·1 यनिव-यादेता-शानि रत्नान्युद्धरेयमिति मन्यमानो महत्य- म्मिन्कर्मणि 'प्राशुलभ्य फले लोभादुदाहुरिव वामन ' चिरा- दिव प्रावर्तिषि । . उद्धृतानि च बहूनि रत्नानि गद्यानि पद्यानि चानेकेभ्यो नाटकेभ्यश्चम्पूग्रन्थेभ्य काव्यभ्य पुराणेभ्य इतिहासभ्यश्च । यत * अनुसरति खलूत्साहमभिलपितसिद्धि ।' आदिम सल्वयमेतादृशस्य नाम प्रबन्धस्य गैर्वाण्यामवतार । न किल वयमवगच्छाम कथनु नाम भावुकानामिदप्रथमेs- स्मिन्मनोबन्ध इति । 'सर्व कान्तमात्मीय पश्यति । 'उत्सर्पिणी यलु जगतः प्रार्थना।' न खलु 'आत्मना हृदयानुमानेन' दर्शन साप्रतम् । नास्त्यगतिमनोरथानाम। आत्मकृत चापलमप्रतिहत दहति' 'अविमृश्यकारिता हि पुम पर परिभवस्थानम् ।' इत्येव बहुधा विमृश्य परिमि- तमव प्रकाइयत साप्रतम । यथा वा -नाटकेयु विशतिरेव प्रथितानि तानि, काव्येषु च पञ्चैव सुप्रसिद्धानि तानि. परमेको मेघमदेश , गद्यकाव्यानि परमेतावता बहिरवती- र्णानि मर्वाणि मया गृहीतानि । 7 - ·तत्रापि प्रसन्धम्यावयवांपचय महानिकल द्रव्यत्यय करणीयो भविष्यतीनि भीरणा मया पुनरुक्तप्रायाणि क्वचि- दतयाविधान्यपि रनानि बुद्धिपूर्वकमुपेक्षितानि । 'न हि सर्व मर जानाति ।' कचिच मृच्छकटिकादिश्वनवधानेन कतिचन पद्यान्यविटितमनुद्धतानि । म्बी हि भायो मर्त्यधर्मण प्रमादी नाम । अनेन च पश्यामा वहिरवतीर्णन पुस्तकेन, काशी वा मन प्रतिरत भावुकानामिति । न सल्वसिल्मपि निवृायने सुवर्णपण्ड वर्णनिय । यदि बध्नन्ति महत्या अनुकूलमन भावजन्यम, यदि चान प्रवृत्ती नाहमनुभवेय द्रव्यत गम, यदि च देवकान्ततो न विरोधि, नहि न चिरादेव नानि च प्रकाध्यरन , यानि पुनर्दिवमै मन्ति मचितानि, पानि चान पुसी बुद्धित प्रमादती वा विमष्टानि . रत्नानि । अनि में दीयान्विश्वाम , यद्रमिकमहागयरनकध्य- मुत्साहमानोऽह मानन मजीतानि श्रीरामायणरत्नानि नातिचिगदिव प्रमायितु प्रभवेयमिति । यतो बालविता गलु महतामुपकनय ।' 'नहि प्रतिकृतिमयपेक्षा प्रभावता- ·11 मुपकृतय ।' 'अक्षीण बलु दाक्षिण्यकोशो महताम् ।' 'उचितकारित्वे श्रुतशिक्षितानि महाभागजनचरित्राणि । विनीतवेषप्रविष्टाना केषा न स्यादभिमतफला प्रार्थनाभ्युन्न- तेषु' अत्र च प्रयतमानेन कचित्क्वचिद्वाक्यमध्यात्तावानेव भाग स्वीकृतो मया यावता तदिद सामान्य भविष्यति । " , - , यदा चास्य मुद्राप्यमाणम्यार्धमवसितम, तदा कतिचन महागया एतत्पश्यन्तो विषयविभागेन विनिवेशनमुचितमित्य भिप्रायमात्मीयमावेदयामासु । तथापि किं क्रियताम । अन्य- था ग्यल्वारभ्य सुदूरमामीढ़तम । इद चापि मे मनसि वर्तते, यदिदानी पृथक्पृथग्विन्यमनेन, एतत्पठनमात्रेणापि, कालि- दास केवल शब्दार्थयोदृष्टिमनापघ्नन् रसभावतात्पर्येष्वेकान्त- तो मानममुपयुञ्जान कश्चिन्महाकविरिति, व्यङ्गयसरणे क- चित्कचित्प्रन्युतापि भावपुष्टा तत्तद्रसानुगुणपदगुम्भनभासुरा भवभूतिभारतीति, अनुभवमहोदरप्रत्ययोत्पादकमन्यादृशमप्र- तिहतप्रसरमरिसरशन्दप्रपञ्चब्रह्मणो बाणभट्टस्य मुभाषित- मिति, अन्येषा च प्रायेण श्रीहर्षादीना नैषधादीनि काव्यानि- किटाशयानि तात्पर्यावेदकपददरिद्राणि पुन पुनरुपयुक्तपद- ·। . भावादिकलुपाणि केवलं कविपाण्डित्यशास्त्रसंस्कारमानप्रका- शनाय हठान्निबद्धानीति च यथा वा भावुकानां मनसि स्फुरिष्यति; न तथा भविष्यति विषयविभेदेन विप्रकीर्णतया तत्तत्कविगद्यपद्यानामेकत्र योजन इति । तदा हि तथा विनि- वैशः सुकरश्चाशासनीयश्च, यदि प्रबन्धः, केवलमेकः, यदि वा बहूनामपि प्रवन्धानामेक एव कवि । यदि च बहुभ्यो रोचते सहृदयेभ्यस्तथैव विन्यसनफक्किका; नियतमयमहं सजस्तथाकरणाय द्वितीयस्यां मुद्रणावृत्तौ । अत्र च विषये साह्यमाहितवते विशेषतः पाणिनीयं परिचतुं मदन्तिकमाग- ताय श्रीनारायणशाखिणे सुबहु वार्यते मया । इति श्रीवत्सचक्रवर्ती अभिनवभट्टवाणः कृष्णमाचार्यः ।

·॥ श्रीः ॥
साहित्यरत्नमञ्जूषा
॥
प्रथमो भागः॥

·॥ श्रीः । ॥ साहित्यरत्नमञ्जूपा॥ शाकुन्तलम् । विनीतवेषप्रवेश्यानि तपोवनानि नाम । अन्त्येतदन्यसमाधिभारुत्वं देवानाम् । अनियन्त्रणानुयोगस्तपम्बिजनो नाम । अहो चेष्टाप्रतिरूपिका कामिजनमनोवृत्तिः । गण्डस्योपरि पिटका संवृत्ता। एवमात्माभिप्रायसंभावितेष्टजनचित्तवृत्तिः प्रार्थयिता जनी विड- म्यते । कुतः किल स्वयमक्षिणी आकुलीकृत्याश्रुकारणं पृच्छसि । सर्वः कान्तमात्मीयं पश्यति । पिण्डखजूरैरुद्वेजितस्य तिन्त्रिण्याममिलापो भवेत् । लिशडरिवान्तराले तिष्ठ।

·2
विकार खलु परमार्थतोऽजात्यानारम्भ प्रतीकारम्य ।
स्निग्धजनसविभक्त खलु दु ख सहवेदन भवति ।
सागरमुज्झित्वा कुत्र वा महानद्यवतरति ।
क इदानी सहकारमन्तरेण पल्लवितामतिमुक्तलतामहति ।
को वा शरीरनिर्वापयित्री शारदी ज्योत्स्ना पटान्तेन निवार
यिप्यति ।
विवक्षित ह्यनुक्तमनुताप जनयति ।
अहो विभवत्य प्रार्थितार्थसिद्धय ।
न तादृशा आकृतिविशेषा गुणविरोधिनो भवन्ति ।
गुणवते कन्यका प्रतिपादनीया।
कोऽन्यो हुतवहादग्धु प्रभविष्यति ।
प्रकृतिवक्र स कस्यानुनय गृह्णाति ।
को नामोप्णोदकेन नवमालिका सिञ्चति ।
दिष्ट्या धूमावरुद्धदृष्टरपि यजमानम्य पावक एवाहुति पतिता।
सुशिष्यपरिदत्ता विद्येवाशोचनीयासि सवृत्ता।
ओदकान्त स्निग्धो जनोऽनुग तव्य ।
न खलु धीमता कश्चिदविपयो नाम ।
अतिनेह पापशी ।
अविश्रमोऽय लोकतन्त्राधिकार ।
सर्व प्रार्थितमर्थमधिगम्य सुखी सपद्यते जन्तु ।

·3
अनिवर्णनीयं परकलत्रम् ।
म्वाधीनकुशलाः सिद्धिमन्तः ।
प्रत्युत्पन्नमति बैणम् ।
पर्व. सगन्धेपु विश्वसिति ।
आत्मनो हृदयानुमानेन पश्यसि ।
क इदानीमन्या धर्मकञ्चुप्रवेशिनस्तृणच्छन्नकूपोपमम्य तवा-
नुकृति प्रतिपत्स्यते ।
आत्मकृत चापलमप्रतिहतं दहति ।
नन्वबसरोपसर्पणीया राजानः ।
एष यमसदनं प्रविश्य प्रतिनिवृत्त. ।
एष नामानुगृहीतः, यः झूलादवतार्य हम्तिम्कन्धे प्रतिष्ठापितः ।
उत्सवप्रियाः खलु मानुषाः ।
अहो सर्वास्ववस्थासु रमणीयत्वमाकृतिविशेषाणाम् ।
रन्ध्रोपनिपातिनोऽनाः।
भवितव्यता खल बलवती ।
न कदापि सत्पुरुषा- शोकपात्रात्माना भवन्ति ।
ननु प्रयातेऽपि निष्कम्पा गिरयः ।
कः पतिदेवतामन्यः परामटुंमुत्सहते ।
न लुख मातापितरौ भर्तृषियोगदुःखितां दुहितरं द्रष्टुं परियतः ।
अवश्यंभाविनोऽचिन्तनीयः समागमो भवति ।

·4
एषोऽत्रभवान्नदीमतिक्रम्य मृगतृप्णिकाया सक्रान्त ।
ननु
गर्भ पित्र्य रिक्थमर्हति ।
सततिच्छेदनिरवलम्बाना कुलाना मूलपुरुषावसाने सपद पर
मुपतिष्ठन्ति ।
सति खलु दीपे व्यवधानदोषेणैषोऽन्धकारमनुभवति ।
अनतिक्रमणीयानि श्रेयासि ।
उत्सर्पिणी खलु महता प्रार्थना ।
अन्याय्य परदाराणा व्यवहार ।
किमीश्वराणा परोक्ष नाम ।
विक्रमोर्वशीयम् ।
अभिजात खल्वम्य वचनम् । अथवा चन्द्रादमृतमिति फिमत्रा
श्चर्यम् ।
अनुत्सेक खलु विक्रमालङ्कार ।
अहो नु खलु दुर्लभाभिनिवेशी मदन ।
विरलतृणलममवश्यायसलिलमिव चिर तम्मिन् रहस्य न
तिष्ठति ।
अतिम्नेह खल कार्यदर्शी।
नास्त्यगतिमनोरथानाम् ।

·ननु प्रथम मेघराजिदृश्यते, पश्चाविद्युल्लता ।
मर्वत्र प्रमादी चैधेय ।
रोप्त्रेण गृहीतम्य कुम्भीलकम्याम्ति वा प्रतिवचनम् ।
न खल्वक्षिद् खितोऽभिमुखे दीपशिखा महते ।
भरितव्यतानुविधायर्यानि बुद्धीन्द्रियाणि ।
सर्वत्रीदरिकस्याभ्यवहार्यमेव विषय ।
शस्यमाशानन्धेनात्मान धारयितुम् ।
अन्यसक्रान्तप्रेमाणो नागरका अधिक दक्षिणा भवन्ति ।
न युक्त सुभापित प्रत्याचरितुम् ।
छिन्नमन्धे मस्ये पलायिते निर्विण्णो धीनगे भणति, घमा में
भरिप्यतीति ।
दूराद्ध खलु प्रणयोऽसहन ।
नास्ति विधेरलङ्घनीयम् ।
तादृशा आकृतिविशेषाश्चिर दुखभागिनो न भवन्ति ।
अये परावृत्तभागधेयाना दु ख दु खानुवन्धि ।
अनिवदमाप्याणि श्रेयासि ।
परिभवाम्पद दशाविपर्यय ।
को देवतारहत्यानि तर्कयिष्यति ।
नाईति तात पुगवघारिताया धुरि दम्य
,

·6
मालविकाग्निमित्रम् ।
नन्वाकृतिविशेषेप्यादरः पदं करोति ।
काम खलु सर्वस्य कुलविद्या बहुमता ।
अहो दुरासदो राजम्हिमा ।
पत्तने सति ग्रामे रत्नपरीक्षा ।
अन्योन्यकलहितयोमत्तहस्तिनोरेकतरस्मिन्ननिर्जिते कुत उपशमः ।
विनेतुरद्रव्यपरिग्रहोऽपि बुद्धिलाघवं प्रकाशयति ।
अपरिनिष्ठितस्योपदेशम्यान्याय्यं प्रदर्शनम् ।
सर्वज्ञस्याप्येकाकिनो निर्णयाभ्युपगमा दोषाय ।
सुशिक्षितोऽपि न सर्व उपदेशदर्शने निपुणो भवति ।
प्रभवत्याचार्य शिप्यजनस्य ।
उपस्थितं नयनमधु संनिहितमक्षिकं च ।
अहो सर्वास्ववस्थाम्बनवद्यता रूपस्य ।
अहो सर्वास्यवस्थासु चारुता शोभान्तरं पुष्यति ।
मया नाम शुष्कघनगर्जितेऽन्तरिक्षे जलपानमिच्छता चातका
यितम् ।
पण्डितपरितोषप्रत्यया ननु मूढा जाति ।
साधु । त्वं दरिद्र आतुर इव वैद्येनोपनीयमानमोपथमिच्छसि

·7 उचितवेलातिक्रमे चिकित्सका दोपदाहरन्ति । भवानपि भूनोपरिचरो गृध्र इवामिभलोलुपो भीरुकश्च । निसर्गनिपुणाः स्त्रियः। ही ही इयं खल शीधुपानाद्वेजितस्य मत्स्यण्डिकोपनता । न हि कमलिनी दृष्ट्वा ग्राहमवेक्षते मतगजः । मदः किल स्त्रीजनस्य मविशेएं मपडनम् ।। चूताङ्कुरं विचिन्वत्योरावयोः पिपीलिकाभिर्दष्टम् । अनुरागोऽनुरागेण परीक्षितव्यः । भ्रमरसंवाय इति वमन्तावतारसर्वस्वमूतः किं न चूतप्रेसवोऽ- वतंसनीयः। अहो अविश्वसनीयाः पुरुषाः । कर्मगृहीतेन कुम्भीलकेन सन्धिच्छेदनं गिक्षितोऽम्मीति वक्तव्यं भवति । न शोभते प्रणयिजने निरपेक्षता । अविपोऽपि कदाचिदंगो भवेत् । अहाँ कुम्भालकैः कामुकरपि परिहरणीया खलु चन्द्रिका । कुतूहलवानपि निसर्गशालीनः स्त्रीजनः । - रमणीयः खलु नवाहनानां मदनविषयावतारः । विपणिगत इव पम् आसीन एवार्यगौतमो निद्रायत । किं नु खलु दर्दुरा व्याहरन्तीति-देवः पृथिवीं वर्षितुं स्मरति ।

·8
बन्धनस्थितो गृहकपोतको बिडालिकालोके पतित ।
कातरो बालभाव ।
आगामि सुख वा दु ख वा हृदय समर्थीकरोति ।
चन्दन खलु मया पादुकापग्भिोगेण दूषितम् ।
अहो परिभवोपहारिणो विनिपाता ।
सवोऽपि नववरो लजातुरो भवति ।
उत्तररामचरितम् ।
सतापकारिणो बन्धुजनविप्रयोगा भवन्ति ।
एते हि हृदयमर्मच्छिद ससारभागा, येभ्यो बीभत्समाना
सत्यज्य मर्चाकामानरण्ये विश्राम्यन्ति मनीषिण ।
दुर्जनोऽसुखमुत्पादयति ।
न राजापचारमन्तरेण प्रजानामकालमृत्यु सचरति
अनवस्थितो भूतसनिवेश ।
उचितमेव दाक्षिण्य स्नेहस्य ।
प्रसव खलु प्रकर्षपर्यन्त स्नेहम्य, पर चैतदन्योन्यसश्लेषण
पित्रो।
कर्तव्यानि खलु दु खितैर्दु खनिर्धारणानि
कियच्चिर वा मेघान्तरेण पूर्णचन्द्रम्य दर्शनम् ।

·अन्धतामिना ह्यसूर्या नाम ते लोकाः प्रेत्य तेभ्यः अतिविधी- यन्ते, य आत्मघातिनः । मुलभमौख्यमिदानी बालत्वं भवति । भिद्यते वा सद्वृत्तमीदृशस्य निर्माणम्य ? भूयसां जीविनामेव धर्म एषः, यत्म्वरसमयी कस्य चित्वचि- स्मीति ; यत्र लौकिकानामुपचारम्तारामैन चथराग इति । को विचार. यूपकरणेषु । सर्वमतिमात्र दोषाय । म्नेहश्च निमित्तसन्यपेक्षश्चेति विप्रतिषिद्धमेतत् । माक्षात्कृतभाशा महर्षयः, तेषामृतमणि भापती पसरवा- सि मनानानि न कचिद्याहन्यन्त इत्यनभिगनीयानि । सर्वमाधारणो येप मोहमन्थिरान्तरश्चेतनावतामनुषप्लवः संसार- तन्तुः। अव्याहतान्त.प्रकाशा हि देवतास्तत्त्वेषु । आपातदु सहः म्हसवेगा। मकरुणा हि गुरवो गर्भरूपेषु । सानुपाणि कल्याणानि ।

·मालतीमाधवम् ।
सज्जनसमागमा
स्नेहश्च निमित्तसव्यपेक्षश्चेति विप्रतिषिद्धमेतत् ।
न खल तादृश्यो महामागधेयजन्मानोऽन्यतासत्तचेतसो भूत्वा
परत्र चक्षुरागिण्यो भवन्ति ।
प्रत्यक्षसौख्यदायिन परोक्षदु खदु सहा
भवन्ति ।
श्लाघनीय दुर्लभमनोरथफल जीवलोकस्य, यद्गुरुकानुरागसहशो
महाभागवल्लभसमागम ।
इतरेतरानुरागो हि विवाहकर्मणि पराय मङ्गलम् ।
यस्या मनश्चक्षुपोर्निबन्ध , तम्यामृद्धि ।
प्रभवति प्राय कुमारीणा जनयिता दैव च ।
कुतो वा महोदधि वर्जयित्वा पारिजातस्योद्गम ।
वाक्प्रतिष्ठानि देहिना व्यवहारतन्त्राणि ।
याचि पुण्यापुण्यहेतवो व्यवस्था सर्वथा जनानामायतन्ते ।
न खलु स उपरत , यस्य वल्लभ स्मरति ।
कल्याणावतसा कल्याणसपत् ।
सुलभानुकार खलु जगति वेधसो निर्माणसनिवेश ।
अहो आश्चर्य पुनरुक्तदारुणम्य परिणामरमणीयत्व विधे ।

·11
अन्यथा वस्तु प्रवृत्तमन्यथा वचनपर्यायः ।
जयन्ति खलु महतां (अ)विसंवादिन्यः प्रत्यायिन्य. कल्याण्यो
नीतयः।
7
महावीरचरितम् ।
प्रकृष्टकल्याणोदर्कसंगमा ह्यते भवन्ति भगवन्तः सत्यसन्धाः
साक्षात्कृतब्रह्माणो महर्षयः ।
न केनचिदाश्रमाभ्यर्णभूमयोऽतिक्रमितन्या. ।
किं हि नामैतत् , यदम्युनि मज्जन्त्यलानि ; ग्रावाणः प्लवन्ते ।
नोत्सवाः परावधारणावरस्यमहन्ति ।
नृशंसता हि पुरुषदोपः।
यतः प्रज्ञानमभिसंभवति, तझ्याचरितन्यं ब्राह्मणेन; तरति येना-
पमृत्युं पाप्मानम् ।
प्राकृतानि तेजास्यप्राकृते ज्योतिषि शाम्यन्ति ।
लवपि व्यसनपद्मभियुक्तस्य कृच्छ्साध्यं भवति ।
प्रायश्चित्त इव राजदण्डोऽप्येनसो निष्क्रयमामनन्ति धर्माचार्या ।
स्वगृहात्स्वगृहं गन्तुमागन्तुं च कामचारः ।
गुरुभिरेव शिशवो धर्मलीपात्पालयितव्याः ।।
विषयबाहुल्यं कालविप्रकर्षश्च स्मृति प्रमुष्णाति ।

·न खलु लोकोत्तरकर्माणस्त्वादृशा कृच्छ्रेषु मुयन्ति ।
अचिन्तनीयार्थास्तपसां विशेषा. ।
को हि पूज्यस्य गुरोर्वचन न बहुमन्यते ।
महान्त एव हि तादृशानामगाधसत्त्वानामविनयपरिस्पन्दित
जानन्ति ।
वृद्धबुद्धिरनागत पश्यति ।
अहो जातिसुलभ चापलमप्रतीकार्यम् ।
मानुप लोके वात्सल्य नाम केयलमखिलेन्द्रियवशीकरणचूर्णमुष्टि ।
कथ प्रत्यक्षानुमानाभ्यामुपलभ्यमानमेकमेव वस्तु विप्रकृष्टान्तर
सपद्यते ।
दुष्टप्रशान्ति कम्य न मन प्रीत्यै भवति ।
लोकयात्रानुवर्तनीया ।
नागानन्दम् ।
वन्द्याः खलु देवताः।
कन्यका हि निर्दोषदर्शना भवन्ति ।
चिरावल युक्तकारी विधि म्यात् , यदि युगलमेतदन्योन्यानु-
रूपं घटयेत् ।
किं म्वजनः प्रियं वर्जयित्वान्यद्धणितु जानाति ।

·न शक्यते चित्तमन्यत प्रवृत्तमन्यत प्रवर्तयितुम् । रत्नाकराहते कुतश्चन्द्रलेखाया प्रसूति । विषधरवदनाद्विपमन्तरेण किमन्यनि कामति ।। विचित्राणि विधिविलसितानि । अये कथमनमा वृष्टि । रत्नावली । न कमलाकर वर्जयित्वा राजहस्यन्यस्मिन्नभिरमते । अचिन्त्यो हि मणिमत्रौषधीना प्रभाव । सर्वमप्यौदरिफम्याभ्यवहार एव पर्यवम्यति । अहो कोऽपि कामिजनम्य स्वगृहिणीसमागमपरिभाविनोऽभिन- वजन प्रति पक्षपात । किं पुनरपर साहसिकाना पुरुषाणा न सभाव्यते । इयमनमा वृष्टि । दुरवगाहा गतिर्दवम्य । अत्यन्तमाननीयेप्वपि निरनुरोधवृत्ति स्वामिभक्तिवतम् ।

·प्रियदर्शिका।
गुणैकपक्षपातिना रिपोरपि गुणा प्रीतिं जनयन्ति ।
नास्ति खलु दुप्फर देवम्य ।
निषिदर्शना कन्या खल्वियम् ।
न खल्वविघ्नमभिलषितमधन्यै प्राप्यते ।
पुत्तलिका भल्वेदानी रोदिपि ।
कमलिनीबद्धानुरागोऽपि मधुकरो मालती प्रेक्ष्याभिनवरसाम्बाद
लम्पट कुतम्तामनासाद्य स्थिति करोति ।
सर्वस्य वल्लभो जामाता भवति ।
अतिदुर्जन खलु लोक ।
मृच्छकटिकम् ।
न पुष्पमोषमहत्युद्यानलता।
गुण खल्वनुरागस्य कारण न बलात्कार ।
सुष्टु खल्विदमुच्यते रत्न रत्नेन सगच्छत इति ।
खके गेहे कुकुरोऽपि तावचण्डो भवति ।
दौर्गत्यपीडितम्य मन्ये द्विगुणतरा पीडा भविष्यति ।

·15 न युक्तं परकलत्रदर्शनम् । पुरुषेषु न्यासा निक्षिप्यन्ते न पुनर्गेहेषु । दरिद्रपुरुषसंक्रान्तमनाः खलु गणिका लोकेऽवचनीया भवति । किं हीनकुसुमं सहकारपादपं मधुकर्यः पुनः सेवन्ते । यस्याम्ति धनं स कि कोडे कृत्वा दर्शयति ।। दुर्लभा गुणा विभवाश्च । अपेयेषु तटाकेषु बहुतरमुदकं भवति । अनतिक्रमणीया भगवती गोकाम्या ब्राह्मणकाम्या च । नानापुरुषसङ्गेन वेश्याजनोऽलीकदक्षिणो भवति । सखीजनचित्तानुवर्त्यवलाजनो भवति । माहसे श्रीः प्रतिवसति । स्त्रियो नाम चपला । न चन्द्रादातपो भवति । किं हीनकुसुमादपि सहकारपादपान्मकरन्दविन्दवो निपतन्ति । अकन्दसमुत्थिता पद्मिनी, अवञ्चको वणिक्, अचौरः सुवर्ण- कार , अफलहो ग्रामसमागमः, अलुब्धा गणिकेति दुप्करमे- ते संभाव्यन्ते। गणिका नाम पादुकान्तरप्रविष्टेच लोष्टिका दुखेन पुनर्निराक्रियते। गणिका, हम्ती, कायस्थः, भिक्षुः, चाटः, रासभश्चैते यत्र निव- सन्ति ; तल दुष्टा अपि न जायन्ते ।

·--
न कालमपेक्षते लेह ।
दुप्फर विषमोषधीकर्तुम् ।
अहो व्यवहारपराधीनतया दुष्कर खलु परचित्तमहणमधिकर
णिकै ।
सूर्योदय उपरागो महापुरुपनिपातमेव कथयति ।
अहो धिग्वैषम्य लोक यवहारस्य ।
मूले च्छिन्ने कुत पादपत्य पालनम् ।
पुरुषभाग्यानामचिन्त्या खलु व्यापारा ।
ईदृशो दासभाव , यत्सत्य कमपि न प्रत्याययति ।
गगनतले प्रतिवसन्तौ चन्द्रसूर्यावपि विपत्ति लभेते ।
लोके कोऽप्युत्थित पतति, कोऽपि पतितोऽप्युत्तिष्ठते ।
सर्वत्रार्जव शोभते ।
मुद्राराक्षसम् ।
उपाध्यायसहभू शिष्यजने दु शीलता।
यत्म्वयमभियोगदु खैरसाधारणैरपाकृतम् , तदेव राज्य सुखयति ।
श्रोत्रियाक्षराणि प्रयत्नलिखितान्यपि नियतमस्फुटानि भवन्ति ।
अनुचित उपचारो हृदयस्य परिभवादपि दु समुत्पादयति ।
अत्यादर शनीय ।

·प्रीताभ्य प्रकृतिभ्य प्रतिप्रियमिच्छन्ति राजान । शिरसि भयम् , अतिदूरे तत्प्रतीकार । अमन्त्रौषधिकुशलो ज्यालमाही, मत्तमतगजाधिरोही, लव्याधि- कारो जितकाशी राजसेवक इत्येत त्रयोऽप्यवश्य विनाश- मनुभवन्ति । प्रारब्धमपरित्याज्यमेव । न निप्परिग्रह स्थानभ्रश पीडयिष्यति । नन्वयुक्ततर सुहृद्दोह । भत्र्य रक्षति भवितव्यता। राज्य हि नाम राजधर्मानुगृत्तिपरस्य नृपतर्महदप्रतिस्थानम् । दुराराधा हि राजलक्ष्मीरात्मविद्विरपि राजमि । दैवमविद्वास प्रमाणयन्ति । नोचमम्त्याज्य । विजिगीपुमात्मगुणसपन्न पियहितद्वारेणाश्रयणीयमाश्रयेत् । गहन सचिववृत्तान्त । काले भेदबीजमुप्तमवश्य फलमुपदर्शयति । मुण्डितमुण्डो नक्षत्राणि पृच्छसि । अधिकारपद नाम निर्देपिम्यापि पुरुषम्य महदाशङ्काम्थानम् । ताज्यमान पुरुष किमिव न ब्रूयात् । अयमपरी गण्डम्योपरि स्फोट ।

·18
अलक्षितनिपाता पुरुषाणां समविषमटशापरिणतयो भवन्ति ।
स्वगै गताना तावद्देवा दुखित जनमनुफम्पन्ते ।
वेणीसंहारम् ।
वन्द्या खलु गुरव १
अप्रमत्तसचरणीयानि रिपुवलानि ।
म्वपन् जन किं न खलु प्रलपति ।
अकुशलदर्शना अपि स्वप्मा प्रशसया कुशलपरिणामा भवन्ति ।
स इदानी स्निग्धो जन , य पृष्ट परुयमपि हित भणति ।
अहो मुग्धत्वमबलाना नाम ।
यावदय ससार , तावत्प्रसिद्धवेय लोकयात्रा, यत्पुत्र पितरो लो-
कद्वयेऽप्यनुवर्तनीया ।
प्रकृतिर्दुम्त्यजा।
वस्तु सुकरमिद दुष्फरमध्यवसितुम ।
न घटम्य कूपपतने रज्जुस्ता पक्षप्तव्या ।
उपक्रियमाणाभावे किमुपकरणेन ।
यावत्प्राणिति , तावदुपदेष्टव्यभूमिर्विजिगीषु प्रज्ञावताम् ।
कालानुरूप प्रतिविधातव्यम् ।
अनुल्लङ्घनीय सदाचार ।
,

·10
अनुक्तहितकारिता हि प्रकाशयति मनोगता म्वामिभक्तिम् ।
न युक्त बन्धुव्यसन विस्तरेणादयितुम् ।
न युक्त वीरम्य क्षलियम्य प्रतिजात शिथिलयितुम् ।
न किंचिन्न ददाति भगवान्प्रसन्न ।
बालरामायणम् ।
सोऽयमातपाधिन पयोदाभ्युदय ।
अनिर्वेद. सिद्धमूलम् ।
अनुकूल हि देव सर्वम्म स्वस्ति करोति ।
चिकश्चिप्रगल्भते. न हि सर्व मर्व जानाति ।
बम्वन्तामतिशयाना हि प्रजाप्रकर्ष ।
प्रमुचित्तानुवर्तन हि सेवकजनसिद्धविद्या ।
अयमपरो गण्डम्योपरि पिटफोद्भद |
अनमात्यायत्तसिद्धड्मिन्नित्यम् ।
भवद्भविष्यदनर्थयोर्भवदनर्थ प्रतिकुति !
ताश एव तादृशानामपसर्प स्यात् ।
साप्तपदीन सख्यम् ।
मुप्तमचकुपिताना हि भावनान द्रष्टव्यम् ।
वटुखभावसुलभ चापलम् ।

·20
तपम्यतामपि न निरत्यय सुखप्रत्यय ।
एकोऽपि गरीयान्दोष समग्रमपि गुणग्राम दूषयति ।
बहुप्वपि निजेषु कर्मसु विवेत्रे करें किंचिदेव रोचते ।
न सर्वदा सर्वम्य सदृशो दशापाक ।
अविमृश्यकारिता हि पुस पर परिभवस्थानम् ।
एष हुतवह वर्षितुकामो मृगाङ्कमणि ।
अये विकृतरूपतापि चिन्महतेऽभ्युढयाय ।
सत्य सत्यमिद गीयते दुम्त्यजा प्रकृतिरिति ।
यो यत्रानुरक्त , स तदन्यतिरम्कारेण तदेव बहुमन्यते ।
येन केनचिद्यसनिनो जनस्य तदसनिधाने तत्प्रतिनिधिरपि
विनोदाय ।
अनुलवनीयो देवादेश ।
कार्य कार्यान्तरमन्तग्यति ।
प्रकृतिमुखरा हि ब्राह्मण जाति ।
न प्राणनिर्याणेऽप्यनुचितवाचो भवन्ति भृत्या ।
अनाफलितसत्त्वसारसभारभीषणरमणीयाकृतयो हि महात्मान ।
न च विन्दानम्य योगमार्गमसुपतिपद परब्रह्मानन्द ।
अतिक्रान्ते वस्तुनि माक्षिप्रत्ययपरतन्त्रा व्यवहारा ।
आत्मवध प्रथम पातकेषु ।
किं पुनरैरमदे महासि न दारवीय ज्योतिरम्तमयते ।

·21
आधारनिवन्यनो यदाधेयस्य गुणाभ्यारोप । मुक्ताशुक्तिसपुट
पीत हि पश्य पायो 'अन्धीभवति ।
मलिलगर्भगतोऽपि गभम्तिमाली दुरालोक एव ।
असतामपि महापुरुषशुश्रूपा स्मिपि कामदुधा ।
आयुधनिषेध्या रिपवो न सामसाध्या ।
पाडनीय ज्योतिरप्यर्णवार्ण पानार्थमभ्यायते ।
आधेयधिक्रम कर्माणो येन केनचिदपवदन्ते ।
दिमभेद्यमम्भसाम्, किमदृप्य दुर्जनवचसाम् ।
क्स पुन प्रत्यक्षपराङ्मुखस्य मतिमत सतोऽनुमाने रहमान ।
एकस्मिन्नपराधिनि सवऽपि महधर्मच द्विार ।
मुग्धबुद्धयो हि यथाश्रुतस्य ग्रहीतार , न पुनर्विवेत्तार ।
सोऽय दिधक्षोवपावफस्य गरिमसार गीझरासार ।
न विना हिमानीमचण्डो मार्तण्ड ।
निरङ्कुशा ऋविवाच ।
म हि चन्द्रममोऽनुभाव , यदम्य ग्रावाणोऽपि निप्यन्दन्ते ।
अतथाविधो न तथानिधरहस्यवेदी।
अभिमानिनामारम्भस्यानिर्वहणममन्दो दुर्यग कन्द ।
मेय क्वीना वचनकामधेनु यदसद्भूतमपि सृते ।
प्रज्ञावता हि चभुरभुद्रमतिविषयामु धिपणामु प्रतिवसति ।
अहो किमपि कन्दलितानुरागा ससारभोगा ।
,

·..
मथुरस्य हि मानुषस्य प्रकृतिरेपा, यद्यथाकथमपि रमयति ।
गुणदोषयोर्युगपदापततोगरीयसि प्रयतितव्यम् ।
बहिरेव वर्भपजम् ।
तदसावत्यैवापराध , यदुत्फुल्लफण फणावन्त न पश्यति ।
न शम्रग्रहणाधिकार सबन्धमनुरुध्यते ।
न हि तरणिकिरणम्पर्शादन्यो याधिरिन्दीवरस्य ।
वृद्धबुद्धिर्हि प्रथम पश्यति , चरम कार्यदुर्योगोऽवतरति ।
काललामो हि नयविदा प्रयोगग्राम क्न्दलयति ।
न कालहरणक्षमा प्रियजनसमागममहोत्सवा ।
केतकसपार्क सिचयमपि किमप्यामादाय ।
ईर्ष्यायित हि स्त्रीणा प्रकाशक प्रेमभरस्य ।
पुरुषविशेषपरिशकोत्कर्षिण्य एव पुरन्ध्रयो भवन्ति ।
सकृतिहितदोष दोषेभ्यो विनिवर्तमान साधुवतीक्षेत ।
कथमद्यापर्वणि चन्द्रग्रहण वसुमतीयति ।
प्रसादरसोन्मुखमनसोऽपि विलासहेतो कामिन्य गुप्यन्ति ।
कि हि दुष्कर म्वामिभक्त ।
किमसाध्य वैदग्ध्यस्य ।
किमपि द्विषतामप्युदात्तजनचरितमावर्जकम् ।
क पुन सुधादीधितिरातपस्यन्दी।
अयमपर भते क्षारायसेक ।

·23
-
.
कथ न नाम कुशलम् , येषा चरितानि जनानामाशिषो भवन्ति ।
अहह निष्करुणो विधिर्मालतीमुकुलै कुकूल कल्पयति ।
उचितकारित्वे श्रुतशिक्षितानि महाभागजनचरित्राणि ।
अप्रमत्तजनसचरणीयानि गिरिकान्ताराणि ।
हा हतदैव, फेलिकदलीकन्दली मत्तकरिशुण्डावेष्टन साह्यते ।
क पुनर्मालतीकालिका दर्भगुणप्रथनाकदा क्षमते ।
अमन्त्रशीलो महीपति , अनपरग्रन्थदी कवि , अपाठरुचिश्च
चन्दीन चिर नन्दति ।
परपरितोपोपपाद्यफल हि वैतालिकनतम् ।
सत्य प्रत्यक्षीकृतसरस्वतीपरिमलो ब्रामो मुहूती वर्तते ।
किं नामापराधित्वम् , यदि तत्क्षणमनुवर्तनम् ।
न हि राकामृगाङ्कमण्डलमन्तरेण चन्द्रमणेरानन्दजलस्सन्द ।
प्रवृत्ते रणकर्माण सेनयो सारणापसरणानि गणशो भवन्ति,
कम्तन जय पराजयो वा।
क शक्तिमानपि मृगाइमूर्ति शिलापट्टके पिनष्टि ।
को नाम धर्मविनयिनि जने न स्निह्यति ।
यो यत्र परमभिज्ञ , स तन सुतरामावय॑ते ।
अवसरसतोपणीय खामिजन ।
मृगामण्डलेन सम जातम्य ततो न परिहीयन्ते गुणा
पीयूषमण्डलम्य ।

·94
अप्रतीकारे कर्मणि महरणानि विडम्बनाय ।
तदिद मृणालकाण्डेन गण्डशैलताडनम् ।
प्लुतिप्रधानैव वानरजाति ।
स खल्वयस्कान्तमणेरनुभाव , यदयो द्रवति ।
मति परिणमन्ती पुरुषमुदात्तयति, न वय ।
किमिद नाम यदन्या प्रतिपक्षोऽन्यस्मै कुप्यते ।
इह हि कामिनामनुरागपरिग्रहो गुणलवलाभलोभन दोषप्रमो-
घमावहति ।
जल जलसपृक्त महाजलाय कल्पते ।
बद्धो वाससि अन्थि ।
प्रतिकूल हि दैव स्वारब्धमपि कार्य विपर्यासयति ।
मा कश्चन नियतप्रतिबन्धो मायाविधि म्यात् ।
कियत्काल जलदतिरस्करिणी मार्ताण्डमण्डलमन्तरयति ।
कियद्वा वर्णनमर्णवस्य, अय मकरालय इति ।
परिपालना हि भृत्याम्वामिन मारयति, न गुणग्राम ।
सर्वो गुणेषु रज्यते न शरीरेषु ।
पतिव्रतामय ज्योतिरनभिभवनीय ज्योतिरन्तरै ।
प्रकृष्ट हि तप किमपि कामदुधम् ।
आर्ष हि वचन विभिन्नवक्तृकमपि न विसवदति ।

·विद्धसालभञ्जिका।
प्रजापर्य सवेषामुपरि वसति ।
न खत्वपीडित सहकारटन्तप्रन्थिरपि रससर्वम्व मुञ्चति ।
परिणामोत्पीडितमिव दाडिमफल म्फुटनभूषिष्ट में वर्तते हृदय
कौतूहलेन।
मुहृत्सचारितरहस्य हि चेत सविभक्तचिन्ताभरमिव लवूभवति ।
एपोऽपरा गण्डम्योपरि पिण्टक सवृत्त ।
कियन्चिर वा चन्द्र प्रसारितफरेऽविकासितोपला नीलोत्पलिनी
तिष्ठति ।
एष व स्त्रमलब्धमोदकाममुपनिमन्त्रयसि ।
वर तत्कालोपगता तिचिरी, न तु दिवसान्तरिता मयूरी ।
को दुर्जनवचनाना कणं ददाति ।
याशचित्ररस्तादृशी चिनर्मिरूपरेखा ।
याइश कविम्तादृशी कायसन्धच्छाया ।
आतिमनुगृह्णन्ति गुणा ।
न खन्नु यापारमन्तरण कलितापि शुक्तिर्मुञ्चति मौक्तिकानि ।
तर्हि मालतीमुमै कुकूल फल्पयिष्यसि ।
न हि हो युक्तायुक्तमनुरन्थे ।

·20
कथमिव महकारयष्टया कलकण्टी कुण्ठितप्रणया ।
मन्त्रस्य रक्षण कार्यसिद्धलक्षणम् ।
कथमिव जीवत कृकलासाच्छिर म्वर्ण प्राप्यते ।
पण्डिता अलीकरिकल्पविस्मृतफला इव मर्कटा मूलमलभमाना
पल्लवग्राहिणो भवन्ति ।
न ग्वलु मृगलाञ्छरमुन्झिस्वा शशिकान्तपुत्तलिका बद्धनिझरा
प्रवहति ।
प्रथम सहकारमञ्जर्य उद्भिद्यन्ते, पश्चात्तच्चुम्बिनी कलकण्टी
कण्ठमुद्रा शिथिलीकरोति ।
का वर्णना, वकुलावली सुरभिगन्धोदारेति ।
न खल सोपानपतिमन्तरेण वलभ्या समारोह ।
हम एव जलाद्दुग्धमुद्धरति ।
पुराणपत्रमपलपन्नवपल्लव समुल्लसति ।
न च तरुणग्रन्थिपर्णाङ्कुरक्वलनलुब्धी गन्धहरिणो दमनकके
दारिकायामभिरमते ।
केतकीकुसुमवासितम्य खदिरसारस्याप्यन्यो गन्धोद्दार ।
मूले वकुलथष्टया सुरागण्डूपसक , कुसुमेपु मदिरागन्धोद्गार ।
चन्द्रमणिहुतवह निप्यन्दत इति को वा प्रतीकार ।
विरलो वा परदु खदु खितो जन ।
विदूरवसुधैव रत्नशलाकाभू ।

·27
किमुपश्यते फेरि कदलीरन्दल्या करिगुण्डादण्डावष्ट ।
किमयोऽनम्रो वर्ष ।
न चित्रगिखण्डिधाम विना चकाम्युदीची ।
न मुखमुप्त प्रतियोययितव्य ।
आत्मन श्रीरन्यम्य हस्तगता कर्तव्या न भवति ।
महालप्रसूताना भर्तु प्रिय प्रियम् न त्यात्मन प्रिय प्रियम् ।
नवौतूहली शामिजन ।
अनुगुण हि देव सर्वस्मै स्खम्ति सरोति ।
कि गत मल्लेि सेतुरन्धेन ।
सिं गते विवाहे नक्षत्रपरीक्षया ।
लेखमुम्वा पर लखबाहा भवन्ति ।
अनर्घराघवम् ।
ममानवृत्तेरपि कचिदेव स्स्यचित्तागमैत्ररम् ।
उत्तरोत्तपा महोत्सवाना कदाचिदपि न तृप्यात पुमा हद
यानि ।
दृष्ट वा नि गेषानन्दनिप्यन्दिनीनामपीन्दुकरकन्दलीना स्मल
वनीमीरन कर इसानम् ।

·28 ममकारो हि राजपुत्रेषु राजामुपलालनक्लेशाय केवलम्, उपयोग- स्तु प्रजानाम् । दिवम्पृथिव्योस्तिमिरतिरम्झरिणी तरणिरणुतरोऽपि तेजसा तिर- करोति । न खलु प्रकाशमन्तरेण तुहिनभानुरुज्जृम्भते । चक्षु प्रीतिमुद्भवन्तीमनूद्भवन्ति चापराणि कुसुमचापचापलानि । मायाविनी ग्वल्विय राक्षसजाति । प्राहुणिकहस्तेन सर्पमारण खल्वेतत् । म्बय प्रयोगादन्तेवासिभिर्विहित प्रयोगो महिमानमाचार्याणा- मुपचिनोति । वचित्साकामिकोऽपि विशेषो नैसर्गिकमतिशेते । अहह नामधेयमात्रमाधुर्यादपरमार्थदृश्वानो पिलभ्यन्ते । गोकहीं नाम लोकयात्रेय भवत । कथमय ते माणिक्यपरिहाणेन गैरिफपरिग्रह । पुरुषप्रकर्षाधाने हि विद्यानद्धसयोगाद्वहिरङ्गाणि वयासि । न हि मिहिरमरीचिनिचयपचेलिमम्य तुहिनकरबिम्बसवादादप राऽपि कश्चिदगदकार कैरवाकरम्य । अहो सा तादृशी गुणाना प्रकृति , या विपक्षहस्तपतितापि मुखयति । 'आरण्योऽग्निरिव दु महदु खामर्षज तेजो विक्रमयति , मण्ड- , .

·20
"
लम्य चानुग्राह्यो भवति ।'
'यो झुपनतभ्य पुत्रदारानतिमन्यते, तम्योद्विग्न मण्डलमभावा
योत्तिष्ठते ।'
लोकोत्तर हि किमप्युन्मीरयन्तो जगति राज्योपभोगेभ्योऽपि
बीभत्सन्ते महानुभावा ।
निर्वाण हि सवितार तरणिमणिरप्यनुनिति ।
अहो गरीयान्काल , यदश्रुतचरमपि श्रापयति , अहटचरमपि
दर्शयति ।
अप्रशस्त खल्यारण्यकाना जनपदेषु चिरप्रचार |
आचारस्तु दूरादपि कृत कृत स्यात् ।
आतिपातिक हि कायें राजा सद्य शुद्धि ।
महादोष खल्वयमतिप्रसज्यमानो मानस शोकास्यो विकार ।
बहुच्छलानि रक्षासि ।
मन्त्रोत्माहसपन्नानामपि प्रभुशक्तिमपेक्षन्ते मिद्धय ।
आकारविशेषा एवं गमयन्ति जातिविशेषान् ।
अहो दुर्निवारता भवितव्यताया ।
अर वा दुर्निहितमतीतमुपालभ्य ।
यावद्व्यभावी गुणों हि विनिगीपणामुदात्तता ।
सालापेक्षी ठण्डनीतिप्रयोग ।
आत्मद्रव्यप्रकृतिसपन्नो नयम्याधिष्ठान विजिगीषु ।

·॥ अनर्थशङ्कीनि बन्धुजनहृदयानि भवन्ति । देशकालव्यवहितस्यापि प्रमेयग्रामम्य यथामुखीनमादर्शतल हि म्थविरबुद्धिः । विजिगीषोरदीर्घसूत्रता हि कार्यसिद्धेरवश्यंभावः । सत्योऽय अतिदुःखो निर्दु खः' इति लोकमवादः क्षुद्रैरपि संभूय भूयोभिरेको महान्सुकरः कदर्थयितुम् । यच्छीलः स्वामी, तच्छीलास्तस्य प्रकृतयः । प्रथनस्य हि प्रथमे पर्वणि शतकृत्वो विजयन्ते पराजीयन्ते च वीराः । प्रतिकृतानां विद्विषामपि व्यसनमनिमा हृदयमर्माणि च्छिनत्ति । न किंचिदनीषत्कर नाम कृतान्तस्य यत्सत्यमुत्सर्पिणी धर्मोत्तराणा सिद्धिः दुरवगाहगम्भीरस्वभावानि महतां चरितानि । निजदैवदुर्विलासविचारालसो लोको लक्ष्मीदेच्या दुर्यशोवच- मानि गायति । परिपूर्णा गुणिनो यस्मिन्कस्मिन्नपि शोभन्ते, क्षीणा पुनः शीर्षमारोहन्तीति हरजटाचन्द्र एव प्रथमं निदर्शनम् ।

·चण्डकौशिकम्। भ्रष्टावसरम्य खेदकारण गमनम् ।। निद्रा हि नाम प्राणिना प्रथममिद शरीरधारणानिमित्तम् । न विचारमर्हन्ति गुरुशासनानि । बहुवल्हमा बल राजान । मृगया हि नाम भृशमुपकारिणी राजाम् । अतिक्रान्तान्यगीयसमाजनानि रिल श्रेयसा परिपन्थीनि भवन्ति । अहो निन्थिरमणीयतया निरतिशयानि तपोवनवासिना मुसानि। मर्वाभिमावि किमप्यनभिमवनीय तेजसामुपरि तपोमय ब्राह्म तेज । नूनमसमीक्ष्यकारिणा मयालेन्धनेनेव म्फुरच्छिखाकलापो ज्व- लन एवं पञ्चामाकान्त । नादक्षिण दानमामनन्ति । विचित्र खल्वर जीवलोक। अनपराद्ध फिल शैशवम् । प्रतिश्रुतमवश्य देयम् ।

·32
सुष्ठु खल्विदमुच्यते 'दु ख दु खैस्तिरोधीयते' इति ।
अहो नि सारता शरीराणाम् ।
न कस्यचिन्नाम न दुरतिक्रमा दैवपरिपाटी ।
अधन दासभाव मन्यन्ते ।
बलवती भवितव्यता ।
प्रबोधचन्द्रोदयम्।
निसर्गसौम्यमेव ब्राह्म ज्योति कुतोऽपि कारणात्प्राप्तविकार
मपि पुन स्वभाव एवावतिष्ठते !
कुलक्षयप्रवृत्ताना पापकारिणा कुत प्रत्यवायगणना ।
फिमात्मनो दोष लोको विजानाति ।
न खत्वन्धकारलेखया सहस्ररश्मेस्तिरस्कार ।
सेर्प्य प्रायेण योपिता भवति हृदयम् ।
अहो निरङ्कुशा जडधिय ।
धूर्तप्रणीतागमप्रतारितानामाशामोढकेरिय तृप्तिमूर्खाणाम् ।
चिरेण खलु प्रमाणवन्ति वचनानि कर्णसुखमुपजनयन्ति ।
लघीयस्यपि रिपी नानवहितेन जिगीषुणा भवितव्यम् ।
न खलु भावानुबद्ध प्रेम कालेनापि विलायते ।
किमु प्रतिकूले विधातरि न सभाव्यते ।

·33
चित्तमल हि तत्, यदीया नाम ।
सय नष्ट परानपि नायितुमिच्छसि ।
अहिंसा परमो धोऽसि ।
अमुन्ययेनापि स्वाभिन प्रयोजनमनुष्ठेयन् ।
"प्रायश्च मुकृतिना व्यवसिनेऽये देवा यान्ति सहायताम् ।"
अहो दुर्वारो दारुग सौदरत्र्यसनजन्मा शोकानल |
नित्यानित्यवस्तुदर्शनो न पश्यति शोकावेगम् ।
दुर छेदस्तु ममत्वप्रन्थि ।
मावानामनित्यतामाउनमेव तावन्ममताच्छेदस्य पथमोऽभ्युपाय ।
एतदेव उलम्बीणा नैसर्गिक भारम्, यद्विपन्मग्नम्य स्वामिन
समयमतीजणमिनि।
संकल्पसूर्योदयम् ।
रति कति न सन्त्यरूपारे शहा , किं ते परिष्कृतपुग्यो
तमपाणिपा पाचजन्य ।
नूनमतम्तिोपनता अप्यचिरतिबदारम्भनियतारमाना मनी-
पिणामीयादय ।
अवधारितपरमायांनामध्यवगतमवादनार्यमुत्तरोत्तर परिप्रभा
प्रयवन्त
--

·34 न हि जगति भवति मशको मातङ्गम्य प्रतिस्पर्धी । प्रसिद्ध खलु प्रज्ञाबल मोक्षपर्यन्तानामतिदुष्कराणा सिद्धीना साधनामिति । अविचारितरमणीयमबलाजनस्वाभाव्यम् । न हि तरक्षुर्मुगराजस्य परिपन्थी । समरदुर्दशानिवारणसाधन सधि । न खलु क्षुधितोऽपि शार्दूल कदाचिदपि शादलमति । अनुद्धाटनीयमिद राजरहस्य विशेषत स्त्रीषु । दुष्परिहर खल्वनिर्धारितकालो नियतिविपर्यास । मूडरेतसचैते मोशकर्माको भविष्यन्ति । विरूपा खलु जना निजमुग्वदोष निर्मलेप्वपि दर्पणेषु समर्प- यन्ति । किं दृष्टमपहोतव्यम्, आगमिक वा न प्रत्येतव्यम् । अनादि खल्वयमलङ्घनीयो रागजलधि । अपि दृष्ट कचिदाप्तागमस्य बाध । न खलु सहसमप्यालेख्यदिवसकरा अन्धकार प्रतिक्षिपन्ति प्रसिद्ध खलु वेदविप्रकेशवानामैकराश्यम् । अद्य पुन पिशाचविवाहे गर्दभगान सवृत्तम् । यत्सत्यम् , तदेव नित्य भवति । यत्सुनर्मिथ्या, तत्कालेनालीक - भवति ।

·35
ममानचित्तवृत्तित्व मम्बित्वम् ।
मम्यगुपमनन्य सच्छिप्यख ममये सति किं न श्रावयितव्यम्।
वर्णाश्रम नातिगोत्रप्रवरकुल्चरणदेशकालादिविषयभेटेन व्यब
चिनेर हि निरिनियेधमर्यादा।
अनिन्नन नूनमित्रमनिगा ।
उपनिपटुपनमूतानि म्बलु भगनतो मापितानि ।
न म्बन्धविन्मपि निप्यने सुवर्णवण्ड वनिमय ।
अहो नु बल्व पैग्न्यन्य यष्टि प्रदीयते ।
पिशाचाना पिशाचमाषयोत्तर दयम् ।
भक्तननबमले भगवनि प्रमनुपि किं नाम न प्रमादति ।
अल्धनीया बलु रानाना।
जय मल मान्तिकर्मणि मैतागेदय मात्त ।
अन्धाना कथममिप्यते पयमो नमल्यम् ।
न खनु परिगणा कुतूहलमाननीति कोकिलाप ।
जीरन्नो हि भद्राणि पश्यन्ति ।
न खलु महलपि मरिरम्भनलिभुन प्रश्नाल्यमाना वर्मता
प्रतिपद्यन्ते
नि मशय बलु पद्धमिरपि पिटपमारोहद्विरमाप्ताना पचेलि.
माना पगनामयतमानम्यापि मुक्तपरियारेन पान्यजनम्य
-
पुरत परिपात ।

·36
स्वाभाव्यमेव शवमुष्टिवगृहीतग्राहिता महामोहस्य ।
स्थाने क्रोधो न खल दोपाय ।
महति प्रतिपक्षे मैव मन्दोत्साहन भवितव्यम् ।
न खलु शलभा सहस्रमपि सहस्रकिरणमभिभवन्ति ।
अनुसरति वलूत्साहम मिलपितसिद्धि ।
अनुकूलो हि विधि किं नाम नानुकूलयति ।
पाटचरलुण्ठितेपु भवनेषु जाग्रतोऽपि यामिका किमुपकरिष्यन्ति।
सहायभूयम्त्व सर्वेप्वपि कार्येप्वयनसिद्धिकरम् ।
सर्वत एर ह्यात्मान गोपायेत् ।
सार्वलौकिक गगनमलिनिमप्रत्यक्ष मिन प्रामाणिकै परिभूयते ।
प्रव्रज्यापरिग्रह परिवदन चेति विप्रतिषिद्धम् ।
न खलु सहस्रमपि प्रतिसूर्या कदाचिदपि सूर्यमभिभवन्ति ।
न खलु वृश्चिकभयात्पलायमानैराशीविषमुखे निपतितव्यम् ।
न खलु पाटचरा प्रकृति मुञ्चन्ति, न चाप्रमत्तमतयस्तैरुपहन्यन्त ।
न खलु शाकुटस्य लवने शङ्खलाया कियानिव भार 1
न चेपीकतूलमिन्धनयितु वह्निना सरभ्यते ।
निरधिकारतैव नून सुखस्याधिकार ।
सभवन्ति च सर्वत्र श्रेयसामन्तराया ।
नूनमप्रतिबुद्धतैव पुरुषेषु प्रतिपक्षम्य हम्तावलम्ब
अवसरानुकूलवृत्तीना खल्वधिकारिणामाधिपत्य प्रतितिष्ठति ।

·37
अहह सहस्रप्वपि शिल्पकर्मनु किंचिदेव कदाचिदतिशते ।
आजानसिद्धशकीनामम्युच्चयो हि शिक्षाप्रकर्षः।
प्रतिनियतैव हि वस्तुगक्तिः ।
निरङ्कुशाः खलु राजानः परिजनकृत्येषु ।
परिचितसजातीये ह्ययनलम्यो भावबन्धः ।
अपारकासम्यसंभवो ह्ययमशेषजनसंरक्षणामिलाषिणः परमपुरु-
पस्थावतारगणः।
किं किं न कारयति कार्यगौरवम् ।
शलमीनिपात कदाचित्प्रदीपोऽपि बिनागमधिगच्छति ।
आत्मच्छायेव खलु नियतिरलनीया ।
न हि कदाचिदपि परिम्फरन्ति प्रमदानां राजकार्यगतयः ।
अव्यवस्थिता हि युद्धसिद्धिः ।
अमहरा खलु देवी नियतिः ।
अतिधारचेष्टितः खल्वमावगेपविध्वंसनतर्षवानमः ।
मर्वगुणातियायिनी स्खल्वियं क्षान्तिः ।
मलनीयस्वभावः खल्वमिनिवेशः ।
अहो दुनिरोधा खलु भगवती भवितव्यता ।
निरवधिकपोरयाणामध्यनतिक्रमणीया नियतिः ।
दुप्परिहरः सल्बमी दारुगो नियतिपरिणामः ।
अम्ति खलु सर्वधुरीणः कश्चिमर्वजगदन्तर्यामी पुरुषः ।

·प्रसन्नराघवम् ।
मुग्ध खल्वबलाजन ।
विषस्य विषमौषध भविष्यति ।
सनन्धिजने परिहासवचनानि न खलु पापकारणानि ।
देवताधिष्ठितानि हि मुग्धवचनानि भवन्ति ।
राज्यरागोपरक्तचेतश्चन्द्रमसा कुतम्त्योऽय सजहानन्दचन्द्रिको
द्वेद ।
शोभन्त एव विनयमधुराणामधरीकृतात्ममहिमान काम सत्य.
विधुरा अपि वाच ।
को जानाति विधे सविधानवैदग्ध्यम् ।
न खल्वप्रोपितसलिलसेक कलमकेदार परिशुप्यति ।
कथ दावानलपरिशोषिताया तरुशाखाया कुठारमारोपयितुमि
च्छमि ।
प्रकृतिभीरु खल्यालाजन ।
सेय प्रथमदर्शिततीनातपा पीयूपवृष्टि ।
तत्कथमयमदृष्टचन्न
चन्द्रलेखश्चन्द्रारोक ।
चिन्ताखप्नोऽपि नैवमचुम्रितावगाही भवति ।
अहो निजचित्तवृत्तिमित्तिभूमिकानुसारीणि वाक्चिनाणि लोरस्य।
वो हि विधि ।

·89
मलिकामारुतम् ।
हन्त हस्तगत माणिक्यमापणे मृग्यते ।
उचित तद्विदधिन्न , यत्सदाचारे प्रवर्तनम् ।
गगनलताकुसुममपि शेखरयितुमिच्छसि ।
कमलाकरो मकरन्द किरतीति किमाश्चर्यम् ।
मित्रसनामित खलु सह्यो भवति सताप ।
शोचनीय खल सोऽनुराग , यो न परम्परस्य ।
ननु वन्चनम्य बञ्चनैव प्रतिक्रिया ।
अहो विसापकोऽस्य विरिश्चस्य प्रपञ्चनिर्माणप्रकार ।
ननु रागान्धधियामविश्वसनीया उपपत्य ।
तदिद दीकराद्धीतस्य वल्मीकचासोपदेश ।
अहो विधेरतिदुर्घटम्यापि घटने पटीयस्ता ।
उद्धिन खलु मन्त्रीज न फलाय कल्पते ।
अहो मनोरथानामतिप्रसङ्ग ।
दु सहानि खलु सुहृद्विपत्तिव्यमनानि ।
हन्त प्ररूढमात्र एव पारिजातपोतको दग्धोऽज्ञातपतनेन
शुप्काशनिनिर्घातेन ।
मातुलमधीजकामुकेन शासामृगेण स्फुरिको लब्ध ।
तिरयत्येव भीतिमझनाना प्रियजनानुराग ।

·40
-
अहो विशिष्टवस्त्वभिलापो मञ्जूनाम् ।
स्वयमेव वर्द्धिता लता कथनु फलसमये लूना ।
ननु श्रूयते 'धैर्येण विपदस्तीर्यन्ते' इति ।
स एप दिङ्मूढस्योन्मादावतार ।
स्त्रिय खल स्त्रीवृत्तान्तपरिज्ञाने सविशेषमाग्रहिण्य ।
अनिर्वेद परमो हेतु श्रेयस ।
हन्त विशिष्टगुणवत्त्वमपि कचिदनिष्टाय ।
श्रूयते खलु यद्यस्य प्रथमभावित तत्तस्य कारणम्' इति ।
तदिदमङ्गारकबलितस्यामृतासार ।
ननूच्यते ‘अन्त पुरगतमापणे घुप्यते' इति ।
अहो खच्छन्दहृयानि महता चरितानि ।
एक एव हि समयो देवतागर्भाणा धारणप्रसवयो ।
निसर्गशालीन कुलकन्यकाजन ।
को हि नाम देवमतिवर्तेत ।
नानन्तराया उत्सवा ।
सेय उवलतोऽग्नेर्पतवृष्टि ।
दुर्लध खलु विधातुर्वेशसम् ।
हन्त शोक इव हर्षोऽपि निमित्तमेव मूछीया ।
.

·॥ श्रीः॥
॥
साहित्यरत्नमञ्जूपा ॥
॥
द्वितीयो भागः॥

·॥ श्रीः।। ॥ साहित्यरत्नमञ्जूपा॥ शाकुन्तलम्। आपरितोषाद्विदुषा न साधु मन्ये प्रयोगविज्ञानम् । बलवदपि शिक्षितानामात्मन्यप्रत्यय चेत ॥ १. २ ॥ अथवा भवितव्याना द्वाराणि भवन्ति सर्वत्र ॥ १ १४ ॥ किमिव हि मधुराणा मण्डन नाकृतीनाम् । ॥ ११ ॥ सता हि सन्देहपदेषु वस्तुपु प्रमाणमन्त करणप्रवृत्तय ॥ ११९ ॥ न प्रभातरल ज्योतिरुदेति वसुधातात् ॥ १. २२ ॥ अकृतार्थेऽपि मनसिजे रतिमुभयप्रार्थना कुरुते ॥ २. १ ॥ अहो कामी म्वता पश्यति ।। २.०॥ भेदश्छेदकृशोदर लघु भवत्युत्थानयोग्य वयु सत्त्यानामपि लक्ष्यते बितिमञ्चित्त भयकोधयो ।

·उत्कर्ष स च धन्विना यदिपव सिध्यन्ति लक्ष्ये चले मिथ्या हि व्यसन वदन्ति मृगयामौदग्विनोद कुत ॥२.५।। शमप्रधानेषु तपोधनेषु गूढ हि दाहात्मकमस्ति तेजः । म्पर्शानुकूला इव सूर्यकान्ता म्तदन्यतेजोऽम्भिवाद्वमन्ति ।। २. ७ ॥ लभेत वा प्रार्थयिता न वा श्रिय श्रिया दुराप कथमीप्सितो भवेत् ।। ३. ११ ॥ गान्धर्वेण विवाहेन बहयो राजन्यकन्यका । श्रूयन्ते परिणीताम्ता पितृभिश्चाभिनन्दिता ॥ ३. २०॥ यात्येकतोऽन्तशिखर पतिरोपीना- माविकृतोऽरुणपुर सर एकतोऽर्क । तेजोद्वयम्य युगपद्यसनोदयाभ्या लोको नियम्यत इवात्मदशान्तरेषु ॥ ४-१ ॥ इप्टप्रवासजनितान्यबलाजनम्य दु खानि नूनमतिमात्रमुदु सहानि ।। ४.२ ॥ पांड्यन्ते गृहिण कथ नु तनयाविलेपदु खैनवे ॥ ४ ५ ॥ गुर्वपि विरहदु खमाशावन्ध साहयति ॥ ४. १५ ॥* शुश्रपम्य गुरुतुरु प्रियसखीवृत्ति सपत्नीजने भर्तुर्विप्रकृतापि रोपकलपा माम्म प्रतीप गम ।

·. भूयिष्ठ भव दक्षिणा परिजने भाग्येप्चनुत्से किनी यान्त्येव गृहिणीपद युवतयो वामा कुलम्याधय ॥४ १७॥ अयो हि कन्या परकीय एव ।। ४. २१ । रम्याणि वीक्ष्य मधुराश्च निशम्य शब्दा पर्युत्सुको भवति यत्सुखितोऽपि जन्तु । तञ्चेतसा स्मरति नूनमयोधपूर्व भाव स्थिराणि जननान्तरसहिदानि ॥ ५ २ ५५ औत्सुक्यमानमवसादयति प्रतिष्ठा क्लिभाति लब्धपरिपालनवृत्तिरेवम् । नातिश्रमापनयनाय न च श्रमाय राज्य वहस्तधृतदण्डमिवातपत्रम् ॥ ५ ६॥ अनुभवति हि मूर्ना पादपम्तीनमुष्ण शमयति परिताप छायया सश्रितानाम् ॥ ५ ॥ भवन्ति नमास्तरव फलोद्गमै नवाम्बुभिर्दूरविलम्बिनो घना । अनुद्धता सत्पुरुषा समृद्धिभि स्वभाव एवैष परोपकारिणाम् ॥ ५ ॥ तमस्तपति धर्माशौ कथमाविर्भविष्यति ॥ १४ ॥ सतीमपि ज्ञातिकुलफसश्रया जनोऽन्यथा भर्तृमती विशइते।

·46
अत समीपे परिणेतुरिप्यते
प्रियाप्रिया या प्रमदा स्वबन्धुभि ॥ ५ १७ ॥
स्त्रीणामशिक्षितपटुत्वममानुषीषु
सदृश्यते किमुत या प्रतिबोधवत्य ।
प्रागन्तरिक्षगमनात्स्यमपत्यजात
मन्यैर्द्विजै परभृता खलु पोषयन्ति ॥ ५ २२ ।।
अत परीक्ष्य कर्तव्य विशेषात्सगत रह ।
अज्ञातहृदयेष्वेव वैरीभवति सौहृदम् ॥ ५. २४ ॥
उपपन्ना हि दारेषु प्रभुता सर्वतोमुखी ॥ ५ २६॥
वशिना हि परपरिग्रहसश्लेषपरामुखी वृत्ति ॥ ५ २८ ।।
सहज किल यद्विनिन्दित
न खलु तत्कर्म विवर्जनीयम् ।
पशुमारणकर्मदारुणोड
नुकम्पामृदुरेव श्रोत्रिय ॥ ६. १ ॥ *
मनोरथानामतटा प्रवाहा ॥ ६ १०॥
स्रोतोवहा पथिनिकामजलामतीत्य
जात सखे प्रणयवान्मृगतृष्णिकायाम् ॥ ६ १६ ॥
अन्यहन्यात्मन एव ताव-
ज्जातु प्रमादम्पलित न शक्यम् ॥ ६. २६ ॥
हसो हि क्षीरमादत्ते तन्मिश्रा वर्जयत्यप ॥ ६. २८ ॥

·+7 ज्वलति चलितेन्धनोऽग्नि- विप्रकृतः पन्नगः फणं कुरुते । प्रायः सं महिमानं क्षोभारतिपद्यते जन्तुः ॥ ६. ३१ ।। सिध्यन्ति कर्मसु महत्स्वपि यनियोज्याः संभावनागुणमवेहि तमीश्वराणाम् । किं वाभविष्यदरुणस्तमसो विभेचा तं चेत्सहसकिरणो धुरि नाकरिष्यत् ।। ७. ४ ॥ पूर्वावधीरितं श्रेयो दुःखं हि परिवर्तते ।। ७. १३ ॥ आलक्ष्यदन्तमुकुलानानिमित्तहासा- नव्यक्तवर्णरमणीयवचःप्रवृचीन् । अङ्काश्रयप्रणयिनस्तनयान्वहन्तो पन्यास्तदारजसा मलिनीभवन्ति ।। ७. १७ ॥ भवनेषु सुधासितेषु पूर्व क्षितिरक्षार्थमुशन्ति ये निवासम् । नियतकपतिनतानि पश्चा- त्तरुमूलानि गृहा भवन्ति तेषाम् ।। ७.२० ॥ सजमपि शिरस्यन्धः क्षिप्तां धुनोत्यहिशझ्या ॥ ७. २४ ॥ उदेति पूर्व कुसुमं ततः फलं धनोदयः प्राक्तदनन्तरं पयः।

·निमित्तनैमित्तिकयोरयं क्रम-
स्तव प्रसादस्य पुरन्तु संपद. ।। ७. ३०॥
छाया न मूर्च्छति मलोपहतप्रसादे
शुद्धे तु दर्पणतले सुलभावकाशा ॥ ७. ३२ ।।
विक्रमोर्वशीयम्।
वसुधाधरकन्दराभिसी
प्रतिशब्दोऽपि हरेभिनत्ति नागान् ।। १. १५ ॥
प्रियवचनसतोऽपि योषिता
दयितजनानुनयो रसाहते।
प्रविशति हृदयं न तद्विदा
मणिरिव कृत्रिमरागयोजितः ॥ २. २२ ॥
सर्वः कल्ये वयसि यतते भोक्तुमर्थान्कुटुम्बी
पश्चात्पुरैरपहतभर. कल्पते विश्रमाय ॥ ३. १ ॥
यदेवोपनतं दु खात्सुखं तद्रसवत्तरम् ।
निर्वाणाय तरुच्छाया तप्तस्य हि विशेषत. ॥ ३. २१ ॥
म्वार्थात्सतां गुरुतरा प्रणयिक्रियेवं ।। ४. १५ ॥
विमावितैकदेशेन स्तेयं यदभियुज्यते ॥ ४. १७ ॥

·49 मालविकाग्निमित्रम्। पुराणमित्येव न माधु सबै न चापि काव्य नवमित्यवद्यम् । मन्त परीक्ष्यान्यतरङ्गजन्ते मूह परप्रत्ययनेयवृद्धि ॥ १.२॥' पावविशेषन्यन्तं गुणान्तर ब्रजति शिल्पमाधातु । जलमिव समुद्रशुक्तौ मुक्ताफलता पयोदस्य ॥ १ ॥ अचिराधिष्ठितराज्य शनु प्रकृतिप्वरूढमूलत्वात । नवमरोहणशिथिलम्तरुरिव सुकर समुद्धर्तुम् ॥ १. ८ !! अर्थ सप्रतिवन्य प्रमुरधिगन्तु सहायवानेव । दृश्य तमसि न पश्यति दीपेन विना सचभुरपि ।। १. ९ ॥ अतिमात्रमामुरत्व पुप्यनि भानो परिग्रहादनल | अधिगच्छति महिमान चन्द्रोऽपि निशापरिगृहीत ॥११॥ दिलष्टा क्रिया कम्यचिदात्मसम्या मक्रान्तिरन्यम्य विशेषयुक्ता। सम्योभय साधु म गिक्षकाणा युरि प्रतिष्ठापयितव्य एव ।। १.१६ लब्धाम्पदोऽम्मीति विवादमारो- स्तितिक्षमाणम्य परेण निन्दाम् ।

·यम्यागम केवलजीविकाये तं ज्ञानपण्यं वणिज बदन्ति ॥ १. १७ ॥ प्राय ममानविद्या. परम्परयश पुरोभागाः ॥ १.२० ।। मन्दोऽप्यमन्दतामेति संसर्गण विपश्चित । पङ्कच्छिदः फलम्येव निकषणाविलं पयः ॥ २.७ ।। उपदेशं विदुः शुद्धः सन्तस्तमुपदेशिन । श्यामायते न युप्मामु यः काञ्चनमिवामिषु ।। २. ९ ॥ स्थाने प्राणा कामिनां दूत्यानाः ।। ३. १४ ॥ अनातुरोत्कण्ठितयोः प्रसिध्धता समागमेनापि रतिर्न मा प्रति । परम्परप्राप्तिनिराशयोर्वर गरीरनाशोऽपि समानुरागयोः ॥ ३. १५॥ छेदो दंशम्य दाहो वा क्षतेर्वा रक्तमोक्षणम् । एतानि दष्टमात्राणामायुप्याः प्रतिपत्तयः ॥ ४. ४ ॥ न हि बुद्धिगुणेनैव मुहृदामर्थदर्शनम् । कार्यसिद्धिपथ. सूक्ष्मः स्नेहेनाप्युपलक्ष्यते ॥ ४. ६ ॥ कात्म्येन निर्वर्णयितुं च रूप- पिच्छन्ति तत्पूर्वसमागतानाम् । न च प्रियेप्वायतलोचनाना मममपातीनि विलोचनानि ।। ५. ८ ॥

·का प्रतिपक्षणापि पति सेवन्ते भर्तृवत्सलाः साध्व्यः । अन्यसरिता शतानि हि समुद्रगाः प्रापयन्त्यधिम् ।। ५.१९ ॥ उत्तररामचरितम् । सर्वथा व्यवईतव्यं कुतो धवचनीयता । यथा स्वीपर तथा सच साधुत्वे दुर्जनो जनः । १. ५ ॥ किं त्वनुष्ठाननित्यत्वं स्वातन्त्र्यमपकर्षति । मकटा ह्याहितामानां प्रत्यवायैगृहस्थता ।। १. ८ ॥ लौकिकानां हि साधूनामथै वागनुवर्तते । ऋषीणा पुनराद्यानां वाचमर्थोऽनुधावति ॥ १. १० ॥ तादिकं च यहिश्च नान्यतः शुद्धिमर्हतः ॥ १. १३ ।। क्लियो जनः कुलधनैरनुरजनीयः ॥ १. १४ ॥ नैसर्गिकी सुरभिणः कुसुमस्य सिद्धा मूर्ति स्थितिन चरणैरवताडनानि ।। १. १४ ।। ते हि नो दिवसा गताः ॥ १. १९ ॥ अपि प्राचा रोदित्यपि दलति वज्रस्य हृदयम् ।। १.२८ ।।

·अद्वैत सुखदु खयोरनुगतं सर्वास्ववस्थासु य. द्विश्रामो हृदयम्य यत्र जरसा यस्मिन्नहार्यो रसः । कालनावरणात्ययात्परिणते यत्मसारे स्थित भद्रं तस्य सुमानुषस्य कथमप्येकं हि तत्प्रार्थ्यते ॥ १. ३९ ।। सतां केनापि कार्येण लोकस्याराधनं व्रतम् ॥ १.४१॥ सता सद्धि सङ्ग कथमपि हि पुण्येन भवति ।। २. १ ॥ पियमाया वृत्तिविनयमसृणो चाचि नियम. प्रकृत्या कल्याणी मतिरनवगीत परिचय. । पुरा वा पश्चाद्वा तदिदमविपर्यासितरसं रहस्यं साधूनामनुपधि विशुद्धं विजयते ॥ २. . ।। वितरति गुरु प्राजे विद्यां यथैव तथा जंड न खलु स तयो ने शक्तिं करोत्यपहन्ति वा । भवति हि पुनर्भूयान्भेद फल प्रति तद्यथा प्रभवति शुचिर्बिम्बग्राहे मणिर्न मृदादय ॥ २. ४ ॥ बज्रादपि कठोराणि मृदूनि कुसुमादपि । लोकोत्तराणां चेतांसि को हि विज्ञातुमर्हति ॥ २. ७ ॥ न किञ्चिदपि कुर्वाण सौल्यैर्दुःखान्यपोहति । ततस्य किमपि द्रव्य या हि यस्य पियो जन ।। २. १९ ।। अन्त करणतत्त्वम्य दंपत्यो नेहमंश्रयात् । आनन्द्रग्रन्थिोकोऽयमपत्यमिति कथ्यत ।।३.१७॥

·53 पूरोत्पीडे तटाकख परीवाह: प्रतिक्रिया । शोकक्षोमे च हृदयं प्रलापरेव धार्यते ॥ ३. २९ ।। संतानवाहीन्यपि मानुषाणां दुःखानि सहन्धुवियोगजानि । दृष्टे जने प्रेयसि दुःमहानि स्रोतःसहौरिव संप्लवन्ते ।। ४. ८ 1, गुणाः पूजास्थानं गुणिषु न च लिङ्गं न च वयः ।। ४. ११ ॥ पुरन्ध्रीणां चित्तं कुसुमसुकुमारं हि भवति ॥ १. १२ ॥ मुहृदिव प्रकटय्य सुखप्रदः प्रथममेकरसामनुकूलताम् । पुनरकाण्डविवर्तनदारुणो विधिरहो विगिनष्टि मनोरुजम् ।। ४. १५ ॥ कन्यायाः किल पूजयन्ति पितरो जामातुराप्तं जनम् ॥ ४. १७ ॥ आविर्भूतज्योतियां ब्राह्मणानां ये व्याहारास्तेषु मा संशयो भूत् । भद्रा ह्येषां वाचि लक्ष्मीनिषिता नेते वाचं विप्लुतां ब्याहरन्ति ॥ ४. १८॥ अहेतु पक्षपातो यम्तम्य नास्ति प्रतिक्रिया । म हि म्हात्मकम्तन्तुरन्तर्मर्माणि माव्यति ।। ५. १७ ॥ ऋपयो राक्षसीमाहुर्वाचमुन्मत्तदृप्तयोः ।

·सा योनि सर्ववैराणा सा हि लोकम्य निर्गति ॥५२९॥
काम दुग्धे विप्रकपत्यलक्ष्मी
कीर्ति सूते दुहृदो निप्रहन्ति ।
शुद्धा शान्ता मातर मगलाना
धेनु धीरा सूनृता वाचमाहु ॥ ५ ३० ॥
सिद्ध खेतद्वाचि वीर्य द्विजाना
बाहोर्यि यत्तु तत्क्षत्रियाणाम् ।। ५ ३२ ॥
महाघम्तीर्थानामिव हि महता कोऽप्यतिशय ॥ ६. ११ ।।
व्यतिषजति पदार्थानान्तर कोऽपि हेतु-
न खलु बहिरुपाधीमीतय सश्रयन्ते ।
विकसति हि पतङ्गम्योदये पुण्डरीक
द्रवति च हिमरश्माबुद्गते चन्द्रकान्त ॥ ६ १२ ॥
न तेजम्तेजबी प्रसृतमपरेपा विपहते
स तम्य म्वो भाव प्रकृतिनियतत्वादकृता ।
मयूखैरश्रान्त तपति यदि देवो दिनकर
किमामेयो पाया निकृत इव तेजासि वमति ॥ ६.१४ ।।
प्रियानाशे कृत्स जगदिदमरण्य हि भवति ॥ ६ ३० ।।
को नाम पाकाभिमुखम्य जन्तो
द्वाराणि देवम्य पिधातुष्टेि ॥ ७ ४ ॥

·मालतीमाधवम् । ते श्रोत्रियास्तत्त्वविनिश्चयाय भूरि श्रुतं शाश्वतमाद्रियन्ते । इष्टाय पूर्ताय च कर्मणेऽर्था- न्दारानपत्याय तपोर्थमायुः ।। १.७॥ ये नाम केचिदिह नः प्रथयन्त्यवनां जानन्ति ते किमपि तान्प्रति नप यनः । उत्पत्स्यतेऽस्ति मम कोऽपि समानधर्मा कालो ह्ययं निरवधिर्विपुला च पृथ्वी ।। १. ८ ॥ यदाध्ययनं तथोपनिषदां सांख्यस्य योगस्य च जानं तत्कथनेन किं नहि ततः कश्चिद्गुणो नाटके । यत्रौढत्वमुदारता च वचसां यच्चार्थतो गौरवं तचेदस्ति ततस्तदेय गमकं पाण्डित्यवैदग्ध्ययो ॥१.१०॥ बहि. सकारप्रगुणरमणीय व्यवहर- पराभ्यूहस्थानान्यपि तनुतराणि थायति । जनं विद्वानेक. सकलमतिमंधाय कपट- स्तटम्यः म्यानन्धटयति च मौनं च भजते ॥ १.१७ ॥ प्रायः शुभं च विदधात्यशुभ च जन्तो सर्वेकपा मगवती मवितव्यतेव ॥ १.२६ ।।

·26 व्यतिषजति पदार्थानान्तर कोऽपि हेतु- न खलु बहिरूपाधीप्रीतय सथयन्ते । विकसति हि पतङ्गस्योदये पुण्डरीक द्रवति च हिमरश्माबुद्गते चन्द्रकान्त ॥ १ २७ ॥ रमणीयजन्मनि जने परिप्रम- ललितो विधिविजयते हि मान्मथ 10 ४ ॥ कुत्तोऽपत्यम्नेह कुटिलनयनिष्णातमनसाम् ॥ २ ७ ॥ शास्त्रे प्रतिष्ठा सहजश्च योध प्रागल्भ्यमभ्यम्तगुणा च वाणी । कालानुरोध प्रतिभानवत्व मेते गुणा कामदुधा क्रियासु ॥ ३ ११ ॥ मुहृदिव प्रकटय्य मुखपदा प्रथममेकरमामनुकुलताम् । पुनरकाण्डविवर्तनदारण प्रविशिष्टि विधिमनसो रुजम् ॥ ५ ॥ किं वा कदानिदपि केनचिदन्वभावि । मारगसहनिविधाविभकुम्भकूट- कुहाकपाणिरिशम्य हरे प्रमाद ॥ ५ ३२ ॥ मान्ति कुतनम्य भुजङ्गगतो- यम्मिनिरद्धानुगया मदेव ।

·57
जागर्ति दंशाय निशातदष्ट्रा-
कोटिर्विपोद्गारगुरुर्मुजङ्गी ॥ ६. १ ॥
प्रयो मित्र अन्धुता वा सममा
म कामा सपदो जीवित च ।
म्त्रीणा भर्ता धर्मदाराश्च पुंसा-
मित्यन्यान्यं वत्सयो तमस्तु ॥ ६. १८ ॥
हरेस्तुलविक्रमप्रणयलालस• साहसे
स एव भवति कणकररुहप्रचण्डः सखा ।
म्फुरत्करटकोटरम्खलितदानमिक्तानन-
द्विपेश्वगिर स्थिरास्थिढलने कार कर ॥ ८.७ ॥
प्रायेण वान्धवसुटियसंगमादि
मौदामनीम्फुरणचञ्चलमेव मौन्यम् ।। ८. १४ ।।
कुमुढाकग्ण शरदिन्दुचन्द्रिका
यदि गमणीयकगुणाय संगता ।
मुकृत तदस्तु कतमम्वय विधि-
यदकालमेघविततिय॑यूयुजत ।। २. ४९ ॥
नैसर्गिकी मुरभिण कुसुमस सिद्धा
मूर्ति स्थितिन मुसलैबत कुट्टनानि ।। ९. ५१ ॥
मंगम कर्मणां भेदाद्यदि न स्यान्न नाम स
प्राणानां तु परित्यागे संतापोपशम फलम् ॥ १०.७ ॥

·--
किमयमसिपत्रचन्दनरसच्छटासारयुगपदवपात. !
अनलस्फुलिङ्गकलितः किमयमनभ्रः सुधावर्षः ॥ १०. १० ॥
संजीवनौषधिविषव्यतिकरमालोकतिमिरसंभेदम्
अद्य विधिरशनिशशधरमयूखसंवलनमनुकुरुते ॥ १०. ११ ।।
को नाम पाकाभिमुखम्य जन्तो-
राणि देवस्य पिधातुमीष्टे ॥ १०. १३ ॥
महावीरचरितम् ।
तमासि ध्वसन्ते परिणमति भूयानुपशम
सकृत्संवादेऽपि प्रथत इह चामुत्र च शुभम् ।
अथ प्रत्यासग. कमपि महिमानं वितरति
प्रसन्नाना वाच फलमपरिमेय प्रमुवते ॥ १. १२ ॥
दुग्धार्णवाहते जन्म चन्द्रकौस्तुभयो कुत ॥ १. २३ ॥
कन्यायाश्च परार्थतेव हि मता ।। १.३०॥
माधारण्यान्निराता• कन्यामन्योऽपि याचते ॥ १. ३१ ॥
न वसन्त्येकत्र सर्व गुणा ॥ १. ३३ ।।
सर्वः प्रायो भजति विकृति भिद्यमान प्रतापे ॥ ०.१॥
अमोघमस्त्रं क्षमस्य ब्राह्मणानामनुग्रह ।
दुरासदं च ततेजः क्षत्र यमसंयुत ॥ २.५॥

·निःमन्देहविपर्यय मति पुनहीन विरुद्धक्रिय राजा चेत्सुरुषं न शान्ति तदयं प्राप्तः प्रजाविप्लव १३.३५|| असाध्यमन्यथा दोपं परिच्छिद्य शरीरिणः । यथा वैद्यन्तथा राजा शत्रपाणिर्मविष्यति ।। ४. २३ ॥ तीर्थोदकं च वहिश्च नान्यतः शुद्धिमर्हतः ।। ४. २७ ॥ कि स्वनुष्ठाननित्यत्वं स्वातन्त्र्यमपकर्षति । , संकटा ह्याहितामीनां प्रत्यवाहयता ॥ ४. ३३ ॥ अन्योन्यमाहात्म्यविदारन्यविदितान्मनीः । विम्राजत विरोधोऽपि नाम बहे तु का कथा || ४.३४ ।। अतिर्हि कालम्य विभोर्जराच्या शक्त्यन्तराणां प्रतिवन्धहेतुः ।। ५. ४ ॥ निपुणमनुपाल्या हि विगत ५.१४ ॥ ...ननु मित्रम्य यो गुरुर्गुरु मः ॥ ५. ४३ ॥ मर्वकपः कपति हा विषमः कृतान्तः ॥ ५.५६॥ प्रागैरपि हिता वृत्तिरद्रोही व्याजवर्जनम् । आत्मनीव प्रियाधानमतन्मत्रीमहानतम् ।। १.५॥ पतिव्रतामयं ज्योति. गान्तं दीप्तं च घुप्यते ।। ६.६ ॥ न कम्पन्त झंझामरुति फिल वाति प्रतिदिन समुन्मू साराः कुलदिगम्बरिणः किंचिदपि ते । न मर्यादा तेऽपि प्रतिजहति गाम्भीर्यगरिम-

·म्फुरद्वाब्रमाणोऽकलितमहिमानोऽम्बुनिधय ॥ ६. ३६ ।।
दिव्योषध्या जयति महिमा कोऽप्यचिन्त्यानुभाव ॥६. ५३॥
पतिवतामय ज्योतिज्योतिषान्येन शोध्यते ।
इदमाश्चर्यमथवा लोकम्थित्यनुवर्तनम् ॥ ७. ४ ॥
नागानन्दम्।
न च मिथ्या मुनिवच कथयिष्यति कि विदम् ।। १. ९॥
अन्योन्यप्रीतिकृता समानरूपानुरागकुलवयसाम् ।
केषाचिदेव मन्ये समागमो भवति पुण्यवताम् ।। २. १४ ।
खारीग्मपि परार्थ य खलु दद्यादयाचित कृपया ।
राज्यस्य कृते स कथ प्राणिवधकार्यमातनुते ॥ ३. १७ ॥
माशुचिनिधानम्य कृतमम्य विनाशिन ।
शरीरकम्यापि रुते मूढा पापानि कुर्वते ।। ४. ७ ॥
कोडीकरोति प्रथम यदा जातमनित्यता ।
धात्रीव जननी पश्चात्तदा गोफम्य क कम ॥ ४.८ ॥
यैरत्यन्तदयापरैर्न विहिता व.ध्यार्थिना प्रार्थना
यै कारुण्यपरिमहान गणित स्वार्थ परार्थ प्रति ।
ये नित्य परदु खद् खितधियन्ते साधयोऽस्त गता
मात सहर बाप्पवेगमधुना कम्याग्रतो रुद्यते ॥ ४.१०॥

·आत्मीयः पर इत्ययं खलु कुत सत्य कृगयां कम ॥५.२०॥ मेदाम्थिमांसमज्जासम्मघातेऽसिम्बचावृते । गरीरे खलु का शोभा सदा बीभत्सदर्शने ।। ५. २३ ॥ रत्नावली। द्वीपादन्यम्मादपि मध्यादपि जलनिधेर्दिशोऽप्यन्तात् । आनीय झटिति घटयति विधिभिमतमभिमुखीभूत ॥१. ७॥ तपति प्रावृषि नितरामभ्यर्णजलागमो दिवस. ॥ ३.१० ॥ प्रकृष्टस्य प्रेम्णा म्पलितमविपद्य हि भाति ॥ ३.१५॥ प्रियदर्शिका। तत्क्षणमपि निष्क्रान्ताः कृतदाषा इव विनापि दोषण । प्रविशन्ति शङ्कमाना राजकुल प्रायशो भृत्या ॥ १. ४ ॥ प्रायो यत्किंचिदपि प्रामोल्युत्कर्षमाश्रयान्महतः । मत्तमकुम्मतरगतमेति हि शृङ्गारतां भसा ।। ३. १ ॥ वाम विधा न हि फलन्त्यभिवान्छितानि ।। ४. ८ ॥

·मृच्छकटिकम् । शून्यमपुत्रम्य गृह चिरशून्य नास्ति यस्य सन्मित्रम् । मूर्खम्य दिश शून्या सर्व शून्य दरिद्रम्य ॥ १. ८ ॥ सुख हि दुखान्यनुभूय शोभते घनान्धकारेविय दीपदर्शनम् । सुखात्तु यो याति नरो दरिद्रता धृत शरीरेण मृत स जीवति ॥ १. १० ॥ दारिद्यान्मरणाद्वा मरण मम रोचते न दारिद्यम् । अल्पलेश मरण दारिद्यमनन्तक दु खम् ॥ १ ११ ।। सत्य न मे विभवनामकृतास्ति चिन्ता भाग्यम्मेण हि धनानि भवन्ति यान्ति । एतत्तु मा दहति नष्टधनाश्रयम्य यत्सौहृदादपि जना शिथिलीभवन्ति ॥ १. १३ ॥ दारिद्याद्रियमेति हीपरिगत प्रनश्यते तेजसो निम्तजा परिभूयते परिभवान्निदमापद्यते । निर्विण्ण शुचमेति शोकपिहितो बुद्ध्या परित्यज्यते निवुद्धि क्षयमेत्यही विधनता सर्वापदा-पदम् ॥१.१४॥ तपसा मनसा वाग्मि पूजिता बरिफर्मम । तुप्यन्ति शामिना नित्य देवता किं विचारित ॥ १. १६ ।।

·दारिद्यात्पुरुषम्य बान्धवजनो वाक्ये न संतिष्ठते मुस्निग्धा विमुखीभवन्ति सुहृदः म्फारीभवन्त्यापदः । सत्त्वं हाममुपैति शीलगशिनः कान्तिः परिम्लायते पापं कर्म च यत्परैरपि कृतं तत्तम्य संभाव्यते ॥१.३६॥ सङ्गं नैव हि कश्चिदम्य कुरुले संमापते नादग- संप्राप्तो गृहमुत्सवेषु धनिना मावजमालोक्यते । दूरादेव महाजनम्य विहरत्यल्पच्छदो लज्जया मन्ये निर्धनता प्रकाममपरं षष्ठं महापातकम् ।। १. ३७ ।। मुजन. खलु मृत्यानुकम्पक म्वामी निर्धनकोऽपि गोमते । पिशुनः पुनव्यगर्विता दुष्करः खलु परिणामदारुणाः ।। ३.१॥* गनीया हि लोकेऽस्मिन्निप्प्रतापा दरिद्रता ! ३.२४ ॥ आत्मभाग्यक्षतव्य स्त्रीद्रव्येणानुकम्पित । अर्थतः पुरुपो नारी या नारी मार्थत पुमान् ॥ ३. २७ ॥ म्वैदर्भिवति हि शक्तिो मनुप्य. ॥ ४. २ ॥ नो मुप्णाम्यबला विभूषणवती फुल्लामिवाहं लत्तां विप्रस्व न हरामि काञ्चनमथो यज्ञार्थमभ्युद्धृतम् । धाञ्युत्महगतं हरामि न तथा वालं धनार्थी वचि- कार्याकार्यविचारिणी मम मतिश्चौर्येऽपि नित्य स्थिता १.६ ·अपण्डितास्ते पुरुषा मता मे ये स्त्रीषु च श्रीषु च विश्वसन्ति ॥ ४ १२ ॥ स्त्रीषु न राग कार्यों रक्त पुरुष स्त्रिय परिभवन्ति ॥ ४ १३।। एता हसन्ति च रुदन्ति च वित्तहेतो विश्वासयन्ति पुरुष न तु विश्वसन्ति । तस्मान्नरेण कुलशीलसमन्वितन वेश्या श्मशानसुमना इव वर्जनीया ॥ ४ १४ ।। ममुद्रवीचीच चलस्वभावा सध्याभ्रलेखेव मुहूर्तरागा । स्त्रियो हतार्था पुरुष निरर्थ निप्पीडितालक्तवत्यजन्ति ।। ४ १५ ॥ न पर्वताने नलिनी प्ररोहति न गर्दभा वानिधुरा वहन्ति । या प्रकीर्णा न भवन्ति शाल्यो न वेशजाता शुचयम्तथागना ॥ ४ १७ ॥ छायार्थ प्राप्मसततो यामवाह समाश्रित । अजानता मया सैव पत्रै शाखा रियाजिता ॥४१८॥ त्रियो हि नाम खल्वेता निसर्गादेव पण्डिता । पुरषाणा तु पाण्डित्य शाम्बरेवोपदिश्यते ।। ४ १० ॥

·गुणेषु यत्न' पुरुषेण कायों न किंचिदप्राप्यतमं गुणानाम् । गुणप्रकर्षादडपेन शभो रलव्यमुल्लसितमुत्तमाङ्गम् ।। ४.२ ।। गुणप्रवाल विनयप्रशासं दिसम्भमूलं महनीयपुप्पम् । त माधुवृक्ष स्वगुण फलाढ्य मुहहिहङ्गा मुखमाश्रयन्ति ।। ४.३० ॥ वेग करोति तुरगम्त्वरित प्रयातुं प्राणत्र्ययान्न चरणान्तु तथा वहन्ति । मर्वत्र यान्ति पुरुषस्य चला. म्वभावा. खिन्नाम्ततो हृदयमेव पुनर्विशन्ति ।। ५. ८ ॥ उन्नमति नमति वर्षति गर्जति मेघ. कगेति तिमिरोधम् । प्रथमश्रीरिव पुरुष करोति रूपाण्यनेकानि !! ५. २६ ॥ धनर्वियुक्तभ्य नरम्य लोके कि जीवितेनादित एव तावत् । यम्य प्रतीकारनिरर्थक्त्वा- कोपप्रसादा विफलीभवन्ति ॥ ५.४० ॥ पक्षविकलच पनी शुष्कश्च तरु सरश्च जलहीनम् । मर्पश्चौद्धृतदंटस्तुल्य लंके दरिद्रश्च ।। ५. ४१ ।। 1 ·शून्यैऍहै खलु समा पुरुषा दरिद्रा कूपैश्च तोयरहितैस्तरुभिश्च शीर्णे । यदृष्टपूर्वजनसगमविम्मृताना- मेव भवन्ति विफला परितोषकाला ॥५, ४२ ॥ त्यजति फिल न जयश्रीहति च मित्राणि बन्धुवर्गाश्च । भवति च सदोपहान्यो य खलु गरणागत त्यजति ।।६.१८।। विपर्यस्तमनश्चेष्टै शिलाशकलवममि । मासरिय मूर्भाराकान्ता वसुधरा । ८. ६ ॥ स्त्रीभिर्विमानिताता कापुरुषाणा विवर्धते मदन । सत्पुरुषस्य स एव तु भवति मृदुर्दैव वा भवति ॥ ८ ॥ विविक्तविसम्भरमो हि काम ।। ८ ३० ॥ सुचरितचरित विशुद्धदेह न हि कमल मधुपा परित्यजन्ति ॥ ८. ३२ ॥ यत्नेन सेवितव्य पुरुष कुलशीलवान्दरिद्रोऽपि । शोभा हि पणखीणा सदृशजनसमाश्रय काम ॥ ८. ३३ ॥ छन्न कार्यमुपक्षिपन्ति पुरुषा न्यायेन दूरीकृत स्वान्दोपाकथयन्ति नाधिकरणे रागाभिभूता स्वयम् । तै पक्षापरपक्षवर्धिनबलपैप स्पृश्यते सक्षेपादपवाद एव सुलभो द्रष्टुर्गुणो दूरत ॥ ९. ३ ॥ किं कुलेनोपदिष्टेन शीलमेवात्र कारणम् ।

·18
भर्तुर्य प्रलयेऽपि पूर्वसुकृतासङ्गेन नि सङ्गया
भक्त्या कार्यधुरा वहन्ति बहवस्त दुर्लभाम्त्वादृशा ॥१.१४॥
अपाजन च कातरेण च गुण म्याद्भक्तियुक्तेन क
प्रजाविक्रमशालिनोऽपि हि भवेत्किं भक्तिहीनात्फ्लम् ।
प्रज्ञाविक्रमभक्तय समुदिता येषा गुणा भूतये
भृत्या नृपते कर समितरे
सपत्सु चापत्सु च ॥११५॥
म्वयमाहृत्य भुञ्जाना बलिनोऽपि स्वभावत ।
नरेन्द्राश्च गजेन्द्राश्च प्राय सीदन्ति दुखिता ।। १. १६ ॥
हिमवति दिव्यौषधय शीर्ष सर्प समाविष्ट ॥ १. २१ ।।*
सेवयं मम चित्रकर्मरचना मिति बिना वर्तते ।। २. ४ ॥
प्रकृत्या वा काशप्रभवकुसुमप्रान्तचपला
पुरन्धीणा प्रज्ञा पुरुषगुणविज्ञानविमुखी ॥ २. ७ ॥
प्रारभ्यते न खलु विघ्नभयेन नीचे
प्रारभ्य चिनविहता विरमन्ति मन्या ।
विनै पुन पुनरपि प्रतिहन्यमाना
प्रारब्धमुत्तमगुणा न परित्यजन्ति ।। २. १७ ॥
कि शेषस्य भरव्यथा न वपुषि क्ष्मा न क्षिपत्येव य-
किंवा नास्ति परिश्रमा दिनपतराम्ते न यन्निश्चल ।
कि त्वङ्गीकृतमुत्सृजन्कृपणवच्छलाध्यो जनो लज्जत
नियूंढि प्रतिपन्नवस्तुपु सतामेताद्ध गोरवतम् ॥२.१८॥

·10 म्पादीविपयानिरुप्य फरगन्मलामम्त्यया लमन्तवपि चक्षुरादिपु हत्ताः पार्थावबोधक्रिया. । अशानि प्रसभं त्यजन्ति पटुतामाशाविधयानि ते न्यन्तं मूर्ति पदं तवैव जरया तृष्ण मुधा ताम्यमि ।।३.१॥ परायतः पीतः कथमिव र ति पुरुषः ॥ ३. ४ ॥ तीक्ष्णादुद्विजत मृदा परिभवत्रासान मंतिष्ठते मूख द्वेष्टि न गच्छत्ति प्रणयितामत्यन्तविद्वत्स्वपि । गरेभ्योऽप्यधिकं विभेत्युपहमत्येकान्तमारनहीं धर्लियप्रसव वेशयनिता दु.सोपचर्या मृगम् ॥ ३.५॥ इह विरचयन्माची शिप्यः क्रियां न निवार्यत त्यजति तु यदा मार्ग मोहाचदा गुरुग्दुगः । विनयरुनयम्तम्मात्सन्तः मदेव निरकुमाः ॥ ३.६॥ भेतव्यं नृपतम्ततः मचियतो राजस्ततो वालमा- दन्येभ्यश्च चमन्ति येऽस्य भवन लब्धप्रमादा विटा । दन्यादुन्मुसदर्शनापलपनः पिण्डार्थमायम्यतः मेवा लाघवकारिणी कनधियः म्याने श्ववृत्ति विदुः ।।३.१४॥ स्तुवन्ति श्रान्ताम्याः क्षितिपतिमभूतैरपि गुणैः प्रवाचः कार्पण्याचदविनयवाचाऽपि पुरुषाः । प्रभावम्तृष्णाया. स मनु मकल: म्यादितम्या निरीहाणामीमास्तृणमिव निरस्कारविश्यः ।। ३.१६ ।।

·70 ये सत्यमेव हि गुरूनतिपातयन्ति तेषा कथ नु हृदय न भिनत्ति लज्जा ।। ३ ३३ ।। सत्वभङ्गभयाठाजा कथयन्त्यन्यथा पुर । अन्यथा विवतार्थेषु म्वैरालापेषु मन्त्रिण ॥ ४ ८॥ सद्य क्रीडारसच्छेद प्राकृतोऽपि न मर्षयेत् ।। ४. १० ॥ अत्युच्छ्रिते मन्त्रिणि पार्थिवे च विष्टभ्य पादावुपतिष्ठते श्री । सा स्त्रीखभावादसहा भरम्य तयोर्द्वयोरेकतर जहाति ॥ ४ १३ ॥ प्रायो भृत्याम्त्यजन्ति प्रचलितविभव म्वामिन सेवमाना ४ २१ मुहुर्लक्ष्योद्भेदा मुहुरधिगमाभावगहना मुहु सपूर्णाही मुहरतिकृशा कार्यवशत । मुहुर्नश्यतीजा मुहुरपि बहुप्रापितफले- त्यहो चित्राकारा नियतिरिव नीतिर्नयविद ॥ ५. ३ ॥ कुले लजाया च म्वयगमि च माने च विमुख शरीर विक्रीय क्षणिकमाप लोमाद्धनवते । तदाज्ञा कुर्वाणो हितमहितमित्येतदधुना विचारातिकान्त फिमिति परतन्त्रो विमृशति ।। ५ ४ ।। मित्राणि शत्रुत्वमुपानयन्ती मित्रत्वमर्थम्य वशाच्च गन् ।

·71 नीतिनयत्यम्मृतपूर्ववृत्त जन्मान्तर जीवत एव पुस ॥५८॥ भय तावत्सेव्यादभिनिविशते सेवकजन तत प्रत्यासन्नाद्भवति हृदये चैव निहितम् । ततोऽध्यारूढाना पदममुजनद्वेषजनन गति सोच्छायाणा पतनमनुकूल कलयति ।। ५ १२ ॥ देवेनोपहतम्य बुद्धिरथवा सर्वा विपर्यस्यति ॥ ६. ८ ॥ पितृन्पुत्रा पुत्रान्परवदभिहिंसन्ति पितरो यदर्थ मौहार्द सुहृदि च विमुञ्चन्ति सुहृद । प्रिय मोक्तु तद्यो व्यसनमिव सद्यो व्यवसित कृतार्थोऽय मोऽर्थस्तव ससि वणिक्त्वेऽपि वणिज १६ १६॥ भवति पुरुषम्य व्याधिर्मरण या सेवितऽपश्ये । राजापथ्ये पुन सेविते सकलमपि कुल म्रियते ।। ७ २ ॥ * मुक्त्वामिपाणि मरणभयेन तृणैर्जीवन्तम् । व्याधाना मुग्धहरिण हन्तु को नाम निर्नन्ध ॥ ७ ३ ॥ * केनोत्तुङ्गशिखाकलापकपिलो बद्ध पटान्त शिखी पाशै केन सदागतरगतिता सद्य समापादिता । केनानेकपदानवासितसट सिंहोर्पित पजरे भीम केन च नैकनकमकरो दोभ्या प्रतीर्णोऽर्णव ||७.६॥

·72 द्रव्य जिगीपुमधिगम्य जडात्मनोऽपि नेतुर्यशस्विनि पदे नियत प्रतिष्ठा । अद्रव्यमेत्य भुवि शुद्धनयोऽपि मन्त्री शीर्णाश्रय पतति कृलजवृक्षवृत्त्या ।। ७ १४ ।। कार्याणा गतयो विधेरपि नयन्त्यानाकरस्य चिरात् ।। ७ १६] वेणीसंहारम। स्त्रीणा हि साहचर्याद्भवन्ति चेतासि भर्तृसदृशानि ॥ १. २०॥ आत्मारामा विहितरतयो निर्विकल्पे समाधौ जानोदेकाद्विघटिततमोप्रन्थय सत्त्वनिष्ठा । य वीक्षन्ते कमपि तमसा ज्योतिषा वा परम्ता- त मोहान्ध कथमयममु वेनु देव पुराणम् ॥ १ २३ ॥ गुप्त्या साक्षान्महानल्प खयमन्येन वा कृत । करोति महती प्रीतिमपकारोऽपकारिषु ॥ २ ३ ॥ ग्रहाणा चरित खप्नोऽनिमित्तौत्पातिक तथा । फलन्ति काकतालीय तेभ्य प्राज्ञा न बिभ्यति ॥२ देवायत्त कुले जन्म ।। ३. ३७ ॥ उपेक्षिताना मन्दाना धारमत्त्वैरवजया । अत्रासिताना क्रोधान्धर्भवत्येषा विकत्थना || ३ ४३ ॥

·हीयमाना. किल रिपार्नृपाः संदधते परान् ।। ५. ६ ॥
शाखारोहस्थगितवसुधामण्डले मण्डिताशे
पीनस्कन्धे सुमहशमहामूलपर्यन्तवन्धे ।
दग्धे दैवात्सुमहति तरी तम्य सूक्ष्माकरेऽस्मि-
नाशायन्धं कमपि कुरुते छाययार्थी जनोऽयम् ॥६. २६}
1
वालरामायणम् ।
प्रमत्तयः पात्रं तिलकप्रति यं सूक्तिरचना
य आद्य म्वादूनां श्रुतिचुलकलेह्येन मधुना ।
यदात्मानो विद्याः परिणमति यश्चार्थवपुषा
म गुम्भो वाणीनां कविषनिषेव्यो विजयते ॥ १. १ ॥
नारीपरिभवं सोदु दाक्षिणात्या न शिक्षिताः ॥ १. ३ ॥
कलत्रहरणे पुंसां कियवर्गवलहनम् ॥ १. ४ ।।
ग्सनासु च मुकवीनां निवमति सारस्वतं चक्षुः ।। १. ७ ॥
उदन्वच्छन्ना भू : म च निधिरपां योजनगतं
मदा पान्थः पूपा गगनपरिमाणं गणयति ।
इति प्रायो भावाः स्फुरटवधिमुद्रामुकुलिताः
मतां प्रजोन्मेपः पुनरयमसीमा विजयते ॥ १. ८ ॥
दुगराधा लक्ष्मीरनवहितचितं चलयति ॥ १. २४ ॥

·74 म्वेच्छया कुरुते स्वामी यत्किचन यतन्तत । तत्तत्प्रतिचिकीर्षन्तो दुख जीवन्ति मन्त्रिण ॥ १ १५ ॥ कनु पुन सर्वत्र सवे गुणा ॥ १. ३६ ।। मकलम्याम्य लोकस्य जातिर्भवति मातृत । ऋषीणा तु श्रुतिदृशा पितृतो धर्मनिर्णय ॥ २ ३३ ।। लोकोत्तर चरितसर्पपति प्रतिष्ठा पुसा कुल नहि निमितमुदात्तताया । वातापितापनमुने कलशात्प्रसूति लीलायित पुनरमुद्रसमुद्रपानम् ।। २ ५१ ।। गत स कालो यत्रासोन्मुक्ताना जन्म बलिषु । वर्तन्ते साप्रत तासा हेतव शुक्तिसपुटा ॥ ३२ स्थिति पुण्येऽरण्ये सह परिचयो हन्त हरिण फ्लैमेध्या वृत्ति प्रतिनदि च तल्पानि दृपद । इतीय सामग्री फलति हि विरकर म्पृहयता वन वा गेह वा सदृशमुपशान्तम्य मनस ॥ ३. १७ ॥ स्त्रैण पुसा नवपरिगम काममुन्मादहेतु ॥ ३ ०६ ।। यस्य वज्रमणे दे भियन्त लोहसूचय । करोतु तत्र किं नाम नारीनखबिलखनम् ॥ ३ ६६ ।। ननु भवति विनीत द्रव्यमेव क्रियामि ॥ ४ १५ ।। तत्राधारनिबन्धनो यदि भवत्याधेयधोदय ॥ ४ २३ ।।

·शतभङ्गीभवद्भद्रा महतां हि प्रसत्तयः ॥ ४. २८ ॥
महस्रं हि पितुमाता गौरवेणातिरिच्यते ॥ ४. ३० ।।
गुरोरप्यवलिप्तम्य कार्याकार्यमजानत. ।
उत्पथप्रतिपन्नस्य परित्यागो विधीयते ॥ ४. ३१ ।।
अभ्युत्थानमुपागते गृहपतो तापणे नम्रता
तत्पादाप्तिदृष्टिरासनविधिन्तम्योपचर्या स्वयम् ।
सुप्ते तत्र गयीत तत्प्रथमतो जह्याच शय्यामिति
प्राच्यैः पुत्रि निवेदिता कुलवधूसिद्धान्तधर्मा अमी ॥४.४३।।
निर्व्याजा दयिते नानान्दृषु नता श्वश्रूषु भक्का भव
सिधा बन्धुपु बत्सला परिजने मेरा सपनीप्यपि ।
पत्युमित्रजन सनर्मवचना खिन्ना च तद्वेषिषु
स्त्रीणां सवननं नत तदिदं वीतौषधं भर्तृषु ॥४. ४४ ॥
डिम्भम्य दुर्विलसितानि मुदे गुरूणाम् ॥ ४. ६० ॥
वामे याहावुत तदितरे कार्यत को विशेष ॥ १.६९ ।।
किं वीरस्य विकरथना
स्त्रीणां प्रेम यदुत्तरोतरगुणग्रामम्पृहाचञ्चलम् || ५. २ ॥
मुखिन परसौग्व्येन परदुःखेन दुःखिता !
जायन्ते कवय. काव्ये नयतन्त्रे च मन्त्रिण ॥ ५. ३ ॥
प्रेम रम्यमुभयो. समं दिशः
कामिनां यदिह चापपिच्छयत् ।
॥ ४.७८ ॥

·7G एकतम्तु न चकास्ति माध्वपि श्यामपृष्ठ इव बहिणश्छदः ॥ ५.१५ ॥ समप्रेमरसं समरूपयौवनं समविलासविशिष्टम् । समसुखदु खं च जन समपुण्यैर्जनो लभते ॥ ५. १६ ॥ विरहमविरहं वा नानुरुन्धन्ति मेघा. सुखिनमसुखिनं वा सर्वमुत्कण्ठयन्ति ॥ ५, २९ ॥ म्वामी भृत्यापराधेन दण्डनीय इति स्थिति ॥ ५. ७० ॥ नीतितन्त्रे द्वय दृष्ट सिद्धये कृत्यवस्तुनः । समान. कार्ययोगश्च प्रभुशक्तिश्च निश्चला ॥ ६. १ ॥ शशिकान्त कथ ग्रावा भजते वह्निरत्नताम् ॥ ६. ३३ ॥ वहन्ति शोक शङ्ख च कुर्वन्ति च यथोचितम् । कोऽप्येष महतां हन्त गाम्भीर्यानुगुणो गुण ॥ ७. १६ ।। वहति भुवनश्रेणी शेष फणाफलकम्थिता कमठपतिना मध्यपृष्ठं सदा स च धार्यते । तमपि कुरुते क्रोडाधीन पयोधिरनारदा- दहह महता नि मीमानश्चरित्रविभूतय ॥ ७. ४० ॥ दायादान्न च रिक्तवत्कचन भो शौर्यक्रियाकामति ॥ ८.२८॥ सूर्यभक्तो भाम्बन्मणिचलति किं म्फटिकोपलस्य ।। ८. २९॥

·ध्वान्तनन्दीतापीन्दान कला जातु नीलति ॥ १० आलिहिते भ्रातृगारे योप्ण सोऽपि चन्द्रमा ॥' १०॥ विद्धसालभञ्जिका। श्रिय प्रदु विपदो रुणद्धि यशासि सूते मलिन प्रमाटि । मम्बारगौचेन पर पुनीत शुद्धा हि बुद्धि फिल कामधेनु ॥ ८॥ मृणालीतन्तुभ्य सिचयरचना कुत्र भवतु || " २०॥ कि चन्द्रिका कचिदगीतरचि प्रमूते ॥ २ ४ ॥ न विना चन्द्र शेफालिमाया विक्रमन्ति कुसुमानि ॥२१॥* न मालतीदाम विमर्दयोग्य न प्रेम नाय सहतेऽन्तरायम् । म्लानापि मोच्या न हि सरसक् ॥ ३ ५ ॥ अनर्घराघवम् । यान्ति न्यायप्रवृत्तम्य तिर्यचोऽपि महायताम् । अपन्थान तु गच्छन्त मोदरोऽपि विमुवति ।। । ४ ॥

·78 नामोदयति कमिन्दु कुमुद पुनरस्य सर्वम्वम् ॥ १ १६ ॥ हुतमिष्ट च तप्त च धर्मश्चाय कुलस्य ते । गृहात्प्रतिनिवर्तन्ते पूर्णकामा यदर्थिन ॥ १ १७ ।। कष्टा वेधव्यथा कष्टो नित्यमुद्वनक्लम । श्रवणानामलकार कपोलस्य तु कुण्डलम् ।। १ ४० ।। ध्यानमयदृष्टिपातप्रमुषितकालाध्यविप्रकर्षषु । विषयेषु नैष्ठिकाना सर्वपथीना मति क्रमते ।। १ ४६ ॥ विशुद्धा शुद्धाना ध्रुवमनभिसधिप्रणयिन ॥ १ ५८ ।। स्थानेषु शिप्यनिबहैथिनियुज्यमाना विद्या गुस् हि गुणवत्तरमातनोति । आदाय शुक्तिषु वलाहकविप्रकीर्णे रत्नाकरो भवति नारिभिगम्वुराशि ॥ २ वारास्त्रीनभिषुण्वते विदधते वन्य शरीरस्थिती रैणेय्या त्वचि सविशन्ति बसते चापि त्वचस्तारवी । तत्पश्यन्ति च धाम नाभिपततो यच्चामणे चक्षुषी धन्याना विरजम्तमा भगवती चयेयमाहादते ॥ २ २९॥ वाचमेपामृषीणा हि शास्त्रमेवानुवर्तते ॥ २ १८ ॥ धनु विपरियन्ति द्विजगिर || ३ १० ॥ अविनयभुवामज्ञानाना शमाय भवन्नपि प्रकृतिकुटिलाद्विद्याभ्यास खल्वविद्धये ।

·79 फणिभयमृतामस्तूच्छेदक्षमम्नमसाममा विधाफगारवालोको भय तु भृशायते । ॥ ४.५२॥ पनति व्यसने देवादारुणादारुणात्मनि । मंवर्मयति बजेण धैर्येण महतां मन ॥५. १५॥ मन्तो मनमि कृत्यैव प्रवृत्ताः कृत्यवर्मनि । कस्य प्रतिशृणोनि म्म कमलेभ्यः श्रियं गयिः ॥ ५.३५ ॥ अभेटेनोपाम्ते कुमुदमुदरे वा स्थितवतो विपनादम्भोजादुपगतवतो वा मधुलिह. । अपर्याप्त कोऽपि म्वपरपरिचर्यापरिचय- प्रबन्धः माघूनामयमनभिमधानमधुर ॥ ६.६॥ गुणवद्धि मह संगममुच्चै पढमा मुत्सुका लक्ष्मी. । परिकरवालवमतिर्बुवमसिधारावतं चरति ॥ ७.४४ ॥ पूर्णत्वादतिरिच्यते हि महतस्तुच्छस्य टुर्लहता ।। ७. ८१ ।। चण्डकोशिकम् । दृष्टं किमपि लोकेऽम्मिन्न निर्दोष न निर्गुणम् । आवृणुध्वमतो दोषान्विणुध्वं गुणान्बुधाः ॥ १.५ ॥ चित्त प्रमादयति लापरमादधाति प्रत्यगमुज्ज्वलयति प्रतिभाविशेषम् ।

·80 दोपानुदम्यति करोति च धातुसाम्य मानन्दमर्पयति योगविशेषगम्यम् (निद्रा) ॥ १ ८ ॥ शान्ते भ्यस्त्ययनाद्दानाद्विप्राणा म्वस्तिवाचनात् । दुम्वनोत्पातशमन सता चैवानुमीर्तनात् ॥ १ २ ४ ॥ खिन्न विनोदयति मानसमातनोति म्थैर्य चले वपुषि लाघरमादधाति । उत्साहबुद्धिजननी रणकर्मयोग्या राजा मुधैव मृगया व्यसन वदन्ति ॥ १. २५ ॥ मन सभोगेभ्य म्पृहयति न सकल्पविरत वियोगेषु स्नेहान्विदधति न वा निर्ममतया । अहकारत्यागान्निजपरविभागव्युपरमे परा शान्ति प्राप्ता किमपि सुखिन सयमधना ॥ १५॥ पदे पदे साध्वसमावहन्ति प्रगान्तरम्याणि तपोरनानि । मर्वाणि तेजासि मृदूभवन्ति स्वयोनिमासाद्य यथामिरम्भ ॥२ १६ ॥ गुणवन्यो द्विजातिभ्यो देय रक्ष्या भयादिता । अरातिभिश्च योद्धन्यमिति में निश्चित मति ॥ २७॥ यत्सत्य दुलिया भवति परिणति कर्मणा प्रावृतानाम् ॥३.२॥ किंकर्तव्यविचारमूढमनस सर्वत्र शून्या दिश ॥ ३.५ ।।

·SI लोकद्वयप्रतिभयैकनिदानमेत- दिक्पाणिनामृणमहो परिणामघोरम् । एकः स एव हि पुमान्परमस्त्रिलोके क्रुद्धस्य येन धनिकस्य मुखं न दृष्टम् ।। ३. १६ ॥ शासनास्खलनं भर्तु त्यस्य परमो गुणः ।। ३. १८॥ धारासिक्ततृणाग्रविन्दुतरलाः कामं निरस्ताः श्रियः ।। ३.१९ ।। नरं वामारम्भः कमिव न विधाता प्रहरति ॥ ३.२२ ।। तादिदं चूडारनं चरणाभरणत्वभुपनीतम् ॥ ३. २४ ॥ परिशान्तं व्यसनेप्वहो न देवम् ॥ १. १ ॥ #क्षाद्वैतं तपोद्वैत क्रियाद्वैतं च तत्परम् । मुलभं सर्वमेवैतदात्माद्वैतं तु दुर्लभम् ।। ४. २६ ।। सुखं वा दुःखं वा किमिव हि जगत्यस्ति नियत विवेकमध्वंसाद्भवति सुखदुःखव्यतिकरः । मनोवृत्तिः पुंसां जगति जयिनी कापि महता यया दुःखं दुःखं सुखमपि सुखं वा न भवति ||१. २८॥ परेपामुपकाराय न कथंचिन्न साधवः । कुहमपि समासाद्य धिनोतन्दुिर्वनस्पतीन् । ४. २९ ।। चलन्ति गिरयः कामं युगान्तपवनाहताः । कृच्छेऽपि न चलत्येव धीराणां निश्चलं मनः ॥ १.३४ ॥ यत्सत्यं कृतकृत्यमुम्थमनसां तुल्या विपत्संपदा ।। ५.५॥

·अन्धतम कचभैरवपूयवीची- चण्डासिपत्रवनरौरवशाल्मलीषु । नैतेपु सन्ति नरकेप्वपि यातनास्ता दुखेन यास्तनयविक्लबजेन तुल्या ॥ ५. १४ ॥ मरणान्निति यान्ति धन्या स्वाधीनवृत्तयः । आत्मविक्रयिण पामा प्राणत्यागेऽप्यनीश्वरा ॥ ५.१५॥ मध्ये व्यक्तमनादिविभ्रमवशादव्यक्तमाद्यन्तयो पञ्चत्व प्रकृति किलाम्य जगतम्तत्पश्चधा संभृतम् । ससारार्णवीचिभगवलनोगा वियोगे समा- म्तन्मोहादपरं न वेद्मि विदुषां शोकम्य यत्कारणम् ५.१७ म्वकर्मवैचित्र्यविपाकविनमै- विरूढमार्गा परलोकभूमय ॥ ५. १८ ॥ प्रबोधचन्द्रोदयम् । प्रभवति मनसि विवेको विदुपामपि शाम्यसभवम्तावत् । निपतन्ति दृष्टिविशिखा यावन्नेन्दीवराक्षीणाम् ।। १. ११ ॥ मन्तु विलोमनभाषणविलासपरिहासकेलिपरिरम्मा । म्मरणमपि कामिनीनामलमिह मनसो विकाराय ॥ १. १६ ।। एकामिपप्रभवमेव सहोदराणा- मुग्नम्भते जगति वरमिति प्रसिद्धम् ।

·पृथ्वीनिमिचममवरकुरुपाण्डयाना तीव्रम्तथा हि मुवनक्षयकृद्विरोधः ।। १. १८ ॥ महलमलिनवकभावभाजां भवति गवः प्रभवात्मनाशहेतु! जलधरपदचीमवाप्य घूमो ज्वलनविनाशमनुप्रयाति नाशम् ॥ १.२१ ।। गुरोरप्यवलिप्तस्य कार्याकार्यमजानतः । उत्पथप्रतिपन्नम्य परित्यागो विधीयते ॥ १. २२ ॥ सनतधृतिरप्युच्चै शान्तोऽन्यवासमहोदयोऽ- ध्यधिगतनयोऽप्यन्त म्बयोऽप्युदीरितधीरपि । त्यजति सहज धैय बीमि प्रतारितमानस. म्वमपि यदयं मायामशात्पुमानिह विम्मृतः ॥ १.२५ ।। समोहयन्ति रमयन्ति विपादयन्ति निर्भर्सयन्ति मदयन्ति विडम्बयन्ति । एता. भविश्य सदय हृदय नराणा किं नाम वामनयना न समाचरन्ति ॥ १.२७ ॥ बेट्यावेममु शीधुगन्धिललनावकासवामोदित नाता निर्भरमन्मोत्सवरसैनिद्रचन्द्र क्षपाः । मजा इति दीक्षिता इति चिरप्राप्तामिहोना इति ब्रह्मना इति तापसा इति दिवा धूर्जगद्वन्च्यते ।। २. १॥

·51
प्रभुप्रसादो हि तनोति पौरुषम् ॥ २ २५ ॥
विधाकदारुणो राज्ञा रिपुरल्पोऽप्यरुतुद ।
उद्वेजयति सूक्ष्मोऽपि चरण कण्टकाङ्कुर ॥२ २७ ।।
कान्तेत्युत्पललोचनेति विपुलश्रोणीभरेत्युन्नम
पीनोनुगपयोधरेति सुमुखाम्भोजेति सुभूरिति ।
दृष्ट्वा माद्यति मोदतेऽभिरमले प्रस्तति विद्वानपि
प्रत्यक्षाशुचिपुत्तिका स्त्रियमहो मोहम्य दुश्चेष्टितम् ॥४ ८॥
फल म्वेच्छालभ्य प्रतिवनमखेद क्षितिरुहा
पय म्याने स्थाने शिशिरमधुर पुण्यसरिताम् ।
मृदुम्पर्शा शय्या मुलरितलतापल्लवमयी
सहन्त सताप तदपि धनिना द्वारि कृपणा ॥ ४ १५ ॥
निदहति वुलमशेष ज्ञातीना वैरसमव क्रोध ।
वनमिव धनपवनाहततरुवरसघट्टसभवो दहन ॥५१॥
ध्रव ध्वसो भावी जलनिधिमहीशैलसरिता-
मतो मृत्यो शीर्यतृणलघुपु का जन्तुपु कथा ।
तथाप्युबैनन्धुत्र्यसनजनित कोऽपि विषम
विवेकपोन्माथी दहति हदय गोकदहन ॥५२॥
मुहृदामनिष्टाशाई मानसम् ।। ५ ४ ।।
समानान्वयजाताना परम्परविरोधिनाम् ।
परे प्रत्यभिभूताना प्रसूत सगति श्रियम् ॥ ५ ८॥

·85 अत्यादरपरो निद्वानीहमान स्थिरा श्रियम् । अमे शेपमृणाच्छेप गो गेप न शेपयत ॥ ५ ११ ॥ विसर्पति विपामिवद्दहति शर्ममर्माणि में तनोति भृशवेदना क्यति सर्वराष चषु । बिलुम्पति विवेस्तिा हदि च मोहमुन्मील्य त्यहो असति जीवित प्रसभमेव गोफन्दर ।। ५ १२ ॥ मूला कल्पशतायुपोऽन्युजभुव सेन्द्राश्च ठेवामुरा मन्वाद्या मुनयो महीजलपरा नष्टा पर कोटय ! मोह कोऽयमहो महानुदयते लोग्न्य शोकारही यो फेनसमे गते वपुपि यत्पश्चात्मके पश्चताम् ।।५ १४|| उप्यन्त विषवहिनीजविपमा हशा प्रियाम्या नरे- न्तेभ्य मेहमया भवन्ति न चिराद्वजामिग कुरा । भ्योऽमी शतम कुकूलहुतमुग्दाह दहन्त शनै देह दीप्तशिखासहवनिम्बरा रोहन्ति शोकदुमा ॥५१६॥ गल्तिाना म्बजाताना हदि सचरता चिरम् । प्राणानामिव विच्छेदो मर्मच्छेदादस्तुद ॥ ५ १९ ॥ मानारभक्षिते दुख याहम गृहाटे । न तादृट्ममताशून्ये करविङ्गेऽध मूषके ॥ . २० ॥ प्रादर्भवन्ति वपुष कति वा न कांटा वान्यनत स्खल तनोरपमारयन्ति ।

·मोह क एष जगतो यदपत्यसज्ञा
तेषा विधाय परिशोषयति म्वदेहम् ॥ ५ ॥१॥
अआण्डपातजातानामा णा मर्मभेदिनाम् ।
गाढशोकप्रहाराणामचिन्तैव महौषधि ।। ५. २५ ।।
वश प्राप्ते मृत्यो पितरि तनये वा सुहृदि वा
शुचाल तप्यन्ते भृशमुदरताड जडधिय ।
असारे ससारे विरसपरिणाम तु विदुषा
वियोगो वैराग्य द्रढयति वितन्वन्छममुखम् ॥ ५ २८॥
श्रियो दोलालोला विषयजरसा प्रान्तविरसा
विपद्वेह देह महदपि धन भूरिनिधनम् ।
बृहच्छोको लोक सततमबलानर्थबहुला
तथाप्यसिन्धोरे पथि बत रता नात्मनि रता १५ ३०॥
पा-थानामिव वर्मनि क्षितिरुहा नद्यामिव भ्रश्यता
मेघानामिव पुप्फरे जर निधौ सायात्रिकाणामिव ।
सयोग पितृमातृबन्धुतनयभ्रातृप्रियाणा सदा
सिद्धो दूरवियोग एव विदुपा शोकोदय कम्तदा ।।५ ३१॥
नायम्ता नवयौवना मधुकरन्याहारिणम्ते द्रुमा
पोन्मीलनवमल्लिकासुरभयो मन्दाम्त एवानिला ।
अद्योदात्तश्विकमार्जिततम स्तोम यलीक पुन-
म्तानतान्मृगतृष्णरावजलप्रायान्मन पश्यति ॥५३० ॥

·87 संकल्पसूर्योदयम् । ये लोकानिह वञ्चयन्ति पिरलोदश्चन्मह कञ्चका- स्ते तिष्ठन्तु महट्टहेषु मणय किं तैरिद चिन्त्यताम् । श्रीवत्सप्रतिवेशदीपरुचिना सार्द्ध किमाभाप्यते पोल्लासनदर्पणेन मणिना प्रत्येषु रोप्वपि ॥ १ १० ॥ मनुव्यासपाचेतसपरिपदही कचिदिय सुधासिक्ता सूक्ति म्वयमुदयमन्विच्छति जने । निरन्ध्यु के विन्ध्याचल विकटसध्यानटजटा- परिमान्ता पझोपरि यदि गङ्गा निपतति ॥ १.१६ ।। गम्भीरभीषणगतिगिरिखण्डनादौ चूडापद पशुपतेरपि घूर्णयन्ती । स्वादुप्रसन्नसुभगानि वसुधराया स्रोतासि दर्शयति किं न सुरसवन्ती ।। १ १७ ॥ असभ्यपरिपाटिकामधिकरोति शृङ्गारिता परम्परतिरस्कृति परिचिनोति वीरायितम् । विरुद्धगतिरडुतस्तदरमल्पसार परे शमस्तु परिशिप्यते शमितचित्तखेदा रम ॥ १. १९ ।। भूपसीपि कला कलक्षिता पाप्य कश्चिदपचीयते शनै ·SS ५० ।। एकयापि कलया विशुद्धया योऽपि कोऽपि भजते गिरीशताम् ॥ १. २६ ॥ तिष्ठतु गुणावमर्श स्त्रीणामालोकनादिभि सार्द्धम् । दोषानुचिन्तनार्था स्मृतिरपि दूरीकरोति वैराग्यम् ॥ १. ४० ॥ सत सत्त्वविहीनानां सत्तयैवापराध्यतः । कथंकारं प्रतीकारः कल्पकोटिगतैरपि ॥ पश्यति परेषु दोषानसतोऽपि जनः सतोऽपि नैव गुणान् । विपरीतमिद स्वम्मिन्महिमा मोहाजनम्यैप. ॥ १.६४ ॥ सर्वत करवीरादीन्सूते सागरमेखला । मृतसंजीविनी यल मृग्यमाणदशा गता ॥ २.६॥ मुक्ताशुक्तिविशुद्धसिद्धतटिनीचूडालचूडापदः किं कुल्यां कलयेत सण्डपरशुर्मण्डूकमपिकाम् ॥२. २७॥ विकटमुरभिद्वक्ष पीठीपरिष्करणोचित मुलगिरितुलारोहे भावी कियानिव कौस्तुभ ॥ २.२८ ॥ रमपरिमलश्लाघाघोपम्फुटत्पुटभेदनं लवणवणिज कर्पूरा फिमित्यभिमन्यते ॥ २. २९ ।।

·शिथिलयति समाधि गिल्पिहन्तानपेक्ष वरतनुमयचित्रं वासनामिचिलमम् ।। ५.५० ।। तरतु विविस्मयाब्धिमधिरोहतु शैलती धमतु च धातुवर्गमभिगच्छतु शस्त्रभुवम् । तदिदमरुतुदं यदुत बहवधाय धिया धनभदमेदुरक्षितिभृदङ्कणचङ्गमणम् ॥ ६.३ ॥ न कालत कम्य गुणव्यतिक्रम ॥ ६. ३३ ।। न धर्ममनुवर्तन्ते न काम नापुनर्मवम् । अर्थमेकमुपाश्रित्य दु खमेवोपभुञ्जते ।। ६. ४२ ॥ प्रलपति पूर्णति खलति मुह्यति हुकुरुते न च पदवीमवैति न च धाग न च अपते । विकृतिशतप्रसूतिविषमाशयदोषमुवा एनमदिरामदेन धमतीय धरावलयम् ।। ६. ४३ ।। विदधातु धाम तमसा कृतेन किं यदि वा न वेति न विधिन वा वयम् । प्रथमोपकारि चरम यतम्तत प्रतियोगिता भवति तम्य सार्थता ।। ६. ४५१५ दर्पण किमपेक्षन्त कङ्कणभ्य निरीक्षणे !! ८. २० । अपैति पुरुषायुपं निमिषानविशेष नृणा तृणाग्रजलबिन्दुवत्प्रतिफल गलन्ति श्रिय ।

·40 प्रचेतुमनघा वृत्तिमपचेतुमपक्रियाम् । भजते विश्वकार भिषज्यन्तमिवातुर ॥ ४ ३९॥ रागोपलिप्तदृष्टि प्रलपति नुह्यति विघूर्णति स्खलति । युवतिमदिरामदान्धो युक्तायुक्त न जानाति ॥ ४ ४५ ॥ गतस्रोतोरोधे न खलु यतितव्य कृतधिया तदारम्भ श्रेयांनुपरितनभोतिप्रतिभट ॥ ४ ६०॥ विधिमन्तरेण विहगेन कुत पयसोरशिक्ष्यत विवेकविधि । कति का दिनानि वद् पचिनो- कलशीसुत करलयञ्जलधिम् ॥ ५ ६ ।। निरवधिगुणग्रामे राम निरागसि वागसि म्फुरणमुषितालोका लोका वदन्ति सदन्तिके । वरतनुहर्ति वालिद्रोह मनागपसर्पण परिमितगुणे म्पटावधे मुधा किमुदासते ॥ ५ ३१ ।। नवदलपुरे कल्प्या यस्य प्रभारपि तल्पी नटपारवृढो यस्याधस्ताच्छ्रम शमयिप्यते । वटविटपिनस्तस्याङ्कराननुत्कटपल्लवा थपुटचटसापेक्षी भिक्षु प्रतिक्षणमीक्षते ॥ ५. ३४ ॥ अपि तपसि रतानामप्यधीतापमाना. मपि यमनियमाद्यैरन्वह शिक्षितानाम् ।

·मिधिलयति समाधि गिल्पिहम्तानपेक्षं वरतनुमयचित्रं वासनामितिलमम् ।। ५. ५० ॥ तरतु विवित्सयाब्धिमधिरोहतु शैलती घमतु च धातुवर्गमभिगच्छतु शस्त्रमुखम् । तदिदमरंतुदं यदुत बहवधाय धिया धनमदमेदुरक्षितिमृदङ्कणचकमणम् ॥ ६. ३ ॥ न कालतः कम्य गुणन्यतिक्रमः ॥ ६.३३॥ न धर्ममनुवर्तन्त न कामं नापुनर्भवम् । अर्थमकमुपाश्रित्य दुःखमेवोपभुञ्जते ।। ६. १२ ॥ पलपति पूर्णपति मुरति मुदति हुंकुरुले न च पदवीमवेति न च धाम न च वपते । विकृतिगतप्रसूतिविषमाशयदोषभुवा धनमदिरामदन धमतीय धरावलयम् ॥ ६.४ ।। विधातु धाम तममा कृतन किं यदि वा न वति न विधिन वा वयम् । प्रथमापारि चरमं यतस्ततः प्रतियोगिता भवति तम्य मार्थता ॥ ६.४५ ॥ दपणं किमपेक्षन्त कणभ्य निरीक्षण ।। ८. २० ॥ अनि पुरुषायुपं निमिर्यानपिं नृणां तृणाग्रजलबिन्दुवामतिफलं गलन्ति नियः ।

·मुमतिबहुमतेन स्वात्मना सत्त्वधाम्ना पहिरबहिरुदीमें पारित वैरिवगे। जनयति पुरुषम्य ज्यायसी चित्तवृत्ति समविषमविभेदी सार्वभौमो विवेक ॥ ९ ३४ ।। कलनमृतसोदरप्रभृतिकल्पनावर- रशक्यविनिवर्तनरहितगृहयन्त्रित । • निसर्गमुदि प्रभो निहितगुप्तिमार पुमा- नुपस्थितमुपस्थित हितमगेपमुद्रीक्षते ॥ ११. ३६ ॥ मृत्युरोति विदुषा यत्कर्तव्य हितपिणा । तदेव नित्य कर्तन्यमनिर्धारितमृत्युना ।। १०. ४६ ॥ प्रसन्नराघवम्। आकारेणेव चतुराम्तयन्ति परेशितम् । गर्मन्थ केतकीपुप्पमामोदेनेव पट्पदा ॥ १.१ ॥ गुणप्रामामिसवादि नामापि हि महात्मनाम् । यथा मुवर्णश्रीसण्डरलाफरमुधारा १.५॥ अपि मुदमुपयान्तो वाग्विलाम म्बरीय परभणितिषु तोप यान्ति सन्त फियन्त ।

·09 तथापि नृपमन्दिरप्रघणसीमि सक्षीयते महानहह देहिना द्रविणमोहदाह वर. ।। ८. ४६ ॥ महेन्द्रप्रतिनन्धाना वपुरप्सरसामपि । स्वगसमासमेदोऽस्थिमज्जशुक्मय न किम् ।। ८ ६२ ॥ करचरणनखरदन्तप्रभृतिकमपि जगति सहजमितरदपि । प्रतियतुभटस्य विश्व प्रहरणमथवा विहर्तुभुपकरणम् १८७० विवुधमहिते मेरावैरावण करटी मुहु कपतु करद कण्डूल व क्षरन्मदकर्दमम् । भजतु च तरक्रीडा पीडाभिसन्धिरसौ दृढ न तु मलिनता नापि क्षोभ क्षमामृति सभूत ११८. ७८। न शायो नाभिचरण न यहिन विष तथा । नास्त्राणि न च भस्त्राणि यथा तीक्षणतमा क्षमा ॥ ८ ७९ ॥ अहार्येण कदाप्यन्यैरसहार्येण केनचित् । तितिक्षाकरचनैव सर्व जयति यवृत्त ॥ ८.८० ।। मृग्य केसरिणो विधिरिसतरणे रो पर कौतुक क्रीडाखण्डितचण्डवारणपटातन्त्रम्वतन्त्रश्रिय ॥८. ८५॥ আনিসূদনগোঙাকাৰি নিয়ম कलभचरणे लतातन्तु कर निगलायते ॥ ९, १५ ॥ सरकारसालकूट तरणीउणय समाभुजही च। परिहरति राजधानीम्भीपाक च गुप्तमाहात्म्य ॥९१५ ।

·13
मुमतिबहुमतेन स्वात्मना सत्त्वधाता
वहिरवहिरुदाणे वारित वैरिवगें।
जनयति पुरुषस्य ज्यायसी चित्तवृत्ति
समविषमविभेदी सार्वभौमो विवेक. ॥ ९. ३४ !!
कलत्रसुतसोदरप्रभृतिकल्पनावरे-
रशक्यविनिवर्तनरहितशृवलयन्त्रितः । .
निसर्गयुहृदि प्रमौ निहितगुप्तिमारः पुमा-
नुपस्थितमुपस्थितं हितमगेपमुदीक्षते ॥ १०.३६ ।।
मृत्युरयेति विदुषा यत्कर्तव्यं हितैषिणा ।
तदेव नित्यं कर्तव्यमनिर्धारितमृत्युना ।। १०.४६ ॥
प्रसन्नराघवम् ।
आकारेणैव चतुरास्तर्कयन्ति परेनितम् ।
गर्भन्थं केतकीपुप्पमामोदेनेव पट्पदाः ॥ १.४ ।।
गुणप्रामाभिमंवादि नामापि हि महात्मनाम् ।
यथा सुवर्णश्रीखण्डरत्नाकरसुधाकराः ।। १.५॥
अपि मुदमुपयान्तो याग्विलासः म्बकीयः
परमणितिपु तोपं यान्ति सन्तः कियन्तः ।

·निजघनमकरन्दम्यन्दपूर्णालवाल कलशसलिलसेक नेहते किं रसाल ॥ १. १९ ।। वाती च कौतुकवती विमला च विद्या लोकोत्तर परिमलश्च कुरङ्गनामे । तैलम्य विन्दुरिव वारिणि दुर्निवार- मेतत्त्रय प्रसति स्वयमेव भूमौ ।। २. २ ॥ मधुरविधुरमिश्रा सृष्टयो हा विधातु ॥ २. २८ ॥ किरीटमधिरूढेऽपि वाले पालेयरोचिषि । शितिकण्ठम्य किं चित्ते धत्ते कोपाङ्कुर पदम् ।। ४. २७ ॥ न जातु नाप्यविज्ञातु नेक्षितु नाप्युपेक्षितुम् । सुजन म्वजने जात विपत्पात समर्माहते ॥ १.३ ॥ इदमेव नरेन्द्राणा म्वर्गद्वारमनर्गलम् । यदात्मन प्रतिज्ञा च प्रजा च परिपाल्यते ॥ ५. ३ ॥ प्रोपितवति रजनिकर वन्धुतया न खलु कैरवाण्येव । म्लायन्ति किंतु महसा भुवनान्यपि तममि मज्जन्ति ।। ५ ५॥ प्रायो दुरन्तपर्यन्ता सपदोऽपि दुरात्मनाम् । भवन्ति च मुखोदकर्का विपदोऽपि महात्मनाम् ॥ ५. ४९ ॥ निजेऽप्यपत्ये करणा कठिनप्रकृते कुत ॥ ६ १८ ॥ चान्द्री लेखा दशति दर्शन सैंहिकयो नव्या वली दवदहनकश्चान्दनी दन्दहीति ।

·95 - अप्युन्मत उवलयमयी मालिकामालनीते मूलादुन्मूलयति नलिनी दुष्टहम्ती करेण ॥ ६ ३२ ।। उदभूतिमिच्छद्धि सद्भि खल न दृश्यते चतुर्थीचन्द्रलेखेव परस्त्रीमालपट्टिका ।। ७ १ ।। आचान्तकान्तिरनिर्मयूखैरहिमत्विष । धूसरापि कला चान्द्री किं न बध्नाति लोचरम् ।। ७० मल्लिकामारुतम् । प्रादु प्याल्पण्डिताना कविश्चसि कथ प्रसनूनत्वचिन्ता विद्यरन्यद्याद्यान्यमिजहत्ति तदा गृहते म्युर्गुणाश्चेत् । अन्यम्वन्यप्रमाण परमरमनुते छिद्यते तावता किं नाय रतस्य दोपो हपदिति यदिद क्षिप्रमन्या शिपन्ति ॥१६॥ ये के विचित्ररसशालिपु सत्सवीना सूक्तेषु कर्णपथगामिषु नाद्रियन्ते । ते मारतीपरिमलेप्वपि सन्दर नासापुट करतलेन पिद युग्न ११ ७ सन्तश्चेदिह गुणरिन्दवो बुधम्ता- सतुष्ट विलयति म्फुटेऽपि दोपे ।

·90
सयुक्तानपि पयस कणान्विविञ्च-
सम्भस्तो असति हि मड्क्षु मल्लिकाक्ष ॥ १.८॥
कविहृदये वनसूया कस्तूरीकर्दमेप्वमालिन्यम् ।
अक्षारता पयोधावचनीपालेषु पाण्डित्यन् ॥ १. १३ ।।
बम्नुनि चिरामिलपिते कथमपि देवात्प्रसक्तसघटने ।
प्राप्राप्तान्यपि बहुशो दुःखानि पर सुखानि जायन्ते ॥१.२१॥
को नाम कल्पद्रुमुपनयन्ती
कारस्करे कर्षति बालबल्लीम् ॥ १. २६ ॥
सत्कवीन्द्रमतिवद्यदृच्छया
বিষখালিলিকা।
तपलिखितुमच्यलक्षित
वस्तुतत्वमखिल प्रगल्भते ।। २. १० ॥
अपि देशविप्रकष्टान्यदृष्टयाशैर्दुत विकष्टानि ।
जननान्तरेऽपि झटिति म्वामिनमनुयान्ति हि स्वानि ॥२.१२॥
यत्कण्टकाना चरणक्षताना
निष्कासनं कण्टकतो लघीय ॥ ३.११॥
उत्प्रेक्षते नयनयोरसतोऽपि भाता-
न्मोहन कल्पयति मौरख्यमनुस्मुखत्वे ।
योगामु रागनपली पिवृतामिलाए
प्राप्याचमानमनुतापमुपैति मूढ ॥ ३. १७ ॥

·97
प्राथमिकी धनवृष्टिः प्राप्ता शिखिनो निदाघतप्तम्य ।
आकस्मिकेन सा पुनरपनीता नापि पचनेन । ३. ४२॥
आशकते पायानपदेऽपि लेहकातरं चेतः 11 ४.५ ॥
शुममितरता पाच्यं कर्म मुखं दोग्धि दुःख वा !
दैवं पुनस्तटस्थं तदुभयमनुमावयदुदास्ते ॥ १. २८ ।।
समहृदयौ चेवरुणौ कि प्रतिकूलेन बन्धुबर्गेण ।
अनुकूलेनापि पुनर्नार्थम्ती चेद्विरागो स्तः । ४. ३३ ॥
तीवोप्णदुर्विषहवीर्यमृतः परेषां
तेजस्विनो न गणयन्ति वपुमहत्त्वम् ।
यत्पद्मरागशकलाकृतिरदितुङ्ग
काम्न्येन भस्मयति काठचयं स्फुलिङ्गः ॥ ५. ४१ ॥
किं जृम्ममाणकिरणस्य तिरम्क्रियायां
वालम्य वासरमणेरलमन्धकाराः ॥ ५, ४९ ॥
शुश्रूषामनुरुन्धती गुरुजने वाक्ये ननान्दुः स्मिता
दाक्षिण्यैकपरायणा परिजने लिम्धा सपनीप्वपि ।
मंनद्धातिथिसत्कृतौ गृहमरे नैतन्यमाविनती
वत्से किंबहुना भजस्व कुशलं भर्तुः प्रिये जाननी।। १६.२५
छन्दानुवृत्तिपरता व्याजेनालापसभेदः ।
हठवमुल्यमितीमे मुग्धाविसम्मणोपाया. ॥ ७.२॥

·यावयूनो परिणयविधि सप्रवर्तेत ताव द्विभच्छित्त्य विहितधृतयो बन्धको व्याप्रियेरन् ॥ ७ ४ ॥ न वशवदयापि नाफलक्ष्म्या न च वित्तेन तथा सुधारसेन । प्रमद भजते मन स्वय परिपूर्णेन यथा मनोरथेन ।। ८ २ ॥ प्रणयवचनमर्थिमि प्रयुक्त यदयमहो न शृणोति दुर्मदान्ध । अथ कथमपि चेत्करोति कर्णे नयननिर्मीलितमुत्तर विधत्ते ॥ ९ ४१ ॥ शिप्यस्थ गुणमवलोक्य लोककान्त विद्वद्भिर्गुरुरपि तद्गुणो हि कल्प्य ॥ ९ ४४ ॥ नाकोऽपि नरकस्तस्य यस्य मित्र न सनियौ ॥ ९७८ ॥ सौहार्दशालि हृदय सतोषमेरमेदुरा दृष्टि । सभावना मतामियमन्यस्त्वाचारडम्बर कथित ॥ १०४.॥ जायते सह कन्यामि शोकशड्ड कुटुम्बिनाम् । भज्यते च म्वय तामा रब्धे मुसहशे वरे ॥ १, ६३ ॥

·॥ श्रीः॥
॥
साहित्यरत्नमञ्जूपा॥
तृतीयो
भागः ॥

·श्रीः॥ ॥ साहित्यरत्नमञ्जूपा ॥ कादम्बरी। किमिव हि दुष्करमकरुणानान् । अतिकष्टास्त्रम्यवस्थासु जीवितनिरपेक्षा न भवन्ति खलु जगति सर्वप्राणिनां प्रवृत्तयः । नास्ति जीवितादन्यदभिमततरमिह जगति सर्वजन्तूनाम् । सर्वथा न कांचिन्न खलीकराति जीविततृष्णा । प्रायणाकारणमित्राण्यतिकरुणाद्राणि च सदा खलु भवन्ति सता चेतांसि। शुष्कनलकाशकुमुमनिपतितानलचटुलवृत्ति नित्यमसहिष्णु तप- स्मिनां तनुतपसामपि तेजः प्रकृत्या भवति । पुण्यानि हि नामग्रहणान्यपि महामुनीनाम् , किं पुनर्दर्शनानि । पायो महाभूतानामपि दुरभिभवानि भवन्ति तेजामि । अनाथपरिपालनं हि धर्मः ।

·प्रमुदितप्रजम्य हि परिसमाप्तसक्रमहीप्रयोजनम्य नरपतविप
योपभोगलीला भूषणम् , इतरम्य तु विडम्बना ।
अपुत्राणा किल न सन्ति लोका शुभा ।
स्मित्र नियता दैवायत्ते वस्तुनि ।
जन्मान्तरकृत हि कर्म फलमुपनयति पुरुषस्येह जन्मनि ।
नहि शक्य देवमन्यथारर्तुमभियुक्तेनापि ।
पर हि दैवतमृपय ।
अमोचफला हि मुनिजनसेवा भवति ।
धर्मपरायणाना सदा समीपसचारिण्य फल्याणसपदो भवन्ति ।
आवेदयन्ति हि प्रत्यासन्नमानन्दमनपातीनि शुभानि निमित्तानि ।
अवितयफलाश्च प्रायो निशावमानसमयदृष्टा भवन्ति स्वमा ।
सत्योऽय लोकवाद , 'यत्सपरसपद विपद्विपदमनुबध्नाति' इति ।
दैवतान्यपि हि मुनिशापयशादुम्झितनिजशरीरकाणि शापर
चनोपनीतानि शरीरान्तराण्यध्यासत एव ।
अपरिणामोपशमो दारुणो लक्ष्मीमद ।
गंभश्वरत्वमभिनवयौवनत्वमप्रतिमरूपत्वममानुपशक्तित्व चेतिम
हतीय खल्वनर्थपरम्परा।
अकारण च भवति दुतेरन्वय श्रुत वा विनयस्य ।
आत्मताना हि दपाणा नियतमनुभवितव्य फ्लमात्मनेर ।
अहा जगति नन्तूनामसमर्थितोपनतान्यापनन्ति वृत्तान्तान्तराणि।

·103 नास्ति सल्बसाध्य नाम तपसाम् । जनयति हि प्रभुप्रसादलेशोऽपि प्रागल्भ्यमधीरप्रकृते । अहो दुर्निवारता व्यसनोपनिपातानाम् । सर्वथा न कचन न स्पृशन्ति शरीरधर्माणमुपतापाः । बलरनी हि द्वन्द्वाना प्रवृत्ति । न हि क्षुद्रनिर्घातपाताभिहता चलति वसुधः । अदूरकोपा हि मुनिजनप्रकृति । धैर्यधना हि साधय । अयलेनैव खलपहातास्पदतामीश्वरो नयति जनम् । प्राणपरित्यागेनापि रक्षणीया मुहदसव । न हि किंचिन्न क्रियते दिया। सर्वथा दुर्लभ योनिमम्वलितम् । मूढो हि मदनेनायास्यते । मुसमुपदिश्यते परम्य । नास्ति खल्बमान्य नाम भगवतो मनोभुव । सततमतिगर्हितेनाकृपेनापि रक्षणीयान्मन्यन्ते सुहृदसून्साधव. पियतमाभिमरणप्रवृत्तस्य जनम्य शिमिव कृत्य वाह्येन परिजनेन । अतिकान्तान्यपि हि समय॑मानानि प्रियजनविश्वासवचनान्य- नुभवसमा वेदनामुपजनयन्ति सुहृजनस्य दुःखानि । प्रायेण चैवविधा दिल्या स्वप्नेऽप्यविसवादिन्यो भवन्त्याकृतय ।

·104
अदुर्लभ हि मरणमध्यवसितम्।
केशभीरुरकृतज्ञ सुखासगलुब्धो लोक सेहसदृश कर्मानुष्ठा-
तुमशक्को निष्फलेनाश्रुपातमात्रेण नेहमुपदर्शयन् रोदिति ।
कथच तादृशानामप्राकृताकृतीना महात्मनामवितथगिरा गरी-
यसापि कारणेन गिरि वैतथ्यमास्पद कुर्यात् ।
अचिन्त्यो हि महामना प्रभाव ।
बहुप्रकाराश्च ससारवृत्तय ।
आश्चर्यातिशययुक्ताब्य तप सिद्धय ।
अनेकविधाश्च कर्मणा शक्तय ।
प्रभवति हि भगवान्विधि ।
आत्मेच्छया न शक्यमुसितुमपि ।
अतिपिशुनानि चास्यैकान्तनि रस्य दैवहतकम्य विलसितानि
न क्षमन्ते दीर्घकालमव्याजरमणीय प्रेम ।
पायेण च निसर्गत एवानायतम्वभावभक्षुराणि सुखानि, आय
तखभावानि च दु खानि ।
क्थमप्येकस्मिन् जन्मनि समागमो जन्मान्तरसहस्राणि च
विरह प्राणिनाम् ।
धीरा हि तरन्त्यापदम् ।
मुहृदु खखेदिते हि मनसि कैर सुखाशा ।
दुखितमपि जन रमयन्ति सञ्जनसमागमा ।

·105 दुर्लभो हि दाक्षिण्यपरवशो निनिमित्तमित्रमकृत्रिमहृदयो विद- ग्धजनः। तिमिरोपहतेव यूनां दृष्टिरल्पमपि कालुप्यं महत्पश्यति । स्वप्न इवाननुभूतमपि मनोरथी दर्शयति । अप्रतिपाद्या हि परस्वता सजनविमवानाम् । प्रणयिजनप्रत्याख्यानपरामुखी च दाक्षिण्यपरवती महत्ता सताम् । न च तादृशी भवति याचमानानाम् , यादृशी ददतां लज्जा । परोपकारोपकरणं शरीरम् । तृणलवलघु च जीवितम् । बहुभाषिणो न श्रद्दधाति लोकः । जनयन्ति हि पश्चाद्वैलक्ष्यमभूमिपातिता न्याः प्रसादामृत- टयो महताम् । अपरिभवनीयो हि कुमारिकाजनो यूनाम् । आजन्मक्रमाहितो बलवान् जननीनेहः । अमोच्यं तातचरणशुश्रूयासुखम् । हारिणी गुरुजनलालना। मृदुखभावमपि जलमिव मुक्ताफलतामुपगत कठिनीभवत्यु- कण्ठितं हृदयमबलाजनस्य । केन कदावलोकितो ज्योत्स्नारहितश्चन्द्रमाः । येन केनचिदपहियन्त एव रसिकहृदयाः परिणामधीरमतयोऽपि ।

·पीडा न मुसाहताशभजनादेवासभा-या या समुत्पाने, त
दिन मिचिन पियने।
नापत परमपर कन्टतर गिनिदपि पीडाकारणा, यहुपेषु
चनमानो दोपयु सभाव्यते ।
भूतिपरमा दर्पणा वाभिमुन्थन म प्रतीप गृहन्ति ।
मर्व एव पनाक्षितता पीने स्वहिताप पहिताप च ।
पनामलु पदीपना : प्रकाशनम् ।
पातम्यापि याभूतम्यापि चियक्निोऽपि धीरम्यापि मत्वयनी.
ऽव्ययस्य दुमानियन पिस्नपि यपमनिटेन सर इव मानप
पलसीमित मरंग्य।
शिमन्नि धिमाधिपनि नाका यम्य निर्विकार माग्नमनि.
मान्नम्।
परिणाम अपि पाना पानिदेव दि को मह परिमार

·117 प्रसिद्धिरवायशसा यशसा वा दोपगुणाश्रया फलवती । परत्र फलदायी कुत्रोपयुज्यते परमार्थः । यस्यामेव वेलायां चित्तवृत्तिः, सैव वेला सर्वकार्येषु । सर्व एव हि जगति जन्मनो वयस आकृती सहशमाचरन्न वचनीयतामेति । शरणागतपरित्राणं हि तपस्विनामपि धर्म एवं । तपसो हि सम्यकृतस्य नास्त्यसाध्यं नाम किंचित् । यस्खल्बनालोचितावधि दुःखावसानमेव दुःखम् , तन्मरणभी- रोर्भवतु नाम शोकावगाय; यत्पुनः मुखोदकम् , तत्पुर. स्थितया सुखप्रत्याशयैवान्तरित नापति हृदये । भृत्या अपित एच, ये संपत्तेविपची सविशेष सेवन्ते । अनुपातं हि हृदयताइनमपि कुर्वद्भिर्न लभ्यत एवात्रात्मेच्छया। मर्वामिवान्छितप्राप्तिस्तु महतः पुण्यराशेः फलम् । सुहृदम्नु स्वय दुखिता अपि विस्मृत्यात्मनुःख मुहंदुःखाप- नोदायैव यतन्ते। न खलु वैदिकानामवैदिकानां वा कर्मणाममाध्यं नाम किंचि- दपि। अनतिक्रमणीया हि नियतिः । धन्याश्च जरापीतसारतनबस्तनयेप्वात्मभारमासज्य लघुशरीरा परलोकगमनं साधयन्ति ।

·108
लोकेऽपि च प्राय कारणगुणभाज्येव कार्याणि दृश्यन्ते ।
सर्व एव ह्यविनयप्रवृत्तोऽनुतापाद्विना न निवर्तते ।
यत्रेव निरतिशय सपत्सुखम् , तदेव वनमपि भवनम् ।
.
हर्षचरितम् ।
असम्कृतमतयोऽपि जात्यैव द्विजन्मानो माननीया ।
उद्दामप्रसतेन्द्रियाश्वसमुत्थापित हि रन कलुषयति दृष्टिमनक्ष
जिताम् ।
विशुद्धया हि धिया पश्यन्ति कृतवुद्धय सर्वाननसत सतो
वा।
निसर्गविरोधिनी चेय पय पावस्योरिव धर्मबोधयोरेकन वृत्ति ।
क्षमा हि मूल सर्वतपसाम् ।
अतिरोपणश्चक्षुप्मानप्यन्ध एव जन ।
नहि कोपकलुपिता विमृशति गति कर्तव्यमहर्तव्य वा ।
कुपितस्व प्रथममन्धकारीभवति रिद्या, ततो भृकुटि ।
विसम्धुला गुणवत्यपि जने दर्जननिर्दाक्षिण्या क्षणभगिन्यो
दुरतिमा देवस्य यामा वृत्तय ।
निम्फारणा च निकाररुणिकापि कलुपयति मनम्बिनोऽपि मान
ममसदृशाननादापतन्ती।

·119 महतां चोपरि निपतन्नणुरपि सृणिरिव करिणां क्लेशः कदर्थ- नायालम् । दारयति दारुणः ककचपात इव हृदयं संस्तुतजनविरहः । पुराकृते कर्मणि बलवति शुभेऽशुभे वा फलकृति तिष्ठत्यधिष्ठा- तरि प्रष्ठे पृष्ठतश्च, कोऽवसरो विदुपि शुचाम् । सहजलजाधनस्य प्रमदाजनस्य प्रथमाभिमापणमशालीनता । प्रथमदर्शने चौपायनमिवोपनयति सजनः प्रणयम् । अयतेनैव चातिनने साधौ धनुपीव गुणः परां कोटिमारोहति विनम्भः। जनयन्ति च विस्मयमतिधीरधियामप्यदृष्टपूर्वा दृश्यमाना जग- ति स्रष्टुः सृष्टयतिशयाः । सतां हि प्रियंवदता कुलविद्या । दूरे सावदन्योन्यस्यालापनम्, अभिजातैः सह दृशोऽपि मिश्री- भूता महती भूमिमारोपयन्ति । उत्तमानां च चिरन्तनता जनयत्यनुजीविन्यपि जने कियन्मात्र- मपि मन्दाक्षम् । अक्षीणः सल दाक्षिण्यकोशी महताम् । अलस. खलु लोक , यदेवं सुलभसौहार्दानि येन केनचिन्न रोणाति महतां मनांसि । सोऽयमौदातिशयः कोऽपि महात्मनामितरजनदुर्लभः, येनो.

·पकरणीवुर्वन्ति त्रिभुवनम् । न किंचिन्न कारयत्यसाधारणी स्वामिभक्ति । न सन्त्येव ते, येषा सतामपि सता न विद्यन्ते मित्रोदासीन- शत्रव । मरिलानीव गतानुगतिकानि लोलानि खलु भवन्त्यविवेक्निा मनासि । प्रायेण प्रथमे वयमि सर्वम्यद चापलै शैशवमपराधि । म्वेरिणो विचित्राश्च लोरस्य स्वभावा प्रवादाश्च । अनपाचीनचित्तवृत्तिग्राहिण्यो हि भवन्ति प्रज्ञावता प्रकृतय । उपदिशान्ति हि विनयमनुरूपप्रतिपत्त्युपपादनेन वाच विनापि भर्तव्याना स्वामिन । अयम्कान्तमणय इव लोहानि नीरसनिष्ठुराणि क्षुलकानामप्या कर्षन्ति मनासि महता गुणा । शक्याशक्यपरिसस्थानशून्या प्रायेण स्वार्थतष । परगुणानुरागिणी प्रियजनस्थाश्रवणरसरभसमोहिता च, मन्ये, महतामपि मतिरपहरति प्रविवेकम् । भर्तृचित्तानुवर्तिन्यश्चानुन विना प्रकृतय । उपनयन्ति हि हृदयमदृष्टमपि जन शीलसवादा । माननीय च गुरुवन्नोलइनमर्हति गुरोरासनम् । प्रतनुगुणग्राह्याणि कुसुमानीव हि भवन्ति सता मनासि ।

·111
विद्वत्संमत्ता. श्रूयमाणा अपि साधव. भन्दा व सुधीरेऽपि हि
मनमि यशांति कुर्वन्ति ।
अनुक्तेप्यपि भरीरादिषु साधूना म्वामिन एव प्रणयिनः ।
यनोमणा म्लायत्यल लतेव मनम्विता ।
म्वार्थालमाः परोपकारदक्षाय प्रकृतयो भवन्ति मध्यानाम् ।
मुजे वीर्य निवसति, न वाचि।
वीगणां वपुनरुक्ताः परोपकाराः।
अदूरव्यापिनः फल्गुनमामलमानां मनोरथाः ।
पता तु मयि विस्तारवत्य स्वभावनयापकृतयः ।
मपत्लाणिकामपि प्राप्य तुलेव लघुप्रकृतिरुननिभायाति ।
प्रत्युपकारदुष्प्रवेशाम्तु भवन्ति धीराणां हृदयावष्टम्मा ।
मक्तजनानुरोधविधेयानि तु भवन्ति ठेवताना मनामि ।
दर्पणमिवानुप्रविश्यामायां प्रकृति मंत्रामन्ति पल्लवका ।
म्वना इव मिन्यादर्शनग्मद्धिं जनयन्ति विप्रलम्मका ।
सेय मामिभारिनी शोला दहशक्तिः, यइपत्यले समानेऽपि
जानाया दुहितरि दूयन्ते सन्त ।
प्रायेण च सत्स्वप्यन्येषु वरगुणेष्वभिजन वानुरुध्यन्ते धीमन्त ।
लोक हि लोहेम्य, कठिनतरा. सल मेहमया बन्धनपाशा ।
विधुरयति धीमतोऽपि प्रियमतिदुर्घरो बान्धवमहः सर्वप्रमाथी ।
प्रजाभिन्तु कन्धुमन्तो राजान . न ज्ञातिमिः।

·112
काम स्वय न भवति, न तु श्रावयत्यप्रिय वचनमरतिकरामतर
इवाभिजातो जन ।
खामिनि दुर्लभीभवति भवन्त्यसो ध्रियमाणा हीहेतवो लोके ।
दुखदग्धाना च भूतिरमङ्गला चाप्रशस्ता च निरुपयोगा च
भवति ।
औरसदर्शन हि यौवन शोकस्य ।
य च किल शोक समभिभवति, त कापुरुषमाचक्षते शास्त्रविद ।
स्त्रियो हि विषय शुचाम् ।
कपिरचपल , कविरमत्सर , वणिगतस्कर , राजसूनुरदुर्विनी-
सश्च जगति दुर्लग ।
प्रतापसहाया हि सत्त्ववन्त ।
पिशाचानामिव नीचात्मना चरितानि छिद्रप्रहारीणि प्रायशो
भवन्ति ।
सोऽय कुरङ्गकै कचग्रह केसरिण ।
हरिणार्थमतिहेपण सिंहसभार ।
तृणानामुपरि कति कवचयन्त्याशुशुक्षणय ।
न हि कुलशैलनिवहवाहिनो वायच सनहन्त्यतितरले तूलरागौ ।
न वा सुमेरुवप्रप्रणयप्रगल्भा दिकरिण परिणमन्त्यणायसि
वल्मीके।
करिण इव करीर कोमलमपि करलयत कृतान्तस्य क परिपन्थी

·11., नन्याश्वेवास्तमुपगतवत्यपि त्रिभुवनचूडामणी सवितरि वेधसा- दिएः मत्पपशवारन्धकारम्य निग्रहाय ग्रहाण्डविहारकह- रिणाधिप, अशी। विनयविधायिनि भनेऽपि चाडो विद्यत एवं व्यालवारणत्य विनयाय सकलमत्तमाताकुम्भस्यलसिरगिरोभागमिदुरः खरतर. कमरिनखरः। छत्रच्छायान्तरितरखयो विम्मरन्त्यन्यं तमखिन बहषियः । द्वयमेव च चतु.मागरसभूतम्य भूतिसंभारम्प भाजनं प्रतिप- क्षदाहि दारुणं घडवामुखं वा महापुरुषहृदयं वा । न च म्बनदृष्टनष्टेविय क्षणिकेषु शरीरेषु निवभान्ति बन्धुवृद्धि प्रबुद्धाः। स्वामिनि यगमि गरीरधीवरािणाम् । अनवरतप्रज्वलिततेज.प्रसरभाखरस्वभाव च मणिप्रदीपमिव क- लप: कज्जलमलो न स्मृमत्येव तेजम्बिनं शोकः । मर्वया लूतातन्तुच्छटाच्छिदुराम्तुच्छा. प्रीतय. प्राणिनाम् । तत्त्वदागिन्यो न हि भवन्त्यविटग्याना धियः । बालविद्याः खलु महतामुपकृतयः । मैत्री च प्रायः कार्यत्र्यपेक्षिणी क्षाणामृताम् । पर्यायान्तरित दाम्यमनुतिष्ठन्ति मुहृदः । सकलजगदुचापनपटवोऽपि गिगिरायन्ते त्रिभुवननयनानन्दको M

·कमलाकरे करास्तिग्मतेजस ।
सजनमाधुर्याणामभृतदाभ्यो दश दिश ।
सेवाभीरवो हि सन्त ।
प्रबलपङ्क इव सर्वमधस्तान्नयति दारुणो दासशब्द ।
मात्मार्पण हि महताममूलमन्त्रमय वशीकरणम् ।
प्रायशश्व जनस्य जनयति हदपि दृष्टो भृशमाश्वासम् ।
अभिगमनीयाध्य गुणा सर्वस्य ।
भगवती धेयेऽपि धर्मगृहिणी गरिमाणमापादयति प्रवज्या ।
अलोह खलु सयमनपाश सौजन्यमभिजातानाम् ।
अलकारो हि परमार्थत प्रभवता प्रथयातिशय ।
किं नाम नालोक्यते जगति जीयद्भिरद्भुतम् ।
उपयोग तु न प्रीतिर्विचारयति ।
सर्वसत्त्वानुकम्पिनी प्राय प्रवज्या ।
करुणाकुलगृह च भगवत शाक्यमुने शासनम् ।
प्राणरक्षणाञ्च न पर पुष्यजात जगति गीयते जनेन ।
साधुजनश्च सिद्धक्षेत्रमार्तवचसाम् ।
अबलाना हि पतिरपत्य वावलम्बनम् ।
शोको हि नाम पर्याय पिशाचस्य ।
सर्वमक्षिणी निमौल्य सोढव्यममूढेन मर्त्यधर्मणा ।
पुरातन्य स्थितय एता केन शक्यन्तेऽन्यथाकर्तुम् ।

·115
जगति सर्वजन्तुजीवितोपहारपातिनी मंचरति झटिति चण्डिका
यमाना।
तृप्तिमशिक्षिता च भगवतः सर्वभूतमुजो बुभुक्षा मृत्योः ।
अतिद्रुतवाहिनी चानित्यतानदी।
सर्वमात्मनोऽनीश्वरं विश्वं नश्वरम् ।
अखिलमनोज्वरमशमन कारणं हि प्रवज्या।
दशकुमारचरितम्।
जलवुादसमाना विराजमाना संपत् तटिल्लतब सहसैवादिति,
नश्यति च।
निखिलं देवायत्तमेवावधार्य कार्यम् ।
लोके पण्डिता अपि दाक्षिण्यनाकार्य कुर्वन्ति ।
सुहृदामकथ्यं च किमस्ति ।
धर्मपूते च मनसि नमसीव न जातु रजोऽनुपज्यते ।
कोऽतिवर्तते दैवम् ।
म्वदेशो देशान्तरमिति नेयं गणना विदग्धम्य पुरुषम्य ।
अवज्ञासौदर्य दारिद्यम् ।
नान्यत्पापिष्ठतममात्मत्यागात् ।
आत्मानमात्मनानवसाधोद्धान्ति सन्तः ।

·110
नहलमतिनिपुणोऽपि पुरुषो नियतिलिखिता लेखामतिक्रमितुम्।
शील हि मदोन्मादयोरमार्गेणाप्युचितकर्मम्वेव प्रवर्तनम् ।
आकल्पसारो हि रूपाजीवाजन ।
केन देवो मातरिश्वा बद्धपूर्व ।
स्त्रियश्चोपधीनामुद्भवक्षेत्रम् ।
क सचेतन स्त्रियमभिकामयमाना नाभिनन्दति ।
अचिन्त्यो हि मणिमन्नौषधीना प्रभाव ।
शत्रुवघो मित्ररक्षा च करणीयमेव ।
किं हि बुद्धिमत्प्रयुक्त नाभ्युपैति शोभाम् ।
एष खलु क्षत्रधर्म , यहून्धुरबन्धुर्वा दुष्टो निरपेक्ष निगाह ।
स्त्रीधर्म एष , यददुष्टस्य दुष्टम्य वा भर्तुर्गतिर्गन्तव्येति ।
राजावमानित देवो दण्ड स्पृशति ।
नृशसो वेश ।
नात्यदाराणामननुगुणदाराणा वा सुख नाम ।
सयमाकृतिन व्यभिचरति शीलम् ।
अविमृश्यकारिणा हि नियतमनेका पतन्त्यनुशयपरम्परा ।
दौर्भाग्य नाम जीवन्मरणमेवाहनानाम् ।
पतिरेकदैवत वनितानाम् ।
सैषा मज्जनाचरिता सरणि , यदणीयसि कारणेऽनणीयानादर
सदश्यते ।

·117
इह जगति हि न निरीहदहिनं श्रियः संश्रयन्ते ।
श्रेयामि च सकलान्यनलसानां हन्ते नित्यसांनिध्यानि ।
नच निषेधनीया गरीयस गिरः ।
बुद्धिहीनो हि मूमृदयुच्छितोऽपि परेरध्यारुह्यमाणमात्मानं न
चेतयते ।
न चावनातस्याना प्रभवति प्रजानां योगक्षमाधानाय ।
दिव्य हि चक्षुः भूतमवद्दविष्यत्सु व्यहितविप्रकृष्टादिषु च
विषयेषु मात्रं नामाप्रतिहतवृत्ति ।
विश्वास्यता हि जन्मभूमिरलक्ष्म्याः ।
न हि मुनिरिव नरपतिरुपशमरतिरमिभवितुमलमरिकुलम् ।
देव्या भक्तेः पुरो न बलवती मानवी शक्ति ।
तिलकमअरी।
ममग्राण्यापि कारणानि न प्राग्जन्मजनितकर्योदयक्षणनिरपेक्षाणि
फलमुपनयन्ति ।
धार्मिकजनानुवृत्त्यभिमुखानि हि भवन्ति संबंदा धर्मतत्त्ववेदिनां
हृदयानि ।
कंवलमभूमिमुनिजनो विभवानाम् ।
विषयोपभोगगृनयो हि धनान्युपाददते ।

·115 , केवल कर्तव्येषु दृढमप्रमादिना भवितव्यम् । आलोचितव्य च सम्यक्प्रज्ञया प्रस्तावोचितमनुष्ठानम् । प्रज्ञोद्यमावरणिमन्थाविव हविर्भुज पितरौं कार्यसिद्धे , तौ हि पुरुषव्यापारानुगृहीती, नास्ति तद्वस्तु, यन्न साधयत । कर्तव्य च किमपि कालोचितमकृतकालक्षेपेण ख्याते सुखस्य चामुग्मिकस्यसाधक कुशलमनुष्ठानम् । न हि त्र्यम्बकजटाकलापमन्तरिक्ष वा विहाय क्षीणोऽपि हरिण लक्ष्मा क्षिती पद बध्नाति । सभवन्ति च भवार्णवे विविधर्मवशवर्तिना जन्तूनामनेकशो जन्मान्तरजातसबन्धैर्बन्धुभि सुहृद्भिरथैश्च नानाविधै सार्ध- मबाधिता पुनस्ते सबन्धा । स्मरणानि चात्यन्तविस्मयकराणि पूर्वजाते । सेवकाच फलप्रासिकामा प्रथममुपचारेण गृहीतवाक्य परि अहलोकमावर्जयन्ति , ततस्तेन कृतपक्षपरिग्रहेण माहितस- बन्धा प्रभूणामसक्तमात्मसक्तिमुपदर्शयन्ति । सुचिरकालसचितेन सततानुगामिना सद्भत्यनेन शुभकर्मणा कृतरक्षाणा महापुरुषाणा सर्वदापि दूरवर्तीन्येव दुरितानि । विवेकिना विचारणीय वस्तुतत्त्वम् , नोज्झितव्यो निजावष्टम्भ , स्तम्भनीय मन । सततमचलप्रकृतिना हि पुरुषेण भवितव्यम् ।

·1190 व्यक्तम् , जगत्यहरवशाद्विगालगुणसपद्भिरप्यसुलमा म्वरुप- गुणैरपि सुमापा प्रसिद्धयो भवन्ति । प्रथितगुणस्थानस्थितस्यासतोऽपि हि माहात्म्यमाविर्भवति । पद्मिनीदलोत्सङ्गसङ्गी जलविन्दुरभि मुक्ताफलद्युतिमालम्बते । मृगाकविम्बचुम्बी कलकोऽप्यलकारसरणिं धत्ते। कुरङ्गालोचनालोचनलब्धपदमञ्जनमपि मण्डनायते । अहो विरसत्ता ससारस्थिते । अहो विचित्रता कर्मपरिणतीनाम् । अहो यहच्छाकारितायामभिनिवेशो विधे । अहो महुरम्वभावता विभवानाम् । सर्वथातिगहनो बलीयानेष ससारमोह । अदृष्टपारे ससारे महरस्वभावेषु विभवादिषु सर्वभावेषु कर्म परतन्त्राण पाणिना सर्वमपि सभवति । महिमानमिच्छता पुरुषेण पूर्वे वयम्यपूर्वा सर्वापि परयोघि प्रायशो न बह भाषणीया। को हि जानाति सम्यग्देवगतिम् । अविरुद्धो हि राजकन्याजनस्व वसवरविधि । किं करोतु सततमवहितोऽपि पुरुषश्छन्नवपुपाप्रकृत्येव मायिनाम् । यदेव गुरव किंचिदादिशन्ति, यदेव कारयन्ति कृत्यमकृत्य वा, तदेव निर्विचार कर्तव्यम् , विचारो हि तद्वचनेप्वनाचारो महान् ।

·12)
कुटिलस्वभावा स्त्रिय ।
निसर्गसरल पुरुषवर्ग ।
क्रमागतो महापुरुषमार्ग कुलाभिमानिमिरत्याज्य ।
म्वदारपरिपालनकर्म गृहमेधिना धर्म ।
पश्य दुरात्मनो देवस्य गतिम् ।
प्रनष्टजीविताना दुर्घट पुन प्राणनम् ।
अहो निरवधिप्रचारो विधि ।
नाम्त्यगोचर पुराकृतकर्मणाम् ।
अशक्यप्रतीकारा कृतान्तशक्ति ।
अव्याहता गति सर्वत्र भवितव्यताया ।
इह हि ससारसअनि समासादितावतार स्वभावविमलोऽपि
जन्तुरेकत्रैव जन्मनि दशावशेन दीपाकुर इवानेकानि
रूपान्तराण्यनुभवति ।
सुदूरमपि विषण्णेन धीमता तदेव चिन्त्य वस्तु, यदुपायसाध्यम् ।
अहो विचित्रता कार्यपरिणते ।
उद्दामचारिणा सकलजनधनप्राणचौरेण चौरेणेव पृष्ठत प्रेरिता
कृतान्तहतकेन सर्वतो धारमाना क नाम न पद कुर्वन्ति
विपद ।
को हि नाम कुलवधूजन प्राकृतस्यापि पत्युरपगमे गमयति
गृहीतजीवनो जन्म।

·121
पकत्रापि दिवसे यान्यनीतानि, तान्यपि सर्तुमखिलान्यशक्यानि।
गद्यचिन्तामणिः ।
इय हि म्वभावसरलनिजहृदयजनिता सर्वविश्वासिता विश्वान
कन्द ।
क्षमापतय शैल्या इव मन्त्रिपु नाटयन्ति विनम्मम् ; न तु
बदन्ति मनसा।
मथायमनर्थानुसन्धी परिहतनिखिलेतरव्यापार पक्ष्मललोच
नायामत्यामह ।
फलन्ति च सकलमुवनमहनीयतपसामवितथवनसामनमवता
मृषीणामागिय ।
यश्च समुपस्थिताया विपदि विपादम्य परिग्रह मोऽय चण्डा
तपचकितस्य दाबहुत मुजि पात ।
मस्तौ हि वियोग सयोमिना नियोगेन मविता ।
न हि पुराहतानि पुरुष पौरुषेण शक्यन्त निवारयितुम् ।
न हि चेतयमाना मानिन परशामन शिरसा धारयन्तो वहन्ति
जीवितम् ।
मालभुवनाधिपत्योपमोगसुखितमपि दु खयति हि पारतन्त्र्यम् ।
विधमरापतयो यतिमयितविश्वदेवताशक्तय ।

·प्रतिपद्यत एव प्रयदोऽपि।
किमस्ति मस्तकमणि फणिपतेरपद्धत समधी जनः ।
को नाम पञ्चजनः पश्चाननस्य वदनादामिपमाप्तुमभिलपति ।
दारियादपि धनार्जने, तस्मादपि उदक्षणे. ततोऽपि तत्परिक्षये
परिक्लेशः सहसगुणः प्राणिनाम् ।
पाटितानकमटा करिघटा हरिरेक एवं किं न विघटयति ।
कथं तदायरहितं धनमव्ययं स्यात् ।
गधदुपभोगे गिरिरपि नश्यति ।
बीतबितायाश्च किमपरमरुतुदम् ।
असुभृतां हि दारिद्यमसुभिर्युक्तं मरणम् ।
रिक्तम्य न वचो जीवति ।
धनोपचये तु लोकद्वयोचितपुरुषार्थोऽप्यप्राथेत एव खयमायाति।
सर्वेकरविषादादविषया विपदपरा का भवेत् ।
धृतिमन्तो हि निजोपान्तगतां पीडामेव पीडयन्त परपीडामपि
विभजेरन् ।
न हि कौबेरककुभि कुमुदबन्धोदयानुबन्ध. ।
इदं हि संसारिणां सांसारिकप्रसूतिजातेप्वरंतुदं दुर्जातम् .
यदात्मसंभवानामात्माभिवद्धितानां च कन्यानामन्येन केना-
प्यदृष्टपूर्वेण घटनम् । तस्मादप्यनुरूपवरान्वेषणम् ; ततोऽपि

·1.2 मनसापि परीत्य राजनि चिकीर्षता चिन्तासमसमयभाविनी विपत् । पार्थिवविरुद्धमध्वान सुधिय के नाम वगाहन्ते । किंकरा सल नरा देवतानाम् । सोऽय पाशदर्शनभयपलायितस्य फाणिनि पदन्यास । सर्वदा सलिलवुख़ुदसहचरा न सन्ति चिरावस्थायिन ससार- विनमा । तरुतलपुजिता पर्णराशय इव प्रबलपवनपरिस्पन्देन सुकृतप रिक्षयेणा तक्षा एवं नश्यन्ति सगता सपद । कथमपि काल कचिदवस्थितिमाजोऽप्यायुष क्षय एवं नियत । न हि प्रतिकृतिसव्यपेक्षा प्रेक्षावतामुपकृतय । शास्त्रावगमस्य प्रयोजन पुसा हेयोपादेयपरिज्ञानखरूपपुरुषार्थ सिद्धि । दुर्लभा खलु हेयोपादेयपरिज्ञानफला शास्त्रावगतीनिश्चिन्याना विपश्चित । हितमहित च नावगच्छत्यतुच्छपियामपि योवन निर्याजमदम धुपानमतेव चित्तवृत्ति । खलजनकण्टकसिलीकृता खल्ल महीभृतामासानमण्डपोहेशा । सदेशगत शश कुजरातिशायी। मायेण प्राणभृता भागधेयविधेये सत्यपि शुभोदये सहायता तत

·12
प्रतिपद्यत एव प्रयत्नोऽपि ।
किमस्ति मस्तकमणि फणिपतेरपहर्तु समयों जन ।
को नाम पञ्चजन पश्चाननस्य वदनादामिपमाप्तुममिलपति ।
दारिद्यादपि धनार्जने, तम्मादपि तदक्षणे. ततोऽपि तत्परिक्षये
परिक्लेश सहस्रगुण प्राणिनाम् ।
पाटितानेकभटा करिघटा हरिरेक एव किं न विघटयति ।
कथ तदायरहित धनमव्यय स्यात् ।
मञ्चदुपभोगे गिरिरपि नश्यति ।
वीतवित्रतायाश्च किमपरमरुतुदम् ।
अमुमृता हि दारिद्यमभिर्युक्त मरणम् ।
रिक्तम्य न वची जीवति ।
धनोपचये तु लोकद्वयोचितपुरुषार्थोऽप्यप्रार्थित एव स्वयमायानि ।
मर्वकपविषादादविषह्या विषदपरा का भवत् ।
धृतिमन्तो हि निलोपान्तगता पीडामेव पीडयन्त परपीडामपि
विभजेरन् ।
न हि कौबेरक कुभि कुमुदन्धोस्टयानुबन्ध ।
हुद हि ससारिणा सासारिकप्रसूतिजातप्वस्तुद दुर्जातम् .
यदात्मसभवानामात्माभिवद्धिताना च कन्यानामन्येन केना-
प्यदृष्टपूर्वेण घटनम् , तम्मादप्यनुरूपवरान्वेषणम् , ततोऽपि
सुखासिकाचिन्तनम् ।

·प्रतिनियतसामर्थ्या हि पदार्था ।
अचिन्त्यानुमाव हि भवितव्यम् ।
म्यातव्य हि निदेशे देशाधिपते ।
प्रज्ञापरिबहविरहिता हि पराक्रमान क्रमन्ते क्षेमाय ।
अवितथवचसो हि मुनय ।
किमिदमाधुनिकमावश्यके कर्मणि सकलकर्मकर्मठाना पुरुषाणा
क्वचिदटनम् , पुनर्यटन च।
न शाम्यति कोपशमाइते दुर्मोचोऽय रागरोग ।
रागान्धो बखिरेन्द्रियेणाप्यदर्शनादन्धादपि महानन्ध ।
विकारहेता सति मनश्चेद्विक्रियते, विद्यापूर्ति किमार्थका ।
चिदस्थानपातिनो जनम्य याथात्म्यमवद्योतयितु हि विद्याकेश ।
जीवता जगति किं नाम न श्राव्य श्रोतव्यम् ।
परिपन्थिजनगृह्या खल निगृह्या पुरन्ध्य पुमासश्च ।
उपतरव्यसनवाधिवर्धनेन्दु खलु वार्द्धकम् ।
को नाम यराको जन परहितपरैराख्याते वचसि मुख्यमुदहति ।
को नाम पादपस्कन्धमध्यासीन परशुना मूर्खस्तन्मूलमुन्मूलयेत् ।
को वा तरिप्यन्वारिधि बहित्रेण तत्रैव जात्मछिद्राणि
जनयेत् ।
को वा पिपासु पानीयचषक पाप पासुपूरै पूरयेत् ।
कश्च वा धेनोरापीनभारेण क्षीरस्यन्क्षत क्षुरेण पातक सपादयेत् ।

·12
गतानुगतिकः खलु लोकः।
उपार्जितमपि दुप्कृतं मुकृतिसमागमी हि गमयेत ।
इदं हि जगति लाभमिच्छतो मूलच्छेदः ।
नियोगतश्चेद्रोगानां वियोगः, म्वयं त्यागात्किमिति लोकोऽय
विभेति ।
.
यतोऽभ्युदयनिःश्रेयससिद्धिः, स धर्मः ।
अर्थप्वतिमात्रलोलुपता लोकद्वयऽप्यात्मन, कृत्स्नन्यसननिदा-
नतया निराकरणीया ।
जगति जातेप्वजातमृतयः के नाम ।
वासवदत्ता।
अनिष्टोद्धावनरसोचरं हि भवति खलहृदयम् ।
असता हृदि प्रविष्टो दोपलवः करालायते ।
न च सचेतना विसदृशमुपदिशन्ति ।
अहो दुरतिक्रमा कालगति ।
सर्वथा न कश्चिदगोचरो भवितव्यानाम् ।
न सर्वः सर्व कार्यमेव करोत्यसार संसारे ।

·120
कादम्बरी।
अकारणाविष्कृतवरदारुणा
दसजनाका भय न जायते ।
विष महाहेरिव यस्य दुर्वच
सुदु सह मनिहित सदा मुखे ॥१॥
कटु वणन्तो मलदायका खला
म्तुदन्त्यल बन्धनद्यना इव ।
मनम्तु साधुध्वनिमि पदे पदे
हन्ति सन्तो मणिनूपुरा इव ॥ २ ॥
हर्षचरितम्।
मन्ति श्वान इवासख्या नातिभाजो गृहे गृहे।
उत्पाद का न बद कवय शरमा इव ॥१॥
अन्यवर्णपरावृत्त्या उन्धचिहनिगृहनै ।
अनायात सता मध्ये कविश्वौरो विभाज्यते ॥ २ ॥
रागिणि नलिने लक्ष्मी दिवसो निदधाति दिनकरप्रभवाम ।
अनपेक्षितगुणदोष परोपकार सता व्यसनम् ॥ ३ ॥

·127 माधूनामुपक लक्ष्मी द्रष्टुं विहायसा गन्तुम् । न कुतूहाल करय मनश्वरितं च महात्मनां श्रोतुम् ।। ४ ।। अरुण इव पुरःसरो रवि पवन इवातिजवो जलागमम् । शुभमशुभमथापि वा नृणां कथयति पूर्वनिदर्शनोदयः ॥ ५ ॥ नियतिर्विधाय पुंसां प्रथमं सुखमुपरि दारुणं दुःखम् । कृत्वालोके तरला तडिदिव वजं निपातयति ॥ ६॥ मातापितृसहस्राणि पुत्रदारशतानि च । युगे युगे व्यतीतानि कम्य ते कम्य वा भवान् ।। ७ ।। विहग कुरु दृढं मन. स्वयं त्यज शुचमास्व विवेकवर्त्मनि । सह कमलसरोजिनीश्रिया श्रयत्ति सुमेरुशिरो विरोचनः ॥ ८ ॥ द्वीपोपगीतगुणमपि ममुपार्जितरत्नराशिसारमपि । पोतं पवन इव विधिः पुरुषमकाण्डे निपातयति ॥ ९॥ अङ्गनवेदी वसुधा कुल्या जलधिः सली च पातालम् । वल्मीकच सुमेरुः कृतपतिजस्य वीरस्य ॥ १० ॥ सहसा संपादयता मनोरथप्रार्थितानि वस्तूनि । देवेनापि क्रियते भत्र्यानां पूर्वसेवेव ॥ ११ ॥ विद्वज्जनसंपको नष्टटनातिदर्शनाभ्युदयः । ऋम्य न सुखाय भवने भवति महारललामश्च ।। १२ ।।

·128
तिलकमञ्जरी।
वन्द्यास्ते कवय काव्यपरमार्थविशारदा ।
विचारयन्ति ये दोषान्गुणाच गतमत्सरा ॥ १ ॥
वार्योऽनार्य स निर्देोषे य काव्याध्वनि सर्पताम् ।
अप्रगामितया कुर्वन्विनमायाति सर्पताम् ॥ २ ॥
म्वादुता मधुना नीता पशूनामपि मानसम् ।
मदयन्ति न याच किं तेऽपि कवयो भुवि ॥ ३ ॥
काव्य तदपि कि याच्यमवाश्चि न करोति यत् ।
श्रुतमात्रममित्राणा चक्राणि च गिरासि च ॥ ४ ॥
उत्पतन्त्यजवयोम केचियाप्तपदत्रया ।
विशन्त्यन्ये प्रबन्धेऽपि लब्धे बलिरिव क्षितिम् ॥ ५ ॥
कपाश्मनेव श्यामेन मुखेनाधोमुखेक्षण ।
काव्यहेलो गुणान्वक्ति क्लाद इव दुर्जन ॥ ६ ॥
वर्णयुक्ति दधानापि स्निग्धाजनमनोहराम् ।
नातिश्लेषधना श्लाघा कृतिलिपिरिवाश्नुते ॥ ७ ॥
तव राजहस हसीदर्शनमुदितस्य विम्मृतो नूनम् ।
सरसिजवनप्रवेश समयेऽपि विलम्बसे तेन ॥ ८ ॥
क्षुण्णोऽपि रोहति तरु क्षीणोऽप्युपचीयते पुनश्चन्द्र ।
इति विमृशन्त सन्त सतप्यन्ते न विधुरेषु ॥ ९॥

·124 गद्यचिन्तामणिः। हप्रयोगमनपेक्ष्य दशा च पात्र युन्बस्तमासि सुजनापररलदीप । मार्गप्रकाशनकृते यदि नाभविष्य- स्मन्मार्गगामिजनता खलु नाभविष्यत् ॥ १॥ त्यक्तानुवर्तनतिरस्करणौ प्रजाना श्रेय पर च कुरुतोऽमृतकालकूटौ । तद्वत्सदन्यमनुजावपि हि प्रकृत्या तस्मादपेक्ष्य किमुपेक्ष्य किमन्यमेति ॥ ॥ वासवदत्ता। भवति मुभगत्वमधिक विस्तारितपरगुणस्य सुजनस्य । वहति विकासितकुमुदो द्विगुणरुचि हिमकरोद्दयोत ॥ १ ॥ विषपरतोऽप्यतिविषम सल इति न मृषा वदन्ति विद्वास । यदय नकुलद्वेषी स कुनद्वेषी पुन पिशुन ॥२॥ अतिमलिने कर्तव्ये भवति खलानामतीत्र निपुणा धी । निमिरे हि कौशिराना रूप प्रतिपद्यते दृष्टि ॥ ३ ॥ हस्त इव भूतिमलिनो यथा यथा लड्डयति खल सुजनम् ।

·130
दर्पणमिव त कुरुते तथा तथा निर्मलच्छायम् ॥ ४ ॥
विध्वस्तपरगुणाना भवति खलानामतीव मलिनत्वम् ।
अन्तरितशशिरुचामपि सलिलमुचा मलिनिमाभ्यधिक. ॥ ५ ॥
अविदितगुणापि मत्कविफणितिः कर्णेषु वमति मधुधाराम् ।
अनधिगतपरिमलापि हि हरति दृशं मालतीमाला ॥ ६ ॥
गुणिनामपि निजरूपप्रतिपत्ति परत एव संभवति ।
खमहिमदर्शनमक्ष्णोर्मुकुरतले जायते यस्मात् ॥ ७ ॥

·॥ श्रीः॥
॥
॥
साहित्यरत्नमञ्जूषा
चतुर्थों
भागः।।

·॥श्रीः॥
॥ साहित्यरत्नमञ्जूपा ॥
रघुवंशः।
हम्नः संलक्ष्यवे ह्यग्नो विशुद्धिः दयामिकापि वा ॥ १.१०॥
महसगुणमुत्वष्टुमादत्ते हि रमं रविः ॥ १. १८ ॥
संततिः शुद्धवंश्या हि परनेह र गर्मणे ॥ १.६०॥
प्रतिबध्नाति हि श्रेयः पूज्यपूजाव्यतिक्रमः ॥ १.७।।
भक्तयोपपनेषु हि तद्विधानां
प्रमादचिहानि पुरःफलानि ॥ २. २२. ।।
न पादपोन्मूलनशक्ति रहः
मिलोचये मूर्च्छति मारुतम्य ।। २. ३१ ॥
गरण रक्ष्यं यदशक्यरक्षं
न तद्यशः गमभृतां क्षिणोति ।। २.४० ॥
अपम्य हेतोर्बहु हातुमिच्छ-
विचारमूदः प्रतिभामि में त्वम् ॥ २. ४७॥

·174 महीतलस्पर्शनमात्रभिन्न मृद्ध हि राज्य पदमैन्द्रमाहु ॥ २.५० ॥ म्थातु नियोक्तुन हि शक्यम विनाश्य रक्ष्य स्वयमक्षतेन ॥ २. ५६ ।। सबन्धमाभाषणपूर्वमाहु ॥ २. ५८ ॥ क्रिया हि वस्तूपहिता प्रसीदति ।। ३ २० । पथ श्रुतेर्दर्शयितार ईश्वरा मलीमसामाददते न पद्धतिम् ॥ ३. ४६ ॥ पद हि सर्वत्र गुणैनिधीयते ।। ३. ६२ ।। मणिपातप्रतीकार सरम्मो हि महात्मनाम् ॥ ४. ६४ ॥ आदान हि विसर्गाय सता वारिमुचामिव ।। ५ ८६ ॥ मूये तपस्यावरणाय दृष्ट कल्पेत लोकम्य कथ तमिस्रा ।। ५ १३ ॥ पर्यायपातम्य मुरैर्हिमाशी कलाक्षय इलाध्यतरो हि वृद्ध ॥ ५ १६ ।। निर्गलिताम्बुगर्भ शरदन नार्दति चातकोऽपि ॥ ५. १७।। उप्णवमान्यातपसप्रयोगा त्य हि यत्सा प्रकृति लम्प ॥ ५ ५४ ॥ नक्षत्रतारामहसक्लापि

·ज्योतिष्मती चन्द्रमसेव राति ॥ ६.०२॥
भिन्नरुचिहि लोक || ६. ३० ॥
न हि प्रफुल्ल सहकारमेत्य
वृक्षान्तरं काहुति षट्पदालि || ६. ६९ ॥
रत्त समागच्छतु काम्चनेन ॥ ६, ७९ ।।
मनो हि जन्मान्तरसगतिजम् ।। ७ १५ ॥
धूमो निवत्येत समारणेन
यतम्तु कहनत एव वहि ।। ७.५५ ।।
पवनामिसमागमो सय
महित ब्रह्म यदस्वतेजमा ॥ ८."
ननु तैलनिषेकपिन्दुना
सह दीपाचिरुपैति मेदिनीम् ॥ ८. ३८ ॥
प्रतिकारविधानमायुप
मति शेपे हि फलाय कल्पते ।। ८.५० ।।
अभितप्तमयोऽपि मार्दव
भजते केव कया शरीरिषु ।। ८. १३ ॥
विषमप्यमृत कचिद्भवे-
दमृत वा विषमीश्वरेच्छया ।।८ १६ ॥
शिगिमा देहमृतामसारताम् ।। ८.५१॥
वसुमत्या हि नृपा कलत्रिण ॥ ८. ८३ ॥

·136 परलोकजुषा स्वकर्मभि- गतयो मिन्नपथा हि देहिनाम् ॥ ८ ८५॥ खजनाभु किलातिसतत दहति प्रेतमिति प्रचक्षते ।। ८. ८६ ॥ मरण प्रकृति शरीरिणा विकृतिजीवितमुच्यते बुधै। क्षणमप्यवतिष्ठते श्वप्त- न्यदि जन्तुर्ननु लामवानसौ ॥ ८. ८७ ॥ अवगच्छति मूढचेतन प्रियनाश हृदि शल्यमार्पितम् । सिरधीस्तु तदेव मन्यते कुशलद्वारतया समुद्धृतम् ॥ ८ ८८ ॥ म्वशरीरशरीरिणावपि श्रुतसयोगविपर्ययो यदा। विरह किमिवानुतापये- द्वद बाविषयविपश्चिताम् !! ८ ८९ ॥ द्रुमसानुमता किमन्तर यदि वायो द्वितयेऽपि से चला । ८ ९०॥ अपये पदमर्पयन्ति हि श्रुतवन्तोऽपि रजोनिमीलिता ·1)" शोधनाना हि यशो गरीय ॥ १४. ३५ ।। छाया हि भूमे शशिनो मलत्वे. नारोपिता शुद्धिमत. प्रजामि ॥ १४.४० ॥ अमर्षण शोणितकाझ्या किं पदा म्पृशन्त दशति विजिहः ॥ १४.४१ ॥ आज्ञा गुरूणा ह्यविचारणीया ।। १४. ४३ ॥ त्रागाभावे हि शापास्त्रा कुर्वन्ति तपसो व्ययम् ॥ १५. ३ ॥ धर्मसरक्षणार्थेव प्रवृत्ति वि शाणि ॥१५ १४ ॥ समुखीनो हि जयो रन्ध्रप्रहारिणाम् ॥ १५ १७ ॥ प्रहेष्वनिर्बन्धषो हि सन्त ॥ १६.८० ।। वयोरूपविभूतीनामेकैक मदकारणम् ॥ १७. ४३ ।। न हि सिहो गजाम्कन्दी भयागिरिगुहाशय ॥ १७ ५० ॥ अम्बुगों हि जोमूतश्चातकैरभिनन्यते ॥ १७ ६० ॥ सकृतिविमानपि हि प्रयुक्त माधुर्यमीष्टे हरिणान्ग्रहीतुम् ॥ १८ १३ ॥ सुखोपरोधि वृत्त हि राज्ञामुपरुद्धवृत्तम् ।। १८ १८।। म्वादुभिस्तु विषयैर्हतस्ततो दु खमिन्द्रियगणो निवार्यते ।। १९ १९ ॥

·स्पुणन्ति लोके विपरीतमर्थम् ॥ ३ ६३ ॥ कठिना खल स्त्रिय ॥ ४ ५॥ खजनस्य हि दुःखमप्रतो विवतद्वारमियोपजायते ॥ ४ २६ ॥ दयितात्वनस्थित नृणा न खलु प्रेम चल सुजने ।। ४ २८ ॥ अशनेरमृतम्य चोभयो- शिनश्चाम्बुधराश्च योनय ॥ ४ ४३ ॥ प्रियेषु सौभाग्यफला हि चारुता ॥ ५ ॥ पद सहेत भ्रमरम्य पेशल शिरीषपुष्प न पुन पतत्रिण ॥ ५५ ॥ क ईप्सितार्थस्थिरनिश्चय मन पयश्च निम्नाभिमुख प्रतीपयेत् ।। ५ ५ ॥ न पर पदश्रेणिभिरेव पकज सशैवलासङ्गमपि प्रकाशते ।। न धर्मवृद्धेषु वय समीक्ष्यते ॥ ५ १६ ॥ भवन्ति साम्येऽपि निविष्टचेतसा वपुर्विशेपेप्चतिगौरवा क्रिया ।। ५ ३१ ।। शरीरमाद्य खलु धर्मसाधनम् ॥ ५ ३३ ।। क कर ·141 प्रसारयेत्पन्नगरत्नसूचये ।। ५. ४३॥ न रसमन्विष्यति मृायते हि तत् ।। ५.४५ ॥ मनोरयानामगतिर्न विद्यते ।। ५. ६४ । अपेक्ष्यत साधुजनेन वैदिक श्मशानशूलस्य ने यूपसस्क्रिया ।। ५. ७३ ।। अलोकसामान्यमचिन्त्यहेतुकं द्विपन्ति मन्दाश्चरितं महात्मनाम् ।। ५. ७५ ॥ न कामवृत्तिर्वचनीयमीक्षते ।। ५.८२ ।। न केवलं यो महतोऽपभाषते शृणोति तस्मादपि यः स पापभाक् ।। ५. ८३ क्लेशः फलेन हि पुनर्नवता विधत्ते ।। ५. ८६ ।। स्त्री पुमानित्यनायैषा वृत्तं हि महितं सताम् ॥ ६. १२ ॥ कियाणां सलु धाणां सत्सरन्यो मूलकारणम् ।। ६. १३ ।। प्रायः प्रत्ययमाधत्ते स्वगुणेपत्तमादरः ।। ६.२० ॥ विक्रियायै न कल्पन्ते संबन्धाः सदनुष्ठिताः ।। ६. २९ । यदध्यासितमहंगिस्तद्धि तीर्थ प्रचक्षते ।। ६. ५६ ॥ विनियोगप्रसादा हि किंकराः प्रभविष्णुपु ।। ६. ६२ ।। अशोच्या हि पितुः कन्या सद्भर्तृप्रतिपादिता ।। ६. ७९ ॥ प्रायेण गृहिणीनेत्राः कन्यार्थेषु कुटुम्बिनः ।। ६. ८५ ।। भवन्त्यव्यभिचारिण्यो मरिष्टे पतिव्रताः ॥ ६. ८६ ।।

·स्त्रीणा प्रियालांकफलो हि वेषः ।। ७. २२ ॥
कालप्रयुक्ता खलु कार्यविधि-
विज्ञापना भर्तृषु सिद्धिमेति ।। ७. ९३ ।।
मतबल्लभतया हि मानसी
मातुरस्पति शुच वधूजन ।। ८. १२॥
घियहत्त्वमसता हतान्तरम् ।। ८. ५७ ॥
विकिया न खलु कालदोपजा
निर्मलप्रकृतिषु स्थिरोदया ।। ८. ६५ ॥
नूनमात्मसदृशी प्रकल्पिता
वेधसैध गुणदोषयोर्गति ।। ८. ६६ ।।
पगभिभूता वद किं क्षमन्ते
कालातिपात शरणार्थिनोऽमी ॥ १. १० ॥
परितोषयन्ति
गीर्भिगिरीश, रुचिराभिरीशम ।। ९. १२॥
स्तान कस्य न तुष्टये ।। १०. ९॥
कार्यप्ववश्यकार्येषु सिद्धये क्षिप्रकारिता ॥ १५.२५ ॥
विपदा परिभूता किं व्यवस्यन्ति विलम्बितुम् ।। १०.३५
पुत्रोत्संय माधति का न हर्षात् ।। ११. १७ ।।
स्वनन्दनालोकनमगलेषु
क्षण क्षण तृप्यति कस्य चेत ॥ ११.०० ॥

·मुढे न हृद्या किमु बालकलि ॥ ११, ४० ॥
मनो न हि क्षुभ्यति धामधानि ॥ १२.२० ॥
प्रभुप्रसादो हि मुदे न कम्य ।। १२. ३० ।।
दावानलप्लोपविपत्तिमन्यो
महाबुदाबिक हरत वनानाम ॥ १२.४५ ॥
भवन्ति वाचोऽवसरे प्रयुक्ता
ध्रुव फलाविष्टमहोदयाय ।। १२ ४३ ।।
सुतविक्रमे
मति न नन्दति का पलु वीरम् ।। १२ ।।
ध्रुवममिमते पूर्ण को वा मुदा न हि माद्यति ।। ५. ६० ॥
महता वृथा भवे.
दसवहान्धस्स हितोपदेशनम् ।। १५ २६. ।।
न कम्य वीर्याय वरम्य मगति ॥ १५.५१ ॥
किरातार्जुनीयम् ।
...न हि प्रिय
प्रवक्तुमिच्छन्ति मृपा हितैषिण ॥ १.०॥

·111 क्रियास्तु युक्तैर्नृप चारचक्षुपो न वचनीया प्रभवोऽनुजीविभि । १. ४ ॥ हित मनोहारि च दुर्लभ वच ॥ १४ ॥ स किंसखा साधु न शास्ति योऽधिप हितान्नय सशृणुते स फिप्रभु । मदानुकूलेपु हि कुर्वते रति नृपेप्चमात्येषु च सर्वसपद ॥ १५ ॥ समुन्नयन्भूतिमनार्यसगमा- दूर विरोधोऽपि सम महात्मामि ॥ १८॥ व्रजन्ति ते मूढधिय पराभव भवन्ति मायाविषु ये न मायिन । प्रविश्य हि नन्ति शठास्तथाविधा नसवृताङ्गानिशिता इवेषव ॥ १ ३० ।। अवन्ध्यकोपम्य विहन्तुरापदा भवन्ति वश्या स्वयमेव देहिन । अमर्षशून्येन जनस्य जन्तुना न जातहार्देन न विद्विषादर ॥ १ ३३ ॥ विचित्ररूपा वलु चित्तवृत्तय ॥ १३ ॥ परैरसितवीर्यसपदा पराभवोऽप्युत्सव एव मानिनाम् ।। १ ११ ॥

·अजन्ति शनवधूय निस्पृहा गमन मिद्धि गुनयो न भूमृत ॥ १ ४२॥ अरिपु हि विनयार्थिन क्षितीमा विदधति सोपथि मधिदूपणानि ।। १ ४५ ॥ विपमोऽपि विगाह्यते नय कृततीर्थ पयमामिवारय । म तु तत्र विशेषदुर्लम मदुपन्यस्यति प्रत्यार्म य ॥ २. ३ ॥ ननु यरिशेपनि रहा गुणगृह्या वचने विपश्चित ॥ २.५ ॥ द्विपतामुदय सुमेपमा गुरुस्वन्तत: मुका न महानती भूतिमिच्छता फलसपत्रवण परिक्षय ॥२८॥ अभिमानवतो मनम्चिन प्रियमुच्चै पदमाररशत । विनिपातनिरर्तनक्षम मतमालम्बनमात्मपापम् ॥ २ १३ ॥ विपदोऽभिमात्यविक्रम रहयत्यापदुपेतमायति ।

·146 नियता लघुता निरायते- रगरीयान्न पदं नृपश्रिय ।। २. १४ ॥ निवसन्ति पराक्रमाश्रया न विपादेन सम समृद्धय ॥ ०. १५ ॥ मदसितमुखैर्मृगाधिपः कारभिर्वतयते स्वयं हतै । लघयन्खलु जसा जग- न्न महानिच्छति भूतिमन्यत ॥ २. १८ ॥ अभिमानधनस्य गत्वरै- रसुभि. स्थाम्नु यशश्चिचीषत । अचिराशुचिलामचञ्चला ननु लक्ष्मी फलमानुपङ्गिकम् ।। २ १९ ॥ प्रकृतिः खलु सा महीयस सहते नान्यसमुन्नतिं यया ।। २. २१ ।। सहसा विदधीत न क्रिया- मविवेक परमापदां पदम् । दृणते हि विमृश्यकारिण गुणलुब्धा स्वयमेव संपदः ॥२.३० ॥ शुचि भूषयति श्रुतं वषु प्रशमस्तम्य भवत्यक्रिया ।

·प्रशमाभरण पराक्रमः स नयापादितसिद्धिभूषणः ।। २. ३२॥ स्पृहणीयगुणमहात्मभि- श्वरित वर्मनि यच्छता मनः। विधिहरहेतरागस विनिपातोऽपि मम. समुन्नतेः ।। २. ३४ ॥ अपनेयमुदतुमिच्छता तिमिर रोपमयं धिया पुरः ॥ २.३६ ॥ उपकारक्रमायते शं प्रसव. कर्मफलम्य भूरिणः । अनपाय निवहणं द्विपां न तितिशासममन्ति साधनम् ।। २. ४३ ॥ चीतम्पृहाणामपि मुक्तिभाजां भवन्ति भव्येषु हि पक्षपाता ॥ ३. १२ । असाधुयोगा हि जयान्तराया प्रमाथिनीनां विपदा पदानि ॥ ३. १४ ॥ प्रकर्षतन्त्रा हिरणे जयश्रीः ।। ३. १७ ॥ विश्वासयत्याशु सता हि योगः ॥ ३. ३१ ॥ यशोऽविगन्तुं सुखलिप्सया वा मनुष्यसंख्यामतिवर्ति बा।

·निरुत्सुकानामभियोगमाजां समुत्सुकेवाङ्कमुपैति मिद्धिः ॥ ३. १० ॥ स क्षत्रियस्लाणसह सता यः ।। ३. ४८ ॥ करोति यः सर्वजनातिरिक्त संभावनामर्थवती क्रियाभिः । मसत्सु जात पुरुषाधिकार न पूरणी ते ममुपति सम्व्या ।। ३. ५१ ।। मात्सर्यरागोपहतात्मना हि म्खलन्ति साधुप्यपि मानसानि ॥ ३. ५३ ॥ मुदुर्लभे नाईति कोऽभिनन्दितु प्रकर्षलक्ष्मीमनुम्पसगमं ॥ ४. ५ ॥ न हीतिजोऽयमरेऽवसीदति ॥ ४.०० ॥ गुणाः प्रियत्वेऽपिता न संम्तयः ॥ १.२५ ॥ प्रायेण सत्यपिहितार्थकरे रिशाह थेयामि लन्धुमसुमानि विनान्तरायः ॥ ५.४० ।

·12"
नयवम॑गा प्रभवता हि धिय । ६. ३८ ।
स्वयमामि विक्रमवतामवता
न बधूप्वधानि विमृशन्ति थिय ।। ६.४५ ॥
सभावना घधिकृतम्य तनोति तेज ॥ ६. १६ ।।
रम्याणा विकृतिरपि श्रिय तनोति ।। ७. ५॥
कल्याणी विधिषु विचित्रता विधातु ॥ ७. ७ ॥
युक्ताना सलु महता परोपकार
कल्याणी भवति रुजम्वपि प्रति ।। ७.१३ ॥
नापीयान्बहु सुकृत हिनस्ति दोष ।। १५ ।।
समक्ती किमसुलभ महोदयाना-
मुच्चदाय नयति यदृच्छयापि यांग ॥ ७ २७ ॥
मा लक्ष्मीरुपकुरुते यया परेपाम् ॥ ७. २८ ।।
यथोत्तोच्छा हि गुणेषु कामिन ॥ ८. ४ ॥
वसन्ति हि प्रेम्णि गुणा न वस्तुनि ।। ८.३७ ।।
अकृत्रिमप्रेमरसाहितैर्मनी
हन्ति रामा कृतरपहित !! ८. १६ ॥
जनम्य रुद्धप्रणयस्य चेतम
किमप्यमोऽनुनये मुशायते ।। ८. ५४ ॥
लाइयते न खलु कालनियोग !!२. १३ ॥
वस्तुमिच्छति निरापदि मयं ॥ १६॥

·बलवदपि बल मिथो विरोधि प्रभवति नैव विपक्षनिर्जयाय ॥ १० ३७ ॥ दुरधिगमा हि गति प्रयोजनानाम् ।। १० ४० ॥ कथयति सवृतिरेव कामितानि ।। १०.४४ ॥ अनुरागी युवतिजन खलु नाप्यतेऽनुरूप ॥ १० ५० ॥ ननु करुणामूदु मानस मुनीनाम् ॥ १०.५१ ॥ उपनतमवधीरयन्त्यभन्या ॥ १० ५१ ॥ प्रभवति मण्डयितु बघाना ॥ १०. ५९।। चलयति महता मनाम्यमप न हि लभतेऽवसर सुखामिलाप ॥ १०.६२ ॥ अविज्ञातेऽपि बन्यौ हि बलाबहादत मन ॥ ११.८ ।। मुलमा रम्यता लोके दुर्लभ हि गुणार्जनम् ।। ११ ११ ॥ गरदम्बुधरच्छायागत्वों यौवनश्रिय । आपातरम्या विषया पर्यन्तपरितापिन 11 ११. १२॥ अन्तक पर्यवस्थाता जन्मिन सततपद । इति त्याज्य भरे भन्यो मुक्तावुतिष्ठते जन ॥ ११ १३ ।। मूल दोगम्य हिमादेरर्थशमी म्म मा पुष । तो हि तत्वाबोधम्य दुरच्छेदावुपलवा ।। ११. २० ॥ नान्तरना थियो जातु प्रियेरासा न भ्यते ।

·दुखिते मनसि सर्वमसह्यम् ।। ९ २० ॥ ओजसापि खलु नूनमनून नासहायमुपयाति जयश्री ॥ ९ ३३ ॥ साधनेषु हि रतरुपत्ते रम्यता प्रियसमागम एव ॥९ २५॥ प्राप्यते गुणवतापि गुणाना व्यक्तमाश्रयवशेन विशष ॥ ९ ५८ ॥ आत्मवर्गहितमिच्छति सर्व ॥९ ६४ ।। कारयत्यनिभृता गुणदोपे वारुणी खलु रहस्यविभेदम् ॥ ५ ६८ ॥ प्रेम पश्यति भयान्यपदेऽपि ॥ ९ ७० ॥ उपहितपरमप्रभावधाना न हि जयिना तपसामध्यमस्ति ।। १० ६॥ परिजनतापि गुणाय सद्गुणानाम् ।। १० हरति मनो मधुरा हि यौवनश्री ॥ १०. १७ ॥ न हि महता मुकर समाधिभा ॥१०.२३ ।। गुणमहता महंत गुणाय योग ॥ १०.०५ ॥ चलति नयान्न जिगीषता हि चेत ॥ २९ ।। प्रभवति न तदा परो विजेतु भवति जितेन्द्रियता यदात्मरक्षा ।। १० ·बलवदपि बल मिथो विरोधि प्रभयति नैव विपक्षनिर्जयाय ।। १०. ३७ ।। दुरधिगमा हि गति प्रयोजनानाम् ॥ १० ४० ॥ कथयति सवृतिरेव कामितानि ।। १०.४५ !! अनुरागी युवत्तिजन. खल्लु नाप्यतेऽनुरूप ॥ १॥ ५० ॥ ननु करुणामृदु मानस मुनीनाम् ।। १०.५१ ।। उपनतमरधीरयन्त्यमव्या ॥ १० ५१॥ प्रभवति मण्डयित्तु वधूरना ॥१०. ५९ ॥ विलयति महता मनाम्यम नहि लभतेऽवसर सुखामिलाप ॥ १०, ६२ ॥ अविज्ञातेऽपि बन्यौ हि बलात्यहादत मन ॥ ११.८ ॥ सुलमा रम्यता लोके दुर्लभ हि गुणार्जनम् ॥ ११. ११ ॥ भरदम्बुधरच्छायागत्वों यौवनश्रिय । आपातरम्या विषया पर्यन्तपरितापिन ॥ ११. १२ ॥ अन्तक पर्यवस्थाता जन्मिन सततापद । इति त्याज्ये भवे भव्यो मुक्तावुतिष्ठते जन ॥ ११ १३ ॥ मूल दोषम्य हिमादेरर्थकामो म मा पुष । नौ हि तत्वावरोधम्य दुरुच्छेदावुपप्लव। ।। ११. २६ ॥ नान्तरजा श्रियो जातु प्रियरासा न भूयते ।

·आसक्तास्ताम्बमी मूढा वामशीला हि जन्तवः ।। ११.२४॥ तदा रम्याण्यरम्याणि प्रिया: शल्यं तदासवः । तदैकाकी सबन्धुः सन्निष्टेन रहितो यदा ॥ ११. २८ ।। न्यायाधारा हि साधवः ॥ ११. ३० ॥ श्रद्धेया विप्रलव्धार प्रिया विप्रियकारिण । सुदुम्त्यजाम्त्यजन्तोऽपि कामाः कष्टा हि शत्रवः ।। ११.३५॥ अविज्ञातप्रबन्धस्य बचो वाचम्पतेरपि । उजत्यफलतामेव नयगुह इवेहितम् ॥ ११. ४३ ॥ सुलभो हि द्विपा भगो दुर्लभा सत्म्यवाच्यता ।। ११. ५३ ॥ स्थित्यतिक्रान्तिभीरूणि म्बच्छान्याकुलितान्यपि । तोयानि तोयराशीनां मनामि च मनम्विनाम् ॥११. ५४।। असन्मैत्री हि दोषाय कुलच्छायेव मेविता ।। ११. ५५ ॥ अपवादादभीतस्य समस्य गुणदोषयो । असद्वृत्तेरहो वृत्त दुर्विभाव विधेरिव ॥ ११.५६ ।। शक्तिवैकल्यनम्रस्य नि सारत्वाल्लघीयसः । जन्मिनो मानहीनम्य तृणम्य च समा गति ॥ ११. ५० ॥ तावदाश्रीयते लक्ष्म्या तावदम्य स्थिरं यशः । पुरुषस्तावदेवामी यारन्मानान हीयते ।। ११. ६१ ॥ प्रसमानमिवाजांसि सदसा गौरवरितम् । नाम यम्याभिनन्दन्ति द्विपाऽपि स पुमान्पुमान् ।। ११.७३ ॥

·10 महतां हि धेयमविभाव्यवैभवम् ।। १२. ३ ।। अमृतायते हि सुतपः सुकर्मणाम् ॥ १२. ४ ॥ किमिवास्ति यन्न सुकरं मनस्विमिः ॥ १२. ६ ॥ गुरुतां नयन्ति हि गुणा न संहति ।। १२.१०॥ भन्ति सहजमपि भूरिभियः सममागता सपदि वैरमापदः ॥ १२.४६॥ विमल कलुपीभवच चतः कथयत्येव हितैषिणं रिपु वा ।। १३. ६ ॥ परवृद्धिपु बद्धमत्सराणा किमिव ह्यस्ति दुरात्मनामलध्यम् ।। १३. ७ ॥ परमं लाममरातिमङ्गमाहुः ।। १३. १२ ।। ईप्सितम्य न भवेदुपाश्रयः कस्य निर्जितरजन्तमोगुणः ॥ १३. १८ ॥ स्मयते तनुभृतां सनातनं न्याय्यमाचरणमुत्तमभिः ॥ १३. ४२ ॥ আন্তচুমি: संनिवृत्तिमपथान्महापदः । योगशक्तिजितनन्ममृत्यत्र शीलयन्ति मुनयः सुशीलताम् ।। १३ १३ १॥

·तिष्ठता तपमि पुण्यमासज- सपदोऽनुगुणयन्सुम्वैपिणाम् । योगिना परिणमन्विमुक्तये केन नास्तु विनय सता प्रिय ॥ १३ १४ ॥ मावलेपमुपलिदिसते परै रभ्युपैति विकृति रजस्यपि अर्थितस्तु न महान्समीहते जीवित किमु धन धनायितुम् ॥ १३ ५६ ॥ मवृणोति खलु दोपमज्ञता ।। १३ ६३ ॥ आपदेयुभयलोक्दूगणी वर्तमानमपथे हि दुर्मतिम् ॥ १३ ६४ ।। आत्मनीनमुपतिष्ठते गुणा सभान्ति पिरमन्ति चापद । इत्यनेऊफलमाजि मास्म भू दर्थिता कथमिवार्य सगमे ॥ १३ ६० ॥ विविक्तवर्णाभरणा सुखश्रुति प्रसादयन्ती हृदयान्यपि द्विषाम् । प्रवर्तते नाकृतपुण्यकर्मणा प्रसन्नगम्भारपदा सरस्वती ।। १४ ३ ॥

·भ भवन्ति त सभ्यतमा विपश्चिता मनोगत वाचि निवेशयन्ति ये । नयन्ति तेप्वप्युपपन्ननपुणा गारमर्थ कतिचित्प्रकाशताम् ॥ १४. ४ ॥ स्तुवन्ति गुर्वीमभिधेयसपद विशुद्धिमुक्केरपरे विपश्चित । इति स्थिताया प्रतिपूरुष रुची सुदुर्लभा मर्वमनोरमा गिर ॥ १४ ॥ हिते नियोज्य बलु भूतिमिच्छता महार्थनाशेन नृपोऽनुजीविना । (४. ८ 11 दिशत्यपाय हि मतामतिकम ॥ १४ ॥ अयातपूर्वा परिवादगोचर मता हि वाणी गुणमेव भापत ॥ १४ १५ ॥ गुणापवादन तदन्यरोपणा दृशाघिसदस्य समनस जनम् । द्विधंव कृत्वा हृदय निगृहत स्फुरन्नसाधोवियोति बामि ॥ १४ १२ ॥ ताभिरक्षा हि मतामलक्रिया 11 १४ १४ ॥ कथ प्रसह्याहरणैपिणा प्रिया परावनत्या मलिनीकृता श्रिय ॥१५.१८ ।।

·1b
विजानताऽपि धनयस्य रौद्रता
भवत्यपाये परिमोहिनी मति ॥ १४ १० ॥
न दृषित शक्तिमता स्वयमह ॥ १४ २० ॥
गुणार्जनोच्यूयविरुद्धबुद्धय
प्रकृत्यमित्रा हि सतामसाधव ॥ १४ ॥१॥
सहापकृष्टैर्महता नमगत
भान्ति गोमायुसखा न दन्तिन ॥ १४ २२ ॥
परोऽवजानाति यदज्ञताजड
म्तदुन्नताना न विहन्ति धीरनाम् ।
समानार्यान्वयपौरपेषु य
करोत्यतिकान्तिमसा तिरमिया ॥ २४ २३ ॥
यदा विगृहाति तदा हत या
करोनि मैत्रीमथ दूपिता गुणा ।
स्थिति ममीक्ष्योभयथा परीक्षक
करोत्यवनोपहत प्रथाजनम् ।। १४ २४ ।।
महोदयानामपि मघवृत्तिता
महायसाध्या प्रदिशान्ति सिद्धय ॥ १४ ४४॥
अस्तुदत्य महतां गोचर ॥ १४ ५५ ॥
मुसत्येव हि पु सनमज्वलिन मन ॥ १५ ॥

·आस्थामालम्व्य नीतेषु का क्षुद्रेवरातिषु । व्यक्तिमायाति महता माहात्म्यमनुकम्पया ॥ १५.४॥ नातिपीडयितु भगानिच्छन्ति हि महौजसः ।। १५. ६ ॥ वर कृतध्वस्तगुणादत्यन्तमगुण. पुमान् । प्रकृत्या ह्यमणि श्रेयान्नालंकारश्च्युतोपल 11 १५. १५ ॥ प्रच्छन्नमप्यूहयत हि चेष्टा ॥ १६. १५ ॥ अल्पीयसोऽप्याममतुल्यत्वे- महापाराय रिपोधिवृद्धि ॥ १६. २४ ।। उपत्यनन्तातिरप्यसशर्य विभिन्नमूलोऽनुदयाय सक्षयम् ।। १६. ६१ ।। दुर्लक्षचिह्ना महतां हि वृति ॥ १७. २३ ॥ म्यामापदं प्रोज्य विपत्तिमम शोचन्ति सन्तो युपकारिपक्षम् ।। १५. १० ।। सभावनायां विफलीकृताया पत्यु पुर. साहममासितव्यम् ॥ १७. ४२ ॥ के इन नाम बृहन्मनसा भवे. दनुकृतायपि सत्यवता क्षम॥१८.३।। गुणसहते समतिरिक्तमहो निजमेव सत्यमुपकारि सताम् ।। १८. १४ ।।

·माघः। गृहानुपैतु प्रणयादीप्सको भवन्ति नापुण्यकृता मनीषिण ॥ १ १४ ॥ ग्रहीतुमार्यान्परिचर्यया मुहु- महानुभावा हि नितान्तमर्थिन ॥ १. १७ ॥ श्रेयसि केन तृप्यते ॥ १. २९ ॥ ऋतं रवे क्षालयितु क्षमेत क क्षपातमम्काण्डमलीमम नम ॥ १. ३८ ॥ सदाभिमानधना हि मानिन ॥ १६७. ।। सतीच योपित्प्रकृति मुनिश्चला पुमाममभ्येति भवान्तरेष्वपि ॥ १ ७२ ।। निपातनीया हिमतामसाधब ॥ १.७३ !! उत्तिष्टमानस्तु परो नापेक्ष्य पश्यमिच्छता । समौ हि शिष्टैराम्नाती वय॑न्तावामय. स च ।। २. १० ॥ ज्ञातसारोऽपि वल्वेक. सदिग्ध कार्यवस्तुनि ॥. १२॥ महीयास प्रकृत्या मितमाषण ॥. क्रिया केवलमुतरम् ॥ .. २२ ॥ इन्धनापधगप्यमिम्त्विपा नात्येति पूषणम् ।। २. •३ ।। . १३।।

·. विरोधियनमा मूकान्वागीशानपि कुवत । जहानप्यनुलोमार्थान्धवाचः कृतिनां गिरः ।। २. २५ ।। अनिलोडितकार्यम्य वाग्जालं वाग्मिनो वृथा ।। २.२७ ॥ मंपदा सुम्भिमन्यो भवति स्वल्पयापि यः। कृतकृत्यो विधिर्मन्ये न बर्धयति तस्य तान् ॥ २. ३ ।। विपक्षमखिलीकृत्य प्रतिष्ठा खलु दुर्लभा ।। २. ३४ ।। प्रियते यावदेकोऽपि रिपुस्तावत्कुतः सुखम् ।। २. ३५ ॥ उपकरिणा संचिन मित्रेणापकारिणा । उपकाराषकारी हिलव्य लक्षणमेतयोः ।। २. ३७ ।। बद्धमूलस्य मूलं हि महवरतरोः त्रियः ॥ २.३८ ।। कथापि खलु पापानामलम श्रेयमे यतः ।। २. ४० अकृत्वा हेलया पादमुञ्चमूधमु विद्विपाम् । कथंकारमनालम्बा कीतिमधिरोहति ।। २. ५२ ।। चतुर्थोपायमाध्ये तु रिपो सान्त्वमपत्रिया ॥ २, ५४ ।। सामानाधिकरण्यं हि तेजस्तिमिरयोः कुतः ।। २. ६२ ॥ सर्वः स्वार्थ समर्माहते ॥ २. १५ ॥ उपायमास्थितस्यापि नश्यन्त्याः प्रमावतः ।। २.८० ॥ वृहत्सहायः कान्ति क्षादीपानपि गच्छति ॥२.१००। महात्मानोऽनुगृहन्ति भजमानाधिपूनपि ॥ २. १०४ ।।

·भनेकशः संस्तुतमप्यनलला नयन प्रीतिरहो करोति ॥ ३. ३१ ।। क्षणे क्षणे यन्नवतामुपैति तदेव रूप रमणीयतायाः ॥ ४. १७ ॥ मर्यः प्रियः खल भवत्यनुरूपत्रेप्टः ॥ ५. ६ ॥ मर्वो हि नापगतमप्यपचीयमान वर्धिष्णुमानयमनागतमप्युपैति ।। ५. १४ । सघर्षिणा सह गुणाभ्यधिकैर्दुरामम् ।। ५. १९॥ आकान्तितो न वशमेति महा-परम्य ।। ५. ४१ ।। नान्यस्य गन्यमपि मानमृतः सहन्ते ।। ५.४२ ॥ नैवात्मनीनमथवा क्रियते मदान्धैः ।। ५. ४४ ॥ शास्त्रं हि निश्चितधिया कन सिद्धिमेति ।। ५. ४७. ।। मन्दोऽपि नाम न महानगृह्य साध्य. ।। ५. ४९ ॥ ममय एवं करोति बलावलम् ।। ६. ४४ ।। परिभवोऽरिमयो हि सुदु सहः ॥ ६.४५ ॥ उपचितेषु परेप्वसमर्थता वजति कालवशाहलवानपि ॥ ६.६३ ॥ भवति महत्तु न निष्फलः प्रयाम. ॥ ७. १ ॥ म्फुटमभिमूपयति बियस्त्राय ।। ७. ३८. ॥ भवति हि विलयता गुणोऽनानाम् ।। ७. ४३ ॥

·161 किमिव न शक्तिहरं ससाध्यसानाम् ।। ७. ५२.।। न परिचयो मलिनात्मनां प्रधानम् ।। ७. ६१ ॥ बुद्धा या जितमपरेण काममावि- प्कुर्वीत स्वगुणमपनप: क एव ।। ८.७ ॥ औचित्य गणयति को विशेषकामः ॥ ८.१०॥ प्रादुःप्यात इव जितः पुरः परेण ॥ ८. १२ ।। उदृत्तः क इव मुखावहः परेषाम् ॥ ८.१८॥ ...विपदि न दूषितातिमूमिः ।। ८. २०॥ युक्तानां विमलतया तिरक्रियाय नाकामन्नपि हि भवत्यलं जडाघः ।। ८. २८ ॥ ऋमिन्या सजदगुणे गिरां पटुत्वम् ॥ ८. १५ ।। शोभायै विपदि सदाश्रिता भवन्ति ।। ८. ५५ ॥ चक्षुप्यः खलु महतां पररलड्व्यः ॥ ८. ५७ ॥ ..अवधीरिवाना- मप्युञ्चर्भवति लघीयसां हि घाष्टयम् ॥ ८ ६० ॥ नेवाही विरमति कौतुकं प्रियेभ्यः ।। ८. ६९ ॥ .........अस्तमयेऽपि सता. मुचितं खलूच्चतरमेव पदम् ॥ ९. ५।। प्रतिकूलतामुपगते हि विधी विफलत्वमेति बहुसाधनता। 11 ·162 अवलम्बनाय दिनभर्तुरभू- न पतिप्यतः करसहसमपि ॥ ९.६ ॥ अपदोपतैव विगुणस्य गुणः ।। ९. १२ ॥ चपलाजन प्रति न चोधमद ।। ९. १६ ॥ लघवः प्रकटीभवन्तिमलिनाश्रयतः॥ ९:२३ ॥ दधति ध्रुव क्रमश एव न तु द्युतिशालिनोऽपि सहसोपचयम् ॥ ९. २९ ॥ अहो महता- मितरेतरोपकृतिमचरितम् ।। ९. ३३ ।। समये हि सर्वमुपकारि कृतम् ॥ ९. ४३ ॥ भजते विदेशमाधिकेन जित- स्तदनुप्रवेशमथवा कुशल ।। ९. ४८ ॥ किमु चोदिताः प्रियहितार्थकृतः कृतिनो भवन्ति मुहृदः सुहृदाम् ॥ ९. ५७ ॥ मुद्ददर्थमीहितमजिह्माधियां प्रकृतर्विराजति विरुद्धमपि ॥ ९६२ ॥ विदितरिते हि पुर एव जने सपदीरिताः खल लगन्ति गिर. ॥ ९, ६५ ॥ मान्तिभाजि भवति क विवेक. ॥ १०...

·10 सा मदाप्रकृतिमेति हि सर्वः ॥ १०. १८ ॥ दुस्त्यजः खलु सुखादपि मानः ।। १०. २१ ।। न क्षमं भवति तत्त्वविचारे मत्सरेण हतसंवृति चेतः ॥ १०. ३५ ॥ आनुकूलिकतया हि नराणा- माक्षिपन्ति हृदयानि तरुण्यः ॥ १०.७९ ॥ परपरिभवि तेजस्तन्वतामाशु कर्तु प्रभवति हि विपक्षोच्छेदभग्रेसरोऽपि ॥ ११. २५ ॥ कामिनां मण्डनश्री. जति हि मफलत्वं वल्लभालोकनेन । ११. ३३ ।। करुणमपि समर्थ मानिनां मानभेटे रुदितमुदितमनं योषिता विग्रहेषु ॥ १.३५ ।। निरसितुमरिमिच्छोय तदीयाश्रयेण श्रियमधिगतवन्तम्तेऽपि हन्तव्यपक्षे ॥ ११. ५७ ॥ कुमुदवनमपनि श्रीमदम्भोजखण्ड त्यजति मुदमुलुक' प्रीतिमांश्चक्रवाकः । उदयमहिमरश्मिर्याति शीतांशुरस्त हतविधिलसिताना ही विचित्रो विपाक: ! ५१. ६४ ॥ दाभ्यं हि मद्यः फलदम् , ॥ १२.३२ ॥ 'मदमूदबुद्धिषु विवेकित्ता कुतः ।। १३.६॥

·104 महता हि सर्वमथवा जनातिगम् ।। १३. १७ ।। महतीमपि श्रियमवाप्य विस्मय सुजनो न विस्मरति जातु किचन ।। १३. ६८ ॥ किं परस्य स गुण समश्नुते पथ्यवृत्तिरपि यद्यरोगिताम् ॥ १४. १३ ॥ परवृद्धिमत्सरि मनो हि मानिनाम् ॥ १५ ॥ दयित जन खलु गुणीति मन्यते ॥ १५. १४ ।। म्फुटेमापदा पदमनात्मवेदिता ।। १५. २० ॥ सत्यनियतवचस वचसा सुजन जनाश्चलयितु क ईशते ॥ १५ ४० ॥ प्रभुचित्तमेव हि जनोऽनुवर्तते ॥ १५ ४१ ।। म्मर्तुमधिगतगुणस्मरणा पटवो न दोषमखिल स्वलूत्तमा ।। १५. १३ ॥ न्यसनाय ससौरभस्य क स्तरुसूनस्य शिरस्यमयति ।। १६...॥ सुकुमारमहो लघीयसा हृदय तद्गतमप्रिय यत । सहसैव समुद्रित्यन्मी क्षपयन्त्येव हि तन्मनीषिण ।। १६.२१॥

·उपकारपर म्वमावत मतत मर्वजनम्य सज्जन । असतामनिश तथाप्यहो गुस्हृदोगकरी तदुन्नति ॥ १६ २२ ।। परितप्यत एव नात्तम परितप्तोऽप्यपर मुसति । परवृद्धिभिराहितव्यथ म्फुटनिर्भिन्नदुराशयोऽधम ॥ १६. २३ ।। अनिगकृततापसपद फलहीना सुमनोभिरुज्झिताम् । खलता खलतामियासती प्रतिपोत कथ बुधो जन ॥ १६. २४ ॥ अनुहुकुरते पनव्वनि न हि गोमायुरुतानि केसरी 11 १६ २५ ॥ जितरोपरया महाधिय मपदिकोजितो लघुर्जन । विजितेन जितम्य दुर्मते- मतिमझि सह का विरोधिता ॥ १६. २६ ॥ वचनरसता महीयसो न खलु न्येति गुरुत्वमुद्धते ।

·166 किमपैति रजोभिरीवर रवकीर्णस्य मणेमहार्यता ॥ १६ २७ ॥ परितोषयिता न कश्चन म्वगतो यस्य गुणोऽस्ति देहिन । परदोषकथाभिरल्पक म्वजन तोषयितु किलेच्छति ।। १६. २८ ।। सहजान्धदृश म्बदुर्नये परदोषेक्षणदिव्यचक्षुष । म्वगुणोचगिरो मुनिव्रता परवर्णग्रहणेप्वसाधव ॥ १६. २९ ।। प्रकटान्यपि नैपुण मह. त्परवाच्यानि चिराय गोपितुम् । विवरीतुमथात्मनो गुणा- भृशमाकौशलमार्यचेतसाम् ।। १६ ३० ॥ किमिवाखिललोककीर्तित कथयत्यात्मगुण महामना । वदिता न लघीयसोऽपर म्वगुण तेन चदत्यसौ म्वयम् ।। १६ ३१ ।। महतस्तरसा विलय निजदोषेण कुधीविनश्यति ।

·कुरुते न खलु खयेच्छया
शलभानिन्धनमिद्धदीधितिः ॥ १६. ३५ ॥
विविनक्ति न बुद्धिदुर्विधः
स्वयमेव स्वहितं पृथग्जनः।
यदुदीरितमप्यदः परै-
न विजानाति तदद्भुतं महत् ।। १६. ३९ ॥
विदुरेप्यदपायमात्मना
परत. श्रद्दधतेऽथवा बुधाः ।
न परोपहितं न च स्वतः
प्रमिमीतेऽनुभवाहतेऽस्पधीः ॥ १६.१० ॥
उपदेशपराः परेप्वपि
स्वविनाशाभिमुखेषु साधवः ॥ १६. ४१ ॥
अथयाभिनिविष्टबुद्धिषु
व्रजति व्यर्थकता मुभाषितम् ॥ १६. ४३ ।।
घनाम्बुभिर्वहुलितनिम्नगाजलै-
जेलं न हि व्रजति विकारमम्बुधेः ॥ १७. १८ ॥
पयम्यमिद्रवति भुवं युगावधी
सरित्पतिर्न हि समुपैति रिक्तताम् ॥ १५ ४ ॥
अरुच्यमपि रोग निसर्गादेव भेषजम् ॥ १९. ८५ ॥

·1bN उपकृत्य निसर्गतः परेषा- मुपरोधं न हि कुर्वते महान्तः ॥ २०.७४ ।। नैषधम् । अदृष्टमप्यर्थमदृष्टवैभवा- करोति सुप्तिर्जनदर्शनातिथिम् ॥ १. ३९ ।। त्यजन्त्यसूञ्छर्म च मानिनो वरं त्यजन्ति न त्वेकमयाचितव्रतम् ।। १. ५० ।। क भोगमाप्नोति न भाग्यभाम्जनः ॥ १. १०२ ॥ अवश्यभव्येप्वनवग्रहग्रहा यया दिशा धावति वेधस स्पृहा । तृणेन वात्येव तयानुगम्यते जनस्य चित्तेन भृशावशात्मना ।। १. १२० ॥ विहित धर्मधनैनिबर्हणं विशिष्य विश्वासजुषां द्विषामपि ॥ १. १३१ ।। ब्रुवते हि फलेन साधवो न तु कण्ठेन निजोपयोगिताम् ।। २. ४८ ॥

·Its" धनिनामितर सता पुन- गुणवत्सनिधिरेव सन्निधि ॥ २ ५३ ।। अखिल विदुपामनाविल सुहृदा च खहदा च पश्यताम् । सविधेऽपि न सूक्ष्मसाक्षिणी वदनालकृतिमात्रमक्षिणी ।। २. ५५ ॥' स्वत एव सता परार्थता ॥२.६१ ॥ कार्य निदानाद्धि गुणानधीते । ३. १७ ॥ हृद गभीरे हृदि चावगाढे मसन्ति कार्यावतर हि सन्त ॥ ३ ५३ ।। गुरूपदेश प्रतिभेव तीक्ष्णा प्रतीक्षते जातु न कालमाति ॥ ३ अपा हि तृप्ताय न वारिधारा म्वादु सुगन्धि म्बदते तुपारा ॥ ३ ९३ ॥ पित्तेन दूने रसने मितापि तिक्तायते ॥ ३ ९४. ॥ प्रियमनु सुकृता हि छ म्पहाया विलम्ब ॥ ३ १३४ ॥ तदुदित स हि यो यदनन्तर ॥ ४ ३ ॥ वसति क सति नाश्रयबाधने ॥ १ १६ ।। झटिति पराशयवेदिनो हि विज्ञा ॥ ४ ११८ ।।

·170 माधने हि नियमोऽन्यजनाना योगिना तु तपसाखिलसिद्धि ॥ ५. ३ ॥ कर्म क स्वकृतमत्र न भुते ॥ ५. ६ ॥ यावदहकरण किल साधो प्रत्यवायधुतये न गुणाय ।। ५ ९॥ आकर स्वपरभूरिकथाना प्रायशो हि सुहृदो सहवास ॥ ५. १२ ॥ पूर्वपुण्यविभवव्ययलब्धा मपदो विपद एव विमृष्टा । पात्रपाणिकमलार्पणमासा तासु शान्तिकविधिविधिदृष्ट ॥ ५ १७ ।। विने- प्रोन्छनाय विषये रससेक ॥ ५ ३६ ।। उत्तरोत्तरशुभो हि विभूना कोऽपि मझुलतमः क्रमवाद ॥ ५. ३७ ॥ वर्त्म कर्पतु पुर परमेक- स्तद्गतानुगतिको न महाघ ॥ ५. ५५ ॥ पौर्न काचिदथवाम्ति निरूढा मैव मा चरति यत्र हि चित्तम् ।। ५. ५७ ॥

·नं धिगस्तु कलयन्नपि वान्छा- मर्थिवागवसरं सहते यः ।। ५.८३ ॥ प्राप्तेिन चटुकाकुविडम्ब लम्भितेन बद्धयाचनलजाम् । अर्थिना यदघमर्जति दाता तन लम्पति विलम्च्य ददान. ॥ ५, ८४ ॥ यप्रदेयमुपनीय वदान्यै- दीयते सलिलमर्थिजनाय । याचनाक्तिविफलत्वविनाश- बासमच्छितचिकित्सितमतत् ॥ ५. ८५ ।। अर्थिन न तृणवद्धनमा किन्तु जीवनमपि प्रतिपाद्यम । सवमाह कुरावजलदापी द्रव्यदानविधिरुक्तिविदग्नः ।। ५. ८६ ।। परसंकरविगर्हितमह न श्रियः कमलमाययणाय । अधिपाणिकमलं विमलं त- द्वासवेश्म विधीत मुघीस्तु ।। ५. ८७ ॥ याचमानजनमानसवृत्तेः पूरणाय बत जन्म न यम्य ।

·172 तन भूमिरतिभारवतीय न द्रुमैर्न गिरिभिर्न समुद्रे ॥ ५.८८ ।। मा धनानि कृपण खलु जीव- म्नप्णयार्पयतु जातु परस्मै । रत्र नैष कुरुते मम चित्र यत्तु नर्पियति तानि मतोऽपि ॥ ५ ८९ ।। लोक एप परलोकमुपेता हा विहाय निधने धनमेक । इत्यमु खलु तदम्य निनीप- त्यर्थिवन्धुरुदयद्दयचित्त ॥५ ९१ ॥ दानपात्रमधमणमिहैक- ग्राहि कोटिगुणित दिवि दायि ।। साधुरेति सुकृतैर्यदि कर्तु पारलौकिककुसीदमसीदत ॥ ५ ९२ ॥ नास्ति जन्यजनकव्यतिभेद ॥ ५ ९४ ।। कि ग्रहा दिवि न जाग्रति ते ते भाखतम्तु कतमस्तुलयास्ते ।। ५ आर्जव हि कुटिलेषु न नीति ॥ ५. १०३ ॥ दुर्जया हि विषया विदुपापि ॥ ५ १०९ ।।

·17 याचितश्विरयति व नु धीर पाणने भणमपि प्रतिमू क । मसति द्विनयनी दृढनिद्रा दानिमेषमिपघूर्णनपूर्णा ।। ५ १.६ ॥ अम्रपुष्पमपि दित्सति शीत सार्थिना पिमुखता यदमाजि । म्तोकस्य खलु चचुपुटेन म्लानिरुल्लमति तद्धनमझे ॥ ५ १२७ ॥ सुत किल पितु सादृश्यमान्यच्छति ॥ ५ १३६ ॥ म्वत सता ही परतोऽतिगुर्वी ॥ ६ ॥ आकोटमाटभरि तुल्य म्वाभीष्टलभारतकृत्यभाव । भिन्नम्प्रहाणा प्रति चार्थमर्थ द्विष्टत्वमिष्टत्वमपव्यवस्थम् ॥ ६ १०६ ।। पलालजाले पिहित म्वय हि प्रकाशमासादयतीनुडिम्म ॥ ८ ॥ पुण्ये मन कर मुनरपि न्या प्रमाणमान्ते यदधेऽपि धावत् । नचिन्ति चित्त परमेश्वरस्तु मक्तस्य हृप्यतरणो रणद्धि ।। ८ १७ ॥

·174 मुग्धेषु क सत्यमृषाविवेक ।। ८ १८ ॥ वाग्जन्मवैफल्यमसह्यशल्य गुणाद्भुते वस्तुनि मौनिता चेत् ॥ ८ ३२ ।। बिम्बानुबिम्बौ हि विहाय धातु- ने जातु दृष्टातिसरूपसृष्टि ॥ ८.४६ ।। विवेकधाराशतधौतभन्त मता न काम कलुषीकरोति ॥ ८ ५४ ।। नामापि जागति हि यत्र शत्रो म्तेजस्विनस्त कतमे सहन्ते ।। ८ ७४ ।। पिपासुता शान्तिमुपैति वारिजा न जातु दुग्धान्मधुनोऽधिकादपि ॥ ९. ५ ॥ गरौ गिर फलवनार्थलाघवे मित च सार च वचो हि वाग्मिता ॥ महाजनाचारपरम्परेदशी म्वनाम नामाददते न साधव ।।९ १३ ॥ जन किलाचारमुच विगायति ॥ ९.१३ ॥ म्वभावभक्तिप्रवण प्रतीश्वरा कया न वाचा मुदमुदिरन्ति वा ॥ ९ ॥६॥ काश्चनेऽकिंचननायिकालके किमारकूटाभरणेन न श्रिय । ९ २८ ॥

·In
प्रपत्किशोरी कुरुतामसगता
कथ मनोवृत्तिमपि द्विपाधिपे ॥ ९ २९॥
मृणालतन्तुच्छिदुरा सतीस्थित
लेबादपि त्रुध्यति चापलास्किल ॥ ९३१ ॥
निषिद्धमप्याचरणीयमापदि
लिया सती नावति यत्र सर्वथा ।
धनाम्बुना राजपथे हि पिच्छिले
क्वचिद्रुधैरप्यपथेन गम्यते ॥ ९ ३६ ॥
वा निधिनिर्धनमेति कि चत
स वा कवाट घटयन्निरस्यति ।। ९ ३९ ॥
अनुग्रहादेच दिवौकसा नशे
निरस्य मानुप्यकमेति दिव्यताम् ।
अयोधिकारे स्वरितत्वमिप्यते
कुत्तोऽयसा सिद्धरसस्पृशामपि ।। ९ ४२ ।।
न्याय्यमुपेक्षते हि क ।। ९ ४६ ।।
चकास्ति योग्येन हि योग्यसगम ॥९५६॥
सुरेषु विरपरेषु को नर
करम्थमप्यर्थमवाप्तुमीश्वर ॥ ० ८३ ॥
जनानने क करमर्पयिष्यति ॥ ९ १२५ ॥

·170 न वस्तु दैवस्वरसाद्विनश्वर सुरैश्वरोऽपि प्रतिकर्तुमीश्वर ॥ ९. १२६ ॥ सता हि चेत शुचितात्मसाक्षिका ।। ९ १०९।। उदेति दोषादपि दोषलाघव कृशत्वमज्ञानवशादिवैनस ॥ ९ १३२ ॥ न मोघसकल्पधरा किलामरा ॥ ९१४५ ॥ लघौ लघावेव पुर परे बुधै विधेयमुत्तेजनमात्मतेजस । तृणे तृणेहि ज्वलन खलु ज्वल- क्रमाकरीपद्रुमकाण्डमण्डल ॥ ९ १५२ ।। जातो न पिले न गुणे न काम सौन्दर्य एव प्रवण स वाम ॥ १०.१३ ॥ म्वाभाविकारकृतिममन्यदेव ॥ १० १० ॥ आत्मापर्फे सति मत्सराणा द्विप परस्पर्धनया समाधि ॥ १०. ४ः ।। गुणेन केनापि जनेऽनवये दोपातरोक्ति खल तरखरत्वम् ।। १०. ४३ ॥ य म्पर्धया येन निजप्रतिष्ठा लिप्मु स एवाह तदुन्नतत्यम् ।

·177 . क. म्पधितुः स्वाभिहितम्बहान. म्यानेऽवहेलां बहुला न कुर्यात् ।। १०.४९ ॥ म्वतःप्रकाशे परमात्मबोधे बोधान्तरं न स्फुरणार्थमर्थ्यम् ॥ १०. १२ ॥ एकाम्बुपिन्दुव्ययमम्बुराशेः पूर्णम्य क शसति शोषदोषम् ।। १०. ६४ ॥ विधेरहो वान्छितविघ्नयन ॥ १०. १००। अन्यानपेक्षितविधौ न खलु प्रधान- वाचा भवत्यवसर. सति भव्यमृत्ये ।। ११. ३४ ॥ देवे निरुन्धति निबन्धनता वहन्ति हन्त प्रयासपरुषाणि न पौरपाणि ।। ११.५५ 11 अन्यानुरागविरसेन विलोकनाहा जानामि सम्यगविलोकनमेव रम्यम् ।। ११. २३ ।। मुझ प्रतीतिविभावनमेव वाच ॥ ११. १०१॥ किं न द्रुमा जगति जापति लक्षसम्या म्तुल्योपनीतपिककारुफलोपभोगा । म्तुत्यस्तु कल्पविटपी फलसप्रदान कुर्वन्स एष विबुधानमृतकवृत्तीन् ।। ११. १५ ॥ सता महत्समुखधावि पौरुषम् ।। १२. ८ ॥ सिते हि जायत शितः मुलक्षता ॥ १२. २२ ।।

·179
जन्मान्तराधिगतकर्मविपाकजन्म-
वोन्मीलति कचन कस्यचनानुराग ।। १३. ३९ ॥
यम्येश्वरेण यदलेखि ललाटपट्टे
तत्म्यादयोग्यमपि योग्यमपास्य तम्य ।। १३. ५० ।।
नार्कातपैलजमेति हिमैस्तु तापम् ।। १३. ५० ।।
प्रथमचरमयोर्वा शब्दयोर्वर्णसल्ये
विलसति चरमेऽनुप्रासभासा विलास ॥ १३. ५४ ।।
सुरेषु हि श्रद्दधता नमम्या
सर्वार्थसिद्धयङ्गमिथ समम्या ।। १४ ३ ॥
सुपर्वणा हि स्फुटभावना या
सा पूर्वरूप फलभावनाया ।।१४. ७ ।।
स्वेनानलम्य म्फुटता यियासो
फूत्कृत्यपेक्षा कियती खलु स्यात् ।। १४. ८ ॥
देवा हि नान्यद्वितरन्ति किन्तु
प्रसद्य ते साधुधिय दढन्ते ॥ १४. ९ ॥
प्रेत्याम्मि कीहरभवितेति चिन्ता
सन्तापमन्तस्तनुते हि जन्तो ॥ ११. ७४ ।।
आपो वहन्तीह हि लोकयात्रा
यथा न भूतानि तथापराणि ॥ १४. ८३ ॥

·अधो बिनधार्थनयोपसीट
बाल्पोपि धीरैरवर्धारणीय ।
मान्येन मन्ये विधिना वितीर्ण
स प्रीतिदायो बहु मन्तुमर्ह ॥ १५ ८७ ॥
सदोषतामेव सता विवृण्वते
द्विषा मृपाटोपकणाधिरोपणा ।
न जातु सत्ये मति दूपणे भवे
दलीकमाधातुमवद्यमुद्यम ॥५४॥
लोटे धीरवेदग्धी धीग्गम्भीरगाहिनी ।। १७ १३४ ॥
आहृता हि विषयकतानता
जानधौतमनस न लिम्पति ।। १८ २॥
किविद्रग्यमनसामगोचर । १८ .१॥
र स्वतन्त्रमनु नन्वनुयोग ॥ २१ १०५॥
हेम नहति कियनिजचीरे
काशनादिमधिगत्य दरिद्र ।। २१ ११८ ॥
आप्यायनाद्वा रुचिभि मुथानो
मैत्यातम काननजन्मनो था।
यावनिशायामय धर्मदु स्थ
तावद्वजयदि न शब्दपान्य ॥२२ ११०॥

·190
प्रवृत्तयोऽप्यात्ममयप्रकाशा-
नह्यन्ति न घन्तिमदेहमाप्तान् ॥ २२. १२० ।।
मेघसंदेशः।
मेघालोके भवति सुखिनोऽप्यन्यथावृत्ति चेत
कण्ठाश्लेषप्रणयिनि जने कि पुनर्दूरसस्थे ।। १. ३ ॥
कामार्ता हि प्रकृतिकृपणाश्चेतनाचेतनेषु ॥ १.५ ॥
याच्या मोघा वरमधिगुणे नाधमे लब्धकामा ॥ १६॥
आशाबन्ध कुसुमसदृश प्रायशो ह्यानाना
सद्य पाति प्रणयि हृदय विप्रयोगे रुणद्धि ॥ १ १०॥
न क्षुद्रोऽपि प्रथमसुकृतापेक्षया सश्रयाय
प्राप्त मिन्ने भवति विमुख किं पुनर्यस्तथोच्चै ॥ १.१७ ॥
सद्भावाई फलति न चिरेणोपकारो महत्सु ॥ १. १९ ॥
रिक्त सर्वो भवति हि लघु पूर्णता गौरवाय ।। १. २० ॥
स्त्रीणामाद्य प्रणयवचन विभ्रमो हि प्रियेषु ॥ १. २८॥
मन्दायन्ते न खलु मुहृदामभ्युपेतार्थकृत्या ॥ १. ३८॥
आपन्नार्तिप्रशमनफला सपदो युत्तमानाम् ॥ १. ५३ ।।
के वा न स्यु परिभवपद निष्फलारम्भयला ॥ १. ५४ ।।
मूर्यापाये न खलु कमल पुप्यति स्वामभिख्याम् ॥ २. १७ ॥

·181 प्राय. मवों भवति करुणावृत्तिरार्दान्तरात्मा ।। २.३० ।। सीमन्तिनीनां कान्तोढन्त सुहृदुपनत मगमात्किंचिदूनः ॥ २. ३७ ।। कम्यात्यन्त सुखमुपनत दु खमेकान्ततो वा नीचर्गच्छत्युपरि च दशा चक्रनेमिक्रमेण ॥ २. ४६ ॥ प्रत्युक्त हि प्रणयिपु सतामीप्सितार्थक्रियेवं ।। २. ५१ ।। कंषा न स्यादभिमतफला प्रार्थनाभ्युन्नतषु ।। २. ५४ ॥