रान्तिपर्वकारो ज्योतिर्निन्धि- प्रागृय ढग चैव मेपतुलयो सिंहे पे वृश्चिके कुंभ पोडग पूर्वतोऽथ मिथुने मीने धनु कन्ययो । ऊर्ध्वा पोडग कीर्तिता प्रथमत त्रिंशतु कर्काटके चत्वारिंगदधोऽपरास्तु मकरे पुण्यप्रदा नाडिका ॥ इति ॥ पञ्चपर्वस्विति क्थनात् पञ्चपर्पसु मूत्रानुयायिन पूजनमावश्यकम् । दमनपवित्रारोप णाधकरणे न प्रत्यवाय . करणे अभ्युदय इति सिद्धम् ॥ ६७ ।। आरम्भादयः सप्तोल्लासा. अर्थषां कुलधर्माणा अनुष्ठानविधिं वक्तुं तदुपोद्धातभृतान् उल्लासान् विमजते-- आरम्भतरुणयौवनप्रौढतदन्तोन्मनानवस्थोल्ला - सेषु प्रौढान्ताः समयाचाराः। ततः परं यथाकामी। खैरव्यवहारेषु वीरावीरेप्वयथामननादधःपातः ॥ ६८॥ आ र म , तरुण, यौवन . प्रौढ , तदन्त . उन्म न , अन वम्य , उपामझम्य सप्त दशाविशेपा । तत्र आरम्मो नाम उपासनाविषयच्छामात्रवत्त्वे मति तन्त्रशास्त्रानभिजन्यम् । मम्यग्गुरुं सपाद्य दीक्षितस्तदनन्तरं तन्वशास्त्रपिपटिपागालिचं तरणोल्लाम । ततम्तच्छानविषयज्ञानवत्त्वं यौरनोद्धाम । तत तच्छानविषय. कतत्त्वज्ञानं सपा। शाम्रप्रतिपादित यान कर्तुमीहमानत्वं प्रौढोलाम । तदिच्छाऽनन्तरं किंचिदभ्यम्ने ध्यानयत्त्व तदन्तोडास 1 ततो ध्यानेन कचित्काल मनोल्याक्तिमत्त्व उन्मनोल्लास: । पूर्णाद्धत्वं अनवम्धोदाम । अत्र प्रमाण परमानन्दतन्त्रे-- यम्य यारत्यारमुक्तमारम्भम्नम्य तावना । तत्पश्चान् तरणो देवि ईपटोयोदयं मति । तत्पश्चान्मध्यगोषम्य चोदयाचौवनो मत । यन्नान्मनोलयो देवि यदा म्यायाचना गिरे । .

·दशम मण्ड-सर्वसाधारणबम अयनात्तु ल्यो यत्र प्राढ इत्युच्यन शिवे । ईपञ्चरो त्यचापि प्रादान्त समुदाहत ।। यदा यत्नात सञ्चल्न तदा म्यादुन्मन गिये। निचलत्व सर्वथा चत् तदात्यन्तिा ईन्ति ॥ इति । अभ्यार्थ --पूर्व श्रीप्रकरण अधिकारिभटेन पात्रमन्या यवम्या सप्रमाणमुक्ता । तावत्पात्रम्यैव व्ययस्थया ग्रहण आग्भोलास । तदनन्तर पात्रवृद्धि ईपदुन्माद रूपयोधाय नियने म तरण । ततोऽपि पात्रवृद्धि सपाद्य मध्यमराधननन यौवन । यावता पात्रमवनेन म्बामाविकतया चञ्चलम्य मनस शास्त्रोक्तध्यानेन स्वप्रयत्नसायन पिाता भवेत् तावत्पात्रमवन प्राढ । अयनादेव ईपचरन मनस अयनादेव स्थिरीभाव ईदृश यावत् भवति तावत्साप्रमवन तुरन्त । यावताऽयनान्मनम म्भिरीभाव मनमश्चलन तावत्पात्रमवन उन्मन । यावता यत्नेनापि मनचालयितु न आकति मोऽनवम्भ इति । ग्य पात्रमवनवृद्धि हामभदन प्रर्य मतमूलामपु म य कम्मिन कोऽधिकारीति विवक्षाया अधिकारिव्यवस्थाऽप्युक्ता परमानन्दतन्त्रे- अगनासुधगलानामारम परिकीर्तित । तरुणो नृतनाना म्यादतिमात्रम्य यौवन । पोट म्यादाररुयोर्वे मध्यान्हदम्य तत्पर । पूर्णामढन्योन्मनश्च तद्वदात्यन्तिकोऽपि वा ॥ इति ॥ उन्थ च अमीण नचमा तत्त्वे निमन्यमाने उल्लायन मण मदनमव पर्यवस्यति । उपामस्म्य निस्तोमरूपा त्याविशपा म्बान्त करणवद्या ! म्वय विद्वान म्बीया तशा सूक्ष्मधिया सम्यक परिमाधयन् । व परिशोय तुगय प्रो टोलामपर्यन्त मात्रप्रथिता सम या चाग कायां । अत ऊन या कामी विहोत इति भाव ॥ एवं समयागारपरिग्रह लागधोक्त अधिकारिभटेन । तमधिकार म्बबुद्धया अविचार्य यदि काम गरी भवेत् तर्हि पनदेवेत्साह----म्बर यवहारविति । वीग पञ्चमषष्ठसप्तमोलासिर । अवीग पञ्चमोल्लामवन्त । अनयो अयथा मन नात् याथार्य अविरिखा दि म्वैग्चार्ग भवेत तर्हि पनेदेव निग्य इत्यर्थ । - 43 ·परशुरामकल्पसूत्रम् उल्लासभेदमज्ञात्वा प्राप्य मूढत्वमम्बिके । 'जिहालोलुपमावेन चेन्द्रियप्रीणनाय च । य पिबेत् त तु तामिस्र मातृका पातयन्ति हि ॥ इत्यनेनोक्त एवार्थ प्रकटीकृत म्वतन्त्रतन्त्रे | टत्यहमतिविम्तरण ।। ६८ ।। एव अवशिष्टा उपासकधर्मा ग्व प्रसङ्गात् आचारविधिमुक्त्वा पुन शिष्टान् धर्मान् वक्तु प्रक्रमते- रक्तात्यागविरक्ताऽऽक्रमणोदासीनाप्रलोभनवर्जनम् ॥ रक्ता आत्मना साक भोगे आसत्ता ता न त्यजे त । एव म्बम्मिन् विरक्ता या ता रात्कारेण नोपभुञ्जीत | या चोदा मी ना ता धनादिना प्रलोभ्य तदुपभोगोऽपि न कार्य ॥ ६ ॥ घृणाशङ्काभयलज्जाजुगुप्साकुलजातिशीलानां क्रमेणावसादनम् ॥ ७॥ घृणा दया । गका विधिविहितहिंसाया द्वितीयाद्रिसपाटनविषये, प्रथमादिग्रह्ण सशय । जुगुप्सा द्वितीयादिविषयकम्तिरम्बार अन्त करणवृत्ति विशप । गुरु गोत्रम् । जाति ब्राह्मणत्वादि । शील म्यभार । टमान्यविद्या मूलानि अनेकजन्मम्बनुवृत्तानि क्रमेण तत्तद्भुमिका प्राप्य अप मा द न त्याग कार्य इति शप ॥ प्रथमभूमिकामारूढ हेय किं ग्राह्य किं इति परिगोधयेत् । तत यत् हेय तम्य त्यागेच्छा द्वितीयभूमिकाऽऽद्ध कुर्यात् । तृतीयभृमिकाऽऽस्ट त्यागसाधनानि सपाटयेत् । चतुर्थभूमिकाऽऽस्ट मपादितमाधने सह यन्न कुर्यात् । पञ्चमभूमिका ऽऽढ उक्तधर्मान् मनसि त्यजेत् , न बाद्यत । षष्ठभूमिकाऽऽझढ मर्वथा त्यजत् । म्वम्य तत्तद्भुमिकाऽऽरुदत्वज्ञान सम्यविचार्य निश्चिय पश्चात् तद्धर्मान् अनुमन्त । न त्वन्यथा । अन्यया कुर्वन पतनायैव कल्पेत । तदुक्त भागवते-- "स योगिनीना सतत पशु स्यादन्यथा पिचन्" इत्यधिक -अ पाव ·दशम ल समाधारणक्रम " म्बम्धेऽधिकार या निष्ठा स गुण परिकीर्तित । विपर्ययस्तु दोप म्यानुभयोप निश्चय ॥ इति ।। अधिकारिभदेन गुणटोपा व्यवस्थिता न यस्तुनि नियता इति तच्छ्लोरभार ७० ॥ धर्मान्तरमाह-~- गुरुप्रगुरुसन्निपाते प्रगुरोः प्रथमं प्रणतिः तदये तदनुरोधेन तन्नतिवर्जनम् ॥ ७१ ॥ गुर प्रसिद्ध । प्र गुर गुगे गुर । सयाँ सनिपान कर वाय प्रगुरा प्रथम नमम्मार कार्य । यारपर्यन्त प्रगुरसन्निधा गुरम्तिष्ठति तात्पर्यन्त त गुरु न नमत, नमम्मार गुरो न ार्य इति भार 1 प्रगुरो र नु रोधन व तिष्ठेन् । ननु प्रथम नति इत्यनन नमस्कारानुपादेन प्राथम्य विधीयते १, एल वपटकर्तु प्रथमभक्ष इतिरन् रमविगिष्ट नमन विधीयत । नाद्य , उभया नतियाप्ती कम्य प्रथम इति रमाकाक्षाया प्रहने गुरनमननिषेत्र परिशिष्टप्रगुस्नता प्रमाकाक्षाऽभावात प्रथममित्यम्य वैय्यापत्ते । न द्वितीय , दृष्टान्तपम्यात तथा हि वपस्तुरित्या भक्षम्य समासघटस्त्वेन समासम ये अधेनानुवाद अधेन विधि न मभाति इति गत्यभागात विशिष्ट अपूर्व विधायन इत्युक्तम् , हर तथात्वामावात् ॥ वृद्धानमम्युयात् इत्यनेन प्राप्तानुवादसभवे विशिष्टविधिकल्पनाया असभवात इति चत्-न । सूने नतिवर्जन इत्यनेन न नतिमामान्य निपियन, कि तह कायिक दण्डवन्नमन निषिध्यने । मानस गुरुनमन भवत्येव ।। क्थ सामान्यन श्रुतम्य नतियन इत्यम्य सोच प्रमाणमन्तरति चत्न घय म्वेच्छया समोच उर्म , किं तु सप्रमाणम् । तदुक्त परमानन्दतन्त्रे-~~ गुगगुरी समीपम्ये प्रगुरु पूजयेच्छिये । गुगे पूजाऽऽदिक सर्व मनसैव प्रकल्पयेत् ।। इति ।। मन आदिपदेन नमस्कारो ग्राह्य ॥ , ·३४० परशुरामकल्पसूत्रम् तत्र आठौ प्रगुरोः कायिको नमस्कारः गुरोश्च मानस । द्वयोः प्राप्ती आदी किं कार्य इति जिजामायां तत्पूरफ़तया प्रथममिति पदम्य सार्थक्यसंभवात् कवलकममात्रविधायकमिदं, न विशिष्टापूर्वविधि. । तथा च उभयसन्निपाने प्रगुरुं दण्डवत् प्रथमं प्रणम्य गुरुं मनसा प्रणमेत् इति फलितम् ॥ अत्र विधी निषेधे च नतिपदेन पूजामामान्य लक्ष्यने. पूर्वलिखितपरमानन्द- तन्त्रवचनान । एवं गुरुमगुरुपदं प्रगुरुपूर्वपरंपरासन्निपानेऽपि तुल्यत्वलक्षकम् . गुरुणा मन्निपाने तु माद्यं तत्र पूजयंत ॥ इति योगिनीतन्ववचनात् ॥ ७१ ।। धमांन्तग्माह---- अभ्यहितेष्वपराङ्मुख्यम् ॥ ७२ ॥ अभ्य हिं ने पु श्रेष्ठेषु । श्रेष्ठत्वं चात्र ज्ञानाधिक्येन ग्राह्यम् । अपराङ्मु ख्यं औदासीन्याभाव । तेन मम किं कार्य इति औदासीन्य न कार्यम् । म्वापेक्षया ज्ञानाधिक्यान जयागं तम्मादयगठन ॥ ७२ ॥ धर्मान्तरमाह मुख्यतया प्रकाशविभावना ॥ ७३ ॥ प्रकाश पशिव तत्त्वातीत . यदुपनिषत्प्रतिपाद्यं प्रति व्यवहियने स . नम्य विभाव ना मुग्यतया मालगास्त्राभ्यामफलमिति जानीयादित्यर्थ तादृशभावनामिद्धयुपायमेव मर्व गावं ब्रूने तदन्यदफलमिति ने इति तत्त्वार्थ जानीयादिति मूत्रम्हम्यतात्पर्य यम ।। ७३ ॥ धर्मान्तग्माह - अधिजिगमिपा शरीरार्थासूनां गुरवे धारणम् ॥७॥ अत्रापि पूर्वमूत्रान् मुख्यतयेत्यनुपज्यते । अधि जिग मिपा यत्र कचित् कार्यदिशेन गमनेच्छा । मा द्विप्रकारा. म्वार्थी गुर्वा च । तत्र द्वयोः सन्निपाने ।

·दसम, खण्ड: :-~सर्वसाधारणक्रमः ३४१ . मुख्यतया गुर्वर्थ या जिगमिपा तदनुरोधन स्वार्थजिगमिपां साधयेत् । एवं शरीर धारणं, अर्थस्य द्रव्यस्य धारणं प्राण धारणं च गुर्व मुख्यं, स्वार्थ गौणम् । यदि स्वशरीरसातन गुरोहितं भवति तर्हि देहं पातयेत् , न तु स्वोपभोगार्थ शरीरधारणं कुर्यात् इति भावः ! अर्थप्राणयोरप्येवमेव जेयम् ।। ७१. ! धर्मान्तरमाह--- एतदुक्तकरणम् ॥ ७५॥ ए त दुक्तं गुरूक्तं नीचकार्यमपि अभिमानमुल्यग्य कार्यम् ।। ७५ ॥ अपरीक्षणं तद्वचने व्यवस्था ॥ ७६ ॥ तद्वच ने गुरुलक्षणविशिष्टगुरुवचनं स्वबुद्धया न परीक्षयेत् , सदसति न विचारयेत् । व्यवस्था अयं सर्वतन्त्रार्थवित् अन्यथा न वदिप्यत्ति, किं तु शास्त्रयुक्तमेव यदिप्यति इति निश्चयं कुर्यात् ।। ७६ ॥ सर्वथा सत्यवचनम् ॥ ७७ ॥ सर्वथा सङ्कटेऽपि । यद्वा~-सर्वथा सहसा सङ्कटमन्तरेत्यर्थः । तेन सङ्कटे विवाहादी अनृताभ्यनुज्ञा स्मृतिप्राप्ता न बाधिता ज्ञेया ।। ७७ ॥ परदारधनेष्वनासक्तिः ॥ ७८ ।। स्पष्टम् ।। ७८ ॥ धर्मान्तरमाह--- स्वस्तुतिपरनिन्दामर्मविरुद्धवचनपरिहासधिक्कारा. क्रोशत्रासनवर्जनम् ॥ ७९ ॥ स्वस्तु ति पर निन्दे प्रसिद्धे । “ द्वन्द्वान्तं श्रयमाणं प्रत्येकं संबध्यने " इति न्यायेन विरुद्धपदोत्तरवृत्तिवचनशब्दस्य स्तुती निन्दायां मर्मणि चान्वयः । इत्थं च स्तुतिवचनं निन्दावचनं मर्म बचन विरुद्ध वचनं चेति फलितम् । मर्मवचनं ·त्रासन परम्य परशुरामकल्पसूत्रम् गूढोषप्रकाशकशब्द । विरुद्धवचन तर मरण भृयात इत्यादिरूप श्रवणकटुवच । परि हा सो हेळन, दरिद्र दृष्ट्वा त्व महारान ता किङ्करा वय म्म इत्याद्यायपरूपम् । धिकारस्तु तुच्छीवाणम् । आक्रोग रोदनादि भयजनक, इदानीं तर शिरश्छदन करोमि इत्यादिरूपम् । उत्ताना अमीपा वर्जन कार्यम् ॥ ७९ ॥ एव सामयिकथमेषु अन्यन्त आवश्यम मुम्न्य धर्ममाह- प्रयत्नेन विद्याऽऽराधनद्वारा पूर्णस्यातिसमावेशने- च्छा चेत्येते सामयिकाचाराः ॥ ८॥ प्रयले न साधानेन नितेन्द्रियगति यान् । श्री विद्याऽऽग धन द्वारा प्राप्रपञ्चितामपूर्णग्न्याति व्युदम्य पूर्ण म्न्या ति जीवम्य म्वतम्मिद्धा या पूर्णख्याति मा प्रकटा भवतीत्याकारिका इच्छा ता सदा कुर्यात् । ए ने इच्छाऽन्ता निरूपिता धर्मा सामयिका समय उलयात्रमयांदाया वर्तमाना, ते कुलशास्त्रप्रतिपादिता उपासमधर्मा इति यावत् ॥ ८० ॥ पूर्वोक्तान् इच्छा तान् आचारान् कण्ठरवेणोक्त्वा ग्रन्थविस्तरभयात् शपधर्मान् गास्त्रान्तरोक्तान् ग्राह्यत्वेन अतिदिशति- परे च शास्त्रानुशिष्टाः ॥ ८१ ॥ ये पूर्वोक्ता तेभ्य परे अन्यधर्मा त शाखे तन्त्रान्तर अनु मिष्टा तऽपि ग्राह्या इति गप ॥ तन्तान्तरात् ग्रान्धधमपरिगणनम् ने च धर्मा तन्तान्तरे प्रसिद्धा सगृह्यन्ने- अशोकप्पितवृक्षकोक्लिमासकुलशास्त्रपुस्तकाना दर्शने नमनम् ॥ न नना स्त्रियमीयत कुरूपी प्रकटम्तनीम् । दृष्णा तु विकृता वाऽपि नोपहाम समाचरेत् ॥ .

·दशम बण्ड --सर्वमागरणक्रम
योपितामप्रिय नैर कुर्यात् कार्य प्रिय सदा ।
न म्यपेत् कुरवृक्षाध तत्पत्रे नर भोजनम् ॥
वृथा उद न यांच्च नमम्युर्याच्च दर्गने ।
गपथ नैर कुर्वीत काये कापि समुत्थिते ।।
इत्येवरूपा । तानप्यनुतिष्ठेत् । इत्युक्ता ममयाचारा ॥
अथ प्रमङ्गात् यद्वचन मुग्यन्वेन पुरस्कृत्य अन्यानि प्रमाणानि तदुपोहलत्येन
म्वीकृत्य तन्वान्तरम्पर्गम्न्यक्त तद्वचन त्रिपुरारहम्य--
क्वचित्तन्वेषु विस्तार क्वचितन्त्रषु मड्ग्रह ।
एक तन्त्र समाश्रित्य मम्यक् कर्मरते तथा ।।
म नेन त गम तच्च श्रीगुरमार्गन ।
तन्त्रानुक्त मूचित च तथाऽन्येप्यतिपितम् ।।
अकृत यत् कर्म राम रिफ्ल्पेन सिनितम् ।
तदन्यम्मादुपादेय पप शारविनिर्णय ॥ इति ।
अम्मिन वचने तन्वान्तगत् ग्राह्याणा परिगणन कृतम् । मूचित यथा-
पोटाचके
न्यमेत् । एतापमूचनया पोढाचकन्यामानुष्ठानक्रम तन्वान्तगत् ग्राह्य । तथा
यदकरण तन्त्रान्तरे अतिनिन्दा श्रूयते तदपि रम्य चिन् अनामतम् ,
परप्रयोगोऽनन्त . न म्वतन्वम तदपि परतन्वात् ग्रायम् । एतद्विस्तर प्रपश्चिन
पाक् धीर॥
तदाहग्णरूपाणि मूत्रानुयायिभि कानि कानि तयानि इत्यादृक्षाया
मुगानुयायिना आवश्यक परतन्वम्थमुच्यने-
नित्य रहम्यनाममहमपाठ
। नटपाटे निन्दा अतीव श्रूयते ।
तत दर्मित प्राक् ॥
व दीभितम्य मृतम्यापि तन्वप्रनिपादिना आवश्यक ---
अन्त्येष्टिविधिना हीनो मण्टलम्या न जायने ।।
इनि तन्त्र निन्दाध्वगात पूर्वोनत्रिपुगग्हम्योटाहरणम्पन्चात ॥

·३४४ परशुरामकल्पसूमम् अन्त्यधिविधि अन्त्येष्टिविधिविक्टारहम्ये- ईश्वर उवाच- अथात समपक्ष्यामि निधिमन्त्येष्टिसज्ञितम् । अवश्य तत् साधको वै कुर्यात् गुर्वादिपु प्रिये ॥ १ ।। अन्त्येष्टिविधिना हीनो मण्डलम्थो न जायते । तम्मात् कुर्यात् प्रयनेन चान्त्यष्टिविधिमुत्तमम् ॥ २ ॥ यम्य न क्रियते देवि न टीधाकुलमनुने । नैव कृत्वाऽन्त्येष्टिविधि कोलश्राद्धे न चाहता ॥ ३ ॥ सूतकान्ने तदाद्ये वा माम वषेऽपि वा शिये । अन्त्येष्टिमव कुपति मण्डलान्तर्गताय वै ॥ ४ ॥ यम्यान्त्येष्टिर्न रियते प्रमादेनापि हेतुत । तन्नाम्ना मूरमयुत जप्त्वा श्राद्ध ततश्चरेत् ॥ ५॥ न ज्ञायते यम्य नाम तम्य श्राद्धविधा गिवे । मानवाचायनान्ना तु सरै देचि समाचरेत् ॥ ६ ॥ मृतेऽहि पसु तथा तीर्थश्राद्ध समाचरेत् । उपासको हि तश्यों वीरव गच्छतीश्वरि ॥ ७ ॥ बाह्यसम्कारयोगेन प्रेतत्वाच्च विमुक्तित । मण्डलान्त प्रवेशार्थमन्त्यष्टिं नु समाचरेत् ॥ ८ ॥ एकान्ने तु शुचौ देश सकल्प्योदड्मुग्व शिवे । आचार्य चापि प्रमाण वृणुयान् तत्र शक्तित ॥९॥ आचार्यस्तु समाथ नैवेद्यान्ने विधानत । हम्तसम्मितवेद्या तु मिन्दग्गनमा लिम्वन् ॥ १० ॥ श्रीयन्त्र तत्र चावाय दवना गतितो 'यजत । वितम्तिममिता तत्र कुशपुतरिका न्यमेत् ॥ ११ ॥ 'नपेत्-अ, श्री ·दशमः मद--मर्वमामारमः । अवापि तत्र वीर नानाऽऽवाय विधानतः । आगच्छ वीरपुरुप तिष्ठ चात्र कृतक्षणः ॥ १२॥ चिनियुक्तो मया पश्चात् परं धाम प्रपत्स्यसि । मण्डलेषु निविष्टः मन् भुवनेषु चिरम्धितः ॥ १३ ॥ निवृतिं परमां प्राप्य याहि नत् परमं पदम् । पतञ्जपित्वा तत्कणे न्यसेत् तम्मिन् पडनकम् ॥ १४ ॥ तन्मात्राकर्पिणीः पञ्च श्रोत्रादिपु तु विन्यसेत् । ददि चित्ताकपिणी तु मर्भि काळी तु वीजतः ॥ १५ ॥ मर्महन्तनिकां कण्ठे चाशाद् ब्रह्मग्न्धक प्राणाकर्षिणिकां आं ही मुग्वे कृत्वा तु विन्यमेन् ।॥ १६ ॥ ततस्तु मन्त्र मंधाव्यं निष्प्राणं तु विलापयेत् । कालधर्म तु संप्राप्य न क्लेग प्राप्तुमर्हसि ॥ १७ ॥ नने मृत्युः शिवो यम्मात् साक्षात् त्वं बहुगनिमान् । वाक्या म्वम्यरूपम्य गोपनारूपया ननु ।। १८ ।। स्वातन्त्र्याध्यमहागक्या पशुत्वं प्रामवानामि । गुरोबांक्यं म्मर मिर्ष भव श्रीशिवरूपक ॥ १० ॥ देहाश्रितान् समुत्क्रम्य मर्वकर्तृत्वमाप्नुहि । शिवामा देहसंस्कार ततः मंफल्यच्छिये । २०॥ पादजानुमनामीषु हत्कण्ठमुबलीचने । मुनि विन्यम्य चक्रेशी मन्त्रं चक्रान्मकं म्मान ॥२१॥ मपूज्य च विपायर्यान् तन्नामा सर्पयेन त्रिया। पावं मृतामि मंन्याप्य यन्त्राईवी मनावरेन ।। २२ ॥ मपूज्य तु विशेषाध्यान् विधा मन्तप्यं च तनः । पनामममिया मूलेनाष्टोत्तरगत हुनेत् ॥ २३ ॥ अनेन मुचमाधुर्य वीरं तत्र तु निक्षिपन् । ठभपाद नहोतानं मुपेणाच्छाटयेन् नतः ॥ २४ ॥ विमान- ·परशुरामाल्पसत्रम् गृहीत्वोत्थाय तडस्ने वौषटन्ने हुनेत् तत. । पराशक्तिम्वरूपस्य मृतबहेर्महामुग्वे ॥ २५ ॥ पूर्णाहुतिं प्रदाम्यामि तन्नाम कथयेन् ततः । पश्चात् तम्य तु धीरम्य पूर्णताप्राप्तिहेतवे ।। २६ ॥ त्वं चीरामो हुतोऽम्मिन् वै मलं भौतिकम्पकम् । काम मानसमप्येवं मायिकं चान्तरं तथा ।। २७ ।। आणवं च विमृज्यागौ धूममार्गेण चायना । नेजोमागंणो र्वलोकं प्राप्तं ने परमं पदम् ॥ २८ ॥ पुनरावृत्तिरहितं ब्रज मन्त्रप्रभावत । मूलं च पादुकामुक्त्वा तत्रामौ तद्विनिक्षिपेत् ॥ २० ॥ तत्मङ्ख्ययाऽमृत त्वा होमतन्वं समापयन् । संपूज्य सामयिकान् पश्चादाचार्यादीन् विसर्जयेत् ॥ ३० ॥ पुनर्दिनद्वयं देवि गुर्वादिद्वारतोऽर्चयन् । कुर्याच्छादं चतुर्थेऽहि देवि मण्डलमेटनम् ॥ ३१ ॥ वीरपात्रं च संस्थाप्य विश्वान देवान् "पूजयेत् । पितामहादित्रितय वीर प्रन्यीय यजेत् ॥ ३२ ॥ त्रिकोण मण्टल तम्य जलमुल्मृज्य वै तत । अधप्रभृत्यय वीरो मण्डलत्रयमभ्यग ॥ ३३ ॥ नेन मित्रेशता प्राप्तो विहरेञ्च यथासुखम् । पठन्नेवं वीरपात्र पितृपात्रे विनिक्षिपेत् ॥ ३४ ॥ ततो मित्रेगमपाय पित्रे चेति पुनर्डनेत् । मर्वत्र क्रमतो देवि वृद्धे तु त्रितयात्मना ॥ ३५ ॥ पित्रादीना चतुर्णा तु तत पूजा समाचरेत् । म पृथवीरशब्देन ममेव ममापयेत् ॥ ३६ ॥ एषोऽन्त्येष्टिविधि प्रोक्त मर्वतन्त्रेषु गोपित ॥ ३० ॥ इत्यन्येष्टिमूलं दर्मितम ॥

·देशमः खण्डः--मसाधारणस्म, १४७ अथास्येव, मक्षपेण भावं दर्शयामि---दीक्षिता मृता बाद्यसंस्कारविहीन चीरदृताः, बाह्यसंस्कारेण संस्कृता वीराः, बाह्यसंस्कांग्ण संस्कृता उक्तसंस्कारसंस्कृता मण्डलान्तःप्रविष्टा इति तन्वशास्त्रप्रसिद्धिः । बाह्यमंन्कारमन्तरा नेदं कर्म !! १-३॥ सूत का न्ते मपिण्डीकरणान्ने, नदुत्तरमेव वाग्त्वप्रा. 11 ४-८ ॥ आचार्ययोभय- वरणाशक्ती आचार्यस्यैव वरणमित्याह.. शक्ति त इति ॥ १ ॥ नैवेद्यान्तं आवरणपूजोत्तरनैवेद्यान्ने ।। १० । श्रीचक्रदेवताऽऽवाहनोत्तरं यथाविभवं पूजा कार्यत्याह -शक्ति तो यदि ति । तत्र निर्मितश्रीयन्त्र । कुम पुत्र लिका कुशपुरुषम् ॥ ११ ॥ नामा अमुफानन्दनाथं वीरं नमः । अज्ञाने गगनानन्दनाथ वीरमिति ।। १२-१४ ।। तन्मात्राक पिणीः शब्दाकर्पिण्यालय, पश्च श्री आदि- पञ्चसु ज्ञानेन्द्रियेषु । श्री जतः काळीबीजोत्तरं. क्री काल्यै नम इति ॥ १५ ॥ अड्कु शात् को एतदुत्तरं मर्म कृन्तिन्यै नम इति । आं ही प्राणा कपिण्यै नम इति ॥ १६ ॥ श्राव्य मन्त्रश्च कालधर्ममित्यादिः ॥ १७-२१ ॥ तन्नाना अभुकानन्दनाथाय वीराय नमः । पोडशपञ्चान्यतमोपचाररभ्यर्च्य अन्ते देवतानाम द्वितीयान्तं तर्पयामीति पटित्या विशे पाध्ये ण तर्पयेत् । वेद्याः पाव होमप्रकरणोक्तविधिना विवाहान्तं मरणसंम्कारेणापि संस्कृत म मि संस्था प्य यन्त्रात कल्पितयन्तस्थां अमो देवी मा वा ह ये त् ॥ २२ ॥ म पूज्य पञ्चोपचारः ता सन्त यं ॥ २३ ॥ वृते न मुचं संपूर्य हविपः स्थान मुच्येच वीरं निक्षिप्य ।। २४-२९ ॥ सत्संख्य या ममित्संख्यया । मूनव हो म तन्त्र समाप येत् इति । अनेन होमप्रकरणोक्तोसराप्राप्तिः ॥ ३० ॥ कु यांच्छा द्ध मिति नाना कोळश्राद्धीययावद्धांतिदेशः । मण्डल मेकन श्राद्धमित्यस्य नाम । अत्र विश्वेदेवा वीराः । चरात् प्राक्तनाम्नयः पुरुषाध देवताः । वीरात् प्राक पुरुया अपि तान्तिकान्त्येष्टिसंस्कृता यदि स्युः, तर्हि मित्रेमादिम्बापताप्राप्तिसिद्धये एककोद्देशन मण्डलप्रवेशलाभाय अन्त्येष्टिप्रतिनिधिभूत अयुतं मूलं जप्त्या पश्चात् वीरं मंस्कृल्य मण्डलमेळनश्राद्धं कुर्यात् । दीक्षितवंगग्रहणात् अदीक्षितम्यापि तदंश्यम्य मुख्यं प्रतिनिधिरूपं वा इदं कर्म भवति ॥ ३१ ॥ अथ कौलश्राद्वायो विशेषः समाह--- धीर पात्रमित्या दिना । वीरस्य पूजा प्रत्य ङ्मु खस्य पूजनं विशेषः ॥ ३२ ॥ धीरस्य पाद्यमण्डलं त्रिकोणं, तथा तत्पात्रासादनमण्डलमपि । पितृपात्रासादनानन्तरं ·परशरामकल्पसूत्रम् वीरपात्रासादन तइक्षिणत । अत्र प्राह्मणपञ्चक सति सभवे । अशक्तो त्र्यं- विश्वेदेवार्थमेक , पितामहाद्यर्थमेक , वीरार्थमेक । कोळश्राद्धवत् पात्रहवनम् । वीरम्यापि कोळथाद्धे “सविन्मय" इत्यारभ्य “तद्भवेच्छिव" इत्यन्तेन विहितो यो जोमग तदनन्तर " अद्यप्रभृति" मन्त्रपठने वीर पात्रस्य कुलद्रव्य पितृ पात्रे क्षिपेत ॥ ३३-३४ ॥ वीरम्य प्रथमह्वन दीपान्तपूजोचर, पात्रसमर्पणमपि अमुकाय वीराय बाहेति । तदूर्ध्व वीरपद त्यक्त्वा मित्रेशरूपाय स्वाहेति पठेत् । पितामहे पष्टीशम्पाय प्रपितामहे ओ[उड्डीशरूपाय, वृद्धप्रपितामहे मित्रेश पटीश- ओ[उड्डींगरूपाय इति पठेत् । समस्तु पूर्ववत् । अस्मिन् श्राद्धे इद द्वितीय हवनम् ॥ ३० ॥ शेष इत पर कौलश्राद्धवदासमाप्ति जेयम् ॥ ३६-३७ ॥ कलयादविधि अथ कोलश्राद्धधर्माणा अप्रातिदिष्टत्वात् तज्जानाय कोलश्राद्धविधिरुच्यते । मोऽपि रुद्रयामलान्तर्गतदेवीरहम्य पञ्चपटितम पटले अम्ति-- अधुना श्रोतुमिच्छामि कौलश्राद्धविधि तथा । इति पारतीप्रश्ने ईश्वर ज्वाच शृणु देवि प्रवक्ष्यामि यन्मा व परिपृच्छमि । यम्य 'म्मरणमात्रेण देयतानीतिमाप्नुयान ॥ १ ॥ कौलश्राद्धमत्वा तु चान्य श्राद्धमहसके । नैव तृप्तिभोदेवि पितॄणा परमश्वरि ॥ २ ॥ मताहे नद्वितीय वा कृतनित्यनिय शुनि । नतुरो नाममान द्वी या दीक्षायुक्तान् निमन्तयेत् ॥ ३ ॥ मरल्प्याथ पिगपायपुग्त पात्रयुम्मम् । विधेमा चैव देवाना पितृणा च प्रमाच्छिये ॥ १ ॥ आपूर्ति पूज्य नरेद्य त्या प्रपूज्य च। नयानाथम्बरुपान थे रिधान देदाम्नु पूनान ॥ ५ ॥ प्रता-श्री

·दामः सण्डामसाधारणक्रम.
'मित्रशादिम्वरूपांच पितॄन् संपूजयेत् क्रमात् ।
व्यष्टया वाऽथ ममष्टया या पूर्वोचरमुखान् शिवे ॥ ६ ॥
आमनायाहने कृत्वा प्रार्थयत्तु कृतावलिः ।
विश्वेदेवाः म्यागतं यो यजेऽम्मिन् म्यीयता क्षणम् ॥ ७ ॥
मावधानेन मनमा पीयुर्वन्तु समाजनम् ।
चतुरश्रे तया वृत्ते मण्डलं पूज्य पादयोः ॥ ८ ॥
शाळनं वाऽथ सामान्यादध्यांदयं विनिक्षिपेत् ।
आचामयंतान वस्त्रादिदीपान्नन पितॄन् यजेत् ॥ ९ ॥
म्वाहातनामा तन्पात्रान् तेभ्यः पात्र प्रकल्पयेत् ।
पूर्ववन्मण्डलं कृत्वा पूज्य भोजनपात्रकम् ॥ १० ॥
परिवेप्याभ्युक्ष्य तद्वै दवा हम्ने तथोदकम् ।
संविन्मये महापात्रे आनन्दमयमोग्याम् ॥ ११ ॥
मोक्ता त्वं पुरुषः साक्षी महागक्तिर्महश्वरः ।
मर्वमन्न गतिमयं मोना साक्षात् पर: स्वयम् ।। १२ ।।
तस्मात् सर्व शिवः साक्षान् भोक्ता दाता च मोज्याम् ।
विधेदेवा देयता नो मुअन्त्वन मन्द मम ॥ १३ ॥
यापच्छस्य तायदिह भोक्तव्यं म्बम्यमानमः ।
पेयं मायं मध्यमोज्यं मय बानु गमर्पितम् ॥ १५ ॥
पितृणां परमानन्दहेतवे तदन्छियम ।
इन्ये तोयमुन्नज्य पितृम्यानेऽपि नोन्मूजन ॥ १५ ॥
तन आरोगनं दम्या ययमानयंत ततः ।
यथासंभयाशा तृप्ता यूयं भविन्यथ ॥ १६ ॥
गुलद्रव्याशा पियां शान्तिानो।
प्राया भोजनम्याने प्रायीन् पुनयन 11 2011
विश्वेदेवाध पिनरम्माधाम्मिन् महानन्।
मर्द ममिष्टं मंन्निं मस्या यणितम् ॥१८॥

·1 परशुरामकल्पसूत्रम् उत्तरापोशनं दत्या तथा ताम्बूलदक्षिणाः । विश्वान् देवांस्तथा पितॄन् देवतारूपमास्थितान् ॥ १९ ॥ नमः पुरस्तात् पश्चाच पार्श्वयोरपि वो नमः । अनेन कौलश्राद्धेन विधिना पितृमुख्यकाः ॥ २० ॥ परमं पदमास्थाय भुञ्जन्त्वेते सुनिर्वृताः । परिक्रम्य नमस्कृत्य चैवं पश्चाद्विसर्जयेत् ॥ २१ ॥ यथाऽऽगतं च पितरो गच्छन्त्वस्मान्महामखात् । विश्वैर्देवैश्च सहिताः प्रसन्ना सन्तु मे चिरम् ॥ २२ ॥ ततः सामयिकान् पूज्य कर्म देव्यै समर्पयेत् । इत्येयं कथितो देवि कौलश्राद्धविधिः परः ॥ २३ ॥ इति ॥ अस्यापि संक्षेपेण गूढमर्थ प्रकटयामि । श्राद्ध संकल्पा नन्तरं ब्राह्मणान् वृत्वा द्वारपूजाऽऽदिसामान्यविशेषार्घ्यपात्रासादनोत्तरं विशेषार्घ्य पुरत. अग्रभागे देवी- विशेषार्घ्यपात्रमध्ये इति निष्कर्षः । विगेपार्यपात्रासादनप्रकारेण विश्वेदेव पात्रं पितृ पात्रं चासादयेत् ॥ ३-४ ॥ ततः सुवासिनीपूजाऽन्तपूजाशेषमनुष्ठाय ऎकस्मिन् विप्रे चर्यानाथस्वरूपान् विश्वान् देवान् प्रपूजयेत् ॥ ५ ॥ मित्रेश स्वरूपं पितरं पष्टीशस्वरूपं पितामहं ओ[उड्डीशम्वरूपं प्रपितामहं प्रत्येकबामणपक्षे । एकब्राह्मणपक्षे मित्रेशषष्ठीशोड्डीगरूपान् पितृपितामहमपितामहान् इत्या वाहनं कृत्वा, आसनं उक्तमन्त्रेण प्रार्थ्य, विहितपात्रम ण्ड ले पादौ प्रक्षाळ्य, सामा न्या या दर्य दत्वा, आचमनं दत्वा, दीपान्तं यथाविभवं विश्वान् देवान् पितूंश्च पूजयेत् । पितृपदं देवानामप्युपलक्षकम् ॥ ६-९ ॥ ततः चर्यानाथस्वरूपेभ्य. विश्वेभ्यो देवेभ्यः स्वाहा इति विश्वेदेवपात्रं तद्विपस्य अर्पयेत् । एवमेव पित्रादेरपि पात्रसमर्पणम् । ते त्वमन्त्रमेव होम कुर्युः, होममन्त्रस्य म्वाहाऽन्तस्य श्राद्धका पूर्वमेव पठितत्वात् । अमन्त्रकहोमनिषेधशास्त्र सामयिकपकरणम्थं तत्रैव विश्रान्तम् , नात्र प्रवर्तते । वस्तुतोऽत्र म्वाहाऽन्तमन्तपाठात् नामन्तकं हवनम् । पाये देवम्य चतुरश्रं पितृणां वृचमुक्तं प्राक् । तत्तद्देवभोजनपात्राप मण्डलम् ॥ १०-१४ ॥ पितृस्था ने चोत्लुजेत् इति चकारेण विश्वेदेवपात्रम्याप्युत्सर्गः सूचितः । तत्र पितृस्याने विश्वेदेव- पदप्रक्षेपः ॥ १५ ॥ पं सष्टम् ॥ १६-२३ ।। . दत्वा, ·साम, खण्ड:--सर्वसाधारणका अन्त्येष्टिकौलमाद्धयोरावश्यकत्वम् कौलश्राइमपि सूत्रानुसारिणामावश्यक, अकरणे निन्दाश्रवणात् । यद्यपि त्रिपुरारहस्ये " तथाऽन्येप्वतिषित" इति श्रवणात्-~~अन्त्येष्टिकौलश्राद्धयोः नातिदोषः श्रूयने, अतिदृषितं नाम पुनः पुनः असकृन्निन्दाश्रवणं, प्रकृते सकृदेव निन्दा श्रूयने, रहस्यनामपाठे निन्द्रा त्वसकृत् श्रूयने, तद्वदवाभावा----सूत्रानुयायिनाम- नावश्यकमिति प्रतिभाति । अन्यथा अतिषितमित्यत्र अतिपदानर्धक्यं स्यात् । तथाऽपि आपस्तम्बादयः स्वमूत्रे अनुक्तं अन्यसूत्रोक्तं अन्यत् किमपि न गृहन्ति, भारद्वाजोक्तं अन्त्येष्टिप्रयोगं तु जगृहुः । तत एव ज्ञायते अन्यरिसंस्कार आवश्यक इति । तद्वदनापीयुग्नेयम् ॥ किं च अतिषितमित्यम्य नासन्निन्दाश्रवणमर्थः । किं तु अकरणे महानिष्टफलसाधनत्वप्रतिपादनम् । तच्च प्रकृतेऽप्यस्ति । जन्मप्रभृति उपासनासंपादनं मण्डले प्रवेशार्थम् । मण्डलं नाम पुनरावृत्तिरहितः ब्रह्मलोकादपि वरिष्ठः ओघत्रयनिवासाधारमृत. स्थानविशेषः । अन्त्येष्टयकरणे तल्लामाभाचे महापुरुषार्थहा. निसाधनत्वप्रतिपादनात् अतिदृषितमित्यवयं अनुष्ठेयम् । एवमेव श्राद्धेऽपि । इत्यलं भूयसा॥ प्रायश्चित्तविधि अथ विहितकर्मसु पुरुपोषण अन्यथाभावोऽवश्यंभावी । तदर्थ तत्प्रायश्चिचा- काक्षायां प्रायश्चित्तं प्रमालिन्यते । तदुक्तं म्यतन्त्रतन्त्र त्रयोदशपटले- देव्युवाच- देवेश प्रोमिच्छानि निधनमितिकादिषु । प्रायश्चित्तं तु सन्ध्याऽऽतिपूजाकर्मसु च स्फुटम् ॥ १॥ श्रीभैरव उवाच- शृणु देवि प्रवक्ष्यामि प्रायश्चितविधि शुभम् । अहामिदात् हैविध्यं कर्मणः परमेश्वरि ॥२॥ ..

·परगुरामकल्पसूत्रम्
अनेऽपि देवि द्वैविध्य मुस्त्यगौणन्वमेदत ।
गोणालोपे मूलम्य दशधा जपत शुचि ॥ ३ ॥
मुख्यारोपे गतधा अनिलोपे पुन त्रिया।
अहानिमद देवेशि शृणु विम्तम्त शिने ॥ 2 ॥
जपे पडङ्गन्यामस्तु गौणा परिकीर्तितम् ।
ध्यानमृप्यादिक पृना मुन्व्यामिति क्य्यन ॥ ७ ॥
सन्ध्याया मूलदेव्यध्ये जप चामित्वमिप्यन ।
माताण्डवाग्मवाद्यव्य मुम्च्यातत्व प्रकीर्तितम् ॥ ६ ॥
आकालमनिरोपे तु पुन कर्म भवेदिह ।
आपद्यङ्गम्य रोपे तु कालत्यागेऽपि नाम्त्यघम् ॥ ७ ॥
सन्ध्याऽन्तरे तु मप्राप्ते शतमष्टोत्तर जपेत् ।
आशौचद्वितरे देवि प्रधान मानस चरेत् ॥ ८ ॥
पूनाऽऽदिक समान वै वाह्यमन्येन कारयेत् ।
क्षयाशीच देवताया मण्डल न व्रजच्छिवे ॥ ९ ॥
अज्ञानेन गतश्चेतै देवताशापमाप्नुयात् ।
तद्दोपपरिहारार्थ पुनर्मण्टलमाचरेत् ॥ १० ॥
देवता पयसा खाप्य मूलातर्पणमाचरेत् ॥ ११॥
पञ्चवार घृतेनर होम कुर्याद्वगनने ।
ब्रामणान् मोनयेत् पश्चात् देवतागान्तिमाप्नुयात् ।। १२ ।।
त्रिरात्र सन्ध्यया हान सहस्र नपमाचरेत् ।
अहोरात्रमनश्नन् वै तत शुद्धो मवियति ॥ १३ ॥
अष्टरात्रमसन्ध्यो वै निरात्रोपोषणावपात् ।
मामेऽतीने तु देवेशि पतितश्च वहिप्कृत ॥१४॥
मण्डनगद्दासग सर्वकमायोम्यो महेश्वरि ।
एष एव जपे मार्ग मामादूर्व पतन्यप || १.॥
पूनाया शृणु देवेशि मदमहानिनो सुटम् ।
आतिगुरुनिन्याऽर्चाममयानाययोगपि ॥ १६ ॥

·दाम. दादा-यांसाधारणम: पूनात्रयं अपश्चर प्रधान यूजने मतम् । पात्रमया पीटपूजा वन्हिोंमतर्थव च ॥ १७ ॥ अरंग देहगुद्धिश्च मुम्ब्याई संमोनितम् । भनिमामयिकाचटि सोणामिति कथ्यते ॥१८॥ नित्यकर्मण्यलोपे न वैगुण्यं तु कर्मणः । काम्यं तदेकदेशस्य लोपे वगुण्यमेव हि ॥ १९ ॥ अलोपे तु मूलन तर्पणाष्टकमुच्यने । अष्टोत्तरशतावृत्त्या मुळ्या शृणु पार्वति ॥ २० ॥ गतधातर्पणं जापः महलं वा स्मृतं शिये । व्यन्याने कर्मणोऽप्येवमझानेषु म्मृनि मत ॥ २१ ॥ अहं तन्त्रण वा कुर्याद कार्यकारणयाविना । अन्तरे च न कुर्वति भिन्नार्थप्वपि नेश्वरि ॥ २२ ॥ मिन्दुतर्पणव्यत्यास प्रायश्चित्तं शृणु प्रिये । मुख्याहोणार्पणे देवि पुनम्तर्पणमाचरेत ॥ २३ ॥ मुलाप्रकम्मृतियांऽपि व्युत्क्रमे शृणु पार्वति । देवतां गहतोयेन मूलनाभ्युभ्य व गिवे ॥ २४ ॥ पुप्पान्जलि समभ्यर्च्य त्रि: मन्तप्यं च प्रार्थयेत् । पुनर्यथोक्तं सन्तय उपदष्टोत्तर शतम् ॥ २४ 13 मुख्यगोणविमेटं च शृणु देवेशि तत्वनः । मलदेवीतर्पणातु म गोर्ण महेश्वरि ।। २६ ॥ ननः परं गुरोः पङ्क्ति नित्यामण्डलके तनः । आवृतिथ ततो देवी माहोणं भवच्छिपे ।। २७ । प्रतविभेदमज्ञान्वा यः कुयांत तर्पणं गिरे । नं भग्वांगणा अदा विन्नि पटे फटे ॥ १८ ॥ नवपाने व्यवस्थेव ससपात्रेऽपि पार्वनि। पचपात्रेऽपि तुल्या म्यान त्रिपात्रे मनमा मग्न ॥ २० ॥ 43 ·३५४ परशुरामकल्पसूत्रम् पात्रद्वयं तु प्रत्यक्षपजनेनैव काग्येत् । आद्यप्रतिनिधिर्यत्र तत्र पात्रद्वयं स्मृतम् ॥ ३० ॥ तत्र द्वयाधिक नैव कार्य पात्रं मुरेश्वरि । द्रव्यप्रतिनिधिं चात्र प्रमतात कथयामि ते ॥ ३१ ॥ आद्याभाये तु धुटिकासारयुक्नजलार्पणम् । मत्रयं चाष्टगन्धेन समानपुटिका भवेत् ।। ३२ ॥ तदभावे नारिकेलजलं पावे तु काम्यक । तदभावे ताम्रपाने क्षीरं वाऽथ गुडोदकम् ॥ ३३ ॥ अथवा गन्धतोयेन पूजा नैव तु लोपयेत् । द्वितीयभेदं देवेगि शृणु संयतमानमा ॥ ३४ ॥ पूर्वोक्तभेदान्यतमा पलाण्डुर्वाऽऽर्द्धकं तु या । प्रत्यक्षाये द्वितीयादिप्रत्यक्षं देवि योजयेत् ॥ ३५॥ द्रव्यप्रतिनिधौ देवि तर्पणं कुमुमेन वै । म्वात्मीकारादिकं नास्ति अक्षतैर्गुरुपूजनम् ॥ ३६ ॥ मंपूर्णमन्त्रपाठेन म्यात्मीकारं तु भावयेत् । पूर्णपूजां भावयन् वै वाह्यपूजां समाचरेत् ॥ ३७ ।। पुटिकायामा म्यात् म्बात्मीकारेऽपि विद्यने । तत्र पात्रद्वयं देवि न्यूनं नैव तु कारयेत् ॥ ३८ ॥ शक्तिपूजा विना तत्त्वशोधनं संमवेच्छिवे । प्रत्यक्षं तु त्रिपात्रं च गौणात् गौणतरं भवेत् ।। ३९ ॥ आनुकृल्ये त्रिपात्रादि नैव कर्तव्यमीश्वरि । प्रत्यक्षयुग्मपात्रं वे कृत्वा शापमवाप्नुयात् ॥ ४० ॥ कचिन्मयेवोपदिष्टः परमापत्तिकालिक । तृतीयभेदं देवेगि प्रोक्तप्वन्यतमं स्मृतम् ॥ ४१ ॥ वटिका चणपिष्टस्य विजयायुक्तदाकृति । मूलकं वा महादेवि पलाण्ट्ववधिको वरिः ॥ ४२ ॥ कारोऽपि-ब२.

·दर्शमः साद.-मांशावरण.
आकान्तं मूलकं म्यात श्रीगढी मन्वमंजपः ।
प्रत्यक्षको द्वितीय तुगत प्रत्यक्षमिन्यने ।। ४ ।।
द्वितीयाविरुपयायं स्थापयंदरटिश्यथ ।
अथवा मन्त्रनायों वे नित्यं तुर्य तु मदा ॥ १४ ॥
पञ्चमे शृणु देवेशि द्वविध्यं चक्तिमव ने ।
आयं तर की देवि त्रिमदान्तमिप्यने । ४५ ॥
द्वितीयं तु भवेत् देवि म्वयापिति सुवरि ।
अथवा लिङ्गयान्योश्च युसुमं तत्र याजयन् ॥ ४६ ॥
काश्मीरपड़े मूलन श्वेतचन्दनपङ्करम् ।
मंयोज्य योजचत देवि मूलाटजप एव वा ॥ १७ ॥
द्रव्यं माक्षात् पञ्चमं तु दुर्लमं तु कली युगे ।
जिनेन्द्रियाणां धीराणां योगिना सुलभं भवेन ॥ १८ ॥
कदाचिच्छक्तित: पूर्व क्षाने जाने नियम्य वै ।
मन्यमंतोपनो देवि नागमेति म य पुमान् || ४०. 11
तम्मान् बम्या परम्यां वा अन्त्यं नैव ममाचरेत् ।
प्रतिनिध्येय कर्तव्यं कलौ देवि सुनिश्चितम् ॥ ५० ॥
उपामको नु नित्यं वै परिवागर्च चरेत् ।
नित्यामण्डलकं चैव गुरुमण्डलकं तथा ॥ ५१ ॥
पश्चिकां समया चैध आमायममयां यजेत् ॥ ५२ ॥
अथवा दिननित्याम्नु नित्यां च गुरुमण्डलम् ।
समष्टया पच्चिकां चापि पूजयेदापदादिषु ।। ५३ ॥
परमापत्तिकाल तु आवृत. पन त्रिकम् ।
समष्टया चेतरत् सर्व परमापटिगोचरम् ॥ ५५ ॥
पूजाऽन्त महायिने प्राप्त संशृणु निश्चितम् ।
पूर्व संकल्पतो देवि न बोपन्ना विद्यने ।। ५५ ।।
संकल्पानन्तरं देवि विमृज्योपोषणं चत् ।
सपर्यो मानसी कुर्वन् पुन पूजा समाचीत् ॥ ५६ ॥

·परपुरामकल्पसूपम् । 'आवाहनानन्तरं तु महाविघ्नो भवेद्यदि । 'पात्रादिकं समुद्रास्य देवतां स्थापयत तथा ॥ ५७ ॥ कार्यान्ने तत्र पात्रादिस्थापनं संविधाय च । मंकल्पेन विना देवि आवृति तु ममापयेत् ।। ५८ ।। यावन्तो दिवमा देवि व्यतीताम्तावदावृतिम् । पाययेन हुनेत् तस्य दोपम्येहापनुतये ।। ५९ ॥ मूलनाष्टोत्तरगतं हुत्या पूज्य च सामयान् । क्षमापयेत् ततो देवी गुरुं चापि सुग्वी भवेत ।। ६० ॥ उद्वासनात्तु पूर्व वै पूजाऽने मइटे स्थिते मटित्युद्वास्य देवेशी विसुजन्मण्डलं ततः ॥ ६१ ।। अतीतविघ्ने देवेशि महलं प्रजपेन्मनुम् । अपराधान्मुच्यने व दोषस्तत्र न विद्यते ॥ २ ॥ अयोपधातदोषम्य प्रायश्चितं शृणु प्रिय । देवताहेतुकलगविशेपार्योपघाततः ॥ ६३ ॥ कर्तुत्युम्तु पण्मामात नम्य शान्ति प्रवीमि ने । यम्योपघात. संस्थाप्य पुनम्तन् पूजयेत ततः ॥ ६४ ॥ पधान व्यहमनश्नन् वै जपेन् दामहस्रकम् । पूजयच्च यथाशक्ति देवीं क्षीग्ण म्नापयेत् ॥ ६५ ॥ अष्टोत्तरशतं हुन्या गुरुं पूज्य च मुच्यते । आवाहनस्थापनाच पूर्व उपमहस्रकम् ।। ६६ ॥ उपयानातस्फुटित महामातपनं चरेत् । उपपाने तु शंग्यम्य धारशिष्टात्तग्महस्रकम् ॥ ६७ ॥ दीक्षाऽऽदिप्वयंवमेव मान्ति म्यादुपधानके । दीपोषधात देवेशि पुनर्मण्टलमाचरेत् ।। ६८ ॥ मायकाना दत्तपात्रम्यापमाने शतं जपः । पूजकानां साधकानां तुल्यमंतद्विधीयने ।। ६९ ।।

·दशमः सम्मा-सर्वसाधारणक्रम. ३५७ प्रसङ्गादत्र सर्वेषां आचारं कथयामि ते । विप्राचीयां तु सर्वेषां स्वामीकारो विधीयते ॥ ७० ॥ अनन्तरम्य पूजायां पूर्वम्यानहतेप्यते । न्यूनीक्षावतां चापि व्यवस्थैषा मुसम्मता !! ७१ । दीक्षाभेदमयो वक्ष्ये वाला प्रथमत्तो मता । द्वितीया पञ्चदश्युक्ता चतुरालायजा परा || ७२ ॥ पञ्चामाया चतुर्थी स्यात् पोडश्यन्ता तु पञ्चमी । पष्ठी चरणविद्यान्ता सप्तमी वामनान्तका ।। ७३ ॥ रहस्यान्ता चाष्टमी स्यात् 'नवमी पोडगी परा । षड्दर्शनान्ता दशमी महावाश्यान्तिमा ततः ।। ७४ । द्वादशी श्रीपादुकाभ्ता न्यून तत्पूर्वमुच्यते । विपक्षत्रिययादेवि सर्वदीक्षार्हता भवेत् ॥ ७५ ॥ रहस्यान्ता तु वैश्यस्य पोडश्यन्ता तु शूद्रके। श्रेष्ठवर्णादीक्षणं स्यादभावे तुल्यवर्णतः ॥ ७६ ॥ शहो नैव गुरुदेवि सम्मात् दीक्षा परित्यजेत् । अनादीक्षणं लभ्या परित्यागो मनोः स्मृतः ॥ ७७ ॥ न्यूनाश्रमेऽनन्तर वा गुरुशक्त्योस्तु संमतः । स्वामीकारो महादेवि निषेध पिद्धस्त्वितराश्रमः ॥ ७८ ॥ अन्येषां तु प्रमादन स्याचेजपसहस्रकम् । उच्छिष्टभक्षणेऽप्येषा व्यवस्था देवि सम्मता ॥ ७९ ॥ न्यूनवर्णाश्रमाणां तु त्रिरात्रोपोपणं तथा । शस्त्यभोटे तु नेपा स्याद्वयवस्था तत्र चोचमा ॥ ८ दीक्षिता यदि लभ्येत दीक्षाहीनां परित्यजेत् । अलभ्या यदि चान्या स्यात्तदा संस्कारमाचरेत् ।। ८१ ॥ मूलशसोदकैः प्रोक्ष्य पञ्चत्राणपडङ्गके। विन्यस्य तम्या देहे तु दक्षणे श्रियं वदेत् ।। ८२ ॥ विधाषोडशका पराब..

·परशुरामकल्पसूत्रम् कन्याया नाम्ति सम्कार विधवा तु परित्यजत् । मातर गुरुपीं च ज्येष्ठपत्तीमने गिरे ॥ ८३ ॥ बालोपदेशिना पात्रत्रितय तत्त्वशोधनम् । पात्र दक्षरे गृह्य वामहस्तेन तर्पणम् ॥ ८४ ॥ महावाक्यान्तयोग्याना तत्त्वपानचतुष्टयम् । तर्पण पूजन च म्यात् पादुकाऽन्ते तु पूजनम् ।। ८५ ॥ आत्मविद्याशिवाख्यादितत्त्वपात्राणि वै शिवे । समष्टिस्थपूर्ण च साकये त्रितयं भवेत् ।। ८६ ॥ समष्टिपूर्णके देवि साकय बहुदोषत् । तम्मात् प्रक्षाव्य देवेशि समष्टिं पूर्णपात्रकम् ॥ ८७ ॥ स्वीकुर्यादन्यथा देवि जपेदष्टसहस्रकम् । आत्मतत्त्व शक्तिशेप संपा देवि समतम् ॥ ८८ ॥ पञ्चानायोर्ध्वगाना तु पश्चाद्वा पञ्चपात्रत । प्रथम शक्तिशेष स्यात् द्वितीयादित्रय शिरे ॥ ८९ ॥ वीरोच्छिष्ट तु ज्येष्ठम्य अन्यथा पापमाप्नुयात् । गुरोस्तु सर्व सग्राह्य शक्तिशपादनन्तरम् ॥ ९० ॥ स्वशेष नैर शक्त्यै तु देय शिष्यामृते शिवे । अत्र प्रमादो यदि चंजपेदष्टसहस्रकम् ॥ ९ ॥ आत्मशेष तु ज्यष्ठेषु दत्वा व्यहमुपोषणम् । उभयोरपि तुल्य म्यात् प्रायश्चित्त वरानने ॥ ९ ॥ अभुक्त्वैव तु तत्त्वाना शोधन त्याचरेच्छिवे । पृजन चापि देवेशि अन्यथा पतितो भवेत् ॥ ०३ ॥ गुर्वादीना यथा चाज्ञा म्यान्मतत्व तु शोधयेत् । सद्य काले स्वय पक्ष ज्ञात्या मुक्तो बहिप्कृत ॥ ९४ ॥ भुक्त्वा तत्त्व शोध्य देवि जपेदयुतसख्यम् । अनानेऽप्येवमेव स्यादशक्ती गौणमाचरेत् ॥ ९५ ।।

·दशम, पण्ड-सर्वमाधारणक्मः क्षताको ज्वरिताश्य मण्डलाहाह्यतः स्थितः । मलाहो मलवस्त्रश्च उणीपी कन्युकी तथा ॥ ९६ ।। कुष्ठी क्षताझी कुननी पूनिगन्धी ज्वराङ्गकः । कोधी कुटिलभावश्च नास्तिकोऽध्यजिनेन्द्रियः ।। २.७ ॥ पातकी भ्रमचित्तश्च गुरुद्रोही च वञ्चकः । प्रविष्टो मण्डलं यम्य तस्य झापो भवत् तव ॥ १८ ॥ तदोषपरिहारार्थ पुनर्मण्डलमाचरेत् । वीरासनं कुबुटं च नाचोन्मण्टले गिवे ॥ १०॥ प्रदश्यां च चरणो न वदेदुञ्चभाषणम् । कलहो गेटनं निद्रा पालप्यं मर्मभापणम् । न वदेच्छिवमावन पर्व तत्र तु भावयेत ॥ १०० ॥ विहाय जिहाचापल्यं इन्द्रियाणि निगृह्य च । शिवोऽहमिति पूर्ण वे भावयन् शिवतां ब्रजेत् ।। १०१ ।। इत्येतत्ते मयाऽऽख्यातं गोप्यात् गोप्यतरं शिवे । प्रायश्चित्तविधी देवि किं पुनः श्रोतुमिच्छसि ।। १०२ ।। इति श्रीम्वतन्त्रतन्त्रे त्रयोदश पटला ॥ . अस्मात् पटलात् सुखं बालानामर्थलाभाय कठिनाशं किंचिद्वितनोमि- पुनाकि ये त्यन्तो अन्य. सन्ध्यामात्रप्रायश्चित्तपर., पूजायां पृथग्वक्ष्यमाणत्वान् ॥४-७ ॥ सभ्या ऽन्तरे द्वितीयसन्ध्याकाले प्राप्से पूर्वसन्ध्यानिवृत्ति , विहितप्राय- श्चित्तमात्रम् ॥ ८-९॥ पुन मण्डल मा चरेत इति अग्रे दीपनारामायश्चित्ते विविच्यते ॥ १०-१६ ॥ पूजात्रय मिति आवरणाचनं ओपनयतिथिनित्याऽर्चनं समयानाया- चैनं चेत्यर्थ । पीठप जा धर्मादिपूजा ॥ १७ ॥ अर्पणं उपचारार्पणम् । देहशुद्धिः भूतशुद्धि । सामयिका दी त्यादिना आरादुपकारकनिखिलशेषाहानां ग्रहणम् ॥ १८-१९ ॥ मूले न त पणा एक मित्यत्र तर्पणं प्रथमैनैव । तदवसरश्च नवावरणपूजाऽनन्तरं, ततः प्राग्वा. श्रीने प्रधानात् प्राक् तदनन्तरं वा नैमित्तिकमाय- ·दशम खण्ड ~मर्वसाधारणम्म मपञ्च- श्रूयते । एवममिहोत्रे " य? ममिधावादध्यात् भ्रातृव्यमम्मै जनयेत्” इति ममिट्टये निन्दा श्रूयते । तथा मति अग्निहोत्रे अनुदितहीम समिट्ठय अयं चतुष्टयं च भाग्वाऽन्त प्रतिपादितं अननुष्ठेय म्यात । तम्मान यत्र निन्दा श्रूयते तच्छाम्विनामेव तदावश्यकता नान्येपाम् । म्वगात्राविरुदं तु आकाइक्षितं तन्लान्तरात् प्राय इत्युक्तं प्राक् । अत प्रायश्चित्ताकाक्षायां यावदुपयुक्त ग्राह्य. विरुद्धं देयम् । कालामेऽपि नित्यक्रमप्रत्यवमृष्टि इति सूत्रेण अलाभ कर्मविधानान् प्रतिमा तन्वान्तरम्धं प्रतिनिधिगानं प्राप्तम् । तेन सह म्यान्मीकागठिनिषेधोऽपि प्राप्तोऽपरि- हार्य । एवं प्रतिनि यर्चने गक्तिपूजाऽपि तत्त्वगोधनं विहाय कार्या ॥ ३०.-६० ॥ झटि सुद्वाम्य ति--उत्तगगालोपं कृत्वोदाम्यत्यर्थ ।। ६१-६२ ॥ अथापघात दोष- म्ये ति~~-पातशब्दार्थ उत्तो वृहद्वामकेश्वरतन्ले - .. उन्टिटरक्तमूत्रादिमपसें यदि जायते । पूजनायोग्यताहेतोपपात म उच्यनं । म्यानात भगवेवमेव महादोपकर म्मत ॥ इति ॥ ६३.१६॥ म्फुटिते भंढने अवयवभङ्ग टति यावत । महा मान्त पन मुक्त तन्त्र--- महामान्तपनान्यं च करिष्य देवतारतम् । तत शिवालये पुण्ये नदीतीर रह म्थरे ।। तिथिमग्यगत मूल जप्त्या होम समाचन्त । घृताक्तविल्वपत्रैश्च ततो गत्री मुक्ति ॥ चकगजार्चन देवि कारयिया यथाविधि । पना मामयिकाता च निवर्त्य च तन प्रिये ।। म्वीकृत्य च यथायोग्यं त्रिचतु पश्चपात्रम्म ! ग्राम हि पारम्यान्ले वे प्रत्येक भक्षयेत प्रिये ॥ 1 समच-३२.

·१६० परशुरामकल्पमूत्रम् शधादिचर्यणान्मिथं पूर्वमङ्गयाऽनुगेधत । मयूराण्डमितो ग्रास सङ्घचया तदप पिवत् ॥ पश्चात् जल पिवेत् देवि जपेन्मूलगतत्रयम् । रात्रौ स्थण्टिलगायी च ब्रह्मचर्ययुत सदा ।। पूजाने भोजयेत् पश्चात् यथाविभवमम्बिके । एवं त्रिरात्र निवर्त्य चतुर्थे पूजयेत् गुरम् ।। यथाशक्ति ततो देवि तदाज्ञावगत गिरे । बत निवेदयेत् देव्यै ब्राह्मणान् भोजयेत् तत ॥ य एवमाचरेत् ठेवि तम्य पापभयो भनेन ।। इति तन्त्रान्तरोक्त महासान्तपनं व्रतम् ॥ ६७ ॥ नित्यपूजोक्तान्येय प्रायश्चित्तानि म्थलान्तरे अतिदिशति---दीक्षा ऽऽदि प्व प्ये व मे वे ति । आदि पटेन नैमित्तिकाम्यपृजापरिग्रह । दीपो पधा ने दीपनाशे पुनम ण्ट ल मा चरेत् इति । यथा पूर्व मण्डल द्वारपूजाऽऽदिना देशपरिचितिं कृत्वा देवयजनभूमि संपाद्य याग सपादित , तथा तत्समाप्ती तथैव दीपोपघातनिमित्त पुनर्मण्टलपूजा करिप्ये इति सकल्प्य मण्डलोद्वासनान्त पुनर्यजेत् । श्रोते वर्मण्यपि परिश्रयणादेरिटमेव फल श्रुतं अर्थवादे " परिश्रयत्यन्तहिती हि देवलोको मनुष्यलोकात्" इत्यादिना । आपि द्वारपूजनमेव परिश्रयण मण्टरकरणम् । यद्वा --मण्डलरक्षणमुक्त योगिनीतन्त्र-- बुमार्या बटुरेनापि मुवासिन्या हयेन च । पञ्चसामयिकैश्चैव युक्तं मण्डरमुच्यने । एतन्यून तु देवेशि केवल पूजन म्मृतम् ॥ इति ॥ ईदृशगुणविशिष्ट वा पूजन मण्डलमाचदित्यनेन ग्राह्यम् । दीपघातेऽपि कश्चन विगेपो वृहद्वामकेश्वरतन्त्रे- ·दशमः सण्ड:-सर्वसाधारणक्रमः दीपान्तरम्य सत्त्वे तु दीपनाशो न दोपदः । तम्मात् दीपाननेकान् वै ज्यालयेत् परितः शिवे ॥ ६८ ॥ शेषं स्पष्टम् ॥ एतत्प्रयोगरचनं सूक्ष्मबुद्धया विभाव्य रचनीयम् । ग्रन्थविस्तरभयानेह लिख्यते ॥ एवं प्रायश्चित्तं कर्मवैगुण्य प्रायां दर्शितम् । अनुक्तविषय प्रायश्चित्तं साधारणतयोक्तं योगिनीतन्त्रे- अनुक्तानां च दोषाणां दशधा मूलसंस्मृतिः ॥ इति । तथा बृहद्वामकेश्वरेऽपि-- ज्ञाताज्ञातकृतानां तु पापानां परमेश्वरि । पादुकां तु त्रिधा स्मृत्वा तत्क्षणादेव नश्यति ।। इति ॥ एवं प्रसक्तानुप्रसक्त्या । इत्यलं भूयसा ॥ ८२ ॥ कुलमार्गनिष्ठप्रशंसा एतावत्पर्यन्तमनुष्ठेयक्रियामुक्त्वा तदनुष्ठातारं स्तौति-- इत्थं विदित्वा विधिवदनुष्ठितवतः कुलनिष्ठस्य सर्वतः कृतकृत्यता शरीरत्यागे श्वपचगृहकाइयोर्नान्तरं जीवन्मुक्तः ॥ ८॥ इत्यं एतावत्पर्यन्तं उक्त कारं विदित्वा सम्यविदित्वा विधिव द्यथाशास्त्र- मनुष्ठित व तः अनुष्ठानं कुर्वतः कुल निष्ठ स्य कुलमार्ग श्रद्धाभक्तिमतः । कुलमार्गश्चैतावत्पर्यन्तं दशखण्डैरुक्तो ज्ञेयः । सर्वतः सर्वप्रकारैः कृतकृत्य ता अनुष्ठेयशेषरहिनता संपन्नेति शेषः । एवं शरीरस्थितिकाले फलमुक्त्वा देहत्यागेऽपि ·३४ परेशुरामकल्पमूत्रम् फलमाह-~~-शरीर त्याग इति । एतद्नुष्ठातृभिन्नाना कास्या देहत्यागे मुक्ति , कांकरे नरक . पुण्यदेग म्वर्ग . इति फरतारतम्यम् । अम्य तु व पच चण्डाल तह का व्योर्न किंचिदन्तरम् । अत्र स्तुमाह-जीवन्मुक्त इति । यतोऽय जीवनेत्र मुक्त अतोऽविद्यान्याभावान् म्वर्गनरस्योरप्राप्ति . कारणाभावे कायांमभवान् , म्बर्गनरस्याविद्याकार्यन्वात । नापि मुक्ति कागीमरणंन भवितुमर्हति. तम्य जीपन एव लन्यवान् । अन अय देह यत्र बचन वा पतित न ततो दुस सुन्द वा भवितुमर्हति । अतो द्रुयानान्तमिति भार । एनेन एतन्मदृश परमपुरुषार्थसाधन नान्यदिति भार । प्रथमवण्ड श्रुत फल दीक्षाया ण् । एव तत्तऋग्णानमाने दर्शित फल तम्य तम्यैव. दद तु विशिष्टानुष्ठानम्यैर इति यो यम् ॥ ८२ ।। अध्येतृप्रशंसा एव दशग्यण्टविहितानुष्ठानस्तार स्तुन्वा दगबण्डायतार म्तोति- य इमां दशंखण्डी महोपनिपदं महानपुर- सिद्धान्तसर्वस्वभूतामधीते स सर्वेषु यज्ञेषु यष्टा भवति यं यं ऋतुमधीते तेन तेनास्येष्टं भवति इति हि श्रूयते इत्युपनिषत् इति शिवम् ॥ ८३ ॥ इमा पूर्वोक्ता दशबण्दी महोपनिषद ढगबण्डममुदायात्मिकाम् । उपनि पटिनि ब्रह्मम्बम्पप्रतिपादस्वेदम्य मना । तत्र उममतिपादन साक्षात् पम्पग्या बनि हिविधम् । तत्र माक्षात्प्रतिपादिका महापनिषत् । अम्यापि माक्षान्यतिपादकशुन्यथांनुवादकत्वात् महापनिषत्त्व औपचारिकम् । एतेन केयरमप्रापशावरूपवान परमपुरुषार्थमाधनमेतदययनमिति ध्वनितन् । त्रपु र मि दानमिति-त्रिभ्य मष्टिम्पिनिलयंभ्य पुरा पूवर्तिनी निन्येति यावत् मा त्रिपुरति । तदुक्त त्रैपुरमिद्धान्ने "त्रिभ्य पुरा त्रिपुग" इति । कारिपुगणेऽपि---

·देशम. खाड:--सर्वसाधारणक्रमः
त्रिकोणं मण्डलं चास्य भूपुरं च त्रिखकम् ।
मन्लोऽपि त्र्यक्षरः प्रोक्तः तथा रूपत्रयं पुनः ।।
त्रिविधा कुण्डलीशक्तिः त्रिदेवाना च सृष्टये ।
सर्व त्रयं त्रयं यस्मात् तस्मात् तल्लिपुरा मता ॥ इति ।।
त्रिपुरारहस्येऽस्य पदस्य निरुक्तयो बयः सन्ति, ग्रन्थविस्तरभयात् अतिप्रयोजनाभावाच
न लिग्न्यन्ते । त्रिपुरासंबन्धी त्रैपुरः स चासौ सिद्धान्तश्च तस्मिन् सर्वस्व भूतां
दनो नवनीतवत् सारभूतां तां योऽधी ते सः सर्व यज्ञेषु गणपत्यादिपराऽन्तेषु
यज्ञेषु य टा भवति । क्रियाऽननुष्ठानेऽप्यध्ययनमात्रेणैव तावदनुष्ठानफलं भवतीत्यर्थः ।
एतस्मिन्नर्थे आरण्यकश्रुति प्रमाणत्वेनोपन्यस्यति-यं यं क्रतुमधी ते इति श्रूयते
इत्यन्तेन । इत्यु पनि प दि ति उपनिषत्प्रतिपादकमिति उपसंहारद्योतकम् ,
इतीदं ते मयाऽऽख्यातं दिव्यं नाना शतत्रयम् ।
इत्येतनामसाहस्रं कथितं ते घटोद्भव ॥
इत्यादिस्थले तथा दृष्टत्वात् । शिव मिति कल्याणवाचि ।।
सण्डादिपरिपठनम्
आपस्तम्बादिसूत्रवत् अत्रापि सूत्ररूपत्वं " अथातो दीक्षां व्याख्यास्यामः
इत्यनेन ज्ञापितम् । अतः उपसंहारवेळायामपि तत्संप्रदायेन वैपरीत्येन खण्डान
परिपठति-
अथातः सर्वेषां मन्त्राणां, अथ स्वेष्टमत्रस्य, इति
विधिवत्, इत्थं सागां, इयमेव महती विद्या, अथ
प्राथमिके चतुरस्त्रे, अथ हृञ्चक्रस्थितां, एवं
गणपतिमिष्ट्वा, इत्थं सद्गुरोः, अथातो दीक्षां
व्याख्यास्यामः । अथ, एवं, अथ, इत्थं, अथ
स्वेटेति पञ्च ।। ८४॥

·परशुरामकल्पसूत्रम् " अथात सर्वपा मन्त्राणा" इत्यादि • अथातो दीक्षा" इत्यन्नेन खण्डविभागमुक्त्वा पटलानुक्रमणिका दर्शयति---अथैव मिति । अयेत्यारभ्य बण्डद्वयानन्तरं तृतीयखण्डारंभ एव मिति । अथ १. एव २, अथ ३, इत्यं ४, अथ स्वेष्ट ५ । एवं एकै पटल सण्डद्वयात्मकं जेयम् ॥ ८४ ॥ , , प्रन्थकदृप्रशंसा ग्रन्थकतार तद्गुणोत्कर्ष च प्रकटयति- इति श्रीदुष्टक्षत्रियकुलकालान्तकरेणुकागर्भसं- भूतमहादेवप्रधानशिष्यजामदग्न्यश्रीपरशुरामभार्गव- महोपाध्यायमहाकुलाचार्यनिर्मितं कल्पसूत्रं संपूर्णम् ॥ दुष्ट क्षत्रिय कुल कालान्त केत्यनेन दुष्टनिग्रहपूर्वकधर्मव्यवस्थापकत्वं दर्शितम् । रेणु का गर्भ त्यनेन जामदम्यम्योभयकुलशुद्धत्व दर्शितम् । महादेये त्यनेन सप्रदायप्रवर्तकशुद्धिर्दर्शिता । कु ला चार्य इत्यनेन म्यम्य सर्वतन्त्रम्वतन्त्रता सूचिता । एतै सर्विशेषणे स्वप्रीतग्रन्ये अप्रामाण्यशङ्काकळकलेशाभाव सूचित ॥ ८५ ॥ व्याख्यानरचनकाल एषोऽपराजितानन्दनाथ श्रीगुरुमेवया । सपन्नसूक्ष्मविज्ञान श्रीदेवीप्रेरित कृती ॥ जामदग्य कल्पमूत्र व्याचख्यौ गूढभावकम् । बालाना मुखबोधाय श्रीदेवीप्रीतयेऽपि च || रचितग्रन्थजाल तु साधवी गतमत्सरा । शोधयन्तु विचार्यैव भ्रान्ते पुरुपधर्मत ॥ माधुरेपोऽयवाऽसाधु सौभाग्योदयसजक | यत्प्रेरणासमुद्भूत तस्याश्चरणपङ्कजे ॥

·दशमः खण्डः-सर्वसाधारणकमः
अमिबाणाद्रिभूसहये गाके तपसि गीप्पनेः ।
वासरे शुक्लपक्षस्य दिन आये निशामुख ।
• मर्पितः श्रीकाळिकायामनेन पीयतां शिवा ।।
जपो जल्पः गिल्पं सकलमपि मुन्द्राविरचना
गतिः पादक्षिण्यक्रमणमशनायाहुतिविधिः ।
प्रणाम: संवेगः मुखमखिलमात्मार्पणमा
सपर्यापर्यायस्तव भवतु यन्मे विलसितम् ॥
भनेन कर्मणा श्रीकामेश्वरीकामेश्वरी प्रीयताम् ।।
इति श्रीपण्डितकुलावतंसानिखिलनित्यनैमित्तिकानुष्टानपुष्टीकृतकलशोद्भवायुपासकवर्यामृते.
शानन्दनाथप्रेमपात्रमुब्रह्मण्यतन्द्रवरामेश्वरविरचिता मौभाग्योदयमक्षिका
परशुरामसूत्रवृत्तिः समाप्ता

·अनुबन्धः परशुरामकल्पसूत्रपरिशिष्टम् अथातो वार्तालीसिद्धियन्त व्याख्यास्यामः ॥ १॥ भुवनेश्वरीबीजमध्ये वृत्तद्वयं विधाय, तन्मध्ये व्यतिभिन्नं चतुरश्रद्वयं विधाय, तदन्तर्वृत्तं कृत्वा, तदन्तवृत्त- सप्तकयुक्तानि सप्तपट्कोणानि यथासंग्रदायं विदध्यात् ॥२॥ तत्र अष्टसु कोणेषु अटखन्तराळेपु च दशोत्तरश- ताक्षरीविद्यायाः पोडशवर्णान् अकारादिककारान्तपोडश- खररहितपोडशवर्णसहितान् संलिख्य पूर्वपद्कोणपट्सु कोणेषु पदसु अन्तराळेपु च खकारादिडकारान्तं तहादश- वन संलिख्य पुनरग्निकोणस्थपदकोणे ढकारादिमकारान्त- द्वादशवर्णसहितान् द्वादशवर्णान् राक्षसकोणस्थपट्कोणे यकाराद्याकारान्तद्वादशवर्णयुक्तान् द्वादशवर्णान् पश्चिमकोणे इकारायोकारान्तसहितान् वसुकोणे अंकारादिटकारान्त- सहितान् दशकोणे ठकारादिवकारान्तयुतान् मध्यपट्कोणे भकारादिक्षकारान्तसंयुक्तान् विलिख्य लक्षताद्यद्रयवृचा- न्तराळवीच्या शिष्टान् दशवर्णान् ओगजडदवलकृसंयुक्तान् विलिखेत् ॥३॥ 48A

·परशुरामकल्पसूत्रम्
अथ नवग्रहयन्वं व्याख्यास्यामः । नवकोष्ठान्
विधाय, नवसु कोणेषु वृत्तत्रयं विधाय, नवकर्णिकासु
नवकोप्टान् विलिख्य, नवसु कोप्टेपु मध्यकोष्ठेषु मध्यकोष्ठ-
वृत्तत्रयं कर्णिकास्थनवकोष्ठं मध्यकोप्टे मकारसहितं प्रणवं
विलिख्य, शिष्टेप्वष्टसु कोप्टेपु अकारायूकारान्तानष्टस्वरान्
विलिख्य, अन्तर्वृत्तान्तराळे मकारसहितान् पोडशस्वरान्
लिखित्वा, वहिर्वृत्तान्तराळे अकारादिक्षकारान्तान् मातृ-
कार्णान् विलिखेत् ॥ ४ ॥
एवं भास्करमण्डलं मध्ये कृत्वा पूर्वकोष्ठवृत्तत्रय-
कर्णिकास्थितनवसु कोठेषु मध्यकोठे लकारगर्भ प्रणवं
विलिख्य, पूर्वाद्यष्टसु कोठेषु लकारादिविसर्गान्तानप्टस्वरांश्च
विलिख्य, अन्तर्वृत्तान्तराळे टुकारसहितान् पोडश-
स्वरान् संलिख्य, बाह्यवृत्तान्तराळे अकारादिक्षका-
रान्तान् लिखेत् ॥५॥
एवं चन्द्रमण्डलं विधाय, अग्निस्थितवृत्तत्रयकर्णिका-
नवकोष्ठमध्यकोप्टे प्रणवगर्भककारं विलिख्य, ईशानकोष्टा-
दिराक्षसकोष्टान्तं कवर्ग विलिख्य, पश्चिमकोष्टादिसोम-
कोप्टान्तकोप्टनये भोमायेति वर्णत्रयं विलिख्य, अन्तर्वृत्ता.
न्तराळे ककारसहितान् पोडशस्वरान् संलिख्य, वायवृत्ता-
न्तराळवीभ्यां मातृकां लिखेत् । एवं भोममण्डलं विधाय,
युधमण्डलं लिखेत् ॥६॥

·परशुरामकल्पसूत्रपरिशिष्टम् दक्षिणकोष्ठस्थवृत्तत्रयकर्णिकास्थितनवकोठेषु मध्य- कोठे च कागर्भ प्रणवं विलिख्य, ईशानादिपञ्चकोष्ठेषु चवर्ग विलिख्य, कोष्टत्रये बुधायेति वर्णत्रयं च विलिख्य पूर्ववत् पोडशस्वरसहितं चकारं विलिख्य, मातृकाणं च विलिख्य, नैर्ऋतिकोष्ठस्थवृत्तत्रयकर्णिकास्थितनवकोष्ठके मध्यकोप्टे पकारगर्भ प्रणवं विलिख्य, शिवादिकोष्ठपञ्चके पवर्ग विलिख्य, शिष्टकोष्ठत्रये सौरये इति शनिनामवर्णान् आलिख्य, अन्तराळद्वये पकारं मातृकां च विलिख्य, पश्चिमकोष्ठस्थवृत्तत्रयकर्णिकामध्ये कोष्ठनवकं विधाय, तन्मध्यकोष्ठे टकारगर्भ प्रणवं विलिख्य, ईशानादिकोष्ठ- पञ्चके टवान् विलिख्य, कोष्ठत्रये गुरव इति विलिख्य, पूर्ववदन्तराळद्वये टवर्ग मातृकां च विलिखेत् ॥ ७ ॥ एवं गुरुमण्डलं विधाय वायुकोष्ठे मध्ये यकारगर्भ प्रणवं विलिख्य, ईशानादिकोष्ठपञ्चके यवर्ग विलिख्य, राहव इति लिखित्वा, सोमकोष्ठमध्ये कोटे तकारगर्भ प्रणवं लिखित्वा, ईशादिकोठेषु तवर्ग शुकायेति विलिख्य, ईशानकोठे मध्ये शकारं विलिख्य ईशायष्टसु कोठेपु पवर्ग केतव इति च विलिख्य, अन्तराळद्वये पोडशस्वरसहितं शकारं मातृकां च विलिखेत् इति नवग्रहचकं विधाय, नवग्रहपूजां कुर्यात् इति शिवम् ॥ ८॥ इत्येकादशः खण्डः

·परशुरामकल्पसूत्रम्
अथातः शिवात्मकान् मत्रान् व्याख्यास्यामः ॥१॥
ऐं ह्रीं श्रीं इरफ्रें हसहहरौः अमृतविग्रहा
पश्चार्णा ५ ॥२॥
ओं जूं सः पालय पालय सः जुं ओं इति मृत्युञ्जय-
विद्या द्वादश १२॥३॥
श्रीं ह्रीं क्लीं त्रिपुटाविद्या त्रिवर्णा ३ ॥४॥
ओं ह्रां ह्रीं हूं वैरिमोहि गरुडपक्षि हर हर हिंस
हिंस खाहा इति गरुडमत्रः त्रयोविंशत्यक्षरात्मकः २३ ॥५॥
ओं एहि परमेश्वरि स्वाहा इत्यश्वारूढा दशाक्षरी१०॥
ओं नमो भगवति माहेश्वरि अन्नपूर्णे स्वाहा
इत्यन्नपूर्णाविद्या सप्तदशाक्षरी १७ ॥ ७ ॥
हसक्षमलवरयूं इत्येकाक्षरो नवात्मको मत्रः १॥८॥
सहक्षमलवरयीं इत्येकाक्षरा नवात्मिका १ ॥९॥
ओं ह्रीं नम इति देवीहृदयविद्या चतुर्वर्णा ४ ॥१०॥
ओं रुद्रदयिते योगेश्वरि वाहा इति द्वादशार्णा
गोरीविद्या १२ ॥ ११ ॥
इटि इटि मुटि मुटि काकटमुण्डि स्वाहा इति
लक्षसुवर्णप्रदा पञ्चदशाक्षरी १५ ॥ १२ ॥
ओं नवकेशी कनकवती स्वाहा इति निष्कत्रयप्रदा
विद्या द्वादशा क्षरी १२ ॥ १३ ॥
एकायकुणाणातुके इत्यभीष्टदायिनी विद्याऽष्टा .
क्षरी ८॥१४॥

·परशुरामकर परिनियम ऐं ह्रीं श्रीं मातहिन्ये स्वाहा श्रीं ह्रीं ऐं इति मातहिनीविद्या द्वादशाक्षरी १२ ॥ १५ ॥ ह्रीं श्रीं क्ले अइ राज्यदे राज्यलक्ष्मी सः क्तं श्रीं ह्रीं इति राज्यलक्ष्मीविद्या पोडशाक्षरी १६ ॥ १६ ॥ ओं श्रीं ह्रीं श्रीं कमले कमलालये प्रसीद प्रसीद श्रीं ह्रीं श्री महालक्ष्म्ये नम इति महालक्ष्मीविद्या सप्तविंशतिवर्णा २७ ॥ १७ ॥ ज झरीमहा च ण्ड तेजस्संकर्षिणी कालमंथा नेहः सिद्धलक्ष्मीविद्या सप्तदशार्णा १७ ॥ १८ ॥ ओं गलयों ऑ, हीं गलयों ह्रीं क्लीं गलयों क्लीं, ऐं गलयों ऐं,ळू गलयों ळू, स्त्रीं गलयों स्त्री, ह्रीं क्लीं ऐं क्रीं स्त्री गलयों द्रां ह्रीं क्लीं क् सः, पते सप्तगोपालमत्राः ॥ १९ ॥ एतेपां पारायणात् सर्वसिद्धीश्वरो भवेत् इति शिवम् ॥ २०॥ इति द्वादशः गण्डः " , . अथातः प्रस्तारक्रमं व्याख्यास्यामः ॥१॥ खेच्छया कतिचित् शुवाक्षराणि केनचित् प्रकारेण विलिख्य तेप्वन्त्यशिरसि बिन्द्रं विलिख्य उपान्त्यवर्णमारभ्य प्रथमवर्णपर्यन्तं व्युत्क्रमेण एकेकस्य वर्णस्य शिरस्यकैकमळ एकद्वित्रिचतुःपञ्चपडादिरूपमेकोत्तराभिवृद्धि विलिख्य, तत

·परशुरामकल्पमूसम्
एकेन द्वयं द्वाभ्यां त्रयं त्रिभिश्चतुष्टयमित्येवं क्रमेण
तानङ्कान् गुणयेत् ॥ २॥
तेन हसकलहीरूपेषु ध्रुवेपु मायावीजस्य शिरसि
शून्यं लकारस्य शिरस्येकं ककारस्य द्वौ सकारस्य पद्
हकारस्य चतुर्विंशतिः इति सिध्यति ॥३॥
ईदृशस्य बिन्द्राद्यं कवर्गस्य खण्डाङ्क इति संज्ञा
नष्टोदिष्टादिपु व्यवहारार्थ कृता ॥४॥
तत ओत्तराधर्येण चतुर्विशतिवारं विलिख्य तद-
धस्तथैव सकारांस्तद्धः ककारांस्तदधः लकारांस्तदधः
मायां विलिखेत ॥५॥
ततःअनयेव रीत्या सादिचतुष्टयं पट्पड्वारं लिखेत् ॥
कादित्रयं द्विद्विवारं लिखेत् ॥ ७ ॥
लकारमायां च एकेकवारं लिखेत् ॥ ८॥
एवं सति द्वितीयपको एकमक्षरं न्यूनं संपद्यते ॥९॥
तं लकारं पञ्चमस्थाने लिखेत् ॥ १० ॥
प्रथमपतिस्तु पूर्वमेव पूर्णास्तीति न तत्र लेखन-
प्रसक्तिः ॥ ११ ॥
तृतीयादिषु पनिपु द्वो दो वर्णो न्यूनो भवतः,
ताबेकस्यां पङ्को क्रमाद्विलिख्य तदधस्तनपणी व्युत्क्रमात्
तावेव लिखेत् ॥ १२॥
पुनस्तनपतिद्वये विशिष्टो ध्रुवो तो कमान् क्रमाभ्यां
लिखेत् ॥ १३ ॥

·परशुरामकल्पसूत्रपरिशिष्टम् एवमान्तकरणेनेकः प्रस्तारखण्डो भवति ॥ १४ ॥ यावन्तो ध्रुवास्तावन्त एव . तत्प्रस्तारस्य खण्डाः समसङ्ख्यावृत्तका भवन्ति ॥ १५ ॥ तेप्वाद्ये खण्डे वृत्ताद्यो ध्रुवाद्य एव, द्वितीये खण्डे ध्रुवद्वितीय एव वृत्ताद्यः, तृतीये खण्डे ध्रुवतृतीय एवेत्यपि नियमोऽस्ति ॥ १६॥ ततश्च द्वितीयखण्डप्रथमवृत्ते पूर्व एव क्लप्तद्वितीयस्य सकारात् परतः संस्थापयेत् ॥ १७ ॥ एवं तृतीयखण्डादिमवृत्ते कहसलह्रीमिति क्रमः ॥ चतुर्थखण्डादौ लहसकहीं, पञ्चमखण्डादो ह्रीं हसकल इति क्रमः ॥ १९॥ प्रथमखण्डान्ततृतीयवृत्तेऽपि यो द्वौ शिप्येते तो द्वावपि कहीमिति लेख्यो प्रथमवृत्ते तयोः पोईपर्यस्य कृप्तस्य त्यागे मानाभावात् ॥ २० ॥ एतेन नवमादिवृत्तेष्वपि सकारहींकारयोः क्रमेण लेख इत्यादि सिध्यति ॥ २१ ॥ तत्तत्खण्डद्वितीयादिवृत्तानि प्रथमखण्डवदेव लेख- नीयानि ॥ २२॥ यावत्प्रथमखण्डाद्यवृत्ताक्षराणि व्युत्क्रमेण पतन्ति तावत्पर्यन्तोऽयं प्रस्तारः प्रथमवृत्तप्रथमाक्षरशिरोंको ध्रुवार्ण- सङ्ख्यया युणितश्चेत् प्रस्तारवृत्तसङ्ख्यापि निप्पद्यते ॥ २३ ॥ ,

·पशुरामकल्पसूत्रम्
तेन पञ्चभ्रुवके चतुर्विंशतिः चतुर्बुवके पट् द्वितीय-
ध्रुवके द्वौ एकधुवके एकं इति शिवम् ॥ २४ ॥
इति त्रयोदशः गण्डः
अथातो नष्टोदिष्टं व्याख्यास्यामः ॥ १॥
हसकलही इत्येषां पञ्चानामक्षराणां ध्रुवप्रस्तारे
विंशत्यधिकशतं वृत्तानि तेषु चतुरशीतितमवृत्तजिज्ञासायां
चतुरशीतिसङ्ख्येव नष्टोऽङ्कः ॥ २ ॥
खण्डाङ्कास्तु चतुर्विंशतिः पट् द्वे एकं शून्यं चेति
पूर्वमेवोक्त्या तेनै केकेन नष्टाकं विभजेत् ॥ ३ ॥
तथा चतुर्विशत्या चतुरशीतेर्हरणे त्रयो लब्धाः
द्वादशाशिष्टास्ततः पभिः द्वादशानां हरणे यद्यपि निश्शेषता
भवति तथाऽऽपि विभाजकानां सशेपत्यादत्राप्येकं पट्कमव-
शेष्यं तेनैकलब्धं पट् पष्ठा ततो द्वाभ्यां पपणां हरणे सावशेप
विभजनेन द्वो लब्धौ दो शिष्टो तत एकेन सशेषहरणे एक
लब्धं एकं शिष्टम् । तस्य शून्येन विभजनेन शून्यं लब्धं
शून्यं शिष्टं तेन त्र्येकवेकशून्यानि लब्धाङ्काः एते प्रत्येक
सेकाः कार्याः । तेन चतुर्द्वित्रिोकाङ्का भवन्ति ॥ ४ ॥
ततश्च पूर्वक्लृप्तक्रमेषु हसकलह्रीं इत्याकारकेषु
ध्रुववर्णेषु चतुर्दियकसमयावर्णास्नान् सङ्ख्याये निष्कास्य
पृथक् लिखेत् ॥ ५॥

·परशुरामाल्पसूत्रपरिशियम्
यथा वाग्वीजात्मकवीजचतुर्ये लकारः॥६॥
सजिज्ञासितवृत्ते प्रथमो वाग्बीजात्मके द्वितीयः
सकार एवं तत्र द्वितीयः ॥ ७ ॥
अथानयोः लकारसकारयोः पूर्वलिखितस्यात् परित्यागे
गणने वाग्वीजपञ्चम एव तृतीयो भवति ॥ ८॥
माययैव जिज्ञासितवृत्ते तृतीया कथकवर्गात
द्वितीयोपात्तसकारपरित्यागेन गणनया ककार एव पूर्वो
भवतीति स तत्र चतुर्थः ॥ ९ ॥
वाग्वीजस्य प्रथमो हकारः स तत्र पञ्चमो भवतीति
लसह्रींकह इत्याकारकं चतुरशीतितमं वृत्तं निष्पद्यते इति
शिवम् ॥ १०॥
इति चतुर्दश गण्ट
इत्थं कृतनष्टो लसह्रींकह इत्याकारकं वृत्तं पश्च-
ध्रुवप्रस्तारे कतितममिति जिज्ञासायां तदृत्तं भूमो बिलिख्य
तच्छिरसि खण्डाकान् लिखेत् ॥ १ ॥
ते यथा-~चतुर्विंशतिः पद दे एक शून्यं चेति ॥ २॥
ते च लकारादयः वर्णाः कुप्तकमेपु हसकलहीं
इत्याकारकेपु पञ्चसु ध्रुववणेषु पूर्वलिखितपरित्यागेन गणनया
चतुर्थद्वितीयतृतीयद्वितीयप्रथमाः क्रमेण भवन्ति ॥३॥

·३५० पहरामछल्पमूवम् तेन तेष्वङ्केषु प्रत्येकमेकाङ्कनिरासे सति त्र्येक होकशून्यानि संपद्यन्ते ॥ ४॥ ते चाङ्काः लकारादीनामधः क्रमाल्लेख्याः॥५॥ अथ अधोकेनोर्खाङ्क गुणयित्वा तत्तदक्षरा- धोकाधःक्रमेण लिखेत् ॥ ६॥ यथा चतुर्विंशतिस्त्रिभिर्हननात् द्वासप्ततिभिः पण्णा- मेकेन हननात् पट् द्वयोाभ्यां घाते चत्वारः एकस्यकेन हनने एकं शून्यस्य शून्येन गुणने शून्यं एवमेतेपां सर्वेपां मेळने व्यशीतिः तेप्वकाङ्कप्रक्षेपे चतुरशीतिः संपद्यते इति शिवम् ॥ ७॥ इति पञ्चदशः महः अथातो योनियत्रं व्याख्यास्यामः ॥१॥ खेष्टमानेन त्रिकोणं विलिख्य, तिस्पु रेखामु दशदश चिहानि समांशाकानि कृत्वा, तेषु दशदशसूत्राणि पातयेत् इत्येकविंशत्यधिकशतसङ्ख्याकाः प्रस्नोत्पन्नभेदा भवन्ति ते तत्र लेव्याः सर्वमध्यत्रिकोणे कर्म लेख्यम् ॥२॥ इत्थं योनिचक्रं विधाय, लिङ्गचक्रं व्याकुर्मः ॥३॥ पूर्व एकं चतुष्कोष्टात्मकं कोष्टं पिलिख्य, तदधः कोष्टत्रयं तदधः पच नदधः पार्थयोः पद् पविहाय यथासंप्रदायं चत्वारिंशत्कोष्टात्मकं लिहंविलिग्य, तत्संलग्न , .

·परशुरामकल्पसूत्रपरिशिष्टम्
चतुरश्रद्वयं वह्नयादिकोणचतुष्टयं कोष्ठचतुष्टयविशिष्टं
विलिख्य, तत्र संप्रदायेन वाग्भवे वीजभेदान् विंशत्यधिक-
शतसङ्ख्याकान् प्रस्तारसञ्जनितान् विलिख्य, विशिष्टेषु
तृतीयवीजस्य प्रस्तारसंजनितचतुर्विशतिभेदान् विलिखेत् ॥
अथ चतुरश्रद्वयान्तराळे पडूखायातनेन सप्तकोष्ठान्
संविधाय, तत्र दिननित्यायुगनित्याक्षराणि पट संविलिख्य,
शिष्टे कोठे चोदयाक्षरं विलिख्य तत्रावाह्य पूजयेत् इति
शिवम् ॥ ५॥
इति पोडश. सण्डः
अथातः सर्वमङ्गविद्यायाः स्वरूपवाहुळ्योपदेशं तद्वि-
नियोगप्रस्तावं च करोति ॥१॥
तत्र वातायैः ग्रासमयान्तैः अकाराद्यैः क्षकारान्तः
मातृकाविसराक्षरैः प्रोक्तसंख्यैरित्यर्थः ॥२॥
शतैः पञ्चभिः अकारादीनां पोडशस्वराणां ककारा-
दीनां च पञ्चत्रिंशतां क्षकारान्तानां प्रत्येकं पोडशस्वरयो-
जनतः पोडशानां पोडशानामप्येवं पट्सप्तत्यधिकपञ्चशत-
संख्यानां मातृकाविसराक्षराणां मूलविद्यायाः आदौ क्रमशः
प्रत्येकं योजनतः पट्सप्तत्यधिकपञ्चशतसंख्याविद्यारूपाणि
सतीति तस्यानवस्थाने मूलविद्यायाश्चतुर्दशस्वरस्थाने
स्वरान् पोडश योजयेत् ॥३॥

·२८०
परशुरामकल्पमूत्रम्
पूर्वोक्तैर्विद्यादियोजितेः पट्सप्तत्यधिकपञ्चशतैरक्षरैः
तत्संख्यारूपभेदाय अन्त्ये प्रत्येकं क्रमात् पोडशस्वरयो-
जनतः पोडशाधिकद्विशतोत्तरनवसहस्रसंख्याविद्यारूपाणि
भवन्तीति तेः संप्रोक्तसंख्यः विद्यारूपेः प्रयोजयेद्यप्रेरिति
आदी वृत्तत्रयं तद्दहिः पट्कोणं तहहिरष्टदलं विधाय
तद्दहिवृत्तत्रयं विदध्यात् ॥ ४ ॥
तेषु विद्याकूटानुक्तक्रमेण न्यसेत् ॥ ५ ॥
तेप्वाद्यं मध्यतः साध्यसमेतं विलिखेत् ॥ ६ ॥
पदकोणेषु चत्वारि चत्वारि विलिखेत् ॥ ७ ॥
अष्टच्छदेपु प्रत्येकं पञ्चपञ्च समालिखेत् ॥ ८॥
वहिवृत्तान्तरयुगे मातृकां मायया चितां विलोमा-
मनुलोमा खेन सम्यक् समालिखेत् ॥ ९ ॥
अन्तःपडन्तराळेपु पर्यायदिनसंभवे नित्ये लिखेत् ॥
प्रादक्षिण्येन सर्वत एवं यत्राणि जायन्ते ॥ ११ ॥
तेः कूटेरुक्तयोगतः शतं च चत्वारिंशच चत्वारि च
ततः क्रमादिति घृतं, एवमन्यानि कूटानि प्रोक्तानि क्रमेण
विलिखेत् ॥ १२ ॥
मध्ये नामसमेतानि तदन्यान्यभितो लिखेत् ॥ १३ ॥
त्रयोदशमितर्लक्ष्यः सप्तविंशतिसंग्यांकः सहस्रश्च
शतेनापि चतुर्भिः तानि संग्न्यया यप्राणि जायन्ते ॥ १४ ॥
तश्च सा सर्वमगळा एवं कामेश्वर्यादिपोडशनित्यानां
पृथक् पृथक् यप्राणि स्युः ॥१५॥

·३८१
परशुरामझल्पम्वमिटम्
तस्मादाभिरसाध्यानि न कदाचिञ्च कुत्रचित् विद्यते
तेषु यत्किंचित् वक्ष्ये कोशेपु तोन्ये वदेन्नाथात्मकानि येन
स्युस्तेन च मैभित्वा पोडशधा मन्त्री विदध्यात् ॥ १६ ॥
विनियोजक विशालमध्यविन्यासं विदध्यात् ॥ १७॥
नवकोष्टकं प्रागादिमध्यपर्यन्तं प्रादक्षिण्यक्रमा-
लिखेत् ॥ १८ ॥
नवानि नवसु प्राजस्तेपु ऋक्षाणि चालिखेत् ।
सप्तम्या साध्यसंयुक्तं नाथां देवीश्च तत्कमात् ॥१९॥
यद्यद्विवाञ्छितं कर्म तत्तत्तेपु विलिख्य वै ।
पीठे वा भूतले वाऽपि पूजयेत् प्रोक्तवासरम् ॥ २० ॥
ततः प्राप्ते वाञ्छितार्थे स्वात्मन्युद्वास्य देवताः ।
चक्र प्रक्षाळ्य तत्तोयं केदारादिषु निक्षिपेत् ॥ २१ ॥
एवमन्यानि यप्राणि प्रोक्तानि क्रमशो भुवि ।
विनियोज्यान्यभीष्टेषु कार्येपूक्तक्रमेण वे ॥ २२ ॥
परसलयासमेतानि तेषु तेष्वप्ययं विधिः ।
सर्वतःसोम्यकर्माणि सिद्धयन्ते वाऽनया द्रुतम् ॥ २३॥
वश्येपु ज्ञानसंपत्त्ये सर्वप्रत्यूहशान्तये ।
लक्ष्मीप्राप्तो तथारोग्यसिद्धो रोगार्तिशान्तिपु ॥ २४ ॥
विजयाय समस्तापत्तरणायाभिवृद्धये ।
पुत्रावास्ये च रक्षाये पूजयेत् तेषु तत्क्रमात् ॥ २५ ॥
गजाश्वगोखरोष्ट्राजमहिपीणां विवृद्धये ।
तेषां रोगादिपीडासु तच्छान्ये च यथाक्रमम् ॥ २६ ॥

·परसरामकल्पसूत्रम्
निर्माय नवयन्त्राणि तन्न तत्रार्चयेच्छिवाम् ।
तेपु तेपूक्तकार्येषु तत्तत्संप्राप्तिहेतवे ॥ २७ ॥
नवप्रकारयुक्तानि पोडशप्रथमादिपु ।
तिथिपु प्रोक्तरूपाणि तत्र तां सर्वमङ्गळाम् ॥ २८ ॥
पूजयेत् काहितावाप्त्यै तेन सर्वसिद्धिर्भवतीति
शिवम् ॥ २९ ॥
इति समशः गण्डः
अथातो वासनां व्याख्यास्यामः ॥१॥
तदात्मकं समुदयं मदात्मिकापि विश्रितम् ।
हयात्मक आत्मस्वरूपं तेर्भावयेत् ॥ २ ॥
कालनान्यत्वदुःखार्तिवासनाशतशो ध्रुवम् ।
पराहन्तामयं सर्वखरूपस्वात्मविग्रहम् ॥ ३ ॥
सदात्मकं स्फुरत्ताख्यं अशेपोपाधिवर्जितम् ।
प्रकाशरूपमात्मत्वे वस्तु सद्भासते परम् ॥ ४ ॥
वरयन्ते एवमतो लोके नान्यत्र मप्रवदक्षरम् ।
यद्विद्येति हि मन्वीत सर्वधा सर्वतः सदा ॥५॥
अथ मनार्थः-
ललितायानिभिर्वणः सकलार्थोऽभिधीयते ।
शेपेण देवीरूपेण तेन स्यादिदमीरितम् ॥ ६॥

·२८३ " परशुरामकल्पसूत्रपरिशिष्टम् अशेषतो जगत् कृत्स्नं हल्लेखात्मकतः परम् । तस्याश्चार्थस्तु कथितः सर्वतन्त्रेषु गोपितः ॥ ७ ॥ व्योम्ना प्रकाशमानत्वं असमानत्वमग्निना। ते यो विमर्श ईकार विन्दुना तन्निफालनम् ॥ ८ ॥ १. ह्रीं श्रीं अं कामेश्वरीपादुकां पूजयामि आं भगमालिनीपादुकां पूजयामि । इं नित्यक्लिन्नापादुकां पूजयामि । ई भेरुण्डापादुकां पूजयामि । ५. उं वह्निवासिनीपादुकां पूजयामि । ऊं महावज्जेश्वरीपादुकां पूजयामि । _ शिवदूतीपादुकां पूजयामि । अं त्वरितापादुकां पूजयामि । लं कुलसुन्दरीपादुकां पूजयामि । लूं नित्यापादुकां पूजयामि । एं नीलपताकापादुकां पूजयामि । ऐं विजयापादुकां पूजयामि । १३. ओं सर्वमहळापादुकां पूजयामि । ओं ज्वालामालिनीपादुकां पूजयामि । १५. अं चित्रापादुकां पूजयामि। अत्रिपुरसुन्दरीपादुकां पूजयामि ॥९॥ शकृच्छायया दिक्परिज्ञानक्रम प्रस्तावसहितं उपदिशति ॥ १०॥ " " " " ८. " " " " ·परशुरामकल्पमूत्रम् तत्र भानोर्गत्या आदित्यदक्षिणोत्तरायणक्रमगति. भेदज्ञानच्छाययेति यावत् ॥ ११ ॥ तन्मध्यं विन्दुमध्यं इत्येतरिक्रयाविशेषणम् ॥ १२ ॥ पूर्वापरद्वये पूर्वापरात्मिकयोः दिशोः प्राग्वच्छिन्ने कृत्वेत्यर्थः ॥ १३॥ तदभिमतः तद्वयमवष्टभ्य सममानपरिभ्रान्त्या तच्चि. हृदयान्तराळमानपरिभ्रान्त्यां खेच्छाधिकनार्धन मानेन अन्योन्यतुल्येन परिभ्रान्त्यां कृत्वा वृत्तवयं कृत्वेत्यर्थः ॥ १४ ॥ तयोः पूर्वापरयोः संश्लेपसंजातमध्यदक्षोत्तरस्थित इत्यस्य उत्तरत्र सन्धिद्वये इत्येते विशेष प्राक्प्रत्यक् सूत्रमध्ये प्राक्प्रत्यगात्मसूत्रमध्ये तु संहारे दक्षोत्तरं दक्षिणोत्तरं तेषां मण्डपादीनामग्रेः सूत्राः ॥ १५ ॥ एतदुक्तं भवति-जीमृताद्यपरिवेष्टितभानो दिवसे छायादिभिरनावृतदेशे जलयन्तादिभिः सुसमीकृतस्य दर्प- णोदरसंकाशस्य भूतलस्य मध्ये बिन्दुं कृत्वा तदवष्टम्भतः प्रतिदिशं द्वादशाहुलमानेन वृत्तं कृत्वा नत्र पडहुलमान- परिणाहमूलमुत्तरोत्तरपरिणाहापचयेन सूचीमात्रीकृताय . परिणाहं मृद्वाकृति शङ्घमूलमानान्ड्रायसहितं वृत्ताकारं शिल्पिवरण निर्मितं वृत्तमध्यम्यविन्दुमध्ये यथा शङ्खमूल- परिणाहमध्यं भरति तथा नकृन्दायामस्य पूर्वाह तत्तदृत्तरेखापश्चिमभागे यत्र मंपानम्तत्र ततोऽपराहे तच्छकृछायामस्य नदृत्तरेग्नापूर्वभागे चिहं विधाय ·पाहामकल्पमार्गमा तचिह्नवयं प्रापयत् सूत्रं तत्पूर्वापरं परिकल्प्य तचिह्नद्रया- वष्टंभेन तच्चिह्नान्तराळमानस्य चेष्टाधिकेनार्धमानेनान्योन्य- समेते किंचिदन्योन्यसंश्लिष्टं पूर्वापरं वृत्तद्वयं विधाय तद्वृत्तरेखादक्षिणोत्तरसन्धिद्वयप्रापि प्रापश्चिमसूत्रमध्य - गत्या तिर्यग्रूपेण यत् सूत्रं दक्षिणोत्तरं परिकल्प्य तत्प्राक् प्रत्यक्दक्षिणोत्तरसूत्रद्वयसंपातादृत्तवक्ष्यमाणमानेन तुल्य- रूपपरिकल्पितसूत्राग्रेस्तस्तेषां मण्डपादीनां प्राक्प्रत्यग्द- क्षिणोत्तरात्मकदिक्चतुष्टयं परिकल्पयेत् ॥ १६ ॥ सर्वप्रयत्नेन विद्याराधितद्वारा पूर्णताग्यातिसमा- वेशनेच्छा चेत्येते समयाचारिकाः परे च शास्त्रानुशिष्टाः ॥ इत्थं विदित्वा विधिवदनुष्टितवतः कुलनिष्टस्य सर्वतः कृतकृत्यता शरीरत्यागे स्वपचग्रहकाश्योर्नान्तरं जीवन्मुक्तो भवति ॥ १८॥ य इमामष्टादशखण्डी महोपनिषदं महापुर- सिद्धान्तसर्वस्वभूतामधीते स सर्वेषु यज्ञेषु यष्टा भवति । यं यं ऋतुमधीते तेन तेनास्येष्टं भवति इति हि श्रूयते इत्युपनिपत् इति शिवम् ॥ १९ ॥ य एवं वेदेत्युपनिषत् ॥ २० ॥ भद्रं नो अपि वादय मनः ओं शान्तिः शान्तिः शान्तिः ॥ २१ ॥ .. इयटारमायग्ड निजामनगर दिमाग मान। BC ·व्याख्यानोदाहृतग्रन्थग्रन्थकर्तृसूची पुटसध्या पुटसङ्ख्या प्रन्थनाम प्रन्थनाम . . अगस्त्यसंहिता १०,१५,१०४,२१६,२९९ कुलचूडामणिः १४३, १४८ अग्निपुराणम् ४ कुलसारः १५२,१८५ अध्यात्मरामायणम् ८ कुल्लाणवः ३६, ३९-२, ४९, अपराधस्तुतिः २०२ ७५, १४१, १४२-२, १४९, अमरः ११३, १६२, २४२, १५१-२, १६८, २०२, २४५, २५६-२, २७०, २०३-२,२०६,२०९,२१०, २९८-२, ३२८-२, ३३४ २१९, २१३-३, ३२६, ३२८ अमृतारहस्यम् २१४ । कोलोपनिषद्भाव्यम् ३२७ आकरः १४६ चिद्गगनचन्द्रिका १०३ आगिरसवचनम् ४१ । जैमिनितन्त्रम् १३४, १४६ आत्मपुराणम् ३६ ज्ञानार्णवः १०८, १४३, १६८, उत्तरचतुश्शती . १७५, १७६, १७७ १७१, १९३, २०६, २५४, उत्तरचतुश्शतीव्याख्यानम् १९७ २७७-२, २७८ उत्तरचतुश्शतीसेतुबन्धः . ४४ | ज्योतिर्नियन्धः ३३६ उपनिषत् ३९ | डामरतन्त्रम् २७८, ३३० ऊर्ध्याम्नायः २७४-२ तत्त्वविमर्शिनी १७४ एकवीराकल्पः २६९ तन्त्रम् २१५-२, २२९, २३०, कादिमतम् २४१, २५५, २७९, ३३५, ३६१ कामिकागमः १०३ तन्त्रप्रामाण्यखण्डनम् भट्टोजि कालिकापुराणम् . १४९, १५२, ३६४ दीक्षितकृतम् काशीग्वण्डः १४६ तन्त्रग्नम् ४४, ५२ कुण्डलिनीविमर्गः १९८ तन्वगजः ३६, १३७, १९४-४, कुमारीतन्वम् १९५-३, १९६, १९७, २७८ . . . .

·३८८ परशुरामकल्पसूत्रम् पुटसङ्ख्या ग्रन्थनाम पुटसञ्जया | ग्रन्थनाम . . तन्तसारः ९६, १११, ११७, | देवीरहस्यम् ३४८ २८३, ३१३, ३२३, ३३१ धूर्तस्वामिभाष्यम् . २४३ तन्त्रान्तरम् ४६, ५६, ७६, नामधेयपादः १४६ १६२, १६३, १८६, १८९, नारदपाञ्चरात्रम् २२२, २७० १९९, २०५, २१४, ३१३, नारदीयम् २२४ ३२६,३३०,३३१,३३४-२, नियातन्त्रम् १०७, १०९, ३०४, ३३५ ३४२, ३६२ नियारहस्यम् १२४ तन्त्रालोकः ५० नित्याहृदयम् १७८, १७९ ताराभक्तिमुधार्णवः १४२ / नीलातन्त्रम् २१४ तैत्तिरीयारण्यकम् १४ | नृसिहतापिनी १४ त्रिकूटारहस्यम् १५२, ३४४ | नैषधम् . त्रिपुरारहस्यम् ४०, ५०, ५१, पद्मपुराणम् ९९ ५९, १३४, ३४३, ३५१ परमानन्दतन्त्रम् १७-२, २४, त्रिपुरार्णवः १०, १७, १०२-२, २६, ३७-२,५१,५५,८६, १०७, १०९, १२८, १३३, ९०,९१,९२,९४,१०९, १४१, १४२, १४४, १५०, १११,१२४,१२८-२,१५०, १५९, १९८, २००, २०१, १५२, १६३, २०१, २०५, २०४, २०६-२, २०८-२, २०७,२०९,२११-२,२१३, २१२-३, २२२, २७६, २१४, २२९, २३०, २३८, ३२८, ३३०-२, ३३१ २४८,२६३,२७२,२७३-२, त्रिपुरोपनिषत् २७६,२७७,३२८,३३२-२, श्रेपुरसिद्धान्तः ३३३, ३३५, ३३६, ३३७, ३३९ त्र्यक्षरकोशः ११३, २४२ परमानन्दतन्त्रटिप्पणी १०९, १३३, १५२ दक्षिणामूर्तिसंहिता १०९, ११९, परमार्थसारः २९ १६२, १६६, २६९, २७७-२ | पुष्करमाहात्म्यम्. ४ देवीभागवतम् ९९,१००,११७, पूर्वचतुःशती १३६ ११९, १२३, १५५, १९२, प्रपयसारः २७२ २१७, २१९, २४१, २८१, ३३५ / प्रपनसारसंग्रहः देवीयामळम् १४१, २१० 'प्रमोपचन्द्रोदयः . . १०७ . .

·व्याख्यानोदाहृतमन्यप्रन्थकर्तृसूचि पुटसध्या पुटसङ्ग्या ग्रन्थनाम मन्थनाम . . . फेदकारीतन्त्रम् . १५३ | महाभारतम् ७,२६,८६ बीजकोशः १२४ मार्कण्डेयपुराणम् बृहत्पाश्चरात्रम् १११ मालिनीतन्त्रम् १८५, २२३ वृहद्वामकेश्वरतन्त्रम् ३७, १४६, मुक्तिखण्डः (सूतसहिता) ५,७ २०१, २०९-२, ३६१, ३६२, ३६३ मृगेन्द्रसंहिता २६ बोधायनाचार्याः ५७, ५८, १३८, २७२ मेदिनीकोशः २३५ ब्रह्मगीता ३, ४ | यज्ञवैभवग्वण्ड. ४,५,६-२ ब्रह्मवैवर्तम् २४३ . यामळम् ८६, १०७, १४२, १५३ ब्रह्माण्डपुराणम् ६, १४,९८, योगिनीतन्त्रम् ३९, १०८, ११८, १०६, १५२, १५५, १५८, २०२ १२३,१२४,१४०,१५६-२, ब्रह्मोत्तरखण्डः १६४-२, १७०, १७४, ब्राह्मम् १६-२ १७५-२, १७६-२, १८१, भगवत्पादाः ६९-२, १९८ १८२, १८५, १८७, १८८, भगवद्गीता २९, ३५, ४३,१५५, १९८,२०१,२०३-२,२०८, २१९, ३२३ २११,२१८,२१९,२६९-७, भट्टपादाः (वार्तिके) ३, ३२ २७०, २७६, २९६, ३२७, भवस्वामी ५७-२ ३२८, ३२९, ३३०, ३३१, भागवतम् ६,९,१२-२,१३-२, ३३३, ३४०, ३६२, ३६३ १६, २७,४२, १३९, १४१, योगिनीतन्त्रव्याख्यानम् . ४१ २१९, ३३८ रतिरहस्यम् २६२ भागरतादिः ११० रनत्रयपरीक्षा २०, २२ भावचूडामणिः १४९ १५१ रहस्यार्णवः ५३, १४८, २०१, भावनोपनिषत् २१०, ३३०, ३३२, ३३३ भामुरानन्दनाथपादा ३४ | गमतापिनी १४ भूतपचकविवेकः २१८ दयामटम् ३९,८६,८७, २१२ भैरवीतन्त्रम् १४३, १४४, १४५, २७० लघुम्तरः १४२ मदनमहार्णतः ६७ लेगम् मन्थानभैरवतन्त्रम् १५ वक्रतुण्डकल्पः २७० महाकालसहिता १४३, १४८ वरिवस्यारहस्यम् . १२०, १२३, १९७ . . . .

·परशुरामकल्पसूत्रम् : पुरसङ्ख्या '. २८, २९ . प्रन्यनाम पुटसङ्ख्या प्रन्यनाम वामकेश्वरतन्त्रम् १०७, १०८, सप्तशती २०२ १०९, १२२, १७३, १७४, समयाङ्कमातृका . १५०, २२१ १८१, १८३,१८७,१८८-२, समयाचारतन्त्रम् १४२, १४९ १८९-२, १९३, २०२ सहस्त्रनाम २०२ वासिष्ठम् २६, २१८ | सहस्त्रनाममाप्यम् विद्यारण्यम्वामिनः ११० सिद्धान्तप्रन्यः १२४ विशुद्धेश्वरतन्त्रम्. २८३ सिद्धान्तशिरोमणिः विश्वकोशः १६१ मुन्दरीतन्त्राणि. • विश्वामित्रफल्पः. ३०६ / मुन्दरीहृदयम् १०३ विष्णुपुराणम् ३२, १५४ | मुभगोदयः वीरचूडामणिः २११ सूतगीता ८ वीरतन्त्रम् २२२ / सूतसंहिता २७, २१७ वैजयन्ती १८, २४२ / सेतुबन्यः १४,७९,१०५,१०६, वैद्यसारः ६७ १०८-२,१२०,१२२,१२४, शक्तिरहस्यम् ३९ १५८, १८, १८६, १९७, १९८ शक्तिमङ्गमतन्त्रम् . २०१-२, २९६ / सौन्दर्यलहरी १०७ शक्तिसूनभाग्यम् . २२ / सौभाग्यानन्दसन्दोहः १२,१२९, -शंकरभगवत्पादाः २०१, २१६ १३०, १५०, • शाण्डिल्यसूनम् . १३/ सौरतन्त्रम् . २७८ शारदातिलकम् । २५२स्कन्दः ३२ शिगभूपालपद्धतिः १०७/ स्कान्दम् .२६, ३०, १२४ शिवमहिम्नम् १६० स्वच्छन्दतन्त्रम् . २० शिवमाहात्म्परखण्डः ५,१० म्वच्छन्दसमहः पिरहस्यम् २२२ । स्वतन्वतन्वर २०२,३३३, ३३८ श्यामारहस्यम् ६५ ३५१, ३५९ श्रीचक्रसहिता २७७ , हिरण्यकेशिसूत्रम् ९२ श्रुतिः ४८ हिरण्यकेशिसूत्रव्याख्या १८ सनत्कुमारतन्त्रम् २२१ । ममाहेश्वरतन्त्रम् ४३.१४८ . .