·Sasthramukthavali-39.
PANCHALAKSHANI.
BY
Mahamahopadhyaya Sri Gadadharabhatta el
WITH
MANI AND DIDHITI
OF
Gangesopadhyaya & Raghunathasiroman
EDITED BY
P. B. ANANTHACHARYA
Printed at the
SRI SUDARSANA PRESS.
CONJEEVERAM
Arte
1911.

·शास्त्रमुक्तावळी-३९.
पञ्चलक्षणी।
महामहोपाध्याय श्रीगदाधरभट्टाचार्य विरचिता
-(*)
श्रीमद्ग शोपाध्यायेन रघुनाथशिरोमणिना च विरचिताभ्यां
मणि दीधितिभ्यां सह
श्रीकाची प्रतिवादिभयङ्करानन्ताचार्येण परिशोधिता
श्रीसुदर्शनमुद्राक्षरशालायां
अमुद्यता
श्रीकाञ्ची।
१९११

·श्रीरस्तु । श्रीहयग्रीवाय नमः। -0% शास्त्रमुक्तावळी । तत्त्वचिन्तामणौ- पञ्चलक्षणी। *व्याप्तिग्रहोपायश्च वक्ष्यते। [ दीधितिः।] सर्वमिदं सति व्याप्तिनिश्चये स्यात् , सएव न सम्भवति, उपाया- भावादित्यतआह. व्याप्ती ति । [गदाधरीयम् ।] सर्वमिदम् – अनुमानप्रामाण्यव्यवस्थापकयुक्तिप्रदर्शनम् । व्याप्ति नश्चये सती त्यन्वयः । सएव- व्याप्तिनिश्चय एव । न सम्भवति- त्पत्तुमर्हति । उपायाभावात्- निश्चायकाभावात् । अनुमानप्रामाण्योप दकतया व्याप्तिग्रहोपायस्यैवेदानीमभिधातुमुचितत्वात् वक्ष्यत इत्यनेन * प्रत्यक्षोपजीवकत्वात् प्रत्यक्षानन्तरं बहुवादिसम्मतत्वादुपमानात् प्रागनु निं निरूप्यते । तत्र व्याप्तिविशिष्टपक्षधर्मताज्ञानजन्य ज्ञानमनुमितिः, तत्करणमनु नम् , तच्च लिङ्गपरामर्शो न तु परामृश्यमानं लिङ्गमिति वक्ष्यते । अथानुमानं न प्रमाणम् ,योग्योपाधीनां योग्यानुपलब्ध्याऽभावनिश्चयेऽप्ययो पाधिशङ्कया व्याभिचारसंशयात्, शतशः सहचरितयोरपि व्याभिचारोपलब्धेश्च ; के धूमादिदर्शनानन्तरं वह्नयादिव्यवहारश्च सम्भावनामात्रात्, संवादेन च मिाण्याभिमानादिति नाप्रत्यक्षं प्रमाणमिति न; अप्रमाणसाधम्र्येणाप्रामाण्यसाधने साधर्म्यस्यानुमानत्वात् , एतद्वास्यस्य सन्दिग्धविपर्यस्तान्यतरं प्रत्यर्थवत्त्वात्,तयो परकीययोरप्रत्यक्षत्वात् , अनुमानमप्रमाणमिति वाक्यस्य प्रामाण्याप्रामाण्ययो घाताच्च । अपिचानुमानाप्रामाण्ये प्रत्यक्षास्याप्यप्रमाणत्वापत्तेः,प्रामाण्यस्यानुमेय- गत्। स्वतश्च प्रामाण्यग्रहे तत्संशयानुपपत्तेः। इत्येताः पङ्क्तमोऽप्य नानुसन्धेयाः।] १ .

·२ शास्त्रमुक्तावळी । नन्वनुमितिहेतुभूतव्याप्तिज्ञाने काव्याप्तिः? दी] समारब्धानुमानप्रामाण्यपरीक्षाकारणीभूतव्याप्तिग्रहोपायप्रति पादन निदानं व्याप्तिस्वरूप निरूपणमारभते- नन्वित्यादिना । तत्प्रतीक्षां विधाय, व्याप्तिस्वरूपनिरूपणमयुक्तमित्याशङ्का परिजिहीर्षु स्तत्प्राथम्ये तस्य व्याप्तिग्रहोपायप्रतिपादनौपयिकत्वरूपं बीजं दर्शयन् नन्वित्यादिग्रन्थमवतारयति- समारब्धेति । व्याप्तिग्रहोपायाकथनेन प्रामाण्य व्यवस्थापनस्यानिष्पन्नत्वात् समारब्धे ति परीक्षाविशेषणम् । परीक्षा च परमतनिराकरणपूर्वकस्वमतव्यवस्थापनम् । कारणीभूते ति प्रतिपादन विशेषणम् । यद्यपि व्याप्तिग्रहोपायप्रतिपादनस्यानुमानप्रामाण्यव्यवस्थापकत्व कथनं न तस्यावश्यकत्वप्रदर्शनाय; व्याप्तिग्रहोपायश्च वक्ष्यत इत्येत- झन्थावतारणाव्याप्तित्रहोपायस्यानुमानप्रामाण्योपपादकतालाभेनैव तल्लाभात्; तथापि प्रामाण्यव्यवस्थापन निर्वाहकतया भवतु व्याप्तिग्रहोपायप्रतिपादन स्येदानीमाकांक्षितत्वम् , एवमपि तन्न व्याप्तिस्वरूपनिरूपणं विना सम्भ वतीति प्रथमतस्तदेवोचितमित्येतत्सूचनायैतदाभिहितम् । निदान मिति । व्याप्तिघटकीभूताव्यभिचारांशभाने बोधाभावमुद्रया व्यभिचारज्ञानाभावो हेतु, साध्यसमानाधिकरणवृत्तिहेतुतावच्छेदकांशग्रहे विशेषणज्ञानमुद्रया सहचारग्रहोहेतुरिति क्रमेण व्याप्तिग्रहोपायप्रतिपादनस्य व्याप्तिस्वरूप मप्रतिपाद्याशक्यत्वादिति भावः । प्रथमतः पूर्वपक्षस्यैवाभिधानेन निरूप यतीत्यसङ्गतम् , अतः आरभत इत्युक्तम् । निरूपणस्य परमतनिराकरण पूर्वकसिद्धान्त कथनरूपतया पूर्वपक्षाभिधान तत्खण्डनयोरपि तदारम्भण रूपनेति ध्येयम् ।

·गदाधरीये-पञ्चलक्षणी। नतावदव्यभिचरितत्वम् , तद्धि न साध्यामा ववदत्तित्वम् , , -DORANDED मूले न तावदयभिचरितत्व मिति । व्याप्ति रिति प्रश्नस्थ मनुषज्यते । तथाचाव्यभिचारपदार्थो नानुमितिजनकज्ञानविषय इत्यर्थः । अनुमितिजनकत्वं नाव्यभिचारपदार्थावच्छिन्नहेतुविषयताघटितधर्मावच्छिन्न मिति पर्यवसितम् । अत्र हेतुमाह- तद्धि न साध्याभाववदवृत्तित्व मित्यादि । हि- यतः । साध्याभाववदवृत्तित्वादिरूपम् , तत्- अव्यभिचरित त्वम् । न व्याप्ति रित्यनुषङ्गेणान्वयः । तथाच साध्याभावववृत्तित्वादि रूपाः ये अव्याभिचारपदार्थाः तदवच्छिन्नहेतुविषयताघटितधर्मावच्छिन्न स्वाभावकूटवत्त्वादिति निरुक्तपर्यवसिंतसामान्याभाबसाधकः फलितो हेतुः । नचाप्रयोजकत्वम् , विशेषाभावकूटस्य सामान्याभावव्याप्यताया मवि- वादात् । तत्र साध्याभावववृत्तित्वादिरूपाः ये पञ्चाव्यभिचारपदार्थाः तदवच्छिन्नविषयताघटितधर्मावच्छिन्नत्वाभावस्य प्रत्येकसाधकं हेतुं ब- क्ष्यति--- केवलान्वयिन्यभावा दिति । साध्ये अत्यन्ताभावाप्रतियोगित्वा न्योन्याभावप्रतियोगितानवच्छेदकत्वरूपकेवलान्वयित्वग्रहदशाया मत्यन्ता न्योन्याभाययोः साध्यतद्वत्त्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वमानासम्भवेन प्रति योगितया साध्यतदाश्रयविशेषितात्यन्तान्योन्याभाववदवृत्तित्वावच्छिन्नविष- यतायाम्तादृशविशेषदीनुमितिजनकज्ञाने अभावादित्यर्थः एवञ्च तादृशविषयताशून्यवृत्तित्वमेव अनुमितिजनकतायां दर्शितसाध्यसाधको हेतुरभिमत इति नासिद्धयादिः । ईदृशदिशा अग्रिमहेनवोपि पार करणीयाः ।

·शास्त्रमुक्तावळी । साध्यवद्भिन्न साध्याभाववदवृत्तित्वम् , [दी] अव्याप्यवृत्तिसाध्यकसद्धेतावव्याक्षिणाशक्याह--- साध्यव- द्भिन्ने ति । साध्यवद्भिन्ने य स्साध्याभाव स्तद्वदवृत्तित्वमर्थः । दीधितौ अव्याप्ये ति । कपिसंयोगी एतदवृक्षत्वादिल्यादावित्यर्थ अव्याति मिति । तत्र हेत्वधिकरणे एतवृक्षादावन्यदेशकालावच्छेने कपिसंयोगाद्यभावसत्त्वादिति भावः । साध्यवद्भिन्नो यस्साध्याभाववानिः- कर्मधारये अभेदसम्बन्धेन साध्यवद्भिन्नीयं यत्साध्याभावाधिकरणं तन्द्र वृत्तित्वमर्थस्स्यात् , तथासति तद्घटकीभूतस्याभेदसम्बन्धेन साध्यवद्भिनय यत् तदवृत्तित्वत्यैव लक्षणत्वसम्भवा त्साध्याभाववत्त्वांशस्य वैयर्थ्यापनि:, अतस्साध्याभावपदेन साध्यवद्भिन्नपदस्य सप्तमीतत्पुरुषं व्याचष्टे- साय वद्भिन्न इति । तथाच साध्यवद्भिन्नवृत्ति र्यम्साध्याभावः तद्वदवृभिः मर्थः, तत्र पूर्ववदभेदेन साध्यवद्भिन्न पदार्थविशेषित धर्म्यवृत्तित्वाद घटकता, वृत्त्यादिविशेषणतयैव साध्यवद्भिन्नस्य निवेशादिति न साध्याभावांट बैयर्थ्यमिति भावः । अभावे साध्यीयत्वानिवेशे हृदादिवृत्तिगगनाद्य ववति पर्वता: धूमादे त्तेरसम्भव इति तद्वारणाय साध्यपदम् । नचाधिकरणभेदेन भावभेदमत एवैतल्लक्षणकरणात् पर्वतादेर्न दादिवृत्यभाववत्त्वमिति वाच्यम. अव्याप्यवृत्तिप्रतियोगिकामावस्य व्याप्यवृत्तित्वाव्याप्य वृत्तित्वरूपविरुः धभाध्यासेन भेदस्य लक्षणकर्तुम्सम्मतत्वादाकाशाभावाददकाभावेन न स्यैक्यात् । अतएव उक्तधर्माणां भेदकत्वं " एतानि च न भेदकानी त्यनेन दीधितिकृन्निराकरिप्यति । अथवा साध्याभावपदमनुयोगिता विशेषसम्बन्धेन साध्यीयपरम् अभावीयविलक्षणानुयोगितालाभायै- अभावपदम्, नत्वभावत्वमपि निवेश्यम् , प्रयोजनाभावात् , च तादृशविलक्षणसम्बन्धेन यम्साध्यीयः तदवृत्तित्वमित्येवार्थः , ·गदाधरीये-पञ्चलक्षणी। तत्र च साध्यस्य यत्पदार्थाविशेषणत्वे हृदादिवृत्तिप्रमेयत्वादिमति पर्वतादौ हेतोवृत्तेरसम्भवस्स्यादिति तन्निवेशः । अत्र च साध्याभावस्साध्यतावच्छेदकावच्छिन्नप्रतियोगिताको बोध्यः, अन्यथा वह्निमान् धूमादित्यादौ हृदादिनिष्ठमहालसीयवहित्वावच्छिन्नप्रति योगिताकवल्यभावस्य धूमवति सत्त्वेन, पृथिवीत्वाभावद्रव्यत्वाभावान्यतर वान् जलवादित्यादी साध्यवद्भिन्नपृथिव्यादिनिष्ठद्रव्यत्वाद्यात्मकताध्यप्रति योगिकाभावस्य जलादौ सत्त्वेन चाव्याप्त्यापत्तः । साध्यतावच्छेदक सम्बन्धावच्छिन्नत्वेनापि प्रतियोगिता विशेषणीया, अन्यथा हूदादिवृत्तिसम वायादिसम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताकवयाद्यभावस्य धूमादिमत्यपि वृत्तेः असम्भवस्य, कालिकसम्बन्धेन द्रव्यत्वाभावादौ साध्ये कालत्वादिहेतौ साध्य वद्भिन्नपरमाणुगगनादिवृत्तिदैशिकविशेषणतासम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताक - साध्याभावात्मकद्रव्यत्वादर्हेत्वधिकरणवृत्तित्वेनाव्याप्तेर्वा प्रसङ्गात् । अत्र च साध्याभाववत्तायां सम्बन्धविशेषावच्छिन्नत्वानिवेशे वह्नि मान् धूमादित्यादौ हृदादिवृत्तिवयाद्यभावस्य कालिकसम्बन्धन पर्वतादौ वृत्तेरव्याप्तिः, दैशिकविशेषणताविशेषावच्छिन्नत्वनिवेशे कालिकसम्बन्धा चच्छिन्नप्रतियोगिताकाकाशाभावाभावादौ दैशिकविशेषणतया साध्ये आत्म- स्वादिहेतौ साध्यवद्भिन्नकालादिवृत्तेराकाशाभावात्मकसाध्याभावस्य आत्मा दिषु वृत्तेः घटत्वाभावादिसाध्यकसद्धेतौ साध्याभावस्य घटत्वादेशिक विशेषणतासम्बन्धेन अधिकरणतायां मानाभावेन चाव्याप्तिः, अतः साध्य- तावच्छेदकसम्बन्धेन साध्यवत्ताज्ञानम्प्रति यादृशसम्बन्धेन स्वप्रकारक निश्चयः प्रतिबन्धकः तेन सम्बन्धेनाभाववत्त्वं निवेश्यम् । संयोगेन वयादौ साध्ये ताशसम्बन्धो दैशिकविशेषणता, कालिकसम्बन्धेनाका- शाभावाभावे दैशिकविशेषणतया साध्ये कालिकसम्बन्ध एव तथा, सम वायादिना घटत्वादेरभावे दैशिकविशेषणतया साध्ये समवायादिरेवेति न दोषः । नचैवं वृक्षनिष्ठा या कपिसंयोगाभावीय मूलावच्छिन्नविशेषणता ·६ शास्त्रमुक्तावळी । - तादृशसम्बन्धेन वृक्षादौ तादृशाभाववत्ताज्ञानेपि कपिसंयोगवत्ताज्ञानोत्पत्तेः तादृशसम्बन्धो न लक्षणघटक इति साध्यवद्भिन्नवृत्तित्वविशेषणं व्यर्थ मिति वाच्यम् , संयोगतदभावयो रविरुद्धत्वज्ञानाभावदशायां वृक्षः कपि संयोगाभाववानिति ज्ञानस्यापि वृक्षे कपिसंयोगवत्ताज्ञानविरोधितया वृक्ष निष्ठतदगावीयविशेषणताया अपि साध्यवत्ताज्ञानप्रतिबन्धकतावच्छेदकी भूतसंसर्गताश्रयत्वात् । केचितु साध्यात्मकाभावनिरूपितप्रतियोगिताबच्छेदकसम्बन्धेन साध्याभाववत्वं विवक्षितम् , स च सम्बन्धो यत्सम्बन्धावच्छिन्नप्रति योगिताकस्वाभाव स्साध्यात्मक स्स इति नोक्तानुपपत्तिः । अथ समवायेन प्रमेयत्वावच्छिन्नसाध्यऋद्रव्यत्वप्रकारकप्रमाविशेष्यत्वादिहेतुकस्थले कालिक सम्बन्धस्यापि तत्सम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताकघटाभावरूपप्रमेयनिरूपित प्रतियोगितावच्छेदकत्वात् तेन सम्बन्धेन साध्याभाववति काले हेतोवृत्ते रव्याप्तिः; नच साध्यनिरूपितस्वनिष्ठप्रतियोगितावच्छेदकसम्बन्ध निवेशा नायं दोषः, कालिकसम्बन्धावच्छिन्नघटाभावादिरूपप्रमेयस्य कालिक सम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगितायाः घटादावेव सत्त्वात्कालिकसम्बन्धस्य सम वायसम्बन्धावच्छिन्न प्रमेयाभावात्मक स्वनिष्ठप्रतियोगितावच्छेदकसम्बन्धत्व विरहादिति वाच्यम् । तादृशप्रमेयाभावस्य कालिकसम्बन्धावच्छिन्न प्रतियोगिताको यो ऽभावः तस्यापि प्रमेयत्वेन साध्यतया तन्निरूपित तादृशप्रमेयाभावरूपस्वनिधप्रतियोगितावच्छेदकत्वस्य कालिकसम्बन्धे अक्ष- ततया अव्याप्तेर्दुवारत्वात् ; नच यावत्साध्यनिरूपितप्रतियोमिता निवेश नीया, तथाचोपदारीताभावात्मकयत्किञ्चित्प्रमेयनिरूपितस्वनिष्ठप्रतियोगि- तावच्छेदक कालिकसम्बन्धमादाय न दोष इति वाच्यम् , असमवेतप्रमे- यस्य समवायसम्बन्धावच्छिन्नप्रमेयाभावो ऽत्र नास्तीति प्रत्ययाविषयतया तादृशप्रमेयाभावाभावत्वे मानाभावात् तादृशप्रमेयाभावनिष्ठयावत्प्रमेय निरूपितप्रतियोगित्वाप्रसिध्या उक्तस्थले अध्याप्तितावस्थ्यात् ;नच साध्यता- - " ·, .. . गदाधरीये-पञ्चलक्षणी। वच्छेदकसम्बन्धेन वृत्तिमद्यावत्साध्यनिरूपितप्रतियोगितायाः निवेशनीयतःषा नोक्ताप्रसिद्धिरिति वाच्यम् , सर्वत्र समवायिन्येकया सत्तयैव तादृशप्रमेयाभा- वाभाववत्ताप्रतीतिनिर्वाहे सर्वसमवाय्यसङ्ग्राहकगुणादीनां तादृशप्रमेयाभावा भावत्वे मानाभावेन दर्शिताप्रसिडे?रित्वात् इतिचेन्न ; साध्यतावच्छेदकस- म्बन्धेनवृत्तिमद्यत्किञ्चित्साध्यनिरूपितस्वनिष्ठप्रतियोगितावच्छेदकसम्बन्धनि वेशेनोपपत्तेः, कालिकसम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताकस्य दर्शितसाध्याभावाभा- वस्य साध्यत्वेपि तस्य साध्यतावच्छेदकसमवायसम्बन्धेनावृत्तित्वात् ! नचैव मपि कालिकसम्बन्धेन प्रमेयसाध्यककालत्वादिहेतावव्याप्तिः, कालिक- सम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताकप्रमेयाभावस्य यः कालिकसम्बन्धावच्छिन्न प्रतियोगिताको भावः तस्य स्वाभावात्मकस्य प्रमेयत्वेन साध्यस्य प्रति योगितावच्छेदकोभूतकालिकसम्बन्धेन कालिकसम्बन्धावच्छिन्नप्रमेयाभावा धिकरणे हेतोर्वृत्तेरिति वाच्यम् ; तादृशप्रतियोगितावच्छेदकयत्सम्बन्धेन साध्यबद्भिन्नवृत्तित्वमभावस्य तत्सम्बन्धेन तद्वत्त्वस्य विवक्षणीयत्वात् ; उक्तस्थले च साध्याभावस्य कालिकसम्बन्धेन साध्यवद्भिन्ने अवृत्तेः । अथैवं तादृशप्रतियोगिताया स्वनिष्ठत्वनिवेशो विफलः, तदनिवेशे घटभिन्नं घटत्वाभावादित्यादौ घटभेदात्मकसाध्यनिरूपितप्रतियोगिताव- च्छेदकतादात्म्यसम्बन्धेन घटत्वात्मकसाध्याभाववति घटत्वे घटत्वाभाव रूपहेतोवृत्ते रव्याप्तिप्रसक्तावपि तादृशाव्याप्तेरीदृशविवक्षयैव सम्भवात् , घटत्वरूपसाध्याभावस्य साध्यनिरूपितप्रतियोगितावच्छेदक तादात्म्यसम्बन्धेन साध्यवद्भिन्ने घटे ऽवृत्तेः; नचैवं तादृशसाध्यस्थ तादृश सम्बन्धेन साध्यवद्भिन्नवृत्तिरभाव एका प्रसिद्ध इति कथमव्याप्तिपरिहार इति वाच्यम् , घटभेदस्य घटत्वाभावसमानियतत्वेन तदभिन्नतया घट त्वेपि समवायसम्बन्धावच्छिन्नायास्तादृशप्रतियोगितायास्सत्त्वेन तादृशप्रति योगितावच्छेदकसमवायेन साध्यवद्भिन्नवृत्तिघटत्वरूपसाध्याभावम्य प्रसिद्धि सम्भवात् ; तादृशाभावयोर्भेदे स्वनिष्ठत्वस्य प्रतियोगिताविशेषणत्वपि वारण ·८ शास्त्रमुक्तावळी । घटत्वरूपसाध्यामावनिष्ठसाध्यनिरूपितप्रतियोगित्वाप्रसिद्धया दद्दोषतादव स्थ्यात् ; संयोगिभेदस्य व्याप्याव्याप्यवृत्तित्वरूपवैधाण संयोगाभावा भेदासम्भवेपि संयोगवत्त्वप्रमाविषयत्वाभावाभेदे बाधकाभावात्म्वरूपसम्बन्ध स्यापि साध्यनिरूपितप्रतियोगितावच्छेदकसम्बन्धतया तेन सम्बन्धेन साध्यवद्भिन्नवृत्तेस्तादृशप्रमाविषयत्वरूपसाध्याभावत्यप्रसिद्धया संयोगिभिन्नं गुणत्वादित्यादावव्याप्तेरनवकाशात् ; इतिचेन्न ; -- प्रतियोगितायां स्वनि- ष्ठत्वानिवेशे कालिकसम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताके आकाशाभावाभावादौ साध्ये आत्मत्वादिहेतावव्याप्ते?रित्वात् , तादृशसाध्यस्य यः कालिक सम्बन्धावच्छिन्नाभावः दैशिकविशेषणतासम्बन्धावच्छिन्नतदभावम्य तादृश साध्यम्वरूपतया दैशिकविशेषणतासम्बन्धस्य साध्यनिरूपितप्रतियोगिता वच्छेदकसम्बन्धत्वात्तेन सम्बन्धेन आकाशाभावरूपसाध्याभावम्य साध्य वद्भिन्नकाले हेतुमति च वृत्तेः । प्रतियोगितायां स्वनिष्ठत्वनिवेशे दैशिक विशेषणतायाः आकाशाभावनिष्ठसाध्यनिरूपितप्रतियोगितावच्छेदकसम्ब- न्धत्वविरहेणाव्याप्तेरनवकाशात् । नच साध्यनिरूपितस्वनिष्ठप्रतियोगिता निवेशे साध्याभावपदोपादानवैयय॑म् , अभावान्तरनिष्ठप्रतियोगिताया स्साध्यनिरूपितत्वविरहेणैव तव्यावृत्तेरिति वाच्यम् ; स्वपदार्थस्य द्विधा निवेशेन साध्याभावनिष्ठसाध्यीयप्रतियोगितावच्छेदकसम्बन्धेन साध्या भाववत्त्वनिवेशध्रौव्येण तत्पदवयानवकाशात् । तादृशसम्बन्धेन साध्य वद्भिन्नवृत्तिमत्त्वमात्रनिवेशे साध्यवद्भिन्नवृत्त्यभावान्तरवति हेतोवृत्या अनु पपत्तेः । इत्याहुः अत्रेदंबोध्यम् ;- साध्यवत्त्वग्रहविरोधिग्रहविषयसम्बन्धत्वेन साध्य निरूपितप्रतियोगितावच्छेदकसम्बन्धत्वेन वा नानुमित्यौपयिकव्याप्तिशरीरे अभावसम्बन्धनिवेशसम्भवः, साध्यादिभेदेन व्याप्तेर्भेदात् , लाघवेन तत्तत्सा ध्यकस्थले तत्तत्साध्याभाववति दैशिककालिकाविशेषणतासमवायादिसंसर्गाणा मेव विशिष्याभावसम्बन्धतया निवेशौचित्यात्, उक्तरूपेण विशेषणताविशेषा- ·गदाधरीये-पञ्चलक्षणी। दीनां सम्बन्धताया अत्यन्तमप्रामाणिकतया तद्रूपावच्छिन्नस्य सम्बन्धवि' व्याप्तिघटकत्वायोगाच; परन्तुं यादृशसाध्यकस्थले यशसम्बन्धो ऽ सम्बन्धतया व्याप्तिघटकः तत्सरिचयायैव दर्शितोक्तयः; तथाच या सम्बन्धेन प्रकृतसाध्यवति तद्भिन्नवृत्तिसाध्याभावो न वर्तत तादृशा न्धेन तद्वत्त्वं निवेश्यमित्युक्तयैव तत्परिचयसम्भवादलं वाग्जालेन । साध्याभाववत्पदेन साध्याभावत्वविशिष्टाधिकरणं विवक्षणीयम् , "गुणान्यत्वविशिष्टसत्ताभावान् गुणत्वा' दित्यादौ विशिष्टस्यानतिरिक्त सत्तारूपसाध्याभावस्यं गुणादौ सत्त्वेपि न क्षतिः; गुणे गुणान्यत्ववि सत्ताभावो नास्तीत्यप्रत्ययात् तत्र तादृशाभावत्वविशिष्ठाधिकरण नभ्युपगमात् । अथैतलक्षणे “ घटत्वघटाकाशसंयोगान्यतराभाववान् आकाश दित्यादावव्याप्तिः, घटत्वस्य व्याप्यवृत्तितया तद्घटितान्यतराभावा घटे वर्तमानस्य घटाकाशसंयोगात्मकसाध्याभावस्य हेत्वधिकरणे गग वृत्तेः; मिरवच्छिन्नसाध्याभाववत्तानिवेशे च साध्यवद्भिनवृत्तित्वनिवेः वैयर्थ्यादिति चेन्न; एतल्लक्षणकर्तृमते स्वप्रतियोगिसामानाधिक स्वप्रतियोगिवैयधिकरण्यरूपविरुद्धधर्माध्यासो ऽभावभेदक इत्येत युक्तया द्रव्यवृत्तिसंयोगाभावगुणवृत्तिसंयोगाभावयोर्भेदसिद्धिरित्यव्याप्य साध्यकस्थले ऽव्याप्तिस्समाधीयते, तथा च घहाकाशसंयोगस्योत्तं तराभावप्रतियोगित्वेपि न तदभावरूपता, तथा सति तादृशविरुद्धध स्समावेशापत्तेः, तयोविरोधाभावे संयोगाभावम्याप्यधिकरणभेदेन सिद्धेः अव्याप्यवृत्तिसाध्यके सर्वत्रैवाज्याप्तेः; एतदभिप्रायेण लक्षणा स्यावतारणीयत्वादिति गगने अतिरिक्त एव तदभावस्स्वीकरणीयः, च न साध्यवद्भिन्नवृत्तिरिति न दोषः ।

·१० शास्त्रमुक्तावळी । साध्यवत्प्रतियोगिकान्योन्याभावासामा- नाधिकरण्यम् , दी] कर्मादौ संयोगाद्यभावस्य भिन्नत्वे मानाभावादाह - साध्यव दिति । " साध्यवद्भिन्ने वर्तत" इत्यनेन निरवच्छिन्नवृत्तित्वरूपपर्यवसि- तार्थे सात्पर्यात् घटाकाशसंयोगात्मकाभावमादाय न दोष इति तु न श्रद्धेयम् ;-तथा सति सुषुप्त्यादिकालावच्छेदेन अस्मदाद्यात्मवृत्तौ स्वाश्रया श्रयत्वसम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताकज्ञानत्वाद्यभावे साध्ये सुखादावव्याप्तिः, तत्र साध्यवद्भिन्ने ईश्वरे तादृशसम्बन्धेन निरवच्छिन्नवृत्तिकस्य ज्ञान स्वादिरूपाभावस्य तेन सम्बन्धेन सुखाद्यधिकरणे अस्मदाद्यात्मन्यपि वृत्तेः । उत्पत्तिकालावच्छिन्नघटादिवृत्तितादृशसम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताक सत्ताभावादिसाध्यकघटत्वादिहेतावव्याप्तिश्च । संयोगाभावनिष्ठयोः व्याप्यवृत्तित्वाव्याप्यवृत्तित्वयोः प्रतियोगि सामानाधिकरण्य प्रतियोगिवैयधिकरण्ययोः वक्ष्यमाणरीत्या न विरोध इत्यभिप्रायेण अव्याप्यत्तिसाध्यकस्थले अव्याप्तया लक्षणान्तरमवतार यति – कर्मादा विति । इदं त्ववधेयम् :-द्रव्यवृत्तिसंयोगाभावो न गुणादौ स्वीक्रियते , अपि तु क्लप्ततवृत्तिसंयोगवत्त्वप्रकारकप्रमाविषयत्वाधभाव एव संयोगा भावत्वं कल्प्यते, अनन्तगुणाधधिकरणे संयोगाभावकल्पनामपेक्ष्य तथा- विधैकाभावे संयोगाद्यभावत्वकल्पने लाघवात् ; नच संयोगवत्त्वप्रकारक प्रमाविषयत्वाद्यभावे द्रव्यत्वाभावद्रव्यभेदसंयोगिभेदादौ वा संयोगाभावत्वं कल्प्यत इत्यत्र विनिगमकाभाव इति वाच्यम् , तादृशाभावानां सम- ·गदाधरीये-पञ्चलक्षणी। सकलसाध्याभाववन्निष्ठाभावप्रतियोगित्वम्, दी] हेतोस्साध्यवत्पक्षभिन्नदृष्टान्तवृत्तित्वेनाव्याप्तेराह- सकले ति । साकल्यं साध्याभाववति साध्ये च बोध्यम् । . . नियततया अभेदात् । एवञ्च द्रव्यवृत्तिसंयोगाभावगुणवृत्तिसंयो- गाभाबयो भेद स्सप्रमाण अथैवं द्रव्यत्वाभावादीनाम प्यानन्त्यापत्तिः, कर्मादौ गुणवृत्तिद्रव्यत्वाभावो न कल्प्यते, अपि तु क्लप्ततवृत्तिद्रव्यगुणान्यतरत्वाभाव एव तदभावत्वमित्यादितर्कगवेषणया फर्मादिवृत्तिद्रव्यत्वाभावस्य गुणादिवृत्तितदभावतो भेदसिद्धेरिति चेत् ?, इष्टमेवैतदधिकरणभेदेनाभावभेदवादिनाम् । नचैवं संयोमाभावत्वकल्प- नायां धर्मिणामप्यानन्त्यादुक्तविनिगमकासम्भव इति वाच्यम् , विनि गमनाविरहेणापि द्रव्यत्वाभावादी संयोगाद्यभावत्वकल्पनाया निष्प्र- त्यूहत्वादिति । हेतो रिति । नानाधिकरणकस्येत्यादिः । अव्याप्ते रिति । द्रूपवानेतद्रसा" दित्यादौ एतद्रसाद्यधिकरणे एतद्रूपाधिकरणस्य द्वित्वादिना भेदसत्त्वेपि व्यासज्यवृत्तिधर्मानवच्छिन्नत्वेन साध्यवन्निष्ठप्रतियोगित्वे प्रतियोग्यवृत्तित्वेन वा भेदे विशेषिते सम्भवो दर्शितः । साकल्य मिति । बोध्य मित्यस्य विशेषणमित्यादिः । अत्र साध्याभाववति साकल्यविशेषणसत्त्व एव साध्ये तद्विशेषणस्य व्यावृत्तिस्संगच्छते, अन्यथा साध्याभाववत्तायाः हेतुमत्साधारण्येपि साध्या भाववद्यत्किञ्चिव्यक्तिनिष्ठाभावप्रतियोगित्वमादाय नानाव्यक्तिसाध्यकसद्धेतौ लक्षणसमन्वयसम्भवात् । अतः " साध्ये तदभावतिचे " त्यनुक्त्वा साध्या भाववति साकल्यविशेषणं प्रथमतो दर्शितम् । नच साध्याभाववति लक्षणगमनसम्भवान्ना- ·१२ शास्त्रमुक्तावळी । साकल्यविशेषणासत्त्वेपि “वह्निमान् पर्वतान्यत्वा" दित्यादौ अतिव्याप्ति वारणमेव साध्ये साकल्यप्रयोजनमस्ति, उभयत्र साकल्यविशेषणादाने यत्किंचित्साध्याभाववति पर्वते हेत्वभावसत्त्वा दतिव्याप्तिः; साध्ये साक ल्यविशेषणसत्त्वे तु हृदादरेव सकलसाध्याभाववत्तथा तत्र हेतुसत्त्वेन अतिव्याप्त्युद्धारादिति नोक्ताभिप्रायवर्णन सभ्यगिति वाच्यम् ;-- साध्या भाववति साकल्यविशेषणासत्त्वे साध्ये साकल्यविशेषणस्योक्तातिव्याप्ति वारणप्रयोजनकत्वसम्भवेपि वक्ष्यमाणप्रयोजनस्यैव वास्तवतया तस्य साध्या भाववति साकल्यविशेषणसत्त्वएव समतेः आदौ तत्प्रदर्शनस्योचितत्वात् । वस्तुतस्तु; - साध्ये साकल्यविशेषणं परित्यज्य साध्याभावे सा ध्यतावच्छेदकावच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वनिवेशनरूपकल्पान्तरस्यावलम्वनीय- तया चरममेव तत्प्रदर्शनमुचितम् , " साध्ये तदभाववति च बोध्य मित्युक्त्वा “ साध्यतावच्छेदकावच्छिन्नप्रतियोगिताको वा अभावो ग्राह्य'' इत्युक्तौ ' साध्याभाववति साकल्यं निवेश्यते ? साध्याभावो वा एता दृशो निवेश्यते ? ' इत्येतादृशविकल्पः प्रतीयेत, सच अविवक्षित इति तु सारम् । अव्याप्तिवारणाय साध्याभावे साकल्यविशेषणे " धूमवान् यहे" रित्यादौ साध्यतावच्छेदकीभूतसंयोगसम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताकसकल साध्याभावाधिकरणं गुणादिरेव स्यात् , अयोगोळकादेः हूदासंयुक्तत्वा यच्छिन्नाभावानधिकरणत्वा दित्यतिव्याप्तिः; "वह्निमत्त्वप्रकारकप्रमाविषयो धूमा " दित्यादौ साध्यतावच्छेदकीभूतस्वरूपसम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगि. ताकतत्सद्विपक्षावृत्तित्वावच्छिन्नाभावस्य तत्तद्विपक्षमात्रवृत्तितया सकलसा- ध्याभावाधिकरणाप्रसिद्धया अव्याप्तिश्चेति तदुपेक्ष्य साध्ये सा- कल्यविशेषणं निवेशितम् । ननु साध्ये साकल्यविशेषणदानेपि " वह्निमान् ·गदाधरीये-पञ्चलक्षणी। १३ दी]साध्याभावो वा साध्यतावच्छेदकावच्छिन्नप्रतियोगिताको ग्राह्यः, तेन विपक्षैकदेशनिष्ठाभावप्रतियोगिनि व्यभिचारिणि नातिव्याप्तिः; न वा नानाव्यक्तिसाध्यकसद्धेतावव्याप्तिः।अव्याप्यति साध्यकव्या प्यवृत्तिसद्धेतावव्याप्तेः व्यभिचारिणिचा व्याप्यवृत्तावतिव्यालेरिणाय । व्यास धूमा दित्यादौ अव्याप्तितादबस्थ्यम् , पर्वतादावपि पर्वती यवहे द्वित्वादिना अभावसत्त्वेन सकलसाध्याभावसत्वात् ज्यवृत्तिधर्मानवच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वेनाभावविशेषणे च वनिधूमोभय बान् वढे" रित्यादावतिव्याप्तिः, वनिमत स्तथाविधसकलसाध्याभावा नधिकरणत्वात् । साध्यतावच्छेदकातिरिक्तो यो व्यासज्यवृत्तिधर्मः तदन वच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वनिवेशने च लाघवा त्साध्यतावच्छेदकावच्छिन्न प्रतियोगिताकत्वस्यैवाभावे निवेशनमुचितम् , कि साध्ये साकल्यविशेषणेन? इत्यभिप्रेत्य तथैवाह ---- साध्यतावच्छेदके ति । साध्याभावयति साक ल्यविशेषणप्रयोजनमाह-विपक्षे ति । वैकल्पिकयो स्साध्यतदभावयोः साकल्य साध्यतावच्छेदकावच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वविशेषणयो ावृत्तिमाह- नवे ति । एकव्यक्तिसाध्य के । एतद्रूपवान् एतद्रसा" दित्यादौ हेत्वधि करणे पूर्वक्षणवृत्तित्वविशिष्टसाध्याभावो न प्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्न प्रतियोगिव्यधिकरणः, पूर्वक्षणवृत्तित्वविशिष्टैतद्रूपादे रेतद्रसाधिकरणे वृतेः । एतद्रूपतद्रूपोभयत्वावच्छिन्नोऽभावोपि न तथा, प्रतियोगितावच्छेदकावच्छि नाधिकरणाप्रसिद्धेः तत्र लक्षणसंगतेरित्यतो नानाव्यक्तिके त्युक्तम् । अतएवाव्याप्तिरेवोक्ता, नासम्भवः । अत्र च नानाव्यक्तिसाध्यकत्वं व्यधि करणद्वयवृत्तिसाध्यतावच्छेदककत्वम् , अतएव "एतवृत्तियावद्धर्मवान् एतत्त्वा' दित्यादौ नानाव्यक्तिसाध्यके अव्याप्तिविरहेपि न क्षतिः । अव्याप्यवृत्ती ति ! " कपिसंयोगी एतवृक्षत्वा' दित्यादावि- त्यर्थः । अव्याप्तेारणाये त्यन्वयः । व्यभिचारिणिचे ति । “एतवृक्ष - ·शास्त्र मुक्तावळी । [दी] अभावद्वये प्रतियोगिवैयधिकरण्यं बोध्यम् । त्ववान् कपिसंयोगा" दित्यादावित्यर्थः । अभावदथे--- साध्याभावे हे भावे च । तथाच अव्याप्यवृत्तिसाध्यकव्याप्यवृत्तिसद्धेतावव्याप्तिवारण साध्याभावे, व्यभिचारिणिचाव्याप्यवृत्तावतिव्याप्तर्वारणाय हेत्वभावे प्र योगिवैयधिकरण्यमित्यर्थः यद्यपि हेत्वभावे प्रतियोगिवैयधिकर। विशेषणस्यावश्यकतया "कपिसंयोगी कपिविभागा" दित्याद्यव्या' वृत्तिहेतुके अव्याप्तिवारणप्रयोजनकत्वं साध्याभावे तद्विशेषणस्य सम्म तीति व्याप्यवृत्ती त्यकिश्चित्करम् , तथापि हेत्वभावे तद्विशेषणा सन्धान विनैव व्याप्यवृत्तिहेतुकस्थले अव्याप्तिनिर्णयो भवतीत्या सन्धायैतदुक्तम् । प्रतियोगिवैयधिकरण्यञ्च न प्रतियोग्यधिकरणावृत्तित्वम् , अव्या' वृत्तिसाध्यके तथाविधहेतुकेच तादृशसाध्याभावहेत्वभावाप्रसिद्धया अव्याहे अपि तु प्रतियोग्यनधिकरणवृत्तित्त्वम् । तथाच प्रतियोग्यनधिकरण त्वविशिष्टसाध्याभावाधिकरणेषु यावत्सु प्रतियोग्यनधिकरणवृत्तित्वविशि स्सन् वर्तते यो ऽभावः तत्प्रतियोगित्वमित्यर्थः; तेन “कपिसंयोगी एतद दित्यादौ कपिसंयोगाद्यनधिकरणगुणादिवृत्तित्वोपलक्षितक संयोगाभावस्य हेत्वधिकरणे सत्त्वेपि नाव्याप्तिः; न वा . एतवृक्ष वान् कपिसंयोगा" दित्यादौ तथाविधकपिसंयोगाद्यभावस्य सकलसा भावाधिकरणे सत्त्वेप्यतिव्याप्तिः । प्रतियोग्यनधिकरणीभूतसाध्याभाव धिकरणयावनिष्ठ स्वप्रतियोग्यनधिकरणताकाभावप्रतियोगित्वमिति फलि ऽर्थः । प्रथमे साध्यतावच्छेदकसम्बन्धेन, चरमे हेतुतावच्छेदकसम्बन्धेन प्रतियोग्यनधिकरणत्वं बोध्यम् ; तेन " अयमात्मा आत्ममहाकालान्या रत्वा " दित्यादौ व्यभिचारनिरूपकाधिकरणस्य कालस्य कालिकसम्बन्धे साध्याधिकरणत्वेपि नातिव्याप्तिः, न वा “वह्निमान् धूमा” दिल्या क्षत्वा ·गदाधरीये-पश्चलक्षणी। ११ [दी] हेत्वभावोपि प्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नप्रतियोगिव्यधिकरणो बोध्यः । तत्प्रतियोगित्वं च हेतुतावच्छेदकरूपेण बोध्यम् । तेन द्रव्यत्वादौ साध्ये विशिष्टसत्त्वादौ नाव्याप्तिः, न वा विशिष्टसत्तात्वा दिना तादृशाभावप्रतियोगिनि सत्त्वादौ व्यभिचारिण्यतिप्रसङ्गः । साध्याभावाधिकरणयावदन्तर्गतकालज्ञानादिषु कालिकविषयित्वादिसम्बन्धेर हेत्वभावप्रतियोग्यधिकरणतासत्त्वेप्यसम्भवो ऽव्याप्तिर्वा । इत्थं च प्रतियो गित्वे सम्बन्धविशेषावच्छिन्नत्वे न निवेशनीये, सम्बन्धान्तरावच्छिर प्रतियोगिताकयोः साध्याभावहेत्वभावयोः उक्तसम्बन्धेन प्रतियोगिसम। नाधिकरणतया असम्भवातिव्याप्त्योरनवकाशात् । हेत्वभावोपी सि । अपिशब्देन साध्याभावेपि प्रतियोगित पच्छेदकावच्छिन्नवैयधिकरण्यं निवेशनीयमिति सूच्यते , विशिष्टसत्तावान् जाते " रित्यादौ हेत्वधिकरणगुणादिषु साध्याभार प्रतियोगिन सत्त्वादे स्सत्वपि नातिव्याप्तिः । अत्र " साध्याभावोपी' त्युक्तौ अग्रिमतत्पदेन हेत्वभावपरामर्शासम्भवः; तत्र हेत्वभावपदोप दानेचाक्षराधिक्यमिति तन्नोक्तम् । तत्पतियोगित्वम् – साध्याभाववाई ष्ठाभावप्रतियोगित्वम् । हेतुतावच्छेदकरूपेण - हेतुतावच्छेदकावच्छिद्र मित्यर्थः । हेत्वभावनिष्ठप्रतियोगिवैयधिकरण्यशरीरे प्रतियोगितावच्छेदक वच्छिन्नत्वनिवेशनप्रयोजनमाह - द्रव्यत्यादा विति । विशिष्ट सत्ते ति गुणकर्मान्यत्वविशिष्टसत्तेत्यर्थः । प्रतियोगितायां हेतुतावच्छेदकावच्छिन्नल निवेशनस्य फलमाह • नवे ति । अत्रापि द्रव्यत्वादी साध्ये इत्या षज्यते । विशिष्टसत्तात्वादिना- गुणकर्मान्यत्वविशिष्टसत्तात्वादिना तृतीयार्थश्च अवच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वम् , तस्यचाभावेऽन्वयः; प्रतियोनि पदार्थैकदेशप्रतियोगित्वान्वितमवच्छिन्नत्वं वा तदर्थः । तादृशाभावे ति ·शास्त्रमुक्तावळी । [दी ] यकव्यक्तिकं साध्यं विपक्षो वा तत्र अ सकलसाध्याभाववन्निष्ठाभावेत्यर्थः । नच हेत्वभावे प्रतियोगितावच्छेद वच्छिन्नवैयधिकरण्यस्थले हेतुतावच्छेदकावच्छिन्नवैयधिकरण्यमेव नि श्यताम्, ततोपि तत्प्रयोजननिर्वाहात् ; तथाच “ द्रव्यं सत्त्वा" दित्या विशिष्टसत्ताभावस्य हेतुतावच्छेदकावच्छिन्नसमानाधिकरणतयैव व्याप्तिवारणसम्भवात् प्रतियोगितायां हेतुतावच्छेदकावच्छिन्नत्वनियश मफलमिति वाच्यम् ; हेतुतावच्छेदकावच्छिन्नवैयधिकरण्यनिवेशे सक साध्याभाववन्निष्ठा या हेतुतावच्छेदकावच्छिन्नानधिकरणवृत्तित्वविशि निरूपिताधिकरणता तन्निरूपकाभावप्रतियोगित्व मर्थस्स्यात् , तदपेक्षा सकलसाध्याभाववन्निष्ठा या हेतुतावच्छेदकावच्छिन्न यादृशप्रतियोगित वच्छेदकावच्छिन्नानधिकरणता तद्वत्त्वरूपास्मदीयफलितार्थस्यागुरुत्वात् नच ममापि सकलसाध्याभाववन्निष्ठं यद्धर्मावच्छिन्नानधिकरणत्वं तद्ध वत्त्वमित्यर्थः, सचातिलघुरिति वाच्यम् ; एतादृशार्थकरणे मूलोक्तं प्रति योगितायाः व्याप्तित्वं व्याहन्येतेति मूलानुसारेण दीधितिकृता गुर्वर्था सरणात् उक्तविशेप्यविशेषणभावेन निवेशे व्यर्थविशेषणतानवकाशात् एतल्लक्षणं दूषयित्वा उत्तरलक्षणमवतारयति यत्रैकव्यक्ति मिति । यत्रकव्यक्तिकं साध्यं तत्राव्याप्तिरित्यन्वयः । " एतद्रूपवानतेद्रसा दित्यादावव्याप्तिरित्यर्थः । अनेकाशेषत्वरूपसाकल्यस्य साध्ये असत्त्व दिति भावः । साध्ये साकल्यविशेषणं परित्यज्य कल्पान्तरानुसरणा न तत्रेतदोषावकाश इत्यत आह- विपक्षोचे ति । विपक्ष: - साध्यामा वान् । अत्रा प्येकव्यक्तिक मित्यस्य विपरिणतत्यानुषङ्गः; तथाच तद्ध भिन्नं पटत्वा" दित्यादौ साध्याभाववति तघटादौ साकल्याप्रसिद्धर अध्यातिरित्यर्थः । सकलशब्दस्याशेषमात्रपरत्वे दोषमान्तरगाह ·गदाधरीये-पछलक्षणी। १७ साध्यवदन्यायत्तित्वंवा; केवलान्वयिन्यभावात् । निघूमत्वव्याप्ये तत्त्वेन साध्ये निर्वह्नित्वादोचाव्याप्तिः, हेत्वभावस्य वह्नयादेः प्रत्येकं यायद्विपक्षावृत्तित्वादतआह- साध्यव दिति । तत्र निघूमत्वव्याप्य इति । तस्वेन- निघूमत्वव्याप्यत्वेन । तथाच "धूगत्या- बच्छिन्नाभावव्याप्यवान् वहित्वावच्छिन्नामावा " दित्यादावित्यर्थः नि—मत्वत्वावच्छिन्ने साध्ये एकव्यक्तिकतया पूर्वदोषाक्रान्तत्वेन तव्या प्यताध्यकानुसरणम् । निळूनत्वव्याप्यस्य ह्रदत्वादे स्ताद्रूप्येण साध्यतायां सद्धेतुत्वानुपपत्तिः, अत स्तत्त्येने त्युक्तम् । हेत्वभावस्ये ति । अथ वयात्मकहेत्वभावस्य प्रत्येकं सकलसाध्याभाववनिष्ठत्वासम्भवेपि सकल तनिष्ठवन्यभावादिभेदप्रतियोगिता मादायैव लक्षणं सङ्गमनीयम् , हेतु तावच्छेदकसम्बन्धेन प्रतियोगिवैयधिकरण्यनिवेशादेव व्यभिचारिणि सम्बन्धा न्तरावच्छिन्नप्रतियोगिताकहेत्वभाव मादायातिप्रसङ्गानवकाशेन हेत्वभाव प्रतियोगितायां हेतुतावच्छेदकसम्बन्धावच्छिन्नत्वानिवेशात् । यत्तु वह्निमद्भेदहेतुताभिप्रायकोयं ग्रन्थः, तत्र हेतुभेदमादागापि लक्षणग- मनाऽसम्भवः, भेदभेदस्यानवस्थाभयेन अधिकरणस्वरूपतया तस्य च प्रत्येक विश्रान्ततया यावद्विपक्षवृत्तित्त्वासम्भवादिति; तन्न;- आकाशाभावाद्यधि करणकाभेदभेदस्याकाशाद्यभावास्वरूपतया च यावद्विपक्षवृत्ति- त्वेन तमादायैव लक्षणगमनसम्भवात् । नचेदृशरीत्या आकाशाभावमादाय भेदहेतुकव्यभिचारिण्यतिव्यातिप्रसक्त्या हेत्वभावत्वेन सकलसाध्याशावा धिकरणवृत्तित्वं विवक्षणीयम् , तथासत्यधिकरणस्वरूपाभावस्य स्वस्मिन्नेव तदभावत्वेन वृत्तिरिति नातिव्याप्त्यवकाशः, एवञ्चाकाशाभावमादाय नोक्ताव्याप्तिपरिहारसम्भवइति वाच्यन् । उक्तस्थले आकाशाभावस्य तन्य ३ ·शास्त्रमुक्तावळी । हेतुतावच्छेदकसम्बन्धेन प्रतियोगिवैयाधिकरण्यविरहादेवातिव्याप्तिवारण म्भवेन एतादृशविवक्षाया निष्प्रयोजनकत्वात् ; वह्निमद्भेदहेतुकस्थले साध्याभावाधिकरणस्य हेतुरूपप्रतियोग्यनधिकरणत्वेन आकाशाभावर हेतुभेदस्य प्रतियोगिव्यधिकरणत्वेन अव्याप्तिवारणसम्भवादिति चेत् ; अत्र केचित् ;-यत्र वन्यभावान्यत्वविशिष्ठनिघूमत्वव्याप्यं सा धन्यभावान्यत्वविशिष्टवन्यमावो हेतुः, तत्र वन्यभावस्यापि सः साध्याभाववदन्तर्गततया तत्र वन्यभावभेदासत्त्वेन समादाय लक्ष गमनासम्भवात् । न च तादृशविशिष्टहेतुकस्थले हेतुभेदस्य सद साध्याभाववान्निष्ठत्वासम्भवेपि अखण्डस्य विशिष्टात्यन्ताभावस्य तथ मादायैव लक्षणं सङ्गमनीयमिति वाच्यम् -- प्राचीनमते विशिष्टाभाव विशेष्याभावविशेषणाभावाभ्या मनतिरिक्तत्वेन तादृशविशिष्टाभावस्य यह भावत्ववन्युभयरूपत्वेन सकलसाध्याभाववन्निष्ठत्वासम्भवात्' । अथैवम् विषयितादिसम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताकस्य वन्यभावात्यन्ताभावस्याख तया सकलधूमवन्निष्ठतया तमादायैव लक्षणं सङ्गमनीयमिति चेन्न:- वृत्यनियामकतया विषयितादिसम्बन्धाना मत्यन्ताभावप्रतियोगितानवच दकत्वात् । संयोगादिरूपव्यधिकरणसम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताकवन्यभ धभावस्थाखण्डस्य सकलधूमवन्निष्ठत्वेपि तदभावप्रतियोगिता न हेतु वच्छेदकीभूतवन्यभावत्वावच्छिन्ना, तत्र लाघवेनाभावत्वस्यैवावच्छे त्वादिति न तमादायापि लक्षणसङ्गतिः । नच गुरुधर्मावच्छिन्नहे स्थले लक्षणसङ्गमनाय पारिभाषिकमेवावच्छेदकत्वं हेतुतावच्छेर निवेश्यम् , तथाच वन्यभावरवादेरपि तादृशावच्छेदकत्वमक्षतमे वाच्यम् ;- एतल्लक्षणस्य परित्याज्यतया निखिलदोषोद्धारानावश्यक पारिभाषिकावच्छेदकत्वं न निविष्टमित्यभिप्रायेणैव तदोषदानादिति वदानि , ·गदाधरीये-पञ्चलक्षणी। १९ नच तदसत्। तथासत्यपि सकलसाध्याभाववन्निष्ठकालिकसम्बन्धावच्छिन्न प्रतियोगिताकवन्यभावाभावमादाय लक्षणसमन्वयसम्भवात् । जन्यमात्रस्य कालोपाधितानये साध्याभाववति पर्वतादौ कालिकसम्बन्धेन वन्यभावसत्त्वात् तत्र तत्सम्बन्धेन तदभावो न वर्ततएवेति वाच्यम् ; कालिकसम्बन्धेन तत्र वन्यभावसत्त्वेपि प्रतियोग्यनधिकरणीभूतवहिमद्देशा वच्छेदेन तत्र तत्सम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताकतदभावस्यापि सत्त्वात् ; एवं विशिष्टाभावस्य विशेष्याभावविशेषणाभावाभ्या मनतिरिक्तत्वे " द्रव्यं विशिष्टसत्त्वा" दित्यादावेवाव्याप्तिसम्भवे तदुपेक्षायाः निर्बीजत्वाच्च । एतेन " विशेषणताविशेषसम्बन्धेन वृत्तिघटितसामानाधिकरण्यसम्बन्धा- वच्छिन्नप्रतियोगिताकधूमाभावव्याप्यवान् तादृशसामानाधिकरण्यसम्बन्धा- वच्छिन्नप्रतियोगिताकवन्यभावा" दित्येतत्परम् ; तत्र धूमसामानाधिकरण्य रूपस्य सकलसाध्याभावस्थाधिकरणं हेतुरपि, तस्य धूमाधिकरणे सत्त्वात् तन्त्र च हेतुभेदमादायापि न लक्षणसमन्वयसम्भवः; अत्यन्ताभावमादाय तदसम्भवो दर्शितरीत्या ऽवसेयः । इत्थश्च विशिष्टाभावस्य विशेष्या भावविशेषणाभावाभ्या मतिरिक्तत्वेपि न दोषासङ्गतिरिति परास्तम् ; तत्रापि कालिकसम्बन्धावच्छिन्नाभावमादाय दोषवारणसम्भवात् । तस्मात् प्रतियोगितावच्छेदकसम्बन्धेनैव प्रयियोगिवैयधिकरण्यं निविष्टम् , प्रति योगिता च हेतुतावच्छेदकसम्बन्धावच्छिन्नत्वेन निविष्टेत्यभिप्रायेणैवैतदोष दानम् । हेतुतावच्छेदकसम्बन्धेन प्रतियोगिवैयधिकरण्यप्रवेशेत्वग्रिमलक्ष- णापेक्षया गौरवमेवैतल्लक्षणपरित्यागे बीजं बोध्यम् । एतेन सकलशब्दस्य व्यापकत्वार्थकतया साध्याभावव्यापकीभूता भावप्रतियोगित्वमेवैतल्लक्षणनिष्कृष्टार्थः, “ धूमवान् बढे " रित्यादौ प्रमेय त्वादिना वह्नयभावस्य साध्याभावव्यापकत्वेपि न क्षतिः, यदुपावच्छिन्न ·२० १ सत्तावान् जाते" शासमुक्तावळो । प्रतियोगिताकाभावत्वं साध्याभावव्यापकतावच्छेदकं तद्रूपवत्त्वस्यैव लक्ष णत्वात् ; एवंच हेत्वभाबे प्रतियोगिधैयषिकरण्यं न निवेश्यते, व्याप कतालक्षणे प्रतियोगिवैयधिकरण्यानिवेशेनाब्बाप्यवृत्तिहेतुकव्यभिचारिणि हेत्व भावस्य साध्याभावनिष्ठहेतुरूपाभावप्रतियोगितया व्यापकत्वाभावेनाति- व्याप्तिविरहात् । व्यापकताशरीरे च हेतुतावच्छेदकसम्बन्धेन साध्याभाव वनिष्ठत्व मभावे निवेश्यम् , तेन वन्यायभाववति कालिकादिसम्बन्धेन धूमाद्यात्मकाभावस्य धृत्तावपि धूमाभावादे नसाध्याभावव्यापकताक्षतिः । रित्यादी साध्याभाववति हेतुतावच्छेदकसम्बन्धेन वृत्तेर प्रसिध्या अव्याप्तिस्तु लक्षणपश्चकएव दोषः । अस्तु वा हेतुताव- च्छेदकसम्बन्धेन हेतुमत्ताज्ञानप्रति यादृशसम्बन्धेन हेत्वभाववत्ताग्रहः प्रतिबन्धकः तादृशसम्बन्धेन स्वावच्छिन्नाधिकरणभिन्नसाध्याभावाधिकरणक यद्यत्वं तत्तद्भिन्नत्वमेव साध्याभावव्यापकतावच्छेदकत्वम्, इत्थंच सत्तावान् जाते " रित्यादावेतादृशं स्वं जातित्वाभावत्वादिकमेव, त. द्भिन्नञ्च जात्यभावत्वमिति लक्षणसमन्वयः । इत्थञ्च एतद्धृक्षत्ववान् कपिसंयोगा" दित्यादौ कपिलंयोगाभावत्वावच्छिन्नानधिकरणत्वाप्रसिध्या कपिसंयोगाभावत्वं नैतादृशं स्वमिति कपिसंयोगाभावत्वस्य साध्याभाव व्यापकतावच्छेदकत्वादतिव्याशिवारणाय हेत्वभावे प्रतियोगिवैयधिकरण्यं देयमेव, न देअमेवबा ऽधिकरणत्वाभावस्यैव अधिकरणभिन्नत्वस्थाने निवेश नीयत्वात् कपिसंयोगाभावादेरिव तदधिकरणताया अप्यव्याप्यवृत्तितया तद भावस्य साध्याभाववति सत्वेनातिव्याप्त्यनवकाशात् ; अधिकरणत्वाभा- वादिश्च भावप्रतियोगिकतया अतिरिक्तएवेति विशेषणताविशेषेणैव त. द्वत्त्वं साध्याभाववत विशेषणीयमिति । एवञ्च निघूमत्वव्याप्यवान् निर्वह्नित्वा " दित्यादौ हेत्वभावस्य वन्यादेः प्रत्येकं यावद्विपक्षावृत्ति त्वेपि हेत्वभावत्वेन तेषां साध्याभावव्यापकत्वान्नाव्याप्तिरिति पूर्वपक्षो- " , ·गदाधरीये-पञ्चलक्षणी। २१ वह्निमान् धूमा दी] अत्रान्योन्याभत्वस्य साध्यवत्त्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वं व्युत्पत्ति बललभ्यम् ; न हि भवति " नीलो घटो घटादन्य " इति । प्यकिश्चित्करः, यत्र यावतां साध्याभाववतां सम्भव स्तत्र प्रातिस्विका रूपेण तत्तदधिकरणवृत्तित्वमेव हेत्वभावविशेषणतया लक्षणघटकम् , न तु साध्याभावव्यापकत्वमित्यभिप्रायणैव एतद्दोषदानात् , प्रकारान्तरानुसारेण परिप्कारे सकललक्षणानामेव परिष्कारसम्भवादितिकृतं पल्लवितेन । साध्यवशक्तिविशेषभेदमादायाव्याप्ति परिहरति- अत्रे ति । साध्य- वत्वाम्मच्छिामतियोगिताकत्व मिति । साध्यतावच्छेदकविशिष्टसाध्य वत्त्यपर्याप्तप्रतियोगितावच्छेदकताकत्वमित्यर्थः । तेन " दित्यादौ तत्तद्वह्निमत्त्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकभेदमादाय न दोषः, तादृश भेदप्रतियोगितावच्छेदकतायाः तत्त्वविशिष्टवहिमत्त्वएव पर्याप्तत्वात् । व्युत्पत्तिबललभ्यम्- अन्यादिपदसमभिव्याहारलभ्यम् । नञ्पदसमभि व्याहारज्ञानस्येव तादृशपदसमभिव्याहारज्ञानस्याप्यन्वयितावच्छेदकधर्मा- वच्छिन्नप्रतियोगिताकाभावशाब्दबुद्धित्वावच्छिन्नंप्रेत्येव जनकत्वादिति भावः। व्युत्पत्तिबललभ्य मित्यनेन यथाश्रुतलक्षणवाक्यार्थएवायमिति सूचितम् । ताशसमभिव्याहारस्थले तत्प्रतियोगिकाभावमानबोधे अतिप्रसङ्गं सूच यति- नहि भवती ति । प्रामाणिकव्यवहार " इति शेषः । तथाच अन्वयिप्रतियोगिकाभावमात्रबोधे नीलघटेपि पीतघटादिभेदसत्त्वेन तादृश व्यवहारोपि स्यादिति भावः । एवं " द्रव्यं न घट "इत्याद्यप्रयोगादनुयोगि तावच्छेदकावच्छेदेनैव अन्योन्याभावादि रन्यादिपदेन प्रत्याय्यते, अनुयोगि तावच्छेदकश्च प्रतियोग्यवृत्तिरेव धर्मइति प्रकाशकृदङ्गीकृत *व्युत्पत्तिविरोधात् “ घटो घटादन्य " इति प्रयोगवारणसम्भवात् नील इति । "घटादन्य" इत्यादी प्राचीनमते पञ्चम्याः प्रतियोगित्वमर्थः,तत्र च प्रकृत्य र्थस्य घटत्वादिविशिष्टस्य घटत्वाद्यवच्छिन्नत्वविशिष्टाधेयतासम्बन्धेनान्वयः " व्युत्पत्त्यनुरोधात् " इति पाटान्तरम् । । 10372 ·घटा- २२ शास्त्र मुक्तावळी । अथवा केवलमाधेयत्वमेव घटस्य सम्बन्धः, धर्मिपारतन्त्रयेण घटत्वादे रप्यवच्छिन्नत्वसम्बन्धेन तत्रान्वयोपगमात् ; एकत्र विशेषणत्वेनोपस्थितस्या प्यन्यत्र पारतन्त्रयेणान्वयस्य व्युत्पत्तिसिद्धत्वात् , प्रतियोगित्वस्य च व्युत्पत्तिवैचित्रयेणान्यपदार्थैकदेशभेदे निरूपकतासम्बन्धेनान्वयः । " न्य " इत्यादौ निरूपकतासम्बन्धेन घटत्वाद्यवच्छिन्नप्रतियोगिताविशिष्टो लक्षणया घटादिपदार्थः, तत्पुरुषे पूर्वपदस्य तत्तद्विभक्त्यन्तार्थविशिष्ट लाक्षणिकत्वात् ; तादृशघटादिपदार्थस्यचाभेदसम्बन्धेन भेदे ऽन्वयः नवीनमतेच ॥ घटादन्य " इत्यादी अनुयोगिता पञ्चम्यर्थः, तत्र प्रकृत्य र्थस्य घटत्वादिविशिष्टस्य स्ववृत्तिघटत्वाद्यवच्छिन्ननिरूपकताकत्वसम्बन्धे- नान्वयः; अनुयोगितायाश्च आश्रयतासम्बन्धेन भेदे ऽन्वयः, समासस्थले च घटत्वाद्यवच्छिन्ननिरू पितानुयोगिताविशिष्टे पूर्वपदस्य लक्षणा, तस्य- चाभेदसम्बन्धेन भेदे ऽन्वयः । अथैवं साध्यवदन्यात्तित्व मित्येतादृशलक्षणवाक्यादभेदसम्ब- न्धेन तादृशप्रतियोगिलाविशिष्टविशेषितः तादृशानुयोगिताविशिष्टविशेषितो वा यो भेदः तद्वदवृत्तित्वमेव प्रतीयते, तथाचानुमित्यौपयिकव्याप्तिस्व- रूपजिज्ञासायां तादृशलक्षणाभिधाने अर्थान्तरप्रसङ्गः, तादृशप्रतियोगिता सम्बन्धेन तादृशानुयोगितासम्बन्धेन वा साध्यवद्विशेषितभेदवदवृत्तिता ज्ञानस्यैव लाघवेन अनुमितिहेतुत्वादिति चेन्न- यादृशव्याप्तिज्ञान मनु मितिहेतु स्तस्यामेवास्य तात्पर्यात् , तस्या इशाब्दबोधाविषयत्वेपि तन्मू- लकोदीच्यतादृशव्याप्तिविषयकमानसोपनीतभानस्यैव तादृशतात्पर्यनिर्वाह्य- त्वात् , तादृशशाब्दबोधस्यापि कथञ्चिदुपपादयितुं शक्यत्वाच्च । नीलो घटः कम्बुग्रीवादिमदन्य" इत्यादिवाक्यस्याप्रामाण्यात् पटः कम्बुग्री- वादिमदन्य" इत्यादिवाक्यस्य प्रामाण्यादन्वयितावच्छेदकनिरूपितं पारि भाषिकमवच्छिन्नत्वं प्रतियोगितायां भासतइत्युपेयम् , अतः साध्यवदन्य , “ , ·गदाधरीये-पञ्चलक्षणी। २३ इत्यादी मतुबन्तप्रतिपाद्यतावच्छेदकस्य साध्यसम्बन्धस्य साध्यापेक्षया गुरुतया अनवच्छेदकत्वेपि नोक्तलक्षणवाक्यार्थाप्रसिद्धिः । पारिभाषिकं तदवच्छिन्नत्वं च तद्विशिष्टसम्बन्धिनिष्ठाभावीया या या प्रतियोगिता तववच्छेदकल्वाभावकूटवदवच्छिन्नत्वम् ; एतादृशावच्छिन्न त्वस्य सम्बन्धत-पा निवेशात् प्रातिस्विकरूपेण तत्तत्प्रतियोगिताव्यक्तीनां दुर्जेयत्वेपि न क्षतिः; सम्बन्धज्ञानस्य विशिष्टबुद्धावनपेक्षितत्वात् । अनुमिति प्रति च साध्यावच्छिन्नप्रतियोगितावगाहिज्ञानमेव कारणं कल्प्यते लाघवात् , न तु साध्यसम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वावगाहिज्ञानमिति अनुमित्यौप यिकव्याप्तिशरीरे तादृश्येव प्रतियोगिता निवेश्यते । कम्बुग्रीवादिमद्वान् घटात् ” इत्यादौ विशेषदर्शिना मनुमितेः प्रामाणिकत्वे निरुक्तपारि भाषिकावच्छिन्नत्वमेव अनुमित्यौपयिकव्याप्तिघटकम्, तादृशगुरुधर्मावच्छिन्न साध्यकानुमानस्य केवलान्वयिसाध्यकसमशीलतावादिनस्तु स्वरूपसम्बन्ध रूपावच्छिन्नत्वमेव व्याप्तिशरीरे निवेशयन्तीति समासः ॥ इति पञ्चलक्षणी समाप्ता ।

·अथ सिंहव्याघ्रलक्षणे । नापि साध्यसामानाधिकरण्यानाधिकरणत्वम्, नापी ति | साध्यमसमानाधिकरणं याय, यदधिकरणानाधिकरणं साध्यं तत्वम् साध्यनिष्ठासामानाधिकरण्यप्रतियोगित्वम् , ܒ । " दित्याद। साध्यासामानाधिकरण्यानधिकरणत्वलक्षणे यदि तदधिकरणावृत्ति रूपासामानाधिकरण्यं निवेश्यते, तदा "द्रव्यं सत्त्या दित्यादाबतिव्या सत्तायाः द्रव्यत्वाधिकरणवृत्तितया तादृशासामानाधिकरण्यानधिकरणत्वात तदनधिकरणवृत्तित्वस्यासामानाधिकरण्यपदार्थत्वे अनन्तरवक्ष्यमाणलक्ष भेदः इत्यतो व्याचष्ट- साध्य मिति । असमानाधिकरणं यः त्यत्र असमानाधिकरणषदस्य स्वानधिकरणाधिकरणार्थकत्वे "द्रव्यं सत्त्व दित्यादावतिव्याप्तिः, द्रव्यत्वादे स्सत्ताद्यनधिकरणाधिकरणकत्वविरहेण पदेन सत्त्वादेरुपादानासम्भवात् । सत्तावान् द्रव्यत्वा व्याप्तिश्च, सत्त्वादेव्यत्वाचनधिकरणाधिकरणकत्वात् । अतः तदधिकर नधिकरणपरतया तत्पदं व्याचष्टे -- . यदधिकरणे ति । यदधिकर नधिकरणं साध्यं तत्त्वानधिकरणत्वस्य व्याप्तित्वे व्याप्तर्विशिष्टैक रूपतानुपपत्त्या विशिष्टपरामर्शस्यानुमितिहेतुत्वानिर्वाहः, यत्त्वतत्त्वान गमेन तत्त्वाधिकरणत्वाभावकूटम्य निवेशनीयतया गौरवञ्चेत्याशयेन य तत्त्वाघटितं साध्यासामानाधिकरण्यपदार्थमाह- साध्यनिष्ठे ति । सा निषं यदसामानाधिकरण्यं स्वाधिकरणीभूतयत्किंचिद्वयक्तिवृत्तित्वाभावः प्रतियोगित्वञ्च तत्प्रतियोगिकोटिनिविष्टाधिकरणवृत्तित्वम् ; साध्यानि भावीयाधेयत्वनिष्ठप्रतियोगितायां निरूपितत्वसम्बन्धेन यदवच्छेदकं : वृत्तित्वमिति यावत् । वहिमान् धूमा " दित्यादौ साध्यनिष्ठाभावो । धेयत्वाभावः, तदीयप्रतियोगितायामुक्तसम्बन्धेन अवच्छेदको हृदा तवृत्तित्वानधिकरणत्वं धूमावात्रिति लक्षणसमन्वयः ।

·गदाधरीये-सिंहव्याघ्रलक्षणे। दी]साध्यनिष्ठाधेयत्वानिरूपकाधिकरणवृत्तित्वमितियावत् ; तदनधि. करणत्वमित्यर्थः । साध्यवद्भिन्नस्य च साध्यनिष्ठाधेयत्वानिरूपकत्वा- वच्छिन्नं ग्राह्यम, अन्यथा - - अत्र साध्यनिष्ठाभावप्रतियोग्याधेयत्वं साध्यतावच्छेदकसम्बन्धा वह्निमान् धूमा " दित्यादौ पर्वतादिसम- बेतत्वाद्यभावमादायाऽनुपपत्तेः । तथाच “सत्तावान् समवायित्वा" दित्यादौ साध्यनिष्ठाभावीयसमवेतत्वनिष्ठप्रतियोगितावच्छेदकीभूताधिकरणाप्रसिध्या अव्याप्तिः, “ वह्निमान् धूमा " दित्यादावपि धूमादेरयोगोळकीयवन्यादि निष्ठपर्वतादिवृत्तित्याभावप्रतियोगिताबच्छेदकपर्वतादिवृत्तित्वादव्याप्तिश्च । साध्यतावच्छेदकव्यापकीभूताभावनिवेशे च गौरवमित्याशयेन फलितार्थमाह- साध्यनिष्ठाधेयत्वे ति । अनिरूपकत्वमिह साध्यनिष्ठाधेयतात्वावच्छे देन विवक्षणीयम् , तेन " वहिमान् धूमा दित्यादौ. महानसादेः पर्वतीय वहिनिष्ठाधेयत्वानिरूपकत्वेपि नाव्याप्तिः । एवं साध्यतावच्छेदकसम्बन्धावच्छिन्नत्वेनाऽऽधेयता निवेशनीया, तेन आयमात्मा आत्ममहाकालान्यतरत्वा " दित्यादौ कालस्य का- लिकसम्बन्धावच्छिन्नात्मत्वनिष्ठाधेयतानिरूपकत्वेपि नातिव्याप्तिः । ताशा ऽऽधेयत्वानिरूपके त्यत्राधिकरणत्वमविवक्षितम्[, तदनिरूपकत्वमानं निवि. ष्टम् । प्रथमतो " द्रव्यं सत्त्वा" दित्यादावतिव्याप्तेराशङ्किततया व्याभि चारिसामान्यएवातिव्याप्तिमुद्धरति-साध्यवद्भिन्नस्ये ति । व्यभिचारनिरू पकाधिकरणस्येत्यर्थः । अत्राधिकरणवृत्तित्वं. हेतुतावच्छेदकसम्बन्धेन वाच्यम् , अन्यथा वह्निमान् धूमा " दित्यादौ साध्यनिष्ठाधेयत्वानि- रूपकस्वावयवादौ धूमादे स्समवायेन वृत्तेरव्याप्त्यापत्तेः । इत्थञ्च सत्ता वान् द्रव्यत्वा' दित्यादावव्याप्तिः, साध्यनिष्ठाधेयत्वानिरूपकाधिकरणे सामान्यादौ हतुतावच्छेदकसम्बन्धात्मकसमवायादिना वृत्तेरप्रसिद्धेः " ·२६ शास्त्रमुक्तावळी । दी) तवृत्तौ नातिप्रसङ्गः । साध्यनिष्ठाधेयत्वानिरूपकाधिकरणत्व व्यापकाभाव प्रतियोग्यधिकरणतासामान्यकत्वामिति निष्कर्षः । : एवं " द्रव्यं विशिष्टसत्त्वा" दित्यादावपि विशिष्टसत्तादे सत्ताधना रिक्ततया साध्यनिष्ठाधेयत्वानिरूपकाधिकरणगुणादिवृत्तित्वानधिकरणत्या सम्भवात् अव्याप्तिरित्यतो निष्कृष्टार्थमाह- साध्यनिष्ठे ति। अत्रापि पू दोषवारणाय साध्यतावच्छेदकसम्बन्धावच्छिन्नत्वेनाऽऽधेयत्वं निवेशनीयम् एवमधिकरणत्वमप्यविवक्षितम् , तादृशाधेयत्वनिरूपकत्वव्यापकतैवाऽभा निवेशनीया; तादृशाधेयत्वानिरूपकवृत्तित्वमात्रनिवेशे " धूमवान् वढ्ने' रित्यादौ वन्यधिकरणत्वसामान्याभावस्य धूमनिष्ठाधेयत्वानिरूपकड़दार वृत्तित्वादतिव्याप्तिरित्यतो व्यापकतानिवेशः । व्यापकत्वञ्च तद्वन्निष्ट न्योन्याभावप्रतियोगितावच्छेदकत्वम् , न तु तद्वन्निष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगि त्वम् , सर्वस्यैव तथाविधद्वित्वावच्छिन्नाभावप्रतियोगितया तदप्रसिद्धेः न वा तद्वन्निष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगितानवच्छेदकधर्मवत्त्वम् , प्रतियोगितानवच्छेदकीभूताभावत्वादिक मादाय वन्यधिकरणत्वसामान्या भावस्यापि धूमानधिकरणत्वव्यापकतया ऽतिव्याप्त्यापत्तेः । अनवच्छेद कत्वञ्चावच्छेदकतापर्याप्त्यनधिकरणत्वम् । अत उभयवद्भेदमादाय । दोषः । अथवा यदधिकरणतासामान्याभावत्वं साध्यनिछाधेयत्वानिरूपः वृत्त्यत्यन्ताभावप्रतियोगितावच्छेदकं तत्त्वमेव समुदायार्थः; अतोऽभार त्वादिना व्यापकत्वमादाय न दोषः । अधिकरणता च हेतुतावच्छेदकसम्बन्धावच्छिन्ना ग्राह्या; " वहनिमान् धूमा' दित्यादौ वन्यनधिकरणधूमावयवादी धूमाधिक रणत्वसामान्याभावासत्त्वेपि न क्षतिः । धूमवान् बहने " रित्या यत्किंचिह्न्याधिकरणत्वाभावस्य धृमानधिकरणत्वव्यापकतया अतिव्या ताहशामा ते ·२७ गदाधरीय-सिंहव्याघलक्षणे। साध्यवैयधिकरण्यानधिकरणत्वं वा, तेन ॥ सत्तावान् द्रव्यत्वा " दित्यादौ न दोषः । साध्यवैयधि करण्यम् - साध्यवद्भिन्नाधिकरणकवम् । बारणाय सामान्यपदम् । तथाच तादृशाधेयत्वानिरूपकत्वव्यापकाभाव प्रतियोगितावच्छेदकं यद्पावच्छिन्नाधिकरणतात्वं यद्पावच्छिन्नाधिकरण तात्वावच्छिन्नाभावत्वं वा तादृशाधेयत्वानिरूपकत्वव्यापकतावच्छेदकं तद्- पवत्त्वमिति फलितार्थः । तेन धूमानधिकरणत्वव्यापकीभूतवन्यधिकर णत्वधूमाधिकरणत्योभन्यसामान्याभावप्रतियोगितायाः वन्यधिकरणत्वसामा- न्यनिष्ठत्वेपि नातिव्याप्तिः । यदधिकरणतामाननिवेशे " द्रव्यं विशिष्ट सत्त्वा " दित्यादावव्याप्तिः, द्रव्यत्वानधिकरणगुणादौ हेत्वधिकरणतात्वा वच्छिन्नाभावासत्त्वात् ; अतो यद्रूपावच्छिन्ने ति । हेत्वभावस्य व्याप कतानिवेशे व्यापकताशरीरे हेतुतावच्छेदकसम्बन्धेन तद्वन्निष्ठत्वं निवेश्यम् , अन्यथा “ वनिमान् धूमा " दित्यादौ साध्यनिष्ठाधेयत्वानिरूपकाधिकरणे हूदादौ धूमात्मकाभावस्य कालिकसम्बन्धेन वृत्ते रव्याप्त्यापत्तेः, तथासति सत्तावान् द्रव्यत्वा " दित्यादावव्याप्तिः, साध्यनिष्ठाधेयत्वानिरूपका धिकरणे हेतुतावच्छेदकसम्बन्धेन वृत्तेरप्रसिद्धः ; अतो हेत्वधिकरण स्वाभावस्य व्यापकताघटितमेव लक्षणं कृतम् । तथाचाधिकरणतायाः विशेषणताविशेषेण वृचिमत्तया तेन सम्बन्धेन तद्वन्निष्ठत्वं निवेश्यम् , अतो न दोषः । पूर्वकल्पपरित्यागे बीजमाह- तेने ति । न दोष इति । सामान्यादौ हेतुतावच्छेदकसम्बन्धेन वृत्तेरप्रसिद्धावपि तत्सम्बन्धावच्छिन्नायाः द्रव्य त्वाधिकरणतायाः द्रव्ये प्रसिद्धायाः अभावस्य साध्यानधिकरणत्वव्याप- कत्वादिति भावः ।

·शास्त्रमुक्तावळी । तदुभयमपि साध्यानधिकरणानधिकरणत्वं चरमाधिकरणत्वांशस्या ऽनतिप्रयोजनकतया तमपहाय द्वयमेकोक्त्या ऽनूय दूषयति-- तदुभयमपी ति । साध्ये त्यादेः साध्यं यदधि करणानधिकरणं तत्त्वाभावः, साध्यवैयधिकरण्यस्य निरुक्तार्थकत्वे पौनरुक्त्यमतस्तद्व्याचष्टे- साध्ये लि । ननु मूले तदुभयमपि साध्यानधिकरणानाधिकरणत्व मित्यनेनोक्तलक्षणद्वयानुवादो ऽसङ्गतः, असामानाधिकरण्यवैयधिकरण्ययो राधिकरणताद्वयटितत्वेन तादृशलक्षणयो रधिकरणतात्रयघटितत्वानुवादेच अधिकरणताद्वयमात्रस्य निवेशादित्यतो मूलं सङ्गमयति- चरमाधि- करणत्वांशस्येति । अनतिशयोजनकतयेति । अनधिकरणत्वस्याधिकर- णत्वाभावरूपतया तद्घटकाधिकरणत्वांशं परित्यज्य साध्यासामानाधि- करण्याभावसाध्यवैयधिकरण्याभावनिवेशनैवोपपत्तेरिति भावः । असामा नाधिकरण्याद्यधिकरणत्वाभावस्याखण्डस्यासामानाधिकरण्याद्यभावाघटिततया न वैयर्थ्यमि त्यनतिप्रयोजनकतये त्युक्तम् । तदपहाय चरमाधि करणत्वांशं परित्यज्य । द्वयम्- साध्यासामानाधिकरण्याभाव साध्यवैयधि- करण्याभावरूपनिष्कृष्टलक्षणार्थद्वयम् । साध्यानधिकरणानधिकरणत्व मित्यनेन ॥ सत्तावान् द्रव्यत्वा " दित्यादावव्याप्तिवारणाय विवक्षितस्य प्रथमलक्षणनिष्कृष्टार्थस्य कथञ्चिदपि प्रतिपादनासम्भवात्तदनुवादकता अनुप पन्नेति यथाश्रुतार्थानुवादपरतया सङ्गमयितु मनुवदनीयलक्षणार्थद्वयमाह-- साध्येत्यादे रिति लक्षणद्वयस्थ " ति शेषः । तत्त्वाभाव. इत्यन्तेन प्रथमलक्षणार्थकथनम् ; एवञ्च साध्याधिकरणा नधिकरणशब्देन साध्यं यदधिकरणानधिकरणकं तद्बोध्यते; तदुत्तरत्व प्रत्ययेन तत्त्वं साध्यपदोत्तरसन्निविष्टना तदभावः प्रत्याय्यतइति प्रथम लक्षणार्थबोधकत्वं साध्यानाधिकरणानाधिकरणत्व मित्यस्य । नच T- " क्रमेणे ·२९ गदाधरीये-सिंहव्यानलक्षणे । साध्याधिकरणानधिकरणत्वपदेन नसमासे सत्येव तदर्थाभावो नजा प्रत्याययितुं शक्यते, तथाच साध्यपदोत नियातो ऽस*भवी, समय मानपूर्वनिपतितस्यैव नअस्साधुत्वाद; अन्यथा 'अचित्रगु' रित्यादी चित्रादि पदोत्तरगपि नग्निपातापत्तरिति वाच्यम् ;- ससम्बन्धिकार्थबोधकोत्तर पदघटितसमुदायेन समं नसमासस्थले ननो मध्यनिवेशस्यापि सा- धुत्वसम्पादकत्वात् ; अन्यथा " घटानाधिकरणस्वं साध्याभाववदयत्तित्व " मित्यादौ घटाधिकरणत्याभावसाध्याभाववदवृत्तित्त्वाभावप्रत्ययानुपपत्तेः । न हि तत्रानधिकरणत्वादिपदानां घटादिपदै-समासे तादृशार्थप्रतीति रुप पद्यते, अनधिकरणत्वपदादिजन्यप्रतीतिविशेष्यीभूताभावेन सममेव घटादि संसर्गभानात् , समस्यमानपदप्रतिपाद्यतावच्छेदककाटिनिविष्टेनापरपदार्था- न्वये राजपुरुषादन्यइत्यर्थे । राजा पुरुष " इत्यादिसमासापत्तेः । एवं नना अन्वयितावच्छेदकावच्छिन्नाभावस्यैव बोधनादधिकरणसामान्यभेदवा नेवानधिकरणपदार्थस्स्यात्, तस्यचाप्रसिध्या नञ्पदाधिकरणपदयोः प्राथ मिकसमासासम्भवाच्चेति । साध्यनिष्ठाधेयत्वानिरूपकाधिकरणवृत्तित्वाभावरूपः प्रथमलक्षणस्य निष्कृष्टयथाश्रुतार्थोपि साध्यानधिकरणानधिकरणत्वशब्देन प्रतिपाद्यते । तथाहि आधेयतानिरूपकार्थकचरमाधिकरणपदघाटतेन अधिकरणा नधिकरणषदेन अधिकरणमनधिकरणं आधेयत्वानिरूपकंयस्यति व्युत्पत्या अधिकरणनिष्ठभेदप्रतियोगिलावच्छेदकनिरूपकताकाधेयतावत्वेनाऽन्यपदार्थो बोध्यते ; बहुवीही विग्रहवाक्याघादृशविशेषणविशेप्यभावापन्नम्य बोधः तद्विपरीतविशेषणविशेष्यभावापन्नस्य समासेन प्रत्ययात् । गौर्यस्ये " ति विग्रहवाक्यात् यत्पदार्थसम्बन्धित्वेन चित्रगोः " चित्र गु" रित्यतः चित्रमोनिष्ठसम्बन्धप्रतियोगित्वेन यत्पदार्थस्य बोधात् , प्रकृतस्थले च विग्रवाक्यादन्यपदार्थनिष्ठाधेयतानिरूपकत्वावच्छिन्नभेद- " चित्रा ·३० शास्त्रमुक्तावळी । तञ्च तत्र यत्किचित्साध्यानधिकरणाधि करणे धूमेचाप्रसिद्धम् ॥ साध्यस्य यदनधिकरणं तद्वृत्तित्वाभावश्वार्थः । तत्र- केवला स्वयिनि । साध्यनिष्ठाधेयत्वानिरूपकाधिकरणाऽप्रसिध्या वत्त्वेनाधिकरणप्रतीतेः । एवञ्च साध्यं यस्याधिकरणानधिकरणं यदाधि करणनिष्ठभेदप्रतियोगितावच्छेदकीभूतनिरूपकताकाधेयतावदिति व्युत्पत्त्या साध्यनिष्ठाधेयतानिरूपकत्वावच्छिन्नभेदवदधिकरणवृत्तित्वं साध्याधिकरणा नधिकरणत्वशब्देन प्रत्याय्यते, तदभावस्साध्यपदोत्तरनञ्पदघटिततद्वा- क्येनेति । १ द्वितीयलक्षणार्थमाह- साध्यस्यो ति । तथाच साध्यानधिकरणमधिकरणं आधेयतानिरूपकं यस्यति व्युत्पत्त्या साध्यानधिकरणाधिकरणत्वशब्देन साध्यानधिकरणवृत्तित्वं प्रत्याय्यते, तदभावो द्वितीयनोति उक्तशब्दस्य एतदर्थानुवादकतेति भावः पूरणसंवलितं तत्रे ति ग्रन्थं व्याचष्टे---- तत्रे त्यादिना । मूले केवलान्वयिनि “वह्निमान् धूमा" दित्यादौ चाव्याप्तौ हेत्वकथनात् प्रथम लक्षणे केवलान्वयिन्यव्याप्तिहेतुं पूरयति- साध्ये त्यादिना अपसिध्ये त्यन्तेन । साध्यनिष्ठाधेयतानिरूपकसामान्यभेदनिवेशाभिप्रायेण इयमप्र सिद्धि रभिहिता, यत्किञ्चिन्निएकभेदनिवेशे च तादृशभेदबदधिकरणे हतोवृत्ते रव्याप्तिबोध्या । वक्ष्यमाणक्रमेण नानाव्यक्तिसाध्यकहेवन्तरेप्य व्याप्तिसत्त्वात् धूममात्रे तत्कथनं मूलकूतो न्यूनतासम्पादकम् , अतो ·गदाधरीये-सिंहव्याघ्रलक्षणे । ३१ [दी]नानाव्यक्तिसाध्यकेचैकसाध्यव्यक्तिनिष्ठाधेयत्वानिरूपकत्वं साधनाधि करणव्यक्त्यन्तरस्येत्यव्याप्तिः, कचिद्वयभिचारिण्यतिव्याप्तिश्चाऽऽद्ये; द्वितीये च साव्यवैयधिकरण्ये यदि साध्यबत्त्वावच्छिन्नप्रतियोगिताको भेदो विवक्षितः, तदा धूम इत्यस्य उपलक्षणत्वाभिप्रायेण पाठमधृत्वैव व्याचष्टे- नानाव्यक्ति- के ति । अत्र च यथासम्भव मव्याप्तिर्बोध्या; तेन " एतवृत्तियावद्धर्म वानेतत्त्वा" दित्यादी वक्ष्यमाणरीत्या ऽव्याप्तिविरहेपि न क्षतिः । अतएवा ऽग्रे नानाधिकरणके सर्वत्रे ति वक्ष्यति । यद्वा नानाव्यक्ति साध्यक इत्यस्य मिथो व्याकरणद्वयवृत्तिसाध्यतावच्छेदकक इत्यर्थः । अत्राव्याप्तौ हेतुं पूरयति-- एके त्यादिना इती त्यन्तेन । अनया रीत्या अव्याप्तिश्च यत्किञ्चित्साध्यनिष्ठाधेयत्वनिरूपकत्वावच्छिन्नभेदनिवे शाभिप्रायेण ; साध्यनिष्ठाधेयतानिरूपकसामान्यभेदनिवेशे च केवलान्वयि न्यव्याप्तिरेव दोष इति ध्येयम् । काचि दिति । पृथिव्यन्यत्वविशिष्टद्रव्यत्ववत् द्रव्यत्वा दित्यादौ । अतिव्याप्ति रिति । विशिष्टद्रव्यत्वस्य द्रव्यत्वानतिरेकि- तया पृथिव्यादे स्साध्यनिष्ठाधेयत्वानिरूपकत्वासम्भवादिति भावः आधेयतायां साध्यतावच्छेदकावच्छिन्नत्वनिवेशे नैष दोषः, अधिकरणता निरूपकतावच्छेदकस्यैवाऽऽधेयतावच्छेदकतथा पृथिवीनिष्ठाधिकरणतानिरूप कतानवच्छेदकपृथिव्यन्यत्वविशिष्टद्रव्यत्वत्वादेः पृथिवी निरूपिताधेयता ऽनवच्छेदकत्वादिति भावः । द्वितीयलक्षणे साध्यवत्त्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकभेदनिवेशे धूमादौ नाव्याप्तिः, अतस्तत्कल्पे केवलान्वयिसाध्यकाव्याप्तिरेव, यत्किञ्चित्सा ध्यवद्वयक्तिभेदनिवेशे च उभयस्थलएवाव्याप्तिरिति मूलाभिप्रायंस्फुर यति- द्वितीयेचे त्यादिना । साध्यवत्त्वावच्छिन्नमतियोगिताका- भेदः साध्यवैयाधिकरण्ये विवक्षितः-- साध्यवैयधिकरण्यघटक तथा Librar TIRUP Acc. No......

·शासमुक्तावळी । दी] केवलान्वयिनि, यदि यत्किंचित्साध्यव्यक्तिभेदो दि तदा नानाधिकरणसाध्यके सर्वत्राऽव्याप्तिः ।। विवक्षित इत्यर्थः । केवलावायनि- केवलान्वयिन्येव । न णके ति । एकव्यक्तिसाध्यकेपि " सत्तावान् द्रव्यत्वा " दित्य साध्यवतो भेदस्य अन्यस्मिन् साध्यवति सत्त्वाव्याप्तेः, साध्यकेपि ॥ एतद्वृत्तियाबद्धर्मवान् एतत्या " दित्यादौ " नानाव्यक्तिकोति" नोक्तम् ; तथाच द्वित प्रायेण धूम इति मूलं नानाधिकरणसाध्यकसामान्योपलक्षकम्ि इति सिंहव्याघ्रलक्षणे समाते । सम्भवाच ·अथ सार्वभौमपरिष्कारः। [[दो] केचित्तुः-- साध्ये ति । साध्यासामानाधिकरण्यं हेतुतावच्छे दकसम्बन्धेन हेत्वधिकरणे तेनैव सम्बन्धेन साध्यववृत्तित्व स्याभावः तदधिकरणभिन्नत्वमर्थः सध्यासामानाधिकरण्यानधिकरणत्व मित्यत्र साध्यासामानाधि करण्यपदेन साध्याधिकरणवृत्तित्वाभावविवक्षणेपि " द्रव्यं सत्त्या " दित्य दावतिव्याप्ति नैसम्भवति, सामानाधिकरण्यस्याऽव्याप्यवृत्तितया सत्तादा- अपि गुणाद्यवच्छेदेन द्रव्यत्वादिसामानाधिकरण्याभावसत्त्वात् ; किन्तु " वह्निमान् धूमा " दित्यादावव्याप्तिः, स्वावयवाद्यवच्छेदेन धूमादावपि वन्यादिसामानाधिकरण्याभावसत्त्वात् ; सापि हेतु तावच्छेदकसम्बन्धेम यद्धे तुमत् तदवच्छिन्नत्वेनाऽभावं विशेष्य वारयितुं शक्यतइत्यभिप्रायेण तत्पदं तादृशाभावपरतया वर्णयतः सार्वभौमस्य मतमुपन्यस्यति-- केचित्त्वि ति । हेल्बाधिकरण इति । सप्तम्यर्थो ऽभावान्वय्यवच्छिन्नत्वम् । तेनैव सम्ब धेने ति तृतीयार्थोपि वृत्यन्वितमवच्छिन्नत्वम् ; वृत्तिपदस्य सम्बद्धा धकत्वे तु अभेदएव तदर्थः । अनधिकरणत्वपदस्य अधिकरणत्वा भावः अभावमात्रं वा यद्यर्थस्स्यात् ? तदा अव्याप्यवृत्त्यधिकरणताया अव्याप्यवृत्तितया सत्तादौ द्रव्याद्यवच्छेदेन साध्यसामानाधिकरण्याभावा धकरणत्वाभावस्य सामानाधिकरण्यरूपतया तदभावस्य चाऽक्षतत्वा दाति ध्याप्ति स्तदवस्थैवेत्यनाधिकरणपद मधिकरणभेदवदर्थकतया व्याकरोति- सदाधिकरणाभिन्नत्व मिति । यद्यपि अधिकरणभेदेनाऽभावभेदाभावात् संयोगादिना धूमाद्यधिकरणपर्वताचवच्छिन्नो य स्सम्बन्धान्तरेण तवृत्ति रूपादिनिष्ठवह्निमत्संयुक्तत्वाद्यभावः तस्यैव स्वावयवाद्यवच्छेदेन धूमादौ वर्तमानतया धूमादेस्तादृशाभावानधिकरणत्वं दुर्घटम् , तथापि तादृश ? --- " ·शास्त्रमुक्तावळी । [दी] तेन धूमस्य स्वावयवे संयोगेन दोषः । हेत्वधिकरणावच्छिन्नत्वविशिष्टाभावानधिकरणत्वस्यैव विवक्षणीयतया न " रूपे पर्वते न वह्निमत्संयुक्तत्व " मिति प्रतीतिवत् “ पर्वते धूमे न वनिमत्संयुक्तत्व " मिति प्रतीत्यनुदयात् पर्वतावच्छिन्नत्वविशिष्ट निरूपिताया वनिमत्संयुक्तत्वाभावीयविलक्षणाधिकरणतायाः रूपादावेवो पगमात् । अभावाधिकरणतायामेववाऽधिकरणविशेषावच्छिन्नत्वं निवेश नीयम् , तावतापि धूमरूपयोः अभिन्नस्याप्यभावस्य परस्परानवच्छेदका वच्छिन्नाधिकरणताभेदेन कथितदोषनिराकरणसम्भवात् । उभयत्र हेतुतावच्छेदकसम्बन्धप्रवेशप्रयोजनं क्रमेण दर्शयति- तेने ति । स्वावयचे संयोगेनावृत्तावपी त्यन्वयः । तथाच स्वावयवा द्यवच्छेदेन साध्यवत्संयुक्तत्वासत्त्वेन तदभावस्याऽक्षततया प्रथमतो हेतुता बच्छेदकसम्बन्धानिवेशे स्वावयवरूपस्वाधिकरणावच्छिन्नसाध्यवत्संयुक्तत्वा- भावानधिकरणत्वविरहेण संयोगेन धूमहेती कस्थापि साध्यस्य यत्राप्ति नस्यादिति भावः । यद्यपि तादृशसम्बन्धनिवेशेपि वह्निमत्संयुक्तत्वादेः कालिकाव्याप्यवृत्तितया धूमादानुत्पत्तिकालावच्छेदेन वह्निमत्संयुक्तत्वाभाव वृत्तः पर्वतादेरपि कालोपाधितया तादृशाभावावच्छेदकत्वादव्याप्तितादव- इदानी” मिति प्रतीतिनियामकात्कालस्यावच्छेदक- स्वात् इहे " ति प्रतीतिनियामकदेशनिष्ठावच्छेदकतायाः वैलक्षण्यं दुरपह्नवम् , यदभावात् पर्वते धूमे न वहिमत्संयुक्तत्व " मिति प्रत्ययाभावः हेतुमन्निष्ठतादृशावच्छेदकतानिरूपकत्वमेव निवेश्यम् . अतो न दोषः । नच कालोपाधेरवच्छेदकताया मवच्छेद्याधिकरणेनाऽबच्छे दकरय कालिकसम्बन्धो नियामकः, इत्थञ्च तादृशसम्बन्धानवच्छिन्नत्वमेव देशस्यावच्छेदकतायां बैलक्षण्यन् , अन्यस्य दुर्वचत्वात् ; तथाच व्यभि चारिणि कालिकादिसम्बन्धेन हेतौ वर्तमाने साध्यसामानाधिकरण्याभावे स्थ्यम् , तथापि । " ·गदाधरीये-सिंहव्याघ्रलक्षणे। ३७ [दी] वहिमति च व्याभिचारनिरूपकाधिकरणीयावच्छेदकतायां कालिकसम्बन्धानवच्छिन्नत्व विर हादतिव्याप्तिरिति वाच्यम् ;- कालिकव्याव्यवृत्तावपि कालिकसम्बन्धघटि तात्मत्वाकाशत्वादिसामानाधिकरण्ये दैशिकसम्बन्धेनात्मत्वाद्यनधिकरणका- लस्य देशविधयैवावच्छेदकत्वात् , कालविधया तस्यावच्छेदकत्वे तादृश सामानाधिकरण्यस्य कालिकाव्याप्यत्तितापत्तेः, कालिकसम्बन्धानवच्छिन्नत्वा दन्यस्यैव वैलक्षण्यस्य देश विधयावच्छेदकतायां स्वीकरणीयत्वात् । हेत्वाधिकरण इत्यत्र हेतुपदं अधिकरणभिन्नत्वानुयोगितत्तद्धेतुपरम् , अतो धूमाद्यन्तरसंयुक्तस्वावयवावच्छेदेन धूमादेस्तादृशाभाववस्वेपि न क्षतिः। एवञ्च व्याप्तेः प्रतिधूमादिकं भिन्नत्वेपि केनापि रूपेणाऽनुगतानांतासां. धूमत्वादिकमवच्छेदकम् । यत्तुः-हेतुपदं हेतुतावच्छेदकावच्छिन्नपरमेय, हेतुतावच्छेदकसम्म न्धेन स्वानुयोगिनो यदधिकरणं तदनवच्छिन्ना या या अधिकरणता तदन्य त्वेन साध्यसामानाधिकरण्याभावाधिकरणतायाः विशेषणीयत्वान्नोक्तदोषः, नवाऽननुगमः; एवञ्च कालोपाधिविधया हेत्वधिकरणस्य देशस्याव च्छेदकत्वेनोक्तदोषस्य हेतुतावच्छेदकसम्बन्धावच्छिन्नावच्छेदकत्वनिवेशे- नापि वारणसम्भवः ; पर्वत रूपादौ हेतुतावच्छेदकसम्बन्धावच्छिन्नपर्व तादिनिष्ठावच्छेदकताकसाध्यसामानाधिकरण्याभाववत्त्वाप्रसिद्धावपि रूपादि निष्ठनिरुक्ताधिकरणतायां धूमादिप्रसिद्धनिरुक्ताधिकरणतानां भेदस्याऽक्षत तया तद्वदन्यत्वेन धूमादौ लक्षणसमन्वयादिति; तन्नसाधु;- तथासति किञ्चे त्याद्यग्रिमदोषासङ्गतेः, गगननिष्ठसाध्यसामानाधिकरण्याभावाधिकरण तायाएव उक्ताधिकरणताभिन्नायाः प्रसिद्धेः । वह्निमतिचे. ति । तथाच तेनैव सम्बन्धेने त्यनुक्त्वा यत्कि- चित्सम्बन्धेनेत्युक्तौ पर्वताथवच्छिन्नवनिमत्संयुक्तत्ववत्यपि तदवच्छिन्न ·शालामुक्तावळी । [दी] समवायेनावृत्तावपि न क्षतिः । - वनिमत्सगबेतत्वाभावसत्त्वात् धूमस्य वहिव्याप्यत्वं नोपपद्यतइति भावः । साध्यवत्सम्बद्वत्वसामान्याभावनिवेशे वनिमत्समवेतत्वाभावस्य लक्षणाघटकत्वेपि हेत्वधिकरणविशेषावच्छिन्नसाध्यवत्सम्बद्धत्वसामान्याभा- यस्याऽप्रसिध्द्या असम्भवो बोध्यः, साध्यवदसम्बद्धस्य हेतुमति सम्बन्धा सम्भवात् अवच्छेद्याधिकरणसम्बन्धिनएक अवच्छेदकतया तन्निष्ठाभावे हेतुमतोऽनबच्छेदकत्वात् । नक्षति रिति । नाव्याप्ति सम्भवश्चेत्यर्थः साध्यबत्ता च साध्यतावच्छेदकसम्बन्धेन बोध्या, तेन समवायेन वह्नौ साध्ये संयोगेन धूमे हेतौ पर्वताद्यवच्छिन्नवनिमवृत्तित्वसामान्याभावा खत्वेपि नातिव्याप्तिः ; न वा सद्धेतावपि यत्किञ्चित्सम्बन्धेन यस्सा ध्यवान् तवृत्तित्वाभावस्य स्वाधिकरणावच्छेदेन सत्त्वेपि दोषः साध्यवत्वञ्चोपलक्षणविधया ऽभावप्रतियोगितावच्छेदककोटौ निवेशनी यम्, न तु विशेषणविधया; तेनोत्पत्तिक्षणावच्छिन्नघटादौ गन्धाद्यसत्त्वात्ताश. घटाधवच्छेदेन पृथिवीत्वादौ गन्धादिविशिष्टवृत्तित्वाभावसत्त्वेपि “गन्ध वान् पृथिवीत्वात् ” इत्यादौ, मूलावच्छिन्नवृक्षादौ कपिसंयोगाद्यसत्त्वात तादृशवृक्षाद्यवच्छेदेन एतवृक्षत्यादौ कपिसंयोगादिविशिष्टवृत्तित्वाभाव सत्त्वेपि " कफ्सिंयोगी एतद्देशत्वा " दिल्यादौ वा नाव्याप्तिः, तत्त कालदेशावच्छिन्नत लवधिकरणावच्छेदेनापि तत्र तत्र हेलौ तादृशसाध्यो फ्लक्षितधार्मिवृत्तित्वसत्या' । नचैवमपि धूमादौ पर्वतवृत्तेरनवच्छेदको यो देशः कालो वा तदवच्छिन्नपर्वताद्यवच्छेदेन वह्नयादिमवृत्तित्वा भावस्य धूमादौ सत्त्वादव्याप्ति र्दुवारैवेति वाच्यम्; तत्तद्देशकालाः वच्छिन्नपर्वतादे धूमाद्यसम्बन्धितयाः धूमादावभाववृत्तावपि तादृशस्या वच्छेदकत्वात् । नचैवं " उत्पत्तिक्षणविशिष्टपर्वते धूमस्य न वनि मत्संयुक्तत्व । मित्यादिप्रतीत्यनुपपत्तिः, " द्रव्यत्वे गुणे न पृथिवी त्व - ·गदाधरीये-सिंहव्याघलक्षणे। ३७ दी] तादशाभावश्च सम्बन्धान्तरेण वर्तमाने मानाधिकरण्य " मित्यादिप्रतिवदुक्तप्रतीते सामानाधिकरण्यावच्छेद त्वामावावलम्बनता न सम्भवति, विशेप्यास्यावच्छेदकत्व विशिष्ट यावच्छे कत्वासम्भवात् इतिवाच्यम् ; तादृशप्रतीतीनां सामानाधिकरण्ये विशिष्ट र्वतावच्छेद्यत्वाभावावगाहितयैवोपपत्तेः । “ उत्पत्तिक्षणे पर्वते धूमस्य न हिमसंयुक्तत्व " मित्यादौ पर्वतावच्छिन्नं यत् धूमस्थ वहनिमत्संयुक्तत्वं स्योत्पत्तिक्षणो नावच्छेदक इत्यादिरप्यर्थः सम्भवति; धूमनिष्ठवनिम संयुक्तत्वाभावे उत्पत्तिक्षणपर्वतोभयावच्छिन्नत्वं तु नार्थः; पर्वतस्य प्रतियो यवच्छेदकतया तदन्तर्भावण द्वयोरभावावच्छेदकत्वस्यासम्भवात् , घट टयो र्घटत्वाभाबाधिकरणतावत् ; एतन उक्तोभयावच्छिन्नसाध्यसामानाधिकर याभावव्यावर्तनाय हेत्वधिकरणमानावच्छिन्नत्वप्रवेशनं केषाञ्चिदनुपादेयमेव; थासति वन्यादिनिष्ठधूमसामानाधिकरण्याभावस्याप्ययोगोळकस्वावयवो यावच्छिन्नतया हेतुतावच्छेदकसम्बन्धेन हेतुमन्मात्रानवच्छेद्यतया अति च्याप्तिप्रसङ्गाच्च । केचित्तु;- विशिष्टपर्वतादे रवच्छेदकतामादाया ऽव्याप्तिवारणाया पच्छेदकान्तरानवच्छिन्नहेत्वधिकरणावच्छिन्नत्व मभावे निवेशनीयम् ; एवञ्च पर्वतादेः कालविधया धूमनिष्ठवनिमत्संयुक्तत्वाद्यभावाबच्छेदकत्वस्याणि ज्यावृत्तिः, पर्वतादे स्स्थूलकालतया वनिमत्संयुक्तत्वादिरूपप्रतियोगिनो न्यवच्छेदकत्वात् तन्निष्ठाभावावच्छेदकताया अविरोधाया ऽबान्तरकालाव च्छन्नत्वोपगमात् इत्याहुः हेतुमदसम्बद्धे साध्यसामानाधिकरण्याभावस्त्रोक्तयुक्त्या हेत्वधिकरणा कच्छिन्नत्वविरहात् हेतुतानवच्छेदकसम्बन्धेन हेतुमत्सम्बद्धे हेतुमद वच्छिन्नतादृशाभावप्रसिद्धिमाह- तादृशे ति । हेतुतावच्छेदकसम्बन्धेन साध्यवद्वृत्तित्वस्य तेनैव सम्बन्धेन हेतुमदवच्छिन्नाभावश्चेत्यर्थः ।

·शास्त्र मुक्ताबळी दो तत्रैव सुलभः । १ तत्रैव-- तादृशहेतुअत्येव । नच तथाविधरूपादौ वनिमत्संयुक्तत्वाभावों च्याप्यवृत्तिरेवेति तत्राधिकरणविशेषस्यावच्छेदकत्वं नियुक्तिकम् , प्रति योगिमत्यभाववृत्तावेष विरोधभञ्जनार्थमवच्छेदकभेदापेक्षणात् ; धूमवत्कपा लादिसमवेतएव बनिमन्महानसादिसंयुक्तवटादौ महानसाद्यवच्छेदेन वनिमत्संयुक्तत्ववति हेतुमत्कपालाधवच्छेदेन वनिमसंयुक्तबाभाव सौलभ्येपि “ एतद्रूपवानेतद्रसा” दित्यादौ एतडूपादिमत्समवेतत्ववति हेत्वधिकरणावच्छेदेन प्रतियोगिसत्त्वात् तदवच्छेदेन साध्यसामानाधि करण्याभाववत्वासम्भवात् एतद्रूपादिमति सम्बन्धान्तरमात्रेण वर्तमाने साध्य वत्समवेतत्वाभावस्य ब्याप्यवृत्तितया हेत्वधिकरणावच्छिन्नत्वविरहेण निरुः क्ताभावाप्रसिद्ध दुर्वारत्वादिति वाच्यम् ;- " पर्वते रूपे न वनिमः संयुक्तत्व " मिति प्रतीतिबलेन व्याप्यवृत्तेरपि सामानाधिकरण्यामावस्या धिकरणविशेषावच्छिन्नत्वोपगमात् । यत्तुः-- व्याप्यवृत्तेरभावस्याधिकरणविशेषावच्छिन्नत्वानुषगमे हेतु तावच्छेदकसम्बन्धावच्छिन्नसाध्यबद्वृत्तित्वाभावाधिकरणतासामान्ये हेत्वनु योगिकत्वहेत्वधिकरणविशेषावीच्छन्नत्वाभयाभावो विवक्षणीयः तथाच धूमादि निष्ठस्वावयवाद्यवच्छिन्नतदधिकरणतायां हेतुतावच्छेदकसम्बन्धेन हेतुमद वच्छिन्नत्वस्य रूपादिनिष्ठवहिमत्संयुक्तत्वाद्यभावाधिकरणतायां घटादिनिष्ठः धूमवत्कपालाद्यवच्छिन्नतदधिकरणतायांच हेत्वनुयोगिकत्वस्याभावेन उभा याभावसत्त्वाल्लक्षणसमन्वयइति; तन्न: व्याप्यवृत्ते रवच्छेदकानुपगमे पृथिवी रूपात इत्यादावतिव्याप्तेः, पृथिवीत्वादिव्यभिचारिजलीयरूपादिनिष्ठसाध्यसामा नाधिकरण्याभावस्य व्याप्यवृत्तितया तदधिकरणतासामान्ये निरुक्तोमया भावस्याक्षतत्वात् । - ·गदाधरीये-सिंहव्याघ्रलक्षणे । दी) व्यभिचारिणस्तु व्यभिचारनिरूपकाधिकरणएव तादृशि ताशाभाववत्त्वम्, " सत्तायां गुणे न द्रव्यत्वसामानाधिकरण्य" मितिप्रतीतेः । नचैवं विशिष्टसत्त्वेऽव्याप्तिः, मम्म .. अथ हेत्वधिकरणावच्छिन्नत्वस्थाने अवच्छिन्नत्वहेत्वधिकरणानवच्छि न्नत्वोभयाभावस्यैव निवेशनीयत्वा नायं दोषः, जलरूपादिनिष्ठपृथिवी समवेतस्वाभावाधिकरणतायां अवच्छिन्नत्वविरहेणोभयाभावसत्त्वात् ; एवं च तावतैव दर्शिताप्रसिद्धरपि निवारितत्वात् तादृशोभयाभाववदधिकर णतावदन्यत्वमेव निवेशनीयम् . नतूक्ताधिकरणतासामान्ये हेत्वनुयोगि कत्वतादृशोभयाभाववत्त्वोभयाभावः, प्रयोजनविरहात्; इतिचेत् ?.. एव मपि वक्ष्यमाणायाः कालिकसम्बन्धेन हेतावव्याप्तेरसङ्गतिवारैव, तत्र कालिकसम्बन्धेनाऽवृत्तिगगनादावेव दर्शितोभयाभाववत्साध्यसामानाधिकर- ण्याभावाधिकरणतायाः प्रसिद्धेः; अवृत्तावेव सर्वत्र ताशाभावप्रसिध्द्या सम्बन्धान्तरेणवर्तमानपर्यन्तानुधावनविरोधश्च ; तस्माद्वयाप्यवृत्तेरप्यव च्छेदकबत्त्वमेव अन्थकाराभिमतमित्यवधेयम् । " द्रव्यं सत्त्वा" दित्यादावाशङ्कितामतिव्याप्तिमुद्धरति- व्यभिचा- रिणचे ति । तादृशी ति । हेतुतावच्छेदकसम्बन्धेन हेतुमतीत्यर्थः, अवच्छेदकत्वं सप्तम्यर्थः ! तादृशाभाववत्त्वम् --- हेतुतावच्छेदकसम्बन्धेन साध्यववृत्तित्वाभाववत्त्वम् । अत्र प्रमाणाकांक्षायामाह- सत्ताया मिति । ईदृशप्रतीत्या द्रव्यत्वसामानाधिकरण्यवत्यामपि सत्तायां तदन वच्छेदकगुणाद्यवच्छेदेन तदभाववत्त्वावगाहनादिति भावः । एवम्- सत्तायां द्रव्यत्वसामानाधिकरण्याभावोपगमे । विशिष्टखत्वे- गुणाद्यन्यत्व विशिष्ट सत्तात्वाद्यवच्छिन्ने । अव्याप्ति रिति । गुणाद्यवच्छेदेन साध्य m ·शास्त्रमुक्तावळी । दी] विशिष्टस्यातिरिक्तत्वात् । सामानाधिकरण्याभाववति केनापि रूपेण तदनधिकरणत्वासम्भवादि। भावः । विशिष्टस्थे ति । तथाच विशिष्टसत्त्वं द्रव्यमात्रवृत्ति, त धिकरणत्वं न गुणादेरिति न हेत्वधिकरणावच्छेदेन हेतौ साध्यसा नाधिकरण्याभाववत्त्वमिति भावः । यद्यपि हेतुतावच्छेदकविशिष्टहेत्वधिकरणावच्छिन्नत्वं निवेश्याप मव्याप्ति इशक्यते वारयितुम् , तथापि प्रकारान्तरेण वारणसम्भवे लक्ष अधिकनिवेशनमनुचितमित्यभिप्रेत्य विशिष्ठातिरिक्तत्वादिपक्ष आश्रितः नच हेतुतावच्छेदकविशिष्टाधिकरणतानिवेशनमावश्यकम् , अन्यथा " : स्पर्शवत् भूतत्वमूतत्वोभयस्मा " दित्यादौ भूतत्वे मूर्तत्वे च हेतौ स्वा करणे गगने मनसि च साध्यसामानाधिकरण्यविरहेणाव्याप्तिप्रसङ्गादि चाच्यम् ; उभयत्वस्यैकविशिष्टापरत्वरूपतामवलम्व्य विशिष्टस्यातिरि तया तत्र स्वावच्छिन्ननिरूपिताधिकरणत्वरूपपरम्परासम्बन्धेन उभयत्व हेतुत्वमिति स्वीकृत्यैव वा तत्राऽव्याप्ते स्समाधानसम्भवात् । ननु " द्र गुणाद्यन्यत्वे सति सवा " दित्यादी विशिष्टातिरिक्तत्वपक्षमवलम्ब्य : व्याप्तेर्वारणं न विचारसहम् , तथाहि गुणादिवृत्तिसत्तादितो गुणाघन्ट विशिष्टसत्तादे रतिरिक्तत्वे अनुगतधर्ममात्रोच्छेदः, एकव्यक्तिवृत्तित्वविधि स्याऽपरव्यक्तिवृस्यन्यत्वात् । नच तत्तद्वयक्तिवृत्तित्वविशिष्ट सत्ताद मिथो भेदेपि शुद्धसत्तादिकमनुगतं निराबाधमेवेति वाच्यम् ; सत्तादौ तत्तद्वयक्तिवृत्तित्ववैशिष्टयाभ्युपगमे भवतां तदेकत्वासम्भवा तदनभ्युपगमे तस्याः अवृत्तित्वप्रसङ्गात् । एवं सर्वेषामेव वस्तूनां । क्षणवृत्तित्वरूपविशेषणभेदाभेदपसक्त्या क्षणभङ्गापत्तिपर्यवसानं दुर्वारमे -- , ·गदाधरीये-सार्वभौमपरिष्कारः। दी] अनतिरेके तु विशेषणविशेष्यसम्बन्धस्यैव परम्परया ध्यापEDAGA .. अथ प्रत्यभिज्ञाद्यनुरोधेन एकस्मिन्नानादेशकालवृत्तित्ववैशिष्टयं कियत एव, परन्तु " गुणे द्रव्यवृत्तित्व विशिष्टसत्ता नास्ति," "इदानीं क्षणवृत्तित्वविशिष्टघटो नास्ती' ति प्रतीत्यनुरोधेन मिथो भिन्ना अपि । द्विशेषणविशिष्टसत्त्वघटादयः स्वीक्रियन्ते, तदवलम्बनतयैव तादृशा स्युपपतेः द्रव्यवृत्तित्वादिवैशिष्टयपुरस्कारेणचानुगतसत्त्वादेः न द्रव्य नुमापकता स्वीक्रियते, अपि तु तदन्यतादृशविशेषणविशिष्टगुणाध वस्तुन एवेति तत्र द्रव्यत्वादिव्याप्तेविरहेपि न क्षति रिति चेत् ? ता वस्तूनां केन रूपेण व्याप्यनाः, न द्रव्यवृत्तित्वादिविशिष्टत्वेन, लाह धर्मस्याव्याप्यानुगतधर्मसाधारण्यात् ; नापि तादृशविशेषणविशिष्टतद्व क्तित्वादिना, तादृशविशेषणवैशिष्टयांशस्य व्यर्थत्वात् , तद्वयक्ति द्यनुपस्थितावनुमानानिर्वाहाच्च । एवं “ विशिष्ट सत्ता नास्ती ' त्यत्र विधि सत्तात्वाद्यवच्छिन्नाभावस्य न विषयतासम्भवः, तद्रूपावलीढानुगतर चति तद्रूपावच्छिन्नाभावासम्भवात् । नापि तद्वयक्तित्वावच्छिन्नाभावर तद्वयक्तित्वस्य प्रतियोगिकोटावनुल्लेखात् । विशेषणावच्छिन्नप्रतियो स्सम्बन्धो विलक्षणः, स च नानुगतसत्तायास्सम्बन्धः, अपि तु तर रिक्तविशिष्ट सत्ताया एवेति प्रतियोगितावच्छेदकधर्मस्य गुणादिवृत्तिर साधारण्येपि तत्र विशिष्टाभावोऽक्षत एव, प्रतियोगितावच्छेदकावचि प्रतियोगिताकसम्बन्धशून्यत्वमात्रस्य विशिष्टाभावसत्त्वे अपेक्षितत्वा चेत्?- तर्हि गुणादिसाधारणसत्ताया एव तादृशातिरिक्तसम्बन्धो गुणादि वृत्त स्स्वीक्रियताम् , किं सम्बन्ध्यन्तरकल्पनेनेत्यभिप्रेत्याह- अनति विति । विशेषणविशेष्यसम्बन्धस्यैवे ति । सत्तादिनिष्ठगुणाद्यन्न वैशिष्टयस्यैवेत्यर्थः । परम्परया परम्परासम्बन्धेन; स्वावचि ६ ·४२ शास्त्रामुक्तावकी । दीव्याप्यत्वात् केवलान्वयिन्यव्याप्त्यभिधानं द्वितीयलक्षणाभिप्राय त्याहुः; तञ्चिन्त्यम् । निरूपितसमवायादिसम्बन्धेनेति यावत् । व्याप्यत्वा दिति । गुणाधन्य स्ववैशिष्टयावच्छिन्नाधिकरणतायाः गुणादाबसत्त्वात् तादृशसम्बन्धेन तदै शिष्टयम्य द्रव्यमात्रवृत्तित्वादिति भावः । एवकारेण सत्तायाः व्याप्यत्व व्यवच्छेदः । यत्र विशेषणविशेषावच्छिन्नसत्ताहेतुकद्रव्यत्वाद्यनुमितिरभि मता, तत्र तद्वैशिष्टयहेतुकानुमितिरेवोपेयते, वैशिष्टये परम्परासम्बन्धेन व्याप्तिधीविरहेचानुमितिरसिद्धैवेति भावः । यद्यपि विशिष्टनिरूपितसम्बन्धस्य विलक्षणत्वे तादृशसम्बन्धेन सत्ताया अपि व्याप्यत्वं निर्वहति, तथापि विशेषणावच्छिन्ननिरूपित समवायत्वादिना न सत्तादि सम्बन्धता,किन्तु “विशिष्टसत्तावा" निति प्रत्यये वैशिष्टयस्यैव सत्तादिविशेषणतापजन्योक्तपरम्परासम्बन्धेन धर्मिणि विशे- पणत्वोपगमात् नातिप्रसङ्ग इत्याशयेनेदमभिहितम् । नन्वेवरीत्या प्रथम लक्षणपरिष्कारे वक्ष्यमाणकेवलान्वमिसाध्यकाव्याप्त्यसङ्गतिः, तत्रापि सम्ब धान्तरेण हेतुमवृत्तौ हेत्वधिकरणावच्छिन्नसाध्यसामानाधिकरण्याभाव प्रसिध्या लक्षणगमनसम्भवात् अतआह-केवलान्वयिनी ति । द्वितीय लक्षणे ति । नच तच्चे त्यनेन उभयत्वावच्छिन्नस्यैव परामर्शात प्रथम लक्षणेऽव्याप्त्यसम्भवे असङ्गतिर्दुवारैवेति वाच्यम् ,केवलान्वयि साध्यकेधूमेचा च्यातिप्रदर्शनात् तदुभयत्वेनोपस्थितप्रथमलक्षणे अव्याप्त्यसम्भवेपि लक्षणद्वये यथायोग तत्तस्थले अव्याप्त्यन्वये तात्पर्यात् । यद्यपि धूमादावपि साध्य सामानाधिकरण्यसामान्याभावघटितस्य प्रथमलक्षणार्थस्य नाव्याप्त्यवकाशः, तथापि यत्किंचित्साध्यवयक्तिभेदनिवेशाभिप्रायेण द्वितीयलक्षणस्येव य स्किचित्ताध्यसामानाधिकरण्याभावनिवेशाभिप्रायेणैव प्रथमलक्षणस्यापि ना;

·गदाधरीये-सार्वभौमपरिष्कारः । दी] " सत्तायां गुणे न द्रव्यत्वसामानाधिकरण्य " मिति प्रतीतिर्हि द्रव्यत्वे गुणे न पृथिवीत्वसामानाधिकरण्य" मिति प्रतीतिवत् सत्तानिष्ठद्रव्यत्वसामानाधिकरण्यावच्छेदकत्वस्य परम्परासम्बन्धेन, नाव्यक्तिसाध्य के अव्याप्तिप्रदर्शनमविरुद्धम् । मूले च यत्किंचित्साध्या नधिकरणाधिकरण इत्युपलक्षणम् , यत्किंचित्साध्याधिकरणावृत्तावित्यपि तेन प्रथमलक्षणाव्याप्तिसम्पादकहेत्वकथनान्न्यूनत्वस्य नाक- काश इति ध्येयम् । बोध्यम् ; सामानाधिकरण्यस्याऽव्याप्यवृत्तितायां प्रमाणसिद्धायामेव दार्शताति व्याप्ति वारयितुं शक्यते, तत्रैव न प्रमाणम् , उक्तप्रतीतेरन्यविषय कत्वादित्याह- सत्ताया मिति । प्रतीतिहीं ति । अभावं गुणे अवगाहत इत्यनेनाऽन्वयः । अवच्छेदकत्वस्ये ति । निरूपकत्व स्येत्यर्थः; तेन सामानाधिकरण्यस्य व्याप्यवृत्तितामते तदवच्छेदकत्व स्याऽप्रामाणिकत्वेपि न क्षतिः । उक्ताकारप्रतीताववच्छेदकत्वानुल्लेखात् अवच्छेदकत्वाभावावगाहिता न सम्भवतीत्याशङ्ख्याह- परम्परे ति । ननु उक्तपरम्परासम्बन्धो न वृत्तिनियामकः, आकाशं द्रव्यत्वसामा नाधिकरण्यवत् ' इत्यप्रत्ययादित्युक्तसम्बन्धावच्छिन्नाभावएवाऽप्रामाणिक इति तादृशाभावावलम्बनतापि नोक्तप्रतीते स्सम्भवतीत्याशङ्कोद्धारायाऽनु रूपं दृष्टान्तमाह- द्रव्यत्व इति । गुणस्यावच्छेदकतानियामकद्रव्यत्व सम्बन्धशून्यतया द्रव्यत्वनिष्ठाभावावच्छेदकत्वं न सम्भवतीत्यगत्या गुणनिष्ठो द्रव्यत्वपृथिवीत्वसामानाधिकरण्यावच्छेदकत्वस्य परम्परासम्ब धावच्छिन्नतादृशसामानाधिकरण्यस्य वा अभाव एव ताशप्रतीति विषय इत्यवश्यमुपयम् , तद्वदनापीत्यर्थः ।

·१४ सास्त्रमुक्तावळी । दी] सामानाधिकरण्यस्यवा ऽभावं गुणेऽवगाहते, न तु सत्तायामेव द्रव्या त्तित्वाभावम् , सत्ता न द्रव्यवृत्तित्वाभाववती' 'द्रव्यवृत्ति त्वाभावो वा न सत्तावृत्ति' रित्यादिसर्वजनप्रसिद्धप्रतीतिवाधितत्वात् । . -- PRANASI माह- म्बरगतो यादृशशब्दाद्याशार्थः प्रायते तादृशशब्दोल्लिखित प्रत्यये ताशार्थविषयकत्वमेवाऽसति बाधके युज्यतइ त्याशयेन दर्शित प्रगतिं म्सत्तायां गुणावच्छिन्नद्रव्यवृत्तित्वाभावावगाहितायां बाधकप्रतीति सत्ता न द्रव्यत्तित्वाभाववती ति । नच द्रव्यवृत्तित्वा भावाभावस्य द्रव्यवृत्तित्वरूपस्य सत्ताया मस्मन्मतेपि सत्त्वा न तस्याः प्रतीते बधिकत्वं सम्भवति, विरोध्यविपयकत्वादिति वाच्यम् ; तादृश शब्देन द्रव्यवृत्तित्वाभाववद्भेदस्यैव प्रत्यायनात् , तदाकारप्रतीतेरपि तद्भेदावगाहितया बाधकत्वात् , भदेस्याव्याप्यवृत्तिताविरहेण सामानाधि करण्याभाववद्भेदस्य तदभावविरोधित्वात् । यदि च भेदस्याव्याप्यवृत्ति त्वमत मवलम्ब्य तादृशप्रतीतेः विरोध्यविषयकल्व मुपपाद्यते ? तदा सत्तायां द्रव्यत्वसामानाधिकरण्याभावेपि तदधिकरणभिन्नत्वस्या ऽक्षत तया इतिव्याप्तिवारण मशक्यमेवेति भावः । अन्याध्यवृत्तित्वसाधकदर्शितप्रतीते रभावरूपविशेष्ये सत्तावृत्तित्या वगाहिताया उपगमात् तादृशाभावविशेष्यकसत्तावृत्तित्वविरोधिविषयक प्रत्ययं बाधकतयोपन्यस्यति- द्रव्यत्तित्वाभाव इति । यद्यपि द्रव्य वृत्तित्वाभावे सत्तावृत्तित्वं गुणाद्यवच्छेदेन, न तु द्रव्यावच्छेदेनेति तद वच्छेदेन तत्र सत्तावृत्तित्वाभाव स्सम्भवति, एवं सत्तावृत्तित्वं सत्तात्वसा. मानाधिकरण्यरूपम्, सामानाधिकरण्यस्याऽव्याप्यवृत्तितामते अव्याप्यवृत्तीति तदनवच्छेदकगुणत्वाद्यवच्छेदेन द्रव्यवृत्तित्वाभावे तदभाव स्सम्भवत्येवेति न विरोधः, तथाप्युक्तयुक्त्या दर्शितप्रतीते स्सत्तावृत्तिभेदावगाहितया ·गदाधरीये-सार्वभौमपरिष्कारः । [दी] वाधकाभायात्तु संयोगतदभावयो रवच्छेदकभेदेन एकत्र प्रतीत्या तदुभयो रेकत्र सिद्धिः । अतीन्द्रियसाध्यके अतीन्द्रिये व्यभिचारिण्यतिप्रसंगाच्च । तत्र सामानाधिकरण्याभावस्य dia- - बाधकत्वं दुर्वारमेव । यत्तु; सत्तावृत्तावभावे अवच्छेदकभेदेन सत्ता वृत्तित्वाभावसम्भवेपि अवच्छेदकाप्रतीतिदशायां जायमानतत्प्रत्ययस्य सत्ता वृत्तित्वग्रहप्रतिबन्धकतया तदुत्तरं जायमानायाः “ सत्तायां गुणे न द्रव्यत्व सामानाधिकरण्य " मिति प्रतीते सामानाधिकरण्याभावे सत्तावृत्तित्वाभा वावगाहित्वासम्भवेन गुणनिष्ठसामानाधिकरण्यावच्छेदकत्वाद्यभावावगा हित्वे सर्वत्रैव तदवगाहित्वकल्पन मुचितमिति भाववर्णनम् । तद सत् :-- एवंसति अबच्छेदकाविषयिण्या द्रव्यत्वसामानाधिकरण्यत्वेन सत्तायां तत्सामानाधिकरण्यविषयकप्रतीतेरपि बाधकतासम्भवेन “ सत्ता न द्रव्य वृत्तित्वाभाववती " इत्यादिप्रतीतिपर्यन्ता ऽनुधावनस्य निर्बीजवापातात् । नन्वेवं संयोगादिमति संयोगादेरप्यभावो मा सैत्सीत्, “मूले न संयोग" इति प्रतीतेरपि मूलनिष्ठसंयोगाद्यवच्छेदकत्वाभावाऽवलम्बनतयोपपत्तेरि त्यत आह-- बाधकामावा दिति । तत्र " कपिसंयोगाभावो घृक्षावृत्तिः " इत्यादिप्रत्ययस्याऽननुभवादिति भावः । ननु संयोगाभावे वृक्षावृत्तित्वप्रत्यय इव द्रव्यवृत्तित्वाभावे सत्तावृत्तित्वाभावप्रत्ययेपि विवादसम्भवात् यत्र सामानाधिकरण्याभावस्य न प्रत्यक्षसम्भवः तत्र तत्सत्त्वे मानाभावेन तदनधिकरणत्वं निष्प्रत्यूहमित्यतिव्याप्तिरित्याह-अतीन्द्रियसाध्यक इति। " इदं गुरु- द्रव्यत्वात् " " पृथिवी-गुरुत्वात् " इत्यादावित्यर्थः । अथवा स्तम्भादौ पिशाचत्वाभावस्येव स्तम्भत्वादौ पिशाचत्वसामानाधिकरण्या भावस्य, महति वायौ रूपाभावस्येव महावायुत्वादो रूपसामानाधि करण्याभावस्यापि प्रत्यक्षत्वादुभयत्रातीन्द्रियत्वोपादानम् । तत्रे ति । गुरुत्वादिसाध्यकस्थले साध्यसामानाधिकरण्याभावस्या ऽतीन्द्रय प्रतियोगिक ·शास्त्रमुक्तावळी । दीप्रत्यक्षासम्भवेनासिद्धेः । नच तदभावववृत्तित्वेन तत्र तदनु मेयम् ; तद्ववृत्तिभिन्नत्वस्योपाधित्वात् । किंच " इदमिदानी" मिति प्रतीतिनियामकविशेषणताविशेषण तया अतीन्द्रियहेतुकस्थले च धर्मिण एव तथात्वात् हेतौ साध्यसामा नाधिकरण्याभावस्य प्रत्यक्षासम्भवेन तत्र तदसिद्धरित्यर्थः । तदभावव वृत्तित्वेन- गुरुत्वाभावववृत्तित्वेन । तत्र- द्रव्यत्वादौ । तत्- गुरुत्वादिमधृत्तित्वाभाववत्त्वम् । अनुमेय मिति । तद्विरुद्धदृष्टान्तेने त्यादिः । तद्वादि ति । गुरुत्वादिमदित्यर्थः । उपाधित्वा दिति । तद्वद् वृत्तिभिन्नत्वस्य तद्विरुद्धदृष्टान्ते साध्यव्यापकतायाः पक्षीभूते प्रकृतहेतौ च भेदस्य व्याप्यवृत्तित्वेन साधनाव्यापकताया स्सुमहत्त्वात् पक्षे साध्य सन्देहेन पक्षावृत्तितादृशोपाधौ सन्दिग्धोपाधेर्दुरित्वात् अनुकूलतर्कविरहेण साध्यव्यापकतानिश्चयासम्भवेपि सन्दिग्धोपाधेरपि दूषकत्वादिति भावः । नन्वेवमतीन्द्रियसंयोगादेरप्यव्याप्यवृत्तित्वं न स्यात् , तद्वति तद भावप्रत्यक्षासम्भवेनाऽसिद्धेः, अनुमानस्याप्रयोजकत्वात् । एवं सामानाधि करण्यस्याव्याप्यवृत्तितामाश्रित्य मणिकृतैव सिद्धान्तलक्षणे हेतुसमानाधि करणाभावे प्रतियोगिसामानाधिकरण्याभावस्य विशेषणताकल्पे कर्मणि च संयोगाभावः प्रतियोग्यसमानाधिकरण इति ग्रन्थेन अव्याप्य वृत्तिसाध्यकव्याभिचारिण्यतिव्याप्तिरुद्धृता, तथाच तन्मते युक्तिर्भवतु मा वा, उभयथापि तदाश्रित्य पूर्वपक्षलक्षणं व्याचक्षाणो नाऽपराध्यती त्याशङ्कय दूषणान्तरमाह- किञ्चे ति । इदानी मिति । कालिक विशेषणतात्मकविलक्षणसम्बन्धेनेत्यर्थः । अभावादेरिहेति प्रतीतिनियामको यो देशिकविशेषणताविशेषः तत्र तादृशसम्बन्धवैलक्षण्यस्य प्रामाणिकता लाभाय विलक्षणप्रतीतिनियामकत्वाभिधानम् । नच इदानीमिति प्रतीतौ ·गदाधरीये-सार्वभौमपरिष्कारः । दी] हेतुतायां सद्धेतावव्याप्तिः, तन सम्बन्धेनाधिकरणे काले तेन सम्बम्धेन साध्य ववृत्तित्वस्य विरहिणोऽप्रसिद्धेः । , सम्बन्धवैलक्षण्याभावेपि कालत्वेनाधिकरणतावगाहनात् इहेति प्रत्ययात् तस्य वैलक्षण्यमुपपद्यत इति किं सम्बन्धवैलक्षण्येनेति वाच्यम् ; सम्बन्ध विशेषानुयोगित्वादन्यस्य कालत्वस्य दुर्वचत्वात् , ' इदानीं कालत्या भाव ' इत्यादिप्रतीत्या काले कालत्वाद्यभाववृत्तेः प्रामाणिकत्वेपि 'काले कालत्वं नास्ती' ति प्रतीत्यनुदयात् 'नास्ती' त्याकारकप्रतीतौ कालिकसम्ब न्धव्यावृत्तरूपावच्छिन्नाया एव विशेषणतायाः नियामकत्वस्यावश्यक त्वात् दैशिककालिकसम्बन्धसाधारणसम्बन्धतावच्छेदकस्याप्रामाणिकतया कालिकसम्बन्धे सम्बन्धावच्छेदकीभूतस्य वैलक्षण्यस्य सिद्धे निष्प्रत्यृहत्वाच। सद्धता विति । कालत्वादिसाध्यकघटादिहेतावित्यर्थः । काल इति । कालावच्छेदेनेत्यर्थः । अप्रसिद्ध रिति । वृत्तिमतः कालावच्छेदेन कालत्वादिसामानाधिकरण्यवत्त्वादवृत्तिनिष्ठतदभावस्य कालानवच्छिन्नत्वात् अवच्छेद्याधिकरणासम्बन्धिनोऽनवच्छेदकत्वात् । , अथ हेत्वधिकरणमहाकालावच्छेदेन महाकाल एष कालवृत्तित्या भावः प्रसिद्धयति, महाकालस्य गगनादिवदवृत्तितया तत्र कालवृत्तित्व स्याऽसत्त्वात्। स्वस्य तादात्म्यसम्बन्धेन स्वसम्बन्धितया स्वनिष्ठा- भावावच्छेदकत्वसम्भवाच्च । नच तादात्म्यसम्बन्धो नाबच्छेदकतानि- " रूपे पर्वते न वह्निमत्संयुक्तत्व " मितिवत् " रूपे स्वस्मिन् न वनिमत्संयुक्तत्व " मिति प्रतीते स्सविवादत्वात् इति वाच्यम् ; तथा सति तादात्म्यसम्बन्धेन व्यभिचरिणि तदतिरिक्तसम्बन्धेन स्वासम्ब- न्धिनि हेतौ तेन सम्बन्धेन हेतुमत्स्वावच्छेदेन साध्यसामानाधिकरण्याभाव- वत्त्वविरहादतिव्याप्तेः स्फुटतया तदोषापेक्षाया अनुचितत्वापातादिति चेत् ; यामका, ·शास्त्रमुक्तायळी । .. अत्र केचित् । कालिकसम्बन्धेन गगनादेरपि वृत्तिगत्त्वमिति भिप्रायकोगं ग्रन्थः, तथाच कालावच्छेदेन महाकालेपि कालिक न्धेन साध्यवृत्तित्वसत्त्वात् तद्विरहिणो ऽप्रसिद्धिर्न विरुध्यत इति वद वस्तुतस्तु, स्वस्मिन् सामानाधिकरण्यतदभावयोः वृत्त्यवच्छेदकत्वे धिकरणत्वमेव नियामकम् , न तु स्वसम्बन्धितामात्रम् , स्वाधिः चच्छेदेनैव स्वास्मिन् तत्प्रतीते रनुभवसिद्धत्वात् ; अत एव सः न्तरेण सम्बन्धिनात्युपेक्ष्य वर्तमान इत्यभिहितम् । नचैवं तादार वृत्त्यनियामकसम्बन्धेन व्यभिचारिण्यतिव्याप्तयकथनात् न्यूनता दुर्वी वाच्यम् ; तादृशसम्बन्धेन साध्यवद्वृत्तित्वस्य हेत्वधिकरणत्व प्रसिद्धयाऽतिव्याप्तत्यसम्भवात् । नच तेन सम्बन्धेन सद्धेतौ लक्ष मनाय वृत्तेरधिकरणतायाश्च स्थाने सम्बन्धप्रतियोगित्वानुयोगित्व निवेशनीयत्वा दतिव्याप्ते रावश्यकतेति वाच्यम् ; प्राचां मरे सम्बन्धेन व्याप्तयनभ्युपगमसम्भवेन वृत्त्यादेरपि निवेशसम्भवः ३ प्रायेणैवातिव्याप्तयनुद्भावनात् । एतेन हेत्वधिकरणखण्डकालविशेषावच्छेदेन कालिकसम्म तदवृत्तौ तद्विषयकज्ञानएव साध्यासामानाधिकरण्यप्रसिद्धिस्सर नचैवमपि " कालत्ववान् सर्वस्मा" दित्यादौ खण्डकालस्य हे करणतया हेत्वधिकरणावच्छिन्नसाध्यासामानाधिकरण्याप्रसिद्धि दुर्व वाच्यम् , हेतुतावच्छेदकावच्छिन्नहेत्वधिकरणत्वपर्यन्तानिवेशेन वा व्यासज्यवृत्तिधर्मावच्छिन्नस्य यत्र हेतुत्वं तत्र तादृशधर्मस्यैवैतन्मते वच्छिन्ननिरूपिताधिकरणत्वरूपपरम्परासम्बन्धेन हेतुत्वस्य : अभिम उक्तस्थले सर्वत्वस्यैव तादृशसम्बन्धेन हेतुतया तादृशसम्बन्धेन । कालिकसम्बन्धेन कालवृत्तौ गगनत्वादावेव तादृशसम्बन्धेन स वृत्तित्वाभावस्य हेत्वधिकरणकालावच्छेदेन प्रसिद्धेरिति परा तादृशकाले तज्ज्ञानस्य विषयतासम्बन्धसत्त्वेपि तादृशसम्बन्धस्य ·गदाधरीये-सार्वभौमपरिष्कारः । नियामकत्वानभ्युपगमेन तज्ज्ञानस्य तत्कालीनताविरहेण च तस्य तज्ज्ञा नानधिकरणत्वात् तज्ज्ञाने अभाववृत्तौ तत्कालस्यानवच्छेदकत्वात् । महाकालानुयोगिकविशेषणताविशेषेण घटादिहेतुकस्थलाभिप्राय कोयं ग्रन्थः, ताशसम्बन्धेन तादृशसम्बन्धेन हेतुमत्तायाः खण्डकालेऽभावान्नोक्तदिशा ऽप्रसिद्धिः इत्यपि केचित् । अत्र 'स्वनिष्ठहेतुतावच्छेदकसम्बन्धावच्छिन्नसाध्यवद्वृत्तित्वाभावा नवच्छेदकतादृशसम्बन्धावच्छिन्नस्वाधिकरणतावत्सामान्यकत्वं विवक्षणीय मिति नोक्ताव्याप्तयवकाशः ; स्वावयवपरमाण्वाद्यवच्छेदेन घटादौ वर्त माने कालत्वादिसामानाधिकरण्याभावे तदधिकरणकालसामान्यस्यानवच्छेदक तया तत्र लक्षणसमन्वयसम्भवात् केवलान्वयिसाध्यके मेयत्वादी सर्वाधि करणावच्छेदेनैव हेतुतावच्छेदकसम्बन्धावच्छिन्नसाध्यववृत्तित्वसत्त्वात् तन्निष्ठतदभावाप्रसिद्ध्या ऽव्याप्ति न क्षति मावहति, मूलकृतैव तत्राव्याप्ते वक्ष्यमाणत्वात् । यदिचैवं " आत्मभिन्नं ज्ञानवदन्यत्वा " दित्यादौ हेतो रात्मान्यसकलवस्त्ववच्छेदेनैव दैशिकविशेषणतया साध्यवद्वृत्तित्वसत्त्वात् आत्मनश्च केनापि सम्बन्धेन हेतुमत्त्वाभावात् तदवच्छेदेन हेतौ साध्य सामानाधिकरण्याभाववृत्त्यसम्भावात् हेतुनिष्ठतादृशाभावाऽप्रसिद्ध्या अव्याप्तिरिति विभाव्यते?, तदा हेतुतावच्छेदकसम्बन्धेन यत्स्वाधिकरणं तदवच्छेदेन स्वस्मिन् वर्तते योऽभावः तत्प्रतियोगितानवच्छेदकता- दृशसम्बन्धावच्छिन्नसाध्यववृत्तित्वत्वकत्वं व्याप्ति रित्येव विवक्षणीयम् ; कालत्ववान् घटात् " इत्यादौ कालावच्छेदेन घटादौ वर्तमानः कपालसमवेतत्वाद्यभाव एव प्रसिद्धः,तत्प्रतियोगितानवच्छेदकं च कालिकसम्ब न्धावच्छिन्नकालवृत्तित्वत्वादिकमिति लक्षणसमन्वयः । हेतुमति हेतुताच्छेदक सम्बन्धेन यवृत्तिमत् तन्निष्ठतत्सम्बन्धावच्छिन्नसाध्यवद्वृत्तित्वाभावा नवच्छेदक तत्सम्बन्धावच्छिन्नतद्वस्तुप्रकृतहेतूभयाधिकरणतावत्सामान्यकत्वं वा वक्तव्यम् , " आत्मभिन्नं ज्ञानवदन्यत्वा " दित्यादौ आत्मा .

·शास्त्रमुक्तावळी । धवच्छेदेन घटत्वाभावादिनिष्ठात्मान्यवृत्तित्वाभावस्यानवच्छेदकं घटत्व भावज्ञानवदन्यत्वोभयाधिकरणतावत्सामान्यमिति लक्षणसमन्वयः । उभयादि करणत्वनिवेशात् “ वह्निमान् धूमा " दित्यादौ धूमादिसंयोगिनः कपाला र्घटादिनिष्ठवह्निमत्संयुक्तत्वाभावावच्छेदकत्वेपि न क्षतिः, कपालादे संयोगेन घटानधिकरणतया उक्तोभयाधिकरणतावत्सामान्यानन्तर्गतत्वात् । अथवा हेतुतावच्छेदकसम्बम्धेन यद्धेत्वधिकरणं तदवच्छिन् स्ववृत्तिकान्यहेतुतावच्छेदकसम्बन्धावच्छिन्नसाध्यववृत्तित्वाभावकत्व विवक्ष णात् न कश्चिद्दोषः; सर्वत्र सद्धेतावन्ततः अवृत्तौ प्रसिद्ध साधर सामानाधिकरण्याभाव एव तादृशस्ववृत्तिकान्यत्वसत्त्वेन लक्षणसमन्वयात् वयादिनिष्ठधूमादिसामानाधिकरण्याभावे अयोगोळकादेरिव तवृत्तिल स्याप्यवच्छेदकत्वात् , स्वनिष्ठहेतुतावच्छेदकसम्बन्धावच्छिन्नवृत्त्यनवच्छि न्न हेतुतावच्छेदकसम्बन्धावच्छिन्नसाध्यसामानाधिकरण्याभावकत्वं वा विर क्षणीयमित्यादयः परिष्कारस्य पन्थानो द्रष्टव्याः ॥ इति गादाधर्या सार्वभौमपरिष्कारः।