·PRLI ICL
The kya Bhwitut dels with the kanel of
Blumtichrijartin, son of Dullantı It is a charmug
and benutiful style and sell prore of great u c to stulents
The name of the nuthor is mentionel na Hrishinicharya in
one of the minuscripts of this work while in two other ma.
nu cripts, as hrem Km, ind nothing pirticular is known
about him
The edition is based on the followin: threc pulm leaf
manu-cripts in Jalny alını chincters, about 1 century old
1 (F) Belonging to Vir Teryan Bhattathuci,
Islappilli
1 () Do Vr Aryan'ın Namburi,
Padmart Vinn) itinttu Imm
ukam
3 (1) Do Vli Rujar 1j? Varma Rajt of
ciahkuinkui
Trivandrum,
22-2-1101
T GANAPATI ASTRI

·निवेदना।
भरतचरित नामेढ दुप्पन्तमूनोर्भरतचक्रवर्तिन कथामाश्रित्य प्रवृत्त
ररितोदारसरसपद्यात्मक क्मिप्यपूर्व काय सुत्पित्सूनामत्यन्तमुपकारकम् ।
अस्य कवि तृप्णाचार्य इत्यादर्गे लिखितमस्ति । किन्त्वसी कदा कस्मिन्
देशे स्थित इति न जात ।
एतत्सशोधनाधारभूता प्रन्यास्तापदेते-
१ इइप्पटिळ नारायणन् भद्दतिरिसम्बधी क सज |
२ वैक पटिनारे मनयताई नारायणन् नम्बूरिसकाशादानीत ख सज्ञ ।
३ वटककूर राजस्वामिको ग सज्ञ ।
अनन्तगयनम्,
२२-२-११०१
त. गणपतिशास्त्री.

·TO
HER HIGHNESS
SRI PADMANABHA SEVINI
VANCHI DHARMA VARDHANI
RAJARAJESVARI
SETU LAKSHMI BHAI
MAHARANI REGENT
DEDICATE
BY GRACIQUE PERMISSION
TIIS EDITION (F
BHALATACHARITA
A CHARIC POENI
Oy
h RISHNACHARYA

·॥श्रीः॥
श्रीकृष्णकविप्रणीतं
भरतचरितम् ।
प्रथमः सर्गः।
स्वस्तिप्रसूरस्तु रसोत्तराणां
छायां मनोज्ञामुपसेदुपीणाम् ।
सचारिणीनां महितानभाजा
गयां नियन्त्री परदेवता नः ॥ ४॥
आदेशिको पद्यपथोद्यताना
रत्नाकरौ सूक्तिमहामणीनाम् ।
सन्मार्गसन्दर्शनपुप्पयन्ती
बन्दे कवीनां प्रथमौ मुनीन्द्री ॥ २ ॥
अस्पृष्टदोषा नलिनीय हृष्टा
हारापलीव प्रथिता गुणौधैः ।
प्रियाइपालीव पिमर्दहया
न कालिदासादपरस्य वाणी ॥ ३ ॥

·॥श्रीः॥ श्रीकृष्णकविप्रणीतं भरतचरितम् । प्रथमः सर्गः। स्वस्तिप्रसूरस्तु रसोत्तराणां छायां मनोज्ञामुपसेदुषीणाम् । सश्चारिणीना महिताङ्गभाजा गवा नियन्त्री परदेवता नः ॥ १॥ आदेशिकौ पद्यपथोधताना रत्नाकरौ सूक्तिमहामणीनाम् । सन्मार्गसन्दर्शनपुप्पवन्तो वन्दे कवीनां प्रथमौ मुनीन्द्रौ ॥ २ ॥ अस्पृष्टदोषा नलिनीव हृष्टा हारावलीव प्रथिता गुणौधैः । प्रियाङ्कपालीव विमर्दहृद्या न कालिदासादपरस्य वाणी ॥ ३॥ 'स्वस्तिप्रसू स्वस्तिनननी । रसोचराणा रस शृङ्गारादि क्षीरादिक च तत्प्रधानानाम् । छाया बन्धशोभा देहसान्निवेशशोभा च । सञ्चारिणीना शिष्यादावुपदेशादिना सक्रमणम्वभावाना समन्ततो गतिम- तीना च । महितागभाजा पूजितैरझै क्लादिम्पैर्मुखादिरूपैश्च युक्तानाम् । गवा वाचा काव्यादिरूपाणा धेनूना च । नियन्त्री अधिष्ठात्री पालयित्री च । परदेवता सरस्वती श्रीकृष्णश्च । GPr 991000361110 B ·भरतचरिते जलाशयस्यान्तरगाढमार्ग- मलब्धबन्धं गिरि चौर्यवृत्त्या । लोकेवलं कान्तमपूर्वसेतुं बबन्ध का सह कुन्तलेशः ॥ ४ ॥ प्रदेशवृत्त्यापि महान्तमर्थ प्रदर्शयन्ती रसमाददाना । सा भारवेः सत्पथदीपिकेय रम्या कृतिः कैरिव नोपजीव्या ॥५॥ बृहत्कथाकारसुबन्धुबाणाः केषामिवाश्रर्यपदं न ते स्युः । यतः प्रसिद्धैरपि गद्यबन्धः श्लोकाननेकान् भुवने वितेनुः ॥ ६ ॥ प्रसादहृद्या हृदये गभीरा वक्रोक्तिशैलीशबला रसाः । श्रुत्यापि पुंसा हृदयं हरन्ती कस्यापि वाणी वनिता च वश्या ॥ ७ ॥ का सा कृतिः कस्य रसं प्रसूते नोचेदपूर्वार्थरसानुकूला। नालडूक्रियामानपरा फलाय भूयात् कवीनां च मृगीदृशां च ।।८।। निर्मध्यमानः सुमनोभिरेव निष्टवृतपीयूपरसो गभीरः। १. 'माया' ग पाट- ·प्रथमः सर्गः । सुव्यजितार्थः सुभगावगाहो गवां निधिः केन निवेशनीयः ॥ ९॥ यतो न गृह्णन्ति सतोऽपि दोषा- नतो दुराराध्यतमा हि सन्तः । काम खलाश्वेदनुरजनीया- स्ते दोपलोलाः सुलभाश्च दोषाः ॥१०॥ सचेतसः सन्ति विमत्सराश्चेद गुणाश्च काव्ये यदि नाम सन्ति । मिथो मिलन्त्येव न याचनीया ने चेद् द्वये कः कथमर्थनीयः ॥ ११ ॥ आसीदनल्पोपलहेमशिल्पा पुरी प्रतिष्ठानमिति प्रसिद्धा । स्वाहिनीनीरगृहीतपार्धा या रत्नभूपेव भुवो बभासे ॥ १२ ॥ चिरानुभूतं सुरलोकसख्यं सम्भावयन्ती सुरनिम्नगायाः। रराज या पार्श्वनिविष्टपार्था मुवं गतेवामरराजधानी ॥ १३ ॥ स्तम्भोपमानां मणिगोपुराणां तुङ्गेषु शृङ्गेपु निवेशितस्य। आकाशधाम्नो मणिभिचिकेव प्राकारमाला विरराज यत्र ॥१५॥ १. 'पान् दुःखानुरोध्यास्तत एव म', २. 'नो' ग. पाठः. , ·५ भरत चरिते आक्रप्टकामेव विभूतिमन्या हीपान्तरस्थामपि सारभृताम् । चके स्वयं या भृशमुन्नताभि- रुग्रीविका सौधपरम्पराभिः ॥ १५ ॥ यत्सालमालम्वितुमम्बुवाहा- स्तुगानमारोढुमशक्नुवन्तः । निम्ने पतित्वा परिखाम्बुपूरे ममज्जुरम्बुग्रहणेच्छयेव ॥ १६ ॥ तुङ्गानि यस्यो मणिगोपुराणि विष्वक्कृतद्वारपरम्पराणि । महेन्द्रवज्रक्षतजातरन्ध्र- शैलेन्द्रशङ्कामदिशञ्जनानाम् ॥ १७ ॥ नितम्बविम्बादिव रत्नसालाद् गङ्गाम्बुवासो गलित पुरस्तात् । दधार या रत्नकरप्रसारैः श्लथत्तरङ्गाश्चलनीविबन्धम् ॥ १८ ॥ विकस्वरा वज्रकरैरसङ्ख्यैः सौधेपु सौधेषु सुधाभिरामा । नोत्तुङ्गभावान्नपर श्रियापि या लवयामास पुरी सुराणाम् ।। १९ ।। लक्ष्मीगृहीत्या जलधेः सरत्नाः पौराङ्गनाव्याजवतीरसङ्ख्याः । १. 'त्या' स. पाठ. २. 'स', ३ 'व' क. पाठ, ·२ प्रथम सर्ग । यस्यां हरेभीत इवाविवेश मन्थाचलः सौधगणच्छलेन ॥ २० ॥ प्रासादवातायन(सल्लि ? जालिकाभि- ज्योत्स्नो गृहीत्वेव कृतानि धात्रा । यस्या कलङ्केन विना विरेजु- वक्रेन्दुबिम्बानि पुराङ्गनानाम् ॥ २१ ॥ वक्रश्रियं वीक्ष्य पुराङ्गनानां निशासु मन्दाक्षभरादिवेन्दुः। विवेश यस्यां प्रतिमाच्छलेन तिरोबुभूधर्मणिधामभित्तीः ॥ २२ ॥ कर्णाञ्चलारित्रविधूतपार्श्व- नागेन्द्रपोतैरतुलैरुपेता। सवेगवाहोर्मिविमुक्तफेना नदीव यस्यां विशिखा विरेजे ॥ २३ ॥ उपेव यान्तर्गतचित्रलेखा वेश्येव सत्यानृतसञ्चितार्था । शैलस्थलीवोद्धतवाहिनीका नागास्तृता भोगवतीव रेजे ॥ २४ ॥ तूणीव पूर्ण विशिखावलीभि- गनेव विख्यातवसुप्रसूतिः। लङ्केव सालापविलम्बितां या रत्नमालेव महापणाढ्यो ।॥ २५ ॥ 'स्ना', २ 'तिम्' क. पाठ. ३. 'च' क. ख. पाठ.

·भरतचरिते
पद्माननावर्जितराजहंसाः
घुप्पेपु लोलभेमरैः परीताः।
यस्यां विरेजुर्मणिहमक्लप्ताः
शुद्धान्तनार्यों गृहदीधिकाश्च ॥ २६ ॥
सौधस्थिताभिः पुरसुन्दरीभि-
नम्रीकृता निष्कुटचूतशासा ।
रराज यस्यां सशिलीमुखालिः
सज्जीकृतेव स्मरचापयष्टिः ॥ २७ ॥
यत्रेन्दुकान्तोपलभित्तिभाभि-
राविष्कृतानामभिसारिकाणाम् ।
स्थूलेन्द्रनीलोपलतोरणानां
छाया बभूवावरणं रजन्याम् ॥ २८ ॥
हरिन्मणिश्यामतृणोलपाढयैः
सौवर्णभाण्डोज्ज्वलरश्मिकीर्णः ।
तुडैहैर्विश्रमितुं ददौ वा
या मन्दुरामतुरङ्गमाणाम् ॥ २९ ॥
सन्नायकोत्कृष्टगुणा महार्था
लोत्तमालकृतिरस्तदोषा।
विशुद्धवर्णाश्रमगुम्फिता या
हारावली काव्यक(थाला)भिरामा ॥ ३० ॥
तस्यां नगयाँ निजपादपातैः
सम्भावयन् भूमिभृतां शिरासि ।
आसीत् निलोक्यामिव तिग्मधामा
दुप्पन्तनामा नरपालमौलिः ॥ ३१ ॥

·प्रथमः सर्ग.। भुजङ्गभीमेन मुजेन यस्य चिरं धृता वरिपुं भीषणेन । धनुर्गुणाकर्पणरञ्जितश्री- मही समुद्राभरणागुल व ॥ ३२ ॥ भूपारिजातं प्रथमं विजित्य स्थानं तदीयं पुनराददानः । आपूरयन्नधिजनस्य वाञ्छां भूपारिजातत्वमयात् स्वयं यः ॥ ३३ ॥ प्रारम्भणात् प्राक् प्रणतेगतेवा धनुः शरो वा स्वयमेव यस्य । आर्चायक चक्रतुराजिरङ्गे प्रणामभाजामपि वेगभाजाम् ॥ ३४ ॥ यस्य धियं वीक्ष्य पुरन्दरोऽपि लघीयसी मत्पदवीति तप्तः । अक्षणां सहस्रादपि कालवर्ष- व्याजेन बाप्पाम्बु मुमोच भूमौ ॥ ३५ ॥ धोऽपि मोक्षप्रवणस्य साक्षा- दों यशःसञ्चयमुन्चिचीपोः । कामः प्रजोत्पत्तिपरस्य चेति यस्यानुनिप्पत्तिरभूत् त्रिवर्गः ।। ३६ ॥ अन्तर्हितं कारणमङ्गवृद्धे- राप्तैः कृतं सुश्रुतशास्त्रशौण्डैः । १. 'धुरन्धरेण', २. 'हा' र ख. पाठ . ३. 'सेण स का', १. ॥ अष्टा ग पाठ.. ४ :

·भरतचरित स्फीताङ्गवर्गोऽपि विपाकरम्यं दधार यो मन्त्रमयं कपायम् ।। ३७ ॥ अष्टापदैयों गिरिशृङकल्पै- दीनाम्बुसिक्तैर्जयकुञ्जरैश्च । . आपूरयामास नितान्तमाशा. श्चक्रेऽर्थिनां वाथै वसुन्धरायाः ।। ३८ ॥ पातालमाप्तो भुवि पूरिताशः कल्पद्रुमाणां पदवीमतीतः । निरन्तरं शोरिपदावलम्बी यः स्वो यशोराशिरिवावभासे ॥ ३९ ॥ अस्पृष्टशस्त्रेण जिता बलौघा न केवलं येन पुरन्दरोऽपि । यदायुधानां शतकोटिमक वलं विजेतुं स मुमोच भूयः ॥ ४० ॥ यस्मिन् महीं शासति सागरेपु भङ्गो विषादः शिखिमण्डलेषु । आर्तिप्रवेशो धनुषां गुणेषु यात्रासु दृष्योद्धरणं बभूव ॥ ११ ॥ वेव मन्त्रप्रसरो बभूव वृत्तं यजुःप्वव निवृत्तमासीत् । उपद्रवः साममुनापरत्र यत्र क्षितित्राणपरे वभूव ॥ ४२ ॥ १. गज', २. 'म' फ. म. पाट:. - ·प्रथमः सर्गः। यो वारिराशिप्रशमैकहेतु- यों वा सहेतिः परतापहेतुः। यो वाशु काष्ठार्जितभूरिभूति- रकृष्णवत्र्मेति मृपा स्तुतोऽभूत् ॥ ४३ ॥ रत्नाकरः सत्त्वविशेषशाली सहस्रभोगो वसुधां दधानः । वित्तेश्वरः पुण्यजनानुयायी पद्मोद्भवो यश्चतुराननोऽभूत् ॥ १४ ॥ दुर्गानपेक्षोऽपि शिवानुयातः कीर्तिं दधानोऽप्यजलाधिवासः । विशुद्धवृत्तोऽपि च कृष्णकर्मा यः स्थूललक्षोऽपि च सूक्ष्मवेधी ॥४५॥ निसर्गसारस्य निधानभूमिः स्फुरद्गुणग्रामसुखोपसेव्यः । अलङ्कृतश्लोकनिममलोको यः काव्यबन्धश्रियमन्वगच्छत् ॥ ४६॥ सचापलूणिः स कदाचिदाज्ञा जिज्ञासमानो नगरे नरेन्द्रः । चचारे रात्रौ भुवनैकवीरः श्रिया वपुष्मानिव पुष्पकेतुः ॥ ४७ ।। ततः स राजा सुरनिम्नगायां शुश्राव कोलाहल(मामा)बुंपूरम् । १. कि.-ख. पाठ . २ 'ल' ख. पाठः, ३ 'शरीराव शरीजन्मा।' गपाठ. ५. 'धुघोपम्' क. ग, पाठ .

·भरतचरित न चक्षमे तं हिग्देन्द्रशब्द- मुद्दप्तमुच्चैरिव केसरीन्द्रः ॥ ४८ ॥ अलोकयचित्ररथं ससाथ सहाप्सरोभिर्विहरन्तमप्सु । नृपः सयूथं द्विपयूथनाथं करेणुभिः सार्धमिव प्रविष्टम् ॥४९॥ शक्रप्रियोऽयं प्रमदासहायः क्रीडापरश्चेति निवर्तमानम् । अरुन्ध गन्धर्वपतिर्नरेन्द्र भोगी गरुत्मन्तमिव प्रयान्तम् ॥ ५० ॥ उक्तश्च रोपादिति गवितेन गन्धर्वनाथेन नरेन्द्रनाथः। अकालसञ्चारक! दुविनीत! प्राणेषु नूनं विगतस्पृहोऽसि ॥ ५१ ॥ स्वच्छन्दमस्मासु रहो गतेषु क्रीडाप्रवृत्तेषु घने निशीथे। कथं मनुप्यो निविशेत मन्दः स्वयं दिवाभीत इवातपेषु ॥ ५२ ।। इत्याददानं सशरं धनुस्तं प्रत्युत्तरं भूमिपतिभाषे । सोटोऽसि पूर्व निताश्रयत्वा- वध्यभावाच्च कुशीलवानाम् ।। ५३ ॥ . 'सगु' र. पाट.. २. 'ध', ३. 'धेश म', ४. 'निशाभी', ५. 'प्रमदाथ' ग, पाट.

·प्रथमः सर्गः । इतःपरं निस्त्रप ! दृश्यसे चेद बाणाः परप्राणहराः प्रमाणम् । संसर्गयोग्या यदि वो न माः शून्यं पुरं योत वनं वियद्वा ॥ ५४ ॥ इतीरयित्वा स मुमोच पूर्व सन्धित्सवे चित्ररथाय बाणम् । स तेन मुक्तो हृदयं विवेश हितोपदेशो बलवानिवास्य ॥ ५५ ।। अविह्वलश्चित्ररथोऽपि तूर्ण- माकर्णमाकृष्य शरं मुमोच ! विवेश सोऽपि क्षितिभर्तुरन्तः- सत्त्वावधिज्ञानकुतूहलीव ॥ ५६ ॥ एवं तयोस्तुल्यबले प्रहारे चिरं प्रवृत्ते कलहान्तमिच्छन् । बलि त्रिधामेव भुजङ्गमास्त्रै- महारथश्चित्ररथं बबन्ध ॥ ५७ ॥ ततो विहस्ते पतिते च तस्मिन् विवृद्धमन्युः शतमन्युरेनम् । धनुर्गुणाघट्टनधीरनादै- भित्त्वा नभश्चक्रमिवाससाद ॥ ५८ ॥ ततो महेन्द्राचलशृङ्गसङ्गि- कोदण्डमेघच्युतवाणवृष्टया । १. 'ते', २. 'वायतनं ग. पाठ.. ३. 'ते' क. व. पाठः.

·१२ भरतचरिते आपूरितः क्षोभविवृहसत्त्वः सद्यो जजृम्भे जगतीशसिन्धुः ॥ ५९ ॥ अवोचदित्थं नरलोकपालः सविस्मयोऽसौ सुरलोकपालम् । अधीश्वरं त्वां सकलस्य जन्तोः कथं प्रहर्तु प्रयते विडोजः ।। ६० ॥ द्वयं हि मां सशयिक तनोति प्रतीक्ष्यता ते प्रतिपक्षता च । हविःचौ वा किमुपादीत धनुःशरौ वा किमयं भुजो मे ॥ ६१ ॥ इति ब्रुवन्तं वलभिद् बभापे सान्त्वं समन्तोरुपहासवादः । विपक्षभावं भजतामवेहि महीभृतां महिदुरं यथार्थम् ॥ १२ ॥ तथासि चेन्निर्विशयः समीके मच्चापमुक्तैर्विशिखैरुरस्तः। आसावयिष्यामि सुधां निपीतां ययासि जैवातृकतां प्रपन्नः ।। ६३ ।। इतीरयित्वा नृपतिः पृपत्क- रापादचूडं निचखान शक्रम् ] आपुङमग्नैः स च तैर्विरेजे वहन्निवाक्षणामपरं सहस्रम् ॥ ६४ ॥ १. 'सं', २. 'क्ष्य', ३. 'रान्' क. ख. पाठः.

·प्रथमः सर्गः। . ततस्तुरापाडपि गाढविद्यः शिलीमुखैस्तस्य विभेद वक्षः। तैराहतः सोऽपि विघूर्णितोऽभूत् कल्पान्तवातैरिव वारिराशिः ।। ६५ ।। अस्त्राण्यमदथ योजयन्तं निवार्य वास्तोपतिरेनमूचे । सर्व मयैतत् त्वदनुग्रहार्थ प्रवर्तितं वृत्तमवेहि राजन् ! ।। ६६ ॥ समुद्गनिक्षिप्तमथोद्गतांशु वलाहकच्छन्नमिवार्कबिम्बम् । तस्मै जगदर्शननामधेय- मादर्शरत्नं मघवा दिदेश ॥ ६७ ॥ आह स्म चेदं यदि चेच्छसि त्वं दूरास्थितं वस्तु तिरोहितं वा । दृश्यं तदस्मिन्नखिलं तवास्तु दृश्यो भव त्वं च तथाविधेन ॥ ६८ ॥ अथ सकलमहीभृचक्रलक्ष्यप्रतापाः श्रुतिसुखमनुभूय स्तोत्रबन्धं सुराणाम् । दिवससुरनराणामीश्वराः स्फीतभासः प्रययुरुदयशैलं द्या प्रतिष्ठानकं च ॥.६९ ॥ इति कृष्णविरचिते भरतचरिते प्रथम सर्ग.॥

·भरतचरिते अथ द्वितीयः सर्गः। अथ प्रसादं वलहन्तुरक्षतं मणौ तनीयस्यपि तेजसां निधौ । वटामधानीव हरौ नराधिपः क्रमाद् विशश्वास विलोकयन् जगत् ।। १ ॥ स जातु पश्यन् मणिना जगवयं विरोधिसत्त्वप्रशमौषधाचलम् । भवोन्नतानोकहतक्षणोहनं घनान्तरध्वान्तनिरासवासरम् ॥ २ ॥ उपर्युपोढं पृथुलैः पयोधरै- मुनीन्द्रतेजःशिखिधूमसप्रभैः । तपःप्रतापैरिव दूरनिर्जितै- रसम्प्रविष्टं तपनातपोप्मभिः ॥ ३ ॥ उपेतमृर्घनभावमेदुरं समुल्लसचिनशिखण्डिमण्डलम् । विपक्रिमश्रीफलभोगिभिः श्रितं वियत्समाहारमिवार्पितं क्वचित् ॥ ४॥ प्रफुलपुन्नागलवङ्कगर्भकं विनम्रयावासलचूर्णकुन्तलम् । स्पितं धरित्र्या इव केशसञ्चयं ददर्श कण्वस्य ऋपेरथाश्रमम् ॥ ५॥ भनेकशासारढमूलशालिनां फलप्रदानामपि कार्यतः स्वतः । १. पाहता' क.स. पाठः. २. 'पेतं ग. पाठ:.

·५ द्वितीय सर्ग । प्रवर्तका यत्र महर्षयोऽभवन् महीरुहाणामपि कर्मणामपि ॥ ६ ॥ कपालचर्मानलभस्मलाञ्छनः मरित्कुरणाचलभूगुहाश्रयः। अहीनवल्लीपरिणाहभूषणः श्रिया स्वयं योऽनुचकार शूलिनम् ॥ ७॥ शरीरिणी कान्तिमिवामृतद्युतेः सरोरुहाणामिव सारनिर्मितिम् । स कामसाम्राज्यकृतामिव श्रिय ददर्श तस्मिन् नवयौवनां वधूम् ॥ ८ ॥ मुनीश्वरेणात्ममुतामिवाहता समुद्वहन्ती कुसुमानि कर्मणे । समुल्लसत्पल्लवकान्तिधारिणी तरु समालम्ब्य लतामिव स्थिताम् ॥ ९॥ उपयुषी यौवनमत्तकुञ्जर निरङ्कुशं चेतसि कौतुकावहम् । विविक्तरोमावलिदानविसव समुन्नयन्तं कुचकुम्भमण्डलम् ॥ १० ॥ स्ववासपद्माश्रय एव पद्मभू- स्तदीयकिञ्जल्करजोमधुद्वैः। विनिर्ममे ता सुतनोस्तनु ध्रुव मुहुर्मुहुर्वीक्ष्य वपुःश्रिय श्रियः ॥ ११ ॥ 1. 'सुमनोभिरामताम्', .. 'तर चे' क. ख. पाठ.

·१६ भरतचरित विलोचनानन्दकरं शरीरिणा निसर्गसौरभ्यविलोलपट्पदम् । सुधामधुस्यन्दि तदीयमानन शशाङ्कबि(म्बाम्बुजयोः (क्रिश्रियं ययौ ॥ सदन्तमुक्ताधरविद्रुमोज्ज्वल महाधन वैश्रवणाप्तवीक्षणम् । न केवलं पद्ममभूत तदानन निधानपद्म घलकावलम्बनम् ॥ १३ ॥ शिखण्डिनस्ताण्डविनोऽपिचन्द्रका- स्तदीयकेशश्रियमाप्तुमक्षमाः । यतेत तामाप्तुमथापि चामर न कस्य बालत्वकृत हि चापलम् ॥ १४ ॥ विभज्य विम्ब शशिनः सलान्छन ललाटपट्ट ललित कुर्वता । परार्धनीलासुधाईलोहिते कृत तदक्षिहितय नु वेधसा ॥ १५ ॥ तदीयगण्डस्थलरत्नदर्पणी क्रमण वैशधविशेषमापतु । प्रकीर्णपणोत्पलरेणुगजिभि. प्रमृज्यमानाचिर योरनश्रिया ॥ १६ ॥ हिजारी तन्मुग्यचन्द्रगामिना लिगक्य गृढामिर जातमत्लग ।

·द्वितीयः सर्गः। १७ २ छलन यामिन्यपि रक्तमाननं न्यधत्त तस्मिन् दशनच्छदात्मना ॥ १७ ॥ अनक्षरा कोकिलगीन बल्लकी स्वतन्त्रचेष्टा परगीः शुकाङ्गना । तदुक्तिभङ्गी गलितोक्तिदृपणा कथं नु ताभिः सदृशी समर्थ्यताम् ॥ १८ ॥ न नाकिनां सद्मनि नापि भूतले रसातले वापि न रूपमीदृशम् । इतीव तस्कम्बुमाले शलाफया लिलेख लेखात्रितयं जगद्गुरुः ॥ १९ ॥ विधूयमाना शनकैर्मनोभुवा पुनर्भवाचिःप्रसरोपितासना। विलासडोलेव ललास चञ्चला भुजद्दयी सा नवयौवनश्रियः ॥ २० ॥ तदीयपाणियकान्तिनिर्जितं क्रमेण दूरोज्झितजीवनाशयम् । विमुक्तकोशथि विरागमानतं कुशेशयं नूनमभूत् कुशेशयम् ॥ २१ ॥ स्मरस्य साम्राज्यपदेऽभिपेचनं विधातुमिच्छन्निव योवनोदयः। न्यधत्त तस्याः स्तनकुम्भयोईयं नवेन लावण्यजलेन पूरितम् ॥ २२ ॥ १. 'सा' ग. पाठ २. 'क्त' व पाठ . ३. 'रासनार्पिता।वि' फ. पाठः, . " ·१८ भरतचरिते तदीयमध्यकशिमकसाक्षिणी रराज रोमावलिरा स्तनान्तरात् । अनल्पशिल्पप्रणिधानशालेना स्वयम्भुवा सूत्रमपीव योजिता ॥ २३ ॥ तदीयलावण्यपयोधियायिभि- गंभीरनाभीदविभ्रमालसैः। अगाहि नूनं युवनेत्रनाविकै. मुहुर्मुहुस्तबिवलीमहोमिपु ॥ २४ ॥ विधाय पीनस्तनभारमुन्नतं विधातुकामश्च नितम्बमायतम् । तदीयमध्यक्रियया नु डोलया ध्रुवं विशघ्राम तदन्तरा विधिः ॥ २५ ॥ मनोज्ञवृत्तोरुयुगावलम्बन नितम्बचकं महदक्षहारकम् । सुदर्शनं सारमवाप्य मन्मथो रथी नु चक्री नु जगद् वशेऽकरोत् ॥ २६ ॥ महत्परामर्शमनोहरं मुहुः मुसन्धि वृत्तं मुकुमारमुज्ज्वलम् । ध्रुवं तदूरुद्दयसर्गबन्धन विधाय वेधा यशसामभून्निधिः ॥ २७ ॥ विमर्दनीया रसिकेन रागिणा तदीयजद्दापरिवादिनीद्वयी। १. 'स' प. प. पाठ . २. सोमया' फ. पाट . ३. मि. पाट. १. 'मनोहच' प स. पाठः, ५. 'जिगाय मेदिनीम् ॥' ग. पाठः.

·१९ द्वितीयः सर्ग । कथ नु सा सप्तगुणैव नाभवत् ततोऽधिकैरप्यवलम्बिता गुणः ॥ २८ ॥ प्रशस्तमस्याः पदकर्म शंसितुं पद क्षमं हंसगतान्यपेक्ष्य यत् । तदस्य सर्गादुपसर्गमग्रत- श्वकार वेधाः प्रपदं किमाशयः ॥ २९ ॥ त्रपागुणाकृष्टिविनम्रमध्यया स्मरेण गाढं गुरुणा प्रणुन्नया । तया च तस्मिन् घनपक्षपातिन- स्ततः कटाक्षाः प्रथमे निपातिताः ॥ ३० ॥ स्पृहा नु मोहो नु मदो नु मान्मथ- त्रपा नु लीला नु वितर्किता नु वा । अभूतपूर्वा हृदि कापि विक्रिया विलोकयन्त्यास्तमनविभ्रमम् ॥ ३१ ॥ तदक्षियुग्मं घनपक्षसम्पुटे निरुद्धवाप्पं चिरमास्त निश्चलम् । निशोदबिन्दुस्थगितागकेसर निवातनिष्कम्पमिवोत्पलद्वयम् ॥ ३२ ॥ विलोकयन्ती नियत पपौ गुणान् प्रतापमिश्रान् मधुरान् महीभृतः । अधत्त सा स्वेदजलाईमानन यतः सुधासिक्तमिवेन्दुमण्डलम् ॥ ३३ ॥ १. ' पक पाठ.

·. भरतचरिते प्रतिष्ठितेऽन्तः सदृशे नरेश्वरे विनिर्गतास्तत्क्षण एव कण्टकाः । द्विपेन्द्रहस्ताकृतिचौर्यकातरं मुहुस्तदूरहितयं विकम्पितम् ॥ ३४ ॥ न वासरैन प्रहरेण केवलं त्रिभिः क्षणैः पञ्चभिरेव वा परैः । विनिर्ममे तामयथापुरं वधू नृपो नु मारो नु नवं नु यौवनम् ॥ ३५ ॥ विनिःसरन्तः स्पृहया मुहुर्मुहु- वधूकटाक्षास्त्रपया विवर्तिताः । अदृष्टपूर्वोऽयमपि श्रुतो भवे- दितीव कर्णावनुयोक्तुमभ्ययुः ।। ३६ ॥ समुत्सुकाः साहसिनो विनिर्गता नरेन्द्रदृष्टिप्रतिघातकुण्ठिताः । कटाक्षपाताः सुतनोस्तथापि ते न तस्य नासन् हदयावभेदिनः ॥ ३७ ॥ तथा हि मन्ये सहसा मुशिक्षिता कटाक्षसंज्ञाभिरनेन भूभुजा । यथाधनभ्यरतचोऽपि दक्षिणा बभूव सा मन्मथविभ्रमक्रमे ॥ ३८॥ अथ क्षितीशोऽपि यधुं विलोकयन् विनिर्जिताशेषधनुर्धरः स्वयम् । १. क. पा.२. ' , पाट. १. 'याय', ५. नार। गु', ५. , ६. 'मी' म. पाटः ·: ३ द्वितीयः सर्गः। २६ तंदक्षिकोणेक्षणबाणधोरया स्मरेण धानुकतया व्यजीयत ॥ ३९ ॥ अवेक्षमाणः स्फुटमायतेक्षणां गतोऽपि सद्योऽनिमिपत्वमद्भुतम् । मुहुश्चकाङ्क्ष स सहस्रनेत्रता क्क कामसामग्रयमगमि कामिभिः ॥४०॥ अभूत् सकम्पं वपुरस्य भूभुजः श्रमाम्बुसिक्तैः पुलकैरलङ्कृतम् । प्रमोदवाप्पस्नपितैनिपातितै- वधूकटाक्षोत्पलकेमररिव ॥ ११ ॥ महीक्षितस्तामवलोक्य तस्थुपः स्मरेण भिन्नं कतिधा नु मानसम् । न पञ्चधा पञ्चभिरेव सायकै. यतो विकल्पैः शतधावलम्बितम् ॥ ४२ ॥ किमीशीयं परमार्थसंभवा विभावना वा मनसो विमोहिनी । अथेन्द्रजालं नु महेन्द्रनिर्मितं मणेरयं वा महिमेव केवलम् ।। ४३ ।। अनल्पशिल्पा यदि सृष्टिरीहशी भवेद् विधातुः स्वत एव नैपुणी । ततः स्वदाराः खलु सा सरस्वती स्फुटं विधाने स्वयमभ्यसूयति ॥ ४४ ॥ १. 'तस्याः सुको'. २. 'सा' क. ग. पाठ . ३. 'नु' क. ख. पाठ.. ४. 'स्पा'ग. पाठ'.

·२२ भरतचरिते कथं तपश्शोपितकामविभ्रमे तपोवने जन्म लभेत मानिनी । दवानलोच्छोपितकुड्मले वने कथं हि कल्पेत शिरीपमजरी ॥ ४५ ॥ इयं च न क्षत्रपथातिवर्तिनी क्षमा मनः स्यन्दयितुं हि मादृशाम् । सरोजराजिप्रतिमल्लविभ्रमा शशाङ्करत्नं विमलेव चन्द्रिका ॥४६॥ स्तनावनुत्पीडितपीनकर्कशौ न भुक्तमुक्तं दशनच्छदामृतम् । दृश च नोन्मृष्टपुटे मृगीदृशः क यूनि पुण्यं महदद्य पच्यते ॥४७॥ इतीदृशीं तां शतधा विजृम्भितां विकल्पमाला महती महीपतिः। अवाप मन्थाचलघातचञ्चला पयोधिरल्लोलपरम्परामिव ॥ ४८ ॥ अथ क्षितीशे क्षणमीलितेक्षणे मणिः क्षणेनान्तरधीयत स्वयम् । मिथस्तयोस्तामनुरागसंपर्द निरीक्षितुं रक्त इवाक्षमः स्फुटम् ॥ १९ ॥ तदा च सामृत् सहमा तिरोहिता नृपस्य तस्याय तथा बभूव मः। १. 'मध्ये रा. पाठा.

·२३ द्वितीयः सर्गः। यतो मिथश्चेतसि ती ममजतु- स्ततो बहिर्युक्तमदर्शनं तयोः ॥५०॥ अथामुनानन्दसुधारसमुता सुखोदयेन स्मरबन्धुकान्तिना । वरेण राज्ञा विरहं गता सती कुमुद्वतीय ग्लपिता बभूव सा ॥५१॥ तदीक्षणानन्दजमच शीतलं यदास्त तस्याः प्रथम क्रमेण तत् । प्रवासदुःखप्रभवन वह्निना प्रवर्तितकाथमिवोष्णतां ययौ ॥ ५२ ॥ सुदीर्घनिःश्वासमरुद्विजृम्भितै- श्वचाल तस्याः पृथुलं कुचद्वयम् । हृदि स्थितानां विरहानलोप्मणां पुरःस्थिति सोदमिवाक्षमं मुहुः ॥ ५३ ॥ विदह्यमानोऽपि वियोगवह्निना विचित्रमस्याः स्मरसायकवणः । हृदि स्थितः प्रेमरसायनोक्षितः शशाम न प्रत्युत विस्तृतिं ययौ ॥५४॥ तमोमयं विश्वमिवाथ तन्वता वियोगदुःखेन नवेन सा वधूः । विजृम्भमाणेन मुहुर्विपाण्डुरा बभूव हमीव घनेन मूर्छिता ॥ ५५ ॥ १. 'ई' ग. पाठः.

·भरतचरिते तथा विसंज्ञां पतितां महीतले समेत्य माध्वीति किलामराङ्गना। अबोधयत् तां विरहातुरां वधू प्रमेव बाला सवितुः सरोजिनीम् ॥ ५६ ॥ निरुन्धता यातुमिवोधतानसून मुहुः स्पृशन्त्या शिशिरेण पाणिना। तयानुपृष्टा परितापकारणं शशंस सा बाप्पविकुण्ठितस्वरा ॥ ५७ ।। स कोऽपि चक्षुप्यतनुः प्रभानिधि- गजेन्द्रगामी मृगराजविक्रमः । सुसूक्ष्मदृष्टिः पृथुलायतेक्षणो विभुविनीतश्च युवा मयेक्षितः ॥ ५८ ॥ अहीनमूर्तिः स वसुन्धराधरः स भूरिकीर्तिः कमलोदयाश्रयः । स तुङ्गवंशः कृतकार्मुकस्थितिः स ईश्वरः सम्भृतसर्वमङ्गलः ॥ ५९॥ तदाप्रभृत्येव मनः क मे गतं न वेद्मि मौन्ये ! मदनायुधक्षतम् । मनोहरेणोप्मयता विहारिणा हृतं नु दग्धं नु तिरस्कृतं नु वा ॥ ६॥ मनोभवश्वेदयमस्य विग्रहे क भङ्गकारी भविता स ईश्वरः । १. 'स' फ. ख. पाठः, २, ३. 'म' ग. पाठः.

·२५ तृतीयः सर्गः। यदीन्दुमूर्तिः परिभूतिरस्य का रविप्रताप वनोत्तरैरपि ।। ६१ ॥ न सर्वथा तेन विनाहमुत्सहे मनस्विना मत्तगजेन्द्रगामिना । निरर्थकान क्लेशफलानिमानसू. नजेव वोढुं गलवर्तिनः स्तनान् ।। ६२ ।। जगाद माध्वी च तथा व्यथावती तवास्मि मात्रा प्रहिता हिता सखी। अहं यतिप्ये युवयोः समागमे प्रभातवेलेब रथाङ्गसंज्ञयोः ॥ ६३ ॥ स चक्रवर्ती शिशिरांशुवंशज- स्त्वमप्यपत्यं खलु गाधिजन्मनः तदस्तु वां शक्रशचीप्रकाशयोः समागमः श्लाध्यतमो मनीपितः ॥ ६४ ।। इत्थं गाः शिशिरसुखाः प्रयुज्य माध्वी तेसायों प्रियविरहोष्मणा कुमार्योंम् । विभ्राणा निबिडपयोधरश्रियं ता- मभ्रान्तं सपदि यथागतं ययौ च ॥ ६५ ॥ इति कृष्णविरचिते भरतचरिते द्वितीय सर्गः।। अथ तृतीयः सर्गः । इत्थं वियोगविधुरः म नरेश्वरोऽपि सौधे सुधाशशिमणिप्रकराभिगमे। १. 'सो', २. 'दी', ३. 'या.', ४. 'र्याः' ग. पाठः. , E ·भरतचरिते श्रीमानहीनशयने शिशिरे निशायां दुग्धोदधाविव हरिभगवानशेत ॥ १ ॥ योग्यार्थसंघटनकौतुकिनी रसाः केनापि भाग्यविभवेन विभाव्यमाना। चिन्तापरं तदनु भूपतिमाससाद माध्वी निसर्गमधुरा कवितेव साध्वी ॥ २ ॥ सा देहभाभिरुपरि प्रविसारिणीभि- रुल्लोचमम्बरतले न बबन्ध यावत् । तावत् स्वतल्पसमतुगमनल्पशिल्प- मस्यै दिदेश मणिपीठमसौ नरेन्द्रः॥ ३ ॥ मन्दस्मितासुधया स मुहुः क्षरन्त्या प्रक्षालयन्निव मुखं विरहानलोणम् । एनामभाषत परिस्फुरताधरेण सन्दर्शयन्निव बहिर्दयितानुरागम् ॥ ४॥ का त्वां विना सुतनु ! मम्प्रति मुक्तशोभा वासस्थली कमलिनीव हतारविन्दा । किं तत् कुलं तिलकितं तव जन्मनेति जिमि सौहृदयशादनुयोक्तुमिच्छन् ॥ ५ देवीत्वमाह तव निश्चलनीलनेत्रं निप्पन्दपटपदसरोरुहकान्ति वक्रम् । किं कृत्यमस्ति कृतकृत्यधियस्तदेह वात्सत्यमाश्रितजने विवृणोपि वा त्वम् ॥ ६ ॥ १. "कि' ख. पाठ . २. 'रि'क पाठ. पातशो' ४. 'रसाद' क. पाठ. ५. 'शी' प. पाठः ५ ३. ग.पाठ:.

·२७ तृतीय सर्ग.। आह स्म सापि मृदुलस्मितमुगिरन्ती वाग्देवतासरणिसंस्तरणाशुकाभम् । माध्वीति वासवगृहे परिचारिकाह- मामूलतः शृणु ममागमने निमित्तम् ॥ ७ ॥ अभ्यर्थिता वलभिदा किल मेनका सा मत्प्रेयसी कुशिकसूनुसकाशमेत्य । रूपेण तेन भुवनत्रयसुन्दरेण घोरं जहार हृदयं च तपश्च तस्य ८ ॥ तस्य प्रसङ्गकृतसङ्गमगर्भयोगात् कन्यामसूत गुणसवटनाभिरामाम् । भूषामणेरपि विभूषणता दधाना मुक्ताश्रियं जलनिधेरिव ताम्रपर्णी ॥९॥ निक्षिप्य वृष्टिरिव सम्पदमुर्वराया- मुळ प्रसूतिमथ सा दिवमारुरोह । जात्यन्तरैः पिकवधूरिव सा शकुन्तै- स्त्राता कुमार्यपि जगाम शकुन्तलाख्याम् ॥१०॥ सा सान्द्रपल्लवमनोहरकान्तिभारा भूयः स्वयं करविसृष्टपयःप्रसादा । संवर्धिता वनलतेव महर्पिणाभूत् कण्वेन देवघटिता करुणापणेन ॥ ११ ॥ सा सम्प्रति प्रथमयौवनभारखिन्ना त्वां वीक्ष्य मन्मथविधेयतनुः कुमारी । १ 'च' क पाठ.

·२८ भरतचरिते धचे पयोधरतटे चिरमश्रुविन्दून् मुक्तामणीनिव भवद्गुणलब्धगुम्फान् ॥ १२ ॥ स्निग्धो जनः किमुत तां विरहाभितप्तां वीक्ष्य द्विपन्नपि न जीवितुमुत्सहेत । सा तु स्वयं विशति का नु दशां न जाने मां पश्य वेपथुमतीमतिचिन्तनेन ॥ १३ ॥ सा प्रत्यहं विरहतिग्मरुचा गृहीता वालापि पाण्डुरतनुः कशिमानमेति । प्रस्निग्धपुष्करपुंटे परिवर्तमाना पीयूपदीधितिकलेव विलासशेषा ॥ १४ ॥ निद्रां न याति यदि याति सरोमहर्षा सानन्दबाप्पनयना मुखमानमय्य । बीलावशादभिमतान्यपि चुम्बनानि बाला रुणद्धि नभसि प्रविसार्य पाणिम् ॥१५॥ प्रापय्य मामभिमतं जनमाशु दीनां निद्रा सखीव निपुणा स्वयमेव याता । एतावदेव हि सहायजनस्य कृत्यं मद्भाग्यमन्यदिति शोचति सा विनिद्रा ॥ १६ ॥ दुग्धोदधौ विपविपादविमूर्छितेपु देवेषु कैतयमकारि शिवेन किञ्चित् । पीतः सुधांशुरविषधरसस्तु मन्ये नीतः-मुधांशुपदवीं स च कालकूटः ॥ १७ ॥ १. 'त' क. पाठ..

·तृतीयः सर्गः। २९ यद्वायमप्यपर एवं विपावतारः सन्दर्शयन्निजममुं हृदि कालिमानम् । दिग्धो पहिः सततमधिकफेन पाण्डु- राविर्भवञ्जलनिधेर्हिमधामनामा ॥ १८ ॥ आहो स्वयं परिणतः शनकैविषात्मा राहोर्मुहुर्निंगरणोद्गरणैर्मुगाङ्कः । इत्थं निरीक्ष्य निजतापकरं निशायां सास्रा हिमद्युतिमुपालभते मृगाक्षी ॥ १९ ॥ वाताशनैर्विपधरैः पथि चन्दनस्थै- भुक्तोज्झिता इव विपच्छुरिताः स्पृशन्तः । मन्दानिलाः सरसचन्दनगन्धगर्भा- स्तां मूर्छयन्ति हिमनिर्झरशीकराद्रीः ॥ २० ॥ दोपार्थिनी कुमुदिनी विमुखी च मित्रे सन्तापयेत् कुमदपाण्डुमृदुस्मितां ताम् । नो युज्यते तपति यत् प्रतिमुक्तदोषा मित्रप्रिया कमलिनी कमलायताक्षीम् ॥ २१ ॥ चूताङ्कुराः स्मरशराः स्वयमेव नैव तेषां रसाः परिणताश्च त एव मन्ये। यत् कोकिलास्तदुपभोगविशुद्धशब्दैः कण्डैस्तुदन्ति शतधा हृदयं तरुण्याः ॥ २२ ॥ सा स्वस्ति कीर्तयति चन्द्रकराभितप्ता ज्योत्स्नाशिने निशि चकोरकुलाय चाला।

·३०
भरतचरिते
भूयस्तरामसितपक्षसमागमाय
यत्र स्वय विलयमेति शनैः शशाङ्कः ॥ २३ ॥
एषा कथा हिमरुचः कुमुदाकरस्य
पद्माकरस्य मलयद्रुममारुतस्य ।
तत् केन तापहरणेन सखीजनोऽपि
तस्यास्तनोत्वनुगुणं शिशिरोपचारम् ॥ २४ ॥
आरोपितः स्मरकृशानुमये कृशाङ्गया
निष्यन्दमानपतो हृदि चन्द्रकान्तः ।
सन्तापधूममालनीकृतवर्णकान्तिः
सद्यः पुरन्दरमाणित्वमुपैति वानः ॥ २५ ॥
तल्पीकृतानि सरसोत्पलपल्लवानि
चूर्णीकृतानि परिशोपणमर्मराणि ।
अङ्गेषु भन्मथशरव्रणविठ्ठलेषु
लेपीभवन्ति सुदृश. श्रमजोक्षितानि ॥ २६ ॥
युक्तं तदेव बिसिनीदलमारुतस्तु
साचिव्यमाचरति यद् विरहानलस्य ।
पाथस्तु शीतलमभिचलनं यदस्य
तन्नोचितं भवति सर्पिरिवायताक्ष्याः ॥ २७ ॥
विश्वम्भरेश्वर ! कृतं बहुभाषितेन
न त्वा विना शरणमस्ति शकुन्तलायाः ।
क्लिष्टा कथं निशि कठोरतुपारपातै-
रकै विना कमलिनी लभते विकासम् ॥ २८ ॥

·३१ तृतीयः सर्गः। इत्थं निवेद्य विरहातुरतामसह्यां माध्वी मुनीन्द्रदुहितुर्मनुजेश्वराय । तस्मै गिरामवसरं दिशती निवृत्ता वीणेव शंखनिनदाय विजृम्भिताय ॥ २९ ।। राजा चे बाप्पचयकुण्ठितधीरनादः सद्यः प्रमृष्टबदनो मृदुना क्रमेण । आसारसिक्त इव दुन्दुभिरक्षमोऽपि शब्दान् कथकथमपि प्रथमं चकार ॥३०॥ गाढं कयापि करुणालतयानुकृष्टा महाग्यमारुतपरम्परया च नुन्ना । प्राप्तासि दुस्तरवियोगतरङ्गदुर्गे शोकार्णवे मयि निमज्जति नौरिव त्वम् ॥३१॥ अन्तर्घनोणभरदुर्वहजीवनस्य सा मत्परेति मधुरोत्तरशब्दरम्या । वृष्टिनवेव महनी कमलाकरस्य सञ्जीवनं मम भवत्यधुना करोति ॥ ३२ ॥ यहा करोति भवती परितापवृद्धि- माशामिमां हृदि निबध्य गुणैः प्रियायाः । यां गीतिकामिव विधाय शरीरजन्मा मत्प्राणकातरकुरङ्गकुलं रुणद्धि ॥ ३३ ॥ पाठ. १. 'वाद्यनि' ख. ग 'म' ग. पाठ. २. '', ३. 'प्रपेदे', ·भरतचरिते नौयं क्षमोऽहमपि साहसमस्य सोढुं बाला कथं विपहते विषमायुधस्य । ग्रीप्मेण शुप्यति महीरुहि सप्रकाण्डे कां कां दशां ब्रजति कोमलनागवल्ली ॥ ३४ ॥ अरपृष्टमन्मथकथासु तपस्विनीप क्षेमङ्करीप्वनुपजातविनोदलेशा। बाला नवोत्पलमृणालशिरीपमृही गच्छेत् कथं न मदनव्यसनातिभूमिम् ॥ ३५ ॥ कामः पुमानलसलोलविलोचनां पश्यन् कथं रसनिधिः प्रसभं क्षिणोति । यद्वा पुरान्तकललाटविलोचनानौ निर्दग्धमार्दवगुणः कठिनोऽयमासीत् ।। ३६ ॥ इत्थं कथामनिगमय्य निमीलिताक्षे राज्ञि स्थिते स्तिमितचेतसि भावना। निद्रा दृशः पदमवाप शनैः प्रियेव माध्वी गता परिणतेन्दुमुखी निशा च ॥ ३७ ।। उद्भूतकीर्तिमथ गौरगुणाभिरामं सेवानुकूलसमयोत्सुकराजहंसम् । पद्माकरं मधुकरा इव वन्दिनस्तं प्राचोधयन्निति मनोहरगीतिभाजः ॥ ३८ ॥ राजेन्द्र! जागृहि विभातवती त्रियामा विज्ञापनामनुगुणामवधारयैनाम् । १. यानं क्ष' फ. पाट.

·तृतीय, सर्गः। ३३ भास्त्रानिवाम्बुरुहकुड्मलगर्भसंस्थां लक्ष्मी विनोदय विलोचनयोनिलीनाम् ॥ ३९॥ प्राभातिकेन पवनेन विधूयमानैः पौर्मुखैरिब रसाकुलितैनलिन्यः । आकर्णयन्ति मदुषट्पदगीतमेतत् स्तोकोन्नतकदलकर्णकृतावधानाः॥ १० ॥ भूत्वा पुरा सकलभोग्यमनोहरश्रीः सन्मार्गवृत्तिरपनीतजनोपतापः । सम्प्रत्यसी कुलगुरुस्त्वयि दत्तभारः संन्यस्यतीव वसुजालमशेपमिन्दुः॥ ११ ॥ कान्तारणानकरसूक्ष्मविपाटितानि रेखाङ्कितोन्नतमुखानि सरोजिनीनाम् । पद्मानि विभ्रति शनैः स्तनकुडमलानां कान्ति शशप्लुतकमुद्रितचूचुकानाम् ॥ ४२ ॥ पीत्या लतासु विविधासु मधूनि रात्रौ सम्प्रत्यमी कमलिनीमुपलालयन्तः । निद्रोन्मुखी कुमुदिनीमपरित्यजन्त- स्तां भ्रामरी जहति वृतिमहो न भृङ्गाः ॥ १३ ॥ मुक्तं द्विजैर्बहुमतैर्वसुजालमस्य दत्ता च कैरवकुलेषु परामुना श्रीः । ---- १. 'तिमेता' ग. पाठ २. निजीप', 'नु'ख. पादः . F ·२५ भरतचरिते आर्दीभवत्यपि इपत् कठिनास्य योगे सोऽपि स्वयं पतति कालवशान्मृगाङ्कः ॥ १४॥ रात्रेः प्रयाणशिथिलं शिथिलोडुचक- मामोदलुब्धमधुपाकुलमन्धकारम् । आक्रष्टुमिच्छति करैरतिरागलोले- विस्रस्तपुष्पमिव केशकलापमर्कः ॥ ४५ ॥ स्तोकोद्गतोऽपि रविरेप सरोजिनीपु पुष्णाति सम्पदमपास्यति कोकशोकम् । तेजस्विनामनतिलवयमहोदयाना- मीपत्कराः खलु भवन्ति परोपकाराः ॥ ४६ ॥ आमोदलोलुपशिलीमुखपातभीत्या निद्रां मदामभिवेष्टय कटं करेण | आलानरोधपरिजिसितपार्श्वशय्याः स्तम्बेरमाः स्तिमितकर्णममी वहन्ति ॥ ४७ ।। वाहानिह क्षणसुपुप्तविनीतनिद्रा- नभ्यर्णवर्तिबडवेक्षणजातहेपान् । आधूतशिजितनिगालविलम्बिभाण्डान् होहोरवेण शमयन्ति तुरङ्गपालाः ॥ ४८ ॥ म्लिष्टं यदीरितमुपश्रुति मुग्धवध्वा साशङ्कया प्रियतमं प्रति निःशलाके । तत् तारतारमधुना शतशः पठन्तः कीराः किरन्ति पिशुना इव मन्त्रगुह्यम् ॥ ४९ ॥ १. 'ति' ख. पाठः. २. 'होहोर' ग. पाठः, ३. 'हा' ख. पाठः.

·चतुर्थः सर्गः। सद्यः सिद्धमनिष्टहारि हितकृत् कोणं हिमोढ़ेदनं मन्दोद्गालितमम्बरे दहनकृद् ग्राव्णां गणेऽप्याहितम् । दोषोत्सादनमादधाति रुचिकृत् तेजोमयं भेप नेतुं लोकमनातुरत्वमधुना वैद्योऽयमाद्यो रविः ॥ ५० ॥ इति सुखमवबोधितोऽथ सूतैः सुविहितनित्यविधिकमो नरेन्द्रः । अभजत कनकासनं सभायां हरिति हरेरुदयाद्रिमर्यमा च ॥ ५१ ॥ इति कृष्णविरचिते भरतचरिते तृतीयः सर्ग ॥ अथ चतुर्थः सर्गः। अथ विश्वम्भरा बाहुरनायासेन भूपतेः । दधार तस्य हृदयमायासेन शकुन्तलाम् ॥ १ ॥ स विशुगुणोल्लासिहृदयालम्ब्यपि स्वयम् । दुष्प्रापमनुपायेन कन्यारत्नममन्यत ॥ २ ॥ दुष्टसत्त्वप्रशमनी सैनिकानन्दकारिणीम् । ऐच्छत् स मृगयां कर्तुमङ्गव्यायामदायिनीम् ।। ३ ।। अथ विश्वास्यधिपणः शतकोटिबल वहन् । उत्तस्थौ लोकपाले(श'शः) शैलव्यालजिघांसया ॥४॥ ससम्भ्रमजनोत्थानविजृम्भितघनध्वनि । भेजे तदा तदास्थानं प्रावृडम्बरडम्वरम् ॥ ५ ॥ १. 'ह', २. 'ड्यय' ग. पाठ.

·१६
भरतचरिते
सचिवालम्बितकरः पृथ्वीमारुढपादुकः ।
रक्तामपि स रक्ताभ्यां पद्यां क्षणमरजयत् ॥ ६ ॥
उत्सारिता क्षेत्रधरैर्जनता मण्डलीकृता ।
जगमा भित्तिकेवारय रेजे पर्यन्तचारिणी ॥ ७ ॥
स यात्रायामभूत् सद्यः प्रस्फुरदक्षिणेक्षणः ।
हृदयं तु बभूवास्य स्फुरद्वामेक्षण सदा ॥ ८ ॥
पृथ्वक्षं हेमरुचिरमहीनमणिमण्डनम् ।
आरुरोह रथं सोऽथ गरुत्मन्तमिवाच्युतः ॥ ९ ॥
हेपाः कल्याणशंसिन्यो रथ्यानां तस्य निर्गमे ।
जयेति वन्दिनां घोपं तथेति प्रतिशुश्रुवुः ॥ १० ॥
शब्दसंत्रासितारातिः सदाकृतयुगस्थितिः ।
चक्रवर्ती रथस्तस्य यातुः स्वयमिवाबभौ ॥ ११ ॥
तस्य रेजे सितच्छनं हारताराशुकोवलम् ।
राजश्रीलब्धसौभ्रात्रामन्दुविम्बमिवोद्गतम् ॥ १२ ॥
पार्श्वयोरतस्य वभ्राम धवलं चामरद्वयम् ।
मन्दहासविसोत्साहिहंसयुग्मभिवाकुलम् ॥ १३ ॥
मर्यादास्थापितामुमिधिष्ठाय समुत्थितम् ।
वाहिन्यस्तमसेवन्त रत्नानामाकरं पतिम् ॥ १४ ॥
रत्नचित्रितकोदण्डाः श्यामतूणीरकञ्चुकाः ।
योधास्तमन्यसेवन्त सेन्द्रचापाम्बराश्रियः॥ १५॥
तस्य चित्रपदन्यासाः सालङ्कारा गुणोत्तराः ।
प्रयुक्ताः कुशलरश्वाः प्रबन्धा इव रेजिरे ॥ १६ ॥

·१७ चतुर्थः सर्गः। पञ्चधाराविशेपज्ञैः सादिभिः परिचोदिताः। सत्त्ववन्तोऽपि तुरगाश्चक्रुयोम रजोमयम् ॥ १७ ॥ तच्चामरलसत्पार्श्वमश्वीयं नैव केवलम् । दिवि तत्खुरघोषोऽपि चकारोच्चैश्रवोगतिम् ॥ १८ ॥ राजेन्दु भूषयामासुः श्यामास्ताः करिणां घटाः । मुक्तादामपरिस्तोमाः सतारा इव रात्रयः ॥१९॥ रत्नहेमलसत्तुङ्गदन्तोल्लसितपुष्कराः । रेजिरे वेणुकाक्रान्तास्ते शैला इव दन्तिनः॥२०॥ अपि तान् दानसुमुखान् मानोतुङ्गान् महाधनान् । परिजहुस्तदुचितं मातगान् मार्गवर्तिनः ॥ २१ ॥ कुम्भनिक्षिप्तरत्नौधास्तोत्रारित्रप्रधाविताः । ते पोतभावमभजन नागाः परिणता अपि ॥२२ ॥ मुक्ताः संयोजिताः साधु गुणवहीरनायकाः । हारा इव रथास्तस्य तां सेनां समभूपयन् ॥ २३ ॥ सूत्रकारकृतारम्भाः पताकाम्थापनान्विताः । नाट्यबन्धा इव रथास्ते रेजुस्तुगनायकाः ॥ २४ ॥ ततस्ततकरो दिक्षु प्रतापनिधिरुज्ज्वलः । स भेजे विशिखां दीर्घा भास्वानिव नभःस्थलीम् ॥२५॥ लघवस्तस्य मलिनाः क्षुद्राः स्यन्दनपांसवः । अग्रादनादनीयन्त दुर्जना इव वायुना ॥ २६ ॥ १. 'सचारणावे' ख. पाठ . २. 'वनस्थ' क. ग. पाठ..

·भरतचरिते तस्येन्दोरिव नाथस्य लाजवर्षाणि पार्श्वयोः । नक्षत्राणाव यामिन्यः कामिन्यस्तत्र तेनिरे ॥ २७ ॥ प्रयाणपटहस्तस्य नर्तयन् गृहवाहणः । दध्वान चक्षुःश्रवसः शेपस्योल्लामयन् दृशः ॥२८॥ ततो नगर्याः श्रीमत्याः शतधा निःसरद् बलम् । अपर्यन्तमभूत् तस्य सुरभेरिव दोहनम् ॥ २९ ॥ अथ नौभित्रिपथगामगाधा साधुसेविताम् । स तताराङ्गविद्याभिस्त्रयीमिव जगद्विताम् ॥ ३० ॥ अगजा सगजा तस्य सभङ्गां भगवर्जिता । वाहिनी वाहिना चैना स्पर्धयेवात्यलढयत् ॥ ३१ ॥ तस्य सेना पुरो यान्ती दूरदूरप्रसारिता । उदितस्येव सवितुश्चकाशे दीधितिच्छटा ॥ ३२ ॥ मद्यः शाङ्कुलिकोत्खातशङ्कुकण्ट कशर्कराः । आ हिमाद्रेः सुपन्थान. कल्पितास्तस्य शिरिपभिः॥३३॥ रम्योरुकदलीकाण्डा कलकीरस्वरान्विताम् । पयोधरतटास्तीर्णा कल्याणक्षेत्रलक्षणाम् ॥ ३४ ॥ विशालवृत्त्यापक्षिप्तमृगपूगविलोकनाम् । क्लमालीकृताश्वाससकर्पकयुवेक्षिताम् ॥ ३५ ॥ कमलोत्पलसभिन्नकुष्याम्भोमालभारिणीम् । स वर्मनि ययो प्रोटा पश्यन् नारीमिगोर्वराम् ॥ ३६ ॥ १ 'यामिन्यरतत्र भानीव या', २. 'स्ता प्रते' क. पाठ, ३. 'ग', 8. णम्' ग पाट ५. 'स्त' स. पाठ. ६ , 'णी' ग. पाठ .

·चतुर्थ सर्ग । अनतिकान्तमर्यादान् समृद्धबहुजीवनान् । स विद्वद्धीरसंपूर्णानपश्यद ग्रामवारिधीन् ॥ ३७॥ स तेष्वात्मयशःक्षौमवयंनस्तम्भसन्ततिम् । सप्ततन्तुशताकीर्णा मेने यूपपरम्पराम् ॥ ३८ ॥ द्वयमेवाग्रहीत् तेभ्यो बिद्दत्तमुपायनम् । फलमारामवल्लीनामाशिषा च विशा पति. ॥ ३९ ॥ स बलाक्रान्तकाष्ठान्तः शरीरीव विभावसुः । आलोलहेतिसङ्घातस्ततो धनमगाहत ॥ ४० ॥ तद् वनं क्षुभितव्याल वागुरारुहदिड्मुखम् । कृतमेकपथं व्याधैः सेतुरुद्धमिवोदकम् ॥४१॥ वाममुत्क्षिप्य दोर्दण्ड सकोदण्डमुदाननाः । तस्मिन्नुच्चक्रुशुर्व्याधाचालयन्तस्ततो मृगान् ॥ ४२ ॥ सिहशार्दूलसारङ्गवराहशरभाम्भसि । हरन्तः प्राणशफरान् पिविशुस्तस्य पत्रिणः ॥ ४३ ॥ नरेन्द्रवीतिहोत्रस्य हेतिबातेपु केवलम् । वनावनिनिनिर्यातैः शरभैः शलभायितम् ॥ ४४ ।। एकैकया घाणसूच्या क्षरत्क्षतजसूत्रया । हारा इव मृगाः प्रोतास्तन रेजुः शत शतम् ॥ ४५ ॥ निभिद्य हत्या हर्यक्ष निर्गतस्तस्य मार्गणः । निर्यातानिव तत्प्राणानन्येष्टुमविशन्महीम् ॥ १६ ॥ पुण्डरीककुलं तेन गाढलमशिलीमुखम् । राजहंसेन सहसा लीलयव निपातितम् ॥ १७ ॥ १. 'स' ख. पाठ.

·२ भरतचरिते आक्रान्तवनमातङ्गकुम्भप्रोतनखानुशम् । स सिंहामिपुणा कञ्चिदाधोरणमिवावधीत् ।। ४८ ॥ अग्रेपूपरि पादानां पुरस्तिर्यक् च कीलिता । शरभस्य तनुस्तेन शरैः खदेव शायिता ॥ १९ ॥ परिशेपयितुं स्वीयं भूदारत्वमसंशयम् । आजघान स भूदारानारण्यानपि पार्थिवः ॥ ५० ॥ कम्पयामास मूर्धानं शार्दूलः शरीलितः । लाधयन्निव भूभर्तुश्चललक्षेपु दक्षताम् ।। ५१ ॥ तस्य गाढप्रहारेण केसरी कोऽपि मर्दितः । त्यक्तप्रभञ्जनक्रौर्यो निद्रां द्राधीयसी ययौ ॥ ५२ ॥ पैतत्सु मृगराजेपु रोपामिव परिच्छदम् । जहार नृपतिगौरं चमरी यः प्रकीर्णकम् ॥ ५३ ॥ तेन कोदण्डकुटिलं विषाणयुगमुच्छ्रितम् । कृत बन्यलुलायानां सज्यावन्धमिवेपुभिः ॥ ५४॥ गहनं हृदयं तस्य स विपक्षस्य भूभृतः । इति निःसत्त्वतां नत्वा धनुर्गुणमेवाक्षिपत् ॥ ५५ ॥ ततः स योन्तफेनेपु वाहेपु तपनोप्मणा । उदन्यातपु सैन्येषु पाथःपथमगाहत ॥ ५६ ।। ददर्श च सरः स्वच्छंमिन्द्रोत्साताहयं नृपः । सप्तानामिव सिन्धूनां पाथःसारमियोद्धृतम् ॥ ५७ ।। १. गाकर 'फ. पाट'. २. 'दित. कोऽपि केसरी । स. पाटः. ३. 'तपत्गु', 2. 'णा' ग. पाठः. ५. 'मि' क. पाठः. ६. 'यान. यगे, .. ' मिश्रोमा ग. पाठः.

·चतुर्थ. सर्गः। ४१ अच्छींचिपटच्छेदैरासक्ताम्बुजरेणुभिः । उन्मृज्यमानं मरुता त्रिलोक्या इव दर्पणम् ॥ ५८ चन्दनालेपसरसमुरस्स्थलमिव क्षितेः । चनिर्मोकधवलमधःक्षिप्तमिवाम्बरम् ॥ ५९ ॥ प्रबुद्धकमलालोलमैनन्तभुवनास्पदम् । हरिरूपमिव प्राप्त मत्स्यकच्छपविग्रहम् ॥ ६ ॥ स्वर्णसारचितं रम्यं भोगिलोककृताश्रयम् । उद्गतामरसेनाढ्यं मेरुशृङ्गमिवापरम् ॥ ६१ ।। अगस्त्यपानभीतानां निभृतानामुदन्वताम् । पयश्चकमिवान्यत्र सरोभावमुपाश्रितम् ॥ ६२ ।। पतिप्रेमरसैः पूर्णमुव्र्येव हृदयं निजम् । संदर्शितमिवामुष्य पत्युः सन्तापशान्तये ।। ६३ ॥ वारिहारमयं गौरं प्रतिबिम्बाम्रावृतम् । रसातलसमुद्गस्थमुपायनमिव क्षितः ॥ ६ ॥ शिलीमुखगणाकीर्ण कलहंसमध्वनि । व्यूहहारमिवोद्धान्तवाहिनीशतनिर्गमम् ।। ६५ ।। उद्दण्डपुण्डरीकौघमन्ताप्तमहापदम् । महारण्यमिव स्वादुशीतामलकमुन्नतम् ॥ १६ ॥ प्रतिसङ्क्रमणभ्रान्त्या सुमन्दरविराजितम् । अन्तर्नवसुधापूर्णम*नुकुर्वाणमम्बुधिम् ।। ६७ ॥ १. 'मन्तर्गुभु', २. 'धराहृतम्' ग. पाठ . ३. 'तम् । अन्त' क. पाठ. अनुकुर्वाणम् अनुकरणशीलम् । ताच्छील्ये चानश् । अतः 'अनु- पराभ्या कृन.' ( १. ३.७९) इति परस्मैपदाकरममिहादुष्टम् । C ·२ भरतचरिते अदृष्टान्तमपि व्याप्तं दृश्यमप्यप्रमाणकम् । विपरीतमपि प्रेयः ससत्त्वमपि चञ्चलम् ।। ६८ ॥ स्फीतजीवनमाशास्थमम्बरोझास्यपां वरम् । लघुकं सारसहितं रम्यं बहुपयोन्वितम् ॥ ६ ॥ मन्ये यादधिस्तावाल शताशमपि क्षमाः । पातुं बन्धुं लवयितुं मुनिरामप्लवङ्गमाः ।। ७० ॥ मन्ये त वनं मातुं प्रवृद्धोऽपि हरिः स्वयम् । पौरुषेणापि मानेन (न) क्षमः किमुत क्रमैः ॥ ७१ ॥ यस्याद्यन्तौ परिच्छेत्तुं हरिला च न क्षमौ । नूनं तस्यापि देवस्य पर्याप्तं मजनाय तत् ।। ७२ ॥ न मुनेः श्रवसा धार्य नोदरेणापि कस्यचित् । अदरत्वमितमेवाम्भस्तदन्यन्मानसम्मितम् ॥ ७३ ॥ मधोभुवनमप्येतत् पातालादतिरिच्यते । हिमोदारपदमेवदमहिमोदारपदं हि तत् ॥ ७ ॥ अनिर्मुपितपीयूषमनुदेतहिमाकरम् । इदमनोपित्तश्रीकमपूर्वमुदधेः पयः ॥ ७५ ॥ अक्षुण्णलघु तत्तोयमनुगालितनिर्मलम् । अवीजितहिमस्पर्गममस्कृतरसायम् ॥ ७६ ।। दृष्ट्वा च नत् संग गौर यशः स्फीतमिवात्मनः। अवरुहा रथात् मना विश्रमायादिदेश सः ॥ ७७ ॥ अथाधिष्टातृभिः सेनाः प्रष्टानाहय सत्वरम् । मरःपरिमरे तत्र यथान्धान निवेशिता ॥ ७८ ॥ १. वृिदि' म पाट .

·पञ्चमः सर्गः। तन्निधानमपां प्राप्य जनता मुमुदे तदा । चातकालीव तृपिता साम्बुवाई नभस्तेलम् ॥ ७९ ॥ अथ राजाप्युपस्पृश्य कृत्वा माध्यानिकी क्रियाम् । पपौ विसरसोन्मिभं पयो हंस इवामलम् ॥ ८० | तदनु सरसस्तीरे तस्मिन् मनोजलतागृहे फणिपतिफणाभोगे तल्पे सुखासनमास्थितः । चलभरपरिभ्रान्तं पाथो ददर्श विशां पति- मधुरिपुरिव क्षीराम्भोधेगिरि झुभितं पयः ॥ ८१ ॥ इति कृष्णविरचित भरतचरित चतुर्थ. मर्गः॥ अथ पञ्चमः सर्गः अथ मदनतिशीकरवृष्टिभिः पृथुलपुष्करपूरितवारिभिः। क्षणमपूरि सरोजलमुन्नने रभिनधैर्जलदैरिव कुञ्जरः॥ १ ॥ निजकरोन्नमितरमित लैः परिगलगिरनुक्षणमुक्षिताः । जलधरैः क्षरदम्बुभिरुक्षिताः क्षितिधरा इव रेजुरनेकपाः ॥ २॥ निखिलतापनमुष्णामहः शिशिरतामिव नेतुमभीच्छयः । उपरि चिक्षिपुरम्बु मुहुर्मुहुः निजकरेण निपीय करेणवः ।। ३ ।। १. 'स्थ' स. पाठ २. 'रपिर' क. म. पाठः, 1. 'रोन्नमितरपरि क्षति' ग. पाट.. ३ 'मु', ·भरतचरिते अथ महीलुठितः कलुपीकृता स्थपुटभूपु परिस्खलनाकुला । उदधिकल्पमगाहत तत् सरः सरिदिवोचरया तुरगावलिः ॥ ४ ॥ पृथुलकेवलपृष्ठनिपादिभिः परिजनैः परिपवितपासवः। मृदु विरम्य विरम्य पयः पपुः श्रमविनिःश्वसितांन्यनु वाजिनः ॥ ५ ॥ अथ निदाघमहोप्मभरं वहन् विकसदम्बुजकान्तिकरैः करैः । अपिवदम्बु मुहुः स महाजनो रसमयं मवितेव धराश्रयम् ॥ ६ ॥ अथ वनं नवपुप्पगुणोज्ज्वलं सपदि यद्धशिलीमुखमण्डलम् । मधुरलक्ष्यत चापमिवोहहन् बहुमतं सहकारिमनोभुवः ।। ७ ॥ मृदुलकोकिलनादमनोहरा- अलितकोमलरक्तजपाधराः। वकुलकुड्मलकोमलकण्टकाः ·पञ्चमः सर्गः अपिहिताः सहकारनवाङ्कुराः सपदि पटपदनीलबरासिभिः ॥ ९ ॥ मृदुपलाशनखान् विपिनश्रियः समभिरज्य मधुर्नवयावकैः। अकृत यावकशेषमिव क्षिपन् कुसुमजालमशोकमहीरहे ॥ १० ॥ अभिमताश्चिरभोग्यरसोदयाः सुमनसो बकुलस्य मधुव्रताः। न विजहुः पतिता इति केवलं रसविदां रस एव परं धनम् ॥ ११ ॥ मधुसमागममङ्गलदीपिका स्मरसुवर्णशिलीमुखसन्ततिः । (नव ? वन)भुवः पुलकावलिरावभौ कुसुमिता नवचम्पकमण्डली ॥ १२ ॥ मृदुलधौतधुनीधवलाम्बराः प्रकटिताचलतुगकुचश्रियः। मधुसमागमसंभ्रममीक्षितुं हिमपटावरणानि जहुर्दिशः ॥ १३ ॥ हिमपटीमपनीय पुरःस्थिता यवनिकामिव चारु वनश्रियः। ननृतुरेव वसन्तमहोत्सवे पवनलोलितपल्लवपाणिभिः ।। १४ ॥ १. 'खा' ग. पाठ:.

·भरतचरिते क्षणमपास्य हिमाशुकणावली- नवसरोजमुखानि विकासयन् । अपजहार मधुविरहक्लमं कमलिनीर्दयिता इव संश्रितः ॥ १५ ॥ अथ मधुश्रियमित्थमुदञ्चिता वनमुपेत्य नराधिपयोपितः । अनुवभूवुरभीष्टतमैः समं मनसिजरय नवामिव सम्पदम् ॥ १६ ॥ विमथिताः कुसुमेषु शिलीमुखै- विटपिनदशिरोजगुणोज्ज्वलाः। तरुणपल्लवदुर्ललिताश्रयो वनलता इव रेजुरमूः स्त्रियः ॥ १७ ॥ अभिनवप्रसवोपनतोत्सवाः प्रियसखीरिव मानयितुं लताः । मृदुलपल्लवपाणिषु पाणिभि- र्जगृहिरे कृतसंभ्रममङ्गनाः ॥ १८ ॥ विनमिताः कुमुमापचये कृते विटपिनस्तरुणीभिरथोज्झिताः । दृतधना इव कामिजनाश्चिरं विरहभीरतयेव चकम्पिरे ॥ १९ ॥ विनामिते तरुणेन तरी रूपा न बनिता कुमुमानि समाचिनोत । १. नायुवनावि पाट. २. ग. पाठ.

·पन्चमः सर्गः। नखरुचः कुसुमस्य च भेदकं गुणममंशयमीक्षितुमक्षमा ।। २०॥ असकृदुच्चलितोच्चकुचाग्रया विवृतचारभुजयमलया। कुसुमजालमहारि महेलया हृदयमेव न केवलमीशितुः ॥ २१ ॥ उदसितुं दृशि पुष्परजःकणान् मृगदृशः स्तनमारविदितः। नयनयोर्मुखमारुतमर्पयन् हृदि युवा मदनानिमदीपयत् ॥ २२ ॥ चरणघातविधुतिपु योपिना व्यथितयेव मधुव्रतकूजितः। विधुतपल्लवलोलकराप्रया लतिकयारमगवि समभ्रमम ॥ २३ ॥ भ्रमरकान्तविलुप्तविशेपक सखि! मुर हदि माणवकरता। इति सम्वी छलवादविचक्षणा कुपितया दयितं समयूयुजत् ॥ २४ ॥ क्षणमिहारस्व विविक्तमिदं वनं शिथिलितं कलयामि तवांशुरुम् । इति विलोभ्य स मुग्धवधू युवा किमपरं कथनीयमतः परम् ।। २५ ॥ १. '' ख पाठ. २. 'बम' क पाठ. ३.'या' ग. पाठः.

·४८ भरतचरिते उरमि वामदृशां विनिवेशिताः स्थगितहारमशोकतरुस्रजः । उपरि षट्पदधुमविनिर्गताः स्मरकृशानुशिखा इव रेजिरे ॥ २६ ॥ न बकुले चरसीति मृषा श्रुतं बकुलदाम विगुम्फितवानसि । इति कयापि गभीररुपा धृतं वकुलदाम धरेन निवेदितम् ॥ २७ ॥ सुरभि पाटलमुत्सुकमानसै- मधुलिहां मिथुनरवलम्बितम् । न विधुतं रसभङ्गभियान्यया परसुखानुगुणो हि रसज्ञता ॥ २८॥ इति विहत्य चिराय नृपाङ्गनाः श्रमजवारिकणोल्लसिताननाः । कुसुमसङ्गमवासनया मुहुः स्तबकिता इव रेजुरमः स्वयम् ॥ २९॥ गुरुपयोधरहमघटद्वयं पृथुलमौक्तिकशिक्यनिवेशनात् । जपनमृगकरीन्द्रकराश्रया- नियतमृहरमः श्रमर्शिताः ॥ ३० ॥ मृदुरयाः स्तनकोकधराः खिय. भलितमाक्तिकंफनविपाण्टुराः । १. जागिरपा॥' द. पाट .

·१९ पञ्चम. सर्गः। मुखरनूपुरहंसरवाकुला ययुरपः प्रति धर्मपयोवहाः ॥ ३१ ॥ धवलपक्षतिचोलपरिष्कृत- नवलताड्कुरवेत्रधरैः सह । परिजनैरिव हंसगणैः स्त्रियः सरमणाः सरंसस्तटमाययुः ॥ ३२ ॥ तदनु कूलमवाप महीपतिः पटगृहे सरसः सपरिग्रहः । तदनुकूलमधत्त विभूषण विहतये सरसः स वधूगणः ॥ ३३ ॥ सरसचन्दनकुङ्कुमपङ्किलाः प्रियकरार्चितलोलकराः स्त्रियः । सरसि गैरिकरागविरूपिता वनकरिण्य इवाथ विजहिरे ।। ३४ ॥ भरितयौवनवारि मृगीदृशा मदनदन्तिवरक्षुभितं मुहुः। तरुणलोचनमीनकुलाकुल सपदि नाभिसरः सरसामिलत् ॥ ३५ ॥ विमथितं वनितास्तनमण्डलै- गुरुसरोहृदयं परिचुक्षुभे । न खलु जीवनसारमिदं जग- न्मृगशा चरितैरवशीकृतम् ॥ ३६ ।। १. 'रितस्त' ग पाठ. ц ·५० भरतचारते जलविहारसमुत्सुकयैकया न दायितीनुनयेन विनोत्थितम् । मृदुसुखादपि नीचजनाहतात् प्रभुधियां गरिमैव रसावहः ॥ ३७ ।। रमणपृष्ठमधिष्ठितयान्यया जलमगाहि भयाकुलया किल । न पुनरात्मवपुर्णरुतां जनः प्रिय इवाहति वेदितुमित्य(द ? तः) ॥ ३८ ॥ उपसपत्नि समानमपि स्थित प्रियमभङ्गुरसौभगगर्वितम् । समधिरुह्य विधीय विमानता सुरवधूरिव कापि सरो ययौ ॥ ३९ ॥ अवजितं वनितावदनेन्दुभिः कमलपण्डमखण्डमपि ध्रुवम् । सरसि दण्डवदेव ननाम यत् सलिलवाद्यपरिक्षुभितेऽम्भसि ॥ ४० ॥ शफरजालविलोलविलोचनैः सकुतुकं समवेदय विलासिनीः । ध्रुवमसौ सरसः पयसा चय- श्वपलवीचिभुजैः परिपस्वजे ॥४१॥ वपुपि यौवनवारिमहादे तरुणलोचनमीनकुलाकुले । १ तासयन पि', २. 'दि' म. पाठ ३. 'हा' ग. पाठः ·५१ पञ्चमः सर्ग । बडिशसूत्रमिवाम्बु मृगीदृशां मृदुलधारमपात्यत कामिभिः ॥ ४२ ।। करपुटादपरेण निपातितं सरलधारमभङ्गरयं पयः। सुचिरमारत वधूश्रवणान्तिके रहसि वक्तुमिवास्य मनोरथम् ॥ ४३ ॥ प्रियकराजलियन्त्रसमुत्थितं वलयितं यदवाप वधूमुखम् । क्षणमलक्ष्यत तज्जलमुज्ज्वलं दशनदीधितिचकमिवोज्वलम् ॥ १४ ॥ हृदयवल्लभ! दुर्लभदर्शन- स्त्वमसि तत् कठिनं हृदयं तव । इति निगद्य कयापि समुत्थित कमितुराईयितुं हृदयं ध्रुवम् ॥ ४५ ॥ कमलमर्पय तर्पयता जलै- रिति शठेन वधूः सहसोदिता । प्रचुरमम्बु मुमोच विचक्षणा वचसि सापि परे नतु पैङ्कजम् ॥ ४६ ॥ मधु पिपासति मुख्यमयं जनः सुतनु! ते न कराम्बुरुहोद्भवम् । इति दृशा रमणेन समीरिता रविमुदैक्षत सस्मितमङ्गना ॥ ४७ ॥ १. 'मि ॥ प्रि', २. 'वाबलम्' ग. पाठ. ३. 'वारिजम्' ६.पाठ:

·५२ २ भरतचरित कुपितयेव कयापि मुहुः स्थितं सपदि वञ्चयितुं प्रियमुक्षणैः । स तु शठः प्रणिधानपरोऽभवद् विहसिता च सखीभिरसौ मुहुः ॥ ४८ ॥ सुतनु ! मुञ्चसि काञ्चनकङ्कणं ससलिलं सुभगाय रसोत्सुका । इति सखीभिरगद्यत कामिनी सपरिहासमपोढविभूषणौ ॥ १९ ॥ अभिनवं मम गोत्रमिदं कृतं दयित! ते दयितं तदिहास्तु मे । यदि भवेयमभीष्टतमामने. त्यपरयाम्बु गृहीतमुपेक्षितम् ॥ ५० ॥ नववधूवदनाम्बुरुहे मुहु- विनमिते जनसंसदि लज्जया। तदवलोकनकामितयापरः सलिलदण्डमुपनमिवार्पयत् ॥ ११ ॥ लुठसि मे दयितास्तनमण्डले तदिह हार! न सोढमहं क्षमः। इति रुपेव युवा जलधारया प्रियतमोरसि हारमघट्टयत् ॥ ५२ ॥ अलमलङ्करणाय दृशोः श्रियः श्रवसि किं निहितेन मुधामना । १. मु. २. 'वो' ख. पाठ . ३. 'णम् ॥', ४. 'ति' क. पाठः,

·५३
पञ्चमः सर्गः।
इति वदन् दयिताश्रवणोत्पलं
वरतनोरहरज्जलधारया ।। ५३ ।।
विलिखितं कुसुमायुधशासनं
कुचतटे नखले (प ? ख) निभाक्षरैः ।
चलदृशः सलिलोक्षितचन्दने
जनतया सकुतहलमीक्षितम् ॥ ५४ ॥
चकितचञ्चलपाणिधृताञ्चलं
चलदृशः स्मरलोलदृशो युवा ।
निबिडनीविकमम्वरमधुभिः
शिथिलतामिव नेतुमघट्टयत ॥ ५५ ॥
गुरुतमां प्रमदासु शकुन्तला
हृदि वहन ध्रुवमेष महीपतिः ।
पयसि न प्लवतामिति योपितः
कनकशृङ्गजलैः सिपिचुर्नुपम् ॥ १६ ॥
अथ तटानि समारुरुहुः स्त्रियः
प्रशमितेऽम्युनिपातमहोत्सवे ।
नवमृणालसरोजपरिग्रहाः
शरदि हंस्य इवानुसृताः प्रियैः ॥ ५७ ॥
सलिलसक्ततया लघु योषिता.
मसदिवाभवदम्बरमूरुपु ।
किमसतापि सताप्युपयुज्यते
स्वकरणीयविधावपटीयमा ॥ ५८ ॥

·५४ भरतचरिते जलकणावितलम्बशिरोरुहं मृगदृशामनतिप्रकटं मुखम् । विगलदम्बुनवाम्बुदचुम्बित तुहिनदीधितिबिम्बमिवाबभौ ॥ ५९ ॥ रशनया जलमूकतया स्थितं वसनयोः परिवृत्तिपु थोपिताम् । प्रभुरहस्यविदामुचिता हि सा परिचितेऽपि कदाचन मूकता ॥ ६० ॥ अथ सरोनिकटे पटवेश्मभि- विहितराजगृहापणमन्दुरा । विरचिता वसतिर्नृपशासनाद् विविधपण्यकृतक्रयविक्रया ॥ ६१ ॥ तदनु तत्र समचितदेवतः समुचिताहृतिवीतपरिश्रमः । परिवृतः परिवारजनैनिजै- दिवसशेपमुवास नरेश्वरः ॥ ६२ ॥ सुखतरमबलामुखापदेशं शशिशतमेतदनस्तशोभमास्ते । इति रविरवमानवानदीप्तिः स्फुटमपराद्रिगुहागृहं विवेश ॥ ६३ ॥ इति कृष्णविरचिते भरतचरित पञ्चम सर्ग ॥ २ १. 'मि', २. हितप' क. पाट..

·अथ पष्ठः सर्गः पश्चिमे तदनु पाथसां नियों लम्बते स्म दिवमात्यये रविः । श्यामले वपुपि शार्ङ्गधन्वनः कौस्तुभो मणिरिवारुणन्छविः ।। १ ।। प्राप्य रक्तमालनाम्बरा दिशं वारुणी कुसुनितामिवाङ्गनाम । दोपमेनमपनेतुमम्बुधा मक्तुमुद्यत इवास्त भानुमान् ॥२॥ लोहिताभ्रदलमण्डलोज्ज्वलं रश्मिकेसरपरागधूसरम् । भासते स्म विपुलं पयोनियों पुण्डरीकमित भानुमण्डलम् ॥ ३ ॥ बीचिजालचटुले पयोनिधी साचिमनवपुरावभी रविः । इन्द्रनीलमणिगुम्फमण्डने पद्मराग इव नायकीकृतः ॥ ४ ॥ खण्ड्यमानमूदुरश्मिसञ्चये हेमकुम्भ इव भानुमण्डले। सन्ध्यया जलनिधौ निपौतिते रश्मिखण्डधरया समुत्थितम् ॥ ५ ॥ १. 'रागदोपम' ख. पाठ . २ 'ले' स. पाठ, ३. 'पपाते' ४. "' ग. पाठ. क.पाठ.

·भरतचारते संगृहीतवसुजालमुज्ज्वल भानुहेमकलशं दिनात्ययः। न्यस्तवानिव पयोधिमन्दिरे लोकसाक्षिकमलक्ष्यत क्षणम् ॥ ६ ॥ वारिवक्त्रविवरे विवर्तितं वीचिलोलरसनाविलोलितम् । नूनमूष्मधेरमर्कमण्डलं वारिधिः सरभसं निगीर्णवान् ॥ ७ ॥ तप्तमायसमिवार्कमण्डल वासरेण शुचिना चिर धृतम् । क्षिप्तमम्भसि पयोनिधेरभूत् तस्य धूम इव मेदुर तमः ॥ ८ ॥ पद्मिनी रविवियोगविह्वला भृगरावकृतगद्गदस्वरा । श्लिप्यदम्बुजकरागुलीदलैः प्राप्तिकालगणनामिवाकरोत् ॥ ९ ॥ इन्दिरामित्र सरोजमन्दिरा रक्षितुं रविसमागमावधि । सन्ध्यया पिहितमम्बुजोदरं यामिकैवहिरकृजि पट्पदैः ॥ १० ॥ एकपहजपलाशसश्रित प्राप चकमियुनं नियोगिताम् । १. 'ये' रा पाठ २ मोपमा , ३. 'म' ग, पाठ .

·५७ पष्ठः सर्गः। हन्त मित्रविरहाकुलात्मनां निष्फलाः पुरुपकारसंपदः ॥ ११ ॥ संवृते दिनमणी विहङ्गमाः शाखिनामुपरि मूकतां ययुः । तेजसामधिपतेरितरस्क्रियाः खेदयन्ति खलु पक्षपातिनः ॥ १२ ॥ रश्मिजालमिव कीर्णमर्णवे पङ्कपातमलिनीकृतं रवः। उज्जहार तिमिर दिनात्यय- स्तारकानिकरमौक्तिकैः समम् ॥ १३ ॥ प्लुष्टमर्ककिरणैरिवाम्बरं मेदुरेण तमसा मलीमसम् । किश्च धर्मजलबिन्दुसन्निभै- रुज्ज्वलैण्डुगणैरलं बभौ ॥ १४ ॥ श्यामला तिमिरपत्रपतिभि- स्तारकाकुसुमजालशालिनी । मत्तमन्मथशिलीमुखाकुला मल्लिकेव विवभौ विभावरी ॥ १५ ॥ तादृशः समय एवं योषितां रन्तुमुत्सुकयति स्म मानसम् । यत् पुनर्मधु नवं च यौवनं तद् बभूव विभवो मनोभुवः ॥ १६ ।। I ·५८ भरतचरिते सागरे सलिलकेलिलालसः स्तोकमुदधृतकरो नभन्तले । दर्शितानन इवेन्द्रवारणः प्रचि साचि ददृशेऽथ चन्द्रमाः ॥ १७ ॥ यामिनीरमणबिम्बमुल्यणं चकमायुधमिवाङ्गजन्मनः। आबभौ पयसि पाथसा निधे. रूमिशाणकपणादिवोऽवलम् ॥ १८ ॥ लम्बयन् धनतमास्तमोजटाः स्तारयन् दिवि शनैःशनैः करान । भस्मपाण्डुरतनुर्निशाकरो नृत्यतः श्रियमवाप लिनः ॥ १९ ॥ इन्दुना कुमुदिनी विकासित्ता कर्कशा दृपदपि द्रवीकृता । तेन सा कमलिनी निमीलिता कः समस्तहृदयङ्गमो जनः ॥ २०॥ गोकुल निजमुदन्वदम्भसः क्षालितोत्थितमिवामलप्रभम् । श्यामल तिमिरशप्पमण्डल खादयन्निव पुपोष चन्द्रमाः ॥ २१ ।। नीललान्छनघर निशाकरें योपितः सरममाशशदिरे । १. 'मा' य ग पाठ.

·पष्ठ सर्ग.।
श्यामया सरभसोपगूढया
प्रत्युपोढतिमिरागुरुद्रवम् ॥ २२ ॥
आततज्यमिव भृगमालया
मृज्यमानमिव शीतरोचिपा ।
कृप्यमाणमिव मातरिश्वना
कौमुदं धनुरभून्मनोभुवः ॥ २३ ॥
केवलं जलमयो न सागर-
स्तन शीतरुचिना विवर्धितः ।
अप्यसौ विटजनाहतो मुहु-
योषितां मनसि रागसागरः ॥ २४ ॥
स्वां तनुं बहिरुपेत्य दर्शयन्
धामजालकपथेन चन्द्रमाः ।
सेवते स्म करजालमर्पयन्
योपितामिव मुखश्रिया जितः ॥ २५ ॥
कौमुदीत्रिपथगा महीतलं
निर्मला हरिपदादुपेयुपी।
कामिनामपि किमन्यदहतं
मानसंभृतमपाहरत् तमः॥ २६ ॥
कामिनः कलुपितान् प्रियागृह
नेतुमाशु कुशला बभूव का।
विद्रवीकृतशिला नु कौमुदी
दूतिका नु कुशला तथाविधा ॥ २७ ॥

·६. गरतचरिते कान्तमानय कृशा दशामिमा पश्य दृत्यनुनयं न लद्धये । प्रेम तत् प्रथितमावयोमिथः कि मुधा ग्वलजनैर्विलोड्यते ॥ २८ ॥ प्रेम तादृशमभङ्गरं तयो- रीदृशं तदधुना विलोक्यते । उच्छ्रयो ह्यनिशयेन वस्तुनः पातहेतुरिति सत्यमुच्यते ॥ २९ ॥ इत्यसावमुहृदा मिथः कथा मा स्म भूदिति मयानुनीयसे । अन्यदस्तु फलमानुपडिक जीवितेशवशगामि जीवितम् ॥ ३० ॥ ईदृशे शशिनिशासमागमे का वियोगमनुभूय जीवति । रक्ष्यतां तदिदमाशु जीवितं चित्रकर्म सति धाम्नि युज्यते ॥ ३१ ॥ इत्थमित्थमनुधाम योपिता भापितान्यनु समाययुः प्रियाः। के हि नाम कुसुमेपुशासनं लड़यन्ति भुवि जीवितेच्छवः ॥ ३२ ॥ कामकर्मपरिकर्म योपिता नात्यवर्तत निजा वपुःश्रियम् । १. 'शागिमा दशा प', २. 'ये' ग. पाठ.

·पष्टः सर्गः पद्मरागरुचिरुज्ज्वलोज्ज्वला नैव कुङ्कुमरसेन रेज्यते ॥ ३३ ॥ हारचन्दनधरौ पयोधरौ योपितामुरसि पुप्पधन्वनः। रेजतुः स्फुटमुदस्तमस्तको *वारणाविव रणाय सैजितौ ॥ ३४ ॥ जातिदाम कबरीपु लघ्वपि प्राप्तमेव निदधुस्तदङ्गनाः । जातितोऽथ गुणगौरवेण वा यस्य न त्यजति वासनां जनः ॥ ३५ ।। हृद्यगन्धंकुसुमाधिवासितं भेजिरे तुहिनपण्डपाण्डरम् । तुङ्गमद्रिपतिशृङ्गसन्निभं तल्पमुत्पलदृशः सकामुकाः ॥ ३६ ।। कामिभिः सह मनोनुगामिभिः शीथुपानमबलाः प्रचक्रिरे । प्रस्तुते सुरतघोरसङ्गरे वीरपाणमिव मन्मथानुगाः ॥ ३७ ॥ : १. 'यु' ग. पाठः, २. योनिधी यो' क. पाठा. ग. पाठः. ५. ' धिक. पाठ. ३. 'संयतो' S इह चारणशब्दस्य तस्मम्वन्धिान लक्षमा कल्पनीया । मन्मथ. युद्धसजीकृतगजसंवन्धिनौ उत्क्षिप्त मम्त कापिवेत्यर्थः समर्थनीयः ।

·भरतचरित इन्दुरिन्द्रदिशि लोचनोत्पलैः सेवितो रसनयाथवासवः । अस्तु वो मदविशेप इत्यमुं कः प्रसादमकरोन्मृगीदृशाम् ।। ३८ ॥ पीतमाशु मधु रागमुत्कटं किं गुणान्तरमसूत योपिताम् । चूर्णितं तदिह भाजेने चिरं घूर्णयदेपि दृशौ निजैर्गुणैः ॥ ३९ ॥ कामिनोऽथ परिभिरे वधू वैक्षसि प्रथितपीवरस्तनम् । पीडितैरिव विमर्दनिर्भरै- भूपणैररमरावि तत्क्षणम् ॥ ४० ॥ या पुरा हृदि बभूव कामिनो- निशत्यशक्लावलिः स्थिरा । सा समागमरसायनोक्षिता निर्ययौ पुलकसहतिच्छलात् ।। ४१ ॥ योपिता प्रियतमोपगृहने तुङ्गमप्यवनतं कुचद्वयम् | उन्नतस्य महतो गरीयसः सन्नतिः प्रियजनपु युज्यते ॥ ४२ ॥ निश्चिरं' फ. पाठ 'जिर चिस पाठ ४. '', ५ 'मुनसन्तति', ६ 'तमपु' व पाठ .

·पष्टः सर्गः १३ विश्लथन्निविडनीवि योपिता- मम्बरं मृदु रहस्यरक्ष्यपि । तां जगाद दयिताङ्गसङ्गमे मुद्या हृदि परां रिसुताम् ॥ ४३ ॥ प्रेषितः प्रणयिनोपमेखलं पाणिराकुलमरोधि बालया। वारितोऽपि मुहुरुत्सुकश्चिरं नाभिमानगणनां चकार सः॥ ४४ ॥ विस्तृतं जघनमेदिनीतलं कामिनी हृतदुकूलमाकुला । अक्षमा स्वयममुप्य गोपने प्रेयसे मदनसाक्षिकं ददौ ॥ ४५ ॥ मुक्तमौक्तिकमनोज्ञमेखला निर्गन्निविडनीविबन्धना । गाढमाशु परिरभ्य सत्रपा पर्यधत्त रमणाङ्गमङ्गना ॥ ४६ ॥ गाढदष्टरदनच्छदं मुहुः सीत्कृतार्धमुकलीकृतेक्षणम् । वक्रमासवसुगन्धि योषिता चुम्व्यमानमपि चुम्बितं प्रियैः ।। १७ ॥ कृत्स्नमेव दिनच्छदामृतं पातुमत्सुकधियापि योपितः । । १. '' ग. पाठः- २. 'म', ३. 'दान' क. पाठ:.

·भरतचरिते विन्दुमात्रमधरेऽशेपित कामिना दशनपातमुद्रया ॥ ४८ } पूगनागलतिकादल प्रियः प्रेयसीललितदन्तसण्डितम् । आचकर्प पेनसारसोरम रागसारमिर कामिनीमुखात् ॥ ४९ ॥ पञ्चभिर्नखमुखैक्लेिखित प्रेयसा स्तनयुग मृगीदृशः। व्यज्यमानदलभेदमावभौ जृम्भमाणमिव पङ्कजद्वयम् ॥ ५० ॥ सीत्कृतानि सरसानि योपितैः श्रोतुमुत्सुकतमेन कामिना । वर्तुल गलपुट प्रवर्तित दशनेन मणिदाममण्डनम् ॥ ५१ ॥ गद्देन शकलीकृताक्षर भापित तदनु योपितामभूत् । सक्ष्मलक्ष्मभिदुरैरभङ्गुरैः खण्ड्यमानमिव कामसायके. ॥ ५२ ।। उरतोग्णयुगे मृगीदृशः श्रोणिचम्मधिकर्तुमिच्छता । कामिना नग्ममुग्वेनिवेशिता मन्मयस्य महिता प्रशस्तयः॥ ५३॥ १ 'दशनच्छरालादाचित घारसे भूयसा' र पाठ 'रइन', ३ 'ai, ५ 'दर्शने ग. पाट २.

·षष्ठ सर्ग ६५ सोपचारमुपगृह्य निर्दय वक्षसा स्तनतटे शयालुना। लज्जितापि कुशलेन कामिना मज्जिता नववधूः स्मरार्णवे ॥ ५४ ॥ योपितश्चपलमक्षि चुम्बत श्वापलं हृदि बभूव कस्यचित् । नूनमन्यगुणसंक्रमो नृणां जायते परिचयेन भूयसा ॥ ५५ ॥ कान्त ! सीदमि यादे प्रसीद मे भारमेनमहमुहहामि ते । इत्यकाण्डरतिभङ्गभीतया कस्यचिद् दयितया नरायितम् ॥ ५६ ॥ कान्तकण्ठकुहरे विवर्तित मञ्जुलं मणितमातुमिच्छती। अन्तरुत्सुकतमो प्रियानने नूतना सुत नुराननं ददौ ॥ ५७ ॥ नोपगूढमचिरोढया वपुः श्लिप्यतोऽपि दयितस्य लज्जया । विक्रिया हृदि तया न संवृता सा च तस्य रतये पदं ददौ ॥ ५८ ॥ अन्यया रतिविधौ नरायिते पविरोरुजघनस्तनं वपुः। २. 'या' ख, ग. पाठ. १ 'प्र', h ·भरतचरिते शैलवद् गुरुतरीकृतं कचित् तूलवल्लघुतरीकृतं क्वचित् ॥ ५९ ।। कुण्डलोल्लिखितगण्डरेखया हारहीरलुठितस्तनाग्रया। उत्सुकोऽपि दयितोऽनुरक्तया नान्वगृह्यत रते महेलया ॥ ६०॥ . अन्ययोरभिनवानुरागयो- मुग्धयोरनतिरूढदाक्ष्ययोः। मन्मथेन गुरुणोपदर्शिता नैपुणी रतिविधी तयोरभूत् ।। ६१ ॥ सस्तकुन्तलविकीर्णमालया घृष्टचन्दनपयोधरान्तया । श्रान्तया श्रमजवारिसिक्तया कान्तवक्षसि सुपुप्तमेकया ॥ ६२ ॥ वक्षसि श्वसितकम्पिती स्तनौ रेजतुर्निधुवने मृगीहशः। मारुतक्षुभितवींचिचञ्चली चक्रवाकविहगाविवाम्भसि ॥ ६३ ॥ योपितां प्रियतमोपगृहने मौक्तिकैर्हदि निवेशितैरिव । स्वेदवारिपतैर्विनिरसृतं गण्डयोगलितपत्रलेखयोः ॥ ६४ ॥ १. 'ग' ग. पाट.. २ . पाठः.

·सप्तमः सर्गः। हेलया त्रुटितहारशृङ्खला सोढगाढनखराङ्कुशक्षतिः । योपितः स्तनकरेणुरुन्नता वल्लभेन दमिता कथश्चन ॥ ६५ ॥ हीभरादवनतानना पुरा या कथञ्चन रतौ प्रयोजिता। सा द्वितीयसुग्ते समुत्सुका कापि कामापे जगाम विक्रियाम् ॥ ६६ ॥ कामिनामिति समागमोत्सवं वीक्ष्य कामविशेव यामिनी । अम्बरान्तमवलम्ब्य यास्यता वल्लभेन सहिता विनिर्ययौ ।। ६७ ॥ दिशि दिशि करजालमेष भानु- स्त्वमिव करोति महीभृतां गणेपु । इति सुखमवबोधितोऽथ सूतै- नृपतिरनन्तरकृत्यमन्वतिष्ठत् ।। ६८ ॥ इति कृष्णविरचित भरतचरिते षष्ठ सर्ग ।। अथ सप्तमः सर्गः । अथैनमास्थानगतं नरेन्द्र- मभ्येत्य कश्चिन्महितो महर्पिः। रत्नाकरं सत्त्ववतां पुरोगं संवर्धयामास शशीव गोभिः ॥ १ ॥ १. 'चलान्त' क. ख. पाठ.

·भरतचरिते . स राजसिंहः सहसावरुह्य सिंहासानाडेरवनीं विनीतः । पुरोधसा साकमुपाहृतार्य- स्तपोधनं तं विधिनोपतस्थे ।। २ ।। अथाश्रमस्थानजितारिवर्गो भुति दधान गुरुशासनस्थौ । सप्ताङ्गयुक्तौ मणिविष्टरस्थी विरेजतुस्तौ मुनिराजवयों ॥ ३ ॥ मुनेः श्रवः प्राप्तुमिवाथ शुद्धा मन्दस्मिताम्भैःस्नपितामिवाम् । नभोगुणत्यादिव मुक्तसङ्गा प्रवर्तयामास गिर नरेन्द्रः॥ ४ ॥ तत्काल दुःखानि महाफलानि प्रायेण कर्माणि भवन्ति लोके । सद्यः प्रमोदं प्रथम प्रसूते फलानुकूल च विलोकन वः ॥ ५॥ विकासयन्त हृदयारविन्द प्रसादवत्त्वात् प्रथयन्तमाशाः । अन्तर्गत बान्तमपाहरन्तं मन्ये भवन्त मुवि भानुमन्तम् ॥ ६ ॥ व्यापारयन्त परया यशस्त्या संयोज्य कृत्येपु क्यापि चुदया। २ . पाठ ·सप्तम. सर्ग.। विज्ञातुमिच्छन् न कथं विजाने स्वान्तस्थितं जन्तुश्वेिश्वरं त्वाम् ॥ ७ ॥ एतत् समाकर्णयनो मह- मुंखेन्दुबिम्बादमला सुधेव । प्रियावियोगग्लपितं नरेन्द्र- माह्लादयन्ती प्रससार वाणी ॥ ८॥ अवेहि कण्वस्य मुनियोगाद- भ्यागतं मां कपिशाभिधानम् । अस्त्यत्र किञ्चिद् गुरुणानुशिष्ट- माप्तैः सह श्रोष्यति मन्त्रिभिस्त्वम् ॥ ९ ॥ आस्ते कुमारी कुलशीलयुक्ता शकुन्तलेत्याहितनामधेया। सा मेनकाकौशिकयोरपत्य- मस्माकमके परिवर्धिता च ॥ १० ॥ अर्कोशुजालेन सरोजिनीव शशाङ्कविम्बेन विभावरीव । प्रवालजालेन लतेव युक्ता विभाति सा सम्प्रति यौवनेन ॥ ११ ॥ आधिच तेनान्वहमेधमानः शान्त्यम्भसारयाः प्रशमं न याति। शरीरजन्मोपहितोऽथवासौ क मन्त्रपूतेन जलेन हार्यः ॥ १२ ॥ 'स' स्व. पाठ.

·भरतचरिते अस्य त्वमेवासि निमित्तमस्याः साक्षात् प्रतीतः परया दृशा नः। अर्काहते को हृदयं नलिन्याः स्नेहात समुत्कण्ठयितुं समर्थः ।। १३ ॥ एतच्च किश्चित् प्रणिधेयमन्यत् तां दानवः कश्चन याचते नः । श्लाघ्येऽनुरक्तामपि राजहंसे ध्वाङ्क्षः कथं काङ्क्षति राजहंसीम् ॥ १४ ॥ शुभे मुहूर्ते भविता विवाह- स्तवेति साकूतमुदीरितश्च । प्राप्तेपु कृच्छेपु महत्सु पुंसां ने सत्यभङ्गाय भवन्ति वाचः ॥ १५ ॥ तदाश्रमं प्राप्य शकुन्तलां त्वं गृहाण पाणौकरणेन साध्वीम् । को नाम दैत्यः प्रतिवीक्षितुं त्वां दीप्तं दिवाभीत इवांशुमन्तम् ॥ १६ ॥ इत्थं नियुक्तोऽसि महर्पिणा त्वं प्रमाणवाचा विधिनेव साक्षात् । स्वतः प्रमाणं इयमेव मन्ये वेदश्च विद्वान् स तपोनिधिश्च ॥ १७ ॥ गिरं गुरोस्तेन समाहृतां तां तथेति मूर्ती जगृहे जनेशः । १. 'नारयन्तम' फ. पाट' २. म्वयं दि स. पाठ:. ३. 'या पक, पाठा.

·सप्तम सर्ग। विशुद्धवर्णा विमलां गुणाढ्या मालां मनोज्ञामिव कन्यकायाः ॥ १८ ॥ प्रस्थानमधव कुरुष्व वीर ! प्रष्ठो भवामि प्रहतो हि पन्थाः। इति प्रतस्थे प्रथमं तपस्वो ततोऽपि चेतः प्रथमं नृपस्य ॥ १९ ॥ अथ प्रतापं प्रथयन् पृथिव्यां प्रसारयन् दिक्षु यशोमयूखान् । धनान्तरालादिव धर्मरोचिः सेनानिवेशान्निरगान्नरेन्द्रः ॥ २० ॥ तत्रैव सैन्यं सकलं निवेश्य सारं समाहृत्य ययौ यथार्हम् । सत्त्वाधिकानां हि सुनीतिभाजा पुंसामतन्त्र परिवारसम्पत् ॥ २१ ॥ आनन्दयन् नाकजुषः स राजा वित्रासयन् विहिपतां मनासि । उत्कण्ठयन् वर्त्मनि नीलकण्ठान ययौ धनवानभृता रथेन । २२ ।। अस्यानुकूलेन समीरणेन रथाङ्गनिप्पेपभवः परागः । दूरान्निरस्तः पथि दक्षिणेन नीचो ह्यचक्षुप्यतमः प्रभूणाम् ॥ २३ ॥ १."' ग पाठ.

·२ भरतचरिते तथातिदुर्ग बहुवाहिनीकं सुवर्णपूर्ण कटकं दधानम् । उत्तुङ्गवंशं हिमवन्तमारा- न्महीभृतां नाथमसौ ददर्श ॥ २४ ॥ प्राच्या प्रतीच्यां च निवेश्य पादा संदश्य गाढं शफरीमिवोर्वीम् । यः पक्षहीनोऽपि खमुत्पतिष्णु- रब्धेरुदनैः शिखरेर्विभाति ॥ २५ ॥ दिवापि नीलाश्मघनक्षपाणि तिग्मांशुमार्गादुपििस्थतानि । यस्योत्तमाङ्गानि सुराङ्गनाभि- रङ्गीक्रियन्ते सुरतोत्सुकाभिः ॥ २६ ॥ आवर्तचक्राणि सरित्सु यस्य संक्रान्तमाणिक्यमणिन्छवीनि । अलातचक्रप्रतिमानि शत्रोः प्रत्यस्त्रशङ्कां जनयन्ति जिष्णोः ।। २७ ॥ अन्यत्र यस्माद् द्वितयं न दृष्ट- मद्रौ न तादृग् गिरिराजशब्दः। जगज्जनन्यास्तनयात्वमेक जामातृभावश्च शशाङ्कमालेः ॥ २८ ॥ गुजाफलादानसमुत्सुकाभि- गपातमाम्यादनुसंश्चिताने। १. 'प्रथाहिद' क. पाठ . २. 'दे' ग. पाठः. ३. 'a' प. पाठः. १. निन्टिना' क. पाट.

·सप्तमः सर्ग। यत्रानुशृङ्गं शबराङ्गनाभि- र्माणिक्यरत्नानि निराकियन्ते ॥ २९ ॥ आकृष्टचापानवलोक्य यस्य तुङ्गेषु शृङ्गेषु किरातसङ्घान् । शुकाङ्गनाः स्वर्गविलासिनीनां गीर्वाणभाषाभिरुपालभन्ते ॥ ३० ॥ दीप्तांशुकान्ताश्मकृशानुदीतं विपच्यमानोपलकुम्भजालम् । यस्याशुनिर्यद्वनधूमकाण्ड कुलालवेश्मेव विभाति शृङ्गम् ॥ ३१ ॥ मुहुः पतन्ती मुहुरापतन्ती पर्यायवृत्त्या शशिभानुमन्तौ । संक्रीडनार्थाविव कन्दुको हौ यस्योपकण्ठं नभसो भजेते ॥ ३२ ॥ यस्यायमेको महिमा महीया- नास्तां विशालत्वमथोच्छ्रयो या । यदिन्दुमौलिः स्वयमम्बिका च वत्साविवाकं सततं भजेते ॥ ३३ ॥ उन्नम्रपादानमुदग्रशृङ्गं यमन्यमुक्षाणमिवोत्पतिप्णुम् । शृङ्गान्तराले निजशृङ्गकोट्या स्थाणोर्महोक्षः प्रसभं पिनष्टि ॥ ३४ ॥ १, 'गरिमा गरीया', २. पतीक्ष्णम्' ख. पाठ.

·भरतचरिते सरित्पतिर्यस्य सरित्प्रसूते- रुत्पत्स्यमानाः सरितोऽधिगन्तुम् । रत्नानि शुल्कार्थमिवोपनीय पादं समाश्लिप्यति नीचवृत्त्या ॥ ३५ ॥ पश्चादिलायां प्रलय गतायां सर्गावधानं दधता विधात्रा। यो भाति क वसुधामिवान्या संपादितः कोऽपि मृदा समूहः ॥ ३६॥ दुर्वर्णचूर्णच्छविमुद्दहन्त सुवर्णभूरेणुविरूषिताङ्गाः। यस्मिन्नरण्यद्विरदा मेहाहाः सुरहिपं जेतुमिवोत्सहन्ते ॥ ३७॥ अपावरं यस्य नितम्बचक्र- मपाम्बरं नैव करोति गङ्गा । अनुक्षणं यामधिगम्य दिव्या- मनुक्षणं न क्रियते महद्भिः ॥ ३८ ॥ यस्मिन् मुहुर्धातुभिरात्मकान्त- मालिख्य विश्लेपविनोदनीभिः । चित्रार्थता धातुषु निर्षियाद विद्याधरीभिः क्रियते यथार्था ॥ ३९ ॥ पयोधिमुत्खातरता विधामा निग्यातशेप यसुधातलेऽस्मिन् । गर्मा ग पाट ·७५ सप्तमः सर्गः। खातः किया जात इतीव मातुर्यो भाति तुङ्गः प्रतिमानकूटः ॥ ४०॥ कुशेशयानां भयनेषु यत्र कुशेशयानां निकटे मुनीनाम् । सरस्वतीव प्रथते नवन्ती सरस्वतीवाशु कवीश्वरेषु ॥ ११ ॥ उद्धृत्य मूर्धा सरिता सहस्र- मादाय रत्नानि महाधनानि। उत्थाय शीतालुरिवाम्बुराशे- यस्तापनं धाम दधाति पार्थे ॥ ४२ ॥ यत्र ध्वनिः श्रूयत एव नित्यं वषट्पदानां नवपट्पदानाम् । सवे मुनीनां प्रसवे तरूणां न वा रणानां धनवारणानाम् ॥ ४३ ।। यः स्थातुमीष्टे परितो विरूढान् सालानवष्टभ्य कथञ्चिदेव । अभ्रङ्कषाणां शिरसि स्थितानां ग्राणां गरिम्णेव सुदुर्वहेण ॥ ४४ ॥ समीरणाः सानुषु यस्य नित्यं कुविन्दकृत्यानि विडम्बयन्ति । यतः पयोदावरणे विशीर्णे पटं हिमान्या निबिडं वयन्ति ॥ ४५ ॥ १. 'य' ख. ग. पाठः ·भरतचरिते धातुद्रवक्षोभितरक्तधारा- स्तियग्दधानस्तटनिराणाम् । निलं हिमानीघनकच्छुराङ्गः सिरासु यो विद्ध इवावभाति ॥४६ ।। अम्बुच्छटामंशुकसन्निकाशा महानदीनां पहुधा तु भिन्नाम् । विभर्ति यः काश्चनरत्नकान्ति महानदीनां बहुधातुभिन्नाम् ॥ १७ ॥ गौरीशरीरेच्छुरितार्धभाग- मर्धेन्दुपीयूपनिपिक्तनेत्रम् । पश्यन्ति यस्मिन् परमेश्वराख्यं तज्जङ्गमं ब्रह्म समाधिभाजः ॥ ४८ ॥ नालीकरागेण समुज्वलेन कृशानुभावं वहते य एकः । नालीकरागेण वदामि किञ्चित् कृशानुभाव कुरुते च मेरुम् ॥ १९ ॥ तमित्थमाराध्यगुणं गिरीन्द्र- मुद्दीक्षमाणः सुचिरं पुरस्तात् । म जग्मुपां क्षोणिभुतामधीश- रतं तस्थुपा नाथमथानुमेने ॥ ५० ॥ अथास्य भृभर्तुरुपत्यकाया- मुपेत्य बाहाः स्थपुटोपलायाम् । १. 'सीरायुधो वि', २. 'रेण धृतार्ध' ख. पाठ..

·सप्तम सर्गः। उद्घान्तचक्रं रथमुद्वहन्तः साशङ्कपातानि शफानि चक्रुः ।। ५१ ॥ उच्चाधिरोहेषु विमुच्य रश्मीन निम्नावरोहेपु निगृह्य किश्चित् । रथ्यान् कथञ्चिद् विनियम्य यन्ता राजानमश्रान्ततर्नु निनाय ।। ५२ ॥ अथाश्रमोपान्तमुपेत्य राजा गन्यूतिमात्रे मति मार्गशेपे । रथादवारुह्य ययौ पदाभ्या संभावयिष्यन्निव भूतधानीम् ॥ ५३ ।। मा दुन्दुभिर्मा च सितातपत्रं मा चामरे चेति कटाक्षदृष्टया । निवारयामास स राजचिह्न विनीतसेव्यं हि वनं मुनीनाम् ॥ ५४ ॥ नीवारशालिग्रहणोत्सुकेन विकीर्यमाणं वयसा गणेन । आच्छिन्नमुक्तं कुशमत्तुकामैः कुरङ्गशाबैश्चटुलैरुपेतम् ॥ ५५॥ आम्नायघोषप्रतिघोषपूर्णः शिलागृहैहितधीरनादम् । निर्दह्यमानाहुतिगन्धमित्रै धूमैः परिस्तीर्णवितानबन्धम् ॥ ५६ ।।

·७८ भरतचरिते आमृष्टशालाङ्कणकुट्टिमेषु नीवारपिष्टद्रवमुद्रितेषु। मनस्विनां योगजुपां मुनीना- मर्धासनारूढकुरङ्गशाबम् ॥ ५७ ॥ आक्रीडमानायसरस्वतीना- मासारवातं रजसां घनानाम् । आलोकमन्तस्तिमिरोत्कराणा- मथाश्रमं प्राप विशामधीशः ॥ ५८ ॥ अथार्चयामासुरुदयदीप्ति तपोधनाः सत्पथवर्तिनं तम् । तन्वानमाशासु करप्रचार सप्तर्षयः सूर्यमिवोपयान्तम् ॥ ५९ ॥ आसानमेते कुशलानि पृष्ट्वा पुनस्तमूचुर्मुनयो नरेन्द्रम् । वल्लीव वृक्षं परिरन्धुकामा शकुन्तला सीदति वर्धमाना ॥ ३०॥ तदद्य गान्धर्वविधेः कुमारी मिथोऽनुमत्या कुरु वीर! पत्नीम् । रूपेण शीलेन कुलेन तुल्या सेयं सपत्नी क्रियतां धरिच्याः ॥ ६१ ॥ यत् प्रार्थ्यते सा दनुजेन कन्या करतं निषेधुं क्षमते त्वदन्यः । क. पाठः. १.

·अष्टम सर्ग । अतः सुनीत्या स ययौ गुरुनः स्वयं न दातु न निषेधुमीष्टे ॥ १२ ॥ आवेद्य श्रुतिसुखमस्य कण्ववाक्यं निर्याता निजनियमाय तापसास्ते । राजासौ गुरुगिरि गौरवादिवाज्ञा बिभ्राणः सपदि विनम्रकन्धरोऽभूत् ॥ ६३ ॥ इति कृष्णविरचिते भरतचरिते सप्तम सर्ग ॥ अथाष्टमः सर्गः। अथ नरपतिरन्तरुल्लसन्ती नवरसभावमनोहरा कुमारीम् । अनुपदमवमृष्टसद्गुणाढ्या कृतिमिव पत्रनिवेशितामपश्यत् ॥ १॥ निभृतमुटजकोटरे मुनीना स्मरशरपातभयादिव प्रपन्नाम् । किसलयशयने सखीसनाथा श्रियमिव वारिजविष्टरे निषण्णाम् ॥ २॥ व्रणमिव कुसुमेपुमार्गणाना हृदि सरसीरुहमाईमुद्वहन्तीम् । असकूदनुनिषेव्यमाणमाध्वी- वचनसुधाभिरुदूढजीविताशाम् ॥ ३ ॥ जगति गुरुतरार्धरत्नसारा परिचितपुण्यजना श्रियं वहन्तीम् ।

·८० भरतचरिते अनवरतमुपोढराजहंसे धनदपुरीमिव मानसं दधानाम् ॥ ४ ॥ समजनि ममता नु तस्य काचि- न्मनसि कृपा नु कृतार्थना नु जाता। मनसिजचरितेपु विस्मयो वा विरहकृशानुकृशा निशाम्य बालाम् ॥५॥ नयनयुगलमस्य पश्यतस्ता- ममृतनिपिक्तमिवार्द्रतामवाप । अपिच विरहशोकशङ्कजालं बहिरगलत् पुलकावरच्छेलन ॥ ६ ॥ अवनतवदना शकुन्तलापि क्षितिपमवेक्ष्य विवर्तितः कटाक्षः । न चलितुमशकन्न चापि वक्तु परिलिखितेव बभूव साध्वसेन ॥७॥ तदपि कृतसखीकरावलम्बा करतलसंवृतपाण्डुगण्डरेखा । किसलयशयनात् कथ कथञ्चिद् विरहमहादहनादिवोदतिष्टत् ॥ ८ ॥ अथ करिकरकान्तिचौर्यनिघ्नं नरपतिदण्डभयादिवायताक्ष्याः । अपि गुरुतरसारमूरुयुग्म चलदलपल्लवचापल चकम्प ॥ ९ ॥ १ 'सा स पाठ ·अष्टमः सर्गः। ८१ श्रमजलपृषतावलिः स्तनाग्रे तरलदृशस्तरलं विनाभिरामा । निशितपुलकसूचिरुद्धरन्ध्रा स्मरघटितेव रराज हारयष्टिः ॥१०॥ लपितमिव हिमैः प्रमोदबाप्पै- रविरलपक्ष्मपुटे चिरं निरुद्धः । नयनकुवलयहयं नितान्तं विरहमहोप्माण तप्तमायताक्ष्याः ॥ ११ ॥ अतिथिरयमतर्कितप्रभावः सखि! विभवोत्तरमहणीय एपः । तदिह वितर विष्टरं विशिष्टं न हि बहुमानमृतेऽर्हणा महत्सु ॥ १२ ॥ निभृतमिति सखी तया नियुक्ता मनसि निपण्णमपि स्थिरं कुमार्याः। प्रतिकृतिमिव वीक्षितुं पुरस्ता- नरपतिमाशु निवेशयाश्चकार ॥ १३ ॥ तदनु परिजने विनिर्गते ता- मकथयदात्मदशां विशामधीशः। न खलु दयितयोमिथोऽनुरागो रसविमुखेषु मुधा निवेदनीयः ॥ १४ ॥ वरतनु! तव कातराः कटाक्षाः कचन कुतोऽपि यदृच्छया प्रवृत्ताः ।

·१२ भरतचरिते मम हृदि पतितास्तुदन्ति गाढं मनसिशयस्य शिलीमुखा इवान्ये ॥१५॥ स्मरशरचकितं मनो मदीयं त्वयि शरणार्थमिवायगाढमेतत् । पुनरपि परिदृयते नितान्तं कनु खलु शाम्यति सर्पिपा कृशानुः ॥ १६ ॥ सुतनु! तव मुखारविन्दमेतत् कुचभरचक्रयुगं च मानसेऽस्मिन् । विकसति मम केन तन्निपेव्यं न पुनरपुण्यजनेन चेतसापि ॥ १७ ॥ गुरुरपि मुनिरावयोहिताथीं कमपि नियोज्य वनान्तरं जगाम । तदिह मम मुनीन्द्रवह्निशुद्धा कनकमयीय भवाद्य कण्ठभूषा ॥ १८ ॥ इति नरपतिना समीरिता सा न परमपत्रपया न किश्चिदूचे। अखिलमवनतानना तथापि स्तनतटपातिभिरभिः शशस ॥ १९ ॥ तदनु स विदितेङ्गितः कुमार्याः स्फुटतरमात्मनि भावमाक्लय्य । सहदय इव सत्कृतेरनुक्तं कमपि विशेषमसौ मुद जगाम ॥ २०॥ १, २. 'द, ३. '' ग. पाठ .

·८२ अष्टम. सर्ग । इति कथितवती सखीमुखात् सा मदनशरैरिव खण्डितैर्वचोभिः । यदि गुरुरनुमन्यते न दोप- स्तदिदमुपवुधसाक्षिकं विधेयम् ॥ २१ ॥ अथ नियमपुरःसरं पुरोधाः क्षितिपतिना नियमार्थिना नियुक्तः । कृतभुवि विधिना निधाय वह्नि परिकरितक्रममाहुतीर्जुहाव ॥ २२ ॥ तदनु परिणता नरेन्द्रनार्यः कनकनवाम्बरहारगन्धमाल्यः। अभिनवधनयौवना कुमारी किसलयितामिव चक्रुरङ्गकेषु ॥ २३ ॥ नखरुचिनवकेसराभिरामं परिगतकण्टकलोलबाहुनालम् । कमलमिव करेण पाणिमस्याः श्रमजलशीतलमग्रहीन्नरेन्द्रः ॥ २४ ॥ हुतभुजि विरराज लाजवृष्टि- स्तरलवधूकरपल्लवोपकीर्णा । सपदि दिनमुखश्रिया विमुक्ता दिनकरतेजसि तारकावलीव ॥ २५ ॥ अथ विजयसमृद्धिशंसिनीभि- नरपतिमृम्भिरवर्धयन् द्विजेन्द्राः। १. 'बाहुलोलना', २ 'पावकी, ३ 'मुनीन्द्रा' ग पाठ,

·:
भैरंतचरिते
निजविभवविवृद्धमम्बुराशि
सलिलधरा इव वृष्टिभिर्नवाभिः ॥ २६ ।
तदनु दयितया तया सहासौ
पटभवनेषु विशुद्धसंस्तरेषु।
हर इव विजहार हैमवत्या
रजतमहीधरगह्वरोदरेषु ॥ २७ ॥
रविरिव नलिनी निमर्गमुग्धां
मृदुलतरेण करेण मानवेन्द्रः ।
मुकुलितकमलेक्षणां नवोढा-
मनुसरणक्रमकौशलेन भेजे ॥ २८ ॥
अलिकमलयजानुलेपधूलिः
पतति तवाक्षणि किं न वारयिष्ये ।
इति स मुखसरोजमुन्नमय्य
क्षणविकचेक्षणमाचचुम्ब तस्याः ॥ २९ ॥
मदनशरविभिन्नमेतदङ्गं
सुमुखि! कुचोप्मणि तापयामि कि ते ।
इति धनममुना विमर्दिताङ्गी
पुलकचयेन तथेति सा शशंम || ३ ||
अयमलमहश. पपी मनोज्ञा.
मघरमुधामिव योयनाम्बुधाराम् ।
नियमिव शिथिलीनकार नीची
हृदयमिवांशुकमाचकर्ष तस्याः ॥ ३१ ॥

·: अष्टमः सर्गः। ८५ विरहविधुरयोर्यथा यथाभू- न्मनसि पुरा स मनोरथप्रवाहः । अखिलमनुबभूवतुस्तथा तौ कृतसुकृताविव कामिनौ खकामान् ॥ ३२ ॥ इति नृपतिरुवास मासमेक हरिणदृशा होनुरक्तयानुरक्तः । द्विप इव रसलोलया करिण्या स्मरविशिखाङ्कुशवश्यतामुपेतः ॥ ३३ ॥ तदनु नरपतिर्जगाद जायां मम हि वधूरधुना त्वमेवे भासि । तदिह निजपुरं नयाम्यहं त्वां न खलु विना गृहिणीं गृहाः सुखाय ॥ ३४॥ इति नरपतिना समीरिता सा विपमितकार्ययुगाकुला जगाद । नहि मुनिरिह दृश्यते पिता मे तदनुमति कधमाप्नुयां न जाने ॥ ३५ ॥ मम गुरुसदनान्जियर्तनं किं तदनुमतेन विना नु युक्तमेतत् । भवदनुगमनं ममाह मिष्टं क्षममुचितं च ततो नियोक्ष्यसि स्वम् ॥ ३६ ॥ स पुनरकथयत् प्रसादय त्वं मुनिमचिरेण नयाम्यहं पुरी त्याम् । १. 'सहर', २. 'वमामी ' ग. पाठ.. ३. 'ना' स. पाठ. ४. 'चक.ग. पाठः.

·८६ বেনতি प्रभवति हि सतामयं प्रसाद- श्चिरमुदयाय तथान्यथान्यथा स्यात् ॥ ३७ ॥ इति मुहुरनुनीय साश्रुकण्ठी निजनगरी प्रति निर्ययौ नरेन्द्रः । कथमपि विवशां विनापि कान्तां दिवसहृतामिव चन्द्रिका शशाङ्कः ॥ ३८ ॥ सरथ(र? ह)य (प ? व)रः पुरी प्रपेदे विवृतकबाटदृशेव वीक्षमाणाम् । सकुतुकमिव पौरसुन्दरीणां ध्वजपटपाणिपुटेन दर्शयन्तीम् ॥ ३९ ।। अथ नरपतिसङ्गमानुरूपं त्रिभुवनसारमधत्त गर्भमेषा । सलिलनिधिसमागमानुविद्धं नवमिव मौक्तिकमम्बु ताम्रपर्णी ॥ ४० ॥ सपदि मृगदृशः पयोधरौ तौ जलधरमेचकचूचुकावभूताम् । असितपटपिधानगोपितार्थी मणिकलशाविव राजभोगयोग्यौ ॥ ४१ ॥ स्फुटतरमुदरे शकुन्तलायाः मुनिभूतमाशु विवेश दानवारिः। यदयमनुपदं विवर्धमानः क्षणमपहृत्य पलिश्रियं जम्भे ॥ ४२ ॥ १ विताप' ग. पाठ..

·अष्टम सर्ग.। नरपतिविरहव्यथावती सा न च किल दौहृदवेदनां दधार। द्विरदवरवियोगदुःखिता किं वनकरिणी कबलस्पृहां करोति ॥ ४३ ॥ मुनिरपि पुनरेत्य तां तनूजा भरणकृतामपि वत्सलो नितान्तम् । चटुलगतिमवेक्ष्य जातसत्त्वां निजतनयामिव जगुरभ्यनन्दत् ॥ ४४ ॥ शिशुमखिलनरेश्वरं विधास्यन् मुनिरथ पुंसवनादि कर्म चके । विदधति परमाशिषोऽपि लक्ष्मी. मतिमहतां किमुत स्वयंक्रियास्ताः ॥ ४५ ॥ नरपतिवचनं प्रतीक्षमाणा प्रसवविलम्बमधत्त सा प्रसह्य । कथमपि च चिरादसूत पुन्नं क्षितिवहनक्षममादिपोत्रिणीव ॥ ४६ ।। उदयति विमले कुमारचन्द्रे सपदि दिशः कुमुदोज्ज्वला: प्रसेदुः। उपरि सुरपयोधिरेधमानः कृतपटहध्वनिरुच्चकैर्ननत ॥४७॥ नरपतिरमुना समो न भूतो न भवति नैव भविष्यतीति वाणी। .

·८८
भरतचरिते
सुरपतिभवनात् प्रवर्तमाना
प्रसवकृतां रुजमुज्जहार मातुः ॥ ८४ ॥
मुनिरमुमतिलोकशक्तियुक्तं
तदनु ततान स जातकर्मणासी।
कृतनियममुपाहितं कृशानुं
भुवि पवमानमुखेन कर्मणेव ॥ १९ ॥
नरपतितनयस्य चाललीला-
प्यभवदमुष्य कुलोचितैव नूनम् ।
भुजबलमवलम्ब्य विक्रमैर्यत्
क्षितिपरिवेष्टनमुल्बणं बभूव ॥५०॥
मुनिवरनयनामृतप्रसूतेः
सकलमनोहरसीकुमार्यधाम्नः ।
अनुदिवसमवर्धतास्य तेजः
मह वपुपा शरदीव शीतरश्मेः ॥ ५१ ॥
मदकरिपु निसर्गवान्धवाहा
मृगपतिशब्दविशेपमत्सराहा।
द्विपरिपुमवधीचपेटयासी
वनकरिणां कुलमागरोह भृयः ॥ ५२ ।।
परिमितवयसोऽपि तस्य शक्तिः
मुरपरिपन्थिपु भीपणा बभूव ।
अनतिपरिणतापि सप्तसप्ते-
भवति भयाय हि कौशिकेषु दीप्तिः ॥ ५३ ॥

·८९ नवमः सर्गः। मुनिजनमखभङ्गदुविनीतान् दितितनयानवधीत्स मष्टिघातैः । विनयनमसतां सतां च गुप्तिः प्रकृतिरियं खलु पूरुवंशजीनाम् ॥ ५४ ॥ दनुजवधकृताथ तस्य कीर्तिः सुरपतिसद्मनि किन्नरोपगीता। नयनदशशती प्रमोदवाप्पैः शिशिरयति स्म चिराय गोत्रशत्रोः ॥ ५५ ॥ मुनिरममुपनीय वेदविद्याः स्वयमदिशत् सकलाः सहार्थशास्त्रैः सकलमपि सशस्त्रमस्त्रजालं कलितमनेन निजान्निजादधीशात् ।। ५६ ॥ शकुन्तला कमितुरपत्यमर्पित सुखावहं तदिदममस्तं मानिनी । अकृत्रिमा धनमिव कालवर्धितं सनीविकं विवुधजनैकसाक्षिकम् ॥ ५७ ॥ इति कृष्णविरचिते भरतचरिते अष्टम. सर्ग ।। अथ नवमः सर्गः। अथ तां महिषी महीभुज- स्तनयान्दोलितपाणिपल्लवाम् । करिणीमिव पोतलोलितां मुनिरूचे नयशालिनी गिरम् ॥ १ ॥ १. 'भाजाम् ' ग. पात.

·९० भरतचरिते नगरी व्रज सम्पदाश्रया- मचलोत्सङ्गविहारिणी सती। त्वमवाप्तकुमारसंभवा भज गौरीव तमीश्वरं पतिम् ॥ २ ॥ विनयेन लभेत नीतिमा- न्नृपसूनुर्युवराजतामयम् । विनिहन्त्यतिरागलोलुपः कुलमारण्य इवाग्निरुत्थितः ॥ ३ ॥ मदरागपरो नृपात्मजः पितुराच्छेत्तुमपीच्छति श्रियम् । कथमामिपमग्रतः स्थितं चपलस्त्यक्ष्यति सिंहशावकः ॥ ४॥ अतिरक्तमनर्थकारिणं तनुजन्मानमुपेक्षितोन्नतिम् अचिरेण हिनस्ति शस्त्रवान् पिटकं दुष्टमिव क्षितीधरः ॥ ५ ॥ अवमानकृशानुतापित तनयाप्टापदमिष्टमात्मनः । भुषि कवन रत्नभाजनं कुरते साधु परीक्ष्य भृपतिः ॥ ६ ॥ अपि दृप्तमनर्यकारिण गृपमं दुष्पमिवात्मज नृपः ।

·नवमः सर्ग । न विमुञ्चति योजयत्यमुं बहुशः क्लेशकरेषु कर्ममु ॥ ७ ॥ यदि मुन्चति किन्चिदीशं स हि मन्त्रैरविचिन्त्यशक्तिभिः । नृपभोगविषेण मूछितं परमुत्थापयितुं समीहते ॥ ८ ॥ अहिरेव हि रनगालिभि- नृपसू नुनियमेन रक्ष्यते। यदि विन्दति रन्ध्रमेकदा सहसा हन्ति फणीव रक्षिणम् ॥ ९ ॥ तदसौ पितुरेव शासन वहतां मूर्ति विनीतमानसः। नृपमौलिनवाङ्कुरश्रियः कुशलं बीजमिवैकमर्पितम् ॥ १० ॥ न पुनस्वयमर्थयेदसौ नृपनिबन्धमृते नृपश्रियम् । नहि कालविपाकवर्जितं फलमास्वाद्यतमं भविष्यति ॥ ११ ॥ त्वमपि प्रियसंपदर्थिनी भव मा गाः सुतसंपदि त्वराम् । पतनाय भवत्यपक्षतेः शुकपोतस्य समुत्पतिष्णुता ॥ १२ ॥ १. 'शिक्षिभि.' क. पाठ . २. 'जि' क. ग. पाठ.

·मरतचरिते महिपीमपि नैव विश्वस्त तनयैश्वर्यवशान्नरेश्वरः। हृदयं परिशोध्य विश्वसे- दथवा ग्राहवती नदीमिव ॥ १३ ॥ चिकुरे मुकुरे गृहोदरे शयने वा महिपी महीपतिः । मुजगीमिव गेहवर्तिनी सुतनिम्नां न विशङ्कते कथम् ॥ १४ ॥ मुवि सन्ति तथाविधाः स्त्रिय- स्तनयैश्वर्यविमूढचेतसः। परिणेतरि पापवृत्तयः कृपणानां हि मलीमसाः श्रियः ॥ १५ ॥ त्वमतः प्रणिधानशालिनी कुरु भर्नुर्हितमात्मनो हितम् । स च वेचि तवेशितैर्मनः मुरसिन्धोरिव वारि निर्मलम् ॥ १६ ॥ परिलालय राजवल्लभान् नृपविद्वेपिपु मा कृथाः प्रियम् । शिवमाचर तस्य मन्ततं नहि कल्याणकृतां विपत्त्यः ॥ १७ ॥ युवयोर्नयतत्त्ववेदिनोः समये स्मारयितुं मयोदितम् । १. 'जिक.सु. पाठः.

·1 २ नवमः सर्गः निपुणोऽपि जनः क्रियाकुलः प्रकृतेः कर्मणि को न मुह्यति ॥ १८ ॥ हृदयेन वहन्नपि. प्रियां भवती रत्नमयीमिव स्रजम् । नृपतिर्मम शासनेच्छया पुरुषान् प्रेषयितुं विलम्बते ॥ १९ ॥ इति वास्मदनुग्रहान्मुहु- महिमानं लभतामयं सुतः । हिमरश्मिकरादिवार्णवः पवमानादिव दावपावकः ॥ २० ॥ अथवा जनवादशङ्कया त्वयि दैवी गिरमर्थयत्यसौ । अविवेकतिरस्कृतात्मनां पिशुनानां खलु दुःश्रवं वचः ॥ २१ ॥ तदिह स्मर नित्यवत्सला त्वयि माध्वीमुचितानुवर्तिनीम् । ससुतां भवती विहायसा खगमा सा शिविकेव नेप्यति ॥ २२॥ इति सा मुनिना समीरिता घनबाप्पाम्बुविकुण्ठितस्वरा । ३ ४ , १. 'ते', २. 'व' क. पाठ.. ३. 'रता', १. 'नां नृणां पिएस.पाठः, ·९४ भरतचरिते प्रतिशब्दितुमुद्यताभवद गुणदोपोपहतेव बल्लकी ॥ २३ ॥ मम पथ्यमपि त्वयेरितं हृदि दुःखान्तरमातनोति तत् । नहि किञ्चन पथ्यमेव यद् बहुदोपप्रकृतेरिवौषधम् ॥ २४ ॥ पितरि त्वयि जातमात्रया भरणस्नेहरसोऽयमार्जितः। कथमद्य निरस्यते मया हितकृद् देह इवायमात्मनः ॥ २५ ॥ महिषी च महीपतेरहं परवत्यस्मि स मे परा गतिः । अनयोः पुनरेकवृत्तिता नहि बाल्यस्थविरत्वयोरिव ॥२६॥ करणीयमसंशयं वच- स्तव वेदस्य च तत्त्ववादिनः । अपि वेदवचः कचित् भवे- दयथार्थ न तथा भवचः ।। २७ ।। अथ हारमनोज्ञतारका मुखशीतद्युतिकान्तिहारिणी । रजनीव शरीरधारिणी मुवि माध्वी ददृशे तयोः पुरः ॥ २८ ॥ १. 'मयाजिय. पाठः.

·नवमः सर्गः। १५ प्रणिपत्य मुनि जगाद मा कृतकृत्योऽमि क एप ते जनः । अथवा निजकार्यनिःस्पृहः परकार्यकपरो हि सज्जनः ॥ २९ ॥ सुर कार्यकृताभिसन्धिना भवतपा परिरक्षिता वधुः। विजयार्थमसूत सा मुतं कुशला शक्तिरिवाप्तमन्त्रजा ॥ ३०॥ मुनिरप्यवदत सुराङ्गना- मथ संभाव्य यथार्हमहणैः। वशगामिव मन्त्रदेवतां निजनामस्मरणादुपस्थिताम् ॥ ३१ ॥ शिशुरेव मयाभिरक्षिता भवतीनां तनया मयि स्थिता । अधुना पुनरीदृशीं दशां प्रतिपन्ना किमियं विधास्यति ॥ ३२ ॥ कमितारमसौ नराधिपं भजता सम्प्रति वीरसूः स्वयम् । कुसुमावनतेव मालती सदृशोच्छायमुपनपादपम् ॥ ३३ ॥ सदृशप्रसवानुवन्धिनी बिलसत्पल्लनकान्तिधारिणीम् ।

·भरतचरिते
त्वमिमां क्षितिभर्तुरन्तिकं
नय सन्तानलतामिवेप्सिताम् ॥ ३४ ॥
स च महचनादिदं त्वया
विजने व्यक्तमुदीर्यतां वचः।
नहि संसदि नीतिशालिभि-
निजकार्ये विनियुज्यते प्रभुः ॥ ३५ ॥
इयमस्मदुपाश्रयावधू-
स्तर दिष्ट्या महिपी किलाभवत् ।
अधुना तव सम नीयते
मुनिपु न्यास इवार्पिता त्वया ॥३६ ॥
इदमेकमिहार्यते भवा-
नपहास्या न भवेदियं जनैः।
प्रभुचित्तमजानती स्वयं
नृपमेनं वृतवत्यसाविति ॥ ३७ ॥
अथवा सकलस्य रक्षितु.
स्तव दारेषु किमुच्यते मया ।
पितुराकुलमेव सन्ततं
दुहितस्नेह्मयं हि मानसम् ॥ ३८ ॥
न च वेत्मि न वक्तुमीदृशं
न तवान्या समुता शकुन्तला ।
नदुदीरय पथ्यमेतयो-
गचितं वा नृपमन्निधिं गता ॥ ३९ ॥

·नवमः सर्गः। इति तां कथयन्मुनिः स्वयं क्षणमात्राम्बुनिरुद्धवागभूत् । अरुदत् सुतरां शकुन्तला रुदितप्राय इवाश्रमोऽप्यभूत् ॥ १.॥ अथ तन्मुनिशासनं दधी गुरु भाध्वी च तथेति वादिनी। कुसुमं सुरवल्लरीव सा फलजन्मानुगुणं दिवौकसाम् |{ ४१ ॥ परिगृह्य भुजे शकुन्तला- मथ दुःपन्तसुतं भुजान्तरे । दुतमुत्पतिता सुराङ्गना दिवि हंसीव गृहीतपोतका ॥ ४२ ॥ मरुतानुगुणेन गच्छतां दिवि तेषां घनमण्डलं धनम् । कृतमातपवारणं महे- न्मणिदण्डीकृतशककार्मुकम् ।। ४३ ॥ मणिहर्यकरैरुदश्चितैः श्रियमाकामियोपतां दिवः । अचिरादिव ते नभस्स्थला- दवतेरुनगरी नरोशितुः ॥ ४४ !! अथ कञ्चुकिभिनिवेदिताः कनकस्तम्भसहस्रकेमरम् । १. 'हाम' स्व. पाठ..

·९८ भरतचरिते नृपमन्दिरमिन्दिराथ्रयं विविशुस्ते भ्रमरा इवाम्बुजम् ॥ ४५ ॥ ददृशुर्मणिविष्टराश्रयं कमलोल्लासकरं नरेश्वरम् । उदयाचलशृङ्गमङ्गिन दिवसाधीशमिवोज्ज्वलद्युतिम् ।। ४६ ॥ शिरसैव दधार साञ्जलि परिणेतुः प्रणता शकुन्तला । वदनेन्दुरुचेव मीलितं मुजनालद्वयमेकमम्बुजम् ॥ १७ ॥ घनमाचरणभ्र लज्जया धवलक्षामपटावकुण्ठिता । विरराज तदा शकुन्तला शरदभ्रावरणेव चन्द्रिका ॥४८॥ धवलातपवारणाहते सितवालव्यजनहयं विना । उदितः मुग्यापिता तया नृपमृनुः पितुरग्रहीत् पदम ॥ १९ ॥ विजयस्व विठगामधीश! मां ननु माध्यामधुना स्मरिष्यसि नहि जातुचिदाधिनो जनः मुजनानां हृदयानिवतते ॥ ५ ॥ १. ''म. पाट . २. 'न्य' द. पाठ. १. 'मनि' ग. पाठ ·नवमः मर्ग.! परिणीय तपोवने त्वया नवगर्भा निहिता शकुन्तला । अथ केसरिणीव वीरसूः सुतमेनं सुपुवे सुमध्यमा ॥ ५१ ॥ तदसौ तव सूनुरिष्यतां तव चैषा महिपी शकुन्तला । इह कण्वनियुक्तया मया त्वदुपान्तं विपिनादवापितौ ।। ५२ ॥ इति साहितसारमंतयो- मुंनिसन्दिष्टमुदीर्य भूभुजे। विरगम गिरामविस्तरः प्रभुतन्त्रे हि नितान्तमिप्यते ।। ५३ ।। प्रियदारसुतावलोकना- दलमन्तईपितोऽपि पार्थिवः । पिदधे जनवादशङ्कया विकृति ? ति) छद्मकृतामिव श्रियम् ॥ ५४ ।। प्रतिकूलमित्रोपचक्रमे प्रतिवक्तुं परिशोधयन् प्रियाम् । कनकस्य हि शुद्धिरिप्यते दहन छेदनिकापलक्षणा ॥ ५५ ॥ मुनयः खलु सत्यवादिनः त्वमपि प्रत्ययिता तथाप्यहम् । १. 'चय म' ग. पाठ . २. 'वि' क. पाठ.

·११. भरतपरिने न च वेधि मया कृत कुतः स्वकृत कः प्रतिबोध्यते परैः ॥ ५६ ॥ बहुकैतवकोविदाः स्त्रियो नहि तासामवशः पुमान् मुवि । इति मास्तु मदाश्रया कथा विकलङ्काः खलु पौरवेन्दवः ॥ ५७ ।। इह मव्यसुता समागता वनिता रूपवती कुतश्चन । अधुना महिपी नृपस्य से- त्ययशो नूतनमातनोमि किम् ॥ ५८ ।। अथ तस्य गिरं सुराङ्गना हिपरामन्यपरा च सर्वृतिम् । अवधार्य तथैव मावद- न्मतिरेका हि मनीषिणा मिथः ।। ५२ ।। स्वयमाचरित न वेत्सि चेत् परवृत्तान्तपरीक्षया कृतम । ननु चारदृशा महीतल सकल पश्यति य. स पार्थिवः ॥ ६॥ इदमहतमहताहत भवता यद् ध्रियते वसुन्धरा । अथ कीर्तिरततिभूभुजा- मिह गीर भुनक्ति मृतलम् ॥ ६१ ॥ ३ र पाट प्रांत' आठ ३ 'घ' ग पाठ.

·8990 १.१ । नवम सर्ग । भवनेरवने हि लाधव भवता भव्यधिया विभावितम् । अवधानमृतेऽपि यद् द्विपा शिरसि स्थापितमात्मना पदम ।। ६२ ।। न भवानिव पार्थियोऽभन- न्न भरिप्यत्यधुना न वर्तते यदमौ तव सत्यवादिता यदिद बुद्ध्यरधानमीदृशम् ॥ १३ ॥ धनमर्थयते शकुन्तला यदि हमाचलशृङ्गसम्मितम । धनदादपि हर्तुमीश्वर- स्तनयोऽस्या सशर वहन् धनु ॥ ६४ ।। इति धीग्मुदीरितस्तया नृपतिर्ध्याननिमीलितेक्षण । सुखसुप्त इवाभपत क्षण दयितापत्यसमागमोत्मरे ॥ १५ ॥ अशृणोदशरीरिणी गिर जनसन्तापहरा जनाधिप । पनघोषमनोहरस्वरा नभसो वृष्टिमिवाथ ता नवाम् ।। ६६ ॥ प्रतिबिम्बमिवात्मसम्भव निजसादृश्यधर महीपते ।। 'द्र' क ग पार ·भरतचरित विभृहि त्वममुं कुलाङ्कुरं नव सत्यं महिपी शकुन्तला ॥ ६७ ॥ इति नाकमद्मनि विजृम्भितां गिरं नृपतिनिशम्य परिषस्वजे सुतम् । मुमुद्दे च मूर्ध्नि मुखमर्पयन् मुहुः क्षितिभारविश्रमसुखादिवात्मजे ।। ६८ ॥ इति कृष्णविरचित भग्तचरिते नवम. मर्ग. ॥

·दशमः सर्ग । शतपत्रमिवामुष्य श्वेतमातपवारणम् । उद्धृतं चामरद्वन्द्वहंसदोलायिताञ्चलम् ॥ ८ ॥ रक्षयामास भरतो रक्तामपि वसुन्धराम । दुःपन्तोऽपि तथाभूतां कृतकृत्यः शकुन्तलाम् ॥ ९ ॥ एकः सत्राणि कर्माणि चकार भरतः स्वयम् । तान्येव बहुभिः सार्धं दुःपन्तस्तु चकार म ॥ १० शक्त्या युक्तोऽथ भरतः प्रतापैरजयन्महीम् । स शकुन्नलया साकं दुःपन्तः क्रतुभिर्दिवम् । ११ । तातः शास्त्रेण शास्योऽभूत् तातेन तनयो वशी। तेन पृथ्वीति तद्राज्यं मसोपानमिवाबभौ ॥ १२ ॥ परस्पराविरोधेन यथाकालानुरोधनम् । म मन्त्रिवर्गः संभूय तौ मिषेवे यथोचितम् ॥ १३ ॥ भरते स्थापिते राज्ये विहिपस्तस्य तेजमा । यातास्ते दूरमाशासु तिग्मांशोरिव कौशिकाः ॥ १४ ॥ शासन युवराजस्य तस्य नूनं महीभुज. । अभ्यर्थ्य शिरसा श्लाघ्यं किरीटमिव लेभिरे ॥ १५ ॥ तस्य प्रतापदीप्ताशौ दीप्यमाने दिवानिशम् । नक्तारैरपि प्रायः स्वलित न पदात्पदम् ।। १६ ।। लब्धप्रशमनोऽप्येष नीति नैव मुमोच स. । अङ्गवृद्धिकरी सिद्धा स्वस्थः पथ्याशितामिव ॥ १७ ॥ स प्रायुत नयं प्राज्ञः कालदेशावलड्डयन् । चललक्षानुसारीव शरमोक्षं विचक्षणः ॥ १८ ॥ १. 'प्रतिदयम' ख. पाठ.

·१०१ भरतचरिते प्रजावृत्त्यविरोधेनं काले काले महीपतिः । दुदोह गामिमां पुष्टां रत्नक्षीरामनामयाम् ॥ १९ ॥ अरातिकामदहनमशेपालोकनक्षमम । तस्य चाराह्वयं चक्षुस्तृतीयमभवद् विभोः ॥ २० ॥ कोदण्डपाणिना तेन नियम्योऽभून्न कश्चन । तदाजया निवृत्ता यत् प्रजास्ताः पापकर्मणः ॥ २१ ॥ भरते शासति महीं व्याधाना कूटविग्रहः । प्रवाद उपमर्गाणा विषादो बर्हिणामभूत् ॥ २२ ॥ कृषीवलाः खलाधाराः कुलायमुखराः खगाः । परस्वापहराः सूतास्तस्मिन् पालयति क्षितिम् ॥ २३ ॥ परागस्तारका वाताः सत्पथोल्लचिनो घनाः । वशकण्टकिनः शैला बभूवुस्तस्य शामने ॥ २४ ॥ अथ तस्याभवन् भार्यास्तिस्रो वैदर्भसंभवाः समग्रगुणसम्पन्नाः कृतयः सुकवेरिव ॥ २५ ॥ स ताभिः शुशुभे राजा तिसृभिर्धर्म्यवृत्तिभिः । श्रुतिभिर्मुर्तियुक्ताभिर्धों विग्रहवानिव ॥ २६ ॥ अथ तम्य पिता पुण्यैरगण्यैश्विरसंभृतः । जरयेव भृशोद्विग्मो नित्या निर्जरतामगात ॥ २७ ॥ मन्त्रिवृडास्ततम्तस्य ममिन्द्र शोकपावकम । विवेकवाग्धिागभि. समयाचक्रिर शनैः ॥ २८ ॥ पितुः पुरोधमा मा म विधायांत्तरा क्रियाम । अधिनस्तापयामास न तु रन्ध्रार्थिनी रिपून् ॥ २५ ॥ १ ५ पाट. २ 'यम' क. पाठ.. 'रता 'ख पाठ ·दशमः सर्गः। प्रायेण स्वप्रतापोऽपि पित्रा तस्मिन्निचिक्षिपे । अप्रधृष्यः प्रतापोऽभूत् तदनन्तरमस्य यत् ॥ ३० ॥ शनैर्मृदुकराक्रान्ता सानुरागा वमुन्धरा । भोगयोग्या बभूवास्य नवोढेव भृशानता ॥ ३१ ॥ आद्यन्तगुणबन्धेन नमितास्तस्य भू भुजः । परप्रहरणार्थाय चापदण्डा इवाभवन् ॥ ३२ ॥ साम सौम्येक्षणं तस्य दानं मौलो पदार्पणम् । भेदो वैरिपु सौजन्य दण्डः कोदण्डधारणम् ॥ ३३ ॥ नीती निलोठितास्तेन वीणायामिव पड्गुणाः । प्रयोगकौशलादर्थान् रागानिव वितेनिरे ॥ ३४ ॥ अचिन्त्यशक्तिराझामन् जगती जगतीपतिः। वर्धयामास राज्याङ्गान्यात्माङ्गानीव वामनः ॥ ३५ ॥ गूढमन्त्रोड्योऽप्यस्य प्रथितोऽभूत् पराक्रमः । अलक्ष्यवीजविक्षेपो महानिव वटद्रुमः ॥ ३६ ।। अथ स्वच्छाम्बरच्छाया पद्मोपायनधारिणी । शरदेनमनुप्राप्ता दूतीय विजयश्रियः ॥ ३७ ॥ हंसमन्दपदन्यासा निवृत्तघनघट्टना। पटपदौघपटच्छन्ना निभृतेवाभिसारिका ॥ ३८ ॥ प्रावृड्धनमपीपातकल्मापमुपितद्युतिम् । आदर्शमिव कुर्वाणा धवलं धवलद्युतिम् ॥ ३९ ॥ पद्मिनीनामभिमतं प्रावृपा क्वापि गोपितम् । दर्शयन्ती पुनर्दक्षा दूतीव तपनद्युतिम् ॥ ४० ॥ १. 'सखी' क. पाठः. २. 'मचईस', ३. 'ला' स. पाठः P ·भरतपरिते सहर्म पिहितं मेघैः शरदा विशदीकृतम् । अभूद् दोषाकरः शुद्धस्तपनस्तपनोऽप्यभूत् ॥ ३१ ॥ स्वच्छमभ्रमरं रजे रेजे सभ्रमर सरः। शालयः कणिकां भेजुर्जलदाः कणिको जहुः ॥ ४२ ॥ शिखण्डिभिस्त्यक्तमदैः केकालीला विवर्जिता । उत्फुल्लकमले हंसैः के का लीला विवजिता ॥४३॥ पाण्डेरैः पवनोद्भूतैः पयोदोरराजत । निसर्गलघुभिस्तूलैः समाकीर्णेव शल्मलिः ॥ १४ ॥ आश्यानधनजम्बालं तारामुक्तास्तृतं नमः । अगस्त्यपीतनिस्तोयमनुचक्रे पयोनिधिम् ॥ ४५ ॥ विद्युत्स्वर्णशलाकानां कापशाणान्नभस्तलात् । रेखास्वर्णमिवोन्मृष्टं शरदा शककार्मुकम् ।। ४६ ॥ मलीमसघनाश्लेषैपितेव नभस्थली । ज्योनासुरसरित्तोये गाहते स्म मुहुर्मुहुः ॥ १७ ॥ प्रणम्येव प्रियां रात्रि प्रसारितकरः शशी । प्रसादयामास मुहुः प्रवासकलुपीकृताम् ॥ ४८ ॥ आशा विशालाः सन्छन्नाः सवित्रा जीवनार्थिना । प्रसारितकरणाशु कृपणेनेव दर्शिताः ॥ १९ ॥ संभोक्तुं सरितां सारं प्रच्छन्नैः करपातनैः । वेगमम्युधियात्रायां मन्दीचके दिवाकरः ॥ ५० ॥ खिग्धशुडात्मपक्षाणां वाहिनीमध्यवर्तिनाम् । उत्थानं राजहंसानां बभूव विजये क्षमम् ॥ ५१ ॥ * इह त चिन्य।

·दशमः सर्ग । सारसाकुलिताम्भोजपदनेन सरोजिनी । भृङ्गस्वरेण गायन्ती राजहंसानतोपयत् ॥ ५२ ।। रक्ता इव करन्यासैरहामाशस्य रागिणः । हृदयं दर्शयामासुर्गम्भीरमपि निम्नगाः ॥ ५३ ।। कदम्बशाखा संत्यज्य जीर्णामकुसुमोद्माम् । मधुव्रताः किं नलिनी व्रतभङ्गभयाद् ययुः॥ ५४ ॥ नलिनीपु बभूव श्रीर्जातालीना च सा श्रिये । आश्रितेपु हि दृश्यन्ते गुणभाजा हि सम्पदः ॥ ५५ ॥ अनुकूलमुपश्लिप्य कुर्वन् दन्तक्षति मुहुः । ममर्द निम्नगा गाढं रममाणो मतगज ॥५६॥ तदाशुरुवयः प्राप्य वक्षन्तो मधुरा गिरम् । कणिकादानलुव्धन निरस्ताः शालिशालिना ॥ ५७ ॥ नाम्ना राजापि नक्षत्रैः शुशुभे दिवि चन्द्रमाः। भरतस्तु महाराजः क्षरुक्मराजत ॥ ५८ ॥ इत्थं शरदमालक्ष्य दीप्ता शक्तित्रयीमिव । यानमावेदयामासुर्भरतस्याथ मन्त्रिणः ॥ ५९ ।। त्ति वेद्यं भवान् सर्व तथाप्यस्माभिरुच्यते । विजानन्तोऽपि विज्ञाप्याः प्रभवो ह्यनुजीनिमिः ॥६॥ यानकालममुं प्राहुः काल शक्तोऽप्यपेक्षते । अकाले निहितं बीजं न शक्तमपि रोहति ॥ ११ ॥ अत्युप्णे निर्जले काले यातुः सीदन्ति दन्तिनः । दन्तिभिर्दुस्तरा सेना भीमग्राहैरिवापगाः ॥ १२ ॥ १ 'ग, पाठ.

·“१०८ भरतचारते ततः शरदि याहि त्वं विषयं प्रति विहिपाम् । तत्र नम्राननाः पश्य शालीः शत्रुवधूरिव ।। ६३ ॥ पक्कसस्यानि राष्ट्राणि द्विपतां प्राप्य तावकाः । वृत्त्याक्षेपेण वर्तन्तां गर्जन्तः सैनिकर्षभाः ॥ ६४ ॥ शक्तौ यातव्यमित्येके परव्यापदि केचन । तव नैसगिकी शक्तिवहरिव परान् प्रति ।। ६५ ॥ अतन्त्रं हि परव्यापत् मानिनः शक्तिशालिनः । केसरा कि मदाक्रान्तं नाकामति मतङ्गजम् ।। ६६ ॥ भिन्नमुख्यं बलं कुर्यात् पृष्ठतः पाणिशुद्धये । कर्षन्त्यभिन्नसद्धातं सूत्रप्रोतमिवारयः ।। ६७ ॥ पृष्ठकोपावरुग्णस्य पुरैः सिद्धि सुदुर्लभा । च्छिन्नमूलस्य वृक्षस्य नहि मूर्धा फलिप्यति ॥ ६८ ।। सुपर्ण इव सत्पत्रैमीपणः परपक्षिणाम् । आवेष्टितो महानागैः स्कन्धावारो निवेश्यताम् ॥ ६९ ॥ परिशोध्य परच्छद्मागर्तशूलादिकं भुवि । क्रियतां सैन्यविन्यासः पदन्यास इवाम्भसि ॥ ७० ॥ न शत्रुरवमन्तव्यः स्वदेशवलगर्वितः । अम्भःप्रविष्टमात्रष्टुं ग्राहः शक्नोति दन्तिनम् ॥ ७१ ॥ आत्मानं गोपयोव शत्तोऽप्याकामति द्विपम् । कृशानुः संहरत्यम्नः कुम्भस्थं न सरिद्गतम् ॥ ७२ ॥ रुवा परपुरद्वारं मियो यदक्रमा चम्। अतिमृगपूगम्य बागुरेव निवेश्यताम् ॥ ७३ ।। १. स. ग. पाठः, २. ... . पाठ..

·एकादशः सर्गः।
इत्यमुत्थानमावेद्य स्वयमुत्तस्थुपः प्रभोः ।
प्रणम्य मन्त्रिणस्तस्थुः सिद्धा इव हरेः पुरः ॥ ७४ ॥
सम्भाव्य भारती तेषां बभापे भरतस्तदा ।
विज्ञापनाभिमुख्यं हि स्वामिन. प्रेमलक्षणम् ।। ७५ ॥
हितं च मधुरं चेह यद् भवहिरुदीरितम् ।
प्रीत्या मया गृहतिं तन्मधुमिश्रमिपौषधम् ॥ ७६ ॥
प्रसिद्धमपि वक्तव्यं सचिवैः कालवेदिभिः।
धिषणस्यापि धिपणा तत्र व्यग्रस्य मुह्यति ॥ ७७ ॥
नीतिमानपि न स्वामी विनामात्यैरुदेष्यति ।
नधनाधोरणो हस्ती शिक्षितोऽपि रणक्षमः ॥ ७८ ॥
हेतिमात्रेण मित्रेण काठान्तेपु चराम्यहम् ।
अनुयान्तु भवन्तो मां कृशानुमिव मारुताः ॥ ७९ ॥
वीरः श्रवःसुखमुदारमुदीर्य वाक्यं
प्रातः प्रयाणमिति घोषयति स्म भेरीम् ।
सा घोषणा धनघटेव विजृम्भमाणा
वृष्टिं शशंस शरजालमयीं भवित्रीम् ॥ ८॥
इति कृष्णविरचिते भरतचरिते दशम सर्ग ।।
अथैकादशः सर्गः ।
अथ दिशां विजयाय विशांपतिः
स नगरान्निरगादरिमर्दनः ।
पलभरेण धनं परिमर्दयन्
प्रणयिनी प्रमदामिव मेदिनीम् ॥१॥

·भरतारित २ वपुपि तस्य निचिक्षिपुरुच्छ्रितं मणिसुधानलमेत्य पुराङ्गनाः । विजयमङ्गललाजपरम्परां कुसुमवृष्टिमिवामरयोपितः ॥ २ ॥ अनुगुणः प्रसरन् पथि भारतः क्षितिपतेरधिरूढवतो रथम् । ध्वजपटाग्रकरण विनिर्दिशन् दिशमिवोपदिदेश यियासतः ।। ३ ॥ कृतयुगस्थितिरेप धुरं वहन् दिशिदिशि प्रथितः प्रथयन् गतिम् । हरिस्यादरिचकमनुदुतः स्वयमिवाध्वनि तस्य रथो बभौ ॥ ४ ॥ स्वयममुं परतापकरं प्रभु न परितापयितुं प्रभुशुमान् । तदपि तस्य धराधिपलक्षणं धवलमातपवारणमुद्धृतम् ॥ ५॥ कनकदण्डपरिभ्रमितं विभोः शशिकराति चामरयोईयम् । प्रणतिविग्रहसंशयितं हिपां हृदयमाशु विभक्तभिवाबभौ ॥ ६ ॥ प्रथममाप स शातमखीं दिश दिशि दिशि प्रसरन्नपि तेजसा । १. दश दिश", २. 'नु' ग. पाठ ·एकादशः सर्गः। समुदयः प्रथितोयलतेजसो भवति तां दिशमेत्य रवैरिव ॥ ७ ॥ स्थतुरगन्तरङ्गसुदुरतरः पृथुमतङ्गजपोतशताकुलः। सपदि राजनि मार्गमुपेयुपि क्षितितलं प्रमसार बलार्णवः ॥ ८॥ पथि मृदु प्रतिरोधकृतागसा द्विरदखण्डितवप्रसुखाक्रमम् । क्षितिभृतां कटकं परिमर्दयन् धनमनमोप्य पुनर्ययौ ॥ ९॥ तदनु मानवलेन निरुन्धती प्रणयिनीमिव पूर्वदिगगनाम् । तनुविमर्दवशादनुकूलयन् विविधभोगकरीमफरोन्नृपः ॥ १० ॥ चटुलतालदलाङ्गुलिविनमै- जलतरङ्गमृदङ्गरवानुगैः। ललितनुत्तमिवास्य चितन्वती- मुदधिपारभुवं भरतो ययौ ॥ ११ ॥ उपनतामनुरागवशात् स्वयं न कलहेन चिराय पराड्मुखीम् । अनुबभूव स सुह्मपतेः श्रियं नववधूमिव नातिसमुद्धताम् ॥ १२ ॥ १. 'पास्य', २. 'तम् ।' ग पाठ.

·२ भरतचरिते जगति विस्तृतकीर्तिलतावले- गुरुमुपानमिवोपपयोनिधि । उपलदण्डमुदारपदाक्षरं नरपतिर्निचखान जयाङ्कनम् ॥ १३ ॥ तदनु नौयु विशेषविचक्षणाः स्थलचरा इव वगमहीक्षितः। जलधिमेत्य गतागतवेदिनो विदधिरे भरतं धृतकार्मुकम् ॥ १४ ॥ तदनु मारुतमस्त्रमुदीरयन् मणिगणानिव शबैराश्रयान्। पवननिर्धतपोतसमाधया- नयममूनुदकर्षदुदन्वतः ॥ १५ ॥ जलमुचामिव मौक्तिकवर्षिणां क्षितिभृतां क्षितिपालमहोदधिः । वितरति स्म स जीवनमक्षयं विनतां समयादभिवर्षताम् ॥ १६ ॥ विजययष्टिमशेपजनार्चिता त्रिपथगोदधिसंगमरोधसि । नरपतिर्निचरान शिलामयी- मभयदां प्रतिमामिव शाम्भवीम् ॥ १७ ॥ १. 'घिय गु', २. 'भुज ।', ३ 'रवास' ग. पाठ. १. 'मित ५ 'यो जगतोऽपिता', ६. 'मा' ग. पाठ.. ५ . सफ. पाठ. - ·भरत चरिते। दवकृशानुशिखाखंचितारुणाः क्षितिधरा इव रेजुरनेकपाः ।। २३..॥ अतिरयेण चचार महारथः फलसमाकलितागमनिर्गमः । दिशिदिशि भ्रमयन् करिणां घटा जलमुची पटलीमिव मारुतः ॥ २४ ॥ स युधि कार्मुकदण्डमिवोतं नरपति भरतः परिॉलयन् । करभरेण निपीड्य वशीकृतं नमयति स्म न खण्डितवानमुम् ।। २५ ॥ अथ महेन्द्रमहाकटकोदरे नरपतेर्मणिवप्रशिलातले । विलिखिता विजयस्तुतिपद्दति- भुवि नरैर्दिवि कीर्तिघरैः सुरैः ॥ २६ ॥ नरपतिः प्रययावय दक्षिणां दिशमनेकजनेशनिपेविताम् । उदधिपानविमोक्षणकर्मणः स्वयमगस्त्यमुनेरिव दक्षिणाम् ॥ २७ ॥ मथितमालयकान्ध्रमहादधिः म जितकाविरुदशितविक्रमः । अथ ददर्श कवेरसुतां नदी जलनिधेरिव बन्धनगृखलाम् ।। 1 ।। १. 'पदिना', २. 'रभर', ३. '' ग. पाठः 'रो' क. स. पाठः, ·सदग, नर्गः। सलिलकेलिपु चोलमृगीहशा कुचरिघट्टनयेव कृतश्रमा। भरतकुमरकुम्भतटाहति धनतमामसहिष्ट सरिद्वरा !! २९ ॥ नगरपञ्जरनिमितविग्रह तदनु चोलमृगेन्द्रमसौ नृपः। अभयदाननियतितयिनियं नमयति स्म करग्रहणेन तम् ॥ ३० ॥ अथ जयाय स पाण्डयमहीपतेः कटकमाभरणं प्रचितं भुवः । कनकसारविनिर्मितमभ्यगा- न्मणिमयं मणलूरऐराहयम् ॥ ३१ ॥ हृदि लुठन्नघमौक्तिकमण्डनां शफरलोलशं कुमुदस्मिताम् । बलभरेण ममर्द महीपतिः प्रियतमामिव रत्नसुवं नदीम् ॥ ३२ ॥ तदनु पाण्ड्यमखण्ड्यपराक्रम तनुतरेण रणेन विजित्य सः। कनकमौक्तिकरत्नचयाञ्चितं करमिवाय करं विजयश्रियः ।।३३ ॥ जितवता भरतेन यशोर्थिना विलिखिता निजनामपदाक्षरैः। १. 'वि' ग. पाठ . २. 'ग्रहं न' क., 'क्रयं न' ख. पाठः, १. 'समाई' ग..पा.

·भरतचरिते विनिहिता विजयाङ्कशिलोदधे- स्तटभुवि प्रतिमेव जयश्रियः ॥ ३४ ॥ अयमपि क्षितिधारणकर्मणा क्षितिभृदेव बलेन विलङ्घयताम् । इति स सह्यमलद्धयदुच्छ्रितं कटकदुर्गधरं कनकाश्रयम् ॥ ३५॥ तटभुवि स्फुटितोज्झितबीजया विततया सुरभीकृतमेलया। पपुरमुष्य बलानि यथेप्सितं तदनु सह्यभुवा सरिता जलम ॥ ३६ ॥ अथ गिरेरिव पक्षपरम्परा जलनिधेरुपरि प्रविसारिताम् । परशुराममहास्वविनिर्मिता- मवततार महीं स महारथः ॥७॥ कलितनीतिरसौ किल केरल- क्षितिपतिः पुनरात्मसमर्पणात् । अनुविवेश शशीय दिवाकर रुचिरया केलया भरतं विभुम् ॥ ३८ ॥ तदनु पश्चिमसागरपारगं समधिगम्य स राजकमण्डलम् । वसुचयं हरति स्म यथोचित ननु निसर्गहता श्रियमक्षताम् ॥ ३॥ . प. पाट. 'हु' R. ग..पार.

·२ एकादश सर्ग.। यवनसैन्यममन्यत दुर्जयं निजधनुनमनेन विना नृपः । न खलु देग्धुमृते वडवानलं प्रभवति प्रसभं पयसा निधिम् ॥ ४० ॥ न हि शराः किल केवलमाशुगाः प्रहरता भरतेन समर्थिताः।। युधि गताः प्रसभं हतशेपता- मसुहृदोऽपि भयेन यदाशुगाः ॥४१॥ करमवाप नृपो यवनाधिपा- दभयमात्मपद च ददौ स्वयम् । उपकृतो(पि हि) महानुपकारिणा- मुपकरोति पुनर्दिगुणोदयम् ॥ १२ ॥ मधुरसावनभूपु निपेदिवा- नजिनकम्बलरत्नवतीपु सः। अनुवभूव जयश्रियमूर्जितां घेनरसाईहिमाम्बुहृतश्चमः ॥ ४३ ॥ अथ दिशं द्रविणेशवशीकृता- मभिजगाम जयाय जनाधिपः। क्षितिभृता कटकं पथि मर्दयन् वनकरीव बलं महदाश्रितः ॥ ४५ ॥ मथितसिन्धुपतिर्जगृहे श्रियं मणितुरङ्गमरत्नपुरस्कृताम् । १. 'दुग्धमृ' ग. पाठ. २. 'ल' क पाठः, ३. 'मुसाश्रिी ग, ४. सपनसारहि' क. ख. पाठ. पाठ.

·१८
:
भरतचरिते
भ्रमितभूमिभृदेप महीपतिः
स भगवानिर चक्रधरः स्वयम् ॥ ४५ ॥
तद्नु हुणगणाधिकृतान्नृपः
पुरवरादवलिप्तमहामटात् ।
अहरदेव स सारमनुवृता-
दहिकुलाकुलितादिव चन्दनात् ॥ ४६॥
रथतुरङ्गखुराप्रविमर्दितः
सपदि कुडकुमरेणुरराजत ।
नृपतितिग्मरुचेस्तपतः परान्
गगनवम॑नि बाल इवातपः ॥ ७ ॥
तदनु जङ्गमभूमिभृता पति-
गिरिमजङ्गमभुमिभृता पतिम् ।
समतयेव समाचितमत्सरो
बलभरेण रुरोध जिगीषया ॥४८॥
द्विरदहलया दलितत्वच
प्रमथिताः किल भूर्जमहीरुहः ।
विधुतपल्लवपाणिपुटेरल
क्षतरुजेर चिराय चकम्पिरे ॥ ४९ ॥
क्षितिभृतः क्षितिभृत्पतिमाश्रिताः
शरमुचे भरताय करं ददुः ।
न सलु तुगसमाश्रयणं नृणा
तदधिके परिपन्यिनि साधनम् ॥ ५ ॥

·११० हादशा मर्ग । इत्थं दुग्ध्वा गामिमां चापवत्सा रत्नक्षीरां प्रस्नवाही सुपेन। गीर्वाणानां पुष्पवृष्टिं दधानो राज्ञां नाथः स्वां पुरीमाविवेश ॥ ५१ ॥ इति कृष्णविरचिते भरतनरिते एकादश. सर्ग । अथ द्वादशः सर्गः। विजित्य पृथ्वीमिति निःसपत्नां लोकान्तर जतुमिव क्षितीशः। आवर्त्तयामास तुरङ्गमेध- माहूय कण्वं मुनिमध्वरज्ञम् ॥१॥ दुःपन्तसूनुर्भरतो हि यष्टा कण्वः पुनर्याजयिता महर्पिः । स्थानं प्रयागः क्रतुरश्वमेध- श्चतुष्टयं तत् क्रियते फलाय ॥ २ ॥ फलाभिसन्धानमृते चकार बढ़ा हविस्त्यागमसी नरेन्द्रः ।। पदं हि लोकोत्तरमात्मनश्चेत् क्षुद्रं पदं प्रार्थयते न धीरः ॥ ३ ॥ स भूपतिः कर्मसु दीक्षितोऽपि चकार भङ्गया चतुरोऽप्युपायान् । साम स्तुती दानमथापदाने भेदं च मैत्रावरणे च दण्डम् ॥ ४॥ .. 'गुरुम' ग. पाठः.

·१२० भरतचरिते कियां प्रयोज्या प्रतिपादयत्सु प्राप्तेषु तत्रार्थपरेपु तेषु। विप्रेषु मन्त्रेषु च तस्य राज्ञो यथाहमर्थप्रतिपत्सिरासीत् ॥ ५॥ नूनं नरेन्द्रः सवन गतोऽपि नैव स्वधर्म विनिहन्तुमैच्छत् । स विग्रहे कृष्णविपाणयापि कण्डूमसौ येन निरास धीरः ॥६॥ स सप्ततन्तुं विधिना विधाय सदक्षिणं ब्राह्मणतर्पणान्तम् । रेजे स राजावभृथामूत्तिः शुद्धाम्बरश्रीः शरदीव चन्द्रः ॥ ७ ॥ समुहहद्भिः कनकश्रियं ता करप्रसारैः कृतभूरिवः । आपूरयामास स दक्षिणाशा- मभ्यर्थिनां सस्यवतामिवार्कः ॥ ८ ॥ अथाहृतं मातलिना मघोनः सुवर्णरत्नोपचितं रथाग्यम् । आलोकयामास स लोकपालः पुण्यार्जितं लोकमिवारतीर्णम् ॥ ९॥ नूनं गुरुं भारामिमं न योद्ध क्षमेयमुर्वीति पिशवमानः । :

·द्वादशः सर्ग.. १२१ स मातलिस्तं रथमन्तरिक्षे निवेशयामास नियम्य वाहान् ॥ १० ॥ विद्योतमानः स मणिप्रभाभि- विद्युद्धिरम्भोद इव स्थिराभिः । अग्ने नरेन्द्रस्य सुरेन्द्रसृतः प्रतोदपाणिः प्रणतोऽवतम्थे ॥ ११ ॥ पाद्यासनाद्यैः स्वयमेव राजा सम्भावयामास महेन्द्रसूतम् । प्रायः प्रभूणामनुजीविनोऽपि लाध्याधिकारेण भवन्ति मान्याः ॥ १२ ॥ आनन्दसिन्धुलपनेन शुद्धा मन्दस्मितक्षौमपटं बसाना । दन्तच्छदश्रीनवकुङ्कुमा वाणी मुखेन्दोर्नृपतेरुदस्थात् ॥ १३ ॥ प्रष्टुं न युक्तं कुशलं मघोनः सम्भाव्यमन्यत् किमिवेश्वराणाम् । अथ प्रतापादिपु तस्य दैत्याः स्वोच्छेदमिच्छन्ति पतङ्गवृत्त्या ॥ १४ ॥ मन्ये तवाभ्यागमनं महार्थ- मनुग्रहायैव परं कृतं नः। अथात्मदत्तां हरिरस्त्रशिक्षा दैत्योपमर्देपु दिक्षते नः ॥ १५ ॥ R ·१२२ भरत चारते तं मातलिः प्रत्यवदन्नरेन्द्र सारं समाहत्य सुरेन्द्र कार्यम् । प्रभूतमर्थं प्रभवन्ति वक्तु- मल्पाक्षरव पदैर्महा तः ॥ १६ ।। नित्यावलिः समरेषु दैलैः पाताननादत्य शिलीमुखानाम् । आकृष्ट पद्मा नलिनीव नागै- रालोड्यते तैनगरी सुराणाम् ॥१७॥ अतस्त्वया दैत्यजयाय जिष्णोः साह्यं विधेयं दनुजद्विपेव । न नन्दको विहिपतामसिस्ते नाम्नापि शौररियती भिदा ते ॥ १८ ॥ तथेति राज्ये सचिवान् निधाय निशब्दपातं रथमन्तरिक्षे । आलम्व्य चापं स गृहीतचक्रो हरिर्गरत्मन्तमिवाररोह ॥ १९ ॥ उत्कण्ठया यातुमनेन साध यावत् कटाक्षाः पुरसुन्दरीणाम् । उत्पेतुराः क्षणमुत्पलाभा- स्तावद् रथं मातलिरुन्निनाय ॥ २० ॥ अथ प्रतिष्ठानपुराङ्गनाना- मपाङ्गयष्टिं स विलाय राजा ।

·१२३
द्वादश सर्ग ।
आलम्बनायैव कटाक्षवल्ली-
मवाप वृन्दारकसुन्दरीणाम् ॥ २१ ॥
उद्घाटितैरिकवाटनेत्रै
रुहीक्षमाणामिव कौतुकेन ।
लोलेः प्रनृत्तामिव केतुपट्टैः
पौरन्दरीमाप पुरी नरेन्द्रः ॥ २२ ॥
सम्भावयिष्यन् नरलोकपाल-
मभ्युद्गमेन त्रिदशाधिनाथः ।
दैतेयरक्ताक्तचतुर्विपाण-
मेरावतं वारणमारोह ॥ २३ ॥
अन्योन्यसंघट्टितपत्रपावी
विरेजतुस्तौ विशिखां विशन्तो ।
आकाशवी मवगाहमानी
भास्वन्मगाङ्काविव तुल्यकाली ॥ २४ ॥
रत्नोपलादर्शसमुद्रगहस्ताः
कल्याणमाल्याभरणा नरेन्द्रम् ।
प्रत्युद्ययुस्तं सुरवारकान्ताः
सञ्चारकल्या इव कल्पवल्ल्यः ॥ २५ ॥
पत्राद्वारुह्य नरामरेन्द्रौ
सभा सुधर्मा समवापतुस्तौ।
उत्तुङ्गचामांकर चारुवा
शुभां सुमेरोरिव केसरीन्द्रौ ॥ २६ ॥

·१२४ भग्तचरित तमध्यपाद्यादिभिरचयित्वा निजासनार्धे विनिवेश्य शकः । आश्लिष्टमालोक्य यथा ननन्द सद्यः प्रसूतं न तथा जयन्तम् ॥ २७ ॥ अगाधसत्त्वोऽपि हरिबभूव नरेन्द्रचन्द्रं प्रतिपद्य लोलः । आनन्दविभ्रान्तसहस्रनेत्रः संभ्रान्तपाठीन इवाम्बुराशिः ॥ २८ ॥ आपीतशिष्टाममृतस्य धारा- माईस्मितव्याजवती विधाय । सुखोपविष्ट निजविष्टराधे त्रिविष्टपेन्द्रः पृथिवीन्द्रमूचे ॥ २९ ॥ प्रेयस्तवाभ्यागमनं ममति वक्तुं न साक्षात् स्वजनेपु युक्तम् । आचारमात्रेण तु वाच्यमेव पुत्रेऽपि नूनं गृह्मभ्युपेते ॥ ३० ॥ निहत्य दैत्यानमररवध्यान् दिवं भवान् भूमिगतो भुनक्ति । खस्था वयं केवलमाज्ञयैव विभर्पि लोकद्रितयं यतस्त्वम् ॥ ३१ ॥ हतावशिष्टाः समरे तया ये स्वपक्षमुत्थाप्य समुत्पतन्तः। १. नख. पाट:.

·१२५ द्वादशः सर्गः। दवामिभीता इव खेचरास्ते भूमेदिवं प्राप्य चरन्ति दैत्याः ॥ ३२ ॥ लब्धाश्रयास्ते द्रुहिणप्रसादाद् देवानभिद्रोग्धुममी यतन्ते । वन्यद्रुमोत्थाः खलु हव्यवाहाः स्वोत्पत्तिवृक्षान् प्रथमं दहन्ति ॥ ३३ ॥ अंशावतारोऽसि हि दैत्यशत्रो- दैत्यानतस्तान् निहनिष्यसि त्वम् | को नाम दग्धुं क्षमते पयोधी- नुपर्बुध बाडवमन्तरेण ॥ ३४ ॥ इत्युक्तवन्तं भरतो बभाषे तवोनुभावादसुरान् निहन्मि। न हन्ति शातोऽपि शरः सपत्नान धनुर्भूतः प्रेरणमन्तरेण ॥ ३५ ॥ गोप्ताथ लोकस्य स दीप्तहेतिः परान् प्रतापैः परितापयिष्यन् । हरेनियन्त्रा हरिभिनिबद्ध हरिः स्वयं वा रथमारुरोह ॥ ३६ ॥ नागेन्द्रमारुह्य नगेन्द्रकल्प नरेन्द्रमिन्द्रः स्वयमन्वगच्छत् । अन्वीयमानः सुमनःसमूहै- दीत नभस्वानिव दाववह्निम् ॥ ३७॥ १. 'भ'. ख. पाठ.. २. 'दा', ३. 'ण' ग. पाठः.

·भरत चरिते मर्जन्तमुच्चैर्दिवि कालस्पं विधाकृताखण्डलचापदण्डम् । घनं घनानामिव दानवानां सद्धं तमेते ददृशुः सुरौघाः ॥ ३८ ।। अथासुराणां मरुतां च तेषा- ममदेपूर्वो दिवि संग्रहारः। अन्योन्यभङ्गप्रतिभङ्गभीमः करपान्तभाजामिव सागराणाम् ।। ३९॥ अङ्गानि चत्वारि मिथो यथास्वं इन्हीबभूवुः समरेपु तेषाम् । बलानि तुङ्गान्यथवा कुलानि मिथः समानः सततं घटन्ते ॥४०॥ परस्परज्याघनघोपमिश्रा बभूव वृष्टिः शरपातरूपा । प्रवर्तयामास च सा भटाना- मङ्गेपुतेपा रुधिरैस्रवन्तीम् ॥ ११ ॥ गुणानुविद्यापि धनुर्धराणा दोषानुविद्धा विशिसावली सा । सपक्षपातापि विपक्षपाता तीदणापि तेपा हृदयङ्गमाभूत् ॥ ४२ ॥ प्रयोगसंहारपरम्परासु निवर्तनावर्तनघट्टितानि । १. 'ट', २ तानावास पाट ३. १, ४ ग पाट.

·द्वादशः सर्गः।
१२७
अस्त्राणि तेषां प्रतिहन्यमाना-
न्यासन् मिथो योडुमिवोधतानि ॥ ४३ ॥
कौरवह्रौ बहुशोऽवगाहा-
दन्तर्निगीर्णानिव विष्फुलिङ्गान् ।
अन्योन्यसङ्घदृनया भटानां
कृशानुलेशान् मुमुचुः कृपाणाः ॥ ४४ ॥
तेषां मदोद्धान्तमधुव्रतेषु
प्रबुद्धताम्रोदरपुष्करेषु ।
करीन्द्रकासारकुलेषु पेतुः
कुन्ताः शकुन्ता इव पक्षपाताः ॥४५॥
तुरङ्गवाहाश्चतुरं तुरङ्गै
श्चक्रुश्चरन्तो युधि पञ्च धाराः।
शस्त्रैश्च शातैः शतधारकल्पै-
धाराशतं शत्रुपु लोहितानाम् ।। ४६ ॥
मुहुर्मुहुदैत्यवरान् ब्रजन्नी ।
तथामरानप्यसकृद् भजन्ती ।
गतागताभ्यां किल साम्पराये
ययौ जयश्रीश्चिरमव्यवस्थाम् ॥ ४७ ॥
मायाप्रयोगेपु कृताभियोगान्
दैत्यान् परोदञ्चितवीर्यगर्वान् ।
हन्तुं न शेकुस्त्रिदशाः सशका-
स्तानिन्द्रियार्थानिय देहभाजः ॥ १८ ॥

·१२८ गरतचरित न दैत्यवक्षोभिदुरं बभूव रणे प्रहर्तुभिदुरं मघोनः । स वारणस्तस्य न धारणोऽभू- दैरावतः क्षीणविपाणकोटिः ॥ ४९ ।। विक्षोभयन्ती सुरवाहिनीं तां मदन शैलानपि कम्पयन्तीम् । स राजसिंहः सहसा प्रसह्य दैत्येन्द्रमातङ्गघटा सरोध ॥ ५० ॥ स मातलिं चोदय चोदयाश्वा- निति स्फुटोज्जृम्भितचापघोपः । अमोघमेकं समधत्त बाणं दैत्यान्तकं देव इवेन्दुमौलिः ॥ ५१ ॥ स तेन मुक्तेन निकृत्तकण्ठैः सुरद्विपामाननपुण्डरीकैः । अभ्यर्चयामास कृतान्तमग्रे दैत्योपहारैरिव तर्पयिष्यन् ॥ ५२ ।। आच्छादयामासुरमुं पृपत्कै- रच्छिन्नपातररयः सुराणाम् । गर्जन्त एवाद्विमुदस्तशृङ्ग- मासारावरिव वारिवाहाः ॥ ५३ ।। निर्मिन्नदेहावरणानिजागा- निय नीडा(मि? दि)व पत्रिणस्तान् । १. तापयि' ग. पाट:

·द्वादशः मर्ग । १२९ चिह्नन संख्यातुमिवैप दैत्यान् प्रत्येकमेतान् विशिखैर्जघान ॥ ५४ ॥ छिन्नैः शिरोभिर्दितिनन्दनानां छन्ना रणक्षोणिरकारि राजा । मधुवामोदितभीमवक्त्र- मृत्योः कपालैरिव कीर्यमाणा ।। ५५ ॥ संहत्य देयाः परिवेष्टय पत्रै- रेनं निजध्नुनिशितैः पृपत्कः । रराज सोऽपि क्षतजोक्षिताङ्ग सन्ध्याधनच्छन्न इवोप्णरश्मिः ॥ ५६ ॥ अथ क्षणोदस्तशिलीमुखोऽसौ निकृत्तपद्माननीतशोभान् । कबन्धशेषान् दितिजानसंख्यान पद्माकरान् वन्यकरीव चक्रे ॥ ५७ ॥ अन्यानिपून्मुञ्चत एव दैत्यान निकृत्तकण्ठानकरोन्नरेन्द्रः। ते संपतन्तो मुमुचुः पुरस्तात् प्राणानिपून धा किमु सिंहनादान् ॥ ५८ ॥ एकेन मूर्धा नृपबाणलूनः पश्चान्निरस्तः सहसा करॊभ्याम् । मानं दधानेन पुरः प्रपाता- दाशङ्कमानेन रिपो प्रणामम् ॥ ५९ ॥ १. 'गा', २. 'पनीत', ३. 'नमून् वा', ४. 'रेण ।' ग. पाठ: . S ·३० भरतचरिते अथानिलैरश्मरजोम्बुग:- मायामयैस्तं दितिजाः प्रजहुः । अपाहरत् तान् निखिलान् नृपोऽस्त्रै- रुपैः सहस्रांशुरिवान्धकारान् ॥ ६० ॥ निर्मुक्तपत्रिप्रकरानुदग्रान् वेगं शराणां प्रविधाय भूयः । निप्पत्रतामेप निनाय शत्रू- नारण्यवृक्षानिव दाववाह्निः ॥ ६१ ॥ छिन्नायुधाश्छिन्नपरिच्छदास्ते सन्ना बभूवुर्भरतेन दैत्याः ।

·द्वादशः सर्गः।
निलीननिष्कम्पमधुव्रतानि
निमेषहीनानि विलोचनानि ॥ ६५ ॥
नखक्षतानीव शरक्षतानि
वीर्यश्रियस्तं दधतं नरेन्द्रम् ।
आलिङ्गय हर्षेण मुहुर्महेन्द्र-
स्तं सम्प्रहारश्रममुज्जहार ॥ ६६ ॥
आपृच्छय वास्तोप्पतिमहणान्ते
भोक्तुं भुवं भूमिपतिः प्रतस्थे ।
नूनं जगद्रक्षणदीक्षिताना
न जातु विश्राममुपैति चेतः ।। ६७ ॥
अथाम्बरे साधु रथं नियच्छन्
नरेश्वरं मातलिरित्युवाच ।
पश्यार्णवं वीचिभुजैधरित्री-
मालिङ्गय सबीडमिवापयान्तम् ॥ ६८ ॥
तप्तानि भूयस्तपनातपेन
त्वद्यानयोग्यानि विधातुकामः।
मन्ये तर शिशिरैरदस्तैः
प्रक्षालयत्येष नभस्तलानि ॥ ६९ ॥
उपायनीकृत्य महाधनानि
रत्नानि वेलोपरि सञ्चितानि ।
प्रसार्य तीरेषु तरङ्गवाहून
नमलिवाभाति पयोनिधित्वाम् ॥ ७० ॥

·१३२ भरतचरिते आयाति याति द्रुतमुच्चिनोति तृणानि काष्ठानि जहाति भूयः । अनर्थकानेप तनोति शब्दा- नुढेलमुन्मत्त इवाम्बुराशिः ।। ७१ ॥ और्वाग्निसन्तापमलीमसोऽपि निर्घातवातैः परुषीकृतोऽपि । अगस्त्यपीतकथितोज्झितोऽपि न जातु लावण्यमसौ जहाति ॥ ७२ ॥ आकृष्टशार्ङ्गः श्रितशङ्खचक्रः सारं मणीनां हृदये दधानः । अमेयमन्तर्भुवनं दधानो नारायणस्यानुकरोति चिवम् ।। ७३ ।। अस्यानुतीरं कलहंसमाला येलातरङ्गेपु विगाहमाना । मुक्ताङ्कुराग्रं दशति प्ररूढ- मन्नं विसच्छेदविशङ्कयेव ॥ ७४ ॥ नक्षीयते वाडवद्धिनासौ न वर्धते प्रावृपि निगाभिः । मत्वाधिकाः सत्स्वपि कारणेषु नूनं महान्तो नहि विक्रियन्ते ।। ७५ ।। जलाशयोऽसी न विचारशून्यः मुधाकरो न क्षयमनि भूयः ।

·१३३ द्वादशः सर्ग.। भङ्गाकुलात्मा न विलयतेऽन्यैः प्रमाणहीनो न जनैरदृश्यः ॥ ७६ ॥ अमुप्य वीचीनिचयैरुदस्तं निपीय पाथो लवणं पयोधेः । गुहामुखैः सोटुमशक्नुवन्तः सद्यो वमन्तीव तटान्तशैलाः ।। ७७ ॥ सरित्प्रवाहोल्बणशृङ्खलाभि- वेलाचलालाननियन्त्रिताङ्गः। नमत्यसावुन्नमति क्षणेन वारांनिधिर्मत्त इव द्विपेन्द्रः ॥ ७८ ॥ अमानभूमिबहुमानभूमि सदा शयालुः सततं प्रबुद्धम् । अमुं प्रजानामविशेषवन्धु विशेपबन्धुः पुरुपोऽधिशेते ॥ ७९ ॥ अमुप्य कुक्षी भुवनानि कृत्वा निक्षिप्य नाभीकमले निषण्णः। पुनस्तदादित्सुरिवाब्जयोनिः स्तौति तमेव देवम् ॥ ८ ॥ अवार्णवे श्यामलवर्णकान्तिः शेपे शयानः कमलासहायः । कालाम्बुवाहः कलधौतशैले विद्युल्लताश्लिष्ट इवावभाति ॥ १॥ २ (शृङ्गय शकय.), ज्वल' ग. पाठ: साम्ना मुहुः २ ·वसन् विरिवः पुरी पराऱ्या भरतचस्तेि द्वादश मर्गः। श्रीमन्तमारोपितविश्वभारं पश्याम्बुराशौ हरिपोतमेनम् । यन्नाभिपद्मोच्छ्रितकूपदण्डे ः खलु कर्णधारः ॥ ८२॥ इति ब्रुवन्नेव नृपं निनाय पुरुहूतसूतः। उद्घाटितहारकपाटनेत्र- रुहीक्ष्यमाणामिव तस्य मार्गम् ॥ ८३ ॥ पुरस्क्रियान्ते पुरुहूतयन्तु- दत्त्वा कथंचिद् गमनाभ्यनुज्ञाम् । आलोकदानेन शशीव लोक- मानन्दयामास विशामधीशः॥ ८४॥ विभ्राणः समकरभूपणां धरित्री- मासीना फणिपतिविष्टरे विशालाम् । दैत्यारेस्तनुमिव योगमात्रसिहां राजेन्द्रः स सुग्यमुवास वासवश्रीः ।। ८५ ॥ इति श्रीकृष्णाचार्यविरचिते भरलचरिते द्वादश सर्ग ॥ भरतचरितं समाप्तम् । शुभ भूषाम् ।

·READY FOR SALE. RS AS P. 1 0 0 HOA (Stutu) by H II. Svâti Sri Kâmı Varmı Mahârijih FITI NAFI (Kavya) Syinındîmpuras urna naprabandh by H. H. Sati Sri Rimi Varmı Maharajah, with the commentary, Sundari of Kajirâja Varma Koil Tawpuria 2 0 0 No 0 2 0 0 0 Trivandrum Sanskrit Series. No lean (lyâharana) by Devi with Puru shahiri of Krishnlılasukununi 1 0 0 2-अभिनयकौस्तुभमाला दक्षिणामूतिम्तवी by Kri hnaliltsukamunt No 3-Tought (Kâvyn) by l'imana Bhatta Bani(Second Edition) 0 No 4-frastroia (Kavya) by Nilhantha Nik shiti 2 0 0 No omonitorada (Alankâra) by MI hm i Bhattı with conimentary 2 12 0 No 6-uri (Vyîkıranı) by Sirinadera 20 No 7-AETOTALITET (Vedânta) by Sadisivendra Sirisvatı 12 4 No gaganapan (Nataka) by Ray Varma Bhậpa 1 0 0 No 9-ranath (Vedântı) by Virilpâ ksha natha with the comment iry of Iidya chakravartin No 10-ak dle (Gajalıkshana) by Nilakanthi No 11-deport (Natrba) by Kul isekhara Varma with the commentary of Sır? No 12-medenca (Vedânta) by Bhagavad Adi sesha vith the commentary of Raghav No 13TUENT*** (Nataka) by Kul isehhura Varma with the commentary of Sivarama. 2 O 8 0 0 0 8 0 4 råma apanda 0 8 0 0 ·3 R. AR. I. 0 8 No. 32-ÅRTA: (Käsya) by Kalıdânz with the two coinmuntaries, Prabasıla of Arunngirinatha and Vivarina of Narayana l'andata (Part II, äri, Ith & ith Sargs) 2 No. 33–64TVne: (Vjákıram.) with the coin. mentary Dipapmbhi of Narayam. O No. 51Tortor. (segurada.) (Njâyo) by Rajachůdāmammakhun. 1 0 No 35--forc: (BEHF1702) (Nyaya) by Gopi. nåth 180) No. 36-FA****: (Râs ya) by Kalidasa w sth the tuo comment iries, Prakasha of Aru nagirinath and V'ıvrant of Nariyanı Pandita (Part III. 6th, 7th 8th Surga). 3 () 0 No 37-rataren (Smriti) by Vararuch with commentary 0 No. 38-imaganat (1047) by Amırasimha with the commentary likasan anti of Vandy ghatija Strs inanda (Pirt I. lst Kînda). 2 0 0 0 120 ·2 IS AS I 1 0 0 0 1 8 No 14-alfaar (Nıtı) by Kamandahl, with the commentary of Sankurâry 1 3 8 0 No. 15-FTHEH (Nataka) by Bhası (Second Edition) 8 0 No 16-asritraum (Nataka) by Bhâsı 1 8 0 No 17-21 Do Do. 0 No 18-214r40f14 (Stutı) by Narayua Bhatta with the commentury of Dermangala Vârza 4 0 No 19—HITÀSTITE (Mimimsa) by Narayana Bhatta and Narayana Pandita No 20—san(Nataka) by Bhâsa 1 8 No 21-aarat Du Do 1 0 0 No 20-मध्यमव्यायोग-दूतवाक्य-दूतघटोत्कच-कर्णभारोरुभकानि (Natala) by Bhâsa 0 No 23-partizan (Roma) by Kesavasvimin Part J JR. & 2nd Kändas) 12 No 24-returautar (hasa) by Chakra hari 0 No 97- Amfreta (Nyaya) by Gangadlarisari 0 19 0 No 26-OFHUIZAIZEM (Nataka) by Bhasa 0 12 0 Xo 27-JATTTT (harya) by kalidâ-y with thic two commentirics, Prihasili of Arunagirinathin and Illarını of Våra jani Pandita (Part I let & 2nd Margus) Yo TartuA (Dhirnautri) by luhlunas Xu 19-arantier (ko-n) by helt vimin (Part II frei hand) 34) Thyraet (p) O 12 31-igranting (host) by her ikimin (Part III 1th, 5th & oth Kandus) 1 0 1 0 8 0

·3
R3 AS P
0
No 3?-ARHITE (karra) by Illida ? with the
two coinmenturies, Pmhasiba of Aruna
gurinath and limni of larasana
Pandıta (Part II Srd, 4th & oth Sargis) ?
lo 33-antaa (Vyaların) with the com
mentary Depaprabh i of I
tri na 0
To 34-aidat (77649leta) (Ijay?) by R 12-
châdamının khin 1 1
No 30-Afrer (HARES) (\uya) by Gopi
0
0
nathu
1)
To 36-HRAFITE (Large) by hålıdász with the
two commenturies Prikasıha of Aru
nagırın ithr und Turn of Nirini
Pindita (Part III 6th 7th at Sth Sargs) 3
Vo 37-eralt27 (umriti) bs I arruchi with
commentus
0

·5 RS 48. P 0 No 61—fETATE(Vedanta) by Sri Krishna nandı Sarasiiti (Part IV) 1 8 No 62-HANE (Survimatasıngrih :) No 63—fenstein (bisyn) by Bharava with the commentary Sabduthadipiba of Chitra bhanui (1, 2 and 3 Sargas) 3 No 64-AUST (hav; •) by Luldzsa with the coinmentary Prıdıpr of Dalshinâvarta nntha 1 0 0 No 65— TATA (Silra) hy Vlayamuni 3 S No 66 HETTHARI (Darsan 1) with the coni mentary Parunila of Vaheyu zranında 2 8 0 No 67—anya (Tintra) by Darin with the comment ry limiroiu nt Sunbiri (Part I 1-6 Putals) 3 0 No 68-7897979 (Avramı) bs Sri Bhojdeva with thu commentary latja rja dipiki of Sri Ku.nar. 200 No 69-aangayaa (Tantrı) by Isandsiva gurudevamısra (Part I Srminyapida) 8 No. 70axisterat (Pirt I) 2 S No 71 34 (Tantra) by Naravana with the comment iry Vimarsini of Sanları (Part II 7-12 Patalas) 3 No 7 anfrage area (Tantra) by I anasis guruderimisra (Part II Mantra pada) No 73 - Tafayitha (Vedanta) by Sri Vidhu danasım4110 0 0 1 0 0 0 ·0 ns. As.. No. 117MT (Tantra) by Bhattaraku Sri Ve. dottaina. No. 15—19149 (Prapanchuhridaya). 1 No. 46H19tefe: (Vj Akaran.) by Nilakantha Dikshita. 08 0 No. 17-fachenta (V'edânta) by Sri Krishnananda Sarusvati. (Part I). 1 12 0 No. 48-- Do. Do. (Part II). 200 No. 49acilitar (Jyotisha) by Parameswara. 0 4 0 No. 50 – figuri: (Aluunkaru) by Siuga Bhäpåla. 3 00 No. 51—Regara (Kosa) by Amarasimha with the two commutires, A marahosodyhatana of Asbudstâmin and Tika- Earydsua of Vindjag hatiya Sarv ananda (Part IIl. 2ud kanda 7–10 Vargas). 2 0 0 No. 52_ITETAAR (Lo-a) by Amarasimha with the commentary liha sarvasna of darataydada turvarumus dice? 3rd Kanda) 1 8 9 No. 53–7livit. (Vedânta, by Prakasåtmayatindru. 0 12 No. 51–ígiemanager: (Vyakarana). No. 53—AUCIUCHIT (Nataha) by Sri Mahendravikramaraman 0 8 9 No. 56-staregafon (bilpr). 0 S9 No. 57—ystatal (Kavya). No. 38-facultatima (Vedâu) by Sri Krishrimda birisnati (Part III). 200 No. 59--210 (Nálaha) by Srilarslıdeva with the cominentary Niginandawzmarsını of Suaramı, 3 No. 60—eyrala: (Stutt) by Sri Inghubhattaraku with the commentary of Sri Râulunvananda. 0 8 4 1 ·5 RS, AB. P. 0 8 1 0 No. 61—forestal (Vedânta) by Sri Krishnananda Sarasvati (Part IV). 1 8 6 No. 62-FATTE: (Sarı amatasangraha). No. 63—Pacaraiga (Kivya) by Bharavi with the commentary Sabdârthiadipiha of Chitrabhanu (1, 2 and 3 Sargas). 28 No. 61-924. (Kavys) by Kalidasa with the commentary Pradipi of Dakshinavartanatba. 0 No. 65-HTE (Sılpxu) hu Hayamuni. 3 8 No. 66- FETT (Darsanı) with the com. mentary Parunale of Maheswarâ nanda. 28 0 No. 67-OTT: (Tantra) by Narayana with the commentury lunarsii of Sanlara (Part I. 1-6 Patalas). 3 No. 68-1977: (Agama) by Sri Bhojadeva wita the corumentary Tarpxıryadipikî of Sri Kunira. 2 0 0 No. 69 midagi arafa: (Tantra) by Isânusivagurudevamisra (Part I. Sâmānyapáda). 1 0 No. 70—3718 Foto Eft: (Part I). 2 30 No. 71- qua: (Tantra) by Narayana with the commentary l'imırsıni of Sankara (Part II. 7–12 Patalas). 3 8 V No. 72-- Traferayaaa: (Tantral) by Isanasısao gurudevamista (Part II, Mantra. pada). 0 0 No. 73 — futufayrama: (Vedanta) by Sri Jodhu wd10asarasvati + 0 0 8 0 ·KS A8 3 No 74— 341914eruela (Dharmasastra) with the commentary Balakridâ of Visvarapacharya (Part I-Åchera and Vyavihari Adhy lyas) 4 No 75--feta (Silpa) by Srikumura (Part 1) No 76—3772 (Part II) 3 4 O o 77—arafraudara (Tantra) by Isanasıya gurudevamisri (Part III kriyapada 1-30 Patalas) No 78-TTTTTTEET ith the commentary Anavılı of Harudattachary? 0 0 lo 79—APÉRITEIT of hautaly, with commentary by Vahamihopadhyay a T Ganapatı Sastrı (Part 1-1 & 2 Adhikaranas) 8 0 0 No 89—ülas of Kantaly, with commentary by Vahamahopadhyayı T Ganapatı Sastrı (Part II-3 to 7 Adhikaranas) 8.00 No 81—19174574F (Dharmasastra) with the rommentıry Balalrıda of Visvarupi cbarsa (Part II Praraschittadhyay v) 3 12 To 52--37414H of lautalya with commentary bs Vih imaliopadlıyıza T Gupiti Shatri (Part III-8 to 15 Aah kirnas) S 0 0 Yo hi-77f7Tatra (l'antia) by Isan rlurud van sri (Part I\ lyn In 11 Pidilis nnd lonpndi) lo 81-1997 (l'ırt III) 9 12 do 85-ramika (Tantra) 0 0 8

·7
RS AS T.
No 86- (Kavya) of Sri Krishnakavi
2 0 0
Apply to:-
The Curator,
for the publication of Sanskrit Manusuripts,
Trivandrum.