·કર્મચારઃ અનુક્રમણિકો: - ૧ પ્રસ્તાવના ૨ ભૂમિકા ભાગ લે છે -પ : - વિવય કૃષ્ણ ! પાવિષય:- ૧ જગતની વિચિતા અને ગલા વર્ગઃ - તેને કારણે જાણવાની હે વ ચાલુ ક્રિી: ૨ : * - ૧૮ વણ ચાલુ છે , ૨ જડ અને ચેતન્યા, ૬ ૧૧ આભ પ્રદેશ અને - તન્યા લાગણીના તરગે, ' આમ પ્રદેશોની સંસર્ગ ૧૨ તથા વિસર્ગ તિઃ ૪ લાગ ચલાવના: અને લાગણીઓને ૧૨ ગરબળ-આદિલ પર એવા મેળવે ૧૩ અથવસ લાગ : • ૫ શરીરમાં આત્માને લાવે છે ણિીએ ભાગ લો ૧૪, અર્થવસાય: ભાગ ૨ બારીકમ. ૧૫ પુનરાર્તન : ; બિ–પરમાણઃ ' ૧૬ બંધઃ અને . ૧૮ છે આખી વસ્તુશ્કન્ધાર ૭૬ ૧૭ સમય '૮ પરના ત્યા ૧૮ સંપ્રદ, ભાગરજે રાતા: ગલમ્ ૧રથાન પરમાણુઓ કેમ? - ૨ બંધના : પ્રકાર: - :. ૦ આ કરાર.. બંધનઃ, ૧ પ્રદેશ બંધ: ૯૭ નિધઃ નિકાચના ૨ પ્રકૃતિ બંધઃ ૩ સંક્રમણ રિધિ જ રસધઃ ૧૦૩ - ૮ આ કરણે ઉદ્વર્તન, જ બધેના નિમિત્ત દ્રવ્ય ક્ષેત્ર, ?? અપવર્તના ઉદીરણઃ ટાળઃ ભાવ ને ભવઃ ૧૦૮ ઉપશમના ' ', ૧૧ પરમાણુઓમાં રહેલા : ૯ કરણની વિચિત્રઅસર ૧૩૫ સિં૫, ગુણે, [મા - ૧૭૭ અસંખ્ય આમ પ્રદેશ ૧૧ અબાધા કાળઃ ; , ૧૪ , સાથે લાગેલી અનંતી : પર નિક અને ઉદયવશિકાદ ૧૪ કામ વર્માના દરેક ના ૧૩ સાક નોમાં અને ના -- ૧૪ સંગ્રહ ૮૮ .

·જેને તત્વજ્ઞાન-ગ્રંથમાળા:
કર્મ વિચાર
ભાગ ૧ લો :
ભાગ ૨.
:
બિંધ
ત્રી એકૃતિ
સત્તા
બીજી આવૃતિ *
13
- 1
જ”.
પ્રભુદાસબેચરદાસ પારેખ..
પ્રકાશ
હિમતલાલ પ્રભુદાસ પારેખ
લલિતકુમાર પ્રભુદાસભાઇ .
વીર સંવાદ સને ૧૮
કાં હિંન્દ્ર પ્રિન્ટ લિરિક રાહત
- ભાગનું

·• 3
પ્રસ્તાવના' .'
કર્મ ગ્રન્ય જેવા અનિગહન શિવમાં પ્રવેશ કરવા માટે
અતિ સરળતાથી સમજુતી આપનારા આ વિચાર નામના ગ્રંથની
માંગ તેના રસિક વાચકો તરફથી અવાર નવાર રહ્યા કરી છે,
પરંતુ પહેલા બે ભાગની એક પણ નકલ પાસે ન હોવાથી તે છાપવા
શા ઉપરથી? અને વાચકને તે શી રીતે પૂરા પાડવા? એ પ્રન
થઈ પડ્યો હતો.
તેમાં છાણીના જેના પુસ્તક સંગ્રહમાંથી ભાઈશ્રી સુરેન્દ્ર
ચુનીલાલ મારફત એક કેપી મળી આરી, જેના ઉપરથી સુધારે
વધા કરીને આ અનિવાર કરવામાં આવી છે. '
પહેલા બન્ને ય ભાગે ના- આનામાં આપી શકાતા હતા
પરંતુ ચારગણું મોંઘવારીના સમયમાં પણ-બનેયની કિંમત
રૂ. ૧-૨–૦ વધુ પડતી જણાશે નહીં. આવા પુસ્તકે સસ્તામાં
સસ્તા આપવાની ધારણા ઉપરના કારણે બર-શાવી શકાતી નથી.
મેટી સંખ્યામાં ખરીદીને ભેટ આપવાના ઈષ્ણુ સજજનોને સેંકડે .
ઉચિત રીતે ઓ કિમને એપવાની અને ઇચ્છા ધરાવીએ છીએ.
રહી જવા પામિલી અશુદ્ધિઓ વાચકે વર્ષ સુધારી લઈ
વાંચી શકશે. એવી આશા સાથે વિરમીએ છીએ.
અને બિલ્ડીંગ રૂમ નં-૬૦
પ્રોસેસ સ્ટ્રીટ. મુંબઈ
લી. પ્રકાશો:
પ્રાપ્તિ સ્થાન –જ: અને પ્રકાશના નિવાસ્થાને
——-

·.
ભૂમિકા,
હિંદુસ્થાનમાં સામાન્ય અભણમાં અભણ પ્રજાજનોને
માટે કમ શબ્દ પર આવો આપણે સાંભળીએ છીએ.
" જેવા મારા કર્મ કર્યા કરમ બગવ્યા વિના છુટ નથી વિગેરે.
-તા, આ કર્મ શું હશે તેને કશે સ્પષ્ટ ખુવાન
'સમાજને મળ નથી. પરંતુ વંશપરંપરાથી દમ શબ્દ વાપરતા
આવે છે. લો કર્મ એટલે શું?” એ ભલે ન જાણતા હશે, પરંતુ
તે શબ્દ પ્રયોગનો પ્રચાર ખૂબ વિચાર પૂર્વક થયેલો છે. અને
'તેની પાછળ મહત્વની વિચારણા. સંશોધું તો વિજ્ઞાન પન્ના
છે, તેની પણ ભાગ્યેજ કેઈને ખબર હશે.
કર્મ ભાગ્યદેવ નશીબ વિગેરે જુદા નામે
કર્મનાજ છે.
તેના ભાગ્યનો ઉદય સારે છે” દેવનીગંતિ ન્યારી
છે.” “ તમે નશીબદાર છે વિગેરે વાકય રચના સર્વ પ્રકારના
લકામાં પ્રચલિત છે.
પાલિયન બોનાપાર્ટ જેવા બુદ્ધિશાળી માણસે પિતાને
વિજય થાય, તેને માટે કેટલા કેટલા વિચાર પૂર્વક પ્રયત્ન કરેલા
ન હતા.છતાં ટલુંમાં તેને નિષ્ફળતા મળી. અને, સેંટ હેલીના
તમાં લાંબા વખત સુધી કેદ ભોગવવી પડી અને ત્યાંજ મરવું પડ્યું,
આમાં તેના પૂર્વકર્મની તેવી કંઈ અસરના પરિણામ શિવાય બીજું
કલ્પી શકાય તેમ છે ? જીવનમાં જાણતાં અજાણતાં થતી ભૂલે
*ઈ પણ જાતના કારણ વિના કેમ થાય? અને એ ભૂલનું
પિરિણામ તે જોગવવું જ પડે છે. જો ભૂલનું પરિણામ ન ભોગવવું
પડતું હોય તો નેપલિયન નાપાર્ટને કેદમાં શાં માટે રાખો
પડે છે અને ભૂલનું પરિણામ ભોગવવું પડતું જ હોય, તે ભૂલ
“પણ” ઈ પણ પ્રેમની ભૂલનું પરિણામ દેવું જોઈએ
છે
1

·જ આ વિચાર સરણિ આપણને ભૂલની પરંપરાના કાર મૂળ સુધી લ ઈ જ છે, અ ને ત્યુ આપણા હાથમાં શિવાય બીજું કાંઈ સાવશે નહીં. -એવી રીતે ભૂલની પરંપરાને વિચાર કરતાં છેવટે હમ બાધી છેવું પડશે તેવી રીતે એકત્સાસ સારદેશને સારા કુટુંબમાં જશે અને ઉત્તર તેના:વનને વિકાસ થતું જાય, ઉન્નતિ ઉપર નિતિયએજ જાય. તેને સારા સમજાય. તેના સુમાં પણ છેવટે કર્મ હાથ લાગ્યા વિના રહેશે જહીં. જોકે–આર્થનિક વૈજ્ઞાનિક આવી ગઈ. વાત કહેતા નથી. કેમકે હજુ આ વાત તરફ તેઓનું લક્ષ્ય જ નથી. કારણ – વિશ્વ તવઝન અને વિજ્ઞાનના મૂળ આધારભૂત મુખ્ય પદાર્થ આત્માજ, હજુ તેમના હાથમાં આવ્યું નથી. ત્યાંસુધી તેમનું વિજ્ઞાન એક અપૂર્ણ અને પારમાં પહેલી પૂણી જેવું છે, અને તેમાં હજ તેઓને વિજ્ઞાનના મુખ્ય પદાર્થ આત્માજ હાથલા થી. એ સ્થિતિમાં એજ વિજ્ઞાન બ્રતીક તત્ત્વજ્ઞાન અને વિજ્ઞાન આગળ "ાભેરુ મળસરસવ”ની સ્થિતિમાં છે. આજકાલના પ્રચારક સાધનોથી તેની જાહેરાતો ગમે તેટલી ડબેટા ખાય" ઉપચાથતી હોય તેટલા ઉપરથી તેની પાછળ કઈ સંગીતઃમિકતા છે એમ માનવાબેંક અકારણ નથી. નાવિછરીતે આજનું વિજ્ઞાન જળ બાષ્પાથરથામાં છે. અને તે ૪જી યુવાવસ્થામાં આવી શકે એ સંભવ નથી. માત્રામાં સાજે આવીને તે એક જાતની ખન્નરમાઈશ્ક છે. • - બાંદરામાંમી અનુષ્યજાનારી વિકાસ કાર્વિને જાહેર કર્યો છે. અને આજે અતિશામાં એ જીણું શીખવાડાઈ ૨હ્યું છે. તાનગતિકતા આજે એટલી બધી વધી છે કે તેને કઈ કી રાતું નથી ઇર્વિનન્મજે તેનાથી તે હેત, તો અભ્યાપ તેને મૂકીકત - ભાઈ હાર્વિક મનુષ્યમાંથી વિકાસ નેતનું પ્રાણી, ઉપન કરોતેને જવાબ તારી પાસે ? બાપુ : જેમ મકલાંમાંથી અડકી, તેમાંથી વાંદરા બેમાંથી ·૬૩ નર્માણ છતાં તેની પાછળની અને આમળની જાતિઓ જાતમાં આજે મળે છે. તે પ્રમાણે મનુષ્યની આગળની ઈજાતને બતા- વિનભાઈ મનુષ્ય થવું એટલે પ્રાણીસૃષિના વિકાસનો અંત ૧ આ. એમના અભિપ્રાય આરાળકશે વિકાસ જ ન : થાપ કેમ ?” - આ પ્રના તારી પાસે ત્રાળો છેભાઈ ! ખરી રીતે તેની પાસે તેના - નાબાજ Hથી. એવી જ સ્થિતિ બિચારા ન્યુટનની ઘણે અંશે છે. પરંતુ આજના એપવાસીબોની મદશાજ એવી છે, કે “આપની ફરી તે કાર:બીજની લાપસી-તેરી...અદશામાં તેને સમ- જાવા જવાકઅર્થ HAી. સુવરી શ્રદરનિ શીખામણ આપવા ગઈ અને તેના જેવા હાલ થયા. હાલ આપ થાય કારણ આતેની છે તે કારણે બેકાબલા છે. નહિંતર, એક અમેરીકન પ્રખર વિકાને ડાધીમમીપૂરની ખબરઅલીધી છે, એને ટો પરના ગપ્પીદાસ તરીકે તેને જાહેર કર્યા છે. ઉપરાંત-“કઈ પણ પ્રાણીતિ નીમી જાતિમાંથી 'વિકાસ પામે છે, માના માનવમાંથી વિકાસ પામે છે” એ *સિદ્ધાંત પ્રમાણભૂત પૂરાવાથી સિદ્ધ કર્યો છે. આ વિદ્વાને માત્ર ડાર્વિન સામે બખાળો કરવા છે, એમ થી.પતિહાસ સાધનઃ પ્રવાસ અને નિપ્રવેશ વગેરે વિશાળ સામીને આધારે એસિરીને પિતાના વિશાળ માં જાહેરમાં મુકેછે. *છતાં; આપણી મિશાળામાં તે નિ અને એચજી. છેલ્સ જેવા તેના અનુયાયને એના આધાર ઉપર લખાયેલા માડવપુસ્તકે હવે મુંબઈ જેરામાં શ્રાથમિક વર્ગોમાં સરકારે “ચાલતા કર્યા છે આનું પરિણામ એ આવે છે, -હ્મપણી શાળા કિસ કીજ આપણી માતા સતાથી તદ્દન વંચિત રહેવા ભારતના દરેક પ્રાચીન દઈને કર્યું તો સ્વીકાર કરતા જ છેભારતના દરેક મુખ્યદાના હિતમાંથી પામે છે.

·અને તેની અસરનું પ્રતિપાદન કરનારા અનેક અવનરણે આપણને
વળી શકે છે. પરંતુ વિસ્તાર નવથી અમે તે અહીં ટાંકના નથી.
*, દાનાથિ વેદિક સાહિત્યમાં પણ મની વા મળે
છે. અને તે ક્રિયમાણ સંચિતઃ અને પ્રાર: રૂપે વર્ણવાયેલ છે.
કર્મ શબ્દના બે અર્થ તે ભાષાશાસ્ત્રમાં પ્રસિદ્ધ છે
૧ કર્મ એટલે દિવાઃ પ્રવૃત્તિ. ૨. કર્મ એટલે એ
કરેલી ક્રિયાનું ફળ જેને લાગુ પડે, તે.
જેમકે–દેવું, જવું, ખાવું, વિગેરે ક્રિયારૂપ કર્મ છે. અને છોકરી
કાચ ભાંગે છે.” “ છે લાડુ ખાય છે." વિગેરેમાં કાચ કે
જેના ઉપર ભાંગવાની તુટવાની-ભંગાણ થવા૫ અસર થાય છે.
અને લાહુ, કે જેના ઉપર ખવાવાની ક્રિયાની-ખવાઈ જવારૂપ
અસર થાય છે. તેથી તે કાચ? અને લાડુ: કર્મો છે.
ત્યારે વેદિક સાહિત્ય – ક્રિયારૂપે કરી પ્રવૃત્તિને પ્રિયમાણ
અને તે સંચિત થાય છે. અને કાળાંતરે તે ફળ બતાવે છે.
ત્યારે તે પ્રારબ્ધ રૂપે કહેવાયું છે.
ત્યારે “સચિન એટલે શું એકઠું થાય છે જ્યાં એકઠું થાય
છે? કેવી રીતે તે ફળ બતાવે છે પ્રારબ્ધ રૂપે કેમ બને છે આ
વિગેરે પ્રશ્નોના કશાથે વિગતવાર ખુલાસા જણાના નથી. તે
કાંતિ તે જાતનું સાહિત્ય નષ્ટ થયું છે. નષ્ટ થવું હોય,
તે પણ કેટલાક ફકરા આજે મળવું જોઈએ. પરંતુ તેમાંનું કાંઈ જણાતું
નથી. ભારતના પ્રાચીન વેવક ગ્રંથ ચરક સંહિતામાં પણ કર્મની
વાત કાંઈક વિગતવાર આપી છે, અને “પૂર્વભવના કર્મ લીધે થતા
રેગો કર્મના ક્ષયથો જ નાશ પામે છે” એમ પણ જણાવ્યું છે.
નિદિ દેવ-શબ્દન કર્મ યત પર્વ-દહિકમ !
હેતુસ્તકપિ કાલેન રોગાણામુપલભ્યતે ૪. ૧૧૬,
નહિ કમ મહતુ કિશ્ચિત્ ફલં યસ્ય ન ભુજયંતે!
ક્રિયા-કર્મજ ગા: પ્રશમં યાન્તિતતક્ષયાત ૪િ૧૧
,
}

·. :- અર્થ:- “પૂર્વ ભવના શરીરથી કરાયેલું અને વિને નામે , એાળખાતું કર્મ પણ રેગેનું કારણ બને છે. પરંતુ જ્યારે કર્મો ફળ રૂપે ભર્ણવાય, ત્યારે લાંબાકાળે તે સમજાય છે. ૪,૧૬ એવું કઈ પણ નાનું કે મેટું કર્મ નથી, કે જેનું ફળ ભોગવ્યા વિના રહી શકાય છે. ગમે તેટલા પ્રયત્ન કરવામાં આવે પણ કર્મને નાશ થાય છે, ત્યારે જે તે રોગ મટે છે.”૪૧૧૭. આ રીતે કર્મના સંબંધમાં વૈજ્ઞાનિક ભૂમિકા ઉપરના ઉલ્લેખ મળી આવે છે. 'પરંતુ, જન શાસ્ત્રોમાં--કર્મના વિજ્ઞાન વિષે બહુજ મેર મેટા અંશે છે, પ્રાચીન સાહિત્યમાં જે ગ્રંથોનાં નામો મળે છે, તેની ની સંખ્યા મેળવીએ, તે કોડેની સંખ્યા થાય છે. પરંતુ તે જવા દઈને, આજે કર્મ વિના મળતા સાહિત્યના ગ્રંથની લેક સંખ્યા ગણીએ તો તે પણ લાખોની સંખ્યામાં થવા જાય છે. એટલું વિશાળ પાયા ઉપર ર્મના વિચારને લગતું સાહિત્ય આજે વિદ્યમાન છે. કર્મને લગતી બારીમાં બારીક વાતો તેમાં એટલી બધી છે કે-છંદગીભર તેનો સ્વતંત્ર રીતે અભ્યાસ કરામાં આવે, તો પણ પૂરી થાય તેમ નથી. જૈન શાસ્ત્રોમાં કર્મના વિચારને લગતું સાહિત્ય માને છે આખા જગતંના લક્ષણના નાના મોટા તમામે તમામ ત્રિકાળમાં બનતા બનાના કારણો અને સંજોગેનું એક ચોકકસ માપક યંત્ર થરમામીટર-હેવ તેમ જણાય છે. દક્ષ જગતના દરેકે દરેક પદાર્થોની વિવિધ પરિસ્થિતિઓના, કારણે તે સંપૂર્ણ માપ પૂરું પાડે છે. અમુક માણસ કાળો કેમ? ડીંગણે કેમ? ઉ મં? આંધળે કેમ કેમ ઝાડના પાંદડાં લીલાં કેમ મરચું તીખું કમ? શેરી ગળી કેમ? પક્ષિ ઉડે છે કેમ? સૂર્ય તપે છે કેમ? ચંદ્ર શીતળ કેમ? પાછું પ્રવાહી કેમ? અને મધમાખી આટલી હશયાર કેમ દિકના કારણે પદ્ધતિસરનાક ગ્રંથને પ્રખર અભ્યાસ બરાબર કહી શકે. તેમાં ફેરફાર કેમ કરી શકાય? કયા કર્મની અસર . 15 ·ભાગ યાર , કેમ ભૂંસી શકાય છે તેના ઉપાયે ને કેમ પણ તે પપ્પાનસર બનાવી શકે છે.• આટલી ઝીણવટ.એમાં અતિ સંક્ષેપમાં છતાં અતિ- વિસરાતી મળી શકે છે. તેમાં સામાન્યૂ રીને સરળતાથી પ્રવેશ કરવા માટે વિદ્યાર્થી- ઓને માર્ગદર્શક રૂપે આ કર્મ વિચાર નામના ગ્રંથના જુદા જુદા ભાગો રચવામાં આવ્યા છે. જલા ભગની આ ત્રીજી આવૃતિ છે. બીજી ભાગતી, બીજી આવૃતિ છે. અને ત્રીજા ભાગની બીજી આવૃતિ પ્રસંગે કાઢવાની ધારણા છે. અને તક મળશે તે આંગળના કરવાની પશુ બાવના છે.” આની ર્તિમાં– કેટલેક વધારા તથા કેટલુંકસ્પણી ક વધારવામાં આવે છે. તે આ પુસ્તકના પહેલા વાચ જોઈ શકશે. જેમ બને તેમ સરળતાકાવવા પ્રયાસ કર્યો છે. છતાં વિષયની ગરિતાને લીધે કયાં કરીનના અસ્પષ્ટતા રહેવા પામી હશે તે તરફ અમારું લક્ષ્ય દેરવવાથી હવે પછી તેમ . ઘટા ફેરફાર કરીશું. આ કર્મવિચાર લખવામાં બહારના દાતાલેવા પડે છે અને વિદ્યાર્થિઓને સમજાવવા માં અનેક કપિત!ઘટનાઓ વવી પડે છે એમ કરવા જતાં કર્મશાસ્ત્રના અભિપ્રાથી કાંઈ વિપરીત બનતું હોય, તો તે દેથી અમે અમારા અંતકરણને મુકન રાખવા ઈચ્છીએ છીએ. જેમ તેમ કરીને શાસ્ત્રથી વિરુદ્ધ જઈ પ્રતિપાદન કરવાની અમારી ઈચ્છા નથી. માત્ર સમજુતીખાતર નિજ ભા પ્રકાસદરવા નાં પશુ દેશના ભાગીદાથvtતું દેવ- તો તેની"હમા યાચી વિરમીએ છીએ ગેલવાડી: મસા: ૨૦૦કામણ.૮: છે. પ્રભુદા બેચરદાસ પારેખ .

·ઉઝ અહમ્
કર્મ – વિચાર.
ભાગ ૧ લો :
અબ્ધ :
સેજક :
પ્રભુદાસ બેચરદાસ પારેખ

·મલ
{ - ૮:]
આદિ-નિયા : (ાન :
વિધ-પિતા : ૧ શિશિન-માનવના :
આદિ-ધર્મ પ્રતા :
ભ - જિન : ન જ બન્યા. ૧.

·પાડ ૧
લે ?
વિષય :
જગતની વિચિત્રતા અને તેના કારણે જાણવાની ઈચ્છા.
મહાશય! વિદ્યાર્થિ બંધુઓ!
તમે કોઈ વખત હસે છે? રડે છે ? માંદા પડે
છે? હેરમાં આ પી જઈ મનમાં આનંદ અનુભવો છે?
તમને કોઈદાર બીક લાગી છે કે વડલાના વિગે
શકાતુર થયા છે એવું તમને યાદ છે? અને એના મૂળ
કારણે જાણે છે ?
ના, જી !
, લંગડા, કેરા, અભિમાની, મહાચતુર,
ભીખ માગતા ભીખારી, દાન આપતા શેઠ શાહુકાર, રાજા,
મહારાજ, ને મજુર તરીકે જીવન ગાળતા મનુષે તમે
જોયા છે?
હા, છે! ઘણુએ.
તમારું શરીર કેવું દેખાવ છે? તમે સારો પિોષાક
મેળવી શક્યા છે, તમારું કદ જોઈએ તેવું માપસર ઉંચું

·૪ ]
છે. તમારું હે દરેકને ગમે તેવું છે, વારૂ! તમે એવા
પણ માણસે જોયા હશે, કે જેઓ કાળા, કદરૂપ, ઠીંગણ
અને ગદા હેય છે. તેની સામે જોવાનું કે તેમની સાથે
બલવાનું પણ ઘણું એને ગમતું નથી.
હા, એવું પણુ ઘણી વખત જોવામાં આવે છે.
ઉપર કહેલી ઘટનાઓ મનુના જીવનમાં તમે જુએ છે
એટલું જ નહિં, પરંતુ તેવા જુદા જુદા બનાવોથી દુનિયામાં
અનેક જાતની ચિત્રતા પણ જુએ છે કે
હા.
એ “વિચિત્રતા” શાથી હશે? તેનું કારણ” કઈ
સમજે છે ?
x
||
તમારા શરીર તરફ એક વખત નજર કરે-આંખ,
કાન, નાક, હાથ, પગ, રહે, પટ વિગેરે કેવા છે? તેને
ખ્યાલ કરે, એવા બીજે કયાંય તમે જાવે છે?
હા, અરે ! દરેક માણસને મારા જેવાં જ હાથ,
૫ગ, વિગેરે છે. જ્યાં કોઈ જાતને ફેર છે?
ઠીક, દરેકના હાથ, પગ વિગેરે વિશે આપણે
જોઈએ છીએ, તે કયા કારખાનામાં બન્યા હશે? તેનું
કારખાનું તમે કયાંયે જોયું છે ?
t
એ શેમાંથી બનાવ્યા હશે ? કઈ વસ્તુની મેળવણીથી
બનાવ્યા હશે? કોણે એ મેળવણી કરી હશે ? ઘાટ સરખા

·[ ૫
થાય, અને તે દરેક અવયવો વળી સી સોના ઠેકાણે
ગોઠવાઈ જાય, એવી રીતે કેણે બરાબર માપીને ગોઠવ્યા
હશે ? આંખો પગમાં કેમ ન પેસી ગઈ? નાક પીઠમાં
કેમ નહીં ચુંટી ગયું હોય ? જીભ ઢામાં જ કેમ?
આપણું શરીર જે વસ્તુઓનું બનેલું જણાય છે,
તેવી વસ્તુ નો પાક કે નિપજ કોઈ દેશમાં થતી હોય, તેવું
તમે સાંભળ્યું છે?
તમે ખાધેલી રોટલી કયાં જતી હશે ? તે જ
રોટલી કે તેના ટુકડા કદી તમે ફરીથી જોઈ શકે છે?
ના !
કેમ? તેનું શું થતું હશે ?
કાંઈ સમજાતું નથી.
ઉપર કહેલા દરેક બનાવોના કારણે તમે જાણતા
નથી, છતાં માત્ર તમારી એ બાબતે જાણવાની ઈચ્છા અને
મહેનત હોરી જોઈએ. પરંતુ તમારી વિચાર શક્તિને
કામે લગાડશે, તે તમને આપોઆપ કેટલુંક સમજાશે,
અને આ પુસ્તક તમને એ સમજવામાં પૂરતી મદદ
કરશે.
સુદી
(૧) જગતની વિચિવનાને ખ્યાલ.
(૨) વિચિત્રતાનું કારણ, અને તે જરાવાની ઈરછા
[જિજ્ઞાસા

·પાડ ૨ જે.
જડ અને ચૈતન્ય
*
.
યા પાઠમાં દુ યાની આ બધી વિચિત્ર ઘટના
એનું કારણ જવામાં મદ કરવાનું મેં માથે લીધું
છે, તે હું તમને સમજ પડશે, તે ૧ ? તે સહેલાઈથી,
અને સાટ મુદ્દાથી ૨ મજાણું છું.
આવે. જુઓ તે, એ શું છે?
આ કબાટ છે.
આ બીજું શું પડયું છે?
મેટે પત્થર ભીંતને અલીને પડ્યો છે.
એમાં અને તમારામાં શું શું મળતું આવે છે?
તે તરે રમજી શકતા છે, તે કહે.
મારામાં ને એનામાં “ઘણું સરખાપણુ” છે, હું
ઉં છું, કબાટ પણ ઉો છે. ઉભું છું, એ પણ
ઉભે છે. માર માં પિલાણ છે, તેમ એમાં પણ છે.
કેજ સાજ ધકકે વાગતાં અમારા બેમાંથી કઈ પડી
તેમ નથી. રંગમાં પણ અમે મળતા ધારીએ, તે
Lળી શકીએ તેમ છીએ. મને તો એમ જ લાગે છે, કે

·[ ૭
અમે બને ય એકજ જાતના છીએ, અને તદ્દન મળતા જ
છીએ. આપણે તેને આડે પાડી વાડીએ, તે, તે પણ
મારી માફક આડે સૂઈ શકે.
X
X
x
ઠીક, તમારા બનેયમાં કોઈ ફેર–તફાવત” જુઓ
છે? જરા વિચાર કરવાનો હું તમને વખત આપું છું,
જે તમારા બનેયમાં કોઈ ફેર હોય, ને તમે સમજી શકતા
છે, તે બરાબર વિચાર કરીને કહે.
એહે ! મટે ફેર છે. ક્યાં છે? કયાં હું? એ
એકજ ઠેકાણે પડ્યો રહે છે. હું રહું છું, બેસું છું, ઉ
છું, બેલું છું, વાત કરું છું, ખાઉં છું, પીઉં છું. એમ
અનેક કામે હું “મારી મેળે” કર્યા કરું છું. એમાંનું
એક પણ કામ આ કબાટ કે આ પત્થર કરી શકે તેમ
નથી. મેં કરી તેમ કરતા તે એને જોયા નથી.
મને કઈ લાત મારે, તે મને તે વાગે, ને મારા
મનમાં ગુરુ આવી જાય છે. પરંતુ, આ કબાટને ગમે
તેટલું મારવામાં આવે, તે પણ કંઈ નહીં. “પત્થર ઉપર
જાણે પાણ. તે જુઓ, આ મેં પગની ઠેકર, લગાવી.
પણ બોલે છે કે તે પછી સામે મારવાની
તો વાત જ શી ? મને લાગે છે, કે-“એને લાગતું જ
નહિ હેય.” અથવા “એના મનમાં કોઈ આવતું
જ નહિ હોય. એનામાં કંઈ પણ પ્રકારની મારા જેવી
“લાગણી” જ જણની નથી. ખરું કહું તે-તેનામાં

·“લાગ–કૃતિ જ નથી. ને મારામાં છે. આ અમારા
બનેયમાં મેટે “ફેર" છે.
વાહ ! ધન્ય છે, તમારી વિવેક (હેંચણ કરનારી
બુદ્ધિને ? ઠીક પૃથક્કરણ કર્યું. પણ આ ઉપરથી તારણ
શું નીકળે છે ? તે હવે હું સમજાવું છું
(૧) તમે તેની સાથે અમુક બાબતમાં મળતા
આવે છે. અને
(૨) અમુક બાબતમાં જુદા પણ પડે છે,
જે જે બાબતમાં મળતા આવે છે, તે બાબત તમારી અને
એની એક જ સરખી છે. બાબતમાં જુદા પડે છે,
તે બાબત તમારામાં છે, પણ કબાટમાં નથી, અને
કબાટમાં છે, તે તમારામાં નથી. માટે જ એમાં
ફરક જણાય છે,
હા, છ ! એમ જ,
તમારા
X
x
એટલે એની બનાવટ “ એક જ જાતની વસ્તુથી થઈ
જણાય છે. અને તમારી બનાવટ બે જાતની વસ્તુથી થઈ
છે ” એમ આપણા મન નું હેજે સમજાઈ જાય છે.
બરાબર ન સમજાયું.
શે, હમણાં જ સમજાશે.
X
*
અમુક માણસ મરી ગયે” એવા દે તમે
સાંભળ્યા છે ?

·[ ૯ કઈ વખત મારી ગયેલા માલ પાસે ગયા છે? અને તેને જે છે ? હા, તેની અને તમારી સરખામણી કરશો, તે તમને માલૂમ પડશે, કે તમારા જેવું જ એનું શરીર છે” પણ તમારા જેવા કામ તે કરતું નથી.તેમજ, જેમ તમને લાગણી થાય છે” તેમ તેને “લાગણી થતી નથી.” વધારે તપાસ કરી હશે, તે એ પણ માલૂમ પડ્યા વિના રહ્યું નહીં હોય, કે-તે મરી ગયેલા પાસને લાક- ડાને મેટા ઢગ સળગાવીને તેમાં સળગાવી દે છે, છતાં જરા પણ બૂમ પાડતો નથી, ભાગના કરતા નથી, ને એક પણ શબ્દ બેલ નથી. આ જ તે પણ “લાગ વિનાને જ જણાવેલ છે કે? કબાટની માફક એ મરી ગયેલા માણસને તમે કદી તમારી માફક કામ કરતે જેયે ખરે? હા, ઘણી વખત તે પોતાની દુકાનનું, ઘરનું કામ કરતો હતો, મારી માપક જ ખાતા-પીતો હતો. પરંતુ લોકે જ્યારે તેને “મરી ગયો” એમ કહેવા લાગ્યા, ત્યાર પછીથી તેણે કશું ય કર્યું નથી. અને કેવું જાણે શા કારણથી, પણ તદ્દન “લગી વિનાનો” થઈ ગયે હેય, તે જાતે હેતે.

·૧૦ ] તમે અને તે માણસ એક વખતે સરખી સ્થિતિમાં હતા, ને પાછળથી તે માણસ અને આ કબાટ,એ બનેય સરખી સ્થિતિમાં આવ્યા? એવું જ બન્યું લાગે છે ને? હ. એમ જ થયું લાગે છે. એટલે, તે માણસમાં પ્રથમ તમારી પિડે શરીર અને લાગણી એ વસ્તુઓ જેવામાં આવતી હતી, ત્યારે તમે બધા સરખા હતા, ને જ્યારે તેમાંથી એક -- ભાગ – ઓછી થઈ, અને માત્ર શરીર રહ્યું, ત્યારે “કમાટ જે હોય તે થઈ રહ્યો ને ? કેમકે – તમારામાં લાગણી છે, ને તે માણસમાંથી લાગી ચાલી ગઈ છે. કબાટમાં બિલકુલ લાગણી છે જ નહિ. એટલે પછી તે અને કમ ટ બનેય સરખા થયા ને ? હ, જી ! એમજ બાબત -- X * “લાગણી” અમે અહીં “ચેતન્ય” કરીએ છીએ. તમારામાં “ચેતન્ય છે, અને મરેલા તે માણસ- માંથી ચેતન્ય ચાલ્યું ગયું છે. અને આ કબાટમાં ચતય જેમાં ચૈતન્ય નથી, તેને અમે “જડ” કહીએ છીએ. ત્યારે શું છે ટેબલ, ખુરશી, મકાન, ડર, ખડીઓ, બધાં એ જડ છે? હા. એ બધાં યે “જડ” છે. અને પેલો માણસ મરી ગયે, તેનું શરીર પણ જડ હતું.

·[ ૧૧ લાગણી વિનાની દરેક વસ્તુ “જડ.” સમજ્યા કે ? જરા વિચાર કરો. આવી “જડ વસ્તુઓ અને ચિંતન્યવાળી-લાગણીવાળી વસ્તુઓ સિવાય દુનિયામાં મે બીજું કાંઈ જોઈ શકે છે? ના. ખરેખર, જે કે.ઉ છું, તે દરેક “જડઃ કે ચેતન્ય Iળી વાતુના વર્ગમાં જ સમાઈ જાય છે. x X X ચતાવાળા પદાદાને છે કે “શરી૨' કહેવામાં બાવે છે, પરંતુ તેમાંથી જ્યારે ચિંતા ચાલ્યું જાય છે, ત્યારે તે પણ કબાટ જેવું જડ જ સમજ. એટલે શરીર, બે જડ છે. અને તેમાં રહેલું રોત: એ એક જતી બાવતી બીજી કોઈ વસ્તુ છે. એમ સાબિત થયું ? હા. બરાબર. બરાબર સાબિત થયું ને ? આ પાઠમાં કઈ બે વસ્તુઓ સાબિત થઈ? “જડ અને ચૈતન્ય પરંતુ, સાહેબ ! “લાગણું ચિંતન્ય}" એ શું હશે ? કયાંથી આવતી હી ? સાંભળે, આ દરેક બાબતના ખુલાસા આગળ ઉપર આવશે. હાલ, પટને પૂછવાની ઉતાવળ કરશો નહિ. સુદી જગતમાં ચેતન્યવાળી-લાગણીવાળીઃ અને જડ- ચિતન્ય વિનાને એ બે જતને જ વરતુઓ મળે છે. આપણામાં ચૈતન્ય છે, એટલે આપણે ચૈતન્યવાળી વસ્તુઓમાં-ગાઈએ છીગે. ૧ ૨

·૧૨ )
૩
*
આપવામથી ચૈતન્ય ચાઉં ગયા પછી, આપણું
શરીર જડ કહેવાય છે.
કબાટ, ખુરશી, વિગેરે વિગેરે જેમાં લાગણી ન
હૈય, તે દરેક વસ્તુઓ જડ છે.
પાક ૩ જો :
ચિતઃ લાગણીના તરગેડ
ગયા પાઠમાં આપણે ચેતન્ય અને જડ વિષે શીખી
ગયા છીએ. ચેતના ચેતનશકિતઃ જાણવાની શકિતઃ જ્ઞાનાદિ
શકિતઃ અને લાગણીઃ વિગેરે ચેતના અનેક નામે છે.
આપણે જે જે કામ કરીએ છીએ, તે ૮ ક ધારણા
પૂર્વક કંઈક સમજીને કરીએ છીએ. જેમ કે – ખાવાની
ઈચ્છા થઇ, એટલે જમવા બેસીએ છીએઃ સાપ જોઈ
પછી હકિયે છીએ નવી ચીજ જોઈ લેવાનું મન કરીએ
છીએ, કપડાં જોઈ પહેરવા માંડીએ છીએ; ને લાડુ જોઈ
ખાવા લાગીએ છીએ. આમ આપણું શરીર જે જે
કરે છે, તે દરેક વેક બુદ્ધિથી કરે છે. કબાટ તેમ
કરતું જ નથી. કારણ કે તે “જડ છે, આપણામાં ચેતના
શકિતઃ શ્ચિતઃ લાગણઃ છે, તેથી દરેક કામો વિવેક પૂર્વક
કરીએ છીએ, એટલે-
“બુદ્ધિ પૂર્વક અને બંધારણસરની રીતસરની
હીલચાલમાં ચેતન્ય શકિત ખાસ મદદગાર છે.”
કામ

·[ ૧૩
આ બાબત તમારા મગજમાં બરાબર સી છે ?
ઉપર પ્રમાણે જે નિયમ ઘડ્યો, તે ન માનતા
હોય, એ કેઈ પણ વિચારશીલ મનુષ્ય દુનિયાની સપાટી
ઉપર જુન્ય જ નથી, એમ મારી કકસ ખાત્રી છે. પછી
ભલે, તન્યના વિશેષ વિવેચનમાં અનેક મતભેદો હાથ.
પણ “તે શકિત છે, અને તેના વિના જગતમાં ચાલી શકે
તેમ નથી.” એમ તે દરેક માને છે જ.
X
x
તમે ઘડીવાર પહેલાં કહેતા હતા, કે – “હું અને
કબાટ સરખા છીએ અને હવે કહે છે, કે – “અમારા
બનેયમાં ઘણે ફરક છે” એમ બે વાત કેમ કરે છે?
પહેલાં મને એમ સમજાતું હતું, પછી આપે
સમજાવ્યું એટલે મારે મારી વાત ફેરવવી પડી.
મેં જે વાત સમજાવી, તે કેણ સમર્યું?
તે અમે સૌ સમજ્યા છીએ.
પણ, તમે સી એટલે શું? કેણ સમજયું ? એ
મારે પ્રશ્ન છે. તમારા હાથ મજ્યા ? પગ સમજ્યા ? કે
નાક સમધું? કેણુ સમજવું? તે કહે.
અમારું શરીર સમજયુ.
તમારું શરીર સમજી શકતું હોય તે, આ કબાટ
કે મડદાનું શરીર કેમ ન સમજી શકે ?

·૧૪ ]
તે ન સમજી શકે, કેમકે- બજેમાં તન્ય
નથીઃ લાગણી નથી લાગણી હોય, તે સમજી શકે.
તે શું તમારી લાગણી મારી બધી વાત સમજી
શકી ? તમારી લાગણી એટલે કે લાગણી ?
તમારા શરીરની ? હાથની ? પગને ?
લાગણું સમજી શકી ? શરીર તે સમજી શકતું નથી.
તે હાથ પગ શી રીતે સમજી શકે ? “અમારી લાગણ”
એટલે કોની ? એ સવાલ બરાબર ઉભું થાય છે. લાગણી
શરીરની નથી. જે શરીરની રોય, તે શરીરને છોડીને તે
ચાલી જાય નહીં. તે કોઈ દિવસ દુનિયામાં મડદું જોવામાં
જ આવી શકે નહીં. લાગણી કેની?
પ્રટન બરાબર છે. આપે અમને બરાબર ગુંચવણમાં
નાખી દીધા.
તમને ગુચવણમાં નાં બવાને મારે
ઈરાદો નથી. તમારી જીજ્ઞાસા વૃત્તિને ઉત્તેજવાનું મને
મન થાય છે. પશુ ગુંચવણમાં નાંખવાની ઈચ્છા થતી
નથી.
ડીવાર પહેલાં તમે મને ટપ ટપ જવાબ આપતા
હતા. અને હવે વિચારમાં પડી ગયા. ખરુ ને ?
હા, જી ! અમારા મનમાં અનેક તર્કો આવે છે,
અને ચાલ્યા જાય છે, નવા નવા તર્ક ઉઠે છે, અને બેસી
જાય છે, જવાબ આપતા હતા, ત્યારે અમે આનંદ, હર્ષ,
ઉત્સાહ અને હાંઆરીની લાગણી અનુભવતા
જરા પણું

·[ ૧૫
હવે જશે દબાઈ ગયા હોઈએ, કશીયે ગતાગમ વિનાના
હઈ, અને બધું ભૂલી જઈને-“ લાગણી કોની?” એ
પ્રશ્નના જવાબમાં અનેક તર્ક વિતર્ક લાવી ચિંતાપરી
લાગણી અનુભવી રહ્યા છીએ.
પહેલી લાગી કયાં ગઈ? અને બીજી લાગણી
આવી કયાંથી ?
આપણે એ પ્રશ્નન પણ ખરે છે, કેમકે-
એકની એક લાગણી આખે દિવસ કાયમ રહેતી નથી.
ઘડીકમાં માણસ હસે છે. ઘડીકમાં કેદ કરે છે. ઘડીકમાં
Gઘે છેઃ ઘડીકમાં બેલ બોલ કરે છે એમ આખા
દિવસમાં અનેક લાગણીઓ જાગે છે, અને શમે છે. એકેય
લાગણી કાયમ રહેતી નથી. તે એ કયાંથી આવે છે ?
અને એ કયાં જાય છે ? આ પ્રશ્રન ખરેખર છે. આપે
હવે તે અમને ખૂબ ગુંચવણમાં નાંખ્યા.
કહે તે કે-શરીરમાંથી ઉત્પન્ન થાય છે, અને શરી-
માં જ સમાઈ જાય છે.
ને, એમ કેમ કહેવાય ? શરીરમાં ઉત્પન્ન થાય
છે, અને શરીરમાં સમાઈ જાય છે, એ ખરું. પણ શરીરને
પિતાને તે લાગણી છે જ નહીં, એ તે આપણે ગાજી
વગાડીને બરાબર આગલા પાઠમાં નકકી કર્યું છે. એટલે
એ લાગીએ શરીરની તો નથી જ. પણ, શરીરમાં એવું
કાંઈક ભરાયેલું છે, કે–તેમાંથી એ લાગણીઓ ઉઠતી દેવી
જોઈએ, અને તેમાં જ સમાઈ જતી હોવી જોઈએ, એમ
લાગે છે.

·૧૬] વાહ ! વાહ ! ખૂબ કરી, શરીરમાં કાંઈક ભરાયું હોવાની તમેય નવી શેષ કરી. તમે જે ભારત બહારના પ્રદેશમાં ક્યાંક જન્મ્યા હતા તે, મેટું ઈનામ તમને આ શોધ બદલ મળત. આ દેશમાં તો એવી શોધ કરનારા ઘણયે પાકી ગયા છે, એટલે આવી શેનું બહુ મહત્વ અને તેમાં ખાસ નવિનતા ન હોવાથી તમને કોઈ ઈનામ આપવા તલપાપડ થઈ જવાની ઉતાવળ કરે તેમ નથી. અમને આ સમજવાનું મળે છે, તેમાં અમને આનંદ છે. અમારે ઇનામની તાલાવેલી નથી. વાત ખરી છે, કલાગણએ તે જુદી જુદી ઉઠે છે, અને નાશ પામે છે, એકેય કાયમ રહેતી નથી. અને ચત ય શરીરમાં કાયમ જોવામાં આવે છે. માટે શરીરમાં કંઈ જ કાયમ રહેનારી વસ્તુ ભરાઈને રહેલી છે, કે-જેમાંથી લાગણીઓ ઉઠે છે, અને તેમાં પછી પાણીના તરગે માફક સમાઈ જાય છે. શરીરની અનેક નિયમિત હીલચાલનું મૂળ મથક કેઈ જુદી જ ચીજ હેવી જોઈએ, અને તે ચીજ શરીરમાં ભરાઈ બેઠી છે. તે ચીજ ચાલી જાય, એટલે લાગણીઓના તરંગ અને પૂર પણ તેની સાથે ચાલ્યું જાય. એટલે શરીરભાઈ તે હતા ત્યાં ના ત્યાં જ પત્થર જેવા–લાગણી રહિત- થઈને પડયા રહે-મડદું બની જાય. અને જ્યારે પેલી ચીજ તેમાં આવે, તે પાછા ઉ થઈને ચેનચાળા બધા કરવા માંડે !

·૧૭
વાહ રે વાહ! તમારી તર્ક શકિતને પ્રવાહ ગંગાના
ધિંધની માફક વેગબંધ આગળ વધી રહ્યો છે.
આપની કૃપાનું એ ફળ છે.
પણ હવે એટલું જ કહોને, કે-એ પરતુ કઈ હશે?
તેનું નામ શું ?
હવે, અમારી શક્તિની અહીં હદ આવી રહે છે.
અમે તેનું નામ જાણતા નથી કહી શકતા નથી,
તેમજ તેને વિશે વિશેષ કાંઈ પણ જાણતા નથી.
ફિકર નહીં, ફિકરની. તમને તે જાણવામાં પણ હું
પૂરે પૂરી મદદ કરીશ.
X
પાઠ ૪ છે :
લાગણી ચલાવનારું અને સર્વ લાગણીઓ એકઠી
થવાનું મૂળ મથક
તમે હાલમાં કઈ ચોપડી ભણે છે ?
હું હાલમાં ગુજરાતી પાંચમી પડી ભણું છું.
ત્યારે તમારી બાળથીમાં તારાઓ વિષે એક
કવિતા છે, તે આજે લશો ?
હા, જીબોલું.
ગયા ગણાય નહીં,
વીથા વીણ નહી.
પછી ?
યાદ કરીને કહ્યું.

·૧૮ ]
છે તેયે મારા આલામાં હાથ
બસ, બસ. તમારી ઉંચાઈ આજે કેટલી હશે ?
મારી ઉંચાઈ આજે ૪ ફૂટ છે.
તમે ૨૦-૨૨ વર્ષના થશે, ત્યારે તમારી ઉંચાઈ
કેટલી હશે ?
તે વખતે જરૂર સાડા ચારથી પાંચ ફૂટ જેટલી
હશે જ.
આ બધું તમે શાદી કહી શકો છે ?
નાનપરામાં તમે ભણેલા તે કવિતા તમારા શરીરના
કથા ભાગમાં છપાઈ હશે ? અને ૨૦–૨૨ વર્ષે તમારી
ઉંચાઈ ૪ થી ૫ ફૂટની આસપાસની હશે, એ તમારા
શરીરના કયા ભાગમાં લખેલું હશે ? જેમાંથી તમે એ વાંચ્યું.
મેં નાનપણમાં કવિતા મેં કરેલી ને? તેવી યાદ રડી
ગઈ. અને ૨૦-૨૨ વર્ષના મારા બીજા ભાઈઓ કેવડા
છે? તે ઉપરથી આશરે બાંધીને કરી શકે છે.
તમે તો તે કવિતા મોઢે કરેલી હશે. પણ તમારા
મેંઢા ઉપર તો ક્યાંય દેખાતી નથી. કઈ સંવરી રાખી છે?
એ બધી આગળ પાછળની રમજના તાર કઠી
કરીને નકકી કરવાનું કામ અમારુ મગજ કરે છે.
અરે ! ભાઈ મગજ તે મડદાંને યે હાય છેએક
એક બથી છાપ મગજમાંથી કેમ ભૂલાઈ જતી હશે? જન્મથી
માંડીને શરીરમાં જેટલી જેટલી વસ્તુ એકઠી કરી હાય,

·[ ૧૦ તે બધીયે કેમ? અરે! આઠ આઠ હજાર વર્ષના મડદાં મળે છે. એટલું જ નહીં, પરંતુ હાડપીંજરે યે લાખ કરોડો વર્ષનાં મળે છે. તે પછી જ્ઞાનતંતુઓમાં પડેલી છાપ એક એક કેમ? અને કેવી રીતે ભૂંસાઈ જતી હશે? અને તે એવી રીતે કે – પાછી કદીએ તેને અંકુર પણ ન ફૂટે. સાહેબ ! હું ભૂલ્ય. સમજવાનું વિચારવાનું યાદ રાખવાનું આગળ પાછળની વાતની મેળવણું કરવાનું તેમાંથી કેટલું છે.લવું ? કેટલું ને છેલવું? કેટલું જીવનમાં અમલમાં મૂકવું? કેટલું ખાનગી રાખવું? એ આગળ પાછળની મેળવણી કરવાનું જડ શરીરના મગજનું ગજુયે શું? કઈ તે કેવી કેવી અદ્દભુત યાદશકિત ઘરાવે છે, કે જે સાંભળીને આપણે હેરત પામી જઈએ. તે શકિત મગજ લાવે કયાંથી? પણ સાહેબ ! મગજ વિના ચાલે ખરું? ના, મગજ વિના ન લે, સમજની મદદ તે જોઈએ જ. નળ વિના, ઘડા વિના, પાછું ન આવે, પણ નળને લોખંડમાં, કે- ઘડાના પતરામાં પાણી નથી હતું. પણ તે જુદું જ હોય છે. તે કુ કે તળાવમાં હોય છે. નળ કે ઘડા વિના તે આવે નહિ. પણ પાણી તેનાથી જુદું છે. તે જ પ્રમાણે મગજ અને તેની સાથે જોડાયેલા શરીરના બીજા તાંતણની મદદ વિના સમજણમાં ભલીવાર ન આવે, તે ખરું. જ્ઞાન કરવામાં સમજણના મેળ બેસાર- વામાં મદદ કરનારા એ તાંતણુએ જ્ઞાનતંતુ કવાય છે. તે મગજ સાથે જોડાઈને આખા શરીરમાં ફેલાયા હોય છે. તેઓ આખા શરીર ઉપ૨ કે અંદર જે કંઇ અસરકારક હિલ- ,

·૨૦ ]
ચાલ થાય, તેના સમાચાર મગજમાં પહેંચાડે. મગજ
મનને પહેંચાડે. શરીરના એક બીજા અવય, કાન, આંખ
નાક, છ, ચામડી, વિગેરે ઈદ્રિયોને પહોંચાડે. તેમાં મન
આમથી આમ તાંતણાના તાર જોડે છે.
પણ મનને આમથી તેમ દોડાવનાર કોણ? શરીરના
એ બધા જડ અવયે કઈ મજબૂત સંચાલકની મદદ
વિને કાબુમાં રહીને પિતાની વ્યવસ્થિત કામગિરી બજાવી
શકે જ નહીં. તે એ સંચાલક કેર્યું હશે ?
જરૂર કંઈક તો હો જ જોઈએ.
પણ કોણ છે? તે કહો.
તે અમે કહી શક્તા નથી. પરંતુ એટલું તો ચે કસ
સમજીએ છીએ કે, લાગણીઓનું શરીર સિવાયનું કોઈ જુદું જ
મથક છે.
X
ઝ
એક-બે-ત્રણ-ચાર.
લ્યો, ઘડીયાળમાં ચાર વાગ્યા.
હા, છે! વાતમાં બહુ રસ પડવાથી વખત ગયે,
તેની ખબર જ ન પડી.
અરે! પ વખત ગયો, તેની ઘડીયાળને ક્યાંથી
ખબર પડી?
જુઓને, તેને કેવી સરસ લાગણીઓ છે? કલાક
જશે, કે પાંચ ટકારા મારશે, ચારેય નહીં ને છયેય નહી,

·[ ૨૧
હા, છે! તે તે ઘડીયાળ પણ લાગણીવાળું આપણા
જેવું પ્રાણી કર્યું.
જે, ભૂ૯યા.
ઘડીયાળ પ્રાણી નથી. ઘડીયાળ જડ છે.
તે બરાબર વખતસર બોલે છે કેમ?
તે તે માણસે જડમાં કરેલી ગોઠવણીથી એ બધું
થાય છે,
તમે છાપરા પરથી પથરે રેડે તો પડે, અથવા
નિરાધાર હોય તે પડે, “તેથી તેની પડવાની ઈરછા - લાગણી
થઈ હતી ને પરો.” એમ નથી. જડ પ્રવૃત્તિ-ક્રિયા-કામ
કરે છે. પણ તેને પિતાની લાગણી નથી હોતી.
બીજની લાગણીથી ઘણું કામ એ પણ કરે છે.
પરંતુ તેને પિતાની લાગણી નથી હોતી,
જે કામ લાગણીવાળા પદાર્થ જેવા કરે, પણ જેને
પિતાની જાતની લાગણી ન હોય, બીજાની લાગણીને
આધીન થઈને દેરાવું પડે, તે જડ કહેવાય. આ
બધેય લાગુ કરી દે છે,
આપણા શરીરમાં એક એવી વસ્તુ રહી છે, કે જેને
આપણે આપણી આંખે જોઈ શકતા નથી. પણ તે
વ
આપણું શરીરથી જુદી જ છે, અને આપણા આખા
શરીરમાં ફેલાઇને રહેલી છે, એમ બુદ્ધિથી સમજી શકીએ
વીત

·૨૨] છીએ. આપણે જે ચાન્ય શકિત–લાગણીનું વિવેચન આગળ કરી ગયા, તે ચેતન્ય શકિત-લાગણી તેમ- શરીરમાં ફેલાઈને રહેલી વસ્તુમાં હોય છે. એટલે આ ચૈતન્ય શકિત શરીરની નથી. શરીરની હોય, તે મુડદાંનું શરીર કાયમ જ છે, છતાં, તેમાં એ શકિત જજ્ઞાતી નથી. તેમ જ એ શકિત કેઈ બનાવી પ શકતું નથી. એ કઈ કારીગર મળે નથી, સાંભળ્યું નથી, કે જે એ શકિત બનાવી દેય. ચૈતન્ય શકિત જગજાહેર , આપણે જાણી શકીએ છીએ, તે કઈ રીતે કોઈનાથી છુપાવી શકાય તેવી નથી, બીજાને પણ સમજવી ઓળખાવી શકાય તેવી છે. તેથી એ “ચેતન્ય શક્તિ-લાગ જેમાંથી જાગે છે, અને જેમાં સમાય છે, તે વસ્તુ કબુલ કરવાની ખાસ જરૂર પડે છે. આ રીતન્ય શકિત જેમાં છે, તેના-જીવા આત્મા હંસઃ ચેતનઃ પુરુષ વિગેરે જુદા જુદા નામ છે. વસ્તુ એકજ, નામ માત્ર જુદા છે. બરાબર ! બરાબર ! હવે અમે અમારા શરીરમાં ભરાઈ બેઠેલી ચીજને ઓળખી શક્યા, અને તેનું આત્મા એવું નામ પણ જાણી શકયા. સુદ્દા રીતસરની-સમજપૂર્વકની હીલચ ૩ ચેતન્ય હેવાની સાબિતી આપે છે.

·૨,
3,
પરંતુ ચૈતન્ય શરીરને ગુણ નથી જ
લાગણી જાગે છે, અને શમે છે.
છે જેમાં જાગે કે શમે તે, શરીર સિવાયની કે ઈ.
જુદી વસ્તુ હોવી જોઈએ.
લગણીએ કે આધાર વિના રહી શકે નહીં,
તેનો નાશ અને ઉત્પત્તિ કેઇકમાંથી થવી જોઈએ.
લાગણીઓનું એક ધારું છે ટકાવનાર વસ્તુ,
તેજ અમો.

·•
૨૪ ]
ભાઈ ! જીવતે ન નખ લેવાઈ જાય.” ગફલતથી કદાચ
નખ વધારે લેવાઈ જાવ, અને લાલ ભાગ કપાય, તે
તમને તુરત બળતરા મળે છે. નખ એકજ છતાં એક
ફેરફાર કેમ ? તેનો જવાબ એટલેજ કે–તમારો આત્મા
લાલ નખના છેડા સુધી છે. કાળે ભાગ આત્મા વિનાને
છે. ત્યાં આત્મા નથી. એટલે તેમાં તન્ય પણું નથી, તેથી
કાળે ભાગ કપાતા તમને જરાય દુખ થતું નથી.
અરે હા ! આ વાત બરાબર છે.
કાતરથી વાળ કતરા, તે પણ તમને દુઃખ નહીં
થાય, કારણ કે વાળમાં તે ચેતન્ય વાળી વસ્તુ-આત્મા
છે જ નહીં. આત્મા માથાની ચામડી સુધી છે. એટલે
વાળના મૂળમાં આત્મા છે. તેથી જો કે વાળ ખેંચે, તે
ઘણું દુઃખ થાય. આંખ લાલચેળ થઈ, તેમાં આંસુ આવી
જાય. વાળ ખેંચનારને તમે પહોંચી શકે તેવા છે, તે
કદાચ એકાદ લાત પણ ખેંચી દે.
તેવીજ રીતે દાંતના મૂળ સિવાયના બાકીના ભાગમાં
પણ એમજ અકચાવીને તેમાં સેનાની રેખાઓ
નાંખેલી હોય, તેવા માણસે આપણે કઈ કઈ વાર જોઈએ
છીએ, કેમકે તે ભાગ નિવ-જીવ વિનાને હોય છે.
ખરી વાત ! ખરી વાત ! લાગણીઓ જે શરીરની જ
હોય, તે નિર્જીવ ભાગ કપાતાં પણ દુઃખ થવું જોઈએ.
કેમકે-શરીરના જ લાગે છે. શરીર સાથે જોડાયેલા છે.

·[ ર૫
છતાં નખના કાળાશ પડતા ભાગ, કે વાળ કતરાતાં જરાયે
દુઃખની લાગ જગતી નથી. આત્મા શિવાય બીજા
કેની લાગણી નથી. શરીરમાંથી લાગણીઓ ઉત્પન્ન થાય
છે” એ વાત કોઈ કહે તે તદ્દન ખોટી છે.
x
X
x
આ ઉપરથી તમે એ પણ સમજી ગયા હશે, કે-
આપણું શરીરમાં આત્મા કેટલી જગ્યામાં ફેલાઈ રહ્યો છે?”
હા, હું બરાબર સમજે “નખના છેડા, ને નખનું
ઉપલું કઠણ પડ, વાળને બહારનો ભાગ, તથા કેટલાક
પિલાણ વિગેરે શિવાય આખા શરીરમાં આત્મા ફેલાઈ
રહ્યો છે. શરીરની બહાર જરાયે નથી. તેમજ નાક, કાન,
મો, વિગેરેના પોલાણમાં પણ આત્મા નથી.” નહીતર
નાકના કાણામાં વરણે સેય લઈ જતાં જ અણું વાગીને
દુઃખવું જોઈએ, પણ એમ કઈ થતું નથી. લે, આ મેં
મારા મોઢામાં વચ્ચે સોય નાંખી. કાંઈ થતું નથી.
X
ખાત્રી કરવી છે, તે શરીરમાં ગમે તે ઠેકાણે જરા
શેય ભેંકી જુએ, તુરત તેની ખબર. બસ જ્યાં જ્યાં
ચૈતન્ય હોવાને ખાત્રી થાય, ત્યાં ત્યાં બધે ય આત્મા
સમજે. અને સોય ભેંકવાથી ત્યાં ત્યાં દુખ થશે,
આપણું અને પ્રાણી માત્રનાં શરીર અને આત્મા વિશે
આમ સમજવું.
“ આત્માની આટલી હકીકત અહી હવે બસ છે.
તેનું લંબથી વિવેચન જેટલું કરવું હોય, તેટલું થઈ શકે
બક

·૨૬ ] તેમ છે. પણ તે આગળ ઉપર જરૂર પડશે ત્યાં કરીશું, બહુ સારૂં, જેવી આપની ઈરછા. પણ અહી એક શંકા મને થાય છે, જે અવસરેચિત હોય, તે સમાધાન કરશો. શી શકાઓ છે? નખનો કાળે ભાગ બહાર દેખાતા વાળઃ વિગેરે વધે તે છે, છતાં તેને તમે નિજીવ કેમ કહે છે? શંકા અવસરચિત છે. સમાધાન એ જ કે–ખરી રીતે નખને કાળે ભાગ કે બહાર જણાતા વાળ વધતા નથી. પણ નખને લાલ ભાગ, અને મૂળમાં રહેલા વાળ વધે છે. તેના વધવાથી આપણને નખને કાળો ભાગઃ અને બહાર દેખાતા વાળ વધતા લાગે છે. પણ ખરી વાત એમ નથી. મુદ્દા આત્મા આપણા આખા શરીરમાં ફેલાઈ રહ્યો છે. શરીરની બહાર નથી. એટલે આપણે આત્મા સર્વ- વ્યાપી નથી. તેમજ શરીરના કેઈ એકાદ ખૂણામાં છુપાઈ રહ્યો નથી. શરીરમાં આત્મા છે, ને આત્મામાં ચેતન્ય શકિત છે. ૧. ૨.

·પાઠ ૬ ફ્રે
બારીકમાં બારીક કણિય–પરમાણુ
આપણે જોઈએ છીએ, તે દરેક જડ વસ્તુઓની
ઉત્પત્તિ શામાંથી ? ને કેવી રીતે છે? તથા નાશ થયા પછી
તેની શી સ્થિતિ થાય છે ? એ પણ જરા સમજી લઈએ.
હા, એ પણ જરૂરનું છે.
આપણે બીજા પાઠમાં જડ અને ચિતન્યના સંબંધમાં
કેટલુંક જાણી ગયા, તેમજ ચેતન્ય જેમાં રહે, તેનું નામ
આત્મા ” એ પણ થોડું ઘણું આપણે ત્રીજા પાઠવી
સમજ્યા. આત્મા આપણું શરીરમાં જ ફેલાઈ રહ્યો છે,
તે પણ ચોકકસ નકકી કર્યું,
ચંદ્રકાન્તભાઈ ! આ શું છે ?
તે ઈટ છે.
તે ઇંટ કેણે બનાવી છે ?
કુંભારે.
શામાંથી ? અને કેવી રીતે બનાવી? તે કહી શકશે?
માટી ખોદી લાવી, પાણી રેડયું. પછી ખૂમ ગુંદી,
ચક છું માટી જ પછી લાકડાના ચેઠમાં ઈ.

·૨૮ ]
પછી પકવી. એવી ઘણું ઈટો બરાબર ગોઠવી આ મકાન
કડીઆઓએ ચડ્યું.
ત્યારે આ ઇંટ આખી વસ્તુ નથી, પણ
માટીના
ઘણુ કયા એકઠા મળીને ઈંટ બની છે. એમ તમારું
કહેવું છે ને ?
હા, છ ! એમજ. તેમાં કાંઈ ભૂલ હોય, તે સુધારશો.
ઠીક. કાંઈ ભૂલ નથી, તેથીજ મને પણ તમારી
સાથેની વાતોમાં આનંદ જ પડે છે.
X
X
તમને કેટલા વર્ષ થયા ? તારૂ !
મને પંદર વર્ષ થયા છે.
તમે છ વર્ષના હતા, ત્યારે જે ડગલે પહેરતા હતા,
તે મને બતાવી શકશે?
કેમ ?
મારે એ ડગલે ફાટી ગયું છે, અને ઝીણું ઝીણું
ચિંથરા થઈ ગયા છે. તે હવે કયાંથી લાવી બતાવું ?
ઝીણું ઝીણું ચિંથરાં બતાવે.
તે પણ નહીં મળે. કયાંય ઘસાઈ ભુંસાઈ ગયાં હશે.
પણ કયાં ગયા હશે? વારૂ
તે તે હું નથી જ.

·[ ૨૯
ગભરાઓમાં. જરા વિચાર કરે, તમને તે સમજાશે.
એ ચિંથરાં ઘરના માણસે એ જેવા તેવા કામમાં
વાપરવા લીધા, તદ્દન નકામા જેવા થઈ ગયા, પછી જ્યાં
ત્યાં બહાર ફેંકી દીધા.
હા, હા, બધાં કપડાં માટે એમજ બને છે. પછી
તે ઝીણું ઝીણાં ચીંથરાને શું કરે? ફેંકી દેવા જ જોઈએને?
પરંતુ, ફેંકી દીધા પછી તેઓનું શું થયું હશે ?
માલૂમ છે ?
ના, જી !
જરા વધુ વિચાર કરે. તમને માલૂમ પડી જશે.
ઝીણા જીણા કકડા લેકોના પગ તળે ચગદાઈ,
તેથી પણ વધારે ફાટીને તદન નાનાં નાનાં કકડા થયા
હશે, પછી તેથી પણ ઝીણા કકડા થઈને ધૂળમાં મળી
ગયા હશે, તદન હલકા થઈ હવામાં ઉડી ગયા હશે જ. બસ.
બરાબર. તમને ઠીક સમજાયું છે.
X
X
X
તમે આ કેટ પડે છે, તે તમે જ્યારે .
લીધે, ત્યારે જે હતું તે હાલ નથી જ. જ્યારથી તમે
કેટ પહેરે શરૂ કર્યો ત્યારથી જ એને ઘસારો લાગે
છે. તપાસ તે ખરા, પહેલાંના જે એ ક્યાં છે ?
તેમાંથી પણ ઝીણા ઝીણા તાંતણે દરરોજ છુટા પડ્યાં જ
કરે છે. એમ હંમેશ તાંતણું નીકળી જતા હોવાથી લાંબે
વખતે ફાટવાની સ્થિતિમાં આવશે. ત્યારે આપણે કહીશું કે

·૩૦ ]
આ કેટ જુને થઈ ગયે.” તે પછી પહેલાના કોટની માફક
ઉપર કહ્યું, તે પ્રમાણે ચિંથરાં થઈને બાકીના તાંતણ પણ
માટી સાથે મળી વધારે બારીક થઈ હવામાં ઉડી જશે.
હા, એમજ થશે.
પણ ખાત્રી કરો. હાથમાં એક બ્રશ લે, તમારા કેટ
ઉપર જરા જોરથ ઘસો. તમારી આંખથી ચાર કે પાંચ
આગળ હર તમારી નજર સ્થિર કરે. તમને ઝીણી ઝીણી
રૂંવાટી ઉડની માલૂમ પડશે. જો કે તેવી રૂંવાટી ઓછા
વત્તા પ્રમાણમાં દરેક વખતે ઉડ્યા જ કરે છે, પણ બ્રશ
ઘસવાથી વધારે કે છે, તેથી વધારે જણાય છે. અને
કેટલીક તે એટલી બધી બારીક હેાય છે, કે જે આપણે
આંખથી જોઈ પણ ન શકીએ, તેવી જ રીતે આ ઈટ પણ
જ્યારે ભાંગવા માંડે, ત્યારે તેને પણ છેવટે ભકે થઈ
૨સ્તામાંની ધૂળ બની જાય છે
રસ્તામાં આ ધૂળ છે, તે કયાંથી આવી? કહી
શકશે?
છે. મકાને પડી જા, ઘસારાથી યુને, માટી,
ઈટ વિગેરેના મેટા કકડા થાય, ને તેમાંથી કાંકરા જેવડા
કકડા, ને છેવટે ભૂકે થઈ જાય. કપડાં, લાકડાં, વિગેરે
ચીજો ભાંગે, યુકે, ફાટે. ને છેવટે તેને પણ ભૂકે થઈ
જાય છે. તથા શખ વિગેરે અનેક ચીજો એમાં ભળી
જાય છે. અને એ બધાને ભૂકે, તે રસ્તામાંની ધૂળ હૈય,
એમ મને હવે લાગે છે,

·બરાબર છે, તમારું કહેવું અમારા વિચારને
X
X
x
ધૂળની ચપટી ભરી લો. તેમાંથી એ
ઝીંણમાં
ઝીણું કણ લે. જુઓ, આ ગુલાબી રંગનું પડિકું. તેમાંથી
ધૂળની કણી તમે લીધી, તેવડી જ રંગની કણી લે. જે
જે, હે, જરા પણ મોટી કણ ન આવે. જેમ બને તેમ
રંગની નાની કણી લેશે, તે વધારે સારું છે.
હા, જી ! લીધી.
એ કણીના તમે બે ભાગ કરી શકશે ?
ના, જી ! મહા મુશ્કેલીથી હું એને લઈ શકો
હું, ને બે ભાગ શી રીતે કરી શકું ? મને તે લાગતું જ
નથી, કે તેના બે ભાગ થઈ શકે. કદી ન થઈ શકે.
બસ, નહીં જ થઈ શકે ?
ના, સાહેબ! નહિં જ થઈ શકે. ખચિત નહીં જ
રઈ શકે,
ઠીક, જુઓ, ત્યારે એક ચમચીમાં કે કાચની
દેરીમાં પાણીનું ટીપું લે. તમારી આંગળીથી એક જ
વુિં લેજે. અને તે બરોબર કટોરીમાં વચ્ચે મૂકે.
જુઓ, તે કેવું મોતીના દાણા જેવું સુંદર દેખાય
છે? તમને કેવડું લાગે છે ?
સાહેબ 1
મગના દાણા જેવડું જણાય છે

·૩૨]
તેમાં પેલી રંગની કર્ણ ધીમેચી
મૂકી દે. પછી જુઓ શું થાય છે ?
અરે ! રંગની કીમી તે ગુલાબી રંગના તાંત
જેવા લાંબા લાંબા શેરડા ફૂટે છે. હે ! બધું પાણી
ગુદાબી થઈ ગ ! !
ઠીક, માં તેવડું જ એક બીનું પાણીનું ટીપું મૂકે.
ભૂકર્યું. સાહેબ!
પહેલાં કરતાં હવે શે ફેરફાર થયે ? તે તપાસે.
પહેલા રંગ જરા ઘેરે હતો હવે રંગ આછો થઈ ગયો.
વીજું ટીપું મુકે. હવે તપાસે.
પહેલાં કરતાં રંગ વધારે છે ઘ છે,
આ ઉપરથી તમે શું સમજી શક્યા.?
હું તે કઈ સમજી શકે. આપે કહ્યું તે પ્રમાણે
માત્ર કયે .
જુઓ ત્યારે, હું સમજાવું છું –
તમે રંગની કણને મેં ભાગ હેડતા કરી શકતા,
તેજ કણીના ઝીણામાં ઝીણું બારીક ભાગ થઈ મગ જેવડા
પાણીના ટીપામાં ફેલાઈ ગયા, કહે તો પાણીનું ટીપું રંગની
કહી કરતાં કેટલા ગલું મોટું હતું ?
સાહેબ! લગભગ પરરીસ કે ત્રીસ ગણું મોટું હતું.
તમે સહેજે જ સમજી શકયા હશે, કે તે શની
કણના તે હવે પચીસ કે ત્રિીસ
1 ટીપામાં ફેલાઈ ગયા છે.
t
છે

·[ ૩૩
જ્યારે તમે ત્રીજું ટપુ નાંખ્યું, ત્યારે તેમાં પણ
રંગ ફેલાઈ ગયે. તેથી એકના બમણા ભાગ થઈ ગયા.
એટલે પિલી કર્ણના પશ્ચાસ કે સાઠ ભાગ પડી ગયા.
ત્રીજું ટીપું મૂક્યું, ત્યારે બબે ભાગ પડી ગયા.
એવી રીતે બારીક ભાગ થવાથી, રંગના દરેક
કયાં જેમ બારીક થયા, તેમ વધારે પાણીમાં ફેલાઈ
શક્યા, અને રંગ પહેલો ઘેરો જણાતો હતો, તે હવે
આ છે; જણાવા લાગે.
એક બારીમાં બારીક રંગની કણીના ઘણા ભાગ
થઈ શક્યા” એમ આપણે આ ઉપરથી સાબિત કરી શકયા.
જે તમને આ પાણી સક્ષમ દર્શક યંત્રથી બતાવવામાં
આવે, તે તમે આ પાણીની કટેરીને રંગના ભરેલા મોટા
કુંડ જેવડી જોઈ શકે, અને બારીકમાં બારીક દરેક રંગની
કણીના જેટલા ભાગ કરવા ધારે, તેટલા તમારી બુદ્ધિથી
કરી શકો.
હવે વિચાર કરે, કે-પહેકી તમે લીધેલી પેલી રંગની.
કણી ઝીણામાં ઝીણી કેટલી કણીઓની બનેલી હશે?
સાહેબ કાંઈ ગણતરી કરી શકાતી નથી.
તમને આ રંગના પાણીની કટેરી સૂફમદર્શક
યંત્રથી બતાવવામાં આવે, ત્યારે તે એક મેટા કુંડ જેવડી
દેખાય, તેમાંથી તેજ વખતે તમને એક યુવતી પાન
ટીપું લેવાનું કહેવામાં આવે, અને તે લેવાતું
પાણીનું ટી
ર્શક યંત્રથી જોતાં છતાં, તમે

·ધૂળને કર્ણ જેવડી જે રંગની કરી લીધી હતી, તેવડું જ
દેખાવું જોઈએ.
તે એવાં એવાં કેટલાં રંગના ટીપાં એ કુંડમાંથી
થઈ શકે ?
સાહેબ તેને તે પાર જ ન આવે.
ઠીક, તમે આ રંગના પાણીમાંથી સૂમ દર્શક
યંત્રથી સોયના નાકા જેવડું જણાતું જે ટીયું જુદું
મૂકહ્યું છે, તેના તમારી બુદ્ધિથી બે ભાગ કલ્પી શકે
તેમ છે ?
બસ, સાહેબ! હવે હદ થઈ!
ગઝરાશે નહીં, તેના પણ બારીકમાં બારીક જામ
હેઇ શકે છે. બુદ્ધિથીતીમાં તીવ્ર જ્ઞાન શકિતથી-જેના
બે ભાગ ન થઈ શકે, તેવો જે બારીક ભાગ તે-પરમાણુ
પરમ-અણુ પરમ એટલે અત્યંત છેવટને--બારીક-અ.
કહે જોઈએ, આ ધૂળની કણમાં તેવા પરમાણુ
કેટલા હશે?
તેની ગણત્રી કરી શકાય તેમ નથી જ.
યાદ રાખજો, કે
આ પાઠમાં ઉદાહરણ તરીકે
બતાવેલા, કીટ, ઈટ, માટી, રંગ વિગેરે જડ છે.
આ રીતે આપણે જે જે જડ વસ્તુઓ જોઈએ
છીએ, તેના નાશ પછી છેવટે તે પરમાણુ રૂપે રહે છે.
પરમાણુ ઘણેજ બારીક છે. તે આપણે આપણું
આંખે કદી ન જ જોઈ શકીએ. પરંતુ તે છે ખરે. કેમકે-
તે ન હોય તે, આપણ નજરે દેખાતી કોઇ પણ ચીજ ન

·[ ૩૫
જ હેય. આપણી આંખથી ચાર, છ, આગળ દૂર રજકણે
ઉડે છે, તે નજર ઠેરવીએ તે દેખાય છે, તેમાં પણ નાના
મટા તાંતણા દેખાય છે. તેના પણ ભાગ પડી શકે છે.
એમ જેના બુદ્ધિથી ભાગ પણ ન પડી શકે, તે જે ભાગ
આવે, તે પરમાણુ. તેનાથી નાને ભાગ કદી હૈઈ શકે જ
નહી,
૧
સુદા
આપણે જે જે જડ વસ્તુઓ જોઈએ છીએ-તેન
કકડા કરતાં બારીકમાં-બારીક કકડા થાય, અને
છેવટે પરમાણુ જેવડા કકડા થાય.
જે કકડાના મહાસમર્થ જ્ઞાનીની બુદ્ધિથી પણ બે
ભાગ ન થઈ શકે, તે બારીક ભાગ, તે
પરમાણુ
૨

·પાડ ૭ મે :
આખી વસ્તુ છે:
કાંઈક
ગયા પડમાં, પરમાણુ એ શું છે ? તે
તમારા ખ્યાલમાં આવ્યું હશે
ઠીક, સાંભળે. ખુરશી, ટેબલ, કાગળ, મકાન,
ઝાડ, પર્વત, પાણી, ખડીયા, હેરડર, પિન, સ્ટેટ વિગેરે
જે જે વસ્તુઓ તમે જુઓ છે, પહેલાં પણ કઈ વખતે
જોઈ હોય, તેમજ જુદા જુદા સ્થળની જે જે ચીજોનાં
નામ સાંભળ્યા હેય, તે દરેક ચીજોના
ભાગ પાડી
-શકાય કે ?
હા, તે દરેકના ભાગ પાડી શકાય.
સારું, ધારે છે તે દરેક ચીજને ભૂ કરીએ, ને
છેવટે દરેકનાં પરમાણુએ પરમાણુ છુટા કરીયે, ને
તે પરમ શુઓને એકમે ઢગલે કરીએ, તે તે પરમાણુ
કેટલા થાય ? વારુ !
અધધધ, કોઈ પાર વિનાના થઈ પડે.

·+
[ ૩૭
જે જે મોટી મોટી [૧] ચીજો જે હોય,
તેને ભૂકો કરી પરમાણુઓને તમે ઢગલે કર્યો છે.
તેવીજ રીતે બીજા પણ છૂટા છવાયાં ઉડતા રજકણે,
કપડાંની રુંવાટી, સુક્ષ્મ વરાળ, ધૂમાડે વિગેરે ઉડતાં
હિય છે. તેમાંથી પલ્લ પરમાએ છુટા પાડે.
તમારા કેટને બ્રશથી ઘસે. જુઓ તેમાંથી રૂંવાટી
ઉડતી જણાય છે. તેનું એક સરખું માપ નથી, કોઈ રૂંવાટી
નાની છે, કઈ મિટી છે, તેમજ કે.ઈ પરમાણુ રૂપે થઈને
ઉડી પણ જતી હશે. તેવી જ રીતે ઘણું વસ્તુઓમાંથી
પરમાણુ અથવા છી છી રજકણે જુદા પડજ
જાય છે.
આ ઉપરથી આપ કહેવા શુ ધારો છે તે
બરાબર તે સમજી શકાતું નથી.
હું એ કહેવા ધારું છું, કે-જગતમાં કઈ ચીજ
આખી નથી, દરેક ચીજના ઝીણામાં ઝીણા પરમાણુ જેવડા
ટુકડા થઈ શકે છે. એમ માને, કે- આ જગતમાં જેટલી
નાની મોટી ચીજે હોય તે દરેક ચીજના પરમાણુ જેવડા
હુક્ત કરી નાખ્યા, તે એક ઢગલે કર્યો, અને તેમાં
બીજ છૂટાં છાયાં સઘળા પરમાણુઓ એકઠાં કરીને નાખીયે,
તે કુલ પરમાણુઓ કેટલા થશે?
તેની સંખ્યા થઈ શકે તેમ નથી. તે કહી શકાય
તેમ પણ નથી.

·૩૮ ]
સબુર કરે. તેનું પણ માપ કરી શકાશે. પરંતુ, એ
માપની રીત આપણે સમજી શકીએ તેમ નથી. હાલ તે,
પરમાણુઓ અનંત અનંત થાય.” એટલું જ
સમજીને આગળ ચાલી.
હ. એ ઠીક રસ્તે શોધી કાઢયે.
છે
*
આપણે જે જે વસ્તુઓ જોઈએ છીએ, તે સઘળી
જડ તે ખરી, પરંતુ તે શેની બનતી હશે?
પરમાણુઓની. કેમકે-પરમાણુઓ જ છે. તેમાંથી
બનેલી વસ્તુઓ પર જ જડમાંથી જ થાય.
પરમાણુ એકડા કેણ કરતું હશે? કેવી રીતે
એકડા કરાતા હશે? તેના એના જુદા
જુદા ઘાટ કાણ
ઘડતું હશે? આ બધું શી રીતે થતું હશે? આવા ક્ષે
તમને નથી થતા?
જરૂર થાય છે,
પરંતુ, ઉતાવળ ન કરતા. બધું સમજાશે.
પરંતુ હવેથી, સમજવામાં બરાબર થાન રાખશે, તેજ,
સમજશે, કારણ કે-વાત ઘણીજ સમ આવવાની છે. તમારા
એ પ્રશ્નોના સમાધાનું રહસ્ય નીચેની બિનમાં કંઈક
સમાય છે,
જગતમાંથી બધા પરમાણુઓ એકઠા કરીએ તે. તે *
અનંત અનત થાય, એ તે બરાબર સમજ્યા ને ?

·[ ૩૯
હવે એક વાત યાદ રાખે. જેમ જડ વસ્તુઓ
ભાંગવાથી પરમાણુએ છુટા પડે છે. તેમજ પરમાણુ
એકઠા થવાથી જડ વસ્તુઓ બને છે. એટલે સગ
પામ-જોડાવું અને છૂટા પડવું-વિયુકત થવું એવા બે
હવભાવ [ગુણ પરમાણુએ માં હોય છે.
એ સ્વભાવ-ગુણનું નામ સગર અને વિભાગ
આ ગુણને લીધે એક પરમાણુ બીજા પરમાણુ સાથે મળે,
ત્યારે તેનું નામ દ્વયાણુક કબ્ધ કહેવાય, ત્રણ પરમાણુએ
મળે, તેનું નામ ચણુક કન્ય, અને ચાર પરમાણુઓ મળે,
તેનું નામ ચતુરણુક ક કહેય.
આ ઉપરથી બધા પરમાણુએ છૂટા છુટા જ છે.
એમ ન માનવું. કેટલાક પરમાણુ છુટા છુટા છે, ને
કેટલાક વધારે પરમાણુઓ મળીને, આખા ભાગ કિધુ
બનેલા છે. એક છૂટે પરમાણુ હેય, તેને પરમાણુ કહેવામાં
આવે છે. અને બે થી માંડીને જેટલા પરમાણુ એકઠા થાય,
તેના જથાને સ્કધુ કહેવાય છે.
દ્વયણુક = જેમાં બે પરમાણુ હોય, તે કંધ.
ચણુક = જેમાં ત્રણ પરમાણુ હોય, તે કંધ.
ચાણુરક = જેમાં ચાર પરમાણુ હોય એવો કંધ.
એવી રીતે પડ્યાણુ, પડછુક સપ્તાણુ, વિગેરે વિગેરે.
જ.
-

·૪૦ ]
1
૨
૩
મુદ્દા.
પરમાણુઓ જગતમાં “અનંત અનંત” છે.
એક એક છુટા પરમાણુઓ છે.
પરમાણુઓ મળવાથી સ્કંધ થાય છે.
બે પરમાણુ ત્રણ પરમાણુ ચાર પરમાણુ મળીને
હિયણુક યણું, ચતુમણુક થાય છે. તેવી જ રીતે
પંચાણુક પડક, થી માંડીને અનંત અંનત
પરમાણુઓને એક અનંત શુક સ્કંધ બને છે.
રહે છૂટા પડવાથી નાના સ્કન્ધ બને છે. છેવટે
પરમાણુઓ છૂટા પડી જાય છે, ત્યાર પછી કંપ
કહેવાતું નથી, પરંતુ પરમાણુ કહેવાય છે.
આવી રીતે આપણી નજરે જોવામાં આવતી તમામ
ચીજો પરમાણુઓની બનેલી છે. પરંતુ કેવા ક્રમથી?
ને કેવી રીતે બની છે તે આગળ ઉપર સમજાશે.
૫
૬.

·પાડ ૮ :
એવી રીતે પરમાણુ
પરમાણુના જલ્યા-ઢગલાઃ વણાટ
પરમાણુના
સંગથી
બનેલા સોના વર્ગ શાસ્ત્રમાં નીચે પ્રમાણે પાડવામાં
આવ્યા છે. આ બાબત હાલ અમે સમજાવીએ, તે પ્રમાણે
સમજી લેશે. તેમાં કેટલી વાસ્તવિકતા છે? તે આગળ
ચેકકસ સમજશે.
પહેલી અગ્રહણ ચગ્ય મહા વગણું
વગણ = વર્ગ ક્લાસઃ
એક એક મહા વર્ગણમાં અનંત પિટા વર્ગણાઓ
ય છે. તે પિટા વર્ગ કેવી રીતે હોય છે તે
સમજાવું છું,
૧ લી પેટા વગર
આપણે શીખી ગયા જગતમાં છુટા છુટા
પરમાણુઓ છે. ને પરમાણુઓ મળીને બનેલા છે
પણ છે,
<t

·હવે, જગમાં એક એક છુટા પરમાણુઓ જેટલા
હેય, તે બધા એકઠા કરે, એક એક પરમાણુને પાસે પાસે
મૂકી એક આખી લાઈન હિરડી કરે,
મિનથી-કપનાના બળથી લાઈન કરવી-ખ્યાલમાં
લેવી ]
એક લાઈનમાં કેટલા પરમાણુ થશે?
અનંત,
એક એક છુટા એવા અનંત પરમાણુઓની પહેલી
પેટા વર્ગણ થઈ, તે બરાબર યાદ રાખજે,
હવે ૨ જી, પેટા વર્ગણ –
દુનિયામાં જેટલા દ્વચણક સકો હેય, તે બધાની
એક એકને પાણે પાસે મુકી ક૨૫નાથી એક આખી લાઈન
કરો. આ લાઈનમાં પણ અનંત વ્યક સ્કંધ આવે છે,
તે“ઢયણુક સ્કની બીજી વગે.”
બાકીની પેટા વર્ગણુઓ
એવી રીતે, એક એક પરમાણુ વધારીને વણઓ
બનાવો. એટલે “અનંત યુકેની ત્રીજી જણ”
અનંત ચતુરણની ચોથી વર્ગણા.
અનંત પંચાણુકેની પાંચમી વર્મણા.
એવી રીતે એક એક પરમાણુ વધારે વધારે હોય,
તેવા સ્કરની વર્ગણાઓ કર્યું જાઓ.

·૩, ૪. [ ; દાખલા તરીકે – 1, એક એક પરમાણુએ.ની પહેલી વણ, જેમાં અનંત પરમાણુઓ છે. ૨. કયણુક ર્કની બીજી વજી, જેમાં અનંત યણુક ધો છે. વ્યાણક કંધેની ત્રીજી વર્ગ, જેમાં અનંત વ્ય- શુક કધો છે, ચતુરક સર્કની ચેથી વર્ગણા, જેમાં અનંત ચતુરક છે છે. પંચાણુક સ્કની પાંચમી વણ, જેમાં અનંત પંચાણુક કહે છે, આ પ્રમાણે એક એક પરમાણુ વધારતા જઈએ ત્યારે અનંત વડણક કે ધેન ઠ્ઠી વણા આવે. અનંત સપ્તાણુક કે ધોની ૭મી વર્ગણ આવે. એમ આગળ ચાલતાં- ૧૦૦ અનંત શતાયુક રકની ૧૦૦મી વર્ગ અ વે. એ રીતે, એક એક પરમાણુ વધારતાં સંખ્યાત શુક અનંત ની સંખ્યામી વર્ગથા, અસખ્યાતપણુક અનંત ની અસંખ્ય તમાર્ગ. એ રીતે એક એક પરમાણુ વધારતાં વધરત, છેવટે- અનંત-અનંતાણુક ની છેદલી-અનંતમી વાં આવે.

·આ બધી પિટા વર્ગણુઓ થઈ
બોલે, કુલ પિટા વર્ગણાઓ કેટલી થઈ.
અનંત. છેવી પટા વર્ગનું નામ શું ?
અનંતણુક કંપની અનંતમી પેટા વગે.
અનંતમી પેટા વર્ગણામાં અનતાણુક રકંધો કેટલા?
અનંત.
ઠીક, ત્યારે લાખમી પેટા વર્ગમાં સ્કંધે કેટલા?
અનંત.
તેને એક એક કોમાં પરમાણુઓ કેટલા ?
લાખ લાખ:
તેથીજ તેનું નામ લક્ષાણુક સ્કંધ કહેવાય છે. મને
લાગે છે, કે-હવે આ વાત તમને બરાબર સમજાઈ ગઈ
બરાબર સમજ્યા છીએ.
સારું. એક પરમાણુથી માંડીને અતાલુક રકની
વર્ગણા સુધીમાં અનંત પેટા વર્ગએ થઈ. પરંતુ, તે
બધી જીવ–આત્મ પિતાની તરફ ખેંચતું નથી, પિતામાં
મેળવતે નથી, તેને કેઈ પણ જાતને ઉપયોગ કરતા નથી.
તેથી તેનું નામ પહેલી અગ્રહણ જોગ્ય મહાવર્ગણુ.

·પાઠ ૯ મો :
વણ [ચાલુ.]
બીજી દારિક ગ્રહણું 5 મહાવણ
અને તેની પેટા વગણાઓ
પહેલી મડા વર્ગમાં--અનંત પરમાણુઓને એક
સ્કંધ, એવા અનંત સ્કંધની ડેલી– અનંતની પેટા વર્ગ
તમે સમજ્યા. તે ખ્યાલમાં છે કે?
હા, છ ! બરાબર ખ્યાલમાં છે.
થાય,
તેના અંનત પરમાણુઓવાળા તે સ્કંધમાં જેટલા
પરમાણુએ છે, તેમાં એક પરમાણું ઉમેરે, એ જે કપ
તેવા અંનત સ્કંધેની પહેલી પેટા વર્ગણ ગણે.
એટલે આ પિટા વગણમાં સ્કછે અનંત અને એક
એક સ્કંધમાં પરમાણેએ પણ અનંત સમજવા, પરંતુ
પહેલી મહાવર્ગણાની છેલ્લી પિટા વર્ગણાના એક સ્કધમાં
જેટલા પરમાણુઓ રહેલા છે, તેના કરતાં આ પિટા
વણાના રકધમાં એકજ પરમાણ વધારે સમજન

·No text on this page.

·P ૧૦ 3) [ ૪૭ નેજસ શરીર માટે ગ્રહણ ચગ્ય તેજસ (શરીર) ને ભાષા માટે અગ્રહણ ૫ ભાષા માટે ગ્રહણ યોગ્ય ભાષા અને શ્વાસરવાસ માટે અગ્રહણયેગ્ય ૧૨ શ્વાચ્છવાસ માટે ગ્રહણ ગ્ય ૧૩ શ્વાસોચ્છવાસ, અને મન માટે અગ્રહણ યોગ્ય ૧૪ મન માટે ગ્રહણ ગ્ય મન અને કર્મ શરીર માટે અગ્રહણ ગ્ય ૧૬ કર્મ શરીર] માટે ગ્રહણગ્ય (કામણ વર્ગ) , આ સેળ વણ ઉપરાંત, બીજી પણ કેટલીક મહાવર્ગણાઓ છે. પરંતુ આપણ ચાલુ વિષયમાં છેલ્લી વર્ગણાની ખાસ જરૂર હોવાથી પરમાણુઓ અને વર્ગણાના સબંધમાં મારે તમને આટલું સમજાવવું પડયું છે. બીજી વણાઓના સબંધમાં અહીં વિશેષ કહેવાની જરૂર નથી. પ્રસંગે કહીશુ. અહી ગણાવેલી દરેક વર્ગણાઓને સમજ- વાની આગળ જરૂર પડશે. તેથી આ લિસ્ટ ખ્યાલમાં રાખજે. ૧૫

·પાઠ ૧૦ મે:
વર્ગ : [ચાલુ.]
આ ઉપરથી તમે સમજી શકયા હશો, કે
જગતમાં જેટલા પરમાણુ કે સ્કવે છે, તે દરેક, આ
કહી તે, અને હવે પછી પ્રસંગે કહેવામાં આવશે, તેમાંની
કોઈ પણ વર્ગમાં સમાવેશ પામે છે.”
વળી, એ પણ સમજયા હશો કે-“કેટલીક વગ.
શુઓ ગ્રહણ યોગ્ય ઉપગમાં આવી શકે] છે. અને
કેટલીક વણઓ અગ્રહણ … [ ઉપગમાં ન આવે ?
તેવી છે.”
અગ્રહણ યોગ્ય વણાઓ કહી, તે કઈ રીતે
ઉપયોગમાં ન જ આવે ?
ન, કઈ પણ રીતે કામમાં ન આવે. પરંતુ તેમાં
પરમાણુઓ વધીને આગળની ગ્રહણ યોગ્ય વર્ગની કંઈ
પણ પેટા વર્ગમાં ગણ્યા પછી, અથવા પરમાણુઓ
ઘટીને પાછળની ગ્રહણ યોગ્ય વર્ગણની કઈ પણ પેટા
ગર્વણામાં ગયા પછી, કામમાં આવી શકે. સ્થિતિ

·૪૯
૨,
બદલાવ જોઈએ. એટલે કે પરમાણુ વધીને કે ઘટીને ગ્રહ
યેગ્યમાં દાખલ થયા પછી ઉપયોગમાં આવે.
ખાસ ધ્યાનમાં રાખજે કે–
પરમામાં સરળ અને વિયેગ પામવા ગુણ
છે. તેથી પરમાણુઓ મળીને કપ બને છે. અને
વિભગ થવાથી નાના સ્ક થઈ જાય છે. ને છેવટે
પરમાણુએ પરમાણ પણ છુટ્ટો પડી જઈ શકે છે.
જેમ જેમ સ્કંધમાં પરમાણુઓ વધારે વધારે, તેમ
તેમ તેને પરિણામ સૂમ સૂફમ થાય છે. એટલે
પરમાણુ ઘણું છતાં. તેનું સ્વરૂપ બહુજ નાનું--
સુક્ષ્મ થાય છે. જેમ, એક મણ રૂને મેટે
ગાંસડે બાંધવો પડે છે. પણ જો એક મણનું
હોય, તો તે લગભગ પણ ઘન ફીટ જેટલી
જગ્યા રોકે. વજન સરખું છે, બનેયને પરિણામ
(રચના-બંધારણ જુદાં છે. પરંતુ, જે રૂના
ગાંસડી જેટલું સેનું હેય, તો તે કેટલા મણ
થાય તેમાં રૂ કરતાં કેટલા બધા પરમાણુઓ હોય ?
અર્થાત્ સોનાને પરિણામ સમ છે, ને પરિણામ
સ્કૂલ છે. એ પ્રમાણે ઉપરની સોળ વર્ગણાઓમાં પહેલી
કરતાં બીજી, બીજી કરતાં ત્રીજી, ત્રીજી કરતાં ચોથી.
કમ ચતે ચડતે દરેકમાં પરમાણુઓ વધારે વધારે
છતાં દરેકનો પરિણામ સૂક્ષમ સૂમ છે. એટલે છેવટની
કામણ વર્ગણ સૌથી સૂક્ષમ છે. અને તેના એક
એક ધમાં સી કરતાં પરમાણુઓ વધારે વધારે છે.

·૫૦ ]
૧
સુદી.
છે પણ એક સરખા નથી હોતા. જેમ જેમ
પરમાણુઓની સંખ્યા વધારે, તેમ તેમ તેને પરિણામ
સૂક્ષ્મ હોય છે. તેથી સ્કોના વર્ગો પડે છે. તેમાંના
આઠ ગ્રહણ 5 અને આઠ અગ્રડર
વર્ગણાઓને વિચાર આ પાઠમાં સમજાવ્યો છે.
આ પાઠમાં સમજાવેલી દરેક વર્ગમાં કાર્પણ
વણા બહુજ સક્ષમ છે, અને તેમાં પરમાણુઓ
બધી વર્ગછાઓ કરતાં વધારે છે. કામ વર્ગને
બરાબર ખ્યાલમાં રાખવાથી, હવે પછીના પાઠ
બરાબર સમજાશે.
૨
પાઠ ૧૧ મે ?
આત્મ પ્રદેશો અને આત્મ પ્રદેશોની
સંસર્ગ તથા વિસર્ગઃ શકિત,
પાઠ ત્રીજાથી પાંચમા સુધીમાં આત્મા વિષે તમે
કેટલુંક શીખી ગયા છે-“આત્મા આપણા આખા શરીરમાં
ફેલાઈને રહે છે, ચૈતન્ય શકિત તેમાં છે.” ઈત્યાદિ
ઈત્યાદિ ઘણુંએ શિખ્યા છે.
તે આત્મામાં કઈ કઈ શકિતઓ છે? શરીરમાં તે
કેવી રીતે હરે ફરે છે? શરીરની હલન
કેવી અને કેટલી મદદ આપે છે તેનું શું ફળ આવે છે?
ચલન ક્રિયામાં

·[ પર
એ વિગેરે સવાલના સમાધાન ઘણે ભાગે કંઈક કંઈક
હવે પછીના પહેરમાં કરીશું.
જેમ આત્મા આપણા શરીરમાં છે, તે જ રીતે
દરેક માણસના શરીરમાં પણ છે. એ તમે કબુલ કરી
શકે છે?
હા, કેમકે-તેઓ ઈરાદા પૂર્વક હીલ ચાલ કરે છે.
એટલે તેઓમાં ચેતન્ય છે, અને જ્યાં ચેતન્ય છે, ત્યાં
આત્મા નક્કી છે.
X
x
તમારા નાના ભાઈની ઉમ્મર કેટલી હશે?
બે વર્ષની.
ને તમારી કેટલી ?
પંદર વર્ષની.
તમે તમારા નાના ભાઈ જેવડા હતા ?
હા. તેર વર્ષ પહેલાં હું તેના જેવો જ હતે.
જ્યારે તમે બે વર્ષના હતા, ત્યારે તમારા શરીરમાં
આત્મા હતું ?
હા, ચેકસ હતે.
હાલ તમારા શરીરમાં આત્મા છે?
તે વખતે તમારા શરીરમાં આત્મા હતું, એ વાત
તમે કબુલ કરી, પણ શરીરના કેટલા ભાગમાં આત્મા
હતા ?

·પર 3
તેમાં પૂછવાનું શું છે ? આખા શરીરમાં ફેલાઈને
રહ્યો હતે, શરીરને કઈ પણ ભાગ ખાલી નહીં, તેમજ
શરીરની બહાર આત્મા લટકતે પણ નહીં, એવી રીતે
શરીરમાં રહેલ હતો. અને એમજ હેઈ શકે.
ઠીક, ત્યારે હાલમાં તમારા શરીરમાં આત્મા કેવી રીતે
રહેલ હશે?
હાલ પણ એવી જ રીતે આખા શરીરમાં ફેલાઈને,
બાળપણના તમારા શરીરમાં ને હાલના તમારા
શરીરમાં કોઈ ફેરફાર હેય, તેવું ધારે છે?
બાલવાવસ્થામાં મારું શરીર નાનું હતું, હાલ મેટું છે.
કારણ કે-મારું શરીર દીવસે દીવસે હાલમાં વધતું જાય છે.
બરાબર પણ ભાઈ! આત્માનું કેમ થયું હશે ?
એ પણ લધ જ હશે ને ?
નહીં, નહીં, આત્મા વધતે નથી, તેમ ઘટતોયે
નથી. પણ તેને સંસગ અને વિસર્ગ થાય છે.
એટલે ? સંસર્ગ– વસર્ગ વળી શું?
સમજાવું છું-ધીરજ રાખો.
!
X
૪
પરમાણુ કેટલે સૂક્ષમ છે ? તે હકીકત તમને યાદ
હા, છ પાઠમાં એ સબંધી વિચાર કરી ગયા છીએ.
આખે આત્મા તમારા
આખા શરીરમાં ફેલાઈને
રહ્યો છે, પણ તમારી આંગળી માં કેટલે અમા હશે ?

·સોયની અn
[ v૩
આગળી જેટલું જ.
ને આંગળીના ટેરવા પર ?
ટેરવા જેટલે.
તમારી આંગળીના ટેરવા પર
મૂકું છું, કેમ તને કઈ જ લાગતું નથી ને ?
ના, જી ! સહેજ તમતમાટ થાય છે.
નખના કાળા ભાગ પર સેયની અણુ દબાવતાં
શું થાય છે ?
કંઇએ નહી.
કારણ ?
નખના છેડાને
ભાગ
જડ [ આત્મા વિનાને !
હા, બરાબર. હું ભૂલ્યા. ત્યારે તમારી આંગળી
પર સોયની અણી જેટલામાં વાગે છે, તે ભાગ આત્મિ
વાળે ખેરે ને ?
જે ભાગમાં તમને સેય વાગે છે, તે ભાગમાં
કેટલે આત્મા હશે ?
સોયની અણી જેટલે.
ત્યારે શું આત્માના નાના નાના કકડા થતા હશે?
એમાં હું કાંઈ કહી શકતો નથી. પણ
શરીરમાં આખે આત્મા છે. આંગળીમાં આંગળી જેવડે,
અાખા

·પ૪ ] સેથની અણી જેટલા ભાગમાં સોયની અણી જેટલે આત્મા છે, એમ ચકકસ કહી શકું છું, તો તે પછી આવી રીતે, આત્માને નાનામાં નાને ભાગ પણ થઈ શકે? થઈ શકે. કેમ ન થઈ શકે ? કેટલે થઈ શકે ? બરાબર નહિ કહી શકું. આપ સમજાવો. પરમાણુ જેવડે. હે ! પરમાણુ તે ઘણે જ સૂક્ષમ છે. જેના જ્ઞાનીની બુદ્ધિથી પણ બે ભાગ ન થઈ શકે. હા, આત્માનો પણ નાનામાં નાને ભાગ લેવડાજ- જ્ઞાનીની બુદ્ધિથી પશુ જેના બે ભાગ ન થાય. તેવરેજ સમજો. પણ એટલું યાદ રાખવું, કે--પરમાણુ એકલે છૂટે છવાયો હોય છે, ને કલ્પ સાથે વળગેલે પહય છે. પણ આત્માના પરમાણુ જેવડા નાનામાં નાના એ ભાગો કદી એક બીજાથી છુટા પડતા જ નથી. આ નાનામાં નાના ભાગેનું નામ પ્રદેશ પ્ર-અત્યંત દેશ-નાને ભાગ, અર્થાત્ નાનામાં નાનો ભાગ પ્રદેશ કહેવાય છે. આખા આત્માને કેટલા પ્રદેશ હશે? વારૂ! કહી શકશે? ઘણ, ઘણુ, ઘણ તે ખરા, પણ અસંખ્ય કહેવા.

·[ પપ
અસંખ્ય શબ્દને શું અર્થ છે?
તે આગળ ઉપર પ્રસંગે સમજાવીશું, ગભરાતા ના.
ઠીક, પણ આપણી વાતચીતને સારા શો આવ્યા?
આત્મા એ અસંખ્ય પ્રદેશને સમૂહ છે, અથવા
આત્માને અસંખ્ય પ્રવેશે છે. આત્મ-પ્રદેશ આખા
શરીરમાં ફેલાઈ રહ્યા છે. અથવા, અસંખ્ય-પ્રદેશી આખે
આત્મા આખા શરીરમાં ફેલાઈ રહ્યો છે. સેયની અણી
જેટલા ભાગમાં પણ આત્મ પ્રદેશો ઘણાજ-અસંખ્ય સમજવા,
એક પરમાણુ એક સ્વતંત્ર પદાર્થ છે, તે રીતે ઘણા
પરમાણુઓ મળીને તેને બનેલે સ્કંધ પણ એક સાતત્ર
પદાર્થ છે. એ જ પ્રમાણે એક છેતી જેટના બે ટુકડા થાય,
તે પણ બનેય બે તીયા રૂપ બે સ્વતંત્ર પદાર્થો છે.
તેવી રીતે આત્મામાં નથી. પણ તે અસંખ્ય
પ્રદેશોના સમૂહ રૂપ એક આત્મા તત્ર પદાર્થ છે.
X
X
જુઓ, આ મીણબત્તી, તેને સળગાવી દી કરે.
દેવાને પ્રકાશ ચારેય તરફ ફેલાય છે ને?
જુઓ, આ નાને ડ છે. હવે તેમાં મીણબત્તી
મૂકે, ને તપાસે, કે-પ્રકાશ કયાં ક્યાં ફેલાય છે?
પ્રકાશ આખા ડબામાં ફેલાય છે.

·૫૬ ]
એ મીણબત્તી બહાર કહાડે, ને પિલી મે ટી પેટીમાં
મૂકે. હવે તપાસ, દીવાને પ્રકાશ કેટલા ભા.
ફેલાય છે ?
આખી પેટીમાં છે.
ડબામાં મીણબત્તી મૂકી હતી, ત્યારે તે પ્રકાશ
ડબ્બામાં જ સમા, ને આખે ડબો પ્રકાશથી ભરાયે.
મટી પેટીમાં મીણબત્તી મૂકી, ત્યારે પ્રકાશ આખી પેટીમાં
ફેલાયે. ત્યારે, પેટીમાં મૂકતી વખતે પ્રકાશ વધે હશે?
નહિં જ,
ત્યારે ?
ટોળામાં-સાંકડી જગ્યામાં જે પ્રકાશ હો, તે
પ્રકાશ મેટી પેટીમાં પહેલી જગ્યામાં વિસ્તાર પા.
હવે, જે પેટીમાંથી ડબ્બામાં મૂકીએ, તે?
પ્રકાશ સંકેચાય, ને ડબામાં સમાઈ શકે.
બસ, ભાઈ! બસ, હવે તમને વધારે પૂછવાની
જરૂર નથી.
તેવી જ રીતે, આત્માના સબંધમાં સમજી લ્યો ને,
કે-જ્યારે તમે નાના હતા, ત્યારે તમારું શરીર નાનું હતું,
ત્યારે જ અસંખ્ય પ્રદેશ–અસંખ્ય પ્રદેશવાળ આત્મા-
તેમાં સંચિત રૂપે હતો. જેમ જેમ તમે મોટા થતા
ગયા, શરીર મોટું થતું ગયું, તેમ તેમ આત્મા- આત્મ
પ્રદેશ-વિકાસ વિસ્તાર પામતા ગયા.

·[પ૭
આ ઉપરથી એટલું સમજી , કે–તમે યુવાન
થશો, તમારા દરેક અંગે પૂરા ખીલશે, ત્યારે તેજ આત્મા
વિસ્તાર પામીને આખા શરીરમાં ફેલાશે. પછી જ્યારે
તમે વૃદ્ધ થશે, શરીરના અવય સંકેચા, ત્યારે
આમ આત્મ-પ્રદેશે- પણ સંકેચાશે. આવી રીતે આત્મા
સંકેચાય છે, તે વિસ્તાર પામે છે.
સંકેચાવું તે સંસર્ગ વિસ્તાર પામ તે વિસગર
મુદ્દા
૧. મા આખા શરીરમ ફેલાઈને રહેલો હોય છે.
એટલે નખના કાળા ભાગ વિગેરે શિવાય શરીરને કે પણ
ભગ આત્મ વિનાને ખાલી નથી છે, તેમજ શરીરની
બહાર પણ આમ નથી રા.
૨. શરીરમાં ફેલાઈને રહેલે આત્મા એક અખંડ
પદાર્થ છે, અને તેના [મનની કલ્પના અસંખ્ય નિર્વિ-
ભાજપે ભાગ પાડી શકાય છે, તેને આત્માના પ્રદેશ
કહેવાય છે.
૩. જો કે આત્મા શરીરમાં જ ફેલાઈને રહી છે,
છતાં, તેમાં સંકેચ પામવાની અને વિસ્તાર પામવાની
શકિત છે, તેનું નામ સંસર્ગ અને વિસર્ગઃ શકિ
કહેવાય છે.

·પાડ ૧૨ મ;
-
ગ. અમર આંદોલનક
પૂર-સૂમાયતષ્ટા આત્માને વૃત્ત મતા”
ગબિંદુ. ૪૦૬.
ગયા પાઠમાં આત્મ-પ્રદેશ વિષે કેટલુંક તમે
શિખ્યા, તેમજ આમ પ્રદેશને સંસગ–વિસર્ગ થાય છે,
એ પણ તમે સમજ્યા.
તમારી છાતી પર જ ડાબી બાજુએ હાથ મૂકે,
શું થાય છે?
ધબ૬, ધબક, થાય છે.
તમારા જમા હાથના કાંડા પર અંગુઠા પાસેની
નસ-નાડી ઉપર આંગળીઓ મૂકો, તપાસે શું થાય છે?
ત્યાં પણ ધડકારા જણાય છે.
તેનું કારણ સમજે છે ?
કારણ એમ
જણાય છે, કે-શરીરમાં લોહી ફરે છે.
એટલે લેહીમાં આંદોલન થાય છે, અને નાડીઓમાં લોહીના
આંદોલનને પડકારે જણાય છે. એમ સામાન્ય રીતે કહી .

·[ ૫૯
શકાશે.
લેહીંમાં આંદોલન શાથી થતું હશે ?
કઈક કારણું તે હશે ને
શું કારણ હશે ?
આપ સમજા.
આપણે આત્મ-પ્રદેશોની હકીકત શિખી ગયા
છીએ. તે આત્મ-પ્રદેશો દલિત હોય છે, તેની અસર
શરીરના સૂફમ ત ઉપર થાય છે, તેની અસર, મગજ,
હાડકાં, મેદ, માંસ, વિગેરે ઉપર થાય છે, અને તેની અસર
લોહી ઉપર થાય છે. લોહીના ફરવાની અસર હૃદય ઉપર,
અને હૃદયની અસર નાડીઓમાં થાય છે.
X
X
X
લેહીં ફરવાની કીયા આપણે નાડીઓ દ્વારા જાણી
શકીએ છીએ. પરંતુ હું તમને આત્મ-પ્રદેશે કેવી રીતે
આંદલિત હોય છે ? તે સમજાવું છું.
આત્મા સ્વતંત્ર એક અખંડ પદાર્થ છે, એ વાત
ખરીને ?
તેનું મધ્ય હિન્દુ કલ્પ. મધ્ય બિંદુ તે બરાબર
વચ્ચેનો ભાગ. આત્માનું મય બિન્દુ આઠ પ્રદેશ છે. તે-
આત્માના મધ્ય બિંદુ તરીકે આવેલા છે,
એ આઠ પ્રદેશનું નામ સુચક પ્રદેશ કહેવાય છે.

·ܙܫ
હા, એમજ. તમે
મધ્ય બિંદુમાં આઠ પ્રદેશ કેમ ?
પ્રદેશ કેવડા હોય તેની તમને માહિતી છે ને?
હા, છ પ્રદેશે પરમાણુ જેવા જ હેય.
તે પછી પ્રદેશ અને પરમાણુમાં ફરક છે ?
ફરક એજ-કે-પરમ સર્વત્ર પદાર્થ તરીકે છુટ
હેય છે. ત્યારે પ્રદેશ પરમાણુના માપને જ
પણ ટો
પર નથી હોતા. સ્ક-ધ સાથે જ લાગેલે–રહેલે
હોય છે.
બરાબર સમજ્યા છે, તેમાં
શક નથી. હવે, હું તમને મઘ બિંદુના આઠ પ્રદેશે
લેવાનું કારણ સમજાવું છું.
આ દડાનું મધ્યબિન્દુ કેવડુ હશે? તે કહી શકશે?
હા, ખુશીથી કહી શકીશું.
કહે, ત્યારે.
તે એક બારીકમાં બારીક ઝીં મીંડા જેવું હશે.
પણ એ ઝી છું મીઠું કેવડું હેઈ શકે ?
ખૂબ ઝીણું આપણી આખે માંડ માંડ દેખાય એવું.
હે ! આંખેથી માંડ માંડ દેખાય એવા મધ્ય
બિંદુમાં પણ અસંખ્ય પ્રદેશ હોય છે, એ કેમ ભૂલી ગયા?
હા, જી ! હા, જી ! અમારી ભૂલ થઈ. . ત્યારે
એ મધ્ય બિન્દુ કેવડું નાનું હોઈ શકે ?

·નાનામાં નાનું આઠ પ્રદેશ જેવડું હોઈ શકે, તેથી નાનું ન હોઈ શકે. ચાર દિશાના ચાર નીચે અને ચાર ઉપર એમ આઠ પ્રદેશે જ મધ્ય બિન્દુ થઈ શકે. ચાર ઉપરના પ્રદેશ ઉપર, ઉપરની દિશા [ ઉર્વદિશા ] આવે, અને ચાર નીચેના પ્રદેશની નીચે, નીચેની [ અ દિશા] આવે, ઉપરની દિશાએથી, નીચેની દિશાએથી, અને ચારેય બાજુની ચાર દિશાઓએથી, સંકેચતાં, સંકેચતાં વચ્ચે આઠ મધ્યના પ્રદેશ સુધી આવવું પડે. તેથી આગળ વધી ન શકાય, કેમકે-સામસામું દબાણ આવવાથી આઠજ પ્રદેશ મદ બિન્દુ તરીકે બરાબર ગોઠવાઈ જાય છે. મધ્ય બિન્દુનું આ રીતે ચેકસ માપ આવી રહે છે. આ આઠ પ્રદેશનું નામ આઠ રુચક પ્રદેશ કહેવાય છે. X X આ આઠ ચક પ્રદેશો-મધ્ય બિન્દુ છે, તે સિવાયના દરેક આત્મ પ્રદેશે આંદોલિત હોય છે. દાખલા તરીકે-ઉકળતા પાણીને દેગ. ઉકળતું પણ જેમ ગરમીના જોરથી નીચે ઉપર થાય છે. તેને આલિત થતું આપણે જોઈએ છીએ, તે પ્રમાણે આત્મ- પ્રદેશે અલિત હોય છે. આવી રીતે, તમારા શરીરમાં રહેલે આત્મા હંમેશાં અલિતજ હેય છે. તમે સુતા છે તે પણ, તે આંદ- લિત જ હોય છે.

·માત્ર, કાંઈ કામ કરતા હોઈએ, અથવા કોઈ
થળે બળ અજમાવવાનું છે, તે પ્રસંગે આત્મા વિશે
આલિત હોય છે.
આ પથ્થર ઉંચકે હાથને બળ કરવું પડે છે કે ?
હા, ઘણું બળ કરવું પડે છે. તે સાથે આખા
શરીરનું યે બળ લગાડવું પડે છે.
જુઓને, તમારા મહે ઉપર રતાશ આવી ગઈ
આખા શરીરમાં લોહી ધમધમાટ કરતું રહ્યું છે. કેમ
કાંઈ જણાય છે ને?
હા, હા, ચોકકસ, શરીરમાં ધમધમાટી રગાલી
બસ. તમે તમારું હાથવતી જ્યારે બળ કર્યું,
ત્યારે હાથના વિભાગમાં રહેલા આમ-પ્રદેશે અલિત
થયા, અને તે જ વખતે ખભાના આત્મ પ્રદેશો ખૂબ
દલિત થયા. અનુક્રમે આખા શરીરને આત્મ-પ્રદેશે
ખૂબ અલિત થઈ ગયા.
અર્થાત્ , આમ-પ્રદેશે સાંકળના આંકડાની માફક
એક બીજા સાથે જોડાયેલા છે. એક સ્થળે આંદોલન થતાં
જ તેની અસર દરેક આત્મ-પ્રદેશમાં પહેરે છે.
આત્મ-પ્રદેશમાં થતાં આ આંદોલનનું બળ
વીર્ય એવું નામ છે. આપણે પણ વેગ એ શબ્દને જ્યાં
વ્યવહાર કરીએ, ત્યાં તેને અર્થ આ પાઠમાં બતાવવા
પ્રમાણે સમજો.

·[ 3
આપણે સૂતા હૈઈએ કે શાંત ચિત્તે બેઠા હેઈએ,
તે પણ આ પ્રદેશ દેવિતજ હોય છે તેમાં ગ
થતે જ હેલ છે. આ વેગનું નામ અનભિસંધિજગ
કહેવાય છે.
કાંઈ પણ કામમાં શરીરને કે શરીરના અવયને-
લગાડીએ, ચાર અભિસંધિ [પ્રયત્નથી ઉપર થતાં-
આદેલને– ગને અભિસંધિ જ રોગ કહેવાય છે.
અભિસધિજ તે બા પ્રથનથી ઉત્પન્ન થયેગ,
અનભિસંવિજ-તે બાહ્ય પ્રધાન વિના ઉત્પન્ન થતે પેગ,
યાદ રાખજો કે–તમે કોઈ પણ કામ કરે, તે દરેક
વખતે પણ રોગ થાય જ છે. મૌન બેસી શાંત પણે કંઈ
વિચારતા હે, તે વખતે પગ થાય છે. શ્વાસ ખાતા
છે, કંઈપણ બેલતા દે, કે શરીરને સ્ટેજ હુજ
હલાવતા છે, તે પણ રોગ થાય છે. આપણું નાનું મોટું
કામ, નાની મોટી ચેષ્ટા-એક પણ એવી નથી, કે જેમાં
–આત્મ-પ્રદેશોનું આંદેલન થતું ન હોય.
X
X
આપણે શાંત પડી અને સુતા હોઈએ, ત્યારે પણ
આપણી નાડીઓ ધબકતી હોય છે. આપણું ડાબા પડખા
તરફ હૃદયના ધબકારે ચાલતો જ હોય છે. આખા
શરીરમાં લેાહી દોડતું હોય છે. ખાધેલે રાક પચતે
હે છે. તેના રસ, મેલે, જુદા પડતા હોય છે. આમથી
તેમ પેટમાંથી પસાર થતા હોતા હોય છે

·૨૪ ]
માંસ બનતું હેક્ય છે. માંસમાંથી ભેદ-ચરબી, ચરબીમાંથી
હાડકાં બનતાં હોય છે. હાડકામાંથી મજજા-મગજનું તને
તૈયાર થતું હોય છે. તેમાંથી વીર્ય બનતું હોય છે. અને
તે બધા તો શરીરમાં પોત પોતાને એગ્ય યે ઠેકાણે
ગોઠવાતા હોય છે. ઉપરાંત નાડીઓ, સ્નાયુઓ, ઇન્દ્રિએ ના
રજકણે, સનતંતુઓ વિગેરે નવા બનતા હોય છે. એમ
શરીર રૂપી કારખાનામાં ગમે તેવી શાંતિમાં પણ ધમકાર
બધીયે પ્રવૃત્તિઓ ચાલતી હોય છે. ગમે તેવી યોગ સાધના
કરનાર ભેગીના શરીરમાં પણ આ રીતે મોટા મેટા
કારખાના ચાલતા જ હોય છે.
એ તમામ હિલચાલ ચાલવાનું મુખ્ય કેન્દ્ર-મુખ્ય
મથક-આત્માના પ્રદેશમાં થતાં આ નો છે. જે તે
આદોલન ન થતાં હોય, તે શરીરમાં કોઈપણ સૂકમ પણ
ફેરફાર ન થાય, મડદામાંથી આત્મા ચાલે
જાય છે,
ત્યારબાદ શરીરની કોઈ પણ વ્યવસ્થિત પ્રવૃતિ ચાલતીજ
નથી. શરીરના આખા યત્રના સંચાલનને આધાર, આમ
પ્રદેશમાં થતા આદેલને ઉપર રહેલો છે. એમાં હવે
બરાબર સમજી શકયા હશે ?
હા, જી ! ખૂબ સારી રીતે સમજી શક્યા છીએ.
પરંતુ આત્મ-પ્રદેશમાં અલન થવાનું કારણ શું? એ
સમજી શપતુ નથી.
તે કારણે હાલ સમજાવી શકાશે નહીં, આગળ
જરુર સમજાવીશું.

·ઈ કઈ છે કે કે, દેવને વધા-
છા થાય છે, એટલે કે- તે છે વખતે, જુદા જુદા
માસને, જુદી જુદી જાતને એ ય છે. દરેકને
ખરે છે, જ રહે એમ સમજવું નહી.
કલા માણસને કઈ કઈ વખતે કઈ કઈ જ વેગ થાય ,
તે આગળ ઉપર સમજીશું, હાં સુધીમાં તમે
તમારી એજ તમારા અનુભવથી કઇક સમજશે પણ ખરા.
પરંતુ, યાદ રાખજો કે આ સુચક પ્રવેશે આત્માનું
માણ બિન્દુ હોવાથી તે આલિત થતા જ નથી. :
સામ સામે થી એક રેખા બળથી
રાવામાં આવે તેવું નથી, તેનું કારણ બને છે?'.
હા, છે! કારણ એ સમજાય છે, કેમ કે
દિશાએથી આખું ચાલુ કરવા મધ્ય ભાગ ઉપર બનેય
તારા પંચાણની બાર થતો નથી. મધવા અને
ના ચાની એકજ કેન્દ્રમાં અસર થતી હેવાથી,
પાક બને છ દિશા તરફ જવું તે પ્રક રહે છે.”
ટિ માં કામ કરવાનો બની રહે છે.
',
તેવા છે. આપણે કાર જણા ચારેય હાજી
છેજો ઇંદી કિની ચારેય વિધી શેકી
કા, કારણ છે કે મારી તે ચારેય
તાપ હરે દોરને દીરે પાણીમાં નામના તો
મુ બ દશમે રે આવતા પ્રદાન
મ

·અથડાશે. પરંતુ એકી સાથે સરખા બળથી, કેરા
મારેલા હોવાથી વચ્ચેના પ્રદેશને
અસર ન થતાં તેને
સ્થિર જ રહેવું જ પડે.
ના, સાહેબ ! વચ્ચે પણ અલન થતું તે
જોવામાં આવે છે, તેનું કેમ?
તમારી એ વાત તદન સાચી છે. પરંતુ તેનું
કાર-આપણે એકી સાથે અને સરખા જોરથી ટંકારા
મારી શકતા નથી. કાંઈકને કાંઈક પૂરક પડી જ જતો હોય
છે. તેથી એમ બને છે. પણ જે બરાબર એક સરખા
વખતે અને એક સરખા જેરથી ટકોરા મરાય, તે વચ્ચે
સામ સામા પ્રદેશને સ્થિર રહ્યા વિના ચાલેજ નહી. એ
વાત સાદી બુદ્ધિથી પણ સમજાય તેવી છે.
હા, હવે બરાબર સમજાયું.
વળી, એક તદ્દન સરખો ગોળ પિલે ગેળો છે,
અને તેમાં પાણી ભરીને, ચારેવ કેરથી તેને બંધ કરવામાં
આવેલ હોય, ત્યારે તેની ચારેય દિશાએથી, ઉપર તથા નીચેથી
એકી સાથે સરખા જોરથી ટકોરા મારવામાં આવે, તે મધ્યના
પ્રદેશને જરાપણ દલિત થવાનું રહે નહીં, અને તેને
સ્થિર જ રહેવું પડે તે રીતે આઠ ચકપ્રદેશે થિર રહે
છે. એમ આપનું કહેવું છે. એમને ?
હા, મારે એજ કહેવાનું છે.
મુદ્દા.
શરીરના પ્રયત્નમાં આત્માનું બળ
મદદગાર છે.
આત્મામાં રહેલી સ્કૂરણ-બળઃ ને લીધે શરીર
૧

·પ્રય નવાન્ થઈ શકે છે. એ બળને-ફુરણને વેગ
રિ
ગના બે પ્રકાર છે, અમિસંધિજ અને અતિસંધિજઃ
અસિધિજ એટલે બાહ્ય પ્રયનથી થતી આત્મ
પ્રદેશની કુરણ, અને અનભિસંધિજ એટલે
અંદરના પ્રયત્નને લીધે થતી આત્મ પ્રદેશની
ફૂરણ
આઠ ચેક પ્રદેશોમાં કદી આંદોલન થતું જ નથી.
૪
પાઠ ૧૩ મેક
અધ્યવસાયઃ લાગણીઓ
ભાગ ૧ લો.
ચંદ્રકુમાર. તમારું મોં કેમ ઉદાસીન છે?”
“ કંઈ નહી. ! ”
કેમ “કંઈ નહિ? બે, બેલે. શું કારણ છે ?”
છે સાહેબ !
એક દિવસે મારા બાપુએ કહ્યું હતું, કે- “ચંદ્ર!
આ પરીક્ષામાં પહેલે નંબરે પાસ થઈશ, તો, તને
એક સાઈકલ અપાવીશ”
હું અભ્યાસમાં પૂરતી મહેનત લીધી, ને પહેલે નંબરે
પાસ થયે, કારણ કે-સાઈકલ ઉપર ફરવા જવાનું મને

·૬૮ ]
મહારા બાપુએ સાઈકલ મંગાવવાને ઓર્ડર લખી
મોકલે. કંપની તરફથી કેટલેક દિવસે જવાબ આવ્યો,
r
પરમ દિવસે
આપના ઓર્ડર પ્રમાણે એક અઠવાડીઆમાં
સાઈકલ રવાના કરાવીશું.”
મારી ઉત્સુકતા વધી.
થોડા દિવસ પછી હી. પી. થી રસીદ મળી,
પરંતુ સાઈકલ ન આવી. '
કેમ? શું થયું ?”
“ રેલવે વાળાની ભૂલથી કયાંક બીજે ચાલી ગઈ.
છેવટે કેટલીક મહેનતને પરિણામે સાઈકલ
મળી.”
“હં, પછી
“કાલે કેટલીક તૈયારી કરી, સાંજે ફરવા જવાને
હતું, પરંતુ મારા મામાને ત્યાં જમવાનું હોવાથી હાંશમાં
ને હોંશમાં જમવા ગયે. જટપટ જમી ઉતાવળો ઉતાવળે
ઘેર આબે, કપડાં પહેરી સાઈકલ લેવા જાઉં, તેવામાં
ત્યાં સાઈકલ જ ન મળે.”
હૃદયમાં એક આંચકે આવ્યું. પૂછપરછ કરતાં
માલુમ પડયું કે “ હારા કાકાને દિકરી વિમું સાઈકલ
લઈ ફરવા ચાલ્યા ગયે છે.”
“મારા પહેલા જ મારી સાઈકલ પર એ ફરવા
ચાલ્યા ગયો? કે માસુસ !”

·[ ૬૯
મનમાં કોઈ ચડી આવ્ય, મોં ચડી ગયું. આંખમાં
ઝળઝળીયાં આવ્યાં.
એમને એમ ધુંધવાતે શહેર બહાર કેટલાક
કરાએ સાઈકલ ફેરવતા હતા, ત્યાં ગયે. પરંતુ ન
મળે વિભુ, કે ન મળે મારી સાઈકલ.”
“એ વખતે મારા મનની દશા કેવી થઈ ગઈ હતી ?
તે હું જ કહી શકતે નથી ઘણું રખડ્યો. બહુ તપાસ
કરી. છતાં પત્તો જ ન મળે. છેવટે ઘર તરફ રવાના થશે.”
કેવી રીતે ? અને કયે રસ્તેથી હું ઘેર આવ્યા?
તેનું મને ભાનજ નહોતું, “રસ્તામાં શું થાય છે? કે
જાય છે? પાવે છે ?” એ વિગેરે કંઈ પણ મારી ધૂનને
લીધે હું જોઈ શક્યો નહિ.
ઘેર જઈ કપડાં આમ તેમ ફેંકી દીધાં. મારે
રૂઆબ અને પરિસ્થિતિ જોઈ, ઘરના કેઈ પણ માણસે
મારી સાથે તે વખતે બોલવામાં સાર જો નહીં.
ડી વાર સુનમૂન-શૂન્યમોન-બેસી રહ્યો. પછી
આવેશમાં આવેશમાં એકાએક ઉભો થા. હારા કાકાને
ઘેર ગયે. ત્યાં પણ વિભુને ન જે. શેરીમાં પણ એક
કલાક આમ તેમ જુસ્સામાં ને જુસ્સામાં ઘૂમે. પરંતુ,
વિભુ તે ન જ આવ્યો.
કંટાળીને ઘર તરફ ચાલે, અધે રસ્તેથી પાછા
વ.
-

·st
૭૨ ]
હવે તે આવ્યું હશે ?” એમ ધારી બીજી
વાર મારા કાકાને ઘેર ગયે.
ત્યારે, ઓટલા ઉપર વિમળાબહેન ઉભા હતા.”
મેટી બહેન! ક્યાં ગયે વિભુ?”
“કકડે કકડા થઈ ગએલા હૃદયને સાંધી સાંધીને
મુશ્કેલીથી એવા શબ્દો ઉચાયાં. પછી તે બેસવાનું તે
શું? પરંતુ શરીરનું તમામ સામર્થ્ય ખલાસ
થઈ ગયું."
ઓડ ફરકતા હતા, આંખમાંથી આંસુ ટપકતા હતા.”
કેમ ભાઈ ! શું છે? વિભુ તે ફરવા ગમે છે,
હમણાં આવશે.
તું આજ આમ કેમ છે ? આવ, આવત:- ” એમ કહી
મને હેડમાં લીધે.
“મારી સાઈકલ-” એટલું બોલતામાં તે હું
ટેથી રોઈ પડ્યો.
“તારી સાઈકલ વિભુ લેઈ ગયે છે"
મારાથી જવાબને એક શબ્દ ઉચ્ચારી શકાય તેમ
હતું જ નહીં, તેથી હું તે તેજ રહ્યો. ”
આવ, આવ, ઘરમાં આવ.” કહી મને બેઠકમાં
બેસાડ, વ્હને મને શાંત પાડવા પ્રયત્ન કર્યો, પરંતુ તે
નકામે ગયે. કેટલીક વાર પછી હું શાંત થયે, ડીવાર
શાંતપણે બેસી રહ્યો.”

·[ ૭
મટી બહેન ! ઓ મટી બહેન ! ! બારણું
ઉઘાડે.” અવાજ સાંભળી, વિભુ જાણી, હું ઉભે થયે
હેટી હેને બારણું ખેલવું, ભાઈ સાહેબ તે લંગડાતા
લગાડતા, હસવાને ળ કરતા કરતા, અંદર દાખલ થયા.
હારા મનમાં ફાળ પડી,કે “અરે! પણ મારી નવી
સાઈકલ કયાં ?”
“ભાઈ તે પગ પકડી ઓટલા ઉપર બેસી ગયા
હતા. હું તેમની સામે આંખે ફાડી જોઈ રહ્યો હતે.
તેવામાં બે મજુરા આવ્યા, એકે સાઈકલ ઉપાડેલી હતી,
ને બીજાએ આગવું પડું ઉચકેલું હતું.”
મહેટી બહેને પૂછયું-“વિભુ ! આ શું થયું?”
બીજા સાઈકલ વાળા સાથે અથડાવાથી હું પડી
ગ, પ્લેન!' મજૂર -
“ હેન! ભાઈને પગે બહુ
લાગ્યું છે. 22
“મેં કહ્યું- “સારું થયું, ઘણું સારું થયું.” એમ
કહી, અકળાઈને હું ઘેર ચાલ્યા ગયે. પથારીમાં સૂતે,
પરંતુ મોડી રાત સુધી ઉંઘ આવી જ નહીં
સવારમાં કઈક એ ઉઠ, જુ શાંત થયે
હ. એરડામાંથી બહાર નીકળે, તેવામાં પરસાળમાં
મારી નવી સાઇકલના કકડા પડ્યા હતા, તે જોવામાં
આવ્યા. વળી, હૃદયમાં જુર જાગી આવ્યું. ગઈ કાલને
બનાવ, અને નવી આવેલી સાઈકલ તરફનું મારું આકર્ષણ,
હૃદયમાં ફરી પાછા ઉમરાઈ આવ્યાં.”

·હર ]
“સાઈકલ ઉપર બહુ કંટાળો આવ્યા, અને કોઈ પણ
ખાધા વિના જ અહીં ચા આપે છું.
“ ઓહોહો !! એમાં જગ્યા વિના ચાલ્યા
આવ્યા ? આટલે બધે આવેશ રખાય ?'
ચંદકુમાર શરમથી નીચું જોઈ રહ્યો.
ચંદ્રકુમાર ગ્ય અને પહેલે નંબરે રહેનાર
વિદ્યાર્થિ હોવાથી બીજા વિસ્થિઓ પણ આ વાત સાંભળ
સાંભળતાં કેટલેક અંશે ચંદ્રકુમાર જેવી લાગણીને વશ
થતા રહ્યા હતા,
૧
મુદ્દા
આપણને જુદે જુદે પ્રસંગે મનમાં કેવી કેવી
લાગણીઓ થાય છે ? તેને ચિતાર આપવા આ
કલ્પિત વાત લખી છે.
લાગણીઓને ખ્યાલ આવતાં અધ્યવસાય અને
તેના અનેક ફેર ફારની વિદ્યાર્થિઓને કંઈક ઝાંખી
થશે, એવી આશા આ કપનાથી રાખી છે.
૨

·પાઠ ૮ મે :
અધ્યવસાય : ભાગ ૨ જે.
અધ્યવસાય-સ્થાનક
'[ લાગણીઓની તરતમતા-અધ્યવસાય-સ્થાનકે ]
બસ, ચાલ હવે વાત કરતાં બહુ વખત ગયે.
આપણે વિષય આગળ ચલાવીએ.
જો કે વાતમાં કેટલેક વખત ગયે છે, છતાં એ
વાત આપણને બાજના વિષયમાં ઉપયોગી થાય તેમ છે.
વિદ્યાર્થિ બંધુઓ !
ચંદ્રિકુમાર સાઈકલ મેળવવાની આશામાં, ને
સાઈકલ મળી ગયા પછીના હર્ષાવેશમાં ખુશી ખુશી થઈ
ગયા હશે ખરું ? કે નહીં ?
હા, જીખરેખર એમજ.
વિભુ સાઈકલ લઈ ગયે, સાઈકલ તેડી નાંખી,
આ વિગેરે પ્રસંગે ચંદ્રિકુમારની દશા કેવી થઈ ગઈ
સાહેબ તે હકીક્ત ચંદ્રકુમારે આપણને હમણાં જ
સંભળાવી. તે ઉપરથી આપણે સમજી શકીએ છીએ, કે

·૭૪ ]
તે વખતે ચંદ્રકુમાર ઘણુજ નારાજ થઈ ગએલા હતા.
વિભુ ઉપર તેને સંપૂર્ણ ક્રોધ ચડેલે હતે. એકંદર પીત્તો
ઉછળેલો હતે. અને મગજ ઉશ્કેરાઈ ગયેલું હતું. એમાં
શક નથી.
૧
આમ થવાનું કારણ ?
આપે જ શિખવ્યું છે, કે “દરેક મનુષ્યમાં આત્મા
છે, અને આત્મામાં લાગણીઓ રુકુરે છે,
” તેથી
સંજોગેને લીધે મનુબે ભિન્ન ભિન્ન પ્રકારની
લાગણીઓને વશ થાય છે. એજ કારણ છેવું
જોઈએ.
જુદા જુદા મનુષ્યને જુદા પ્રસંગે થતી
તમામ
લાગણીઓનું એક લિસ્ટ કરીએ, તે લાગણીઓ
અનેક પ્રકારની જાણવામાં આવશે.
હા, એ પણ આપનું કહેવું બરાબર છે. સમજાય
તેવું છે.
લાગણએને અધ્યવસાય કહેવામાં
નથી. હાલ આપણે સામાન્ય રીતે એ પ્રમાણે
સમજીને ચાલીએ.
જેમ લાગણી જુદી જુદી જાતની હોય છે, તેમ
અથવસાય પણ જુદા જુદા હોય છે. એક જાતના
અધ્યવસાયેના સમૂહને તથા એક જ ક્રોધ કે
હર્ષની લાગણું અમુક વખત સુધી ઓછા વધતા
પ્રમાણમાં ચાલુ રહે છે, ક્રોધમાં ઘટ વધ થાય છે, તેથી
હરકત
૩

·[૭૫
તે આખી સળંગ લાગણી ફોધની કહેવાય છે. તેવી
દરેક લાગણીને અધ્યવસાય સ્થાનક કહેવામાં
આવે છે.
જેમ લાગણીઓ કેટલીક હલકા અને સારા પ્રકારની
હોય છે. તેમ અધ્યવસાય સ્થાનકે પણ પ્રકારનાં
હોય છે. શુભ અધ્યવસાય સ્થાનકેઃ અને અશુભ
અધ્યવસાયસ્થાનકે
કેટલીક લાગણીઓ-ચિંતા, વિચાર, ભય, હસવું,
રવું, શેક કર, પસ્તાવો કરે, ઉશ્કેરાઈ જવું,
ક્રોધ કરે. અભિમાન કરવું, જુસે, પ્રેમ, ખુશી
થવું, સ્પર્ધા કરવી, મશગુલ બનવું, ઈટ મેળવવા
તલ પાપડ થવું, અનિષ્ટમળતાં નારાજ થવું, છળ,
પ્રપંચ, કપટ, વિશ્વાસ, ધિરજ, શય, દઢ આગ્રહ,
હઠ, નમ્રતા, સ્ત્રી પુરુષના આકારણે, દયા, મૂછ,
હેમ, વિગેરે અનેક જાતની લાગણીઓ આપણને
જુદે જુદે પ્રસંગે થાય છે.
આ રીતે લાગણીઓ અનેક છે, તે એકેકના પણ
પ્રસંગ, મનુષ્ય સ્વભાવ, વિગેરેને લીધે, ઘણા પ્રકારે
થઈ જાય છે. જેમકે-શાંત સ્વભાવી માણસની હઠ,
કોધ, ઉશ્કેરણ, વિગેરે લાગણીઓ કરતાં, ઉદ્ધન
માણસમાં, તે વધારે આકરી હોય છે. તેમાં વળી,
કે વધારે શાન માણસમાં ઘણી ઓછી હોય
છે. તેવી જ રીતે, કઈ વધારે ઉદ્ધતમાં વધારે આકરી
હોય છે. તેથી પણ વધારે આકરી લાગણીવાળા

·-
૭૬ ]
૬. દુનિયાના પ્રાણીઓ, પ્રસંગે વિગેરેને વિચાર
કરીને લાગણી છે? અથવસા ઓછા વધતા તીવ્ર કે
શાંતઃ કેટલા છે ? તેને તાવિક [ ચકકર નિર્ણય થઈ
શકે છે, પરંતુ, તે નિર્ણય કેવા પ્રકાર છે ? તે હs
અહીં સમજી શકાશે નહી. આગળ ઉપર સમજાવીશું ,
આ રીતે લાગણીઓના અનેક પ્રકારને અઠવ્યવસાય
સ્થાનક કહ્યા છે.
લાગણીની તીવ્રતા કે મંદતા સાથે યોગ-ખાસ
કરીને મને ગન-૫ણ સંબંધ છે, 'એ ખાસ
યાદ રાખવું.
સુદ્દા.
લાગણીઓ, વિચાર, સંકટ વિગેરે અધ્યાયની
તરતમતા અધ્યવસાય સ્થાનકે કહેવાય છે.
અથવસાય સ્થાનકે શુભ અને અશુભ હેય છે.
૧.
૨,
પાઠ ૧૫ મે :
પુનરાવર્તનઃ
ચાલે, હજુ આપણે પાઠ ચાલવાને વાર છે, તેથી
આજ સુધી આપણે જે શિખ્યા, તેની ચર્ચા કરીએ.
હા, હા, એ ઠીક છે.
સવાલ. આત્મા સંબંધિ આપણને કેટલું જ્ઞાન મળ્યું ?
જવાબ. આપણું શરીર નિયમિત અને રીતસર હાલોલ
કરે છે તેથી તેમાં લાગે છે. તેથી શરીરમાં
લાગણચૈતન્ય ધરાવનારી કોઈ પણ વસ્તુ છે,

·{ ។ તેજ આમાં કહેવાય છે. તે આખા શરીરમાં ફેલાઈને ર લ છે. તેને અસંખ્ય પ્રદેશ છે. પ્રદેશમાં આંદોલન થયા કરે છે. આત્માને લાગે છે, તે લાગણીઓ સંજો- ગિને લીધે અનેક પ્રકારની ઓછા વધતા પ્રમાણમાં ફરતી હોય છે. તેને અથવસાય સ્થાનક કહીશું. આત્માને સકે અને વિસ્તાર થાય છે. આઠ રૂચક પ્રદેશે સ્થિર હૈય છે. સવાલ: જડ પદાર્થોના સંબંધમાં શું શું શિખ્યા? જવાબ. આપણે જે જે જડ પદાર્થો જોઈએ છીએ, તેનું મૂળ પરમાણું છે. આપણે જે જે રથલ પદાર્થો જઈએ છીએ, તે દરેક ટુટી ભાગીને તેમાંથી પરમાણુઓ છુટા થઈ જાય છે. પરમાણુઓના એકઠા થવાથી આ બધી વસ્તુઓ ન છે. પર- માણુને કદી નાશ થતું નથી, પરમાણુ ઘણેજ બારીક છે. તેમાં લાગણી નથી. તેથી તે જડ કહેવાય છે. પરમાણુઓ એકઠા થઇ કોઈ એક વસ્તુ બને ત્યારે તેનું નામ કંધ કહેવાય છે. પરમાણુ દુનિયામાં અનંત પરમાણુ એ એક એકડા થાય, ત્યારે તેનું નામ સ્કંધ કહેવાય છે. સ્કંધે અનેક પ્રકારના છે. સ્કના વર્ગોનું- સમૂહનું નામ વર્ગાઓ કહેવાય છે. એક એક મહાવરણ નાની નાની અનંત પેટા વર્ગણુઓની બનેલી હોય છે. પછી પછીની મહાવણાઓને ·se ] પરિણામ ઘણું જ સૂમ હોય છે. એટલે છેવી કામ વર્ગg સૌથી વિશેષ સક્ષમ છે. તેમાં પરમાણુઓ બીજી પંદર વર્ગણાઓ કરતાં સંખ્યામાં વધારે છે. છતાં તેને પરિણામ બહુ જ સૂકમ છે. આપણે જ્યાં જોઈએ. ત્યાં દરેક ઠેકાણે બધી વર્ગ- એ હેય છે. એટલે હું જ્યાં બેડ છું, ત્યાં પણ કામ વર્ગ છે. તમે બેડા છે, ત્યાં પણ કામ વર્ગ છે. બીજે પણ છે. એટલે જ્યાં કઠે, ત્યાં પણ કાશ્મણ વર્ગ છે. એવી જ રીતે બીજી વર્ગની બાબતમાં પણ સમજવું. જુઓ, સાંભળે. ઘંટ વા. વખત થઈ ગયે. ગુરુજી પશુ આસન ઉપર બિરાજ્યા છે. ચાલો જઈએ હા, ચાલે. પાઠ ૧૬ મે. : બંધ : અને કર્મ : એ ! આજે તમે બધા આનંદમાં કેમ છે? છે ! અમે અહીં આવતા પહેલાં પાછલા વિવાની ચર્ચા કરતા હતા. શિખાઈ ગયેલી દરેક બાબત સચે રીતે સમજેલા હેવાથી, “અમને તે બરાબર યાદ છે. તેવી આજે અમારી પાકી ખાત્રી થઈ, તેના આનંદમાં હતા. બહુ સારું! ત્યારે તે આજે વિષય કઠીન છતાં સહેલાઈથી સમજી શકશે. X x *

·No text on this page.

·હવે, તે આત્માને ધીમે ધીમે એમને એમ શરીરથી
બહાર કાઢે, અને તમારી સામે એક હાથને છે-
રિથર રાખે. કહે કે તેને રંગ કેવો છે?
આત્માને રંગ કેવો છે? એ અમે શિખ્યા જ નથી.
એટલે, તેની કલ્પનાયે અમે કરી શકીશું જ નહીં.
ઠીક, ત્યારે તેને સાકાર કેવો છે ? તે કહો.
આકાર? મારા શરીર જેવો છે. એટલેકે વચ્ચે જાડા .
ઉના પીપ જે આકાર છે. નીચે બે પગ, નખના છેડા
વિનાના ને ગેળ છેડાવાળા આંગળાના ભાગે છે. બે હાથ,
હથેળી, અને આંગળા ભાગ જણાય છે. માથાના ભાગમાં
નાકને ભાગ જરા ઉપસેલે છે, બાજુએ કાનના બે ભાગે
છે. એ પ્રમાણે આમ-કેશે ગsaઈને રહ્યા જણાય છે.
ઉંચાઇ કેટલી છે ?
મારા પગની પાનીની ચામડીથી માંડીને માથાની
ચામડી સુધીમાં જેટલી મારા શરીરની ઉંચાઈ છે, તેટલીજ
તેની ઉંચાઈ છે.
વાળને ભાગ કેટલે વધારે છે ?
વાળનો ભાગ છે જ નહીં, આપેજ શિખવ્યું છે,
કે- “ બહાર નીકળેલા વાળ, કે બહાર નીકળેલા નખના
કાળા છેડામાં આત્મા તે જ નથી, ”
બરાબર છે. આત્મામાં બીજું કાંઈ થતું જુએ છે?
તેમાં અલને થતાં જાય છે, તથા બહારના
સંગે પ્રમાણેની લાગણીવાળો પણ તે તે જોવાય છે.

·ભળી ગઈ હોય છે, તેની આપણને ખાત્રી જ હોય છે, સાકર ઓછી હેય, તે દુલ કઈક શીકું લાગે ચાખવાથી તે નકકી એ છીએ. ૨. પેગ અનેક જાતને દાઢ છે. પૂરંતુ [ ૮૧ , હવે, એ આત્માને તમારા શરીરમાં દાખલ કરી દે. તમારા શરીરના જે જે ભાગમાં આત્મા ગોઠવાઈ ગ છે, અને એટલે અવકાશ, જિગ્યા રેકેલ છે, તે થળે કામણવર્ગ પણ ભરેલી છે કે કેમ ? હા, જી ! બધેય છે. તેમાં ત્યાં પણ છે એ અમે શિખી ગયા છીએ. X x x 1 આતમ-પ્રદેશનું જે આલિનતમે જોયું તે આન્દોલન [ ગ ]ના પ્રાંગથી કામણગણા આત્માન-પ્રદેશે સાથે ભળે છે. એટલે, એટલા અવકાશમાં–જગ્યામાં આત્મા ફેલાઇને રહ્યો છે, તેટલાજ અવકાશમાં–જગ્યામાં કાણું વણાએ છે, તેમાંની કેટલીક કાણું વણાઓ, પગને લીધે, આત્મા સાથે દૂધમાં સાકર ભળી જાયે છે તેમ ભળી જાય છે. મોળું દૂધ ગવું થઈ છે, તેમાં આપણે સાકર નજરે જોઈ શકતા નથી તેમાં સાકર ' છે. બહુ હેય, તે બહુ અવું લાગે છે. આવી વધતી સાકર હોવાનું જર ન દેખાતાં છr ગથી કેટલા પ્રમાણે વર-

·૮૨ ]
પ્રદેશે સાથે ભળે છે? એ બાબતનું ચોક્કસ ધારણ
આગળ ઉપર સમજાવીશું.
૩. આવી રીતે, આત્મા સાથે જે સમયે કાર્મ વર્ગg
ભળી, તે સમયથી તે કાર્ય વર્ગણાનું નામ કર્મ
કહેવાય છે. કર્મ શબ્દ જ્યાં આવે, તેને આ
અર્થ સમજ. જ્યાં સુધી કાર્મ વર્ગણ આત્મા
સાથે ભળી ન
હતી, ત્યાં સુધી તેનું નામ કામણ
વગણ હતું, અને જે ક્ષણે તે આત્મા સાથે
ભળી, તે સમયથી જ તેનું
જ નામ કેમ કહેવાય છે.
તથા, જ્યારે તે આત્માથી છુટી પડશે, ત્યાર પછીના
સમયથી તેનું નામ ફરીથી “કામણ વણા”
કહેવાશે,કમ નામ કહેવાશે નહીં.
૪. આત્મા અને કામણ વર્ગને મેળાપ-તેનું જ નામ
“બંધ-કેમ બંધ.” કહેવાય છે.
૫. કામણ વર્ગણાનું નામ જે સમયથી કમ પડે છે,
તે જ સમયે, અને પછીના સમયમાં પણ તેના
ઉપર ચેગ અને અધ્યવસાયની જે અસર થયા
કરે છે, એ અસર કેવી? એ કેમ થાય છે? તે
હવે પછી સમજાવીશું.
૬. બંધાએલા કમની અસર આત્મા ઉપર થાય છે,
તે અસર કેવી કેવી થાય છે તેને લીધે જગન્ના
કેવા કેવા પદાર્થો બને છે ? અને કેવા કેવા ફેરફાર
થાય છે તે પણ આગળ ઉપર જ સમજાવીશું. એ
યાદ રાખજો, કે તમારા શરીર જેટલી જગ્યા રોકી

·[ ૮૩ છે, તેમાં તમારા આત્મ-પ્રદેશોએ જેટલી જગ્યા રોકી છે, અને તેટલી જગ્યામાં જે જે કાશ્મણ વર્ગણા છે, તેમાંથી જ તમારા આત્મ-પ્રશ, કામણ વર્ગ ખેંચીને પિતાની સાથે ભેળવીને–તેને બાંધીને-કમ બનાવે છે. આત્માએ જે જગ્યા નથી રેકી, તેમાંથી કાર્મણ વર્ગણા ખેંચાતી નથી. આપણે બીજે ઠેકાણે જયાં જઈએ, ત્યાંથી પણ જેટલામાં આપણું આત્મ-પ્રદેશે ફેલાયા હોય, તેમાંથીજ કામણ વગણ ખેંચાય છે. મુદ્દા. આત્મા સાથે ચૂંટયા પછી કાશ્મણ વર્ગણાનું નામ જ કામ " કહેવાય છે. જેટલા ભાગમાં આત્મા [ આત્મ-પ્રદેશ] હોય છે, તે સ્થળે રહેલી કામણ વર્ગણામાંની જ કામણ- વર્ગણુઓ ભેગના બળે આત્મા સાથે ચેટે છે, ત્યારે તેનું નામ કર્મ નો બંધ” કહેવાય છે. પાઠ ૧૭ મે ? સમય જુએ, આ ઘડીઅળ. એક કલાકની મીનીટ કેટલી? મીનીટની સેકંડ કેટલી ? કલાકની મીનીટ ૬૦, અને મીનીટની સેકન્ડ ૬૦. જુઓ, આ એક મલમલને કકડે. કેટલું બધું

·૪ ]
ઘણેજ બારીક છે, ને ઘર જુને છે. તે સડી
ગયેલ હોય, તેમ જણાય છે.
બરાબર, એમ પણ છે. ઠીક, ચાલે. તમારામાંથી
મજબૂત શરીરવાળા પહેલવાન જેવા એક વિદ્યાર્થીને અહીં
મેકલે. અને “ શું થાય છે?” તે તમે બધા બરાબર
જોયા કરો. ને સાથે સેકન્ડ કાંટા સામે ખ્યાલ આપતા
રહેજે. લે, આ
મલમલને કકડે. આમ પકડે. અને
તમારાથી બને તેટલા જોરથી તેને ફાડી નાંખે.
હં, ફાડે.
બસ, કપડું ફાટી ગયું?
હસ્તે.
જ્યારથી કપડું ફાડવું શરૂ કર્યું, અને પૂરું ફાટી
ગયું, ત્યાં સુધીમાં કેટલી સેકન્ડ થઈ હશે? જે તે
બરાબર ખ્યાલ રાખે છે, તે બેલે.
સાહેબ! એક સેકન્ડ, એક સેકન્ડ.
આ કપડું ફાડતાં એક સેકંડની વાર લાગી, એટલે
ધારો કે--આ કપડાના બ. તાંતણા છે, તે કપાતાં એક
સેકંડ લાગી. એટલે કે બસ તાંતણ કપાતાં એક સેકંડ
થઈ એજ તેને અર્થ? કે બીજી કોઈ અર્થ થાય ?
બસ, હા, એજ.
ત્યારે એક તાંતણે કાપતાં કેટલી વખત ગયો હશે?

·| ૮૫
૪ એક બસે અંશ સેકંડ જેટલે. એટલે કે એક
સેકડના બસોમા ભાગ જેટલો વખત લાગ્યું હશે.
આ કપડાને એક તાંતણે [ત લઈ તપાસો
તે ખરા, કે એ શેનો બને છે ?
રૂ કાંતીને તેના લાંબા લાબાં તાંતણા બનાવેલા, અને
તેનું મલમલ વણેલું,
એ તે ઠીક, પરંતુ રૂમાંથી એ જ જાડો અને એ જ
લાં તાંતણે મળી આવ્યો હશે ?
ના રે, ના. રૂની કેટલીક ઝીણી ઝીણી રુંવાટીએ
એકઠી મળી, તેને વળ [બળે ] ચડાવવાથી આ
તાંતણે તૈયાર થયો છે.
રૂની રૂંવાટી કેવી હોય છે તે તમે કેઈએ
જોઈ છે ?
હા, કેઈ કઈ પા કે અડધો ઈંચ લાંબી અને બહુ
પાતળી હોય છે, કેટલીક તે તેથી પણ ઘણી જ ટુંકી,
અને બહુજ પાતળી હોય છે. તેવી ઘણી રુંવાટી એકડી
થઈને આ સંતુ-તાંતણે તૈયાર થયેલું છે. સાહેબ!
જ્યારે કપડું ફાડતાં એક સેકન્ડ જેટલી વાર લાગી,
એક તંતુ કાપતા= એટલે ઘણું રૂંવાટીએ કાપતાં જ
એક બસે અંશ સેકંડ વાર લાગી, તે તે ખરું. પરંતુ,
એક રૂંવાટી કાપતાં કેટલે વખત લાગ્યું હશે.
આપણે એક તાંતણના તારમાં ૫૦ રૂંવાટી ગણીએ,
તે એક રૂંવાટી કાપતાં, એક સેકંડના બસે ભરાના

·પચાસમાં ભાગ જેટલે વખત લાગે, એમ ગણાય, એટલે
સેકંડ રેડ = ક = ૪,૩૪. એક સેકંડને દશ
હજારમાં ભાગ જેટલે વખત લાગ્યો હોય, એમ ગણી
શકાય,
છે.
એ રૂંવાટીએ શેની બની હશે?
અનંત પરમાણુઓના બનેલા અનેક બારીક સ્ક
એકઠા થઈને, એ રૂંવાટી બનેલી હશે, તે આગળ ઉપર,
સમજેલા હોવાથી અમારી સમજમાં બરાબર આવી ગયું છે.
એટલે ઘણા સ્કનો જ, તે એક રૂંવાટી થઈ.
એમ કહો છો ને ?
ત્યારે, તેમાંના એક સ્કલને કાપતાં કેટલો વખત
લાગ્યું હશે ?
સાહેબ! હવે તે હદ થઈ! કેટલુંક ગણિત કરવું?
ઠીક. ત્યારે, અંધ કેવી રીતે બને છે?તે માલુમ છે?
પરમાણુઓ એકઠા થવાથી સ્કંધ બને છે.
જ્યારે, એક સ્કંધ કાપતાં કેટલી વાર લાગી હશે ?
તે તમે કહી શકતા નથી, તે એક રકંધમાં કેટલા બધા
પરમાણુઓ હશે? અને તેમાંના એક પરમાણુથી બીજા
પરમાણુને જુ કરવામાં કેટલે વખત લ હશે તે
તે તમે શી રીતે કહી જ શકો?
ખરેખર, એમાં અમે કાંઈ કહી શકીએ તેમ નથી જ.
ત્યારે એક પરમાણુથી બીજે પરમાણુ છૂટે પડે
તેમાં ઓછામાં ઓ કેટલે વખત લાગે, તે નકકી થઈ

·ય,
વખત
[ ૮૭
એમ? પરંતુ, સાહેબ ! આ મજબૂત વિદ્યાર્થિ
બંધુએ જેટલા વખતમાં એક પરમાણુથી બીજે પરમાણુ
છુટે પાડ્યો હશે તેના કરતાં ઘણેજ મજબૂત માણસ
તે તે તેટલા
કરતાં
બરછા વખતમાં એકથી બીજા પરમાણુને જુદો પાડી
શકે, તે પછી નકકી કરેલું એ બરાબર કેમ કહેવાય?
તમારું અનુમાન બરાબર છે. પરંતુ એ બાબત
ખ્યાલમાં રાખીને એવું નકકી કર્યું છે, કે-ઘણાજ મજબૂત
માણસના જોરથી, કે છેવટે કેઈ તેવા ઝડપી યંત્રના
બળથી એક પરમાણુથી બીજે પરમાણુ જુદો પડે, તેમાં
જે વખત જાય, તેને પછીથી કોઈ પણ પ્રમાણને ભાગ
ગમે તેટલી સૂમ બુદ્ધિથી પણ કદી કાળે ન આપી
શકાય, એ છેવટને કઈ વખત આવે ? કે નહિ ?
હા, તે આવે જ.
બસ, તે જ છેવટના વખતને “સમય” નામ
આપીએ. જ્યાં સમય એ શબ્દ આવે, તેનો અર્થ
આવી રીતે, “જે વખતના ગમે તેવા સંજોગોમાં ગમે
તેવી તિક્ષણ બુદ્ધિના માણસથી પણ બે ભાગ ન ગણી
શકાય-ન કલ્પી શકાય તેવા અતિ સૂક્ષ્મ વખતનું નામ
સમય છે.
કર્મબંધ એક સમયમાં થાય છે, એટલે જે સમયે
જે પ્રકારનો ગ, અને અધ્યવસાય હોય છે, તે
રામચે તેવા પ્રકારને કર્મ બંધ થાય છે. પછી પત્ર લખી

·સમયે, ત્રીજે સમયે એમ દરેક સમયે કર્મ બંધ રચાલુ જ રહે છે. કેમકેગ અને અધ્યવસાય સ્થાન આત્મામાં દરેક સમયે ચાલુ હોય છે. તેથી દરેક સમયે આત્મા કામ વર્ગણાને પોતાની સાથે મેળવે છે. તેથી કહેવું જ પડશે કે દરેક સમયે કર્મને બંધ થયા જ કરે છે. ૧, મુદ્દા. કલાક, મીનીટ, સેકંડ વિગેરે સ્થલ વખત છે, તેથી ઘણુજ છેવટના સક્ષમ વખતને સમય ૨, સમયની વ્યાખ્યા-એક પરમાણુને બીજા પરમાણુથી જુદો પાડતાં ઓછામાં ઓછો જે વખત લાગે, અથવા જેના કોઈ પણ કાળે ગમે તેવી સક્ષમ બુદ્ધિથી પણ બે ભાગ ગણી શકાય નહી, તેવા સૂરમમાં સૂક્ષમ વખતને સમય કહે છે. પાડ ૧૮ મે.: સંગ્રહ : દુનિયામાં જે કોઈ વિવિધતા-વિચિત્રતા, ફેરફાર, જુદાઈ વિગેરે જોઈએ છીએ, તેનું કાંઈ પણ કારણ હેવુંજ જોઈએ. એ કારણની શોધમાં અનેક વિદ્વાનોએ, સંશોધ- કેએ, મહાપુરુષે એ, તત્ત્વવેત્તાઓએ, સાઈન્ટીસ્ટોએ, પ્રયત્ન કર્યો છે. પરંતુ આ ચેપડીમાં સમજાવવામાં આવતી ·[ ૮૯ હકીકત તમને એકસ, સાચી અને સમજવા જેવી લાગશે. દુનિઆમાં તપાસ કરતાં જડ- અને લાગણીવાળી તન્યવાળી એ બે ચીજોના વર્ગમાં દરેક વસ્તુઓની વિચિત્રતાઓને સમાવેશ થાય છે. લાગણી યુકત-કાયદેસર હીલચાલ-વર્તન-ચલાવ- નાર વસ્તુઓને આત્મા કહીએ છીએ. અને લાગણી રહિત-ચૈતન્ય રહિત-વસ્તુઓને જડ કહીએ છીએ, લાગણીઓનું ઉંડાણથી પૃથક્કરણ કરતાં તે ઉત્પન્ન કરનારા આત્મા પદાર્થને માન્યા વિના ચાલતું જ નથી. આપણે જે જે જડ વસ્તુઓ જોઈએ છીએ, તે દરેકના ભાગ પડી શકે છે, અને છેવટના ભાગનું નામ પરમાણુ છે. પરમ શુઓ એકઠા થઈ ધ બને છે, અને સ્કપે ની વગણએ બને છે. અને વર્ગલાઓની મહાવર્ગણાઓ બને છે, તેમાંથી જ, આપણે જે જોઈએ છીએ, તે બધી જ વસ્તુઓ બનેલી હોય છે. પરંતુ, કઈ ચીજ ? કેવી રીતે બને છે? કઈ વગણની બને છે,? એ વિગેરે સૂક્ષમ વિચાર આગળના ભાગમાં સમજાવીશું. આત્માના આદેલ-ગ થાય છે, અને લાગણી- એના પ્રકારો-તરગે-અધ્યવસાયે ઉઠે છે. કેગના બળથી આત્મા કામ વસાને ખેંચે છે, અને અધ્યવસાયની

·T
તેના પર અસર થવાથી તેના જુદા જુદા અનેક ભેટ
થાય છે, તે આગળ સમજાવીશું.
આત્માની સાથે કામ વર્ગણ જે સમયથી ચૂંટે
છે, તેજ સમથથી તેનું નામ કેમ કહેવાય છે. અને
આત્મા અને કામણ વર્ગની સાથે ચૂંટવાની જે ફીયા
તેનું નામ બંધ-કર્મબંધ કહેવાય છે. તેમાં શી શી ખૂબી
થાય છે, તે હવે પછી સમજાવીશું.
કર્મને બંધ થતાં એક સમયને વખત તે લાગે જ
છે. સમય એ છેવટના અતિ સૂક્ષ્મ વખતનું નામ છે.
જેનાથી એ વખત હેઈજ ન શકે.
આ ભાગમાં તમે કર્મ અને તેના બંધ વિષે
બરાબર સમજી શક્યા હશે ?
X
કર્મ એટલે શું? અને તેને આત્મા સાથે બંધ
કેવી રીતે થાય છે? તે અમે બરાબર સમજી શકયા
છીએ. પરંતુ, હજુ, “દુનિયામાં જતી વિચિત્રતાનું
શું કારણ છે?” તે અમારે પ્રશ્ન સમજાયા વિનાને
બરાબર ઉભે જ રહ્યો છે.
હા, એ મારા ખ્યાલમાં બરાબર છે. કર્મ બંધ
તમે સમજ્યા છે, એટલે મને તે સમજાવવું અને તમારે
સમજવું ઘણું જ સહેલું પડશે.
તે બહુજ આનંદની વાત છે.

·3 અહમ્
કર્મ વિચાર
ભાગ ૨ જે :
સત્તા :
છે.
યોજકઃ-
પ્રભુદાસ બેચરદાસ પારેખ.

·મક લમ
મલ ભગવાન્ મહાવીર
[ વસંત તિલકા છન્દઃ ]
સંસાર-સાગર અગ'ધ અપાર પારિક
ત્રિકાળ વ્યાપિ-વડવાનલ જ્યાં કષાયઃ
પ્રેરે હવા-વિષય જીવન-નાવ ભારીઃ
ચારે દિશે ય પછડાય તહીં બિચારી. -૧
[ ઉપજાતિ છન્દ ૨]
મુકિત-પુરી-બંદર-હાર-માગે
ઉમા મહાવીર જ-દીપદંડ,
વિજ્ઞાન-દી અગતા દીઠે ત્યાં,
નાવ મુસાફરો ત્યાં. -૨
-યુમ
૧. દીવાદાંડી
ચલાવતા

·પાઠ ૧ લે :
ચોથા સ્થાનકે
૧
ગયા ભાગમાં આપણે સમજી ગયા છીએ, કે-
“આત્મા અને કાર્ય વર્ગણન સંબંધ તે- બધ”
અને જે સમજે બંધ થાય તેજ સમથથી કામણ વગણનું
નામ કેમ કહેવાય છે
કર્મ વિચાર” નામના આ પુસ્તકના પહેલા
“ભાગમાં કમના બંધ વિશે સમજાવ્યું, દરેક ભાગોમાં આ
કર્મને વિચાર કરવાનું છે. તેથી આ પુસ્તકનું નામ કમ
વિચાર રાખ્યું છે, તે હવે બરાબર સમજે છે.
આપણા શરીરમાં જે જે સ્થળે જે જે ભાગમાં
આત્મ પ્રદેશ છે, તે દરેક ઠેકાણે કર્મણ વર્ગ હેય જ
છે, એ વાત આવી ગઈ છે, પરંતુ “પગને લીધે જેટલી
કામણ વર્ગણ આત્મ પ્રદેશો સાથે ભળે છે, તેટલીજ
કામણ વગણાનું નામ કર્મ કહેવાય છે. જગતમાં છે, તે
સઘળી કાર્મણ વર્ગણાનું નામ કમી કહેવાતું નથી.

·આગળ કહી ગયા છીએ, કે “વેગ આત્મરકૂરણે
-અલને અનેક પ્રકારના છે. એ સૌથી ઓઃ
સૌથી વધારે અનેક પ્રકારને મધ્યમ વિગેરે વિગેરે.
એટલે કે-ગ એરછા વધતા પ્રમાણમાં થાય છે.
તેના બે કારણે છે. એક બહારનું કારણ અને બીજું
અંદરનું કારણ બહારના કારણનું નામ અભિસંધિ કહેવાય
છે, અને તેને લીધે ઉત્પન્ન થયેલ યોગ, અનભિસંધિ જોગ
કહેવાય છે. અંદરના કારણને અનલિસંધિ કહેવાય છે,
અને તેને લીધે ઉત્પન્ન થયેલા છે અનભિસંધિજ ગ
કહેવાય છે,
બિહારના કારણે ખાવું, પીવું, દેડવું, ચાલવું,
ખેચવું, રોવું, ચિંતા કરવી, ક્રોધ કરે, અકરાંતીયા થઈને
ખાવું, શરીર હલાવવું, બળ કરવું, વિગેરે વિગેરે છે.
તેને લીધે પણ આમામાં આંદોલને થાય છે. જ્યારે
તમે કઈ સાથે કુસ્તી કરે છે, ત્યારે કેટલું બધું બળ
પડે છે? ને શરીરમાં લોહી કેવું ધબકારા બંધ દડે છે ?
એ અભિસંધિજ અદાલન-અભિસંધિજ યોગ કહે-
વાય છે.
આવા બહારના કારણે વિને આપણે શાંત હોઈએ,
ઉંઘતા હોઈએ, છતાં અલને ચાલુજ હોય છે. કોઈ
માણસ ઉંઘતે હોય,
વખતે તેની નાડી તપાસશે, તે
ત્યારે પણ તેની નાડી ધબકતી માલુમ પડશે, એ યોગનું
મ અનભિસંધિજ યોગ કહેવાય. શરીરમાંથી આત્મા

·[ ૫ નીકળી જાય છે, કે એકાએક શરીરની તમામ સૂક્ષ્મમાં સૂપ પ્રવૃત્તિ બંધ પડી જાય છે, આમાના સૂમ ફૂરણે ચાલુ હોય, ત્યાં સુધી માણસ છવો હોય છે. કહે છે, કે-“હવે જીવ તાળવે છે.” એટલે મગજમાં પણ આમાં વિદ્યમાન હોય છે, અને હૃદય બંધ પડવા છતાં, આત્માના સમ પૂરણે તે વખતે મગજમાં ચાલુ હોય છે, તે બધે અનલિસબ્રિજ યુગ કહેવાય છે. બહારના કારણે વિના પણ આત્મામાં અલને ચાલુ રહ્યા જ કરે ? અથવા કાંઈક અંદરના બીજા કારણે હશે? નહિ, “આત્માને મુખ્ય સ્વભાવ સંજોગ મળતા- કારણ મળતાં– દલિત થવાનું છે. કારણે ન હોય, તે તે તદ્દન સ્થિર રહી શકે છે. બહારના અંદરના કારણે મળે તેજ તે આંદોલિત થાય છે. તેથી બહારના કારણ ન હિય, તે છેવટ અંદરનું કારણ તે અવશ્ય હેય જ છે. તે અંદરનાં કારણેનું મૂળ શું છે? તે હાલ સમજાવી શકાશે નહિં. આગળ પર સમજાવીશું. એટલે હવે બહારના કારણને લીધે અથવા અંદર- ના કારણેને લીધે થતા યોગની ઓછાશ-વધતાશના ચડતાં ઉતરતાં અનેક પગથિયાં હોય છે. સૌથી ઓછામાં ઓછો .. તેથી સહેજ વધારે ચે. તેથી સ્ટેજ વધારે છે. તેથી વધારે શોઝ.

·એમ કરતાં કરતાં હેડ સૌથી વધારે છે.
જયારે, તમે શાંત પણે બે હે છે, તે કરતાં જ્યારે
દેડતા હે છે, ત્યારે ગ વઘારે હેય છે, અથવા તમારું
શરીર નબળું છે, અને તમારા મિત્રનું શરીર મજબૂત છે.
તેથી તમારા કરતાં તેમાં કેગ કંઈક વધારે પ્રવર્તે છે.
તમારું મન બળ મજબૂત, અને તર્ક-વિતર્ક શક્તિ સારી
છે. તેથી તમારા વેગવંતામનને લીધે તમારા એ યોગ પ્રબળ
છે. અને તમારા મિત્ર વિચાર શકિત રહીત છે,
તેવી મનને લીધે થતા આંદોલને તેને નબળા થાય છે.
એ રીતે તેને રોગ રહ્યો છે.
આવી રીતે વધતા ઓછા પ્રમાણવાળા ગના
પ્રકારને વેગ સ્થાન કહે છે. છે તેવા ચેક સ્થાનક
અસંખ્ય હેય છે.” જેનું સ્પષ્ટીકર આગળ ઉપર
સમજાવીશું.
પ્રશ્નો.
૧. કર્મબંધ થવામાં મદદગાર કોણ હોય છે ?
૨. અભિરાંધિજ અને અનભિસંધિજ પગ એટલે શું?
૩. પેગસ્થાનક એટલે શું? તે તે કેટલા? અને કેવી
રીતે હોય?
૪. ઓછા વધતા એનું કારણ શું ?
૫. કર્મ અને કાર્પણ વગણામાં ફેર છે?
૬ બંધ અને કર્મમાં ફેર છે?

·પાઠ ૨ જો :
બંધના પ્રકારે ?
પ્રદેશ બંધ :
૧
આ ઉપરથી એટલા નિયમ સિદ્ધ થયા, કે-
૧ “આપણને કોઈ પણ વખતે-કેઇ પણ સમયે
કોઈ પણ સ્થાન હોવું જ જોઈએ.”
શાંત પણે ઉંઘતા હોઈએ, અથવા ગમે તે વખતે
પણ દરેક સમયે કઈ પણ યોગસ્થાન હોય જ છે.
અથવા ગમે તે કામ કરતા હોઈએ, તે વખતે પણ-દરેક
સમયે-કઈ પણ પ્રકારનું ગ સ્થાનક હોય જ છે.
૨ “જે વખતે-જે સમયે-જે પ્રકારનું સ્થાનક હોય,
તે પ્રમાણે તે વખતે આપણે કામણ વગણ ગ્રહણ કરીએ
છીએ.” આ સ્થાનક મંદ હોય, તો કામણ વગણ
એથ્વી ગ્રહણ કરીએ છીએ, અને તીવ્ર હેય તે વધારે
ગ્રહણ કરીએ છીએ.
તમે આ પત્થર ઉંચકે! કેમ વજન ઘણું છે ને ?
હા, જી ! ઘણું છે.

·૯૮ 1
જુઓ, તમારે હાથ ધ્રુજે છે, તે લાલ ચળ થઈ
ગયે, કારણ કે-લોહી એકદમ ફરે છે, લોહી એકદમ
ફરવાને લીધે હાથના આત્મ-પ્રદેશોમાં પણ આદેલને
વધારે પ્રમાણમાં થાય છે.-એટલે કે યોગ સ્થાનક વધારે
આંદોલનવાળું છે. કેમકે-હાથમાંના આત્મ-પ્રદેશે વધારે
આંદલિત છે. તેવી જ રીતે, હાથનાં દેલનની અસર
આખા શરીરના આદેશ ઉપર પણ થાય છે. અને તે
પ્રદેશે પણ કાંઈક વધારે આંદોલિત થાય છે, કારણ કે-
આત્મ-પ્રદેશે સાંકળને અકૅડા પ્રમાણે જાણે ગોઠવાયા
હાય. તેથી એક ભાગની અસર તે જ સમયે બધા આત્મ
પ્રદેશ ઉપર ઓછા-વધારે પ્રમાણમાં થાય છે.
તેની ખાત્રી કરવી હોય, તો તમે જે વખતે પત્થર
ઉચક તે વખતે જેમ તમારે હાથ ધ્રુજતે હતા, તેમ
આખું શરીર પણ થોડું ઘણું પૂજતું હતું. પગ પણ
પૂજતા હતા, હોઠ બીડાયા હતા, અને તમે હાઇપીસતા
હતા. એકંદર તે વખતે તમારે “ઘણું જ બળ કરવું
પડતું હતું. તેમજ માથું પણ કંપતુ હતું. શરીરની આવી
અનેક કિયા થતી હતી. તે ઉપરથી આત્મ-પ્રદેશે પણ અનેક
રીતે આંદલિત થયા હતા, એમ ચેક્સ સમજાશે. પરંતુ-
૩. “જે ભાગમાં બળ વધારે પડતું આવતું હોય,
ત્યાં કંઈક વધારે રોગ પ્રવર્તે છે. અને બીજે ઓછા
વધારે પ્રમાણમાં પ્રવર્તે છે.”
આવી રીતે “ જે સમયે–જે આત્મ પ્રદેશમાં જેવા
દિલને જે પેગ સ્થાનકે હય, તેના પ્રમાણમાં જ,

·[ ૯૯
તે તે આત્મ પ્રદેશો જ્યાં હોય, ત્યાં જ જે જે કામણ
વર્ગણ હેય, તેમાંથી આત્મા સાથે તે જ સમયે, જેમ
પાણીમાં રંગ મિશ્રિત થઈ જાય, તેમ આત્મ પ્રદેશમાં તે
કામણ વર્ગણ મિશ્રિત થઈ જાય છે, આનું નામ બંધ
કહેવાય છે-કર્મબંધ કહેવાય છે.”
આવી રીતે બીજે સમયે-જે જે કર્મ વગણું
આવે, તે પણ આવી જ રીતે આત્મ પ્રદેશોમાં મિશ્રિત
થઈ જાય અને પહેલા સમયમાં જે કામણ વગણ
મિશ્ચિત થઈ –મળી ગઈ હતી, તેની સાથે, તે સમયના
ગ સ્થાનકના બળ પ્રમાણે ચેટી જાય છે. એટલે-
૪. “કઈ પણ પેગ સ્થાનકને લીધે આવેલી
કામણ વગણ, આત્મામાં–પાણીમાં રંગની પેઠે, લેઢાને
ગેળામાં અગ્નિની પેઠે, મિશ્રિત થાય છે, અને અગાઉની
કામણ વર્ગણ-કર્મ-સાથે તેજ ગ સ્થાનકના બળના
પ્રમાણમાં, એંટી જાય છે. તેવી જ રીતે, ત્રીજે સમયે વેગ
સ્થાનકના બળ પ્રમાણે આવેલી કામણ, વગણ વેગ
સ્થાનકના બળ પ્રમાણે, આત્મ પ્રદેશે સાથે મિશ્ર થાય
છે, અને પૂર્વ સમોનાં બંધાયેલા કમ સાથે હાલના
સમયને યોગ સ્થાનકના બળ પ્રમાણે ટે છે.”
આનું નામ પ્રદેશ બંધ” કહેવાય છે.
કારણ કે-પ્રદેશને કામણ વગણના અણ વિખુટા
પરમાણુઓના સમૂહને આત્મ પ્રદેશ સાથે બંધ-મિશ્રણ
થાય છે. અને પૂર્વના કર્મ પ્રદેશો સાથે ચૂંટે છે. તેથી
તેનું નામ પ્રદેશ બંધ” કહેવામાં આવે છે.

·૧૯s ] હવે સમજ્યા હશે, કેન્દ્ર સ્થાનક અનેક છે. તે પ્રમાણે વધતા ઓછા પ્રમાણના, કાર્પણ વગણના, પ્રદેશ- વાળા પ્રદેશ બંધ” પણ અનેક હોઈ શકે છે. જે વખતે જેવું ગ સ્થાનક. તે વખતે તે પ્રદેશ બંધ થાય છે. તે, હું આ મારે હાથ હલાવું છું, ત્યારે મને કર્મબંધ વધારે થતું હશે ? હા, વધારે જ થાય, અને એ મને એમ હાથ રાખી મૂક હોય, ત્યારે કર્મબંધ થાય તે ખરે, પણ ઓચ્છ થાય. આવી રીતે “ દરેક સમયે કમ બંધ થયા જ કરે છે.” ખાતાં, પીતાં, ઉઠતાં, બેસતાં, ઉઘતાં, જતાં, આવતાં એમ દરેક સમયે વેગ સ્થાનકના પ્રમાણમાં કર્મ બંધાયા જ કરે છે, તે નીચેની વિગતથી સમજાશે. ગ સ્થાનકના બળથી જ કામણ વર્ગણ ખેંચાય છે. ગ સ્થાનકના બળથી જ તે વર્ગણ આત્મા સાથે મિશ્ર થાય છે. ગ સ્થાનકના પ્રમાણમાં જ એરછી વધતી કામણ- વર્ગ આવે છે. ગિ સ્થાનકના બળ પ્રમાણે જ આમા સાથે મિથ થાય છે. જુના ક સાથે નવા કર્મ પણ પેગ સ્થાનકના બળથી જ ચોંટે છે. યોગ સ્થાનકમાં જેવું જોર, તેવા જેથીજ જુના કમ સાથે નવા કર્મ ચાટે છે. . ૫, N,

·[ ૧
૬. પ્રદેશ બંધ વખતે જ કામર્ણવર્ગણાની વહેંચણી
થાય છે?તે કેમ થાય છે? તે આગળ ઉપર સમજાવીશું.
૪
પૂર્વના કમ સાથે બીજી નવી આવેલી કામણ
વર્ગ-કમ-ટી જાય છે. તેનું કારણ પરમાણુઓમાં ચિકાશ
હોય છે, તેથી પરસ્પર ચૂંટી જાય છે. તે કેટલા જેસથી
ચેટે છે? એ પ્રશ્ન થાય, તે તે તેને જવાબ એટલે જ
કે, તે સમયે જેવું વેગ સ્થાનક, તેટલા જેસથી ચૂંટે છે.
જુસ્સાવાળું ગ સ્થાનક હેય, તે જેસથી ચુંટે છે. અને
ઓચ્છા જુસ્સાવાળું ગ સ્થાનક હોય, તે ઓછા
જેસથી ચિંટે છે.
આ બાબતને ચક્કસ નિર્ણવાળે વિચાર આગળ
ઉપર કરીશું.
પ્રશ્નો.
આપણા આભામાં આંદોલન ન થતું હોય, તેવી
દિવસની કેટલી મીનીટ જતી હશે?
૨. આત્મપ્રદેશ સાંકળની માફક જોડાએલા છે, તે
શા ઉપરથી જાણવું?
૩. અને સાંકળ મા જોડાએલા હેવાથી, તેનું શું
પરિણામ આવે છે?
૪. જે સમયે આત્મ પ્રદેશ સાથે કાર્મણ વર્ગનું મિશ્ર
થાય, તે સમયે બીજી દરેક સમય જેટલી કામણ
વર્ગમાં આવી છે તેટલી હેય?કે ઓછીવત્તી હોય

·s,
૧૦૨ ]
પ. દરેક આમ પ્રદેશથી એક સરખી કાણુ વગણ
ગ્રહણ થાય કે આચ્છી વધતી? ને તેનું કારણ
સમજાવે.
૬. કાશ્મણ વર્ગણા જુના કર્મો સાથે ચરે, તે કેવા જોરથી
ચ? અને તેનું કારણ શું?
આત્મ પ્રદેશે કામણ વર્ગણાને કેટલે દૂરથી ખેંચે
ને આત્મપ્રદેશોમાં એ ખેંચવાની તાકાત ક્યાંથી
આવી?
૮. પ્રદેશ બંધ: એ શબ્દોમાંના પ્રદેશ : શબ્દને આ
પાઠમાં શો અર્થ કર્યો છે? પ્રદેશબંધ શબ્દ
અર્થ સમજાવે ?
૯. કામણ વગણાઓ પરસ્પર ચાટી જાય,. તેનું
કારણ શું ?
૧૦૦ વગણના પરમાણુઓમાં ચિકાસ હોય છે? કે
ગિબળ ચિકાસગુણ ન ઉમેરે કરે છે?
૧૧. દિવસમાં આપણને કેટલા કલાક કર્મ બંધાતા હશે?
૧૨. શાંતિથી ઉંઘનાર અને મરેલા મનુષ્યને દિવસમાં
કેટલે વખત કર્મ બંધાતા હશે? તે સકારણ
સમજાવા.

·* *
પાડ ૩ જો :
બંધના પ્રકારે [ચાલુ):
૨. પ્રકૃતિબંધઃ ૩. સ્થિતિબંધઃ ૪. રસબંધઃ
પાણીમાં રંગની ભૂકી, દૂધમાં પાણી, લેહામાં અગ્નિ,
ભળી જાય છે, તેમ નથી આકર્ષાયેલી કામણ વર્ગ
તેજ ગના બળથી આત્મ-પ્રદેરી સાથે ભળી જાય છે,
ને પૂર્વના કર્મો સાથે ચેટી જાય છે.
જેમ, ગુલાબી રંગ પાને ગુલાબી, ને લીલા રંગ
લીલું કરી મૂકે છે. તેમજ જે સમયના સ્થાનકના
બળથી જે કામણ વગણ આત્મા સાથે મિશ્રિત થઈ
હેય, તેના, તેજ સમયના યોગથાનકના બળથી તે જ સમયે
કેટલાક ભાગલા પડી જાય છે. ખળમાંથી ખેડુતને ઘેર
આવેલું અનાજ જેમ તેના ભાઈએ ભાગ પાડીને વહેંચી
લે છે, તેમ દરેક સમયે થતા પ્રદેશબંધથી આવેલા
કર્મોના ગસ્થાનક તે જ સમયે ભાગ પાડી નાખે છે.
અનાજના ભાગ પડી જતાંની સાથેજ જેમ “તે તે ભાગ
કેને છે?” તે પણ સાથેજ નકકી થઈ જાય છે, તે જ પ્રમાણે
કર્મોનો ભાગ પડતાંજ “તે ભાગ શું કામ કામ બજાવશે? તે

·૧૪ ] બજાવવાને કર્મોને ગુણસ્વભાવ પણ તેજ વખતે નક્કી થઈ જાય છે. સ્વભાવ નક્કી થ, એટલે, “કર્મને અમુક ભાગ અમુક પરિણામ નિપજાવશે.” એવું દરેક ભાગલાઓમાં નક્કી થઈ જાય છે, તે. અને તે, તે સમયના સ્થાનકના બળ- થી જ નકકી થઈ જાય છે. આવી રીતે, કામણ વગણના પડી ગયેલા પ્રત્યેક ભાગલાના સ્વભાવને નિરાય થઈ જ, તેનું નામ “પ્રકૃતિબંધ” કહેવાય છે. પ્રકૃતિ સ્વભાવ. પ્રકૃતિબંધ એટલે સ્વભાવ નકકી થવા પૂર્વક કર્મોને બંધ પ્રતિબંધ. સ્વભાવને નિયમ થવા પૂર્વક કામણુ વગણનું ભાગલા પડીને અત્મ-પ્રદેશે સાથે મિશ્રિત સ્વભાવને નિયમ થવાથીજ તે તે ભાગલાઓનાં તે તે નામે પડે છે. હવે, દરેક ભાગને સ્વભાવ કેવો છે? અને પિતાપિતાના સ્વભાવને અનુસરીને તે દરેકના કયા કયા નામ અને કામો છે? તે આગળ ઉપર સમજાવીશું. જે સમયે, જે યોગ બળથી, કારણ વગણ આવે છે, ને તેના તેજ સમયે, તેજ ગબળથી તેના ભાગલા પડી જાય છે, સ્વભાવને નિયમ થાય છે, અને દરેક ભાગલા આત્મ-પ્રદેશે સાથે મિશ્રિત થઈ જાય છે, તેવીજ રીતે “દરેક ભાગના કપ્રદેશ કાર્ય વર્ગg આત્મ-પ્રદેશે સાથે મિશ્રિત થઈને કેટલા વખત સુધી રહેશે ?” એવી રીતે વખતનેપણ નિયમ નકકી થ જોઈએ ને? જે વખતને નિર્ણય ન થાય, તે આત્મ-પ્ર સાથે ·{ ૧૦૫ કામણ વગણ મિશ્રિતપણે એક સમય પણ ન રહી શકે, અથવા અનંતકાળ સુધી રહે. માટે તેને નિયમ છે જોઈએ-વખતની મર્યાદા નક્કી થવી જોઈએ. એક કેદીને કેદની સજા ફરમાવતાં પહેલાં,“તેણે કેટલે વખત કેદમાં રહેવું પડશે?” તેની રહેવાની મુદત પહેલેથી જ નકકી કરવી જ જોઈએ. “તેણે કેદ્રમાં કયાં સુધી રહેવું? એક દિવસ? બે દિવસ ? કલાક? અરધે કલાક ? વર્ષ ? પાંચ વર્ષ ? છેવટ આખી જીદગી ? એક મીનીટ ? એક સેંકડ? અધ્ધી, કે પા સેંકડ સુધી?” એ કઈ પણ પ્રકારને નિયમ કાજ જે એને ? કયાં સુધી રહેવું? અને કેદીને કયાં સુધી રાખ?' તેવી જ રીતે ભાગ પડી ગયેલા કર્મોએ આત્મ-પ્રદેશ સાથે એક સમય, બે સમય, ઘડી, બેડી, દિવસ, પાંચ દિવસ, વર્ષ, પાંચ વર્ષ, સે વર્ષ, હજાર વર્ષ, એમ કેટલા વખત સુધી રહેવું ? “એ નિયમ પણ તેજ વખતે-કમ- બાંધ: સમયે-થઈ જાય છે. આવી રીતે વખતને નિયમ થાય છે, તેને સ્થિતિબંધ? કહે છે. સ્થિતિ રહેવું, સ્થિતિબંધ રહેવાના વખતના નિયમ પૂર્વક ભાગલાઓનું આત્મ-પ્રદેશો સાથે મિશ્રિત થવું, તે. હવે, કયા ભાગના વખતનો કેટલો નિયમ થાય છે? તે બાબતનું ચેકસ ઘેરણ આગળ સમજાવીશું. આ સ્થિતિ બંધ અધ્યવસાય સ્થાનકના, બળથી થાય છે.

·-- ૧૦૬ ] પ્રદેશ બંધઃ અને પ્રકૃતિ બંધ ગથી થાય છે, ને સ્થિતિ બંધ કાપાયિક લાગી અધ્યવસાયથી થાય છે, એ ખ્યાલમાં રાખજો, દરેક ભાગના સ્વભાવને નિયમ થાય, પરંતુ કર્મને તે ભાગલ, પિતાને તે સ્વભાવ કેવા જુસ્સાથી ફળ-પરિણામ બતાવશે? તે વિચારવાનું બાકી રહી જાય છે. જેમકે-મરચાં, સુંઠ, મરી વિગેરે ચીને તીખી છે, છે, પણ કઈ ચીજ કેટલી તીખી છે? તે નકકી કરવું પડે છે. તેવી જ રીતે, ગોળ, ખાંડ, શેરડી વિગેરે ચીજો ગળી છે, પરંતુ, દરેકના ગળપણમાં તફાવત છે. તેવી જ રીતે, ધારો કે–એક ભાગલાને સ્વભાવ તાવ લાવવાનું નક્કી છે, એટલે તાવ લાવવાને પ્રકૃતિ બંધ થયે, “તાવ એક મહિના પછી બે દિવસ સુધી આવશે.” એ સ્થિતિ નિયમ પ થયો. પરંતુ, “બે દિવસ સુધી તાવ આવશે, તે કેવા જેરૂમાં આવશે ? ૯ ડીગ્રી આવશે? કે ૧૫ ડિગ્રી આવશે?” એ કાંઈક પણ નિયમ વેજ જોઈએને? આવી રીતે, દરેક ભાગલાઓના પ્રદેશોને, સ્વ- ભાવનો અને વખતને જેમ નિયમ થાય છે, તેવી જ રીતે, સ્વભાવ બતાવવાના જુસ્સાને પણ માપ પૂર્વક- ચોકકસ ધોરણસર નિયમ, તેજ સમયે અધ્યવસાયના બળથી થાય છે.

·[ ૧૦૭
આ નિયમને અનુભાગ બંધઃ અનુભાવ બંધ કે
રસમંધર કહેવામાં આવે છે. દરેક ભાગલામાં રસધ પણ
એવધતે હોય છે. તેમાં યે ઘણી વધઘટ હોય છે.
રસબંધનું ચોકકસ ઘેરણ આગળ ઉપર સમજવીશું.
રસબંધ પણ કાપાયિક અધ્યવસાયના બળથી જ થાય છે.
પ્રશ્નો.
૧. પ્રકૃતિબંધ એટલે શું ?
૨. સ્થિતિબંધ કરવામાં ન આવે, તે શી અડચણ?
૩. રસબંધ શું કામ કરે છે ?
૪. પ્રકૃતિબંધઃ સ્થિતિબંધઃ સબધ તથા પ્રદેશબંધ
એ ચારેય શબ્દોમાંના બંધ શબ્દને શે અર્થ
થાય છે ?
૫. રસબંધ અને સ્થિતિબંધ: માં નિમિત્ત કારણ કે
થાય છે ?
૬. પ્રદેશબંધ અને પ્રકૃતિબંધ માં નિમિત્ત કારણ
કે થાય છે?
૭. ચાર બંધમાં નિમિત્તે કારણે બે જુદા જુદા છે, તેનું
કારણ શું ?
૧. અ. માણસે ફોધ કરી બ. ને લાકડીથી ખૂબ
માર્યો, તેથી તેને એક માસની કેદ પડી,
૨. અને બ. એ પાછળથી અ. ના કુટુંબને ખૂબ
હેરાન કર્યું.
તે બન્ને પ્રસંગમાં પ્રદેશ બંધાદિ ચારા વિચાર
ઘટા
૮.

·પાઠ ૪ થો :
બંધના નિમિત્ત ઃ
દ્રવ્યઃ ક્ષેત્ર ઃ કાળઃ ભાવ ને ભવઃ
એટલે-હવે આ બધી વાતનું તારણ શું નીકળ્યું?
એકજ સમયે
૧. કેગના બળથી-
[1] પ્રદેશબંધ ને
રિ પ્રતિબંધ
તયા
,
અધ્યવસાયના બળથી-
[૧] સ્થિતિબંધ ને
૨રમબંધ
એ ચાર કામ થાય છે, તેનું નામ કર્મબંધ કહેવાય છે.
કમબધ એટલે આ ચાર કામ, એકી સાથે-એકી સમયે
આવેલી કામ વર્ગણામાં નક્કી થવા સાથે કામણ વણ
આત્માના પ્રદેશો સાથે મિશ્ર થાય છે, તે. કર્મબંધની ખાસ
સમજ અને હકીકત આ પ્રમાણે છે. અથ–
૨ ના બળથી-

·[ ૧૦૯
[૧] કામણ વગણનું ખેંચાવું.
[૨] તેનું આત્મ-પ્રદેશો સાથે ભળી જવું.
[3] ભાગલા ને પેટા ભાગલા પડી જવા, ને
[૪] જુના કર્મના ભાગલા સાથે નવા ભાગલાની પિતાને
સરખા સ્વભાવની વર્ગણાનું ચોંટી જવું.
[૫] દરેક ભાગલાના સ્વભાવને–ભવિષ્યમાં બજાવવાની
કામગિરિના કાર્યોનો નિયમ થઈ જે.
એ વિગેરે એક જ સમયે બને છે, અને
૩, અધ્યવસાય સ્થાનકના બળથી તેજ સમયે
1િ) દરેક ભાગલાના વખતને નિયમ, ને
[૨] દરેક ભાગલાના સ્વભાવકાર્યના ફળની મર્યાદા-
જુ-રસ, પણ નક્કી થઈ જાય છે.
૪. તે ચારેય થવાનું નામ કમબંધ કહેવાય છે.
લિ યોગ સ્થાનકે.
૨) અધ્યવસાય સ્થાનકે.
) કામણ વર્ગમાં પડી જતા ભાગલાનું ઘારણ.
[૪] દરેક ભાગલાના સ્વભાવઅધિકાર-સત્તા-કાર્યને
નિયમેના નામે.
[6] દરેક ભાગલાના વખતના નિયમનું પેરણું, ને
[6] દરેક ભાગલાના-રસના-ફળના-નિયમનું રણ. વિગેરે
ચકકસ રૂપે આગળ ઉપર સમજાવીશું?

·',
[ ૧૧૦
આવી રીતે પ્રદેશબંધઃ પ્રકૃતિબંધઃ રસબંધ અને
સ્થિતિબંધઃ એ ચારનું થવું, તે “બંધ” કહેવાય છે.
અને તે સર્વ એક જ સમયમાં બની જાય છે. ,
કઈ વખતે “સબંધ” નથી થતું, કારણ કે તેવા
પ્રકારનું અધ્યવસાય સ્થાનક ન હોય, તે રસ બંધ ન
યે થાય, માત્ર ત્રણ પ્રકારના જ બંધ થાય, ત્યારે તેનું
નામ કેવા, “પ્રદેશબંધ” કહેવાય છે. પ્રદેશ
વખતે પ્રકૃતિને સ્થિતિ છે તે થાય છે,
પ્રકૃતિબંધ એટલે સ્વભાવને નિયમ. તેથી નકકી
થયેલા સ્વભાવ ઉપરથી અમુક ભાગલાનું અમુક અમુક
નામ પડે છે. જેમકે-“કમના પ્રદેશને અમુક
ભાગલો માણસને હસાવશે.” એવો સ્વભાવને નિયમ
જેમાં થયો હોય, તે ભાગલાનું નામ હાસ્ય કર્મ.
હવે, તે ભાગલામાં આવેલા પ્રદેશઃ વખતને
નિયમ અને રસઃ ઓચ્છા-વધતા જુસ્સાથી ફળ
બતાવવાને નિયમઃ એ ત્રણેય કેના કહેવાય ?
હાસ્ય કર્મના.
બસ, એટલા માટે કર્મોના વ્યવહાર માટે પ્રકૃતિ
બંધ મુખ્ય છે. કેમકે-નકકી થયેલા રવભાવ ઉપરથી
તે ભાગલાનું સ્વભાવ અનુસાર નામ પડે છે. અને
તે નામને આધારે, તેનું કાર્ય થાય છે, અને બીજા
બધા કર્મોની સમાજને વ્યવહાર ચાલે છે.
જેવી રીતે, ઉપર પ્રમાણેના ચાર નિયમ કર્મબંધ

·[ ૧૧૧ થતી વખતે થાય છે, તેવી જ રીતે કમને બંધ થતી વખતે બીજા પાંચ નિયમે પણ થાય છે. ૧. “ [1] કામણ વર્ગીણાને અમુક ભાગ [૨] અમુક વખત પછી [3] અમુક વખત સુધી [૪] અમુક જુસ્સાથી [૫] અમુક ફળ બતાવશે. તે આપણે સમજ્યા. પરંતુ, જે ફળ બતાવશે, તે વખતે ફળ બતાવવામાં કઈ વસ્તુ નિમિત્તરૂપ થશે? કયું દ્રવ્ય- ક પદાર્થ નિમિત્ત રૂપ થશે? તેને નિયમ પણ કર્મ બંધ વખતે જ થાય છે. જેમકે “અમુક માણસને અમુક ભાગલે, આઠ દિવસ પછી બે દિવસ સુધી, ખુબ જોરથી તાવ લાવશે. પરંતુ મચ્છર કરડવાથી કે લાડુ ખાવાથી કે વધારે કેળાં ખાવાથી એ તાવ આવશે કે શા નિમિત્તે તાવ આવશે ? તેને નિયમ થવે, તે દ્રવ્યનિમિત્ત. કેળા ખાવાથી તાવ આવવાનો નિયમ થયો હોય તે, તે માણસ કમ બંધ થયા પછી આઠમે દિવસે કેળાં ખાય, ને-બે દિવસ સુધી ખૂબ જોરથી તેને તાવ આવે. કેળાં એ દ્રવ્ય છે. દ્રવ્ય – વસ્તુ-ચીજ. હાલ એટલે જ અર્થ સમજી રાખજે. તેવી જ રીતે ક્ષેત્રે કાર ભાવ, અને ભવને પણ નિયમ થાય છે, તે આ પ્રમાણે– “તાવ આવશે, પરંતુ મુંબઈથી અમદાવાદ જતાં સુરત લગભગમાં તાવ શરુ થશે. કારણકે સમુદ્રની ઠંડી હવા લાગવાને સંભવ છે. કર્મબંધ વખતે સ્થળ નિયમ છે. તે છે મિત્ર છે.

·૧૧૨ ] ૩. “મુંબઈથી સુરત પહોંચતાં લગભગ પરના બે વાગ્યે ભાદરવા મહિનામાં તાવ આવશે.” એ કર્મબંધ વખતે જ વખત નિયમ કે, તે કાળ નિમિત્ત. ભાવ-“આજુબાજુના કેવા સંજોગોમાં તાવ આવશે?” જેમકે-સમુદ્રની ઠંડી હવા, રાત્રીને ઉજાગર, માન- સિક અકળામણ, એ વિગેરે સંજોગોમાં તાવ આવશે.” એવો નિયમ કર્મ બંધ વખતેજ છે, તે ભાવ નિમિત્ત. “કઈ જીંદગીમાં તાવ આવશે? આ ભવમાં તાવ આવશે, કે–આવતા ભવમાં કે હવે પછીના પાંચમા ભવમાં આવશે ?” જેમકે-“આ શરીર છોડીને બીજે સ્થળે જન્મ લેશે, ત્યાં તાવ આવશે. અથવા આજુગીમાં તાવ આવશે.” એ નિયમ , તે ભવનિમિત્ત કહેવાય છે. કેઈપણ કર્મ બંધતી વખતે-દ્રવ્યઃ શેવ કાળા ભાવ અને ભરત જે પાંચ નિમિત્તો-કમને ઉદય થવાના નિયમ તરીકે-નકકી થાય છે. મરણ પછી આત્મ બીજે કયાં જાય છે? તે બાબત ચેકકમ પૂરાવાથી સમજાવીશું. પ્રો. ૧. સબંધ અને પરમાણુઓની ચિકાસ: એ બેમાં ફિરશે ?

·[૧૧૩
૨. યોગને બળથી અને અધ્યવસાયના બળથી કામણ
વગણ ઉપર જુદી જુદી શી અસર થાય છે ?
૩. પગ સ્થાનિક અને અધ્યવસાય સ્થાનક એટલે શું?
અને બનેયમાં જે ફેર છે? કર્મ બંધ થવાના એક
સમય દરમ્યાન, કેટલા બનાવ બને? તેનું લીસ્ટ કરે.
૪. પ્રકૃતિ બંધ અને પ્રદેશ બંધમાં રે ?
૫. પ્રકૃતિ બધ અને રસબંધ માં શું ફેર?
૬. સ્થિતિ બંધની શી જરૂર ?
૭. પ્રકૃતિ બંધ શું કામ બજાવે છે?
૮. પાં નિમિત્તે નિયમ થવાનું કારણ શું હશે ?
૯. અહીં આવતા અને દર વાગ્યો છે, તે મને દુઃખ
આપે છે. તે બાબત પર ચાર પ્રકારના બંધઃ તે :
કાર અને પાંચ નિર્મિત્ત વિચાર રામ.
૧૦, કેવળ પ્રદેશ બંધ એટલે શું ?
પાઠ ૫ મો :
પરમાણુઓમાં રહેલા મુખ્ય ગુણે
આ ઈટ પરમાણુઓની બનેલી છે, એ. વાત તે
તમારા ધ્યાનમાં બરાબર છે, ખરું કે?
પરંતુ, એ ઈટને રંગ કે છે?
લાલ.
એ રંગ કયાંથી આ? ,

·૧
3
૧૧૪ ]
એ રંગ પણ પરમાણુઓમાં જ છે. જોઈએ.
ત્યારે ઈંટમાંથી કોઈ જાતનો ગાંધ આવે છે?
હા જીવ પણ આવે છે, અને તે લંગમંગ- પાકાં
ઘડાના ગંધ જેવો આવે છે. : .
તે, તે ગંધ કયાંથી આવ્યો?
તે
પણ પરમાણુઓમાંજ હવે જાઈએ.
ઇટને કટકો જરા ચાખે તો, કે સ્વાદ લાગે છે?
કાંઈક સ્વાદ તે આવે છે, પણુ કે વાદ છે?”
તે સ્પષ્ટ રીતે કહી શકાતું નથી.'
હશે. ત્યારે, આ ખાણમાંથી નીકળેલાં પત્થરના કકડાં
જેવો સફેદ કડાને સ્વાદ કે લાગે છે?
તેને સ્વાદ ખારે લાગે છે.
ત્યારે આ તેજ સફેદ કકડે ચાખે.
ઓહ, એ તો ગળે લાગે છે, ગ. અરે! એ
તે સાકરને ગાંગડો છે.
ત્યારે પહેલા સફેદ ગાંગડે શાને હતું?
મીઠાને કે સિંધવસિંધાલુણને લાગે છે. •
ઠીક, ત્યારે આ ઈટ ઉપર હાથ ફેરવી જુઓ. તે
કેવી રેશમ જેવી સુંવાળી છે?
ના, જી. રેશમ જેવી સુંવાળી નથી, પણ કાંઈક
ખડબચડી લાગે છે.
આ ઉપરથી શું સમજ્યા? - ... 5
S

·તે જાણું ' [૧૧૫ અમને તે એ ખ્યાલ એ છે કે- ઈંટમાં-રંગઃ ગંધ, સ્વાદ અને સ્પર્શદ વિગેરે જે કઈ જણાય છે, જેમાંથી ઈંટ બની છે, તે પરમાણુઓ- માંથી જ એ ગુણે બહાર આવ્યા છે. એટલે પરમાણુમાં રંગ-વર્ણ, ગંધરસ અને સ્પર્શ હેય છે. શકાય તેવી રીતે તેને સ્કંધમાં ખુદા થાય છે. પર- માણમાં કેવાઅને કેવી રીતે હેય છે તે આપણે જાણી શકતા નથી. તેજ પ્રમાણે કામણ-વણા વિગેરેમાં પણ વર્ણ ગધરસ અને એ ચારેય હવા છતાં, કામણ વણા અતિ સૂક્ષ્મ હોવાથી આપણે, તે જાણી શકતા નથી.” પરંતુ, અમને એક શંકાએ થાય છે, કે-પરમાણુઓના જલ્પા બનીને તેના રક શી રીતે બની શકતા હશે, તે બરાબર સમજાતું નથી. ઠીક. , આ પાણીને પાલે. રતીમાં પાણી નાંખીને તેને લાડ વાળે. * : અરે! એ શી રીતે વળે? પાણી નાંખ્યું, તેમ તેમાંથી માટી છુટા પડીને ઉલ્ટી રેતી વધારે ચોકખી થઈને છુટી પડી જાય છે, તે પછી લાવે તે શી રીતે જ વળે? ત્યારે શું કરવું? તેમાં ઘી સિમર અને પાણી નાંખી, તે લાગે વળે. અથવા ચૂનાને કેલેનાંખીએ, તે લાડ વળે. આ પા શેર તલમાં પા શેર-તેલ નાખીને તેને લા વાળ, ·૧૧૬ ] એ પણ શી રતિ વળે? ત્યારે કેવી રીતે લાડ વળે? તેમાં શેડોક ઢલે ગળ, કે ખાંડની ચાસણી નાંખીયે. તે જરુર લાડ વળે, તેલ અથવા પાણી નાંખવાથી કેમ લાડે નહીં વળ હોય? તેમાં જોઈએ તેટલી ચીકાશવાળે પદાર્થ મળે, તે જરૂર લાગે વળે. ઓછી ચીકાશ હેય, કે બહુ જ વધારે પડતી ચીકાશ વાળી વસ્તુ હોય, તે લાડ ન વળે. આ ઉપરથી એમ સમજાશે, કે-પરમાણુઓના સ્ક બને છે, તેનું કારણ પશુ-પરમાણુઓમાં રહેલ ચિકાશ નામને સ્પર્શ ગુણ પ્રગટ થાય છે. એટલે એક બીજા પરમાણુઓ બધાઈને સ્ક તથા વગણએ બને છે. X એ ચિકાસ પરમાણુમાં રહેલા . સ્પર્શ ગુણને પેટા ભેદ છે. પાંચ રંગ છેઃ લાલ-લીલો-પીળ-કાળ-ળેિ. • પાંચ રસ છેઃ ગ-ખારા-ખાટા-તીખકડ. બે ગંધ છે સુગંધ, દુર્ગધ. આઠ સ્પર્શ છેઃ ડેઃ અને ઉનઃ સુવાળે ઃ અને ખડબચડોઃ ચીકાસ- સ્થિગ્ધ અને રુક્ષતુ : તથા હલકો અને ભારે :

·-
[ ૧૧૭
આ શિવાય, બીજી ઘણી રીતે-આ ચારના પેટા
ભેદ હોય છે. પરંતુ વ્યવહારમાં મુખ્ય પણે વપરાતા
પેટા ભેદ અહીં ગણાવ્યા છેજેમકેનીલ વર્ણમાં-લીલે,
પિપટીએ ઘરે લીલે, આસમાની, પીરજા, લેટી, વાદળી,
વિગેરે ઘણી જાતના પેટા ને રામાવેશ થાય છે. એ
પ્રમાણે બધાયમાં સમજવું.
એટલે દરેક પરમાણુઓમાં-એ વિશેષ ભેદ-પેટા ભેદે
હોય છે, એમ ન સમજવું.
પણ એકી સાથે દરેક પરમાણુમાં કઈ પણ ૧ રંગ
૧ ગંધ : ૧ રસ અને ૨ સ્પર્શ : પ્રગટ હોય જ છે:
'. પછી જેવા સંજોગો તે પ્રમાણે તેમાં ફેરફાર થાય
છે. પ્રચંટ હોય, તે છુપાઈ જાય, અને છુપાયેલા ગુણ હોય,
તે બહાર આવે. એ રીતે કંઈને કંઈ વખતે જુદે જુદે
વખતે એ વિશેષ ગુણે બહાર આવી જાય છે.
એટલે કેઃ અને વર્ગ બનવામાં પરમાણુઓમાને
ધિ અને ગુણ પ્રગટ થાય છે. તેમાં પણ મા હાય
છે. કઈ વગણમાં કયા સ્કંધમાં કેટલે સ્નિગ્ધ અને કેટલે
ફુલ ગુણ પ્રગટ થયેલું છે જોઈએ? તેનાં માપ હોય છે.
પરંતુ, તેં આંગળ ઉપર સમજાવીશું.
જુનાં કર્મોની સાથે નવા કર્મો ચેટે છે, તેમાં
પણ એજ સપની અસર કામ કરે છે.
રસબધા શબ્દમાં આવતા રબદને આ
ચિકામ એ
: અને એર સર એક નથી?
'
*

·૧૧૮ ]
ના.
* *
આપે રસબંધ કહ્યું, "તે શું ?' એ રસ કર્યો?
અને તેને બંધ એટલે શું?
તમારા પ્રશ્ન બરાબર છે. આ પાઠની આખી
ચર્ચા આ રસબંધ સમજાવવા માટે જ કરવામાં આવી છે.
પરમાણુ નામના પદાર્થમાં રસ રહેલા છે, તે તેના
સ્કંધમાં પ્રગટ થાય છે, તે સ્વાદરૂપ રસ જુદે છે,
અને પ્રદાર્થમાં રહેલા ચીકાસ ગુણની વિચારણદષ્ટિથી
નકકી કરવામાં આવેલ રસ જુદો છે, તેજ પ્રમાણે
રસબંધમાં આવતે રસ પણ જુદે જ છે. “કેરીમાં રસ બહુ
છે. ત્યાં રસ શબ્દનો અર્થ પ્રવાહી ભાગ જે થાય છે.
કેરીને રસ મીઠે છે.” ત્યાં રસને અર્થ સ્વાદ છે.
પરંતુ, “નાટક જેવાથાં બહુ રસ આવ્યો.” તે રસ
આ ઉપર જણાવેલા રસ કરતાં જુદી જાતને રસ છે.
રસબંધમાં તેને મળતો રસ શબ્દનો અર્થ
જિણાય
ઉપર જણાવેલા રસ પરમાણુના-જડના છે, એ
અને
નાટક જોતાં જે રસ આવે છે, તે આત્માની કેઈ એક
લાગણી છે. પરંતુ એ લાગણીમાં મુખ્ય નિમિત્ત તે
પરમાણુને જડને સંબંધ ખાસ નિમિત્ત રૂપ હોય છે.
એટલે આત્માની જુદીજુદી લાગણી-અધ્યવસાને લીધે
કામણ વર્ગણમાં અસર થાય છે. અને જેવું લાગણના-
અધ્યવસાયના બળનું પ્રમાણ, તે પ્રમાણે કર્મોમાં રસ ઉત્પન્ન
થાય છે, અને તેના પ્રમાણમાં કર્મો ઉદયમાં આવે,
ત્યારે આત્માને તેની મીઠાશ કે કડવાશેને અનુભવ થાય

·[ ૧૧૯
છે. કડવાશ કે મીઠાશઃ આપવાની શકિત ઉત્પન્ન થાય
છે. આત્માને રસ ઓ હોય, તે કર્મોની મીઠાશ કે
કડવાશ ઓચ્છી અનુભવાય છે.
૧.
પ્રશ્નો.
રસ શબ્દના કયા કયા અર્થે પ્રસિદ્ધ છે?
છેપારસ તેમાં રસ શો છે.અર્થ?
૩ શેરડીમાં રસ ઘણે છે તેમાં રસ શબ્દો છે અર્થ?
૪. શેરડીને રર : અને લીંબડાને રર: બહુ મી:
અને કડ: છે. તેમાં રસ શબ્દનો શો અર્થ?
૫. જમીનમાં રસ કર બટું છે. તેમાં રર શબ્દને
શિ અર્થ ?
છે “આજે નાટક જોવામાં બહુ જ રસ આવ્યો હતો.
તેમાં રસ શબ્દને એ અર્થ ?
૭. કર્મના રસને બંધ બહુ આકરે કર્યો. તેમાં રસ
શબ્દને શું અર્થ ?

·પાઠ ૬ ઈં ?
અસંખ્ય આત્મ પ્રદેશો સાથે લાગેલી અનંતી
કામણ વણાના દરેક સ્કધમાં અનંતા
પરમાણુઓ કેમ?
તમે રે કહી ઉપર જ શું પડે છે? માલુમ છે?
હા, જી! ઘી ચોપડીએ છીએ.
એ ઘી કયાંથી આવે છે?
એ માખણમાંથી બને છે.
ત્યારે માખણ કયાંથી મળે છે?
દૂધનું દહીં બનાવીને તેને લેવી, ખૂબ મધ્ય
પછી તે મળી શકે છે. દહીં બરાબર થાય છે, ત્યારે જ
જરાએ જરા માખણ છાશની ઉપર તરી આવે છે. તેને
તાવે છે, એટલે તે ઘી રૂપમાં ચોખું આપણને મળી
આવે છે,
પણુ, દહીંમાં એ માખણ આવ્યું કયાંથી?
તે દૂધમાં હોય જ છે.
શી રીતે હોય છે તે સમજાવી શકશે?

·'[૧૨
માખણ કાઢી લીધા પછી ચીકાસ વગરનાળા
કણે છારૂપે બાકી રહે છે. તેમાંથી પાણી સુકવી
નાંખીએ, તે ચુનાના ભૂકા જેવું છે ભૂકે મળી આવે.
ત્યારે, દૂધમાં એ જો ભૂકેઃ પાણી અને ચિકણા મા-
ણના કણે-ધી-વિગેરે હોય છે. એમ સમજી શકાય છે.
પરંતુ એ બધાયે કેવી રીતે એમાં ગોઠવાયા હશે?
આ પણ વિચાર કરતાં આનંદ આવે એવી એક
વાત લાગે છે. દૂધમાં ખટાશ માખણની મીઠાશઃ ઘીની
સુગધ ઘીને સ્વાદઃ છાશના અને માખણના ઘેળા રજકણે
વિગેરે કેવી ખૂબીથી રહ્યા હશે? દૂધના એકેએક રજકણેમાં
ધીના કણે કેવી ખૂબીથી ગોઠવાયા હશે?
તેજ પ્રમાણે આત્માના એકેએક ગુણના અનંત અંશે
એક એક આત્મ પ્રદેશમાં ગુંથાયા હોય છે. અને એક
એક આત્મ પ્રદેશ અનતી અનંતી કામણુ વગણીઓ
ચેટી છે. એકે એક કામણ વર્ગણમાં અનંત અનંત છે
હોય છે. અને એક એક સ્કંધમાં અનન અનંત પરમાણુઓ
હોય છે. છતાં, એક એક પ્રદેશમાંના ગુણેના અનંત અનંત
અંશે કર્મોથી સંપૂર્ણપણે ઢંકાઈ જતા નથી. એટલા
બધા એક એક પ્રદેશમાં આત્મ ગુણેના અનંત અનંત
અશે હોય છે. આત્મ પ્રદેશના અનંત ગુણને ઢાંકવા
માટે આટલા બધા પરમાણુઓની બનેલી બારીક ચીકણીઃ
કાશ્મણ વગણની જરૂર પડે છે. અને તેનું મિશ્રણ પણ
આત્મા સાથે ગાઢ-મજબૂત થાય છે.
દરેક આત્માના પ્રદેશે અસંખ્ય છતાં, તેમાં

·અનંતા ગુણેમાંના પ્રત્યેક ગુણન- અનંત અનત અંશો
હોય છે, તેના ઉપર અનંત અનંતપરમાણુઓના બનેલ
અનંત કોની બનેલી અનંત કાર્ય વગંણ વિના
અસર ન થાય
',
}
ચીજ જેમ બહુ જ ચીકણી, તેમ તેને રે કહ્યું
બહુ જ બારીક હોવા જોઈએ, તેવા રજકણેમાં જસ્થાની
તે ચીજ બનેલી હેવી જોઈએ.
જેમકે માખણું.
ચીજ જેમ બહુ જ લીસી સપાટે વાળી, તેમ
બારીક રજકણોના જસ્થાની બનેલી હેય જોઈએ.
કે-હીરાની સપાટી.
અરૂપી આત્મા તેના અસંખ્ય પ્રદેશે અને એક
એક પ્રદેશમાં-આભાના અનંત ગુમના પ્રત્યેક ગુણેના
અને અનંત અંશે હૈય છે.
કપને ખાતર માની લઈએ, કે-આત્મ-પ્રદેશના
અમન લીસી સપાટી છે, તેટલી બધી લીસી સપાટી
ઉપર ચટવાને તેના જીવીજ લીસી અને ચીજ વસ્તુ
છે છે. કંપની સપાટી અત્યન્ત લીસી ન રહેવાથી તેના
ઉપર જ ચાટે છે, પરંતુ આરીસાની સપાટી ઉપર તેવી
રીતે ચાટતી નથી. પણ ચોપડીએ, તે તેને રજકણે
અરીસાની સપાટીને પણ દે છે. તે જ પ્રમાણે, આત્માના
પ્રદેશ ઉપર ચેટવા માટે બહુ જ પ્રદેશના જાવાળા,

·[ ૧૨૭
ઘીજ બારીક છતાં બહુ જ સૂમ અને ખૂબ ચીકાસ વાળી
કામણ વગણએંટી શકે છે.
અને એક એક પ્રદેશમાંના અનંત ગુણામાંના એક
એક ગુણના અનંત અનંત અને ઢાંકવા માટે તેના
ઉપર અસર ઉપજાવવા માટે, અનંત અનંત પરમાણુઓની
બનેલી કામણ વગણની જ જરૂર પડે છે. :
• છે એ અનંત પરમાણુઓના સ્કો-પરમાણુમાં રહેલી
ચીકાશ અને સુખાશઃ ગુણના અમુક પ્રમાણમાં મિશ્રણ
થવાને લીધે એક પ્રકારને રાસાયણિક સંબંધ ઉત્પન્ન થાય
છે, તેને લીધે પરરપર બંધાય છે, અને એવા અનંત સ્કંધની
અનંત કામણ વર્ગણાઓ બને છે.
તે ચીકાશ અને લુખાશ? એ પરમાણુઓમાં રહેતા
સ્પર્શ ગુણના પેટા ભેદે છે.
: . તેની સાથે-પરમાણુઓમાં રસરૂપ સ્વાદ પણ હોય
છે. અને લાગણું અધ્યવસાયને લીધે 'કર્મમાં રસ પણે
ઉત્પન્ન થયે હોય છે.
- જેમ, નાટક જોવાથી મનમાં ગલગલીયાં થાય તે
આનંદને રસ છુટે છે. અને વાઘ જેવાથી થથરાટ છૂટે
તેવા ભયાનક રસને અનુભવ થાય છે.
તે પ્રમાણે કે જીવનમાં કડવાશ અને મીઠાશ
ચખાડે છે, તે કોને રસ કહેવાય છે. તેનું નામ સબંધ
કહેવાય છે.
આ રસ બંધ “કેમ” એવું નામ પ્રાપ્ત કરતી વખતે
આત્માની લગ-અધ્યવસાય પ્રમાણે નકકી થઈ છે
કરી ને

·૧૨૪ 1
આત્મા અને કમને સંબંધ
દીવા આગળ આપણે હાથ રાખીને તેની આંગળીઓને
જુદી જુદી રીતે ગોઠવીને સામે ભીંત ઉપર પડતા પડછા-
યામાં જોઈ શું, તે આપણને કુતરાનું મેટું સસલું
વાઘનું મોટું વાંદરાનું મેદ એવી એવી આકૃતિઓ જણાશે,
અને એ આકૃતિઓ બાળકને હસાવે છે, રમાડે છે,
કુદાવે છે, ગમ્મત ઉપજાવે છે. દરેક પ્રકાશ સ્થિરીતઃ
હાથને પડછાડ એ સર્વનું મિશ્રણ થઈને જુદી જુદી
આકૃતિઓ ઉભી થતી જોવામાં આવે છે,
પ્રકાશ સ્થિર હોવા છતાં હાથની જુદી જુદી ચેષ્ટાથી
અને પ્રકાશની મદદથી આકૃતિઓ બને છે.'
તે પ્રમાણે, આત્મા સ્થિર છતાં, જુના કર્મ નવા
કમને ખેંચે છે, તેમાં ચાર પ્રકારના બં, અને પાંચ
નિમિત્તો ઉત્પન્ન કરે છે. તેમાં આત્માના વિવિધ સ્થાનકે
અને અધ્યવસાયેના પ્રકારે મળે છે. એટલે આત્માના જીવનના
વિવિધ ચિતેને વિવિધ આનંદ; કે કષ્ટ ઉભા થાય
છે. એ રીતે આત્મા, અને કમને કાંઇ સંબધ નથી
હેતે, છતાં બન્નેને કુદરતી રીતે જ કેઈ વિલક્ષણ સંબંધ
હોય છે, એમ ખાત્રી થયા વિના રહેશે નહી. આ
• , આત્માના જ્ઞાન ચરિત્ર વિગેરે ગુણે, અને તેના
ઉપર આવેલ કર્મોના પડદાથી સહજ રીતે જ જુદી જુદી
અસરો પ્રગટ થાય છે.
- દીવાને પ્રકાશ સસલાને આકાર ઉભે નથી કરતો.
તેમાં આકાર નથી. તેવી જ રીતે આંગળીઓમાં પણ એ

·[ ૧૨૫
આકાર નથી. તે પણ ભીંત ઉપર પડતી પ્રકાશની ક્રાંતિ
અને આંગળીઓના પડછાયાથી એવી વિલક્ષણ આકૃતિઓ
ઉભી થાય છે. તે જ રીતે આત્મા અને કર્મો ના મિશ્રણથી
શરીરધારી જીવના જીવનના વિવિધ પ્રકારના ચિત્ર સહ જ
રીતે જ પ્રગટ થાય છે,
પાડ ૭ મે :
આઠ કરણેઃ
બંધન:નિતિ:નિકાચના : અને સંક્રમણ: કરણ :
૧
બંધુઓ ! કમબંધ કેવી રીતે થાય છે? તેના મૂળ
મુદ્દાઓ વિસ્તારથી પહેલા ભાગમાં, અને આ ભાગન.
દા પાઠ સુધીમાં આપણે સમજી ગયા.
કર્મબંધ થયા પછી તેના ઉપર બીજા સમયથી
શી શી ક્રિયાઓ થાય છે? તે વિચારવાનું બાકી છે, તે
હવે વિચારી શું.
જેવી રીતે, એક સમયે કર્મબંધ થાય છે, તેવી રીતે
દરેક સમયે કર્મબંધ ચાલુ જ હોય છે, એ વાત ફરીથી
કહેવી પડે તેમ નથી જ ને?
- ૬ *
એટલે, પ્રથમ:
સમયે જે પ્રમાણે બંધ થાય છે,
તેવી જ રીતે, બીજે સમયે પણ જેવું ગસ્થાનક; અને જેવું—
ના, જી !

·૧૨૬]'
અધ્યવસાય સ્થાનક, તેના પ્રમાણમાં પ્રદેશ વધતા ઓછા,
સ્થિતિ ને રસ વધતા-ઓચ્છા, પ્રકૃતિએ પણ વધતી-ઓછી -
હોય છે. એ ફરીથી સમજાવવું પડશે કે?
નહીં, નહીં જ.
કેઈ પણ સમયે બંધ થતી વખતના ચોગર અને
અધ્યવસાયઃ ના એક સામટા બળની અસર જેમ તે જ વખતે
બંધાતા કમ ઉપર થાય છે, તેવી જ રીતે પૂર્વે બંધાયેલા
કર્મો ઉપર પણ થાય છે.
ગઃ અને અધ્યવસાય ને લીધે ઉત્પન્ન થયેલા
તે તે સમયના આત્માને એ જાતના એક સામટા બળને
કરણ કહે છે. તેના મદર્દથી, કર્મબંધ થાય છે અને
કર્મબંધ થયા પછી બંધાયેલા કર્મોમાં પણ પાછળથી પણ
અનેક જાતના ફેરફાર થાય છે.
૧. કર્મબંધ પણ જુદે જુદે સમયે જુદી જુદી
જાતને હોય છે. એટલે કે જુદી પ્રકૃતિ જુદી સ્થિતિ જુદા
રસ અને પ્રદેશના અણસરખા ભાગલા વાળ બંધ હોય છે.'
તેમાં કોઈ વખતે-ધ સમયે, પ્રદેશ બધા પ્રકૃતિ
બંધ સ્થિતિબંધક અને રસબંધઃ જે પ્રકાર થયો
તેમાં આગળ જતાં બંધ થયા પછીના સમયમાં અનેક
જાતના ફેરફાર થઈ શકે એ સામાન્ય બંધઃ જે વેગ સ્થાનક
અને અધ્યવસાયે સ્થાનકના સામટે બળથી થયો હોય, તે.
સામટાબળને બંધનકરણ કહેવાય છે. એટલે બંધને કરણને
જૂન
હોય છે..

·No text on this page.

·૧૨૮ ] નહીં. માટે-કર્મ બાંધવામાં વેગ સ્થાનક અને અધ્યવસાયઃ સ્થાનકઃ ની ખાસ મદદ મળે તે જ આમા કમ બાંધી શકે છે માટે તેનું નામ કરણું પાડવામાં આવેલ છે. . ' આત્મા તે કર્તા બને તે કરણ આત્મા સાથે ચુંટવા રૂપ ફળ પામતી કામણ વર્ગ- તે કેમ?' એ રીતે કર્તાઃ કર્મ અને કરણ નો વિભાગ સમજી શકાશે. આ પ્રમાણે ભાષાને વ્યાકરણમાં આવતા કર્તા કર્મ અને કરગર શબ્દના અર્થો પણ અહીં ઠીક રૂપે લાગુ જે પ્રમાણે સ્થાનકે અને અધ્યવસાયે નું , સામટું બળ કર્મોમાં જુદા જુદા પરિવર્તન કરવામાં ખાસ પ્રબળ રીતે મદદગાર થાય છે. તેથી તે દરેકને કરણ કહેવામાં આવે છે, જે કે-કઈ વખતે મુ મુખ્યપણે એકલા છે, અને કેઈ વખતે મુખ્યપણે એકલા “અધ્ય- વસાય સ્થાનકે પણ કારણ બની શકે છે, પરંતું એમ કઈ વખતે બને છે. ૨. સામાન્ય બંધ કરતાં વધારે દઢતાથી કર્મ બંધાય, તેને નિત બંધ કહે છે, અને તે બધા જે ગ” અને અધ્યવસાયઃ સ્થાનકના એક સામટા બળથી થાય, તે બળનું નામ નિદત કરણ કહેવાય છે. એટલે નિદ્દત કરણ ને લીધે નિદત બંધ થાય છે.' નિદ્ધતકરણ. એટલે વિદ્ધત બંધ કરાવનાર વેગ અને અધ્યવસાયનું બળ તે રૂપ પ્રળ સાધન

·R
[ ૧૨૯
3. નિતિબંધ કરતાં પણ વધારે દૃઢતાથી એ
કર્મબંધ થાય, કે જેમાં ભંવિષ્યમાં કશે ફેરફાર જ ન
થઈ શકે. તે કમનું જેવું ને તેવું જ ફળ ભેગવવું જ પડે
તેનું નામ નિકાચિત બંધ.
જે ગબળ અને અધ્યવસાય સ્થાનકના સામટા
બળથી તેવા પ્રકારને બંધ થાય, તેનું નામ નિકાચના
કરણ કહેવાય છે.
કર્મોના નિકાચિત બંધાયેલા બંધ ઉપર ભવિષ્યમાં
કેઈપણ દરણની અસર થતી નથી.
.. બંધ કસમયે રસબંધ વિગેરેના જે નિયમને નકકી
થયા હેય, તેજ પ્રમાણે બરાબર અવશ્ય ફળ ભોગવવું જ
કરણ,
નિત
દર,
અને નિકાચના કરણ,
એ ત્રણ કરશે કર્મ બંધ થતી વખતે સંભવે છે.
એટલે કર્મ બંધ થતી વખતે કઈ વાર બંધન કરવું
હેય સામાન્ય કમબંધ થાય, નિદ્ધત કરણ હેય, તે
નિત કર્મ બંધ થાય, ને નિકાચના કરણ હય, તે,
નિકાચિત કર્મ બંધ થાય. પૂર્વે બાંધેલા કર્મોના પણ
નિત અને નિકાચિત બંધ થઈ જાય છે.
બંધ થયા પછી કે. એવી જતના અધ્યવસાય
સ્થાનિક અને યેશનું બળ લાગે, જેથી અમુકે એક ભાગના
પ્રદેશ, તેની જ સાતમા બીજા અમુક ભાગનાંકમાં ભળી
જાય, અને પછી પ્રકૃતિ સ્થિતિઃ સદ વિગેરે પેણ બીજા
ભાગના જ ગણાય. •

·જેમકે-“હસવું લાવનાર હાસ્ય–કમને ભાગ
આનંદ-રત આપનાર કર્મના ભાગ સાથે ભળી જાય;
તે ત્યારપછી, તેનું નામ હસવું લાવનારહાર્ય કમીન
કહેવાય. કેમકે--હસવું લાવનાર કમને ભાગ મટી જ ગયે
છે. કેમકે–તે આનંદ આપનાર કર્મ સાથે ભળી ગયેલ
છે. એયિનું નામ આનંદ આપનાર - કર્મ કહેવાય અને
તેનું ફળ પણ ભવિષ્યમાં આનંદ રૂપે જ ભોગવવાનું રહેશે
પરંતુ હસવું આવે, એ રીતે ભગવાશે નહિં. :
આવી રીતે, એક કર્મ બજાકમાં ભળી જાય તે
તેનું નામ સંક્રમ થયે, કહેવાય છે. અને જે વેગ,
અને અધ્યવસાયના બળથી એ રીતે પરસ્પર સંકમ. થાય,
તેનું નામ સંક્રમણ કરણ કહેવાય છે.
સંક્રમણ કરશ્નના બળથી, કર્મના આ ભાગના પ્રદેશે
સ્થિતિ કે રસઃ આ ભાગમાં મળી જાય, એટલે એની
પ્રકૃતિ પણ આ થઈ જાય. તેથી આ ભાગમાં જ મળી
જવાથી, ચા ની વિદ્યમાનતા જ નષ્ટ થાય છે, અને બધાનું
નામ આપડી જાય છે. અને ફળ પણ આ નું જમેળે છે
આવા ફેરફાર સંક્રમણ કરણ નામના પેગ અને અધ્યવસાયની
બળથી થાય છે,
સંક્રમણ કરી સંક્રમ-ભળી જવાનું થાય છે.
સકમ માટેનું કરણ તે સંક્રમણ કરવું
રમણ કરણ એટલે સંક્રમ કરાવ—ાર પેગ અને

·- અધ્યવસાયના બળરૂપ-પ્રમી સાધન. પ્રશ્નો. મકરણ એટલે શું ? ૨ "કરણ એજની શકિત છે? કે આત્માની શકિત છે? ૩. કરણનું કારણ સમજતા છે, તે કહે, નહીંતર કંઈ નહીં. ત. ૪. નિદ્રતઃ બંધનઃ અને નિકાચિત બંધમાં ફેર? પિંસંક્રમ અને રસંક્રમણમાં છે ? -- પાઠ ૮ મો : આઠ કરણેઃ [ચાલુઃ ઉદ્દવર્તનાદ અપવર્તનઃ ઉદીરણા ઉપશમના ક, ૫. કર્મ બાંધતી વખતે સ્થિતિ : અને રસ ? જે પ્રમાણમાં હોય છે. તે બનેયમાં જે કરણને લીધેગ અને અધ્ય- વસાયના બળને લીધે–પ્રબળ સાધનને લીધે વધારો થાય, તે ઉદ્દવર્તના કરણ. સ્થિતિ અને રસ વધવાં તે ઉદ્દવર્તન. ઉદ્દવર્તનો કરણને લીધે તેવા પ્રકારના યોગ: અને અથવસાવ ના બળને લીધે ઉના થાય, એટલે કે સ્થિતિ અને રસ વધે છે.. ૬. એવી જ રીતે, સ્થિતિ અને રસનું ઘટવું, તે અપવતના. જે દેશ અને અધ્યવસાય ના

·૧૨ ]
અપવર્તન થાય-સ્થિતિ અને રસ ઘટે, તેનું નામ
અપવર્તન કરણ.
૭. “અમુક કર્મ પ્રદે ને ભાગ આત્મા પ્રદેશ
સાથે અમુક વખત સુધી રહેશે.” એ.વખતસ્થિતિને
નિયમ થાય છે. એ વાત આવી ગઈ છે. હવે, એ વખત
બરાબર પૂરે તે આવતાં જ તે કર્મને ભગ પિતાનું
ફળ બતાવે છે, તેને ઉદય કહે છે.
પરંતુ, જે વખતે ફળ બતાવવાનો વખત નકકી
થયે હય, તે વખત આ પી પહોંચતાં પહેલાં જ કર્મો
પિતાનું ફળ આપવા તૈયાર થાય, અને ફળ આપે. એને
ઉદીરણ કહે છે.
ઉદય એટલે વખત આવી પહોંચતાં જ કર્મ
પિતાનું ફળે સ્વાભાવિક રીતે બતાવે. અને ઉદીરણું
એટલે વખત આવી પોંચતાં પહેલાં કર્મો ઉદયમાં
આવે–પિતાનું ફળ બતાવવા તૈયાર થાય; બતાવે.. •
ઉદયમાં અને ઉદીરણુમાં એ તફાવત છે.
જેમકે-આ ક્ષણે તમે હાસ્યાસ્પાદક કર્મ બાંધ્યું છે
અને તે એવી રીતે બાંધ્યું છે, કે-જેથી એક
મહીનો
પછી તમારે હસવું પડે. એક મહીપૂરી થતાં જ
તમને હસવું આવવાનું જ. ત્યારે “બરાબર નિયમિત વખતે
હાસ્યોત્પાદક પિતાનું ફળ બતાવ્યું. ત્યાંક કર્મ
ઉદયમાં આવ્યું, એમ કહેવાય.” કારણ કે-સ્વાભાવિક રીતે
વખત પૂરે થતાં જ કામે પિતાનું ફળ બતાવવું જ પડે,

·*
}
[૧૩૩
ઉદયમાં આવવું જ પડે. પરંતુ, જે મહીને, પૂરા થયા
પહેલાં જ તે કર્મના ફળ રૂપે હસવું આવી જાય, તે તે
હાથ કમની ઉદીરણું થઈ ગણાય.
ઉદીરણ એટલે સ્થિતિ પૂરી થયા પહેલાં કમનું
કળ જોગવી લેવું અને તેવી ઉદીરણ જેને લીધે જે
અને સાયને બળને લીધે-વાય, તેનું નામ
ઉદીરણ કરંણ કહેવાય છે.
લાકડું સ્વાભાવિક રીસળગતું સળગતું આળને
આગળ સળગે છે. તેને સંકોરીએ, તે તે વહેલું બળે છે.
તેજ પ્રમાણે કર્મોના ઉદયમાં અને ઉદીરણામાં ફરક છે.
વેગ અને અધ્યવસાયના જે બળને લીધેકમ
શાંત પડયો રહે, જેમાં ઉદય કે ઉદીરણા વિગેરે ન થાય.
તેનું નામ ઉપશમના કરણ ઉપશમના કરણને લીધે
કર્મો ઉપશાંત-શાંત-રહે છે, કર્મોને ઉપશમ રહે છે.
હવે બરાબર સમજ્યા હશે, કે –
કરણ એટલે પેગ અને અધ્યવસાયને લીધે થએલી
આત્માની પરિણતિઓ-આત્માની દશા. એવી દશાઓ
જો કે અસંખ્ય થઈ જાય, પરંતુ મુખ્ય પણે આઠ વિભા-
ગમાં દરેકને સમાવેશ કરી લીધું છે. અને તેના કાર્ય
પણ આઠ છે. તે નીચે પ્રમાણે,
બંધન કરણથી. કર્મને બંધ થાય છે.
નિતિ કરણથી કર્મ નિત બંધ થાય છે.
નિકાચના કરણથી કમને નિકાચિત બંધ .
.

·૧૩૪ ]
સંક્રમણ કરણથી.કને સંક્રમ થાય છે.
ઉદ્દવર્તન કરણથી….
કર્મોનારિથતિ અને રસઃ ધધે છે.
અપવર્તન કરણથી કર્મોનાસ્થિતિ અને રસ ઘટે છે.
ઉદીરણું કરણથી.
કર્મોની ઉદીરણ થાય છે-કમ
ઉદીરાય છે. વખત પૂરે થતાં
પહેલાં ઉઢયમાં આવે છે.
ઉપશમના કરણથીક ઉપશાંત રહે છે.
આ આઠ કરણે ઉપર કમેને પ્રપંચ ટકી રહે છે.
બંધનકરણ-કર્મ બંધાય તેવા યોગ અને અધ્ય
વસાયઃ ન હોય, તે કમને બંધ ન થાય. તેવી જ રીતે
બી કરણે ન હેય, તો ઉપર બાજુમાં બતાવેલાં કમાં
થતા ફેરફાર પણ ન થાય.
પ્રશ્નો.
કરણ કેટલા થઈ શકે ?
ઉદય અને ઉદીરણામાં ફેર છે ?
ઉદય નવમું કરણ ગણાય કે નહીં?
અપવર્તન અને ઉપશમનામાં ફેર શ?
આઠેય કરણનાં જુદાં જુદાં કામ ગણા
૬. કરણ એ શી વસ્તુ છે?
કરણ શબ્દાર્થ શું થાય ?
s
૪
૫.
s,

·પાઠ ૯ મેર કરણની વિચિત્ર અસર - એ તે તમને યાદ જ હશે, કે “કરણ–એટલે અધ્યવસાય અને ગરબળથી ઉત્પન્ન થયેલું આત્મિક બળ-આત્મિક પ્રયત્ન વિશેષ. હા, એ બરાબર યાદ છે. સારુ, એક બીજી વાત પણ સાથે સાથે યાદ રાખી – ' એ એક સમયે, આપણને અધ્યવસાય અને વેગ- સ્થાનકનું જે બળ ઉત્પન્ન થયું હાય-કરણ ઉત્પન્ન થયું હેય, તેજ કરવું, તેજ વખતે, કેટલાક કર્મોને બાંધે, પૂર્વે બાંધેલાઓને સંક્રમ કરે, ત્યારે તેનું જ સંક્રમણ કરશું કહેવાય, તે જ વખતે કેટલાક કર્મોમાં અપવર્તનઃ ઉદવર્તન થાય, એટલે તેનું નામ ઉદ્વર્તના કરણઃ અને અપવર્તનો કરણઃ કહેવાય. . વળી, તેજ કરણને લીધે કેટલાક કર્મોની ઉદીરણ અને કેટલાકનો ઉપશમ થાય, કેટલાક નિકાચિત બંધાય, અને કેટલાક નિદ્દત રીતે બંધાય. ત્યારે તેનું નામ :

·જ નામ ઉપશમના ઉદીરણઃ નિકતઃ નિકાચના
કરણ એ નામ કહેવાય.
અર્થાત-એજ સમયનું કારણ તે સમયે જેટલા
કર્મ બંધાય, તેને માટેનું તે બંધન કરશું ગણાય.
જેટલાને સંકમાવે, તેટલાનું તે જ સંક્રમણ કરણ
ગણાય.
આ ઉપરથી એ સમજવું જોઈએ, કે-દરેક સમયે
અધ્યવસાય અને રોગનું બળ–એટલે કરણ એક હેય
છે, અને તેને લીધે, ક્રિયાઓ આઠેય ચાલુ હોય છે.
કોઈ કર્મ બંધાતા હોય છે, કેઈ નિકાચિત થતા હોય
છે, કેઈ સંક્રમતાં હોય છે. વિગેરે વિગેરે:
આપની આ વાત માનવામાં કેમ આવે?
કેમ ન આવે ?
એક જ કરણુ બધા કામ કરે, તે ઘટે જ કેમ?
હા, એકજ કરણુ બધા કામ કરે, અને તે બધાં
કામે થાય પણ ખરા,
કૃપા કરી, તે સમારશો?
કેમ નહીં? સમાવવા બેઠા જ છીએ ને ?
વાત બહુ ઝsી છે. એટલે થાન પણ બહુ જ રાખજે;
અને બુદ્ધિને પણ ઝીણી કરજો, એટલે બરાબર સમજાશે.
ઘણી કૃપા
સાંભળે, ત્યારે –

·[ aછે.
એ એકજે કરણમાં એવી વિચિત્ર શકિત હોય
છે કે-જેના જેના ઉપર તેની અસર થાય તેની તેની
પિતાની પરિસ્થિતિ અને સ્પેશ્યતાઃ જુદી જુદી જાતની
હેવાથી, તેની ઉપર જુદી જુદી જાતની અસર થાય છે.
આ વાત નીચેના દાખલાઓ ઉપરથી બરાબર સમજાશે.'
પાઠ ૧૦ મે ?
મકરણની વિચિત્ર અસરઃ [ચાલું].
'૧. ઝાડનું બીજ આપણે વાવીએ, ત્યારે તે એક દાણા
રૂપે હોય છે. પણ તેમાં એવી એવી વિચિત્ર શકિતઓ
હૈયું છે, કે તેમાંથી જ પહેલાં બે પંદડા ફૂટે છે, અને
પાછળથી એ પાંદડાં જ ડાળી રૂપ બની જાય છે. પરિણામે
કુલ ફળ વિગેરે અનેક વિચિત્ર વિચિત્ર વસ્તુઓ ઉત્પન્ન
થાય છે. ,
.: એ ઝાડમેટું થયા પછી, તેને પાણી ને ખાતરી આપે.
તે તેજ ખાતરને લીધે જે પાંદડાં ફૂટવાની તૈયારીમાં હાય,
તેની કુંપળે બહાર આવે છે. જે ફળ નાનું હૈય, તે વધે છે.
કાચું હોય, તે પાકું થાય છે. પાકું હેય, તેમાં મીઠાશ અને
રસ વધે છે. પાતળી ડાળી હોય, તે જાડી થાય છે. અણુ
ખીલ્યું ફૂલ ખીલે છે, અને તેમાં ફળ બેસવાની તૈયારી
થાય છે. આવી વિચિત્રતા આપણે જોઈ શકીએ છીએ. એક જ
વખતે, અને એક જ જાતના પોષક ખાતર અને પાણીથી આ
બધું બને છે.

·જે વખતે દાડમના ઝાડ ઉપર પાથરમઝેના મન
લલચાવે એવાં દાડમ લટતાં હોય છે, તે વખતે બીજી
નાનાં દાડમ કાચાં હોય છે. કેટલાંક ફૂલ ઉઘડ્યાં હોય છે,
કેટલાક કળાની સ્થિતિમાં હોય છે. હવે તમે તે ઝાડના મૂળમાં
ખાતરને પાર પૂરો. શું પરિણામ આવશે? શું ફૂલની
કળીઓમાંથી એકદમ પાકાં દાડમ બની જશે ?
નહીં જ. કેમ કએ ખીલશે. કાચાં હશે, તે પાકશે,
પાકયાં હશે, તે ખરવાની તૈયારીમાં આવશે. એમ દરેક
વિભાગમાં પિત પિતાની પછીની સ્થિતિ ઉત્પન્ન થતી રહેશે.
હવે, તમે બરાબર સમજ્યા હશે, કે--ખાતર અને
પાણી એ પિતાની અસર ઉત્પન્ન કરવાની શરૂઆત એક વખતે
કરી હતી. પરંતુ તેનું પરિણામ સૌના ઉપર પિત પિતાની
સ્થિતિ અનુસાર જુદું જુદું થયું.
તે જ પ્રમાણે કરણ એક જ છતાં, તેણે જ બંધાતા
કમને બાંધ્યાં, સંક્રમણ્યને સંક્રમ કર્યો. ઉવનાગ્યમાં
ઉદ્વર્તન કરી. અને અપવા ગ્યમાં અપવતના કરે.
આ રીતે, તે કરણમાં વિચિત્ર શક્તિ હોય છે. અથવા તે
અધ્યવસાય સ્થાન અને રોગનું સામર્થ્ય જ વિચિત્રતા ગર્ભિત
હોય છે, કે જેને લીધે તે જુદું જુદું પરિણામ નિપજાવી
શકે છે. અથવા કર્મો પરિસ્થિતિની જુદી જુ યોગ્યતાને
અને જુદી જુદી અસર થાય છે.
૨. એક ઉપદેશક પિતાના વિષયને અનુસરીને સળંગ
ઉપદેશ આપ્યું જાય છે. પરંતુ, કેઈ તેમાંથી ઈતિહાસને
લગતા મુદ્દા તારવે છે, કે તેમાંથી કર્તવ્ય માર્ગ શેાધે છે,

·કઈ તેમાંથી ભૂલેજ કહે છે, ઈકિદ જ, .
છે, ઈતત્વજ્ઞાન તે કઈ નીતિનાં નિષદ ધ
આપે છે, ને તેને સંગ્રહ કરે છે. ' . '
'? આ રીતે ઉપદેશ એક છતાં તેની જુદા જુદા
ઉપર જુદી જુદી અસર થાય છે, કેમકે જેના પર જ
દેશની અસર થાય છે, તે પાત્રો જુદી જુદી જાતની ધરી
અને મને વૃત્તિ ધરાવતા હોય છે, તેથી તેની અશર જ જુ
જુદી થાય છે.
૩. વળી તમે કેસો ચાલતાં જે છે :
છે, હા, મીલ જોઈ છે.
સારું. કોલસા સળગાવવાની તેને એક મોટી કાઠી
હોય છે, તેમાં ખૂબ તીવ્ર અગ્નિ સળગાવવામાં આવે છે. તેને
લીધે વરાળ બને છે. અને તે વરાળ બીજા એક યંત્ર ઉપર અસર
ઉપજાવે છે. તે વળી ત્રીજા યંત્ર ઉપર અસર ઉપજાવે છે, એમ
ઠેઠ કાપડ વણાય છે, ત્યાં સુધી તે દરેકની ઉપર તે સળગતા
અગ્નિની આડકતરી રીતે અસર ચાલી આવે છે. જે તે એકાએક
બંધ પડે, તે બધા સંચા એકાએક બંધ પડે છે. તેને તે જ
કરવામાં આવે, તે બધાયે સચ તે જ રીતે ચાલવા
માંડે છે. તેને મંદ કરવામાં આવે તે અંદ
૨ ચાલવા માંડે છે. અર્થાત અછી અજર
સળગતે તે અગ્નિ છે.
હવે, વિચાર કરે કે-જે જ
છે, તે એક સરખી રીતે ચાલે છે
ના, જી:-ચંકો , કૈં છે, તે
ધાં જ ફરીને પાછા ફરે - =

·૧૪=
લાંબી લાકડી જેવા છે, તે તે માત્ર આમથી મજાક
છે, ને આવે છે. પં માએ ઘણું જ વેગથી ચકકર ચકકર
ગેળ ફરે છે. કારણ એ કે, જે સંસ્થા જે પરિસ્થિતિમાં
ઠવ્યા હેય, તે પ્રમાણે જુદી જુદી ક્રિયા કરે છે. કોઈ
ચક સવળા ફરે છે, ત્યારે કેઈ અવળાથે ફરે છે એમ સૌ
પત રીતની ગેહરણ પ્રમાણે કામ કર્યું જાય છે?
બસ, તેવી જ રીતે અહીં પણ સમજી લેવું, જેમ
એ જુદી જુદી સમગ્ર પ્રવૃત્તિનું મૂળ કેડીમાંને અં િ.
હે છે, તે જ પ્રમાણે કર્મો ઉપર થતી આઠેય અસરનું
મૂળ એકજ કરણ હોય છે. છતાં તે જુદી જુદી પરિ-
સ્થિતિના કર્મો ઉપર જુદી જુદી અસર કરે છે. તેથી તે
જુદી જુદી અસરેના ઉત્પાદક તરીકે એક જ પ્રયત્ન
જુદા જુદા આઠ કરણ રૂપે ગણાય છે.
જેમ, એક માણસ કેઈને કાકે કેઈને મામેલ
કેઈને ભત્રીઃ કેને ભાણેજકેઈનો દિયર કેઈને
જે. કેઈન સગરેટ કે માસે કેકનો મૂઓ
અને કોઈનો બનેવીઃ ગણાય છે.
પ્રશ્નો.
આઠ કરણ એટલે અયવસાય અને વેગ નાં બળ
કેટલાં ગણવાં.?
તે પછી, અથવસાય વિગેરેનું એકજ બળ આઠ
પરિણામ કેમ ઉત્પન્ન કરી શકે?
એકજ કરણમાંથી ઉત્પન્ન થવા જુદા જુદા કાર્યોની
જુદી જુદી પાત્રતાને લીધે જુદી જુદી થતી અસરના
બે ચાર નવા દાખલા આપે
1.
૩

·પાઠ 11 મે અબાધા કાળી ? ' * *. 1 એક તે, આપણે બીજા પાઠમાં સ્થિતિ બંધ વિશે શીખી ગયા છીએ, પરંતુ કયા કમને સ્થિતિ બદઃ કેટલે થાય? તેનું લિસ્ટ સમજાવવાનું આગળ ઉપર રાખ્યું છે. બીજું–બંધનકરણથી બંધાયેલી સ્થિતિમાં અપ- વર્તના, કરણથી ઘટાડે. તેમજ ઉદ્દતના કારણથી વધારે પણું થાય છે. એ પણ તમે શીખી ગયા છે. પરંતુ, ધારો, કે-એક માણસે હાસ્ય ઉત્પન્ન કરે તેવું કમ બાંધ્યું, અને તેની સ્થિતિને તે વખતે નિયમ થઈ પણ ચૂક અને ધારે, કે સ્થિતિ લગભગ એક વર્ષની નક્કી થઈ ચૂકી. પરંતુ, તેને શું અર્થ ? - ' તેને અર્થે એ જ, કે-એક વર્ષ પછી તે માણસને હસવું આવે. ને પછી ? ' .. પછી તે મારા ધારવા પ્રમાણે, એક વર્ષની મુદત સુધી રહી શકે તેવા એ કમ પ્રદેશ, મુદત પૂરી થતાં,: તેમજ જે કળ બતાવવાનું હતું તે બતાવ્યા

·::
૧૪૨ ]
આત્મા સાથે રહી જ કેમ શકે? તેથી, તે બધી વર્ગણાએ
આત્માથી જુદી જ પડી જતી હોવી જોઈએ મારી
સમજમાં એમ આવે છે. પછી તે હોય, તે ખરું.
બરાબર, બરાબર. તમારું સમાધાન બરાબર છે.
પરંતુ, હાસ્ય કર્મ બંધાયા પછી, માણસને
હસવું આવ્યું, ત્યાં સુધી એ હાસ્ય કર્મની દશા શી
થઈ હશે?
એને ઉત્તર હું, નહીં આપી શકું, આપ સમજો.
બહુ જ ધ્યાનથી સમજજો. નહીંતર, વિષય ખ્યાલમાં
ન રહે. સાંભળે
કર્મને અમુક એક ભાગ છે, અને તેની શી દશા
થાય? તે આપણે વિચારીએઃ-
દાખલા તરીકે-પરે, કે-હાસ્ય કર્મ લઈએ.
તે કે જે સમયે બંધાયું, ત્યાંથી અસંખ્ય સમય
સુંધી-એક આવલિકા સુધી-તેમજ-બંધ થવાથી જ એ
અવસ્થમ-તે પડયું રહે છે. કેમ જાણે-પકડાવાથી ગભરાયું
હાય, તેમ બંધનકરણના ઝપાટાથી મૂર્ણિત-થઈ ગયું છે,
એમ પડયું રહે છે:
“': એક આવલિકા પૂરી થતાં જ ઝપાટાબંધ બંધન
કરણને ઝપાટામાંથી છુટું પડી, બીજા સંક્રમણ ઉવર્તનાદ'
અપવર્તનઃ ઉદીરણઃ વિગેરે કરણેમાંના કેઈ પણ કરણના
ઝપાટામાં એવે છે, અને દરેક કરણના બળ પ્રમાણે બંધ
વખતના સ્વરૂપ કરતાં પ્રકૃતિ ચિતિઃ રસ અને પ્રદેશઃ
વિગેરેમાં ફેરફાર થવા હોય, તે થવા લાગે છે.

·[ ૧૪
ક આવી રીતે અનેક કારણોના ઝપાટાં લાગી લાગી
તેમાં ફળ આપવા લાયક શક્તિ ઉત્પન્ન થાય ત્યાં સુધી
એ કમ એમને એમ નિષ્ક્રિય પડ્યું રહેતું નથી, પરંતુ
તેના ઉપર કઈને કઈ કરણથી અસર ચાલુ જ હાય યે છે
એક તપેલીમાં દૂધ ગરમ મૂકી, નીચે બરાબર
જોઈએ પ્રમાણે તાપ સળગાવો ને ૫ બેસી ધીમે
ધીમે હલાવે, તવા ઉપર એક તાસક ઢાંકી છે. હવે
બરાબર તાપ થયા પછી દૂધની સ્થિતિ શી થાય
તે બરાબર તપાસ રાખજે. ને તેને રાખજે,
બહુ સારું. તેમ કરી જેમાં તેની નેંધનીચે પ્રમાણે
થાય છે-
છે કે
૧. પ્રથમ-જ્યારે તાપની એચ લાગી ત્યારે
દૂધમાંથી સહેજ હાજે વરાળ નીકળવા લાગી..?
૨. પછી, ડી વધારે વાર થયા પછી તાસક
ઉઘાડી જાયું, તે વધારે વરાળ નીકળતી જણાઈ અને
કેમ જાણે, ધમાં વધારો થયો હોય તેમ લાગતું હતું.'
૩. પછી, મેં તાસક હકી, ડીવાર થઈ તેવામાં
એકાએક ઉભરો આવે, અને દૂધ બહાર ઉભરાઈ જેવા.
લાગ્યું. તે વખતે સંભાળ રાખીને મેં તાસક. ઉપડી
લીધી હતી, તે તપેલીમાં
રહેત? કે કેમ? બહુજ થોડું
રહે.
ઠી ભાઈ! ઠીક, ધાતે ઠીક રાખી છે, આ
નેધશાબર યાદ રાખજે. કારણ કે રાખવાથી બે
,

·૧૪ ] ત્રણ મુદા મારે તમને સમજાવવાના છે, તે સમજાવવા ઠીક પડશે. ૧. ઉભરે આવ્યા પહેધા દૂધમાં કોઈ જાતની કીય હેતી થતી, એમ તે નહીં જ. ૨. પણ ગરમ થવાની ક્રિયા જરૂર શરૂ થઈ ચૂકી હતી. ૩. એ ક્રિયા પૂરી થઈ કે તુરત વરાળ “કળી અને ઉભરી આવ્યો. ૪. જે ગરમ થવાની ક્રિયા પહેલાથી જન થઈ હેત, તે ઉભરે ન જ આવત. પ. એટલે–ઉભરે આવ્યા પહેલાં, પાક ગરમ થવા માટે શેડા વખતની જરૂર હતી. ૬. જે તેમ ન હોય, તે ચુલા ઉપર મૂકતાંની સાથે જ ઉભરે આવી જ જોઈતા હતે. તેવી જ રીતે, બંધન કરણથી છુટું પડેલું કર્મ, તરતજ, ફળ આપી શકતું નથી. પરંતુ, ફળ આપવા લાયક થતાં પહેલાં કેટલીક વખત બીજી અનેક ક્રિયાઓ- કરણેની અસરેમાંથી તેને પસાર થવું પડે છે. અને તેને માટે વખતે પણ જરૂર લાગે જ. હવે વિચારે, કે-એક વર્ષની સ્થિતિનું હાસ્ય કર્મ બાંધ્યું, તેને અર્થ એ થયો કે-બાંધવાના વખતથી માંડીને એક વર્ષમાં તે ભોગવાઈને આત્મ-પ્રદેથી છૂટું પડી જાય. પરંતુ, બંધાયા પછી એકાદ મહીને તેના ઉપર બીજા કારણેની અસર થાય, ત્યારે તે ફળ બતાવવા . *

·લાયક અને એને જ્યારે ફળ બતાવવા લાગે ત્યારે એકાદ
મહીના પછીને બાર મહિના પૂરી થતા સુધી હસવું આવે
પરંતુ, શરુઆતના પાને માટે જે મહિને ગયે,
તેને સંબંધો કાળ કહે છે. જેમ, ઉભરે આવતાં પહેલાંની
દૂધને ગરમ થવાનો વખતની સ્થિતિ. કહેવાનો મતલબ
એવી છે કે-
ર - અબધા કાળ પસાર થયા વિના કામ ઉદયમાં
આવે નહીં.
૨. અબધા કાળ વખતે કર્મ નિકિય પડ્યું હોય
છે, તેમ નથી.
૩. પણ તેના ઉપર અનેક રીતે કરણની અસર ચાલુ
હેય છે
દયા કરે અબાધા કાળ કેટલું છે તેનું લિસ્ટ
આગળ ઉપર આપીશુ હાલ એટલું જ સમજી રાખે, કે-
દરેક કમને અબાધા કાળ હોય છે. અને તે એર છવધતા
પણ હેમ છે,
અસંખ્ય સમયની એક આવલિકા થાય છે. અને
અને એક મુહર્તની આવલિકા ૧૭૭૭રંદ થાય છે?
મુહર્ત એટલે બે ઘડી [૪૮મીનીટ આવલિકા એટલે
૪૮ મીનીટને ૧.૬૭,૭૭,૨૧૬ મો ભાગઃ તેટલા વખતને
આવલિકા કહે છે. એક મીનીટને ૩,૪૯૫૨૫ મો
ભાગ તે આવલિકા. આ ગણત્રી બરાબર યાદ રાખવી.
--
*ટ -

·-
૧૪૬]
કર્મ બંધાયા પછી એક આવલિકા સુધી એમને એમ
પડયું રહે છે. તેમાં ફેરફાર થતો નથી. તે બંધાવલિકા
કહેવાય છે..
કર્મ બાંધતા એક સમય લાગે છે. પરંતુ એક
ભાવલિકા સુધી એજ સ્થિતિમાં કર્મ રહે છે. તેથી તેને
અંધાવલિકા કહે છે.
કર્મ બંધાયા પછી, ને ઉદયમાં આવવાની શરૂઆત
ન થાય ત્યાંસુધીના વખતને અબાધા કાળ કહે છે.
કેઈપણ જાતની ખાસ બાધા જેટલા વખત સુધી ન થાય,
તેટલા વખતને અબાધાકાળ કહેવાય છે.
પ્રશ્નો
૧. અબાધાકાળ એટલે શું ?
૨. અબાધાકાળની શરૂઆત કયારે થાય ?
૩ અબાધાકાળ થવાનું કારણ?
અબાધાકાળ પૂરો થયા પછી કર્મની શી સ્થિતિ થાય?
૫. આલિકા એટલે શું ?
૬. આવલી એક મીનીટને કેટલામાં ભાગ ?
૭. મુહૂર્ત એટલે,
૮. બઘાવલિકા એટલે?
-
1

·પાઠ ૧૨ મો : : - : નિપેક અને ઉદયાવલિકા?', અબાધા કાળ પૂરો થતાંની સાથે જ પોતાનું બળ-ફળ- બવા અધરું થઈ રહેલું કર્મ, એકદમ કરને ઝપાટા- માંથી છૂટીને ફળ બતાવવાના માર્ગ તરફ દે છે. એ માર્ગ પણ એક અવલિકાના વખત જેટલે ગેહવાય છે, તેથી તેને ને ઉદયાવલિકા કહે છે. ઉદયમાં આવવાના કાર્યક્રમને એક આવલિકા જેટલો નિયત વખત, તે ઉદયાવલિકા. દાખલા તરીકે-હાસ્ય કર્મના અબાધા કાળને મહિને ૫ થતાંની સાથે જ કરણના પ્રપંચમાંથી છૂટેલું કમ, બીજો મહિને બેસૂતાંની સાથે જ હસાવવાનું ફળ બતાવવા લાગે છે, એટલે કે તે માણસને હસવું આવા લાગે છે. * અબાધાકાળ પૂરો થતાંની સાથે જ એક આવલિકા સુધી જેટલા કર્મ પ્રદેશ આવે, તેટલાને ફળ બતાવવા દે, તેટલા વખતને ઉદયાવલિકા કહે છે પરંતુ, ફળ તે અગિયાર મહિમા ભેગવવાનું છે. એટલે એક આવલિકા પૂરી થતાં બીજી શરૂ થાય, એમને એમ અગયાર મહિના સુધી ચાલ્યા કરે. ને કેટલીયે ઉદયાવલિકાઓ પસાર , ·૧૪૮ ] ઉદયાવલિકા એ કર્મોને બહાર પડવાને- ઉદયમાં આવવા માગે છે. જેમ જેમ કર્મ ઉદયાવલિકામાં આવતાં જાય, અને ફળ બતાવતાં જાય, તેમ તેમ તે આત્મપ્રદેશથી જુદા પડતા જાય છે–ખરી પડતાં જાય છે. ત્યારપછી તેનું નામ કર્મ ન કહેવાય. તે કાર્પણ વર્ગણું બની રહે છે. કાળુજી ઠાકોરને કારખાનામાં મજુરી કરવા રાખ્યા, ત્યાં સુધી તે મજુર ગણાયા. એ કામની નોકરીમાંથી છૂટયા એટલે પાછા કાળુજી ઠાકર તરીકે હતા, તેમને તેમ ઓળખાવા લાગ્યા. માટીમાંથી ઘેડ બનાવ્યું અને તરીકે કામ આપ્યું. ત્યાં સુધી, તેનું નામ ઘડે કહેવાયું. ઘર કુટીને તેનાં ઠીકરાં થયાં, અને તે પણ ભાંગીને બીટીમાં મળી ગયાંએટલે પાછું તેનું નામ મારી હતું તે ચાલું થયું એ પ્રમાણે કામણ વગણું જે સમયથી આત્મા સાથે ચેટી, ત્યારથી તે ઠેઠ કમતરીકેનું ફળ બતાવીને આત્માથી ખરી પડી-નિર્જરી ગઈ-રી ગઈ ત્યાંસુધી તેનું નામ કમ રહ્યું તેની પહેલાં અને કર્મ મઢયા પછી તેનું નામ કામણ વર્ગનું રહે છે. અગ્યાર મહિનામાં આવી ઉદયાવલિકાઓ કેટલી થાય? ઘણું થાય, - ઉદયાવલિકા એટલે શું?- એ તે માલુમ હશે જ? હા, છ. ઉદયાવલિકા એટલે એક આવલિકા- સુધી કમની ઉદયમાં આવવાની ક્રિયા ચાલુ રહેવી.વ- લિકામાં કેટલો વખત થાય છે? - ·[ ૧૪૯ અને તે ૧૧-મા પાઠમાં સમજીને અમે યાદ રાખ્યું જ છે. બરાબર છે. બીજે મહિનેથી શરુ થયેલી, ને બાર માસ પૂરો થતાં સુધી ઘણું ઉદયાવલિકાઓ થઈ જાય છે, અને તે બધી ઉથાવલિકાઓમાં કર્મને ઉદય ચાલુ જ હોય છે. આ આખા ઉદય કાળને નિષેક કહે છે. બારે મહિનાની સ્થિતિને બાંધેલા કર્મને એક મહિને અબાધા કાળને જાય, ને બાકીના અગ્યાર મહિના રહ્યા, તે કાળ-કર્મને ઉદયકાળ- કહેવાય. અહીં એક વાત સમજવા જેવી છે, અને તે એ છે, કે-અબાધા કાળમાંથી છૂટેલું કે ઉદયાવંલિકામાં પ્રવેશ કરવા એકદમ સબંધ ધસે છે, તે વખતે શરુઆતમાં કમને સૌથી વધારે જેસ–વે હોય છે, તેથી પહેલી ઉદયાવલિકામાં કમના ઘણા પ્રદેશને જ આવી પડે છે. પછી જેમ જેમ વખત જ જાય છેતેમ તેમ તેને વેગ એ એ થતો જાય છે. છેવટે, મે મહિનાની છેલ્લી આવલિકામાં જેસ તદ્દન ઘટી ગયેલ હોય છે. એટલે, કે મને તતઓ ભાગ-ઓછા પ્રદેશ-તેમાં પ્રવેશ કરે છે. રીતે વિચારતાં, આખા નિપેક દરમ્યાન ઉદયમાં આવેલા કર્મના કથાના સમયે આકાર ગો-પુછ- ગિાયના પુછડા-પ્રમાણે થાય છે. “પહેરી ઉદયાવલિકાથી માંડીને છેલ્લી ઉદયાવલિક સુધીના આ નિવેદને આકાર તપાસશે. -પુચ્છ જેવો જણાશે. શરૂઆતમાં પહેળો ગોળ અને જે કર

·૧૫૦ }
સાંકળ ગળઃ જણાશે, ગો પૂછને આકાર એ પ્રમાણે
હોય છે. ”
'નિષેકની પહેલી ઉદયાવલિકામાં સૌથી વધારે પ્રદેશ
આવે છે, પછી ઓછો ઓચ્છા થતાં થતાં છેવટે ઘણાજ
ઓછા થઈ જાય છે. તેથી, પ્રદેશના ઓચ્છા વધતા
પણને લીધે ઉપર સુચવેલ આકાર થાય છે.
૧. અનાજની કેડીનું છિદ્ર ખુલતાંની સાથે જ
એકાએક અનાજ બહાર ધસી આવે છે, તેમાં પ્રથમ
અનાજ ઘણું બહાર આવે છે, ને પછી ઓછું એવું આવે છે?
૨. દૂધને ઉભરે પ્રથમ એકાએક આવે છે.
1 . ૩. નિશાળમાંથી નિશાળીઆ છુટે છે, ત્યારે
શરૂઆતમાં એકાએક મોટું ટેનું બહાર ધસે છે, પછી
ધીમે ધીમે ઓચ્છા થતા જાય છે, છેવટે, ઘોડા રહે છે, ને છેવટે
નિશાળને ઓરડેને ચોક ખાલી થઈ જાય છે.
૪. બંદૂકની નળી રૂ૫ અબાધા માંથી છૂટી થયેલી
ગળીને વેગ પ્રથમ ઘણે હોય છે, પછી ધીમે ધીમે
વેગ ઘટતું જાય છે.
૫. જેમાં પુરે ગભ પાક થયે હોય, તેવાં વાદળ
માંથી પાણીનો ફેર પ્રથમ જેટલા જોસથી અને તેમાં વધારે
પ્રમાણમાં પાણી પડે છે, તેના કરતાં પછી જેસ એ છે
હોય છે, અને પાણી પડવાનું પ્રમાણ પણ ઓચ્છું થાય છે.
નિક-એટલે છાંટવું સિંચવું વરસવું. અને તેને
એ શબ્દાર્થ પસ બરાષ્ટ્ર છે.
*,*

·*?
£ ૧૫૧
નિસ ધાતુ છાંટવું-વિગેરે) અર્થમાં. અ
પ્રત્યય લાગીને બનેલાં... ઈન એ. અને, એક
થવાથી નિકશબ્દ : છે, કર્મોને ઉદય માટે
વાદિ,
': એક સાથે બધા કર્મો ઉદયમાં આવી જઈ એક જ
ઉદયવિલિકા જેટલું નિવેક કેમ ન થાય તેને ખુલાસે
વાળના દાખલાથી થઈ જાય છે. વૈદળું બરાબર પાકી
ગયું હેય છે. ભરપૂર પાણીથી ભરેલું કાળું જણાય છે,
પરંતુ જ્યારે તે વરસવા-નિષેક કરવા-માંડે છે. ત્યારે
એકી સાથે ઢગલો થઈ પડતું નથી. પણ શરૂઆતમાં એકદમ
ઘણા ફેરા સંબંધ પડે છે, તે પછી પણ કરાં પડવાને
તે
પ્રવાહ ચાલુ રહે છે. એમ કમે ક્રમે વરસીને વાદળું
ખલાસ થાય છે. તેમાં પ્રથમ વેગ વધારે હોય છે, ને કેરાં
પણ ઘણાં પડી જઈ પાણી પણ વધારે પડે છે. પછી
ધીમે ધીમે વેગે વટ જઈ આચ્છાં ઓછા ફેરાને ઓછું
એર પાણી પડે છે.
- ; આ વાત બરાબર ઘટતી નથી.
. . ઘણી વખન એવું જોવામાં આવે છે, કે-એક
વાળું ચડી આવી ફાં પડવા માંડે છે, પાછળથી રદ
થયા પછી, તેથી યે વધારે વેગમાં અને વધારે દિ કા
લાગે છે : "
તમારી વાત છે તે બરાબર. પરંતુ વદ ના
વધારે ફેર પડવા માંડે છે. ત્યારે તેઓ -------

·૧૫ર ] ભળેલું હોય છે, તે પણ તે વખતે સાથે વરે છે, અથવા તેમાં પવનને વેગ વધવાથી ફરાંમાં ઉંદીરણા થા છે. એટલે આપણને વધારે પડતાં લાગે છે. પણ જ્યારે પ્રથમનું કે સાથે ભળેલું વાદળું એકલું વસે, તે તે શરૂઆતમાં ઘણુ ફેરાંઓને નિષેક કરે, અને પછી ધીમે ધીમે તેમાં ઘટાડો થતો જાય, માટે છેલ્લે ઓછાનો નિષેક કરે. વરસાદનું દષ્ટાન્ત અહીં આખા વિષયમાં બહુ જ આબેહુબ બંધબેસતું હેય, એમ જણાય છે. નિષેક:- વરસાદને- કર્મને– ૧. સૂર્યના તાપથી પાણીને ૧. પરમાણુઓ અને પરી. સ્કૂલમાંથી આકાશમાં ઉડી માણુઓના બનેલા સ્ક શકે કે, અદ્ધર ચડી શકે, માંથી કમને દગ્ય- તેવાંતેટલા અને પરમાણુ કામનું વર્ગoણાઓને વેગ 'એને સૂકમ પરિણામ અને અધ્યવસાયને વરાળરૂપે તૈયાર થાય છે. બળથી પિતાની તરફ અને તે વાયુને જોરથી ખેંચીને જીવ - પિતાની અદ્ધર ચડે છે. સાથે મેળવી દે છે. તેને કર્મ બંધ કહે છે. ૨. આકાશમાં ચડ્યા પછી, | ૨. પછી, તેમાં જુદા જુદા ઠેરની અસર અમુક પવનઃ ગરમીઃ વિગેરેથી બનેલા વિચિત્ર. વાતા- વખત સુધી ચાય છે, ને તે કર્મ :: ઉદયમાં આવવા વરણની અસર સતત લાયક થાય, ત્યાં સુધી • ** તેના ઉપર હવાઃ પ્રકાશ ·[ ૧૫૩ ઝાલ્યા કરે છે, અને તેમાં અનેક અસરે રે વાળા રૂપે થયેલી વરાળ ફેરફાર થાય છે. આમથી તેમ ફર્યા કરે ક, આત્માના ચાલુ વિચિત્ર છે તે વરાળનું પાને વાતાવરણની પરિસ્થિતિ- લાયક, રૂપાંતર થવા લાગે ની અસર બરાબર થાય છે. તેને ગર્ભકાળ છે, તે વખતને અબાધા કાળ કહીએ છીએ. કહે છે. : ઉદયમાં આવવાને લાય- કાતની તૈયારી થાય છે. ઉદયમાં આવી શકતું નથી. ઉદયાવલિકાની બધા તેને નડતી નથી. પછી બરાબર પાણી થતાં ૩. પછી, એકદમ જેસથી એકાએક તે વાદળું ધસી કમે ઉદયમાં આવે છે, ને પડે છે, છતાં તે એકાએક ઘણું કર્મ પ્રદેશો શરૂ- ઢગલો થઈ વરસતું નથી, આતમાં ઉદયમાં આવી પણ કલાક બે કલાક જાય છે. પછી ધીમે ધીમે એથવા ઓચ્છા થતાં થતાં ઉદય- માં વરસીને ખલાસ થાય માં આવી ગયા પછી, છે. તેને વિપદ કાળ જીવથી જુદા પાડી જાય, છે. ઉદયમાં ધીમે ધીમે આવે છે, પરંતુ એક્લેમર એકજ ઢગલે , ઉદયમાં આવી જતાનથીઆને નિષેક કાળ કહે છે ''- અમૂક દિવસે 1. t ·૧૫૪ ] 3. તે વરસેલું પાણી જમીનમાં ૪. ઉદયમાં આવી, ફળ નદી-નાળાં કે સમમુદ્રમાં બતાવી છુટી પડી ગયેલી ભરાઈ જાય છે. વળી વરાળ કાણ વગણ વાતાવર બનીને ઉપર પ્રમાણે તેને ણમાં ભળી જાય છે. અને ફરીથી વળી અધ્યવસાયઃ કમ ચાલુ રહે છે. અને એના બળથી જીવ તેનેય કદાચ ગ્રહણ કરે ને કમ બનાવે છે. એમને એમ ક્રમ ચાલુ રહ્યા કરે છે. ઉપરનું દષ્ટાંત બરાબર મનથી વિચારશે, એટલે કના સંબંધમાં જ્ઞાન વધારે સંસ્કારી, અને અભ્યાસ વધારે પાકે થશે. યાઢ રાખજે કે-ઉદયાવલિમાં આવેલા ઉપર કેઈપણ કરણની અસર પડતી નથી. જયાં સુધી કર્મ ઉદયાવલિકામાં પ્રવેશ ન પામ્યું હોય, ત્યાં સુધી તેના ઉપર કરણેની અસર પહોંચાડી શકાય છે. જે કંઈપણ કમ ભયંકર અસર જોગવવી પડે તેવું બધું છે, છતાં જે ઉદયાવલિકામાં પ્રવેશ થતાં પહેલાં તેના પર સારું વતનમાં રાખી કરણની અસર પહોંચાડી; તે તેમાંથી વખત-મુદતઃ અને રસ બન્નેય ઘટે છે. અથવા તદ્દન નાશ થઈ તે કર્મ પ્રદેશ બી. જ કર્મ પ્રદેશમાં ભળી જઈ સંક્રમ થઈ, બીજાની સાથે જ બીજી રૂપે જ ભગવાઈ જાય છે. એટલે ઉદયાવલિકામાં પ્રવેશ થયા પહેલાં હજુ કંઈક આપણા હાથમાં બાજી રહે છે. જે આપણું

·પરતું પછી પછી કેટકેટલા ઓછા આવે છે તે સ..
[ ૧પપ
‘વંતન સારું હોય, તે ભયંકર કમે પણ આપણા ઉપર
પિતાની ભયંકર અસર ઉપજાવી શકતું નથી. અને જે
આપણું વર્તન દુર છે, તે ઓચ્છ, ભયંકર કમ પણ
જ ન બનીને યાલિકામાં પ્રવેશ કરે છે.
ભયંકર ફળ રૂપે પણ તેને જોગવવું પડે, એ
"પ્રસંગ બને છે.
નિકમાં પહેલી ઉદયાવલિકામાં કોની
વધારે આવે છે, પછીની ઉદયાલિકામાં ઓછા
એશ્મા આવે છે, તેનું કારણ તે હવે સમજવી જ
લિ અરળ ઉપર સમજાવીશું.
પ્રશ્નો.

·છે,
૧૫૬ ]
૧૧. બીજી ત્રીજી એમ અનુક્રમે છેલ્લી: ઉદયાવલિકામાં
પ્રદેશને પ્રવેશ કેવા કમથી હોય ? :- .. ,
૧૨. એ ક્રમ હેવાનું કારણ શું ?
૧૩. ઉદયાવલિકામાં પ્રવેશેલા કર્મ ઉપર કયાં કયાં કરણની
અસર થાય ?
૧૪. નારા કર્મને ભયંકર ફળ આપતાં અટકાવવાનું
કયાં સુધી શક્ય રહે છે છે . આ
૧૫. નિવેદન શબ્દાર્થ કરે,
૧૬. ઉદયાવલિકામાં પ્રવેશ પામી ફળ બતાવ્યા પછી
કર્મની શી દશા થાય છે તેનું નામ શું છે?
૧૭. સારું કર્મ કયાં સુધી ના બની શકવાને
સંભવ રહે ?

·No text on this page.

·૧૧૮ }
અથવા તે પછી તે કર્મ તરીકે રહેતું નથી, અને આત્મા
સાથે પણ તે લાગેલું હેતું નથી. તે વખતે તેની કમ
તરીકેની સત્તા-આત્મા સાથે વિદ્યમાનતા હોતી જ નથી.
આ ઉપરથી, જ્યાં જ્યાં આગળ ઉપર પણ
સત્તા શબ્દને વ્યવહાર કરવામાં આવે, ત્યાં ત્યાં દરેક
ઠેકાણે આત્મા સાથે કાર્મણ વર્ગને સંબંધ છે ત્યારથી,
તે તેને સંબંધ છૂટી જાય ત્યાં સુધીના કમની સ્થિતિ
વખત-લે. બંધ-થયે ત્યારથી કર્મની સત્તા વિદ્યમાનતાં
શરૂ થઈ. અબાધા કાળા કરણેની અસર ઉદયાવલિકા
નિકે એ બધું સત્તામાં જ થયું ગણાય.
પારે, કે-એક માણસે હાસ્ય કર્મ બાંધ્યું અને
રતિકેમઆનંદ આપે એવું કામ પણ બાંધ્યું. તે
બોયની સ્થિતિને નિયમ એકે વપન થયા હોય, અને
વર્ષ પૂરું થઈ જ્યાં સુધી તે કર્મ આત્માંથી છૂટા ન પડે,
ત્યાં સુધી તે બન્નેય કર્મની સત્તા ગણાય , ,
- હવે કદાચ રતિક હાસ્ય કર્મમાં સંક્રમણ
કરણના બળથી. સંકમી જિય, તે-બંધ બને ? ગણાય,
પણું સંક્રમ પછી સત્તા એકલા હાસ્ય કર્મની જ
ગણાય અને ઉદય તથા નિષેક પણ હાસ્ય કર્મને જ
થવાને. તેથી હસવું આવે, ને રતિ-આનંદ-ઉત્પન્ન થાય.
પરંતુ સંક્રમ્યા પહેલાં,બન્નેયનીને પછી એકની સત્તા ગણાય.
છે. . . વળી, દુનિયાને બે ખ્યાલ બેસે તેવું મિથ્યાશાન
કરાવના[મિથ્યાત્વ દર્શન મેહનીય] કમબધું હેય,
તેના ઉપર ઉપશમના સંક્રમણાદિકકરણની!
:

·છે
છે.
[ ૧૫૦
1. તે કમને અમૂક ભાગ તદ્દન ઝાંખુ મિથ્યાભાન
કરાવે, તે બની જાય છે,
; , તે કર્મને અમૂકએક ભાગ મધ્યમ-મિથ્યાભાન
કરાવે, તે બની જાય છે.
: -૩ અને તેમને અમૂક :: એક ભાગ તદન
(મિથ્યાભાન કરાવે, તે બાકી રહે છે. એમાં એક
કર્મના
ભાગ;પડી
- જાય છે. તે વખતે બંધ તો
માત્ર એક્લામિથ્યા કર્મને જ થયે હ. પણ તેને
ત્ર ભાગ ડી ગયાં. તેભાગે ઉદામાં ફળ બતાવતી
પણું જી જુની અસર ઉપજાવશે તેથી બધમાં
કમ એક હેવા છતાં સત્તા ત્રણ કમની ગણાય.
(૧) ઝાંખું મિથ્યાભાન કરાવનાર કર્મ.
(૨) મધ્યમ મિથ્યાભાન કરાવનાર કર્મ,
" (૩) તદ્દન મિથ્યાભાન કરાવનાર કર્મ
એ ત્રણેય કર્મની સત્તા ગણાય, અને બંધ માત્ર
એકલા મિથ્યાભાન કરાવનાર કર્મજ ગણાય..
આ રીતે, બંધાયેલા કર્મની અને સત્તામાં રહેલા
કમની સંખ્યામાં કરણેને લીધે ફેર પડે છે, તેનું વિશેષ
સ્પષ્ટીકરણ આગળ ઉપર થશે
31 અને ઉદાહરણ તરીકે હાસ્ય કર્મના બંધ
અબાધા ઉદયાવલિકા નિપેક વિગેરે બતાવ્યા છે. પરંતુ,
બજ દરેકને માટે સામાન્ય રીતે એ પ્રમાણે સમજી લેવાનું
છે. વધ અને એક મહીનને ખતપણે માત્ર સમજાવવાને

·૧૬૦ ]
માટેજ આપે છે. હાસ્ય કમને સ્થિતિબંધ અને
અબાધાકાળ ચેકસ કેટલા છે? તે દરેકને વિચાર કર્મના
સ્થિતિબંધક અને અબાધા કાણના લિસ્ટમાં આવશે, ત્યારે
ચોક્કસ સમજાશે.
કેટલા કર્મની સત્તા હોય ને કયા કમને સત્તા-
કાળ કેટલું હોય તે પણ આગળ ઉપર સમજાવીશું: "
સત્તા શબ્દનં શબ્દાર્થ નીચે પ્રમાણે થાય છે - :
અહેવું ધાતુ કે અત્ વર્તમાન કૃદને પ્રત્ય
અસુ ના શરૂઆતના અને લેપ
છે. સતુ. સને
ભાવ કે તારસભા અર્થમાં તા પ્રત્યય લાગીને
શબ્દ બને છે. તેને અર્થવિદ્યામાનતા-હેવાપણુંથાય છે.
પ્રશ્નો
કર્મ અને કામ વર્ગણ એટલે શું?
૨. ” નામે કરે ગણાય? અને કર્મણ વણા કયારે
ક
૧.
* ગણાય?'
૩.
સત્તા એટલે?
સત્તાધા અને કેની? .
બંધમાં અને સત્તામાંની કર્મ સંખ્યામાં પડવાનું
કારણ શું?
૬ અમુક કર્મને બંધ થ ય છતાં તેની સત્તાન
શું છે એવું ક્યારે બીજી
૭ અમુક કર્મબંધન થયે હેય? છતાં તેની સત્તા
હેય, એવું કયારે બને દાખલા સાથે સમજાવે.

·થઈ ગણાય
[ ૧૧
છે એની રાતે કયારથી શરૂ થાય અને કયારે પૂરી
છે. સત્તા દરમ્યાન કર્મ ઉપર શા શા બન થાય? તે
પહેલા ભાગમાં કર્મ વિશે મુખ્ય શું શિખ્યા? અને
બીજા ભાગમાં મુખ્ય શું શિખ્યા? તે ટુંકામાં જણાવે
બીજી કઈ કઈ બાબત વચ્ચે વચ્ચે સમજ્યા? તે
પણ વિગતવાર જણાવી જાઓ જોઈએ.
. સત્તા શબ્દને શબ્દાર્થ શું થાય? તે આવડત હોય,
વિગતવાર સમજાવો.
1
તે કહે.
પાઠ ૧૪ મે ?
સંગ્રહ
વિધાર્થિઓ...
બીજે. ભાગ પૂરું થવા આવ્યું છે, પરંતુ, તેમાં
મજાવેલું બધું બરાબર ચાદ છે કે?
છે . એમ . ત્યારે તે આજ નો પાઠ બંધ રાખી, તમે
કેવું યાદ રાખ્યું છે. એજ તપાસીએ, તે કેમ?
- , ઘણું સારું. અમારી પણ એજ ઈચ્છા છે.
": ઠીક ઠીક. ત્યારે તે હવે નીચેના પ્રશ્નોના જવામાં
આપે.
પ્ર–કમ એટલે?
ઉ-આત્મા સાથે ચટેલી કમેણુ વગણ.

·1 પ્ર– પ્રહ - ૧૨ ] . પ્ર-આત્મા સાથે કામણ વર્ણવ્યા કેમ ચેટતી હશે? ઉ૦-આત્મામાં વેગ ઉત્પન્ન થાય છે. તેથી આત્મા પોતાની જગ્યાએ રહેલી કામ વગનાને પિતાની સાથે મેળવે છે. સાથે મેળવે છે. એટલે શું? ઉ-આત્મા પર અસર કરે, તેવા સંસ્કાર, તે આવેલી કાર્પણ વગણમાં ઉત્પન્ન કરે છે. તેને સંબંધ તે જુના કર્મો સાથે થાય છે. - કાર્માણ પણ કર્મરૂપ કેમ બને છે.? તમાં પરિણામ પામવાને –સંગ પામવાને સ્વભાવ છે. પ્ર – પરમાણુઓ પર પર કેમ ચુંટતા હશે? પરમાણુઓમાં સ્નેહ-ચિકાશને ગુણ હોય છે, તેથી- પ્રવ = જુના કર્મો સાથે નવા કર્મો કેમ ચુંટતાં હશે ? ઉ૦ - તે પણ નેહ-ચિકાસને લીધે ચાટે છે. ' ચિકામ બાબત કંઈ વિસ્તારથી સમજાવશે? ઉ૦ – ના. તેને વધારે વિચાર અમારે આ જ નથી. જે સમયે, કાર્મ વણા અને આત્માને સંબંધ થાય, વખતે કુલ કેટલી ક્રિયાઓ થાય? - ક ઉ૦ – ઘણું ઘણું ક્રિયાઓ થઈ જાય છે, તે નીચે પ્રમાણે ૧. આત્મામાં એગ સ્થાનક અને અધ્યવસાય સ્થાનક ઉત્પન્ન થાય છે. કામણ વગણ ખેંચાઇને આત્મા સાથે ચોટે છે. - જુના અને નવાઃ કર્મ પરસ્પર ચેટ છે : ૨ પ૦ – ૨. કે, ·[ ૧૬૩ જ દરેકના ભાગ પડી જચત્ર પ્રદેશબંધ થાય છે. દરેક ભાગના સ્વભાવ નકકી થઈ, સ્વભાવ પ્રમાણે નામ પડે પ્રકૃતિબંધ થાય છે. દરેક પ્રકૃતિને વખત નક્કી થઈ જાય-સ્થિતિબંધ થાય છે.” છે, દરેક પ્રવૃિતિને જુ-બળે અસરકારકતા નકકી થાય-સબંધ થાય છે. દરેક પ્રકૃતિને થઃ ક્ષેત્ર: કાળ: ભાવ: અને . ભવ નકકી થાય છે, આ બધુ કેટલા વખતમાં બને છે? ઉ૦ એક, બે સમયમાં બને છે. આ બધું કરનાર કોણ? 6 - થાનક અને આધ્યવસાય સ્થાનક ને લીધે આત્મામાં જાગ્રત થયેલા પ્રયત્ન વિશેષ-કે જેનું નામ બંધન કરણઃ છે, તે કરે છે. બંધ થયા પછી કમની શી શી દશા થાય ? પછી બંધાવલિકામાં પડયું રહે. -ત્યાં નિષ્ટ પડયું ? ના, તેના ઉપર બંધની વ્યવસ્થા માટે બંધનકરણને ઝપાટે ચાઇ હાય છે. પ્રદ - પ્રવ મe ઉo પ્રઃ પછી? . ઉ - પછી, ગમે તેમ તે જ કંઈપ કરણના સપા- ટામાં આવે છે. તે કરાની અમથી શું થાય? કo,

·ઉ૦
કo.
t
બંધાયેલા કર્મમાં અનેક જાતના ફેરફાર થઈ જાય.
શા ફેરફાર થાય?
રિતિક તથા રસઃ ઘટી જય વધી જાય પરસ્પર પ્રકૃતિઃ
સ્થિતિ રસર પ્રદેશ સરકી જાયઃ ઉપશાંત થાયઃ
અથવાઃ ઉદીરાય છે. બંધ વખતે ને પછી પણ
ન્દ્રિત કે નિકાચના પામે છે.
પછી?
પછી, આ રીતે બધા કાળ પૂરો થય, એટલે
નિષેક કાળ શરૂ થાય.
અબાધા કાળમાં કર્મ નિચે હોય?
ના, તેમાં ઉદયને લાયક તૈયારીઓ ચાલતી હે
છે. અને કરણની અસર ચાલુ હોય છે.
પ્ર..
મe.
**
પ્ર૦
કરણ એટલે?
બ૦
વેગ સ્થાનિક અને અધ્યવસાયસ્થાનકનું બળ
આઠેય કરણના નામ અને કાર્યઃ સમજ..
ઉ૦ - બંધનકરણ કર્મ છે.
સંક્રમણુકરણ કર્મને પરસ્પર સંકમાવે.
ઉદ્દવર્તનાકરણ સ્થિતિ અને રસ વધારે.
અપવર્તનાકરણ -સ્થિતિ અને રસ ઘટાડઃ
ઉદીરણીકરણ–વખત પૂરું થયા પહેલાં કમને,
ઉદયમાં લાવે.

·-[ ૧૬૫ ઉપશમનાકરણ- કને શાંત રાખે, એટલે- ઉદયઃ હરીરસુર નિદ્વતઃ અને નિકાચને એમાં કોઈ પણ ન થવા દે નિતિકરણ-ઉદ્વતા અવિના શિવાય “કેપ કરણની અસર કમની ઉપર ન લાગે, એવી કમની હાલત કરી મૂકે નિકાચનાકરણ -કેઈપણ કરણની અસર કર્મ ઉપર ન થાય, એવી હાલતમાં કર્મને મૂકી દે છે આપણા શરીરમાં આપણને, પણ આ જ કાંઈક અનુભવ થાય છે – આપણે આપણા હાથમાં લઈને ખેરાકને મેમાં છીએ, ત્યારથી તેનો સંબંધ બંધે શરીર સાથે શરૂ શિએ. એ રાક ચાઇને તેના બારીક ટુકડા થઈ. હાજરીમાં વ છે. અને દેરીની ગરમી લાગીને તેને રસ થાય છે. રમ- માંથી ન બને છે. તેમાંથી ઉપધાતુઓ મળે. વિગેરે ફરીથી ખUછે, ત્યારે પણ તેનું તે જ પ્રમાણુ બને છે. છતાં છે અને ખોરાક લેતી વખતે--જુમા ખોરાકના જે જે રૂપાંતરે હેવ છે, તેમાં ફેરફાર થવા માંડે છે. એક વધારે પડ. લેવા, તે પ્રથમ રાક ખેડી રીતે આગળ ધકેલાય છે. અને ઝાડ કઈ આવે છે. રસનું લોહી ન બનતાં કફમાં રૂપાંતર-સમણ જ છે. તાવની મરમી ઉત્પન્ન થઈ રસસુકાઈને શેર થાય છે, ધ ની રસ ઉત્પન્ન થઈને હેરીને આનર પિત્ત અને કફ જઈ જય છે. પવન દરેક ચીજોને આમથી તેમ લઈ જાય છે

·૧૬૬ ]
પ્ર – ઉદયાવલિકા એટલે ?
ઉ૦
જે વખતમાં કમેને ઉદય ચાલુ રહે, તે વખત,
મe,
નિપેક એટલે ?
૦
‘ઉ૦
અબાધા કાળ પૂરો થયા પછી જ તુંરત શરૂઆત
થઈ, ઉદય કાળ પૂરો થાય ત્યાં સુધી, કમને
ઉદયાવલિકામાં પ્રવેશ. તે નિકા
- નિપેક એકધાર હેય છે, કે તેમાં ફેરફાર થાય છે?-
ઉ૦ -- નિષેક શરૂ થતાં જ એકદમ કમ ઉદયમાં આવે
છે, તેથી પ્રથમ ઉઠયાવલિકામાં પ્રદેશોને જ
વમન કે વિરેચન કનેરી વસ્તુ ખવાય છે, તે મને ઉરિણા થાય
છે. લેહીનું દબાણ વધે છે, તે લોહીની ઉદીરણા થાય છે. કેઈ વખતે
પિત્તનો ઉમરે આવે છે, પણ તેની દા લેવાથી ને શાંત પડી જવા
છે. અથવા થયેલ રાગ દવાના જોરથી શાંત પડે છે. દવાનું
બળ ઘટનાં, અથવા તેવા નવા સ જે મળનાં પણ રેગ એકાએક
ફાટી નીકળે છે. એક રાક જુદા જુદા અવોજુદા જુદા
રથાને, જુદી જુદી ધાતુઓમાં જઈને જુદી અસર ઉપજ
કરે છે. શરીરમાં થની નમામ વિવિધ અસરેની અસર. ઉપર
પણ પડે છે. પિત્તમાં સુદર્શન ચૂર્ણને રસ ભળીને તે શુધ્ધ થાય
છે. કફમાં ગોળ કે કફ કરે તેવી ચીજ ખાવાથી વધારે થાય છે.
સુંઠ કે પીપરી મૂળ લેવાની કક શુધ્ધ થાય છે. બંધનથી પિત્ત
: ઘટીને શુદ્ધ થાય છે, ને તેનું લોહી પણ બની જાય છે.
શરીરમાં થતા વિવિધ ફેરશ સાલ્વે, કર્મ ઉપર પડતી કિરણોની
અસરોની વિવિધતા ખૂબ મુનાથી ઘટાવી શકાય તેમ છેય છે.
તે આગળ ઉપર વિરતારથી સમજવીશું.

·[,
પ્ર - સત્તા એટલે ?
= ૦' - બંધ સંક્રમ વિગેરે કર માફક
અને નિપેક ૨ચનઃ અ મ ર ૩,
.
ત્રણ લાખ, એલ)
- જે વખતે એક જ
વધારે આવે છે, પણ ક્રમે ક્રમે, પ્રદેશને જ
ઓં એ થતાં થતાં છેવટે તદ્દન છે,
થિ હોય છે..
ઉ – વિમાનતા. કામgવગણની કે મહાન
વિધમાનત. જે સમયે કર્મને
માંડીને ઉદયની છેલ્લી અરથ ધીરે ધીરે
કમ કહેવાય. ત્યાર પછી તે કામે જાણો
કહેવાય છે. જેટલા વખત
કેમ કહેવાય છે, તેટલા જ .
સત્તા કહેવાય છે.
સત્તામાં શું શું થાય?,
પ્ર - એક મુહર્તની આવલિત,
ને સાળ.
એક મીનીટની
પચ્ચીસ લગભગ
સેને
યુપી કરી
પ્રક
એક કરે, ડસડ ઉણ, રાત છે
.
ત્યારે બીજી
વુિં દેય છે;

·[ ૧૬૮
ઉ૦ જે વખતે એક કર ચાલુ હોય, તે જ કરણ
તરફ બીજી જ જાતના કર તરીકે
અસર કરે, તેવું વિચિત્રતા ગર્ભિતતે કરણ
હોય છે.
ચા, સા. યાદ તે તે ઠીક રાખ્યું છે. આવી જ
રીતે ખ્યાલ રાખશે, તે જરૂર તમે આ વિષયના રાશ
વિદ્વાન થશે. હવે ઘડાજ વખતમાં આપ ત્રીજો ભા",
ચલાવીશું.
ત્રિીજા ભાગમાં શું આવશે?
તેમાં ઉદય સંબંધી વિશેષ વિચાર આવશે.
તેમાં બહુ મઝાડ પડશે?
હા, હા. તેમને પૂછવું જ શું?
;

·No text on this page.