·No text on this page.

·KAVYAMALA.
collection of old and rare Sanskrit Kavyas,
Natakas, Champús, Bhânas, Prahasanas,
Chandas, Alankaras &c.
PART VIII
EDITED BY
PANDIT DURGÂPRASAD
AND
KÂS'INÂTH PÂNDURANG PARAB.
Second Edition,
PUBLISHED BY
TUKÂRÂM JÂVAJÎ,
PROPRIETOR OF THE “ NIRNAYA SÂGAR" PRESS,
23, KOLBHAT LANE, KALBADEVI ROAD,
Bombay:
1911.
Price 1 Rupee

·(Registered according to act XXV of 1864.)
( 41 rights reserved by the Publisher.)
Punted by B. R Gbånekar at the * Nirnaya-sângar" Press,
23, Kolbhat Lane, Bombay, for the Publisher.

·॥श्रीः॥ काव्यमाला। नाम नानाविधप्राचीनकाव्यनाटकचम्पूभाणप्रहसन- च्छन्दोलंकारादिसाहित्यग्रन्थानां संग्रहः। अष्टमो गुच्छकः। जयपुरमहाराजाश्रितेन पण्डितवलालसूनुना पण्डित- दुर्गाप्रसादेन, मुम्बापुरवासिना परबोपारा- पाण्डुरङ्गात्मजकाशिनाथशर्मणा च संशोधितः। द्वितीयावृत्ति मुम्बय्यां निर्णयसागरमुद्रायनाधिपतिभिः तुकाराम जावजी इत्येतैः खीये मुद्रायन्ने बा. रा. घाणेकरद्वारा मुद्रयित्वा प्राकाश्यं नीतः, कोलभाटवीथ्यां नं. २३ १९११ (अस्य प्रन्थस्य पुनर्मुद्रणादिविपये सर्वथा निर्णयसागरमुद्रायन्त्रालयाधिपते- रेवाधिकार.।) मूल्यमेको रूप्यकः ।

·पृश्य
.
अनुक्रमणिका।
विषयः।
श्रीकूरनारायणकविप्रणीतं सुदर्शनशतकम्, सटीकम्
श्रीविश्वेश्वरपण्डितप्रणीतं कवीन्द्रकर्णाभरणम्, सटीकम्
1. प्रबोधसुधाकरः
१. श्रीजहणप्रणीतो मुग्धोपदेशः
१. श्रीविश्वेश्वरपण्डितप्रणीतं रोमावलीशतकम् ....
वेदान्ताचार्यश्रीवेङ्कटनाथप्रणीता सुभाषितनीधी
१०९
१२५
१३५
१५१

·काव्यमाला। श्रीकूरनारायणकविप्रणीतं सुदर्शनशतकम्। सटीकम् । रङ्गेशविज्ञप्तिकरामयस्य चकार चक्रेशनुतिं निवृत्तये । समाश्रयेऽहं वरपूरणी यस्तं कूरनारायणनामिनं मुनिम् ॥ सौदर्शन्युज्जिहाना दिशि विदिशि तिरस्कृत्य सावित्रमर्चि- बर्बाह्याबाह्यान्धकारक्षतजगदगदंकारभूम्ना खधाम्ना । दोःखजूदूरगर्जद्विवुधरिपुवधूकण्ठवैकल्यकल्पा ज्वाला जाज्वल्यमाना वितरतु भवतां वीप्सयाभीप्सितानि ॥१॥ बायावाह्यान्धकारक्षतजगदगदंकारभूम्रा बाह्यश्चाबाथश्च वाह्याबाह्यौ । वाह्याबाह्यौ विन्धकारौ च वाह्यावाह्यान्धकारौ । बाह्यान्धकारो बायेषु स्रक्वन्दनादिषु विषयेषु ग्यताभ्रान्ति । 'ससारसर्पदष्टाना भोग्या स्रक्चन्दनादयः । मोहेन मधुरायन्ते नि- निम्बसंनिभा ॥' इत्युक्तवात् । ज्ञानशक्त्यादिकल्याणगुणविभूषिते सकलजगदन्त- मित्वेनावाह्यविषये श्रीरङ्गनायके निर्गुणलादिभ्रान्तिरबाद्यान्धकार । अथवा विY- लविजृम्भमाणतम पटलो वाह्यान्धकार । अज्ञानान्यथाज्ञानविपरीतज्ञानादिरवाधा- धकार । द्वन्द्वान्ते श्रूयमाणोऽन्धकारशब्द प्रत्येकमभिसंवध्यते । तेन तमसा क्षत ष्ट यजगत् । नष्टप्रवृत्ति नष्टेष्टसाधनप्रवृत्ति वेत्यर्थ । तादृशस्य जगतो भुवनस्यागदंका- चिकित्सको भूमा वाहुल्यं यस्य तत्तेन । अथवा चिकित्सकस्य भूमा वाहुल्यमिव बा- ल्यं यस्य तत्तेन खधाना निरर्गलविनिर्गलखतेज पटलेन सावित्रं सवितृसंवन्धि अ. १. अस्य कवेर्देशकालौ न ज्ञायेते. भाति चाय कश्चन विशिष्टाद्वैतमतानुयायी द्रविड:- तकस्यास्यैक मूलपुस्तक जयपुरमहाराजाश्रितवैद्यवरश्रीकृष्णशर्मभिर्दत्तम् . अपरमेक मूल- स्तक टीकापुस्तक च जयपुरवर्तिबुद्धिविवर्धिनीसभाया सपादकेन दीक्षागुरूपनामकल- मीनारायणस्वामिसूनुना श्यामसुन्दरपण्डितेन समर्पितम् . मूलमात्रमेतस्य शतकस्य स्तोत्ररला- ल्यामनतिशुद्ध मुद्रितमिति सटीकस्यास्य मुद्रणे वय पुन प्रवृत्ताः स्म । तत्र टीकापुस्तके उत्प्रणेतुर्नाम नास्ति.

·२ सान्द्रस्फुलिङ्गं ग्रमुग्र महस्तत् ॥ नि प्रत्युद्यात काव्यमाला। चिस्तेजस्तिरस्कृत्य आच्छिद्य । महत्कृतेनेत्यर्थः (१) । दिगि विदिशि सर्वासु दिक्षु । चतुर्दशभुवनेप्वित्यर्थः । उजिहाना उदयमाना । दो खजूदरगर्जद्विबुधरिपुवधूकण्ठवैक- ल्यकल्पा दोपा भुजाना सर्जू कण्डतिस्तया दूरमत्सर्य गर्जन्त सिहनादं कुर्वन्तो विवु- धरिपवत्रिदशकण्टकास्तेषा वध्वो महिप्यत्तासा कण्ठा ग्रीवास्तेषा वैकल्यं मगलसूत्रादि. राहिल तस्सिन्करपा सजा सनद्धा । प्रचण्डभुजदण्डकण्डूलतया प्रलयसमयजलघरघोर- घोपाटोपलोपकृद्र्जनतर्जनादिकरणचणनिजेरद्विपद्वधूवैवव्यविधानसनद्धेयर्थः । अत एव जाज्वल्यमाना अप्रतिहतवृत्त्या प्रकारामाना । सौदगनी मुदर्शनसवन्धिनी ज्वाला भव- तामभीप्सितान्यभीष्टार्थान् वीमया पौन पुन्येन वितरतु ददातु दद्यात् । एतेनाश्रिता- नामिष्टानिष्टप्राप्तिहरणनिपुणेत्युक्तम् ॥ प्रत्युद्यातं मयूखैनभसि दिनकृतः प्रत्तसेवं प्रभारि “म- भूमौ सौमेरवीमिर्दिवि वरिवसितं दीप्ति ....भिर्देवघानाम् भूयस्यै भूतये वः स्फुरतु सकलदिग्भ्रान्त, चाकं जाग्रत्प्रतापं त्रिभुवनविजय सौमेरवीमिरमरगिरिसवन्धि नीभिः प्रभाभिर्युतिभिः सेवं कृतपरिचर्यम् । 'अच उपसर्गात्त' इति तत्त्वे दको चरितमित्यर्थ । दिनकृत सूर्यस्य मयूरी किरणनभर पनि पूजितम् । प्रभाकरप्रभाविर्भावसभावितमित्यर्थ । देवधे दीप्तिभि प्रभाभिर्दिवि वर्गलोखे वरिवसितमुपासितम् चिररुचिचयपरिचरितमित्यर्थ । नक्षत्रप्रभासेवितमिति व सादिगन्तसान स्फुलिङ्ग सर्वासु दिक्षु भ्रान्ता' सान्द्रा निविडा. स्फुलिङ्ग सकलदिगन्तरालवम्भ्रम्यमाणनीरन्ध्रकरालाग्निकणमिति य त्रयाणा भुवनाना विजये व्यग्र ससभ्रमम् । त्रिभुवनविजय लवर्तमानपरिपन्धिपरम्परमित्यर्थ । जाग्रत्प्रतापमतिस्फुरत प्रकाशमानप्रतापप्रवृत्तिप्रकृष्टमित्यर्थ । उग्र प्रतिभटभयंकरम्। चाकस्सेदं चक्र जसंवन्धि तत्प्रसिद्धं महस्तेजो वो युष्माकं भूयस्यै बहुतरायै भूतय भगत ,। 'वहोले भू च बहो.' इति ॥ पूणे पूरैः सुधानां सुमहति लसतः सोमविम्बालवाले वाहाशाखावरुद्धक्षितिगगनदिवश्चक्रराजदुमस्य । ज्योतिश्छमा प्रवालः प्रकटितसुमनःसपदुत्तंसलक्ष्मी पुष्णन्नाशामुखेपु प्रदिशतु भवता सप्रकर्ष प्रहर्षम् ॥ ३ ॥ सुवाना पूरैरमृतरसप्रवाहै पूर्णे तस्मिन् । मधुरतरसुधारसप्रवाहप्रपञ्चपरिपूरित इति {मी विश्वंभराया प्रत थे. । अमरमित रानाममरसौधाना जा सुरवरनिकना दना र्थि । 7 कृशानुस्य तत वित । सामानि भुवनविजय तत्रिभुवनान्तर प्रतापदह म् । प्रतिदि - ·३ सुदर्शनशतकम् । वत् । सुमहति महत्तरेऽपरिच्छिन्नवैभवे सोमविम्बालवाले शिशिरकरमण्डलमेवाल- छ तस्मिन् लसतो विराजमानस्य । वाहाशासावरुद्धक्षितिगगनदिव. वाहा भुजा एव खा विटपास्ताभिरवरुद्धा आक्रान्ता क्षितिधरित्री गगनमन्तरिक्ष द्यौ वर्गव क्षिति- नद्याव वाहाशाखावरुद्धा क्षितिगगनद्यावो येन स । तस्य चक्रराजद्रुमस्य सुदर्श- ल्पद्रुमस्य ज्योतिश्छमा ज्योतिस्तेजश्छद्म व्याजो यस्य तथोक्त प्रवाल किस- । । ज्योतिर्नामक किसलयमित्यर्थ. । प्रकटितसुमन संपत् प्रकटिता प्रचुरीकृता नसा पुष्पाणासपद्येन स । आशामुखेषु दिखेपूत्तंसलक्ष्मी कर्णाभरणशोभा पुष्णन् लयन् । संपादयनित्यर्थ । भवता युष्माकं सप्रकर्ष प्रहर्पम् । निरतिगयानन्द- सर्थ । प्रदिशतु दद्यात् । मधुरतरसरससुधारसपरिवाहपरिपूर्णमहत्तरसुधाकरालवा- सत्सुदर्शनकल्पद्रुज्योति प्रवाल सुमन सपत्समृद्धो दिङ्मण्डलमण्डनायित सन्भवताः पतीपं प्रमोदं प्रदद्यादित्यर्थ ॥ आरादारात्सहस्राद्विसरति विमतक्षेपदक्षाद्यदक्षा- सौद नामे खत्सनाभेनिजविभवपरिच्छिन्नभूमेश्च नेमेः । आम्नायैरककण्ठैः स्तुतमहिम महो माधवीयस्य हेते- स्तद्वो दिदवेधमान चतसूपु चतुर' पुप्यतात्पुरुषार्थान् ॥ ४ ॥ सहस्रात्सहस्रसंख्यासंख्येयात् । आरादरसमूहात् । समूहार्थे णच् । 'अचो णिति' ते वृद्धि । विमतक्षेपदक्षात् । गत्रुनिरसनसमर्थादित्यर्थ । अक्षात्सुदर्शनावयवविशे" त् । भास्वत्सनाभेर्भाखत सूर्यस्य सनाभिर्वन्धुस्तस्य नामे. पिण्डिकाया । भावत्स- भिमध्यप्रदेशादित्यर्थ । निजविभवपरिच्छिन्नभूमे निज खकीयो विभवो विस्तार- न परिच्छिन्ना परिमिता भूमिर्यया सा तस्या नेमे प्रधेश्च सकाशात् सजातं यन्मह रादन्तिके दूरे च । सर्वत्रेत्यर्थ । विसरति व्याप्नोति । एककण्ठैरविसंवादिभिरानाय. तमहिम स्तुतो वर्णितो महिमा यस्य तत् । अथवा वेदैरेक कण्ठो यस्मिन्कर्मणि विद्यमानविरोधवस्तु स्तुतमहिम । चतस्पु प्राच्यवाच्यादिपु दिक्षु दिशास्वेधमान मानं माधवीयस्य श्रीरङ्गसंवन्धिनो हेतेरायुधस्य चक्रस्य तन्महश्चतुर पुरुपार्थान्धर्मा- काममोक्षान्पुष्यतात्पुष्णातु ॥ श्याम धामप्रसृत्या कचन भगवत. कापि बभ्रु प्रकृत्या शुभ्र शेषस्य भासा कचन मणिरुचा कापि तस्यैव रक्तम् । नीलं श्रीनेत्रकान्त्या कचिदपि मिथुनस्यादिमस्येव चित्रा व्यातन्वान वितानश्रियमुपचिनुताच्छर्म वश्चक्रमानम् ॥ ५॥ क्वचन कमिश्चित्प्रदेशे भगवत प्रकटितनीलकटकाम्बुदचयेन पूर्णितवैभवस्य () ण्ठकण्ठीरवस्य धामप्रसृत्या धानो निर्जितनीलोत्पलमेघनीलशिलाकान्ते प्रमत्या ·४ काव्यमाला। - व्याप्त्या श्यामम् । कापि प्रकृत्या बभ्रु खभावत: पिङ्गलवर्णम् । कचन शेषस्यामृतफेनप. टलपाण्डुरविग्रहस्थानन्तस्य भासा प्रभया शुभ्रं धवलम् । वापि तस्यैव शेषस्यैव मणि रुचा शिरोभागस्थितपद्मरागप्रभापटलेन रक्त जपाकुसुमलोहितम् । क्वचिदपि श्रीनेत्र कान्या अजनरजितयोनीलोत्पलदलरमणीययो. श्रीरङ्गनायिकानयनयो प्रभया नीलं कृष्णं सत् मिथुनस्यादिमस्य सश्रीकस्य श्रीरङ्गनाथस्य चित्रा नानावों वितानश्रियमु- लोचशोभा व्यातन्वान कुर्वाणमिव स्थितं चक्रभानं सुदर्शनतेजो व शर्म उपचिनुतात्सं- पादयतु प्रचुरयतु ॥ शंसन्त्युन्मेषमुच्छोषितपरमहसो भाखतः कैटभारे- रिन्धे संध्येव नक्तंचरविलयकरी या जगद्वन्दनीया । बन्धूकच्छायबन्धुच्छविघटितघनच्छेदमेदखिनी सा राथागी रश्मिभङ्गी प्रणुदतु भवतां प्रत्यहोत्थानमेनः ॥ ६ ॥ उच्छोषितपरमहस उच्छोषितं चुलुकितं अथवा उच्छोषितं शुष्कीकृतं परेपा चन्द्रा- दिग्रहाणा महस्तेजो येन स तस्य भाखत सूर्यस्योन्मेषमुदयं शंसन्ती सध्येव । उच्छो- पितपरमहस कवलितप्रत्यर्थिप्रतापस्य कैटभारे श्रीरङ्गनायकस्योन्मेषमघटमानघटकलं 'शंसन्ती बुवाणा । नकंचरविलयकरी राक्षसविनाशकरी । संध्यापक्षे समानम् । जगद्व- न्दनीया निखिलभुवनोपास्या राथाङ्गी सुदर्शनसवन्धिनी रश्मिभङ्गी ज्वालापरिपाटी सध्येव इन्धे प्रकाशते । बन्धूकच्छायवन्धुच्छविघटितघनच्छेदमेदखिनी वन्धूकाना वन्धुजीवकुसुमाना छाया कान्तिस्तया वन्धुमित्रं छविस्तया घटितो युक्तो घनच्छेदो मेघखण्डतद्वन्मेदुरा । प्रवृद्धेयर्थ । सध्यापक्षेऽपि समानम् । सा ज्वाला भवता प्रत्यहोत्थानं प्रतिदिनभवमेन पापं प्रणुदतु ॥ साम्यं धूम्याप्रवृद्ध्या प्रकटयति नभस्तारकाजालकानि स्फौलिङ्गी यान्ति कान्ति दिशति यदुदये मेरुरङ्गारशङ्काम् । अग्निर्ममाचिरैक्यं भजति दिननिशावल्लभौ दुर्लभाभौ ज्वालावाविव स्तः प्रहरणपतिज धाम वस्तद्धिनोतु ॥ ७ ॥ यदुदये यस्य ज्वालाचक्रस्योदये नभोऽन्तरिक्षं धूम्याप्रवृध्या धूमसमूहसमृध्या । 'पाशादिभ्यो य' इति यप्रत्ययः । पाशादिराकृतिगण. । 'पामता जनता धूम्या' इत्य- मर । साम्यं सादृश्यं प्रकटयति विशदयति । धूमसमूहसमृद्धिसाम्यं भजतीत्यर्थ. । तारकाजालकानि तारकाणा जालानि समूहास्त एव जालकानि । खायें कप्रत्यय अथवा कोरकावस्थितलानालकानीत्युच्यन्ते । कोरकावस्थितानि नक्षत्राणीत्यर्थ । स्फौलिङ्गी स्फुलिङ्गसवन्धिनी कान्ति शोभा यान्ति गच्छन्ति । मेरु वर्णाचलोऽङ्गा- गादामयमझार इति सदेहं दिशति ददाति । अग्निरनलो मन्नार्चिविलीनप्रकाश ऐक्य ·सुदर्शनशतकम् । वालान्त पातिवं भजति प्राप्नोति । दिननिशावल्लभौ दिन च निशा च दिननिशे त- गीर्वल्लभी रविशशी दुर्लभाभौ अभिभूतप्रकाशौ सन्तौ ज्वालावर्ताविव ज्वालाम्भसा मिप्रकाराविव स्तो भवतस्तत्ताशप्रभावं प्रहरणपतिजमायुधराजसजातं धाम तेजो जो युष्मान्धिनोखानन्दयतु । प्रीणालित्यर्थ ॥ दृष्टेऽधिव्योम चक्रे विकचनवजपासंनिकाशे सकाशं खर्भानु नुरेष स्फुटमिति कलयन्नागतो वेगतोऽस्य । निष्टप्तो यैनिवृत्तो विधुमिव सहसा स्पष्टुमद्यापि नेप्टे घौशुं ते घटन्तामहितविहतये भानवो भाखरा वः ॥ ८॥ व्योनि इत्यधिव्योम । विभक्त्यर्थेऽव्ययीभाव. । विकचनवजपासनिकाशे विकसित- वजपाकुसुमसमूहमेचके सुदर्शनपुरुपे दृष्टे विलोकिते मति खर्भानू राहुदृष्टिवि- पयो ह्येष स्फुटं व्यक्त यथा भवति तथा भानु सूर्योऽयमिति कलयनिश्चिन्वान अस्या- मुष्य सकाशं समीपं वेगतो रयादागतो कुर्भानुभिनिष्टप्तो नितरा तप्तो भानुकृतसताप- मसहमानो निवृत्त परावृत्त सनद्यापीदानीमपि तद्भयाद्धर्मारामुष्णकिरण विधुमिव चन्द्रमिव सहसा शीघ्रं स्प्रष्टुं स्पर्श कर्तु नेप्टे न समय॑स्ते भाखरा विद्योतमाना भानव' करणा अहितविहतये शत्रुविनाशाय घटन्ता चेटन्ता करपन्ताम् ॥ देवं हेमाद्रितुझं पृथुभुजशिखरं विभ्रती मध्यदेशे नाभिद्वीपाभिरामामरविपिनवती शेपशीर्षासनस्थाम् नेमि पर्यायभूमि दिनकरकिरणादृष्टसीमः परीत्य प्रीत्यै वश्चक्रवालाचल इव विलसन्नस्तु दिव्यास्त्ररश्मिः ॥९॥ पृथुभुजशिखर पृथव । मासला इत्यर्थ । ते च ते भुजाश्च त एव शिसराणि -2- आणि यस्य स. । हेमाद्रि स्वर्णाद्रिस्तद्वत्तुङ्गमुन्नत देव सुदर्शनपुरुपं मध्यदेशे विभ्रती दधतीम् । नाभिद्वीपाभिरामा नाभि पिण्डिका सैव द्वीपस्तेनाभिरामा रमणीयाम् । अराण्येव विपिनान्यस्या सन्तीत्यरविपिनवतीम् । शेषशीर्षासनस्था शेषशिर सिंहास- नासीमाम् । पर्यायभूमि वसुंधरापरतनुं नेमि प्रधि परीत्य परित आवृत्य दिनकरकिरणा- दृष्टसीमस्तरणिकिरणाविपयप्रदेशश्चकवालाचल इव लोकालोकपर्वत इव विलसन्प्रका- शमानश्चक्रवालसदृशो दिव्यास्त्ररश्मिर्वो युप्माक प्रीसै सुखायास्तु भवतु ॥ एकं लोकस्य चक्षुर्द्विविधमपनुदकर्म नम्रत्रिनेत्रं दार्थानां चतुर्णी गमयदरिगण पञ्चता षड्गुणाढ्यम् । सप्ताचिःशोधिताष्टापदनवकिरणश्रेणिरज्यद्दशाश पर्यस्याद्वः शताङ्गावयवपरिवृढज्योतिरीतीः सहस्रम् ॥ १० ॥ २ ·६ काव्यमाला। लोकस्य भुवनस्यैकं मुख्यम् । प्रधानभूतमित्यर्थः । चक्षुर्लोचनम् । 'चक्षुर्देवानामुत मानाम्' इति श्रुत्युक्तलात् । द्विविधं द्विप्रकार कर्म पुण्यपापरूप कर्मापनुदनिर्गमयत्। विनाशयदित्यर्थः । नम्रत्रिनेत्रं नतत्रिनेत्रः शिवो यस्य तत् । चतुर्णामर्थाना धर्मार्थका- ममोक्षाणां दातृ दायकम् । अरिगणं शत्रुनिकरं पञ्चतां मृतिं गमयन्नयत् । षड्गुणावं ज्ञानशक्त्यादिकल्याणगुणसिद्धम् । सप्ताचिरमिस्तेन शोषितं तापितं विलीनम् । द्रवी- भूतमिति यावत् । तच्च तदष्टापदं च काञ्चनं तद्वन्नवकिरणश्रेणिस्तया रज्यन्यस्ताम्रा भवन्यो दश आशा दिशो यस्य तत् । शताझावयवपरिवृढज्योति शताझो रथ. । 'श- ता. स्यन्दनो रथ.' इत्यमरः । तस्यावयवपरिवृद्धश्चक्रप्रभुस्तस्य ज्योतिर्महो व सहस्र- मीतीरसंख्या ईतीः पर्यवस्यादपनुदतु ।। उच्चण्डे यच्छिखण्डे निविडयति नमःक्रोडमर्कोटति द्या- मभ्यस्य प्रौढतापग्लपितवपुरपो विभ्रतीरभ्रपतीः । धत्ते शुण्यत्सुधोत्सो विधुरपमधुनः क्षौद्रकोषस्य साम्यं रक्षन्त्वस्त्रप्रभोस्ते रचितसुचरितव्युष्टयो घृष्णयो वः ॥ ११ ॥ उच्चण्डेऽत्यन्तकराले । शत्रूनुद्दिश्य क्रूर इत्यर्थ । यच्छिखण्डे येषां घृणीना शिखण्डे शिखाप्रदेशे नभ क्रोडमाकाशमध्यं निविडयति व्याप्नुवति सत्यर्क प्रभाकर प्रौढताप ग्लपितवपु प्रौढतापेन ग्लपितं ग्लापितं वपुर्यस्य स ग्लपितवपुः सन्नपो विभ्रतीर्दधती- रभ्रपङ्कीर्मेधपरम्परा अभ्यस्य पौन पुन्येन ससेव्य द्यामाकाशमटति गच्छति । आकाशं प्राप्य परिभ्रमतीत्यर्थ । विधुश्चन्द्र शुष्यत्सुधोत्स. शुष्यन्सुधाया उत्स प्रवाहो यस्य । 'उत्स प्रस्रवणं वारिप्रवाह ' इत्यमरः । शुष्कीभवन्सुधाप्रवाहो यस्य स अपमधुनो नि- र्गतमाक्षिकस्य क्षौद्रकोषस्य क्षौद्रपटलस्य साम्यं सादृश्यं धत्ते प्राप्नोति । अस्त्रप्रभोरस्त्र- राजस्य सुदर्शनपुरुषस्य ते तादृशा रचितसुचरितव्युष्टयो रचिताः कृताः सच्चरित्राणा व्युष्टय समृद्धयो यस्ते । 'व्युष्टि फले समृद्धौ च' इत्यमरः । घृष्णय. किरणा वो युप्मात्रक्षन्तु ॥ पौधो दीर्घिकाम्भस्यवनिधरतटे गैरिकाम्बुप्रपातः सिन्दूरं कुञ्जराणां दिशि दिशि गगने सांध्यमेघप्रवन्धः । पारावारे प्रवालो वनभुवि च तथा प्रेक्ष्यमाणः प्रमुग्धैः साधिष्ठं वः प्रमोदं जनयतु दनुजद्वेषिणस्त्वैषराशिः ॥ १२ ॥ दीर्घिकाम्भसि वापिकाखच्छतरतोये पौधो रक्तकमलषण्ड. किम् । अवनिधरतटे पर्वताना स्फटिकमयतटे गैरिकाम्बुप्रपातो धातुजलप्रपातः किम् । दिशि दिशि प्राच्या- दिदिक्षु कुञ्जराणां सिन्दूर दिक्कुम्भिकुम्भस्थलालंकारभूतसिन्दूरपरागः किम् । गगने वि- यति साध्यमेघप्रवन्धः सध्यासवन्धिजलधरपटलः किम् ।पारावारे समुद्रे प्रवालो विद्रुमः ·७ । सुदर्शनशतकम् । केम् । वनभुवि काननप्रदेशे प्रवाल. पल्लव किम् । एवप्रकारेण प्रमुग्धैरविदग्ध प्रे- त्यमाणो दृश्यमान उत्प्रेक्ष्यमाण शङ्कयमान । मर्वत्र काकुरनुसंधेया। किं चोचे स्वर- उभ्यश्चेत्काकु' इति भरतेनोक्तम् । दनुजद्वेपिणो रक्ष संहारिण सुदर्शनपुरपस्य त्वैपरा- शेस्त्विया संवन्धि पं स चासौ राशिश्च व साधिष्ट प्रमोद सतोपं प्रवोध विज्ञानं वा बनयतत्पादयतु ॥ भानो भा नो त्वदीया स्फुरति कुमुदिनीमित्र ते कुत्र तेज- स्तारास्थारादधीरोऽस्यनल न भवतः खैरमैरंमदाचिः। शंसन्तीत्थं नभःस्था यदुदयसमये चक्रराजांशवस्ते युष्माकं प्रौढतापप्रभवभवगदापक्रमाय क्रमन्ताम् ॥ १३ ॥ यदुदयसमये चक्रज्वालासमुदयकाले नभ स्था वियति दिव्यविमानारठा देवा तेज पदार्थानुद्दिश्येत्थ सोपहासं शसन्ति वदन्ति । किमिति। हे भानो सूर्य, त्वदीया त्वत्संव- धिनी मा दीप्ति! स्फुरति न प्रकाशते । हे कुमुदिनीमित्र चन्द्र, ते तेजश्चन्द्रिका कुत्र कस्मिन्प्रदेशे विलीनम् । हे तारा, आरारत एव स्थ भवथ । अनल पावक, अधीरोऽसि । सा ज्वाला त्वां न गणयति किमय चचलो भवमीत्यर्थ । हे ऐरमदाचि. सौदामिनीसंवन्धितेज, भवत खैर न निरन्तरावर्तमानयुक्तम् (१) । अर्चि शब्दस्य नपुंसकस्यापि 'अहेिंति. शिखा स्त्रियाम्' इति स्त्रीलिङ्गत्वपक्षेऽप्येवं योज्यम् । ऐरम- दाचिविद्युत्संवन्धिनी चितेजो यस्य पुरुपस्य स ऐरमदार्षिखस्य सवन्धी विद्युत्पुरुप इत्यर्थः । ते तादृशा अस्त्रराजाशवश्चक्रराजमयूसा युष्माकं प्रौढश्चासौ तापश्च तस्य प्र. । भवो जन्मसदनं स चासी भवश्च स एव गदत्तस्यापक्रमो निष्कमणं तस्मै क्रमन्ता पा. दप्रसार कुर्वन्तु ॥ जग्ध्वा कर्णेपु दूर्वाङ्कुरमरिसुदृशामक्षिपु खर्वधूनां पीत्वा चाम्भश्चरन्त्यः सवृषमनुगता वल्लवेनादिमेन । गावो वश्चक्रमर्तुः परममृतरस प्रश्रितानां दुहाना ऋद्धिं खालोकलुप्तत्रिभुवनतमसः सानुबन्धां ददन्ताम् ॥ १४ ॥ अरिसुदृशा शत्रुयुवतीना कर्णेषु दूर्वावर कर्णावतंसीकृतगारुत्मतरत्नप्रभापटलरम- जीयनूतनदुर्वादलं जग्ध्वा । भक्षयित्वेत्यर्थ । शत्रुस्त्रीणां वैधव्य विधायेति यावत् । ख- बंधूनाममररमणीनामक्षिपु नयनेप्वम्भ पीत्वा जलं निपीय । रक्षोविक्षोभितदिविप- न्महिपीविलोचनविनिर्गताश्रुपरम्परा निवारयित्वेत्यर्थ । पशवस्तृणं जग्ध्वा तदनु जलं पिबन्तीति प्रसिद्धि । सवृप वृपेण धर्मेण वृपभेण च सह वृत्तियस्मिंस्तत् चरन्यो वि- चरन्त्य । आदिमेन चिरन्तनेन बल्लवेन गोपालेनानुयाता अनुगम्यमाना ।प्रश्रिताना- ममृतरसं निरतिशयानन्दं दुग्धं च परमत्यर्थ दुहानाः प्रसुवाना. । खालोकलुप्तत्रिभुवन- -- ·८ काव्यमाला। 1 तमसः खालोकेन खप्रकाशेन खदर्शनेन वा लुप्तं विनष्टं त्रिभुवनतमोऽज्ञानान्धकारय याभिस्वा. । चक्रमर्तु सुदर्शनराजस्य गाव. किरणा सानुबन्धा नैरन्तर्येणानुवर्तमाना मृद्धिं समृद्धिं ददन्ता वितरन्तु । सानुवन्धशब्द किरणविशेषणतया वा योज्य. ॥ सेनां सेनां मघोनो महति रणमुखेऽलं भयं लम्भयन्ती- रुत्सेकोष्णालदोप्णां प्रथमदिविषदामावलीविलीढे । विश्वं विश्वंभराव्यं रथपदधिपतेर्लीलया पालयन्ती वृद्धिः सा दीधितीनां वृजिनमनुजनुर्जियत्वर्जितं वः ॥१५॥ महति रणमुखे महत्तरसगररङ्गे इना प्रभवस्तै. सहिताम् । 'इन• सूर्ये प्रभी' इत्य- मरः । मघोन शक्रस्य सेनामत्यर्थ भयं लम्भयन्ती । उत्सेकोष्णदोष्ण उत्सेकेन गणो- ष्णालूनि उष्णं परजनसमृद्धिं न सहन्त इत्युष्णालूनि मदातिशयेन परविभवासहिष्णूनि । 'शीतोष्णाभ्यामालुच्च' 'न सहते इति वक्तव्यम् । इति शीतं न सहते उष्णं न सहते इत्यालुच्प्रत्यय । उष्णासहिष्णूनि दोष्णि भुजा यासां ता पूर्वदिविषदा पूर्वदेवानामा- वली• पनीर्यावलीढे आखादयति । विश्वं विश्वंभराव्यं विश्वंभराट्या यस्य तं विश्वं पृ. थिव्यादिपञ्चभूतात्मकं जगत्कर्म लीलया अनायासेन पालयन्ती रक्षन्ती रथपदधिपतेः सुदर्शनपुरुपस्य दीधितीना युतीना वृद्धिरनुजनु जनुपि जनुषि अर्जितं संपादितं वृजिनं दुरितं मार्जयतु । शोधयलित्यर्थः ॥ तप्ता स्वेनोप्मणेव प्रतिभटवपुषामस्रधारां धयन्ती प्राप्तेव क्षीवभावं प्रतिदिशमसकृत्तन्वती पूर्णितानि । वंशास्थिस्फोटशब्दं प्रकटयति पटून्यावहन्त्यट्टहासा- न्भाःसावः स्यन्दनाङ्गप्रभुसमुदयिनीस्पन्दतां चिन्तिताय ॥१६॥ या भा स्वेन स्वकीयेनोष्मणा औष्ण्येनेव तप्ता दह्यमाना असह्यप्रतापवती प्रतिभटवपुषां परिपन्थिशरीराणामस्रधारा रुधिरधारा धयन्ती पिवन्ती क्षीवभावं मत्तता प्राप्तेव गतेव प्रतिदिशं दिशि दिशि घूर्णितानि घूर्णनान्यसकृदनेकशस्तन्वती कुर्वती वंशास्थिस्फो. टशब्दम् । वंशवस्थितलाद्वंशास्थीत्युच्यते । वंशो नाम चरमभागावस्थित शरीराधा- रस्तस्यास्थि तस्य स्फोटः स्फुटनं तस्मात्संजातः शब्दश्चिटचिटायमानो ध्वनिमा- वहन्ती धारयन्ती । कुर्वतीत्यर्थः । पटून्क्षोभसमर्थानट्टहासान्विशृङ्खलहसितानि प्रकट- यति व्यपदिशति । एवं चाघटमानशब्दोऽहास इति सूचयन्ती । लोके तावन्मेदुरा प्र- मदा उष्णाळ सती मदिरा पीला प्रमत्ता भूखा घूर्णितानि प्रकटयति हसितानि च विदधाति । स्पन्दनाङ्गप्रभुसमुदयिनी स्यन्दनाङ्गप्रमोश्चक्रराजात्समुदय सोऽस्यास्तीति स- मुदयिनी सा वश्चिन्तिताय चिन्तितार्थसिद्धये स्पन्दता चेष्टताम् ॥ ।

·। चाक.
सुदर्शनशतकम् ।
देवैरासेव्यमानो दनुजभटभुजादण्डदर्पोष्मतप्त-
राशारोघोतिलबी लुठदुडुपटलीलक्ष्यडिण्डीरपिण्डः ।
रिङ्गज्ज्वालातरङ्गत्रुटितरिपुतरुवातपातोग्रमार्ग-
श्चाक्रो वः शोचिरोधः शमयतु दुरितापहवं दाववह्निम् ॥१७॥
दनुजभटभुजादण्डदर्पोष्मतप्तै दनुजभटा राक्षसवीरास्तेषा भुजा एव दण्डास्तेषा
दो गर्वस्तस्मात्सजातमूष्म तेन तप्तास्तैर्देवैरासेव्यमान । उष्णतप्ता जलप्रवाहं प्रवि-
शन्ति । आशारोधोतिलची आशा दिशस्ता एव रोधासि तटान्यतिलवयितुं शीलम-
स्यास्तीत्यतिलछी । लुठदुडुपटलीलक्ष्यडिण्डीरपिण्ड लुठन्ती परिवर्तमाना उडूनां नक्ष-
त्राणा पटली समूह सैव लक्ष्यं व्याजो यस्य स एव डिण्डीरपिण्ड उडुपटलीव्याज-
डिण्डीरपिण्ड फेनकवलो यस्य स । रिङ्गज्ज्वालातरजत्रुटितरिपुतरुवातपातोग्रमार्ग. ।
ज्वाला एव तरङ्गा रिङ्गन्तश्चलन्तश्च ते ज्वालातरजाश्च तैत्रुटितास्ते च रिपुतरव श-
त्रुवृक्षास्तेपा बात समूहस्तस्य पात पतनं तेनोग्रो भयंकरो मार्गो यस्य स
सुदर्शनसंवन्धी शोचिरोघस्तेज प्रवाह । 'ओघो वृन्देऽम्भसा रये' इत्यमर । वो यु-
ष्माक दुरितापहवं दुरितं पापमपह्नव आवरणमाच्छादनं यस्मिन्स त दाववहिं दावा-
नलं शमयतु निर्वापयतु । दुरितशब्दाभिहितं दावदहन विनाशयत्वित्यर्थ ॥
भ्राम्यन्ती संश्रितानां भ्रमशमनकरी छन्नसूर्यप्रकाशा
सूर्यालोकानुरूपा रिपुहृदयतमस्कारिणी निस्तमस्का ।
धारासंपातिनी च प्रक्रटितदहना दीप्तिरस्त्रेशितुर्व-
श्चित्रा भद्राय विद्रावितविमतजना जायतामायताय ॥ १८॥
भ्राम्यन्ती खयं भ्रमणानि कुर्वती संश्रितानामाश्रिताना भ्रमशमनकरी । भ्रान्ति-
नाशिनीत्यर्थ । खय भ्रमन्यप्याश्रितभ्रान्ति निवारयतीति चित्रम् । छनसूर्यप्रकाशा
आच्छादित. सूर्यस्य प्रकाश प्रभा यया सा । सूर्यालोकानुरूपा सूरिजनप्रकाशनदर्श-
नयोरनुरूपा । 'आलोकौ दर्शनोद्दयोती' इत्यमर । रिपुहृदयतमस्कारिणी शत्रुहृदयवि-
मोहिनी । निस्तमस्का स्वयंज्योतीरूपा। धारासपातिनी प्रकटितदहना आसारवत्यपि
प्रकटितपावका । विद्रावितविमतजना पलायिता शत्रुजना यया सा । प्रधावितश-
परम्परेत्यर्थ । अनेशितुश्चक्रराजस्य चित्रा अद्भुता दीप्ति प्रभाव आयताय दीर्घाय
भद्राय मङ्गलाय जायता प्रादुर्भवतु ॥
निन्ये वन्येव काशी दवशिखिजटिलज्योतिषा येन दाहं
कृत्या वृत्त्या विलिल्ये शलभसुलभया यत्र चित्रप्रभावे ।
रुद्रोऽप्यद्रेर्दैहित्रा सह गहनगुहां यद्भयादभ्ययासी-
द्दिश्याद्विश्वार्चितो वः स शुभमनिभृतं शौरिहेतिप्रतापः ॥१९॥

·१० काव्यमाला। दवशिखिजटिलज्योतिषा दवदहनवजटिलानि जटावन्ति । दीर्घतराणीत्यर्थः । ज्योतींषि यस्य स तेन येन प्रतापेन काशी वाराणसी वन्येव वनसमूह इव दाहं भस्मता निन्ये नीता। चित्रप्रभावे आश्चर्यमहत्त्वे यस्मिन्प्रतापे कृत्या काचन देवता । 'कृत्या क्रियादेवतयो.' इत्यमरः । शलभसुलभया शलभैलब्धुं शक्यया वृत्त्या वर्तनेन विलिल्ये। कृया सुदर्शनज्वालया शलभन्यायेन विलीना वभूवेत्यर्यः । रुद्र. सकललोकसंहारका शिवोऽप्यद्रिदुहित्रा भवान्या साधं यद्भयात्सुदर्शनप्रतापभयाद्गहनगुहां दुरभिभवगह्वरम- भ्ययासीदविशत् । विश्वार्चितो जगत्पूजित शौरिहेतिप्रतापः श्रीरङ्गनायककरकिसल. यालंकरणावरणविभ्रमो व शुभं कल्याणमनिमृतं प्रस्फुटं यथा स्यात्तथा दिश्याद्दद्यात् । अथवा शुभविशेषणमनिभृतपदम् ।। उद्यन्बिम्बादुदारान्नयनहिमजलं मार्जयन्निर्जरीणा- मज्ञानध्वान्तमूर्छाकरजनिरजनीभञ्जनव्यञ्जिताध्वा । न्यक्कुर्वाणो ग्रहाणां स्फुरणमपहरन्नर्चिषः पावकीया- श्चक्रेशार्कप्रकाशो दिशतु दश दिशो व्यश्नुवानं यशो वः ॥२०॥ उदारादत्यन्तविशालाद्विम्वादुद्यन्प्रादुर्भवन् निर्जरीणा देवाङ्गनानां नयनहिमजलं मा- जयनिष्कासयन् । तुहिनगिरिपरिसरविचरदमरयुवतिनिकरनयनकुवलयाविलतामपहर, निति । अज्ञानध्वान्तमूळकरजनिरजनीभञ्जनव्यजिताध्वा । अज्ञानं च ध्वान्तं चाज्ञा- नध्वान्ते ताभ्या जायमाना मूर्छा करोतीति मूर्छाकरस्तञ्च तजनितमश्च तदेव रजनी च तस्या भन्मन नाशनं तेन व्यञ्जित प्रकटितोऽध्वा येन स । अज्ञानजनिभञ्जनेन सूर्याद- तिशयो विहित । ग्रहाणा स्फुरणमुत्तेजनं न्यार्वाण आच्छादयन् । पावकीया आमेया अर्चिप प्रभा अपहरन्मुष्णन् । ईदृशश्चक्रेशार्कप्रकाशो वो दशदिशो व्यश्नुवान दशदि- शावरणं यश. प्रदिशतु ॥ वर्गस्य वर्गधानामपि दनुजनुषां विग्रहं निग्रहीतुं दातुं सद्योबलानां श्रियमतिशयिनी पत्रभङ्गानुवृत्त्या । योक्तुं देदीप्यते या युगपदपि पुरो भूतिमय्या प्रकृत्या सा वो नुद्यादविद्यां द्युतिरमृतरसस्यन्दिनी स्यान्दनाङ्गी ॥२१॥ खगंधाना देवाना वर्गस्य वृन्दस्य दनुजनुषा दानवानां वर्गस्यापि विग्रहं विरोध शरीर च निग्रहीतुं निराकर्तुं शमयितुमित्यर्थ । नाशयितुं प्राणैर्वियोजयितुमित्यर्थ । दानववर्गस्य वलानां सैन्यानां पत्रमशानुवृत्त्या वाहनभङ्गानुस्फूर्त्या अतिशयिनी प्रकृष्टां श्रियं सपदं दातुं खण्डयितुं विनाशयितुमित्यर्थः । दाधातोस्तुमुन् । सद्यस्तदानीमेव । वर्गधाम्ना वर्गस्यावलाना स्त्रीणा पत्रभङ्गानुवृत्त्या मकरिकापत्रावलीविरचनानुस्फूर्त्या अतिशयिनीं श्रियं शोभा दातु वितरितुम् । दानववर्गस्य पुरो नगराणि भूतिमय्या .

·सुदर्शनशतकम् । ११ स्मिप्रचुरया प्रकृत्या शरीरेण खभावेन वा योक्तुं योजयितुम् । देववर्गस्य पुरस्पत्तनानि तिमय्या ऐश्वर्यप्रचुरया प्रकृत्या खभावेन योनु च या स्थान्दनाङ्गी गुतिश्चाक्री तिर्देदीप्यते प्रकाशत इत्यर्थ । अमृतरसस्यन्दिनी मोक्षानन्दं दुहाना सा वोऽविद्या- ज्ञानं नुद्यानिष्कासयतु ॥ दाहं दाहं सपलान्समरभुवि लसद्भसना वर्मना या- क्रव्यादप्रेतभूताद्यभिलपितपुषा प्रीतकापालिकेन । कङ्कालैः कालधौतं गिरिमिव कुरुते या खकीर्तेविहर्तु घृष्णिः सादृष्टिकं वः सकलमुपनयत्वायुधाग्रेसरस्य ॥ २२ ॥ समरभुवि सगररङ्गे सपत्नाञ्शत्रून्दाहं दाहं दग्ध्वा दग्ध्वा लसद्भस्सना लसद्विसर- द्भस्म भसितं यत्र तत् तेन । क्रव्यादप्रेतभूताद्यभिलपितपुषा प्रेतादिवाञ्छितपोपकेण । प्रीतास्तुष्टा कापालिका यत्र तेन वर्मना मार्गेण यान् गच्छन् यो घृष्णि खकीर्तेर्वि- हत यश सचाराय कालरस्थिविशेपै कालधौत वर्णकृतं गिरिमिव कुरुते । 'काल- कूटं गिरि' इति वा पाठ । आयुधानेसरस्य चक्रस्य स धृष्णिाला व सकलं साह- ष्टिकं सद्य कालिक फलमुपनयतु प्रापयतु ।। दग्धानां दानवाना सभसितनिचयैरस्थिभिः सर्वशुम्रां पृथ्वीं कृत्वापि भूयो नवरुधिरझरीकौतुकं कोणपेभ्यः । कुर्वाणं वाप्पपूरैः कुचतटघुसृणक्षालनैस्तद्वधूनां पापं पापच्यमानं शमयतु भवतामस्त्रराजस्य तेजः ॥ २३ ॥ दग्धाना दाहं प्रापिताना दानवाना सभसितनिचयैर्भस्मसमूहसहितैरस्थिभिः करण- भूतैरतिविस्तृता वसुधा सर्वशुभ्रा कृत्वा भूय पुनरपि तद्वधूना दानवीना कुचतटघुस- शक्षालनै कुचतटेष्वनुलिप्तकुखमरसस्य क्षालन येषा तै । प्रक्षालितकुचविन्यस्तकुङ्कु- मद्रवैरित्यर्थ । वाष्पपूरैरथुप्रवाहै । 'क्षालनात्' इति वा पाठ । कुचतटघुसृणक्षालनं वाष्पपूराणा नवरुधिरझरीसाम्यहेतु । कोणपेभ्य पिशाचेभ्यो नवरुधिरझरीकौतुकं नूतनरक्तप्रवाहकुतूहलं कुर्वाणं विदधत् अस्त्रराजस्य चक्रस्य तेज' पापच्यमानं परितः परिपक्वं पापं शमयतु ॥ मा गान्मोपं ललाटानल इति मदनद्वेषिणा ध्यायतेव सष्ट्रा प्रोन्निद्रवासाम्बुजदलपटलप्लोषमुत्पश्यतेव । वज्रामिर्मा स्म नाश ब्रजदिति चकितेनेव शक्रेण बद्धैः स्तोत्रैरस्त्रेश्वरस्य धतु दुरितशतं द्योतमाना द्युतिर्वः ॥ २४ ॥ (इति ज्वालावर्णनम् ) ·१२ काव्यमाला। ललाटानलो मस्तकनेत्रवहिर्मोषमपहतिं मा गादिति ध्यायतेव मदनद्वेषिणा र द्रेण, प्रोनिद्रवासाम्बुजदलपटलप्लोषं वासायाम्वुजं वासाम्वुजं विकसितवासपद्मदलस मूहदाहमुत्पश्यता विचारयतेव स्रष्ट्रा विधाना, वज्राग्नि कुलिशानलो नाश मा सब जदिति चकितेनेव शक्रेणेन्द्रेण वद्धैर्निवन्धनरूपेण ग्रथित. स्तोत्रोतमाना प्रकाशमान अस्त्रेश्वरस्य चक्रपुंसो द्युतिर्वो दुरितानि धतु खण्डयतु ॥ इति चक्रज्वालावर्णनम् ।। शस्त्रास्त्रं शात्रवाणां शलभकुलमिव ज्वालया लेलिहाना घोषैः खैः क्षोभयन्ती विघटितभगवद्योगनिद्रान्समुद्रान् । व्यूढोरःप्रौढचारत्रुटितपटुरटत्कीकसक्षुण्णदैत्या नेमिः सौदर्शनीवः श्रियमतिशयिनी दाशतादा शताव्दम्॥२५॥ शात्रवाणा रिपूणां शस्त्रास्त्रं शस्त्राण्यमन्त्रकाणि अस्त्राणि समन्त्रकाणि शस्त्रास्त्रं शल भकुलमिव शलभसमूहमिव ज्वालया परित परिवृत्या घूर्णमानया प्रभापरम्परया लेलि. हाना आखादयन्ती । तृणीकुर्वतीत्यर्थ । खै?षै खीयैरारावैविघटितभगवद्योगनि- द्रान् विघटिता विनिता भगवतो विष्णोर्योगनिद्रा खात्मानुभूतियैस्तान्समुद्रान् क्षोभय न्ती आविलयन्ती । भगवदपचारासहिष्णुत्वेन प्रक्षोभितप्रलयसमयजलधरघोषेण विमो हयन्तीत्यर्थ । व्यूढेति । व्यूढेषु विशालेषु उर सु भुजान्तरेषु प्रौढ क्रूरतरश्चार परि भ्रमण....."पेपणचतुरसंचारस्तेन त्रुटितान्यत एव पटु स्फुटं यथा भवति तथा रटन्ति ध्वनन्ति कीकसान्यस्थीनि येषा ते व्यूढोर प्रौढचारत्रुटितपटुरटत्कीकसा. अत एव क्षुण्णा क्षोदं प्रापिता दैत्या यया सा । अथवा भजनसंजातचिटचिटायमानशब्दवत्की- कसा क्षुण्णा दैत्या यया सा सौदर्शनी सुदर्शनचक्रसंवन्धिनी नेमि. प्रधिर्वोऽतिशयि- नीमतिशयवतीं श्रियं आ शताब्दं यावद्ब्रह्मखरूपं दाशताद्दद्यात् । शताव्दशब्दो ब्रह्मवा- चकतया वार्तिककारेणोक्त -'सत्यं ज्ञानमयानन्दमनन्तं परमाद्भुतम् । शताव्दसज्ञकं- इति । अथवा आ शताब्दं शतवर्षपर्यन्तम् । यावज्जीवमित्यर्थ । 'दाश दाने' इति धातोर्दाशतादिति ॥ धारा चक्रस्य तारागणकपिशघृणिद्योतितद्युप्रचारा पारावाराम्बुपूरकथनपिशुनितोतालपातालयात्रा । गोत्राद्रिस्फोटशब्दप्रकटितवसुधामण्डलीचण्डयाना पन्थानं वः प्रदिश्याप्रशमनकुशला पाप्मनामात्मनीनम् ॥२६॥ तारागणकपिशघृणिद्योतिताप्रचारा तारागणाना कपिशा. पिङ्गलवर्णा घृणय किरणा- स्तैोतित स्फुटीकृतो दिवि प्रचार संचारो यस्या सा । यद्वा ('तारागणकणविततिद्यो- तित-' इति पाठे) तारागणा एव कणा लेशास्तेपा विततय. समूहास्ताभिर्योतितो द्युप्रचारो यस्याः सा। विलीनप्रकाशतया तारागणा कणा इव म्लायमाना न प्रदीप्यन्ते । तस्मा- ·- सुदर्शनशतकम् । १३ अमेदिवि निरर्गलप्रचार प्रकाशित. । पारावाराम्बुपूरक्कथन पिशुनितोत्तालपातालयात्रा पारावार समुद्रस्तस्याम्बुपूरो जलसमृद्धिस्तस्या क्वथनेन सजातस्तोकस्तोकायमानव- नितेन पिशुनिता सूचिता उत्ताला निरङ्कुशा पातालमुद्दिश्य प्रवृत्ता यात्रा गमनं यस्या पा। गोत्राद्रिस्फोटशब्दप्रकटितवसुधामण्डलीचण्डयाना गोत्राद्रि कुलाचलस्तस्य स्फोट स्फुटनसंजातशब्दस्तेन प्रकटितं वसुधामण्डलीचण्डं सर्वजगद्भयंकर यानं गमनं यस्या ना । पाप्मना पापाना प्रशमनकुशला ध्वसनपटीयसी चक्रस्य धारा नेमिरात्मनीनमा- महितं पन्थानं मार्ग प्रदिश्याद्वितरतु ॥ यात्रा या त्रातलोका प्रकटितवरुणत्रासमुद्रे समुद्रे सत्त्वासत्त्वासहोष्मा कृतसगरुदगस्पन्ददानाददाना । हानि हा निन्दिताना जगति परिपदा दानवीना नवीना चक्रे चक्रेशनेमिः शममुपहरतात्सप्रभावप्रभा वः ॥ २७ ॥ त्रातलोका त्राता रक्षिता लोका भुवनानि यया सा । प्रकटितवरुणत्रासमुद्रे प्रक- टिता व्यजिता वरुणस्य पश्चिमदिगीश्वरस्य त्रासो भयमेव मुद्रा भयप्रकाशकावस्थावि- शेषो येन स तस्मिन्समुद्रे यात्रा गमनान्याददाना खीकुर्वती । सत्त्वासत्त्वासहोप्मा जन्वजन्वसह्यप्रतापा। कृतसगरुदगस्पन्ददाना सगरुत सपक्षाश्च तेऽगा पर्वताश्च तेषा स्पन्द चलनं तस्य दानं वितरणं कृतं सगरुदगस्पन्ददानं यया सा नेमिर्जगति लोके निन्दिताना निन्दाविपयत्वेन सत्पुरुपपरिषतरित्यकाना दानवीना दानवसंवन्धि- नीना परिपदा समूहाना नवीना नूतना हानि विचित्रनाश चक्रे चकार । हा खेदे चाद्भुते च । परिवर्गस्य ववेऽपि विचित्रतादर्शनेन खेदो जायते । विचित्रदर्शनमेवा- श्वर्यनिमित्तम् । सप्रभावा प्रभावयुक्ता प्रभा यस्या सा चक्रेशनेमिश्चक्रप्रधिर्व शममा- त्मगुणसंपत्तिमुपहरतात्संपादयतु । समर्पयलित्यर्थ ॥ यत्रामित्रान्दिधक्षौ प्रविशति वलिनो धाम निःसीमधान्नि अस्तापस्तापशीर्णैः प्रगुणितसिकतो मौक्तिकैः शौक्तिकेयैः । राशिरामपारा प्रकटयति पुनर्वैरिदाराश्रुपूरै- वृद्धिं निर्याति निर्यापयतु स दुरितान्यस्त्रराजप्रधिर्वः ॥ २८ ॥ नि सीमधान्नि निरवधिकतेजसि यस्मिन्प्रधौ अमित्रानिरपुभूतान्पातालवासिनो दैत्या- दीन्दिधक्षौ दग्धुमिच्छौ वलिनो वाम रसातलं प्रविशति सति प्रस्ताप. प्रपीताम्बुपूर । समासान्तप्रत्यय । शौक्तिकेयै शुक्तिकासजातै मौक्तिकैर्मुक्ताफलै प्रगुणित सिकत. प्रगुणीकृतसिकत वाराराशि समुद्र. प्रधौ तत्रत्यान्दानवानिर्दग्ध्वा पुनर्निर्याति गच्छति सति वैरिदाराश्रुपूरैभर्तृमरणजनितशत्रुस्त्रीनेत्रजलै पुनरपारां नि सीमा वृद्धिं प्रकटयति प्रकाशयति सोऽस्त्रराजप्रधिर्वो दुरितानि निर्यापयतु । निष्कासयलियर्थ ॥ :

·काव्यमाला। कक्षातौल्येन कद्रूतनयफणमणीन्कल्यंदीपस्य युञ्ज- पातालान्तः प्रतापी निखिलमपि तमः खेन धाम्ना निगीर्य । दैतेयप्रेयसीनां वमति हृदि हतप्रेयसां भूयसां य- श्चक्रानीयापदेशो दहतु विलसितं भूयसामंहसां वः ॥ २९ ॥ यश्चक्रप्रधिः पातालान्तःप्रतापी पातालमध्यदेशप्रतपनशीलः स्वेन धाना स्वकीयेन तेजसा निखिलमपि तमो निगीर्य गिलिखा । निर्मूलयित्वेत्यर्थः । अपिशब्दात्पूर्व पाता- लस्थरत्नौषधिकान्तिभिस्तत्र तत्र स्थितं तमो निरस्तं न तु निखिलमित्यर्थ. । कद्रूतन- यफणमणीन्' फणिफणास्थितमणीन् कल्यदीपस्य (प्राभातिकदीपस्य) कक्ष्यातौल्येन दीप- शिखासादृश्येन युञ्जन्' योजयन् प्रापयन् हतप्रेयसा हतप्रियाणां दैतेयप्रेयसीनामसुर- सुन्दरीणा हृदि मानसे वमति प्रथम निगीणे तमः पुनरुद्भिरति असौ चक्रानीयाप्रदेश- श्चक्रश्रेष्ठाप्रदेश प्रधिर्वो भूयसामंहसा पापाना विलसितं नि संकुचितं संचार वहु यथा भवति तथा दहतु भस्मीकरोतु । निर्मूलयलित्यर्थः ।। कृष्णाम्भोदस्य भूषा कृतनयननयव्याहतिर्भार्गवस्य प्राप्तामावेदयन्ती प्रतिभटसुशामुद्भटां बाष्पवृष्टिम् । निष्टप्ताष्टापदश्रीः समममरचमूगर्जितैरुज्जिहाना कीर्ति वः केतकीभिः प्रथयतु सदृशी चञ्चला चक्रधारा ॥३०॥ कृष्णाम्भोद. श्रीरङ्गनाथजलधरस्तस्य भूषा भूषणम् भार्गवस्य शुक्रस्य परशुरामस्य च कृता नयननयव्याहतिर्यया सा प्रतिभटसुदृशा शत्रुसुन्दरीणा वाष्पवृष्टिमश्रुवृष्टिं प्राप्ता- मासन्नामावेदयन्ती निष्टप्ताष्टापदश्रीस्तप्तकाञ्चनस्य श्री. शोभेव शोभा यस्या सा अमर- चमूगर्जितैर्देवसेनाकृतसिंहनादै. समं सार्धमुज्जिहाना स्फुरन्ती चक्रधारा सुदर्शननेमिर- विचपला केतकीभि केतकीकुसुमै सदृशी व. कीर्ति प्रथयतु प्रकटयतु । चञ्चला विद्यु- दपि नीलनीरदभूषा निखिलजननयनमुकुलकारिखाद्भार्गवनयननयमपि मुकुलयति स्फुर- णेन महतीं वृष्टिं सूचयति तप्तकाञ्चनकमनीया च स्तनितैः सस्फुरति च ॥ वप्राणां भेदिनीं यः परिणतिमखिलश्लाघनीया दधानः क्षुण्णा नक्षत्रमालां दिशि दिशि विकिरन्विद्युता तुल्यकक्षः निर्याणेनोत्कटेन प्रकटयति नवं दानवारिप्रकर्ष चक्राधीशस्य भद्रो वशयतु भवतां स प्रधिश्चित्तवृत्तिम् ॥ ३१॥ वप्राणा प्राकाराणाम् । वप्रघटितशरीराणां प्रत्यागम्य स्थिताना शत्रूणामित्यर्थः । भेदिनीं भेदयित्रीमखिलश्लाघनीया परिणतिं परमपुरुषरूपता विहाय आच्छाय चक्राका- ररूपताप्राप्तिपरिणतिं दधानः । यद्वा अखिलश्लाघ्यामुद्धतानामरातीनां भेदिनीं परितो ·१५ सुदर्शनशतकम् । नम्रतां दधानश्चक्रप्रधि परितो नम्र एव स्थित । लोके महानेव नम्रश्चेत् श्लाघ्यतरो भवति अनम्रान्नम्रयति च । क्षुण्णा चूर्णिता नक्षत्रमाला नक्षत्रपझिं दिशि दिशि विकि- रन् तत्र तत्र विक्षिपन् विद्युता तडिता तुल्यकक्षास्तुल्यद्वारस्तडित्तुल्यन्याय । तडि- त्सदृश इत्यर्थ । अथवा तडिता तुल्या कक्ष्या नेमेश्चलप्रदेशो यस्य स य प्रधिरुत्कटेन निरतिशयवेगेन निर्याणेन गमनेन नव दानवारिप्रकर्षे श्रीरङ्गेशस्याघटमानघटकलं 'अथवा देवप्रकर्ष प्रकटयति व्यक्तीकरोति चकाधीशस्य स भद्र कल्याण प्रधिर्भवता चित्तवृत्तिं चेतसो निरङ्कुशव्यापार वशयतु । भद्रो गजश्च कूटतटविपाटनपटीयसीमखि- लश्लाघ्या परिणति तिर्यग्दन्तप्रहृतिं दधान औद्धत्येन चूर्णिता सप्तविंशतिमौक्तिकविर- चितहारविशेषरूपा नक्षत्रमाला सर्वत्र विकिरन् तडित्समानवन्धनरज्जुरुत्कटेन स्थूल- तरेण निर्याणेनापाझदेशेन नूतनं दानवारिप्रकर्षे मदजलातिशयं प्रकटयति चित्तवृत्ति वशाधीना करोति चक्रेशस्य महाराजस्य सकाशे तिष्ठति ॥ नाकौकःशत्रुजत्रुत्रटनविघटितस्कन्धनीरन्धनिर्य- नव्यक्रव्यासहव्यग्रसनरसलसज्ज्वालजिहालवह्निम् । यं दृष्ट्वा सांयुगीन पुनरपि विधत्याशिषो वीर्यवृद्ध्यै गीर्वाणा निर्वृणाना वितरतु स जयं विष्णुहेतिप्रधिर्वः ॥३२॥ पूर्वार्धमेकं पदम् । नाक स्वर्ग ओक स्थानं येपा देवाना तेषा शत्रवोऽसुरास्तेपा चूण्यशविशेषास्तेषा त्रटन छेद इत्यर्थ । तेन विघटिता वियोजिता विरूपिताश्च ते स्कन्धाश्च तेभ्यो नीरन्ध्रनिर्यत् निरर्गलविनिर्गच्छत् । नव्यं कव्यास्र मासशोणितं तदेव हव्य हवनयोग्यं द्रव्यं तस्य प्रसनं भक्षणं तस्मिन् रसो राग । प्रीतिरित्यर्थ । तेन लसन्तोऽहमहमिकया नृत्यन्तस्ते च ते ज्वालाश्च त एव जिह्वा अस्य सन्तीति तथा लसज्वालजिह्वालो वहिर्यस्य स तं सायुगीन सयुगे साधु यं प्रधिं दृष्ट्वा निर्वृणाना प्रहृष्टा गीर्वाणा पुनरपि वीर्यवृद्ध्यै खत प्रवृद्धस्य चक्रप्रधे खभक्त्यतिशयेन पौन पु- न्येन वीर्यसमृद्धये आशिप सद्य फलानाशीर्वादान्विदधति कुर्वन्ति स तादृशो विष्णु. हेतिप्रधिर्भवता विजयं वितरतु ॥ धन्वाध्वन्यस्य धारासलिलमिव धनं दुर्गतस्येव दृष्टि- र्जात्यन्धस्येव पङ्गोः पदविहृतिरिव प्रीणनी प्रेमभाजाम् । पत्युर्मायाः क्रियाया प्रकटपरिणतिर्विश्वरक्षाक्षमाया मायामायामिनी व टयतु महती नेमिरस्त्रेश्वरस्य ॥ ३३ ॥ यन्वनि मरुभूमावध्वन्यस्य अध्वगस्य धारासलिल प्रवाहजलमिव अथवा वर्पजल- वरविनिर्गलत्सलिलपटलमिव, दुर्गतस्य दरिद्रस्य धन निधिजातमिव, जात्यन्धस्य दृष्टि- विशददर्शनमिव, पनो पदविहति पदन्यास इव, प्रेमभाजा भकाना प्रीणनी प्रीति- ·१६ ६ काव्यमाला। : । जननी । आनन्दकरीत्यर्थ । विश्वरक्षक्षमायां सकलजनरक्षणपटीयस्यां मायया क्रियायां प्रकृति विशदीकृत्य संजातक्रियाया वह्वस्या प्रजायेय इति सजातो भगवत संकल्पवि- शेप माया पत्यु. श्रीरजेशस्य प्रकटपरिणतिय॑क्तपरिणाम । ईश्वराकारेण परिणमती. त्यर्थ । ईश्वरपरिणामदशा सती महती महत्तरा अनाधिपस्य चक्रेशस्य नेमिर्व आया मिनी दीर्घामविच्छिन्नामविद्या त्रुटयतु विच्छेदयतु । त्राणं या विष्टपानां वितरति च यया कल्पते कामपूर्ति- ने स्थातुं यत्पुरस्तात्प्रभवति कलयाप्यौषधीनामधीशः । उन्मेषो याति यस्या न समयनियतिं सा श्रियं वः प्रदेया- न्यकृत्य द्योतमाना त्रिपुरहरदृशं नेमिरस्त्रेश्वरस्य ॥ ३४ ॥ या चक्रनेमिर्जगता त्राणं ददाति । अनुक्तसमुच्चयार्थश्चकारो जननसंहारावाकर्षति । तथा सति नेमिरुत्पत्यादि ददातीत्यर्थ । यया कामपूर्तिश्च कल्प्यते समर्थ्यते । चकारा- वर्गादि । त्रिपुरहरहशा तु कामसंहार एव समर्थितो न तु कामपूरणादि । यत्पुरस्ता- नेमे पुरोभागे चन्द्र कलयाप्यल्पकालेनापि यद्वा षोडशाशेनापि स्थातुं न प्रभवति । रुद्रलोचनसमीपे चन्द्र कलया स्थातुं प्रभवति । यस्या नेमे उन्मेषो विजृम्भणं समयनि- यतिं यस्मिन्नेव काले विजृम्भते नान्यस्मिन्निति कालनियतिं न याति । नेमिविजृम्भण- स्याकालकाल्यत्वात् । हरनयनं तु संहारकाल एव विजृम्भते नान्यस्मिन् । तस्मात्रि- पुरहरदृशं न्यकृत्य द्योतमाना चकनेमिर्व श्रियं प्रदद्यात् ॥ नक्षत्रक्षोदभूतिप्रकरविकिरणश्वेतिताशावकाशा जीर्णैः पर्णैरिव द्यां जलधरपटलैश्चूर्णितैरूण्वाना । आजावाजानवाजानतरिपुजनतारण्यमावर्तमाना नेमिर्वात्येव चाक्री प्रणुदतु भवतां सहतं पापतूलम् ॥ ३५ ॥ नक्षत्रक्षोदभूतिप्रकरविकिरणश्वेतिताशावकाशा खीयवाराघोरविघटनक्षुण्णाना नक्ष- त्राणा क्षोदश्चूणे स एव भूतिस्तस्या प्रकर समूहस्तस्य विकिरणं विक्षेपस्तेन श्वेतिता ववलीकृता आशावकाशा दिगन्तरालानि यया सा । जीणे पणैरिव गलद्भि पाण्डुरै पुगणै पत्रैरिव चूर्णितैर्वेगात् शकलितैर्जलधरपटलै-माकाशमूर्णवाना । आच्छादय- न्तीत्यर्थ । वात्या च विक्रियासंरम्भोरिक्षप्तैर्निरर्गलगलद्दलैराकाशमावृणुते । आजौ रणागणे आजानवाजेन आजन्मसिद्धेन वाजेन वेगेन आनता प्रह्वीकृता रिपुजनता शत्रुसमूह सैवारण्यं विपिनं तदुद्दिश्य आवर्तमाना । 'अरण्यमावर्तयन्ती' इति पाठे अरण्यं भ्रमयन्ती । चाक्री नेमिर्वात्येव चक्राकारचङ्क्रमणसमीरणसमूह इव । वातम- ण्डलीवेति यावत् । भवता सहतं सधीभूतं पापतूलं प्रणुदतु ॥ क्षिप्त्वा नेपथ्यशाटीमिव जलदघटां जिष्णुकोदण्डचित्रां तारापुञ्ज प्रसूनाञ्जलिमिव विपुले व्योमरङ्गे विकीर्य ।

·१७ सुदर्शनशतकम् । निर्वेदग्लानिचिन्ताप्रभृतिपरवशानन्तरा दानवेन्द्रा- नृत्यन्नानालयाढ्यं नट इव तनुतां शर्म चक्रप्रधिर्वः ।। ३६ ॥ जिष्णुकोदण्डचित्रामिन्द्रधनुर्वन्नानावों जलदघटा कादम्बिनीं नेपथ्यशाटीमिव व्यमण्डपविस्तारितविचित्रजवनिकामिव क्षिप्त्वा निरस्य । आकाशरझस्थलं पटीक्षेपेण विश्येत्यर्थ । विपुले विशाले व्योमरझे आकाशरमस्थले तारापुञ्ज नक्षत्रसमूहं प्रसूना- नलिमिव पात्रप्रवेशसमयसमर्पणीयपुप्पाजलिमिव विकीर्य विक्षिप्य निर्वेदग्लानिशङ्काप्र- वृतिपरवशानन्तरा दानवेन्द्रान् निर्वेदो विपाद । ग्लानिर्लानि । वैवर्ण्यमित्यर्थ । चन्ता विचार । एतदादिभिर्भावै. परवगान्विवगान् दानवेन्द्रान् अन्तरा मध्ये । अन्तरायोगे दानवेन्द्रानिति द्वितीया । तत्र दानवेन्द्राणा मध्य इत्यर्थ । नानालयाढ्यं शिर कृन्तनमध्यलुण्ठनवाहुखण्डनवक्ष कुटनचरणनिरसनप्रमुसानेकसंहार प्रसिद्ध यथा भवति तथा नट इव नृत्यन् वहुधा विलसन् चक्रप्रधि गर्म तनुता बहुलयतु । नटोऽपि पटीक्षेपेण रझं प्रविश्य पुप्पासलिं विकीर्य निर्वेदग्लानिचिन्ताप्रभृतिभावानासाद्य शृङ्गा- रादिरसविलसत्मामाजिकमध्ये नानालयाव्य नृत्यति ॥ दौर्गत्यप्रौढतापप्रतिभटविभवा वित्तधाराः सृजन्ती गर्जन्ती चीक्रियाभिर्बलदनलगिखोदामसौदामनीका। अव्यात्क्रव्याद्वधूटीनयनजलभरैर्दिक्षु नव्याननाव्या- पुष्पन्ती सिन्धुपूरान्रथचरणपतेनॅमिकादम्बिनी व. ॥ ३७॥ दौर्गत्यप्रौढतापप्रतिभटविभवा दौर्गत्येन दारिद्रयेण सजात प्रौढतापो निरतिशयदु खं तस्य प्रतिभटो विनाशको विभव समृद्धिर्यासा ता वित्तधारा धनधान्यादिदृष्टीमुश्चन्ती सृजन्ती चीक्रियाभिर्वनिविशेषैर्गजन्ती तनितानि कुर्वतीत्यर्थ । ज्वलदनलशिखोदाम- सौदामनीका । ज्वलन्त्य. स्फुरन्त्यश्च ता अनलशिखा अग्निज्वालाश्च ता एवोद्दामसौदा- मन्यो विजृम्भमाणविद्युलता यस्या सा । व्याद्वधूटीनयनजलभरै खभर्तृप्राणापहार- दुखितराक्षसमहिषीवाप्पसमृद्धिभिनव्यानवीनान् अनाव्यान् नौभिस्तरितुमयोग्यान्सिन्धु- पूरानदीप्रवाहान् दिक्षु सर्वांगासु पुष्पन्ती प्रवर्धयन्ती रथचरणपते सुदर्शनस्य नेमिका- दम्विनी प्रधिपयोदपङ्किो युष्मानव्यात् ॥ सदोहं दानवानामजसमजमिवालभ्य जाज्वल्यमाने वहावहाय जुहत्रिदशपरिपदे खखभागप्रदायी। स्तोत्रैर्ब्रह्मादिगीतैर्मुखरपरिसरं श्लाघ्यशस्वप्रयोग प्राप्तः सभामसत्र प्रधिरसुररिपो प्रार्थितं प्रस्तुता वः ॥ ३८ ॥ (इति नेमिवर्णनम्) ३ ·काव्यमाला। ब्रह्मादिगीतैर्ब्रह्मोद्गातृप्रभृतिभिः स्तोत्रमन्त्रविशेषैर्ब्रह्मरुद्रादिदेववर्गप्रणीतै नास्तोत्रै - खरपरिसरं शब्दितपर्यन्तभूमिं श्लाघ्यशस्त्र प्रयोगं गस्त्राणां प्रयोग. साधनं श्लाघयितुं योग्यः शस्त्रप्रयोगो यस्य तत् सभामसत्रं युद्धयागं प्राप्त अजसमजमिव च्छागसमूहमिव दान वानां संदोहमालभ्य विशस्य जाज्वल्यमाने नैरन्तर्येण प्रकाशमाने वहावहाय शीघ्र जुह्वत् हवनं विदधत् त्रिदशपरिषदे देवसमूहाय खखभागप्रदायी खखांशदाता । खव्या- पारेण दैत्यवृन्दं निहत्य तच्छरीराणि खानलज्वालयादहनदग्धानि दैत्यशरीराणि प्रीति- हेतोवपरिषदे अयं भवच्छत्रुरयं भवच्छचरिति प्रदर्शयतीत्यर्थः । असुररिपोश्चक्रस्य अधिर्नेमिर्व. प्रार्थितं प्रनुताम् । नु प्रस्रवणे' । प्रददालित्यर्थं । इति नेमिवर्णनम् ॥ उत्पातालातकल्पान्यसुरपरिषदामाहवप्रार्थिनीना- मध्वानध्वावबोधक्षपणचणतमःक्षेपदीपोपमानि । त्रैलोक्यागारभारोद्वहनसहमणिस्तम्भसंपत्सखानि त्रायन्तामन्तिमायां विपदि सपदि वोऽराणि सौदर्शनानि॥३९॥ आहवप्रार्थिनीना युद्धमहोत्सुकानामसुरपरिषदां दैत्यवृन्दानां उत्पातालातकल्पानि दैत्यनाशकालोद्भूतोल्मुकतुल्यानि । अध्वेति । अध्वा चानध्वा चाचानध्वानौ तयोरव- वोधः । अयं मार्गोऽयममार्ग इति मार्गामार्गज्ञानं तस्य क्षपणचणं निरसनसमर्थतच तत्त- मश्च तस्य क्षेप. प्रध्वंसस्तस्मिन्दीपैरुपमान सादृश्यं येषा तानि । त्रैलोक्येति । त्रैलोक्य- मेवागार मन्दिर तस्य भारो गौरवं तस्योद्वहनं तत्सहन्ते इति सहास्ते च भणिस्तम्भा- स्तेषा संपत्समृद्धिस्तस्या. सखाय । एवंभूतानि सौदर्शनान्यराणि वोऽन्तिमाया विपदि निरतिशयापदि मरणे वा सपदि सद्यस्त्रायन्ता रक्षन्तु ॥ ज्वालाजालप्रवालस्तवकितशिरसो नाभिमावालयन्त्यः सिक्ता रक्ताम्बुपूरैः शकलितवपुषां शात्रवानीकिनीनाम् । चक्राक्रीडप्ररूढा भुजगशयमुजोपननिनप्रचाराः पुष्प्यन्त्यः कीर्तिपुष्पाण्यरकनकलताःप्रीतये वः प्रथन्ताम्॥४०॥ चक्राक्रीडप्ररूढा चक्रमेवाकीड उद्यान तस्मिन्प्ररूढा जाताः नाभिपिण्डिकामावाल- यन्य आलवालं कुर्वत्य शकलितवपुषा खण्डितशरीराणा शात्रवानीकिनीना शत्रुसेनाना रकाम्बुपूरै रुधिरप्रवाहै सिक्ता अभ्युक्षिताः । भुजगेति । भुजगशय श्रीरङ्गेशस्तस्य भुजो वामेतर करः स एवोपन्न आश्रयदण्डस्तस्य निनोऽधीन. प्रचार सचारो यासा ता । ज्वालेति । ज्वालाजालान्येव प्रवालानि तैः स्तवकितानि संजातस्तवकानि शिरा- स्यप्रदेशा यासा ता । कीर्तिपुष्पाणि पुष्प्यन्यो विकासयन्यः । 'पुष्प विकसने' इति धातुः शत्रन्तः । अरकनकलता अराण्येव वर्णलता प्रीतये प्रथन्ता पवर्धन्ताम् ॥

·सुदर्शनशतकम् ।
१९
ज्वालाजालाब्धिमुद्रं क्षितिवलयमिवाबिभ्रती नेमिचक्र
नागेन्द्रस्येव नामेः फणपरिषदिव प्रौढरनप्रकाशा ।
दत्तां वो दिव्यहेतेर्मतिमरविततिः ख्यातसाहस्रसंख्या
संख्यावसंघचित्तश्रवणहरगुणस्यन्दिसंदर्भगर्भाम् ॥११॥
अनेनाराणा शेषफणामण्डलसाधये प्रतिपाद्यते। ज्वालाजालाब्धिमुद्रं ज्वालाजाला-
येवाब्धय समुद्रास्त एव मुद्रा सीमचिह्न यस्य तत् नेमिचक्रं पृथ्वीवलयमिवाविभ्रती
स्थती। शेषफणाश्च समुद्रपरिवृतं भूमण्डलं विप्रति । नागेन्द्रस्येव नाभे पिण्डिकाया ।
नामि कुण्डलितनागेन्द्र इव स्थित इत्यर्थः । फणपरिपदिव फणसमूह इव स्थिता ।
व्यातसाहस्रसंख्या ख्याता प्रसिद्धा साहस्रं सहस्रं संख्या यस्या. सा । फणाश्च सहस्रस-
त्या सुदर्शनाराणि सहससंख्याकानि 1 किं च प्रौढरनप्रकाशा प्रौढः प्रसिद्धो रवाना
प्रकाशो यस्या सा। दिव्यहेतेश्चक्रस्यारविततिर्वो युप्माकं सख्यावत्सघचेत श्रवणहरगुणस्य-
न्दिसंदर्भगर्भो संख्यावत्समूह पण्डितसमूहस्तस्य चित्तं श्रवणं च हरन्ति आनन्दयन्तीति
चित्तश्रवणहरास्ते च ते गुणाश्चार्थगुणाश्चित्तहरा. शब्दगुणा. श्रवणहरास्तान् स्यन्दते इति
स्पन्दी स चासौ संदर्भोऽर्थग्रथनं शब्दप्रथनं च स एव गर्भ यस्या. सा तां मतिं दत्ता
दिश्यात् । रसिकजनश्रवणमनोहरगुणसुधास्यन्दसदोहसुन्दरा मतिं वितरत्वित्यर्थ ॥
ब्रह्मेशोपक्रमाणा बहुविधविमतक्षोदसंमोहितानां
सेवायै देवताना दनुजकुलरिपोः पिण्डिकायनमाजाम् ।
तत्तद्धामान्तसीमाविभजनविधये मानदण्डायमाना
भूमानं भूयसां वो दिशतु दशशती भाखराणामराणाम् ॥४२॥
बहुविधविमतक्षोदसंमोदिताना बहुविधशत्रुनिहननेन संमोदिता ह प्रापितास्तासाम् ।
तत एव दनुजकुलरिपो सुदर्शनस्य सेवायै पिण्डिकाद्याभाजा नाभिप्रमृत्यमानि भज-
न्तीति पिण्डिकायनमाजस्तासाम् । ब्रह्मेशोपक्रमाणा देवताना तत्तद्धामान्तसीमाविभज-
नविधये एतदवधिकं चतुर्मुखस्थानमेतदवधिकं पञ्चमुखस्थानमेतत्सीमाकमिन्द्रस्थानमिति
तत्तद्देवस्थानसीमानिर्णयायेत्यर्थः । मानदण्डायमाना मानदण्डवत्स्थिताभाखराणामराणा
दशशती सहस्रं वो भूमानं महत्त्वम् । आधिक्यमिति यावत् । दिशतु । निरतिशयम-
हिमानं ददालियर्थ.॥
ज्वालाकल्लोलमालानिबिडपरिसरां नेमिवेलां दधाने
पूर्वेणाक्रान्तमध्ये मुवनमयहविर्भोजिना पूरुषेण ।
प्रस्फूर्जत्पाज्यरले रथपदजलधावेधमान. स्फुलिङ्गै-
भद्र वो विगुमाणा श्रियमरविततिर्विस्तृणाना विधत्ताम् ॥४३॥

·२० काव्यमाला। ज्वालाकल्लोलमालानिविडपरिसरां ज्वाला एव तरजास्तासां मालाः पत्यतामिनि विडो नीरन्ध्रः परिसर. संनिहितप्रदेशो यस्याः सा ताम् । नेमिवेलां समुद्रोद्वेलनवारक. सेतुर्नेमिरेव वेला नेमिवेला ता दधाने । भुवनमयहविर्भोजिना जगन्मयं जलमय वा हविर्भुत इति तथाभूतेन पूरुषेण सुदर्शनेन भगवता वा आक्रान्तमध्येऽधिष्ठितमध्यभागे। प्रस्फूर्जप्राज्यरने प्रकाशमानप्रकृष्टमणौ स्थपदजलधौ सुदर्शनसमुद्रे भरवितति एधमान रुत्तरोत्तरं वर्धमानः स्फुलिङ्गैर्विद्रुमाणा प्रवालखण्डाना श्रियं शोभा विस्तृणाना विस्तार यन्ती सती वो भद्रं विधत्ता करोतु ॥ नासीरखैरभन्नप्रतिभटरुधिरासारधारावसेका- नेकान्तस्मेरपद्मप्रकरसहचरच्छायया प्राप्य नाभ्या। मुक्तानीवाङ्कराणि स्फुरदनलशिखादर्शितप्राक्प्रवाला- न्यव्याघातेन भव्यं प्रददतु भवतां दिव्यहेतेरराणि ॥ ४४ । नासीराः सेनाप्रधाविनस्त एव खैरभन्ना यथेष्टं पलायिता. प्रतिभटा प्रत्यर्थिभटास्ते रुधिरवृष्टिधाराभिः संजाता अवसेकास्तान प्राप्य । एकान्तेति । एकान्तविकसितपद्माव रस्य सहचरो वन्धुश्छाया कान्तिर्यस्या सा तया नाभ्या मुक्तानि त्यतानि । प्रसूतानी त्यर्थ । अङ्कुराणीव । शोणितवर्षधारावसिक्तनाभ्यालवालस्थितवीजसंभूताङ्कुराणीवाव स्थितानि । स्फुरदिति । प्रकाशमानाग्निज्वालामि. प्रकटितानि प्रथमपत्राणि किसर यानि येषां तानि दिव्यहेतेरराणि वोऽव्याघातेन निष्प्रत्यूहेन भव्यं प्रददतु दिशन्तु ॥ दावोल्कामण्डलीव दुमगणगहने वाडवस्येव वढे- ालावृद्धिर्महाब्धौ प्रवयसि तमसि प्रातरर्कप्रमेव । चक्रे या दानवानां यकरटिघटासकटे जाघटीति प्राज्यं सा वः प्रदेयात्पदमरपरिषत्पद्मनाभायुधस्य ॥ ४५ ॥ या सुदर्शनारपरिषद्मगणगहने द्रुमवृन्दैर्गहने दुष्प्रवेशे वने दावोल्कामण्डली दावाग्नि ज्वालासमूह इव महान्धौ वाडवस्य ज्वालावृद्धिरिव प्रवयसि तमसि प्रातरर्कप्रमेव प्रात. प्रवर्धमानसूर्यप्रमेव हयकरटिघटासंकटे तुरगगजघटाभिः संवाधे दानवाना समूहे जाध- टीति चेष्टते । 'रारटीति' वा पाठ । पद्मनाभायुधस्य सातादृशी अरपरिषदरनिकरोव प्राज्यमुत्कृष्टं पदं दृष्टादृष्टखरूप निरतिशयमैश्वर्य देयात् । पल्लवितकोर कितकुसुमितफलि. तवल्लिकामल्लिकाजालवेष्टितसल्लकीभल्लातकीतालतमालसालप्रमुखनानाविधतरुखण्डे जृम्भ- माणा दहनकरालज्वालाजालमिव, दिव्यरत्नोज्ज्वलसप्तार्णवसलिलभारसंरम्भनिपुणवडवा- नलामद्दयुतित प्रभापटलमिव परिणततिमिरपटले प्रभातप्रभाकरप्रभेव, रथतुरगक- रटिभटसकीर्णदानवसैन्ये चेष्टमाना अरविततिर्भवता महत्तरपदं देयादित्यर्थः ॥

·सुदर्शनशतकम् । २१ तापाईत्यप्रतापातपसमुपचितात्रायमाणं त्रिलोकी लोलैालाकलापैः प्रकटयदभितश्छिन्नपट्टाञ्चलानि । छत्राकारं शलाका इव कनककृताः शौरिदोर्दण्डलग्न भूयासुर्मूषयन्त्यो रथचरणमरस्फूर्तयः कीर्तये वः ॥ १६ ॥ दैत्यप्रतापातपसमुपचितात्प्रत्यर्थिजनस्यान्त सतापकृत्तेज. स एवातपस्तेन समुपचिता- त्सवर्धितात् । सपादितादिति यावत् । तापात् त्रिलोकी त्रायमाणम् । अभितो लोले- र्चालाकलापैश्छिन्नपट्टाञ्चलानि आतपत्रं परीत्य प्रलम्बमानसूक्ष्मपट्टाञ्चलानि प्रकटयत् शौरिदोर्दण्डलग्नं रङ्गेशभुजससक छत्राकार रथचरणं सुदर्शन भूपयन्योऽलंकुर्वत्य । कनककृता खणरचिता शलाका कर्णिका इव प्रतीयमाना अरस्फूर्तयोऽरविजृम्भणानि व कीर्तये भूयासु ॥ नाभीशालानिखाता नहनसमुचितां वैरिलक्ष्मीवशानां सयद्वारीहतानां समनुविदधती काञ्चनालानपतिम् । राज्या च प्राज्यदैत्यव्रजविजयमहोत्तम्भितानां भुजाना तुल्या चक्रारमाला तुलयतु भवतां तूलवच्छत्रुलोकम् ॥ ४७ ॥ सयद्वारीहृताना सयाद्धमेव वारी गजग्रहणाय कृतस्तृणाच्छादितो गर्तस्तया हृतानां वैरिलक्ष्मीवशाना प्रतीपभूपाना लक्ष्म्य सपद एव वशा. करिण्यस्तासा नहनसमुचितां वन्धनस्य समुचिता नाभीशालोनिखाता पिण्डिका एव शाला तस्या निखाता दृढतर कीलिता काञ्चनालानपति आलानानि गजवन्धनस्तम्भास्तेषा पति कनकेन विरचिता सा चालानपशिश्च ता समनुविदधती सम्यगनुकुर्वाणा। प्राज्यदैत्यव्रजविजयमहोत्तम्भि- ताना बहुलतरदैत्यनिकरविजयोत्सवेनोत्तम्भितानामुद्धताना भुजाना राज्या पङ्ख्या च तुल्या चक्रारमाला सुदर्शनारश्रेणी भवता वैरिसमूह तूलवत्तुलयतु उत्क्षिप्य निर्मूलयतु । आ नेमेश्चक्रवालात्त्विष इव वितताः पिण्डिकाचण्डदीप्ते- दीप्ता दीपा इवाराद्गहनरणत्तमीगाहिनः पूरुषस्य । शाणे रेखायिताना रथचरणमये शत्रुशौण्डीर्यहेन्ना रेखाः प्रत्यग्रलमा इव भुवनमरश्रेणयः प्रीणयन्तु ।। ४८ ॥ आ नेमेश्वकवालात् प्रधेरेव लोकालोकपर्वतात् । आनेमिसज्ञकलोकालोकपर्यन्तमि- त्यर्थ । परीत्य वृत्ता नेमिश्चक्रवालाचल इव तिष्ठति । अभिविधावाड् । त्विष इव वि- तता चक्रवालपर्यन्तं व्याप्ता पिण्डिकाचण्डदीप्ते भिसज्ञकसूर्यस्य खिष इव मयूखा इव । तेजखितया नाभि सूर्यमण्डलमिव तिष्ठति । गहनरणत्तमीगाहिनो दुष्प्रवेशसंगर- तमीप्रवेशिन. पूरुषस्य सुदर्शनस्यारात्समीपे तिमिरपटल विघटनार्थे प्रदीप्ता दीपा इव . - - ·२२ काव्यमाला। रथचरणमये शाणे चक्रसंज्ञके निकषोपले । खार्थे मयट्प्रत्ययः । रेखायितानां रेखाका राकारितं यथा भवति तथा संघटितानां शत्रुशौण्डीर्यहम्नां प्रत्यार्थिमदकाञ्चनाना प्रत्यय लग्ना सद्यः संसक्ता रेखा इव स्थिता अरश्रेणयः पनीभूतान्यराणि भुवनं प्रीणयन्लान न्दयन्वित्यर्थः । अरश्रेण्यास्तरणिकिरणसादृश्यकथनेन निखिलभुवनव्यापित्वपरिशुद्धतं प्रत्यपादिषाताम् । दीपसादृश्यकथनेन तमोनिवर्तकत्वं मझलाकारत्वं च प्रतिपादितम् काञ्चनरेखातुल्यताकथनेन रमणीयत्वमार्जवं च प्रतिपादितं भवति । पिण्डिकाचण्डकिर णमारभ्य नेमिचक्रवालाचलपर्यन्तं व्याप्ताः किरणा इव भुवनं व्याप्ता. परिशुद्धाश्च घोर तरसंगरनिकुरम्बसचारिसुदर्शनपुरुषं परीय प्रकाशमानाः करदीपिका इव तिमिरनिरा सका मालाकाराश्च चक्रराजशाणोपरिघृष्यमाणाः कनकरेखा इव ऋजवो रमणीयतरा चारश्रेणयः सकलभुवनप्रीतये भवन्त्वित्यर्थ ॥ दीप्तैरर्चिप्ररोहैदलवति विधृते बाहुनालेन विष्णो- रुद्यत्प्रद्योतनाभं प्रथयति पुरुष कर्णिकावर्णिकायाम् । चूडालं वेदमौलिं कलयति कमले चक्रनानोपलक्ष्ये लक्ष्मी स्फारामराणि प्रतिविदधतु वः केसरश्रीकराणि ॥ ४९। दीप्त प्रकाशमानैरर्चिप्ररोहैालाना प्ररोहर्वर्तुलतया जायमानैर्दलवति पत्रवति कुण्डलितज्वालाकलापस्य पद्मदलसाम्यं विद्यते । विष्णो. श्रीरङ्गिणो वाहुनालेन विधुरै सकलिते उद्यत्प्रद्योतनाभं आविर्भवद्भास्करस्याभेवाभा यस्य स तम् । उद्यन्मार्तण्डम ण्डलच्छायमित्यर्थः । पुरुषं सुदर्शनपुरुषं कर्णिकावर्णिकाया वर्णमाकारो वर्णिका तस्य विषये । कर्णिकाखरूपविषय इति यावत् । प्रथयति प्रकटयति । चूडालं चूडा शिख अस्यास्तीति चूडालतम् । वेदमौलिं श्रुतिशिरोभागम् । वेदान्तमिति यावत् । कलयति ख्यापयति । चक्रनाम्ना सुदर्शननाना उपलक्ष्ये उपलक्षितुं योग्ये । अवधेये इति यावत् । कमले केसरश्रीकराणि किंजल्कशोभाकराणि अराणि व• स्फारामत्युज्ज्वला श्रिय प्रति- विदधतु कुर्वन्तु । चक्रनामकमलस्य कुण्डलितज्वालाखण्डमेव दलनिकुरुम्वं श्रीरङ्गिदक्षि- णभुजदण्ड एव नाल चक्रमध्यप्रदेश एव प्रभातप्रभाकरदेश. सुदर्शनपुरुष. कर्णिकाव- दात. परिमलकर्णिकात्वेन वर्णितसुदर्शनपुरुप परीत्य प्रकाशमानान्यराण्येव केसराणि । एतादृशि चक्रराजस्याराणि भवता लक्ष्मी प्रदिशन्तु ॥ धातुस्यन्दैरमन्दैः कलुषितवपुषो निर्झराम्माप्रपाता- नर्चिष्मत्या स्वमूर्त्या रथचरणगिरेनेमिनाभीतटस्य । व्याकुर्वाणारपक्तिर्वितरतु विमुताविस्तृति वित्तकोटी- कोटीरच्छत्रपीठीकटककरिघटाचामरग्विणी वः ॥ ५० ॥ (इत्यरवर्णनम्) - 4 ·सुदर्शनशतकम् । २३ नेमिनाभीतटस्य नेमिश्च नाभी च नेमिनाभ्यो ते एव तटे यस्य स तस्य रथचरणगिरेः दर्शनारे अरपङ्तिरमन्दैरनल्पैर्धातुस्यन्दैगरिकरसस्रोतोभि कलुषितवपुष कलुषितं वपु- कां तान्' शोणीकृताकारान् निराम्भ प्रपातान् निरजलप्रवाहातान् अर्चिष्मत्या दी- 'मत्या जपाकुसुमनिकाशप्रकाशयेत्यर्थः । खमूल् खाकारेण व्याकुर्वाणा विवृण्वाना । स्तृणाना इति यावत् । वित्तकोटीति । कनककोटीकोटीरश्वेतातपत्ररत्नसिंहासनरत्नवल- करिवृन्दचामरप्रसूनमालिकारमणीया विभुताविस्तृति वैभवातिशयं वो वितरतु । पृथुतर- घिपिण्डिकासानुरमणीयरथचरणवसुंधराधरधुरधरस्यारविततिर्धातुनि स्यन्दसदोहसव- कलुपिताकारनिर्झरजलप्रवाहान् पद्माकरप्रभापटलरमणीयस्वमूर्त्या विस्पष्टयन्ती ती कनककाहलकलाचिकामुक्काछत्रचामरपीठिकाकाञ्चनमृङ्गारककिरीटकेयूरकण्ठिका- ण्डलत्रिसरहारहिताहुलीयककटकोज्ज्वलकाश्चीनूपुरतुरगगजसुरतरुणीसकाशपरिचारि- काप्रमुखानेकवस्तुनिष्कला लक्ष्मी विस्तारयत्वित्यर्थ ॥ ऐक्येन द्वादशानामशिशिरमहसां दर्शयन्ती प्रवृत्ति दत्तः खोकलक्ष्म्यास्तिलक इव मुखे पद्मरागद्रवेण । देयाइतेयदर्पक्षतिकरणरणप्रीणिताम्भोजनाभि- नाभिर्नाभित्वमुळः सुरपतिविभवस्पर्शि सौदर्शनी वः ॥५१॥ द्वादशानामशिशिरमहसा सूर्याणामैक्येन। मेलनेनेत्यर्थ । सजाता वि(प्रवृत्तिं निखि- ठतेज पदार्थाभिभवनिरतिशयविजृम्भण दर्शयन्ती ज्ञापयन्ती । दैतेयेति । दैत्याहंकार- वेनाशकरणं रणं तेन प्रीणितोऽम्भोजनाभि श्रीरको यया सा तथा । प्रत्यर्थिप्राणसंहार- चतुरसमरसचारकोलाहलानन्दितनन्दगोपनन्दन इत्यर्थ । खोकलक्ष्म्या मुखे पद्मरा- गद्रवेण माणिक्यसंघर्षणसंजातनिष्यन्दनेन । दत्तो रचितस्तिलक इव । सुदर्शनराजकृत- प्रत्यथिनिरसनसंजनितहर्षोत्कर्पण खर्लक्ष्मीरलंकृतेति व्यज्यते । सौदर्शनी नाभि सुरप- तिविभवस्पर्शि इन्द्रविभव स्पृशतीति तथा । देवेन्द्रवैभवोपममित्यर्थ । उक् नामित्वं पृथ्वीनायकलं वो युष्माकं देयात् । खकीयप्रभापटलवलितद्वादशादित्यतेज सच्छायस- मक्षप्रतिपक्षरक्ष संक्षयदक्षतासंमोदितदामोदरनिर्मूलितप्रतिपक्षपक्षलक्ष्मीरमणीयतया ख- लोकलक्ष्मीमुखकमलकारहेतुभूतपद्मरागद्रवविरचितवर्तुलतिलक इव सौदर्शनी पिण्डिका विलक्षितमहेन्द्रवैभवं क्षमानायकवं वितरत्वित्यर्थ. ॥ शस्त्रश्याम शताइक्षितिभृति तरलैरुत्तरने तुरङ्गै- स्त्वगन्मातमनके कुपितभटमुखच्छायमुग्धप्रवाले । अस्तोकं प्रानुवाना प्रतिभटजलधौ पाटवं वाडवस्य श्रेयो वः सविधत्ता श्रितदुरितहरा श्रीधरास्त्रस्य नामिः ॥५२॥ प्रकाशमाना

·२४
काव्यमाला।
शस्त्रैर्मण्डलायखझै श्यामे नीले शताङ्गक्षितिभृति शताङ्गानि रथा एव पर्वता यस्य स
तस्मिन् । तरलै । अशनिनिकरवच्चश्चलैरित्यर्थ । तुरंगैरश्वपरम्पराभिरुत्तरङ्ग उद्गतास्त-
रजा कल्लोला यस्य स तस्मिन् । त्वगन्मातजनके चलन्तो मातगा एव नका पाहा ।
यस्य तस्मिन् । कुपितेति । कुपिताः प्रतिवलकलकलाकर्णनेन क्रुद्धा भटा वीरभटा
स्तेषा मुखानि तेषा छाया मुखच्छाय तदेव मुग्धानि रमणीयानि प्रवालानि विद्रुमाथि
यस्य स तस्मिन् प्रतिभटजलधौ शत्रुसेनासागरे वाडवस्यास्तोकमनल्प पाटवं कौशलं
प्राश्वाना विस्तारयन्ती । प्रतिभटवलं शोषयन्तीति यावत् । श्रितदुरितहरा श्रीधरा.
स्त्रस्य नाभिर्व श्रेयो भद्रं संविधत्ता करोतु । उत्क्षिप्तखड्नसचारश्यामले रथपर्वते
त्वङ्गत्तुरङ्गसंप्लुततरङ्गावलीमङ्गले रौद्रे गजस्फुरितोपनकराजविराजिते क्रुद्धप्रथिस-
रक्तमुखसौभाग्यविद्रुमे प्रतीपसेनाकूपारे वडवानलपाटव प्रानुवाना अत्रराजस्य नाभि-
राश्रितभूति (2) भद्राणि सान्द्रयतु ॥
ज्वालाचूडालकालानलचलनसमाडम्बरा सांपरायं
यासावासाद्य माधत्सुरभटसुभुजास्फोटकोलाहलाढ्यम् ।
दैत्यारण्यं दहन्ती विरचयति यशोभूतिशुम्रा धरित्रीं
सा वश्चक्रस्य नक्रस्यदमृदितगजत्रायिणी नाभिरव्यात् ॥ ५३॥
यासौ नाभिर्माद्यत्सुरभटसुभुजास्फोटकोलाहलाव्यं चक्रराजसंचारचातुरीनिर्मूलितशत्रु-
मण्डलीसंदर्शनेन माद्यन्त उन्मस्तकविजृम्भणमेदुरा सुरभटास्तेषाभुजानामास्फोटः करप-
लवभुजशिखरेण वद्धप्रकोष्ठवाहोर्मध्ये वीरप्रदेशस्यास्फोटनेन संजनित कुलिशघोपसंका-
शशब्दस्तस्य कोलाहलो विजृम्भण तेनाढ्य युद्धमासाद्य ।ज्वालेति ।चूडा यस्यास्तीति चूडा.
ल । ज्वालाभिश्रूडाल स चासौ कालानलश्च तस्य चलनं घोरान्तरसंचारस्तेन सदृश आड.
म्बर आस्फोटो यस्या सा। दैत्यारण्यं दहन्ती सती धरित्री यशोभूतिशुभ्रा रक्ष काननदहन-
संजनितकीर्तिवैभवेन धवला विरचयति । नकस्यदमृदितगजनायिणी नक्रस्य ग्राहस्य स्यदो
वेगस्तेन मृदितो निष्पीडितः स चासौ गजश्व तंत्रायते इति गजनायिणी सा चक्रस्य नाभिर्वो-
ऽव्यात् । चक्रविभ्रमसंदर्शनसंजनितदुर्वाराखर्वगर्वपर्वतारुढसुपर्वसुभटभुजास्फोटनसजात-
घोरघोपाटोपभयंकरसंगररामासाद्य ज्वालाजटिलप्रलयसमयपावकप्रतापप्रतिमप्रभावसुर
वरनिकरनिपीडितदैयविपिनविलसन्दहनचतुर. खाभाविकखकीययशोवैभवधवलितवसु-
धाचक्रनक्रविक्रमाक्रान्तनिर्विक्रमगजेन्द्ररक्षणनिपुणव्यापारचक्रनाभिर्वो युष्मानक्षलित्यर्थः।
विन्दन्ती सांध्यमर्चिर्विदलितवपुषः प्रत्यनीकस्य रक्तैः
स्फायन्नक्षत्रराशिर्दिशि दिशि कणशः कीकसैः कीर्यमाणैः ।
नाकौकःपक्ष्मलाक्षीनवमदहसितच्छायया चन्द्रपादा-
नाथानी विस्तृणाना रचयतुकुगलं पिण्डिकायामिनी वः॥५४॥

·सुदर्शनशतकम् । २५ विदलितवपुषो बहुविधप्रहारजर्जरीकृतशरीरस्य प्रत्यनीकस्य प्रतिपन्थिबलस्य रक्त हारवशानिर्गलद्रुधिरधारामि. साध्यमर्चि. । विकसितजपाकुसुमनिकाशप्रकारमित्यर्थः । न्दिन्ती प्राप्नुवन्ती दिशि दिशि सर्वासु दिक्षु कणश कीर्यमाणैः शकलीकृत्य प्रक्षिप्य- गणे. कीकसैरस्थिमि स्फायनक्षत्रराशि प्रकाशमानो नक्षत्रराशियस्या. सा । नाकौक ति । खोकवासिविलासिनीना नवमदेन पौन पुन्येन मदिराखादनसजातनवमदेन सितानि निःशङ्कनि सरदीर्घहासास्तेषा छाया कान्तिस्तया धवलिमतया चन्द्रपादानमृ- किरणकिरणान् विस्तृणाना रायाजी पिण्डिकायामिनी नाभिरात्रिर्व कुशलं रचयतु । नेशितखड्गशत्रुशरीरखण्डननिरन्तरनि.सरद्रतधारापरम्पराप्रकटितसध्यारागसामग्री ख. कीयविविधविहारखण्डितकीकसनिकुरुम्बप्रत्यक्षितनक्षत्रसमुन्मेषा विजृम्भितमधुरसाखा- इनसंजातसमुल्लासविवशविवुधवधूनि शङ्कहासकोलाहलप्रदर्शितशशिकरनिकरा चाक्री पि- ण्डकायामिनी भवता भद्रं करोलित्यर्थः।। निःसीमं निःसृताया भुजधरणिधराघाटतः कैटमारे- राशाकूलंकषर्द्धरहितबलमहाम्भोधिमासादयन्त्याः । चक्रज्वालापगायाश्चलदरलहरीमालिकादन्तुराया बिप्रत्यावर्तभावं भ्रमयतु भुवने पिण्डिका वः प्रशस्तिम् ॥५५॥ कैटभारे रङ्गिणो भुजधरणिधराघाटत. भुज एव धरणिधर. पर्वतस्तस्याघाट आ- भोग । विशालतेति यावत् । तस्मानि सीमं नि मृताया निरर्गलविनिर्गलिताया आशा- कूलंकषर्दै आशा दिश एव कूलानि तटानि कष्यन्ते सघर्घ्यन्ते यया सा आशाकूलंकषा तादृशी ऋद्धिर्यस्था चलदरलहरीमालिकादन्तुराया चलन्ति च थान्यराणि तान्येव लहर्यस्तासा मालिकाभिर्दन्तुरा निनोन्नता तस्या अहितबलमहाम्भोधिमासादयन्त्याः प्रत्यर्थिसेनार्णवं प्रविशन्याश्चक्रज्वालापगाया• सुदर्शनप्रभास्रवन्त्या आवर्तभावं बिभ्रती आवर्तत्वं दधाना पिण्डिका व प्रशस्ति प्रख्याति भुवने भ्रमयतु प्रचुरयतु । मुरहरकर- शिखरिशिखरपरिसरत प्रवहन्त्या सकलदिक्कूलकषविजृम्भमाणरमणीयताया. तुङ्गतरत- रङ्गपरम्परादन्तुरितोत्सङ्गाया परवलजलधिमध्यं प्रविशन्या. सुदर्शनज्वालाकल्लोलिन्या आवर्तवं दधाना पिण्डिका भवता सकलभुवनव्यापिनी कीर्ति तनोत्वित्यर्थ ॥ पाणौ कृत्वाहवाने प्रतिभटविजयोपार्जितां वीरलक्ष्मी- मानीतायास्ततोऽस्याः खसविधमसुरद्वेषिणा पूरुषेण । प्रासादं वासहेतोविरचितमरुणै रश्मिभिः सूचयन्ती नाभिर्वो निमिमीता रथचरणपतेनिति निर्विघाताम् ॥ ५६ ॥ प्रतिभटाना विजयेनोपार्जिता वीरलक्ष्मीमाहवाग्रे युद्धवेदिकाया पाणौ कृत्वा । शत्रु- जयलब्धवीरलक्ष्मी कान्ता रणवेदिकायामेवोद्वहन्ति जेतारः । तत खसमीपमानीताया ·२६ काव्यमाला। । अस्या वीरश्रियो वासहेतोर्दैत्यद्वेषिणा पूरुषेण सुदर्शनेन कत्री अरुणैः किरणैनिर्मित प्रासादं सूचयन्ती । पिण्डिका प्रासादवस्थितेति यावत् । स्थचरणपतेनाभिर्वो निष्प्र- त्यूहां निर्वृतिम् । ब्रह्मानन्दमित्यर्थः । उत्पादयतु । प्रत्यर्थिराजपरम्पराविजयसमागतर्व रलक्ष्मी परिणीय तस्याः खसमीप एव निवासार्थ दनुजकुलविलयनकरव्यापारेण सुदई नपूरुपेण विलसनिपुणै. किरणनिर्मिताभिर्नवहऱ्यावद्विराजमाना चक्रपिण्डिका भवतार प्रतिममानन्दं संपादयत्वित्यर्थः ॥ डिण्डीरापाण्डुगण्डैररियुवतिमुखैः पिण्डिका कृष्णहेते- रुचण्डाचप्रवरुपरततिलकैरुक्तशौण्डीर्यचर्या । द्वित्रग्रामाधिपत्यद्रुहिणमदमषीदूषिताक्षक्षमाभृ- सेवाहेवाकपाकं शमयतु भवतां कर्म शर्मप्रतीपम् ॥ ५७ । डिण्डीरापाण्डुगण्डै. फेनपाण्डुरगण्डै । उच्चण्डाश्रुप्रवर्षेः। उच्चण्डानि धारालानि अत्युत्कटानीति यावत् । अश्रुवर्षाणि येषां तै. । उपरततिलकैः प्रमृष्टतिलकै । रेयु वतिमुखैः उक्तशौण्डीर्यचर्या भाषिता मदस्य वृत्तिर्यस्याः सा कृष्णहेते पिण्डिका द्वित्रेति । द्विवप्रामाधिपत्येन संजातो दुहिणमद. सकलजगन्नायकोऽहमित्यहंकार र एव मषी तया दूषितान्यन्धीकृतान्यक्षाणि इन्द्रियाणि येषा तेषा क्षमाभूता सेवा यथेष्ट विनियोज्यत्व तस्या हेवाक औत्सुक्यं स एव पाक परिपाकः परिणामो यस्य तत् शर्मप्रतीप सुखविरोधिकर्म शमयतु । 'अनजनविलोचनैरकलितालकालंकृतैरनाहतकपोलकैर्विकलि तप्रभाविभ्रमैः । अचुम्बितदरस्मितैर्गतललाटिकाचन्दनैः समृद्धगलदश्रुमि. प्रतिमहीपका न्तामुखैः ॥' सूचितपराक्रमप्रतिभटविदाहिका प्रचण्डतरपिण्डिका कतिपयजनाधिपत्य मात्रेणाहं ब्रह्मेति मत्वा य कश्चिदुरात्मा खसमीपगतमपि पूज्यं न पश्यति न शृणोति श्रोतव्यमेवं प्रकारेण मदान्धस्य तस्य सेवाहेवाकपाकं सुखपरम्परापरिपन्थिक्रियाकलाप निर्मूलयत्वित्यर्थः ॥ पर्याप्तामुन्नतिं या प्रथयति कमलं या तिरोभाव्य भाति स्रष्टुः सृष्टेर्दवीयः कुवलयमहितं या बिभर्ति खरूपम् । भूम्ना स्वेनान्तरिक्ष कवलयति च या सा विचित्रा विधत्तां दैतेयारातिनाभिर्द्रविणपतिपदद्वेषिणी सपदं वः ।। ५८ ॥ नाभि पर्याप्ता परिपूर्णाम् । निरतिशयामिति यावत् । उन्नतिमौनत्यं प्रथयति । निर- तिशयातिशयप्रदानचातुर्य प्रख्यापयतीत्यर्थ । या कमलं विकसितपद्मं तिरोभाव्य भाति प्रकाशते । खसौन्दर्येण कमलाद्रमणीयेत्यर्थ । या स्रष्टुब्रह्मण सृष्टेर्दवीयो दूरतमं कुवलय- महितं भूवलयपूजितं नाभीमण्डलस्याद्यवाद्भूमण्डलं नाभीमण्डलाकाराकारितं संसृष्टं भवति तस्मादेव भूमण्डले नाभिमण्डलं पूजितं भवति । खरूपं विभर्ति या स्वेन भूना .

·सुदर्शनशतकम् । २७ महत्त्वेनान्तरिक्ष कवलयति परिमेययति । अल्पयतीति यावत् । सा विचित्रा नानाप्र- कारा दैतेयारातिनाभिर्द्रविणपतिपदद्वेषिणी कुबेरसंपल्लद्धिनी सपदं विधत्ताम् । अनेन पद्येन पिण्डिकाया उन्नतत्वरमणीयखाद्यत्ववर्तुलत्वमहत्त्ववत्त्वं प्रतिपादितं भवति ॥ वाणीवाझैश्चतुर्भिः सदसि सुमनसां द्योतमानखरूपा बाहन्तस्था मुरारेभिमतमखिलं श्रीरिव स्पर्शयन्ती । दुर्गेवोग्राकृतिर्या त्रिभुवनजननस्थेमसंहारधुर्या मर्यादालवनं वः क्षपयतु महती हेतिवर्यस्य नाभिः ॥ ५९ ॥ वाणीव वाग्देवतेव चतुर्भिरजर्नेम्यरनाभ्य: ।ज्वालाया नेम्यन्त पातित्वात् । वाग्देव- ताज्ञानि परा पश्यन्ती मध्यमा वैखरीत्येवमाकारेण 'चत्वारि वाक्परिमितापदानि' इति श्रुतिसिद्धध्वनिवर्णपदवाक्यरूपाणि तैरझैरवयवै सुमनसा देवाना विदुपा च सदसि द्योत- मानखरूपा सा श्रीरिव मुरारेाहन्तस्था करकिसलयगर्भसिंहासनस्था अखिलमभिमत- मभ्यर्थितार्थप्रपञ्चं स्पर्शयन्ती । ददतीत्यर्य । दुर्गेव पार्वतीवोग्राकृति भित्रिभुवनजनन- स्थेमसहारधुर्या भुवनत्रयजननस्थितिसहृतिसमर्था प्रकाशते । अयमर्थ -अझैोतमान- खरूपेत्यनेन वाणी उत्पत्तिशक्तिरित्यवगन्तव्या । अभिमतार्थान् प्रदाय रक्षतीत्यनेन श्री -~स्थितिशक्ति । उग्राकृतिरित्यनेन दुर्गा सहृतिशक्तिरित्यवगन्तव्या । एवंप्रकारेण प्रतिनि- यतव्यापारशक्तियोगात्प्रतिनियतसृष्टयादिकर्तृभ्यो वाणीशश्रीशदुर्गेशेभ्योऽपि जननस्थेम- सहारधुर्येत्यनेन सुदर्शननाभिरेवाधिकेत्यवगन्तव्यम् । सा हेतिवर्यस्य नाभिर्मर्यादालङ्घनं निरुपाधिकशेषत्वमात्मना मर्यादा तस्या अतिक्रमणं खातव्याभिमान भपयतु । सग्भिः संतानजाभिर्मधुरमधुरसस्यन्दसंदोहिनीभिः पाटीरैः प्रौढचन्द्रातपचयसुषमालोपनलेपनैश्च । धूपैः कालागुरूणामपि सुरसुदृशो विसमर्चासु यस्सा गन्धं रुन्धन्ति सा वश्चिरमसुरभिदो नामिरव्यादभव्यात् ॥६०॥ सुरसुदृशो देवरमण्यो यस्या नाभ्या विस्रमशुभगन्धं खण्डितशत्रुशरीरशोणितमाससंव- न्धसंजातदुर्गन्धमर्चासु पूजासु क्रियमाणासु सतीपु संतानजामि पारिजातप्रसूनरचिताभि- मधुरमधुरसस्यन्दसंदोहिनीमि मधुर खादुश्चासौ मधुरस पुष्परसस्तस्य स्यन्दो नि स्य- न्दस्तस्य संदोह समृद्धिरासा स्रजामस्तीति सदोहिनीभि । वहलगलदमलमधुरतरकुसुम- रसरुचिराभिरिति यावत् । स्रग्भि प्रौढचन्द्रातपचयसुपमालोपनै पूर्णचन्द्रज्योत्नाचय- सुषमा लुम्पन्ति लोपनास्तै पार्वणचन्द्रचन्द्रिकारमणीयतासंहारिभिरित्यर्थ । पाटीरेश्व- न्दनसंबन्धिभिर्लेपनै । चर्चाभिरिति यावत् । कालागुरूणा कालागुरुप्रभृत्यनेकसुगन्धि- व्यसमेलनविरचितधूपैश्च रुन्धन्ति तिरोभावयन्ति असुरभिदो नाभिर्वश्विरमभव्यात् चिर- सनादमङ्गलात् । जननमरणादित्यर्थ । अव्यात् । चञ्चरीकचचुपुटाश्चलसमञ्चितसौकुमार्य- ·२८ काव्यमाला। संचयैर्निरन्तरनि सरन्मकरन्दविन्दुवृन्दसुन्दरगन्धवहमन्दारकुसुममञ्जरीप्रपञ्चैर्हिमजल- मृदितमृगमदचन्द्रचन्दनप्रमुखदिव्यानुलेपनैश्च सफलितसुरवरनिकरचतुरघ्राणकर्णेधूपैश्च साधनैर्वञ्चितसंचरत्काञ्चनपाञ्चालिकाभिः सुरसुन्दरीभी रुद्धविकलितसुररिपुनिकरवर्मनि:- सरगुधिरपटलविलगन्धा चक्रराजस्य नाभिरभव्यादव्यादित्यर्थः ॥ अंहः संहत्य दग्ध्वा प्रतिजनिजनितं प्रौढसंसारवन्या- दूराध्वन्यानधन्यान्महति विनतिभिर्धामनि स्थापयन्ती । विश्रान्ति शाश्वती या नयति रमयतां चक्रराजस्य नामिः संयन्मोमुह्यमानत्रिदशरिपुदशासाक्षिणी साक्षिणी वः ॥ ११ ॥ (इति नाभिवर्णनम्) या पिण्डिका विनतिभिः प्रपन्नानुष्ठितप्रपत्तिमि प्रतिजनि जनुषि जनुषि जनितं संपादितमहो दुरितं संहत्य राशीकृत्य दग्ध्वा। मोक्षप्रतिवन्धोपायसंचयं भस्मयित्वेत्यर्थः। प्रौढसंसारवन्यादूराध्वन्यान् प्रौढो दुरुत्तर संसार एव वन्या वनसमूहस्तस्यां दूरं चिर- कालमध्वन्यान् अध्वगान् अभ्यागतान् । प्रपत्यनुष्ठानात्पूर्वमध्वन्यानित्यर्थः । महति निरतिशयानन्दवैभवे धामनि स्थाने स्थापयन्ती अभिपेचयन्ती शाश्वती विश्रान्ति पुन- रावृत्तिरहितामानन्दसंपत्तिं नयति प्रापयति संयन्मोमुह्यमाननिदशरिपुदशासाक्षिणी संयति युद्धेऽतिशयेन मुह्यमानाः । चक्रप्रहारपरवशा इत्यर्थ । ते च ते त्रिदशरिपवस्ते- षामवस्था तस्या. साक्षिणी सा चक्रराजस्य नाभिर्वोऽक्षिणी लोचने रमयतां क्रीडयतु । आनन्दयवित्यर्थः ॥ इति नाभिवर्णनम् ॥ श्रुत्वा यन्नामशब्दं श्रुतिपथकटुकं देवनकीडनेषु खरिखैरपत्न्यो भयविवशधियः कातरन्यस्तसाराः। मन्दाक्षं यान्त्यमन्दं प्रतियुवतिमुखैर्दर्शितोत्मास- रक्षं सौदर्शनं तत्क्षपयतु भवतामेधमानां धनाशाम् ॥ ६२ ॥ खवैरिखैरपन्यो नाकशत्रुसंवन्धिन्यो यथेष्टं वर्तिन्यो नितम्विन्य इति यावत् । देवनक्रीडनेषु पाशककृतकीडनेषु । द्यूतक्रीडाखित्यर्थ । श्रुतिपथकटुकम् । कर्णपथपरि- पन्धिनमिति यावत् । यन्नामशब्द यस्याक्षस्य नामशब्दो वाचकशब्दस्तं श्रुत्वा भयविह्व- लधिय- कातरन्यस्तसारा कातर व्याकुलं न्यस्ता. सारा याभिस्ताः दर्शितोत्प्रासदपैस्त- दानीमक्षशब्दश्रवणमयसंजातवैकल्यावलोके दर्शित उत्प्रासो मन्दस्मितं दो गर्वश्व यस्तानि तै प्रतियुवतिमुखैर्वन्दीकृतप्रतिपक्षवधूमुखै. साधनैरमन्दमनल्पं मन्दाक्षं ब्रीडा यान्ति प्राप्नुवन्ति सौदर्शनं तदक्षमेधमाना धनाशा धनविपयवाञ्छा क्षपयतु । 'चक्रा- क्षक्षोमलक्ष्यक्षतविवुधरिपुखैरपल्यः प्रकामं द्यूतक्रीडासु शब्दं श्रुतिपथकटुकं शक्षमित्या- कलय्य । भीताः संत्यक्तसारा. सुरयुवतिमुखं हासगर्भ समीक्ष्य ब्रीडाविद्धा तदक्षं क्षप- यतु भवतामेधमाना धनाशाम् ॥' वर्धमानं च गर्वमित्यर्थः॥ .

·सुदर्शनशतकम् । २९ व्यस्तस्कन्धं विशीर्णप्रसवपरिकर प्रत्तपत्रोपमर्द संयद्वर्षासु तर्षातुरखगपरिषत्पीतरक्तोदकासु । अक्षं रक्षस्तरूणामशनिवदशनैः प्रापतन्मूर्ध्नि मूर्ध्नि स्तादस्वाधीशितुर्वः स्तवकितयशसे द्वेषिणां प्लोषणाय ॥ ६३ ॥ तर्षातुरखगपरिपत्पीतर कोदकासु तृष्णापीडितपक्षिसमूहपीतरकोदकासु सयद्वर्षासु युद्धवर्षसमयेषु रक्षस्वरूणा मूर्ध्नि मूर्ध्नि अशनिवदम्भोलिरिव व्यस्तस्कन्धं व्यस्ता भग्ना. स्कन्धा. शाखाश्छिन्ना. कण्ठाश्च यस्मिन् कर्मणि तत् । विशीर्णप्रसवपरिकरं विशीर्णा नष्टा प्रसवाः पुष्पाणि फलानि च तेषा परिकरा समुदाया. विशीर्णा. शकलीकृता प्र. सवा गर्भपाता परिकरा परिवारा यस्मिन्कर्मणितत् । प्रत्तपत्रोपमर्दै प्रत्तो दत्त. पत्राणा पर्णानां वाहनानामुपमर्दो विनाशो यसिन्कर्मणि तत् । एतानि त्रीण्यपि पतनक्रियावि- शेषणानि । अशनै शीघ्रमापतत् अनाधीशस्याक्षं स्तवकितयशसे । अनेन कीर्तिप्रसू- नोत्पत्तिहेतुर्दोहदविशेषो ध्वन्यते । द्वेपिणा प्लोषणाय शत्रूणा दहनाय स्वाद्भूयात् ॥ दीक्षा सङ्घामसत्रे महति कृतवतो दीप्तिभिः संहताभि- जिहाले सप्तजिहे दनुजकुलहविर्जुहतो नेमिजुहा । वैकुण्ठास्त्रस्य कुण्डं महदिव विलसत्पिण्डिकावेदिमध्ये दिश्यादिव्यद्धिदेश्यं पदमिह महतामक्षतोन्मेषमक्षम् ॥ ६४ ॥ महति सर्वोत्तरे सङ्ग्रामसने युद्धयागे दीक्षा कुर्वतो दीक्षितस्य सत सहताभिः सघी- भूताभिर्दीप्तिभिर्जिह्वाले जिह्वावति सप्तजिह्वे वहाँ दनुजकुलमेव हविहव्यं नेमिजुट्ला प्रधिरेव जुट्ट सुग्विशेषस्तया जुह्वतस्त्यजतः । प्रक्षिपत इति यावत् । वैकुण्ठास्त्रस्य चक्रस्य पि- ण्डिका वेदिमध्ये नाभिवेदिकामध्यप्रदेशे महद्गम्भीर कुण्डमिव विलसद्रमणीयम् अक्षतो. न्मेषं अक्षत प्रवृद्ध उन्मेपो विकासो यस्य तदक्षं भवतामिह लोके दिव्यर्द्धिदेश्य खर्गसं- भूतविभूतिकल्पं पदं दिश्यात् ॥ तुगाहोरद्रिशृङ्गाइनुजविजयिनः स्पष्टदानोद्यमानां शत्रुस्तम्बरमाणा शिरसि निपततः सस्तमुक्तास्थिपुले। रक्तैरभ्यक्तमूर्विदलनगलितैर्व्यक्तवीरायितढ़ें- हर्यक्षस्यारिभङ्गं जनयतु जगतामीडितं क्रीडितं वः ॥६५॥ दनुजविजयिन. श्रीरहिणस्तुलादुन्नतात् । उदारादित्यर्थ । दोरद्रिकाद्वाहुपर्वतशिख- रात् । अग्रप्रदेशादित्यर्थः । तस्मात्स्पष्टदानोद्यमाना स्पष्टो दानस्य मदजलस्योद्यम उदयो येया गजाना स्पष्टो दाने खण्डने उद्यम उद्योगविशेपो येपा शत्रूणा वेषा शत्रुस्तम्बेर- माणां प्रतीपमहीपद्विपानां सस्तमुकास्थिपुझे मुक्तावदवलान्यस्थीनि तेपा पुल. समूह ·काव्यमाला। सस्ता विगलिता मुक्तास्थिपुजा यस्मात् तस्मिन् शिरसि निपतत. विदलनगलितैर्विदल- नेन शशिर कपोलविपाटनेन गलितै रन्तर्येण नि सतै रक्तैः शोणितैरभ्यक्तमूर्तेर्लिप्त- विग्रहस्य व्यक्तवीरायितर्द्ध वीरायिता वीरवदाचरिता सा चासौ ऋद्धिथेति । व्यका वी. रायितढिर्यस्य स तस्य हर्यक्षस्य हरि. सुदर्शनं श्रीरशिसंकल्पाकारकारिखाद्धरिरित्युच्यते। तस्य हर्यक्षस्य सिंहस्य च जगतामीडित जगद्भि स्तूयमानं क्रीडितं क्रीडाविनोदो वो- ऽरिभङ्गं जनयतु । - उन्मीलत्पद्मरागं कटकमिव धृतं बाहुना यन्मुरारे- दीप्तान्रश्मीन्दधानं नयनमिव यदुत्तारक विष्टपस्य । चक्रेशार्कस्य यद्वा परिधिरमिधदैत्यहत्यामिव द्रा- गक्षं पक्षे पतित्वा परिघटयतु वस्तबढिष्ठां प्रतिष्ठाम् ॥ ६६॥ दीप्तान रश्मीन् प्रकाशमानान् किरणान् दधानं सद्यदक्ष मुरारेर्वाहुना दक्षिणभुजदण्डे- नोन्मीलत्पद्मरागं उन्मीलन्तो देदीप्यमाना पद्मरागा शोणमणयो यस्मिंस्तत् शिलाव- पार्श्वप्रदेशप्रयोतमानरागा अर्धरागा पार्श्वद्वयप्रकाशमानरागा पूर्वापरभागयो प्रदीपा- कुरवत्प्रकाशमानरागा प्ररूढरागा पूर्णरागा. एव प्रकारेण चतुर्विधाः पद्मरागमणयः।प्र- रूढरागपभरागकीलितकटकमिव धृतमाकलितम्। यदक्षं दीप्तान रश्मीन्दधानं सत् उत्ता- रकमुन्नतकनीनिकं उत्तारयतीत्युत्तारकं रक्षकं च विष्टपस्य भुवनस्य नयनमिव नेत्रमिव नि- रपायोपायमिति । यदक्षं दैत्यहत्यामभिदधदुवाणं चक्रेशार्कस्य चक्रप्रभुचण्डकिरणस्य प. रिधिर्वा परिवेष इव तदक्षं पक्षे पतित्वा युष्मत्पक्षपाती भवद्वो युष्माकं द्रढिष्ठां दृढतराम्। शाश्वतीमिति यावत् । प्रतिष्ठा दृष्टादृष्टैश्वर्यसमृद्धितयावस्थान द्राक् शीघ्रं परिघटयतु संयोजयतु ॥ क्रीडत्पाछोडदंष्ट्राहतिदलितहिरण्याक्षवक्षःकपाट- प्रादुर्भूतप्रभूतक्षतजसमुदितारुण्यमुद्रं समुद्रम् । उन्मीलकिंशुकाभैरुपहसदमितैरंशुभिः संशयनी- मक्षं चक्रस्य दत्तामधशतशमनं दाशुषी शेमुषीं वः ॥ ६७ ।। प्रागावश्चासौ क्रोडो वराहश्च । क्रीडश्चासौ प्रायोडश्च । क्रीडलाकोडविग्रह इत्यर्थ । तस्य दंष्ट्रा तया हतय कुट्टनानि ताभिर्दलित विदारितं हिरण्याक्षस्यासुरस्य वक्षो भुजाः । न्तरालमेव कवाटं तच्च हिरण्याक्षवक्ष.कवाटं च तस्मात्प्रादुर्भूतं निरर्गलनिर्गलितं प्रभूतं सान्द्रं क्षतजं तेन समुदित संजातमारुण्यं शोणिमा तदेव मुद्रा चिह्न यस्य तं समुद्रम् । उन्मीलत्किशुकाभैविलसत्पलाशकुसुमसंकाशैरमितैरनन्तैरंशुभि किरणैरुपहसत् । चक्र- स्याक्षं कर्तृ अघशतशमनं दाशुषी प्रदात्री सशयनी संशयोऽनवधारणज्ञानंतं हन्तीति सश- यन्नी ता शेमुषी मनीषां दत्ता दिशतु ॥ .

·सुदर्शनशतकम् । ३१ पद्मोल्लासपदं यज्जनयति जगतीमेधमानप्रबोधां यस्य च्छायासमाना लसति परिसरे रोहिणी तारकाग्र्या । नानाहेत्युनतत्वं प्रकटयति च यत्प्राप्तकृष्णप्रयाणं त्रेधा मिन्नस्य धाम्नः समुदय इव यत्पातु वश्चाक्रमक्षम् ॥१८॥ यदक्षमहस्कराख्यमहश्च पद्मोल्लासप्रदं पद्माश्रीरङ्गनायिका तस्या उल्लास आनन्दत्तज्ज- नेतपारवश्यं पद्मानि कमलानि तेषामुल्लासो विकासस्तंप्रददातीति पद्मोलासप्रदं सजगती कमेधमानप्रबोधामेधमान प्रबोध प्रज्ञा यस्या सा ता जनयति प्रादुर्भावयति । सूर स्य प्रकाशरूपत्वाच्च सुदर्शनस्य ज्ञानतेजसोरुत्पत्तिस्थानत्वात् । उदयति रवौ चके च सर्वे प्रवर्धमानप्रबोधा भवन्ति ।यस्याक्षस्य चन्दाख्यतेजसश्च रोहिणी तारकाय्या आरुण्येन रोहिणीनक्षत्रश्रेष्ठा । अथवा रोहिणी अरुणा । 'रोहिणी वसुदेवस्य पल्या नक्षत्रशोणयो' इति निघण्टु । यद्वा तारकेण प्रणवेन श्रेष्ठा। अक्षमध्ये प्रणव प्रणवमध्ये देव । तस्मा- प्रणवसबन्धिरवेन श्रेष्ठा। यद्वा तारकाम्या प्रणवानन्तरं तम शब्दवाच्याहंकाराद्यनिष्टजातं निरस्य पारतन्त्र्यादि प्रापयन्तीत्यर्थ ।अत एवासमान नि समानं छाया कान्तिः परिसरे समीपे लसति। चन्द्रपक्षेतुतारकाम्या नक्षत्र श्रेष्ठा रोहिणी चन्द्रमार्या छायासमाना सूर्य-- भार्यासदृशी। अथवा रोहिणीनक्षत्राप्रप्रदेशवर्तिनी असमानच्छाया निरुपमचन्द्रिका परि- सरे लसति । यदक्ष कृशानुश्च कृष्णस्य प्रयाण प्राप्त कृष्णस्य प्रयाणं येन तत्तादृशं सत् नाना हेत्युन्नतत्वं शा द्यायुधेभ्य उन्नतत्वम् । कृशानुपक्षे तु प्राप्तं नीलप्रायं वर्त्म येन तत्। त- सादेव कृष्णवर्मेत्युच्यते । नानाविधाभितिमिर्जालामिरौनयं प्रकटयति। एवं त्रेधा- मिन्नस्य धान्नस्तेजस समुदय इव स्थितं चाक्रमक्षं व पातु ॥ शोचिभिः पद्मरागद्रवसमसुषमैः शोभमानावकाशं प्रत्यप्राशोकरागप्रतिभटवपुषा भूषितं पूरुषेण । अन्तः स्वच्छन्दममोत्थितभृगुतनयं क्षत्रियाणां हताना- मारब्धं शोणितौषैः सर इव भवतो दिव्यहेत्यक्षमव्यात् ॥६९|| पद्मरागद्रवसमसुषमै पद्मरागघर्षणसजातरसेन सदृशी निरतिशया शोभा येषा तानि तैः शोचिभि शोभमानावकाशं विमानमध्यप्रदेश तत् प्रत्यग्राशोकरागप्रतिभटवपुषा विकसद- शोककुसुमसंकाशविप्रहेणेत्यर्थ । पुरुपेण सुदर्शनपुरुपेण भूषितमलंकृतम् । अधिष्ठितमि- त्यर्थ । तथावस्थितम् । किमिव । हताना क्षत्रियाणां शोणितौटुरारब्धम् । अन्त खच्छ- न्दमनोत्थितमगुतनयं अन्त सरोमध्ये स्वच्छन्दमन्न खेच्छाममो मन्जनानन्तरमुत्थितो भृगुतनयो यस्मिखत्सर इव स्थितं दिव्यहेत्यक्ष भवतो युष्मानव्यात् । शोणमणिद्रवसपक्ष- प्रभाव्याप्तान्तरावकाश परिहसितविकसदशोककुसुमरागारुणतरविग्रहेण पुरुषेणाधिष्ठितं स. सदानी खण्डितराजकण्ठोपकण्ठधमनीमुखनिरन्तरपातरुधिरप्रवाहविरचितं लीलानिमनो- त्थितमगुतनयसरोवरमिव स्थितमक्षं युष्मान्यात्वित्यर्य ॥

·३२ काव्यमाला॥ मत्तानामिन्द्रियाणां कृतविषयमहाकाननक्रीडनानां सृष्टं चक्रेश्वरेण ग्रहणधिषणया बारिवद्वारणानाम् । गम्भीरं यन्त्रगर्त कमपि कृतधियो मन्वते यत्पदेया- दस्थूलां संविदं वस्त्रिजगदभिमतस्थूललक्षं तदक्षम् ॥ ७० ॥ कृतधियो निश्चितबुद्धयः यदक्षं कर्म कृतविषयमहाकाननक्रीडनानां महत्तरेष्वरण्येषु क्रीडनानि विनोदाः कृतानि महाकाननक्रीडनानि यैस्तेषामत्तानां मदधारादूषितानांवार णानां प्रहणधिषणया जिघृक्षया चक्रेश्वरेण महाराजेन सृष्टं वारिवत् । 'वारी तु गजब- न्धनी' इत्यमरः । कृतविषयमहाकाननक्रीडनानां शब्दादिविषयेषु क्रीडनानि विषयकी- डनानि । कृतानि विषयक्रीडनानि यैस्तेषा भत्तानामसद्विषयव्यापृतनियमनवुझ्या चक्रे- श्वरेण विरचितं गम्भीर निम्नं कमपि गर्ने यन्त्रकूपमिति मन्वते विचारयन्ति । त्रिजगद- भिमतस्थूललक्षं त्रिजगतामभिमतार्थाविषयीकृत्य वदान्यं तदक्षं वोऽस्थूलो सूक्ष्मां संविदं प्रदेयादिश्यात् । नीरन्ध्रविपिनविहरमाणमत्तमातङ्गग्रहणाय महाराजविरचितवारिव- द्विषयादिविश्वलविहारपरायणकरणनिकरनियमननिरन्तररथपथविरचितयन्त्रगत मिति शिक्षितबुद्धिभिनिश्चीयमानं त्रिभुवनामिमतार्थप्रदानदीक्षितमक्षं भवतामुभयविभूतिसा- क्षात्करणसमर्था प्रमा प्रदद्यादित्यर्थः ॥ प्राणादीन्संनियम्य प्रणिहितमनसां योगिनामन्तरङ्गे तुझं संकोच्य रूपं विरचितदहराकाशकृच्छासिकेन । प्राप्तं यत्पूरुषेण स्वमहिमसदृशं धाम कामप्रदं वो भूयात्तद्भूर्भुवःस्वस्त्रयवरिवसितं पुष्कराक्षायुधाक्षम् ॥ ७१ ॥ प्राणादीन्संनियम्य योगतत्रोक्तप्रकारेण निरुध्य प्रणिहितमनसामात्मनि नियतचित्ताना योगिनामन्तरछे हृदये तुङ्गमुन्नतं रूपं गर्भगहरैकदेशास्थितनिखिलब्रह्माण्डजातं दिव्यमङ्ग- लविग्रह संकोच्याणूकृत्य विरचितदहराकाशकृच्छ्रासिकेन विरचिता दहराकाशे कृच्छ्रेण निबन्धेनासिकावस्थानं येन स तेन पुरुषेण खमहिमसदृशं खवैभवोपपन्नं धाम स्थान यदक्ष प्राप्त प्रापि । परमाणौ मेरुगिरिस्थितिरिव दहराकाशावस्थानेन संजनितपरिश्रमप- रिहरणाय विश्रामयोग्य चक्राक्षमध्यासितमित्यर्थः । भूर्भुव खस्त्रयवरिवसितं लोकत्रय- पूजितं पुष्कराक्षायुधाक्षं व. कामप्रदं भूयात् ।प्राणादिसमीरणसमाज संनिरुध्य वशीकृत खान्तानां हृदयेषु खकीयविग्रहसंकोचपूर्वकं सूक्ष्मतरदहराकाशमध्यवर्तिना पुरुषेण सू. क्ष्मकस्थलावस्थितिजनितक्लेशापनोदायाधिष्ठितं निखिलभुवनपूजितं पद्माक्षायुधाक्षं युष्म- दभिलषितप्रद भूयादित्यर्थः ॥ विद्धान्वीभ्रेण धान्ना चरणनखमुवा बद्धवासस्य मध्ये चक्राध्यक्षस्य विभत्परिहसितजपापुष्पकोषान्प्रकाशान् ।

·सुदर्शनशतकम् । ३२ शुगैरभैरदः शरदि तत इतो व्योम विभ्राजमान प्रातस्त्यादित्यरोचिस्ततमिव भवतः पातु राथानमक्षम् ॥ ७२ ।। मध्येऽक्षप्रदेशे बद्धवासस्य कृतावस्थस्य चक्राध्यक्षस्य नखभुवा पादाब्जनखजातेन वी- घेण विमलेन धाम्ना तेजसा विद्धान्समिश्रान्परिहसितजपापुष्पकोशान् । तृणीकृतजपाकु- सुमगर्मरागानिस्यर्थ । प्रकाशान्विप्रधत् शुभैरदधैहुलैर्मेधैरितस्ततो विद्ध संपृकं प्रा- तस्त्यादित्यरोचिस्ततं प्रात कालीनरविकरव्याप्तं विभ्राजमानं व्योमेव स्थितं रथागमक्षं भवत पातु । खकीयावस्थान विभूषितं चक्राक्षमध्यप्रदेशस्थपुरुषस्य चरणनखचन्द्रसान्द्र. चन्द्रिकोन्मुद्रितान् विकसितजपाप्रसूनगर्भदलरागसोदरान किरणान्दधानं तदानीं शारद- नीरदपटलपरिवृतमुद्यद्रविकिरणरभितगगनतलमिव स्थितं प्रकाशमानं रथामावयवभू- तमक्षं युष्मानक्षवित्यर्थः ॥ श्रीवाणीवामृडान्यो विदधति भजनं शक्तयो यस्य दिक्षु प्राह व्यूहं यदाचं प्रथममपि गुणं भारती पाश्चरात्री। घोरां शान्तां च मूर्ति प्रथयति पुरुषः प्राक्तनः प्रार्थनामि- भक्तानां यस्य मध्ये दिशतु तदनघामक्षमध्यक्षतां वः ॥ ७३ ।। पाश्चरात्री पश्चरात्रसंबन्धिनी भारती की यदक्ष कर्म आयं व्यूह वासुदेवसकर्षण. प्रद्युम्नानिरुद्धज्यूहरूप प्रथममपि गुणं ज्ञानाख्यं गुणं आह । श्रीवाणीवाङ्मृडान्य एता वा. सुदेवादीना शकयो दिक्षु प्राच्यादिषु स्थिता सत्यो यस्य वासुदेवसंकर्षणप्रद्युम्नानिरुद्ध- भूतस्याक्षस्य भजनं सेवां विदधति कुर्वन्ति । अक्षस्य प्रथमगुणत्वं च कुत्रेसाशकमानं प्रति लिख्यते-'वासुदेवादिकं चक्रं न्यूहं प्राथमिक विद । उभयोरपि तादात्म्यं ब्रह्मसंकल्प- भावत ॥ अजहं खात्मसबोधि निःसह सर्वगाहनम् । ज्ञान नाम गुण प्राहु प्रथमंगुण- चिन्तका ॥ स्वरूपं ब्रह्मणस्तञ्च गुणश्च परिकीर्तित । जगत्प्रकृतिभावो यः सा शक्तिः परिगीयते ॥ कर्तृवं नाम यत्तस्य खातत्रयपरिबृंहितम् । ऐश्वर्य नाम तत्प्रोकं गुणतत्त्वा- थचिन्तकै ॥ श्रमहानिस्तु या तस्य सततं कुर्वतो जगत् । बलं नाम गुणस्तस्य कथित गुणचिन्तकै ॥ तस्योपादानभावेन विकारविरहो हि यः । वीर्य नाम गुण सोऽयमच्युत- खापराहय. ॥ सहकार्यनपेक्षा या तत्तेज. समुदाहृतम् । एते शक्त्यादयः पञ्च गुणाशा- नस्य कीर्तिता ॥ ज्ञानमेव पर रूप ब्रह्मण. परमात्मन । तदा तु चक्रमित्याहुर्ब्रह्मयाथा- त्म्यवेदिन ॥' इत्यहिर्बु-यसंहितायामुक्कस्याक्षस्य मध्यस्थित प्राचनपुरुष आदिपुरुषोभ- काना प्रार्थनाभि|रां शान्ता च मूर्ति प्रथयति। अस्यायमर्थ.-यदा भत्काः शत्रुनिर- सनं प्रार्थयन्ते तदा शत्रूनुद्दिश्योपविग्रहो भवति । यदेष्टप्राप्तिमीहन्ते तदा प्रसन्नविग्रहो भवति । तदक्षं वो निर्दोषामध्यक्षतामाधिपत्यं दिशतु ॥ रक्षःपक्षेण रक्षन्क्षतममरगणं लक्ष्यवैलक्ष्यमाजौ लक्ष्मीमक्षीयमाणां बलमथनभुजे वज्रशिक्षानपेक्षे ।

·३४ ४ काव्यमाला। निक्षिप्य क्षिप्रमध्यक्षयति जगति यद्दक्षतां दिव्यहेते- रक्षामामक्षमां वः क्षपयतु भवतामक्षजिल्लक्षमक्षम् ॥७४ ।। (इत्यक्षवर्णनम्) यदक्षं कर्तृ आजौ रणे रक्ष पक्षेण रक्षसां य पक्षस्तेन क्षतं निहतं लक्ष्यवैलक्ष्यं लक्ष्य वैलक्ष्यं ब्रीडा यस्य तममरगणं रक्षत् । वज्रशिक्षानपेक्षे वलमथनभुजे अक्षीयमाणांप्रवर्ध- माना लक्ष्मीमैश्वर्यं क्षिप्रं निक्षिप्य निधाय दक्षता स्वकीयसामथ्र्यम् । अघटनाघटकत्व- मित्यर्थ । जगति लोके अध्यक्षयत्यपरोक्षयति । अक्षजिल्लक्ष्यं जितेन्द्रियसनकादिलक्ष्य दिव्यहेतेस्तदक्षं भवतामक्षामा महत्तरातामक्षान्तिम् । असहनतामिति यावत् । क्षपयतु निर्मूलयतु । रणक्षितिविचक्षणराक्षसपरिक्षतसंलक्षितवैलक्ष्यसहस्राक्षपक्षसंरक्षणदीक्षित जिताक्षचित्तलक्ष्यमनपेक्षितवज्रशिक्षसुराध्यक्षवक्षस्यक्षयां लक्ष्मी क्षिप्रं निक्षिप्य खदक्षता दिक्षु प्रत्यक्षयदक्षं भवदक्षामामक्षमा क्षपयलित्यर्थः ॥ इत्यक्षवर्णनम् । ज्योतिश्चूडालमौलिस्त्रिनयनवदनः षोडशोत्तुङ्गबाहुः प्रत्यालीढेन तिष्ठन्प्रणवशशधराधार षट्रोणवर्ती । निःसीमेन खधाम्ना निखिलमपि जगत्क्षेमवन्निर्मिमाणो भूयत्सौदर्शनो वः प्रतिभटपरुषः पूरुषः पौरुषाय ॥ ७५ ॥ ज्योतिथूडालमौलिवालाभिरूर्वाग्रजटावान्मौलिर्यस्य स । त्रिनयनवदन ।षोडशो- तुङ्गवाहुः । प्रत्यालीवनावस्थानविशेषेण तिष्ठन्नवतिष्ठमान ।प्रणवेति । तारचन्द्रावाधारौ यस्य षट्कोणचक्रस्य तत्तथा तत्र वर्तत इति षट्कोणवर्ती । नि सीमेन निरवधिकेन खवैभवेन निखिलमपि जगत् क्षेमवद्विद्यमानकुशलं निर्मिमाण कुर्वाण. । प्रतिभटपरुषः प्रतिपक्षभयंकर इत्यर्थ । सौदर्शनः पुरुषश्चक्रमध्यवर्ती पुमान् भवता पौरुषाय पुं. स्त्वाय भूयात् ॥ वाणी पौराणिकी यं प्रथयति महितं प्रेक्षणं कैटभारेः शक्तिर्यस्येषुदंष्ट्रानखपरशुमुखव्यापिनी तद्विभूत्याम् । कर्तुं यत्तत्त्वबोधो न निशितमतिभिर्नारदाद्यैश्च शक्यो दैवीं वो मानुषीं च क्षिपतु स विपदं दुस्तरामस्त्रराजः ॥७६॥ पौराणिकी वाणी यं पुरुष कैटभारे परवासुदेवस्य महितं मूलप्रकृतिविलीनासत्कल्प- जगत्सृष्टिकारणतया देवतिययनुष्यस्थावररूपेण चातुर्विध्यं प्राप्तस्तेन जातैः पूजितम् उप- कर्तृत्वेनोपकारस्मृतिविभवावतारे इघुदंष्ट्रानखपरशुमुखव्यापिनी रघुनाथायुधभूतवाणमुखं वराहदंष्ट्रामुखं नृसिंहनखमुखं भार्गवपरशुमुखं व्याप्तुं शीलमस्या अस्त्रीति व्यापिनी । भ- वतीति शेष । इधुदंष्ट्रानखपरशुमुखायुधजातंव्याप्नोति वा ।यद्वा यस्य शक्तिस्तदायुधमुख-

·सुदर्शनशतकम् ।
३५
व्यापिनी कभ्यते । यत्तत्त्वबोधो यत्खरूपविषयप्रमितिनिशितमतिभिर्नारदाचैरपि कर्तुन
शक्यः सोऽस्त्रराजो वो दुस्तरां दैवी देवकृता मानुषीं मनुष्यकृताच विपदं क्षिपतु । 'वाणी
च पाश्चरात्रीयं कथयति वासुदेवसकल्पम् । विभवेषु यस्य शक्ती रामप्रमुखात्रसंश्रयिणी॥
संशक्यते न बोढुं यत्तत्वं नारदाद्यैश्च । दैवीं च मानुषीं च क्षिपतु स वश्चक्रनायको वि-
पदम् ॥' इत्यर्थः॥
रूढस्तारालवाले रुचिरदलचयः श्यामलैः शस्त्रजालै-
|लामिः सप्रवालः प्रकटितकुसुमो बद्धसंधैः स्फुलिङ्गः ।
प्राप्तानां पादमूलं प्रकृतिमधुरया छायया तापहृद्धो
दत्तामुद्दोःप्रकाण्डः फलमभिलषितं विष्णुसंकल्पवृक्षः ॥ ७७ ।।
तारालवाले प्रणवरूपालवाले रूढ प्रादुर्भूतः । श्यामले शस्त्रजालैः कुन्तशाईकृपा-
णाद्यायुधवृन्दै रुचिरदलचय. रुचिरो दलाना पर्णाना चय समूहो यस्य स ज्वालामि-
ररुणकिरणविलासै सप्रवाल सकिसलय । बद्धसंधैर्बद्धो नद्ध संघ समूहो यस्तै स्फु-
लिङ्गै पुङ्खानुपर्धा नि सरद्भि कृशानुकणे प्रकटितकुसुम । उद्दो प्रकाण्ड उद्दामानि दों-
ध्येव प्रकाण्डा. स्कन्धा यस्य स । पादमूलं चरणाब्जसमीपं प्राप्तानावृक्षस्य पादस्थानीयं
-मूलं प्राप्ताना प्रकृतिमधुरया खभावरमणीयया छायया कान्या अनातपेन तापहृत् सांसा-
रिकतापं सूर्यकिरणतापं च हरतीति तापहृत् । विष्णुसकल्पवृक्ष श्रीरगिसकल्पभूतकल्प.
वृक्षो वो युष्माकमभिलषितं दत्ताम् ॥
धाम्नामैरंमदानां निचयमिव चिरस्थायिनां द्वादशानां
मार्तण्डानां समूहं मह इव बहुला रत्नभासामिवर्द्धिम् ।
अर्चिःसंघातमेकीकृतमिव शिखिनां वाडवाग्रेसराणां
शङ्कन्ते यस्य रूपं स भवतु भवतां तेजसे चक्रराजः ॥७८ ।।
यस्य पुरुषस्य रूपं विग्रह चिरस्थायिनामैरमदाना वैद्युताना धाम्नां निचयमिव समूह-
मिव । द्वादशाना मार्तण्डाना चण्डकिरणानासमूह समूहीकृतं महस्तेज इव रत्नभासां पभ-
रागमणिप्रभासमूहानां बहुला महत्तरा समृद्धिमिव वाडवाग्रेसराणा वाडवानलादप्यधि-
कातीना शिखिनामेकीकृतमर्चि संघातमिव शङ्कन्ते विकल्पयन्ति स चक्रराजो भवर्ता
तेजसे सकलजगद्वयाप्तप्रकाशाय भवतु ॥
उग्रपश्याक्षमुद्यद्भुकुटि समुकुटं कुण्डलस्पष्टदंष्ट्र
चण्डास्त्रैर्बाहुदण्डैर्लसदनलसमक्षौमलक्ष्योरुकाण्डम् ।
प्रत्यालीढस्थपादं प्रथयतु भवतां पालनव्यग्रमने
चक्रेशोऽकालकालेरितभटविकटाटोपलोपाय रूपम् ॥ ७९ ॥

·काव्यमाला। ते चक्रेशः सुदर्शनराजः उग्रंपश्यतीत्युग्रंपश्यानि अक्षीणि विलोचनानि यस्य तत् । उद्य झुकुटि उद्यन्ती भृकुटी भ्रूभङ्गो यस्य तत् । समुकुटं मुकुटयुक्तम् । कुण्डलि कुण्ड अस्य स्त इति कुण्डलि । स्पष्टे दंष्ट्रे यस्य तत् । चण्डास्त्रैश्चण्डानि शत्रुखण्डनपण्डितानि अत्राणि येषा तैर्वाहुदण्डैलसद्रमणीयम् । अनलसमक्षौमलक्ष्योरुकाण्ड ज्वालावर्णेन क्षोमेन प्रत्यक्षप्रतीतिविषयावूरुकाण्डौ यस्य तत् । प्रत्यालीढस्थपाद प्रत्यालीढगतौ तिष्ठत इति प्रत्यालीढस्थौ पादौ यस्य तत् । पालनव्यनं जगद्रक्षणे ससंभ्रमम् । रूप खकीयमाकारम् अकालकालेरितभटविकटाटोपलोपाय भकालेऽनवसरे कालेन यमेन ईरिता. प्रेरिता भटाश्च तेषां विकटाटोप उद्भटव्यापारकोलाहलस्तस्य लोपो नाशस्तस्मै भवतामरे पुरस्तात्प्रथयतु प्रकाशयतु ॥ चक्रं कुन्तं कृपाणं परशुहुतवहावङ्कुशं दण्डशक्ती शङ्ख कोदण्डपाशौ हलमुसलगदावज्रशूलांश्च हेतीन् । दोभिः सव्यापसव्यैर्दधदतुलबलस्तम्भितारातिदएँ- व्यूहस्तेजोभिमानी नरकविजयिनो जृम्भतां संपदे वः ॥ ८०॥ चक्रादिषोडशायुधानि अतुलवलस्तम्भितारातिदर्पे नि.सीमवलेन स्तम्भितो विनाशितो अरातिदर्पः प्रत्यर्थिपराक्रमो यैस्तानि तैः सव्यापसव्यैर्वामदक्षिणैर्दोभिर्भुजैर्दधत् नरकवि. जयिनस्तेजोभिमानी कृत्स्नं तेजो मदीयमिति योऽभिमनुते स तेजोभिमानी व्यूहोऽवतार- विशेषो व. संपदे ऐश्वर्याय विजृम्भतां परिस्फुरतु ॥ पीतं केशे रिपोरप्यसृजि रथपथे(दे) संश्रितेऽप्युत्कटाक्ष चन्द्राधःकारि यन्त्रे वपुषि च दलने मण्डले च खराङ्कम् हस्ते वक्त्रे च हेतिस्तबकितमसमं लोचने मोचने च स्तादस्तोकाय धाम्ने सुरवरपरिषत्सेवितं दैवतं वः॥ ८१ ।। पीतं केशे रिपोरप्यसृजि चिकुरनिचये शत्रुशोणितविषये च पीतं पीतवर्णे कृतपानं च । पीता गाव इतिवत् । रथपथे (दे) चक्रे संत्रिते समाश्रितविषये च उत्कटाक्षं उत्कटमतिगम्भीरमक्ष यस्य तत् । उत् उन्नता उदारा उत्करुणाः कटाक्षा यस्य तत् । यत्रे वपुषि च सौदर्शनयन्त्रे विग्रहे च चन्द्राध.कारि चन्द्रमध करोतीति चन्द्राधःकारि । प्र. यमं चन्द्रमण्डलं विलिख्य तन्मध्ये प्रणवं विरचय्य तदुपरि पुरुषः प्रतिष्ठाप्य इति चन्द्रा- धःकारिखम् । मनोहरतया खप्रभया चन्द्रं निस्तेजस्कं करोतीति चन्द्राधकारि । दलने मण्डले व शत्रुनिरसने सुदर्शनबिम्बे च खराक खरो विजयाहादजनितनिर्घोषोऽकोलाञ्छनं यस्य तत् । स्वरः प्रणवोऽश्चित यस्य तत् । हस्ते वक्रे च हेतिस्तवकितं हेतिभिः शनैः संजातस्तवक हेतिभिर्वहिज्वालाभि स्तबकित च । लोचने मोचने च नेत्रे शत्रु साय खमोचने चासमं विषमम् । अयुग्ममित्यर्थः । असदृशं च । सुरवरपरिषत्सेवितं सुरवरा ·३ सुदर्शनशतकम् । ३७ ब्रह्मरुद्रादयस्तेषां परिषदा सेवितं दैवतं सुदर्शनपुरुषो वो युष्माकमस्तोकायानल्पाय धान्ने वेजसे स्तात् । पीतकेश पीतशत्रुशोणित ।उदाराक्षचक्र उत्करणकटाक्षामृतधारासमा- प्लावितसमाश्रितजन । अधरीकृतचन्द्रमण्डलयत्र खकीयविप्रहप्रभापटलावशीर्णितचन्द्र- मण्डल । खकीयघोरघोषाश्चितशत्रुदलन प्रणवाकमण्डल । प्रहरणमण्डितभुजमण्डल. कृशानुज्वालावलीविलासोपलालितमुख. । विषमलोचन शत्रुनिरसनार्थ नि:समानखमो- चन । सुरवरनिकरपरिचरितपदसरसीरुहः सुदर्शनपुरुषोभवता निरतिशयतेजसे भूयात् ॥ चित्राकारैः स्वचारैर्मितसकलजगज्जागरूकप्रतापो मन्त्रं तन्त्रानुरूपं मनसि कलयतो मानयन्नात्मगुह्यान् । पञ्चाङ्गस्फूर्तिनिवर्तितरिपुविजयो धाम षण्णा गुणानां लक्ष्मी राजासनस्थो वितरतु भवतां पूरुषश्चक्रवर्ती ॥ ८२ ॥ चित्राकारै पेषणभस्सीकरणखण्डनलुण्ठनकुटनादिभेदेन नानाप्रकारा आकारा खरू- पाणि येषु ते तै । खचारै खपरिभ्रमणैर्मितसकलजगत् परिच्छिन्ननिखिलभुवन । जागरूकप्रतापो निस्तन्द्रप्रभाव । यद्वैकं पदम् । परिच्छिन्ननिखिलभुवने जागरूक प्रतापो यस्य स । मन्त्रं सौदर्शनं मनुं तत्रानुरूपं प्रयोगसिद्धान्तानुरूप मनस्याकलयत मावर्तयत आत्मगुह्यान् आत्मनि खविषये रहस्यान् । 'मत्रं यमेन गोपयेत्' इत्युक्त- त्वात् । आत्मभक्कानित्यर्थ । मानयन्सभावयन् । उपलालयनित्यर्थ । पञ्चाङ्गस्फूर्ति- निर्वतितरिपुविजय पञ्चाङ्गन्याससपत्त्या निवर्तितो रिपूर्णा विजयो येन स । सुदर्शनष- डक्षरेण रिपुविजये प्रस्तुते सति पश्चाङ्गन्यासः कर्तव्यः रिपुसहारे तु प्रस्तुते षडङ्गन्यास कर्तव्य इति मन्त्रानुसंधानक्रम । यद्वा पञ्चाङ्गानि ज्वालानेम्यरनाभ्यक्षाणि । नेम्यन्तर्भूता ज्वाला पृथगङ्गत्वेनोपचर्यते । तेषा स्फूर्त्या निर्वर्तितो रिपुविजयो येन सः । षण्णा गुणाना ज्ञानबलैश्वर्यवीर्यशक्तितेजसा धाम स्थानम् । राजासनस्थश्चन्द्रमण्डलमास- नीकृत्य स्थित । चक्रवर्ती सुदर्शनमध्यवर्ती पुरुषो भवता लक्ष्मी वितरतु । चित्राकारैः कापालिकादिरूपभेदेन नानारूपै. खचारै खगूढपुरुषैर्मितसकलजगत् निखिलभुवन- स्फुरत्प्रताप. । मन्त्रं गुप्तवादम् । तत्रानुरूपं बलानुगुणम् । 'तन्त्रं प्रधाने परिच्छदे' इत्यमर' । मनसि कलयतो हृद्येव विचारयतः । आत्मगुह्यान् खकीयरहस्यपुरुषान्मान- यन् । पञ्चाङ्गस्फूर्तिनिवर्तितरिपुविजय. । कर्मणामारम्भोपाय , पुरुषद्रव्यसंपत्, विनिपातप्रतीकार , देशकालविभाग , कार्यसिद्धिश्चेति पश्चाङ्गानि । तेषा स्फूर्त्या निष्पा. दित शत्रुविजयो यस्य सः । षण्णां गुणाना सधिविग्रहयानासनद्वैधीभावसंश्रयाणा धाम स्थानम् । राजासनस्थो भद्रासनस्थ । 'नृपासनं यत्तद्भद्रासनं सिंहासनं च तत् ' इत्यमरः । स चक्रवर्ती पूरुषो महाराजो भवता लक्ष्मी ददातु ॥ अक्षावृत्ताप्रमालान्यरविवरलुठचन्द्रचण्डद्युतीनि ज्वालाजालावलीढस्फुरदुडुपटलीपाण्डुदिङमण्डलानि ।

·३८ काव्यमाला। । चक्रान्ताक्रान्तचक्राचलचलितमहीचक्रवालातशेषा- ण्यस्त्रग्रामाग्रिमस्य प्रददतु भवतांप्रार्थितं प्रस्थितानि ॥ ८३ ।। अक्षावृत्ताभ्रमालानि अक्षे आवृत्ता पौनःपुन्येन कृतावर्ता अभ्रमाला मेघपटियेपी तानि । यद्वा अक्षेणाकान्ता मेघपतिर्येषां तानि । अरेति । अरविवरेषु लुठन्तौ परिवर्त- मानौ चन्द्रचण्डद्युती निशाकरदिवाकरौ येषा तानि । ज्वालेति । ज्वालाजालैरवलीटा भाखादिता । स्पष्टेत्यर्थः । अत एव स्फुरन्ती शीर्यन्ती उडपटली नक्षत्रवृन्दं तया पाण्डु धवलं दिमण्डलं येषा तानि । चक्रेति । चक्रस्यान्त प्रधिस्तेनाकान्त क्षुण्णश्चक्राचल- वक्रवालाद्रिस्तेन चलितं कम्पितं महीचक्रवालं भूमण्डलं तेनात पीडितः शेषोऽनन्तो येषां तानि । अस्त्रप्रामाग्रिमस्य प्रस्थितानि प्रयाणानि भवता प्रार्थितं प्रददतु ॥ शूलं त्यक्तात्मशीलं सूणिरणुकघृणिः पट्टिशः स्पष्टसादः शक्तिः शालीनशक्तिः कुलिशमकुगलं कुण्ठधारः कुठारः । दण्डश्चण्डत्वशून्यो भवति तनु धनुर्य पुरस्तात्स वस्ता- द्रस्ताशेषास्त्रवर्गों रथचरणपतिः कर्मणे शार्मणाय ।। ८४ ॥ यत्पुरस्तात् यस्य पुरुषस्य पुरस्तात् पुरत. शूलं त्यक्तात्मशीलं त्यक्तमात्मशीलं शत्रु- संहारनैपुण्यरूपखभावो येन तत् । सृणिरङ्कुश अणुकघृणि.अणुका नष्टा घृणयो यस्य स । पटिश आयुधविशेष स्पष्टसाद स्पष्टो व्यक सादो विशरणं यस्य स । शक्ति. शालीन- शक्ति. शालीना अधृष्टा शक्तिर्यस्या. सा। 'स्यादधृष्टस्तु शालीन.' इत्यमरः । कुलिशं वज्रमकुशलम् । कुठार कुण्ठधारः । दण्ड प्रचण्डत्वशून्यः प्रचण्डत्वेन कार्येण शून्यो विनाकृतः । धनुश्चापं तनु क्षीणं भवति । प्रस्ताशेषात्रवर्गो रथचरणपतिर्वः शार्मणाय शर्मणो ब्रह्मानन्दस्य साधनं शार्मणं तस्मै कर्मणे स्तात् ॥ क्षुण्णाजानेयवृन्दं क्षुभितरथगणं सन्नसांनाह्ययूथं श्वेलासंरम्भहेलाकलकलविगलत्पूर्वगीर्वाणगर्वम् । कुर्वाणः सांपरायं रथचरणपतिः स्थेयसीं वः प्रशस्ति दुग्धां दुग्धाब्धिभासं भयविवशसुनासीरनासीरवर्ती ॥ ८५ ॥ भयविवशसुनासीरनासीरवर्ती। हे इन्द्र,भयं मागाः अहमेव सर्वासुरान्भस्मीकरिष्य इति बदन युद्धसंनद्धः पुरत एव धावतीत्यर्थ । रथचरणपति ।क्षुण्णाजानेयवृन्दं क्षुण्ण अजानेया- ना(अश्वविशेषाणा) वृन्द.समूहो यस्मिन्कर्मणि तत् ।क्षुभितरथगणं क्षुभितोजर्जरीकृत स्य- न्दनसमूहो यस्मिन्कर्मणि तत् । सन्नसानाययूथं सन्नं विशीर्ण संनद्धाना यूथं यस्मिन्कर्मणि तत् । श्वेलेति । श्वेला विजयनिमित्तकोल्लासजनितसिंहनादास्तासासंरम्भा संभ्रमास्त एव हेला रथेन रथभजनं हयेन हयताडनमित्येवमादिका क्रीडास्तासा कलकलाः कोलाहलाश्च - ·सुदर्शनशतकम् । ३९ विगलनिर्गलन्पूर्वगीर्वाणानां दैत्याना गर्वो यस्मिन्कर्मणि तत् सांपरायं युद्धं कुर्वाणो रथ- रणपतिर्व स्थेयसी स्थिरतरा दुग्धाब्धिमासंक्षीराब्धिनिभा प्रशस्ति कीर्ति दुग्धां पूरयतु । द्रुबद्दोःशालिमालिप्रहरणरभसोत्तानिते वैनतेये विद्राति द्राक्प्रयुक्तः प्रधनभुवि परावर्तमानेन भर्ना । निर्जित्य प्रत्यनीकं निरवधिकचरद्धास्तिकाश्वीयरथ्यं पथ्यं विश्वस्य दाश्वान्प्रथयतु भवतो हेतिरिन्द्रानुजस्य ॥८६॥ द्रुह्यद्दो शालिमालिप्रहरणरभसोत्तानिते द्रुह्यन्ती शत्रुनिरसनसमर्थे च ते च दोषी मुजी ताभ्या शाली रमणीय स चासौ माली च । अथ द्रुह्यंश्चासौ दो शाली माली च तस्य प्रहरणानि गदाताडनानि तेषा रभसो रयस्तेनोत्तानिते विमुखीकृते वैनतेये द्राक् शीघ्रं विद्राति पलायमाने प्रधावति सति प्रधनभुवि युद्धभूमौ परावर्तमानेन प्रतिपक्षाभि- मुख प्रतिनिर्वर्तमानेन भर्ना प्रयुक्त । निरवधिकचरद्धास्तिकाश्वीयरथ्यं हास्तिकं हस्ति- वृन्द अश्वीयमश्ववृन्दं रथ्या रथवृन्दं निरवधिकं निःसख्याधरन्तो हास्तिकाश्वीयरथ्या यस्य तत् । प्रत्सनीकं प्रत्यर्थिसैन्यं निर्जित्य विश्वस्य पथ्यं हितं दाश्वान् प्रददान इन्द्रानु- जस्य हेतिर्भवतो युष्मान्प्रथयतु प्रख्यापयतु ॥ नन्दिन्यानन्दशून्ये गलति गणपतौ व्याकुले बाहुलेये चण्डे चाकित्यकुण्ठे प्रमथपरिषदि प्राप्तवत्या प्रमाथम् । उच्छिद्याजौ बलिष्ठ बलिजभुजवनं यो ददावादिभिक्षो- भिक्षा तत्प्राणरूपां स भवदकुशलं कृष्णहेतिः क्षिणोतु ॥ ८७॥ आजौ युद्धे नन्दिनि रुद्रप्रमथविशेषे आनन्दशून्ये आनन्दरहिते सति । सदा सुसि- तोऽपि नन्दी सुदर्शनभयान्नित्यं दुखी वभूवेत्यर्थ । गणपतौ गजानने भयाद्लति विद्राति सति । वाहुलेये स्कन्दे व्याकुले इतिकर्तव्यतामूढे सति । चण्डनामधेयप्रमथे च चाकित्य- कुण्ठे भयमुकुलिते सति । प्रमथपरिषदि रुद्रभक्तसमूहे प्रमाथमेवंप्रकारेण विलोडनं प्राप्त- वत्सा सत्या बलिष्ठ बलवत्तर वलिजभुजवनं वाणासुरवाहुकाननमाच्छिद्य लुप्त्वा । विलू- येति यावत् । आदिभिक्षोभिक्षुकाणामाद्यस्य कापालिकस्य तत्प्राणरूपा वाणासुरप्राणख. रूपां भिक्षा य कृष्णहेतिर्ददौ विततार स भवदकुशल भावत्कामङ्गल क्षिणोतु नाशयतु ।। रक्तौघाभ्यक्तमुक्ताफललुलितललद्वीचिवृद्धौ महाव्धौ सध्यासबन्धताराजलघरशवलाकाशनीकाशकान्तो । गम्भीरारम्भमम्भश्चरमसुरकुलं वेदविघ्नं विनिम्न- निर्विघ्नं वः प्रसूतां व्यपगतविपदं संपदं चक्रराजः ॥ ८८ ॥ रतोपाभ्यकमुकाफलललितललद्वीचिवृद्धी खकीयघोरप्रहारशकलितशत्रुशरीरनिरन्त- ·४० काव्यमाला। रनिर्यद्रतधाराभिरभ्यक्तानि प्लाविततयारजितानि मुक्ताफलानि तैललिता संवलिता लल द्वीचिवृद्धिश्चलत्तरजसमृद्धिर्यस्य तस्मिन् । संध्येति । संध्याया. संवन्धात् तारा नक्षत्राशि जलधरा मेघाश्च तैः शवलः नेल्यशोणिना सांकर्येण संजातवर्ण शवलश्वासावाकाशक तेन निकाशा कान्तिर्यस्य स तस्मिन्महाब्धौ रक्ताक्तमुक्काफलानां रझपरम्परासवृततरजे संध्यारागरजिततारागणमेघलेखापरम्परासमन्वितवियत्तलसंकाशप्रकाश इत्यर्थः । अम्म श्वरं जलचराकारितं अत एव गम्भीरारम्भ कार्यानुमेयोद्योगं वेदविघ्नंश्रुतिप्रत्यूहम् । वेदाप हारचतुरमित्यर्थ । अथवा 'वेगनिघ्नं' इति पाठः । वेगायत्तम् । असुरकुलं निर्विघ्नं यथा स्यात्तथा निम्ननिर्मूलयंश्चक्रराजोव्यपगतविपदं निरस्तसमस्तविपत्परम्परा संपदं प्रसूताम् । काशीविप्लोषचैद्यक्षपणधरणिजध्वंससूर्यापिधान- ग्राहद्वेधात्वमालित्रुटनमुखकथावस्तुसत्कीर्तिगाथाः । गीयन्ते किंनरीभिः कनकगिरिगुहागेहिनीभिर्यदीया देयाइतेयवैरी स सकलभुवनश्लाघनीयां श्रियं वः ॥ ८९ ॥ काइया विप्लोपो दाहः । चैद्यक्षपणं शिशुपालशिर कृन्तनम् । धरणिजध्वंसो नरका सुरनिरसनम् । सुर्यापिधानं सैन्धववधाय रव्याच्छादनम् । प्राहद्वेधात्वं नक्रशरीरविपाट- नम् । मालित्रुटन मालिराक्षसभजनम् । मुखमादिर्यासां ताः । तथा ताश्च ताः कथाश्चा- वदानानि च ता एव वस्तून्यर्थानि यासा गाथानाता यदीया यस्य चक्रपुरुषस्य संवन्धिन्यः कीर्तिगाथाः कीर्ति विषयगीतय कनकगिरिगुहागेहिनीभिः किंनरीमिर्गीयन्त्ये। स दैतेयवैरी सुदर्शनपुरुषो वः सकलभुवनश्लाघनीयां समस्तजगत्पूज्या श्रियं संपदं देयात् ॥ नानावर्णान्विवृण्वन्विरचितभुवनानुग्रहान्विग्रहान्य- श्चक्रेष्वष्टासु मृष्टासुरवरतरुणीकण्ठकस्तूरिकेषु । आतारादर्णमालावधिषु वसति यः पूरुषो वः स देया- व्यध्वैरुद्धृतसत्त्वैरुपहितमबहिर्वान्तमध्वान्तवर्ती ॥ ९० ॥ य पुरुषो मृष्टासुरवरतरुणीकण्ठकस्तूरिकेषु मृष्टा मार्जिता हिरण्याक्षायसुरवरतरुणी- कण्ठकस्तूरिका यस्तानि तेषु । आतारादर्णमालावधिषु तार प्रणवस्तमारभ्य आतारात् अर्णमाला अक्षरपटि । मातृकेत्यर्थ । सा अवधिर्येषा तानि तेषु । अष्टसु चक्रेषु प्रथ- मचक्र प्रणवमन्त्रकम् । अष्टमं चक्र मातृकामन्त्रकम् । अथवा प्रतिचक्रमन्तस्तारवेष्टितं वहिर्मातृकावेष्टितं च । तारानुतारावेष्टितम् । तस्मादष्टापि चक्राणि आतारार्णमालावधीनि अष्टाना चक्राणामप्यहिर्बुध्न्यसंहितोकावस्थालक्रम किचिल्लिख्यते-पञ्चार प्रणवमन्त्रकं., ब्रह्मसंज्ञकमक्षीकृतप्रथमचक्रम् । चतुररं विष्णुचक्रमक्षीकृतद्वितीयचक्रम् । षडर नारा- यणचक्रमक्षीकृततृतीयचक्रम् । अष्टार वासुदेवचक्रमक्षीकृतचतुर्थचक्रम् । द्वादशारम- च्युतचक्रमक्षीकृतपञ्चमचक्रम् । षोडशार नरसिंहवक्रमक्षीकृतषष्ठचक्रम् । शतारं सुद-

·सुदर्शनशतकम् ।
४१
।
र्शनचक्रमक्षीकृतसप्तमचक्रम् । सहस्रार मातृकाचक्रमक्षीकृताष्टमचक्रम् । अनेन प्रका-
रेणावस्थितेष्वष्टसु चक्रेपु नानावर्णा नीलपीतादिवर्णा येषा विग्रहाणा तान् विरचितभुव-
नानुग्रहान् विग्रहान् मूर्तिभेदान्विवृण्वन् निदर्शयन् वसतीति । अष्टचक्रस्थितपुरुषवर्ण-
विग्रहभेदोऽहिर्वाभ्यसहितायाम्-सोमसूर्यदहनप्रभोज्वलं चक्रमेतदुदितं महामुने । वाङ्मय
सकलमन्त्रसमित शब्दशब्दमखिलं यदुद्गतम् ॥ ब्रह्मचक्रमुदितं यदान्तरं केवलं सकलधी-
प्रदं मुने । विष्णुचक्रमुदितं यदद्भुतव्याप्तिकान्तिमतिविक्रमप्रदम् ॥ यत्तृतीयमुदित महा-
द्रुतं चक्रमुज्ज्वलयशोर्थदं तु तत् । यत्तु चक्रमुदित तुरीयकं मोक्षदं मुनिगणोदितं मुने ।
पञ्चमं विजयदायि कीर्तिदंषष्टमुग्रमपमृत्युनाशनम् ॥ ब्रह्मवर्चसविधायिसप्तमं सपदर्थविज-
यार्थमष्टमम् ।। एकैकशोऽल्पश इद गदित फलं ते चक्राष्टके सकलयोगिमुनीन्द्रवन्छ ।
वर्षायुतैर्वहुभिरप्यखिलात्मकस्य शक्त्या न विस्तृतिरमुप्य मया विधातुम् ॥ मन्त्राक्षरप्रथि-
तभागविभेदपूर्व मन्त्री यजेत विधिवन्मनुदेवतास्ता । आकारशक्तिपरिवारविभूषणास्त्रवी-
र्यप्रभावविजयैश्च विचिन्तयेत्ता ॥ आद्यं निरञ्जनमशेषजगत्प्रसूति त्राणप्रसादि नियमाद्यद-
नुग्रहस्थम् । संपूर्णशक्तिमतरङ्गमहार्णवामं ध्यायेद्धरिं प्रणवगोचरमादिचक्रे ॥श्वेतं प्रसनव-
दनं कमलायताक्षं पीताम्बर पृथुलवक्षसमात्मयोनिम् । पीनोरुदीर्घभुजवृन्दधृतारिशङ्खको-
मोदकीसरसिज खलु विष्णुचके ॥ श्यामं किरीटिनमुदारचतुर्भुजस्थकौमोदकीकमलवारि-
जवर्यचक्रम् । नारायणं नयननन्दनमादिदेव ध्यायेच्छ्रिया सह तृतीयपदस्थचक्रे ॥ कुन्दे-
न्दुगौरमरविन्ददलायताक्षं शुद्धाक्षमालममलोद्यतवोधमन्त्रम् । वाहुद्वये विधृतचक्रविशुद्ध-
शङ्ख त वासुदेवमवधेहि तुरीयचक्रे ॥ शतारिपङ्कजगदाङ्कुशशासीरसौनन्दकान्दधतमष्ट-
मिरग्रहस्तै । तार्क्ष्यस्थित रजतशैलनिभ पुराणं सचिन्तयेदजितचक्रगतं पुमासम् ॥
क्रूरोग्रवक्रनखकोटिनिकृत्तदैत्यवक्षस्थलोच्छलितशोणितदिग्धटेहम् । घोरप्रकारनयनत्रय-
दुर्निरीक्ष्यं षष्ठे विचिन्तय मुने नरसिंहमीशम् ॥ सोमानिसूर्य किरणोद्गमपुजकुञ्जमध्यस्थितं
विधृतपद्मगदादिशतम् । छन्द स्थितं भुवनकारणमप्रमेयं श्रीशं विचिन्तय मुने पुरुषं
पुराणम् ॥ गोक्षीरशङ्ख हिमदीधितिदेवसिन्धुकुन्दप्रभाविमलपङ्कजशह्वहस्ता । स्मेरप्रसन्नव-
दना कमलायताक्षी ध्येया खचक्रभवनोपरिमातृकाख्या।' इति । य पुरुषोऽध्वान्तवर्ती ।
वापनसयोरविषय इत्यर्थ । अथवाध्वान्तसज्ञाज्ञानरहितयोगिहृत्पद्ममासीन इत्यर्थ । स व
उद्धृतसत्त्वैरुद्भूतानि प्रकम्पितानि । प्रापितनरकाणीति यावत् । सत्त्वानि जन्तुसमूहानि यै।
अथवोद्भूतसत्त्वैविनाशितसत्त्वगुणै । व्यध्यै कुमार्ग ।अवैदिकमार्गेरिति यावत् । उपहितं
विनिहितम् । सपादितमिति यावत् । अवहिन्तिमन्तस्तिमिरम् । दृष्टादृष्टहानिकरमज्ञान-
मित्यर्थः ॥
द्वात्रिंशत्षोडशाष्टप्रभृतिपृथुभुजस्फूर्तिभिर्मूर्तिभेदैः
कालाद्ये चक्रषट्के प्रकटितविभवः पञ्चकृत्यानुरूपम् ।
अर्थानामथितानामहरहरखिल निर्विलम्बैर्विलम्बैः
कुर्वाणो भक्तवर्ग कुशलिनमवतादायुधग्रामणीर्वः ॥ ९१ ॥

·४२ काव्यमाला। 1 द्वात्रिंशद्भुजाश्च षोडशभुजाश्चाष्टौ भुजाश्च द्वात्रिंशत्पोडगाष्टभुजा. प्रभृतयो येषां ते, पृथवो मांसला दीर्घाश्च ते भुजा वाहवश्च तेषा स्फूर्तयो विजृम्भणानि येपा मूर्तिभेदाना ते तैमूर्तिमैदैविग्रहविशेषै. कालायै भित्रयसयुक्त नेमिषटकविराजितं अरपञ्चकाचित का लचक्रमाचं येपा चक्राणा तस्मिन् चक्रषट्के अरं पुरुषचक्रं त्रिंशदरं प्रकृतिचक्रम् एका दशारं महच्चक्रम् अष्टारमहंकारचक्रम् चतुर्विशत्यरंपुरुनेमिकं जगचक्रम् कालपुरुषप्रकृति महदहंकारजगत्संज्ञकानां चक्राणा षट्कं तस्मिन् कालचक्रमध्ये स्थित. पुरुपो द्वात्रिंश- गुज. । पुरुषचक्रमध्यवर्ती पुमान् षोडशभुज । प्रकृतिचकमध्यवर्ती पुरुषोऽष्टभुज । मह चक्रमध्यालंकारभूतः पुरुषः षड्भुज । अहंकारमध्यवर्ती पुमान् चतुर्भुज । विश्वचक्र मध्यवर्ती पुमान् द्विभुजः । तदुक्तम्-'ततश्चक्रमयं सर्वं जगत्स्थावरजङ्गमम् । चक्रात्मान मनाद्यन्तं कालं प्रथमत. शृणु ॥ त्रिनामियुक्तं पण्नेमि पश्चार चक्रमव्ययम् । सवत्सरमय यत्तत्कालचक्रमिति स्मृतम् ॥ तद्वशे वर्तते नित्यं चेतनाचेतनात्मकम् । परिवर्तयते देव स्तदेतचक्ररूपधृत् ॥ अर तत्पुरुषं चक्रं पुरुषो येन धार्यते । चक्र त्रिंशदर प्रोक्तं शक्ति सा येन धार्यते ॥ चक्रमेकादशार तु वुद्धि सा येन धार्यते । अष्टारं तन्महच्चक्रमहंका रस्य धारकम् ॥ अव्यक्तादिविशेपान्तै खरूपैरपरैर्वृतम् । चतुर्विंशतिसंख्याते. पुरुषात्म कनेमि यत् ॥ जगचक्रमिति ख्यातं तच्च प्रेरयते खयम् । एतत्वरूपं कालादिचक्रषट्के पञ्चकृत्यानुरूपम् । पञ्चकृत्यानि उत्पत्तिस्थितिसंहारानुग्रहोग्ररूपाणि । तेषामनुरुपं यथा भवति तथा प्रकटितविभव प्रसिद्धमहिमा । प्रख्यातपराक्रम इत्यर्थः । पञ्चकृत्यलक्षणम हिर्बुभ्यसहितायामुक्तम्-'अराणि पञ्चकृत्यानि शकेस्तस्याः प्रकरपयेत् । तिरोभावं सर्जि चैव स्थितिं सहत्यनुग्रहौ॥ इति कालचक्रषटकम् । इदं वा भवति-पडर कालचक्र तत्स कालो येन धार्यते । एकार वैयतं चक्र घर तद्वायुधारकम् । व्यर तैजसमाख्यातमाप्य चतुरर मुने ॥ पञ्चार पार्थिवं चक्र पृथिवी येन वार्यते॥' षडर कालचक्रम् । एकद्वित्रि- चतु.पञ्चाराणि आकाशादि पञ्चचक्राणि संभूय कालादिचक्रपदकम् । तस्मिन्पश्चकृत्यानुरूपं प्रकटितविभव । अर्थिताना भक्तजनप्रार्थितानां पुरुषार्थानां निर्विलम्बैरपगतकालक्षेपैर्वि- लम्वै प्रदानै । 'लवि अवतंसने' इति धातोर्विपूर्वखादौचित्याच प्रदानार्थता। अखिल- भक्तवर्गमहरह. कुशलिनं कुर्वाण आयुधप्रामणीर्वो युष्मान् अवतादक्षतु । अनेन पद्येन जगदुत्पत्त्यादि सामर्थ्य प्रतिपाद्यते ॥ कोणैरणैः सरोजैरपि कपिशगुणैः षड्भिरुद्भिन्नशोमे श्रीवाणीपूर्विकामिर्दधति विलसतः शक्तिभिः केशवादीन् । तारान्ते भूपुरादौ रथचरणगदाशाखड्गाङ्किताशे यन्त्रे तनोदिते वः स्फुरतु कृतपदं लक्ष्मलक्ष्मीसखस्य ।। ९२ ॥ कोणैरियेतत्पद्यमारभ्य गायत्र्यारचक्र इत्यन्तं चतु श्लोक्या सुदर्शनयन्त्रविशेष. क- थ्यते । षडभिः कपिशगुणैः पिशङ्गवर्णैः कोण अणैरक्षरै. सरोजै पद्मरपि उद्भिन्नशोभे । ।

·सुदर्शनशतकम् । ४३ अभिव्यकसौन्दर्ये । एतद्यन्त्रमध्यस्थितस्य सुदर्शनपुरुषस्य रक्तवर्णत्वेन रकाम्बरलेन रफकेशत्वेन रकनयनत्वेन च कोणार्णसरोजषट्क कपिशगुणं भवति । किं चैतद्यत्रं कुडमागरुधातुचन्दनरसकल्प्यं तस्मादपि च कोणादि त्रिषट्कं कपिशगुणं भवति । किं च मन्त्रवाच्यसुदर्शनस्यामिरूपत्वेन तद्वाचकवर्णाना वर्णाधारत्वेन कोणाना च कोणसबन्धित्वेन सरोजाना च कपिशगुणत्वं युकम् । श्रीवाणीपूर्विकाभि । पूर्विका- शब्देन वाग् मृडानी च गृह्यते । विलसत मानन्दपरवशान् । अथवा शक्तिभिरुपलक्षि- तान् । विकसत आश्रितरक्षणोन्मुखान् । केशवादीन् द्वादशमूर्तीर्दधति वहति वासुदेवा- युद्देशेन समष्टिभूतवासुदेवादीनाव्यष्टिभूतस्य केशवादित्रिकचतुष्टयस्य वासुदेवादिसमष्टिभू- तश्रीवाणीवाङ्मृडानीना व्यष्टिभूता श्रीवाणीवामृडान्य शक्तय वासुदेवव्यष्टिभूतकेशव- नारायणमाधवाना वासुदेवशक्ति श्रीव्यष्टिभूतास्तिस्र श्रिय प्रत्येकं शतयः सकर्पणव्य- ष्टिभूतगोविन्दविष्णुमधुसूदनाना सकर्षणशक्तिव्यष्टयस्तिस्रो वाण्यः प्रत्येकं शक्तय । प्रद्युम्न- व्यष्टिभूतत्रिविक्रमवामनश्रीधराणा समष्टिशक्तिव्यष्टयस्तिस्रो वाच प्रत्येक शकय । अ- निरुद्धव्यष्टिभूतहृषीकेशपद्मनाभदामोदराणामनिरुद्धशक्तिव्यष्टिभूतास्तिस्रो मृडान्य प्रत्येक शकय । एवप्रकारेण श्रीवाणीवामृडानीयुक्कान् केशवादीन्दधति । तारान्ते तारः प्रणवोऽन्तश्चरमसीमा यस्य यन्त्रस्य तस्मिन् । भूपुरादौ भूपुर चतुष्कोणभूविम्वमादौ वाह्ये यस्य यन्त्रस्य तत्तसिन् । अथवा साधका प्रथमभूपुरमधिश्रित्य पश्चात्सर्वलक्षणोपेतं वा- समण्डपमधिगत्य तदनन्तर षट्सरोजानि क्रमेण ससेव्य ततः पडराणि प्रविश्य पश्चात्तद्ग- तमन्त्राक्षराण्यनुसंघाय तत सुधाकरविम्वं संपूज्य तदनन्तरं सुदर्शनगर्भ तारमादाय सुखि. नो भवन्ति तस्माद्यस्य यन्त्रस्य भूपुरमाद्यं तारोऽन्ते तस्मिन् रथचरणगदाशाखड्गाङ्कि- ताशे रथचरणादिभिरविता आशा प्राच्यादिदिशो यस्य यन्त्रस्य तस्मिन् । तोदिते सु- दर्शनप्रतिपादकतनोदिते यत्रे कृतपदं विरचितस्थानं लक्ष्मीसखस्य श्रीरङ्गिणो लक्ष्म अ- साधारणधर्म. स्फुरतु संनिधत्ताम् । दंष्ट्राकान्त्या कडारे कपटकिटितनो कैटभारेरधस्ता- दूर्ध्व हास्येन विद्धे नरहरिवपुषो मण्डले वासवीये । प्राक्प्रत्यक्सांध्यसान्द्रच्छविभरभरिते व्योम्न विद्योतमानो दैतेयोत्पातशंसी रविरिव रहयत्वस्त्रराजो रुज वः ॥ ९३ ॥ अधस्तात् पूर्वश्लोकोतयत्रस्याधोभागे।भूप्रदेश इत्यर्थ । कपटकिटितनो कुहनावरा- हमूर्ते कैटभारे रङ्गिणो दंष्ट्राकान्या दन्तकान्या कडारे कपिलवणे ऊर्ध्व आकाशे नर- हरिवपुपो नृसिंहविग्रहस्य रङ्गिणो हास्येन विद्ध धवले वासवीये माहेन्द्रमण्ले विद्धे यत्रे स्थित सन् प्राक्प्रत्यक्साध्यसान्द्रच्छविभरभरिते प्राक् च प्रत्यक् च प्राक्प्रत्यञ्चौ तयो सध्ययो सवन्धिनी प्राक्प्रत्यक्साध्या सान्द्रा निविडा चासौ छविश्च तस्या भरोऽति- शयस्तेन भारते व्योन्याकाशे दैतेयोत्पातशंसी देतेयानामुत्पात प्रणाशस्तं शंसितुं शील- - ·४४ काव्यमाला। मस्यास्तीति दैतेयोत्पातशंसी रविरिव द्योतमान प्रकाशमानोऽस्वराजो वो रुजं दृष्टादृष्ट प्रतिवन्धव्यथा रहयतु विनाशयतु । अस्य यन्त्रस्याहिर्बुध्यसंहितोक्तविन्यासक्रम के चित्कथ्यते--सज्जितपट्टे चन्द्रमण्डलं विलिख्य तन्मध्ये प्रणवं निधाय तदुदरे रकवणे पि झलाक्षं पिनकेशं घृतपाशाङ्कुशपद्ममुसलचापशङ्खगदाचक्रभुजाष्टकविराजितं सुदर्शनपुरु प्रतिष्ठाप्य तच्चरणतरुणाम्बुजसमीपे साधकनामधेयं विलिख्य सुदर्शनं भगवन्तमलंकल सुधाकरविम्वपर्यन्ते पडरं चक्रमुद्धृत्य प्राच्यादिषट्कोणेपु षडक्षरसुदर्शनमनुषडक्षराणि क्रमेण कलयेत् । कोणान्तरेषु प्राच्यादिक्रमेण चक्रायेत्यायनमन्त्रविन्यास कृत्वा षटको णचक्राहिश्चतुर्दलपद्मं विरचय्य चतुर्दलेषु सबिन्दुकं वर्म च षभिर्विलिख्य दलान्तरे ध्वन्तःस्थानानि विलिख्य चतुर्दलप्रथमपद्मावहि षोडशकेसरमष्टदलं द्वितीयपद्मं वि न्यस्य केसरेषु षोडशखरान्विलिख्याष्टसु दलेषु सुदर्शनाष्टाक्षरं निक्षिप्य तस्मादष्टदलाद्धि तीयपद्मावहित्रिंशत्केसर षोडशदलं तृतीयसरोज समालिख्य कादिसान्तानि द्वात्रिंश दक्षराणि केसरेषु क्रमेण निधाय षोडशदलेषु जितं ते इत्यादि षोडशाणे वैष्णवम त्रमारचय्य तस्मात्षोडशदलतृतीयपद्मावहिद्वात्रिंशत्केसरेद्वात्रिंशद्दलं चतुर्थसरोज विन्यस्य द्वात्रिंशत्केसरेष्वानुष्टुभं वाराहं मनुं निधाय द्वात्रिंशद्दलेष्वानुष्टुभं नारसिंह मन्त्र विलिख्य तस्मात्तुरीयतोयजाहिश्चतु षष्टिदलं पद्मं विधाय तद्दलेषु चतु-पष्टिवणे नारसिंहं मनं विनिधाय तस्माच्चतु पष्टिदलात्पश्चमपद्माद्वहिरष्टदलं सरोज विन्यस्य तद्दलेप्वष्टाक्षरनार सिंहमन्त्र विलिख्य तद्वाह्ये वज्रायुघालंकृतं वासवमण्डलं विन्यस्य वासवमण्डलोपरि प्रा. च्यादिदिशासु वासववीज साधकनामसमन्वित विलिख्थ मण्डलस्य चतुषु कोणेवन्त । स्थानानि विलिख्य कोणाभ्यन्तरालेषु पुनस्तद्वीज विन्यस्य तद्वासवमण्डलं परितः प्राति- लोम्येन सर्वान् विलिख्य तदुपरि ककारादिसकारान्त प्रातिलोम्येन द्वात्रिंशद्वर्णविन्यास कृला तदुपरि साधकनामान्वितषसमित्यन्त्ययुगं परितः कृत्वा तदुपरि पाशेन त- दनन्तरमङ्कुशेन च वेष्टयित्वा वाह्यसपुटितचतुष्कोणं भूपुरं कृत्वा भूपुरप्रान्ते श्रीवाण्या- दिशक्तियुक्ता. केशवादिमूर्तीविन्यस्य केशवाय नम साधकं रक्ष रक्षइति सान्तमुद्धृत्य त दनन्तर क्षमिति प्राच्यादिचतुर्दिक्षु प्रादक्षिण्येन विन्यस्य ईशानादिकोणेषु प्रातिलोम्येन विलिखितं तदनन्तर पाशेनाङ्कुशेन च वेष्टयित्वा सर्वमेतत्प्राणप्रतिष्ठामन्त्रवेष्टितं कुर्यात् । अयं प्राणप्रतिष्ठामन्त्र '३० ह्रीं ॐ ह्या यरलवशषसहहा अमुष्य प्राणा अमुष्य जीव इह स्थित अमुष्य सर्वेन्द्रियाणि पृथिव्यप्तेजोवाय्वाकाशशब्दस्पर्शरूपरसगन्धचक्षु श्रोत्रजि- ह्लाघ्राणवाक्पाणिपादपायूपस्थमनोवुद्धिजीवानन्दरसानन्दसत्त्वरजस्तमोभिरिहैवागत्य चिर तिष्ठन्तु खाहा । प्रतिष्ठितस्य यन्त्रस्य प्रागादिचतुर्दिक्षु यत्रपालकं शङ्खचक्रवराभयमुद्रि- तचतुर्बाहुधर विष्णुमाग्नेयकोणे शङ्खचक्रगदाभयमुद्रितचतुर्वाहुधर हपीकेशं नैर्ऋत्यकोणे श- चक्रहलाभयलाञ्छितचतुर्वाहुधर हृषीकेशं वायव्यकोणे शङ्खचक्रमुसलाभयाङ्कितचतुर्वा- हुधर हृषीकेशमीशानकोणे शङ्खचक्रशलाभयलाञ्छितचतुर्वाहुधर हृषीकेशं विकोणाष्टके प्रादक्षिण्येन शङ्खचक्रदण्डाभयशङ्खचक्रकुन्ताभयशङ्खचक्रशक्यभयशङ्खचक्रपाशाभयशङ्खच ·सुदर्शनशतकम् । काकुशाभयशङ्खचक्रवज्राभयशङ्खचक्रपरश्वभयशङ्खचक्रशतमुखानलाभयमुद्रितचतुर्बाहुधर जनार्दनाष्टकं तत्परिवाराश्च विन्यस्य शङ्खचक्रधरं वराहरूपिण सर्वेश्वरं यत्रस्याधोभागे स्थतं सस्मृत्य यन्त्रस्योलभागे नरसिंह सस्मृत्य प्राग्भागज्वालामध्यस्थितं चक्र दक्षिण- नागे ज्वालागता गदा पश्चिमभागे ज्वालान्त स्थं शाङ्ग चोदग्भागे ज्वालान्तर्गतं खॉच स्मृत्य एवंप्रकारेण यत्रे पूर्णे सति एतद्यन्त्रं समभ्यर्च्य साधका सुखिनो भवन्ति । उतार्थे पाञ्चरात्री समति सपादयाम.---'विस्तरेणास्य यन्त्रस्य संस्थानं लक्षणं तथा । श्रोतुमिच्छामि भगवत्तन्ममाचक्ष्व पृच्छत ॥ अहिर्बुभ्य उवाच-विस्तरेण प्रवक्ष्यामि खरूपं लक्षणं तथा । अस्य यन्त्रस्य देवर्षे तन्मे कथयत शृणु ॥ रजतेन सुवर्णेन लोहे शिलयाथवा । यथाधिकार यन्त्रस्य कुर्यादा तु साधक ॥ कुडमागुरुकर्पूरधातुचन्दन रसै । सुवर्णसूच्या यदि वा यन्त्र तत्कारयेत्पटे ॥ चन्द्रमण्डलमध्ये तु तार कुर्यात्समा- हित । तस्य मध्ये लिखेद्देव रक्तवर्ण सुदर्शनम् ॥ पिङ्गाक्षं पिङ्गकेशान रक्ताम्बरधर विभुम् ।युक्तं पोडशभिर्हस्वैरष्टभिर्वा महाद्युतिम् ॥पाशाङ्कुशाव्जमुसलधनु शङ्खगदादिमि । भीषणैरायुधवरैरुपेतं जयिना वरम् ॥ तद्विष्णो परमं रूप नित्यं तैजसविग्रहम् । दंष्ट्रानि- ध्यतसप्तार्चिालापल्लविताननम् ॥भूपणैर्भूपित चित्रीपणं रोमहर्षणम् । खतेजसा जग- त्सर्वं पूरयन्तं महावलम् ॥ निर्मिद्यमानदैतेयशोणिताशनलम्पटम् । उद्यत्प्रद्योतनशत- प्रख्यं विख्यातपौरुषम् ॥ मनस्तत्वेन सततं सश्रितं वेगवत्तया । नारायणकराम्भोजसे- वारसविशारदम् ॥ जपेन विष्णुचिन्ताया परमं मार्गदर्शकम् । स्मृत्यैव खानुरकाना दृष्टादृष्टार्थसाधकम् ॥ स्वभकप्रत्सनीकाना मारण सुरपूजितम् । सस्तूयमानचरित सिद्धग- न्धर्वदानवै ॥ भक्तार्तिभजनपरं शरण्यं शरणार्थिनाम् । नित्यनि सीमनिर्दीपकल्याणगु- णसागरम् ॥ एवंभूतं तमालिख्य सदानन्दं सुदर्शनम् । तत्पादपद्मपर्यन्ते साधकं नाम 'विन्यसेत् ॥ इन्दुविम्वस्य पर्यन्ते पट्कोणं चक्रमालिखेत् । आग्नेयममितप्रख्यममोघं सर्व- साधकम् ॥ प्राच्यादिषु च कोणेपु पड्वर्णान्विन्यसेन्मनो । पटसु कोणान्तरालेषु यजमश्रा- भ्यसेक्रमात् ॥ अस्माहिस्तथा पद्मं चतुर्दलसमन्वितम् । सविन्दुपद्मषट्कस्य दलेष्वेषु क्रमान्यसेत् ॥ दलान्तरालेष्वन्त स्थान्विन्यसेत्साधकस्तथा । वाह्ये तस्याष्टपत्राब्जमन्तः पोडशकेसरम् ॥ केसरेषु क्रमादस्य विलिखेत्पोडशखरान् । अष्टाक्षरं महामन्त्रं दलेष्वस्य समालिखेत् ॥ द्वात्रिंशत्केसर चास्य वहि पोडशपत्रकम् । ककारादि सकारान्तं केसरेष्वस्य चालिखेत् ॥ दलेप्वस्य लिखेन्मन्त्रं षोडशाणे तु वैष्णवम् । द्वात्रिंशत्केसरदलं वाह्ये तस्य समालिखेत् ॥ केसरेष्वस्य पद्मस्य प्राच्यादिषु यथाक्रमम् । मन्त्रमानुष्टुभं सम्यग्वाराहं विलि- खेत्परम् ॥ द्वात्रिंशतिदलेष्वस्य नारसिंह क्रमालिखेत् । आनुष्टुभं महामन्त्रममोघं सर्वसा- धकम् ॥ तस्य बाह्ये लिखेत्पनं चतु पष्टिदलैयुतम् । पातालं नारसिंहाख्यं दलेष्वस्य न्यसे- न्मनुम् ॥ पुनश्च पद्म विन्यस्य दलैरष्टभिरावृतम् । अष्टाक्षर नारसिंहं तद्दलेषु समालिखेत्॥ तद्वाह्य मण्डलं कुर्यान्माहेन्द्रं वनभूषितम् । जाज्वल्यमानं खेनैव सर्वालंकारमण्डितम् ॥ तस्य बाह्ये महादिक्षु प्रागादिषु यथाक्रमम् । तद्वीज विन्यसेद्धीमानिजनाना समन्वितम् ॥

·४६ काव्यमाला। वहि कोणेषु चतुर्पु तथान्त स्थान्प्रकल्पयेत् । कोणाभ्यन्तरभावेषु तद्वीजं विन्यसे-. त्पुन ॥ परितः सखरान्सर्वान्प्रातिलोम्येन चालिखेत् । सकारादि ककारान्तं विन्यसैत्य- रितस्तथा ॥ विदर्भितं खनाम्नैव परितोऽन्त्ययुगं न्यसेत् । पाशेन वेष्टयेदेतदकुशेन तथा पुन ॥ पुटितं भूपुर तस्य वाह्ये कुर्यादतन्द्रित. । केशवादीन्मूर्तिमतः समन्तादस्य विन्य- सेत् ॥ तप्तजाम्वूनदप्रख्यं पुण्डरीकायतेक्षणम् । अपारकरुणं पद्मशङ्खचक्रगदाधरम् ॥ पी- ताम्बरधरं देवं वनमालाविभूषितम् । हारकेयूरकटककुण्डलैरुपशोभितम् ॥ चतुर्वाहुमुदा- राङ्गं प्रसन्नवदनं विभुम् । प्रागादि विन्यसेद्देवं केशवं केशिनाशनम् ॥ शङ्खचक्रगदापद्मधर नीलाम्बुदच्छविम् । सर्वालंकारसंयुक्तं कुर्यान्नारायणं ततः ॥ कौमोदकीचक्रशङ्खपद्मधारि- णमव्ययम् । देवमिन्दीवरश्याम माधवं भावयेत्तत ॥ चक्रं कौमोदकी पद्म शङ्खराजवि- राजितम् । इन्दुविम्बनिभं कुर्याद्गोविन्दममितौजसम् ॥ गदाजशङ्खचक्रास्त्रभूषितं भूपणे- युतम् । विष्णुं विश्वपतिं कुर्यात्पद्मकिजल्कसंनिभम् ॥ चक्रशङ्खाम्बुजगदाधारिणं करुणानि- धिम् । रक्तपद्मदलप्रख्यं भावयेन्मधुसूदनन् ॥ पद्मकौमोदकीचक्रशङ्खसेवितमीश्वरम् । उज्व- लत्पावकप्रख्य तत्कुर्वीत त्रिविक्रमम् ॥ शङ्खचक्रगदापद्मधर परमभूषितम् । तरुणादित्यसं- काशं वामनं भावयेत्तत. ॥ पद्मचक्रगदाशङ्खधर सद्गुणसागरम् । पुण्डरीकनिभं देवं श्रीधर परिकल्पयेत् । गदासुदर्शनयुते पद्मशद्वे च विभ्रतम् । विद्युत्प्रभ हृषीकेशं कुर्वीत कमले- क्षणम् ॥ शतपने तथा चक्रगदे विभ्राणमुज्ज्वलम् । सहस्रादित्यसंकाशं पद्मनाभं तु कार- येत् ॥ पद्मशङ्खगदाचक्रधर बन्धूकसंनिभम् । भक्त्यैकसुलभ देवं दामोदरमथो न्यसेत् ॥ एवं क्रमेण न्यस्यैतानेषा नामानि विन्यसेत् । नमोन्तान्यमुकं रक्ष रक्षेति च समन्ततः ।। यशं रंषं तथा लसं वंहं चेति द्वयद्वयम् । प्राच्यादिषु महादिक्षु प्रादक्षिण्येन विन्यसेत् ॥ यशं रषं तथा लसं वह चेतियुगयुगम् । ईशानादिषु कोणेषु विन्यसेदप्रदक्षिणम् ॥ पाशेन तु समावेष्ट्य चाङ्कुशेनापि वेष्टयेत् । सर्वमेतत्सजीवेन लेखामनुभिरावृतम् ॥ प्राच्यादिषु चतुर्दिक्षु विन्यसेद्विष्णुमव्ययम् । चक्रकौमोदकीशाखड्गयुक्तं यथाक्रमम् ॥ साधारणं च सर्वेषा शङ्खचक्रवरायुधौ । आग्नेयादिषु कोणेषु हृषीकेशं ततो न्यसेत् ॥ शङ्ख हलं च मुसलं शूलं तेषु च धारयेत् । त्रिकोणेष्वष्टसु तथा जनार्दनमथो न्यसेत् ॥दण्डं कुन्तं तथा शक्तिं पाशमङ्कुशमेव च । वज्र तथैव परशुं तथा शतमुखानलम् ॥ करेष्वमीषामेतानि विलिखेत्तु यथाक्रमम् । प्रत्येकपरिवारांस्तु तेषा पार्श्वे तु विन्यसेत् ॥ वराहरूपिणं देवं श- लचक्रधरं वरम् । भूमौ च सहितं भूम्या संस्मरेत्पुरुषोत्तमम् ॥ अम्बरे नारसिंहं तु चि- न्तयेदमितौजसम् । भीषणं घटितानेकभूषणं दारितासुरम् ॥ प्राच्या दिशि महाज्वाला- गतं चक्रं स्मरेत्पुनः । दक्षिणस्या दिशि तथा सरेज्ज्वालागता गदाम् ॥ प्रतीच्या शाई- मत्युग्रं ज्वालामध्यगतं स्मरेत् । उत्तरस्या दिशि तथा स्मरेत्खनं सुदारुणम् ॥ इति ॥ कोणे कापि स्थितोऽपि त्रिभुवनविततश्चन्द्रधामापि रूक्षो रुक्मच्छायोऽपि कृष्णाकृतिरनलमयोऽप्याश्रितत्राणकारी ।

·सुदर्शनशतकम् ।
धारासारोऽपि दीप्तो दिनकररुचिरोऽप्युल्लसचारकश्री-
श्चक्रेशश्चित्रभूमा वितरतु विमतत्रासनं शासनं वः ॥ ९४ ॥
क्वापि कोणे स्थितोऽपि यन्त्रैकदेशे निवसन्नपि त्रिभुवनवितत त्रिभुवनेषु 'चरणं प-
वित्र विततं पुराणम्' इति श्रुत्युक्तत्वेन प्रसिद्ध । क्वचित्कोणे स्थितस्य त्रिभुवनव्याप्तवं
विरुद्धम्।रुक्मच्छायोऽपि सुवर्णकान्तिरपि कृष्णाकृति श्रीरङ्गराजाकृतिः। सुवर्णवर्णस्य
नीलवर्णवं विरुद्धम् । अनलमयोऽप्याश्रयाशखरूपोऽपि आश्रितत्राणकारी भक्तरक्षावि-
धायी।आश्रयाशस्य खाश्रितरक्षण विरुद्धम् । धारासारोऽपि वाराया कोट्या सारोऽपि
निशितोऽपि दीप्त प्रज्वलित. । वर्षधाराविशेषस्य दीप्तल विरुद्धम् । दिनकररुचिरोऽपि
सूर्यप्रकाशोऽप्युल्लसत्तारकश्री. प्रस्फुरत्प्रणवलक्ष्मी । सूर्यतेजस उल्लसनक्षत्रलक्ष्मीलं वि-
रुद्धम् । चित्रभूमा नानाप्रकारेण विरुद्धधर्माश्रयत्वप्रतीतेराश्चर्यमहिमा चक्रेशो वो युष्माकं
विमतत्रासन प्रत्यर्थिभयंकर शासनमाज्ञा वितरतु प्रदिशतु । अनेन श्लोकेन यन्त्रमध्य-
स्थितपुरुषखरूपं न्यरूपि ॥
शुक्लः शक्र स्तवस्ते सह दहन कलां काल तेऽयं न कालः
किं वो रक्षासि रक्षा तव फलतु पते यादसां पादसेवा ।
वायो हृयोऽसि भर्तुस्त्यज धनद मदं सेव्यता त्र्यम्बकेति
प्राहुर्यद्यन्त्रपाला. स दनुजविजयी हन्तु तन्द्रालुतां वः ॥ ९५ ।।
हे शक देवेन्द्र, ते स्तव स्तोत्रं शुक्ल शब्दार्थगुणादिसर्वलक्षणसपन्नतया निरतिशयभ-
क्तियोगात्मतया च कृतं स्तोत्रं निर्मलम् । हे दहन पावक, कलामल्पकालंसह तिष्ठ पश्चा-
द्भवत सेवावसरो भविष्यति।हे काल, ते तवायं न काल नावसर । हे रक्षासि वो भ-
वता रक्षा किम् । सर्वशकेरस्य भवत्कृतरक्षया कि प्रयोजनमित्यर्थ ।हे यादसापते वरुण,
तव पादसेवा भवत्कर्तृका भगवच्चरणारविन्दसेवा फलतु । भवत्कृतसेवया भगवान्प्रसन्नो
भूयादित्यर्थ । हे वायो भर्तु यकस्य हृद्योऽसि हृदयगमोऽसि । हे धनद कुवेर, मदं दुर-
हंकार सजा हे त्र्यम्बक त्रिलोचन, चक्रेश्वर सेव्यताम् । इत्यनेन प्रकारेण यद्यन्त्रपाला
यस्य भगवतो यन्त्रं पालयन्तीति यन्त्रपाला प्राहु स दनुजविजयी वस्तन्द्रालता जाज्यं
हन्तु । अनेन प्रकारेणैतद्यन्त्रमध्यस्थितपुरुपचरणसेवोत्सुकदिक्पालनिवहदेशनकृतो यन्त्र-
पालव्यापार कथ्यते ॥
गायत्र्यारचक्रे प्रथममनुसखस्मेरपत्रारविन्दे
विम्ब वहेस्त्रिकोणं वहति जयिजयाद्यष्टशक्तौ निषण्णा ।
शोकं वोऽशोकमूले पदसविधलसद्धीमभीमाक्षभीमा
पुंसो दिव्यास्त्रधामा पुरुषहरिमयी मूर्तिरस्यत्वपूर्वा ॥ ९६ ॥

·४८ काव्यमाला। गायत्र्यारचक्र इत्येतत्समारभ्य यस्मिन्विन्यस्य इत्यायवधिकचतुःश्लोक्यां सुदर्शनमहि मा व्यस्तारि प्रथममनुसखस्मेरपत्रारविन्देप्रथमश्चासौ मनुमन्त्रश्च प्रथममनुर्वासुदेवमन्त्र वासुदेवमन्त्रस्य प्रथमत्वं प्रथमव्यूहप्राथमिकवासुदेवप्रतिपादकत्वेनाप्रथममनोदशाक्षरस सखानि मित्राणि स्मेराणि विकसितानि च प्रथममनुसखस्मेरपत्राणि यस्यारविन्दस्यातत्पत्रा गाप्रथममनुसखत्वं द्वादशसंख्यावत्तया वासुदेवद्वादशाक्षरमन्त्रवर्णगर्भत्वाच्च। प्रथममनुस खस्मेरपन्नारविन्दं यसिंश्चक्रे तत्तस्मिन् । वढेत्रिकोणं विम्बं वहति कमलकर्णिकास्थान वर्मण्डलं दधति । जयिजयाद्यष्टशक्तौ जयिनी च जया च जयिजये शक्ती आदिर्यासा त जयिजयादय ।आदिशब्दग्राह्याः शक्तयो मोहिनीह्नादिन्यजितामायापराजितासिद्धय.।ज विजयादयोऽष्टौ शक्तयो यस्मिन् गायत्र्यारचक्रे गायत्र्या वर्णानि चतुर्विशत्यक्षराणि तान्ये वाराणि यस्य तद्गायत्र्यारम्।अथवा गायत्र्याश्चतुर्विंशतिसख्याकान्यक्षराणि यस्य चक्रस्य तगायत्र्यारं तच्चक्रं च तस्मिन् । अशोकमूले अशोकनामकवृक्षमूल्भागे-निपण्णा समा. सीना । पदसविधलसद्भीमभीमाक्षभीमा । पदसविधे चरणसमीपे लसन्तौ प्रकाशमानौ भीमौ भयंकरौ भीमाक्षसंज्ञको पुरुपौ ताभ्या भीमात्युग्रा दिव्यास्त्रधामा दिव्यास्त्रं चक्र धाम स्थानं यस्या सा|पुरुषहरिमयी नरसिंहमयी। अपूर्वा अभिनवा पुंसो मूर्तिविग्रहो व शोकं दुखमस्य तु क्षिपतु। आचार्यप्रसादेन किंचिदवगत सुदर्शननारसिंहयन्त्रचक्रोद्धा रक्रम कथ्यते--यन्त्रापराङ्गमध्ये गायत्रीवर्णसख्याक्षरसवन्धरमणीयं नेमिवेष्टितं चक्र विलिख्य चक्रमध्ये द्वादशदलं कमलं विरचय्य दलेपु द्वादशाक्षरवासुदेवयन्त्राक्षराणि नि- क्षिप्य तत्कमलकर्णिकास्थाने त्रिकोणमाग्नेयमण्डलं विलिख्य तत्प्रान्ते चाशोकशाखिनं निधाय तन्मूले समासीनं परिकलितचतुश्चक्रचतुर्भुजविराजितं योगपट्टपरिवेष्टितदिव्याङ्गं कालानलसंकाशं नृसिंह प्रतिष्टाप्य तच्चरणसमीपे भयंकरविग्रही भीमाक्षसज्ञको पुरुपौ विलिख्य चक्रस्य प्राग्भागे जया चाग्नेये मोहिनी याम्ये विजया च नैऋते हादिनीं च पश्चादजिता वायव्ये माया चोदग्भागेऽपराजिता च ईशाने सिद्धिं सस्मृत्य साधक पूर्ण- कामो भवेत् । उक्तार्थेऽहिर्बुध्यसहितामुदाहराम.-'अपराङ्गेऽथ यन्त्रस्य मध्ये चक्रासं- स्थितम् । चतुर्विशत्यर चक्र सुनेमि रुचिराकृतिम् ॥ गायत्रीवर्णसख्याकान्पराण्यक्षरवन्ति च । मध्ये चक्रं न्यसेत्पनं युक्कं द्वादशभिर्दलै ॥ दलेपु तेषु विलिखेद्वासुदेवमनु बुधः। चक्राजकर्णिकास्थाने न्यसेदाग्नेयमण्डलम् ॥तम्रन्मध्ये योगपट्टेन पिनद्धाझं सनातनमानार- सिंहं चतुर्वाहुं चतुश्चक्रधरं परम् ॥ समासीनमशोकस्य मूले कालानलद्युतिम् । सर्वाभरण- संयुक्तं भक्तसर्वातिहारिणम् ॥ अपरासख्यकल्याणगुणपूर्णमहार्णवम् । भक्तानुकम्पिनं नित्यं सर्वलोकैकनायकम् ।। एव विलिख्य तत्पादपर्यन्ते चिन्तयेदुभौ । तदाज्ञाकारिणी भीमौ नीलनीरदविग्रहौ । उदप्रकायौ भीमाक्षौ भीमायुधधरौ वरौ। दंष्ट्राकरालवदनौ विन्यस्या- वृत्तलोचनौ ॥ चिन्तयेदथ चक्रस्य समन्तादष्टयोषित । ऊर्ध्वमावद्धकेशाख्यास्तच्छत्ती प्राप्तयौवना ॥ सर्वालकारसंयुक्ता द्विभुजा माल्यधारिण. । प्राच्यां दिशि जया देवीं वि- -प्रां कृष्णरूपिणीम् ॥ रक्तवर्णों तदा देवी नेत्या हादिनी तथा । अजिता पीतवर्णी तु ·.. सुदर्शनशतकम् । ४९ तीच्या संस्मरेत्पराम् । एवमेतन्महायत्रंमहापातकनाशनम् । आयुरारोग्यधनदं पुत्रमि- कलत्रदम् ॥ सर्वविघ्नोपशमनं सर्वदुष्टनिवारणम् । यो यदिच्छल्लिखेद्यतत्तदस्य प्रयच्छ• ते ॥ मणिविद्रुममुकाट्यं कुर्याद्यन्नं हिरण्मयम् । राजा चेद्राज्यमाप्नोति निष्कण्टकमना- यम् ॥ भूर्जपत्रे लिखिला तु कुङ्कुमैश्चन्दनेन तु । यो मर्त्य शिरसा धत्ते तस्य स्यात्सर्व- नीप्सितम् ॥ पिशाचोरगरक्षासि क्षिप्रं नश्यन्ति तत्र वै । शिलाप्रतिष्ठा य कुर्यादेतस्य जगतीतले । सर्वान्कामानिहावाप्य विष्णुलोके महीयते। लोहर्वा रजतेनाथ य. कुर्यात्प्र- तिमा वुध । त्रिवर्गफलमाप्नोति निर्वाणमचिरात्पुन ॥कर्षणादिप्रतिष्ठान्तं कुर्यादायतनं च य । स प्राप्नोति चतुर्दश्या पुण्यॉल्लोकाननुत्तमान् ॥ भयागमे च सङ्ग्रामे वादे वा य म. रेदिदम् । विजयस्तस्य हस्तस्थो नात्र कार्या विचारणा ॥ अर्चयेद्यस्त्रिसंध्य वै यन्त्रमेतदनु- तमम् । तापत्रयविनिर्मुक्तो विष्णुलोके महीयते ॥' इत्यादि ॥ पाश्चात्याशोकपुष्पप्रकरनिपतितैः प्राप्तरागं परागैः संध्यारोचिःसगन्धैः खपदशशधरं प्रेक्ष्य तारानुपक्तम् । पद्मानाबद्धकोषानिव सुरनिवहैरञ्जलीन्कल्पमाना- श्चक्राधीशोऽभिनन्दन्प्रदिशतु सदृशामुत्तमश्लोकतां वः ।।९७ ॥ पाश्चात्याशोकपुष्पप्रकरनिपतितै पश्चाद्भागे स्थित पाश्चात्य स चासावशोकश्च तस्य पुष्पाणि तेषा प्रकरा समूहास्तेभ्यो निपतितास्तै सध्यारोचि सगन्धै संध्यायारोचिस्तेज । आरुण्यमिति यावत्। तस्या सगन्धा मित्राणि । समाना इत्यर्थ । परागै कुसुमरेणुभि प्रा- तरागं समधिकशोणिमानम् । तारानुपकं प्रणवसंसकम् । खपदशशधर खयो सुदर्शननर- सिंहयो पदं निवासस्थानं शशधर चन्द्रमण्डलं प्रेक्ष्य आवद्धकोषानिवद्धमुकुलान्पमान्पद्म- मुकुलानिव स्थितान् । सुरनिवहैर्देवसमूहै कल्प्यमानानजलीन् संघटितकरपल्लवानमिन- न्दन संतुष्यन् । श्लाघयनित्यर्थ । चकाधीशो वो युष्माकं सदृशामुत्तमश्लोकता उत्तम श्लोको यस्य स तस्य भावस्तत्ता ताम् । ‘पद्ये यशति च श्लोक' इत्यमरः । प्रदिशतु प्रद- यात् । नरसिंहाधिष्ठितापरभागे विकसिताशोकप्रसूनप्रकरपरागविराजितया सायंसंध्या- रागरजितसुदर्शनपुरुषाधिष्ठितपूर्वभागे ताराविलासोपलालिततया नक्षत्रनिकरपरिचितमिव स्थितं शशधरविम्वमवलोक्य सुरवरनिकरकरकमलानि नतमुद्रामुकुलितानि भवन्ति । अनेन श्लोकेन सुदर्शननारसिंहयन्त्रराजस्य ब्रह्मादिसेवितलं प्रतिपादितम् ॥ रक्ताशोकस्य वेदस्य च निहितपदं प्राप्तशाखस्य मूले चक्रैरस्वैस्तदाबैरपि महितचतुर्द्धिश्चतुर्बाहुदण्डम् । आसीनं भासमानं स्थितमपि भयतस्त्रायता तत्त्वमेकं पश्चात्पूर्वत्र भागे स्फुटतरहरितामानुषं जानुषाद्वः ॥ ९८ ॥ प्राप्तशाखस्य कुसुमितविटपविलासविराजितस्य रक्ताशोकस्य मूले मूलभागे प्राप्तशाखस्य ·५० काव्यमाला। बहुविधशाखोपशाखोपलक्षितवैभवस्य वेदस्य मूले 'यो वेदादौ खरः प्रोक्त.' इति सकल- वेदमूलतया श्रुतिप्रसिद्ध प्रणवे विहितं पदं स्थानं येन तत् । चक्रेश्चतुर्भि. सुदर्शनैखदा- यैस्तत्सुदर्शनमाद्यं येषां तानि तैरत्रै पाशाङ्कुशाजमुसलैर्धनु.शङ्खगदास्पैरायुधैरपि महि- तचतुर्द्धिश्चतुर्बाहुदण्डम् महिता. पूजिताश्चत्वारो वाहुदण्डा द्विचतुर्बाहुदण्डा यस्य तत् । पश्चाद्भागेऽपरभागे पूर्वत्र पूर्वस्मिन्प्रदेशे स्फुटतरहरितामानुषं हरे. सिंहस्य भावो हरिता मनुष्यभावो मानुषं हरिता च मानुषं च हरितामानुषे स्फुटतरे हरितामानुपे यस्य तत् । आसीनं स्थितं पुरोभागे समुत्थितं तद्भासमान प्रकाशमानमेकं तत्त्वं वो युष्मान् जानुपात जनुषो जग्मन उद्भूतं जानुष तस्माद्भयात्रायता रक्षतु । अनेन श्लोकेन यत्रापराशस्थित- नृसिंहखरूपं पुरोभागस्थितसुदर्शनपुरुषखरूप च तयोरैक्य च प्रतिपादितम् ॥ प्राणे दत्तप्रयाणे मुषितदिशि दृशि त्यक्तसारे शरीरे मत्यां व्यामोहवत्यां सतमसि मनसि व्याहृते व्याहृते च । चक्रान्तर्वति मृत्युप्रतिभयमुभयाकारचित्रं पवित्रं तेजस्तत्तिष्ठतां वस्त्रिदशकुलधनं त्रीक्षणं तीक्ष्णदंष्टम् ॥ ९९ ॥ प्राणे प्राणवायौ दत्तप्रयाणे प्राप्तनिर्गमे निष्कमणोन्मुखे सति दृशि नयनेन्द्रिये मुषि- तशि मुषिता अपहृता दृग्दर्शनं यस्या सा तस्यापगतविषयग्रहणसामर्थ्याया सत्याम् । अत्यन्तपरवश इत्यर्थ । मत्या व्यामोहवत्या भ्रान्तिमयाम् । मनसि खान्ते सतमसि अ. न्धकारेण विलीने सति । मृत्युप्रतिभयं मृत्योर्भयंकरम् । 'भयंकर प्रतिभयम्' इत्यमर ।उ. भयाकारचित्रं नराकारेण सिंहाकारेण च चित्रमाश्चर्यम् । त्रिदशकुलधनं त्रिदशकुलस्य देवसमूहस्यापद्धनम् । त्रीक्षणं त्रिलोचनम् । तीक्ष्णदंष्ट्र निशितदंष्ट्रायम् । चक्रान्तर्वति च- क्रमध्यसंचारि । पवित्रं 'चरणं पवित्रं' इति श्रुतिसिद्धं पवित्रसंज्ञकम् । तत्प्रसिद्ध तेजो वो युष्मभ्यं तिष्टता खरूप प्रकाशयतु । 'प्रकाशनस्थयाख्ययोश्च' इत्यात्मनेपदम् । अनेन श्लोकेन तद्यन्त्रमध्यवर्तिपुरुष सर्वाखापदासु प्राणिना रक्षक इत्यरूपि ॥ यस्मिन्विन्यस्य भारं विजयिनि भवतां जङ्गमस्थावराणा लक्ष्मीनारायणाख्यं मिथुनमनुभवत्यत्युदारान्विहारान् । आरोग्यं भूतिमायुः कृतमिह बहुना यद्यदास्थापदं व- स्तत्तत्सद्यः समस्तं दिशतु स पुरुषो दिव्यहेत्यक्षवर्ती ॥१०॥ लक्ष्मीनारायणाख्यं लक्ष्मीश्च नारायणश्च लक्ष्मीनारायणं लक्ष्मीनारायणमित्याख्या सज्ञा यस्य तन्मिथुनमाद्यं संयत (१) भवता भवद्भूतभविष्यता जगमस्थावराणा चराचरात्मरूपे- णावस्थितानाम् । 'जगता जगमस्थावराणा' इति पाठे चरस्थिरात्मरुपेणावस्थिताना जगतामित्यर्थ । रक्षाशिक्षायनेकप्रकारभिन्नं भार विजयिन्यप्रतिहतपराक्रमे यस्मिन्सुदर्श- नपुरुषे विन्यस्य निक्षिप्य अत्युदारानिरतिशयानन्दप्रदान् विहारान्विनोदप्रपश्चाननुभवति

·No text on this page.

·૨ काव्यमाला। + अभिमतकारम्भसमये विघ्नविघातार्थमाचरितमभीष्टदेवतानमस्कार शिष्यशिक्षार्थ निवननेव प्रतिजानीते- हितहेतोर्महयित्वा हरिहरहेरम्बमिहिरहैमवतीः । विश्वेश्वरो वितनुते कवीन्द्रकर्णाभरणमेतत् ॥१॥ हितेति ॥ 'निमित्तकारणहेतुषु सर्वासा प्रायदर्शनम्' इति हेतोरिति पञ्चमी पर्छ वा । हितार्थमित्यर्थ । हितं चात्र प्रारिप्सितसमाप्तिर्विघ्ननाशोवा। 'मह पूजायाम्'। 'सर्व मङ्गलमङ्गल्यं वरेण्यमनघं शुचिम् । नारायणं नमस्कृत्य सर्वकर्माणि कारयेत् ॥' इति वामन पुराणम् । 'अर्थ शंभु शिवा वाणी' इति लिङ्गपुराणम् । 'आदित्यस्य सदा पूजा तिलक खामिनस्तथा । महागणपतेश्चैव कुर्वन्सिद्धिमवाप्नुयात् ।। इति याज्ञवल्क्यः ।अन्यत्स्पष्टम् ।। खग्रन्थस्य पूर्वग्रन्यैर्गतार्थत्वमभ्युपगम्याह- विहिता महामहिमभिर्विद्यन्ते यद्यपि निवन्धाः। तदपि परिप्लवतायाः परिपाकोऽयं ममोदेति ॥ २ ॥ विहितों इति ॥ महामहिमभिर्विदग्धमुखमण्डनकारादिभि । तथा च महानुभावकृत- ग्रन्थाना महत्त्वमर्थसिद्धमित्यर्थ । परिप्लवता चाचल्यम् । 'पारिप्लवपरिप्लवे' इत्यमर । प. रिपाकः फलम् । तथा च चापलात्प्रवृत्तो न पर्यनुपयोगयोग्य इत्यर्थ. ॥ वस्तुतो न गतार्थत्वमित्याह- यदभिहितं बहु महितं पूर्वाचार्यैर्विचार्यैव । अनुकुर्वन्किचित्तद्बहुविद्भिर्नाहमुपहास्यः ॥३॥ नाम्नि नगरे वर्तत इति पर्वतीयेभ्य श्रूयते ग्रन्थाश्चानेन वहन प्रणीता, तन्मध्येऽस्मदवग- तास्त्वेते-(१) अलंकारकौस्तुभ. सटीक., (२) अलकारमुक्तावली, (३) आर्यासप्त- शती सटीका, (४) कवीन्द्रकर्णाभरणं सटीकम् , (५) काव्यतिलकम् , (६) काव्यर- नम्, (७) तर्ककुतूहूलम् , (८) दीधितिप्रवेशः, (९) नवमालिका नाटिका, (१०) नैषधीयकाव्यटीका, (११) मन्दारमतरीकथा गद्यनिवद्धा, (१२) रसचन्द्रिका, (१३) रसमञ्जरीटीका, ( १४ ) रोमावलीशतकम् , (१५) लक्ष्मीविलास , (१६) वक्षोजशतकम् , (१७) शृङ्गारमजरी सट्टकम् , (१८) षडतुवर्णनम्, (१९) सिद्धा- न्तसुधानिधिः, (२०) होलिकाशतकम् , (२१) केचन तान्त्रिकग्रन्था तत्र कवीन्द्र- कर्णाभरणं विदग्धमुखमण्डनानुसारि ततोऽपि चमत्कारि च. अस्य पुस्तकद्वयमस्सामिरा- सादितम्. तत्रैकमलवरमहाराजाश्रितपार्वतीयपण्डितलक्ष्मणदत्तपन्तसकाशात्पण्डितशिव- दत्तशर्मभिः परारिवर्षे समानीतमासीत् . अपर चाधुना पञ्जावदेशान्तर्वर्ति भदौड'नगराधी- श'सर् सर्दार अतरसिंह साहेव के. सी. आय् ई' इत्येतैर्लधियानानगरस्थखकीयपुस्तका- लयात्प्रहितम् एतत्पुस्तकद्वयमपि शुद्धमनतिप्राचीनं चास्मन्मुद्रणाधारता गतमिति शिवम.

·१ परिच्छेदः] कवीन्द्रकर्णाभरणम् । यदिति ॥ वहु इति क्रियाविशेषणम् । तचाभिधानस्य प्रशंसायां वावहुभिर्महितं पू. जितमिति वा । न च मतिबुद्धिपूजार्थेभ्यश्च' इति वर्तमाने तात्यये 'क्तस्य च वर्तमाने' इति पष्ठीप्रसन्नात्तृतीयैव दुर्लभा, षष्टया च 'तेन च पूजायाम्' इति समासनिषेधापत्तिार- ति वाच्यम्।भूते कप्रत्ययव्याख्यानात् । शेपपष्टीसमासो वा इत्यन्यत्र विस्तर' । किचि. दिति। क्वचिन्यून क्वचिदतिरिक्तमित्यर्थ ।तथा च संपविकासाभ्या किचिदंशावच्छि- गाभ्या न गतार्थत्वमित्यर्थ ॥ मन्दबुद्धिभिरनादरेऽप्यस्य न मम हानिरित्याह- एतच्चेदनुगृह्यते सहृदयैः शुद्धप्रकाशोदयै- स्तत्यादेतदुपेक्षकैरपि सलै वद्यमुच्छृङ्खलैः । शुभ्रांशोः शशिशेखरेण शकलं नीतं सदुत्तंसतां किं स्वग्नेऽपि विधुतुदेन कवलीकर्तुं कचित्पार्यते ॥४॥ एतदिति ॥अनुगृह्यते उपादेयत्वप्रकारक्ज्ञानविशेप्य क्रियते । मुहदय सदसद्विवे- चनसमर्थ । तलाभार्थमेवाह-शुद्धति । शुद्ध सशयविपर्ययरहित प्रकाशस्य तत्तच्छा- नविपयार्थस्य उदयो जानं येपा तैरित्यर्थ ॥प्रकाश्यते प्रतिपाद्यते इति प्रकाशस्तत्प्रति- पाद्योऽर्थ । कर्मणि घनो व्याख्यानात् । उदय उत्कृष्ट ज्ञानम्, उत्तपेश्च तदनुकूलतका- न्तरविषयकन्वम् । तेन शुद्धपदेन न गतार्थत्वम् । अत एव सलाना तदाहित्यसूचनाय- उच्छृहलैरित्युक्तम् ॥ वक्ष्यमाणजातीरुद्दिशति- व्यस्तं समस्तं द्विः पूर्व विशिष्टं च परस्परम् । एकालापं प्रभिन्नं च भेद्यभेदकमूर्जितम् ॥ ५ ॥ सालंकारसकौतुकपृष्टोत्तरपृष्टपूर्वकप्रश्नम् । भग्नादिमध्यचरमोत्तरं कथितनिहुतिर्विपमम् ।। ६॥ वृत्तं नामाख्यातं तार्क सौत्रं च शान्दशास्त्रीये ।। ६ वर्णाद्वाक्याच्छोकादर्धात्पादात्तथोचरं परतः ॥७॥ चक्राम्बुजकाकपदं गोमूत्री सर्वतोभद्रम् । भवति गतप्रत्यागतमधिकापचिताक्षरं च शृङ्खलया।॥८॥ अथ नागपाशचित्रे प्रहेलिका हृद्यमथ गूढम् । स्तुतिनिन्दा च व्यर्थकमपहुतिर्विन्दुमद्गुप्तम् ॥९॥ मात्राबिन्दुविसर्गाक्षरस्थितिव्यञ्जनच्युतकम् । च्युतदत्ताक्षरमित्यपि जातय इभवाणसंमिताः प्रोक्ताः॥१०॥ - ६ ·५४ काव्यमाला । - व्यस्तमिति ॥ व्यस्त समस्तं चेति द्वौ भेदौ । द्विः पूर्व द्वियंस्तं द्विसमस्तं चेत्यर्थः परस्पर विशिष्टं चेतिाव्यस्तसमतं समस्तव्यस्तं द्विय॑स्तसमस्तं द्वि समस्तव्यस्तं चेति भाव ऊर्जितमेव केचिदोजखीत्याहु । सालंकारेति समाहारद्वन्द्व. । पृष्टपूर्वकप्रश्न पृटप्राय भग्नोत्तरं आयुदात्तं मध्योत्तर अन्योत्तरं चेत्यर्थ । कथितनिहुति कथितापहति । वृत्तं वृत्त नामकम् । वर्णोत्तरं वाक्योत्तरं श्लोकोत्तरमोत्तर पादोत्तर चेत्यर्थ । चकादयो बन्धमेदा अधिकेति। वर्धमानाक्षरं हीयमानाक्षरं चेत्यर्थ. ॥ शृङ्खलासाहित्यं च जातिविभाजकत्वेन शृङ्खलापि जात्यन्तरमित्यर्थः। नागपाश , चित्रम्, प्रहेलिका । अन्यत्सुगमम् । मात्राच्युत कम्, विन्दुच्युतकम्, विसर्गच्युतकम्, अक्षरच्युतकम्, स्थानच्युतकम्, व्यञ्जनच्युत चेति षड्भेदा. । अत्र इभा अष्टौ वाणा पञ्च इति 'अड्डानां वामतो गति' इति न्यायेन विपरीतन्यासेनाष्टपश्चाशत्सख्यालाम ॥ इति वृत्तजात्युद्देश । व्यस्तसमस्तजात्योर्लक्षणमाह- व्यस्तं स्यात्प्रश्नानां यदुत्तरं पदविभागमात्रेण । समुदायेन यदुत्तरमिदं समस्तं विदुर्विबुधाः ॥११ ।। येषा प्रश्नाना किचित्पदविभागेनैवोत्तर भवति तयस्तं नाम । व्यस्तसमस्ते व्यभिचा- रवारणाय मात्रपदम् ॥ यत्पुन. समुदायेनैवोत्तर तत्समस्तम् ॥ समस्तव्यस्तवारणायैव- कार । द्विय॑स्तद्वि समस्तयोस्त्वेतद्भेदतया नोभयत्राप्यतिव्याप्ति । प्रश्नोत्तरयोश्च परस्प रनिरूप्यवादुभयत्रापि व्यस्तादिव्यवहार ॥ तत्र व्यस्तजातिमुदाहरति- धात्वादेः षस्य को वा स्थादविहीनः कया हरिः । महीयोऽपि किमाहन्ति तस्य नामानुकीर्तितम् ॥ सोमयागः। 'धावाटे षस्य को वादेश' इति प्रश्ने 'स' इत्युत्तरम् । 'धाबाटे ष स' इति वच- नात् ॥ "विष्णु: कया हीनो नास्ति' इति प्रश्ने 'मया' लक्ष्म्या इति ॥ विष्णुनाम कीर्तितं सत् 'महत्तरमपि किं नाशयति' इति प्रश्ने 'आग' इति । पापमित्यर्थ ॥ अनङ् कुत्र भवेत्सख्युर्गन्धं का संश्रितं विदुः । अभिनन्दन्ति कीदृशं जना धर्मपरायणाः ।। सौकुमार्यम् । सौ प्रथमैकवचने सखिशब्दस्यानद् भवति । 'सख्युरसंबुद्धौ' इत्युत्तरं 'अनड् सौ' इ.. त्युक्त ॥ गन्धं कुं भूमिमाश्रित विदुः तस्य पृथिवीविशेषगुणलात् ॥ धार्मिकजना आर्य शिष्टं प्रशंसन्ति ॥ लक्षणसमन्वयः स्पष्टः ॥ उदाहरणद्वयं स्पष्टार्थम् ॥ इति व्यस्तजातिः ॥

·No text on this page.

·ફરે काव्यमाला। पराशरो व्यवधानाय नीहारलताम् अवश्यायपरम्परां व्यतनोत् ।। विलासिनी स्त्री कुचयो. मध्ये हारलता मुक्तावली दधातीत्यर्थ ॥ 'हारो मुक्तावली' इत्यमरः ॥ इति द्विय॑स्तजाति.॥ द्वि.समस्तजातिमुदाहरति- कामुककदम्बसद्भटपूर्णेन्दुनिशीथिनीभौमाः । वाच्याः कथं चकासति काञ्चनकलशाश्च कीहक्षाः ।। कामिनीपयोधराकाराः। कामुकेति ॥ कामुकः 'कामि' इति, कदम्बो 'नीप' इति, सद्भटो 'योध' इति, पूर्ण चन्द्ररात्री 'राका' इति, भौम 'आर' इति एकः समस्तपदच्छेद ॥ काञ्चनकलशा की वृक्षा । कामिनी तरुणी तस्याः पयोधरौ तदाकारा इति द्वितीय ॥ तरुणप्रथमलकारादेशाशनजातयः कथं वाच्याः । विकसितसरोजततयो मनांसि मदयन्ति कीदृश्यः ।। युवतिवदनाकृतयः। तरुणो 'युव इति वाच्य । लकारस्य प्रथम आदेश 'तिव्' इति । प्रथमपुरुषैकवच नस्य तिवित्याकारकत्वात् 'लस्य' इत्यधिकारे तिप्तस्झीत्यादीनामादेशाना विधानात् अश- नम् 'अदन' इति । जाति 'आकृति' इति । यद्यपि 'व्यक्त्याकृतिजातयस्तु पदार्थ.' इति न्यायसूत्रे आकृतिपदं संस्थानविशेषार्थकम्, तथापि 'आकृतिस्तु क्रियार्थत्वात्' इति जैमिनिसूत्राभिप्रायेणेदम् ॥ 'युवतेवंदनं मुसं तदाकृतय' इति द्वितीयसमस्तपदच्छेद ।। इति द्वि समस्तजाति.॥ व्यस्तसमस्तद्विय॑स्तसमस्तजातिलक्षणमाह- द्वेधा यदुत्तरं स्थाब्यस्तसमस्तं तु तत्प्रोक्तम् । स्याट्विय॑स्तसमस्तं व्यस्तं तत्रैव च द्वेधा ॥ १३ ॥ यत्पदमेकवार व्यस्तं सत् द्वितीयवारं तु समस्तं सदुत्तरं भवति तद्वयस्तसमस्तम् ॥ यत्र व्यस्तमेव वारद्वयं समस्तं त्वेकवारमुत्तर भवति तद् द्विऱ्यास्तसमस्तम् इत्युक्तम् ॥ त- त्रैवेति समस्तस्य पूर्ववदुक्तत्वात् ॥ द्विधेत्युपलक्षणं त्रिचतुर्वारमपि सभवात् ॥ व्यस्तसमस्तमुदाहरति- पदं किं प्रतिषेधार्थ छेदकत्रर्थकं च किम् । ग्रीष्मे सरो भवेत्कीहक्का स्थिरा का वधूः प्रिया ॥ मालूरपयोधरा ।

·No text on this page.

·काव्यमाला। वैदेहो जनको गायं 'चालाके' इति संवोधयामास । 'हप्तवालाकिस्नूचानो गार्य आ स' इति प्रक्रमे 'क्वैप तद्वालाके पुरुषोऽशयिष्ठ' इति वृहदारण्यकश्रुतेः ॥ अदादिगणपति तो धातुः 'शपा' विहीनो भवति । 'अदिप्रभृतिभ्यः शपः' इति शपो लुग्विधानात् ॥ अत्य न्तपापरतिः पुरुषः 'शेन' सुखेन मुक्तो भवति । पापस्य दु.खजनकलात् ॥ इत्येको व्यस्त पदच्छेदः ॥ शिशो संवोधनं 'वाल' इति । दु खस्य 'अक' इति । कुत्सितस्य प्रभो 'ईशपाश' इति । 'याप्ये पाश । सूर्यस्य 'इन' इति । इति द्वितीयो व्यस्तपदच्छेदः । नूतना मेघलेखा वालाया युवतेः केशपाशेन कुन्तलकलापेन सदृशी विभाति ॥ इति समस्तपदच्छेद ॥ इति द्विय॑स्तसमस्तजाति ॥ द्वि समस्तव्यस्तद्वि समस्तद्विय॑स्तलक्षणमाह- द्वौ वारौ यत्समासेन व्यासेन सकृदुचरम् । तद्विःसमस्तव्यस्तं स्याद्यासावृत्या परा भिदा ॥ १४ ॥ यद् वारद्वय समस्तम् एकवारं च व्यस्तं सत् उत्तर भवति तद् द्वि समस्तव्यस्तमित्य र्थ. । अत्रैव यदि व्यस्तमपि वारद्वयमुत्तर तदा तद् द्वि-समस्तद्विर्व्यस्तमपि भवितुमर्हती त्यर्थ ॥ प्राचीनैरतुक्तावपि न्यायसाम्येन दुरपह्नवत्वात् । न च द्विय॑स्तसमस्तयोरेवार समावेश इति वाच्यम् । द्वि समस्तस्य व्यस्तस्य च समाहारेण द्वि समस्तव्यस्तभेदस्या गतार्थत्वप्रसङ्गात् । विच्छित्तिवैलक्षण्यस्य च साम्यात् ॥ द्वि समस्तव्यत्तमुदाहरति- कीहक्चन्द्रोदयो यूनां वधूबिम्बाधरः कथम् । शिशिरापगमे किं वा वाक्यं सहृदयोचितम् ।। मधुरजनिमदनीयः । मधोर्वसन्तस्य रजनौ रमणीय । मधुरो रसविशेषशाली जनिमदनीय. खभावान्मदज नकश्चेति कर्मधारय । इति द्वौ समस्तपदच्छेदौ ॥ मदनीय कामसंवन्धी सखा मधुर्वस न्तोऽजनि जात । इत्येको व्यस्तपदच्छेद ॥ कीदृशा मत्तमाताः कीदृश्यो द्यूतभूमयः । कथं च पाण्डवो ज्येष्ठः कथं मुग्धापयोधराः ॥ श्रितविदुरोदरदृश्याः। श्रितो विदुर्गण्डमध्यभागो यैस्तादृशै रोदरैभ्रमरै रम्याः। 'कुम्भौ तु पिण्डौ शिरसस्त- योर्मध्ये विदुः पुमान्' इत्यमर ॥श्रिता. खवर्तिनो मिथो विरुद्धा दुरोदरा द्यूतकारास्त द्विशिष्टा ॥ इति द्वौ समस्तपदभनौ ॥ श्रितो विदुरो येन तादृक् युधिष्ठिरः ॥ दरदृश्या ·१ परिच्छेदः] कवीन्द्रकर्णाभरणम् । ईषत्प्रकाशा मुग्धास्तना । किंचिदुन्नतिमत्त्वाहजया वृतत्वेन कदाचिदपि प्रियेण दर्श- नाच ॥ इत्येको व्यस्तपदभन ॥ इति द्वि समस्तव्यस्तजाति ॥ द्विःसमस्तद्विय॑न्तमुदाहरति- मघौ परभृता कीहक्कौशल्या वद कीदृशी । कीदृग्वरागनादृष्टिः कीदृशी कुनदी शरत् ॥ सुतरामानन्दितारा । मघाविति ।। वसन्ते परभृता कोकिला सुतो जनितो रामानन्दी स्त्रीमनोहरत्तारो व्यक्तशब्दो यया ताशी भवति । सुतेन रामेण आनन्दिता रावणादिवधेन तोपिता आरा देवा यस्यास्तादृशी कौगल्या भवति । इति द्वौ समस्तपदच्छेदौ । सुतराम् अत्यर्थमान- न्दिनी आनन्दयुक्का आनन्दजनिका वा तारा अक्षिकनीनिका यस्यास्तादृशी युवतिग्भ- चति ॥ क्षुद्रनटी सुतरा सुसेन तरीतुं शक्या भवति शरच मा लक्ष्मीस्तयानन्दिन्य उ- हासगीलास्तारा नक्षत्राणि यत्र तादग्भवति ॥ इति द्वौ व्यस्तपदच्छेदी । कीहक्तनुर्वरतनोर्भवभूतिराह किं नाटकं न कवयोऽविदधुर्मघौ काम् । साध्वी कियत्त्वनिति का कुरुते हरिं किं कां वा स तिष्ठति महद्गहन च कीदृक् ।। मालतीमाधवम् । मालतीपुष्पस्य मा लक्ष्मी धुनोति अवहेलयति तादृशं मालतीमाधवं कामिनीगात्रम् । 'धूल् कम्पने' 'ऋदोरप्' इत्यप्प्रत्यय । मालतीमाधवसझं नाटकं भवभूति. कवि कृत- वान् । इति द्वौ समस्तपदच्छेदौ । मालती जाति वसन्ते कवयो न वर्णयन्ति 'नियमाच जात्साढे ' इति कल्पलतायाम् । आधव पतिजीवनपर्यन्तं पतिव्रता जीवति । मा लक्ष्मी- विष्णुम अलति भूपयति । सोऽपि ई लक्ष्मी भूपयति ॥ आ समन्ताद् धवा वृक्षविशेष चत्र तादृशं महावनं भवति । इति द्वौ व्यस्तपदच्छेदा ॥ इति द्वि समस्तद्विय॑स्तजाति ॥ एकालापकलक्षणमाह- प्रतिभासो भवेद्यत्र सहसैवार्थयोर्द्वयोः । तदेकालापकं प्राहुर्द्विःसमस्तभिदान्तरम् ॥ १५॥ १. 'अकर्तरि च कारके' इत्युक्त कर्तर्यपोप्राप्त्या चिन्त्यमेतत् तस्मात्पचाद्यजन्तेन नमास कार्य: - ·६० काव्यमाला। यत्रैकस्मिन्समस्ते पदे स्पष्टमेवार्थद्वयं प्रतीयते तदेकालापकम् ॥ नन्वेतत्तेनैव गतार्थ- मत आह-द्वि.समस्तेति । तद्विशेप एवायं भेदः । अर्थस्य सहसा प्रतीत्यप्रतीविभ्या. मेव वैलक्षण्यस्योक्तवादित्यर्थः ।। उदाहरति-- कीदृग्बभूव वैदेहीविवाहे भृगुनन्दनः । कामिन्याः क्रीडमानायाः कीदृशः कन्दुकः करे ॥ रामास्तनाकारः। रामेण दाशरथिना अस्तः प्रतिषिद्धो नाकारः खर्गगमनं यस्य ताहा । तदीयवैष्णव- धनुराकपणेन जामदग्न्यस्य स्वर्गतेनिषेधात् ॥ 'ऋ गतौ' इत्यस्य भावे घनि आर इति रूपम् । रामायास्तरुण्या स्तनाकृतिः कन्दुको भवति । इति द्वौ समस्तपदच्छेदौ । इत्येकालापकम् ॥ प्रभिन्नकमाह- सति शब्दार्थयोर्मेंदे वचनस्य सुपां तथा । लिङ्गस्य च भिदा यत्र तद्वदन्ति प्रभिन्नकम् ॥१६॥ यन शब्दार्थयोभिनत्वे सति विभक्तिवचनलिङ्गानां भेदस्तत्प्रभिन्नकमित्यर्थः ।। तत्र शब्दार्यवचनभिन्नमुदाहरति- माद्यत्परभृता साम्यं कुत्र वा कलयन्ति काः। मधुरोऽप्यभिधानेन मनसा कीदृशः खलः ।। गिरिसारसदृशः । माद्यदिति ॥ सारस कमलं तत्तुल्या दशो यासाम् । यद्वा सारस पक्षिविशेष तस्य ह. शाविव दृशौ यासां ता इत्यर्थ । गिरि वाण्या मत्तकोकिलासाम्यं धारयन्ति । इति व्यस्त- पदच्छेद ॥मधुरवचनोऽपि दुर्जनो मनसा गिरिसारस्य लोहस्य सदृशो भवति काठिन्यात् । इति समस्तपदच्छेदः ॥श इत्याये प्रथमाया वहुवचनान्तम्। सदृश इत्येकवचनमिति भेदः । मुहुरार्तजनरुजाकृत्पृच्छति कः संपदा क्षयकृत् । पद्माकरा जलधरावसानसमये भवन्ति कीहक्षाः ॥ बहुधार्तराष्ट्रशकुनयः। बहुधा वारंवार आन्दीनान् राष्ट्रं तत्स्थाञ्जनाश्च श्यति तनूकरोति इति वहुधार्तरा- ष्ट्रश. 'शो तनूकरणे'। आतश्चोपसर्गे' इति कप्रत्ययः । तस्य सबुद्धि । कुत्सितो नयः सं- पन्नाशहेतुः । इति व्यस्तपदच्छेदः ॥ बहवो धार्तराष्ट्राः शकुनयो हंसविशेपा येषु तादृशाः ·१ परिच्छेदः] कवीन्द्रकर्णाभरणम् । परदि तडागा भवन्ति । इति समस्तपदच्छेद. ॥ कुनय इत्येकवचनान्तम् । शकुनय इति रहुवचनान्तम् ॥ इति वचनभिन्नम् ॥ प्रजा राजन्वती कीदृग्दैत्यसेना हरेः कथम् । कान्वायुवद्विद्रौण्यादयो निशि कथं क्रुधा ।। सुखापविजितारयः। शोभनं ख द्रव्यं यस्यास्तादृक् सुराजा प्रजा भवति ॥ दैत्यसेना हरेरिन्द्रस्य पविना व- जेण जिता भवति । 'कुलिश मिदुर पवि' इत्यमरः ॥ अर शीघ्र यान्ति गच्छन्ति तान- रय. शीघ्रगतीन्वायुसदृशानाहु । 'या प्रापणे' क्विप् । द्वितीयावहुवचने 'आतो धातो' इत्याकारलोप । इति व्यस्तपदच्छेद ॥ द्रौणिकृपकृतवर्माण सुखापे निद्राया विजिता अरयो धृष्टद्युम्नादयो यैस्तादृशा इति सौप्तिकपर्वणि स्पष्टम् ॥ ‘सुविनिर्दुर्घ्य सुपि-' इति कृतसप्रसारणस्य सुपेनिर्देशान्न पलम् ॥ इति समस्तपदच्छेद ॥ अरय इति प्रथमान्तं द्वितीयान्तं चेति भेद.॥ कीदृकुरगनयना मनसिजमाह्वय नृपः क सक्तः स्यात् । सैनापत्यमवाप्य द्रुह्यति कस्मै पुरा स्कन्दः ॥ वरागीतनुजनये। वराशी रम्यदेहा वपूर्भवति । तनुज अगजेति कामसवुद्धि ॥ राजा नये नीतौ सक्तो भवेत् । इति व्यस्तपदच्छेद । वराड्यास्तनुत शरीराजनिर्यस्य स तस्मै वराङ्गीतनुजनये गुहो द्रुह्यति । वराशीवज्राझी तारकासुरस्य मातापितरौ इति स्पष्ट मत्स्यपुराणे । इति स. मस्तपदच्छेद ॥ नय इति सप्तमी । जनय इति चतुर्थी ॥ इति विभक्तिभिन्नम् ॥ का वदान्यस्य सवुद्धिः किं वायोरपि चञ्चलम् । वालोऽपि भरतः प्रोक्तः कीदृशः काश्यपाश्रमे ॥ सर्वदमनः । सर्व वहु ददातीति सर्वद इति दातृसवुद्धि ॥ मनो वातापेक्षयापि चञ्चलम् ॥ इति व्यस्तच्छेद ॥ काश्यपस्य कण्वस्याश्रमे वालकोऽपि भरत. सर्वान्दमयतीति सर्वदमनतया प्रोक्त इत्यादिपर्वणि स्पष्टम् । इति समस्तच्छेद ॥मन इति क्लीवम् । दमन इति पुलिङ्गम् ॥ के गजमेदाः कृपणाः किमवन्ति वदन्त्यरिकुलं किम् । किं नाविक आदत्तेऽस्पृहयत्सत्या विरुध्य का कस्मै ॥ मन्दारायमारमातरम् ।

·६२ काव्यमाला। गंजविशेषा भन्दा मन्दसंज्ञा. । 'भद्रो मन्दो मृगश्चेति विज्ञेयास्त्रिविधा गजा.' इति हलायुधः ॥ कदर्या रायं द्रव्यम् अवन्ति रक्षन्ति दानाद्यभावात् । अरीणां समूह आरम्। नाविक आतरं गृह्णाति । 'आतरस्तरपण्यं स्यात्' इत्यमरः । सत्या सत्यभामा मारस्य प्रा. नस्य आतरं रुक्मिणी विरुध्य स्पर्धयिता मन्दाराय पारिजाताय स्पृहयामास । आतर- मिति पुलिङ्गम्, मातरमिति स्त्रीलिङ्गम् ॥ इति लिङ्गभिनम् ॥ नन्दनचैत्ररथे कथमाह्वय सलिलं च शैलं च । को लोकश्रयणीयः केभ्यः स्पृहयन्ति रसवन्तः ॥ दिव्यतरुणीपयोघरेभ्यः। दिव्या अमानुषास्तरवो वृक्षा ययोते दिव्यतरुणी इन्द्रधनदयोरुद्याने । पय इति ज. लस्य, धर इति पर्वतस्य सवुद्धिः । इभ्यो लोकाना सेव्य 'इभ्य आन्यो धनी स्वामी' इत्यमर । दिव्याना रम्याणा तरुणीना पयोधरेभ्य. स्तनेभ्यो रसिका स्पृहयन्ति । 'स्पृहेरी- प्सित' इति (संप्रदानले) चतुर्थी ॥ इभ्य इति प्रथमैकवचनम्, पयोधरेभ्य इति चतुर्थी- बहुवचनम् ॥ का शीधुपसंबुद्धिर्मणिपूर्वा काधरे वरवधूनाम् । कासां ततिर्धनभवा कामाहुः कामिनीमनधिवेद्याम् ।। मधुरतमालापाम् । मधुनि मद्ये रत इति सुरापसबुद्धि ॥ मणिपूर्वा माला मणिमाला दन्तव्रणशेषस्त- रुणीना विम्बोष्ठे विभाति । 'मणिमाला स्मृता हारे स्त्रीणा दन्तक्षतान्तरे' इति विश्व । अपा जलाना तति पतिर्मेघजन्या। मधुरतम आलापो यस्यास्तादृशी स्त्रियं अनधिवेद्या सपत्नीविवाहानहीं वदन्ति । 'आज्ञासपादिनी दक्षा वीरतूं प्रियवादिनीम् । त्यजन्दाप्यस्तु- तीयाशमद्रव्यो भरणं स्त्रिया.॥' इति याज्ञवल्क्योक्ते ॥ 'अपाम्' इति षष्टीवहुवचनान्तम् , 'मधुरतमालापाम्' इति द्वितीयैकवचनान्तम् ॥ इति वचनविभक्तिभिन्नम् ॥ मदनमिव रतिः प्रियं मृगाक्षी स च परिपृच्छति तां सतीमिवेदम् । बकुलसुमनसः कथं हसन्त्यः किमभिदधाति वधूः प्रियं व्रजन्तम् ।। कामिन्यास्यसुरभयः । कामिनि प्रियतमे इति सबुद्धि । आस्यमर्थात् वदीयं तद्वत् सुरभय सुगन्धयो वकु- लाना सुमनसो भवन्ति इति नायकेनोत्तर दत्तम् । 'स्त्रिय सुमनस पुष्पम्' इत्यमर ॥ हे कामिन् , असुमत्प्राणाभिन्नस्वम् अभयो मदुपेक्षयानेहभङ्गेन वाप्रसकं यद्भयं तद्रहितः ·१ १ परिच्छेदः] कवीन्द्रकर्णाभरणम् ६३ सन् यासि गच्छसि तदनहम् इति नायिकयोत्तर दत्तम् ॥ सुरभय इति स्रोलिङ्गे प्रथमा- बहुवचनान्तम्, अभय इति पुंलिङ्गे प्रथमैकवचनान्तम् ॥ किं सभोगास्पदं यूनोः कीदृशो नृपतिर्जयी । उमैकपर्णापर्णाश्च सबन्धिन्यः कथं वद ॥ मिथ खसारः। मिथो रह कामिनो सभोगस्थानम् । 'मियोऽन्योन्य रहस्यपि' इत्यमर ॥ खत एव नारो बलवान् नृपो विजयी । दुर्वलस्य पराश्रयादिप्रसङ्गात् । उमैकपर्णापर्णाश्च हिमवत्क- न्यावात् परस्पर खसारो भगिन्यो भवन्ति । खसार इति खसृशब्दस्य स्त्रीलिङ्गस्य प्रय- नाबहुवचनान्तम् , सारशब्दस्य पुंलिङ्गस्यैकवचनान्तमिति ॥ इति शब्दार्थलिङ्गवचनभिन्नम् ॥ को ध्रुव उत्पत्तिमता साधकतममुच्यते किं वा । किं चक्रविरहहारकममृतं लघु कीदृशश्च गिरः ॥ अन्तःकरणमुषः । जन्याना भावानाम अन्तो विनाशो ध्रुव आवश्यक । साधकतमं कारकं करणनि- न्युच्यते । 'साधकतमं करणम्' इत्युक्ते ॥ उष प्रात काल चक्रवाकवियोगहृत् । 'उप.- प्रत्युषसी अपि' इत्यमर । अन्त करणं हृदयं मुष्णाति चोरयति । खासकं करोतीति यावत् । 'मुष स्तेये। विवन्तस्य पञ्चम्येकवचनान्तं स्त्रीलिङ्गम्' उप इति क्लीवे प्रधमै- कवचनान्तम् ॥ धौ. प्रातःकालिकी कीदृग्भवति प्रवणं कथम् । चक्रवाकाः किमिच्छन्ति पिकाना सुरभिः कथम् ।। विभावितमहः । विगतानि भानि नक्षत्राणि यस्यास्तादृशी यौ प्रभाते भवति । 'प्रवणं क्रमनिनो- ाम' इत्यमर । अद्भिर्जलैरितम् अवितम् । चक्रा अहर्दिनम् इच्छन्ति सभोगसमयखात् । वसन्त पिकाना विभावितो मह उत्सवो येन तथा मदहेतुखात् ॥ अहरिति क्लीवैकवचनं द्वितीयायाम् , मह इति पुंलिङ्गकवचन प्रथमायाम् ॥ इति शब्दार्थलिङ्गाविभक्तिभिन्नम् ॥ किं कुरुते रविरुद्यन्भवमाह्वय पापिनां रति केव । सूर्मी कस्य प्रतिमा दिवसाः शरदश्च कीहक्षाः ।। तमालोपमविहायसः। उदयन् सूर्य तमाया रानेर्लोपं करोति । ओ इति शिवसबुद्धि उशब्दस्य शिववात्र- ।

·काव्यमाला ।
कखात्।पापवताम् इह एतज्जन्मन्येव रतिः पारलौकिकानिष्टसाधनप्रवृत्ते. । अयसो लो-
हस्य प्रतिमा सूर्मात्युच्यते । 'सूर्मी स्थूणाय प्रतिमा' इत्यमरः । 'सूर्मी ज्वलन्तीमालिडे
स्त्रीमयीं गुरुतल्पग' इति स्मृति ॥गरदिवसाः तमालोपमं तमालवनीलं विहाय आकाशं
येषु तादृशा भवन्तीति भावः ।।
शारदेन्दुकला कीदृक्कीदृशी मत्तकाशिनी ।
धत्ते सरखान्काः क्षारा निदाघतपनः कथम् ।।
सदाभासुरतापः।
शरच्चन्द्रकला कीहशी । सती विशिष्टा आभा कान्तिर्यस्यास्तथा । शोभनं रतं यस्या
तदभिलापिखात् । समुद्र क्षारा अपो धत्ते । ग्रीष्मसूर्य सदा नित्य भासुरोऽतिशयवान्
तापो यस्य तथा भवति । अत्र 'अप' इति स्त्रीलिङ्गहितीयावहुवचनम् 'आप स्त्रीभून्नि
वारि' इत्युक्के । ताप.' इति पुंलिङ्गप्रथमैकवचनम् ॥
इति शब्दार्थवचनविभक्तिलिङ्गभिन्नम् ॥
अखण्डेऽपि पदे श्लिष्टे केचिदाहुः प्रभिन्नकम् ।
तञ्चमत्कारविरहादभियुक्तैर्न गृह्यते ॥ १७ ॥
अखण्डकपदे नानार्थकपदे इत्यर्थ. ।।
तञ्च यथा-
-
संसप्तकगणः कीदृग्महाभारतसंगरे।
कथं पयोदसमयो वरवर्णिनि वर्ण्यताम् ॥
संगतार्जुनशिलीमुखः।
'ससप्तकास्तु समयात्सग्रामादनिवर्तिन' इत्यमर । सगता अर्जुनस्य शिलीमुखा वाणा
यस्मिन्स. । यद्वा सगतोऽर्जुनो यैस्ते सगतार्जुना तादृशाः शिलीमुखा यस्य तथा । आधे
षष्ठीतत्पुरुषोत्तरपदो बहुव्रीहि , द्वितीये वहुव्रीहिपूर्वपद इति विशेप. । पक्ष सगतार्जुना
अर्जुनवृक्षसंयुक्ता शिलीमुखा भ्रमरा यत्र तथा ॥ 'अलिवाणौ शिलीमुखौ' इति विश्व ।
अत्रार्जुनशिलीमुखौ नानायौँ ।
कथं सकामो वामोरुवदनं वद वीक्षते ।
कीदृनिदाघसमये सुखयत्यनुलेपनम् ॥
चन्द्रवत् ।
कामुको युवतिवदनं चन्द्रवत् चन्द्रसदृशं पश्यति । गीष्मकाले चन्द्रयुक्तं सकर्पूर अ
नुलेपनं सुखद भवति॥
तसादुत्तरवाक्येषु ध्रुवा शब्दार्थयोभिंदा ।
कामचारस्तु लिङ्गादिभेदे व्यस्तादिभेदगः ॥ १८ ॥

·२ परिच्छेदः] कवीन्द्रकर्णाभरणम् । ६५ शब्दभेदो भिन्नानुपूर्वीकशब्दवोध्यद्वितीयार्थत्वम् । तेनार्थभेदान्नानार्थस्थले शब्दभेदा कारेऽपि न क्षति । व्यस्तादेरेवावान्तरभेदो लिङ्गादिभेद इत्यर्थ ॥ इति श्रीविश्वेश्वरपण्डितविरचिते कवीन्द्रकर्णाभरणे प्रथमः परिच्छेदः । - द्वितीय परिच्छेद । भेद्यभेदकजातिं लक्षयति- पदच्छेदेन यत्र स्वाद्विशेषणविशेष्ययोः। निर्देशस्तद्वदन्तीह विद्वांसो भेद्यभेदकम् ॥१॥ यत्र पदभङ्गेन विशेषणं विशेष्य च निर्दिश्यते तद्भेद्यभेदकमित्युक्तम् । उदाहरति- कोकिलाकुलितः कीहक्सहकारमहीरुहः । पीयते वरवर्णिन्याः सरसं वल्लभेन का ॥ मधुराघरपालिः। मधुराधौ चैत्रवैशाखौ 'मधुश्चैत्रवसन्तयो' 'वैशाखे माधवो राध' इत्यमरः । तत्र र- पन्ति शब्दायन्ते रपा अलयो भ्रमरा यत्र । 'रप-लप' धातू शब्दाौँ । मधुररसा का- मिन्या अधरपालि प्रियेण पीयते । पालिशब्द स्वरूपार्थ । कपोलपालि. कपोलोत्सा इति क्षीरखामी ॥ चकास्ति मत्तकाशिन्याः कीहगाननपङ्कजम् । प्रभातसमये भाति कीदृशं सरसीपु किम् ॥ समदालिकमलम् । अलं अतिशयेन समदं कस्तूरीसहित तत्तिलकराालि अलिकं ललाटं यत्र तादृशं यु- बतिमुख शोभते । 'मदोरेतति कस्तूर्याम्' इति विश्व । अतिशयश्च शिल्पविशेषखरूपः । नमदा मत्ता अलयो भ्रमरा यत्र तादृशं कमल तडागेपु भाति । फुल्ललात् । अत्र श्लोके ट्टिय॑स्तजाति । पूर्वलोके समस्तव्यस्तजातिरिति विशेष ॥ इति भेवभेदकजाति ॥ ऊर्जितजातिं लक्षयति- प्रश्नवाक्यं महयत्र लघ्वभरकमुत्तरम् । तदूर्जितमिति प्रोक्तमूर्जखीत्यपरैरिदम् ॥२॥ उदाहरति- सामानाधिकरण्यमञ्चति विधोः का धूर्जटेमूर्धनि खर्धन्याथ विधुतुदोऽपि विवुधाभासो व्यधाकि सुधाम् ।

·६ काव्यमाला। कंदोदितदर्पयौवनजवादन्धायमाना वधूः कोहळूजति सत्रणं प्रणयिना बिम्बाधरे चुम्बिते । कलापिवत् । विधोश्चन्द्रस्य कला धूर्जटेरीश्वरस्य शिरसि खर्धन्या गडया सह सामानाधिकरण्यमे काधिकरणवृत्तिलं प्राप्नोति गडाचन्द्रकलयोरेकसिंतत्र वृत्ते ॥ विबुधाभासो मायया टे वरूपो राहु सुधा पीयूषं अपिवत् पीतवान् । अतिविजृम्भमाणतारुण्या नारी दन्तक्षत- 'पूर्वकं कामुकेनाधरचुम्बने कृते सति कलापिवत् मयूरेण तुल्यं कूजति सीत्करोति । त- दुक्तं कामशास्त्रे-'मुञ्च पीडय गृहाण जीवय त्राहि हा घिगिति सीत्कृतं विदु. । तब लावककपोतकोकिलाहसकेकिसशै रुतकमै ॥' कामोद्रेचकमेचकीकृतदिशो वृन्दैर्वृता विद्युता- मत्यूर्जखलगर्जिताः प्रसुवते किं नाम धाराधराः । कस्याकथ्यत शब्दशासनकृता शक्तिः सवर्णग्रहे तारुण्यान्धितया सरोरुहशा यानेन को निर्जितः ॥ वारणः । कामस्योद्रेचका उद्दीपका मेचकीकृता नीलीकृता दिशो यैः । ततोद्वयो कर्मधारयः। एवविधा मेघा वार् जलं जनयन्ति । 'आपः स्त्री भूग्नि वारि' इत्यमरः । वारिशब्दसाह- चौँ वा शब्द क्लीवे तेन 'खमोर्नपुंसकात्' इति द्वितीयैकवचनस्य लुक् ॥ शब्दशास्त्र- कारेण पाणिनिना 'अण' 'अण्' इति प्रत्याहारस्य शक्तिरुक्ता 'अणुदित्सवर्णस्य चाप्रत्यय. -इत्युक्तलात् । यौवनालसया कान्तया यानेन गमनेन वारणो हस्ती जितस्तिरस्कृत.॥ इत्यूर्जितजातिः ॥ सालङ्कारजाति लक्षयति- अलंकारवता यत्तु वाक्येन परिपृच्छयते । तदुत्तरं बहुविदः सालंकारं प्रचक्षते ॥३॥ उदाहरति- करमाद्वोदयति त्वदीयवदनामोदि प्रिये पङ्कजं किं वा संवृणते तवैव कबरीमारानुकारा घनाः। स्वबिम्बाधरवनितान्तमधुरं संखाद्यमानं मुदा तावद्विषयान्तराच हृदयं व्यावर्तयेत्कामिनाम् ।। कादम्बरम्।

·- २ परिच्छेदः] कवीन्द्रकर्णाभरणम् । प्रियामुखसजातीयसौरभं कमलं कात् उदकात् उत्पद्यते। प्रियाकेशपाशसदृशा मेघा अम्बरं आकाशं छादयन्ति। कादम्बरं मद्यविशेष । 'कादम्बर तु दध्यप्रे मद्यभेदे च सी- धुनि' इति विश्वः । प्रियाबिम्बोष्ठवन्मधुर सेव्यमानं सत् विषयान्तराद्रसिकाना भानसं यावर्तयति खविषयकस्पृहोत्पत्तिहेतुलात् । अत्र प्रतीपालंकार उपमेयस्य मुखादेरुपमा- नकलकल्पनात् ॥ स्थायिन्यामचिरं क वा वरतनोस्तादात्म्यमिच्छामहे तत्कण्ठं धृतसिन्दुवारमुकुलं मुक्ताफलानां कथम् । सर्वखं रतिजीवितप्रणयिनस्तद्वारवाहागम- प्रायं कीदृशमम्बुजोपमहशो दृश्यैकसारं मुखम् ॥ रुचिरतमालकम् । अचिरं तिष्ठन्त्या रुचि । विद्युतीत्यर्थ । सिन्दुवारकोरकालंकृतं नायिकाकण्ठं मौक्ति- काना रता मालिका यत्र तादृशं पश्याम ।मालाशब्दस्य सवन्धिशब्दखान्मुक्ताफलसाका. वृत्त्वेऽपि समासः देवदत्तस्य गुरुपुत्र इतिवत् । रुचिरा तमाला यत्र । समासान्तः कप्प्र- त्ययः। पक्षे रुचिरतमा अतिरम्या अलकाचूर्णकुन्तला यत्रेयर्थ । तादात्म्यमिति . पकालंकारः। अभेदस्य विशेषतया प्रतीते. नायिकातादात्म्यस्य तदन्यत्रानुपपत्त्या वि- द्युति तदमेदाभिधानानिदर्शनालंकारः। एवं सिन्दुवारमुकुलधारणान्मौकिकमालाधारणो- कावपि बोध्यम् । सादृश्यपर्यवसानात् । तृतीये तूपमा ॥ इति सालंकारजातिः ॥ सकौतुकजाति लक्षयति- वृत्तेन लघुना पृष्टं द्विरुक्तबहुलाक्षरम् । सकौतुकमितीच्छन्ति तद्बोधनधुरंधराः ॥४॥ स्पष्टार्थम् । उदाहरति- का भूपोऽवति कीहक्सामततिः क क्रिया खलमनः किम् । का सत्सरणिः कीदृक्पिकी हिमे पार्थसेना च ॥ गाङ्गेयाहन्यमानमदवारणा। राजा गां भूमि अवति पालयति । साना ततिर्गया गानाही भवति । 'गीतिषु सा- माख्या' इति जैमिनिसूत्रात् । क्रिया विहितकर्माणि विशेषविध्यभावे अहनि दिने प्रवर्तते । 'अहनि च कर्म साकल्यम्' इति जैमिनिसूत्रात् । क्षुद्राणा हृदयम् अमानम् अभिमानही- नम् । अदवा वनरहिता सरणि सुगमा चौरादिभयाभावात् । हेमन्ते कोकिला - अरणा । - ·६८ काव्यमाला। - अशन्दा भवति । वसन्ते तत्कूजनस्यातिरम्यलवर्णनात् । गाङ्गेयेन भीष्मेण आहन्यमाना- ताज्यमाना मदवारणा मत्तवारणा यत्र तादृशी युधिष्ठिरसेना इत्यर्थः ॥ किमिच्छन्ति वुधाः खं किं किं कुराज्यं जयत्यरीन् । केन किं मधुवृत्तिः स्याद्वसन्ते कीदृशं वनम् ॥ मलयमरुदावलितरसालम् । विवेकिनो मे शिवे लयम् इच्छन्ति । मुक्तिमिति यावत् । सुखान्तराणां दुःखसंवलित- त्वेनानुपादेयलात् । खमाकाशं न रुणद्धि अरुत् गतिरोधकं नास्ति काठिन्याभावात् । कुराज्यम् आ समन्ताद् वलय करा यत्र तद् वहुकरं भवति तरसा वलेन शत्रूनमिभ- वन्ति जयन्ति वीरा. । अलीना समूह आलं तन्मधुमात्रजीवनं भवति । मलयमरुता द- क्षिणानलेन आवलिता वेष्टिता रसाला आम्रा यत्र तादृशं मधात्रुपवन भवति । इति सकौतुकजाति. ॥ पृष्टोत्तरजाति लक्षयति- स्यात्प्रश्नश्चोत्तरयोर्यत्र वर्णश्रुत्यैकरूपता। तत्पृष्टोत्तरमित्याहुर्जगदुत्तरबुद्धयः ॥५॥ वर्णश्रुत्यैकरूपलम् । अर्थत ऐकरुपये प्रश्नोत्तरभावानुपपत्ते ॥ उदाहरति- कोविदो निधिराख्यातः कोपकृष्टो भवेत्पुमान् । इति प्रश्नेऽनुरूपं यदुत्तरं तदुदीर्यताम् ।। विदो ज्ञानस्य निधि क इति प्रश्ने कोविद पण्डित इत्येवोत्तरम् । अपकृष्टो हीन- क इति प्रश्न कोपकृष्ट इति । क्रोधाधीन इत्यर्थ ॥ किम्पाकं प्राप्य वैरस्य फलमाकलयत्यलम् । ब्रूहि काञ्चनमालां च का धत्ते सस्पृहं जनः । पाकं प्राप्य कि फलं विरस भवति इत्यत्र किम्पाकम् इत्युत्तरम् । इन्द्रवारुणीफलस्य परिणामे तिक्तलात् । 'द्विहीनं प्रसवे सर्वम्' इति क्लीवलम् ॥ कांचन कामपि लोको- तरा का माला जनो लोक. सस्यहं स्पृहापूर्वकं धत्ते इत्यत्र काश्चनमालां सुवर्णमाला- मिति षष्ठीसमासः॥ इति पृष्टोत्तरसमजाति.॥ पृष्टप्रश्नजाति लक्षयति- यत्प्रश्नश्चोत्तरं च स्याद्विभिन्न प्रतियोगिकम् । जगदुत्कृष्टमतिभिः पृष्टप्रश्नं तदुच्यते ॥६॥ किचिदुत्तरापेक्षया प्रश्न. किचित्पश्नापेक्षयोत्तर च यद्भवति तत्पृष्टप्रश्नम् ।। - M ·२ परिच्छेदः] कवीन्द्रकर्णाभरणम् । - . उदाहरति- अनिरुद्धरतेत्यस्मिन्नुत्तरे प्रश्न उच्यताम् । किंपचानेप्सिता केति प्रश्ने चोत्तरमुच्यताम् ।। कोषावृत्तिः। उपाया वाणपुच्या वृत्ति का इत्युत्तरे 'अनिरुद्धरता' इति प्रश्न । कृपणस्यामिमता का इति प्रश्ने कोपागृत्ति इत्युत्तरम् । कोषस्य द्रव्यसचयस्य आवृत्ति पौन पुन्यं इत्यर्थ ॥ अन्तरतमोऽन्तगत इत्युत्तरयोग्य वद प्रश्नम् । सुरभिसमयेतिसौरमशिखरगतो ब्रूहि कूजति कः ।। कोकिलः। अकि अक्प्रत्याहारे इति निर्धारणसप्तमी लो लकारस्य सवन्धी क इति प्रश्न अन्त- गतोऽन्तरतम इत्युत्तरम् । अप्रत्याहारे लकारस्य चरमसात् ।स्थानेन स एव लकारस्या- न्तरतम इत्यर्थ । वसन्ते आम्रविटपारूढ क कूजति इति प्रो च कोकिल परभृत -त्युत्तरम् ॥ इति पृष्टप्रश्नजाति ॥ भग्नोत्तराद्युत्तरयोर्मध्यान्तोत्तरयोस्तथा । स्पष्टं निगदमात्रेण स्वरूपमिति बुध्यताम् ॥ ७॥ उदाहरति- ज्ञायन्ते कुत्र विद्वांसस्तदाभासाश्च कथ्यताम् । कीदृग्वीरकुल हन्ति रिपून्सदसि धीनिधे । पण्डिता पण्डितंमन्याश्च कुत्र विविच्यन्ते इति प्रश्ने सदसि विद्वत्सभायामित्युत्तरम् । रीदृशं वीरकुल रिपून् हन्ति इत्यत्र सदसि विद्यमानसशामिति ॥ गोकुले क्रीडता भग कस्याक्रियत चक्रिणा । खरादयो विनेशुस्ते प्रेपा प्राप्य कुतोऽनस. ॥ गोकुले विहरता श्रीकृष्णेन अनस शकटस्य भज कृत । अनमदिछन्ननासाया. शूर्प- नसाया मकागात् प्रेपा प्रेरणा प्राप्य सरादयो नष्टा । रामेण हता इस्यर्थ ।। प्रहितः कीदृग्विहितो जगाम रामेण मारुतिर्लङ्काम् । रज्ज्वादिव्यतिरेकैस्तोयं न प्राप्यते कस्मात् ॥ रानेण प्रहित प्रेपित । पले प्रहित. कूपात् 'पुस्येवान्यु. प्रहि कूप' इसमर । अत्र शेरादिगत प्रहित इति पदभुनरमित्याद्युत्तरत्वम् । एवमग्रे मध्योत्तरादावपि बोध्यम् । - ·काव्यमाला। 1 कुरवः कीदृक्परमृततरुणस्त्वयि भाति जल्पन्त्याम् ॥ भीमं प्राप्य विलीनाः सहोदराः के शतं ब्रूहि ॥ कुत्सितो रखो यस्य कुरवः स. । खदालापापेक्षयापकृष्टत्वेन भासमानलात् । कुरनो दुर्योधनादयः। 'कुरुनादिभ्यो ण्य' 'तद्राजस्य-' इति बहुषु लुक् । इत्यागुत्तरजातिः ॥ कीदृशं बिभ्रति खान्तं विवुधा वद विद्युतम् । कां वा कनकलेखाभां कलयन्ति बलाहकाः ॥ विदा ज्ञानेन युतं विद्युतम् । उत्कृष्टज्ञानवदित्यर्थः । पक्षे विद्युतं तडितमित्यर्थः । मध्य- स्थाद्यन्तवत्सर्वापेक्षस्यासंभवात्पूर्वार्धस्यान्यभागः श्लोकमध्यत्वेन विवक्षणीयः । उत्तरार्धा- यभागापेक्षया प्रथमोपस्थितखात् ॥ पुमानहठवृत्तिर्यः कीदृग्बालवधूमतः । कुतोऽनुमिन्वते व्याप्तिवेदिनो जातवेदसम् ।। वालाया वध्वा अहवृत्ति. पुरुषो मत इष्ट. । 'विश्रब्धायाः स्त्रियाः काले कार्यमा निरीक्षणम् । अन्यथा क्रियमाणं तत्तदुद्वेगाय जायते ॥ इति कामशास्त्रोक्तः । व्याप्तिपदं पक्षधर्मताया अप्युपलक्षणम् । अलवाद्वहुलाद् धूमतो धूमात् ॥ इति मध्योत्तरजाति. ॥ जनमेजयेन जुहवांबभूविरे जातवेदसि मखे के। प्रभुरपि कीहग्जेतुं नैवोत्सहते महीमहयः ॥ अहय सर्पाः, पक्षे अश्वहीन. । 'यस्याश्वास्तस्य मेदिनी' इत्युक्तेः ॥ स्पृहयन्तः कमप्यर्थ निवसन्ति वनेषु के । पथि द्रुमो घनच्छायः कथं पान्थेषु तापसाः।। तापसास्तपखिनः । तापं स्यति नाशयति तापसाः । षोऽन्तकर्मणि' कि । इत्यन्तोत्तरजाति ॥ कथितापहुति लक्षयति- यत्रेतरवाक्यार्थान्वययोग्यार्थकपदेनोक्तम् भात्युत्तरं न सहसा सा कथितापहुतिः कथिता ॥८॥ सुगमम् ॥ उदाहरति- श्वसितं धृतमिदमधरं किं विदधद्विधुवदनयेदम् । दुरितवतां का वृत्तिर्विजयित्वं मनसिजस्य कथम् ।।

·-- - २ परिच्छेदः] कवीन्द्रकर्णाभरणम् । अधरं किं विदधत् श्वसितं धृतम् इति प्रश्न , विधुवदनया नायिकया इत्यर्थप्रतीतेर- तरांनवभास । विधुवत् कम्पयत् इत्युत्तर क्लेशगम्यम् । दुरितवता का वृत्ति । इत्यत्र 'अनया नीतिहीना' इत्युत्तरम् । कामस्य विजयिलं कथम् इत्यत्र 'ईदम्' इत्युत्तरम । लक्ष्मीखण्डकमित्यर्थ । 'सकामासकचित्ताना कान्तामुखविलोकने । गलन्ति गलिताश्रूणा यौवनेन सह श्रियः ॥' इति नीतिशास्त्रोक्त. ॥ पापाका क्रियते सद्विरुदीरयत भीरवः । आकाशस्य गुणः को वा वीरेभ्यः के च बिभ्यति ॥ पापात् सद्भिीयं क्रियते ॥ रव. शब्दो गगनगुण ॥ वीरेभ्यो भीरव कातराम्र- म्यन्ति ।। इति कथितापहुति ॥ विषमजाति लक्षयति- भङ्गे दुरूहता खाद्यत्र तदाचक्षते विषमम् । तद्वृत्तनामकं स्यात्प्रश्ने यत्रोत्तरं धृत्तम् ।। ९॥ उदाहरति- कीकृतं दैत्यकुलं केशवेनेति कथ्यताम् । कमारुह्य पिक कान्ते पुष्पानेहसि कूजति ॥ रसातलमतम् । रसातले मतम् इच्छा ॥ पक्षे अतं तकाररहित रसातलशब्द रसालम् इति यावत् ।। रमातलशब्दोपस्थिती पुनरर्थबोधो वोध्यः ॥ शिथिलैरलकैर्वध्वा किमाकलयतीह किम् । आचार्येभ्योऽपि पितरं कीदृशं धार्मिका विदु.॥ मालिन्यमलिकम् । अलिक ललाटम् अलकर्मालिन्यं प्राप्नोति ॥पक्षे अलिकं लिकारहीनम् मालिन्यपदे लिकारलागे मान्यमित्यर्थ । उपाध्यायान्दशाचार्य आचार्याणा शतं पिता । महत नु पितृन्माता गौरवेणातिरिच्यते ॥ इति वचनात् ॥ कृजावान्स्यादारामः कः प्राग्रा का स्यात्सत्यज्ञानम् । आदानार्थे धातुः कः स्यान्माभ्या गाभ्यां छन्दः किं स्यात् ।। विद्युन्माला। विभि. पक्षिभियांतते विद्युत् ॥ प्रपूर्वा मा मत्यज्ञानम् । प्रमागन्दस्य यथार्थवाचि- ·७२ काव्यमाला। - - बात् ।। लाधातुरादानार्थः ॥ द्वाभ्यां मगणाभ्यां गुर्वक्षरत्रयरूपाभ्यां द्वाभ्यां गुरुभ्यां च विद्युन्मालाख्यं छन्दः । 'मौ गौ विद्युन्माला' इति पिङ्गलोके ॥ के प्रियाः किमकृताभिसरन्ती वीक्ष्य शून्यमभिसारनिकुञ्जम् । नान्तरेण च रभेन गुरुभ्यां वृत्तमुद्भवति किं वद धीर ।। स्वागता। खा ज्ञातयोऽर्था वा प्रिया ॥गता कुआदित्यर्थ ॥ मभ्यगतो लध्वक्षरत्रयात्मको नगणो यस्य तादृशेन रगणेन भगणेन गुरुद्वयेन च वागता छन्द । रगणो मध्यलघु. भगण आदिगुरु ॥ नामाख्यातजातिं लक्षयति-- यत्र स्यात्सुप्तिङन्तानां श्रुत्वा सदृशरूपता। तन्नामाख्यातमित्युक्तं लोकविख्यातबुद्धिभिः ॥१०॥ उदाहरति- गावोऽतितृष्णां दधतीह कस्सिन्किमिन्द्रियं रूपसमक्षहेतुः । वीरोऽनुयुझे सुहृदं रिपूणामहं कुलं सयति किं करोमि ॥ तृणेक्षि। नृणे गाव. सतृष्णाः ॥ अक्षि चक्षुरिन्द्रियं रुपप्रत्यक्षहेतु ॥ 'वैरिकुलं युद्धेऽहं कि करोमि' इति वीरेण पृष्टे 'तृणेक्षि' मारयसि इत्युत्तरम् ॥ 'तृह हिंसायाम् 'सिप नम् 'तृणह इम' 'हो ढ' 'पटो क सि' इति कलं 'आदेशप्रत्यययो' इति पलम् ॥ देशे कीशि यागो दिवसकरो भवति महसा किम् । सबुद्धिवाचक किं सन्तः किं कुरुथ परवृद्धौ ।। समेधामहे । सने देशे याग 'समे यजेत' इति वचनात् ॥ सूर्य तेजसा वाम स्थानम् ॥ 'हे' इति सुबुद्ध्यर्थे । 'समेधामहे' वर्धामहे । परवृद्धिमत्सराभावात् ॥ इति लट् ॥ दोषाणां सत्कविः को वा कोऽश्वमेधे विसृज्यते । चन्दनानिलनिर्धूतचूतानां धूलयः कथम् ।। उद्ययुः। उज्झति सजतीति उद् दोषाणामिति कर्मणि षष्ठी ॥ 'ययुरश्वोऽश्वमेवीय.' इत्यमर ।। उद्ययु उत्तस्थु ‘या प्रापणे उत्पूर्वस्य लिटि प्रयमपुरुपे वहुवचने रूपम् ॥

·* १ परिच्छेदः] कवीन्द्रकर्णाभरणम् । ७३ कीम्जनमनो निन्द्यं गौरीमातरमाय । परिरिप्सुः प्रियतमो विधुमुख्या व्यधायि किम् ॥ अनुमेने । न विद्यते नु शिवो यत्र तद् अनु तद्विषयकभक्तिहीनं मनो निन्द्यम् ॥ 'मेने' इति हि. माचलभार्यासबुद्धि ॥ आलिङ्गितुमिच्छन् कान्त प्रियो नायिकया सुन्दर्या दयितया अनु- मेने अनुमत समत्या गृहीत । तत्प्रतिकूलाननुष्ठानात् ॥ कर्मणि लिट् ॥ इति लिट् ॥ दयोदयारपि दीनवृन्दैविधीयते का वद कुत्र वीरैः । वधूकुचौ काश्चनकुम्मतुल्यौ करेण कान्तेन कथं विधेयौ ।। अनुभावितारौ । अरौ वेरिणि अनुमाविता प्रभावलम् । तत्र दयाया अनईलात् ॥ पक्षे अनुभावि- तारौ प्रत्यक्षविषयौ करिष्यते कर्मणि लुट् 'स्यसिच्सीयुट्तासिपु-' इति चिण्वद्भाव ॥ कान्तेन दत्तावधिरम्बुजाक्षी सतप्यते कीदृशि नाम तस्मिन् । प्रोत्साहितो जाम्बवदादिभिर्वा किमब्धिमुद्दिश्य जगौ हनूमान् । विलविताहे विलचितम् अहरवधिदिनं येन ताहो कान्ते सति सतप्यते 'राजाह सखिभ्यष्टत्र' । अवधिदिने नायकानागमने तस्या दु खोदयात् ॥ पक्षे विलद्धिताहे विलयिष्यामि ॥ लुडात्मनेपद उत्तमपुरुषैकवचने रूपम् ॥ इति लुट् ॥ कथं मनोभू रम्भोरुभुवनेषु विजृम्भते । किं वदन्ति नट वीक्ष्य भूमिकाग्रहणक्षमम् ॥ अनुकरिष्यति । अनुका कामुका रिषयो मुनयो यत्र । (रेफादिरपि) विद्याविदग्धमतयो रिषय.' इति प्रयोगादिति चन्द्रिकायाम् । 'स्यादृषौ रिपिरित्यपि' इति द्विरूपकोपश्च । इति अत्यन्त- मिति कामुकविशेपणम् ॥ पक्षे अनुकार्यम् रामादि अनुकरिष्यति । इति लट् ॥ विपश्चिता ससदि जायते को गमिः क वा छत्वविधौ प्रयुक्तः। सद्यः समासाद्य रसेन सज्जा वीणा विधेया वद किं प्रवीणैः ।। वादयिष्यन्ते । विद्वत्सदसि वादो जायते ॥ छखविधायकसूत्रे गमिधातु इषेरन्ते प्रयुक्तः 'इषुगमि- ·७४ काव्यमाला। यमा छः' इति सूत्रे 'इपु' इत्युत्तरं गमे. प्रयोगात् । अत्र वातुनिर्देश इगन्तस्य प्रयोग इति विशेषः । 'लोप. शाकल्यस्य' इति लोपाभावपक्षे यकार श्रूयते ॥ पक्षे 'वादयि- षन्ते' इति कर्मणि लट् स्पष्ट. ॥ इति लट् ॥ वनं भवति कीदृशं दीप्ते दवंदमूनसि । किं ब्रवीति प्रतिबलबलं वीरो विलोकयन् ।। अतितृणहानि। अत्यन्तं तृणानां हानि शो यत्र तथा ॥ पक्षे अत्यन्तं तृणहानि मारयाणि । 'तृह हिसायाम्' इत्यस्य लोडुत्तमैकवचने रूपम् ॥ वं मनोभवसमानरूपया का कया वितनुषे वशंवदाम् । तद्भुजौ कमलनालकोमलौ कि त्वदगपरिरम्भविभ्रमम् । तन्वाताम् । कामतुल्यया तन्वा वं तां वशयसि ॥ मृणालरम्यौ तस्या भुजौ त्वदङ्गलेष तन्वाता कुर्वाताम् इति लोटप्रथमपुरुषद्विवचने रूपम् ॥ इति लोट् ॥ वद विद्वन्कथं भाति दिने कुमुदवान्धवः । अतिवृष्टौ किमकरोदभि गोवर्धनं हरिः ।। अविभः । नास्ति विमा यस्य अविभः ॥ पक्षे अविभः धृतवान् 'डभृन् वारणपोषणयो' लन प्रथमपुरुषैकवचने रुपम् ॥ को वा वल्मीकपर्यायो वद खेदेऽद्भुतेऽव्ययम् । आकर्ष्यापि हितं वाक्यं कथं ववृतिरे खलाः ।। नाकुर्वत । 'वामलूरश्च नाकुश्च वल्मीकं पुनपुंसकम्' इत्यमर ॥ 'वतामन्त्रणसतोपखेदानुक्रोशवि स्मये' इति विश्व ॥ पक्षे नाकुर्वत न गृहीतवन्तः । लप्रथमपुरुषवहुवचने रूपम् ॥ इति लड् ॥ मध्यं कथं मृगदृशोऽधरमाह्वयासां तादात्यतोऽध्यवसितं त्वमलक्तकेन । आसाद्य तप्तरहसं सरसौ युवानौ चित्ते कथं कलयतः परिरम्भणादि । तनुयाव ।

·५ परिछेट A २ परिछेदः] कवीन्द्रकर्णाभरणम्। नायिकावलग्नं तनु कृशम् ॥ अलतकतादात्म्याध्यवसितस्याधरस्य 'याव' इति सबुद्धि। 'यावोऽलतो दुमामय' इत्समर ॥ 'परेणानधिगम्यं हि यद्रहो वहितप्तवत् । तप्त च तद्- हश्चेति तत्तप्तरहस विदु' इति योपदेव ॥ 'अन्ववतप्तादहस' इत्यकार समासान्त ॥ तनुयाव आलिङ्गनादि कुर्याव। 'तनु विस्तारे' विधि लिट् उत्तमपुरुषद्विवचने रुपम् ॥ दरिद्रभवनं कीगनह जेतुमाह्वय । नवावतीर्णतारुण्यां वधू कान्तः किमिच्छति ॥ अवस्खजेय। अवसु द्रव्यहीनम् ॥ अजेय जेतुमनह । 'क्षम्यजय्यो गक्याथै इति शम्यार्थे यान्ता- देशनिपातनादनहमित्युतम् । 'अर्हे कृत्यतृचः' इत्यहार्य यत् ॥ पक्षे अवखजेय आलि- शेयम् । लिइत्तमैकवचने रूपम् ।। इति लिट् ॥ कस्माद्धर्जटिचापात्रिपुरवधे निरगमद्धरिः कीदृक् । शृण्वत्स्वन्तेवासिपु गास्त्रार्थ च व्यधुः किमाचार्या ।। अगादिपुः । अगान् पर्वतरूपात् रहचापाद् इपुर्वाणरूप. सन् हरिर्निजंगाम ॥ पक्षे अगादिपुः उक्तवन्त इति लुडि प्रथमपुरुपवहुवचने रूपम् ॥ नाटकथीन कीहक्स्यात्कथ विरहवाञ्जनः । केशवेन कृतौ विद्वन्कथ च मधुकैटभौ ॥ अमारिपाताम् । अमारिपा सूत्रधाररहिता नाटकरीतिर्न स्यात् । 'सूत्रधारस्तु मारिप' इत्यमर । ना- न्यास्तत्रावश्यकत्वात् , तस्याश्च सूत्रधारपाव्यखात् । तदुक्तम्-'यद्यप्यज्ञानि भूयामि पूर्वरङ्गस्य नाटके । तथाप्यवश्यं कर्तव्या नान्दी विघ्नोपशान्तये। सूत्रधार पटेदेना मध्यम खरमाश्रित' ॥ आ अत्यन्त ताम्यतीत्साताम् । 'तमु ग्लानी' कि 'अनुनासिकस्य कि- अलो.' इति दीर्घ ॥ पक्षे अमारिपाता हती। कर्मणि लुड्प्रथमपुम्पद्विवचने रूपम् ॥ इति लुट् ॥ उपस्थितमपि प्राज्ञैः किं कार्य खलसंगतम् । यदि त्वं रहसि प्राप्स्यः किं व्यधास्यः प्रियामुखम् ॥ अपास्यम्। अपास्यं त्याज्यम् । ण्यत्प्रत्यय ॥ यद्यहं रहमि प्रियामुखं प्राप्स्य तदा अपास्यम् आ ·५६ काव्यमाला। खादयिष्यम् । लिनिमित्ते लट् क्रियातिपत्तौ' इति लड् । रहसि प्राप्त्यभावप्रयुको मम प्रियामुखपानाभाव इत्यर्थः ॥ कुत्र कृत्वा मनस्तार्क्ष्य ययाचे विनता सुधाम् । अकरिष्यः किमात्मानं यद्यद्रक्ष्यः प्रियं प्रिये ॥ अदास्ये । अदास्ये दास्याभावे मन कृला विनता गरुडं सुतं ययाचे 'दुहियाचिरुधिप्रच्छि- इति भाष्योकेर्द्विकर्मकत्वम् ॥ यद्यह प्रियम् अद्राक्षं तदात्मानम् अदास्ये । दालो लडि उत्तमैकवचने रुपम् । तथाच प्रियदर्शनाभावप्रयुक्तो मत्कर्तृकखात्मसमर्पणाभाव इत्यर्थः ।। अत्र सर्वत्र लकारेषु पदद्वयं लोकभेदेनोदाहृतम् ॥ लेट् लकारस्तु च्छान्दसखानो- दाहृत इत्यवसेयम् ॥ इति नामाख्यातजाति ॥ ताकदिजातिं लक्षयति- तारीत्या भवेत्तार्क सौत्रं सूत्रमयोत्तरम् । शाब्दं तु शब्दसंज्ञोत्थं शास्त्रीय शास्त्रदिकृतम् ॥११॥ उदाहरति- कीहक्शैलान्तरं न स्यान्निशि व्योम्नि विभाति किम् । अभावे ग्राहकं मानं किं वा तौतातिता विदुः॥ अनुपलम्भम् । पर्वताभ्यन्तरम् अनुपलं पाषाणात्यन्ताभाववन भवति ॥ रात्रौ भं नक्षत्रं भाति । 'अनुपलम्भाख्यमभावरूपं प्रमाणं घटाद्यभावग्राहकम् 'न लिन्द्रियं सनिकर्षाभावात्' इति भाहा वदन्ति ॥ माता कुपुत्रं कृत मा म किं कं भजन्ति भीता न जनप्रियाः के। के नाम ते येऽभ्युपयन्ति बुद्धचाकारानुमेय बहिरर्थजातम् ॥ सौत्रान्तिकाः। जननी कुत्सितं पुत्रं माम सौत् मा जनयतु ॥ तकारस्य 'अनचि च' इति द्वित्वेऽयं छेद. । त्रायते इति त्रा, तंत्रातार रक्षक भीता भजन्ते ॥ तिका हिंसका जनप्रिया न भवन्ति ॥ ज्ञानाना घटायाकारकत्वानुपपत्त्या घटादिरनुमेय इति सौत्रान्तिकानामतम्। साकारवादित्वात् ॥ इति तार्कजाति॥

·२ परिच्छेदः] कवीन्द्रकर्णाभरणम् । ७७ - दृष्टप्रियप्रतिकृति तच्चाक्षुषविरहितं किमाह सखी । सूत्राणि वद कथं वा कृष्णद्वैपायनस्य मुनेः ।। शब्दादेव प्रमितोऽनुकृतस्तस्य च समाकर्षात् । दर्शयति चोत्तराच्चेदाविर्भूतखरूपस्तु ॥ शब्दादेव शब्दमात्रेण लया स ज्ञात । तस्यानुकृते प्रतिमाया समाकर्षादानयनाच प्रमित । चित्रे दृष्ट इत्यर्थ । 'श्रवणं तु भवेतद्विजवन्दिसखीमुखात् । इन्द्रजाले च चित्रे च साक्षात्खमे च दर्शनम् ॥ इति दर्पण । साक्षाद्दर्शनं कदा म्यादत आह-दर्शयति चेति । आविर्भूतं सनिकृष्ट खरूपं यस्य तादृशस्तु यदि दर्शयति । खात्मानमिति शेष । चकार 'तर्हि' इत्यर्थे । उत्तरात् । वदीयमुत्तरमाकयेत्यर्थ । 'शास्त्राणि चेत्प्रमाणं स्यु.' इतिवदसदेहे संदेह । तथा चात पर खदीयवचनमात्राकाली तटाकर्णनोत्तरमेव भवदी- यचाक्षुपविपयो भविष्यतीति भाव ॥ 'शब्दादेव प्रमित' इति सूत्रस्य 'अमुटमात्र पुरुपो मध्य आत्मनि तिष्ठति' इति वाक्यं ब्रह्मपरम्। 'ईशानो भूतभव्यस्य' इति शब्दादित्यर्थ ।। 'अमुकृतेस्तस्य च' इति सूत्रस्य 'न तत्र सूर्यो भाति न चन्द्रतारकम् , नेमा विद्युतो भान्ति कुतोऽयमग्नि । तमेव भान्तमनुभाति सर्वतस्य भासा सर्वमिद विभाति' ॥ इत्यत्र 'भारूपः सत्यसकल्प ' इति श्रुत्यन्तरप्रसिद्धन ब्रह्मणो भावेन सूर्यादीना भानमुपपाद्यम् ॥ ननु अनु- मानस्य सजातीयविषयकलात्तद्वलेन सूर्यादीना भासकमप्रसिद्ध तेजोन्तरकल्पनमित्यर्थ ।। 'समाकांत्' इति सूत्रस्य 'सदेव सौम्येदमग्र आसीत्' इत्यत्र सत कारणलमुक्तम् 'असद्वा इदमन आसीत्' इत्यत्र खसत इति विरोधशङ्कायाम् 'असदेवेदमग्र आसीत्' इत्यनन्तरम् 'तत्सदसदासीत्' इत्यसत समाकर्षणाटेकस्यैव सत्त्वासत्त्वोभयविरोधादनभिव्यक्त्यपेक्षयवा- सत्त्वोक्तिरित्यादिरर्थ. ॥ 'उत्तराचेत्याविर्भूतखरूपस्तु' इति सूत्रस्य 'य एपोऽक्षणि दृश्यते खमेन हीयमानश्चरति' इत्यादि प्राजापत्यवाक्यरूपादुत्तराद्दहरो जीव एवेति चेत् मैवम् । यतोऽयमवस्थावासनाविर्भूतब्रह्मतादशायामत्र वाक्ये तात्पर्यंत उक्त अतो दहरवाक्यं ब्रह्म- परमेवेत्यर्थ ॥ बुद्धौ ज्ञाने सद्विद्यमानं खानुरागविपय इति यावत् ॥ खामिमतेन प्रणयेऽनुपजनिते वा क्षते किं स्यात् । पृच्छत्यन्तर्वाणिः पाणिनिसूत्राणि कीशि ।। पूर्वत्रासिद्धं वावसान आदेः परस्य वा यौ तौ । सत्सख्युरसंबुद्धावुपसर्गस्यायतौ चरति ।। प्रशस्त सखा सख्युरसम् 'अग्राख्यायामुरस' इति समासान्त पूर्वत्र पूर्वम् अवसाने मन्ते वा असिद्धं सत् खविषयकानुरागहीन भन्मानुराग वा इति यावत् ॥ आटे पूर्वका- लीनस्य परस्योत्तरकालीनस्य वा उपसर्गस्य दु खस्य आयतौदीपों तावनुभूयमानौ आयौ लाभौ चरति करोति ॥ खाभीप्सितस्यालामे पूर्वमेव दु खं भवति विच्छेदे तु तत्संगमो- ८ ·काव्यमाला । तरमिति भाव ॥ यथा च प्रणयभङ्गो न भवति तथा वर्तितव्यमिति सुहृदाचरिता रीति- रिति तात्पर्यम् ॥ 'पूर्वत्रासिद्धम्' इत्यस्य सपादसप्ताध्यायी प्रति त्रिपाद्यसिद्धा इत्यर्थः ॥ 'वावसाने इत्यस्य अवसाने झला चरोवा स्यु.॥'आदे परस्य' इत्यस्य परस्य यद्विहितं तत्तस्यादेर्वोध्यम् ॥ 'वा यौ' इत्यस्य ल्युप्रत्यये परे अजेवीभावो वा स्यात् ।। 'तौ सत्' इत्यस्य शतृशानचौ तत्संज्ञौ स्त ॥ 'सख्युरसवुद्धौ' इत्यस्य सखिशब्दात्पर संवुद्धिभिन्न सर्वनामस्थानं णित्कार्यकृत् स्यात् ॥ 'उपसर्गस्यायतौ' इत्यस्य अये धातौ परे उपसर्ग- रेफस्य लवं स्यात् ॥ 'चरति' इत्यस्य तेन चरतीत्यर्थे ठक्प्रत्ययो भवतीत्यर्थ ॥ इति सौत्रजाति.॥ सर्वादेरस्ति का संज्ञा कि प्रसङ्गार्थकं पदम् । खादीनां वचनानां च पञ्चानां नाम कथ्यताम् ॥ सर्वनामस्थानम् । सर्वादीना सर्वनामसंज्ञा 'सर्वादीनि सर्वनामानि' इति सूत्रात् ॥ स्थानपदं प्रसङ्गार्थम् 'स्थानेऽन्तरतमः' इत्यादौ तथा व्याख्यानात् 'दर्भाणा स्थाने शरै प्रस्तरितव्यम्' इति दर्शनात् ॥सु औ जस् अम् औद् इति पश्चानां सर्वनामस्थानसंज्ञा 'सुडनपुंसकस्य' इति सूत्रेण तद्विधानात् ॥ अत्र व्यस्ते समस्ते च शब्दसंझैवेति वोध्यम् ॥ प्रतिषेधविकल्पे किं किं शसादौ हलादिके । किमजादौ च का क्षुद्ररीतिः किं वद सद्तम् ।। विभाषापदम्भम् । प्रतिषेधविकल्पार्थक विभाषापदं 'नवेति विभाषा' इति सूत्रात् ॥ शसादौ हलादिवि- मक्की परत पदसंज्ञा ॥ तत्रैवाजादौ भसंज्ञा ॥ 'खादिष्वसर्वनामस्थाने' इति पदसंज्ञायाः 'यचिभम्' इति भसज्ञायाश्च विधानात् । अचि भवविधाने चार्थात्पदसंज्ञाया हलादौ प. रत पर्यवसानात् । 'आ कडारादेका संज्ञा' इति वचनात् ॥ क्षुद्ररीति-विरुद्धा भाषा यस्यास्तथा पूर्वापरैकवाक्यलाभावात् ॥ अपगतो दम्भो धर्मच्छलो यत्र तादृक् सता व्रत- मित्यर्थ ॥ इति शाब्दजातिः॥ दह्यमानं वनं कीहक्कं प्रशंसन्ति तार्किकम् । विशिष्टधीहेतुतया बुधैः किमनुमीयते ॥ निर्विकल्पकम् । निर्गता वय पक्षिणो यस्मात् ॥ कल्पकं युक्त्युद्भावनसमर्थम् ॥ विशिष्टज्ञानहेतुतया निर्विकल्पक ज्ञानमनुमीयते गौरिति विशिष्टज्ञान विशेषणज्ञानजन्यम्, विशिष्टज्ञानवाद द- ण्डीति ज्ञानवदित्यर्थः । ।

·७९ २ परिच्छेदः] कवीन्द्रकर्णाभरणम् । भूमिः का राजवासार्हा वाद्यं वीणादिकं च किम् कां नाडी मनसि प्राप्ते सुषुप्तिर्जायते दशा ॥ पुरीततम् । पुरी नगरी राजस्थित्यहाँ । 'ततं वीणादिकं वाद्यम्' इत्यमर ॥ पुरीतत्संज्ञा नाडी मनसि प्राप्ते सुपुप्त्यवस्था प्रत्यवसृत्य पुरीतति शेते' इति वृहदारण्यकश्रुते ॥ इति शास्त्रजाति॥ किमव्ययादौ पठितं दुःसहा का विवस्वतः । धर्मेऽस्त्यधिकृतिः कस्य को वैरी चन्द्रसूर्ययोः । खर्भानुः । अव्ययादौ ख पद पठितम् । 'खरादिनिपातमव्ययम्' इति सूत्रात् ॥ सूर्यस्य भा दु. हा ॥ नृशब्दस्य डसि 'ऋत उत्' इत्युकारैकादेशे कृते रपरले 'रात्सस्य' इति सलोपे वेसर्गे च 'नु.' इति रूपम् । मनुष्यस्य धर्मेऽधिकार 'मनुष्याणा च धर्म' इति पराश- रोके ॥ 'तमस्तु राहु खर्भानु' इत्यमर ॥ का कामधुक्प्रिया का वा विष्णोर्विश्वं विभर्ति का। विनानामधिपः कश्च प्रणामात्सर्वकामदः ।। गौरीभूः । गौर्धेनु ॥ई लक्ष्मी ॥ भूर्भूमिः गौरीतो भवतीति गौरीभू-विनायक कर्म- विघ्नसिद्ध्यर्थे विनियोजित गणानामाधिपत्ये च रुद्रेण ब्रह्मणा तथा। विष्णुना ऋपिभिर्दै- वैर्विनियुक्तो गणेश्वरः ॥' इति याज्ञवल्क्य ॥ इति वर्णोत्तरजाति ॥ हरिणा किं कृता दैत्याः कः कामस्य सखा ऋतुः । रात्रिमात्रविकासिन्यस्तारा अन्यत्र किं व्यधुः । अहन्यन्तमधुः। अहन्यन्त हता लडि प्रथमबहुवचने रूपम् ॥ मधुर्वसन्त ॥ अहनि दिने अन्तं ना- शम् अधुधृतवत्य सूर्यतेजोभिभूताना दर्शनाभावात् ॥ किमकृत सुरभौ पिकोऽर्यमानो भवति कथं बहुदः किमम्बुयानम् । स्पृहयति तरुणीजनश्च कमै नवसुदृशं किमु निर्यतीमकार्षीः ।। अरौत्समुत्तरीये ॥ पेको वसन्ते अरौत् चुकूज । 'रु शब्दे' लड् । 'उतो वृद्धिलकि हलि' इति वृद्धि. ॥

·८० काव्यमाला। याच्यमानो दाता समुत् प्रीतियुक्तो भवति ॥ तरी नौर्जलयानम् ॥ई लक्ष्मी याति प्रा- नोति ईया. तस्मै इये । 'आतो धातो.' इत्याकारलोपः । रम्यायेत्यर्थ. ॥ निर्गच्छन्ती नवोढाम् उत्तरीये प्रावारे अरौत्सम् अहं रुद्धवान् । 'रुधिर् आवरणे लुडुत्तमैकवचने रूपम् ॥ इति वाक्योत्तरजाति ॥ इति श्रीविश्वेश्वरपण्डितविरचिते कवीन्द्रकर्णाभरणे द्वितीयः परिच्छेदः । तृतीयः परिच्छेद. । श्लोकोत्तरादिजाति लक्षयति- श्लोकोत्तरं तदाहुः श्लोको यत्रोत्तरं भवति । अर्ध वा पादो वा यत्र तु खण्डोत्तरं तत्स्यात् ॥१॥ लक्षणं स्पष्टार्थम् ॥ उदाहरति-- ईशं किं विदधे श्रुतं च हरिणा किं पारिजातः कृतः कानन्ता मदनस्य काः सुमनसः सन्कि विधत्ते धनम् । तान्तं किं मतुबर्थिक क विवुधा पापं व्रतैः किं कृतं को विष्णोः शयनं चिरं कथमभूद्धीष्मः प्रसादापितुः ।। कुर्वे किं विवुधान्किमस्ति गगने शारद्वतं चाहय स्यात्को नाम विभागवान्पुररिपोरामन्त्रणं कथ्यताम् । किं वा सामनि वृष्टिकामनिधनं संकीर्तितं सौभरे हृत्कीहक्सुकृते सतां भगवती कात्यायनी स्तूयताम् ॥ महावाहारिगीर्वाणारातिभङ्गविचक्षणे । सिन्धुराननमातस्त्वं कृपयानुग्रहीष्यसि ।। ईशं मह पूजय ॥ श्रुतमधीतम् अव रक्ष । यत 'ब्रह्महत्यासमं ज्ञेयमधीतस्य विना- शनम्' इति स्मृते ॥ हरिणा पारिजात खर्गाद् अहारि अपहृत. ॥ गीर्वाणी अनन्ता ॥ पुष्पाणि कामस्य वाणा. ॥ साधुर्धनं राति ददाति ॥ तकारान्तं मत्वर्थे परे में भसंज्ञम्, 'तसौ मत्वर्थे' इति वचनात् ॥ विवुधा देवा गवि सुरभौ खर्गे वा भवन्ति ॥ व्रतैश्चान्द्रा- यणादिभि. पापं चक्षणे नाशितम् । 'क्षणु हिंसायाम्' कर्मणि लिट् ॥ विष्णोः सिन्धु शयनस्थानम् ॥ भीष्म. पितृप्रसादात् चिरम् आन जीवितवान् ॥ विवुधान् नम वन्दख ॥ गगने अतस्वम् अनन्तलम् अस्ति । 'तसु उपक्षये' भावे क्विए । नब्बहुव्रीहौ भावे खप्र- सय ॥ कृपेति शारद्वतसंबुद्धिः ॥ यान् गच्छन् विभागवान्स्यात् । कर्मणो विभागहेत- ·३ परिच्छेदः] कवीन्द्रकर्णाभरणम् । खात् ॥ उप्रेति शिवसंबुद्धि ॥ 'ही' इति सौभरे सामनि वृष्टिकामस्य निधनम् 'हीषिति वृष्टिकामाय कुर्यात्' इति तत्र श्रुते । अनुकार्यानुकरणयोरभेदविवक्षाया विभकेरनुत्पत्ति ॥ साधूना मन पुण्ये यति प्रयत्नवत् स्यात् । 'यसु प्रयत्ने' घलय 'क' । ततो त्वमर्थीय इन् । वाहारिमहिष स चासौ गीर्वाणारातिर्देवशत्रुश्चेति कर्मधारयः । महाश्चासौ स चेति पुन. कर्मधारय । तस्य भङ्गे विचक्षणे विदग्धे इति संवृद्धि सिन्धुराननमातर्गजमुसस्य -मातर्देवि व कृपया दययानुग्रहीष्यति । मामिति शेष । इति गौरीस्तुतिः श्लोकार्थ ॥ अन किं मधुना तत्कामिर्जनितं भटस्य कोऽमिमतः । कैहियते हृदय किं मलिनं चन्द्रस्य केशुसंवृद्धिः ॥ कासूत पुरूरवसं वीराः कैविजयिनो जनेष्टाः के। संबोधय वरुणं हरिमुपसर्ग वद घियः प्रशंसाः कैः ।। संबोधय रतिरमणं काः श्रोत्रादीश्वरस्य समभूवन् । कुमुदं कीदृगशोभं नभस्यमासस्य कीदृशा दिवसाः ।। उन्नमद्भी रणोदारैरन्तरिक्षविलासिभिः । महावारिधरव्यूहैरतिश्यामदिशोनिशम् ।। 'मधुना अजं किम्' इति प्रश्ने 'नुन्नम्' इत्युत्तरम् । आईमित्यर्थ । 'तिमितं स्तिमितं समुन्नं मुन्नं च' इत्यमरः ॥ 'कमलं कामिर्जनितम्' इत्यत्र 'अद्भि' इति । 'अद्भयो जात- मन्ज' इति व्युत्पत्तेः ॥ 'वीरस्य क प्रिय.' इत्यत्र 'रणो युद्धम्' इति ॥ 'हृदय कैर्हियते' इत्यत्र 'दार. स्त्रीमि.' इति ॥ 'चन्द्रस्य किं मलिनम्' इत्यत्र अन्तर्मध्यम्' इति ॥ 'इक्षो' इतीक्षुसवुद्धि ॥ इला पुरूरवसमुत्पादयामास ॥ वीरा असिभि. ख.विजयिनः ॥ महा उत्सवा जनानामिष्टा ॥व इति वरुणसबुद्धि । 'वंप्रचेतसि जानीयात्' इति विश्व ॥'अरि- घर चक्रधर' इति विष्णुसवुद्धि ॥ 'वि' इत्युपसर्गः ॥ ऊहस्तवुद्धय. श्लाघ्या भवन्ति । रति. श्यामा वधूर्यस्य रतिश्यामेति कामसंवृद्धि ।। दिश परमेश्वरस्य श्रोत्रादुत्पन्ना ।अ- निशं निशारहितं कुमुदं शोभाहीनं भवति ॥ 'नभस्यमासो भाद्रपदस्तस्य दिवसा की- दृशा' इत्यत्र श्लोक एवोत्तरम्-उन्नमद्भिर्वर्धमानै रणेन शब्देन उदारैमहद्भिः 'रोरि' दति रेफलोपे 'ठूलोपे पूर्वस्य दीर्णो ण' इति दीर्घः ॥ अन्तरिक्ष आकाशे विलासिमिविह- णशीलैमहता वारिधराणां व्यूहः समूहै अनिशमविच्छेदेन अतिश्यामा नीलतमा दिशो वेषु ताशा इत्यर्थ ॥ इति श्लोकोत्तरम् ॥ का नो निर्विषया रविः क सहसि खामी कथं स्यादस- कामास्त्रं किमु दृक्कथं वरतनोर्यण्स्यादिकः कुत्र वा।

·८० काव्यमाला। याच्यमानो दाता समुत् प्रीतियुक्तो भवति ॥ तरी नौर्जलयानम् ॥ हैं लक्ष्मी याति प्रा- प्रोति ईया तस्मै इये । 'आतो धातो.' इत्याकारलोपः । रम्यायेत्यर्थ. ॥ निर्गच्छन्ती नवोढाम् उत्तरीये प्रावारे अरौत्सम् अहं रुद्धवान् । रुधिर् आवरणे' लुडुत्तमैकवचने रूपम् ॥ इति वाक्योत्तरजातिः॥ इति श्रीविश्वेश्वरपण्डितविरचिते कवीन्द्रकर्णाभरणे द्वितीयः परिच्छेदः । -- तृतीयः परिच्छेदः । श्लोकोत्तरादिजाति लक्षयति- श्लोकोत्तरं तदाहुः श्लोको यत्रोत्तरं भवति । अर्ध वा पादो वा यत्र तु खण्डोत्तरं तत्स्यात् ॥१॥ लक्षणं स्पष्टार्थम् ॥ उदाहरति- ईशं किं विदधे श्रुतं च हरिणा किं पारिजातः कृतः कानन्ता मदनस्य काः सुमनसः सन्कि विधत्ते धनम् । तान्तं किं मतुवर्थिके क विवुधा पापं व्रतैः किं कृतं को विष्णोः शयनं चिरं कथमभूद्धीष्मः प्रसादापितुः ।। कुर्वे किं विबुधान्किमस्ति गगने शारद्वतं चाह्वय स्यात्को नाम विभागवान्पुररिपोरामन्त्रणं कथ्यताम् । किं वा सामनि वृष्टिकामनिधनं संकीर्तितं सौभरे हृत्कीहक्सुकृते सतां भगवती कात्यायनी स्तूयताम् ॥ महावाहारिगीर्वाणारातिभङ्गविचक्षणे । सिन्धुराननमातस्त्वं कृपयानुग्रहीष्यसि ।। ईशं मह पूजय ॥ श्रुतमधीतम् अव रक्ष । यत --'ब्रह्महत्यासमं ज्ञेयमधीतस्य विना- शनम्' इति स्मृतेः ॥ हरिणा पारिजात खर्गाद् अहारि अपहृतः॥ गीर्वाणी अनन्ता ॥ पुष्पाणि कामस्य वाणाः ॥ साधुर्धनं राति ददाति ॥ तकारान्तं मवर्थे परे भं भसंज्ञम्, 'तसौ मत्वर्थे' इति वचनात् ॥ विवुधा देवा गवि सुरभौ खर्गे वा भवन्ति ॥ व्रतैश्चान्द्रा- यणादिभि. पापं चक्षणे नाशितम् । 'क्षणु हिंसायाम्' कर्मणि लिद ॥ विष्णोः सिन्धु शयनस्थानम् ॥ भीष्म पितृप्रसादात् चिरम् आन जीवितवान् ॥ विबुधान् नम वन्दख ॥ गगने अतस्त्वम् अनन्तलम् अस्ति । 'तसु उपक्षये' भावे क्विए । नञ्बहुव्रीहौ भावे वप्र- सय. ॥ कृपेति शारद्वतसंवुद्धिः ॥ यान् गच्छन् विभागवान्स्यात् । कर्मणो विभागहेतु- ·३ परिच्छेदः ] कवीन्द्रकर्णाभरणम् । ८१ खात् ॥ उप्रेति शिवसवुद्धि ॥ 'ही' इति सौभरे सामनि वृष्टिकामस्य निधनम् 'हीपिति वृष्टिकामाय कुर्यात्' इति तत्र श्रुते । अनुकार्यानुकरणयोरभेदविवक्षाया विभक्केरनुत्पत्तिः। साधूना मन पुण्ये यति प्रयत्नवत् स्यात् । 'यसु प्रयत्ने' घलये 'क' । ततो त्वमर्थीय इन् । वाहारिमहिय स चासौ गोर्वाणारातिर्देवशत्रुश्चेति कर्मधारय । महाश्चासौ स चेति पुन. कर्मधारय । तस्य भङ्गे विचक्षणे विदग्धे इति सबुद्धि सिन्धुराननमातर्गजमुसस्य मातर्देवि त्वं कृपया दययानुग्रहीष्यसि । मामिति शेष । इति गौरीस्तुति. श्लोकार्थ ॥ अन किं मधुना तत्काभिर्जनितं भटस्य कोऽभिमतः। कैझ्यिते हृदय कि मलिनं चन्द्रस्य केशुसंबुद्धिः ।। कासूत पुरूरवसं वीराः कैर्विजयिनो जनेष्टाः के। संबोधय वरुणं हरिमुपसर्ग वद घियः प्रशंसाः कैः ॥ संबोधय रतिरमणं काः श्रोत्रादीश्वरस्य समभूवन् । कुमुदं कीदृगशोभं नभस्यमासस्य कीया दिवसाः ॥ उन्नमद्भी रणोदारैरन्तरिक्षविलासिभिः । महावारिधरव्यूहैरतिश्यामदिशोनिशम् ॥ 'मधुना अजं किम्' इति प्रश्ने 'नुन्नम्' इत्युत्तरम् । आईमित्यर्थ । 'तिमितं स्तिमितं समुन्नं मुन्नं च' इत्यमर ॥ 'कमलं काभिर्जनितम्' इत्यत्र 'अद्भि' इति । 'अद्भयो जात- मन्ज' इति व्युत्पत्तेः ।। 'वीरस्य क प्रिय.' इत्यत्र 'रणो युद्धम् इति ॥ 'हृदय कैर्हियते' इत्यत्र 'दार. स्त्रीभिः' इति ॥ 'चन्द्रस्य किं मलिनम्' इत्यत्र अन्तर्मध्यम्' इति ॥ 'इक्षो' इतीक्षुसबुद्धिः । इला पुरूरवसमुत्पादयामास । वीरा असिभि खडैर्विजयिनः ॥ महा उत्सवा जनानामिष्टा ॥व इति वरुणसवुद्धि । 'वंप्रचेतसि जानीयात्' इति विश्व ॥'अरि- पर चक्रधर' इति विष्णुसवुद्धि ॥ 'वि' इत्युपसर्गः॥ ऊहस्तबुद्धय श्लाघ्या भवन्ति ॥ रति श्यामा वधूर्यस्य रतिश्यामेति कामसवुद्धि ॥ दिश परमेश्वरस्य श्रोत्रादुत्पन्ना ।अ- निशं निशारहितं कुमुदं शोभाहीनं भवति ॥ 'नभस्यमासो भाद्रपदस्तस्य दिवसा की- दृशाः' इत्यत्र श्लोक एवोत्तरम्-उन्नमद्भिर्वर्धमानै रणेन शब्देन उदारैमहद्भिः 'रो रि' इति रेफलोपे 'ठूलोपे पूर्वस्य दी? ण' इति दीर्घः ॥ अन्तरिक्ष आकाशे विलासिभिर्विह- रणशीलैर्महता वारिधराणा व्यूह समूहै अनिशमविच्छेदेन अतिश्यामा नीलतमा दिशो येपु तादृशा इत्यर्थः ॥ इति श्लोकोत्तरम् ॥ का नो निर्विषया रविः क सहसि खामी कथं स्यादस- कामास्त्रं किमु दृक्कथं वरतनोर्यण्स्यादिकः कुत्र वा।

·८२ काव्यमाला। वक्तव्या रजनी कथं भवति को मन्त्रोऽर्थतः पादवा- कः कान्ताकुचवद्गजस्य समरो रामायणे कीदृशः ।। मालिनीतनयोदाराजिह्मगाचितमर्कटः । मा ज्ञानं विषयहीना न भवति । विपयनिरूप्यत्वनियमात् ॥ सहसि मार्गशीर्षे सूर्यः अलिनि वृश्चिकराशौ तिष्ठति ॥ इतनयो गतनीति प्रभुर्निन्द्य ॥ दारा स्त्रियः कामस्य शस्त्रं विजयहेतुत्वात् ॥ युवतिदृष्टिर्जिह्मगा वक्रा ।। अचि परे इको यण्स्यात् 'इको यणचि' इति वचनात् रात्रिपर्यायस्तमाशब्द ॥ अर्थतः पादवान्मन्त्र ऋक् । तेपामृग्मात्रार्थवशेन पादव्यवस्था' इति जैमिनिसूत्रात् । 'तमा ऋक्' इत्यत्र गुणे तम' इति रूपम् ॥ गजस्य कटः कुम्भ स्त्रीकुचतुल्य. ॥ 'तमा कट.' इत्यत्र 'झरो झरि सवर्णे' इति कलोपः ॥ मर्कटपक्षे द्वित्वं वा । मालिन्यास्तनयोऽतिकायसंज्ञो रावणपुत्रस्तस्याजिह्मगैर्वाणैराचिता व्याप्ता मर्कटा वानरा यत्र तादृशो रामायणसंग्रामः । 'तनयं विद्धि मालिन्यास्त्वतिका- येति यं विदु' इति लङ्काकाण्डम् ॥ किं कृत्वा पिशुनान्सुखं वहति किं रामः कुतो वा जग- प्रोदेतीत्युदितो हरिः किमवदत्कीदृग्वियोगे वधुः। कात्युल्लासवती मतिर्भवति वा मोक्षाभिलाषी कथं कीदृग्वावसिते निदाघसमये कुत्राम्बुदो दृश्यते । विहायसीरंमदभाप्रतिभासुरभूककुप् । दुर्जनान् विहाय त्यक्त्वा सुखं भवति ॥वलदेवः सीर हलं धारयति ।। 'जगत् कस्सा- दुद्भवति' इति पृष्टे ईश्वरो 'मत्, मत्त. सकाशात्' इति वदति ॥ जन्याना ज्ञप्तावुत्पत्ती च हेतुत्वात् ।। विरहिणी वधू अभा कान्तिहीना ।। 'प्रज्ञा नवनवोल्लासशालिनी प्रतिभा मता' ॥ सुरभूः खर्ग तस्या कं सुखं तत्र कुप्यतीति सुरभूककुप् । तद्विषयकरागाभाव- वानित्यर्थ. ॥ ग्रीष्मावसाने च 'मेघज्योतिरिरमद' इत्यमर । इरमदो विद्युत् तस्य भया कान्या प्रतिभासुरा शोभमाना भूर्भूमि. ककुभो दिशश्च येन तादृशो मेघो विहायसि आ- काशे दृश्यते इति योज्यम् ॥ इत्योत्तरम् ॥ पुष्पवन्तौ कथं कुत्र पृदाकुपदमुच्यते । वदेन्द्रवारुणी कीहक्कीदृशी वरवर्णिनी॥ बहुभावहावमधुरा । 'एकयोक्त्या पुष्पवन्तौ दिवाकरनिशाकरौ' इत्यमरः । वहुभौ अनेककिरणौ ॥ पृदाकु- पदम् अही वर्तते 'सर्पः पदाकुर्भुजगोभुजंगोऽहिर्भुजंगमः' इत्यमरः । तद्वाचकत्वात् ॥इन्द्र- ·- ३ परिच्छेदः] कवीन्द्रकर्णाभरणम् । ८३ वारुणी अमधुरा तिका भवति । 'लुपि युक्तवयक्तिवचने' इति स्त्रीलम् ॥ वहुभिर्भावैहीं- वैश्व मधुरा रम्या वधूभवति ॥ आर्यापादोऽयम् ॥ मायाविनः का संवुद्धिर्देवात्प्रीताकिमिप्यते । लवणाकरमाहु. किं कामी किं प्राह कामिनीम् ॥ निभालयवरोरुमाम् । निभस्य व्याजस्यालय आश्रयेति मायाविसवुद्धि ॥ संतुष्टाद्देवाद् वर इग्यते ॥ 'रुमा स्थालवणाकर' ॥'हे वरोरु मा निभालय पश्य' इति कामिनी प्रति कामिन उक्ति । वरोरु इत्यत्र 'सज्ञापूर्वको विधिरनित्य' इति गुणाभाव । 'वरोरु ते वरो दत्त' इति कादम्बर्याम् ॥ इति पादोत्तरम् ॥ चक्रवन्ध लक्षयति- द्विचरणविरचितचतुरवरान्तवर्णोत्तरोक्तनाभ्यर्णम् । आरान्तवर्णमिलितोत्तरार्धनेमि प्रदक्षिणं चक्रम् ॥ २॥ अनुष्टुमि उद्धारो यथा-नाभौ श्लोकाद्यवणे लिखिला तदुत्तरवर्ण त्रयं पूर्वारे लिसिखा तदुत्तर नामिमध्यवर्ण वाचयित्वा पष्ठसप्तमाष्टमान् उत्तरस्मिन्नारे लिखिला पूर्वारान्तवर्ण लिखेत् । एवमेव द्वितीयपादं पश्चिमदक्षिणयोररयोलिखेत् । यस्मिन्नरप्रान्ते पूर्वार्ध समाप्त तदुत्तर दक्षिणावर्तेन नेम्या उत्तरार्धप्रथमवर्णत्रयं लिखिला पूर्वारान्तवर्णं चतुर्थ कृत्वा तदुत्तर पञ्चमषष्ठसप्तमाल्लिखिला उत्तरारान्तवर्णे तृतीयपादाष्टम कृत्वा तदुत्तर चतुर्थपा- दाद्यक्षरत्रयं लिखित्वा द्वितीयपादचतुर्थाक्षर पश्चिमारान्तस्थं चतुर्थपादचतुर्थवर्ण कृत्वा तदुत्तर पञ्चमषष्ठसप्तमवर्णाल्लिखित्वा द्वितीयपादान्त्यवर्णं चतुर्थपादान्त्यं कुर्यात् ॥ एवम- न्यत्राप्यूयम् ॥ चक्रप्रश्नमुदाहरति- धात्रीमाह्वय किं द्विधातुयुगल लोलस्य केषु स्पृहा किं कुर्युविबुधा खलत्वमपि तत्साकासमाहुश्च कम् । पुष्पं चाह्वय किं निषेधवचनं कीअवेर्मण्डलं किं वाटः प्रतिषेधकं क ऋगुणः सिंहः कमालम्बते ।। किं कुर्मः सुकृते द्विजद्विडपि कः कुण्डप्रभेदेऽस्ति का कीदृशं खलसौहृद स्पृहयति प्रायेण कसै वधूः । कीहक्षी घनशर्वरी समुचितं कसै विधातुं नमः कीदृरकुलव्रतं वद गुणश्रेणिं त्वमेणीदृशः ॥ - ·काव्यमोला। सुधाधारासुमाधुर्य सुमनोभासुमार्दवम् । स्तनश्रीराश्रिताहार्य प्रियायाभासतेनवम् ॥ 'सु' इति मातृसंबुद्धि । सूशन्दे तु 'अम्वार्थनद्योहख' । 'धेट पाने 'डधान् धार- णपोषणयो.' इति द्वय 'धा धा' इति 'दाधा ध्वदाप्' इति सूत्रे धा इति द्वयोरुपादानात् ।। रासु द्रव्येषु लोकस्येच्छा । 'अर्थरैविभवा अपि' इत्यमरः । 'रायो हलिं' इत्यात्वम् ॥ वि- बुधा खलत्वम् माधुर्मा धारयेयु । 'माडि लु' ॥ यं यच्छन्दंतच्छब्दसाकाड्ड प्राहुः । यच्छब्दानुकरणे अनुकार्यानुकरणयोर्भेदविवक्षायामनुकरणस्यानुकार्येणार्थवत्त्वात्प्रातिपदि- कसज्ञाया त्यदायत्त्वे च यमिति यच्छब्दपरंवोध्यम् ॥ 'सुम' इति पुष्पसंबुद्धि ॥ 'नो' इति पदं निषेधार्थकम् ॥ भा प्रभां सूते भासु 'सत्सू-' इति क्विप् 'हखो नपुंसके प्रातिपदि- कस्य' इति हख ॥ 'मा' इति अट आटश्च निषेधकम् 'न माझ्योगे' इति निषेधात् ॥ ऋ- कारस्य 'अर्' इति गुण. 'उरण्रपर.' इति सूत्रैकवाक्यतया ऋकारस्य गुणे विधीयमाने 'अर्' इत्यस्य प्रवृत्ते ॥'प्रसझावस्थायामेव रपरसम्' इति सिद्धान्तात् ॥ सिंहो दवं वनम् आश्रयते । 'दवदावी वनानले' इत्यमरः ॥ सुकृते स्त वर्तध्वम् । अस्तेर्लोटि मध्यमपुरुषवहु- वचने रूपम् ॥ न श्रीर्गतश्रीको द्विजद्विट् । 'गतश्रीगणकान्वेष्टि गतायुश्च चिकित्सकान् । गतश्रीश्च गतायुश्च ब्राह्मणान्द्वेष्टि भारत ॥' इत्युक्ते ॥ कुण्डभेदे राश्रिता त्रिकोणतास्ति । रपदस्याग्निवाचकत्वादग्निपदेन त्रित्वस्योपादानात् । अधि कोण ॥ खलसौहृदमहार्य क- ल्पितं हार्यमस्थिर वा ॥ वधू प्रियाय स्टहयति ॥ वर्षारजनि अभा नक्षत्रहीना ॥ क्रूर- व्रतं सते सज्जनाय अनवं रक्षाहीनम् । अवधातोर्घवर्थे क । यद्वा नव. स्तुतिः 'णु स्तुतौ' इत्यस्मादप । तद्रहितमित्यर्थ. ॥ नायिकावर्णनश्लोकार्थ -प्रियाया माधुर्यं सुधाधारासु भासते अमृतसदृशमित्यर्थः ॥ मार्दवं मृदोर्भावः 'इगन्ताच लघुपूर्वात्' इत्यण ॥ सुमनसा पुष्पाणां मालतीना वा भासु । भासत इत्यस्यानुषङ्ग ॥ स्तनलक्ष्मीरहार्य पर्वतमाश्रितेति सर्वत्र निदर्शनालंकारः ॥ 'अहार्यधरपर्वता.' इत्यमरः । नवं विजातीयमिति माधुर्ये मार्दवे च विशेषणम् ॥ इति चक्रवन्धजातिः॥ पद्मवन्धजातिं लक्षयति- प्रत्येक वर्णद्वयघटिताष्टदलं भवेत्पद्मम् । प्रत्येकोत्तरवाक्यं प्रथमोदितकर्णिकावर्णम् ॥३॥ उदाहरति- का आवीद्धरिरस्ति दैत्यहृदि का प्राप्ते वदान्येर्थिनः कीहक्षा जन उत्तमो भवति कः कीदृक्शुचौ सूर्यमा । - ·३ परिच्छेदः] कवीन्द्रकर्णाभरणम् । ८५ स्थाकीहाजननी दशास्यनगरी कस्मिन्निगरौ वर्तते तीरे तावदपारवारविषये याथोनिघेः कीदृशी ॥ हंस कीदृशमाहुराह सुविनिर्दुर्यः परं के मुनि- मूर्धन्यं सुकृतं नरं चरति के कीरं विदुः कीदृशम् । गान्धारीपितरं कमाकलयसे किं रेवतीमानसं का योगिन्यपि चाविवेश जनकं विद्या गुरुभ्यः कथम् ॥ सुरभीः सुरायः सुतपाः सुवेले । सुपिसं सुखगं सुबलं सुलभा । हरि सुरभीर्गा आवीदरक्षत् ॥ दैत्यहृदि सुरसबन्धिनी भीरस्ति वैरिलात् ॥ दातार मिलिते सति अर्थिन शोभना रायो येपा ते सुरायो भवन्ति । आन्या इति यावत् । उ- त्तमो जन शोभनो रायो दानं यस्य तादृशो भवति ‘रा दाने' इत्यस्माद्भावे घन्। 'आतो युक् चिण्कृतो' इति युक् । यद्वा कर्मणि घन् । उत्तमवस्तुदाता इत्यर्थ ॥ शुचावाषाढे सूर्यप्रभा सुतपा सुतरां तपस्तापो यस्याम् । घमर्थे क । सुतरा तपतीत्यच्प्रत्ययो वा ॥ सुतं पुत्रं पातीति सुतपा तादृशी जननी स्यात् ॥ लङ्का सुवेले त्रिकूटाचलेऽस्ति । 'पारा- वारे परााची तीरे पात्रं तदन्तरम्' इत्यमर ।शोमना वेला समुद्रमर्यादा यत्र तादृशे। तटद्वयेऽपि मर्यादासत्त्वात् ॥ सुष्ठ पेसति गच्छतीति सुपीतं सुपिसम् । रम्यगतिखात् ॥ पाणिनिमुनि सु वि नि दुर् एभ्य उपसर्गेभ्य परस्य सुपे. कृतसप्रसारणस्य खपधातो सकार मूर्धन्यमाहेति विपरिणाम 'सुविनिर्दुभ्यं सुपिसूतिसमा' इति षलविधानात् ॥ पुण्यं खाश्रयपुरुष सुखगं सुखप्राप्तं करोति । शुकं शोभनं खगं पक्षिणं पाहु.॥ गान्धार्या. पितर सुबलसझं वेनि । रेवत्याश्चित्तं शोभनो रागविषयो बलो यत्र तादृशं स्यात् ॥ सुल- भासज्ञा योगिनी जनकम् आविवेशेति मोक्षधर्मे स्पष्टम् । विद्या गुरुसकाशात्सुलभा सुप्रापेत्यर्थ ॥ इति पद्मबन्धजाति ॥ काकपदजातिं गोमूत्रिकाजातिं च लक्ष्यति- त्रितयान्वयि पायॆक्षरयुगं त्रिशाखं तु काकपदम् । मिलितसमविषमवर्णा गोमूत्री विलिखितोर्वाधः॥४॥ काकपदजातिमुदाहरति- तर्केषु व्यदधामहं किमु कुतः कान्वीक्ष्य मीमासकां- स्तत्चद्भावविपर्ययः कथमयं पश्यस्यलीन्कीदृशान् ।

·६ काव्यमाला। कीदृक्षः पुरुषोऽतिनीतिनिपुणैः कुत्र व्यवस्थाप्यते किं जन्यो वदयो युधिष्ठिरसदोवृत्तिविशेषो महान् ॥ समवायतः समयकृतः समयाहितः । मीमांसकान् समवायात् यतो गच्छतस्तदनङ्गीकारिणो वीक्ष्य वं तर्केषु समवाः समु- खम् अगा । युक्तिभिः समवायपदार्थ स्थापितवानित्यर्थः ॥ आवृत्त्या चैतदर्थलाभ. ।। 'तत्तद्भावाना सुखदुःखादीनां विपर्ययः कथम्' इत्यत्र 'समयेन कृत' इत्युत्तरम् ॥ समं तुल्य यकृत् कालखण्ड येषा तादृशान्नालवर्णान् पश्यामि । 'कालखण्डयकृती तु समे इमे इत्यमर ॥ हित आप्त- पुरुषो नीति समया समीपे स्थाप्यते।यो युधिष्ठिरसभावृत्तिर्म- हान्विशेप. स मयेन दानवविशेषेण आहितो जनितः । सभापर्वणीदं स्पष्टम् ॥ इति काकपदजाति.॥ गोमूत्रीजातिमुदाहरति- अन्तस्थाः परतः कुतो जगदिदं कीहक्सता कीदृशा भाव्यं मौनिनमालय प्रियतम का किं विधत्तेजना। संबुद्धिः क्व गुहस्य वा जनकता किं युष्मदस्मन्ङसे- वर्गाद्यक्षरतो भवन्ति वद के वर्णाः परे पञ्चमे ॥ धीरिन्द्रस्य जितस्य दानवगणैः कीदृन्दिवं किं व्यधा- द्विन्यस्तान्तरकारकं भवति वा किं वर्णमिष्वर्थकम् । कानिन्दुस्तिथिरस्ति च क हृदयं कृष्णौ कथं भूभृतां छन्दोधीर्भवति श्रुते क सुरभौ ब्रूते वियुक्ता च किम् ॥ माद्यत्परभृतालापकमनीयातिसौरभे । अद्यमारजिता तापश्रममायामसौलभे ॥ सन्तस्था यरलवा माद मकारात् परतो भवन्ति ॥ जगत्सर्वं यद् गमनशीलम् । नश्व- ने यावत् ॥ साधुना परान्विभर्ति पालयति परभृत् तादृशेन भाव्यम् ॥ अलाप वच- नहीनेति मौनिसबुद्धि ॥ कमनी कामुकी स्त्री प्रियं याति ॥ सौ प्रथमैकवचने संवृद्धिसज्ञा । 'एकवचनं सबुद्धि' हति वचनात् ॥ रो वह्नि. भ चेति समाहारद्वन्द्व. । अग्निकृत्तिकयो- गुहजनकलात् ॥ युष्मदस्मदो. परस्य डसे. 'अत्' इत्यादेशः । 'पञ्चम्या अत्' इति सू- त्रात् ॥ वर्गेषु आद्यान्यक्षराणि चत्वारि कादीनि तेभ्य पञ्चमे डकारादौ वर्णे परे सति ककारादिभ्य. परतो यमास्तत्सज्ञा वर्णा भवन्ति । यथा--पलिक्नि. चलतुरित्यादि। यथा चौदवजिसज्ञस्याचार्यस्य सूत्रम्-'अनन्यस्यान्यसयोगे मध्ये यम. पूर्वस्य गुण.' इति ॥ गुणोऽवयव इत्यर्थः ॥ रजिर्नुपविशेषः तातः पितृत्वेन विषयः कर्तव्यो यस्यां ·३ परिछेदः] कवीन्द्रकर्णाभरणम्। ताशी इन्द्रस्य मति दिव खर्गम् आप लेभे। रजेरिन्द्रत प्रतिज्ञाय तेन दैत्यान्यातयिला ततोऽहं रजे पुत्रोऽस्मीत्युक्त्वा इन्द्रेणात्मपदं लब्धम् इति हरिवंशे स्पष्टम्-'रजे पत्रशतं पुत्रान्हला चेन्द्रोऽलभत्पदम् ॥धे पदं गकाररेफयोरन्तराले अकारदाने 'शर' इति भ- वति ॥ अमा तियिश्चन्द्रहीना ॥ हृदय या लक्ष्म्याम् अस्ति । ईशब्दत्य सप्तम्येकवचने रूपम् ॥ कृष्णौ वासुदेवार्जुनौ राजाम् असौ क्षेपको । 'अमु क्षेपणे' इत्यस्य अस्यत इ- त्यसौ । नाशकौ इति यावत् । अस्यते पचाद्यच् ॥ लशब्दो लघुपर्याय भशब्द आदि- गुगर्भगणार्थ । तचोपलक्षण गणान्तराणाम् । समाहारद्वन्द्व । तज्ज्ञानेन छन्दसां ज्ञानात् ॥ अय विरहिणीवाक्यार्थ -माद्यन्तो मत्ता. परभृता कोकिलात्तेपामालापेन कमनीया मनोहरा अतिसौरभा आम्रवृक्षा यस्मिन् एतादृशे अद्य वमन्तदिने मारेण कामेन जिता अभिभूता असौं अहं तापोज्वर श्रम सेदस्तयोर्माया तद्रूपामाया वालेभे। प्राप्नोमीत्यर्थ ।। इति गोमूत्रीजाति ॥ सर्वतोभद्रजाति लक्षयति- एकेन द्वाभ्यां वा सर्वैर्वा सर्वदिग्गतैर्वणः । यत्रोत्तराणि दुष्करमिदमुदितं सर्वतोभद्रम् ॥ ५॥ उदाहरति- कः शब्दः काव्यकर्तुः क जगदनुगत कः क्षरत्यर्थधातुः क स्याद्रेफस्य लोपः प्रतिकृतिविषय कुत्र क. प्रत्ययः स्यात् । को. कः स्यादक्षशन्देऽभिमुखय विहग कीदृशौ कंसकृष्णौ केन स्याद्वा तरीतर्त्यपि च लुकि शपः कौ च गत्यर्थधातू ।। क स्थाच्छब्दः खगेति प्रसवमय इपुः कस्य कोऽस्य च्चियोगे कस्याटक्तस्य लोप. प्रभवति क ऋत कश्च शब्दार्थधातुः । वहिस्त्री काहय त्वं कमविमकि मतौ को तुरीयद्वितीयौ को वोकारस्य यण् दिक्कथमनुपहिता पुण्यतोया सरित्का ।। कावेरी। काव्यं करोतीति काव् 'तत्करोति-' इति ण्यन्ताद्विच् यकारस्य सयोगान्तलोप इत्य- न्यत्र विस्तर ॥ ए विष्णौ जगदनुस्यूतम् । 'सर्वत्रासौ समस्तं च वसत्यति वै यतः । ततोऽसौ वासुदेवेति विद्वद्भि परिगीयते इति स्मरणात् ॥री इति धातु.क्षरत्यर्थे । 'रीट् क्षरणे' इति पाठात् ॥ रि रेफे परे रेफस्य लोप 'रो रि' इति सूत्रात् ॥ प्रतिकृती इवे इवार्थे कः । 'इवे प्रतिकृतौ ॥' इति सूत्रात् ॥ अक्षशब्दे परे कुशब्दस्य 'का' आदेश । 'का पथ्यक्षयो' इति सूत्रात् ॥ वे इति पक्षिसवुद्धि ॥ कृष्णकंसौ अरी वैरिणौ ॥ तरी- ·८८ काव्यमाला। तर्ति इति रूपं रीका रीगागमेन सिध्यति । 'उतृदिर हिंसानादरयो' इति धातोर्यड्लुकि 'री त.' इति रीक् ॥ शपो लुकि अदादौ वाधातु ईधातुश्च गत्यौं ॥ को कवर्गे खगेति शब्द । अक्षरद्वयस्य तत्र पाठात् ॥ ए कामस्य पुष्पमयो वाण ॥ अकारस्य च्चिप्रत्य- ययोगे ई इत्यादेश. 'अस्य च्वौ' इति सूत्रात् ॥ 'अपृक्त एकाल् प्रत्यय ' इत्येकाल्प्रत्ययस्य अपृक्तसज्ञा 'वेरपृक्तस्य' इति लोपः ॥ ऋत ऋकारस्य' री इत्यादेशो भवति 'कम्यति' इत्यादौ 'रीत' इति सूत्रम् ॥ 'कै शब्दे' इत्यस्यानुकरणे 'का' इति । 'आदेच उपदेशे- ऽशिति' इत्यासम् 'अनैमित्तिकमात्त्वं शिति तु प्रतिषेध' इति सिद्धान्तात् ॥रो वह्निस्तस्य स्त्री री । 'पुंयोगादाख्यायाम्' इति डीपू ॥ 'क' इति 'अवे' इति च संबुद्धि ॥ अकि अप्रत्याहारे ऋकार इकारश्चतुर्थद्वितीयौ ॥ 'अइउण् ऋलक्' इति पाठात् । ऋकारच इकारश्च री । ऋ इ इति स्थिते ऋकारस्य यणादेशो रेफ. । 'प्रथमयोः पूर्वसवर्ण' इति दीर्घ री इति रूपम् ॥ उकारस्य यणादेशो 'क्' इति भवति आन्तरतम्यात् ॥ अनुपहिता दिक् एका 'उपाधिभेदेन प्राच्यादिव्यवहारभेद.' इति सिद्धान्तात् ॥ कावेरीसंज्ञा नदी पुण्यतोया इति पुराणप्रसिद्धम् ॥ इति सर्वतोभद्रजाति ॥ गतप्रत्यागतजातिं लक्षयति- गतप्रत्यागतं प्रोक्तं प्रतिलोमविलोमतः । तच्चानेकविधं मध्यवर्णलोपेन जायते ॥६॥ उदाहरति- दृश्यते कीदृशी संपद्भाग्यवैभवशोभिनाम् । हृदयं हरति ब्रूहि कीदृशी मत्तकाशिनी ॥ चारुवाहाजिरा । चारवो वाहा अश्वा यत्र तच्चारुवाहम् अजिरम् अङ्गणं यस्या. ॥ प्रतिकूलवाचने राजिहावा रुचा । शोभमानो हावो यस्याम् । रुचा युक्ता ॥ कीदृशी भवतीदानीं त्वद्वैरिवरवर्णिनी। कीदृशी मधुमासश्रीहृदयं मदयत्यलम् ।। कापितरुरता। कापि दुखावस्थापन्ना तरुरता वनस्थखात् ॥ प्रतिकूलवाचने ताररुताः श्रवणाई- शब्दाः पिका यस्यामित्यर्थ.॥ १. 'रीदुपधस्य च' इत्यनेन रीग्वोध्य., उक्तसूत्रेण रीकरणं त्वसंमवि तस्य रीडा- देशविधायकत्वात ·। परिच्छेदः] कवीन्द्रकर्णाभरणम् । पद्भिर्मधौ हसति किंप्रतियोगिकेयं का भासते विजयभाजि सदैव पुंसि । तारवी। तरूणामियं तारवी वृक्षप्रतियोगिका पति ॥ वीरता वीरत्वम् ।। विद्वन्कया कुशलवौ समसाविषातां वर्णेन कोभयविधेन सदृग्भवान्या । सीतया। सीतया जानक्या कुशलवाख्यौ पुत्रौ प्रसूतौ ॥अक्षरेण रूपेण च साभवानीतुल्या या अतसी उमापदवाच्यत्वानीलवर्णत्वाच्च । 'अतसी स्यादुमा क्षुमा' इत्यमर ॥ कथय सखे किमवस्था शंवरभवने रतिरवात्सीत् । प्रियया व्यथते व कथं भवति क तरीतुकामो वा ।। विमदना। कामवियुका रतिः शवरगृहे अवात्सीत् वसति स्म ॥ मध्याक्षरद्वयत्यागे 'विना' इति पदम् । तद्वैपरीये 'नावि' इति सिद्धम् ॥ प्रियया दयितया कथं व्यथते विगतमदो ना पुरुष नपुंसकत्वात् ॥ तरीतुकामो मुमुक्षुर्वा विमदना विगतमदो ना पुरुष ॥ कीहशी दयितादेहवीरुत्कोन्मादकारिणी । केषु वा सत्सु पुरुषो दुर्विघो नाभिधीयते ॥ सुकुमारा। सुकुमारा कोमलस्पर्शा ।। मध्याक्षरद्वयत्यागे 'सुरा' इति ॥ तद्वैपरीये 'रासु' इति पदं सिद्धम् । द्रव्येषु इत्यर्थ ॥ इति गतप्रत्यागतजाति ॥ वर्धमानाक्षरहीयमानाक्षरजाती लक्षयति- आदौ मध्येऽन्ते वा यत्रैकद्वित्रवर्णानाम् । वृद्धि हानिर्वा तद्भेदद्वयमनुगतार्थम् ॥ ७॥ पूर्वपूर्ववर्णसहितेनोत्तरवर्णेन यदुत्तर तद्वर्धमानाक्षरम् ॥ पूर्वपूर्ववर्णे विहाय तदुत्तरवर्णेन यदुत्तरं तद्धीयमानाक्षरमित्यर्थ ॥ वीतिहोत्रभवः को वा भोज्या का सदधिः कटुः । मधुपैः किं वरवधूबदनाम निपीयते ॥ - राजीवम् । ९ ·९० काव्यमाला। 'रा स्मृतः वर्णवित्तयो.' इति विश्व ॥ 'अमेरपर प्रथमं हिरण्यम्' इति श्रुतिः ॥ राजी कटुरसा दना सह भुज्यते ॥ राजीवं पद्मम् ॥ उत्तरोत्तर वर्णवृद्धि. स्पष्टैव ॥ किं वा पदं विकल्पार्थ बालासंबोधनं वद । मनद्भिरब्धि विबुधैः को नेत्रं मन्दरे कृतः ॥ वासुकिः। विकल्पार्थक वापदम् ॥ 'वासु' इति वालासंबुद्धि. । 'वाला वासू' इत्यमर. ।। वा- सुकि. सर्पभेद ॥ 'मन्थानं मन्दर कृत्वा नेत्रं कृत्वा तु वासुकिम्' इति पुराणम् ॥ विद्ययास्ति सह कोऽत्र विरोधी का मुनेरपि मनो मदयन्ति । दिझुखः स्म भृशमीर्ण्यति कस्मै काव्यमाहुरमृतप्रतिमं किम् ॥ रामायणम् । रा द्रव्यम् ॥ रामा. स्त्रिय ॥ रामाय दाशरथये ॥ रामायणं वाल्मीकिकाव्यम् ॥ संबोधय सुखं गीतिः कीदृशी बहमाह्वय । चतुर्मिरेकवाक्यत्वं प्राप्तः श्लोकैः किमुच्यते ॥ कलापकम् । 'क' इति सुखसंबुद्धि ॥ गीति कलाविशेष ॥ 'कलाप' इति वहसंबुद्धिः ॥ श्लो- कचतुष्टयस्यैकवाक्यत्वे काव्येषु 'कलापकम्' इति प्रसिद्धि ॥ मनुष्यस्य सखे तावत्संबुद्धिरभिधीयताम् । द्वौ वर्णावादितो दत्त्वा बलिमच्छलयच्च कः ॥ वामनः । नृशब्दस्य 'हखस्य गुणः' इति गुणे कृते 'नः' इति सवुद्धिः॥वामनो वलिं वञ्चितवान् इति प्रसिद्धम् ।। गिरीशेन जिगीषुः कः प्रसह्य निरदह्यत । आद्यवोत्तरं वर्णों द्वौ दत्त्वा तमसूत कः ॥ मधुसूदनः। मदनो हरेण दग्धः ।। मकारोत्तरं 'धुसू' इति वर्णद्वये दत्ते 'मधुसूदनः' इति शब्द ।। तद्वाच्यो नारायणो मदन प्रद्युम्नं सुतमुत्पादितवान् । ब्राह्मणेन समागम्य प्राज्ञाः किमनुयुञ्जते । वर्णद्वयविवृद्ध्यान्ते लवः किं नाकरोद्वने ॥ कुशलवनम् । १.'रावण.' इत्यपि पाठ..

·३ परिच्छेदः] कवीन्द्रकर्णाभरणम् । 'ब्राह्मण कुशलं पृच्छेत्क्षत्रबन्धुमनामयम्' इति मनु । तदुत्तर 'घनम्' इति वर्णद्वये दत्ते 'कुशलङ्घनम्' इति शब्द । कुशस्य खज्येष्ठनातुर्लङ्घनम् अवमानं नाकार्षीत् तदनुकू- लखादिति भाव ॥ अन्धकारविरुद्धा का चक्षुषः सहकारिणी। वर्णावाद्यन्ततो दत्त्वा तजन्मसमयश्च कः ॥ प्रभातम् । सहकारित्वं चक्षु कार्ये चाक्षुषज्ञाने निमित्तलात् । अन्धकारविरुद्धवम् अन्धकार- स्थालोकाभावरूपलात् । आलोकस्य तत्प्रतियोगितात् ॥ अन्धकारस्य द्रव्यान्तरवपक्षेऽपि विरोधसत्त्वात् ॥ भाशब्दस्य आदावन्ते च वर्णद्वये दत्ते प्रभातम् । तच्च प्रभाजन्मसमयः॥ विशिष्टतेजसो दिन एव सत्त्वात् ॥ इति वर्धमानाक्षरजाति ॥ हीयमानाक्षरजातिमुदाहरति- पुरत्रयजिघासायां धनुर्बुद्धिः क्व धूर्जटेः । शरणं कुत्र काहन्ति नीचस्यामत्रणं कथम् ॥ -- मन्दरे। त्रिपुरवधे मन्दराचले हरस्य चापवुद्धिरजायत ॥ दरे भये जना लोकास्त्रातारमि- च्छन्ति ॥ 'हीनसवोधने तु रे' इति कोश ॥ अत्र यथोत्तर वर्णहानि स्पष्टा ॥ कस्मादवस्थावैषम्यं जाता मन्दोदरी कुतः । हितमाधिसमानस्तु सज्जनः कीदृशो भवेत् ॥ समयतः। समयत कालेन अवस्थाना वैपम्यं "विशेष कालिकोऽवस्था' इत्यमर ॥ मन्दोदरी रावणभार्या मयतो मयदानवाज्जाता ॥ हितार्थी पुरुपो यतो वचनादिपु सयत स्यात् ॥ 'वाक्पाणिपादचापल्य वर्जयेन्चातिभोजनम्' इति स्मृते ॥ सुपर्वणा क सर्वेषां सेनापत्यमवस्थितम् । शब्दस्य कुत्र वृत्ति. स्यादाधवर्णद्वयं विना ॥ विशाखे विशाखे स्कन्दे । आवर्णद्वयत्यागे खे आकाशे ॥ गोभूम्यादिप्रदानेषु प्राज्ञाः किं दक्षिणां विदुः । कं प्रेरयन्ति राजानो रहस्यानि वुभुत्सवः ॥ चामीकरम् । १ ·९२ . काव्यमाला। चामीकर सुवर्णम् । 'सर्वेषामेव दानानां सुवर्णे दक्षिणेष्यते' इति स्मृतेः॥ मध्याक्षर- द्वयत्यागे चार प्रेषयन्ति ॥ राजराज नलिन्याः किं भीमोऽहात्प्रियेरितः । कुत्रैकाचस्तृतीयादिरुदात्तान्त्याक्षरैर्विना ।। सौगन्धिकम् । द्रौपद्या प्रेरितो भीमः कुवेरपुष्करिणीत सौगन्धिकं पुष्पमहापर्षीत् इति वनपर्वणि स्पष्टम्॥ अन्याक्षरत्रयत्यागे सौ सुप्रत्यये परे य एकाच ततः परा तृतीयादिविभक्तिरुदात्ता भवति 'सावेकाचस्तृतीयादिर्विभक्ति' इति सूत्रात् ॥ साविति प्रथमैकवचनस्य ग्रहणमिति के चित् ॥ सप्तमीबहुवचनस्येत्यन्ये । अश्वमेघहयपालनोद्यतं को जघान जनकं रणाङ्गणे । किं कया खहृदयं करोति वा स्त्री विना प्रथममन्त्यमक्षरम् ।। बभ्रुवाहनः। बभ्रुवाहनसंज्ञोऽर्जुनस्य पुत्रश्चित्राङ्गदाया शेषकन्यायामुत्पन्न । तेनार्जुनो हत इति महा- भारतेऽश्वमेधपर्वणि स्पष्टम् ॥ पक्षे प्रथमान्त्योभयाक्षरत्यागेन 'भ्रुवा-आहे' इति पदमव- शिष्टम् । कामिनी सुचतुरा सविभ्रमया ध्रुवा खमभिप्रायमनुरागं खानुरकाय 'लयैवं मयैवं कर्तव्यम्' इति ध्रुवा आह सूचयति लक्षयतीत्यर्थ ॥ इति हीयमानाक्षरजातिः ॥ शृङ्खलाजाति लक्षयति- पूर्वान्तिमचरमादिमवर्णोपादानहानाभ्याम् । स्थाच्छृङ्खला भवेत्सा कचिदेकान्तरितभावेऽपि ॥८॥ उदाहरति- आमन्त्रयख धनुरल्पमनेहसं च जानक्यसौत्कमथ कः सुरभिः स्मरस्य । कीहक्तथोक्षसु जनादरणीयतामा- क्सन्तश्च किं विजहति प्रतिभानशालिन् । - चापलबन्धुर्यः । 'चाप' हति धनुष , पल इति अल्पकालस्य सबुद्धि ॥ सीता लवम् असौद् उत्पाद- यामास ॥ सुरभिर्वसन्त कामस्य बन्धु. सुहृत् ॥धुर्यो धूर्वहनसमर्थ उक्षा जनोपादेय. ।। चापलस्य चञ्चलताया वन्धुराश्रयो यस्तं सन्तस्त्यजन्ति ॥

·३ परिछेदः] कवीन्द्रकर्णाभरणम्। ९३ संवुद्धिं वद दुर्वहस्य मदनो युक्तः कया भार्यया कौ शस्तौ मतिमन्धनव्यसनयोः पीतं च संवोधय । किं तन्वन्ति पिका वसन्तसमये लोकोत्तरोल्लासया मेधाविनविरुद्धया च निगमैः किं वा कया प्राप्यते ॥ भारत्यागौरवम् । 'भार' इति दुर्वहसवुद्धि ॥ रत्सा भार्यया युक्त कंदर्प ॥ धनस्य दानं त्याग ,व्यस- नस्य निद्रादे त्याग परिहार ॥ 'गौर' इति पीतसवुद्धिः ॥ र शब्दं कुर्वन्ति ॥ लो- कोत्तरया वेदाविरुद्धया च भारत्या सरखत्या गौरवम् उत्कर्ष प्राप्यते। तथा च स्मृति 'आ धर्मोपदेशं च वेदशास्त्राविरोधिना । यस्तणानुसधत्ते स धर्म वेद नेतर ॥' इति शृङ्खलाजाति ॥ का भासतेऽतिदयिता नलकूबरस्य दृष्ट्वा विशिष्टगुणमाहुरमत्सराः किम् । पश्यन्ति नेह पुरुषाः क्षयभाजि कस्यां का प्राप्यते रयवता भरतस्थितिः का ॥ रङ्गभाविहिता । रम्भा नामाप्सरा नलकूवरस्य प्रिया इत्युत्तरकाण्डे स्पष्टम् ॥ उत्कृष्टगुणं पुरुषं दृष्ट्या मत्सरहीना भाहि शोभख इलाहुरभिनन्दनार्थम् ।। गवि चक्षुरिन्द्रिये क्षीणे रूपं न पश्यन्ति साधनाभावात् ॥ विता पक्षिवं वेगवता प्राप्यते तत्सादृश्यात् ॥ रङ्गेनाढ्यभूमौ भावि हितम् इष्ट यस्याम् । नाट्यप्रयोगेण भरताना नटानामुत्कर्षात् ॥ अत्रैकान्तरलं स्पष्टम् ॥ ज्यायोगं वहति शरः क मोक्षकाले कीदृशं भवति रजो बलैरुदस्तम् । कीदृग्वा हरति वधूर्मनः क वहेः सारथ्यं न भवति कीदृशे स्तने श्रीः ।। पुनखेवारिते। मोक्षसमये वाण पुलावच्छेदेन ज्यासयोगं प्राप्नोति ॥ अश्वादिमिरुत्थापितं रज खम् आकाशम् ईर्ते गच्छति तच्छीलं खेरि भवति ॥ नवा युवतिर्वधूमनोहरा । वाते अग्निसारभ्यं तदुद्दीपने हेतुलात् ॥ पुंस. पुरुषस्य नखे निषिद्धे सति स्तने श्री शोभा न भवति । नायकनखवणाद्वितस्यैव तस्य शोभोदयात् ॥ इत्येकान्तरितशृङ्खलाजाति ॥

·काव्यमाला । नागपाशं लक्षयति- अनुलोमविलोमाभ्यां मिश्रितैर्मध्यगाक्षरैः । वाच्यते मध्यमारभ्य नागपाशोऽयमुच्यते ॥९॥ उदाहरति- कया विना यौवनमस्ति वन्ध्यं नानावतीर्णा दयिता कथं स्यात् । सविभ्रमावेल्लितया दृशा वा वधूः प्रियं पश्यति कीदृशाक्षः ॥ कालसारसदृशा । आचवर्णद्वयं त्यक्ता सारसदृशा कमलनेत्रया विना तारुण्यं व्यर्थम् ॥ अन्यवर्णद्वयं त्यक्ता विपरीतवाचने 'सरसालका' इति भवति । सरसा आर्द्रा अलका यस्या.॥ कालसार. कृष्णमृग तदृष्टितुल्यया हशा पश्यति इत्यर्थ. ॥ अत्र सारस-सरसापदयोनागपाशा- कारखं स्पष्टम् ॥ प्रियतम सदृशं स्यात्कशपाशेन किं मे भवति भवनभूमिर्भोगिनां भव्यकृत्का । प्रसरति विहितायां कैश्च पाञ्चालिकायां विततिरिह हि कस्यां शीघ्रमेवाभिधेहि ॥ कारुमीरुचामरम्। हे भीरु, चामरं तव केशकलापेन तुल्यम् इत्याद्यवर्णद्वयत्यागेन चामरपर्यन्तमर्थ । अन्त्यवर्णद्वयत्यागेन विपरीतवाचने 'चारुभीरका' इति चारवो रम्या भीरुकाः कामिन्यो यति समासान्त. कत्प्रत्ययः॥ कारुभि गिरिपभिनिर्मिताया पाश्चालिकाया पुत्रिकायाम् अर गीघ्रं रुचा कान्तीना विततिरुदेति ॥ पूर्व व्यस्तसमस्तम् । इदं समस्तव्यस्तमिति विशेष ॥ भाषाभेदादर्थभेदे चित्रमित्यभिधीयते । तदैक्ये त्वर्थभेदो यः स न युक्तो विभाजकः ॥ १० ॥ भापाभेदो भाषाविभाजकोपाधिर्य. सस्कृतलादिस्तदवच्छिन्नप्रतियोगिताक । अन्यथा सस्कृतघटोभयभेदस्य सस्कृतेऽपि सत्त्वादतिप्रसङ्गात् ॥ नन्वेकस्यामपि मापाया पदच्छेदे. नार्थद्वयप्रतीतावपि चित्रव्यवहारो विदग्धमुखमण्डनादौ दृष्ट इत्यत आह-तदैक्ये त्विति॥ भाषायामभिन्नाया योऽर्थभेद स तु चित्रविरूपभेदघटको न भवति पूर्वोकभेदाना चित्र एवान्तर्भावापत्ते एतनिर्मुकभेदान्तरविलयप्रसङ्गादित्यर्थः ।।

·१ परिच्छेदः] कवीन्द्रकर्णाभरणम् । ९५ दुर्योधनादीन्विसृजेत्युदीरितो गन्धर्वराजः किमबोचदर्जुनम् । पिये पउत्थम्मि सहीहि पुच्छिदे वरागणाये भण किं भणिजई ।। अहमुज्झामि । घोपयात्राया चित्ररथेन गन्धर्वण दुर्योधनादयो बवा गृहीता., ततोर्जुनेन मोचिता इत्यारण्यके पर्वणि स्पष्टम ॥ अहमुदामि त्यजामि इति चित्ररथम्याजुन प्रत्युक्ति ॥ प्रिये प्रस्थित गसीमि पृष्टया वरामनया मण कि भण्यते ॥ हे सखि, अहमसौ मुज्झामि मुन्धामि तद्विरहवेदनयेलयं ॥ कः पिकदयित. कीनगरं कीदृग्मृगेपु शवरकुलम् । सहिआहि कि कहिज्जइ अज्जाभसरेहिँ अनुसरिजन्ती ।। माकन्दोट्टमुत्तंसेहि। माकन्द आमत पिकप्रिय ॥ 'स्यादह क्षौममस्त्रियाम्' इत्यमर । अहेन अहे वा मु- होऽत्र रम्यलात् । त स पन्धम ईहते तसेहि तसि वन्धने' वन्धेच्छावदित्यर्थ ॥मखीमि विध्यते । भना नवयुक्त्याम्' इति देशी। 'भ्रमरैरनुत्रियमाणा नववधू ससीभि किं वध्यते' इति प्रो'मा नीलोत्पलमुत्तसय' इति । कदोह नीलोत्पले देशी। तदवतसीकरणे नन्मधुलुब्धा चमराम्लामायासयन्ति ॥ तत्परित्यागे तु मुग्था भविष्यसि इत्यर्थ ।। उक्ती जातिविशेषाणामशेषाणां क्षमेत कः । यन्नेहाभिहितं स्यात्तन्महामतिभिरुह्यताम् ।। ११ ।। नि श्रीनिवरपण्डितविरचिते क्वीन्दकर्णाभरणे तृतीय परिच्छेद । चतुर्थ परिच्छेद । श्लषे सति विशेप्यस्यानभिधानं प्रहेलिका। अर्थ लिष्टे भवत्यार्थी शब्दे गाब्दीति कथ्यते ॥१॥ पनि महाभयपपरम् ॥ अप्यन्यतो जिगमिपन्प्रसभ निरुद्धो रागातिभूमिविभवेन विभाव्यमानः । एणीहगा गुरुजनन्य समक्षमेव सबीडयेय परितः परिरभ्यते क. ॥ रक्तोत्तरामङ्गः । मापनि मन ममाया ! गगानिमापन गायु पपन रदया टिप्यते यापार प्रनिगेगापिकनारसाचार मिनि नाप नियन्वन चनरा.

·काव्यमाला । रका ये धर्माः प्रसिद्धास्तद्रूपत्वमुखेनोत्तरीयप्रतीतिरिति । आर्थीयम् ॥ न च रागेति श्ले- षवत्त्वाच्छन्दशक्तिमूलकत्वमप्यत्रेति वाच्यम् । उत्कटेच्छापूर्वकदर्शनस्य रागेत्यादिविशेष- णार्थतया रागपदेनोभयत्रापीच्छाया एव विवक्षिततया आरुण्यस्याविवक्षितत्वात् । आरु- ग्यस्य प्रकृतानुपयोगित्वात् । 'द्वौ प्रावारोत्तरासझौ' इत्यमरः ॥ किसलयललितां मलिनामलिनामावलिभिरुल्लसन्मुकुलाम् | कामवलोक्य विलोचनमपसरति न जातु सरसानाम् ।। कान्ताम् । किसलयादिपदाना मुखवृत्त्या लतान्वितार्थखात् अधरादौ तेषां साध्यवसानवृत्त्यैव प्रवृत्ति । अतो लताया सिद्धानामर्थाना स्पष्टत्वम् तात्पर्यविषयतया मुख्यस्य कान्तारू- पस्यार्थस्य गोप्यत्वमिति बोध्यम् ॥ विविक्तरूपा सुतरामसूर्यपश्या प्रिया संपदि या बभूव । वीर त्वदीयद्विषतामिदानीं सैव प्रिया भाति दधत्यसुंका ॥ सुन्दरी। विविकावरम्यत्वे निर्जनत्वं च सूर्यदर्शनराहित्यं गुप्तत्वम् । सूर्यकिरणसंयोगाभावाच दधती आधारभूता असुंका सुंशब्दरहिता दरीति यावत् ।। वनान्तवृत्तिरपि सन्यः सदालयमध्यगः । अन्त्यस्पर्शादियुक्तोऽपि यः स्पृश्यः सोऽभिधीयताम् ॥ मलयपवनः। वनान्तवृत्तेरालयमध्यगत्वं विरुद्धम् । 'मलयपवन' इति शब्दस्य वनशब्दान्तवृत्ति- त्वात, लयशब्दस्य मध्यगत्वाच तत्परिहार ॥ अन्त्यश्चण्डालादि तत्स्पर्शिन. स्पर्शयोग्य- त्वमिति विरोध । अन्त्यस्पर्शो मकार 'कादयो मावसाना स्पर्शा' इत्युक्तेः । तदादित्वं स्पर्शनप्रत्यक्षविषयत्वं चेति तत्परिहार ॥ इति शाब्दीजाति ॥ गुणे कृते विभ्रति येऽत्र वृद्धिं भागस्य हारेण भजन्ति नाशम् । गतिं लभन्ते विपरीतरूपां के द्विर्वधात्सत्कृतिमाश्रयन्ति । अङ्काः। गुणनेन अङ्कानां वृद्धिः, भागहरणे हानि , वामतो गति., द्विगुणनं कृति. 'समद्वि- घात कृतिरुच्यते' इत्युक्ते 'गुणविधौ वृद्धिः, ताडनादिवृत्तौ सत्कार' इति विरोधः । 'भागहरणे हानिर्विपरीता' इत्यत्राशक्तिमूलकत्वम् ॥ १. 'वृत्तिं भागाभ्युपेताश्च' इति पाठः.

·९७ - १ परिच्छेदः ] कवीन्द्रकर्णाभरणम् । योधान्तरस्थोऽपि न मुक्तभीरुः परादिमान्त्योऽपि सुहृत्समेतः । कुम्भस्य जेतापि न वानरेन्द्रो भवेत्कठोरोऽपि मनोहरः कः ॥ पयोधरः। वीरान्तरवृत्ते कातरसङ्ग वरिभिराद्यन्तयुक्तस्य मित्रयोग । कुम्भकर्णपुत्रजेतु सुप्री- वलाभाव इति विरोध ॥ पयोधरशब्दो मध्यत्ति पकार आदौ रेफोऽन्ते कलससाम्यं- चेत्यत्र शब्दमूलकलम् । कठोरोऽपीत्यत्रार्थशक्तिमूलकलम् ॥ इति शब्दार्थोभयप्रहेलिका ॥ हृयगूढजाति लक्षयति कालादिय॑ज्यते यत्र हृद्यं तदभिधीयते । तद्रूढं यत्र नाभाति सहसार्थों विवक्षितः॥२॥ हृद्यजातिमुदाहरति- गुरुसदसि सरसिजलजमभिमृशति करेण दयिततमे । सिन्दूरबिन्दुसुन्दरमलिकतलं पाणिना वधूः पिदधे ।। नायिकासयोगाभिप्रायेण तदभेदाध्यवसितकमलमालाभिमर्श । तव मुसकुचकरकम- लसंयोग. कदा मे भावी इति नायकाभिप्राय ॥ततस्तत्सदेहनिवृत्तये सूर्यास्तमयसमय. सकेतकाल इति मनसिकृत्य यथोकभालतलतिरोधानमिति नायिकाभिप्राय. ॥ गुरुसद- सीति शाब्दप्रश्नानहलम् ॥ बिम्बाधरभुवि यावकधावनसमयप्रसक्तसीत्काराम् । प्रातरवलोक्य वाला सपदि सपत्नीभिरुद्विग्नम् ।। 'रागैकलिङ्गमधरे किल गूढक स्यात्' इति कामशास्त्रादस्फुटदन्तक्षतदर्शनानहत्वेऽपि प्रातर्मुखप्रक्षालनसमयेऽलक्कसयोगेन क्षतपीडोल्लासेन सीत्कारोदयदर्शनेन तदनुमित्या तस्यां प्रियानुरागमनुमाय सपत्नीना वैमनस्यमिति भाव ॥ आलीभिर्मधुसनिधिमवधार्यारामदोहदव्याजात् । आर्द्रतरचन्दनागुरुधूपध्वजजो विधीयते धूमः ॥ वसन्तागममवधार्य नायिका सुतरा मा व्यथिष्टेयाशयेन सखीभिरारामे दोहदच्छलेन धूपो दत्त । धूमातिशयलाभाय आर्द्रतरेति ॥ तथा च धूमावृततया पल्लवादीना कोकिला- दीना च दर्शन मास्तु धूमव्यथया कोकिलानामुपवनाद्गमनेन तत्कूजितश्रवणमपिमास्तु । तश्च लिङ्गज्ञानाभावाद्वसन्तागमनानुमाने पूर्वापेक्षयाधिका विरहव्यथा माभूदिति भाव. ॥ विदधत्यवधीरितापराधे दयिते माननिबन्धनानुयोगम् । कुलिशाङ्करदिग्धपद्मरागाभरणेन सरकैतवात्तमार्चत् ।।

·९८ काव्यमाला। , १ - अवधीरितापराधे वापरावानङ्गीकारिणि । निवन्धने हेतु. । 'प्रश्नोऽनुयोगः पृच्छा च' इत्यमरः । हीरकप्रत्युप्तपद्मरागाभरणदानेन नायिकान्तरदन्तव्रणविशिष्टाधरलं नाय- कस्योक्तम् ॥ इति हृद्यजाति ॥ गूढजातिमुदाहरति- गन्धसमवायिवहतद्विलक्षणस्पर्शशब्दगुणपूज्याः । साजात्येऽन्यस्पर्शी यत्तनवः सोऽवताद्भवतः ।। गन्धसमवायिवहौ क्रमेण पृथिवीवायू । तयोरनुष्णाशीतस्पर्शतया तद्विलक्षणशीतोष्ण - स्पर्शवत्त्वेन जलतेजसी उक्त शव्दगुणमाकाशम् शब्दपूज्यो यजमान. सर्वजीवात्मा मीमा - सकाना शब्दस्यैव देवतालात् । एकजातीयत्वे सति मिन्नस्पशौ इति सूर्याचन्द्रौ तेज- खित्वेन साजात्यात् उष्णशीतस्पर्शवत्त्वाच्छ । यद्यपि तेजस्त्वाञ्चन्द्रस्याप्युष्णस्पर्शवत्व त- थापि जलावयवस्पर्शेन तदभिभवाल्लोकदृष्ट्यैवमुक्तम् ॥ तस्मादष्टमूर्तिवादीश्वरस्य लाभ ॥ खजनकजन्याभावोपजनकजननीयपुरनिहन्तृसखः । यं तनयं समजनयत्तद्वलितनयैर्जगद्विजितम् ।। खस्य जनकं निमित्तं तत्प्रतियोगिको जन्याभावो ध्वंस । तस्योपजनको वह्नि आ श्रयाशलात् तनिमित्तेन्वनदाहहेतुत्वं तस्य जननीयं हिरण्यं तस्य पुर हिरण्यपुर निवात. कवचसज्ञाना दैत्यानामावास तस्य निहन्तार्जुन तत्सख कृष्णः स कामं पुत्रमजनयत्। तस्य बलितनयैर्वाणैरित्यर्थ । अत्र कामरूपोऽर्थो गूढ ॥ गोधुक्सध्यड्डुक्षद्द्वन्द्वध्रुग्धतिच्छिदस्यानाम् । योऽजर्घविधक्त्वं षष्वष्किध्वे न तं कस्मात् ॥ गोदुह. सध्यश्च सखायो यस्य, उक्षा अरिष्टवृषभ द्वद्वन्द्वं यमलार्जुनसंज्ञं तं द्रुह्यती- ति उक्षद्वद्वन्द्वभुक् । अध्याना गवा हतिच्छिद् रक्षक. । द्विष शत्रुन्दहति तस्य भावो द्विधक्तम् अजर्घत् आचकाङ्क । 'गृधु अभिकाजायाम्' यङ्लुकि लड् प्रथमपुरुषैकव- चनेरूपम् । तं श्रीकृष्णं कस्माद् न षध्वष्किघ्वे न गता नाश्रिता इति यावत् ॥ आपन्ना- न्प्रत्युक्ति । 'वष्क गतौ' इत्यस्य लिटि मध्यमपुरुषवहुवचने रूपम् ॥ पातातुराणा बोधैक्यमयो धुर्याप्तिसूः सताम् । दलितैनःसमुदयः पातु वो मधुसूदनः ॥ आतुराणाम् आपद्गताना पाता वोघो ज्ञानं तदभिन्न वेदान्तिमते नित्यज्ञानरूपलात् सता सत्त्वेन भासमानाना धुरि अग्रे आप्ति प्राप्तिस्ता सूते इत्याप्तिसू व्यावहारिकसत्ता- वत्प्रपञ्चापेक्षया अधिकसत्तावत्त्वात् ब्रह्मसत्ताया. पारमार्थिकलात् । प्राणा वै सत्य तेषा- मेष एव सत्य' इति श्रुते ॥ अत्र चतुर्थपादघटकवर्णा पूर्वपादत्रये स्थिता इति बोध्यम्॥

·९९ ४ परिच्छेदः] कवीन्द्रकर्णाभरणम् । जन्मादिका दशा यस्मात्तिस्रोऽस्य स्मयवर्जिताः। रम्यः शास्ता सदा नः स जयति स्मरशासनः ॥ अस्य प्रपञ्चस्य जन्मस्थितिभङ्गरूपास्तिस्रो दशा यस्माद्भवन्ति । तया च ब्रह्मखरूप इत्यर्थ । 'जन्माद्यस्य यत.' इति वेदान्तसूत्रम् ।। स्मयोऽहंकार. । अविद्येति यावत् । तद्वर्जितो नित्यशुद्धवुद्धस्वभावत्वात् । आविद्यकजीवस्यैव तद्विकारसवन्धात् । उपाधे प्रतिविम्वपक्षपातिखात् इति वेदान्तिन ॥ रम्य आनन्दमयस्त्रात् नोऽस्माकं सदा- नित्यं शास्ता प्रेरक । 'एतस्य वा अक्षरस्य प्रशासने गार्गि द्यावापृथिवी विधृते तिष्ठत' इत्यादिश्रुते ॥ अत्रापि पूर्ववत्पादगूढवम् ॥ हरिपाचेतसी भाति जपाकुसुमपाटला। पाकशासनदिश्येषा दृश्यते तमसां ततिः ।। वरुणदिश पाटलत्वेन स्वस्योपपत्तिविषयकानुरागवत्त्वं द्योतितम् ॥ उत्तरार्धे सख्यु क्या अभिसाराह नीलनिचोलादिग्रहणं व्यजितम् ॥ अनिमिषनयना वनिता पन्थानं पश्यति प्रियतमस्य । कालयति मिलितमलिकुलमालिजनः केतकव्यजनैः ।। अवधिदिने प्रियागमनमार्ग पश्यन्या नायिकाया प्रतिवन्धवशात्तदनागमनेऽस्या अत्याहितं स्यादित्याशङ्कया केतकपत्रैरेव तन्मुखसवन्धिभ्रमरवारणं कृतम् । परिजनस्य तयवाचरितुमर्हखात् । केतकेन तत्करणं तु तत्परागैर्नायिकानेत्रसवरणे मार्गदर्शनामा. वात्प्रियानागमननिश्चयो माभूत् ॥ आगमने तु अस्माभिरेव निवेदयिष्यते इत्याशय ॥ अर्थगूढम् ॥ ईशानोऽसि पशूनां निहंसि यज्ञं पुराणि निर्दहसि । भूत्या भृशमवलिप्तो भव तदपि त्वं गुरुर्जगताम् ॥ पशूना ससारिणाम् 'यथा ह वै वहव पशवो मनुष्यं भुनक्त्युवेवनेनैक पुरुपो देवान्भु- नक्ति' प्रति श्रुते । यज्ञं दक्षस्य, पुराणि त्रीणि पुराणि प्रलये त्रिविष्टपं वा भूतिर्मसितं 'भृतिभस्मनि सपदि' इत्यमर ॥ निन्दाप्रतीति स्पष्टा ॥ व्याजस्तुतिरलकारोऽयम् ॥ करविन्यासाद्विजितद्विजेन्द्रमानो गृहीतसकलश्रीः । धात्रीलाघवहेतुर्दाशार्होऽवतु जगन्नाथः ॥ गरुडेन विष्णुसमुद्वहनादभिमाने कृते खकरन्यासेन भगवता तदहकारभङ्ग कृत इति उद्योगपर्वणि मातलिकन्यावरान्वेषणे स्पष्टम् ॥ गृहीतासकलस्य सकला वा श्रीफैन । 'पुंनान्नि भगवान्विष्णु स्त्रीनाग्नि कमलालया' इति विष्णुपुराणान् । 'यद्यद्विभूतिमत्सत्त्व श्रीमदू- जिंतमेव वा । तत्तदेवावगच्छ वं मम तेजोऽशसभवम्' इति भगवदुक्तेश्च ॥ धात्री भूमि ·१०० काव्यमाला। स्तल्लाघवहेतु तद्भारावतारकलात् ॥ पक्षे-ब्राह्मणात्करग्रहणं सकलश्रीहारकलं मातृला- घवकरसं च निन्द्यत्वे हेतव इत्यर्थ ॥ इति स्तुतिनिन्दाजाति ॥ मानभारमवलम्ब्य पुरा या ग्रन्थिभिर्निबिडिता किल तस्थौ । प्रेयसीक्षणपथं गतमात्रे सोललास सखिनीविरहं च ॥ ग्रन्थयो नीविविन्यासविशेषा ॥ पक्षे-मानजन्या मनोवृत्तिविशेषाः ॥ तस्थाविति लिटि प्रथमोत्तमपुरुषयोरेकवचने तुल्यं रुपम् ॥ एवम् 'उल्ललास' इत्यत्रापि वोध्यम् ॥ उल्लास. शैथिल्यम्, पक्षे-प्रसाद ॥ गरयति वलयादीनिन्द्रियार्थीश्च सर्वा- न्दवयति हिमरश्मि जीविताशां च सद्यः । नयनमपि मुहूर्त वर्षयत्यञ्जसायं दयितममवियोगः स्मेरपङ्केरुहाक्ष्याः॥ गुरूनिवाचरति गरयति दुर्वहत्वात् । पक्षे—गरवत्करोति विषयान्तरोपभुक्तावप्रवृत्ते ॥ दवयति वनाग्निवत्करोति । पक्षे-दूरी करोति । 'णाविष्ठवत्प्रातिपदिकस्य' इत्यतिदेशाद्गुरु- दूरशब्दयोरुत रूपम् ॥ नेत्रं वर्षयति अश्रुपातात् । मुहूर्त वर्षवत्करोति दुरतिवाह्यखात् ॥ इति द्यर्थजाति ॥ आकुलयति कुचमुकुलं चुम्बति बिम्बाधरं दृशौ स्पृशति । दयिततमः किमधिगतोनहि सहचरि विभ्रमभ्रमरः ।। कुचाकुलीकरणादीना नायकधर्मल स्पष्टम् । कमलकोषादिभ्रमान्मधुकरजन्यलम् ॥ परमार्थभावरम्यहगशेषदृश्येष्वनादरं वहति । किं मिलिता नवयुवतिर्नहि रीतिस्त्वौपनिषदानाम् ।। परमार्थो नारोपितो नायकनिष्ठोभावोऽनुराग. तेन रम्या दृग्यस्या । एतेन कान्तादृष्टि- रुता ॥श्येषु चन्द्रादिष्वनादर तदधिकगुणवत्त्वात् ।। औपनिषदा वेदान्तिन । परमा- र्थभाव पारमार्थिकी सत्ता तेन रम्या हक् ब्रह्म यत्र । दृश्या घटादय पदार्थास्तत्रा- नादर खातन्त्र्येण सत्ता विरह । व्यावहारिकसत्ताभ्युपगमात् । अधिष्ठानभूतचित्सक्त्यै- वान्यत्र सत्ताप्रतीतिरित्यर्थ ॥ इत्यपहृतिजातिः।। बिन्दुमती लक्षयति- विन्दूनेव हलां स्थाने खरान्प्रकृतिवल्लिखेत् । तद्विन्दुमदिति प्राहुरन्ये विन्दुमतीति च ॥३॥ - ·१ परिच्छेदः] कवीन्द्रकर्णाभरणम् । १०१ बिन्दुमत्या ज्ञानोपायदर्शनमात्रार्थमुपन्यास । सर्वश्लोकसाधारण्येनाविशेषात् ॥ जैवविछिन्गेर्किदि। बुळ्ळिीवुनि दिळी वन ॥ सौभाग्यभवनभूमिविशुद्धबोधैकशेवधिर्जयति ॥ तुहिनमहीधरदुहिता जनयित्री जन्यमात्रस्य ।। इति विन्दुमतीजाति ॥ गुप्तजातिं लक्षयति- क्रियाकारकसंवन्धसमासवचनादिकम् | न भात्याकासितमपि यत्र तगुप्तमुच्यते ॥४॥ उदाहरति- कपोलतलमुज्ज्वलं त्वदलका यदानीलय- न्मृगाङ्कमुखि मेचका नवनवं तदानीं पुनः । तव श्रवणभूषणप्रणयशालिनीलोपलो- च्छलत्किरणमञ्जरीशवलिताननश्रीरिति ॥ मेचका श्यामला अलका इति प्रतीति । मे मम कर्णभूपणनीलकिरणावृतमुखश्रीरिति अचका अभासथाः इति तात्पर्यम् ॥ चकास्तेर्लडि मध्यमपुरुषैकवचने रूपम् ॥ 'मृगाङ्कमुखि' इत्यस्यामन्त्रितवादविद्यमानवगावेऽपि अनीलयनित्यस्मात्परखमाश्रित्य 'मे'इत्यादेश ॥ चेलाञ्चलेन वक्षोजौ तिरोधानगतावपि । वत मन्दितमन्दाक्षं सुभ्र विभ्रमवैभवम् ।। न तिरोऽधा नाच्छादितवत्यसि । गतौ गमनसमये । विभ्रमस्य वैभवमुद्रेक । 'चित्त- वृत्त्यनवस्थानं भृक्षाराद्विभ्रमो मत' इति भरत ॥ इति क्रियागुप्तम् ॥ वाले मकरकेतोस्त्वां महेषुरतिरूपिणीम् ।। पश्यतस्तस्य हृदयमदय सादयत्यलम् ॥ 'महेषुर्वाण अत्यन्तरूपवती लाम्' इति च्छेद ॥ सादयति पीडयति ॥ 'महेपूत्सवेषु रतिरूपिणीम्' इति प्रतीतेगुप्तलम् ॥ उपैति सुरमिः स्मेरसहकारादिशोभितः । प्रेयोविरहदूनानाममूनां तन्वते रुजम् ॥ । १० ·१०२ काव्यमाला। सहकारादिभिः शोभित इति प्रतीति ॥ स्मेराः सहकारा यासु तादृश्यो दिश अ- भित. समन्तादिति तात्पर्यम् ॥ इति कर्तृगुप्तम् ॥ वनितासूनसमये सुभग त्वद्विनाकृता । जहाति हन्यमानेयमनन्यजशिलीमुखैः ।। सूनसमये वसन्ते इति प्रतीति । 'वसन्तः पुष्पसमयः' इत्यमरः ॥ असमये असून प्राणाञ् जहातीति तात्पर्यम् । 'कुसुमेषुरनन्यजः' इत्यमरः । अनेन दशमदशाया जात- प्रायलं वर्णितम् ॥ तारकाकुन्दमुकुलकदम्बककरम्बिताम् । भासाजिततमालाभां तमांसि विदधुस्तमाम् ॥ विदधुस्तमाम् अत्यन्तं विदधुरिति प्रतीति । तमा रात्रिम् इति तात्पर्यम् ॥ इति कर्मगुप्तम् ॥ विजृम्भतेऽसौ सुरभौ कोकिलस्याशुचारुता । मन्त्रेणाथर्वणेनेव प्रतापः पुष्पधन्वनः ॥ आशु शीघ्रं कोकिलस्य चारुतेति प्रतीति । अशुचा शोकरहितया उल्लासयुक्तयेति यावत् । रुता शव्देनेति तात्पर्यम् 'रु शब्दे' इत्यस्माद्भावे क्विम् ॥ यां गीति तव वदनात्सुतनु पिबामः सुधामधुराम् । मघवापि न तां त्रिदिवे लभते हाहापि वशगेन । 'हाहा' इत्यव्ययमिति प्रतीति । गन्धर्वविशेषेणेति तात्पर्यम् । हाहाशब्दस्य तृतीयैक- वचने तयैव रुपात् ॥ इति करणगुप्तम् ॥ मनापि वारवनिता मदनोदन्वत्यनन्तरायेऽसौ । लावण्यशालिनमपि खात्मानमशङ्कमर्पयति ॥ 'अन्तरायेण रहिते अनन्तराये प्रति सप्तम्यन्तं 'मदनोदन्वति' इत्यस्य विशेषण- मिति प्रतीति । अनन्तो भूयान् रा द्रव्यं यस्य सोऽनन्तराः तस्मै अनन्तराये वहुद्रव्याय पुरुषाय खात्मानं ददातीति तात्पर्यम् ॥ बाले निदाघमध्याहे ब्रनदीधितिदग्धया। स्पृहा गजतया तेने महासरसयातपे । 'महासरसया' इति तृतीयान्तमिति प्रतीति । महासरसे तडागाय स्पृहा तेने इति ता- त्पर्यम्। स्पृहेरीप्सित.' इति संप्रदानसज्ञा ॥ 'लीप शाकल्यस्य' इति पक्षे यकारलोपाभाव ॥ इति संप्रदानगुप्तम् ॥

·१ परिछेदः] कवीन्द्रकर्णाभरणम्। १०३ । दयिते मदनायासवशंवदपदस्पृशः । वद वारयसि प्रेम्णा किमिति स्तिमितादृशम् ॥ मदनायास कामश्रम इति प्रतीति । 'अनायासेन अप्रयत्नेन सदशीभूतात्मत्' इति तात्पर्यम् । 'मत्' इति पञ्चम्येकवचने रूपम् । 'वारणार्थानामीप्सित.' इत्यपादानलम् ॥ प्ररूढप्रौढतारुण्या या मन्मथमदालसाः । कथं नुरुचितं तासां भवेत्सातिशयं प्रियम् ॥ 'नु' इति निपात, 'चितम्' इति प्रतीति. । 'नु.' इति नृशब्दस्य पञ्चम्येकवचने रूपम् । नर्मनुष्यात्सातिशयं प्रियं किं स्यादिति तात्पर्यम् ॥ इत्यपादानगुप्तम् ॥ भवति प्रोषितवति प्रियेऽस्या वलवद्रुजः । असावपि गता प्रीतिः का वार्ता विषयान्तरे ।। प्रिये इष्टे भवति बयि प्रोपितवतीत्यन्वय । 'असौ' इति अदस्शब्दत्य प्रथमान्त प्रीतिविशेषणमिति प्रतीतिः। 'असौ प्राणेऽपि प्रीतिर्गता' इति तात्पर्यम् ॥ तिरस्कुर्वाणया गर्व रूपरूप्यं रतेरपि । न्यस्तं प्रणयसर्वखं प्रिययायतनेत्रया ॥ रूपादागतं रूपरूप्यम् । हेतौ रूप्यः । रूपजन्यमित्यर्थ । प्रियया इति तृतीयान्तमि- ति प्रतीति । 'प्रिये दयिते न्यस्तम्' इति तात्पर्यम् । 'लोप शाकल्यस्य' इति यलो- पाभावपक्षे रूपमू ॥ इत्यधिकरणगुप्तम् ॥ प्रेयान्दवीयान्रुचिरो रतीशः शिलीमुखा दुर्विषहा नितान्तम् । पिकाश्च कूजन्ति निकाममेते तथैव जीवस्तदपीति चित्रम् ॥ 'रतीश' इति प्रथमान्ततया प्रतीतिः । रतीशशब्दस्य षष्ठयेकवचने रतिपते शिली. मुखा दु सहा इति तात्पर्यम् ॥ पश्य नव्यामृतः कान्त स्मार्या रेणुततिर्यथा । मलयानिलधूताम्ररजोराजिरुदीर्यते ॥ व्यापृतो विषयान्तरासक स्मार्या स्मरणाही इति प्रतीति । सार्या स्मरसवन्धि- न्याः पृत पृतनाया सेनाया इति तात्पर्यम् । 'मासपृतनासानूना मास्मृत्लवो वाच्या' इति पृतनाशब्दस्य पृदादेश. इति संवन्धगुप्तम् ॥

·१०४ काव्यमाला। त्वय्यसाधारणस्नेहो देवरेणदृशो मम । त्वं तु जायाभयप्राया नायासं तनुषे मृषा ॥ 'देवरेण' इति तृतीयान्तमिति प्रतीतिः । देवशब्दस्य संवोधने 'हखस्य गुणः' इति गुणे कृते 'देवर् इति तात्पर्यम् । 'खामिनो देवृदेवरौं' इस्यमरः ॥ 'एणहशो मम इत्य- भेदान्वयः ॥ त्वां प्रेक्ष्य नरसामान्यं वहति प्रणयं वधूः । तव साधारणी तत्र वृत्तिरित्यतिकौतुकम् ।। नरसामान्य पुरुषान्तरसाधारणमिति प्रतीतिः । 'नर्' इति मनुष्यसंयुद्धौ असाधार- णप्रणयमिति तात्पर्यम् । नृशब्दस्य संवुद्धौ 'नर' इति रूपम् ॥ इत्यामन्त्रितगुप्तम् ।। अयं वहति है तन्वि सुरमिालयो मरुत् । रोलम्बानां कदम्बेन यो भाति तमसावृतः ॥ 'तमसा' इति पृथक्पदम् इति प्रतीति. ॥ 'ओज सहोम्भस्तमसस्तृतीयाया.' इति समासेऽप्यलुक् । 'तमसात' इति समासे तात्पर्यम् । धनायावैभवं प्राप्य सखे किं बहु खिद्यसे । मौक्तिकानि गृहे पद्मरागाभ्यामावृतानि ते ।। 'अवैभवमसामर्थ्य प्राप्य धनाय धनार्थम्' इति प्रतीतिः ॥ धनाया धनेच्छा तस्या वैभवमिति तात्पर्यम् । 'अशनायोदन्यधनाया-' इति वजन्तादकास प्रत्यय । इति समासगुप्तम् ॥ स्मरतापच्छिदमिदंबिम्बाधरसुधारसम् । समिद्धं दधतो धर्म धयन्त्यभ्यधिक बुधाः ।। 'इदम्' इति पृथक् क्लीवमिति प्रतीतिः॥मस्या विम्बाधर इदविम्बाधर इति तात्पर्यम्।। कमनीयं मधुसमयो मधुरतमः प्रियतमो दूरे। मदयति हृदयं मदनः को वेद विजृम्भितानि विधेः॥ 'कमनीयं रमणीयमिति क्लीवे रूपमिति प्रतीति. ॥ 'इयं कमनी कामुका' इति ता. त्पर्यम् । 'कमन. कामुकोऽमिक.' इत्यमर ।। इति लिङ्गगुप्तम् ॥ विभ्रमसंभवभूमिः स्पृहणीया गुणगणैरगणनीयैः । मानिन्यस्तुकारं घिनोति मदनोत्सवे दधती ।।

·No text on this page.

·१०६ "काव्यमाला। त्यर्थः । तंत्र द्रव्यं पारदादि । दोषा वातादयः । महारम्भिारति बहुव्रीहिः । महारोग- युक्तरित्यर्थः ॥ रजनीरमणस्तदङ्गजान्तरवृत्त्या गणनीयतां गतः । सखि कुञ्ज इव खसंगमाधमप्यन्यथयन्विभाव्यते ॥ रजनीरमणो जार. तद्विषयकोऽङ्गज. काम तयोरन्तरवृत्त्या तदनुरोधेन गणनीयता- मादरणीयलं प्राप्त खसंयोगेन बुधमप्यन्यथाकुर्वन् उद्दीपकलात् ॥ कुञ्जपदे विन्दुत्यागे कुजो भौम इत्यर्थ । रजनीरमणश्चन्द्र एतस्याङ्गजः पुत्रो वुध तयोरन्तरे गण्य । सोम- भौमवुधेत्यादिक्रमेण ग्रहाणा गणनीयत्वात् । खसंयोगाद्धमप्यन्यथाकुर्वन् । बुधस्य भौ- मयोगे पापग्रहबोके । 'क्षीणेन्द्वर्कमहीसुतार्कतनयाः पापा बुधस्तैर्युत.' इति ज्यौतिषोके ॥ इति विन्दुच्युतकम् ॥ पयोदसमये जाते प्रचलाः कीरराजयः । पश्याधुना विदधते स्वपक्षहरिता दिशः॥ वर्षासमयापगमे प्रचला उल्लासविशेषयुक्ता कीरराजय शुकपतय खपत्रर्दिशो हरि- द्वर्णा विदधते कुर्वन्ति ॥ प्रचला इत्यत्र विसर्गलोपे प्रचलाकी मयूर इत्यर्थ । 'प्रचलाकी मयूर स्यात्कलापी वर्हिण शिखी' इति हलायुध ॥ अजातेऽनपगते इति च्छेद ॥ यो मयूरो वर्षासु रराज स इदानी शरदि खपक्षैर्गलितैरिति ज्ञेयम् । 'विदधते' इति 'दध धारणे' इति भ्वादिकस्य रूपम् । तुल्यमन्यत् ॥ कलाः पिबन्निशामर्तुरिव कान्ते विधंतुदः । विभाति केशपाशस्ते कुन्दकुमलगुम्फितः॥ राहुकेशपाशयोरुपमानोपमेयभाव । कलाना कुन्दमुकुलाना च विम्वप्रतिविम्बभाव ॥ 'कलाः' इत्यत्र विसर्गत्यागे कलापिवन्मयूरस्येवेत्यर्थ । 'तत्र तस्येव' इति वतिप्रत्ययः । निशाभर्तुश्चन्द्रस्य समीपवर्ती राहुरिवेत्युपमान्तरम् । अन्यत्र राहोरदृश्यत्वाद्विशेषणो- पादानम् ॥ इति विसर्गच्युतकम् ॥ प्रतिपक्षरतानेकविधरागप्रियेक्षणा। वियोगिनीमनोबाधामादधाति शिखण्डिता ॥ सर्वपक्षवृत्तिविविधवर्णं प्रियं दर्शनं यस्या एतादृशी शिखण्डिता मयूरत्वं विरहिणीनां मनोवाधा करोति । मयूरप्रत्यक्षमाक्षेपलभ्यम् ॥ 'शि' इत्यक्षरत्यागे 'खण्डिता' नायि- काविशेष वियोगिनीति तद्विशेषणम् । प्रतिपक्षस्य सपत्न्या रतेन सभोगेन वहुविधा रागा कुङ्कुमादिवर्णा यत्र तादृशे प्रिये ईक्षणं यस्या । 'अन्यनायिकासभोगविहाङ्कित- प्रियदर्शिनी खण्डिता' इत्यर्थः ।।

·१ परिच्छेदः] कवीन्द्रकर्णाभरणम् । १०७ यौवनाभ्युदयोद्भूतगुणातिशयशालिना। प्रियेऽवयवभेदेन जितस्तव चकोरकः ।। अवयवभेदो नेत्रम् । अतिशयो विस्तारचाश्चल्यादिः ॥ चकारत्यागेन कोरक कुमलः अवयवमेद: स्तन । अतिशय पीनोच्चलरूप ॥ इति वर्णच्युतकम् ॥ द्रव्यं पञ्चविघं जातिं चतुर्विंशतिधा विदुः। गुणं द्विधा च नवधा कर्म काणापुंगवाः ।। 'द्रव्यं पञ्च विधम्' इत्यादिरयोग्योऽर्थ ॥ 'द्रव्यं नवधा, गुणं चतुर्विशतिधा, कर्म पञ्चधा, जातिं द्विधा' इति विवक्षितोऽन्वयः॥ सेहो विहायसो गन्धो जलस्य धरणेः सुखम् । शब्दो जीवस्य विबुधैर्विशेषगुण उच्यते ॥ स्नेहो जलस्य, शब्दो विहायस , गन्धो धरणे , सुसं जीवस्य, विशेषगुण इत्यन्वये तात्पर्यम् ॥ इति स्थानच्युतकम् ॥ अङ्गभूसहजोदारमेघनादविभीषणः । वेलायामकलङ्कायां श्रावणोऽयं विजृम्भते ॥ अकलङ्कायां दोषहीनाया वेलाया श्रावणो मास अङ्गभू काम तस्य सहज सहोद- रस्तट्यभिचारहीन इति यावत् ॥ उदारो महान् यो मेघाना नादस्तेन विभीषणो भयंकर वियोगिजनदु सहत्वात् ॥ श्रावणपदे शकारत्यागे रावण इत्यर्थ ॥ वेलाया समुद्रतीरे आयामो विस्तारो यस्यास्तादृश्या लङ्कायामित्यन्वय ॥ अङ्गभू पुत्र सहजो भ्राता तद्रूपौ उदारौ श्लाघ्यो मेघनादविभीषणौ यस्य । मेघनादपिता विभीषणभ्राता चेत्यर्थ ॥ हृदयाभीष्टहृदयवीतिहोत्रविहारिणी। श्वसनं सहते नेयं चन्दनामोदमेदुरम् ॥ श्वसनपदे शकारत्यागे वसन इत्यर्थः ॥ मलयानिलस्य मदनोद्दीपकखात्तद्वनस्य का- दर्याच्च दु सहलादित्यर्थ ॥ इति व्यञ्जनच्युतकम् ॥ च्युतदत्ताक्षरजाति लक्षयति- समुद्धृत्याक्षरं किंचित्तत्स्थानेऽन्यतदर्पणात् । यत्रार्थान्तरमाभाति च्युतदत्ताक्षरं तु तत् ॥६॥ पूर्वत्र त्यागमात्रमिह तु त्यागो वर्णान्तरदानं चेति विशेष ॥ - ·१०८ काव्यमाला । - उदाहरति- सदाधनंजयालीकयुतो जगति गोगतिः । विदितासमबाणारिः पुरारिरवताचराम् ।। सदा नित्यं धनंजयो वहिर्यत्र तादृशेन अलीकेन युतः गोगतिः वृषवाहनत्वात् ॥ वि- दितः ख्यातोऽसमबाणः कामस्तस्य वैरीति शिवपक्षेऽर्थः॥ पुरारिपदे पकारत्यागे तत्स्थाने मकारदाने च मुरारिर्विष्णुरिस्यर्थ. ॥ धनंजयोऽर्जुनस्तस्यालीक विमं तस्माद्युतः पृथग्भू- तस्तत्सखलात् 'यु मिश्रणामिश्रणयो' इत्युक्तेः । गोगति भारापहारकलात् । ख्यातोs- समो निरुपमो वाणो दैत्यविशेषस्तस्यारिरित्यर्थः॥ शंबरारातिविजयी वाहिनीदयितालिकः । वामदेवो विजयते सतारापतिलक्ष्मणः ।। शंवराराति काम तस्य विजेता । वाहिनी नदी तद्दयितम् अलिक ललाट यस्य गङ्गालंकृतमस्तकलात् । तारापतिरूपेण लक्ष्मणेन चिह्वेन सहित । इन्दुमौलिखात् ॥ वामदेवपदे आद्यवकारत्यागे तत्स्थाने रेफदाने च रामदेव श्रीराम इत्यर्थः ॥ शवं वज्रं राति वैरिभ्यो ददाति शंवर इन्द्रस्तस्यारातिः अर्थाद्रावणस्तस्य विजयी । वाहिनीदयिते समुद्रे आलि सेतुर्यस्य । तारापति सुग्रीव., लक्ष्मण सौमित्रिस्वाभ्या सहित. ॥ तत्रैव ककारदाने कामदेव इत्यर्थ ॥ शंवररूपस्यारातेर्विजयी तद्वधकर्तृवात् । वाहिनीसेनारूपा दयिताना स्त्रीणामालियस्य तत्सहायेन जगद्विजेतृत्वात् । चन्द्ररूपेण लक्ष्मणेन चिह्नन सहित तस्य कामोद्दीपकलात् ॥ इति च्युतदत्ताक्षरजाति ॥ श्रीमन्महीमहिततत्तदसीमधीम- न्मूर्धन्यतार्कलितसंगतधन्यताकः । लक्ष्मीधरो यमुदसूत मुदं प्रसूतां विश्वेश्वरस्य कृतिरस्य चिरस्य लोके ॥ इति श्रीमत्पदवाक्यप्रमाणपारावारपारीणविद्वद्धरधरश्रीविश्वेश्वरकृती कवान्द्रकणाभरण खोपशव्याख्यासहिते चतुर्थ परिच्छेद. समाप्त ॥ समाप्तोऽयं ग्रन्थः। १. 'कलन' इति पुस्तकान्तरपाठ ·प्रबोधसुधाकरः। १०९ प्रबोधसुधाकरः। नित्यानन्दैकरसं सच्चिन्मानं स्वयं ज्योतिः । पुरुषोत्तममजमीशं वन्दे श्रीयादवाधीशम् ॥ १ ॥ य वर्णयितु साक्षाच्छ्रुतिरपि मूकेव मौनमावहति । सोऽस्माकं मनुजानां किं वाचां गोचरो भवति ॥ २॥ यद्यप्येवं विदितं तथापि परिभाषितो भवेदेव । अध्यात्मशास्त्रसाराद्धरिचिन्तनकीर्तनाभ्यासात् ॥ ३ ॥ क्लप्सैर्बहुमिरुपायैरभ्यासज्ञानभक्त्यायैः। पुंसो विना विराग मुक्तेरधिकारिता न स्यात् ॥ ४ ॥ वैराग्यमात्मबोधो भक्तिश्चेति त्रयं गदितम् । मुक्तेः साधनमादौ तत्र विरागो वितृष्णता प्रोक्ता ॥ ५॥ सा चाहंममताभ्यां प्रच्छन्ना सर्वदेहेषु । तत्राहन्ता देहे ममता भार्यादिविषयेषु ॥ ६ ॥ देहः किमात्मकोऽयं कः संबन्धोऽस्य वा विषयैः । एवं विचार्यमाणेऽहन्ता ममता निवर्तेत ॥ ७ ॥ स्त्रीपुंसो संयोगात्संपाते शुक्रशोणितयोः । प्रविशञ्जीवः शनकैः स्वकर्मणा गर्भमालभते ॥ ८॥ मातृगुरूदरदयी कफमूत्रपुरीषपूर्णायाम् । जठराग्निज्वालामिनवमासं पच्यते जन्तुः ॥९॥ दैवात्प्रसूतिसमये शिशुस्तिरश्चीनतां यदा याति । शस्तैर्विखण्ड्य स तदा बहिरिह निष्कास्यतेऽतिबलात् ॥ १० ॥ अथवा यन्त्रच्छिद्राद्यदा तु निःसार्यते प्रबलैः । प्रसवसमीरैश्च तदा यः क्लेशः सोऽप्यनिर्वाच्यः ॥ ११ ॥ १. प्रन्यकर्तुर्नाम नोपलब्धम्, अत एवास्य देशकालावप्यनिश्चितावेव. एकमेवास्य पुस्तकं काश्मीरमहाराजाश्रितज्योतिर्विद्वरश्रीदयारामपण्डितप्रवरै प्रहितमस्ति, तदाधारे- गैवैतन्मुद्रणमकारीति भद्रम्.

·११०
काव्यमाला।
आधिव्याधिवियोगात्मीयविपत्कलहदीर्घदारिद्यैः ।
जन्मानन्तरमपि यः क्लेशः किं शक्यते वक्तुम् ॥ १२ ॥
नरपशुविहंगतिर्यग्योनीनां चतुरशीतिलक्षाणाम् ।
कर्मनिबद्धो जीवः परिभ्रमन्यातना मुझे ॥ १३ ॥
चरमस्तत्र नृदेहस्तत्राजन्मान्वयोत्पत्तिः ।
खकुलाचारविचारः श्रुतिप्रचारश्च तत्रापि ॥ १४ ॥
आत्मानात्मविवेको देहस्य विनाशिताज्ञानम् ।
एवं सति स्वमायुः प्राज्ञैरपि नीयते मिथ्या ।। १५ ।।
आयुःक्षणलवमानं न लभ्यते हेमकोटिभिः क्वापि ।
तच्चेद्गच्छति सर्व मृषा ततः काधिका हानिः ॥ १६ ॥
नरदेहातिक्रमणात्प्राप्तौ पश्वादिदेहानाम् ।
खतनोरप्यज्ञाने परमार्थस्यात्र का वार्ता ॥१७॥
सततं प्रवाह्यमानैर्वृषभैरश्वैः खरैर्गजैर्महिषैः ।
हा कष्टं क्षुत्क्षामन्तै! शक्यते वक्तुम् ॥ १८ ॥
रुधिरत्रिधातुमज्जामेदोमांसास्थिसंहतिदेहः ।
स बहिस्त्वचा पिनद्धस्तस्मान्नो भक्ष्यते काकैः ॥ १९
नासाग्राद्वदनाद्वा कर्फ मलं पायुतो विसृजन् ।
खयमेवैति जुगुप्सामन्तः प्रसृतं च नो वेत्ति ॥ २०
पथि पतितमस्थि दृष्ट्वा स्पर्शभयादन्यमार्गतो याति ।
नो पश्यति निजदेहं चास्थिसहस्रावृत परितः ॥ २१
केशावधि नखरामादिदमन्तः पूतिगन्धसंपूर्णम् ।
बहिरपि जानंश्चन्दनकर्पूराद्यैविलेपयति ॥ २२ ॥
यत्नादस्य पिधत्ते खाभाविकदोषसंघातम् ।
औपाधिकगुणनिवहं प्रकाशयश्लाघते मूढः ॥ २३ ॥
क्षतमुत्पन्नं देहे यदि न प्रक्षाल्यते त्रिदिनम् ।
तत्रोत्पतन्ति बहवः क्रिमयो दुर्गन्धिसंकीर्णाः ॥ २४ ॥

·प्रबोधसुधाकरः। १११ यो देहः सुप्तोऽभूत्सपुष्पशय्योपशोभिते तल्पे । संप्रति स रज्जुकाष्ठनियन्त्रितः क्षिप्यते वह्रौ ॥ २५ ॥ सिंहासनोपविष्टं यदृष्ट्वा मुदमवाप लोकोऽयम् । त कालाकृष्टतनुं विलोक्य नेत्रं निमीलयति ।। २६ ॥ एवविधमतिमलिनं देहं यत्सत्तया चलति । तं विस्मृत्य परेशं वहन्त्यहन्तामनित्येऽस्मिन् ॥ २७ ॥ कासौ सच्चिद्रूपः क मांसरुधिरास्थिनिर्मितो देहः । इति यो लज्जति(९) धीमानितरशरीरं स किं मनुते ।। २८ ।। इति देहनिन्दाप्रकरणम् ॥ १॥ मूढः कुरुते विषयजकर्दमसंमार्जनं मिथ्या । दुरदृष्टवृष्टिभिरिदं देहं गेहं पतत्येव ॥ २९ ॥ भार्या रूपविहीना मनसः खेदाय जायते पुंसाम् । अत्यंतं रूपवती सा परपुरुषैर्वशीक्रियते ॥ ३० ॥ यः कश्चित्परपुरुषो मित्रं भृत्योऽथवा मिक्षुः । पश्यति हि साभिलाषं विवक्षितोदाररूपवतीम् ॥ ३१ ॥ यं कंचित्पुरुषवरं खभर्तुरतिसुन्दरं दृष्ट्वा । मृगयति किं न मृगाक्षी मनसेव परस्त्रियं पुरुषः ॥ ३२ ॥ एव सुरूपनार्या भर्ता कोपात्प्रतिक्षणं क्षीणः नो लमते सुखलेशं बलिमिव बलिमुग्बहुष्वेकः ॥ ३३ ॥ वनिता नितान्तमज्ञा खाज्ञामुल्लच्य वर्तते यदि सा। शत्रोरप्यधिकतरा पराभिलाषिण्यसौ किमुत ॥ ३४ ॥ लोको नापुत्रस्यास्तीति श्रुत्यास्य कः प्रभाषितो लोकः मुक्तिः संसरण वा तदन्यलोकोऽथवा नायः ॥ ३५॥ सर्वेऽपि पुत्रमाजस्तन्मुक्तौ ससृतिर्भवति । १ 'विकीर्णहरिचन्दनद्रविणि यत्र लीलालसा निपेतुरलिचञ्चलाश्चतुरकामिनीदृष्टय । तदेतदुपरिश्रमन्निबिडगृध्रजाल जनै॰ठत्कृमि कलेवर पिहितनासिकैक्ष्यिते ॥ इति प्रा. चीन नम

·१.१२
काव्यमाला।
श्रवणादयोऽप्युपाया मृषा भवेयुस्तृतीयेऽपि ॥ ३६॥
तत्प्राप्त्युपायसत्त्वाद्वितीयपक्षेऽप्यपुत्रस्य ।
पुत्रेष्यादिकयागप्रवृत्तये वेदवादोऽयम् ॥ ३७ ॥
नानाशरीरकष्टैर्धनव्ययैः साध्यते पुत्रः।
उत्पन्नमात्रपुत्रे जीवितचिन्ता गरीयसी तस्य ॥ ३८॥
जीवन्नपि किं मूर्खः प्राज्ञः किं वा सुशीलभाम्भविता ।
जारश्चौरः पिशुनः पतितो चूतप्रियः क्रूरः ॥ ३९ ॥
पितृमातृवन्धुघाती मनसः खेदाय जायते पुत्रः ।
चिन्तयति तातनिधनं पुत्रो द्रव्याद्यधीशताहेतोः ॥ ४० ॥
सर्वगुणैरुपपन्नः पुत्रः कस्यापि कुत्रचिद्भवति ।
सोऽल्पायू रुग्णो वा ह्यनपत्यो वा तथापि खेदाय ॥ ११ ॥
पुत्रात्सद्गतिरिति चेत्तदपि प्रायोऽस्ति युक्त्यसहम् ।
इत्थं शरीरकष्टैर्दुःखं संप्रार्थ्यते मूढैः ॥ ४२ ॥
पितृमातृबन्धुभगिनीपितृव्यजामातृमुख्यानाम् ।
मार्गस्थानामिव युतिरनेकयोनिभ्रमाक्षणिका ॥ ४३ ॥
दैवं यावद्विपुलं यावत्प्रचुरः परोपकारश्च ।
तावत्सर्वे सुहृदो व्यत्ययतः शत्रवः सर्वे ॥ ४४ ॥
अश्नन्ति चेदनुदिनं वन्दिन इव वर्णयन्ति संतृप्ताः ।
तचेत्रिदिनान्तरमभिनिन्दन्तः प्रकुप्यन्ति ॥ ४५ ॥
दुर्भरजठरनिमित्तं समुपार्जयितुं प्रवर्तते चित्तम् ।
लक्षावधि बहुवित्तं तथाप्यलभ्यो कपर्दिकामात्रम् ॥ ४६ ॥
लब्धश्चेदधिकोऽर्थः पल्ल्यादीनां भवेत्वार्थः ।
नृपचौरतोऽप्यनर्थस्तस्माद्रव्योद्यमोव्यर्थः ॥ ४७ ॥
अन्यायमर्थभाजां पश्यति भूपोऽध्वगामितां चौरः ।
पिशुनो व्यसनप्राप्तिं दायादानां गणः कलहम् ॥ ४८ ॥
पातकभरैरनेकैरर्थ समुपार्जयन्ति राजानः।
अश्वमतङ्गजहेतोः प्रतिक्षणं नश्यते सोऽर्थः ॥ १९ ॥

·प्रबोधसुधाकरः। राजान्तराभिगमनाद्रोगाद्वा मत्रिभृत्यदोषाद्वा । विषशस्त्रगुप्तघातान्ममाश्चिन्तार्णवे भूपाः ॥ १० ॥ इति विषयनिन्दाप्रकरणम् ॥ २ ॥ हसति कदाचिद्रौति भ्रान्तं सद्दश दिशो भ्रमति । हृष्टं कदापि रुष्टं शिष्टं दुष्टं च निन्दति स्तौति ॥ ५१ ।। किमपि द्वेष्टि सरोष ह्यात्मानं श्लाघते कदाचिदपि । चित्तं पिशाचमभवद्राक्षस्या तृप्णया व्याप्तम् ।। ५२ ॥ दम्भाभिमानलोभैः कामक्रोधोरुमत्सरश्चेतः । आकृष्यते समन्ताच्छभिरिव पतितास्थिवन्मागें ॥ ५३ ।। तस्माच्छुद्धविरागो मनोमिलषितं त्यजेदर्थम् । तदनमिलषितं कुर्यान्निापारं ततो भवति ॥ ५४ ॥ इति मनोनिन्दाप्रकरणम् ॥ ३ ॥ संसृतिपारावारे ह्यगाधविषयोदकेन संपूर्णे । नृशरीरमम्बुतरणं कर्मसमीरैरितस्ततश्चलति ॥ ५५ ॥ छिट्टैनवभिरुपेतं जीवो नौकापतिर्महानलसः । छिद्राणामनिरोधाजलपरिपूर्ण पतत्यधः सततम् ॥ ५६ ॥ छिद्राणां तु निरोधात्सुखेन पारं परं याति । तस्मादिन्द्रियनिग्रहमृते न कश्चित्तरत्यनृतम् ॥ ५७ ॥ पश्यति परस्य युवति सकाममपि तन्मनोरथं कुरुते । ज्ञात्वैव तदप्राप्ति व्यथै मनुजोऽतिपापभाग्भवति ॥ ५८ ॥ पिशुनैः प्रकाममुदितां परस्य निन्दां शृणोति कर्णाभ्याम् । तेन परः किं म्रियते व्यर्थ मनुजोऽतिपापभाग्भवति ॥ ५९ ॥ अनृतं परापवादं रसना वदति प्रतिक्षणं तेन । परहानिर्लब्धिः का व्यर्थ मनुजोऽतिपापभाग्मवति ॥ ६० ॥ विषयेन्द्रिययोोंगे निमेषसमयेन यत्सुखं भवति । विषये नष्टे दुःखं यावज्जीवं च तत्तयोर्मध्ये ॥ ६१- ।। हेयमुपादेयं वा प्रविचार्य सुनिश्चितं तस्मात् । अल्पसुखस्य त्यागादनल्पदुःखं जहाति सुधीः ॥ ६२ ।।

·काव्यमाला। धीवरदत्तमहामिषमश्नन्वैसारिणो म्रियतें। तद्वद्विषयान्मुञ्जन्कालाकृष्टो नरः पतति ॥ ६३ ।। उरगग्रस्तार्थतनु कोऽश्नातीह मक्षिकाः शतशः। एवं गतायुरपि सन्विषयान्समुपार्जयत्यन्धः ॥ ६४ ॥ इति विषयनिग्रहप्रकरणम् ॥ ४ ॥ खीयोद्गमतोयवहा सागरमुपयाति नीचमार्गेण । सा चेदुद्गम एव स्थिरा सती किं न याति वार्धित्वम् ॥ ६५ ॥ एवं मनः खहेतुं विचारयत्सुस्थिरं भवेदन्तः । न बहिर्वोदेति तदा किं नात्मत्वं स्वयं याति ।। ६६ ।। वर्षाखम्भःप्रचयात्कूपे गुरुनिर्झरे पयः क्षारम् । ग्रीष्मेणैव तु शुष्के माधुर्य भजति तत्राम्भः ॥ ६७ ॥ तद्वद्विषयोद्रिक्तं तमःप्रधानं मनः कलुषम् । तस्मिन्विरागशुष्के शनकैराविर्भवेत्सत्त्वम् ॥ ६८ ॥ यं विषयमभिलषित्वा धावति बालेन्द्रियद्वारा । तस्याप्राप्तौ खिद्यति तथा यथा खं गतं किंचित् ॥ ६९ ॥ नगनगर(दुर्ग)दुर्गमसरितः (परितः) परिभ्रमच्चेतः । यदि नो लभते विषयं यन्त्रितमिव खिन्नतां याति ॥ ७० ॥ तुम्बीफलं जलान्तर्बलादधः क्षिप्तमप्युपैत्यूर्ध्वम् । तद्वन्मनः खरूपे निहितं यत्लाबहिर्याति ॥ ७१ ॥ इह वा पूर्वभवे वा खकर्मणैवार्जितं फलं यद्यत् । शुभमशुभं वा तत्तद्भोगोऽप्यप्रार्थितो भवति ॥ ७२ ॥ चेतःपशुमशुभपथं प्रधावमानं निराकर्तुम् । वैराग्यमेवमुचितं गलकाष्ठं निर्मितं धात्रा ॥ ७३ ।। निद्रावसरे यत्सुखमेतति विषयजं यस्मात् । नहि चेन्द्रियप्रदेशावस्थानं चेतसो निद्रा ॥ ७ ॥ अद्वारतुङ्गकुड्ये गृहेऽवरुद्धो यथा व्याघ्रः । बहुनिर्गमप्रयत्नैः श्रान्तस्तिष्ठत्यनुत्पतन्स तथा ।। ७५ ॥

·प्रबोषसुधाकरः। ११५ सर्वेन्द्रियावरोधादुद्योगशतैरनिर्गमं वीक्ष्य । शान्तं तिष्ठति चेतो निरुद्यमत्वं तदा याति ॥ ७६ ॥ प्राणस्यन्दनिरोधात्सत्सङ्गाद्वासनात्यागात् । हरिचरणभक्तियोगान्मनः खवेगं जहाति शनैः ।। ७७ ॥ इति मनोनिग्रहप्रकरणम् ॥ ५॥ परगृहगृहिणीपुत्रद्रविणानामागमे विनाशे वा। कथितौ हर्षविषादौ किं वा स्यातां क्षणं स्थातुः ॥ ७८ ॥ दैवात्स्थितं गतं वा यं कचिद्विषयमीड्यमल्पं वा । नो तुष्यन्न च सीदन्वीक्ष्य गृहेष्वतिथिवन्निवसेत् ॥ ७९ ॥ ममताभिमानशून्यो विषयेषु पराङ्मुखः पुरुषः। तिष्ठन्नपि निजसदने न बाध्यते कर्मभिः कापि ॥ ८० ॥ कुत्राप्यरण्यदेशे सुनीलतृणवालुकोपचिते। शीतलतरुतलभूमौ सुखं शयानस्य पुरुषस्य ॥ ८१ ॥ तरवः पत्रफलाढ्याः सुगन्धशीतानिलाः परित.। कलकूजितवरविहगाः सरितो मित्राणि किं न स्युः ॥ ८२॥ वैराग्यभाग्यभाजः प्रसन्नमनसो निराशस्य । अप्रार्थितफलभोक्तुः पुंसो जन्मनि कृतार्थतेह स्यात् ॥ ८३ ।। द्रव्यं पल्लवतश्च्युतं यदि भवेत्कापि प्रमादाचदा शोकायाथ तदर्पितं श्रुतवते तोषाय च श्रेयसे । खातघ्याद्विषयाः प्रयान्ति यदमी शोकाय ते स्युश्चिरं संत्यक्ताः खयमेव ते शमसुखं निःश्रेयसं तन्वते ॥ ८४ ॥ विस्मृत्यात्मनिवासमुत्कटमवाटव्यां चिरं पर्यट- न्सतापत्रयदीर्घदाहदहनज्वालावलीव्याकुलः । वल्गन्फल्गुसु सुप्रदीप्तनयनश्चेतः कुरङ्गो बला- दाशापाशवशीकृतोऽपि विषयव्याघेर्मुषा हन्यते ॥ ८५ ॥ इति वैराग्यप्रकरणम् ॥ ६ ॥ उत्पन्नेऽपि विरागे विना प्रबोधं सुखं न स्यात् । स भवेद्गुरूपदेशात्तस्माद्गुरुमाश्रयेत्प्रथमम् ।। ८६ ।। -- ·- काव्यमाला। । यद्यपि जलधेरुदकं यद्यपि वा प्रेरकोऽनिलस्तत्र । तदपि पिपासाकुलितः प्रतीक्षते चातको मेघम् ॥ ८७ ।। त्रेधा प्रतीतिरुक्ता शास्त्राद्गुरुतस्तथात्मनस्तत्र । शास्त्रप्रतीतिरादौ यद्वन्मधुरो गुडोऽस्तीति ॥.८८ ॥ अग्रे गुरुप्रतीतिर्दूरागुडदर्शनं यद्वत् । आत्मप्रतीतिरस्माद्गुडभक्षणजं सुखं यद्वत् ॥ ८९ ॥ रसगन्धरूपशब्दस्पर्शा अन्ये पदार्थाश्च । कस्मादनुभूयन्ते नो देहान्नेन्द्रियग्रामात् ॥ ९०॥ मृतदेहेन्द्रियवर्गों यतो न जानाति दाहजं दुःखम् । प्राणश्चेन्निद्रायां तस्करबाधां स किं वेति ॥ ९१ ।। मनसो यदि वा विषयस्तयुगपत्किं न जानाति । तस्य पराधीनत्वाधतः प्रमाद.. कस्त्राता ॥ ९२ ।। गाढध्वान्तगृहान्ततः क्षितितले दीपं निधायोज्ज्वलं पश्चच्छिद्रमधोमुखं हि कलशं तस्योपरि स्थापयेत् । तबाह्ये परितोऽनुरन्ध्रममलं (1) वीणा च कस्तूरिकां सद्रलं व्यजनं न्यसेच्च कलशच्छिद्राध्वनिर्गच्छताम् ॥ ९३ ।। तेजोंशेन पृथक्पदार्थनिवहज्ञानं हि यज्जायते तद्न्धैः कलशेन वा किमु मृदो भाण्डेन तैलेन वा । किं सूत्रेण न चैतदस्ति रुचिरं प्रत्यक्षबाधादतो दीपज्योतिरिहैकमेव शरणं देहे तथात्मा स्थितः ।। ९४ ॥ इत्यात्मसिद्धिप्रकरणम् ॥ ७॥ चिन्मात्रः परमात्मा ह्यपश्यदात्मानमात्मतया । अभवत्सोऽहनामा तस्मादासीद्भिदो मूलम् ॥ ९५ ॥ द्वेधैव भाति तस्मात्पतिश्च पत्नी च तौ भवेतां वै । दस्सादयमाकाशस्त्रिधैव परिपूर्यते सततम् (१) ॥ ९६ ॥ सोऽयमपीक्षां चक्रे ततो मनुष्या अजायन्त । इत्युपनिषदः प्राहुर्दयितां प्रति याज्ञवल्क्योक्तिम् ॥ ९७ ॥ - ·प्रबोधसुधाकरः। ११७ चिरमानन्दानुभवात्सुषुप्तिरिव काप्यवस्थामूत् । परमात्मनस्तु तस्मात्खनवदेवोत्थिता माया ॥ ९८ ।। सदसद्विलक्षणासौ परमात्मसदाश्रयानादिः। सा च गुणत्रयरूपा सूते सचराचरं विश्वम् ॥ ९९॥ माया तावददृश्या दृश्यं कार्य कथं जनयेत् । तन्तुमिरदृश्यरूपैः पटोऽत्र दृश्यः कथं भवति ॥ १०० ।। खमे सुरतानुभवाच्छुकद्रावो यथा सुतो (१) बसने । अनृतेतरे प्रबोधे वसनोपहतिर्भवेत्सत्या ॥ १०१ ॥ खमे पुरुषः सत्यो योषिदसत्या तयोर्युतिश्च मृषा। शुक्रद्रावः सत्यस्तद्वत्प्रकृतेऽपि संभवति ॥ १०२॥ एवमदृश्या माया तत्कार्य जगदिदं दृश्यम् । माया तावदिय स्याद्या खानाशेन हर्षदा भवति ॥ १०३ ॥ रजनीवातिदुरन्ता न लक्ष्यतेऽत्र खभावोऽस्याः । सौदामिनीव नश्यति मुनिभिः संप्रेक्ष्यमाणैव ॥ १०४ ॥ माया ब्रह्मोपगताविद्या जीवाश्रया प्रोक्ता । चिदचिदन्थिश्चेतस्तदक्षयं ज्ञेयमा मोक्षात् ॥ १०५ ॥ घटमठकुड्यैरावृतमाकाशं यत्तदाद्वयं भवति । तद्वदविद्यावृतमिह चैतन्यं जीव इत्युक्तः ॥ १०६ ॥ ननु कथमावरणं स्यादज्ञानं ब्रह्मणो विशुद्धस्य । सूर्यस्येव तमिस्रं रात्रिभवं खप्रकाशस्य ॥ १०७ ॥ दिनकरकिरणोत्पन्नैर्मेधैराच्छाद्यते यथा सूर्यः। न खलु दिनस्य दिनत्व "विकृतं सान्द्रसंघातैः ॥ १०८ ॥ अज्ञानेन तथात्मा शुद्धोऽपि च्छाद्यते सुचिरम् । न परंतु लोकसिद्धा प्राणिषु तच्चेतनाशक्तिः ॥ १०९ ॥ इति मायासिद्धिप्रकरणम् ॥ ८॥ स्थूलशरीरस्यान्तर्लिङ्गशरीरं च तस्यान्तः। करणमस्याप्यन्तस्ततो महाकारणं तुर्यम् ॥ ११० ॥ -

·११०
काव्यमाला .
स्थूलं निरूपितं प्रागधुना सूक्ष्मादितो ब्रूमः
अङ्गुष्ठमात्रपुरुषः श्रुतिरिति यत्प्राह तत्सूक्ष्मम् ॥ १११॥
सूक्ष्माणि महाभूतान्यसवः पञ्चेन्द्रियाणि पञ्चैव ।
षोडशमन्तःकरणं तत्संघातो हि लिइतनुः ॥ ११२ ॥
तत्कारणं स्मृतं यत्तस्यान्तर्वासनाजालम् ।
तस्य प्रवृत्तिहेतुबुंध्याश्रयमत्र तुर्य स्यात् ।। ११३ ॥
तत्सारभूतबुद्धौ यत्प्रतिफलितं तु शुद्धचैतन्यम् ।
जीवः स उक्त आद्यैयोंऽहमिति स्फूर्तिकृद्वपुषि ॥ ११ ॥
चरतरतरङ्गसनात्प्रतिबिम्ब भास्करस्य च चलं स्यात् ।
अस्ति तथा चञ्चलता चैतन्ये चित्तचाञ्चल्यात् ॥ ११५ ॥
नन्वर्कप्रतिबिम्बः सलिलादिषु यः स चावभासयति ।
किमितरपदार्थनिवहं प्रतिबिम्बोऽप्यात्मनस्तद्वत् ॥ ११६ ॥
प्रतिफलितं यत्तेजः सवितुः कांस्यादिपात्रेषु ।
तदनु प्रविष्टमन्तर्गृहमन्यार्थान्प्रकाशयति ॥ ११७ ।।
चित्प्रतिबिम्बस्तद्वहृद्धिषु यो जीवतां प्राप्तः ।
नेत्रादीन्द्रियमाणैर्बहिरर्थान्सोऽवभासयति ॥ ११८ ।।
इति लिगदेहादिनिरूपणप्रकरणम् ॥ ९ ॥
तदिदं य एवमार्यों वेद ब्रह्माहमसीति ।
स इदं सर्वं च स्यात्तस्य च देवाश्च नेशते भूत्या ॥ ११९ ॥
येषां स भवत्यात्मा योन्यामथ देवतामुपास्ते यः।
अहमन्योऽसावन्यश्चेत्थं यो वेद पशुवत्सः ॥ १२० ।।
इत्युपनिषदामुक्तिस्तथा श्रुतिर्भगवदुक्तिश्च ।
ज्ञानी त्वात्मैवेयं मतिर्ममेत्यत्र युक्तिरपि ॥ १२१ ॥
ऋजु वक्रं वा काष्ठं हुताशदग्धं सदनितां याति ।
तत्किं हस्तग्राह्य ऋजुवक्राकारसत्त्वेऽपि ॥ १२२ ।।
एवं य आत्मनिष्ठो ह्यात्माकारश्च जायते पुरुषः ।
देहीव दृश्यतेऽसौ परं त्वसौ केवलो धात्मा ॥ १२३ ॥

·प्रबोधसुधाकरः। ११९, प्रतिफलति भानुरेकोऽनेकशरावोदकेषु यथा । तद्वदसौ परमात्मा ह्येकोऽनेकेषु देहेषु ॥१२४ ॥ दैवादेकशरावे भमे किं वा विलीयते सूर्यः । प्रतिविम्बचञ्चलत्वादर्क. किं चञ्चलो भवति ॥ १२५ ।। सद्व्यापारं कुरुते यथैकसवितुः प्रकाशेन । तद्वञ्चराचरमिदमेकात्मसत्तया चलति ॥ १२६ ॥ येनोदकेन कदलीचम्पकजात्यादयः प्रवर्धन्ते । मूलकपलाण्डुलशुनास्तेनैवैते विमिन्नरसगन्धाः ॥ १२७॥ एको हि सूत्रधारः काष्ठप्रकृतीरनेकशो युगपत् । स्तम्भारपट्टिकायां नर्तयतीह प्रगूढतया ॥ १२८ ॥ गुडखण्डशर्कराद्या भिन्नाः स्युर्विकृतयो यथैकेक्षोः । केयूरकङ्कणाद्या यथैकहेनो मिदाश्च पृथक् ॥ १२९ ॥ एवं पृथक्खभावं पृथगाकारं पृथग्वृत्ति । जगदुच्चावचमुच्चैरेकेनैवात्मना चलति ॥ १३० ।। स्कन्धधृतसिद्धमन्नं यावन्नानाति मार्गगस्तावत् । स्पर्शभयात्क्षुत्पीडे तस्मिन्मुक्ते न ते भवतः ॥ १३१ ।। मानुषमतगमहिषश्वसूकरादिष्वनुस्यूतम् । य. पश्यति जगदीशं स एव भुङ्क्तेऽद्वयानन्दम् ॥ १३२ ।। इत्यद्वैतप्रकरणम् ॥ १०॥ यद्वत्सूर्येऽभ्युदिते खव्यवहारं जनः कुरुते । तं न करोति विवखान्न कारयति तद्वदात्मापि ॥ १३३॥ लोहे हुतमुग्व्याप्ते लोहान्तरताड्यमानेऽपि । तस्यान्तर्गतवहेः किं स्यान्निर्घातजं दुःखम् ॥ १३४ ॥ निष्ठुरकुठारघातै काष्ठे सछेद्यमानेऽपि । अन्तर्वर्ती वह्निः किं घातैश्छेद्यते तद्वत् ॥ १३५ ।। तनुसवन्धाजातैः सुखदुःखैलिप्यते नात्मा । ब्रूते श्रुतिरप्युभयोरभन्यन्योऽभिचाकशीत्यादि ।। १३६ ॥

·१२०
काव्यमाला।
निशि वेश्मनि प्रदीपे दीप्यति चौरस्तु वित्तमपहरति ।
ईरयति वारयति वा' तं दीपः किं तथात्मापि ॥ १३७ ॥
देहान्ते दैववशात्कस्मिंश्चित्समुदिते विपन्ने वा ।
दीपस्तुण्यत्यथ वा न खिद्यते तद्वदात्मापि ॥ १३८ ॥
इति कर्तृत्वभोक्तृत्वप्रकरणम् ॥ ११ ॥
रविचन्द्रवह्निदीपप्रमुखाः खपरप्रकाशाः स्युः ।
यद्यपि तथाप्यमीमिः प्रकाश्यते कापि नैवात्मा ॥ १३९ ॥
चक्षुरैवैषां परमात्मनि भानमेतेषाम् (१)।
यद्वा तेऽपि पदार्था न ज्ञायन्तेऽथ केवलालोकात् ॥ १४० ॥
तत्राप्यक्षिद्वारा सहायभूतो न चेदात्मा ।
नो चेत्सत्यालोके पश्यत्यन्धः कथं नार्थान् ॥ १४१ ॥
सत्यात्मन्यपि किं नो ज्ञानं तच्चेन्द्रियान्तरेण स्यात् ।
अन्धे दृक्प्रतिबन्धे करसंबन्धे पदार्थभानं हि ॥ १४२ ॥
जानाति येन सर्व केन च तं वा विजानीयात् ।
इत्युपनिषदामुक्तिर्बध्यत आत्मात्मना तस्मात् ।। १४३ ॥
इति खप्रकाशताप्रकरणम् ॥ १२ ॥
यावत्क्षणं क्षणार्ध खरूपपरिचिन्तनं क्रियते ।
तावद्दक्षिणकर्णे त्वनाहतः श्रूयते शब्दः ॥ १४४ ॥
सिध्यारम्भस्थिरताविश्रमविश्वासबीजशुद्धीनाम् ।
उपलक्षणं हि मनसः परमं नादानुसंधानम् ॥ १४५ ॥
मेरीमृदगशङ्खाद्याहतनादे मनः क्षणं रमते ।
किं पुनरनाहतेऽस्मिन्मधुमधुरेऽखण्डिते खच्छे ॥ १४६ ॥
चित्तं विषयोपरमाद्यथा यथा याति नैश्चल्यम् ।
वेणोरिव दीर्घतरस्तथा तथा श्रूयते नादः ॥ १४७ ।।
नादाभ्यन्तर्वति। ज्योतिर्यद्वर्तते हि चिरम् ।
तत्र मनो लीनं चेन पुनः संसारवन्धाय ॥ १४८ ॥

·प्रबोधसुधाकरः।
१२२
परमानन्दानुभवालुचिरं नादानुसंधानात् ।
श्रेष्ठश्चित्तलयोऽय सत्खन्यलयेप्वनेकेषु ॥ १४९ ॥
इति नादानुसंधानप्रकरणम् ॥ १३॥
संसारतापमाप्तं नानायोनिअमात्सरिश्रान्तम् ।
लन्ध्या परमानन्द न चलति चेतः कदा कापि ॥ १५० ॥
अद्वैतानन्दभराकिमिदं कोऽहं च कस्याहम् ।
इति मन्थरता यानं यदा तदा मूर्छितं नेत. ॥ १५१ ।।
चिरतरमात्मानुभवादात्माकारं प्रजायते चेत.।
सरिदिव सागरयाता समुद्रभावं प्रयात्युचः ॥ १५२ ॥
आत्मन्यनुप्रविष्ट चित्त नापेक्षते पुनविषयान् ।
श्रीरादुद्धृनमाज्य यथा पुनः क्षीरता न यातीह ॥ १५३ ।।
दृष्टौ द्रष्टरि दृश्ये यढनुम्यूतं च भानमात्रं स्यात् ।
तत्रोपक्षीणं चेचितं तन्मठितं भवति ॥ १५४ ॥
याति समुखत्व दृमान वा यदा तदा भवति ।
दृश्ये द्रष्टविमेदो बसमुसेऽस्मिन्न तद्भवति ॥ १५५ ॥
एकस्मिन्ह मात्रे तत्तदृश्याटिक हि समुदेति ।
लीन दृमात्रमपि कात्मत्व च गिप्यते पश्चात् ॥ १५६ ॥
दर्पणतः प्रास्पश्चादस्ति मुखं प्रतिमुखं तदाभाति ।
आदर्गेऽपि च नष्ट मुखमस्ति मुखे तथैवात्मा ॥ १५७ ॥
इति मनोलयप्रकरणम् ।। १४ ॥
माधुर्य गुडपिण्डे यत्तस्यांशेऽणुमात्रेऽपि ।
एव न पृथग्भावो गुडत्वमधुरत्वयोरस्ति ।। १५८ ॥
अथवा न मिन्नमावः कर्पूरामोदयोरेवम् ।
आत्मस्वरूपमनसां पुसा जगदात्मता याति ॥ १५९ ॥
यद्भावानुभवः स्यान्निद्रादौ जागरस्यान्ते ।
अन्तः स चेस्थिरः स्याल्लभते हि तदाद्वयानन्दम् ॥ १६०॥

·१२२
काव्यमाला।
अतिगम्भीरेऽपारे ज्ञानचिदानन्दसागरे स्फारे।
कर्मसमीरणतरला जीवतरङ्गावलिः स्फुरति ॥ १६१ ॥
खरतरकरैः प्रदीप्तेऽभ्युदिते चैतन्यतिग्मांशौ।
स्फुरति मृषैव समन्तादनेकविधजीवमृगतृष्णा ॥ १६२ ।।
अन्तरदृष्टे यस्मिञ्जगदिदमारात्परिस्फुरति ।
दृष्टे यसिन्सकृदपि विलीयते काप्यसद्रूपम् ॥ १६३ ॥
स्थूला सूक्ष्मा चेति द्वेधा हरिभक्तिरुद्दिष्टा ।
प्रारम्भे स्थूला स्यात्सूक्ष्मा तस्याः सकाशाच्च ॥ १६४ ॥
खाश्रमधर्माचरणं कृष्णप्रतिमार्जनोत्सवो नित्यम् ।
विविधोपचारकरणैर्हरिदासैः संगमः शश्वत् ॥ १६५॥
कृष्णकथासंश्रवणे महोत्सवः सत्यवादश्च ।
परयुवतौ द्रविणे वा परापवादे पराङ्मुखता ॥ १६६ ॥
ग्राम्यकथासूढ़ेगः सुतीर्थगमनेषु तात्पर्यम् ।
यदुपतिकथावियोगे व्यथै गतमायुरिति चिन्ता ॥ १६७ ॥
एवं कुर्वति भक्तिं कृष्णकथानुग्रहोत्पन्ना।
समुदेति सूक्ष्मभक्तिर्यस्या हरिरन्तराविशति ।। १६८ ।।
स्मृतिसत्पुराणवाक्यैर्यथाश्रुतायां हरेर्मूतौं ।
मानसपूजाभ्यासो विजननिवासेऽपि तात्पर्यम् ॥ १६९ ॥
सत्यं समस्तजन्तुषु कृष्णस्यावस्थितेमा॑नम् ।
अद्रोहो भूतगणे ततस्तु भूतानुकम्पा स्यात् ॥ १७० ॥
प्रमितयदृच्छालामे संतुष्टिारपुत्रादौ ।
ममताशून्यत्वमतो निरहंकारत्वमक्रोधः ॥ १७१ ॥
मृदुभाषिता प्रसादो निजनिन्दायां स्तुतौ समता।
सुखदुःखशीतलोष्णद्वन्द्वसहिष्णुत्वमापदो न भयम् ॥ १७२ ॥
निद्राहारविहारेष्वनादरः सङ्गराहित्यम् ।
वचने चानवकाशः कृष्णसरणेन शाश्वती शान्तिः ॥ १७३ ॥

·प्रबोषमुभाकर.
१२३
केनापि गीयमाने हरिगीते वेणुनादेवा।
आनन्दाविर्भावागुगपत्यादृष्टजातिकोद्रेकः ॥ १७४ ।।
तस्मिन्ननुभवति मनः प्रगृह्यमाणं परात्मसुखम् ।
स्थिरता याते तस्सिन्याति मदोन्मसदन्तिदगाम् ॥ १७५ ॥
जन्तुपु भगवद्वार भगवति भूतानि पश्यति क्रमशः।
एतादृशी दया चेत्तदैव ह
सर्वगस्यः म्यात् ।। १७६ ॥
इनि द्विधाभरितनिरूपणप्रकरणम् ॥ १५ ॥
यमुनातटनिस्टसितवृन्दावनकानने महारथ्ये ।
कल्पद्रुमतलममी चरण चरणोपरि साप्य ॥ १७७ ।।
तिष्ठन्त धननीलं सतेजमा मासयन्तमिह विश्वम् ।
पीताम्बरपग्विानं चन्दन रिलिप्तसतिम् ॥ १७८ ।।
आकर्णपूर्णनेत्रं कुण्डलयुगमण्डितश्रवणम् ।
मन्दस्मितमुग्पकमलं मुकौस्तुभोदारमणिहारम् ॥ १७९ ॥
वलयागुलीयकाद्यानुवलयन्तं खलंकारान् ।
गलबिलुलितवनमालं स्वतोरड(१) न्यस्तमलिकालम् ॥ १८० ॥
गुजारवालिफलितं गुञ्जापुजान्विते गिरसि ।
भुजान सह गोपैः कुञान्तरवतिनं हार सरत ॥ १८१ ।।
मन्दारपुष्पवासितमन्दानिलसेवितं परानन्दम् ।
मन्दाकिनीयुतपदं नमत महानन्ददं महापुरुषम् ॥ १८२ ।।
मुग्भीकृतदिन्यलय सुरभिगतरावृतं सदा परितः ।
सुरभीतिक्षपणमहामुरभीम यादव नमत ॥ १८३ ॥
कंठपकोटिमुभगं वान्छितफलदं ठयावन्तम् ।
त्यक्त्वा कमन्यविषयं नेत्रयुगं द्रष्टमुत्सहते ॥ १८४ ॥
पुण्यतमामतिसुरसां मनोभिरामा हरे. कथा त्यक्त्वा ।
श्रोतु श्रवणद्वन्द्व ग्राम्यकथामादरं वहति ॥ १८५॥
दौर्भाग्यमिन्द्रियाणा सत्सु च विपयेषु कृष्णविपयेषु ।
क्षणिकेपु पापकरणेप्वासज्जन्ते यदन्यविपयेषु ॥ १८६ ॥
इति ध्यानविधिप्रकरणम् ॥ १६ ॥

·१२४ काव्यमाला यशोदयापयोधरामृतेन विश्वपालको यशोदयापयोधरामृतेन सोऽपि पालितः। सतामबन्धनोचितः सदामबन्धनो हरिः ॥ १८७ ॥ . यः शेषतूलिकायां मासंवाहितपदो हि निद्राति । शेते स परिश्रान्तस्तरुमूले कम्बले गतः शिशुताम् ॥ १८८ ॥ शिरसि वहन्ति यदाज्ञाशेषां ब्रह्मादयोऽपि सुरपालाः । आज्ञापितः स गोपैः समानयति गास्त्विदं महच्चित्रम् ॥ १८९ ॥ धन्या गोपकुमार्यस्तत्सदृशं नास्ति भाग्यमपि लक्ष्म्याः । याः श्रीकृष्णेन समं व्यहरनासे विसृज्य तां लज्जाम् ॥ १९० ॥ चित्रं यः खजनानां परितुष्टः सन्ददाति साम्राज्यम् । गच्छन्पथि कुनायै चन्दनमभियाचते स रङ्क इव ॥ १९१ ।। मुनयस्त्वभ्यासरता यतन्ति यत्प्राप्तये मनोयुक्त्या । अनुतिष्ठति स यत्नं स राधिकायाः प्रसादसिध्द्यर्थम् ॥ १९२ संवर्णयन्ति निगमाः सहस्रपादेति यं पुरुषसूक्ते । मित्त्यवलम्बं कृत्वा स करोति शनैः शनैः क्रमणम् ॥ १९३ निवसन्ति यस्य रोम्णि ब्रह्मकटाहा यथावकाशेन । चित्रं स हरिः शेते पञ्चवितस्तिप्रमाणिकान्दोले ॥ १९४ ॥ नेच्छति यः खामित्वं क्वचिदपि विजितात्मनामपि मुनीनाम् । चित्रं कुरुते दास्यं स एव घोषेषु पुंश्चलीस्त्रीणाम् ॥ १९५ ॥ क्षीरोद्भवकौस्तुभमपि लब्ध्वा यो नाभवद्धृष्टः । गोपालबालदत्तैर्गुञ्जाभरणैश्च मोदयुक्तः सः ॥ १९६ ।। यस्य तु नामोच्चारात्कालोऽपि हि बाधते न भक्तजनान् । जनहरभीत्या जननी तस्य कपोले ह्यदान्मषीतिलकम् ।। १९७ ॥ चित्रं पुरा सुरान्यः खकरेणापाययत्सुधां दिव्याम् । क्षुधितः स मातुरङ्के स्तन्यार्थ रोदनं खयं कुरुते ॥ १९८ ।।

·मुग्धोपदेगः। १२५ प्रवदामि कस्य पुरत. को विश्वासं करोति मद्वाक्ये । धृत्वा स्वमातृचेलं दुग्धार्थ रीति केवलं ब्रम ॥ १९९ ।। इति प्रबोधमुधाकर। काश्मीरकमहाकविश्रीजहणप्रणीतो मुग्धोपदेशः। पीयूषाभिनिवेश एष रमसादन्नाकमद्यानया वन्धूकद्युतिवान्धवाधररमस्यन्देन मन्दीकृतः इत्थं दैत्यचयः समुद्रमथने येन क्षणाद्वमित- तल सादरमोनमोऽस्तु कपटम्मीरूपिणे विष्णये ॥१॥ हारिद्रद्रवसोटराय रसनामंटो (मात्रो)परिशायिने सत्यादन्यतमाय वित्तहरणप्रत्यक्षचौराय च । चित्रं दुर्भगरूपवर्णनमहापाण्डित्यविद्याय ते व्याजानां प्रथमाय गर्भगणिकारागाय तुभ्य नमः ॥ २ ॥ ध्यान यत्परमेश्वरं प्रति सदा यहीतरागं मनो यत्कर्मातिकठोरपोरगहनं भूत्यै यदत्यादरः । आश्चर्य च शरीरदानमपि यत्कार्य विकारं विना तद्वेश्यैव तपस्विनी कलियुगे लोकोऽपि तद्भावितः ॥ ३ ॥ श्रीमन्तं शिरसा बिभर्ति कुरुते विश्वप्रम हेलया धत्ते पाटक)पक्षपातमनिशं नैवामिपैम्तृप्यति । रक्तं पातुमपीहते च सकल तार्क्ष्यस्य मूर्तिर्यथा वेश्या किं तु भुजंगभक्षणविधौ नाद्यापि विश्राम्यति ॥ ४ ॥ १. अयं जहणकवि कश्मीरेषु निम्ताब्दीयद्वादशशतकपूधि आसीत् ख़तथायं त- कालसमुद्भूतेन महकविना श्रीकण्ठचरितम्यान्तिमे सर्ग. सोमपालविलासामिधं जहणक- निप्रणीतं महाकाव्यमप्यन्ति, यस्यालंकारानुमारिणीसमाल्या टीका धिराजानकरुचकेन नि- मितास्ति. सोमपालश्च कदमीरमान्तवर्तिराजपुर्या महीपतिरासीदिति राजतरजिणीतो मा- यते. दुर्लभस्यास्य मुग्धोपदेशस्यक पुस्तक कदमीरमहाराजाश्रीतज्योतिर्विदुपाहपण्डित- प्रवेकत्रीदयारामशर्मभि प्रहितम् तदाधारणवतन्मुद्रणं समजनि. १२ ·१२६ काव्यमाला ते गन्धर्वपुरे वसन्तु विभवं खमार्जितं भुञ्जतां कुर्वन्तु क्षणमन्तरिक्षकुसुमैः सग्दामशोभामपि । वेश्यानां शशशृङ्गभनिसदृशं वाल्लभ्यमासाद्य ये सर्वखक्षपणाय केवलमहो मूर्खाः सुखेनासते ॥५॥ श्वैत्यं कल्पय कज्जले कपिकुलप्वारोपयाचापलं कोदण्डे जनयार्जवं विरचय प्राणां गणे मार्दवम् । निम्बे साधय माधुरी सुरमितामादौ रसोने कुरु प्रेमाणं गणिकाजनेऽपि चतुरः पश्चात्सखे द्रक्ष्यसि ॥ ६ ॥ कालश्चेत्करुणापरः कलियुगं यद्यद्य धर्मप्रियं निस्त्रिंशो यदि पेशलो विषधरः संतोषदायी यदि । अनिश्चेदतिशीतलः खलजनः सर्वोपकारी स चे- दायुष्यं यदि वा भविष्यति विषं वेश्यापि तद्रागिणी ॥ ७ ॥ मूढो निर्व्यसनो वणिग्विकपटो राजाधिकारी शुचिः खाधीनो भृतको जडो गुणरतश्चौरो व्यपेतस्पृहः । नीतः(भीतः) शान्तमतिर्विटः सविनयः कर्णेजपो धार्मिकः किं कुत्रापि कदापि कोऽपि भविता वेश्याजनो रागवान् ॥ ८ ॥ कामो नास्ति नपुंसकस्य कुलटावर्गस्य नास्ति त्रपा तोयं नास्ति मरीचिकासु सततं नास्ति स्थिरत्वं श्रियः । धर्मो नास्ति च नास्तिकस्य विभवो नास्ति प्रमत्तात्मनः स्नेहानां कणिकापि नास्ति गणिकालोकस्य च प्रायशः ॥९॥ अश्वीये यमवाहनस्य नकुलस्याशीविषाणां कुले मार्जारस्य च मूषकेषु घटते या प्रीतिरात्यन्तिकी । क्षीणेऽर्थे विधुरेषु बन्धुषु दृढे लोकापवादे शनै- ज्ञेया कामिजनेषु सैव गणिकावर्गस्य नैसर्गिकी ॥ १० ॥ यद्दयतेन युधिष्ठिरस्य विहितं यद्विष्णुना वा बले- यच्छुक्रेण धनाधिपस्य कलिना राज्ञो नलस्यापि यत् । १. अश्वसमूहे. २ महिषस्य. ३ कुवेरस्य निखिलमपि वित्तं शुकेण कपटेनापहृत मित्यादि कथा भारते शान्तिपर्वणि मोक्षधर्मेषु द्रष्टव्या.

·मुग्योपदेशः। सभ्यापि च यत्सुरामुरबलैरुन्मध्य पायोनिधे- वैश्या पश्यत लीलयैव कुरुते तसद्हे कामिनाम् ॥ ११ ॥ वाक्शूरस्य रणोऽवधिः कुतनयोत्पत्तिः कुलस्यावधि- बान्धव्यस्स विवादमृमिरवधि. सौख्य श्रुतस्यावधिः । वाचाटन्य विदग्धपदवधिलील्यं व्रतस्यावधि- बन्यो विद्धि धनावसानमवधिवंश्यानुरागस्य च ॥ १२ ॥ खामी क्रूरमिवाश्रित परिणतो योगीव संसारिणं शुद्धो विप्र इवान्त्यजं जनपद श्रीमानिव वित्रिणम् । दासीपुत्रमिवोद्धतः कुलधरो नीचो धनीवाधिन पर्यन्ते तृणतुल्यमेव गणिका नि सं जन पश्यति ॥ १३ ॥. विप्रो दक्षिणया महः परिजनो मेयोदयः कार्पिको दुर्मश्री व्यसनेन साहसगतैः शूगे मृगैईब्धकः । बन्दी त्यागिभिरमरैर्जनयिता (1) लाभातिरेकैर्वणि- प्रोगातभिपगर्भश्च गणिका गर्भश्वरैस्तुप्यति ॥ १४ ॥ अज्ञानः कलहः सुभाषितर्पदैः सभ्योऽधमनी जीवै. शाकुनिको हुँरोदरकरः गारैर्यमः प्राणिभिः । प्रामीणैविटपेटकः परिजन खामी शिशुः कन्दुकैः श्रीपुत्रस्तरुणैस्तथा नवनवैराशना क्रीडति ॥ १५ ॥ भृत्यः कुप्रमुसेवया नरपति. स्वच्छन्दतादुर्नयै- हैवाकेन कविर्मदन कुलजः क्रोधामिना तापसः । योगी भोगविशेषलम्पटतया रोगी कुपथ्यागने रागी चत्वरकामिनीपरिचयैः क्षिप्रादयः क्षिप्यते ॥ १६ ॥ शालीनां शलभवजो घुणगणो वंगप्रतानोन्नते- मत्तेमः कमलाकरस्य कुमुमोद्यानस्य दुर्मारुतः । खर्भानुर्विधुमण्डलस्य वडवावको निधेरम्भसा- मासां कामुकसंपदा च गणिकाक्षुद्रः किलोपद्रवः ॥ १७ ॥ १. उत्सव. २. ज्ञानरहित पुरुष ३. घृतकार . ४ विटसमूह ५. धनिक . ६. चेल्याप्रणय . ७. वाडवामि . ८ अक्षुद्रो महान्, :

·१२८ काव्यमाला। शौर्यस्यातिविकत्थनं रिपुनतिर्मानस्य दुःशीलता सौन्दर्यस्य समुन्नतेस्तरलता ज्ञानस्य गर्वग्रहः । ऐश्चर्यस्य विकारता मुखरता विद्याप्रकर्षस्य च प्रातर्विभ्रमनर्मणश्च गणिका सर्वात्मना दूषणम् ॥ १८ ॥ छायामभदलैः खलैः सुजनतां मानोन्नतिं याच्या कार्पण्यन यशांसि धूर्तकलया मैत्री सुखं सेवया । धर्म प्राणिवधेन वाञ्छति धनं द्यूतप्रसादेन यो वेश्याभिश्च विलासमात्मनि नराकारोऽस्ति गौरव सः॥ १९ ॥ नान्धो मूर्खसमो न सेवकसमो दुःखी न यक्ष्मोपमो व्याधि घिरसत्सुतप्रतिनिधिस्त्रासो न मृत्योः समः । कष्टं नाध्वसमानमिन्द्रियसमो नारिः परस्त्रीसमं नानायुष्यमवश्यनिन्धमथ नो वेश्यासमं दृश्यते ।। २० ॥ किं काकोऽपि विहंगमो मरुरपि स्थानं करीरोऽपि किं शाखी राहुरपि ग्रहः स च भवेदुष्ट्रोऽपि किं वाहनम् । कि काचोऽपि मणिभृगोऽपि करटिः प्रेष्योऽपि वा मानुषः किं वेश्यापि विलासिनी स च तदासक्तोऽपि किं कामुकः॥२१॥ कि तत्कर्म यदस्तशर्म रसना किं सा न (च) यारुन्तुदा किं तत्प्रेम यदस्थिरं स च पुमानिक नाम यो निर्गुणः । सा कि श्रीरुपभोगमर्हति न या सेव्यः स किं योऽन्तरं नो जानाति तदस्ति किं विलसितं वेश्यासु यत्कृत्रिमम् ॥२२॥ दूरे तानि धनानि येषु मलनं मानस्य संजायते बन्धुः सोऽस्तु सुखी मुखे मधुमयो योऽन्तश्च मायामयः । ते भोगाः प्रलयं प्रयान्तु कथमप्यौचित्यभङ्गेन ये यायातुर्निधनं (१) वरं निधुवनं वेश्यासु मूल्येन यत् ॥ २३ ॥ अस्थानामिनिवेशिता रतिपतेरौचित्यमको रते- वैयथ्य नवयौवनस्य किमपि प्रेम्णः कलङ्काङ्कुरः। १. पुरुषाकारो वृषभ . २. 'नातःपरमनायुष्य परदाराभिमर्षणात्' इति मार्कण्डेयपुराणे खपुत्रं प्रति मदालसाया उपदेशः. ३. चतुर्विधासु हस्तिजातिष्वेका जातिः.

·मुग्धोपदेशः। १२९ सौभाग्यस्य विमानना विगुणता सौन्दर्यसारश्रियः शृङ्गारस्य विडम्बना किमपरं वेश्यारताडम्बरः ॥ २४ ॥ क्रुद्धो यस्य मनोभवस्तरुणिमा येनात्मनो वञ्चित- स्तैस्तैर्यश्च कटाक्षितः परिभवैः साक्षादलक्ष्मीमुखैः । युक्तायुक्तविचारणापरिहृतः कामं स कामी क्रिमिः पण्यस्त्रीपु नितम्बनामनि महानिम्बे रतिं विन्दति ॥ २५ ॥ शापः कोऽपि महानयं परिणतिर्दुष्कर्मणामीदृशी दौर्जन्यं परमं विधेरिदमियं साक्षादलक्ष्मीः स्थिरा । सौहार्दस्य च विश्रमस्य च रतेर्भर्तुश्च यूनां तथा यत्संत्यज्य कुलानां बहुमुखो दासीजन सेव्यते ॥ २६ ॥ संपर्कोऽप्यतिकर्कशः परिचयामासोऽप्यसंपत्करो दृक्पातोऽप्यवसादसूरपि सकृत्संभाषणं दूषणम् । छायापि च्छलनामिका परिमलोद्गारोऽपि हालाहलं वेश्यानां विषयेषु किं पुनरहो सक्तिर्महासाहसम् ॥ २७ ॥ द्रोहो यस्य पिता कलाः किल चतुःषष्टिस्तथा मातरः प्राणाः सर्वमलीकमर्थहरणं नाम प्रधानव्रतम् । विक्रयं निजमझमझमपि चानङ्गः सहायः खयं तस्यानर्थशतात्मकस्य गणिकाव्याधेः किमस्त्यौषधम् ॥ २८ ॥ गंधी निर्भरमामिषेषु सरघा घोरा मधूनां भरे व्याघ्री तीक्ष्णनखक्षतेषु भुजगी दंशप्रकारेषु च । उत्तानेषु विवर्तनेषु शफरी वित्तच्छले मूषिका वेश्या कामुकवञ्चनाय भुवने रूपैरनेकैः स्थिता ॥ २९॥ साम्राज्य मधुमांसमत्स्यगिलनं मन्त्री जरत्कुट्टनी दण्ड्यः सार्थकिराटसूनुरधना शृङ्गारिणः किंकराः । आचारो बहुगालिदानमधमो मित्रं धन जीवितं ...............थ भमः प्रियः ॥ ३० ॥ १. पद्यमेतत्सुभाषितावली समुद्धृतमस्ति २ सार्थो धनवान, किराटो वणिग्विशेष वेश्यानां पुरचार..

·१३० काव्यमाला। रागीति प्रतिपत्तिमूर्विट इति प्राप्तोऽतिवन्धं पर्द श्लाघा) व्यसनीतिहीनकुल इत्ययः कुटुम्बः खयम् । मान्यः प्राहत(१) इत्यहो कितव इत्याप्तश्च किं वाधिक सर्वावस्थ इति प्रमाणपुरुषो वेश्यामिरभ्यर्च्यते ॥ ३१ ॥ मांस्पाकोत्कटमद्यगन्धि विहरच्चेटीनटीसंकुलं यद्वेश्यायतनं भुजंग परया भक्त्या पुरः पश्यसि । अत्रास्ते गृहदेवता विदधती दिग्घट्टनं कुट्टनी यस्याः प्रत्यहमाढ्यकामुकपशुबातोपहारैर्बलिः ।। ३२ ।। प्रत्यङ्गार्पणचारुचाटुकरणप्रेमोचितप्रार्थना श्रीवातायनदर्शनादि (१) गणिकालोकस्य धर्मः परः । कुट्टन्याः पुनरुत्कटोत्कटामिदं तत्रास्त्यगस्त्यव्रतं यत्प्राणाहुतिरेककैव सकलै रत्नाकरैः कामिभिः ॥ ३३ ॥ कंदर्पप्रतिभूनिवेशितवलीरेखावलीशोभिते लीलोदञ्चितबाहुपाशयुगलापातैश्च भोः कामुकाः । वेश्यानां विपुले नितम्बफलके शारैः कटाक्षरितो यद्वः क्रीडितमत्र दास्यति पुरो दारिद्यमेवोत्तरम् ॥ ३४ ॥ शूलेनाद्य मृताहमद्य सरजाः कर्तव्यमद्य व्रतं त्यागी नास्ति ततोऽधिकोऽपर इति श्लाघा विपक्षस्य च । कचिन्नोत्सहते स राजतनयो जानाति माता ममे- त्येवं मुग्धभुजंग रूक्षगणिकावाचोऽचिराच्छोष्यसि ॥ ३५ ॥ मालिन्यं प्रकटीकरोति निबिडं नैर्गुण्यमातन्वते(ती) जीर्णस्नेहपरम्परा विदधते पात्रेऽप्यहो दूषणम् । वेश्या दीपशिखेव भाति रजनौ रूपनमान्धीकृतो यत्रायं कुरुते पतङ्गपतनं हाहा भुजंगबजः ।। ३६ ॥ केशाकर्षणकर्मणि व्यवसिता वीर्य हरन्ती परं ग्लानि कामपि तन्वती सितमुखी लगा च कर्णान्तिके । १. एतदपि पचं सुभाषितावलावति.

·।
मुग्धोपदेशः।
उत्कम्पं मतिविभ्रमं विदधती यूनां शनैर्निन्दिता
तारुण्यस्य जनापवाद ......वेश्या च संदृश्यते ॥ ३७ ॥
योऽयं निर्दयदन्तखण्डनकरो बुद्धिप्रयोगैर्हठा-
नीरन्धो भुजयन्त्रपीडनविधिः सोल्लासमुत्पादितः ।
तेनेमोरिव कामुकस्य सरसस्यादाय सारं परं
वेश्याभिः क्रियते बहिर्यदि परं निष्कासनं शल्कवत् ॥ ३८ ॥
वाग्मिमर्त्सनसंशुकादिहरणं संताडनं मुष्टिभिः
किं चान्यद्विपरीतदर्शनमधःकारोऽथ पादाहतिः ।
इत्यादि प्रथमं यदेव सुरतप्रौढोपचारक्रमे
वेश्या पश्यत तत्तदेव कुरुते निर्वासने कामिनाम् ॥ ३९ ॥
यद्यः परिचुम्बनं यदसकृत्सर्वानमालिङ्गनं
यत्पर्युत्सुकमीक्षित सरमसं यच्चाटुकोत्कट्ट(त्कीर्तः)नम् ।
यत्सद्भावकथानकं रहसि यचत्किंचिदभ्यर्थनं
वेश्यानां विषवत्तदेव निपुणं चिन्त्यं सदा कामुकैः ॥ ४० ॥
बिब्बोके बकचेष्टितं बहुविधभूविभ्रमेषु भ्रमं
कौटिल्यं नखरक्षतेषु सुरतोपायेषु मायां खयम् ।
सीत्कारान्तरसत्यमर्थहरणं सर्वत्र ये जानते
वेश्यानां परमं रहस्यमवनौ ते केऽपि मेधाविनः ॥ ११॥
किंचित्पाहु(घुणकागमेन किमपि प्रस्तारविस्तारव-
घात्राचैत्र तिथिक्रमैः किमपि च क्रोधप्रसादोदयः ।
किंचित्काञ्चनरत्नवस्त्रविषयैर्नानाविधैर्दोहदै-
राण्यर्थविनिर्गमस्य गणिकाः कुर्वन्ति शृङ्गारिणाम् ॥ ४२ ॥
अर्थोष्मा पितृलालनं विटघटामेलः प्रियमन्यता
तारुण्यं नगरे स्थितिस्तरलता धीः कामशास्त्रं प्रति ।
संगीतं रजनी विधुर्मधुमदः स्पर्धा सपनैस्तथा
वेश्यानामनुरक्तवित्तहरणे कुर्वन्ति साहायकम् ॥ १३ ॥

·१३२ काव्यमाला। वैदग्धीमवधीरय व्यवहितं कार्य कलाकौशलं सौजन्येन गतं किमन्यदफलो राशिर्गुणानामपि । यस्मान्न प्रणयेन न प्रणतिभिः प्रेम्णा न न प्रीणनै- ने प्राणैरपि ते भुजंग गणिका वित्तं विना तुष्यति ॥ ४४ ॥ दासी नाथ तवाहमेव विभवः सर्वस्त्वदीयः स्थितो मा मां निर्दय मुञ्च शून्यमखिलं मन्ये जगत्त्वां विना । इत्युक्त्वा सहसा भुजंगपुरतो यद्वेश्यया रुद्यते भुक्तोच्छिष्टदरिद्रकामिविभवास्ते केबलं तद्विदुः॥१५॥ खप्ने कामपि संस्मरन्प्रिय मया दृष्टोऽसि तत्ते बला- देवं मां प्रति सांप्रतं किमुचिता निष्कारणं वश्चना । तज्जागर्मि वरं निशासु यदसौ निद्रापि मे द्रोहिणी- त्यालापैगणिकागणेन न च को विश्वास्यते कामुकः ॥ १६ ॥ भ्रूभ रतिभङ्गुरैः कुटिलितप्रान्तैस्तथा कुन्तलैः सोपेक्षैरिव चक्षुषोः सरलितापाझैश्च भझ्यन्तरैः । आत्मीयां चलचित्तवृत्तिरचनां वेश्या वराकी सदा यूनां दर्शयतीव ते यदि परं मूढा न तज्जानते ॥ ४७ ॥ वक्रोक्त्या प्रथमं निरादरतया पश्चात्ततः केनचि- दातव्यं बहु तत्र यामि भवतां(ताद्) भूयोऽपि नौ संगमः । इत्युक्तोऽपि न बुध्यते खलु यदा रागी दरिद्रो जड- श्चेटीभिर्बहुभाषितैरपि तदा हस्तार्गलैर्वार्यते ॥ ४८ भूयः कालवशात्तमर्जितधनं दृष्ट्वाथ मद्वल्लभः स क्रुद्धो गमितस्त्वयेति कलहो मात्रा समं जायते । कृत्वा तं प्रति च व्रतादि विरहं खं नाटयित्वा तत- स्तसिन्मित्रमुखेन संघिरपरो वेश्याभिरुत्पाद्यते ।। ४९ ॥ प्रौढ प्राणद कान्त नाथ सुभगोदार प्रिय त्वां विनां किं वित्तेन गृहेण किं किमसुमियोऽपीति यो भाषितः । १. पूर्वदिनेऽपि.

·मुग्धोपदेशः। १३३ तस्यैवाद्य निराश दुर्भग पशो निर्लज गच्छाधुना धिक्त्वां निर्धनचङ्गमित्यपवदन्हीतो न वेश्याजनः ॥ ५० ॥ केचिद्द्यूतकरा भवन्ति कतिचिद्भिक्षाचराः किंकराः केचित्कर्मकराः परे धनवतां श्लाघाकराः केचन । स्कन्धासक्तपटचरा घ(अ)नुचरा शोकादकिंचित्करा- स्तेऽमी कामिवराः पुरा समभवन्वेश्यासु ये गोचराः॥ ५१ ॥ वेश्याभिर्विवशीकृतः कुपुरुषः संजायते दुर्गतो दौर्गत्येन दुरोदरे निपतितः खं हारयत्येव सः । रुद्धो द्यूतकरैः करोति विधुरश्चौर्य ततस्तस्करो वध्यः स्यान्नृपतेरहो नु विषयासक्तेर्दुरन्ता गतिः ।। ५२ ।। आजीवः कपटानुरागकलया दोषो न दुःशीलता वैधव्यं न च बाधते सदसतोः संभावना व्यत्ययात् । यत्किंचित्करणे परखहरणे ब्रीडा न पीडाकरी नो वा राजभयं च ही वत सुखं जीवन्ति वारस्त्रियः ।। ५३ ।। स्त्रीति प्रीतिकरं पुरः परिणतो हालाहलं केवलं सर्वस्य व्यसनं किलैतदधिकं तत्रापि वेश्येति च । प्राधान्येन ततस्तदेव कथितं यत्तत्प्रसङ्गेन च व्याख्यातं गुणदोषजातमुचितं चिन्त्यं तदप्यादरात् ॥ ५४ ॥ चेतःश्वापदवागुरा दशगुणस्फारमरोड्डामरा वार्तब्यावधयः (१) समुद्रलहरीपूरैरिवोत्पादिताः । नापि खाम्यसमर्पणेन न सखे सख्या (१) विरोधेन वा गूढान्तर्मुखसाहसव्यतिकरा रक्ष्याः परं योषितः ॥ ५५॥ भस्मस्तानमहाव्रतं कतिपयश्रीभ्रष्टसंभावितं सर्वापहवहस्तलाघवकलाकूटाक्षशिक्षात्मकम् । प्रत्याशापुनरुक्तहारणजगद्रोहं विवादास्पद दारिद्यस्य निमन्त्रणं किमपरं धिग्द्यूतलीलायितम् ॥ ५६ ॥ • द्यूते. २ जीविका.

·१३४ काव्यमाला। हिंसानिघृणकर्मभूः प्रतिपदानेकप्रमादप्रसू- रव्यापारधुरंधरा प्रतिकृता ग्राम्यैर्जघन्यैः श्वभिः । शून्यारण्यसदाप्रवासविरसव्यायाममिथ्यागुणा कायक्लेशफलावधिर्मतिमतां सेव्या मृगव्यापि किम् ॥ ५७ ।। शौचाचारविचारवाह्यमखिलाकार्याहिताचार्यक तत्तद्गोप्यरहस्यमन्त्रभिदुर नि:शमक्ष्णोस्तमः । यत्तद्वादकलिप्रमादविविधोन्मादैः पिशाचायितं मद्यं मूर्तममेध्यमेतदितरादन्यस्य कस्य प्रियम् ॥ ५८ ॥ उल्कापातसहोदरं सहचरं नैदाघझझामरु- ज्झम्पानां हरकण्ठलालितगरद्रोणीकुटुम्बीकृतम् । जिह्वाग्रे करपत्रमित्रमनिशं तत्कर्कशं दुर्वचो यस्यास्ते वद कद्वदः कथमहो सोऽपि खयं जीवति ॥ ५९ ॥ चण्डं दण्डमकाण्ड एव कलयनराजा प्रजानां यमः कुर्वन्दुर्व्ययमर्थदूषणरुचिः खस्यैव स द्रोहकृत् । सौम्यः सौम्यकरोऽतिविश्वनयनानन्दोऽभिनन्द्यः सतां सश्रीकः कमलाकरश्च सुषमां का कामहो नार्हति ॥ ६० ॥ संसारस्य महेश्वरो दिनपतिर्ध्वान्तस्य वैद्यो रुजा प्रायश्चित्तमघस्य शास्त्रमपरिज्ञानस्य तोयं सिद्धाज्ञा गरलस्य तीर्थसरणं वृद्धत्ववैक्लव्ययोः । सप्ताङ्गव्यसनावलेः प्रशमनोपायश्च शिक्षा सताम् ॥ ६१ ॥ ॐकारः साहसानां निजगुणनिपुणप्रत्यवेक्षा सुखानां कादाचित्कः प्रयोगः सकलपरिचयोपाधिवैदग्ध्यबन्धुः । कष्टानामन्त्यकाष्ठा धनरसिकवणिग्लोकयात्राप्रसङ्गो जीवजन्मान्तरं चेत्यलमतिबहुना खस्ति देशान्तराय ।। ६२ । यद्यप्यस्ति सविस्तराद्भुतकथाभूयिष्ठनानाविध- व्याख्यायां निरवद्यहृयचरितोदारं च देशान्तरम् । १. गर्थवादी.

·मुग्धोपदेशः। १३५ तत्रापि खगृहेषु कोऽपि गुणवद्गोष्ठीगरिष्ठीकृत- स्फारोऽनारतभारतीरसपरिप्यन्दः मखे सुन्दरः ।। ६३ ।। ते वन्द्या मकरन्दबिन्दुमधुरैरभ्युस्थिताक्षरे- यंपा चान्ति सरस्वतीपरिमलोद्गाग मुखाम्भोरुहात् । वन्यास्तेऽपि तदन्तरालपतिता ये भृङ्गभङ्गीजुपः सान्द्रानन्दकरम्बित जगदिद विन्दन्ति नि(न)न्दन्ति च ॥ ११ ॥ दृष्ट्वा देशमशेपमा जलनिधेरालोक्य कौतुहला- दास्यानीरवनीभृतां च पुनरप्यागत्य देगं निजम् । कारण्यातरुणं जनं प्रति मतामभ्यर्थनाभिन्तथा सोऽयं सप्रति जहणन कविना गुग्धोपटेगः कृतः ॥ ६५ ॥ विद्याभ्यासपरम्परापरिचय ल्यं कृतार्थानं तारुण्यं तरुणीनिरन्तरपरीरम्भैध सभावितम् । अस्माक मुरसिन्धुरोधसि पुनः शभावदम्मान- वृद्धत्वस्य विशुद्धता जनयितुं कर्तव्यगेपः स्थितः ॥ ६६ ।। पति कारीरिकमहारविधीजहणप्रणीतो मुग्धोपटेश । श्रीविश्वेश्वरपण्डितप्रणीतं रोमावलीशतकम् । नाभीदे तव विराजति रोमवाटी धूमावली मदनपावकयोधिकेयन् । लोकोत्तराहतकृति त्वयि पक्षवृत्ति- युक्ता भवन्त्यपि पुरा तदभावभाजः ॥ १॥ वहिं विनैव तव रोमलतामिपेण धूमावली स्फुरति नाभिगभीरदर्याम् । - १. अस्य विश्वेश्वरपण्डितस्य टेगकालादिक फवीन्द्रकणाभरणप्रारम्भ (काव्यमालाया ६ मिते) प्रोकमेव पुग्नकद्वयमस्य गतकम्याम्माभिगमादितम. तक जयपुर- राजगुरुपर्वणीकरोपाहनारायणमटाना क-सज्ञकम द्वितीयं अलवरमहाराजाधितपार्वतीय- पण्डितलक्ष्मणदत्तपन्ताना ख-सज्ञक यम ·१३६ काव्यमाला । संख्यामतीतमतिदुर्लभमत्र तेन मन्यामहे कुसुमचापमहानिधानम् ॥२॥ उद्दीप्यते तव हृदि सरजातवेदा वक्षोरुहप्रतिहतोऽथ तदुत्थधूमः । जानामि रोमलतिकापदवीमवाप्य नाभीगभीरविवरं प्रविशन्विलीनः ॥ ३ ॥ वक्षोरुहक्षितिभृता मिलितकभागां रोमावली भुजगराजवधूं विधाय । दर्वीकरज्यगिरिचापजितामरारि- रुद्रोपमेयमसमाशुगमातनोषि ॥ ४ ॥ नाभीसमायिण उज्वलदीप्रमूर्ते- हाराग्रगुम्फितमहामणिदीपकस्य । उद्गत्वरी विलसदञ्जनमञ्जरीव राजीवगात्रि तव राजति रोमराजी ।। ५ ॥ वक्षोरुही कविवरैस्तव तर्कितौ यौ स्तम्बरमप्रवरकुम्भतया वरोरु । तन्निर्गलन्मदजलौघतया ध्रुवं ते रोमालिरूपमपि निहुतदेश्यमेव ॥ ६ ॥ नाभीहदे निपततां जनमानसानां नैवाभविष्यदित उद्धरणं कदाचित् । रज्जुहि रोमलतिकाव्यपदेशभाजी वक्षोजशैलनियता यदि नाभविष्यत् ।। ७ ।। नाभीमुपेत्य सरसीं तव रोमवीथी- स्तम्भ ततो दुरधिरोहतरं निखाय । वक्षोजवप्रमसुबोधसुखं मनोभू- यंग्रीकृतः सततमुग्रभियाधिशेते ॥ ८ ॥ १. 'भासा' ख. २. 'रुद्धोपमेय' क.

·रोमावलीशतकम् । वेलावनी लवणिमामृतसागरस्य तालीलता तव विराजति रोमलेखा। तस्या पयोधरमयेन फलद्वयेन माद्यन्ति नेत्रविषयीमवतापि लोकाः ॥ ९॥ अत्युन्नतस्तनमहीरुहदुर्गवासो भांदिया मकरकेतन आयताक्षि । रोमालिरज्जुमिलिताग्राहाररन- कुम्भं निरस्य रममिच्छति नाभिकृपान् ॥ १० ॥ वृद्धनिदानमिह पुप्पगरामनन्य वामोर ते तनमयो नयवामदेवः । यलिन्धरहमदपवयात्कलिन्द- कन्या सिता पतति रोमलतारलेन ॥ ११ ॥ नेहातिरेकमततज्वलितासमेषु- दीपेन यत्तनतलेऽजनमाविरासीन् । मन्ये तदेव चिरकालभवट्टरुत्वं तस्मात्सतद्वदति रोमलतेति लोकः ॥ १२ ॥ आकाशमाश्रितवतीमवलोकमाना स्रोतखती दुहितरं तुहिनाचलरय । मन्ये कलिन्द्रतनयापि तवावलम- मागिश्रिये मुतनु रोमलतामिषेण ॥ १३ ॥ शृङ्गारनामकरसान्वितनीलवर्णः किं पारमार्थिक इतीव मनोभवेन । क्षिप्तः परीक्षितुमयं नलिनाक्षि मध्य- व्योनि स्फुरत्यहह रोमलतेति चित्ते ॥ १४ ॥ अश्रान्तवक्रतुहिनद्युतिसंनिधाना- दीपद्विकासमपि लव्धुमनीश्वराभ्याम् । १. "निधानं' क. १३ ·काव्यमाला। अन्तर्भूतं मधु कुचाम्वुजकोरकाभ्यां निश्श्योतदन्तरवगच्छति रोमबल्लीम् ॥ १५ ॥ त्वन्मध्यमं गगनमित्यविवादमेव वक्षोजकाञ्चनसरोजरुचास्य भागः । पिङ्गीकृतो युभयतोऽखिलदिङ्मुखत्वा- द्रोमालिरित्यविकृतः पुनरस्य योऽशः ॥ १६ ॥ नूनं पयोधरयुगं तव तन्वि देह- व्यूह वहत्यविहतं यत एतदेव । रोमावलीपदमुपैति गभीरनाभी- पद्माकरान्नवसमुद्यतमेचकत्वम् ।। १७ ।। त्वन्मध्यमं प्रियतमे वियता समान मन्दाकिनीव समुदञ्चति हारवल्ली । पीयूषभानुरिव नायकरम्यरत्न रोमावली तनुबलाहकवीथिकेव ॥ १८ ॥ सारगिकामदनिपद्वरसंप्ररोह- नीलत्वयोस्तव पयोधरयोरतीव । संघट्टनादिव परस्परमेकखण्डो रोमावलीपदमुपेत्य पपात मन्ये ॥ १९ ॥ मुक्तालिलोहितकमालिकयोद्विभाग- सलग्नयोर्ललितरोमलतेयमन्तः । संगम्य शीतकिरणामृत(१)दीधितिभ्यां सिहीसुत कवलतामिव नीयमानः ॥ २० ॥ त्वन्मध्यमाम्बरतलादहितुल्यरूपो रोमावलीमयविधुतुट एप सुश्रु । लिप्सुर्मुखेन्दुमिव जिग्रसिपासमेतः प्रोद्यत्स्तननितिधरान्वयतो निरुद्धः ॥ २१ ॥ १ 'त' ख... 'करान्तर' क.

·रोमावलीशतकम् । हारामभ्यथितलोहितकांशुजाल- नीरन्ध्रनाभिमिलिता तब रोमराजि । पारीक्षितऋतुविढीपितवाहिकुण्ड- मध्ये विभाति पतयारिवोरती ॥ २२ ॥ श्रीखण्डसनविरहेण विहीनमुच्चै- वक्षोरुहं मलयपर्वतमारुरुतुः। दकिरी तव विलासिनि रोमराजी गारुत्मतान्ययमयावध एव तसौ ॥ २३ ॥ नामी तवोज्वलरसामृतपूर्णवापी तस्या निधाय विधया वरहारयष्टिम् । मीनध्वज मदयितुं हृदयाधिवास रोमावली रसझरी समकृप्यतोवम् ॥ २४ ॥ वक्षोरुहक्षितिधरद्वितयान्तराला- दुत्थायिनी शुचिरसस्य सरस्वतीयम् । उनिहनीलनवनीरजहासिनीय रोमालिरुलसति जीवितवल्लभे ते ॥ २५ ॥ वक्षोरुहाद्रिपतनप्रतिवन्धहेतु- सयोगवत्त्वदुदरं वियदस्त्यपूर्वम् । यस्मिन्विराजति समायतरोगवल्ली- खातीपथो विलसदजनगजनश्री. ॥ २६ ॥ नाभीदरीज्यलढनरऋगानुमध्ये यूना मनासि रससस्तिमितानि पेतुः । तद्दाहतः समुदिता प्रतिभाति रोम- राजीमिपेण वरवर्णिनि धूमलेखा ॥ २७ ॥ धूमो हि वयनुमिता मत एव हेतु- रित्येवमीरयति तार्किकचक्रमत्र । १ 'श्री' ख. २. 'पतयो' ख ३ "वियटाग पूर्वम्' क.

·१४० काव्यमाला। रोमालिधूमलतिकाकुचपर्वतेन नाभीदेन च समं व्यतिषगमेति ।। २८ ॥ स्वज्ञानजन्यदहनानुमितौ विशवं धूमोऽपि याति विषयत्वमितीव वक्तुम् । नूनं व्यत्ति हृदये तव रोमराजि- व्याजेन धूमवितति विधिरुद्विवादाम् ॥ २९ ॥ एकार्थवाचकमिदं दहनासमेपु- शब्दद्वयं नियतमाकलयामि कान्ते । धूमेन रोमलतिकाव्यपदेशभाजा स्यादन्यथा तदनुमाप्रमितिः कथं वा ॥ ३० ॥ कामोपजीवकमिमं मुखरेवतीश- मासेवितुं तपनजासरिदुद्गतेव । तद्धीत्युदीतकृशता तव रोमराजी नि ति मुक्तवलिरूपऋजुप्रवाहा ॥ ३१ ॥ सर्वाङ्गसंचरणतः समनन्तरं य- धूनां दृशस्तनमहीधरमध्यरुक्षन् । मन्ये ततो निपतनं समुपेयुपीणां तासां विभाति पदवी तव रोमवीथी ।। ३२ ॥ रत्नावलीविविधकान्तिकदम्बकेन चापं पयोधरयुगे तव निर्मितं यत् । कामस्य रुद्रविजयाय तदीयमौ:- लेखेवं रोमलतिका दयिते चकास्ति ॥ ३३ ॥ त्वचेतसि स्थितवतो मकरध्वजस्य संरक्षणाय दनुजद्विपता निदिष्टम् । स्वाश्मच्छलेन गरुडं समवेक्ष्य रोम- श्रेणीमिपात्स्तनभवाहिरपागमस्किम् ॥ ३४ ॥ १. 'व्यतिरेक' ख. २. 'लेसा' ख. ----- ·१४.. रोमावलीशतकम् । रोमावली मरकतोपलरेखिकेयं नीलारविन्दमुषमाक्षि समुन्जिहीते । केनान्यथा कुसुमवाणभुजंगदष्टं चेतः समुच्छमिति दृग्गतया तयापि ॥ ३५ ॥ उद्दाममन्मथविकारविमोहगाढ- ध्वान्तच्छटा सुननु संक्रमणसभावा । रोमावली तब कुतोऽरथा युवाश्णा तद्दर्शनात्तिमिरिता हरिनो भवन्ति ।। ३६ ॥ खानन्तरोन्नतपयोधरमण्डलेन ग्रीप्मेण यौवनमयेन महोपभाजा। नीता गिशुत्वरजनी ऋगिगानमेषा नूनं चकास्ति तब रोमलताछलेन ॥ ३७ ॥ जागति मानसगतो रम उसवलो यः खाधिक्यतः स फिल मातुमिहानमर्थ । वक्षोजभूमिधरनंधिपयन मन्ये वामाक्षि ते वहति रोमलतापंगात् ॥ ३८ ॥ वाल्यं दशाननमिवान्तमित विधातु रोन्णामियं ततिरिति व्यपदिश्य गरे । लावण्यवारिनिधिमुत्तरितु रतीग- रामेण सेतुरिह चारुतरो न्यबन्धि ।। ३०. ।। पीयूपदीधितितया जनितप्रसझो योऽदो मुखेन तव नन्वि तिरस्कृतोऽमृत् । मन्ये स एव कुचगैलनिपातभिन्नो विनायते जगति रोमलतेनि लोक. ॥ ४०॥ वक्षोजपर्वततटीपु कृताटनाना नाभीसरः समवगाहितुमुत्सुकानाम् । १. परि ख.

·काव्यमाला यूनां मनोमदकलद्विपनायकानां बन्धाय रोमलतिका तव शृङ्खलेव ॥ ४१ ॥ एषा वशीकरणसिद्धमहाञ्जनस्य रेखा व्यघायि तव रोमलता सरेण । नेत्रेन्द्रियाणि जगतां सति यत्प्रयोगे नालं भवन्ति विषयान्तरसंगमाय ॥ ४२ ॥ तारुण्यधर्मसमये तव देहभूमौ संचारिणां युवकदम्बकलोचनानाम् । विश्रामकाम इव कामिनि काम आधा- नाभीप्रहि कुचघटौ कचराजिरज्जुम् ॥ १३ ॥ अभ्युद्गता तव पयोधरमध्यदेशा- द्विद्योतते तडिदिवाहह रोमराजी । यूनां विवेकधृतिमुख्यगुणक्षयस्य संसूचनाय सुतनूदितमेचकत्वा ॥ ४४ ॥ रोमावली तव नवीनपयोदवीथि- रैरावतः किमु पयोधर एतदूर्ध्वम् । यस्यां विभाति नवमौक्तिकहारवल्ली- निःस्पन्दमन्दगतिका विसकण्ठिकेव ॥ ४५ ॥ आरामताजुषि मनोजनुषो भवत्यां वाणी कुहूरुतरुतं युवता निदाघः । रोमावली घनलता वदनं सुधांशु- हाँसो हिमं करयुगं मृदुलं शिरीपम् ॥ १६ ॥ काले महातरुणताजनितान्धकारे त्वन्मानसालयमनगमभिवजन्ती । नीलं निचोलमुपगृह्य कृशाशयष्टी रोमावली रतिरिव प्रविविक्षुरन्तः ॥ १७ ॥ १. 'लेखा' ख. .

·रोमावलीगतकम् । वक्षोजगलगिखर समवाप्य बाल्य- तीक्ष्णयती रमहरेऽम्तमुपप्रयाति । मध्येवलौहितकरटिभिरुनिहीते रोमालिरलमति मुनु तमोलतेव ॥ १८ ॥ या तन्य पूजन विधौ हनिणीगढन्य धाग त्वया प्रियतमे प्रथमं व्यतारि। सैव त्वदीयहदये जनननिवास रोमालिगभ्यत उपस्थितमीनकेतुम् ॥ १९ ॥ निजग्मुपी कुचतटातव रोमगजी नानीमुखं प्रविगती नितरां चकान्नि । चानीकगम्बुजगुटुच्छमुपेक्ष्य फुड- मन्मोन्हं मधुतृपा अमरावलीव ॥ ५० ॥ लोकत्रयं वगयितु कुलुमायुधन्य तारुण्यमभ्युदयते दहनीयमन्बम् । तस्यैव सभवविवोधनकोविदेय रोमावली स्फुरति धूमलता ऋगानि ॥ ५१ ॥ प्रीत्यै प्रसूनधनुपो नवयौवनेन नाभीमरोवरमियोलजतोच्छिता ते । तत्सनिधी सुरुचिरासितवैजयन्ती रोमावलीति वरवर्णिनि वर्णयन्ति ॥ ५२ ।। वक्षोल्हात्मकहिरण्यमहीधरोऽयं विनाजते सरधनुर्धवि दप्रभावम् । तम्यैकतो मुखरुचामपरः प्रकाशो रोमच्छटान्धतमस परतो विभाति ।। ५३ ॥ त्व दक्षिणासि नितरा वृतचन्दनोऽयं वक्षोरुहोऽपि मलयो हृदयावनी ते । १. 'वस्त्रक ·१४४ काव्यमाला। लङ्का नखक्षतपलाशवती यतोऽत्र रोमावली रजनिरस्ति सदैकरूपा ॥ ५४ ।। वक्षोजहाटकगिरीन्द्रतटस्थनील- जम्बूफलस्रुतरसोत्करनिर्मितेयम् । स्रोतखती वहति रोमलता त्वदीया यस्याः सुवर्णघटितोभयभागभूमिः ।। ५५ ।। तारुण्यपावकभवा कचराजिधूम- वीथी विराजति मृगाक्षि विलक्षणैव । या गोलकेन सह संगममप्यनाप्ता दृष्टैव दृष्टिविकृति वितनोति यूनाम् ॥ ५६ ।। मन्दाकिनी कनकभूमिधरप्रपात- निष्पातिनी समवलोक्य तदीय॑येव । मन्ये कलिन्दतनया तव रोमराजि- व्याजेन सुन्नु कुचवप्रतटात्पपात ॥ ५७ ।। तन्वि त्वदीयहृदये परमाधिराज्यं नेतुं मनोभवमशेषजगत्सु नूनम् । वक्षोरुहौ कनकजावभिषेककुम्भौ रोमालिहारलतिके चमरेऽसिताच्छे ।। ५८ ।। आवासधानि हृदये तव मन्मथस्य कुम्भौ सुवर्णघटितौ निहितौ स्तनौ किम् । मन्ये तयोनिपतनप्रतिकारहेतो रोमालिरक्रियत मारकतीव यष्टि. ॥ ५९ ॥ रोषान्धकारनिकरो दयितं प्रति प्रा- ग्वामाक्षि ते हृदय एव तिरोहितोऽभूत् । मन्ये स एव तव रोमलतामिषेण प्रादुर्वभूव चिरसंभृतिभूतभूमा ॥ ६० ॥ १ 'धूमलता' क. २. 'दृष्ट्यव' क. ---- ·रोमावलीगतकम् । १४५ यूना वियोगदहनाहितदाहभाजा- मुंजासनेन य उपाजि मनोभवेन । मन्ये सुदुष्कृतभरो हृढये स्थित त- मन्वेतुमावसति रोमलताच्छलेन ॥ ११ ॥ यावन्ति जाग्रति पुरा हृदये त्वढीये वीजानि चन्द्रमुखि कामकलाविकृत्याः । तान्येव हाररससे कवगेन रोम- राजीमिपालालमहरितानि मन्ये ॥ ६२॥ वासाय पुप्पधनुषो हदय तवेद साधु प्रनाधयितुमागतवयुक्त्वम् । रोमालिकेतवत आयतनीलसूत्र- लेखा विभागजननीमिव तन्वि चक्रे ।। ६३ ।। वन्मानसे निवमता कुनुमायुधेन मायालु गम्बरमहापुरतो बुधन । व्यामोहनाय दहनालिकलोचनस्य रोमावली तिमिरवीथिरिव व्यकासि ॥ ६४ ॥ हारस्तवैप मकरध्वजपालनाय सकर्षणोऽतिविशढो हदि नित्यमान्त । प्रत्यग्रमेघदलमेचककान्तिरेपा रोमावली वृहतिकालतिका तटीया ।। ६५ ।। तारुण्यतीक्ष्णरुचिना तव कामकेली- मोहान्धकारमखिलं निरकासि चित्तात् । यन्मत्तकागिनि हटेन तदेव रोम- राजीति नूनमिह गोचरयन्ति लोकाः ।। ६६ ।। येन व्यधायि जनकेन पुरास्य दाहो भालेक्षणे निवसता पुरसूदनस्य । १. 'उसासनेन' ख. २. 'हन्त' क ·काव्यमाला। - तस्य त्वदीयहृदये वसता सरेण धूमस्य रोमलतिकेति कृतो ग्रहः किम् ॥ १७ ॥ आलम्व्य ते स्तनमहीधरमच्छहार मन्दाकिनीरुचिरमुग्रजिगीषयेव । रोमावलीमिषसमुन्नतधूमलेखा- मिन्दीवराक्षि पिबतीव रतेरधीशः ॥ ६८॥ तारुण्यशक्तिजनुषा कृतभारताह- व्यासेन ते स्तनयुगेन मृगीमदाभाम् । मत्सी ग्रहीतुमनसा निरमायि नूनं नीहारवीथिरिह रोमलतापदेन ।। ६९ ॥ वक्रेन्दुकान्तिनिकरैः : कुचचक्रवाक- युग्मस्य यन्न समुदञ्चति विप्रलम्भः । रोमावलीतिमिरलौहितिकार्कयोश्च वासो यदेष मदनस्य नवीनसर्गः ।। ७० ।। संकेतभूः प्रियतमे हृदयं त्वदीयं नूनं विहर्तुमनसो रतिकामयोः किम् । यस्मिन्विभाति विशदत्रिवलीतटिन्यां रोमावलीमयनवीनतमालवल्ली ।। ७१ ।। अद्यापि रुद्रनयनानलदाहजन्यां वहीं रुजं वहति सुन्दरि पुष्पधन्वा । एतत्सुहृत्तरुणिमा तव हृत्स्थितेऽस्मि- नोमालिशैवललता निदधाति यस्मात् ॥ ७२ ।। रोमावलीलवणिमामृतदीपिकायां । शैवालवल्लरिरुदेति विशङ्कमेषा । नाशिष्यतां कथममुं कुचचक्रवाको ध्वान्तभ्रमो यदि तयोर्हदि नाभ्युदैप्यत् ॥ ७३ ॥ १. 'धूमलता' क.., 'रोमावलीकपटनिहुततालवल्ली' क. ३. 'नूनमलिकेक्षण' क.

·रोमावलीगतकम् । रोमावली मरक्तोपलकोमलेय शैवालतः कथमिवाभ्युपगातु भेदम् । यदोचरीकरणमारत उत्पलाक्षि गृनोनि कानुजनेलणनीनमय ॥ ७४ ॥ शुद्धेन्द्रनीलघटितध्वजयष्टिरेपा रोगावली त्रिजगतीजयरालारम्य । यन्या विभाति गियरे रुचनंश्रयोऽयं सतरतिनिपनो मार सुनने ।। ७५ ॥ वन्मान नियमना मफरवजेन मंता सावनगलीकविलोननोलम् । समत्यनीकविनिरोधनानु सिद्ध- मगारालिरिव रोमलता व्यलेपि ॥ ७६ ॥ याचा कुहरुतरतोपमया प्रिय ते कृप्ताहया निजमनेहलमन्तरेण । वामृतयुतिमिया समुपस्थितेय रोमालियाकुलः कुचपर्वताय. ।। ७७ ॥ विद्यामचीत्य तत एव हत तमेव कामेन गम्बरमहादिनिज निरीटय । रोमाबलीपदमुपेत्य विधुतुदोऽमुं सन्मानसस्थमभियुक, ट्वोत्पलाधि ।। ७८ ॥ वैरानुबन्धनविधा धुराबवित्व- मालोक्य पुप्पधनुपा सुकुमारगात्रि । रुढीयभालनयनानलवारणाय रोमालिसूर्यतनया हदि ते न्यधाथि ॥ ७० ॥ वक्षोजगलगिखरान्मुग्वमान्यमाप्त नून पपात वरगात्रि मुधामयूख. । १ 'विहितो' क २. 'साध्यममयेऽलिकलोचनोत्यम्' क. : 'दीयमान' क ·१४८ काव्यमाला। भग्नस्य तस्य कलिका इव हारमुक्ता- स्तल्लाञ्छनस्य तव रोमलतेति मन्ये ॥ ८०॥ वहिर्न दाहमुपगच्छति वहिनवे- त्येवं विमान्य मदनोऽधृत वहितां नु । यस्मात्तदीयवसतौ हृदये त्वदीये रोमालिधूमततिरुल्लसति प्रकामम् ॥ ८१ ॥ वामेक्षणे तव मुखेन सुधाकरेण द्वेषान्निगृह्य तिमिरप्रकरं प्रसह्य । क्षिप्त्वा कुचक्षितिधरादथ रोमलेखा- व्याजेन नाभिविवरे किमु संन्यवेशि ॥ ८२ ॥ भूयो रसं तव पयोधरमण्डलेऽस्मि- न्यूनां मनःसु परिवर्षति निर्विरामम् । दर्वीकरी सुतनु रोमलतास्वरूपा नूनं प्रवेष्टुममिकासति नाभिरोकम् ।। ८३ ॥ स्फूर्जत्पुरत्रयविरोधिललाटनेत्र- ज्वालोदितज्वरमनगममुं हृदिस्थम् । सेक्तुं हलायुधधियेव कलिन्दकन्या रोमावलीत्वमुपगम्य किलोपतस्थे ।। ८१ ॥ वक्षोरुही वरसुवर्णसरोजगुच्छौ मुक्तावली पुनरखण्डिततण्डलाली । दीपोऽतिदीप्रतरलः सरपूजनाय रोमावली लघुजघूमलता कृशागि ॥ ८५ ॥ भूवल्लिकार्मुकमथाञ्जनवीथिमौवीं लब्ध्वा कटाक्षविगिखांस्तव काम औज्झत् । ज्यां रोमराजिरिति चापमथावतंस इत्याशुगान्कवरिकासुमना इतीव ।। ८६ ॥ १ 'विपक्षललामनेत्र' क. -- ·११९ रोमावलीशतकम् । ब्रमादयोऽप्यतिवशवदितेन्द्रिया ये चेतोभुवा वगमनायिषतात्मन प्राक् । तेपामिह स्फुटतरा अयशःप्ररोहा व्यक्तास्त्वदीयहदि रोमलतामिषेण ।। ८७ ।। हुवा युवत्वदहने रतिजीवितेग- कापालिकेन मदिराक्षि मनांसि यूनाम् । निर्जेतुमुग्रमिव रोमलताकृपाणी सिद्धेन साधु विधिना विदधे विधेया ॥ ८८ ॥ कामेन ते हृदयमीग्नि निवासमाजा संप्रेक्ष्य संनिहितमीगमुरोजरूपम् । तं विध्यता नखरजन्यपदार्थचन्द्र- माँया परेव निहिता तव रोमलेखा ।। ८९ ॥ अन्तर्निवासमुपयातवत: मारस्य द्वारे यथा हृदि विगजदुगेजकुम्मे । टोवारिकीव हृदि ते नवयौवनश्री- म्तन्नीलयटिरिव रोमलता विभाति ॥ ९० ॥ भीत्या भवस्य भजता न परिस्फुटत्व- मध्यक्षतामखिलमेव निनीपता च । कामेन ते हृदि गतेन वरोरु रोम- राजीमिपेण निहिता फिल काचलेखा ॥ ९१ ॥ कर्णान्तर्पणभरादवनम्यमाना- द्वाणासनारसुतनु पुप्पगरासनस्य । या श्योततेऽच्युततरा मकरन्दवीथी तामेव रोमलतिकां त्रुयते जगन्ति ।। ९२ ॥ दूरस्थितानि हृदयानि मुभेदमिन्ना- न्यालोक्य तानि पुनरेकगतानि कर्तुम् । १. 'मुवेध' क. १४ ·१५० काव्यमाला। आकर्षणाञ्जनततिः किमु रोमवल्ली- कामेन ते व्यरचि जेतुमखेदितेन ॥ ९३ ॥ अभ्युच्छ्रितं किमपि यौवनसेवकेन मुक्तावलीद्वितयचामरमन्तरेण | रोमावली हृदयगस्य मनोमवस्य मायूरमातपपिधानमिवावभाति ॥ ९४ ॥ वक्षोजकाञ्चनमहीभृति यन्नखाङ्क- रूपः समुद्गममुपागमदर्धचन्द्रः । तत्रास्ति कारणमियं तव रोमराजि- रूपा यदर्घरजनी नवनीरजाक्षि ॥९५॥ ईशानभालनयनानलदाहभाजो मीनध्वजस्य परितापनिवारणाय । सज्जीकृतेव नसितोत्पलपत्रशय्या रोम्णामियं तव लता बलवद्विभाति ।। ९६ ॥ धूमोर्ध्वगत्यनुमिताद्विरहाद्गरिम्ण- स्तत्पार्थिवत्वविषये विमति विहन्तुम् । किं तावकीनहृदि मन्मथवहिघुमो वाले व्यधायि विधिना पतयालुरेपः ।। ९७ ।। धूम्याटभावमुपविभ्रति नूनमत्र यूनां मनांसि नलिनायतलोचनान्ते । यन्मन्मथेन निरमीयत रोमराजि- धूमावली खलु वशीकरणाय तेषाम् ॥ ९८॥ त्वन्मानसे निवसता अपकेतनेन सार्ध रतेरतितरां विहृतिं चरन्त्या। तालच्छिदेव वरवणिनि कर्णदेगा- द्विससिनी स्फुरति ते हृदि रोमराजी ॥ ९९ ॥ १. 'भत्तं' क.

·१५१ मुभाषितनोवो। उज्जृम्ममाणनवयौवनधर्मकाल- विस्तारभृदनगिरीपरजश्छटेव । यूना मनासि नितरानुपलोभयन्ती रोमालिरन्तरतिसमदमातनोति ।। १०० ॥ सूरीन्द्रमौलिमुकुटामलरलदीप- लक्ष्मीधगस्त्यबुधवर्यतन्दन । विश्वेश्वरेण हृदयालुहृदां महाय रोमावलीगतफमेतदकारि चारु ॥ १०१।। इति पार्वतीयाविषेशरपण्डितमान गागलीशतकम् । वेदान्ताचार्यश्रीवेटनाथप्रणीता सुभापितनीची। अनिपुणपदति । प्रथमसुजनाय पुसे महामपि प्रथमदुर्जनाय नमः । सबै हतः कृतं यो सकृदुपकारापकाराभ्याम् ॥ १॥ प्रमितिपरिष्कृतिमुद्रा सहृदयहृदयः समर्पिता कविभिः । भवति सुभाषितनीवी परगुणचारैरहार्यार्था ॥ २॥ पश्यति परेपु टोपानसतोऽपि जनः सतोऽपि नैव गुणान् । विपरीतमिदं खस्मिन्महिमा मोहाञ्जनस्यपः ॥ ३ ॥ यत्र पय प्रभृति व मुक्त्वा सत्यानुपक्तधीश्चोरः । पशुवृत्तिगणे तस्मिन्नपि नाम यशोठया वृत्तम् ॥ ४ ॥ १. 'विस्तारिवर्धन' क २ अयं वेदान्ताचार्य निखाब्दीयत्रयोदशशतकोत्तरार्थ भासीइविडदेशे अधिकारसग्रह-तत्वमुकाकलाप-न्यायसिद्धासन-पादुकासइक्ष-यदु- वंशादिपञ्चकाव्य-रहस्यत्रयसार-सकल्पसूर्योदयाद्या एतत्प्रणीता यहवो प्रन्था समुपल- भ्यन्ते. अस्सा सुभाषितनीव्या एकं द्रविडलिपिमुदित पुस्तकमुपलब्धम्, तत्प्रतिरूपकंच साप्रतं जयपुरमलंकुर्वाणानां द्रविडनरसिंहाचार्याणां माहाय्येन विहितम् कवेशकाला- दिक तैरेव दर्शितम्. mpe

·काव्यमाला।
हरिकरपुष्करहंसं हारमणीनां प्रसूतिमिव लक्ष्म्याः ।
पित्तेन पाञ्चजन्यं पीतं पश्यन्भिषज्यतु कम् ॥ ५॥
स्फटिकखभावशुध्या स एव सन्भवति सर्वमारोपम् ।
तदपि न तत्रानास्था तदुपाधिषु वा भवत्यास्था ॥ ६॥
स्थलपरिशेषितजलधेः सविधे संजातडम्बरं जलदम् ।
प्रहसन्ति पाण्ड्यनद्यः शुक्तिमुखैमौक्तिकस्त्यानैः ॥ ७ ॥
प्रतिपन्नवामहष्टिः स्तन इव कश्चित्समुन्नतोऽप्यधिकम् ।
पतनमधिगम्य समये परिहासरसावहो भवति ॥ ८ ॥
बहु विदधत्युपकारान्गुप्त्या दुरितं प्रकाश्य पिदधति च ।
सुहृदि विहिताहितं य"...""न्न प्रत्युपकरोति न तत् ।। ९ ॥
एघान्दहन्ति शान्तान्येभ्यः सिध्येयुरसितवत्मानः ।
अगणितनिजप्रकाशैः किमाश्रयाशैरनास्थमिह ॥ १० ॥
नवदलपुटे कल्प्या यस्य प्रभोरपि कल्पधी-
नेटपरिवृढो यस्याधस्ताच्छूमं शमयिष्यति ।
बटविटपिनस्तस्याङ्काननुत्कटपल्लवा-
न्स्थपुटचटसापेक्षी भिक्षुः प्रतिक्षणमीक्षते ॥ ११ ॥
निरवधिगुणग्रामे रामे निरागसि वागसि-
स्फुरणमुषितालोका लोका वदन्ति सदन्तिके ।
वरतनुहतिं वालिद्रोहं मनागपि सर्पणं
परिमितगुणे स्पष्टावचे मुधा किमुदासते ।। १२ ।।
इत्यनिपुणपद्धतिः प्रथमा ।
अथ दृप्तपद्धति।
तदेव गृह्यतां नाम च्छागमण्डूकरासभैः ।
तिसृणां तावता हन्त मूर्तीनां किमिहागतम् ॥ १ ॥
अण्डजाः पुण्डरीकेषु समुद्रेषु जनार्दनाः।
नीलकण्ठाश्च शैलेषु निवसन्ति न तेन ते ॥२॥

·मुभाषितनीयी। १५३ काम लिखतु सस्थानं कश्चिद्रूप च भाखतः । अभितिविहितालम्बमालोकं विलिखेकथम् ॥ ३ ॥ अपि सत्पथनिष्ठानामाशा. पूरयितामपि । अगस्त्यवृत्तिभंघाना हन्त मालिन्य कारणम् ॥ ४ ॥ अस्तु तावदगम्त्यस्य जद्दोमहिमनिवः । का कथा तस्य बालस्य विश्वग्रासेऽप्यतृप्यतः ॥ ५ ॥ दष्टसारङ्गयूथोऽपि दंष्ट्रानखग्वानपि । भूभृत्कटकसंस्थोऽपि मारमेयो न सिंहति ॥ ६ ॥ सत्पथे छादयन्मित्रमपि व्यालन्तमोमयः । अतीतपयां जगतामहश्यः सहमा भवेत् ॥ ७ ॥ धुर्याणामपि सत्कार्यगुणगालिविमर्टिनाम् । अनागमविटा युक्तमपनीतनिवारणम् ॥ ८ ॥ चलोतरेण हरिणा नागमविभढिना। शृगालः साम्यमाकान्यार्याधिक्यं न विन्दति ॥ ९ ॥ सुदर्शनभृता कश्चिदजहत्कीर्तिमत्सरः । महाशान्तपदाकर्पा जलजन्तुनिगृह्यतं ॥ १० ॥ गतिव्योम्ना तलि गरुडमभिटीकत चटकः पिरत्वम्भःक्षारं न खल कलगीसूनुरलसः। कल• कण्ठे नाद. क इव मगके किंनरपतेः कथंचित्साधम्र्य क्षिपति नहि वैधमर्यनियमम् ॥ ११ ॥ निमीलयतु लोचने नहि तिरस्कृतो भास्करः श्रवः स्थगयतु स्वय परभृतः किमु ध्वाहति । स्वयं प्रमतु बालिगो न खल्ल बम्भ्रमीति क्षितिः कदर्थयतु मुष्टिभिः कथय किं नभः क्षुभ्यते ॥ १२ ॥ इति दृप्तपद्धतिद्धितीया ।

·१५४ काव्यमाला। अथ खलपद्धतिः। परचिन्तैकनिरताः पुत्रादिष्वप्यसङ्गिनः । योगिनामनुकुर्वन्ति विशृङ्खलधियः खलाः ॥ १॥ आत्मार्थ युक्तचित्तानां मित्रमण्डलभेदिनाम् । अतिलचितलोकानां न बन्धः केनचित्कचित् ॥ २ ॥ स्नेहः शैत्यं प्रसादश्च कोषत्यागश्च जायते । आसन्नपरपीडार्थ निस्त्रिंशस्यासितात्मनः ॥ ३ ॥ जनित्वापि महावंशे निम्नगा वक्रचेष्टिताः । वैपरीत्यं वितन्वन्ति समेषु विषमेषु च ॥ ४ ॥ उत्पथादुन्नताः केचिद्बहुभङ्गभ्रमाकुलाः । तटस्थानपि निघ्नन्ति तरसा भिन्नसेतवः ॥ ५॥ केनचिद्दान्तकृत्येन कुलगोत्रविमर्दिनम् । मदेन बहुधा भिन्नं मातङ्गं मन्यते जनः ॥ ६ ॥ अनेकमुखपापात्मा छद्मसंदर्शिताश्रमः । कर्पूरप्रकृतिः कश्चित्कापेयकलहोचितः ॥ ७ ॥ छलिन सत्कथानह खाल्मोपहतजातिकम् । न निगृह्णाति यः काले सोऽपि सभ्यैर्निगृह्यते ॥ ८ ॥ निगरन्तो जगत्प्राणानुदिनरन्तो विषं मुखैः । दूरतः परिहर्तव्या द्विजिह्वा जिह्मवृत्तयः ॥ ९॥ अकिंचित्कारिणां दीनैराकृष्टगुणकर्मणाम् । अधाय गतसत्त्वानां दर्शनस्पर्शनादिकम् ॥ १०॥ अधिकोन्नतैरपि सुदारुणान्वितैरसकृद्रमत्पशुगणाधिपीडितैः । विधिसिद्धनैकगुणसस्यसंपदा विरसैः खभावकठिनैरलं खलैः ॥१२॥ मुक्ताहारनिषेविता अपि न तद्वृत्त्यै दिशन्त्यन्तरं बद्धे गाढविमर्दने च न जहत्यन्योन्यसंपीडनम् । उष्णे शीतलतामुपेत्य शिशिरे प्राप्त भजन्त्युष्णतां कामान्तःपुरचेटिकाकुचतटीकाठिन्यवन्तः खलाः ॥ १२॥ इति खलपद्धतिस्तृतीया।

·सुभाषितनीवी । १५५ अथ दुरंजामति । गुणजालप्रकर्षऽपि धीवरत्वेऽपि जन्मनः । सर्वतीर्थावगाहेऽपि नीनवृत्तिन गन्यते ॥ १ ॥ द्विजराजाइससोऽपि गन्मार्गाकारखानपि । विशुद्धिरहित कश्चिन चिन्दत्यकलकताम् ॥ २ ॥ अवक्रस्तारकाधीश. परिपूर्ण प्रियोदय. । प्राची दिगमतिक्रम्य पतन प्रतिपद्यते ॥ ३ ॥ पतता हन्त केपाचिहजते मलिनात्मनाम् । विशुद्धवर्णयोगोऽपि विपरीतनिमित्तताम् ॥ ४ ॥ पननानन्तर कृच्छापरुढ. शुद्धिमानपि । द्विज. मछाद्यते नित्यमधरेणापि गगिणा ॥ ५ ॥ जोपमेकपदे स्थित्वा मनिकृष्टान्क्षणाद्वमन् । वहिदर्शितसदियकव्याहारमर्हति ॥ ६ ॥ द्विजस्य सितपक्षस्य कवेपि निरन्यते । नाहंस इति साजात्य गतिगलितवृत्तिभि ॥ ७ ॥ अव्यवस्थितवृत्तानामभिन्नथतिचक्षुषाम् । अधर्मार्जितभोगानामागीरप्यहितोचिता ॥ ८ ॥ दुष्टैरारोपितः कश्चिदनर्थक्रिययान्वित । असत्कारेण गृह्येत विशुद्धाकारवेदिभिः ॥ ९ ॥ तम. स्वभावमलिन वृत्त्यालोकोज्झिताश्रयम् । दण्ड्य मित्रेण राना च दृष्टदोषान्वय विदुः ॥ १० ॥ जातिमात्रगरणा बहिष्कृताः केचिदादृतजघन्यवृत्तय.। रोषणा विपरिधाविनो मुधा हेपयन्ति जनमुज्झितयिः ॥ ११ ॥ आलोकावधि यद्वर्शन सुगति विन्दन्ति भूतान्यसौ दृष्टिमेहविशेषतो वितनुते वंशे भुजगभ्रमम् । दक्षा भोगिषु केपुचिद्विपमिता दृष्टिं निहन्तु क्षणा- तानप्याशु विनाशयेत्क्षणरुचिः काचित्क्षणस्फूर्जिता ॥ १२ ॥ इति दुवृत्तपद्धतियतुर्थी। . ग ·१५६ काव्यमाला। अथासेव्यपद्धतिः। कठिनः कृशमूलश्च दुर्लभो दक्षिणेतरः । कश्चित्कल्याणगोत्रोऽपि मनुष्यैर्नोपजीव्यते ॥१॥ दुष्टपङ्कः प्रतिपदं स्यादल्परससंस्थितिः। काले घनरसैयोगेऽप्यसेव्यो जीवनार्थिभिः ॥२॥ खतः सत्त्वविहीनानां सत्यैवापराध्यताम् । कथंकारं प्रतीकारः कल्पकोटिशतैरपि ॥ ३ ॥ अपि संतापशमनाः शुद्धाः सुरभिशीतलाः । भुजंगसङ्गाज्जायन्ते भीषणाश्चन्दनद्रुमाः ॥ ४ ॥ नीचानुसरणान्मन्ये निसर्गपरिशुद्धयोः । गतिः कुटिलतां याति गङ्गायमुनयोरपि ॥ ५॥ मित्रे भवति वैमुख्यं मैत्री दोषाकरेण च । अपि तीर्थप्रसूतानां कैरवाणां रजोभृताम् ॥ ६ ॥ अपि निर्मुक्तभोगेन स्वान्तस्थविषयेक्षया । असद्भावाय जायेत जिह्मगेन सहासिका ॥ ७ ॥ मण्डूकराविणं सपै गोमुखं च मृगादनम् । असुहृत्त्वेन मन्येत मानयन्तं च वैरिणम् ॥ ८॥ घोरास्त्यक्तमिथोवैराः सौकर्यवदुपद्रवे । दण्डेनापि न भज्येरन्पापमण्डलमण्डलाः ॥ ९॥ अनाकलितमानुष्याः क्षमासंस्पर्शवर्जिताः। प्रतिबुद्धैर्न सेव्यन्ते पूर्वदेवविरोधिनः ॥ १०॥ अमित्रे विश्वासः श्वपचकरके सौमिकरसः कपाले गङ्गाम्भः खलपरिषदने सुजनता। परिक्षीणाचारे श्रुतमनुपनीते च निगमः खतः सिद्धां शुद्धिं त्यजति विपरीतं च फलति ॥ ११ ॥ तरतु विवित्सयाब्धिमधिरोहतु शैलतटीं धमतु च धातुवर्गमभिगच्छतु शस्त्रमुखम् ।

·सुभाषितनीवी। १५० तदिदमरंतुदं यदुत बहवधाय मिया धनमदमेदुरक्षितिभृदङ्गणचक्रमणम् ॥ १२ ॥ इत्यसेव्यपद्धति पञ्चमी। अथ महापुरुषपद्धति । सतामेव खपुष्पत्वं येषा यत्सदसत्त्वयोः । न जातु तस्य तत्ताभ्यामिति तेषा स विश्वदृक् ॥ १॥ मुक्तानुगुणवृत्तानां भजतां पावनीं गतिम् । नित्यं विष्णुपदे वृत्तिस्तारकाणां सितात्मनाम् ॥ २॥ सन्नियोगेन शिष्टानां वर्णादीनां खसूत्रतः । प्रवृत्तिं च निवृत्तिं च न भिन्द्यात्साधुशब्दवित् ॥ ३ ॥ धर्मसेतुनिविष्टानामखलाना शरीरिणाम् । दक्षिणोत्तरवृत्तीना दृष्टिः पापनिवर्तिनी ॥ ४ अनजीकृतकामानामनुमानार्हवर्मणाम् । धृतनिर्मलतीर्थानां भूतिलेपोऽपि भूषणम् ॥ ५॥ अनन्तख्यातिसंपन्नः शुद्धसत्त्वः सुधीर्बलः । धत्ते बहुमुखं भोगं श्रुतिदृष्टिस्थिराश्रयः ॥ ६ ॥ अहार्यः सर्वमध्यस्थः काञ्चनद्युतिमुद्बहन् । सत्प्रदक्षिणयोग्यत्वमुपयाति सदोन्नतः ॥ ७ ॥ पुण्यगन्धाः सुमनसः प्रबुद्धाः समयागमे । शिरसा परिगृह्यन्ते सादरं त्रिदशैरपि ॥ ८॥ अनुकर्तुमपहोतुमतिवर्तितुमीक्षितुम् । अशक्ये तेजसा पत्यौ मित्रतानुमतिक्षमा ॥ ९॥ आहितुण्डिकवृत्तीनामशेषा भोगिनः पदम् । न संवामिसारथ्ये स्थाता यन्मुखमारुतः ॥ १० ॥ गरुत्मति सुपक्षतां गिरिधुरंधरे धीरता- मुदन्वति गभीरताममृतदीधितौ सौम्यताम् ।

·१५८
काव्यमाला ।
विवखति च दीप्ततां विधिरुपाददानश्चिरा-
दनर्घगुणचित्रितं किमपि चित्रमासूत्रयत् ॥११॥
प्रशस्ति निन्दन्ति प्रशमसुखदिव्यामृतरस-
प्रलीनोदन्यानां परिषदि न संपचिसरितः ।
अमित्रोपक्षेपक्षणविगलदात्मीयपृतना-
दृढामर्दत्रस्यद्रमिडभटजवाजवभृतः ॥ १२ ॥
इति महापुरुषपद्धतिः षष्ठी।
अथ समचित्तपद्धति.।
पुंसः कस्यचिदास्थाने द्विजेन्द्रः सूरिसेविते ।
गुणवत्पक्षपातेऽपि मध्ये तिष्ठति मानभृत् ॥ १ ॥
देशकालविशेषेण विषमत्वसमत्ववत् ।
निशादिवसयोदृष्टमहोरात्रस्य न कचित् ॥ २॥
चकोरस्य दरं देवश्चक्रवाकस्य चादरम् ।
विवखान्नाभिसंधत्ते विश्वमेकं प्रकाशयन् ॥ ३ ॥
प्रतिगृह्णति जीमूते प्रत्यर्पयति वा खयम् ।
अपूरणमपापत्युः पूरणं च न लक्ष्यते ॥ ४ ॥
छिद्रं जनयता तीक्ष्णैरच्छिद्रं विभ्रतामपि ।
त्रासहीनाः सुमणयः खभावादुपकुर्वते ॥ ५॥
अनुज्झितसुहृद्भावः सुहृदा दुहृदामपि ।
सम इत्येव भाव्योऽपि नम इत्येव भाव्यते ॥ ६॥
मरुद्भिः पीड्यमानोऽपि संत्यक्तोऽपि दिवानिशम् ।
विषयलेहरहितो रत्नदीपः प्रकाशते ॥ ७ ॥
जनयत्यनिले दावं शमयत्यपि तोयदे।
अभिन्नैः स्वीयते पुण्यैराश्रमारण्यपादपैः ॥ ८॥
अहार्येण कदाप्यन्यैरसंहार्येण कैरपि ।
तितिक्षाकवचेनैकः सबै जयति संवृतः ॥ ९ ॥

·सुभाषितनीवी।
१५९
:
अमृतस्यन्दिनं कंचित्कृष्णमेघ द्विजः स्मरन् ।
उदन्यया न वेशन्तमुदन्वन्तं च वीक्षते ॥१०॥
विदधातु धाम तमसा कृतेन किं यदि वा न वेत्ति न विधिन वा वयम् ।
प्रथमापकारचरम यतस्ततः प्रतियोगिनो भवति तस्य सार्थता ॥ ११ ॥
विभवेष्वपि दोषगन्धहीनः प्रलयेऽपि स्थितिमक्षयां दधानः ।
विषयेष्यपि भावयन्समर्थ पुरुषः कोऽपि हृदि स्थितः प्रजानाम् ॥ १२ ॥
इति समचित्तपद्धति सप्तमी।
अथ सदाश्रुतपद्धति ।
सुवृत्तस्यावदातस्य कलापूर्णस्य सत्पतेः ।
क्षणलेशग्रहेऽपि स्यादतीर्थस्यापि तीर्थता ॥ १ ॥
प्रतिपत्प्राप्तितः प्रागप्यपाताईपदाश्रितः।
राजा तदितरो वापि नोपरागेण गृह्यते ॥२॥
विषमो गुणभेदेन विकाराञ्जनयन्क्रमात् ।
समये महता योगादहंकारः प्रलीयते ॥३॥
खदृष्टिप्रतिघातोऽपि खच्छे वचन शोभनः ।
तत्र ह्यभिमुखः खात्मा झटित्येव प्रकाशते ॥१॥
शिक्षके हरिताकारो मेरौ नीलतनुर्द्विजः
अपूर्ववर्णवान्भाति सत्यनिष्ठे च कौशिकः ॥५॥
कलङ्किनि जले कापि सौरं प्रतिफलन्महः ।
तमोपहत्व तनुते समृद्धिं च दिने दिने ॥६॥
खतश्चैतन्यभिन्नस्य विषमच्छिद्रभागिनः ।
कस्यचित्प्राज्ञमूला' स्युः पुरुषार्थप्रवृत्तयः ॥ ७ ॥
महान्त पुरुष प्राप्य कचित्सत्त्वप्रवर्तकम् ।
प्रतिवुद्धो जनस्तेन परमं साम्यमश्नुते ॥ ८ ॥
सूत्र रत्नसमावेशाचर्मसंश्रयसत्पदात् ।
तदमेदेन गृह्येत तृणमप्यस्त्रमन्त्रणात् ॥ ९ ॥

·काव्यमाला
एकयैव गुरोईष्टया द्वाभ्यां वापि लभेत यत् ।
न तत्तिसृभिरष्टामिः सहस्रेणापि कस्यचित् ॥ १०॥
रथ्यातोयं त्रिदशसरिता राजनीतिः सुकीर्त्या
काव्यालापस्त्रियुगकथया कायवानात्मबुया ।
दारप्रीतिः प्रजननधिया जन्तुहिसा मखेन
प्रज्ञाहीनः परहितविदा संगतः शुद्धिमेति ॥ ११ ॥
विभुर्बन्धं प्राप्य व्यतनुत विमुक्तिं ब्रजभुवां
खतन्त्रोऽसौ दूतः स्वयमजनि सूतश्च भजताम् ।
प्रतिज्ञा खामौज्झत्वपदतटिनीसूनुसमरे
महद्योगात्सायो वहति महिमानं तदधिकम् ।। १२ ॥
इति सदाश्रुतपद्धतिरष्टमी ।
अथ नीतिपद्धतिः।
विक्रमाक्रान्तभुवने समे पाडण्यशालिनि ।
भजति स्थिरतां लक्ष्मीः कसिंश्चित्पुरुषोत्तमे ॥ १ ॥
पार्थिवानां पदार्थानां वभूत्या चक्रवर्तिनाम् ।
सूचयत्यचिराद्धेदं छिद्रेण महतान्वयः ॥२॥
सदसन्तौ विचिन्वानः समवर्ती शमप्रदः ।
अपि दण्डधरो नित्यं लोकपालः सदक्षिणः ॥ ३ ॥
यमेनोपक्रमे जानन्विश्वाधीशं व्यवस्थितम् ।
शमादिषु च तत्त्वज्ञः सनकः सिद्धिमर्हति ॥ ४ ॥
अङ्गयुक्तः कृतास्त्रश्च कुर्वन्सम्यक्पुरोविधिम् ।
विजानन्सिद्धसाध्यादीन्वैरिमन्त्रैर्न पीध्यते ॥ ५ ॥
आमाधिकरणबाबमूलादिबलशालिनः ।
अहीनेऽपि नरेन्द्रस्य शक्तयः सिद्धिहेतवः ॥ ६॥
प्रद्युम्नो ह्यनिरुद्धात्मा खनान्ना मानसोदयः ।
वीरः कश्चिद्विजानीते स्त्रीप्रायमखिलं जगत् ॥ ७ ॥

·सुभाषितनीवी ।
१६१
तमिस्राचारिणां रोद्धा विजिताक्षो मरुप्रियः ।
कपिकृत्यैरपि स्थाने भाति वेलातिलड्विभिः ॥ ८ ॥
प्रयुक्तं मन्त्रिभिः काले भक्तिभेदपुरस्कृतम् ।
अपि ज्वलनवाणा साम सवननं परम् ॥ ९॥
विधौ लब्धधृतिनित्यं विनतानन्दनो द्विजः ।
नियम्यमानै स्थानेषु भुजगैरपि भूष्यते ॥ १० ॥
नीतिः सती त्वयि परं परपुष्टया तु
पुत्रीकृतोऽसि बलिपुष्टकुलैर्यतस्त्वम् ।
दूरीकृतश्च पुरुषैस्तत एव काले
कण्ठे यदेष तव पञ्चममुच्चकार ॥ ११ ॥
विबुधमहिते मेरावैरावणः करटी मुहुः
कषतु करटं कण्डूलं ख क्षरन्मदकर्दमम् ।
भजतु च तटक्रीडा पीडाभिसधिरसौ दृढं
न तु मलिनता नापि क्षोभः क्षमाभृति सभृतः ॥१२॥
इति नीतिपद्धतिनवमी।
गृह्यन्ते
अथ वदान्यपद्धति ।
आभिमुख्यदशामात्राद्वदान्य इव सज्जनः ।
शीघ्र रक्तमरक्त वा गृह्णाति खप्रसादतः ॥१॥
अप्यनावर्जिताः स्वेन फलभारेण सनता ।
अर्भकैरपि साधुसतानशाखिनः ॥ २ ॥
निर्मुक्तमवनक्षेत्राः स्युः सदागतिनिर्वृताः ।
प्राप्ते भूपविपर्यासे भोगिनः खलु योगिनः ॥ ३॥
सर्वेषामुत्तरामागा धनदो य. परीक्षते ।
सत्यं मनुष्यधर्मैव स तु पुण्यजनेश्वरः ॥ ४ ॥
येषा हिरण्यकशिपुक्षेत्रदानकरः करः।
तेषा तिर्यच्युखत्वेऽपि पुरुषत्व न हीयते ॥ ५ ॥
मुख्यदानोदकक्लिन्नकर ख्यातक्षमाधृतिः ।
लोकपालाश्रित• कश्चिदनाशावारण कथम् ॥ ६॥

·१६२
काव्यमाला।
क्षोभितोऽपि बुधैः कश्चिद्गभीरमधुराशयः ।
चन्द्ररत्नगवाश्वादिसहितां दिशति श्रियम् ॥ ७ ॥
वदान्यश्च कदर्यश्च गृहीतस्थिरलोभतः ।
खानान्सचिनोत्यर्थान्परानफरयोजयन् ॥ ८ ॥
अनिःशेषितदातव्यं वदान्यदिति वादिनम् ।
नोपसर्पति सव्रीडा व्रीडा कुलवधूरिव ॥ ९ ॥
अपुनर्देहिशब्दाईमप्रत्युपकृतिक्षमम् ।
अर्थिनं कुरुते कश्चित्पुनरावृत्तिवर्जितम् ॥ १० ॥
त्वचं मांसं जीवं यदपि ददुरस्थीनि पृथिवीं
श्रियं रत्नाधीशं त्रिदशतरुमैरावतमपि ।
तदेतत्प्रत्येकं मिलितमपि नालं तुलयितुं
मनस्कारोपेतस्थिरमधुरकल्पोक्तिकणिकाम् ॥ ११ ॥
अनिर्घातं धाराधरममथनीय निधिमपा-
मकाठिन्य चिन्तामणिमजडभूतं सुरतरुम् ।
अमित्त्वोपादाय प्रभुरपशुवृत्तिर्न सुरभि
पराबैंकखार्थानकृत पुरुषानादिपुरुषः ॥ १२ ॥
इति वदान्यपद्धतिर्दशमी ।
अय सत्कविपद्धति ।
अपकिलयितुं शुद्धाः साधुमानसवृत्तयः ।
वमन्ति श्रुतिजीवातु ध्वनिं नवरसास्पदम् ॥ १ ॥
महापुरुषलब्धात्मा सर्गादिप्रथितोदयः ।
वश्यावदातया वाचा सेव्यते चतुराननः ॥ २ ॥
विशुद्धललिताकारा गुणालंकारशालिनी ।
सरसा भारती यस्य ससत्येकः प्रतिष्ठित. ॥ ३ ॥
कुतश्चिदचलस्थानात्प्रयान्ती सागरान्तिकम् ।
दृश्यादृश्यतनुर्भाति श्रुत्यभीष्टा सरखती ॥ ४ ॥
प्रभूतोदितमुक्तामिभूयते सूक्तिशुक्तिभिः ।
सुदृशा कर्णपूराय तादृशः फलभेदतः ॥ ५॥

·सुभाषितनीवी।
१६३
प्रतीपमवमृष्टापि खामिमुख्यं न मुञ्चति ।
कालिकेव सतां सूक्तिस्तादृशश्रुतिनन्दिनी ॥ ६ ॥
जलाशयस्य घोषेण जातलौल्यस्य भूयसा ।
कविशब्द तिरोधाय कश्चिदर्थो न साध्यते ॥ ७ ॥
सदानवोक्तिमहितः प्रतिरुन्धन्प्रतीपगान् ।
प्रथित. कान्यनाम्नापि कविरेकः प्रकाशते ॥ ८ ॥
पूर्वकल्पप्रकारेण पुरुषार्थप्रवृत्तया ।
विचित्रसृष्ट्या विहरन्प्राप्त कश्चिन्महाकविः ॥९॥
...
...
॥ १०॥
तिमन्थजवेन लब्धवर्णा प्रतिपन्ना विबुधैरमन्यमक्तैः ।
जुकवेरनघाशयस्य सूक्तिः खदते दुग्धपयोनिधेः सुधेव ॥ ११ ॥
मनुव्यासपाचेतसपरिषदर्दा कचिदियं
सुधासिक्ता सूक्ति. खयमुदयमन्विच्छति जने ।
निरन्ध्यु. के विन्ध्याचलविकटसध्यानटजटा-
परिभ्रान्ता पनोरुपरि यदि गङ्गा निपतति ॥ १२ ॥
इति सत्कविपद्धतिरेकादशी ।
अथ परीक्षकपद्धति ।
काकाना कोकिलाना च सीमाभेदः कथं भवेत् ।
यदि विश्वसृजा साक्षान्न कृता कर्णशष्कुली ॥ १ ॥
छन्द प्रत्ययशुद्धात्मा पश्यन्यतिगणस्थितम् ।
वर्णादिनियत वृत्तं नियुके गौरवादिवित् ॥ २ ॥
सुवर्णमपि दुर्वर्ण युक्त्या दर्शयति क्वचित् ।
व्यनक्ति शुद्धि सहसा शुचिरेकः खतैक्ष्ण्यतः ॥३॥
खच्छखादुविशुद्धानां स्रोतसा कलशोदधेः ।
दोष केऽपि न मृष्यन्ति दुष्टजिडेन कल्पितम् ॥ ४ ॥

·१६४ काव्यमाला। सहैव भुवने जातं सत्वसंस्थापनक्षमम् । गृह्यते किमपि स्वस्थैरन्यत्किमपि जिमगैः ॥ ५ ॥ कलकण्ठगणाखाद्ये कामस्यास्ने निजाकुरे । निम्बवृत्तिभिरुद्ीर्णे न चूतः परितप्यते ॥ ६ ॥ मन्ये किंनरमुख्याना मौनं जगति सांप्रतम् । मशकक्कणितं यत्र वीणाखनविकल्पितम् ॥ ७ ॥ रत्नाभरणयोग्यानां राजान्तःपुरयोषिताम् । क्रीडाकङ्कणनिर्माणे काचोऽपि ललितः क्वचित् ।। ८ ॥ कटूनामपि सार्थत्वात्कामं भवति सग्रहः । तथापि वृत्तिर्न तथा रसज्ञानुमतिक्षमा ॥ ९ ॥ नादं मङ्गलतालानां नागरीनटनोचितम् । कृषिक्षमेषु प्राम्येषु न मूर्छयति गीतवित् ॥ १० ॥ विधिमन्तरेण विहगेन कुतः पयसोरशिक्ष्यत विवकेविधिः। कति वा दिनानि वद पर्यचिनोत्कलशीसुतः कवलयञ्जलधिम् ॥११॥ भूयसीरपि कलाः कलङ्किताः प्राप्य कश्चिदपचीयते शनैः । एकयापि कलया विशुद्धया योऽपि कोऽपि भजते गिरीशताम् ॥१२॥ इति परीक्षकपद्धतिादशी। सैषा सुभाषितानां माला महनीयवर्णवृत्तगणा । भावुकसंख्यारूढा प्रियपद्धतिभूषिता जयति ॥१॥ कविकथकसिंहकथितं कठोरललितं सुभाषितं नीवी । सदसद्विवेकमुखतः समुखयति सर्वलोकहितम् ॥ २ ॥ इति कवितार्किकसिंहस्य सर्वतन्त्रखतन्त्रस्य वेदान्ताचार्यस्य श्रीमद्वेङ्कटनाथस्य कृतिषु सुभाषितनीवी।

·No text on this page.