·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·BREEDBETHE
.॥ अथ
अथ शुद्धिविवेकः प्रारम्यते ॥

·s
2.94 592
in

·No text on this page.

·的特纳给的特特地
羅樂器
TPE
TE
लक्ष्मीरमणाय नमः।

·श्रीगणेशायनमः ॥ हरतारवयातकेशवस्यकबाहुर्विपकमलविलांतःकेशिनःसंप्रविष्टः ॥ मसुपरममितास्यप्राशिसंग्रह TRE नीलमपशीपोंभुजंगः ॥ १॥ चिरंतनानेकनिबंधसिद्रामसंप्रदायानुगत स्फुटार्थः ॥ नमाजियोसम्मानित एषः ॥ २॥ संवरलाकरपारिजातमिताक्षराहारलतादयोऽन्ये । तथापितबाट समानसानां भवेत्समोवामप्रयासः । वासिरितकर्माधिकारापादकोपर्मविशेषः । मधुद्धिस्तुतद्विरोधिधर्मविशेषएसपिंडजन्मादिनिमित्तयः । तमोमदिति सयकायनमशुद्धिषिविच्यते तत्रसपिंडनन्मादिश्वज्ञातोशुद्धिहेतुस्तेनयादिसपिंडादेर्जन्ममरणवावृतमस्सिनचा शोषणविषानि बतेपत्तिप्रहादिकानायतेतदापितत्सकाशात्प्रतिग्रहादानेतदनभोजनेचनदोषः ॥ यदाहब्रह्मपुराणे ॥ भपिदातीतो बखत तया ॥ अविज्ञातेनदोषास्याच्छादाविधकदाचन ॥ विज्ञातेभोन्हुरेवस्यात्प्रायश्चित्तादिकंक्रमात् ॥ अथसामान्यतश्चातुण्यलपकांना तत्रमनुः । मुद्धयेद्रिप्रोदशाइनद्वादशाहेनक्षत्रियः । देश्यः पंचदशाहेनशूद्रोमासेनशुद्धयति ॥ ब्रह्मपुराणे । शौचाशोनंपकुवारदा करा ॥ वर्णसंकराअपकृष्टवणेनोत्कृष्टवसुम्रीषुजाताः अनुलोमानानुस्खजात्युक्तमशौचम् । तत्रापिविशेषमाइहस्पति विज्ञान पिंगस्तुशुद्धयतिप्रेतसूतके । विराणसकुल्यास्तुस्रात्वा यंतिगोत्रजाः ॥ अवदशाहपदस्वस्वजात्युक्ताशोचोपरक्षक सnि रुपावषयःस्वपश्या सप्तमपुरुषादनतरंदशमपुरुषयावत्सकुल्याः दशमपुरुषानंतरंजन्मनामोरविज्ञानेऽस्मत्कुटबाएवमाकाराला सामोत्राः ज्ञायमानजन्मनानांतुदशमपुरुषाधिकानांमरणजन्मनोः पक्षिणी पक्षिणीमसपिडइत्यनेनाओवक्ष्यते तदयसबकवायला वाक्यार्थः ॥ बामणस्यस पितेवाझणेमृतेदशरात्रेणशुद्धयति सकुल्यमृतंत्रिरात्रेण तदूर्वं ज्ञायमानजन्मनामेकाटजेमतेपछिण्या । म ·शुद्धि- १.१ खानमात्रेण । क्षत्रियस्यसपि क्षत्रियेमृतद्वादशाहेनशुद्धिः । सकुल्येत्रिरात्रेण तदूर्वपक्षिण्यागोत्रजेखानमात्रेण वैश्यस्यसा वेश्येमृत पिचदशदिनःशुद्धिः । संकुल्येत्रिरात्रेण तदूर्वपक्षिण्या गोत्रनेस्नानमात्रेण शूद्रस्यसपिटेशूदमृतेमासेनशुद्धिः कुल्योत्ररात्रेण तदूर्वपक्षि ण्या गोत्रोमानमात्रेण । अत्रचसर्वत्रअहःपदंरात्रिपदंचअहोरात्रपरंज्ञातव्यम् । यदारावासंध्ययोश्चमणमन्मनीभवतः तदातीतदीनेनैवस हामेरात्रोग्रामः । यदाईकश्यपः ।. रात्रावेवसमुत्पन्नमृतेरनसिसूतके । पूर्वमेवदिनंग्राह्ययावन्नवोदितोरविः ॥ उदितेतुयदामुयनारीणांड श्यतेरजः ॥ जननवाविपत्तिवीयस्याहस्तस्यशर्वरी ॥ · अंगिराः ॥ चतुर्थेदनिकर्तव्यःसंस्पब्रिाह्मणस्यतु । पंचमेहनिविज्ञयःसंस्पक्षित्रि यस्यतु । पष्टेन्यथतुवैश्यस्यविज्ञेयस्पर्शनंबुधैः । दशमेहनिशूद्रस्यकायसंस्पेशनंबुधैः ॥ अत्रेदतात्पर्यम् । सर्वाशाचस्यतृतीयभागेऽ तीतेंगस्पर्शःकर्तव्यः । तथाचदेवला । माशोचकालाद्विक्षेयंस्पर्शनंतुत्रिभागतः । शुदविदक्षत्रविप्राणांतथाशास्त्रप्रदर्शनात् ॥ एवंच सतिब्राह्मणादीनांदशाहादिभ्योमनूक्तेभ्योयदूनाधिकसमयत्वमशौचस्यऋप्यंतरोक्तं तद्गुणयुक्तगुणहीनविषयंज्ञेयम् । अथबननाशोचम् तत्रमनुः । नननेप्येवमेवस्यानिपुणांशुद्धिमिच्छताम् । सर्वेषांशावमाशोचंमातापित्रोस्तुसू कम् ॥ मातुर्वासूतकंप्राहुरुपस्पृश्यापिताशाचः॥ मस्यार्थः ।. जननेजन्मन्यपिएवमेवमरणवदाझैचंदशाहादिव्यापकंभवति । अयंविशेषः । शावमाशोचमरणहेतुकमस्पृश्यत्वसर्वेषा माशोचभागिनासूतकंप्रसवनिमित्तकंपुनरस्पृश्यत्वंमातापित्रोरेव तत्रापिविशेषमाइ । मातुति । वाशन्दएक्कारार्थः मातुरेवस्तकंदशाह व्यापकमस्पृश्यत्वलक्षणेपाहुः उपस्पृश्यस्त्रात्यापिताशुचिःस्पृश्योभवति माशोचमितिमशुर्भावइति इंगताचलघुपूर्वाचित तत्र शुचीचरेत्यादिनभयपदावन संवर्तः । जातेपुत्रपितुः स्वानंसचेटस्यावधीयते । माताशुद्धयेद्दाहेनेस्रानात्तुस्पशेनेपितुः ·मनिराः । सूतकेस तिकावर्जमंगस्पॉनदुष्यति । संस्पर्शेसूतिकायास्तुस्रानमेवीवर्षीयते ॥ यदितुजनक पत्नीसंस्पर्शमृतककति. तदा तस्यापियावत्सुतकमस्पृश्यत्वम् । तथाचपाराशरः। यदिपल्यांप्रसूतांयांद्विजः संपर्कमिच्छति । सूतकंतुभवेत्तस्ययदिविषः पडंगविकः । परिणविंदपिविप्रायद्रिसंपर्कसंस्पर्शकरोति प्रसूतायाःपल्यास्तदातस्यसूतकंदशाहमस्पृश्यत्वंभवतीत्यर्थः अत्रसंपकामिया शिव्याख्यानमप्युक्तम् । मातुरेवसूतकंतांस्पृशतस्तुपितुनतरेषामितिमुमतुनक मूलत्वात् । ब्रह्मपुराणे । सूतकेतुमुखदृष्ट्वालातत्यान शुचिः । कृत्वासचेलंनानंतुशुद्धोभवतितत्क्षणात् .अन्याश्चमातरस्तद्वत्तद्गइंनवजांतचेत् । सपिंडाश्चापिसंस्पृश्या सतिसपिनिया सन्यामातर सपनीमातरस्तद्वेड्नव्रजतितद्गत्वातांचेनस्पृशंतितदाशुद्धावस्नानविनापि एवंसपिंडामपितत्पशेतुमानेनशुद्धयति एवमेव हारलता । आचारोपि अत्रस्त्रीजन्मनिस्रानानूपदेशापितुरपितानविनकशुद्धिरितिज्ञेयम् । 'तया। ब्राह्मणीक्षात्रियोश्याप्रसूतावामि नः ॥ गते शूद्राचसंस्पृश्यात्रयोदशभिरेवचं ॥ • यातुसूतिकासर्ववर्णानांदशरात्रेणशुध्यतीतिशुद्रायाअपिदशरात्रेणशुद्धिःस्पर्शक प्रचेतसा । सच्छूद्रीविषयाज्ञातव्या । पेनसिः । सूतिकांपुत्रजनन विशतिरात्रेणनातांवकर्माणिकारयेतमासेनस्त्रीजननीम् । अस्यार्थः ।। पुत्रंबातेसूतिकोविंशतिात्रेऽतीतेपुन कृतस्त्रानांपाकादिष्टार्थमदृष्टार्थचकर्मकारयेत् । स्त्र्यपत्योत्पत्तोमासेऽतीतेसर्वकर्माणिकारयेत् । इदं तुशुदातिरिक्तविषयज्ञातव्यम् ॥ अथजननमरणाशीचयोनियमः । तत्रजाबालिः । अध्यांपंचमहायज्ञानेत्यिकस्मृतिकर्मच । तन्मध्य अपयेत्तपादशाहांतेपुनःक्रिया ॥• नेत्यिकवेघस्नानतर्पणादितन्मध्येऽशोचमध्येहापयेत्यनेदित्यर्थः । दशाहांतइत्यशोचातोपलक्षणतेना शौचातेतेषांत्राह्मणादीनापुनःक्रियासंघ्यादिकर्मकरणमित्यर्थः । मनुः । उभयत्रदशाहानिकुलस्यानंनभुज्यते । दानप्रतिग्रोहोमास्व ·ध्याय अनिवर्तते ॥ उभयत्रजननमरणेचदशादानीत्यशोचकालोपटक्षणम् । तेनदशाहानितत्तदशाचकालव्याप्यकुरस्यसिदाननभात व्यामित्यर्थः । अहो विशेषमाइ छंदोगपरिशिष्टेकात्यायनः ॥ सूतके कर्मणांत्यामःसंध्यादीनाविधीयते । होमःौतेनुकाध्यःशुपाने नापिकापले. ॥ अकृतंहापयेत्स्मातेतदभावकृताकृतम् । कृतमोदनसवत्यादितंदुलादिकृवाकृतम् । ब्रह्मादिचाकृतप्रोक्तमितिद्रव्यविधाबुरः मस्यार्थः । अशोचेसंध्यादीनांविहितकर्मात्यागः । अमिमतातुश्रोतामोशुष्कानेनफलेनवाहोमः कर्तव्यः । स्मातामोतीवि मातंदुलादिङ्गवारद्वाराहोमःकारयितव्य कृतमोदनसक्त्वादिपर द्वारा पिनहापयेत् । अत्रतंदुलादीत्यादिपदेनमाषमुदादिग्रहणम् । ग्रादिपदेनयक्गोधूमादिग्रहणम् । श्रीदनसक्त्वादिपदेनलाजमोदकरइडुकादीनांग्रहणम् । दानप्रतिप्रत्याविशेषमाइ.मनुः । जातकुमारक दह कामकुर्यात्पत्तिग्रहम् । हिरण्यधान्यगोवासस्तिलानयुडसर्पिपाम् । शंखलिखितो । कुमारप्रसवेनाब्यामनियन्त्रायांउडतिलीदरप्य वरप्रावरणगोधान्यप्रतिग्रहेषुनदोषः । तदरित्येकेगुवर्थकर्मकुर्वतः प्रावरणकंबलादि । भयमर्थः। पुजामनिनाडी दात्पूर्वहिरपाया दिदद्यात् दातुःप्रतिग्रहीतुश्चदोषोनभवति । गुर्वर्थप्रतिग्रहीतुस्तदिननाडीच्छेदादनंतरमपिनदोषः । ब्रह्मपुराणे । देवाबपितरावावे द्विजन्मनाम् । आयातितस्मात्तदहःपुण्यंषष्ठंचसर्वदा ॥ तस्यात्सुवर्णभूमिमांरगर चम्मचमात्यंचयनं चासनम् ॥ दंचमददेत्त्यत्ववानबाह्मणेष्वपि.। तदहापुण्यषष्ठंचदिनैपुण्यमित्यर्थः । पुत्रोत्पन्नेनासीच्छेदारपूर्वजातश्रादमसिद्धानकर्तव्यम्। संकबडे श्रादेखक्नेजनपिडदानादिनास्तीतिभर्तृयज्ञस्वामिनावित्तिरवाकरः । मार्कडेयः । षष्ठेहिरात्रियागंतुजामदामांचकारयेत् क्षणीत अनातित्रिविशेषतः । जन्मंदानापोडशमातृणांपष्टिकासहितानांरात्रियागंकुर्यादित्यर्थः । स्मातक्रियानिवृत्तशिषमा शंखः । पर ·प्रमोहोमःस्वाध्यायःपितृकम्मच ॥ प्रेतपिंडकिवातमझोचेविनिवर्तते ॥, प्रेतपिंडयानादिवासवानाला विइत्यसः । वस्तुविशेषेदोषाभावमाहमरीचिः । लवणेमधुमांसेचपुष्पमूतफलेषुच । । खणेमधुमांसेचपुष्पमूल फलेषुच । साधणयमिक लाध्यजिनवपक्कापक्केस्वयंप्रहे ॥ पुण्येषुचैवसवेंषुनाशोचमृतसूतके ॥ पफ पदमत्ररपपरम् । दध्यादिसाइलेवाग्य तपनुरोधान । पक्रसक्तमोदकादि । अपवंतंदुलादि । तत्स्वयंगृह्यमाणस्वाम्यनुमत्यानदोपोभवतीत्यर्थः मनकामकार स्वयइत्यन्यतिनतुलवणादिष्वपि एवमेवरत्नाकरस्वरसस्त्रीयते तत्स्वयंगृह्यमाणमितिपूर्वपदाकांतस्यपकापकर नामाप्रत्यवमर्शात् तेनलवणादीनामशुचिद्वारापिग्रहणेदोपाभावइतिसिद्धम् । अथवर्णानाविशेषतोशोचंतप्रदक्षः । सबः झोपेत ज्यावतुरहस्तथा ॥ षड्दशद्वादशाश्वपक्षोमासस्तथैवच 1. मरणांततथाचान्यदशापक्षास्तुस्तके... उपक्रमेणे. माम्यहमशेषतः । सूतकमशोचंतद्दशविधभवति । तत्रसद्यःशीचंसद्यस्तत्क्षणे स्नानमात्रेयशोचंभवानि तत्समझोनम नयात्रापनमंशोचम् । एकाइएकाहोराविज्ञापकम् । एवंत्र्यहाद्यपि, तत्कालव्याफ्कमशोचंमरणतमन्यदितिजननमरणनिमित्तकानि मरणांतमन्यदेशाचंदशममित्यर्थः । तत्रसद्यःशोचमाह । ग्रंथार्थतोविजानातिवेदमंगेः समन्वितम् ॥ सकल्सरहस्यं वकियात्रा श्वेन्त्रसूतकम् ॥ : अस्पार्थः ॥ यदि ग्रंथतोऽर्थतश्ववेदविजानातिसम्यसिद्धानन्यायानुसारेणअर्थ जानाति सकल्पंकल्पोज्योतिसे माद्यनुष्धानपद्धतिस्तत्सहितं. अम समन्वितं शिक्षाद्यपरपंचांगसहितसरहस्यरहस्यप्रतिपादक ब्रह्ममीमांसादिनिर्णीतार्थसहितंबाना ति कियावान् श्रोतस्मातानिहोत्रादिक्रियावान्भवति । तदासूतकनभवति एकादायीचं न भवति । तेन सद्यःशौचं भवतीत्यर्थः । तथा ·एकादाद्राझणः शुद्ध्येदानवेदसमन्वितः ॥ हीनहीनतरेचैवत्र्यहश्चतुरहस्तथा ॥ आग्निः श्रोतः स्मार्तश्च । वेदः सांगोज्ञातार्थश्च । ब्राह्मणांत विहितक्रियैकदेशवाधिवक्षितः । तस्यएकाहः हीनः श्रौताग्निहीनः स्माताग्निवान्सांगसार्थज्ञानसंपूर्णवेदवान् तस्यचतुरहोऽशाचका लः । बृहस्पतिः । विरात्रेणविशुद्धयेनुविप्रोवेदाग्निसंयुतः । पंचाहेनाग्निहीनस्तुदशाहाब्राह्मणवः ॥ अत्रानिःस्मार्तः । तद्वतोवेदज्ञ स्यचपूर्ववत्अहः । अनिद्वयहीनस्युअर्थाद्वेदांमशून्यकृत्स्नवेदाध्यायिनः पंचाहः । परिशेपादग्निद्वयहीनस्योदेकदेशाध्यायिनः पडदा अत्रवाक्यातुल्ये यायतयाअग्निद्रययुक्तस्याविज्ञातार्थकरनवेदवतः सकलविहितक्रियावतः एकाहः । तथानिययुतस्यवेदविही नस्यत्यहः । ब्राह्मणबुवस्यदशाहः । ब्राह्मणब्रुवश्वपरिभापितोव्यासेन । गर्भाधानादिभिर्युक्तस्तथोपनयनेनच । नकर्मकृनचापीतेसमवे! द्वाह्मणब्रुवः ॥ तदयंसर्वेकवाक्यतयार्थः सांगसार्थज्ञानवेदवतोऽग्निद्वययुतस्यसकलविहितक्रियावताविप्रस्यसद्यःशौचम् । अवि ज्ञातार्थसांगवेदवतोनिद्वययुतस्यएकाहः । श्रौतामिहीनस्मातानिमतःसांगसार्थज्ञानवेदक्तः त्र्यहः । वेदशून्यस्यामिद्वयवतश्चत्यहः । सांगसार्थज्ञानकत्स्रवेदाध्यायिनोनिद्वयहीनस्यचतुरहः अंगशून्यकृत्स्त्रवेदाध्यायिनोनिद्वयहीनस्यपंचाहः वेदेकदेशाध्यायिनोमि यहीनस्यण्डहः । ब्राह्मणत्रुवस्यदशाहइति । पराशरः । संपादृष्यतेविप्रोजननेमरणषुच ॥ संपर्कविनिवृत्तानानप्रतेने वसुतकम् ॥ प्रेतंमरणाशौचमित्यर्थः । अत्रसर्वेचैतेयथोक्ताः सद्यःशौचादिकाअपकर्षपक्षाः सपिंडातराणामझौचिना सतिबोदव्याः । संपर्केचतेपामिवदशाहाद्याचंभवति आचारपितथा संपर्क यात्रएकत्रासनशयनभोजनादिरूपाविषाक्ष कातिरत्नाकरः । क्षत्रियवैश्ययोरप्यनिमतोंदशाहद्वादशाहो । तथाच पराशरः । क्षत्रियस्तुदशानस्वकर्मनिरतः शुचिः ·. दादशाइनवैश्यः शुद्धिमवाप्नुयादिति । शूद्रस्यापिविशेषमाझ्याज्ञवल्क्यः । क्षत्रस्यद्वादशाहानिविज्ञापंचदशैवतु ॥ विशादिनानिमा तद्धन्यायवर्तिनः । न्यायवर्तिनः श्रद्धयाद्विजशुश्रूषयाचयज्ञादिशूद्रावहितक्रियावतः । शूद्रस्यपंचदशाबाशोसर्वचेत्तदोबसंकोचनि धाननियंतेष्वेक होमादिविधिषुनतुर्वेषुदानान्नभोजनप्रतिग्रहादिषुतेषुकर्तव्येषुब्राह्मणादीनांदशाहादिवसंपूर्णाशोचमेवानुवर्वते वर्तते इति मिताक्षराकारादयः । तथाहि दशाहंशावमाशोचमितिसामान्यप्राप्तदशाहबाघपुरस्सरमेव काहाद्राह्मणः शुद्धयेदित्यादिविषायकमवा बाघस्यचानुपपत्तिनिबंधनत्वाद्यावत्यबाधितेनुपंपत्तिप्रश्रमानभवति तावदनेनबाधितव्यं तेनुपंपत्तिप्रश्रमानभवति तावदनेनबाधितव्यं । अतःकियदनेनबाधितव्यामर । अतःकियदनेनवाधितव्यामित्यपक्षायामपोती तविशेषसमर्पणक्षमस्याग्निवेदसमन्वितेत्यादिवाक्यशेपस्यदर्शनादग्निहोत्रादौकर्मणिस्वाध्यायादोचव्यवतिष्ठते । नपुनदानादावपि तथा चत्राह्मणस्यस्वाध्यायाध्यापनानिवृत्त्यर्थसद्यः शोचामिति । शुद्धयेदिप्रोदशाहेनेत्येवमादिभिर्मन्वादिवचनकवाक्यतातथाउभयत्रद शाहानिकुलस्यानंनभुज्यते । इतिदशांहपर्यंतभोगनादिकंप्रतिषेधयद्भिः यमादिवचनेरविरोधोपिसिध्यतीत्यतःकाचित्कमेवेदमशोष रिधाननपुरःसर्वसंव्यवहारादिगोचरमित्यलमतिप्रपंचनेतिमिताक्षराकारआइ । हारलताकारोपि ॥ अयंचाशोचसंकोचोहोमाध्ययनाथपल च । नतुसंध्यापंचमहायज्ञानेत्यिकस्मृतिकर्मच । तन्मध्येहापयेत्तेषांदशाहांतेपुनः क्रिया । उभयत्रदशाहानिकुरस्थानंनभुज्यते ॥ दानंपति ग्रहोहोमः स्वाध्यायश्चनिवर्तते । इतिजाबालिवचनयमवचनाभ्यांप्रतिपिद्धानांसंध्यापंचमहायज्ञमृत्तिकाग्रहणमार्जनप्राणायामतपणायुफेव प्रधानक्रियारूपस्नानात्मकनत्यिकस्मृतिकर्मकुलानभोजनदानप्रतिग्रहकाम्यहोमस्वाध्यायानामप्यनुष्ठानार्थः अनेकवचनविरोधात अतोवेदाग्निसंयोगादिनाएकादत्र्यहादिभिः सर्वाशोचनिवृत्तिरितिव्यामोईएवेत्यापारस्करगृह्यव्याख्याताहरिहरमिश्रोप्येवमाइ । एवंच ·सिटाचारएवावारणम् । पावजीवाशाचदशममादक्षः । व्याधितस्पकदयस्यऋणग्रस्तस्यसर्वदा । क्रियाहीनस्यासपीमितत्त्वावर पतः । व्यसनासक्तचित्तस्पपराधीनस्पनित्यशः । श्रद्धात्यामविहीनस्वभस्मांतसूतकंभवेत् ॥ कदयात्रदेवलेनपरिभाषितः । आत्मानधर्मक त्यंचपुत्रदाराश्चपीडयन् ॥ लोभायः प्रचिनोत्यर्थान्सकदर्यइति स्मृतः ॥ अबसर्वदेतिप्रत्येकमभिसंबध्यते तेनसर्वदाच्याषितस्यसर्वदार णमस्तस्यमरणांतमशांचंभक्तीत्मादिरर्थउनेयइतिरत्नाकरः । व्याषितस्यकासामर्थ्यापादकाव्याधिमतः । ऋणप्रस्तस्यनित्यंघानिकास वितस्य । क्रियाहीनस्यउपनयनादिक्रियाहीनस्य इदंचदृष्टांतत्वेनोपात्तम् ॥ मूर्खस्यगायत्रीरहितस्यस्त्रीजितस्यभार्यावशतयाधुनिभ सकस्य व्यसनासक्तचित्तस्यसंध्याकालेप्यकार्यगत्तचित्तस्य पराधीनस्यश्रादादिकाप्यनापनाचिस्य श्रद्धात्यामविहीनस्यश्रय वेदवोषितवित्यमेवेतिनिश्चयः त्यागोत्रावश्यकश्राद्धादि ताभ्यारदिस्य । सर्वदेतिप्रत्येकमभिसंबध्यते । तेनसर्वदाव्याधितानाशांचा तिः। प्रायश्चित्तेनकर्म ण्यनधिकारइति शुद्धिप्रदिपः । इदंचाझोचंजननमरणनिमित्तिकादिन्नमेवदशमं । ब्रह्मपुराणे । अन्यपूर्वाग्रहेपस्य भार्यास्यात्तस्यनित्यशः । अशॉचंसर्वकार्येषुगृहेभवतिसर्वदा । दानप्रातिपदोहोमः सर्वतस्यवृथाभवेत् । गेहेत्युपादानात् यस्यपदक कारिणीमन्यपूर्वाभार्याभवतितस्यब्राह्मणादेः सर्वस्थसर्वदाझौचंभवतीति । एवमेवरत्नाकरादयः खः । दीनवर्गातुपालारीप्रमाला प्रसवंबजेत् । प्रसवमरणेतजमशोनोपशाम्यति ॥ दीनवर्णाशूद्रा । प्रमादादागांधतयाकृतसंगात् । ततोयमर्थः अपरिणीतावाशुदायाच वर्णनागकृतसममात्प्रस्तास्यात्तदातत्प्रसवमरणयोः गर्भजनकस्ययावजीवमशोचमित्यर्थः । अवासोचसंकरः । सत्रमाणे मघालीयोगपोतु पाशुदिमरायसी ॥ मरणोत्पत्तियोगेनुगरीयोमरणंभवेत् ॥ मघानामशौचानांविषमकालव्यापकानां योपोएकस्मिन ·सत्पतरोपनियतेअषिकादनण्यापकनाशोचेनातीतेनशुद्धिया । अस्यापवादमाइ । मरणोत्पति तुमरीयामरणभनोदति नतमरमाझाचसंकरमरणाशोचमल्पकालव्यापकमपिमरीयः तैनजननासोचमध्ये मरणनिमित्तकसकझोपांतरोपविणातवान नाशोचंबाध्यते । सजातीयसमानदिनव्यापकव्यवस्थामाह । ब्रह्मपुराणे । मायभागययावत्सूतकस्पतुस्तके । दितीये तितेचाद्यात्सूतकाच्छुद्धिरिष्यते । अतउध्वंद्वितीयातुसूतकांताच्युचिः स्मृता एवमेचविचार्यस्यान्मृतकमृतकांतरे चतुविभक्तमशोकालस्यआधभागदयेयदिसमानदिनव्यापकंसजातीयमशौचांतरमापततितदापूर्वाशोचयपगमेनशुद्धिः मभागदपेशौचांतरोपनिपातआग्रमाशोचव्यपगमेनेवशद्धिः । तत्रापिअशौचांतिमदिनेआशौचांतरोपनिपातेविशेषमाइविष्णुः विशेषेदिनदयेनप्रभातदिनत्रयेणेति अवरात्रिशब्दोऽहोरात्रपरः रात्रिरहोरात्रः शेषोयत्रतद्राविशेषमझौचंतस्मिनशोचेशोचतो पापातदिनद्वयेनशुद्धिः ॥ अवशिष्टाहोराबादधिनादिनत्रयेणशद्धिः ॥ यदिवशौचांतदिनेसमंदिनद्वयंस्यात्तदाएकेनेत्येवंबूयात् ।। तदयमर्थः । अशौचांतिमेहोरात्रेयद्यपरंसम्पूर्णाशोचमापततितदापूर्वाशोचांतराधिकेनदिनद्रयेनशुद्धिरिति ॥ प्रभातेऽशौचांवोरात्रशेने सूर्योदयात् प्राकमाचीवाकाशेवृत्तसंपूर्णाशौचांतरोपनिपातसूर्योदयादनतरादिनत्रयेणशुद्धिः अत्रचअथयदिदशरात्रासन्निपाते पुरायझरात्रमशौचमित्यादिवाक्येनपरिशेषेणचसंपूर्णसमानजातीयाशौचांतरोपनिपातिव्यवस्थाविज्ञायते ॥ तथाहि ॥ गरीयसाल्प दिनव्यापकानांसजातीमानांबाध्यत्वविधानातविजातीयानांवननाशौचामामल्मदिनव्यापकत्वेनापि मरणाशोचेनबाध्यत्वविधानावपरि शेषेणावाध्यसमान कालव्यापसनातीयंयत्राशोचदपंनिपततितोपंव्यवस्था ॥ विषमदिनव्यापकयोविजातीययोश्चनेयव्यवस्था || ·सदि गरीयसवन्यस्येति .॥ एवमेवरत्नाकरप्रभृतयः । असंपूर्णाशौचानांसमकालव्यापकानायोगपोउत्तरेणेव शुद्धिः पूर्वव्यवस्थायाः संपूर्णाशो चविषयत्वात् ॥ वदितव्यहाशाचे यहाशाचेचसंपूर्णमशौचांतरयदिनिपततितदाव्यहव्यहयोउँघुत्वाद्गुरुतराग्रिमाशोचव्यपगमेनेवशुद्धि रितिप्रतिभाति । देवलः । परतःपरतःशुद्धिरद्यवृद्धोविधीयते । स्याचेत्पंचतमादह्नःपूर्वेणाप्यनुशिष्यते । अस्थार्थः । एकस्मिन्नशोचेस तितच्छेषदिनासमानाशीचांतरोपनिपातेपेचमादह्नःपरत्रः । परेणचेत्स्यादाद्यवृद्धिस्तदापरतःपरेणसंपूर्णाशोचेनातीतेनशुद्धिः । पू वणाप्यनुशिष्यतेतिपंचतमादह्नः । पूर्वणतादृशाशौचांतरोपनिपातपूर्वेणेवाशोचेनापगतनशद्धिः। एवंचतद्वाक्यंब्रह्मपुराणीयवाक्यसमा नार्थमेवेतिमंतव्यम् । कूर्मपुराणे । आद्यवृद्धिर्यदाशीचमू_चेतेनशुद्धयति । अथचेत्पंचमीरात्रिमतीत्यपरतोभवेत् । उपप्रथमाशोचादनंतर माद्यवृद्धियदाशाचंभवतितदातेनप्रथमेनवशुद्धिः । अथचेत्पंचमीरात्रिमतीत्यपरतोभवेत् । तदापातःपरेणशुद्धिरित्यर्यः एवंचब्रह्मपुराण कूर्मपुराणदेवलवाक्यैकवाक्यतयाविष्णुवाक्यमपिसंपूर्णाशोचप्रथमाधविपयामित्यवसीयते ॥ तदाहविष्णुः ॥ जननाशोचमध्ययद्यपरंजननं स्यात्तदापूाशोचव्यपगमेनशुद्धिः ॥ रात्रिशेषेदिनयेनप्रभातदिनत्रयेण मरणाशोचमध्येज्ञातिमरणेप्यम् ॥ रात्रिशेषइत्यादिपूर्वमेवव्या ख्यातम् ।बौधायनः । जननमरणयो सत्रिपातेसमानेदशरात्रयः । अथयदिदशावासंत्रिपतेयुरायशरात्रमशोचमानवमादिवसात समानेएकस्मिन्दिनेजननेजननांतरस्यमरणेमरणांतरस्यसनिपातेदशरात्रएवनन्यूननाधिकमशोञ्यवदर्तव्यंदिनांतरेआनवमादिवसात् यदि दशरात्रासनिपतेयुराद्यदशरात्रमशोचंस्यात् । अयंसामान्यविधिः ब्रह्मपुराणकवाक्यतयापंचमदिनानंतरोपनिपातबाघकनापोह्य तेएवमेववाक्यांतसविराघोप्यूह्यः । .अत्रचप्रकरणेपंचमपदंसंपूर्णाशोचार्थोपलक्षकनवमपदंसंपूर्णाशौचोपांत्यदिनपरम् । दशरात्रपद ·संपूर्णाशौचोपलक्षकम् । यमः ॥ अद्यवृद्धावशोचंतुपश्चिमेनसमापयेत् । एतदसंपूर्णाशौचानांसनिपातेज्ञेयम् ॥ लघुहारीतः । सूतकेमृतक स्यान्मृतकसूतकतथा । मृतेनसूतकंगच्छेनेतरत्सूतकेनतु । तदेषाव्यवस्था । दशादाशौचेपंचमदिनपर्यतंयदिद्वितीयंसनातीय दशाहाशीचमापंततितदापूर्वाशोचव्यपगमेनहाद्धिः पंचमदिनानंतरंनवमंदिनपर्यंतद्वितीयेशोचेसत्याग्रमाशोचव्यपगमेन्शुद्धिः । दिशमदिनेसंपूर्णाशौचांतरेसतितदिनानंतरंदिनद्वपेनशुद्धिः दशमदिनराविशेषेअरुणोदयवेलायांसर्पूणाशाचांतरोपनिपातसूर्योदया दनंतरंत्रिरात्रेण एवंक्षत्रियवेश्यशूद्राणांसंपूर्णस्वस्वाशोचपूर्वादेसमानदिनव्यापकमशोचांतरयदिभवतितदापूर्वाशोचव्यपगमेन शुद्धिः । अग्रिमा आग्रिमाशोव्यपगमेनशुद्धिः । अशौचांतदिनेअशोचांतरोपनिपातेसर्वेषांतादिनानंतरंदिनद्रयेनादिः । अशोचांतदि नशेषप्रभातकालेऽशौचांतरोपनिपातेअधिकचदिनत्रयेणशुद्धिः ॥ त्र्यहाद्यसंपूर्णाशोचेसमकालाशोचांतरोपनिपाते अग्रिमाशोचव्यपण मैनशुद्धिः सूतकाभ्यंतरेमरणोपनिपातेमरणेवासतिसूतकोपनिपातेमरणाशाचव्यपगमेनैवादिः । एषाचकुलपयुक्ताझाचे व्यवस्था . यत्तुस्त्रीणांस्वप्रसवनिमित्तमशोचंतत्प्रातिस्विकंतदन्येननबाध्यते । तेनस्त्रीणांपतिमरणेपिपुत्रजन्मानविंशतिदिनभ्यउद्रक न्याजन्मानिमासोदूर्वश्राद्धाद्यदृष्टार्थकमणिदृष्टार्थपाकादिकर्मणिचाधिकारः एवमेवपामाणिकव्यवहारः अत्रपित्रादिमरणअशो चांतसेपनिपातेविशेषोदर्शितोहारलतामिताक्षराभ्यां । सतुरत्नाकरादिषुदर्शनाभावादुपक्षितः । अथविदेशस्थाशोचम् । तत्रमनुः । विगतं तुविदेशस्थं शृणुयायोगनिदर्शम् । पच्छेपंदशरावस्यतावदेवाशुचिर्भवेत् । अतिक्रांतेदशाहेतुत्रिरात्रमशुचिर्भवेत् । संवत्सरेव्यती तेतुस्पृष्ट्ववापोविशुद्धयति । यद्देशेमरणेतदिनेवार्तानप्राप्तासविदेशः । तत्रविगतविनष्टं अनिदेशमनततिदशाहं यः पुरुषःशृणुयात ·स्ययच्छेषमवशिष्टतावदेवाशुचिर्भवेत् । अतिक्रांतेदशाहेतुत्रिरात्रमशुचिर्भवेत् 1 संवत्सरेऽतिक्रांतेतुस्पृष्ट्वैवापोविशुद्धयति । अनिर्दशइतिदशशब्दः । संपूर्णाशोचोपलक्षकः । दशरात्रदशाइशब्दावपिसंपूर्णाशोचोपलक्षको तेनायमर्थः ।. विदेशस्थसपिंड मरणश्रवणेऽसोचकालाऽनपसमयावदवशिष्टमोचकालस्यतावदशोचंचतुभिर्वर्णः कर्तव्यम् । अतिक्रांतेतुसंपूर्णाशोचकालेविरा मोचकर्तव्यम् । वर्षानंतरंसपिंडमरणश्रवणेस्त्रानमात्रेणादिः । एवंचैतदेकवाक्यतयास्वेस्तेऽहनिव्यतीतेतुचिरात्रमशुचिर्भवेत इत्यवस्वस्वाइपदंचातुर्वण्यसंपूर्णाशौचकालपरमेव । तेनत्रिरावादावोचकालेव्यतीतेज्ञात्यादिमरणश्रवणेऽशोचाभावएव । यदि तुस्स्वेऽहनियस्ययावानसोचकालस्तदतिक्रमेत्रिरात्रमविशेषणेवेत्यर्थःस्यात्तदैकाहाशौचातिकमेपित्रिरात्रस्यात् एवंसतिन्यापास दिरागामिकचासोचातिकमे ।शौचापकर्षःसाधुसमर्पितः स्यात् । तस्मादसंपूर्णाशाचेनादावतीतेस्रानोदकदानएन । बथाचयाज्ञवल्क्या प्रोषितेकालशेषस्यात्पूर्णेदत्त्वोदकंशुचिरितिपूर्णेशोचकालइत्यर्थः अत्रोदकदानेनसानमप्याक्षिप्यते । प्रेतोदकदानस्यसर्वत्रसानपूर्व कत्वात् । मनुः । निर्दसंज्ञातिमरणश्रुत्वापुत्रस्यजन्मच ॥ सवासाजलमाप्लुत्यारोभवतिमानवः ॥ अवनिर्दशनि कांताशों पलक्षकमित्ययः तेनेवतदपित्रिरावाशोचातिकमविषयंबोदव्यम् । सपिंडमरणएवदशाहानंतरंश्रवणविशेषमाइमौतमः श्रुत्वाचोर्वदशम्या पक्षिणीति । दशम्पामाशोचांतररोजरूध सपिंडमरणश्रुत्वापक्षिणीअशोचकालापुरुषस्वभवति वर्तमानदिनदयसाहितारात्रिः । तुल्यतयापूर्वापररात्रिसहितदिनंवा । देवलः । भौचाहःस्वतीदेषु श्वेच्यतेमृत विराम शोचंभवेत्संवत्सरासरे। उध्वसंवत्सरादानुश्रूयतेचेन्मृतःस्वकः । भवेदेकाइमेवातचसंन्यासिनांनतु ॥ नाशुच्याप्रमत्यास्तिव्यतालमुनि ·नेष्वपि । तदवगोतमोक्तपक्षिणीसंवत्सरादूर्वव्यवतिष्ठतेततःपूर्वदेवलेन त्रिरात्राभिधानात् । देवलोक्तएकाहस्तदुपरिमासत्रयेव्यति छचे . तदयंसर्वेकवाक्यतयार्थः । अनतीताशोचकालंयदिविदेशस्थसापिंडमरणश्रूयततदायावदवशिष्टमोचकालस्यतावदासोनवर्तव्य यदितुसंपूर्णाझाचस्यकाडेऽतीतेषण्मासाभ्यंतस्सपिंडमरणश्रूयते तदात्रिरात्रंतदूध नवममासपर्यतपक्षिणी तदूवषयावदेकमहोत्रम वर्षानंतरखानमुदकदानंचत्र्यहाशाचादावतीतसर्वदेवनानोदकदानमात्रम् । जननाझौचकालेत्वतीतेजननश्रवणेसर्वदाअशोचाभा वः । मवपित्रादीनांविदेशस्थानांमरणश्रवणमिताक्षराहारलताभ्यांविशपालाशतः सतुरत्नाकरादिभिरलिखितत्वादपेक्षितः । महानयादि। व्यवहितेदेशांतरमृतस्यमरणश्रवणेसद्यःशौचम् । ययाचपैठीनसिः । देशांतरमृतस्यस्य शौचम् । अत्रदेशांततरंपरिभाषितं । अबृहस्पति देशांतरंवदंत्येकेशतयोजनमायतम् । चत्वारिंशदत्येकत्रिंशदेकेतथैवच । वृद्धमनुरप्याह । वाचोयत्राविभिद्यतगिरिव्यिवधायकः । मा यतरंयचत्द्देशांतरमुच्यते । देशनामनदीभेदसन्निकटेतुभवेत्तुयत् । तनुदेशांतरप्रोक्तस्वयमेवस्वयंभुवा ॥ दशरात्रेणयावायवनश्रूयतेऽ थवां । अवमानांकल्पेष्वननुगत्यानध्यवसायस्तस्माझ्यवस्थोच्यते ॥ अत्रोत्सर्गस्तावत्पष्टियोजनानंतर । यतुचत्वारिंशद्योजनानंतरस्प विशद्योजनातरस्यच देशांतस्त्वमुक्तं तद्भाषाभेदेपिगियांदिव्यवधानेसतियोजननियमाभावंदर्शयितुं । तेनायमर्थः । पष्टियोजनाभ्यं तरेपियत्रभाषाभेदोगिरिमहानदीव्यवधानचास्तितत्रतावतेवदेशांतरत्वंनतुयोजनापेक्षा । एतद्विफ्यएक्वृद्धमनुवचनम् । तच्चस्वयमेव विकृणोतिस्म' देशमामनदीभेदादित्यादिना गिर्यादिव्यवधानांभावेनियमार्थमाइदशरात्रणेत्यादि । तेनमियांदिव्यवधानाभावे यस्यवार्तादशाहाभ्यंतरेनश्रूयतेतद्देशांतरम् । एतदपिपुरुषशक्त्यपेक्षयाव्यवस्थितमतः परियोजनांतरोपलक्षकमेक्तावदेशस्यद ·शुद्धि- ॥७॥ शाइनोत्सर्गतः पुरुपेणमंतुमशक्यत्वात अतएवगिर्यादिसमुदायव्यवधानाभावेपिशास्त्रीयपष्टियोजनानंतरेप्रयाममृतस्कतीरभुक्तिश स्थितंप्रतिदेशांतरमृतत्वव्यवहारः । गिरितिवाशब्दासमुच्चये । ततश्चायमर्थः । परियोजनानंतरोदेशोदेशांतरंषष्टियोजनाभ्यंतरे पियत्रभाषाभेदगिरिनदीव्यवधानानिभवंतितदपिदेशांतरम् । तस्मिन्देशांतरेमृतम्यसद्यःशौचम् । अथवालायशौचम् । तत्रयाज्ञव ल्लयः । आतिजननात्सद्याचूडनशिकास्मृता। त्रिरात्रिमावतादेशादशरात्रमतःपरं । नैशिकीअशुद्धिः। अहोरात्रमशौचमित्यर्थः। अत्रंदतजननशन्दे दंतजन्मकालोलक्ष्यते । सचसप्तमोमासः दंतजन्मसप्तमेमासीत्युपनिषदर्शनात् । चूडाशन्देनापि। चूंडांकालोलक्ष्यते । सचतृतीयंवपतृतीयेवाअप्रतिस्तइतिचूडाविधानात् । अत्रयद्यपिसांवत्सरिकस्यचूडाकरणमिति । प्रथमवर्षवि धानमप्यास्ति तथापि विप्रेन्यूनेत्रिभिर्वपरित्यादिवाक्येनाद्वितीयवर्षसमाप्तियावत्त।शिकीविधानात्तदेकवाक्यतयातृतीयाएक्यू ह्यते । चूडाकालमोत्सर्गिकस्तृतीयान्दः । प्रथमान्देतुकुलधर्मवशादपवादतश्शूढाकरणमितिहारलता । व्रतंउपनयनेनापित्वकाल उपलक्ष्यते .। सचपीनंतरएवपर्यवसितः । लच्चब्रह्मपुराणे । द्विजन्मनामयंकालत्रयाणांतुषडादिकं इतिमुव्यक्तमेव । मर्या दायांचावाइ । तेनसप्तममासमेवाधिकृत्यबालमरणेसद्यःशौचं । सप्तममासमारभ्यद्वितीयपसमाप्तिावदेकाहोरात्रम् । ततःषष्ठवर्षव्याप्य वित्रम् । तद्नंतरंदशरात्रादिकंस्वस्वजात्युक्तंबाह्मणादीनांत्रयाणांशूद्राणांविशेषोभविष्यति । अत्रोपनयनेनकालव्यवस्थापनात् बालस्यपुंस्त्वविक्षिततेनकन्यानां मरणेनेदमशोचं । तत्रविशेषोवक्ष्यते पारस्करण । अंतःसूतकेचदाजननाशौचमध्येबालमरणेसूतक उत्थानादाशोचंमृतवत्तत्रोकंकर्म । अस्यार्थः अंतःसूतकेस्तकाभ्यंतरेचेदालोविपद्यतेतदाआउत्थानादशमदिनंयावशीचं ·3 भवति इदंचआउत्थानादित्यभिधानान्मातुरेव । अन्येषानुपूर्वोक्तंसद्यःशौचमेव ॥ अपत्यमात्रमाणंचेहविवक्षित शेषानुपस्थापनात् । अगिरः । विप्रेन्यूनेबिभिवर्मृतेशुद्धिस्तुनेक्षिकी । यदनक्षत्रिये शुद्धिस्त्रिभिश्येमृतेसति । नितवूडकेविधिरावाच्छुदिरिष्यते । नि वृत्तेक्षत्रियेषभिवेश्येनवाभिरेवच । विभिन्यूनइत्यत्रविहिपलक्षितात्न्यूनेसंपूर्णद्विवर्षइत्यर्थः निर्वृत्तचूडकइति । निर्वृत्ता चूडाविहितायस्यतिनिर्वृत्तचूडकः । शेषसुबोधं । ब्रह्मपुराणे । अनुपनीतीविग्रस्तुराजाचेवधनुर्ग्रहात् । अग्रहीतप्रतोदस्तुवैश्यः शुद्रास्ववस्त्रयुक् । प्रियेतयत्रतत्रस्यादशोचंच्यहमेवहि । द्विजन्मनामयंकालत्रयाणांतुपडालिका 1 पंचाग्दिकस्तुशूद्राणांस्त्रजात्युक्तम तःपरं । अत्रक्षत्रियवैश्ययोः पडन्दाभ्यंतरेत्रिरात्राभिधात्रवेदानिमतोरेव । अन्येपापडहनवाहीपूर्वोक्तो एवमेवहारलताकारः। शूद्रस्पापिपं चान्दाभ्यंतरेत्रिरावाभिधानंसच्छूद्रविश्यम् । इत्थमेवहारलतारत्नाकरो । सच्छूद्रास्तुविशेषाशाचेपूर्वदर्शिताः । यदपिअनूढानातु कन्यानां तथावेशूदजन्मनामितिशूद्रस्यत्रिरात्राभिधानंतदपिसच्छूद्रविषयमेव । सामान्यस्तु शूद्राणामगिरोवाक्येनेवव्यवस्था । तद्यथा । शूदेद्विव पाल्यूनेतुमशुद्धिस्तुपंचभिः । अतऊमृतेशूदेद्वादशाहोविधीयते । पपीतमतीतस्तुशूदःसम्रियतेयदि । मासिकंतुभवेच्छौचमित्यागि रसभाषितम् । एतत्पषोपरिमासिकाशोचविधानविवादितशूद्रविषयम् । अविवाहितस्यपोडशवषयावद्वादशाइस्तदनंतरंमासिकमेवा शौचम् । तथाचशंखः । अनूढभार्यः शूद्रस्तुपोडशाइन्सरात्परं । मृत्युसमधिगच्छेच्छेन्मासितस्यापिबांधवाः । शुद्धिसमधिगच्छतिनात्र कार्यावि चारणा । तपासमस्ताखंडलकायव्यवस्था । ब्राह्मणानांसप्तममासात्प्राक्बालमृतसद्यःशौचंसप्तममासादारभ्यद्वितीयवर्षसमाप्तियावत् एकमहोरात्रमशोचं । तृतीयवादारभ्यषड़पतियावत् त्रिरात्रं । तदुपरिदशाहमशोचंभवति । क्षत्रियाणांसप्तममातात्माक्सः शौचम् । तदनं AN HWA ·॥८॥ तद्वितीयात्यावव्यहम् ।। द्वितीयवादारभ्यपड़पतियावत्पडः। तदुपरिद्वादशाइमशोंचंभवति । वैश्यानांसतममासात्याक्सवः शौच तदनंतांद्वितीयवातंयावऽयहम् । तदुपरिपड़पतियावन्नवाहम् । तदुपरिपंचदशाहंशाचंभवति । शूद्राणांसप्तममासात्याक्सयःशौचम् । सप्तममासादारभ्यद्वितीयवर्षसमातियात्पंचाहम् । तृतीयवादारभ्यपोडशवर्षयावत् अविवाहितमृतद्वादशाहम् । तदुपरिमासमझौचं भवति । विवाहेत्तेपहपादेवोपरिमृतसतिमासमशोचंभवतितेपांशूद्रांणांद्विजोच्छिष्टभोजनंद्विनशुश्रूषामासिमुंडनंचतेसच्छूद्राः तेषां सप्तममासादारभ्यपंचवर्षयावन्मृतेबालेत्रिरात्रम् । तदुपरिषोडशवर्षाणियावदविवाहितमृतद्वादशाहम् । तदुपरिपंचदशाइमशोचे । विवाहिताविवाहितसाधारणम् । प्रसूतिकानांतुसीसामेवदशाहाभ्यंतरेबालमरणेयावद्दशाई पूर्यतेत वदशोचंभवति । अत्रसर्ववणी नामसंपूर्णद्विवोवालोमृतोभूमोनिसननीयः । अग्निदानंतस्यनकर्तव्यं । यदितुप्रमादादिनातस्या नदाहः क्रियतेतदाबामणानांत्रिरात्रं क्षत्रियाणामेवदशाई । वैश्यानांद्वादशाह । शूद्राणांविंशत्रिरात्रमशोचंभवति । तथाचब्रह्मपुराणे । अनतीतद्विवर्षस्तुप्रेतोयत्रापिदह्यते । अतिमोहाभिभूतेश्चरेशसाधर्म्यमार्दवात् । अशोचंबामणानांतुधिरावंतत्रविद्यते । राज्ञामेकादशाहतुवैश्यानांद्वादशाह्निकम् । अपिविशति रावंतशूद्राणांभवतिक्रमात् ॥ अथव्यहशोचं । ब्रह्मपुराणे । आजन्मनस्तुचूडांतंयत्रकन्याविपद्यते । सद्यःशोचंभवेत्तत्रसर्ववणेषुनित्यशः ततोवाग्दानपर्यंतंयावदेकाइमेवहि । अतःपरंप्रवृद्धानांत्रिरात्रमितिनिश्चयः । वाक्प्रदानकृतेतत्रज्ञेयंचोभयतस्व्यहं । पितुर्वरस्यचततोदता नोभत्रवाहि । खजात्युक्तमशोचस्यात्सूतकेमृतकेपिवा ।मतःपरंमकृतवाग्दानावस्थातः परंप्रवृद्धानांप्राप्ताधिकरूपाणामित्यर्थः। अधिक पल्याकीकरोतिवाक्पदानकृतइति । उभयतइतिव्याकरोतिपितुर्वरस्यति । परस्यभर्वरित्यर्थः । ततोदत्तानांविधिपूर्वदत्तानभितुरेष H ·स्वनात्युक्तमोभवतीत्यर्थः । एवमेवहारलता । यत्रतुवाग्दानंनभवतितकचूडानंतरविवाहपर्यंतमेकाइमेवाशोचंभवतीत्यर्थः तथांचया ज्ञवल्क्य ! अहस्त्वदत्तकन्यानुनालेषुचविशोधनं । अस्यार्थः । अदत्तकन्यामुमृतासुबालेषुचमातदंतेषुमृतेषु अहरेकमहोसत्रमशोभ वति । अयमत्रसमुदायार्थः । सर्ववर्णानांद्वितीयवातंयावत्कन्यामरणेसद्यःशौचं । तदनंतरंविवाहपर्यंतमेकाझेरात्रमशोचं विपादानंतर पितृकुले शोचनभवति । स्वामिकुलेसंपूर्णाशोचंभवति । यत्रतुयातुभ्यमेषादातव्येतिवाग्दानं क्रियतेतत्रचूडानंतरमृतायातस्याविवाद पर्यंतपितृपंतिपक्षयोयोरपित्रिरात्रमितिविशेषः । विवाहितासुविशेषमाइ । ब्रह्मपुराणे । दत्तानारीमिसुमेहेसूयतेप्रियतेऽथवा । स्वयंशाच चरेत्सम्यक्पृथकम्थानेव्यवस्थिता ॥ तद्वंधुवर्गस्त्वेकेनशुध्यतेजनकस्त्रिभिः ॥ अत्रजनकस्त्रिभिरितिजनकशन्देनजननकर्तृतोपलक्षणा जनन्याअपित्रिरात्रेणशुद्धिः । तथाहि । · सिद्धवत्पारिजातरत्नाकरयोर्मातापित्रोत्रिरात्रमित्युक्तं । हारलताकारेणापितथैवहेतुपूर्वकमलोख बंधुवर्यइत्यत्रापिवर्गशब्देनएकक्रियापनाएकाश्रमस्थाभ्रातृवमात्रेयपितृव्यतत्पुत्रास्तेषांपुत्राश्चगृह्यते तेषामेकमहः । अतएवसिद्धवत्पा रिजातहारलतारत्नाकरेषु भ्रात्रादीनामेंकाहइत्युक्तं । पितु हेइति सनाभिगृहोपलक्षणं । निजगृहेऽसपिंडमरणेपितत्रतत्राशीचश्रवणाद वापिभ्रांत्रादिगृहमरणमरिविवक्षितं .. भरणसाहचर्यादवजननमपितादृग्लभ्यते । एतच्चपारिजातम्यानुमतमेव । तथाहि । तेननिजव्याख्याने विशेषमन भिषायपितृगृडइतिपितृशन्दस्यविवक्षितत्वात् भ्रात्रादिगृहनिवसंत्याःप्रसवेमरणेचसत्यशोचंनभवतीतिप्रकाशकारइत्युक्त मंतःप्रकाशकारस्यमतमेतत् । ममतुमतेपितृशन्दस्याविवक्षितत्वं । किंवोचभागिगृहविवक्षितमितितस्यार्थोवगम्यते । विशेपानभिषा तात् । रत्नाकरस्वरसोप्यवरक्ष्यतइतितदियमत्रव्यवस्था । विवाहितास्त्रीयविपितृगृडेसूयतेम्रियतेवातदामातापित्रोस्त्रिरामशोचं । एका MA ·शुद्धि- ॥९॥ श्रमवासिनांभ्रातृवेमात्रेयपितृव्यपुत्राणांतत्पुत्राणांपितृव्यस्यचैकरात्रं । .पितुर्भिन्नाश्रमवास्निाधावादीनामशौचन भवतिपितुरभावमातृ गृहेदुहितुर्मरणेप्रसवेवामातुस्त्रिरात्रमेवमातुरभावभ्रातृगृहेभगिन्याप्रसवेमरणेवाभ्रात्रादीनामेकरात्रमेवाशाचंभवति । तथा. । पित्रादत्तातु याकन्यास्वातंत्र्यादन्यमाश्रिता । यंयंश्रितवती भूयस्तस्याशौचंत्र्यहन्यई मृतायावाप्रसूतायांनान्येषामितिनिश्चयः । कामादक्षत योनिश्चेदन्यंगाषाप्यवस्थिता । तस्यान्यस्यप्तगोत्रासामत्वाश्रित्तवतीस्वयं । अस्यार्थः । विवाहितास्त्रीपाणिग्राहकादन्यंयंपुरुष माश्रयति । तस्येवपुरुषस्यतस्यांमृतायांप्रसूतायावात्रिरात्रमशोचंभवति । स्वयंग्राहककुलजानामशोचंतत्रनभवति । यदिचपा णियाइकेणतस्याः संगमः कृतस्तदातस्याः पाणिग्राहकगोत्रमेवतिष्ठतिस्वयंग्राहकगोनभवति । यदितस्यास्तत्संगमोनवृत्तस्तदायमे वाश्रितवतीभवतितस्येवान्यस्यान्यगोत्रस्यसगोत्रासाभवति । अशोचंतत्रापित्र्यइमेव । तथा । पदेतुसप्तमेयत्रबलात्काचिद्धृताभवेत् । स्वामिगोत्रभवेत्तस्यास्तच्चभूयोविशिष्यते । पितृकंत्वप्रसूतायांततः पौर्विकभर्तृकं । अस्यार्थः । पाणिग्रहणेवृत्तेऽसमाप्तेसप्तपदीसमारो हणे याललात्हताअन्यमाश्रिताभवतितस्याः. स्वाभिगोत्रं पाणिग्राहकगोत्रमेवभवति । तत्रापिविशेषमाइ । तच्च भूयोविशिष्यते । मूयःपुनस्तोत्रविशिष्यते विभज्यतेइत्यर्थः । विभागमाइ पैतृकंत्वप्रसूतायामित्यादि । तस्यबलात्कारहतायायावत्प्रसवोनभव तितावपितृमोत्रमेवावतिष्ठते । प्रसवानंतपोर्विकस्यभर्तुः पाणिग्राइकस्येवगोत्रमवतिष्ठते । बलात्कारहर्तुर्मोवंकदापिनभवतितस्या तिमशेचेतत्प्रसवमरणयोस्त्रिरात्रमेवहतुरिति । शंखः । पितृवेश्मनियानारीरजः पश्यत्यसंस्कृता । प्रसवेमरणेतजमशोचंनोपशाम्यति पितुरितिशेपः । इतिरुयशोचं । अथगर्भस्रावाशीचं । ब्रह्मपुराणे । षण्मासाभ्यंतरेयाबद्गर्भस्रावोभवेद्यादि । तदामाससमेस्तासांदिवस शुद्धिरि ·प्यते । अतऊर्ध्वस्वजात्युक्तमशोचंतासुविद्यते । सद्यःशौचसपिंडानांगर्भस्यपतनसति । अत्रदिवसेरितिबहुत्वश्रवणान्मासानाबहुत्वंयतः प्रभाति भवति । तत्रेयव्यवस्था तेनतृतीयमासोपरिषण्मासपर्यतंयावंतोमासाअतीतास्तावांतदिनानितासांत्रीणांबामण्यादीनामशो चंभवति । सपिंडानांस्वामिपुत्रप्रभृतीनांसद्य शोचं । मासत्रयाभ्यंतरेविशेषमाइ । मरीचिः । गर्भखुत्यायथामासमचिरेतूत्तमेव्यई। राजन्ये तुचतूरात्रवैश्येपंचाहमेवच । मष्टाइनवशुद्रस्यशुद्धिरेषाप्रकीर्तिता । यथामासमिति । यावंतोमासाअतीतास्तावंतिदिनानियोप्पाशोचं एतच्चमासत्रयादूपण्मासंयावत् । मासत्रयाभ्यंतरेत्वाइमचिरेतूत्तमेव्यहमिति । अचिरेमासत्रयाभ्यंतरेगर्भवावेसति उत्तमेउत्तमजातीये ब्रांझण्यांत्रिरात्रं । क्षत्रियागांचतूरात्रं वेश्यानांपंचाहं शूद्राणामटाइमशौचंभवतीत्यर्थः कूर्मपुराणे । गर्भच्युतावहोरात्रंसपिडेसतिनिषु णे यथेच्छाचरणेज्ञातोत्रिरात्रमितिनिश्चयः। अत्यंतनिर्गुणेइति वेदेकदेशवेदांगस्वक्रियाशन्येएकाहः यथेच्छाचरणेसर्वाशित्वसर्वविक यित्वादोसतित्रिरात्रं । एवमेवहारलता । यदपित्रिरावाशोचंहारीतेनोक्तंजातमृतेमृतनातेवाकुलस्येतितदपियथेच्छाचरणेज्ञातिविषयमेव एवमेवरत्नाकरः 1 जातमृतइतिजन्मानंतरमव्यवहितकालमृतइत्यर्थः । तदूर्वजातमरणेसापामेवसपिंडांसद्यःशौचं । एवंचगर्भस्रावसपि डानांमुणवतासंघःशोचंतदेपसमुदायार्थः । गर्भस्रावेमासत्रयाभ्यंतरेब्राह्मण्यास्त्रिरात्रं मासत्रयोपरिषण्मासयावत् । यावत्सुमासेष्वती तेषुगर्भस्रावोभवतितावत्येवदिनान्यशाचं । पण्मासोपरिदशाहमशोचंभवति । पतिपुत्रादिसापिंडानांसद्यःशोचंभवति । शत्रियायामास चयाभ्यंतरेदिनचतुष्यं । श्यायाः पंचाई तदुपरिपण्मासंयावत् ।: उभयोरपिअतीतमाससमसंख्यानिदिनानि । तदुपरिस्वजात्यु तंद्वादशाहंचदशाहवाशांचाशीचंभवति । शुदायामासत्रयंयावदष्टाई । ततःपण्मासंयावदतीतमाससमसंख्यानिदिनानि । तदुपरिमासम ·शुद्धि 100 वि शौचभवति । अत्रसर्वत्रनिर्गुणसपिंडानामेकाई । यथेच्छाचरणानांसपिंडानांमहाशोचंविज्ञेयं । अथमृत्युविशेषाशाचंपारभ्यते । वृद्धभायः वृद्धाशोचंस्मृतेलुप्तः प्रत्याख्यातभिषक्रियः । आत्मानंघातयेद्यस्तुभृग्वायनशनांबुभिः । तस्यत्रिरात्रमशोचंद्वितीयेत्वास्थिसंचयः । तृती येतूदकंकृत्वाचतुथें श्राद्धमाचरेत् । अत्रशोचतोलुप्तइतियोवृद्धोमूत्रोचारादिशौचंकनशनोति । अनुभूतार्थस्याचिरेणेवस्मृतिजन्यः एवंविषोभृगुप्रासादिमिरात्मानंघातयेत् । भिषजावेद्येनाप्रतिक्रियरोगश्चपुरुषआत्मानंघातयेत् तत्रात्मघातदोषाभावः त्रिरात्राशीचा चरणतयो कर्तव्यमित्यर्थः । ब्रह्मपुराणे । दुश्चिकित्स्येमहारोगैःपीडितस्तुपुमानपि । प्रविशेज्ज्वलनंदीप्तंकरोत्यनशनंतथा । भगा यसोयराशिचभृगोः पतनमेवच । भृगोः पर्वतादित्यर्थः । गच्छेन्महापर्थवापितुषारगिरिमादरात् । प्रयागवटशाखापादेहत्यागकरो तियः । स्वयंदेहविनाशेतप्राप्तेकालेमहामतिः । उत्तमान्प्रामुयालोकानात्मघातोभवेत्वचित् । महापापक्रियास्वर्गेदिव्यालोकान्समश्नुते। एतेषामधिकारस्तुतपसांसर्वजंतुषु । नराणामयनारीणांसर्ववणेषुसर्वदा । ईदृशंमृतकंयेषांजीवताकुत्रचिद्भवेत् । अशौचस्याध्यइतेषांव जानलहत्तथा । महामतिरितिस्वयंदेहविनाशेउपस्थिते । अन्यथापिरोगेणसंप्रत्येवमर्तव्यमतःसात्विकतयास्वयमेवैतेषुस्थानेषुदेत्यना मीतिकृतबुद्धिः । महापापक्रियाति । महापापक्रियोपीत्यर्थः । तेनमहापापक्रियोप्येवंकृतमरणोदिव्याल्लोकान्समश्नुते । किमतधार्मि कइत्यतिशयप्रदर्शनं । एतेषांमरणरूपाणांतपसांसवर्णव्यक्तिसाधारणेऽधिकारः। ईदृशमित्यादेश्यमर्थः । एवंविषमरणप्रवृत्तानांदेववझा कालेगीवताकालांतरेमृतानांत्रिशत्रमेवाशोचं । तत्कालमरणेत्रिरावामित्यविवादमेव । वज्रानलहतेतथेतिएतदप्येवंविधेषुप्रायश्चित्तेषु जानलहतेषुत्रिरात्रमितिदर्शयति । प्रायश्चित्तइतितुकश्यपवाक्येकवाक्यतयालभ्यते । अंगिराः । व्यापादयेदात्मानंस्वयंयोम्युदकादि ॥

·ना । विदितंतस्यनाशोचनामिन प्युदयक्रिया । यस्तुरोषादिना तुनामग्यादिभिरात्मानंधातयतितस्यास्रोचाग्निदानादिकियानपर्व च्या ॥ अथकश्चित्प्रमादेनप्रियतेग्न्युदकादिषु । तस्याशौचंविधातव्यकार्याचास्योदकक्रिया । प्रमादेनानवधानेनान्युदकवाद्यपमृत्युड़ेतु भिम्रियतेतस्यसंपूर्णमशोचंकर्तव्यं । संकोचेप्रमाणाभावात् उदकक्रियाकर्तव्या । अग्निसंस्कारोदकदानादिका कर्तव्या इत्पर्यः । उदक क्रियेत्यस्योपलक्षकत्वात् ॥ तदेवमत्रसमुदायार्थः शोचाचमनाघसमर्थस्यवृद्धस्य असाध्यव्याधिगृहतिस्यचपुरुषस्यमरणेच्छायामाग्रजल प्रवेशेनमरणेसपिंडानांत्रिरात्रमशोचं । तत्कालेंग्यादिप्रवेशेपिअमृतानांपश्चान्मृतानांत्रिरात्रमशोचं · । रोषादिनायेबलादिष्वात्मानंषा तमंतितेपामनिहाहादिकंनकर्त्तव्यं । तन्मरणनिमित्तकशौचमपिनकर्त्तव्यं । प्रमादेना न्युदकवजादिनामरणे संपूर्णमशौचमनिसंस्कारा दिकाश्चक्रिया कर्तव्याः। सद्यःशौचानुवृत्तीयमः । डिंबाहवहतानांचविद्युतापार्थिवेनच । मोबाह्मणस्यचेवार्थेयस्यच्छतिपार्थिवः । डिंबः शस्त्रंविनाकलहः । संमदवा आहवः संग्रामः । विद्युतावानलेन इदंचवज्ञानलमरणेसद्यःशौचाभिधानं मरणांति केप्रायश्चित्तेमवृतस्यमरणज्ञेयं । · पार्थिवोराजत्वेनप्रसिद्धोनक्षात्रियएवेतिरत्नाकरः गोब्राह्मणणस्यचवार्थयुद्धादन्यत्रापिजल पिंकोदारादोमृत्यनांसद्यःशौचं । यस्यचेच्छतिपार्थिवः । यस्यप्रेष्यस्यस्वकार्यतयाकदाचित्पृथिवीपतिः सद्यःशौचमिच्छति आइ वइतियदुक्तंतत्रविशेषमाहुः । उद्यतराइवेशस्त्रेदशवधर्महतस्यच । सद्यःसंतिष्ठतेयज्ञस्तथाशौचमितिस्मृतम् । सद्यःशौचमितियोजनम् । क्षत्र धोकारत्वादिः । शस्त्रविषादिदिग्धेः। यज्ञःपिंडदानादिरूपः । संतिष्ठतेसमाप्तिमेति । सद्यएवेत्यर्थः ॥ पराशरः ॥. ब्राह्मणार्थे विपन्नानादंडिनांपोग्रहेषुक । आइवेषुविमनानामेकरात्रमशोचकम् । अत्रदंडिनामितिविष्वपिसंबध्यते । ततश्चायमर्थः । गोब्राह्मणाथैगोरहे

·शुद्धि-
1990
यमः
युद्धेचदंडेनमृतानामेकाहोरात्रमशोचम् । एवमेवहारलता । अत्रदंडिनामित्यत्रदिनाभितिरत्नाकरे पाठः । बंदिनांचौगादिगृहीतानांत
दशायामेवमरणेएकरात्रमशोचमितिव्याख्यातम् । बृहस्पतिः । डिवाहवेविद्युताचराज्ञागोविप्रपालने । सद्यःशौचइतस्याहुस्यहचान्ये
महर्पयः । अत्रशोरभिमुखड़तस्यसद्यःशौचम् । लगुडादिनापरंमुखहतस्यत्रिरात्रमितिव्यवस्थितविकल्पार्थश्चकारः ।
डिवाशनिहतानांचतथैवप्राणसविणाम् ॥ नदीश्वापददष्ट्रिभ्यःस्थःशौचविधीयते प्राणसत्रिणामितिपरार्थप्राणत्यागिनामित्यर्थः
नदीतिजलाशयोपलक्षणम् । श्वापदानखायुधास्तराऋक्षादयःदंष्णिोदशनायुधाःसर्पवराहादयः एतन्नद्यादिमरणेसद्यःशाचं
गांतिकेप्रायश्चित्तेकाम्येचत्रिवेणीसंगमादोमरणेसद्यःशौचानुवृत्तोशंखलिखितो अथशस्त्रानाशकाग्निरज्जुभृगुजलप्रमापणेष्वेवमेव
अनाशकमभोजनम् एतदपिसद्यःशोचंकाम्येप्रयागादोशस्त्रादिनामरणेप्रायश्चित्तेमरणांतिकेज्ञेयम् तदयंसद्यःशौचादिवोधकसम
स्ताखंलकार्थः संमर्दहतानांशस्त्रशून्यकलहमृतानांराज्ञाहतानांगोब्राह्मणार्थजलपंकादिमनानांसंग्रामेशस्त्रसंमुखहतानामरणांति
केकाम्येकमणिप्रयादीप्रायश्चित्तेचशस्त्रजलाग्निश्वापदादिभिर्मूतानांचसयःशौचम् । सकलस्यापिराजाज्ञयासद्यःशोचं । ब्राह्मणायें
गवार्थेचदंडेनविपन्नानांसंग्रामेचंदेडनविपनानांबंदीकृतानांमृतानामेकाहोरात्रमशोचं लगुडसंग्रामपराङ्मुखहतस्यत्रिरात्रमशोचं
पराशरः । उपसममृतेचेवसद्यःशौचविधीयते । एतच्चप्रचुरोपसोपवसन्नियतविषयमितिभाति । उपसर्गमरणसंपूनाशौचस्याप्रामाणि
कव्यवहारविषयत्वात् । तथाच
तथाच । आपद्यपिचकष्टायामित्यत्रसद्यःशोचेऽत्यंतदुर्भिक्षऔपसर्गिकात्यंतमरणादिपीडायांनाशाचामि
तिहारलताकारआईस्म । तथाचदक्षः ॥ स्वस्थेकालेत्विदंसर्वसूतकंपरिकीर्तितम् । आपद्गतस्यसर्वस्यमृतकोपनसूतकम्
॥१॥

·यत्तूपसृज्यतइत्युपसर्गइत्यवदितोपसर्गमरणेसद्यः शौचंत्रणपाकपरंपरयामरणेसंपूर्णाशोचमिति । व्याख्यातकैश्चित् । तन्मतेऽबाहिर भीवेभसर्गस्याज्ञानमबहि वेचवणपाकपूर्वावस्थायांमरणेऽनध्यवसायएवस्यादितितद्विभावनीयम् । अथसपिंडायशोचम् । . तत्रबार स्पतिः । दशाइनसपिंडास्तुशुध्यंतिप्रेतसूतके । विराणसकुल्यास्तुस्नात्वाशुध्यतिगोत्रजाः । सपिंडाः सप्तपुरुषावधयः स्वयंश्याः सकुल्या दशपुरुषावषयः । तदूधगोवजाः । प्रेतसूतप्रेतेस्तकेचेत्यर्थः मनुः । गुरोः प्रेतस्यशिष्यस्तुपितृमेधसमाचरेत् । प्रेतहारेः समंतत्र दशरात्रंणेशुध्यति । अम्पार्थः यः शिष्योवेदाध्येतागुरुकुलेतिष्ठन्गुरोः संस्कारंकरोति । सदशरात्रेणशुध्यति । गुरुलक्षणमाद । अल्पवाबहु वाध्यम्यश्रुतस्योपकरोतियः । तमपहिगुरुविद्यादिति । श्रुतस्याध्ययनंतम्यवेदविषयस्योपकरोतीत्यर्थः । यहमित्यनुवृत्तोगौतमः । आचा यतत्पुत्रस्त्रीयाज्यशिप्येषुचैवमिति आचार्यउपनयनपूर्वकसांगवेदाध्यापकस्तस्मिनतत्पुत्रेचमृतेतत्पन्यांचमृतायांशिष्यस्यत्रिरात्रम शोनं । ज्योतिष्टोमादियागंकुर्वतोयस्यसर्वदाआविज्यंक्रियतेसयाज्यः तस्मिन्मृतेसतिऋत्विजांत्रिरात्रमशोचंशिष्यस्योपनीयसांगवेदम भ्यापितस्यगुरुकुलस्थितस्यैवमरणेआचार्य्यस्यत्रिरात्रमशौचम् । मनुः । त्रिरात्रमाहुराशीचमाचाय्येसंस्थितेसति । तस्यपुत्रेचप ल्याचदिवाराममितिस्थितम् ।. दिवारात्रमहोरात्रमित्यर्थः । एतच्चाहोरात्रंशौचंशिष्यस्यनिवृत्ताध्ययनस्याचार्यपत्रीपुत्रयोरपिमरणे ज्ञेयम् । अंधीयानस्पतुतयोरपिमरणेत्रिरात्रंगीतमोक्तं । बृहस्पतिः । त्र्यहमातामहाचार्यश्रोत्रियेष्वशुचिर्नरः। मातुलेपक्षिणीरात्रि शिष्य विग्बांधवेषुच । अश्रोत्रियेत्वह कृत्समनूचानेतथागुरौ । मृतराजनिमज्योतिर्यस्यस्याद्विपयस्थितिः ॥ श्रोत्रियएकशाखाध्येता । कांशाखामघीत्यश्रोत्रियइतिबोधायनवचनात् । तस्मिन्स्वगृहेमृतेस्वगृहपतेत्रिरात्रमशौचम् । तथामिराः । गृहेयस्यमृतःकश्चिदसपि

·विवेक
शुद्धि-
॥१२॥
: कथंचन । तस्याप्यशौचविज्ञेयंत्रिरात्रमितिनिश्चयः अत्रासपिंडः श्रोत्रियः अश्रोत्रियत्वसपिंडेस्ववेश्मनिमृतेएकाहोरात्रम् । तयाचेक
रावमित्यनुवृत्तो विष्णुः । असपिंडेस्ववेश्मनिमृतइति अत्रासापिण्डोऽश्रोत्रियः । मातुलेपक्षिणीति मातुः सहोदरेभ्रातार शिष्येऽपियु
रुकुलानिवृत्ताध्ययनेमृतेपक्षिणीतिकृत्वाउपनीयवेदेकदेशमध्यापितेऽनुपनीयसंपूर्णवेदमध्यापिते च स्वगृहे मृते शिष्ये चाचार्यस्य पक्षिणी
ऋत्विजिमृतेश्नमानस्थपक्षिणीबांधवोमातृष्वनेयादिरवक्ष्यतेतन्मरणोपपक्षिणी । पक्षिणीतुपूर्वापरदिनसहितारात्रिः पूर्वापररात्रिसहितं
दिमंवा । अश्रोत्रियइत्यादि । अश्रोत्रियेचस्वगृहेमृतेऽहः कृत्स्नमहोरात्रंव्याप्यअनूचानः सांगवेदाध्येता तस्मिन्नेकग्राममृतेगुरोअल्पा
ध्यापकेमृतेएकमहोरात्रम् । एवमेवहारलता । मृतेराजनिस्वतंत्रेतद्देशाधिपेसज्योतिः । दिवामरणेदिनमात्ररात्रोमरणरात्रिमात्रमशोचंप्रजाना
मित्यर्थः । गौतमः । पक्षिणीमसपिडेयोनिसंबन्धेसहाध्यायनि असपिंडेसमानोदकेदशमपुरुषादूर्वज्ञायमानजन्यनामिकेमृतेपक्षिणी
सहाध्यायिनिचएकस्माद्गुरोः सहवेदमधीयानएवविनऐपक्षिणी । 'अन्यत्रैकाहः । योनिसंबंधेमतेपक्षिणी । योनिसंबंधाश्चमातृष्वसृपितृष्वस
मातुलमातुलानीमातुलपुत्रमातृष्वनेयपैतृष्वनेयोहित्रभगिनीभागिनेयाः श्वश्रूश्वशुरौ च तयाचयमइत्यनुवर्त्यमिताक्षराकारः । श्वशुर
योश्चभागिन्यांचमातुलान्यांचमातुले । पित्रोम्बसरितद्वच्चपक्षिणीक्षपयोनिशाम् । तथा मातुलेश्वशुरेमिगुरौगुर्वङ्गनासुच । अशौचंपक्षिणी
रात्रिभृतामातामहीयादि । तथा । संस्थितेपक्षिणीरात्रिदौहित्रेभगिनीसुते । अश्वश्रूश्वशुरमरणेपक्षिण्यशौचंनिर्गुणनामातृविषयमित्र
चस्वगृहेमृतेपक्षिणी । गुरुरत्र उपनीय किंचिद्वेदाध्यापकः । अनुपनीयकशाखाध्यापकश्चतादृशगुरोः पत्रीगुर्वङ्गनातयोम॑तयोः पक्षिणी ।
जाबालः । समानोदकानांत्र्यहंगोत्रजानामहः स्मृतं । मातृवंधोगरोमित्रमंडलांधिपतौतथा । गुरुर्वात्रवेदांगाध्यापकः । मातबांधवाः
॥१२॥

·।. परिभाषिताः । माबु पितृष्वसुः पुत्रा मातुर्मानुःस्वसुःसुताः । मातृमातुलपुत्राश्वविज्ञेयामातृबांधवाः ॥ तेषुमृतेष्वेकाहः । मंडलाधिपतो राजनिमृतेएकाहः .! बोधायनः । त्रिरात्रमहोरात्रमेकरात्रमितिकुर्वीत । आचार्योपाध्यायतत्पुत्रेषुत्रिरात्रमृविजामपि । शिष्यसतीर्थ्य सब्रह्मचारिषुत्रिराममेकरात्रमितिकुर्वति यथासंख्यमन्वयः । उपाध्यायोऽत्रयत्किंचिदध्यापकः । ऋत्विाचतिसतम्यर्थेपष्ठी । ऋत्विक्षु मृतेवित्यर्थः । एतच्चयजमानगृहएवमृतेषुत्रिरात्रयजमानम्यज्ञेयम् । शिप्येऽपिगुरुकुलमृतेत्रिरात्रं । सतीर्थः समानगुरुकः । सत्रह्मचारीसंमानाचार्य: । एकरात्रपदनुभयत्रदिनमात्ररात्रिमात्रंचालक्षयति शुध्येदित्यनुवृत्तौविष्णुः । आचार्येमा तामहेऽतीतेत्रिरात्रेण । अनौरसेषुपुत्रेषुनातेषुचमृतेषुच । परपूर्वाभार्यासुमूनासुचमृताच ॥ आचार्यपत्रीपुत्रोपाध्यायमातुलश्व शुरश्वश्रश्वाशुसंसहाध्यायिशिष्येषुचैकरात्रेणम्पदेशराजनिच अनौरसेपुऔरसंवर्जयित्वाएकादशविधपुत्रषुजातेषुमृतेषुचत्रिरात्रं परंपूर्वासुपूर्वपरिगृहीतासुभार्यासुत्रिरात्रं. अत्रयद्यपिइदंत्रिरावाभिधानत्रैवर्णिकविषयमितिरत्नाकरशुद्धिविश्वयोर्व्याख्यानंतथापिति शेपानभिधानात्सर्ववर्णविषयतयासर्वप्रामाणिकानुमतत्वाचातुर्वर्ण्यतामाधारणमेव विज्ञेयं । हारलतादिष्वपिविशेषोनोक्तः । आचार्य शब्दःपन्नीपुत्रयाविशेषणम् । उपाध्यायोयन्किचिदध्यापकः । मातुलादयःप्रसिद्धाः . । सहाध्यायीवदेकदेशसहाध्येतासंपूर्णवेदेसहा ध्यायिनिवृत्ताध्यायिनश्च । शिप्योऽन्योपनीतोवेदंसांगमध्यापितः स्वदेशराजःस्वकर्मस्थः । एतेषुमृतेषुएकरांत्रं मानुलोत्र मातृवेमात्रेयः । मातुःसोदरेपक्षिणी । मातुलादिषुम्बगृहमृतेषुत्रिरात्रं । तथाचप्रचेताः मातृष्वमृमातुलयोःश्वश्रश्वशुस्योरोक ANA

·बुद्धि-
विजिचोपरतेत्रिरात्रम् । • याज्ञवल्क्यः । अनौरसेषुपुत्रेषुभार्यास्वन्यगतासुच । निवासराजनिप्रेतेतदहःशुद्धिकारणम् ॥ अनौ
रिसाःपुत्राःअसंवर्णाःभायीश्वासवर्णाःसवणेषुपुत्रेषुसवर्णभार्यासुचत्रिरात्रम् तथाचशंखः अनौरसेषुपुत्रेषुभायस्विन्यगतास्व
पि । परपूर्वासुचस्त्रीषुत्रिरात्राच्छुद्धिरिष्यते अत्रभार्यास्वन्यगतासुधिरावंसजातीयोत्कृष्टजातीयपुरुषांतरगासुमृतासुप्रसूताच
विज्ञेयम् । अपकृष्टजातीयगमनेमापातकित्वादशौचाभावादितिहारलता । एवमेवमिताक्षरापि । तथाचशंखलिखितो । अन्यपूर्वा
सुंभार्यासुकृतकेषुसुतेषुच । नानध्यायोनोदकक्रिया । अत्रअन्यपूर्वाभार्यासतीपुनरधमजातीयगाकृतकःपुत्रोऽशास्त्रीयःकल्पितस्तयो
मृतयोन शोचंनोदककियाइतिरत्नाकरः ब्रह्मपुराणे । आदावन्यस्यदत्तायांकुत्रचित्पुत्रयोदयोः । पितुर्यचत्रिरात्रस्यादेकंतत्रस
पिंडनम् ॥ एकामाताद्वयोर्यत्रपितरोद्वौचकुवचित् । तयोः स्यात्सूतिकादेवयंमृतकाद्वापरस्परम् । अस्यार्थः । आदोप्रथममन्येन
विकाहितातेनैवजनितपुत्रायदाअन्यमाश्रितातेनापिजनितपुत्रोभवतितदाद्वयोरापिपुत्रयोमरणेप्रसवेचद्वितीयपितास्त्रिरात्रम् एवं विधेच
विपयेतत्सपिंडानामेकरात्रम् एकामाताइत्यादि एकमातृकभित्रपितृ भयोःपुत्रयोर्मध्येएकस्यप्रसवेमरणेचेतरस्यमातृजात्युक्तमशो
चम् । परपूर्वास्वन्यगतासुचभार्यासुअनोरमेषुपुत्रेषुचयत्प्रतियोगिकभार्यात्वंयत्प्रतियोगिकंपुत्रत्वंतस्यैवत्र्यहाशौचम् । भार्यापुत्रशब्दयोः
संबंधिशब्दत्वान्सपिंडानांत्वशौचांभावः । अतएवमिताक्षरायांप्रजापतिः । अन्याश्रितेषुदारेषुपरपनीसुतेषुच । गोत्रिणः स्नानशुद्धाःस्यु
त्रिरात्रेणैवतत्पिता ॥ तदयंसमस्तप्रकरणार्थः । सपिंडमरणेदशरात्रम् । अष्टमपुरुपादारभ्यदशमपुरुषयावत्सकुल्यमरणेत्रिरात्रंतदूर्घझा
यमाननामजन्मपरंपराकेज्ञातिमरणेपक्षिणी । अज्ञायमाननामजन्मपरंपराके अस्मद्गोत्रजइत्येवमाकारमात्रज्ञानगोचरमृतेस्रानमात्रं । भाचा
..
॥१३॥

·य्यमरणेतत्संस्कारकतुः शिष्यस्यदशरात्रम् । यदिसंस्कारंनकरोतितदाशिष्यस्यत्रिरात्रम् । आचायपत्नीमरणभाचाय्यपुत्रमरणंचा रुकुलस्थितस्यशिप्यस्यत्रिरात्रम् । गृहस्थितशिष्यस्यतयोमरणेएकरात्रम् । उपनीयकिंचिद्वेदाध्यापकेऽनुपनीयसंपूर्णवेदाध्यापकेचा रोमृतेपक्षिणी ।.तथाविधगुरुपन्यांचमृतायांपक्षिणी। यत्किंचिदध्यापकेउपाध्यायेमृतेएकरात्रम् । उपाध्यायपत्यांचमृतायामेकरात्रम् । उपाध्यायपुत्रेनमृतेएकदिनमात्ररात्रिमावा -1 आचार्यगृहस्थितशिष्यमरणेआचार्यस्यत्रिरात्रम् । उपनीयवेदेकदेशमध्यापितस्यानु पनीयसंपूर्णशाखामध्यापितस्यएकाहोरात्रं । वेदसहाध्यायिनिमृतेइतरस्यपक्षिणी यत्किंचित्पाठसहाध्यायिनिमृतेएकरात्रं ॥ समानब झन्थ्यएकम्मादधीयानेमृतेइतरस्यएकरात्रंसमानब्रह्मचर्येभिन्नाद्गुरोरीयानेऽपरस्यएकदिनमात्ररात्रिमात्रंत्रा संनिधिवासिनिमित्रे स्वगृहमृतेगृहस्थस्यात्रिरात्रं । अन्यस्मिन्मित्रेस्वगृहमृतेपक्षिणी । अन्यत्रमृतेमितएकरात्रं । श्रोत्रियेस्वगृहमृतेगृहस्थस्यत्रिरात्रं अश्रोत्रि येस् गृहमृतेएकंरात्र एकग्रामेश्रोत्रियेमृतेग्रामवासिनामेकरात्रं यजमानस्यगृहेमृते ऋत्विजित्रिरात्रं । अन्यत्रमृतेएकरात्रं । सदायांज्येयजमानेमृतेयाजकस्यत्रिरात्रं · । मातामहेमृतेदौहित्रस्यत्रिरात्रं मातामझामृतायांपक्षिणी । मातुलेमातृवमेयेमातुलपुत्रदोहि भागितयेचमृतेपक्षिणी. । भगिन्यामातुलान्यांमातृप्वसरिचमृतायांपक्षिणी । मातुलेवैमात्रयेमातुःपैतृष्वनेयेमातुर्मानृप्वमेयेमातुर्मा तुलपुत्रेश्वशुरेश्वश्वाश्यालकेचमृतेएफरात्रं निर्गुणजामातुः श्वश्रूश्वशुरमरणेपक्षिणी स्वगृहमृतेमातुलेश्वशुरेगुरो स्वगृहमृतायां मातृष्वसरिचत्रिरात्रं । स्वतंत्रराजनिस्वकर्मस्थेमृतेएकाहोरात्रंप्रजानाम् । अस्वकर्मस्थराजनिमृतेएकदिनमात्ररात्रिमावा । क्षेत्रमादि कादशपुत्रधुनातेषुमृतेषुचमातापित्रोखिरात्रं । क्षेत्रनादीनामपिमातापितृ मरणेत्रिपात्रं । · परपूर्वाअन्पगतासुचभार्यासुमृतासुप्रमूना ·त सुदि- 128॥ सुचत्रिरात्रं । एकमानकयोभित्रपितृकयोांवोः परस्परंजननमरणयोः स्वमातृजात्युक्तसंपूर्णाशोचंतयोमरणेप्रसवेचपितुस्त्रिरात्रं । त्सपिंडानांतयोमरणेएकरात्रमशोचंभवति । हीनवर्णगामिनीषुभार्यासुत्वशोचाभावः । अथनिहाराधशौचं । अंगिराः । यःकश्चिनिहरे प्रेतमसपिंडः कथंचन । सात्वासचेलःस्पृष्ट्वानितस्मिन्नेवाहिशुध्यति । निहरे दिनयेत् । इदंचधर्मबुद्ध्यानाथप्रेतवहनेशौचं । पराशरः । अनाथबाह्मणंप्रेतयेहरंतिद्विनातयः । पदेपदेयज्ञफलमानुपूर्याप्नुवंतिते । नतेषामशुभंकिंचित्पापंचाशुभकर्मणां । जलावगाहनात्तेपास द्यशोचंविधीयते । प्रेतसंस्पर्शसंस्कारीह्मणोनैवदुष्यति । वोटाचाप्यग्निदाताचसद्यः स्नात्वाशुचिर्भवेत् । संस्कारोऽत्रप्रेतप्रसा । अनिदानस्यपृथयुपादानात् । पेठीनसिः । असंबंधिद्विजान्वदित्वाचसद्यःशौचम् ।. संबंधेत्रिरात्रं सद्यःशीचंधर्मबुद्ध्यादाहा दो संबंधेसतित्रिरात्रं । मातुलमातृप्वोपादीनांयेषांमरणेअशोचत्वमुक्तंतेषांदाहादोत्रिरात्रमशोचं । तंचमातुलादयो व्यवस्थायांलिखति मनुः । अनुगम्येच्छयाप्रेतंज्ञातिमज्ञातिमेवच । सात्वास चलःस्पृष्ट्वामिंघृतंप्राश्यविशुध्यति ॥ ज्ञायनुगमनेआनिस्पर्शघृतप्राशनमात्रमधि कंविधीयते । भोचतुयथोक्तमेव । कूर्मपुराणे। अमपिंडंद्विजप्रेतं विप्रोनिहत्य बंधुवत् । अशिवाचसहोषित्वादशरात्रेणशुष्यति ॥ यद्यनंना तितेषांतुविरानेणततःशुचिः । अनदन्नन्नमवनवेत्तस्मिन्गृहेवसेत् ॥ सोदरेवतदेवस्यान्मातुराप्तेषुबंधुषु । निहत्तेतिनिहाराद्युपलक्षणं वाक्यांतरेवानादावपितुल्याशौचविधानात् गृहवासाभावेतदनभोजनेयथात्रिरात्रंतथानभोजनाभावेतद्वासेपित्रिरात्रंतुल्यन्या यात् । एतच्चसर्वनिहरणाद्यशोब्राह्मणनिहरणादोब्राह्मणस्येव । अन्यत्रविशेपोवक्ष्यते अन्यत्र विशेपोवक्ष्यते । कुराणे । यस्तैःसहाशनं कुर्याच्छ यनादीनिवहि । वनोवापरोवापिसदशाहेनशुध्यति ॥ आदिपदमालिंगनांगसंवाहनादिपरं ।। दशाहा पलझणं !! तदासीबापगमेनशुध्य 1980 ·तीत्यर्थः । तथा यस्तेषामन्त्रमन्नातिसकृदेवापिकामतः । तदशौचेनिवृत्तेसौनानंकृत्वाविशुध्यति ॥ तेषांब्राह्मणादीनामशोचेयासकदापि कामतोऽधिपूर्वमज्ञातिसयजातीयाशौचायभुक्तसतजातीयाशौचापगमेशुष्यति । शेपेचनानं । प्रमादतस्तुभोजनेकृतेनदोषः । दुर्मिहाबु द्विपूर्वकेभोजनेनिशेषमाह । यावत्तदनमश्रातिदुर्भिक्षोपहतानरः । तावत्यहान्यशौचस्यात्प्रायश्चितंततश्चरेत् ॥ प्रायश्चित्तंबात्रत्रिग नंदुग्धपानमात्ररूपं । तयाचांगिराः । ब्रह्मक्षत्रविंशांभुक्त्वानदोषोस्त्यग्निहोत्रिणां ॥ सुतफेशावआशौचेचास्थिसंचयनात्परम् : भन्नसत्रप्रवृत्तांनामाममनमगार्हतं । भुक्त्वापक्वान्नमतेपांत्रिरात्रंतुपयःपिबत् ॥ ब्राह्मणादीनांत्रयाणामनिहोत्रिणांसूतकेसिद्धानमोनने दोमाभावः । मरणाशाचत्वस्थिसंचयानंतरंतत्सिद्धानभोजनेक्षेषाभाकः अनग्रिनामन्नमत्रप्रवृत्तानांनियमपूर्वकंप्रात्यहिकानदा यकानामामान्नेदोषाभावः । सिद्धान्नेभुक्तदोपएव ॥ तत्रत्रिरात्रंदुग्धमात्रपानंप्रायश्चित्तं । पयःपदंदुग्धपरमितिहारलता । अशोचतुत तुजात्युक्तमेवाशोचान भोजनेवाक्यांतरोक्तं । कूर्मपुराणे । दशाहे नशवस्पर्शोऽसपिंडस्तुविशुष्यति । यदिनिर्दहतिप्रेतंप्रलोभाक्रां तचेतनः । दशाइनद्विजःशुध्येद्वादशाहेनभूमिपः । अर्द्धमासेनवेश्यस्तुशूद्रोमासेनशुध्यति अर्द्धमासेनवेश्यस्तुशूद्रोमासेनशुध्यति ॥ यद्रात्रेणाथवाशुद्धिस्त्रिरात्रेणाथवा पुनः । ॥ अवचपात्रमशोचमापकालेमूलेनदाडेकृतअत्यंतापक्कालेदाइकृतेत्रिरात्रमितिविभागः । मनुः । अवरश्चेदरवर्णमवरंवाव रोयदि । अशोचेसंस्पृशेन्स्रहात्तस्याशोचेनशुध्यति ॥ अवरोहीनजातिः ॥ वरः उत्कृष्टनातिः । सयदिस्पृशेदहनाथनस्यशवस्य पजातीयः शवस्तजात्युक्तेनाशोचनाशोचेकालेनशुद्धयतीत्यर्थः । पराशरः । प्रेतीभूतंतुयः शूदंब्राह्मणोज्ञानदुर्बलंः । अनुमच्छेनी यमानंत्रिरात्रमशुचिर्भवेत् ॥ याज्ञवल्क्यः । ब्राह्मणेनानुमंतव्योनतुशूद्रकथंचन .। अनुगम्यांभसिनात्वाऽनिस्पृष्ट्वाघृतभुक्कुचिः ॥

·विवेक आचा तथा शुद्धि-इदंचसर्वथाशूद्रानुगमननिषेधेसति यदितुकायांतरेणापिशाशूद्रानुगमनमवननायंभवतितदास्नानादिनाशुद्धिः ब्रह्मपुराणे योसवर्णतुमूल्येननीत्वाचैवदहेन्नरः अशाचतुभवेत्तस्यप्रेतनातिसमंनृप ।। सर्वेवाः सजातीयंदग्ध्वाम्यहमशोचिनः । भांति ॥१५॥ परजातीय निर्दयपरजातिवत् सर्ववर्णानांस्वजातीयदाहेयदिदंत्रिरात्रंतनकृते तदन्न भोजनतद्हवासयोरेयः करोतितत्पर च । तथा । आचार्यचाप्युपाध्यायंगुरुंचापितरंचवा । मातरंवास्वयंदग्ध्वाव्रतस्थस्तत्रभोजन ॥ कृत्वापततिनोतस्मात्प्रेतात्रं तत्रभक्षयेत् । अन्यत्रभोजनंकुर्यात्रचतेः सहसंवसेत् ॥ एकाहमशुचिर्भूत्वाद्वितीयेहनिशुध्यति ।। त्रतस्थोब्रह्मचारी मर्यादिकंस्वयंदग्ध्वातद्गुहेभोजनंकृत्वापततिव्रतानाधिकारीभवतितस्मात्तत्रगृहन्ननभक्षयत ॥ दाहयित्वातुमूल्येनपुरेपेतंभ वेत्ततः । 'अशौचंदशरात्रंतुशिप्यस्येतिविनिश्चयः ॥ वेतनदानेनपरद्वारायदागुवादिकंदाहयेत्तदाशिष्यस्यदशरात्रमन्यथाऽन्यदेवेत्यर्थः तथा । ब्राह्मणोनदहेच्छूद्रमित्रवाप्यन्यमेववा । मोहादग्धाततस्त्रावास्पृष्ट्वाऽग्निप्राशयेद्धृतम् ॥ उपवासरतःपश्चात्रिरात्रेणविशु- ध्यति । सर्वेषांस्यादहोरात्रंस नुगमनादपि ॥ शवस्पर्शविधानोक्तं विहितंसार्ववणिकं ॥ अत्राह्मणस्यशुदायत्रिरात्रमुक्तंतत्पुत्र भ्रात्रादिरूपस्यशदस्यदाहेद्रष्टव्यं संबंधरहितशूद्रदाइयत्तदशौचतुल्यमेवाशोचंब्राह्मणवनैसर्वेषांसर्वाऽनुगमनेऽहोरात्रंशवस्पर्शविधा नोक्तमिति प्रकस्मार्थोपसंहारः । तदियमत्रव्यवस्था ब्राह्मणस्यधर्मबुद्ध्यानाथमृतत्राह्मणोद्वहनतथाविषत्राह्मणदाडेचस्नानमात्रे णशुद्धिःः । तथाविधमृतब्राह्मणानुगमनेस्नानानंतरमनिस्पर्शनवृतप्राशनेकृत्वाशुद्धिः । । यदिघृतप्राशनंनभवतितदातमहोरात्रंव्याप्या शुद्धि उदासीनस्पस्नेदेनदाहादोकृतेएकरात्रमशोचं । मातुलमातृष्षयतृप्यनेयमातुलपुत्रमातुलानीमातृष्वमृपितृष्वसभाम ॥१८ ·नीभागिनेयमातामहमातामहीदोहित्रभगिनीपतिजामातृश्वशुरवश्यालकशिष्याचार्याचार्यपुत्राचार्यपत्रीगुरुगुरुपत्रीगुरुपुत्रधाज्यऋत्विग्मातु मातुलमातृष्वनेयमातुःपैतृष्वनेयमातुर्मातृष्वसमातुर्मातुलपुत्राणां दाहादो कृते त्रिरात्रम् । • दाहादिकृत्वामृतसंबंधिगृहे योवसतितत्सिद्धानंचभुक्ततस्यमृतजात्युक्तमशौचम् यस्तन्मृतसंबंधिगृहेवसतितदन्ननभुक्तयोवातनंभुक्ततद्वडेनवसतितस्पत्रिरात्रम शौचम् । योबुद्धिपूर्वकंयस्याशोचेन्नमनातितस्यतदशौचसमानमेवाशौचम् । शेषेचनानम् । प्रमादतोशोच्यत्रभोजनेदोपाभावः दुर्भिक्ष बुद्धिपूर्वकमापियावदशौचानमनातितावदेवाशौचम अशोचापगमानंतरेत्रिरात्रंदुग्धपानरूपंप्रायश्चित्तम् । मूल्येनप्रेतदइनवहनयोः कृत यो ह्यनात्युक्तमशोचम् । अशौचिभिः सहशयनासनालिंगनांगसंवाहनानिकृत्वातत्त नात्युक्ताशोचम् । शिष्यस्यगुरूपाध्यायाचार्यद्वारेमू ल्येनपाद्वाराकारितेदशरात्रशौचम् । ब्रह्मचारिणः पित्रादिदाइंकृत्वाएकरात्रम् । क्षत्रियाणांचातुर्वर्णानुगमनेऽहोरात्रम् । ब्राह्मणस्यक्षत्रिय पानुगमनेऽहोरात्रम् । शूद्रस्यशवानुगमनेत्रिरात्रम् । प्रसंगेन शूद्रशवानुगमनेनानाग्निस्पर्शघृतप्राशनः शुद्धिः । पारस्करः । अस्थिसंचय नादाग्यदिविषोऽश्रुपातयेत् । मृतेशूद्रगृहंगत्वात्रिरात्रेणविशुध्यति ॥ अस्थिसंचयनादूर्वमासंयावद्विजातयः । दिवसेनेवाध्यंतिवा संसांक्षालनेनच ॥ स्वजातदिवस नवव्यात्क्षत्रियवैश्ययोः । मासंयावदितिगद्राशीचकालव्याप्येत्यर्थः । स्वनातरितिशूद्रस्य । ते नायमर्थः । शूद्रस्याद्रेऽसपिंडेमृतेऽश्रुपातने एकाहः । शूदेमृतेऽश्रुपानने क्षत्रियवैश्ययोदयंहाच्छाद्धः तथा मृतस्ययावद . स्थीनिब्राह्मणस्पहुतान्यपि । तावद्योबांधवस्तत्ररोतितद्वांधवैःसह ॥ स्नानात्तस्यभवेच्छुद्धिस्ततस्त्वाचमनं भवेत् । अबधियात्रामणस। ततस्त्वाचमनमितिस्रानानंतरमाचमनंचेत्यर्थः । तथा । अनस्थिसंचयादियोरोतिचत्ववैश्पयोः । ततःस्रातःसचेरस्तुहिये ·शुद्धि- १६॥ .. विशुध्यति ॥ सचेलसानमन्येषामकृतेप्यस्थिसंहये । कृतेतुकेवलंघनक्षत्रपिटशूद्वजन्मनाम् ॥ अस्थिपंचयनादूर्भमहोरात्रेणशुष्यति अनस्थिसंचितशूद्रेब्राह्मणारौतिचेजडः ॥ ततःस्नातःसचेलस्तुशुध्ये दिवसेंस्त्रिामः ॥ सलमानमित्यादिनाऽकृतप्यस्थिांचये या न्येषांक्षत्रियादीनांशुद्रेमृतेऽश्रुपातनेसचैलंचानमुक्तंतत्तद्गमनाभावपक्षेऽन्यथा यह क्षत्रविशोः । एकाहः शूद्रस्यपूर्वोक्तः । कूर्मपुराणे । अस्थिसंचयनादागेकाहःक्षत्रवेश्ययोः । अन्यथावसज्योतिब्राह्मणेनानमेवच ॥ इदमेकाहविधानणवत्सववेश्ययोः ॥ मृतयोरश्रुपा तनविप्रस्यगुणहीनयोः ॥ तयोमरणेअश्रुपातनेद्वितीयेऽहनिपूर्णेध्यापर्यंतेनब्राह्मणः शुभ्यति । अस्थिसंचयादित्यादिवास्येनपूर्वोक्तेन । अन्यथेतिअस्थिसंचयनेकृतेसज्योतिर्यदिवाऽश्रुपातनंतदादिनातनयदिरात्रौतदाराव्यतेनशुद्धिरित्यर्थः । शुध्धेदित्यनुवृत्तो विष्णुः सर्वस्यैवप्रेतस्यबांधवैः सहाश्रुपातेकृतेस्नानेनाकृतेऽस्थिसंचयनेसचे उस्रानेनाचमनेन वरिप्रस्यशुद्धिः । इदंतगृहगमनाभावपक्षेज्ञेयम् तदयंप्रकरणार्थः असपिंडेमृतेत्राह्मणेतद्गत्वातबंधुभिःसहाश्रुपातमस्थिसंचयनात्पूर्वकृत्वासचैलसानेनाचमनेनच शुद्धिाह्मणस्य अस्थिसंचयनानंतरंमानमात्रेण । क्षत्रियेमृतेऽस्थिसंचयनात्पूर्वरोदनविप्रत्ययईनवेश्येऽपियान । अस्थिसंचयनादूर्धक्षत्रियोश्येचदिन मात्ररात्रिमात्रया । शूद्रेमृतेऽस्थिसंचयात्पूर्वरोदने विप्रस्यत्रिरात्रं । अस्थिसंचयेएकाहोरात्रं । क्षत्रियेवेश्येवमृतेऽस्थिसंचयात्मक्षत्रियोश्य योरथुपातेसचेलनानम् । अस्थिसंचयानंतरसानमात्रं । शूद्रेमृतेक्षत्रियवैश्ययोरस्थिसंचयनात्पूर्वद्यहेन । तदनंतरंदिनमात्रणामात्रणेमा। अमृतेहादस्याश्रुपातेऽस्थिसंचपनात्पूर्वमेकाहेन । तदनंतरंसपलसानेन । यदितुमृतगृहगमनंकृत्वेवाश्रुपातपतितदासर्वस्मिन्वर्गसव स्यास्थिसंचयात्पूर्वसचलनानेन · । तदनंतरस्नानमात्रेणशुद्धिः । इतिनिहाराद्यशोचं । अथानशाचिनः । तत्प्रचेताः । कारवः शिल्पिमो ·विद्यादासीदासास्तथैवच । राजानोराजभृत्याश्वसद्यःशौचा:प्रकार्तिताः । कारवः शूर्पकारादयः । शिल्पिनश्चित्रकाररजकादयः । वैद्याश्चिकि त्सकाः । दासीदासःकर्मकराः । रामानोभूपतयः । राजसेवकाः । एतेसद्य शौचा:सद्यस्तत्क्षणादेवशौचंशुद्धियेषाएवंभूताभवति । एतेषा मशौचनभवत्येवेत्यर्थः । अस्मिन्प्रकरणेरुद्यःशौचशब्देनाशौचाभावएवोक्तइति । शुद्धिबिबरत्नाकरौ । अयेचाशौचाभावः कास्मभृती नांप्रतिनियतएव स्वशिल्पादकार्यअस्पृश्यत्वप्रतिषेधरूपोज्ञातव्यः । न तु सर्वेषुदानश्राद्धादिधर्मकृत्येष्वशौचाभावः । तथाचविष्णुः । अ शौचनराज्ञाराजकर्मणिन वतिनांव्रतेनसत्रिणांसवेनकारणांस्वकर्मणिराज्ञामाज्ञाकारिणांनदेवप्रतिष्ठाविवाहयोः पूर्वसंभृतयोः प्रति नामारब्धव्रतानांसत्रिणीदाने कृतसंकल्पानांदेवप्रतिष्ठाविवाहयोः पूर्वभृतयोः प्रारब्धयोः । एवंचकर्मविशेषेअशौचाभावविधैरन्यत्रसं ध्यावंदनादिकादृष्टकर्मणिस्वस्वजात्युक्तमेषामशौचमवतिष्ठते छंदोगपरिशिष्टेकात्यायनः नत्यजेत्सूतके कर्मब्रह्मचारीस्वयंव चित्. । नदीक्षणात्परंयज्ञनेकृच्छादितपश्चरन् । पितर्यपिमृतेनेषांदोषोभवतिकर्दिचित् । अशोचकर्मणोन्तेरयात्र यहवाब्रह्मचा रिणां । सूतकमितिमृतकस्याप्युपलक्षणं । ब्रह्मचारीसूतकेअशौचेस्वकर्मब्रह्मचर्याश्रमविहितनत्यजेत् । यज्ञेदीक्षणात्परंदीक्षणीयेप्टेरनं तरमशौचेसत्तिस्वकंकर्मनत्यजेत् . याज्ञिकः याज्ञिकः दीक्षणात्पूर्वत्वशोचेवृत्तयज्ञेप्यशौचमवतिष्ठतएवेत्यर्थः । तपस्वीकृच्छादितपश्चर स्वकंकर्मनत्यजेत् एतदप्यशौचाभावविधानंतत्तत्कर्मविषयमेवमन्तिरेत्व शोधमेव एषांकर्मणोन्तेब्रह्मचर्य्यदीक्षातपो रूपस्यान्तेअवसानेस्वजात्युक्तमशोचंभवति ब्रह्मचारिणःपुनःपिरपिमरणेवतचर्यावसानेत्र्यहमेवाशौचंभवति 1. यदाह मनुः । भादिष्टोनोदकुर्यादाव्रतस्यासमापनात् । समाप्तेतूदकंकुत्रिरात्रमशुचिर्भवेत् समाप्तेतूदकंकुर्यात्रिरात्रमशुचिर्भवेत् ॥ आदिष्टमादेशोयुरोमादिवासुषु । ३ ·1१७॥ प्याइत्यादिकोअस्यास्तीत्यादिब्रह्मचारी । ब्रह्मपुराणे । गृहीतमधुपकस्ययजमा ऋत्विजः । पञ्चादशोचेपतितेनभवाद निश्चयः ॥ एवंचमधुप ग्रहणात्पूर्वमशोचोपनिपाते अशौचंभवत्येवत्यर्थः । तथा । गृहीतनियमस्यापिनस्यादन्यस्यकस्य चित् । निमंत्रितेषुविप्रेषुप्रारब्धेश्राद्धवमणि ॥ तथा नैष्टिकस्याथवान्यस्यभिक्षार्थप्रस्थितस्यच । वानप्रस्थस्यवान्यत्रसा धिकारस्यसर्वदा ॥ प्रतिग्रहाधिकाराचनिवृत्तस्यनविद्यते । नैष्टिकस्य नैष्ठिकब्रह्मचारिणः यावज्जीवब्रह्मचारिणः । अन्यस्यचतुर्थी श्रमिण असेंचिमिक्षाग्रहणेदोषाभावः । उपकुर्वाणस्यतुब्रह्मचारिणोगृहस्थस्यचाशोचिभिक्षाग्रहणेदोपः । वानप्रस्थस्यअन्यत्रव मादन्यत्रग्रामेसाधिकारस्यभिक्षाधिकारिणोऽशोचिभिक्षाग्रहणेदोषाभावः अन्यस्यापि सर्वप्रतिग्रहनिवृत्तस्याभिक्षामात्रवृत्तेरशी चिभिक्षाग्रहणेदोषाभावः । जाबालः. ब्रह्मचारिणिभूपेच यतोशिल्पिनिदीक्षिते । यज्ञेविवाहेत्रेचसूतकंनकदाचन अवयतेः संन्यासिनएवात्यन्तमशोचाभावः । अन्येषांकालविशेषकार्यविशेषेचाशोचाभावोवाक्यान्तरात् । ब्रह्मपुराणे । अपिदातृ गृहीतोश्चस्तकेमृतके तथा । अविज्ञाते नदोषःस्याच्छाद्धादिषुकदाचन ॥ विज्ञातेभोक्तुरेवस्यात्प्रायश्चित्तादिकं क्रमात् । विज्ञातेऽशोचेसतियोभुक्तस्यभोक्तुःप्रायश्चित्तमित्यर्थः तथा भोजनाःतुसंभुक्तेविप्रेषिपद्यते । यदाकश्चित्तदो च्छिशेपत्यक्त्रासमाहिताः आचम्यपरकीयेनजलेनशुचयोद्विमाः । विप्रे:भोजनासंभुक्तेसतिदातुःकश्चिद्यदिविपद्यतेनियेत तदोभुक्तशेषत्यक्त्वाद्विवाः परकीयेनजलेनाचम्यशुचयोभवन्तीत्यर्थः विपत्तरुपलक्षणतयाप्रसवेप्येवंज्ञेयम् । तथा विवाइयज्ञयोर्मध्येसूतकेसतिसंतरा । शेषमन्नंपरैर्दद्यादातॄन्भाक्तश्च न स्पृशेत् ॥ ॥ . परैर्दद्यादितिविवाहेपज्ञेचप्रवर्त्तमानेमध्ये 1. -- ·। सुतकेमृतकेचपतिते. शेषमनमपरः परद्वारादापयेत् एवंसति दातृन भोन्नमस्पृशेदोषहातशेषः । तथा । दानविवाइयज्ञेचसं ग्रामेदेशविप्लवे । मापद्यपिचकष्टायांसद्यःशौचविधीयते ॥ दानेतुलापुरुषदानादौ । विवाहेचारब्धेदेशविप्लवेराष्ट्रभङ्गेचाशोचाभावः । संग्रामे मृतस्यान्येषांसद्यःशोचंभवति । कष्टायामापदियासाभोवनप्राणनाशसंभाव्यमानेप्रतिग्रहकर्त्तव्येसूतकंनभवतीत्यर्थः । यमः । देवेभये समुत्पनेप्रधानांगे विनाशिते । पूर्वसंकल्पितेचार्थताम्मन्नाशोचमिप्यते ॥ देवेभयेदुभिक्षोपसर्गमरणादोजातेप्रधानांगेनृपतोपचकेण नाशितेराष्ट्रपलवसत्यशेचस्वस्वजात्युक्तंनभवतीत्यर्थ पूर्वसंल्पितंयतकिंचित्पुष्करिण्यादिधर्मकार्यमझौचात् पूर्वमारब्धं तत्र सर्वप्रजननमरणेसत्यशोचंनभवतीत्यर्थः अत्रचसमस्तएवप्रकरणेतत्तत्कार्यविशेषेवाशीचाभावोनसर्वकार्यअशौचाभावहत्यवधात व्यम् ॥ इतिरुद्रधरकृतौशुद्धिविवकेजननमरणयोः शुद्धिपरिच्छेदः अथाधिकारिणः । तत्रमरीचिः मृतेपितरिपुत्रेणक्रिया: कार्याः प्रयत्नतः । बहसः स्युर्यदापुत्राः पितुरेकत्रवासिनः ॥ सर्वेषान्तुमतंकृत्वाज्येष्ठेनेकेनयत्कृतम् । द्रव्येणचाविभक्तनसवैरेवकृतंभवेत् ॥ पुत्रेणद्वादशाविधपुत्रेण । तत्रापिज्येष्ठस्यप्रशंसा यदितुतस्यक्षतादिनाऽनधिकारस्तानियतकालकर्त्तव्येषुप्रेतश्राद्धेषुकनिष्टस्याप्यधि कारः । तत्राप्यौरसस्यपुख्यतयाधिकारः । तदभावपुत्रिकापुत्रस्यतयोरभावक्षेत्रनादीनामधिकारः । पूर्वपूर्वाभावेउत्तरोत्तराणां । तथाच मनुः । आज्यविनायथातैलंसद्भिःप्रतिनिधिःस्मृतः । तथैकादशपुत्रास्तुपुत्रिकोरसयोर्विना । पुत्ररक्षणमवक्ष्यते । लघुहारीतः । सपिण्डीकरणयावत्प्रेतश्राद्धानिपोडश पृथळेवसुताःकुर्युःपृथद्रव्यामपिक्वचित् छन्दोगपरिशिएकात्य यनः पितामहः पितुःपश्चात्पंचत्वं यदिगच्छति । पत्रिणकादशाहादिकर्तव्यं श्राद्धपोडशम् । नैतत्पोत्रणकर्त्तव्यंपुत्रवाँधेपितामहः AHAS ·धादि ॥१८॥ " विष्णुपुराणे । पुत्र प्रोत्रप्रपौत्रोवातद्वदाप्रासंततिः । सपिंडसंततिश्चापिक्रियाहीनृपजायते ॥ एषामभावेसर्वेषांसमानोदकसंततिः । मात पक्षस्यपिण्रेनसंबंधोयोजलेनच ॥ भ्रातृसंततिरित्यत्रधाताचतत्संततिश्चेतिद्रष्टव्यम् । मातृपक्षस्यपिंडेनसंबन्धोमातृसपिंधमातृपक्षस्यनले नसंबंधोमानपक्षसमानोदकइत्यर्थः कुरद्धयेपिचोच्छिन्नेस्त्रीभिःकार्यात्रियानृप । .संघातान्तर्गत पिकार्यातस्यसक्रिया ॥ च्छित्रबन्ध रिक्यानाकारयेदवनीपतिः । स्त्रीभिरिति ॥ यथाविध्यपरिगृहीतामि संघातान्तर्गतेरितिविदेशंपस्थितानाम् । सार्थान्तर्गतरित्यर्थः । गमिन्ना बन्धवोयस्यसच्छिन्नबन्धुस्तस्यरिक्थाद्धनात् । ल्यब्लोपे पंचमी । तेनसर्वबन्धुहीनस्यधर्मप्रदायकस्मोचित् तद्वारातदोवदेहिककारये दित्यर्थः । तथा। पूर्वाःक्रियामध्यमाश्चतथाचेवोत्तमःस्मृताः । त्रिप्रकाराःक्रियाश्चैतास्तासांभेदानशृणुष्वमे ॥ आदाहोद्धार्यायुधादिस्पद्य न्ताश्चयाक्रियास्ताः पूर्वामध्यमामासिमास्येकोद्दिष्टसंज्ञकाः । प्रेतेपितृत्वमापनेसपिण्डीकरणादनु । क्रियन्तेया क्रियाःपित्रोःोच्यन्तेतान पोतराः । तत्रविभागमाइसएव । पितृमातृमपिण्डैस्तुसमानसलिटेस्तया ॥ संघातांतर्गत पिराज्ञावाधनहारिणा ॥ पूर्वाः क्रियास्तु कर्तव्याः पुत्रायरेक्चोत्तराः । दौहित्रवानर श्रेष्ठकार्यास्तचन्येस्तथा । मृताइनिचकर्तव्याः स्त्रीणामयुत्तराःत्रियोः । प्रतिसंवत्सरयावदेकोद्दिष्टविधा नतः ॥ अवपितृमातृसपिंडादयः पूर्वक्रियांकु.युनोत्तरांमध्यमक्रियात्वेषामनियमः पुत्राद्याभ्रातृसंततिपर्यन्ताएवोत्तरक्रियायामधिकारिणः दोत्रिरितिपुत्रिकापुत्रविषयकमितिकल्पतरुः । गौतमः । पुत्राभादेसपिण्डामातृसपिण्डाः शिष्यापादयः । तदभावऋत्विमाचार्याः । एतच भ्रात्राद्यभावेसविद्रष्टव्यं । तथाचप्रचेताः । पुत्रोभ्रातापितावापिमातुलोमुरुरेवच । एतपिरप्रदाञयाः सगोत्राश्चैवबान्धवाः ।। भ्रातेत्यविशेषोप कानात कानिष्ठचमत्रविवक्षितम । तत्पन्यभावकनिष्टभ्रातराधिकारः। तदभावेज्यशरयतदभावपितः । यतु । मपुत्रस्यपितादद्यानानुजस्य made ·तभायमः ॥ इतिछंदोगपरिशिष्टक्चनं तद्भातृसंभवपितुरनधिकारबोधक कनिष्टधात्सद्भावेज्येष्टभ्रातुरनधिकारबोधकम् । शंखः । पितुः पुत्रेणकर्तव्यापिंडदानोदकक्रिया । पुत्राभवितुपत्नीस्यात्पन्यभावेसहोदरः । भार्यापिण्डंपतिर्दद्यात्पत्येभार्यातथेवच । श्वादेव मुपांचैवतंदभावसपिण्डकः ॥ अपुत्रायाः पत्याःपिंडंपतिर्दद्यात् । यत्तु नजायायाःपतिर्दद्यादपुत्रायाआपिकचिदितिकात्यायनवचनं । त दमरिणीतभार्याविषयं । तस्यापिपूर्वपतिसद्भावेउत्तरस्योनधिकारः । तदभावत्वनन्यगत्याउत्तरस्येवाधिकारः । ब्रह्मपुराणे । नकदाचि स्वमोत्रायश्रादेकार्यमगोत्रनैः । मसमाप्तवतस्यापिकर्त्तव्यंब्रह्मचारिणः ॥ श्राद्धतुमातापितृभिनतुतेषांकरोतिसः । नित्यंगुरुकुलस्थस्य गुरु:सब्रह्मचारिणः ॥ निरन्वयेसपिंडेतुमृतेसतिदयान्वितः । तदशौचंपुरातीवाकुर्यात्तपितृवत्कियाम् ॥ सगोत्रायेति स्वंगोत्रं विद्यमानंयस्यसस्वगोत्रः । तेनायमर्थः । विद्यमानस्वगोत्रस्यासगोत्रणमातृसपिंडादिनाराज्ञा वा न श्राद्धंकार्यम् ॥ ब्रह्मचारिणोपिश्राद त्रियकर्त्तव्यं । ब्रह्मचारिणातुमातृपितृश्रा नकर्त्तव्यं । अन्याभावेतुवाक्यान्तरेणदाहादिकर्त्तव्यम् । ब्रह्मचर्यसमाप्तोत्र्यहाशीचं श्राद चजव्यम् । यदितुब्रह्मचारिणःसपिण्डोपिनभवतितदापितृवत् यथापितापुत्रस्यश्रादादिकंकरोति तथाऽसपिण्डोपियुरुरशी चार्दिककृत्वाश्राद्धकुर्यात् । तथा । त्रयाणामाश्रमाणांचकुर्यादाहादिकांकियां । यतःकिञ्चित्रकर्त्तव्यंनचान्येपांकरोतिसः ॥ तथा । भ्रातुीतास्वयंचक्रेतद्भार्याचेत्रविद्यते ॥ तस्यभ्रातृसुतश्चक्रेयस्यनास्तिसहोदरः ॥ अत्रसहोदराभावभ्रातृपुत्रस्याधिकारको धनात् । बहूनामेकजातानायक पुत्रवानभवेत् । सर्वतेनेवपुत्रेणपुत्रिणोंमनुस्त्रवीत् ॥ इतिमनुवचनंपितृव्यादीनांपुत्रित्याविदेश कंतुधातपुत्रस्यपुत्रत्यातिदेशकमिति यक्कमेवरतीयते । अन्यथापूसाहातपुत्रस्येवाधिकारस्यात् । याबदच हिवाचनिक ·। मिलिन्यायासातपुत्रस्यानत्वातिदाकंनमनुषचनमित्यवसीयते बहीनासकाली नामकाचयात्रिणी भवेत् । सर्वास्तेनेवपुत्रेणपुत्रिण्योमनुरवीत् ॥ इत्यतिदेशेपिसत्यपिसपनीपुत्रेपत्युरेवाधिकारः । नचैपितृव्यानांसपत्नीमातु अपुत्रित्वातिदेशेकिंफचमितिवाच्यम् पुत्रित्वातिदेशेनपुत्रामनरकगमनाभावस्यसपत्नीमातुश्चपुत्रित्वेसपिण्डनसभवस्पतालस्य विद्यमानत्वात् । तथा । दत्तानांचाप्यदत्तानांकन्यानांकुरुतेपिता । चतुर्थे नितास्तेषांकुरिन्सुसमाहिताः . ॥ दत्तानां बाद जामामित्यर्थः । मातामहानादौहिना कुर्वन्यहनिचापरे । तेपितेषांप्रकुर्वन्तिद्वितीयेनिसर्वदा ॥ जामातुःश्वशुराश्चकुस्तेपातेपिक्स बता मित्राणांतदपत्यानां श्रोत्रियाणामुगोस्तथा। भामिनेयसुतानांचसर्वेषांत्वपरहनि । श्राद्धंकार्यन्तुप्रथमंत्रात्वाकृत्वान लकियां ॥ राज्ञिमृतेऽसपिण्डेतुनिरपत्येपुरोहितः । मंत्रीवातदशौचंतुपुमचीवाकरोतिसः । । मंत्रीवातदशीचंतुपुमचीवाकरोतिसः । अत्रदौहित्रबामातृप्रभृनीनांसपि डाभावेऽधिकारः । तेषांचद्वितीयाहे तेषांचद्वितीयाहे । श्राद्धविधानंचास्थिसंचयश्राद्धपरंआधश्राद्धंतुचतुर्थदिनएवकर्त्तव्यं संबन्धेसतित्रिरावमि तिदादादिकरणत्रिरात्राशोचाभिधानात् । दाहायकणेतुयथोक्तस्वस्वाशौचापगमेदौहित्रादिभिसधश्रादकार्यम् तया ब्राम पस्त्वन्यवर्णानांनकरोतिकदाचन । कासाल्लोभाद्रयान्मोहात्कृत्त्वातजातितांत्रजेत् ॥ पुत्राःकुर्वन्तिविप्रायक्षवविदशुदयोनयः । तादृशेभ्यःपुत्रेभ्योनकरोतिकदाचन ॥ स्वमाताकुरुततेपातेपितस्याश्चकुर्वते ॥ तथा । ब्रह्मणेननकर्तव्यंशूद्रस्यत्वोदैहिकं ॥ सूत्रे पबाबामणस्यविनापारशवास्वचित् ॥ पारझवस्तु यंत्राझणस्तुशदायांकामादुत्पादयेत्सुतम् ॥ उबायांचाप्यनूायांसमापशवम ॥ शुदस्यत्वभूमभाषामालस्यपुत्रस्य पितृश्राद्धेपोनर्भवत्वादधिकारः क्षतायवाक्षतायांपापोनर्भवतिवचनात् । तथा । मात्र IP..97 ·...... शयनंभर्नुः पालयतीव्रतस्थिता । पत्न्येवदद्यात्तत्पिपडंकृत्समथेलभेतच ॥ अत्रचप्रकरणे । 'अपुत्रस्यचयापुत्रीसापिपिडादाभवेत् तस्यापिडान्दशेतान्याएकानेवलिःक्षिपदित्यादिवाक्यानिपुत्राभावेदुहितुरधिकारबाकानीतिरलाकरव्यवस्थापितं तश्राद्धक ल्पतरुस्मृतिसारकृतार्नानुमतं । ताभ्यांसिद्धवत्पुत्राभावेपन्यास्तदभावेसहोदरस्येत्येवमेवलिखनात् व्यवहारोपितदुभयानुसारी अतोव्यवहासनुरोधेनरत्नाकरलिखितमप्युपेक्षित । अत्रचापुत्रस्यचयापुत्रीत्यादिवाक्यानिसपिण्डाद्यभावेदहिवाधिकारबाघकातिव्य वस्थापवितव्य । यत्रतुव्यवहारविरोधोनापततितत्रयथारनाकरमवव्यवस्था । मार्कण्डेयपुगणे । स्त्रीणामप्येवमेवेतदेकोद्दिष्टप्दा हवं । सपिंडीकरणतासांपुत्राभावेनविद्यते ॥ प्रतिसंवत्सरंकार्यमेकोद्दिष्टनर:स्त्रियः । मृताइनियथान्यायनृणायददिहोदितं ॥ स्त्री राणामप्येवमेवेतियादृशेनसंबन्धनपितृव्यत्वादिनापुरुषाणामेकादशाहादितादृशेनसंबन्धेन पितृव्यपत्रीत्वादिनास्त्रीणामपितत्कायमित्य । तदेषग्रकरणार्थः । मृतस्यत्रीविधानियाभवति । पूर्वामध्यमाउत्तराचेति । तत्र दाहमारभ्याशौचांतयावापिंडदानाक्किानि यापूर्वाकिया .1 अशोचापगमानंतरमेकादशाहादिसपिंडनपर्यन्तामध्यमा । तदूर्वमेकोद्दिष्टरूपाउत्तरा । तत्रयोदशविधानामपिपुत्रा णांत्रिविधासुक्रियास्त्राधिकारः । तेषुचौरसः श्रेष्ठः । तदभावेपुत्रिकापुत्रः ततः पूर्वपूर्वाभावेउत्तरोत्तरोधिकारी । तेच भौरसपुत्रि कापुत्रक्षेत्रनकानीनसहोटमूढोत्पन्नपोनर्भवापविद्धदत्तकीतकृत्रिमस्वयमुपगतपारशवाः तत्रचाविभक्तानामविभक्तानांपुत्राणांमध्येपूर्वी पांमध्यमायांचक्रित्यायायोग्यस्यज्येष्टस्येवाधिकारः । ज्येष्ठस्यक्षतादिनाऽनधिकारे नियतसमयकर्त्तव्येष्वेकादशाहादिषुकनिष्ठस्पाप्य धिकारः। उत्तरक्रियायांतु सर्वेषामाधिकारः । पुत्राभावेपोत्राधिकारी तदभावप्रपौत्र तदभावेपत्नी तदभावेसहोदरः कनीयान् तदभावे ·आदि- २०॥ ज्येष्ठः तदभावेपितातदभावभ्रातृपुत्रः तदभावपूर्वक्रियायांमध्यमाक्रियायांसपिण्डाऽधिकारः. तदभावेदुहिता तदभावेसकुल्याः भावभातृसपिण्डाः तदभावेमातृसकुल्याः कुलद्वयाभावेमातरः तदभावयथाकथंचित् परिगृहीताः स्त्रियः तदभावेएकसार्थप्रयाताः तद भावेराजोद्देशेनधनग्राहकोधिकारीपितृहीनापौत्रप्रपौत्रौ सपुत्रयोरपिपितामहपितामहयोः 'पार्वणे श्राद्धेऽधिकारिणो । मृतस्यकन्याविवा हेकन्यादाताप्पाभ्युदयिकैधिकारी । असमाप्तपइवर्षस्यपूर्वक्रियामातभ्रातृपित्रादयोधिकारिणः । असमाप्तद्विवर्षस्यपूर्वक्रियापि नास्तिकिन्तुभूमिनिखननमात्रं । स्त्रियाभापिद्विवर्षाभ्यंतरेभूमिखननमात्रम् तदूचं विवाहात्पूर्वपूर्वक्रियामात्रम् । तत्रपिताधि कोरीतदभावभ्रात्रादिः उढाया त्रिविधासुक्रियापुत्रोधिकारी तदभावपतिः तदभावेसपत्नीपुत्रः तदभावस्नुपातदभावेपोत्रः तदभावे प्रपौत्राः तदभावेसपिंडाः तदभावेसकुल्याः तदभावेपितृसपिंडाइतिश्राद्धमंजरी । शूद्रस्यापारणीतस्यद्विवर्षापूर्व क्रियामात्रम् तत्रधात्रादिरधिकारी । परिणीतस्यत्रिविधाक्रियातकपुत्रादिराधिकारीपूर्ववत् । केचितुअसमाप्तषईर्षस्यत्रैवार्णकस्यस्त्रीशूद्रयोश्चापरिणी तयोस्त्रिविधापिक्रिया अनुग्रहादिनानत्वावश्यकत्यिाहाति श्राद्ध कल्पस्मृतिसारो । गुरुकुलस्थितस्यशिष्यस्यभ्रातृपित्राभा वेगुरुराधिकारी गुरोरपिपुत्रपत्नीभ्रातृहीनस्यशिष्य यजमानस्यान्याभावऋत्विमिति ॥ अथा नधिकारिणः ॥ अथानधिकारिणः ॥ तत्रयाज्ञवल्क्यः । नब्रह्मचारिणःकुर्युरुदकंपतितानच । पाखण्ड्यमाश्रिताःस्तेनानवात्यानविकर्मिणः । गर्भभर्तृगु हश्चवसुराष्टश्चक्योषितः । उदकशब्द नावप्रकरणेदाहादिकमपिलक्ष्यतेसाहचर्यात पाखण्डावेदप्रामाण्यास्वीकस्तिनाअम्राह्मणसुवर्णातिरिकविषयकचौर्यवृत्तयः ब्रह्म सुवर्णहारिणःपतितत्वनैवग्रहणात् प्रात्याःस्वस्वोपनयनकालेकृतोपनयनाः विकर्मिणःआलस्यादश्रद्धयाचस्वकर्मत्यागिनो : .

·निंदितकर्मकरिश्चं सुराप्यइतिमद्यपायिकाःएतच्चत्रेवर्णिकस्त्रीविषयं ।.एतेब्रह्मचारिप्रभृतयोऽन्यस्योदकंनकुर्युः । मनुः । आदिष्टीनो) दककुमंदावतस्यसमापनात् । समाप्तेतूदकंकृत्वात्रिरात्रणेवशुद्धयति । आचार्यस्वमुपाध्यायंमातरंपितरंगुरुम् । निहत्यतुवतीप्रेतनव तेनवियुज्यते ॥ आदिष्टीब्रह्मचारीव्रतसमातिब्रह्मचर्या तानसमावर्तनंभाचार्यउपनयिसामवेदाध्यापकः । सुरुस्तुउपनीयसंपूर्णवेदाध्या पकः उपनीपवेदेवदेशाध्यापकश्च । उपाध्यायोयत्किञ्चिदध्यापकः । एतेषांमातापित्रोश्चवदनदहनादावन्याभावब्रह्मचारिणोदोपोनभव ति। वसिष्ठः । ब्रह्मचारिणः शवकर्मणावतानिवृत्तिरन्यत्रमातापित्रोरोवा । गुरुशब्देनाचार्योपाध्याययोरपिग्रहणं । अथोदकाधनहीः । तत्रमनुः। वृथासंकरजातानांप्रवज्यासुचतिष्ठताम् । आत्मनस्त्यागिनांचैवनिवत्ततोदकक्रिया ॥ वृथाशब्दःसर्वत्राभिसंबद्धयते वृथासंक रजाताअयथाभिधानसंकरजाताः । वृथाप्रव्रज्यासुवेदाविहितप्रवज्यासु । वृथाआत्मत्यागिनः शास्त्राविदितशरीरत्यागकतारः । तया.। पाखंडैमाश्रितानांच युक्तीनांचकामतः । गर्भभद्रुहांचैवसुरापीनांचयोषितां ॥ उदकाक्रियानिवर्ततइतिसंबन्धः । अथ पुत्रलक्षणम् . ! . तवनारदः ।' ओरसःक्षेत्रजश्चैवपुत्रिकापुत्रएवच कानीनश्चतहोढश्चगूढोत्पत्रस्तथैवच । पौनवोपविद्ध श्चदत्त-क्रीतःकृतस्तथा.॥ स्वयंचोप्रातःपुत्राद्वादशैतेप्रकीर्तिताः ॥ याज्ञवल्क्यः । पिण्डदोपहरश्चैषांपूर्वाभावपाःपरः ॥ तौरसलक्षणं । तत्रविष्णुः । अथद्वादशपुत्राभवन्ति । क्षेत्रेस्वयमुत्पादितः प्रथमपुत्रः । मनुः । संस्कृतायांचभायर्यायांमयमुत्पादयेत्तुयम् । तमोरसंनि जानीयात्पुत्रप्रथमकल्पितं ॥ देवलः ॥ सवर्णायां संस्कृतायांस्वयमुत्पादितमोरसंपुत्रविद्यादिति । सवर्णासमानवर्णा । अत्रसावण्यद्वि जातित्वेन विवक्षितं । यिब्रिाह्मणत्वादिनेवसावण्यविवक्षितस्यात्तदाबामणस्पविवादितयोःक्षत्रियावैश्ययोः स्वयमुत्पादितः सुतओरखो ·विक S ॥२१॥ स्यात्पुत्रान्तरेषुतस्यांतर्भावानास्त्येव । अतस्तस्यौरसत्वमेव । तेनशूद्रामात्रत्यागायसवर्णग्रहणमितिपारिजातः । अयमर्थः विवादि तासुत्राह्मणक्षत्रियवैश्यजातीयासुभार्यासुस्वयमुत्पादितः पुत्रमारेसः । अथक्षेत्रजलक्षणम् । विष्णुः । नियुक्तायांसपिण्डेनोत्तमवणेनो त्पादितः क्षेत्रजोद्वितीयः । मनुः । यस्तल्पजःप्रमीतस्पक्कीवस्यव्याधितस्यवा । स्वधर्मणनियुक्तायांसज्ञेयः क्षेत्रजःसुतः ॥ तल्पक लत्रम् तनातः प्रमीतस्यमृतस्यक्तीवस्यनपुंसकस्यव्याषितस्यभपत्योत्पादन प्रतिबन्धकदुश्चिकित्स्यरोगवतः स्वधर्मणघृताभ्यक्तत्वा दिना नियुक्तायाँपतिश्वशुरादिभिरनुज्ञातायां । तदयमर्थः । मृतस्यवाक्षमस्यवाभार्यायांपतिश्वशुरादिनियोगेनदेवरेणान्येनवो कृष्टजातीयेघृताभ्यङ्गादिमताउत्पादित क्षेत्रनःपुत्रःस्वक्षेत्रिणएव । यदातुनिरपत्योदेवरादिरत्रयदपत्यं भविष्यतितत् । क्षेत्रिणो ममसमानभविष्यतीतिव्यवस्थया अपत्यं उत्पादितवांस्तदासपुत्रोद्वयोरपिबीजीक्षत्रिणोः पिण्डप्रदोभवति । वदाहमनुः क्रियाभ्युपगमार्थेनबीजार्थयत्प्रदीयते । तस्येहभामिनोदृष्टीचीनिक्षेत्रिकएवच ॥ अथपुत्रिकापुत्रलक्षणं । विष्णुः । परत्वस्याः पुत्रःसमेवोभवेदिति यापित्रादत्तासापुत्रिकापुत्राविधिना प्रतिपादितापितृभ्राहीनापुत्रिकेव । वसिष्ठः । अभ्रातृकांप्रदास्या मितुभ्यंकन्यामलंकृतां ॥ अस्यांयोजायतेपुत्रःसमेपुत्रोभविष्यति । मनुः । अपुत्रोनेनविधिनामुतांकुर्वीतपुत्रिकाम् । यदपत्यं भवेदस्यांसम्ममस्यात्स्वधाकरम् । स्वधाकरंथाद्धादिकरमित्यर्थः तदेवव्यवस्थयायापित्रादत्ताचितितासतीयाच नदत्तासापिपुत्रि कातस्याःपुन:पुत्रिकापुत्रः । औरसानुवृत्तीयाज्ञवल्क्यः । तत्सम पुत्रिकापुत्रःऔरसतुल्यइत्यर्थः । सचमातामहस्यपिण्डप्रदः नारदेवल अकतावातापियाविन्देमहांसतं । पत्रीमातामहस्तेनदद्यापिण्डहस्दन मातामहस्येतिशेषः । यक्षतपत्रि ·कापुत्रस्यपितृमातामद्रोनिरपत्मोतदातयोरपिश्राद्धकारी । ताहदेवलः । तुल्यापुत्रिकापुत्रोदावादासोथवाभवत् । पितुर्मा वामहस्यापिनिरफ्त्यस्यपुत्रवत् ॥ मनुः । मातुःप्रथमतःपिण्डनिवपेत्पुत्रिकांसुतः । द्वितीयन्तुपितुस्तस्यास्तृतीयंतुपितु:पितः । भयपीनर्भवलक्षणम् । विष्णुः । चतुर्थःपोनर्भवः । यातुपत्यापरित्यक्ताविधवास्वेच्छयाथवा । उत्पादयेत्युनभूत्वासपोनभवउच्यते ।। पुनर्भूत्वापुनरुपान्तरेणसवर्णनात्मानविवाहयंपुत्रसुत्पादयेत् सपोनर्भवः । याज्ञवल्ल्यः क्षतावांवाक्षतायांवामातःपोनर्मव: सुतः । कात्यायनः । क्लीबंविहायपतितंयापुनर्लभतेपतिम् । तस्यांपोनर्भवोजातोव्यक्तमुत्पादकस्यसः । अथकानीनः । तत्र विपुः । कानीन-पंचमः । तथा । अप्रत्तादुहितायस्यपुत्रविन्देततुल्यतः । पुत्रीमातामहस्तेनदद्यापिण्डहरेद्धनम् । तमा यापितगृहेऽसंस्कृताकामादुत्पादयेत्सुतम् .सकानीनोमातामहस्यभवतीत्याइ । तदेवकन्यादझायामेक्सवर्णेनयः पुत्रउत्पादितः सकानी समातामहस्यैवश्राद्धकारी । यदितुवस्या परिणेतापिनिरपत्योभवतितदातस्यापित्राद्धकारीसः ।. तथारब्रह्मपुसणे अदत्तायांचयोजातःसवर्णनपितुग्रहे । सकानीनःसुतस्तस्ययस्मसादीयतेपुनः । यदितुकानीनस्यमातामहोनिरफ्त्यः कन्यापरिणे ताच निरपत्यस्तदाद्वयोरपिसादकातिं पारिजातः । अथगूढोत्पन्नः । विष्णुः । गूढोत्पन्नःषष्ठोयस्यतल्पजस्तस्यासो। मनुः । उत्पद्यतेगृहे यस्यनज्ञायतकस्यचित् । सगृहेगूढउत्पन्नस्तस्यस्याद्यस्यतल्पनः । तल्पं दाराः. । यस्यतल्पनीयस्यभार्यायांनातस्तत्पुत्र सभवतिबीजिनोऽपरिचयान्मातृजातीयवासायविहीनजातीयसंगमर्शकानभवतितच्छकायांकार्यानुपयुक्तएवसभवातिरत्नाकर विष्णुः । सहोद सप्तमःपुनः । मनुः यामर्भिणीसंस्क्रियतेज्ञाताज्ञातापिवासती वोदुम्समभोभवतिसाझतिरोध ·शाह ॥२२॥ ते । विवाहकालीनदोममत्रोमर्मिण्येवसंस्क्रियतेतत्सुतःसोटासपरिणेतुरेवभवति । अथदतका । विष्णुः ।- दत्तकमाष्टमः सचमातापित्रावायस्पदत्तस्तस्यस्यादितिशेषः । तथा । मातापितरौदद्यातायमद्भिःपुत्रमापदि । सदृशंप्रीतिसंयुक्तोसञयोदविषःसुतः॥ आपदिपुत्रगृहीतुः पुत्रासंपत्तोसहशंसवर्णयमातापितरोप्रीतिसंयुक्तौदद्यातांसदत्रिमोदत्तकः सुतः प्रीतिसंयुक्तावित्यभिधानात् भय लोभादिनादाननिषेधोबाध्यते । वसिष्ठः । शुक्रशोणितसंभवोमातापितृनिमित्तकस्तस्यप्रदानविक्रयत्यागेषुमातापितरोप्रभवतः नत्वेकपुत्रंदा प्रतिग्रहीयाद्रासदिसंतानायपूर्वेपानस्त्रीपुत्रंदद्यात्प्रतिगृण्हीयाद्वाअन्यत्रानुज्ञानाद्भर्तुः पुत्रप्रतिगृहीष्यन्वन्धूनायरा जनिचावेद्यनिवेशनस्यमध्येचव्याहृतिभिर्दुत्वाऽदूरेबान्धवसनिकृष्टमेवप्रतिगृण्हीयात । अस्यार्थः । मातृपित्रोः पुत्रदानादाव धिकारः पत्योसतिस्त्रियाः पत्यननुमत्यापुत्रंदानेऽनधिकारः । पत्यनुमत्यातुपुत्रदानेऽधिकारः । पत्यभावेनाधिकारएक । एकपुत्रस्पदा नादौद्धयोरप्यनधिकारः अथप्रतिगृहीताप्रथमतएवबन्धूनाहूयराज्ञेचकथायित्वास्वगृहमध्येस्वगृह्योक्तविधिनामाग्रस्थापनादिकला आधाएवाज्यभागमहाव्याहृतिसर्वप्रायश्चित्तप्राजापत्यस्विष्टकद्धोमान् नित्यान्कृत्वातत्रनैमित्तिकंव्याहृतिहोमकुर्यात् । ततोदोभान्तर वसंत्रवप्राशनादिपूर्णहोमान्तकृत्वापुत्रप्रतिमण्डीयात् । अदूरेबांधवसनिकृष्टस्वजनभूतमित्यर्थः । तदभावेसनिकृष्टमेव । एक्शन्दोऽप्यपः । तेनतदभावेऽसनिकृष्टमपीत्यर्थः अत्रराजनिबंधुषुचनिवेदनंदृष्टार्थमेवतस्यधनग्रहणेनिःशंकत्वार्थनत्वदृष्टाऽर्थमतोनिवेदनेतेषांधर्मवि शेषः । एवंचव्याहृतिहोमस्यपुत्रपतिग्रहांगत्वात् । व्याहृतिमन्त्रपाठेचस्त्रीशूद्रयोरनधिकारात् स्त्रीशूद्वयोर्दत्तकः पुत्रोनभवतीत्येवेति । मनुः । ऋक्थगोत्रजनंथितुनहरेंदत्रिमः सुतः । ऋक्थगोत्रानुगः पिण्डोव्यपेतिददतः स्वधा ॥ अस्यार्थः । दत्तस्यजनकमानावतिष्ठतेनच ·--- तदनगोत्रपादकत्वं च भवति । अस्यार्थः । दत्तस्यजनकगोनावतिष्ठते नचतद्धनंतलपत्यार्थतापित्रार्यमंतिकात् । संतुकीतःसुतस्त स्वसदृशोऽसदृशोपिवा । अस्यार्थः । मातापित्रो सकाशात् यंत्रीणीयात्सकीतः पुत्रः केतुरेवपिण्डप्रदः सदृशः सवर्णः- असदृशोऽ सवणे इति पारिजातः । प्रकाशकारस्तु अत्रयद्यप्यमहश इतिसामान्यतः श्रूयते तथापिहीनजातीयेनोत्तमनातीयः पुत्रोन ऋतव्यः - उत्तमजातीयेनहीनजातीयः पुत्रः केतव्यः · सजातीयएवपुत्रः केतव्यः सदृशासहशत्वगुणापेक्षयेतिमेधातिपिरोह । अथस्वयमुपगतः । विष्णुः। स्वयंचोपगतोदंशमः सचयस्योपगतस्तस्य । पुत्रइतिशेपः । मनुः । मातापितृविहीनीयस्त्यक्तीवास्या दकारणात् । आत्मानंस्पर्शयेद्यस्तुस्वयंदत्तस्तुसस्मृतः ।। अकारणादल्पापराधान्मातापितृभ्यांत्यक्तोमातापितृविहीनोवायःस्वय मात्मानंस्पर्शयेद्दद्यात् । तवाईपुत्रोभवामीत्येवंप्रकारेणस्वयमुपागतःपुत्रोभवति प्रतिग्रहीतुरेवपिण्डप्रदः । अथापविद्धः । विष्णुः । अपविद्ध स्लेकादश समात्रापित्रावापरित्यक्तोयेनगृहीतस्तस्य । •पुत्रइतिशेषः मनुः ॥ मातापितृभ्यामुत्सृष्टतयोरन्यतरेणा । पुत्रप्रतिगृण्ही यादाविद्धस्तुसंस्मृतः मातापितृभ्यांपातित्यव्यतिरेकेणदुर्गत्याभरणासामर्थ्यादिनापरित्यक्तोयेनपुत्रत्वेनगृहीतस्तस्यसोपक्दिः पुत्रोभवति । अथकृत्रियः । मनुः । मदृयंप्रकुर्वीतगुणदोषविचक्षणम् । पुत्रपुत्रगुणैर्युक्तंसज्ञेयः कृत्रिमः सुतः ॥ अवापिसदृश सदृशमुणइतिमे घातिथिः । । गुणदोषविचक्षणम् मातापित्रोरोईदेहिककरणाकरणेगुणदोषज्ञम् पुत्रगुणेःशुश्रूषादिभिर्युक्तंएवंभूतंयंपुत्रंकरोतिसकृति मापुत्रसंचपुत्रत्वकरस्यापिपिंडदानिजपित्रादीनांचपिण्डप्रदत्वंतस्पतिष्ठत्येत् । तत्रप्रकारः तत्रप्रकारः । शुभसमयेपुत्रकताम्रातःकिश्चिदभी एंवस्तुदवात्वममपुत्रोभोतवदेत् । नवपुत्रभूतोस्मीतिसप्रतिपदेत । वस्तुदानमत्राचारप्राप्तनत्वावश्यकं । पुत्रत्वकरणेचतंदुभवोरनुम ·स तिरेतयोजिकातनवाक्यविशेषस्यनपुरस्काराने अथशुद्रापुत्रः । विष्णुः । कानोत्पादितस्तुद्वादशः । पाचनतिलमणामनगवां पाशूद्रायामित्यर्थः । एवमेवरवाकरः । तचशूद्रापुत्रस्पटादशत्वकल्पांतरमेव । वस्तुबखयोदशवमेक्कत्रिमस्येषबहसकारयेषुद्वादशत्वे नपावत् । विष्णुस्मृतोतुकृत्रिमःपुत्र परिमाणितएवनेतितकशूद्रापुत्रस्यद्वादशत्वं । मनुः । यं ब्राह्मणस्तु शूदायां कामादुत्पादेयत्सुंतः। सा स्यबेक्शवस्तेनपारशवःस्मृतः ॥ पारयात्रेवपितृत्वाभिमतस्याकिश्चिदुपकुर्वन्नेवाऽल्पोपकारित्वात् पारशवः । सचजनपितुःपिंडमदापात्रा नूढशूद्रापातस्यपुत्रस्यजनकशूद्रश्रादादावतितरामायकारः याचशद्वस्यविवाहिताभार्थस्तितथाविधःपुत्रवतत्रापिसपुत्रएक शिकारीतिगृहस्पतिः । पुत्रास्त्रयोदशप्रोक्तामनुनायतुसर्वशः । संतानकारणात्तेपामोरसःपुत्रिकस्तथा ॥ भाज्यं चिना. यथा तेल मद्भिः प्रतिनिधिःस्मृतः । तथैकादशपुत्रास्तुपुधिकारसयोर्विना ॥ अत्र च यद्यपिक्षेत्रजादयः कथितास्तथापिक्षेत्रजापोनर्भवका नीनसहोटगूढोत्पन्नाःकलोनसंभवंतितेषानिदितत्वेनाभिधानात् । तथाचबृहस्पतिरेव । अनेकधाकृताःपुत्राऋषिभिर्येपुरातनः । न शक्यास्तेधुना कर्तुशक्तिहीन तत्क्षमं । तत्रनिंदितान्परिगणयति ॥ क्षेत्रजोगर्हितः सद्भिस्तथापोनर्भवः सुतः । क्रानिीनश्च सहो ढच गूढोत्पत्रस्तथैवच ॥ औरसपुत्रिकापुत्रयोरभावेदत्तकादयस्त्वनुज्ञाताएव । तथाचसएवाह । दत्तोपविद्धः क्रीतधकृत शौद्र स्तथैवच ।। जातिशुद्धाः कर्मशुद्धामध्यमारतेमुतामताः ॥ शोदःशूद्रापुत्र इतित्रयोदशपुत्राणांलक्षणम् ॥ अथासपिण्डादिलक्षणे तबमनुः। सपिंडतातुपुरुषेसप्तमोविनिवर्तते ॥ समानोदकभावश्च जन्मनामोरवेदने ॥ सप्तमेसत्यनन्तरंसपिण्डतानिवर्ततेइत्यर्थः । शंख लिसितो । सपिडिता तु सर्वेषां मोत्रतःसातपोरुपी ॥ पिंडयोदकदानं शौचाशोचंतदानुमं ॥ मत्रतःसंतानतःतदानुगसमंतादावनता ·मनुस्तंतदानुगतेनसप्तमपुरुषावधिसंतानजानांपरस्परंसपिंडतेत्यर्थः । ब्रह्मपुराणे सोपामेववर्णानांविज्ञेयासांतपौरुषी सापिंडताततःपश्चात्समानोदकधर्मता ततःकालवशात्तत्रविस्मृतर्जन्मनामाः । समानोदकसंज्ञानुत्तावन्मात्रापिनश्पति । सुमंतुः ब्राह्मणानामेकापिंडस्वघानामादशमात् धर्मविच्छित्तिर्भवतिआसप्तमातऋपथविच्छित्तिर्भवतिआतृतीयात्स्वधाविच्छि त्तिर्भवति : अन्यथापिंडशोचंक्रियाविच्छेदातब्रह्महतुल्योभवातिएकःपिंडस्वधासंबंधीयेपान्तेएकपिंडस्वधाः तेषांदशममव कृत्य परतोधमनिवृत्तिरशोचादिनिवृत्तिः । सप्तममधीकृत्यपरतोदायनिवृत्तिः । तृतीयमवधीकृत्यस्वधानिवृत्तिः श्राद्धादिनिवृत्तिः अन्यथाचतुर्थादाकू पिंडनिवृत्तीसप्तमादागृक्थविच्छित्तोएकादशादर्वाअशोचनिवृत्तीपापवानभक्तीत्यर्थः । मत्स्यपुराणे । ले पभाजश्चतुर्थाद्याः पित्राद्याःपिंडभागिनः ॥ पिंडदः सप्तमस्तेषांसापिंडयंसाप्तपौरुषं ॥ इदंप्रकारांतरमेव । कूर्मपुराणे । अप्रत्तानातथास्त्री णांसार्षिडयंसाप्तपोरुषं । प्रत्तानांभर्तृमापिड्यंग्राहदेवः पितामहः ॥ अप्रत्तानामविवाहितानांप्रत्तानांविवाहितानां । एवंचरत्नाकरलि खितैतद्वाक्यपोलोचनयायद्वसिष्ठवचने प्रत्तानांस्त्रीणां त्रिपुरुपमितिसापिण्डचंप्रतिपादितं तद्वाग्दानोत्तरविषयमितिप्रतिभातिकन्यामा मपिसप्तपुरुषावाघिसापिंडत्वव्यवहारात । अत्रचप्रकरणार्थः । अशौचभागिनांसमंमृतस्यच प्रसूतस्यच बीजिपर्यन्तगणनयासप्तपुरुषा भ्यन्तरत्वेसपिडता भवति । दशमपुरुषाभ्यन्तरत्वेसमानोदकताभवति । सेवसकुल्यता । ततःपरमस्मान्पुरुषात् अयंजातइतिज्ञा नाभावे । अस्मत्कुलजाहत्येवमाकारज्ञानमात्रगोचरागोबाइस्युच्यन्तेदशमपुरुषादनन्सरलायमानजन्मनामत्वेवान्धवपदव्यपदेशः । पविण्यशोचविधानमरणांतादेवेति ॥ इतिरुवघरकृतोशुद्धिविवेकेऽधिकारिनिहदितीकछिदः ॥ २ ॥ अथदेहाविद्रव्यादि।

·२४॥ तपमंदेशाद्धः । यमः । सत्यशोचंतपशोचंशोधमिद्रियनिग्रहः ॥ सर्वभूतदयाशोचंशोचमद्भिश्वपंचमं । बृहस्पतिः । परापवादी श्रवणपरस्त्रीणामदर्शनं ॥ एवच्छौचंश्रोत्रशोजिह्वाशोचमपैशुनं ॥ • प्राणिनामवघोऽस्तेयंशुचित्वंपादहस्तयोः ॥ असंश्लेषाणानिवृत्तिः शौचमित्यर्थः । मनुः । विष्णुः । सर्वेषामेवशौचानामर्थशौचंपरंस्मृतं ॥ यो|शुचिसिशुचिर्नमृद्वारिंशुचिःशुचिः ॥ मनुः । वसासु क्रमसृङमज्जामूत्रपिटकर्णविण्णखाः । ॥ श्वेष्माश्रुदूषिकास्वेदोद्वादशेतेनृणामलाः ॥ कर्णविटकर्णमलं । नखास्तुकृत्ताएवमल दूषिकानेत्रमलं . बोधायनः । आददीतमृदोयश्वपटसुपूर्वेषु शुद्धये ॥ उत्तरेषुचपदस्वाद्भिःकेवलाभिपिशुद्धयति ॥ पुरीपो सगेविष्णुपुराणं । एकालिंगे गुदेतितस्तथावामकरेदश ॥ उभयोःसप्तदातव्यामृदः शुद्धिमभीप्सता .॥ उभयोईस्तयोमि टितयोः वामहस्तपृष्ठेषट्मृत्तिकादेयाः पपृष्ठतइतिहारीतवचनात् । यमः । तिम्रस्तुपादयोदयाशुद्धिकामननित्यशः । एतच्चपतिपाद । तथा । तिम्रस्तुमृत्तिकादेयाः कृत्वातुनखशोधनं । हस्तद्वयइतिशेषः । केवलमूत्रोत्सर्गेदक्षः । एकालिंगेतु सव्येत्रिरुभयोरद्वयंस्मृतम् । सव्येहस्तेउभयोईस्तयोरित्यर्थः । ब्रह्मपुराणे । पादया गृहीत्वाचः सुप्रक्षालितपाणिना ॥ आच म्यतुततःशुद्धःस्मृत्वाविष्णुंसनातनं पादयो प्रतिपादमेकैकामद्देया । बौधायनः । मूत्रवरेतसःसमुत्समें शौचमितिशेषः । शंखः । मृतिकातुसमुदिष्टत्रिपर्वापूर्यतेयया ॥ इदमृत्तिकापरिमाणकथनंगुदंविहाय । तत्रतुदक्षः । अईप्रसृतिमात्रातुप्रथम मृत्तिकास्मृता । द्वितीयाचतृतीयाचतदद्धपरिकीर्तिता ॥ ऋम्पशृङ्गः यस्मिन्स्थानेकृतंशोचवारिणातशोधयेत् ॥ नशु दिस्तुभक्तस्यमृत्तिकायोनशोधयेत् ॥ मृत्तिकासंख्यामुक्त्वामनुः । एतच्छचंगृहस्थानांदिमुणब्रह्मचारिणी ॥ त्रिगुणतुवनस्थानी . H ·समिनिचतुर्मुणं । मापस्तंबः । अहिशोचंयथाप्रोक्तनिश्यतुतदिष्यते ॥ पथिपादस्तुविज्ञेय भात्ते कुयोग्रथावलं ॥ पी लियामा क्लिंबेसतियोगदितोऽनिशंकाभवतितत्परं । आत्तोरोगी । यमः । सफईमासुरथ्यासप्रविश्यग्रामसंकरं ॥ जंपाभ्यो मृत्तिकास्तिस्रःपद्यांतुद्विगुणाःस्मृताः ॥ अथप्रक्षाटनादिशुद्धिः । अंगिराः । ऊर्चनाभेः अपवित्रव्येणाविष्ठादिनाकरोमुकवायद मापश्यतेतवानम् । अधस्तात्तुशालनेनेवशुद्ध्यति । अधस्तानुक्षालनेनैवशुद्धयति । इंद्रियेचप्रविष्टस्यादमेध्ययदिकुत्रचित् ॥ मुखेपिसंस्पर्शगतंतवसानंवि शोधनं । विष्णुः । नाभरघस्तात्प्रबाहुषुचकापिकर्मलेः सुराभिर्मथैर्वापिढ़तो मृत्तोयैस्तदंगंप्रक्षाल्याचम्यातंद्रितःशुद्धयेत । अन्यत्रोप हतोत्तोयैस्तदंगप्रक्षाल्यमानेन । चक्षुप्युपहतउपोष्यत्रात्वापंचमव्येनदशनच्छदोपहतश्च । प्रबाहुःकफोरधोभागःपंचगव्येनमा शितेनशुद्धयेदितिशेषः । ऋष्यशृंगः । मद्यविमूत्रविणइभिःसंस्पृष्टमुखमंडलं ॥ मृत्तिकागोमोपात्पंचगव्येनशुद्धयति ॥ विष्ट पोत्यन्तमल्पादिवः । शांतातपः । रजकधर्मकृच्चैवव्याधजालोपजीविनः ॥ चेलनिणेजकश्चैवनट झेलूषकस्तथा ॥ मुखेभग स्तथावाचवनितासगातथा ॥ चक्रीवजीवध्यघातीग्रामकुक्कटशकरो ॥ एभिर्यदंगस्पृष्टंस्याच्छिरोवर्जद्विजातिषु ॥ तोयेनक्षा उनकृत्वा आचांतःशुचितामियात रजकोवस्त्ररंजनकर्तानटोनर्तक शेल्षोनाटकाद्यभिनेतामुखभगोमुखयोनिरितिप्रसिद्धःचक्री तोलिकध्वजीशौडिकः वदयघातीचोरादिवघनियुक्तः । अत्रशिरःसन्देननाभेरूज़लक्ष्यते । पेठीनसिः । उच्छिष्टरतोविण्मू संस्पृश्योन्मृज्याचम्पप्रयतोभवातत्रिःप्रक्षाल्बचतंदेश । अवनि प्रक्ष्याल्याचम्यप्रयताभवतीत्यन्वयः उच्छिएंमानवंस्पृष्ट्वा को वाषिताविधं ॥ तवहस्तोपादोषपाल्याचम्पादयति ॥ भोज्यंतचाविषमुच्छिष्टमेव भक्तादि ॥ यदंभ शोचनिर्मुक्तंक्षिात ·२५॥ प्राप्यविनश्यति ॥ प्राल्लाशचिनिनसंस्पृश्यांचम्पादयति । अशाचवलादतमामस्पृष्ट्वामलायाधुचिलितापसाल सिंइतिवाक्या: । बौधायनः । नावित्रस्यपरिपायोपस्पृशेदाचामेदित्यर्थः ॥ विष्णुः । पंचनसास्थ्योहस्पृष्ट्वाचामेत् । चाडालम्ले च्छभाषणेचनसास्थिभक्ष्यतरपंचनखास्थि । मापस्तम्बः रिक्तपाणिर्वयसग्द्यम्यापउपस्पृशेत् । शक्तिविषयेनमुहर्तमप्य प्रयतःस्यावरिक्तपाणिः शून्यहस्तोवंयसेपक्षिणे उद्यम्यपाणिमाचामेदित्यर्थः । दारीतः । देवत्ताभिगन्तुकाममाचामेत् । तथा । नो तीदसुपस्पृश्यमलपारगमनपूर्वमाचमितव्यमित्यर्थः । यमः । उत्तीयोंदकमाचम्यावतीर्यापउपस्पृशेत् । एवंस्याच्छ्यसायुक्तोवरुण शेवपूजितः ॥ मन्वाङ्गियोबृहस्पतयः । सुप्त्वाक्षुत्त्वाथभुक्त्वाचनिष्ठीच्योक्त्वानृतंवचः ॥ पीत्वापोध्येष्यमाणधाचामेत्प्रयतोपिसन् ॥ क्षुत्वाच्छिक्कांकृत्वेत्यर्थः । 'अवशयनादिकृत्वाद्विराचमनं कर्त्तव्यम् । वेदाध्ययनपूर्वकालेचद्विराचमनमित्यर्थः । वायुपुराणे । निधीषनेतथाभ्यने तथापादावसेचने ॥ उच्छिष्टस्यचसंभाषादशुच्युपहतस्यच ॥ संदेहेषु च सर्वेषु शिखामुक्त्वातथैवच ।। विनायज्ञोपवीतेननित्यमेवमुपस्पृशेत् । उष्ट्रवायमसंस्पर्शदर्शनेचान्त्यजन्मनाम् ॥ निष्ठीवनमुखेनश्लेष्मत्यागः निष्ठीवनादोकृते भाचमनम् सन्देहेषुचाचमननिमित्तसंझयेषुचमाचमनंकर्तव्यशिखामुक्त्वाविनायज्ञोपवीतेनेत्येताभ्यांशिखामोचनंयज्ञोपवीतत्या मधाचमनानिमित्तमुक्तं । तेनैतत्करणानंतर पुनर्बद्धाशिखांधृत्वाचयज्ञोपवीतमाचमनीयमित्यर्थः । संवतः । चारजणुंधावर नटमेवचः । एतानस्पृष्ट्वानरोमोहादाचामेत्प्रयतोपिसन् ॥ अथाचमनानुकल्पः ॥ मार्कण्डेयपुराणे । कुर्यादाचमनंस्पागोष्टल्या कुलीरालभनवापिदक्षिणश्रवणस्यच ॥ ययाविभक्तो तत्पूर्वाभाव ततः परं । नविद्यमानेपूर्वस्मिात्तरप्रातिरिष्यते ॥

·बुद्धशातातपः । वातकर्मणिनिष्टीव्यदंतश्लिष्टतथानृते ॥ क्षुतेपतितसंभाषेदक्षिणश्रवणंस्पृशेत् ॥ अमिरापश्च देवाबचंदादित्यानिलास्त था ॥ :एतेसशिविप्राणां श्रोत्रेतिष्ठंतिदाक्षिणे ॥ बांधायनः ।.मातृणभूमिमामयंवाउपस्पृशेत् ।.अथाचमनापवादः । देवलः । भोजनेदेखलंग्यानि.-निहत्याचमनंचरेत् । दतलामसहाय्यैठेपमन्येतदंतवत ॥ नतत्रबसपुर्यायत्नमुद्धरणेपुनः ॥ तंत्रात्य समझौचंच्यावृणधाद्वणेकृते ॥ आपस्तंब आपस्तंबः । नश्मश्रुभिरुच्छिष्टोभवत्यन्तरास्पृशद्रियावनइस्तेनोपस्पृशति.. दंतवईतलयंचाप्यंतर्मुखे भवेत् मांचांतस्पावशिष्टंस्यानिगिरनेवतच्छुचिः ॥ यच्चापीति आचमनानन्तरमपिप्रमाद तोपशिष्यदन्नकणाद्युपलभ्यतेमुखाभ्यन्तरेतन्निगिरनेवशुचिर्भवति । मनुः । स्पृशंतिबिंदवः पादोयआचामयतः परान् ॥ भूमिमस्ते समाञयानतेरप्रयतोभवेत् ॥ यमः । प्रयांत्याचमायास्तुशरीरोविष्टपोनृणाम् ॥ उच्छिष्टदोपोनास्त्यत्रभूमितुल्यास्तुताः स्मृताः ॥ मनुः। नच्छिष्ट्रकुर्वतेमुख्याविषुषोंगनयंतियाः ॥ मुख्यामुखभवाविषुषोंगनयन्तियांतिताउच्छिष्टनकुर्वतइत्यर्थः । अंगंगतासुच द्विरोमछेदनकरणक्षमास्वाचमनं । तथापीनासः । द्विरोमक्केदनेष्वाचामत् । अत्र्यङ्गिरसो । मधुपर्केतुसोमेच मामुपाणाहुती पुच । नोच्छिष्टस्तुभवोदिपायथात्रेचवंतथा ॥ अप्सुमपोझाने । एवमेवकल्पतरुः । प्राणाहुतिषुपंचपास्यां । शातातपः । दंतल मेफलेमुलेभक्ष्येनेहेत्तथैवच ॥ तांबूलेचेक्षुखण्डेचनोच्छिटोभवतिद्विजः ॥ फलेतितकषायेजातीफलादौसमाचारादित्याहुः प्रामा णिकाः । भक्ष्येकटुकपाये । मनुः । उच्छिष्टेनतुसंस्पृष्टोद्रव्यहस्तः कथंचन । अनिधायेक्तद्रव्यमाचान्तः शुचितामियाद ॥ द्रव्यहस्तोपदिदस्तएवालान्तः शुचितामामुयादितिर लाकरः । इदमंत्रानपानव्यतिरिक्तमित्याचारादर्शः । श्रास्पतिः प्रचरं

·॥२६॥
श्रावपानेसुयोच्छिष्टापस्पृशेत् । भूमोनिधायतव्यमाचम्पपचरेत्पुनः ॥ प्रश्नपरिवपणकुवाणः भवपालबदएकामदाष्वाता
स्वाकरः । भूमिनिहितस्पतुद्रव्यस्याभ्युक्षणं । तथा । भरण्येनुदकेरात्रीचौरव्याघ्राकुलेपथि । कृत्यामूत्र पुरीपंचदव्यास्तानदुष्यति ।
शोचंतुकुर्यात्प्रथमंपादोप्रक्षालयेसतः । उपस्पृश्यतदभ्युक्ष्यगृहीतंशुचितामियात् ॥ आपस्तम्बः । कृत्वामूत्रपुरपिंचद्रव्यहस्तः
कथंचन । भूमाक्वंप्रतिष्ठाप्यकृत्वासा यथाविधि ॥ तत्संयोगानुपक्कानमुपस्पृश्यततः शुचिः ॥ अथवानशुद्धिः । तत्रमनुः ।
दिवाकीर्तिमुदक्याचसूतिकांपतितंतथा । शवंतत्स्पृष्टिनंचवस्पृष्ट्वासानेनशुद्धयति ॥ माचम्यप्रयतोनित्यंजपेदशुचिदर्शने । सोन्म
ऋन्यथोत्साईपालमानीश्वशक्तितः ॥ नारंस्पृष्ट्वास्पिसोडसात्वाविप्रोविशुद्धयति । दिवाकर्कातिश्चांडाल उदक्यारजस्वलासूतिकाप्रसवे
स्यप्राप्तमानसमया। तत्स्पृष्टिनमिति । दिवाकीयादीनांसवेषांतच्छन्देनपरामर्शः । तेनचाण्डालादिस्पर्शः नचेत्यर्थः । एतच्चाकामकृतस्पर्श
विषयं । कामकृततुबृहस्पतिः। पतितंसूतिकामंत्यंशवस्पृष्ट्वातुकामतः ॥ स्नात्वासचेलंहुत्वाग्मिंघृतंप्राश्यविशुद्धयति ॥ सचेलमितियनम
लग्नापालेभवतितेनसहेक्सातव्यमित्यर्थः । सानचेदंजलाशयावमादनासंभवेउष्णोदकेनापिकर्त्तव्यं । यदाइशंखः । नित्यनैमित्ति
विवक्रियागरलकर्षणम् । तीर्थ भावपिकर्त्तव्यमुष्णोदकपरोदकैः ॥ अशुचिदर्शनेतुपावमानीः सोरान्मंत्रांश्चआचम्यप्रयतोजपेत् ॥ म
शुपिश्चांडालादितिरत्नाकरः । पावमान्य ऋविशेषाः । बहुत्वंचत्रित्वपर्यवासितं । अस्थिस्पर्शचावलानमकामकृते । कामकृतेतुब्रह्मपुरा
णे । मानुपास्थितुसंस्पृश्यस्निग्धनि दमेक्वा । सायाद्वांसस्पृशेत्सूर्यपश्यद्विष्णुमनुस्मरेत् । निवेदस्मिसंस्पर्शभकामकृते
आचमनमाविष्णुसक्तं । एतच्चसबैदिजास्थिस्पर्श । अन्यत्रतुकामकृते । वासष्टः। मानुषास्थिनिग्धंस्पृष्ट्वाचिरानमाशोचं । अनिषेत्वो
॥२६॥

·. समिति । अत्रसर्वक्रवाक्यतयायमयः। भक्ष्यपचनसास्थिस्पर्शदाताभावः । अभक्ष्यपचनखात्रहस्थिस्पर्श आचमन । सोहब्राह्मणा स्थिरपोऽकामकृतेनानम् । कामकृतेस्निग्धास्निग्धब्राह्मणास्थिस्पशेषानंगापनि सूर्यदर्शनविष्णुस्मरणं । निःस्वारणास्थस्प शंकामकृतेमाचमनमात्रम् । ब्राह्मणेतरमानुषसंबंधिस्निग्धास्थिस्पर्शकामकृतेत्रिरात्रमाशोचम् । अघिग्घबाह्मणेतरास्थिस्पर्शेऽकाम कृतेऽहोरात्रमाशोचम् । मनुः । वांतोविरिक्त स्नात्वाचघृतप्राशनमाचरेत् । आचामेदेवभुक्त्वान्नस्नानमैथुनिनः स्मृतम् ॥ वान्तकृतव मनः 'विरिक्तःकृतविरेक प्रकृताधिकविरेकवान् । एवंभूत्वासात्वाघृतंप्राश्यविशुद्धयतीत्यर्थः । मिलितंचेतद्वयंनिमित्तम् मथुनेद स्वतमनविरेकयोरितिविष्णुवचनादितिरत्नाकरः । आचामदित्यादिअन्नभुक्त्वावांतआचामेदेवनस्रायात् । तेनादिनांतरेवमनविरेकयोः माननिमित्तत्वमित्यर्थः । स्नानमेथुनिनइत्यपिऋतुकालमेथुनविषयं । तथाचशातातपः । ऋतौतुमर्भशंकित्वात्नानंमेथुनिनःस्मृतम् । अनू तोतुसदाकार्यशोचंमूत्रपुरीषवत् ॥ मूत्रपुरीषवदितिलेपाल्पत्वभूयस्त्वविषयतयाव्यवस्थितं । यमः । अजीणेभ्युदिताते श्मश्रुक मणिपेथुने । दुःस्व दुर्जनस्पर्शज्ञानमात्रविधीयते । अजीणेभ्युदये. सूर्योदयानन्तरंवांतेवांतसमुदितमेतनिमित्तंतेनपर्युषितवांतेखानाम त्यथैः । श्मश्रुकमणिश्मश्रुझोरेमेथुनेनुकाउएवनानं' । तत्नानंप्रातःकालेकर्त्तव्यमितिवृद्धाइतिश्रीदत्तोपाध्यायाः । दुर्जनश्चांडा लादिःदेवलः। वपाकंपतितंव्यंगमुन्मत्तंशवहारकं । मृतिकांसायिकांना रंजसाचपरिक्षुता ॥ भकुक्कुटवराहांचयाम्यान्संस्पृश्यमानवः सचेलंसशिराःसात्वातदानीमेवशुद्धयति . ॥ अशुद्धान्स्वयमप्यतान शुद्धश्चयदिसंस्पृशेत् । विशुद्धयत्युपवासेनतप्तकृच्छ्रेणवापुनः ॥ सायका प्रसरकारविती । कुच्छ्रेवापुनरितिवारंवारंकामकृतस्पर्शविषयं । तथाउपस्पृश्याशुचिस्पष्टतृतीयवापिमानवः । इस्तोपादो ·- सवायनप्रक्षाल्यानम्यादयति । अत्रचाण्डालादिस्पृष्टस्पर्शभज्ञानकृतेइस्तपादादिप्रक्षालनमाचमनंचज्ञेयम् कामकतेचा डालादिस्पृष्टस्पर्शसानमनूक्तं । तया । मानुपास्थिवसाविष्ठामार्तवमूत्ररेतसी । मजानंशोणितंवापिपरस्पयदिसंस्पृशेत् ॥ त्रा वापामृज्यपादानाचम्बसशुचिर्भवेत् । तान्येवनानीसंस्पृश्यपूतःस्यात्परिमार्जनात् । लेपादीनपज्यस्त्रात्वाचेतिक्रमः । पत्रव सादीनामपिमानुषसंबन्धिनामेवोपादांगसनिहितत्वात् । वादिस्पर्शश्चात्रनाभेरुपारनानहेतुः । ऊर्धनाभे करोमुक्त्वायदंगमुष हन्यते ॥ तवंशानमधस्तातुक्षालनेनेवशुद्धयति ॥ इत्यंगिरोवचनात् । अधःस्पशेतुक्षारनं आचमनमुभयत्र । बोधायनः ॥ भण्डालेनसहाध्वगमनेसचेलम्रानम् । इदंचकामकृतविपयं । चांडालस्यमुख्यतयातत्सहगमनाविषयमित्यर्थइतिरत्नाकरः । पराशरः चैत्यवृक्षश्चिति पश्चांडालासोमविक्रयी । एतांस्तुब्राह्मणःस्पृष्ट्वासचेलोनलमाविशेत् ॥ बोधायनः । शुनोपहतःसचैलोजलमन गाहेत । प्रक्षाल्पचतंदेशमनिनासंस्पृश्यपुनः प्रक्षाल्यपाझेचाचम्यप्रयतोभवति । शुनोपड़तःशुनास्पृष्टः । अत्रनाभेकर्षस्प शैवानंनाभेरषःस्पप्रिक्षाल्याचमनंचेतिव्यवस्थितोविकल्पइतिरत्नाकरः । हारीतः । श्वपचमुष्टिकप्रेतारकशवादिसंस्पृश्यदेवीरापइत्यं ताभिरंत लेखातःपूतोभवति ॥ श्वपचःश्वखादक टांकइतिप्रसिद्धः । मुष्टिकःशबरइतिरत्नाकरः । देवीरापइत्येता देवीरापोअपानमादि त्पद्यास्तिकचा अयंचप्रयोगोंवारंवारस्परों अन्यथानानमा । तथा । अजीर्णवांतश्मश्रुकर्माऽयोनिपशुदिवामेथुनममनेच अयोनि योनिव्यतिरिक्तमंगंपशुवादिःदिवादिनंएतेषुमेथुनगमनेअजीर्णवांतश्मशुकर्मणोश्वस्त्रानमित्यर्थः । पराशरः । श्वकाकेरवलीढत्यनसे विदलितस्यच । अनिःप्रक्षालनशौचममिनाचोपचूडनं ॥ अवलढिस्यजिह्वयास्पृष्टस्य । उपचूडनंशिवभिन्नामेपहिवाळ्यास्पर्श ·नम् च्यवनः । श्वानश्वपाकंप्रतधूमदेवव्यापजीविन । ग्रामयाजक्यूपचितिचितिकाष्ठमयमद्यभाण्डसलेईमानुषाास्थिशास्पृष्ट रजस्खलामहापाताकनंशवस्पृष्ट्वासचेलमंभोवमाह्यउत्तीर्यानिमुपस्पृशेत् . । गायत्र्यष्टशतंजपेत् । घृतंप्राश्यपुनःस्नात्वात्रिराचामेव । अत्राणिस्पर्शादिकामकृतेवारंवारस्प” । अन्यथास्त्रानमात्रम् । आपस्तम्बः । एकांशाखांसमारुह्यचंडालादिर्यदाभवेत् । अनश्चन्त्रा झुणस्तत्रखानेनशुचितामियात् ॥ कालिकापुराणे । स्पृष्ट्वारुद्रस्यनिर्माल्यंसवासाआप्तुत शुचिः ॥ निर्माल्यमापनीतमेवेत्याचा गदर्शः ।.व्यासः । भासवानरमानारखरोष्ट्राणांशु तथा ॥ शूकराणाममेध्यंचस्पृष्ट्वास्नायात्सलकं. ॥ भासोगोष्ठकुक्कुटदतिप्रसिद्धः गृधोवा । अत्रोवागस्पशेमानं ॥ नाभेरधोंगस्पर्शमृत्तायाभ्यांप्रक्षालनमाचमनंचवाक्यांतरेकवाक्यतया । याज्ञवल्क्यः । चाण्डालपुल्क सम्लेच्छाभल्लपारसिकादिकान् । मह.पातकिनश्चैवस्पृष्ट्वा सायात्सचेलकम् ॥ पुल्कसश्चांडालनातिभेदः म्लेच्छाः प्रसिद्धाः भिल्ला स्तद्भेदाःपारसिकायवना आदिपदेनतजातिभेदाविज्ञेयाः । मार्कण्डेयपुराणे अभोज्यसूतिकापंढमा राखुश्वकुछटान् ॥ पतिताप विद्धचांडालमृप्तहारांश्चधर्मवित् ॥ . संस्पृश्यशुद्धयतिस्त्रानात् उदक्यायामशूकरो । अत्रमाारस्पशेयदुपत्रानंतद्यदिमानारः पुरुषेणस्पृश्यत्तदाज्ञेयं . यदिमानारएवपुरुषस्पृशति. भाण्डादिवातदापुरुषादेरशौचाभावः । तद्विषयमेव मार्जारश्चसदाशुचिरिति विष्णुवचनामितिव्यवस्थेत्याचारादर्श अनुदकमूत्रपुरीपकरणे सचेलनानंउदकव्यतिरेकेणमूत्रपुरीपोत्सर्मा नंतांशोचविलंबेशोचंकृत्वाखानमित्यर्थः । ब्रह्मपुराणे उच्छिष्टेनाथविप्रेणविप्रःस्पृष्टस्तुतादृशः । उभौलानप्रकुरुतः सद्य एवविशुद्धयतः । लघुहारीतः । श्रविष्ठांकाकविष्ठांवाकंकगृध्रनरस्य । भच्छिमंचसंस्पृश्यसचेलोबलमाविशेत । उह, ॥ पेठीनतिः

·:
विवेक
॥२८॥
च्छिष्टस्तुसंस्पृष्टःप्रायश्चित्तंसमाचरेत् ॥ उपोष्यरजनीमेकांपंचगव्येनशुद्धयति । ॥ अघोच्छिष्टोमूत्राद्युत्सर्गेणाराद्धः । उहाँच्छिष्टो
भोजनोच्छिष्टः । जलमाविशत्सचैलंसायादित्यर्थः । सर्वत्रचारप्रकरणेजलमाविशेदित्यादिवाक्यानिवरुणस्नानोपराकानीत्याचा
रादर्शः । शंखः । रथ्याकर्दमतोयेनष्ठीवनाद्येनवापुनः ॥ नामेरुर्वनरःस्पृष्टःसद्यःनानेनशुद्धयति ॥ अत्रचाकरणेएषुनैमित्तिक
स्नानेषुमंत्रतर्पणेनस्तः । तथाचाप तंबः । अस्पृश्यास्पर्शनेवान्त अश्रुपातेथुरेभगे ॥ स्नाननैमित्तिकंपोक्तदेवपेत्रविवर्जितं ॥ जला
शयमजनासंभवेउष्णोदकेनाप्येतत्स्नानकर्तव्यं । तथाचशंखः । नित्यनैमित्तिकंचवक्रियांगमलकर्षणं । तीर्थाभावेपिकर्त्तव्यमष्णो
दकपरोदकः ॥ क्रियांगदेवपूनादिक्रियांगंमलकर्षणाभ्यङ्गपूर्वकं यदातुरोगादिवशादुष्णोदकस्नानेशक्तिरपिनभवतितदाशुद्धिप्रकार
माइ । यमः । आतुरस्नानसंग्राप्तोदशकृत्वस्त्वनातुरः ॥ स्नात्वास्पृशेतक्षिप्रतंततःशुद्धयेत्सआतुरः ॥ इतिस्नानशद्धिप्रकरणम् ॥
अर्थतेजसादिद्रव्यशुद्धिः । ब्राह्मपुराणे । सुवर्णरौप्यशंखाश्मशुक्तिरत्नमयानिच ॥ कांस्यायस्ताम्ररत्यानित्रपुसीसमयानिच ॥ निले
पानिच शुध्यतिकेवलेनोदकेनच ॥ शूद्रोच्छिषानिशोध्यानित्रिधाक्षाराम्लवारिभिः ॥ सूतिकाशवविण्मूत्ररजस्वलाइतानिच
प्रक्षेप्तव्यानितान्यग्रोयच्चयावत्सहेदपि रत्नमयानिस्फटिकादिघटितानिरत्यानिपित्तलपटितानित्रपुमयरंगपटितम् । शूद्रोच्छिष्टा
निशूद्रोच्छिष्टस्पृटानीत्ययमोंज्ञेयः शूद्रेणभुक्तेभानने अग्रेशंखवाक्येनशुद्धिर्लिख्यते सूतिकारजस्वलोपहतत्वंभाजनस्यभोजनद्वारे
वततशंखवाक्यस्फुटीकरिष्यते ।।. प्रक्षेप्तव्यानीतिप्रक्षालनानन्तरंयद्भाजनंयावत्समयपर्यन्तम् आग्रंसदेततावत् ‘मोसंयोजयेत् ।
मनुः । ताम्रायःकास्यरेत्यानांत्रपुणः सीसकस्यच ॥ शोचंयथाहकर्त्तव्यंक्षाराम्लोदकवाभिः ॥ यथाईमलापकर्षणसामर्थ्यानुसार
॥२८॥

·पक्षारोभस्मअम्लोरकंजबीरादिरसायोग्यतानुसारादम्लोदकंतानेणसंबध्यते । इतरेषुक्षारोदकं जलेनंतूभयत्रसमुच्चयः । शंखः । मम्लो दिकेनतालस्यसीसस्यत्रपुणस्तथा ॥ शारेणशुद्धिःकांस्यस्यलोहस्यचविनिर्दिशेत् ॥ एतदापस्नहादिलपयुक्ताविषयं । पेठीनसिः । धु सासकानांगोमयतुषः । तथाउच्छिष्टस्नेहसंस्पर्शेक्षारोदकाभ्यामन्जस्यच अन्जस्यशंखशुक्त्यादेः । बोधायनः । तेजसानान्तुपात्राणा छिटोपहतानांत्रिःसप्तकृत्वः परिमार्जनं । परिमार्जनेद्रव्याणिमृगोमयभस्मानि । मूत्रपुरीषलोहितरेतःप्रभृत्युपहतानांपुनःकरणंगोमूत्रेवा सप्तरात्रंपरिस्थापनमहानद्यांत । एवमझममयांनाच । अलाबुबिल्ववेदलानांगोवालेः परिमार्जनलवणकुशस्थूणानांगोमयोदकेनप्रक्षा लनंत्रिःसप्तकृत्वः परिमार्जनमेकविंशतिवारानित्यर्थः । वेदलानांवेणुदलादिनिर्मितानामित्यर्थः । शातातपः । गवाघ्रातेषुकांस्येषुशूद्रोच्छि टेषुवापुनः । दशभिर्भस्मभिः शुद्धिःश्वकाकोपहतेषुच ॥ अंगिराः । गंडूपंपादशौचंचयःकुर्यात्कांस्यभानने । मूमोनिक्षिप्यषण्मा सान्पुनराकरमाविशेत् ॥ यइत्यपित्तात् विभक्तिव्यत्ययेनसप्तम्यर्थेप्रथमा । आकरमाविशत् अनौदहेत् । शंखः । सुतिको रिछपभांडस्य सुरामबहतस्यच । निःसप्तमार्जनः शुद्धिर्नतुकांस्यस्यभाजने ॥ भांडस्यभाजनस्यसौवर्णादेः । सुरागोडीपेष्टीमाची विधां। तब्यतिरिक्तंपनसादिसंभवंमद्यम् । ताभ्यांचापड़तस्यत्रिःसप्तमार्जनरेकविंशतिमार्जनः शुद्धिः । कांस्यस्यतुनेयंशुद्धिः किंतुसकृदुपहतेअग्नोप्रतापनम् । एभिरसकदुपघातेपुनर्घटनेनशुद्धिः । शंखः । ब्रह्मक्षत्रविशांचवसकृत्संमार्जनाच्झुचिः । चतुर्थेनतुयद्भुक्तंच तुर्भिरथमार्जितं ॥ अमोनिक्षिप्यगृहीयादस्तोप्रक्षाल्ययत्नतः ॥ गोशृंगेणतुसंस्पृष्टतत्पात्रंशुचितामियात् ।. ब्रह्मक्षत्रविशांयस्मि भाजनेभोजनकृतं ॥ तत्तत्सकृन्मार्जनाच्छुचीत्यर्थः । चतुर्थेनशुणतुब्राह्मणादनिांयद्भुक्तंतञ्चतुरिमार्जनादिभिःशुद्धयतीत्यर्थः ॥

·शुद्धि ॥२९॥ तदियंसवैकवाक्यतयातेजसद्रव्यशुद्धोव्यवस्था सुवर्णरूप्यशंखाश्मशुक्तिरक्तकास्यपित्तललोहरंगसीसकमपानिभाजनानिकेवले नजलेनशुद्ध्यति । उच्छिष्टादिठेपयुक्तानिक्षारोदकाम्लोदकाभ्यायथायोम्यंशुद्धयति । शूद्रोच्छिष्टेनचिरकालोपघानेवारत्रयंक्षारो दकक्षालनानंतरंवतोयावत्सहनक्षेपाच्छुद्ध्यंति । एकवारंश्वकाकशूनच्छिष्टदूषितानिगवाघातानिचकांस्यानिदशवारक्षारोदकमार्जन छुदचंति । अनेकवारंश्चकाकशूद्रौच्छिष्टदूषितानिएकविंशतिवारक्षारोदकमार्जनाच्छुद्धयति । त्रैवर्णिकस्ययस्मिनभाजनेशूद्रो त्तेत चतुर्भिक्षारेमर्जिनानंतरमग्नोप्रक्षिप्तंप्रक्षालितहस्ताभ्यांगृहीतंशुद्धयति सूतिकोच्छिष्टंमद्यसुराभिःसकृदुपहतंकांस्यभाजनमनौ प्रतापनाच्छुद्धयति । असकृदुपहतंपुनर्घटनेनशुद्धयति । गंडूषपादशौचेयस्मिन्कांस्यभाजनेतत् षण्मासानिखननानंतरंवह्रोप्रताप नाच्छुद्धयति । मूत्रपुरीपरेतःप्रभृतिभिः शारीरेमलेरल्पकाटमुपहतानितैजसपात्राणिसप्तरात्रंगोमूत्रमहानद्यांवास्थापनात् शुद्धयं ति: । अनेकवारमूत्रायुपहतानिशवसूतिकारजस्वलोपड़तानिचवारत्रयंक्षारोदकप्रक्षालनानंतरंयावत्सहनमग्नोप्रतापनातशुद्धयांति चिरकालंग्याप्यवारंवारंमूगदिभिरुपहतानिपुनर्घटनेनशुद्धयन्ति । देवलः । लोहानांदहनाच्छुद्धिर्भस्मनागोमयेनवा । - दहनात्खननाद्वा पिझलानामंभसापिवा ॥ काष्ठानांतक्षणाच्छुद्धिमूगोमयजलेरपि । मृण्मयानांतुणत्राणांदहनाच्छुद्धिरिष्यते ॥ अबदहनादित्यत्यंतो पघातविषयम् । अन्यथा भस्मनागोमयेनवाशलंशिलाभाजनंतगापि अत्यंतोपघातेदहनेनसननेनवाअन्यथा जलेनकाष्ठभाजनानाम पिसपोपपातेतक्षणादन्यत्रमलेनैवेतिव्यवस्था । मृण्मयानामत्यंतानुपहतानांपुनः पाकः । अत्यंतोपड़तानांमृण्मयामांदारवाणांपत्या समिमयंगात । जात्यंतोपतमिति पर्वग्रस्ततम । कश्यपः । सिकताभिर्दन्तशृंगशंखाक्तीनांसिकता ॥२ ·भिर्जलयुक्तवालुकाभिः । अत्यंतोपघातविषयंचेदम् । अन्यथाकेवलजलेनशुद्धिः। शुद्धिरित्यनुवृत्तो हारीतः । अद्भिःकाचनराणानों तद्गुणवर्णयोगात् खेहवेवण्योपडतानामेवगोधूमकलायमाषमोमयचूर्णेमार्जनमोरोचनादिभिः प्रक्षालनम् । अम्ललवणाभ्यांताप्राणां । भस्म नाकांस्यानां । शाणघर्षण कार्णायसानां । सिकतावघातकर्षणेःशैलानां । शेलावर्षमार्जनैमाणिमयानां । निलेपने रुमयानां । पुनःपाके नमृण्मयानां ! मोमूत्रगोमयबिल्वेणुदलानां । गोवालरज्ज्वासोदकपार्दछपात्राणां मार्जनंकमंडलूनां यतिपात्राणांच । शारोदकाभ्यां कापासणमयानां । पुत्रजीवारिष्टकैः क्षोमदुकूलानी । पुत्रजीवोदस्विद्भिश्चीराणां । श्रीफलश्वेतसर्पः कोशेयानाम् । उदस्सिदमी कदासर्पपेः ऊर्णानां । स्नेहसक्तकुलमाषोद्वतनैर्गुरूणां । अयमर्थः । तद्गुणवर्णयोमात् । तद्गुणोयोवः तेनयोगः । अनुपकृतत्वंतत्रका चनादीनामद्भिः केवलाभिः शुद्धिः सुव्यत्तमन्यत् पुत्रजीवः पितरजत्रिआ अरिष्टः आरिडइतिप्रसिद्धः । उदवित् तकं । कुल्मा पजोडाइतिप्रसिद्धइतिरन्नाकरः । अत्रचपुत्रजीवादिमिश्चार्णतः शोधनयोग्यत्वात् । क्षोमादयः पट्टवस्त्रभेदाः । गुरुणामितिकणी मयानामेवमहतोकेवलानामित्यर्थः । एषाचशुद्धिरेषांवस्त्राणांमलबत्त्वेसतिअन्यथाकेवलबलेनशुद्धिः । तथाचदेवलः । तांतवम लिनंपूर्वमद्भिः क्षारेश्वशोषयेत् । अंशाभिः शोधयित्वावापुनर्वासः समाहरेत् ॥ उर्णापट्टांशुकशोमदुकूलाविकचर्मणाम् । अल्पाशी भवेच्छद्धिः शोषणोक्षणादिभिः तान्येवामेध्यलितानिनिज्यागौरसुसर्पः ।. धान्यकल्केपर्णकल्करसफलवल्कले। तूलिकामुपधानानिपुष्परक्तांबराणिच । शोधयित्वातपेत्किंचित्कोरुन्मानयेन्मुहुः । पाचवारिणाप्रोत्यशुचीत्येवमुदाहरेत् । तत्यप्पतिमलिष्टानियथावत्पटिशोधयेत् । शातातपः ॥ कुसुमकुमारक्तास्तपालादारोनच । प्रक्षानेनशुद्धभतिवांडालस ..

·धादि १ शेनेतथा ॥ अमिराः ॥ शौचंसहसोमाणावावन्यन्दुरश्मिभिः । रेतःस्पृष्टशवस्पृष्टमाविकनैपदुष्यति । शयनासनानियानामिरो मबद्धालियानिच ॥ वस्त्राण्येतानिमाणिसंहतानिप्रचक्षते । सहस्ररोन मामितिउदिरोमनिर्मितानामित्यर्थः । रोमनद्धानिकवादी निसंइतानिशयनादीनिचतानिचवावादिभिः शुद्धयन्तीत्यर्थः । उशना । कोशेयानांगोरसर्पपकल्केनमृद्भिश्रान्येषां । ब्रह्मपुराणे प्रत्यक्षालयेदरंदेवेपित्र्येचकर्मणि । सवैविष्मूत्रशुस्तुदूषितञ्चमृदम्बुभिः ॥ मृदम्बुभिः शुद्धयतीतिशेषः । विष्णुः । अत्यंतीपहत्तस्य यत्प्रक्षालितंसनविरंज्यतेतच्छिन्द्यात् । बृहस्पतिः । वनवेदलचर्मादेः शुद्धिःप्रक्षालनंस्मृतम् । अतिदुष्टस्यतन्मात्रंत्यजेच्छित्वा तुशोधयेत् । यमः । कृष्णाजिनानांगलेश्चबालानांमृद्भिरंभसा । गोमूत्रेणास्थिदन्तानांक्षौमाणांगोरसपैः ॥ बालानांचाम राणामित्यर्थः । शंखः । सिद्धार्थकामांकल्केनदन्तशृंगमयस्यच । गोवाले फलपात्राणामस्थांस्याच्छंगपत्तथा ॥ फळमात्रा णांमालिकेरादिप्रभवाणाम् । अस्त्रांशंखादीनांतेषांचेयंशुद्धिरल्पोपघातेऽत्यन्तोपघातेऽवलेखनवायुपुराणोक्तं । तथा । निर्या सानाडानांचलवणानांतथैवच । कुसंभकुसुमानांचऊर्णाकासियोस्तथा प्रोक्षणात्कविताशुद्धिरित्याइभगवान्यमः ॥ मनुः । मार्जनंयज्ञपात्राणांपाणिनायज्ञकर्मणि चमसानागृहाणांचशुद्धिःप्रक्षालनेनच ॥ चरूणांसुक्खुवाणांचशुधिरु णेन्सारिणा । स्वशूर्पशकटानांचमुसलोलूखलस्यच ॥ अद्भिस्तुप्रोक्षणंशोचंबहूनांघान्यवाससां प्रक्षालनेनस्वल्पा नामद्भिवविधीयते ॥ चैलवञ्चमणांशुद्धिवदलानान्तथैवच । शाकमूलफलानांचधान्यवच्छुद्धिरिष्यते । प्रोक्षगातृणकाष्ठानां पलालेचविशद्धयति । । मर्जनोपॉजनश्मपुनःपाकेनमृण्मयम् ॥ उपांजनवायुपुराणे । मणिवज्रप्रवालानांमुक्ताशंखोपलस्य ॥

·च । सिद्धार्थकानांकल्केन तिलकलोनवापुनः । सिद्धार्थकाःसर्पपाः ॥ बोधायनः । आसनंशयनयानंनावपंथास्तृणानिच । मरुताप शुद्धयंतिपक्केष्टकचितानिच ॥ आसनंशयनंवत्रंनायापत्यंकमण्डलुः । शुचीन्यात्मनएतानि परेपामंशुचीनेच ॥ हारीतः न पर सादांतानांकीतानामवहननोत्पवन बीहियवगोधूमानो घर्पणदलनपेषणेः शमीधान्यानां कंडनविमृशनप्रक्षालनेः फलीकृतानाधर्षणशक्षा उनपर्यनिकरणैःशाकमूलफलानांभूस्थग्रहणेप्रक्षालनेरिक्षुकाण्डानां शमीधान्यवत् यज्ञहविषां श्रपणमेवोहामापुनः पाककृतवणा नां पुल्कसादिभिः स्पृष्टानावस्थानांतृणकाष्ठानामादित्यदर्शनाच्छौचम् । दांतानांदतनिर्मितानांक्रयोपात्तानांवीडियवादीनांशमीषा न्यानामुगादीनांशिवीप्रभवानांफलीकृतानांतण्डुलानाम् अहवन कंडनम् उत्पवनप्रस्फोटनं शूर्पणनिस्तुपीकरणपर्यनिकरणंतदुपरिअग्नि भ्रामणामित्यर्थः । शुद्धिरित्यनुवृत्तौ । विष्णुः । गुडादीनामिक्षुविकराणांपसूतानांवाय्वग्निदानेनसर्वलवणानांच तथाद्रव्यवत्कृतशो चामांदेवता नांभूयः प्रतिष्ठापनेन असिद्धान्नस्पयावन्मात्रमुपहर्ततावन्मात्रंपरित्यज्यशेषस्यकंडनक्षालनेकुर्यात् । देवता देवन तिमातस्याअस्पृश्यादिस्पृष्टायाः कृतप्रकृतिव्यस्यताम्रादेः यथोक्तंशोचंकृत्वापुनः प्रतिष्ठापनेनशुद्धिः पूजार्हत्वमित्यर्थः । अतिम । लिनानुवृत्तो देवलः । सर्वव्याणांपकानालवणस्यगुडस्यच ॥ नान्यच्छोर्वपरित्यागादशुद्धानामितिस्थितिः ॥ तोयाभावेपरस्पर्शभूमि संवेशनेपिच ॥ कुंडिकाया परित्यागे दहनचापदिस्मृतं ॥ कुंडिका कंमडलुस्तस्याश्चतोयहीनायाअशुचिस्पृष्टायामशुद्धभूमिधृतायाश्चप रित्यागः इंडिकांतरालाभेदरवाग्राह्या । तथा । द्रव्याणामवशिष्टानांतोयामिभ्यांविशोधनं । शोधनातुसर्वेषामभयंत्रामः ॥ सपाकायस्पृशेट्रयमृण्मयंद्रव्यमेववा ॥ पकंवाभोज्यकल्पवातत्सर्वपरिवर्मवेत् । भोज्वकल्पमर्दपकम् ॥ उच्छियाधुचि .

·निः स्पृष्टमद्रवंशोध्यतेभसा । वापिप्रभूतंकशापयेत्प्रोक्षणाविभः- । उच्छिष्टाशुचिभि उच्छियत्वेनाशचिभिः । बृद्धशातातपः तापघृततेलानाप्पावनमारसस्यच । तन्मात्रमुद्धृतंयुद्धयेत्कठिनंतुपयोदधि ॥ अविलीनंतथासपिविलीनंथपणेनतु । बौधायन बहूनांकुसुंभक्कासिगुरलवणानांसर्पिषांकठिनीभूतानांश्वचांडालादिस्पर्शप्रोक्षणेनैवशुद्धिः । ब्रह्मपुराणे । द्रवद्रव्याणिभूरीणिपरि साव्यानिभिसा । सस्यानिवीवश्चैवशाकमूलफलानिच ॥ . त्यक्त्वातुदूषितंभामंप्लाव्यान्यजलेनतु ॥ विष्णुः । प्रोक्षणेनचपुस्त क + मनुः । यावन्नापेत्यमध्याक्ताद्गन्धोलोपश्चतत्कृतः । तावन्मृद्वारिचादेयंसर्वासुद्रव्यशुद्धिषु ॥ वृद्धशातातपः । अशुचिंसंस्पृशेयस्तुएक एवंसदुष्यति । तंस्पृष्ट्वान्यानेदुष्येत्तुसर्वद्रव्येष्वयांविधिः ॥- संहतानांतुपात्राणांयदेकमुपहन्यते । तस्यतच्छोधनप्रोक्तंनतुतस्पृष्टि नामपि । 'अत्राशुचिस्पृष्टस्यस्पर्शेयदशौचंनिषिद्धनच्चांडालादिस्पृष्टदर्शनादन्यत्र । तेषांतुस्पृष्टस्पर्शेयथायथमाचमननानादिकमुक्तमे व । अथात्यंतोपहतशुद्धिः । तत्रविष्णुः । शारीरेमले सुगभिर्मये यदुपहतम् अत्यंतोपहतसर्वलोहभांडमोप्रतप्तंशुद्धयेत् । मणिमयमझममयमन्जमयंचसप्तरात्रंमहीनिखननेन दंतशृंगास्थिमयंच तक्षणेन दारवं मृण्मयंपजह्यात् । अत्यंतोपहतस्यास्त्रस्ययत् प्रक्षालितंसत्नविरज्येतत्तच्छिन्द्यात् । लोडभाण्डंसुवर्णाद्यष्टधातुमयभाजनमितिरवाकरः । मुरा गोडीऐष्ठीमाध्वीविविधा तदितरसुरामयं शारीराणिपलानिद्वादशाविधानि वसादीनि । बोधायनः । अतेजमानामत्यंतोपड़तानाचत्यागः । एपचत्यागोविष्णूक्तमणिमयादिभाव निवर्जम् । शंखः । मयमंत्रपूरपेश्वश्लेष्मपूयाऽश्रुशोणितेः । .संस्पृष्टनैवशुद्धयेत पुनः पाकेनमृण्मयम् । एतैरेवतथास्पृष्ठलाम्रसो वर्णराजतम् । अझ्यत्यावर्तितपाइन्पपावलांभसा ॥ अत्रचतेजसेव्यवस्थाप्रथममेवदर्शिताव्यशुद्धिप्रकरणे । देवक ·॥ ॥ पितसिंदुष्टंकामचतिलिगिनाम् चतुर्विधममेघ्पच सर्वव्याख्यास्यतेपुनः । लिङ्गिनामाश्रामिणामित्यर्थः । अय प्यशुचिसंस्पृष्टंदव्यंदूषितमुच्यते अभक्ष्यभोज्यफ्यानिवर्जितानीहचक्षते ॥ त्यक्तः पतितचाण्डालोग्रामकुछटशूको । वाचनित्यविवज्या स्युःपडेतेधर्मतःसमाः सत्रण सूतकीस्तीमत्तोन्मतरजस्वलाः ॥ मृतबंधुरशुद्धश्चषान्यष्टोस्वका छतः ॥ सूतीप्रसूतिका । अशुद्धःपुरीषादिनी । स्वेदाश्रुबिंदवःफेनोनिरस्तनखलोमच । आईचर्मामृगप्पेतदुष्टमाहुर्मनीषिणः ॥ मानुषा स्थिशवविष्टचारतोमूत्रार्त्तवानिच ॥ कुणपंपूयमित्येतत्कश्मलंसमुदाहृतम् । दूषितप्रोक्षणेनापिशुद्धिःसूक्ताविधानतः दुष्मान संस्कार कसले सर्वथाभवेत् ॥ दुष्टेश्चसम्बन्धेकश्मठेश्चसंबंधेद्रव्यमार्जनसंस्कारः शुद्धिरित्यर्थः । संस्कारास्तुतत्रतत्रोक्ताः ॥ इतित जसादिद्व्यशुद्धिः ॥ अथपक्कानशुद्धिः । ब्रह्मपुराणे ॥ पकमलंगवाघामक्षिकाकेशदूषितम् । छागजातंतुतत्कृत्वाकृत्वारनांबुभिः सा माघातादिकमनंगागघातंकृत्वारत्नांनुभिःसहसहितंकृत्ताशुद्धयतीत्यर्थः । भुंजतश्चापियच्चानमाक्षिकाकेशदूषितं । . रज-पिपीलिकाजुष्टं यञ्चस्पृष्टमक्क्षुतेः । तदनंनुविहायवशेषक्षारांबाभिःशुचि ॥ यमः । मशिकाकेशमन्नेषुपतितंयदिश्यते । मूपकस्यपुरीषवाक्षुतं यच्चावधू नितम् ॥ भस्मनास्पृश्यचाश्नीयाभ्युक्ष्यसलिलेनच । क्षुतंयस्योपरिछिकाकृता । अवधूनितंमुखश्वासोपड़तम् । भस्मना वेतिवाशब्दःसमुच्चये वास्यांतरेक्यांत् । तेनभस्मनलाभ्यास्पृष्ठंशुद्धयतीत्यर्थः । तथा । अवक्षुतकेशपतंगकीटेरुदक्ययावापतितश्च दृष्टम् ॥ अलातभस्मांबाहिरण्यतोय संस्पृष्टपत्रमनुराइभोज्यं ॥ अपक्षुतंयस्योपरिठिकाकृता उदक्ययारजस्वल्या इस्थानभस्मोपलमा । तया । मक्षिकादंशमशकापीमामा-पिपालिका सामिषामेव्यसेवीचनेतकीटाविपतये ॥ अलातभस्मेति ·.. पामेथ्यसेवीसटिनमासोदाकीदारतकोयविपत्तयअन्नदोपायनभवतीत्यर्थः । शुद्धिस्तुभस्मादिनैवेतिभावः । शातातपः । केशकीटयमा घातकायसोपहतंचयत् । झीनाभिशस्तपतितःसूतिकोदत्यनास्तिक ॥ दृष्टवास्याद्यदन्नंत्तस्यनिष्कृतिरुच्यते ॥ अभ्युक्ष्याचिदुद्ध त्य जीताप्यविशंकितः । भस्मनाचापिसंस्पृश्यसंस्पृशेदुदकेनवा । सुवर्णरजताभ्यावाभोज्यंघातमजेनका । तथा । शूकरखरोष्ट्र अपतालीदंनुजंतुंभिः ।। अग्रेविहायतत्पश्चात्संस्पृष्टव्यमथाग्निना । छागमातंततः शुद्धं स्याटेमजलसंयुतम् । तथा । घृतंतुपायसंक्षारत क्षुरसोद्भवं । शूद्वभौडगतंतऋतथामधुनदुष्पति ॥ पायसंपयोविकारोदध्यादीनिरवाकरः । कल्पतरूभृतयोप्येवम् । एवंच । कटुपक्कं खेहपक्वंपायसंदघिसक्तवः । एतान्यशूद्रानभुजो भोज्यानिमनुरवीत् ॥ कटुपक्वानितलेनगयसंदधिमक्तवः ॥ द्विवरेतानिभोज्यानि शूद्रोदकृतान्यपीति ॥ हारीतकूर्मपुराणयोरपिवाक्ययोः पायसपदधीतराद्यामिक्षादिपयोविकारंपां बौधायनः । विकेशलोमनखा खुपुरीपानिदृष्ट्वातदेशपिंडानुनृत्यअद्भिरभ्युक्ष्यभस्मनावकीर्य पुनरपिप्रोक्ष्यवाचाप्रशस्तमुपभुंजीतसिद्ध हविषामहतां श्ववापसप्रभृत्युपह तानांतद्देशपिंडसुनृत्य पवमानः सुवर्चसइत्येतेनानुवाकेनाभ्युक्षणंमधूदकेपयोशिकारेचपात्रात्पात्रांतरानयने एततैलसर्पिषीउच्छिष्टसं बंधारब्धेतूदकचोपधायोपयोजयेत् । उपधायपात्रांतरे निक्षिष्य । उशनाः । अजाघातेनानाद्यानांहघृतलवणमधुसुडानांपुनः पाकेन । मन्नाधानापदनीयानामन्नानामित्यर्थः । वृद्धमनुः । देवद्रोण्यांविवाहेचयज्ञेषुप्रकृतेषुच । काश्वभिश्चयत्स्पृष्टतदन्ननवदुष्यति । तन्मात्रमंत्रमुद्धत्यसंस्कारमईति । घनानांप्रोक्षणाच्छुदिवाणामाग्रितापनात् । संस्पर्शनाद्भवेच्छुद्धिरपामनेघृतस्यच ॥ निमित्वेन विनिर्दिशेत । देवद्रोणाग्रहणमनबहत्वप्रदर्शनार्थे ।. प्रकृतेषुउत्सवेष्वित्यर्थः । यमः । शक्तानिहिदि ·निन बीतकदाचन । प्रक्षालयित्वानिदोषाण्यापहोवदाभवेत् । शुक्तानिपर्युषितत्वाधान्यम्टतामतानिः । तत्येकाचारात यदातुआपदमाअन्यानासंभवस्तदातानिप्रक्षाल्यनिदोषाणिसंपन्नानि जीतेत्यध्याहारणान्वयः मसूरामापसंयुक्तथापर्युषितंच यत् । तत्तुपक्षालितंकृत्वा जीताज्याभिषारितम् । मसूरोप्यत्राभक्ष्यएवसाहचर्यात् । मापोत्रराजमापः । देवलः । भक्तधान्या दिशशीनामेकदेशस्यदूषणे । तावन्मात्रसमुद्धत्यशेषप्रोक्षणमर्हति । भक्तराशिद्रोणाधिकः । विष्णुः । द्रोणादभ्यधिकसिद्धमत्र नेवचदुष्यति । तस्योपहतमपास्यगायत्र्यभिमंत्रितंसुवर्णाभःक्षिपेतबस्तस्यदर्शयेत । । अग्रेश्चद्रोणः । षोडशप्रस्थाः बस्त छागः। बृहस्पतिः। तीर्थेविषारयात्रायांसंग्रामेदेशविप्लवे .। नगरपामदाहेच स्पृष्टस्पृष्टि दुष्यति ॥ मापद्यपिचकष्टायो रुग्भयपडिनेसदा । मातापित्रोर्युरोचवनिर्देशेवर्तनात्तथा ॥ आममांसंघृतक्षौद्रस्नेहाश्चफलसंभवाः । म्लेच्छभांडगता प्यानिष्का ताशुचयःस्मृताः ॥ शातातपः । गोकुलकंदुशालयांतलयंत्रेक्षुयंत्रयोः । अमीमांस्यानिशौचानिस्त्रीषुबालातुरेषुच । अमीमा स्थानिकोचाशोचभागितिनविचारणीयानीत्यर्थः । बालः पंचवर्षाभ्यंतरवयस्कः । अथभूमिशुद्धिः । तत्रदेवलः । पंचधावाचतुर्षा वाभूरमेष्याविशुद्धयति ।। दुष्टाद्विघात्रिघावापिशोध्यतेमलिनेकधा ॥ दहनंखननंभूमेरुपलेपनवापनम् । पर्जन्यवर्षणंचेतिशोचंप चविघस्मृतम् ॥ अस्यार्थः । भूमिस्तावत्रिधाअपवित्राभवति । अमेध्यादुष्टामालिनाचेति । तत्रामेध्यायादहनादिभिः पंचभिश्चतु निर्वाशुद्धिः । दुष्टायाः दहनादिभिस्त्रिभिः । सननलेपनाभ्यांद्वाभ्यांमलिनायाः । एकघाउपलेपनेनशुद्धिः । पापनमृदंतरेण प्रणम् । तासुअमेयामाइ.। प्रसूतेगर्भिणीयत्राप्रियतेयत्रमानुषः ॥ चांडालेखषितपत्रपत्रविन्यस्यतेशवः । पिण्मत्रोपहतंवचकु ·पोयवदृश्यते । एवंक शलभूयिष्ठाभूरमध्यतिरक्ष्यते ॥ दुष्टामाह : ॥ कामे टपक्षपर्दूषितामेदिनीयादि । इप्सापकर्षणःशितवा तिर्वादुष्टतांबजेत् ॥ द्रप्संघनीभूतंश्लेष्मादिमलम् । मटिनामाह ॥ नखदेततनूजत्वस्तुषपांसुरजोमलेः । भस्मपंकणेपिप्रच्छन्नामाल नाभवेत् । तनूजंटोमः । अत्रचउपघाताल्पत्वभूयस्त्वाभ्यां पंचधावाचतुर्धावाइत्यादिविकल्पोव्यवस्थितः । याज्ञवलयः । भूशादिर्माण नादायकालाबोक्रमणादपि । सेकादुल्लेखनाल्लेपाद्नुहंमार्जनटेपनात् ॥ अवकरनिरसनमार्जनम् । कालोयावताकालेनापावित्र्यहेतुले पनयोर्भवतितावान्सेकोजलेनप्रक्षालनम् । उल्लेखनंतक्षणम् । गृहस्यपृथगुपादानमार्जनलेपनयोः प्रतिदिनप्राप्त्यर्थम् ।मनुः । संमार्जने नांजनेनसेकेनोल्लिखनेनच । गवांचपरिवासेनभूमिःशुद्धयतिपंचभिः ॥ अंजनंगोमयोपलेपनम् । अवानिपसलेपाधिकळपापेक्षषायथा योम्यंप्रत्येकंसनुदायाभ्यां व्यवस्था । यमः । खननात्पूरणादाहाल्लेपनादभिवर्षणात् । गोभिराक्रमणाकालाभिः शुद्धयतिसप्तभिः बोलायनः । पनाया भूमेरुपलेपनंसुषिरायाःकर्षणंक्किनायाश्चामेष्यमाहत्याच्छादनम् । घनानिबिडा। अविषमेतियावत् । मुपिरासच्छिदापि पमोतियावत् । विनाअमेध्या तस्याश्चामेष्यामाहत्याकृष्याच्छादनंशुद्धमृदंतरेणपूरणं । संवतः । गृाशुद्धिप्रवक्ष्यामिअन्तःस्वादूषि से। प्रोत्सृज्यमृण्मयंभासिद्धमन्नतथेवच ॥ गृहादपास्यतत्सर्वगोमयेनोपलेपयेत् ॥ गोमयेनोपलिप्याथलागेनाप्रापयेषः । ब्राह्मणेमंत्रपूते बहिरण्यकुशवाहा । सर्वमभ्युक्षयेदेश्मततःशुद्धयत्यसंझयं । यमः । ब्राह्मणावसभूमिदेवागारेतथेवच ॥ मेघ्यांचवसदामध्येगवांगोष्ठता क्च । एतेषुयाभूमिस्तांमध्यांमन्योदित्यर्थः । अनुपहतविषयंचतत् । ब्रह्मपुराणे । देवानांप्रतिमाश्चापिवेश्मान्यायतनानिछ । नाबमा मेयरका स्पभूमेस्तामालमत् ॥ ततस्तानगोभिश्वदामोल्लेखनमार्जने । सोधनीयाचमेवेश्वसरनैःपचाभिश्वभूः ॥ उद्धत्यमृत्तिकाशव्यापीयन ·रेनन । नामाइशवस्यकत्वानमराच चतुर्गुणम् ॥ भूमिः सर्वेत्रमेध्यास्यायवळपानदृश्यत । मराचिः । गृहष्पमातसपासावस्यादालफ्ना तावासोयदिनायतदारतापविनिर्दिशेत् ॥ अनातिश्चांगलसंवेशेषवंशे संवासोऽवस्थितिः । याज्ञवल्क्यः । थ्याकडेमतोयानिस्पृधा न्यत्वेक्वायसः । मारुताणशुद्धयंतिपक्केष्टकचितानिच ॥ अंत्यश्चाबलः । तथा ॥ पंथानश्वविशुद्ध्यत्तिसोमसूर्याशुमारतेः । निलपी यमेतत् । बोधायनः । अनेकोदाझेदारुशिभूमिसमेइष्टकाश्वसंकीर्णाभूताः । संकीणीभूताः परस्परसंबद्धाइत्यर्थः । पराशरः । एथ्याग मतोयानिनाव पंथास्तुणानिच । स्पर्शनानप्रदुष्यतिक्केष्टकचितानिच ॥ अथोदकशुद्धिः । मनुः । आप शुदाभूमिनतावितृष्णाययो मैकेन । अन्याताश्वेदमेध्येनमंघवर्णासान्विताः ॥ विष्णुः । भूमिष्ठमुदकंशुद्धवितृष्णायत्रगौर्भवेत् । अव्याप्तं दमध्येनतद्रदेवशिलागतं ॥ देवलः । उद्धृतावाप्रशस्यंतेशुद्धेः पात्रर्यथाविधि । एकरात्रोषितस्तास्तुत्यजेदापः समुद्धृताः ॥ एकरात्रोषितइत्यत्रपयुक्तित्वमात्रेतात्पर्य । अदुष्टानामपनिास्तिप्रसूतानांचंदूषणम् ।। स्तोकानामुद्धृतानांचकश्मर्दूषणंभवेत् ॥ प्रस्तानापर्वतनिझररूपाणां । तत्राक्षोभ्यतडागादिनदीवाप्यःसरांसिच । कश्मलाशुचियुक्तानितीर्थत परिवर्जयेत् । कश्मलंशवादिवशुचिविष्मूत्रा दितीर्थइति सप्तम्यतालसिल् तेलकश्मलाशुचियुक्तानिचतीरदेशेवर्जयेदित्यर्थः । शंखलिखितौं । आपोरूपरसगंधवत्यः परिशु दाजीर्णचर्मकरंडकरप्युद्धताः चर्मकरंडश्चर्मपुटः । यमः । प्रपामरण्येषटकंचकूपेद्रोण्यंजलंकोषगतास्तथापः । ऋतेपिशूद्वात्तदप यमाहुरापद्वतोभूमिगताःपिवेत्तु । प्रपास्थितंजलंघटिकंघटकस्थितंजलं पटकोजकूपादो सर्वसाधारणबलोदारपात्रंकलशादितज्मले होगी कामांनुवाहिनी .. कूपादावेववादिबटपानार्थकोशधर्मपुट ऋत्तेपिशूतात्. शूदेतरस्वामिकंद्विजस्वामिकमपिशूदस्वामिकम तथा ·पिचप्रमादिस्थितमलमित्यर्थः । हातिः । रावावेतावरुणंप्रविशतितस्मानरात्रौगृह्णयिात् । पानोपानात्यानमुपरिवद्धास्यम् हीयात् । वृास्पतिः । उच्छिष्टमलिनक्लिनयच्चविष्ठानुलेपितम् । आद्भिःशुद्धयतितत्सर्वमपांशुद्धिःकथंभवेत् ॥ सूर्यन्दुरश्मि पातेनमारतस्पर्शनेनच ॥ गवांमूत्रपुरीषेणशुद्धयंत्यापइतिस्थितिः ॥ उशनाः । नद्यःकूपतडागानिसरांसिसरितस्तथा ॥ असंवृत्ता न्यदोषाणिमनुःस्वायंभुवोब्रवीत् ॥ सरितःसरणशीलानिर्झररूपाःअसंवृत्तानिअस्पृश्यम्पृष्टान्यपीत्यर्थइतिकल्पतरुः । विष्णुः । मृतपंचनखाकूपादत्तोपहतात्तथा ॥ अपःसमुद्धरेत्सब झेषशास्त्रेणशोधयेत् ॥ वहिप्रज्वालनंकृत्वाकूपेपक्केष्टकाचिते ॥ पंच गव्यंन्यसेत्पश्चानवतोयंसमुद्धरेतः ॥ जलाशयेषुचान्येषुस्थावरेषुवसुंधरे ॥ कूपवत्कथिताशुद्धिमहत्सुचनदूषणम् ॥ अत्रात्येतोप इतत्वपुरीपादिना अतिव्याप्तत्वंनतुपारिभाषिकमत्यंतोपड़तत्वं तत्रशरीरमलमात्रस्यग्रहणेअश्रुपातादावपिइयंशुद्धिःस्यात्तवाचा तिप्रसंगः आपस्तंबेनचशकृन्मत्राद्युपधातशुद्धयंतरकथनाच्च । तथाचापस्तंबः । उपानन्म्लेच्छविणमूत्रस्त्रीरजोमद्यमेवच ।ए भिश्वदूषितकूपेकुम्भानांषष्ठिमुद्धरत् । कुंभावांजलपूर्णानामित्यर्थः ॥ बृहस्पतिः । श्वभिःश्वपाकचाण्डालेषितेषुविशोधनम् । खरेदुदकंसर्वमाननंपारशोधनम् ॥ सपाकचाण्डालविशेषः । तथा । वापीकूपतडामेषुद्रपितेषुविशोधनम् ॥ पानांशतमुद्धत्यांचा व्यंततःक्षिपेत् ॥ वापीसोपानयुक्तःकूपः । एवंचयत्रघटशतोद्धरणेनेवसर्वोदाराभवेत् । तत्रैक्सवादारोभवेत् अधिकजपातादे रणकलापंचगव्यप्रक्षेपः अतिमहत्सुतडागादिषुदोषाभावएवेतिव्यवस्था । यमः। अजागावोमहिष्यश्चबाह्मणीचप्रमतिका। दश ।। तिमिस्र्थचनवोदकं ॥ ब्रह्मपुराणे । नवसातबलंगावोमहिष्यश्छामयोनयः ॥ शुद्धचतिदिवसेविदामिनीवर ·शयः ॥ मनुः । वापीकूफ्तागेषुआपोग्राह्यास्तुसर्वतः ॥ पश्चात्पश्येदमेध्यंतपंचगव्यनशुष्यति । इत्युदकशुदि अप अखलांशुद्धिः । तत्रमनुः । शुद्धाभ चतुर्थेविनानेनस्त्रीरजस्वला ॥ देवेकर्मणिपित्र्येचपंचमे शुद्धिमानुयात् ॥ तथा प्रयो इनिचांडाल द्वितीयेब्रह्मघातिनी. - ॥ तृतीयेरजाप्रोक्ताचतुर्थेहनिशुध्यति । ॥ अत्रचांडालीत्वाद्यतिदेशस्तसजातीयवदम्पृश्यालय धनार्थः । वसिष्ठः । रजस्वला चत्रिरात्रमशुचिर्भवति साचनांजीतनाभ्यंजीतनाप्सुनायादधःशयीत नदिवासुप्यात् नमांसमनीयात नग्रहानिरीक्षेत नानिस्पृशेत् नरज्जुमृजेत् नदंतान धावयेत् नहसेत् नकिंचिदाचरेत् नखणपिवेत् नांजलिनापियेत् नपात्र गोहितायसेनचेतिविज्ञायतइति । खवावामहस्तः लोहितायसंताम्रमितिरत्नाकरः । पैठीनसिः । त्रिरात्रंमलवद्वासोधारयमाणानखा यात् नाभ्यंज्यात्नांज्यात् न नखानितेत नोपमार्जयेत् नरज्जुसृजेत् नदंतान्धावयेत् नम्रजंधारयेत् नगंधानसेवेत । शितः ॥ भूमो काष्णीयसेपाणौमृण्मयेचाश्नीयात् । अत्रमिताक्षराकारः । देवेकर्मणिपित्र्येचपंचमेशुद्धिमाप्नुयात । इत्यत्रपंचमइतिरजोनिवृत्तिका लोपटक्षणं । मंचमदिनात्पूर्वरजानिवृत्तावपिनशुद्धिदेवपित्र्येचकर्मणि । यक्षातुरजोदर्शनदिनादारभ्य पुनःसप्तदशदिनाभ्यंतरेरजः संभवस्तदाअशुचित्वनास्त्येव । अष्टादशदिनरजःसंभवेत्वेकाहाच्छुद्धिः । एकोनविंशेयहात् । ततउत्तरेषुत्र्यहाच्छुद्धिः । तथाचात्रिः रजस्वलायविनातापुनरेवरजस्वला । अष्टादशदिनादगिशचित्वनविद्यते ॥ एकोनविंशतेरवीगेकाहस्यात्तताव्यहम् । विंशत्प्रभृत्यु तरेपुत्रिशमशुचिर्भवेत् ॥ यंतुचतुर्दशदिनादगिशुचित्वनविद्यवइतिस्मृत्यंतरंतस्त्रानप्रभृतित्वमभिप्रेतमतोनविरोधः । अयंचाशु चित्वनिषेधोपस्याविंशतिदिनोत्तरकालमेवप्रचुररजोदर्शनंतद्विषयं । . यस्याः प्रौढयौवनायाः प्रागेवाष्टादशदिनात्याचुर्येण जोनिर्मम 2 •nnew ·Motoraved बुद्धि- स्तस्यास्त्रिरात्रमेवाशोचम् । पाराशरः । मानमित्तिकेप्राप्तेनारीयदिरजस्वला ॥ पात्रान्तरेणतोयेननानंकृत्वावतंचरेत् ॥ व्रत विका रजस्वलानियमचरेदित्यर्थः ॥ सिक्तगावाभवेदाः सांगोपांगाकथंचन ॥ नवस्त्रपीडनं कुर्यान्नान्यद्वासश्चधारयेत् ॥ उशनाः । ज्वर, मिभूतायानारी रजसाचपरिप्लुता. ॥ कथंतस्याभवेच्छौचंशुद्धिः स्यात्कनकर्मणा ॥ चतुर्थेहनिसंप्राप्तेस्पृशेदन्यांतुसास्त्रियं ॥ सासलावि गाह्यापः सात्वानात्वा पुनः स्पृशेत् ॥ दशद्वादशकृत्वो वा आचामेतपुनःपुनः ॥ अंतेचवाससांत्यागस्ततःशुद्धाभवेत्तुमा । द्याच्छत्त्याततोदानपुण्याहेनविशुद्धयति - ॥ एतत्सर्वमिताक्षरायामाहुः ॥ अथरजस्वलायाश्चाण्डालादिस्पर्शशुद्धिः ॥ तत्रबृहस्प तिः । पतितांत्यश्वपाकेनसंस्पृष्टारिजस्वला ॥. प्रथमोह्नित्रिरात्रंतुद्वितीयेद्यहमेवच ॥ अहोगतृतीयेतिचतुर्थेनत्तमेश्च ॥ अंत्यश्चांडालः । श्वपाकस्तद्विशेष टांकइतिप्रसिद्धतिरत्नाकरः । विरात्रमुपवासंकुर्यादित्तिवाक्यशेषः । मनुः । रजस्वलातुसंस्पृष्टा शुनाजंबूकवायसैः ॥ निराहाराभवेत्तावद्यावत्कालेन शुद्ध यति ॥ अत्रचसर्वत्र उपवासांतेपंचगव्यपानमपिकर्तव्यामिति भवदेवः । एवंन टचर्मकारस्नकादिस्पर्शेप्युपवास-पंचगव्यंचेत्यूहनीयामिति ॥ सएवउपवासासामगिराः । चांडालःश्वपचोवापियद्यात्रेयास्त्रियंस्पृ शेत् ॥ अफालकृष्टैवर्ततपंचगव्येनशुद्धयति ॥ श्वपचः टांकइतिप्रसिद्धः । आत्रेयरिजस्वलामित्यर्थः । अफालकृष्टै हलकृष्टभूम्यनुत्पन्नेः फलमूलादिभिः । अथान्यापिरजस्वलास्पर्शेशद्धिः । तत्रकाश्यपः । रजस्वलातुसंस्पृष्टात्राह्मण्याब्राह्मणीतुया ॥ एकरात्रंनिराहारापंचगव्ये K नशुध्यति ॥ रजस्वलातुसंस्पृष्टाराजन्याब्राह्मणीचया ॥ त्रिरात्रेणविशुद्धिः स्याव्याघ्रस्यवचनंयथा ॥ राजन्याराजन्ययेत्यर्थः । रजस्व लातुसंस्पृष्टावेश्ययात्राझणीतुया । पंचरात्रंनिराहारापंचगव्येनशुद्धयति ॥ रजस्वलातुसंस्पृष्टाशूद्रयाब्राह्मणीतुया ॥ पात्रेणात ॥

·शदिस्याब्राह्मण्याः. कामचारतः ॥ अज्ञानतश्चरेदध ब्राह्मणीसर्वस्पर्शने ॥ अवयथारजस्वलाया ब्राह्मण्या रजस्वलाबामणीस्पा उपवासः पंचगव्यं च तथा क्षत्रियावैश्याशूद्राणांरजम्बलानांवास्वजातीयरजस्क्लास्पशेउपवासः पंचगव्यं च । यथा बाह्मण्यातत्रिया स्पशेत्रिरात्रमेवंक्षत्रियायावैश्यास्पशेवेश्यायाश्चशूद्रास्पशेत्रिशत्रमेव । तदुक्तम् । रजस्वलायदानारीं ह्यन्योन्यमुपसंस्पृशेत् ॥ सवणे पंचगव्येन त्रिशत्रमसवर्णके ॥ पंचगव्येनउपवाससहितेनइत्यर्थः । हीनवर्णायास्तूत्तमवर्णरजस्वलास्पशेमानमात्रम् । तथाचबृहस्स तिः । अधिकवणारजस्वलांस्पृष्ट्वासात्वानीयादिति । एवंचक्षत्रियान्यारवस्वलायाः शूद्रास्पशेपंचावमित्यूहनीयम् । सर्वत्रचोपका सासामध्ये अफालकृष्टनीवारादिप्रवर्तनं । यत्तुमार्कण्डेयेनोक्तं । उदक्यातुसवर्णास्त्रीस्पृष्टाचेत्स्यादुदक्यया । तस्मिन्नेवाइनिनावा शुद्धिमानोत्यसंशयं ॥ तस्त्रानात्पूर्वचतुर्थदिनस्पर्शविषयं । यदितृच्छिष्टारजस्वलाउच्छिष्टरजस्वलयास्पृश्यते ।. तवाङ्गिराः ॥ उच्छिष्टोच्छिष्टसंम्पृष्टाकदाचिंबीरजस्वला ॥ पूर्वाकृच्छंप्रकुवर्तिशूद्रादानोपवासतः ॥ अत्रपूर्वाशब्दस्वर्णिकस्त्रियमाह तेनाय मर्थः । ब्राह्मण्यादीनामुच्छिष्टानांरजस्वलानामुच्छिष्टसजातीयरजस्वलास्पकच्छप्राजापत्यं । शूद्रातुरजस्वलांउच्छिष्टातथाविधशूद्र यास्पृष्टाउपवासंकृत्वाबाह्मणायकिंचिदत्त्वाशुद्ध्यति । एवंचब्राह्मण्यास्तथाविधायास्तथाविधक्षत्रियास्पर्शाजापत्यद्वयं । वैश्यास्पशेषा जापत्यत्रयम् । शूद्रास्पशेषाजापत्यचतुष्टयं । एकक्षत्रियायाःवैश्यास्पशेप्राजापत्यद्वयं शूदास्पशेक्षत्रियायाः प्राजापत्यत्रेयं । शूद्राम्पशेषा जापत्यंचंतुष्टयवैश्यायाःशूद्रास्पशेप्राजापत्यद्वयमित्यूहनीय । सर्वचैतत्कामतःस्पशेअकामतस्तदै । यदितूच्छिष्टारजस्वर परमकादि नास्पृश्यतेतंदात्रिरात्रं । यदिपुनस्तरुच्छिष्टः स्पृश्यतेतदाप्राजापत्यं । यदाशृगालकुकुटादिभिरपियधुच्छिष्टारजस्वलास्पृः यत्तेतदाश .

·. वि जापत्यमित्गृहनयिं । 'कृन्छप्राजापत्यंचादनत्रयं । दिवाएकवारभोजनंदिनत्रयराबावेकवारभोजनं । दिनत्रयमयाचितात्रभोजनंदिनत्रयंचो पवासः एवंद्वादशदिनसाध्यव्रतमेतत् । तथाचमनुः । व्यहंप्रातस्त्र्यहंसायंत्र्यहमद्यादयाचितं । व्यपरंचनाशीयात्राजापत्त्यातीधःस्मृ तः ॥ एकाधेनुश्चात्रदेयेतिभेवदेवः ॥ इतिरजस्वलाशुद्धिः ॥ अथोच्छिपम्पशेशुद्धिः । तत्रबौधायनः । चांडाले पतितःस्पृष्टोषिष्मूत्रतु कृतद्विज । 'त्रिरात्रं तुव्रतकुर्याद्भुक्त्वोच्छिष्टःपडाचरेत् ॥ इदकामतःस्पतिपय । तत्रपडुपवासेएकाधेनुः त्रिरत्र-त्रिरात्रोपवासमि त्यर्थः । हारीतः । अनुच्छिष्टेतुसंस्पृटेस्रानयनविधीयते । उच्छिष्टम्तेनसंस्पृष्टः प्राजापत्यंसमाचरेत् ॥ प्राजापत्यद्वादशाहसायंपूर्वप्रकर शेपेकथितं. । एतच्चकामत् भुक्त्वोच्छिष्टाभ्यासविषयं । अंगिराः । भुक्त्वोच्छिष्टम्त्वनाचांतश्चांडालेःश्वपचेनवां ॥ प्रमादात्स्पर्शनंग च्छेत्तस्यकुर्याद्विशोधनं । गायत्र्यष्टसहस्राणिद्रुपदांवाशतंजपेत् । त्रिरात्रोपोषितोभूत्वापंचगव्येनशुध्यति 1 श्वपचः टांका प्रसिद्धः इदमकामतोभुक्त्वोच्छिएविपयम् । आपस्तंवः । चांडालेंनतुसंस्पृष्टोविशीचस्तुद्विजोत्तमः । उपोष्यरजनीकापंचगव्यनःशुध्यति । इदमकामतोऽवच्छिष्टविषयं । सर्वचेदरजस्वलाम्पर्श कुकुटादिभिश्चनाभेरूवम्पर्शसमानविज्ञेयं । नाभेरधः कुक्कुटादभिःस्पर्शउच्छि टस्यवानमात्रम् । तथाचकुकुटादीनुपम्याङ्गिाः । उर्वनाभेःकरोमुक्त्वायदंगमुपहन्यते । तस्रानमधम्तानुक्षालनेनैवतच्छुचि अत्रानुच्छिष्टस्यनाभ्यधःकुक्कुटादिस्पर्शाचमनाविधानादुछिएस्यत्रानमेवायाति उच्छिष्टमदिरास्पर्शे वृद्धमनुः । भान्वयः खानमात्रस्यादानाभेरेकरात्रकं । नाभेरूधिरावस्यान्मदिरास्पर्शनोवधिः । हरीितः । उच्छिष्टस्तुस्पृशेविप्रश्वांडालान्नकथंचन । उौच्छिम्नसम्पर्कोदिजः मतिपनंचोत ॥ अधोच्छिष्टोयदानस्यात्प्रायश्चित्तं भवेदिदं । त्रिरात्रमुपवासःस्थापंचगव्येने शुद्धयति ।

·सांतपनतुप्रथमदिनपंचगव्यमात्रपान द्वितीयदिनेउपवासः । तथा । याज्ञवल्क्यः । कुशोदकंतुगोक्षीरदाधिमुत्रंशकृद्धृतम् । प्राश्याओं धुरुपवसेत्कृच्छंसांतपनंचरन् ॥ अंगिराः । चांडालोदकसंस्पर्शस्त्रानमेवसमाचरेत् ।उच्छिष्टेनतुसंस्पृष्टस्त्रिरात्रेणविशुध्यति ॥ चांडालादिस्पर्शअकृतस्त्रानस्वभोजनादावापस्तम्बः । संसर्गन्तुयदागच्छेच्छरोदक्यांत्यजैःसह एतोक्यदास्पृष्टःप्रायश्चित्तंकथं भवेत् । भोजनेतुत्रिरात्रस्यात्पानेतुद्व्यहमेवहि । मैथुनेपादकृच्छःस्यात्तथासूत्रपुरीषयोः दिनमेकंतथासूत्रपुरापेतादिनद यम् ॥ एकाहस्तनिर्दिष्टोदंतधावनभक्षणे । • पादकृच्छःचतुर्दिनसाध्यः । तत्रप्रथमदिनएकभुक्तततोनक्तभोजनंततोऽयाचितभी जनं ततउपवासः । तथाचयाज्ञवल्क्यः । एकभक्तेननतेनतथैवायाचितेनच । उपवासेनकेनपादकृच्छःप्रकर्तितः ॥ अत्यंताभ्या सिविशेषमाहापस्तंबः । चांडालं चैवसंस्पृश्ययश्चाश्रीयानुकामतः । द्विजश्चांद्रायणंकुर्यात्प्राजापत्वमथापिवा ॥ . प्राजापत्यरजस्व आशुद्धिप्रकरणेकथितं । चांद्रायणमाइ वसिष्ठः । एकैकंवर्द्धयेत्पिडंशुक्लेकृष्णेचह्नातयेत् । अमावास्यांनभुंजीतएपदांद्रायणःस्मृतः ॥ पिंडश्चमयूरांडप्रमाणः । अमावस्याममावास्यायामित्यर्थः । तेलाद्यभक्तस्यचांडालादिस्पर्श आपस्तम्बः । येनकेनचिद भ्यक्तश्चांडोलंपतितस्पृशेत् । उपवासेनकेनपंचगव्येनशुद्धयति, ॥ तथा । चर्मकारंचरजकंधीवरंनटमेवच । एतान्स्पृष्ट्वाद्विजोमो हादाचामेत्प्रयतोपिसन् ॥ एतैःस्पृष्टोद्विजोच्छिष्टएकरात्रंपयःपिवेत् । तरुच्छिऐत्रिरात्रंस्याघृतंप्राश्यविशुद्धयति । पयोत्रजलं । सर्वत्रचात्रउभयोरप्युच्छिष्टयोःस्पद्विगुणंद्रप्रत्यं । तथाचबृहस्पतिः। उच्छिष्टोच्छिन्नसंस्पर्शः कदाचिदुपजायते । वर्णानांतुस जातीनामुपस्पृश्यततःशुचिः ॥ उच्छिष्टत्याच्छिष्टसंस्पर्शहत्यर्थः ॥ इंदचाकामतः स्पर्शविपयं । कदाचिदितिवचनात् । कामतः ·शाद स्पर्श आपस्तम्बः । विप्रो विप्रेणसंस्पृष्टउच्छिष्टेनकदाचन । सायांत्तनविशुद्धिःस्यादापस्तंबाब्रवीदिदं ॥ क्षत्रियेणयदास्पृष्टाच्छष्टस्तु) कथंचन ॥ नातंजपस्तुकाल्यदिनस्यान्तेघृतंपिबेत् ॥ एवमेववेश्यस्पर्शेसर्वत्रद्वयोरपि उच्छिष्टत्वज्ञेयम् । तथा । उच्छिष्टोछि ट्रसंस्पृष्टः शुनाशूद्रेणवेद्विजः । उपोष्यरजनीमेकांपंचगव्येनशुद्धयति ॥ उच्छिष्टेनशूद्रेण उच्छिष्टस्पर्शइत्यर्थः । तथा लाभ्यकस्त्वनाचान्तः ‘मश्रुकमणिमथुने । मूत्रोचारंयदाकुर्यादहोरात्रणशुद्धयति । उच्छिष्टस्यश्वकाकादिविष्ठास्पशेमानशुद्धि प्रकरणे एव शुद्विरुक्ता । चांडालादिस्पर्शे अकृतस्त्रानशयनेदोषमाह यमः । चांडालेः श्वपचैः स्पृष्टोनिशिस्त्राने समाचो त् । नवसेत्सदनरात्रौसद्यः स्नानेनशुद्धयति ॥ अथ तत्रवसेदात्रावज्ञानादविचक्षणः । तदातस्यतुतत्पापंशतधापरिवर्तते । अ यस्वभावशुद्धाः तत्रमनुः । नित्यंशुद्धः कारुहस्तः पण्यंयच्चप्रसारित । ब्रह्मचारिंगतंभेक्ष्यनित्यंमेध्यमितिस्थितिः ॥ नित्य शुद्धः अमेध्यानुपइतः प्रक्षालनव्यतिकिणेवरूपव्यवहारोचितइत्यर्थः । कारुशिल्पी पण्य विक्रय्यंक्रयदेशेप्रसारितं यच्चासिद्धा नव्यतिरिक्तं विवक्षितं । मनुविष्णू । नित्यमास्यं शुचिस्त्रीणांशकुनिः फलपातने । प्रस्रवेचशुचिर्वत्सःवामृगग्रहणेशुचिः । वसिष्ठः । क्सः प्रश्नानेमेष्यः शकुनिःफलपातने । त्रियश्च रतिसंसर्गश्वामृगग्रहणेशुचिः स्त्रीमुखमुच्छिष्टाउनुपहतं । प्रसक्नेदोदानुकूलस्तनपाने फलपातनेमुखेनवृतात्फलविभानने । स्त्रियश्चस्वभार्याएव । मनुः । श्वनिईतस्ययन्मांसंशचितन्मनुरवीत् । व्याद्भिश्चहतस्पान्य श्रांडालाद्यश्चदस्युभिः । मांसंशाचे भक्ष्यतयैवयत्प्रकल्पितंतदेव कव्याद्रिव्याघ्रादिभिः बालकेयत्परिकांत स्त्रीभिराचारितंचयत् । मशकमक्षिकाभिश्वनिलीनंनोपदन्यते ॥ निलीनमाकांतम् । अदोषंतुनुखं स्त्रीणांमवांपृष्ठमजामुखम् ॥ एता यमः ।

·मिनिस्पंद्धानिपञ्चवाचामशस्यते ॥ आत्मशय्पासनंवनमेध्यंचालमदूषकं । ब्रह्मचारिंगतंभक्ष्यः नित्यं मध्यामतिस्थितिः स्त्रीमुखरतिचुंगनइति पेठीनसिवाक्यात् । मासनंशयनंपानं स्त्रीमुखंकुतुपंक्षुरं । नदूपयांत विद्वांसोयज्ञेषुचमसंतथा । कुपोनेपालकंबल रमितरमंडव्यापृतमपि । गौरश्वोविपश्छायांमाक्षिका शलभाः शुकाः । अनो हस्तीरणेत्रांमपश्चन्दुसूर्ययोः ॥ चिरग्निरजोवायुरापोदधिघृतपयः । सर्वाण्येतानिशुद्धानिस्पर्शमेध्यानिनित्यशः ॥ यस्मादे तानिशुदानितस्मादशुचिस्पर्शमेध्यानिछायातुचांडालादन्यस्यमेध्या । तथाचब्रह्मपुराणे । चांडालपतितच्छायास्पशेंदुष्टातनुर्भवेत् ॥ सुमंतुः । घृतघटफलागाराणामोज्यानानामदोषः । अभोज्यानानामपिघृतघटादयोचदुष्टाइत्यर्थः । बौधायनः । अदुष्टासंतवापा रावांतोद्भूताश्चरेणवः । आकराः शुचयःसर्ववर्षयित्वासुराकरं । शातातपः । रेणवःशुचयःसर्वेवायुनासमुदीरिताः । अन्यत्ररास भाजाविश्वसमूहनिवासमां ॥ समूहनिर्मार्जनी । देवलः ॥ गोशकृच्छुद्धदेशस्थंश्मशानादुद्धतंशिवम् । अग्राम्यामृद्भवेच्छुद्धाशुक्रविण्मूल जिता ॥ मोमयंशुद्धदेशस्थश्मशानादुद्धृतंशुचि । तेनश्मशानस्थितनशुचि । तेनश्मशानस्थितंयावद्भवतितावदेवाशुचत्यिर्थः थमः ॥ पृष्ठतोगोगंजःस्कन्धेसर्वतोश्वःशुचिस्तथा ।. नृणांमूत्रपुरीपेच अमेध्येमलमेवच । गोपुषिंचमूत्रंचनित्यमेध्यमिातीस्थतिः ॥ शंखः ॥ शुद्धनदीगततोयसर्वएवत्रयांकराः ॥ सुखवाचगोःक्रुद्धामार्जारःक्रमणेशुचिः । देवलः । अकश्मलै समिद्धोग्निदुर्मनुष्ये रदूषितः ।. सर्वेषामप्पशोचानांसमर्थःशाधनायसः ॥ कश्मलेनरेःसमिद्धःप्रज्वालितः । कश्मलंचदेवलेनपरिभाषितं । मानुपास्थिशवो मज्जारतोषिणपूत्रमेवच । कुणपंपूयमेतच्चकसलं समुदाहृतमिति ॥ दुर्मनुप्यैश्वाडालादिभिः । अदूषितःदूपितत्वं चस्पर्शग्रहणाभ्याम् ॥

·॥३८॥ ४ अनवृपलभुक्तस्यग्रहणनास्त्यनापदि । श्वपाकोवृषलोभाक्तुंब्राह्मणाग्निचनातः । चांडालानरमध्यान-सुतिकामेश्चकहिचित् । पतिताग्रेश्चितामेश्चनशिष्टेग्रहणंस्कृतं । बृहस्पतिः । पादोशुचीब्राह्मणानामजावानांमुखंशुचि । गवांपृष्ठानिमध्यानिसर्य गात्राणियोपित्ताम् ॥ अश्वावडलाअश्वःसर्वत्रमेध्य पूर्वमुक्तः । याज्ञवल्क्यः । 'त्रीदुप्यतिजोरणनाग्निदहनकर्मणा । नापो मृत्रपुरीपाभ्यांनद्विजोवेदकर्मणा । नत्री i . नत्रीत्यादेरयोग्रव्यवस्थाप्यः । नापइत्यपिजलाशयस्थितानामपांदूषणाभावमाह । जलाश योपिकूपव्यतिरिक्तः । नद्विजोवेदकर्मणाप्रतिग्रहेणत्यर्थः । मनुः । उध्वनाभेर्यानिखानितानिमेव्यानिसर्वशः । यान्यधास्थान्यमे ध्यानिदेहाञ्चवमलाच्युताः । खानिछिद्राणिमेध्यानिस्पृश्यानि । अमेध्यानि अस्पृश्यानि देहाच्च्युतामलानखादयो अमेध्याअस्प श्याइत्यर्थः । यमः । दिवासूर्याशुसंतप्तंरात्रौनक्षत्रमारुतेः । संध्ययोरप्युभाभ्यांचपवित्रसर्वदाजलं ॥ व्यासः । अच्छिन्नाग्रंत्यद्वयंमृदाप शारितंचयत् । अहतधातुरक्तंचतत्पवित्रामतिस्थितिः ॥ अनुक्तशुद्ध्यंतरे मनुः । त्रीणिदेवाः पवित्राणिब्राह्मणानामकल्पयन् । अदृष्टमद्भिनिर्णितंयच्चवाचाप्रशस्यते ॥ अपमपवित्रतयाम्वयमज्ञातनिर्णितंप्रक्षालितं । ब्राह्मणानामितिचातुर्वण्योपलक्षणं । यमः । बलात्कारोपभुक्तायाचोरहस्तगतापिन । स्वयंविप्रतिपन्नावाअथवाविप्रमादिता ॥ अत्यंतदूपितापित्रीनपरित्यागमइति । सर्वे पानिष्कृतिःप्रोक्तानारीणांतुविशेषतः ॥ एतत्समानविषयमेव नस्त्रीदुष्यतिजारेणेतिवाक्यम् । निष्कृतिः प्रायश्चित्तं । प्रायश्चित्तमेवद र्शयति । स्त्रियःपवित्रमतुलंनतादुष्यंतिकाचित् । मासिमासिरजस्तासांदुष्कृतान्यपकर्षति । सोमःशौचंददौतासांगंधर्वाश्वशुभांमिर पावकः सर्वमेध्यत्तनित्यमेष्याहियोपितः ॥ याज्ञवल्क्यः ॥ व्यभिचाराइतोशुद्धिर्ग त्यागोविधीयते । भर्तृगर्भवतासांतथामातिप ॥३८ ·तके अस्याः । स्त्रीणामृतौ प्रवृत्तेसतिपूर्वकृतान्यभिचाराच्छुद्धिर्भवात । व्यभिचारेणयदिगोवृत्तस्तदाऽस्या स्त्रिय. त्यामएक विधेयः । भर्तृवधेगर्भवधेमहापातकेचतस्यास्त्यागः । तथा। स्वच्छंदंगाहियानागितस्यारत्यागोविधीयते । नचैवीवघंकुर्यानचे वांगविकतनम् ॥ वसिष्ठः ॥. चतस्रस्तुपरित्याज्याः शिष्यगागुरुगाचया ॥ पतिनोचविशेषेणमुंगितोपगताचया ॥ जुमितो *निंदितः शूद्रादिः । हारीतः । गर्भनीमघोवर्णगांशिष्यमुतगामिनी पापव्यसनासक्तांधनधान्यक्षयकरांवर्जयेद्व्यभिचारिणी । अधोवोअपकृष्टवर्णः शूद्रः ॥ शंखलिखितों ॥ एकत्रतस्कनभावात्परोपहतत्वाच्चदुष्टा । कुलसंकरकारिण्योभवति । एकत्र तस्कनभावातएकत्रतं पतिव्रतंतत्त्वादित्यर्थः । तथा । चांद्रायणंचतासांपावनमित्याचार्याः प्राजापत्यंवा तदि यमत्रव्यवस्था । स्त्रीणांमदमोहबलात्कारादिप्रमादजातेव्यभिचारयाज्ञवल्क्यवाक्यादत्तिवनशुद्धि । कामकृतेव्यभिचारेशंखालेखित वाश्यात्प्रायश्चित्तेनशुद्धिः गुरुशिष्यसुतपतितानांचगमनेऽन्यतोगर्भपातनेभर्तृवधेब्रह्महत्यादिमहापातकेचममवाक्या त्यागः । यदुबलात्कारादिव्यभिचारेपिकिरात्रप्रायश्चित्तस्मयते तदसंनातरजम्कापानिवृत्तरजस्कायाश्चद्रष्टव्यम् । एवंचप्सतियत्रदेशे व्यभिचारिणीनांब्राह्मणीनांनप्रायश्चित्तमुपदिश्यतेनचकृतप्रायश्चित्तेपरिग्रहोतिप्रसंगभयेनक्रियतइतिसमाचारस्तवतथैव्यवहुर्तव्यं तपाचमचिः । येषुस्थानेष्यच्छौचंधर्माचारस्तुयादृशः । तत्रतनावमन्येतधर्मस्तत्रैवतादृशः ॥. येषुदेशेषुयेदेवायेषुदेशेषुये द्विजाः । येषुस्थानेषुयत्तोयंयायवेवमृत्तिका ॥ इतिशुद्धिविवेकेतृतीयः परिच्छेदः ॥ शुद्धोसप्तानिबन्धान्दृष्ट्वानुमतःपितुस्तथानातुः । रुद्वारेणकृतोयंशुद्धिविवेकः सतांपत्ये । सामान्यतोत्रवर्णानांशुद्धिमरणजन्मनोः . । प्रागथाशोचनियमारततस्तेपांविशेषतः ॥ शुद्धि T ·शुद्धि ॥३९॥ सताततोशैवसकरेशुद्धिरीरिता ॥ विदेशस्था कस्त्रीणांमरणेगर्भसंसवे ॥ शुद्धिर्मृत्युविशेषेचतासपिंडेष्वनाम् निराद थवा शुद्धिरशुद्धिरहितास्तथा । अधिकारिविवेकोथानधिकारिनिरूपणं ॥ जला_नईकथनपुत्राणांलक्षणंतथा : ।। . सपिंडानामिहततो लक्षणपरिकीर्तितं ॥ देहशुद्धिःक्षालनादिशुद्धिरत्राथकीर्तिता । स्नानशुद्धिस्तैजसाविद्रव्यशुद्धिरनंतरं । पक्वान्नशुद्धि शादिशुद्धिरनादक स्यच ॥ ततोरजस्वलाशुद्धिच्छिष्टस्पर्शनेतथा स्वभावशुद्धिश्चत्तथा क्रमेणात्रप्रतिता ॥ ८ ॥ इतिमहामहोपाध्यायलक्ष्मीपरा मममहामहोपाध्यायश्रीहलधरानुजतमश्रीरुद्रधरकृतशुद्धिविवेकः समाप्तः ॥ श्रीः ॥ शुभम् । -- इदं शुद्धिविवेकाख्यं पुस्तकं कल्याणनगाँ श्रीकृष्णदासात्मज--गंगाविष्णोः अध्यक्ष "लक्ष्मीवेंकटेश्वर” मुद्रणालये पं०शिवदुलारे वाजपेयीत्यनेन स्वाम्यर्थ मुद्रयित्वा प्रकाशितम् । शकाब्दाः १८४३, संवत् १९७८. पुस्तक मिलनेका ठिकाना-गङ्गाविष्णु श्रीकृष्णदास, "लक्ष्मीवेंकटेश्वर" प्रेम कल्याण-मुंबई --- ·पृ पत्र पं. पृ. पत्र पं. पृ. पत्र: पं. २२१ १ शुद्धिविवेकस्थविषयानुक्रमणिकाप्रारभ्यते। प्रकरणम् । प्रकरणम् । प्रकरणम्.। अथसामान्यतश्चातुर्वर्णय अथगर्भस्रावाशौचम् २ ९१३ अथपुत्रिपुत्रलक्षणम् मृतकाशोंचम् ११ अथासपिंडायशोचम् १ १२२ अथपानभालक्षणम् अथजननाशोचम् २१ ८ अथनिहाराबशौचम् २१४ अथकानीनः अथवननमरणाशौचयोनियमः १२ ११ अथानशौचिनः २ १६१३ अथगूढोत्पत्रः अथवर्णानांविषेपतो शौचम् १३ ६ अथअधिकारिणः २१८ ७ अथसहोटः अयाशिौचसंकाः १.१२ अथानधिकारिणः १२०१० अथदत्तक अथविदेशस्थाशचिम् १.६ ११ अथोदकाधनहः अथवालाद्याशौचम् २७ ३ अथपुत्र लक्षणम् ८ अथम्पयमुपगतः अथख्यशौचम् -३८ १० अथक्षेत्रनलक्षण २, अथापविद्धः १ १३ २ مه irror १२३१ २२१ ६ अथकीतः "

·२
सम्
दिस्तत्र
प्रकरणम् । पृ. पत्र
९. प्रकरणम्
१७अयाचमनापवादः-
१२६२ अथरमसलाद
अथवानशुद्धिः
४ अथावायाचोनवारिता
मथतेजसादिद्रव्यशुद्धिः २ २९८ शैशुद्धिः
अचात्यंतोपडतरादिः २३ मियान्यापिरजस्वलाल
१४,१३ अपकनिशा १३२७ मयोच्छिष्टसशेवाद
१२५ ३ अयभूमिशुद्धिः
१३३९ मयसभा
R
बोदकशुद्धिः
इति दिविवेकस्थावषयानुक्रमणिका समाप्ता।

·विक्रय्यपुस्तकानि-(धर्मशास्त्रग्रंथाः) ... ग्लेज कागद. . मनुस्मृति-सटीक कुलकभट्टकन संस्कृतीकासहिन १-८ अष्टादशस्मृति- मूलमात्र उपरोक्तविषयमें सर्वधर्मनिटपण किया गया है...-. मनुमति-सावन माषाटीकासहित इसमें भगवान मनन के कहेहुए तथा भा० टी० छपके तयार. है ...३-० धर्म और ग्रहस्य, ब्रह्मचर्य, वानप्रस्थ और संन्यास 'अबमके बृहत्पाराशरस्मृति-धर्मनिरूपणका अपूर्व ग्रंथ है -१-८ कर्म और राजाओंके. नीतियुक्त प्रजापालन और अधर्मियोंक दंड पाराशरम्मृति-उत्तरखंड इसमें रामानुज संपदायके तप्तचक्रांकित मुद्रा इंन्यादिका निर्णय आशीवनिर्णय आदि अनेक विषय संयुक्त हैं और वैष्णवांका धर्म लिखागया है. ३-८ तया रफ़ ३-० जयसिंहकल्पद्रुम '-मूलमात्र ( धर्मशास्त्र ग्रन्थ ) यह अन्य जयपुर पापल्क्यस्मृति-पं० मिहिरचंद्रकृत मिताक्षरा नाम पदयोजना महाराज श्रीजयसिंहनी' की आज्ञासे समाद पोंडरीक पाजी भावार्थ और तात्पयार्थ टिप्पणी तथा भाषानीकासहित श्रीरलाकर दीक्षितजी-ने निर्माण किया है । पुस्तकें मिलने का ठिकाना- गङ्गाविष्णु श्रीकृष्णदास, “ लक्ष्मीवेङ्कटेश्वर '' आपाखाना, कल्याण मुंबई. ० . ६-" ....

·No text on this page.

·No text on this page.

·jsc@sticks
इति शुद्धिविवेकः समाप्तः॥
জesh

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.