·--
are
॥ अथ श्रीमन्न्यायसुधा शेषवाक्यार्थचन्द्रिकाटिप्पणीसमेता प्रारभ्यते
॥ द्वितीयाध्यायस्य तृतीयः पादः॥
-

·म
श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्याः ।
Magat
(श्रीमन्मध्वाधार्याः)
*

·कायतभक्ती ॥ श्रीगुरुभ्यो नमः ॥ हरिः ॥ अ०---अधाशेषसमाम्नायविरोधापाकृति प्रशुः ॥ करिष्यन्नधिदैवाधिभूतजीवपरात्मनाम् ॥ स्वरूपनिर्णयायैव वचनानां पर- स्परम् ॥ पादेनानेनाविरोधं दर्शयत्यमितद्युतिः ॥ अनुभूतियुक्तिबहुवाग्वैलोम्यं च ततोऽधिकम् ॥ एतत्सर्वं ततः सायं द्वारवै- य्यर्थ्यमेव च ।। दृष्टयुक्त्यनुसारित्वोक्तान्याविरोधतः । प्रसिद्धनामस्वीकारो बहुवाक्यानुवर्तिता ॥ लोकदृष्टानुसारित्वं जीव- साम्यमनादिता । तत्र तत्र परिज्ञानं गुणसाम्यश्रुती तथा ॥ उत्पत्तिमत्वं स्वगुणाननुभूत्यल्पकल्पने ॥ नानाश्रुतिश्च वैचिव गुरुतयः पूर्वपक्षगाः ॥ व्यवस्थाऽनुपपत्तिश्च स्वातन्यमनुसारिता ॥ मुण्यता शक्तिमत्वं च वैकष्यं सर्वसङ्ग्रहः । गत्लादिविक्सिच सर्वमानविरोधिता। अभीष्टासिद्धिसुध्यक्ती शास्त्रासिद्धिविपर्ययः ॥ विशेषकारण लेति सिद्धान्तस्यैव लाधिकाः॥ सु०--न वियदश्रुतेरित्यादि पादमातिषाचं ससङ्गतिक दर्शयति ॥ अवेति । पशुः सूत्रकारोजेन ज्याविख्यासिताया बुद्धिसन्निहितेन तृतीयेन पादेन वैदिकानां वचनाला परस्परविरोषं विरोधाभावं दर्शयतीति प्रतिपाद्यकथनम् । अस्मान्तपिलक्षण सर्वानपि वेदविरोधान्परिहर्तु द्वितीयोऽयमध्याय आरब्धः । वैदिकानां वचनानां परस्परविरोधोऽपि तदन्तर्भूत एनेस्थतस्वदपाकरण- मिह सङ्गतमेवेति । आनन्तर्यलक्षणां सङ्गति दर्शयितुमथेत्युकाम् । अवसरमासौ प्राधान्यायुक्तिविरोधपरिहारस्य शापध्ये तत्मपन्या त्मकत्वेन समयविरोधपरिहारस्य तदानन्तर्ये सति श्रुतीनां परस्परविरोधपरिहारस्य भवत्ययमवसर इति । बन्येनं तात्य पादस्य चतुर्थपादा दो न स्यात् । तत्रापि वेदवचा परस्परविरोषस्यापाक्रियमाणत्वादित्यत उक्तमधिदैवेति । अधिदैवान्यन्यकतामाभि- मानिदेवताः। अधिभूतानि कार्यकारणोपेतानि वियदादिभूतानि। इदमुक्तं भवति । यद्यपि पादद्वये वेदवाक्याना परस्परविरोष एव निरस्यते । तथाऽपि विषयभेदाभेदो भविष्यति । इहाधिदेवादिविषयवाक्यानां चार्थे त्वध्यात्मविषयाणामिति । न चैवमत्स्य पाद. स्यानेकविषयत्वेनानेकत्वापत्तिः । अध्यात्मेतरविषयत्वेनैकत्वोषपत्तेरिति । अत्रापि क्रमनियमे हेतुमाचार्य एव वक्ष्यति । ननु च ·०टि०० ११॥ न वेदवाक्यानां परस्परविरोधपरिहारः किमर्थः । मिथो विरुद्धानां प्रामाण्यानिययावत्मागाधनिथयार्थ इवि चेन एवं सत्यस्य तर्क- शास्त्रत्वप्रसङ्गेन मीमांसात्वव्याघातादिति । उच्यते।ब्रह्मणोऽशेषजगत्कारणत्वानिश्वयो वशेषजगत्स्वरूपनिणये तस्य कार्यत्वादिनिर्णये श०० রিও च सति स्यान्नान्यथा । न च तद्विषयाणां वाक्यानां मिथो व्याघाते तत्वस्मनिर्णयो भवति । सोऽधिदैवादिवस्तुसवावधारमार्थ ०१ एवायं मिथो विरोधपरिहारः । तदिदमप्युक्तं स्वरूपनिर्णयायैवेति । ननु किं कतिपयवचनानामन्योन्यविरोधः परिहियते उस साई- षाम् । नाद्यः । वैय्यात् । तत्रैव वचनान्तरविरोधसद्भावेनानिर्णयतादवस्थ्यात् । न द्वितीयः वेदवाक्यालाणनन्तत्वेन ज्ञातुमनक्य- वादित्यत उक्तममितद्युतिरिति । सर्वज्ञ इत्यर्थः । एतत्पादाधिकरणपूर्वपक्षसिद्धान्तयुक्त्तीः सपशाह ।। अनुभूतीति । दि०-अथेत्यादिभाष्यानीमाशङ्य पादप्रतिपाद्यसङ्गस्योरन्यतरमात्रप्रदर्शकत्वानुपपत्तेरुभयोपदर्शकतामाश्रित्य तत्सार्थक्यमाह ॥नेति।। पादप्रतिपाद्यमिति । पूर्वोत्तरपादाभ्यां भेदस्य स्वस्मिन्नेकवाक्यत्वस्य च सिद्धय इति शेषः । ससङ्गतिकमिति । पाइल्याध्यायस्य च या सड्म- तिस्तत्सहितमित्यर्थः । उभयप्रदर्शकत्वमपि न सर्वस्य किन्त्वंशभेदेनेत्यभिप्रेत्य तद्विवरणपूर्वकमंशभेदेन तदाह ॥ प्रचरित्यादिना । तृतीयपादस्य पूर्वत्राप्रकृतत्वात्प्रकृतपरामर्शेनेदंशब्देन तत्परामर्शानुषपत्तिमाशय न ग्रन्थप्रकृतत्वमेव प्रकृतत्वं किन्तु बुद्धिप्रकृतत्वमेव ग्रन्थप्रकृतत्वं तु तलिङ्ग- मेव । ततश्च तृतीयपादस्य बुद्धिप्रकृतत्वाद्युक्तस्तस्येदंशब्देन परामर्श इत्यभिप्रेत्य तदुपपादयति ॥ व्याविख्यासिततयति । यद्यपि वचनाना- मित्यस्य न नबर्थेन सम्बन्धो घटते बिरोधश्च समासे गुणभूतस्तथाऽपि बुद्धया विविक्तेन विरोधेन सम्बन्धो नानुपपन इत्याशयेनाह ॥ बचनानां परस्परमविरोध इति । नमोऽभावाद्यनेकार्थत्वात्तावदर्थतायाश्च प्रकृतेऽयुक्तत्वादभिमतमर्थमाह ॥ विरोधाभावमिति।अत्र च नविशिष्टेन विरोध पदेनाभावविशेषस्य लक्षणयोत्तरपदार्थप्राधान्यलाभात्तरपुरुषत्वोपपत्तिः । यद्यपि क्वचिदुत्तरपदार्थप्राधान्येऽपि तत्पुरुषादर्शनादसत्यप्युत्तरपदार्थप्राधान्ये तदर्शनात्तस्योत्तरपदार्थप्राधान्यासिद्धया न लक्षणाश्रयणमर्थवत्तथाऽपि तस्यौत्सर्गिकतया क्यचिद्बाधकेनापवादेऽप्यन्यत्राविकलतया लक्षणाश्रयणस्या- वश्यकत्वात् । वस्तुतस्तु तत्पुरुषमात्रस्य तदनिवमेऽपि नस्तत्पुरुषस्योत्तरपदार्थप्रधानताया भाष्यादिसिद्धत्वेनास्य च तत्पुरुषत्वेनोत्तरपदार्थप्राधान्य ·H मावश्यकर्मवति लक्षणाश्रयणमर्थवत् । यदत्र वक्तव्यं तदविरोधोऽत्र साध्यत इत्येतद्ग्रन्थव्याख्यानावसर एवोक्तमिति तत एव अतिपतिया ॥ अन्तर्भावति । अध्यायान्तर्भावत्यर्थः । अशेषपदस्य समाम्नायविशेषणतायां विरोधे साकल्यालाभेन सकलविरोधपरिहारत्य द्वितीयाध्यायात्वा- लाभात्तलाभाय विरोधविशेषणतामाश्रित्य योजयति ॥ अशेषाश्च त इत्यादिना । तर्हि युक्तिसमयविरोधयोः पूर्वमपाहतस्पेन मनिप्रवासा- वास्करिष्यन्निति कथमत्राशेपसमाम्नायविरोधापाकृतभविष्यत्त्वोक्तिरित्यतो भवेदेवं कथन्विबदि करिष्यनितीय भविष्यत्त्वोक्तिः पादोषमतमनापेक्षया स्यान्न चैवं किं तबध्यायोपक्रमसमयापेक्षयैव । ततश्चाशेषविरोधापाक कृतेरेतत्पादोपक्रमसमयापेक्षया भविष्यवाभावेऽप्यध्यायोपासमयापेक्षा भाद, व्यस्वान्नानुपपत्तिरित्याशयेनाह ॥ करिष्यनितीति । अन्तविलक्षणां सङ्गतिमित्येतदेव प्रपञ्चयति ॥ सूत्रकृतति ।। आनलायति । पाद- द्वयानन्तयेत्यर्थः ॥ प्राधान्यादिति । सर्वेषामपि विरोधानां युक्त्युपजीव्यत्वेन तद्विरोधस्य प्रबलत्वात्प्राधान्यमिति भावः तत्पश्चात्यकत्येति। इतरेषां चानुपलब्धेरिति सामान्यतो निराकरणं समयानां कृतं विशेषतो निराकरोत्यस्मिन्पाद इति भाप्योक्तेरिति भावः । पिलेवा पति विषये गताद्यर्थे वर्तमानस्याधिशब्दस्य गतिस्वाभावेऽपि प्रथमान्तेन दैवशब्देन कुगतिपादय इत्यत्र प्रादिग्रहणादधिगतानि दिवान्यापिनयामति प्रावित समासः । योग्यतयाऽव्यक्तादीनां विषयतया सम्बन्ध इत्यभिप्रेत्य तत्तात्पर्यमाह ॥ अध्यक्ताधभिमानिदेवता इति । समाधान प्रादि- समासो ग्रन्थकृतोऽत एव बहुवचनप्रयोगः । अधिभूतेत्यत्राप्यधिगतानि भूतानीति पूर्ववत्पादिसमासं योग्यतथा कार्यकारणयोर्विकाका सम्बन्ध चाभिप्रेत्य तत्तात्पर्यमाह ॥ कार्यकारणोपेतानि वियदादिभूतानीति । नन्वेवमपि न चतुर्थपादाझेदसिद्धिः । अधिदेवाचकविषयत्वेनेकपाद- स्वानुपपत्तिश्चाधिकेत्यत आह ॥ इदगुक्तं भवतीति । विषयभेदमेव दर्शयति ॥ इति । इतीदमिति पूर्वेणान्वयः । ननु तथाऽपादावध्यारो तरविचारोऽनन्तरमध्यात्मविचार इति क्रमनियमे हेतोरभावात्पादनमो न स्यादित्यत आह ॥ अनापीति । अध्यारोतरविषयतिविरोधपरिवार ज्ञानस्य पूर्वस्वमध्यात्मविषयश्रुतिविरोधपरिहारज्ञानस्य चरमत्वमिति क्रमनियोऽध्यात्मेतरविचारस्य बन्धमोक्षयोरन्तरङ्गत्वापावरूमधामविवारत्व तत्रान्तरङ्गत्वरूपं च हेतुं तस्य सन्निहितत्व इत्यादिना तृतीयस्य तृतीये आचार्य एव वक्ष्यतीत्यर्थः ॥ तर्कशास्त्रत्वासनेनेति । प्रमाणन्याय, ११ ·सुटि ॥२॥ अ०१ ब सच्छिक्षा क्रियते तर्कशाम्यत इति वचनादिति भावः । अ०-॥ ॐ न वियदश्रुतेः ॐ ॥ प्रकृतिः पुरुषः कालो वेदास्तदभिमानिनः ॥ महदाद्याश्च जायन्ते पराधीनविशेषिता । इदं सर्व ससर्जेति जनिमत्त्वमिहोदितम् ॥ शेचं सु०-|| ॐ न वियदश्रुतेः ॐ ॥ अत्राधिकरणेऽनादिर्वाध्यमाकाश इत्यादिश्रुतीनां गौणत्वयात्मन आकाशः सन्मूख द्वितृ० इत्यादिश्रुतीनां मुख्यत्वमुपादाय वियत उत्पत्तिः समर्थिता । तत्र वियत्पदं नाकाशमात्रपरं किन्नाम । अथ ह बाब नित्यानि पुरुषः प्रकृतिरात्मा काल इत्यादिश्रुतिविगानविषयाणां परमात्मातिरिक्तानां प्रकृत्यादीनामुपलक्षणार्थ ज्ञातव्यमित्याशयवानाह । प्रकृति रिति । प्रकृतिरचेतना पुरुषो जीवस्तदभिमानिनः प्रकृत्याधर घिभिमानिनः । महदाचा इति महदहङ्कारमने न्द्रियभूतमूक्ष्मतन्मात्रा. युच्यन्ते । प्रकृतस्योत्पत्त्यसम्भवस्य नेति प्रतिषेधे लब्धमर्थमाह ॥ जायन्त इति । अयमभिसन्धिः । न बादत्मकल्यादयो भन्स- रहिता एवाभ्युपग ( म्यत ) ता इति युक्तम् । प्रतिज्ञाहानिरव्यतिरेकाच्छब्देभ्यः । यावद्विकारन्तु विभागो लोकयदि- त्युक्तानां प्रतिज्ञाहान्यादीनामत्रापि साम्यात् । अन्यथा तेषामनैकान्तिकत्वापातात् । नाप्यविगीतजन्यानः । श्रुतिविमानस्य एशि- तत्वात् । न चाधिकरणान्तरं तत्परमस्ति । तस्मादत्रैव वियत्पदेन तेषामुपलक्षणं युक्तम् । मातरिश्वप्रभृतिषु पुनरविकाबलानिरा- सायाधिकरणान्तरारम्भ इति । इहाकाशस्योक्तं जन्म घटादेरिवाभूत्वाभवनलक्षणमिति केचिदास्थिताः । चिराकरिष्यन्वयन तावदाह ॥ पराधीनेति । आत्मन आकाशः सम्भूतः स इदं सर्वमसूजतेत्यादिश्रुतिं विभक्तत्वादियुक्ति चाश्रित्य यदिशाधिकरणे वियतो जनिमत्त्वमुदितं तत्पराधीनातिशयलाभलक्षणं प्रतिपत्तव्यम् । अपूर्वविशेषोपजनने हि विशिष्टाकारोपजनोऽवश्यम्भावी विशि॥२॥ टाकारश्च वस्तुस्वरूपाभिन्न इति तस्यैवासावुपजनो भवति । देवदत्तः शरीरी जातो विद्वान् जात इति घटा संयुक्तो जातो विभक्तो जात इति चावस्थितस्वरूप एव वस्तुनि विशेषावाप्तिमात्रेण जननव्यवहारो दृश्यत एव । ननु परिणामवादे घटादेरप्येपैथोत्पत्तिर्यदय- ·न स्थितस्वरूपस्यैव मृदादेरप्याकारान्त ( रावाप्तिः ) रतापत्तिः । परैरपि परिणामवाद एवाङ्गीकृतो नारम्भवादः । अतो विवादाभा. * वाड्यर्थोऽयमारम्भः । यथा न व्यर्थस्तथाऽऽचार्य एव विवादविषयं स्पष्टयिष्यति । अत्रेदं सर्व ससर्जेति शु (त्याधुदा) त्युदाहरणं , श्रुत्यादावप्येवमेव जन्म व्याख्येयमिति ज्ञापनार्थम् । यच्च वियत्पदं प्रकृत्याधुपलक्षणपरमित्यभिप्रेतं तत्रोक्तरीत्योपपतिसूचनार्थ चेति । परोक्तरीत्या घटादिवदभूत्वाभवनलक्षणैवोत्पत्तिर्वियतः श्रुतिसूत्रविवक्षिता किन्न स्यादिति चेदत्र पृच्छामः । आकाशशब्देन किं विवक्षितं परेषां ( किं ) वैशेषिकादिवदवकाशमात्रमुत बाबानामिव मूर्ताभावः । टि०-ॐ न वियदश्रुतेः ॐ॥ इत्यादिश्रुतीनामित्यत्रादिशब्देन यावद्ब्रह्म विष्ठितं तावती वागित्यादिश्रुतेः परिग्रहः। ननु महदादीनामनित्यतया प्रसिद्धत्वानोक्तश्रुतिविगानविषयत्वमभ्युपगन्तुं शक्यमित्यत आह।। महदाद्या इतीत्यादि । सूक्ष्मशब्दः पूर्वोत्तरेण सम्बध्यते । तथा च महदादिभूतान्तानां यान्युपादानरूपाणि सूक्ष्माणि यानि च सूक्ष्मभूतानि तन्मात्राणि तान्येवात्र महदादिशब्दवाच्यतया विवक्षितानि तेषां च प्रकृतिशब्दवाच्यत्वादुक्तश्रुति- - विगानविषयत्वमुपपन्नमेव। प्रकृत्याद्यभिमानिनामपि श्रौतप्रकृत्यादिपदवाच्यतया विवक्षितत्वादुक्तश्रुतिविगानविषयत्वमेवेत्यवगन्तव्यम्। ननु प्रकृत्यादीनां जन्मराहित्यस्यैव वा जन्मवत्त्वेऽप्यविगीतजन्मत्वस्य वा विगीतजन्मत्वेऽपि वाऽधिकरणान्तरेणैव तेषां भगवज्जन्यत्वसिद्धिसम्भवाद्वियत्पदस्याकाश- मात्रपरत्वस्यैवोपपन्नत्वान्न प्रकृत्याद्युपलक्षणत्वमाश्रयितुं युक्तम् । उपलक्षणत्वे च मातरिश्वप्रभृतीनामपीहैवाधिकरणे भगवज्जन्यत्वस्य निश्चितत्वात्तदेतेन मातरिश्वेत्यधिकरणान्तरानारम्भः स्यादित्यत आह ॥ अयमिति । इतीत्यस्येत्ययमिति पूर्वेण सम्बन्धः ॥ केचिदिति । मायावादिन इत्यर्थः ॥ स्पष्टयिष्यतीति । स्थूलताभवः पूर्वशब्दविलोपश्चेत्यादिनेति शेषः । अयमर्थः । द्विविधस्तावद्विकारो भविष्यति विशेषावाप्तिर्विशेषपरिवर्तश्च । तत्र विशेषावाप्ति म धर्मिणस्तादवस्थ्ये सति धर्ममात्र एव परिवर्तः । अत एव न पूर्वशब्दविलोपो नापि शब्दान्तरापत्तिः । यथा श्यामत्य फलस्य पीतत्वापत्तिः । तत्र हि धर्मिणस्तादवस्थ्यं पीतत्वेऽपि फलव्यवहारानिवृत्तेः । श्यामत्वापगमेन सौरातपादिवशात्पीतत्वमुत्पद्यते । विशेषि- विपरिवर्तस्तु धर्मिस्वरूपस्यैव परिणामः । अत एव पूर्वशब्दविलोपः शब्दान्त न्तरापत्तिश्च । यथा क्षीरस्य दधिभावः । अत्र हि न धर्मिणस्तावस्थ्यं ·दधित्वापत्तौ क्षीरव्यवहारानुपलम्भात्किन्तु धर्मिभूतं क्षीरमेवातश्चनादिवशाइधिभूतम् । अत एव तत्र पूर्वशब्दविलोपः शान्तरापातिक । रास धर्मिणस्तादवस्थ्ये सति धर्ममात्रपरिवर्तरूपविकारस्याकाशेऽस्माभिरङ्गीकृतत्वेऽपि घटादिसाधारणो यो धर्मिस्वरूपस्यैव परिवरूपो विकार आकाशे परेणाभ्युपगम्यते नासावस्माकं तत्र सम्मत इति स एव विवादविषय इति ।। उक्तरीत्यति । प्रतिज्ञाहान्यादीनागनापि साम्यारिनतरीलगणः । सुगंटे० शे०० oিo अ०१ अ०---अवकाशमात्रमाकाशः कथमुत्पद्यतेऽन्यथा ॥ यधनाकाशता पूर्व किं मूर्तनिबिडं जगत् ॥ भूतलम्यूर्णता और चला काशता भवेत् ।। मूर्तद्रव्याणि चाकाशे स्थितान्येव हि सर्वदा ।। सु०---आचं दूषयति ॥ अवकाशमानमिति । अन्यथा पराधीनविशेषाप्तिजन्मत्यनङ्गीकृत्याभूत्वामान पत्नीलारे- वकाशमात्रमाकाश इति चाङ्गीकारे कथमसावुत्पद्यते । तस्योत्पचिनोपपद्यत इति यावत् । सोपादाना हि स (वा) सरिदेश न चाकाशोत्पत्तावुपादानमस्ति । न च ब्रह्मण उपादानत्वमुपपद्यत इति भकृत्यधिकरणे निर्दिष्टम् । यस वोपविलय भागमान भाव्यम् । न चाकाशस्य प्रागभावः सम्भवति । अनुपपामतीतिकत्वात् । अभावो हि प्रतीयमानोऽस्यामेति प्रतीयते मातु निक्षत्रयः । न चाकाशाभावस्याश्रयप्रतीतिरुपपद्यते । यदेवेइति निर्दिश्यते तस्यैवाकाशत्वात् । उपादानाशितायाववादेऽपि सदभावासपात- मतीत्युपपत्तिः । तथा च श्रुतिः । अभावो हि प्रदेशस्य न बत्राभाव इत्यपीति अनक्काशरूपं जलवाकाशस्य पूर्वावस्थामाणभावशो- च्यत इत्यपि ब्रह्मणोऽनुपादानत्वेन प्रत्युक्तम् । प्रतियोग्याश्रय एवाभावाश्रयः । न चाकाशस्याश्रयोऽस्तीति तदभावोज निराश योऽस्त्विति चेन्न । निराश्रयत्वे कार्यत्वानुपपत्तेः । किश्च प्रतीतावाकाशः स्वाश्रय इत्यतस्तदभावोऽप्याकाशाश्रयः मतांगेतील निरु- द्धमापद्यते । प्रकृतिराकाशस्य कारणमिति कश्चित् । तन्मते प्रकृतेरजन्यप्रसङ्गः। अथ तत्र पराधीनविशेषावाशिन्गालीक्रियते । तदाऽसम्भावितोत्पत्तिके वियदादावप्येवमेवाङ्गीकरणीयमिति । द्वितीयेऽपि किं प्रदेशरूपमाकाशमङ्गीकृत्येदमुच्यते उतावीनत्य । -- ·प्रथमे यस्य कस्यचिन्मूर्तद्रव्याभावस्योत्पत्तिर्वा सर्वस्य वा विवक्षिता। नाथः। तस्याः प्रत्यक्षादिसिद्धत्वेनाधिकरणानारम्भकत्वात् । द्वितीयं दूषयति ॥ यदीति । सर्वस्यापि मूर्ताभावस्य सृष्टावुत्पत्यङ्गीकारे प्रलयेऽवश्यं तदभावोऽभ्युपगनान्यः स्यात् । अत्यन्तसतो जन्मासम्भवात् । यदि च सृष्टेः पूर्व प्रलये नाकाशता सर्वस्य मूर्तद्रव्याभावस्याभावोऽङ्गीक्रियते । गर्हि किं तदा भूलनिविडं जगद- ङ्गीक्रियते । एतदेव स्पष्टयति ॥ मूर्तेति । यद्युक्तलक्षणाकाशाभावः प्रलये भवेत्तदा मूतेसम्पूर्णता भवेदेव । अभावाभावस्य भावानतिरेकात् । तद्व्याप्तत्वाद्वा । चशब्दोऽनुक्तसमुच्चयार्थः । सृष्टयुत्तरकालं मूर्तमात्रं च न स्यात् । एवं च सर्गप्रलयविपरिवर्तः स्यात् । अधिका च प्रलये मूर्तसम्पूर्तरापत्तिः । मूर्तद्रव्याभाव एवाकाशो न ततोऽतिरिक्तोऽस्तीति द्वितीयं निराकरोति ॥ मूर्त- द्रव्याणीति । तदभावश्चेति चार्थः । यो मूर्तद्रव्याणि तदभावांश्वाङ्गीकरोति तेनावश्यं तदतिरिक्ताकाशोऽङ्गीकर्तव्य एव । यस्सा- तानि सर्वदाऽऽकाशे स्थितानि तेनेति योजना । इदमुक्तं भवति । एकस्मिन्पतत्रिणि पतति द्वितीयेन पताणा कुन पतितव्यमिति वाच्यम् । यत्रासौ नास्ति तत्रेति चेत्तर्हि येनाधिकरणेनैकस्य पतत्रिणोऽभावः परस्य च भावो विशिष्यते तदर्थान्तरमशीकरणीयम् । स एव प्रदेशरूप आकाश इति कथं तदनभ्युपगमः । किञ्चह पक्षी नेह पक्षीति मूर्ततदभावाश्रयतया प्रदेशः साक्षिसिद्धः कथम- पन्होतुं शक्यते । अपि च किं मूर्तद्रव्यस्य मागभाव आकाशः किंवा प्रध्वंसो यहाऽत्यन्ताभावः । अथवाऽन्योन्याभावः । म प्रथमद्वितीयौ । सृष्टयत्तरकाले निराकाशत्वप्रसङ्गाव।मागभावप्रध्वंसाभावयोरुपादाननिष्ठत्वेन तत्राकाशबुद्धेरन्यत्र तदभावस्य चापत्तेः। न तृतीयः । क्वचित्कदाचिन्मूर्तसद्भावे तदत्यन्ताभावानुपपत्तेः । न चतुर्थः । घान्योन्याभावो हि पटस्तनिष्ठो वेति तमाकाश. धुद्धिप्रसङ्गात् । मूर्तद्रव्यसंसर्गाभावमात्रमाकाश इति चेत्तर्युत्पततः पतत्रिणः केन संसों येन तदभावस्याकाशत्वं सादित्यवश्या. श्रयणीयः प्रदेश इति । तदेवमाकाशस्याभूत्वाभवनरूपोत्पत्तिरयुक्तेति सिद्धम् । टि०--तत्कथमित्यत आकाशोत्पत्तावुपादानं भवद्ब्रह्म वा स्यादतिरिक्तं वेति विकल्प्याद्यं प्रत्याख्याति ॥ न चेति ॥ निष्टतिमिति । १** ·सु० दि० शेवं० गिन्तु अ०१ न च प्रकृतिशब्देन अझोपादानमुच्यत इत्यादिनेति शेषः । प्रागभावशून्यत्वादाकाशो नोस्पयत इत्यत्र न्यायविवरणोवाहतश्रुति प्रमाणयति * ॥ तथा चति । न प्रदेशः कथम्चनेति स्वरूपेण विकृतरूपेण वा नोदेतीति प्रतिज्ञाऽनुपपत्तौ युक्तिरियमुच्यते ॥ अभावो हीति । यस्योत्पत्ति- स्तस्य प्रागभावेन भाव्यम् । प्रदेशरूपस्यावकाशस्याभावः प्रागभावो न हि सम्भवतीत्यर्थः । कुतो नेत्यतोऽनुपपन्नप्रतीतिमत्वादिस्थाह ॥ धनोति । अपिपदेन ननोऽनुकर्षः । अभावो हि प्रतीयमानोऽस्यात्रेति प्रतीयते न तु निराश्रयः । न च प्रदेशाभावस्थाश्रयप्रतीतिरुपपद्यते यदेवात्रेति निर्दि- श्यते तस्यैवाकाशत्वादिति भावः । ननु प्रागभावो नाभावविशेषः । येनाभावो हि प्रतीयमान इत्यादिनोक्तदोपः स्यास्किन्त कार्यस्य स्वोपादान- गता पूर्वावस्थैव । तथा च प्रकृतेऽवस्थावस्थावतोरभेदेनोपादानभूतं ब्रह्मैवाकाशपूर्वावस्था प्रागभावश्चेति पर्यवसानानोक्तदोषः । गणवावकाश- भिन्नत्वान्न यदेवेहेति निर्दिश्यत इत्युक्तदोषोऽपीति कस्यचिन्मतमाशयोक्तदोषेण दूषयति ॥ अनवकाशरूपमित्यादिना ॥ प्रत्युक्तमिति । न च प्रकृतिशब्देन ब्रह्मोपादानमुच्यत इत्यादिनति शेषः ॥ कार्यत्वानुपपत्तरिति । कार्यस्य प्रवृत्तिमत्त्वनियमादिति भावः ॥ तदभावोऽपीति । न च घटे घटाभाववदाकाशाभावो न विरुद्ध इति वाच्यम् । घटे घटसत्वस्त्राप्रामाणिकत्वेन तत्र तदभावसम्भवेऽपीहाकाशमिति प्रतीत्याऽऽकाशे * आकाशसत्त्वस्य सिद्धस्वेन तत्र तदभावस्य विरुद्धत्वादिस्याशयः । आकाशोत्यती ब्रह्मातिरिक्तमेवोपादानमिति वितीयपदा राहते ॥ प्रकृतिरिति ॥ आजन्मप्रसङ्ग इति । तदुरपत्तावप्युपादानाभावेन घटादिसाधारण्येन जन्माभावप्रसङ्ग इत्यर्थः । न चेष्टापतिरिति वाच्यम् । प्रतिज्ञाहानि. रव्यतिरेकाच्छन्दभ्यो यावाद्वकारं तु विभागो लोकवादित्युक्तानां प्रतिज्ञाहान्यादीनामन्त्रापि साम्यादन्यथा तत्र तेषामनैकान्तिकत्वापातादित्यत्र तात्पर्यात् ॥ एवमेवाङ्गीकरणीयमिति । असम्भावितोत्पत्तिकस्वाविशेषेऽपि स्वचित्पराधीनविशेषावाप्तिर्जन्म । क्वचिद्घटादिवदभूतभवनमित्यर्ध- जरतीयानुपयत्तेरिति भावः ॥ द्वितीय इति । मूर्ताभाव एवाकाशपदेन विवक्षित इति द्वितीय इत्यर्थः ॥ कि प्रदेशरूपमाकाशमङ्गीकृत्येत्यादि। अत्र मूर्ताभाव आकाश इत्युक्तेर्निरवधारणस्वाभिप्राये तया मूर्ताभावस्थाकाशत्वप्राप्तावपि तदतिरिक्तप्रदेशस्याकाशत्वव्यावृत्तेरप्राप्तस्मादायपक्षलाभः । सावधारणत्वे च प्रदेशस्याकाशवव्यावृत्तेलाभामितीयपक्षस्य लाभ इति द्रष्टव्यम् । यद्वा स्वमतेनाथं बदतीति परस्य परस्मिनाबासात्सम्मावित- न ·तयाऽऽद्यपक्षस्य पराभ्युपगततया द्वितीयपक्षस्य प्रसक्तिरित द्रष्टव्यम् । प्रत्यक्षादिसिद्धत्वेनेति । ततश्चाधिकरणारम्भप्रयोजकीभूतसंशयाभावान तद्विषयतयैतदधिकरणारम्भ इति भावः ॥ सृष्टाविति । सृष्टिकाल इत्यर्थः । इष्टापत्तिं परिहरति ।। याद चेति । किं मूर्तनिबिडं जगदित्युक्तस्यैव मूर्तसम्पूर्णतेत्युत्तरवाक्येन प्रतिपादनात्पीनरवस्यमाशक्य परिहरति ॥ एतदेव स्पष्टयतीति । आपाधस्वरूपस्य पूर्ववायचे निष्कृष्यानुक्तस्वारिक- मनेनापादितं भवतीत्याशङ्कापरिहारः स्पष्टनस्य न प्रयोजनगिति भावः । प्रलथे मूर्तद्रव्याभावाभावसुद्भावेऽपि कुतो सूर्तसम्पूर्णताप्राप्तिरित्यतो नेप- कुवस्थानाविति निषेधस्यास्त्रीत्यस्य नदीसंज्ञाविधित्वदर्शनाद्दर्शनबलेन निषेधनिषेधस्य भावताया निषेधस्य निषेधोऽपि भाव एव बलाद्भवेदित्यादिना तृतीयस्य तृतीये व्यवस्थापितत्वेन मूर्तद्रव्याभावाभावस्य मूर्तद्रव्यस्वप्राप्तेर्युक्ता प्रलये मूर्तसम्पूर्णताप्राप्तिरित्याशयेगाह ॥ अभागाभागस्य भावानति- रेकादिति ।। तव्याप्तत्वादति । एतन्मते च तृतीयाभावस्य प्रथमाभावत्वान्नानवस्थेति भावः । अनुक्तसगुच्चयमेव दर्शयति ।। सृष्टयुत्तरकालं चति । स्थितिकाल इत्यर्थः । मूर्तद्रव्याभावस्यैव तन्त्र सत्त्वादिति भावः । प्रागुक्तप्रसङ्गद्वयेऽपष्टिापत्तिं परिहरति ।। एवन्येति । विपरिवर्ती व्यत्यासः । सर्गस्य प्रलयत्वं प्रलयस्य सर्गस्वमित्येवंरूप इत्यर्थः । बाधकान्तरं चाह ॥ अधिका चेति । सगांपेक्षोति शेषः । सर्गे कस्यचिन्म- तस्य कस्यचिन्मूर्ताभावस्य च सत्त्वेन तत्र मूर्तसम्पूर्तेरभावादिति भावः । ननु मूर्तद्रव्याणां तदभावस्य चाकाशास्तित्वमेवासिद्धमिति न तेन तदुः- भयातिरिक्ताकाशस्याङ्गीकत किर्तव्यतासिद्धिरित्यत आह ॥ इदमुक्तं भवतीति ॥ कुत्र पतितव्यमिति । न ता साबस्ति तत्रैव पतनं सम्भ- वति । मूर्तानां सामानाधिकरण्यस्य बाधितत्वादिति भावः । मूर्ताश्रयतयाऽतिरिक्साकाशसिद्धिमुपपाद्य मूर्तताना मलयाऽपि तसिद्धिमुपपादयति ॥ किश्चेति ॥ कथामिति । तथा सति साक्षिप्रत्यक्षविरोधः स्यादिति भावः ॥ दृष्टयुचरकाल इति । स्थितिमा पूर्तद्रव्यस्यैव सत्त्वेन तला- गभावप्रध्वंसयोस्तत्रासत्त्वादिति भावः ।। अत्यन्ताभावानुपपतेरिति । सार्वदेशिकसार्वकालिकनिषेधस्यैवात्यन्ताभावलादिति भावः ॥ तत्रा- काशबुद्धीति । पट आकाशः पटे आकाश इति वा न कस्यचिहुद्धिरतीति भावः । मूर्तदव्यत्य यः केनचिरसंसर्गस्तदभाव एवाकाशो न तु तत्प्रागभावादिविवक्षित इति नोक्तदोष इति शङ्कते ॥ मूर्तद्रव्योति ॥ राहीति । अत्र किंशब्द आक्षेपे न केनापीत्यर्थः । तथा च प्रतियोगि- ·जिला सुटि० ३०३ नोऽप्रसिद्धत्वेन तदभावस्याप्यप्रसिद्धत्वं स्यादती मूर्तद्रव्यसंसर्गाभावस्याकाशत्वं वदताऽवश्यं मूर्तद्रव्यस्य केनचित्संसर्गों वाच्यः । न चोपतात: पतत्रिणो मूर्तेन संसर्गः सम्भवति । तत्र मूर्ताभावात् । अतोऽभूतेनैव संसर्गो वाच्यः स एव चास्माकमाकाश इति भावः । यद्वा मूर्तद्रव्यसंसर्गा- भावस्यैवाकाशवे इह पतव्युत्पततीत्येवंरूपेण मूर्तद्रव्यस्योत्पततः पतत्रिणः संसर्ग निरूप्य तदभावस्याकाशत्वं त्वया वाच्यम् । न च तद्युक्तम् । रह पदार्थभूतस्य प्रदेशस्य त्वयाऽनङ्गीकारेणान्यस्य चेहपदार्थस्य तत्रासम्भवेन पतत्रिणस्तेन सह संसर्गस्यैव निरूपयितुमशष्यत्वेन तदभावस्थाका. शताया निरूपणायोगादिति भावः । केचित्तु किंशब्दः प्रश्ने कि मूर्तेन किंवा तदितेरणेति । नायः । तथा सति मूर्तस्यैव पतव्याधारवेन मूर्ता- भावस्य तद्विरहात्तस्याकाशत्वासिद्धेः । नान्त्यः । अमूर्तस्यैव तदाधारत्वेन तस्यैवाकाशत्वात् । उक्तं चैतन्मूर्तद्रव्याणि बाकाशे स्थितान्येव हि. सर्वदेत्याहुः । अ०-अत आकाशशब्दोक्तस्तद्देवोऽत्र विनायकः ॥ देहोत्पत्त्या समुत्पन्न इति श्रुत्याऽभिधीयते ॥ भूतमासिक दिन दृष्टिगोचरमेव तु ॥ उत्पद्यते व्याकृतं हि गगनं साक्षिगोचरम् ॥ प्रदेश इति विशेयं नित्यं नोत्पद्यते हि तत् ॥ तथाऽपि सूर्तसम्वन्ध्य. परतन्त्रविशेषयुक् ॥ खमेवोत्पत्तिमन्नाम श्रुतिशब्दविवक्षितम् ।। प्रकृतिः पुरुषः काल इत्येते च समस्ताः ॥ ईसाधीनविशेषण जन्या इत्येव शब्दिताः॥ कालप्रवाह एवैको नित्यो न तु विशेषवान् ॥ पुरुषाव्यक्तकालाना रसैवैकामिमानिनी॥शिसूक्षुत्वविशेष तत्साक्षाद्भगवदिच्छया ॥ प्राप्तैव सृष्टेत्युदिता प्रधानं विकृतेरपि ॥ पुमांसो देहसम्बन्धात्सृष्टिमन्त इतीरिताः ॥ १-३-६ ।। सु०-अस्त्वेवं परकृतमपन्याख्यानम् । कस्ताकाशशब्दार्थः का च तस्य पराधीनविशेषाप्तिरित्या आह ॥ अत इति । परकीयव्याख्यानस्यायुक्तत्वादित्यर्थः । तदेवो भूताकाशाभिमानीति विनायकस्याकाशशब्दवाच्यत्वोपपादनम् । अनामन आकाक्ष इत्यादिश्रुतौ । देहोत्पत्त्यति पराधीनविशेषा ( वा ) विवरणम् । वाक्यद्वयमेतदित्यतोऽत्रेति श्रुत्येति च युज्यते । श्रुतेविषयान्तर चाह ॥ भूतमपीति । भूतमप्याकाशशब्दोक्तं तच्च घटादिवदुत्पद्यत इति श्रुत्याभिधीयत इति सम्बन्धः । छुतो भूताकाशस्योत्प- त्तिमत्त्वमित्यत उक्तमसितमिति । रूपित्वादित्यर्थः । तथा च श्रुतिः । आकाशो नीलिमोदेतीति । तथा सति चाक्षुपत्वप्रसङ्ग ·इत्यत उक्तं दिव्येति । तुशब्देनानुभूतत्वविशेष सूचयति । इदमुक्तं भवति । किं चाक्षुषत्वमात्रमापाचमुतास्मदादीन्नति । माघे त्विष्टापादनम् । दिव्यदृष्टिगोचरत्वाभ्युपगमात् । द्वितीये तु भूतादिशरीरेषु व्याप्तिभङ्गः। तत्रानुद्भूतादिकल्पनेऽत्रापि तत्समानं श्रुति- मामाण्यादिति । नन्वाकाशस्याभूत्वाभवनलक्षणामुत्पत्तिमधुनैव निराकृत्यात्र पुनस्तदङ्गीकारे कथं पूर्वोत्तरव्याघातो न भवेदित्यत आह ॥ अव्याकृतमिति । यतोऽव्याकृतमेव गगनं नोत्पद्यत इत्युक्तं न तु भूतमतो न विरोधः । तस्यानुत्पत्ती हेत्वन्तरमप्याह॥ नित्यं हि तदिति । न चैतदसिद्धम् । विनाशकारणाभावात् । न हि कारणान्तरमनपेक्ष्येश्वरेच्छा विनाशहेतुर्दृष्टा । उत्पत्तिश्रुते- स्तदपि कल्पनीयमिति चेन । तस्या भूततदभिमानिविषयत्वेन सावकाशत्वात् । अवश्यं चैतदेवम् । आत्मन आकाशः सम्भूत इत्यादर्भूतप्रकरणत्वात् । नन्वव्याकृताकाशे प्रमाणमेव नास्ति । कस्यानुत्पत्तिरुच्यत इत्यत उक्तं साक्षीति । तत्कथमित्यत आह ।। प्रदेश इति । नन्वेतदेव भूताकाशमिति चेन्न । रूपित्वारूपित्वव्याकृतत्वाव्याकृतत्वपरिच्छिन्नत्वापरिच्छिन्नत्वश्रुतीनां सत्त्वात् । कि- श्वोत्पत्त्यनुत्पत्तिश्रुत्योर्विरोधोऽण्याकाशद्वैतमवगमयति । व्यवस्था थयाऽविरोधोपपत्तावनुत्पत्तिश्रुतेरौपचारिकत्वकल्पनायोगात् । न च प्रदे- शस्योत्पत्तिरुपपद्यत इत्युक्तं प्राक् । ननु सूत्रकृतैव गौण्यसम्भवादित्युक्तम् । सत्यम् । व्याख्यातं तद्भाष्यकृता । विकृतं चास्माभिः । नन्यव्याकृताकाशस्योत्पत्यभावे मा भूदाकाशः सम्भूत इति विरोधः । इदं सर्वमसृजतेत्यादिश्रुतिविरोधस्तु भविष्यतीति चेन्न । तस्याभूत्वाभवनलक्षणोत्पत्यसम्भवेऽपि पराधीनविशेषाप्तिरूपोत्पत्तिसद्भावादित्याह ॥तथाऽपीति। मूर्तसम्बन्धश्वासौ परतन्त्रविशेष- श्वेति विग्रहः । यदनादित्वेनोक्तं तदेव खमित्यर्थः । इदं सर्वमसृजतेति श्रुतिवाक्यं श्रुतिशब्दः । एवं श्रौता ( सौत्रा ) काशोत्पत्ति व्याख्यायोपलक्षितप्रकृत्याधुत्पत्ति व्याख्याति ॥प्रकृतिरिति । इत्येते च एतदादयश्च । ईश्वराधीनविशेषेणैव नाभूत्वाभाविनेत्यर्थः । कालस्य त्वभूत्वाभवनमप्यस्तीत्याह ॥ कालेति । विशेषवान्क्षणलवादिरूपः । उपपादितं चैतत्यागेव । प्राक् परिगणितानां प्रक- त्यादीनामीश्वराधीनविशेषावाप्तिरेव जन्मेत्युक्तम् । तत्र कस्य कीदृशी विशेषावाप्तिरित्यतः प्रकृत्यादित्रयाभिमानिदेवतायाः पराधी-

·शचं०
तृ०
अॅ०१
नविशेषावाप्तिं विशदयति ।। पुरुषेति । यस्मात्पुरुषादीनां रमाऽभिमानिनी । सा चैकैच देहदेवादिभेदरहिता । तचमात्साक्षादग-
बदिच्छया सिमक्षुत्वविशेष प्राप्तव सृष्टत्युदिता । न तु विनायकायभिमानिवदेहोत्पचिमतीत्यर्थः । यद्यपि भगवत्या इच्छाऽपि
सुटि* नित्या तथाऽपि तदीयव्यक्तिरूपस्येश्वरपराधीनत्वाभिप्रायेणेदमुक्तमिति ज्ञातव्यम् । प्रकृतेः पराधीनविशेषावाप्तिं विटयोति ॥ प्रधा-
नमिति। प्रधानमपि विकृतेरीश्वराधीनायाः कारणादिदं सर्वमसृजतेत्यादौ सृष्टमित्युदितमित्यर्थः। यथोक्तम् । विकारो व्यक्तजन्म
हीति । पुरुषाणां पराधीनविशेषावाप्ति स्पष्टयति । पुमांस इति । कालप्रवाहस्य मवाहिजन्य महदादीनां चोपच्यावाप्तिर्विशेषलाध
इति स्पष्टत्वान्नात्रोक्तम् । एतेन ज्ञोऽत एव तथा प्राणा इत्यादिकमपि व्याख्यातं वेदितव्यम् ॥ २-३-१ ॥
टि०-॥ आकाशशब्दवाच्यत्वोपपादनामिति । तद्देव इत्यनेन विनायकस्याकाशाभिमानियोक्त्या सत्सत्त्वादिप्रयोजकत्वलाभात्तदधी-
नत्वादर्थवदिति न्यायेन तस्याकाशशब्दमुख्यवाच्यत्वसिद्धिरिति भावः । ननु पराधीनविशेषितेत्यादिना पूर्व पराधीनविशेषावाशेरेवोत्पत्तितयोक्त-
स्वाद्विनायकस्य देहोत्पत्त्योत्पन्नत्ववर्णने तद्विरोध इत्यतः कोऽसौ पराधीनविशेष इत्याकाङ्क्षायां देहोत्पत्तिलक्षण इति देहोत्पत्ययस्य प्रागुक्तपरा-
धीनविशेषावाप्तिविवरणरूपत्वान्न पूर्वविरोध इत्यभिप्रेत्याह ॥ देहोत्पत्त्येतीति ॥ आकाशो नीलिमोदेतीति । नीलरूपविशिष्ट आकाश उत्प-
यत इत्यर्थः ॥ श्रुतीति । आकाशो नीलिमोदेतीति श्रुतिप्रामाण्यादित्यर्थः ॥ भूततदभिमानिविषयत्वेनेति । न चैवमाकाशपदेन भूताकाशत-
देवता उच्यन्त इति टकिया विरोधः स्यादिति वाच्यम् । तत्र पराधीनविशेषावाप्त्यादिरूपोत्पत्तिसामान्यस्यैवाभिप्रेतत्वेन तथाक्तिसम्भवादन स्व-
भूत्वाभवनरूपोत्पत्तिविशेषस्यैवाभिप्रेतत्वेन द्वयोरेव ग्रहणस्य न्याय्यत्वात् । न चैवमभिमानिनोऽपि ग्रहणं न स्यादभूत्वाभवनस्पोत्पत्तेखत्र बाधित-
स्वादिति वाच्यम् । अभिमानिशब्देन तदेहस्य विवक्षितत्वादित्याशयात् ।। रूपित्वारूपित्वेत्यादि । अयं भावः । प्रदेशरूप आकाशो नीरूपः
साक्षिसिद्धश्च । अन्यथाऽवकाशवति गेहेऽन्धकारादौ हस्तचलनादिकं न स्यात् । भूताकाशं तु भूतमप्यसितं दिव्यदृष्टिगोचरमेव स्विति श्रुत्या रूप-
बदप्रत्यक्षं च । एवं भूताकाशं सर्व पञ्चभिराविष्टं भूतैरीश्वरबुद्धिनैः । पञ्चभूतात्मके देह इत्यादिस्मृतिभिर्देहाकारेण विकारि । आत्मन आकाशः
॥६॥

·सम्भूत इत्यादिप्रकरणानुगृहीतश्रुतिभिस्तामसाच्च विकुर्वाणाद्भगवद्वीर्यचोदितात् । शब्दमात्रमभूत्तस्मान्नभः श्रोत्रं तु शब्दगमित्यादिस्मृतिभिश्च ताम- साहङ्कारकार्यवाव्याकृतम् । अवकाशस्तु कूटस्थनित्यत्वेन साक्षिसिद्धवादव्याकृतः । एवमेतदण्डं विशेषाख्यं क्रमानैर्दशोत्तरैः । तोयादिभिः परि- वृतमित्यादिस्मृतिभिर्भूतं परिच्छिन्नम् । प्रदेशस्त्वाकाशवत्सर्वगतश्च नित्यः । स यथाऽनन्तोऽयमाकाश इत्यादिश्रुतिभिरपरिच्छिन्न इति । उपलक्षणं , चैतत् । मृतिकाले जहत्येनं प्राणा भूतानि पञ्च च । भागशो भागशस्त्वेनमनुगच्छन्ति सर्वश इत्यादिस्मृतिभिभूतं गत्यादियोग्यभागवत् । प्रदेशस्तु न गस्यादियोग्यभागवान् । न हि प्रदेशविशेष एतद्देशं त्यक्त्वा देशान्तरं गच्छतीत्यतोऽपि वैलक्षण्यं बोध्यम् । श्रुतीनामिति बहुवचनमाद्यर्थे श्रुत्या- १ दीनामित्यर्थः ॥ उत्पत्यनुत्पत्तिश्रुत्योरिति । आकाशो नीलिमोदेत्यनादिर्वा अयमाकाश इति चाकाशोत्पत्त्यनुत्पत्तिश्रुत्योरित्यर्थः । नन्धनादिर्वा अयमाकाश इत्यनुत्पत्तिश्रुतरनादिरेवेत्यनादिरित्यौपचारिकत्वेनाप्युपपन्नत्वान्न श्रुतिद्वयविरोधेनाकाशद्वैतसिद्धिरित्यत आह । व्यवस्थयेति ।। नचति । नापीत्यर्थः ।। प्रागिति । उपादानभावात्प्रागभावाभावाच न प्रदेशस्योत्पत्तिरित्यवकाशमात्रमाकाशः कथमुत्पद्यतेऽन्यथेत्यादिना प्रामुक्तमित्यर्थः । ननु गौण्यसम्भवादित्यादिना सूत्रकृतवानादिरिवेत्यनादिरित्यनादित्वश्रुतेगौणत्वस्योक्तत्वात्तदनङ्गीकारेण व्यवस्थया श्रुतिद्वयविरोधाभिधाने तत्सूत्र- विरोधः स्यादिति शङ्कते॥ नन्विति । ननु भाप्येऽपि गौणीत्येवोक्तत्वान्न विवक्षितसिद्धिरित्यत आह ॥ वितं चति । आकाशपदेन भूताकाशत- देवता उच्यन्ते तत्र भूतं स्वरूपत एवोल्पद्यते । रूपित्वात् । नीलिमोदेतीति श्रुतेश्च । तदभिमानिनोऽपि शरीरोत्पत्तिद्वाराऽस्येवोत्पत्तिः । अवकाशतद- भिमानिनोरप्यस्ति पराधीनविशेषावाप्तिलक्षणोत्पत्तिरिति सर्वविषयत्वादुत्पत्तिश्रुतिर्मुख्यार्थाऽनादित्वश्रुतिस्तु न सर्वविषयेति भवति गौणी । भूते कथ- मप्यवृत्तेरित्यादिना टीकायामसर्वविषयस्वेन गौणत्वस्यैव सूत्रार्थतया विवरणेनानादिरिवानादिरित्येवंरूपानादित्वस्य सूत्रकारानभिप्रेतत्वान्न तद्विरोध इति भावः । मूले परतन्त्रविशेषयुगित्येतावतैव पूर्तमूर्तसम्बन्धेति विशेषणवैय्यर्थ्यमित्याशक्य कोऽसौ परतन्त्रो विशेष इत्याशङ्कापरिहाराय तद्विवरणार्थत्वान्मू- तसम्बन्धेत्यस्य न वैय्यर्थ्यमित्यभिप्रेत्य तदनुरूपं विग्रहं दर्शयति ॥ मूर्तसम्बन्धश्वासावित्यादिना ॥ श्रोताकाशति । सौत्रवियत्पदमुख्यार्था- काशोत्पत्तिमित्यर्थः ॥ उपलक्षितेति । सौत्रवियत्पदोपलक्षितेत्यर्थः । उपलक्षितप्रकृत्याद्युत्पत्तिव्याख्यानाय प्रवृत्तेऽत्र वाक्ये प्रकृतिपुरुषकालाना- ·सुटि० मिव महदादिसूक्ष्मभागानामपि वियत्पदोपलक्षितत्वेनावश्यं ग्राह्यत्वात्तदनुक्तिर्दोष इत्याशक्य कडाराः कर्मधारये सप्तमी शौण्डैरित्यादाविव बहुव- चनादेवाद्यार्थावगमान्न तदनुक्तिर्दोष इत्याशयेनेत्येते चेत्यनूद्य व्याख्याति ॥ एतदादयश्चति । जन्या इत्येवेत्यत्र यथाश्रुतैवकारस्य व्यर्थत्वे विरुद्धा- शेचं० र्थत्वप्रसङ्गाद्भिन्नक्रमतामाश्रित्य तदुभयं परिहरति ॥ ईशाधीनविशेषेणैवेति । ननु क्षणलवादिरूपस्य कालविशेषस्योपादाननिमित्तयोरभावेनाभू oি स्वाभवनरूपोत्पत्तेरसम्भवात्कथं तदभ्युपगम इत्यतो वैशेषिकपरीक्षायां विशेषाश्चैव कालस्य हरेरिच्छायशाः सदेत्यादिना ग्रन्थेन प्रकृतिहरीच्छा- *अ० २ रूपोपादाननिमित्तकथनेनाभूत्वाभवनलक्षणोत्पत्तेः समर्थितत्वान्नानुपपत्तिरित्य पपत्तिरित्याशयेनाह ॥ उपपादितं चेति । यथाश्रुतयोजनायामेवशब्दस्यैकशब्दस्य च वैय्यर्थ्य भवतीत्यतस्तदवैश्याय पुरुषेत्यादिवाक्यमन्यथा योजयति ॥ यस्मादित्यादिना । ननु तथाऽपि रमाया एकैवेत्येकमानत्वकथनस्य प्रयोजनाभावादुक्तदोषतादवस्थ्यमित्यतो विनायकाद्यभिमानिवद्रमाया अपि देहोत्पत्तिरूपोत्पत्तित्वसम्भवास्सिसक्षुत्वविशेष तदिति वक्ष्यमाणं प्रकारा- न्तराश्रयणमनर्थकमित्याशङ्कापरिहारार्थवादेकवेत्यस्य नानर्थक्यमित्यभिप्रेत्य कथमनेनोक्तशङ्कापरिहार इत्यतस्तदुपयोगितया तद्याचष्टे ॥ देहदेह्या- दिभेदरहितति । तथा च तदेहस्य स्वरूपत्वेन विनायकाद्यमिमानिवद्देदोत्पत्तेरपि तदुत्पत्तित्वासम्भवारप्रकारान्तराश्रयणमुपपन्नमिति भावः । प्राप्तैवेस्थेवशब्दव्यावर्यं दर्शयति ॥ नन्विति ॥ इच्छाऽपि नित्येति । तथा च न तस्या अपि भगवदिच्छायाः प्राप्तियुज्यत इति भावः । विकृतिवरप्रकारान्तरस्यापि प्रधाने उत्पन्नत्वव्यवहारनिदानस्याभावेन यथाश्रुतापिशब्दयोजनाया असम्भवेन भिन्नक्रमतया ते योजयति । प्रधान- मपीति । साकाङ्क्षत्वप्रयुक्तवाक्याभासत्वशङ्कापरिहाराय सृष्टिमन्त इतीरिता इत्युत्तरानुकर्ष योग्यतया वचनविपरिणामं चाश्रित्यापेक्षितपूरणेन तत्परिहरति ।। विकृतोरत्यादि । विकृतिः प्रकृतेर्जन्मेत्यत्र नियामकमाह ॥ यथोक्तमिति । ननु प्राक् परिगणितानां प्रकृत्यादीनां पराधीनवि- शेषावाप्तिलक्षणजन्मविशदीकरणाय प्रवृत्तेऽस्मिन्नन्थे प्रकृत्यादीनामिव कालप्रवाहस्य महदादिसूक्ष्मभागानां च प्राक् परिगणितत्वाविशेषेण तेषामपि पराधीनविशेषावाप्तेरवश्यं विशदीकरणतया तदनुक्स्या मूले न्यूनत्वमित्याशङ्कामनुक्तौ निमित्तकथनेन परिहरति ॥ कालेति ॥ २-३-१ ॥ अ०--॥ ॐ एतेन मातरिश्वा व्याख्यातः ॐ ॥ एवं प्रलयकालेऽपि प्रतिभातपरावरः ॥ मुख्यवायुनित्यसमः शरीरोत्पत्तिकार- ·णात् ॥ पराधीनविशेषेण जनिमानेव शब्दितः ॥ नैव किश्चित्ततो जन्मवर्जितं परमाहते॥ पराधीनविशेषत्वे जन्मनः स्थूलताभवः ॥ पूर्वशब्दविलोपश्च यदि जन्मेति कीर्त्यते ॥ रमाया नैव जन्मास्ति चैतन्यस्यापि केवलम् । प्रधानस्य च वेदस्य वेदस्यापीश्वरे- च्छया ॥ व्यक्तिर्नाम विशेषोऽस्ति तस्मात्तद्वशतैव हि ॥ उत्पत्तिरत्र कथिता ॥ २-३-२॥ सु०-॥ ॐ एतेन मातरिश्वा व्याख्यातः ॐ ॥ अतीताधिकरणे वियदादिविषयाणामुत्पत्त्यनुत्पत्तिश्रुतीनां व्यव स्थया विरोधः परिहृतः । इदानीं तेजोपन्नान्याकाश इति तान्यनित्यानि वायुर्वाव नित्य इति श्रुतौ व्यवस्थितनित्यत्वानित्य- त्ववन्तमप्याकाशमनित्यपक्षे निक्षिप्य वायोनित्यत्वाभिधानादाकाशदेवताया विनायकस्येव वायुदेवतायाः स्वरूपेण नित्यत्वं देहो- त्पत्त्यादिना जन्मादिमत्त्वमिति व्यवस्थानुपपत्तेमुख्यैवानुत्पत्तिरित्यधिकाशङ्कया पूर्वपक्षिते व्यवस्थातिदेशेनैव सिन्द्रान्तितम् । तत्र कीदृशी वायौ श्रुतीनां व्यवस्था । ययाधिकाशङ्कापरिहार: स्यादित्यतस्तां दर्शयति ॥ एवमिति । यथा वियदनादि जन्मवञ्चोक्त- मेवमित्यर्थः । प्रतिभातपरावरः शरीराभावेऽपि प्रातिभेनैव ज्ञानेन विषयीकृतातीतानागतो यतस्तस्मान्नित्यसम इति शब्दितः । शरी- रोत्पत्तिकारणात्पराधीनविशेषेणेत्येतयोर्हेतुहेतुमद्भावः । एक्शब्दस्य पराधीनविशेषेणैवेत्यन्वयः। मुख्यवायुरित्यनेन भूतप्रकरणेऽपि न भूतवायुविषयमिदं सूत्रम् । तत्राधिकाशङ्काभावात् । अत एव नावान्तराभिमानिविषयम् । किनाम तत्परमाभिमानिविषयमबति सूचयति । स्वरूपातिरिक्तस्य प्रातिभज्ञानस्याप्यनुपप्लवादाकाशदेवतातो विशेषो युज्यत इति भावः । यदुक्तमत्र प्रकरणे पराधीन- विशेषावाप्तिरेव जनि भूत्वाभवनमिति तदुपपत्त्यन्तरेणोपपादयन्नधिकरणार्थमुपसंहराति ॥ नैवेति । इति सिद्धमिति शेषः । एतच्च जन्मनः पराधीनविशेषलाभ ( स्वरूप ) त्व एवाङ्गीकृते सिध्यति न त्वभूत्वाभवनरूपत्व इत्यर्थः । नन्वव्याकृताकाशस्याभूत्वाभव- नानुपपत्तेरस्तु तत्र पराधीनविशेषावाप्तिर्जन्मशब्दार्थः । अन्यत्र त्यभूत्वाभवनमेवाङ्गीक्रियते चेत्को दोषः । बाधकभावाभावाभ्या मनेकार्थत्वकल्पनाविरोधत्वादित्यत आह ॥ स्थूलतेति । उपादानधर्मिणो धर्म्यन्तरात्मना परिवर्तः स्थूलताभावः । अत एव पूर्व- 4 २* ·सुटि ॥८॥ शब्दविलोपव पूर्वशब्दनिवृत्तौ शब्दान्तरप्रवृत्तिश्चेत्यर्थः । उदाहृतं चैतत्प्रकृत्यधिकरणे । अभूत्वाभवनं यदि जन्मेति कीर्त्यत इत्यु- क्तेऽसदनुवादः स्यात् । परिणामवादिभिः क्वाप्यभूत्वाभवनानभ्युपगमात् । अतो विमतिपदं दर्शयितुं स्थूलतेत्यायुक्तम् । रमाया जीवचैतन्यस्यापि प्रधानस्य वेदस्य चैवविध जन्म नैवास्तीत्यतः परमेश्वरादृते सबै जनिमदिति न सिद्धयेत् । तथा चेदं * ०० सर्वमसृजतेत्यादिप्रतिज्ञाहानिरात्मा वा इत्यादिशब्दविरोधो विभक्तत्वहेतोरनैकान्त्यं च स्यादिति वाक्यशेषः । एष चेतनया युक्तो ०२ जीव इत्यभिधीयत इत्यादिवचनाजीवशब्दो भूतादिसयाते वर्तते । तस्य चोक्तविधोत्पत्तिरस्त्येवेत्यतः केवलं चैतन्यस्येत्युक्तम् । * न हि क्षीरं दधि जातमितिवदिदं द्रव्यं स्मादित्वेन परि ( णतमि ) वृत्तमित्यत्र प्रमाणमस्ति । किन्तु द्वावेतौ नित्यमुक्ती नित्यौ * सर्वगतौ अजो नित्यः अजामेका यावब्रह्म विष्ठितं तावती वागित्यादिश्रुतिभ्योऽनादित्वमेवावगतम् । ननु वेदस्य कीदृशी पराधीन- विशेषाप्तिर्येन भवत्पक्षे प्रतिज्ञाहान्यादिकं न स्यादित्यत आह ॥ वेदस्यापीति । नियतविशिष्टानुपूर्वीकत्वेनार्थबोधकत्वशक्त्या- * विभावो व्यक्तिः । कालप्रवाहस्य नास्तित्वे दोषो वक्ष्यते । महदादिसूक्ष्मरूपनित्यता च श्रुत्या (दिन ) पि प्रसिद्धाऽतोऽपि पति- झाहान्यायनिस्तार इत्याशयवानुपसंहरति । तस्मादिति । तद्वशता परमेश्वरवशत्वविशेषलाभः । अत्र श्रुतिसूत्रयोः ॥ २-३-२॥ टि०-॥ ॐ एतेन मातरिश्वा व्याख्यातः ॐ ॥ नन्वेवं प्रलयकालेऽपीत्युत्तरवाक्यमनर्थकम् । न च वायुविषयाणामुत्पत्त्यनुत्पत्ति- श्रुतीनां व्यवस्थया विरोधपरिहारार्थमेतदिति वाच्यम् । अस्यातिदेशाधिकरणत्वेन तस्य चातिदेशो हि तादृश इत्युक्तरीत्याऽभ्यधिकाशङ्कासापेक्ष- स्वेन प्रकृते चाभ्यधिकाशङ्काया अनुक्तत्वेनाधिकरणारम्भस्यासिद्धौ व्यवस्थोपदर्शनस्यानवसरपराहतस्वादिस्यतो भाष्येऽभ्यधिकाशङ्काप्रदर्शनेना- धिकरणारम्भस्य समर्थितत्वादत्र तदनुक्तिर्न दोषायेत्यभिप्रेत्य भाष्यानुसारेण स्वयमभ्यधिकाशङ्कोपदर्शनेनाधिकरणारम्भोपपादनपूर्वकं व्यवस्थो- पदर्शकतयोत्तरवाक्य योजयितुं वृत्तमनुवदति ॥ अतीताधिकरण इत्यादिना ॥ प्रातिभेनैवेति । योगप्रभावलब्धातिशयविशेषमनोवृत्तिरूपेणे- त्यर्थः । यथाश्रुतवोजनायामेवशब्दस्य वैय्यादिप्रसङ्गाद्भिन्नक्रमतामाश्रित्य तत्परिहरति ॥ एक्शब्दस्येति ॥ अत एवेति । तत्राधिकाशङ्का- ·भावादेवेत्यर्थः । तथाऽपि व्यवस्थितनिस्यत्वानिस्यत्वमप्याकाशमनिस्यपक्षे निक्षिप्य वायोनित्यत्वामिधानस्य का गतिरुक्ता भवतीत्यतः प्रलयकाले प्रातिभेनेत्यादिना मूलोक्तमेव तत्परिहारं स्पष्टमाह ॥ स्वरूपति ॥ उपपादयनिति । उपपादयिष्यनित्यर्थः । ननु. तथा सति सकृच्छ्रुतस्याने- कार्थत्वापत्तिरेव दोषः स्यादित्यत आह ॥ बाधिकेति ॥ उदाहृतं चैतदिति । क्षीरादिवद्विकारः स्यादित्यादिनेति शेषः ॥ क्वाप्यभूत्वेति । अत्यन्तासत्कार्यवादानभ्युपगमादिति भावः ॥ एवंविधमिति । उपादानधर्मिणो धर्म्यन्तरात्मना परिवर्तरूपमित्यर्थः ॥ विभक्तत्वेति । अत्यल्प- शक्तित्वेत्यर्थः ॥ अनैकान्त्यमिति । रमादिभिरिति शेषः ॥ जीवशब्द इति । जीवशब्दस्य भूतादिसङ्घाते वृत्त्या तत्पर्यायस्य चेतनशब्दस्यापि तत्र वृत्तिर्लब्धैवेति भावः । ननु रमादीनामप्युक्तरूपस्थूलताभावलक्षणमेव जन्म किन्न स्यादित्यत आह ॥ न हीति ॥ किन्त्विति । द्वावेता- विति श्रुत्या चित्प्रकृतेरजो नित्य इति श्रुत्या पुरुषस्याजामेकामिति श्रुत्या जडप्रकृतेर्यावदिति श्रुत्या वेदस्यानादिस्वमवगम्यत इति विवेकोऽत्रानु- सन्धेयः ॥ नियतविशिष्टानुपूर्वीकत्वेनोत । अत्र नियतेति विशेषणं नियतत्वं नियतैकप्रकारत्वं तच्च पूर्वोत्तरकालेष्वेव विवक्षितमिति न भारता- दिसाधारण्यमिति जिज्ञासासूत्रोक्तनियतैकप्रकारस्वरूपवेदापौरुषेयत्वस्मारणेनानुपूर्व्याः स्वरूपकथनमेव बोद्धयम् । विशिष्टानुपूर्वीकत्वं च क्रमविशेष- विशिष्टवर्णानामेवाभिमतम् । अत्र विशेषग्रहणेन भारतादिव्यावृत्तिः । वर्णानां क्रमविशेषविशिष्टत्वं च विशिष्टक्रमोपेतबुद्धिविषयत्वमेवाभिमतम् । प्रकारान्तरेण क्रमवैशिष्टयस्य वर्णेष्वसम्भवात् । तथा हि । क्रमो वर्णनिष्ठो बोच्चारणनिष्ठो बोपलब्धिनिष्ठो वा वाच्यः । चतुर्थप्रकारानिरूपणात् । तत्राद्ये स किं देशतः कालतो वा देशकालानुपाधिकः पौर्वापर्यलक्षणो वर्णरूपवस्तुनिष्ठ एव वा । नाद्यः । वर्णानां सर्वगतत्वेन तदनुपपत्तेः । न द्वितीयः । वर्णानां नित्यस्वेन कालतोऽपि तदनुपपत्तेः । न तृतीयः । विरोधात् । न घुभयोरेकस्मिन्काले राजा जार इति प्रयोगसमये एकस्यैव जका- रस्य रेफापूर्वापरभाव एकदैव युक्तः । नापि द्वितीयः । उच्चारणतरक्रमयोः श्रोत्राविषयस्वात् । वेदस्य च श्रोत्रग्राह्यत्वात् । न तृतीयः । उपल- ब्धिनिष्ठत्ये चान्यधर्मत्वात्क्रमस्य वर्णानां तद्वत्त्वानुपपत्तेरिति । अत्र व्यक्तिविशेष एव वक्तव्ये यदधिकवचनं तद्वर्णवक्रमस्यापीश्वरबुद्धिधटितस्य कूटस्थतयाऽऽद्यन्तशून्यत्वसूचनेन तदीयार्थबोधकत्वशक्तेः सहजस्वसूचनेन च तदुभयावाप्तेः पराधीनविशेषावाप्तित्वासम्भवसूचनद्वारा द्विरूपोक्तपरा- ·/शे०५० | द्वित० सुटि धीनविशेषावाप्तिमात्रेणैव वर्णानामिंद सर्वमसृजतेति वाक्योक्तसृज्यकोटिनिविष्टस्योपपादनसम्भवे तदुपपादनाय व्यक्तिरूपविशेषाश्रयणं भाष्यकाराणा- मनर्थकमिति शङ्कानिराकरणार्थम् । ततश्चायमर्थः । यद्यपि वर्णाः कूटस्थतयाऽऽयन्तशून्यत्वान्नोत्पत्त्यादौ परापेक्षाः । नापि क्रमः । तस्यापीश्वर- बुद्धिघटितस्य वर्णवदेव कूटस्थतयाऽऽद्यन्तशून्यत्वस्य स्थितत्वात् । नापि तेषामर्थावबोधशक्तिः । तस्या अपि गायत्र्यधिकरणीयन्यायविवरणटीकाद्य- नुसारेण शब्दस्वभावत्वावगत्याऽनागन्तुकत्वेन पराधीनविशेषत्वायोगात् । तथाऽपि क्रमविशेषविशिष्टवर्णत्वेन रूपेण या वर्णानां सहनाऽर्थावबोध- अ०३ कशक्तिस्वदाविर्भावरूपा या व्यक्तिः सैव वर्णानां पराधीनो विशेष उपपद्यत इति ।। वक्ष्यत इति । कालाधीना हि मुक्तता । काल एवागमोऽ- प्याह मुक्ति कालनिवर्तने । मुक्तेरपि निवृत्तिः स्यान्नाकालावं ततो भवेदित्यादिना भक्तिपादे यदि कालोऽपि नेत्याह कदेति प्रश्न उत्तरम् । किं वक्ष्यति यदावस्था बदेसापेक्षतां व्रजेत् । अवस्थात्वादिति खेव हेतुः साऽपि कदेति च । पृष्टे कालश्च वक्तव्यो नाकालत्वं भवेदित्यादिनोत्क्रान्ति- पादे चेति शेषः ॥ २-३-२॥ ॐ असम्भवस्तु सतोऽनुपपत्तेः ॐ ॥ स्वतन्त्रत्वात्परमात्मनः ॥ नैवोत्पत्तिः कथमपि न स्वतन्त्रं ततो परम् ॥ २-३-३ ॥ सु०-॥ ॐ असम्भवस्तु सतोऽनुपपत्तेः ॐ ॥ असम्भाव्यमानजन्मनोगगनपवनयोरुत्पत्तायुक्तायामिदमाशङ्कयते । सदजायतेत्यादिश्रुतेर्ब्रह्मणोऽपि जन्मास्ति । न च श्रुत्यादिविरोधः । स्वरूपोत्पत्त्यभावेऽपि परायत्तविशेषावाप्तिरूपोत्पत्तिसम्भवाद्ग- गनपवनवदिति । तन्निवृत्त्यर्थमिदमधिकरणमारब्धम् । एतच्चायुक्तमिवाभाति । असम्भव इत्यनुत्पत्तिमात्रप्रतिज्ञानात् । तस्य च परेणाप्यङ्गीकृतत्वात् । नन्ववधारणार्थस्य तुशब्दस्य प्रयोगामायं दोषः । सत्यम् । तथाऽपि तत्र हेतोरनभिधानादयुक्तमेव । नन्व- नुपपत्तेरित्युक्तम् । सत्यम् । किं तस्यार्थो न ह्यसतः सदुत्पत्तेरदृष्टत्वादनुपपत्तेरिति । न चैतत्सर्वथाऽप्युत्पत्त्यभावमुपपादयितुमलम् । कारणविशेषप्रतिषेधात् । मैवम् । प्रसक्तकारणनिरासादन्यस्याप्रसङ्गात्कारणाभावस्यैव सिद्धेरिति स्थिते विभवादनुपपत्तेरिति हेतु प्रकारान्तरेण व्याचक्षाणः सूत्रामाह ॥ स्वतन्त्रत्वादिति ॥ कथमपीति । स्वरूपतो विशेषतश्चेत्यर्थः । कुतः परमात्मनः स्वा. अ०---॥

·तन्त्र्यमिति चेन्मैवम् । किं स्वतन्त्रमेव वस्तु नाङ्गीक्रियते किंवाऽतोऽन्यत्स्वतन्त्रमङ्गीकृत्य तस्य स्वातन्त्र्यं निशक्रियते । नायः । अनवस्थितेरसम्भवाच्च । द्वितीयं प्रत्याह । नेति। प्रमाणाभावात् । भावे वा तदेवास्माभिः परमात्मतयाऽङ्गीकरिष्यत इति भावः। केचिदिदं सूत्रमन्यथा व्याचक्षते । प्राग्गुणिनां वियदादीनामुत्पत्तिरुक्ता । इदानीं रूपादीनां गुणानां दिकालादेशोत्पत्तिरुच्यते । सतो गुणादेरसम्भवो नोपपद्यते । प्रतिज्ञाहान्यादिनाऽनुपपत्तेरिति । तदसत् । वियत्पदेनैव सर्वस्योपलक्षणात् । अभ्यधिकाशङ्का- भावाच । वियत्पदस्य सजातीयभूतमात्रोपलक्षकत्वं न्याय्यम् । विजातीयगुणाद्युपलक्षकत्वमयुक्तमिति चेन । सङ्गतिरेषा नाभ्य- धिका शङ्का । रूपादीनामुत्पत्त्यश्रवणादिति चेन्न । प्रतिज्ञादिभ्यस्तदवगतेः । सङ्कोचस्तत्र कल्प्यत इति चेण । बाधकानुपन्यासा दिति । अन्ये त्वेवं व्याकुर्वते । ब्रह्मण एवासम्भवो न तु तद्व्यतिरिक्तस्य । प्रतिज्ञाहान्यादिप्रसङ्गेनानुपपोरिति । एतदप्यसत् । पूर्वेणैवास्यार्थस्य लब्धत्वात् । वियन्मातरिश्वनोरुत्पत्तिप्रतिपादनमुपलक्षणार्थमिति ज्ञापयितुमेतदिति चेन्न । प्रतिज्ञाहान्याशुपन्यास नैव तज्ज्ञापनसिद्धः। समानन्यायोपलक्षणस्य मीमांसायां सर्वत्र प्रसिद्धत्वात् । अन्यथाऽतिदेशेऽभ्यधिकाशङ्काभ्यूहनवैश्य दि. त्युक्त एव सूत्रार्थः । एतदेव ज्ञापयितुं भगवताऽऽचार्येण प्रागेव नैव किश्चिदित्युपसंहृतम् ॥ २-३-३ ॥ टि०-॥ ॐ असम्भवस्तु सतोऽनुपपत्तेः ॐ ॥ ननु स्वतन्त्रत्वादिस्युत्तरवाक्यमनर्थकम् । न चासम्भव हत्येतत्सूत्रव्याख्यानाथ तदिति वाच्यम् । सूत्रव्यावर्त्यशङ्काऽनुपदर्शनेन तदारम्भस्यैवासिद्ध्या तडाख्यानस्यानवसरपराहतत्वादित्यतो भाष्य एव सूत्रव्यावर्त्यशोपदर्शनेन तदारम्भस्य समर्थितस्वादत्र तदसमर्थनं न दोषायेत्यभिप्रेत्य स्वयं भाप्यानुसारेणैतद्यावय॑शङ्काप्रसञ्जककथनपूर्वकं तदुपदर्शनेनैतदधिकरणारम्भ * समर्थयते ॥ असम्भाव्यजन्मनोरिति । भाष्योक्तैतत्सूत्रव्याख्यानस्यानुपपन्नत्वात्स्वतन्त्रत्वात्परात्मन इति ग्रन्थकारीयं प्रकारान्तरेण सूनव्याख्यान- मिति भ्रमनिरासाय भाष्योक्तव्याख्यानं तत्र प्रसक्तानुपपत्तीरुद्भाव्य तत्परिहारेण समात्र प्रकारान्तरेण व्याख्याने हेतु कथयशेव तत्परतयोत्तर- ग्रन्थं योजयति ॥ एतच्चायुक्तमिवाभातीत्यादिना ॥ व्याचक्षाण झति । न स्वतन्त्रमित्युत्तरवाक्येनेति शेषः । सूत्रे सच्छन्दः सदाक्याची। २** CLASSET ·स०टि० ॥१०॥ म०३ सद्भावे साधुभावे च सदित्येव प्रयुज्यत इति गीतोक्तेः । सद्भावश्च सत्त्वमेव । सत्त्वं स्वातन्थ्यमुद्दिष्टमिति भारतोक्तेरिति भावेन सौत्रस्य सत इति हेस्वंशस्य स्वतन्त्रत्वादिति भाष्ये व्याख्यानं कृतमिति द्रष्टव्यम् । अनुपपत्तेरिति हेतोः प्रकारान्तरेण व्याख्यानपरं भाप्यं योजयितुमाक्षिपति ॥ कृत इति।। अनवस्थितेरसम्भवाच्चेति । यदि किमपि स्वतन्त्र नाङ्गीक्रियते प्रेरकपरम्परापरनिरपेक्षपरमेश्वरे न विश्राम्यतीत्युच्यत इति यावत्। शे०० द्वि० त० तदाऽनवस्था स्यात् । नियम्यत्वसाम्येन नियम्यनियामकमावासम्भवाच्चेत्यर्थः ॥ प्रमाणाभावादिति । अनेन प्रमाणाभावेन ततोऽन्यस्य स्वाल- व्यानुपपत्तेरित्यनुपपत्तेरिति सूत्रखण्डव्याख्यानं कृतं भवति । चिरन्तनवृत्तिकाराणां व्याख्यानमनूध दूषयति ॥ केचिदिति ॥ प्रतिज्ञाहान्या- दिनति । गुणादेब्रह्मकार्यस्वे ब्रह्मविज्ञानेन तद्विज्ञानसम्भवेन येनाश्रुतं श्रुतं भवतीत्येकविज्ञानेन सर्वविज्ञानप्रतिज्ञाया मृदादिदृष्टान्तैः कार्यकारणाभेद- प्रतिपादनपरैरुक्तप्रतिज्ञासमर्थनस्य चोपपत्तावपि गुणादेब्रझकार्यस्वाभावेन तद्विज्ञानेन तद्विज्ञानासम्भवेनोक्तप्रतिशाहान्यादिप्रसङ्गेनासम्भवानुपपत्ते- रित्यर्थः ॥ वियत्पदेनैवेति । ततश्च वियस्पदोपलक्षितगुणादेब्रह्मकार्यत्वस्य वियदधिकरणेनैव सिद्धेस्तदर्थस्याधिकरणस्य वैयमिति भावः । ननु यथा भवन्मते वियत्पदोपलक्षितस्यापि वायोर्न वियदधिकरणेनं ब्रमकार्यस्वसिद्धिः । अत एव न तसिद्धयर्थस्य मातरिश्चाधिकरणस्य वैय्यर्थ्य * तथा मत्पक्षेऽपि वियस्पदोपलक्षितस्यापि रूपादेर्न वियदधिकरणेन ब्रह्मकार्यश्वसिद्धिः । नापि तरिसध्यर्थस्यास्याधिकरणस्य वैय्यर्थ्यमित्यतस्तेजोबना-14 न्याकाश इति तान्यनित्यानि वायुवि नित्य इति श्रुतौ व्यवस्थितनित्यत्वानित्यत्वमप्याकाशमनित्यत्वपक्षे निक्षिप्य वायोनित्यत्वाभिधानादाकाश- देवताया विनायकस्येव वायुदेवतायाः स्वरूपेण नित्यत्वं देहोत्पत्त्यादिना जन्मादिमत्त्वमिति व्यवस्थानुपपत्तेमुख्यैवानुत्पत्तिरित्यधिकाशङ्कया पूर्व- पक्षिते उक्तव्यवस्थातिदेशेन सिद्धार्थतया मातरिश्वाधिकरणसार्थक्यसम्भवेऽपि स्वपक्षे तादृशाभ्यधिकाशङ्काभावेन तशिरासार्थत्वानुपपत्तेवैय्यर्थ्य तादवस्थ्यमेवेस्याशयेनाह ॥ अभ्यधिकेति । अभ्यधिकाशययाऽधिकरणारम्भं समर्थयते ॥ वियच्छब्दस्येति ॥ सङ्गतिरिति । अन्तरङ्गत्वा- ॥१०॥ सजातीयोत्पत्तिविचार एव प्रथमं जिज्ञासाविषय इति वियत्पदेन सजातीयमेवोपलक्ष्य तदुत्पत्तिरेव पूर्वत्र विचारिता । अत्र तु विजातीयोत्पत्ति- विचारप्रतिबन्धकशिष्यजिज्ञासाया अपगमाद्विजातीयोत्पत्तिविचारस्यावसर इति सङ्गत्युपपादकमेव विजातीयवं नाभ्यधिकाशङ्काप्रापकम् । उक्त- ·हेत्वनाच्छादकत्वादित्यर्थः । ननु वियत उत्पत्तिमत्त्वे उत्पत्तिश्रवणं सिद्धान्तसाधको हेतुस्तस्य रूपादावसिद्धरस्स्येवोक्तहेत्वाच्छादकत्वामिति शङ्कते।। रूपादीनामिति ॥ प्रतिज्ञादिभ्य इति । येनाश्रुतं श्रुतं भवतीत्येकविज्ञानेन सर्वविज्ञानप्रतिज्ञादिभ्य इत्यर्थः । तथा चैकविज्ञानेन सर्वविज्ञान- प्रतिज्ञान्ययानुपपत्त्यैव रूपादेरपि ब्रह्मकार्यस्वसिद्धेरधिकरणवैय्यर्थ्यमेवेति भावः । भवेदुक्तप्रतिज्ञादिभ्यो रूपादेब्रह्मकार्यत्वावगतिर्यद्युक्तप्रतिज्ञादिक मसङ्कुचितार्थ स्यान्न चैतदस्ति । तस्य रूपादिव्यतिरिक्तविषयकत्वेन सङ्कुचितार्थतया तेन तदसिद्धेरिति शङ्कते ॥ सङ्कोच इति । सङ्को- चस्य बाधकप्रमाणाधीनत्वेन प्रकृते च बाधकाभावेन न प्रतिज्ञादेः सङ्कुचितार्थत्वमिति प्रतिज्ञादिभ्यस्तत्कार्यत्वावगतिरवर्जनीयैवेत्याह । नेति । रामानुजीय व्याख्यानमनूध दूषयति॥ अन्ये विति ॥ तव्यतिरिक्तस्यति । ब्रह्मव्यतिरिक्तस्य महदहङ्कारादेरित्यर्थः ॥ प्रतिज्ञाहान्यादिप्रसङ्गे- नेति । महदादिप्रपञ्चस्य वियदधिकरणोक्तेरेकविज्ञानेन सर्वविज्ञानप्रतिज्ञादिन्यायैरवगतब्रमकार्यभावस्यानुत्पत्तेरनुपपत्तरित्यर्थः ॥ पूर्वेणवेति । वियदाद्यधिकरणेनैवेत्यर्थः । तथा चास्य वैय्यर्थ्य मिति भावः । उपलक्षणार्थ समानन्यायोपलक्षणार्थम् । असत्ये तस्मिन्वियन्मातरिश्चनोरुत्पत्तिप्रति- पादनस्य तन्मात्रपरस्यैव विज्ञानप्रसक्तेरिति भावः ॥ प्रतिज्ञाहान्यायुपन्यासेनैवेति । भवेदेतदेवं यद्यसत्ये तस्मिन्वियदाद्युत्पत्तिप्रतिपादनस्य तन्मात्रपरत्वं प्रतीयत इति स्यात् । न चैतदस्ति । तदधिकरणोक्तैरेकविज्ञानेन सर्वविज्ञानादिन्यायैरेव सामान्यन्यायोपलक्षकत्वस्य विज्ञानसिद्धे- रित्यर्थः । सर्वत्रेति । आनन्दमयाधिकरणादावित्यर्थः ॥ अन्यथेति । सूत्रोपात्तवियदादिपदानां तत्तन्मात्रपरस्वमङ्गीकृत्य समानन्यायानुप-* लक्षणत्व इत्यर्थः ॥ वैय्यर्थ्यादिति । प्रागनुक्ततत्तच्छब्दसमन्वयप्रतिपादकतयाऽर्थवत्त्वेन गतार्थत्वशङ्काया एवानुदयादिति भावः ॥ प्रागेवेति । मातरिश्वाधिकरण एवेत्यर्थः ॥ २-३-३ ॥ अ०--॥ ॐ न्यतिरेको गन्धवत्तथा च दर्शयति ॐ ॥ अच्छेधस्यापि जीवस्य विभागं बहुधा हरिः॥ कृत्वा भोगान्प्रदायैव चैक्य- मापादयेत्पुनः॥ अत ईशवशं सर्व चेतनाचेतनं जगत ॥ भविभागं विभागाय यदा नयति केशवः ॥ किमशक्यं परेशस्य तदेति शाभिधीयते ॥२-३-२३॥

·बोल चं० DRUAR वि० तु. सुटिक अ०१३ सु०-- ॐ व्यतिरेको गन्धवत्तथा च दर्शयति ॐ ॥ अत्र योगिनां स्वरूपेणैवानेकत्वमुपपावते । तस्य चाधि- रोधश्चन्दनवदित्युक्तार्थोपपादकतया सङ्गतौ स्थितायामसम्भवस्तु सतोऽनुपपत्तेरिति यदीश्वरस्य सर्वस्वातन्त्र्यमुक्तं तदुषषा- दकत्वेनापि सङ्गतिं ज्ञापयंस्तथा सूत्र व्याचष्टे ॥ अच्छेद्यस्यापीति । भोगांश्चति सम्बन्धः । ऐक्यमेवेत्येवशब्दान्वयः । ऐक्य- मेकरूपत्वम् । स्वरूपैक्यस्य विभागेऽपि सत्त्वात् । सर्वमीशवशम् । तथा च स एव स्वतन्त्र इति वाक्यशेषः । नन्वन्य छेत्तुमशक्य छित्वा तेषामपि भागानां भोगशक्ति प्रदाय यदि पुनरेकतामापादयति हरिस्तहिं तत्र तस्य सामर्थ्य शायताम् । कार्यस्य कारण- शक्ति विनाऽनुपपत्तेः । सर्व जगदीशवशमिति तु कथमित्यत आह । अविभागमिति । यथा लोके किश्चिदद्भुत कार्य कृतध- तस्तथाभूतेऽन्यत्रापि कार्यशक्तिः सम्भाव्यते । तथाऽत्यन्ताघटितमिदं घटयतो जगन्नाथस्य सर्वत्रापि शक्तिसम्भावना युवराति भावः। नन्वत्र सूत्रे जीवस्यानेकत्वापत्तिमात्रमुच्यते न तु तस्याः परमेश्वरायत्तत्वम् । तत्कथमनेन तस्य सर्वेश्वर्याचगतिरित्त आइ॥ इति हीति । तं यथा यथेश्वरः प्रकुरुते तथा तथा भवति । सोऽचिन्त्यः परमो गरीयानचिन्त्ययेशशक्त्यैव कोऽवयसविसर्जितः। आत्मानं बहुधा कृत्वा क्रीडते योगसम्पदेति सूत्रोपाचाभ्यां श्रुतिस्मृतिभ्यां यस्मादेवमभिधीयते तस्माताशेणारशेवमाभिधीयते । प्रतिज्ञाप्रमाणयोरेकार्थताया आवश्यकत्वादिति ॥ २-३-१३ ॥ टि० ॥ ॐ व्यतिरेको गन्धवत्तथा च दर्शयति ॐ ॥ अव्यवहितपूर्वाधिकरणेन समतिमनभिधाय व्यवहितापिकरणेन तदभिवाणा- दस्याधिकरणस्याव्यवहिताधिकरणसङ्गस्यभावमाशक्य भवेदेतदेवं यद्यच्छेवस्येत्यादिभाष्यं व्यवहितमात्रसङ्गतिकथनपरं स्याश चैवम् । आगलहि- पूर्वाधिकरणोक्तार्थोपपादकतया तत्समतेरपि सद्भावास्किन्तु व्यवहितेनापि सङ्गतिरस्त्रीत्यभिप्रायकमेवोभयसङ्गतत्वेऽप्यव्यवहितवादेव तामि. करणसङ्गतेः स्पष्टज्ञानत्वादनुक्तिः । व्यवहितत्वाचासम्भवस्वित्यधिकरणेन सङ्गतेरस्पष्टज्ञानत्वात्तदुक्तिरित्यतो न कन्धिोष इत्यभिप्रेस सङ्गतिजिज्ञासोस्थापनस्यैतदधिकरण प्रतिपाद्यं वदन्नेव तस्याव्यवाहिताधिकरणसङ्गतिं च दर्शयन्नेव व्यवहितेनापि सङ्गतिरतीत्यभिप्रायकात्वं च ·भाष्यस्य सूचयन्नेव व्यवहितसङ्गत्युपदर्शनपरतया भाष्यं सङ्गमयति ॥ अत्रोत । स्वरूपेणैवति । न त्वौपाधिकभेदेनेत्यर्थः ॥ उक्तार्थोपपा- दकतयेति । चन्दनदृष्टान्तेन जीवस्यांशतो देहव्याप्तिप्रतिपादनेन यत्तस्यानेकांशत्वं लब्धं तदुपपादकतयेत्यर्थः ॥ भोगांश्चेतीति । अनेन चैक्यमान पादयेदित्यत्रत्यचशब्दस्य न यथाश्रुतसम्बन्धः किन्तु भोगांश्चेत्येवरूपेण भोगानित्यनेनैवेति न तस्य वैय्यर्थ्यमिति भावः । प्रदायैवेत्यत्रैवकारस्य वैय्यादिप्रसङ्गेन यथाश्रुतसम्बन्धानुपपत्तेस्तत्सार्थक्यं सूचयन् अपेक्षितसम्बन्धं दर्शयति ॥ ऐक्यमेवेति । ऐक्यशब्दस्य स्वरूपैक्यार्थता- भ्रान्तिपरिहारायार्थमाह ।। ऐक्यमेकरूपत्वमिति । अविभागवत्त्वमित्यर्थः । स्वरूपैक्यार्थत्वमेव किन्न स्यादित्यत आह ॥ स्वरूपैक्यस्यति । ततश्च तस्यापाद्यत्वानुपपत्तेरतदर्थतैक्यशब्दस्येति भावः । भगवतः स्वातन्त्र्यस्यात्रानुक्तेर्न तदुपपादकत्वमस्येत्यतोऽपक्षितशेषपूरणेन स्वातन्त्र्योपपाद- कतामुपपादयति ॥ तथा चेति ॥ इति तु कथमिति । सर्वत्र सामर्थ्यज्ञापकाभावादिति भावः॥ सम्भावनायुपतेरिति । वराहगृध्रादिषु दूरस्थ- शब्दरूपग्रहणसमर्थेष्वपि तथाविधरसादिग्रहणसामर्थ्यस्यादृष्टत्वेन योऽशक्यमेकं करोति स तथाविधमपरमपि करोत्येवेति व्याप्तेरभावेनानुमानत्वा- सम्भवात्सम्भावनात्वोक्तेरिति ध्येयम् ॥ २-३-१३ ॥ अ०-॥ ॐ पृथगुपदेशात् ॐ ॥ एवं स्थितेऽपि जीवैक्यं केचिदाहुः परात्मना ॥ तद्योऽहमिति पूर्वामिः श्रुतिभिश्चानुमावलात ॥ न तयुक्तं यतो विष्णुः पृथगेवाभिधीयते ॥ प्रशानेत्रो लोक इति मुक्तौ भेदोऽभिधीयते ॥ ॥ ॐ पृथगुपदेशात् ॐ ॥ अत्र जीवात्मनः परमात्मनाऽऽत्यन्तिको भेदः समर्थ्यते । स्यादेतत् । यथा हि प्रत्यक्षादिप्रमा (गैरव ) णावधृत (देवदत्त ) सिंह ( देवदत्त ) भेदस्य पुंसः सिंहो देवदत्त इति वाक्यश्रवणेऽपि न सिंहदेवदत्त- स्वरूपैक्यप्रतिपत्तिर्भवति । किनाम गौण एवायं प्रयोग इत्यध्यवस्यति । तथाऽथातो ब्रह्मजिज्ञासेत्यादिभिर्व्यतिरेको गन्धव- दित्यन्तैः सूत्रैजीवात्मपरमात्मभेदस्य प्रत्यक्षादिप्रमाणबलेनोपपादितत्वात्तत्वमस्यादिश्रुतिशतेनापि न तदभेदप्रतिपत्तिरुत्पत्तुमलम् । किन्तु गौणार्थ एव श्रुतय एव इति निश्चयो भवेत् । अतः प्रापकाभावान्नेदमधिकरणमारम्भणीयमित्यतोऽधिकाशङ्का दर्शयन्पूर्वपक्ष- . ३ ·कारच सुगरे० ॥ १२॥ SA यति ॥ एवं स्थितेऽपीति । एवमतीतग्रन्थोक्तन्यायेन जीवात्मपरमात्मनाभेदे निश्चितेऽपीत्यर्थः । स्मृतिभिश्चति चार्थोऽनुमानवला- चेति वा सम्बन्धः । एतदुक्तं भवति । यद्यपि भेदः प्राक् समर्थितस्तथाऽपि जीवः परमात्मनाऽभिन्न एव । तद्योऽहं सोऽसौ योऽ. सौ सोऽहम् । तत्त्वमसि । अहं ब्रह्मास्मीत्यादिश्रुतेः । अहं हरिः सर्वमिदं जनार्दनो नान्यत्ततः कारणकार्यजातम् । ईदृङ्मनो यस्य हित० नतस्य भूयो भवोद्भवा द्वन्दगदा भवन्तीत्यादिस्मृतेश्च । न चताः श्रुतयः स्मृतयश्च गौणार्था योज्याः । उपक्रमादिवलेन तात्पर्याव- 0 0 १४ धारणात् । बलवदाधकाभावाच्च । उपन्यस्तानि तु प्रमाणान्याविद्यकमिथ्याभेदविषयतयाऽपि सम्भवन्ति । तथा चानुमानम् । विमतो भेदो मिथ्या भेदत्वाच्चन्द्रभेदवदिति । न चास्मिन्नस्य च तद्योग शास्तीति मुक्तावपि भेदोक्तिबोधिका । तस्या अवा- न्तरविषयत्वोपपत्तेः । न च परममुक्तौ भेदे प्रमाणमस्ति । यत्र त्वस्य सर्वमात्मैवाभूत् । विभेदजनके ज्ञाने नाशमात्यन्तिकं गते । आत्मनो ब्रह्मणो भेदमसन्तं कः करिष्यति । आविमुक्तेस्तु भेदः स्याज्जीवस्य परमस्य च । ततः परं न भेदोऽस्ति भेदहेतोरभावत इत्यादिश्रुतिस्मृतयोऽपवदन्ति च परममुक्तौ जीवपरभेदमित्येवं केचिद्रादिनो वदन्ति । अतो युक्तस्तन्निराकरणायाधिकरणारम्भ इति । एवं पूर्वपक्षयित्वा सिद्धान्तयत्सूत्रं व्याचष्टे ॥ न तदिति । तज्जीवस्य परमात्मैवयं न युवतम् । किन्तु पृथगेव जीवात्मपरमात्मानौ । बुतः। यतो विष्णुजीवाजीवश्व विष्णोभिन्नोऽचिन्त्यः परमो जीवसङ्घादित्यादिश्रुति (स्मृति)भिः पृथगेवाभिधीयते तस्मादित्यर्थः नन्वेताः श्रुतिस्मृतयोऽविद्याकल्पितभेदविषयतयाऽन्यथासिद्धाः । न तात्त्विकभेदसिद्धयै प्रभवन्तीत्युक्तामिति चेत् । मा त्वरिष्ठा निराकरिष्यामः । श्रुत्यादेरतत्त्वावेदकत्वमित्याशयवानकल्पितभेदविषयां श्रुतिमुदाहरति ॥ प्रज्ञेति । एष ब्रह्मेष प्रजापतिरिन्द्र इत्यादिना विश्वप्रपञ्चमनूध सर्व तत्प्रज्ञानेत्रमिति तस्य प्रज्ञाख्य ब्रह्मनेतृकत्वमभिधाय नेतृनेतव्यभावस्य कल्पितत्वादित्याशङ्कानिवृत्त्यर्थ प्रज्ञानेत्रो लोक इति श्रुत्या मुक्तावपि जीवपरयो,दोऽभिधीयतेऽलोको मुक्तोऽपि प्रज्ञानेत्रो ब्रह्मनेतृक इति । नीयतेऽनेनेति नेत्रम् दाम्नीत्यादिसूत्रात् । प्रज्ञा च ब्रह्म । प्रज्ञा प्रतिष्ठा प्रज्ञानं ब्रह्मेति वाक्यशेषात् । न चात्र लोक इति पदं छेयम् । जनभुवनदेहरूपस्य ·लोकस्य प्रागेव ब्रह्मनेतृकत्वस्योक्तत्वेन पुनरुक्तिमसङ्गाद । न च नेतृनेतन्ययोरभेदः क्वचिदस्ति । न चावान्तरमुक्तिविषयेयं * श्रुतिः। तत्र लोकातीतताऽयोगात् । देहेन्द्रियादिवैकल्यं खल्बलोकत्वम् । परममुक्तौ चानुवर्तमानो भेदो नाविद्याकल्पितो भवितुम- इत्यतिप्रसङ्गादिति । टि०-ॐ पृथगुपदेशात् । अधिकरणप्रतिपाद्यमाह।। अत्रेति। नन्वेवं स्थितेऽपीत्युत्तरवाक्यमनर्थकम्। न चाभ्यधिकाशङ्काप्रकारप्रदर्शनेनाधिकर-2 जारम्भसमर्थनपरत्वान्न तदिति वाच्यम् । प्रागुक्तस्य जीवपरमात्मनोरात्यन्तिकभेदस्य समर्थनेनैवाधिकरणारम्भसिद्धया गतार्थताशङ्काऽनुदयेन तन्निरास- * काभ्यधिकाशङ्काया अनपेक्षितत्वेन तयाऽधिकरणारम्भसमर्थनस्याकर्तव्यत्वादित्याशङ्क्यातीतग्रन्थेन जीवपरमात्मनोरात्यन्तिकभेदस्य समर्थितत्वेन गतार्थ- शङ्कादयसम्भवेन तनिरासकाभ्यधिकाशङ्कयाऽधिकरणारम्भसमर्थनं युक्तमेवेत्यभिप्रेत्याभ्यधिकाशकोपदर्शकतयोत्तरग्रन्थं योजयितुं तत्प्रयोजकीभूतां गतार्थताशङ्कामुस्थापयति ॥ स्यादेतदिति । श्रुतिभिश्चेति चशब्दस्य यथाश्रुतसम्बन्धे उक्तसमुच्चायकत्वासम्भवादनुक्तसमुच्चयार्थतया पुराणानि च बाक्यानीत्युत्तरग्रन्थानुरोधेन तं व्याचष्टे ।। स्मृतिभिश्चेति चार्थ इति । अस्मिन्पक्षेऽनुक्तसमुच्चायकता भवतीत्यपरितोपादिनक्रमतामाश्रित्योक्त- * समुच्चायकतयाऽपि तं व्याचष्टे ।। अनुमानबलाचति वा सम्बन्ध इति । ननु जीवात्मपरमात्मभेदस्य प्रत्यक्षादिप्रमाणबलेनोपपादितत्वात्तदभे- दबोधकस्य तत्त्वमस्यादिवाक्यस्य सिंहो देवदत्त इत्यादिप्रयोगवद्गौणप्रयोगत्वादनुमानस्य च पावकशैत्यानुमानवकालात्ययापदिष्टत्वान्नाभेदप्रापकत्वमिति कथमियमभ्यधिकाशङ्केत्यत आह ॥ एतदुक्तं भवतीति ॥ गौणार्थी योज्या इति । योग्यताविरहेण मुख्यतो जीवात्मपरमात्मनोरभेदबोधकत्वा- सम्भवादिति भावः ॥ तात्पर्यवत्त्वावधारणादिति । तथा च नोपचरितार्थत्वकल्पना युक्तेति भावः । ननु सत्स्वपि तात्पर्यलिङ्गेषु प्रत्यक्षादि- प्रमाणविरोधात्प्रस्तरादिवाक्यवस्सोमेन यजेतेत्यादिवच्च न तत्त्वमस्यादिवाक्यानामद्वैतपरत्वम् । अन्यथा कुरूप शूरं चोद्दिश्याहो दर्शनीयेति शूर इति च शतकृत्वः प्रयुक्तस्य वाक्यस्यापि तत्परत्वप्रसङ्गादित्यतो बलवद्वाधकभावाभावाभ्यां वैषम्यान्न प्रतिबन्दीग्रहो युक्त इत्याह ॥ बलवद्वा- धकामावाच्चेति । ननु भेदग्राहकं प्रत्यक्षादिकमेव बलवबाधकं भविष्यतीति कथं तदभाव इत्यतस्तस्य भ्रमत्वान्न बाधकता सम्भवतीत्यभिप्रेत्य ·शेचं० তি अ०१४ सटि तस्य भ्रमतामुपपादयति ॥ उपन्यस्तानीति । भवेन्मिथ्याभूतभेदविषयतया प्रत्यक्षादेर्भमत्वकल्पनं यदि भेदस्य मिथ्यात्वमेव सिद्धं स्यान्न च तदस्त्रि तत्प्रमाणाभावादिस्यत आह ॥ तथा चेति । एतदनुमानविवरणं चोत्तरत्राकर एव स्पष्टम् । ननु नानेनानुमानेन जीवपरमात्मनोभ॑दमि- ध्यास्वसिद्धिः । अनुमानस्य तद्भेदश्रुतिबाधितत्वेन कालात्ययापदिष्टत्वात् । न च भेदश्रुतेमिथ्याभूतभेदप्रतिपादकत्वेनाप्रमाणत्वान्न बाधकत्वमिति वाच्यम् । एतमानन्दमयमात्मानमुपसङ्कम्येत्यादौ परमेश्वरसामीप्यस्य सोऽभुते सर्वान्कामान्सह ब्रह्मणा विपश्चितेत्यादौ तत्साहित्यस्य च भेापि- नाभूतस्य मुक्तावभिधानेन मुक्तावपि भेदसिद्धेः । मुक्तौ शिष्यमाणस्य च भेदस्यात्मस्वरूपवदमिथ्यावस्यैव वक्तव्यत्वेन भेदश्रुतेमिथ्याभूतभेदवि- षयत्वासम्भवेन पारमार्थिकभेदविषयत्वसिद्धया तबाधासम्भवादित्याशङ्कते ।। न चेति । अनुमानस्य परममुक्तौ भेदाभावविषयत्वादुदाहृतभेदश्रुते- श्वापरमुक्तिविषयत्वेन भिन्नविषयतया परस्परवार्तानभिज्ञयोर्विरोधस्यैवाभावेन बाध्यबाधकभावानुपपत्तरित्याशयेन परिहरति ॥ तस्या इति । अस्तु तर्हि परममुक्तावेव भेदप्रमाणबाधोऽभेदानुमानस्येत्यतो भवेदेवं यदि तादृशं प्रमाण स्यान्न च तदस्तीत्याह ॥ न चेति । न केवलं परममुक्ती भेदो न श्रौत इत्येव किन्तु तदभाव एव श्रौत इत्यभिप्रेत्य तत्र श्रुतिस्मृतीरुदाहरति ॥ यत्र वित्यादि । भिन्नो जीव इति भाष्यानुरोधेन यतो विष्णुरित्येतदुपलक्षणमित्यभिप्रेत्य व्याचष्टे ॥ यतो विष्णुजीवाजीवश्च विष्णोरित्यादिना ॥ निराकरिष्याम इति । अप्रामाण्यं यदा भेदवा- चकस्य भविष्यतीत्यादिनाऽस्मिन्नेवाधिकरण इति शेषः । कथं प्रज्ञानेत्रपदाब्रह्मनेतृकत्वस्य लाभ इत्यतो नेत्रशब्दार्थमाह ॥ निमीयतेऽनेनेति नेत्रमिति । णीम् प्रापण इत्यस्मात्करणे ष्ट्रन्प्रत्यये प्रत्ययादेः षस्य षःप्रत्ययस्येतीत्संज्ञायां तस्य लोप इति लोपे सार्वधातुकार्धधातुकयोरिति गुणे च सति नेत्रमिति रूपनिष्पत्तिरिति भावः । नयतेः करणे टून्प्रत्ययस्यालाक्षणिकत्वं परिहरति ॥ दाम्नीत्यादिसूत्रादिति । आदिपदेन शश- युजस्तुतुदसिचमिहपतदशनहः करण इति सूत्रशेषपरिग्रहः । दाबादिभ्यो धातुभ्यः करणे कारकेषु ष्ट्रन्प्रत्ययो भवतीत्युदाहृतसूत्रार्थः । ननु नेत्र- शब्दस्योक्तनिर्वचनाश्रयणेऽपि प्रज्ञानेतृकत्वमेव ततः सिद्धयेन्न ब्रह्मनेतृकत्वमित्यतोऽत्र वाक्ये प्रज्ञाशब्दस्य ब्रह्मपरत्वाद्युक्तोऽनेन ब्रह्मनेतृकत्वस्य लाभ इस्याशयवानाह ॥ प्रज्ञा चेति । कुतः सामान्यपदस्यास्य ब्रह्मरूपविशेषपरस्वमित्यतो घृतशब्दसन्निहिताक्ताशब्दस्य घृतरूपविशेषपरत्वदर्शनेन ·विशेषशब्दसन्निहितसामान्यशब्दस्य विशेषपरत्वनियमात्तत्सिद्धिरित्यभिप्रेत्य कथमत्र विशेषशब्दसन्निधानमित्यतो विशेषशब्दोपेतं वाक्यशेषसुदा- हरति ॥ प्रज्ञोत ॥ न चेति । तथा च मुक्तस्य ब्रह्मनेतृकत्वासिद्धेर्न मुक्तौ भेदाभिधायकत्वमस्येत्याशयः । नन्वनया श्रुत्या नेतृनेतव्यभावोक्तावपि । भेदानुक्तेः कथं भेदाभिधायकत्वमित्यतो नेतृनेतव्यभावस्य भेदाविनाभूतत्वा दाविनाभूतधर्माभिधायकस्य तव्यापकभेदगमकताया अपि सत्त्वान्नानु- पपत्तिरित्यभिप्रेत्य भवेदतदेवं यदि नेतृनेतव्यभावस्य भेदाविनाभावः सिद्धः स्यात्स एव तु कुतः सिद्ध इस्यतोऽव्यभिचारादेव तसिद्धिरित्याह । न चति । येनोक्तनियमो भज्येतेति भावः ॥ न चेति । ततश्चाविद्याकल्पितभेदविषयतयाऽन्यथासिद्धत्वादुदाहृतश्रुतेन तात्त्विकभेदसाधकतेति भावः । नन्यस्त्वस्याः परममुक्तिविषयत्वं तथाऽपि तत्र कल्पितभेदविषयत्वमेव किन्न स्यादित्यत आह ॥ परमेति ॥ अतिप्रसङ्गादिति । तत्रानुवर्तमा- नस्य ब्रह्मणोऽप्यविद्याकल्पितत्वं स्यादित्यतिप्रसङ्गादित्यर्थः । अ०-एतमानन्दमित्यन्या परमं लाम्यमित्यपि ॥ इदं ज्ञानमपाश्रित्य मम साधर्म्यमागताः ॥ सर्गेऽपि नोपजायन्ते प्रलरोन व्यथन्ति च ॥ उपसम्पद्यते ज्योतिः स्वरूपेणाभिपद्यते ॥ तत्र पयति जसंश्च क्रीडलपि सदा सुखी । माचक्ष्व मे परं मोक्षं धीरा यं प्रवदन्ति तम् ॥ इत्युक्त आह वाग्देवी परं मोक्षं प्रजापतेः।। शाखां शाखां महानद्यः संयान्ति परितः स्वाः । धानापूपामांस- कामाः सदा पायसकर्दमाः ॥ यस्मिन्नग्निमुखा देवाः सेन्द्राः समरुद्गणाः॥ ईजिरे ऋतुभिः श्रेष्टैस्तदक्षरमुपासते ॥ प्रविशन्ति परं देवं मुक्तास्तत्रैव भोगिनः॥ निर्गच्छन्ति यथाकामं परेशेनैव चोदिताः॥ भेदृष्ट्याभिमानेन निस्सङ्गेनापि कर्मणा ॥ कर्तृत्वा- सगुणं ब्रह्म पुरुषं पुरुषर्षभम् ॥ स सङ्गत्य पुनः काले कालेनेश्वरमूर्तिना ॥ जाते गुणव्यतिकरे यथापूर्व प्रजायते ॥ ऋची त्वः पोष- मास्ते च परेण प्रेरिताः सदा ॥ यत्कामस्तत्सृजत्यद्धवात्मना तत्सृजत्यपि। सहैव ब्रह्मणा कामान्भुङ्क्ते निस्तीर्णतद्गुणः।। दुःखा दींश्च परित्यज्य जगद्यापारवर्जितः। भुङ्क्ते भोगान्सदैवोच्चानित्याद्यागममानतः ॥ मुक्तस्य भेदावगतेः कथमेव भिन्नता। जीवेशयो नुमा च तदभेदं प्रमापयेत् ॥ सु०-ननु मु(क्तौ भेदाभावेने)क्तावभेदेऽनेकाः श्रुतयः स्मृतयश्च सन्ति । तत्कथमेकाकिनीयं श्रुतिर्मुक्तौ भेदसाधनायालमित्यतो बव्हीः श्रुतिस्मृतीरत्रोदाहरति ॥ एतमिति। एतमानन्दमयमात्मानमुपसङ्क्रम्येत्यन्याश्रुतिर्मुक्तस्य परस्मा दमाह । सामीप्यमानेराभिधा- ३* ·• सुश .org नात् । न चेयमवान्तरमुक्तिः । अस्माल्लोकात्मेत्येति विदेहत्ववचनात् । तदा विद्वान्पुण्यपापे विधूय निरञ्जनः परमं साम्यमुपैतीत्यपि श्रुति- मुक्तौ जीवस्य ब्रह्मणो भेदमाचष्टे । साम्यस्य भेदसमानाश्रयत्वात्। पुण्यपापाञ्जनात्याविद्याविभूननाभिधानादस्यापि परममुक्तिविषयत्वं ज्ञायते । इदं ज्ञानमिति भगवद्वाक्येऽपि मम साधर्म्यमागता इति भेदो ज्ञायते । सर्गप्रलययोरप्युपजननव्यथाभावोक्त्या परममुक्तित्वं च । शे०० उपसम्पद्यत इत्यनेन परज्योतिरुपसम्पद्य स्वेन रूपेणाभिनिष्पयते । स तत्र पयति जक्षन्क्रीडघ्रममाण इत्येतां श्रुतिमर्थतोनुवदति । १४ अत्रापि सामीप्यप्राप्त्यादिना भेदोऽवगम्यते। अस्माच्छरीरात्समुत्थाय स्वेन रूपेणाभिनिष्पद्यत इत्युक्त्या परममोक्षत्वं च। शाखांशाखा मिति महाभारतवाक्ये भेदावभासः स्फुट एव । तस्य च परममोक्षविषयताप्रदर्शनार्थमाचक्ष्वेत्यादिपूर्ववाक्यार्थसङ्ग्रहकथनम् । इत्युक्ते प्रजापतिनति पृष्टे । तस्य मध्ये वेतसः पुण्यगन्धः सहस्रशाखो विमलो विभाति । तस्य वेतसस्य शाखा शाखामाश्रित्य धानापूरवत्यः मांसकामवत्यः। अर्शआदिभ्योऽच् । पायसं कर्दमस्थानीयं यासां तास्तथोक्ताः । यसिल्लोके । ईजिरे यजन्ते च । तदक्षरं परमं ब्रह्म । तत्रैव * परमेश्वरान्तर एव । भेददृष्टयेति भागवतवाक्यस्यायमर्थः। आधः स्थिरचराणां यो वेदगर्भः सहर्षिभिः। योगेश्वरैः कुमाराधैः सिद्ध योगप्रवर्तकैः। स जीवेश्वरादिभेदज्ञानेनाभिमानेनेश्वरबहुमानेन निवृत्तकर्मणा च जगत्कर्तृत्वात्सार्वज्ञादिगुणोपेतं परमपुरुषाख्यं परं ब्रह्म सङ्गत्य मुक्तः सन्मविश्य पुनः कालाख्यपरमेश्वरमूर्त्या सृष्टिकाले जाते सत्यगुणव्यतिरेके सत्यादिगुणविक्रियाहीने विष्णु लोके पूर्व वत्सर्वमुक्ताधिपतिर्जायत इति । अत्र तु भेदः स्फुट एव । हिरण्यगर्भमुक्तित्वादेव परममुक्तित्वं च सिद्धम् । ऋचां त्वः पोषमास्ते । पुपुष्वान्गायत्रं त्यो गायति शक्वरीषु । ब्रह्मा त्यो वदति जातविद्यां यज्ञस्य मात्रां विममीत उत्व इति मन्त्रस्यायमर्थः । मुक्तिस्थाने त्वः कश्चिद्रह्मा ऋचा पोषं पुपुष्वानास्ते ऋचः पुष्टाः कुर्वन्नास्ते । त्यो ब्रह्मा शक्वरीषु ऋवारूढं गायत्रं साम गायति। वो ब्रह्मा जातविद्या पौरुपेयविद्या बदति । त्यो ब्रह्मा यज्ञस्य विष्णोर्मात्रामंशमेल विमिमीते ध्यायतीति । अत्रापि भेदः स्फुट एवावभासते ब्रह्मबाहुल्यश्रवणात्परममोक्षत्वं च । न चास्य ऋत्विग्विषयत्वम् । ब्रह्मणो जातविद्यावादित्वस्याप्रसिद्धत्वात् । चतुर्णामपि पादानां भी ·। होत्रादिभिन्नविषयत्वे तृतीयपादे त्व इति च व्यर्थं स्यात् । चशब्दो वाक्यशेषसमुच्चये । परेण प्रेरिताः सदेत्यनेन स वा एष ब्रह्म- निष्ठ इदं शरीरं मर्त्यमतिसृज्य ब्रह्माभिसम्पद्य ब्रह्मणा (भि) पश्यतीत्यादिश्रुतीः। यथेष्टं परिवर्तन्ते तस्यैवानुग्रहेरिता इत्यादिरमृती- श्योपादत्ते। यत्काम इत्यनेन न हास्य कर्म क्षीयतेऽस्माद्धयेवात्मनो यद्यत्कामयते तत्तत्सृजत इति श्रुतिरुपादीयते । मुक्तो यद्यत्कामयते तत्तद्वस्तु तत्कर्म सृजते । कथं यत्सृजते तदस्मादात्मन एव परमेश्वरानुग्रहद्वारैवेत्यर्थः । अझैवेति ह्येवशब्दार्थः । अत्रेश्वराज्जीवस्य भेदः स्पष्ट एव । कर्माक्षयवचनात्परममुक्तित्वं च । सहैवेत्यनेन सोऽश्नुते सर्वान्कामान्सह ब्रह्मणा विपश्चितेति श्रुतिमुपादत्ते । ब्रह्मणा ब्रह्मात्मकतया सर्वान्कामान्सह योगपद्येन भुङ्क्त इति व्याख्यानं तु श्रौताक्षराननुगुणं तत्सिद्धान्ताननुगुणं च । निस्तीर्णेत्यनेन ती! हि तदा सर्वान्शोकान्हृदयस्य भवतीति श्रुतिह्यते । तदा सर्वान् शोकांस्तीर्णो मुक्तो हृदयस्य ब्रह्मणः शेषभूतो भवतीत्यर्थः । हृदयनत्या- हृदयं ब्रह्म । तद्गुणा हृद्गुणा दुःखाद्याः । अत्र सर्वशोकतरणात्परममुक्तित्वमवगम्यते । दुःखादींश्च परित्यज्येत्यनेन ज्योतिर्मयेषु देहेषु स्वेच्छया विश्वमोक्षिणः । रञ्जते सुसुखान्येव न दुःखादीन्कदाचनेत्यादि (क) ब्रह्मवैवर्तवाक्यं गृहृते । अत्र बहुवचनेन भेदो दुःखाद्यभावेन परममुक्तित्वं चाव (सीयते) भासते। जगद्यापारेत्यनेन स्वाधिकानन्दसम्माप्तौ सृष्टयादिव्यापृतिष्वपि । मुक्तानां नैव कामः स्यादन्यान्कामांस्तु भुञ्जत इति वाराहवचनं गृह्यते । अत्र चैश्वर्यमर्यादया भेदो गम्यते । स्वपक्षसाधनमुपसंहरति ॥ इत्या- दीति । मुक्तस्य परब्रह्मण इति शेषः । इदानीं परपक्षं निराकरिष्यन्यदुक्तं श्रुतिभिश्चानुमावलादिति श्रुतिसाचिव्येनानुमानं तत्ता- बनिराकर्तुमुपक्रमते ॥ नानुमा चेति । चशब्दः स्वपक्षसाधनपरपक्षान (रसनसमु ) राससमुच्चयार्थः । प्रमापयेत्ममितं कुर्यात् । यद्वा जीवेश्वराभेदे परोपन्यस्तसमस्तप्रमाणनिरसनप्रतिज्ञेयम् । तथा च श्रुतिस्मृती चेति चार्थः । टि-नन्वेतमानन्दमित्यन्येत्याधुत्तरवाक्यजातमनर्थकम् । न च मुक्तभेदसाधकश्रुतिस्मृत्युपन्यासार्थवान्न तदिति वाच्यम् । प्रज्ञानेत्रो लोक इति श्रुत्या तस्य पूर्वमेव साधितत्वेन भेदसाधकश्रुत्यायुपन्यासस्याप्यनर्थकत्वात् । न च भेदसाधकश्रुस्यादेर्बाहुल्यज्ञापनार्थत्वान्न तदिति वाच्यम् ।

·सुटि० अ०१४ तज्ज्ञापनस्याप्युपयोगाप्रतिभासादित्यतः प्रज्ञानेनो लोक इति श्रुत्या तस्य पूर्वमेव साधितत्वेन भेदसाधकश्रुत्याधुपन्यासस्याप्यनर्थकत्वात् । न च भेदसाधक- श्रुत्थादेर्बाहुल्यज्ञापनार्थत्वान्न तदिति वाच्यम् । तज्ज्ञापनस्याप्युपयोगाप्रतिभासादिस्यतः प्रज्ञानेत्रो लोक इति श्रुतेर्भेदसाधकस्वाभेदवाधकस्यानुपपत्तिशङ्काप- शो०० रिहारार्थत्वान्न तदिति भावेन तदनुपपत्तिशङ्कामुस्थापयति ॥ नन्विति । ननूदाहृतश्रुतौ भेदस्याश्रवणान्न भेदाभिधायकता सम्भवतीत्यतो भेदाविनागृतार्था द्वितः भिधायकतया भेदगमकत्वान्नानुपपत्तिरित्यभिप्रेत्य तदविनाभूतार्थाभिधायकतामाह ॥ सामाध्येति ॥ पुण्यपापेनि । पुण्यपापे विधूयेति पुण्यपापविधूननस्य निरञ्जन इत्यञ्जनशब्दवाच्याविद्याविधूननस्य चाभिधानादित्यर्थः। भेदो ज्ञायत इति । भेदसमानाश्रयसाधयाभिधायकतया भेदावगमकवादिति भावः। नन्वत्र परमात्मनोऽश्रवणात्कथमनेन मुक्तपरमात्मभेदसिद्धिरित्यतोऽत्र ममेत्यत्यैव भगवद्बोधकरवान्नानुपपत्तिरिति भावनोक्तं भगवद्वाक्य इति।।परममुक्ति- त्वं चेति । ज्ञायत इति पूर्वेण सम्बन्धः। उपसम्पद्य तज्ज्योतिरित्योदेरतमानन्दं परनं साम्यमित्यादेखि स्वरूपतः श्रुत्यनुवादकत्वासम्भवादाह ॥ उप- सम्पयेत्यनेनेति ।। सामीप्यप्राप्त्यादिनति । उपसम्पद्यति सामीप्यकथनेन स्वेन रूपेणाभिनिष्पद्यत इति स्वरूपाविर्भावादिकथनेन चेत्यर्थः । आचश्वेत्यादेख्दाहरिष्यमाणप्रमाणशेषत्वभ्रान्ति परिहरनेव किमनेन प्रमाणमुच्यत इस्याशङ्कां परिहरति । शाखामिति । तचिदवेत्यादिवाक्यानक्यामि-al स्यतोऽस्योदाहरिष्यमाणभारतवाक्यापूर्ववाक्यार्थसङ्ग्रहकथनार्थस्वान्न तदिति भावेन तत्कथनस्य प्रयोजनं दर्शयन्नेव तत्सार्थक्यमाह॥ तस्येति। अत्र वाक्ये शाखाशब्दो न यत्किञ्चिदृक्षशाखापरः किन्तु वेतसवृक्षशाखापर एवेति भावेन वेतसस्य प्रकृततां दर्शयितुं तत्पूर्ववाक्यमुदाहरति॥ तस्येति । यद्यपिवेतस- शब्दो जम्बूवृक्षेऽनार्याणां प्रसिद्धस्तथाऽप्यायप्रसिद्धया वजूलार्थ एवात्राश्रयणीयः । अप्सुजो वेतस इति वाक्यशेषानुसारित्वेन प्रबलयाऽऽर्यप्रसिद्धयाऽ- नार्यप्रसिद्विबाधेन वञ्जूलार्थत्वस्य शास्त्रस्था वा तन्निमित्तत्वादित्याधिकरणे भाष्यकारेण समर्थितत्वादिति ध्येयम् । नदीनां धानापूपादिस्वरूपताया बाधितत्वात्तथोक्तिरयुक्तेत्यत आह ॥धानाधूपबत्य इत्यादि । तर्हि मत्वर्थसम्बन्धबोधनाय तदर्थकप्रत्ययप्रयोगस्यावश्यकत्वात्तदप्रयोगो दोष इत्यतः शुक्लोऽस्यास्तीति शुक्ल इत्यादाविव घानापूाद्या आसां सन्ति तास्तथोक्ता इति मत्वर्थीयाचप्रत्ययान्ततयाऽत्र तदप्रयोगोऽसिद्ध इति भावेन मत्वर्थीयाच्- प्रत्ययविधायकं सूत्रं पठति ॥ अर्श आदिभ्योऽजिति । तदक्षरमित्युक्तस्याक्षरस्य यस्मिन्नित्यनेन परामर्शभ्रमं वारयति ॥ यस्मिन् लोक इति ।

·तरव- स सङ्गत्येति तच्छब्दो न यत्किञ्चित्परः किन्तु हिरण्यगर्भपर इति भावेन तस्य प्रकृततासाधक पूर्ववाक्यमुदाहरति । आद्य इति । ब्रह्मण इत्यु- पलक्षणं चैतत् । यज्ञे जातविद्योपयोगाभावाचेत्यपि द्रष्टव्यम् । किञ्च नास्यः ऋत्विग्दिषयरवं कल्पयितुं शक्यम् । एकस्मिन्यशेऽनेकेषां ब्रह्मणाम- भावेन ब्रह्मबाहुल्यश्रवणविरोधात् । न च चतुर्णामपि पादानां होत्रादिभिन्नविषयत्वाङ्गीकारामबाहुल्यश्रवणासिद्धिरिति वाच्यम् । तथा सति तृतीयपादे ब्रह्मेति विशेष्यपदेनैव पूर्त्या स्व इत्यस्य वैय्यर्थ्यप्रसङ्गेन भिन्नाविषयत्वस्य कल्पयितुमशक्यत्वादित्याशयवानाह ॥ चतुर्णामपीति ॥ श्रौताक्षरेति । ब्रह्मणेति तृतीयया सहशब्दस्य साक्षात्सम्बन्धप्रतीत्या ब्रह्मसाहित्यस्यैव श्रौताक्षरानुगुणस्वेन ब्रह्मात्मकतायास्तदननुगुणत्वादिस्यर्थः ॥ तत्सिद्धान्तेति । परेण निर्विशेषचैतन्यस्य भोक्तृत्वानङ्गीकारादिति भावः ॥ चशब्द इति । स्वपक्षसाधनपरपक्षनिरसनयोमिलितयोरेव निर्णयाङ्गत्वादिति भावः । अनुमा तदभेदं न प्रमापयेचेति भिन्नक्रमत्वमाश्रयणीयं भवतीत्यपरितोषाधथास्थितान्वयमाश्रित्यापि तदर्थमाह ।। यद्दति ॥ -मिथ्यैव भेदो विमतो भेदत्वाच्चन्द्रभेदवत ।। इति चेत्साध्यधर्मोऽयं सनसन्वा न वोभयम् । यदि सनपसिद्धान्तः स एवासन्नितीरिते। नोभयं चेन सिद्धं तदिति मानस्य क्षणम् ॥ सु०-- तत्कथमित्यतोऽनुमानं तावदनुवदति ॥ मिथ्यैवेति । भेदो मिथ्येत्येतावत्युक्ते चेन्द्रभेदादिना सिद्धसाधनं स्यादि- त्यतो विमत इत्युक्तम् । जीवब्रह्मणोर्मेंद इति यावत् । स्तम्भकुम्भादिभेदस्य पक्षतुल्यत्वान्न तत्र भेदत्वहेतोयभिचारः शङ्कनीय इति ज्ञापनार्थ वा । यावान्कश्चिदिमतो भेदः स सर्वोऽपीति । भेदग्रहणं (वि) स्पष्टार्थम् । साध्यावधारणेनासिद्ध थाद्याभासोद्धार सूचयति । भेदमिथ्यात्वासिद्धावभेद एव वास्तवः सिध्यतीति भावः । दूषयितुं पृच्छति ॥ साध्येति । अयं जीवब्रह्मभेदस्य मिथ्यात्वलक्षणः । सन्निति स्वमतानुसारेण । ननु मिथ्यात्वं सच्चेत्त्यस्य तदापि सत्स्यात् । न हि सम्भवाति नास्ति धर्मी धर्मश्चा- स्तीति । तथा च वैपरी ( त्यमेव ) त्यम् । मैवम् । मिथ्यात्वं खल्वत्यन्ताभावप्रतियोगित्वं तच्च बुद्धिद्वारेणैव । अत्यन्तासतोऽपि प्रतीतिरङ्गीक्रियते । तथा च मिथ्यात्वमस्तीत्यस्य तत्प्रतियोगिकोऽत्यन्ताभावः सन्मित्यर्थः । न चात्र कोऽपि विरोधः । असन्चति माध्यमिकमतानुरोधेन । न हि प्रतिवादिन्याश्वासोऽस्ति । येनासौ स्वमतमतिप (ती) त्य न वदेदिति निश्चिनुमः । उभयं न वेति ३** ·सटिक ॥१६॥ सा द्वि०० अ०१४ प्रतिवादिमतानुसारेण । सदसद्विलक्षण इत्यर्थः । ननु सदसत्त्वमपि जैनादिरीत्या कुतो न विकल्पितम् । सदादिपक्षदूषणसाम्या- दिति ब्रूमः । यदोभयं ( वेति ) चेति तृतीयः पक्षः । नेति चतुर्थः । उभयं न वेत्यर्थः । आद्यं दूषयति ॥ यदीति । यद्ययं साध्यधर्मः सन्नित्युच्यते तदा मायावादिनोऽपसिद्धान्तः स्यात् । न हि जीवब्रह्मणोर्भेदस्य मिथ्यात्वं ब्रह्म येन तस्य सत्त्वेऽपि सद. द्वैतवादिनो नापसिद्धान्तः स्यात् । ब्रह्मणो निर्विकल्पकत्वात् । द्वितीये दोपमाह ॥ स एवेति । अपसिद्धान्त एव । मिथ्या- त्वस्यासत्त्वे ( अपि ) सत्वमेव जीवब्रह्मभेदस्य स्यात् । न चासत्प्रमाणविषय इति तेषां पक्षः । अनेन सदसत्त्वपक्षोऽपि निरस्तो बेदितव्यः । अन्तिममपाकरोति ॥ नोभयं चेदिति । तदुभयविलक्षणत्वं च जीवब्रह्मभेदमिथ्यात्वेऽन्यत्र वा क्यापि न सिद्धम् । नन्वनेन किमुक्तं स्यात् । अप्रसिद्धविशेषणत्वमिति चेन्न । सदसदैलक्षण्यस्य पक्षविशेषणत्वाभावात् । मिथ्यात्वमेव पक्षविशेषण- मुपन्यस्तं तद्धर्म एव सदसद्वैलक्षण्यम् । न च विमतं बुद्धिमत्कर्तृपूर्वकमितिबविशेषणविशेषणेनापि प्रसिद्धेन भाव्यमिति वाच्यम् । वैषम्यात् । यद्धि व्यापककोटिनिविष्ट विवादपदं च तस्य प्रसिद्धताऽवश्यम्भाविनी । अन्यथा व्याप्तिग्रहणपक्ष (त्व ) योरसम्भ- वात् । अस्ति च बुद्धिमत्त्वस्यापि व्यापककोटि ( टौ) निवेशादि न तु सदसदैलक्षण्यस्येति । उच्यते । यो ह्यर्थः प्रमाणसाध्यः स सम्भावितप्रकारेष्वन्यतमप्रकारवानुपलब्धः । इदं च जीवब्रह्मभेदस्य मिथ्यात्वं न सदादिप्रकारवदङ्गीकर्तुं शक्यं प्रकारत्रयस्याप- सिद्धान्तपराहतत्वात् । चतुर्थस्यामामाणिकत्वात् । न ह्यप्रामाणिकेन प्रकारेण प्रकारवत्किश्चिद्भवति । अतो व्यापकानुपलब्धिवा- धितं जीवब्रह्मणोर्भेदस्य मिथ्यात्वं न साधयितुं शक्यमिति समुदायार्थो विवक्षित इति न काचिदनुपपत्तिः । अनेनैवाभिप्रायेण टीकाऽपि नेतव्येति दूषणान्तरमाह ।। इति मानस्येति । मीयत इति मानम् । कृत्यल्युटो बहुलमिति बचनात् । मिथ्याशब्दार्थ विकल्प्याप्येवं दूषणमभिधानीयमित्यर्थः । तथा हि । किं मिथ्येत्यसत्त्वमुच्यते । किंवाऽनिर्वाच्यत्वम् । आधेऽपसिद्धान्तः । द्विती- येऽप्रसिद्ध विशेषणता पक्षस्येति । सत्त्वाभावो मिथ्यापदार्थ इति चेन्न । तस्यैवासत्त्व ( शब्दार्थ ) पदार्थत्वेनापसिद्धान्तानिस्तारा- 4% ·दिति । दोषान्तरमाह। इतीति । मानस्य लिङ्गस्य । भेदत्वहेतुरपि सनसन्या सदसन्याऽनिर्वाच्यो वेति विकल्प्यायेऽद्वैतवादिनोऽ- सिद्धिः । दृष्टान्तश्च साधनविकलः । द्वितीयतृतीययो योरपि । चतुर्थेऽद्वैतवादिन इति दूषणमभिधातव्यमित्यर्थः । न च सदसदादौ । भेदत्वसामान्यमस्ति । येन धूमवत्ववदयं हेतु: स्यात् । जीवो ब्रह्मणो न भिद्यते आत्मत्वाहमवदित्यादावनुमानान्तरेऽप्येवमेव विकल्प्य दूषणान्तरमभिधातव्यामित्याह ॥ इति मानस्येति । यद्वाऽद्वैतवादिप्रयुक्तेषु विरुद्धविषयेषु सर्वेष्वप्यनुमानेम्वेवं साध्य हेतुं च विकल्प्य दोषो वक्तव्य इत्यविदिशति ॥ इतीति । टि०-विमत इत्युक्तेः प्रयोजनान्तरमाह ॥ स्तम्भति । ज्ञापनार्थ वेत्यस्य विमत इत्युक्तमिति पूर्वेण सम्बन्धः । कथमनेन तज्ज्ञापन- * मित्यतस्तदनुकूलतया तयाख्याति ॥ यावानिति । तार्ह विमत इत्यनेनैव जीवब्रह्मभेदलाभाद्भेदग्रहणमनर्थकमित्यत आह ॥ भेदग्रहणमिति । मिथ्येवेति साध्यावधारणस्य वैय्यर्थ्यमाशङ्क्याह ॥ साध्यावधारणेनेति । यद्यपि यद्यानयो भेदोऽसिद्धः स्यात्तदा किमाश्रया विमतिः स्यात् । यदि वा विशेषणं मिथ्यात्वमप्रसिद्धं स्यात्तदा किमुल्लेखिनी विमतिः स्यात् । यदि वा भेदे मिथ्यात्वं सिद्धं बाधितं वा भवेत्तदाऽप्यन्यतरपक्षनिश्च- यान्न विमतिः स्यात् । अस्ति चेयं ततो नाश्रयासिद्धयादीति प्रतिज्ञाऽऽश्रयासिद्ध याद्याभासोद्धारो विमतग्रहणेनैव सिद्धस्तथाऽपि तस्यैवैवकारेण स्पष्टीकरणाभिप्रायेणेयमुक्तिरिति ध्येयम् । यद्वा विमतिग्रहणेन प्रतिज्ञाऽऽश्यदोषपरिहारसिद्धावपि हेत्वाश्रितदोषपरिहारासिद्धेस्तसिद्धयर्थमवधारण- मित्यवधेयम् ।। स्वमतानुसारेणेति । तत्त्ववादिमते मिथ्यात्वस्य सत्त्वादिति भावः । स्वमते मिथ्यात्वस्य सत्त्वे तद्धर्मिणः शुक्तिरजतादेरपि सत्त्व- प्रसङ्गान्न मिथ्यात्वत्य सत्यस्वमिति शिष्यः शङ्कते ॥ नन्विति । धर्मिणोऽसत्त्वेऽपि मिथ्यात्वस्य सत्त्वं किन्न स्यादित्यप्रयोजकत्वमाशडक्य परि. हरति ॥ न हीति । अस्तु तर्हि तद्धर्मिणः शुक्तिरजतादेरपि सत्त्वमित्यतस्तहि सत्यत्वमिथ्यात्वयोरेकत्र विरुद्धत्वात्तन्मिथ्यात्वसिद्धान्तभङ्ग इत्याह ॥ तथा चति। धर्म्यसत्त्वे धर्मासत्त्वनियमस्य धर्मिसत्तासापेक्षधर्मविषयत्वेन मिथ्यात्वस्य च तत्प्रतिकूलत्वेन रूपादिवत्तत्सत्तासापेक्षत्वाभावा- च्छुक्तिरजतादेर्मिणोऽसत्त्वेऽपि तद्धर्मस्य मिथ्यात्वस्य सत्त्वं नानुपपन्नमिरयाशयवान्मिथ्यात्वस्य तत्प्रतिकूलता दर्श ( सूच ) यितुं तत्स्वरूपमाह ॥

·प्र ना शे० चं० द्विस्त अ०१४ 'सुटि० ॥१७॥ मिथ्यात्वं हीति । ननु प्रतियोगित्वमभावविरुद्धत्वमभावविरहत्वमभावाबधित्वं वाऽन्यस्यानिरूपणात्तदुभयमपि रूपादिवत्तद्धर्मिसत्तासापेक्षमेवेति कथं धर्मिणोऽसत्त्वे तस्सत्त्वमुपपद्यत इत्यतो नाभावविरहरवं प्रतियोगित्वं सादृश्यपृथक्त्वादिप्रतियोगिन्यव्याप्तेः । नाप्यभावावधित्वं निरवधिकात्य-28 न्ताभावप्रतियोगिन्यव्याप्तेः । किन्तु तज्ज्ञानहेतुज्ञानविशेषविषयत्वं न च विषयत्वं तद्धर्मिसत्तासापेक्षमिति न तस्य धर्म्यसत्त्वे सत्त्वानुपपत्तिरित्या- शयेनाह ॥ तच्च बुद्धिद्वारेणैवेति । नन्वसतोऽप्रतीतेः कयं तस्य तज्ज्ञानहेतुज्ञानविशेषविषयत्वमपत्यित आह ॥ असतोऽपीति । असद्वैलक्षण्य- ज्ञानानुरोधेनासतोऽपि शशशृङ्गादेः परोक्षज्ञानादिविषयत्वस्य सर्वसम्मतत्वादित्यर्थः । ननु नासति शशशृङ्गादौ परोक्षज्ञानादिविषयत्वमभ्युप- गम्यते किं तीसद्विषयकज्ञाने तद्विषयकत्वस्य सत्त्वमेवेति कथं धर्म्यसत्त्वेऽपि मिथ्यात्वस्य सत्त्वसमर्थनीयमित्यतस्तीत्रापि नासति प्रतियोगित्वस्य सत्त्वमस्माकं सम्मतं किन्रवत्यन्ताभावे तत्प्रतियोगिकत्वमेवेति भावेन मिथ्यात्वस्य सत्त्वोक्तेः पर्यवसितमर्थ दर्शयन्नुक्ताक्षेपपरिहारमुपसंहरति । तथा । चेति । यद्वा तच्च बुद्धिद्वारेणैवेत्यस्यायमर्थः । न प्रतियोगित्वं घटरूपादिवत्तत्तद्वस्तु हेतूकृतं नापि पाकजरूपादिवबुद्धिहेतु भिन्नागन्तुक- स्वहेतूकृतमभ्युपगच्छामो येन रूपादिवद्धर्मिसत्तासापेक्षं स्यात् । किन्तु बुद्धिहेतुकृतमेव । तथा च तादृशज्ञानसामग्यासादितायामत्य- न्ताभावगोचरात्तत्प्रतियोगिकस्वप्रतीतौ प्रतियोगित्वेनोल्लिखितत्वमेव प्रतियोगित्वमिति तस्य धर्मिसत्तासापेक्षतेति । प्रतीत्यगोचरस्यासतः कथं तत्प्रतियोगिकरवप्रतीतौ प्रतियोगित्वेनोल्लिखितत्वमपीस्यत आह ॥ असत इति । पर्यवसितं निगमपति ॥ तथा चेति ।। न चात्रेति । धर्म- सत्त्वस्य धर्मिसत्तापेक्षकत्ववदत्यन्ताभावसत्त्वस्य प्रतियोगिसत्त्वानक्षेपकस्वादिति भावः । प्रतिवादिमतानुसारेण मायिमतानुसारेण । सम्भावककाथ- नेन विधान्तरस्यापि सम्भाविततामुपदर्शयन्धिकल्प्य न्यूनतामाशङ्कते ॥ नन्विति । सदसत्पक्षदूषणेनैव दूषितत्वारपृथगविकल्पनमिति समाधत्ते ॥ सदादीति । अङ्गीकृत्य चैतदुक्तं वस्तुतस्तु पृथगविकल्पनमेवासिद्धमिति भावेन तत्सङ्ग्राहकतया विकल्पवाक्यं योजयति ॥ यद्वति । ननु भेदमिथ्यात्वस्य कुतो न ब्रह्मस्वरूपत्वमित्यतस्तस्य सोपाधिकरवान्द्रमकालानिश्चितत्वाद्ब्रह्मणश्च निरुपाधिकत्वाद्भमकालानिश्चितत्वाच्च तयोविरुद्ध- स्वभावत्वान्नाभेदो युक्त इत्याशयवान्विरुद्धस्वभावतामुपदर्शयितुमुपलक्षणत्वेन ब्रह्मणो निरुपाधिकतामाह ॥ ब्रह्मण इति ।। सत्त्वमेव स्यादिति ।

·परस्परविरुद्धयोरन्यतरनिषेधस्यान्यतरविधिनान्तरीयकत्वात्सत्त्वमिथ्यात्वयोश्च परस्परविरुद्धत्वात्तन्मिध्यात्वस्यासत्त्वे भेदस्य सत्त्वं स्यात्तथा च सदद्वैत- भगो भेदस्य सोपाधिकत्वेन भ्रमकालानिश्चितत्वेन निरुपाधिकभ्रमकालनिश्चितब्रह्ममात्रत्वानुपपत्त्या तदतिरिक्तत्वावश्यम्भावादिति भावः । असतः प्रमाणाविषयत्वस्य स्वसिद्धान्तत्वान्मिथ्यात्वस्य प्रमाणविषयत्वेऽसतोऽपि प्रमाणविषयत्वापत्त्याऽपसिद्धान्त इति प्रकारान्तरेणाप्यपसिद्धान्तमुपपादयति ॥ न चेति ॥ अनेनेति । सत्त्वासत्त्वपक्षोक्तदूषणेनैवेत्यर्थः । अत एव पृथक् तददूषणमित्याशयः ॥ पक्षविशेषणत्वाभावादिति । अत्र पक्ष- शब्दस्तदेकदेशधर्मिपरो न तु साध्यधर्मविशिष्टधर्मिपरस्तथा सति मिथ्यात्वस्याश्रयकोटिनिविष्टत्वापत्त्या तस्य तद्विशिष्टधर्मिविशेषणस्वाभावेन सद- सद्विलक्षणस्वस्य पक्षविशेषणविशेषणस्वाभावप्रसङ्गादिति ध्येयम् ।। व्याप्तीति । व्याप्तेः ससम्बन्धिकपदार्थतया सम्बन्धिज्ञानाधीनज्ञानत्वेनासति सम्बन्धिज्ञाने ज्ञातुमशक्यत्वात् । सन्देहघटितस्वात्पक्षतायाः प्रकृते च साध्याप्रसिद्धौ कोटिस्मृत्यसम्भवेन सन्देहायोगादिति भावः । ननु व्याप- कानुपलब्धिबाधितं जीवब्रह्मभेदमिध्यावं न साधयितुं शक्यमित्यभिप्रायवर्णनमयुक्तम् । तथा सति सन्न्यायरत्नावलीविरोधापातात् । तथा हि । यदेतद्विमतभेदस्य चन्द्रभेदवन्मिथ्यात्वं साध्यते तत्किं सदसत्सदसद्विलक्षणं वा । न प्रथमद्वितीयावपसिद्धान्तात् । उभयविलक्षणत्वं चेत्तस्याप्रसि- द्धत्वेन पक्षोऽप्रसिद्धविशेषणः स्यादित्यादिना सदसद्वैलक्षण्यपक्षेऽप्रसिद्धविशेषणत्वस्यैवाभिधानादित्यत आह ॥ अनेनैवाभिप्रायेणेति । तस्यो- भयविलक्षणत्वस्याप्रसिद्धत्वादप्रामाणिकत्वेन साध्यस्याप्रामाणिकेनोभयविलक्षणस्वरूपप्रकारेण प्रकारवत्त्वासम्भवात्सत्त्वादिप्रकारस्य चापसिद्धान्तपरा- हतत्वात्सम्भावितप्रकारेष्वन्यतमप्रकारवत्त्वरूपव्यापकनिवृत्त्या मिथ्यात्वस्य साध्यत्वासम्भवेन पक्षोऽप्रसिद्धविशेषणः स्याहाधितविशेषणः स्यादित्याभि- प्रायेणैवेत्यर्थः । ननु ल्युट् च करणाधिकरणयोश्चेति भावे करणाधिकरणयोश्च ल्युविधानान्मीयत इति मानमिति कथं कर्मणि ल्युट् व्याख्यायत इत्यतः कर्तृकर्मादावपि ल्युटः स्मरणान्नानुपपत्तिरिति भावेन तत्र तद्विधायकं सूत्रं पठति ॥ कृत्यल्युटो बहुलमिति वचनादिति । अत्र कृत्य- ल्युट इति वचनादित्येव वक्तव्यं सूत्रारम्भसामर्थ्यादेव यत्रार्थे भावकर्मणोः कृत्या विहिता भावकरणाधिकरणेषु च ल्युविहितस्ततोऽन्यत्रापि कृत्य- ल्युटो भविष्यन्तीत्यस्यार्थस्य सिद्धत्वेन तदर्थ बहुलग्रहणस्याकर्तव्यत्वात् । तस्माद्बहुलमिति योगान्तरं तच्चान्येषामपि कृतां स्वस्वार्थव्यभिचारज्ञाप- ४

·सुदि०
ॐ
अ०१४
॥ १८॥
नार्थमित्याकरे स्थितत्वादिति द्रष्टव्यम् ॥ अपसिद्धान्त इति । भेदस्यासद्विलक्षणतायास्तरिसद्धान्तत्वादिति भावः ॥ अप्रसिद्धति । एतदनु-
मानात्प्रागनिर्वचनीयत्वस्य क्वचिदप्यप्रसिद्धत्वादिति भावः ॥ तस्यैवेति । सत्वाभावस्पैवेत्यर्थः । शशशृगादीनां निरूपाख्यपदेनैव ख्यायमा-
नतया निरूपाख्यत्वस्य नित्यातीन्द्रियसाधारण्यादपरोक्षतोऽप्रतीयमानत्वस्य येन पुंसा शशशङ्गाभावो न निश्चितस्तस्य गोशृङ्गमस्तीति वाक्या- शे०००
द्वितः
दिव शशशृङ्गमस्त्रीति वाक्यासत्वेन प्रतीत्या सत्त्वेनाप्रतीयमानत्वस्यानिवाच्यत्वस्यासत्त्वनिरूप्यरधनान्योन्याश्यापत्त्या सदनिर्वाच्याभ्यामन्यत्वाय
शुक्तिरूप्यादौ शुद्धब्रह्मणि च सत्त्वेनार्थक्रियासामर्थ्याभावस्य मिथ्याभूतस्य स्वरूपेणैव त्रैकालिकनिषेध इति पक्षे तत्साधारणत्वेन निस्स्वरूपत्वस्य *
चासत्त्वस्यासम्भवेन सत्त्वाभावस्यैवासत्त्वपदार्थतयाऽभ्युपगमनीयत्वादिति भावः । मीयतेऽनेनति मानमिति करणसाधनतामाश्रित्याह ॥ मानस्य
लिङ्गस्येति ॥ आयेऽद्वैतवादिनोऽसिद्धिरिति । भेदत्वहेतोः सत्त्वाभ्युपगमेऽद्वैतहानिरिति भावेनाद्वैतवादिन इत्युक्तम् ॥ दृष्टान्तश्थति। मतद्वयेऽ.
पीति शेषः । मिथ्याभूतभेदस्यैव दृष्टान्तीकृतत्वेन तत्र सद्भेदत्वस्य वादिप्रतिवादिभ्यामनभ्युपगमादिति भावः ॥ द्वयोरपीति । वादिप्रतिवादि-
नोरित्यर्थः । असिद्धिदृष्टान्तश्च साधनविकल इति पूर्वेण सम्बन्धः । असद्धेदत्यस्य सदसद्धेदत्वस्य च पक्षे वादिप्रतिवाद्यसम्मतत्वादुभयरीत्याऽ-
सिद्धिः । साधनवैकल्यं स्वसद्धेदत्वपक्षे वादिमत एव तेन दृष्टान्ते तदनङ्गीकारात् । न तु प्रतिवादिमतेऽपि । तद्भेदस्यासत्त्वेनासद्भेदत्वस्य तन्मते
सत्त्वात्सदसद्धेदत्वपक्षे तु मतद्वयेऽपि साधनवैकल्यम् । वादिप्रतिवादिभ्यां दृष्टान्ताकृते भेदे तदनभ्युपगमादिति योजना द्रष्टव्या॥ द्वैतवादिन इति।
असिद्धिसाधनवैकल्ये इति पूर्ववत्सम्बन्धः । न बेमो वयं सदसदसदसदनिर्वचनीयं वा भेदत्वं हेतुरिति येनोक्तरीत्याऽसिद्धयादिकं स्यात् । किन्तु
भेदत्वसामान्यं तच्च भेदे वादिप्रतिवादिसम्मतमिति कथमसिद्धयादिकं भवेत् । साधारणप्रयुक्तहेतोश्च विशेषविकल्पेन निराकरणे च सर्वसाधन-
भङ्गप्रसङ्गः। तथा च धूमाद्भूमध्वजसाधनेऽपि किमनेतद्देशकालसलमो धूमो हेतुः किं वैतद्देशकालसंलम इति विकल्प्यासिद्धिराधे द्वितीये साधन-
शून्यं निदर्शनमिति शक्यते वक्तुम् । तत्र चाविवक्षितविशेष धूममात्रं हेतुरिस्येव परिहारः स च समः प्रकृत इत्याशङ्क्य स्यादयं धूमानुमाने
परिहारः । धूमद्वयेऽपि धमत्वसामान्यस्य बादिप्रतिवादिसम्मतत्वात् । न च सदसदादौ भेदत्वसामान्य वादिप्रतिवादिसम्मतमित्याशयवानाह । न
॥१८॥

·चेति ॥ एवमेव विकल्पति । साध्यं हेतुं चेति शेषः । ब्रह्मभेदाभावः किं सन्किवाऽसन्यद्वा सदसन्नाहोस्विदनिर्वचनीयः । नाद्यः । अपसिद्धा- * न्तापातात् । न द्वितीयः । जीवब्रह्मभेदाभावस्यासत्त्वे जीवब्रह्मभेदस्य सत्वापत्त्याऽपसिद्धान्तापरिहारात् । अत एव न तृतीयः। सत्त्वासत्त्वपक्षोक्त- दोषात् । न चतुर्थः। तस्याप्रामाणिकत्वेन प्रकारवायोगादिति साध्यं विकल्प्य दूषणम् । आत्मत्वं किं सकिंवासद्यद्वा सदसदाहोस्विदनिर्वचनीयम्। * आये सदद्वैतभङोन वादिमतेऽसिद्धिदृष्टान्तस्य साधनवैकल्यं च । द्वितीयतृतीययोर्द्वयोरप्यसिद्धिदृष्टान्तस्य साधनवैकल्यं च । चतुर्थे द्वैतवादि. नोऽसिद्धिसाधनवैकल्ये स्यातामिति हेतुं विकल्प्य दूषणमभिधातव्यमित्यर्थः । विरुद्धविषयेषु सर्वेष्वप्यनुमानेविति । विमतं मिथ्या दृश्यत्वा- ज्जडत्वात्परिच्छिन्नत्वाच्छुक्तिरनतादिवदित्यादिष्वित्यर्थः । अ०--न च मानान्तरेणैतच्छक्यं साधयितुं क्वचित् ॥ अनुमानेन चेत्सव घनघस्था भविष्यति ॥ न चागमस्तदर्थोऽस्ति नासदासीन तद्वदेत् । परिशेषादनिर्वाच्यं यदि सिध्येत्परात्मनः ॥ अनिर्वाच्यत्वमेव स्यात्परिशिष्टो घसौ तदा ॥ न चान्य आगम स्तत्र सदसत्प्रतियोगिनि ॥ न च प्रत्यक्षमत्रास्ति न चार्थापत्तिरिष्यते ।। सु०-न सिद्धं तदित्ययुक्तम् । पक्षीकृते भेदे वा प्रपञ्चे चाऽविमायां वा शुक्तिरजतादौ वाऽनिर्वचनीयत्वस्य प्रमाणेन * साधयितुं शक्यत्वादित्यत आह ॥ न चेति । यदा भेदमिथ्यात्वस्य सत्त्वादिविकल्पेन दूषणाभिधानं तदान्तर शब्दो विशेषवचनः । यदा तु मिथ्याशब्दा ( 3 ) थविक (लप्य दू) स्पेन दूषणाभिधानं तदाऽन्यन्मानं मानान्तरम् । एतदनिर्वाच्यत्वम् । क्वचिदित्यु-* क्तस्थलेषु । तत्कथमिति चेदित्थम् । कस्यचित्पदार्थस्यानिर्वाच्यत्वे प्रत्यक्ष वा प्रमाणमुच्यतेऽनुमानं वाऽऽगमो वापत्तिवर्वोपमान / वाऽभावो वेति मनसि विकल्पान्निधाय पराङ्गीकारमाचुर्यानुरोधेनानुमानं तावदपाकरोति ॥ अनुमानेन चेदिति । विमतमनि-* वाच्यं वाध्यत्वादित्यायनुमानेन शुक्तिरजतादेरनिवाच्यत्वं साध्यते चेदनवस्था भविष्यति। कथं सैव प्रसिद्ध विशेषणतापारिहारार्था- नुमानपरम्पराद्वारिका प्रसिद्धैवेत्यर्थः। यदत्र वक्तव्यं तत्प्रथमसूत्र एवास्माभिरभिहितम् । आगममपाकरोति ॥ न चेति । तदर्थोऽ-* ·शे०० द्वित. सुटि अ०१४ निर्वचनीयार्थः । अनुपलम्भादिति भावः । ननु कथं नास्ति । नासदासीनोसदासीत्तदानीमित्यागमस्य विद्यमानत्वादित्यत आह ।। नासदिति । इत्यागम इति शेषः । तदनिर्वाच्यं वस्तु । अयं भावः । पदसमन्वयबलेन प्रतीतः पदार्थसंसर्गो हि वाक्यार्थो ना- परः । अन्यथाऽपित्त्यादेप्यागमान्तर्भावप्रसङ्गात् । अत्र च प्रलये सदायभावमात्रं वाक्यात्प्रतीयते न पुनरनिर्वाच्यं वस्तु । ततो नायमागमोऽनिर्वाच्यार्थ इति । मा भूदयमागमोऽनिर्वचनीयार्थः । तथाऽप्येतद्वचनबलेनानिर्वचनीयार्थः सेत्स्यति । तथा हि। अत्र तावत्सलये सदसदभावः प्रतिपाद्यते। तत्सामर्थ्यात्तदा विद्यमानस्यार्थस्य सस्थासत्त्वप्रतिषेधावगती परिशेषादनिर्वाच्यत्वावगतेः। न च तदा वस्तुमात्राभावः । पुनः सृष्टयनुपपत्तेः । अभावस्याङ्गीकार्यत्वाच । परिशेषश्चार्थापत्तिरनुमान वेत्याशङ्कत्ते ॥ परिशेषा- दिति । परिशेषादनिर्वाच्यं वस्तु सिध्येदिति यद्युच्यत इति सम्बन्धः । अत्र ब्रूमः । भवेदिदं यद्यत्र सदसच्छब्दी प्रतीतायौँ स्या- ताम् । न चैवम् । प्रत्यक्षाप्रत्यक्षपञ्चमहाभूतपरत्वात् । न सत्तन्नासदुच्यत इत्यादौ तत्र प्रयोगात् । कुत एतदिति चेत्प्रतीतार्थत्वेऽ- निष्टप्रसङ्गादित्याशयवानाह ॥ परात्मन इति । तर्हि सत्त्वेनाङ्गीकृतस्य परमात्मन एवानिर्वाच्यत्वं स्यादित्यर्थः । कुत इत्यत आह ॥ परिशिष्टो हीति । सदसत्प्रतिषेधसामर्थ्यात्सर्वकार्य ( प ) लयेऽवशिष्टस्य खल्बनिवाच्यत्वमेवेष्टव्यम् । असौ परमात्मा यस्मात्तदा प्रलयवेलायामलीनतयाऽवशिष्टस्तस्मात्स्यानिर्वाच्यत्वं भवदिति । न च वाच्यं यद्यपि प्रलये परमात्मा विद्यत एव । तथाऽपि तम आसीदित्यादिसन्निहितवाक्यात्तमोऽविद्याख्यं बुद्धिसन्निहितमिति तदुपरक्तायां बुद्धौ परिशेषप्रमाणमपि तमस एवानि- वाच्यतामाधास्यतीति । आनीदवातमिति वाक्येन ब्रह्मणोऽपि बुद्धिसन्निधानात् । सत्यं ज्ञानमिति तस्य सत्यत्वावगमादपवाद इति चेन्न । आसीदिति तमसोऽपि सत्वावगमादपवादः स्यात् । सांव्यावहारिक सत्वं तदिति चेत् । ब्रह्मणोऽपि तथा किन्न स्यात् किश्चास्मिन्व्याख्याने तदानीमिति व्यर्थं सदा तमसो निर्वाच्यत्वात् । अन्यपरं वाक्यमिति चेत् । तथाऽप्यसनासीदिति व्यर्थमेव प्राप्त्यभावात् । न तं विदाथ य इमा जजानान्यधुष्माकमन्तरं बभूव । नीहारेण प्रावृता जलप्या चासुलुप उक्थशासश्चरन्ति । त ·इमे सत्याः कामा अनृता पिधाना इत्याद्यागमस्त ज्ञानस्यानिर्वाच्यत्वे प्रमाणमित्यत आह ॥ न चेति । तत्रानिर्वाच्येऽथें मानमिति शेषः । अन्यानृतशब्दाभ्यामनिर्वचनीयाज्ञानाभिधानात्कथं नेत्यतोऽनिर्वाच्यत्वं निर्वक्ति ॥ सदसदिति । सदसती प्रतियोगिनी यस्य तत्तथोक्तम् । यन्न सन्नाप्यसत्चद्धयनिर्वाच्यम् । न चात्र तत्प्रतिपादकः शब्दोऽस्ति । अनृतादिशब्दस्य त्वन्यथा व्याख्या- नादिति । प्रत्यक्ष प्रतिक्षिपति ॥ न चेति । न हीदमनिर्वाच्यमिति कचिल्लौकिका परीक्षको वा चक्षुरादिनेक्षते । बाघोत्तरकालं , मिथ्यैव रजतं प्रत्यमादित्य नुवादात्कथं नेक्षत इति चेन्न। मिथ्याशब्दस्यातदर्थत्वात् । अर्थापत्तिमपाकरोति ॥न चेति। अनुमाना- त्पृथक् प्रामाणिकैरिति शेषः । अनुमान चामसिद्धविशेषणतया निरस्तमिति भावः । विश्च नारत्यसावनुपपद्यमानोऽर्थो येन कास्य- * चिदर्थस्यानिर्वाच्यतापत्तिः स्यात् । टि०-- ॥ दूषणाभिधानमिति । पूर्वग्रन्थार्थतया विवक्षितमिति शेषः । उक्तानुमानस्य भेदमिथ्यात्वसाधकत्वेन तदपेक्षया मानान्तर- त्वसम्भवेऽपि तस्य पूर्वानुमानसाध्यं यन्मिथ्यात्वं तद्धर्मभूतानिर्वचनीयत्वसाधकरवाभावेन तदपेक्षयाऽन्यन्मानं मानान्तरमित्यर्थस्थासम्भवादाह सदा- न्तरशब्दो विशेषवचन इति ॥ उक्तस्थलेष्विति । भेदप्रपञ्चादिष्वित्यर्थः ।। बाध्यत्वादित्याद्यनुमानेनेति । आदिपदेन प्राविषयत्वादित्या- दिव्यतिरेक्यन्तरपरिग्रहः । ननु सत्त्वासत्त्वे एकधर्मनिष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगिनी धर्मत्वाद्रूपरसवदित्यनिर्धारितधर्मिनिष्ठतथा सामान्यतः सिद्धस्य सद- सद्वैलक्षण्यस्य केवलव्यतिरेकिणा रजतमिनिष्ठतयोपसंहारान्नाप्रसिद्धविशेषणत्वमित्यत आह ॥ यदत्र वक्तव्यमिति ॥ प्रथमसूत्र एवति । अनि- वचनीयख्यातिनिरासावसर इति शेषः ॥ पदसमन्वयबलेनेति । पदवृत्तिबलेनेत्यर्थः ॥ अपर इति । सामर्थ्यलब्ध इत्यर्थः । यचादियों न स चोदनार्थ इत्युक्तेरिति भावः ॥ अन्यथेति । सामर्थ्यलब्धस्याप्यागमार्थत्व इत्यर्थः । श्रुतार्थापत्तिस्थले बहिर्भावत्य जीवश्चैत्रो गृहे नास्तीति वाक्यस्थपदार्थसंसर्गरूपत्वामावेऽपि सम्भवादिस्थले च पञ्चाशत्वादेः शतमस्यास्तीत्यादिवाक्यस्थपदार्थसंसर्गरूपस्वाभावेऽपि तत्तद्वाक्यसामर्थ्यलब्ध- स्वेन तत्तदागमार्थस्वस्यैव सम्भवादिति भावः ॥ न पुनरिति । वस्तु सदसद्विलक्षणमित्यप्रतीतेरिति भावः ॥ आगमोऽनिर्वाच्यार्थ इति । आ- ४*

·गमतया नोनिर्वाच्यप्रतिपादक इत्यर्थः । सत्त्वासत्त्वप्रतिषेधावगती प्रसवतानां सत्त्वासत्त्वादिप्रकाराणां नासदासीदिति सदसदभावाभिधानेन प्रति-
षेधावगतावित्यर्थः । सदसदभावाभिधानेन कथं सत्त्वासत्त्वाद्यभावसिद्धिरित्यत उक्तं तत्सामर्थ्यादिति ॥ परिशेषादनिर्धाच्यत्वावगतेरिति ।
श००
सुरि अन्यत्राप्रसङ्गात्परिशिष्यमाणे वस्तुनोऽनिर्वाच्यत्वस्यैव बुद्धेरित्यर्थः ।। प्रतीतार्थाविति । विद्यमानाविद्यमानवाचकावित्यर्थः । ननु सदसच्छन्द-
द्वितः
योः पारमार्थिकापारमार्थिकवाचकस्वात्तदर्थपरित्यागेन पञ्चमहाभूतपरत्वाश्रयणे तयोरमुख्यार्थरवप्रसङ्गो दोष इत्यतः सदसच्छन्दयोभूतेषु योगरूढि-अ०१४
सद्भावान्न तेषाममुख्यार्थतेत्यभिप्रेत्य तरकथमित्यतो योगव्युत्पादनाय सदसच्छब्दयौगिकार्यवत्तां दर्शयति ॥ प्रत्यक्षाप्रत्यक्षेति । रूढिव्युत्पादना-
याखण्डशक्तौ प्रमाणं प्रयोगं दर्शयति ॥ न सपनासदुच्यत इत्यादाविति । मूर्त सदिति सम्प्रोक्तममूर्तमसदुच्यते । मूर्तामूर्तेतरा न सत्त-
नासदुच्यते । अनादिमत्परं ब्रह्म न सत्तन्नासदुच्यत इति श्रुतिस्मृत्योर्भूतेषु सदसच्छब्दप्रयोगादित्यर्थः । उपलक्षणं चैतत् । मूर्त सदिति सम्प्रो-
क्तमिति यदन्यद्वायोश्चान्तरिक्षाचैतत्सद्वायुरन्तरिक्षं चासदिति च सदसच्छब्दयोर्भूतपरतया व्याख्यानान्नासदादिति श्रौतसदसच्छब्दयोभूतवाच-
त्वनिश्चितप्रामाण्यव्याख्यानानुसारेणव व्याख्येयस्य नेयत्वात् । उग्रं वचोभयावधमित्यादिमन्त्रस्याशनापिपासे ह वा उग्रं वच इत्यादिब्राह्मणानु-
सारेण सत्यमित्यादेश्च सदिति प्राणस्तीत्यन्नं यमित्यसाबादिस्य इत्यादिव्याख्यानानुसारेणार्थविशेषनिष्ठताया दृष्टवादित्यपि द्रष्टव्यम् । अस्त्वेवं *
सदसच्छब्दयोभूतेष्वपि मुख्यत्वं तथाऽपि न चैवमिति पूर्ववाक्ये उक्तः सदसच्छब्दयोः परमार्थापरमार्थरूपवहुप्रयोगसिद्धसदसत्परत्वाभावः किन्निव-
न्धन इति पृच्छति ॥ कुत एतादति चेदिति ॥ सत्त्वेनाङ्गीकृतस्यति । सस्वेनागीकृतस्यैव परमात्मन इति सम्बन्धः ॥ तस्मादिति । उभ-*
योरपि परिशिष्टत्वेनावगततायामन्यतरस्मिसेब परिशेषेणानिवचीयत्वपाते नियामकाभावादिति भावः । अस्ति तमस्येव परिशेषप्रमाणेना निर्वचनी-
*
यतापाते नियामकं सन्निहितवाक्याहृद्धिसन्निधानमिति कथं तदभाव इत्याशक्य निषेधति ॥ न च वाच्यमिति । अनेन यत्तम आसीत्तदानी
सन्नासीत्तदानीमसन्नासीदिति वाक्ययोजना सूचिता भवति ।। सन्निधानादिति । तथा च पुनरविशेष एवेति भावः । अङ्गीकृत्य चैतदुक्तं वस्तु-
तस्तु तम आसीदिति वाक्यापेक्षयाऽऽनीदवातमित्यस्य सनिहितत्वादिति सन्निहितवाक्यादत्यन्तं बुद्धिसन्निहितत्वं ब्रह्मण एवेति तन्मात्रोपरक्तायां
॥२०॥

·बुद्धौ परिशेषप्रमाणेन ब्रह्मण एवानिर्वाच्यत्वावधारणस्य न्याय्यत्वादित्यवधेयम् । सन्निहितत्वाविशेषेऽपि बाधितविषयत्वान्न परिशेषप्रमाणस्य तत्र प्रवृत्तिरित्याशङ्कते ॥ सत्यमिति । बाधितविषयत्वमप्यविशिष्टमित्याशयेनाह ॥ आसीदितीति । भिन्नविषयत्वान्न बाधितविषयतेति नाविशेष इत्याशङ्कते ॥ सांव्यवहारिकेति ।। तथोत । तथा च ब्रह्मण्यपि. बाधितविपयतेत्यविशेष एवेति भावः । अस्मिन्व्याख्यान इति । तमस्त- दानीं सन्नासत्तिदानीमसवासीदिति व्याख्यान इत्यर्थः । वैय्यर्थ्यमेवोपपादयति ।। सदेति । ननु तम आसीदिति वाक्यात्तमोऽविद्याख्यं बुद्धिस- निहितमिति नासदासीदिति तस्यैव तमसस्तदानीं सन्नासीदित्यादिरूपेण सत्त्वादिनिषेधात्परिशेषप्रमाणेनानिर्वचनीयस्वामिति नमो येन तमसः सदाऽ- * निर्वचनीयत्वात्तदानी मित्यस्य वैय्यर्थ्य स्यास्किन्तु तदानीं सन्नासीदसन्नासीदिति सदसद्रूपधर्मिनिषेध एव क्रियते तम आसीदिति च तमसः प्रलयेऽ- वस्थानमुच्यते न चैतदुभयं सम्भवतीत्यतस्तदुभयान्यथाऽनुपपत्त्या तमसोऽनिर्वचनीयस्वसिद्धिरिति कथं तदानीमित्यस्य वैय्यर्थ्यमित्याशङ्कते ।। अन्य- परामिति । प्रलये सदसदादिमिनिषेधपरमित्यर्थः। यद्यप्यस्मिन्पक्षे तमस इव ब्रह्मणोऽपि प्रलयावस्थितत्वादुक्तान्यथाऽनुपपत्त्यैवानिर्वचनीयत्वं स्यादिति पूर्व दोषाभिधानान्न पुनरियं शङ्कोन्मिपति तथाऽपि सत्येव तस्मिन्दोषे दोषान्तरं वक्तुं तदानीमिति व्यर्थमित्यव्यवहितपूर्वदोषपरिहारकतया पुनरुत्थानं कृत-* मिति द्रष्टव्यम्। उक्तयोजनायां घटादीनां सत्त्वस्य शशविषाणादीनामसत्त्वस्य च दृष्टत्वेन तमसि प्रसक्ततया तदुभयनिषेधसम्भवेनासन्नासीदित्यस्य सार्थ- क्यसम्भवेऽपि वाक्यस्य प्रलये सदसदादिधमिनिषेधपरत्वेन तमसि प्रसक्ततया तदुभयनिषेधपरत्वेऽसतः सत्त्वस्याप्राप्तत्वेनानिषेध्यत्वादसन्नासीदित्यस्य वैश्य-* यं स्यादिति समाधत्ते॥ तथाऽपीति । न च तद्वैक आहुरसदेवेदमग्र आसीदिति श्रुत्याऽसतः सत्त्वप्राप्ते प्रसक्तप्रतिषेधतेति वाच्यम्। श्रुत्या प्राप्तस्य श्रुत्या निषेधायोगात् । अन्यथा न हिंस्यादित्यहिंसाबाक्यस्यामीषोमीय पशुमालभेतेत्यग्नीषोमीयहिंसानिषेधकत्वं नातिरात्रे घोडशिनं गृह्णात त्यग्रहणवा- क्यस्यातिरात्रे षोडशिनं गृह्णातीति श्रुत्युक्तग्रहणनिषेधकत्वमसद्वेत्यादिवाक्यस्य सत्यं ज्ञानमिति श्रुत्युक्तब्रह्मसत्यत्वबाधकत्वमेदवाक्यस्याभेदनिषेध- कत्वं च स्यादित्यतिप्रसङ्गात् । न तं विदाथेति मन्त्रस्यायमर्थः । हे नरा यूयं तमीश्वरं न विदाथ न जानीय तस्मादीश्वरप्रतिपत्त्युपायं कुरुत । ईश्वरस्यासत्त्वादेवाप्रतिपत्ति स्मदपराधादित्याशङ्क्याह ॥ य इति । इमाः प्रजा जजान जनितवानुत्पादितवान् । कार्यलिङ्गेनेश्वरसिद्धेनं तदपलाप ·२०१४ * इति भावः । तत्किं परमाणुबदयोग्यत्वात्तदग्रहणमित्यत उक्तमन्तरामिति । युष्माकं ब्रह्मणश्चान्तरं व्यवधानं बभूव । ननु च तन्नास्यन्तमसदश्विर- स्वावरकत्वात् । नापि सद्बोधमात्रनिवयवात्तत्कथं तेनाच्छादनमित्यत उक्तमन्यदिति । सदसट्यामिति शेषः । सदसद्विलक्षणत्वादीश्वरत्वावरकरवं शे०५० बोधनिवर्त्यत्वं चोपपन्नमिति भावः । किं तदन्तरं किञ्च तस्कृत्यमित्यत्राह ॥ नीहारणेति । आच्छादकत्वसाम्यानीहारशब्दो ज्ञाने प्रयुक्तस्तेन द्वित. सुटि० प्रावृतत्वमाच्छादितपरिपूर्णस्वरूपत्वमतो विक्षेपविषया इत्याह ॥ जल्प्या इति । मनुष्यो ब्राह्मण इत्याद्यध्यासविषया इत्यर्थः । असून्प्राणानिन्द्रि- याणि तर्पयन्तीत्यसुतृपः । उक्थशब्देन कर्माङ्गाभिधानद्वारा कर्मोपलक्षितं तस्मिन् शास्यन्ते विधिवाक्यैर्ये पुमांसस्ते तथोक्ताः । चरन्ति संसार- चक्रे भ्रमन्तीत्यर्थ इति । अनृतशब्दवाच्यमिथ्याभूताज्ञानेनाच्छादितत्वमुत्तरवाक्यार्थः ॥ अन्यथाव्याख्यानादीति । ऋतं पिबन्तावित्यादौ सत्कर्मण्यनृतशब्दप्रयोगदर्शनादृतं सत्यं तथा धर्म इति स्मृतेश्चानृतशब्दो दुष्कर्मपरः । अनृतं परिणामत इति स्मृत्यनुसारात्परिणामिप्रधानपरो थे- त्यनृतशब्दस्यान्यथाव्याख्यानात्सत्यस्यापि पापादेः सेतुदर्शनादिना निवृत्तेर्दशनेन सत्यस्याप्यन्तरस्य बोधनिवर्यत्वोपपत्तेर्न तस्य सदसद्वैलक्षण्यम् । अन्यत्वोक्तिस्तु बोधनिवर्यतया प्रसिद्धव्यवधायकमित्यादिवलक्षण्यादित्येवरूपतयाऽन्यशब्दस्य व्याख्येयस्वादित्यर्थः । अत एवानृतादिशब्दस्य * त्वन्यथाज्याख्यानादिस्युक्तिः सङ्गच्छते । उभयोरप्यन्यथाव्याख्यातरवाभिप्राये स्वन्यानृतशब्दाभ्यामनिर्वचनीयाज्ञानाभिधानादिति पूर्वग्रन्थानुरोधा- दन्यादिशब्दस्य स्वन्यथाव्याख्यानादित्येवावक्ष्यत् । अस्मदुक्ताभिप्राये तु तस्यान्यथाऽव्याख्यातत्वात्तत्परित्यागेनानृतादित्वेन निर्देश इति बोध्यम् ननु नेदं रजतमिति चक्षुरादिव्यापारानन्तरं जायमानो बाधकप्रत्ययो लिङ्गाद्यजन्यस्वात्प्रत्यक्षरूप इति तावदविप्रतिपन्नं सर्वेषाम् । न चायं भ्रम इति शक्यते वक्तुम् । विपरीतप्रमाणानुपलम्भात् । स चायं बाधकप्रत्ययो रजतमिथ्यात्वयिषयक इत्यवश्यं वाच्यम् । उक्तरूपबाधकप्रत्यय समनन्तरं मिथ्यैव रजतं प्रत्यमादित्याप्तवाक्यस्यानुवाददर्शनात्तस्य च रजतमिथ्यात्वविषयकतया बाधकप्रत्ययस्य रजतमिथ्यात्वविषयकत्व एव सम्भ- वादन्यथाऽप्रतीतानुवादप्रसक्त्याऽऽप्तस्वभङ्गापातात् । न चैतावता वाधकप्रत्ययस्य रजतमिथ्यात्वविषयकत्वसिद्धावपि रजतानिर्वचनीयस्वविषयकत्वासि- द्धिः । मिथ्यैव रजतं प्रत्यभादित्यनुवादस्य रजतानिर्वचनीयत्वविषयकत्वाभावादिति वाच्यम् । मिथ्याशब्दस्यानिर्वचनीयवाचकतयाऽनुवादस्यानिर्वचनीय- न ·विषयकस्वसिद्धया तदनुरोधेन बाधकप्रत्ययस्य तद्विषयत्वसम्भवादत एवाहुः । यावदुक्तं भवत्यनिर्वचनीयमिति तावदुक्तं भवति मिथ्येति तदेवं नेदं रजतमि- ति बाधकप्रत्ययस्यैव रजतानिर्वचनीयताविषयकस्य तदनिर्वचनीयरवे प्रमाणत्वात्कथं प्रत्यक्षाभाव इति शङ्कते ॥ बाधोत्तरकालामति । व्याकरणाभिधाना- दिप्रमाणाभावाद्वादिसमयमात्रस्य चातिप्रसङ्गनानिश्चायकत्वेन मिथ्याशब्दस्यानिर्वचनीयवाचकत्वाभावेनासन्मात्रबाचित्वात्तदनुवादानुरोधेन बाधकमत्य- यस्यानिर्वचनीयविषयकत्वासिद्धेन तेन शुक्तिरजतस्यानिर्वचनीयत्वसिद्धिरित्याशयेन समाधत्ते ॥ मिथ्याशब्दस्यासदत्वादिति । मिथ्याशब्द- स्यासदर्थत्वव्युत्पादनं च टीकाकारैरेव मिथ्याशब्दस्त्वभाववाचीत्येतद्वाक्यव्याख्यानावसरे कृतमवधेयम् । नन्वर्थापत्तेः प्रमाणतायाः सर्वसम्मतस्वा. स्कथमपत्तिर्नेष्यत इत्युच्यते । न चानुमानतया तत्प्रामाण्यसम्मतावपि ततः पार्थक्येन तदसम्मतेस्तदभिप्रायेणेयमुक्तिरिति वाच्यम् । पृथक् प्रामा- ण्यस्यापि प्राभाकरादिभिरङ्गीकृतत्वेन तनिषेधायोगादित्यतोऽपेक्षितशेषपूरणेन वाक्यं योजयति ॥ अनुमानात्पृथक्मामाणिकैरिति शेष इति । * अस्तु तर्खनुमानतयैव प्रमाणमित्यत आह॥ अनुमानं चेति । ननु च बाधाभावात्सतत इत्यादिवाक्यजातमनर्थकम् । न चाापत्तिनिरासार्थ तदिति वाच्यम् । न चार्थापत्तिरिष्यत इत्यनेनैव तन्निरासस्य सिद्धवादिस्यतोऽनुमानतया प्रामाण्यमगीकृत्य पूर्वमापत्तिनिरासः कृत उत्तरत्र पृथक् प्रामाण्यमङ्गीकृत्य तन्निरासः क्रियत इत्यतो न वैय्यर्थ्यमित्यभिप्रेत्य तत्परतयोत्तरग्रन्थं योजयितुं तदुपयोगितया न चार्थापत्तिरिष्यत इत्येतदेव वाक्यं प्रकृतेऽर्थापत्यभावतया योजयति ॥ किञ्चेति । अनेन नेस्यस्य योग्यतयाऽर्थपदेन सम्बन्धः । सति हानुपपद्यमानार्थे तबलादापत्तिरनिर्व- चनीयत्वापत्तिः स्यात्स एव नास्तीति नानिर्वचनीयतापत्तिरिति वाक्यं तात्पर्यतो व्याख्यातं भवति । चशब्दो मूले दूषणान्तरपर इत्यभिप्रेत्य किश्चेत्युक्तम् । अ०-बाधायोगात्सत इति बाधाभावत एव हि ॥ इष्टापत्तिन हि भ्रान्तावपिः बाधोऽवगम्यते ॥ विषयस्य कुतो बाधो विद्यमानं हि बाध्यते ॥ न हि बन्ध्यासुतो बाध्यो यज्ञदत्तो हि वाध्यते ॥ बाधायोगात्सत इति व्याप्तिरेषा क्य रश्यते ॥ कश्चार्य बाध उद्दिष्टो न हि माशोऽसतो भवेत् ॥ निवृत्तिश्चाप्रवृत्तस्य कथमेवोपपद्यते ॥ न ४**

·॥२२॥
द्वि० तु.
सु०-अथ मतम् । यदि वियदादिविश्व वा शुक्तिरजतादिकं वा सत्स्यात्तदा न वाध्येत । सतो बाधायोगात् । न
(संश्चिदात्मा ) सन्नात्मा बाध्यते । यदि वाऽसत्स्यात्तर्हि न प्रतीयेत । असत: प्रतीत्ययोगात् । न हि नरशृङ्ख भाति गवीव ।
सटि अतो बाधमतीत्योरनुपपत्त्याऽनिर्वाच्यत्वं गम्यत इत्यत आह ॥ बाधेति । अर्थापत्तिर्नेष्यत इति वर्तते । एकदेशोत्कीर्तनेनोक्त
शे०चं०
सर्वमुपात्तं वेदितव्यम् । सतो बाधायोगादित्यायुक्तार्थापत्ति निर्वाच्यत्वं गमयितुमलमित्यर्थः । वियदादेः सच्चे शुक्तिरजतादेवा- म०१४
सत्त्वेऽनुपपत्यभावादिति भावः । ननु यदि वियदादिकं सत्स्यात्तदा बाधो न स्यादित्युक्तमित्यत आह ॥ बाधामावत इति ।
वियदादेर्विश्वस्य बाधाभावत एव सन्चे बाधो न स्यादितीष्टापादानमेतत् । नेह नानास्तीति श्रौतनिषेधात्मा बाघोऽस्तीति ।
चेन्न । तस्य प्रा ( निषि ) गेव निषिद्धत्वात् । तदिदमाह हिशब्देन । अनेनाक्षेपकासिद्धिश्चोक्ता भवति । विमतं वाध्यं दृश्यत्वा-
भ्रान्तिवादति वियदादौ बाधः प्रमित इत्यत आह ॥ न हीति । तस्मादृष्टान्तः साध्यविकल इत्यर्थः । कथमिति चेत् । वक्तव्य
(हि क ) तहि कस्य बाध इति । किं ज्ञानस्योत विषयस्य । नाद्यः । अधिष्ठानज्ञाननाश्यत्वलक्षणस्य पराभिमतस्य बाधस्य तत्र
स्वभावभङ्गुरेऽभावात् । अन्यथा प्रमितेरपि तस्मसङ्गात् । परमते ज्ञानस्य साक्षित्वेन विनाशायोगाच । द्वितीयं प्रतिषेधति ।।
विषयस्येति । न कुतोऽपीत्यर्थः । कुतो नेति चेत् । विषयः कोऽभिमतः किं शुक्त्यादिः किंवा रजतादिः । आये हेतुमाह ॥
विद्यमानं हीति। न हि भ्रान्तावित्यतो मण्डूकप्लुत्या नेत्यनुवर्तते । विद्यमानं यथार्थज्ञानोदयानन्तरमप्यनुवर्तमानं न हि बाध्यते ।
तथा सत्यात्मनोऽपि बाधप्रसङ्गादिति भावः । द्वितीये ( युक्तिमा ) हेतुमाह ॥ विद्यमानं हीति । यत्पूर्व विद्यमानं तदेव केन-
चिनाश्यते (न त्ववि) नाविद्यमानम् । शुक्तिरजतादिकं चाविद्यमानमिति तस्य नाश्यत्वायोगाचद्विषयो बाधः सुलरामयुक्त इति ।
असतो नाश्यत्वं नास्ति किन्तु विद्यमानस्यैवेत्यत्र दृष्टान्तावाह ॥ न हीति । अयमत्र प्रयोगः । शुक्तिरजतं न नाश्यमसत्यात् ।
यदसत्तन्न नाश्यं यथा वन्ध्यासुतः । यद्वा यन्नाश्यं न तदसधथा यज्ञदत्त इति । स्यादेतत् । बाधानभ्युपगमे लौकिकवैदिकव्यव-
॥२२॥

·हारविरोधोऽपसिद्धान्तश्च स्यादित्यतः सर्वथाऽङ्गीकर्तव्ये बाधे तदृष्टान्तेन वियदादर पि बाघसिद्धौ सतो बाधायोगात्सत्वानुपपत्ति- रित्यत आह ॥ बाधेति । क्वेत्याक्षेपे । इदमुक्तं भवति । सत्यमङ्गीक्रियत एव बाघोऽस्माभिः । किन्त्वन्यथाविज्ञातस्य सम्यग्वि- ज्ञानगोचरत्वलक्षणः । स तु भ्रान्ताविव वियदादावष्यस्त्येव । क्षणिकत्वब्रह्मपरिणामत्वादिरूपेण विज्ञातस्य स्थायित्वादिरूपेणाव- गमात् । अधिष्ठानयाथात्म्यज्ञाननाश्यत्वस्यैव प्रानिरस्तत्वात् । तत्साधने सिद्धसाधनता स्यात् । न च तेन वियदादी सत्त्व- प्रतिक्षेपः सम्भवति । यत्सत्तन्न बाध्यत इति व्याप्तेरनवगतत्वात् । स ( तोऽप्या) त्यस्याप्यात्मनोऽन्याकारेण विदितस्य सभ्य ग्विज्ञानगोचरत्वस्योभयसिद्धत्वात् । न चार्थापत्तेः पृथक् प्रमाणत्वे किं व्याप्त्येति वाच्यम् । न हि वयमनुपपद्यमानस्यार्थस्योपपा- दकेनार्थेन व्यानरमा चोदयामः । किन्तु सत्त्वस्य बाधाभावेन बाधस्य वा सत्त्वाभावेन । न हि बाध एवानुपपद्यमानोऽर्थः । किन्तु प्रतीतत्वे सति बाधः । तस्य चान्यथाऽनुपपत्ति व्युत्पादयता सर्वथाऽसत्वे बाधो न स्यादिति प्रसङ्गो वा बाधात्सम भवती- त्यनुमानं वा वाच्यम् । तदुभयं च व्याप्यपेक्षमेव । यदा तु प्रमाणद्वयविरोधोऽर्थापत्तिस्तदा स्पष्ट एव व्याप्त्यभाको दोष इति । ननु बाधायोगादिति पञ्चमी किमर्था । उच्यते । सतो बाधायोगाद्वाध्यमानमिदं न सदित्यनुमाने व्यातिरेषा क्य दृश्यत इति ध्या- ख्यायते । यद्वाऽस्मदभिमतबाधाभ्युपगमे बाधायोगात्सत इत्यादिकं नोपपद्यत इति ननोऽनुवृत्त्या व्याख्याय बुत इत्याशङ्कायां च्या- सिरित्यादिकं व्याख्येयम् । एवं विनाशलक्षणं बाधं सिद्धवत्कृत्य शुक्तिरजतादौ वियदादौ च बाघस्यासिद्धिभिहिता । इदानीं तामेव विवरितुं बाधस्वरूपं परं पृच्छति ॥ कश्चेति । योऽयं वियदादेः शुक्तिरजतादेश्च सस्वाभावसिद्धयर्थ बाध उदिष्टोऽयं कः । किं (वि) ज्ञानेन विनाशः किंवा निवृत्तिर्यदा नासीन्नास्ति न भविष्यतीति कालत्रयसत्तानिषेध इति भावः । ननु विनाशनिकृत्योः को भेदः । उच्यते । केचित्खलु मायावादिनो बदन्ति । अधिष्ठानयाथात्म्यज्ञानेन सविलासाऽविधा विनश्यति । यावन्ति ज्ञानानि तावत्यो द्यविद्या इति तन्मतरीत्या विनाश इत्युक्तम् । अपरे त्वेकवाविधा तदवस्थाविशेषा एव रजतायुपादानानि भवन्तीति मन्वाना ·अधिष्ठानतत्त्वज्ञानेन सह कार्यरविधा तिरोषत्त इति तत्समयानुसारेण निवृत्तिरित । यद्वाऽविद्याया विद्यया विनाशो भवति । कार्य तु रजतादिकमुपादानविनाशे स्वयमेव विलीयत इति परेषां मतम् । तदुभयानुसारेणदें कल्पद्वयम् । अथवाऽलौकिकरजतो- . शेचं० त्पादवादिनां मतमनुसृत्य विनाश इति । मायावादिना तु मतमनुरुद्धय निवृत्तिरिति । यदि वा विनाश इति मायावादिनां मतम् विन्त F० टि०/ विवेकाग्रहात्मवृत्तस्य विवेकाहे सति निवृत्तिरिति प्राभाकरमतमिति । आय दूषयति ॥ न हीति । असत इत्युपलक्षणम् । अस- देव रजतं प्रत्यभादित्युत्तरानुभवबलादसदेव तावच्छुक्तिरजतम् । न चासतः शविषाणवद्विनाशः सम्भवति । स्वरूपनिनिहि विनाशः । न चासतः स्वरूपमस्ति । व्याघातात् । नापि वियदादेविनाशः सम्भवति । नित्यत्वात् । घटादेरापि मुद्राभिघातादिनैव विनाशो नाधिष्ठानतत्त्वज्ञानेनेति । पूर्वोक्तं स्मारयितुमेतदुक्तिमिति हिशब्दः । द्वितीयं निराकरोति ॥ निवृत्तिति । तिरोभावा- दिरूपा निवृत्तिः खल्वाविर्भावादिरूपप्रवृत्तिमतो भवेत् । सद्धर्मश्चाविर्भावः । शुक्तिरजतादिकं चासदित्युक्तम् । अतोऽमहतस्य तस्य निवृत्तिश्च कथमेवोपपद्यते । यद्वाविद्यया प्रवृत्तस्य तदुपादानकस्य हि विद्यया निवृत्तिरुक्तरूपोपपद्यते । न च शुक्तिरजता- दिकमविद्योपादानकम् । असन्चात् । अतोऽप्रवृत्तस्य निवृत्तिश्च कथमेवोपपद्यते । एतेन वियदादावपि बाधासिद्धिरुषता घेदितव्या। माभाकर प्रति रजतार्थिताऽभावादिना प्रवृत्तस्य पुरुषस्य निवृत्तिनोपपद्यत इति तत्राच्यालेनेदं बाधलक्षणमिति च्याख्येयम् । टि०--|| वर्तत इति । अनुवर्तत इत्यर्थः । एकदेशोत्कीर्तनेन सर्वमुपात्तं वेदितव्यमित्युक्तमेव दर्शयन्वाक्यतारपर्यमाह ॥ सत इति । आदिपदेनासतः प्रतीत्ययोगादित्यस्य परामर्शः ॥ प्रागिति । प्रथमसूत्रे मिथ्यात्वं यदि दुःखादेस्तद्वाक्यस्यामतो भवेदित्यादिना प्रकृत्यधिकरणे अमरवे स्वियमुक्तिश्च तदन्तःपातनान्न हीत्यादिनेत्यर्थः ॥ अनेनेति । इष्टापत्तिव्युत्पादनेनेत्यर्थः ॥ आक्षेपकेति । बाध्यत्वरूपेत्यर्थः ॥ प्रमित इति । तथा च नेष्टापत्तिाप्याक्षेपकासिद्धिरिति भावः ॥ किं ज्ञानस्यति । परैर्भमस्यार्थज्ञानात्मकरवाङ्गीकारेण भ्रान्तिशब्देनोभयस्य प्रसक्त- स्वादस्त्येव विकल्पावकाश इति ज्ञेयम् । अन्यथाविज्ञातस्य सम्यग्विज्ञानरूपसिद्धान्त्यभिमतबाधस्य खभावभगुरेऽपि शाने सत्त्वात्कथं तदभाव ·इत्यत उक्तं पराभिमतस्येति ॥ तस्यैव विवरणमधिष्ठानेत्यादि । ज्ञाने पराभिमतस्य बाधस्याभावे हेतुमाह ।। स्वभावभङ्गुर इति । क्षणि- कत्वेन बाधानवतारेऽपि व्यासङ्गादित एव नष्ट इत्यर्थः । अन्यथोत्तरक्षण एवं बाधावतारनियमाभावात्तस्य क्षणिकस्वं न स्यादिति भावः । ज्ञान- नाश्यतामात्रेण रजतज्ञानस्य भ्रान्तित्वे उत्तरज्ञाननाश्यस्य सम्यग्ज्ञानस्यापि भ्रान्तित्वं स्यात्तथा च भ्रान्तित्वव्यवहारः स्यादित्यतिप्रसङ्गमाह ॥ अन्यथेति । रजतज्ञानस्य विनाशायोगे हेत्वन्तरमाह ॥ परमते ज्ञानस्य साक्षित्वेनेति । इन्द्रियेणाधिकरणग्रहणं रजतग्रहणं च साक्षिणेति वदता परेण रजतज्ञानस्य साक्षित्वाङ्गीकारात्तस्य च शुद्धचैतन्यरूपत्वेन विनाशानुपपत्तेरिति भावः । न च रजाताकाराविद्यावृत्तिप्रतिबिम्बितचैत- न्यस्यैव रजतज्ञानत्वं न शुद्धचैतन्यस्येति वाच्यम् । तथा सति रजतस्य ज्ञातैकसत्त्वाभावापत्त्या शुद्धचैतन्यस्यैव रजतज्ञानताया अवश्यं वाच्यत्वाद- विद्यावृत्तिप्रतिबिम्बितचैतन्यस्यैव ज्ञानवेऽनवस्थापत्त्या तदप्रतिबिम्बितस्यैव तज्ज्ञानत्वावश्यम्भावेन लाघवेन रनतं प्रत्येव शुद्धचैतन्यस्य तज्ज्ञानत्वा-2 भ्युपगमस्य युक्तस्वादित्याशयः । परिहारस्योत्तरत्राभावेन प्रश्नार्थत्वायोगादाक्षेपार्थतया व्याख्याति ॥ नेति । विषयस्य कुतो बाध इत्यत्राननुवृत्तस्य नेत्यस्य कथमस्मिन्वाक्येऽनुवृत्तिरित्यत उक्त मण्डूकप्लुत्येति । मण्ड्कप्लुतिन्यायेनेत्यर्थः । यथा मण्डूका उत्प्लुत्योरप्लुत्य गच्छन्स्पन्तरालं स्यजन्ति र तद्वन्न हि भ्रान्तावित्यत्रत्यो नकारो विषयस्य कुतो बाध इत्यत्राननुवर्तमानोऽपि तदुत्तरवाक्येऽनुवर्तत इत्यर्थः ॥ तथा सतीति । बाधोत्तरकाल- मनुवर्तमानस्यापि बाध्यस्व इत्यर्थः । अविशेषादिति भावः । तद्विशेषो नाशविशेष इत्यर्थः । सामान्याभावे विशेषाभावस्य कैमुतिकन्यायसिद्धत्वा- दिति भावः ॥ मूले वध्यत इति । यद्यपि हन्तेर्वधादेशस्य लुङि लिङि च परत एव विहितत्वान्न लटि परतो वधादेशो युक्तः। तथाऽपि हलन्तो बधिः प्रकृत्यन्तरमस्ति तस्यायं प्रयोग इत्यदोषः । अत एव जनिवज्योश्चेति सूत्रव्याख्यावसरे काशिकायामुक्तं हलन्तो बधिः प्रकृत्यन्तरमस्तीति ।। वध हिंसायामिति ॥ भुवादिपाठादिति । पदमन्तपश्चोक्तमित्यवधेयम् ॥ बाधानभ्युपगम इति । शुक्तिरजतादेरिति शेषः। गोचरत्वलक्षण इति । यद्यप्यन्यथाविज्ञातस्य सम्यग्विज्ञानलक्षणो बाध इत्येव वक्तव्यम् । तथाऽपि तस्य वियदादिसम्बन्धिताज्ञापमार्थ विज्ञानगोचरस्वलक्षण इत्यु- क्तमित्यवधेयम् । यदि प्रान्ती बाधोऽभ्युपेयते तर्हि न हि भ्रान्तावपि बाघोऽधिगम्यत इति पूर्वमन्थविरोधः । तत्र भ्रान्तौ बाधाभावस्य समर्थि- ५

·शे०००
स०टि
॥२४॥
तत्वादित्यत आह ॥ अधिष्ठानेति । तर्हि दृश्यत्वेन वियदादिप्रपञ्चस्यान्यथाविज्ञातस्य सम्यग्विज्ञानगोचरत्वलक्षणं बाध्यत्वमेव साध्यमस्तु तस्य
भ्रान्तौ तवापि सम्मतत्वेन दृष्टान्ते साध्यवैकल्याभावादित्याशङ्क्याह ॥ तत्साधन इति ॥ सिद्धसाधनतेति । क्षणिकत्यादिना विज्ञातस्य
स्थायित्वादिरूपेण सम्यग्ज्ञानगोचरताया मयाऽप्यङ्गीकारादिति भावः । व्यर्थ च तस्साधनं परस्येत्यभिप्रेत्य प्रकृतानुपयोग दर्शयति ॥ न चेति ।
* द्वितृ०
कुतो नोक्तरूपस्य बाध्यत्वस्य सत्त्वप्रतिक्षेपसाधकत्वमित्यतो व्याप्तिरूपसाधनाङ्गसामर्थ्याभावादित्याह ।। यत्सत्तन्नेति । व्यापयनदगममेवोपपाद-
अ०१४
यति ॥ सतोऽपीति ॥ अनुपपद्यमानस्येति । प्रतीतत्वे सति बाधरूपस्येत्यर्थः । उपपादकेनेति । सदसद्वैलक्षण्येनेत्यर्थः । नन्वेवमनुपपद्यमान-
स्योपपादकेन व्याप्यभाव एव पर्यवसित इत्यत आह ॥ न हीति ॥ तदुभयं चेति । तथा चान्यथाऽनुपपत्तिव्युत्पादकप्रसङ्गानुमानयोरेव
व्याप्यभावो दोघतयोच्यते न वापत्तेरिति भावः ॥ यदा विति । विरुद्धयोः प्रमाणयोर्विषयव्यवस्थयाविरोधापादनमापत्तिरित्यस्मिन्पक्षे स्पष्ट
एव व्याप्स्यभावो दोषः । द्वयोः प्रमाणयोर्विरोधः कस्मादिति प्रश्ने तदुपपादनाय सत्त्वे बाघो न स्यादित्यादिस्तों वाच्यः स च व्याप्तिसापेक्ष
एवेत्याशयः । यद्वेदमसन्न प्रतीतस्वादिदं सन्न बाध्यत्वादित्यनुमानद्वयविरोधोऽर्थापत्तिरित्यस्मिन्पक्ष इत्यर्थः । अनुमानरूपप्रमाणद्वयस्य मूलभूतव्याप्ति-
सापेक्षत्वादिति भावः । व्याप्तिरेषा क्व दृश्यत इत्युक्तार्थे बाधायोगादित्यस्य हेतुत्वासम्भवास्पञ्चम्यनुपपत्तिरिति शङ्कते ॥ नन्विति ॥ बाधायो-
गात्सत इत्यादिकमिति । तथा च बाधायोगात्सत इति मूलं परकीयसम्मतानुमानप्रयोगोपलक्षकमिति भावः।। ननोऽनुवृत्त्येति । न हि वन्ध्या-
सुत इति पूर्ववाक्यादिति शेषः ॥ केचिदिति । इष्टसिद्धिकारा इत्यर्थः ॥ सविलासेति । कार्यसहितेत्यर्थः । ननु चैवं सति शुक्त्यधिष्ठान-
तत्त्वज्ञानेनैव सविलासाविद्याया निवृत्तत्वात्सद्यो मोक्षः स्यादित्यतः शुक्स्यज्ञानस्य तेन नाशेऽपि ब्रह्माज्ञानस्य तेनानाशान्न मोक्षप्रसङ्ग इत्याशयेन
हेतुकथनपूर्वकमज्ञानानामनन्ततामाह ॥ यावन्तीति । विवरणकारमतमाह ।। अपरे त्विति ॥ एकैवति । आत्माश्रयमात्मविषयं चाज्ञानमन्तरेणा-
स्मसु प्रतिविषयं भावरूपाज्ञानसद्भावे मानाभावादिति भावः । नन्वेवं शुक्तिज्ञानेनाज्ञाननिवृत्तौ सद्य एव मोक्षः स्यादनिवृत्तौ च रूप्यादेः सविला-
साविद्यानिवृत्तिरूपबाधो न स्यादित्यतो भवेदेवं कथञ्चिद्यदि मूलाज्ञानमेवास्मिन्मते रजताद्युपादानं स्थान्न चैवं किन्तु मूलाज्ञानस्यावस्थाविशेषा *
॥२४॥

·एव रजताद्युपादानतयाऽभ्युपगम्यन्ते ते च शुक्तिज्ञानेन साध्याः सन्निवर्तन्त इस्यतो न मोक्षप्रसङ्गः । मूलाज्ञानस्यानिवृत्तत्वानापि बाधानुपपत्तिः । अवस्थाविशेषाणां सकार्याणां निवृत्तत्वादित्याशयेनाह ॥ तदवस्थाविशेषा एवेत्यादि । ग्रीष्मवर्षादिषु नदीनामपचयोपचयरूपा अवस्थाविशेषाः कार्यविशेषकरा दृष्टास्त्रथाऽविद्याऽवस्थाविशेषा एव कार्यविशेषकरा इत्यर्थः ॥ सह कायरित । रजततदाकाराविद्यावृत्त्यादिभिरित्यर्थः । अविद्या तिरोधत्त इति । अविद्यावस्थाविशेषास्तिरोभावं प्राप्नुवन्तीत्यर्थः ॥ तदुभयानुसारेणेति । विज्ञानेन विनाशो विनाशः । उपादाननिवृत्तौ स्वयमेव विलयनं निवृत्तिरिति पक्षद्वयमित्यर्थः ॥ अलौकिकरजतोत्पादवादिनामिति । तत्रैव तात्कालिकमुत्पन्नं सद्विनश्यतीत्येवंवादिना भास्कन रीयाणां मतमनुसृत्येत्यर्थः ॥ मायावादिनामिति ॥ अपरे त्विति । प्रागुपन्यस्तानामित्यर्थः ॥ मायावादिमतमिति । केचिदित्यादिना प्रागुदा- * हृतमायावादिमतमित्यर्थः ॥ असत इत्युपलक्षणमिति । वियदादेर्घटादेश्चेति शेषः । नन्वसतोऽपि शुक्तिरजतस्य विनाशोऽस्तु किं बाधकमित्यत- स्तथा सत्यविशेषाच्छशविषाणादेरपि तत्प्रसमान्न तस्य नाशः सम्भवतीत्याह ॥ न चासत इति । अस्तु तयसतः शशविषाणादेरपि विनाश- इत्यतस्तथा सति सखरूपत्वप्रसङ्गान्नैवमित्यभिप्रेत्याह ॥ स्वरूपति । अस्तु तीसतोऽपि सस्वरूपत्वमित्यत आह ॥न चेति ॥ व्याघातादिति। असतोऽपि सस्वरूपत्वे निस्वरूपत्वरूपासत्त्वव्याघातादित्यर्थः ॥ पूर्वोक्तं स्मारयितामिति । विद्यमानं हि बाध्यते । न हि बन्ध्यासुतो बच्यो यज्ञदत्तो हि वध्यत इत्यव्यवहितग्रन्थेऽसतो विनाशाभावस्य वियदधिकरणे वियदादेः स्वरूपेण नित्यत्वोक्त्या विनाशाभावस्य जिज्ञासाधिकरण- प्रकृत्यधिकरणयोविश्वसत्यत्वसमर्थनेन घटादेरप्यधिष्ठानज्ञाननाश्यत्वाभावस्योक्तत्वारिक पुनस्तद्वचनेनेति न वाच्यम् । उक्तस्यैव स्मारणेन पुनर्वचन- स्यार्थवत्त्वादित्यर्थः ॥ अप्रवृत्तस्येति । आविर्भावादिरूपप्रवृत्तिशून्यस्येत्यर्थः ॥ निवृत्तिरिति । ज्ञानप्रयोज्यतिरोभावादिरूपनिवृत्तिरित्यर्थः । अविद्यया प्रवृत्तस्येत्यस्यैव विवरणं तदुपादानकस्येति । अविद्योपादानकस्येत्यर्थः ॥ उक्तरूपति । उपादाननाशप्रयुक्तविनाशलक्षणेत्यर्थः। अप्रवृत्त- स्याविद्याऽनुपादानकस्य । निवृत्तिनिप्रयोज्यविनाशलक्षणेत्यर्थः ॥ एतेनेति । निवृत्तिश्चाप्रवृत्तस्येति मूलमन्थेनेत्यर्थः । नित्यस्य वियदादेः सर्व- दैकप्रकारत्वे नाविर्भावतिरोभावरूपयोर्वोत्पत्तिविनाशरूपयोर्वा प्रवृत्तिनिवृत्त्योरसम्भवात्सत्यस्य घटादेरुत्पत्त्यादिमत्त्वेऽप्यविद्ययोत्पत्तिर्विद्यया विनाश- ·*शेचं० द्वित सुटि० अ०१४ इत्येवंरूपयोः प्रवृत्तिनिवृत्त्योरसम्भवादिति भावः । रजतार्थिताभावादिनेत्यादिपदेन व्यासङ्गादिपरिग्रहः । तथा च यत्र रजतभ्रमानन्तरं रजतार्थि- * ताभावेन वा व्यासङ्गादिना वा प्रवृत्तिरेव नोत्पन्ना तत्र प्रयत्नविरोधियत्नान्तररूपा निवृत्तिर्न सम्भवतीति तस्या एव बाधत्वे तत्राव्याप्तिरित्याशयः। अ०-नासीदस्ति भविष्यच्च तदिति शानमेयता ॥ यदि बाधस्तदा सत्त्वं तेनैवाङ्गीकृतं पुनः॥ प्रतीति सत इति वदन्न ङ्गीकरोति ताम् ॥ निषेधो ह्यप्रतीतस्य कथञ्चिन्नोपपद्यते ॥ न चोपमा भवेदत्र प्रत्यक्षात्सत्त्वमेव च ॥ शास्त्रगम्यपरेशानाद्भेदः खात्मन ईयते ॥ अनुभूतिविरोधेन कथमेकत्वमुच्यते॥ सु०-तृतीयं दूषयितुमनुबदति ॥ नासीदिति । यदेतावन्तं कालं प्रत्यभात्तन्नासीनास्ति न भविष्यतीति त्रैकालिकसत्त्व- निषेधरूपज्ञानविषयता ( यदि ) बाध इत्यथैः । यद्यप्येवंविधं ज्ञानं बाध इति वक्तव्यं तथाऽपि तस्य रजतादिसम्बन्धिताज्ञापनार्थ ज्ञानमेयतेत्युक्तम् । दूषयति ॥ तदेति । यद्येवं त्रैकालिकसत्त्वनिषेधलक्षणो बाधो वियदादेः शुक्तिरजतादेवाङ्गीक्रियते । तदाऽ- 2 सबैलक्षण्यमुररीकुर्वता तेनैव पुनरसत्त्वमङ्गीकृतं स्यात् । सत्ताविरहन्यतिरेकेण शशविषाणादीनामध्यसत्त्वस्यानिरूपणात् । अपसिद्धा- न्तप्रसङ्गानायं बाधः परेणाङ्गीकर्तुं शक्यत इत्याशयः । असिद्धश्चायं बाधो वियदादाविति प्रागेवोक्तम् । ( ननु ) यदुक्तं शुक्ति- 12 रजतादेरसत्वान्न विनाशादिलक्षणो बाधः सम्भवतीति । तद ( सत् ) सिद्धम् । विमतं नासत्प्रतीयमानत्वायत्पतीयते तन्नासद्यथा पटः । यच्चासन्न तत्मतीयते यथा शशविषाणमिति प्रमाणेनासत्त्वविरहस्य निश्चितत्वात् । अत एवासत्त्वेऽनुपपत्यभावादापत्तेरन्य- थैवोपपत्तिरित्यपि प्रत्युक्तम् । प्रतीतेरेवानुपपत्तेः । यच्चोक्तं त्रैकालिकसत्त्वनिषेधेऽसत्त्वाङ्गीकारप्रसङ्ग इति तदप्यसत् । प्रतीतत्वेना- सत्त्वानुपपत्तौ निषेधस्य सत्त्वोत्सारणमात्र एव पर्यवसानोपपत्तेः । यदप्यत्रोक्तं सत्ताविरहव्यतिरेकेणासत्त्वं नाम दुर्निरूपमिति ॥२५॥ तच्चायुक्तम् । निरुपाख्यत्वमसत्त्वमिति निरूपणादिति चेन्न । असतः प्रतीत्यभावे खल्विदं सर्व स्यात् । न चैवम् । असतः प्रतीति निराकुर्वता त्वयैव तस्या अङ्गीकार्यत्वादित्याशयवानाह ॥ प्रतीतिरिति । वदनित्युपलक्षणम् । जानन्नित्यपि द्रष्टव्यम् । असतः ·प्रतीतिर्नास्तीति निषेधं कुर्वता कुतोऽसतः प्रतीतिरङ्गीकार्येत्यत आह ॥ निषेधो हीति । प्रतीति सत इति किमसतः प्रतीति- निषिध्यते किंवा प्रतीतेरसद्विषयत्वम् । आये प्रतिषेधविषयतया द्वितीये प्रतिषेध्यनिविष्टतयाऽवश्यमसतः प्रतीतिरङ्गीकरणीया । तस्मात्कथश्चिदुक्तप्रकारद्वयेनापतीतस्य सम्बन्धी निषेधो नोपपद्यते। न ह्यप्रतीते भूतले घटे वा भूतले घटो नास्तीति प्रतिषेधो दृष्टः । तदनेन विमतोऽसत्यतीतिमस्तित्सम्बन्धिनिषेधकर्तृत्वात्तव्यवहर्तृत्वाद्वा सम्मतवदिति प्रमाणं सूचितं भवति । अवश्यं च प्रामाणिक परीक्षकेणाभ्युपगन्तव्यम् । मनस्यभ्युपगमो वाचि निषेध इति स्वक्रियाविरोधो वाऽनेन सूचित इति । एवमर्थापत्तिं निरस्योपमानं च निरस्यति ॥ न चेति । अत्रानिर्वचनीयार्थसद्भावे प्रमाणमिति शेषः । तस्याः सादृश्यादिनियतविषयत्वादिति भावः । अभाव- मपाकरोति ॥ प्रत्यक्षादिति। वियदादौ शुक्तिरजतादौ वा प्रत्यक्षेणानुपलम्भेन वा सत्यासत्त्वयोरभावसिद्धावनिर्वचनीयासिद्धि- रिति वक्तव्यम् । न च तद्युक्तम् । यतो वियदादी प्रत्यक्षात्सत्वमेव निश्चीयते । चशब्दाच्छुक्तिरजतादावसत्त्वं च निश्चीयत इति गृह्यते । प्रत्यक्ष विपरीतमनुपलम्भश्वासिद्ध इत्यर्थः । एचमनुमानादीनां प्रत्येकं दूषणमभिधाय साधारणं दुषणमाह ॥ प्रत्यक्षादिति । प्रत्यक्षेण गगनादौ सत्त्वमेव शुक्तिरजतादौ त्वसत्त्वमेव निधीयते । सद्गगनम् । अस्ति मेऽज्ञानमसदेव रजतं प्रत्यभादिति सर्वलोकन साक्षिणः साक्षात्कारिपत्ययस्य दुरपन्हवत्वात् । अतस्तदनिर्वाच्यतायामाशक्यमानान्यनुमानादीनि प्रत्यक्षापहृतविषयाणीति नो. भयं चेन्न सिद्धं तदिति युक्तम् । यद्वा जीवेश्वरयो)दो मिथ्या भेदत्वादित्यायनुमानस्य दूषणान्तरमाह ॥ प्रत्यक्षादिति । जीचे- श्वरभेदस्यावधार्यत इति शेषः । ततः प्रत्यक्षविरुद्धत्वेन कालात्ययापदिष्टत्वं जीवेश्वरभेदमिथ्यात्वादिसाधकानुमानस्येति भावः । स्यादेतत् । ईश्वरस्तावन्न प्रत्यक्षसिद्धः । शास्त्रयोनित्वस्याभ्युपगतत्वात् । नापि सर्वे जीवाः परात्मनां परात्मानं प्रति प्रत्यक्षत्वस्या- नभ्युपगमात् । न चामत्यक्षवस्तुभेदः प्रत्यक्षसिद्धो दूरे तत्सत्यत्वमित्यत आह ॥ शास्त्रेति । ईयते प्रत्यक्षेणेति शेषः । उक्त तावनैक एव भेदोऽनेकत्र व्यासज्य वर्तते किन्त्वेकप्रतियोगिकोऽपरधर्मिक इति तत्प्रत्यक्षतायां च धर्मिण एव प्रत्यक्षतोपयुज्यते । ५* ·सुटि ॥२६॥ अ०१४ प्रतियोगिनस्त्वक्गममात्र तथा लोके दर्शनात् । तत्रेश्वरस्यात्मान्तराणां चाप्रत्यक्षत्वेन तद्धर्मिकस्य भेदस्य प्रत्यक्षेण ज्ञातुमशक्यत्वेऽपि परमेश्वरप्रतियोगिकः स्वात्मधर्मिको भेदः प्रत्यक्षेण ज्ञातुं शक्यत एव । स्वात्मनः प्रत्यक्षत्वात् । परेशानस्य च शास्त्रेणावगतत्वात् । यस्तु शास्त्रेणेश्वरं न जानाति तेन मा विज्ञायि तत्मातियोगिकः स्वात्मनो भेदः । शास्त्राद्विदितेश्वरस्यैव प्रत्यक्षं ततः स्वात्मनो भेदे शेचं० द्विन्तः प्रमाणमुक्तमिति । तथापि कथमनुमानस्य कालात्ययापदिष्टत्वं भेदग्राहकस्य प्रत्यक्षस्य प्राबल्यानिरूपणादित्यत आह ॥ अनु- भूतीति । अत्रानुभूतिशब्देन साक्षी गृह्यते । उच्यतेऽनुमीयते । परार्थानुमानप्रयोगस्य वचनात्मकत्वादुच्यत इत्युक्तम् । अनुमाने नेत्यध्याहारो वा । एतदुक्तं भवति । साक्षिप्रत्यक्षं खलु स्वात्मनः परमात्मभेदग्राहकमिष्टम् । तच्चानुमानतः प्रबलमेव । तत्स्व- रूपप्रामाण्ययोधर्मिकोटिनिविष्टस्य जीवस्य च ग्राहकत्वेनोपजीव्यत्वात् । अतस्तद्विरोधेन कारणेन जीवब्रह्मणोरेकत्वं नानुमातुं शक्यत इति । टि०-॥ प्रागेवेति। ज्ञानबाध्यत्वमपितुन सिद्ध प्रतिवादिन इत्यादिना जिज्ञासासूत्र इत्यर्थः। निषेधो ह्यप्रतिस्येत्युत्तरवाक्येऽसतः प्रती तिर्नास्तीति शानस्यासज्ज्ञानं विनाऽनुपपनतयाऽसरप्रीतिसाधकत्वकथनात्पूर्वत्र ज्ञानस्याविवक्षायां तदानर्थक्यप्रसङ्गात्तदनुरोधेन वदन्निस्यतत्तथाज्ञा- * नोपलक्षणमित्याह ॥ बदनित्युपलक्षणमिति । किमसतः प्रतीतिनिषिध्यत इत्यस्य किमसति प्रतीतिविषयत्वं निषिध्यत इत्यर्थः । आयेऽसति प्रतीतिविषयत्वं निषिध्यत इति पक्षे ॥ प्रतिषेधविषयतयेति । प्रतिषेधधर्मितयेत्यर्थः ॥ उक्तप्रकारद्वयेनति । असति प्रतीतिविषयत्वं नास्तीति । प्रतीतावसद्विषयत्वं नास्तीत्युक्तप्रकारद्वयेनेत्यर्थः ॥ अमतीतस्यार्थस्यासतः सम्बन्धीति । आयेऽसतोऽधिकरणत्वेन द्वितीये प्रतियोगिकोटिनि- ॥२६॥ विष्टत्वेन निषेधसम्बन्धित्वादिति भावः । प्रतीतिनसित इति जानन्निति मूलोक्तं हेतुमुक्त्वा प्रतीतिर्नासत इति वदन्निति मूलोक्तं हेतुमाह ।। व्यव- हर्तव्यत्वाद्वति ॥ यो यत्सम्बन्धिप्रतिषेधकर्ता स तत्प्रतीतिमानिति सामान्यव्याप्तिमभिप्रेत्य तत्र दृष्टान्तमाह ॥ सम्मतवादिति । भूतले घटो नास्तीति प्रतिषेधकर्तृवदित्यर्थः । दृष्टान्तव्युत्पादनं च न हीत्यादिपुर्वग्रन्थे कृतमवधेयम् । ननु तथाऽप्यसतः प्रतीतिनास्तीति निषेधं कुर्वता कुतोऽ- ·सतः प्रतीतिरङ्गीकर्तव्योति शङ्कायाः कः परिहार इत्यत आह ॥ अवश्यं चेति । प्रामाणिकस्याप्यनभ्युपगमे परीक्षकत्वं न स्यादित्यनिष्टसूचनाय परीक्षकेणे * स्युक्तम् । प्रमाणसूचकतया निषेधो हीति वाक्यं व्याख्याय स्वक्रियाविरोधसूचनपरतयाऽपि तद्योजयति ।। मनसीति ॥ स्वक्रियाविरोध इति । यथा मूकोऽ- हमिति वचनक्रियया मूकपदोक्तो वचन निषेधो विरुद्धयते । यथा वाऽऽस्मा पराधीनप्रकाशो नेत्यात्मसम्बन्धित्वेन पराधीनप्रकाशत्वनिषेधकात्मविषयक- ज्ञानक्रियया नेतिपदोक्तस्तन्निषेधो विरुद्धयते तथाऽसतः प्रतीतिर्नास्तीत्यसम्बन्धित्वेन प्रतीतिविषयत्वनिषेधकासद्विषयकज्ञानक्रियया नेतिपदोक्त- स्तन्निषेधो विरुद्धयत इत्यर्थः ॥ सादृश्यादीति । आदिपदेन संज्ञासंझिसम्बन्धपरिग्रहः । शाबरोपमानस्य सादृश्यमात्रविषयत्वेन नैयायिकोप- मानस्य संज्ञासंज्ञिसम्बन्धमात्रविषयस्वेनोपमानस्य नियतविषयत्वान्नानिर्वचनीयत्वे प्रमाणत्वसम्भावनाऽपीत्याशयः । अर्थापत्त्यादिवदवश्यं निरसनीय- स्याभावस्यांनिरासान्मूले न्यूनतामाशय प्रत्यक्षात्सत्त्वमेवं चेत्यनेनैव तन्निरासान्न तदिति भावेनाभावनिरासपरतया तावत्तद्योजयति ॥ अभाव- मपाकरोतीति । नन्वत्राभावनिरासो न प्रतीयते तत्कथमनेन तन्निराकरणमित्यतः किमभावस्यानुमानादिवत्साक्षादेवानिर्वचनीयत्वसाधकस्यामित्यभि- ** मृत किंवा सत्त्वासत्त्वाभावसिद्धिद्वारा तत्सिद्धावुपायत्वमिति विकल्पद्वयम् । नायः । उपमानवत्तस्याः भावरूपनियतविषयतया साक्षादनिर्वचनीयस्व- साधकत्वासम्भवादिति प्रथमपक्षदूषणं च मनसि निधाय द्वितीयपक्षदूषणपरतया मूलं योजयितुं तमङ्गीकारवति ॥ वियदादाविति । स्वमतानुसा- रेणाह ॥ प्रत्यक्षेणेति । परमतानुसारणाह ॥ अनुपलम्भन चति । व्यवहारे भट्टनय इति परेणाङ्गीकारादिति द्रष्टव्यम् । अस्तु तर्हि द्वितीय एवेत्यतस्तन्निषेधं प्रतिज्ञाय तदुपपादकतया मूलं योजयति ॥ न च तद्युक्तमित्यादिना । गगनादावित्यादिपदेनाज्ञानादिपरिग्रहः । ननु गगनादे रजतादेश्च सत्त्वासत्त्वग्राहकं प्रत्यक्षमेव नास्ति । अस्तु वा तत्तावताऽप्यनुमानादेः को दोषः । एतव्युत्पादनस्य च क्वोपयोग इत्याशङ्काः परि- हरन्सत्वासत्त्वग्राहकं प्रत्यक्षमभिनयेन दर्शयात ॥ सद्गनामिति । एतच्च पूर्वप्रतिज्ञातवियदादिप्रपञ्चपक्षकानिर्वचनीयत्वसाधनस्य बाधोपदर्शनायो. क्तम् । अविद्यापक्षकतत्साधनस्य तल्लाभावाह ॥ अस्तीति । अत्र दीकायामस्ति मेऽज्ञानमित्येव पाठो मूलकोशेषु दर्शनान्न स्वस्ति मेयज्ञानमित्येवं- रूपः । मूलकोशेष्वदर्शनात । रजतपक्षकतत्साधनस्य बाधलाभायाह ॥ असदेवेति ॥ सर्वलोकसाक्षिण इति । सर्वलोकानुभवसिद्धस्येत्यर्थः ।

·सुटि० ॥२७॥ न न न चाप्रत्यक्षवस्तुभेद इति भेदो खनेकसम्बन्धितयाऽनुभूयमानत्वादनेकाश्रितः । न चानेकाश्रितोऽपि सामान्यादिवत्प्रत्येकपरिसमाप्तः । तथा सत्येक- गोव्यक्त्युपलम्भेऽपि गोत्वोपलम्भवद्धटपटान्यतरप्रतीतावेव भेदप्रतीतिप्रसङ्गात् । किन्तु द्वित्वादिवव्यासज्यवृत्तिरेव । तस्य च प्रत्यक्षतायां धर्मिप्रत्यक्षं शे ०० नियामक प्रकृते च तन्नास्तीति भेदप्रत्यक्ष सम्भवतीत्यर्थः। ननु चोक्तरीत्याऽनेकधर्मस्य भेदस्य प्रत्यक्षतायां कथं प्रत्यक्षता स्यादिस्यतो भवेदेतदेवं यदि তি भेदस्योभयधर्मत्वं स्यान्न चैतदस्तीत्याह ॥ उक्तं तावदिति । वैशेपिकपरीक्षायां संयोगश्च विभागश्च भेदश्चैव पृथक् पृथगित्यादिनेति शेषः । अ० १४ एकैकपर्यवसितत्वे घटस्वादिवदेकैकव्यक्त्युपलम्भेऽपि प्रतीतिः स्यादिति शङ्कते ।। किन्त्विति । अनेकधर्मस्वाभावेऽप्यनेकसम्बन्धित्वान्नैकैकज्ञानद- शायां तत्प्रतिभास इत्याशयेन समाधत्ते ॥ एकप्रतियोगिकोऽपरधर्मिक इति । नवस्तु भेदस्यैकधर्मिकत्वमपरप्रतियोगिकत्वं च तथाऽपि ससम्ब- न्धिकपदार्थप्रत्यक्षे सम्बन्धितावच्छेदकप्रकारकसम्बन्धिद्वयप्रत्यक्षस्य संयोगादिप्रत्यक्षे कारणस्वकल्पनाद्धर्मिप्रतियोगिप्रत्यक्षाभावे कथं भेदप्रत्यक्षं स्या- दिस्यतः संयोगादौ तथा दर्शनेऽपि न भेदप्रत्यक्षे तदुभयप्रत्यक्षापेक्षा । तथा सति स्तम्भः पिशाचो न भवतीति स्तम्भधर्मिकपिशाचप्रतियोगि- कभेदस्याप्रत्यक्षत्वापातात् । किन्तु फलबलेन धर्मिप्रत्यक्षप्रतियोगिस्मरणयोरेव तत्र कारणत्वमिति तत्सद्भावाद्भवेदेव स्वात्मधर्मिकेश्वरप्रतियोगिकभे- दप्रत्यक्षमित्याशयवानाह ॥ प्रत्यक्षतायां विति ॥ प्राबल्यानिरूपणादिति । तदनिरूपणेऽपि प्रत्यक्षस्यानुमानादिबाधकतायामनुमानादिकमेव प्रत्यक्षबाधकं स्यादित्यतिप्रसङ्गादिति भावः । नन्वत्राप्यनुभवविरोधमात्रमुच्यते न तु प्रत्यक्षस्यानुमानादिबाधकत्वोपयोगिप्राबल्यमिति कथमनेनो- क्तशङ्कापरिहार इत्यतोऽत्रानुभूतिशब्देन तत्सूचनान्नानुपपत्तिरित्यभिप्रेत्यानुभूतिशब्दं साक्षिपरतया व्याचष्टे ॥ अनुभूतिशब्देनेति । अनुभूति- शब्दस्य साक्षिपरत्वमात्रेण कथमुक्तशङ्कापरिहार इत्यत आह ॥ एतदिति । -किञ्चित्कर्ता च दुःखीति सर्वेरेवानुभूयते ॥ सर्वसो भगवान्विष्णुः सर्वशक्तिरिति श्रुतः ॥ अनुभूताद्धि भेदन श्रुतिरेषा घदत्यमुम् ॥ उपजीव्याविरुद्धं तु कथमैक्यं श्रुतिदेत ॥ सु०--अस्तु सालिमत्यक्षमनुमानात्मबलं तस्येश्वरात्स्वात्मनो भेदग्राहकत्वं तु कुतो निश्चितं येनानुमानं बाधितविषयं स्या- ॥२७॥ ama ·दित्यत आह ॥ किञ्चिदिति । उपलक्षणमेतत् । अल्पज्ञोऽल्पशक्तिश्चेत्यपि पूर्वार्धे ग्राह्यम् । तथा सर्वकर्ता निर्दुःख इत्यपरार्धे । अनुभूयते स्वात्मेति शेषः । श्रुतः यः सर्वज्ञः पराऽस्य शक्तिः स हि सर्वस्य कर्ता निरनिष्ट इत्यादाविति शेषः। अयमभिसन्धिः । यो हि यमर्थमव ( थि) गम्य तद्विरुद्धधर्माणं यमध्यक्षीकरोति स तस्मात्तस्य भेदं प्रत्यक्षतः पश्यत्येवेति सर्वसाक्षिकम् । यद्यपि भेदः प्रत्यक्षसिद्धस्तथापि प्रतियोगिनो वैधयेदर्शनं प्रत्यक्षसाचिव्यमाचरतीति न दोषः । दृष्टं हि रत्नतचसाक्षात्कारे शास्त्रीय- लक्षणज्ञानस्य साचिव्यम् । तदिहापि शास्त्रावगतसार्वज्ञादिमदीश्वरः पुरुषः स्वात्मानं तहिरुद्धाल्पज्ञत्वादिधर्मपन्त साक्षिणानुभव स्ततः स्वात्मनो भेदं कथं नाध्यक्षीकुर्यादिति । अस्त्वेकस्य जीवस्येश्वराझेदः साक्षिसिद्धः । तथाऽपि तं विहायान्यत्रेश्वराभेदानु | मानेन प्रत्यक्षबाध इत्यत उक्तं सर्वेरेवेति । एकमत्यक्षबाधाभावेऽपि तत्तत्मत्यक्षबाधो दुष्परिहर इति भावः । ननु जीवं पक्षीकृत्ये-* श्वराभेदसाधने भवेदयं प्रत्यक्षविरोधः । न चैवमनुमीयते । किन्वीश्वरं पक्षीकृत्य जीवाभेद इत्यत आह ॥ अनुभूताद्वीति । ईश्वरं पक्षीकुर्वता हि तत्सिद्धिरवश्यं वक्तव्या । न च प्रत्यक्षादिना स सिध्यतीति श्रुतिरेव तद्ग्राहिका नाया । एषा (हि ) च धर्मि- प्रमाणभूता यः सर्वज्ञ इत्यादिका श्रुतिरसुमीश्वरमल्पज्ञत्यादिनाऽनुभूताज्जीवाद्भेदन वदति । तस्मात्मत्यक्षवाधाभावेऽप्युपजीव्यश्रुति- विरोधेन कालात्ययापदिष्टता दुष्परिहरैव । सदावगताल्पशत्वादिमजीवस्वरूपं प्रति सार्वज्ञादिमदीश्वरस्वरूपं प्रतिपादयन्ती श्रुतिस्त- तस्तं भिन्नमेव प्रतिपादयति । अनुभवस्यापलपितुमशक्यत्वात् । अनेनैवोभयपक्षीकारोऽपि परास्तः । उपजीव्यप्रत्यक्षचतिवाधित- त्वादिति । एवमनुमानं निराकृत्येदानीं तद्योऽहमित्यादिश्रुतिं निराकरोति ॥ उपजीव्येति । तुशब्दो विशेषार्थः । दुष्टं अनुमान- मप्रमा (णमेव भ) णं भवति । श्रुतेस्तु प्रतीतार्थप्रच्यावनमात्रमिति । ऐक्यं जीवेश्वरयोः । श्रुत्या हि यदि जीवमन्य तस्येश्वरैक्यं । बोध्यते तदा जीवग्राहकं साक्षिप्रत्यक्षमुपजीव्यं स्यात् । तच्च भेदग्राहकमित्युक्तमित्युपजीव्यविरोधः । यदि चेश्वरानुवादेन तस्य जीवाभेदो विधीयते तदा यः सर्वज्ञ इत्यादिकं श्रुत्यन्तरमेवोपजीव्यं भवेत् । तच्च भेदग्राहकमित्युक्तत्वादुपगीव्यविरोध एव । यदि ५**

·सुटि०
चोभयानुवादेनाभेदमात्रबोध्यं तदोभयमुपजीव्यमित्युपजीव्यप्रमाणविरोधः स्फुट एव । यद्यप्येतत्सर्व प्रथमसूत्र एवोक्तम् । तथापि
प्रपश्चनार्थ पुनरारभ्यत इत्यदोषः।
शे०चं०
टि-सर्वज्ञो भगवान्विष्णुः सर्वशक्तिरित्युत्तरत्राभिधानास्किश्चिस्कर्तेत्युपलक्षणमित्याह ।। अल्पज्ञ इति । किञ्चित्पतेरयादिपूर्वग्रन्थानुसा-
द्वि० तु.
रेण सर्वज्ञ इत्यादिकमुपलक्षणमित्याह ॥ तथेति ॥ न च प्रत्यक्षादिना स सिध्यतीति । प्रत्यक्षस्यापाततस्तदभावावेदकत्वेनानुमानस्य च प्रत्य-
अ०१४
नुमानपराहतस्वेन तत्साधकत्वासम्भवादिति भावः । तुशब्दोक्तं विशेषमेव दर्शयति ॥ दुष्टमिति ॥ प्रथममूत्र एवोक्तामति । सत्यत्वात्तेन -
दुःखादेः प्रत्यक्षेण विरोधतः । न ब्रह्मतां वदेद्वेदो जीवस्य हि कथञ्चनेत्यादिनेति शेषः ।। प्रपश्चार्थमिति । प्रपञ्चनं चात्राप्रामाण्यं यदा भेदवा-
चकस्य भविष्यतीत्यादिनोपजीव्यस्यैव प्राबल्यसमर्थनादिनेव्यवधेयम् ।
अ०--अप्रामाण्यं यदा भेद्वाचकस्य भविष्यति ॥ स एव धर्मिणो नाही तदभेदः कथं भवेत् ॥ यत्स्वरूपनहे मानं तद्धमें
न कथं भवेत् ॥
सु०-ननूपजीव्यविरोधेनोपजीवक बाध्यत इत्यत्र किं नियामकम् । येन प्रत्यक्षागमविरोधादनुमानागमयोरमामाण्यमुक्तम् ।
उच्यते । इह हि भेदाभेदविषययोरुपजीव्योपजीवकयोरुभयोरपि प्रामाण्यमेव वाऽप्रामाण्यमेव वा । एकस्य प्रामाण्यमपरस्यामामाण्यं
वा । तत्राप्युपजीवकस्य प्रामाण्यमुपजीव्यस्यामामाण्यं वा । उपजीव्यस्य प्रामाण्यमुपजीवकस्याप्रामाण्यामिति पक्षाः सम्भवन्ति । तत्र
न तावत्प्रथमः । विरुद्धयोः प्रामाण्यानुपपत्तेः । उपपत्ती वा वस्तुनो द्वैरूप्यापत्तेः । भ्रान्तिवायव्यवस्थाभावप्रसङ्गाच । न च भेदा-
भेदाभ्यामुपपत्तिः । निराकरिष्यमाणत्वात् । असार्वत्रिकत्वाच्च । न चानकान्तवादेन निस्तारः । द्वयोरपि सावधारणत्वासम्भवात् ।
नापि द्वितीयः । वस्तुनो निस्वभावत्वापत्तेः । न चानिवाच्यतास्वीकारेण निबाहः । ब्रह्मण्यपि सम्भवादिति पक्षद्वयमतिस्फुटदोष-
त्वादनिराकृत्य तृतीयं दूषयति ॥ अप्रामाण्यमिति । भेदवाचकस्यागमस्येत्युपलक्षणम् । भेदग्राहिणः प्रत्यक्षस्येत्यपि द्रष्टव्यम् ।
॥२८॥

·एवं तदा स एवेत्यत्रापि व्याख्यातव्यम् । धर्मिणो जीवस्येश्वरस्य च । इतिशब्दोऽध्याहार्यः । कथं बोध्य इति शेषः । इदमुक्त भवति । यद्यज्ञानादिविशिष्टस्य जीवस्य सार्वज्ञादिविशिष्टस्य परमात्मनो ग्राहक प्रत्यक्षमागमवाक्यं वाऽप्रमाणं स्यात् । तदा जीवेश्वर- योरसिद्धौ तत्त्वमस्यायागमैरनुमानैश्च तदभेदबोधनं न स्यात् । निर्विषयत्वात् । तथा च कस्य विरोधात्प्रत्यक्षादेरमामाण्यं स्यात् । ज्ञापकश्चायमर्थो न कारकः । अखण्डार्थबोधनमपि लौकिकवाक्यन्यायमनुसृत्य पश्चाल्लक्षणया परेणाभ्युपगतम् । न पुनरेवमेव । अलौकिकप्रकारस्य बोधानङ्गत्वात्। तस्म तस्मादुपजीवकविरोधेनोपजीव्यस्य व्यस्याप्रामाण्यायोगात्परिशेषतश्चतुर्थभकार एव च सिध्यतीति। भवे. देवोपजीवकादुपजीव्यं बलवत्तद्विरोधे चोपजीवकस्यामामाण्यम् । किन्नामास्ति तत्र विशेषः । अनेकप्रकारो ग्रुपजीव्योपजीवकभावः । क्वचिद्धर्मिग्राहक(तयेति त्वेन । क्वचित्साध्यग्राहकतया । क्वचित्तद्ग्रहणोपयुक्ततया । क्यापि स्वरूपग्रहणेन । कुत्रचित्मामाण्योपपादनेन। क्वचियाप्त्याधङ्गप्रतिपादकत्वेनेति । तत्र सर्वत्रोपजीव्यविरुद्धमुपजीवक बाध्यत एव । आश्रयादिहीनस्योत्थानविरहापत्तेः । यत्र पुनः प्रतिषेधकस्योपजीवकस्य प्रतिषेध्यसमर्पकमुपजीव्यं भवति । तदा नायं न्यायः । तत्र चोपजीवकेनैवोपजीव्यस्य बाधः। निषे- घार्थमेव तेन तदुपजीवनात् । दृष्ट होद रजतमिति ज्ञानस्य नेदं रजतमिति ज्ञानेन बाध्यत्वम् । तदिहापि यदुक्तमभेदप्रमाणयोरनुमा- नागमयोरुपजीव्याभ्यां प्रत्यक्षागमाभ्यां विरोधादप्रामाण्यमिति तदयुक्तम् । प्रत्यक्षागमयोरनुमानागमौ प्रतिषेध्यसमर्पकतयोपजी- व्यत्वात् । भेदनिषेधो हि न तत्माप्ति विना सम्भवति । तेनात्रोपजीवकविरोधिनोरुपजीव्ययोः प्रत्यक्षागमयोरेवाप्रामाण्यमुचित- मित्यतो यः सर्वज्ञ इत्यादेरागमस्य तावदप्रामाण्यमपाकरोति ॥ अप्रामाण्यमिति । भेदवाचकस्य भेदकसार्वज्ञादिविशिष्टपरमात्म- प्रतिपादकस्यागमस्य । एतदुक्तं भवति । समुत्थानवता खल्वनुमानेनागमेन वा विरोधिना यः सर्वज्ञ इत्याद्यागमस्याषामाण्यमेष्टव्यम्। अस्याप्रामाण्ये त्वनुमानादेरुत्थानमेव दुर्लभम् । दुरे तद्बाधनम् । परमात्मलक्षणस्य धर्मिणस्तदेकगम्यत्वात् । निराश्रयस्यानुमानादेः प्रवृत्त्यनुपपत्तिरिति । नन्वेवं तर्हि नेदं रजतमिति ज्ञानविरोधे नेदं रजतमिति ज्ञानस्यात्रामाण्यं न स्यात् । न न स्यात्। नहि नेदं रजत-

·तु
द्वितः
सुटि
॥२९॥
मिति ज्ञानं रजतताविशिष्टं वस्तु धर्माकृत्योत्पद्यते किन्तु स्वरूपमात्रम् । सर्वमपि हि ज्ञानं धर्मिणि प्रमाणं प्रकारे तु विपर्ययः। (धर्मि-
ण्यभ्रान्तमखिलं ज्ञानमिच्छन्ति वादिनः । विपर्ययं प्रकारे तु वदन्ति रजतादिके । इति सायनशिक्षाभाष्ये वार्तिकसारवचनम् ।
शेचर
अत्रापि तृतीयाध्याये चतुर्थपादे तथाऽन्येप्याहुः सर्व ज्ञानं धर्मिणि प्रमाणं प्रकारे तु विपर्यय इति )। तदत्रापदिं रजतमिति ज्ञान-
मिदमशे प्रमाणमिति तत्सिद्धमिदमाकारमाश्रित्य प्रवृत्तन वाधकमत्ययेन विरोधाद्रजतांशे पूर्वज्ञानस्याप्रामाण्यं युज्यत्त एव । नन्वनेनैव अ० १४
न्यायनामें
भेिदानुमानागमविरोधेन यः सर्वज्ञ इत्यादिश्रुतेरप्रामाण्यं शक्योपपादनम् । इयमपि श्रुतिर्ब्रह्मस्वरूपमात्रे प्रमाणमिति तन्मात्र-
मुपजीव्यानुमानागमाभ्यां सार्वज्ञादिभेदकधर्मवैशिष्टयांशेऽप्रमाणी करिष्यते । तथा च यद्धर्मिग्राहकं न तद्विरोधोऽनुमानादेः । यच्च
विरोधि न तद्धमिप्रमाणमित्यत आह ॥ यदिति । यच्छतिवाक्यं ब्रह्मस्वरूपग्रहणाथै मानमङ्गीक्रियते । तदमें सार्वज्ञादिधर्मवेशि-
ट्याकारे कथं न मानं भवेत् । अयमभिसन्धिः। शुक्तिरजतादिज्ञानं हीदमंशे प्रमाणं रजतवैशिष्टयांशे स्वप्रमाणगिति युक्तम् । वैशि-
यांशस्य बाधकामीणविरुदत्वात् । इदमाकारस्योत्तरत्राप्यनुत्तेः । इदं न रजतमिति बाधकज्ञानमुत्पद्यते न पुनर्नेदं रजतमिति । न
चायमत्र न्यायः । स्वरूपवद्विशिष्टांशेऽपि बाधकाभावात् । न चाभेदानुमानागमो बाधकौ । अन्योन्याश्रयत्वात् । बाधितत्वेन श्रुतेर-
प्रामाण्ये सत्युपजीव्यविरोधरहितस्यानुमानादेवोधकत्वं सति च तस्मिंस्तद्विरोधिन्याः श्रुतेरप्रामाण्यामिति । कथं चानुमानादेः श्रुति-
बाधकत्वम् । न तावद्विरोधित्वमात्रेण वैषरीत्यस्यापि सुवचत्वात् । नापि विरोध्युत्तरज्ञानत्वेन शुक्तिरियमिति ज्ञानानन्तरं रजतमिद-
मिति ज्ञानस्य दर्शनात् । अनुत्तरविरोधिज्ञानं बाधकमिदं तु सोत्तरमित्यपि न । कदाचिदनुत्तरस्यापि रजतज्ञानस्य सम्भवात् । किन्तु
यावच्छक्ति परीक्षितमुत्तरं विरोध्यपरीक्षितस्य पूर्वस्य बाधकं भवति । न चैवमत्रास्तीति ।
टि०--॥ भ्रान्तीति । तत्राप्युभयोः प्रामाण्यसम्भवादिति भावः । ननु विरुद्धयोर्द्वयोः प्रामाण्ये वस्तुनो द्वैरूप्यापादानमिष्टमेव । भया
जीवेश्वरयोमैदाभेदाङ्गीकारादित्याशक्य निराकरोति। न च भेदाभेदाभ्यामिति।। निराकरिष्यमाणत्वादिति । अत एव लोपमा सूर्यकादि-
॥२९॥

·वदित्यधिकरण इति शेषः । जीवब्रह्मणोर्भेदाभेदाङ्गीकारेण तद्विषयकयोरुभयोः प्रामाण्योपपत्तावप्युपजीव्योपजीवकयोरुभयोरपि सर्वत्र प्रामाण्यानुप- पत्तिरेव सर्वत्रोपजीव्योपजीवकयोभेदाभेदविषयत्वस्यासम्भवेन तदभ्युपगमेनोभयप्रामाण्योपपादनानुपपत्तेरिस्याह ॥ असार्वत्रिकाच्चेति । यद्वा वलावुपजीव्योपजीवकप्रमाणविषययोरौष्ण्यानौष्ण्ययोरुभययोरङ्गीकर्तुमशक्यत्वेन तद्विषयतयोभयप्रामाण्योपपादनस्याशक्यत्वादित्यर्थः । ननु च स्वयोपजीव्योपजीवकयोर्भेदाभेदाभ्युपगमेन प्रामाण्योपपादनासम्भवोऽनैकान्त्यवादे सर्वत्र भेदाभेदसत्त्वादित्याशक्य निषेधति ॥ न चेति । भेदाभे- दप्रमाणयोः साबधारणस्वादभेदभेदनिषेधकत्वेन भेदाभेदाङ्गीकारानुपपत्त्या न ताभ्यामुभयप्रामाण्यसिद्धिरित्याह द्वयोरपीति । ननूपजीव्योपजीव- कयोरुभयोरप्रामाण्येऽपि न वस्तुनो निस्स्वभावत्वमापद्यते । अनिर्वचनीयस्वेन सस्वभावत्वसम्भवादित्याशक्य निषेधति ॥ न चेति ॥ ब्रह्मण्यपि सम्भवादिति । विरुद्धयोरुपजीव्योपजीवकप्रमाणयोरिति शेषः । तथा च ब्रह्म मिथ्या पदार्थत्वाद्विपदादिवदित्यनुमानत्य तत्सत्यमित्यादिरागमो धर्मिग्राहकत्वादुपजीव्यस्तन्मिथ्यास्वानुमान तूपजीवकमिति तदुभयाप्रामाण्ये ब्रह्मणोऽपि सदसद्विलक्षणत्वमापयेतेति भावः ॥ एवमिति । यथा भेद- वाचकपदं नागममात्रपरं किन्तु भेदग्राहिप्रत्यक्षपरमपीति व्याख्यातं तथा स एव धर्मिणो ग्राहीत्यत्रापि स एवेत्येतन धर्मिनायागममात्रपरं किन्तु धर्मिभेदग्राहिप्रत्यक्षपरमपीत्येवं व्याख्यातव्यमित्यर्थः । पूर्वार्धे यदेत्युक्तस्वात्तस्य तदेत्यनेन सापेक्षत्वात्तदुत्तरार्धे तदेत्यस्य लाभ इत्यभिप्रेत्य तदेत्य- नूदितम् । ननु साधकस्य स्वप्रवृत्तेः पूर्व निर्विषयत्वं गुण एवान्यथा स्वप्रवृत्तेः पूर्वमेव स्वविषयस्य सिद्धवास्वव्यापारवैश्यापत्तेः । एवञ्च पूर्व जीवेश्वरासिद्धावप्यस्त्वागमादिना तदभेदबोधनं निर्विशेषस्याप्रयोजकत्वादिस्यतः सत्यं कारके स्वप्रवृत्तेः पूर्व विषयासत्त्वं गुण इति न तु ज्ञापके धर्मिणि धर्मविशेषबोधनाय प्रवृत्तस्य तस्य धर्मिस्वरूपासिद्धौ धर्मविशेषबोधनरूपस्वकार्यस्य कर्तुमशक्यतया तदसिद्धेः स्वकार्यविघातकत्वेन तत्र दोप- स्वात् । प्रकृतागमानुमानयोश्च ज्ञापकत्वात्तत्र निर्विषयत्वं दोष एवेत्याह ॥ ज्ञापकश्चायमर्थ इति । केचित्तु ननु तदभेदः कथं भवेदिति मूले धर्म्य- भावेन तदभेदाभावस्यैवापादितत्वात्स एवापायोऽस्तु किं बोध्य इति शेषपूरणेनेत्यतो वस्तुतः कारक एव कारकरवाभावस्थापाथवादभेदागमस्य च ज्ञापकत्वात्कारकत्वाभावेन ज्ञापकत्वाभावस्यैव तत्रापाद्यत्वाद्युक्तमेव बोध्य इति शेषपूरणेनाबोधकत्वापादनमित्याशयेनाह ज्ञापकश्चायमर्थ इतीत्याहुः । ६ ·न टिक * द्वि०४० अन्ये तु धादिसिद्ध्यभावेऽपि धादीनां सत्तामात्रेणैवानुमानादिप्रवृत्त्युपपत्तिर्भविष्यतीत्याशक्य जीवो ब्रह्मणो न भिद्यते आत्मत्वाद्ब्रह्मवदि- त्यनुमानरूपो वा तत्त्वमसीत्याद्यागमरूपो वाऽर्थो ज्ञापक एव न कारको ज्ञापकश्च किञ्चिदनूध किञ्चिद्विधत्तेऽनुवादश्च सिद्धस्यैव सम्भवति । तथा দাঁ০০ च कास्कस्य सत्तामात्रेण कार्यजनकरवेऽपि ज्ञापकस्यानुमानादेर्धादिसिद्धबधीनत्वात्तसिद्धयभावे न प्रवृत्तिः सम्भवतीस्थाह ज्ञापकञ्चेतीत्याहुः । ननु वेदान्तानामखण्डचिन्मात्रबोधकत्वेन तदभेदाबोधकत्वादभेदबोधनं न स्यादितीष्टापादानमित्यत आह ॥ अखण्डार्थेति । अखण्डार्थबोधनमपि ० १४ पश्चादमेदबोधनेन भेदभ्रमनिरासानन्तरं मुख्यार्थानुपपत्त्यादिप्रतिसन्धाने सति लक्षणयाऽभ्युपगतमिति सम्बन्धः । तत्र नियामकमाह ॥ लौकिकेति । सोऽयं देवदत्त इति वाक्येऽभेदबोधनेन भेदभ्रमनिरासानन्तरं मुख्यार्थानुपपत्त्यादिप्रतिसन्धाने सति लक्षणया देवदत्तस्वरूपमात्रपरताया दृष्टत्वात्तदनु- सारेणेत्यर्थः । न पुनरेवमेवेति । लौकिकन्यायमनुसृत्याखण्डार्थनिष्ठत्वं नाभ्युपगतमित्यर्थः । तत्र हेतुमाह ।। अलौकिकस्येति । ततश्च भेद- बोधनस्य प्रथमं सर्वथाऽभ्युपगमनीयस्वान्नेष्टापत्तिरिति भावः । ननु यद्युपजीव्यमुपजीवकाबलवत्तद्विरोधे चोपजीवकस्याप्रामाण्यं चाभ्युपगम्यते तदा * भेदप्रत्यक्षागमयोरभेदानुमानागमौ प्रत्युपजीव्यत्वात्तद्विरोधिनोरुपजीवकयोरभेदानुमानागमयोरप्यप्रामाण्यं स्यादिति मदिष्टसिद्धिरित्याशङ्कते ॥ किन्नामेति अभेदानुमानागमयोर्मेंदग्राहकप्रत्यक्षागमयोश्च सत्यप्युपजीव्योपजीवकभावेन बाध्यबाधकभावः। तत्प्रयोजकस्योपजीव्योपजीवकभावस्यात्राभावात् । अत्र | विद्यमानस्य च तदप्रयोजकत्वादित्यभिप्रेत्य बाध्यबाधकभावप्रयोजकमुपजीव्योपजीवकभावं तदनेकत्वप्रतिज्ञापूर्वकं दर्शयति । अस्ति तत्र विशेष इत्या- दिना।।क्वचिद्धर्मिग्राहकत्वेनेति । घटो व्यापकः सत्त्वादिस्यत्राक्षस्य धर्मियाहकत्वेनोपजीव्यवमित्यर्थः ॥ क्वचित् साध्योत । नरशिरः कपालं शुचि प्राण्यङ्गत्वाच्छङ्खवदित्यत्र शब्दस्य शुचिस्वग्राहकत्वेनोपजीव्यस्वामित्यर्थः। क्वचित्तद्गुणग्रहणेति । वन्हिरनुष्णःपदार्थत्वादित्यत्रानौष्ण्यप्रतियोग्युष्णत्व- ग्राहकस्य साध्यग्रहणोपयोगित्वेनोपजीव्यवमित्यर्थः ॥ स्वरूपग्रहणेनेति । लिङ्गशब्दस्वरूपग्रहणेनेत्यर्थः । मनो विभु ज्ञानासमवाय्याधारत्वादित्य- * ॥३०॥ त्रानुमानस्य लिङ्गग्राहकत्वेन श्रोत्रस्य श्रुतिस्वरूपमर्थश्चेति वक्ष्यमाणरीत्या साक्षिणो वा शब्दस्वरूपग्राहकत्वेनोपजीव्यत्वम् । यद्वा लिङ्गशब्दजन्या- नुमितिशाब्दधीस्वरूपप्राहकत्वेनेत्यर्थः । तादृशं च साक्षिप्रत्यक्षमिति ज्ञेयम् ॥ प्रामाण्येति । अनुमितिशाब्दधीप्रामाण्यग्राहकत्वेन साक्षिप्रत्यक्षस्यो- ·पजीव्यत्वमित्यर्थः ॥ व्याप्त्याद्यङ्गेति । अनुमित्यगव्याप्त्यादिग्राहकत्वेनेत्यर्थः । व्याप्त्यादीत्यादिपदेन शाब्दधीहेतुभूतयोग्यतादिपरिग्रहः ॥ * तत्र सर्वत्रोत । धादिग्राहकतयोपजीव्योपजीवकभावस्थल इत्यर्थः । आश्रयादीत्यादिपदेन साध्यहेतुव्याप्त्यादिपरिग्रहः । एवं बाध्यबाधकभाव- प्रयोजकमुपजीव्योपजीवकभावमुदाहृत्य तदप्रयोजकं तमुदाहरति ॥ यत्र त्विति ॥ तत्र नायं न्याय इति । उपजीव्येनोपजीवकस्य न बाध इत्यर्थः । न केवलमुपजीव्येनोपजीवकस्य तत्र बाधो नेत्येव किन्तु विपरीत एव तत्र बाध्यबाधकभावः । अतः प्रत्यक्षागमयोरभेदानुमानागमबाध- कस्वाभावेऽपि ताभ्यामबाधितत्वात्स्वार्थनिश्चायकत्वं स्यादिति न शङ्कनीयमित्याशयेनाह ॥ तत्रोपजीवकेनेति । तत्रैव युक्तिमाह ॥ प्रतिषेधार्थ- मेवेति । इदानीं प्रकृते सङ्गमयति ॥ तदिहापीति । मूले भिद्यतेऽनेनेति भेदशब्दः करणसाधन इति भावेनाह ॥ भेदकसार्वज्ञार्दाति ॥ नन्वेवं तहीति । समुत्थानवता खलु विरोधिना नेदं रजतमिति ज्ञानेनेदं रजतमिति ज्ञानस्याप्रामाण्यमेष्टव्यम् । अस्याप्रामाण्ये तु नेदं रजतमिति * ज्ञानस्योत्थानमेव दुर्लभं दूरे तबाधनम् । रजतत्वविशिष्टधर्मिणस्तदेकगम्यत्वादिति वक्तुं शक्यत्वादित्यर्थः । ननु धयंशे प्रमाणस्यापीदं रजत- मिति ज्ञानस्य रजत्वैशिष्टयांशेऽप्रमाणवयंशे प्रमाणस्यापि यः सर्वज्ञ इत्यादिवाक्यस्य सार्वज्ञादिवैशिष्ट्याकारेऽप्रामाण्यं भवेदेव । अन्यथेदं * रजतमिति ज्ञानस्यापि तद्वैशिष्टयांशे प्रामाण्यं स्यादविशेषादित्यत आह ॥ अयमभिसन्धिरिति ॥ उत्तरत्रेति । बाधोत्तरकालमित्यर्थः । उत्तर- त्रानुवृत्तिमेव दर्शयति ॥ इदमिति । नन्वेवं यः सर्वज्ञ इत्यादिश्रुतेरप्यभेदानुमानादिबाधकत्वं न स्यात् । अबाधितत्वेन श्रुतेः प्रामाण्ये सत्युप- जीन्यविरोधादभेदानुमानादेरप्रामाण्यं सति च तस्मिन्बाधाभावाछुतेः प्रामाण्यमित्यन्योन्याश्रयस्य तुल्यत्वात् । किञ्चैवं नेदं रजतमिति ज्ञानस्या-* पीदं रजतमिति ज्ञानबाधकत्वं न स्यात् । सिद्धे हीदं रजतमिति ज्ञानस्य वैशिष्टयांशेऽप्रमाणत्वे बाधाभावान्नेदं रजतमिति ज्ञानस्य प्रामाण्यसिद्धिः । सति च तस्मिंस्तद्विरोधाद्वैशिष्टयांशे तज्ज्ञानस्याप्रामाण्यसिद्धिरित्यन्योन्याश्रयस्य तुल्यत्वादित्यतो यावच्छक्ति परीक्षायामित्यादिना वक्ष्यमाणपरीक्षित- स्वापरीक्षितस्वविभागस्य बाध्यबाधकभावप्रयोजक्ताया अत्राभिमतत्वान्नाविशेषसिद्धिरिति भावेन परिशेषेण तं दिदर्शयिषुरनुमानादेः श्रुतिबाधकतां निराकरोति ॥ कथं चेत्यादिना ॥ अनुत्तरस्यापीति । असञ्जातबाधस्यापीत्यर्थः । न चैवमत्रास्तीति । अयं भावः । यः सर्वज्ञ इत्यादि- ·शे०५० TKO सुरि० / श्रुतेरपौरुषेयत्वेन निर्दोषत्वात्परीक्षितत्वमिति न बाध्यता सम्भवति । न च परीक्षायामप्यनाचासो बीजाभावात । इत्यमेव च दोषाभावादिज्ञानखा- परीक्षायामनाश्वासे वेदस्यापौरुषेयत्वेन तज्ज्ञाने त्वदुक्तानुमाने च योग्यानुपलभ्भादिना हेत्वाभासज्ञानराहित्यज्ञानेऽनाथासः स्यादिति प्रामाण्यतदा. भासव्यवस्था न स्यात् । रजतादिवैशिष्टयज्ञानांशे तु न तस्य परीक्षितत्वम् । तथा हि । सजातीयविजातीयसंवादविसंवादाभावौ हि परीक्षा । न चात्र विशेषदर्शनजन्यस्वसमानविषयकज्ञानान्तररूपः सजातीयसंवादो वा रूप्यार्थक्रियादिरूपो विजातीयसंवादो वाऽस्ति प्रत्युत तद्विसंवाद एव । दृश्यते चोत्तरस्यैव संवादादिकमिति युक्तस्तत्र नेदं रजतमिति ज्ञानेनेदं रजतमिति ज्ञानबाधः । न स्वभेदानुमानादिना परीक्षितायाः श्रुतेर्बाध इति । यद्वाधकतावच्छेदकधर्मानाक्रान्तत्वाच्च नानुमानादेर्बाधकत्वमिति भावेन प्रसक्तप्रतिषेधपूर्वकं तदनाकान्ततां दर्शयितुं प्रतिमानीते ॥ कथं चेति इतिशब्दस्येत्ययमभिसन्धिरिति पूर्वेणान्वयः । 10--एकविज्ञानविज्ञप्त्या व्यं मानं भविष्यति ॥ न चेदेक प्रमाणं तवयमण्यत्र नो भवेत् ॥ धर्मिग्राहिविरोधस्तु तस्मान्मा- नस्य दूषणम् ।। नोपजीव्यो. ह्यभेदोऽत्र क्वचिद्रेदश्रुतेर्वलात् ।। सु०-न केवलं बाधकाभावसाम्यादयं विभागो न युक्तः किं तीत्यत आह ॥ एकति । एकविधमेवेदं यःसर्वज्ञ इत्यादि श्रुतिजनितं विज्ञानं न पुनः शुक्तिरजतादिज्ञानमिव स्वरूपमात्रे प्रमाणं विशिष्ट शिष्टाकारे स्वप्रमाणमित्यनेकविधामित्येवं परीक्षासहकृतसा- शिरूपविज्ञप्त्याऽपीदं ज्ञानद्वयं धर्मधर्मिद्वयगर्भ विशिष्टाकारं प्रत्यपि मानं भवत्येव । वक्ष्यते चायमर्थः प्रपञ्चेन । यद्वा द्वयं प्रतीतिद्वयं खरूपवद्धपीति योज्यम् । अथवा यः सर्वज्ञ इत्यादिश्रुतेब्रह्मस्वरूपमात्रे प्रामाण्यमप्रामाण्यं तु सार्वज्ञादिविशिष्टाकार इति बदतः कोऽभिप्रायः । किं शुक्तिरजतादिज्ञानमिवैकमेवेदं ज्ञानं विषयभेदेन प्रमाणमप्रमाणं चेति । किंवा ज्ञानद्वयमेतत्तत्रैक प्रमाणमपरं चाप्रमाणमिति । आय दूषयति ॥ यदिति । पूर्व एवाभिप्रायः । द्वितीयं निराकरोति ॥ एकति । एकमेवेदं विज्ञानमिति साक्षि- विज्ञप्त्या नानेकत्वं कल्प्यमिति शेषः । अन्यथा स्तम्भोऽयमित्यादावपि ज्ञानद्वयकल्पनापत्तिः । तथा च सामानाधिकरण्यं न के- ·नापि ज्ञायेत । अस्तु वेदं ज्ञानद्वयं तथाऽपि नैकस्याप्रामाण्यं वक्तुं शक्यते । स्वरूपज्ञानस्येव धर्मज्ञानस्याप्यबाधितत्वादित्याह ॥द्वय- मिति । ज्ञानयमपीत्यर्थः । धर्मज्ञानमपीति(च)वक्तव्ये द्वयमिति वचनं न्यायसाम्यसूचनार्थम् । एवं बाधाभावपरीक्षितत्वसाम्येऽपि श्रौतमेकं ज्ञानद्वयं वाऽङ्गीकृत्यांशतः प्रामाण्याप्रामाण्ये वदतोऽतिप्रसङ्गमाह ॥ न चेदिति । तच्छ्रौतं ज्ञानं यं विशिष्टाकारं पति म- माणं न चेत्तदाऽत्र विषये एक स्वरूपांशं प्रत्यपि प्रमाणं न भवेत् । अविशेषात् । तथा च पुनरनाश्रययोरनुमानागमयोरनुत्थानमेव । यद्दा तद्विज्ञानमत्र विषये एकं विशिष्टाकारं प्रति प्रमाणं न चेत्तदा द्वयं प्रत्यपि नो भवेत् । विशिष्टाकारवत्स्वरूपेऽपि प्रमाणं न भवेत् । अविशेषादिति यावत् । ज्ञानद्वयाङ्कीकारवादे त्वत्र ज्ञानद्वये तद्विशिष्टविषयं ज्ञानं प्रमाणं न चेत्तर्हि ज्ञानद्वयमापि प्रमाणं न भवेत् । विशिष्टज्ञानमिव स्वरूपज्ञानमप्यप्रमाणं स्यादविशेषादिति । एवमभेदानुमानागमी प्रति यः सर्वज्ञ इतिश्रुतेनिषेध्यसमर्षकत्वेनोपजीव्यत्वं प्रत्युक्तम् । तथाऽपि नानुमानागमयोरुपजीव्यप्रमाणविरोधोऽस्ति । यः सर्वज्ञ इत्यादिश्रुतिसिद्धब्रह्मस्वरूपमात्राश्रयणेन प्रवृत्तत्वात् । न हि सार्वज्ञादिविशिष्टाकारमवलम्ब्यानुमानादिना प्रवर्तितव्यमित्यत्र नियामकमस्ति । ततो विरुद्धाकारस्यानुपयोगितयाऽनुपजीवनादुपजी- व्यस्य च स्वरूपमात्रस्याविरोधित्वानोपजीव्यप्रमाणविरोधोऽनुमानादेः प्रमाणविरोधस्तु कथञ्चित्स्यादित्याशङ्का परिहरन्नुपसंहरति । धर्मीति । तुशब्दो विशेषार्थः । प्रमाणमात्रविरोधाब्यवच्छिनत्ति । धर्मिग्राहिण्या श्रुत्या विरोधः । मानस्याभेदप्रमाणस्यानुमानागम- रूपस्य । अयमाशयः । परमाणवः सावयवा इत्यादेरनुमानस्य वाक्यस्य च कथमुपजीव्यविरोध इति वक्तव्यम् । परमाणुग्राहकेण प्रमाणेन निरवयवतयैव तेषां सिद्धत्वादिति चेन । तत्रापि परमाणुत्वस्यानुपयोगिनोऽनुपजीव्यत्वं किन्तु स्वरूपमात्रस्येति वक्तुं शक्यत्वात् । नैवं युक्तम् । निरवयवत्वादिना विना परमाणोधर्मिक गोर्धर्मिकरणासम्भवात् । स्वरूपमात्रधर्मीकरणे सिद्धार्थतापत्तिरिति चेत् । समं प्रकृतेऽपि । न हि ब्रह्मापि सार्वज्ञादिना विना शक्यं धर्मीकर्तुम् । स्वरूपमात्रधर्मीकरणे सिद्धसाधनात् । आरोपितेन सार्वज्ञा- दिना व्यावृत्तस्य धर्मीकरणे को दोषः । योऽयं स्थाणुः स पुरुष इतिवदिति चेन्न । आरोपितेन निरवयवत्वादिना व्यावृत्तस्य ६*

·सुदिक
॥ ३२॥
तत्रापि धर्मीकरणसम्भवात् । निरवयवत्वादिग्राहकं प्रमाणतयाऽवधृतम् । नारोपित इति चेत् । तुल्यमत्रापि । श्रुतेरापि प्रामाण्यनिश्च-
यात् । तदेवं प्रमाणसिद्धेन निरवयवत्वादिना विशिष्टस्यैव यथा धर्मीकरणं तथाञापि सार्वज्ञादिना पारमार्थिकेनैव विशिष्टस्यैव -
धर्मीकरणमित्यतो धर्मिग्राहिविरोधो दुष्परिहर इति । स्यादेतत् । यथा खल्बभेदप्रमाणयोरनुमानागमयोरुपजाव्याविरोधान्नाभेदसाध- शे००
कत्वं तथोदाहृताया भिन्नोऽचिन्त्य इत्यादिभेदश्रुतेरप्युपजीव्यविरोधाल भेदसाधकत्व सम्भवति । तादात्म्यप्रतियोगिकः प्रतिषेधो दि००
हि भेदो नाम । न चाप्राप्ते तादात्म्ये तत्प्रतिषेधवोधनं युक्तमित्यभेदभापकं प्रमाणामुपजीव्य प्रटचा भेदश्रुतिः कथं नोपजीव्याविरुद्धा।
किञ्च निर्भेदै स्वरूपमाश्रित्य तस्य भेदो बोधनीयः । तथा च कथं नोपजीव्यविरोधः । यथोक्तम् । अभेदं नोल्लिखन्ती धीन भेदो-
ल्लेखनक्षमा । तथा चाचे प्रमा स्थानान्ते स्वापेक्ष्यवैशसादित्यत आह । नेति । हिशब्दो युक्तिसूचकः । अभेद इति तद्ग्राहकम् ।
अत्र क्वचिदिति धर्मित्वादावित्यर्थः । तदयमर्थः । भेदश्रुतेहि न धर्मिसमर्पकत्वेनाभेदज्ञानोपजीवकत्वं तावत् । जीवेश्वरस्वरूपस्यैव
धर्मित्वात् । नापि स्वरूपमामाण्यवाहकत्वेन । प्रत्यक्षेणैव तसिद्धेः । अतो निषेध्यप्रापकतयति वक्तव्यम् । न च तद्विरोधोऽप्रा-
माण्यमावहति । निषेधशास्त्रापलापप्रसङ्गात् । न च प्रमाणप्राप्तस्यायं प्रतिषेधः । किन्तु तत्त्वमस्यादिश्रुतितात्पर्यापरिज्ञानप्राप्तस्यैव ।।
यदपि निभेदै स्वरूपमादाय भेदो बोद्धव्य इति । तत्रापि न ययोर्मेदो बोधनीयस्तयोरभेद आश्रयणीयः । किन्तु स्वगताभेदं वस्तु
धर्मितयोपादाय तस्यान्यतो भेदो बोध्यते । अतो जीवेशभेदश्रुतेस्तदभेदोपजीवनाभावादनपेक्षत्वलक्षणादलायुक्तं भेदसाधकत्वमिति
शेषः । किञ्च तिष्ठतु तावद्यः सर्वज्ञ इत्यादिश्रुतेरुपजीव्यत्वम् । तथाऽप्यभेदानुमानागमबाधकत्वं भवेदेव । इयं खलु श्रुतिः सार्वज्ञादि-
विशिष्टमीश्वरं प्रतिपादयन्ती न किञ्चिदपेक्षते । अनुमानागमौ तु सापेक्षौ । सापेक्षनिरपेक्षयोश्च निरपेक्षस्य पावल्यादित्याशयवानाह॥
नोपजीव्यो हीति । अत्र भेदाभेदप्रमाणयोर्मध्ये । भेदश्रुतेर्भेदकधर्मविशिष्टधर्मिश्रुतेः । अभेद इत्यभेदप्रमाणम् । अनपेक्षत्वोप-
लक्षणमेतत् । अतो बलादभेदप्रमाणबाधकत्वमिति शेषः ।
॥३२॥

·टि०-॥बाधकाभावसाम्यादिति । स्वरूपवद्विशिष्टांशे बाधाभावादित्यर्थः । अयं विभागः स्वरूपमा प्रमाणं विशिष्टाकारे स्वप्रमाण- मिति विभागः । अस्वेवं बाधाभावादिना विशिष्टांशे सार्वज्ञादिवाक्यस्य प्रामाण्यं तथाऽपि विशिष्टाकारस्य धर्मित्वासिद्ध्या न प्रतिज्ञातस्योप- जीव्यप्रमाणविरोधस्य सिद्धिरित्यतो यथा नेदं रजतमिति ज्ञानं पुरोवर्तिनः स्वरूपमात्रं धर्मांकृत्य प्रवर्तते न तु रजतत्वविशिष्टाकारं न तथा तत्त्व- मस्यादिवाक्यं प्रवर्तितुमर्हति । तथा सति बोध्यस्य ब्रह्माहमस्मीति बोधानुपपत्तिप्रसङ्गात् । किन्नाम सर्वज्ञत्वादिविशिष्टं ब्रह्मस्वरूपं दुःखादिविशिष्टं जीवस्वरूप धाकृयैव । तथा च विशिष्टाकारस्यैव वार्नत्वाद्धर्मिग्राहकत्रमाणविरोधो दुष्परिहर एवेत्यर्थः । सर्व तदुपजीव्यैव प्रमाणं वर्तते यतः । कथं ब्रह्मेति तज्ज्ञेवं सर्वज्ञत्वादिलक्षणमित्यादिना तृतीयस्य चतुर्थे पादे आचार्येणैव वक्ष्यत इत्याह ॥ वक्ष्यते चेति । धभिग्राहिविरोधस्तु तस्मा- न्मानस्य दूषणमित्यादिनाऽनुपदमपि सङ्क्षेपणास्वार्थस्य वक्ष्यमाणत्वात्प्रपञ्चेनेत्युक्तम् । द्वयशब्दस्य विशेषणविशेष्यरूपद्वयगर्भविशिष्टाकारपर- स्वादस्वारस्यमित्यपरितोषादाह ॥ यद्वति ॥ पूर्व एवाभिप्राय इति । अयमभिसन्धिरित्यादिनोक्त एवेत्यर्थः ॥ न्यायेति । बाधाभावरूपन्याये-* स्यर्थः । एकविज्ञानविज्ञप्त्या द्वयं मानमित्यस्याद्ययोजनामाश्रित्य द्वषमित्येतद्याख्याति ॥ विशिष्टाकारं प्रतीति । विशेषव्याप्तेरभावेऽप्यविशेष- . लक्षणसामान्यव्याप्तिमाश्रित्य तर्कप्रवृत्तिरविकलेत्याशयेन तां सूचयति ॥ अविशेषादिति । इष्टापत्तिमाशङ्क्याह ॥ तथा चेति । एकविज्ञान- * विज्ञप्त्येत्यस्य यद्वत्युक्तयोजनानुसारेणैतन्मूलं योजयति ॥ यद्वति । तत्तात्पर्यमाह । विशिष्टाकारवदिति ॥ ज्ञानदयाङ्गीकारवादे विति । एकविज्ञानविज्ञप्त्येत्यस्याथवेत्यादिनोक्तयोजनायामित्यर्थः ॥ प्रमाणविरोधस्त्विति । प्रमाणबाध इत्यर्थः । प्राबल्यासि धो न सम्भवर्तात्या- 8 शयेनाह ॥ कथञ्चिदिति ॥ परमाणव इत्यादि । परमाणवः सावयवा इत्यादेरनुमानस्य परमाणवः सावयवा इत्यादेर्वाक्यस्य चेति योजना ॥ निरवयवतयैवेति । निरवयवत्वादिनेत्यर्थः ॥ निरवयवत्वादिनेति । निरवयवः क्रियावान्परमाणुरित्यादितलक्षणादिति भावः । स्वरूपमात्रोत । द्रव्यत्वादिमात्रेणेत्यर्थः ॥ स्वरूपमात्रेति । चेतनत्वादिमात्रेणेत्यर्थः । आरोपिताकारेण व्यावृत्तस्य धर्मीकरणे दृष्टान्तमाह ॥ योऽयामिति । यः स्थाणुस्वेनावगतः स पुरुष इत्यत्रैवेत्यर्थः । अभेदप्रमाणस्य भेदश्रुति प्रति प्रतिषेध्यसमर्पकतयोपजीव्यत्वेऽपि न तस्य भेदश्रुतिबाधकत्वमनेन रूपेणोप-

·न
शेचं०
oি
सुगटे०
॥३३॥
अ०१४
जीव्यवस्य प्राबल्याहेतुतायाः पूर्व समर्थितत्वादित्यतो धर्मियाहकतयाऽप्युपजीव्यतामाह ॥ किश्चति ॥ निभेदामिति । भेदाभावविशिष्टं स्वरूप-
मित्यर्थः । अन्यथा सिद्धसाधनतापत्तेरिति भावः । अभेदप्रमाणस्य भेदप्रमाणं प्रति धर्मिग्राहकतयोपजीव्यत्वात्तविरुद्ध भेदप्रमाण न प्रमाणमित्य-
त्रार्थे खण्डनसम्मतिमाह ॥ यथोति । तद्वाक्यमुदाहरति ॥ अभेदमिति । अभेदमुल्लिखन्ती न सती धीभेदोल्लेखनक्षमा न भवति । तथा हि ।
स्वरूपभेदवादे धर्मिप्रतियोगिविशिष्टस्यैव भेदस्य वस्तुस्वभावत्वं वाच्यम् । ततश्च धर्मिप्रतियोगिनोरपि विशिष्टान्तर्भावः । विशेषणादिव्यतिरिक्त-
विशिष्टपदार्थानङ्गीकारात् । न च प्रतियोग्युपलक्षितस्य भेदस्य धर्मिस्वरूपताया धर्म्युपलक्षितस्य च तस्य प्रतियोगिस्वरूपताया अङ्गीकारान्न तयो-
भेदान्तर्भावप्रसङ्ग इति वाच्यम् । तथा सति तत्प्रतीतिमन्तरेणापि भेदप्रतीतिप्रसङ्गात् । काकविगमेऽपि देवदत्तगृहप्रतीतिदर्शनात् । न चैवं
प्रकृतेऽस्ति । अवश्य चैतदेवं धर्मिप्रतियोगिविशिष्टस्यैव भेदत्वात् । ततोऽन्यस्य वस्तुस्वभावत्वाभ्युपगमे स्वरूपस्यैव नामान्तरकरणप्रसङ्गात् ।
तस्माद्धर्मिप्रतियोगिविशिष्टस्य भेदस्य भावस्वभावत्वमभ्युपगन्तव्यम् । यदा च घटानेदः पटस्येत्येतावानर्थः पटादेः स्वरूपं प्रत्यक्षेण गृह्यते तदा पटोऽ.
पि घटात्मन्येव प्रविष्ट इति घटपटयोरैकात्म्यमेव भेदग्राहिणा प्रत्यक्षणावगतमिति विपरीतमापद्यते । ननु च विशिष्टभेदस्य वस्तुस्वरूपाभेदे तदन्त-
र्गतस्य विशेषणस्य धर्मिस्वरूपत्वमापद्यते विशेषणाचनतिरेकाद्विशिष्टस्येति युक्त्या विशिष्टभेदस्य स्वभावत्वे प्रत्यक्षमभेदोल्लेखांति यथाऽऽपाद्यते
तथा भेदोल्लेखिताया अपि युक्त्याऽऽपादयितुं शक्यत्वान्न वैपरीत्यम् । न चाभदोल्लेखस्य यौक्तिकत्वे तद्विरुद्धभेदोलेखनस्य न यौक्तिकत्यमिति वा-
च्यम् । अभेदे हि घट इत्येव वा पट इत्येव वा बुद्धिः स्यान्न तु घटादिन्नः पट इति । तथा च घट इति पटादिति च विलक्षणाकारविषयतया
सिद्धं भेदोल्लेखनमिति चेन्न। परमार्थतश्चन्द्रेक्येऽपि जलचन्द्राद्भिन्नः खस्थश्चन्द्र इतिवत्पटाभेदस्य पारमार्थिकत्वेऽण्याविद्यकभेदबलाद्विलक्षणप्रतीतिविषयत्व-
सम्भवात् । अस्त्वभेदप्रतीतिपुरःसरा भेदप्रतीतिः। ततः किमित्यत आह ॥ तथा चोति । सा धीराधेऽभेदे प्रमा स्यादन्त्ये भेदप्रमा न स्यादिस्यर्थः ।
ननु दूरस्थतरुगियोरभेदावभासे सत्यपि भेदः पारमार्थिको दृष्टः । तथा चात्राभेदः पारमार्थिको न भेद इति कुतो विपरीतमेव किन्न स्यादित्यत्राह
।। स्वापक्ष्योति । स्वापेक्ष्यस्योपजीव्याभेदस्य वैशसाद्वाधप्रसङ्गात् । न चैतद्युक्तम् । उपजीव्याभेदप्रतीतेरुपजीवकभेदप्रतीत्यपेक्षया प्रावल्यादित्यर्थः
न
॥३३॥

·॥ युक्तिसूचक इति । अभेदप्रमाणस्य भेदश्रुति प्रति धादिग्राहकत्वेनोपजीव्यत्वाभायरूपप्रतिज्ञातार्थे तदयमर्थ इत्यादिना वक्ष्यमाणयुक्तिसूचक इत्यर्थः । ततश्च हिशब्देनैव युक्तेः सूचनान्नाय प्रतिज्ञामात्रस्यासाधकस्वादिति न्यायस्य विषय इति भावः । नन्वभेदप्रमाणस्य भेदश्रुतिं प्रत्युप- जीव्यत्वं शङ्कितं न त्वभेदस्य । ततश्चासदनुवादोऽयमित्याशक्य मूलेऽभेदशब्देन तत्प्रमाणोपलक्षणादभेदशब्दस्याभेदप्रमाणपरत्वेनाभेदपरवाभा-* वान्नानुपपत्तिरिति भावेनाह ॥ अभेद इति ॥ तद्ग्राहकामति । टीकायां धादावित्येव पाठो मूलकोशेषु दर्शनान्न तु धर्मित्वादाविति । आदिपदेन स्वरूपप्रामाण्यादिपरिग्रहः । हिशब्दसूचितां युक्तिमेवाह ॥ तदयमर्थ इति ॥ जीवेश्वरस्वरूपस्यैवति । ततश्च जीवस्य साक्षिप्रत्य- क्षेणेश्वरस्य च सार्वज्ञादिवाक्येन सिद्धत्वानाभेदश्रुतेनविश्वररूपधर्मिग्राहकश्वमिति भावः ॥ स्वरूपप्रामाण्येति । श्रुतिस्वरूपतज्जन्यज्ञानतत्प्रामाण्य-* ग्राहकत्वेनेत्यर्थः ॥ प्रत्यक्षेणैवेति । श्रुतिस्वरूपस्य श्रोत्रेण तज्जन्यशानतत्प्रामाण्ययोश्च साक्षिप्रत्यक्षेणैव सिद्धेरित्यर्थः । यद्वा श्रुतिस्वरूपस्य श्रोत्र-2 वेद्यत्वेऽपि श्रोत्रजनिततद्वात्तिप्रामाण्य यावन्न साक्षिणा गृह्यते तावत्पर्यन्तं तदसिद्धया श्रुतिस्त्वरूपाध्यवसायस्यापि साक्ष्यायत्तत्वात्साक्षिप्रस्यक्षेणैव श्रुति- स्वरूपतज्जनितज्ञानतस्प्रामाण्यानां सिद्धरित्यर्थः। न च तद्विरोध इति । प्रतिषेध्यसमर्पकतयोपजीव्यप्रमाणविरोधो नोपजीवकशास्त्राप्रामाण्यसम्पादक इत्यर्थः । तत्र हेतुमाह ॥ निषेधति । निषेध्यसमर्पक्तयोपजीव्यप्रमाणविरोधस्य तत्राप्यविशिष्टरवादिति भावः । अङ्गीकृत्यैव चाभेदश्रुतेः प्रति- पंध्याभेदसमर्पकतया भेदश्रुतिं प्रत्युपजीव्यत्वम् । तद्विरोधस्योपजीवकभेदश्रुत्यप्रामाण्यानापादकत्वमुक्तम् । वस्तुतस्त्वभेदश्रुतेर्न प्रतिषेध्यसमर्पकस्व- मिति न तद्विरोधस्योपजीव्या धस्योपजीव्यविरोधत्वमपीत्याशयेनाह ॥ न चेति । नापीत्यर्थः श्रुतिप्राप्तस्य श्रुत्या निषधे ग्रहणशास्त्रप्राप्तस्याग्रहणशास्त्रेण निषे- धापत्त्या विकल्पाभावप्रसङ्गादिति भावः । त.क्यस्याप्राप्तत्वात्कथं तस्प्रतिषेध इति पृच्छति । किन्त्विति । अस्ति प्रकारान्तरेण तत्प्राप्तिरिति * भावेन श्रुतितात्पर्यापरिज्ञानप्राप्तं चेति तत्त्वनिर्णयानुसारेण तत्प्राप्तिमुपदर्शयति ॥ तत्वमस्यादिश्रुतीति । तात्पर्यापरिज्ञानादीत्यादिपदेन वादिप्र- * सिद्धयादिपरिग्रहः । किञ्चत्युक्तदूषणमनूद्य तत्परिहारकतयाऽपि मूलं योजयति ॥ यदपीति ॥ आश्रयणीय इति । धर्मितावच्छेदकतयति शेषः ॥ स्वगताभेदमिति । स्वगुणादिप्रतियोगिकभेदाभावविशिष्टमित्यर्थः । एवं सार्वज्ञादिना विना ब्रह्मणो धर्मीकर्तुमशक्यत्वेन यः सर्वज्ञ इत्या- ६** ·स०टि न दिश्रुतिसिद्धब्रह्मस्वरूपमात्राश्रयणेनाभेदानुमानागमप्रवृत्त्यसम्भवात्तौ प्रति तदपेक्षितविशिष्टाकारग्राहकतया यः सर्वज्ञ इत्यादिश्रुतेरुपजीव्यत्वादुपजीव्यप्र- माणबाधितत्वमभेदानुमानादेरित्युपपादितम् । इदानीं वस्तुस्वरूपमात्राश्रयणेनानुमानादिप्रवृत्या यः सर्वज्ञ इत्यादेविशिष्टार्थप्रतिपादकस्यानुपजीव्यत्वं तथाऽपि तस्यानुमानादिबाधकरवं स्यादेव । न झुपजीव्यत्वमेव प्राबल्यहेतुरिति नियमः किन्तु तदपीत्येव । ततश्च निमित्तान्तरेण प्रवलाया यः शो०० द्वित० * सर्वज्ञ इत्यादिश्रुतेः कथं न बाधकतेत्यर्थप्रतिपादकतया धर्मियाहिविरोधस्तु तस्मान्मानस्वेत्यादिपूर्वग्रन्थसङ्गतत्वेनापि नोपजीव्य इत्येतं अन्य * योजयति । किञ्चति । टीकायां श्रुतेरनुपनीव्यत्वमिति पाठे तिष्ठतु तावदित्यस्यास्तु तावदित्यर्थः । उपजीव्यत्वमिति पाठे तु माऽस्तु ताबदि- स्यर्थः ॥ सापेक्षाविति । यः सर्वज्ञ इत्यादिश्रुतिसिद्धब्रह्मस्वरूपमात्राश्रयणेन प्रवृत्तत्वात्सापेक्षावित्यर्थः । भेदश्रुतेरप्यभेदश्रुतिबद्धर्मियाहिप्रमाण- सापेक्षत्वात्कथमनपेक्षत्वमित्यत आह ॥ भेदकधर्मोत । अभेदस्य भेदाभेदप्रमाणयोर्मध्येऽन्यतरस्वासम्भवादाह ॥ अभेद इतीति । अ०-न च मानान्तरोपेयं ब्रह्म तद्भवति क्वचित ॥ येन मानेन चोपेयं भेदस्तेनावगम्यते ॥ सर्वज्ञानुमयैवेशो यधुपेयः कथञ्चन ॥ सर्वज्ञत्वगुणेनैव तया भेदोऽवगम्यते ॥ न दुःखानुभवः क्वापि मिथ्यानुभवतां व्रजेत् ॥ सु०-स्यादेतत् । यः सर्वज्ञ इत्यादिश्रुतिर्ने जीवभेदकधर्मविशिष्टं ब्रह्म प्रतिपादयति । किन्त्वनुवदत्येव । अतो नानुमाना- देस्तद्वाध इत्यत आह ॥ न चेति । उपेयं ज्ञेयम् । तदिति सार्वज्ञाद्युपेतम् । क्वचिदिति भ्रान्तिप्रतिपन्नमपि न भवतीति सूचयति । न तावत्सार्वज्ञादिविशिष्टं ब्रह्म श्रुतिव्यतिरिक्तप्रमाणगम्यम् । शाखैकयोनित्वस्य समर्थितत्वात् । नापि भ्रान्तिप्रतिपन्नम् । क्वचि- समितस्यैवान्यत्रारोपात् । न च प्रमाणेन भ्रान्त्या वाऽप्राप्तस्यानुवादः सम्भवति । अतो नेयं श्रुतिरनुवादिनी । किनाम प्रतिपाद- यत्येवोक्तरूपं ब्रह्मेति । ननु तथापि नोपजीव्यप्रमाणविरोधोऽनुमानादेः । श्रुत्युपजीवने हि सः स्यात् । न चैवं तब्यतिरिक्तश्रमा-12॥३४॥ गोपजीवनादित्यत आह ।। न चेति । वस्तुव्यवहितो वह्निरधूमस्थले प्रत्यक्षाद्यवेद्योऽपि क्वचिद्देशे प्रत्यक्षणानुमानेन वाऽवगम्यते । प्राक् पतनोत्पत्तेरगम्यमपि गुरुत्वं क्वचित्कालेऽनुमानेन गम्यते । न चैवं ब्रह्म क्वचिन्मानान्तरोपेयम् । येन तदुपजीव्यानुमानादि- ·प्रवृत्तिः स्यात् । अस्तु वा ब्रह्म प्रमाणान्तरवेद्यम् । तथाऽप्य भेदानुमानादेरुपजीव्यप्रमाणविरोधो दुष्परिहरः । श्रुतिवत्तस्यापि प्रमाणस्य भेदप्रत्यायकत्वादित्यभिषायवानाह ॥ येनेति । उपेयं ब्रह्मेति शेषः । तत्कथमित्यत आह ॥ स (सा) वज्ञेति । धर्मा- दिकं कस्यचित्मत्यक्षं प्रमेयत्वाइटवदित्यादिकया सा (स ) वैज्ञसाधकयाऽनुमया । सर्वकर्तृत्वाद्यनुमानोपलक्षणं चैतत् । एवेति प्रत्यक्षं ब्यावर्तयति । कथश्चनेत्यभ्युपगमवादोऽयमिति सूचयति । सर्वज्ञत्वेत्युपलक्षणम् । तयैवेत्यन्वयः । ईश्वरे तावत्प्रत्यक्ष शङ्का- हेमेव न भवति । अतोऽनुमानमेव वक्तव्यम् । प्रतिपक्षादिना पराहत्तस्यापि तस्य कथञ्चिच्छङ्काहत्वात् । अनुमानं च किश्चित्केन- चिदिशिष्टमेव प्रतिपादयति । न तु निष्कृष्टं वस्तु । न च जीवादिसाधारणधर्मविशिष्टार्थसिद्धावीश्वरः सिध्यति । तस्माद्भेदकधर्म- शिष्टयेनैव तत्सिद्धिर्वक्तव्या। तथा चानुमानादेरुपजीव्यविरोधो वज्रलेपायितः । यद्यप्यनुमानं खतः श्रुतितो दुर्बलं तथाऽप्युपजी- व्यतया बाधकं भवत्येवेति तदनेनेश्वरग्राहिकायाः श्रुतेभेदकधर्मविशिष्टे तस्मिन्नामाण्यमुपपादितम् । इदानीं जीवग्राहकस्य प्रत्यक्षस्थे- श्वर (विध ) भेदकर्मिणि जीने प्रामाण्यं समर्थ्यते । तथा हि । भवतु श्रुतिरदुःखित्वसार्वज्ञादिमदीश्वरे प्रमाणम् । तथापि नाथे- दानुमानागमयोरुपजीव्यप्रमाणविरोधेनाप्रामाण्यम् । दुःखित्वादिरूपे हि जीवस्य तात्त्विके सति तथा स्यान्न चैवम् । अहं दुःखी- त्यादेरनुभवस्य मिथ्यानुभवत्वात् । अन्तःकरणगतो हि दुःखादिरनर्थः स्वरूपतो मिथ्याभूतो जपाकुसुमारुणिमेव स्फटिक चकास्ति । न च भ्रान्तिप्रतिपन्ने (नभे) (न) भेदकेन वस्तु भिद्यते इत्यत आह ॥ नेति ॥ क्वापीति । सर्वथेत्यर्थः । भवे- देतद्यद्यहं दुःखीत्याउनुभवो मिथ्यानुभवः स्यान्न च तथा । अपि तु प्रमाणमेव । यद्यपि दुःखादिकमन्तःकरणगतं तथापि स्वरूपेण सदेव । जीवात्मनश्च तद्भोक्तृत्वेन तद्वत्त्वं तात्त्विकमेव । अल्पशक्तित्वपारतन्व्यादिकं तु स्वरूपगतमेवेत्याशयः । टि-॥ क्वचित्ममितस्यैवेति। एतच्च न्यायमतमाश्रित्योक्तमिति झातव्यम् । सर्वक धनुमानोपलक्षणत्वे सार्वज्ञानुमयैवेत्यवधारणविरोधः । स्यादित्यतोऽनभिमतव्यवच्छेदकत्वात्तस्य न तद्विरोध इत्यभिप्रेत्य तळावच्छेचं दर्शयति ॥ एवेतीति ॥ अभ्युपगमवादोऽयमिति । सिद्धान्ते ·शेच द्वितः सुटिल ब्रह्मणः केवलानुमानगोचरत्वाभावादिति भावः ॥ सर्वज्ञत्वेत्युपलक्षणमिति । सर्वकर्तृत्वाधुपलक्षणमित्यर्थः । सर्वज्ञत्वस्येव सर्वकर्तृत्वादेरपि जीव- भेदकत्वेन सर्वज्ञत्वमात्रग्रहणे निमित्ताभावादिति भावः । तर्हि सर्वज्ञत्वगुणेनैवेत्येवकारविरोधः स्यादित्यतो भिन्नकमत्वालेवमित्याह ॥ तयैवेत्यन्वय इति ॥ शङ्काईमेव नेति । तस्यापाततस्तदभावावेदकस्वादिति भावः । कथञ्चिदित्युक्तमेवोपपादयति ॥ प्रतिपक्षादिना पराहतस्यापीति ।। निष्कृष्टमिति । अविशिष्टमित्यर्थः । अनुमितेर्व्यापकतावच्छेदकधर्मप्रकारकत्वनियमादिति भावः ॥ ईश्वरभेदकविधर्मिणीति । ईश्वरविरुद्धधर्म- वतीत्यर्थः । दुःखिरवादिरूपस्यापि जीवे तात्त्विकत्वादुपजीन्यप्रमाणविरोधेनाभेदानुमानादेरप्रामाण्यं स्यादेवेत्यतो मानाभावान्न दुःखित्वादिरूपस्य जीवे तात्त्विकत्वं सम्भवतीत्याह ॥ न चैवमिति । अहं दुःखीत्यादेरेव तत्र प्रमाणत्वात्कथं तदभाव इत्यत आह ॥ अहं दुःखीत्यादेरिति । कुतोऽस्य मिथ्यानुभवत्वमित्यतः स्वरूपेणात्मसम्बन्धित्वेन च दुःखादेर्मिथ्यात्वात्तत्सिद्धिरित्याह ॥ अन्तःकरणगतो हीति । अत्रान्तःकरणगतो दुःखादिरनों जपाकुसुमारुणिमेव स्फटिके चैतन्ये चकास्तीत्यनेनात्मसम्बन्धित्वेन दुःखादेर्मिथ्यात्वमुक्तं भवति । तरिक जपाकुसुमारुणिमा जपाकु- सुम इव दुःखादिरनर्थोऽप्यन्तःकरणे सत्य इत्यत उक्त स्वरूपतोऽपीति।। स्वरूपेणेति। स्वरूपत इत्यादादिभ्य उपसख्यानात्तृतीयान्तात्तसिः स्वरू- पेणान्तःकरणेऽध्यस्त इत्यर्थः ॥ न च भ्रान्तिप्रतिपनेनेति । भ्रान्तिप्रतिपन्नस्य भेदकस्य तात्त्विकभेदसिद्धयङ्गत्वं नास्तीत्यर्थः । अन्यथा तस्य सम्प्रतिपन्नैकात्मन्यपि सुवचत्वेन तात्त्विकभेदसाधकरवप्रसङ्गादिति भावः । स्वरूपेण सदेवेति । अन्तःकरण इति शेषः । दुःखादेरन्तःकरणे स्वरूपेणानध्यस्तस्वमुक्त्वाऽऽत्मसम्बन्धित्वेनापि तदाह ।। जीवात्मन इति ॥ तद्भोक्तुत्वेनेति । प्रकारे तृतीया भोक्तृत्वरूपं तद्वत्त्वमित्यर्थः । परमेश्वरायत्तमिति पूरणीयम् । जिज्ञासासूत्रीयग्रन्थानुरोधादिति द्रष्टव्यम् । अ०-न हि बाधः क्वचिद् दृष्टो दुःखाद्यनुभवस्य तु ॥ यदि दुःखानुभूतिश्च भ्रान्तिरित्यवसीयते ॥ अदुःखिताश्रुतिः केन न भ्रान्तिरिति गम्यते ॥ श्रुतिस्वरूपमर्थश्च मानेनैवावसीयते ॥ तचेन्मानं गृहीतं ते किं दुःखानुभवे भ्रमः ॥ न च बाधविशेषोऽस्ति यदबाधितमेव तत् ॥

·सु०-कुत इत्यत आह ।। न हीति । तुशब्दोऽवधारणे नैवति सम्बन्धः । असञ्जातवाधभ्रमेषु व्यभिचारपरिहाराय क्व- चिदित्युक्तम् । न हि कदाचित्कुत्रचित्कश्चिन्नाह दुःखी किन्त्वन्तःकरणगतेनैव मिथ्यादुःखेन दुःखितयाऽऽत्मानममनिषी (पमि) ति बाधकप्रत्ययवान्दृश्यत इत्यर्थः । ननु विमुक्तश्च विमुच्यते तत्त्वमसीत्यादिश्रुतिरेवास्यानुभवस्य बाधिकाऽस्तीति कथं न दुःखानुभू- तिर्धान्तिः । अत्र हि दुःखाद्युपप्लवरहितमेवास्यात्मनस्ताविक रूपमिति प्रतिपाद्यत इत्यत आह ॥ यदीति । अवसीयते श्रुतिमा- श्रित्येति शेषः । केन कारणेन भ्रान्तिः स्वरूपतोऽर्थतश्च गम्यतेऽभ्युपगम्यते । अनुभवमाश्रित्येति शेषः । इदमुक्तं भवति । भवे- * देषा श्रुतिरस्यानुभवस्य बाधिका । यदि निश्चितप्रमाणभावा भवेन्न तथा । धर्मिग्राहकानुभवविरोधेनास्माभिस्तदप्रामाण्यस्य प्रति-* पाद्यमानत्वात् । परस्य च तत्परिहारायाद्यापि समुद्यतत्वात् । तथा च सति श्रुतिप्रामाण्यनिश्चयेऽनुभवस्य भ्रान्तित्वं तस्मिंश्च सति * श्रुतिप्रामाण्यानिश्चय इति परस्पराश्रयत्वप्रसङ्गः । नन्वनुभवविरोधेन श्रुत्यमामाण्याभिधानेअप समानमेतत् । न समानमनुभवस्यान- पेक्षत्वाछुतेस्तदपेक्षत्वात् । अन्यथा सर्वत्र धमिग्राहकविरोधोच्छेदापचेरिति । ननु तर्हि नेदं रजतमित्यस्यापि रजतामिदमिति ज्ञान प्रति ** बाधकत्वमयुक्तं स्यात् । न स्यात् । नेदं रजतमिति ज्ञानप्रामाण्यस्य साक्षिणा परीक्षया निश्चितत्वात् । इदं रजतमिति ज्ञानस्य तद- भावात् । परीक्षितप्रामाण्येनोपजीवकेनोपजीव्यस्यातथाभूतस्य बाधोपमगमात् । उपजीव्योपजीवकन्यायस्य तदन्यविषयत्वात् । प्रा- माण्यसन्देहे खलु न्यायानुसरणं निश्चिते तु प्रामाण्ये किमनेन । वक्ष्यति चैतदाचार्यः । एवं तर्हि श्रुतेरपि प्रामाण्यं परीक्षासहकृतेन साक्षिणा निश्चितमित्यनुभवबाधकत्वमुपपत्स्यत इत्याशयवानाशङ्कते॥ श्रुतीति। स्वरूपमर्थश्चेति विवक्षाभेदेन प्रामाण्यमेवोक्तम् । जी- वस्य निर्दुःखब्रह्मात्मताप्रतिपादकश्रुतिस्वरूपमस्याः श्रुतेः सोऽर्थ इत्युभयत्र फलतोऽर्थभेदाभावात् । एतदेव हि मामाण्यमपि। मानेन साक्षिणा । परिहरति ॥ तचेदिति । त इत्यव्ययं तृतीयाथें । ते मत इत्यध्याहारो वा । किं किनिमित्तम् । दुःखानुभवे भ्रम इति । दुःखानुभवस्य भ्रमत्व इति यावत् । अङ्गीक्रियत इति शेषः । तत्साक्षिलक्षणं मानं दुःखानुभवविषये भ्रमः कुतोऽङ्गीक्रियत इति ·SA न सुटि० अ०१४ YO वा । एतदुक्तं भवति । साक्षिणा श्रुतिप्रामाण्यं निश्चितामिति न परेणाङ्गीकर्तुं शक्यते । तथा सति तत्मामाण्यस्याङ्गीकर्तव्यत्वप्रस- ङ्गात् । इष्यते तदिति चेन्न । तथा सत्यहं दुःखीति दुःखादिविषयोऽपि स एवेति तस्य तत्रापि प्रामाण्यमेव ग्राय स्यान्न भ्रमत्वम् । न चेतिप्रामाण्यग्रहणे. भ्रमः स्यादिति । नन्वेकत्र प्रामाण्य विषयान्तरेऽपि प्रामाण्येन भाव्यं तत्राप्रामाण्य चान्यत्राप्यप्रामाण्येन शे० चं० द्वि० ४० भवितव्यमिति कृत एतत् । मा हि भूदेकस्य चक्षुरादेरयं नियम इत्यत आह ॥ न चेति । भवेदेवैकस्यापि क्वचित्मामाण्ये परत्रा- प्रामाण्यम् । कारणविशेषात् । स चोत्पत्तौ दोषो ज्ञप्तौ बाधः । दोषोऽपि बाधोनेय एव । यथोक्तम् । वलवत्प्रमागतश्चैव ज्ञेया दोषा न चान्यथेति । ततो बाध एव विशेषः । न च दुःखादिविषयस्य साक्ष्यनुभवस्य बाधरूपो विशेषोऽस्ति । येनासौ श्रुतिप्रामाण्ये प्रमाणभूतोऽपि दुःखादी भ्रमः स्यात् । यद्यस्मादेवं तत्तस्माच्छ्रुतिप्रामाण्यमिव तदात्मनो दुःखित्वादिकमप्यवाधितमेव सत्यमेवाङ्गी- कार्यमिति । यद्वा यद्यस्मादेवं तत्तस्मारिक दुःखानुभवे भ्रम इति पूर्वेणैव सम्बन्धः । नन्वेतच्छ्रुतिप्रामाण्यं दुःखादिकं च साक्षिगृही- तमेव । न चोभयत्र प्रामाण्यं साक्षिणो युक्तम् । परस्परविरोधात् । तत एकत्राप्रामाण्यावश्यम्भावे दुःखादावेव तदिति ग्रायम् । श्रुतिप्रामाण्यस्यापौरुषेयत्वादिपरीक्षासहकृतेन गृहीतत्वात् । अतो मिथ्यैव दुःखित्वादिकपिति चेन्न । दुःखादावपि सजातीयविजा- तीयसंवादरूपपरीक्षासद्भावात् । एवं तर्हि सन्देहान्न दुःखादिसत्यतानिश्चयो भवतां युक्त इति न श्रुतेरनुभवबाधो वक्तुं शक्यत इत्यत आह ॥ अबाधितमेवेति । तदुःखादिकं सत्यमेवेत्यवधारयतोऽयमभिसन्धिः । सत्यम् । श्वतिप्रामाण्यं दुःखादिकं च साक्षिगृही. तमेव । न चैकत्रापि बाधकमस्तीत्युभयत्रापि प्रमाणं साक्षी । न च विरोधः । अद्वैतसत्तामन्तरेण श्रुतिप्रामाण्यसत्तायाः सम्भवात् । न झपौरुषेयत्वादियुक्तयो विषयविशेषनियतप्रामाण्य निश्चये साक्षिणः साचिव्यमाचरन्ति । किन्तु प्रामाण्यमात्रनिश्चये । उपक्रमा- धास्तु तत्र तत्राभासीकृता एव । न च दुःखसत्तामन्तरेण तत्र प्रामाण्यस्य सम्भवोऽस्ति । न च दुःखसत्तया श्रुतिप्रामाण्यमात्रस्य विरोधोऽस्ति । विषयान्तरेऽपि तस्य सम्भवात् । अतः सत्यमेव दुःखादिकमिति । श्रुतिरनुभवस्य बाधिका न भवति । किन्तु ·धमिग्राहकतया प्रबलेनानुभवेनैव बाध्यत इत्युक्तम् । न केवलं धार्मिग्राहकतयाऽनुभवस्य पावल्यम् । किनाम श्रुतिस्वरूपप्रामाण्य- * ग्राहकत्वेनापीत्याशयवानाह ॥ श्रुतीति । अर्थ इत्यर्थवत्त्वं प्रामाण्यमिति यावत् । स्वरूपतः प्रामाण्यतश्चावसिता हि श्रुतिरभिप्रेत- सिद्धये प्रयोक्तव्या नान्यथा । श्रुतिस्वरूपं तत्मामाण्यं च मानेनैव साक्षिलक्षणेनावसीयते नान्येन । यद्यपि श्रुतिस्वरूपं श्रोत्रवेचं तथाऽपि श्रोत्रजनिततत्तिप्रामाण्यं यावन साक्षिणा गृह्यते तावन्न सिध्यतीत्यतः श्रुतिस्वरूपावसायोऽपि साक्षिण्येवायतते । यद्वा श्रुतिशब्देनैतज्जनितं ज्ञानमुच्यते । तत्र पृच्छामः । तस्य साक्षिणः प्रामाण्यं भवताऽप्यभ्युपगतं न वेति । नेति पक्षे श्रुतिस्वरूपाद्य- सिद्धेने तद्विरोधेन दुःखाद्यनुभवस्य भ्रमत्वं वक्तुं युक्तम् । आधं दूषयति ॥ तचेति । तत्साक्षि ( ख ) रूपं प्रमाणं त्वया गृहीतं , चेत्तदा दुःखानुभवस्य भ्रमत्वं किं कथं न कथञ्चित् । श्रुतिविरोधेन खलु तदुच्यते । सा तु स्वरूपप्रामाण्यवाहकतयोपजीव्येनानुभ- - वेन बाधिता कथं तद्वाधनाय प्रभवतीति । स्यादेतत् । श्रुतिस्वरूपमामाण्ययोः साक्षिणः प्रामाण्यमङ्गीक्रियते । दुःखादी तु विषया- न्तरे श्रुतिविरोधेनाप्रामाण्यमाश्रीयते । तत्कथमुक्तदोष इत्यत आह ॥ न चेति । बाधस्य बाधकत्वेनाभ्युपगतायाः श्रुतर्विशेषो बाध्यतयाऽभिमतात्साक्षिणोऽतिशयो नास्ति । अस्ति चोक्तवक्ष्यमाणरीत्या साक्षिण एव विशेष इति । शिष्टं स्पष्टम् । किश्चाई दुःखीत्यादिसाक्षिणो भ्रमत्वं वदन्प्रष्टव्यः । किं सर्वत्रापि साक्षिणो भ्रमत्वमङ्गीक्रियते । उत क्वचित्प्रामाण्यमपि। आये दोषमाह ।। श्रुतिस्वरूपमिति । मानेन साक्षिणैव । तथा च तस्य भ्रान्तित्वे तन्न सिध्येदिति भावः। परमार्थतो मा सैत्सीदिति न वाच्यम् । तत्त्वावेदकत्वस्याङ्गीकृतत्वात् । अथ श्रुतिस्वरूपादिविषये तन्मानत्वं स्वीक्रियत इति द्वितीयमनूद्योत्तरमाह ॥ तचेदिति । एकत्र * प्रामाण्ये परत्रापि प्रामाण्यमङ्गीकार्यमित्येतत्कुतोऽविशेषादित्याह ॥ न चोते । पूर्ववद्याख्यानम् । टि०-।। क्वचिदित्युक्तमिति । असञ्जातबाधनमेषु भ्रान्तस्य बाधज्ञानानुदयेऽप्यनेकेषां तदस्त्येवेति भावः । अत्र च बाधपदं विपरीत- प्रमाणपरम् । न तु बाधपरं तस्यान्यथाप्रतिपत्तिपूर्वकं तदुन्मूलनेन सम्यग्बोधरूपत्वाद्धान्तिसमानाधिकरणत्वनियमेन व्यधिकरणस्य सम्यग्बोधस्य ·अ०१४ हटि० बाधकस्वाभावादिति बोध्यम् । अन्तःकरणगतेनैवेत्यास्मीयवत्वेन मिथ्यात्वस्योपपादकम् । मिथ्याभूतेनैवेत्यन्तःकरणेऽपि स्वरूपेणाध्यस्तत्वोपपादनम्।। अनपेक्षत्वादिति । ततश्च श्रुत्यपेक्षयाऽनुभवस्यानपेक्षत्वेन प्राबल्यात्प्रबलस्य च दुर्बलविरोधपरिहारमनपेक्ष्यैव प्रामाण्यस्य स्थितत्वान्नानुभवविरो- शे०च० धेन श्रुत्यप्रामाण्याभिधानेऽन्योन्याश्रयस्त्वम् । श्रुतेस्तु सापेक्षत्वेनानुभवापेक्षया दुर्बलत्वाइबलत्वस्य च प्रबलविरोधपरिहारमपेक्ष्यैव प्रामाण्यस्य स्थित- द्वित खेन श्रुतिविरोधेनानुभवाप्रामाण्याभिधानेऽन्योन्याश्रयत्वमिति भावः । कुत इयं व्यवस्था स्थीयत इत्यत आह ॥ अन्यथेति ॥ सर्वत्रति । घटो व्यापकः सत्त्वादित्यादावित्यर्थः । तत्राप्यनुमानविरोधेनैव धमिंग्राहकाप्रामाण्यस्य वक्तुं शक्यत्वादित्यर्थः ॥ तहाँति । सापेक्षस्याबाधकत्व इत्यर्थः । तस्यापि सापेक्षत्वादिति भावः ॥ साक्षिणा परीक्षयेति । यद्यपि साक्ष्येव प्रामाण्यनिश्चायकस्तथाऽपि दोषाभावनिश्चयार्थ परीक्षापेक्षाभिप्रायेणेय- मुक्तिः । ततश्च परीक्षया दोषाभाव निश्चित्य साक्षिणा प्रामाण्यग्रहणादित्यर्थः ॥ अतथाभूतस्येति । अपरीक्षितप्रामाण्यस्येत्यर्थः । यदि परी- क्षितप्रामाण्येनोपजीवकेनातथाभूतस्योपजीव्यस्य बाधस्तदोपजीवकं नोपजीव्यबाधकमिति न्यायभङ्ग इत्यत आह ॥ उपजीव्येति ॥ तदन्य- विषयत्वादिति । यत्र विरुद्धयोयोनियोः परीक्षयाऽन्यतरप्रामाण्यस्य न निश्चयस्तद्विषयत्वादित्यर्थः । कुतोऽस्य न्यायस्य सङ्कुचितविषयत्व. कल्पनमित्यतोऽन्यथा न्यायत्वभङ्गप्रसङ्गादित्यभिप्रेत्य न्यायप्रवृत्तिविषयमुपदर्शयति ।। प्रामाण्यसन्देह इति । नानुपलब्धेन निणांतेऽर्थे न्यायः * प्रवर्ततेऽपि तु सन्दिग्धेऽर्थ इति न्यायभाष्यकृद्धचनादिति भावः ॥ निश्चिते विति । परीक्षयाऽन्यतरप्रामाण्ये निश्चिते सतीत्यर्थः । ननु परीक्षित- प्रामाण्येनोपजीवकेनोपजीव्यस्य बाधाभ्युपगमादित्युक्तम् । तत्र कुतस्तदभ्युपगमसिद्धिराचार्यस्येत्यतवद्वाक्यादेवेत्याह ॥ वक्ष्यति चैतादति । शानपादे यावच्छक्ति परीक्षायामुपजीव्यस्य बाधने । दोषो नाशोधिते दोष उपजीव्यत्वमस्वलमित्यादिनति शेषः ॥ तहीति निश्चितप्रामाण्यस्यो- पजीवकस्याप्युपजीव्यबाधकत्व इत्यर्थः । नन्वत्र श्रुतिस्वरूपस्य तदर्थस्य च साक्षिणा निश्चितत्वमुच्यते न तु प्रामाण्यस्य । अत्र तत्प्रापकपदाभा- ॥३७॥ वात् । ततश्चानेनोपजीवकश्रुतेः साक्षिणा निश्चितप्रामाण्यवासिद्धेर्न तदुपजीवनेनोक्तशङ्कावकाश इत्यतोऽत्र वाक्ये श्रुतिस्वरूपशब्देनार्थशब्देन च प्रामाण्यस्योक्तत्वाद्युक्तस्तत्प्रामाण्यस्य साक्षिणा निश्चितत्वलाभ इत्याशयवानाह । स्वरूपमिति ॥ विवक्षाभेदनोत । एका विषयिप्राधान्यविवक्षाऽ- ANA ·परा विषयप्राधान्यविवक्षा चेत्येवं विवक्षाभेदेनेत्यर्थः। तेर्विषयित्वात्तत्स्वरूपप्राधान्यविवक्षाऽऽद्या । अर्थस्य विषयत्वात्तत्प्राधान्यविवक्षा द्वितीयेति द्रष्टव्यम्। ननु श्रुतिस्वरूपशब्दस्य श्रुतिस्वरूपमात्रार्थस्वादर्थशब्दस्याप्यर्थमात्रार्थत्वादुभयोरपि भिन्नार्थत्वेन कथं प्रामाण्यरूपैकार्थप्रत्यायकतोभयोः स्यादित्यतोऽत्र श्रुतिस्वरूपशब्दस्य विशिष्टश्रुतिस्वरूपपरस्वादर्थशब्दस्यापि विशिष्टार्थपरत्वादुभयोरप्येकार्थस्वान्नानुपपत्तिरित्यभिप्रेत्य तयोविशिष्टार्थत्वोपदर्शनपूर्वकमे- * कार्थतामाह ॥ जीवस्येति । ननु विशेषणविशेष्यभेदेन विशिष्टार्थयोरपि भेदान्न तयोरेकार्थत्वं सम्भवतीत्यतो न स्वरूपेण तयोरेकार्थत्वमभिमतं किन्तु फलत एव तच्च विशेषणादिभेदेन विशिष्टार्थभदेऽप्यविकलमेवेत्याशयेनोक्तं फलत इति। ननु चोक्तरूपयोविशिष्टार्थयोर्न प्रामाण्यरूपतेति स्वरूपशब्दस्यार्थ- शब्दस्य च तत्प्रत्यायकत्वमित्यत उक्तरूपयोर्विशिष्टार्थयोः प्रामाण्यरूपत्वाभावेऽपि तदन्तर्भूतस्य विशिष्टार्थप्रतिपादकत्वस्य प्रामाण्यरूपत्वाद्विशि- ष्टार्थप्रतिपादकत्वस्य श्रुतिस्वरूपशब्दस्यार्थशब्दस्य च युक्तमेव विशिष्टार्थप्रतिपादकत्वरूपप्रामाण्यप्रत्यायकत्वामित्याशयवानाह ॥ एतदेव हि प्रामाण्यमपीति । ननु कर्तृकरणयोस्तृतीयेति प्राप्तां तृतीयां बाधित्वा कर्तृकर्मणोः कृतीति प्राप्तायाः षष्ठया न लोकाव्ययनिष्ठेति पुनः प्रतिपेधेऽधवा- दाभावे पुनरुत्सर्गस्य स्थितिरितिन्यायेन देवदत्तेन भुक्तमितिवत्त्वया गृहीतमिति तृतीयया भवितव्यं ते गृहीतमिति षष्ठी तु कथमित्यतस्त इत्यस्य तृतीयार्थत्वेन षष्ठीत्वाभावान्नानुपपत्तिरित्याशयेनाह ॥ त इति तृतीयार्थ इति । ननु च तेमयावेकवचनस्येति षष्ठ्येकवचनान्तस्य युष्मच्छब्दस्य * त इत्यादेशविधानेन त इत्यस्य षष्ठीस्वात्कथं तृतीयार्थतेत्यतो नायं षष्ठ्येकवचनान्तस्य युष्मच्छब्दस्यादेशस्तशब्दः किन्तु तत्प्रतिरूपकमव्ययमे- वेति युक्तं तृतीयार्थत्वमित्याशयेनोक्तमव्ययमिति । तेशब्दप्रतिरूपकस्य त इत्यव्ययस्याप्रसिद्धत्वान्न तदाश्रयण युक्तभित्यपरितोषात् षष्ठधेवयव-* नान्ततामेव तस्थाङ्गीकृत्य मतशब्देन सम्बन्धन निष्ठान्तेन गृहीतशब्देनासम्बन्धेनोक्तप्रतिषेधाप्राप्तेयुक्तैव त इति षष्ठीत्याशयेन मतशब्दमध्याह- रति ॥ मत इतीति । न च मतशब्दस्यापि निष्ठान्तत्वेनोक्तनिषेधतादवस्थ्यान्न षष्ठीनिर्वाह इति वाच्यम् । रूढया सिद्धान्तार्थकमतशब्दस्याच्यु- त्पन्नप्रातिपदिकतया निष्ठान्तस्वाभावेन तयोगाभावादुक्तनिषेधाप्रसङ्गात् । मत इत्यत्र मतिबुद्धिपूजार्थेभ्यश्चेति वर्तमाने क्तः । ततश्च क्तस्य च वर्त- मान इति वर्तमानार्थकक्तयोगे न लोकेति प्रतिषेधबाधकत्वेन षष्ठीविधानादेवदत्तस्येष्टमितिवत्तदुपपत्तेरित्यप्याहुः । इदं च समाधानद्वयं न लोकेति ·सुटि अ०१४ निषेधस्य षष्ठीमात्रनिषेधकत्वं नित्यत्वं चाभ्युपगम्यैव कृतम् । कारकषष्ठीमात्र निषेधकत्यमेव तस्य न शेषषष्ठीनिषेधकत्वमिति पक्षेऽनित्यत्वपक्षे च त इति यथास्थितषष्ठयुपपत्तायुक्तप्रकारद्वयकल्पनया तदुपपादनक्लेशवैय्यादिति द्रष्टव्यम् । अत्र पक्षे दुःखानुभव इति सप्तम्याः षष्ठयन्तत्वं भ्रम इत्यस्य भावप्रधानत्वं चाश्रयणीयं भवतीत्यपारितोषारप्रकारान्तरेण योजयति ॥ तत्साक्षिलक्षणमित्यादि ॥ दुःखानुभवविषय इति । दुखानु- शे०५० * द्वि०४० भवस्य यो' विषयो दुःखरूपस्तत्रेत्यर्थः । अत एव दुःखादिविषयोऽपि स एवेत्युत्तरग्रन्थः । यद्वा दुःखानुभवरूपो विषयोऽशस्तत्रेत्यर्थः । दुःखानु- भवो भ्रमः कुतोऽर्णाक्रियत इति यावत् । अत एव श्रुतिप्रामाण्यग्रहणेऽपीत्युत्तरग्रन्थः ॥ तत्रापीति । दुःखादावीत्यर्थः ॥ प्रामाण्यमेव ग्राह्य- मिति । प्रामाण्यमेवाङ्गीकर्तव्यमित्यर्थः ॥ मा हि भूदिति । न भवति होत्यर्थः । अन्यथा चक्षुरादेरपि रूपादौ प्रामाण्ये रसादावपि प्रामाण्यं तत्राप्रामाण्ये च रूपादावप्रामाण्यं स्थादिस्यतिप्रसङ्ग इति भावः ॥ भवेदेवेति । चक्षुरादेः क्यचित्प्रामाण्येऽप्यन्यत्राप्रामाण्यं भवेदेवेत्यर्थः ॥ दोषोऽपीति । यद्यपि स्वरूपासिद्धयादयोऽनुमानादिदोषाः प्रत्यक्षादिसिद्धास्तथाऽपीन्द्रियदोषमपेक्ष्यायं नियम इत्यवधेयम् । इन्द्रियदोषस्य बाधैकोने- यत्वे किं मानमित्यतस्तत्र ब्रह्मतर्कवाक्यमुदाहरति । यथोक्तमिति । यथा च नान्यथा ज्ञेयास्तथोपपादनप्रकारस्तत्त्वनिर्णयटीकानुसारेणानुसन्धेयः । तर्हि चक्षुरादेः क्वचित्प्रामाण्येऽप्यन्यत्राप्रामाण्यवच्छ्रुतिप्रामाण्ये प्रमाणभूतस्यापि साक्षिणो दुःखादिविषयेऽप्रमाणमस्वित्यत आह ॥ न चेति । एवं तीत्युस्थापिताकाङ्क्षायाः किं दुःखानुभवे भ्रम इति पूर्वानुवृत्यैव परिपूर्तिसम्भवादबाधितमेवेत्यस्य न तत्पूरकत्वेन योजना युक्तेत्यरुचिं मनसि निधाय पूर्वग्रन्थैकवाक्यतया योजयति ॥ यद्वति । तर्थबाधितमेवेति कारिकाखण्डवैय्यद्यमित्याशक्य शङ्कान्तरपरिहारकत्वात्तस्य न तदपरियमि- प्रेत्य तन्निवा शङ्कामुत्थापयति ॥ नन्वेतदित्यादिना । ननूक्तशोपमर्दकस्यात्र ग्रन्थेऽप्रतिभासान्नानेन ग्रन्थेन तत्परिहार इस्थत आह ॥ तदुः- खादिकं सत्यमेवेत्यवधारयतोऽयमभिसन्धिरिति ॥ विषयान्तरेऽपीति । तद्गुणसारत्वादित्युत्तरत्र वक्ष्यमाणसादृश्यादिरूपविषयान्तरेऽपीत्यर्थः । ॐ ॥३८॥ इतीत्यस्येत्ययमिति सम्बन्धः । शङ्कापरिहारत्वज्ञापकाभावात्तत्परत्वेन पूर्वोत्तरग्रन्थव्याख्यानं क्लिष्टमित्यभिप्रेत्य सिद्धान्तग्रन्थतयैव पूर्वग्रन्थसङ्गततया वाक्यद्वयं योजयितुं ग्रन्थार्थमनुवदति ॥ श्रुतिरिति ॥ उक्तमिति । उपजीव्यविरुद्धं स्विस्यादिनेति शेषः । ननु श्रुतिस्वरूपप्रामाण्यानिश्चयेना न ·किं प्रयोजनं येन तन्निश्चायकतयाऽनुभवस्य प्राबल्यं स्यादित्यतस्तत्प्रयोजनकथनेन तस्यावश्यकतां प्रथममुपपादयति ॥ स्वरूपत इति ॥ शिष्ट- मिति । अबाधितमेव तदित्येतत्पूर्वोक्तरीत्या व्याख्यातव्यमित्यर्थः । अत्रापि पक्षे नेति पक्षदूषण बहिरेव वक्तव्यं भवतीत्यपरितोषारप्रकारान्तरेणापि * व्याख्यातुं विकल्पयति ॥ किश्चेति ॥ पूर्ववद्याख्यानमिति । शङ्कासमाधानतयैतद्ग्रन्थयोजनायामिवास्यामपि योजनायां न चेत्यादिवाक्यव्या- ख्यानं द्रष्टव्यमित्यर्थः । अ०-बाधी यद्यनुभूतेऽर्थे कथं निर्णय ईयते ॥ कोऽपि ह्यौँ न निश्चेतुं शक्यते भ्रमवादिना ॥ भ्रमत्वमभ्रमत्वं च यदैवानु- भवोपंगम् ॥ एकस्य भ्रमता तत्र परस्याभ्रमता कुतः ॥ भ्रमत्वमभ्रमत्वं च सर्व वेद्यं हि साक्षिणा ॥ स चेत्साक्षी क्वचिद्दुष्टः कथं निर्णय ईयते ॥ विशेषाः सर्व एवैते साक्षिप्रत्यक्षगोचराः॥ ऊरीकृत्य च तान्सर्वान्व्यवहार प्रवर्तते ॥ सु०---एवं साक्षिणः प्रमाणान्तरसाधारणरूपत्वमुपेत्य बाधकाभावेनाहं दुःखीत्यादेभ्रंमत्वं नोपपद्यत इत्युक्तम् । इदानीं * साक्षिणो यथार्थत्वनियमाच न दुःखादिविषये भ्रमत्वशङ्कोपपद्यते । किं बाधकगवेषणादिनेत्याशयवान्साक्षिणो यथार्थत्वनियपं विपक्ष बाधकेन समर्थयते ॥ बाध इति । अनुभूते साक्षिप्रतीतेऽर्थे यदि बाधः प्रवर्तेत साक्षी यदि कुत्रचिदययार्थः स्यादिति यावत् । अयथार्थस्य बाधोनेयत्वादेवमुक्तम् । तदा कर्थ स्तम्भोऽयं कुम्भोऽयमिति पदार्थानां निर्णय ईयते । उपेयते । एतदेव प्रपञ्चयति ॥ कोऽपीति । भ्रमवादिना साक्षिणः क्वचिद्ममत्वं वदता यदि साक्षी क्वचिदयथार्थः स्याचदा पदार्थनिर्णयो न स्यादित्यर्थः । यथाऽऽहुरन्येऽपि । ज्ञानस्य व्यभिचारित्वे विश्वासः किंन्निबन्धन इति । ननु च निर्णयो निश्चय इति चावधारणात्मकं ज्ञानमुच्यते । तञ्च स्तम्भकुम्भादिष्वर्थेषु तत्तत्कारणसामग्रीवशादेवोत्पद्यते । निर्णायकाभावसहकृतसमानधर्मदर्शनादिना ह्यनवधारणात्मकं ज्ञानं संश- यपदवेदनीयं जन्यते । तद्विलक्षणया च सामग्यवधारणज्ञानम् । तत्र का साक्षिणो याथार्थ्यनियमस्योपयोगः । किञ्च तदभावे नापनेष्यते । उच्यते । न स्तम्भोऽयमित्येकाकारमतिनियतं ज्ञानं हि निर्णयादिशब्दैरभिधीयते । आपि तर्हि तदनन्तरभावी वस्तु ·वपयर सुटि० तथात्वाश्वासः । तथा हि । वक्तारो भवन्ति । स्तम्भ इति च प्रतीयते भवति चायं स्तम्भ इति वा वस्तुतत्वं तु न विद्य इति वेति । तत्कस्य हेतोः । एकाकारप्रतिनियतेष्वपि ज्ञानेषु केषाश्चिद्धमत्वस्य केषाश्चिभ्रमत्वस्य बहुलमुपलब्धत्वेनेदानीं जायमानेष्येका कारनियते ज्ञाने वस्तुतथात्वविश्वासायोगात् । भवतु वस्तुतथात्वावासो वस्तुदर्शनपृष्ठभावी निर्णयः । सोऽपि तस्य दर्शनस्य भ्रम शे०चं० Bিoৰুত वाभ्रमत्वनिर्णयमेवापेक्षते । यदि ज्ञानं भ्रमः स्यात्तदा वस्त्वतथाभूतमित्यवसीयते । यदि त्वभ्रमस्तदा तथाभूतमिति । एवञ्च किं । अ० १४ साक्षिणो याथायनियमेनोपनीयते । किञ्च तस्य भ्रमत्वेनापनीयत इत्यत आह ॥ भ्रमत्वमिति । सत्यं प्रत्ययानां भ्रमत्वाभ्रमत्य- निर्णयायचो वस्तुनिर्णय इति । सैव तत्र प्रत्ययेष्वेकस्य स्तम्भादौ पुरुषादिप्रत्ययस्य भ्रमताऽपरस्य स्तम्भादिप्रत्ययस्याभ्रमता च कुतो निर्णेतव्या न कुतोऽपि । कुतो यदा यतः प्रत्ययानां भ्रमत्वमभ्रमत्वं चानुभवोपगं साक्षिणैवाध्यवसेयमिति । स्यादेतत् । कर- णदोषबाधकमत्ययाधीनं प्रत्ययानां भ्रमत्वमभ्रमत्वं च संवादायत्तं भविष्यति । तत्कथं तदनवधारणमित्याशङ्कां परिहरनुक्तमर्थ । स्पष्टमाचष्टे ॥ भ्रमत्वमिति । प्रत्ययानां भ्रमत्वमभ्रमत्वं तदवधारणोपयुक्तं च सर्व करणदोषादिकं साक्षिणा निश्चयम् । अनिशि- तस्य भ्रमत्वाधवधारणानङ्गत्वात् । स चेत्साक्षी क्वचिद्विषये दुष्टोऽयथार्थः स्यात्तदा कथं करणदोपादेर्धमत्वादेवस्तुतथात्वादेर्वा निर्णय इयते । एतदुक्तं भवति । यद्यपि प्रत्ययानां भ्रमत्वावधारणं करणदोषाधायत्तं तथाऽपि साक्षिणो याथायनियमाभावे न सिद्धयेत् । न हि तत्स्वरूपेणोपयुक्तम् । अतिप्रसङ्गात् । किन्तु निश्चितमेव तन्निश्चयश्च साक्षात्परम्परया वा साक्षिण्यायतते । स हि करणदोषादिकं खयमेव वा तद्ग्राहकप्रामाण्यग्रहणेन वा निश्चित्य भ्रमत्वं निश्चिनोति । ततश्च तस्य क्वचिदयथार्थत्वेऽविश्वसनीयत्वा- पत्त्या न निर्णयः स्यात् । अभ्रमत्वनिश्चयस्तु न संवादाधीनः। तथा सत्यनवस्थादिदोषाः प्रादुष्युरिति झुक्तम् ।किन्तु केवलसाक्षि- दयथार्थत्वे तदुभयनिर्णयोऽपि न भवेदिति । ननु साक्षिणो यथार्थत्वनियमेऽपि प्रत्ययानां भ्रमत्वाभ्रमत्वनिर्णयो नोपपद्यते । न हि POS यान तु ·***** याथार्थ्य स्वरूपेणैवोपयुक्तम् । अतिप्रसङ्गात् । किन्तु निश्चितमेव । न च तनिश्चयोपायोऽस्ति । अतस्तदनिश्चयात्करणदोषादेभ्रम- त्वादेः स्तम्भत्वादेरनिश्चय एवेत्यत आह ॥ विशेषा इति । विशिष्यन्ते एतैरिति विशेषाः करणदोपादयः । साक्षिमत्यक्षगोचरा एवेति सम्बन्धः । साक्षियाथार्थ्यस्य साक्षिणैव निश्चियोपपत्तेः । अस्यार्थस्य च वक्ष्यमाणव्यवहारान्यथाऽनुपपचिसिद्धत्वादिति भावः। यदि साक्षी क्वचियभिचरेत्तदा तेनाविश्वसनीयेन करणदोषादिनिश्चयो न स्यात् । तदभावे प्रत्ययानां भ्रमत्वादि न निधी- येत । तथा च वस्तुनिर्णयो न स्यात् । कारणाभावे कार्योदयायोगादित्युक्तम् । तत्र मा भूदैतत्सर्वमिति चेन्न । तथा सति हानो-* पादानादिसर्वव्यवहारविलोपप्रसङ्गात् । कथम् । सर्वव्यवहाराणामेतत्कार्यत्वादित्याह ॥ ऊरीकृत्य चेति । निश्वित्येत्यर्थः । चोऽ- वधारणे । तान्सर्वान्करणदोषादीनूरीकृत्य ( सर्व ) व्यवहारः प्रवर्तत इति गौणं समानकर्तृकत्वम् । यद्वोरीकृत्य कारणतयोपादाय कारणीकृत्वेति व्याख्येयम् । तथा हि । इदं रजतमिति भ्रान्त्या प्रवृत्त करणदोषं बाधकमत्ययं ( चा ) वाऽवधार्य तस्य ज्ञानस्य भ्रमत्वं निश्चित्य नेदं रजतं किन्तु शुक्तिरेवेति वस्तु व्यवस्थाप्य जहाति । तथा जलमेतदिति प्रतीत्य तस्य प्रत्ययस्यापातत एवा- न्यथात्वशङ्कायां संवादं निवेश्य तत्स्वरूपप्रामाण्ये गृहीत्वा चाभ्रमत्वं निश्चित्य जलमेतद्भवत्येवेत्यवधार्य तदुपादत्त इति । टि०-साक्षिसिद्धस्य बाध्यताया एवापादकत्वमिति प्रतीतिनिरासायाह ।। साक्षीति । तर्हि साक्षी यद्ययथार्थः स्यादित्येव वक्तव्यम् । किं साक्षिगृहीतस्य बाध्यत्वकथनेनेत्यतोऽयथार्थत्वस्य बाधोन्नेयत्वात्तदुन्नायकतया बाध्यत्वकथनमित्याह ॥ अयथार्थत्वस्येति । ज्ञानस्य ववचिद- यथार्थत्वे पदार्थनिर्णयो न स्यादित्येतत्प्राभाकरसम्मतं चेत्याह ॥ यथाऽऽहुरिति । तद्वाक्यं पठति ॥ ज्ञानस्योति । अयमर्थः । प्रदर्शिताकारव्य- भिचारे सर्वत्र ज्ञाने व्यभिचारशङ्का दुर्वारा स्यात् । तथा च न बाह्यानिन्हवो निराकर्तुं शक्यः । तथा हि । ज्ञानमेव खलु सर्वत्र वस्तुव्यव- स्थापकं नान्यत् । तच्चेत्क्वचिद्यभिचरति तदा तत्सर्वत्र शकितव्यभिचारमेव । न च तच्छङ्कापङ्कसक्षालनक्षमं किञ्चिदन्यविज्ञानात् । तच्च सक- लमपि शङ्काकलङ्कसङ्कोचितप्रभावं न प्रभवति । ततश्च कुतो बाह्यार्थप्रत्याशा । न च यथा पटादेः पार्थिवस्य वन्हिव्यभिचारेऽपि न धूमस्यापि न

·॥४०॥ *
न
अ०१४
तथ्यभिचारः शक्यते । एवमेकज्ञानस्यार्थव्यभिचारेऽपि न सर्वत्र व्यभिचारशङ्केति वाच्यम् । वैषम्यात् । अस्ति हि तत्र पार्थिवत्वाविशेषेऽप्यव्याभि-
* चारनिश्चयोपायो धूमस्वादिरवान्तरो विशेषस्तेन तच्चोपपद्यते आश्वासः । प्रकृते तु न ज्ञानत्वावान्तरविशेषमनाश्वासनिरसनदक्षमीक्षामहे । न च *
सुटि०
बाथकभावाभावरूपविशेषाद्यवस्थेति वाच्यम् । बाधकस्यापि ज्ञानत्वेन शङ्कास्पदस्वात् । संवादभावाभावाभ्यां विशेष इत्यपि न । संवादकस्यापि
चं०
0ি 0
ज्ञानत्वेन शङ्कास्पदत्वात् । तत्रापि संवादकान्तरान्वेषणेऽनवस्था कुतो न भवेत् । नापि ज्ञानजन्यव्यवहारविसंवादाविसंवादकतो विशेषः । तद्वि-
शेषग्राहिण्यप्याश्वासकारणाभावादिति । यद्यप्यर्थतथाश्वासप्रयोजकतया ज्ञानयाथार्यमभ्युपगम्य तदयाथार्थ पैरैर्निराकृतमस्माभिस्तु ज्ञानप्रामाण्य-
ग्राहकस्य साक्षिण एव याथार्थ्यमभ्युपगम्य तदयाथायें निराकृतमिति वैषम्यं तथाऽप्यर्थबाहिरवतज्ज्ञानप्रामाण्यसाहित्वरूपावान्तरविशेषमविवक्ष्य ज्ञा-
नायाथायेंऽर्थतथास्वाश्वासाभावरूपमापाचं तेषामस्माकं सम्मतमेवेति भावेनेयं सम्मतिरुक्तेति द्रष्टव्यम् । साक्षियाथार्थ्यस्यावधारणज्ञानसामग्रीको-
टावनिवेशासाक्षिणोऽयथार्थत्वेऽप्यवधारणज्ञानसामग्रीमात्रेणावधारणज्ञानोपपत्तेरप्रयोजकत्वेनापाद्यापादकयोन्यतिरेवाभावान्न तदयाथार्थेन पदानिर्ण-
याभावापादनं सम्भवतीत्यभिप्रेत्य शङ्कते ॥ ननु चेति । निर्णयादीत्यादिपदेन निश्चयपरिग्रहः । एकाकारनियतज्ञानानन्तरं भाव्यर्थतथास्वाश्वास-
रूपं सप्रमाणकमभिनयेन दर्शयति ॥ तथा हीति । यद्यप्यत्राय स्तम्भ इति ज्ञानानन्तरं भवति चायं स्तम्भ इति प्रतीतेरनुभूयमानत्वादित्येव वक्तुं
युक्तं तथाऽपि तथानुभवे विप्रतिपद्यमानं प्रति किं तत्समर्थनायासेनेत्यभिप्रेत्य तत्कार्यव्यवहारानुसरणं कृतमिति द्रष्टव्यम् । निर्णयोत्तरभाविनम-
तथास्वानध्यवसायमपि सप्रमाणकमभिनयेन दर्शयति । वस्तुतत्त्वं न विद्म इति वेति । स्तम्भ इति प्रतीयते वस्तुतत्त्वं न विद्म इति प्रतिव-
क्तारो भवन्तीति पूर्वेणान्वयः । ततश्च यदि प्राथमिकमेकाकारनियतं ज्ञानमेवार्थतथात्वाश्वासरूपं स्यात्तयमर्थसंशयो न स्यादस्ति चायं तस्मादेका-
कारनियतज्ञानमेव न निर्णयः किन्त्वतिरिक्तमेवेत्युक्तं भवति । ननु निश्चिते कथं संशय इति पृच्छति ॥ तत्कस्य हेतोरिति । निमित्तकारण-
हेतुषु सर्वासां प्रायदर्शनमिति कात्यायनस्मरणास्कस्येति षष्ठी द्रष्टव्यम् । कस्माद्धेतोरित्यर्थः । ज्ञानत्वादिसाधारणधर्मदर्शनजनिततज्ज्ञानप्रामाण्य-
संशयानिश्चितेऽप्यर्थे संशय इति परिहरति । एकाकारैति । वस्तुतथात्वशब्देन प्रामाण्यं ग्राह्यम् । तथा च प्रामाण्यनिश्चयायोगादित्यर्थः । प्रा-
न
॥४॥

·माण्यसंशयादिति यावत् । शङ्कते ॥ भवत्विति ॥ वस्तुनिर्णय इति । वस्तुनस्तथाभूतत्वातथाभूतत्वनिर्णय इस्यर्थः । यदाशब्दस्तु हेस्वर्थे कालार्थे चापि भण्यत इति वचनाद्यदा तदाहेत्यादाविव हेत्वर्थे यदाशब्द इत्याशयनाह ॥ यदा यत इति । साक्षिणैवाध्यवसयामति । तथा च साक्षिणः क्वचिदयथार्थत्वे साक्षिरूपस्य भ्रमत्वाभ्रमत्वनिश्चयस्याप्ययथार्थत्वापत्त्या तेनोक्तरूपवस्तुनिर्णयायोगात्तदुपपत्त्यर्थं नायथार्थत्वं तस्या- गीकामिति भावः ॥ स्यादेतदिति । भ्रमत्वाश्रमत्वनिश्चयस्यान्यथाऽनुपपत्तेर्न साक्षियाथार्थ्यस्योपयोग इत्याशयः । सर्वस्य साक्षिणा निश्चित- स्वोक्तेः प्रकृतानुपयोगात्प्रकृतोपयोगिसर्वपर एव सर्वशब्द इत्याह ॥ सर्व कारणदोषादिकमिति ॥ आदिशब्दसङ्ग्राह्यतावच्छेदककथनं तदवधारणोपयुक्तं चोत । भ्रमत्वाभ्रमत्वावधारणोपयुक्तमित्यर्थः। आदिशब्देन बाधकस्य संवादकस्य च परिग्रहः। वेयं हीति मूले हिशब्दवैय्यर्थ्य- माशक्य भिन्नक्रमतामाह ॥ साक्षिणा हीति । ततश्च भ्रमत्वादेः साक्षिणैव निश्चयत्वेऽपक्षितहेतुसूचनार्थस्वाद्भिशब्दस्य न धैय्यमिति भावः ॥ निर्णय ईयत इति । निर्णयोपक्रमाद्वेधशब्दस्तत्पर इत्याशयेनाह । निश्चयामिति । ननु कारणदोषादेः स्वरूपेणैव भ्रमत्वाद्यवधारकत्वसम्भवारिक तन्निश्चयेनेत्यत आह ।। अनिश्चितस्यति । अन्यथाऽतिप्रसङ्गादिति भावः। कारणदोषादेरियादिपदेन संवादकपरिग्रहः । भ्रमत्वादेरित्यादिपदे- नाश्रमत्वपरिग्रहः । वस्तुतथात्वादरित्यादिपदेन वस्त्वतथात्वपरिग्रहः । हिशब्दसूचितां युक्तिमुपदर्शयितुमाहैतदिति ॥ आतिप्रसङ्गादिति । तथा सति भ्रमस्थले सर्वत्र कारणदोषस्य सत्त्वेन भ्रमत्वावधारणापत्त्या ततः निश्शङ्कपवृत्त्यभावापत्तेरित्यतिप्रसङ्गादित्यर्थः ॥ साक्षादिति । क्वचिस्साक्षा- * देव क्वचिरपरम्परयैवेत्येवं व्यवस्थितविकल्प एवात्राभिमत इति बोध्यम् ।। साक्षिण्यायतत इति । अन्यस्य निश्चायकस्याभावादिति भावः । साक्षिणः साक्षा- स्परम्परया वा तनिश्चायकत्वमित्युक्तमेवोपपादयति ।। स हीति॥स्वयमेवोत।एतच दुष्टस्य मनसो लिङ्गज्ञानादेर्वा साक्षात्साक्षिविषयस्य यत्र करणत्वं तद- भिप्रायेणोक्त तत्र दोषनिश्चये द्वारानपेक्षणादिति द्रष्टव्यम् ॥तद्ग्राहकति । एतच्च यत्र करणस्य न साक्षात्साक्षिविषयता तदभिप्रायेण तत्र दोषनिश्चये दोषग्रा.* हकप्रामाण्यनिश्चयस्य द्वारत्वेनापेक्षणादिति द्रष्टव्यम् ॥ न निर्णय इति । कारणदोषादेर्भमत्वस्य चेति शेषः । ननुप्रामाण्यस्य स्वतस्त्वेन संवादागम्यत्वात्प्रा- माण्यावधारकसंवादनिश्चायक्तया साक्षिणो नियतयाथार्योपपादने कथं न सिद्धान्तविरोध इत्यतोऽङ्गीकृत्य प्रामाण्यस्य संवादगम्यत्वं निश्चायकतया ·॥४॥ साक्षिण उक्तनियमसमर्थनादत्र न सिद्धान्तविरोध इत्यभिप्रेत्यागीकारवादतया ग्रन्थतात्पर्य वक्तुं वस्तुस्थिति तावदाह ॥ अभ्रमत्वनिश्चयस्त्विति ॥ अनवस्थादीति । संवादकस्यापि ज्ञानत्वेनोक्तशङ्काकलाश्तित्वेन तत्प्रामाण्यावधारणाय संवादकान्तरस्यापेक्षणादित्यर्थः । आदिपदेन व्यभिचार- शे०० परिग्रहः । धारावाहिकामे सत्यप्यन्योन्यसंवादे प्रामाण्यानवधारणादिति भावः ॥ उक्तमिति । अख्यातिवादपूर्वपक्ष इति शेषः । ननु संवादान्वय. द्वित० व्यतिरेकानुविधायित्वात्प्रामाण्यज्ञानस्य संवादजन्यत्वसिद्धेः कथं केवलसाक्षिनिश्चयत्वं प्रामाण्यस्येत्यतः संवादस्याप्रामाण्यशङ्कानिरासोपक्षीणत्वेना-० अ० १४ न्यथासिद्धतया कारणताग्राहकयोरन्यत्रानुपक्षीणकरणान्वयव्यतिरेकयोरभावेन प्रामाण्यज्ञानस्य संवादकार्यस्वाभावोपपत्ते नुपपत्तिरित्यभिप्रेस्य संवाद स्वान्यथासिद्धतामाह ॥ विपर्ययेति । एवं वस्तुस्थितिमुक्त्वाऽङ्गीकृत्य प्रामाण्यस्य संवादगम्यत्वं संवादनिश्चायकतथा साक्षिणो नियतयाथार्थ्य- स्वमुपपादयितुं स्वरूपेण संवादस्य प्रामाण्यावधारकरवान्न तन्निश्चयापेक्षेत्यतस्तन्निश्चयस्यावश्यकतां तावद् व्युत्पादयति ॥ न चति । नापीत्यर्थः । अन्यथाऽतिप्रसङ्गादिति भावः । अस्तु संवादस्य प्रमाणतया निश्चितस्य प्रामाण्यावधारकत्वं तनिश्चयस्तु संवादकान्तरेणैव भविष्यतीत्यतोऽनवस्थापत्त्या संवादप्रामाण्यनिश्चयः साक्ष्यधीन एव वाच्य इत्याशयेनाह ॥ तनिश्चयश्चेति ॥ तदुभयेति । अनमत्वसंवादरूपोभयेत्यर्थः । संवादनिश्चयस्याप्य- यथार्थस्वशङ्काकलङ्कितत्वेन तेनाभ्रमत्वनिश्चयसम्भवादिति भावः ॥ कुतः साक्षियाथार्थ्यस्य साक्षिणैव निश्चयसिद्धिरित्यत आह ॥ अस्यार्थस्येति ॥ वक्ष्यमाणति । ऊरीकृत्य च तान्सर्वानित्युत्तरवाक्य एव वक्ष्यमाणेत्यर्थः । ननु समानकर्तृकयोः पूर्वकाल इति क्रिययोः समानकर्तृकत्व एव क्स्वा प्रत्ययविधानादत्र निश्चयरूपोररीकरणक्रियायाश्चेतनकर्तृकत्वेन प्रवर्तनक्रियायाश्च व्यवहारकर्तृकत्वेन क्रिययोरसमानकर्तृकत्वेन क्त्वाप्रत्ययस्यै- बानुपपत्त्या तदादेशल्यपोऽप्यसम्भवादूरीकृत्येत्यनुपपनमित्यत आह ॥ गौणं समानककत्वमिति । उरीकरणक्रियास्वातन्त्र्यरूपस्य तस्क्रियाकर्तृ- * धर्मस्य वैवक्षिकस्य व्यवहारेऽपि सम्भवादिति भावः । इदं च क्रिययोः समानकर्तृकत्व एव क्वाप्रत्यय इति नियममङ्गीकृत्योक्तम् । वस्तुतस्तु यदोवंशं नरः श्रुत्वा सर्वपापैः प्रमुच्यत इत्यादिप्रयोगदर्शनेन क्रिययोरसमानकर्तृकत्वेऽपि क्त्वाप्रत्ययदर्शनेन क्रिययोः समानकर्तृकत्वस्य प्रायिक- स्वस्थित्या तन्नियमाभावेन गौणसमानकर्तृकत्वाश्रयणे निमित्ताभावादिति द्रष्टव्यम् । गौणसमानकर्तृकत्वाश्रयणेऽपरितोषादाह ॥ यद्दति । ततश्च ·कारणीकरणक्रियायां प्रवर्तनक्रियायां च व्यवहारस्यैव कर्तत्वेन क्रियाद्वयस्य मुख्यमेव समानकर्तकत्वमिति भावः । अ०-साक्षिणो व्यवसायी तु व्यवहारोऽभिधीयते ॥ तस्मात्सर्वप्रसिद्धस्थ व्यवहारस्य सिद्धये ॥ साक्षी निर्दोष एवैक. सदाऽङ्गीकार्य एव नः ॥ शुद्धः साक्षी थदा सिद्धो दुःखित्वं वार्यते कथम् ॥ उपजीव्यप्रमाणं तद्भेदग्राहकमेव हि ॥ अतो जीवेशयो. भेदः श्रुतिसामर्थ्यसुस्थिरः॥ सु०-ननु नायमस्ति नियमो यदुक्तरीत्याऽर्थतथात्वाध्यवसायपूर्वक एव व्यवहार इति तत्सन्देहा (दिनापि ) दापि व्यव- हारदर्शनादित्यत आह । साक्षिण इति । व्यवसायी निश्शङ्कोऽविसंवा ( दिव्य ) दी (च) व्यवहारोऽस्माभिरुक्तरीत्या सा- क्षिणः कार्योऽभिधीयते न तु व्यवहारमात्रम् । न च विशिष्टो व्यवहारोऽर्थतथात्वाध्यवसायपूर्वकतां व्यभिचरतीति । अस्तु व्यव- हारविलोपः किन्नछिन्नमित्याशङ्कां परिहरन्नुक्तप्रसङ्गानां विपर्ययपर्यवसानमाह ॥ तस्मादिति । यस्मात्साक्षिणः क्वचिदयथार्थ त्वेऽविश्वसनीयत्वापत्या करणदोषाधनिश्चयप्रसङ्गेन ज्ञानानां भ्रमत्वाभ्रमत्वनिर्धारणाभावप्रसक्त्याऽर्थतथात्वातथात्वनिर्णयाभावा- नुषङ्गेण निश्शङ्कोऽविसंवादी ब्यवहारो लुप्येत । न च तल्लोपोऽङ्गीकर्तुं शक्यः । सर्वलोकमसिद्धत्वात् । तथाविधस्य (च) लौकिकैः परीक्षकैचोल्लङ्घनायोगात् । प्रमितार्थाननुमतावुन्यत्तत्वप्रसङ्गात् । तस्मात्सर्वलोकमसिद्धस्य निश्शङ्कस्यावि (सं) वादिना व्यवहारस्य कार्यभूतस्य सिद्धये वस्तुतथात्वातथात्वनिश्चयः ( कार ) करणीभूतोऽङ्गीकार्यः । तत्सिद्धये करणदोषादिनिश्चयद्वारा साक्षिणा ज्ञानानां भ्रमत्वाभ्रमत्वनिर्णयोऽङ्गीकार्यः । तत्सिद्धये च साक्षिणो विश्वसनीयत्वं तत्सिद्धये च साक्षी सदा निर्दोषो यथार्थ एव नः परीक्षकाणामङ्गीकार्य इति । नन्वेवं तर्हि प्राभाकरादिदिशा सर्वेषामपि प्रत्ययानां यथार्थनियमोऽस्त्वित्यत आह ॥ एक एवेति । एकस्यैव याथार्थ्यनियमेन सर्वस्योपपत्तौ किमप्रामाणिकेन प्रमाणविरुद्धेन सर्वप्रत्यययाथार्थ्यनियमेनति भावः । किमतो यद्येवं साक्षी नियमेनार्थाव्यभिचारीत्यत आह ॥ शुद्ध इति । दुःखि (त) त्वं तेन प्रती (त) त्वं जीवस्यति शेषः। ततश्च किमित्यत ८ ·सुटि० आह ॥ उपजीव्येति । श्रुत्यनुमानयोरुपजीव्यप्रमाणं तत्तस्मादिग्राहक भेदप्रमापकम् । तथा चोपजीव्यविरोधादभेदश्रुत्यादेरमा । माण्यमिति भावः । ततोऽपि किमित्यतः सूत्रार्थमुपसंहरति । अत इति । श्रुतिभिन्नोऽचिन्त्य इत्यादिका । सामथ्यंम (प्रति ) सत्यतिपक्षत्वम् । *०० द्वि० त० अ०--।। ॐ तद्गुणसारत्वात्तु तयपदेशः प्राज्ञवत् ॐ ॥ तथाऽपि तु चिदानन्दपूर्वास्तत्सदृशा गुणाः ।। सारस्वरूपमस्यापि मुक्ता अ० १४ वष्यवशिष्यते ॥ अतो भेदवदेवताः श्रुतयः प्रवदन्ति हि ॥ पौराणानि च वाक्यानि सादृश्याभेदसंश्रयात् ॥ सादृश्याच्च प्रधानत्वा- स्वातन्त्र्यादपि चाभिदाम् ॥ आहुरीशेन जीवस्य न स्वरूपाभिदां क्वचित् ।। स्थानैक्यमैकमत्यं च मुक्तस्य तु विशिष्यते ॥ सादृश्यं च विशेषेण जडानां द्वयमेव तु । भवेत्सादृश्यमत्यल्पं तृतीयं परमात्मना ॥ ईशरूपक्रियाणां च गुणानामपि सर्वशः ।। तथैवाक्य- वानां तत्स्वरूपैक्यं तु मुख्यतः ॥ यथोदकं दुर्ग वृष्टं पर्वतेषु विधावति ॥ एवं धर्मान्पृथक पश्यंस्तानेवानुविधावति ॥ इति श्रुतेनों भयं च भेदाभेदाख्यमिष्यते ॥ एकमेवाद्वितीयं तन्नेह नानाऽस्ति किञ्चन ॥ मृत्योः स मृत्युमाप्नोति य इह नानेव पश्यति ॥ इति झुताविवेत्यस्माद्भेदाभेदनिराकृतिः ॥ इवोभये च सादृश्य इति वाक् शब्दनिर्णये ।। २-३-१४ ॥ सु०--11 तद्गुणसारत्यात्तु तस्यपदेशः प्राज्ञवत् ॐ ॥ यद्येवं जीवेश्वरयोभेद एव पारमार्थिको व्यवस्थितस्तदा तत्त्वमस्याधद्वैतश्रुतीनामहं हरिरित्यादिस्मृतीनां च का गतिः । न हि तासामनुमानवत्सर्वथाऽप्रामाण्यं युक्तम् । अपौरुषेयत्वेनाप्तोक्त- स्वेन च तत्कारणाभावादित्याशङ्कापरिहाराय सूत्रम् । तद्गुणसारत्वात्तु तद्यपदेशः प्राज्ञवदिति । तयाचष्टे ॥ तथाऽपीति । यद्यपि जीवब्रह्मणोर्भेद एष तथाऽप्यभेदवदिति सम्बन्धः । तुशब्दो विशेषार्थः । तं च वक्ष्यामः । तत्सदृशाः परमात्मगुणसदृशाः । सार इत्यनुवादेन स्वरूपमिति व्याख्यानम्। अस्य जीवस्य । कुतो मुक्तावपि कैवल्येऽप्यवशिष्यते यतः । अभेदवदभेदमिव तत्र तस्ये. ॥४२॥ वेत्यत्रोपसङ्ख्येयमेतत् । शिष्टप्रयोगात् । यद्वाऽभेद इति तत्प्रतिपादकमुपलक्ष्यते । अत एवेति सम्बन्धः । एताः परोदाहृताः । हीति मुख्य बाधकं सूचयति । अत एवेत्यस्यैव विवरणं सादृश्येति । सादृश्यमेवाभेदः सादृश्याभेदः । सिंहो देवदत्त इत्यादिवगौ- तं ·Masti गोऽयं व्यपदेश इति वाक्यार्थः। अद्वैतवादिभिः खलु तत्वंपदयोर्विरुद्धस्वार्थंकदेशत्यागेनैकदेशलक्षणया सामानाधिकरण्यमात्र- मुख्यमङ्गीकृतम् । ततो वरं पदद्वयस्य मुख्यार्थत्वमभ्युपगम्य सामानाधिकरण्यमात्रस्य गौणत्वमभ्युपगन्तुम् । तात्पर्यलिङ्गानि च तत्र तत्रान्यथा नीतानि । उपलक्षणं चैतत् । सौत्रमभेदागमव्याख्यानमित्याशयवानुक्तानुवादेनार्थान्तरमध्याह ॥ साहश्याचेति । प्रधा- नत्वादपीत्यन्वयः । आहुः श्रुतयः । पौराणानि च वाक्यानीति वर्तते । उक्तानुवादः प्रतिपत्तिसौकर्यार्थः । प्रधानत्वं वैशिष्टयम् । तत्त्वमसीत्यादिव्यपदेशः सादृश्यागौण इत्युक्तम् । नान्योऽतोऽस्ति द्रष्टेत्यादि निर्देशस्तु प्राधान्यस्वातन्त्र्याभ्यां लाक्षणिकः । द्रष्टुपदेन । तत्रारोपितं वैशिष्टयं स्वातन्त्र्यं चोपलक्ष्यते । तथा च द्रष्टा विशिष्टः स्वतन्त्रश्चान्यो नास्तीत्यर्थः सम्पद्यते । यद्वा तत्त्वमसीत्यादिनि- देशोऽपि प्राधान्यस्वातन्त्र्याभ्यां लाक्षणिको व्याख्यायते । तथा हि । तच्छब्देन तदीये प्राधान्यस्वातन्त्र्ये लक्ष्यते । पुनस्ताभ्यां तद्विषयता लक्ष्यते । ततश्च तत्वधानकस्तत्तन्त्रश्चेति वाक्यार्थो भवति । एतदप्युपलक्षणम् । अतत्त्वमसीत्यादिव्याख्यानान्तरमप्यत्र * द्रष्टव्यम् । स्यादेतत् । तुशब्दो हि सौत्रोऽवधारणार्थस्तेन च सादृश्यातिरिक्तोऽर्थो निवत्येते । तत्कथमर्थान्तरवर्णनमित्यतोऽन्यथा व्याचष्टे । नेति । क्वचित्सदेशे । स्वरूपाभिदा नाहुरिति तुशब्दार्थः । न तु प्राधान्यादिनिवृत्तिरिति । अस्त्वेवं जीवस्य ब्रह्मैक्यं मुक्तस्य तत्कथं व्याख्येयम् । न च तदप्युक्तन्यायेनेति युक्तम् । तथा सति यत्र त्वस्येत्यादिविशेषोक्त्यनुपपत्तेरित्यत आह ।। स्थानक्यमिति । ईशेनेति वर्तते । न केवलमुक्तनिमित्तत्रयं किन्नामैतन्निमित्तद्वयं विशिष्यते । अतो विशेषेणाभेदोक्तिरुपपद्यते । तत्र स्थानक्येनैक्यव्यपदेशो लाक्षणिकः । स्थानगतस्यैकस्य स्थानिषु प्रयोगात् । ऐकमत्यनिमित्ते तु प्रयोगे लक्षितलक्षणा । विष- यक्यान्मत्यैक्यं ततश्च मतिमतामिति । किञ्च यत्सादृश्यं सज्जीवमात्रसाधारणतयोक्तं तत्संसारिण्यनभिव्यक्तं मुक्ते तु व्यक्तमिति तदभिप्रायेणापि विशेषतोऽभेदोक्तियुक्तेत्याशयवानाह ॥सादृश्यं चेति। मुक्तस्येशेनेति वर्तते । ननु सादृश्यादिकं जडेष्वपि विद्यते तत्कथं तेषां सर्वं खल्विदं ब्रह्म । भूतानि विष्णुभुवनानि विष्णुवनानि विष्णुर्गिरयो दिशश्चेत्यादी क्वचिदेव परमात्मैक्यव्यपदेशो ·सुटि. अ०१४ न पुनजींववत्याचुर्येणेत्यत आह ॥ जडानामिति । तत्प्रधानकं तत्तन्त्रत्वमेव । जडानां विति सम्बन्धः । सादृश्यस्यापि तृतीयस्य । विद्यमानत्वात्कथं द्वयमेवेत्यत आह ॥ भवेदिति । जडानामिति वर्तते । सत्यमस्ति सादृश्यं किन्तु तत्सत्तादिनैव । न तु जीव- দীর্ন बदानन्दादिना । अतो द्वयस्यैव सत्त्वादुपपन्नाऽप्रचुरोक्तिः । नन्वानन्दादिना सादृश्यं जीवेष्वपि नास्ति । केपाश्चिजीवानामत-हिन्त पताभ्युपगमादिति चेन्मा भूत् । न हि जीवमात्र प्रति तत्त्वमसीत्युच्यते । तस्य वेदानधिकारित्वात् । किन्तु मोक्षयोग्यं प्रतीत्यदोषः। अत्र स्थानक्यं च क्षीराब्धयादिस्थितभगवद्रूपापेक्षयोक्तमिति न जीवजडसाधारणम् । जडाभेदच्याख्यानेन प्राज्ञवदिति दृष्टान्तोऽपि च्या- ख्यातो भवति । सूत्रे प्राज्ञवदित्युक्तम् । तस्यायमर्थः । माझे यथाऽभेदव्यपदेशोऽमुख्यस्तथेति । तत्र प्रतियोगिविशेषानुक्तेविज्ञानमानन्द ब्रह्मेत्यादिरखिलोऽप्यभेदव्यपदेशो नित्यत्वादिसादृश्येनामुख्य इतिज्ञायेत तन्मा विज्ञायीत्याशयवानाह ॥ईशेति । रूपाणि मत्स्यादीनि। क्रियाः सृष्टयायाः। गुणा ज्ञानादयः। सर्वश इति प्रत्येक सम्बन्धः। तथाशब्दः समुच्चये। एक्शब्दस्य मुख्यत इत्यनेनान्वयः। अवयवा हस्तायाः। तत्स्वरूपैक्यमीश्वरस्वरूपैक्यं तत्प्रतिपादक वाक्यमिति यावत् । मुख्यत एवव्याख्येयमिति शेषः । तुशब्दो जडव्यावृत्यर्थः। तथा च जडविषय एवायं दृष्टान्त इति भावः । न चैवं साध्यसमत्वदोषः । जीवमात्राभेदवादिनं प्रत्यस्याधिकरणस्यारब्धत्वादिति । कुत एतदिति चे (त् ) न । तत्र भेददर्शने प्रत्यवायस्योक्तत्वादित्याह ॥ यथेति । पर्वतेषु दुर्गे शिखरे दृष्टसुदकं यथाऽयो विधा- वत्येवं पारमेश्वरान्धर्मास्ततः पृथक् पश्य॑स्तानेव तद्दर्शनमन्वेवाविलम्बेन नरकं विधावतीत्यर्थः । नन्वीश्वरधर्माणां भेदाभेदी भवतां तथा चात्यन्ताभेदोक्तिरमुख्येति सौत्रो दृष्टान्तोऽसङ्कुचितवृत्तिर्भविष्यति । इयं च श्रुतिरत्यन्तभेददर्शननिन्दापरा भवत्वित्यत आह॥ नोभयं चेति । इष्यते सूत्रकृतेति शेषः । भेदाभेदौ नेष्यते इति वक्तव्ये भेदाभेदाख्यमुभयमिति वचनं वक्ष्यमाणश्रुतिव्याख्यानानु. सारेणेति ज्ञातव्यम् । कुतो नेष्यत इत्यत आह ॥ एकमेवेति । एकमभिन्नम् । एकमापि घटादिकमवयवभेदवदुपलब्धमत एवेत्यु. क्तम् । अद्वितीयं समाधिकरहितम् । इह ब्रह्मणि किञ्चन गुणादिकमिति नानाभूतं नास्ति । यस्त्विह ब्रह्मणि विद्यमानं गुणादिकं न ·नाना भिन्नमिव शब्दादिभिन्नं च पश्यति । स मृत्योरनन्तरं मृत्यु नरकमामोति । इति श्रुताविवेत्यस्माच्छब्दात् । उपलक्षणं चैतत् । एवशब्दाच भेदाभेदनिराकृतिः कृता ज्ञायते । अतो नेष्यत इति योजना । इवशब्दप्रयोगात्कथमेतलभ्यत इत्यत आह ॥ इवेति । उभये यदुक्तं पूर्वपदेन तत्पतियोगिनि द्वितीय वर्तत इत्यर्थः । अत्र च नानोक्त्वा प्रयुक्त इवशब्दोऽनाना सङ्ग्रह्णातीति भेदाभेदा- ख्यमुभयं निराकृतं भवति । वागस्तीति शेषः । शब्दनिर्णयो नाम ग्रन्थविशेषः ॥ २-३-१४ ॥ टि०--॥ ॐ तद्गुणसारत्वात्तु तद्व्यपदेशः प्राज्ञवत् ॐ ॥कोऽसौ विशेषो यदर्थस्तुशब्द इत्यत आह ॥ तं चेति । चिदानन्दपूर्व-* भगवद्गुणसदृशगुणानां न सर्वजविस्वरूपत्वं किन्तु सज्जीवस्वरूपस्वमित्येवंरूपं विशेष सादृश्यं च विशेषेण जडानां द्वयमेव तु भवेत्सादृश्यमत्यल्पं तृतीयं परमात्मनेत्येतद्याख्यानावसर इति शेषः ॥ व्याख्यानमिति । तेन नान्यतरवैय्यमिति भावः । ननु द्वितीयान्ताद्वतिविधायके तदर्हमिति सूत्रेहर्थि एव तद्विधानेनेवार्थे तदविधानादिवाथै तद्विधायके च तत्र तस्येवेति सूत्रे षष्ठीसप्तमीसमर्थयोरेव तद्विवानेन द्वितीयान्तात्तदविधानात्कथ- मभेदमिवेति द्वितीयान्ताद्वतियाल्यायत इत्यतोऽस्य योगस्याभियुक्तैः प्रायिकत्वेन व्याख्यातत्वात्प्रथमासमर्थादिव द्वितीयासमर्थादपि युक्त एवानेन बतिरिति सत्येव समाधाने विभवात्समाधानान्तरमाह ॥ तत्र तस्येवेत्यत्रेति । उपसङ्ख्याने निमित्तमाह ॥ शिष्टेति । उक्तप्रयोगस्य शिष्टप्रयो- * गत्वे विप्रतिपद्यमानं प्रति समाध्यन्तरमाह ॥ यद्वति । ततश्चाभेदप्रतिपादकैस्तुल्यं वर्तत इति प्रतिपादनं क्रियातौल्यविवक्षया तेन तुल्यं क्रिया चेद्वतिरिश्यनेनैवात्र वतिनं तु तत्र तस्येवेत्यनेनेत्युक्तं भवति ।। अत एवेति सम्बन्ध इति । एवकारस्य यथाश्रुतान्वये व्यर्थत्वविरुद्धार्थवयोः * प्रसङ्गाद्भिन्नक्रमत्वं तत्र चानभिमतव्यावर्तकतयाऽर्थवत्त्वान्नोक्तदोष इति भावः । एवं तर्हि त्वयाऽप्यमुख्यवृत्त्याश्रयणेन न मञ्याख्यानापेक्षया स्व- द्याख्यानस्य कश्चिद्विशेष इति कुतो मदुक्तार्थपरित्यागेन त्वदुक्तस्यैवोपादेयतेत्याशङ्क्यामुख्यवृत्त्याश्रयणेन मतद्वयसाम्येऽप्यवान्तरानेकवैलक्षण्यादेव * तसिद्धिरित्याशयेनानेकवैलक्षण्योक्त्याऽविशेष परिहरन्स्वव्याख्यानस्य समीचीनतामुपपादयति ॥ अद्वैतवादिभिरिति ॥ सामानाधिकरण्य- मात्रस्य गौणत्वामिति । विशेषविभक्तिसजातीयाविशेषणविभक्तिमात्रस्येत्यर्थः । नीले घटमानयेत्यादौ विशेष्यविभवस्या घदगतकर्मस्वादेरुक्स्या 9 ..

·सुटि० विशेषणविभक्तेरेवाभेदार्थस्वेन तत्परित्यागेन सादृश्यार्थोपादाने तस्या एव मुख्यार्थपरित्यागेन गौणत्वप्राप्तेः । एवञ्च सामानाधिकरण्यस्थ गौणत्वेऽ- पि विभक्तिद्वयबाधेनानेकबाधादत्र मात्रेति पूर्वत्र पदद्वयस्येति चोक्तिरयुक्तेति निरस्तं भवति । अत्र च मात्रस्येति द्वयस्येति चैकवाक्यत्वानेकवा- क्यस्वरूपवैलक्षण्योक्तिः । पद्वयस्येति मात्रस्येति च प्रकृतिविशेषणविभक्तिरूपप्राधान्याप्राधान्यरूपतदुक्तिः । पदद्वयस्येत्यत्र पदशब्दस्य प्रकृत्य -०० र्थकत्वात्सामानाधिकरण्यशब्दस्य च विशेषविभक्त्यर्थकत्वात् । अमुख्यवृत्तिरित्येवोभयत्र वक्तव्ये गौणं लक्षणयेत्युक्तिगौण्यां सादृश्यस्यान्तर्गणि- *०१४ कभेदे सत्यपि सादृश्यस्वरूपेणानुगते तात्पर्यमित्येकार्थघटादिशब्दवत्तात्पर्यविषये द्राग्धीः। लक्षणानां तु क्वचित्सम्बन्धे तात्पर्य क्वचित्तद्वारा पूतत्वे क्व- चिच्छीतलादाविति वैरूप्यान्नानार्थाक्षादिशब्दवद्विलम्बेन तद्धीरिति गौण्यपेक्षया लक्षणाया जघन्यत्वसूचनाय । परोक्तजहदजहालक्षणार्थकथनपरत- त्वपदयोर्विरुद्धस्वाथैकदेशत्यागेनैकदेशलक्षणयेत्युक्त्या च प्राक् त्यक्तस्य स्वीकारस्त्वदुक्तलक्षणायां गौणापक्षे स्वत्यक्तस्य स इति तत्सूचयति । यद्यपि सिंहस्थाध्ययनामित्यादौ सिंहप्रातिपदिकस्यैव तत्साद्यश्यरूपामुख्यार्थत्वं तथाऽपि समानाधिकरणविशेष्यान्तराभावेनानन्थया गत्या तत्र तथा- त्वेऽपि प्रकृतेऽप्रधानविशेषणविभक्तरेवामुख्यार्थत्वोपपत्तौ प्रधानामुख्यतास्वकिारस्यानुचितत्वादिति प्रकृताभिप्रायेणैतद्ग्रन्थप्रवर्तनात् । तत्राप्यस्येति विशेष्याध्याहारे चेयमेव गतिः । अत एव सिंहो देवदत्त इत्यादिवदित्युक्तम् । न चाभेदस्यान्वयतया भानान्न विशेषणविभक्त्यर्थत्वमिति वाच्यम् । विशेषणविभक्तेः साधुत्वार्थमङ्गीकृस्यान्वयतयाऽभेदभानाभ्युपगमानौचित्यात् । अन्यथा राज्ञः पुरुष इत्यत्रापि षष्ठयाः साधुत्वार्थकत्वापत्त्याऽन्वय- तयैव सम्बन्धो भासत इत्यपि स्यादिति गुरवः (स्वामिनः ) । यद्वाऽत्र टीकायां सामानाधिकरण्यस्य गौणत्वोक्तस्तत्पदं सर्वकर्तृत्वादिविशिष्ट- ब्रह्मपरमेव । तत्त्वंपदयोः सामानाधिकरण्यं तु नाभेदपरं किन्तु सादृश्यपरमिति नाभिप्रायः । सिंहस्याध्ययनमित्यादौ सामानाधिकरण्याभावेऽपि सिंहप्रातिपदिकस्यैव सदृशे गौणत्वात् । सन्यायरत्नावल्या तत्त्वमसीत्यत्र जगस्त्रष्टुपरामर्शिनस्वच्छब्दस्यैव त्वंशब्दवाच्ये जीवे गुणवृत्त्याश्रयणेन तत्त्वं- पदयोरपि लक्षणाश्रयणस्य पराहत्वादियुक्तत्वाच्च । अपि तु तत्पदेनैव गुणवृत्त्या सादृश्ये लब्धे परस्परान्वितानेकप्रकृतिनिष्ठकविभक्तिरूपसामानाधि- करण्यार्थस्य मुख्यस्य तत्पदशक्यतावच्छेदकेन ब्रह्मत्वेन रूपेण ब्रह्माभेदस्य जीवेऽसत्त्वेऽप्यमुख्यस्य चेतनत्वादिरूपेणाभेदस्य सत्त्वात्सामानाधिकरण्ये- ·नामुख्यस्याभेदस्य लाभ इत्येवाभिप्रायः । अस्ति हि सिंहश्चैत्र इत्यत्रापि चैत्रे सिंहत्वेन रूपेणाभेदाभावेऽपि शूरत्वेन तदभेदः । यद्यपि च तच्छब्दस्य * तत्सादृश्येऽर्थे सति तस्य गौणार्थतावच्छेदकेनैव रूपेण त्वंपदार्थजीवाभेदो मुख्य एव सम्भवति । तथाऽपि शक्यतावच्छेइकेन ब्रह्मत्वेन रूपेण नाभेदो मुख्य इत्यभिप्रायेणार्य ग्रन्थ इति द्रष्टव्यम् । ननु तत्त्वमसीत्यस्योपक्रमादितात्पयलिङ्गैरभेदपरत्वनिर्णयान्न भेडपरत्वम् । अन्यथा तात्पर्यग्राहकलिङ्- गविरोधापातादित्यत एकविज्ञाने सर्वविज्ञानप्रतिज्ञारूपस्यैकमेवाद्वितीयमित्यादिरूपस्य चोपक्रमस्य स्वपरपक्षानुगुण्यानानुगुण्ययोः प्रकृत्यधिकरणे निपु- 12 णतरं प्रतिपादितत्वादैतदात्म्यामित्युपसंहारस्व तत्त्वमसीत्येतत्तुल्ययोगक्षेमत्वात् । तत्त्वमसि तत्त्वमसीत्यभ्यासस्य च सत्यत्वात्तेनेत्यादिना जिज्ञासा- सूत्रेऽत्र चाधिकरणे तयोः प्रतिपादितत्वादपूर्वतायाश्च पूर्वबात्र चाधिकरणे न च मानान्तरोपेयमित्या दिना तयोः प्रतिपादनात्सम्पत्स्यत इति तस्य तावदेव चिरमिति फलार्थवादयोश्च भेद एव खारस्यस्य स्पष्टत्वात्तत्त्वमसीत्यस्य परोक्तार्थ उपपत्तिविरोधस्य स्वोक्तार्थे तदानुगुण्यस्य चानेकेषु स्थ- * लेषु व्युत्पादनान तात्पर्यलिङ्गबलादपि तत्त्वमसीत्यस्याभेदपरत्वमित्याह ॥ तात्पर्यालिङ्गानीति । स्वातन्त्र्यादपि चेत्यत्र चापिशब्दयोरन्यतरे- गैव समुच्चयसिद्धयाऽन्यतरवैय्ययमित्याशक्य भिन्नक्रमतया सार्थक्यमाह ॥ प्रधानत्वादपीत्यन्वय इति ॥ प्रतिपत्तीति । सर्वेषामर्थानामना- यासेन प्रतिपत्त्यर्थमित्यर्थः । एकत्र सङ्कलय्य कथन एव च तस्याः सभ्भवात्तदर्थतया सङ्कलय्य कथनमिति भावः । प्रधानत्वं किमत्र विवक्षित- मित्यतः स्वातन्त्र्ये च विशिष्टत्व इति जिज्ञासासूत्रीयपूर्वग्रन्थानुसारेण तव्याख्याति ।। प्रधानत्वं वैशिष्टयमिति । अद्वैतवाक्यमात्रस्य सादृश्यादि- सर्वोपादानेन प्रवृत्तिरिति यत्किञ्चिदद्वैतश्रुतेः सादृश्यादिषु यत्किञ्चिदोपादानेन प्रवृत्तिर्न तु नियम इति च भ्रमनिरासाय नियममुपदर्शयन् सादृश्यनि- मित्तत्वे का वृत्तिः प्राधान्यादिनिमित्तत्वे च केत्यतो वृत्तिचिन्तां च तत्रैव करिष्याम इति स्वकीयपूर्वप्रतिज्ञानुरोधेन वृत्तिनियममुपदर्शयति ॥ तत्त्व- मसीत्यादीति । कस्तदा भवति वाक्यार्थ इत्यतस्त्रमाह ॥तथा चेति । लाक्षणिकत्वेऽप्यस्य न पूर्वस्यास्य चैकप्रकारत्वं प्रतिपत्तव्यम् । तत्र लक्ष- णामात्रस्यात्र च लक्षितलक्षणायाः सत्त्वादिस्याशयेन तामुपदर्शयितुं प्रतिमानीते ॥ तथा हीति । तदीये इति लक्षणाबीजसम्बन्धकथनम् ॥ पुन- स्ताभ्यामिति । अत्र प्राधान्यस्वातन्त्र्याभ्यां तद्विषयत्वं लक्ष्यत इति नाभिप्रायः । लक्षितलक्षणायाः शक्तिवत्पदवृत्तित्वेनार्थनिष्ठत्वाभावास्किन्व- ·सुटि० ॥४५॥ न्तरङ्गशक्यसम्बन्धलाभात्प्रथमतस्तच्छब्देन स्वातन्त्र्यप्राधान्ये लक्ष्यते । ततः पुनरपि मुख्यार्थस्येव लक्ष्यार्थस्याप्यनुपपत्त्या तत्सम्बन्ध्यर्थान्तरमपि तत्प- 2 देनैव लक्ष्यत इत्येवेत्यविरोध इत्यवधेयम् ॥ एतदपीति । न केवलं सौत्रपदमभेदागमव्याख्यानमुपलक्षणमित्येव किन्नाम भाष्यकारीयं सादृश्याचे- शे०० त्याद्यभेदागमव्याख्यानमपीत्यपिशब्दार्थः ॥ न विति । अनेन नरं च नारायणमेव चादावित्यादाविवानभिमतव्यावृत्तिरेवावधारणार्थ इत्युक्तं भवति। द्वित. विशेषोक्त्यनुपपत्तेविशेषतोऽभेदोक्त्यनुपपत्तेरित्यर्थः।। स्थानक्येनैक्यव्यपदेशो लाक्षणिक इति। अनेके एके सम्पधन्ते एकीभवन्तीति खल्वेकीभवन्ती- त्यस्यार्थः । अभूततद्भावार्थकच्चिप्रत्ययश्रवणात्ततश्चात्र गङ्गायां घोष इत्यत्र गङ्गापदस्य प्रवाहरूपमुख्यार्थेन नार्थवत्त्वम् । तथा सति प्रवाहस्य घोषानाधा- 20 रत्वेन बाधितार्थस्वप्रसङ्गात्तथैकशब्दस्य नैकत्वरूपविशिष्टरूपमुख्यार्थेन नार्थवत्वं सम्भवति । मुक्तेः पूर्वमिवानन्तरेऽप्येकत्वविशिष्टत्वसम्पायभावेना- नेके एके सम्पद्यन्त इत्यभूततद्भावार्थकच्चिप्रत्ययार्थस्य बाधितत्वात् । किन्तु यथा तत्र गङ्गापदस्य तीररूपलक्ष्यार्थेनार्थवत्त्वं तीरस्य घोषाधिकरणत्वसम्भ- वेन बाधाभावात्तथैकशब्दस्यापि मुख्यार्थभूतैकत्वविशिष्टस्थानसम्बन्धिनिवासरूपलक्ष्यार्थनार्थवत्त्वं व्यक्तिस्थानापेक्षया मुक्तेः प्रागितस्ततः स्थितानां तेषां मुक्स्यनन्तरं भगवयक्तिस्थाननिवाससद्भावेनानेके एके सम्पद्यन्त इत्यभूततद्भावरूपच्चिप्रत्ययस्याबाधादित्यर्थः । अस्वतन्त्रप्रयोगत्वेन प्रयोजनानपेक्षत्वान्न स्वायत्तन्यायविरोध इत्याशयेनाह ॥ स्थानेति । एकत्वविशिष्टस्थानवाचकेनैकशब्देन तत्र स्थितिलक्ष्यत इत्यर्थः ॥ प्रयोग इति । एकीभवन्ती- स्यस्मिन्प्रयोग इत्यर्थः ॥ लक्षितलक्षणेति । मुख्यार्थानुपपत्त्या तत्सम्बन्ध्यान्तरस्येव लक्ष्यार्थस्याप्यनुपपत्त्या तत्सम्बन्ध्यान्तरस्यैकशब्देन लक्ष्य- माणत्वालक्षितलक्षणेत्यर्थः । कोऽसौ मुख्यार्थः कस्य तत्सम्बन्धी लक्ष्योऽर्थः किं च तल्लक्ष्यसम्बन्ध्यर्थान्तरमित्यतस्तत्सूचयन्नेव लक्षितलक्षणामेव दर्श- यति ॥ विषयैक्यादिति । एकत्वविशिष्टवस्तुवाचकेनैकशब्देन मुख्यार्थानुपपत्या तत्सम्बन्धी प्रतिरूपोऽथों लक्ष्यते ततो लक्ष्यार्थयाप्यनुपपत्त्या तत्सम्बन्धी तद्रूपोऽर्थोऽप्येकशब्देन लक्ष्यत इत्यर्थः । अयं भावः । यथा ह्यत्रैकशब्देन मुख्यार्थनार्थवान्पूर्वमनेकेषां मुक्त्यनन्तरमेकत्वविशिष्ट- स्वसम्पत्त्यभावेनाभूततद्भावरूपच्चिप्रत्ययार्थवाधात्तथोक्तरूपमुख्यार्थसम्बन्धिना मतिरूपलक्ष्यार्थेनापि नार्थवान् । मुक्तेः पूर्वमेकविषयमत्यरूपाणां तेषां उक्त्यनन्तरमध्येकविषयमतित्वसम्पत्त्यभावेनाभूततद्भावरूपच्चिप्रत्ययार्थबाधात् । किन्तु लक्ष्यार्थभूतमतिसम्बन्धी मतिमद्रूपो योऽर्थस्तेनैव । मुक्तेः ·पूर्व भगवता भिन्नविषयमतिमतां तेषां मुक्त्यनन्तरं भगवतैकविषयमतिमत्त्वसम्पत्तिसद्भावेनाभूततद्भावार्थच्चिप्रत्ययस्वारस्यादिति । यद्यपि चात्रैकश- ब्देन मतिमन्मात्रलक्षणयाऽपि चिप्रत्ययोक्ताभूततद्भावलाभान्न लक्षणाद्वयस्य प्रयोजनं किश्चिदिति तदाश्रयणमनर्थक तथाऽप्येकपदमुख्यार्थस्य मति-* मद्भिर्मस्यद्वारकसम्बन्धानिरूपणादन्तरङ्गसम्बन्धलिप्सया लक्षणाद्वयमाश्रयणीयमिति द्रष्टव्यम् ॥ सादृश्यादिकं जढेष्वपि विद्यत इति । यद्यपि प्रयो- गानुसारेण निमित्तकल्पनं न तु निमित्तानुरोधेन प्रयोगोऽपीति निर्दलेयमाशङ्का तथाऽपि यत्र निमित्तं सामग्री तत्र निमित्तानुरोधेन प्रयोगस्याप्यङ्- गीकारात्सादृश्यादेस्तस्सामग्रीत्वाभिप्रायेणेयमाशङ्केति ध्येयम् । जडानां द्वयमेवेत्येतावता पूर्त्या तुशब्दस्यानर्थक्यमित्यतो भिन्नक्रममाश्रित्य तत्सार्थ- कतामाह ॥ जडानां त्विति सम्बन्ध इति ।। द्वयस्यैव सत्त्वादिति । सत्त्वादिना सतोऽपि सादृश्यस्याल्पत्वादल्परवे निःस्वप्रयोगदर्शनाचुक्त- * मवधारणमिति भावः ॥ न दोष इति । तस्यानन्दादिना भगवत्सादृश्यसद्भावादिति भावः । नन्वीश्वरस्य सर्वगतत्वात्तेनैकस्थाननिवासस्य मुक्ताना- मिव तदन्येषामपि जीवानां जडस्य च सद्भावात्कथमेतद्विशेषणाभेदाभिधाने निमित्तं स्यादित्यतः क्षीराब्ध्यादिस्थितभगवद्रूषापेक्षयैकस्थानस्थत्वं चेत्याचार्योक्ति मनसि निधाय तस्यासाधारण्यमुपदर्शयति । अत्रेति । ननु जीवाभेदवादिमतनिरासकेऽस्मिन्नधिकरणे तदभेदवाक्यानामेव गतिक- थनमुचितम् । तस्किमर्थ जडाभेदवाक्यगतिनिरूपणमित्यत आह || जडाभेद इति ॥ दृष्टान्तोऽपीति । न केवलं जडाभेदवाक्यमित्यपिशब्दः । ततश्च दृष्टान्ताव्याख्यानान्न भाष्ये न्यूनतेत्युक्तं भवति । गुणग्रहणेन रूपलाभाद्रूपशब्देन पृथक् तदभिधाने पौनरुक्त्यमित्यत आह || रूपाणि मत्स्यादीनीति ॥ सर्वश इति । बाहुल्यार्थाच्छस्कारकादन्यतरस्यामित्यर्थग्रहणात्पर्यायेभ्यो विशेषेभ्यश्च भवतीत्यर्थाश्रयणाद्भूरिश इत्यादाविव बहुशब्दपर्यायसर्वशब्दाच्छस्प्रत्ययः । यद्यपि कारकादेव स विहित इति बहूनां स्वामीतिबन्न शेषषष्ठयन्तायुक्तस्तथाऽपि सर्वे विधयश्छन्दसि विक- लप्यन्त इति वचनादकारकादपि शस् इति द्रष्टव्यम् ॥ प्रत्येक सम्बन्ध इति । न तु यत्र श्रवणं तत्रैव । सन्निधानापेक्षया योग्यताया बललब्ध- त्वादिति भावः । तद्येवशब्दस्य वैय्यर्थ्यमित्यतस्तस्य भिन्नक्रमतामाह ॥ एवति । नन्वत्र तस्वरूपैक्यस्य मुख्यत्वमुच्यते न तु तत्प्रतिपादकस्य * प्रमाणस्य मुख्याभेदव्यपदेशस्वमिति कथमनेनोक्तप्रतीतिनिरास इत्यत आह ॥ तत्प्रतिपादकमित्यादिना ॥ साध्यसमत्वेति । सर्वाद्वैतवादिन ** ·॥४६॥ शे० चं० भ०१८ प्रति जडभेदस्यासिद्धत्वेन पक्षसमत्वान्न दृष्टान्ततेत्यर्थः । ननु प्राज्ञवदिति दृष्टान्तस्य प्राज्ञे यथा जडाभेदव्यपदेशो मुख्यस्तथेत्यर्थत्वं कुतः । प्रति- योगिविशेषानुक्तेर्विज्ञानमानन्दं ब्रह्मेत्यादिरखिलोऽप्यभेदव्यपदेशो नित्यत्वादिसादृश्येन यथाऽमुख्यस्तथेत्यर्थ इत्येव किन्न स्यादिति शङ्कते ॥ कुत सुटिश इति । असङ्कुचितवृत्तित्वसम्भवे तत्परित्यागेन सङ्कुचितवृत्तित्वाश्रयणमन्याव्यमिति भावः ॥ इयं चेति । एवं धर्मानिति श्रुतिश्चेत्यर्थः ॥ वक्ष्य- * माणश्रुतीति । नानेवेति श्रुतेरिवोभये च दृश्यत इति प्रमाणबलाद्वक्ष्यमाणं यद्याख्यानं भेदाभेदनिराकृतिरित्येवंरूपं तदनुसारेणेत्यर्थः । पूर्वपदे- नेति । इवशब्दापेक्षया पूर्वपदेनेत्यर्थः । अतिरोहितार्थमन्यत् ॥ २-३-१४ ॥ अ०--॥ ॐ अंशो नानाव्यपदेशादन्यथा चापि दाशकितवादित्वमधीयत एके * ॥ भेदस्य मुक्तौ वचनादपि तत्पक्षनिग्रहः ॥ चेतनत्वा- दिसादृश्यं यद्यभेद इतीध्यते ॥ अङ्गीकृतं तदस्माभिर्न स्वरूपैकता क्वचित् ॥ न केनचिदभेदोऽस्ति भेदाभेदोऽपि वा क्वचित ॥ समुदायमृते विष्णोः स्वगुणादीन्विनाऽपि वा ॥ इति श्रुतेन तस्यास्ति भेदाभेदोऽपि केनचित् ॥ सु०-॥ ॐ अंशो नानाव्यपदेशादन्यथा चापि दाशकितवादित्वमधीयत एके ॐ ॥ केचिदिदमेवं व्याचक्षते । जीवः परमात्मनों शः। अंशत्वं च नारम्भकत्वम् । परमात्मनोऽनारब्धत्वात् । नापि खण्डत्वम् । अच्छेयत्वात् । न च प्रदेशत्वम् । घटादिवदनित्यत्वप्रसङ्गात् । किन्नाम भिन्नाभिन्नत्वम् । अत्र भेद औपाधिकोऽभेदस्तु स्वाभाविकः । उपाधिश्चानाधनिर्वाच्याऽविधे- स्येके । अन्ये तु सत्यमेवान्तःकरणादिकमिति । कुत एतत् । द्वा सुपणों नित्यो नित्यानामित्यादिनानाव्यपदेशात् । अन्यथा (चापि) तत्त्वमस्यहं ब्रह्मासीत्याद्यभेदव्यपदेशात् । न चैकस्य जीवस्य ब्रह्मणा भेदाभेदी किन्तु सर्वेषाम् । यतो ब्रह्मदाशा ब्रह्मकितवा इत्येके ब्रह्मणो दाशकितवादित्वमधीयत इत्यादि । तदिदमयुक्तम् । तथा हि । कोयमभेदः किं मुख्य एबोतामुख्यः सादृश्यादि- लक्षणः । आचं निराकरोति ॥ भेदस्येति । मुक्तावपीति सम्बन्धः । तत्पक्षो मुख्याभेदपक्षः । जीवस्यौपाधिक एव परमात्मनो भेदः । अभेदस्तु खाभाविक इति बदता मुक्ती भेदाभावो वाच्यः । तत्राविद्याया अन्तःकरणादेवाभावात् । न च तयुज्यते ·मुक्वान्नाप जीवनह्मणोर्भेदस्य मागुदाहृताभिः श्रुतिस्मृतिभिरभिहितत्वात् । अतः प्रमाणविरुद्धत्वादस्य पक्षस्य हेयत्वमेव । द्वितीय निराचष्टे ॥बेतनत्वादीलि। सादृश्यमित्युपलक्षणम् । तत्प्रधानकत्वाद्यपीति द्रष्टव्यम् । अभेदोऽङ्गीकृतश्चेत्कथं तत्पक्षनिग्रह इत्युक्त (मित्यत ) मत आह ॥ नेति । क्वचिदिति संसारे मुक्तौ चेत्यर्थः । न केवलं युक्तिविरुद्धो जीवब्रह्मणोर्भेदाभेदाङ्गीकारः किं तहि श्रुतिविरुद्धोऽपीत्याह ॥ न केनचिदिति । भेदेन सहितोऽभेदो भेदाभेदः । क्वचिदपीति सम्बन्धः । वाशब्दः समुच्चये । ऋतेयोगे द्वितीयाऽप्युपसङ्ख्यातव्या । श्रौतमयोगात् । अपिशब्दः समुच्चये । वाशब्दो विकल्पार्थः । स च व्यवस्थितो विकल्प: समुदायस्ते न के (न) चिद्भेदाभेदो (दोऽस्ति ) नास्ति । स्वगुणादीन्विनाऽभेदो नास्तीति । केनचिदपीत्यन्वयः । एतेन जीव. ब्रह्मणोभेदाभेदी द्वावापि स्वाभाविको । न तु भेदोऽविद्याधुपाघिनिवन्धनः । अतो मुक्तावपि भेदसद्भावानास्माकं मुक्तभेदवचन- विरोध इति वदन्यादवप्रकाशोऽपि निरस्तः । क्वचिकेनचिदिति विशेषश्रुतिविरोधादिति । टिक--॥ ॐ अशा नानाव्यपदेशादन्यथा चापि दाशकितवादित्वमधीयत एके ॐ ॥ भेदस्य मुक्तौ वचनादित्युत्तरभाष्यस्यासू- वार्थव्याख्यानरूपत्वादानर्थक्यमित्याशक्य करिष्यमाणस्वकीयसूत्रव्याख्यानदाायोपोद्धातसङ्गत्या तदपव्याख्याननिरासार्थत्वान्न तदिति भावेन सूत्रा- पव्याख्याननिरासपरतयोत्तरग्रन्थं योजयितुं तदनुवदति ॥ केचिदिति । अद्वैतवादिन इत्यर्थः । किं तज्जीवस्य परमात्मानं प्रत्यंशस्वमित्यतः प्रस- क्तानभिमतांशस्वनिरासपूर्वकं स्वाभिमतमंशत्वं निर्वक्ति || अंशत्वं चेति । अत्रारम्भकादिषु लोकेंऽशस्वप्रसिद्धिः पक्षप्रसञ्जिकेति द्रष्टव्यम्। खण्ड- स्वं छिन्नभागत्वम् ॥ पटादिवदिति । न च गगनादौ सत्यपि सप्रदेशत्वेऽनित्यत्वाभावाव्यभिचार इति वाच्यम् । परमते गगनादिनिस्यताया बहु- कालावस्थायितामात्ररूपत्वेन वस्तुतस्तन्नित्यताया अभावादित्याशयात् । नाप्यत्यन्ताभिन्नत्वम् । पटाद्भिन्नेऽप्येकसिंस्तन्तौ पटांशत्वव्यवहारादिति - भावेन परिशिष्टं दर्शयति ॥ किन्नामेत्यादिना । नन्वेवमद्वैतवादविरोधो भेदाभेदयोः परस्परविरोधित्वादेकनासम्भवश्च जीवब्रह्मणोः सुखदुःखादि- व्यवस्थाऽनुपपत्तिश्चेत्यतो भेदस्यौपाधिकत्वेन स्वाभाविकभेदानगीकारानाद्वैतवादविरोधः । उभयोः स्वाभाविकत्वस्यौपाधिकत्वस्य वाऽनभ्युपगमा- ·शे०७० ॥४७॥ नैकवासम्भवोऽपि । जीवब्रह्मणोबिम्बप्रतिबिम्बभावाभ्युपगमान्मुखप्रतिमुखयोः श्यामतावदातत्यादिव्यवस्थावत्सुखदुःखादिव्यवस्थाऽत्रोपपद्यते उपाधेः प्रतिबिम्बपक्षपातित्वादिस्याशयेन भेदाभेदयोपाधिक्त्वस्वाभाविकत्वे आह ॥ तत्रति । एके मायावादिनः । अन्ये भास्करादयः । भवेज्जीवस्थ भिन्नाभिन्नत्वरूपमंशत्वं यदि जीवस्य परमात्मना भिन्नाभिन्नस्वमेव सिद्धं स्यात्तदेव कुत इति पृच्छति ॥ कुत एतदिति । परमात्मनाऽस्यन्ताभिन्नत्व- वि०० स्यैव वा तदत्यन्तभिन्नत्वस्यैव वा सम्भवेन भेदाभेदपर्यन्तधावने निमित्ताभावादिति भावः । नानाव्यपदेशान्नानास्वव्यपदेशात् । भेदत्वव्यपदेशादि- त्यर्थः । असति भेदे भेदनिर्देशानुपपत्ते त्यन्ताभेद इति भावः ॥ किन्तु सर्वेषामिति । एतच्चोदाव्हियमाणप्रमाणे हीनजन्तूदाहरणासिद्धमिति द्रष्टव्यम् । ब्रह्म दाशा इत्यादौ दाशा ग्राम कितवा ब्रह्मेत्यादियोजना द्रष्टव्या । ब्रह्मणो दाशकितवादिस्यमधीयत इत्यस्योक्तप्रतिज्ञानुरोधेन दाशादीना ब्रह्मत्वमयित इत्यर्थः । नन्वेवं भेदाभेदयोरुभयोरपि प्रामाणिकत्वाविशेषा शेषादभेदः स्वाभाविको भेदस्त्वौपाधिक इति कुतो वैपरीत्यस्यापि सुवच- स्वादिति चेदुच्यते । अनधिगतार्थावबोधकान्येव खलु सर्वाणि प्रमाणानि । अनधिगतार्थगन्तृ प्रमाणमिति तल्लक्षणात् । विशेषतस्तुशब्दस्तस्य परार्थत्वात्ततश्च भेदो लोकसिद्धत्वान्न शब्देन प्रतिपाथः । अभेदस्त्वनविगतत्वादधिगतभेदानुवादेन प्रतिपादनमर्हति । येन च वाक्यमुपक्रम्यते मध्ये * च परामृश्यतेऽन्ते चोपसलियते तत्रैव तस्य तात्पर्यम् । उपनिषदश्चाद्वैतोपक्रमतत्परामर्शतदुपसंहारा अद्वैतपरा एव युज्यन्ते । न च यत्परास्तदोष- चारिकमन्यच्च स्वाभाविकमिति युज्यत इत्यभेद एव स्वाभाविको न भेद इत्याशयात् । अभेदस्य सादृश्यादिरूपत्वे भेदस्येत्युत्तरभाष्यस्य मुख्या- भेदस्वे च चेतनत्वादीत्युत्तरभाष्यस्यासङ्गतिमाशङ्कय सम्भावितविकल्पप्रदर्शनपूर्वक तत्तत्पक्षदूषणपरत्वेनोत्तरभाष्य योजयितुमपव्याख्यानस्य दुष्टतां प्रतिजानीते ॥ तदिदामिति । यथास्थितान्वये वैय्यर्थ्यप्रसङ्गादपिशब्दस्य भिन्नक्रमतामाह ॥ मुक्तावपीति ॥ सम्बन्ध इति । माया- वादिमतानुसारेणाह ॥ अविधाया इति । भास्करादिमतेनाह || अन्तःकरणादेवेति । तत्प्रधानत्वादीत्यादिपदेन तत्तन्त्रत्वादिपरिग्रहः ॥ कथ- मिति । अभेदाङ्गीकारतरपक्षनिग्रहयोर्विरुद्धत्वादिति भावः । ननु भेदाभेद इति नेतरेतरद्वन्द्वः । तथा सति भेदाभेदाविति द्विवचनापत्त्यैकवच- नानुपपत्तेः । नापि समाहारद्वन्द्वः । तथा सति समाहारस्यैकरवादेकवचनं क्लीबता चेति नपुंसकत्वापत्त्या पुल्लिङ्गत्वानुपपत्तिरित्याशय शाकपार्थिन ·वादित्वान्मध्यमपदलोपी समासोऽयमित्याशयेनाह ॥ भेदेनेति । अपि वेत्यत्रान्यतरेणैव न केवलं न केनचिदभेदो नास्तीत्येव किन्तु केनचिढ़ेदा-* भेदोऽपि नास्तीति समुच्चयस्य सिद्धयाऽन्यतरवैय्ययमित्याशक्य वाशब्दस्योक्तरीत्या समुच्चयार्थत्वस्यापिशब्दस्य क्वचिदपीति भिन्नक्रमताया आश्रयणादुभयोरपि सार्थक्यमित्याह ।। क्वचिदपीति सम्बन्ध इत्यादिना । नन्वन्यारादितरत इति ऋतेशब्दयोगे पञ्चमी विधानाहते कृष्णादि- तिवत्समुदायादृत इति पञ्चम्या भवितव्यं समुदायमृत इति द्वितीया तु कथम् । न चोभसर्वतसोरित्युपपदविभक्तिविधौ ततोऽन्यत्रापि दृश्यत इत्य- * नेनोपपदान्तरयोगेऽपि द्वितीयाविधानादृतेशब्दयोगेऽपि द्वितीयोपपत्तिरिति वाच्यम् । अन्यत्रापि दृश्यत इत्युक्त्या प्राप्तोपपदानियमपरिहारायैवाभितः परितः समयानिकषाहाप्रतियोगेष्विस्यन्यत्रापीयुक्तान्येषां परिगणनेन तेनात्र द्वितीयाया अनिवाहादित्यतो विनाऽर्थस्य ऋतेशब्दस्यान्यनापीयुक्ता- #न्यपरिगणनायां वृत्त्यादावपरिगणितत्वेऽपि दृशिग्रहणस्य प्रयोगानुसारार्थत्वाच्चैत्रं यावच्छीतमित्यादी यावच्छीतमित्यादेवि समुदायमृत इति श्रौत- * प्रयोगस्यात्मब्रह्मादयः शब्दास्तमृते विष्णुमव्ययमित्यापप्रयोगस्यान्यत्रापि पुरुषाराधनमृत इत्यादिप्रयोगस्य च दर्शनादन्यपरिगणनवाक्ये ऋतेशब्द- * स्यापि परिगणनीयत्वाद्युक्तोऽनेन प्रतेशब्दयोगेऽपि द्वितीयाविधिरत एव कौमुद्यामाचार्यमृतेशब्दस्यापि तत्र परिगणनमृत द्वितीया चेति चान्द्रं सूत्रं *च सङ्गच्छत इत्याशयेनाह ॥ ऋतेयोगेऽपीत्यादिना । स्वगुणादीन्विनाऽपि वेत्यत्रापिशब्दवाशब्दयोरन्यतरेणेव न केवलं समुदायमृत इत्येव * किन्तु स्वगुणादीन्विनाऽपीति समुच्चयस्य सिद्धिसम्भवादन्यतरवैय्यमित्याशक्योभयोरर्थभेदमाह ॥ अपिशब्दः समुच्चय इत्यादिना । ताह समुदायमृते वा स्वगुणादीन्विना वा केनचिदभेदो नास्ति समुदायमृते वा स्वगुणादीन्विना वा केनचिद्भेदाभेदो नास्तीत्युक्तं स्यात् । ततश्च स्वगु- णादिभिरभेदस्येव भेदाभेदयोरनेकस्वरूपसमुदायेन भेदाभेदयोरिवात्यन्ताभेदस्य च प्रसङ्गाबहुविश्लवापत्तिरित्यतो भवेदेवं यद्यत्र वाशब्दोऽव्यवस्थित- विकल्पार्थः स्यान्न चैतदस्तीस्याह ॥ स चेति । व्यवस्थितविकल्पमेव दर्शयति ॥ समुदायमृत इत्यादिना । इतीत्यस्येति व्यवस्थित इति पूर्वेण सम्बन्धः ॥ केनचिदपीत्यन्वय इति । यद्यप्युदाहृतश्रुत्या समुदायमृतेऽन्येन केनचिद्भेदाभेदाभावस्येव स्वगुणान्विनाऽभेदाभावस्याप्यभिधाना- तदनुसारेण तस्य केनचिद्भेदाभेदोऽभेदश्च नास्तीत्यभेदसमुच्चयार्थतयाऽपि भेदाभेदोऽपि केनचिदित्यपिशब्दो योजयितुं शक्यते तथाऽपि जीव-

·श०च०
तु०टि०
ब्राह्मणोर्भेदाभेदाङ्गीकारस्य श्रुतिविरुद्धरबोपदर्शनायोदाहृतश्रुतितारपर्यकथनपरे आचार्यवाक्ये तदभेदस्य श्रुतिविरुद्धत्वकथनस्य प्रक्रमासमतत्वात्स-
मुदायमृते केनचिदपि भेदाभेदो नास्तीति योजनायामर्थपुष्टिलाभाच्च भिन्नक्रमत्वाश्रयणमिति ध्येयम् । एतेनेत्युक्तमेव विशदयति ॥ क्वचिदित्यादि।
-अभेदश्रुतयोऽशत्वात्सादृश्यं चांशताऽस्य तु ॥ अंशस्तु द्विविधो शेयः स्वरूपांशोऽन्य एव च ॥विभिन्नांशोऽल्पशक्तिः द्वितृ०
स्यात्किञ्चित्सादृश्यमात्रयुक् ॥ अंशिनो यत्तु सामर्थ्य यत्स्वरूपं यथा स्थितिः॥ स एव चेत्स्वरूपांशः प्रादुर्भावा हरेर्यथा ॥ सूर्य-* अ० १८
मण्डलमान्ये कस्तत्प्रकाशाभिमानवान् ॥ सूर्योऽथ सप्तमाब्धेश्च बाह्योदस्य च वारिपः ॥ कठिनत्वेन मेर्वादेः पृथिव्या अपि देवता ॥ *
धरादेव्येवमेवैको भगवान्विष्णुरव्ययः ॥ नानावताररूपेण स्थितः पूर्णगुणः सदा ॥ विण्मूत्राद्यभिमानिन्यो यथाऽपभ्रष्टदेवताः ॥
सूर्यादिभ्यस्तथैवायं संसारी परमात्पृथक् ॥
सु०-यद्येवं जीवब्रह्मणोर्न भेदाभेदो कथं तर्हि सौत्रं भेदाभेदश्रुत्युदाहरणमित्यतः स्वमतेन सूत्रतात्पर्यमाह॥अभेदेति। उप-
लक्षणमेतत् । भेदश्रुतयश्चेत्यपि द्रष्टव्यम् । अंशत्वादेव युपपद्यन्त इति शेषः । अयमर्थः । जीवः परमात्मनोंऽश इति प्रतिज्ञातार्थेनाना
व्यपदेशादिति पुत्रभातृत्वादिनानाविधसम्बन्धव्यपदेश हेतुमभिधायान्यथा चापीत्यादिनाऽर्थापत्तिरप्युच्यते। तथा हि । जीवब्रह्मणो/- 2
दमभेदं च वदन्त्यः श्रुतयस्तावद्विधन्ते । ताश्च जीवस्य ब्रह्मांशत्वादेव ह्युपपद्यन्ते नान्यथा । यदि जीवो ब्रह्मणो घटइव पटादत्यन्तभिन्नः ।
स्यात्तदाऽभेदश्रुतय उपरुध्येरन्। यदि वा ब्रह्माभिन्नः स्यात्तर्हि भेदश्नुतयो बाध्येरन्। न च भेदाभेदाश्रयणेन श्रुतिद्वयसामञ्जस्यं वाच्यम्। न *
केनचिदित्युदाहृतश्रुतिविरोधात् । अतो भेदाभेदश्रुत्यन्यथाऽनुपपत्या जीवो ब्रह्मणोऽशोऽङ्गीकार्य इत्येव सूत्रार्थ इति । एतदर्थं च न
केनचिदित्येकवाक्यतया वा योज्यम् । यथोक्तम् । यतो भेदेन तस्यायमभेदेन च गीयते । अतश्चाशत्वमुद्दिष्टं भेदाभेदी न मुख्यत
इति । परमात्मशित्वं चेदुपगतं जीवस्य कथं तर्हि न भेदाभेदाङ्गीकारः। प्रकारान्तरेणांशत्वस्य निर्वक्तुमशक्यत्वात् । मत्स्यादिषु परमे-
श्वरांशेष्वभेदस्याङ्गीकृतत्वाच्चेत्यत आह । सादृश्यं चेति । अस्य जीवस्य परमेश्वरांशता तु तत्सादृश्यम्। चशब्दात्तदधीनसत्तादिमत्त्वं *
॥४८॥

·चेत्यर्थः । एतेन पुंस्त्वादिवदित्यनेनैवेदं गतार्थमधिकरणमित्यपि निरस्तम् । यद्वा चशब्दोऽवधारणार्थः । सत्यम् । मत्स्यादिष्वभेद- निमित्तकोऽशशब्दः । तथाऽपि मुख्यांशसादृश्यं तत्सत्तयैव सत्तावत्वलक्षणमेव जीवस्यांशत्वं गौणोऽयमंशशब्द इति यावत् । अंश- शब्दस्यानेकार्थत्वं तत्र मत्स्यादीनां स्वरूपांशत्वं जीवानां त्वतथाभूतांशत्वमित्येतत्कुत इत्यतोऽत्रागमवाक्यं पठति ॥ अंशस्त्विति । द्विविध एवं न त्वेकविध एवेत्यन्वयः । किश्चित्सादृश्यमात्रयुगिति पुरोवदुभयथा व्याख्येयम् । सामर्थ्य सृष्टयादिकर्तृत्वादिलक्षणम्। खरूप पूर्णानन्दादिकम् । स्थितिः सर्वगतत्वादिपरिमाणम् । स एव चेत्तत्सामर्थ्यादियुक्तश्चेदंशस्तदासौ तत्स्वरूपांशो ज्ञातव्यः । प्रादुर्भावा इति तस्यैवोदाहरणम् । एवं जीवा यथेत्याधस्याप्युदाहरणं द्रष्टव्यम् । अनेन प्रकाशादिवन्नैवं पर इत्यस्य तात्पर्यमुक्तं भवति । मत्स्यादीनी जीवानां च परमेश्वरांशत्वसाम्येऽपि नैकमकारता किन्तु मत्स्यायाः स्वरूपांशा एव जीवा विभिन्नांशा एवे. त्यत्रासम्भावनानिरासाय प्रकाशवदिति सूत्रकृता दृष्टान्ता दत्ताः । ते चायुक्ता इव प्रतीयन्ते उभयत्र भेदाभेदसद्भावादित्याशङ्का- निरासाय भाष्यम् । अभिमानिदेवतापेक्षयतदिति । तदविस्पष्टमित्यतः सौत्रान्दृष्टान्तान्स्पष्टयति ।। सूर्येति । सूर्यमण्डलमान्यंशी सूर्यस्तत्वकाशाभिमानवस्तिदंशश्चक एव । यथेति सर्वत्रान्वीयते । अथशब्दः समुच्चये । बाह्योदस्याभिमान्यंशी वारिपः सप्तमाब्धे-* रभिमानी तर्दशश्चक एवं । पृथिव्याः पश्चाशत्कोटिविस्तीर्णाया अभिमानिन्यंशिभूता (देवता ध) धरादेवी मेवर्वादेरभिमानिनी देव- ताऽप्यशरूपैकैव । मेरुहिमवदादेः पुरुषा अभिमानिनः पुराणेषु प्रसिद्धा इत्यत उक्तं कठिणत्वेनेति । यत्कठि (नं) णं सा पृथि- वीति श्रुतेधरादेव्येव सर्वस्याः पृथिव्या अभिमानिन्यवान्तराभिमानिनस्त्वन्ये इति । अनेन स्वरूपांशो निदर्शितः । दान्तिक - दर्शयति ॥ एवमेवेति । भगवान्विष्णुरंशी नानावताररूपेण स्थितोऽशश्चक एवेति योजना । अव्ययः सदा पूर्णगुण इत्यागामि- सूत्रानुसारेणाभेदोपपादनम् । विभिन्नांशदृष्टान्तविवरणपूर्वकं दार्टान्तिकं विकृणोति ॥ विण्मूत्रेति । टि०-नन्वत्राभेदश्रुतीनामंशत्वादुपपत्तिकथनेऽपि भेदश्रुतीनां तदकथनान्न सौत्रभेदाभेदश्रुतिगतिकथनपरता भाष्यस्य युज्यत इत्यत उप-

·अ०१८
सुरुटि
लक्षणतया भाष्यं व्याचष्टे ॥ उपलक्षणमेतदिति । भेदाभेदश्रुत्यन्यथाऽनुपपत्यांऽशस्वसिद्धर्भाष्यारूढतासिद्धयर्थमनुरूपं शेषं सम्पूर्य साकाङ्क्षतया
प्रसक्तां वाक्याभासतां परिहरति ॥ एतद्युपपद्यन्त इति शेष इति ॥ एतदर्थ चेति । अन्यथा चापीति सूत्रखण्डोक्तभेदाभेदश्रुत्यन्यथाऽनुपपत्ते- शे००
मैदाभेदाभ्यामन्यथोपपत्तिनिरासासिद्धयर्थ चेत्यर्थः ॥ एकवाक्यतया वेति । अन्यथा भेदाभेदाश्रुतिरन्यथाऽनुपपत्त्यसिद्धवा तया जीवल्यांशत्व-द्वितः
सिद्धययोगादिति भावः । भेदाभेदश्रुत्यन्यथाऽनुपपत्त्यांऽशो जीव इत्यत्र भाष्योदाहृतं प्रमाणवाक्यं सम्मतित्वेनाह ॥ यथोक्तमिति । वाराह- *
पुराण इति शेषः । ननु सादृश्यं चाशताऽस्य स्वित्युत्तरभाष्यमनर्थकमित्याशङ्क्यांशत्वाङ्गीकारप्रसक्तभेदाभेदाङ्ग कारपरिहाराय प्रकारान्तरेणां
शत्वनिर्वचनपरत्वात्तस्य नानर्थक्यमित्यभिप्रायेणांशत्वाङ्गीकारप्रयुक्तभेदाभेदाङ्गीकारशङ्कामुत्थापयति ॥ परमात्मांशत्वं चदिति । परमात्मा
शत्वाङ्गीकारेण कथं भेदाभेदाल्गीकारप्राप्तिरित्यतः परमात्मनोऽनारब्धस्वेन तदारम्भकत्वरूपस्याच्छेयरवेन खण्डत्वरूपस्य पटादिवदनित्यत्व-
प्रसक्या प्रदेशत्वरूपस्य चांशत्वस्यासम्भवेन जीवे भिन्नाभिन्नरवरूपस्यैव तस्य वाच्यत्वेन युक्तैव परमात्मांशत्वामीकारेण परमात्मना भेदाभेदाङ्गी-||
कारप्राप्तिरित्याह ॥ प्रकारान्तरेणेति । उत्तरग्रन्थस्य जीवेऽशशब्दप्रवृत्ती सादृश्यरूपनिमित्ताभिधानमुखेनांशशब्दस्य गौणत्वव्युत्पादनाभिप्राय
कत्वाच्च नानर्थक्यमिति भावेन किं तद्व्युत्पादनेनापीत्यतो मत्स्यादिवदभेदनिमित्तकांशशब्दवाच्यत्वेन प्रसक्तस्य परमात्माभेदस्य परिहारार्थत्वान्न
तदिति भावेन तत्परतयाऽप्युत्तरग्रन्थं सङ्गमयितुमंशशब्दवाच्यत्वेन जीवस्य परमात्माभेदसिार्द्ध मनसि निधाय दृष्टान्तासिद्धिं परिहरति ॥
मत्स्यादिष्विति । अङ्गीकृतत्वादिस्यत्रांशशब्दप्रवृत्तिनिमित्तत्वेनेति शेषः । नन्वत्र सादृश्यस्यांशतात्वमुच्यते न त्वंशत्वस्य सादृश्यरूपत्वं तत्कथ-
मनेनोक्तशङ्कापरिहार इत्यतो यथेदमंशस्वनिर्वचनपरं स्यात्तथा योजयति ॥ अस्येत्यादिना। तीस्य जीवस्य परमात्मांशतातत्सादृश्यमित्ये-
तावतैवांशस्वनिर्वचनसिद्ध्या भाष्ये चशब्दवैय्यर्थ्यमित्याशक्य नैतावन्मात्रमंशत्वं किन्त्वधिकमपि ततश्च तत्समाहकत्वाच्चशब्दस्य न वैयथ्ये-
मित्यभिप्रेत्य चशब्दसगृहीतमर्थ दर्शयति ॥ चशब्दादिति । ननु तत्सादृश्यमेवांशत्वमत्रांशशब्देन विवक्षितमस्तु किमंशत्वकोटावधिकविशेषण-
प्रक्षेपेणेस्यत आह ॥ एतेनेति । अधिकविशेषणप्रक्षेपणेत्यर्थः ॥ गतार्थमिति । एतदधिकरणव्युत्पाद्यस्य ज्ञानानन्दादिना जीवे परमात्मसादृश्यस्य
न
॥४९॥

·तद्गुणसारस्वोपपादकेन पुंस्त्वादिवदित्यधिकरणेनैव सिद्धत्वादिति भावः । विशिष्टस्यांशपदार्थत्वे तु तस्य पूर्वमविचारितत्वान्न तदिति द्रष्टव्यम् । द्वितीयशङ्कापरिहारकत्वेनापि मूलं योजयति ॥ यद्वेति । सादृश्यनिमित्तकत्वमात्रेण जीवेंशशब्दस्य गौणत्वसिद्धेविशेषणान्तरस्यानपेक्षितस्वात्तास- मुच्चायकचशब्दवैय्यर्थ्यमित्यतो जीवेऽशशब्दप्रवृत्तौ सादृश्यमेव निमित्तम् । न तु मत्स्यादिष्विवाभेद इत्यभेदव्यावर्तनार्थत्वान्न तदिति भावेन * चशब्दमवधारणार्थतया व्याचष्टे ॥ चशब्द इति । तथापीति । अत्र मुख्यांशसादृश्यमेव जीवस्यांशवमंशपदवाच्यतायां निमित्तं न स्वभेद इत्यंशशब्दवाच्यत्वेन मुख्यांशसादृश्यसिद्धावपि नाभेदसिद्धिरित्येताक्तोक्ताक्षेपपरिहार इत्यस्तु किं तन्मुख्यार्थसादृश्यमित्याशङ्कापरिहाराय तत्स्वरूपनिरूपणपरमित्यवधेयम् । मूले सादृश्यस्य निमितत्वोक्तेस्तात्पर्यमाह ॥ गौणोऽयमंशशब्द इति यावदिति । यद्यपि मुख्यांशे मत्स्या- दावैश्यात्सत्तयोः स्वसत्तयैव सत्तावत्त्वं जीवे च तत्सत्ताधीनसत्तावत्त्वमित्यस्ति वैषम्यं तथाऽपि मुख्यांशे मत्स्यादावमुल्ये जीवे च भगवत्सत्तया सत्तावत्त्वं सामान्यमक्षतमेवेत्यभिप्रायेणैवमुक्तमिति ज्ञेयम् ॥ अनेकार्थत्वमिति । अभेदमुख्यांशसादृश्यरूपप्रवृत्तिनिमित्तभेदादिति भावः ॥ पुरोवदिति । सादृश्यं चाशताऽस्य स्विति पुरोवदित्यर्थः ॥ उभयथेति । अंशिभूतपरमेश्वरेण किञ्चिरसादृश्यमान्युगित्यंशशब्दमुख्यान मत्स्या-* दिना यत्किञ्चित्सादृश्य तत्सत्तयैव सत्तावत्वरूपं तन्मात्रयुगित्युभयथेत्यर्थः ॥ अयुक्ता इति । प्रकृतासङ्गता इत्यर्थः ॥ उभयत्रेति । काला-2 ग्न्यमृताब्धिमेरुषु खद्योतमूत्रविष्ठासु चेत्येवमुभयत्रेत्यर्थः ॥ भेदाभेदेति । कालामिखद्योतादीनां तेजःप्रभृतिभूतकार्यतयांऽशिभूतस्तेजआदिभिर्भेदा- * भेदसाम्यादित्यर्थः । ततश्च न तद्दष्टान्तेन मत्स्यादीनां जीवानां च स्वरूपांशत्वभिन्नांशस्वव्यवस्था सिध्यतीति भावः ॥ यथेति सर्वत्रान्वीयत इति । अनेन प्रादुर्भावा हरेर्यथेति पूर्वधाक्याद्यथेतिपदस्यात्र सर्वत्रानुवृत्तिरित्युक्तं भवति ॥ अन्य इति । पुरुषा इत्यर्थः ॥ आगामित्रानु- सारेणेति । न स्थानतोऽपीत्यभेदोपपादकागामिसूत्रानुसारेणेत्यर्थः । अनेन यत्क्वचिद्भाष्यादावभेदोपपादनं दृश्यते तदप्यागामिसूत्रानुसारेणैवेत्युक्तं भवति न तु तदेतदधिकरणप्रमेयम् । स्वरूपांशभिन्नांशयोबेलक्षण्यमात्रोपपादकतया तस्य तदभेदोपपादकत्वाभावादिति द्रष्टव्यम् । अ०-॥ ॐ अनुज्ञापरिहारौ देहसम्बन्धाज्ज्योतिरादिवत् ॐ ॥ देहदोषैश्च दुष्टत्वादपभ्रष्टाख्यदेवताः ॥ अन्यास्सूर्यादिदेवेभ्यो हानुमा- ·सुगटे ॥५०॥ न ह्याश्च तस्सदा ॥ एवमेव पराद्विष्णोः पृथक् संसारिणो मताः ॥ अनुमाद्याश्च तेनैव तत्प्रसादाच मोक्षिणः ॥ न तु मत्स्यादिरूपाणा- मनुग्राह्यत्वमिष्यते॥ सु०-अपभ्रष्टनामका देवता अंशरूपाः सूर्यादिभ्यः सूर्यवरुणपृथिवीभ्योऽशिभ्यो व्युत्क्रमेण यथा पृथक् । जीवांशानाम- शे०० द्वि०४० शिनः परमेश्वरात्पृथक्त्वं युक्तितः समर्थयितुं सूत्रम् ।। अनुज्ञापरिहारौ देहसम्बन्धाज्ज्योतिरादिवदिति । अत्रापि दृष्टा- अ०१८ न्तानामसङ्गतिमाशङ्क्याभिमानिविषयतया व्याख्याति ॥ देहेति । परदेहगतदोषैः । देवतात्वं त्वन्तधोनादिशक्तियोगः । चशब्दो हेत्वोः समुच्चये । हि यस्मादनुग्राह्याश्च तैः सूर्यादिभिस्तलासादायत्तप्रतिबन्धनिवृत्तित्वाच्चेत्यपि द्रष्टव्यम् । अनुग्रावार्थत्यादौ यत इति शेषः । देहदोपलिशत्वादित्यापि ग्राह्यम् । नन्वनुज्ञादिहेतुत्रयं स्वरूपांशेषु मत्स्यादिष्वस्तीत्यनैकान्तिकं न जीवांशानां परमेश्वरा- देदं साधयितुमलमित्यत आह ।। न त्विति । अनुग्राह्यत्वमित्युपलक्षणम् । नेष्यते नैव ते जायन्ते इत्यादिश्रुतिबलेनेति शेषः। टि०-॥ ॐ अनुज्ञापरिहारौ देहसम्बन्धाज्ज्योतिरादिवत् ॐ ॥ ॥ व्युत्क्रमेणेति । पृथिवीवरुणसूर्येभ्य इति व्युत्क्रमेणेत्यर्थः । विमत्राक्ष्यभिमान्यपभ्रष्टदेवानां सूर्यवरुणपृथिवीभ्य इति निर्देशक्रमेण सूर्यादिभिन्नांशस्वस्य बाधितत्वादिति भावः ॥ असङ्गतिमिति । अनुज्ञाप- रिहारादेर्भाष्योक्ताक्ष्यादिजडेप्बसम्भवादिति भावः । सूर्यादिदेहदोषैर्दुष्टस्वस्य तस्त्वरूपांशेषु प्रकाशाद्यभिमानिषु सत्त्वादनैकान्तिकत्वमाशङ्क्याह ॥ परदेहेति । परदेहदुष्टस्त्वं च न देवानामस्ति । प्रेरका अपि पापानां न देवाः पापमाप्नुयुरित्युत्तरत्र बक्ष्यमाणत्वादिति भावः । ननु परदेहदोष- लिप्तानामपभ्रष्टानां कथं देवतात्वमित्यत आह ॥ देवतात्वं त्विति । देहदोषदुष्टत्वस्योक्तप्रतिज्ञायां हेतुत्वावगमकपञ्चमीविभक्तेरिव तैः सदाऽनुग्रा- ह्यत्वस्य तदवगमकविभक्तेरश्रवणास्कथं हेतुत्वसिद्धिरित्यतो हिशब्दबलात्तत्सिद्धिरित्यभिप्रेत्य हिशब्द हेत्वर्थतया व्याचष्टे ॥ हि यस्मादिति । ॥५०॥ दार्टान्तिके तत्प्रसादाच्च मोक्षिण इति श्रवणादाह ॥ तत्मसादति । अक्ष्यभिमानिनोऽपभ्रष्टदेवस्य प्रतिबन्धकस्तमोऽभिमानी श्लेष्माभिमानिनस्तु प्रतिबन्धकः पित्तधास्वभिमानिनी विष्ठाभिमानिनश्च प्रतिबन्धको रोगाभिमानी । एतन्निवृत्तिश्च तेषां स्वांशिप्रसादायत्तेत्यर्थः । अनुग्राह्याश्च तेनैवे- ·न त्यादिनोक्तस्य तेनैवानुग्राह्यत्वस्य तत्प्रसादान्मोक्षित्वस्य चोक्तप्रतिज्ञायां हेतुत्वलाभायापेक्षितं शेषमाह ॥ अनुग्राह्याश्चेत्यादाविति । देहदोषैश्व दुष्टत्वादिति दृष्टान्ते श्रवणादाह ॥ देहति ।। हेतुत्रयमिति । तदनुग्राह्यस्वतत्प्रसादायत्तप्रतिबन्धनिवृत्तित्वदेहदोपलिप्तत्वरूपमित्यर्थः । नन्वनेनानु- ग्राह्यत्वस्य व्यभिचारपरिहारेऽपीतरहेतुद्वयस्य न तत्परिहारसिद्धिरित्यतोऽत्र मूलेऽनुग्राह्यत्वमित्यस्येतरहेतुद्वयोपलक्षणत्वेनानुग्राह्यस्वमानपरत्वाभावा. व्यभिचारपरिहारसिद्धिरविकलैवेत्याशयेन हेतुद्वयोपलक्षणतया तव्याचष्टे ॥ अनुग्राह्यत्वमित्युपलक्षणमिति । नन्वेवं जीवानामपि तन्नेष्यत इति परेण वक्तुं शक्यत्वेन पक्षे हेत्वसिद्धया न तैर्भेदसाधनमपि स्यादित्यतोऽत्रेष्टिमूलभूतप्रमाणभावाभावाभ्यां विशेषाददोष इति भावेनानुरूपं शेषं यति ॥ नेष्यत इत्यादिना । अ0-1 असन्ततेश्चाव्यतिकरः ॐ गुणैरशेषैः पूर्णत्वान्मुख्याभेदो परैर्न च ॥ सु०--अत्रैव सूत्रम् ॥ असन्ततेश्चाव्यतिकर इति । तज्जीवांशानां परमेश्वराऽदमेव साधयत्प्रतीयते । न तु मत्स्यादा नामभेदमपि । तदु (अत उ) पलक्षणत्वेन व्याचष्टे । गुणैरिति । मत्स्यादिरूपाणामिति वर्तते । मुख्याभेदोशिना । अपरैजींवै- रीश्वरस्याभेदो न च तेषामपरिपूर्णगुणत्वाच्चेति। अनुज्ञापरिहारावित्येतदप्येवमुपलक्षणतया व्याख्येयम्। तदर्थ वा न तु मत्स्यादि- रूपाणामिति वाक्यं योज्यम् । टि०--॥ ॐ असन्ततेश्चाव्यतिकरः ॐ ॥ एवमुपलक्षणतया व्याख्येयमिति । मत्स्यादीनामनुशादिरहितत्वादित्यपि द्रष्टव्यमिति व्याख्येयमित्यर्थः । अन्यथा तेन जीवांशानां परमेश्वरानेदसिद्धावपि मस्यादीनामभेदासिद्धिप्रसङ्गादिति द्रष्टव्यम् ॥ तदर्थं वेति । उपलक्षणतया व्याख्यानार्थ बेत्यर्थः। आभास एव च ॐ ॥ अंशाभासाश्च सर्वेऽपि परस्यांशा न मुख्यतः ॥ यथैषा पुरुषेच्छाया एतस्मिन्नेतदाततम् ॥ न तु पुंपावत्पादा जीवा एते परात्मनः ॥ पूर्णास्तस्य गुणा एव प्रादुर्भावतया स्थिताः ॥ एवं जगाद परमा श्रुतिर्नारायणं परम् ॥ अ०---|| आभास एव च ·सुटि० ॥५१॥ tra मक्षयो भगवान्विष्णुलक्ष्म्यावासो लये स्थितः ॥ मुक्तस्सदा चिन्त्यमानो ब्रह्माद्यैस्तारतम्यगैः ॥ प्रकृतिः पुरुषः कालो वेदाश्चेति चतु- ष्टयम् ॥ नित्यं स्वरूपतो विष्णोर्विशेषावाप्तिमात्रतः ॥ उत्पत्तिमदिति प्रोक्तं लक्ष्मीस्तदभिमानिनी ॥ ततो जातः पुमान्नाम ब्रह्माऽ- स्यां वासुदेवतः ॥ सूत्रात्मा प्राणनामा च देव्यो प्रकृतिमानिनी ॥ ततो रूपं महन्नाम ब्रह्मणोऽहकृतिः शिवः ॥ ब्रह्मणो बुद्धिनाम्नोमा ०० तत इन्द्रो मनोमिधः ।। स्कन्दश्च तत एवान्ये सर्वे देवाः प्रजक्षिरे ॥ तत्र पूर्वतनः श्रेयान्गुणैस्सस्समस्तशः॥ तेभ्यश्च भगवान्विष्णु- द्वित० स्तदधीना हमें सदा ॥ जन्मस्थितिलयाज्ञाननियतिज्ञानसंसृतिः ॥ मोक्षश्च तदधीनत्वमेतेषां नैव हीयते ॥ मुक्तावपि स एवैकः । अ० १८ स्वतन्त्रः पूर्णसद्गुणः ॥ इति श्रुत्युपपत्तिभ्यां पादेऽस्मिन्प्रभुणोदितम् ।। २-३-१८॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीमब्रह्मसूत्रानुव्याख्याने द्वितीयाध्यायस्य तृतीयः पादः ॥२-३॥छ ॥ छ । सु०-॥ ॐ आभास एव च ॐ ॥ एवमंशस्यापि जीवस्येश्वरानेदः प्रमाणैस्समर्थितः। यस्त्वंशत्वादभेदं साधयेत्तस्या शशब्दवाच्यत्वमात्रत्वं चेद्धेतुस्तदाऽनैकान्तिकत्वमुक्तमेव । मुख्यांशत्वं चेद्धेतुस्तदा सिद्धिरिति प्रतिपादयदाभास एव चेति सूत्र व्याचष्टे ॥ अंशेति ॥ सर्वेऽपि जीवाः । जीवानामंशाभासत्वं श्रुत्यन्तरेण द्रढयति ॥ यथेति । तथैतस्मिन्पुरुषोत्तमे एतज्जीवजा- तमाततमेतदेवास्य तदंशत्वमिति भावः । नन्वेतच्छ्रुतिविरुद्धं पादोऽस्य विश्वा भूतानि त्रिपादस्यामृतं दिवीत्यस्मिन्मन्त्रवर्णेऽनन्तासन- श्वेतद्वीपवैकुण्ठेषु घुशब्दवाच्येष्ववस्थितरूपत्रयवद्धृतशब्दवाच्यानां जीवानामपि परमपुरुषपादत्वाभिधानादित्याशङ्कय विशेषचति- 4 बलेन पादशब्दस्यानेकार्थत्वकल्पनं न्याय्यमित्याशयवानाह ॥ न त्विति । पुंपादवत्पुरुषस्यामृतपादत्रयमिव । कुतः पूर्णाः । नारा- यणं प्रादुर्भावरूपम् । जीवांशेभ्यः परं विलक्षणम् । जगाद । अधिदैवादिस्वरूपनिर्णयाय पादोऽयमारब्ध इत्युक्तम् । तत्र कीदृशोऽत्र निर्णयो जात इत्यतस्तं बुद्धयारोहाय पिण्डीकृत्याह ॥ अक्षय इति । देहादिक्षयरहित एव प्रलये स्थितः । अनेनासम्भवस्तु सतोऽनुपपत्तेः । नात्मा श्रुतेनित्यत्वाच्च ताभ्य इत्यधिकरणतात्पर्यमुक्तं भवति । लक्ष्म्यावास इति। देव्या अपि प्रल- येऽवस्थानोक्त्या वियत्प ( देनोप ) दोपलक्षितायास्तस्या न जीववज्जननमिति । वियदादिपदोपादानेन तदभिमानित्वदशायामेव ·ब्रह्मादीनां देहाधुत्पत्तिर्न मुक्ताविति सूचितम् । तत्सूचयति ॥ मुक्तैरिति । तथाऽपि सृष्टिप्रलयक्रमसमर्थनेन सूचितं तारतम्यं तु तत्रापि नापैतीत्याशयेनोक्त तारतम्यगैरिति । विपर्ययेण तु क्रमोऽत इति सृष्टिक्रमविपर्ययेण प्रलये क्रमोऽभिहितः । तत्र का सृष्टौ क्रम * इत्यतस्तं दर्शयन्वियदधिकरणतात्पर्यमाह ॥प्रकृतिरिति तदभिमानिनी लक्ष्मीश्चैवमित्यर्थः। ततस्तदनन्तरम् । प्राणनामा सङ्कर्षणात् । देव्यौ सरस्वतीभारत्यौ । प्रकृतिमानिनी प्रकृतिमानिन्यौ । सुपा सुलुक् पूर्वसवर्णेति पूर्वसवर्णः। ततः प्रकृतिपुरुषाभ्याम् । ब्रह्मणो * महत्तत्त्वरूपत्वात् । ततोऽहङ्कारात् । तत एवेन्द्रस्कन्दाभ्याम् । अन्ये तत्त्वाभिमानिनः । अत्रोपलक्षितानामप्यधिकाशङ्कानिरासाय तथा प्राण इत्यादिना निर्णयः करिष्यत इत्यदोषः । सृष्टिभलययोः क्रमविपर्ययसमर्थनस्य तात्पर्यमाह ॥ तत्रेति। समस्तशस्सम- स्तेषु । तेजोऽतः। तदभिध्यानादित्यादेस्तात्पर्यमाह ॥ तेभ्यश्चेति । श्रेयानिति वर्तते । समस्तश इति पञ्चम्यन्तमत्र वा सम्बध्यते। सर्वस्य जन्मलयौ परमेश्वरायत्तावित्युक्तम् । परात्तु तच्छुतेरित्यादिना प्रवृत्तिश्च । तत्तात्पर्यमाह ॥ तदधीना इति । इमे जन्माया मोक्षान्ता भावाः । एतेषामिति वक्ष्यमाणमत्रापि सम्बध्यते । द्वन्द्वैकवद्भावेऽपि नपुंसकत्वाभाव छान्दसः। युवोरनाका. विति यथा । मुक्तौ जन्माभावेऽपि स्थित्यादौ भगवदधीनत्वमस्त्येवेत्याह । तदधीनत्वमिति । एतेषां ब्रह्मादीनाम् । परमप्रमे- यमाह ॥ स एवेति । उपसंहरति ॥ इतीति ॥ २-३-१८ ॥ इति श्रीमत्पूर्णप्रमतिभगवत्पादसुकृतेरनुव्याख्यानस्य मगुणजय- तीर्थाख्ययतिना ॥ कृतायां टीकायां विषमपदवाक्यार्थविकृती द्वितीयेऽध्यायेऽस्मिन्गगनचरणः पर्यवसितः ॥ २-३ ॥ छ ॥ छ । टि०--॥ ॐ आभास एव च ॐ ॥॥ अनैकान्तिकत्वमिति । अक्ष्याघभिमानिष्वपभ्रष्टेष्विति शेषः । उक्तमेवोक्तप्रायमेवेत्यर्थः परस्यांशाः सर्वेऽप्यंशाभासा इत्युक्त्या प्राप्तां मत्स्यादीनामप्यंशाभासत्वभ्रान्ति परिहरति ॥ सर्वेऽपि जीवा इति । अमृतपादत्रयमिवेत्युक्त्या पुंपा- दवदिति प्रथमान्ताद्वतिर्नियामक तूक्तमेवात्राप्यनुसन्धेयमित्युक्तं भवति । कुत इत्यतः परमित्यत आहेति पूर्णा इत्यतःपरमितीति च शेषः । मत्स्या- धावताराणां जीवापेक्षया बैलक्षण्यप्रतिपादकश्रुत्याभिप्रायकयनरूपस्य स्ववाक्यस्य श्रुतिविसंवादप्रसक्त्या यथाश्रुतार्थत्वासम्भवाच्छृश्यनुसारेण भाष्यम

·सुटि०
॥५२॥
अ०१८
प्यवताराणां जीववैलक्षण्यपरतया व्याचष्टे ॥ नारायणमित्यादिना ॥ उक्तामिति । एतत्पादारम्भसमर्थनावसर इति शेषः । स्वरूपेणाक्षयत्वस्य
सर्वचेतनसाधारणत्वादेहादीत्युक्तम् ॥ अनेनेति । यद्यप्यत्र नात्मा श्रुतेरिस्येतदेवोदाहरणीयं तत्रैव देहाक्षयत्वसमर्थनात्तथाऽप्यसम्भवसूत्रस्य स्वात-
व्येण हेतुना परमात्मनो देहानुत्पत्तिकथनद्वारा तल्लयाभावोपपादकत्वमप्यस्तीस्यभिप्रेस्य तदप्युदाहृतमिति द्रष्टव्यम् । यद्वा लये स्थित इत्यसम्भवसूत्र-
साध्य देहादिक्षयरहित इति नात्मा श्रुतेरिति सूत्रसाध्यमित्यनेन प्रकारेण देहादिक्षयरहितस्यैव लयेऽवस्थितत्वरूपविशिष्टमधिकरणद्रपसाध्यमित्यभि- * शे० ०
प्रायेण सूत्रद्वयोपादानमित्यवधेयम् ।। जीववज्जननायिति । सूचितमिति शेषः ॥ वियदादिपदोपादानेति । सौत्रवियदादिपदैर्यब्रह्मादीनामुपा- वि० ०
दानं तेनेत्यर्थः ॥ सृष्टिलयक्रमसमर्थनेनेति । विपर्ययेण तु क्रमोऽत उपपद्यते च। अन्तरा विज्ञानमनसी क्रमणेत्यादिना सृष्टिलययोर्यः क्रमोऽनुरू-
पप्रतिरूपलक्षणस्तस्य समर्थनेनेत्यर्थः ॥ लक्ष्मीश्चैवमिति । विशेषावाप्तिमात्रेणोत्पात्तिमती प्रोक्तेत्येवमित्यर्थः । मूले वासुदेवत इत्युक्तत्वात्तत इत्य-
स्यानर्थक्यमाशङ्कयाह ॥ ततस्तदनन्तरंमिति । सूत्रारमाप्राणनामा चास्यां वासुदेवत एव जात इत्यन्यथाप्रतीतिनिरासायाह ॥ सङ्कर्षणादिति
॥ पूर्वसवर्ण इति । प्रथमाद्विवचनस्यौकारस्य पूर्वेण प्रकृतिमानिनी इति इकारेण सवर्णे ईकारे जातेऽकः सवर्णे दीर्घ इति सवर्णदीर्घतायां सत्या
प्रकृतिमानिनी इति प्रथमाद्विवचननिष्पत्तिरिति भावः । नन्येवं सर्वेषां तत्त्वाभिमानिनामत्रैवोत्पत्तिनिर्णयादिन्द्रियरूपतत्त्वाभिमान्युत्पत्तिनिर्णयस्या-
प्यत्रैव सिद्धत्वात्तत्प्रतिपादकानां तथा प्राणा इत्यायधिकरणानामानर्थक्यं स्वादित्यत आह ॥ अत्रेति। अभ्याधिकाशङ्कानिरासायोति । आगम-
गृहीतव्याप्स्यादिमत्त्वेनासिद्धयादिशङ्काविषयस्वशून्यतया प्रबलयुक्त्यनुगृहीतत्वेन स्पष्टार्थत्वादिना निरवकाशतया च प्रथलस्यादनादिवश्रुत्पवष्टम्भे-
नानादित्वमेव प्रमाणमित्याधिकाशङ्कानिरासायत्ययः । क्रमविपर्ययसमर्थनस्येत्यस्यानुरूपक्रमतद्विपर्ययसमर्थनस्येत्यर्थः । समस्तश इत्यस्य पञ्चम्यन्त.
स्खे सप्तम्यन्तेन तत्रेत्यनेन सामानाधिकरण्येनान्वयायोगात्सप्तम्यन्ततया व्याख्याति ॥ समस्तेविति । बाहुल्यार्थाच्छस्कारकादन्यतरस्यामित्यर्थ-
ग्रहणात्पर्यायेभ्यो विशेषेभ्यश्च भवतीत्यर्थाश्रयणारिश इत्यादाविव बहुशब्दपर्यायसमस्तशब्दात्सप्तमीकारकाच्छस्प्रत्ययः । ततश्च तेषु समस्तेष्विति
योजना सूचिता भवति ॥ तेजोऽतस्तदभिध्यानादेरिति । आये स्वातन्त्र्येण तेजआदिस्रष्टुत्वस्य द्वितीये च स्वातन्त्र्येण तत्संहर्तृत्वस्य च समर्थ-
॥५॥

·नेन सर्वेभ्यो देवेभ्य उत्तमतायाः समर्थितत्वादिति भावः ॥ सम्बध्यत इति । अन्यथा सर्वोत्तमत्वाभावादिति भावः । सप्तम्यन्ततया व्याख्यातस्य तस्य पञ्चम्यन्तेन तेभ्य इत्यनेन सामानाधिकरण्येनान्वयः कथमित्यत उक्तं पञ्चम्यन्तमिति ॥ उक्तमिति । तेजोऽतस्तदभिध्यानादित्यादिनेति शेषः ॥ प्रवृत्तिश्योति । परमेश्वरायत्तेत्युक्तमिति सम्बन्धः ॥ इमे जन्माचा इति । अनेन मोक्षश्चेत्यनन्तरमितिशब्दोध्याहार्यः । ततश्चेतीम इत्यन्वय इति मूलयोजना सूचिता भवति । ननु जन्मस्थितिलयाज्ञाननियतिज्ञानसंसृतिरिति नेतरेतरयोगद्वन्द्वः । तथा सति बहुवचनप्रसक्त्यैकवचनानुपपत्तेः । नापि समाहारद्वन्द्वः । तथा सति स नपुंसकमिति तस्य नपुंसकत्वविधानेन नपुंसकलिङ्गप्रसक्त्या संसृतिरिति स्त्रीलिङ्गानुपपत्तिप्रसङ्गादित्यत आह ॥ इन्द्रकवद्भावेऽपीति । अत्रैवानुरूपं दृष्टान्तमाह ॥ युबोरनाकाविति यथेति। युबोरित्यत्र यथा द्वन्द्वैकवद्भावेऽपि नपुंसकत्वाभावश्छान्दसस्त- थाऽत्रापत्यिर्थः । अयमर्थः । युवोरिति नेतरेतरद्वन्द्व आश्रयितुं शक्यस्तथा सति द्विवचने यणादेशे च सति द्वयोर्वकारयोः प्रश्लिष्टतयोच्चारण-* सङ्गात् । न च लोपो व्योवलीति पूर्ववकारलोपान्न तत्प्रसङ्ग इति वाच्यम् । अचः परस्मिन्पूर्वविधाविति यणः स्थानिवद्भावेन बलोपाप्राप्त्या वकार- द्वयोच्चारणप्रसङ्गस्यावर्जनीयत्वात् । समाहारद्वन्द्वश्चेत्स नपुंसकामिति नपुंसकत्वे सति गुणवृद्धितृज्यद्भावेभ्यो नुम् पूर्वविप्रतिषेधेनेति वचनात् घेर्डि- तीति गुणं बाधित्वा नुमि सति युवन इति निर्देशप्रसङ्गात् । ततश्च युवोरिति पुलिशैकवचनानुपपत्तिरिति शङ्का द्वन्द्वैकवद्भावेऽपि नपुंसकत्वाभा- वस्य छान्दसत्वेन यथा परैः समाधीयते तथेति ॥ परमप्रमेयमिति । अधिदैवादिविषयवाक्यानां परस्परविरोधपरिहारस्य न प्रामाण्यनिश्चयार्थत्वम् । तथा सत्यस्य तर्कशास्त्रत्वप्रसङ्गेन मीमांसात्वव्याघातापातात् । किन्त्वविदैवादिवस्तुस्वरूपावधारणद्वारा ब्रह्मणो जगत्कारणवनिश्चयार्थत्वमेवेति तदेव मुख्यं प्रमेयं न तु प्रामाण्यमिति भावेन प्रमेयं परमतया विशेषितमित्यशेषमतिमङ्गलम् ॥ २-३-१८॥ ॥यद्वियाधीशगुरोः शुश्रूषाज्या न रोचते तस्मात् ॥ अस्वेषा भक्तियुक्ता श्रीविद्याधीशपादयोः सेवा ॥ ॥ इति श्रीमत्पदवाक्यप्रमाणविदामग्रेसराणां श्रीमत्सकलविद्वच्चक्रचुडामणीनां श्रीम- द्विद्याधीशपूज्यपादानां निजशिष्यस्य केशवस्य कृतौ श्रीमद्गुरुराजोपदिष्टमार्गानुवार्तन्यां श्रीमन्न्यायसुधाविषमपदवाक्यार्थावतौ शेषवाक्यार्थचन्द्रि- कायां द्वितीयाध्यायत्त्य तृतीयः पादः ॥२-३ ॥ छ ॥ छ ।

·CO
॥ इति श्रीमन्न्यायसुधा शेषवाक्यार्थचन्द्रिकाटिप्पणीसमेता समाप्ता ॥
॥ द्वितीयाध्यायस्य तृतीयः पादः॥

·॥अथ श्रीमन्न्यायसुधा शेषवाक्यार्थचन्द्रिकाटिप्पणीसमेता प्रारभ्यते॥
॥ द्वितीयाध्यायस्य चतुर्थः पादः॥
MERICA
COM

·श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्याः । HARYA (श्रीमन्मध्वाचार्याः) NA lok- ·॥ श्रीगुरुभ्यो नमः ॥ हरिः ॐ ॥ म०-श्रुत्यर्थः श्रुतियुक्तिभ्यां विरुद्ध इव दृश्यते ॥ यत्र तनिर्णयं देवः सुविशिष्टोपपत्तिभिः ॥ करोयनेन पाइन तत्र स्पष्टार्थवच्छ्रुतिः ॥ विशेषश्रुतिवैरूप्यं माहात्म्यं व्यक्तसद्गुणः ॥ दृष्टा युक्तिः समानत्वं कशक्तिविमिनिता ॥ युक्तयः पूर्वपक्षेषु सुनिर्णीतास्तु तादृशाः ॥ युक्तयो निर्णयस्यैव स्वयं भगवतोदिताः ॥ ॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीमह्म-* सूत्रानुव्याख्याने द्वितीयाध्यायस्य चतुर्थः पादः ।। २-४॥ छ । छ। सु०-यद्यपि चतुर्थपादेऽपि श्रुतिवचनानां परस्परविरोध एव परिहियते । तथाऽप्यध्यात्मविषयत्वेन भेदसिद्धिरिति मागेय सूचितम् । प्रकारान्तरेण पादभेदं दर्शयितुमाह ॥ श्रुत्यर्थ इति । यद्यपि श्रुतिरित्येवोक्तेऽपि सिद्धयत्यर्थ इति । वाक्यानामर्थतारैव विरोधस्थितेः । तथाऽप्यर्थनिर्णयायैव पादारम्भो न प्रामाण्यनिर्णयायातो न मीमांसात्वहानिरिति दर्शयितुमर्थ इत्युक्तम् । यद्यपि । युक्तयः पूर्वपादेपि सन्ति तथाऽप्यागमगृहीतव्याप्त्यादिमत्त्वेनात्र प्रवला इति विशेषः । पारमार्थिक विरोधे निर्णयो दुष्कर इत्यत इवेत्युक्तम् । यत्र प्राणादिविषये । श्रुत्यर्थो जन्मादिर्युक्त्युपसर्जनाभिः श्रुतिभिर्विरुद्ध इव दृश्यते । तन्निर्णयमिति योजना । युक्ति- सहितश्रुतिभिः पूर्वपक्षिते कथं श्रुतिमात्रेण तद्विपरीतार्थनिर्णय इत्यत उक्त सुविशिष्टति । अनेन बुद्धिसन्निहितेन । तथा प्राणा इत्यादीनां सूत्राणां भाष्य एवार्थो विस्पष्ट इत्यतः पूर्वोत्तरप(क्षीययु)क्षयुक्तीः सङ्ग्रह्याह ॥ तत्रेति । तत्र चतुर्थपाद । तादृशास्त- च्छब्दवाच्याः । निर्णयस्य सिद्धान्तस्य । तादृशाश्चेत्कथं निर्णयं कुर्युरित्यत उक्तं सुनिर्णीतास्त्विति । तादृशार्था इति शेषः । कुत एतदित्यत उक्तं स्वयमिति । स्वयमेवेति सम्बन्धः ॥ ॥ इति श्रीमत्पूर्णप्रमतिभगवत्पादसुकृतेरनुव्याख्यानस्य प्रगुणजयतीथाख्य- यतिना ॥ कृतायां टीकायां विषमपदवाक्यार्थविस्तौ द्वितीयेऽध्यायेऽस्मिंश्चरमचरणः पर्यवसितः ॥ २-४ ॥ इति श्रीमन्न्याय- सुधायां द्वितीयाध्यायस्य चतुर्थः पादः सम्पूर्णः ॥ समाप्तोऽयमध्यायः ॥ २॥ छ ॥ छ ।

·सुटि० शे०० द्वि० ० न टि०- ननु श्रुत्यर्थः श्रुतियुक्तिभ्यामित्यादिभाप्यमनर्थकम् । न च श्रुतिविरोधपरिहारकरवेऽस्य पादश्य तृतीयपादाझेदो न स्यात्तत्रापि श्रुतीनां परस्परविरोधस्यापाकरणादिति पादभेदानुपपत्तिशङ्कापरिहारार्थ पादभेदकथनार्थरवान्नानश्क्यामिति वाच्यम् । अथाशेषसमाम्नायविरोधापा- कृर्ति प्रभुः । करिष्यन्नधिदेवाधिभूतजीवपरात्मनामित्यादिना पूर्वपाद एव पादद्वये श्रुतीनां परस्परविरोधस्यैव परिहारेऽपि तृतीयेऽध्यात्मेतरविषयश्रुति- * विरोधस्यात्र चाध्यात्मविषयश्रुतिविरोधस्य परिहारात्पादभेदस्य समर्थितत्वादित्यतः सत्येव तस्मिन्प्रकारे प्रकारान्तरेण पादभेदसमर्थनार्थत्वान्नानर्थ- क्यमिति भावेन प्रकारान्तरेण पादभेदाभिधायकतयैतद्भाप्य योजयितुं पादभेदानुपपत्तिशङ्कोस्थापनपूर्वकं प्रागुक्तं परिहार तावस्मारयति ॥ यद्यपी- त्यादिना ॥ युक्तय इति । वियदनुत्पत्तिमद्विभुवादित्याद्या इत्यर्थः । अत्र टीकायां प्रबला इति विशेष इत्येव पाठः। मूलकोशेषु दर्शनात् ।। विस्पष्टइ- त्यत इति । विस्पष्ट इत्यतः परमतो न तत्र वक्तव्यमत्ति परमाख्यविद्याव्याख्या करोमीति च प्रतिज्ञातमिति शेषः। इत्यत इत्यस्य तदुभयसिद्ध्यर्थमि- त्यर्थः । तादृशार्थी इति विशेष इत्येव पाठः । सुनिणीतार्था इत्यर्थः । अतो हतोर्युक्तं तासां निर्णयकारिवामित्याशयः । एतसिद्धान्तयुक्तीनां सुनिर्णीतार्थत्वमित्यर्थः । निर्णयस्यैवेत्येवशब्दस्य वैय्यर्थेन यथाश्रुतान्वयासम्भवाद्भिन्नक्रमतामाह ॥ स्वयमेवति सम्बन्ध इति । ततश्च स्वयमेव भगवता न तु परोपदेशमपेक्ष्य येन स्वतः सर्वज्ञत्वं न स्यादिति सूत्रकारस्य स्वतः सार्बश्यरूपविशेषसूचनद्वारा तदुपन्यस्तयुक्तीनां प्रान्त्यादिमूल. त्वाभावसूचनार्थत्वान्नैवशब्दवैयमित्याशय इस्यशेषमतिमङ्गलम् ॥ ॥ सर्वाभीष्टप्रदं रामं सर्वानिष्टनिवारकम् ॥ जानकीजानिमनिशं वन्दे सगु- रुवन्दितम् ॥ विद्वन्मत्तेभकुम्भाद्रिविपाटनविचक्षणः ।। विद्याधीशनृसिंहो मे गुरुर्नित्यं भवेन्मुद्दे ॥ यद्विद्याधीशगुरोः शुश्रूषाऽन्या न रोचते तस्मात् ॥ अस्त्वेषा भक्तियुक्ता श्रीविद्याधीशपादयोः सेवा ॥ ॥ इति श्रीमत्पदवाक्यप्रमाणविदामग्रेसराणां श्रीमत्सकलविद्वच्चक्रचूडामणीनां श्रीमद्विद्याधी- शतीर्थपूज्यपादानां निजशिष्यस्य केशवस्य कृतौ श्रीमद्गुरुराजोपदिष्टमार्गानुवर्तिन्यां श्रीमन्न्यायसुधायां विषमपदवाक्यार्थविवृतौ शेषवाक्यार्थचन्द्रि- कायां द्वितीयाध्यायस्य चतुर्थः पादः ॥२-४ ॥ समाप्तोऽयमध्यायः ॥ २ ॥ श्रीकृष्णार्पणमस्तु ॥ छ ॥ छ । R -

·ԳՇ
ՎԵՆ ԵՒ
Աերոբի-Էբն-ն։

·saina
+
।
16287
॥ इति श्रीमन्न्यायसुधा शेषवाक्यार्थचन्द्रिकाटिप्पणीसमेता समाप्ता ॥
॥ द्वितीयाध्यायस्य चतुर्थः पादः॥
.
.

·No text on this page.