·महानाटकम प्रथमोडाः। नान्दी। विश्वेशो व. म पायाचिगुणमचिवतां योऽवलम्बवानुवारं, विश्वद्रोचीनसृष्टिस्थितिविनयमज: स्वेच्छया निर्मिमोते । यस्येयत्तामतीत्य प्रभवति महिमा कोऽपि लोकन्यतीतः, त्यतो यशक्षुगारपि निपुणतमै( मी)क्षिणादिक्रियासु ॥ १ ॥ प्रणम्य परमात्मानं योजीवानन्दशर्मगा। महानाटकवितिः क्रियते छात्रहतुका । नन्दयतोति नान्दी भाशीर्वादकरो वाक्, उक्तञ्च दर्पण, "आशीर्वचनमयुत्ता स्तुतिर्यस्मात् प्रयुज्यते । देवहिजनृपादोना तम्मावान्दोति संजिता" इति । विखेग इति। यः न जायते इति अज: सनातन इत्यर्थः, जनर्डप्रत्ययः । त्रयाणा गुणानां रज:सखतममां सचिवता साहाय्यं त्रिगुणसचिवता ताम् श्रवन्नम्वा आश्रित्य खेच्छया निजाभिन्नापेगा अनुवारं पुनः पुन., वोसायामव्ययीभावः । मुष्टिय स्थितिय विनम्येति सृष्टिस्थितिविलयं, इन्दैकवद्भावः । विश्वगवतोति विश्वट्राक् तदेव विश्वदीचीनं, स्वार्थे खु-प्रत्ययः ।

·महानाटकम् अपि च। विप्रेमो वः स पायाजलनिधिमखिलं पुष्कराग्रेण पोवा, यस्मिन्बुहत्य तोयं( हस्तं )विराजवि, सकलं दृश्यते व्योन्नि देवैः। वाप्यम्भः कापि विष्णुः कचन कमलभूः क्वाप्यनन्तः क च श्रीः, क्वाप्योर्वः कापि शैला. कचन मणिगणा: कापि नकादिचक्रम् ॥२॥ तञ्च विश्वव्यापकमित्यर्थः, तत् सृष्टिस्थितिप्रलयति विषद्रोचोनदृष्टिस्थितिविलयं तत् निर्मिमोते रजोगुणपरि- शामिन ब्रह्मरूपेण जगता मृष्टि, सत्त्वगुण्एपरिणामेन विष्णुरूपेष पालन, तमोगुणपरिणामेन रुद्ररूपेण संहारं करोतोत्यर्थः, यस्य कोऽपि अनिर्वचनीय लोकन्यतोतः अलौकिकः महिमा महत्त्वम्, इयत्ता परिमितता मोमामित्यर्थः प्रतीत्य अतिक्रम्य प्रभवति प्रकण वर्तते, य. निमुपातमः अतिसमरित्यर्थः, सूक्ष्मदगिभिरिति भावः, चभुराद: नेवादिभिरिन्द्रियरित्यर्थः, योक्षणादिकियासु दर्शनादिव्यापारेषु त्यत: विवर्जित: अवामानस- गोचरत्वात् दर्शनेन्द्रियादिभिः ग्रहोतमयक्य इति यावर, म यिम्वेशः अगदीश्वरः वः युमान् पायात रचतु, पाल रक्षणे सत्यमादागोलिड्। स्रग्धरात, "मने र्यानो वयेण विमुनि- यतियुता स्रग्धरा कीर्तितयम्” इति तलक्षणात्। निपुणतम रित्यत निपुप्पतम इति पाठे निपुपातमः पतिसमर्थ इत्यर्थः, य इत्यम्य विशेष पम् । १॥ विप्रेम इति । यमिन् विघ्ने पुष्कराग्रेण शगहाग्रेण तोयं जन्नम् उदृत्य उत्तौम्य पोखा पखिनं ममम् जलनिधि समुद्र मिमृति यति मति, रिहोशयेति भावः, यदा यशिन पपिल जननिधि पुकराग्रेण उत्त्य पीत्वा तोयं विमृप्ति ·प्रथमोऽद्धः। जयति रघवंशतिन्नकः कौशल्यानन्दिवईनो रामः दशवदननिधनकारी दागरथिः पुरडरोकान: ३ वर्षति सति, समन्तादिति भावः, तोयमित्यव हस्तमिति पाठ पुष्कराग्रेण अग्दिलं जलनिधिं पोवा हस्तं शुण्डादण्डम् उदृत्य उत्तोन्य विमलति समन्तात् त्यजति मति व्यौन्नि आकारी, स्थितैरिति शेपः, देवैः अम्भः जलम् उड़तष्टमिति भावः, क्वापि कुत्रचित् प्रदेश, वर्षणस्य एकदेगिकत्वादिति भावः, विष्णुः नारायणः, समुद्रतलगायोति भावः, क्वापि कुवचित् स्थलप्रदेश इत्ययं , कमलभूः विष्णुनाभिपद्मज: ब्रह्मत्यर्थः, वचन कुत्रचित् प्रदेगे अनन्त: विष्णोः शयनभूत इति भावः, क्वापि क्वचित् प्रदेश, यौः नमोः, विष्णोर्वक्षःस्थलवामिनीति भावः, क्व च कुत्र- चित् प्रटेथे, औवः बाड़वाग्निः, कापि कुवचित् प्रदेश, शैलाः मैनाकाटयः पर्वता:, कापि मणिगणा: रवनिकराः, वचन कुवचित् प्रदेश, तथा नक्रादिचक्र कुम्भीरादिजन्नजन्तुसमूहः, कापि कुवचित् प्रदेगे, मालम् अन्यच्च सर्व सामुद्रं दृश्यते, स विघ्नंग: गणपति: वः युष्मान् पायात् रक्षतु । अत्रापि पूर्ध्वमेव हत्तम् ॥२॥ जयतोति । रघुवंशतिन्नक: रघकुलनलाटानद्वारभूतः, कौगन्धाया ननन्या इति भाय:, आनन्दिम् प्रानन्दं वईयवीति तथोक्तः, दगवदननिधनकारो रावणहन्ता इत्यर्थः, पुण्डरीके इव अक्षिणो यम्य म: पुण्ड्गेफाक्षः कमन्न नेत्रः, दशरयस्थापत्वं पुमान् दागरधिः, रमयति जगदिति रम्यते अम्मिविति वा राम: जयशि मर्वोत्कर्षेण वर्तताम्। जेस्तुवन्तम्तिवन्त इति तुप- स्तिवादगः । आर्या वृत्तं यस्याः पादे प्रथमे हाटशमावास्तया ·महानाटकम् । नमामि देवं सुरकल्पक्ष, धनुर्धरं नोरदनोलगावम् । गुणाभिरामं कमलाननं तं, यदास्पदं न क्षणमुभति श्रीः ॥ ४॥ राम लक्ष्मणपूर्वजं रघुवरं सौतापति सुन्दरं, काकुत्स्थं करुणामयं गुणनिधि विप्रप्रियं धार्मिकम् । राजेन्द्रं सत्यसन्धं दशरथतनयं श्यामलं शान्तमूर्ति, वन्दे लोकाभिरामं रघुकुलतिलक राधवं रावणारिम् ॥ ५ ॥ हतीयेऽपि । अष्टादश हितीये पञ्चदश चतुर्थ के सायर्या" इति तक्षणात् ॥३॥ नमानीति। बोली. यत् पारस्परम् प्राश्रय, क्षयम्, अपिरत्नाध्याहार्य:, अल्पकालमपौत्यर्थः न उमति न न्यगति, तं सुराणा कल्पमत्त वाञ्छितार्थप्रदमित्यर्थ., धनुर्धरं कार्मुकपाणि, नीर दटातीति नीरेदी नवमेघ तहत् नोलं गात्रम् अङ्गं यस्य तं, गुणोः दयादाक्षिण्यादिभिरभिरामः सर्वजनमनोरम: तं, कमला- ननं सरोजवदन, दीव्यतीति देवः तं, पचादिलादच् प्रत्ययः । नमामि वन्दे । उपेन्द्रवजातं, "म्यादिन्द्रयचा यदि ती अगौ म:, "उपेन्द्रवजा प्रथमे लवी सा” इति तल्लक्षणात् ॥ ४ ॥ राममिति। हमणपूर्वज लक्ष्मणज्ये हं, रघुवरं रघुवशयेष्ठं सीतापति बानकोवल्लभ, सुन्दरं सुरूप, ककुदि तितीति ककुत्स्थ तस्यापत्य पुमान् काकुत्स्थः त,(पुरा पुरञ्जय ( पर. जय ) नाम कश्चिदेवाक. असुरजयाय सुरगणेभ्यर्थित वृष रूपधरम्य देवेन्द्रस्य ककुदि स्थित्वा असुरान् निजधान, ततश्य तस्य ककुत्स्थरता जार, स्टंगाय काकुत्स्था इत्युच्यन्ते. प्रति पुराणम्। करुणामयं दयापूर्णमित्यर्थः, गुणनिधि निधी यते अम्मिनिति निधिः गुणानो सत्यसौजन्याना निधिनिलयः तं, + ·प्रयमोऽङ्कः। ! मनोऽभिरामं नयनाभिरामं, वचोऽभिरामं यवणाभिरामम। सदाभिरामं संतताभिरामं, वन्दे सदा दाशरथिञ्च रामम् ॥ ६ ॥ योगमचन्द्र ! भुवि विश्वत(विस्तुत कोर्तिचन्द्र । स्मेरास्यचन्द्र । रजनोचरपद्मचन्द्र ।। आनन्दचन्द्र रघुवंश समुद्रचन्द्र! मीतामन: कुमुदचन्द्र । नमो नमस्ते ॥ ७ ॥ विप्रियं ब्राह्मणप्रोतिकरं, धार्मिक धम्मः गुल्यादिविहिते कम्म तव रतः, राजेन्द्र राज ठं. सत्यसन्धं सत्यप्रतिज्ञ, दशरथतनय दागरथिं, श्योमन्नं दूर्वाटलवत् श्याम, शान्तमूर्ति सौम्यकलेवरं, लोकाभिरामं लोककान्त, रघुकुलतिलक रघुवंशावतंस, राघवं रघो: अपत्यं पुमान् राघव तं रघुवंशधरं, रावणारि रावणसूदन रामं वन्दे प्रणमामि। स्रग्धरा हत्तम् ॥ ५॥ मनोभिराममिति। मनोभिरामं हृदय प्रियं, नयनाभिरामं चक्षु.प्रोणनं, वचोभिरामं वचनसुन्दरं, मधुरवाचमित्यर्थः, यवणा भिराम श्रुतिमुखप्रदं, नामथवणादिति भावः, संदाभिरामं सततसुन्दरं, सतताभिरामं मन्ततसुखर्ट, दाशरथिं दशरथतनयं राम, मदा मस्मिन् काले च, वन्दे प्रणमामि । उपजातिहत्तम् इन्द्रोपिन्द्रवत्रयोः ममोलनात्, तदुक्तं छन्दोमनाम “अनन्तरो. दोरितन्नक्षमभाजो पादौ यदीयावुपजातयस्ता.” इति ६, थोरामेति । श्रीरामचन्द्र । भुवि पृथिव्यां वित्त प्रसिद्धः, विस्तृत इति पाठान्तरं, कीर्तिचन्द्रः याःगशाइ, यस्य तत्- मम्बदिः। मोरं ममन्दहामं विकम्वरच पाण्यं वदनमेव चन्द्रो यस्य तथाभूत', तत्सम्बुद्धि । रजनोचरा राक्षसा एव पद्मानि तपां चन्द्र. सोचक इति भाव तत्सम्बुधिः। आनन्दचन्द्र ।

·महानाटकम् । कल्याणानां निदानं कनिमलमयनं जोवनं सज्जनाना, पाथेयं यन्ममुक्षोः मपटि परपदप्रापये प्रस्थितस्य । विवामस्थानमेक कविवरवचमां पावनं पावनानां, वीज धम्मट्रमाणां प्रभवतु भवतां भूतये रामनाम ॥ ८ ॥ . mruawr Au लोकरञ्जन इत्यर्थः, रघुवंश एव समुद्रः तस्य चन्द्रः तमम्बुद्धिः, चन्द्रो यथा समुद्रादुत्पत्र तथा अयं रघवंशादुत्पन्न इति भावः । हे मोतामन कुमुदचन्द्र। सीताया: मनवित्तमेव कुमुदं तस्य चन्द्रः विकासकः, उहासक इत्यर्थ., तत्सम्बुद्धिः, ते तुभ्यं नम: नमः पुनः पुनस्वां नमामोत्यर्थ. । वमन्ततिलकं वृत्तं, "जेयं वसन्ततिलक तभज्ञा जगी गः' इति तल्लक्षणात् । रूपकालङ्कारः ॥ ७ ॥ कल्याणानामिति। कल्याणाना मङ्गलानां निधीयते अम्मि. निति निधानम् अाययः मङ्गलमयमित्यर्थः, कलिश्चतुर्थं युग तत्र ये मला• पापानि तेषा मधनं ध्वमन, कन्नीत्यनेन सत्यादि. युगपापाना किमुनि अर्थापत्तिय॑ज्यते । सन्तो जना' साधव इत्यर्थ , पा जोव्यतेऽननेति जीवन रक्षणमाधनं, सपदि झटिति परं पदं कैवल्यमित्यर्थः, तस्य प्राप्तये लाभाय प्रस्थितन्य प्रहत्तस्य मुमुक्षो. मोतुमिच्छो,संसारमिति शेषः, जनस्य पाथेयं सम्बन्लं, “पाथेयं सम्बलं विदु." इति विश्वः । कविवराणा कवि थेठाना वाल्मीकिप्रभृतीना यानि वचासि वाक्यानि तेषाम् एकम् अहितोयं विनामस्थानं विनोदनिलयः, अबलम्बन मिति यावत्, पाक्यन्तीति पावनानि पापध्वंससाधनानि चान्द्रायणा- दोनि तपां पावन शोधन, सर्वेषु एव कर्मसु रामापरनाप- विष्णुस्मरणस्य एतत्प्रयोजनकत्वस्य शास्त्रीयत्वादिति भावः; धम्म एव द्रुम. वृक्षः तस्य बोझं मूलकारणं यत् तत् रामनाम ·प्रथमोऽद्धः। [७] पातु यौस्तनपनभद्मकरीमुद्राद्वितोर:स्थन्नो, देवः सर्वजगत्पतिर्मधुवधूवशालचन्द्रोदयः । कोड़ाकोड़तनोनवेन्टुविगदे दंष्ट्राडुरे यस्य भूः, भाति स्म प्रलयाश्विपल्वन्नतलोत्खातैकमुस्ताक्कतिः ॥ ८॥ स्रग्धरा रामेति नाम भवतां सभ्यानामिति भावः, भूवये सम्पदे, ऐहिक- पारलौकिकोभयरूपायै इति शेषः, “भूति: भस्मनि सम्पदि" इत्यमरः । प्रभवतु प्रकर्षण अस्तु । हत्तम् पाश्चात्यपुस्तके एतमारभ्य चत्वार एव लोका नान्दीत्वेन पठिताः, तदवापर वयः प्रक्षिप्य व्याख्यायन्ते । पाविति। यिया लक्ष्मयाः स्तनयोः परभङ्गेषु पत्रावलोषु या मकरीमुद्रा मकराख्यजन्तुविशपावयवरेखा, तया अद्वितं चिह्नितं, तदालिङ्गनादिति भावः, हर:स्थलं वक्षःस्थलं यस्य सः, मधुर्नाम दैत्यभेदः तन्य वध्वः योपित: तासा वक्त्राणि वदनानि एव प्रजानि पद्मानि तेषा सम्बन्धी चन्द्रोदयः उदितश्चन्द्र इति ‘परम्परितरूपकं, वक्त्रषु अन्नरूपणस्य देवे चन्द्ररूपणकारणत्वात्. तदुक्तं टर्पण-“यत्र कस्यचिदारोपः परारोपणकारणम् । तत् परम्परितं मिष्टानिष्टशन्दनिबन्धनम् ॥” इति । (चन्द्रोदयो यथा पद्माना मानिन्यापादकस्तथा भगवान् मधुबधूना मुखाना, तत् पन्युर्विनाशात्, मान्निम्यहेतुरिति भावो। सर्वेषां जगता पति- रधीश्वरो देवः पातु रक्षतु, युमानिति शेषः । तमेव पुनर्विशि- नष्टि कोडेति । क्रीड़या लीलया कोडो शूकरी तनुः शरोरे यस तस्य वगहरूपं बिचत इत्यर्थः, यस्य देवस्य नवेन्दुवत् विशद निम्मन्न, तस्मिन्, दंष्ट्रापुरे दगनप्ररोहे भूः पृथिवी प्रलयाब्धि कल्पान्तमागरः पत्चनम् अल्प मर इव, तस्य तलात् उत्खात ·[] महानाटकम्। य शैवा समुपासते शिव इति ब्रोति वेदान्तिनो, बोडा बुद्ध इति प्रमाणपटव कत्तेति नैयायिका । अईवित्यथ जैनशासनरता कति मीमामका सोऽय वो विदधातु वाञ्छितफल वैलोक्य नाथो हरि ॥१०॥ उम्मूलिता एका मुस्ता तदास्यटणविशेष तस्या पालतिरिव प्राक्कतिर्यस्था तथाभूता सती भाति स्म राजते स्म । उपमा नहार । शार्दूलविक्रीडित वृत्त, सूर्याश्चर्यदि म मजी मततगा शार्दलविक्रीडितम् इति तलक्षणात् ॥ ८ ॥ यमिति। निवो देवता येषा ते शैवा शिवोपामका य शिव इति “महा रुद्रादभूत् प्रततिरत सूत्र ततोऽमिति ततो विश्वम् इति श्रुतं । वेदान्तिन वेदान्त विद ब्रह्मति एकमेवा हितोय ब्रह्म नेह नानास्ति किञ्चन इति सुते । बौडा बुद्ध धर्मिण बुद्ध प्रति प्राण्यान्नम्भन मसूति न नन्दयति माम् इति श्रुते । प्रमाणानि प्रत्यक्षानुमानोपमानशदादीनि तेषु निपुग्णा तसिहान्तपटव इति यावत् न्यायो युक्तिशास्त्र त जानन्ति अधोयत वेति नैयायिका कति - मनातना पगव प्रविशन्सि प्रमेयानुभूत कर्तव च तत इति थुते । अथ घनन्तर बौद्ध मतमचलनानन्तरमित्यर्थ जेनयामन वाजधम्मभेट तव रता तन्मार्गवर्तिन इति यावत् अर्हनिति स्वभाव एवेश्वरो नान्यो ऽस्ति कदाप्यस्यानोगत्वापत्ते " इति श्रुते । मोमासका काम मीमामारता कम्मति यम्मणा जायते नश्यति भयाभयपानि" इति गुते । उपामते मेवन्ते मोऽय बलोक्यनाथ विलोकी सरा रि द युपाक वाछिराफन्नम् अभोटफल विदधारा पूरयत । पकस्य हरे गियादिरूपेणानेकधा फोर्मनादुने ·प्रथमोऽङ्कः। a तं रामं रावणारिं दशरथतनयं लक्ष्मणा गुणाव्य, पूज्यं मान्यं प्रतापावलयितजलधिं सर्वसौभाग्यमिहिम् । विद्यानन्दैककन्दं कलिमलपटलध्वंसिनं सौम्यदेवं, सर्वात्मानं नमामि विभुवनशरणं प्रत्यहं निष्कलनम् ॥ ११ ॥ एतो ही दशकण्ठकण्ठ कदलीकान्तारकान्तिच्छिदी, वैदेहोकुचकुम्भकुइमरजःमान्दारुणादाद्विती। . खाख्योऽयमलद्धारः। तदुक्तं दर्पण-"क्वचित् भेटात् ग्रहीतुणां विषयाणां तथा क्वचित् । एकस्याने कधोल्लेखो यः स उन्लेख इयते” इति । गार्टनविक्रीडितं वृत्तम् ॥ १० ॥ तमिति। तं प्रसिहं रावणा रावणशा, दशरथतनयं दाशरथि, लक्ष्मणाग्री लक्ष्मणाग्रज, गुणैः धैर्यगाम्भोर्यादिभिः प्रायः युक्तः तं,पूज्यम् अर्चनीय,प्राज्यं प्रभू, भूमस्वरूपमित्यर्थः, प्रतापेन पावलयित: पावड: जन्नधिः समुद्रो येन तं, मर्देषां सौभाग्यस्य सिडियस्मात् तं सर्वसौभाग्यसिहिदमित्यर्थः, विद्या- नन्दयो: चिदानन्दयोरेक.महितीयं कन्दं मुन्न, कलिमलपटल- ध्वंसिनं कलियुगकतपापचयनाशिनं, सौम्यदेवं सौम्यः शान्त. मूर्तिःव्यतोति देवश्चेति तं सर्वेषामात्मा आत्मभूत: तं, त्रिभु- वनशरणं विनोकरक्षकं, निष्कलङ्कम् अनचं, रम्यतेऽस्मिन्निति रमयति-जगदिति वा तं रामं प्रत्यहं सततं नमामि वन्दे । स्रग्धरा वृत्तम् ॥ ११ ॥ एताविति। दशकठम्य रावणस्य, करडा एवं कट कटलो. कान्तारः रम्भातरुवनं तस्य, कान्तिच्छिदो प्रभानाशिनी रावण- भिरम्छदिनावित्यर्थः, वैदेयाः सीतायाः कुचावेव कुम्भी तयोः कुडुमरजांसि कुडमचूर्णानि तेषां सान्द्रेण घनेन पणेन रतन ·[१०] महानाटकम् । लोकत्राविधानसाधुसवनमारम्भयपी भुजौ, देयास्तामुरुविक्रमौ रघुपतेः आयोसि भूयांचि वः ॥ १२ ॥ बालक्रोड़ितमिन्दुशेखरधनुर्भावधि, प्रक्षता ताते कानन सेवनावधि, हापा सुग्रोवसस्यावधि। प्रान्ना वारिधिबन्धनावधि, यशो लद्वेशनाशावधि, श्रीरामस्य पुनातु लोकवशता जानक्य पेक्षावधि ॥ १३ ॥ - अवेन चिड्रेन अदिती रञ्जिती लोकानां जगतां वाणविधानं रक्षणानुष्ठानमेव साधुसवनम् उत्तमयन्नः तदेव प्रारभ्यते इति भारम्भः कम्म तत्र यूपी पशुबन्धनार्थ दारुविशेषौ (अव पशवः लोककण्टका राक्षसा इति बोधव्यम्। अत एव उपविक्रमों महाविक्रमालिनी रघुपते: रामस्य एतौ हौ भुजी बाइ वः युमाकं भूयांसि महान्ति धेयांसि मगलानि देयास्तां दत्ताम् पाशीनिड् द्विवचनम्। रूपकालद्वारः। शार्दनविक्रीडितं हत्तम् ॥ १२॥ धालक्रीडितमिति। योरामस्य इन्दुशेखरस्य चन्द्रचूड़स्य धनुर्भङ्गः भवधि: प्रोयो यस्मिन् तत् क्रियाविशेषणम् ( एवं सर्वत्र ) बालक्रीडितं शवलीला. काननसेवनं बनवामः भवधि: यस्मिन् तत् यथा तवा ताते पितरि “तालस्तु जनक: पिता" महता नम्रता, पिटवखता पितुरानापालनमिति यावत् सुग्रीवे वानरेऽपोति भावः, मण्यम् अवधिः यम्मिन् तत् यथा'तया रूपा अनुकम्पा, वारिधः समुद्रस्य बन्धनं नितराम सम्भयमिति भावः, अवधिम्मिन् तत् यया तथा पाना भामनं. नशम्य रावणस्य. विभुवनविजयिन इति भावः, नाग: महारः पवधिर्यस्मिन् तत् यया तथा यशः कीर्तिः, तथा जानक्याः इत्यमरः.

·प्रथमोऽङ्कः। [११]] नान्यन्ते सूत्रधारः । [क]] वाल्मोकेरुपदेशतः स्वयमहो वक्ता हनूमान् कपिः, श्रीरामस्य रखूहहस्य चरितं, सौम्या वयं नर्तका.। गौठी तावदियं समस्तसुमन.सङ्घन संवेष्टिता, तदीराः ! कुरुत प्रमोदमधुना वक्तास्मि रामायणम् ॥१४॥ राजासीत् स महारयो दशरथचण्डांशुवंशाग्रणी, तस्यासन् रमणीयकेलि(रूप)निलयास्तिस्रो महियः शुभाः । । प्राणाधिकाया इति भावः, उपेक्षा परित्याग. अवधिर्यस्मिन् तत् यया तथा नोकवशता लोकरञ्जनं पुनातु पवित्रीकरोतु, मा- नस्मानिति शेप.। शार्दनविकोडितं वृत्तम् ॥ १३ ॥ [क] नान्द्यन्ते इति । नान्दो पूर्वोक्ताशीर्वादरूपा तस्या अन्ते अवसाने सूत्रं धरतीति सूत्रधारः नाट्यप्रवर्तकाना प्रवरो नट- विगेप', आहति क्रियाध्याहारणान्वेति । वाल्मीकरिति । वाल्मीकैः उपदेशत. शिक्षणात् हनमान् कपिः वानरः खयं वक्ता कवयिता, अहो वानरस्यापि कवित्व मित्यायमित्यर्थ.। रघूदहस्य रघुवंशधुरन्धरस्य श्रीरामस्य चरितम् अतोव मनोहरमिति भावः, नर्तका अभिनेतारो वयं सौम्याः शोभनाः, कुशला इति यावत्, इयं तावत् गोष्ठी सभा समस्ताना समवेतानां सुमनसा सहृदयाना, विदुषामित्यर्थः, सन समूहेन मवेष्टिता सम्परिता तत्तस्मात् नाट्योपयोगि- समयसामग्रोसंयोगादिति भावः, हे धीराः ! मुधिय.. अधुना प्रमोदम् मानन्दं कुरुतः अनुभवत, रामायणं रामचरित वक्तास्मि वर्णयितास्मि । शार्दूलविक्रीडित वृत्तम् ॥ १४ ॥ कथामुपक्षिपति राजेति। सः प्रसिद्ध. चण्डागोः सूर्य स्थ .

·[१२] महानाटकम्। वोरास्ताचतुर सुतान् सुषुविर क्षेत्रानुरूपास्तथा ज्येष्ठो राम इत कनिष्ठभरतम्तस्यानुजो लक्ष्मण ॥ १५ ॥ शत्रुघ्नो राजपुत्रस्तदनु समभवच्छचनिन्नैकवार सोऽय स्नेहानुवृत्त्या भरतमनुगत के कयोस्नुमेव । सौमित्री राममेवान्व गमदथ सदा धर्मकर्मप्रवीण , श्रीमद्दाशरथा स्त्रय मुररिपोरशावतारा प्रमो ॥ १६ ॥ --- बशे वशस्य कुले कुलस्य वा अग्रणी श्रेष्ठ महारथ 'आत्मान सारथि चाखान रक्षन् युध्येत यो नर । शस्त्रशास्त्र प्रयोगश म महारथ उच्यते। इत्युक्ती लक्षण दशरथा नामेत्यध्याहार्य राजा भूपतिरासीत् । तस्य राज्ञ रमणीयकेलिनिलया रम णोयक्रोडानिपुणा इत्यथ कमनोयरूपनिलया इति पाठे रमणीयसीयशालिन्य इत्यर्थ तित्र शुभा शोभना महिय पत्ता आसन् बभूवु । ता महिप्य चतुर तथा क्षत्रानुरूपान क्षत्रधर्मोपयोगिनो वीरान शौर्यगुणसम्मन्नान सुतान् पुत्रान् सुपुविरे प्रसूतवत्य तेपा ज्यहोऽग्रज राम इत रामात् कनिह अनुज भरत तस्य भरतस्य अनुज लक्ष्मगा तदनु तदनन्तर शत्रुनिघ्न शत्रुधाती अतएव एक वीर अहितोयवार्य सम्पन्न राजपुत्र शत्रुघ्न समभवदिति सर्वत्रान्वति । सोऽय शत्रुघ्न नेहानत्त्या स्नेहस्यानुसरणेन केकयोसूनु भरतमेव अनुगत अथानन्तर तथेति भाव , धर्म कम्मप्रवीण धर्मकार्यपर सुमित्राया अपत्य पुमान् सौमित्रि लक्ष्मण इत्यर्थ , सदा सर्वम्मिन् काले राममेव अन्वगमत् अनु गत । स्वय साक्षात् मुररिपो विणो अशावतारा अशरूपेगा उत्पन्ना अमी यौमन्त दाशरथा दशरथतनया रामलक्ष्मण ·प्रयमोदः। [२५] श्रीराम लजां कुर्वति सीताया उत्साह वईयन लक्ष्मणः । देव (वोर) योरघुनाथ ! कि बहुतया । दामोऽस्मि ते लक्ष्मण, मेर्वादोनपि भूधरान गणये जोगे: पिनाक: किया है। तन्मामादिश वोर ! पश्य भवतो वाक्यादहं कौतुकी, प्रोडक्तुं प्रचलायितु नमयितुं भक्त सदैनत् क्षमः ॥ ३८ ॥ साम्यकलेवरः कोमलाङ्ग इत्यर्थः, नेदमनेन भेत्तु शक्यते इति भावः। अनेन मधुरमूर्त्तिना रघुनन्दनेन इदं धनः कथं कैन प्रकारेण अधिज्यम् अधिरोपितगुणं विधीयता क्रियताम् ? न कथमपि अधिज्यं विधातुं सम्भाश्यते इति भाव., सम्भावनायां लोट। अहहेति खेदे, है तात ! पित. : तव पण. शुल्का दारुणः अप्रतिविधेय इति भाव: ; यहा तातपणः इत्येकं पदं, वातस्य पणः यो मे धनुरधिज्यं करिष्यति तस्मै सोता दास्या- मोत्येवरूपः स्तवे स्तुत्या, संकोनेऽपीत्यर्थः, "स्तवः स्तोत्रं स्तुति- र्नुतिः” इत्यमरः । दारुणः भीषणः, तव पणश्चेन्नाभविष्यत्तदाई रामं पति प्राप्मयामि इति भावः। द्रुतविलम्बितं कृतं--- “द्रुतविलम्बितमाह नभी भरौं” इति लक्षणात् ॥ २७ ॥ देवति। हे देव पोरवुनाव ! वोरनि पाठान्तरे हे वोर श्रीरघुनाथ ! बहुतया बाहुल्येन, विस्तारकथनेनेति भावः, किम् ? न किमपि प्रयोजनमस्तोत्यर्थः, अमोत्यहमित्यर्थेऽव्ययम्, अस्मि अहं लक्ष्मणः ते तव दास: मैर्वादोन् सुमरुप्रभृतोन् अपि भूधरान् पर्वतान् न गणये न लक्षये, दुर्धरत्वेनेति भावः । जोणः पुरातनः पिनाकोऽजगवम्, ऐखरं धनुरित्यर्थः, “पिनाकोऽजगवं धनुः" इत्यमरः । कियान् ? भवितुच्छ इति भाव.। हे वीर ! तस्मात् माम् आदिश प्राज्ञापय, पश्य अवलोकय, मई ·[२] महानाटकम्। ग्रहीतहरकोदण्डे रामे परिणयोन्मुखे । ✓ । पस्सन्दे नयनं वामं जानकोजामदग्न्ययोः ॥ ३८॥ रामेण धनुषि महोते लक्ष्मणवाक्यम् । पृथ्वि ! स्थिरा भव, भुजङ्गम ! धारयनां, वं कूर्मराज ! तदिटं द्वितयं दधीधाः । भवतो वाक्यात् प्रादेशात् कौतुको समुत्सुकः, सत्वरः सन्निति यावत् । वीर ! पश्य भवतो वाक्यादहं कौतुकीत्यत्र पश्य पश्य च वलं भृत्य स्य यत् कौतुकमिति पाठे भृत्यस्य मम बन्नं पश्य यञ्च कौतुक तत् पश्येत्यर्थः । अहम् एनत् धनुः प्रोदाम् उत्तोल- यितु' प्रचलायितुं स्थानान्तरं नेतुमित्यर्थः, नमयितुं नम्रीकक्षु भक्त खण्डयितुञ्च मदा सर्वस्मिन् काले क्षमः शक्तः । मोडर्नु प्रतिनामितु प्रचलितुं नेतुं निहन्तुं क्षम इति पाठे प्रतिनामितुं नमोकतुं प्रचलितुं गुणारोपणेन सञ्चालयितुं नेतुं स्थानान्तरं प्रापयितु निहन्तुं नाशयितुं, भक्तमित्यर्थः, क्षमः शक्त इत्यर्थ । ममैवानेशी शक्तिः भवतां तु ईखराणां किमु वक्तव्यमिति) মিলি धन्यते । शार्दूलविक्रीडितं वृत्तम् ॥ ३८ ॥ गृहीत इति। गृहीतं हरस्य कोदण्डः धनुर्यन तथोक्ने अतएव परिणयोन्म खे सौतालाभाभिमुखे सति जानकी-जाम- दग्न्ययोः सोसा-भार्गवयोः वामं नयनं पस्सन्दे प्रस्फरत् । स्त्रीणां वामाचिस्पन्दनं शुभसूचकं पुंसान्तु अशुभसूचकमाह वसम्सराज:-"चर्षामं मृगशो जयकारि भृशं तथा । तदेव पुरुषस्थारात् स्फुरितं भयशंसनम् ॥” इति । अनुष्टुप् वृत्तम् ॥३८॥ पृथ्वोति । हे पृषि! वं स्थिरा भवं न कम्पस्नेति भावः, स्थिरत्वादेः सिद्धत्वेऽपि उपलवसम्भावनया यत्नातिशयोक्ति:

·प्रथमोऽद्धः। [२७] दिक्कुञ्जराः ! कुरुत तचितये दिधीम, पार्यः करोति हरकामुकमाततज्यम् ॥ ४० ॥ पृथ्वो याति रसातलं, फणिपतिर्न फणामण्डलं विभत् हुम्यति, कूर्मराजसहिता (तो)दिक्कुञ्जराः कातराः । पातन्वन्ति च हितं, दिशि भटः साई धराधारिणः, कम्पन्ते, रघुपनवे पुरजित: मज्यं धनुः कुर्वति ॥ ४१ रियमेव सर्वत्र । हे भुजझम ! नागराज ! एनां पृथ्वों धारय, दाय नेति भावः । है कुम्भराज । त्वं तदिदं हिवयं पृथ्वी- भुजङ्गमावित्यर्थः, दधीथाः यत्नेन धारयेत्यर्थः । है दिक कुञ्जराः ! दिग्गजाः। यूयं तचितये तेषां पृथ्वाादीनां वितये पृथ्वीभुजद्गराजकूममराजवित्वर्थः, दिधीपी धारणच्छां, विशिष्ट- प्रयासेनेति भावः, कुरुत। कुत इति अध्याहार्यम् अत्र, प्राय: रामः हरकार्मुकम् ऐखरं धनुः आततज्यम् आरोपितमौकि करोति। पार्य इत्यत्र राम इति पाठान्तरम् । अत्र कारणेन कार्यसमर्थनरूपोऽर्थान्तरन्यासः । वसन्ततिलकं वृत्त-"जेयं वसन्ततिलकं तभजा जगी गः" इति लक्षयात् 18.0 पृथ्वोति । रघुपुङ्गवे रघूणां येठे रामे पुरजित: त्रिपुरारे ईरस्य धनुः कार्मुकं सज्यं ज्यया मङ्गतं कुर्वति सति पृथ्वी भूः रसातलं पातालं याति गच्छति, रसातलमित्यत्र विनम्रता. मिति पाठे विनम्रताम् अधोनतिमित्यर्थः; फगिपतिः शेष- नागः फणामण्डलं नम्रम् अवनतं, पृथ्वावनमनादिति भावः, विभ्रत् दधानः सन् तुभ्यति व्यथते। कूराजन कमठपतिना सहिताः दिक्कुञ्जरा: दिग्गजा: कातराः सन्त: दिगि हहितं म्ब गर्जितं, “हितं करिगर्जितम्" इत्यमरः, पातन्वन्ति कुर्वन्ति ·महानाटकम्। तव नृपतीनां चेष्टा। राम सद्रशरामनं तुलयति, स्मित्वा स्थितं पार्थिवैः, शिनासचनतत्पर च हमितं दत्त्वा मिथस्तालिकाम् । थारोप्य चलाङ्गलोकिसलयानं गुणास्फालन, साराकर्षणभग्नपर्वणि पुन, सिंहामने मूर्छितम् ॥ ४२ ॥ घ। कूर्मराजसहित इति पाठे फर्मराजसहितः फणिपति- रित्यस्य विशेषणम्। धराधारिणः पर्वता: “महीध्रशिखरि- मानहायधरपर्वता." इत्यमरः । भटः वोरे , प्रतिपच्चीय रिति भाय , माई कम्पन्ते। वेपन्त इति पाठे स एवार्थ.। चतुर्थवादवावयस्य पूर्वपादवयवाक्यानां हेतुत्वात् कायनि- मलार:, “हे सोवियपदार्थत्वे फायनिङ्गं निगद्यते” इति लक्ष गात्। गार्ट लविक्रीडितं वृत्तम् ॥ ११॥ राम इति। राम कद्रा हरस्य शरामनं धनुः तलयति हरति मति पार्थिय. सभामदेः राजमि मित्वा मन्दं इमित्वा. यानचापत्यमिति धियति भाय., स्थितम् पामितम्। गिना मी तम्या गया वा मामानं मयोजन तव तत्परः प्रहत्तः तम्मिन् मति घमिय: परम्पर, मियाऽन्योऽन्ये रहस्यपि इत्यमरः । तालिकां करतानानं दत्वा मितम्, उन्मत्तोऽयमिति धियेति भायः। प्रपनायञ्चना पनम् एष किसलया: प्रधानाः तः पारोग्य मार्यो' मङ्मय्य गुगम्य न्यायाः पास्मानयतीति पाम्फानन. तमिन्, नन्दादित्वादन प्रत्यय , ज्याकगोन सारधनिमातम्यतीत्यर्थः, मति मान मनिनवं प्राप्तमित्यर्थः। भाराकर्षम हटायायेन भग्नानि पर्याणि प्रन्यय: येन तथा । - ·[२८] प्रथमोऽशः। अन्येपामपि। उत्क्षि सह कौशिकस्य पुलकै;, साई मुझे मितं भूपानां, जनकस्य संशयधिया साकं समास्फालितम् । वैदेही-मनसा समञ्च सहसा कष्ट यतो भार्गव. प्रौढ़ाहन तिकन्दलेन महता तद्भग्नमैशं धनुः ॥ ४३ ॥ भूते सति पुनः सिंहासने मूर्छितं मोहः प्राप्त इत्यर्थः । शार्दूलविक्रीडितं वृत्तम् ॥ ४२ ॥ उत्तिप्तमिति। तत् ऐशं धनुः कौशिकस्य विश्वामित्रस्य पुलकैः आनन्दजरोमहर्षेः सह उत्क्षिप्तम् उत्यापित, रामेणेति कर्तपदं सर्वत्र अध्याहार्यम् । रामो धनुरुच्चिप्तवान् कौशिकस्य चाङ्गानि अानन्देन पुलकितानि अभववित्यर्थः । भूपानां सभा- सदां प्रतिपक्षनृपाणां मुखै. साई नामितम् अवनतोकतं, धनुनमनकाल एव विपक्षनृपतोना मुखानि लब्जया अवनतानि अभवन्नित्यर्थः । जनकस्य संगर्यधिया रामो धनुरधिज्यं कत्तुं पारयति न वेति सन्देहबुद्धरा साकं मह समास्फालितं सन्ताडितं, धनुरास्फालनकाले एव जनकस्य सन्देहबुद्धिः निरस्तेति भावः । वैदेद्याः सीतायाः मनसा समं सह सहसा पासट, धनुराकर्षणं सीताया मनोहरणञ्च समकालमभूदित्ययः, तत: अनन्तरं महता घोरेण भार्गवस्य परशुरामस्य प्रौढ़ा या पह- हति: अहङ्कारः तया क्रन्दलः विवादः क्षत्रियविरोधः तेन, सहार्थे रतीया, भार्गवप्रौढ़ाहनतिदुर्भदेन सहितमिति पाठे भार्गवस्य प्रौढ़ाहसतिदुर्मदेन उत्कटाहकारगौरवण सहितं सहेत्यर्थः,भग्न खण्डितं, धनुर्भङ्गः परशुरामचनविरोधश्च परशरामगर्वध्वंसश्च वा समकालमभूदिति भावः । सहोतिरलहारः “महार्थस्य बलादेक ·महानाटकम्। रुन्धवट विधे' श्रुतीर्मुखरयपष्टौ दिशः, क्रोड्यन् मूरिष्ट महेश्वरस्य, दलयवहौ कुलक्ष्माभृतः । । अत्यधिराणि पन्द्रगकुलान्यष्टौ च सम्मादयन्, उन्मौलत्ययमायंबाविदलत्कोदण्डकोलाहल. ॥ १४ ॥ यत्र स्यात् वाचक यो.। सा महोशिमूलभूतातिश्योकिर्यदा भवेत् ॥” इति नक्षणात् । शालविक्रोहितं वृत्तम् ॥ ४३ ॥ रुन्धविति । अयम् आर्यस्य रामस्य बाहुना भुजेन विदलतः भन्यमानम्य कोदण्डस्य धनुषः, ऐशरस्येति भावः, कोला हल' कलरव , प्रार्यदोबलदलकोदण्डकोलाहल इति पाठे पार्यम्य दाबलेन बाहुबलेन दलत मध्यमानस्य कोदण्डस्य कोलाहल इलर्थ । विवे ब्रह्मशः अष्ट गुतोः योवाशिवणे न्द्रियाणि, चतुर्मुखत्वादिति भाव , रुन्धन् श्रावन, बधिरय- निति यावत्, अटो दिश मुबरयन् ध्वनयन् महेश्वरस्य अष्ट मुर्ती-भूर्जनं वह्निराकाशं वायुर्यज्वा गणो रवि । इत्यष्टी मूर्तय. शम्भो " इत्युक्ता क्रोडयन कोडोकुर्वन्, व्यान वनित्यर्थः, मतभेटादियमुन्ति । कुनमामत कुन्तपर्वतान्, "विजय कुमुदो नीलो निषधो हिमवानथ । जयन्त काननिषधो वाहीको ऽटो दिगढ़य.." इत्युतान् दलयन् म्फोटयन, अष्टौ च पनग कुनानि-"अनन्तो वासुकि पद्मो महापद्मोऽथ वक्षक । कुलीरः कर्कट' गहो पाटी नागाः प्रकीर्तिताः । इत्युहानि प्रत्युः पत्यर्य बधिराणि, अत्युचरित्यत्र तान्यहो ति पाठे तानि प्रमि नि पनगकुनानि अशा चतुपा बधिराणि, तेषा चतु थव. स्वादिति भाव , मम्पादयन् कुर्वन् उन्नीलनि विस्फुरति । गाई नविक्रोहित हत्तम् । ४४ ॥

·प्रथमोऽ। [३१] अपि च । भिन्दनिद्रां मुरारीः, सकलभुजभृतां त्रोटयन् शौर्यद, छिन्दन दिग्दन्तिकारलवलितफणं कम्पयन् सर्पराजम्। उहामोद्याभोरप्रलयजलधरध्वानधिकारघोरः, टङ्कारः कथमाणत्रिपुरहरधनुर्भगभूराविरासोत् ॥ ४५ ॥ लोकान् सप्त निनादयन् हरिहयानुभ्रामयन् सप्त च, ध्यानात् सप्त निवारयन् मुनिवरान्, सप्तार्णवान् क्षोभयन् । उन्मूलानि रसातलानि जनयन् सप्तापि, सम्भतवान. योमद्राघवबाहुदण्डविदलकोदण्डचण्डध्वनिः ॥ ६ ॥ भिन्दविति । मुरारः क्षोराब्धिशयितस्यति भावः, निद्रां भिन्दन हरन्, सकलानां भुजभृतां बाहुशालिनां शौर्य्यद वीर्यगर्दै वोटयन् खण्डयन् दिग्दन्तिनां दिग्गजानां कर्णान् छिन्दन् कन्तन् टलेन चापल्येन वनिताः कम्पिता: फणा यस्य तं तथोक्त सर्पराज नागराज कम्पयन् उद्दामम् उडतं यया तथा उदात: उदयमानस्य गभोरस्य प्रलयजलधर कन्पान्तमेधस्य ध्वान: गर्जितमिव धिक्कारेण विपक्षनृपतीन् प्रति लोकानां निर्भ- सनरवणे) घोर: भीषणः, धोर इति पाठे गम्भोर इत्यर्थः, रुथमाणस्य त्रिपुरहरस्य महेश्वरस्य धनुपः भङ्गात् भवतीति नयोक्तः हरधनुर्भगजनित इत्यर्थः, टवारः टंटमित्याफारशन्द- विशेषः प्राविरासीत् उदतिष्ठत्। स्रग्धरा वृत्तम् ॥ ४५ ॥ लोकानिति। श्रीमतो राधवस्य रामस्य बाहुदण्डेन विदलत: भज्यमानस्य कोदण्डस्य धनुपः चण्ड़ध्वनिः प्रचण्ड निस्वनः सप्त लोकान् भूर्भुवः स्वर्जनतपोमहः सत्यास्थान निनादयन् शम्दाययन् सप्त हरिहयान् सूर्याशान् च उद- ·[१२] महानाटकम्। यावत् कन्टुकलान्छनाश्चितकरः शोणासनालाक्षति', कौशल्यार्पितमङ्गलप्रतिसरो रामस्य दो:कन्दलः । किश्चिञ्चति तावदेव विदलचण्डीशचापोच्छल च्छन्दं कार्णवमग्नमैतदखिलं जातं विलोकोतस्तम् ॥ ४७ ॥ भ्रामयन उभान्तान् कुर्वन् सप्त मरोचिरत्रि: पुलहः पुलस्त्यः क्रतुरद्भिरा वशिष्ठय इत्युक्तान् मुनिवरान् सप्तर्षीनित्यर्थ:: ध्यानात् समाधे निवारयन् योगभ्रटान् कुर्वप्रित्यर्थः, सप्त अर्णवान् सागरान्, लवणेक्षुसुरासर्दिधिदुग्धजलमयानित्यर्थः, क्षोभयन् उलयन्, मप्त रमातलानि पातालखण्डान्, “अतलं वितन्नञ्चैव नितलञ्च क्रमादध,। महातनच सुतलं पाताल सप्त- कीर्तितम् ।” उन्म लानि विध्वम्तानीत्यर्थः, जनयन् सम्भूतवान् उभी इत्यर्य. । शालविक्रोडितं वृत्तम् ॥ ४॥ यावदिति। कन्टुकाना गैन्टुकायकोडनव्याणा लाल्छनिन चिन, अनवरतकोउननिर्तनति भाव . अञ्चित बलात पागिायग्य तथाभूत शोग रह यत् मन' पद्म तस्य नाल वत् पाशतिर्यस्य म रतपद्मभूतस्य करय नालटण्डरूप त्वयं कोशल्पया समात्रा अर्पित निहित. मङ्गलप्रतिसर माइनिरुहम्तन्वं यम्मिन् तथाविध, रामस्य दो कन्दल. बाहुदण्डः यावत् किञ्चित् चरवि उसमति, वदेते इति यावत. तावदेष एतत् अपिल ममम्तं विलोकोतने त्रिभुवन विदन्नत: भन्यमानात् चण्डीगम्य हरम्य चापात् धनुप उच्छलन् उद गच्छन् गदो यस्मिन् तत् अत एव क. काल एव पर्गवः कार्गव. कम्पान्तमागर प्रत्यय , तस्मिन् मग्न पतित जातम् । धेशम एव रामो हरधनुईभन्नेति तात्पर्य्यम् । पार्टूनविक्रीडितं हत्तम् ॥४॥ करः ·[२] प्रथमोऽङ्कः। वुय्यद्धोमधनु:कठोरनिनदस्तवाकरोत् विस्मयं, वस्यहाजिरवैर्विमार्गगमनं शम्भोः शिर:कम्पनम् । दिग्दन्तिखलनं कुलाद्रिचलनं मतावान्दोग्न, वैदेहीमटनं मदान्धदमनं वैलोक्यसम्मोहनम् ॥ ४८॥ दोर्टण्डाञ्चितचन्द्रशेखरधनुदण्डावभङ्गोहत: ( यत:) टडारध्वनिरायंबालचरितप्रस्तावनाडिण्डिमः । बुट्यदिति। तुव्यतो दलतः भीमस्य भीषणस्य धनुषः कठोरः दारुण: निनदः निखनः तव-स्थितानामिति शेषः, विस्मयम् आश्चर्य, बम्यन्तः विभ्यत: वाजिनोऽश्वा यस्य तस्य रवेः सूर्यस्य विमार्गगमनं विपरीतवम नि प्रयाणम्, अमार्ग- गमनमिति पाठे स एवार्यः, शम्भोईरस्य शिर.कम्पनं, दिग- दन्तिनां दिग्गजानां स्खलनं भयात् प्रवणं, कुलाद्रीणां कुला- चलाना, “महेन्द्रो मलयः सद्यः शक्तिमातृक्षपर्वतः । हिमवान पारिपात्रश्च सप्तैते कुलपर्वताः ॥” इत्युक्ताना चलनं स्थानात् चवनं, सप्तानाम् अर्णवानां सागराणां, लक्षुसुरामपिर्टधिदुग्धजल मयानामित्यर्थः, आन्दोलनं नितरां सञ्चन्ननं, सप्तार्णवोन्मेलन मिति पाठे उन्मेलनम् अन्योन्यसम्भियणमित्यर्थः, वैदेह्या. मोताया मदनं हर्पण, मदान्धाना भुजवनदर्पितानामित्यर्थः, विपक्षभूपानामिति यावत् दमनं दोपशमनमित्यर्थः, किं बहुना नोक्यस्य विभुवनस्य सम्मोहन सम्म छनम्,- अकरोत् । शार्दूलविक्रीडितं वृत्तम् ॥४८॥ टोदंण्डेति। आर्यस्य रामस्य बालचरित वाल्यलीला तस्य प्रस्तावना घोपणा तस्या डिण्डिम: वादिबध्वनिविशेषभूत. दोर्दण्डेन बाहुदण्डेन अश्चितस्य गृहीतस्य चन्द्रशेखरः शिय.

·[१४] महानाटकम् । ट्राक् पर्यस्तकपालसम्मुट मिलद ब्रह्माण्डमाण्डोदर- नाम्यत्पिण्डितचण्डिमा कथमहो नाशापि विधाम्यति ॥ ४॥ शम्भो यदगुणवल्लरीमुपनयत्यालथ कर्णन्तिक, भश्यन्ति त्रिपुरावरोधसुदृशां कर्णोत्पल ग्रन्ययः । खञ्चास्फालयति प्रकोष्ठकमिमामुन्मुच्य तामामहो भिद्यन्ते बलयानि, दाशरथिना तद्भग्नमेशं धनुः ॥ ५॥ १ तस्य धनुर्दण्डस्य अवभङ्गः दलनं तस्मात् उगतः उस्थितः, उधत इति पाठे स एवार्थः, टङ्कारध्वनि द्राक झटिति, “द्राग झटि- त्यञ्जमानाय” इत्यमर', पर्य्यस्तेन उपरि पतिलेन कपान्तसम्युटेन मिन्नत' सङ्गच्छत ब्रह्माण्डमेव भाण्डं तस्य उदर अभ्यन्तरे भ्राम्यन् पिण्डित: पिण्डाकारता प्राप्तः चण्डिमा चण्डत्वं यस्य तथाभूतः मन् कथमद्यापि इदानीमपि न विशाम्यति न निवर्तते । अहो पायर्यम् । शार्दूलविक्रीडितं वृत्तम् ॥ ४ ॥ शम्भाविति । शम्भी ईसर यस्य गुणवतरों मौमिञ्जरी कर्णान्तिकम् यामय उपनयति पाकर्णमाकईतीत्यर्थ, सति विपुरादरोधसुशा त्रिपुरासुरान्तःपुरिकाणा कात्मलग्रन्ययः कर्णोत्पन्नरचना' नश्यन्ति मबलन्ति, ततः इमा गणवल्लरीम उन्मय व निजं प्रकोष्ठकं मणिबन्धोपरिभागम् प्रास्फालयति ताडयति मति तासां त्रिपुरावरोधसदृश्यां वलयानि कहाणानि भिद्यन्ते स्वयमेव भेदं गच्छन्तीत्यर्थः, कम्मकर्त्तरि लट् । येन धनुषा त्रिपुरासुरजेवा शम्भुरिति भावः, अहो पायर्य दाश रधिना रामेश्य तत्रैगम् ऐश्वर धनु' भग्न खण्डितम् । शार्दून- विक्रीडितं हत्तम ५० ·प्रथमोऽः। [३५] तद्ब्रहामाठवधपातकिमन्मयारि. क्षवान्तकारि-करसङ्गमपापभीत्या । ऐशं धनुर्निजपुरश्चरणाय नूनं, देहं मुमीच रघुनन्दनपाणिती ॥ ५१ ॥ कोदगइभङ्गान्मुखरोकताशं वरं वरेण्यं जनकात्मजायाः । अनन्यसामान्यधनुर्विलासं नमामि तं लोकविसर्पि कीर्तिम् ॥५२॥ FRJU तदिति। तत् ऐशं धनुः, ब्रह्मा च माता च ब्रह्ममातरौ तयोवैधेन ब्रह्मवधन माटबधन चेत्यर्थः, यथाक्रमं पातकिनौ पातित्यवन्तौ मन्मयारिः हरः क्षत्रान्तकारो परशरामः तो तयोः करसङ्गमैन हम्तसंसर्गेण यत् पापं संसर्गजनितपातित्य- मित्यर्थः, तम्मात् भौतिः भयं तया हेतुना निजपुरश्चरणाय तत्तसंसर्गजनितदुरितक्षयाय रघुनन्दनस्य रामस्य पारिपरेव तीर्थं पुण्यक्षेत्रं तस्मिन् देहं स्वरूपं मुमोच तत्याज। नूनमित्युत्प्रेक्षा "भवेत् सम्भावनोत्प्रेक्षा प्रकृतस्य परात्मना" इति लक्षणात् । (पुरा किल कस्मिंशिदपराधे रुद्रः क्रोधपरोतः पञ्चमुखस्य ब्रह्मणः गिरः एक चिच्छेद ततश ब्रह्महत्या तमाचक्राम। तेनासौ ब्रावधपातकीति पुराणवाती। पितुरादेगात् मातरं जघान तेनासी मारवधपातकीति भार- तोया कथावानुसन्धेया। धनुपश्चास्य शम्भुकरसंसर्ग: प्रोक्त एव, भार्गवकरमंसर्गस्तु शम्भुशिष्यत्वात्तस्य कदाचित् धनुर्विद्याभ्यामे सहनुपा अस्त्रयोजनादिकरणादिति बोध्यम् । यथा कश्चित् पापी कुतपापगोधनाय गङ्गादितीय पु देह त्यजति तददिति भावः। वसन्ततिलकं वृत्तम् ॥ ५१ । कोदण्डेति। कोदण्डस्य धनुपः भङ्गात् मुखरोकता भगवान् भार्गव ·[२६] महानाटकम्। अथ शतानन्देनानोते दशरथे मिथिला प्रविशति वैतालिकैः पठितम् । जनकनृपतिवाक्यं पुत्रसम्बन्धहृद्यं, भरभसमुपाटय थोशतानन्दवनात् । अपरमपि तनजइन्दमादाय इष्ट, अतरघुपतिशौर्य, कोशलेन्द्रोऽयमेति ॥ ५३ ॥ प्रातिथ्यमानमहितं मिथिलाधिनाथ , क्षत्वाऽतिथि दशरथ स्वयमातिथयः । ध्वनिता आशा दिगो वेन तं वरेण्य गुग श्रेष्ठं जनकात्मजाया: मोताया वर परिणतारम् अनन्यसामान्य अलोकमाधारण. धनुपा विलास: व्यापार. यस्य तं लकिषु जगम विसर्विगो विस्तारिम्पी कोतिर्यस्य तथोक्त त प्रसिध रामं नमामि। -प्रत्य- कत्तुंरुक्तिरियम् । उपजाति वृत्तम् ॥ ५२ ॥ जनकेति। अयं कोशलेन्द्रः दशरथः श्रीशतानन्दस्य खान यनार्यमागतस्येति भावः, वनात् वदनात् सरमस सहर्ष, “रभसो वेगहषयो." इत्यमर., पुत्रस्य रामस्य सम्बन्धेन हा मनोरम जनकनृपतिः त: वाक्यम् उपरध श्रुत्वेति यावत्, श्रुतं रघुपते. रामस्य शौर्य विझमी येन तथाभूत. अत एव इट: प्रफुल्ल भन् अपरमपि तनूजहन्द भरतगवनावित्यर्थ , प्रादाय गृहोवा एति भागच्छति। मालिनोरा-ननमयम्युतिय मालिनी भोगिला.' इति तनवण्यात् । ५२ ॥ प्रातिति। प्रतिधिषु माधु पातिधेय: मिथिनाधिनायो जनकः स्वयम् पतिथिम् पभ्यागतम्, “पतिचिनी रहागते" दगरथम् पातिथ्येन मतिथिसमुचिरीन मानिन । इत्यमर, ·प्रथमोऽहः । तेषां रामः कुशिकतनयमार्थितो यन्नसिय, सातस्यानां शिरसि विधवक्ष्मणनानुयातः । पौरस्त्रीभिर्नयनकमलैः सादरं वीक्ष्यमाणः, क्रयाटालो(नां )निधनकुतको यजभूमि प्रतस्थे ॥ १७॥ ततः बोरामचन्द्रे तपोवनं प्रविशति वैतालिकवाक्यम् । विद्या विशिष्ट विजयां जयाच, सम्प्राप्य सम्यड् ननु गाधिपुवात् । रक्षासि हन्तुं क्रतुबन्धुवन्धः, समागतः सम्प्रति रामभद्रः ॥ १८ ॥ भरतशत्रुघ्नाः, ववृधिरे इति गेषः । पूर्ववृत्तं शार्दूलविनोडितम्, उत्तरं स्रग्धरारचितमिति द्रष्टव्यम् ॥ १५ ॥ १६ ॥ तेपामिति। तेषां चतुणी दाशरथानां मध्ये रामः यज्ञस्य कतोः सिदैव निविघ्नेन समाप्तप) कुशिकतनयेन विश्वामित्रेण प्रार्थितः, राजानमिति शेषः, तातस्य जनकस्य दशरथस्य प्राज्ञां “गच्छ विश्वामित्रेण सह अस्य यनसिद्धये" इत्यादेशं शिरसि मूई नि विदधत् दधानः लक्ष्मणन अनुयात: अनुगत: पौरस्त्रीभिः पुरवासिनीमिनारोमिः नयनकमन्नैः नेवमरोजै. सादरं मस्पृहं वोच्यमाण: दृश्यमानः सन् ऋव्यादालोनां निशावरसदानां निधने बधे कुतको कौतुकवान्, समुत्सुक इत्यर्थः, क्रव्यादानां निधनकुसुकोति पाठे स एवार्थः, यज्ञभूमिं विश्वामित्रस्य यन्ननेवं प्रतस्थे प्रचचाल । मन्दाक्रान्ता वृत्तं, मन्दाक्रान्ताम्बुधि- रसनगेर्मोभनौ तो गयुग्मम्” इति तलक्षणात् ॥ १७ ॥ विद्यामिति । सम्प्रति क्रतंवो बन्धयः मित्राणि येषां ते कसुबन्धवः याशीला मुनय इत्यर्थः, तेपा बन्धुः प्रियः, सहाय इत्यर्थः, रामभद्रः गाधिसुतात् विश्वामित्रात् विशिष्टाम् इत्- छटा विजयां जयाश्च सुधाहारिणों म-२ ·fte] महानाटकम् । मारीचं निजधान राक्षसचमूनाथं स्वयं राघवः, सर्वेऽन्ये किल लक्ष्मणस्य विशिखैर्याताः कृतान्तालयम् । तोप प्रापुरथो महर्षिसहिताः सर्वे पुनर्नामप्याः, ताभ्यो सयुयुजुः शुभाशिषमतिस्फोता: समाप्तक्रियाः ॥ १८ ॥ हते रक्ष.कुले तव रामेण विधिवत् क्रती। निर्वृत्ते कौशिकः प्रायात्ताभ्या जनकपत्तनम् ॥ २० ॥ यथा- -"तुत्- विद्या बलामतिबलामिति रामायणपाठः । पिपासे न ते राम! भविष्येते नृपात्मज।। बलामतिबलाञ्चैव पठतस्तव राघव ॥" इति । सम्यक् सुष्छु यथा तथा सम्प्राप्य अधिगम्य रक्षासि निशाचरान्, यनषिघ्नकराणीति भाषः, हन्तुं समागत: ननु समागत एव। उपजाति वृत्तम् ॥१८॥ मारोचमिति ।-राघव रामः स्वयं राक्षसीना चभूनां सेनानां नाथम् अधिपं मारोच निजघार विष्याधेित्यर्थः, बिद्धा मिरास्थदिति यावत् । उत्तरत्र मारोचस्य मायामृगतयोपयोगि- वादन निपूर्वकाइन्तेर्लक्षणया निराकरणार्थत्वमिति बोध्यम् । अन्ये सर्वे राक्षसालक्ष्म पस्य विशिखः परः क्वतान्तालयं यम- सदनं याताः किल गवा एव, प्रधानन्तरं राक्षसरूपवित. शमनात् परमित्यर्थः, महर्षिभिः सहिता. सर्वे ब्राधणा: तोपम् मानन्दं प्राय: लेभिरे, पुनः किच प्रतिस्फीता अतिशयेन स्फूर्तियानिन. समाप्ता क्रिया यमानुष्ठानं ये: नयाभूताः मसः ताभ्यां रामनक्ष्म याभ्या शुभाशिर्ष मयुयुजः चक्रुः । गार्टून. विक्रोहित वृत्तम् ॥१८॥ हते इति ।-रामेण तव तस्मिन् रक्षा कुले हते नागिरी सतप तो यमकर्मणि विधिवत् यथायिधि निहले ममाप्ति ·प्रथमोऽङ्कः। [१५] प्रय मिथिलां प्रविशति रामे वैतालिकः पठितम् । यो दत्तः कुधिकात्मजाय मुनये तातेन यज्ञोत्सव. प्रत्यूहप्रशमाय, वर्मविपिने हत्वाऽहितां ताड़काम् । लम्चास्त्राणि मुनरवक्ष्य च मखं तस्यानुग: कौतुकात् सोऽयं सम्प्रति राघवो निमिपतिः प्राप्त: पुरी सानुजः ॥ २१ ॥ पासोदुगटभूपतिप्रतिभटपोन्माथिविक्रान्तिकी, भूप: पतिरयो विभावसुकुल प्रख्यातकेतुबली। गते मति कौशिकः विश्वामित्रः ताभ्यां रामलक्ष्मणाभ्यां, सहार्थे सोया, जनकपत्तनं जनकस्य पत्तनं नगर, मिथिलामित्यर्थः, प्रायात् गतवान् । अनुष्ववत्तम् ॥ २० ॥ यो दत्त इति । यज्ञोत्सवस्य यज्ञरूपोत्सवकर्मणः प्रत्यूहः विघ्नः तस्य प्रगमाय शान्त्यर्थं तातन पिता, “तातस्तु जनकः पिता" इत्यमरः, टभरनेति यावत्, यः मुनये कुगिकामजाय विश्वामित्राय दत्तः समर्पित: मोऽयं सानुजः मलक्ष्मण: रायवः रामः वर्मविपिने अरण्यमार्ग अहितां शत्रुभूनां ताड़का हवा विनाश्य मुनेः विश्वामिवात् अस्त्राणि लया अप्रविद्यां प्राप्य इत्यर्थः, तस्य मुनेः मखं यज्ञम् अवेध्य दृष्ट्वा च कोसुकात् जनकपुरोटर्शने कौतूहलादिय:, अनुगः अनुगामो मन्, तस्य मुनेरिति भाव; मुम्प्रति अधुना निमित: मारवन्नम्य पुरी राजधानी मिथिलामित्यर्थः प्रात: गनः। गार्दूलविक्रीड़ित वृत्तम् २१॥ पायाचपुस्तकष्टतपाटीय देवगायः। पामीदिति ।बटा का भूपतय: राजान र मटाः प्रतियोगी प्रश्न ·महानाटकम् । वीवर्वरभूरिभारहतये भूरियवा पुत्रता यस्यार खमयी विधाय महित पूर्णचतुर्धा विभु ॥ २२ ॥ तेषामोश्चरतागुणेथ जनुपा ज्यायानभूद्राघवो, राम सोऽप्यथ कौशिकेन मुनिना रक्षोभयात् याचित । राजान स यशोधनो नरपति प्रादात् सुत दुखित , तस्मै सोऽपि तमन्चगादनुगत सौमित्रिणोर्मुदा ॥ २३ ॥ " " इत्यमर , विक्रान्तिविभ्रम यस्य तथोक्ल 'नदात क इति कप्रत्यय । विभावस सूर्य, विभावसुर्ग्रहपतिस्विपापतिरहर्पति तस्य कुल वश तस्य तस्मिन् वा प्रख्यात प्रसिद्ध केतु ध्वजभूत इत्यर्थ , बली महाबल पडक्तिरथ दशरथ नाम नाजा प्रासीत् । अथ कियदिनानन्तरम् उर्वीवर्वराणा पृथिवीपापण्डानां राक्षसानामित्यर्थ यो भूरिभार महा नुपद्रव इति यावत् तस्य हतये हरणाय पूर्ण विभु सर्वे शक्तिमान् महित त्रिभुवनवन्दित इत्यर्घ भूरिथवा नारायण स्वमात्मान चतुर्धा विधाय गम लक्ष्मण भरत शत्रुघ्नरूपण विभज्येत्यर्थ यस्य पतिरथस्य पुत्रनाम पार प्राप। म गताविति धातोलिट् । शार्दूलविक्रीडित वृत्तम् ॥ २२ ॥ तेषामिति । तेषां चतुर्णा पुवाणा मध्ये राघवी रघकुलजो राम ईखरतागुणेश्वरिकगुणातिरकै जनुषा जन्मना च 'जनु जनमजन्मानि इत्यमर अग्रोत्यच्या चेत्यर्थ , ज्यायान् ज्येष्ठ अभूत् । प्रधानन्तर कौशिकेन मुनिना विश्वामित्र या रक्षी भयात् राक्षसेभ्यो भयात् हेतो राजान दशरथ मोऽपि ज्येष्ठो ऽपि नितरा प्रियवादत्याज्योऽपोति भावः राम याचित ·प्रथमोऽङ्कः। [१०] सुन्दस्त्रीदमनप्रमोदमुदितादास्थाय विद्योदयं, रामः सत्यवतीसुतादथ गतस्तस्याश्रमं लीलया। लले कौशिकनन्दनेन च मखे तवागतान् राक्षसान्, हत्वामूमुचदाशु भाविविदसी मारीचमुग्राकृतिम् ॥ २४ ॥ ॥ प्रार्थितः; यश एव धनं यस्य स यशोधनः यशोलिप्सु रिति भावः, स नरपति: राजा दुःखितः सन्, पुत्रवियोगादिति भावः, सौ विश्वामित्राय सुतं रामं प्रादात् प्रदत्तवान्। सोऽपि रामः सौमिविणा सुमित्राया अपत्यं पुमान् तेन लक्ष्मणेनेत्यर्थ., अनुगतः समभिव्याहृतः सन् उच्चैर्महत्या मुदा हर्षेण तं मुनिम् अन्वगात् अनुजगाम। शार्दूलविक्रीडितं वृत्तम् ॥ २३ ॥ सुन्देति । सुन्दो नाम असुरः तस्य स्त्री ताड़का नाम गन्धर्वकन्या अगम्त्यगाशात् राक्षसोभूता, तस्या दमनेन संहारेण य. प्रमोट. आनन्दः तेन मुदितात् उल्हसितात् सत्यवतीमुतात् सत्यवतो नाम गाधः पत्री तस्य मुतात् विश्वामित्रादित्यर्थ., विद्याना धतुर्वेदानामुदय. आगमः तम् आस्थाय प्राप्य अथ अनन्त तस्य कौशिकस्य आयम गतोऽसो राम. तत्र प्राथने कोगिकनन्दनेन विश्वामित्रेण कसे रचिते, प्रस्तुते इत्यर्थः, मखे यजे “यज. सवोऽध्वरो याग. सप्ततन्तुर्मखः क्रतुः” इत्यमरः, आगतान्, तदध्वंसायेति भावः, राक्षसान् लीलया अनायासेन विनाश्य भाविवित् निमित्तभूतेनानेन मृगरूपेण छलयित्वा रावण. सोता हरिपति ततोऽसौ मया मंहाय इति भविष्यज. सन् पाश शोघ्र, सदानोमित्यर्थः,उग्राभीषणा प्राकृति र्यस्य तं मारीचम् अमूमुचत् तत्याज, पारे समुद्रं बाणेनकेन प्रचिक्षेपेति भावः। शार्दूलविक्रीडितं वृत्तम् ॥ २४ ॥ . इत्वा ·[१८]] महानाटकम् । पूर्ण यनविधौ पियासुरभवट्रामेण माई मुनि., मोतासंवरणागतारिखलनृपव्याभग्नवोथियम् । श्रुत्वा तहनुरुत्सवञ्च मिथिलामाम्याय तेनाधिकं, सत्काररुपलम्भितः पुनरगाञ्चापाथितं मण्डलम् ॥ २५ ॥ अध जनक्रवाक्यम् । असुरसुरभुजङ्गमानराणाम् अथ नरकिन्नरसिंहचारणानाम् । नमयति यदि कोऽपि चापमेतं, मम दुहितु स परिग्रह करोतु ॥ २६ ॥ पूर्णे इति। यज्ञविधी पूर्णे निर्विघ्नेन समाप्तिं गते सति मुनि रामेण माई मोताया. संवरणे समधिगमार्थमित्यर्थः, आगतानाम् अखिलाना मपा नृपाणा व्याभग्ना विशेपण भङ्गं नीता बोयस्य यी मग दियस्मिन् नयाभूत, मीतामवरणागत सर्वभूपतिदर्पघ्नमिसि भार . तम्य उनकस्य धनुरुत्सव धनयंत्र मित्यर्थः , यहा तदेव धनु तदनुः तम्य उत्सवः तं श्रुत्वा यियासु जिगमिपुरभवत् जननामन्तितो मिथिलामादित्य मिथिलामाम्याय घामाच च तेन मैथिलेन जमकैन मत्कार मपयांभिरधिकम् प्रत्ययं यथा तथा उपलम्भित प्रत्युहत. मन् पुन चापायित मण्डन्न धनुर्यजम्यानम् अगाञ्च गतपाय ! गाई नयक्रोहित हत्तम् ॥ २५॥ पमुरीति। प्रमुगय मुगय भुजङ्गाः पवगाय वानराय नेपाम. पय किंवा नराय शिवराय मिक्षाय चारणाय सपा मध्ये, निहरि पठो, कोऽपि जन. एवं पुरतः परितमान मित्ययं , चाप धनुनमयति यदि, म. य. कपित् नमयित्व . ।

·प्रथमोऽङ्कः। [१८J तच्छुत्वा रावणदूत: गौष्कल: सकोपम्। माई हरेण हरवल्लभया गिरीशं, हेरम्बपएम खपप्रमथावकीर्णम्। कैलासमुहृतवतो दगकन्धरम्य, केयञ्च ते धनुषि दुर्मददो:परीक्षा ? ॥ २० ॥ तयोरुक्तिप्रत्युती। माहेश्वरं धनुः कुर्य्यादधिज्यचेहदाम्यहम् । गुरोः शम्भोर्धनुर्नी चेचूर्णतां नयति क्षणात् ॥ २८ मम दुहितुः सीतायाः परिग्रह स्वीकार करोतु। पुष्पिताग्रा वृत्तम्-"अयुजि न-यगरेफतो यकारो युजि तु नजो जरगास पुष्मितामा" इति तल्लक्षणात् ॥ २६ ॥ साईमिति। हरेण महेश्वरेण हरवन्नभया गौर्या माई हेरम्वः गणेशः परम् खः पड़ाननः कार्तिकंय. प. वाहनभूतः पुङ्गवः प्रमथा: पारिषदा नन्द्यादयः, “प्रमथाः स्युः पारिपदा:" इत्यमरः, तैरवकीर्णम आतं, व्याप्तमित्यर्थः, कैनासम् उद्धृतवत: उतक्षिावत:, दशकन्धरस्य दशग्रीवस्य रावणस्य सम्बन्धे ते तव धनुपि दुर्मटानां मदोदतानां दोणा भुजाना केयं परीक्षा? नात्र तस्य तथाविधस्य तुझे कमंणि बाहुबलं परीक्षणीयं कैनासोहरणनेवास्य दण्डापूपायितत्वादिति भावः । तिलक माहेश्वरमिति। महेखरम्य इदं माहेश्वरम् इदं धनुः चेत् यदि अधिन्यम् अधिरूढमौकिं कुर्यात्, रावण इति य इति वैति शेषः, सदाहं ददामि कन्या, तस्मै इति शेषः, ददामि तामिति पाठान्तरम् । जनकोतिरियम्। गुरोरिष्टदेवस्य शम्भीः वसन्स- इत्तम्।

·[२.] महानाटकाम् । दातव्येयमवश्यमेव दुहिता कस्मेचिदेनामसौ दो क्रीडा मशकीमत त्रिभुवनो लङ्कापतिर्याचते । तत् कि मूढवदोक्ष ननु कथागोठीयु न शासते, तहत्तानि परोरजासि मुनय प्राच्या मरीच्यादय ॥ २८ ॥ पुनश्च राम प्रति। समन्तादुत्ताले सुरसहचरीचामरमरु तररमीलहुजपरिघसौरभ्यशचिना । धनु नो चेत् न भवति यदि, तदा क्षणात् अल्पेनैव क्षणेनित्यर्थ , चूर्णता नयति रावण इति शेष । शौष्कलोतिरियम् । अनुप धत्तम् ॥ २८॥ गचात्त्यमुस्तकादृत्य योज्यते । दातव्येयमिति। दाप्तव्येति। इय दुहिता कन्या अवश्यमेव कस्मैचित दातव्या न तु ग्रहे रक्षणीयेति भाव । तदेनाम् अवश्यदेयाम् असी दोणा भुजाना, विशतैरिति भाव कोडया मशकी हत मशकवत्कृत तुच्छोकतमित्यर्थ निर्जितमिति यावत विभुवन येन तथाभूतो लडापति रावण याचवे प्रार्थयते सत्तहिं कि कर्थ मूटवत् बालिशवत् ईक्षसे पश्यसि, न किमपि विचारयमोति भाव , ननु वितका प्राच्या मातना पुराणा इत्यर्थ मरीच्यादय मुनय कथागोठोपु कथाप्रस्तावेषु न भरमान् परोरत्नामि रजोगुणातीतानि, सात्त्विकानीत्यर्थ , विशहानीति यावत् , यहारलोभ्य भूरेणुभ्य पराणि अधिकानि, पमायानीति यावत् परोरजांसि तस्य राणस्य हत्तानि धरितामि गासी कथयन्ति। गास्तेनंट। गार्दूलविक्रीडित सम।२८॥

·प्रथमोऽङ्कः। [२१] स्वयं पौलस्त्येन त्रिभुवनजिता चेतसि ताम् अरे राम! त्वं मा जनकपतिपुत्रीमुपयथाः ॥ ३० ॥ गम्भीरावाममचलमुत्क्षेप्तं भुजकौतुकी। माहेश्वरं धनुः क्रष्टुमर्हते दशकन्धरः । ३१ ॥ दूतः सखेदम् । माहेश्वरी दगग्रीवः क्षुद्राशान्ये महीभुजः । समन्तादिति। पर राम ! समन्तात् चतसृषु दिन उत्तान्नैः उच्चन्नै: सुरस रोग्णां सुराङ्गनानां ये चामरमरुतः वीन्यमानचामरवाताः तेषां तरङ्गाः जम्मयः तैः उन्मोलतां स्फुरतां भुजा एव परिघा अर्गलविशेषाः तेषां सोरभ्येण सौगन्ध्ये न शुचिरञ्चलः तेन त्रिभुवनजिता विलोकोजयिना पुग्नम्त्यो नाम महर्षिः ब्रह्मपुत्रः तस्यापत्यं पुमान् तेन पौलस्त्वेन, एतेनाम्य महाकुलीनत्वं द्योत्यते ; रावणेन म्वयम् श्रात्मना चेतमि हृदये तां परिणयार्थ सङ्कल्पितामिति यावत्, जनक- पतिपुत्रों जानकी वं मा उपययाः न परिणय । उपात् यच्छते: “उपयमो विवाहे” इत्यात्मनेपदम्। लुडि मायोगे प्रमागमाभावः । शिखरिणी वृत्तं- रसैरुट्रैश्छिन्ना यमनसभला ग: शिखरिणो" इति लक्षणात् ॥ ३० ॥ गम्भोरिति गम्भोईरस्य प्रावामं वास्तव्यम् अचलं कैनासम्. उत्तुम् उहतुं भुज़कौतुको भुजकौतुकवान् दशकन्धरः दशाननः माहेखरं धनुः करम् आकर्षणेनाधिज्यं कर्तुमित्यर्थः, अर्हते अधिकरोति,योग्यो भवतीत्यर्थः । यः कैनाममुद्धृतवान् तस्य धनुषोऽस्य कर्षणमकिञ्चित्करमिति भावः । अनुष्टुप् वृत्तम् ॥३१॥ माहेबर इति। दशग्रीवो माहेश्वरः महेश्वरोपासकः, 1 ·! [२२] महानाटकम् । पिनाकारोपणं शुल्का' हा मोते! किं भवति ॥ ३२॥ वायुना गते दूत। सभायां नृपयुत्तायां जनकस्य पुरोहितः । शतानन्दो वचः प्राह शृण्वतो सर्वभूभुजाम् ॥ ३३ ॥ शृणत जनक शुल्क चचियाः! सर्व एते, दशवदनभुजानां कुण्ठिता य व शक्ति: नमयति धनुरेशं य: सहारोपणेन, विभुवनजयलक्ष्मोमेंथिली नस्य दागः ॥ ३४॥ ! अत एवासी तहनुरिदं न कर्पतीति भावः । अन्चे अपर मही- भुजो राजानः क्षुद्राः लघवः, अचमा इति यावत्, पिनाकस्य ऐश्वरधनुषः, “पिनाकोऽजगवं धनु” इत्यमरः, श्रारोपणम् अधिज्यकरणं शुल्क पणः, सौतें। हा कष्टं किं भवति ? सव परिणये न कोऽप्युपायो दृश्यते इति तात्पर्यम् । टुप वृत्तम् ॥ ३२ ॥ सभायामिति। हरगजभिः युक्तायाम् अध्थुपिताया सभाया जनकस्य पुरोहितः शतानन्दः मृगवतां मर्यभूमजा मर्वेषां राधा, समणि पठो, वचः वक्ष्यमाणं प्राह उवाच । अनुष्टुप वृत्तम् ॥ ३३॥ गृणुतेति। एते म क्षविद्या! यूयं जनसस्य शुल्क पर्ण मृणुस. सनफकम्पाः पत्रियाः शुस्फमेले इति पाठेजनको गदा, "नोकरदनुपयाजतानेषु जनकः पुमान्" इति धरगिः; सग्मादीपनाः जनशकम्पाः रुद्रमहगा इत्यर्थः हे वनक कम्पाः छविया राजानः एते मभामदो यूयं शुल्क पर्ण शृणास । या दगवदनम्य रावणम्य भुजानां गलि: मामयं कुण्ठिता .

·प्रथमोऽवः। [२३] नृपतिभिरग्रहीते धनुपि जनकवाक्यम् । आहोपान्तरतोऽप्यमी नृपतयः सर्वे समभ्यागताः, कन्यं कलधौतकोमलरुचिः कीर्तिस्त नातः परा। नावट न च टसितं, न नमितं, नोत्थापित स्थानत; केनापोटमहो! महइनुरतो निरिमुर्वोतलम् ॥ ३५ ॥ सङ्कुचिता, तदित्यध्याहार्यम्, ऐशं माहेश्वरं धनुः य: आरोपणेन मौमियोजनेन सह नमयति मौर्या संयोजयति नमथति चेत्यर्थः, सहारोपणेनेत्यत्र तदारोपणेनेति पाठे तत् ऐशं धनुः आरोपणन मौसंयोजनेनेन्यर्थः; त्रिभुवनस्य जयलक्ष्मीः जयश्रीः मैथिली सीता, जानकीति पाठान्तरम् ; तस्य धनु नमयितुः दाराः भार्थ्या, भविष्यतीति शेषः । त्रिभुवनजयलक्ष्मी रित्यनेन मैथिलोपतेस्त्रिभुवनविजेटत्वं भावोति ध्वन्यते । मानिनी वृत्तं-ननमयययुतेयं मालिनो भोगिलोकः” इति नक्षणात् ॥ ३४॥ आदीपान्तरत इति। आहोपान्तरत: होपान्तरात् प्रारभ्य, प्रादीपात् परत इति पाठान्तरम्, अपि अमो सर्वे नृपतयः राजानः समभ्यागताः समुपस्थिताः । इयं कन्या कलधौतं काञ्चनं, “कलधौतं रोप्यहेनोः” इत्यमरः, तहत् कोमला मृदी, मृदुलोज्यलेति यावत्, रुचिः कान्ति:, अङ्गमभेत्यर्थः यस्याः तादृगी, अतः अस्मात् धनुर्भशन कन्यायास्तादृश्याः परिग्रहात् परा, सहतो, कोलिन्तु, गाम्न, न. अम्होति शेषः । कलधौतकोमलरुचेः कोतव लाभ: पर इति पाठे कलधौत- कोमन्नरुचे: कन्यायाः कीर्तेय यशसय पर:महान् लाभः, कन्येयं कलधौतकोमलरुचिः कोत्तय लाभोऽपर इत्यपि पाठान्तरम् । कन्याया:

·महानाटकम्। सखोजनवाक्यम्। रामो दूर्वादलम्यामो जानको कानको लता। अनयोोग्य उहाहो धनुरैशं पणो महान् ॥ २६ ॥ अथ सीताया मनसि भावनम् । कमठपृष्ठकठोरमिदं धनुः, मधुरमूर्तिरसौ रघुनन्दन। कथमधिज्यमनेन विधीयताम्, पणस्तव दारुणः ॥ ३७॥ वात। अहो! पायर्यम्. इदं महत् धनुः केनापि राजा न पासष्टम् । तत्तिष्ठतु. न रहित न टङ्कारध्वनिमत् कृतम् ! सदप्यास्ता, न नमित न नतोकृतम् । तदपि तिष्ठतु, स्थानतः निधेगस्थानात् न उत्यापितं न उत्तोलितम् ! अपसारित वा ! मत. देतो. उर्वोतलं भूमण्डलं न सन्ति वीरा यस्मिन् सस् निरिं वीरशून्यं, वर्तते इति शेषः। गार्दूलविक्रीडित इत्तम् ॥ ३५॥ राम इति। राम. दूर्वादलवत् स्यामः श्यामवर्णः, जानकी जनकनन्दिनी सीता कानको काधनी लता वालो, "यमी तु व्रततिनता" इत्यमरः, घनयोः सीतारामयो, उहाहः परिणय: योग्य, धनुरूपः, किन्तु ऐगं धनु' इरकार्मक, तदभत्र इति भाष., महान् पप्प: शस्फम, पसम्भवोऽय विधिरिति भायः। अनुष्टुपत्तम् । ३॥ कमठेति । इदं धनु, कमठस्य कच्छपस्य एउयत् कठोरं कठिनं. दमित्यर्थ , दुर्भद्यमिति भाव । पमी गधुनन्दनो गमः मधुरा मनोहारिणी कोमन्ना वा मूतिर्यप्य सयोगः, ·प्रथमोऽहः। म्बीये मुतेऽप्यय कुगध्वजकन्यके च, मोत्या ददौ विधिवदेव तदात्मजेभ्यः ॥ ५४॥ निसानमर्दलरसानगमीरभेरी- टडारतालवरकाहलनादजानैः । पूर्ण बभूव धरणोगगनान्तरानं, पाणिग्रहे रघुपतेर्जनकात्मजायाः । ५५ ॥ वैवाहिकं कुशिकनन्दनजामदग्न्य- वाल्मीकिगीतमवशिठपुरोहिताः। सम्मानेन सहितं कृत्वा, पातिथान सरकत्येत्यर्थः, प्रोल्या भानन्देन तदात्मजेभ्य: तस्य दगरयस्य पात्मजेभ्यः पुत्रेभ्यः, रामादिभ्यः चतुर्यः इति गेपः, स्त्रीये सुते निजकन्ये भीतोम्मिने इत्यर्थः, अपि -अथानन्तरं कुगध्वजम्य सभ्रातः कन्यकै माण्डवीहत- कोर्ती च विधिवदेव ययाविधानमेव ददो, रामाय मीता नक्ष्मणाय सम्मिला भरताय माण्डवी गव नाय श्रुतकीति दश. वानित्यर्थः । वसन्ततिनकं इत्तम् । ५४ ॥ निखानेति। रघुपते: रामम्य कः अामनाया जानक्या: कम्मभूताया पाणिग्रहे विवाई धर्मा-गगनामाग पृथियोपियदन्तरं नितरां स्वानो येषां मिखनाः मानना इत्यर्थः, तेयों मर्दतानां रमानानां बापटान गमागमा गम्भीरं ध्वनन्तीनां भेरोणां सदाम्यवाटिका साग, महा- रति पाठे महाराः, नया नाटयग, मारि पल्टिनं वायभेदानां रवाः, काइनाना बार्ग माटा: सन्दर जाने: ममूदः पूर्ण व्यानं बभूव । अपमि नारा ·[३८] महानाटकम्। रामो विधि परिसमाग्य सहानुजस्त, तेभ्यो ददौ बहवसूनि तिलाय गाथ। ५६ ॥ रघुजनकमहोन्द्रयोस्तदानीम्, अभवदपत्य विवाहमङ्गलयोः । त्रिभुवनजनता ननर्त्त यत्र, प्रमदमवाम्य मनोरथव्यतीतम् ॥ ५७ ॥ सीता बोरघुनन्दनोऽय भरतः कौयध्वजों माण्डवों, मौमित्रिः शतपशव वदना सीतानुजामूर्मिलाम् । वैवाहिकमिति ।-रामस्तु अनुज. सह कुशिकनन्दन. विश्वामित्र: जामदग्न्यः परशरामः, अत्र जामदग्नेति पाठ- चिन्त्यः, तेन सह अयोध्याप्रयाणकाले सङ्ग तेर्वक्ष्यमाणलादिति, वामदेवेति पाठो युक्त इति सुधोभिर्विभाश्यम्। वाल्मीकिः गौतमः गोतमपुत्रः शतानन्दः तथा वशिष्ठ एव पुरोहितः भाद्यो मुख्थः येषा तै: मुनिभिरिति शेषः, वैवाहिक विधि पाणियहसस्कारं परिसमाप्य निर्वाध तेभ्यः कुयिकनन्दना- दिभ्यः धनि वसूनि धनानि तिलांच गाय ददौ प्रदत्तवान् । रामो विधि सह समाप्य सन्नक्ष्मणस्तरानन्दयन् जनकजा स्वपुरं जगामेति पाठान्तरम् । वसन्ततिलकं वृत्तम् । ५६ : रधिति। तदानी तस्मिन् काले रघुजनकमहोन्द्रयोः राधयजनकयोः, दशरथस्य जनकस्य चेत्यर्थ., अपत्यानां पुत्राणो पुत्रोणाच विवाह एव मनलं माङ्गलिकव्यापारः तस्य श्री: मोभा भवत्। यव थिया विभुवनजनता विनोकोनोक- धर्ग: मनोरथभ्यतीतम् पभिलापातोतं प्रमदम् भानन्दम् पधाप्य प्राप्य नन नृत्वं धकार। पुष्पिताया हत्तम् । ५७ ॥ सीतामिति। योरघुनन्दनः रामः सोताम पधानसरं

·प्रथमोऽङ्कः।
[३८]
शत्रुघ्नः श्रुतकीर्तिमुत्तमगुणां कोयध्वजीमूढ़वान्,
तानादाय सतोत्सवो दशरथः स्त्रीयां पुरों प्रस्थितः ॥ ५ ॥
एप बोल-हनूमता विरचिते यीमन्महानाटके,
वीरथोयुतरामचन्द्रचरिते प्रत्युक्ते विक्रमः ।
मिय-योमधुसूदनेन कविना सन्दर्य सनोकृत,
यातोऽहः प्रथमो विदेहतनयालाभाभिधानो महान् ॥ ५८ ॥
इति प्रथमोऽङ्कः ममाप्तः ॥ १॥
:
कुशध्वजम्यापत्यं स्त्री कोगध्वजी ता कुशध्वजपुत्रोमित्यर्थः,
माण्डवी, सौमित्रिः सुमित्रानन्दनो लक्ष्मण: शतपत्राणां पद्मानां
शत्रु : चन्द्रः तहत् वदनं यस्याः तां, चन्द्रमुखीमित्यर्थः, सोताया
अनुना कनिठा ताम् जर्मिला, शत्रु नः उत्तमगुणाम् उत्कृष्ट-
गुणगालिनी कोगध्वजी कुगध्वजम्य कनिष्ठां कन्यां श्रुत-
कीर्तिम् कढ़वान् परिणोतवान्। दशरथ: कृतोत्सवः पुवाणां
विवाहमङ्गलाय सम्पादितप्रमोद-न्यापारः सन् तान् पुत्रान्
आटाय म्बीयां पुरोम् अयोध्या प्रस्थितः प्रायात्। शार्दूल-
विक्रीडितं वृत्तम् ॥ ५८॥

·[४०] महानाटकम् । विशेषः यात: समाप्तः । नाटकलक्षणमत दर्पण-"नाटकं स्यातत्तं स्यात् पञ्चसन्धिसमन्वितम् । विलासादिगुणवद युक्तं नानाविभूतिभिः ॥ सुखदुःखसमुभूति नानारसनिर- न्तरम् । पञ्चादिका दशपरास्तत्राद्भाः परिकीर्तिताः ॥ प्रख्यात. वंशो राजर्पिर्धीरोदात्तः प्रतापवान् । दिव्योऽथ दिव्यादिव्यो वा गुणवान् नायको मतः ॥ एक एव भवेदगी शृङ्गारो वौर एव वा। अङ्गमन्ये रसाः सर्वे कार्य निर्वहणेऽद्भुतम् ॥ चत्वारः पञ्च वा मुख्याः कार्यव्यामृतपूरुषाः । गीपुच्छाग्रसमाग्रन्तु बन्धन तस्य कौर्तितम् ॥” इति। अङ्गलक्षणञ्च तत्र वोक्तम्-"प्रत्यक्ष नेटचरितो रमभावसमुज्ज्वलः । भवेटगूढशब्दार्थः क्षुद्रचूर्णक- मयुतः ॥ विछिनावान्तरैकार्थः, किञ्चित् संलग्नविन्दुकः । युनो न बहुभिः कार्येनिमंतिमान्न च ॥ नानाविधानसंयुक्तो नातिप्रचुरपद्यवान् । आवश्यकानां कार्याणामविरोधात् विनि नानक दिननिवर्त्यकथया सम्प्रयोजितः नायकः पावैर्युतस्विचतुरैस्तथा ॥ दूराद्धानं बधो युई राज्य- देगादिविनवः । विवाहो भोजन शायोस! मृत्युरतं तथा । दन्तच्छेद्यं नखच्छेद्यमन्यब्रीडाकरञ्च यत्। गयनाधरपानादि नगरायुपरोधनम् ॥ मानानुलेपने चैभिर्वजितो नातिविस्तरः । देवोपरिजनादीनाममात्यनिजामपि । प्रत्यक्षचिनचरितैर्यतो भाषरमोदभवः । अन्तनिष्क्रान्तनिखिलपात्रोऽद्ध इति कोतिता" इति । महानाटकलक्षण यया-"एतदेव यदा सर्वः पताका. स्थानक युतम् । अड्डेय दगभिर्धारा महानाटकमूचिरै ॥ शार्दू म्न विक्रीडितं वृत्तम् । ५८॥ इति योजीवानन्दविद्यामागरभट्टाचार्यविरचिता महानाटकमयमाडव्याच्या समाप्ता मितः॥ पासन- ·हितोयोऽङ्कः जामदग्न्यः । वाद-भैरवधनु:-कोनाइलाममूर्चित: प्रलयमारतोद्भूत-कल्पान्ताननवत्-प्रटीप्तरोपानलः । (क) पा अथ पथि परशरामेण सह संमर्गः। यत् वमन जनकात्मजावत राघवः पशुपतर्महहनुः । तहनियवणरोपितम्बरवाजगाम जमदग्निजो मुनिः ॥ १॥ लक्ष्मणः श्रीराम प्रति परशरामं स्मारयति । कुर्वन् कोपादुदञ्चविकिरणसटापाटलै टिपातः, अद्यापि क्षत्रकण्ठच्युतरुधिरसरित्मिताधारं कुठारम् । तोक्रेनिग्वामवातः पुनरपि भुवनोत्पातमासूचयन् द्राक्, गजन्मौक-चापस्त्रिभुवनविजयी जामदग्न्योऽयमेति ॥ २॥ । (क) त्रुट्यदिति । वुट्यतो मज्यमानस्य भैरवस्य भीषणस्य धनुपः कोलाहलेन भगवनेन यः अमर्पः क्रोधः तेन मूर्छित: अन्ध इति यावत्. प्रन्नयमारुतेन युगान्तवार्तन उद्भूत उत्यितः यः कल्पान्ताननः प्रन्नयाग्निः तहत् प्रटीप्तः रोपाननः क्रोधाग्नि यस्य तयाभूतः, जामदग्न्यः परशुरामः प्रविशति इति यावत् । यदिति । राघवो रामः जनकात्मजाकृत सीतालाभार्थ पशु- पतेः हरस्य यत् महत् धनुः कार्मुकं वभन्न विभेद, तस्य धनुपः ध्वनेः मगरवस्य यवन रोपितः कोपित: जमदग्निनः जम- दग्न मनांतः मुनिर्भार्गव: वरन् वरावान् सन् घाजगाम । तहनुर्गुणरवेण रोपितम्लाजगामति पाठे तस्य धनुपः गुणरवेण मौर्वीघोपेण रोपितत कोपित एवेत्यर्थ', तुशब्दोऽवधारणाः । रयोदता हत्तं “रात्परैर्नरलगैरयोहता” इति तनक्षत् ॥ १॥ HAMARIMARY ·[४२] महानाटकम् । अपि च। चूडाचुम्बितकपत्रमभितस्तूपोयं पृष्ठतो- भस्मस्निग्धपविश्वलाच्छनामुरो धत्ते त्वचरौरवीम् । .: कुर्वविति। अयं त्रिभुवनविजयी जामदग्न्यः गर्जन्सी मौर्वी ज्या यस्य तादृशं चापं यस्य तथोक, "मौर्वी ज्या शिञ्जिनी गुणः” इत्यमरः । कोपात् उदञ्चन्त: निर्गच्छन्तः रविकिरण सटावत् सूर्यरश्मिपरम्परावत् पाटला रताः : दृष्टिपात: अद्यापि कुठारं पर क्षत्राणं कण्ठेभ्य, च्युतानि निर्गलितानि रुधिराणि रतान्येव सरितः नद्यः ताभिः सिक्ता क्षालिता धारा यस्य तथाभूतं कुर्वन् तथा तीवैः उz. निश्वासवातः पुनरपि भुवनानाम् उत्पातम् उपलवम् आसूचयन् व्यञ्जयन् सन् द्राक् झटिति एति पागच्छति । स्रग्धरा हत्तम् ॥ २ ॥ समय विपिनटि चूड़ेति । पृष्ठतः अभितः पृष्ठस्य उभयोः पायोरित्यर्थ, चडया शिखया चुम्मितः स्पृष्टः कड़पतः गरो यस्य तयो तूणीयं भस्मना निग्धं पवित्र यज्ञोपवीतं नाम चिहं यम्य तयोक्त, भरमस्तीमपवित्रलायनमिति पाठे भन्मनां स्तोमेन निचयेन पयित्न यनोपयोतं विशुई वा लान्छन पिई यग्य तथोक्तमित्यर्थः । भम्प्रसिधपबिवलामिछमिति पाठान्ती भगना निग्ध यत् पवित्र भोपयोतं तेन नाब्धितम् पनगतमित्यर्थ , उर, यन्नाम्यनं, रुरुर्मगविशेषः सम्ममधिनी रोरयो तां त्वचं चम्म, “कार्णरोरवयासानि चर्माणि वय सारिणः । वमीरमानुपूर्वण गाण माविकानि च " अति मनुना রিয়ানি, মোজ্জালে অ্য ५ विधा. गर्भजलेन प्रयोगमत्वेन च सनियमनोभयमित्वम्योलला.

·[४३J हितोयोहः। मौजा मेखलया नियन्त्रितमधोवामश्च मानिष्ठिकं, पापो कामुकमवववलयं दगडं परं पैप्पलम् ॥ ३ ॥ प्राजन्मब्रह्मचारी पृथुन्नभुजशिलाम्तम्भविभ्राजमान- न्याघातथेणिमंज्ञान्तरितवसुमतीचक्रवप्रशस्तिः । दिति बोध्यम् । मौञ्जमा मुञ्जमय्या मेखलया विप्रब्रह्मचारि धायलेनोक्तया, उक्तञ्च मनुना-“मोञ्जी विकृत् समा अक्षणा काऱ्यां विप्रम्य मेखला" इति। नियन्त्रितं निवई माजिठिक मञ्जिठारागेण रताम् अधोवासः परिधयं वमनं, "ब्रह्मव्रतधरी वामो वसानो रक्तमुत्तमम्” इति परागरवचनात् । पाणी करे, वामे दक्षिण च इति शेषः, कामुकं धनुः, अक्षसूत्रवनयं जप मालिका परमन् पैप्पन्नम् अाश्वत्यं दण्डम्, “विभूयात पैप्पन्नं दण्डं बनवतधरः सदा" इति वचनात् धत्ते धारयति । 'दण्डोऽपरः पैप्पन.' इति पाठे पिप्पनी ब्रह्मसूत्रमम्यास्तीति पैप्पन्नः ब्रह्मसूत्रवानित्यर्थ', अादित्वादच्प्रत्ययः, ततः स्वार्थे तद्धितः । “अश्वत्ये ब्रह्मसूत्रे च पिप्पन्नोऽस्त्री गुणेष्वपि” इति धरणिः । अपरः नास्ति परं प्रधानं यम्मात् सोऽपर. अद्वितीय इत्यर्थ , यहा अपरः अन्यः यमादभित्र इत्यर्थः, दण्ड्यतीति दण्डः दण्डयिता दण्डधरः अन्तक इति यावत्, सनिविशेषणम् । यहा अपरोऽन्य: पैप्पनः दण्डः वर्तते अश्येत्यध्याहत्य व्याग्येय. । प्रवातिममुच्चयाग्योऽयमनद्वारः। “पदार्थानामर्नेकपा यत्र कनिन् निबन्धनम्। एकया क्रियया विन. स प्रोतोऽति. ममुच्चयः" इत्युक्तः। अव विरुदयोरपि वीरगान्तयोरेकत्र समावेगो में दोपाय, उत्ताच, “युक्त्या कृतोऽपि संयोगस्तयोर्वाद न दूधति” इति । गार्दूलविक्रीडित वृत्तम् ॥ ३ ·[४४] महानाटकम् । वक्ष.पोठे घनास्त्रवणकिणकठिने संक्षणवान: पृषत्कान् । मातो राजन्यगोष्ठीवनगजमृगयाकौतुको जामदग्न्यः ॥ ४ ॥ सोऽयं सप्तममुदमुद्रितमही ये नार्जुनादुडुप्ता, छित्त्वा भैरवसगरी तिजरठं कण्ठं कुठाराचलः । रेवानीरनिरोधहेतुगहनं बाहोः सहस्रं जवान, खण्डं खण्डमखण्डयत् पिटवधामण वर्षीयसा ॥ ५ ॥ धर, ग्राजन्म ति। अाजनाब्रह्मचारी यावज्जीव' ब्रह्मचर्य व्रत नैष्ठिकब्रह्मचारीत्यर्थः, पृथुलो मांसलौ भुजौ एव शिला- स्तम्भी तयोविभ्राजमाना विराजमाना या ज्याघातथेणिः तस्या. संजया सूचनया, "नाम सूचनयो: संज्ञा” इति विश्वः, सङ्घते नेत्यर्थ , तदव्याजेनेति भावः, अन्तरिता व्यवहिता, ज्ञापितति यावत्, वसुमतीचक्रस्य जैवो जयमूचिका प्रशस्तिः प्रशंसालिपि- येन तथोक्ता धनानि दृढ़ानि अस्वाणि शमहितानोति भाव , तेषां वर्गः चतैः ये किणा. मांसासगविवर्तविशेषा:, "मांमासम्- भरणं किण." इति धरणिः। तैः कठिनं तस्मिन् वक्ष.पीठे पृषत् कान् बाणान, माघान. तोक्षणी कुर्वन गजन्यगोठरः त्रिय समाना एव वनगजाः तेषां मृगया इननयापार इत्यर्थ, तस्यां कोतुकी कौतूहन्नबान जामदग्न्यः प्राप्त. उपस्थितः । अत्राप- तिरुपयो: संसृष्टि. । स्रग्धरा हत्तम् ॥ ४ ॥ मोऽयमिति। येन जामदग्न्येन मतभिः समुद्रः मुदिता परिवेष्टिता मप्तसमुद्रमुद्रिता मा चामी मही ऐति मा मप्त- मागरमहिता पृथिवीत्यर्थः, उड़ता पायर। योत्यध्याप्रत्य यावे, यश आमदन्यवर्षीयमा प्रतिमहान पिटमधामण पिटमधजनितम्रोधेन भैरयमवर प्रतिभोपणे रणे कुठारावल:

·हितीयोऽहः । [४५] येन वि:सप्ततत्वो नृपवहनवसामांसमस्तिष्कपङ्क- प्रागभारतकारि भूरिच्युतरुधिरसरिदवारिपूरऽभिपेकः । यस्य स्त्रीवालमहावधिनिधनविधी नियो वियतोऽसौ, राजन्योचांसफूटक्रयनपटरटधोरधारः कुठारः ॥ ६॥ परशुधारामिः अतिजरठम् अतिकठिनं कण्ठं छित्वा रेवाया नर्म- दाया नद्याः, “ग्वा तु नर्मदा मोमोदभवा मेनलकन्यका" इत्य- मरः । नोराणां नलानां निरोधम्य अवरोधस्य हेतः कारणं गहनं निविडं बाहोः सहस्रं भुजसहस्रं. कार्तवीर्यस्येति शेषः, जवात् वेगात् खण्ड खण्ड यया तथा अखण्डयत् चिच्छेद अयं सः जामदग्न्यः--प्रागच्छतोयनेनान्वयः । पुरा कार्तवीर्यः रेवा- मरिति स्त्रीभिः मह क्रीड़न तत्प्रवाहं भुजैरवरोधेति पुराणम् । सप्तममुद्रमुद्रितमहीयस्यार्जनम्योहराम। कुठारेण यः। वाहन महस्त्रम्। काण्इं काण्डमखुण्डयदिति पाठे यः कुठारेगा मप्तभि: ममुद्रः मुद्रिता वेष्टिता या महो तो याति गच्छति प्राप्नोति अधिकरोतीति यावत्, गत्यर्यानां प्राप्तवर्थत्वम्योक्तावा- दिति भावः, मः तम्य,इनजनादिति इप्रत्ययः । अर्जुनग्य कार्त- वोयम्य भैरवमनरे दारुप मंग्राम उदतम् अनमम् अति- जग्ठम् अतिकर्कगं, “समो जरठककैगो” इति विश्वः । कण्ठं हिचा महस्न बाहन् कागई काण्डं प्रतिपःत्वः, अखण्डय. अप्य पिळवधकथा महाभारतेऽनुमन्धेया । गाईन- विक्रीडितं वृत्सम् ॥ ५॥ यति । येन नामदग्न्येन त्रि.सप्तःकत्वः एकविंशति- वारानित्ययः, नृपाणां क्षत्रियाणां वहनानि वसामदामि मामानि मस्तिष्काणि गोर्षयताकाराः पदार्या: तान्येव पहानि , दित्ययः । ।

·[४] महानाटकम्। यवानामति सङ्गराग नभुवं दुर्वारधारासबलत् कुप्यत्क्षवकिशोरकराठरुधिरैनारेणुका भूरभूत् । नाहर वीरवरवयंवरपर स्वीककन्याकर. क्रीडापुष्करदामोधुभिरभूत् द्यौरेव रेणूत्कटा ॥ ७ ॥ . तेषा प्रागभारः विस्तार. यस्मिन् तादृशे, शोषण्यमास मस्तिष्कम्" इति "प्रागभारव्रजसम्पर्दा.” इति च विख. । भूरीणि प्रभूतानि 'युतानि रुधिराण्येव सरितो वारोणि तपा पूरे प्रवाहे अभि- येकः मानम् अकारि सतः, यस्य असौ कुठार, परशः खियो बाला. बवाय अवधयो येषा तेषा, (तत्रियजात्याना यूनों का कथेति भाव , निधनविधौ संहारव्यापार निर्दय , राजन्यानाम् उच्चानि उक्तानि यानि असकूटानि स्कन्धशिखराणि तेषा क्रयने दलने पट कुशल अटन्ती स्फुरन्ती घोरा उग्रा धारा यस्य तथाभूतः, यहा पट समर्था रटन्ती स्वनम्ती धोरा धारा यस्य ताग, विकृत. प्रसिदः, सोऽयमिति पूर्वपान्वयः । स्रग्धरा हत्तम् ॥६॥ यत्र यस्मिन् जामदग्न्ये मङ्गगगनभुवं रण- क्षेवम् प्राकामति अभिगच्छति सति दुर्वारधारया अनिवार्य प्रवाहेण सवलन्ति नि मरन्ति यानि कुप्यता क्रुध्यतां क्षव- किशोरकाणां क्षत्रिययना क्षत्रियगिशूना वा कण्ठरुधिराणि : भू पृथिवी यादक. नीरेणुका निधूलिरभूत तादृक् धा धारेव. स्वर्गाऽपि गगनमार्गोऽयोति वा वोरवराणा वीररोहाना, रण- निहतानां नत्रियाणामिति भाष, स्वयंवरपरा: स्वयंबरगा कारिण पति यादस्, Ar: द ककन्धरः सुरासुन्दध्या तास को धानि मोड़ापुकरदामानि नोसाकमनमालिकाः तयां यति।

·दितीयोऽहः। जामदग्न्यः क्रोधं नाटयित्वा केनेदं कालदण्डान्तरमिच्छता (क) भग्नमजगवं नाम धनुः । सागर वारवयम् । पात्रत्वा निजभ रायुधमिति प्रेममा यदभ्यर्चितं, निर्मोकेण च वासुकेर्निचुलितं यत् सादर नन्दिना । भब्धं यचिपुरन्धन धनुरिदं तन्मन्मयोन्मायिनः। सत्येवं भुवि रामनामनि मयि ईधीसतं दृम्यते ॥ ८॥ रेणवः परागाः तैः रेणूत्कटा रज.पूरिता अभूत्। गाईन्न विक्रीडितं हत्तम् । ७॥ (क) कालदण्डान्तरमिति । कानस्य यमन्य दण्डः तस्य भन्तरम् मध्यम् इच्छता यमदण्डविशेषमभिलपतत्वयः, अजगवं पिनाकः, पिनाकोऽजगवं धनु." इत्यमरः । कालदण्डा- न्तरमित्यत्र कुपितकानदाइपत्रान्तरानमिति पाठे कुपितस्य कानग्य दण्डा एव पवाथि क्रकचाः तेषाम् अन्तरालं मध्याव स्थानमित्यर्थः। पाईत्येति । पार्वत्या गोर्या निजभत्तुः गहरस्य आयुधं युद्दमाधनमिति हेतोः प्रेमगा सेहेन वान्नभ्येनेति यत् अभ्यर्चितं सम्पूजितं, नन्दिना नन्दीसरेप प्रमथाधिपेन वामुके. सर्प राजस्य निर्मोकेय कन, “समो निर्मोककञ्चुको” इत्यमरः, यत् सादरं यया तथा निचुनितम् पाहतं, यत्-भव्यम् अनु. रूपं विपुरम् इन्धनं दानं यस्य तत् निपुग्न्धनं विपुरामुर- दहनमित्यर्थः, मन्मथस्य कामस्य उमायिनः महारिण: हरम्य तदिदं धनुः भुवि पृथियां रामेति नाम यस्य तम्मिन् मयि सति विद्यमाने, एवम् इयं हैधौलतं खण्डितं म्यते ।

·जाम। [४८] महानाटकम् । फुल्कारप्रफुल्ल नासापुटकुहरोहोर्णप्रभूतरोषानलोच्छ- लितकालकूटधूमाच्छादितदिमण्डलम् (ख) पर रे निजकुल- कमन्तिनीपालेयवर्ष । दागरथे। कथम् यकाण्डप्रचण्डकोदण्ड- खण्डनदोईण्डचण्डिमाडम्बरेणापूरित जगचयम् मतीमण्डलाखण्ड ललक्ष्मीकुमुदिनीहरणकिरणमालिनं मा न वैत्सि है। येनोका: कार्तवीर्य इति। (ग) सकलवसु- प्रेमणेत्यत्र मानमिति पाठे म्लान मलिन, शत्र णा हर्षवर्डनमिति भाव , सत् दृश्यते इत्यन्वय । शार्दूलविक्रीडितं वृत्तम् ॥ ८ ॥ (ख ) फुल्कारेति । फुल्कारेण खेदजनितेनेति भावः, प्रफुल्लं स्फोतं यत् नामामुट तस्य कुहरात् विवरात् उगीर्ण उद्भूतः प्रभूत. प्रवृद्ध. य रोपामल. क्रोधाग्नि तस्मात् उच्छलतर कालकूटेनेव धूमैन आच्छादितं दिशा मण्डलं यस्मिन् तत् यथा तथा आहेति अध्याहताया क्रियाया विशेषणम् । स्फीत- फुल्कार प्रफुल्लनासापुट कोटरोहोर्णप्रभूत- गर्वानलोछलितकाल. कूटधूमस्तोमाच्छादितदिमण्डल इवि पाठे जामदग्न्य इत्यस्य विशेषणम् । स्फोतेन महडेन फुल्कारेण प्रफुल्ल यत् नासापुटं तस्य कोटरात् उहीर्ण. प्रभूतो यो गर्वानल. दर्याग्निः तस्मात् उच्छ- लितेन छहतेन कासटैनैव धूमम्तोमेन प्राच्छादित दिनराहा वेन लथाभूत. सन् आइत्यध्याहार्यम् । (ग) अरे रे। इत्याक्षेप । निजकुलमेव कमलिनो पद्मिनो तस्याः प्रालयवर्ष! शिशिरपात । प्रालियवर्षे यथा कमलिनोना ध्वम. स्थात् तथा त्वयि जाते भत्कोपेन त्वदवंगध्वत: जात इति भावः । प्रकाण्डेति । अकागड़े अनवमरे सहसेत्यर्य , कागडोरस्ती दएमाणावर्गावसरवारिष" इत्यमरः। प्रचण्ड यत् कोदय:

·द्वितीयोऽङ्कः।
[४]
सहस्रबाहुस्त्वमई बिबाहु, -स्त्वं चक्रवर्ती, मुनिनन्दनोऽहम् ।
वं सैन्ययुक्तोऽस्यहमेकवीरस्तथापि नौ पश्यतु तकैमर्कः ॥८॥
उत्कृत्योत्तत्य गर्भानपि शकलयतः क्षयसन्तानरोपात्
उहामानकविंशत्ववधि विशसतः सर्वतो राजवंश्यान् ।
-
धनुरेश्वरमिति भाव., तस्य खण्डनः भञ्जनः यो दोर्दण्डः
बाहुदण्डः तस्य चण्डिमा प्रचण्डलं तस्य आडवरेण अति-
रेकेण जगचयं विभुवनम् आपूरित, त्वयेति शेषः। सकलेति ।
प्रकलाः सर्वे वसुमतीमण्डलानाम् पाखण्डलाः इन्द्राः, राजान
इत्यथः, तपां लक्ष्मीरव कुमुदिनी तस्या हरणे किरणमाली
सूर्य. त मां न वेरिस ? न जानासि ? श्रकाण्डमदान्धप्रचण्ड-
टोर्दण्डकोदण्डखण्डचण्डिमाडम्बरेणेति पाठे अकाण्डे मदा-
न्धाभ्या दर्पान्धाभ्याम् अतएव प्रचण्डाभ्या दोर्दण्डाभ्या
कोदण्डस्य धनुपः खण्डः खण्डनं तस्य चण्डिमा चण्डत्वं तस्य
आडम्बरेणेत्यर्थः।
मुहस्रबाहुरिति । त्वं सहस्र बाहवो यस्य सः, अहं हो
बाइ यस्य सः, व चक्रवर्ती राजराजः अहं मुनिनन्दनः, त्वं
मैन्यैः युक्तः असि, अहम् एकः एकाकीत्यर्थः, वीरः। तथापि
इत्यं सबलदुर्बलयोरपोति भावः, नौ आवयोः तर्क वादम् अकः
सूयः पश्यतु अवलोकयतु । उपजाति वृत्तम् ॥ ८॥

·महानाटकम् । पित्रा तक्तपूर्ण हुदमवनिमहानन्दमन्दायमान- क्रीधाग्ने : कुर्वतो मे न खलु न विदितः सर्वभूतैः प्रभावः ॥१०॥ कुम्यत्क्षवकिशोरकण्ठविगलद्रतीवधारासरि- बित्ताभिषवस्य अत्तशिरसः केशान् कुशान् कुर्वतः । ताबद्रत जलाञ्जलिः पिटगणैर्यस्य क्षण स्त्रोक्लतः सन्तोपण जुगुप्सया करण्या हासेन शोकेन वा ॥ ११ ॥ स्तस्प्रत्यय.। राजवंश्यान् क्षत्रवंशोद्भवान् विशसतः विनाश- यत. पित्रं पितृणामिद पिनय पिटतर्पणार्थमित्यर्थः, तत् प्रसिद्ध रक्तपूर्ण, यहा तपा रत. पूर्ण हुद कुर्वतः तद्रतपूर्ण हुदे पितॄन् तर्पयत इति भाव', अतएव अवनी पृथिव्यां महता आनन्देन मन्दायमान. उपशम गच्छनितार्थः, क्रोधाग्निर्यस्य सथाभूतस्य मे मम प्रभावः सर्वभूते. सर्वैश्व प्राणिभिः न विदितः । न खलु नैव, विदित एवेत्यर्थः । शकलयतः इतात्र भकलयितमिति, उद्दामानितात्र उद्दामपति, न खलु न विदितः सर्वभूतैः प्रभाव इताव स खलु न विदितः सर्वभूतैः खभाव इति प पाठेषु सकलयितुं खण्डयितुम् उद्दामसा गतदयावार्थः, सर्वभूतैः सः प्रसिद्धः स्वभावः न खलु विदितः । नैव ज्ञातः ? अपि त भात एवेतार्थ.। स्रग्धरा वृत्तम् ॥ १०॥ कुप्यदिति । कुप्यता क्षत्रकिगोराणां क्षत्रियकुमाराणां करतेभ्यः विगम्नम्त. ये रहीवाः रकासमूहाः तेषां धारा: प्रवाहा एष सरितः ताम निहत्तः सम्पत्र, पभिपवः सानं यम्य तमा फत्तमा विद्यमा गिरसः मुण्डमा केगान कुगान् दीन, तर्पणाभूतानिति भावः. कुर्वत यसा, मे.इति शेप', तावान् प्रभूत इति भाव , रतजलाचलि: पिळगगी: जमदग्नि-

·हितीयोइः।
पाश्र्य कार्तवीर्यार्जुनभुजविपिनच्छेदलोनाखभिन्नः-
केयूरगन्यिरत्नोत्करकपणरणत्कारधीर: कुठारः ।
तेजोभिः जनगोवप्रन्नयसमुदितहादशार्कानुकार,
किं न प्राप्तः श्रुतिं ते पुरमथनधनुर्भङ्गपर्युमुकम्र ?
।

·महानाटकम् । अभ्यग्नि जमदग्निराश्रमपरो यः श्रूयते थोत्रियः थूये चाहमयुभिन पतिभिस्तबोभये साक्षिणः । इक्ष्वाकोरथवा भृगोभगवतो भावी स्वधाविप्लव' खाध्यायेन शपिशप परशुना पत्या पशूना शपे ॥ १३ ॥ थीरामः सानुनयम् । बाह्रोर्बलं न विदितं न च कार्मुकस्य त्यम्बकस्य सुतरामयमेव दोषः । तचापलं परशुराम । मम क्षमस्त्र डिम्भस्य दु(दो)विलसितानि मुदे गुरुणाम् ॥ १४ ॥ तथापि इदं चापल्यमित्यायमित्यन्वय । स्रग्धरा हत्तम् ॥ २॥ अभ्यग्निमिति। ये. योबिये वेदविद्भिः, “थोत्रियच्छान्दसौ समो" इत्यमरः। आश्रमपरः वानप्रस्थधर्मतत्परः जमदग्नि' अग्निम् अभि अग्निसविधावित्यर्थ., थूयते केवलमग्निहोत्र. परायणः श्रुत इत्यर्य', अहश्च अईयुभिः अहङ्कारशानिमिः नृपतिमि' क्षत्रियः तत्र प्रायमे यूये, ते उभये योनिया नृपतयय माक्षिण', सन्विति शेषः, इक्षाको अथवा भगवती भूगो, स्त्रिधाविसवः याइनपणाभाव. भावी भविष्यति, वंश- मादिति भावः, स्वाध्यायेन वेदाध्ययनेन पे, परशना शप पशूनां पत्या होण, गुरुग्णेति भावः, शपे, अई स्वाध्यायादिना गपथं कृत्वा ब्रवीमि यत् रघुवंशध्वमो भृगुवंगसो वा अवनं भविथतीत्यर्थ । शार्दूलविक्रीडितं सत्तम् ॥ १३ ॥ शाजोरिति । हे पररागम ! बामोर्भुजयो, तवेति गेपः, वन न विदितं न भात यमको रुदम्तम्येदं यमकं तम्य कार्मुफस्य धनुपस बन न विदिशामित्ययः. सुगराम् असएप

·परशुरामः।
द्वितीयोऽङ्कः।
क स दाशरयो रामो मदयशचन्द्रवारितः ।
पुरारेः कार्मुकं येन भग्न तिष्ठति भार्गवे ॥ १५ ॥
योरामः सविनयम् ।
स्पृष्टं वापि न वा स्पष्टं कार्मुकं पुरवैरिणः ।
भगवन् ! आत्मनैवेदमभजात करोमि किम् ? ॥ १६ ॥
हारः कण्ठे प्रभवतुतरामत्र किंवा कुठारः,
स्त्रीणां नेवाण्यधिवसतु न: कन्नलं वा जलं वा।
केति।
तत् चापलं धार्यम् अयं दोष एव, सुतरामयमवेत्यत्र महिमा
न तवापीति पाठे वैयम्बकम्य धनुप' तव वा महिमा माहामंत्र
न च विदित इति लिङ्गव्यत्ययेनान्वयः, तत् चापलं धार्य
दोपः,.
:, जात इति गेपः, गुरूग्णां विश्वासिवादीनां मुदे प्रीतये
डिम्भस्य शिशोः मम टुर्विलसितानि टुश्चेटितानि समस्ख ।
दोविनमितानीति पाठे टोविनसितानि भुजचेष्टितानीत्यर्थः ।
वसन्ततिलकं वृत्तम् । १४॥
मम यथ एव चन्द्रः वारितः तिरोहित इति
यावत् येन तथाभूत: म दशरथम्यापत्य दाशरथिः रामः का ?
कुव वर्त्तते ! येन रामेण भार्गवे परशुराम तिठति विद्यमान
पुरारेः ईश्वरस्य कार्मुकं धनुः भग्नं खण्डितम्। अनुष्टुप्
वृत्तम् ॥ १५॥
म्प टमिति । हे भगवन् ! पुरवैरिणः हरस्य इदं कामुक
स्पष्टं वापि न वा म्प टम् आत्मनेव म्बयमेव अभजात भग्न
कम्मकर्तरि लड्। (प्रायेण मुजोर्णमेतदामोत् मया स्पृष्टमात्र
मेव भग्न जातमित्यर्थः किं करोमि । अनुष्टुप् वृत्तम् ॥ १६ ॥

·महानाटकम् । सम्पश्यामो निजजनमुखं प्रेतमत्तुर्मुखं वा, यहा तहा भवतु, न वयं ब्राह्मणेयु प्रवीरा ॥ १७ ॥ अपिच । निहन्तु हन्त ! गा विमान् न शूरा रघुवंशजाः । अयं कण्ठं कुठारस्ते, कुरु राम ! यथोचितम् ॥१८॥ अथ युद्धोद्यते परशुरामे दाशरथि। मुने! क्षमस्व । भी ब्रह्मन् । भवता समं न घटते संग्रामवार्तापि न , सर्वे होनबला वय, बलवतो यूयं स्थिता मूर्धनि । हार इति। अत्र कण्ठे हार किंवा कुठार प्रभवततराम् अतिशयेन विराजत, हार कण्ठ विशतु यदि वा तीक्ष्णधार. कुठार इति पाठान्तरम्। कज्जलं वा जलं था न. अस्माकं स्तीणां नेत्राणि अधिवमतु प्रार्थयतु, निजजनानो बान्धवानां मुखं, ध्रुवमपि सुखमिति पाठान्तरं, प्रेतभनु यमस्य मुखं वा सम्पश्याम, यद वा तद् वा भवतु तथापि वयं ब्राह्मणिप प्रवीरा प्रक्वष्टा वीर्यवन्त न, 'बाह्मणेषु वय वीर्य न प्रकामयाम प्रति भावः । मन्दाक्रान्ता वृत्त', “मन्दाक्रान्ताम्बुधिग्मनगर्मो भनो तो गयुग्मम्' इति तलक्षणात् ॥ १७ ॥ निहन्तुमिति । हे राम। परशुराम । रघुवंशजा' रघुवंश्याः गा विमान निहन्तु न शूरा हन्त खेदे, राधवा गोविमान न प्रतीति भाव । ते तव अयं कुठार कण्ठे, ममेति गेप', प्रक्षिप्यतामिति गैप यथोचित यथायु दगडमिति शेष, । , भो इति । भो ब्रह्मन् ! भवता मम मह म अम्माक मैयामयापि मंग्रामो दूरे विहार, सहापि न. परते न गुमाते । म षय होनवला. दुर्बना, यूयं बन्नदता मूहनि - ·द्वितीयोऽद्ध। यस्मादेकगुणं शरासनमिदं राजन्यकानां बलं, युमाकं विजजन्मनां नवगुण यज्ञोपवीतं बलम् ॥१८॥ परशुरामः साभ्यसूयम् । येन स्वां विनिहत्य मातरमपि त्रासमध्वासव- खादाभिजपरखधेन विदधे नि:क्षत्रिया मैटिनी। यवाणवणवर्मना शिखरिण: क्रौञ्चस्य ईसच्छला- दद्याप्यस्थिकणाः पतन्ति म पुनः क्रुडो मुनिर्भार्गव: ॥२०॥ गिरसि स्थिताः । यस्मात् एकः गुणः मौर्वी यत्र तादृशम् इटं शरासनं धनुः राजन्यकानां क्षत्रियाणां वलं, द्विजजनानां युष्माकं नव गुणाः तन्तवः यत्र तथाभूतं यज्ञोपवीतं यज्ञसूत्रं बलम् । (वयमेकगुणा यूयं नवगुणास्तत् कथं भवद्भिः सह अस्माकं प्रतिम्पडितेति भावो। शार्दूलविक्रीडितं वृत्तम् ॥१८॥ येनेति । येन खां निजां मातरमपि जननीमपि क्षत्रा- पाम् अस्राण्येव रतान्येव मध्वासवाः मधुमदाः तेषां स्वादम्य अभिन्नः म चासौ परश्वधति तेन। यहा स्वादस्य अभिन्नः परश्वधो यस्य तेन, येनेत्यम्य विशेषणम् ; विनिहत्य विनाश्य पितुरादेशादिति भावः, मेदिनी पृथिवी निःक्षविया क्षत्रिय- शून्या विदधे सर्व एव क्षत्रिया निहता इत्यर्थः, तथा यम्य वाणानां शराणां व्रणाः क्षतानि तेषां वम पद्दतिः तन हंस- च्छन्नार हंसानां निर्गमनव्याजात् क्रौञ्चम्य शिखरिणः पर्वतस्य अस्थिकणा: कहालखण्डाः अद्यापि पतन्ति, "भृगुपतियशी- वर्म यत क्रौन्धम्” इति मेघदूते कालिदामः, स मुनिभर्गिवः कुधा खामनिपात्य नाई विनिवर्ते इति भावः । -पुरा कार्ति- केयस्य क्रौञ्चदारणस्य प्रतिम्पईया भार्गवः क्रौञ्चाहिँ शरवर्षेप ·महानाटकम्। रामः । सविनयम्। स्त्रीषु प्रवोरजननी जननी तवैव, देवी स्वयं भगवती गिरिजापि यमैत्र । त्वहोर्वशीरुतविशाखमुखावलोक- ब्रीडाविदोर्णहृदया स्प हयाम्बभूव ॥ २१ ॥ अथ परशुराम प्रति लक्ष्मण मकोपम् । पुरोजन्मा नाद्य प्रभृति मम रामः, स्वयमई, न पुत्र' पौत्रो पा रघुकुलभुवाञ्च क्षितिभुजाम् । अधोरं धीरं वा कलयतु जनो माम्, अयमयं मया बड़ी दुष्टदिजदमनदीक्षापरिकर' ॥ २२ ॥ 1 छिद्रिसमकरोत् तेन्ध विवरण मानसयायिनो सा: सञ्चर- न्तीति प्रमिद्धि.। शार्दूलविक्रीडितं वृत्तम् ॥ २० ॥ स्त्रीष्विति। हे भार्गव । तवैध जननी माता स्त्रीपु मध्ये प्रवीरजननी महष्टवीरप्रसविनी, एक्शब्द इतरव्यवच्छेदकः, -नापरति भावः, भगवती देवी गिरिजा गौरी अपि मयं तव दोयो भुजाभ्यां वशीकृतस्य निर्मितस्य विशाखस्य कार्तिकेयस्य मुखावनोकात या ब्रीडा लज्जा सया विदीर्ण हदय यस्याः सथा- भूता मती यमः तव जनन्यै म्प झ्याम्बभूव अहोटोदृक् पुत्र- माता म्यामिति न्य हो कतवतीत्यर्थः । वसन्ततिन्नयां सत्तम् ॥२१॥ 'पुगेजमेति। यद्यप्रभृति अद्यारभ्य गम मम पुगेमा प्रयजन, पहच्च व ग्धकुनभुषां मितिभुजां गजां पुतः पोलो वा न, अयं जनः माधुऊन इत्यर्थः, माम् अधीरम् अधि- नी धीर विनीत पा. कलगृत, विवेचना, माप. प. दुपए ममुहतस्य दिजमा ग्राहाणमा दमनं गामनमय दीक्षा व्रत

·हितीयो।
भूमात्र कियदेतटर्णवमितं तनिर्जितं हार्यत
यहोरेगा भवाशेन ददता वि:सप्तकत्वो जयम् ।
डिम्भोऽई नववाहुरीशमिदं घोरच वीरव्रत
तत्क्रोधाद विरम प्रमोट भगवन् ! जात्यैव पूच्चोऽसि नः ॥२३॥
तव परिकरः कटिबन्धः वडा रचितः। शिखरिणो वृत्तं, "रसे
रुटेरिदवा यमनमभन्ना ग: गिखरिणी" इति तालक्षणात् । -एप
सोक: पायात्तापुस्तके क्रोधमूछितमा गमम्यावैवावमरे उक्तिः ।
तयाचायमर्थ: -अद्य प्रभृति रामः परशरामः मम सम्बन्धे
पुरीजन्मा अग्रमा वामणो न वानगलेन न गण्यः, पराजेय.
वादिति भाव.। बयमहमपि रघुकुन्नभुयां शितिभुजा पुचः
पोची वा न, ब्राह्मणावमाननकारिवारीपाञ्च तदकरणादिति
भावः । अयं भूलोकम्यो जन: अयं कोतकदर्शनार्थमागतो
देवादिगणोऽपि मां योरम् अवीर वा कन्नयतु प्रयगकारा,
अधीरे धीरे वेति पाठान्तरम् । अन्यदुतमेव ॥ २२ ॥

·[५] महानाटकम् । शिरं नामिसन्धत्ते विस्थापयति नाश्रितान् । हिर्ददाति न चार्थियो रामो दिर्नाभिभाषते ॥ २४॥ अथ रामवाक्यम्। जातः सोऽई दिनकरकुले क्षत्रियोविवेभ्यो, विश्वामित्रादपि भगवतो दृष्टदिव्यास्त्रपार. । - बालवृद्धयोः” इति विश्वः। अहं नवबाहुः अभिनवी युवेत्यर्थः, ईदृशं घोरं दारुणं वीरव्रतं वीराचारः, बान्नदो परित्यज्य मास्त्रं हन्याद्रिपुं सदा" इति नीतिशास्त्रमप्यतिक्रम्य कदाचित् प्रवर्त्तमादिति भावः । ननु “यथाकथश्चिदत्य रिपुं हन्याट विचक्षणः” इत्युझवृद्धोऽपि हन्तव्य एवेत्यत आह तदिति हे भगवन् ! त्वं जात्या ब्राह्मणजातलेन न अस्माकं पूज्य एवामि न शत्रुः, तस्मात त्वत्पराजयो न शत्रुपराजय इति भाव, तत, तस्मात् त्वं क्रोधात विरम निवर्तस्त्र, प्रसीद प्रसन्नी भव॥२३॥ हिरिति । रामः शरं हि: हिवारं न अभिसन्धत्ते न मन्दधाति, एक-द शरसन्धानेन नच्येषु कृतकार्यत्वादिति आश्रितान, जनान हिः दिवारं न स्थापयति, मक्का, स्थाप- नव तेषां चिरस्थितिलाभादिति भाव, अर्थिभ्यः याचकेभ्यः हि दिवा न ददाति, एकनैव दानेन तेषां यावज्जीवनिर्वाहा. दिति भावः, तथा दिः द्वियारं दिविमिति वा न मापते न क्वीति. एकयैव वाचा व्यवहरतीति भावः ॥ २४ ॥ जात इति । म रामोऽई दिनकरकुले स्यवंगे निय- योवियेभ्यः छवियाः योवियाः वेदविदः तभ्यः, राजर्षिभ्यः इति यायत, जापः, भगवतः विवामित्रात दृष्टः दिव्यास्तान भाव, ·[५] द्वितीयोऽतः। अस्मिन् वंशे कथयतु जनो दुर्यशो वा ययो वा, विप्रे शस्त्रग्रहणगुरुणः साहसिक्याद् विभेमि ॥ २५ ॥ तयापि श्रीराम प्रति परशरामः । तचापौगभुजयोड़नपीतसार प्रागप्यभज्यत, भवांस्तु निमित्तमात्रम् । राजन्यकप्रधनमाधनमम्मदीयम, आकर्ष कामुकमिदं गरुड़ध्वजस्य ॥ २६ ॥ पारः अन्तः येन तयाभूतोऽपि. प्राप्तदिव्यास्त्रपार इति पाठे प्राप्तः अधिगत: दिव्यास्त्राणां जृम्भकादीनां पारः परा काष्ठा येन तथोक्तः । अधिान वंश सूर्यवंशे जन: लोकः टुर्यशो वा यगो वा कथयतु कन्नयतु, कन्नयतिति पाठे कलयत कीर्त- यलियर्थः, विप्रे विषये वित्रं प्रतीत्यर्थः, शस्त्रग्रहणन गुरु महत् तस्मात माहसिक्यात साहसात् विभमि गर्छ। मन्दा- क्रान्ता वृत्तम् ॥२५॥ तदिति । ईगम्य शम्भोः भुजेन यत् पोड़नं तेन पोतः गृहोतः क्षयित इति यावत्, सारः उत्कर्षः दार्श्व वा यस्य तत् सच्चापं तद्दनुः प्राक् अपि अभन्यत स्वयं भग्नमासी- टित्यर्थः. यञ्चापमिति पाठे तदित्यध्याहायम ; भवान्नु निमित्त- मानं मामान्यमेव निमित्तमित्यर्थः, केवलम्पर्शमावकारीति भावः । राजन्यकः चत्रियः मह यत् प्रधनं सम्प्रहारः तस्य माधनम् उपकरणभूतम् अस्मदीयं मयि स्थितमित्ययः, गरुड़- ध्वजस्य नारायणस्य इदं कामुकम् आकर्ष मो. मनमय । वसन्ततिलकं हत्तम् ॥ २६ ॥ ..

·महानाटकाम्। रामस्तदादाय धनुः सहेलं वाणश्च मंयोज्य तदाकर्ष। भाति म साक्षान्मकरधनोऽयं, गति प्रचिच्छेद च भार्गवस्य ॥२७॥ तचापमाकर्ष ति ताड़कारी-वाकारगुप्तापि विशालनेत्रा । मासूयमैक्षिष्ट विदेहकन्या कन्यां किमन्यां परिणेष्यतीति ॥२८॥ भार्गव । सानुनयम् । य कार्नवीर्यस्य भुजा न्।महस्रं चिच्छेद वोरो युधि जामदग्न्यः म सायके गमकराधिरूढे ब्राह्मण्य एव प्रणयी बभूव ॥२८॥ ग्रा- यदा राम इति। राम. तत् गरुडध्वजस्य धनुः इति भाव., दाय वाणश्च सयोज्य तत् सहेल सलीलम् पाचकर्ष पासष्टवान्, वाणं गुणे योज्य यदाचकति पाठे बाणं शरं गुणे योग्य सङ्गमय्य, योजाति असस्कृत पाठश्चिन्त्य , आचकर्ष, नदा साक्षात् स्वयं मकरध्वजः कामरूप. सन् भाति स्म शुशुभे, अतीव शोभनाशतिरभूदिति भावः। भार्गवस्य परशु- रामस्य गति स्वर्गपद्धतिमिति यावत्, प्रचिच्छेद च, तेन शरेणेति शेषः। उपजाति वृत्तम् ॥२७ ·२ हितीयो याकडूटिधम्मपुत्रपरशक्षुसाखिलक्षचिय- श्रेणीशोणितपिच्छिला वसुमती, कोऽस्यामधास्यत्पदम् । लोक्याभयदानदक्षिणमुजावटम्भदिव्योटयो, देवोऽयं दिनक्लत्कुलैकतिलको न मानवियद यदि ३०॥ कुगिकसुतसपर्यादृष्टदिव्यास्त्रपारी, भृगुपतिसहयुध्वा बीरभोगीणबाहु । दिनकरकुलकतः कौतुकोहामवाहुः बहुमतरिपुकर्मा कार्मुको रामभद्रः ॥३१॥ (भार्गवस्य स्वर्गमार्ग निरुध्य पुनः रामस्य करं प्राप्ते सति ब्राह्मण्ये ब्रह्मवत एव प्रणयो तत्परः । ब्राह्मण्यदैन्य प्रापयोति पाठे ब्राह्मण्येन यत् दैन्यं दुललं तस्य प्रणयो बभूव । उपजाति उत्तम् ॥२८॥ यावदिति। वेलोक्यस्य अभयदानेन दक्षिणयोः प्रवोल्योः विजयो: निपुणयोरित्यर्थः, “प्रबोणदक्षिणी विजे" इति विश्वः, भुजावष्टम्भयोः भुजस्तम्भयोरित्यर्थः, दिव्यः उदयः यस्य तथोक्तः, दिनकृतः सूर्यस्य कुलं वंशः तस्य एकः अद्वितीय: मुख्यो वा तिलकः अलहारविशेपः श्रयं देवः रामः न प्रामविष्यद यदि न प्राविरभविष्यत् चेत् तदा अस्यां वसुमत्यां कः पदम् अध्यास्थत् प्रासात् न कोऽपीत्यर्थः । यावत्-यतः इयं यमुमती धूर्जटेः हरस्य धर्मपुत्र. शिष्यः परशुराम: तस्य परशुना कुठारण दुग्णानां निकत्तानाम् अखिलाना ममस्ताना क्षत्रिय- श्रेणोना शोपितः रती: पिच्छिला पहिलेति यावत्-चिरं तिठतोति शेषः । भादलविक्रीडितं वृत्तम् ॥ ३० ॥ कुशिकेति। कुशिकसुतस्य विश्वामित्रस्य सपर्यया सेक्या गुरुलेनेति भावः, दृष्टः दिव्यास्त्राणां जृम्भकादोनां पारः अन्तः ·महानाटकम्। रामस्तदादाय धनुः सहेसं पाणञ्च संयोज्य सदाचार्य । भाति म्म मानान्मकरध्वजोऽयं, गति प्रचिच्छेद च भार्गवस्य ॥२७॥ तज्ञापमाक्रर्ष ति ताड़कारी-वीकारगुप्तापि विगालनेत्रा। सासूयमैक्षिष्ट विदेहकन्या, कन्यां मिमन्यां परिणेष्यतीति ॥२८॥ भार्गवः । मानुनयम् । यः कानवीर्यस्य भुजान।महनं चिच्छेद वोरो युधि जामदग्न्यः म सायके रामकराधिरूढ़े ब्राह्मण्य एव प्रणयी बभूव ॥२८.. यदा आचकर्ष, राम इति । रामः तत् गरुडध्वजस्य धनुः इति भावः, प्रा. दाय वाणञ्च संयोज्य तत् सहेलं सलीलम् आचकर्ष आकृष्टवान्, वाणे गुणे योग्य यदाचकति पाठे बाथ शर गुण योज्य सङ्गमय्य, योजाति असंस्कृतः पाठचिन्त्या, तदा साक्षात् स्वयं मकरध्वजः कामरूपः सन् भाति स्म शुशुभे, अतीव शोभनाशतिरभूदिति भावः । भार्गवस्य परशु- रामस्थ गति स्वर्गपइतिमिति यावत्, प्रचिच्छेद च, तेन शरणेति शेषः। उपजाति वृत्तम् ॥२७॥ सच्चापमिति। ताड़कारौ राम तत् चापं धनुः आकर्षति मति विशालनेवा अायताक्षी विदेहकन्या सीता आकार- गुप्तापि संहताकारापि, गुप्ताभिप्रायापीति भावः, अन्याम् अपरां कन्यां परिणेष्यति (एकस्य धनुषः पाकर्षनाई परि- णोता, पुनरेतत् धनुराकर्षणं दृश्यते तत् किमयमपरां कन्या पुनरुवक्ष्यति? इति सासूर्य मर्थम् ऐक्षिष्ट ददर्श ॥२८॥ य इति । यो वौरो जामदग्न्यः युधि युद्ध कार्तवीर्यस्य भुजामहसं भुजानां महसमित्यर्थः, भुजान सहसमिसि पाठे सहस्त्रं भुजान्, चिच्छेद, स सायके शरे रामस्य कराधिरूढ़े ·द्वितीयो [११] यावहूर्जटिधावपरशक्षुधाखिलक्षत्रिय- थेोशोणितपिच्छिला वसुमती, कोऽस्यामधास्यत्पटम् । लोक्याभयदानदक्षिणमुजावष्टम्भदिव्योटयो, देवोऽयं दिनऋत्कुलकतिनको न प्रामविषद यदि ॥ ३० ॥ कुगिकमतसंपादृष्टदिव्यास्त्रपारी, भृगुपतिसइयुवा वीरभोगोणबाहुः । दिनकरकुलकतः कौतुकोहामबाहुः बहुमतरिपुकर्मा कार्मुको रामभद्रः ५३१ ॥ (भार्गवस्य स्वर्गमार्ग निमध्य पुनः रामस्य करं प्राप्ते सति ब्रामस्थे ब्रह्मवत एव प्रणयो तत्परः। ब्राह्मण्यदैन्यप्रणयोति पाठे ब्राह्मण्येन यत् दैन्यं दुर्वलत्वं तस्य प्रणयो बभूव । उपजाति वृत्तम् ॥२८॥ यावदिति । लोकास्य अभयदानन दक्षिणयोः प्रयोगयोः विभयो: निपुणयोरित्यर्थः, “प्रवीणदक्षिणी विजे” इति विख:, भुजावष्टम्भयो: भुजस्तम्भयोरित्यर्थः, दिव्यः उटयः यस्य तथोक्तः, दिनक्षतः सूर्यस्य कुलं वंश: तस्य एफ: अद्वितीयः मुग्यो वा तिलक: अन्नहारविशेष: अयं देवः रामः न प्रामविष्यद यदि न पाविरभविष्यत् चेत् तटा अम्या वसुमत्या कः पदम् अध्यास्यत् प्राक्षेसात् ? न कोऽपोत्यर्थः । यावत्-यत: इयं यमुमती धूर्जटेः हरस्य धम्मपुत्र. शिष्यः परशुरामः तस्य परशुना कुठारेण क्षुगानां निकत्तानाम् अखिलाना समस्ताना क्षत्रिय- येगोनां गोणिस: रत: पिच्छिला पहिलेति यावत्-चित्र तिठतोति शेष.! गालविक्रीडित वृत्तम् ॥ ३० ॥ कुशिकेति। कृषिमस्तस्य विश्वामित्रस्य सपर्यया वया गुरुत्वेनेति भावः, दृष्टः दिव्यास्त्राणां -जृम्भकादोनो पारः पन्तः म-4 ·महानाटकम्। जामदग्न्यचरणे निपतितो रामः । “उत्पत्तिजमदग्नितः, स भगवान् देवः पिनाकी गुरुः, वीर्य यत्तु, न तद्विरा पथि, ननु व्यक्तं हि तत्कम्मभिः । त्यागः सप्तसमुद्रमुद्रितमहोनिर्व्याजदानावधिः, सत्यब्रह्मतपोनिधेर्भगवतः किं किं न लोकोत्तरम्" ॥ १ ॥ ३२ ॥ - येन तथोक्तः अधिगतसर्वदिव्यास्तसम्प्रदाय इत्यर्थः, भृगुपतिः परशुरामः तेन सह युध्यते इति तथाभूतः वीरः, वीर्ययुक्तः भौगोनः भोगिना भुजङ्गानामिन पति: वासुकिरित्यर्थ. तहत् बाह यस्य तथाविध महाबाहुरिति भाव , “भोगः सुखे त्यादि. भृतावहेच फणकाययाः” इत्यमरः । दिनकरकुलस्य सृथ्यवंशस्य केतु' ध्वजभूतः कौतुकाय उद्दामी उद्भटौ बाह यस्य तथाभूतः 'उद्दामबाहुत्वात् लोकानां कौतुकमाइनित्यर्थ., बहुमतं बहु यथा तथा प्रादृतं रिपुभिः शत्र भि: कर्म रणव्यापार इति यावत् यस्य सः कामको धन्वी रामभद्रः जयतीति शेषः । मालिनो वृत्तम् ॥ ३१॥ उत्पत्तिरिति। सत्यं ब्रह्म वेदः तपः चान्द्रायणादि, तेपी निधि. आश्रयः तस्य भगवतः सर्वशक्तिमतः तवति शेषः, सत्य- बातपोनिध इति सम्बोधनपदं वा । जमदग्नितः महर्षः जमदग्नेः उत्पत्तिः जन्म, म: प्रसिद्धो भगवान् देवः पिनाको हरः गुरुः प्राचार्यः । यत्तु वीर्य शौर्य तत् गिरां वाचा पथि मार्गे न, अनिर्वचनीयमित्यर्थः। ननु भोः ! तत् वीर्य कम्मभिः कायें: व्यता' हि प्रकाशमेव । पथि नन्वित्यत्र अनुपथमिति पाठे पथि इत्यनुपथं विभक्त्यर्थेऽव्ययीभावः । सप्तभिः समुद्रः मुद्रिता वेष्टिता या मही पृथ्वी तस्या निर्व्याजम् त्यागः वदान्यता ·हितीयोऽइः। ज्ञात्वा प्रभावं रघुनन्दनस्य, तटङ्गमालिङ्गा ततोऽपि गाढम् । विन्यस्य तस्मिन् जमदग्निसूनुस्तेजी, महाक्षत्रवधानित्तः ॥३३॥ ययो रामं परिष्व(त्य)ज्य भार्गव: स्वीयमाथमम् । राजापि सह रामाद्यः पुत्र रत्तरकोशलाम् ॥ ३४ ॥ गडा गतिं परशराम-मुनेः स नाकोम आमन्वा सर्वसुजनान् पिटमाटवंश्यान् । प्रकपटं निरुपधीत्यर्थः, दानम् अवधि यस्य तयाभूतः। (अन्ये भूमिदातार: भूमेरुपखत्वमेव न्यजन्ति न तु तदधिकारं, भार्ग- वस्तु सवीं पृथिवी विप्राय प्रतिपाद्य समुद्रमपसायं तदेकदेश- मधितिठतीत्यस्य दानस्य निर्याजत्वमिति भावः, अत: लोका. न्तरम् अलोकिकं किं किं न ? सर्वमेव भवतः अलीकसामान्य मित्यर्थः । जन्मगुरुवोयत्यागैर्भवादृशः कोऽपि नास्तीति भावः) शार्दनविक्रीडितं वृत्तम् ॥ ३२ ॥ जावेति। ततोऽनन्तरं जमदग्निसूनुः रघुनन्दनस्य रामस्य प्रभावं सामर्थ्य ज्ञात्वा विदित्वा, ज्ञात्वावतामिति पाठान्तरं, तदङ्ग रामाङ्गम् अतिगाढ़ यथा तथा प्रालिङ्गा तस्मिन् रामाने तेजः प्रतापं विन्यस्य समय निधायेत्यर्थ', महतां चत्राणां बधात् महत्क्षत्रबधादिति पाठे महदिति तेजोविशेषणम् । निवृत्तः विरतः । उपजाति वृत्तम् ॥ ३३ ॥ ययाविति । भार्गवः रामं परिष्वज्य प्रालिङ्गय परित्यज्येति पाठान्तरं स्वीयमाथम, राजापि दशरयोऽपि रामायैः पुत्रः सह उत्तरकोशलाम् अयोध्यां ययौ गतवान् । अनुष्टुप हत्तम् ॥ ३४॥ रुड्डेति। स रामः परशुराम एव मुनिस्तस्य नाकी नाक- ·[६४] महानाटकम् । सम्मान्य मान्यसमविप्रगुरुखजातीन्, पित्रा सम निजपुरी प्रजगाम राम ॥ ३५ ॥ अवान्तर जनकजारघुनन्दनौ च दृष्ट्वा चिरान्मदनबाणनिपीडितांगी। गत्वास्तशैलशिखर खररश्मिमालो हत्यिपात सलिले चरमस्य सिन्धीः ॥ ३६॥ प्राग्यायोध्यां खजनपरमोत्साहसम्भावनाभि नत्वा भू खिलगुरुजनान् सीतया लक्ष्मगोन । सम्बन्धिनी स्वर्गीयामित्यर्थ गति रुडा निरुध्य बानेति शेष , सर्वान् सुजनान साधून् पिटमाटव श्यान् पिटवशीयान् माता महकुलजाश्च मन्त्रा आपृच्श मान्यतमा अतिशयेन माननीया ये विप्रा गुरव खजातय. क्षत्रिया तान् सम्मान्य सत्शन्य पिना सस सह निजपुरीम अयोध्या प्रजगाम प्राप। वसन्ततिलक वृत्तम ॥ ३५ ॥ अत्रेति। अनान्तरे अस्मिनक्सरे खररश्मिमाली सूर्य অনালিনী বীমাৰামী বিৰা নৱন্নান জানায় निपीडिताङ्गो व्यथिताडी दृष्ट्वा अस्तशैलशिखर गत्वा अस्ता चलचूडा प्राप्य हर्षात् आनन्दात चरमस्य पश्चिमस्य सिन्धो. समुद्रस्य सलिले पपात। सूर्योऽस्तमगमदिति निष्कर्ष । वसन्ततिलक वृत्तम । ३६ ॥ प्राप्येति। राम स्वजनाना पामा महत्व या उत्साह सम्भावना उल्लासव्यापारा तामि अयोध्या प्राप्य सहत्या समुहमा अयोध्या प्रविश्येत्यर्थ , मौवया लक्ष्मोन च अखिलान ·[१५] हितोयोऽडः। रामो यामवयमपि कथं मारनाराचभिन्नो नोवा सद्यः स्वरय-तुरगान ताड़यामास दण्डैः ॥ ३० ॥ अस्तं याते सपदि नलिनोबान्धवे, सिन्धुपुत्ने प्राचीमागे सरसमुदिते पकनारङ्ग कल्पे । रामः कामं गुरुजनगिरा मन्दिरे सङ्गतोऽभूत्, वामोहस्तं जनकतनया नन्दयन्ती जगाम ॥ ३॥ सर्वान् गुरुजनान् मूर्दा नत्वा यामवयं प्रहरवयं कथमपि कृच्छ्रेण नीत्वा अतिवाद्य मारस्य कामस्य नाराचेन अस्त्रगा भिन्नः विक्षः यतीव कामशरात्तं इत्ययः, सद्य: दण्डैः स्वरयस्य तुरगान् पक्षान् ताड़यामास आजघान । कथं सूर्याखाः , शीघ्र भगवन्तं सूर्य न नयन्तीति क्रोधेन तब्नातीयानेतान् ताड़ितान् दृष्ट्वा सूयाखाः स्वयमेव वुड्डा इतगामिनो भवि- यन्ति इति भावः (एषः प्रोको-न-समीचीन परं पाश्चात्त्य. पुस्तके Zट इत्युतः ॥ ३७॥ अस्तमिति। नलिनीबान्धवे पद्मिनीकान्ते सूध्ये मपटि शीघ्र, मुकुलनन्निनीबान्धवे इति पाठे मुकुनिताता नलिनीना वान्धवे विकासहतावित्यर्थः, अम्तं यात तथा पकनारकल्प परिणतनारङ्गफलसदृशे मिन्धुपुत्र चन्द्रे प्राचीभागे पूर्व दिग- मागे सरलं सविलास यया तथा उदिते मति प्रमदमुदित, पकनारङ्ग पिङ्गे इति पाठे प्रमदं प्रोल्लास यया तया, पक्क. नारङ्गवत्पिङ्गः पिङ्गलः तस्मिन् । राम: गुरुजनानां पिता- दोनो गिरा वचसा मन्दिरे शयनागारे इत्यर्थः कामं स्वच्छन्द सङ्गतउपस्थितः अभूत् । वामौ सुन्दरी जरू यस्याः मा जनकतनया सीता तं राम नन्दयन्ती तोपयन्ती जगाम तदेव... .

·[६) महानाटकम्। प्राचीमागे सराग, धरणिविरहिणोलान्तवक्त समुंद्रे, निद्राली नोरजालौ, विकसति कुमुदे, निर्विकारे चकोरे । धाका सायकाशे, तमसि शममिते, कोकलोके सशोके, कन्द मन्दद, वितरति किरणान् शर्वरोसार्वभौमः ॥ २८ ॥ न्यय.। मन्दिरमिति शेष । 'रामं कामं गुरुजनगिरा मन्दिरं सुन्दरं वं रम्भोरुस्तं जनकतनया नन्दयन्ती जगाम ॥' इति पाठे रम्भे व जरू यस्याः सा जनकतनया गुरुजनगिरा खश्रूवचनेनेत्यर्थः तं राम कामम् प्रत्यय नन्दयन्ती सतो स्वं सुन्दरं मनोहरं मन्दिरं, यहा सुन्दरमिति राममित्यरय विशेषणम् । जगामेत्य- मन्दाक्रान्ता वृत्तम् ॥ ३८ ॥ प्राचीभार्ग इति । रागो लौहित्यम् अनुरागश्च तेन सह वर्त- मानः सराग. तस्मिन् घरणि पृथिवी, एव विरहिणी रविरूप पतिविरहादिति भाव , तस्या. क्लान्त मलिन विरहदु.खात् तिमिरोहमाचेति भावे , वन वदनं प्रारम्भश्च यस्मिन् तथाभूते अतएव समुद्रे अप्रकाश प्राचीमागे पूर्वदिग्भाग तरणिविरहिणि क्रान्तमुद्रे समुद्रे इति पाठे तरणिः सूर्य: तद्विरहिणि तहियो- गिनि किन्तु सराग सानुरागे परपुरुषरूपचन्द्रानुरागिणि सति एतन प्राच्या. साधारणनायिकात्व गम्यते । समुद्रे जलधौ क्रान्ता प्राप्ता मुद्रा चन्द्रदर्शनजतित उल्लास: येन वयोले इत्यर्थः। नोरजाना कमलानाम् पालौ पड़ती निदालो निद्राविधये निमोलितायामित्यर्थ., कुमुद विकसति बिकासं गच्छति, विकमितकुमदे इति पाठे विकसित कुमुदं विकसितकुमुद सम्मिन् । चकोरे चन्द्रामृतपानलुब्धे इति भाव , निर्विकारे विधादशून्ये उल्लसतीति भाव , आकाशे मावकाशे सर्वतश्चन्द्रा ,

·द्विवीयो।
व करवकोरकान् विदलयन, यूनां मनः खेलयन,
अम्भोजानि निमोलयन्, मृगदृशां मान समुन्मूलयन् ।
ज्योत्साः कन्दलयन्, तमः कवलयन्, अम्भोधिमुहेलयन.
कोकान् प्राकुलयन, दिशो धवलयन, इन्दुः समुज्जृम्भते ॥ ४० ॥
लोकसञ्चारात् दर्शनविषयतां गते इति भावः तमनि अन्धकार
शर्म शान्तिम् इते प्राप्ते तिरोहिते इति यावत् कोकलोके
चक्रवाकसमूहे “कोकचक्रायकवाक" इत्यमरः, सशोके अन्योऽन्य
विरहादिति भावः, कन्द कामे अमन्दः प्रभूत: दर्पः यस्य
तादृशे अतिमद्धे..इत्यर्थः, कन्दऽनल्पद इति पाठेऽपि स
एवार्यः, सति शर्वरीसार्वभौम: निशानायः किरणान् वितरति
वर्षति । ननु भविष्य रामणापेऽत्यन्तनिकटवर्तिनि कोकाना
मकस्मात् महोत्पातनिमित्तभूतं पाखवर्तिनामपि प्रियजनाना-
मनवलोकनात्तथोक्तमिति बोध्यम्।। स्रग्धरा वृत्तम् ॥ ३८ ॥
म्वै रमिति । इन्दुश्चन्द्रः कैरवकोरकान् कुमुदकलिकाः
"कलिकाकोरकः पुमान्” इत्यमरः । स्वैरं शनैः शनै: विदन्तयन्
विकामयन्, यूनां तरुणानां मनः खेलयन् उल्लासवन उदोपका-
वादिति भावः, खेदयविति पाठे विषादयन् विरहित्वादिति
भावः। अम्भोजानि पद्मानि निमीलयन् सोचयन, मृगहशां
कामिनीनां मानं मुम्भूलयन् समुन्मोचयन् निराकुर्वन्नित्यर्थः,
ज्योत्स्नाः चन्द्रिकाः ज्योत्स्रामिति पाठान्तरं कन्दलयन् समु
तेनयन्, तमः अन्धकार कवनयन् ग्रमन्, अम्भोधि समुद्रम्
उहेलयन् वेलामतिकामयन्, कोकान् चक्रवाकान् आकुलयन.
व्यथयन् अन्योऽन्यविरहजनकत्वादिति भावः, दिश: धवलयन
शुभ्रीकुर्वन् समुज्जृम्भते ममुदेति । शार्दूलविक्रीड़ित वृत्तम् ॥४०॥

·[६८ महानाटकम्। अद्यापि स्तनशैलदुर्गविषमे सोमन्तिनीना दि स्थातुं वाञ्छति मान एष, धिगिति क्रोधादिवालोहितः । प्रोद्यन दूरतरप्रसारितकरः कर्पत्यसो तत्क्षणात् फुल्लत्करवकोपनिःसरदलिश्रेणोकपाणं शशी ४१ ॥ " अद्यापीति। स्तन एव शैलदुर्ग गिरिरुपदुर्लयदेश- विशेष तेन विषमे दुरासद सोमन्तिनोनां महिलाना हदि एष ..मान. प्रियेषु कोप: अद्यापि अभ्युदितेऽपोत्यर्थः, स्थातुं वाछति, धिक् इत्य तिरोधाय स्थित रिपुमिति शेपः- इति क्रोधात् भालोहित इव आरत इव असौ शशी चन्द्रः तत् क्षणात् प्रोद्यन् प्रकर्षण उदय गच्छन् उत्तिष्ठनिति यावत्, दूरतर यथा तथा प्रसारिता. विस्तारिता. करा: किरणा' प्रसारिती करौ हस्तौ च येन तथोक्त “बलिहस्ताशयः करा. इत्यमरः, सन् फुल्लत. विकसतः करवकोषात् निमोलित कुमुदादित्यर्थः, नि मरती निर्गच्छन्तो या अलि श्रेणी भृङ्ग पड्लो सा एव कृपाणम् असि कर्षति आकर्षति प्रसह्य Zलातीत्यर्थ कपाणस्थ मालिन्यं प्रसिहम् उनञ्च दृटतर. निबदमुष्टे: कोपनिषसस्य सहजमलिनस्थ । रुपणस्य रूपाणस्य केयलमाकारतो भेद इति। स्तनशैलदुर्गविषमे इत्यत्र स्तन शैलशिवरे इति, उद्यन दूरतरप्रसारितकर इत्यत्र उद्यष्टरतर- प्रसारितकर इति च पाठे स्तनावेव तुने उद्रत रैलशिखरे पर्वतमृङ्गे यत्र तथोक्त। स्तनशैलशृङ्गस्य दुरारोहयात् तदन्त वर्तिनि हृदये स्थितस्य मानव सुतरा दुरासदत्वमिति भाव. । उद्यन्तः स्फुरन्त. उद्यन्तौ च दूरतरं प्रसारिताः प्रसारिती च करौ च येन तथोक्तः ।. प्रव-स्तनशैलेति अलियेगी-

·द्वितीयोऽडः।
यातस्यास्तमनन्तरं दिनक्षतो वेशन रागान्वितः
स्वरं शीतकरः करं कमलिनीमालिङ्गितुं योजयन् ।
शीतस्पर्शमवाप्यं सम्पति तया गुप्ते मुखाम्भोरहे,
हासनव कुमुद्दतीवनितया वैलक्ष्यपाण्डूक्कतः ॥ ४२ ॥
कपाणमिति च .रूपकहयं क्रोधादिवेत्यत्प्रेक्षा। प्रसारितकर
इति-श्लेषः तदेतेपामगानिभावन सगरः । शार्दूलविक्रीडितं
हत्तम् । ४१॥
यातस्येति ।
अस्तं यातस्य पस्तं गतस्य दिनकृतः
सूर्यस्य अनन्तरं परत: वैशेन प्राकल्या रागान्वितः रक्तवर्णः
अनुरागवाय रविर्यधारणम्तथा प्रतीयमानः चन्द्रोऽपोति भावः ।
योतकरः चन्द्रः म्बर यथाकामं कमलिनी सूर्यप्रियामित्यर्थः
आनिद्भित करं किरणं हस्तञ्च योजयन् सन् सम्प्रति तदैव
तया कमलिन्या सत्येति भाव, शीतस्पर्गमवाप्य पत्युः सूर्यस्य
उपणम्पर्णादिति भाव, मुखाम्भोरुहे मुखम् अम्भोरुहमेव
तम्मिन् गुप्ते सहोचिते, युक्तो इति पाठेऽपि तयैवार्थ.। रुई
इति पाठान्तरन् ।
कुमुहतो एव वनिता निजपत्री तथा
हामनैव परनारोधर्षणदर्शनजनितमनोधपरिहासेनैवेत्यर्थ,
वैलक्ष्यं विलज्जत्वम् अप्रतिमत्वं वा तेन पाण्डूकृत. नोरतीकृतः ।
यथा कथित् प्रेषितभ का मतो परनारी धर्षयितुं गतस्तया
चावमानित. स्वपत्नयादिना दृष्टी लन्नातिरेकात् पाण्डुवर्णो
भवति तददिति भाव ।
अव प्रस्तुते चन्द्रे परनारीकामुक
व्यवहारममारोपात् समामोक्तिरलद्वारः “समामोक्तिः समैर्यत्र
कार्यलिङ्ग विशेपणैः । व्यवहारसमारोप. प्रस्तुतेऽन्यस्य वस्तुन.
इति। शार्दूलविक्रीडितं वृत्तम् ॥ ४२ ॥

·महानाटकम्। श्रीरामः सखों प्रति। कर्पूरैः किमपूरि, कि मलयजेराले पि, किं पारदैः प्रक्षालि, स्फटिकान्तः किमटि द्यावापृथिव्योर्वपुः । एतत्तय कैरेवलमहरे शृङ्गारदोक्षागुरी दिकान्तासुकरे चकोरसुहृदि प्रौढ़े तुपारखिपि ॥ ४३ ॥ पञ्जरस्था सारिका सखीनां स्वमन्दिरगमनाशिर्ष पठति । चक्रक्रोडायनान्तस्तिमिरचयचमूस्फारसंहारचर्क कान्तासम्भो( यो )गंसानी गगनसरसिजो राजन राजहंसः । कर्पूरैरिति । कैरवाणा कुमुदानां क्लम कान्तिं मालिन्य- मित्यर्थः, हरतीति तथोले वैरवविकासिनीत्यर्थः, शृङ्गारस्य नादिरसस्य दोक्षा उपदेश नियमो वा तस्या गुरुराचार्य, तस्मिन् दिगेव कान्ता तथा मुकुरः दर्पण: तस्मिन् चकोराणां सुहृद बान्धवः तस्मिन् तुषारविपि शोतरश्मी प्रौढ़े प्रकटतां गते सति द्यावाथिव्योः वपु. शरीरं विभाग इति यावत् कर्पूरैः अपूरि किम् ? पूरित किम् ? मलयजैः चन्दनै. बालेपि किम् ? प्रान्तियं किम् ? पारदैः सदाख्यैर्धातुभिः अक्षालि किम् । क्षालितं किम् ? स्फटिकान्तः स्फटिकमणिविधिः अघटि किम् ? रचितं किम् । एतत् तर्कय। अत्र प्रक्षते चन्द्र- किरणव्यामजगति कर्पूरादिपूरिततया संशय इति सन्देहा- लङ्कार', तदुक्तं दर्पणे-“सन्टेहः प्रक्षतेऽन्यस्य संशयः प्रतिभो- स्थित.” इति लक्षणात् । शार्दूलविक्रीडितं वृत्तम् ॥ ४३ ॥ चक्रेति। चक्राणां चक्रवाकाणां क्रीड़ायाः कृतान्तः यमः तयां रात्रिविरहेण विच्छेदकत्वादिति भावः। तिमिरचयानाम् अन्धकारचयानां या चमूः मेना तस्याः स्फारस्य विस्तारस्य ·द्वितीयोऽहः। []] सम्भोगारम्भकुम्भः कुमुदवनबधूरोधनिद्रादरिद्रो एनः क्षीरोदजन्मा जयति रतिपतेाग्यनिर्माणशाण: ॥४४॥ सखोषु गतास। अद्वेकवा जनकतनयां, हरिकोटे स्तटान्तात् पयाई विपुन्तपुलको राघवो नम्रवताम् । वाणान् पञ्च प्रवदति जनः पञ्चवाणोऽप्रमाणे- ोणेः किं मां प्रहरति, शनैयाइरन्नानिनाय ॥ ४५ ॥ .. संहार चक्र चक्राकारास्त्र विशेषः, कान्तानां सम्भोगस्य माक्षो साक्षाटा। कान्तासंयोगसाक्षोति' पाठान्तरम्। गगनमेव मरः सरोवरः तस्मिन् जायते इति तथोक्तः राजहंसः हम- विशेषः, यहा राजा चन्द्रः हंसः इव राजहंसः। सम्भोगस्य शृङ्गारस्य प्रारम्भे कम्मणि कुम्भः पूर्णकलसः कुमुदवनान्येव वध्वः नार्यः तासां रोधो निमौलनमेव निद्रा ता दरिद्राति अपनय. तीति तथोक्तः रतिपतिः कामस्य बाणानां शराणां निर्माण शाण: तीच्यीकरणपाषाणः क्षीरोदजन्मा क्षीरसागरजः देवः चन्द्रः जयति विराजते । स्नग्धरा वृत्तम् । ४४ ॥ अडेकवेति । हारकोटे: हारपान्तस्य तटान्तम् । भावात्, तलान्तादिनि पाठेऽपि तथैवार्थः, विपुलपुलका कान्त- म्पर्शन सञ्जातबहुलोमाञ्चामित्यर्थः, नम्रवक्तां लन्नया अव- नतवदनां जनकतनयां सोताम् अकत्वा राघवः, जनो लोकः पञ्चबाणान् कामस्येति शेषः प्रवदति कथति, किन्तु पञ्चबाणः कामः अप्रमाण: असंख्य : वाणैः मां किं कथं प्रहरति इति शनैर्मन्द मन्दं व्याहरन् सन् पर्यहाई शय्योत्सङ्गम् पानियाय नौतवान्, व्याहरवानिनायेत्यत्र व्याहरन्ती जगा- अग्र- ·महानाटकम् । अन्योऽन्य बाहुपाशग्रहणरसभरागीतिनोस्तव यूनो- भू योभूय प्रभूताभिमतफलभुजीनन्दतोजात एषः । ससारो गर्भसारो नव इव मधुरालापिनो' कामिनोमा गाढञ्चालिङ्गा गाठ स्वपिहि न हि न होति चुतो बाहुबन्धः ॥४६॥ वक्त तत फणिलतादलवोटिका स्त्र विन्यस्य चन्दनधनावतपृगगर्भाम् । मेति पाठे इति व्याहरन्ती कथयन्ती जनकतनयामित्यस्य विधोपइम पाई जगामेत्यन्वय । मन्दाक्रान्ता हत्तम् ॥ ४५ ॥ अन्योऽन्य मिति। तत्र सम्भगसमये अन्योऽन्यं परस्पर बाहुपाशाविव तयोग्रहणे धारणे यो रसभर নিময়, औत्सुक्या तिरक इत्यर्थ तम् आशोलतयः सम्यक् प्रकटयत इत्यर्थ. तयो. भूयो भूय पुन पुन पभूत प्रचरम् अभिमतम् इष्र्ट फल सुरतसुखं भुजाते इति तयो अतएव नन्दतो. आनन्दातिशयमनुभवतो यूनो तरुपयो गाढ' गाढम् अति मात्रमित्यर्थ , माम् आलिङ्गन स्वपिहि निदाहि, नहि नहीति च मधुरालापिनो. मनोहरे जल्पतोः कामिनो. सीतारामयोः -गर्भ पन्त भारः उत्कर्ष , सुखाविशय इति भाव , यस्य तथाभूतः अतएव नव एव संसार एष जात. बाहुबन्धः परस्पर बाहु सरने प. युत शिथिलता गत, निद्रावेशादिति भावः । क्रान्ता वृत्तम् ॥ ४५ ॥ वल इति। (तत...किञ्चिविद्रावणानन्तरं राम, खेवतो वदने चन्दनन धनेन करेण च आहत. संयुक्तः पूग. गुवाक' गर्भे अन्तर्यस्या वा फपिलतादलवीटिका ताम्बूलीदलवीटिका ·हितीयोऽमः। [३] रामोऽब्रवोदयि रहाण मुखेन बाले। तच्छद्मना तदधरं मधुरं प्रपातुम् ४७॥ मन्द मन्दं जनकतनया ना चतुर्धा विधाय स्त्र जडे तदधरमध प्रेमतो मीलितानी। मैने तस्यास्तदनु कवलातूं धमकामार्थमोक्षान् राम काम मधुरमधर ब्रह्म पोवापि तस्या ४८॥ सुप्ताया सोताया राम । भाति स्म चित्तस्थितरामचन्द्र संरुन्धतो निर्गमथइयेव । स्तनोपरि स्थापितपाणिपद्मा, छद्माप्तनिद्रा हरियायताक्षी॥४८॥ विन्यस्य निधाय तच्छद्मना तस्य ताम्बूनवोटिकाप्रदानच्छले न मधुरं तस्या' अधरम् अधरामृत प्रपातु प्रकर्षेण आखादयितुम् अयि वाले! मुग्धे मौत! मुखेन ग्रहाण इति अत्रवीत् । घसन्ततिलक हत्तम् । ४७॥ मन्दमिति । जनकतनया मोता ता वोटिका चतुर्धा विधाय विभन्य वस्य रामस्य अधरमधुनि यत् प्रेम अनुराग तस्मात् मन्द मन्द शनै गर्ने स्वर स्वाभिमत यथा तवा जथे इतवतो, जग्राहत्यर्थः । एकदैव ग्रहणे तदधरमधुन सम्यगलाभ इति मन्दं मन्दमित्युक्तम् । तदनु तदनन्तर तद्ग्रहणात् परं मोलिसाक्षी तदधरस्पर्शरसात् आमीलितलोचना सती तस्या वोटिकाया: कवलान् ग्रासान्, “चतुर इति भाव, धर्मकामार्थ- मोक्षान् चतुर्वर्गान, तत्प्राप्तिसमानिति भाव, रामोऽपि तस्याः मधुरम् अधरं योला तमेवाधरं ब्रह्म ब्रह्मानन्दसममिति माव., मैन-एतदधिक-ब्रासखं नास्तीत्वमन्यत । मन्दाक्रान्ता वृत्तम् ४८ भातीति। हरिणायताची भृगाची सोता स्तनयोरपरि म-9 ·[७४] महानाटकम्। तल सीतावक्षःस्थलस्यं भ्रमरमवलोक्य । (क) मदनदहनशुध्थत्लान्तकान्ताकुचान्त- दि मलयनपढे गाढवदाखिलाडि। उपरि विततपक्षो लक्ष्यतेऽलिनिमग्नः शर इव कुसुमेपोरेष पुलावशेषः ॥ ५॥ Jarma नमर- स्थापितं पाणिपद्म करकमलं यया तथाभूता छगना छलेन प्राप्ता ग्टहीता निद्रा यया तादृशी अत एव निर्गमशकया चित्तस्थितो यो रामचन्द्रः तं संभन्धतोव वहिर्गन्तुमददतीवेति भावः, भाति स्म राज छद्माप्तनिद्रा हरिणायताक्षीत्यत्र सञ्जातनिद्रा सरसोरुहानीति पाठान्तरं सुगमम्। उत्प्रेक्षा Jलङ्कारः। उपजाति हत्तम् ॥ ४ ॥ (क) तत्र सोतावक्षःस्थलस्थं भ्रमरमवलोक्येत्यत्र तत्र मैथिलसुतोरस्थलनिक्षिप्तयक्षकर्दमे सानन्दपसितं मालोक्येति पाठे मैथिलसुता सोता तस्याः उर.स्थले वक्षसि निक्षिप्तः निहितः यः' यक्षकदमः यक्षाणां प्रियः कर्दमः "कुटुंमागुरुकस्तूरी कर्पूरं चन्दनं तथा । महासुगन्धमित्युक्त' मामती यक्षकदमः ॥” इत्यु हो गन्धचूर्ण विश्वपः तत्र । मदनति । मदनदहनन कामाग्निना शुप्यन्तौ अत एव लान्ती यौ' कान्तायाः सोताया: कुचौ स्तनौ तयोरन्तई दि मध्यवदये मलयजपढे चन्दनपड़े गाढ़े यथा तथा बडा लग्नाः अखिलाः मसया अड्ड्यः चरणा यम्भू तथोता, उपरि विसती विस्तृतौ पक्षी येन यस्य वा स: अलिः भ्रमरः एषः पद्यावशेषः, ·हितीयोऽशः। अवावसरे। पृयुलजधनभारं मन्दमान्दोलयन्ती मृदुचलटलकान्ता प्रस्फुरत्कर्णपूरा । प्रकटितभुजमूलादर्शितस्तन्यलीना प्रमदयति पतिं द्राक् जानकी व्याजनिद्रा ॥ ५१ ॥ श्रीरामपादाः । निद्राणम्त्रोनितम्बाम्बग्हरग्णरणन्मेखलारावधावत्- कन्दबहवाणव्यविकरतरला: कामिनो यामिनीपु । हन्तमात्रावशिष्टः कुसुमेपोः कामस्य भर इव निमग्नः लक्ष्यते दृश्यते । उत्प्रेक्षालवारः। मानिनो वृत्तम् ॥ ५० ॥ पृथुलेति। पृथुलः विशाल: जघनभारः, कटिपुरोभागः तं मन्दं यथा तथा आन्दोलयन्ती मच्चालयन्ती मृदु मन्दं यया तथा चलन् स्पन्दमान: अलकानां चर्णकुन्तलानाम्, “अलकाथूर्णकुन्तलाः” इत्यमरः. अन्तः प्रान्तटेगः यस्याः तयोक्ता 'प्रस्फुरन् प्रकण उल्लमन् कर्णपूरः कर्णभूपणं यस्याः मा प्रकटितया अनाहतयेत्यर्थः, भुजमूनया दर्शिता स्तनयोरियं स्तन्या स्तनसमन्धिनी लीला विनामः यया तथाभूता व्याजेन कपटेन निद्रा यस्याः मा छानिमोनितेति भावः, जानकी द्राक् झटिति पति रामं प्रमटयति प्रकण उन्नामयतीत्यर्थः । मृदु चन्नदलकान्तेत्यत्र प्रयुचन्नदलकाग्रेति पाठान्तरम् । मालिनी वृत्तम् ॥ ५१॥ निद्राणेति। यामिनी रात्रिषु ते प्रमिडा: कामिनः सकामाः योरामपादाः श्रीराम इति भावः, निदाणा निद्रावती या स्त्री पत्नी, सीतत्यर्थः, सम्या नितम्बात् अवरहरगोन वसनहरणेन रणान्ती स्खनन्ती या मखन्ना काची तम्या रावण रणनेन धावन् ·[४] महानाटकम्। साडजोपान्तकान्तग्रथितमणिगपोहच्छदच्छच्छटाभिः व्यताङ्गास्तुङ्ग कम्पा जघनगिरिदरीमाथयन्ते श्रयन्ते ॥ ५३॥ जानकी प्रबुद्धा। स्पृहयति च विभेति प्रेमतो बालभावा- मिलति सुरतसङ्गेऽप्यङ्गमाकुच्चयन्ती। .. . चपला, . स्फुरवित्यर्थ', यः कन्दः कामः तेन आबद्धाः संहिताः ये बाणा: शगः तेभ्यः व्यतिकर' भयं तेन तरला कामातिशयात् बरावन्त इत्यर्थ' , यहा तरला. आत्मानं गोपायितुं व्यग्रा इत्यर्थः, अन्योऽपि चौयं कुर्वन् केनापि ज्ञात: पशात् धारणार्थ- मनुसृत, अात्मानं गोपायितुं व्यग्रो भवतीति भावः । निद्राणत्यत्र निद्राविति, कन्दर्पावडेत्यत्र कन्दरब्धेति च पाठान्तरे स एवार्थ ताडङ्गयोः हस्ताभरणविशेषयोरुपान्तेषु कान्ता: रम गीया: ग्रथिताः यतिविडाः ये मणिगणा: तेभ्य. उद्गच्छत्यः निगच्छन्त्य या अच्छा निम्मला, बटाः दीप्तयः, प्रभा इत्यर्थः, ताभिः व्यक्तानि प्रकाशितानि अङ्गानि येषा तथोक्ता., নিয়া चौयेऽपि प्रात्मानं गोपायितुमशक्ता इति भाव) अत एव तुङ्गो महान् कम्प: भयजनित इति भावः, साविकच येषा तथाभूताः सन्तः जवन एव गिरिदरी पर्वतगुज्ञा ताम् श्राश्यं निर्भयस्थान श्रयन्ते, गुहासु प्रविष्टायौरा न ज्ञायन्ते इति भावः । एतत्पद्य साधारणमपि अत्र विशेषेण व्याख्यातम्। अत्र प्रकते रामे कामिनि अप्रकृतचौरव्यवहारममारोपात् समासोक्तिरलदार- *समासोक्ति, समैर्यत्र कायलिङ्गविशेषणः। व्यवहारसमारोप: प्रनतेलयर, वस्तुन. ॥” इति तनाणात ! सुन्धरा ऋतम् ॥ ५२ . स्पृहयतोति। प्रेमत: प्रेमवशात् स्मृहयति तादृशं सुरत-

·द्वितीयोऽङ्कः।
[0७J
अहह ! न हि न होति व्याजमप्यालपन्ती
स्मितमधुरकटार्भािवमाविष्करोति । ५३ ॥
थोरामः सानन्दं जानकोवाग्विलासमुल्लासयति ।
वाचां गुम्फेन रम्भाकरकमलदलोदारसञ्चारचच्च-
सन्त्रीसनातमनुस्वररणनशतोहारताराचरेण ।
प्रत्यग्रोविनाकट्ठमकुसुमनवामोदसंमो(वा)दमैत्री-
पात्रीभूतेन धात्रौं युवतयति चिरस्थाविरां रामरानो ॥ ५४ ॥
माकाइतीत्यर्थ., बालभावात् मौग्धात् बिभेति च त्रस्यति च ।
प्रहमाकुच्चयन्ती संहगवन्ती अपि सुरतसङ्गे मिलति सजति,
अहह ! न हि न हि इति व्याज कपटनिषेधमिति भावः,
बालपन्ती जल्पन्ती अपि स्मितेन मन्दहासेन मधुरा: मनो-
हारिणः कटाक्षाः अपाङ्गविलोकितानि ते: भा मानसं रागम्
आविष्करोति प्रकटयति। मालिनी वृत्तम् ॥ ५३॥

·[७८ महानाटकम्। अपि च । परयं सारगर्गिरिकुहरगर्भाय हरिभि- दिशो दिशातरैः शितमपि वनं पङ्कजवनः । प्रियाच जुर्मध्यस्तनवदनसौन्दर्यविजितः सता माने म्लाने मरणमथवारण्यशरण(गमनाम ॥५५३ आश्रय इत्यर्थः तेन वाचा गुम्फेन रचनया “सन्दर्भो रचना गुम्फ.” इत्यमरः, चिरस्थाविर स्थविरा एव स्थाविरा चिरं स्थाविरां चिरस्थाविगं अतिबदामिति यावत् धात्रों पृथिवीं युवतयति युवतिं करोति रसवती करोतोति यावत् । एते. मास्या. मधुरस्वरः बृद्धामपि रसयतीति भाव। रणनशवोहारे। त्यत्र सरसतरेति, युवतर्यात चिरस्थाविरामित्यत्र सुरभयति चरस्थावगमिति पाठे सरसतर. अतिशयेन रसवान्, उहार इत्यस्य विशेषणम्। घरस्थावरा चरिष्णुस्थानुरूपा, सुरमयति आमोदयति, उल्लासयतीत्यर्थ । स्रग्धरा हत्तम् ॥ ५४ ॥ अरण्यमिति। प्रियाया सौताया चक्षुषी ने मध्य कटिदेश. स्तनौ पयोधरी वदन मुख तेषा सौन्दोण विजिता: विशेषेण जिता. यथाक्रर्म परिभूता तैः सारङ्ग. मृगे., चक्षुर्विजिते. रिति भाव , अरण्य वन, हरिभि सिहै, मध्यविजितेरिति भाव', 'सिंहो मगेन्द्र पञ्चास्यो हयक्ष केशरी हरि” इत्यमर , गिरिः पर्वत्तस्य कुहरारिए गहराधि तपा गर्भा. अभ्यन्तरापि, दिमातङ्गैः दिग्गजे., स्तनविजितरिति भाव.. दिश , पङ्कजवने. कमलसङ्घ, मुखविजितेरिति भाव, वनं जलम् अपि थितम् आश्थितम् । ल्याहि सता साधुना, सम्भावितानामिति भाव , माने जाने होणे सति मरणम्, अथवा अरशरण भरण्याययणम्, अरण्य गमनं, दूरसर गमिति च पाठान्तरं, शुममिति शेषः । अत्र ·हितीयो। अयि प्रिये! पश्य । दृष्ट्या मुखं ते सरसोरहाणि भृङ्गाक्षमालां जग्टहुर्नपाय । एणोदृशस्तेऽध्यवलोक्य वेणी भोग भुजगाधिपति गोप । ५६ ॥ दृष्ट्वा सुवर्ण दहते स्वदेहं चिक्षेप वर्ण, तव दन्तपतिम् । । विलोक्य तूर्ण मणिवीजपूर्ण फलं विदीर्ण किल दाडिमस्य ॥५॥ सामान्येन विशेषममधनरुपोऽर्थान्तरन्यासः। शिखरिणी हत्तम् ॥ ५५॥ दृष्ट्वेति । है प्रिये ! सरमोरहाणि पद्मानि ते तव मुग्वं दृष्ट्या अपाय मन्त्रजपेन देवान् . अाराधयितुमिति भावः, भृङ्गा एव अक्षमाला जपमाला तां जग्यः गृहीतवन्ति, पराजिताः पुनरुत्कर्पलाभाय तपस्यन्तीति भावः। भुजगाना- मधिपतिः नागराज. एणोदृश, नृगाच्या: ते तर वेणी केश- पाशम अवलोक्य भोगं बदेह -जुगोपे विवरे कृतवान्, लज्ज येति भावः। दृष्ट्वा मुखं ते इत्यत्र वह वनान्ते इति, वेणी भोगमित्यत्र वेशीमङ्गमिति च पाठे वनान्ते जलमध्ये वन वदनम् अवलोक्येति क्रिययान्वेति। इन्द्रवजा वृत्तं "स्यादिन्द्र बब्बा यदि तौ जगौ ग.” इति लक्षणात् ॥ ५६ दृष्ट्वेति। सुवर्ण काञ्चनं तव वर्णे दृष्ट्वा स्वदेह दहने अग्नौ चिचेप, तव दन्तपति विन्नोग्य मणिवत् वीजाना पूराः सहा यस्य यत्र वा तत् टाडिमस्य फन्नं तू शोधं विदोर्ग किलेत्यत्मेक्षा । दृष्ट्वेयन स्वर्णमिति, वर्णमित्यव कान्तिमिति, मणिवीजपूरमित्यत्र मणिवोजपूर्णमितिपाठ सुवर्णमिति वर्ण- मित्वस्य विशेषणं, कान्तिं विलोक्येति क्रियायाः कम्म। मगर इव वीजानि तैः पूर्ण मणिवीजपूर्णमिति । उपजाति हत्तम् ॥५६॥ .

·[८०] महानाटकम् । वदनममृतरश्मि पश्य कान्ते । तवीर्य्याम् अनिलतुलनदण्डेनास्य वार्धा विधाता। स्थितमतुलयदिन्दु खेचरोऽभूल्लघुत्वात् क्षिपति च परिपूत्यै तस्य तारा किमेता १ ॥५८: ( सीता सपरिहासम्)। रमण । चरणयुग्म तावक भावयित्वा मधुरगिरमुदार रामदासी ब्रवीमि । कृतमपि गुरु धावास्वादा निर्णीयता मे वदनममृतरश्ममण्डल वा प्रियेण ॥ ५८ ॥ । , वदनमिति। है कान्ते । पश्य अवलोकय। उा पृथिव्या, खिमिति उभयत्रान्वेति, तब वदन-वाधौं वारिधी स्थितम् अमृतरश्मि चन्द्रम् अनिल वायुरेव तुलनदण्ड तेन “प्रास्य डभयकोच्यो ममावेश्येति भाव , अतुलयत् तोलयामास किन्तु इन्दु अमृतरश्मि लघुत्वात् खेचरोऽभूत् ऊर्दू गत इति यावत, गुणगौरवात्तु तव वदनमत्र स्थितमिति भाव इदानीमपि तस्य चन्द्रस्य पूचे पूरणाय तव मुखलावण्यस्य सम्यक् प्राप्तये इति भाव, एता तारा नक्षत्राणि क्षिपति च समन्तात् योजयति च, विधातति कर्तृपदम् । मालिनी वत्तम।। ५॥ ननु सिताखण्डदल्पतर गुडस्तु बहुतर, तत् किम आकारगौरवात् गुणाधिक्यमित्यत आह. रमणति। हे रमण' प्रिय ! रामदासी अह तव इद तावक त्वत्सम्बन्धि चरणयुग्म भावयित्वा चिन्तयित्वा मधुरगिर मधुरभाषिणम् उदार महारत ला नवोमि पृच्छामोत्यर्थ , प्रियेण कान्तेन त्वया .

·हितीयोऽहः। [] सीता मनीहरतरां गिरमुहिरन्ती- मान्तिना तव बुभुजे परिपूर्णकामः । रांमस्तथा, विभुवनेऽपि यथा न कोऽपि रामां भुनक्ति वुभुजे न च भोच्यतीश: ६.. मृदुसुरभिसुवर्णस्फीतकनापुटोद्य- दलितभुजलतायाः सम्पुटालिभिताया: धावा विधावा गुरु कृतमपि में मम वदनम् अमृतरश्मे । मण्डनं वा प्राम्बाद्य पानेन दर्शनेन चानुभूय নিয়ন किंतरदनयोग इत्यवधार्यताम् ; गुणातिरेक एक गौरव- हेतुरिति भाव: । मालिनी वृत्तम् ॥ ५८ ॥ सीतामिति ।-रामः तत्र शयनम न्दिरे मनोहरतराम् अति मनोहरां, वाचमित्यस्य सोतामित्व स्य च विशेषणं, गिरं वाचम् उहिरन्तीम् आन्नपन्ती सोताम् आन्निगर परिपूर्ण- कामः परिळप्तमनोरय:- सन्तया अभुजे भुक्तवान, अया विभुवने विलोक्या कोऽपीगः प्रभुः रामां कान्तां न भुनक्ति, न बुभुजे न च भोक्ष्यति, कालत्रयातीतं रामस्य सीतासम्भोग- सुखमिति भावः। वसन्ततिन्नकं वत्तम् । ६० ॥ मृहिति। मृदुः कोमल: मुरभि: सुगन्धः सुवर्णः काबुन- वत् शोभनवर्ण: स्फोतः मांसल: य: कक्षापुट: बाहुमून- मित्यर्थः, तस्मात् उद्यन्तो उदयमाना ललिता मनोहारिणी, "ननितं विषु सुन्दरम्” इत्यमरः, भुजलता यम्या: तथाविधायाः सम्पुटेन सम्पुटायेन रमणव्यापारविशेषेण आनिगिता तस्याः; उतच-"उत्तानसुप्तप्रमदोपरिस्थ: कक्षा समाववं यदूर युग्मम् । सम्भर्दयान, स्तनमण्डलं यमेत स स्थात् किन ·[२] महानाटकम् । सुरत-रसवशाया राघवस्य प्रियाया इरवि हृदयसापं कापि दिव्या स्तनयोः ॥ ६१॥ आगामिदोर्धविरई चिरमाविरासीत् जावेव रभवनेऽद्भुतकामकेलिः । शुत्वा तथा गिरमपूरयदुल्लसन्तीम् उहीर्णकर्णरमणां चरणायुधानाम् ॥ १२ ॥ मम्मुटाख्यः ॥” इति । अत एव सुरतरसेन वशा पशङ्गता तस्याः प्रियायाः सीतायाः दिव्या कापि अनिर्वचनीया स्तनथीः कुचोभा राघवस्य रामस्य हृदयतापं हरति नाशयति, सुख- मतिमात्र जनयतीत्यर्थः । एतच्च दुःखाभाव एव सुखमिति मतानुसारादुक्तम् । मालिनी वृत्तम् ॥ ६१ ॥ आगामीति। रङ्गभवने 'सुरतागारे अङ्गतकामकेलिः अद्भुतसुरतोत्सवः, तयोरिति शेषः, आगामिदीर्घविरई 'दण्डका रणाप्रवेशात् रावणहरणनिति भावः, जावेव चिरं दोधकालं व्याप्य घाविरासीत् समपद्यतेत्यर्थः, तथा उल्लसन्ती विवई- माना मती चरणायुधानां कुक्कुटानाम् उहीणं कर्णाभ्यां रमण सुरतोत्सवमनोहरवचनसुर यथा तथाभूतां सुरतसुखविधोधिनी. मिति भाव', गिरं वाचं, प्रभातसूचिकामिति भावः, श्रुत्वा अपूरयत् पूर्णतामगमत्. (मुरतव्यापारी निवृत्त इति भावः । युवा तया गिरमपूरयदुम्मसन्तीमुद्रीकर्णरमणामित्यत्र शुखा तयोगिरमपूजयदोत्पनीमुगोकर्णमरणामिति पाठे तयोः मीतारामयोः गिरम् अन्योऽन्यानुरागवतीमिति भावः, गुवा आकण्येवेन्यत्प्रेक्षा, चरणायुधानां कुक्क टानाम् उहीर्णम् उदीरित वचन, प्रभातसूचकमिति भावः, तस्य कर्पयोः मरतां तथा ·बतीयो। शि एप थोल-इनूमता विरचिते श्रीमन्महानाटके, वीर-योयुतरामचन्द्रचरित प्रत्युहते विक्रमः। मिय-योमधुसूदनेन कविना सन्दयं सज्जोहते, वैदेहीसुरताभिधोऽत्र गतवानदो द्वितीयो महान् । ६६ ॥ तृतीयोऽङ्कः भुक्ता भोगान् सुरम्यान् कतिपयदिवसान् राघवो धम्मेपना माई वर्डिणुकामः श्रवणमुनिपितुः प्राप हा ! शापकालम् । प्रवेशो यस्याः ता कुक्कुटशब्दान् शृगखतीमिति भावः, श्रोतु. पत्नीम् अपूजयत् अर्चयामास, प्रशशमेत्यर्थ., विडालाथ कुक्कु- टानां शब्द श्रुत्वैव तान् नन्ति ततश्च तदभावात् प्रभातञान- विरहेण अजस्रमहं प्रवत्त इति कामकेलेराशय इति बोध्यम् । वसन्ततिलकं वृत्तम् ॥ १२ एप इति। वैदेही सोता तस्याः सुरतं सम्भोग: अभिधा यस्य तथाभूतः। अन्यत् सुगमम् । इति श्रीजीवानन्दविद्यासागरभट्टाचार्यविरचिता महानाटकहितीयावव्याख्या समाप्ता ॥२॥ भुक्नोति। राघवो रामः धर्मपत्नया सोतया साई वहिष्णु- कामः प्रहद्दष्णः सन्नित्यर्थः, कतिपयदिवसान, अत्यन्तसंयोग ·[८४] महानाटकम्। धत्तेऽकस्माद्विवस्वान मलिनकिरणता हा । महोत्यातहतो: उल्कादण्ड प्रचण्ड प्रपतति नभसः, कम्पते भूतधात्री ॥१॥ दिग्भागो धूसरोऽभूत् अहनि बहुतरा' स्फारताराः स्फुरन्ति, स्वर्भानोर्भानवीयं ग्रहणमसमये, रोधिरो शक्रष्टि । हितीया । कतिपय सममिति पाठान्तरं, सुरम्यान् भुज्यन्ते इति भोगा. सुखानीत्यर्थ तान्, सुरम्यानित्यत्र सुरनानिति पाठे स एवार्थ, भुत्ला सम्भुज्य, भीगानाञ्चाष्टविधत्वमुक्त यथा -सुगन्धि वनिता वस्त्र गोत ताम्बू नभाजनम् । वाहन भूयण ञ्चेति भोगाष्टकमुदोरितम् ॥ इति । केचित्तु राघवा दशरथ. धम्म पत्नया साई वर्धिष्णु काम अपूर्णविषयामिलाप इति व्याचक्षते। श्रवणमुनिपितु. यज्ञदत्तनाम्रो वैश्यतपखिन शापकालं प्राप, हा इति खेदे । एकदा मृगया गतो राजा दशरथ. वनगज- भर्मण निशि शब्दवेधिना शरेण जलकलसं पूरयन्तं यजमुतं यवणाख्यमुनिम् अदृष्ट्दैव जघान । अथास्य पित्रा यन्नदत्तेन सप्त-त्वमपि अस्यामेव अवस्थायामहमिव पुत्रशोकात् परलोकं गमिथति' इति रामायण कथा। अत्रान्तरे दुर्निमित्ता न्यासन् इत्याह, धरी इति ।-विवखान् सूर्या अकस्मात् सहसा मलिनकिरणता मलिनप्रभतां धत्ते दधारेत्यर्थः, भूतार्थ वर्तमानप्रयोगश्चिन्त्यः । हा विषादे। धत्तेऽकस्मादित्यत्र पत्ते तस्मिन् इति पाठे थिन् तत्र समये. इत्यर्थ., महान् उत्पात अमङ्गल तस्य हेतो. प्रचण्ड भीषण. उत्कादण्ड. दण्डारुति. अग्निशिखाविशेष, आकाशात् प्रपतति, भूतधात्री पृथ्वी कम्पते । स्रग्धरा वृत्तम् ॥१॥ दिग्भाग इति। दिशा भागः दिग्भाग, धूसरः रजस्वलः नमस.

·हतीयोऽदः। [८५] मध्याह्ने ध्वाइघोपः, जगणरुतमसिस्फोतफेरुप्रचारी वारं वारं गभौरः प्रलय व महाकालचीत्कारघोषः ॥२॥ अवान्तर दशरथस्य चेष्टा । राम नयचयं दृष्ट्वा लोकधम्मसहच्च यत् यौवराज्याभिपकाय नृपे मतिरभूततः ॥ ३ ॥ अभूत्, अहनि दिवसे बहुतरा: बहुसंख्याः स्फारतारा: प्रहदानि नक्षत्राणि स्फुरन्ति प्रकटतां गच्छन्ति, असमये अमावस्यादि- व्यतिरिकाकाले इति यावत्, स्वर्भानो: राहोः भानवीयं सौरं ग्रहणं ग्रामः, रोधिरी रुधिरमयो शक्रस्य दृष्टिः, विन्दुष्टिरिति पाठान्तरम् । मध्याह्ने ध्वाइागा काकानां घोषः शब्दः, खगणानां सारमेयायो रुवं रवः, मध्याह्ने ध्वाइधोप: खगणरतमित्यत्र मध्याह्नो स्यकाशश्वगणरुतमिति पाठे मध्याह्ने गई अर्द्धगतः प्रास्थकोश: मुखसम्मुटः यस्य तथाभूत: खगण: सारमेयकुलं तस्य रुतं रव इत्यर्थः, प्रतिस्फीतानाम अतिप्रवद्वानां फेरूणां शृगालानां प्रचारः सर्वतः सच्चारः, वारं वारं पुनः पुनः गभोरः भीषणः प्रलय इव कल्पान्तकाल व महाकालस्य सहारियो रुट्रस्य चोकारघोषः इद्वारध्वनिः, अभूदिति सर्वत्र योज्यम् । स्रग्धरा हत्तम् । २॥ राम इति। ततः उत्पातदर्शनानन्तरं रामे नयचयं राज- नीतिसामग्रं लोकधम्मसह लोकाचारानुमतं धम्मसहितञ्च यत्, इत्तं-तदिति शेषः, दृष्ट्या स्थिते नृपे राजनि दशरथे यौवराज्ये अभिषेक: तस्मै, रामस्येति शेषः, मतिः बुद्धिः, अभूत् पासीत् । अनुष्टुप् हत्तम् ॥३॥ स-८ ·प्रति। महानाटकम्। सुमन्त्रो वहिनिहत्य नागरान् खोया जरामुपगतामवलोक्य राजा रामश्च राज्यवहनक्षममाकलय्य । राज्याभिषेकपरमोत्सवमस्य कर्नु व्यादिष्टवान्, पुरजना । कुरुत प्रमोदम ॥ ४ ॥ रामाभिषेके मदविठ्ठलाया कक्षाचुातो हेमघटस्तरुया । सोपानमारुह्य चकार शब्द उठ ठठ ठ ठठठ ठठ छ ॥५॥ अथ कैकेयी [स्वगतम् ] । पतितमिदमनर्थान्तरम् । (क) [राजानमुपसृत्य प्रकाशम् ] । जयति जयति महाराज । दशरथ । कैकेयि । इत आगम्यताम् । प्रविश्य कैकेयो एवमेव कथयति राजानम् । किन्तत् । अमङ्गलेय वधू स्खीयामिति । राजा स्वीया जरा वाईकम् उपगवाम उप स्थिताम अवलोक्य राम राज्यवहनक्षमञ्च प्राकलय्य विविच्य अस्य रामस्य राज्याभिषेक एव परम महान् उत्सव तं कर्तुं व्यादिष्टवान् अाज्ञापयामास अस्मानिति शेष हे पुरजना । नगरवासिन । प्रमोदम् प्रानन्द कुरुत अनुभवत । तिलक इत्तम् ॥ ४॥ रामाभिषेके इति। रामस्य अभिषेके अभिषेकसमये मदेन उल्लासेन वितला परवमा तरया तरुण्या युक्त्या कक्षात् भुज मूलात् 'च्युतो निपतित हेमघट भौवर्णजलकलम सोपानम् अधिरोहणोम् अाराध प्राप्य ठठ ठठ ठ ठठठ ठठ छ इत्येव शब्द चकार अभिषेकस्य प्रजानामतीवानन्दहेतुत्वमुक्त भवतोति भाव । उपजाति वृत्तम् ॥ ५॥ (क) भय कैकेयोति। अनन्तिरम् अपरोऽनर्थ इत्यर्थ , पन्यदमनलमिति यावत् । वसन्त ·वतीयोऽदः। [८] यतोऽस्या आगमनानुपदमेव महोत्पाता दृश्यन्ते, तदेनां दूरतो नि:सारय, मधञ्च प्राक् स्वोकृतं वरदयं प्रदीयताम् । तदेव सोतालक्ष्मणमहितस्य रामस्य वनप्रयाणं भरतस्य चक्र- वतित्वेऽभिपेकः। ततो दशरयः । हा रामचन्द्र ! प्राणाधिकमाण। लयि किमेतटापतितम् [इति मूईति। समाश्वस्य । पाकाश ) भूपुची ( ख ) तव पनो, तथापि तस्या भुव: परिग्रहणमनु- चितमिटमिति कृत्वा कैकेयो खां निवारयति । ततः समन्त्रः । विगतम् । ] राज एपोऽभिप्रायस्तत् स्वयमेव गत्वा रामचन्द्राय निवेदयामि [इति निष्क्रान्तः । ] [ उपमृत्य च ] जयति जयति थोरामचन्द्रः। भृत्यस्ते सुमन्त्रोऽस्मि निवेद- यामि प्राधानमिदमन्यच्च । शुदैव केकयसुता नगरोजनानां मागल्यमुन्मदकलाफुलवारयोपम् । तुभ्यं थियं न्यसति शक्रसखे नरेन्द्र, प्राक् स्वीकृतं वरयुगं समयाचतैनम् ॥ ६ ॥ (ख) भूपुत्रीति । तव पनो सोता भूपुत्रो पृथिव्या दुहिता, तथापि तथाच तस्याः भुवः खया इति भावः । शुवेति। गक्रमसे इन्द्रमिने नरेन्द्रे राजनि दशरथे तुभ्यं थियं राजलक्षौं न्यूमति अर्पयति मति, अर्पयितुमुदते सतीवि यावत्, केकयसुता कैकेयी नगरीजनानां पुरवामिनाम् उन्मदा उन्लासपूत्यर्थः, कलाकुना कना नृत्यगीतादिः तया पाकुना पासता वारयोपा वेश्या यस्मिन् तथाभूतं मानल्य मङ्गलोरसवं ·महानाटकम्। तदेव वरयुगम् । गमो यातु वनं चतुर्दश समा भू जटा धारयन् वन्या हत्तिमुपागतो विरचिता मीतासः सामुजः । राज्यं सानुचरं ममुद्रतमिदं संन्यस्थता मत्सुते, श्रुत्वैव म रु निर्दयावर इदं भूमि गतो विद्वलः ॥ ७ ॥ (अत्र दाक्षिणात्यपुस्तकपाठः कैकेयी प्रात्मगतम् । प्राप्तः किल मदवाग्बन्धकाल: ताई द्रुतं राजानं भरतराज्यं प्रार्थये न खलु काल क्षेप श्रेयसे । [ रहसि उपगम्य प्रकाशम् ।] राजन् । अमङ्गलीयेय वधः, यतोऽस्या भागमनमाण महोत्पाता: सम्भवन्तीति तानुत्पातानवेच्य क्षितिपय दशस्यन्दनं क्रन्दयन्ती लोकान् शोकानलौघे. शिव शिव तरसा भस्मसात् कुर्वतोव । - युत्वैव प्राकण्यैव एन राजानं प्राक् पूर्व स्वीकृतम् अङ्गीकृतं वर- युगं धरहयं समयाचत प्रार्थितवती। वसन्ततिलक वृत्तम् ॥६॥ राम इति । रामः सौतासख सानुज. सलक्ष्मण: सोता- लक्ष्मणसहित इत्यर्थ , चतुर्दश समा वत्सरान्, अत्यन्तसंयोगे द्वितीया, व्याप्येत्यर्थ , मूर्छा शिरसा विरचिता-जटां धारयन् वन्या हत्तिम् आरण्यजोविकाम् उपागत आश्रितः सन् वनं यातु गच्छतु । इदं समुन्नत समृद्धं मानुचरं स्वगणसहितं राज्छ मम सुते भरते समास्यता संन्यस्तं भवतु। स तु राजा एवम् इस्थम् इदं निर्दयाया: कैकेया: पच शुवा आकर्थ विल: विमुग्ध मन् भूमि गत. भुवि पपात। शार्दूलविक्रीडितं हत्तम्।

·तृतीयोऽशः। [८] कैकयी वाचमूचे निखिलनिजकुल्लागारमूर्तिः ससीतः शन्त्यि पुत्रस्य राज्यं भवतु वनमभिप्रेयतामेष रामः ॥ ८॥ दशरथः। सकरणं स्त्रीवचनवीकरणं मरणोत्साहन नाटयन् महती मूर्छामासाद्य धरणितलमुपगतः कथमपि चेतनामुपलभ्य । रामं कामाग्रजमिव वनं प्रस्थितं वीक्ष्य शक्तो धतुं प्राणान् शिव शिव कध तान् विहायाथवाहम् । निर्मुताः स्यां वचनमनृतं तत् पुनर्नान्यथा मे भूयात् भूयस्तदनु वचनं हा बभाषे तथेति ॥८॥ -- तानिति । अथानन्तरं निखिलं समस्तं निजकुलं निज वंश, केकयरानवंश इत्यर्थः, तस्य अङ्गारा मालिन्यकरी मूर्ति- यस्याः सा कैकेयौ तान् उत्पातान पूर्वोक्तान् अमनलसूचकान् धूसरदिग्भागान) अवेक्ष्य दृष्ट्वा दशम्यन्दनं दशरथं क्षिति राजानं क्रन्दयन्ती रोदयन्ती शिव शिवेति खेदे लोकान् जनान् शोकानलीधै. रामदशरथवियोगजनितटु खाग्निसञ्चयः भस्म मात् कुर्वतीव दहन्तोव वाचम् उवाच शान्त्यै पूर्वोक्तामनग्न शान्त्यर्थं समीत एप रामः वनम् अभिप्रेप्यता पुत्रस्य भरत स्येति गेपः, राज्य भवतु । स्रग्धरा हत्तम् ॥८॥ राममिति । कामाग्रजमिव मदनाग्रजन्मानमिव, वामा दपि येोठं सुन्दरमिति भाव, रामं वनं प्रस्थितं वीक्ष्य प्राणान् धतुं कथम् अई शक्त: १ नैव शक्ष्यामीत्यर्थः, शिव शिवेति खेदे, अथवा तान् प्राणान् विहाय निर्मुक्त: अनृतात् परित्रातः स्याम् अतः तत् मे वचनम् प्रवृतम् अमत्यम् अत एव अन्यथा अन्य प्रकारं न भूयात् न भवतु, तदनु इत्यं विवेचनानन्तरं हा ·महानाटकम। शुखा थीमचरणा प्रमाणमिति निष्क्रान्त । थोरामो लत्ता प्रदि। वत्स लक्ष्मण ! निजा प्रजा वतीम् (ग) आदाय अग्रे भव अहं सुस्थ सास नवा याय दागच्छामीति। तात दशरथ नत्वा मातरौ जननी तत । मैथिल्या सहितो रामो लक्ष्मणेन वन ययौ॥१०॥ गुर्वाजाप्रतिपालनात् प्रति वन सम्मस्थित राघव, दृष्ट्वासो खरिता विदेहतनया खयू( स्व स्व )जन पृच्छतो। नत्वा कोशलकन्यकाछियुगल, पश्चात् सुमित्रां पुन, पृष्ट्वा स्व शुकसारिकापिककुल, रामानुगा प्रस्थिता ॥ ११ ॥ इति खेदे तथा अस्त्विति शेष, इति वचन वभाले उक्तवान् कैकेयीमिति शेप । ८ ॥ (ग) प्रजावतों भ्राटजाया “प्रजावती भाटजाया" इत्यमर । तातमिति । राम तात पितर दशरथ तत मातरो केकयोमुमित्रे जननी कौशल्या नवा मैथिल्या सोतया लक्ष्मणेन च महित सन् वन ययौ प्रतस्थे। अनुष्टुप् वृत्तम ॥१०॥ दृष्ट्वैति । असौ विदेहतनया जानकी त्वरिता सत्वरा खत्रू जन म्व स्व जनमिति वा पाठ , दृष्ट्वा पृच्छतो अामन्त्रयन्ती कोशलकन्यकाया कौशल्याया अङ्कि युगल चरणयुग्म पश्चात् सुमित्रा पुन नवा व शुकसारिकापिककुल पृष्ट्वा प्रामन्त्रा रामानुगा राममनुगच्छन्ती प्रस्थिता। शार्दूलविक्रीडित हत्तम्। ११॥

·! बतीयोडा [21] अथ सीतां प्रति कौशल्यावाक्यम् । अयि जानकि पुचि ! शैशवे प्रतिपबासि वधूजनक्रियाम् । अथ गच्छसि यौवन वनं परिणाम भवितासि कोशो ?॥१२॥ लक्ष्मणं प्रति सुमित्रावचनम् । राम दशरथं विद्धि, विहि मां जनकात्मजाम् । अयोध्यामटवीं विहि, गच्छ पुत्र ! यथासुखम् ॥ १३ ॥ राम प्रति । बाला विदेहतनया ललितौ भवन्तौ, दिग्दक्षिणा च रजनीचरचक्रजुष्टा । तहत्स ! वत्सलतयेदमुदाहरामो, मा राम ! गच्छ नयदक्षिण ! दक्षिणाशाम् ॥ १४ ॥ पयोति। अयि पुत्रि जानकि ! शैशवे बाल्ये बधूजनक्रियां सुपाजनोचितमाचारं प्रतिपद्रासि प्राप्तासि, अथानन्तरं, गैगवात् परमित्यर्थः, यौवने तारण्ये वनं गच्छमि, तत: परिणाम चरम घयमि कीदृशी भवितामि १ करुग्योतिरियम् । सन्दरीहत्तम् “अयुजोर्यदि सो जगो युजी: सभरा लगौ यदि सुन्दरो तदा इति लक्षणात् ॥ १२॥ राममिति। हे पुत्र ! लक्ष्मण ! रामं दशरथं विद्धि जानीहि, मां जनकात्मजां सीतां विदि, अटवी वनम् अयोध्या विधि, ययामुखं गच्छ । अनुष्टुप् वृत्तम् ॥ १३ ॥ बालेति। विदेहतनया सोता वाला शिशः, भवन्तो युवां ललितौ सुकुमारी, दक्षिणा दिक् च रजनोचराणां राक्षसानां चनः इन्दैः जुष्टा सेविता, तत्तम्मात् हे वत्स ! वात्सल्येन, मेहेनेत्ययः, इदम् उदाहरामः ब्रूमः है नयदक्षिण वत्सलतवा ·[२२] महानाटकम्। महे विरम राम । मुहत पृच्च्यते पुनरसौ क्षितिपालः । पाययन्ति परिवत्तिमकस्मादुर्मदस्य जरतश्च वासि १५ ॥ अवावसरै पौरा: प्राहुः । अभिनवगुणग्रामे रामे विमुञ्चति पत्तनं, तरुणकरणापारावारे निमज्जति सज्जने । अचलदचलेरा, परं न तु केकयो, कुलिशवड़िशप्रायं प्रायो मनो वत ! योषिताम् ॥ १६ । नीतिकुशल । राम। दक्षिणाशां याम्या दिशं मा गच्छ न याहोत्यर्थः। वसन्ततिलकं वृत्तम् ॥ १४ ॥ मदुग्टहै इति। हे राम। मदररहे मदालये मुहत्त कियन्तं कालमित्यर्थः, विरम विलम्ब कुरु इत्यर्थः । असौ क्षितिपाल: राजा पुनः पृच्च्यते, अस्माभि सिमो वनं गच्छतु न वा इति पेषः । कि सेनेस्याह प्राथयन्तीति । दुर्मदस्य मदमत्तस्य जरत' स्थविरस्य च वचामि अकस्मात् सहसा परित्तिम् अन्यथावमित्यर्थ., आश्रयन्ति परिणमन्ति। यदि पुनः राजा राम वनवासात् निवर्त्य राज्यमर्पयेदिति भावः । अत्र सामान्येन विशेषसमर्थनरूपोऽर्थान्तरन्यास,, प्रसवाप्रस्तुतयोर्जरहुर्मदयो कधर्मममम्बन्धात् दोपकालद्वारश्य, तदनयोः संसृष्टिः, “अप्रस्तुन- प्रस्तुतयोर्दोपकन्तु निगद्यते” इति लक्षणात् । स्वागता वृत्तं, "खागता रनभगैगुरुणा च” इति लक्षणात् ॥ १५ ॥ अभिनवेति । अभिनव नूतन' गुणग्राम: गुणममूहः यस्य तथोतो रामे पत्तनं नगरं विमुञ्चति अत एव सज्जन माधु जनसमूहे तरुणा अभिनवा या करुणा शोकः तस्याः पारा- वारः समुदः तस्मिन् निमज्जति निपतति सति सी पृथिवी ·हतीयोः। [८३) अथ वनप्रस्थाने पथि सौतावचमा रामखेदः। सद्यः पुरीपरिसरे च शिरीपमृद्दी सोता जवाचिंचतुराणि पदानि गत्वा । गन्तव्यमस्ति कियदित्यसद बुवाणा रामागुण कृतवती प्रथमावतारम् ॥ १७॥ धरणों प्रति राम.. अरुणदल(लि)तनिना सिग्धपादारविन्दा कठिनतरधरण्या यात्यकस्मात् स्वलन्ती । अवनि ! तव सुतेयं, पादविन्यासदेशे त्यज निजकठिनत्वं, जानको यात्यरण्यम् ॥ १८ ॥ अचलैः पर्वतैः सहेत्यर्थः, अचलत् अकम्पत, परं किन्तु कैकयी न तु नैय अचलदित्यन्वयः । वत खेटे, योपिता स्त्रीणां मन, प्रायः बाहुल्येन कुलिशं वजं वडि मत्स्यवेधनार्थ तोहतार- निर्मितक्षुद्रावयवतीक्ष्णवस्तुविशेषः तत्प्राय तत्सदृशम् । मामान्येन विशेषसमर्थनरूपोऽर्थान्तरन्याम. ॥ १६ ॥ सद्य इति। गिरोपकुमममुकुमारानी मीता मद्यः महमा पुरीपरिमरे नगरोविभागे जयात् वेगात् विधागपि यदानि गत्वा कियत् गन्तव्यम् अम्ति इति अमर पुनः पुन, द्रयाणा कथयन्ती सती रामाशुण, गमय नयनयाप्पम्य प्रथमावतारं कृतवती। वमन्ततिल वृत्तम् । १०॥

·[es] महानाटकम्। पथि पथिकवधूभिः सादरं पृच्छामाना कुवलयदलनीलः कोऽयमायें। तवेति । मितविकसितगण्ड ब्रोडवित्रान्तनेनं, मुग्यमवनमयन्तो स्पष्टमाचष्ट मीता ॥ १८॥ मसूणचरणपातं गम्य ता. भू सदर्भा, विरचय सिचयान्तं भूषि, धम्मः कठोरः । तदिति जनकपुचोलोचनैरनुपूणे, पथि पथिकवधूभिः शिक्षिता वौक्षिता च ॥ २० ॥ हेतुना सिन्धे पादारविन्दे चरणकमले यस्याः सा, अरुणदल- नलिन्यानिग्धपादारविन्देति पाठे अरुणदला रताच्छदा या नलिनो पझिनी तवत् प्रास्निग्धे सम्यक् सिग्धे पादारविन्दे यस्याः तथाभूतेत्यर्थ', तब इय सुता जानकी कठिनतरधरण्याम् अलिबाठोरारण्यदेशे इत्यर्थ , कठिनतनुधरण्यामिति पाठे स एवार्थः, स्खलन्ती सती अकास्मात् याति पतति अत: पाद- विन्यासदेश निजकठिनत्वं स्व' कार्कश्यं त्यज मुञ्च, जानकी अरण्यं याति । मालिनी वृत्तम् । कायलिनमलङ्कारः ॥१०॥ पथोति । पथि मार्ग पथिकाना पान्याना बधूमिः, यहा पथिकाः पान्था या बध्व. नार्य, नाभि, सादरं, हे पाये। साध्वि। कुवलयनोल नीलोत्पलश्यामलः अयं सव कः इति पृच्छामाना अनुयुज्यमाना सौता स्मितेन ईपहसितन विकसितौ स्फुरिती गण्डौ यस्य तथोक्त ब्रौड़ेन लज्जया विभ्रान्ते विधमयुक्ते नेत्रे यस्य तथाविध मुखम् अवनमयन्तो अवनते कुर्वती सती स्पष्ट व्यक्तम् प्राचष्ट पार्यपुत्रोऽयं ममैत्ति कथित वतो। मालिनी वृत्तम् ॥१८॥ मस्पोति । पथि मार्गे पथिकबधूभिः जनकपुत्री सीता - .

·द्वतीयोऽहः।
[2]
प्रथमपथिकमस्मिन् कानने रामभद्रं,
सटनुचरणचारिखेवमेकाकिनी सा।
टुरितमगणयन्तो पर्यटन्तो दिगन्तान्,
कृगरुचिमचिरेन्दं रोहिणोवान्वियाय ॥ २१ ॥
तदानीं सोतां प्रति रामः ।
ग्राषग्रन्थिं परिहर पुरः, कण्टकिन्यत्र वीरुत्,
विश्वग्दर्हिः, पदमवहिता किञ्चिदुच्चैः कुरुष्व ।
।
मणः मन्दः चरणपात: पदविक्षेप: यस्मिन् तत् यथा तथा
गम्यतां यतः भूः पृथिवो सदा दर्भाः कुशाः तैः महिता,
कुशवनातायां भुवि सवेगपदनिक्षेपे चरणयोः कुशाङ्गुरवेधः
म्यादिति भावः। मूर्डि, गिरमि मिचयान्तं वसनाचलं विरचय
आच्छादय यत: धम्मः प्रातपसन्ताप: कठोरः अतितीक्ष्यः
जदिति-इत्येतत् अयुपूर्णे: झरबायैरिति भावः, लोचन:
गिक्षिता वोचिता दृष्टा च। लोचनैरिति विशेषणे करणे च
हतोया। मालिनो वृत्तम् ॥ २० ॥
प्रथमेति। एकाकिनी मा सीता अस्मिन् कानने अरखे
एवम् इत्यं तदेव अनुचरणम् अनुगमनं चरति अनुतिठतीति
तयोता दुरितं केशम् अगणयन्तो अबुध्यमाना दिगन्तान्
पर्यटन्ती परितो गच्छन्ती कया चोगा रुचिः कान्तिः यस्य
तम् अचिरेन्टुं नवोदितं चन्द्रं रोहियोव प्रथमपथिकं नूतन-
पान्यम्, पनातारण्यचर्यमिति भावः, रामभद्रम् पन्वियाय
अनुजगाम । मालिनी छत्तम् । उपमालहारः ॥ २१ ॥

·[eal महानाटकम्। तिर्यग्ग्रीवं विनमय शिरः पश्य वल्ली शिरःस्था. मग्रस्थस्ते चरति च करी, सत् स्थिरा तावदेधि ॥ २२ ॥ यञ्चिन्तित तदिह दूरतर प्रयाति, यच्चेतमा न गणित सदिहाभ्युपैति । । प्रातभवामि वसुधाधिपचक्रवर्ती, मोऽहं व्रजामि विपिन जटिलस्तपस्खो ॥ २३ ॥ ग्रावेति। हे प्रिये । पुर. अग्रत: ग्रावणा प्रस्तराणा अन्यि पतिमिति यावत् परिहर परित्यज, अत्र न गच्छ पदण्खलने विशेषाघातसम्भवादिति भावः, अत्र वोरुत् लता, परिदृश्य- मानति शेष', कण्ट किनो कण्टकचिता विश्वक् समन्तात् बर्हि कुशवनम्, अत. अवहिता सतो किञ्चिदुचैः ईषत् मन्द भन्दम् इत्यर्थः, उच्चै. उपरि पदं कुरुष्व निधेहि, (निर्भर- न्यास मा कुरु, तथाले पदतलस्फोटनसम्भवादिति भावे तिरथो ग्रोवा यत्र तत् यथा तथा शिर. मस्तकं विनमय अवनतं कुरु, शिरस्था शिरस उपरि वर्तमाना वल्लों लता पश्य अवलाकय, शिरोनममाकरणे अनया वलया शिरः करी हस्ती च ते तव अग्रस्थ. सम्मुखचों चरति, तत्तस्मात् तावत् स्थिरा निचला एधि भव, (न गन्तव्यमग्रतः साम्प्रतमिति भावे । मन्दाक्रान्ता वृत्तम् ॥ २२ ॥ यदिति । यत् चिन्तितम् अई यौवराज्य प्राप्य एवमेवं करियामीति मनोरथोकतमित्यर्थ , इह संसारे तत् मनोरथी- कत दूरतरम् अतिगयेन दूर प्रयाति गच्छति, नश्यतोति भाव, चेतमा यत् न गणितं न चिन्तितम् इह संसार तत् दु.खमिति भावः, मभ्युपैति उपतिष्ठते। यहा इह संसारे सग्निष्यते इति भावे) ·वतीयोऽहः। अथ श्रीरामम् अनुव्रज्य आगतः (घ) ममन्त्री दशरथं प्रति । भवहिरा राज्यमपास्य तूर्णं वनं जगामैव रघुप्रवीरः । निषङ्गठः शरचापहम्तस्तं लक्ष्मणोऽगादनु सौतया च ॥ २४ ॥ तदाकलय्य दशरथः । आहतस्याभिषिकाय विसृष्टस्य ( प्रस्थितस्य ) वनाय च । न भया लक्षितस्तस्य स्वल्पोऽप्याकारविभ्रमः ॥ २५ ॥ • यत् चिन्तितं, लोकनेति शेपः, तत् दूरतरं प्रयाति, यत् चेतमा न गणित, लोकवि शेषः, इह तत् अभ्युपैति। वाञ्छितं न सिध्यति अनिष्टश्च समुपैतोति भाव.। तथाहि य. अहं प्रात: प्रभाते वसुधाधिपाना राज्ञां चक्रवर्ती सम्राट भवामि, सोऽई जटिन. तपस्खो सन् विपिनं वन वनामि गच्छामि, अहो विधे- चिनमितमिति भाव.। विशेषेण सामान्य समर्थनरूपोऽर्थान्तर- न्यासः। वसन्ततिन्नकं हत्तम् ॥ २३ ॥ (घ) अनुवज्य अनुगम्य। भवदिति । रघुप्रयोरः रामः भवतः गिरा वचनेन, आदेश नेत्यर्थः, भवहिरेत्यव गुरोगिरीति पाठश्च, राज्यम् अपास्य विहाय पूर्ण गोधं वनं जगामैव । लक्ष्मण, निषड्न. तूणीर पृष्ठे यस्य सः तथा शराः चापं धनुय हस्ते यस्य तथाभूत. सन् मोतया सह तं रामम् अन्वगाच अनुजगाम च । उपजाति वृत्तम् ॥२३॥ पाहतस्येति। हे सुमन्त्र! मया अभिपेकाय आहतस्य आमन्वितस्य वनाय विसृष्टस्य प्रेषितस्य, प्रस्थितस्यति पाठान्तरं, तस्य रामस्य स्वरूपोऽपि पाहतारविभ्रमः आकारवलक्षण्यमिति यावत्, न लक्षित. न निरीचितः । अनुष्टुप् वृत्तम् ॥ २५ ॥ म- ·[2] महानाटकम्। हदयावापयातोऽसि दिक्षु सर्वासु वीक्ष्यसे । वत्स । राम ! गतोऽसीति सन्तापादनुमीयते ॥ २६ ॥ शुवा समन्ववचनेन सतप्रयाणं, मापस्य तस्य च विचिन्त्य विपाकवेलाम् । हा राघवेति सक्तदुचरिते नृपेण निश्वस्य दीर्घतरमुच्छमितं न भूयः ॥ २७ ॥ श्रय पौरखनः। जात. सूर्यकुले, पिता दशरथ. क्षीणीभुजामग्रणीः भाव: हृदयादिति । हे वत्स राम। वं हृदयात् न अपयात. न निर्गत असि, हृदये तिष्ठस्येवेत्यर्थः, सर्वासु दिक्षु वोक्ष्यसे दृश्य से, सझल्पातिशयमहिम्ना सर्वजगतामेव राममयदर्शनादिति किन्तु सन्तापात् दु.खात् गतोऽसि इति अनुमीयते, यत्र यत्र रामसद्धावः तत्र तत्रैव सन्सापामाव', यतोऽयं मे सन्तापाति शयो वर्तते तस्मात् रामो मम दूर गत इत्यनुमानमिति भाव । अनुष्टुप् प्रत्तम् ॥ २६ ॥ श्रुत्वेति । नृपेण राजा दशरथेन सुमन्वस्य वचनन सुतस्य रामस्य प्रयाणं वनप्रस्थान श्रुत्वा तस्य च शायस्य यज्ञदत्तमुनि दत्तस्येति भावः, विपाकवेला, “दिष्टान्तमासासि भवानपि पुत्रशोकात्” इति मुनयोकरूपवमरणकाल विचिन्त्य, हा राघव । हा राम ! इति सकृत् एकवारम् उच्चरिते सति दीर्घतरं निश्वस्य भूयः पुनः न उच्छसितं न निश्वसित, प्राणविगमो जात इति उच्चरितमिति पाठे दोर्चतरं निश्वस्य हा राघव । इति सकृत् उच्चरितं भूयः पुन न उच्छसितमित्यन्वयः । वसन्त- तिलकं वृत्तम् ॥१७॥ भावः।

·बतीयोऽवः। [2] मोता सत्यपरायणा प्रणयिनी, यस्थानुनो लक्ष्मणः । दोर्दण्डेन समी नचास्ति भुवने, प्रत्यक्षविष्णुः स्वयं रामो येन विड़म्बितोऽपि विधिनाऽन्यस्मिन जने का कथा ? ॥२८॥ जामाता पुरुपोत्तमो, भगवतो लक्ष्मीः स्वयं कन्यका, दूतो यस्य बभूव कौशिकमुनिर्यचा वशिष्ठः स्वयम् । दाता श्रीजनकः, प्रटानसमये चैकादशस्या ग्रहाः, किं ब्रूमो भवितव्यतां इतविधेः रामोऽपि यातो वनम् ॥ २८ ॥ जात इति। सूर्यकुले सूर्यवंशे जातः, महाकुलीन इति भावः, क्षोणीभुजां भूपतीनाम् अग्रणीः श्रेष्ठः, सार्वभौम इत्यर्थः, दशरथः पिता, महापुरुषम्य पुत्र इति भावः, सत्यपरायणा सत्यधर्मपरता सीता प्रणयिनी प्रेयसी, लक्ष्मणः श्रनुजः, यस्य- त्युभयात्रान्वेति, भुवने विलोक्यामित्यर्थः, दोर्दण्डेन बाहुबलेन समः तुल्यः, यस्य ति...पूर्वणान्वयः, न च अस्ति नैव विद्यते, स स्वयं प्रत्यक्ष विष्णुः माक्षात् नारायणः रामः अपि येन विधिना विम्वित: प्रवश्चित: तस्य हतविधेः अन्यस्मिन् जने का कथा ? किं वताव्यम् ? विडम्बनस्यति भावः । अन्यस्य विडम्बनं दगडापूपिकया पायातमित्यर्थापत्तिरलङ्कारः, "दगडापूपिकयान्यार्थागमोऽर्यापत्तिरियते” इति लक्षणात् । गार्दूलविक्रीडितं वृत्तम् ॥ २८॥ जामातेति। पुरुपोत्तमः स्वयं विष्णुः जामाता वरः, भगवती स्वयं लक्षीः सीतेत्यर्थः कन्यका, कौशिकमुनि विश्वामित्र: दूतः वार्ताहरः, योजक इति भावः, बभूव, स्वयं वशिष्ठः यन्या विवाइयनकर्ता, यस्येति सर्वत्रान्वेति, स योजनक: दाता सम्प्रदानकर्ता, प्रदानसमये च ग्रहाः रयादयः अत्र ॥

·[१०] महानाटकम् । अथ वनस्थे रामे काकचरितम् । रक्षोऽभिचारचरुभाण्डमिव स्तनं यो देव्या विदेहदुहितुर्विददार काकः । ऐषोकमस्लमधिकृत्य तदा तमक्षणा काणीचकार चरमो रघुराजपुत्तः ॥ ३० ॥ अथ मन्विभिरानीतो भरतो मातरम् उक्तिप्रत्यु- तिकया पृच्छति। मातस्तात. क यात: १ सुरपतिभवन, हा ! कुत: ? पुत्रशोकात्, कोऽसौ पुत्तचतुर्णा ? त्वमवरजतया यस्य जात', किमस्य ।। . १ एकादशस्था लग्नात् एकादशराशिस्थिता., शुभा इति भाव "सर्वेऽप्युपान्त्ये शुभा.” इति ज्योतिषयचनात्, आसनिति शेष, तस्य जामाता स रामोऽपि वनं यात , अतः हतविधे. दुर्दैवस्य भवितव्यताम् अवश्यम्भाविता कि ब्रूमः किं कथयाम.. देवस्य असाध्यं किमपि नास्तोति भावः । अत्र कारणेन कार्य समर्थनरूपोऽर्थान्तरन्यासः । शार्दूलविक्रीडितं वृत्तम् ॥ २८॥ रक्ष इति । यः काक' रक्षसाम् अभिचार मारणार्थयन्त्र- कम्मणि चरुभाण्डमिव पायसकलसमिव देव्या विदेहदुहितु' मौतायाः स्तन विददार नखैर्विदीर्णवान्, यदेत्यध्याहार्यमन्यथा देत्यस्यासनति' स्यादिति बोध्यम् । रघुराजपुत्र रामः ऐषोकम् ईपीका तृणविशेषः, तनिर्मितम् अस्त्रम् अधिशल्य गृहीत्वा तं काकम् अक्षणा नैवेण काणीचकार एक चपोकणास्त्रेण नाशितवानित्यर्थ... वसन्ततिलक उत्तम् ॥ ३०॥ मासरिति । हे मात, ! केयि । तात: पिता क यातः । तदा चरम. आद्यः ·वतीयोऽ [११] ! प्राप्तोऽमी काननान्तं, किमिति नृपगिरा, किन्तयासी बभाप' महागवडा,फलं ते किमिह ? तव धराधोगता, हा! इतोऽस्मि ॥३१॥ सैषा निकृष्टमतिरात्मकुलोचितेषु वंशेषु सत्म्वपि खला पिषिताशिनीव । कुत्र गतः ? (भरतोक्तिः ) सरपतेरिन्द्रस्य भवनं वर्गमित्यर्थः, गत इति शेषः । ( केकय्युक्ति: ) हा इति शोके, कुतः ? कम्मात् कारणात् ? ( भरतोक्तिः) पुत्रशोकात् पुत्रस्य रामस्य शोकात् । ( केकय्युक्तिः) चतुणी पुत्राणां मध्ये अमी कः पुत्रः यम्य शोकादित्युक्तमिति भावः । (भरतोक्तिः ) त्वं यस्य -अवरजतया अनुजवेन जातः, तवाग्रज इत्यर्थः। ( केकय्युक्ति: ) अस्य मद ग्रजस्य किं, हत्तमिति शेपः । (भरतोक्तिः ) अमौ त्वदग्रजः, राम इत्यवः, काननान्तं वनमीमां प्राप्तः गतः। ( केकय्युक्तिः) किमिति ? कथम् ? (भरतोक्तिः ) नृपगिरा राजवाक्येन, ( कैकय्युक्ति: ) असी-राजा -नया- त्वं वनं याहीवर्यः, किं कथं वभावे-उतावान् ? (भरतोक्तिः । मम वाचा सत्यागीकारणे त्यर्थः, बदः, मत्सत्यप्रतिपाननार्थ तं रामं वनं गन्तुमादिदेशति भावः । ( कैकय्युक्तिः ) इह रामस्य बनवणे इति भावः, ते तव फन्न प्रयोजनं किम् ? (भरतोक्ति: ) तव धराधोगता भूपतित्वं, तव राज्यप्राप्त्यर्थ मया एतत्कतमिति भावः। ( केकयुक्तिः ) हा खेदे, इतोऽसि विनष्टोऽम्मि। (भरतोक्तिः । स्रग्धग हत्तम् ॥ ३१॥ सा एपा निशष्टा क्षुद्रा, नोचेत्यर्थः, मतिर्यस्याः मा प्रात्मनः स्वम्य कुलोचितेषु बंगानुरूपेषु, रपवंगयोग्येष्विति अत एव मत्स्वपि गोभनषु अपि, निकलदेवपोत्ययः, वंगेषु. सेपेति।

·[१२] महानाटकम् । माकन्दशालिनि वने विषवलिकेव हा हन्त । केकयसुता कथमाविरासीत् ॥ २२ ॥ आननमौलिमनिरोहितराजवेश मानन्दयन्तमखिलानवलोकनेन । हा हन्त । केकयसुता नयनाभिराम राम कथ नु मुनिवेशधरं चकार ॥ ३३ ॥ अथ राम प्रति भरतप्रयाणम् । रामो मूर्ति निधाय काननमगान्मालामियाज्ञां गुरो स्तक्त्यापि च लक्ष्मणेन सकल मावा म हैवोभितम् । कैकयस्येति भाव , पिशिताशिनोव राक्षसीव पिशिताशनेवेति वा पाठ, खला क्रूरा केकयसुता कैकयो माकन्दशालिनि Vसालशोभिनि बने विषवलिकेव विषलव कथम् प्रावि रासीत् उत्पन्ना? हा हन्त शोकातिशयसूचनार्थ पदहयम् । उपमालङ्कार.। वसन्ततिलक वृत्तम ॥ ३२ ॥ पाननेति । हा हन्त इति पूर्ववत् केकयसुता पानम मौलिम् आनतमस्तक, चरणे प्रगतमिति भाव , স্বনিরদিন राजवेशम् अतिशयेन -रोहित शोभित इत्यर्थ , राजवेश, यस्य तथोक्तम् अवलोकनेन दर्शनप्रदानेन अखिलान् सर्वान् जनान् यानन्दयन्त नयनाभिराम दृष्टिप्रिय राम कथ नु केन प्रकारेण खलु मुनिवेशधर तापमं चकार ! यसन्सविसका हत्तम् ॥ ३३ ॥ राम गुरो पितुराना मानामिव मूर्ति शिरसि निधाय कानन वनम् अगात् गतवान्, ततया राम इति।

·वतीयोऽङ्कः। श्रीमद्राम ! मया त्वया सह बने स्वयं, यतस्तेऽनुजः, सौमित्रिः स पिशपोऽपि भवतस्तापादितः म्वःपयम् ॥ ३४ ॥ प्रय वनमायातं भरतं प्रति श्रीरामवाक्यम् । परस्त्री मातेव, क्वचिदपि न लोमः परधने, न मर्यादाभगः, क्षणमपि न नोचेप्वभिरुचिः। रिपौ गोय, धैर्य विपदि, विनयः सम्पदि मताम् इटं वर्म भ्रातर्भरत! नियतं यास्यमि सदा ॥ ३५ ॥ H--- तस्मिन् राम भक्ति: 'तया हेतुना लक्ष्मणेनापि मावा जनन्ग मुमिवया सहैव सकल भार्यादिकम् उज्झितं परित्यक्त योम- दाम ! यीमन् रामेति वा पाठः, मया त्वया सह वने स्वयं स्थातयं, चतः तनुजः मौमिति: लक्ष्मणः, त्वदनुचर इति भावः. स. गिशः बान्नकः, थतो बालकन तेन भवत: परिचर्या न सम्भवति ततो मयैव तव मका स्थातव्यमिति भावे नृपोऽपि राजापि भवतः तापात् शोकात् इतः अस्मात् लोकात् म्वापथ स्वर्गपथं, सुरलोकमित्यर्थः, इत: गतः, ममारेत्यर्थः । शार्टल- विक्रोड़ितं वृत्तम् ॥ ३४ परस्त्रीति। हे भ्रातः! भरत ! परस्त्री परपत्री मातव, दृश्येति "पः, क्वचिदपि परधने लोम: न, कार्य इति गेपः, मर्यादामः शिष्टाचारव्यतिक्रमः न, कार्य इति शेषः, क्षणमपि अन्पकाल. मपि नीचेषु अमननेषु अभिरुचि: मनोनिवेग:, आदर इति यावत्, न, कायेति गेषः, रिपो गनो गौरवं विक्रमः, विपदि धैर्य सहिष्णुता, सम्पदि अभ्युवती विनयः अनौदत्यम् इदं सतां माधूनां धर्म पन्यानं सदा सर्वस्मिन् काले नियतम् अवश्यं यास्यसि गमिष्यसि, भरत इत्यत्र भवतीति पाठे इदं

·[१४]
महानाटकम्।
वाञ्छा सजनसद्गमे, परगुणे प्रीतिणुरो नम्रता,
विद्यासु व्यसन खयोपिति रतिर्लोकापवादाइयम् ।
भक्ति शूलिनि, शक्तिरात्मदमने, समर्गमुक्ति खले
एते थेषु वसन्ति निर्मलगुणास्तेभ्यो नरेभ्यो नम ॥ ३६॥
--सामान्योऽयं धमसेतुर्नराणां काले काले पालनीयो भवतिः ।
नवा नवा माविन पार्थिवेन्द्रान भूयोभूयो याचते रामचन्द्र ॥३७॥
।
वम भवति, त्व सदा नियत यास्यमि एतत् वमति शेष ।
शिखरिणी वृत्तम ॥ ३५ ॥
वाळति। मजनै साधुभि मह सङ्गम तस्मिन् वान्छा
अभिलाष परगुपये परेषां गुरणे विद्याविनयादी मोति
सन्तोष गुरी गुरुजने मात्रादिष्विति भाव , नम्रता अव
नति , विद्यासु ज्ञानेषु व्यसनम आसक्ति स्वयोपिति निज
पत्नया रति अनुराग, लोकापवादात् लोकेषु अपवाद निन्दा
दुष्कृतकार्यजनितेति भाव तम्मात् भय भीति , মুলিনি
ईश्वरे भक्ति , अात्मदमने इन्द्रियवशीकरणे शक्ति सामर्थ्य,
खले दुर्जने ससर्गमुक्ति भगवर्जनम् एते निर्मलगुणा येषु
वसन्ति तिष्ठन्ति तेभ्यो नरेभ्यो नम. तान नरान् प्रणमामी-
त्वर्थ । शार्दूलविक्रीडित वृत्तम् ॥ २६ ॥
सामान्य इति। अय नराणा सामान्य साधारण धम्म
सेतु धर्मममक्रम , धर्मपथ इयि यावत् परस्त्री मातव इत्याद्युक्त
रुप भवद्भि काले काले समये समये पालनोय रक्षणीय
इति रामचन्द्र भाविन भविष्यत पार्थिवेन्ट्रान् रात भूयोभूय
पुन पुन नवा नवा प्रणम्य प्रणम्य याचते। शालिनी हत्तम् ,
"मात्ती गौ चेच्छालिनो वेदलोकै" इति लक्षणात् ॥३७॥

·[१५]
बतीयोऽवः।
भरतः । हा हन्त ! मातरहह ! ज्वलितानलो मां,
कामं दहत्वगनिशैलकपाणवाणाः ।
मथन्तु. तान् विषहते भरतः सलोलं,
श्रीरामचन्द्रपदयोस्तु न विप्रयोगम् ॥ ३८ ॥
रामः। मां वाधते नहि तथा विपिनेषु वासो
रान्येऽरुचिर्जनकबान्धववत्सलस्य ।
रामानुजस्य भरतस्य यया, प्रियायाः
पादारविन्दयुगलचतिरुत्पलाक्ष्याः ॥ ३८ ॥
हा.हन्तेति
1
हा हन्त इति खेदातिशयव्यञ्जकमव्यय
दयम्। अहह मातः!
केकयोमुद्दिश्य सम्बोधनमिदम् ।
ज्वलितानन्नः जनदग्निः मां काम यथेच्छं दहत भस्मीकरोतु,
अशनिर्वचं शैलः पर्वतः पाणः असिः बाणः शरः एते मां
मयन्तु हिंसन्तु, भरत: मलीनं सावहेलं यथा तथा तान्
वनिताननादीन् विपहते विशेषेण सोर्ट, गोतीत्यर्य:,
श्रीरामचन्द्रपटयोः विप्रयोगं विरई न तु नैव, विषहते
इत्यन्वयः। वसन्ततिलकं वृत्तम् ॥३८ ।
मामिति । विपिनेमु वनेषु वाम: मां तथा नहि नैव
बाधते पीडयति, अनफस्य पितुः बान्धवानाञ्च वत्सलस्य
प्रियस्य रामानुजम्य मदनुजस्येत्यर्थः, भरतस्य राज्ये राज्यं
कर्तुमित्यर्थः, अरुचिरनिच्छा क्या-उत्पनाच्या नौलोत्पल
नयनायाः प्रियायाः मीतायाः पादारविन्दयुगलक्षतिः चरगए.
पद्मयुगलनत, विपिनपर्यटनादिति..भावः, यथा-बाधते इत्य.
न्वयः । वसन्ततिलकं वृत्तम् ॥ ३८॥

·महानाटकम्। तत: सीतां प्रणमति भरतः । मूर्धा बदजटेन वल्कलभृता देहेन पादानति, कुर्धाणे भरते, तथा प्रमदितं तारस्वगः सौतया। येनोदिन विहङ्गमलतनि:सन्मदखापदः, शैलेन्द्रोऽपि किलैष भूरिभिरभूत् माथुः पयःप्रस्रवैः ॥ ४० ॥ ततो भरतः थोराम प्रति । आर्यो राज्यमलकरोतु, विपिने वासो मया खोकृतः ताताजापरिपालनबतफलं टलातु मत्तो भवान् । इत्युक्तोऽप्युपगम्य नाकृत मनो राज्ये यदा राघवः, मम्प्राप्तो भरतस्तदा निजपुरीमादाय तत्यादुके ॥ ४ ॥ मूभैति । भरते बड़ा जटा यस्मिन् तादृशेन मृद्ध शिरसा तथा वल्कलभृता वल्कलाच्छादितन देहेन पादयोः आनतिं प्रणाम कुर्वाणे सति मोतया तारस्वरः उच्चैःवरैः तथा मरुदितं प्रकर्पण क्रन्दितं येम---रोदनेन - एषः तत्रस्थ इति भावः, शैलेन्द्रोऽपि पर्वतराजोऽपि उद्विग्नेः लम्तैः विहङ्गैः समुताः व्याप्ताः तरवः यस्य यस्मिन् वा स: निर्नास्ति सम्मदो इर्ष: येषां वाहणाः श्वापदाः जन्तवः यस्मिन् तयाभूतः तथा भूरिभिः बहुभिः पयसा प्रस्रवैः निझरित्यर्थः, साशु. सवाध्यः अभूत् किल, अतिकरुणतरं तदासोदिति भावः। शार्दूलविक्रीडितं वत्तम् ॥४०॥ प्रायं इति । आर्य, भवानित्यर्थः, राज्यम् अलङ्कगेत शोभयतु, मया विपिने वने वास: खोकतः अवलम्बितः, भवान् मत्तः मत्सकाशात् तातस्य पितुः आनायाः दिशस्य परि- ·हतीयोऽडः। राज्ये ते चाभिपिचांय नन्दिग्रामं गतः स्वयम् । राघवागमनापेची भरतोऽपानयत् महोम् ॥ ४२ ॥ राम प्राप्त बनान्तं कथमपि भरतश्चेतनां प्राप्य तातं नोवा देवेन्द्रलोकं मुनिजनवचनादूईदेह क्रियाभिः । भ्रातः भोकानटावाननिनवृततनुः पालयामाम नन्दि- ग्राम तिठयोध्या रघुपतिपुनरागामिभोगाय वीरः ४३ ॥ दृष्ट्वायमानय चिराय विहाय चिन्न- कूटस्थलोमिह विराधधधं विधाय । पालनमेव व्रतं तम्य फलं सुकृतरूपं गृहातु म्वोकरोतु इतो- त्यम् उपगम्य भरतन उत्तोऽपि अभिहितोऽपि राघवः रामः यटा राज्ये मनः न भवत नाकरोत, तदा भरंतः तत्पाटुके तम्य रामस्य पादुके पाटाय ग्रहोला निजपुरीमयोध्या मम्माप्तः प्रत्याजगाम । शार्दूलविक्रीडितं वृत्तम् ॥ ४१ राज्य इति । अंय निजपुरोप्रत्यागमनानन्तरं भरतः ते पाटुके राज्ये अभिविय स्वयं मन्दिग्रामं गतः राघवस्य रामस्य प्रागमनम् भपेक्षते इति वयाभूतः मन् महों पृथिवीम् अपातयत् शगाम। अनुप हत्तम् ॥ ४२ ॥ राम इति। वोरो भरतः राम वनान्तं वनसोमा प्राप्त सति कयमपि चेतनां प्राप्य मुनिजनानां वशिठादोनां वच नात् अर्हदेहक्रियाभिः अन्त्येष्टिक्रियादिभिः तातं पितरं टेवेन्द्रलोकं स्वर्ग नौवा प्रापय भ्रातः रामस्य शोकात जटा- वान् जटाधारी अग्नेिन चमेश पाहता तनुरम्य तयाभूतः नन्दिग्रामे निठन् रघुपतेः रामस्य पुनरागामिने भोगाय अयोध्यां पान्नयामास शभाम। स्रग्धरा हत्तम् । ४३ ।

·[१०] महानाटकम् । कुम्भोद्भवेन मुनिना सह मन्वयित्वा रामो निवासमकरोदय पञ्चवट्याम् ॥ ४४ ॥ तं पयोदमिव वीक्ष्य सवाष्पं कम्पमानकमनीयकलापाः । ताण्डवानि विदधस्तरुपण्डे दण्डकामनशिखण्डियुवानः ॥४५॥ राघवेग लघुना रघुनाथप्रेरितेन विपिनादुपनोतम् । वर्णवर्णमकरोदधिक कर्णिकारकुसुमं करभोकः ॥४६॥ दृष्ठति। अथ भरतप्रतिगमनानन्तरं रामः प्राथमान् तापमनिवासान् दृष्ट्या चिराय चित्रकूटस्थली चित्रफूटपर्वत- भूमि विहाय परित्यज्य इह अरण्य भूमौ विराधस्थ राक्षसस्य बधं विधाय मला अथानन्तरं कुम्भोद्भदेन मुनिना अगस्त्येन सह मन्तधित्वा पञ्चवथ्या निवासमकरोत् । बसन्ततिलक हत्तम्॥४४॥ तमिति । दण्डकाननशिखण्डियुवानः दण्डकारण्यस्थित- तरुणमयूराः सवाष्पम् अक्षिजलसहितं तं रामं पयोदं मेघमिव वोच्य दृष्ट्वा कम्पमानः कमनीया रमणीयः कलापः वहः येषां से सन्तः, “करतापो भूषणे वई" इत्यमरः, तरूपण्डे हक्षस्कन्धे ताण्डवानि नृत्यानि विदधुः चक्रु। खागता हतं. "खागता रनभगैर्गुरुणा च” इति लक्षणात् ॥ ४५ ॥ राघवेणेति। करभोरुः सोता रघुनाथेन रामेण प्रेरितः प्रादिष्टः तेन लघुना कनिष्ठेन राघवेण लक्ष्मणेनेत्यर्थः, विपि- नात् वनात् उपनौतम् पाहृतं स्वर्णवणे कानुनमभं कर्णिकार- कुममम् अधिकर्ण कर्णे इति अधिकर्ण, विभतार्थेऽव्ययीभावः, पकरोत् पकार । वागता वृत्तम् ५४६ ॥

·ढतोयो। [१] तत्र गमनसमये राम प्रति सीता। पदकमलरजीभिर्मु कापाषाणदेहाम् अलभत यदहत्यो गोतेमो धम्मपत्नीम् । वयि विचरति शोर्णयाणि विध्याद्रिपार्ट कति कति भवितारम्तापसा दारवन्तः । ४७ ॥ अथ लक्ष्मणो नदों दृष्ट्वा नाविकमायति । नाविकः प्रविश्य श्रीरामचन्द्र प्रति । मानुयोकरणरणरस्ति ते पादयोरिति कथा प्रथोम्सी। चाम्नयामि तव पादपङ्कजे नाथ । दारुषदोस्त का भिदा १५४८ .. पदेति । हे नाथ ! येत् यत:-गोतमः पदकमलयोः चरणार- विन्दयो, तवैति-भाव , रजोभिः धूलिभिः मुक्त: त्यक्तः पाषाण- देहः प्रस्तरावयव, यया तयाभूता धर्मपत्नोम् अहल्याम् अलभत लब्धवान्, तस्मात् त्वयि शोर्या. स्खलिता ग्रावाण: यस्मात् तादृशे विध्याट्रिपादे, थोर्ण ग्रावविन्ध्याद्रिपादे इति पाठान्तरम् , विचरति पर्यटति सति कति कति बहव इति भाव', तापसाः दारवन्तः सस्त्रीका भवितार. भविष्यन्ति । मालिनो वृत्तम् । ४७॥ मानुपौति हे नाथ । ते तव पादयो, चरणयोः मानुषी- करणरेण: मानुपोत्पादनकारणं रज अस्ति इति कथा वार्ता पथीयमो प्रनिहिं गता, प्रचारितेत्यर्थः । अतः तव पादपङ्कजे चरणकमले धान्नयामि धावयामि, येन रेखपगमः स्वादिति भावः । ननु पापाणस्य मानुपले काठमय्याम्तव तरणेः किमिति भयमित्यत आह, दायिति)-दारपदोः काठपाषाणयोः भिदा ·११.0 महानाटकम् । उपलतनुरहल्या गोतमस्य ह मापात् इयमपि मुनिपनो शापिता कापि वा स्यात् । चरणनलिनसङ्गानुग्रहं ते भजन्तो, भवतु चिरमियं नः श्रीमती पोतपात्री ॥ ४८ ॥ श्रीराम.। दृष्ट्वातिदैन्यं जनकात्मजाया स्तवैव रामः सह लक्ष्मणेन । गोदावरीतीरसमाश्रितेषु देशेषु चक्रे निजपर्णशालाम् ॥ ५० ॥ ॥ भेदः का तु ? कैव, न कापोत्यर्थ., येन पापाणं मानवी क्रियते नेन काष्ठं तथा न क्रियते इति केन वक्त यक्यते इति भाव। रयोदता कृतं “रात्परनरलग रयोहता" इति लक्षणात् ॥ ४८ ". निनु गीतमणापादहल्या पाषाणमयो पासीत् मम पदरजसा तस्या शापमुक्तिर्जाता तव कथं तस्मात् भौति: १ इत्यत' पाह, उपलेति। 1-अहल्या गोतमस्य शापात् इह अस्मिन्, गौतमायमे इति भाव', उपलतनु पापाणशरीरा, पामोदिति शेषः, इयमपि न अस्माकं पोतपाती नौका, पोतपुत्रीति पाठे क्षुद्रा नौरित्यर्थ', शापिता गापमिता कापि मुनिपनी वा स्यात्- भवितुमर्हतीत्यर्थः । तथापि रामस्य निर्वन्धे तत् का गतिः ? ह,) चरणेति । इयमपि ते-तव चरणनलिनसहानुग्रह पादपद्मसंसर्गरूपमनुग्रह भजन्ती लभमाना सती चिरं श्रीमती प्रातनिजसौन्दर्या भवतु, शापात्-.-मुक्ता भवविति भावः । वसन्ततिलकं वृत्तम् ॥ ४८ ॥ दृष्ट्वेति । राम: जनकात्मजायाः सीतायाः अतिदैन्यम् अतिकातरत्वं, पुन, पुन: पर्यटनासामर्थ्यमिति यावत.. दृष्ट्या तत्रैव पञ्चवट्यां गोदावरीतौरसमाथितेषु देशेषु स्थानिपु, वनेषु इत्याह, ·. पान्य - यहा है वतीयोऽङ्कः। [१११ लक्ष्मणस्तव पञ्चवटोरमणीयतामवलोक्य । एपा एञ्चवटी रघूडहकुटो, यत्रास्ति पञ्चावटो न्यस्यैकघटी पुरस्कृततटो, संपत्ती वटी। गोदा यत्र नटी तरङ्गिततटो कल्लोलचञ्चत्पुटी दिव्यामोदकुटी भवाधिशकटी भूतक्रियासुत्कटी ॥ ५१ ॥ इति पाठान्तरम् ; लक्ष्मणेन सह निजपर्ण शाला पत्ररचित- कुटीरं चक्रे कृतवान् । .इन्द्रवचा हत्तम् । ५० ॥ एपेति। एषा पञ्चानां वटाना समाहारः पच्चवटी पञ्चभि- वरैः परिगोभिता भूमिरिति यावत्, रघूहहस्य रामस्य कुटी निवासः। रघूहहेत्यत्र रघूत्तमति पाठान्तरम् । रघूहह । एपा पञ्चवटी तव कुटो निवामः, अस्त्विति शेप', राम प्रति लक्ष्मणस्योक्तिरियम् । यत्र पञ्चवव्यां पञ्चावटी पञ्चानामबटानां गगनां समाहारः पञ्चावटी, पञ्चस वटवृक्ष. मूले--पञ्च-सरसतोगा.--मन्तीति भावः, "गर्नावटी भुवि बझे" इत्यमरः । तां विशिनटि, पान्यस्येत्यादि ।-पान्यम्य प्रवामिनो जनस्य एका द्वितीया घटी जलपानपावं, तवैव पान्या जनं पिबन्तीति भा। पुरस्कृततटी पुरस्कृताः गोभिता: तटा: प्रान्त देशाः यस्याः तथोक्ता। महेपत्ती वटी मोपः दारापत्याटिमङ्गः तस्य वृत्ती प्रमड़े वटी औषध बटियर्थ, मंमारनिवन्केिति भावः। भनेपभित्ताविति पाठे मनेषम्य भित्तो भेदे, निवारण इति यावत् । यत्र यस्याः समीप तरङ्गितो तरङ्गाविबौ तटौ यस्याः तथाभूता कालोन्नैः अमिमि. चञ्चन्त: वेगेन स्फुरन्त इति भावः, पुटाः जन्ननिर्गम मार्गा यस्याः योता दिव्यानाम् प्रामोदानां मोरभागां, पद्मादिममुत्पमानामिति भावः, कुटी कूपिका, भव: *मार ·, [११२] महानाटकम् । एव अधि' समुद्रः तस्य शकटी . यानरूपा, तत्यारगमना) पोतरूपैत्यर्थ , एतस्या दर्शने मेवने च लोकाना संसारचिन्ता- पगमेन परमार्थचिन्ताया' समुद्भवादिति भावः । भूतानां प्राणिनां क्रियासु व्यापारिषु अवगाहनादिषु उत्कटी पोल्कथ्य शालिनी, श्रीदत्यवतीत्यर्थः, आन्दोलनववीति भाव । भूत- क्रियादुष्कुटीति पाठे भूतानां क्रियाभि: सामान्यधर्म: दुष्कुटी दुर्लभा, बहुपुण्य लभ्येति भावः । यहा भूतानां पञ्चाना हिल्यादोमा क्रिया सृष्टिरूपा, स्थूलशरोरमित्यर्थः, तस्या दु.खं कुटति पिनष्टीति तथाभूना, संसारध्वमनेन मुक्तिदायिनीति भाव। अपरश्वार्थ:-हे रचूहह । एषा कुटी पावासभूमि' पचवटी पञ्चानां पृथिव्यादीनां भूतानां वटी निहन्त्री, वट विशातने इत्यस्मात् पचाद्यच्प्रत्यय । या प्राप्य न पुनर्जन्मबन्ध इति भाव , यत्र यस्या पञ्चानां रूपरसगन्धस्पर्शशब्दानाम् प्रवटी अनिहन्ती च, रूपादिविषयभोगास्पदश्चेत्यर्थ , यधेयं मोक्षभूमि म्तथा भोगभूमिरपोत्यर्थ पान्यस्य मोक्षमार्गक्कतप्रयाणस्य एका अहितीया घटी विधामस्थानं, घट विथमणे इत्यस्मात् पचाद्यच्प्रत्यय । यत्र यग्या पुरस्कृता सराहोता तटी समित् कुशादिदेवार्चनसमृद्धिः यया तथोक्ता, तट च ममृद्धाविति धातो पचाद्यच् । तथा-संश्लेषत्व ससारासङ्गस्य भित्तौ भदे, ध्वंसने इत्यर्थ, वटो वज्ररूपा "वजं वटो पवि सारे" इति शाखतः । -गोदा गावो वेदवाचः ददातीति गोदा मुनि मत्यर्थ , नटी नर्तकी, अानन्देन बेदगानपरा नृत्यतीति सरङ्गिताः उनतानताः तटा तयोता, कलोलेंदेंवे , “कलोलो देववारिणोः" इति धरणि । करणभूतैरिति भाव., चञ्चन्त. राजन्तः पुटा निकुञ्जदेशा यस्था भावः। प्रान्तभागा यस्या - ·बतोयोऽतः। [११] कोड़ाकल्पवटं विसर्पितजटं विश्वाम्बुजम्मावट पिष्टाण्डौघघटं धृताडि शकटं ध्वस्तक्षमासइटम् । विद्युचारुरुचा विधूतकपटं सोताधरालम्पट भिन्नारीभघट विरुगाशकटं वन्दे गिरां दुर्घटम् ॥५२॥ सा,दिव्यः पतिप्रगाढ़ इति यावत्य आमोदः संसारवासनेत्यर्थः, तस्य कुटो चयरी, निवासक्षययोः कुटो" इति चरकः । -अत एव भवाब्धिशकटी मंसारसागरतरणिः, भूतानां प्राणिना, खापदानामित्यर्थः, कियामिरितस्ततः सञ्चारैः दुष्कुटो दुःखेन वस्तुं शक्येत्यर्थः, मोक्षमार्गप्रहत्तानाम् पापाततः प्रतिबन्धभूताः प्रजापदा अव वसन्तीति भावः । शार्दूलविक्रीडितं वृत्तम् ॥५१॥ क्रीडति। क्रोड्या लीलया कल्पाते इति कल्पः, कम एयणमत्ययः, वट. वटवक्षपत्रमित्यर्थः येन तथोक्त प्रलयाब्धि. जले वटपने भासमानमित्यर्थ., विसर्पिता विस्तारिता जटा येन तथोक्तं जटाधरमित्यर्थः, विश्वमेव अम्बुजन्म पनं तस्य पा ममन्तात् वट: सूर्य, तत्प्रकागकत्वादिति भावः, ते पिष्टा चूर्णिता अण्डोधानां ब्रह्माण्डसवाना घटा विस्तार: येन तयाभूतं धृती अड्डो चरणो यः ते ध्ताह यः -भमा इत्यर्थः, तेषां गकटं मंसारमार्गयमनिवारकरथमित्यर्थः, ध्वस्तः नाशित, क्षमाया: पृथिव्याः सहारः उपद्रवः येन तादृशं विद्युत इव चामः उज्ज्य ना रुक् दीप्ति: तया विधूतः नाशितः दूरीकृतः कपट: समोरूपः, मायेत्यर्थः येन तथोक्त, सीताया अधरस्य पालम्पट: सर्वया लुब्धः तं मिया अरयः भवयः इभघटा इस्तिसहा इव येन तथाभुतं बिरुग्णाः खण्डिताः शकटा रासमखरा येन तयो, “शको यवनराक्षसाः" इति विश्खा,"टो ·[११४] महानाटकम् । इतः पञ्चवटोहत्तान्तः । स्त्रीमायया हरति शूर्पणखेति वुड्डा सौमित्रिणा सपदि खगनिकत्तनासा । सा रावणस्य भगिनी कुपिताऽथ तत्र प्रत्यानिनाय खरदूषणसैन्यमुग्रम् ॥ ५३ ॥ तत्र श्रीरामगाम्भीर्यम् । कपोले जानक्याः करिकलभदन्तद्युतिमुषि स्मरस्मेरं गण्डोलसित(डमरपुलकं वत्राकमलम् । मुहुः पश्यन्, शृखन् रजनिचरसेनाकलकलं जटाजूटग्रन्थिं ढ़यति रघूणां परिढ़ः ॥ ५४ ॥ महेखर पाख्यातः” इत्येकाक्षरकोषः। गिरां वाचां दुर्घटम् अनिर्वचनीयमित्यर्थः, वन्दे प्रणमामि। शार्दूलविक्रीडितं वृत्तम्॥५२॥ स्त्रीमाययेति। शूर्पा इव नखा यस्याः सा शूर्पणखा नाम राक्षसी स्त्रीमायया सुन्दरीनारीरूपकपटेन हरति नाशयति, अम्मानिति शेषः, इति बुड्डा सौमित्रिणा लक्ष्मीन सपदि झटिति खड्नेन निकत्ता छिवा नासा यस्याः तथाभूता मा रावणस्य भगिनो, अथानन्तरं नासाकर्तनानन्तरं कुपिता सती तब पचवट्याम् उग्रं दारुणं खरदूषणसैन्यं खरच दूषणय तयो सैन्यं प्रत्यानिनाय उपस्थापितवतीत्यर्थः । वसन्ततिलकं वृत्तम् ॥ ५३ ।। कपोले इति। रघूा... परिढ़: स्वामी रामः करि- कलभस्य हस्तिगावकस्य दन्तद्युतिं दशनकान्तिं मुष्णाति हरतीति तथोक्त तनिभ इत्यर्थः, जानक्याः सीतायाः कपोले ।

·[११५]
बतोयो।
चतुर्दशसहस्रक परमचण्डरक्षोगणं
निहत्य समराङ्गने सकलमेकवाणेन सः ।
खरं विशिरमान्वितं तदनु दुर्धरं दूषणं
जधान धनघोषणस्फुरितकामुको राघव. ॥ ५५ ॥
.
पादर्शभूते इति भावः, सारस्मे कामावेशेन विकम्वरम् अत
एव गण्डयो. उल्लसितम् उद्भासितं पुलक लोमाञ्चः यस्य
सयाभूतं वक्तकमल मुखपगं, प्रतिफलितमिति भाव,
पुन. पुनः पश्यन् तथा रजनिचरागा रानमाना सेनायाः
कनकन कलरवं, सिंहनादमित्यर्यः, शृगवन् जटाजूटस्य जटा
निचयम्य ग्रयिं बन्धं दृदयति हटीकरोति । न चाव "प्रायः
करुणबीभत्सरौद्रवीरभयानकः" इत्यतनयेनापाततः विरोधिनी-
वरिशृङ्गारयोः ममावेश इति दोपो वाच्य. तव वीरशृङ्गारयो-
रालम्बनक्येन विरोध एवं टोपायेत्युक्त्वात्, अन तु वीरस्था
नम्बनं रजनिचरमेना, शृङ्गारम्यालम्बन मोतेति न कश्चित्
विरोध इति वीयम्। शिखरिणो मृत्तम् ॥ ५४॥
चतुर्दयति । स राधयः रामः धनेन मान्द्रेण घोषणेन
रहाररवेणा स्मुरितं राजितं कार्मुकं यस्य तथाभूतः सन्
ममरागने मंग्रामभूमौ एकदाणेन एफेन गरेण चतुर्दशसहस्रक
चतुर्दगमइसमयकमित्ययः, परमचण्डम्
ঋষিমীম দ্বী
मकने समग्रं निहत्य विनाश्य तदनु तदनन्तरं विगिरसा
विमूर्धा नाम रानमेन अन्वितं सहितं खरं तया दुर्धरं दुर्भा
दूषणच अधान इतवान्। शिखरिणी उत्तम् ॥ ५५ ॥

·सकल- [११५॥ महानाटकम्। सोतारूपं सुधाद्यं श्रुत्वा शूर्पणखामुखान् । राममोहाय मारोचं प्रेषयामास रावणः ॥ ५६ ॥ मारीच, स्वगतम् । कृताम्सदण्डदोर्दण्डः चण्डाशुवंश्याखण्ड़लो रामचन्द्र.। अयमपि महेन्द्रावस्कन्द- स्थानं लवर। तदवश्य शमनभवनातिथिना भवितव्यं जीवितेनाद्य । (ड राघवादपि मर्तव्यं, मर्त्तव्यं रावगादपि। उभाभ्यामपि मर्त्तव्ये वर रामाव रावणात् ॥ ५७ ॥ । " सोनति रावण' शूर्पणखाया मुखात् सुधावत् हृद्य मनोज्ञ सौताया रूपं सौन्दर्य श्रुत्वा रामस्य मोहाय मोह- नाय, वञ्चनायेत्यर्थः, मारोचं नाम राक्षम प्रेषयामास प्रेरित वान् । अनुष्टुप् प्रत्तम् ॥ ५६ ॥ (ड) कृतान्तेति । कृतान्तस्य यमस्य, "कतान्तो यमदैवयो इति विश्व', दण्ड इव दोर्दण्ड' बाहुदण्ड यस्य तथोक्ल, सकलेषु सर्वेषु चण्डाशवश्येषु सूर्यवंशीयेषु पाखण्डलः इन्द्रः । सकलेत्यत्र म किलेति पाठान्तरम्। महेन्द्रेति। महेन्द्रस्य देवेन्द्रस्य अवस्कन्दः पराजय. तस्य स्थान क्षेत्रम, इन्द्रजयोति यावत् । भवितव्यं भावे तव्यप्रत्ययः। राघवादिति। राघवात् रामात् अपि मर्त्तव्यं रावणाचया सदभियोगे इति भावः, रावणादपि मर्तव्यम् अस्यदिशाकरण इति भाव., उभाभ्यामपि मर्तव्ये मरणस्यावश्यम्भावित्वे रामात् वरं, मरणमिति शेष, रामात् मरणम्य मोक्षोपायत्वादिति न रावणात्, रावणात् मरणे नरके गमनमिति भावः । राघवादपोत्यत्र रामादपि चेति, उभाभ्यामपोत्यत्र उभयोरिति, भावः, ·वतीयोऽडः। [११७) मुललितफलमूलस्तंत्र कालं कियन्तं दशरथकुलदीपे सोतया लक्ष्मणेन । गमयति, दशकण्ठोत्कण्ठया प्रेरितं द्राक कनकमयकुरहू जानकी मन्ददर्श : ५८ ॥ ततः सोता थोराम प्रति । टेई हेममयं हरिएमणिमयं शृङ्गद्वयं वैद्रुमा- यत्वारोऽपि खुरा रटच्छदयुगं माणिक्यकान्तिद्युति । नेते नीलसुतारके सुवितते तवचनं प्रेक्षित तत्तद्रवमयं किमत्र बहुना सर्वाङ्गरम्यो मृगः ५८ ॥ वरं रामान रावणाटिल्यत्र वरं रामो न रावण इति च पाठान्तरम् । अनुष्टुप् प्रत्तम् ॥ ५७ ॥ सुन्ननितेति । नत्र पचवथ्यां दशरथकुलदीप राम सौतया लक्ष्मणेन च सह सुलन्नितैः शोभन:, सुखादैरित्यर्थः, फलमूतैः कियन्तं कालं गमयति अतिवादयति सति आनको दा- कगठम्य उत्कण्ठया औत्सुक्येन प्रेरितं कनकमयकुरनं काञ्चन मयमृगं द्राक् झटिति, महमेत्यर्थः, सन्ददर्शदृष्टवती। मालिनी हत्तम् । ५८॥ कुर विगिटि, देहमिति ।-हेममयं स्वर्णमयं देई शरोरं, हरिएमणिमयं मरकतमयं शृङ्गा, वैट्ठमाः प्रबालमया: चत्वारोऽपि पुराः, रदच्छदयुगम पीठाधरहयमित्यर्थ., माणि- क्यम्य कान्तिवदद्युतिः कान्तिर्यस्य तागं, नीला मुतारका शोभना तारका कनीनिका ययोः तयाभूत सुविस्तृत ने, प्रेक्षिसं दर्शनं तहत् तथैव चन्नं चञ्चलं तत्तदनम्, अवशिष्टमिति रोपा, रवमयं यस्येति सर्वशेषः, अन्न विषये बहुना, उन्ननिति ·[११] महानाटकम्। स्वा मायाकुर हुननिधननिगाचारिमारोचमये धावन्तं सञ्चरन्तं क्षणमपि गहने जानको याचते स्म । रामं कामाभिरामं निशितशरधनुर्धारिणा लहाणेन क्षिप्रं तदक्षणायोलिखिततटभुवा मोऽप्यगात्तवधाय । ६०॥ प्रियतम । मृगमद्भुतान मतं मृगपतिविक्रम । देहि, मे प्रसौद । इति जनकसुतावचोऽनुरोधात् कनकमृगं सशरोऽन्वियाय रामः । ६१ ॥ शेषः, किम् ? न किमपि प्रयोजनमित्यर्थः, मगः सर्वेषु भङ्गेषु रम्यः मनोहर,। शार्दूलविक्रीडितं वृत्तम् ॥ १८ ॥ म्वनमिति। जानको कासाभिरामं मदनसुन्दरं रामं खगं शोभनाङ्गं, द्रुतम् अचिरभावि निधनं यस्य तथोक्तः स चासौ निशाचारी मारोचश्चेति तम् अग्रे पुरत: धावन्त, क्षणमपि गहने निविदेश सञ्चरन्तं याचते स्म प्रार्थयाञ्चके। सोऽपि -राम: तस्याः सीतायाः रक्षणाय रक्षार्धम् तल्लिखिती धनुष्कोट्या चिह्निती तटौ दारोपान्तभागौ यस्या. तथाभूता भः कुटो येन तथोक्तेन, तिजनुलेखां कोऽपि नोल्लइ यियतीति भाव , निशिता. शरा. धनुश्च तानि धाग्यतोति तादृशेन लक्ष्मणेन सह तस्य स्वर्णमृगस्य वधाय क्षिप्र शीघ्रम् अमात् गतवान् । स्रग्धरा हत्तम् ॥६॥ प्रियतमति। हे मृगपतिविक्रम सिंहविक्रान्त ! प्रियतम ! अद्भुतानं विचिवाङ्गम् एवं परितो दृश्यमानमित्यर्थः, मृगं में मयं देहि, प्रसीद प्रसबो भव, इतीत्यं जनकसुताया. सीताया.

·वतीयोऽडः। [११८] रामः। वन्स लक्ष्मण ! वमस्याः प्रजावत्याः सहायो भव । यावदहमेनं कनककुरङ्गं निहत्यागच्छामीति निष्क्रान्तः । आलोकयन् विगिखमेककरण मन्दं कोदण्डकाण्डमपरेण करेण सज्यम् । संनय पुष्पलतया पटलं जटाना रोमो मृगं मृगयते वनवोधिकासु ॥ १२ ॥ प्रय मृगचरितम्। इस्तप्राम्यमुपैति, लेढ़ि च वणं, न स्पृश्यतां गाइते, गुन्मान प्राप्य निवर्तते, किसलयान्याघ्राय चाधाय च । भूयः पश्यति, गच्छति प्रतिटिश, कराड्यते स्वां तन, दूरं धावति, तिष्ठति प्रचन्नति प्रान्तेषु मायामृगः ॥६३ ॥ वचोऽनुरोधात् वचननिर्बन्धात् हेतोः रामः सगरः सन् कनक- सुगम् अन्वियाय अनुसमार। पुष्पिताया वृत्तम् ॥ ६॥ आलोकयविति। राम: एककरण एकैन करेण दचिनति भाव:, विशिखं शरम्, अपरेण करेण वामनेति भावः, सन्यम् अधिरोपितमौकि कोदण्डकाण्ई धनुर्दग्डं, कृतमित्युभयवाध्या- हाय्ये, मन्द मावहेलमिति यावत्...यथा तथा प्रान्नोकयन् पश्यन्, पालोकयबित्यवान्दोलयविति, मन्दमित्यत्र साईमिति, मन्यमित्यत्र धुन्वन्विति च पाठान्तरं सुगमम् , पुष्पलतया जटानां पटलं चयं मद्रद्य संयम्य वनवोषिकासु भरखयेपिपु मृगं मृगयत अन्विष्यति । वसन्ततिलकं वृत्तम् ॥ १२ ॥ हस्तेति। मायामगः काञ्चनकुरङ्गः हस्तप्राप्यं यया वधा उपैति उपगच्छति, समीपं गच्छतीत्यर्थ., हस्ताभ्यासमिति पाठे हस्तसविधमित्यर्थः, वणं लेदि खादति, स्पृश्यतां ·[१२०1 महानाटकम्। तत्र सोता लक्ष्मण प्रति। चिरयति मृगान्वेपी नाथः कथं रघुनन्दनो वनपरिसरा येते क्रूरक्षपाचरभैरवाः । मुहुरपि भवानुक्तो न ज्यायस. परिमार्गणे व्रजसि, तदहो चेत. कि किं न लक्ष्मण । शकते ? ५६४॥ चिरादृष्टे रामे करणकटुभिर्मेथिलसुता- वचोभि. कोदण्डाटनिजनितरेखान्तरगताम् । स्पर्शयोग्यता न गाहते न प्राप्नोति, धर्तुं न शक्यते इति भावः, गुल्मान् लतागहनानि प्राप्य निवर्तते तत्र न प्रविशतोति भावः, किसलयानि पलवान् आघ्राय च भाघ्राय च पुन, पुनराधाये- त्यर्थ , भूय. पुन, पश्यति, प्रतिदिशं गच्छति, म्बा निजा तनुम् अन कण्डूयते मृगाभ्याम् उद्घर्षतीत्यर्थः, दूरं धावति, तिष्ठति प्रान्तेषु आश्रमस्य प्रान्तदेशेषु प्रचलति प्रकर्षेण चरति । पश्य- तोत्यत्र वस्यतोति पाठे वस्यति बिभेतोत्यर्थः । शार्दूलविक्रीडितं हत्तम्॥१३॥ चिरयतोति। हे लक्ष्मण । नाथः आर्यपुत्रः रघुनन्दनः मृगान्वेपो मृगानुसारो सन् कथ किम चिरयति विलम्बते ? एते वनपरिसरा. अरण्यविभागाः क्रूरैः दारुणैः क्षपाचरः राक्षसे. भैरवा: हि भोषणा एव, भवान् मुहुः पुनः पुनः उत्तोऽपि मया अनुरुहोपोत्यर्थः, ज्यायस, ज्येष्ठस्य परिमार्गणे परित. अन्वेषणे न व्रजसि न गच्छसि, तत् तस्मात् अहो आश्चर्य किं कध कि किमपोत्यर्थः, न शडते । अपि तु भइत एवेत्यर्थ. । हरिणो वृत्तं नसमरसला गः पड़वेदईयैहरिणी मता" इति लक्षणात् । ६४॥

·द्वतीयोऽदः
[१२१]
विधायैनां रामस्फुरितपदपद्माहितभुवं
तदध्वानं पश्यन् कथमपि से मौमित्रिरगमत् ॥ ६५ ॥
नौतो दूरं कनकहरिणच्छमना गमभद्रः,
पश्चाटेनं द्रुतमनुसरत्येप वत्सः कनिष्ठः।
विभ्यत् बिभ्यत् प्रविशति ततः पर्णशालाच भिक्षुः
धिग धिक कष्टं प्रथयति निजामाकति रावणोऽयम् ॥ ६६ ॥
रामोन्मुक्तकवाणप्रतिहतहटयः काञ्चनाभः कुरङ्गः,
मुद्यो मारीचनामाऽजनि रजनिचरः सान्दरतातवक्षाः ।
चिरादृष्टे इति। म सौमिविनन्मण. राम चिरादृष्ट चिर-
मदृष्टेः-चिरयतोति भावः, करगणकटुभि इन्द्रियव्ययरित्यर्थः,
मैथिलसतायाः. सोतायाः वचोभिः हेतभिः एना मौता
कोदण्डस्य धनुप. अटन्या कोट्या ननिता उत्पादिता या रेखा
तस्या अन्तरम् अभ्यन्तरं गता तां विधाय धनुष्कोटिरेखातो
वहिर्मा गच्छेत्युकेति भावः, रामस्य स्फुरित: राजितः पदपद्मः
अहिता चिह्निता भूयत्र तं तदध्वानं तस्य रामस्य अध्वानं
पन्यानं पश्यन् अवलोकयन् कथमपि~~अनिच्छयेति भावः,
प्रगमत् गतवान् । शिखरिणी वृत्तम् ॥ ६५ ॥
नोत इति।
रामः कनकहरिणः काञ्चनमृगः तस्य छद्मना
कपटेन टूरं नीतः अाक्षरः।
एप कनिठा वत्सः लक्ष्मणः
पथात् द्रुततरम् एन रामम् अनुसरति अनुधावति । ततः
अनन्तरम् अयं रावण: भिक्षुः मन्यासी सन् विभ्यत् विभ्यत्
वस्यन् वस्थन् पर्णशालां प्रविशति, धिन धिक कष्ट निजाम
प्रातति दशाननावयवं प्रथयति प्राविकरोति च ।
क्रान्ता वृत्तम ॥६६॥

·[१२२] महानाटकम्। भिक्षुः कोऽपि क्षणामणिसचिवचन्तत्कुण्डलश्रेणिशोभा- वौचौखेलत्कापोलस्फुरितदशशिराः कुम्भकर्णाग्रजोऽभूत ॥ ६७ ॥ बाणेन दिव्येन रघुप्रवीरो मृगस्य वक्षःस्थलबद्दलच्यः । विव्याध यावत्तरमा, तपस्वी दशाननस्तावदिहाजगाम ॥ ६८ ॥ आह च। भिक्षां प्रयच्छ ननु सूर्यकुलावतंसे । वंशे विदेहनृपतेः प्रथितासि साध्वि।। रामति । काञ्चनाग. कुरड्ग. मृगः रामेण उन्मुक्तः प्रहित. य एको बाणः शरः तेन प्रतिहतं हृदयं यस्य तथाभूतः मन् मद्य, नत्क्षणं मान्दैः धनैः रक्त पात लिप्तं वक्षो यस्य तथोक्त, मारीचनामा रजनिचरः राक्षसः अजनि अभूत्। कोऽपि भिक्षु- सन्यासी प्राक् पर्णशाला प्रविष्ट इति भाव' नेणार्डात् अत्यल्पात् क्षणात् मणिखचितानां रत्नाविद्धानां चलताम् आन्दोलयता कुण्डलानां कर्णभूषणविशेषाणां श्रेण्याः शोभावोचौभिः शोभातरङ्गः खेलत्सु स्फुरत्सु कपोलेषु गण्डदेशेषु स्फुरितानि प्रतिविम्बितानि दश शिरांसि यस्य तथाभूतः कुम्भकर्णस्य अग्रज रावणः अभूत, स्वरूपं जग्राहेति भावः । वृत्तम् ॥ ६७॥ बाणेनेति। रघुप्रवीरो राम. यावत् दिव्येन बाणन मृगस्य वक्षःस्थले बर: लक्ष्य येन तथाभूत: वक्षःस्थलं नश्यन्नित्यर्थः, तरसा प्रसय विव्याध तावत् तपस्वी भिक्षुवेशधरः दशाननः इहास्मिन् श्रायमे मृगस्य वक्षःस्थलबद्धलक्ष्य इत्यत्र ततो मृगं वक्षसि बद्धनच्य इति पाठे ततोऽनन्त बद्ध- लक्ष्यः वक्षसि मृगमित्यर्थः। उपजाति वृत्तम् ॥ ८॥ भिचामिति । नन्विति सम्बुद्धिसूचकमव्ययम्। ननु सूर्य- स्रग्धरा अाजगाम।

·हतीयोऽडः। [१२३] एतदुष्टहाण हरिपादरजीविमिश्र, निमात्पदाम सकलेप्सितसिडिहेतु ॥ ६८ ॥ इति तुलसों दर्शयति । दृग्भगिमन्दि(ञ्जिामशतैरसतीरहस्यम् अन्वेषयन कपटभिक्षुक ! लक्षितोऽसि । आसं प्रभुः सुभग! नाहमिति क्षमत, भैक्षाय मा कुरु मृपा, त्वयमञ्जलिस्ते ॥ ७० ॥ म व्याहरन् धर्मिणि । देहि भिक्षामलद्धयलक्ष्मणदत्तरेखाम् । जग्राह तां पाणितले क्षिपन्ती समावयन्तो रघुराजपुत्रौ ॥७१॥ वसन्त- कुलावतंसे सूर्यकुलानद्वारभूते। साध्वि ! भिक्षां प्रयच्छ देहि, विदेहपतेः जनकस्य राज: वंशे प्रथितासि विस्या तासि, हरेः नारायणम्य पादरजोभिः चरणरेणुभिः विमिथं युक्त सकलानाम् ईप्सितानाम् अभिलषितानां सिडिहेतु सिडेः कारणम् एतत् निर्माल्यदाम निर्माल्यमान्नां रहाण । तिलकं वृत्तम् ॥ ६॥ दृगिति। हे कपटभिक्षुक । दृशां भङ्गीनां मन्दिमयतेः मन्दमन्दसञ्चालनशतै, कटाचवीक्षणगतैरिति यावत्, मञ्जिम गतेरिति पाठे मनोहरतातिशयैरिति भावः, असतीनां मुशन्नीनां रहस्यं हत्तम् अन्वेषयन् मृगयमायः लक्षितः असि, हे सुभग ! सुन्दर। अई भेचाय भिक्षादानाय न प्रभुः न समर्था ग्रामम् अभवम् इति हेतोः नमम्ब भूपा व्यर्थं मा कुरु, -प्रयास- मिति प., अयं तु ते तव अञ्जलिः, कृताञ्जलिस्त्वां जमाघे याचे इति भावः । वसन्ततिलकं वृत्तम् ॥ ७० ॥ म इति। म गवणः हे धर्मिणि । धर्मचारिणि ! भिक्षा ·(१२४] महानाटकम् । मार्ग मार्ग मृगयति मृगारातिरामेऽभिराम शोक शोकं गतवति गते लमये लक्ष्मणेन । सौता सौतातपनतनया राज्यलड्डामला नोता नीतासुरसुरवधूरावणे रावणेन ॥ ७२ ॥ उत्ता देहि इति व्याहरन् उचरन् लक्ष्मणेन दत्ता धनुष्कोट्या अद्धिते- त्यर्थः, रेखा ताम् अलइयत् प्रतिचक्राम। यद्यपि लक्ष्मण- दत्तरेखाया' केनापि अन्नहारत्वं तथापि रावणस्य कामचरत्वात् सपोऽतिरकाच्च तम्लध नमिति बोध्यम्। व्याहरनित्यत्र व्याहर- दिति, अलवयदित्यन प्रलवयनिति च पठि लक्ष्मणदत्तखो प्रनयन् है धर्मिणि ! भिक्षां देहीति व्याहरत वानित्यर्थः । धर्मिणि धर्माचारिणि मयि भिक्षा देहीत्यपि कैचित् व्याचक्षते। निपन्तीम् प्राच्छिन्दती रघुराजपुतो रामलक्ष्मणो समाजयन्तीम्, पाकारयन्तीमिति पाठे म एवार्य, “इतिराका रगाद्वानम्" इत्यमरः, तां मीतां पाणितले करतले जग्राह च । उपजाति हत्तम् । ७१ मार्गमिति । मृगम्य अयं मार्गः तं मृगममन्धिन मार्ग पन्यानं भृगयति पन्विष्यति, मनुधावति इत्य, अभिराम सुन्दी मृगाराति: मृगगत्वामी गमयेति तस्मिन् मृगयागीने राम इत्यय, लक्ष्मण मते म्बनिकटं प्रारी मति नचापन प्रशभचिन- भूतन गिवारुतादिना गो गोषम्, आभासोर दिर्भावः, अत्यन्त मोक गावति, नितगम उन्मनकतां भजतीति भावः, मसि नीतामुरसुग्यधूरायणे गयन नीत: प्रापित: असुराणां मुरा. पाद वधूनां नारीणां गययति भन्दयतीति गवणः कामी यम्य तयाभूतः गयण तेन -अमुरमुम्बधूड़ारिगा रायगनेत्यर्थः ·तृतीयोऽडः। [१२५) सीता दशमुखनीता भीता वदति स्म काञ्चनद्योता । रघुनन्दन । रघुनन्दन । रामचन्द्र । रामचन्द्रेहि (ति) ॥७३॥ हा राम [ हा रमण ! हा जगदेकवीर ! हा नाथ ! हा रघुपते । किमुपेक्षसे माम् । इत्यं विदेहतनयां बहुधाम्नपन्तीम् आदाय राक्षसपतिनभसा जगाम ॥ ७४ ॥ सीतातपनतनया-मीता लागलपद्धतिः नया आ सम्यक, तपति तपयरतीति तथोक्त: सोतातपन: यज्ञार्थं लागलक्लष्टनेवे यज कृत्वा यस्तपम्तप्तवानित्यय. तस्य जनकस्येत्ययः, तनया कन्या मीता राजते इति राजिः विद्योतमानेत्यर्थः, अतएव अन्नमत्यर्थ काम्यते इति अन्नशामा अतिशयेन स्पृहणीयेत्यर्थः, सा चासो लड़ा चेति तां नीता प्रापिता। अत्र मार्ग मार्गमित्यादिस्वर व्यञ्जनमंहते. क्रमेण तेनैवाहत्तेर्यमकालद्धारः-"सत्ययें पृथ- गाया. स्वरव्यञ्जनमहत.। क्रमेण तवात्तिर्यमकं विनि- गद्यते ॥इति लक्षणात्। मन्दाक्रान्ता हत्तम् ॥ ७२ ॥ मौतेति । काञ्चनवत् द्योतः दीप्तिर्यस्या' मा हेमानीत्यर्थ', सीता दशमुखेन रावणेन नीता हृता मती हे रघुनन्दन ! रघु रामचन्द्र रामचन्द्र एहि पागच्छ इति, रामचन्द्रति वा पाठ, वदति स्म आकारयति स्म ॥ ७३ ॥ हा रामेति । हा राम! हा रमण । हा जगदेकवीर। हा नाय ! हा रघुपते। किं कथं माम् उपेक्षसे न पश्यसी- त्यर्थः, इत्यं बहुधा बालपन्ती विदेहतनयां सीताम् आदाय राक्षसपति. रावणाः नभमा अाकाशमार्गेण जगाम गतवान् । वमन्ततिलकं हत्तम् ॥ ७४ ।

·[१३६] महानाटकम् । रावणस्य रथसद्भता सती नूपुरं परिससर्ज सखरा । उत्तरीयमपि करणं कचिञ्चारुहारमपि सा स्थले स्थले । ७५ ॥ अथ जटायुवृत्तान्तः। इतो वाणं रामः क्षिपति हरिणे मुक्तकरणः, मचाप. मौमितिः खजनमनुयाति द्रुतमितः । इतः सीता भिक्षामुपनयति भिक्षोः करतले, वयं व्योनि प्रेहन् युगपदहमालोकयमिदम् ॥ ७६ ॥ गवणेन हृता मीता कृष्णपक्षेऽसिताष्टमी। अर्डराती दिन ईचन्द्राईभास्कर ॥ ७७॥ रावणस्येति । सा मती पतिव्रता सीता रावणस्य रथ- मङ्गता रथोपरिस्था मतो सत्वरा कचित् क्वचित् स्थले स्थले नपुरम्, उत्तरीयं, कङ्कणं, चारुहारं मनाहरहारम् अपि परि- ममर्ज परितत्याज। रथोडता कृतम् ॥ ७५ ॥ इत इति। दूत' अस्मिन् प्रदेश रामः मुक्तकरुणः निर्दयः सन् हरिणे काञ्चनमृगे वा शरं क्षिपति, इतः अस्यां दिशि मौमिविलक्षाग्यः सचापः धनुर्धरः सन् द्रुतमित सत्वरं गतः सन् म्वजनम् पात्मजनं राममित्यर्थ, अनुगति अनुगच्छति । एत अमुष्यां दिशि सीता निक्षोः सन्यासिनः करतले भिक्षाम् उपनयति ददाति । व्योनि आकाशे प्रेशन मञ्चरन् अहं युगपत् ममकानम् इद वयं रामलक्ष्मणमोताव्यापारत्रितयमित्यर्थः, भानोकयम् अपश्यम्। गिखरिणी वृत्तम् ॥ ७६ ॥ रावणेनेति। रावणेन कृष्णपने भसितपने असित: शनयर पटमः स्वजन्मराज्यपेक्षया अष्टमराशिस्यः यस्याः मा, प्रिटम- -मने, प्रमानविधायित्वस्य ज्योतिशास्त्रमतिपादितत्वादिति

·१२७]
हतीयोऽडः।
रावणरयस्यां सीतां दृष्ट्वा खगतम् ।
मारीचमृगयान्यग्रे रामभद्रेच नक्ष्मणे ।
करमेया कुरङ्गाक्षी रावणस्य रथोपरि ? ॥ ७८ ॥
भावः राति ददातोति ईरा भित्तानस्य अर्ददानकों
त्यर्थः, अईचन्द्रग्य अई तस्येव भाः कान्तिर्यस्याः सा मनिन-
प्रायेत्यर्थः, मोता अवी अविमुनेः समीप, प्रायमसविधावित्यर्थः,
दिनम्य अ. मध्याहममये इत्ययः, करे पाणी पता होते
त्यर्थः। केचित्तु अईचन्द्राईभाम्करे इत्येकं पद कृत्वा अईचन्द्रम्य
अष्टमीचन्द्रम्येत्यर्थ., यत् अई चतुर्थीचन्द्र इत्यर्थः, तहत् भास्करः
सूर्य: यस्मिन् तथाभूते, कुलबधहरणात् अतीव मनिनभाकरे
इति भावः, दिनम्याहं इत्यस्य विशेषणतया व्याचक्षते ।
अदचन्द्र भाम्को इति पाठमाथित्य
ब्यास्यान्तरम् ।
टिनम्य, देवम्येति शेषः, अ चैत्रे मासोन्यर्थः, मक-
गदिपटकं दिनं कर्कादिपटकं निगेति स्मरणात् । “मामेन
यादहोगवः पैत्री वर्षेण देयतः" इत्यमरोतेवानां मानुपवर्षे-
गाहोगवकीर्तनाच। सवापि अक्षणपक्ष शुक्लपक्ष अई: अष्ट.
कन्न: चन्द्रः यम्मिन् नागै अराएव अईगवे, पितृणामिति
गेयः, शुक्रपक्षम्य पितॄणां रावित्वेन कीर्तनात् तदः इत्यनेन
शुक्रपनोयाटम्यामित्यर्थः प्रतीयते । अर्डभाको मध्यन्दिन-
वर्तिनि ग्रादिले अमितः गर्नयरः अष्टमी यस्याः तथोक्ता मीता
गवणेन हया इत्यन्वयः। तदुक्तं वागाई,-"चैत्रमामसिताष्टम्यां
मुहत इन्दमंजिरी । गघवम्य पियां मायां जहार दगकन्धरः ॥"
इति। अनुष्टुप् वृत्तम् ॥१७॥

·[१२] महानाटकम् । आकाशादवतरलं जटायं दृष्ट्वा रावणः । मैनाकः किमयं रुणदि गगने मन्मार्गमव्याहतं शक्तिस्तस्य कुत. १ म वज्रपतनानीतो महेन्द्रादपि । - ता_ः सोऽपि समं निजेन विभुना जानाति मां रावणम् श्रां जातं, स जटायुरेप जरसा ग्रस्तो बधं वान्छति ॥ ७ ॥ रावणं प्रति जटायुः। जन्म ब्रह्मकुले, हराचनविधी कृत्वा शिर कर्तन भक्तिर्वजिणि बाहुदण्डदलनत्र्यापारशक्तिः परा(मंता)। तत्र व्यग्र. व्याप्तः तस्मिन् सति एषा कुरङ्गाक्षी भृगनयना सीता रावणस्य ग्थोपरि कथ, तिष्ठतीति शेषः । अनुप उत्तम् ॥ ७८॥ भाव, मैनाक इति । अय मैनाक. गगन अकाशे अध्याहतं केनापि अविनित मम मार्ग रुणद्धि आहणोति किम् ? तस्य मैनाकस्य कुत' कम्मात् शक्तिः सामयम् १ यतः सः बच्च- पतनात् वचप्रहारात् महेन्द्रादपि, किं पुनस्तविजेतमत्त इति भोतः तस्मात् मैनाको नायमिति निश्चयः, मोऽपि तार्य, गरुन्मान् निजैन विभुना नारायणेन समं मह मां रावण जानानि, (मया पूर्व प्रभुमहित पराजित. तस्मात् माऽपि नायमिति भावं.)। प्रा ज्ञातम् । वाईकन ग्रस्तः क्लिट इति पाठान्तरम् , जटायु. बध.-मत्- ससागादिति भाग, वाति अभिलपति । अत्र प्रकृति जटा युपि धन्यस्य मैनाकादेः मंगयात् मन्देहालद्वारः, “मन्देह. मतऽन्यस्य मगय. प्रतिभोस्थित.” इति लक्षणात्। गार्टून विक्रीड़ित हत्तम् ॥७॥ एप जरमा ·हतीयोऽदः। [१२८] हेलोत्तोलितकैलिकन्द कनिमः कैलास उत्पाटित. स्तत् किं रावण ! लज्जसे न ? हरसे चौर्येण पत्नी रघोः ॥१०॥ जन्म ब्रह्माकुले, तपस्वनुपमं वीर्यञ्च लोकोत्तरं, किच्चैश्वर्यमहो त्रिलोकजयिन: (ता) स्वर्गाङ्गनास्वामिनः । इत्यस्मादपि वाञ्छितं किमधिक, सीता समाप्यते, तस्मात्त्वं सह वान्धवैः पशुमते ! यातीऽसि निःशेषताम् । जन्मेति। है रावण । ब्रह्मणः कुले वंशे जन्म, ब्रह्मणः प्रपौत्रोऽमोति भावः, हरस्य अर्चनविधौ पूजनविधाने शिरसां कर्त्तनं छेदन, कृन्तनमिति पाठान्तरे स एवार्थः, कृत्वा भक्तिः, (प्राणानपि अगणयित्वा हरमर्चयसीत्यर्थः, वञ्चिणि वध्वायुधे इन्द्रे बाहुदण्डैः यत् दलनं स एव व्यापारः तत्र पक्ति. सामर्थ्य परा महती, मतेति पाठे ख्यतित्यर्थः । हेन्नया अवन्नोलया उत्तोनितं यत् केलिकन्दुकं क्रीड़ागेण्डुकं तन्द्रिमः तसदृशः, हेलोल्लासितति पाठान्तरं, कैलासः गिरिः उत्पाटित. उन्न ल्य उद्धृत इत्यर्थ', अवच चोर्येण रघोः रामस्य पत्नी हरमे, तत् तस्मात् न नजसे किम् ? निलब्नस्त्वमिति भावः । शार्दूलविक्रीडितं वृत्तम् ॥ ८ ॥ जन्मेति । ब्रह्मकुन्ने ब्रह्मण, बंश जन्म, तपम्तु अनुपमम् उयमारहितं, गिरकर्तनावधिकलादिति भावः, वीर्यञ्च लोको. तरम् अलोकिक, विलोकविजयोति भावः । किञ्च विलोक- जचिना तथा स्वर्गाङ्गनानां देवागनाना स्वामिनः भोतु रिति यावत्, तवेति शेपः, ऐश्वर्य प्रभुत्वम् अहो आशय, विनोक जयितेति पाठे विनोकजयितया हेतुना स्वर्गाङ्गनानां स्वामिन इत्वः, इत्यस्मादपि अधिकं वान्छितम् अभिन्नपित किम, ·[१३०] महानाटकम् । अविदुषस्तव दोषमई सहे, विसृज गवण । वीरपतिव्रताम् । शरणमस्मि जटायुरह सखा दशरथस्य रथस्तव तिष्ठतु ॥ २॥ तथापि तमवधीय गच्छति रावणे जटायु । रे भी परदारचौर । किमिद घोर त्वया गम्यते, विठाधिष्ठितगन्धमादनतट प्राप्तो जटायु स्वयम् । मुजैनां पतिदेवता, न खलु चेन्मत्तुण्डचण्डागुश- क्रीडा(करा)कर्पणनिर्गतास्त्रमुरस पास्यन्ति धास्तव ॥८॥ ता यात . अम्तीति शेषः, यत् मीता समावस्थते ये पापयिते तस्मात् हे यशमते। पशोरिव मति बुद्धिर्यस्य तथाभूल । निशेषतां नास्ति शेषो यम्य म नि गेप तस्य भाव निर्वगवामित्यर्थ गत अमि, (एतेन तव कम्मणा राक्षमकुन्त नि गेयं भविष्यतीति भाव। मार्दूलविक्रीडितं सत्तम् ॥ १॥ अबिदुप दति। हे रावण । अविदुष अन्तस्य तव दीप मीताहरणापगमित्यर्थ, अई मह क्षमे, वीरपतिव्रता वीर पतिरता, मौतामिति शेष विसृज मुञ्च । यह दशरथस्य मखा जटायु शरर्गा रचिता चम्मि भवामि, भरणं रह रक्षित्रो" इत्यमर तब रथ तिहरा भूमी अवरोहलियर्थ । द्रुत विलम्वितं वृत्त हुतविलमियमाह नभो भरो' इति नक्षणात्र रे इति। रे रे इति अवज्ञासूचकं सम्बोधनम् । भो परदारचौर परस्त्रीतस्कर । त्वया धीर मन्द मन्द यथा तथा निरहेगमिति भाव, गम्यते किमिदम् । किमरे इति पाठा तरम् । विठ स्थिरो भव पधिष्ठित गन्धमादनम्य गिरे तर येन म गन्धमादनतटयामीत्यर्थ, गन्धमादनत्यव चन्दना- ·तृतीयोऽवः। सोतामाश्वासयन रावणं प्रति क्रोधं नाटयति । मा भैपी: पुत्ति सोते ! व्रजति मम पुरो नैष दूरं दुरात्मा, मेरे रक्षः ! क दारान् रघुकुलतिनकस्यापत्य प्रयासि । चञ्चचिपाहारी स्फु)त्रुटितधमनिभिर्दिन विक्षिप्यमानी- राशापालोपहारं दशभिरपि भृश त्वच्छिरोभिः करोमि ॥ ८ ॥ • चलेति पाठे चन्दनाचलः मलयाट्रिरित्यर्थः, जटायुः स्वयं प्राप्तः उपस्थितः। इमां पतिदेवतां पतिव्रतां मुञ्च लज । चेत् यदि न खलु नैव, मुञ्चेरिति रोपः, तदा ग्धाः पक्षि- विशेषाः तव उरस: वक्षःस्थलात् मम तुण्ड एव चण्डः तीक्ष्णः अद्भुशः अस्त्रविशेषः तस्य क्रीड़या यत् आकर्षणं निर्दलन तेन निर्गतम् अस्रं रतां, मञ्चण्डतण्डाशरावस्करणद्रणा -मृगिति पाठे मम चण्डं भीषणं तुण्डमेव अकुशः तेन यत् क्रूर निदारुणम् अवस्करण कुट्टन तेन ये व्रणाः क्षतानि तेभ्यः असक् रुधिरं, निर्गतमिति शेषः, पास्यन्ति । शार्दूलविक्रीड़ित छत्तम् ॥ ३॥ मा भैपोरिति। हे पुत्रि सोते ! मा भैषोः भयं मा कुरु, एषः दुरात्मा मम पुरः अग्रतः दूरं-न-व्रजति.न.गन्तुं शक्नो- तीत्यर्थः । रेर रक्षः! राक्षस ! रघुकुलतिलकस्य रामस्य दारान् मायाम् अपहृत्य चोरयित्वा क्क कुव प्रयासि गच्छसि ? नैव गन्तुं शक्नोपोति भावः, चच्चा अक्षिपेण प्रसारणेन ये प्रहारा: तैः स्फटिना: चताः, बुटिना इति वा पाठः, धमनयः शिराः येषां तैः दशभिरपि तव शिरोभिः मुण्डैः दिक्षु प्राशास विक्षिप्यमाणैः भृशमतिमात्रम् आशापालानां दिक्पालानाम् उपहारं पूजा करोमि। स्रग्धरा वृत्तम् ॥ ८४ ॥ .

·[१३२] महानाटकम्। प्राः पापिन् । पश्यतो मे रघुतिनकवळू चोरयित्वा प्रयातुं सीतां गीतांशुलेखामिव गिरिशशिर शायिनीमुद्यतोऽसि । एमिश्छित्वा शिरांसि प्रखरनखमुखैर्दीतचूडामणोनि वामद्याई गरुत्मानुरगमिव सुधाहारिगण मंहरामि ॥ ८५॥ जानामि त्वा दशास्य । प्रबलभुजबलव्ये ढ़कैन्नासशैलं नीत्वा वैदेहपुत्ची जलनिधिशरण कस्य हेतोः प्रयासि ।। किं वा दूर शराणां दिशि दिशि पतता. किन्तु निर्लक्ष्यबाण- व्यापारी नो विधयः, समरमनुसर, प्रीयतां साहसयोः ४८६ ॥ उपमा- आः पापिविति। आ पापिन् पापाचार! पश्यतो मे, अनादरे, पष्ठो, पश्यन्तं मासनादृत्येत्यर्थः, गिरिशस्य हरस्य शिर.शायिनो शिरस्थिता शोताशुलेखामिव शशिकलामिब रघुतिनकस्य रामस्य वधू मीता चारयित्वा अपहत्य प्रयातुं गन्तुम् उद्यत: प्रवृत्त. असि, अद्य अहं गरुत्मान गरुड़ा सुधाहारिणम् अमृतचौरम् उरगमिव भुजङ्गमिव त्वाम् एभिः प्रखरै. तीक्ष्णैः नखमुखैः नखाये. दोप्ताः चूडामण्यः किरीटा येषु तानि तव शिरासि छित्वा मंहरामि नाशयामि । स्रग्धरा वृत्तम् ॥ ८॥ जानामोति। है दशास्य दशानन ! प्रबलेन भुजाना बलेन व्यूढ़. उद्धृतः कैलामशेल: येन तथाभूतं महाबलभुज- शालिनमित्यर्थः, त्वां जानामि, बाहुबलं दर्शयेति भावः, वैदेहपुत्वों जानकी नोवा अपहृत्येत्यर्थः, कस्य हैती: किमर्थं जलनिधिरेष शरणम् अाययः तत् प्रयासि गच्छसि ? अथवा दिशि दिशि पतता शराणा,- दाशरथेरिति भावः. दूरं किम् ? न किमपौत्यर्थः, किन्तु निर्मास्ति-लच्यं यस्य तादृशः लङ्कारः। .

·वतीयोऽरः । [१३३] अथ युधम् । पक्ष विक्षिपति, ध्वजं विभजते, मथाति नई युगं, चनं चूर्णयति, क्षिणोति तुरगान् रक्षापतेः पतिराट् । रुकं गर्जति, तर्जयत्यभिभवत्यालम्बते ताडय- त्याकर्पत्यपकर्षति प्रचनति न्यञ्चत्युदञ्चत्यपि ॥ ८७ ॥ बाणानां शराणां व्यापारः सम्प्रयोग: नो विधेयः न कर्तव्यः, समई युद्ध रामणिति भावः, अनुसर कुरु, साहसस्य रणब्यापारस्य थी. शोभा प्रीयता प्रीता भवतु. चरितार्थतां गच्छवित्यर्थः । स्रग्धरा वृत्तम् ॥८६॥ भक्षमिति। पचिराट् जटायुः रक्षमा पते: रावणस्य अक्षं रथचक्रान्तरालं काष्ठं विक्षिपति विपरीतं क्षिपति, ध्वज विभजते भग्नं करोति, दलयते इति पाठे दलयते वोटयती त्यर्थः, नई सम्बई युगं रथाग्रवर्तिकाष्ठविशेष मथाति मर्दयति, मृदातोति पाठ स एवार्थः। चक्रं चूर्णयति खण्डयति, तुर- गान् अश्वान् क्षिणोति नाशयति, रूचम् उग्रं यथा तथा, रूक्ष. मित्यत्र रुन्धनिति पाठे रन्धन मार्गमावण्वन्नित्यर्थः, गर्जति चीत्करोति, तर्जयति तर्जनां करोति, अभिभवति तिरस्करोति, आलम्बते मार्गमालम्बा तिठति, ताडयति प्रहरति, आकर्षति, अपकर्षति अङ्गात् वमनादिकं यावयत्तीत्यर्थः, अवलुम्पतीति पाठे तथैवार्थः, प्रचन्तति उड्डयत, न्यश्वति अधोगच्छति, उदञ्चति उद्गच्छति अपि. (अवानकासु क्रियासु एकस्य कारकपदस्य उक्तत्वात् दीपकभेदः, तदुक्तं दर्पणे--"अप्रस्तुत प्रस्तुतयोर्दीयकन्त निगद्यते । अथ कारकमेकं स्यादनेकामु क्रियासु चेत्” इति। शालविक्रीडितं वृत्तम् ॥ ८ ॥ rama 32 ·[१३४] रच. महानाटकम्। क्रुद्ध ततो दृढचपेटशिलातलेन पिपेष गगनेऽमुतपक्षिराजम् । ईषत्स्थितासुरपतद्भुवि राम ! राम ! रामेति मन्त्रमनिश निगदन् जटायुः ॥ ८८॥ अथ कतरयभङ्गं पक्षिराज (बोर) निहत्य क्षितिगतमवलोक्य श्वासमानावशेषम् । जनकनृपतिपुती क्षिप्रमादाय लङ्का सरभसमुपदभ्रेऽशोककेन्नीवनान्ते ॥ ८ ॥ क्रुद्ध इति। ततोऽनन्तर रक्ष रावण क्रुद्धं सत्, कुड इति पुलिङ्गपाठ प्रामादिक , रक्ष शब्दस्य “न तो यातु रक्षसो" इत्यमरोलेनप सकलिङ्गत्वात्तदविशेषणस्य तथैव युक्ती- त्वादिति बोध्यम् । हेढचपेट एव शिलातल प्रस्तरखएह' तेन गगने अन्तरीक्षे, स्थितमिति शेष , अमतपक्षिराजम् आश्चर्यपक्षिप्रवर, गगने इत्यत्र गहने इति पाठान्तरम् , पिपेष निष्पिष्टवान् । जटायु ईषत् अल्प स्थिता असवः प्राणा यस्य तथाभूत सन, तेन प्रहारणेति भावः, राम राम राम इति मन्त्रम् अनिशम् अनवरत निगदन् उच्चरन् भुवि पृथिव्याम् अपतत् पपात। जटायुरित्यत्र मुमुक्षुरिति पाठे मुमुक्षुः मोतुमिच्छु, निर्वाण लिप्स रित्यर्थः । मुमूर्षुरिति पाठे मुमूर्षुः मर्तुमिच्छु , पास बमृत्युरित्यर्थ.। वसन्ततिलक हत्तम् ॥ ८॥ अथेति। अथानन्तर रुतो रथभनो येन व पक्षिराज, पतिवीरमिति पाठान्तरं, निहत्य पाहत्य क्षितिगत भूपतित खासमात्रावशेष नि.खासमावावशिष्टम् अवलोक्य दृष्ट्वा जनक

·तीयो।
[१३]
प्रथ जटायुखेदः।
न मैवो नियूंढ़ा दशरयनृप कार्यविषया,
न वैदेही वाता हठहरणतो राक्षसपतेः ।
न रामस्यास्येन्दुनयनविषयोऽभूदकसिनो,
जटायोर्जन्मेदं वितथमभवद्भाग्यरहितम् ॥ ८॥
नृपतिपुत्री मोताम् आदाय क्षिप्रं शोनं मरममं सह लदां
नोवेति शेषः, अशोककेनोवनान्ते प्रयोकाख्यकोडोद्यान
सोमायाम् उपदभ्रे रक्षितवान् । मालिनो मृत्तम् ॥ ८ ॥
नेति। दशरथपे विषये कार्यविषया कार्यनिबन्धना,
कार्यययात् जातेत्यर्थः, राज्यविषयेति पाठे राज्यसम्बन्धिनी-
त्यर्थः, मैत्री मख्यं न नियंढा न सम्पादिता न कृतार्थीकतेति
यावत्, न सयजनितम् ऋण परिशोधितमिति भावः। राक्षम.
पतेः रावणस्य हठहरगात: महसा हरणात् बन्नादरपादा
वैदेही सीता न बाता न रक्षिता, हठहरणतो राक्षमपते-
रित्वत्र न च रणहतो राक्षमपतिरिति पाठे वैदेही न वाता
राक्षमपतिय रणे न हत इत्यन्वयः। रामस्य प्रास्य मुखमेव
इन्टुशन्द्रः न नयनविषय: दृष्टिगोचरः न अभूत् प्रतः अती.
तिनः असतकार्यस्य जटायोः इदं भाग्यरहितं हतभाग्यं
जन्म वितथं विफलम् अभवत् । अरुतिन: इत्यत्र सुवतिन
इति पाठे सुक्ततिनो रामस्येति योन्यम् । अव पूर्वपाटनम-
वाक्यानां चतुर्थपादवाक्यस्य हेतुलेनोक्तत्वात् कायलिन-
मनहारः, “हतोर्वाक्यपदार्थले काथलिङ्गं निगद्यते इति
लघणात्) शिखरिणी इत्तम् ॥ ८ ॥

·[१२] महानाटकम्। अथ पथि रामलक्ष्मणयोक्तिप्रत्युत्तो। एकाकिनीसुटजसोनि विहाय मोता किं वत्स ! मत्स विधमाकुलमागतोऽसि १ । अत्रागते चिरयति त्वयि वीर! देव्या नैव स्थित: कटकटुक्तिकर्थितोऽहम् ॥ ८१ ॥ बाणेनैकेनाद्भुतं तं निहत्य मारोचाख्यं यातुधानं जवेन । सौताशून्यां पश्यतः पर्णशाला किं किं वृत्तं नो तदा राघवस्य ॥२॥ मायाकुरङ्गं विनिहत्य बाणैर्धावा समागत्य च पर्णशालाम् । कोणत्रयं तत्र समीक्ष्य शून्यं द्रष्टुं चतुर्थे न शशाक रामः ॥ ८३ ॥ - । एकाकिनोमिति। हे वत्स ! लक्ष्मण । उटजसीन्नि पर्ण शालाप्रदेश एकाकिनीम् असहायां सीता विहाय परित्यज्य किं कथम् आकुलं यथा तथा मम सविधं सकाशम् आगतः असि । इति रामोक्ति'। हे वीर! अत्र आगते त्वयि चिर- यति विलम्बमाने सति देव्या. सीतायाः कटुभि. दारुणाभिः कटुतिभिः कुत्सिताभिः उक्तिभिः कदर्थितः क्षोभित: अहं नैव स्थितः स्थातुं न शक्त इत्यर्थः। नक्ष्मणोक्तिः । वसन्ततिलक हत्तम॥८१॥ धागेनैति। एकेन बाणेन शरण तम् अद्भुतं विचित्रं मारोचाख्यं यातुधानं रानसं जवेन वेगेन निहत्य सीताशून्यां पर्णशालां पश्यतः अवलोकयतः राघवस्य रामस्य तदा किं किं नो वृत्तम्। न जातम् ? अिपि तु दु.खस्य परा काठा जातति भावः शालिनी वृत्तं “माती गो वेच्छालिनी वेदलोकैः" इति लक्षणात् ॥ ४२ ॥ रामः बाणे: मायाकुर मायामगं, मारीच. मायेति।

·चतुर्थोऽङ्कः। [१३७]] एप थोलहनूमता विरचिते श्रीमन्महानाटके वीरयोयुतरामचन्द्रचरिते प्रत्युद्धते विक्रमः । मिथथीमधुसूदनेन कविना सन्दर्य सनोकते वैदेहीहरणाभिधोऽत्र गतवानइस्तृतीयो महान् ॥ ८४ ॥ चतुर्थोऽङ्कः । अथ रामविलापः। बहिरपि न पदानां पतिरन्तन काचित, किमिदमिह न मोता, पर्णशाला किमन्या । N मित्यर्थः, विनिहत्य विशेपेण निपात्य पर्णशाला समागत्व च तत्र पर्णशालायां कोणत्रयं शून्यं ममीच्य दृष्ट्वा चतुर्थ, कोण मिति शेषः, द्रष्टुं न शशाक न शक्तोऽभूत् । (युगपत् सर्वाधा- भगो नितरां दुःसह इति भावः ॥२३॥ एप इति। वैदेहीहरणाभिधः सीताहरणास्यः । स्पष्टम् ॥28॥ इति श्रीजीवानन्दविद्यासागरभट्टाचार्यविरचिता महानाटकटतोयानव्याख्या समाप्ता ॥३॥ बहिरपोति। बहिरपि बाह्यदेशेऽपि काचित् पदानां पतिः पदपद्धतिः न, अन्तरपि मध्यदेशेऽपि न-दृश्यते इति इह अस्यां पर्णशालायां सीता न, अस्तीति शेषः, इदं किम् । किमिदमियमसीतति पाठे इयं पर्णशाना शोषः।

·[१३८] महानाटकम् । अहमपि किल ना सर्वथा राघवत् क्षणमपि न हि सोढा हन्त । सीतावियोगम् ॥ १॥ हा पर्णगालागनवासयष्टे । हा भूतलाविष्कृतचन्द्रलेखे । मजीवितानामवलम्ब गाखे । वैदेहि । वैदेहि । कुतो गवासि ॥२॥ युक्तमेव हि कैकेय्या यदह प्रेषितो वनम् । ईदृशी यस्य मे बुद्धिर्मग कापि हिरण्मय ॥ ३ ॥ हेति । असीता सोताशून्या इद किम् । अथवा इयम् अन्धा अपरा परकीयेत्यर्थ पर्णशाला किम् । अहमपि किल निश्चित न राम इति शेप सवेथा अहं राघव रामश्चेत्, तदा क्षणमपि सीतावियोग न हि नैव सोटा किल सोट शक्त एव (भवामीति शेष । नाहमित्यत्र नायमिति पाठ अय राम इत्यात्मनिर्देश । मालिनो वृत्तम् ॥ १ ॥ हा इति खेदसूचक सम्बोधनम्। हा पर्णशालाया अङ्गने चत्वर यो वाम तस्य यष्टि अवलम्बनदण्ड इत्यर्थ, तत्सम्बुदो (मिम पर्णशालागानधासयष्टे । अवलम्बनभूते इत्यर्थ हा भूतले आविष्कृता प्रकाशिता विधानेति शेष, चन्द्रलेखा तत्सम्बो, भूतलोदितशशिकले इत्यर्थ , मम जीवितामाम अवलम्बशाखा पाययविटप तत्सम्बदौ, है मम जीवनाव लम्बिनीत्यर्थ , वैदेहि । वैदेहि । कुत कुत्र कथ वा गवामि । इन्द्रवज्या वृत्तम् ॥ २॥ युक्तमेवेति । केकेय्या अहं यत् वनं प्रेषित , तधि युक्तमिव उचितमेव। यस्य मे मम ईदृशो हिरण्मयमृगव्यापादनीति भाव , बुद्धि , जातति शेष हिरण्मय मृग कापि, सम्भवतीति नैव सम्भवतीत्यर्थ । अनुष्टुप् प्रत्तम् ॥ ३ ॥ ॥

·चतुर्थोऽद्वः। [१३८J. स भूरजोरञ्जितमर्वकायो बमो विभुर्मन्युविदीर्णचेताः। योपिद्वियोगानलदयमानं स्वकान्तमालिगायतीव भूमिः ॥ ४ ॥ प्रवावसरे मुनिजनवाक्यम् । एकदैव त रामेण लब्धमर्थचतुष्टयम् । राज्यनाशो वनवामो हृता सीता भृत: पिता ५॥ असम्भवं हेममृगस्य जन्म, तथापि रामो लुलुमे मृगाय । प्रायः समासनविपत्तिकाले धियोऽपि पुंसां मलिनोभवन्ति ॥५॥ स इति । स विभुः रामः मन्युना शोकेन विदीर्ण चेत: चित्तं यस्य तथाभूत: अत एव भुवः पृथिव्याः रजोभिः रेणुभिः रञ्जितः अन्नसन्तः, लिप्त इत्यर्थः. सर्वः समग्र: कायो यम्य तथोक्त: भुवि लुण्ठितगात्र इत्यर्थः, मन् वभी शुशुभे । अवोत्- प्रेक्षते योषिदिति, भूमिः योपितः कान्ताया:. मपत्नया इति भावः, वियोगानन्लेन दद्यमानं म्बकान्तं निजपतिम् प्रालिङ्गय- तोव, प्रात्मानमिति शेषः । उपजाति वृत्तम् ॥ ४ ॥ एकदेति । रामेण एकदेव अल्पकालमध्य एवेति भावः, राज्यनाग: राज्यात् भ्रंशः, वने वामः, मीता हृता रावणेनेति शेषः, पिता मृत इति अर्धचतुष्टयं लचं, तु इति खेदे। अनुष्टुप हत्तम् ॥ ५॥ असम्भवमिति। हेममृगस्य जन्म असम्भवं न कदाचित् सम्भवतीत्यर्थः, तथापि तमर्थ जाननपोत्ययः, रामः मृगाय लुलुभे लोभं चकार, रुयर्थानां प्रीयमाणः” इति मृगायत्वस्य सम्प्रदान- त्वम् । तमेवार्थमर्थान्तरेण दृढ़यति, प्राय इति।-समाममा सविहिता या विपत्तिः तम्याः काले ममये पुंसां धियोऽपि बुद्धयोऽपि प्रायः बाहुल्येन मनिनीभवन्ति मलिनतामापद्यन्ते। 7 ·[१४०] महानाटकम्। कर्मणा बाध्यते बुद्धिन बुद्धा कम बाध्यते । - सुबुद्धिरपि यद्रामो हमें हरिणमन्वगात् ॥ ७॥ राज्या भ्रशयता वनं गमयता, घोरेस्त्रियामाचरै रेव कारयता, मति छलयता मायामृगच्छद्मना । दारान् हारयता, वने मयता नानावनालीतलं, रामस्यापि कृतं शठेन विधिना टु खातिदु ख महत् ॥ ८॥ । राम सामान्येन विशेषसमर्थनरूपोऽर्थान्तरन्यास । उपजाति हत्तम् ॥ ६॥ कम्मणेति । बुद्धि कम्मणा बाध्यते वशीक्रियते, कर्माधीना भवतीत्यर्थ कम्म बुद्दया न बाध्यते न वशीक्रियते, बुधधीनं न भवतीत्यर्थ । यत् यत सुबुद्धि. सुधीरयि हैम सौवर्ण हरिण मृगम् अन्वगात् अनुससार, अत्र रामस्य मृगानुसरणरूप कम न बुद्दाधोनमिति भाव । विशेषण सामान्यसमर्थनरूपोऽर्थान्तरन्याम । अनुष्टुप् इत्तम् ॥ ७॥ राज्यादिति । राज्यात् भंशयता घ्यावयता वनं गमयता प्रेषयता घोरः दारुणे वियामाचरेः राती एवम् इत्य, विसंवादमिति शेष , कारयता घटयता मायामृगच्छद्मना हिरण्मयमृगच्छलेन मति बुद्धि छलयता मोहयता वने दारान् भार्या हारयता हृता कारयतेत्यर्थ , नानावनालोतलं विविधारण्य श्रेणितलभाग भ्रमयता पाटयता शठेन धूर्तन विधिना देवेन, गमस्यापि, अन्यस्य का कथेत्य पिशब्दार्थ , महत् दुखातिदु ख दु खात् अतिदु ख शतम् उत्पादितम् । शार्दूल- वृत्तम् ॥ ८॥ .

·चर्घोड। [१४] भूमरुत्थाय रामः। मावादिसावरसधा न पिरोयकोप- मृद्दी मयोरसि कता सनुरायतायाः । घोड़े। विरोधिनि ! विमुञ्च विमुच्च कण्ठ- मानन्दितुं वितर जानकि ! जानकीतिक हा वनमे ! जनकवंशजवजयन्ति ! हा महिलोचनचकोरनवेन्दुलेखे !। इथं स्फुटं बहु विलय क्लिप्य राम. स्वामेव पर्णवमति परिवपचार।१० ·{१४२] महानाटकम् । अनालिद्भितमत चुम्बितमथात्रैव प्रणामः अत:, किश्चात्रालिखिता कपोलफलके कस्तूरिकापविका। इत्यालोच्य विलोचनोत्सवकरीस्ताम्ता विहारस्थनी- शेतः किं शतधा न याति विरहे तस्याः कुरगीदृशः । ११ ॥ पुनः पर्णशाला विलोक्य । मालिङ्गिताऽत्र सरसोरहकोरकाक्षी, पोलोऽधरोऽत्र मधुरो विधुमण्डलास्ये। रनावतारमकरन्दविमहितानि पुष्पाण्यमूनि, दयिते । क गतासि सच ! ॥ १२ ॥ अत्रेति। अत्र अस्मिन् प्रदेशे पालिङ्गितम् आलिङ्गनं कतम् अत्र चुम्बितं चुम्बनं कृतम्, अत्र व प्रणाम: प्रणति कत., किञ्च अत्र कपोलफलके गण्डतटे कस्तूरिकापत्रिका मृगनाभिपत्रावली प्रालिखिता रचिता इतीर्थ विलोचनयो. नयनयो उत्सवकरी विनोदनकरी ता. ता विहारस्थली. क्रीडापदेशान् आलोच्य आलोक्येति यावत्, पालोक्येति वा पाठ , चेत मानसं तस्याः कुरङ्गीदृशः मृगाक्ष्याः विरह शतधा न याति किम् ? अपि तु यात्येवेत्यर्थः । शान विक्रीडितं वृत्तम् ॥ ११॥ प्रालिङ्गितिः अत्र सरसोरह कोरकाविव पद्मकलिके दुष, “कलिका कोरक, पुमान्" इत्यमरः, अक्षिणी यस्याः सा, प्रियेति शेषः, प्रालिङ्गिता प्रामिष्टा अत्र विधुमण्डलमिव भास्यं मुखं तस्मिन् मधुर अधरः पोत, पाखादित। अमूनि पुरतः . परिदृश्यमानानीत्यर्थः, पुष्पाणि रगाणां केलीनाम् अवतारे पाविर्भाव यः मकरन्दः मधुररसः तेन धिमर्दितानि ·- चतुर्थोऽडः। [१४३] अथ सीतान्वेषणे रामचरितम् । हे गोदावरि ! रम्यवारिसुभगे! दृष्टा खया जानकी.? साऽऽह कमलानि कि गतवतो, याता विनोदाय वा १ । इत्येवं प्रतिपादपं प्रतिपय प्रत्यापगं प्रत्यगं, प्रत्येणं प्रतिवहिणं तत इतस्तां यांचते मैथिलीम् ॥ १३ ॥ भो वृक्षाः ! पर्वतस्था बहुकुसुमयुता वायुना धूर्णमानाः, रामोऽयं व्याकुलामा दशरथतनयः पृच्छते शोकदग्धः । निर्दलितानि, हे दयिते प्रिये ! हे सुभु! शोभनभूशालिनि ! क कुन गतासि १ गतासि सम्भु इत्यत्र गतेत्यगेदोदिति पाठे 'क गता इति, अरोदोत् गरोद। वसन्ततिलकं वृत्तम् ॥ १२ ॥ हे इति रम्यवारिसमगे। रम्यैः वारिभिर्जलैः सुभगा प्रिया तत्सम्बुद्धौ, हे गोदावरि ! त्वया जानको दृष्टा ? इति काकुः, दृष्टा किमित्यर्थः, रम्यवारिसभरी दृष्टा त्वया जानकी- त्यत्र पुण्यवारिपुलिने सीता न दृष्टा त्वयेति पाठे पुण्यानि वारोणि पुलिनानि च यस्याः तत्सम्बुद्दी, अन्यत् सुगमम् । सा जानको कमलानि बाहर्तुम् अवचेतुं गतवतो किम् ? वा विनोदाय तव जलेषु क्रोडनायेत्यर्थः, याता? इत्येवम् एवं. प्रकारेण प्रतिपादपं प्रतिवृक्ष प्रतियथं पथि पयोति प्रतिपथं प्रतिवर्म प्रत्यापगं प्रतिनदं प्रत्यगं प्रतिपर्वतं प्रत्येणं प्रतिमगं प्रतिहिणं प्रतिमयूर तत इतः समन्तात् तां मैथिली सीता -याची प्रकृतीत्यर्थः, सम इति पः। मार्दूलविक्रीड़ित वृत्तम् ॥ १५॥ भो इचा इति। भोः पर्वतस्था: बहुभिः कुसुमैः युवाः वायुना घूर्णमानाः वृक्षाः ! भो इत्यत्र रे इति पाठान्तरम् ।

·[१४४] महानाटकम्। विम्वोठी चारुनेत्रा गजपतिगमना दोर्घकयौ मुमध्या हा । सीता केन नीता मम हृदयगता केन वा कुन दृष्टा ॥१४॥ भो भो भुजङ्ग । तरूपल्लवलोलजिस । बन्धकपुष्पवरशामितनत्रयुग्म ।। सा चाक प्रय व्याकुलामा दशरथ तनय शोकेन दग्ध सन् पृच्छते आत्मनेपद निरर्द्धशा कवय इत्युपेक्ष्यम्। युमानिति शेष बहुकुसुमयुता इत्यत्र गिरिगहनलता इति पूर्णमाना इत्यत्र वीज्यमा मा इति रामोऽयमित्यत्र रामोऽहमि त पृच्छते शोकदग्ध इत्यत्र शोकशक्रेण दग्ध इति पाठे हे गिरि गहनलता पर्वतस्थवनव्रतत्य इत्यर्थ शोकशुभण शोक एव शुक्र अग्नि तेन । विम्बमिव प्रोष्ठी यस्या नेत्रा सुनयना गजपतिगमना गजगामिनी मन्दगामिनी त्यर्थ दीर्घकशी सुमध्या क्षीणमध्या मम हृदयगराा भनो रथवर्तिनी सोता हा इति खदे केन नीता हृता केन वा कुत्र दृष्टा अवलोकिता ? गजपतिगमना दीर्घकशी सुमध्येत्यत्र सुविपुलजघना बड़नागेन्द्रकाचीति पाठे सुवि पुलजघना विस्तृतकरिपुरोभागा। बद्धा सयमिता नागेन्द्रा करिकुम्भमणिस्तोमनानारत्नोत्करैधिता । मध्ये कुम्भालति स्वर्णा सा नागेन्द्राख्या मता॥ इति लक्षणा काच्ची रशना यस्या सा। केन वा कुत्र दृष्टेत्यत्र को भवान् केन दृष्टेति पाठे भवान् क । आकाशवचनम् । केन बनेन दृष्टा है इत्यर्थ । स्नग्धरावृत्तम् ॥ १४ ॥ भो भो इति। भो भो तरूपलववत् लोला चञ्चला जिना यस्य तथोक्त तत्सम्बुद्धो बन्धूक नाम यत् पुष्पवर कुसुमीत्तम ·चतुर्थोऽदः। [१४] पृच्छामि ते पवनभोजन ! तुङ्गभोग ! मार्ग स्थिता सपदि चन्द्रमुखी न दृष्टा ? ॥ १५ ॥ सा रेवातटिनो तदेव विपिनं सैपा निकुन्नस्थली सोऽयं भूमिधरः स एव मन्नयप्रोद्भूतमन्दानिलः । तान्येतानि सरांसि हन्त ! विमन्नान्युपुङ्गवक्षोरुह- इन्दापोड़नभारमन्दगमना नाऽऽलोक्यते जानको । १६ ॥ रामः । पादावेव कृमोदरी कुचतटोभारेण नम्मा पुन- ·नाचमणञ्च नैव सहसे दोलाविधौ वाम्यसि । ते तव, तहत् गोभितं नवयुग्मं यस्य तथोक्तः तत्सम्बुदौ, पवन- भोजन ! वायुभोजिन् ! तुङ्गभोग ! महाकाय ! भुजङ्ग ! सर्प ! कर्मणि पठी, वामित्यर्थः, पृच्छामि मागें पथि स्थिता चन्द्रमुखो सोता सपदि सम्प्रति न दृष्टा । वसन्ततिलक वृत्तम् ॥ १५॥ सेति । सा रेवा नम्मंदा नाम तटिनी सरित, तदेव विपिन वनं, सा एपा निकुञ्जस्थली लतादिपिहितविहारभूमिः, सः अयं भूमिधरः पर्वत:, स एव मलयात् चन्दनगिरेः प्रोतः नि.स्त: मन्दः मृटुवाहीत्यर्थः, अनिलः वायुः, तानि एतानि विमलानि निर्मला मरामि सरोवराः, उत्तुरेन ससुनतेन यचोरहइन्वेन पयोधरयुगलेन यत् भापीड़नम् आक्रमणं तस्य भारेग प्रातिशय्येन . मन्दं मन्यरं गमनं यस्याः तथाविधा जानकी न आलोक्यते न दृश्यते (जानक्या: सर्वाण्येव विनोद- स्थानानि दृश्यन्ते परं सैव न दृश्यते इति खेदसूचकं हन्तेति पदमे । गार्दूलविक्रीडितं वृत्तम् । १६ । प्रादाविति । पादावेथ पूर्वमेव कयोदरी तथा कुचतटोभारेष

·[१४]
महानाटकम्।
स्रोत काननगनिझरसरितमायानपूर्वानिमान् ,
भूभागानपि भूतभैरवमृगान् वैदेहि । यायाः कथम् ।। १७ ॥
गाह गाई गह्वर कानने ता,
दर्श दर्श दर्शवक्षोमतल्लोम् ।
स्मारं सार भूषणान्ताच कान्ता
रामः कान्तामद्विचारो धरोदीत् ॥ १८ ॥
अथ सीतायामलब्धायो रामः ।
मध्य केशरिभिः, स्मितञ्च कुसुमैत्रं कुरङ्गीगणे.,
नम्मा पुन, त्वं लोलया विलासेन चक्षुमणं पुन. पुनः भ्रमणं
न महसे न मोटु शलोपि, तथा दोलाविधौ दोलनयापारे
थाम्यमि बान्ता भवसि, अत स्रोतासि जलप्रवाहा: काननेषु
गर्शा निर्भरा मरित. नद्य ता. प्रायेण येषु तान् अपूर्वान
अपरिचितानित्यर्थः, स्रोत काननगर्ननिरगिरिमायानपूर्वानिति
पाठान्तरम्। भूतयु प्राणिषु भैरवा भीषणा भृगा. श्वापदाः
येषु तान् अपि इमान् भूभागान् हे वैदेहि। कथं केन प्रकारेण
यायाः ? गच्छे. १ । शार्दूलविक्रीडितं वृत्तम् ॥ १७ ॥
गाई गाहमिति । राम. गद्धरे गुहाया कानने वने ता सीता
माह गाहम् अवगाह्य अवगाह्य अन्विधान्वियेत्यर्थः, भूषणेन
चलङ्कारेण-मन्ता मनोहराञ्च कान्तां रम्या कान्ता सीता स्मारं
समारं-पुन, पुन, स्मृत्वा दर्शवल्लीषु दर्शनोयलतास मतली प्रशस्ता,
"मतल्लिका मचर्चिका प्रकाण्डमुडतल्लजौ। प्रशस्तवाचकान्य मूनि"
इत्यमरः,दर्श दर्श पुन: पुनदृष्ट्वेत्यर्थ.,अन्विय अन्विष्येत्यर्थः,अद्रि-
चारो पर्वतचर सन् अरोदोत् । हिशब्दः पादपूरणार्थ. । शालिनी
इत्तं, “माचौ गौ वेच्छालिनो वेदलोकः” इति लक्षणात् ॥ १६॥

·चतुर्थोऽधः।
[१४७]
कान्तिसम्यककुद्मलैः, कलरुतं हा हा हृत कोकिलैः ।
वल्लोभिललितं गतं करिवरित्यं विभज्याञ्जमा
कान्तार सकलैविलासपटुभि तासि कि मैथिलि । १॥ १८ ॥
अथ सौताया नपुरं प्राप्य।
चनमें प्रोणयत्येतत् सोताया इव नूपुरम् ।
अवधारय सौमित्रे । भूपणान्तरसाम्यतः ॥ २० ॥
मध्यमिति । हे मैथिलि ! हा हा इति खेदातिशयसूचक
मव्यययम्। केशरिभिः सिंहै: मध्यं मध्यभागः, कटिदेश
इत्यर्थः, कुसुमैः पुष्पैः मितं मन्दहसितं, कुरङ्गीगणै मृगौवन्दैः
नेत्रं, चम्पककुद्मस्लैः चम्पकमुकुलैः कान्तिः, कोकिलैः कलरतं
मधुररव., वल्लोभिः लताभिः ललितं चेष्टितं, करिवरैः गजेन्द्रः
गतञ्च हतम् इत्थमनेन प्रकारेण सकलैः विलासपटुभिः विलसन-
शोन्नैः केशर्यादिभिः कान्तार.. गहने बने अञ्जसा झटिति,
"ट्राक् झटित्यबसाहाय" इत्यमरः, विभज्य नीतामि किम् ।
मध्योऽयं हरिभि. स्मितं हिमाचा नेत्रे कुरगीगणैरिति, कलरवो
हाहा हुत' कोकिलैरिति, मातडैर्गमनं कचं कथमही हमे
वैभज्याधुना कान्तार सकलैविनाश्य पशुवनीतासि भो मैथि
लोति पाठे हरिभिः सिंहः, हिमरुचा चन्द्रण, मातङ्गैः
हस्तिभिः पशुवत् विनाश्य तत्तदनं हत्वा नीतामि भक्षितासी-
त्यर्थ , धातूनामनेकार्थत्वादिह नयते क्षणार्थत्वं, यहा नीतासि
ग्टहीतामि, तत्तदनेविति भावः । गार्दूलविक्रीडितं वृत्तम् ॥१६॥
चरिति। हे सौमित्र । एतत् पुरो दृश्यमानं सीताया
नूपुर
मिव मे मम चतुः प्रीषयति अानन्दयति, भूपणान्सरसाम्यत:
पलद्वारान्तरसादृश्यात् अवधारय निश्चिनु । अनुष्टुप् इत्तम् ॥२०॥

·[१४८] महानाटकम् । लक्ष्मणः । नाहं जानामि केयूर नाहं जानामि कङ्कणे । नूपुरे चाभिजानामि नित्यं पादाभिवन्दनात् ॥ २१ ॥ कियरं गत्वा पतितं सीतोत्तरीयं दृष्ट्वा रामः । यूने पणः प्रणयकलिषु कण्ठपाशः, क्रोडापरियमहरं व्यजनं रतान्ते । शय्या निशोथकल है इरिगोक्षणायाः प्राप्तं मया विधिवशादिदमुत्तरीयम् ॥ २२ ॥ तनयन्द्रं दृष्ट्वा रामलक्ष्मण्योक्तिप्रत्युक्तो । सौमिवे ! ननु सेव्यतां तरुतलं, चण्डशिरुज्जृम्भते, चण्डांशोर्निशि का कथा, रघुपते ! चन्द्रोऽयमुम्मोलति । नाहमिति। अई केयूर अङ्ग दे न जानामि, अहं को च न जानामि, नित्यं प्रतिदिनं पादयोरभिवन्दनात् प्रणि- पातात् नपुरे च नपुर एवं पभिजानामि । अनुष्टुप् इत्पम् ॥ २१॥ ते इति । मया द्यूते पण: पणनं, पराजयलभ्यं वस्त्विति भावः, प्रणयकेलिपु प्रेमकोड़ास, प्रणयमन्युप्विति पाठे प्रणय- कोपवित्यर्थः, कण्ठपाशः कण्ठबन्धनरज्जुः, रतान्ते सरतावसाने क्रोड्या विहारेण यः परियमः, तस्य हरतोनि हरे, पचायच वीन्यतेऽनेनेति व्यजनं निशोथकलहे शय्या, निशोथसमये इति पाठान्तरं, हरिणक्षणायाः सीतायाः, जनकात्मजाया इति पाठान्तरम्, इदम् उत्तरीयम् उत्तरासङ्गवसनं विधिवशात् भाग्यवशात् प्राप्तं लब्धम्। वसन्ततिलक इत्तम् ॥ २३ ॥ सौमिने इति । हे सौमित्रे ! लक्ष्मण ! ननु भोः तरुवलं मेव्यताम् आश्रीयतां यत: अयं चण्डांश: उपणरश्मिः, सूर्य: प्रत्ययः,

·चतुर्थोऽहः।
[kse]
वत्सतविदितं कथं नु भवता, धत्ते कुरङ्गं यतः,
कासि प्रेयसि ! हा कुरङ्गनयने ! चन्द्रानने ! जानकि ! ॥ २३ ॥
ततश्चन्द्र प्रति रामः।
शोतरश्मिरसि चन्द्र ! कथं मान्तापयस्यनलगर्भमयूखैः ।
वा शरैग शतधा विभजेयं, जानकोमुखसमो यदि न स्याः ॥२४॥
अथ स्मृतिभ्रंश रामलक्ष्मग्पयोरुक्तिप्रत्युत्तो ।
इत्यर्थः, उज्जृम्भते उदेति । रामोक्तिः।
हे रघुपते! निशि
रात्री चण्डांगोः सूर्यस्य कथा का ? न कापीत्यर्थः,
प्रयं
चन्द्रः उन्मोलति उगच्छति। लक्ष्मणोक्तिः। हे वत्स ! भवता
एतत्-सूर्योऽयं न, चन्द्र एवोदेतीति कथं विदितं जातम् ?
रामोक्तिः । यतः कुरङ्गं मृगं कलशभूतमिति भावः, धत्ते
धारयति । लक्ष्मणोतिः। हे प्रेयसि प्रियतम! कुरङ्गनयने
मृगाक्षि! चन्द्रानने जानकि ! व कुत्र असि वर्तसे ? शार्दूल-
विक्रीडितं वृत्तम् ॥ २३॥
शोतति। हे चन्द्र ! त्वं शोतरश्मिः शीततकिरणः असि
भवमि, अतः कथम् अनल: गर्भ येषां ते
मयूखाः
किरया.
तैः मां तापयसि दहसीत्यर्थः, यदि वं जानक्या मुखेन
समः तुल्यः न स्याः न भवः, तदा त्वां शरेण शतधा शतखण्डे-
नत्यर्थः, विभजेयं खण्डं खण्डं विदध्यामित्यर्थः । मन्दरेण
मथितोऽसि न पापिन् ! वालितोऽसि तमसा न दुरात्मन् ।
खां शरेण शतधा परिणिन्ये इति पाठे मन्दरेण पर्वतेन,
समुद्रमन्थनकाले इति भावः, न मथित: न विलोड़ित: असि,
तमसा राहणा, "तमस्त राहुः स्वर्भानुः" इत्यमरः, न चालितो-
ऽसि । अन्यत् सुगमम् । स्वागता हत्तम् ॥ २४॥

·[१५]
महानाटकम् ।
के यूयं रघुनाथ ! नाथ । किमिदं भृत्योऽसिम ते लक्ष्मणः,
कोऽहं वन्स ! वदाश, देव ! भगवानार्यों भवान् राघवः ।
किं कुर्मी विजने वने, तत इतो देवी समन्विष्यति,
का देवी, जनकाधिराजतनया हा हा प्रिये ! जानकि ! ॥ २५ ॥
हारो नारोपितः कण्ठे मया विच्छेदभोरणा।
इदानीमावयोर्मध्ये सरित्सागरभूधराः ॥ २६ ॥
के यूयमिति। यूयं के ! इति रामोक्तिः । हे रघुनाथ !
हे नाथ ! इदं किम् ? अस्मीति अहमित्यर्थे अव्ययम्, अस्मि
अहं ते तव भृत्यः किङ्करः लक्ष्मणः। इति लक्ष्मणोक्तिः। हे
वत्स ! अहं कः ? प्राशु शीनं वद ब्रूहि । रामोक्तिः। देव !
भवान् भगवान् मर्वशक्तिमान् अार्यः राधवः । लक्ष्मणोक्तिः।
विजने वने किं कुर्मः ? इति रामोक्तिः । तत-इतः समन्ता-
दिल्यर्थः, देवी सीता समन्विष्यते समनुसन्धीयते । लक्ष्मणोक्तिः ।
देवो का?
जनकाधिराजतनया। प्रिये जानकि! हा हा
किमिदमापतितमिति भावः । रघुनाथत्यत्र वद नाथ इति, भृत्य
इत्यत्र दास इति, वदाशु देव इत्यत्र स आर्य एवेति,
भवानित्यत्र स क इति च पाठान्तरं सुगमम् ॥ २५ ॥
हार इति । विच्छेदभीरुणा मया, विशेषभीरुणेति पाठान्तर,
कण्ठे हार: न आरोपितः न निहितः, इदानीम् आवयोः सीता-
रामयोः मध्ये मरित्सागरभूधराः नदीसमुद्रपर्वताः, वर्तन्ते इति
शेषः। वल्पस्य विश्लेषस्य शान्तये कण्ठे हारार्पणं महवस्तु
एतादृशस्य शान्तये कमुपायं करिष्यामीति भावः । आवयोमध्ये
सरित्सागरभूधरा इत्यत्र अन्तरे जाता: पर्वताः सरितो द्रुमा इति
पाठान्तरम्। अनुष्टुप वृत्तम् ॥ २६ ॥

·चतुर्थोऽङ्कः। [(५१] मोढ़स्तातवियोगः, सोढ़ी राज्यश्रियो वियोगोऽपि सोढ़ी विपिने वास:, सोलूं, न भवामि जानकीविरहम् ॥ २७ ॥ इयं गैहे लक्ष्मीरियममृतवर्तिनयनयो- रसावस्या: स्पर्थी वपुपि बहुलशन्दनरसः । प्रयं कण्ठे बाहुः शिशिरममृणो मौक्तिकसरः किमस्या न प्रेयो यदि परमसद्यस्त विरहः ॥२८॥ वासि बात ! यतः कान्ता, तां स्मृष्ट्वा मामपि स्पृश रदिनमा कोऽनया नान्यः, एकामेतिन जीवितम् ॥ २८. सोढ़ इति। तातस्य पितुर्वियोग: सोढ़ः सतां नीतः, राज्ययियः राजलक्ष्मयाः वियोगोऽपि सोढ़ः, विपिने भरण्ये वासः सोढ़ः, किन्तु जानकीवियोगं सोढुं न भवामि न प्रभवामि, न मोमीत्यर्थः । आर्या वृत्तं, “यस्याः पादे प्रथमे दादशमात्रा तथा ढतीयेऽपि । अष्टादश हितीये पञ्चदश चतुर्थक सार्या " इति लक्षणात् ॥ २७॥ इयमिति। इयं सीता गेहे लक्ष्मीः राहलक्ष्मीरित्यर्थः, इयं नयनयोः चक्षुषोः अमृतवर्तिः सुधालेप इत्ययः, वपुपि शरीरे अस्याः सोतायाः असो स्पर्शः बडुलः प्रभूतः चन्दनरसः चन्दन- ट्रवः, कण्ठे अयं बाहुः शिशिरमसृणः शीतलकोमल: मौक्तिक- मरः मुक्ताहारः, मौतिकरस इति पाठे मौक्तिकरस: मुक्तामणि- द्रवः इत्यर्थ', यदि पर केवलं विरहः ते विच्छेद एव असधो न, तदा अस्याः किं प्रेयः ? प्रियतरं न ? सर्वमेव परमप्रियमित्यर्थः रुपकालहारः। शिखरिणी वृत्तम् ॥ २८॥ वासोति। हे वात! पवन ! यतः यत्र कान्ता प्रिया, वर्तते--इति शेपः, ततः वासि वहसि, तां कान्तां स्पृष्ट्वा - ·[१२] महानाटकम् । तदियोगसमुत्थेन वञ्चिन्ताविपुलार्चिषा । राविन्दिवं शरीर मे दह्यते मदनाग्निना ॥३०॥ वायुर्दक्षिणती, वनानि(शिखो च) पुरतो, भृङ्गध्वनिर्वामतः, पाहुःसह चक्रवाकचरि(रुदितं चोड सुधादीधितिः । इत्थं दु सहपञ्चतापसहिते मध्ये मया ध्यायता, नष्यन्ते कति वा प्रजागरभररत्यन्तदीर्घाः क्षपाः ॥ ३१ ॥ मामपि स्पृश। तस्मात् समुत्तिष्ठ- अनया कान्तया अन्य., अवान्यशब्दयोगे द्वतीया कवेर्निरगुशत्वात् सोढव्या । कः कोऽपोत्यर्थः, मौन रक्षेत् रक्षित शक्नुयात्। एतेन तत्स्पृष्टवातेन जोक्तुिं शक्यं कथमपि जीवनं धर्नु पारयितव्यं, मयेति शेषः । अनुष्टुप वृत्तम् ॥२८॥ वडियोमैति तस्या वियोग. विरह. नोति तद्वियोगसमुत्य' तेन तस्याश्चिन्ता एव विमुलाः प्रचुरा. अर्चिपो यस्य तेन मदनाग्निना कामामलेन मे मम शरीरं रानिन्दिवम् अहोरात दह्यते । रूपकालङ्कारः। अनुष्टुप वृत्तम् ॥३०॥ वायुरिति। দিন दक्षिणस्या. दिशा दक्षिणस्था दिशि वा बायु' मलयपवन इत्यर्थः, वहतोति-शेष', पुरतः अग्रतः, अग्रे इत्यर्थः, वनानि काननानि, वर्तन्ते इति शेष,शिखी चेति पाठे शिखी मयूरथेत्यर्थः । वामत' वामभागे भृङ्गाणा ध्वनि. भ्रमरविगतम्। पथात् पृष्ठभागे टु.सहं सोढ मशक्य- मित्यर्थं , चक्रवाकाणा चरितं युगलभाषस्य विच्छेद इत्यर्थः, रदितमिति पाठे रुदितम् अन्योऽन्यस्य वियोग करर्णावरत- मित्यर्थ । जईव उपरि च सुधादीधितिः चन्द्रः । इत्यम् . ।

·चतुर्थोऽहः। [१५३) चन्द्रय एडकरायते,मृटुगतिर्वातोऽपि ववायते माला सूचिकुलायते, मलयजालेपः स्फुलिङ्गायते । पालोकस्तिमिरायते, विधिवशात् प्राणोऽपि भारायते, हा हन्त ! प्रमदावियोगसमयः संहारकालायते ॥३२॥ भावः। एवं दुःसहः पञ्चभिः तापैः सहितं युक्त तस्मिन् मध्ये अभ्यन्तरे ध्यायता चिन्तयता, पञ्चाग्निसाध्यं तपथरतेति भाव: मया, प्रजागरमरैः निद्राविरहातिपयैः कति वा कियतीर्वा प्रत्यन्त- दीर्घा: अतिमहत्यः क्षपाः रात्रयः नेष्यन्ते अतिवाधन्ते ? नातिवाहयितुं शक्या इति शार्दूलविक्रीड़ित वृत्तम्॥ ३१॥ चन्द्र इति । चन्द्रः चगडकरः उपारश्मिः सदाचरतीति चण्डकरायते अतोव तापयतीति भावः, मृदुगतिः मन्दसञ्चारो वातोऽपि पवनोऽपि वचमिव आचरतीति वच्चायते शरीर वचमिव स्मृगतीत्यर्थ.। माना पुष्पसक, माल्यमिति पाठा. न्तरम, सूचिकुन्नमिव पाचरति सूचिपतिरिव विध्यतीति भावः । मलयजस्य चन्दनम्य पालेप: प्रलेपः स्फुलिङ्गः अग्निकणः महाचरति स्फुलिगायते अग्निकणवत् प्रानिम्मतीति भावः, "विषु स्फुलिङ्गोऽग्निकण.” इत्यमरः । पालोकः उद्योतः, "पालीको दर्शनोद्योती" इत्यमरः, तिमिरमिव पाचरति अन्ध कारवदामातीशि यायत्, पालोकस्तिमिरायते इत्यत्र राविः कम्पगतायते इति पाठान्तरम्। किं बहुना विधिवशात् दुर्देयवशात् प्राणोऽपि जीवनमपि भारायते भार वाचरति, अपगमे मुखं जनयतीति भावः । हा इस इति खेदातिगये, प्रमदायाः प्रेयस्याः वियोगसमयः संहारकाल इयावरति ·(१५४] महानाटकम्। रेर निर्दय। दुर्निवारमदन ! प्रोत्फुलप रुहान्, बाणान् सहण संवणु, त्यज धनुः, किं पौरुषं मां प्रति । कान्तायास्तु वियोगजातहुतभुगज्वालाप्रदग्धं वपुः, शूराग्या मृतमारणे न हि परो धर्मः प्रयुक्तो बुधैः । ३३ । आपुडानममी शरा मनसि मे मग्ना: समं पञ्च ते, निर्दग्ध विरहाग्निना धपुरिदं तैरेव साई मम । तत् कन्दर्प ! निरायुधोऽसि भवता जेतुं न शक्तः परो दुःखी स्यामहमेक एव, सकलो लोकः सुखी(ख)जीवतु ॥३४॥ . कल्पान्त इवावभासते इत्यर्थः । उपमालझारः । शार्दूलविक्रो- डितं वृत्तम् ॥ ३२॥ रे इति। रे रे निर्दय निष्ठुर ! दुर्निवार। अप्रतिसमा- धेय । मदन ! मोत्फुल्ला. प्रकर्षण विकम्खरा इत्यर्थ , पढेरुहा पद्माः तान्, अत्र पढेरुहशब्दस्य पुंलिङ्गता पूर्ववत् सोढव्यो।। बाणान शरान् संवणु मुंबणु मा मुञ्च मा मुञ्चेति भावः, धनु कार्मुकं त्यज मा प्रति पौरुष पुरुषकारः, पराक्रम इत्यर्थ', किम् । किमर्थमित्यर्थ , वपु. शरीरन्तु ममेति शेष, कान्ताया' वियोग एव जात उत्पन्न यो हुतभुक् अग्नि तस्य ज्वालाभि' शिखाभि प्रकर्षेण टग्ध नतोऽहमिति भावः, मृतस्य मारणे शूराणां बलवता परो महान् धम' बुधैः विवद्भिः न हि नैव प्रयुक्तः कथितः, मृतोपरि प्रहारो न पौरुषायेति भाव । शार्दूलविक्रीडितं कृत्तम् ॥ १३ ॥ आपुड्डायमिति। ते तव अमो पच्च शरा. आपुड्डा पुद्धानपर्यन्तं समं युगपदेव मे मम मनसि मग्ना. निपतिताः मम इदं वपुः शरीरं विरहाग्निना वियोगानलेन कर्चा - ·चतोंडः। [१५५] चणं विकमितागोकतले वियम्य । राम्वं नवपनवेरहमपि नाप्य प्रियाया गुण. त्वामायान्ति गिनीमुखाः स्मरधनुर्मुशाः सखे ! मामपि । कान्तापादतलाइतिस्तव मुद, तदम्ममाप्याययोः मर्व तुम्यमगोक ! केवलमई धावा समोकः छतः ॥ ३५ ॥ एवं देवादम्तं गते मार्तण्डमएइले प्रचण्डमाण्डमिवो- दयम्तमचण्डरश्मिमण्इनमाखण्डनदिगि अवलोक्य लक्ष्मणं प्रति रामः। (क) . तेरेव गरः साई निदग्धं निःगेपेण भमोरुतम् । तत्तन्मात् है कन्दप ! त्वं निरायुधः निरम्नः पसि, भवता परः मदन्य इत्यर्थः, जेतुं न शक्तः, प्रहमेक एन दुःखो स्यां, तव गरे- निर्दग्धत्वादिति भावः, सफलः, अन्य इति नेपः, लोक: सुखो सन्, त्वत्पोड़नाभावादिति भावः, मुखमिति पाठे मुतं यया तयेत्यर्थः, जोवतु प्राणान् धारयत । मार्दूलविक्रीडितं वृत्तम् । ३४॥

·[१५६] महानाटकम् । सौमित्रे । दाववह्निस्तरुशिखरगतो वार्यता निर्भरोदै, का वार्ता दाववक्रेरयमुदयगिरेशजिहोते हिमांशु । धत्ते धूम पुरस्तात् किमिति कथय तत नैष धूमो,धरण्या छ येय सङ्गवाभूदयि धरणिमुते । कुव सोवे । स्थि तामि १ ॥३६॥ जानकि । जानकि । मैथिलि । मैथिलि । वैदेहि । वैदेहि ।। जनकसुते । जनकसुते । सोते । सोते । क याताऽसि ॥ ३७॥ तहत् कान्ताया जानक्या पादतलाइति प्रणयकोपादिति भाव मुद भवतोत्यन्वय । प्रत आषयो सर्व तुल्यम अह कवल धात्रा विधिना सशोक शोकसहित कृत त्वमशोक अहन्तु सयोक इति विशेष इति भाव । शार्दूलविक्रीडित वृत्तम् ॥३५॥ (क) मार्तण्डमण्डले सूर्यमण्डले। प्रचण्डरश्मिमण्डल शोतरश्मिमण्डलम् । पाखण्डलदिशि प्राच्या दिशि । सौमित्रे इति। हे सौमित्रे ! तरुशिखरगत वृक्षायलग्न दावहिं वनाग्नि निर्भरोदै निर्भरवारिभि वार्यता निर्वा प्यताम् । रामोति । दाववङ्ग वनानलस्य वार्ता का? क सवाद ? अय हिमाशु चन्द्र उदयगिरे उदयाचलात् इन्जि होते उहच्छति । लक्ष्मणोति । श्रय पुरस्तात् अग्रत किमिति धूम धत्ते । तत् कथय ! पुरस्तात् किमिति कथय सदित्यत्र हिमाशु कथमयमिति पाठान्तरम्। रामोक्ति । एप धूमो न धरण्या पृथिव्या छाया इय सङ्गता अवेति शेष, प्रभूत्। लक्ष्मप्पोक्ति । अयि धरणिसुते पृथ्वोकन्ये सौते। कुत्र स्थिता पनि वर्तमे ! रामीति । कुव मारतेऽसि सोते इति पाठान्तरम् । स्रग्धरा हत्तम् । ३६ ॥ जानकीति । सुगमम् । ३७॥

·चतुर्योदः। [१५७) यत्र यत्र न जगाम संधर्वस्तव तव वुधै स मैथिलीम् । यद्यदेति भवनं न भिनुकस्तत्तदन्त्रपरिपूर्णमीक्षते ॥ ३८॥ एवं दैवात् गोगवयगजमादलसिंहादिभैरवजन्तुसोर्ण- तालतमालविधालासु अरण्यस्थलीषु सौवागतान्तरात्मना रामिण । विचिन्वता तेन विदेहपुची दृष्टो जटायुः स्वसितावशेषः । मोवा द्वता ते दशकन्धरेगेल्यावेद्य सद्यः स तनुं मुमोच ॥३८॥ वाला दशरथस्यैनं मित्रं भवनिसूदनम् । हा तात ! किमिदं नाम राम: पक्षीन्द्रमब्रवीत् ॥ ४० ॥ योति। राधवो रामः यत्र यत्र प्रदेश न जगाम, तत्र तत्र म राघवः मैथिली, स्थितामिति शेषः, वुवुधे व्यतयत् । तथाहि भिक्षुकः यत् यत् भवनं न एति न गच्छति तत्तत् भवनम् अन्नपरिपूर्णम ईक्षत पश्यति, मन्यते इत्यर्थः। अब उभयोरपि वाक्ययोः सामान्यधम्मस्य एकरूपतया पर्यवमानात् प्रतिवस्तू- पमानहारः, “प्रतिवस्तूपमा सा स्यात् वाक्ययोर्गम्यसाम्ययोः । एकोऽपि धम्म सामान्यी यत्र निर्दिश्यते पृथक् ॥” इति लक्षणात् । रयोहताहतं, “रात्प रैनरनगैरयोदता” इति सक्षणात् ॥ ३८ ॥ विचिन्वतेति । विदेहपुची जनकात्मजां विचिन्दता अविष्यता तिन रामण म्हसितं निवासः अवर्गपो यस्य तथाभूतः जटायुः दृष्टः। म जटायुः दशकन्धरण रावर्णन ते तव सीता हता इति आवेद सद्यः वत्क्षणं तनुं कलेव मुमोच तत्याज । टपजाति हत्तम् ॥ ३८॥ प्रादेति। रामः शत्रुनिस्दनं भवन्तपम् एनं पक्षोन्द्रं पविराज जटायं जटायुपं वा दगरयस्य मिन्नं सखायं ज्ञात्वा ·[१५८] महानाटकम् । पारलौकिकं कृत्वा पुटाञ्जलि: । तात! त्वं निजतेजसेव गमित. स्वगं, व्रज,स्वस्ति ते, बमस्ते किमिमा बधूहृतिकथा सातान्तिके मा कृथाः । गमीऽहं यदि तहिनै कतिपयौडानमत्कन्धरः साई बन्धुजनैः सुरेन्द्रविजयी वक्ता स्वयं रावणः ॥ ४१ ॥ कियरं गत्वा भग्न रावणरथं दृष्ट्वा । भग्नोऽयं कथमस्ति रावणरथस्तातेन वचाडुमार) क्रूरापस्किरमाणभङ्गुरनखनोटिवटइन्धन. । - हा तात ! इदं किं नाम इति अब्रवीत् उवाच । अनुष्टुप् हत्तम्॥ ४० तातति। हे तात। त्वं निजतजसैव स्वर्ग गमित, नीत, व्रज गच्छ, ते तुभ्यं स्वस्ति शुभम्, अस्विति शेपः, ते तुभ्यं तव वा किं ब्रूम. ! किं कथयाम, १ न किमपि कथनीय- मस्तीत्यर्थ, इमां बधूतिकथा जानकोहरणवाती तातस्य पितु , स्वर्गमस्येति प्रेप, प्रन्तिके समीपे मा कृथा न कथय । यदि आई राम., स्यामिति पः, तत् तदा कतिपयरस्पे. रंवत्यथ., दिन. सुरेन्द्रविजयी देवेन्द्रजेता रावण. बन्धुजनै मा: सह ग्रीड़या लज्जया. मोताहरणकपदुष्कृतजनितयेति नमन्ती कन्धरा ग्रीवा यम्य तयाभूतः सन् स्वयं बला पश्यतितिय सुषाहरणात् मयंगोऽई निधनं गत इति तातान्तिक वयं कथयिष्यतीत्यर्य । गार्दूलविक्रीडितं दत्तम् ॥ ४१ ॥ भग्न इति। अयं रावणरध: रावणस्य एन्दनः सतिन -यपादुम यवनिर्मित बनायम तहत् पूराः दारुणाः पपस्फिरमायाः प्रिय पाकर्षन्तः भतरा भन्ननकारिण, भाव ·[१५] चतुर्थोऽङ्कः। हा सोरध्वजगजपुति । स तटा दृष्टस्त्वया धन्यया पक्षीन्द्रो दशकण्ठकुञ्जरभिरसञ्चारपञ्चाननः ॥ ४२ ॥ जटायुवचसा रावणेन सीता तेति निश्चित्य आत्मानमधिसिपति। राज्यनाथो धने वासो हता सीता मृतः पिता। एकैकमपि यदःखं समुद्रमपि शोषयेत् ॥ ४३ ॥ कर्तरि घुरच्प्रत्ययः न त कम्मकर्तरि, तयावे भगुरा भङ्गप्रवणा इत्यर्थः स्यादिति बोध्यं, ये नखाः वोटयश्वञ्चवश तैः तटाघाते. रित्यर्थः, बुटत् विश्वयत् बन्धनं यस्य तथाभूतः कथं केन प्रकारेण भग्नः खण्डितः अम्ति ? (असम्भवमिदमिति भावः, क्रूरावस्करणेन भङ्गरम्नसल्कोटीवटज्जा धनुरिति पाठे अयं रावणरथः तातेन कथं भग्नः, तथा बज्रामुशस्येव क्रूरं दुःसहं यत् अवस्करणं तुण्डेन उद्भिद्याकर्पणं तेन भनी वक्रे लसन्त्यो ये कोटी धनुरग्रभागी तयोः सकाशात् बुटन्ती ज्या मौर्वी यस्य तादृशं धनुच, भग्नमिति शपः। हा इति खेदे सीरध्वज राजपुवि। जानकि । है इति पाठान्तरम् , तदा तस्मिन् कालें, हरणसमये इत्यर्थः, धन्यया पुण्यवत्या त्वया दशकण्ठः रावण एव कुञ्जरः हस्ती तस्य शिगम सञ्चारे प्रारोह इति यावत्, पञ्चाननः सिंहः, “सिंहो मृगेन्द्रः पञ्चास्यः” इत्यमरः, पक्षीन्द्र' पक्षिराजो जटायुः दृष्टः अवलोकित , प्रामवाणायेति भावः। तदेत्यत्र तथेति पाठान्तरम्। शार्दूलविक्रीडितं वृत्तम् - ४२॥ राज्यनाश इति । राज्यस्य नाश: भंग, वने वामः, सीता हता, पिता मृतः, एकैकमपि येषां राज्यनाधादीनां दुःख

·[१६]
महानाटकम्।
एकस्य दुःखस्य न यावदन्तं गच्छाम्यहं पारमिवार्णवस्य ।
तावद्दितीयं समुपस्थितं मे छिट्रेष्वना बहुलोभवन्ति ॥ ४४ ॥
युक्तमेव हि कैकेय्या भरतस्याभिषेचनम् ।
भा-मपि न यो रक्षेत् स कथं पालयेन्महीम् ॥ १५ ॥
भद्रं सतं हि ततिन, येना वनवासितः ।
रपापि हिन मे बुद्धिः क मृगः क हिरण्मयः ॥ ४६॥
सगरात् सागरः कीर्तिर्गङ्गा कीर्तिमगीरथात् ।
1
समुद्रमपि शोपयेत्. समुदः हृदयशोपणमिति
भावः । अनुष्टुप वृत्तम् ॥ ४३ ॥
एकस्यति । अहम अर्णवस्य समुद्रस्य पारमिव यावत्
एकस्य दुःखस्य अन्तं न गच्छामि, तावत् द्वितीयं दुःखं मे मम
समुपस्थितं, तथाहि अना विपदः, दुःखानीत्यर्थः, छिट्टेषु
रन्धेषु बहुलीभवन्ति विस्तृतिमापद्यन्ते इत्यर्थः । मामान्येन
विशेषसमर्थनरूपोऽर्थान्तरन्यामः ।
इन्द्रवजाहत्तम् ॥ ४४ ॥
युक्तमिति। भरतस्य पभिषेचनं राज्ये नियोगः कैकेय्या
युक्तमेव उचितमेव. हि यत: य. भार्या पत्नीमपि न रक्षत्
न रक्षितुं शनुयात् सः कथं केन प्रकारण मही पृथिवीं
पालयेत् रक्षेत् । नैव रतितुं शक्नुयादित्यर्थः । अनुष्टुप
उत्तम् ॥ ४५
भद्रमिति । येन तातन पित्रा अहं वनवासितः वर्ग
प्रेपितः, तेन नातिन भद्रं युक्तं कसं हि, नम वनप्रेषणं पिर
रुचितमवेत्यर्थः। मे मम एपा बुहिरपि न, अम्तीति शेप, यत,
मृगः क, हिरण्मयः काशनमयः क ? (न कथमपि नगम्य
हिरण्मयत्वं मम्भवतीति भावः। अनुष्टुप छत्तम् ॥ ४६ ॥

·चतुथोऽद्धः। [१६१] अस्माकमोशी कीर्तिरका माया न रक्षिता ॥ ४७ ॥ लब्धव्यमर्थ लभते मनुष्यो, देवोऽपि तं वारयितुं न शक्तः । अतो न शोचामि न विस्मयो मे ललाटलेखो न पुनः प्रयाति ॥४८॥ या पाणिग्रहलालिता सुतरुणी तन्वी सुवंशोड़वा, गौरो स्पर्शसुखावहा गुणवती नित्यं मनोहारिणी। सा केनापि हृता, तया विरहिणो(ता) गन्तुं न शक्ता वयं, हे भिनी। तव कामिनी ? न हि न हि प्राणप्रिया यष्टिका ॥४८॥ सगरादिति। सगरात् मत्पूर्वपुरुषादिति भावः, सागरः (कीर्तिः जातेति शेषः, अश्वमेधीयाखान्वेषणे पातालगमनाथ पुत्रैः भूमिखननात् सागरो जात इति भावः, भगीरथात् अपरात् पूर्वपुरुषादिति भावः, गङ्गा कीर्तिः जातेति शेषः, सगरपुत्राणां कपिनकोपदाधानाम् उद्धाराय भूतले गङ्गा आनीता भगीरथेनेति भावः, अस्माकम् ईदृशो कीर्तिः यत् एका अपिरवाध्याहार्यः, एकापीत्यर्थ', वयो भायां दूरे आमतामिति भावः, न रचिता न रक्षितुं शक्ता। अनुष्टुप् हत्तम् ॥४७॥ लम्धव्यमिति। मनुष्यः लब्धव्यम् अर्थ लभते प्राप्नोति, देवोऽपि तम् अर्थ वारयितुं न शक्त: न क्षमः । अतः कारणात् न शोचामि न दुःखं करोमि, न च मे मम विस्मयः चमर बुद्धिः, अस्तीति शेषः, ललाटलेखः विधाटलिपिः न पुनः प्रयाति नैवान्यथा भवतीत्यर्थः। उपजाति वृत्तम् ॥ ४८ ॥ । येति। या पाणिग्रहात् आरभ्य पाणिग्रहणेन करग्रहणेन च लालिता सादरं पालितेत्यर्थः, सुतरुणी सुन्दरी युवती सुनवोना च तन्वी कृशानी सुवंशोद्भवा महाकुलोद्भवा मुटु वेणसम्भवा च गैरी गौरवर्णा एकत्र निमर्गात् अन्यन्न ·[१६] महानाटकम्। अ चेतसि जानको परितपय च लङ्गेश्वरः तच्चाई मदनानल. कवलयत्यईञ्च रोषानलः । इत्यं दुर्विधिसङ्गमव्यतिकरस्तुल्यो योरंपयो: एक वेद्मि तुषाग्निदग्धमपरं दग्धं करीघाग्निना ॥ ५ ॥ इत्यर्थः। त्वगपनयनादिति भावः, स्पर्शसुखावहा सुखम्पर्श गुणवती शोलसौन्दर्य्यादिशानिनी चिक्कण तादिसमन्विता नित्यं सततं मनोहारिणी हृदयङ्गमा, मा केनापि हृता चोरिता, तया विरहिणः वियोगिनः वयं गन्तुं चलितु न शताः। हे भिक्षो ! तव कामिनी ? -अम्तीति शेष. इति केनापि पृष्टे, नहि नहि कामिनी मम नास्ति नास्ति प्राणप्रिया यष्टिका अवलम्बनदण्ड यत्र गोपनीयमर्थ कथञ्चन द्योतयित्वा पवादन्यथा- करणात् अपडतिरलड्डारः, “गोपनीयं कमप्यर्थ द्योतयित्वा । कथञ्चन। यदि श्लेषेणान्यथा वाऽन्यथयेत् साप्यपद्भुतिः ॥” इति लक्षणात्। शार्दूलविक्रीडितं वृत्तम् ॥ ४ ॥ अ इति। अड़े चेतसि चित्तस्थाहांश इत्यर्थ., जानको सीता तिष्ठतीत्यर्य., अ. च, अपरस्मिन्निति शेपः, लद्वेखरः रावण. परितपति परितस्तापं ददातीत्यर्थः। तचा प्रथम- मिति भाव', मदनानलः कामाग्नि. कवलयति ग्रमति, पञ्च, द्वितीयमिति रेषा, रोपानल' क्रोधाग्निः, कवलयतीत्यन्वयः, जानकी प्रति मदनानुराग: रावणं प्रति क्रोध इति भावः, अत्यं इयोरपि अंशयोः, चेतस इति शेषः, दुर्विधि: दुवं तस्य मनमः समागमः तम्य व्यतिकरः प्रभाव. सुन्यः, अतः एकम् मंगे प्रथममिति भाव. तुपाग्निना तुपानलेन दाधम् अपरम् पं दितीयमिति भावः, करीषाग्निना शुष्कगोमयानलेन .

·[१६] चतुर्थोऽडः। अन्वेपयामि सुमुखी, विमुखो विधाता, तां विस्मरामि, निविड़प्रणयो विरोधी। अङ्गीकरोमि गरल, कुन्नयो: कलङ्कः, शान्तिं भजामि, कुटिलं धनुरन्तरायः ॥ ५१ ॥ न मे दुःखं प्रिया दूरे, न मै दुःखं कृतेति मा । एतदेव हि शोचामि, चापो यदभिवर्तते ॥ ५२ ॥ माम काटिभिगतमपां विन्दवी वाष्पपातात् दग्ध वेनि मन्ये इत्यर्थः । शार्दूलविक्रीडितं वृत्तम् ॥ ५० ॥ अन्वेषयामीति। सुमुखीं सुवदनां मोताम् अन्वेपयामि अनुसन्दधामि, किन्तु विधाता विमुखः प्रतिकूलः, अन्वेषणे फलं नास्तोति भाव । तां कान्तां विस्मरामि विमर्तुमिच्छामि, किन्तु निविडप्रणयः सान्द्रप्रेमा विरोधी प्रतीपः, विमरणं प्रति- बध्नातीति भाव) गरले विषम् अङ्गीकरोमि विषपानेन प्राणान् त्यनुमिच्छामीति भावः, किन्तु कुलयोः पिटमाटवंशयोः पिटश्वशुरवंशयो कलहः अपवाट., स्यादिति शपः, शान्ति भजामि तूणी तिष्ठामोत्ययः, किन्तु धनुः कार्मुकम् अन्तराय: विघ्न, धनुषा प्रतीकारविधाने मां समुदयोजयतीति भावः । वसन्ततिलकं वृत्तम् । ५१॥ नेति । प्रिया जानको दूरे, तिष्ठतीति शेषः, इति मे मम न टु वं, मा प्रिया हृता इति मे मम न दु.खम्, अम्तीति शेष . चापः धनुः यत् अभिवर्तते तिष्ठति एतदेव शोचामि, हि मम धनुर्धारणं विफलं यदनन प्राणाधिका कान्तापि न रक्षितति दुखमनुभवामीत्यर्थः। अनुष्टुप् वृत्तम् । ५२ ॥ तिहिरहे प्राणधारणादात्मनः काठिन्यं प्रारब्धावसभोग्यत ·[१६४ महानाटकम् । तेज कान्तापहरणवशाद वायव खासदैर्ध्यात् 1 इस्य नष्ट विरहवपुषस्तन्मयत्वाच शून्य जीवत्येव कुलिशकठिनो रामचन्द्र किमेतत् । ५३ ॥ भाव वायव . दर्शयति मासमिति। कार्यात दुश्चिन्तया क्रमेण क्षीणत्वात् माम क्षिरशभूतमिति भाव अभिगतं नष्टमित्यर्थ अपा विन्दव जलीयभागा इति भाव वाष्याणाम् अथूणा पातात् अभिगता इति लिङ्गवचनव्यत्यासेनान्वय । तेज प्रताप इति कान्ताया अपहरणवशात् अभिगतमित्यन्वय । मगद्धागा इति भाव खासाना निश्वासाना दैर्ध्यात् अभिगता इत्यन्वय । इत्यम् एव विरहे यत् वपु शरीर तस्य तन्मय खात् मोतया पूरितनिखिलावकाशत्वादिति भाव शून्य व्योमभागय नटम । (उक्तञ्च सिद्धान्तमुक्तावल्याम् , “तस्मिन यत कठिनख मा भू तजल यद्द्वात्मक, तेजो भवेद् यदुष्णत्वं' तत् मञ्चद य म मारुत सुधिर यत्तदाकाशमिति पञ्चास्मक वपु" इति । कारणाभावात् कार्यस्याप्यभाव इति नयादेतत् कार्येन्द्रियगणोऽपि नट इति द्योतितम् । उक्तञ्च तवेध “यवणे प्योमतो वायोम्त्वक् नेने तेजसो जलात् । रसना भूमिती घ्राणमिति पञ्चेन्द्रियोद्भव ॥ इति ग्राहकाभावे ग्राधस्याप्यभाव इति नयेन इन्द्रियग्रायविषयाणामध्यभाये व्यजित । तथा चित्यादिपञ्चकमिन्द्रियपञ्चक तदग्रायविषयपञ्चकञ्च नटमिति ध्वन्यते। कमेन्द्रियाणाञ्च वायुकार्यत्वात् समये महदहारमनमित्तानाञ्च पृथिन्यप्तजीवायूना माविकागेभ्यो जाताना तनहिलय एव लय इति चतुविधति लखनय मुतरी जात इति भाव; एषु मत्यपि रामचन्द्र नय एव ·चतुर्योऽवः। (१६५] (ख) एवं दैवयोगाद गोगवयगजभुजङ्गशरभमादलकोलबहुल- कोलाहलाहतभूतयेतालसमुत्तालकालकगल-चक्रवालकण्ठनाल- प्रोच्छलत्तुमुन-घोर-चीत्कार-मिलित-बहुलान्धकार-कलित-गहरा न्तरालयिनसदविरन्न-सरल परिमन्नबहन चञ्चलगलदिमल-मकर- न्दविन्दकोलालजालपिच्छिलालवाललुलितप्रमत्तालि-माला-मन्दा- कुलिशकठिनः वचकठोरः अत एव जीवति, एतत् किम् ? चतुर्विंशतितत्वविगमेऽपि माणितीत्यायमिति सन्दर्भाः । मन्दाक्रान्ता हत्तम् । ५३ ॥ (ख) एवमित्यादि। दैवयोगात् विधिवशात्, सहसेत्यर्थः, गोगवयादि .पक्षिणोपक्षवृद्धिमिति अरण्यानोमित्यस्य विशे- पपम् । भुजङ्गचिवमृगः सर्पो वा, “भुजङ्गो सर्पचित्रको इति धरणिः । शरभः अष्टापदमृगविशेषः, गवयः गोसदृशो जन्तु- विशेषः, कोल: वराहः, 'कोल: पोत्री किरिः किटि:" इत्यमरः । गोगवयादिकोलान्तानां कोलाहलेन निनादेन पाहताः आका- रिताः ये भूताः मृतशरीराविष्टाः प्रेताः वैतान्ना: मृगणभेदाय तेषां समुत्तालानि महान्ति यानि काम्नवत्कगलानि भीपणानि चन्नवालानि समूहाः, "चक्रवालन्तु मण्इलम्' इत्यमरः, तपां कण्ठनालेभ्यः प्रोच्छलन् समुहाच्छन् तमुनो महान् य: घोरः भीषणयीत्कारः तेन मिलिताः सद्दताः वे बहुलाः प्रभृता: अन्धकाराः तैः कलितानाम् अाहतानां गहराणाम् अन्त- रालेभ्यः अवकाशेभ्यः विन्नमन्त: म्युरन्तः अविरला: घनाः ये सरन्नानां देवदारुणां परिमनाः चैप ताहगाः वहन्ना वडला.

·[१६६] महानाटकम्। निलान्दोलवाचाल-दरदलित ललितमाकन्दहन्द-वकुलमुकुल- धूलिजालखेलत्कोकिलकुल-विलासिनी कोमलालाप निखिल गिरिशिखर शिखिलास्य-लीलाकलापस्यानुकूल लोलटुगोलागल- चञ्चच कोरचक्र-मचगुञ्जद-वृक्षपक्षिणी पक्षवृद्धि गगनचुम्बनबद्ध- लक्ष्य-विपुल फलभारावलम्बनालम्बितानन्त जन्तु सन्तोषपोष नि. र्दोष भूपणाध्युपित-नि:शेष - सविशेषामृतवर्ष-स्पईि-वर्डिणु-रस- रसाल-प्रियालहिताल-तमाल क्तमाल-विशाल-शाल्मल-मालूर. मालको शिरीपासन-शमोगाक-शिंशपाशोक-चम्पक-सुरदार कोवि. “पयः कोलालममृतम्” इत्यमर, तैः पिच्छिलेषु पूणेषु पालबालेषु वृक्षमूलजन्नाधारगर्तेपु लुलिता लुब्धाः ये प्रमत्ता अलयः भ्रमगः ते माला, तथा मन्दानिलस्य मन्दं मन्दं मधरती मात- रिजनः आन्दोलेन प्रकम्पनेन वाचाला मुखरा या दरदलि. तानाम ईपदिकसितानाम् अतएव ललिताना सुन्दराणां, मनो. हराणामित्यर्थः, "ललितं विपु सुन्दरम्” इति कोपः, माकन्द वृन्दानाम् श्रामममूहानां वकुन्नमुकुन्नानाच धुलजालेषु परागनिवहेषु खेलन्त्यः बिहरन्त्यः कोकिलकुलविलामिन्यः कोकिना इत्यर्थ , तामां कोमनेन मृदुना प्राग्नापेन निखि. लानि पूर्णानि यानि गिरिशिखराणि पर्वतशृङ्गाणि तेषु ये गिग्जिन. मयगः तेषां नाभ्यन्नीलाकनापः नर्तनकोडातिगयः तस्य यनुला: तदुरमाइहेतव इत्यर्थः, लोनन्त इतस्ततः थनन्त: गोनाइनाः वानराः सथा चञ्चन्तः समन्तात् प्रमगन्तः चकोराः पतिविशेषाः तपां चक्रेग ममूहेनेत्यर्य:, मनु मनोत्रं गुनम्ती नदन्ती पक्षिणीनां हस्थितपक्षिणीनां पतम्य कुमम्य हरिः ममहिः, ममघाय इति यावत् यम्यां तथाविधाम् ।

·चतुर्थोऽङ्कः। टारकर्णिकार-सिन्धुवार बहुसार निम्ब जम्बटुम्ब र कदम्ब करन- शोभाञ्जन वकुल-निचुल-करूर खजूर-वोजपूर,जम्बीर-भाण्डोर- यानीर काश्मीर-नारङ्ग कम्मर कदली-चन्दनानिगित-नवनी. धावी-घटुकुटज-पाटनाद्धोल-कदोल चोल-भानातक-विभीतक- हरीतक्यानातक-केतक-कश्त-वैकवत-मधूक-बन्धूक जयन्ती- जयाश्वत्य तिन्तिडीनागकेसरादि-टुम्तराम भरण्यानी पर्यटन महावराहस्कन्धारूढ़म् उत्कटं रटन्तं करटं वामतो विलोक्य . गंगनस्य आकाशस्य चुम्बनाय बई लघ्यं यः ते समुन्नता इति यावत्, विपुलेन प्रभूतेन फलभारावनम्वेन आनम्बिता अव- नताः अनन्तानाम् अषाणां जन्तूनां प्राणिनां सन्ती पुष्णातीति सन्तोषपोप. सन्तोपकर इत्यर्थः, निर्दोषं विशाई यत् भूषणम् अन्नद्वारः तदिव अध्यापितः नि.शेषः बहुल: सविशेष. विशिष्टगुणयुक्तः अमृतवर्पस्सों पीयूपवर्षणसदृश इत्यर्थ, वर्डिणुः प्रहडः रस: स्वादः येषां तै: रमालादि कैमरा दिभिः दुस्तरां दुष्पारामित्यर्थः । रसालः आमः, “अाम्रयतो रसालः" इत्यमरः, प्रियालः राजादनाख्यवक्षभेदः, “राजादनः मियालः स्यात्” इत्यमरः, हिन्तालो हिङ्गोटकाख्यः वृक्षभेदः, तमातः प्रसिद्धः, कृतमालः चतुरङ्गलास्थवृक्ष:, शास्मतः शाल्मलो, मालूर थीफलः, “मालूरः श्रीफलो विल्वः' इत्यमरः । शल्लको गजभक्ष्यक्षविशेषः, शिरोषः प्रसिदः असन: तदाख्य. वृक्षभेदः सुरदारः देवदारुः, कोविदारः चमरिकाध्यक्षः । बहुसारः सप्तच्छद. शोभाञ्जन: 'सजिना' इति प्रसिद्धः, निचुलः स्थलवेतमभेदः, करूर: वृक्षभेदः, कम्मरङ्गः, 'कामराना' इति ममिक्षा, अन्ये च लवल्यादयः केसरान्ता हक्षभेदाः पादयो येषां ·[१६] महानाटकम्। दक्षिणतस्तु दक्षिणचलप्रचलित मलयमालती-मरुवक लवन कझोल दमनक-जाती-तगर शतपत्रादि-कमल-मुकुल कुमुदिनी कन्चार-परिमल मिलित चुम्बित ताम्रपर्णी कावेरी तुगभद्रा सान्द्र- गभौर नीरधारा तरस परिपोत मैत्रावरुणतरुणी लङ्का शशाङ्क रुद्र- पादाद्रिसरलमिहल सालकथीगोपालक-पाण्ड्यमङ्गलगिरिप्रबाल. चोल बान्तल केरल पुन्नाटक कर्णाटक करहाट विदग्धान्धकामिनी नोरन्ध पोनस्तनबदन-धनजधनदोर्मूल-धम्मिलभारान्तराधिष्ठित ते. दुस्तरा ताम्। महान् वराह. शूकरः तस्य स्कन्ध तम् प्रारुढ. तम्। उत्कट दारुण रटन्तं ध्वनन्त करटं काक, “काके तु करटारिष्ट” इत्यमरः । दक्षिणति । दक्षिणाचलेषु दक्षिणदिग्वति' पर्वतेषु मध्ये प्रचलितो यो मलय. तदाख्यो गिरिः तत्र ये मालतीना मरुवकाणा लवङ्गाना कोलानां दमनकाना वृक्षभेदानां जातीना तगराणा शतपत्रादिकमल मुकुलाना शतपत्रमहसपत्नप्रभृतिपद्मवकुलाना कुमुदिनीनां काराणां रत्तोत्पलानाञ्च परिमलाः विमर्दजनिता गन्धाः तेषां मिलित मेलन, भावे तप्रत्ययः, तेन चुम्बिताः सङ्गता: याः साम्रपर्णी कावेरी तुगभद्रा नदीविशेषा इत्यर्थ, सान्द्रा घना. गभीरा: या नोरधाराः जलप्रवाहा. तासां सरङ्गेषु परिपोता. कृतावगाहना', परिपूर्वात् पिबते. कर्तरि तप्रत्ययश्चिन्त्यः, यहा तासातरः कर्तृभिः परिपीताः क्षालिता धौलाना इति यावत् मैत्रावरुणतरुणी अगस्त्यपनी लोपामुद्रेत्यर्थः, तथा लवाद्यन्धुपर्यन्तदेशानां कामिन्यः---तासां नोरन्धाणा घनाना पोनाना स्तनाना वदनानां घनजघनाना तासा ·चतुर्थोऽ [१५] थोखण्डागुरु-कर्पूर-मृगमद कुडुम स्तोमसम्भृत-यक्षकईमविमई- पतिविविधगन्धकुसुमबहुलपरिमलोझारि मारुताशनोस्थितचीर- नोहार-काश्मोर-स्फटिक-शुशव--कर्परकुन्दावदात-महाभुजङ्क- स्फीतफुत्कारप्रफुलफणामणी क्रीडन्तं शोकभञ्जनं पञ्चन- चावलोका वामेनाक्षण सकरुगां सवाप्यञ्च दक्षिणेन सवि. स्मयं मानन्दम् । ( ख ) ततोऽन्यतो गत्वा योखगड़ागुरुकर्पूरमृगमदकुडुमस्तोममय- वकजातोतगर-चम्पकादि-गन्धकुसुमबहुम्नमामतोत्थितस्य नौर. नौहारस्फटिकगइकरिकुन्दावदातस्य स्फोतफुत्कारप्रफूजस्य टोमन्नानां भुनामूनाना धम्मिलानां संयतकुन्तन्नानां, “धम्मिनाः संयता: कचाः" इत्यमरः, भारस्य अन्तरघु अधिष्ठितः यः श्रीखण्डः चन्दनम् अगुरु कपूरं मृगमदः कस्तूरो कुङ्कुमः सेपा स्तोम: ममूहः तेन सम्भृतः य: यक्षकर्दमः प्रागुतः पद्धभेदः तस्य विमन वार्डतः विविधानां गन्ध कुसुमानां बहुलः प्रभुतः परिमन्नः तस्य उद्दारी वाही य: मारुतः वायुः स प्रशनं भोजनं यस्य स चामों सथितः-अईमिति यावत्, क्षीरं टुग्धं नौहार: शिशिरः काश्मीरस्फटिक इव शुद्धः निर्मल:, म्वच्छ इत्यर्थः, शहापूरकुन्दवत् अवदात: खेती य. महान् भुजङ्ग. सर्पः, “अवदात: सिता गौरो वलक्षी धवन्नोऽर्जुन." इत्य- मरः, तस्य स्फोतेन प्रवृदेन फूत्कारेण वासविशेषेणेत्यर्थः, प्रफुल्लाया: फणायाः मणिः रत्नं तत्र फोड़न्तं विहरन्तं शोक- भञ्जनं शोकनागन, दर्शनेनैव दुःखमवसाययन्तमित्यर्थः । (ग) ततोऽन्यता गलेलादि । श्रीखण्डादिचम्मकाढोना गन्धद्रव्याणां कुसुमानाच बहुलेन मारतेन तत्यानार्थमिति म-१५ ·[१०] महानाटकम्। भुजङ्गस्य फणामणौ कामिनीलोचनगञ्जनं खञ्जनं दृष्ट्वा राम । (ग) काक कपोन्नस्थलस स्थि तो मे कोलस्य वामे व्यसन भदौ स्थाम। राज्य भुजङ्गस्य फणाधिरूटो व्यनत्यही दक्षिणसञ्जरीट ५४॥ क्षण विचिन्त्य विथम्य च सवाप्यम् । भो भो भुजङ्ग । तरुपल्लवलोलजित । बधूकपुष्पवरणोभितपुष्कराक्ष ।। पृच्छामि ते पवनभोजन । कोमलानी काचित त्वया शरदचन्द्रमुखो न दृष्टा ? ॥ ५५ ॥ भाव भाव । उत्थितस्य पोहतस्येत्यर्थ , चोरेत्यादिवत् भवटातस्य गौरम्य म्फोतेन फुत्कारेण स्वासेन प्रफुल्लस्य महकायस्येत्यर्य । कामिनीलाचनगञ्जन रमणोनयनतिरस्कारक नसदृशमिति तत इत्यादिपाठस्तु प्राच्यमुस्तकेषु दृश्यते । काक इति। वामे वामभागे कोलस्य बराहस्य कपोलस्थल मंस्थित स्कन्धाधिरूढ़ इति यावत् काक मे मम मदो स्थ्य दुखावम्यानसहित व्यमन विपद भुजङ्कस्य फणाधिरुट दत्तिणनरीट दचिण दिगवर्ती नुवन रान्य অগ্নি सूचयति (पहो एकदेवार्थप्य सूचकशकुनवादाचर्यमित्यर्थ ) उपजाति हत्तम् । ५४॥ भो इति । भो भो तपनववा नोना चना जिद्रा यम्य तयोल तत्सम्युड़ी, धधकपुष्पवरण गोमिते ये पुष्करे पत्रे ते व परिणो यस्य तथोक्त' तमम्बुही है पवनभोजिन् ' पायुभोजिन भुजङ्गा । ते सुभ्य तप या पृच्छामि कोमनाङ्गो मदुकलेवरा गरदचन्द्रमुपी गारदचन्द्रवदना काचित् त्वया ·चतुर्थोऽङ्कः। रामः। । दृष्टा गता चम्मकपुष्पवर्णा पोनस्तनी कुमुमचर्चिताङ्गी। आकाशगनेव सुशोतलागी नक्षत्रमध्ये इव चन्द्ररेखा ॥ १६॥ व्यसनं किमतोऽप्यास्ते ज्ञातवाभ्युदयो मम । शरणं मरणं, राज्य मा पुनमरणन्तु तत् ॥ ५७ ॥ ततो रामः पुरस्कृत्य तिरस्कृत्य च दक्षिणम् । धन्यो धन्यशरस्यान्तामरण्यानी व्यगाहत ॥ ५८॥ दृष्टा न १ न्विति पाठे दृष्टा नु दृष्टा मित्यर्थः । वसन्त- तिलक वृत्तम् ॥ ५५ ॥ गतेति। चम्पकपुष्यवत् वर्षो यस्याः तयाभूता गौरीत्यर्थः, पोनस्तनी स्थूलकुचा कुङ्कुमेन चर्चितं विलेपितम् अङ्गं यस्याः सा आकाशगनेव मन्दाकिनोव मुशीतलागी नक्षत्र- मध्ये चन्द्ररेखेव, कापीति शेषः, गता हष्टा । उपजाति छत्तम् ॥ ५॥ व्यसनमिति। इतोऽपि अस्मादपि, सौतावियोगादिति भावः, व्यसनं दुःखं किम् प्रास्ते ? न किमपीत्यर्थः, यदावेदयति करट इति भावः। मम अभ्यदयश्च समुन्नतिश्च जात , वञ्जन- दर्शनेनेति भावः, माम्प्रतं मरणं शरणम् आथय इत्यर्थः मरण- मेव प्राथयामोत्यर्थः) राज्य पुनः मा, अम्विति शेषः, तत् राज्य मरग्यन्तु मरणमवेत्यर्थः, मौतारहितम्य ममेति भावः, मरण- त्वित्यत्र लक्ष्मणेऽस्विति पाठ तत् राज्यं लक्ष्मी अस्तु भवतु, लक्ष्मणो राज्यं लभतामित्यर्थः । अनुष्टुप् वृत्तम् ॥ ५७ ॥ तत इति। ततोऽनन्तरं शुभाशुभशकुनदर्शनात् परं धन्यः पुण्यकर्मा रामः पुरस्कृत्य --प्रयलम्योत्यर्थः, अशुभशकुनमिति ·[१७] महानाटकम्। ततः कबन्धदर्शनम्। आयोजनप्रसृतदोर्युगलेन मार्गम् भाक्रम्य कण्ठकुहरे कुरुते नु कोऽयम् । सौमित्रिणेति गदितः स कबन्धकळ चिच्छेद गर्भकदलोमिव रामभद्रः ५८ ॥ पूतो रामशरेण दिव्यमगमहेह कबन्धस्तत्त- स्तहावयाच्छ्रमणा यमे हनुमता संयुज्य सीतापतिः । भावः, दनि शुभशकुनमित्यर्थः, तिरस्कृत्य प्रगणयित्वेति भावः, रामः पुरस्कृत्य तिरस्कृत्य चेत्यत्र वामं तिरम्हत्य पुरस्कृत्य पेसि पाठे वामम् अशुभशकुनं तिरस्कृत्य निर्भस्य दक्षिणं शुभशकुन पुरस्कृत्य प्रनाम्य चेत्यर्थः धयानां पुण्य कम्मग्णामृपोणामिति भावः, शरयाम् प्राथयभूता, वन्यशरण्यामिति पाठे वन्यानां वन. चारिणी भरण्यामित्यन्वयः, ताम् अरण्यानी महारवं,"महारप मरवानी" इत्यमरः,व्यगाहत प्रविष्टवान् । अनुष्टुप् हत्तम् ॥५८ पायोजनेति। कोऽयं योजनात् मा प्रायोजनं क्रोगचतु. ध्यं यावदित्वयं , “स्याद योजनं कोगचतुरयेन" इत्युक्तः, प्रसुतं विस्तृतं दोयुगनं वाहुइयं तेन मार्ग पन्थानम् अाफम्य निमध्य काठयाहरे गन्नविवरे पुरते, अम्मानिति-गेपः, मु घिसमें । मोमिविणा लक्ष्मणेन एतीयं गदित: अभिहितः म रामभद्रः कवन्धस्य योजनाकोरिति भावः) कण्ठं गर्भकदलीमिव कद. म्यन्तभागविगेपमिव विच्छेद घरी। यमन्तपिल वृत्तम् ॥५॥ तत: रामगरकर्तनानन्तरं कमन्धः रामस्य गरंग पूत: निम्तीर्ण फलुप इत्यर्थः, दियं वर्गीयं देवम् पगमा माप । मीतापति: रामः तम्य कबन्धस्य वाक्यात याहि रमणा. पूत इति।

·चतुर्थोऽद्धः। [१७३] सौतोडारविधौ समं निजबलैः स्वीकार्य साहायक संप्राप्तः प्रतिपन्नवालिनिधनः सख्यं कपीन्द्राधिपात् ( पे ) ॥६॥ ऋष्यमूकगिरौ रामो नि:सहायः परिभमन् । सख्यं समानदुःखेन सुग्रीवेण सहाकरोत् ॥ ६१ ॥ पादाङ्ग ठेन दूरं धरणिधरगुरुं दुन्दुभैरस्थिकूट विधासौ क्षिप्रकारी विषमविनिहितान् वज्रवत् सप्त तालान् । वाणेनैकेन भन्दप्रतिहतसकलयोनगर्भान् विभिद्य प्रत्याश बानिवे(बा)धे प्लवगवलपते: पोषयामास रामः ॥ १२ ॥ सकाशं मा ते उपायं विधास्यति" इति वचनादित्यथी श्रमणायाः बदाम्यायाः सिद्दशवर्याः आयमे हनुमता सह संयुज्य सङ्गत्य सीताया उधारविधी उडारसाधने विषये निजबलैः कपिसेनाभिः समं सह साहायकं सहायभावं स्वीकार्य प्रतियाव्येत्यर्थः, प्रतिपन्नवालिनिधन: अङ्गीकृतबालिबधः सन् कपोन्द्राधिपात् सुग्रीवात्, कपीन्द्राधिपे इति पाठान्तरं, सख्यं सम्प्राप्तः लब्धवान् । स्वीकृत्येति पाठे वीरुत्व अङ्गीकृत्य, स्थितादिति अध्याहत्य कपोन्द्राधिपादित्यनेनान्वयः । शार्दूलविक्रीडितं वृत्तम् ॥ ६ ॥ ऋष्यमूकेति । निःसहायो रामः ऋष्यमूकगिरी परिभ्रमन् समानं दुःखं कान्तावियोगजमिति भावः, यस्य तेन सुग्रोवण वीलिखतदारणेति भावः, सह मुख्यं मैत्रीम् अकरोत् । अनुष्टप् वृत्तम् । ६१ पादेति। असो रामः धरणिधर: पर्वत: तहत् गुरुः महान् भारवान् वेत्यर्थः, दुन्दुभेः तदाख्यस्य दैत्यभेदस्य, बालिना नि- इतस्येति भावः, अस्था कूटः राशिः तं पादस्य भट्ठेन दूर विधा निक्षिप्य क्षिप्रकारो द्रुतहस्तः सवित्यर्थः, णेव एकेन बाणेन शब्देन भेदध्वानन प्रतिहताः बधिरोरुता वववत् वजे.

·[१७४] महानाटकम्। किष्किन्ध्यादौ रौद्ररुद्रावतारं दृष्ट्वा रामो मारुतिं वाचमूचे। सोता नीता केनचित् कापि दृष्टा इष्ट कष्ट संहरन् प्राह वोरः ॥६॥ पापेनाकृप्यमाणा रजनिचरवरीणाम्बरेण व्रजन्ती किष्किन्ध्याद्री मुमोच प्रचुरमशिगगभू पणान्यचितानि । . इति यावत् सकलाना सर्वेषा माणिनामिति भाव , थोत्रगर्भाः श्रवणोन्द्रियविवरागिण येः तान् विषम विकट यथा तथा विनिहता विडा तान् सप्त तालान् थेगोबद्धान् सप्तसंख्यकान् तालहक्षानित्यर्थ , विभिद्य विशेषेण भिवा लवगानां वानराणां बन्नस्य भेनाया पति तस्य सुग्रीवस्येत्यर्थ , बालिवेधे बालिनो वैधे गरेण भेदने, बाधे इति पाठे वाधे पोडने, हिंसने प्रत्यर्थ, प्रत्याशा पोपयामास जनयामास । यदा अय पाटाड्ठेन दुन्दुभिकट्वान सुदूर निक्षिप्य एकेन शरण सप्त तालान् बिभेद तदा अनेन बालिबध सम्भाव्यते इति सुग्रीवस्य मनसि प्राशा जाति भावः । स्रग्धरा उत्तम् ॥ ६२॥ किष्किन्ध्ये ति । राम किष्किन्ध्याद्रौ रोट्र' भीषण रुद्रम्य हरस्य अवतार. अगरूपेणाविर्भूत इति यावत् तं मारुति वायुपुत्र, हनमन्तमित्यर्थः, दृष्ट्वा वाचम् ऊचे अवयीत बस! । केनचित् जनेन कापि मीता नीता दृष्टा । त्वयेति गेप । म योरः हनुमान् घर' मन् कष्ट दुःखं, रामम्येति गेप , महरन निरस्यन् माह प्रोतवान् । इन्द्रवध्वा वृत्तम् ॥ १३ ॥ पापनति । पापेन दुराचारेण रजनिचरवरेण राक्षमा धिपेन, केनचिदिति शेप', प्राशयमाणा नीयमाना अम्मरण ·चतुर्थोऽधः। [१७५] हा राम ! प्राणनाथेत्यहह जहि रिपुं लक्ष्मणेनालपन्ती यानीमानौति तानि क्षिपति रघुपुर. कापि रामाञ्जनेय: ॥६४६ तालवेधसमये योरामी बागां प्रति । भावोऽनिशं कुशिकनन्दनपादयोमें, यद्यस्मा हिजतिरस्कृतिरोपहो नः । नान्चाङ्गनासु च मन , शर। सप्त तालान भित्वा तदा प्रविश भूतलमध्यगाधम् ॥६५॥ एकेनेव भरेगा गर्भकटन्नीकाण्डेष्विवानुक्रमान विवेषु प्रथितेन दाशरथिना तालेषु सप्तस्वपि । . आकाशेन वजन्तो गच्छन्तो कापि रामा कामिनी, “कामिनो रमणो रामा" इत्यमरः "हा राम । प्राणनाथ। अहह इति खेदातिशयाथे, लक्ष्मणेन मह रिपुं गवं जह नाशय इति आलपन्ती प्रचुरमणिगणे: अर्चितानि खचितानि बानि भूषणानि किष्किन्ध्याद्री मुमोच तत्याज, आञ्जनेय' अञ्जनाननय. हनुमान् तानि इमानि इति, उक्त ति शेष, रघुपुर रामाग्रत. नियति अर्पयति. भूतार्थे वर्तमानप्रयोगश्चिन्त्य । स्रग्धरा वृत्तम् ॥ ६४ ॥ भाव इति। यदि मे मम कुणिकनन्दनस्य विश्वामित्रस्य पादयोः अनिशं सततं भाव. भक्तिः, अस्ति इति शेषः, यदि भई विजानां ब्रामणानां तिरस्वति: तिरस्कारः रोपः क्रोध, ताभ्यां होन: वर्जित, अस्मि ब्राह्मणेषु नापराड. अस्मीति भावः यदि च मम मन: अन्याङ्गनासु परनारोघु न, अस्तोति शेप., तदा हे शर ! मप्त तालान् भित्त्वा अगाधम् अतनस्पर्श भूतलमपि प्रविश। वमन्ततिन्नकं वृत्तम् ॥ ६५ । एकति । प्रथितेन प्रसिद्धेन दाशरथिना रामेषा एकैनैव ।

·महानाटकम् । * में 32 नौ शैला, सप्त रसातलानि भयत, सहानसाम्यादिव ॥ ६६ ॥ श्रुत्वा हतान समरमूईनि सप्त तालान रामेण दोनहृदयेन विनापराधम् । कोपानलज्वलितहल्कमलोऽथ बाली रगावतारमगमत् गिरिंगवरात् सः ॥ ६७ ॥ बाल T शरेण गर्भकदलीकाण्डेष्विव अभ्यन्तरवर्तिरम्भास्तम्भेष्विव अनु- क्रमात् यथाक्रम सप्तसु पपि तालेषु विद्देषु सत्सु, कदलोकाण्डप्रभङ्गक्रमात् कृत्तेषु प्रथमेयु दाशरथिना तालेषु सप्तस्वधेति पाठान्तरम् । ( शैला. सप्त रसातलानि भयतः सख्यानमाम्यादिवेत्यत्र दृतीयपादविरहात् पायात्त्यपुस्तकीय- पाठ. मयोजित: ) अखा. सप्त जगन्ति साप्त मुनय. सताब्धयः सप्त गा: शैन्नाः सप्त च मातरो भयभृत, महानसाम्यादिव। सप्त प्रश्वा , रवेरिति शेष , सप्त जगन्ति भूरादीनि सप्त मुनयः मरीयादयः, सप्त अब्धय समुद्रा लवणादय , सप्तगा:-सप्त होपानि सप्त शैला पर्वता सप्त मातरश जनन्यादयः, -"राज पनो गुरोः पनो खत्रूभूमिः प्रसूस्तथा। पिपलो चोपमामा सप्तता मातर. स्मृताः ” इत्युक्ता. सयानसाम्यादिव अस्माकमपि सप्तसंख्याम्तत् यदि अस्मानप्ययं वियेदित्याशद्धावगादिव.भय- मृतः भीताः, प्रासविति शेष. । शार्दूलविक्रीडितं वृत्तम् । ६६ । शुत्वेति । अथानन्तर म प्रसिहो वालो दीनदयेन गोमात- घेतमा,(स्वस्थतायां किमु वतव्यमिति भाव., रामेण सप्त सानान अपराधं विना हतान् नागितान् गुला कापानलेन बलित उत्कमनं हृदयएर यस्य तथाभूत सन् गिरिंगरात् किष्कि भ्याद्रिगुहात. ममरमूनि रणगिरमि रद्रावतारं नर्शनार्थ- ·1 चतुर्थोऽडः। [१७] ततस्तारा महर्षमात्मगतम्। अद्यावश्यं श्रीरामचन्द्र- चरणप्रसादात् निजवल्लभस्य चिरविरहिणो वक्षःपौठे लुठिष्यामि वोरसुग्रीवस्य इत्याशिषं पठति। (क) सारा सन्त्यक्षहारा गिरिशिखरवरव्यस्तधम्मिलमा(धा रा शोकाधेः प्राप्तपारार्पितमदनशरा वीरमग्रोवदाराः । नाना नाराचधारा निजरमणरतातापिन: पापिनोऽस्य प्राणान् मालावतीर्णा हरतु कलिकलाशालिनो बालिनोऽस्य ॥६॥ मवतरणम् अगमत् रणभूमौ आजगामेत्यर्थः। दीनहृदयेनेत्यत्र पापहृदयेनेति, गिरिंगतरादित्यत्र गिरिचत्वरेष्विति पाठान्तरम् । वसन्ततिलकं वृत्तम् ॥ ६॥ (क) अद्यावश्यमित्यत्र अवश्यं भगवतः श्रीपुरुपोत्तमस्य रामचन्द्रम्य प्रसाटाटस्य चिरविरहियः प्राणवस्मस्य सुग्रीवस्य वक्षःपीठे लुठिय्यामीति मन्यमाना गिरिवरशिखरमारुह्य राम- “पौरन्दरि-ममरम् धाकान्तिी चिन्तयामास इति पाठान्तरे राम- पोरन्दरिममरं रामय पुरन्दरस्यापत्वं पुमान् पौरन्दरिः वाली च तयोः ममरः तम्। तारेति। सन्त्यक्तः परित्यक्तः (प्राणवल्लभसुग्रीवशोकादिति भाव:) हारो यया सा गिरिशिखरवरे किष्किाध्याट्रिशृङ्गाये? व्यस्तः विपर्यम्तः, पौत्सुक्यातिगयादिति भावे, धम्मिल्लभारः मयसकैगनिवहः यस्याः तथोक्ता शोकाधेः विरहदुःखसागरस्य प्राप्तपारा पारंगता, अचिरभाविप्राणनाथसमागमलाभादिति भाषः, अर्पित: निहितः मदनन गरी यम्यां तथाभूता काम- शरविवेत्यर्थः, वीरस्य सुग्रीवस्य दारा: पत्नी तारा निजरमणे स्वभर्तरि सुग्रीव रता अनुरागिणी सती इति वक्ष्यमाणाम् ·[१७] महानाटकम्। लक्ष्मणः । पृथिव्या चतुरन्ताया नास्ति बालिसमो बलो। वचसानन लोकाना शवितव्यो महेन्द्रजः ॥ ६॥ राम. स हामम् मा भैषोर्मयि सौमित्रे । राघवेऽधिज्य धन्वनि । मता देहं परित्यज्य निर्गच्छत्यमतो भयम् ॥ ७० ॥ . . आशिपं पठतीति प्रागुक्तपद्येनान्वयः । का मेत्याहे, नानेति ।- अद्य नाना विविधा नाराचधारा अस्त्र विशेषधारा मान्नया येणीक्रमेण अवतीर्णा पतिता सती प्रातापिन सम्यक् सन्ता पिन पापिन. कलिकलाशालिन विवादाशशोभिन, सता विरोधिन इति यावत् अस्य बालिन प्राणान् हरतु नाशयतु । (निजरमणरतातापिन इत्यस्यैकपदत्वे निजरमणे रतं सुरत- सम्भोग तस्य प्रातापिन प्रतिबन्धिन इत्यर्थः गिरिशिखर. सस्तधम्मिलभारा शोकाधिप्राप्तपारेति पाठान्तरम् । नानत्यत्र नारेति पाठे नरस्य रामस्य इयं नारा रामसम्बन्धि- नीत्यर्थ । कनिकलाशालिन इत्यत्र किलकिलाशालिन पति पाठे किलकिलेति वानरजातोयशब्दविशेषः, तच्छालिन, तहत स्रग्धरा हत्तम् । ६८॥ पृधिव्यामिति। चत्वार ममुद्रा इति भावः, अन्ता यस्या तस्यां पृथिव्या बालिना सम तुल्य. बली वन्नवान् नास्ति अनेन लोकानां वचमा वाफोन महेन्द्रन इन्द्रतनयः वालीत्यर्थ , गद्वितय्य' भयहेततया गण्य इत्यर्थः । अनुष्टुप हत्तम् ॥ ५८ भति। है मौमित्रे । लक्ष्मण ! राघवे रघुवराजे मयि अधिज्यधन्वनि भारोपितकार्मुके मति मा भैपो. भयं मा कुरु, इत्यर्थ ।

·बाली। चतुर्थोऽवः। [१०] यहाण बागं रघुराजपुत्र ! सवामसूनुं समरेऽवतोर्णम्। जानीहि मां दुन्दुभिघातवध्वं नेप्यामि वा कालग्यहातियित्वम् ॥ ७१ इत्युभौ युइमवतरतः । लक्ष्मण. सुग्रीवं प्रति। प्रार्यवाणेन भिन्नोऽयं वाली लुठति भूतले । तधिपक्षस्य शिरसि पुप्पष्टिः सुरैः कृता । ७२ शालो । सुग्रीवोऽपि क्षमः कत्तुं यत् कार्य तव राघव ।। तटन क्षमः कम्मादपराधं विना इत: १ n ७३ ॥ । भय सतां साधूनां देह परित्यज्य 'असत: दुर्जनान् निर्गच्छति नितरा प्राप्नोतीत्यर्थः । अनुष्टुप वृत्तम् ॥ ७० ॥ रहाणेति । हे रघुराजपुत्त ! बाणं शरं रहाण, मा दुन्दुमैः दैत्यविशेषस्य घात संहारे वधं कुनिशं दुन्दुभिदैत्यघातिन- मित्यर्थः, तब इनने किं वक्तव्यमिति भावः) समरे युधे अवतीर्ण सुवामसूनुम् इन्द्रपुत्वं जानीहि, वा युवा, ला लक्ष्मणश्वेत्यर्थः, कालरहस्य यमान्नयस्य अतिथित्वं नेप्यामि हनिष्यामोत्वधः । उपजाति वृत्तम् ॥ १॥ पायेति । आर्यस्य रामस्य वाणन भिव. विहः अयं वाली भूतले लुठति विचेटी, सुरैः देवैः तस्य बानिनः विपक्ष: गनुः, राम इत्यर्थ , तस्य शिरसि पुष्पदृष्टिः कृता। अनुष्टुप हत्तम् । ७२. सुग्रीव इति। हे राघव ! तब यत् कार्य सीतोहाररूपं सुग्रीवोऽपि कर्नु क्षमः शक्त, तत् कार्य कर्तुम् अहं न क्षमः ! कोकुः, सुग्रीवादपि प्रबनोऽहमवश्यं तत् कार्य कर्तुं शक्त ·[१०]. महानाटकम् । मुक्ताफलाय करिणं हरिणं पलाय सिंह निहन्ति भुजविक्रमसूचनाय । का नोतिरीतिरियती रघुवशवीर । शाखामृग जरति यस्तव बाणमोक्ष. १॥ ७ ॥ रामः सकरुणम् । शस्त्रौघप्रमरेण रावणिरसौ यदुर्यशोभागिनं चक्रे गातमगापयन्त्रितभुजस्थेमानमाखण्डलम् । कक्षागर्त कुलोग्ता गमयता वोर ! त्वया रावणं तत् ममृटमहो । विशलपकरणो जागर्ति सत्पुत्रता ॥ ५ ॥ इत्यर्थः प्रत कस्मात् हैतो अपराध दोप विना हत. अह. मिति शेषः, विना दोषण मां कथ हतवानसोल्यर्थ । अन टुप् धत्तम् । ७३ ॥ मुक्ताफलायेति । मुक्ताफलाय मौतिकलाभार्थमित्यर्थः, करिण हस्तिन, पन्नाय मासाय मांसन्नाभार्थमित्यर्थः, इरिगणं मृग, भुजधिक्रमसूचनाय बाहुबलप्रकटमाय सिंह निहन्ति हिनम्ति, जन प्रति गेप., है रघुवशवीर! जाति जी स्थविरे इत्यर्थ., गावानगे वानरे सब य, बागमोक्ष गर- निक्षेप: इयती एयरूपा नोतिर्गति, नीतिमन्नतः पाचार. का। फया मोत्या, प्रचलितयेति यावत् । (गाखामगबधे न किमपि फलमिति भावः । वमन्तसिन्नकं कृत्तम् । ०४ ॥ गतीति। प्रमी रावणस्य अपत्यं पुमान् रायगि: इन्द्रजित् गम्बोधप्रमरेण गम्ममुहवणेन गोरामस्य अहल्या- V पतरिति भाष, गापेन प्रहत्याधर्षण जनिन “त्वं पौरुष कोनो भव" रत्येधपति भावः, यन्त्रिता मिरुतः भुजयो.

·. चतुर्थोऽङ्कः। [११] अतिक्रान्तस्य ते धर्म कामवृत्तस्य वानर । । भ्रामा भिमऽस्मिन् दण्डोऽयं प्रतिपादितः ॥ ७६ ॥ न च ते मर्पये पापं क्षत्चियोऽहं कुलोहतः । तदन्न परितापेन स्वर्ग गच्छ कपोखर । ॥ ७ ॥ बालो। सोऽहं थोमतो रघवभावतंसस्य भवतः प्रसादात् वाहोः स्थमा स्थैर्य, क्षिप्रकारित्वमिति भाव. यस्य तादृशम् पाखण्इल सुरपतिं दुर्यशोभागिन पराभूतमिति भाव., चके कृतवान् इति यत्, हे वोर। त्वया रावण कक्षा मुजामूलमेव गर्न, तस्य कुन्नोरता कर्कटता गमयता मता वत् मैं मृष्टं परि शोधितम्, अहो आश्चर्य सत्पुत्रता उत्कृष्टपुत्रशान्निता विशल्य- करणो गल्याहारकारिणो, मनोदु खनिराकरणोति यावत्, जागर्ति शोभते इति यावत् । विया सत्पुवे भगवान् देवेन्द्रः रावणिकृतपराभवदु.ख मुमोचेति भाव.। शार्दूल विक्रीडित वृत्तम् ॥ ५ ॥ किन्तु-प्रतिकान्तस्येति । है वानर। धम्मम् अति- क्रान्तस्य उन्नहितवत. कामहत्तस्य स्वेच्छाचारिण. ते तव अस्मिन् धातु. सुग्रीवस्य भार्याभिम भार्याहरणे अय दण्डः प्राणान्तरूप इत्यर्थः, प्रतिपादित कृत , मयेति शेपः ॥७६ ॥ न चेति। यतः अहं कुलीहत. महाकुलप्रसूत. क्षत्रियः, अत: ते तव पाप-नाटभाहरणरूपमिति भावः, न च मर्पये नैव चमे, महाकुलप्रसूताना क्षत्रिया दुष्टनिग्रह. शिष्टपालनरूपधम्मवत्वादिति भाव , तत् तम्मात, है कपोग्वर । परितापेन सन्तापेन अलं सन्ताप मा कुर्वित्यर्थ., स्वगं गच्छ। अनुष्टुप् हत्तम्। ७७॥

·[१२] महानाटकम्। महावीरोचितां गतिं गच्छामि। अयं वत्सोऽङ्गदस्तव दास एवेति स्वर्गारोहणं नाटयति । सद्यो निर्भिध बाणः समरभुवि तदा बालिनं रामचन्द्रः किष्किन्ध्याराज्यमाजानिकमथ स ददौ तत्र सुग्रोवहस्ते । वर्षाकालं नालोधनरवदलितोहामदिक्चक्रवालं क्षेसुं वासं वितेने शिखरवनतटे माल्यवत्पर्वतस्य ॥ ७८ ॥ राज्ये सुग्रीवमादी सदयितमभिषिच्याङ्गदं यौवराज्ये राम: सेनाधिपत्ये सपवनतनयान वानरेन्द्रान् प्रतस्थे । लद्धा मन्त्यज्य यहां तदनु कपिभटौल्यवत्युत्तमाद्री धर्षाकाल गमयितुमचिरात् मन्तिभिः सम्मतोऽभूत् ॥ ७ ॥ ॥ सद्य इति। रामचन्द्रः सदा समरभुषि रणभूमी सधः बागाः बालिनं निर्भिध निपात्य अथानन्तरं तत्र तस्मिन सुग्रीवहस्ते पाजानिक प्रतिश्रुतं, यहा पा इति सहार्थमध्ययम. पा मह जाययेति पाजानिक, जायाया जानिरादेशः, भार्या- महितमित्यर्थः, किष्किभ्याराज्यं ददौ। धनालीनां मेघसताना घनेन गभोरेण रपेण दलितं स्तयोरुतम् छदामम् उत्कर्ट दिशा चक्रयालं माइनं यस्मिन् से वर्षाकालं क्षेप्तुम् पति- वाइयितुं मात्ययत्पर्यतम्य गिवरे यत् पनं तस्य तटे प्रान्ती यासम् पयस्थिति वितने कतवान् । स्रग्धरा हत्तम् ॥ ७८ ॥ राज्ये इति। रामः पादौ पातः राजे किष्किन्याया। मित्यर्थः दयिता कामा तया मद धर्मामानं मदयि माय- मित्यर्थः, सुग्रीव, योयराज्ये माद, मेनाधिपत्ये मपयनतमयान इनमप्रभनीन् धानीम्दान् कपिप्रयरान् पभिषिष्य तदा मदनन्तर कपिभटः वानरयोः मह गह भर्य सत्यस्य

·पञ्चमोऽङ्कः।
[१३]
एप थोलहनूमता विरचिते श्रीमन्महानाटके
वोर श्रीयुतरामचन्द्रचरिते प्रत्युदृते विक्रमः ।
मियोमधुसूदनेन कविना सन्दर्य सजीवते
रामाहालिवधाभिधोऽत्र गतवानहश्चतुर्थो महान । ८० ॥
पञ्चमोऽङ्कः।
---
रामाइलीयाब परोऽस्ति कश्चिदारापहाराब परोऽपमानः ।
तयापि रामः शरदं समीक्ष्य प्रतीक्षते सम्प्रति कालमतम् १॥
निर्भय यया तथेत्यर्थः, लहां प्रतस्थे प्रचचाल । किन्तु अचिरात्
साम्प्रतं माल्यवति तदाख्ये उत्तमाद्री उत्कृष्टगिरो वर्षाकालं
गमयितुं नेतुं मन्त्रिभिः जाम्बुवत्प्रमुखैरिति शेषः, सम्मतः
प्रभूत् । मन्त्रिणां परामर्गेन माल्यवत्पर्वते वर्षाकालमनय-
दिति भावः । स्रग्धरा वृत्तम् ॥ ७० ॥
एप इति । सुगमम् ॥ ८ ॥
इति श्रीजीवानन्दविद्यासागरभट्टाचार्यविरचिता
महानाटकचतुर्थावव्याख्या समाप्ता ॥ ४ ॥
रामादिति। कश्चिदपि रामात् परः येष्ठः बनीयान प्रबलः
न अम्ति न विद्यते, दारापहारात् भार्थ्यापहरग्यात् परः येष्ठः,
महानित्यर्थ., अपमान न, अस्तीत्यन्वयः, तथापि रामः शरदं
समोध्य सम्यग् दृष्ट्वा यात्राकानं विचायति यावत्, सम्प्रति
एतम् उपस्थितं काल वर्षाकालं प्रतीक्षते गमयतीत्यर्थः, समीक्ष्य
प्रतीक्षते सम्प्रति कालमेतमित्यव प्रतोय बहाम्बुधौ सेतुमरि
जगामेति पाठान्तरम्। उपजाति हत्तम् ॥१॥

·१८४ महानाटकम् । अत्र माल्यवति पर्वते वर्षासु विरही रामः । यत्त्वनेत्रममानकान्ति सलिले मग्न तदिन्दीवरं, मेधैरन्तरितं प्रिये । तव मुखच्छायानुकारी शशी । येऽपि स्वदमनानुकारिगतयस्ते राजहंसा गता- स्त्वत्सादृश्यविनोदमानमपि मे देवेन न क्षम्यते ॥ २॥ लक्ष्मण । शिथिलशिथिलं न्यस्य स्वैर धनु शिखरे शिरो नयनमलिलैः कुर्वन् मौलितामपरामिव । अहह । विकल. शुत्वा श्रुत्वा घनस्तनितं मुडः किमपि किमपि ध्याय वार्यो न याति न तिष्ठति ॥३॥ अ. यदिति। हे प्रिये । यत् इन्दीवर नोलोत्यलं तव नेण समाना कान्तिर्यस्य तथाभूत तत् सलिले मग्न तव मुख छायानकारी त्वन्म खसन्निभ इत्यर्थः, মমী रित: पाहत । ये राजहसा' तव गमनम् अनुकरोतीति तथाभूता गतिर्यया तादृशा', तेऽपि गता: मानम सर इति भाव., पत दैवेन विधिना तव सादृश्येन विनोदमानमपि प्रोतिलाभोऽपि न क्षम्यते न मद्यते । मादृश्यदर्शनं हि विर हिणां विनोदम्तदपि मम नास्तोति भावः, देव म विचाम्य तोति पाठान्तरम। अत्र पूर्ववाक्य वयम्य चतुर्धवाक्यहेतुस्वेन निर्देशात् कायलिङ्ग मलद्वार.। शार्दूलविक्रीडितं कृत्तम् ॥२॥ मिथिलेति। धार्य राम. धनुष कार्मकस्य भिग्युरे अपे गिर: गियिनगिधिनं मन्दं मन्दमित्यर्थ , स्वर बेच्छया न्यस्य निधाय नयनमनिले. वाष्पधाराभिः अपरामिव पन्यामिव मौर्षानतां ज्यावक्षरौं कुर्वन् रचयन् महह खेदे. विकल.

·पञ्चमोऽङ्कः।
[१८५]
एते ते दुरतिकमलममिलहोमिमम्मच्छिदः
कादम्बेन रजोभरेण ककुभी रुन्धन्ति झभानिला: ।
घोरास्ताड़नरूढ़नीरदघटासंघटनीलीभवद-
व्योमस्फोटकटाहजातकपयो वेणोकणग्राहिणः ॥ ४ ॥
:
नितराम् पाकुलः सन् मुहुः पुन: पुन: घनस्तनितं मेघगर्जितं
शुत्वा श्रुत्वा अतिशयेन आकर्ण्य किमपि किमपि ध्यायन्
चिन्तयन् न याति न गच्छति न तिष्ठति, गन्तुं स्थातुं यमपि न
शमोतीति भावः । हरिणो वृत्तं-"नसमरसला ग: पड़वेदैईयै-
हरिणी मता” इति लक्षणात् ॥ ३ ॥
एते इति। दुरतिक्रमेण दुःशमनोयेन लमेन अमेण
मिन्नन् सगच्छन् य: धम्म ग्रोमः तम्य ऊर्मिस्तरङ्गः तस्या
मम्म छिन्दन्तीति तथोक्ता: सोमातिगयमन्तापहारिण इति
यावत् धौग भीषणा: ताडनेन पवनस्याघातेनेति भाव, कढ़ाः
प्रखरचलिता या नीरदघटाः मेघवृन्दानि तासा सहन
मवर्पण अनीलं नोलं भवदिति नीलीभवत् यत् व्योम आकार्य
तदेव स्फुटतोति स्फोटः स चासौ कटाहशेति तयोक्तः सच्छिद्र
इत्यर्थः, कटाहः तस्मात् जातान्येव जातकानि निर्गलिता
नीत्यर्थः, यानि पयांसि जनानि तेषां वण्याः प्रवाहस्य कमान्
विन्दून् गृहन्तीति तथोक्ताः एते ते झन्मानिलाः सगर्जित.
वात्या इत्यर्थः, कादम्बेन कदम्यपुष्यसम्बन्धिना रजोभरेण धूलि-
निचयेन ककुभः दिशः रुन्धन्ति प्राग्वन्ति । “दुरतिक्रमा इति
पाठे दु:महा इत्यर्थः।
घोरास्ताडनेत्यत्र गाढ़ामेड़नेति पाठे
गाढ़ेन अत्यन्तेन भामेडनेन सञ्चाननेनेत्यर्थः । शार्दूलविक्रीडितं
वृत्तम् ॥ ४॥

·[१८] महानाटकम्। मन्द मरहहति, गर्जति वारिवाहो, विदालता स्फरति, कूजति नीलकण्ठ । एतावति व्यतिकरे रघुनन्दनस्य मूव केवलमभूदवलम्बनाय ॥ ५ ॥ राम'। पूर्व पुरारिधनुषो निनदेन कष्ट रामं मुनि रणमुखे परितो विलोक्य । शाशशाहपरितप्तमुखारविन्द तामेव मैथिलमुतां सततं स्मरामि ॥ सिधण्यामलकान्तिलिप्तवियतो वेलहलाका घना , पाता शीकरिण पयोदसहदामानन्दकेका कलाः । मन्दमिति। मरुत् वायु मन्दं वहति, वारिवाह. मेघ गति विद्यम्लता तडिदृपा बनी सुरति राजते, नीलकण्ठो मयर' कूजति मदति, “मयो पहिलो वर्हो नीलकण्ठो भुजङ्ग भुक” इत्यमर, एतायति उत्ताप्रकारे व्यतिकरे अवस्थायां मूची एव रघुनन्दनस्य रामम्य केवलम् अवलम्बनाय जीवन रक्षणाय प्रभूत् मिपामेवैतेपा समुद्दीपकलात् मोह एव रामस्य विरइव्यथा व्यनाशयदिति भावः । वसन्ततिनक इत्तम्। ५॥ पूर्वमिति। पूर्व माक् पुरारिः हरः तस्य धनु. तस्य निना देन मानध्वानन परिन, मर्यत पर कुपितं मुनि रामं भार्गवं रणमुग्वे मंग्रामगिरमि विलोक्य दृष्ट्वा गडा वाम एवं मगाइयन्द्रः सेन परिका मानं मुखमेव परविन्दं पा यम्या' नयाभूतां तामेव मधिनसता मीता मततं मरामि । वमन्त तिम हसम्म ·पञ्चमोऽडः। [१८] काम सन्तु दृढ़ कठोरहदयो रामोऽसिम, मर्व मह, वैदेहो तु कथं भविष्यति, हहा हा टेवि ! धीरा भव ॥ ७॥ नीलेन्दोवरणड्डया नयनयोर्बन्धकवुयाऽधर, पाणी पद्मधिया, मधूककुसुमभ्रान्त्या तथा गण्डयोः । लीयन्ते कवरीषु बान्धवजनव्यामोहनातस्मृहा, दुर्वारा मधुपा: कियन्ति तरुग्धि ! स्थानानि रक्षिष्यमि ॥ ८ ॥ सिग्धेति। धना मेघाः स्निग्धाभिः श्यामलाभिः कान्तिभिः लिप्तम् प्राच्छादितं वियत् अाकाशं येः तयाभूता:, "वियत् विष्णुपदं वापि पुंस्याकाणविहायमो” इत्यमरः, तथा वेसन्त्यः सञ्चरन्त्यः वनाकाः वकपड्तयः येषु तथाविधाः, वाताः वायवः शीकरिणः, "गोकरोऽम्बकणः सृतः” इत्यमरः, तदन्तः, पयोदः मेधः सुहृत् येषां ते पयोटसुहटः मयूरा इत्यर्थः, तैपाम् प्रानन्देन केकाः शब्दविशेषाः यासु ता: कलाः क्रीडनानि कामं सम्यक सन्तु भवन्तु. दृढ़ यथा तथा कठोरं कठिन हृदयं यस्य मः रामः अस्मि भवामि, अत: सर्वमेतदिति शेपः, महे मोठं. गनोमीत्वः, तु किन्तु वैदेहो मोता कथं भविथति (अतोव मृदुत्वात् नेव सोद, सध्यतीत्यर्थः) इक्षा इति खेदे, हा देवि । धौरा कथञ्चित् सहनशीलेत्यर्थः, भव। शार्दूलविक्रीड़ित हत्तम् ॥ ७॥ नोलेति। हे तरुणि! यौवनभृतशरीरे! दुरा वार यितुमणक्या मधुपा: भमरा: नौलेन्दीवरगड्वया एते नोलो- स्पले इति भमेणेत्यर्थः, नयनयोः, ववेति सर्वत्र योज्यं, वन्धृक वुया बन्धककुसुममेतदिति धिया अधरे, पद्मधिया कमन्न- मिमिति बोधेन पाणी करे मधककुसुमभ्रान्त्या मधूक.

·[१८८] महानाटकम्। कार्येषु मन्त्रो, करणेषु दासी, धर्मधु पत्नी, सहने धरिती। मेहेषु माता, शयनेषु वेश्या, रङ्गे सखी लक्ष्मण । सा प्रिया मे ॥2 जीवातु' कुसुमायुधस्य भुवने, सोमन्तिनीनां शिरो- रत्नं माकुलदेवताप्रतिनिधितंत्रोत्सवः कामिनाम् । माद्यन्तिनितान्तमन्दगमना सा मे प्रिया जानकी सौमित्रे । शतपत्नशनुवदना कुवाधुना सीदति ॥ १० ॥ या कुसुमे एते इति भ्रमेण गण्डयोः कपोलयोः तथा बान्धवजन व्यामोहजातस्पृहा बान्धवजना, स्वजातीया इत्यर्थः, एते इति व्यामोहन विमुग्धतया जाता स्पृहा तत्सङ्गेच्छा तया हेतुना कवरोषु केशपाशेषु लोयन्ते लयं गच्छन्ति, अन्त' प्रविशन्तीत्यर्थ अतः कियन्ति स्थानानि रक्षियसि ? एभ्य इति भाव । गार्दूलविक्रीडितं कृत्तम् ॥ ८ ॥ कार्यविति। हे लक्ष्मण । सा मे मम प्रिया कान्ता काव्येषु कर्तव्याण मन्त्री सचिव करणष मासारिकव्यापारानुनिषु दासो किङ्करी धर्मपु धर्मकृत्येषु पत्रो, (सस्त्रोको धर्ममाचीत" इति मपत्नीकत्वश्रुतरिति भाव . सहने क्षमाया सहिष्णुताया धरितो पृथिवी, पृथिवो यथा कस्यापि अपराधं न गृहाति तथा सा ममेति भाव., मेहेषु माता जननो, माता यथा पुत्राय नियति तथा सा ममिति भावः, गायनेषु भय्यास भ्या वाराङ्गना, (यथा वारनारी कामिनं नानारङ्गेण प्रोगयति तथा सा मामिति भाव', रड्ने परिहासादि नमव्यापार सखी महधरी। इन्द्रवचा हत्तम् ॥८॥ जीवातुरिति। हे मोमिने। भुवने जगति कुसुमायुधस्य कामस्य जोवातु वनौषधं, "जीवातुर्जीवनीषधम्" - इत्यमर', ·पञ्चमोऽः। [१८] ईगभानुकुले न कोऽपि भविता, यस्याङ्गना कामुके. राकष्टेति परस्परं निगदतां श्रुत्वा मुनीनां मुखात्। सौमित्रे ! कुलपशिलस्य चरितं श्रीरामचन्द्रस्य में शका मनमस्थितेन गुरुणा दुःखं परं धीयते ॥ ११ ॥ रामो नाम नृपात्मजस्तटबला सीता, म चासौ स्थिति चक्र पञ्चवटीवने विहरतस्ताच्चाहरट्रावणः । इत्येवं जनसंकयां सुविपुला विस्फारितां शृण्वत: मौमित्रः ': क्व धनुर्धनुर्धनुरिति व्यग्रा गिरः पान्तु वः ॥ १२ ॥ । । सीमन्तिनीनां रमणीनां गिरोरनं चूडामणिः मम कुलदेवतायाः प्रतिनिधिः, कामिनां नेत्रोत्सव: नेवानन्ददायिनीत्यर्थः, मोद्यतः मत्तस्य दन्तिन इव नितान्तं मन्दं गमनं यस्याः तथोक्ता शतपत्र कमलं तस्य शत्रुः चन्द्रः तहत् वदनं यस्या. तथाभूता मे मम प्रिया सा जानको अधुना इटानों कुत्र सीदति लोशन तिठतीत्यर्थः। गार्दूलविक्रीडितं वृत्तम् ॥ १० ॥ इंगिति। है मौमित। भानोः सूर्यस्य कुले ईट्टक एतादृगः कोऽपि न भविता न जनियते न भूत इति किमु वक्तव्यमिति भावः, यस्य अङ्गना कान्ता कामु कैः प्राकटा अपहता इति परस्परम अन्योन्यं निगटता मुनीनां देवर्षीणा मिति यावत्, मुखात् कुन्नयांशुन्नन्य कुलाङ्गारस्य श्रीराम- चन्द्र स्य मे मम चरितं श्रुत्वा शक्रस्य इन्द्रस्य अ मनमस्थितेन गुरुणा पिता परम् अत्यन्त दुःखं यथा तथा धीयते स्थीयते इत्यर्थः, स्थीयते इत्यपि पाठ.। शार्दूलविक्रीडितं वृत्तम् ॥११॥ राम इति। रामो नाम नृपात्मजः राजपुत्र , तस्य अवला पनो सीता, स चासौ रामः पश्वटीवन स्थिति चक्र सतवान् ।

·1१८०] महानाटकम् । अवोताया प्राथषि नागच्छति सुग्रोवे रामचरितम् । ततो रामो महातेजा लक्ष्मणं समुपादयत् । सुग्रोवं प्रेषयामास स्कन्धावारं चकार स: ॥ १३ ॥ श्रीमद्रामो वनस्थः कपिवरनगरे लक्ष्मणः प्रेषितीह किष्किन्ध्याहारमागा रघुपतिवचनालक्ष्मणस्तं जगाद । शुखा रामेति वाक्यं हसति कपिवरो रामनामा किमेतत् कस्मात् किंवा प्रमेयं सचकितमनसा विस्मितोऽसौ प्रमत्तः ॥१४॥ रावण. विहरतः मृगया चरतः तस्य ताम अबलाम् अहरच जहार च इत्येवं सुविपुला सुमहती विस्फारिता विस्तृत जनाना सङ्कथा सलापं गृखतः पाकर्गयत. सौमित: लक्ष्मणस्य क धनु. धनुः धनुरिति व्यग्राः सत्वरा गिर. वाच वः युमान पान्तु रक्षन्तु । नटोतिरियम् । गादलविक्रीडितं वृत्तम् ॥ १२ ॥ तत इति । तत. वर्षापगमानन्तरं महातेजा राम. लक्ष्मण समुपाद्वयत् समाजुहाव, सुग्रीवं प्रतीति शेषः, मेपया- मास चेत्यध्याहायें, स लक्ष्मणः स्कन्धावार युद्धोदयोगार्थ व्यापार मित्यर्थ चकार कृतवान् । अनुष्ट पत्तम् ॥ १३ ॥ श्रीमदिति। श्रीमान् रामः वनस्थ अरण्ये स्थित', अई लक्ष्मण कपिवरस्य मनोवस्य नगरे प्रेषित: प्रेरितः, सिमेणेति शेष । रघुपते. रामस्य वचनात् किष्किण्याहारम् अागाम आगतवानम् िइति लक्ष्मणः सं मुग्रीचं जगाद उक्तवान् । प्रमी प्रमत्त राज्यम्वर्यनाभादिति भाव., कपिवरः मुग्रीवः रामति वाक्यं शुला विमितः विस्मयान्वित मन् सचकितमनसा चमत्कृतपित्तेन रामनामा, कधिदिति शेषः, एतत् किम् । कस्मात् किमर्थम् ? कि या प्रमेयं कार्यम् । इति, समति

·पक्षमोडाः
[१४]
विखामित्रहिताय ताड़कबधं यस्य सम्पूर्तये
सीताय हरचापभङ्गमकरोच्छियो जित: शूलिनः ।
मारीचः खलु लीलयाऽपि निहतो बानी हतः साम्प्रतं,
सोऽयं सम्पति राघव: कपिपते ! पञ्चाननो गर्जति । १५॥
स्वस्ति श्रीरामपादाः समाज्ञापयन्ति ।
न मे सङ्कुचितो बाणो येन वानी हतो भया।
ममये तिट मुग्रीव ! मा वालिपथमन्वगाः" ॥१६
साभार्थं हरस्य
शेष , इसति जहासत्यधे', भूते वर्तमानप्रयोगचिन्त्यः । स्रग्धरा
वृत्तम्। १४ ॥
विश्वामित्रेति। विश्वामित्रस्य हिताय यन्त्रस्य सम्मूर्तये
ताड़ कबधं य., अकरोत् इति प्रध्याहार्यम् । सीतायें जानको
चापमङ्गं धनुर्भङ्गम् अकरोत् कृतवान्, य
इत्यध्याहार्यम् । येन च अध्याहतेनेति भाव', भनिन, शङ्करस्य
णियः भार्गवः जितः पराभूत, लीलया अवहेलया मारीचोऽपि
निहतः खलु नागितः एव, साम्प्रतं बालो हसश, हे कपिपते ।
सोऽयं राघवः पञ्चानन: रघुसिंहः, व्यस्तरूपकम् , सम्प्रति गर्जति
नदति, त्वामानयतीत्यर्थः। गार्दूलविक्रीडितं वृत्तम् ॥ १५ ॥
नेति। हे सुग्रीव । भया येन वाली हत, मे मम म वाण.
न सहुचित न विनष्ट इत्यर्थः, अत: समये प्रतिज्ञायां, “समया:
अपनाचारकालसिद्दान्तसंविदः" इत्यमरः,
बालिनः पन्थाः
वालिपयः त बालिगतमध्वानमित्यर्थः, मा अन्वगा. न गच्छ,
वालिवत् निधनं न लभले त्य, अन्नगा इति मा योगेपि
अमागमचिन्त्यः। अनुष्टुप् इत्तम् ॥ १६ ॥

·[१२] महानाटकम्। समागत्य सुग्रीवः । याऽसौ प्रकतिरम्माक वानराणा नरेखर।। तामह व्यक्तुमिच्छामि न सा मा त्यक्तुमिच्छति ॥ १७ ॥ पुन सानुयम् । दग्ध दग्ध त्यजति न पुन काचन कान्तमूर्ति ( वर्ण ) छिन छिन्न त्यति न पुन स्वादुतामिक्षुदण्डम् । घट घट त्यजति न पुनश्चन्द, चारुगन्ध प्राणान्तऽपि प्रकृतिविकृतिर्जायत नात्तमानाम् ॥ १८ ॥ श्रीराम. सुग्राव दृष्ट्वा । सातेन दत्व भरताय राज्य सोता हृता सम्पति रावणेन । - येति। हे नरेश्वर' नराधिप! वानराणां उस्माकं या असी प्रकृति, स्वभाव., चापल्यमिति भावः, प्रस्तोति शेषः, भई सा प्रकृति त्यतुम् इच्छामि, किन्तु सा प्रकृति. मा त्यसन इति। धनुष्टुप मत्तम् ॥ १७॥ दग्धमिति। काञ्चनं स्वर्ण दग्ध दग्धं पुनः पुनरतिगयेन च दग्धमिल्यथ., पुनरपात्यय कान्तमूर्ति मनोहररूपं, मूर्ति मित्यव वर्णमिति पाठान्तर, न त्यजति, क्षुदण्ई छिन छि पुन, पुनश्छिवमपोत्ययं , स्वाटुसा सुखादत्वं न त्यजति, चन्दन चन्दनकाठमित्यर्थ घट घट पुन. पुन, प्रतिगयेन घरमपीत्ययः, चारुगन्ध मनाइरसीरभ न त्यजति एव उत्तमानां मत्पुरुषापा प्राणाम्तेऽपि प्रापापगमेऽपि प्रकते. म्वभावस्य विकृति. वैषम्य न जायते न भवति, मत्पुरुषा भवान् वानर मा मतामिति मन्दाकान्ता उत्तम् । १८. वानिति। राम. तदा सावदर्शनकाले रत्ययः, भाष..

·पञ्चमोऽङ्कः। [१८३ विचिन्त्य रामो मनसाकुलेन विहाय चापं स तदा करोद ॥ १८ ॥ मुग्रोवः । एते सप्त पयोधयो दश दिशः सप्तव गोत्राचलाः पृथ्वयादोनि चतुर्दशैव भुवनान्येकं नभोमण्डलम् । एतावत् परिमाणमल्पविषये ब्रह्माण्डमाण्डोदरे कामौ यास्यति जानको ? रघुपते। किं कार्मुकं त्यज्यते ? 1 ॥३०॥ . रामः । व्यसने महति प्राप्ते स्थिरैः स्थातुं न युज्यते । लवा नि:गहमालोक्य क इहागन्तुमर्हति १ ॥ २१ ॥ . वातेन पित्रा भरताय राज्यं दत्तं, सम्प्रति रावणेन सीता हता इति प्राकुलेन व्यथितेन मनसा विचिन्त्य चापं धनुः विहाय विमुच्य कराद रुदितवान् । उपजाति वृत्तम् ॥ १८ ॥ एते इति। हे रघुपते ! एने सप्त पयोधयः समुद्रा. न तु ततोऽधिका इति भावः, दिश: दश न खधिकाः, गोत्राचलाः कुन्नपर्वताः सप्तैव न तु ततोऽधिका इति भावः, पृथ्वादोनि भुवनानि जगन्ति भूभुदा-स्वर्जन महस्तपः सत्यानि सप्त अतलानु- तन्नवितलसुतलतनातन्नपातालरसातलानि सप्त इत्येवं मिलिखा चतुर्दशैव न तु एतदधिकानोति भावः, नभोमण्डलं आकाश- मण्डलम् एकमेव, न तु द्वितीयमस्तोति भाव., एतावत् मत्यम्पमेवेत्यर्थ., परिमाणं परिच्छेद. जगतामिति भावः, अतः अल्पः विषयः स्थानं यस्य तादृश ब्रह्माण्डमेव भाएई तस्य उदरे अभ्यन्तरे असो नानको क कुत्र याम्यति ? (रावणेन नोयमानेति भावः, अवश्यमेव अस्माभिः सा शहस्तात् उहा. यते इति भावः, अत. किं कधं कामुक धनु. त्यज्यते ? नय त्यनुमुचितमित्यर्थः) शार्दूलविक्रीडितं वृत्तम् । २० ॥ ध्यसन इति। महति व्यमने विपदि, “यमनं विपति ? ॥

·[ter] महानाटकम् । जाम्ब । आञ्जनेयः समान्यो योऽसौ कपिकुलोद्भवः । लङ्काप्रस्थापनायोग्यः,मोतं जाम्बवता सता (तदा) ॥२२॥ हनूमान् राम प्रणम्य । कि प्राकारविशालतोरणवतों लहामिहेवानये ! किं वा सैन्यसमुत्रोतञ्च सकलं तवैव सम्पादये ।। हेलोत्तोलितपर्वतोच्चशिखरैर्वनामि वा तोधि । देवाज्ञापय किं करोमि । सकलं दोर्दण्डसाध्यं मम ॥२३॥ इत्यमरः, प्राप्ते उपस्थिते सति स्थिरे: नियिन्तैरित्यर्थः, स्थातुं न युज्यते नोचितमित्यर्थ : नि शङ्ख नास्ति शहा यस्मिन् शत् यथा तथा लड्डाम् आलोक्य दृष्ट्वा कः इह अस्मत्सका इत्यर्थ., पागन्तु प्रत्यागन्तुमित्यर्थः, अर्हति शमोतोयर्य । अनुष्टुप् वत्तम् ॥ २१ ॥ आञ्जनेय इति। योऽसो कपिकुलेषु उद्भवः उत्पत्तिर्यस्य स प्राञ्जनेयः अञ्जनास्त. हनूमान् लङ्काया प्रस्थापना प्रेरणा तस्या योग्य समानेयः समादेश्य इति सतो सुवुद्धिना जाप वता प्रोक्तं कथितम् । मतेत्यत्र तदेति पाठान्तरम् । अनुष्टुप हत्तम् ॥ २२ ॥ किमिति। हे देव ! प्रामापय पादिग, प्राकारेण प्राची. रेप विशाला महतो, दुर्लयति यावत्, तोरणवतो प्रगम्तयहि हरा च तो, “तोरणोऽस्त्री पद्विारम्” इत्यमरः, सहाम पर पन्मिन्, भवत्सविधावित्वर्ध., पानये किम् ? या पक्षान्तरे तव नहायामेव मकतं मर्वं स्थानं मैन्यः वानरचमूभिरित्यर्थः, मया नोतरिति भाव...समुहृतं ममुन्मूलितं, ममुव्रतमिति पाठे ममु. पतिमदित्यर्थः, मम्पादये करोमि किम् । वा पक्षान्तरे नया ।

·पञ्चमोरः [१८५] देवान्नापय कि करोमि ! सहसा लहामिहैवानये? जम्बूद्दीपमितो नये? किमथवा वारां निधि शोषये ? । हेलोत्पाटिलविख्यमन्दरगिरिवर्णविनेबाचल- क्षेपतुष्णविवर्तमानमलिलं बध्नामि वारां निधिम् ॥ २४ ॥ रामः । दो स्तम्भास्फालनमभिनीय ब्रुवन्तं हनूमन्तं प्रति । एतैर्महत्वमुपुष्ट मारते । तव तेजस । हथा परियमः कार्य, सीता जीवति वा न वा? ॥२५॥ . अवलोलया उत्तीलिते उत्पाटिते. पर्वतानाम् उच्चै उपते. शिखरे शृङ्ग. तोयधि समुद्र बध्नामि कि करोमि' सकलं कार्य मम दोर्दण्डेन बाहुदण्डेन साध्यं निष्पाद्यम् । विशाले. त्यत्र विहारेति पाठे प्राकारस्य विहार. दीप्तिः तोरण तहती तामित्यर्थ , यहा प्राकारच विहीयते अस्मिधिति विहारच उपवनञ्चेत्यर्थ , तोरणय तहती तामित्यर्थः । हेलोत्तोलिते- त्यत्र हेनान्दोलितति, वा तोयधिमित्यत्र वारां निधिमिति च पाठान्तरम् । शार्दूलविक्रीडित वृत्तम् ॥ २३ ॥ देवेति । है देव । अाज्ञापय । कि करोमि सहमा इह अस्मिन्नेव स्थाने लद्धाम् आनये ? इत अस्मिन् स्थाने जम्ब. प्रधान द्वीप जम्बूद्वीप नये आनयामि १ अथवा पक्षान्तरे वारा निधिं सागरं शोषये किम् ? किञ्च वारा निधि हेलया उत्पाटि ताना विन्ध्य मन्दरगिरि स्वर्णविनेत्राचलौ सुमेरुकैलासौ च तेपा क्षेपेण सुखानि भालोडितानि विवर्तमानानि विप यस्तानि सलिलानि यस्मिन् तत् यथा तथा बध्नामि । शार्दूल- विक्रीडित वृत्तम् ॥ २४॥ एतैरिति। है मारते। इन्मन् । एते. प्रागुतोः तव ·{2} महानाटकम्। कूर्मो मुलपदालबालवदा नाथो, लतावद्दिगो, मेघाः पल्लववत्, प्रसूनफलववक्षनसूयेन्दवः । राजन् ! व्योममहोरहो मम तले शुखेति गां मारतेः, सीतान्वेषणमादिदेश सहसा रामः सहर्पः स्वयम् ॥ २६ ॥ सोतान्चेपणे तहत्तमनभिजानतो हनुमतः परिदेवनम् । कुत्रायोध्या १ का रामो ? दशरथवचनाहण्डकारण्यमागात् फासौ मारीचनामा कनकमयमृगः । कुत्र सीतापहारः ।। तेजस: महत्त्वम् उदष्टम् उच्चैः प्रकटितं, किन्नु हथा निरर्थकः परियम. सागरलद्धनादिरिति भाव., कार्य' करणीयः यतः सीता जीवति वा न वा जोवति ? यदि सीता जीवति तदैव ते श्रमः सफल, नो चेत् विफलः इति भावः । अनुष्टुए हत्तम् ॥२५॥ कूम इति। हे राजन् । कूर्म. कमठावतारः मूलवत् मून्नमिष,यस्येति सर्वत्र योज्यम्,प्रपा नाथ. समुद्रः भानवालयत् वलस्थजलाधारगर्तविशेष इव, दिश, लतावत् व्रतत्य इव, मेघा. पनववत् पल्लया इव, नक्षत्रसूर्येन्दयः नक्षत्राणि सूर्य इन्दुयन्द्रय प्रसूनफन्नवत् प्रसूनानि फलानि च तहत् एवम्भूतो व्योम एव महीरहः तरु. मम तले करतले. स्थित इति शेय, इति मारते. हनूमत. गा याचं गुला रामः सहर्पः सन महसा सदा एवं स्वयं सोताया अन्वेषणम् पादिदेग पानापयामाम ! रामयित्यव म्वामिविनि, प्योममहोरहो मम बले इत्यत्र प्योमतर्मम क्रमसले इति च पाठान्तरम् । गार्दूलविक्रीड़ित हतम् ॥२॥ कुटोतिपयोध्या कुव । कमिसन म्यान । स्थिति मेप, राम..! म च दशरयस्य पितुरिति भावः, पचनात् दणका ·पक्षमोल [१८] सुग्रीवो राममिक ? जनकतनयान्वेषणे प्रेपितोऽहं ! योऽर्योऽसम्भावनीयम्तमपि घटयति फरकर्मा विधाता ॥ २० ॥ राम: सत्वरं करमुद्रां ममुद्धृत्य। वीरमारते ! मुद्रा समुद्रमुल्लय शीघ्रमाग्वाम्य जानकीम् । विन्यस्य पुरतम्तस्या पागच्छ मयि जीवति ॥ २८॥ इनमान् तथेति श्रीरामसुग्रोवौ प्रणम्य मुद्रा समादाय समुद्रोप- कण्ठमागच्छन्। सम्पातेरथ पृष्टयोजनगतात, पारसमुद्रं पुरी लहा तत्र विदेहराजतनयेत्याकर्ण्य वायोः सुतः । रण्यम् प्रागात् आगतवान्। भसो मारोचनामा कनकमय मृगः क ? सीताया अपहारः अपहरणं कुत्र । वृत्तमिति शेषः, रामस्य मित्रं सुग्रीवः क्व ? कुन ? स्थित इति शेषः, अहं जनक- तनयायाः सीतायाः अन्वेपणे प्रेषितः । कति शेषः, अवयोऽर्थः विषय: असम्भावनोय: अघटनीयः, क्रुरका दारुणव्यवसायो विधाता तमपि अर्थ घटयति योजयति । अव चतुर्यपाटवाक्यस्य पूर्वपादत्रयस्य हेतुत्वेन प्रतिपादनात् काव्यनिगमनहारः। स्रग्धरा हत्तम्॥२६॥ मुदामिति । समुद्रम् उनहा उत्तीर्य जानकोम् भावास्य तस्याः जानक्याः पुरतः अग्रत: मुद्राम् अभिज्ञानभूतामिति भावः, विन्यस्य दत्वा मयि जोवति सति गोत्रम् पागच्छेत्य- न्वयः । अनुष्टुपत्तम् ॥ २८॥ सम्पातरिति। प्रधानन्तरं वायोः सुतः हन्मान समुद्रस्य पारे पारेसमुद्रं लड़ा नाम पुरी अस्तीति शेषः, तत्र विदेह- ·महानाटकम। [१८] अधि स्वल्पशरीरटुस्तरतर दृष्ट्वा तथाऽवर्डत व्याप्त येन तदीयकेशरसटाटोपैनभोमण्डलम् ॥ २८ ॥ प्रारम्भ विदधे महेन्द्रशिखरादम्भोनिधेर्लङ्घने वोरथोरघुनाथपाटरजसामुञ्चे स्मरन् मारुति । मुन जाम्बवतोऽभिवन्द्य चरणी समिष्य सेनापतीन् पाश्वास्यायमुखान मुहु प्रियतमान् प्रेयान् समादिश्य च ॥३०॥ राजतनया सोता अस्तीति दृष्ट योजनाना शत प्रोगशतचतुष्टय मित्यर्ध “स्यात् योजन क्रोशचतुष्टयेन इत्युक्ते येन तथा विधात् सम्पाते जटायुषोऽग्रजात् पक्षिराजात् आकर्ण्य श्रुत्वा पब्धि समुद्र स्वल्पेन क्षुद्रेण शरोरेण दुस्तरतरम् अतीव दुष्यार दृष्ट्वा तथा अवईत वृद्धिमगच्छत् येन वर्दनेन तस्य इमा तदीया या केशराणा जटाना मटा विस्तार तस्या आटोपा पाडम्बरा ते नभोमण्डल गगनाभोग व्याप्तम प्राप्तम् । शार्दूलविक्रीडित हत्तम् ॥ २८॥ प्रारम्भमिति। मारुति पवनात्मज वीरस्य श्रोरघुनायम्य पादरजसा चरणार गुना कम्मणि पठो उच्चै अतिशयेन भक्ति भाविमति भाव स्मरन् भावयन् जाम्बवत क्षरानस्य चरणी मूळ शिरमा अभिवन्द सेनापतीन् मग्निप्य समालिङ्गा प्रिय तमान् सुद्धद अउमुखान ( मायिविरह खादिति भाये मुह पुन पुन 'पावास्य मान्वयि वा प्रेष्यान् भृत्लान् समादिय एवमेव कार्य युष्माभिरिति समाजाप्य च शिखरात् गङ्गात् (यवयं पञ्चमी महेन्द्रगिलरमारुत्यर्थ पभोनिधे ममुद्रम्य भइने पारम्भम् उपक्रम विदधे। गाईन महेन्द्रस्य पर्यत विक्रीडित गप्तम् । ३.

·पञ्चमोऽहः।
[१८e
लाङ्गलोत्सानकेतुर्नभमि पृथुगतिस्फारसीमन्तितामा
स्फूर्जप्रौढोरवेगीच्छलितजलनिधि: पृष्ठदेशीग्रसत्वः ।
दूरात् सिन्दूरपूरारुणमरुणचिस्तेजसः भविभाग-
शके दिग्वारणानां कटितटमभित: सूर्यविम्वावदानम् ॥ ३१ ॥
रत्नं किरीटे, तिनक ललाटे, हार वरे नायकतामुपेतः ।
अमेय भानुः पवमानसूनोः प्रबोधयामाम पदारविन्दम् ॥ ३२ ॥

·- [२०] महानाटकम्। अथ स विलसदम्भःस्तम्भिताक्षिप्रकाश जलचरखरखेलास्फालवाचालिताशम् । जलनिधिमतिवीरो लड्दितुं वायुपुत्त्रः खगपतिरिव चण्डोडडीनमट्टीचकार ॥ ३३॥ लागलेन गभस्तिमान् बलयितः, पीतः शशो मौलिना, जीमूता विधुरा: सटाभिरुड़वो दंष्ट्राभिरासादिताः । उत्तीर्णोऽम्युनिधि शेरविशदीमाहासोर्मिभिः लद्धेशस्य च लडितो दिशि दिशि प्रौढ़ः प्रतापानलः ॥ २४ ॥ । येठे हारे नायकां मध्यमणित्वम् उपेतः प्राप्तः मध्यमणिरिव प्रतिफलित: मन् किरीटे रत्नं ललाटे तिलकं पादारविन्दञ्च क्रमेण प्रबोधयामाम दीपयामास । उपजाति वृत्तम् । ३२ ॥ अधेति। अथानन्तरं स: अतिवीरः महावीरी वायुपुत्र' खगपतिस्वि गरुड इव विलसनि. उतच्छतिः अभोभिः पयोभिः स्तम्भित. पाच्छादितः पक्षिप्रकाशः दृष्टिव्यापारः येन तं जलचराणा नकादोनां खण उग्रेण खेलास्फालेन लीला. विचरन वाचालिता मुखरिता पागा दिशो येन तथोक्तं जल- निधि सागरं लहितम् उत्तरोतम् चण्डोडडोनं प्रचण्डमुड्डयनम् प्रौचकार उपझान्तवानित्यर्थः । मालिनी हत्तम् ॥ ३३ ॥ लाह लेनेति। लालेन गभस्तिमान् सूर्यः बलयित. वेटिसः, मोनिना किरोटेन गिरमा वा गो चन्द्रः पीत: कयनिता, सटाभिः जटामिः, “बटा सयकेसरयोः" इत्यमरः जोमूताः मेघाः विधुरा, कसा इति शेपः, विध्वम्ता इत्यर्थः, दंशामि: दाने उड़यः नमवाणि, "नयम में नारा तारका प्युह वा नियाम्" इत्यमरः, पासादिताः पाकान्ताः, भग: M ·पञ्चमोऽमः। [२.१] कपीना कटके घोरे जाप्तः कनकलध्वनिः । प्राञ्जनियः किमेकाको गच्छेद्रावणसविधिम् ॥ ३५. वेलावने तालतमालमालामालोकमानः सहसाञ्जनेयः । उल्लोलयन् बालधिवालमुच्चैः कलोलिनीवनभमुललद्दे । ३६ ॥ प्रविश्य सुरसामुखान्तरमतो विनिष्क्रम्य च कामादुदितमम्बुधस्तुहिनशैलजं मानयन् । - महाशिः विशदः पनिर्मलैः भीमाहासोर्मिभिः उत्कटोच्च- हासरूपतरङ्गः अम्बुनिधिः समुद्रः उत्तीर्ण: लद्धेशस्य रावणस्य दिशि दिशि प्रतिदिशं प्रौढः प्रमृद्ध. प्रतापानलः लहितय, हनूमतेति कर्तपद- सर्वत्र योग्यम् । शार्दूलविक्रीडितं कृतम् ॥ ३४॥ कपीनामिति। कपीनां वानराणां घोरे भीषणे कटके सैन्ये एकाकी असहाय. पाञ्जनेयः अञ्जनासुतः हनमान् रावणसन्निधि गच्छेत् किम् । इतीय कलकलध्वनि. जातः । किलकिलाध्वनिरिति पाठान्तरम् ॥ ३५ ॥ वेलेति। प्राञ्जनेय: हनूमान् वैसावने समुद्रतीरवर्तिनि परण्ये-तिालाना, शालेति पाठे शालानामित्यर्थ , तमालानाच्च माला शेणोम् आलोकमान, पश्यन् तथा बालधिवालं पुच्छ लोमचर्य, बालधिवालमित्यत्र बालधिवल्लीमिति पाठे वानधि- वल्ली पुच्छलता मित्यर्थ., उल्लोलयन् विस्फारयन् सहसा झटिति उच्चै. महान्तं कल्लोलिनीवल्लभ नदीपतिम् उन्ललढे उल्लखित वानित्यर्थः। इन्द्रवश्या वृत्तम् ॥ ३६ म प्रविश्येति। स पवनजः वायुसुतः सुरसा तदाख्या नाग- माता तस्या मुखान्तरं वदनविवरं प्रविश्य श्रतो मुखान्तरात् ·(२०२] महानाटकम् । निहत्य पथि रोधिका नभसि सिंहिकां राक्षसों विलवा जलधिं ययौ पवनजः स लड़ापुरीम् ॥ ३७॥ गला लड्ढा निभायां पवनसुतवरोऽन्विष्य मोतां विनीतां गेहे गेहे प्रयत्नात् स्थलजलविटपे सर्वतो वृक्षमध्ये । यवास्ते कुम्भकर्णः सुरजितभवने कन्दरे गहरे नो दृष्ट्वा वैदेहपुत्ती चिरमनुसरणाचिन्तितोऽसौ हनूमान् ॥ ३८ ॥ . विनिष्क्रम्य च, महाविस्तारं तन्मुखमतिक्रमितमशनातया क्षुद्र- रूपेण तदन्त प्रवेशः तस्मानिर्गमश्चेति भाव) क्रमात् अम्बुध समुद्रात् उदितम् उत्थितं, स्वस्याभिनन्दनविथामदानार्थमिति भाव) तुहिनशैलजं हिमाद्रिसुतं मैनाकमित्यर्थः, मानयन स्पर्शन तदातिथ्यं स्वीकुर्वविवि भावः, नभसि पथि नभोमार्गे रोधिकाम् अवरोधकारिणों सिंहिका नाम राक्षसी निहत्य निपात्य जलधि विलचा उत्तीर्य लडापुरी ययौ प्राप। पृथ्वी वृत्तं “जसी जसयन्ना वसुग्रहयतिय पृथ्वी गुरु” इति तल्लक्षणात् ॥ ३०॥ गवेति। असौ पवनसुतवरः हनूमान् निशार्या लड़ा गत्वा प्रविश्येत्यर्थः, गेहे गरे पतिग्टई स्थल जलविटपे स्थले जले विटपे हवशाखायामित्यर्थ , मर्वत सर्वस्मिन् सचमध्ये, सित्वेति भेष.. विनीता विनयवती सीताम् घन्विथ यव कुम्भकर्ण, भास्ते स्वपितोति भाव., सत्यध्याहार्य, मुराया देवानां जितं भवन येन ताहगे कन्दरे यहाकार पर्वतनितम्मभागे गहर गुहायो देहपुत्री मीतां नो दृशा अनवलोक्येत्वर्घ:, चिरम पनुमरणात् पन्वेषणात् हेतोः चिम्मित: चिन्ता प्रस्य जातिति चिन्तित: किमियं न हन्यते मृता या इति चिन्ताकुनित, पभूदिति ओपो स्रग्धरा राम् । २८ । . .

·पञ्चमोऽद्ध। । माटचाटकलवमन्त्रिसचिवप्रख्यातपुचालयाः पौलस्त्यस्य मया निरूपितमपि योसोधमकैकशः नानारूपरहःस्थलो च चरिता मीता न दृष्टा कचि. च्छडे सागरलचने निपतिता लद्धेशशताकुला ॥ ३८ ॥ संलिप्यार्थ तन निरीक्ष्य सकला लद्दा शरञ्चन्द्रिका निर्धाताखिलसोधमण्डलमहोद्योतप्रसन्नान्तराम् । दृष्ट्वाऽशोकवने से राक्षसबधूसंवेष्टिता जानकोम पारूढ़ो निभृतं स्थित पवनज. को लिभूमीवहम् ॥ ४०॥ चिन्ताप्रकारमाह, भाविति । मया पोलम्त्यस्य रावणस्य माटमाटकलवमन्विसचिवप्रख्यातपुत्रालया. मातु भ्रातृणा कलवाणा नारीणा मन्त्रिणा सचिवाना भृत्याना प्रख्याताना प्रसिद्धानां पुत्राणाञ्च प्रालयाः स्टहाणि श्रीसौधमपि श्रीमन्दिर राजभवनमपि एकैकश एकमक कृत्वेत्यर्थ, निरूपितं निरी चितं नानारूपा विविधप्रकारा रह स्थली विजनविहारभूमि- रित्यर्थ , धरिता अन्विष्टा च, क्वचित् कुवापि सोता न दृष्टा नावलोकिता, अत. सागरलङ्घ ने समुद्रलङ्घनकाले लझेशात् रावणात् या सहा भय तया आकुला पारी सती निपतिता, सागरे रति शेष., इति गडे मन्ये , इति चिन्तित इति पूर्वेणा- न्वय.। शार्दूलविक्रोडितं धत्तम् । ३८॥ संक्षियति। अथ चिन्तामन्तर स. पवनज. हन्मान तन शरोर सक्षिप्य सङ्कोच शरमन्द्रिकया शारदोयया ज्योत्स्रया निर्धातानां चालितानाम् अखिलाना सर्वेमा सौधमण्डलानां हम्मेहन्दाना महता उद्योतन आलोकेन, भालाको दर्शनोद- योती” इत्यमरः, प्रसन्नं विमदम् अन्तरं अवकाशः यस्याः तां ·[२.४] महानाटकम् । कन कुलमकलसमायवाच्याः। क नु रजनीचरसङ्गमापवाद: ।। अयि । खलु विषम: पुरातताना प्रभवति जन्तुषु कम्मणा विपाकः ॥ ४१ ॥ अत्रान्तरे रावण, स्वयमागत्य सोता प्रति । मुग्धे मैथिलि । चन्द्रसुन्दरमुखि । प्राणप्रदानोषधि । प्राणान् रक्ष मृगाक्षि । मन्मथनदि। प्राणेश्वरि ! त्राहि माम् । सातस्याः सकलां लक्षां निरोक्ष्य विचित्येति यावत् अशोकवने न विद्यते शोको टु.खं यत्र तादृशं यत् वन तस्मिन् अशोकाख्ये उद्याने राक्षसबमि. सवेष्टिता परिहता जानकी दृष्ट्वा कोलिभूमो रहम् अगाकतरुम आरूढ़ः निभृतं गूढं स्थितः किमिय सेति निरूपणार्थमिति भावः । शालविक्रीडितं वृत्तम् ॥ ४० ॥ क्क ति। प्रायते विशाले अक्षिणो यस्याः सीताया प्रकलई विशुई कुल क नु : कुन खलु ! रजनो- घरमगमापवाद. राक्षसमनजनितकुत्सावादः कन! कुन खत नीभयोरेतयो सङ्गतिः, अतीवायुक्तेति भावः, चिन्सिते देवमेवोत्तरमाइ, प्रयोति-पयोति कोमलामम्बणे, प्रयि ! कोमलवु ! पुराताना प्राप्तानाना कर्मणा धिपच्यते इति विपाकः परिणाम, फलमिति यावत्, मन्सुपु प्राथि विषम. दारुणः मन् प्रभवति खलु प्रकण स्वसामर्थ्य दर्शयत्येवेति भावः। मामान्येन विशेषसमर्थनरूपोऽर्थान्तर- न्यामः। पुष्पिताग्रा वृत्तम् ।।१। मुग्धे इति। हे मुग्धे मुद्दे ! निर्विघे इत्यर्थः, मैथिलि ! चन्द्रमुन्दरमुखि चन्द्रानने । प्राणप्रदानस्य मन्जीवनदानस्य इति !

·पञ्चमोऽहः।
२०५]
रामथुम्थति ते मुखं मुन्नलितं व कमात्रेण तत्
चुम्वियामि दशाननैबहुविधं मुश्च ग्रह मानिनि ! ॥ ४२ ॥
अयि जनकतनूजे ! तापमेन त्वमेवं
ननु किमपि कुमन्वज्ञानिना पिक्षिताऽसि ।
नमदमरकिरीटोइ टपादारविन्दे
प्रगामति मयि तस्मिन् मलकोटेऽनुरागः १ ॥४३॥
सोते ! त्वं परिमञ्च मानमधुना, रानादरो मुद्यतां
पश्य वं कनकोवला सुनगरी नवधर जोवध ।
ओषधि ! भेपनभूते ! मृगानि ! मृगनयने ! मन्मथनदि ! काम-
प्रवाहिणि! प्राणान् रक्ष हे माणसरि। मां वाहि जीवय,
रामः क्तकमात्रेण एकेनैव वदनेनेत्यर्थः, ते तव मुलनितं
मुन्दरं मुखं चम्बति, अहं दगभिराननैः तत् ते मुखं बहुविध
विचित्रं यथा तथा चुखियामि, है मानिनि कोपन ! गई
निर्बन्ध, पातिव्रत्यरक्षणे इति भावः, मुञ्च त्यज । शार्दूलविक्रीडितं
हत्तम् । ४२॥
अयोति । अयोति कोमनामन्त्रणे । हे जनकतनूजे जानकि !
कुमन्वन्नानिना कुत्सितो मन्त्रः परामर्श: तस्य ज्ञान विद्यते
अस्येति तयोोन असदुपदेशदायिनत्यर्थः, तापमैन रामेण त्वम्
एवं किमपि कटाचाररूपमिति भावः, शिक्षितानि ननु शिक्षि-
तास्येव । नमतां प्रपिपसताम् अमराणां देवानां किरीटैः
मुकुटैः उइट सहुर्यमासं पादारविन्दं चरणपझं यस्य वाहणे
मयि प्रथमति तव चरणयोः पतति मत्वपीन्वर्यः तस्मिन् मत्व-
कोटे मनुष्यापसदे इति यावत्, राम अनुराग: आसक्तिः ?
पाचर्यमेषा तव कुबुद्धिरिति भावः। शानिनी वृत्तम् ॥४३॥

·[२०६] महानाटकम् । एकोनाच शतकराजमहिपोस्त्यत्ता च मन्दोदरौं सेवार्थ विनियुज्यते च सकलं लदाधिपत्याय ते ॥ ४४ ॥ सोते ! पश्य शिरांसि यानि शिरसा धत्ते महेशः पुरा तानि त्वत्पदसंस्थितानि सुभगे । कस्मादवनायते । शुल्वैतत् परदारलम्पटवचः सौताऽऽह तं रावणं निर्माल्यानि शिरांसि मूढ । तव धिक, सीतावचः पातु व ॥४५॥ सोते इति। हे सोते । त्वं मानं कोपं परिमुच्च परित्यज, अधुना राजादर. राज. मम आदरः रायता, वं कनकोज्वला सुवर्णोज्ज्वला सुनगरी लझां पश्य लझेखा, मामिति शेष', जीवय आत्मप्रदानेन परिरनेत्यर्थः, एकोनाच एकया जना होनाथ शतकराजमहिपीः नधनवतिसंख्याः राजपत्नीरित्यर्थ, मन्दोदरीच सर्वप्रधानमहिपोच्च त्यक्ता अनादृत्येति भाष', सहाधिपत्याय सकलं लझैवयमममित्यर्थः, ते तव मेवार्थ विनियुज्यते विशेषेण नियुक्त क्रियते, मयेति शेप.। शार्दूल- विक्रोडित हत्तम् ॥ ४४ ॥ मोते इति। हे सीते। पश्य, पुरा पूर्व महसः शम्भुः शिरसा यानि शिरांसि उपहारोरुतानीति भावः, मयेति शेप', ग्रहाति, हे सुभगे! सौभाग्यशालिनि! तानि शिरसि तव पदयोः संस्थितानि, अतः कम्मात् पवनायते ? अवहेलनं क्रियते । भावे नट्प्रत्यय.। एतत् परदारस्तम्पटस्य परस्त्रीकामुकस्य वचः युवा मोतात रावणम् चाह प्रोक्तवतीत्यर्थ.. हे मूट ! तय शिरामि निर्मात्यानि देवोच्छिष्टानि, विशेषतः शिवोच्छिष्टानि प्रयायाः पोति भावः, "प्राच शिवनिर्माल्यम्” इति वचनात, पतएव धिक निन्दामीत्यर्थ', "धिनिभर्सननिन्दयोः" इत्यमरः । इति धसे

·पञ्चमोऽडः।
[२०७]
कारीकसि त्वमुपितयिरमेव यस्य
निर्वापितो युधि स येन सहस्रबाहुः ।
तस्यापि रे ! पुरभिदाखिलमस्त्रवेद
मध्यापितस्य विजयी मम जीवनाथः ॥ ४६॥
अपवदथ दशास्यो जानकीपादपो
करतपदयुग्मः कामकस्तामुवाच ।
सुरपतिरपि पादे चापतद यस्य, तस्मिन्
पतति मयि (तव) न तुष्टिपूँहि किं वा करोमि ? ngs
सौताया वचः वः युष्मान् पातु रक्षतु । नटोक्तिरियम्। गार्दूल.
विक्रीडितं प्रत्तम ॥ ४५ ॥

·[२०८ महानाटकम् । इत्थं निशम्य मधुरं नृपमाह वाक्य नम्मानना सपदि कोपवती च सीता । श्रीरामबाणहतरावणमस्तकेषु ररधाः पदं दधति चेन्मम तुष्टियोगः ॥ ४८ ।' यटन्त वायम-वैनतेययोर्यदन्तरं सिंह-शृगालयोर्वने। खद्योत मार्तण्डकयोर्यदन्तरं तदन्तरं ते रघुनन्दनस्य च ॥४८॥ मौते । त्वं ननु कम्पिता मम भवेनाव, नान्ते तु तत् रामं द्रक्ष्यसि नष्टरूपमचिरात् आकारपूर्व वद । । तयेति पाठे मयोत्यध्याहार्यम् । मालिनी हत्तम् ॥ ४७ ॥ इत्यमिति । इत्थं मधुरं नारीचित्तहरमिति भावः, वाक्य निशम्य सीता सपदि सद्य, नमानना अवनतमुखी कोपवती च नृपं राजानं रावणम् आह उक्तावती, श्रीरामस्य बाणः शरैः हतानि निकत्तानि रावणस्य तवेति भाव', मस्तकानि तेषु राधाः कव्यादाः पक्षिविशेषाः पदं दधति न्यस्यन्ति चेत् यदि, तदा मम तुष्टियोग, सन्तोपन्नाभ , स्यादिति शेप. । वमन्ततिलक हत्तम् ॥ ४॥ यदन्तरमिति। काकः वैनतेयः गरुडः तयोर्यत् अन्तरं प्रभेद, वने मिह-शृगालयो. यत् अन्तरं प्रभेदः से पाकाणे द्योतते इति खद्योतः पालोकवान् कोटविशेप , मार्तण्इ. सूर्य. तयो यत् अन्त ते तव रघुनन्दनस्य रामस्य च सत् पन्तरं प्रभेटा, त्वं काकः रामो पैनतेयः, त्वं मृगान्नः राम. मिहः, बखद्योत. राम. मार्तण्ड इति याक्यार्थः। वंशस्थविनं Bri "पदम्ति वंगस्थ पिन जती जरों" इति तसवणार. ४८॥ मोते इति । ६ मोते । त्वं मम भयेन प्रोव इदानीमेव वायस ·पञ्चमोऽङ्कः । [२०] मानेनैव तनुः क्षयं ननु गता, सत्यं वचोव्याधिना, शुला रावण-सीतयोरिति वचो हास्यं हनूमान् ययौ ॥ ५० ॥ सौतया प्रतिक्षिप्ते।क) रावणे गते विजटा सीतयोः रहस्यम् । पृच्छामि विनटे ! सुखेन भवती कस्मादयं रावणो नीतिज्ञो ननु वाल्छतोह किल मामन्याङ्गनां कानने ।। सीते ! मम्मथपुष्पसायकहते का नाम नीते: कथा ? यावत् कामथराहतो न पुरुषस्तावद विशिष्टायते ॥ ५१ ॥ परत्र एव न भविष्यतीति भाव)। कम्पिता ननु कम्मिता एव, तु किन्तु तत् कम्पनं अन्ते नं, भविष्यति इति शेषः । अचिरात् शीघ्नं रामं नष्टरूपं निहतत्वात् विरूपम् इत्यर्थः ट्रध्यमि अवलोकयिष्यसि इति रावणोलो आकारपूर्वम् आकारः पूर्वी यस्य तथोक्तं रामम् आराममित्यर्थः, तव उपवनमिति यावत्, “आरामः स्यादुपवनम्" इत्यमरः नटरुयं वान: भग्नत्वात् विपर्यस्तसौन्दर्य ट्रष्यसीति वद कथय । इति-सीताप्रत्युतिः। मानिनैव ईOजनितकोपेनैव, “मान: कोपः स तु बेधा प्रणयेया- समुद्भवः” इत्युक्तोः, तनुः शरीरं तर्वति. शेप, क्षयं गता ननु क्षीणेय, इति रावणोती सत्यं वयं गता तनुर्ममेति-अवितथं किन्तु वचोव्याधिना तव दुर्वचसेत्यर्थः, न तु मानेनेति भावः, इति मोवाप्रत्युक्तिः । इतीयं रावणसीतयोः वचः उक्तिप्रत्युक्ति- रूपं वननं यत्वा हनूमान् हास्यं ययो प्राप, महासेत्यर्थः । गार्टूनविक्रीड़ित मृत्तम् ॥ ५० ॥ (क) प्रतिचिप्ते निराशते । पृच्छामीति। हे विजटे। भवतो मुखेन दानी रावण- ·[२१०] महानाटकम् । वच जीर्यति वजिणोऽपि च हरेशनञ्च वक तथा, दण्ड खण्डशत यमस्य दलित पायोऽभवत् पाशिन | लडेशोरसि तत्र मन्मथशरी मग्नो न भग्नस्तत क शाखी सखि । यस्य पुष्पमभवत् पुष्पायुधस्यायुधम् ॥ ५ ॥ प्रतिगमनात् स्वच्छन्देनेत्यर्थ, पृच्छामि, अय नीतिन्न राज नीतिविचक्षण रावण ननु अन्याङ्गनां परनारों किल माम् प्रह- कानने अशोकवने कस्मात् किमर्थ वाञ्छति अभिलपति ।। है सोते ! मन्मथस्य कामस्य पुष्पसायकेन पुष्येणेष पोत्यर्थ , हते. विडे, जन इति शेष , नौत का-कार्यविचारनयस्य कथा का नाम । नैव कार्याकार्यविवेको विद्यते इत्यर्थ पुरुप' यावत् कामशरण आहत विड न, भवतीति शेप तावत् विशिष्टायते विशिष्ट दवाचरति, मज्जनायते इत्यर्थ : सामान्येन विशेषममर्थन रूपोऽर्थान्तरन्यास । शार्दूलविक्रीडित वृत्तम् ॥ ५१ ॥ वचमिति । वचिण वजायुधस्य इन्द्रस्य वञमपि लद्देशी रमि रावणवचसि जीयति जीर्णता गच्छति, तथा हरेर्नाग यणस्य चळं मुदर्श नाग्यमपि वक्र कुटिलरूपं विनटमिति यावत् यमस्य दण्ड खण्डगत तथा पाशिन वरुणस्य “प्रचेता वरुण' पार्यो” इत्यमर , पायोऽपि पाशास्तमपि दलित पण्डित प्रभयत् किन्तु सव नागोरसि मन्मथस्य भर मान निपत्ति मन् तत सम्मात् न भग्न न खण्डित , अव ६ मखि मोते। यम्य पुष्प पुष्पायुधम्य कामम्य घायुधम् अम्बम् अभयन म गाणी वृक्ष क ! मम्दापि पा कचिदपि विहत म्यात कि कामामा कुवापि न विहन्यत इति भाय । गार्दन विक्रीडित हत्तम् । ५२॥

·पञ्चमोऽदः। (२११] सीताया हदये शिरीषकुसुमप्राये पफालोचकैः पौलस्त्यस्य स एव कुण्ठकुनिशे वध्वाधिके वक्षसि । पापड निममन्न मन्मयधरस्तत् किं न जानीमहे ? व्यक्तं धीरघुनन्दनस्य महिमा यस्त्रायते खां तनुम् ॥ ५३ ॥ अघ सीतादर्शने हनुमान्। का वं पद्मपलाभाक्षि! पीतकौपेयवासिनि !। द्रुमस्य शाखामालम्बा तिष्ठसि त्वमनिन्दिता ! ॥५४॥ मोवाया इति । य मन्मयशरः मीतायाः शिरीपकुसुम- प्राये प्रतिफोमले ति भावः, हृदये उच्चकैः अतिशयेन पफाल विभेद, भग्नतां गतवानित्ययः, म एव मन्मयगरः पोन्नम्त्यस्य रावणम्य मुलं सहुचितं, शोणमित्यय, कुनिगं वचं यस्मिन् तथाभूत अतएव वचाटपि अधिके अतिकठिने इत्यर्थः, वक्षमि पापुर पुदपयन्तं निममल, तत् किं न जानीमहे न जानीनः । अवश्यमय जानीमहे इत्यर्थ.. यीरघुनन्दनस्य थोरामस्य महिमा व्यक्तं स्फुटम् अवभासते इति भावः, य. महिमा स्वां तनुम् पनिभूतां भायामित्यर्थः, “गरीराई स्मृता जाया पुण्या- पुण्यफले समा” इति हहम्पतिवचनात्, वायते रक्षति । रामशरण अदृष्टम्यितेन सीतादयपतित: कामगरो विहन्यते इति भाव गार्दनविक्रीडितं मृत्तम् ॥ ५३॥ का त्वमिति। हे पनपनागाक्षि! पद्मपवने । हे पीत- कोपेयवामिनि ! पीतं पीसवर्ग यत् कोपेयं कृमिकोपोत्यं यमनं, "कोपेयं समिकोपोत्यम्” इत्यमरः, नत् वस्ते पाच्छादयतीति तयोता तत्सम्युही, अनिन्दिता त्वं, यहा भनिन्दिते इति ·[२२] महानाटकम्। किमर्थं तव नेवाभ्यां वारि स्रवति शोकजम् । पुण्डरीकपलाशाभ्यां विप्रकोणमिवोदकम ॥ ५५ ॥ सौता। दुहिता जनकस्याहं वैदेहस्य महात्मनः । सीतेति नाम तस्थाह भार्या रामस्य धीमतः ॥ ५६ ॥ रक्षिता रघुवंशस्य जनकस्य च रक्षिता । रक्षिता जोवलोकस्य धम्मस्य च परन्तपः ॥ ५७ ॥ धनुर्वेदे च वेदे च वेदाङ्गेषु च निष्ठितः । विपुलासो महाबाहुः कम्मुग्रीवो महामनाः ॥ ५८ ॥ सम्युद्धि, द्रुमस्व हक्षस्य शाखाम् आलम्बा आश्रित्य, त्वेति यावत्, तिष्ठसि, का त्वम् ॥ ५४॥ किमर्थमिति । पुण्डरीकपलाशाभ्या श्वेतपद्मपत्राभ्यां, "पुण्ड रोक सिताभोजम्" इत्यमर., विप्रकोण विगलितम् उदकमिव तव नेवाभ्यां गोकर्ज वारि वाध्य किमर्थ स्रवति क्षरति ॥ ५५ ॥ दुहितैति । अहं महात्मन वैदेहस्य विदेहो निमि' तस्या पत्यं पुमान् वैदेह तस्य जनकस्य सीतेति नाम दुहिता । तथा अचं तस्य प्रसिदस्य धोमतः महावुडे: रामस्य भार्या पनी रक्षितेति । य इत्यध्याहार्यम् । य: परम्प' शत्रुधाती रामः रघुवंगस्य रक्षिता, जनकस्य जनकवंशस्य च रक्षिता जीयलोकस्य धम्मस्य च रक्षिता । ५७ ॥ धनुदे इति। या विपुलांमः हात्स्कन्धः महागाई दीर्घभुजः कम्मुनोयः गद्यग्रीव: महामना' प्रशस्तचित्तः उदारता इत्यर्थः, धनुर्वेदे च वेटे च पेदाङ्गेषु (गिमा कम्पो ·पनमोऽहः। [२१३] प्रय हनुमान मुद्रां दर्शयति । सुवर्णस्य सुवर्णस्य सुधीस्थ वरानने ! । प्रेषितं रामभद्रेण सुवर्णस्याङ्गरीयकम् ॥ ५९॥ सीता हनूमतौरुतिप्रत्युक्ती । मात नकि ! को भवान् ? वनमृगः, केनात्र संप्रेपितः । बहोत्येन रघूत्तमेन, किमिदं हस्ते स्थितम् ' मुद्रिका । दत्ता तन, वदैव तां निजकरणादाय चालिङ्काच प्रेम्णाऽणि ससर्ज, शम्बदभूहावेषु रोमोगमः । ६० ॥ पड़गानि स्मृतानि च ॥” इत्युक्तेषु च निठा उत्कर्ष: लाताऽसीति निष्ठितः लयप्रविष्ठ इति यावत् ५८ ॥ सुवर्यस्येति । हे वरानने ! चारुवदने ! रामभट्रेण सुवर्णस्य शीमनो वर्णो यस्य तथोक्तस्य सुवर्णस्य शोभना: वर्षा राम- नामाक्षराणि यत्र तथोक्तस्य मवर्णस्य दशमापकप्रमाणस्य, सिवर्ण दशमापकम्” इत्युक्तः सुवर्णस्य हेम्नः अद्गरोयकम् अङ्गल्या भरगां प्रेषितम् । चतुःपञ्चागतमारभ्य एकोनपटिपर्यन्त मोकेषु अनुष्टुप् वृत्तम् ॥ ५८ ॥ मारिति । मातः ! जानकि ! इति हनूमलिः । भवान् का ! इति सीताप्रत्युक्तिः। वनमृगः शाखामृग इति यावत् । हनमति: । केन जनेन अव सम्प्रे पतः । त्वमिति शेपः । सीताप्रत्युक्तिः । रघूत्तमेन रघुयेष्ठेन रामेण तक दौत्येन वार्ता- वहलेन, प्रेपितोऽस्मीति शेषः । हनूमदुक्ति: । इस्ते इदं किं स्थितम् ? सीताप्रत्युक्लिः। मुद्रिका मुद्राद्वितं मुवर्णागुरीय- मित्यर्थः, तेन रामेण दत्ता प्रहिता। हनुमदुक्तिः । मा सीता दैव सच्छ्रवणमावक्ष एव तां मुदिकां निजकरण आदाय ·[२१४]] महानाटकम्। सीतामुद्रयोरुतिप्रत्युत्तो। मुद्रे! ते कुचलं प्रिये!। जनकजे। मञ्च रामस्य मे, सत्यं मां स्मरति प्रविह्वलमनाः कि भापत प्रोषिताम् ।। कासौ महिरहात् कथञ्च नयतीत्युक्ता मुहर्तानिमान् अप्थत्यालपति घसावभिमशत्यामुह्यति ध्यायति ॥ ६१ ॥ मुद्रे। ब्रूहि सलक्ष्मणाः कुशलिन: श्रीरामपादाः स्वयं सन्ति स्वामिनि ! मा विधेहि विधुरं चेतोऽनया चिन्तया। आलिङ्गन च प्रेम्णा प्रोत्या अथूणि धाप्यवारीणि ससर्ज मुमोच, तदा च तस्या. गावेषु शखत् सततं रोमोहमः लोमहर्ष., प्रिय. तमाङ्गरीयस्पर्शादिति भावः, उदभूत् आविरासोच्च। शादल विक्रीडित वृत्तम् ॥ ६॥ मुद्रे इति। है प्रिये मुद्रे ते तव कुशलम् । इति चौतोक्तिः । हे जनकजे! जानकि । मैं मम रामस्य च क्षेमं कुशलम् । इति मुद्रोक्तिः। मा स्मरति सत्यम् । प्रविलं प्रकण विलं व्याकुलं मनो यस्य नयाभूत सन् प्रोपिता देशान्तरस्था, मामिति शेष , किं भाषते किं कथयति । इति मोतीक्तिः। प्रसौ मीता क? कुन । विठतीति शेष, कथञ्च इमान् मुहर्नान् समयान् नयति अतिवाइयति इति उक्का असो राम' शुष्यति पौर्यति पानपति त्वहिपां अस्पति अभिमशति मन्वयति प्रामुद्यति मूर्छति ध्यायति चिन्तयति च, गिम्दोऽवधारणार्थः। इति मुद्रोतिः। अवानेकामु क्रियामु एकस्यैव कर्तत्वात् दीपका- नहार', तदुक्तं दर्पणे-अप्रस्तुतप्रस्तुतयोर्दीपकन्तु निगद्यते । अथ कारकमेकं स्यादनेकास क्रियामु चेत् ॥” इति । गास. 1 विक्रीडितं इत्तम् । ६ ·[२१५१ पञ्चमोऽडः। मां वै च्याइर मैधिलेन्द्रसनये ! नामान्तरेणाधुना रामवहिरहण कणपदं यस्यै चिरं दत्तवान् ॥ १२ ॥ अथागरीयकमयों प्रतिविम्यमासीत् रामस्य सादरमि(म)तीव विलोकयन्ती। मद्रूप एव किमभून्मम चिन्तयेति मीमांसया जनकराजसुता मुमोह ॥ ६३ ॥ मुद्रे इति । हे मुन्द्रे! सलक्ष्मणाः लक्ष्मणसहिताः श्रीराम. पादाः स्वयं कुशलिनः क्षेमवन्तः ? बूहि कथय । स्वयमित्यत्र मुखमिति पाठ मुखं विहन्तीत्यर्थः । है स्वामिनि ! सन्ति, यी- रामपादाः कुपलिनः इति शेषः, अनया चिन्तया चेतः चित्तं विधुरं व्याकुलं मा विधेहि न कुरु, है मैथिलेन्द्रसनये ! जानकि । मैथिन्नाधिपमुते इति पाठान्तरम् , मां वै नियये अधुना नामान्तरेण अन्येन नाम्ना, करणेत्याग्यवेति भावः, न्याहर पालप, रामः तव विरहेण यस्यै, मद्यमिति शेपः, चिरं दीर्घकालं कणपदं वलयस्थानं दत्तवान्, तिब विरहेण तथा काध्यमवाप रामः, यया अगुरीयक बन्नयरूपेण दधारति भावः। शार्दनविक्रीड़ित वृत्तम् ।। ६२ ॥ अयेति । अथ अनन्तरं जनकराजमुता सोता अगरीयक- मपी रामस्य प्रतिविम्मम् आसीत् इतीव इति धिवेत्यर्थः, सादरं यथा तया विलोकयन्ती पश्यन्ती सती मम चिन्तया, (वीचयेति पाठे वीक्षया दर्शनेनेत्ययः मद्रूप एव मत्सदृश एव करा इति-भावः, 4:, अभूत् किम् ? इति मीमांसया विचारणया मुमोह मोहं गतवती। वसन्ततिलकं उत्तम् । ६३ ॥ -- . --- ·। [२१६] महानाटकम्। हनूमान् । अनुदिनमनुशैलं वामनालोक्य सोते ! प्रतिदिनमतिदीनं वीक्ष्य राम विरामम् । गिरिरशनिमयोऽसौ यत्ततो न विधाऽभूत् चितिरपि न विदोर्णा सा हि सर्व सहैव ॥ ६४ ॥ ममावास्य । कि दूरमिन्दुमुखि ! रामशिलोमुखाना ? कि दुर्गम बलभिदा हरियूधपानाम् ।। देव प्रसवमिव देवि । तवाद्य सत्य रक्षासि कानि कुपितस्य च लक्ष्मणस्य ?॥ ६५ ॥ , प्रतिदिनमिति । असौ गिरि पर्वत , यव रामो वसतोति भाव, अशनिमय वज्रमय यत् यत तव प्रतिदिन रामम् अतिदोनम् अतएव विरमतीति विराम तम् उपरतप्राय मित्यर्थ, वोक्ष्य दृष्ट्वा विधा नाभूत् क्षितिरपि पृथिव्यपि न विदीर्णा, हि यत मा क्षिति सर्वसहैव सर्वमेव सहते इति तथाभूतव, अन्यथा सा विदोव्येतति भाव। मालिनो वृत्तम् ।। ६४॥ किमिति । हे इन्दुमुखि चन्द्रवदने । रामस्य मिनी मुखाना शराणा दूर किम् । न किमपि स्थान दूरमित्यर्थ रामगरा हि दूरभेदिनी दुर्लक्ष्यभे दिनयेवि भावे, बलभिदा परमैन्य घातिना हरियूथपाना वानरसेनापतोना दुर्गमम् पगम्य किम् । न किमपि स्थान अगम्यमित्यर्थ , मवि से गरा समा इति भाव कि दुर्गमर्गलभिदामिति पाठे पर्गर्म धारावरोधकदण्डयिगेप भिन्दन्तीति तथोकानां दुर्ग दुर्गम स्यानमित्यर्थ । हे देवि। अद्य साम्पस राव देयम् पर समयमिय पनुलमिय मत्य नियित, मन्ये इति गिय ·पञ्चमोऽरः। [२१७] सीता। चन्ट्रो यस्य दिनेगदोधितिधमस्तोयं स्फुलिङ्गायते, कपूरै कुलिशोपम, शशिकला शम्मासमा भासते । वायुर्बाड़ववद्भिवन्मलयजं दावाग्निवत् साम्प्रतं सन्देशं नय रामसन्निधिमितो यावां द्रुतं कारय ६६ ॥ नीति भावः। . . कुपितस्य इस्य लक्ष्मणस्य च रक्षांसि कानि ? अतितुच्छा- कुपितस्य सलक्ष्मणम्येति पाठे सलक्ष्मणस्य तापसहितस्य, रामस्येति शेषः । वसन्ततिन्नक वृत्तम् १६५५ चन्द्र इति । यस्य रामस्य, यवेति पाठान्तर, चन्द्रः चन्द्रस्यायं चन्द्रः चन्द्रसम्बन्धी,किरण इति शेपः, दिनेशस्य सूर्यस्य दीधिति- सम: किरणसमः, अतोव दुःसह इति भावः, तोयं जलं स्फुलिङ्गायत स्फुलिङ्गः अग्निकणः, “विषु स्फुलिङ्गोऽग्निकण;" इत्यमरः, स एवाचरति, पद्मं स्फुलिङ्गीपममिति पाठान्तरम् । कर्पूरै कुलिगोपन ववतुल्यं, कर्परः कुलिशोपम इति पुंलिङ्गपाठोऽपि। शशिकला चन्द्रकला सम्पासमा विद्युतुल्या भासते स्फुरति, वायुः वाड़ववह्निवत् बड़वानल इव, मलयज चन्दनं दावाग्निवत् दावानल व उद्दीपकत्वेनासात्वादिति सर्वत्र योज्यम् । साम्प्रतम् अधुना तस्य रामस्य सविधि सन्देश महाधिकं नय मापय, इत:- अम्मात् स्थानात् द्रुतं शोनं यात्रा कारय कुर्वित्यर्थः, करोतिरत स्वार्थ पिजन्तः । पत्र यस्येति यच्छष्देन तच्छब्दस्याकाहितत्वात् तेनैवान्वयो युक्तः किन्तु रामसनिधिमित्येकदेशरामेति शब्देन सम्बन्धो न घटते, उक्तञ्च "प्रतियोगिपदादन्यत् यंदन्यत् कारकादपि । हत्तियन्दैकदेशस्य सम्बन्धस्तेन नेयसे ।" इति। तदव भद! सविधिमिति पाठे, हे भद्र! इति सम्बोध्य सविधिमिल्यस्य “यच्छन्देन तु तच्छन्दो म-१८ ·[२१८] महानाटकम्। सौता धूमशिखा शत्रो कालव्यालबवि । उदस्य च शिरोरत्न विज्ञान स्वामिने ददौ । ६७॥ तथा चित्रकूटे पर्वते। रक्षोऽभिचारचक्रभामिव स्तनं यो देव्या विदेहदुहितर्विददार काक । ऐपीकमस्त्रमधिकृत्य तदा तमक्ष्णा काणीचकार चरमो रघुराजपुच ॥ १८॥ इति हितोयमभिन्नानम्। मन शिलायास्तिलक तथा मे गण्डस्थले पाणितले च दृष्टम् । भारति विज्ञानमिद हतोय जीवाम्यह राघव । मासमात्रम् ॥६॥ बोहव्य सततं बुध " इत्युक्त तस्येत्यध्याहतेनान्वय समीचीनसया सङ्गच्छते इति सुधीभिर्विभाष्यम् । पार्दलविक्रीडित हत्तम् ॥ सीतेति। कालव्यालबत्रिव कणसर्पकामिनीव शत्रो रावणस्य धमशिखा दइनाग्नेरिति भाव , सीता घिरीर गिर स्थित रत्न स्वामिने रामाय विज्ञायते पनि ति विधानम् अभिन्मानचिट ददो अर्पितवती इनूमकर इति मेष । धनु टुपएत्तम् ॥८॥ रक्षोऽभिचारति। पृष्ठायां . झोके माग व्याख्यातम् .८॥ मन मिलाया इति। हेराघव ! तथा पाणितले करतते तवेति शेप, पृष्ट मृदित मन गिलाया धातविशेषस्य तिलक मे मम गगइस्यले कपोलतले, त्वया रचितमिति शेप दिख यतीय विधानम्। अ माममात्रम् एकमेव माम जीवामि । ( एतन्मध्ये महारार्थ यय करणीय पत पर या प्रया पनि भाषी उपजाति हतम् ।। अर ·पञ्चमोऽ। [२१८] फलान्यपि ददाति। यीमद्रामपदारविन्दयुगले दातव्यमेकं फलं सैन्येभ्यो युगले फले, कपिपतावकं सुरम्यं फलम् । 'एकठापि फलं ततस्तदनुजे देयं शुभाशी:यतं, पथात् सैन्यनिराकुलप्रकतिना भोक्तव्यमेकं त्वया ॥ ७॥ समुद्रतरणे तव कोगव्यवसाय इति पृष्टो हनुमान् । तव प्रसादात् पवनप्रसादात्तवैव भत्तुंवरपाप्रसादात् । विभिः प्रसादरनुकूलितोऽहं व्यनयिं गोपदवत् समुद्रम् । १. सीतामम्भाषणान्ते पवनसुतवरः काननं भड्कामो व्याजेनापि हिजोऽभूह लिसरदनखः शोणंकायोऽतिवद्धः । श्रीमदिति। एकं फलं थोमतो रामस्य पदारविन्दयुगले दातव्यं, युगले फले फलहयमित्यर्थः, सैन्येभ्यः, दातव्ये इति शेषः, एक सुरम्यं फलं कपिपती सुग्रीवे, ततोऽनन्तरं तदनुजे लक्ष्मणे एकच फलं तथा शुभाभिषा शतमपि देयम् । पश्चात् सैन्येषु मध्ये निराकुला भव्याकुना,धोरेत्यर्थ ,प्रकृतिः स्वभावो यस्य तथाभूतेन त्वया एकं फलं भोक्तव्यम् । शार्दूलविक्रीडित वृत्तम् ॥ ७० ॥ तव प्रसादात अनुग्रहात् पवनस्य पितुरिति भाव', प्रसादात्. तथा तव भर्नु रामस्य चरणप्रसादात् इत्येवं विभिरेव प्रसाद, अनुकूलित: प्रानुकूल्य नीत: अहं समुद्रं गोष्पदवत् गोप्पदमिव व्यलयं लकितवानप्रीत्यर्थः । उपेन्द्र- वचा हत्तम् । ७१॥ सोतेति । पवनसुतवरः हनूमान् सोतासम्भाषणान्ते सीतया संलपनानन्तरं काननं प्रमदवनं भडलकामः मनुमिच्छः तवति । 1 ·[२२०] महानाटकम्। खेतो मुण्डोऽपि भूत्वा वननिकटगतो भापते मन्दमन्दं भातर्युमन्प्रसादात् पतदनृतफलं किञ्चिदभ्यर्थये च ॥ ७२ ॥ इनूमता भग्ने प्रमदवने रावणे प्रति उद्यानपालः । यवारण्ये वहति सततं मारतो मन्दमन्दं सूर्यो यत्र वसति, चकितस्तोयदस्तोयदाने । यत्माचोर पतति सहसा याति वै विश्वकर्मा तत्तेऽरण्यं ललितमधुना वानरकेण भग्नम् ॥ ७३ ॥ सन्, अरण्यनिर्भड्छुकाम इति पाठस्तु मामादिक इति परि त्यत.) प्याजेन छद्मना गलितरदनखः पतितदन्तनखः शोकाय: कृशतनुः अतिहहः खेत' शुभवर्णः मुण्डोऽपि मुण्डितोऽपि हिजो ब्राह्मणः प्रभूत्। धननिकटगत. कानन· सपिहितय भूत्वा मन्दमन्दं शनैः शनैः भापते कथयति, है उद्यानपान । इति शेषः, युमाकं प्रसादात् मनुग्रहात पतत् वयं विगलत् अमृतफन सुधासदृशं फलं विचित् पस्य मात्रमित्यर्थः, अभ्यर्थये च प्रार्थये। स्रग्धरा वृत्तम् । ७२ ॥ यति। यव पररये उद्याने मारुतः यायुः सततं मन्द मन्दं न तु भाभयात् मातिबेगमिति भाव', वति, यव सूर्य वसति विमति ममधिकसायदाने वृक्षाणा शोपणादिति भाव, सोयदः मेघः तोयदाने जलयर्पणे चकितः मंधान्तः, भवतीति गेपः, अयथा वर्षणभयादिति भाय', यस्य - भरपस्य प्रापीर प्राकारे पति भग्न मति विपकर्मा सहमा झटिति याति. मंकारार्थमिति शेषः, तय पविदित एवेति भावः, तत् ते तर मानित सुन्दरम् परमं प्रमोदकामनम् अधुना एकेन यानीण भग्न दमितम् । मन्दाक्रान्ता इत्तम् ।

·पञ्चमोऽडः। (२२१ देवाकर्णय कर्कशन कपिना केनापि केलीवने खेलहालधिचालिता विटपिन: साटोपमुत्पाटिताः । तवान्ये वनपालका: सरभसं सर्वेऽपि निर्वापिता- स्तद्वाकियनाय केवलमहं देवेन संरक्षितः । ७४ । इत्याकर्य रावणचेष्टा। हन्तीति चलितः क्रुधा, कपिरिति व्रौडानमत्कन्धरो हेलोसहितवाहिनीपतिरिति शहाचलत्कुण्डलः । रामस्यायमितीर्थया कलुषितो, लहामुपेत्योटं विक्रामत्यनिन्नात्मजे दशमुखः कां कां दा नो गतः ? ॥ ५॥ देवेति । हे देव! आकर्णय शृण, केनापि कर्कशेन निठुरेण कपिना केलीवने क्रीडोद्याने खेलता चलता चाल. धिना लाङ्कलेन चालिताः सञ्चालनं नोता: विटपिन: तरयः साठीपं सवेगं यथा तथा उत्पाटिता: उन्मूलिताः। तत्र तस्मिन् व्यापारे सर्वेऽपि वनपालकाः उद्यानयालाः सरमसं सवैगं तिपिताः निर्वाणं नीताः, निहता इति यावत्, अहं केवलं तहा कथनाय तत्समाचारदानाय देवेन भाग्येन संरक्षितः सञ्जीवितः । शार्दूलविक्रीडितं मृत्तम् ॥ ७४ प्र अनिलात्मजे हनूमति लड्वामुपेत्य भागल्य उइटम् उत्कटं यथा तथा विक्रामति विक्रमं प्रकटयति सति दशमुखो रावण: कां कां दशाम् अवस्थां नो गतः ? न प्राप्तः । तयादि इन्ति, परखपालानिति शेषः, इति कोपेन ज्वलितः, कपिर्वानरः इति ब्रोड्या लब्नया नमन्ती कन्धरा गोवा यस्य तथोक्ता (वानरेण ममैवदरख्यमेवं सतमिति लब्जया अधोवदन इत्यर्थः। हेलया अवलीलया उनहितः इन्तीति। हेतोः क्रुधा ·[२२२] महानाटकम्। अत्रान्तरे सौताहनूमतो रहस्य विजटया उक्त रावणचेष्टा । मुद्रा मर्कटकेन रामनिकटादागत्य दत्ता करे सौताया इति सम्भ्रमात् बिजटया प्रोतीच लखेश्वरैः । किं किं किं किमिति ब्रुवद्भिरनिशं सिंहासनाटुत्थित- रक्षोमुख्यसुतस्तमेव हि कपि धर्त नियुक्तीततः ॥७॥ रावणाजया चलति अक्ष कुमारे पारिपालिकः । प्राकारतोरणमयौं पुरमयला लक्षामिा विशति कोऽपि कपिप्रवीरः । वाहिनीपतिः नदीनाथः, समुद्र इत्यर्थः येन तथाभूतः प्रयमिति हेतोः शया चलन्ति कुण्डलानि यस्य तथाभूतः । अयं वानरः रामस्य दूत.इति शेषः, इतीर्थया विहेपेण कलुपित. अन्तर्व्यथित इत्यर्थः । शार्दूलविक्रीडितं वृत्तम् ॥ ७५ ॥ मुद्रेति। मर्कटकेन वानरेण रामनिकटात् भागत्य सीतायाः करे हस्ते मुद्रा अभिन्ज्ञानमगरीयकमित्यर्थः, दत्ता इति विजटया तदाख्यया राक्षस्या सेम्भमात् सन्त्रामात् प्रोतः अभिहितः लझेश्वरैः रावणैः, बहुवचनं गौरवार्थम् ; किं किं किं किमिति अनिशं पुन: पुन: बुद्धिः सिंहासनात् उस्थितैः सहित तमेव कपि वानरं ध रक्षसां मुख्यः श्रेष्ठः सुतः पुनः पक्षो-नामेति..गेपः, पनियुप्तः नियुक्तः कृतः नियुप्तोततः पित इत्यर्थः, अभूततनावे चिप्रत्ययः गार्दूलविक्रोहित उत्तम् । ०६॥ प्राकागति। कोऽपि कपिप्रयोरः मानरमुस्यः प्राकार तोरणमयों प्राकारेश परिवरित तोरणय परिशोभितामिति ·पञ्चमोऽहः। [२२३] तसम्मुखं प्रचलति स्वयमक्षनामा नन्वेप राक्षसपतेः कुपितः कुमारः ॥ ७॥ प्रय अर्थ पतिते गच्छति च शक्रजिति पारिपार्षिक:। हवा कश्चिदधिराजकुमारमई रेवानरापसद! कुन पलायितोऽसि । लां हन्तुमिच्छति दशाननशासनेन दोहतो तधनुर्ननु मेघनादः । ७८॥ रामाभ्यागमनं निवेद्य सुचिरादाखास्य सीतां ततः तत्सोमन्तमणिं तदा रघुपतेः प्रत्यायनायाददे। भडकाऽयोकवनं निहत्य सहसा चाक्षादिकान् राक्षसान् द्रष्टुं रावणमात्मबन्धविषये सौम्योऽभवन्मारुतिः ॥ ७ ॥ सहयति, ननु भो: एपः प्रक्षनामा राक्षसपतः रावणस्य कुमारः कुपितः सन् स्वयं तरसम्मुखं तदभिमुखं प्रचलति प्रधावति। वसन्ततिलकं वृत्तम् ॥ ७॥ हवेति। रे वानरापसद ! वानराधम ! कथञ्चित् केनापि प्रकारण प्रेधिराजस्य रावणस्य कुमारम् अहं हत्वा विनाश्य कुत्र पलायित: प्रधावितः पसि ? ननु भो: दर्पण अइहारेण उहतः उग्रः मेघनादः दशाननस्य रावणस्य भासनेन भाजया धृतधनुः धनुर्धरः मन् त्वां हन्तुम् इच्छति उदयच्छतीत्यर्थः । वसन्ततिलकं वृत्तम् । ७८॥ रामिति। मारुतिईनूमान् रामस्य अभ्यागमनं युडायमन प्रयाणं निवेद्य सुचिरात् बहुक्षयमित्यर्थः, सीताम् पाखास्य प्रबोध्य, सान्वयित्वेत्यर्थः, तदा तस्मिन् काले रघुपतेः रामस्थ ·[२२४] महानाटकम् । ( अत्र पाश्चात्त्ययुस्तकोयः पाठः) इत्युत्तो रजनीचरस्य हनुमानुद्भिद्य लोलावन वोरं तत्सुतमक्षमात्तपरिघाघातैर्जधानागतम् । तल्कोपारुणलोचनेन्द्रजयिना प्राड्नष्फलत्वात् त- ब्रह्मास्त्रेण विगहितेन विधिना बडो विदग्धः कपिः ॥ ८॥ -- इतीति। प्रत्यायनाय विश्वासार्थ तस्याः सीतायाः सोमन्तमणि शिरोरत्वं भाददे जग्राह । (ततः) सहसा अशोकवनं भड्क्वा अक्षादि. कान् राक्षसान् निहत्य च रावणं द्रष्टुम् अात्मन: स्वस्य बन्ध विषये सौम्यः सुसाध्य इति भावः, अभवत् नागपाशबदः रावण- सकाशं नीत इति भावः । शार्दूलविक्रीड़ित वृत्तम् ॥ इतीत्यम् ---उल-सम्भाषितः, सीतयेति शेषः, हनुमान् रजनीचरस्य रावणस्य लीलापन कोडोद्यानम् उद्भिद्य उचैरतिशयेनेत्यर्थः, भडक्वा प्रात्तस्य गृहीतम्य परिघस्य अर्यनस्य प्राघातः प्रहारैः प्रागतं वनभङ्गययाणात् कपिनिध- नार्थमुपस्थितं वोरं तस्य रावणस्य सुतम् अहं जघान इतवान् । तत् तस्मात् कोपेन अरुणे रक्ते लोचने यस्य स धासौ इन्द्रः जयी मेघनादयेति तेन प्राक् प्रथमं निष्फलत्वात् इनमति विफलत्वात् विहितेन विनिन्दितेन धृतब्रह्मास्त्रेण धृतम ब्रह्मपाशेन विधिना हेतुना विदग्धः चतुरः, विज्ञ इत्यर्थः कपिः वः। (वयं कथा, पूर्व ब्रह्मणा मेघनादाय दत्ती ब्रह्मपागः एतेन त्वं कपि बनोहोति। रुद्रावतारे त हनुमति म पागो निष्फलो जातः । ततो मेघनादेन ब्रह्मणो गर्दा कता. सतय ब्रह्मणा प्रार्थितो इम्मान मयं तम्सन्मानार्थ वहरति । ..

·पशमोऽडः। [२२५] । राय । रे दूत कपे। किमेव चरितं वारां निधि टुस्तरं लहिला जलनन्तुमिः परिवृतं भीमं सरडोस्करैः ।। मायातोऽसि विना रथं कथमिह प्रस्थापितः केन वा ? ब्रूहि त्वं न हि बध्य एवमभयः, किनामधेयो भवान् !! हनू । थोरामेण सलक्ष्मणेन जयिना श्रीचित्रकूटे स्थितः सीतान्वेपणकार्यसाधनविधी प्रस्थापितो यत्नतः । लब्धा चैव वरं चिरात् पुरभिदः सर्वत्रगामी स्वयं वेसि त्वं पवनामजो दशमुख्न ! श्रीमान् हनूमान् कपिः॥८२॥ २२ इति। २२ इति प्रवन्नासूचकसम्बोधनम्। रे? दूत । कप। वानर । जलजन्तुभिः परिहतं तरङ्गाणाम् उत्करैः समूह: भीमं भीषणम् अत एव दुस्तरं दुर्लयमेव वारां निधि समुद्रं लडित्वा उत्तीर्य किं चरितम् ? किं ततम् । घटि च त्वया कथञ्चिल द्धित एपः किन्तु कदाचित् मैवं साहस तथा इति निर्भर्सनोपदेश। इह लडायो रयं विना कयम् पायातः पागतः पसि ? केन वा प्रस्थापितः प्रेपितः । त्वमिति शेषः, भवान् किं-नामधेयः किमास्यः । म हि बध्यः नैव मया हन्तव्य एव, अतः त्वम् अभय: निर्भय मन् बूहि कथय । भार्दूलविक्रीडितं वृत्तम् ॥ ८ ॥ थोरामेति। सलक्ष्मणेन जयिना विजयता योरामेण योचित्रकूटे योमविचित्रशृङ्गशालिनि, ऋष्यमूके इति पः, स्थित' पवनात्मज. वायुसुतः योमान् हनूमान् नाम कपिरई सीताया अन्वेपषमेव कायं तस्य साधनविधी निवाइन्यापार यत्नतः सादरमित्यर्थः, प्रस्थापितः प्रेपितः । हे दशमुख! रावण ! त्वं चिरात् दीर्घकालं तपश्चरणादिति भावः, पुभिदः ·२२६] महानाटकम्। इत्वा बालिमहाबलं कपिचमूमाश्वास्य सुग्रोवर्क राजानं कतिनं सदा विजयिनं सख्युः सदानन्दिनम् । छत्त्वा चैव विशेषदेवनिवहाख्यानस्य चिन्तान्वित । श्रीरामों जनकात्मजाहरणत कालोपमो राजते ॥ ८३ ॥ रावणहनूमतोः उक्तिप्रत्युती। रेरे वानर मारते। किमथवा बाली बली नेतरो। टूतो दाशरथेरह, कथय मे वीरस्य किं रे कपे ! है। देवालोडनखेलने च चरित कि तादृश बालिन ? रे। यह मतिर्मम प्रभवति, प्रेक्षा पुनस्तस्य किम् ।४। . शम्भोः सकाश्यात् वरं लब्धा सर्वत्रगामी सन् स्वयं घेसि जानासि, सर्वगामितया तव किमपि भगोचरं नास्ति तदवार्य त्वयाई विदित एवेति भाव। शार्दूलविक्रीडित हत्तम् ॥२॥ इति। थोरामः वाली महाबल. बालिमहाबलः महावतं बालिनमित्यर्थ', यहा बालिन महत् बन्नं महाबल हत्वा विनाश्य कपिचर्मू वानरसेनाम् पाखास्य सान्त्वयित्वा मंदा कृतिनं कार्यदक्ष विजयिन सख्युः रामस्य, सख्ये प्रति या पाठ, मदानम्दिन सदानन्दविधायक सुग्रोवं. रामानं कृत्वा च विशेषात् देवनिवहस्य देवहन्दस्य यत् प्राग्यान रायसवगनिधनार्थप्रत्तिवचनमिति भाव . प्रन्धित युख, द्राय फर्थ राधमकंगमुच्छिननीति चिन्तित इति भाव , पुनरा जनकारमनाया. मोसायाः हरणसः हरप्पात् कानो पम यममहग: राजर्स द्योतते । गार्दूलविक्रीडित हत्तम् ।। रेति। रेरे भारत मयतनय ! 'यामर! किम् , घी त्यति गपा, पथवा पचान्तरे वाली बली बनवान् तम्य चिन्तया .

·पञ्चमोऽहः। [२२०] रेरे वानर ! को भवानहमरे ! त्वत्स्नुहन्ताऽऽहवे दूतोऽहं खरखण्इनस्य जगतां कोदण्डगिदी)बागुरोः । मदोर्दण्डकठोरताहनविधौ कोऽसौ विकूटाचल: को मेरुः क्व च रावणोधगणना कोटित कीटायते ॥ ५ ॥ गयते कथमिव गण्यते इति भावा, इतरः, जनः इति शेषः, बलवान-इति-शेपः इति-रावणेतिः। अहं दायरथे: रामस्य दूतः! इति हनूमदुक्तिः। अथ रावण आह, रे कपे ! वीरस्य मे मम किम् । तेति शेषः कथय, (संच बालिनो महा- बन्नत्वमुक्त तव च चमि देवानाम् आलोड़नं ध्वंसनर्मव पेलनं क्रीडन, ममेति शेषः, तत्र तादृशं तथाविधं चरित विचेष्टितं बालिनः किम् । प्रस्तोति शेषः, नास्त्ये वेस्वर्थः । रे। वानर! यत्र विपये इह नगति मम मतिः प्रभवति ममा भवति तस्य वालिन प्रेक्षा दूरदर्शिता किं पुनः तत्र, प्रभवति इति शेष, (बालिनो मम च महदन्तरमिति भावः । शार्दूलविक्रीडितं वृत्तम् ॥ ८४ ॥ रे रे इति । रेरे वानर ! भवान् कः ? अरे इति अवधा- सूचकं सम्बोधनम्, अरे रावण! यहा हे अरे शत्रो! पहम् पाहवे युद्धे वव सूनोः अक्षस्य हन्ता खरखण्इनस्य सर- राक्षमघातिन. जगता कोदण्डमिक्षागुरोः धनुर्विद्या शिक्षाया- माचार्यस्य, विवेत्यव दोति वा पाठः; समस्येति शेषः, दूतः । मम दोर्दण्डयोः बाहुदण्ड़योः कठोरं कर्कशं यत् ताइनं प्रहार: तदेव' विधिर्यापारः तत्र असो विफूटाचल: विफूटपर्वतः यस्योपरि लद्दा वर्तते इति भावः, कार भैरुः सुमेरगिरिः कः? न गण्यते इति भावः, रावणानाम् पौध- ·[२२] महानाटकम्। एकोऽहं पवनात्मजो दशमुख | त्वचापि कोटोश्वर- स्त्वां जिला समरे प्रभोः प्रणयिनी सीताञ्च नेतुं नमः । किन्तु प्रौढ़तया पुरा भगवता रामेण सुग्रोपतो दत्वा दक्षिण्णणिना वसमतों त्वां हन्तुमुक्त वचः ॥ ८ ॥ रे रे रावण ! राक्षसाधम ! पशो ! मूर्योऽसि मूर्खाधम ! गर्व वर्वर ! मुश्च मुञ्च झटिति प्रोत्या वयं (हित) ब्रूमहे । . मूर्धा सेवय रामचन्द्रचरणौ दत्त्वा पुरो जानकी तस्माद्राज्यमकण्टकं कुरु चिरं पुत्वेण पोचेण वै॥५०॥ . गणना समूहसंस्थानच्च क्व ? रावणस्य गणनंति पाठान्तर, कोटिस्त, रावणानामिति शेष.. कोटायते कोट इवायरति, एकतावद्रावणो दूरे तिष्ठतु बहवोऽपि न मया गण्यन्ते इति भावः। शार्दूलविक्रोडित वृत्तम् ॥ ८५ ॥ एक इति । रे दशमख्ख ! पानात्मजोऽई एकः, खञ्च कोटी खरः कोटिमेनानायक इत्यर्थः, अह त्वा समरे संग्राम जित्वा प्रभोः स्वामिनः प्रणयिनों सीता नेतुच्च क्षमः शताः । किन्तु भगवता सर्वशक्तिमता रामेण पुरा पूर्व प्रोतया प्रगल्भतया सुग्रीवतः सुग्रीवाय वसमती पृथियों, राज्यमित्यर्थः, दावा दक्षिणपाणिना वा हन्तं वच. उन्न स्वयमिति शेषः । शार्दूल. विक्रीडितं हत्तम् ॥८६॥ २२ इति पर रावण ! राचसाधम! पयो । मूर्खाधम ! मूर्यः मूदः पमि, रे यर । दालिय। झटिति शीघ्नं गर्व मध त्वज, मुञ्च त्वज, प्रोल्या प्रणयेन वयं, हितमिति पाठा म्तरं, घूम कथयामः, पुरः पात: जानकी दवा प्रत्यर्थ्य मी गिरमा रामचन्द्रस्य घरो सेक्य भाराधय तमान J ·पञ्चमोजा। [२२८J प्रात्मानं परिरक्षितुं यदि भवान् पुत्वञ्च पौत्रादिक भ्रातुर्वर्गकुटुम्बक परिजनश्चान्यं तया सैनिकम् । रान्यचापि समुन्वनं दशशिरः! काहत्य स्वेच्छया योरामाय महात्मने विजयिने तहोयता मैथिली । ८८॥ यावद्दागरधन पश्यसि मुख यावद वारा निधि, दो यावदियञ्च वानरबलाकान्ता न लद्वापुरी। यावत् सौदरवन्धुपुचमुहदा मृत्यं न चानोकसे तावद्रावण ! लोकनाथदयिता सोता स्वयं टोयताम् । किंबहुना। रामचन्द्रचरणसेवनात् चिरं पुत्रेण पौत्रेण वै सह अकण्टकं राज्यं कुरु भुलेति यावत् । शार्दूलविक्रीडितं हत्तम् ॥ ८ ॥ आत्मानमिति। हे दशशिर.। रावण । भवान् आत्मानं पुत्वं पौत्रादिकं च धातु वर्गस्थ स्वजनस्य कुटुम्बकं परिजन च तथा अन्य सैनिक सेनासंक्रान्तपुरुपवर्ग समुन्चन महा- मगृह राज्यच्चापि अन्नम् अतीव काइ ति यदि, तत् तदा महात्मने विजयिने श्रीरामाय मैथिलो सीता स्वेच्छया दीय ताम्। शार्दूलविक्रीडितं वृत्तम् ॥ ८८ यावदिति। यावत् दाशरथे रामस्य मुखं न पश्यसि नावनोकयमि, यावच्च वारा निधि ममुद्र न बदः, यावच इयं लहापुरी वानराणां बले: न पाक्रान्ता, स्यादिति शेप , यावत् मोदराणा बन्धनां मातीनां पुवाणा सुदा मिवाणाञ्च मृत्यु न पालोकमे च न पश्यामि च, हे रावण । तावत् लोकनाथस्य रामस्य दयिता मिया सौता स्वयम् अप्रार्थनागमिति भावः, दोयताम्। भार्दूलविक्रीडितं वृत्तम् ॥८॥ म-२० ·[२३०] महानाटकम् । सावल्लवरो राजा, याववायाति राघवः । आयाते राघवे वोर लड़ा लझेखरः कुतः १ ॥८॥ भवावसरे क्रुडे रावणे विभीषणवाक्यम् । वैरूम्यमङ्गेषु कशानिपातो मौण्ड तथा लक्षणसविवशः । एतान् बधानहति रूक्षवादी शास्त्रेषु दूतस्य बधो न दृष्ट, ८॥ अपि च । कपीना किल लालमिष्टमेकं विभूपणम् । तदस्य दोग्यतामाश तेन दाधेन गच्छतु।८२ तावदिति । तावत् राजा लद्देखरः, शोभते इति शेष, यावत् राघव, रामः न पायाति नागच्छति, राघवे वोरे लगाम पायात सति लद्वेग्वरः कुत. १ नेव स्थास्यतीति भावः । अनुप उत्तम् ॥८॥ रुप्यमिति । रुक्षवादी कर्कवादी, कटुभापोत्यर्थः दूत पङ्गेषु घरम्य कगानिपात., "मजादेस्ताडनी कशा इत्यामर', तस्या मिपात. तत्प्रहार इत्यर्थः, मौण्ड्य सर्वकेगमुण्डनं तया नातणस्य चितम्य मविवेगः दुष्कृतसूतकचिरस्थायिगारीर चिनोकरप्पमिति भावः इत्येतान् बधान दण्डानित्यर्थः, पईति प्राप्रोसि, भाम्पु दूतस्य वधः हननं न दृष्टः नापनोकित । इन्द्रवचा उत्तम ९. कपीनामिति । फपीना वानराणां नाइलम एक कपन मुम्यं या, "एके मुग्यान्यवना" इत्यमरः । प्रिय विभूषणम् पनहार, पम्य कपः तत् लाहनम् पाशु गो दोध्यता प्रचाम्पा तेन माह मेन दग्धेन गच्छा वदे मतानि शेषः । पादुपसतम्.८२ ॥

·पञ्चमोऽङ्कः । [२३] . ईषत् सन्ननमैत्रीव नाभिद्यत कपेस्तनुः । निहता चन्द्रहासेन रावणेनातिरंहमा ॥ ८३. रावणस्तथानापयति । छेत्तुं तं जनितोद्यमः, क्षितिभुजां वध्यो न दूतो भवेत्. इत्याकर्य विभोपणस्य वचनं क्रुद्दस्तदा रावणः । बड्वा बालधिवल्लरों बहुविधैर्वा मोभिराज्यसते- दवा वहिमटोपयहनुमत: कत्तुं विरूपं वपुः । ८४ ॥ वहिबभो वानरपुच्छजन्मा प्रदय लड़ा खुमिवोत्पतिम्णुः । रामाद भयं प्राप्य किल प्रताप: पलायमानो दशकन्धरस्य ॥२५॥ रावणं प्रति हनूमान् कथयति । अग्निः प्रज्वलितः, समादिश भृशं वर्षन्तु धाराधरा', वातो वाति, न वास्यति ध्रुवमसौ देवस्त्वदानावशः । ईपदिति। रावणेन अतिरंहमा अतिवीन चन्द्रहासेन अमिना निहता कपेः हनुमतः तनुः सज्जनमैत्रीव साधुजन- सत्यमिव ईपत् अन्पमपि न' अभिद्यत न मिन्ना ॥ २३ ॥ छत्तमिति। तं हनूमन्तं छत्तुं हन्तं जनितोद्यम: समुद्यत इत्यः-अहो रावणः सदा दूत: नितिभुजां राधा वध्यः न भवेत् इति विभीषणस्य वचनम् पाकर्ण्य श्रुत्वा हनुमतो वपुः विरूपं कत्तुं वालधिवजरी लाइ लमञ्जरौं बहुविधेः आन्यन तैः तात; वासोभिः वस्त्रैः बड्वा वह्निं दत्त्वा, तवेति शेष, अदीपयत् ज्वान्नयामास । गार्दूलविक्रीडितं वृत्तम् ॥ ४ ॥ वनिरिति । वानरस्य इनमत' पुच्चजन्मा लागलभवः वह्निः नहां प्रदद्य प्रकर्येण भस्मीसत्य'रामात् भयं प्राप्य पन्नाय- मान: दशकन्धरम्य रावणम्य खम् अाफाशम् उत्पविष्णुः प्रताप इव बभी किल शुशुभे खलु । उपजाति हत्तम् ॥ ५॥ अग्निरिति । अग्निः प्रचलितः, समादिश आज्ञापय, ·[२३] महानाटकम् । इत्थं सुव्यथकोतिभिहनुमतो लवापतेर्मानस दग्धं यादृशमक्रमेण न तथा दग्धापि लडापुरी ८ ॥ पलानि भुत्ता चपल: पलाशिनां हुताशनस्तृप्तिमुपागतः परम् । विराजते स्म प्रतियातनाच्छलात् जलानि चाब्धी हपितः पिबनिव ॥२७॥ रावण. स्वगतम् । यद्ययं रुद्रावतारो मारुतिस्तईि किमिति रुट्रभक्तस्य मै नगरी दहति ? अहह । ज्ञातम् । तष्ट. पिनाको दशभिः शिरोभिस्तुष्टो न वैकादशमो हि रुद्र' । अतो हनूमान् दहतोव कोपात् पडतईि भेदो न पुनः शिवाय धाराधरानिति शेपः, ते धाराधरा: मेघा. भृशम् अत्यर्थं वर्षन्तु वातो वाति वहति, ध्रुवं मिथितं न वास्यति, पवन इति शेष, कुत. ! अमी देवः वायुः तव आज्ञावशः पाजाधोमः इत्थं हनू. मत. सुध्ययको शिभिः सुष्टु व्ययादायिनीभिः उतिभिः कथने नवापते. रावणम्य मानम यादृशं यथा ,अक्रमग्य अतिशये- नेत्यर्थ . दग्धं लद्वापुरी नापि नैव तया टग्धा। गाल विक्रीडितं वृत्तम् ॥८६॥ पलानोति। चपलो हुतागनः पुच्छाग्निः पलागिना क्रव्यादानां राचमाना पलानि मांसानि भुझा परां प्ति सौहित्यम् उपागतः प्राप्तः प्रतएव पिस: पाकुन्नः प्रति यातनाच्छलात् प्रतिविम्बयाजेन पधी जनधौ जस्लानि पिपचिव विराजते म्म शराभे च ८७॥ तुट इति। दशभिः गिरोभिः महत्तरिति बद्र दासत्यक पति भाय., सुष्टः, एकादशमः रुद्रः न चेय भाव, पिनाकी ·पञ्चमोऽङ्कः। [२३] अवान्तरे जनानां वितकः अधिः किं बडवानलेन १ तरयोविम्वेन किं वा वियत् ? मेघः किं चपलान्चलेन १ शशिभूत् किं भालनेत्रेण वा ।। कालः किं क्षयवद्भिनेन्द्रधनुषा धाराधर: किं महान् ? मेरुः किं ध्रुवमण्डलेन स ? कपिः पुच्छेन खे राजते teen हनु । रामाये न च लक्ष्मणस्य पुरतः कृत्वा न चैवाहवं सौता निस्त्रप! वैपमानहृदया चौथ्र्येण नीता त्वया । तुष्टः तदप्राप्तेरिति भावः, अत: कारणात् हनुमान् (एकादश- रुद्रावतार इति भाव, कोपात् दहतीव, हि यत: पतेः सदस्य सम्भूयवर्तिनामिति भावः, मध्ये भेदः अन्यतमस्य भेदकरणं पुनः शिवाय मगलाय न, भवतोति शेषः । सामान्येन विशेषस्य उत्प्रेरितार्थस्य ममर्थनादर्यान्तरन्यासः। तदनयोरुत्प्रेक्षा. न्तरन्यामयोरङ्गानिभावः सवरः। उपजाति वृत्तम् ॥ ८॥ अधिरिति । अधिः ममुद्रः बडवानलेन किम् ! वियत् आकाशम्, अम्बरमिति पाठान्तरं, तरणे: सूर्यस्य विम्बेन मण्इनेन किंवा ? मेघः चपला विद्युत् तस्या प्रञ्चलेन प्रान्त- टेशन किम् ? थगित् शहरः भालनेत्रेण ललाटचक्षुषा किंवा ? काल: कन्पान्तः चयहिना युगान्तानलेन किम् । महान् धाराधरः मेघः इन्द्रधनुषा किम् ? स प्रसिद्धः मेसः सुमेरुगिरिः ध्रुवमण्डलेन उपरि दीप्यमानेनेति भावः, किम् ? कपिः पुच्छेन पुच्छलग्नानलेनेति भावः, ने आकाशे राजते योतते । पत्र निश्चयान्तः मन्देहः, तदुक्तं दर्पणे–“सन्देहः प्रकृते- ऽन्यस्य मंशयः प्रतिभोत्थितः । शही निययगर्भोऽसौ निश्चयान्त इति विधा ॥” इति । गार्दूलविक्रीड़ित वृत्तम् ॥ 22 ·[२४]] महानाटकम् । प्रत्यक्ष तव दुम्भते। वरटहैः पूर्णा जनैरावता स्वर्णस्फाटिकरममौलिकमयो लदा मया दह्यते ॥ १०॥ उल्कामुखाना भयविह्वलानां ग्टहे ग्टहे सञ्चरता मुखभ्यः निर्गत्य वहिहि गुणप्रभावो ददाह लद्धामनिवारिताच ॥ ११ ॥ राव । शोधं रक्षत वाजिवारण शय्याग्रह श्रोग्य रखागारधनालयौ बलवता वातन दोप्तोऽनल । धूमव्याकुलनेतववयुवतीवक्ष स्यलीताडना- क्रन्दहालकवृद्धभीतवनिताहाहारव श्रूयते ॥ १०२ ॥ रामाग्रे इति। २ निस्त्रपर निर्लज्ज । वेपमानहृदया भयात् कम्ममानचित्ता सीता त्वया चौर्येण तस्करवृत्त्या नीता लता प्रापिता, रामाये लक्ष्मगास्य च पुरत अग्रत न चैव पाहर युज सावा नीतेत्यन्वय । हे दुर्मते । मया तव प्रत्यक्ष पुरत वरग्टहै उत्तमभवन पूर्णा जनै पाहता वर्णस्फाटिक रखमोतिकमयो स्वर्ण स्फटिकमणिमौक्तिकरनचिता लद्धा दयते। मार्दूलविक्रीडित वृत्तम् १० ॥ उल्को ति। वद्धि भयवितलाना भया ना रहे रहे सच्चरता भ्रमताम् उल्कामुखाना शृगालविशेषाणा मुखेभ्यः निर्गत्य हिगुणप्रभाव हैगुण्यप्राप्त इत्यर्थ , अत एव पनिवारि तार्घि दुर्धारवान मन् महाददाइ भयोचकार। उपजाक्ति छत्तम्॥ ११ ॥ गौमिति। वाजिनाम् भग्वाना वारणाना हस्तिनाच गृह प्रयाग श्री राजनमोनिलयं राजकार्यालय मित्वर्य रखागारधनालयी रखभाडार धनभाण्डारच गोन रचत, ययमिति गेप । भल्यान प्रत्युक्ति । . बलवता मयलेन ·न्यथा--- पञ्चमोऽङ्कः। [२३] योलडामवलोक्य घोरदहन: सन्दधमानां भृशं प्रोवाचेति वचासि सर्ववदनैस्तोयार्थिलद्धेश्वरः । अग्रे नोरधिरम्बुधिर्मिधिरपां पायोनिधिः सम्भमात् अम्भोधिजलधिः पयोधिरुदधिर्वारा निधिर्वारिधिः ॥ १०३ ॥ निकुम्भ ! कुम्भोदर ! कुम्भकर्ण ! कुम्भैरल केवलनामधेयैः । मन्दोदरीमन्दिरपावकोऽयं पानीयमानीय न कैविनीतः ॥१०४६ वातेन वायुना अनल: दीप्तः प्रज्वलितः, त्येति गोपा, धूमेन व्याकुले नेत्रे यस्य तादृशं वन वदनं यस्याः तथाभूता या युवती तस्याः वक्षःस्थल्यां या ताड़ना तया क्रन्दतां बालकानां हवानां भीतानां वनितानां स्त्रीणाञ्च हाहारवः हाहा 'किमिदमापतितमित्यार्त्तनादः श्रूयते । शार्दनविक्रोड़ितं वृत्तम् ॥ १०२॥ योलहामिति । श्रीलद्धां थोमती समृदामित्यर्थः, लद्धां घोरैः महद्धिः, भीपणेरित्यर्थः. दहनै: अग्निभिः भृशमत्यर्थं सन्दधमानां सम्यक् पुन: पुनरतिशयेन वा भस्मोक्रियमाणाम् अवलोक्य तोयार्थी जलार्थो, पिपासाकुल इत्यर्थः, स चासो लङ्केखरश्चेति तथोक्तः पातॊ रावण इत्यर्थः, सर्वः दशभिरिति भावः, वदनैः सम्भमात् भयजनितवासात् अग्रे पुरतः नौरधिः, अवधिः, अपां निधिः, पायोनिधिः, अम्भोधिः, जलधिः, पयोधिः, उदधिः, वारा निधिः वारिधिः, अस्ति किमिति शेषः, इति-वचासि प्रोवाच । गार्दूलविक्रीडितं वृत्तम् ॥१०३ ॥ निकुम्भेति । हे निकुम्भ ! हे कुम्भोदर! हे कुम्भकर्ण ! केवनं नामधेयं कुम्भशब्दयुक्तमभिधानं येषां तैः कुम्भैः युग्माभिः अलं व्यर्थ, युभदावानं विफलमिति यावत्, अन्लं व्यर्थसमर्थयो:" इत्यमरः । कैरपि, मट्टत्येरिति शेषः, पानीयं जलम् आनीय प्रयं ·पञ्चमोऽडः। २३७) तथाऽशोकवने वायु-पुच: सीतान्तिकऽब्रवीत् । लहा दग्धा मया देवि ! विदायो दीयतामिति ॥ १७ ॥ सोता। चन्द्रो यस्येत्यादिकं पुनः पठति । बेला रेप हेलाक्रमणपरिणतस्तनमाक्रम्य मौलि मौलिं पूर्वाचलस्य द्युमणिरिव नभो लइयत्यम्युरागिम् । वेगप्रोतवातपतिहतमस्तिनोन्मुक्तगम्भीरगर्भ- व्यक्तीभूतोरगेन्द्रप्रतिगलविलसत्कीर्तिहारो हनूमान् ॥ १०८ यैः तथोक्तानि मर्सितः दशग्रीवः यः तथाभूतानि प्रयुक्तरावण- भसनानीत्यर्थः, बड़या अनलवालया अग्निशिखया प्रज्वलिता या स्वस्य बालधिलता पुच्छवली तया निर्दग्धा लढा येषु तानि कपेरिमानि कापयानि-वानरोचितचेष्टितानि अकरोत् कृतवान् । पार्दूलविक्रीडितं वृत्तम् ॥ १०६ ॥ लड्डा दग्धा वनं भग्नं लड़ितय महोदधि । यत् कृतं रामदूतेन स रामः किं करिष्यति । इति अतिरिक्तः पाठ. अत्र दाक्षिणात्यपुस्तके दृश्यते । तथैति । तया, अनुष्ठिते इति शेषः, वायुपुत्रः अशोक बने सोताया अन्तिके समीपे, समागत्येति शेषः, अग्रवीत् उक्तवान्, हे देवि । मया लढा दग्धा, विदाय: प्रस्थानानुमतिरित्यर्थः, दीयताम् इति । अनुष्टुप् वृत्तम् । १०० ॥ वेलादेरिति। हेनया अवलोलया यत् प्राव मणम् प्रारो- हर्ष तत्र परिणतः परिपक्क' एप. हनमान् पूर्वाचलस्य उदय- गिरेः मौन्निम् अाक्रम्य नमः श्राकाशं द्युमणिरिव सूर्य इव "युमणिस्तरणिमित्र.” इत्यमरः, बेलादे सागरतटगिरेः तुझम् उन्नतं मौलिं शिखरम् अाक्रम्य पारध धेगेन नहुनजवेन प्रोडूतः प्रकर्षेय उगतः, यः वात. वायु. तेन प्रतिहतैः ताडितः, ·[२३६] महानाटकम्। मरुत्पुत्रस्त्वे कः कपिकटकरक्षामपिरसी समुदालाङ्गलो ध्वज इव समासिष्टगगनः । पुन: प्रत्यायाम्य त्यहह कपिसैन्ये प्रचलिते मुहुः प्रोचुर्नीचैर्भयचकितलशापुरजनाः ॥ १०५ ॥ प्रवावसरे हनमतचेष्टा । कापेमान्य करोदसी केवलितबध्नानि सद्यस्वटद्- बन्धानि प्रविमुग्धमैथिलसुताजीवातुभूतानि च । भग्नाशेषभटानि भर्मितदशग्रीवाणि बडानल- ज्वालाप्रज्वलितखबालधिलतानिर्दग्धलद्धानि च ॥ १०६ ॥ मन्दोदा मन्दिरं गृहं तस्य पावकः अग्निः न विनीत ? न निर्दापितः । उपजाति वृत्तम् ॥ १०४ ॥ मरदिति। असौ एकस्तु एक एव असहायो वा कपि कटकानां कपिसैन्यानां रक्षायां मणिः रत्नभूतः मरुत्पत्रः पवनपुत्र: हनूमान् समाविष्टगगन आक्रान्तगगन: ध्वज इव समुद्यलाशूल: अ लाङ्गलः सन् कपिमन्ये वानरसैनो प्रचलित खुदयात्रास भागते सति पुन: प्रत्यायास्यति प्रत्यागमिति, अहह इति खेदे भयचकिता: वाससम्भान्ताः लदापुरजना. इति वाक्यं नोचैः शनैः, अस्पष्टमिति यावत्, रावणभयादिति भावः, मुहुः वारं वारं प्रोचुः कथयामासः । पदम् इति पाठे पदं पाध्यमिति वार्थः। शिवरिपो वृत्तम् ॥ १०५ कापयानोति। असी हनूमान् सवलितनधानि ग्रस्तसूर्य. मण्डलानि मद्यः तत्क्षगंवटन् बन्धः पूर्वोक्तप्रयपागनियन्वर्ग येषु सानि प्रपिंग विमुग्धाया; राचसापचारात् मृतप्रायाया मैथिलसुताया: मौतायाः जोषातुभूतानि जीवनीषधरूपाणि, समानामकराणीशि भाय:, भग्नाः पनायिताः अगेषा भटाः ·पञ्चमोऽडः। [२३०J तथाऽशोकवने वायु-पुचः सीतान्तिोऽब्रवीत् । लहा दग्धा मया देवि! विदायो दीयतामिति ॥१७॥ सोता। चन्द्रो यस्येत्यादिकं पुन: पठति । वेलारेष हेलाक्रमणपरिणतस्तुङ्गमाक्रम्य मौलि मौलि पूर्वाचलस्य द्युमणिरिव नभो लङ्यत्यम्युराशिम् । वेगमोद्भतवातपतिहतसलिलोन्मक्तगम्भीरगर्भ- व्यक्तीभूतोरगेन्द्रप्रतिगलविलसत्कीर्तिहारो हनूमान् ॥ १०८॥ यैः तथोक्तानि भर्सितः दशग्रीवः यः तथाभूतानि प्रयुक्तरावण- भर्सनानीत्यर्थः, बड़या अनलचालया अग्निशिखया प्रज्वलिता या स्वस्य बालधिनता पुच्छवल्ली तथा निर्दग्धा लड़ा येषु तानि कयेग्मिानि कापयानि वानरोचितचेष्टितानि अकरोत् कृतवान् । शार्दूलविक्रीडितं वृत्तम् ॥ १६ ॥ न्नडा दग्धा वनं भग्न लवितश्च महोदधिः । यत् कृतं रामदूतन स रामः किं करिष्यति ? इति अतिरिक्तः पाठः अत्र दाक्षिणात्यपुस्तके दृश्यते । तथेति । तया अनुष्ठिते इति शेप', वायुपुत्रः अशोकवने सीताया अन्तिके समीप, समागत्येति शेषः, अब्रवीत् उक्तवान्, हे देवि । मया लङ्का दग्धा, विदाय: प्रस्थानानुमतिरित्यर्थः, टीयताम् इति । अनुष्टुप् वृत्तम् । १०० ॥ वेलाट्रेरिति । हेनया अवन्तीलया यत् प्रान मणम् आरो- हणं तत्र परिणतः परिपक्क. एमः हनमान् पूर्वाचलस्य उदय गिरः मौग्निम् आक्रम्य नभः श्राकाशं द्युमणिरिव सूर्य इव "युमणिस्तरणिमित्रः” इत्यमरः, वेलाने...सागरतटगिरेः तुङ्गम् उन्नतं मौनि शिखरम अाक्रम्य आराध वेगेन लड्चनजवेन प्रोद्भूतः प्रकग उहतः, यः वात: वायुः तेन प्रतिहतै: ताड़ितः, ·[२८] महानाटकम् । दग्धा लड़ामशहूं जनकनृपसुतां तां समाखास्य भूयो वायोः सूनुस्तरखी पुनरपि मिलितो जाम्बवन्मुख्ययूथः । तेभ्यः सर्व निवैद्य प्रमुदितहृदयस्तैः समं सवित्त मुग्रीवप्रेमपात्रं मधुवनमय संसृत्य भोग स च ॥ १० ॥ तः पिबद्भिरभितो मधुञ्चयं वारयन् विनिहतो महाबलेः । रक्षको दधिमुखोऽवधोरितः से अवगपतिसन्निधिं ययौ ॥ ११ ॥ सलिलैः उम्मक्त: परित्यक्त: यो गम्भीरः गर्भः अभ्यन्तरभाग', पातालमित्यर्थः, तत्र व्यक्तीभूताः प्रकाशं गताः ये उरगेन्द्राः वासुकिप्रभृतयः तेषां प्रतिगलं प्रतिकणं विलसन् स्फुरन् कोतिरेय हारो यस्य तथाभूतः, तादृशैः उरगेन्द्रः संसतकोतिः सन् इति भावः, अम्बराणि सागरं लद्धयति, स्म इत्यध्याहार्यम, उत्ततरित्यर्थः । स्रग्धरा वृत्तम् । १०८॥ तरस्त्रो महाजव: सः वायोः सूनुः हनूमान् पगई निःगई यथा तथा लङ्का टग्धा तां जनकनृपसुतो भूय' पुन, समाग्वाम्य मानवयित्वा पुनरपि जामवान् मुख्यः येषां सेः युधः वानरसैन्यैः मिलितः सङ्गत , प्रथानन्तरं तेभ्यः जाम्बवत प्रभृतिभ्यः मय लवायत्तमिति भावः, निवेद्य प्रमुदितं घट, भद- वात्तीयवणादिति भावः, हृदयं येषां तथोती ले: मम सह मदि वृत्तः मन् मुग्रीवस्य प्रेमपात्रम् पतिप्रियमित्यर्थः, समागत्य भोग विहार चक्र सतवान् । स्रग्धरा वृत्तम् ॥ १०॥ स रक्षा; उद्यानपातः दधिमुपः तदारखो वानरः यारयन् मधूनि मा भक्षयत इति प्रतिषेधन पभितः मधुचयं मधुममई पितिः महावनः सः इनमदादिभिः दग्धेति। मधुवनं मंगव तरिति।

·पठोर। [२३] एप योलहनूमता विरचिते श्रीमन्महानाटके घोर-चोयुतरामचन्द्रचरिते प्रत्युत विक्रमः । मियश्रीमधुसूदनेन कविना सन्दर्य सन्नोलते सन्देशाहरणाभिधोऽत्र गतवानहो महान् पञ्चमः । १११ । पष्ठोऽदः। ततः प्रविशति दधिमुखः । जयति जयति मुग्रोवः । प्रणम्य । विन्ध्य भूमिधरं तदन्तरवनं तद्भातुमिच्छारुचि तवाधिष्ठितदेवतापरिकरं तत्प्रोसिदत्तं फलम् । वैदेहीमभितो विचित्य हरयः सुग्रीव ! मंप्रेषणात् आरोइन्ति विशन्ति यान्ति दधति ध्यायन्ति खादन्ति च ॥१॥ विनिहतः महतः प्रत एव अवधोरितः अवमतः सन् पवनपते: सुग्रीवस्य सविधि समीपं ययौ गतवान् । रयोहता वृत्तं. “रात्परैर्नरलगे रयोहता" इति लक्षणात् । ११०॥ एप इति । सन्देशाहरणाभिधः सन्देशो वाचक, वात्तेत्यर्थः, सस्य पाहरणं हरणं वा पानयनमित्यर्थः, अभिधा आस्था यस्य सः। सुगमम् ॥ ११९॥ इति श्रीजीवानन्दविद्यासागरभट्टाचार्यविरचिता महानाटकस्य पञ्चमाइयाख्या समाप्ता ॥ ५ ॥ . - विध्यमिति । हे सुग्रीव ! सम्प्रे पणात् सन्नियोगात्, तवेति ·. [१४०] महानाटकम्। हनूमदागमनमजानन् सुग्रोवं प्रति रामः । मासमेकं गतो लहां हनूमान निवर्त्तते । चिरं दूसधु कल्याग यदि बडो नतिष्ठति ॥ २ ॥ अथ दधिमुखात् हनुमत: प्रागमन शुखा राम प्रति सुग्रीवः । अस्त्यस्माकं मधुवनमिह क्ष्माभुजामेकभोग्य, मा भुक्त पवनतनयवेदसौ लन्धकार्यः । शेषः, हरयः वानराः अभितः समन्तात् वैदेही सोता विचित्य अविथ विध्यं भूमिधरं पर्वतम् भारोहन्ति, तदन्तरवनं तस्य विध्यस्य अन्तर्गतं काननं विशन्ति प्रविशन्ति, धनं भोक्तुं यान्ति गच्छन्ति, इच्च्या रुचिम् अनुरागं दधति धारयन्ति, तत्र व अधिष्ठिता या देवताः . तासा परिकरः समूहः ध्यायन्ति चिन्तयन्ति, पाराधयन्तीति भावः, तेन देवतापरिकरण मोत्या दत्तं फल खादम्ति च भक्षयन्ति च । म विध्यादोनामुद्दिष्टाना यथासंयम् भारोहन्त्यादिक्रियाभिरुहेगात् यथासशामलद्वार' "यथासहरमनूगि उद्दिष्टानां क्रमेण यत्" इति लक्षणात् । शार्दूलविक्रीडितं उत्तम् ॥१॥ माससिति। हनूमान् एक मासं लहां गतः, म नियति, प्रद्यापोति शेषः यदि वहः, मभिरिति शेषः, न तिष्ठति, तदा टूतेषु विरं विलम्मन कस्याणं एभं, बहुकार्यसम्पादनसम्भवा- दिति भावः। भमुष्टुप् एत्तम् ॥२॥ पम्तीति । इह पस्मिन् प्रदेश माभुजा रानाम एकभोग्य कयनमोगस्थान, न वन्येषामिति भावः, देवनं राजभोग्य मित्यर्थः, पम्माकं मधुवनम् पस्ति, मासुआममामिति ·घठोडः। [२४] सत्यं प्रत्यागत इति, तयोरित्यमालापभाजो- स्ततायातः मितकिलकिलोवीतहर्षा हनूमान् ॥ ३ ॥ असौ मरुञ्चुम्बितचारुकेसरः, प्रसन्नताराधिपमण्डलाग्रणोः । वियुक्तरामातुरदृष्टिवीक्षितो वसन्तकानी हनुमानिवागतः ॥ ४ ॥ अथ रामहनूमतोरुतिप्रत्युक्ती। हो मारतनन्दनाऽऽदिश विभो ! दृष्टा लया जानकी ? . वान्वयः। चेत् यदि पवनतनयः भडवा, तत् मधुवनमिति भावः, भुतो भक्षयति, तदा असो सत्यं लब्धकार्य: सम्पादितनियोगः सन् इत्यर्थः,प्रत्यागतः, इतीत्यम् इत्येवमानाप- भाजी: बालपतोरित्यर्थः, तयोः रामसुग्रीवयो: तत्र म्यान हनू मान मितेन मृदुहामन यत् किलकिन्ना स्वजातीयशदविशेषः तया उदीतः प्रकटितः हर्ष: येन तथोक्तः मन् आयातः आगतः। मन्दाक्रान्ता वृत्तम्।३॥ असाविति। असी हनूमान् मरता वायुना चुम्बिताः स्पृष्टाः, आन्दोलिता इत्यर्थः, चारव: मनोनाः केसराः लोमानि पुष्पकिन्नल्काश्य यस्य तथोक्त: प्रसवः प्रोत: यस्ताराधिप: तारा- पतिः, मुग्रीव इत्यर्थः, तस्य मण्डलं च तस्य अग्रणोः येष्ठः, अन्यत्र प्रसन्नम् अतिवच्छ ताराधिपमण्डलं चन्द्रमण्डलं तेन अग्रणी: रमणीयतया ग्रेट इत्यर्थः, वियुक्त: विरहो राम: तस्य धातुरया सिद्धार्यो न वेति व्याकुलया दृध्या, अन्यत्र वियुक्ताभि- विरहिणीभिः रामाभि रोभिः पातुरया खिन्नया दृध्या वोनितः निरीक्षितः अतएव वमन्तकाल पूर्व पागतः उप- समागत: श्रीहनुमान वसन्तदिति - पाठान्तरम् । उपमालद्वारः । वंशस्त्रविलं वृत्तम् ॥ ४ ॥ म-२१ स्थितः।

·[२४२] महानाटकमा दृष्टा, जीवति ? जोवति, प्रियतमा मा शोचते १ शोचते। मदिच्छेदकशा ? कशा, वदति किं ? हा राम! हालक्ष्मणे- त्येवं, तत्महितं किमस्ति ? सुतरामस्त्ये प चूड़ामणिः ॥ ५॥ इति प्रथमाभिन्नानं चूडामणिमर्पयति । कण्ठे सन्तनुते चिरं चिरमुरपोठे निवेश्य मिया- स्पर्णीलासभरं समाकलयति, प्रेम्णा चिरं पृच्छति। स्वामिन्याः कुशलं तवेति, पुरतः पयंत्रणा संत- निस्पन्देक्षणमोक्षत क्षणममु चूड़ामणिं राघवः ॥ ६ ॥ ? इंहो इति। मारतनन्दन ! हनूमन् ! हे विभो! आदिश प्राज्ञापय, त्वया जानको दृश! दृष्टा, जीवति? जीवति प्राणितोत्यर्थः, प्रियतमा सा मां शोचते । शोचते भवन्तमुद्दिश्य शोक करोतोत्यर्थ.। मम विच्छेदेन विरहेण कगा? सगा, किं वदति ? हा राम ! हा लक्ष्मण ! इत्येवं वदतीत्यन्त्रयः । किमपि तया प्रहितं प्रेपितम्, अभिज्ञानरूपमिति भावः, भम्ति १ एप. चूड़ामणि: सुतरां सुतराम भम्ति, मेपित प्रति शेष.। शार्दूलविक्रीडितं वृत्तम् ॥ ५ ॥ कण्ठे इति। राधवो रामः प्रमुं चूड़ामणिं घिरं करएक सन्तकुते मन्यते, चिरम् उर.पीठे वक्षम्तटे निवेश्य प्रियायाः म्पों दव य उन्नामभरः प्रमोदातिगयः तं समाकलयति पनुभवति, प्रेम्णा प्रीत्यतिशयेन तव स्वामिन्याः मीतायाः कुशनम् चिरं पृच्छति अनुयुड्ने, पुरतः पग्रतः पयप्पा परिगतम पशुणा संग से पाच्छवे निष्पन्दे धणे नै यग्मिन् सत् यथा तथा क्षणम् इंची पम्मति। प्रव एकस्य राधय इति कार्यकारकम्य पनिकासु क्रिया सम्पन्धात् दोपकभेदः । छताव ·पठोऽडः। [२४३] हन। मनःशिलायास्तिलकं मर गण्डस्थले त्वया। संदृष्ट, जानकीवचःस्पर्शात् काणोकृतः खगः ॥ ७ ॥ इत्यभिज्ञानदयं कथयति । तत प्रालिदितुमुपकान्तं रामं प्रति हनूमान् । पीतो नाम्बुनिधिन रावणपुरो निःशेषचुर्णाकता, नानोतानि गिरांसि राक्षसपते नायि सोता मया। भारपाणपारितोपिकमहं नामि वार्ताहर:, संजल्पत्यनिलामजे स जयति स्मेराननो राघवः ॥८॥ . दर्पणे-"अप्रस्तुतमम्तुतयोपिकन्तु निगद्यते । अय कारकमेक स्यादनेकासु क्रियासु चेत् ॥” इति । शार्दूलविक्रीड़ित वृत्तम् ॥६॥ मन इति। त्वया गण्डस्थले मंजुष्टं सम्यक् घर्षणं प्राप्तं, संमृष्टमिति वा पाठः, मन:गिलायाः ट्रयविशेषस्य तिलकं तथा “जानक्याः वक्षःस्मात् स्तनविदारणादिति भावः, काणोक्तः अकाणः काणः कृतः खगः पक्षी,काक इत्यर्थः, एतत् इयं स्मर। काणीकृतं खगमिति पाठान्तरम् । अनुष्टुप हत्तम् ॥ ७॥ पीत इति। (हे राधव । मया अम्बुनिधिः समुद्रः न पीतः, रावणपुरी नहा नि:शेषं यथा चूकिता, कोणपपुरी निप्पिय चुर्णाकृतेति पाठे कोणपा राक्षसाः, "राक्षसः कोगपः क्रयात् क्रयाटोऽस्रप प्राशरः" इत्यमरः, तेषां पुरी लद्देत्यर्थःो राक्षमपतेः गिर्रामि न आनीतानि, मौता न आनायि नानौता, अतः वाताहरः वा मावहारी अहम प्रापस्य आलिङ्गनस्य अर्पणमेव पारितोषिक पुरस्कारं न अहोमि नाधिकरोमि इति संजल्पति मंकथयति अनिलात्मजे

·पाठोऽङ्कः।
[२४]
प्रय उपविश्य रामहनूमतोरुक्तिप्रत्युत्तो।
कास्ते सीता ? वमति विपिने देव ! लडेशगुप्ते,
कोटक पन्याः ? जलधिपिहितस्तोर्यते दैवयोगात् ।
इत्याख्याते पवनतनये वोड़विश्वान्सनेत्रे
हर्पीड़ाभयमचकितो विद्वन्तो रामचन्द्रः ॥ ११ ॥
क्षगां स्थित्वा, मीता किमाहेति प्रगे।
श्रीराम ! राम ! रघुनन्दन ! राम ! राम !
श्रीराम ! राम ! भरताग्रज | राम ! राम:।
श्रीराम ! राम ! रणकर्कश ! राम ! राम !
श्रीराम ! राम! शरणं भव राम! राम ! ॥ १२ ॥
कोशी सीता इति प्रत्ययार्थ हनूमान् ।
--
इत्यन्चयः।
कति। मोता व कुत्र प्रास्ते वमति ? हे देव ! लकेशन
रावणेन गुप्ते रचिते विपिने वने, प्रशोकवने इत्यर्थः, प्रास्ते
पन्याः मार्गः कीदृक् कयम्भूतः ? जलधिना
समुद्रण पिहितः वेष्टितः दैवयोगात् शुभादृष्टसम्बन्धात् तीर्यते
लयते । पवनतनये हनूमति तोड़ेन लब्लया, स्वसामर्थ्य-
प्रकटमजनितेनेति भावः, विभ्रान्ते विघूर्णिते नेने यस्य तथाभूते
इसोत्यम् प्रास्यातं कथितं येन तम्मिन् सति रामचन्द्रः हर्पण
मोतावा लाभजेनेति भावः, ग्रीड़या भार्याहरणजनितया
कमागतयेति भावः, भयेन अन्तरा ममुद्रादिमहान्तरायचिन्ता-
जनितेनेति भावः, मचकितः विभ्रान्तः विहन्ना कर्तव्यविमूढ़
इति यावत्, पासीदिति शेपः । मन्दाक्रान्ता हत्तम् ॥ ११ ॥
थोरामेति। स्पष्टम् ॥ १२ ॥

·[२४] महानाटकम् । इन्दुलित इवाजनेन, जडिता दृष्टिमंगोणामिव, अन्लानारुणिमेव विट्ठमदलं, श्यामेव हेमप्रसा। कार्कश्य कलया च कोकिलबधूकरदष्विव प्रस्तुतं, सीतायाः पुरतश्च हन्त । शिखिना वर्हाः सगर्दा इव ॥ १३ ॥ विरह सोतायाः कीदृशमङ्गसौष्ठवमिति प्रश्ने। । हनूमान् । कायश्चेत् प्रतिपकला हिमाचः स्थूलाऽय चेत्याण्डिमा नीला चैव मृणालिका, यदि पुनर्वाष्पः कियान् वारिधिः । सन्तापो यदि गोतलो हुतवहस्तस्याः कियहण्यते राम। वस्मृतिमात्रमेव हृदयं नावण्यशेषं वपुः ॥ १४ ॥ इन्दुरिति । सोनाया. पुरत: अग्रत', सत्रिधावित्यर्थः, इन्टु शन्द्र' अञ्जनेन कन्जलेन लिप्त इव, मृगीणां हरिणोना दृष्टिः जडितेव मन्थरेव, निर्व्यापारवेत्यर्थ विद्रुमदलं प्रवालपत्र अम्लाना प्रकर्षण म्लानिं गता अरुणिमा रक्तिमा यस्य तथोक्तम् इव, हेम्ब' काञ्चनस्य प्रभा श्यामेव कपणेव,कोकिलबधूना कोकि लाना कण्ठेषु कलया अंशक्रमेण कार्कश्यं कर्कशत्वं प्रस्तुतमिव प्रसक्तमिव शिखिना मयूराणा वर्हाः पिच्छानि च सगर्हा इव कुस्मिता इव हन्त हर्षे। (मत्र मुखनयनोठाङ्गवचनकेशानां निगीर्णतयोत्कर्षातिशयद्योतनाय इन्दादीनाम् अञ्चनलिप्तत्वादि. सम्भावनात् उत्प्रेक्षालङ्कारः, “भवेत् सम्भावनोत्प्रेक्षा प्रकृतस्य परात्मना” इति लक्षणात्। शार्दूलविक्रीडितं वृत्तम् ॥ १३ ॥ कार्यमिति। तस्या. सीतायाः कार्य क्षमता चेत्, स्यादिति शेष, तदा हिमाच' चन्द्रस्य, हिमनिधरिति पाठान्तरं, प्रतिप्रकला प्रतिपदि लियाबुदयमाना कलर प्रोडशभागकभाग, *कला तु षोडशो भाग.” इत्यमरः, -स्थूला, प्रतीयते इति- - ·षष्ठोऽङ्कः। [२४७] स्वभावादेव तम्बनी वहियोगाविशेषतः । प्रतिपत्याठशीलस्य विद्येव तनुता गता ॥ १५ ॥ कयं समुद्र उत्तीर्ण इति प्रश्ने। शाखामृगस्य शाखाया: शाखां गन्तु पराक्रमः । यन्मया लडितोऽम्भोधि: प्रभावीऽयं तव प्रभो ! ॥ १६ ॥ अत्यल्प , . शेषः । अथ पाण्डिमा विरहजनिता पाण्डता चेत्, तदा मृणा- निका मृणालमेव मृणालिका नीलैब नीलवर्णेव, प्रतीयते इति गेपः। वाष्पः अशुभरः मुन. यदि, स्यादिति शेप , तदा वारिधिः समुद्रः कियान् । एवाभातीति भाव सन्ताया,-विरहज इति शेप, यदि, स्यादिति शेष , तदा हुतवहः अग्निः शीतन्नः, प्रतीयते इति शेष., है राम! कियत्, वृत्त. मिति शेप., वर्ण्यते ? हृदयं तव स्मृतिरेव मात्रा जीवनाधान हेतुर्यस्य तादृशं वपु. गरोरञ्च नावण्यशेष लावण्य “िमुक्ताफलेषु छायायाप्तरलवमिवान्तरा। प्रतिभाति यदङ्गेषु तल्लावण्य- मिहोयते ॥” इत्युक्तलक्षणं शेपो यस्य तथाभूतम्। सर्वयातीव कातरा चीणागो सा दृष्टेति भाव, 1 शार्दूलविक्रीडित हत्तम् । १४॥ म्वभावादिति। स्वभावादेव निसर्गत एव विशेषतः तव वियोगात् तन्वद्रो कशाङ्गो सा प्रतिपत्पाठशीलस्य प्रतिपदि स्वाध्यायनिषेधात् तत्र पाठरतस्य विद्येव, तनुता कृशता, स्वभावादप्यधिकतरामिति भावः, गता प्राप्ता। उपमालद्वारः । अनुष्टुप् इत्तम् । १५ ॥ शाग्नेति। शाखामृगस्य वानरस्य शाखायाः वृक्षविटपात् शाखाम, अन्यामिति शेषः, गन्तुं पराक्रमः शक्तिः, अस्तीति ·[२४] महानाटकम्। राम । राम ! तव नाम जपन्तः पामरा अपि तरन्ति भवाब्धिम् । अङ्गसद्भिभवदनलिमुद्रः किन्नु चित्रमतरत्कपिरधिम् १ ॥ १७ ॥ रामः । विदशैरपि दुर्धर्षा लङ्का नाम महापुरी। कथ वीर । त्वया दग्धा विद्यमाने दशानने ॥ १८॥ हनू। निश्वासेनैव सोताया राजन् ! कोपानलेन ते। दग्धा पुरैव लङ्गेयं, निमित्तमभवं वहम् ॥१८॥ । शेष., हे प्रभो। यत् मया अम्भोधिः ममुद्रः लडित , अयं लङ्घन व्यापारः इत्यर्थः, नव प्रभाव. सामर्थ्यम् । अनुष्टुप् हत्तम् ॥१६॥ रामेति । हे राम । राम। पामरा अपि णपिनोऽपि तव नाम जपलः उच्चरन्तः मन्तः भवाब्धि संसारसागरं तरन्ति, अङ्गस्य मनिनो भवतः अङ्गलिमुद्रा यस्य तथाभूतः कपिः वानर अब्धिं सागर यत् प्रतरत् तत् किं चित्रं नु ? न आश्चर्य खलु। तिव नाम्नः निरवयवस्यापि महासमुद्रस्य ससारस्य तरणे सामर्थ्य सावयवस्य तु खदङ्गरीयस्य ततोऽपि तुच्छ सागरतरणे सामर्थर किमु वक्तव्यमित्याश्चर्यमेवेति भावः । अवार्थापत्तिरलद्धार., "दण्डापूपिकयान्यार्थागमोऽर्थापत्तिरियते" इति लक्षणात् । स्वागता बत्तं, “स्वागता रनभगैर्गुणा च” इति लक्षणात्॥१७॥ निदरवीति । ई वीर । दशानने विद्यमाने सति विदशै- रपि देवैरपि दुर्धी दुरलिकमा, का कथा अन्यैरिति भावः, लङ्का नाम महापुरी महानगरी त्वया कथं केन प्रकारण दग्धा ? अनुष्टुप् इत्तम् ॥१८॥ निवासनेति। हे राजन् । सोतस्या. निवासेनेव तथा ते तव कोपानलेन इयं लड्दा पुरैव प्रागेव दग्धा, महन्तु केवलं ·पठोऽडः। [२४] रावयजये भवत: कोहग्व्यवसाय इति भने। रक्षस्तहहुकन्धरं बहुभुज वद्धाननं दौप्तिमद- दंष्ट्रारौद्रमहं विलोक्य सहसा दधे मनो हिंसितम् । देव ! त्वत्कृपया विजृम्भितधियां किं किं भवेत् दुष्करं भर्तुः कम्म भटस्य नोचितमिति त्यतो मया रावणः ॥२०॥ रामः । साधु वानर ! वीर्य ते श्लाघनोयोऽसि मे पुरः। धिगस्त मे बाहुबलं यत्तु जीवति रावणः ॥ २१॥ निमित्तरूपं सामान्य कारणम् अभवम् । अभवन्सहमित्यव अभवत् कपिरिति पाठान्तरम् । अनुष्ट वृत्तम् ॥ १॥ रक्ष इति। हे देव! बहुकन्धरं बहुग्रीवं, दशकन्धर- मित्यर्थः, बहुभुजं विंशतिभुजमित्यर्थः, बद्धाननं दशाननं दीप्ति- "मसीमिः समुज्वन्नाभि: दंष्ट्राभिः दशनैः रौद्रं भीषणं तत् रक्षः रावणमित्यर्थः, विलोक्य अहं महसा हिंमितुं हन्तुं मनः दधे कृतवानित्यर्थः निनु कथं त्वया तथाविधः देवैरपि दुरासदी रिपुहन्यते इत्यवाह, त्वदिति । तव कृपया अनुग्रहेण विजृम्भित धियां विस्फुरितमतोनां किं किं दुष्करं भवेत् ? न किमपी- त्यर्थः । भर्तुः स्वामिनः कन्म कार्य भटस्य दूतस्य सैनिकस्य वा न-उचितम् इति हेतोः मया.-रावग्यः त्यक्तः परिहतः, न हिमित इति भावः । शार्दूलविक्रीडितं वृत्तम् ॥ २० ॥ माध्विति। हे वानर! ते तव वोर्या पराक्रमः साधु समोचोन प्रशस्तमित्यर्थः, मे मम पुरः अग्रतः माघनीय. प्रशंसनीयः असि भवमि, मे मम 'बाहुबलं भुजबीर्यन्तु धिक अस्तु, यत् यतः रावणः जीवति, अद्यापीति शेषः। अनुष्टुए वृत्तम् । २१॥ .

·[२५०] महानाटकम्। एकैनैवोपकारण प्राणान् दास्याम्यहं कपे।। अन्येनैवोपकारण शेषेण ऋणिनो वयम् ॥ २२ ॥ हनू। महिधा बहवो भृत्यास्तव तिष्ठन्ति राघव !। त्वविधो गुणसम्पन्न: स्वामी नैव च लभ्यते ॥ २३ ॥ अथ प्रयाणम् । प्रथ विजयदशम्यामाखिने शुक्लपक्षे दशमुखनिधनाय प्रस्थितो रामचन्द्रः । दिविदगयसहायेर्यथनाथस्तधान्यः कपिभिरपरिमाणैर्व्याप्तदिक चक्रवालः ॥ २४ ॥ . भाव, एकेनेसि। है कपे! अहम् एकेनैव उपकारण सोता. वा+नयनेनेति भावः, तुभ्यं प्राणान् दास्यामि, निष्क्रयत्वेनेति भाव', शेषण अवशिष्टेन अन्येन उपकारय-लक्षादाहादिनैति वयम् मणिनः चिरऋणबद्धा इत्यर्थ., तिष्ठाम इति शेष । अनुष्टप वृत्तम् ॥ २२ ॥ महिधा इति। हे राघव । तव महिधाः मत्तुल्या. बहव. भृत्याः किङ्कराः तिष्ठन्ति, त्वविध तव सदृश, गुण सम्पन्न. स्वामी प्रभु. नैव च लभ्यते नैव तु प्राप्यते । अनुष्टुप् वृत्तम् ॥ २३ ॥ अथेति । अथ सौताप्रवृत्तिलाभानन्तरम् अाखिने मासि शुक्लपक्षे विशेषण जयो यत्र प्रयाग सा विजया, सा चासो दशमी चेति तस्या विजयदशम्या रामचन्द्रः दिविदो नाम वानरः गय. वानरः तौ सहायो सहचरौ येषां तै: यूथनाथैः दलपतिभिः तथा अन्यैः अपरिमाणे, असंख्ये कपिभिः व्याप्त दिशा चक्रवाल मण्डलं येम , सथाभूतः सन् दशमुखस्य रावणस्य निधनाय प्रस्थितः प्रचचाल । हिविदगयसहायरित्यत्र ·पठोऽडः। [२५] उत्फालेः म्यगयन्द्रभः, किलकिलाशन्दैर्दिशो नादयन्, भञ्जन् पर्वतकाननानि, धरणीमुडूनयन् सर्वतः । प्रस्थाने रघुनन्दनस्य स तदा मुग्रोवमम्मालितो लङ्कासम्मुखमुच्चचाल सहसा दृष्टः कपोनां चयः ॥ २५ ॥ नमत्कमठकपरं वनदनन्तदन्तावलि तुटत्कपटशूकरोटविशानदन्ताकुरम् । स्फुरन्सुरकरीग्खरप्रकटकुम्भ मुक्ताफलं चलद्गुरुकुलाचलं किल चचान सा वाहिनी ॥२६॥ हिरदविधुमहाक्ष रिति पाठे हिरटः विधुः महाल: तत्तदाख्या वानरा: तेरित्यर्थ.। मानिनी वृत्तम् ॥ २४ ॥ उत्फानैरिति । सुग्रीवेण मम्पालित: संरक्षित', सञ्चालित इति पाठान्तर, मः कपीनां वानराणा चयः समूहः रघु- नन्दनस्य प्रस्थाने प्रयाणे इष्टः अत एव उत्फाल: उल्लम्फनैः नभ: आकाशं स्थगयन् आच्छादयन्, स्यन्नयनिति वा पाठः, किनकिन्नागब्दैः दिशः नाटयन् शन्दाययन्, पर्वतकाननानि भनन् भग्नानि कुर्वन्, सर्वतः समन्तात् धरणों पृथ्वोम् उडू- नयन् कम्पयन्, उडूनयन्निति पाठे उद्तधूलोकुर्वन्, सहसा वेगेन लद्दासम्मुखम् उच्चचान प्रतस्थे। शार्दूलविक्रीडितं हत्तम् ॥ २५॥ नमदिति । मा वाहिनी हरिचमूः नमन् अवनतिं गच्छन् कमठस्य कृम्भराजस्य कर्पर: गिरोऽस्थि यस्मिन् तत्, स्खलन्ती अनन्तस्य गेपनागस्य दन्तावन्नि: दगनपक्तिः यस्मिन् तत्, बुटन् भज्यन् कपटशूकरम्य आदिवराहस्य उद्भट: विशानः महान् दन्तामुरः दगनप्ररोहः यस्मिन् तत्, स्फुरन्ति विनिःमृत्य ·२१२१ महानाटकम्। विजेतव्या लड्डाऽचरणतरणीयो जलनिधि विपक्ष, पौलस्त्यो रणभुवि सहायाच रुपयः । तथाप्येको राम सकलमपि इन्ति प्रतिबलं क्रियासिधिः सत्त्वे वसति महता नोपकरणे ॥ २०॥ अथ समुद्रतीरावस्थितो राम. स्वगतम् । पारसिन्धु पुरो, पुरीपरिसरे प्राचौरमभंलिई, सिंहद्दपि बल, रिपुञ्जयबलास्ते कुम्भकर्णादयः । पर्वत। रान्ति सुरकरीश्वरस्य सुरगजस्य प्रकटात् विशालात् कुम्भात् मुक्ताफलानि यस्मिन् तत् तथा चलन्त. गुरवः महान्तः कुलाचला कुलपर्वता., “महेन्द्रो मलय, सद्य शुक्तिमातृक्ष विष्यच पारिपात्रश्च सप्तैते कुलपर्वताः ॥” इत्याला यस्मिन् तत् यथा तथा चचाल किल, समुद्धतं प्रस्थितेति भावः । पृथ्वी हत्तं, “जसो जसयला वसुग्रहयतिश्च पृथ्वो गुरुः” इति नक्षणात् ॥ २६ ॥ विजेतव्येति लङ्का या मुरैरपि दुर्जयेति भावः, विजेतव्या विशेषेण जयनीया, जलनिधिः समुद्रः अचरणतरणोय. न पदैरुत्सायं । पौलस्त्यो रावण', यस्त्रिलोकविजयोति भाव., विपक्ष: शत्रुः रणभुवि संग्रामे कपयः वानराः, का कार्य विवेकरहिता इति भावः, महाया। तथापि एवं जयसाधन- वैगुण्येऽयोति भाव., एको रामः सकलमपि प्रतिबलं विपक्ष- सैन्यं हन्ति इन्तु शक्नोतीति भावः, तथा हि महता जनाना क्रियासिदिः कार्यसिद्धि, सवे स्वस्य शक्तावेवेत्यर्थः, वसति, उपकरणे सहायाद्युपायसामग्रमा न । शिखरिणी वृत्तम् ॥ २७ ॥ पारे इति। सिन्धोः समुद्रस्य पार परिसिन्धः, “पारे मध्ये ·पष्ठोऽवः। [५३३] शाक्तोकः स रिपुः स्तनन्धय इव धाता, सखा वानरो, मत्वैवं रघुवंशकेशरियुवा कोदण्डमुदीक्षते ॥ २८ ॥ सागरं दृष्ट्वा विपसं रामं प्रति सुग्रीवः । देवाज्ञां देहि राज्ञां त्वमसि कुलगुरुः, शोपये किं पयोधि ? कि वा लथामशहामिह समुपनये जानकोमानकीम् । सेतुं बध्नामि किं वा स्फुटितगिरितटोसइटीभूतभङ्गात् उग्राम्यन्त्रक्रचक्र मकरजलकरिग्राहचीत्कारपोरम् ? ॥ २८ ॥ । - कर्णादयः, रिपून गवून इत्यव्ययीभावः । पुरी लङ्केति यावत्, पुर्य्या लक्षायाः परिसरे प्रान्तदेशे प्राचीरं प्राकारः अभंलिहं गगनम्यीत्यर्थः, दुर्लडर- मिति भावः, वलं राक्षससैन्यं सिंहहेपि सिंहमपि हेष्टि हिनम्तोति तथोक्तं महावीर्यमिति भावः, ते प्रसिद्धाः कुम्भ- जयतीति रिपुञ्जयं बलं येषां तादृशाः शवघातिसामा इत्यर्थः, स रिपुः रावणः शक्त्या युध्यते इति शातीकः अमोघशक्त्यस्त्रयोधोत्ययः, माता लक्ष्मणः म्तनन्धय इय म्तन्यपायो गिरिव, वानरः मूढः सदसहिवेक- रहित इति भावः, सहायः। एवं मत्वा रघुवंशकेशरियुवा रघुवंशतरुणसिंह, राम इत्यर्थः, कोदण्डं धनुः उद्दीक्षते विजय- साधनत्वेन पश्यतीत्यर्थः। शार्दूलविक्रीड़ित वृत्तम् ॥ २८ ॥ देवेति । हे देव ! प्राज्ञां टेहि, त्वं राज्ञां चत्रियाणां कुलगुरुः म्ववंगयेष्ठः ; यहा कुम्नानाम् अम्मत्सद्धानां गुरुः उपदेष्टा, असि, 'पयोधि समुद्रं भोपये किम् १ इह भवत्सन्निधौ अशङ्कां शरा- रहिता जानकीमानन जानकोकोपेन कोर्णा व्याप्ता, अाकुलेति यावत् ता लहां समुपनये किं वा ! स्फुटिताभिः खण्डितामिः गिरीणां पर्वतानां तटोभिः सङ्कटीभूतः सङ्कलीभूत: यो भङ्गः ·६२५४] महानाटकम् । हनू। देवाज्ञापय किं करोमि ? सहसा लक्षामिहैवानये। जम्बूद्दीपमितो नये किमथवा वारां निधिं शोषये ? । हेलोत्तोलितविष्यमन्दरगिरिस्वर्णविकूटाचल क्षेपक्षोभविवईमानसलिलं बध्नामि वारां निधिम् १ ॥३०॥ तवैव चन्द्रोदये रामचेष्टा । सुग्रीवे प्रणयोन्मुखाः शशधरे बद्धाभ्यस्याथिर' साथ- पवनात्मज धृतरुष पौलस्त्यवत्या दिशि । सोत्साहाच शरासने सकरुणा: सौमित्रिवक्त तदा रामस्याधिनियन्तुगविरभवनानारसा दृष्टयः ॥ ३१ ॥ तरङ्ग. तस्मात् हेतो उझाम्यन्ति नकाणां जलजन्तुभेदानां चकाणि सद्धः यस्मिन् तत् तथा मकराणा जलक रिणां जल. हस्तिनां ग्राहाणां जलजन्तुविशेषाणां चौकारैः घोर भोप यथा तथा सेसं बधामि कि वा।। स्रग्धरा उत्तम् ॥ २८॥ देवेति। हे देव! यान्तापय आदिश, किं करोमि ? सहसा इह भवरसन्निधावित्यर्थ , नड्डाम् आनये? इतअस्मिन् स्थाने जम्बूदीप नये ? पाइरामि किम् ? अथवा वारां निधि मागरं गोषये ! या वारां निधिं हेलया उत्तोनिसानाम् उन्मू लिसानां विभ्यः मन्दरगिरिः स्वर्णविकूटाचली सुमेरुविकूट- पर्वतो तेषां क्षेपेण पातनन यः क्षोभः पिलोड़नं तेन विवई- मानानि उहच्छन्ति मन्निनानि यस्मिन् सद यथा तथा वधामि । मादलविक्रीडितं हत्तम् ॥ ३० ॥ मुग्रोये प्रति अधिनियन्तु सागरं वनसः रामस्य दृष्टय, तदा तस्मिन् ममये सुग्रीवे विपये प्रपयोमुखाः सहायप्रयायाः ·पठोऽङ्कः। [२५५] अथ समुद्रदक्षिणतोरे लशाहत्तान्तः । रावणमात्रा निकषया, व्यसनाद्रावणो निवार्यतामित्युक्तो विभीषणो लानाथपदं प्रणियत्याह-राजन् ! सेयं राक्षस- कालरात्रिः सौता परित्यज्यताम् । यस्य वानरमात्रेण पुरीयं व्याकुलीकृता । कस्तेन सह युध्येत बुद्धिमान् राक्षसेखर ! ॥ ३२ ॥ लवा दग्धा वनं भग्न लडितच महोदधिः ।। यत् कृतं रामदूतन, स रामः किं करिष्यति ? ॥ ३३ ॥ वहाः, . शपधरे चन्द्रे चिरं बद्धा अभ्यसूया ईर्ष्या याभिः तार विरहो- होपफत्वादिति भावः पवनात्मजे हनूमति साश्चाः विस्मया पौलस्त्यवत्यां रावणाधिष्ठितायामित्यर्थः, दिथि दक्षि- पस्यामित्यर्थः, धृतरुपः सक्रोधाः शरासने धनुपि सोत्साहाः उत्साहवत्यः तया सौमिलक्ष्मणस्य व वदने सकरुणाः मदया: अतएव नाना विविधा रसाः भावविशेषाः यासां तथा- भूताः प्राविरभवन् अजायन्तेत्यर्थः । अव विषयभेदादेकस्या दृष्टेभेंटात् उल्लेखास्योऽयमन्नद्धारः, तदुक्तं दर्पण-“क्वचिद भेदाद ग्रहीतॄणां विषयाणां तथा क्वचित् । एकस्यानेकधोल्लेखो यः म उल्लेख इप्यते ॥” इति । गार्दूलविक्रीडितं वृत्तम् ॥ ३१ ॥ यस्येति। हे राक्षसेश्वर! यस्य वानरमात्रेण एकेनैव वानरेगा, दूर्तनति शेषः, इयं पुरी लड़ा व्याकुलीकृता विपर्यम्ता, बुद्धिमान को जन: तेन सह युध्येत १ न कोऽपोत्यर्थः । अनु- टुप्त्तम् ॥ ३२॥ दग्धेति। महोदधिः समुद्रः लड्वितः, वनम् अशोक- काननं भग्न लड्डा दग्धा च, रामदूतेन यदिदं मागुतं कार्य- ·२ि५६] महानाटकम् । त्यज प्रकोमं कुलकोर्त्तिनाशनं भजस्व राम कुलकोर्तिवईनम् । अलं विरोधन शमो विधीयतां, प्रदीयतां दाशरथाय मैथिली ॥ ३४ ॥ यावन्न ला समभिद्रवन्ति, बलीमुखाः पर्वतफूटमावा.। दंष्ट्रायुधाचैव नखायुधाय प्रदोयता दाशरथाय सीता ॥ ३५॥ - - - वयं कृतं स रामः किं करिष्यति? अत्र किम वक्तव्यमिति भावः। अनुष्टुप वृत्तम् ॥ २३ ॥ त्यजेति। कुलञ्च कीर्तिच तयोर्नाशनं संहारकं प्रकोपं विहेपं त्यज, वयोपमिति वा पाठ', कुलस्य कोच वर्दनम् अभ्युबतिकरं राम भजस्व प्रीणय, विरोधेन विवादेन अलं विवादं मा कुरु, शम शान्तिः विधीयताम् अवलम्बाता, प्रसीद जीवम सदान्धवा वयमिति तृतीयचरणस्य पाठान्तरम् , दागरथाय रामाय मैथिली मीता प्रदीयता प्रत्ययंतामित्यर्थः । वंशस्थविन्न उत्तम् ॥ ३४ ॥ यावदिति। पर्वतकूटमात्रा: गिरिगङ्गममाणा., "दग्धमात्र इयमम्मान" इति मात्रप्रत्ययः । दंष्ट्रायुधा' नखायुधाय नखदन्त प्रहारिण इत्यर्थः, बनीमुखाः वानरा: यावत् लडा न ममभि. द्रयन्ति उत्पीडयन्ति तावत् दायरथाय मीता प्रदीयताम् । मोसा इत्यत्र मैथिलीति पाठ: प्रामादिका चतुर्थपादे एका- परवाहुल्येन छन्दोभङ्गादिति ध्येयम् । एवं परत लोके च । उपजाति हत्तम् : ३५॥

·पष्ठोऽडः। (२५७ . यापन रहन्ति गिरांसि वाणा रामरिता राक्षसपुगवानाम् । वजोपमा वायुसमानवेगा: प्रदीयतां दागरथाय मोता ॥ २६ ॥ न कुम्भकर्णेन्द्रजितौ च राजन् । 'तया महापाखमहोदरी वा। निकुम्भकुम्भौ च तथातिकायः स्थातु समर्था युधि राघवस्य ॥ ३७ ॥ तत कुम्भकर्णसुत.। तथानेनोवृत्य स्फटिकगिखरो वै हि विदधै समन्ताटामूलत्रुटितवसुधाबन्धविधुरः । अम वेनाद्यापि त्रिमुरहरत्ययतिकरः समन्तादामूलं खलु चन्ननकाटुननयति ॥ ३८ ॥ यावदिति। यावत् वचोपमाः कुन्निशसमा. वायुसमान- वेगाः वावजवाः गमेण इरिता: चिप्ता: बाणा: राक्षमपुङ्गवाना राक्षमवीराणां गिरासि न ग्टहन्ति न कृन्तन्तीत्यर्थः, तावत् दाशरथाय सीता प्रदीयताम। उपजाति हत्तम् । ३६ ॥ नेति। है राजन् ! कुम्भकगोन्द्रजिती, तथा महापात्र- महोटरी वा निकुम्भकुम्भी च तथा अतिकायः एते राघवस्य रामम्य युधि मंग्रामे स्थातु न ममी. न हमाः। उपजाति वृत्तम्॥ ३७॥ तथेति। स्फटिकगिखरो कैलामगिरिः अनेन राचम-

·२५८]
महानाटकम् ।
राव । शूरा' थोत्रपथे पुनः कति कति प्राञ्चः पदं चक्रिरे
तेषां वे हि विलचा माम्यपदवी जागर्त्ति लङ्काभट. ।
यहोर्मण्डलचण्डपीडनवशान्त्रिस्यन्दिरक्तच्छटा-
भवामगरयन्ति शङ्करगिरिरद्यापि धातुद्वा. ॥ ३८ ॥
-
वेति भाव,
राजेन वै हि निश्चितम् उपत्य, तथा तेन प्रकार पा सम-
न्सात् आमूलं वटितेन विच्छिन्नेन वसुधाबन्धेन विधुरः
विश्वथः विदधे कृतः न्येन कैलासविश्लथोकरणेन अद्यापि
त्रिपुरहरस्य शम्भो नृत्यव्यतिकरः नर्तनलिः समन्तात्
आमूल मूलपर्यन्तं खलु निश्चये चलनकात् प्रकम्पनात्
अमु कैलामम् उन्नलयति कम्पयति । (यस्य एतावान् प्रभाषः
तस्य रामाद भयमित्युक्तिरयुक्तव भवत इति भाव.। शिखरिणी
वृत्तम् ॥ ३८॥
शूरा इति। कति कति द्विवाः पञ्च पड़
पाजः प्राचीनाः हिरण्याक्षादय इति भाव., शूरा वीर्यवन्तः
श्रोत्रपधे शवणेन्द्रियमागें पदं स्थान चक्रिरे सलवन्तः, किन्तु
लद्धाभटः लहाबीर. तेषां प्राचां वीराणां वे हि निसितं
साम्यपदवी सादृश्यं विलय अतिक्रम्य जागर्ति तानप्यविषय्य
राजते इत्यर्थ । त्यस्य लहामटस्य दोमण्डलेन भुजसमूहेन
यत् चण्डं प्रखरं पीडनम् उन्मूलनमिति यावत्, तदेव वशः
हेतुः तम्मात् शहरगिरे कैलासस्य धातुद्रवा: गैरिकादिधातु.
निस्रवाः अद्यापि निस्यन्दते इति निस्यन्दिनी या रकच्छटा
रतधारा तस्याः शहाम अधुरयन्ति उत्पादयन्ति । शार्दूल-
विक्रीडित वृत्तम् ॥ ३८॥

·। पठोला। २५८] इन्द्रं माल्यकर, सहस्रकिरणं हारि प्रतीहारक, चन्द्र छत्रधरं, समीरवरुणो सम्मानयन्ती ग्टहान् । पाचक्ये परिनिष्ठित हुतवई किं मदग्य्हे नक्षसे । रक्षोभक्ष्यमनुष्यमात्रवपुषं तं राघवं स्तोष किम् १ ॥४०॥ विभी। नातिं मानय मानुपीमतिबली दृष्टस्त्वया हैहयः स्मृत्वा बालिभुजौ च साम्प्रतमवज्ञातु न ते वानराः । तत् पौलस्त्य ! महाग्निहोत्रिणामहं त्वामेवमभ्यर्थये मोतामर्पय मुञ्च च क्रतुभुज काराकुटुम्बोकतान् ॥४१॥ इन्द्रमिति। मम ग्रह इन्द्र देवराजं माल्यकर, सहस्र- किरणं सूर्य द्वारि प्रतीहारक हाररक्षकमित्यर्थः, चन्द्रं छत्रधरं, समीरवरुणो 'ग्रहान् सम्मार्जयन्ती समोरं मार्जनकरं वरुण जलधोतकरमिति भावः, हुतवहम् अग्नि' पाचकस्य कम्म पाचक्यं तमिान् पाककम्पोत्ययः, परिनिष्ठितं नियुक्त न ईक्षसे किम् ? न पश्यसि किम् ? रक्षसां भक्ष्यो यो मनुष्यः तन्मात्र वपु मनुष्यशरीरमावमित्यर्थः, तं राघवं रामं किं कथं तौषि प्रशंससि ।। शार्दलविक्रीडितं वृत्तम् ॥ ४०॥ जातिमिति । हे पोलस्त्य । रावण। मानुपी मनुष्य- मम्बन्धिनों जाति मानय मा अवमन्यस्वेति-भावः, त्वया हैहयः कार्तवीर्यः अतिबली अतिवीर्यवान् दृष्टः कार्तवीर्य्यात् परा. जयं प्राप्य तत्कारागारे उपितत्वादिति भावा, बालिनो वानरस्य भुजी बाह, तबलमित्यर्थः, स्मृत्वा (यस्वा कक्षे निक्षिप्य सप्तसु सागरेषु मध्यामुपासितवानिति भावः वानरा: ते तव अव- ज्ञातुं न साम्प्रतं न युक्तं, “युक्त हे साम्प्रतं स्थाने” इत्यमरः । तत् तस्मात् महान्तम् अग्निहोविणं साम्निक, वेदविदुपमिति ।

·[२६] महानाटकम् । रामोऽसौ भुवनेषु विक्रमगुणैः प्राप्तः प्रसिडि पराम् अस्मद्भाग्यविपर्ययादयदि पुन (पर) देवो न जानाति सम्। वन्दोवेष यांसि गायति मरुत् यस्यैकबाणाहति- श्रेणीभूतविशालतालविवरोद्गोणैः स्वरैः सप्तभिः ॥ ४२ ॥ अजनि रजनिमध्ये मण्डलं चण्डरश्मे: धनुरुदयमनभं बिनती द्यौवकास्ति । भावः, त्वाम् अहम् एवम् अभ्यर्थये याचे, सीताम् अर्यय, रामा. येति शेषः, काराकुटपीकृशान् कारानिरुवान् ऋतुभुजो देवांश्च मुञ्च त्यज। शादलविक्रीड़ित वृत्तम् ॥ ४१ ॥ राम इति । अमी राम: विक्रमगुरोः विक्रमाय गुणाय पोलदाक्षिण्यादयश नै भुवनेषु परां महती प्रसिद्धिं ख्याति, प्रतिष्ठामित्यर्थः, प्राप्तः, अस्माकं भाग्यविपर्ययात् दुर्दैववशात् इत्यर्थः, देवः-महाराजः पुन: तं गमं यदि न जानाति, (पुन- रित्यत्र परमिति पाठे पर केवलमित्यर्थः, सर्व एव भुवनलोकान्तं मानन्ति केवलं भवान् न जानातोति महदम्माकं दुर्देव- मिति भावः, एप-मरुत् वायुः बन्दीव स्तुतिपाठक इव एकस्य वाणस्य आहत्या आघातेन येणीभूतानां विशालानां तालानां विवरात् छिद्रात् उही: उस्तैिः मतभिः खरैः "निपादर्पभगान्धारपड़ जमध्यमधैवताः। पञ्चमोत्यमी सप्त तन्वीकण्ठोटिताः खगः” इत्यमरोतः, यस्य यांसि गायति । एकवाणाइतथणीभूतति पाठान्तरम् । शार्दूलविक्रीडितं छत्तम् ॥ ४२ ॥ लदाया-दुनिमित्तमाइ, बजनीति ।- रजनिमध्ये गती चपदराम: मगइलम् अजनि उदभूत्। योः पन्तरीक्षम् अनर्भ ·पठोऽहा। २१] अहह ! विधिरिदानों दृश्यते वाम एव, प्रदिश जनकपुची, मित्रतामेतु रामः ॥ ४३ ॥ यस्यैकः कपिशावकः समतरझुलामम्भोनिधि, दुर्भद्यामपि देवदैत्यनिवहलहापुरी' प्राविशत्। विष्वा तान् वनरक्षकान् जनकजां दृष्ट्वा च भडक्वा वनं हत्वाऽवं प्रदहन् पुरों गत इतो रामः कथं मानुषः ? ngga सुवर्णपुड्डाः सुखगाः सुतीक्षणा वचोपमा वायुसमानगाः । यावन्न ग्रहन्ति शिरांसि बाणाः प्रदीयतां दाशरथाय सीता ॥ ४५ ॥ निर्मे धनुपः शक्रचापस्य उदयं बिभ्रती दधाना सती चकास्ति राजते। अहह ! खेदे, इदानीं साम्प्रतं विधिः वामः प्रतिकून्न एव दृश्यते, अतः जनकपुत्रो प्रदिश प्रत्यर्पय, रामः मित्रता सख्यम् एतु गच्छतु, प्राप्नोत्वित्यर्थः । मालिनी हत्तम्॥ ४३ ॥ यस्येति । यस्य रामस्य एकः कपिशावकः वानरशिशः दुर्ल' केनापि नहितमशक्यम् अम्भोनिधि ममतरत् समु- त्तोर्णवान् देवदैत्यनिवः सुरासुरहन्दैरपि दुर्भद्यां दुर्लयां, दुष्पवेगामिति यावत्, लढापुरी प्राविशत्, तथा तान् वन-. रक्षकान् उद्यानपालान विद्या निपात्य जनकजां सीता दृष्ट्वा वनम् अशोकं भडता विमध्य अहं तव कुमारमिति भावः, हत्वा विनाश्य च पुरों नड्डा प्रदहन, भस्मीकुर्वन इतो लढायाः गतः प्रतिनिहत्तः, स रामः कथं मानुप. सामान्य- इव कथमवज्ञायते इति भावः। शार्दूलविक्रीडितं हत्तम्। ४४॥ सुवति। सुगमम् ॥ ४५ ॥ मानव

·[२६]
महानाटकम् ।
गतायुपं त्वां विपरीवबुद्धि
निःसंशय राक्षस । लक्ष्यामि ।
यो मां हितं तथ्यमपि ब्रुवन्तं
न मन्यसे राक्षसवीरमध्ये ॥ ४६॥
अंथ चरणहतो दशाननेन
प्रकृतिविपर्ययमस्य लक्षयित्वा ।
सपदि च परिहृत्य तं स मन्त्री
परिकुपितो मनसा जगाम रामम् ॥ ४७ ॥
तथापि सानुनयम् ।
प्रगृह्य रत्नानि विभूषणानि
वासासि दिव्यानि मणीय मुख्यान् ।
गवायुपमिति। हे राक्षस ।
वा गतायुषम् आयु.शेष
शालिनम् अतएव विपरीतबुद्धिम् 'पासनकाले विपरीतबुद्धि'
इति शाम्तात् नि संशयं निश्चितं लक्षयामि अवधारयामि,
यस्त्वं हितं तथ्यं मत्यं ब्रुयन्तमपि मा राक्षसानां मध्ये वीराः
राक्षसवीराः तेषां मध्ये न मन्यसे । न गणयमि ? रामगुण-
कीर्तनन वीर्यशून्यं भीतं मां कथयसीति भावः। उपजाति
वृत्तम् ॥ ४॥
अथेति ।
प्रय एवं कथनानन्तरं स मन्त्री विभीषण: दगा-
ननन रावीन चरणहतः पादताडित-प्रतएव अस्य रायणम्य
प्रतातिविपर्यययं स्वभायवेपरोत्यं लक्षयित्वा परिकुपितः मन्
सपदि भरिलिक रावणं परिल्ल परियच्छ छ सनमा राम
जगाम सम्मारित्यर्थः। पुष्पिताना उत्तम् ॥४७॥

·षष्ठोऽहः। [२६३] सीताञ्च रामाय निवेद्य देवों वसाम लङ्कामपयातुधवा ॥४८॥ रावणः। जानामि सीता जनकमसूतां जानामि रामं मधुसूदनञ्च । बधञ्च जानामि निज मनुष्यात्तथापि सोतां न समर्पयामि ॥४॥ विभो । यस्य त्राम्बकमोलिखेलदमलखीककल्लोलिनी- लीलालइनलम्पटेन यशसा दिग्भित्तयः क्षालिताः । सोऽपि त्वं जनकाधिराजतनयालब्धाभिलापः कथं हा ! जातोऽसि पुलस्त्यमन्तवियशःशीतयुतेलाञ्छनम् ॥५० L- प्ररोति। रत्नानि विभूपणानि रत्नालद्धारान् दिव्यानि वासांसि वसनानि मुख्यान उत्कृष्टान् मणींश्च रत्नानि च देवी सीताञ्च रामाय निवेद्य अर्पयित्वा (रामेण सह सन्धिं कृत्वेति भावः, लङ्कां वसाम शहा भयम् अपयात नश्यत । उपजाति हत्तम् ॥४८॥ जानामोति। जनकप्रसूतां सीतां जानामि, लक्ष्मीमिति भावः, रामञ्च मधुसूदनं जानामि। मनुष्यात् निजं बधञ्च जानामि, मनुष्यादित्यव दशास्य इति पाठे दशास्योऽह- मित्यर्थः। तथापि सीतां न समर्पयामि निहतो गन्तुमिच्छामि तविणोः परमं पदमिति भावः। उपजाति वृत्तम् ॥ ४८ ।। यस्येति। यस्य तव वाम्बकस्य मौलो शिरसि खेलन्ती क्रीड़न्ती अमला निम्मला या खर्लोककल्लोलिनी मन्दाकिनी- त्यर्थः, तस्या लीलया यत् लङ्घन तस्मिन् लम्पटः लुश्वः तेन सुरलोकव्यापिनेति भावः, यगसा दिभित्तयः दिश एव कुयानि चालिता:-शोधिताः दिगन्ता! व्याप्ता इति भावः, ·[२६४] महानाटकम् । जात्वासौ वत । रावणानुजबलो लवां कलाशिताम् आशामस्य विचारयन बहुविधं न्यकुर्वतः थेयसाम् । इत्यविष्य विसज्य मानमधुना त्यवाग्रज नग्नवद् यात. सानुचरम्तथैव झटिति श्रीरामसानिध्यकम् ॥ ५१ ॥ ततश्चतुर्मि' सह मन्त्रिपुत्रैरुपेत्य रक्ष कुलधूमकेतुम् । लद्धामहातङ्क इवाम्बरण विभीषणो राघवमन्दियार्य ॥ ५२ ।। सोऽपि तादृशकोर्तिशाली अपि त्वं जनकाधिराजतनयाया सीताया लब्धाभिन्नाप जाताभिन्नाप. सन् इत्यर्य, हा खेदे पुलस्त्यस्य ब्रह्म. सन्ततोना सन्तानानां यश एव शीतद्युतिः चन्द्र तस्य लाञ्छनं कलङ्कः कथ जातोऽसि ।। (एतादृशं महत् पुलस्त्यकुल कलइयसीति भावः। रूपकालङ्कार.। शार्दूल- विक्रीडितं वृत्तम् ।। ५ ।। जात्वेति। वत खेदे, असा रावणस्य अनुजो बलो बलवान् विभीषण. लद्धां कलवाड़िसा दूषितामित्यर्थ , ज्ञात्वा थेयसा मग लानाम् आशा न्यकुर्वत' अगलत इति यावत्, अस्य रावणस्य इति इत्यम् अविष्य अनुसन्धाय बहुविधं विचारयन् त्यसामागा नास्तीति विवेचयनित्यर्य., अधुना मान विसृज्य त्यका, खगौरवत्यागेन पराथयणादिति भाव , नग्नयत् बौह- क्षपणकवत् अग्रज ज्येष्ठं रावणं प्राक्तनधर्मम् अग्रवर्तिपित्रादि- परिजन वा त्यक्ता तथैव नग्नवदेव सानुचर, समहचरः मन् झटिति सपदि थोरामस्य सान्निध्यकं मनिधि यात' गतवान् । गार्दूलविक्रीडितं वृत्तम् ।। ५१ ॥ तत इति । ततः पनन्तरं विभीषणः चतुर्भिः मन्त्रिपुत्रैः सा उपेत्य लड़ाया महान् पाता इस भयमिव भग्ध- ·पठोऽवः। [२६] विभीषणे समायाते सूर्य प्रतिमतेजसि । तदादौ रावणधान्या भङ्गः कपिकुलेऽभवत् ॥ ५३ ॥ राम प्रति दोवारिकः। देव ! हारि नभ:पयेषु मिलि ताः पञ्च त्रियामाचराः, एकस्तव विभीषणो दशमुखचाता, परे मन्त्रिगः । याचन्ते गरंग भयापहरणं, किन्तन्न जानोमहे कृत्याकृत्यविचारणकनिपुणस्तव प्रमाणं प्रभुः ॥ ५४ ॥ ! रेण आकाशेन रक्ष.कुलधूमकेतुं राक्षसकुलदाहकमग्निं राबवं रामम् अन्वियाय भरणं जगामेत्यर्थः । उपजाति वृत्तम् ॥ ५२ ॥ विभीषणी इति। तदा तस्मिन् काले सूर्यप्रतिमतेजसि विभीषणे समायात सति आदो प्रयमत. रावणधान्त्या रावणो- ऽयमिति भ्रमेण कपिकुले वानररन्दे भडः भयात् प्रद्रयः अभवत्। अनुष्टुप वृत्तम् ॥ ३॥ देवेति। हे देव ! हारि हारदेश नभःपथेषु भाकाग- मार्गेषु पञ्च वियामाचरा • निगाचरा मिलिताः समागता तव तेषु मध्ये दशमुखस्य रावणस्य भ्राता विभीषणः एकः, परे चत्वारः, मन्त्रिा: तस्ये ति शेषः, शरणं रक्षक, खामिति शेपः, भयापहरणम् ..अभयमित्यर्थः, याचन्ते प्रार्थयन्ते, तत् नेपामभिमतमिति भावः, किम् ? न जानीमहे नावधार- यामः, तब तम्मिन् विषये कृत्यम्य कर्तव्यस्य अकृत्यस्य प्रक- व्यस्य च विचारणे अवधारणे एकः मुग्यः निपुण: दक्षः प्रभुः देवः प्रमाणं देवो यदाज्ञापयतोति भारः। शार्दूलविक्रीड़ित हत्तम् ॥ ५४॥ इत्यर्थः।

·[२६६] महानाटकम् । थोरामण वौक्षितो हनूमान् । सत्यं दाशरथे ! विभोषण इति भ्रातास्ति लड्सापतेः निद्रासिन्धुतिमिनिलस्य चरम: थोकुम्भकर्णस्य य.। दाक्षिण्याद्युपलक्षित, पिटकुनापेक्षावलक्षाभयो रक्षोलोकविलक्षणां कलयति प्रत्यक्षालक्ष्मीमयम् ॥ ५५ ॥ सुग्रीवः लक्ष्मण प्रति। यस्य न स्वजने प्रीति: कुतस्तस्य पर जने शवितव्यो हि मोमिने । दूरस्थोऽपि विभीषणः ॥ ५६ ॥ - ·पष्ठोऽङ्कः [२७] अथ रामलक्ष्मणयोरुक्तिमत्यती। धर्मात्मा दशकन्धरात् वहिरभूत् कस्मादयं रावणात् ? सम्भ्रान्तोऽविनयेन किं न कुरुते सुग्रीववहालिनः । रनोराजमहोदरस्य निभृतारम्भोऽपि सम्भाव्यते ? किं कुम्मः शरणागतं रिपुमपि द्रुधन्ति नेवाकवः ॥ ५७ ॥ दृष्ट्वा वानरवाहिनोमनिमृताहहारहवारिणी शशावान् स विभीषणः क्षणमभूदर्वारदोर्विक्रमः । दूरवर्ती अपि, समोपस्थे कि वताव्यमिति भावः, दूरस्थितत्वात् महमा किमप्यनिटं कर्तुमक्षमोऽपोति तात्पर्य, शङ्कितयः हि शङ्कास्थानमेवेत्यर्थः । अनुष्टुप् वृत्तम् ॥ ५६ ॥ धर्मात्मेति । अयं धम्मात्मा धार्मिक,यदीति-शेपः, तदा दश- कन्धरात् रावणात, भ्रातरिति शेष:, रावणादित्यत्र सोदरादिति पाठान्तरम् ; कस्मात् किमर्थं वहिरभूत् विपदि बन्धुं सत्याजेति भावः। इति लक्षाणोक्तिः । अविनयेन दुराचारेगा, रावणस्यति भावः, मम्भ्रान्तः सम्यक् वस्त वान्निन· सुग्रीववत् किं न कुरुते । (मुग्रोवो यथा बालिनस्वस्त' तं परित्यज्य माम् प्राथित: तया- यमपि सम्भवतीति भावः । इति रामोक्ति । बोराजम्य राक्षस पति: महोदरस्य विभीषणस्यास्य निभृतारम्भः कूटकरणोपक्रमः अपि मम्भाश्यते छिलनास्मासु प्रविश्य गूढमनिष्टार्थमस्य एप समुद्यमः मम्भवत्यपोति भावः । इति नमणोक्तिः) किं कुम्मः ? इक्ष्वाकव: इक्ष्वाकुवंश्या' रिपुमपि शत्रुमपि शरणागतं न द्रुह्यन्ति न हिंमन्ति । इवि-समोतिः । शालविक्रीडितं वृत्तम् ॥ ५७ ॥ दृष्ट्वेति। दुर्वारः दुर्नयः दोर्विक्रमः भुजबन्नं यस्य तथोक्तः स विभीषणः वानराणां वाहिनी सेनाम् अनिभृतेन प्रकटिते- ॥

·[२६] महानाटकम्। थोरामण वीक्षितो हनूमान् । सत्यं दाशरथे ! विभीषण इति भ्रातास्ति लङ्कापते: निद्रासिन्धुतिमिनिलस्य चरमः योकुम्भकर्णस्य य.। दाक्षिण्याद्युपलक्षित: पिटकुलापेक्षाबलक्षाशयो रक्षोलोकविलक्षणां कलयति प्रत्यक्षलक्ष्मीमयम् ॥ ५५ ॥ सुग्रीव. लक्ष्मणं प्रति। यस्य न स्वजने प्रोति. कुतस्तस्य परे जने। शशितव्यो हि सोमित्रे । दूरस्थोऽपि विभीषणः ॥ ५६ ॥ सत्यमिति। हे दाशरथे। विभीपण इति लापते: रावणस्य भ्राता अस्ति सत्यं य. निद्रा एव सिन्धुनदी सागरी वा, “देशे नदविशेपेऽब्धी सिन्धर्ना सरिति स्त्रियाम्" इत्यमर , सस्य-तिमिङ्गलः सिमि मत्स्यविशेष गिलतीति सघोक्त, 'अस्ति मत्स्यस्तिमिर्नाम शतयोजनमावतः । तिमिनिलगिलोऽप्यस्ति सदगिलोऽप्यस्ति राघव, ” इत्यक्ते' , तस्य सततनिद्रासमुन्द्र विराजमानस्येति भाव. श्रीभकर्णस्य चरमः कनीयान् । टाक्षिण्यादिमि. गुणे: सपलक्षित युक्त: पिटकुलापेक्षया पुलस्त्य वंशापेक्षया बलनः अवदात , विशु इत्यर्थ., "प्रवदात. मितो गोरो बलमो धवलोऽर्जुन.” इत्यमरः, प्राशयो यस्य नयाभूत , अयं विभीषणः रक्षोलोकविलक्षणा राक्षमभुन्निविपरीता प्रत्यक्ष लक्ष्मी परिदृश्यमानयियं कनयति धारयनि । गाईल विक्रीडितं इत्तम् ॥ ५५॥ यति। हसौमित्रे । लक्ष्मण ! यम्य जनम्य वजने स्मीयजने, महोदरे विभाव, न मोलि., अम्तीति शेयः, सस्य परेऽन्यस्मिन् मने कुतः। प्रोतिरिति शेष, पत: दूरस्थोऽपि - ·पठोऽङ्कः २६७] अथ रामलक्ष्मणयोरुक्तिमत्यक्ती। धर्मात्मा दशकन्धरात् वहिरभूत् कस्मादयं रावणात् ? सम्भान्तोऽविनयेन किं न कुरुते सुग्रीववहालिनः । रक्षोराजमहोदरस्य निभृतारम्भोऽपि सम्भाव्यते ? किं कुम्मः शरणागतं रिपुमपि द्रुह्यन्ति नेवाकवः ॥ ५७ ॥ दृष्ट्वा वानरवाहिनोमनिमृताहद्वारहवारिणी गदावान् स विभोपणः क्षणमभूदृटुर्वारदोविक्रमः । ( दूरवर्ती अपि, समोपस्थे कि बत्तव्यमिति भावः, दूरस्थितत्वात् सहमा किमप्यनिष्टं कत्तुमक्षमोऽयोति तात्पर्य, शशितयः हि शङ्कास्थानमेवेत्यर्थः । अनुष्टुप् वृत्तम ॥ ५६ ॥ धर्मात्मेति । अयं धम्मात्मा धार्मिक यदीति शेषः, तदा दश- कन्धरात् रावणात, भ्रातरिति शेष:, रावमादित्यव सोदरादिति पाठान्तरम् ; कस्मात् किमर्थं वहिरभूत् विपटि बन्धुं तत्याजेति भावः। इति लक्षणोक्तिः । अविनयेन दुराचारेण, रावणास्यति भावः, मम्भ्रान्तः सम्यक् वस्त. वालिन सुग्रीववत् किं न कुरुते । सुग्रोवो यथा बालिनस्तम्तः तं परित्यज्य माम् प्राधित: तया- यमपि मम्भवतीति भावः । इति-रामोक्तिः। रम्बोराजस्य राक्षस पते: महोदरस्य विभीषणस्यास्य निभृतारम्भः कूटकरणोपक्रमः अपि सम्भायत छिलेनामासु प्रविश्य गूठमनिटार्यमस्य एप समुद्यमः सम्भवत्वपोति भावः । इति लन्मणोक्तिः) किं कुम्मः । इक्ष्वाकवः इक्ष्वाकुवंश्या' रिपुमपि शत्रुमपि शरणागतं न द्रुह्यन्ति न हिंमन्ति । इवि-समोतिः । शार्दनविक्रीडितं वृत्तम् । ५७ ॥ दृष्ट्वेति। दुर्वारः टुर्नहा. टोविक्रमः भुजबन्नं यस्य तथोक्तः स विभीषणः वानराणां वाहिनी सेनाम् अनिभृतेन प्रकटिते- ·[२६] महानाटकम् । पश्यन् दाशरथि प्रमोदलहरोगम्भौर उज्जभित स्तम्भ समतविक्रमो न चलितु स्थातु न चाय क्षम ॥ ५८ ॥ सुग्रीवस्य थिय दृष्ट्या लक्ष्मणस्य च सेवनम । विभीषणस्य दोलेय मतिगयाति याति च ॥ ५ ॥ दृष्ट्वा वानरवाहिनीमनिभृताहवारशारिणी नेत्यर्थ अहङ्कारण इसार' सिंहनाद तहतो तां दृष्ट्वा क्षण शहावान् भनित (एते मा प्रति किमाचरिष्यन्तोति सञ्जातशत अभूत। ततश्च दागरवि राम पश्यन अवलोकयन् प्रमोदानाम् अन्त प्रसादजनितानन्दामा लहरीभि तग्ने गम्भीर परिपूर्ण इति भाव उजृम्भितस्तम्भ विस्फुरितस्तब्धीभाव वित ससोचित विक्रम तेज येन तथोक्त सन निष्पताप इत्यर्थ चलित न स्यातञ्च न क्षम न शक्त पासीदिति शेप । शार्दूल विक्रीडित वृत्तम् ॥ ५ ॥ सुग्रीवस्यति। विभीषणस्य मति सुग्रीवस्य थिय शोभा समृडिमिति भाव लक्ष्मणस्य सेवनच दृष्ट्वा दोलेव पायाति याति च मया एपा की प्राप्यते न वा मया ईदृश मेवाधि कारो लभ्यते न वैति संशयदोलावष्टचेता पामीत् विभीषण पति भाको। (अथवा सरोवण यथा स्वासुगनिनन्यागात् रामाश्रयणेन यो समासादिता तथा मयापि रामाययणेन यो लभ्या इति इतो राम एव बाययणोय इति एका चिन्ता, अघश लक्ष्मण इव म्बकीयम् अग्रन रावणम् एव मेवे न पाथयणीय इति हितोया चिन्ता इति चिन्ताइयेन विभीषणम्य चित्तमाकुलितमभूत् इति भाय । पष्टप इत्तम् । ५८ ·पठोऽङ्कः। [२६] पौलस्त्यः प्रविवेश विस्मित इव प्रत्येकमालोकयन् । सुग्रोवप्रमुखैरयं प्रतिपथं प्रत्युगमात् पूजितो नियाज रघुनन्दनस्य चरणे चिक्षेप इम्तं शिरः। ६०॥ नृपतिमुकुटरत्न ! त्वत्प्रयाणप्रगस्तिं नवगभरनिमज्जभराकान्तभोगः । लिखति दशनट सत्पतद्भिः पतद्भिः जरठकमठभर्तुः कर्परे सर्पराजः ॥ ६१ ॥ दृष्ट्वेति । अयं पौलम्त्यो विभीषण: वानरवाहिनीम् अनि. भृताहद्वारहतारिणों दृष्ट्वा लिखित इव चिलित इव प्रत्येकम् आलोकयन् पश्यन् प्रविवेश, शिविरमिति शेषः । तत: सुग्रीव- प्रमुखैः सुग्रीवादिभिः प्रतिपघं प्रतिपदोपमिति भावः, प्रत्युद्- गमात् एोहोति पूजितः सन् निर्व्याजम् अकपटं यथा तथा रघुनन्दनस्य चरण हस्तं शिम चिक्षेप अर्पयामास। गार्दूल- विक्रीडितं वृत्तम् ॥ ६ ॥ नृपतोति। हे नृपतिमुकुटरत्न ! राजचूडामणे ! सर्पराजः शेषनागः प्रवगानां वानराणं भरेण निमज्जन् अधोगच्छन् यो भूभरः पृथ्वोभरः तेन आक्रान्त: भोगः देहः फणमण्डलं वा यस्य तयाभूतः सन्, भोगः मसे स्त्रयादिभृतावहेच फगाकाययोः" इत्यमरः, उत्पद्भिः भूभारोहरणार्थम् उन्नमग्निः किन्तु पतनि: अतिभारधारणाक्षमतया निपतद्भिः दशनटद्वैः दन्तरूपपापाय- दारणास्त्रभेदैः जरठः अतिजीर्णः यः कमठभर्ता कूर्मराजः, तदधःस्थित इति भावः, तस्य कपरे पृष्ठफलके, तव प्रयाणस्य युद्दाथै प्रस्थानस्य प्रशस्तिं प्रशंसावादं लिखति, यथा कोऽपि कस्यापि महात्मनो राजचरितं चिरस्थायि भवितेति पाषा- ·[२७० महानाटकम् । भ्रान्वा दिग्वलयं दशास्यदलन । त्वत्कीर्तिहसी दिव याता ब्रह्ममरालसङ्गमवशात्तवैव गभियभूत् । पश्य स्वर्गतरङ्गिणोपरिसरे कुन्दावदात तया मुक्त भाति विशालमण्ड कमिद शीतविषो मण्डलम ॥ ६२ ॥ सल्ला मेरुमुदूखल प्रहसता बन्देन दिग्योषिता स्वर्गङ्गामुषलेन शालय व खल्कोतय कण्डिता । तासा राशिरसौ तुपारशिखरी तारागणास्तत्कणा, किञ्चान्यच्छशिवण्डसूर्पविसरज्जयोत्स्नाश्च तत्याशव ॥ ६३ ॥ पादिफलके खोदित्वा क्षणेन लिखति तहदिति भाय । मालिनी वृत्तम् ॥ ६१ ॥ नान्वेति । हे दशास्यदलन। रावणारे। तव कीर्तिरेव हसो दिग्वलय दिमण्डल भ्रान्त्वा पयटिखा व्याप्येति भाव दिव वर्ग याता गता तत्र ब्रह्मणो यो मराल राजहस , वाहनभूत इति भाव , तेन मगम तस्मात् गर्भिणी एव गर्भ वत्येवाभूत, तत परिपुष्टासीदिति भाव । पश्य अवलोकय खर्गतरङ्गिण्या मन्दाकिन्या परिसरे परित प्रदेश तया कोतिहस्या मुक्त परित्यक्त प्रसूतमिति यावत् कुन्दावदात कुन्दवत् धवल विशाल प्रकाण्डम् इदम् अण्डक डिम्ब शोत विपो मण्डल चन्द्रमण्डल व्यस्तरूपकम् , भाति राजते । शार्दूलविक्रोडित वृत्तम । ६२ ॥ कवेति। दिश एव योषित दिग्योपित तासा द्वन्देन समुहन दिगङ्गमाभिरित्यर्थ, महसता सता मेरु सुमेरगिरिम् उदूखल करनपाल सवा वर्ग मन्दाकिनो एव मुघल तर तय कीर्तय थालय व धान्यानीव कण्डिता निस्तपीकता ·पठोऽङ्कः। [२०] वीर ! क्षीरसमुद्रसान्द्रनहरोन्नावण्यनमोमुषः वकोत्तस्तुन्ननां कलसमलिनो धत्ते कथं चन्द्रमाः ।। स्थादेवं त्वदरातिसौधगिवरप्रोतगप्पागुर- ग्रासव्यग्रमनाः पतेयूटि पुनस्तस्याहगायो मृगः ॥ ६४ ॥ इत्यर्थः, असौ तुपारगिखरी हिमगिरिः तामां निसुपीकत- कोतर्तीनां रागिः स्तोमः, तारागणा नक्षत्रवृन्दानि तासां त्वत् कोतीनां कणाः क्षुद्रायाः, किञ्च अन्यत् अपरं शशिखण्ड एव सूर्यः तस्मात् विसरन्त्यः निःसरन्त्यः न्योतनाः चन्द्रिका: तामा त्वत्को ना पांगवः रजामि, कण्डनरेग्णववेत्यर्थः। अव शालय इवेत्युपमा अन्यत् सर्वं रूपकमित्यनयोरगानिभाव: सदरः । गादूलविक्रीडितं वृत्तम् ॥ ६३ ॥ वोरेति । हे वीर । कलङ्केन मनिन. चन्द्रमाः चोरसमुद्रस्य सान्द्रा घना या लहरी तरङ्गः तस्याः लावण्यलक्ष्मी कान्ति- शोभा मुष्णाति हरतीति तथोक्तायाः तव कोतें: तुलनां साम्य कथं केन प्रकारेण धत्ते ? धारयति । न कयमपीत्यर्थः। यदि पुनः किन्तु यदीत्यर्थः, तस्य चन्द्रमसः अगायी उत्सद्वर्ती मृगः तब अराति: शत: तस्य सोधशिखरं होपरिभागः, तस्मिन् प्रोदभूताः प्रकर्षण जाताः ये शष्याणां णानाम् अङ्कुराः प्ररोहा.,(शत्रुनिधनात् शून्यतसौधशिखरेषु मार्जनादिसंस्कारा- भावात् शष्योत्पत्तिरिति भाव), तेषां ग्रासे कबलने व्यग्रम् आसक्तं मनो यस्य तथाभूतः सन् पतेत्, तदा एवं त्वत्कीर्ति- साम्यमित्यर्थः, स्यात् भवेत् । (निकलइयन्द्रस्तव कीर्निसाम्य लभते इति भावः। पव यद्यर्थवलादाहतसाम्यसम्बन्धाध्यन मायादतिशयोक्तिरलद्वारः, *मिहत्वेऽध्यवसायस्यातिशयोक्ति- निगद्यते” इति नक्षणात् । शार्दूलविक्रीडितं वृत्तम् ॥ ६४ ॥ " ·[२७२] महानाटकम् । कोदण्डमण्डलविनि मृतचण्डवाण तुण्डोरुखण्डित दशाननवाहुदण्ड । श्रारखण्डलारिगलखण्डनचन्द्रहाम: श्रीजानकीपरिखदः सुदृढ़पतिज्ञ ॥ ६५ ॥ पात त्रीणि जगन्ति सन्ततमकूपारात् समभ्युदरन् धात्री कोलकलेवरी इरिरभूद्यस्य कदंष्ट्राइकरात् । कूम कन्दति, नालति दिरसन , पत्रन्ति दिग्दन्तिनो, मेरुः कोपति, मेदिनो जलजति, व्योमापि रोलम्बति ६६ ॥ . . कोदण्डेति। सुदृढा प्रतिज्ञा यस्य सः सुदृढप्रतिज्ञः सत्य सन्ध इत्यर्थ , कोदगडमण्डलात् धनुर्मण्डलात् विनि.सतस्य विनिर्गतस्य चण्डस्य तोक्षास्य बाणस्य तुण्डेन अग्रेण लक-दृढं यथा तथा खण्ड्सिा निकत्ता' दशाननस्य गवणस्य बाहुदण्डाः येन तथोक्त. पाखण्डलस्य इन्द्रस्य अरोणा गवां गलखण्डनः कण्ठदान्तन चन्द्रहास असि. यस्य तथाभूतः योजानकीपरि वृढः श्रीमान् सीतापतिः, जयगीति शेप.। वसन्ततिलक वत्तम् ॥६५॥ पातुमिति। हरिः विष्णु अकूपारात् प्रलयसागरात् धात्री पृथ्वी समभ्युदरन् समुत्तोलयन सन्ततं सततं त्रीणि जगन्ति भुवनानि पातु रक्षितुं कोलकलेवर. वराहमूर्तिः अभूत, यस्य कोलकलेवरस्य हरेः एक पर दंष्ट्रागुरः दशनप्ररोह. तस्मात् कूमः कमठराज: कन्दति कन्दो मूलं तदिवाचरति, हे रमने जिद्धे यस्य स दिरसन, नागराजोऽनन्त इत्यर्थः, नालति नाल मिधाचरति, दिग्दन्तिनः दिशागजा. पवन्ति पनापोवा- ·पष्ठोऽद्धः। [२७३] कूम्मः पादोऽस्य, यष्टिर्भुजगपतिरसी, भाजनं भूतधात्री, तेलोत्पूराः समुद्राः कनकगिरिरयं दोप्तवर्तिप्ररोहः । प्रचिचण्डांशुरोचिगंगनमलिनमा कब्जलं दह्यमाना शत्रुयेणी पतङ्गाः, चलति रघुपते ! त्वत्प्रतापप्रदीपः ॥ ६ ॥ तुलाधारो धाता, वहति वसुधा शूर्पपदवी, फणीशः स्यात्सूत्रं कनकशिखरी मानपलिका । तुलादण्डः सत्यं यदि भवति दामोदरगदा, तथाप्येषोऽशक्यस्तव गुणसमूहस्तुलयितुम् ॥ ६८॥ ! दीप्यते । चरन्ति, मेकः समरूगिरि: कोपति कोषो मुकुन्नं स दवाचरति, मेटिनी पृथ्वी जलजति जलजं प .“जलजं शहपद्मयोः" इत्यमरः, तदिवाचरति, व्योम अाकाशमपि रोलम्बति रोलम्बो भ्रमरः स इवाचरति, मु.इरिम्वमिति भावः । उपमालङ्कारः। शार्दूलविक्रीडितं वृत्तम् प६६ ॥ कृम्म इति। हे रघुपते ! तव प्रताप एव प्रटीप: ब्वलति अस्य प्रदीपस्य पादः कूमः कमठपतिः, अमी भुजग- पतिः अनन्तनाग: यष्टिः दण्डः, भूतधात्रो पृथिवी भाजनम् आधारः, समुदाः तैलोत्यूराः तैननिवहाः, पयं कनकगिरिः सुमेमः टोप्स: वर्तिप्ररोहः दशाङ्करः, चण्डांशरोचिः सौरालोकः अर्चिः शिखा, 'अचितिः शिखा स्त्रियाम्” इत्यमरः, गगनस्य मनिनिमा मालिन्यं कन्जलं, तथा दयमाना शत्रुश्रेणी शत्रु समूहः पतङ्गाः शलभाः । रूपकमलद्वारः । स्रग्धरा हत्तम् ६en तुलाधार इति। धाता ब्रह्मा तुलाधारः तोलनस्तम्भ इत्यर्थः, स्यात् यदि, वसुधा पृथ्वी शूर्पपदवी तोलनपात्ररूप- शूर्पतामित्यर्थः, वहति यदि, फणीशः अनन्तनाग: सूत्रं रन्नुः ·[२७४] महानाटकम् । का शृङ्गारकथा कुतूहलकथा गोतादिकाना कया माद्यद्दन्ति कथा तुरङ्गमकथा कोदगडदोक्षाकथा । एकैवास्ति पर पलायनकथा त्वरिभूमीभुजा देव । श्रीरघुनाथ । नाय । जगवि स्वप्रेऽपि नान्या कथा ॥ ६८ ॥ अत्युत्तौ यदि न प्रकुप्यसि मृपावाच न चेन्मन्धसे तबूमोऽद्भुतवस्तुवर्णनविधी व्यग्रा कवीना गिर । यो गदा स्यात यदि कनकशिखरो सुमेरु गिरि मानपलिका परिमाण साधनभूत पलमित्यथ स्यात् यदि दामोदरस्य तुलादण्ड तोलनयष्टि सत्य भवति यदि, तथापि तव एम गुणाना समूह तुलयितु समीकर्नु मातु का अशका अमाध्य । अत्रापि पूर्ववत यद्यर्थवलादाहतेन सम्बन्धेन अध्यवसायादति शयोति । शिखरिणी वृत्तम् ॥ ६८ ॥ केति। हे देव घोरघुनाथ । नाथ जगति तव वैरिण शवव ये भूमीभुज राजान तैषा शृङ्गारकथा सुरतप्रसङ्गवार्ता का १ कुतूहलकथा उत्सवकथा का ? गीतादिकाना कथा का ? मान्यता मदस्राविणा दन्तिना हस्तिना कथा तुरङ्गमा णाम कथा कोदण्डदीक्षाया धनुर्वेदशिक्ष कथा च का वास्तीत्यर्थ पर केवलम् एकै व पलायन कथा अस्ति स्वप्रेऽपि अन्या कथा न अम्तीति शेष । शार्दूल विक्रीडित वृत्तम् ॥ ६॥ अत्युक्ता विति। हे देव । अत्युक्ती अतिशयोक्तौ न प्रकुप्यसि न कोप करोधि यदि मृषावाच मिथ्यावाक्य न मन्यसे चेत् न बुध्यसे यदि तत् तदा बूम कथयाम अद्भतवस्तुन आश्चर्येति हत्तस्य वर्णनविधी व्यग्रा तत्यग कवीनां गिर वाच तव अखाना क्षिाया -

·प्रष्ठोडरः।
[२७५/
देव ! त्वत्तरणप्रतापतप( दह )नज्वालावलीशोषिताः
सर्वे वारिधयस्तवारिवनितानेवाम्बुभिः पूरिताः ॥ ७० ॥
हनूमचरितमपि स्तौति।
ग्यः कृत्स्रो लोको, धनुरगपतिया फणिपतिः,
मरोन्मायो योधः, सरमिजभवः सारथिरपि ।
शाशौरिव ! त्रिपुरपुरटहने परिकरा:
कृता दग्धैकेन प्रभटमयलझा हनुमता ! ७१॥
तरुण: प्रचण्डः प्रताप एव तपन: सूर्यः, दहनेति पाठे दहनः
अग्निः, तस्य चालावनीभिः किरणराजिमि: शिखायेणोभिर्वा
शोपिताः गोपं नीताः, (तव प्रताप: कविभिर्वर्णयितुमशक्य
इति भावः, तथा तव तरुणप्रतापतपनचालावलीशोषिताः
सवें वारिधयः समुद्राः तव परिवनितानां शत्रुनारोणां नेत्रा.
म्युभिः पतिवियोगजनिताशुभिः एव पूरिताः पुनः पूर्णता
नीताः । गालविक्रीडितं वृत्तम् ॥ ७० ॥
रय इति। है देव ! त्रिपुरपुरदाहे त्रिपुरासुरनगरदाहे
रुत्नः समग्रः लोकः भुवनं रथ., अगपति: शैम्नराजः धनुः,
फाणिपतिरनन्तनागः ज्या मोर्वी, स्मरोन्माथी मदनान्तकः
हर इत्यर्थः, योधः योडा, वीर इत्यर्थः, सरसिजभवः ब्रह्मापि
सारथिः, गोरिः विष्णुः शरम् एते.परिकरा उपकरणानि, प्रास
-बिति शेषः, किन्तु एकेन हनुमता साधनरहितेनैवेति भावः,
प्रभटमयल हा प्रसष्टवीरयुता लड्डा दग्धा भस्मीभूता कता
इत्यर्थः । पोपमानात् त्रिपुरदाहिनो इरादुपमेयस्य हनूमत:
प्राधिकामितिः व्यतिरेकालबारः, “प्राधिक्यमुपमेयस्योपमाना.
बुग्नताथवा। व्यतिरेक:-" इति लक्षणात्। शिखरिणी
हत्तम् ॥७॥

·[२७] महानाटकम्। ततो राम विभीषणयोरुक्तिप्रत्युक्ती । प्रये रक्षोनाथानुज । कुशलमोव कुशल यतो यौमाकोण चरणकमल दृकपथमगात् । किमुद्देश्य ? शुषात्पदकमलमेवेव विदित भवानीवाभूबिजनगरलझापरिवट ॥ २ ॥ तस्यातिभक्तिमधिगम्य विभीषणस्य सौमित्रिणा च रजनीचरचक्रराज्ये । प्रोताऽभ्यपेचयदमु प्रवरो रघूया प्राय प्रपनकरुणावशगा महान्त ॥७३॥ अये इति। अग्रे रक्षोनाथस्य अनुज रक्षोरामानुज इति पाठान्तर कुशल मगल, नु ? इति शोप । अद्यैव कुशल मङ्गल ममेति शेष यत योभाकोण भवदीय चरणकमल हकपथ दृष्टिपथम् अगात् दृष्ट मयेत्यर्थ । उद्दश्यम अभिमत किम् ? तवेति शेष । युष्माक पदकमलसवैव चरणपङ्गाजाराधनमेव उद्देश्य ममेति शेप । विदितं जात भवान् अदीव निजनगर लङ्काया परिवट अधिपति प्रभुरित्यर्थ प्रभूत् अिद्यारम्य सव लद्धाधिपत्य जातमिति भाव'। शिखरिणो वृत्तम् ॥७२॥ सस्येति । रघूण प्रवर, श्रेष्ठ राम वस्य विभीषणस्य अतिभक्तिम् अत्यनुरताताम् अधिगम्य बुड्डा प्रोत सौमित्रिणा लक्ष्मणेन अम विभोषण रजनीचरचकराज्ये राक्षस सङ्घाधिपत्ये अभ्यषेचयत् अभिपेचयामास। तथाहि महान्त महापुरुषा प्राय प्राचुर्येण प्रपवेषु प्राषितेषु या करुणा तदधौना भवन्तीति शेष । ৰামাল विशेषसमर्थनरूपोऽर्थान्तरन्या । वसन्ततिम्नक भम् ॥१३॥ सन कपा तशगा ·पठोड:। [२०७] परस्परं वानराः। अद्यैवाम्य विभीषणस्य शरणापत्रस्य मूनित हर्षादव ददात्ययं रघुपतिनवाधिपत्ययियम् । एतस्यैव भुजाविह प्रतिभुवो सुग्रोवरान्यार्पण- वैलोक्यमवमानमत्यचरिती, मर्वे वयं माक्षिण. ॥ ७४ ॥ दृष्ट्वा दाशरविभीषणमनु प्रेमाणमाकस्मिक मानन्दच भविम्यञ्च कपय लाघासहस्र जगुः (दधुः) । सुग्रीवागटजाम्बवत्प्रभृतिभि: साई हनुमानथ प्रान्नम्तस्य विभीषणस्य कयने सौहार्दमारब्धवान् । ७५ ॥ अद्येति । अय रघुपति हर्षात् प्रोत्या अद्येव अस्य शरणा पत्रस्य शरणं गतस्य विभोषणस्य अत्र आनते मूर्ध्नि गिरमि नहाधिपत्यस्य थियं नमों ददाति। एतस्य रघुपते, मुग्रीवाय यत् • राज्यार्पणम् असदाधिपत्यदानमित्यर्य, तेन त्रैलोक्ये विभुवने प्रथमानं प्रचरत् सत्वचरितं ययो' ती भुजावेव बाह एव दृह विभीषणाधिराज्यदाने इति भाव', प्रतिभुवी नग्नको, वयञ्च सर्व साक्षियः माक्षाद्रष्टारः। शार्दनविक्रीडितं हत्तम् . ०४॥ दृष्ट्वेति। कपयः वानराः विभीषणम् .. अनुविभीषणेन महेत्यर्थ , महायानुगन्दयोगे द्वितीया, “अनुम्तेषु महार्थे च” इति घोपदेव' , दागरथे. रामस्य आकस्मिक महसोत्पन्नं प्रेमाणम् अनु- रागं दृष्ट्वा सानन्दच अनेन शत्रो: रावणस्य अन्तर्वार्तोपन्नम्भेन सुजयत्वमम्भव इति धियेति भाव तया सविस्मयञ्च नाघासहस्त्रं प्रशंसातिशयमित्यर्थः,.रामस्येति भावः, जगुः कीर्तयामासु', टधुरिति पाठपि म एवार्थ.। अथ प्राज्ञः धीमान् हनूमान् । म-२४ ·महानाटकम् । या विभूतिर्दशग्रीवे शिरश्छेदेम शहरात् । दर्शनादेव गमस्य सा विभूलिविभीषणे : ७६ ॥ समुद्रं पति थोरामः। त्वमसि कुलगुरुमै मुच्च वर्माम्बराये ! "शिरसि विनिहितोऽयं भक्तिपूर्णोऽञ्जलिस्ते । दशवदनहता ते सा सपा मेऽभ्यु पेया दशमुखनिधनन क्षोयतां मे कलङ्कः। ७७ ॥ - सुग्रीवागदजाम्बवत्प्रभृतिभिः साई सह तस्य विभीषणस्य कथनः आलापैः मौहार्दै मख्यभावम् आरब्धवान्, हन्मदा- दयो वानराः मर्वे विभीषणं प्रति सख्यभावमातनिरे इति भाषः। शार्दूलविक्रीडितं हत्तम् ॥ ७५ ॥ येति। शिरसां छेदेन शरतुष्ट्यर्थ कन्तनेन शङ्करात्, परितुष्टादिति शेषः, दशग्रोवे रावणे या विभूतिरैश्वय,-लझे -- खयम् इनिभानः, प्रासोदिति शेषः, सा विभूतिः रामस्य दर्शना- देव विभीषणे, सङ्गन्तेति शेषः, अचिरेणैव कालेन विभीषणस्य लहाधिपतित्वं भविष्यति इति भावः । अनुष्टुप् धत्तम् ॥ ७६ ॥ वमिति। हे अम्बुराशे ! त्वं मे मम कुलगुरुः (मत्यूर्वजस्य मगरस्य सन्तानत्वेनति भावः, अतः वर्म पन्यानं मुञ्च देहीत्यर्थः । अयं भक्तिपूर्णः भत्या पूर्ण: ते तव, प्रीत्यर्थमिति शेषः, अञ्जलिः शिरसि, ममेति शेषः, विनिहित: सतः, कताञ्जलिस्त्वां शिरसा वन्दे इति भावः । ते तव सा स्नुपा बः सीता दशवदनेन रावणेन हता, मे मम अस्युपिया अधिगन्तव्या, उद्दरणीयेति यावत्, दशमुखस्य रावणस्य निधनन विनाशनन मे मम कलतः अपवादः क्षीयतां भयं गच्छत। मालिनी वृत्तम् ॥ ७७ ॥ .

·पठोऽहः। [२] प्रायोपविष्टः रामः मार्गमत्यजति सिन्धो लक्ष्मण प्रति । याञा दैन्यपराभवप्रणयिनो नेवाकुभिः शिक्षिता, सेवासंवलितः कदा रघुकुले मौली निवडोऽञ्जलिः ? । तस्मात् लक्ष्मण ! दुर्मदस्य जलधैर्दण्डार्थमभ्युद्यतः पाणिस्तं प्रति सम्प्रति प्रतिपदं त्यक्तं शरं वान्छति ॥ ७८ ॥ सरोपम् । चापमानय सौमित्रे । शरान् कालानलोपमान् । समुद्रं शोषयिष्यामि पद्भ्यां यान्तु प्लवङ्गमाः ॥ ७ ॥ दम्भोन्नितोर्विशिखैरनेकैरम्भोनिधि पांशुनिधि करिष्ये । म्थन्नौकरिये मरुभूमयिथे भस्मोकरिये मृगटप्णयिष्ये ॥ ८० ॥ यानोति । हे लक्ष्मण ! इक्ष्वाकुभिः इक्ष्वाकुवंश्यैः दैन्येन यः पराभवः अवमानना तस्य प्रणयिनी सहचारिणी याजा । प्रार्थना न शिक्षिता, रघुकुले सेवार्थ संवलित. सङ्कल्पितः अञ्जलिः कदा कस्मिन् काले मोली शिरमि निबद्धः कृतः । न कदापोति भावः, तस्मात् दुर्मदस्य दुर्विनीतस्य जलधेः दण्डार्थ दमनार्थम् अभ्युद्यत, पाणि. तं जलधि प्रति शरं वाणं त्यक्तं प्रतिपदं प्रतिक्षणं सम्प्रति वाति अभिलपति । गालविक्रीडितं वृत्तम् ॥ ७८ ॥ चापमिति। हे मौमित्रे । चापं धनुः कालानलोपमान अन्तकाग्निनिभान् शरांच आनय, समुद्रं शोषयिष्यामि, प्लवङ्गमाः वानराः पदभ्यां यान्तु गच्छन्तु। अनुष्टुप वृत्तम् ॥ ७ ॥ टम्भोलितीक्रेरिति। दम्भोलिवचं तहत् तोवाः उग्राः ते: अनेकः बहुभिः विशिखैः शरैः अम्भोनिधि सागरं पांशु- निधिं धूलिराणिमित्यर्थः, करिये, स्थलीकरिष्ये अस्थलं स्थल करिये, मरभूमयिये मरुभूमि करिये, भस्मीकरिष्ये तथा ·[२८०] महानाटकम् । श्रीरामचन्द्रे दशवनपुर्य्या मार्गाय पाथोनिधिबद्धकोप । आग्नेयमस्त प्रतिसदधान मैनाकमिन्धू चकितावभूताम् ॥ १ ॥ दियो धमायन्ते, ज्वलितमभवत् सागरजल, परिभेमुनका स्फुटनमगमन् शहमणय । परित्यक्ते बाणि रघुपरिवढनाथ सहसा दधन्मूर्ति सिन्धुर्जलदमलिना प्रादुरभवत् ॥ २ ॥ अथ सूर्योदये सूर्यसमुद्रयोरुक्तिप्रत्युक्तो । भो सिन्धो। भण भानुमन् । चलसि कि १ योगमभट्राशुगो दञ्चद्भुरिभये कुतस्तव भय त्वत्सूनवम्तन । ट मृगटण यथे मृगटष्णां वरिष्थे। अनानकक्रियाखेकका बाहीपकभेद । उपजाति वृत्तम् ॥ ८० ॥ थोरामचन्द्रे इति। श्रीरामचन्द्र दशवक्त्रस्य रावणस्य पुर्य्या नवाया मार्गाय-पथे पन्थान कर्तुमित्यर्थ पाथोनिधी समुद्रे बद्ध कोपो येन तथाभूते आग्नेयमस्त्र प्रतिसन्दधाने धनुषि योजयति मति मनाक सिन्धु सागरथ तौ चक्तिी भयमम्भान्तौ 'चकित भयरम्भमे इत्य ते अभूता बभूवत । इन्द्रवजा वृत्तम ॥८॥ दिश इति । अथानन्तर रघुपैरिटेन रघुनाथेन बाणे आग्नेये परित्यक्ते सति सहसा हठात् दिश धूमायन्ते धूम मुहिरन्ति मागरस्य चल ज्वलितम अभवत नका कुम्भौरा परिभ्रम परितो भ्रमन्ति स्म गड्डमणय शङ्खरत्नानि स्फटन विदारणम् प्रगमन (किमधिकेन) सिन्धु सागर जन्नदमलिना मेघश्यामला मूरों दधत् दधान सन् प्रादुरभवत् आविर्वभूव । शिखरिणी इत्तम् ॥ २॥ भो इति । भो सिन्धो। सागर। इति ...सूर्य्यस्योक्ति ।

·पठोऽहः। [२८] तस्येन्दुवंदने, रमा च सदने , पीयूषमाभाषणे, बाहो कल्पतरुनिशातविशिखयेणोपु हालाहन्नम् ।। ८३ ।। अथ समुद्र. सानुनयम् । प्रलयदहनतीवं काऽमितं ते शरीजः । कच मितसलिलोऽहं देव ! कोपं जहीहि । हे भानुमन् ! भण कथय, इति समुद्रस्य उक्तिः। किं कथं चलमि ? चलितो भवसि । इति सूर्यस्य उक्तिः। थोरामभद्रस्य आशगात् शरात् उदञ्चत् उहच्छत् यत् भूरि महत् भयं तैः अहं चलितोऽस्मि इति ..समुद्रोक्तिः । वत्सूनवः तव प्रसूताः चन्द्रादयः तत्र रामचन्द्रे सदा वै-तिठन्ति इति शेपः, अतः कारणात् कुत. तब भय मम्भवति। यत: तस्य रामचन्द्रस्य वदने इन्दुचन्द्र', तव.पुत्र इति भावः, सदग ग्राहे रमा लक्ष्मोः, तव कन्या इति शेष', अाभापणे वचने पीयूषम् अमृतं बाही कल्पतरुः, यो यत तं वाञ्छति, तहाहुम्तस्मे तत् ददातोति भावः। एते चन्द्रादयः तव प्रसूताः सटा रामचन्द्र तिठन्ति अतः कुन. तब म सम्भवति । इति सूर्यस्य उक्ति । अथ समुद्र आह-नियातासु तीक्ष्णास मिशिखघेणीषु शरनिचयेपु, राम- चन्द्रम्येति शेष., हालाहल विषं, प्राणहरं वस्विति भावः, अस्तोति सर्वशेषः । यथा कुपुत्रात् पिता विभेति तथा अहं हालाहलरूपात् कपुवात् विभेमि इति भाव., भीतम्तत्सका गच्छामीति निष्कर्षः। शार्दूलविक्रीडितं हत्तम् ॥ ३॥ प्रलयेति । है देव! प्रलयदहनः कल्पान्ताग्निः तहत् तीव्र दारुणम् अमितम् अपरिच्छेद्यं ते तव शरोज: शरतंज अतोऽई तस्मात् ·[२८] महानाटकम् । नलकरतलकोलनिरानीतगैले विरचय मयि सेतु सुछ पार प्रयाहि ॥ ८४ ॥ नल सेतुबन्धारम्भे राम स्तौति । गमरनमह वन्दे चित्रकूटकपटकम् । कौशल्याशक्तिसम्भृत जानकीकण्ठभूषणम् ॥ ८५६ अथ सेतुबन्ध । उत्पाट्योत्पाट्य शैलानतिबहलतलप्राप्तपातालमूलान् उत्तुगोत्तुगशृङ्गानतिकलितनभोमण्डलान् दिग्विकोर्णान् । क मितसलिल परिमितजलथाह क १ (नोभयो_रभावो वटत इति भावे तत् कोपं जहीहि ज्यज, नलस्य विश्व कम्मतनयम्य करतलीय कोला सङ्घसाधनानि लौहलाका रूपाणि द्रव्याणि येषा ते वानरानीता शैला ते मयि सेतु विरचय बनीहि सुक्षु सुखेन पा प्रयाहि गच्छ। पुरा नरोत्पत्तिकाले विश्वकर्मा नलमात्रे वा ददौ-तव पुत्रो मम तुन्यो भविता, तेन न सागर करतलेन प्रक्षिप्त शैलादिवा जले न निमति उपयैव स्यास्यतीति रामायणवार्तावानुसन्धेया। मालिनो वृत्तम् ॥ ८४ ॥ रामरत्नमिति। अ चित्रकूट एव चित्रकूटक स्वार्थ कम्प्रत्यय , स पटक समुहक निभृतस्थानपात्रविशेष यस्य त कौशल्या एव शुक्ति मुक्तास्फोट , "मुक्तास्पोट' स्त्रियाँ शक्ति" इत्यमर रत्नखनिरिति भाव, तस्मात् सम्भतम् जानक्या सीताया कण्ठभूषण कण्ठशोभनालझारभूत कण्ठ हारभूतमिति यावत् राम एव रत्नं तत् वन्दे प्रणमामि । कृपकमलबार । अनुष्टुप वृत्तम् । ८५ ॥ , , .

·पष्ठोऽङ्कः दुर्धा-नाञ्जनेयप्रभृतिकपिभटास्ते समानिन्धरन्तः सिन्धोः सन्धाय दोभ्या विरचयति नलो निर्भ सेतुबन्धम् ॥८६॥ तदवसरे राम प्रति लक्ष्मणः । कपोन्ट्रसेनाप्लवगैः पुरोगैः पयोमयं भूवलयं व्यलोकि । तत्पृठगैः पदमयं, तदन्यैरासीदिहाम्भोनिधिग्वमूचे ॥ ८७ ॥ उत्पाव्येति। ते याञ्जनेयंप्रभृतिकपिभटा हनूमदादि- महारुपयः अतिबहलेन अतिमहता तलेन तलभागेन प्राप्त पातालमून यैः तान् उत्तुङ्गोत्तुगानि अत्यन्नतानि शृङ्गाणि येषा नयोक्तान तिकलितम् अत्यानान्तं नभोमण्डलम् अाकाशा माग: ये: तान् दिक्षु विकीर्णान् विस्तृतान दुर्धा-न् धत्तुं मशक्यान शैलान, पर्वतान उत्पाट्य उत्पाव्य मिन्धो. मागरस्य अन्तः मध्यदेश ममानिन्यु, प्रचिक्षिपु । नन्न: दोयी बाहुभ्यां मन्धाय सयोग्य तानिति गप, निर्भरं निरतिशयो भग भार महनसामर्थ्यमित्यर्थ. यस्य ताः सेतुबन्धं विरचयति कागेति । अवातोते वर्तमानोपचारः। स्रग्धरा वृत्तम् ।। ८६ ॥ कपीन्द्रेति। पुरोगः अग्रगामिभि. कपीन्द्रसेनासु ये प्लवगा उल्लम्फनगामिनः ते. भूवलयं भूमण्डलं पयोमय जलमयं, तत् पृष्ठगे. तेषां पृष्ठगामिभिः पदमयं कर्दमबहुलं व्यनोकि दृष्टम्। तदन्यैः -शेयैः..प्रथादर्तिभिरित्यर्थः, इह अम्भोनिधिः सागर. आमीत् एवम् इत्यम् ऊचे उत्तम्। एवमूचे इत्यत्र इत्यवादोत् इति पाठान्तरम् । प्रथमगामिनां प्राक सेतुबन्धात् सागरस्य विस्तारमालोक्य भूमण्डलस्य जलमयत्वबोध., तत्- पृठगामिना सेतोरन्पायतनत्वदृष्ट्या निजिप्तशैलाना कृष्णवर्ण- त्वेन पदमयत्ववोध., सर्वशेषवर्तिनान्तु सम्यक् मेतुबन्धदृध्या

·।
[२४]
महानाटकम्।
सुग्रीवः । क्रामचतुरकपोन्द्रीयमान नगेन्द्र
गिरिकुहरनिवासा राघव ! वत्प्रसादात्
सुरकरिकर(परि) पेयां प्राप्य मन्दाकिनों खे
मुवलितकरदण्डाः कुम्भिनोऽम्भः पिबन्ति ॥ ८८ ॥
विभी। ये मज्जन्ति जले कियत्यपि चिरं ते प्रस्तरा दुस्तरे
मिन्धी हन्त ! तरन्ति रानसभयं सम्पादयन्तो भृशम् ।
नेते ग्रावगुणा न वारिधिगुणा नी वानराणां गुणा:
श्रीमहागरथेरियं हि सहजा शक्तिः समुन्मोलति ॥८॥
सागरण्य सत्र प्राग्वतित्वबोध इति निष्कर्षः।
अनुष्टुप
इत्तम् ॥ ८७॥
क्रमेति । है राधव ! क्रमचतुराः उत्यतनपटवः कपोन्द्राः
वानरवोराः ते: नगेन्द्र पर्वतबेठे नीयमाने सति गिरिकहर-
निवासाः तत्पर्वतगुहावर्तिन · इत्यर्थः कुम्भिनः दन्तिनः
मुवलितः सुचालितः करदण्डः शण्डादण्डः येः तथाभूता: सन्तः
तव प्रसादात् अनुग्रहात् से आकाशे सरकरिणां सरगजानां
करपयां शुण्डादण्डपानीयां मन्दाकिनों प्राप्य
प्रमः जल
पिबन्ति। मालिनी वृत्तम् ॥ ८८ ॥
ये इति। ये कियत्यपि स्वल्पेऽपीत्यर्थः, जले मज्जन्ति ते
प्रस्तरा: दुस्तरी सिन्धौ भृशमत्ययं राक्षसानां भयं सम्पादयन्तः
सूचयन्तः सन्तः इत्यर्थः, चिरं तरन्ति प्लवन्ते हन्त खेदे, एते
ग्रावणां प्रस्तराणां गुणा न, वारिधेः समुद्रस्य गुणा न,
वानगणाच गुणा न, इयं हि श्रीमतो दाशरथेः रामस्थ
सहजा स्वाभाविको शक्तिः सामर्थ्य समुन्मोलति समुज्नुभते ।
शार्दूलविक्रीड़ित हत्तम् ॥८॥

·पठोऽहः। [२८५] मुग्रीवः । दुर्वृत्तसङ्गतिरनर्थपरम्पराया हेतु. सता भवति, किं वचनीयमत्र । नखरो हरति दाशरथेः कन्नत, प्राप्नोति बन्धनमसौ किल मिन्धुराजः ॥20॥ खुल: करोति दुर्वृत्तं नूनं फलति साधुपु दशाननोऽहरत् मीताम् अभत बडो महोदधिः ॥ ८१ ॥ जाम्ब । उत्तुझं निजमानमादपि, दृढं मुग्रीवमख्यादपि सिष्टं लक्ष्मणभक्तितोऽप्यविचन्न सीताचरित्रादपि । दोघं रावणमोहतोऽपि, गिरिभिस्तैस्तैरहो वानरैः सेतुं कोप्पपधूमकेतुमकरोद्रनाकर राघवः ।। ८२ ॥ 1 दुर्वृत्तेति । दुर्व,त्तैः दुराचार: जनैः सह मङ्गति. सङ्गः सतां साधूनाम् अनर्थपरम्परायाः अनिष्टसमूहस्य हेतुः कार भवति, अत्र विषये वचनोयं वक्तयं किम् ? अस्तीति शेप., न किमपीत्यर्थः, नद्धेवरो रावण: दाशरथे. रामस्य कलवं भायां हरति, अमो मिन्धराजः सागरः बन्धनं प्राप्नोति किन्न । विशेषेष सामान्यसमर्थनरूपोऽर्थान्तरन्यासः । वसन्त तिलक इत्तम् ॥ ८॥ खन इति। खन्नो दुर्जन. दुहतं दुष्कृतं करोति, माधु तत् दुईत फलति, माधव एव तस्य फल भुयते इति यावत् । तथाहि दशानन. मीतामहरत्, महोदधिः ममुद्रः बद्दः अभूत् । बन्धनं स्यात् महोदधो इति च पाठः। अवापि पूर्ववदर्थान्तर- न्यासः। अनुष्टुप वृत्तम् ॥ ८१॥ उत्तुङ्गमिति । अहो आश्रयं गघव, रामः वानरैः प्रयोज्य- कर्तुमि. है है: गिरिभिः पर्वतः करणभृते. निजमानसादपि

·(२७६]
महानाटकम् ।
समुद्रबन्धन खा प्रहस्त ।
विषमजलधिमध्ये सेतुबन्ध विधाय
निशितशरनिपात राक्षसेन्द्र निहत्य ।
यदि नयति स सीता रामनामा तपस्वी
मशकगलकरन्ध्र इस्तिथ प्रविष्टम् ॥ ८३ ॥
।
स्वाभिलापादपि उत्तुङ्गम् उन्नत सुग्रोवसख्यादपि दृढम् अवि
नम्बरमिति भाव , लक्ष्मणस्य भक्तितोऽपि लिए चिरलग्न
सोताचरित्रादपि अविचलम अचल, स्थिरमित्यर्थ रावणस्य
मोहत अज्ञानादपि दीर्घ कोणपाना राक्षसाना धूमकेतु
दुर्निमित्तसूचक मुत्पातविषमिवेत्यर्थ रवाकर सागर सेतुम्
यकरोत्। निजमानसादित्यादिपु अपेक्षार्थे पञ्चमी। यथा
व चित्तमः उन्नर सुग्रीवसख्य दृढ़ लक्ष्मणभक्तिः चिरसङ्गता,
सौताचरित्रम अचल रावणमोह अतिदीर्वश्च ततोऽपि सागर
मेतोरुन्चतता दृढता सुनिष्टता अचलता दीर्घता चेति भाव ।
शार्दूलविक्रीडित वृत्तम् । ८२ ॥
विषमेति । रामनामा स तपस्वी विषमजलधिमध्ये दुस्तर
सागरमध्ये सेतुबन्ध विधाय कृत्वा निशितशरनिपाते तीक्षा
शरनिक्षेप राक्षसेन्द्र राव निहत्य सौता नयति यदि
उदरति चेत् तदा मशकस्य गलकरन्ध्ने कण्ठविवरे हस्तियुथ
प्रविष्ट, -भवतीति शेप । (अत्र सागरबन्धनपूर्वकरावण निधन
मशकगलरन्ध्र हस्तियूथप्रवेश इवेति विम्बानुविम्बप्रत्यायनात्
असम्भववस्तुसम्बन्धरूपा निदर्शना ।
तदुक्त
दर्पण 'सम्भवन्
वस्तुसम्बन्धोऽमम्भवन् वापि कुवचित् । यत्र विस्वानु विम्बल
बोधयेत् सा निदर्शना” इति। मालिनी वृत्तम ॥ ३ ॥

·पठोऽहः। [२७] अवावसरे रावणचेटा। आदो जहास बहुविस्मयमाप मध्ये, सेतो समाप्तिसमये स निशाचरेन्द्रः। उद्भूतधम्मघननिझरमिच्यमान उत्यातवातहतपर्वतवञ्चकम्मे ॥ १४ ॥ पाषाणाः पयसि प्रबदवपुपस्तिष्ठन्ति सेतुं गताः श्रुत्वैवं वदतां दशाननधरः क्रुद्धः समुद्रं प्रति । धिक त्वां नाम तवाम्बुधिः सलिलधिः पानोयधिस्तोयधि: पाथोधिर्जलधिः पयोधिरुदधिर्वारा निधिर्वारिधिः ॥ ५ ॥ आदाविति। स निशाचरेन्द्रः रावणः पादौ सेतुबन्धात् प्रागित्यर्थः, जहास,(न कथमपि सागरः बन्धुं शक्यते तथा प्रयास एपामिति धियेति भाव मध्ये (कथं जले प्रस्तरप्लवन- मिति बहुरत्यन्तः विस्मयः तम् आप अवीव विस्मितवान् इत्यर्थः। सेतो: समाप्तिसमये सम्पूर्णतायां सत्यामिति भावः, -उद्भूता: धाः खेदा एव धनाः मान्द्रा निझराः तैः सिध्य- मान: अतएव उत्पातवातेन हतः सञ्चालित. यः पर्वत: तहत् चकम्पे कम्पितवान् । उपमालवारः । वसन्ततिलक वृत्तम् ॥४४॥ पापागा इति। पाषाणाः प्रस्तरा: पयसि जले प्रकण बई संश्लिष्टं वपुः शरोरं येयां नयाभूत. सेतुंगता:- सेतुभावेन परिणता इत्यर्थः, तिष्ठन्ति, वदता कथयतां जनानां, मुखा- दिति शेपः, एवं श्रुत्वो इत्यमाको दशाननधरः रावण: समुद्र प्रति तव अम्बुधिः, सलिलधिः, पानोयधिः, तोयधिः, पाथो- धिः, जलधिः, पयोधिः, उदधिः, वारां निधिः, वारिधिः इति नाम, लाम् एतबामधरमिति भावः, धिक क्षुद्रेण तापसेन ·[२८] महानाटकम् । माध्वीके विधुमण्डले वरबधूवको च गोतान्तरे सक्ने वनचतुष्टये दशमुखो विज्ञापितस्तचरै । बद्धोऽमाविति चेतरर्भयवशाचे वच सम्भमात् अम्भोधिजलधि पयोधिरुदधिर्वारा निधिर्वारिधि ॥ ८६ ॥ पोतस्त्व फलसोद्भवेन मुनिना ध्वम्तोऽसि देवासुरै आबद्धोऽसि च राघवेण मृदुना शाखामृगेलखित । नाम्नाम् आरभटो वथैव भवतो लोकैरिय घुथते पाथोधिर्जलधि पयोधिरुदधिर्वाग निधिर्वारिधि ॥ १७ ॥ . व बध्यते इति निन्दामीत्यर्थ , “धिनिर्भर्त्सननिन्दयो" इत्य मर । शालविक्रीडित वृत्तम् ।। ८५ ॥ माध्वोके इति। ववाणा वटनाना चतुष्टय वक्तचतुष्टय तस्मिन माध्वीके मधुपानव्यापारे इति भाव , विधुमण्डले चन्द्रमण्डलनिरीक्षणोत्सवे इत्यर्थ , वरवधू उत्तमा कामिनी तस्या वक्त्र वदन तम्मिन गोतान्तरे सङ्गीतविशेषव्यापारे इति यावत सके व्यापते मति एकैककमेणेति भाव मञ्च तस्य दशमुग्यस्य चरे गूढपुरुष ततः समुद्रबन्धनमित्यर्थ विज्ञापित दशमुख रावण भयवशादितरैरन्यै प्रागुप्तचतुष्टयव्यतिरित रिति यावत् इतरै पड भिदिनैरिति भाव सम्भ्रमात सम्यक् व्यग्रतयेत्यर्थ, असौ अम्भोधि जलधि पयोधि उदधि वारा निधि, वारिधि बड़ इति वच अचे अभिहित । कम्मणि लत्। शार्दूलविक्रीडित हनम H८६ ॥ पोत इति। व कनसोवन कुम्भयोनिना मुनिना अग स्त्येन पीत देवासुरै ध्वस्त विमथित अमि, भेटुना क्षुद्रेण राघवेणापि आवडा संयत असि शाखामृगैर्वानी महिलथ .

·. पठोऽडः। .२८८] श्रुत्वा सागरबन्धनं दशशिराः सर्वैमरेकदा सूर्णं पृच्छति वार्तिकं सचकितं भोत्याकुलः सम्भूमात्। . बद्धः सत्यमपां निधिर्जलनिधि: कोलालधिम्तोधिः पाथोधिन्नधिः पयोधिरुदधिर्वारा निधिर्वारिधिः ॥१८॥ सेतुबन्धं गृत्वा लङ्गापुरोवृत्तान्नः । मरुत्पुचस्त्वे क: कपिकटकरक्षामगिरसौ समुद्यल्लागलो ध्वज इव समाविष्टगगन । पुनः प्रत्यायास्यत्यहह । कपिनाथे प्रचलिते मुहुः प्रोचुर्नीचर्भयचकितलकापुरजना: ॥ ८ ॥ अष्टादशमहापद्म-संख्याऽध्यक्षाधिपालिता। सा वानरचमूस्तेन सेतुना गन्तुमुद्यता ॥ १० ॥ वृथैव-जड़- असि, लोकः पाथोधि: जलधिः पयोधि. उदधि वारां निधिः, वारिधि इयं भवत. नाम्नाम् आरभेटी रचना प्रततिलेनैवेति भाव:, घुपते कीर्त्यते। शार्दूलविक्रीडितं वृत्तम् ॥७॥ गुस्खेति। दशशिराः रावणः सागरबन्धनं श्रुत्वा सम्भमात् वरातिशयात् भीत्याकुलः भयवितलः सन् एकदा युगपत् सर्वेः मुखैः सचकितं भयसम्भ्रान्तं वानिक वार्ताहरं तूर्णं गौघ्नं पृच्छति, अपा निधिः, जलनिधिः, कोलालधिः, तोयधिः, पाथोधिः, जलधिः, पयोधिः, उदधि वारां निधि., वारिधिः सत्वं बहः ।। शार्दनविक्रीडितं वृत्तम् ॥ ८॥ मरुत्पुत्र इति। व्याख्यातं प्राक् ॥ ८८ ॥ अष्टादगेति। अष्टादश महापद्मानि अयुतकोटोति संस्था

·[२८.]
महानाटकम्।
कृतकलकलशब्द वासिताशेषलोक
प्लवगपतिसैन्य सेतुना तेन नोला।
मृदितविपिनटुगें पर्वतऽसौ सुवेले
शिविरमकत लहानाथनाशाय राम ॥११॥
पायातौ शुकमारणौ दशमुख प्रस्थापितो हौ चरौ
देह वानरमास्थितौ च कटकं सङ्घरातमभ्युदाती ।
विजायाऽथ विभोषणेन यमितो रामाय दत्तौ च तो
मुक्तो च प्रभुणा विलोक्य कटक रामाया तौ गतौ ॥१२॥
यस्या सा अध्यक्षाधिपालिता सेनापतिभि सरक्षिता सा
वानरचमू कपिसेना तैन सेतुना गन्तम् उद्यता। अनुष्टुप
वत्तम् ॥ १० ॥
वति। असी राम तेन सेतुना शत कलकलशब्द,
किलकिलाशब्द इति पाठान्तरं, येन तत् वासिता भोषिता
अशेपा लोका भुवनानि येन तथोक्त अवगनृपते सुग्रीवस्य
मैन्य नोवा लझानाथस्य रावणस्य नाजाय भूदित दलित
विपिनमेव दुर्ग दुर्गमस्थान यस्य तादृशे सुवेले पर्वते शिविर
सेनानिवेशम् अकृत कृतवान् । मालिनो वृत्तम् ॥ १०१ ॥
आयाताविति। अथानन्तरं दशमुखन रावणेन प्रस्थापितों
पिती आयातौ आगती वानर देहम् आस्थितौ कपिदेह
धारिणौ कटक कपिसेना सङ्ख्या गणयितुम अभ्युद्यतौ शुक-
सारणी नाम हौ चरौ विज्ञाय विभीषणेन यमितौ निगडितो
रामाय दत्तौ अर्पितो च । अथ तौ प्रभुणा रामिण मुक्तो बन्धनात्
मशिनी। सलथ तौरामस्थ आजया कटक पिलोक्य गती।
शार्दूलविक्रीडित वृत्तम् ॥ १२ ॥

·पठोऽङ्कः। [२८१] अथ शुकसारणी रावणाय निवेदयतः। आकाशे दिगि कानने जलनिधौ शैले तटे गहरे न स्थानं तिलधारणेऽपि कन्नित, संख्या कथं कथ्यताम् । भ्राता ते यमितो, कपोन्द्रकटकं तद्दयित्वोभिती थोरामण महात्मना, कुरु यथायोग्यं प्रभो। रावण ! ॥ १०३ ॥ ततः प्रासादमारुद्य वानरमैन्यं पश्यता रावणेन कतरो राम इति पृष्टी शकसारणी रामं दर्शयतः । श्रद्धे कृत्वोत्तमा प्लवगवलपतेः, पादमतस्य हन्तु: तारापुचस्य हस्तं, त्वचि कनकमृगस्यानशेपं निधाय । बाण रक्षःकुलघ्नं प्रगणितमनुजेनादराहोक्षमाणः चदाकोणेन लद्धां, त्वदनुजवचने दत्तकोऽयमास्ते । १०४॥ आकाश इति। हे प्रभो! रावण । आकाशे दिगि कानने जलनिधौ शैले तटे गहरे विलधारणेऽपि तिलधारणार्थमपी- त्यर्थः, कनितं निरूपितमित्यर्थः, स्थानम् अवकाशन, अम्तीति पः, अत: संख्या, कपिसैन्यानामिति शेषः, कथं केन प्रकारेगा कथ्यताम्, आवाभ्यामिति शेपः, नैव मंख्यातं क्षमी भावामिति भावः, ते तव भ्राता विभोषणेन यमिती निगड़ितो आवा महात्मना महानुभावन योरामेण तत् कपोन्द्र कटकं वानरेन्द्र. मैन् दर्शयित्वा उभिती मोचितो। पत: माम्प्रतं यथायोग्य यथाई कुरु। गार्दनविक्रीडितं वृत्तम् ॥ १३ ॥ अझे इति। अयं रामः प्रवगवलानां पति: सुग्रीवः तस्य अद्धे कोड़े उत्तमा कृत्वा शिरो निधाय अक्षस्य तव कुमारस्य हन्तुईनूमतः-अड्डे-पादं चरण तारापुवस्य अङ्गदस्य अङ्के हम्तं, कनकमृगस्य मृगरूपिणो मारोचस्य त्वचि चम्मणि अशेषम् ·२८२J महानाटकम्। राव । एते ते मम बाहवः सुरपतेर्दोर्दण्डकण्डूहरा:, सोऽहं सर्वजगत्पराभवकरो लझेखरो रावणः । सेतुं बदमही शृणोमि, कपिभिः पश्यामि लड़ा हता, जीवद्भिन च दृश्यते किमथवा किंवा न च श्रूयते ॥१०५॥ आशय तापसोऽसौ गिरिकुहरपरान् वानरान् मेलयित्वा वाछत्यागत्य नेतुं किल जनकसुता मदग्टहोतां दुरामा । अवशिष्ट देहं निधाय अनुजेन कनीयसा लक्ष्मगीन प्रगणितं प्रकरण मंख्यात रक्षसा कुलघ्नं बाणम् आदरात् यवतः तथा चक्षुःकोणेन कोपसङ्घ चितेनेति भावः, लवां वोक्षमाणः पश्यन् तव अनुजस्य विभीषणस्य वचने दत्तकण: कतावधान, विभी पणवचः शृण्वन्नित्यर्थः, आस्ते तिष्ठति । स्रग्धरा वृत्तम् ॥ १०४ ॥ एते इति । मम एते ते प्रसिद्धा बाहवः भुजाः, विशति. रिति शेषः, सुरपतरिन्द्रस्य दोर्दण्डयोः बाहुदण्डयोः कण्डहराः कण्डतिध्वसिन', तत्पराभवकारिण इति भावः । अव एव सः प्रसिद्धः मर्वजगत्पराभधकरः लहेश्वरः रावणोऽहम्, अहो प्राचये कपिभिः-वानः सेतुं वह शृणोमि. लढाञ्च मृता पूरितां पश्यामि। अतः जोडिः जनः किं न च दृश्यति ? अथवा किं वा न श्रूयते च ? (सर्वमेव श्रूयते इत्यर्थः । दर्शन श्रवणच जीविधर्म इति भाषः । शार्दूलविक्रीडित मृत्तम् ॥ १०५ पायमिति। असौ दुरात्मा तापस: गिरिकहरपरान् पर्वतगुहानिलयान् वानरान् मेलयित्वा मङ्गमय्य, वानरैः सह मिलित्वैति यावत्,-आगत्य, लामिति शेषः, मदग्टहीतां मया इता जनकसुतां नेतुम् उद्दषु वान्छति किल, पाचर्यम् !

·पठोऽहः। ६२८३] दंट्रा: क्रष्टुं हरे: कः खुरनखरमुखोत्खातमातङ्ग कुम्भ प्रवद्रलाक्तमुक्ताफलनिकररमाखादगतम्य शक्तः || मरुञ्चन्द्रादित्याः शतमख मुग्लास्ते ऋतुभुजा पुरदारे यस्याः सभयमुखमपन्यनुदिनम् । प्रकोपयाकम्पाधरतटपुटैर्वानरमः समाक्रान्ता सेयं गिव पिव । दशग्रोवनगरो । १.७॥ को जनः खराणां तीक्ष्णानां नखराणां मुखै: शिखरैः उत्पात: विटारितः यः मातङ्गम्य हस्तिन: कुम्भः तस्मात् भ्रश्यतां विगलतां रतानानां मुक्ताफलनिकराणां मौक्तिकसडानां रमस्य अाम्बाटे शक्त: क्षम: तस्य ही: निहम्य, “सिंहो मृगेन्द्रः पञ्चास्यो हर्यक्ष: कैगरी हरिः” इत्यमरः, दंष्ट्राः क्रष्टुम् अाहतुं शक्तः । क्षमः ? न कोऽपोत्ययः । वया-सिंहदंष्ट्रां न कोऽपि इत्याव्य नेतुं गनोति तथा मम हस्तगतां मोतां नायं तापमः कदापि उद्दत्तुं गक्ष्यतोति निष्कर्षः। -अब-महस्तगतावाः सीताया नयनं सिंहमुखात् टंट्राहरणञ्च एक एव सामान्यधर्म:, वाक्ययोर्गम्यसाम्ययोः पृथक् निर्दिट इति प्रतिवम्तूपमान्नद्धारः. “प्रतिवम्तृपमा सा म्याद वाक्ययोर्गम्यमाम्ययोः । एकोऽपि धम्मः मामान्यो यत्र निर्दिश्यते पृथक् ।” इति लक्षणात्। गार्टनविक्रोहितं वृत्तम् ॥ १६ ॥ मादिति। यन्याः पुरद्वारे गोपुरे, “पुरहारन्तु गोपुरम्" इत्यमरः, गतमखमुखाः इन्द्राभूतयः ते प्रसिद्धाः मरचन्द्रादित्याः वायुचन्द्रसूर्याः क्रतुभुजः देवाः अनुदिनं प्रतिदिनं समयं यथा तथा उपसर्पन्ति समुपतिष्ठन्तीत्यर्थः, गिवयिवेति खेदे, मेयं दशग्रीवस्य नगरो लद्दा प्रकोपेण प्याकम्पानि विशेषेण प्राकम्प.

·[२४] महानाटकम्। इत्युक्ला शुकसारणौ दिरस्कृत्य राम प्रति दूतमस्थापना । खस्ति योदशकन्धरस्त्रिभुवनव्यापिप्रतापानलो व्यामुग्ध लिखतोन्द्रवञ्चभिदुरो राम वनवासिनम । आनीता जनकामना खलु मया, सुग्रीवसेनान्वितो नेतु वाञ्छसि मूढ । तापस । कथ प्राण परिक्रोडसे ? ॥१०॥ वाचिकम् । इन्द्राद्यास्विदशा विलोक्य समरे य विद्रवन्ति द्रुत तं व तायम । रावण कथमहो योडु किमु पईसे ।। मानानि अधरतटपुटानि येपा ते वानरभटै इपिवोरे समाकान्ता ' समभिभूता । यहा शिवशिवेति मम्बुद्धि है शिव हे शिव । हे भक्तवत्सल महेश्वर । सर्वमेव तव विलसित मिति भाव । शिखरिणो वृत्तम् ॥ १०७ ॥ वस्तीति। म्वस्ति शुभमस्त्वित्यर्थ । त्रिभुवनव्यापी प्रतापानल यस्य तयाभूत इन्द्रस्य वन भिनत्तोति इन्द्रवज्ज भिदुर योदशकन्दर श्रीमान् रावण व्यामुग्ध विशेषेण सर्वतो मूर्ट का-कार्यविवेकहीनमित्यर्थ वनवासिन राम लिखति रे मूठ मया जनकात्मजा सीता प्रानोता खलु हृतैव। रे तापम । त्व सुग्रीवस्य मेनाभि वानररित्यर्थ अन्वित सङ्गत सन् नेतुम् उप , तामिति शेष वान्छसि अभिलपति किमर्थ प्राणे परिकोडसे १ पणोक्कत्य क्रोडसि क्यमित्यर्थः यदि प्राणान् रक्षितुमिच्छसि तदा सत्वर पलायवेति भाव । शार्दूलविकोडित वृत्तम ५१०८॥ টুকু নি। দুব इन्द्रप्रसतया विदशा देवा समरे सग्राम य विलोक्य द्रुत विद्वन्ति पलायन्ते, रे तापस। कथ प्राणान ·पठोडता [२८] अन्नस्त्वं प्रतिपक्षराक्षममुख मोहात् पदं मा क्या: मोताया दिनित्य याहि भवनं गवेति गोवट १en रे तापन ! मूढ़ ! रावणहतामुह कामः प्रियां निहाभिमुख: प्रयामि कपिभिः प्रोत्साहितः कातः ।। को यत्वं कुरुते च पनगपते: रत्नं फगामण्डलात् श्राक्रष्टुं महमा सचेतनमति: श्वःयेवमं चिन्तयन् । ॥ ११ ॥ यश्चित्वा मुटित: शिरांमि कृतवानची भवानीपत: यम्याचावगवर्तिनोऽमरगणा य: सर्वमायानिधिः । लं तं रावणं योई म्पसे किम् ' कथमहो : किमार्यम् ।। त्वम् अन्न: निविवेकः मोहात् अज्ञानात् प्रतिपक्षा विगेधिनां रानमानां मुखे पटे पदनिक्षेपं मा कृथाः न कुरु. मोताया: विनित्य परापोभूय. मोतागतानुगगं त्यताति यावेत् भवनं ग्रह वाहि गच्छ । गवा इति वाचिकं गोधं वट । बाहिरं प्रति आटेगः। गार्दूलविक्रीडितं वृत्तम् १०८॥ रे ने इति। रे ने मूढ़तापम ! रावगेन हृतां प्रियां कान्तामुहर्जुकाम: कातरः टुर्वन्नैः कयिभि: प्रोत्साहित: मन् कि किमर्थ नहाभिमुखः प्रयामि । प्रयाणं करोपि निरर्थक: प्रापहरय ते प्रयास इत्याह) क इति-मचेतनमति: सुविवेक- बुद्धिःखः परदिने यमं शुभ चिन्तयन् को जन: पद्रगपतेः मर्पराजम्य फणामण्डलात् ग्बम् प्राक्रप्टम् आइ सहमा यत्रं कुरुते च १ करोति हि १ न कोऽपोल्यर्थः। अवापि पूर्ववत् प्रतिवस्तुपमानहारः। गानविक्रीडितं वृत्तम् । ११० ॥ य इति । य: मुदित: दृष्टः, न तु कातरः सवित्ययः, गिरांसि छित्त्वा निरुत्य भवानीपतेः गम्भोः अर्चनां पूजा ·[२६] महानाटकम् । यः कैनासगिरि भुजेस्तुलितवान् य: कालदर्यापहः तं त्वं तापस । दोटुि)बलैजलनिधि बड्डा काचं जेष्यसि ? ॥११॥ यावत्रायाति राष्टः प्रलयघनघटाघोरनादेविचिौ. संग्रामं कुम्भकर्णम्त्य ज समररसं राम ! मोतां विहाय । आपाते कुम्भकर्ण तर कपिमाहितस्यापि सेना विदूरात् न स्थातु शक्युम्तत्वलयजपवनश्वासवातावधूताः ॥ ११२ ॥ पादाय लेखं दगकन्धरस्य गत्वा निकुन्भोऽखिनरूपधारो। लतवान्, अमरगणाः देवनिवहाः यम्य आज्ञावशवर्तिनः आज्ञावहा इत्यर्थ, यः मम मायाना कूटविद्यानां निधिः अान्यय., वः भुजैः कैलामगिरि तुलितवान् उद्धृतवान्, यः कालस्य यमस्य टर्पम् अपहन्तीति तथाभूत' यमं जितवानि त्यः, रे तापस। त्वं दौर्बले बाहुबले , दुर्बलैरिति पाठे दुर्बले- निरित्यर्थः, जलनिधिं सागरं बड़ा तं, मामिति प्रोपः, कथं केन प्रकारेणु जेप्यमि ? । शार्दनविक्रीड़ित हत्तम् ॥ १११ ॥ यावदिति। कुम्भकर्ण: रुष्टः कुपितः सन् विचित्र अद्भुतैः प्रलय घनघटा कल्यान्तमेघसङ्घः तस्या दूघ घोराः विष टर: नादाः गर्जनानि ते, विशेषणे रतीया, तथाविधान् नादान् --कुर्वनिवर्यः, यावत् संग्रामं रणक्षेत्र नायाति नागच्छति, तावत् हे राम! सोता विहाय सीतामा परित्यज्येत्यर्थः ममररसं त्यज, कुम्भकर्ण आयाते आगते रणभूमिमित्यर्थः, कपिसहित स्थापि तव सेनाः विदूरात्.--तस्य कुम्भकर्णस्य प्रलयजपवनवत् कल्पान्तजनितसमोरवत् ये शासवाना. निवासमारुताः तः अवधूताः आहताः सत्यः स्यातुं, रणभूमा.

·सप्तमोऽ1 [२८] ददो रघूणां पतये पुरस्तादुपेत्य गाढ़ारमटीपटीयान् ॥ ११३ ॥ एप श्रीलहनूमता विरचिते थीमन्महानाटके वीरयोयुतरामचन्द्रवरित प्रत्यक्ते विक्रमः। मिश्रयीमधुसूदनेन कविना सन्दर्य मज्जीकृत पठः सागरवन्धनोऽत्र गतवानहो महानुज्ज्वलः ॥ ११४ ॥ सप्तमोऽङ्कः । अथ थोरामः सुग्रीवं प्रति । लद्वाप्रस्थापनायोग्यः कोऽस्ति वोरों महावन्नः ।। राजवंशोद्भवो विद्वान् समानेयः कपोखर ! ॥१॥ आदायेति। अखिनरूपधारी विविधरूपधरणक्षमः, महा. माय इति भावः, गाढ़ा दृढ़ा या प्रारभटो उद्योग: तत्र पटो. यान् अतिपटुः निकुम्भ. दशकन्धरस्य रावगम्य लेखं लिपिम्, प्राटाय ग्रहोत्वा गत्वा पुरस्तात् अग्रत. उपेत्य उपस्थाय रघूणां पतये रामाय रदौ। उपजाति हत्तम् ॥ १३ ॥ एप इति । सागरस्य बन्धनं यत्र तथोक्तः । स्पष्टम् ॥११४॥ इति श्रीजीयानन्दविद्यामागरभट्टाचार्यविरचिता महानाटकस्य पठाइव्यारया समाप्ता ॥६॥ - न्नद्देति । है कपोखर! लड्ढायां प्रस्थापनं प्रेषणं तद्योग्यः तत्क्षमः महाबलः प्रबल: राजवंशोङ्गवः राजकुलोत्पन्नः विहान् वीरः कः अस्ति ? म समानियः मत्समीपमानेतन्यः अनुष्टुप् हत्तम् ॥१॥ - ·[२९] महानाटकम्। सुग्रोवः। राजवंश्यो न शूरा हि कचिच्चरो न भूमिभुक् । राजपुचो गुणयुक्तः शक्तो मासुतस्तु मे ॥ २ ॥ रामः सुवेला ट्रितटे नियम. समुद्रमुखय विकीर्ण सैन्यः । नवाधिनाथस्य राहाय दूतं सुरेन्द्रनतारमथादिदेश ॥३॥ गत्वा बाराकुमारः प्रथममभिनवं मौधमुलहिताभं पादाघातात् बभञ्ज प्रलय जलधरवानगम्भीरघोषः । एवत् करमादकस्मादिति चकित दशग्रोवमुद्ग्रोवयन् द्राक् कुर्वन् दूतानुपूर्वी वहिरभवदथ हारतः किञ्चिदूचे ॥ ४ ॥ . राजश्य इति । राजवंश्यः राजकुलजातः जनः न शूरः अशूरः, शोर्यरहित इत्यर्थः सदा अलस एव भवतीति शेपः । क्वचित् कुत्रापि शूरो वीर, भूमिभुक् न, केवलं वोयवान् गुणहीनो जनः भूपतिर्न, भवतीति शेपः1 में मम भ्राट- मुतस्तु भातु,लिन' पुत्रस्तु राजपुत्रः राजवंशोद्भवः तथा गुणैः युक्तः गुणवान् शन: वोरश्च। अनुष्टुप वृत्तम् ॥ २ ॥ राम इति। अथानन्तरं रामः समुद्रम् उल्लडर विकीर्ण सैन्यः लङ्काया चतुर्दिर व्याप्तसैन्यः सुवेलस्य अः तटे निपणः स्थित: सन् लङ्काधिनाथस्य रावणस्य रहाय ग्टई गन्तुमित्यर्थ', मुरेन्द्रस्य नप्तारं पौत्रम्, अङ्गदमित्यर्थः, दूतम् आदिदेश अादिष्टवान् । निपण इत्यत्रावतो' वतोर्णो वेति पाठान्तरम् । उपजाति वृत्तम् ॥ ३॥ गतेति । प्रलये कल्पान्ते यो जलघर. मेघ तस्य ध्वानवत् गम्भीरः घोर: घोषः नादो यन्य मः ताराकुमार' बङ्गद. गत्वा प्रथमं प्राक् अभिनवम् उन्लद्धिता, मेघपदवीमति- क्रान्तमत्यु ब्रतमिति भावः, सौधं सुधाधवलं इम्य पादाघातात् ·सप्तमोजा [२८] रेराक्षमाः ! कथयत, क स रावणाख्यो रत्नं रघुप्रवरयोरपहृत्य नटः। त्रैलोक्यदोपनगरोग्रशिखाकराले यो रामदावदहने भविता पतङ्गः ॥ ५ ॥ मा गास्तिठ, वहिर्वज, क्षणमपि स्थित्वा प्रयास्याजया, यत्रास्ते भुजविक्रमाखिलजगद्विद्रावणो रावण । चरणप्रहारात् वभञ्ज । अथ सोधभञ्जनानन्तरम् अकस्मात् एतत् सौवभञ्जनमित्यर्थः, कस्मात् कथं, वृत्तमिति शेषः, इति चकित: भयसम्भान्तः दगग्रोवः तं द्राक झटिति, द्राकझटित्यञ्ज. साहाय” इत्यमरः, उदग्रोवन ऊर्द्धग्रोवं दशग्रोवं कारय- नित्ययः, दूनानुपूर्वी दूतविहिताचारं कुर्वन् हारतः पारदेशम्य वहिः अभवत् किञ्चित् ऊचे उवाच च । स्रग्धरा वृत्तम् ॥ ४ ॥ रे इति। रे राक्षसाः! निशाचराः । यः रघुप्रवरयोः राम- नक्ष्मणयो. रत्वं सौतारूपं धनम् अपहृत्य नष्टः पन्नायितः, यश्व त्रैलोक्यस्य त्रिभुवनस्य दीपनानां शराणाम् उग्राभिः घोराभिः शिखाभिः कराले व्याप्ते राम एव दावदहन: दवानलः तस्मिन् :पतङ्गः अग्निपतनोन्मुखकोटविशेष., भविता भविर्यात, -स रावणारयः रावणनामा, राचम इति शेपः, की वर्तते इति शेपः । रघुपवरयोरित्यत्र रवीन्दु कुल योरिति पाठे रवीन्टुकुलयोः सूर्यचन्द्रवंशयोः, रघुवंशजनकवंशयोरित्यर्थः । वैलोक्यदीपन. भरोग्रशिखाकराले यो रामदावदहने इत्यत्र वैलोक्यदीपनकर. निशिखाकराले यो रामनामदहने इति पाठान्तरम् । तिलकं वृत्तम् ॥ ५॥ मा गा इति। रे अगद! मा गाः न प्रविशत्यर्थः, तिष्ठ, वसन्त- ·[३०] महानाटकम् । अस्यैवाङ्गद ! बाहुपाशपतितो मूढ किमाक्रन्दसे । सिंहस्याङ्कमुपागत मृगमिव त्वा क परित्रायते ? ॥६॥ प्रथावलेपात् अङ्गदे राक्षसणिधुमकेती रावणसिहासनाधिरूढे रावणानदयोक्तिमत्युक्तिचित्ररम् । कस्त्र ? बालितनद्भवो रघुपतेर्टनोऽस्मि बालोति क ? को वा वानर । रावव ? समुचिता ते वालिनो विस्मृति । लाङ्गलान्त नितान्तबद्धवयुप समूच्छितम्य ध्रय घ्राण दर्पमिव स्वसुविरहयन् राम कथ विस्मृत ॥ ७ ॥ अवैध द्वारदेश इति शेष वहि व्रज गच्छ क्षणमपि अल्प कालमित्यर्थ स्थित्वा प्राज्ञया प्रभोरादेशेन यत्र भुजाना वाहना विक्रमेण अखिलाना सर्वषा जगता विद्रावण शङ्कोत पादक रावण आस्ते तिष्ठति वन प्रयासि गच्छसि गमिष्यमी त्यर्थ भविष्यासामीप्ये लट! मूटस्त्वम् अस्य व रावणस्य बाहुपाशे पतित असोति शेष कि कथम प्राक्रन्दसे ? गर्जसि ? सिहस्य अङ्ग कोड़मुपागत मृगमिव खां क परिवायते । न कोऽपि परित्रातु शक्लोवोत्यर्थ । शार्दूलविक्रोडित वृत्तम् ॥६॥ कस्त्वमिति। क बम् ? इति रावणस्य उक्ति । बालिन तमूद्भव तनूज रघुपते रामस्य दूतोऽस्मि । उक्लि । बाली इति नाम्ना क १ २ वानर ! राघव रघुपति को वा ? इति रावणस्य उक्ति । लाङ्गलस्य अन्लेन लामनिचये नत्यर्थ नितान्त बद वा शरोर यस्य तथाभूतस्य समूच्छितस्य सम्यक मोह गतस्य ते तव बालिन तथा कुर्वत इति भाव विस्मति विस्मरण समुचिता ध्रु० युवेत्यर्थ बहुकालिक खादिति भाव, किन्तु स्वसुः भगिन्या शूर्पणखाया घ्राण इति अङ्गदस्य ·सप्तमोऽदः [३१] युतमप्यर्थ क्रोधादिस्मत्य रावणः । कस्त्वं ? वालितनद्भवः, कुत इह ? श्रीरामसंप्रेषितो, वार्ता' ब्रूहि हनूमतः, म च कदा राजा भयानि मृतः । तहोतेर्वट कारणं । दशमुखं माझं मपुत्रानुज हवा यन्त्र गतो, निशम्य वचनं चित्रापिता राक्षसाः।८॥ रावार रे कस्यासि १ कोऽसि ? क पुनरिह गतः ? कस्य दूतः ? किमर्थ विस्पष्ट, पिष्टपानां विजयिनमपि मा मन्यसे त्वं तणाय । नामिका दर्पमिव विरहयन् अपनयन् रामः कथं विस्मृतः । इति अगदस्य उक्ति.। अस्य तु व्यापारस्य साम्प्रतिकत्वात् विस्मरणमनुचितमेवेति । गार्दूलविक्रीडितं वृत्तम् ॥ ७ ॥ कम्त्वमिति । कः त्वम् । इति रावणोक्तिः । वालिनः तनृद्भव: आत्मज., अहमिति शेषः। इति अङ्गदोक्तिः । अस्मत्सकाश कुतः ? किमर्थमागवोऽसीत्यर्थः । इति रावणोक्तिः । श्रीरामण मंपित , अहमिति शेष.। इति अगदोक्तिः । इनमत: वाली ब्रूहि इति रावणोक्तिः। स च हनुमान कदा कस्मिन् काले राजः सुग्रीवात् भयात् हेतोः नि.मृतः पलायितः । इति अगदोक्तिः। तोते. तस्य भोतेः भयस्य कारणं दद। इति रावणाक्तिः । यत् यतः साङ्गम् अगानि अमात्यादोनि सप्त, तत्सहितं सपुत्रानुजं पुत्रधारसहितं दशमुवं हत्वा न गतः न प्रतिनित्तः। इति अङ्गदोतिः । राक्षमाः वचनम्, अङ्गदस्येति शोषः, निगम्य गुत्वा चित्रापिता: अालेस्यन्यस्ताः, स्तब्धोभूताः, प्रामविति शेषः । रेरे इति। रे रे वानर इति सम्वोधनपटमध्यानाम्यम् । लं कस्य असि? कः असि ? इह पुन, क कुव गमः प्रागत म-२६

·[३०]
महानाटकम् ।
अङ्ग। हो पौलस्त्य मुना ! तव बलमयनस्या मनोऽई सुवेनात्
मंप्राप्तो रामदूतो विसृज जड़मते : जानकों वाम्यसून वा ॥८॥
चनेकन गरेगा सप्त निहतास्ताला धनुस्तद्रतं,
बडो वारिधिरेप तातमपि मे यः प्रापयत् पञ्चताम् ।
तदमृत्यं खलु विदि रानमपत । तत्पादपद्मवल-
डूनोपालिपरागपुञ्जकणिकाजातागदच्चाङ्ग दम् ॥ १० ॥
इत्यर्थः, कस्य टूनः १ किमर्थम् ? विस्पष्टं मुव्यक्तं यथा मधा,
वदेति शेषः । पिष्टपाना जगतां विजयिनं विजेतारमपि मा
त्वं तृणाय मन्यसे गणयसि ? इंहो पोलम्त्यसूनो! पुलस्त्य
नन्दन। तव बलमयनस्य बलदर्पप्रशमयितुः बालिन इत्यर्थः,
आत्मज: तनयः अहं सुवेलान् लगोपरिवर्जिनो गिरेः राम-
दूत: सन् सम्प्रास, खत्मकाथमिति शेषः । रे जड़मते ।
मूदबुद्धे ! जानकी वा असून् प्राणान् वा विसृज त्यज ।
स्रग्धरा हत्तम् ॥८॥
येनेति। येन एकेन शरण सप्त तालाः निहताः बिद्धाः,
तत् प्रसिद्धं धनुः ऐखरं कामुकमित्यर्थः, हतं खण्डितम्, एष
वारिधिः समुद्रः बद्धः, यः मे मम तातं पितरं बालिनमपि
पञ्चतां निधनं प्रापयत् नाशितवानित्यर्थ., है राक्षसपते । तस्य
रामस्य भृत्यं, तस्य पादपत्रेभ्यः सवलन्यः निर्गच्छन्त्यः या
धूलोनां पालयः समूहाः ता एव परागयुञ्जाः कौसमरजश्चयाः,
"परागः कौसम रजः” इत्यमरः, तेषां कणिकाभिः जातम्
अगदं भूषणविशेषः यस्य तंतचरणरेणुरूपितबाहुमिति भावः,
अगदं तन्नामानं वानरं विद्धि खन्नु जानोहि एवेत्यर्थः । शार्दूल
विक्रीडितं दृत्तम् ॥१॥

·सप्तमोऽऽः। [३०] राब । कुवास्ते ममरे यमालयसमे रे दून ! रामः । पुनः टारोदारणकारणेन मरणं वाञ्छत्यसो दुर्मतिः । स्त्रीरको नियतं ममैव विशिखे वह्निप्रभे तापसो देवेशोतदर्पमर्पगरुडे सुग्रीवमित्रं चिरम् ॥११॥ तयोरुक्तिमत्युक्तो। रामः को नाम ? जेवा जयति भृगुपतः, कय तादृग् भृगूपां ? यज्जटव्यातिपत्रं जगति, न विदितस्तस्य यादृक्प्रभावः । हन्ताऽसौ हैहयेन्द्रप्रभृतिनरपतेः, कस्तथा हेहयो वा ? व्यक्तं जानीहि, यस्त्वां सुचिरमगमयत् ऋरकारानिकायम् ॥१२॥ - कुवेति । रे दूत । यमालयममे अन्तकभवननिभे कुत्र कस्मिन् समरै युद्ध रामः प्रास्ते तिष्ठति ? न कुवापि स्यात शजोतीत्यर्थः। असी पुनः दुर्मतिः मन्दधीः स्त्रीरशः स्त्रोषु कपणः, स्त्रोरक्षणाक्षम इति यावत्, सुग्रोवमित्रं तापस: दारो- हारणकारणेन भार्योद्दारहेतुना देवेशस्य टेवराजम्य उद्दतः प्रकटो यो दर्यः अहवार:, अहमेव विलोकाधिपतिरित्यभिमान इत्यर्थः, स एव मर्पः तस्य गरुडः तदपनयनहेतुरिति भावः, तम्मिन् चिरं सततं वह्निप्रभे अग्निनिभे ममैव विशिखे गरे निश्चितं मरणं वाति श्राकाहति, अवश्यमेव मम हस्ते मरिष्यतोति भावः । गालविक्रीडित वृत्तम् ॥ ११ ॥ राम इति। रामः को नाम' य. भृगुपते: परशुरामस्य मेता मन् जयति सर्वोत्कर्षेण वर्त्तते। भृगूणां भृगुवंश्यानां मध्ये तादृक् वीरत्वेन गण्य इति भावः, कम को हि, जगति भुवने यस्य जेटख्यातिपत्रं सर्वविजयो अथमिति प्रसिद्धिपत्रम्, अम्तीति शेषः । तस्य भार्गवस्य यादृक्, तादृगिति वा पाठः, ·[३०४] महानाटकम् । कस्व वन्यपतेः सुतो, वनपतिः को वा ममाग्रे वद । देवाः शक्रपुरोगमा मम गृह नित्यं वदास्ये स्थिताः । रामः किं कृतवान् कपोन्द्रपृथुक: संलद्धा रत्नाकर ! चेदायाति मदोयदर्पदहने स स्यात् पतझोपमः ॥ १३ ॥ अङ्ग । रे रे रावण ! रावणानपि बहनेसान् वयं शुमै- तेवकः किल कार्तवीर्य कृपतेर्दोर्दण्डपिण्डोलतः प्रभावः न विदितः न जाता, त्वयेति शेषः, यहा न विदिती मयेति रावणोक्तिः । असी भार्गवः हैहयेन्द्रप्रभृतिनरपतेः कार्तवीर्यप्रतिराजन्यस्य हन्ता। हैहयो वा कार्तवीर्यो वा तथा तादृशप्रभाव इति भावः, कः ? व्यती स्पष्ट जानोहि विडि, य: कार्तवीर्यः त्वां सुचिरं सुदीर्घ कालं क्रूरः दारुणः कारानिकाय कारागारवास: तम् अगमयत् पापयामास, येन रग पराजितः कारागारं नीतोऽसीति भावः। स्रग्धरा हत्तम् ॥ १२ ॥ कस्त्वमिति। त्वं का१ वन्यानां वनचारिणां वानराणा- मित्यर्थ , पतिः तस्य बालिन इत्यर्थः सुतः,अहमिति शेष । वन पति बाली ममाग्रे मत्समीपे को वा १ वद कथय, नि कोऽपी- त्यर्थः, प्रगण्य इति भाव , यत शक्रपुरोगमाः इन्द्रादयः देवाः मम म्हे नित्यं सततं स्वस्य पात्मन., ममेति भाव , दास्ये कैकय स्थिताः । रामः कपीन्द्रपृधकः वानरेन्द्रशिशुभिः, सहेति शेषः, रत्नाकरं सागरं संला कि कतवान् । न किमपि करें शत्यतीत्यर्थः । स आयाति प्रागच्छति चेत् वदा मदोयदर्पदहने मत्सम्बन्धिनि दाग्नी पतङ्गोपमः पतङ्गनिमः स्यात् भवेत. मरिष्यतीति भावः। शादलविक्रीडितं वृत्तम् ॥ १३ ॥ . .

·सप्तमोडः। [३०] एको नर्तनलम्भितानकावन्नो दैत्येन्द्रदासीयतः अन्यो मपिटबाहुमूनगनितस्त्वं तेषु कोऽन्योऽयवा ? ॥१४॥ रावर रे कोगगियो! ममैव पुरतो गर्जय दृष्टः कथं नोमालीकलुपीकते किन्ल पुरा करणेऽपि न यावितः ।। (अथ अगदस्य भयप्रदर्शनार्थ मायया रचितान् वइन् रावण- रूपधरान् देहान् आनोक्य अङ्गटः कथयति, रे रे इति । रे गवण । वयमपि बहन् गवणान् एतान् मुद्यम श्रुतवन्तः, एतेषु रावणेषु मध्ये एकः कार्तवोय्यस्य नृपतेः दोदएडेन वाहुदण्डेन पिण्डोलतः कारावास नीत इत्यर्थः । एक., अपर इति शेषः, दैत्येन्द्रस्य वने: दामोगते: नर्त्तनैन लम्भितः प्रापितः अबकवलः अन्नग्रामः यस्य तथोक्तः । पुरा दैत्येन्द्रग पराजित: पाताले तत्- किङ्करभिः यदि वं नृत्यमि तदा तुभ्यमन्त्र टास्याम इल्युतो गवगतकारावाने तया नर्तनं शत्ला तामामनुग्रइलथमन्द्र भत्तयन् प्रागान् ररक्षेति वातावानुसन्धेयो। अन्यः अपरः रावणः मम पितुः बानिनः बाहुमुन्नात् वनदेगात् गन्नितः तदनुसम्पया विमुक्ता दाय..व तेषु राम पु मध्ये चा: ? अथवा उन्य. अपरः गवण इति प.! गवानपोत्यब राबगान् पासोति, शु- मैतेवक इत्यवान प्रमिसमिति, पिण्डोशत इत्यत्र पिण्डो- हातमिति. एका नत्तननभितान करना टैलेन्द्रटामायतरन्यो मपिटनाहुमूलगनित इत्यत्र एक नर्तनदापितानकपलं दैत्येन्द्र- टासीगणैरन्यं वक्तुमपि त्रपामह इतोति च पाठान्तरं सुगमन् । शालविक्रीडितं वृत्तम् ॥ १५ ॥ २१ इति। २ रे कोगगियो! वानरशावक! ममैव विभुवनविजयिनोऽपोत्ययः, पुरतः प्रयत: कयं केन प्रकारण - ·महानाटकम्। युद्धे तुरुपबलः सुरेष्वपि न मे कथिद्रिपून वारयन् स्थासाऽह सबलो, यत: परबलं हन्ता ततो रावण: ॥ १५ ॥ अन । कृत्वा कक्षागतं त्वां कपिकुलतिलको बालिनामा बलीयान् भ्रान्वा सप्ताधितौर तदनु चरितवान् ध्यानसन्ध्यार्चनञ्च । बाणेनैकेन बिधो झटिति निपतितो रामचन्द्रस्य सोऽपि त्यतासुस्तर्णमागात् सुरपुरमधुना, मुञ्च लश ! गर्दम् ॥१६॥ गर्जन सन् इष्टः भिवसीति शेषः, मत्पुरतस्तव ईगोइत्यप्रकटने भोतिनैति भाव', लोम्बामा लोभिर्निचयैः कलुषोक्ते आते इति यावत्, कणे अपि पुरा पूर्व न श्राषितः किल ? (अहं केनापति शेष । स्वस्य रोमनिचयातकर्णत्वात् स्वयं श्रवणे सामयविरहेऽपि प्रन्येनापि मदीया वार्ता त्वयि न शाविता किम् ? इति भाव)। सुरेषु देवेषु अपि मध्ये कश्चित् युद्धे मे मम तुल्यबलः न, अस्तौति शेषः, अहं सबल. ससैन्यः सन् रिपून गवन् वारयन् निराकुर्वन स्थाता स्थितियोलः, यतः अहं परेषां बलं हन्ता घातकः, ततः कारणात् रावयति क्रन्दयति रिपूनिति रावणः, यथार्थनामेति शेषः। शार्दूलविक्रीडितं हत्तम् ॥ १५॥ कपिकुलतिलकः वानरकुलश्रेष्ठः बलोयान् महाबलः बालिनामा, मत्पितति शेष., त्वां कक्षागतं बाहुमूल- निगडितं शाखा नटनु तदनन्तरं, सप्तानाम् अधीना सागराणां तौर भ्रान्वा परिभ्रम्य ध्यानसध्यार्चनं ध्यानं समाधान, चित्त काग्रामित्यर्थः, तेन सध्यार्चनं सन्ध्याकालोचितं देवानं चरित- वान् कतवांय । सोऽपि प्रसिद्धो वीरः बाली रामचन्द्रस्य एकेन बाणेन शरण विद्धः सन् झटिति निपतित' भूमौ पतितः सन् वेति।

·सप्तमोऽङ्कः। [३०] राव । दोईण्डास्त इमे त्रिलोचनगिरेगत्तम्भसम्भाविता- स्तान्येतानि दशाननानि, दशमिर्दिग्भिस्तथा वितिः । परयाधापि स एव वीर्यमहिमा, तस्मिन् पुनस्तापस: संशोथो हि रिपुः, म चापि कुपितम्तस्यापि दूत' कपिः । अङ्ग । दोर्दण्डातिप्रचण्ड्रार्जुनहननविधिप्रौढदोष्णा सहन- च्छेदकोड़ामवीरस्थिरपरशमहागर्वनिर्वायकस्य । दूतोऽहं राघवस्य त्वटपधनचिरावासवकाग्रलोमः पुत्वः सूवामसूनोः प्लवगइनपते मतवादोऽहम् ॥१८॥ त्यक्तासुः मुक्तप्राण: सन् तूर्ण गीघ्र सुरपुर स्वर्गम् आगात् गत वान्। अधुना साम्प्रतं, हे लड्डेश। लमपि गर्व मुञ्च त्वज । स्रग्धरा हत्तम् ॥१६॥ दोर्दण्डा इति। ते प्रसिद्धा इमे विलोचनगिरः कैलासस्य उत्तम्भेन उदरणेन सम्भाविता सम्मानिताः, मर्वजनप्रगसिता इति गवत्, दोर्दण्डाः भुजदण्डाः, तानि एतानि दश दश- संख्यानि भाननानि मुखानि दशभिः दिग्भिः तथा तागी विश्वति: विख्यातिः, ममेति सर्वत्र सम्बन्धः। अद्यापि स एव वीर्यमहिमा पराक्रमप्रभाव,पय अवलोकय । वाक्यार्थ: कम्म। वस्मिन् पुनः तादृये वीर्यमहिनि तु तापसः रिपुः शव, गोथो वराकत्वात् सम्यक् शोचनीयः एव, स च तापस: शवः अपि कुपितः क्रुद्धः तस्यापि तापसस्य दूतः, स च कपि: यामः, हास्यकरमेनदिति भावः। शार्दूलविक्रीडितं इत्तम् ॥१०॥ दोर्दण्डेति। दोर्दण्डेन अतिप्रचण्डम्य अन्यायगय अर्जु- नस्य हननविधी निधनश्यापार प्रौटाना प्रश्टामा टोरी.

·.. ३०८] महानाटकम्। राव । माता में कुम्भकर्ण: सकलरिपुबलपाणसंहाररूपः पुत्रो में मेघनादः प्रहसितबदनं येन बद्धः सुरेन्द्रः । खने मे चन्द्रहासो रणमुखवपला राक्षसा मे सहाया: मोऽ: गीर्वाणशस्तिभुवनविजयो रावणो नाम राजा ॥१८॥ अङ्ग ।रे रे रावण । कार्तवोयंदलिताहवार। गत्वा स्वयं मोतामय, पालय स्वतनयान् यावत्र रामः शरान् । - ·सप्तमोऽङ्कः। [३०] कोपामुञ्चति, हयाधिपभुजथेचीमहाकानन· छेत्तुयैय कुठारधारणपटो: रामस्य जेता रणे ॥ २० ॥ रावणादयोक्तिप्रत्युक्तो। रामः किं कृतवान् ? प्रवोरविजयं, कोऽसौ प्रवीरो जितः? बाली,मोऽपि च को ? न वेसि किममं १ को वेत्ति शाखामृगम् ? आम्नवापि तवापि विस्मृतिरहो ! १ मोहो महानोदृशः पर्यझे निजबालकेलिकृतये बहोऽसि येनोरसि ॥ २१ ॥ रावण! स्वयं गत्वा रामसमोपमित्यर्थः, सीताम् अर्पय, स्वतन- यान् निजपुवान् पालय रक्ष, न्यः हैहयाधिपस्य भुजयेणी बाहुसहसमित्यर्थः, एव महाकाननं महारथं तस्य छेत्ता तस्य कुठारधारणे पटः क्षमः कुशल इत्यर्थः, तस्य रामस्य भार्गवस्य च भार्गवस्यापि रणे जेता रामः दाशरथिः कोपात् शरान् यावत् न मुञ्चति न वर्षति, “यावत्पुराभ्यां मव्ये” इति भय्यार्थ- यायच्छन्दयोगे लट्, रोमस्य कोपे तव वंशनाशो भविष्यतीति भावः । गार्दूलविक्रोड़ितं वृत्तम् ॥ २० ॥ राम इति । रामः किं कृतवान् ? इति रावणेक्तिः । प्रवीरविजय प्रसष्टवोरणविजय, कृतवान् इत्यन्वयः। इति अङ्गदोक्तिः। असी प्रवीरः गनुः कः १ यो जितः? बाली, प्रवीरो जित इति शेपः । मोऽपि बानी च कः? ममुं बालिनं न वेसि न जानामि किम् ? शाखामृगं वानरं वेत्ति जानाति! न कोऽपोत्यधः, शाखामृगेगा कः परिचयः १ इति भावः । श्राः इति विरतिसूचकमव्ययम् । येन मम पित्रा निजबालकेलिकतये निजवालकस्य ममैति भावः, कैलिकतये क्रीड़नाथै पर्य हे खट्टैकदेशे इत्यर्थः, उरसि की जनः ·[३१] महानाटकम्। किं कायं वद राघवस्य ! म तथा बद्दोऽमुनाऽम्भोनिधि , क्रीडार्थ कपिपोतकरिह गर्जानात्ययं मा न हि । लहालोकनिकायनाथवचसा वेत्त्येव, किं किं कप। को लङ्काधिपति: । विभीषण इति प्रख्यातकोतिर्भुवि ॥२२५ राव । प्रवीरगणनास वा तव पितव कैगरखते ? पति: म हि वनौकसा लमपि को वराकोऽर्भवाः ।। वक्षसि बड़ अमि, तत्रापि तम्मिन्नपि बालिनि तवापि, अन्येषा विसारणं कथञ्चित् सम्भवतीति भाव , विस्मतिः १ अहो। प्राय॑म् ईदृशो महान् मोहः, ववेति शेषः। शार्दूलविक्रीडितं वृत्तम् ॥२१॥ किमिति। राघवस्य रामस्य कार्य कर्म किम् । वद कथय । इति रावणोक्तिः। अमुना राघवेण तथा तेन प्रकारण स प्रसिद्धः अम्भीनिधिः सागरः बहः। इति पदोतिः। अयं राघव: जगति क्रीडाध गते. नी: कपिपोतक: वानर- शिशुभिः, वानरपिशवः क्रीडार्य लोक हेषु पोष्यन्ते इति भाव) सह मा, रावणमिति शेष , न हि नेव जानाति नाव- बुध्यते। इति रावणोक्ति। लडालोकानां नहावामिजनानां निकायः निवामः, लद्देत्यर्थः, तस्य नाथ. विभीषण: तस्य वचसा वाकोन वेत्ति एव जानात्येव । इति मङ्गदोक्ति । है कपे। कि किं, कथयसि इति शेष., महाधिपति: लहाधोग्दर. कः, इति रायणोति: । विभीषण इति भुवि पृथिव्यां प्रग्याता कीर्तिर्यस्य मः, लहाधिपतिरिति शेषः। इति अद्भदोशिः। गा नविक्रो- डितं इत्तम् ॥ २२॥ मधोरगणनासु के के मटा बोरा हति प्रयोति।

·सप्तमोऽऽः।
[३११J
चकार किल राघवः किमपि कम्म लामोत्तरी
तेरगयति यन्मुहुर्मम पुरस्तदीयं यश: १ ॥ २३ ॥
अङ्ग । रामो नाम स एय, येन भगिनीनासावसापदिन्नः
खदस्ते खरदूपविशिरमां धोत: गिर.गोरिणतः ।
बड्वा त्वा चतुरम्बराशिपु परिभ्राम्यन् मुहर्तन यः
सन्ध्यामचंयति स्म निस्त्रप! कथं तातस्त्वया विम्मृतः ॥२४॥
क्रियते १
राघवः रामः
संस्थानेषु तव पिता बाली केरेव गण्यते ? गणनाविषयो-
न कैरपोत्यर्थः, हि यत: सः वनोकसां वननिवा-
सिनां शाखामृगाणामित्यर्थः, पतिः, त्वमपि वराकोऽनु-
कम्पाई इति यावत्, अर्भकः शिशुः कः ?
किमपि लोकोत्तरम् अलौकिकम्, असाधारणमित्यर्थः, कर्म
चकार किल ? नैव चकारीत्यर्थः, यत् यतः लोकोत्तर-
कर्मकरणादित्यर्थः, तदीयं रामसम्बन्धोत्यर्थः, यशः कीति, मम
पुरः अग्रत: मुहुः पुनः पुन: तरङ्गयसि वयसोत्यर्थः । पृथ्वी
हत्तम् ॥ २३॥
राम इति। स एप रामो नाम, येन रामेण ते तव
भगिन्याः शूर्पणखाया: नासायाः नासिकायाः, वसौमि: मेदोभिः
पहिल: सकर्दमः खन्ना, निज.. इति शेषः, खरदूषणत्रिशिरसां
राक्षसानां गिरशोणितैः शिरश्छेदनरतः धौतः चालितः
हे निस्त्रप निर्लज्ज ! यः खां बद्धा, लाङ्ग लेनेति शेषः, मुइत्तेन
चतुरम्बुरागिषु चतुर्पु समुद्रेषु परिभ्राम्यन् सन्ध्याम् अर्चयति
स्म उपास्ते, स तात: पिता बानी त्वया कथं विस्मृतः ? शार्दूल-
विक्रीडितं वृत्तम् ॥ २४ ॥

·[३१२] महानाटकम् । राव । यस्तातं तव निर्यलोकमवधोत्तत्रापि निमंत्सरः तस्य प्रेप्वतया भ्रमन् कशिशो। निर्लज्ज । किं गर्जसि ।। त्वपित्रे पुनरेकदा किल मया मैत्रोप्रसादः कृतः तत्पुत्वे त्वयि तावदेवमुचितो दण्डः कथं धार्यते ? ॥२५॥ अङ्ग। प्रपन्न, पन्थान नयमयमभिवोऽपि नियतं निपन्य साधूना न पुनरपनोति सुहृदवि। तथाहि त्वां हित्वा सहजमपि नतवरचमू विरामं श्रारामं भवदनुज एवष भजते ॥२६॥ य इति। य. तब नियंलोकम् अकृताप्रियमित्यर्थ , निरप राधमिति यावत्, “व्यनीकत्व प्रियाटते" इत्यमर, तव नातं बालिनम् अवधोत् हतवान्, हे निन्लेन । कपिशिशो! तनाधि-तस्मिन्नपि, पिटगत्रावित्यर्थ , -रामे निमत्सरः विहेप- रहित. प्रत्युत तस्य प्रेप्यतया भृत्य तया भ्रमन् सन् किं गर्जसि? एकदा मया तव पित्रे बालिने मैत्रोप्रसादः सख्यभावरूपानुग्रहः शात. किल, किलेसि प्रसिहौ, तस्य पुत्रे त्वयि सावत् उचितो योग्यो दण्ड, अस्मत्कृत्सावादजनित इति भावः, केन प्रकारेण धार्यते क्रियते १ मयेति शेष, द्वित्पुत्रस्य तव दण्डायपि दण्डविधाने ममानुकम्पा जायते इति भावः । विक्रीडितं हत्तम् ॥ २५॥ मपन्न इति। भमिवोऽपि गरपि नयमयं पन्यानं नीति- युवा पति प्रपद: पाथितः जनः माना निपेश्य प्राथय- पीयः, पनोतिः दुयमम्पन्न सुदपि बन्धुरपि न पुन नैव । सपाहि एष भवदनुज एव घिमीपण एष मरमपि मोदर. शार्दूल ·सप्तमीदः। [२१२] राव । श्रुतमस्ति, विभीषणय नः सहनः सम्पति राममाश्रितः । कति सन्ति न रामनामकाः ? कतमस्तेपु स यस्त्वयोचते ? ॥ २७ ॥ अङ्ग । जघान युधि ताड़कादिकमसोमरक्षःकुलं, बभञ्ज धनुरैश्वरं, परिबभूव तं भार्गवम् । स तालतरसप्तकं सपदि कृत्तवानबुधि बवन्ध, न तथापि ते परिचितो रघुग्णां पतिः १ ॥२८॥ मपि त्वां हित्वा त्यता नक्तच्चरचमूनां राक्षससेनानां विराम विध्वंसन थोरामं भजते सेवते । विशेपेण मामान्यसमर्थनरूपो- ऽर्थान्तरन्यासः। शिखरिणो वृत्तम् ॥ २६ ॥ तमिति। नः अस्माकं सहजः सहोदरः विमीयगाः सम्पति रामञ्च राममेव आथितः, श्रुतमम्ति, एतदिति धेषः । रामनामकाः रामाख्याः कति न सन्ति ? बहवः सन्तीत्यर्थः । सेषु रामनामकेषु मध्ये, त्वया य:, राम इति शेषः, उच्यते कथ्यते, सकतमः ।। सुन्दरो-वृत्तम्, “अयुजीर्यदि सो जगौ युजोः । समरा लगी यदि सुन्दरी तदा ॥” इति लक्षणात् ॥ २७॥ जधानति । स रघूणा पति: युधि युद्धे ताड़कादिकम् असीम अशेप, बहुसंख्यकमित्यर्थः, रक्षमा कुलं जघान हतवान्, ऐखरं धनुः इरकार्मुकं बभरू खण्डितवान्, तं भाग परशुराम परिबभूव निर्जितवान्, सपदि सहसा, एकनयायम. नति भावः, तानतरूणां सप्तकं सप्त तानान् मायान् छिनवान्, अम्बधि सागरं वबन्ध, तथापि ते तय पश्चिान म-२७ ना ·३१४] महानाटकम्। राव । भग्नं भग्नमुमापतेरजगवं, बाली इतोऽसौ हत- स्तालाः सप्त हता हताच, जलधिय बद्दश्य सः । था. किन्तेन, सशैलसागरधराधारोरगेन्द्रागदं साट्रि रुद्रमुदस्यतो निजभुजान् जानात रे! रे। हि मे ॥२८॥ अङ्ग । एकस्त्वया स शिखरो स्वभुजैरुटूढ़ः शम्भोः प्रसादनविधौ दशकन्धरण । पूर्व वराहवपुषाऽम्बधिमध्यमग्ना तेनोवृता गिरिसहस्रधरा धरिवो ॥ ३० ॥ अविदित खलु । पृथ्वी वृत्तं, “जसो जसयला वसग्रहयतिय पृथ्वो गुरु" इति लक्षणात् ॥ २८ ॥ भग्नमिति। उमायतः हरस्य भग्नम् अजगवं धनु भग्नम, असौ हतः बाली हतः, हता' सप्त ताला' हताय, बद्धय म जलधिः समुद्रः बद्दथ, रामेणेति सर्वत्र शेष । श्रा:! तेन धनु भंगादिना किम् ? मामर्थं प्रकटितमिति भाव । अङ्गद । सगैलसागरा पर्वतसागरसहिता या धरा पृथ्वी तस्या धार, धारकः उरगेन्द्र' शेषनाग वासुकिर्वा अगदं बाभूपर्ण यस्य तथोक्तं सादि सपर्वतं, कैलाससहितमित्यर्य , रुद्रं शहरम उदस्यत. उत्तिपत' निजभुजान् मे मम हि निराये ज्ञानात, भवान् इति शेष, सिंग-बाहुवीर्यगानिनो मम हरधनुर्भङ्गादि- कारो रामः कः । इति भाव' । शार्दूलविक्रीडितं वृत्तम् ॥२८॥ एक इति। दशकन्धरेण दशाननेन लया गम्भोईरस्य प्रसादनविधी पागधनव्यापार, बलोरमाहप्रकटनन मीपनार्थ- मिति भावः, एकः एकमावः म गिपरी पर्वत', केलाम इत्यर्थः, बभुजे निजधामः उटूटः रहतः। पूर्व प्राक् वराइषपुषा ·सप्तमोऽहः। राव । कुतो हन्तारण्ये कनकमगमावं ठणचरं कुतो वृक्षादक्षलवनिपुणवालो विनिहतः । कुतो बहिबालाजटिनगरसन्धानसुदृढ़ स्वई युद्धोद्योगी समरमवतस्येऽन्तकजयी ॥ ३१ ॥ अङ्गदः समदम्। अवेहि मां रावण । रामदूतं, वाधास्तदोयाः खरदूषणादीन् । तत्र विध्वंसित. कुत.? वराहमूर्ति विभता तेन रामेण अम्बुधिमध्यमग्ना-प्रलयपयोधि- लीना गिरिसहस्रधरा पर्वतसहस्रशालिनो धरित्री पृथ्वी उड़ता उत्यापिता। वसन्ततिलकं वृत्तम् ॥ ३० ॥ कुत इति। अरखे टणचरं भक्षक कनकमगमात्र काञ्चनमृगरूपधरं मारोचमित्यर्थः, हन्ता विनाशकः, राम इति भाव:, कुत... वेत्यर्थ., वृक्षाद वृक्षे सवः लम्फनमित्यर्थः, निपुणः परः शाखामृग इति- यावत्, वाली विनिहतः वोत्यर्थ., वहिज्वालाभिः वाडयाग्नि शिखामि जटिल. प्रायेण दग्ध., समुद् इति भावः, तत्र शर- सन्धान गरप्रयोगे सुदृढः पटुः, राम इति भावः, कुतः । केत्यर्थः । अहन्तु युद्धोद्योगो नंग्रामनिपुण इति भावः, अन्तक. जयी यमजेता मन्, यमजयामिति भावः, समरं संग्रामम् अवतस्ये अपखितः, तिदई रामयेत्यनयोर्महदन्तरमिति भावः । अत्र विरुपयोर्घटनात् विषमालद्वारमैदा, “विरूपयोः सङ्घटना या च तद्दिपमं मतम्” इति लक्षणात्। शिखरिणी वृत्तम्। २१॥ अवेहोति। हे रावण! मां रामस्थ दूतम् अवेहि ·[३१] महानाटकम्। भुक्ला पार्ता इव शोणिताम्भः पास्यन्ति ते कण्घटे: सरग्धः । ३३ ॥ राव । मृत्युः पादान्तमृत्यस्तपति दिनकरो मन्दमन्दं ममाने तेऽप्याटी लोकपाला मम भयचकिता: पादरेणुं चरन्ति । दृष्ट्वा मञ्चन्द्रहास पतति सुरबधूपनगोनाञ्च गर्मी निर्लज्जौ तापसी हो कयमिह समिती वानरान् मेलयित्वा' अङ्ग । २ रे राक्षसवंशजात ! समरे जानातु तत्रात राम तद्भपतनचापयुगले तेजोभिराडम्बरे । जानीहि, तस्य इमे तदीयाः रामसम्बन्धिन इत्यर्थः, बाणा शराः खरदूषणादीन् भुक्का मचयित्वा टया" व पिपासा- कुला इव ते तव सरन्ध्रः सच्छिद्रः कण्ट घटे: गलकलमे. शोणिताम्भ: रतजलं पास्यन्ति। अनीपमालवारः। उपजाति हत्तम् ॥ ३२॥ मृत्युरिति । मृत्युः यमः मम पादान्ते चरणतले भृत्य' चरणमेवक इत्यर्थः, दिनकरः सूर्यः मम अग्ने मन्दमन्दं तपति किरणान् वर्षति। तेऽपि प्रसिडा इत्यर्थः, अष्टी लोकपालाः इन्द्रादयः भयचकिता: भयाकुला मन्त. मम पादरेणुं घरण रजः परन्ति सेवन्ते इत्यर्थः । मम चन्द्रहासम् असिं दृधा मुरबधूनां देवानानां प्रनगोनाम् उरगनारीगाध गर्भः पतति थपति । निर्लनी ही तापमो वानरान् मेनयित्वा ममात्य कथम् इव नहायां ममिती ममागती? 'मर्पया पासनमृत्यू एताविति भावः । स्रग्धरा वृत्तम् ॥ ३॥ रेति। रेरे राक्षमईगजात र कुनीष ! राक्ष यंगघातति पाठेराक्षसांगघात ! राक्षसकुनालयफरत्यर्थः, ।

·सप्तमोऽः।
[१०]
सैन्यं शीघ्रमिट त्वदोयमखिलं भूमण्डले पावितं
ग्राधेरालुठितं खभिः कवलितं का: क्षतं यास्यति ॥३४॥
राव । अरे। त्वामहं धर्मशीलतया कटुपलापिनमपि न हम्मि ।
दूतो यथोतवादी स्यान्न स बध्यो महीभुजाम् ।
क्रूरस्तेषान्तु कोपेन क्वचिद्दरूप्यमहति ॥ ३५ ॥
समरे युद्धे तुङ्गम् उल्वणं पतगचापयोः शरधनुषोः, “पतगी
रविमार्गणी" इति विश्व', युगलं यस्य तस्मिन् वव राम जोभि.
पाड़म्बरे समारव्ये, सद्रद्धे सति इति यावत्, त्वदोयम् इदम्
अखिलं समस्तं सैन्यं शीघ्रम् पाहतं प्रहतम्, अतएव भूमण्डले
पातितं यः कव्यादैः पक्षिभेदैः पालुठितं समन्तात् प्राक्रान्त
खभिः कुकुरैः कवलितं ग्रस्त, काकैः क्षतं यास्यति भविष्यती
त्यर्थः, धन याधातोर्गमनार्थत्वेऽपि कर्माविवक्षया भकम्मक-
खम्।
-"धातोरर्थान्तरे वृत्ते धात्वर्थेनोपसंग्रहात् ।
प्रसिडेरविवक्षात: कम्मणोऽकम्र्मिका क्रिया।" इति। जानात
निथिनोत, भवानिति शेषः । जानातु तवाहतमित्यत्र नाराच
चक्राहतमिति, रामे तुनेत्यत्र रामोत्तुङ्गेति, सैन्यं शीघ्रमित्यत्र
मन्ये गोर्पमिति, भिरित्यत्र शिवा इति पाठान्तरं सुगमम् ।
गार्टून विक्रीडित वृत्तम् ॥ ३४ ॥
दूत इति। दूत. यथोक्तावादी यथायथभापो स्यात्, स
दूतः महीभुजा राजा न बध्यः न प्राणः वियोजनीय इत्यर्थः ।
कचित् कूरस्त प्रतिदारुणस्तु, कटुभापोति भावः, दूतः नेपा
राना कोपेन क्रोधेन वरूप्यं रूपस्य विकृतभावं, दण्डमिति
भाव', अईति लभते । अनुष्टुप् हत्तम् ॥ ३५ ॥

·[१] महानाटकम्। अङ्ग | परदारापहरणे न श्रुता या दशानन ! । दृष्टा दूतपरित्नाणे साधोस्ते धर्मशीलता ॥ ३६॥ राव । बड़ः सेतुर्यदि जलनिधी वानरैस्तावता कि? कि वल्मीकाः क्षितिधरनिभाः न क्रियन्ते पिपोलः ।। लझा दग्धा यदपि कपिना स प्रभावः किलाग्नेः, शौर्याययं निजभुजनयैः (बलैः) किं कृतं रामनाम्ना १॥३७॥ अपिच । परिमि(चि )तमहिमानं क्षुद्रमेनं ममुद्र क्षितिधररचनाभिः कोऽयमुत्तीर्य गर्वः ।। परेति। हदशानन । परदारापहरणे परस्त्रीहरणे या न गुता, तवेति शेषः, दूतपरिवाणे दूतरक्षण, दूतस्य प्राणदण्डा. करणे इत्यर्थः, साधोः धार्मिकस्य ते तव सा धर्मशीलता धार्मिकता दृष्टा। अनुष्टुप वृत्तम् ॥ ३६ ॥ बद्ध इति । यदि वानरः जलनिधी सेतुः बरः सावता तत इत्यर्थः, किम् ? न किमपि पौरुपमिति भावः । पिपोले: कीटविशेषः क्षितिधरनिभाः पर्वतसदृशाः वलपोकाः मृत्तिका. स्तूपा इत्यर्थः, किं न क्रियन्ते । अपितु क्रियन्त एवेत्यर्थः । कपिना वानरेण, हनूमतेत्यर्थः, यदपि लड़ा दम्धा, मः दहन मित्यर्थः, विधेयप्राधान्यात् पुंस्त्वम्, अग्नेः प्रभावः किन्न शक्तिरेय । प्रतः रामनाना रामायेन, तापसेनेति शेषः, निज- भुजनयः सबाहुनीतिभिः, निजबाबले रिति, निजभुजजये इति घ पाठान्तरं, कि शौर्याचर्यम् भजु गोयं कृतं ! प्रकटित- मित्यर्थः, न किमपीत्यर्थः । मन्दाकान्ता हत्तम् ॥ ३७॥ परिमितति। परिमितः परिच्छिमः, परिशिति पाठे परिचितः विदित',-अगस्यगएपपानादिति भायः, महिमा ·सप्तमोऽडः। [३१८] प्रकलितमहिमानः सन्ति दुप्पापपारा दशवदनभुजात्या विंशतिः सिन्धुनायाः ॥ ३८॥ अङ्ग । रेरेरावण ! शभुगलकलने प्रख्यातकीर्तिर्भवान् रामं योडुमिहेच्छतीत्यनुचितं मन्यामहे केवलम् । रामस्तिष्ठत, लक्ष्मणस्य धनुषो रेखापि नो लविता तबारेण च लहितो जलनिधिदग्धा च लहापुरी ॥३८॥ महत्त्वं यस्य तम् अतएव क्षुद्रम् एनं समुद्रं क्षितिधररचनाभिः पर्वतबन्धनः, नितिधरघटनाभिरिति पाठऽपि स एवार्थः, उत्तोर्य पारयित्वेत्यर्थः, कोऽयं गर्वः नाहवारः समुचित इति भावः। अकलितः अनाक्रान्तः, अनभिभूत इत्यर्थः, महिमा प्रभावः येषां ते टशवदनभुजा पाख्या येषां तथोक्ताः, दशवदनभुजास्ते इति पाठ ते प्रसिद्धा दगवदनभुजा रावण बाइव इत्यर्थः, विंशतिः विंशतिसंख्यकाः सिन्धुनायाः सागराः टुप्पाय: दुरुत्तरः पारो येषां तयाभूताः सन्ति विद्यन्ते, एफम्य क्षुद्रस्य सिन्धोः पारगामिनो रामय अस्मद जरूपविंगति सिन्धुपारे पौरुपं द्रष्टव्यमिति भावः । रूपकमलद्वारः। मालिनी हत्तम् ॥ ३८॥ रेरे इति। रे रे रावण ! भवान् शम्भुशेन्नस्य कैनासस्य कन्नने समुहरणे प्रख्याता कीर्तिर्यस्य तथाभूतः मन्-इह राम योडुम् इच्छति इति केवलम् अनुचितम् अयुक्तं मन्यामहे । रामः तिष्ठत, लक्ष्मणस्य धनुपः रेखापि नो नदिवा खया, सीताहरणाले- इति भावः, तस्य चारेण टूतेन, हनूमतेत्ययः, जलनिधिः लडितय, लहापुरी दग्धा च । (यस्य कनीयसो धनुलेखा नातिक्रमितुं शता, यस्य च दूतेन सागरमुसहर ·[२२०] महानाटकम्। राव । यद्भिवाः किल बालतानवरको गमिण सार्दवचो भग्नं यच पुरातनं हरधनुस्तदीयमुहीयते । नासोदेतदनागतं विपथ ख।कधूमध्वजः पौलस्त्य. करकन्टुकीलतहरक्रोडाचलो रावणः १ ॥ ४० ॥ लकापुरी दग्धा, तेन रामेण सह युयुत्सा तव नितरां हायकरीति भाष शम्भुशैलमयनप्रख्यातवीर्यः कथं रामं योदुमिह चसोदमखिलं चेत्तव युक्तं तथेति, रेखापि नो इत्यत्र रेखा कतेति, दग्धा च लडापुरीत्यत्र दग्धा इतोऽक्षः पुरोति च पाठे शम्भुशैलस्य कैलासस्य मधनेन समुडरणेन प्रख्यातं वीर्य यस्य स सन् राम कथम् इह योडुम् इच्छमि, चेत्, तदा इद- मखिलं तव मननमिति भाव , न युक्तं नोचितम्। कृता रेखा लद्धिता ? अत्र काकुः । दग्धा पुरी, प्रक्षः तव कुमारः हत इत्यन्वयः । यार्दूलविक्रीडितं वृत्तम् ॥ ३८ ॥ यदिति। रामिण साईत्वच: सरसवल्कला: बालसालतरव. अभिनवतालहक्षा , सप्तेति शेषः, भिवाः खण्डिताः, भग्ना इति पाठान्त, किलेति प्रसिहो, इति यत्. यच्च पुरातनं घरधनुः ऐश्वर कामुक भग्नं, छिनमिति पाठान्ता, हरधनुरित्यत्र शिवधनुरिति पाठान्तरम् , तेन तहोय तस्य रामस्य वीर्यम् उदोयते उद्दोयते, युमाभिरिति शेषः, उद्दिश्यते इति पाठा न्तरम् , स्वोंकानां देवानां धमध्वजः पग्नि, देवगणनिसूदन इत्यर्थः, करस्य कन्दुकोसत कोडनरीएट्रकोत , बाहुभि- क्षिप्त इति भाय., हरस्य गम्भोः क्रीडाचनः कैलासः येन म पोलम्त्यः रावणः इत्येतत् श्रुतिपथे यवणेन्द्रिये. युमाकमिति गेषः, अनागतम् पनुपस्थित, गृतिपयमिति पाठे अतिपय . .

·सप्तमोऽडः। [१२१० अपिच । अलमप्रस्तुतालापैः श्रुत्वाऽपि मम विक्रमम् । इदानी रघडिम्भेन वद किं कर्तुमिथते १ ॥४१॥ अन । स्वसनासावसापद्ध-पहिलामसिवालरीम्। कदुप्पोस्स्वच्छिरोरक्ते रामः क्षालितमिच्छति ॥ ४२ ॥ रावणः। भाव: कथितिरथा त्वमसि न विदितस्तेऽपि तादृक्प्रभावाः ते किं मां नो विदन्ति त्रिभुवनजयिनं रामसुग्रीवमुख्याः । तेषां कि केन तावत् परनिजबलयोस्तारतम्यं विदित्वा सन्दिष्टं दुष्टदूत ! त्वरितमवितथं तत्तदावेदयस्त्र । ४३ ॥ । कर्मत्यर्थः, न आसीत्. श्रुतमेवैतत् युग्माभिरित्यर्थः । शार्दूल- विक्रीडितं हत्तम् ॥ ४० ॥ अन्नमिति । अप्रस्तुताः प्रकृतानुपयोगिन इत्यर्थः, पालापाः प्रसङ्गाः तैः अलं निष्पयोजनमित्यर्थः, इदानी मम विक्रम श्रुत्वापि रघुडिम्भेन राघवशिशुना रामेण किं कर्तुम् इष्यते ? अभिलणते ? वट । अनुष्टुप वृत्तम् । ४१ ॥ खसुरिति। रामः कटुः ईपटुणैः तव गिरसा रत: खसुः तव भगिन्याः शूर्पणखायाः नासाया नासिकाया वमा भेदः यथा पट्किला मन्निनामित्यर्थः, 6 रोम् असिलतां शलितुम् इच्छति । अनुष्टुप् इत्तम् ॥ ४२ ॥ भाव इति। त्वं कथित् तिरया तिर्यकजातीयाना शावः बालकः न विदित: न ज्ञातः अमि, तादृक् तथाविधः, बद वर्णितरूप इति भावः, प्रभावो महिमा येषां तेऽपि, न विदिता इति शेषः। ते रामसुग्रीवमुख्याः रामसुग्रीवादयः विभुवन- जयिनं त्रिलोकोतारं मां रावणं किं मो विदन्ति ! नो ·[३२२]] महानाटकम् । अङ्गदः । प्रथमतः योरामपादास्वामादिशन्ति । अज्ञानादधवाधिपत्यरभसादस्मत्परोक्षे हता सोतेयं परिमुच्यतामिति वचो गला दशास्य वद । मो चेलमामुक्तमार्गागपच्छेदोच्छलच्छोणित- च्छनच्छन्नदिगन्तमन्तकपुरं पुत्चैवतो यास्यसि ॥४॥ कुमारलक्ष्मणस्त्वामाह। सीतां मुञ्च, भजन रामचरणी, राज्यं चिरं भुज्यतां . जानन्ति ? ' अपि तु जानन्त्येवेत्यर्थः, हे दुष्टदूत ! पो राम- सुग्रीवादीनां मध्ये केन परनिजबलयोः तारतम्यं न्यूनातिरेक विदित्वा किं तावत्, सन्दिष्टं ? वाचिक प्रेपितम् ? त्वरितं द्रुतम्, अवितथं यथातथं तत् तत् सन्देशवचनम् आवेदयस्व कथय । खग्धरा वृत्तम् ॥४३॥ धन्नानादिति। अन्नानात् प्रमादात् अथवा प्राधिपत्येन ऐखयेण यो रभमः गर्वः तस्मात् हेतोः. अन्ना परोक्षे असाचात् हता यं सीता परिमुच्यता परित्यज्यताम् । गत्वा इति वचः दगास्यं सवलंबूहि कघय, नो चेत् यदि न परिमुच्यते इत्यर्थः, तदा- पुतः.सपुत्रः मनित्यर्थः-लक्ष्मति स्वगर्वपरिहार:. लक्ष्मणेन मुहः क्षिप्त: मार्गपगगः गरमः छेदेन गि प्रभृत्यद्रानामिति भावः, उछद्धिः निर्गलशिः गोपितः गतः छनच्छवाः प्रतिगयेन छद्रा इत्यर्थः, दिगन्ताः यपिन तद यथा तथा पन्तकपुरं यमसदनं यास्यसि गमिप्यसि। मच्छवयव च्छवच्छ देति पाठे रस्तरेव इयः छया इत्यर्थः। गार्दूलविक्रीड़ित एत्तम्। ४४.

·. सप्तमोऽड। [२२२] देवा सन्तु हविर्भज , परिभव मा यातु लडापुरी। नो चेदानरवाहिनोपतिमहाचञ्चनपेटालरै तत्तन्मुष्टिभिरव सगरगतस्तत्तत् फल प्राप्सासि ॥ ४५ ॥ योसुग्रीवस्वामाह। दृष्ट योरघुनन्दनो ननु बलैर्वोयमहादर्पित तलद्धेश्वर । मुञ्च मानमखिल, श्रुत्वा वध बालिन । • सीतामर्पय रक्ष राक्षसकुलानीन्द्राधिका सम्पद, तम्माहच्छ दशास्य । रामचरणे दासत्वमङ्गोकुरु ॥ ४६ . . सौतामिति। सीता मुञ्च त्यन रामस्य चरणौ भज सेवस्त्र, चिर राज्य भुज्यता, देवा हविर्भुज यनीयहव्य भोजिन सन्तु भवन्तु, लवापुरो परिभव विध्वसजामव माननामित्यर्थ , मा यातु न प्राप्नोतु ।। नो चेत् यदि नतत् रोचते इति भाव तदा सङ्करगत सग्रामस्थ चानरवाहिनी पतीना वानरसेनाध्यक्षाया महत् चञ्चत् चलत् चपटम् अन्तरे येपा ते तत्तन्मुटिभि तत्तन्मुष्टिप्रहारै तत्तत् फल मदुपदिष्टानामननुठानफलमित्यर्थ , प्राप्स्यसि लप्सासे । पार्टल विक्रीडित वृत्तम् ॥ ४५ ॥ दृट इति। ननु रावण । बले सन्यै वोय गौर्य महादर्पित महोबत थोरघुनन्दन थोराम दृष्ट , त्वया अस्माभियेति शेप तत् तम्मात् हे लइश्वर ! बालिन बध श्रुत्वा मान गर्व मुच्च त्यज मोतामर्पय देहि तस्मात् रामात् राक्षसकुलानि इन्द्रा धिका सम्पदम् ऐखयञ्च रक्ष हे दगास्य । प्रागच्छेत्यर्थ रामस्य चरणे दासत्व दास्यम् अङ्गोकुरु प्रव लम्बस्व । गार्दूलविक्रीडित वृत्तम् ॥ ४६ । दशानन । गच्छ ·[३२४) महानाटकम्। प्रधानसेनापतिभिरादिष्टम् । २२रावण । राक्षसाधम ! पशो! मग्नोऽसि शोकावे शत्रुस्ते समुपागतस्त्वमिह किं नो वुध्यते केवलम् ।। रामथापि करावलम्बितधनुस्तीक्ष्णाज्वलमायक: साक्षात् काल वापरस्तव पुरद्वारि स्थित: सानुजः ॥४७॥ अपृष्टोऽपि त्वामहं पिटबन्धुबुद्ध्या ब्रवीमि । २२ राषण ! सर्वलोकविदित. यौरामनामा नृप स्वां हन्तुं समुपैति वानरचमूमादाय बचोदधिम् । तेनाहं प्रहितस्वदोयनिकटं, महाक्यमाकर्ण्यता, सोतां देहि, भजस्व रामचरणौ, राज्य चिरं भुज्यताम् ॥४८॥ . . रे इति। रेरे राक्षमाधम ! पयो! रावण ! शोकार्णवे शोकसिन्धों मग्नोऽसि पतितोऽसि, ते तव शत्रुः रामः समुपागत. समुपस्थित, इह लद्वायां -गम उपस्थित किं कथं नो बुध्यते ? भवानिति शेष ,केयलम, अन्यः सर्वो बुध्यत एवेत्यर्थः ।। सानुजः सभाटक: राम. करेग्य अवलम्वितं धतं धनुयन सः तथा तीक्ष्णः उज्ज्वलन् सायक; शरो यस्य तथोतः यहा करेण अवलम्पितं यत् धनुः तब तोयं यथा तथा उज्ज्वलन् सायको यस्य सः, प्रपरः दितीयः साचात् स्वयं कान इव पन्तक एव तय पुरद्वारि स्थितः पाते। गार्दनविकोडितं सतम्॥४७॥ १२ ति। रे रे रावण । मधु लोकेषु विदित' यिन्यासः, योरामनामा नृपः यानरचमं कपिमेनाम् प्रादाय उदधि मागरं बहा त्वां इन हिमि समुति ममुपगच्छति, तन रामेप भई खदायनिकट प्रक्षितः पितः, मम वाघम ·सप्तमोऽवः। [२२५] वाच । आः स्कन्धावधिकण्ठकाण्डविपिने ट्राक चन्द्रहासासिना' ६ छेत्तुं प्रक्रमिते मयैव झटिति बुट्यच्छिरःसञ्चये। अमोरं गलदशु गद्गदपदं मन्द वा यद्यभूत् वक्तव कमपि स्वयं स भगवांस्तव प्रमाणे शिव: ॥४८॥ अङ्ग 1 शिरोभिर्मा देवोः शिव इव न ते दास्यति परो मनो दद्याः सेतावधिजलधि कैलासगुरुके । हितन्तु त्वां ब्रूमो मम जनकदोईण्डविभव स्फुरत्कीर्तिस्तम्भ । त्वज कमलबन्धो. कुलवधम् ॥ ५० ॥ आकर्षता श्रूयता सीतां देहि, रामस्य चरणो भजस्व सेवस्त्र, चिरं राज्यं भुन्यताम् । शार्दूलविक्रोडितं वृत्तम् ॥ ४८ ॥ प्रा इति । श्रा इति विरक्तिसूचकमव्यय, स्वन्धावधि स्कन्ध- पर्यन्तं कण्ठा एव काण्डा तथा विपिनं वनं तस्मिन् स्कन्धा वधिकण्ठकाण्डानाम् अरएभूते मयेव....स्वयमेवेति भावः, चन्द्रहामामिना चन्द्रहासाख्येन मदीयेन खट्नेन द्राक् झटिति छेत्तु प्रक्रमिते उपक्रान्ते भत्...एव. बुध्यता पतता शिरसां मञ्चये समूह मति वक्त्रो घु वदनेषु मध्ये एकमपि पोरं हास्य वर्जितं गलदशु उहाप्प गडदपदं भवेना चरितास्पष्टवाक् वा मन्द समुचितभुभागम् अभूत् यदि, तत्र तेषु विषयेषु अमेर वादिषु स भगवान् शिव. स्वयं प्रमाणम्, अस्तीति शेष : नाई मृत्योविभेमोति भावः । गालविक्रोडितं वृत्तम् ॥ Ben गिरोभिरिति । शिरोभि... पणभूतैरिति भावः, मा देवोः, मा क्रोड, शिव इव परः अन्यः ते तुभ्यं न दास्यति, पुनः गिरामीति शेषः। अधिजन्नधि जन्नधौ, विभक्त्यर्थेऽव्ययीभावः, कैनामगुरुके कैलासाहितोऽपि महति सेतो च मनो दद्याः म-२८ ३ ·[३२६] महानाटकम् । राव । मिथ्योत्तम्भिततातविक्रमकथाविस्फार ! निष्कारणं तस्य क्षत्रियडिम्भकस्य चरितं चित्रीयते त्वायम् । यहा तस्य मुहुर्महेश्वरधनुर्भशादिकं गायसि प्रायस्तत्त्वविचारतो न महिमा प्राम्भारमारोहति ॥५१॥ णामं पश्येति भाव निधेहि, दध्या इति पाठ समीचोन ; प्राक् त्वया कैलासादिः • समवृतः। कैलासादिमिके) अधुना रामवतमेतमुत्पायितु यतस्त्र । हदानी रामेण सागरे मेतबद्धस्त्वद्वधार्थम. प्रती दया मम जनकस्य वालिन यो दोर्दण्ड- विभव तस्य स्फुरन् दोम्यमान कोर्तिस्तम्भ. तत्सम्मुदी रे मयितुवांदुवार्थप्रकटनम्तम्भ (बयि जोषिते मम पितुर्बाहु वीर्य कोर्ति. स्थास्यतोति भाव, अत. कारणात् त्वा हितन्त हितमेव चूम. कथयाम, कमलबन्धो' सूर्यस्य कुलब, सीता त्यज रामाय प्रत्यपयेत्यर्थः । शिखरिणो वृत्तम् ॥ ५ ॥ मिधाति। मिथ्या अलोक यथा तथा उत्तम्भितः उत्या- पित तातम्य पिसु, बालिन इत्यर्थः, विक्रमकथाया विस्फारः प्रकटन येन स. तासम्मुडो रे हया खपिटवार्यश्नाघिनित्यर्थ ) निष्कारण नास्ति कारणं हेतु, यत्र तथोलाम, पविमाधारण मिति भाव., तस्य ज्ञघिडिम्मकस्य सचियगिणी रामस्य चरितं त्वादृशं तव तुल्य क्षुद्र पमिति भावः, चिवीयत अङ्गतायते, विस्माययतीत्यर्थ., या यत एव तम्य सचिय. डिम्भकस्य महेमरधनुर्भङ्गादिकं मुहुः पुनः पुन गायमि कोतयमि, प्राय. तत्वविचारतः तत्त्वस्य परमार्थस्य विचारत. विचारात, विचारे लते इति भावः, महिमा प्रभाव प्राग्भारम् उत्कर्ष न पारोहति न प्राप्नोति। पापाततः तस्य रामस्य -

·सप्तमोऽङ्कः।
[३२०]
तयोक्तिप्रती।
भग्न गम्भुधनुर्युगपहतं, सन्ताड़िता ताड़का
सापि स्त्री जरती, खरप्रभृतयो व्यापादितास्तभकाः।
ताला: सप्त हतास्तुणानि किल ते, वालो हतोऽसौ कपि.
बंद्धो वारिनिधिर्निरत्तर इति शुत्वाऽभवद्रावणः । ५२ ॥
रावणं निरुत्तरीभवन्तं दृष्ट्वा तदाच्छादनाय प्रहस्तः ।
ब्रह्मवध्ययनाय नैष समयस्तूणी वहिः स्थीयतां
स्वल्पं जल्प वृहस्पते ! जड़मते ! नपा सभा वजिणः ।
कमपि कार्यविशेषं दृष्ट्वा लोका: विम्मयं गच्छन्ति परमस्मिन्
मया निहते मति म महिमा क्व गवते इति भावः । शार्दन
विक्रीडितं वृत्तम् ॥ ५१ ॥

·[३२८ महानाटकम्। वीणां संवणु नारद ! स्तुतिकथावादरलं तुम्बुरो ! सोताकामनभल्लसन्दितवपुः सुस्थो न लद्धेश्वरः ॥ ५३ ॥ सुस्थो न लद्धेश्वर इति प्रच्छादयितुं स एव कथयति । प्रतापं संसोढू, रविरपि दशास्यस्य न विभु. निमज्जत्युन्मज्जत्यपरजलधौ पूर्वजलधौ । में वारिनिधि: समुद्रः बद्धः । इति अगदोक्तिः। इति श्रुत्वा रावणः निरुत्तरः प्रतिवादवर्जितः अभवत्। शार्दूलविक्रीडितं वृत्तम् ॥ ५२ ॥ ब्रह्मविति। हे ब्रह्मन् । एप समयः अध्ययनाय वेद- पाठाय न, वहिः तूष्णीं स्वीयता, जड़मते ! वृहस्पते ! स्वल्प शनैरिति यावत्, जल्प बालप, एषा वचिणः इन्द्रस्य सभा न, तव तव स्वाच्छन्द्यमिति भावः । हे नारद! वीणां मवरण संस्तम्भय, हे तुम्बुरो। सुतिकथावादैः अलं निष्पयोजनम् । सीतायाः कामनमेव भल: अस्त्रविशेषः, तेन सीतागत- कामेनेति भावः, सन्दितं बदम्, पाशान्तमित्यर्थः, वपुः गरी यस्य तथोक्तः, लद्देश्वर: न सस्थः न सुष्टु स्थित इत्यर्थः, सस्था तायामय युमाभिरयमुपामितव्य इति भावः। वीणां महा इत्यत्र स्तोत्रं संहरेति, स्तुतिकथावादरित्यत्र सुतिकथालापैरिति, सोताहलकमलमन्दितवपुरिति तया सौतारलकमलभानहृदयः इति च पाठाः । मीतायाः रनकः मीमन्तः, "गिरःसिन्दूरमरणिः स्त्रीणां च रलकः स्मृतः" इति हलायुधः । विगेमः, तेन भग्न व्यथितं हृदयं यस्य नयाभूत इत्ययः । शार्दूलविक्रीडितं वृत्तम् ॥ ५३॥ प्रतापमिति। रविरपि तपनोऽपि दगास्यस्य रावपस्य म एव भसःपम्वर ·सप्तमोऽहः। [३२८] हरिः शेते सिन्धौ वसति च हिमाद्री स्मरहरः सुरन्ये ठो धाता न हि मरमिजं मुञ्चतितराम् ॥ ५४॥ वोरोऽयं किमु वयंता दशमुखग्छिन्नैः शिरोमिः स्वयं यः पूजास्रजमुत्सुको घटयितं देवस्य स्वाङ्गिनः । सूत्रार्थ हरकण्ठसूत्रभुजगशाकर्षणायोद्यतः साटोपं प्रमः कृतकुटिभिः स्थित्वाऽन्तरे वारितः ॥ ५५ ॥ प्रतापं मंसोदें,न विभुः न शक्तः सन् अपरजलधौ पश्चिमसागरे निमज्जति पुन: पूर्वजलधौ उन्मज्जति। हरि: नयाभूत इति भाव., सिन्धी समुढे शेते। स्मरहरः शिवय हिमाद्री वमति, सुरज्येष्ठः पितामह इत्यर्थ , धाता मरसिज कमन्नं, शीतन्नमिति मावः, न हि मुञ्चतितरां नैव त्यजतितरा, सततमेव कमलासने तिष्ठतोति भाव । शिखरिणी वृत्तम् ॥ ५४ ॥ वोर इति। अयं वीरो दशमुग्नः रावणः किमु वर्ण्यताम् ? वर्णयितुं न शक्यत एवेत्यर्थः, य. स्वयम् आत्मना छिन्न. गिरोभिः मुण्डेः खट्वाङ्गिन: खटाङ्गधरस्य देवस्य गम्भोः पूजा स्रजम् अर्चनमात्यं घटयितुं रचयितुम् उत्सुकः मन् सूवार्य गुम्फनस्वसंग्रहार्थमित्यर्थः, हरस्य कण्ठमूत्र कण्ठे गजचम्म- ग्रन्थनार्थमिति भावः, यो भुजग' सर्पराजः तस्य व्याकर्षग्याय आकृप्य नयनाय उद्यत: किन्तु प्रमयैः शिवानुचरेः नन्द्या. दिमि. माटो ससम्ममं यथा तथा कृता भुकुटि: य: तथाभूतैः सद्धि. अन्तरे अन्तराले, नितु समक्षं भयादिति भावः, स्थित्वा वारित. मा मा नैवं कुर्विति प्रतिषिहः। शार्दूलविक्रीड़ित हत्तम् ५५ ·[३३० महानायकम्। ग्रङ्ग । कैलाससानुपरितोन्ननवईमान । कारागृहपु चिरमार्जितमर्जुनैन । वा बालिबालधिलतासितमौलिदेश जानामि रावण । जगचयधूमकेतुम् ॥ ५६ ॥ महस्त सरोषमाह। स्याता नाम कपीन्द्र हैहयपती तस्यादगाढान्तर स्थेमानौ दशकन्धरस्य महती स्कन्धप्रतिष्ठा पुन । सद्य पाटितकण्ठकोकमकणाकोर्णा यदसस्थली स्वेनिभाजिनपल्लवेन मुदित सयोजयलटि ॥ ५७ ॥ ★ कैलासति । कैलासस्य सानो पर्वतकदेशम्य न तु मर्व स्थेति भाव परितोलनेन समुहरणेन वईमान वृधामलापिन् हे रावण । अर्जनेन कार्तवीर्येण काराग्रहेषु चिरम् आर्जितम् अधिवासित तथा बालिन मम तातस्य बालधिनताभि पुच्छ वल्लीभि असित मौलिदेश धम्मिलाश यस्य त जगता वय त्रिभुवन तस्य धमकेत त रावण त्ला जानामि । वसन्ततिन्नक हत्तम् ॥ ५४॥ स्यातामिति। कपोन्द्र हैहयपती बालिवार्तवीर्यो तस्य दशकन्धरस्य रावणस्य पेवगाढ प्रविष्टम् अनुभूतम् इत्यर्थ अन्तरस्थेमा प्रान्तरम अतिबलमित्यर्घ “स्थेमातिबन्नधययो प्रति हेमचन्द्र याभ्या तो स्याता नाम मिम्भावनायां बालो कार्म वीर्यच अस्य बलवीर्य जानातोति सम्भाययामोत्यर्थ) पुन किन्तु दशकन्धरस्य-स्कन्धप्रतिष्ठा स्कन्धसुस्याति महतो मर्य श्रेष्ठेति यावत्। तत्र हेतुमाइ मद्य इति । धूटिईर मुदित ·सप्तमोऽङ्कः। [३३] अड्ग । रे रे राक्षसराज ! मुश्च सहसा देवीमिमां मैथिली मिथ्या किं निजपौरुषप्रकटनप्रागल्भ्यमभ्यस्यसे ।। एतां पश्यसि किं न किन्नरगणैरुहीतदोविक्रमां सेनां वानरभर्तुरद्धटभुजस्तम्भैगभीरां पुरः १ ॥ ५८ ॥ राव। एते ते मम वाहवः सुरपर्दोर्दण्डकण्डूहराः सोऽहं सर्वजगत्पराभवकरो लद्देखरी रावणः । सेतुं बदमहं शृणोमि कपिभिः पश्यामि लगा तां जीवद्भिन च दृश्यते किमथवा किं नाम न श्रूयते १५५८॥ (शिरःकर्त्तनेन पूजितत्वात् प्रीतः सेन स्वेन स्वकीयेन इभाजिन पल्लवेन गजचर्मखण्डेन सद्यः पाटितानां निरुत्तानां कण्ठाना कोकसकोः अस्थिकः, “कोकसं कुल्यमस्थि च" इत्यमरः, आकीर्णा. व्याप्ताः वस्य रावणस्य अंसस्थली. स्कन्धदेशान् संयोजयत् योजयामास । गजचम्मणां खतो दाात् रावणकण्ठ- देशानां दृढ़तरीकरणाथै गजचम्मणा सन्नदा इति भावः । शार्दूल- विक्रीडितं वृत्तम् ॥ ५७॥ रे रे इति। ररे राक्षसराज ! सहसा शोघ्रम् इमा देवी मैथिली सीतां मुश्च त्यज मिथ्या प्रलोक निजपौरुषप्रकटनेन प्रागल्भाम् आत्मगौरवम् अभ्यस्यसे किम् ? पुनः पुन: विश्व- णोषोत्यर्थः किम् ? किनरगणैः उच्चैः कोर्तितः दोर्विक्रम. बाहुवीर्य यस्याः ता वानरभर्तुः सुग्रीवस्य उद्भटेः विकटः भुजैः एव स्तम्भ. गभीरा गहना, पालितामिति भाव', एता सेना पुर, अग्रत: न पश्यसि किम् ।। शार्दूलविक्रीडितं वृत्तम् ॥ ५८ ॥ एते इति। सुरपतेः इन्द्रस्य दोर्दण्डकण्डूहराः भुजदण्ड- कण्डूतिविनोदना;, दर्पहरा इति भावः, मम एते ते प्र.

·[३३२] महानाटकम् । 'इन्द्र माल्यका सहस्रकिरणं हारि प्रतीहारक चन्द्र छत्रधरं समीरवरुणो सम्मार्जयन्ती ग्रहान् । पाकस्योपरि निहित हुतवह कि महहे नेक्षसे ? रक्षोभक्ष्यमनुष्यमाववपुष किं स्तौपि रे राघवम् ॥ १० ॥ पगारे रे रावण ! दोनहोन ! विमते ! रामोऽपि कि मानुषः । कि रम्भाप्यधला १ तं किमु युगं ? कामोऽपि धन्वी किम् । किं गङ्गा च नदी ? गजः सुरगजोऽप्युच्च श्रवाः किं इयः । त्रैलोक्यमकटप्रभावविभव किं । हनूमान् कपि: १६१५ . बाहवः भजाः, विगतिरिति शेषः, अई स प्रसिषः सर्वेषा जगता पराभवकर' ल खरः रावण। पई सेतु बई शृणोमि लङ्काच कपिभि वानः ताम् पाकीगणी पश्यामि, जीवर्जिन किन च दृग्यते। सर्वमेव दृश्य ते प्रत्यर्थ प्रयश कि नाम न श्रूयते ? मर्वमेव श्रूयते इत्यर्थ , दर्शनं श्रवणश्च जोयिधर्म इति भाव । शार्दूलविक्रीडितं वृत्तम् ॥ ५८ ॥ इन्द्रमिति। मदरग्रहे मम गेहे इन्द्रं माल्प कर माला कर, सहसकिरणं सूर्य हारि प्रतीहारक दीवारिक, चन्द्र अवधर, समीरवरुणी गृहान सम्मायन्ती मार्जन्या लेन च सगोधयन्ती पाकस्य रन्धनथापारस्य उपरि विषये रति यावत्, इतवहम् पग्नि निहित नियुक्तं न ईसमे किम् । न पश्यसि किम् । रक्षा भय मनुष्यमात्र या गरोर यम्य तं राघवं कि कथं स्तोपि प्रशममि ! २ इति नीचमपोधनम् । शार्दूलविक्रीडितं वृत्तम् ॥१०॥ रे रे रति। ११ राष! दोनो दुर्घन: डोन. भाग्य वर्जित रत्यर्थः, तत्सम्युहो हे विमत: विपरीतयुरे! पामय.

·सप्तमोशः [२३३) रामोऽपि किं स मनुजः पयोधिमध्ये बबन्ध यः सेतम्। तेऽपि च ननु किं कपयो? येषां लहादहनचरितम् ॥१२॥ लपोधातस्मृतहनूमचरितो रावणः । (क) येनादाहि ममाग्रत: पुरमिदं, चाक्षो बली लीलया येनामारि च पर्वतस्य कुहरं चाभारि वैरिवजैः । काले विपरीतहिरिति भावः, रामोऽपि मानुषः किम् । रम्भापि तदाख्या सुरसुन्दरी अपि अबला बलहीना सामान्या नारो किम् ? कृतं सत्यं युगं सामान्यत: समयविशेषः किम् ? कामोऽपि धन्वी धनुर्धरः साधारण इति भाव', किम् ? गद्गा च नदो सामान्या किम् ? सुरगजः गजः किम् । उञ्चयवाः हयः अश्वः किम् ? रे इति नोचसम्वोधनं बैलोक्येषु विभु- वनेषु प्रकटः प्रसिद्धिं गतः प्रभावविभवः महिमा समृद्धिर्यस्य तथाभूत: हनूमान् कपिः किम् ? एते रामादयः नैव साधारणा इति भावः । शार्दूलविक्रीडितं वृत्तम् ॥ ६१ राम इति। यः पयोधिमध्ये मागरमध्ये सेतुं बबन्ध, स रामोऽपि मनुजः मनुष्यः किम् ।। येषां नवादहनचरितम्, अस्ति इति शेपः, तेऽपि-व-कपया:--मामान्यवानराः किम् ? बुद्धिस्त्वं यत् राममेनं मनुष्य हनूमदादोंश्च वानरान् गण- यसीति भावः। आर्या वृत्तम् । ६२ । (क) उपोटातेति। उपोधातन प्रसङ्ग क्रमेण स्मृतं हनुमत- यरितं येन तथोक्तः । येनैति। है अङ्गद ! येन मम अग्रतः समक्षम् इदं पुरं लद्धेत्यर्थः, अदाहि दग्धं, येन बली बलवान् अक्ष: मरकुमारः लीलया अवहेलया अमारि अधानि च, वैरिव्रजैः शत्रुनिवहै:

·[२३४] महानाटकम्। येनाभाजि महावनं कपिवरणातारि वारा निधि- स्तत्तलो भवतां नृपस्य कटके वीरोऽस्ति किञ्चाङ्गद ! ? ॥६॥ अङ्ग । यो युप्माकमदीदहत् पुरमिदं योऽटोदलत् कानन, योऽक्ष वीरममोमरनिरिटरों योऽभीभरहानरैः । सोऽस्माकं कटके कदाचिदपि नो वोरपु सम्भाव्यते दोत्येनायमितस्तत: प्रतिदिनं संप्रेष्यते प्रेथवत् ॥३४॥ यो लङ्का समदोपयत्तव सुतं रक्षांसि चापीपिपद यः कौशल्यमवीवदज्जनकजामब्धि तथातीतरत् । स्वन्प्रभृतिभिरिति भावः, पर्वतस्य सुवेनस्य कुहरं गद्वरम् अंभारि अपूरीत्वधः, येन कपिवरेण महावनम् अशोकायम अभाजि भग्नं, वारां निधिः समुद्रश्च प्रतारि अल डि, भवतां नृपस्य रानः सुग्रीवस्य कटके सेनानिवेशे तत्तल्य' तेन सदृशः वोरः अस्ति किम् ? चेत्यवधारणार्थं नास्त्ये येत्यर्थः। शादलविक्रीडितं हत्तम् ५६३॥ य इति । यः युष्माकम् इदं पुरम् अदीदइत् दाहयामास, यः काननम् अशोकवनम् अदीदलत् खण्डयामास, यः वीरम् अक्षम् अमीमरत् मारितवान्, य: वानरैः गिरिदरी मुवेलाट्रि गुहाम् अभोभग्त् पूरयामाम, म: कटाचिदपि अम्माकं कटके मैन्ये वीरपु मध्ये नो सम्भाव्यते न गवते, अयं प्रतिदिनं दौत्येन दूतकम्मणा हेतुना प्रेथवत् मृत्ययत, माम्प्रतमिति पाठा. तरम् ; इतस्ततः संप्रेथत प्रेयते, गजेति शेषः। गार्दूल- विक्रीडितं कृत्तम् ॥ ६४॥ य इति। यः लड़ां ममदीपयत् ददाहित्यर्थः, तव मुवम् पर्व रक्षांसि च भयो विपत् नियोपितवान्, यः जनकओ मोता ·सप्तमोऽङ्कः। [२३५J का यथाराममनूमुटत् स हनूमानस्मत्मवीरोद्यमे दूराक्रामणदोत्य एव न पुनर्योदु समादिश्यते ॥६५॥ रावणः । रामः स्त्रीविरहेण हारितवपुस्तञ्चिन्तया लक्ष्मणः सुग्रीवोऽङ्गदवाक्यविदिसतया निर्मलकूलमः । गण्य. कस्य विभोषण: स च रिपोः कारुण्यदैन्यातिथिः लहातद्धविटड्वपावकपटुर्बध्यो ममैकः कपिः ॥ १६ ॥ कोगल्यं कुशलवातीम् अवोवदत् उवाच, स्वार्थे पिजन्त., तथा अधि सागरम् अतीतरत् लड्डितवान्, अवापि स्वार्थे णिजन्तः, यश पाराम वनम् अमृमुटत् बभञ्ज स हनूमान् अस्माकं प्रवीराणा प्रकटवीराणाम् उद्यमे युद्धोदयोगे दूरस्य देशस्य प्राकामणं यस्मिन् तादृशे दौत्य एव समादिश्यते नियुज्यते न पुनर्यो९ युद्धार्थ नैव नियुज्यते इत्यर्थ वीरेषु न गण्यते इति भाव. । शार्दूलविक्रोडित वृत्तम् ॥ ६५ ॥ राम इति।. रामः स्त्रिया भाव्या विरहेण हारित नाशितं वपुः शरीरं यस्य तथाभूतः (टुर्बलतया मृतप्राय इति भाव, लक्ष्मण. तस्य रामस्य चिन्तया तथैव हारिववपुरित्य- वयः, मुग्रोवः अगदस्य वाक्येन विड़िततया पिटघातकत्वात् अङ्गदम्य सदेव सुग्रोवे दुर्वाक्यप्रयोग इति भावः, निर्मलचासो कूलद्रुमश्चेति तथात , पिठनिधनाम् अगदैन वाक्शल्यविड. सन् निरुत्साहः सुग्रीवो हि तत्साहाय्यलार्भ निराशतया वृद्ध- तया च पतनोन्मुखतटतरुवत् स्थित इति भावः। विभीषणः कस्य गस्य. १ न केनापि गण्यते, स च रिपोः शत्रोः रामस्य कारुण्यं करुणा तस्य दैन्येन दयाभावेन अतिथि , जात इति शेष.। एकः केवलः, “एक मुख्यान्यकेवला.” इत्यमरः, लढाया ।

·[२६] , महानाटकम्। अङ्गदः । यत् सन्देशहरेण मारुतमुतनावारि वारा निधिः निप्रं गोष्पदवनिजालयमिव प्रावैशि लङ्गापुरी। सीतादर्श समभ्यमापि च वनं चाभन्जि रक्ष,पते ! मैन्यं भूय॑वधि व्यदाहि च पुरी रामः कथं वयेते ? ६७) दृष्ट. किं रघुनन्दनो न हि पुरा ? किन त्वया न तो शरण्ये किन विलम्बितोऽसि न पुनर्मागें स्थितोऽसि क्षणम् ? तलझेखर । मुच मानमखिलं चला बधं वालिनः सोतामर्पय रक्ष राक्षसकुलं दासत्वमङ्गोकुरु ॥ ६ ॥ - आसनः भय तस्य विटइ. आधारविशेषरूप: तस्य यः पावकः अग्निः तत्र तहाने इति भाव , पटुः लदादाहक इत्यर्थः, कवि हनूमान् मम बध्ध इन्तव्य रामादयस्तु स्वयमेव हता, न ममै. तेषु यत्नः करणीय केवलं हनूमानव वधाई इति भावः । शार्दूलविक्रीडितं वृत्तम् ॥ ६६ ॥ यदिति। हे रक्षापते। राक्षसेखर । यस्य सन्देशहरेण वार्तावहेन मारतसुतन पवननन्दनेन नि शीध्र वारा निधि समुद्र. गोष्पदवत् अतारि उत्तीर्णः, निजालयमिव लहापुरी प्रविगि प्रविष्टा, सीता प्रदर्शि दृष्टा समभ्यमादि मुभाषिता च, बनम् अशोककाननम् अनि भग्नञ्च, भूरि प्रभूतं मैन्यं राक्षसबलम् अवधि निहतं, पुरी लक्षा व्यदाहि विशेषेण दया च म रामः कथं केन प्रकारेग्ध वर्ण्यते कोय॑ते ? (दूतगति- दर्शनेनैव रामप्रभावो येदितव्य इति भावो गार्दूलविक्रीडितं उत्तम् ॥६॥ दृष्ट इति । बया पुरा पूर्व रघुनन्दनः रामः कि न हि हरः। किश्च न शुत: । ताई परस्य -पञ्चवटया कि कार्यन पिनम्पितः पसि (मोताधरणकाने इति भाषः, मार्ग पयि न ?

·सप्तमोऽहः। [३०] राव। मरुत्वम्भोनिक्षणघटितधोरखयधुना निमर्गादग्रेण प्रसममुरमा व्याप्तगगनः । श्रियं देवट्रोची निजभुजवनोदामकरिणो. मयं कुर्वन् वीर! स्मरसि कयमासोदप्रमुखः ? ॥६॥ येऽहंपूर्विकया प्रहारमभजन मां छिन्धि मां शिन्धि मां छिन्धोत्युक्तिपराः पुरारिपुरतो लड्डापतौलयः । पुन: नैव चणं स्थित, असि, तत् तस्मात् है नम्बर! अखिल समस्तं, सर्वधेति भावः, मानं मुञ्च त्यज, वालिनः मपितुः, त्वजयिन इति भावः, वधं युवा सीताम् अपय, रातमकुन्लं रक्ष, दासत्वं भृत्यत्वम् अगोकुरु खोकुरु च, रामचरणे प्रणि- पत इत्यर्थः। शार्दूलविक्रीड़ित वृत्तम् । १८ ॥ मरुत्वदिति। है वोर! अयं दशमुखः रावणः मरुतः सन्त्यस्येति मरुत्वानिन्द्रः, “इन्द्रो मरुत्वान् मघवा" इत्यमरः, तस्य दम्भोलिर्वच्चं तेन क्षणं योगः, आहतिरिति यावत्, तेन घटितः अनित: घोरः तीव्रः सययुः स्मोतता यस्य तेन निसर्गादग्रेग म्वभावोवतन उरसा वक्षसा व्याप्तम् अाक्रान्तं गगनं येन तया- भूतः सन् देवानञ्चतीति देवद्रोचो ता देवसम्बन्धिनोमित्यर्थः, थियं लक्ष्मी निजभुजा एव वनानि तेषाम् उद्दामकरिणी मत्त- हस्तिनी कुर्वन्, (यथा करिणो वनमाययति तदत् निजभुन- वनायितां करिण विदधत् कथं कीदृशः आसीत्, तत् स्मरसि किम् ? वाक्यार्थः कम्म। शिखरिणो हत्तम् ॥ ६ ॥ ये इति। ये लड्डापतेः ममेति-शेषः, मौलयः शिरांसि मां छिन्धि मां छिन्धि मां छिन्धि इति उक्तिपराः नटन्त इत्यर्थः, पुरारिपुरतः पुराईरस्य समनम् अहंपूर्विकया म-२८ ·[३३] महानाटकम् । ते भूमौ पतित पुनर्नवभवानालोक्य मूर्भोऽपरान् याचिष्यन्त इमे हि नो वयमिति प्रोत्यादृहासं व्यधुः ॥७०॥ अङ्ग । प्रास्ता मस्तकहोमविकमकथा पौलस्त्य । विस्तारिणी देहं किन्न निपातयन्ति दहने वैधव्यभीताः स्त्रियः ।। कैलामोधरणेन भारवहनमोटिस्वयाविष्कृता तूर्ण वर्णय किञ्च विाचिदपर यत् पौरुपस्यास्पदम् ? ॥७॥ अहमहमिकया प्रहार निकन्तनम् प्रभजन प्रापुः, ते भूमी पतिताः पुन. नवभवान् तनोत्पवान् अपरान् मूE. शिरासि पालोक्य इमे मूडान, याचिथन्ते हि मार्ययियन्ते एव, वर- पुरारिरिति शेप., न वय याचियामहे इति प्रोत्या यात्रा दैन्यमतीव दुसई मानिनामिति भावः, महासम् उच्चास्य व्यः कृतवन्तः । शार्दूलविक्रीडितं वृत्तम् ॥ ७० ॥ प्रास्तामिति। हे पौलस्त्य ! विस्तारिणी विस्तारवती, वृहतीत्यर्थः, मस्तकाना शिरसां होमे यो विझमः पौरुपं तस्य कथा प्रास्ता सिष्ठरु, स्त्रियः नार्यः वैधश्चात् स्वामिवियोग- जनितलो गात् भीताः तत्क्लेशं सोढ मगवत्य इति भाव देई दहने अग्नी कि न निपातयन्ति ? अपितु पामयन्त्ये वेत्यर्थः, स्वन्तु शत्रुपराजयभीत्या तथा सतवानिति कि तव पौस्पमिति भावः। त्वया कैलासस्य पर्वतस्य जहरणन भारवहनस्य प्रौढ़ि मामयम् पाविष्कृता प्रकटिता, रघ इतर- जनस्येव भारवहने मामध्यमस्ति, नत्र पौरुष किमिति भावः) यत् पौरुषम्य पुरुषकारस्य पाम्पदं स्वानं, वोर्यप्रकटनस्थानमिति यावत् अपरम् अन्यत् फिवित्, अम्ति घेदिति गेपः, तत् वर्णय मकटय। गार्दूलविक्रीडितं वृत्तम् ॥ १॥ .

·सप्तमोऽद्धः। [३३ दोर्दण्डाहितपौत्रभिक्षुरभवत् यस्मिन् पुलस्त्यो मुनि: तबाह्वोर्वनमच्छिनत् परशुना यो राजवीजान्तकः । शौयं शौर्यरसाम्बुधे गुपतेासाय नासीजलं तत्तेजोबड़वानलस्य किमसी लड्दापति: पल्वलम् ॥ ७२ ॥ रामकटके त्वं कीदृशः म कपिर्वा क्व इति प्रगे। दूतोऽहं खलु रामराजभवने, लेखार्थसंवाहकः यातो धन पुरागतः स हनुमानिर्दग्धलद्वापुरः । बहो रावणसूनुनेति कपिभिः सन्ताड़ितस्तर्जितः सबीड़ः सपराभवो वनमगः कुवेति न जायते ॥ ७३ ॥ A परशुना दोर्दण्डेति । पुलस्त्यो मुनिः यनिमन् राजनि कार्तवीर्ये दोर्दण्डेन बाहुदण्डेन,..कार्गवीर्यस्यति भावः, पाहित: बद्धः पौत्रः वियवःसुतो रावण: तस्य भिक्षः प्रार्थी अभवत्, यो राजवीजान्तकः राजसन्तानयमः, भृगुपतिरित्यर्थः, तम्य बाजो जयोवनं बाहुसहसमित्यर्थः, अच्छिनत् चिच्छेद, चौय्यरसाम्बुधः वीर्यरससागरस्य तस्य भृगुपतेः परशुरामस्य शौर्य चल तस्य तेजो जन्नमिति भाव', तस्य बड़वानलस्य रामम्य ति भावः, ग्रासाय गण्डूपमात्राय अपि नासीत्, असो नवापतिः, त्वमिति शेष रामबडवाननस्य पचन क्षुद्रं सर: किम् ? नैवेत्यर्थः, (समुद्रगोपकस्य वाडवाग्नेरिव भार्गवजेतः रामस्य पत्वलमिव त्वमकिञ्चित् वस्त्विति भावः । शार्दूल- विक्रीडितं वृत्तम् । ७२ ॥ दूत इति । अहं राम एव राजा रामराजः तस्य भवने दूतः खलु दूत एव । पुरा पूर्वम् अत्र नझायाम गतः निर्दग्ध लदापुरं येन सः वनमृगो हनूमान् लेखार्थगंवाहका लेख १ ·[३४०] महानाटकाम् । राव । जातं रामस्य वैदग्ध्यं येन दूतः कतो भवान् । खयि दूतगुणः को वा तं व्याचच वनेचर ! ॥ ७४ ॥ अङ्ग । सन्धी वा विग्रह वापि मयि दूते दशानन !। अक्षतो वा तो वापि क्षितिपृष्ठे लुठिप्यसि ॥ ७५ ॥ राव। रेरे ट्रक। सुवेलकटकात्तौ तापसौ वारय प्रापौवें विनियोजयविजतनुं गच्छेति शोनं वद । एवार्थः वस्तु, “अर्थोऽभिधेयरैवस्तुप्रयोजननित्तिपु” इत्यमरः, तस्य संवाहकः पत्रवाहक इत्यर्थः, रावणसूनुना मेघनादेन बडोऽयमिति कपिभिः वानः सन्ताडितः तर्जित: तिरस्कृतः अतएव सबोड़: सलज्जसपराभवः सावमानः कुत्र यातो हि इति न जायते, अस्माभिरिति शेषः । (दूतोई खस्वित्यत्र कस्वं वानरेति, यातो छात्र इत्यत्र यातस्तत्रेति, यातः कुति पाटाः, सब्रीड़: मपराभव इत्यत सब्रीड़ार्तिपराभव इति च पाठान्तरं सुगमग। गार्दूलविक्रीडितं वृत्तम् ॥ १३ ॥ ज्ञातमिति । रामस्य वैदोध पाण्डित्यम्, अभिन्नत्वमित्यर्थः, जात विदित, येन गमेण भवान् वानर इति भावः, दूत रुतः, है वनेघर! शाखामग। बयि दूतगुणः दूतधम्मः क, वा. अस्तीति शेपः, व्याचक्ष कथय । अनुष्टुप् एत्तम् ॥ ४ ॥ सन्धाविति। हे दगानन : मयि दूते दौत्यकार्य पुर्यति सति, त्वं सन्यो या विग्रहे युद्धे वापि यतो या तो वावि चितिपृष्ठे भूतन्ने लुठिष्यमि, मन्धिपक्षे रामचरणे प्रक्षतगरीरेण तथा-गुहपक्षेऽपि क्षतगरीरेण रणभूमी पतित-यमित्युभययापि सब भूतले पलन नियतमेवेति मायः । मनुष्य इत्तम ७५. रे १ति। १२ बुद्रकप ! ती तापमी रामनमानी ·सप्तमोऽङ्कः। [३४१] उबिद्रः समदः समुद्रनिकटे वोरोऽस्ति कुम्भ. स्वयं नड्वालङ्गतिकः, सुरेन्द्रभवनाकाहाकृतौ रावण. ॥७६॥ अयमतिशयदुष्टो हन्यतां इन्यतामि- त्यमिहितवति कोपाद्रावणे वालिसूनु । तभुजमय रक्षोहन्दमुड्य सौधान् चरणतलनिपातेथूर्णयित्वोत्यपात ॥ ७ ॥ . सुवेलकटकात् सुवेलपर्वतनितम्बात्, यवर्थ पञ्चमी, सुवेलकटकं गत्वेत्यर्थः, वारय, मत्कलहादिति शेष', वै नियये प्राणे. निज तनं स्वगरोरं विनियोजयन् अविरहयन् गच्छ, स्वमालयमिति शेपः, इति शीघ्रं वद। समुद्रनिकटे उनिद्रः जागरित' समदः मदोदत. वोरः कुम्भ. कुम्भकर्णाख्यो राक्षस तथा सुरेन्द्रस्य भवनम अमरावती तस्य आकाढा तत्र या कृतियत्न. तत्र ; नवाया अलहती अलङ्कारकरणे शोभासम्पादने यत् का सुख तत् विद्यते यस्य स तथाभूत , वैन लदायास्तथा श्री सम्पादिता ययामरावत्यामाकाहा विनिवृत्तेति भावः, रावणः स्वयम् पम्ति विद्यते, (कुम्भकर्णरावणयोरेकेनैव तौ निहन्तव्याविति भाव । गार्दूलविक्रीडितं वृत्तम् ॥ ७६ ॥ अयमिति । अतिशयदुष्ट. अयं वानर' हन्यता हन्यताम् इति कोपात् रावणे अभिहितवति उत्तवति सति बालिसूनुः अगदः तो भुजी बाह येन तत् तहस्तमित्यर्थः, रक्षोहन्दं राक्षसनिचयम् उड्य निरस्य चरणतलनिपातैः चरणतलप्रहार: सोधान् हान् प्रासादान् चूर्णयित्वा उत्पपात उत्न त्य जगामे- त्यर्थः । मालिनी वृत्तम् ॥ ७७ ॥ ।

·[३४] महानाटकम्। अथ रावणमन्विणश्चिन्तयन्ति । एकेन प्लवगार्भकेण दलिता लड़ापुरे सुन्दराः प्रासादा हि सितातपत्रसदृशा' श्रेष्ठा: क्षणादङ्गिणा । तन्मन्ये दशकन्धरः शिखरिभि' साई समुन्मूलितो बद्धोऽयं सह सेतुना जलधिना साकं ममुन्नड्डितः ॥ ७ ॥ अथानदो रामसनिधि गत्वा कथयति । गणयति हितवादयं रावणो नैष दर्पात् सव भुजबलवडी प्राप्तकालः पतङ्गः। तमथ मुदितसेनावायुभि: प्रेयमाण रघुकुलपयोर ! तुमयीर्ष विधेहि ॥ ८ ॥ +/- , एकनेति । ' लक्षापुरे एकेन सहायरहितेन नवगार्भकेण वानरशिशुना सुन्दरा. रम्या येष्ठाः 'उत्कष्टा. सितालपत्र- सदृशाः खेतच्छत्रोपमा , सुधाधवला इति भाव , प्रासादा हि राजभवनानि च, “प्रासादो देवभूभुजाम्" इत्यमरः, क्षणात् क्षण- मावात् प्रतिया चरणाप्रहारेणत्यर्थः, दलिता. तुणाः, भग्ना इत्यर्थः, तत् तमात् अयं दशकन्धर. रावणः शिल रिमिः पर्वते , मतबन्धनार्धमानीतरिति भावः; साई सह समुन्मूलितः समुत् पाटित., सेतुना सह बडः तथा जलधिना समुद्रेण सार्क सह समुल्लहितः इति मन्ये, पर्वताना समुन्मूलनं मेतोर्वन्धनं जलधेनहानच रायणस्य समुन्मूलन बन्धन लग्नवैवेति भावः। शार्दूलविक्रीड़ित हत्तम् ॥ गणयतीति। तव भुजयोबलमेव वहि तवं प्रात: कानो यस्य तथाभूत: पतङ्गः कीटः एष रावणः दात् पहारात् सिवाक्यं न गणपति न ऋषोतीत्यर्थः, हे रघुकुलपयोर !

·अष्टमोऽङ्कः। [३४३] एप थोलहनूमता विरचित यीमन्महानाटके वोर-श्रीयुतरामचन्द्रचरिते प्रत्युद्धृते विक्रमः । मिययोमधुसूदनन कविना सन्दर्थ सन्जीतते यातोऽद्धः किल सप्तमोऽप्यतिमहान् दूताङ्गदो नामतः ॥ ८० ॥ अष्टमोऽङ्कः। अथ युद्धोपक्रमः। काकुत्स्यः सविशेषमङ्गदमुखादाकर्ण्य लडापते. वृत्तं सम्यगलं कुलञ्च विभवं चक्रे विमर्श मुहु. । साध्योऽयं दशकन्धरो मम रिपुदृष्ट्वा च मविक्रम वैदेही न समर्पिता यदमुना मुक्ता च नाहङ्कतिः ॥ १ ॥ अथेदानी मुदिता. दृष्टाः सेना एव वायवः तैः प्रेयमाणं नुद्य. मानं पतङ्गरूपिणं तं रावणं क्षुणशीर्ष निकृत्तचिरम विधेहि कुरु । मालिनी वृत्तम् ॥ ७ ॥ एप इति । दूतः अगदः यस्मिन् सः ॥ ८०॥ इति योजोवानन्दविद्यासागरभट्टाचार्यविरचिता महानाटकस्य सप्तमाडव्याख्या समाप्ता ॥७॥ , काकुत्स्थेति। काकुत्स्थः रामः अगदस्य मुखात् लड़ा- पतेः रावणस्य सविणे सविस्तर वृत्तं चरितं कुलं विभवञ्च सम्यक् अलमतिशयेन, विस्तरेणत्यर्थः, आकर्ष शुल्ला मुहुः पुनः पुनः विमर्श विचारं चक्रे कृतवान्, अयं दशकन्धरः रावण: मम माध्यः प्रशंसनीयः, रिपुः शत्रुः, यत् यस्मात् अमना रावणेम मम विक्रम सेतुबन्धनादिकमिति भावः, दृष्ट्वा च ·(३४४J महानाटकम्। अथ निजप्रतापाचण्डचण्डसमरोत्साहपरिपूर्णस्य लङ्कापतेः सुखा दाशरथी सुलकटके साटोपमडी धनु- ष्टवागः परिपूरयन्ति ककुभः प्रोञ्छन्ति कौक्षयकान् । अभ्यस्यन्ति तथैव चित्रफलके सोलासमन्ये पुनः वैदेहीकुचपत्रवल्लिरचनावेदग्धामी, करा: ॥ २ ॥ ततो लङ्कायां निजराजमन्दिरशिखरमारुह्य रावण । लतायाः कृतवानयं हि विकृति दग्धाग्रपुच्छ पुरा सोऽप्येष प्रतिभाति कालसदृशो नूनं नभस्वत्सुतः । - दृष्ट्वापि वैदेही मोला न समर्पिता, अहङ्कतिरहदारय न मुक्ता न त्यो त्यर्थः, सर्वया महाप्रभावो मानी चासाविति भाव.। शादलविक्रीडितं वृत्तम् ॥ १ ॥ श्रुत्वेति । सुधेलस्य अतः कटके नितम्ब, "कटकोऽस्तो नितम्बोऽने" इत्यमर, दाशरथी दशस्यमुखौ रामलक्ष्मणौ श्रुत्वा, स्थिवाविति-शेप., अ.-- करा: इस्ताः, दशेत्यर्थः, साठोपं साडम्बरं यथा तथा धनुष्टङ्कारः काकुन: दिश परिपूरयन्ति व्याप्नुवन्ति तथा को-पथिया शिष्यन्ते इति कौशेयका: शरा, यहा साक्षो निवध्यन्ते इति कोयका: कुचिबक्षाः तलवारा. इत्यर्थः तान् प्रोन्छन्ति विमलीकुर्वन्ति, तीणोकुर्वन्तीति यावत् । तथैव-अन्ये अपी पुन. अः काराः, दपोत्यर्थः, मौलाम, माभिलाएं यथा तथा चित्रफलने वैदेयाः सीताया. कुचयो स्तनयोः पनवहोना पत्रलतामां रचनायां वैदग्धा नपुस्खम अभ्यस्यन्ति शिक्षन्ते। मोलासमन्ये पुनरित्यव लहापसस्ते पुनरिति पाठान्तरं सुगमम् । गाईनविक्रीड़ित वृत्तम् ॥ २ ॥ नवाया इति। अयं हि अयमेव पुरा पूर्व दग्धम् अग्रपुछ .

·अष्टमोहः। श्यामः कामसमातिः शरधनुर्धारो स सीताप्रियः प्रत्येक रिपुमैक्षति निगढन् मञ्चस्थितो रावणः ॥ ३ ॥ अत्र अवसर अरविन्दविरूपाक्षनामानौ मन्त्रिणी प्रविश्य जयति जयति देवस्त्रिदशाधिपमौलिमुकुटरत्ननीराजितपादपीठो रावणः। भर । देव ! वां प्रति सम्प्रति मतिभटस्तोवं न कुर्मी वयं देवाय प्रतिपाद्यते हितमिदं यस्मादयं मन्त्रिणः । मौतारक्षणलक्ष्मणक्षतधनुलेखाऽपि नो लद्धिता हेलोल्लवितवारिधि: कपिबलैः साई स रामो महान् ॥४॥ पुच्छाग्रं यम्य तथाभूतः सन् लङ्कायाः विकृति दुरवस्थामिति भावः, कृतवान्, नूनं निथितं मोऽपि स एव कालसदृशः अन्तकनिमः नमखत्सुतः वायुतनयः हनूमान् एषः प्रतिभाति राजते। कोऽप्येष प्रतिभाति वालिसदृशो नूनं तदीयः सुत इति पाठे कोऽपि एप वालिसदृशः अतएव नूनं निशितं तदीयः सुतः बालिपुत्रः अनद इत्यर्थः, प्रतिभातीत्यन्वयः। ज्याम' कामसमाकृतिः कन्दर्पमहशावयवः शरधनुर्धारी धृत- धनु.गरः म सौताप्रियः सीतापतिः, रामः अयमिति शेषः, मञ्चस्थितः खटारूढ़ो रावणः इति इत्यं निगदन् कथयन् प्रत्येक रिपुं शत्रुम ऐक्षत दृष्टवान् । शालविक्रीड़ित वृत्तम् ॥ ३ ॥ देवेति। है देव। सम्प्रति वयं त्वां प्रति वत्समीपे प्रतिभटानां प्रतिवीराणां स्तोत्रं प्रशंसा न कुम्मः, यस्मात् वयं मन्त्रिणः मन्त्रकाये नियुक्ताः, देवेनेति भावः, तस्मात् देवाय इदं हितं प्रतिपाद्यते उपदिश्यते, हिते नियोज्यः खल भूतिमिच्छना सहार्थनागेन नृपोऽनुजीविनति भाव:

·[३४६] महानाटकम् । विरू । राजन् । मुखसुखा वाचो मधुरा: कस्य न प्रिया: ।। ताच क्षोदक्षमाः किन्तु नैता व्यसनसङ्गमे । ५ ॥ प्रिया वा मधुरा वाक् च स्वाम्येष्वेव विराजते । थोरक्षण प्रमाणन्तु वाच, सुनयकर्कशाः ॥ ६ ॥ सौताया रक्षणाय लक्ष्मणेन क्षता धनुयः लेखापि नो लक्षिता, भवतेति शेष, किन्तु स राम: हेलया अवलीलया उन्नहितः वारिधि: समुद्रः येन तथाभूत , तस्मात् कपिबलैः साईस रामो महान्, अतिभातोति शेषः । (प्रतिभटस्त्रोत्रं न कुर्मों वमित्यत्र प्रतिभटप्रोल्लामनं नो मुदे इति, देवायेत्यत्र देवाय- मिति, मोतारक्षणलक्ष्मणक्षतेत्यत सीतारक्षणदत्तलक्ष्मणेति च पाठान्तरे प्रतिभटानां विपक्षाणां मोलासनं प्रकर्ष ख्यापन मुदे अानन्दाय नेत्यर्थः, अन्यत् सुगमम् । पार्टलविक्रीडितं हत्तम् ॥ ४॥ राजबिति। हे राजन् । मुखसखा मुखस्य सुखाः मुखोचाया इति भाव. मधुरा मनोहारिण्य' वाच. वाक्यानि कस्य जनस्य न प्रिया १ मर्यस्यैव प्रौतिकर्य इत्यर्थ, साथ वाचः क्षोदम् अल्प क्षमन्ते महन्ते इति चोटक्षमा स्वल्पमहा इति यावत् परिहासप्रयोच्या प्रति भायो एवाः किन्तु व्यसनागने विपत्पाते न, उपयोगिन्च इति नेप। तायेत्यत्र तति पाठे क्षोदक्षमा दु खसहा, दुखावहा इत्यर्थः, “चोद मइटचर्णयो.” इति हेमचन्द्र'। अनुष्टुप वृत्तम् ॥ ५ ॥ प्रियेति। प्रिया वा मधुरा वा वाक स्वाम्येषु प्राधिपत्येषु लथमम्पत्तिमभोगेष्विति यावत्, निधिष्विति भाषे, विराजत गोमते, गुनयेन गोमनया नोल्या कर्कशाः कटवः, पनिया R ·अष्टमोऽद्धः। [१४०] विभवे भोजने दाने तिष्ठन्ति प्रियवादिनः । विपत्तावागतायान्तु दृश्यन्ते खलु सन्जनाः ॥ ७ ॥ अग्रे प्रस्तुतनाथानां मूकता परमो गुणः । तथापि प्रभुभक्तानां मौखादेवमुच्यते ॥ ८ ॥ थैरेव स्तुतिभिः स्वामी प्राप्यते व्यसनावटम् । पद्यान्मूकत्वमापत्रैरुदत्तु नैव शक्यते ॥ इति भावः, वाचस्त वाक्यानि तु योरक्षणे थिया: रक्षणे प्रमाणं हेतुरित्यर्थः । स्वाम्येष्ववेत्यत्र हर्येष्य वेति पाठान्तरम् । अनुष्टुप वृत्तम् ॥ ६॥ विभवे इति । विभवे अभ्युदये, भोजने दाने च प्रिय- वादिनः, बहव इति शेषः, तिठन्ति स्थिति कुर्वन्ति । विपत्ती व्यसने भागतायान्तु उपस्थितायान्तु. सज्जनाः खलु साधव एव दृश्यन्ते, न त्वन्ये इति शेषः। सन्जना इत्यत्र साधव इति पाठान्तरम् । अनुष्टुप वृत्तम् ॥ ७ ॥ अग्रे इति । प्रस्तुतः प्रवृत्तः, उपस्थित इति यावत्. नाशो येषां तथाभूताना विपनानामित्यर्थः, अग्रे समक्षं मुकता वर्णानुचारको मूकः तस्य भावः तूणीम्भाव इत्यर्थः, परमो महान् गुणः धम्मः, वि कथायां तस्याप्रियत्वे तेन सह अका- रणवैरं स्यादिति भावः । तथापि इत्यं गतेऽपि प्रभुभतानां स्वामिभक्तानराणां मौखात् वाचालत्वात् एवम् उच्यते इत्यं कथ्यते। अनुटुप् इत्तम् ॥ ८ ॥ यैरवेति। येरेव जनैः स्वामी प्रभुः स्ततिभिः प्रशंसावादः, मियोक्तिभिरित्यर्थः, व्यसनावटं विपदरन्ध्र, व्यसनावटमित्यत्र व्यसनाटवीति पाठान्तरम् ; प्राप्यते, नीयते, तैरव मूकत्व ·[३४८] महानाटकम्। नद्यश्च खलमैत्रो च लक्ष्मीच नयविदियाम् । सुकुमाराश वनिता राजनचिरयौवना ॥१०॥ तेन च । यावहाशरथेन पश्यसि मुख यावन्न पायोनिधि शुष्क, यावदिमा न पाकवशगा लङ्गा निरस्तालका यावन्नैव निजानुजस्य चरित यात कुलानारता तावद्रावण । लोकनाथदयिता सीता स्वय दोयताम् ॥११॥ मापनै तूष्णी स्थित पश्चात् उद्दन विपदस्वातुमित्यर्थ नैव शक्यते स्वामोति शेष'। शक्यते कथमिति पाठ कथ केन प्रकारण शक्यत ? नैव शक्यत इत्यर्थ । अनुष्टुप वृत्तम् ॥ ८ ना पति। हे राजन् । मद्य सरितच खलमैत्रो च दुर्जनमित्रता च नयविहिपा नोतिविरोधिनां लक्ष्मीय सुकुमारा सुकोमला वनिताश्च अचिरयौवमा न चिर यौवनमुख लभन्ते इत्यर्थ ,(न दीर्घकाल तिष्ठन्तीति भाव । पत्र प्रख साया नयविमुखलक्ष्मरा अप्रस्तुतानाच नद्यादोनाम धरम सम्पन्धात् तुल्ययोगितालझार, ‘पदार्थाना प्रस्तुतानामन्येषा या यदा भवेत्। एकधर्माभिसम्बन्ध स्थात्तदा तल्पयोगिता' इति लक्षणात्। अनुष्टुप धत्तम् ॥ १० ॥ यावदिति । यावत् दाशरथे रामस्य रणहत्तस्य ति भाव, सुख न, यावत् पायोनिधि मागर शुष्क, हाशरथे शराग्निनति भाव न शुष्कमित्वन वदमिति पाठान्तरी यावत् मा निर. तालकाम् अलका कुबेरनगरे मा निरस्ता न्यकता यया ताशीम अनकाधिक महिमित्यर्थ लड़ा पाको दमा परिणाम , दुरवस्थेति भाव , सम्य वगगा बगपत्तिनी न पायकवणामिति पाठे पग्निदग्धामित्यर्थ, यायत् निजानुजम्य .

·अष्टमोऽङ्क । रावणो धैर्यमवलम्बा। मतिविपश्चिता मन्वा रतिर्मन्त्रो विलासिनाम् । पराकमैकसाराणामम्माकमसिवलरी ॥ १२ ॥ नीतिशास्त्रमिद श्रुत्वा कुम्भकमा क्वचिद बलो। इन्ति चेन्मारुतिं युद्धे प्रथम प्रेष्यतामयम् ॥ १३ ॥ म्वधातु विभीषणस्य चरित विक्रममिति भाव , निजानुज सुचरितमिति पाठान्तर सुगमम् , कुलागारता कुलमालिन्च- करता यातं गत न पश्यसि, रावणनिधनेन विभीषणस्य कुला झारत्वमिति भावो। हे रावण। तावत् लोकनाथस्य जगत्- प्रभो रामम्य दयिता प्रिया सोता म्वय दीयताम्। लोकनाथ दयिता मीता स्वयं टीयतामित्वव लोकपाल । तरसा सीता प्रयच्छानघामिति पाठे हे लोकपाल । तरसा शीघ्रम् अनघाम् अपापा सीता प्रयच्छेत्यर्थ । शार्दनविक्रीडित वृत्तम् ॥ ११ ॥ मतिरिति। मति बुद्धि विपश्चिता विदुषा मन्त्र इष्ट साधनहेतुरिति भाव , रतिः सुरतं विलासिना कामिना मन्त्र , पराक्रम एक. मुख्य सारो धनं येषा तथाभूतानामस्माकम् अमिवल्लरी तलवारमन्त्री मन्त्र इष्टसाधनहेतु । वोरा परा क्रममेव सुखसाधनं मन्यन्ते इति भाव । अस्माकमित्यत्र मानिना- मिति पाठ । अनुष्टुप् वृत्तम् ॥ १२ ॥ नीतिगाम्वमिति । इद नीतिशास्त्र मटुक्तमिति भाव युला बनवान् कुम्भकर्ण क्वचित् युद्दे मारुति हनुमन्त हन्ति चेत् नाशयति यदि, नदेव मम जय इति भाव , तम्मात् अयं कुम्भकर्ण. प्रथम प्रेष्यता नियुज्यताम् । मारुतिमित्यत्र नामत बली म-३० ·[२५० महानाटकम्। रानोऽभिप्रायं ज्ञालाऽरविन्दविरूपाक्षी। नोतिशास्त्रविदो नोसि पठन्ति नृपतेः पुरः । केवलं, युवराजादिपुरतो न कदाचन ॥ १४ ॥ भवांस्तु शुद्धाधिकारो न दुरधिकारो तदात्मनि वैरूम्या शहारेणालमिति । (क) उत्तञ्च । न सम्स्य मुख रक्तं न दष्टस्य कलेवर। न प्रजास न भूपाले धनं दुरधिकारिणि ॥ १५ ॥ दति पाठे नामतः सम्भावनायां हन्ति, शवनिति शेषः । अनु टुप हत्तम् ॥ २३ ॥ नोवोनि। नीतिशास्त्रविदः नौनिशास्त्रन्नाः केवल कृपतिः पुरः अग्रतः नोति कार्याकार्ययोर्गति, धर्ममिति पाठान्त, पठन्ति कीर्तयन्ति, कदाचन युवराजादोनाम् अकृतमतीना- मिति भावः, पुरतः अग्रतः न, ते हि अपरिपतबुदित्वात् नोति. शास्त्रार्थ नावधाग्यन्तोति भावःो अनुष्टुप् वृत्तम् ॥ १४ ॥ (क) शडाधिकारी शहः विशुद्धमतिरित्यर्थः, अधिकारो नोतियास्त्रमानक्षमः। दुरधिकारी अनधिकारो, नोति. शास्त्रार्थपालोचने इति भावः। तत् तम्मात् अात्मनि स्वस्मिन रूप्यमहा विस्तभामाबडा, अनोविज्ञ प्रति अस्माकमाया वीध इति भावः, तस्या अहरण प्ररोहण पलं तथा पहा. तेयोऽपि न काय इत्यर्थः। नैति। र सर्पस्य मुडे न. दष्टस्य दमननाहतस्यैत्यर्य, फलेवी शरीरे च न, तिठताति पः, दंगनकाल सर्पः दरस्य अनस्य रहं नाकर्षति पथच सत् फलेवरं रमाशून्यं स्यात् ता केवल विषेण जलोमियत इति भाषः, तथा धा प्रसार ·न अष्टमोऽडः। [३५] रावणः। एतौ छलोक्त्या मामेव दुरधिकारिणं व्याहरतः, तदरिभयमपि भविष्यतीति लच्यते । (ख) तथोतञ्च । नियुक्तहम्तापितराज्यभारा- स्तिष्ठन्ति ये सौधविहारमाराः । विडालन्दार्पितदुग्धपूराः खपन्ति ते मूढधियः क्षितीन्द्राः ॥ १६ ॥ - न, दुरधिकारिणि अयोग्ये इत्यर्थः, भूपाले राजनि, व न, (तिहनीति शेषः, प्रजानां राजय ममृडिहेतुः केवलं नीतिशास्त्र, तदवमुख्ये सर्व नभ्यतीति भावः । अनुष्टुप् वृत्तम् ॥ १५ ॥ (ख) छन्नोत्या व्याजोत्या। अरिभयं शाभयम् । लक्ष्यते अनुमीयते, प्राभ्यामिति शेषः । नियुक्तोति । ये क्षितीन्द्राः राजानः नियुक्तानाम् अमात्या- दीनां हम्तेषु अर्पित: निहित: राज्यभारः यैः तथोक्ताः म्वयं मोधेषु प्रामादेषु विहारः क्रीड़नमेव मारः सुखमाधनव्यापार: येषां तथाभूताः, ते मूढधिय: अक्कतप्रज्ञाः विड़ालबन्देभ्य' विड़ा- नहन्देषु या अर्पितः दुग्धपूरः क्षीरममूहः यः तथाविधाः मन्तः स्वपन्ति निद्रान्ति । (यथा गृहस्थेन दुग्धपोषिता विडालाः बुभुक्षाविरहात् गृहस्थितमूषकादिविनाशाय न यतन्ते तथा राना राजमार्यविमुखेन अर्पितभारा अमात्याः यथेष्ट- भोग्यवस्तुभिः म्बोदरं पूरयित्वा वाह्यगवनिरारणे म्वविनाशं गरमानास्तव उदामते, तेन च गत्रयो रन्धान्वेषिणम्त राजानं समुन्मूलयन्ति' गृहस्थवस्तुजा भूपका इवेति भावः । उपजाति हत्तम् । १६॥

·[ઉપર महानाटकम् । राजानः कदाचिदरूप्येणापि निगूढा भवन्ति। ततो- दाहरणं हरिणाइशेखरः। जीणेऽप्युत्कटकालकूटगरले, प्लटे तथा मन्मथे, नोले भासुरभालनेत्रतमुतां कल्पान्तदावानले । यः शक्त्या समलक्षातोऽपि शशिनं शैलात्मजा खर्धनी धत्ते कौतुकाराजनोविनिपुणः पायात् स व महर. ॥१७॥ शिवस्य नीतिवपरीत्यमालोक्य यथा भृगी, तथा ममापि अरविन्दविरूपाचौ तद्यया। ग) वैरूप्येण विरुद्धभावन। निगूढाः गूढापया इत्यर्थः । हरिणावशेखरः शिवः। जोणे इति। उत्कटं दारर कालकूटमेव गरलं विषं तस्मिन्, उत्कटकालकूटकवले इति पाठे सत्कटस्य कानकूटस्थ कवलः यासः तम्मिनित्यर्थः जीर्णे, मम्मधे काम पटे दग्धे, तया कल्पान्तदावानले प्रलयदाववही भासुरस्य उज्ज्वलस्य भालनेवस्य ललाटनयनस्य सनुताम् अवयवत्वं नीले प्रापिते. ऽपि यः गत्या ऐजा मायया ममलङ्गतोऽपि. निष्पयोजनो. ऽपीति भावः, गणित वन-कालफूटतापहरमिति भावः, मेलामन गोरों, झामनागिनीमिति मायः, वधुनी गगी. भालाग्निमन्तापहारिणीमिति भावः, धत्ते म कौतुकगज नीतिनिपुणः कुतूहलमिव राजनीतिः राजप्राधनयः निपुणः पटुः, राजनीतिः मन्धिविग्रहादिरूपयार्याणां यथा- ययभ्यवहाररूपा मानपानामुपयोगिनी न लीमराणां नेपान्तु तस्पालनं कौतुकार्यमिति भावः, गार: गिवः यः युमान • पायात् रक्षतु। जानविक्रीडितं वृत्तम् ॥१७॥ तव

·अटमोऽहः।
(३५३]]
दिग्वामो यदि तत् किमस्य धनुषा १ शस्वञ्च किं भस्मना ?
भमायास्य किमगना ? यदि च सा काम ततो हेष्टि किम् ।
इत्यन्योन्यविरुद्धकम्मणि रतं पश्यन्त्रिजवामिनं
भृङ्गी मान्द्रशिरावनइपर धत्तेऽस्थिशेपं वपुः ॥१८॥
ततः प्रविशति मन्दोदरी।
मन्दोदरी रावपेन सह निभृत मन्वयितुम् इच्छति, अतो
मन्त्रिग्या निष्क्रान्तौ।
मन्दोदरी। स्वगतम् ।
दिग्वाम इति। दिर्गव वामः वस्त्र, नग्नत्वमिति भावः,
यदि, तत् तदा अस्य शङ्करस्य धनुषा किम् । प्रयोजनविग्ह
इति भावः।
शस्त्रञ्च शस्त्रधारणञ्च यदि, तदा भाना
विभूतिविलेपनन किम् ? अथ यदि मसा, तटा यस्य
अगना कामिनी किम् । कामिन्या किं प्रयोजनमित्यर्थः,
यटि च.मा.अवना, अम्तीति शेप, ततम्तदा कामं मटनं किं
कथं हेट हिनम्ति ? इतीत्वम् अन्योन्यविरुह परम्परविरोधि
यत् कम्म दिग्वसनत्वधनुर्धरत्वादि तस्मिन् रतं निजस्वामिन
पश्यन् भृनी शिवानुचरविशेषः, वपुः शरीरं सान्द्राभिः धनाभि
गिराभिः अवनई जटिलं परुष कठिनं.मांमराहित्यादिति
भावः, अस्थिशेष कहालावशिष्टं धत्ते धारयति, किमपि नाव-
धारयतीति भावः । (यया शिवविषयकचिन्तया भृङ्गीकाग्य
तथा ममापि भावमनाकलय्य एतयोरोशनीतेरडावनमिति
तात्पर्ययम् । अव विरूपमट्टटनात् विषमालद्वारः, "विरूपयो.
-महटना या च तद विष मतम्" इति लक्षणात् । गाईल
विक्रीडितं हजम् ॥ १८ ॥

·[३५४] महानाटकम्। कैलासशेलोडरमप्रवीणो वोर कुबेगनुज एक एषः। तथापि रामो जितचालिवीय: शङ्कास्पद सम्प्रति राक्षसानाम् ॥ विभीषणो वैरिबलं प्रविटो, निद्रावणः सीदति कुम्भकर्णः । राजाऽभिमानी पतितः कलहे. लझे। निमग्नाऽसि गभीरपझे। २०॥ . कैलासेति। एषः कुबेरस्य दिक्पालविशेषस्य अनुजः कनीयान् कैलासस्य शैलस्य पर्वतस्य उद्धरणे उन्मूलने प्रवीण पटुः कृतकैलासोडरण इति भावः, अतएव एका मुख्य अहितीय इत्यर्थः, “एके मुख्यान्यकेवला:” इत्यमरः, वीरः, -तथापि अस्य अहितीयवीरत्वेऽपि सम्पति जितं बालिनो वीर्य येन तथाभूतः रामः गक्षसानो शहास्पदं भयसानम् (भव सहाया हेतुं विनापि तदुत्पत्तेर्विभाषनालद्वारः, "विभावना विना हेतुं कार्योत्पत्तिर्यदुच्यते” इति लक्षणात्। शहाया प्रभावस्य हेती मत्यपि तदभावरूपफनाभावात् विशेषोक्तिव, “सति हेती फलाभावो विशेषोक्तिर्निगद्यते” इति लक्षणात् तदनयोः सन्देह- सहरः। उपजाति वृत्तम् ॥ १८॥ विभीषण इति। विमीपण: वरिः शनीः गमस्य बन प्रविष्टः राममाथि इत्यर्थ.। कुम्भकर्ण: निद्रायशः निहाया अधीन. सन् सीदति भवमादं गच्छति, प्रकर्मयः भवतीति भावः । राजा पभिमानो मानोवता, नव रामं पर; यास्य. तीति भावः फलो विपदि पतितः, पत: है लो! वं गभीर- ।

·अष्टमोऽहः। [३५५] रामोऽयं रविरंगजो दशरथच्मापालचूड़ामणे: पुत्रः सर्वमहौखरो नरगणै: मंपूजितो रक्षणात् । सोताहारिकृतान्तको निजभुजप्रौढप्रतापानल: त्रैलोक्यस्य हितार्थसाधनविधौ जानामि नेवं कथम् १ ॥ २१ ॥ दृष्ट्वा राधवमेव राक्षसवनस्वच्छन्ददावानलं जानक्यां निजवनभर परमं प्रेमाणमालोक्य च । काइन्ती मुहुरात्मपक्षविजयं भनञ्च मुग्धा मुहुः धावन्ती मुहुरन्तरालपतिता मन्दोदरी सुन्दरी ॥ २२ ॥ पर मान्ने कर्दमे, यत डत्या न शकते इति भावः, निमग्नामि पतितासि । उपजाति वृत्तम् ॥ २० ॥ राम इति । अयं रामः रवः सूर्यस्य वंशजः कुलजः दश- रथ एव मापानानां नृपाणा चूड़ामणिः सम्राट तस्य पुत्रः, सर्वस्या मह्याः पृथिव्या ईश्वर प्रभुः, नरगणेः मानवबन्दैः -रक्षणात् - मुटु पालनात् पूजित. प्रशंमित इत्यर्थः, मोता. हारिगा: रावस्य हातान्त एव कृतान्तकः शमन इत्यर्थ., नोक्यस्य विभुवनस्य हितार्यानां साधनविधी सम्पादन- व्यापारे निजभुजाभ्यां स्वबाहुभ्यां प्रौढ़ः प्रकण धृतः प्रतापा नल: येन तथोक्ताः, अतः एवम् इत्यम्भूतम्, एनमिति पाठा न्तरं, कथं न जानासि १ । शार्दूलविक्रीडितं वृत्तम् ॥ २१ ॥ दृष्ट्वेति। सुन्दरी मन्दोदरी राघवं रामं राक्षसधनेषु स्वच्छन्दः म्वेच्छाचारी, स्वेच्छाप्रात्त इत्यर्थः, दावानलः तं दृष्ट्वा निजवल्लभस्य रावणस्य जानक्यां परमम् उत्कटं, दुर्निवारमिति भाव , प्रेमाणम् अनुरागम् पालोक्य च मुहुः पुन: पुन: आत्म. पक्षाणां राक्षसानां विजयं तया भट्ट पराजयञ्च, विपक्षादिति ·[३५६] महानाटकम्। वन्दारुहन्दारकवृन्दवन्दिमन्दारमालामकरन्दलेशैः। मन्दोदरीयं चरणारविन्दरेगकरान् कर्करतामनेपीत् ॥२३॥ प्रकाशम् । त्वं बाहड़तचन्द्रशेखरगिरिर्धाता जगद्धक्षक: पुत्वः शत्रुनयी रिपुश्च स महावून बली बालिजित् । तद्राजन् ! अबला बलादपहृता देयाऽस्य मा जानकी लढायां रहसोत्युवाच वचनं मन्दोदरी मन्दिरे ॥२४॥ शेषः, सीतायां रावणस्य अनुरागं दृष्ट्वा रावणपक्षीयाणां राक्षसानां पराभवे मन्दोद- अभिलापः इति भाव.) काहन्ती अभिलपनी मुग्धा मोहवशं गता मुहुर्दूतं धावन्ती अन्तराले रावणवरणान्तिके इति भावः, पतिता अपतत् । शार्दूलविक्रीडित हत्तम् :२२ वन्दार्विति। इयं पतिता मन्दोदरी चरणारविन्दानाम् उत्करान् समूहान् मर्तुः पादपद्मरजांसि बन्दारवः स्तुतिपाठशीना ये हन्दारका: देवाः तपां वृन्दस्य या वन्दाः हठहता नार्य: तासां या मन्दारमाला: देवतरयुष्यमाला: लाभ्यः ममाक्कथ स्वयं मस्तकेषु भूता इति भावे, तासां मकरन्दानां मधूनां ले: विन्दुभिः, भुयि पतितः इति भावः, कर्करताम् भनेपोत मापया मास, चरपरेणुयु मस्तकस्थितपुष्पमालामकरन्दपतिन नेपां शुष्कतायां करत्वं भवतीति भावः । इन्द्रयचा हत्तम् ॥ २३ ॥ त्वमिति । है राजन् ! वं वाहुभि: भुजैः उद्धृत उत्तोलितः चन्द्रशेखरम्य गिरिः कैलासो येन तथोक्त:, भाता सर्वेति रोप', कुम्भकर्ष इत्यर्थः, जगदनक: जगनपक्षम इत्यर्थः, पुवः मेघनादः शत्रुजयो रिपुञ्जयः, शक्रजयोति वा पाठः । रिपुः गम नूनं निरित बली बनवान् यतः वाणिजित् पानि जितषानित्यः । तत् सम्मात् बन्नात् पपडता म ·भ्रष्टमोऽ [३५० एक: मुग्रीवभृत्यः कपिरिदमखिन पत्तनञ्चैव टन्धा यातस्तुणं तदानी दशमुख ! भवतां किं कृतं वीरवर्ग:।। मंप्राप्तो राघवोऽसौ मकन्नकपिबन्नैः माईमुहर चाथि सीतां तां मुञ्च मुञ्चेत्यनिगमकथयत् प्रेयमी रावणम्य ॥ २५ ॥ गवणो निजभुनाड़म्ब नाटयन् । किन्ते भीरु ! भिया निशाचरपति सौ रिपुमें महान् यस्याग्रे समरोद्यतस्य न मुरास्तिष्ठन्ति शमादयः । ! अबला सा जानको अस्य शत्रो. रामस्य देया दातव्या. मन्दोदरी लड्दायां मन्दिरे यहाभ्यन्तरे रहसि निर्जने इति वचनम् उवाच । शार्दनविक्रीडितं हत्तम् ॥ २४ ॥ एक इति। रावणस्य प्रेयमी मन्दोदरी इति अनिशं पुन: पुन: अकथयत् अब्रवीत्. है दशमुख ! एव: एक एव सुग्रीवस्य भृत्य: किडर: कपिहनुमान् इदम् अखिन समग्रं पत्तनं नगरं चैव दग्धा तूर्ण शीघ्रं यात: प्रतिनिवृत्तः, तदानी सम्मिन् काले भवता वीरवर्ग: नगरवामिभिः किं कृतम् । न किमपि कर्तुं शक्तमिति यावत् । असौ राघवः सकनकपिबन्नेः माईम् अधि मागरम् उन्लहर च मम्प्राप्स: समायात., अत: तां सीतां मुञ्च मुञ्च बज बज । वीरवर्गेरियन पौग्वर्गरिति पाठान्तरम् । मम्प्राप्तो गधवोऽसावित्यव प्राप्तोऽसौ पत्तनान्तमिति, मकन्नकपिरलैर्वाश्चिमुन्ना योमिति पाठान्तरम् । स्रग्धरा हत्तम् ॥२५॥ किमिति। हे भोरु ! भयशीले ! ते तव मिया भयेन किम् ? असौ रिपुः शत्रुः रामः नियाचरपतः मे मम, अग्रे इति शेषः, महान् न प्रबलो न, समरोद्यतस्य संग्राममहत्तस्य च ·[३५८] महानाटकम्। मद्दोर्दण्डकमण्डलोद्यवधनुचिता: चणान्मार्गया. प्राणानस्य तपखिन' सति रणे नेष्यन्ति पश्याधुना ॥ २६ ॥ ततः स्वमन्दिर प्रविश्य रावणः। भो भो मायाविनी राक्षसाः। अद्य खलु प्रपञ्चरचनाभिः जानकोमृदुसुरभिसुवर्ण- पीतपीनोबत कुचकलस-शोभितोरःस्थल-खेलन्मना: तम्मधुराधर पल्लवं पश्यामीति सज्जीभवध्वम् । (घ) अनुचराः । यदादिशति महाराज इति मायां नाटयन्ति । अथ दशवदनोऽयं रामसौमित्रिमाया- विरचितशिरसो ते तत्कपाणावदो । 1 यस्य ममाग्रे शकादय, इन्द्रप्रभृतयः सुराः न तिष्ठन्ति न स्थातुं यअवन्ति, रणे सति प्रवर्तमान मम दोर्दण्डकमण्डलेन भुज दण्डमण्डलेन उद्यतम् उद्धृतं यत् धनु', उद्धृतेति वा पाठ . तम्मात् क्षिप्ता. प्रेपिता' मार्गणा रा. अस्य तपस्विन. रामस्य प्राणान् क्षणात् नेप्यन्ति हरिष्यन्ति अधुना साम्प्रतं पश्य अव लोकय। शार्दूलविक्रीडितं वृत्तम् ॥ २६ ॥ (घ) प्रपञ्चेति। प्रपञ्चरचनाभिः विशेषकल्पनाभिरित्यर्थः, मजीभवध्वमिति-क्रिययान्वेति। जानकीति। मोताया मृदू कोमनी सुरभी स रभवन्तौ सुवर्णपोती हेम पीतवर्णी पोनोबती यो कुचकलमो स्तनकुम्भी ताभ्यां गोभित यत् उर:स्थन्न वनस्थल तस्मिन् खेलत् मनो यस्य तथाभूत मन तस्या मधुराधर एव पल्लव: तम्। (अहमिदानी माया मपञ्च रचनाभिर्जनको-मृदुसरभि-सुवर्णस्फोरदोमन लालित्य. विराजमान योनीबतकुचकलमोपशोभिसोरम्पले खनमान मान्मधुराधरं पास्यामीति पाठान्तरम। जानक्या:

·अष्टमोऽडः।
[२५८]
गलदविरलरक्त प्रेतपय॑स्तनव
जनकदुहितुरग्रे स्थापयामास पापः ॥ २७ ॥
तद दृष्ट्वा जानको मवाप्या भवति ।
अहह ! जनकपुचो फुल्लराजीवनेत्रा
नयनसलिलधारावर्षनिर्भिवहारा।
रमणमरणभीता मृत्युना किं न नीता
हृदयदहनजालं सन्दहेदा विधालम् ? ॥२८॥
अथेति । अथानन्तरम् अयं पाप: दुराचारः दगवदन:
रावणः ते रामसौमियोः रामलक्ष्मणयोः सम्बन्धिनी मायया
विरचिते शिरसो तस्य रावणस्य कपाणिन असिना अवदोणे
निक्षत्ते गलत्-अविरलम् अजस्रं रक्तं याभ्यां तयाभूत सेतवत्
मृतवत् पर्यम्ते विकर्ति गर्त इति भावः, नेने ययोः तयाविध
जनकदुहितुः सीतायाः अग्रे समक्षं स्थापयामास । दशवदनो-
ऽयमित्यत्र रजनिचरेश इति, ते तत्क्रपाणावदोणे इत्यत्र तद्रूप-
लावण्यपूर्ण इति च पाठान्त सुगमम् । मालिनी इत्तम्॥ २७ ॥
अहहेति । अहह ! खेदे, फुल्लराजोवनेत्रा विकसितपङ्कज-
नयना नयनसलिलधाराणां वर्षे: निर्भिवः अविशेष इत्यर्थः,
हारो यस्याः तथाभूता रमणस्य मरणाद भोता जनकपुत्री
सीता विशालम् अतिप्रबलं हृदयदहनजालं हृदयाग्निनिचयः
सन्दहेत् भस्मोकुर्यात् वा यदीत्यर्थः, इति भयेनेति भावः,
मृत्युना यमेन न गोता किम् । (तथा प्रचलितहृदयानन्ना
जानकी जाता यथा यमोऽपि तद्दहनमाश मानस्तां न नयति
स्मेति भावः । मालिनो वृत्तम् ॥ २८॥

·-- [३६०] महानाटकम् । रामभिर. ममधिकृत्य हा जगदीश! हा जगदेकवीर। तत् कि म्मरसि ।। अधरमधु नदीय कामकलीषु पोवा ऽमृतमिति यदवादास्तारवानासाले । किममृतपरिपूर्ग: शीर्णमध्येकमर्क- म एव न हि शव नाथ ! मथासि घोरम् ? ॥ २८ ॥ स्फुरति मधुरवाणो कि न वक्तारविन्दे नयनकमलयोस्त नो मदने विलामः । अमरपुरबधूना वल्लभोऽद्यासि भूप! बजति परमहम सेयमालिङ्गनेस्ते ॥ ३०॥ अधरेति। हे नाथ! तौरवानीरकुने नदीतटवर्तिनि वेतसन्नतापिहितपदेशे कामकेनीषु सुरतविहारेषु मदीयम् अधरमधु पीत्वा अमृतं, पोतमिति शेषः, इति अवादीः उत- वानमि यत्.-वसः अमृतपरिपूर्ण अमृतपानेन परिटतम्तम् अमरभावं प्राप्त इति भावः, गोर्णमपि पदच्छेदेन होणमपि एकम् एकमात्रम्, अमदायमित्यर्थः, तमः राहा, "तमस्त राहु वर्भानु,” इत्यमरः. पर्कमिव सूर्यमिव घोर गवं रावणं किं कथं न हि नैव मयासि १ निव-ग्रमसि । न विनामयमोति यावत् । मानिनो वृत्तम् । २८॥ स्फुरतीति। ते तव धारविन्दे मुखपहजे मधुरवाणो न, नयनकमलयो: नवोत्पन्नयो. मदने ममानोपरि बिलाम व्यापारः नो म्फरति न प्रमति, हे भूप ! प्रय पमरपुर मधूनां सुरसुन्दरीणां वषम पमि, मा य तय प्रिया ते तय पानिनः सामामित्यर्थः, परमहंस परामान, स्वामिति ·अष्टमोऽङ्कः । [३६] इति रामगिरः समालिङ्गा प्राणप्रयाण नाटयति । अाकाशे। न खलु न खलु सोते । रामभृपालमौलिः ममरशिरमि बध्यो न प्रियस्ते कदाचित् । स्मृश कथमपि मात:! मा निशाचारिणं त्वं शिव । शिव । शिवभक्तम्येप मायावतारः ॥ ३१॥ मोता समाखमिति । दशानन अपमर्पति । मोता । अयि मरमे ! अद्भुतमेतत् । (क) मरमा। आकर्णयाकर्णविणानने ! रामागमाटातनिशाचराणाम् । । । ! शेषः, व्रजति गति। भूपत्यव नूनमिति, व्रजति परमहंमें सेयमानिङ्गनेन्ते इत्यत्र व्रजतु परमहमी २ त्वदालिङ्गनेनति, स्मुग्तोत्यवाहेति च पाठे भूनं निश्चितं, त्वदानिङ्गनेन खामानिङ्गर मे मम परमहंम. जीवात्मा व्रजतु गच्छतु इत्यर्थः। मालिनी वृत्तम् ॥ ३० ॥ न मुल्लिति । है मोते ! न खलु न खलु नैव, नैव, प्राण- स्यागः कर्त्तव्य इति शेषः, ते तव प्रिय: रामभूपानमोन्नि: गमराजशिर. ममगिरसि रणमुखे कदाचित् न वध्यः न छेत्तुं शक्य इत्यर्थः । हे मातः । त्वं कथमपि निशाचारिणं रातम गवणं मा स्पृश, गिव शिवेति ग्वेटे, शिवभक्तस्य रावणस्य एपः मायावतारः इन्द्रजालाविष्करणम्। शिव शिव शिवभक्तो- त्यत्र हर हर हरभोति पाठान्तरम् । मानिनी वृत्तम् ॥ ३१ ॥ (क) मरमे इति । मरमा विभीषणपनो तत्सम्बुद्धी । श्राफर्णयेति । है अाकर्णविशालने। आकर्णमायतानि म-३१ ·[३३२ महानाठकम्। कोलाहल काहलमर्दलाना हेपारवं सज्जतुरङ्गमाणाम् ॥ ३२ ॥ विरम विरम गोकात् कोपवानद्य रामः। सतनयपशुबन्धु राव मर्दयित्वा। बलभिटुपलनोल: कोमल' कोमलागि । त्वदधरमधुपानं स्वीकरिष्यत्यजस्रम् ॥ ३३ ॥ रावण. खगतम् । पुनरपि मायाधारिणा गन्तव्यम् । इति तथा करोति। भेरीनिखानपतध्वमिगजतुरगस्यन्दनस्पोतनादै. सानन्दं राक्षसेन्द्र कटकमटभुजास्फालकोलाहलेन। रामस्य आगमात्, लडायामिति शेष., आताः त्रस्ता ये निशा- चरा. राक्षसाः तेषा काहलमर्दलाना रणवाद्यभेदानां कोला हलं नादं तथा सज्जाना रणसज्जया भूपिनानां तुरङ्गमाणाम् अश्वानां हेधारवम् आकर्णय शृग, (यदि रामशिरः सत्यमेतत् तदा कथं पुनः समरोद्योग इति भावः । इन्द्रवचा वृत्तम ॥३२॥ विरमैति। हे कोमलानि । शोकात् विरम विरम, अद्य कोपवान् सकोपः बलमिटुपलनोल इन्द्रनोलण्यामलः कोमलः राम: मतनयपशुबन्धं तनयः पशुभिः अश्वादिमि. बन्धुभिः स्वजनेश्च सहित रावर्ग मर्दयित्वा विनाश्य अजनम् असिस तव अधरमधुनः पानं म्बीकरिष्यति करिथतीत्यर्थः कोप वानयेत्यव कोपमानोऽति, स्वीकरिष्यतीत्यव हारिष्यतीति पाठान्तरम्। मालिनो वृत्तम् ॥ १३ ॥ भेरोति । रानमेन्द्र रावण: भेरीणां वादियभेदानां - ·अष्टमोऽङ्कः। । लवामापूर्य कामं स्वयमभवदयो राघवो रावणस्य छिन्त्रान् मूों दधानः शिरसिरुहभरण्वेकतः पञ्च पञ्च ॥३४॥ सीता । साक्षादालोक्य हर्षात् झटिति कुचतटोभारनम्रापि रामं मोत्यायोदस्तदोभी दरदलितकुचाभोगचेलोवतागो। धन्याई प्राणनाथ ! त्यज रजनिचरच्छिन्नशोर्याणि, गाढ़े मामालिङ्गाध खेदं जहि विरहमहापातक शान्तिमेत निम्नानः निनादैः अड्वानां ध्वनिभिः गजतुरगस्यन्दनानां हस्त्यश्वरथानां स्फीतैः अतिप्रवृद्धर्नादैः त्या कटकेषु सैन्येषु 'ये भटा: वोराः तेषां मुजयोः प्रास्फानकोलाहलेन प्रास्फालन- कलरवेण कामं सम्यक् लहाम् आपूयं अथो अनन्तरं स्वयं मानन्दं यथा तथा गवणस्य स्वस्येति भावः, छिन्नान् पञ्च पञ्च मूर्धः शिरांसि एकत: एकेन एकेन करेगति भावः, शिरसि- रुहमरेपु केशनिचयेषु दधानः राघवः रामः अभवत् । (कार्म स्वयमभवदयो राघव इत्यत राम' म्वयम्भवदयो माययेति पाठान्तरम् । स्रग्धरा हत्तग ॥ २४ ॥ माक्षादिति। मा सीता साक्षात् रामम् आलोक्य कुच- नटोभारेण नम्रापि अवनतापि हात् झटिति सहसा उत्थाय उदम्तदोयी प्रसारितभुजाभ्याम् उत्क्षिप्तभुजाभ्यां वा दर- दलितम् ईपच्छिन्न कुचाभोगचेलं स्तनाभोगवमनं, कञ्चलिकेति यावत् यम्मिन् तद यया तथा उन्नतम् अङ्गं यस्याः राधाभूता मती, हे प्रागनाथ ! अई धन्या पुण्यवती या त्वामीशमहं दृष्टवतीति भावः। रजनिचरस्य रावणस्य छिन्त्रानि शीर्षाणि त्यज, गार्ट यथा तयो मामालिङ्गा खेदं सन्तापं जहि नाशय,

·[३६४]
महानाटकम् ।
आकाशे। मन्दोदरी रघुशराहतराक्षसेन्द्र
चुम्बिष्यति त्वमपि वेसि तु तत्र रामम् ।
जानीहि राक्षसपतिनं हि रामभद्रो
मायामयेन वपुषा विदधच्छिरासि ॥ १६ ॥
जानको लज्जते । रावण स्वगतम |
सतहत्येच रामवे वर्तमाने मयि स्थिते ।
व्यरुन्धन् देवता सर्वा पापमूलप्रवृत्तय ॥ ३७ ॥
भवत रणस्थलोषु तापमय निहत्य वैदेहीकेलिकलाकुतूहल-
मनुभवामि इति निष्क्रान्त ।
अद्य विरहमहायातक शान्ति गच्छतु शाम्यत्वित्यर्थ इत्या
हत्यध्याहार्यम् । विरहमहापावक इति पाठान्तरम्। स्रग्धरा
इत्तम् ॥ २५ ॥
मन्दोदरीति । मन्दोदरी रघुगरेण रामबाणेन पाहत
विड रातमिन्द्र रावय चुम्मिपति वमपि तत्र तस्यामवस्थाया
राम वेसि तु जानास्येव । मयन्तु मायामयेन वपुषा गरीरंग
गिरामि हिन्द्रानो भाव विदधत् कुर्वन राक्षमपति रावण
न तु रामचन्द्र जान हि वाक्याथ कम्म । वमन्ततिनक
हत्तम् ॥ ३६॥
शतकये इति। रामले रामरूपयत्त्वे वर्तमान अत एव
कृतरुचे मियम्मुखुनाने इति भाव मयि स्थिते पति पाप
मूला प्रवृत्तिर्यामा नयाभूता पापचाग इयर्थ मा देवगा
व्यान्वन् विघ्नमकुर्वप्रित्यर्थ आकागवाखेति गेप । अनुटुप
उत्तम् ॥ ३०॥

·नवमोऽङ्कः। (२६५ एष श्रीलहनमता विरचिते थीमन्महानाटके वोरथोयुनरामचन्द्रचरित प्रत्युद्धृते विक्रमः । मिथश्रीमधुसूदनेन कविना मन्दर्थ्य सज्जोक्कत मायाराघवन्नकोऽत्र गतवानहो महानष्टमः ॥ ३८॥ नवमोऽङ्कः। नेपथ्ये । भो भो वोराङ्गद। वानरमटान् ब्रूहि-अद्य खलु रात्री सावधान: स्थातव्यम् । अद्य रावणमस्थापिता ग्रामञ्जनी नाम राक्षसो निधि शयाल रामलक्ष्मणो हनियतीति विभीषणो वदति। ततो निशि प्रविश्य प्राभञ्जनी खगतम् । उत्खातदारुणसुतीक्षणकपाणपाणि वीराटवीप निगि निर्भयत, गयानम् । इहो ! सुदर्शनपरिभ्रमणेन गुप्त रामं निहन्मि कथमद्य वरं वराको ?॥१॥ एप इति। मायया राघव इति मंज्ञा रावणस्येति भावः यव मः॥३८॥ इतिथीजीवानन्दविद्यासागरभट्टाचार्यविरचिता महानाटकद अष्टमातव्यास्था ममाप्ता ॥८॥ उत्खातेति । हहो। वराको दीना अहम् उत्खाता: कोभ्य: उद्धृताः दारणा: मयहराः सुतीक्ष्णाः सुनिशिताः कपाणा:

·महानाटकम्। तहत्वा लड्रेशमेव निवेदयामि। प्रविश्य प्राभञ्जनौ। जयति जयति लानाथ., राजन् । सुदर्शनचक्रभ्रमणेन रक्षितं रामभद्र निशि हन्तं न शक्नोमि. द्राक्षसाः पाराः समराङ्गनप्रणयिन' कार्याः । रावगा: । सत्यमेतत् तथा करोमि। अथ युद्धोद्योग.। सुग्रीवो राजनमोपरिमिलितवपुर्वालिपुतः कुमारः श्रीगम्भौराभिराम', पवगपरिदृढाः प्रौढिमारूढवन्तः । उल्लङ्कयोलवा लङ्गां जलनिधिपरिखाभूतभूरिप्रभावां मवे सर्वानखर्वाः पिदधुरथ रणे राक्षसान् क्षोभयित्वा ॥२॥ तलवाराः पापिघु ये पां ते तथोक्ता ये वोरा. हनूमदनदादय इति भाव., तेषाम् अटवीप वनेषु निशि रात्री निर्भयत. अकुतोभयत शयान सुदर्शनस्य नारायणचक्रास्त्रस्य परिभमणेन समन्तात् मञ्चारण, गुरुभ्रम गोनेति पाठान्तरं, गुप्तं रक्षित व ग्रेष्ठं रामं कथमद्य निहम्मि १ व्यापादयामि ! वमन्ततिनक धत्तम् ॥१॥ सुग्रीव इति। अथानन्तरं राजलक्ष्मया परिमिलितं मगत यपु' थरीरं यस्य तथाभूतः गजयीममन्वित इत्यर्थ , सुग्रीय', कुमारः युवराजः श्रिया योवराजन्नमा गम्भीरः दुग्वगा, अभिरामः सन्दरय बालीपुत्रोऽङ्गद. तथा अन्ननिधि मागर एव परिखा परिवेष्टनजलगशि सया भूत. मनात. भूरि- महान प्रभावः दुरामदतेति भावः यस्याः तां महाम् उन्नर उमा प्रोटि प्रादुर्भाव प्रभावमिति यायत, पारुढवन्त. प्राप्तवन्तः पखया महारतः सवें प्रवगपरिहटा: यानरप्रवराः मर्यान् मान्नान् गधमान् रणे शोभयित्वा ताडयित्वा पिदधुः ·नवमोऽङ्कः। प्राकारकूटादुपनान् पलाशै- निपात्यमानान् प्रतिग्टद्य दोाम् । तेरेव मौधानि वभक्षुरुचैः प्लवंगमाः कम्पकराः क्षिपन्तः ॥ ३ ॥ प्राकारमूर्ध्नि मिलिता रजनीचरन्द्रा धाराधरा इव धराधरशृङ्गभाजः । नाराचपुनमभितो मुखरा ववर्षः तेनापि मत्तशिखिनो नतुः पवनाः ॥ ४ ॥ आच्छादयामासुः समन्तात् रुरुधुरित्यर्थः, “वातोऽवाप्योः” इत्य कारलोपः । स्त्रग्धरा वृत्तम् ॥ २॥ प्राकारेति । प्लवङ्गमाः कम्पकरा: राक्षमान् वाम्पयन्त इति भावः, पन्नाशः क्रत्र्याटैः, राक्षसैरित्यर्थः, प्राकारकूटात् प्राचीर शिवरात् “कूटोऽस्त्री शिवरं शृङ्गम्” इत्यमरः, निपात्यमानान् वानगन्-प्रति-क्षिप्यमाणानित्यर्थः, उपलान् प्रस्तरान् दोभी बाहुभ्यां प्रतिग्टह्य चिपन्तः, तानवेति शेषः, तेरेव उपन्न: उच्चैः ठन्नतानि सौधानि हाणि बभन: चूर्णयामासरित्यर्थः । उपजाति वृत्तम् ॥३॥ प्राकारति। प्राकारस्य प्राचीरस्य मूर्ध्नि शिरसि मिनिताः ममवेता: रजनीचीन्द्राः राक्षसप्रवराः धराधरशृङ्गभाजः पर्वत. शिखरस्था धाराघरा व मेघा इव मुखरा: सन्तः नदन्तः मन्त इति यावत्, अभितः ममन्तात् नाराचपुलं नाराचा- ग्यानि अस्वामीत्यर्थः, ववर्षः पृष्टवन्तः, वधपुरिति प्रयोगः महाकविप्रयोगात् सोढव्यः । तेनापि नारागस्तवर्ष योन प्लवङ्गा वानरा: मत्तगिखिनः मत्समयूराः, व्यस्तरूपकं, ननृतः, (यथा ·A [३६८] महानाटकम् । वानराणां मिथ उक्ति । शता' सम्प्रति सर्व एव हि वयं पृष्टाच दृष्टाच ये काकुत्स्थेन च लक्ष्मणेन च पुन. शाखामृगेन्द्रेण च । किन्तु प्रौढकठोरकोणपघटां दृष्ट्वा गतो मारुतिः यत्कृत्ये करवामहे तदधुना, नान्यनतो भातरः । ॥ ५ ॥ किञ्च । दुर्गान्तमिलिता निशाचरभटा, लङ्कावरोधो ह्ययं निम्तीर्ण सुमनायमानकटकैयुद्धोत्सवोलासिभिः । मेघवर्पणमालोक्य मयूरा नृत्यन्ति तथा राक्षसान् तथास्त वर्षिणो दृष्ट्वा रणे नृत्यन्ति स्मेति भावः। वसन्ततिलक हत्तम् ॥ ४॥ शक्षा इति। ये काकुत्स्थेन रामेण च लक्ष्मणेन च पुन शाखामृगेन्द्रेण सुग्रीवेण च पृष्टा. फिमिदं कम्म युष्माभिः साध्यते इत्यनुयुक्ता) ततो दृष्टा' निपुणतायां परीक्षिता इति यावत् सम्प्रति ते वयं सर्व एव शक्ता हि ममर्धा एष, तत्तत्कायेष्विनि भाव. । किना-पीटा.प्रबला कठोरा निष्ठरा च यामीणपघटा राक्षसचम्: तां दृष्ट्वा मारतिहमान, यत्कृत्ये यस्मिन् कमेणि, युद्धव्यापारे इति भाव , गतः यात्रां कृतवान्, हे भातर. ' वयमपि अधुना तत्कृत्वं करवामहे करवाम, ततः तस्मात् अन्यत् अपरं कार्य न, सर्व वयं हनुमानिव मंग्रामेऽवतराम इति भाव.। शार्दूलविक्रीडितं वृत्तम् ॥ ५ ॥ टुर्गान्तरिति । निशाचरघटा राक्षससेना दुर्गम्य अन्तर भ्यन्तरे मिलिता. सङ्गताः । युडे य उत्सवः प्रानन्दः तेन उसमम्ति ये ते तधोते. सुमनायमानकटक: उत्साहपूर्णमनिकैः अर्थ नहावरोध, हिलाया: मयतो निरोध; मिस्तीर्णः सुष्ठ सम्पयः ।

·नवमोऽङ्कः।
निष्कामन्ति निशाचरा यदि पुनः सम्भूय भूयस्तरां
तत् को वेद किमेव कुर्युरधुना धुर्सान नियुञ्जीमहि ॥ ६ ॥
कपिकुन्नधनगर्जव्यक्तसंसक्तरक्षः
कटकपटहकोटिध्वानभिन्नाद्गिर्भम् ।
समगत गिरिशस्त्रक्षेपदक्षं मिथस्तद
रघुपरिबदलवानाययोः सैन्ययुग्मम् ॥ ७ ॥
अथ रावणः थोरामस्य कटकं दृष्ट्वा तदागमनदिनं महोदरं
पृच्छति । ततो महोदरः ।
न्यञ्चवलयं चलतक्षितिधरं क्षुभ्यतसमंस्तार्णवं
वस्य रिवधूबिलोचनजन्नप्रायोरुवर्षोहमम् ।
यदि निशाचराः पुनः सम्भूय समेत्य भूयस्तरां बाहुल्लेन
निष्कामन्ति लङ्काया निष्कम्य मंग्रामे प्रवर्तन्ते, तत् तदा
किमेव कुयुः, को वेद ? को जानाति । अतः अधुना भर्यान्
धुरन्धरान, पामग्रे प्रवर्तितं शक्तानिति भाव, नियुञ्जीमहि
नियुक्नान कु-म । शार्दूलविक्रीड़ित वृत्तम् ॥ ६ ॥
कपोति। कपिकुलानां वानरनिचयानां धनेन सान्द्रेण
गर्जेन गर्जनेन वक्तं स्फुटं संमत्ताः सम्मिलिता ये रक्षमा कर.
कम्य मैन्यस्य पटहकोटीनां वादिनविशेषमड्ढानां ध्वानाः
निम्वनाः ते मित्र. विदोर्णः अनेः सुवेनस्य गर्भ: अभ्यन्तर
भाग: येन तथो तथा गिरीणां शस्त्राणाञ्च पे निदेपे
दक्ष पटु तत् रमपरिहदलवानाययोः रामरावग्गयो मैन्ययुग्म
कपिराक्षमबलमित्यर्थः, मियः परस्परं ममगत मंसक्तं, योडं
प्रहत्तमभूदिति यावत् । मानिनो वृत्तम् ॥ ७ ॥

·[२७० महानाटकम् । प्रोदञ्चत्क पिवाहिनीकपिभटव्याधूतधूलोपट- छबादित्यपथं कथं न विदितं तज्जैवयावादिनम् ॥८॥ रावणः । क रहितराजलक्षणो राम आस्ते । महोदरः। देव ! भृभगा। इसिन्धः रघुपतिरवताइन्दिना वेदितोऽसी विष्टस्ते मातुलस्य त्वचि पुनरनुजे मन्विणि न्यस्तकम्मा । बाणे दत्तादृष्टिम्तव भयपिशने लक्ष्मणे सस्मितो यः सुग्रीवग्रीवबाहुः कृतचरणभरः साङ्गदे वायुपुवे ॥८॥ न्यञ्चदिति। न्यंञ्चत् अधोगच्छत् भूवनयं यस्मिन् वत्, चलन्त: कम्पमानाः तितिधग' पर्वताः यत्र तत्, शुभ्यन्त' विचलन्तः समस्ता अर्रवाः समुद्रा यस्मिन् तत् तस्यन्तीना भयार्त्ताना बैरिवधूनां शत्रुनारीणां विलोचनजलैः नयन सलिन्नैः पायेगण प्राचुर्येण उरुमहान् वोहम, धारापात. यस्मिन तयोत प्रकर्षण उदन्तीपु प्रयान्तीपु कपिवाहिनीयु घानरमेनासु ये कपिभटाः वानरवीरा' है। व्याधुता उक्षिप्ता ये धूनीपटा: रजोवमनानि ते इन प्रावत आदित्यस्य पन्या प्रादित्यपथ' सूर्यमार्ग: यस्मिन तयाभूतं तम्य रामस्य जैव- यावादिन विजरप्रस्थानदिवम, कथं न विदितम् । अपितु म्वत एव जातमित्यर्थः, तत्तदयापाराणां बत एगनुभूनत्वादिति भावः। कपिभटेत्यत्र पदभति पाठे कपिवाहिनीनां पद- भरित्यन्वयः। शार्टूनविक्रीडितं वृत्तम् ॥ ८॥ भभदादिति । य: भभङ्गात् भवो कोटिम्पात् । मिन्धुः मागरो येन नयोता, ते तव मातुनस्य मागेचण्य, कनकमृगरूपिण ति भावः, त्वचि चम्मगि पिट: पामोन, ·नवमोऽहः। [३०] रावणः । साभ्यसूयम् । आः किमिति बलासे ? पश्याय मे बाहुवोर्यमिति संग्रामावतरणं नाटयति (क)। अनावसरे विभोषणः । सम्भूय प्रसभं पयोधिलहरोपुञ्जरिव पाहता नवा वानरयूथपैः शिखिशिखामगोपिगड्डोज्वलेः । वैदेहोविरहयथेकविधुर ! क्लिष्टो हि लद्धेश्वरः तस्मात् तिष्ठति युमदोयकट काटोपः समुज्जृम्भते ॥ १० ॥ पुनः तथा मन्वियि साचिव्यकारिणि अनुजे, तवेति यः, (विभीषणे इति भावः, न्यस्तं कम्म येन सः विभीषणार्पित- मन्चकार्य इत्ययः, तव भयपिशुने भयसूचके बाणे शरे दत्ता अदृष्टियन सः, लक्ष्मणे सस्मितः मृदुमन्दहासीत्यर्थ., सुग्रीवस्य ग्रीवायां बाहुर्यस्य तथोक्त: सुग्रोवग्रीवायां दत्तहस्त इत्यर्थः, तथा साङ्गदे अगदसहिते वायुपुत्रे हनूमति कृतः चरणयोर्भरः येन तथाभूत एकं चरणम् अगदाचे अपरं चरणं हनूमदले निदधदित्यर्य, वन्दिना स्तुतिपाठकेन वेदित. ज्ञापितः असौ रघुपति: राम. अवतात् रक्षतु, अस्मानिति रोपः। (अवतादिति क्रियापदं रावणभयादस्य कण्ठे स्खलितं छन्दःपूरणाय कविना प्रयुक्तं बोध्यम् । स्रग्धरा वृत्तम् ॥८॥ (क) वनासे व्याहरसि, भयपिशुने इति यदुक्तं तत्र विरक्त्या उक्तिरियम्। सम्भूयेति। शिखिनाम् अग्नीनां शिखामगोवत् पिशङ्गाः पिङ्गलाः उज्ज्व नाय ते वानरयथः कपिसेनापतिभिः पयोधिनहरोपुन्जेरिव समुद्रतरङ्ग निचयैरिव सम्भूय समेत्य लहा प्रसभं वेगेन प्रावता पूरिता। है वैदेधाः सीतायाः ·[३७२] महानाटकम् । आकर पिहितवपुर्विगालवचाः प्राकारयतिकरजागरूकमूर्दा । उहाम नभमि यथैकसैंहिकेयः तेरेको रजनीचरो व्यर्कि लोकैः ॥ ११ हैलास्फालितरामलक्ष्मघधनावडरोझल्लरी- झारपसरप्ररूढ़पुलकप्राग्भारनोरन्धिताः । अाडम्बरः विरह. अनधिगम इत्यर्थः, तेन या व्यथा सन्तापः तया एक: केवलः 'विधुरः विक्षुब्धः तत्मम्बुद्धी, हे रामचन्द्र ! यस्मात् -युमटीयकटकाटोप. वानरसेनानिवेशस्य ममु. तृम्भत समुद्भामते तस्मात् हेतोः लक्षश्वर, रावण क्लिष्टः हि तिहति केगेन अधुना वर्तते। भाईलविक्रीडित वृत्तम् ॥१०॥ आकण्ठमिति । तनोक राघवमै निकैरिति भाव.. प्रा. कण्ठं कण्ठपर्यन्तं पिहितम् आहतं म्बसैन्यैः पाचोरा वपुः शरीरं यस्य स विशाल सहइन: यम्य तथोक्त: प्राकारस्य प्राची- रस्य व्यतिकरात् सम्मकीत् जागरुका: प्रौदा मूर्दानः शिरामि यस्य तथाभूतः, एको रजनीचर: रावणः इति भावः, उद्दामे महति नभमि आकागे एक. अहितीयः महिकयः मिहिका. मुतः यथा राहुरिव, “तमस्तु राहः वर्भानुः मैहिकेयो विधुन्तुदः" इत्यमरः, व्यनकि वितर्कितः, प्रमानीत्यर्थः । प्रहर्षियो वृत्त, “वरायाभिमनजरगा: महर्षिणीयम्” इति नक्षगात् ॥ ११॥ हेनेति। हेनया अवनोनमा प्रास्मानित मञ्चानिने ये रामनस्मणयो धनुपी, तगो. व्यावन्नरों मीर्वा मनगै मा एव झारी पावभेदः, तम्या महारप्रमरण झझननादातिशयन . उपमान्नद्वारा ·! 1 नवमोऽद्धः [३७३] व्यावलमत्कपिकराहकाण्डकदलीकोडत्कृपापाचलाः स्फर्जत्स्फर्जयुतर्जनकचपलायञ्चन्ति रात्रिञ्चराः ॥ १२ ॥ किञ्च । अग्रेसरी रघुपतेः परिणदपाक- किम्माकपाटलमुखी कपिवोरसेना। नि.शेषमापिबति राक्षमवीरचक्र प्रातः प्रभव तपनस्य तमिस्रजालम् ॥ १३ ॥ युधि हतेषु राक्षसेपु रावण. । भो भो मन्त्रिणः! प्रबोध्यतामयमनुजन्मा कुम्भकर्गः। . इति भाव', प्ररूढ़ा: जाता: ये पुनकप्रागभारा:-रोमाचातिशयाः, भयजनिता तै: नोरन्धिता. व्याप्ताः तथा व्यावलातां समन्ततः मञ्चरतां कपोनां वानराणा कण्ठा एव काण्डकदल्य: वादलो- म्तम्भा इत्यर्थः, तासु क्रीडन्ति चलन्ति पारगाञ्चलानि तल- वारप्रान्तमागा येषा तयाभूताः रात्रिञ्चरा: राधासा: स्फर्जन् स्फरन् स्फूर्जथु: वनिर्घोषः तहत् या तजना निर्भत्सनविशेषः तव एके मुख्याथपला: रता इति यावत्. चञ्चन्ति विचरन्ति ।. शार्दूलविक्रीडितं हत्तम् ॥ १२ ॥ अग्रेमरीति । रघुपतेः रामस्य अग्रेसरी अग्रवर्तिनी परि- गधा प्राप्तः पाको येन तथाभूतं यत् किम्माकं किम्पाकफन "माकान” इति प्रसिड, तहत् पाटलं खेतरन्न, “खेतरक्तस्तु पाटलः” इत्यमरः, मुखं यम्याः मा कपिवीरसेना वानरभटचमूः मात: प्रातःकाले तपनम्य सूर्यस्य प्रभा तमित्रजालमिव अन्धकारस्तोममिव राक्षमवोरचक राक्षसबोराणा चक्र समूह नि.शेप यथा तथा प्रापिबति नागयतीत्यर्टः। उपमालद्वारः। वसन्ततिलकं वृत्तम् । १३ ॥ ।

·[३७४] महानाटकम् । मन्त्रिणः । यदाज्ञापयति देव इति तथा कुर्वन्ति । दत्त्वा मन्तप्ततैलानि कुम्भकर्णस्य कर्णयोः । निद्रादरिट्रितं चक्रुस्तममात्यपुरोहिताः ॥१४॥ विनिट्र. कुम्भकर्णो राजप्समोपमागल्य, लपति प्यन्ति प्रथमपौलस्त्यपादाः । भिन्न रावणबन्धुसिन्धुरगिर,सम्पातिभिर्मोतिक, शवहिवजयप्रशस्तिरचनावावलोशिल्पिने। नाकान्त.पुरिकाकपोलविलसत्कारमोरपवाडुर- योविन्यामविलासभूषणभुजस्तम्भाय तुभ्य नमः ॥१५॥ दत्वेति । अमात्यपुरोहिताः समात्यानाम ग्रेसराः, यहा अमात्याय पुराहिताश्च ते कुम्भकर्णस्य कर्णयोः सन्तमानि तैलानि दत्त्वा त कुम्भकर्ण निदादरिद्रितं निर्निट्रम् अपगत- निद्रमित्वर्थ, चक्रु कृतवन्तः । निद्वारहितमिति पाठान्तरम् । अनुष्य हत्तम् ॥२४॥ भिन्नेति। भिन्ना विदलिता ये ऐरावणस्य ऐरावतस्य बन्धव. ज्ञातय, सिन्धुरः दिग्वारणा इत्यर्थ, तपा शिरोम्य, कुमेभ्य इति भायः, सम्पतन्तोति तथाले. मालिकः मुक्ताफनः, वन्धित्यत्र गन्धेति पाठे भिवः असिना विदलितः ऐरावण एव गन्धसिन्धुरः गन्धगज. तस्य शिरसः कुम्भात् सम्पतन्तीति से: मौलिक रित्यया, गवत् सर्वदा विखेपा जगता जयस्य प्रयस्तिरचना प्रशंसापत्र कल्पना तस्या वर्णावतो पचरपतिः तस्याः मिल्यो रचयिता तम्मे, नाकान्तःपुरिझापा सुरनारोगा कपोलेपु विलमन्तः राजन्तः ये कामोरपवाहुराः कुझुमपत्र. रचना. सपा शौपिन्यासः गोभामम्पादनं तेन विनाम. विनोदः भूपा येया ताहा: भुजा एव स्तम्मा यस्य नयाभूताय, भूपये - ·नवमोऽ यद्यपि क्षितिपालानामाज्ञा सर्वत्रगा स्वयम् ।। तथापि शास्त्रदीपन चरत्येव मतिः सताम् ॥ १६ ॥ इति भाटवचः शुत्वा तथेत्याह दशाननः । शास्त्रनिःसंशया वाचः सतां व्यसनदुर्लभाः ॥ १७ ॥ रावणः । उक्षिप्तस्फटिकाचलेन्द्रशिखरथेगोविदृष्टानः एभिः पोनतः सुरासुरजयमाप्तप्रतिष्ठेर्भुजैः । .. त्यत्र भीषणेति पाठे विलासेन भीपणाः भुजम्तम्भा यस्य तथोक्ता- येत्यर्थः, तुभ्यं नमः । शार्टूनविक्रोहित वृत्तम् ॥ १५ ॥ यदीति। यद्यपि क्षितिपालानां राजाम् आज्ञा स्वयं सर्वत्र गच्छतीति मर्वत्रगा (सर्वम्थानगामिनीत्यर्थः, न कचित् व्याहन्यते इति भावः, तथापि अव्याहताजत्वेऽपि सतां माधूनां राज्ञामिति शेषः मति: प्रज्ञा शास्त्रदीपन चरत्येव गास्त्रमनुसत्य प्रवर्तते इत्यर्थः। चरत्येव मति: सतामित्यत्र मञ्चरन्त्यवनोश्वरा इति पाठान्तरम् । अनुष्टुप वृत्तम् ॥ १६ ॥ इतीति । दशानन, रावण: इतीत्यं भ्रातः कुम्भकर्णस्य वच: वाक्यं श्रुत्वा तया-तदेव कर्त्तव्यं, गास्त्रानुसारेणैव मतां चलितव्यमित्यर्थः, इति-थाह उवाच। किन्तु सतां साधूनां गाम्नेए नोतिशास्त्रपालोचनयेत्यर्थः, नास्ति मंथयो वैधबुद्धि- यांसु तथाविधा वाच: वाक्यानि व्यसनेषु विपत्सु दुर्लभाः, दुप्पापा इत्यर्थः.(विपत्स तथोपदेष्टार: विरना इति भावः, व्यमनदुर्लभा इत्यत्र कस्य न वल्लभा इति पाठान्तरम् । अनु- टुपवृत्तम् ॥ १७॥ उत्क्षिप्तेति । उत्क्षिप्तः उडुतः स्फटि. काचलेन्द्रः कैलासाद्रिः तस्य शिखरथेगोभिः शृङ्गाग्रभाग- यः ·[३६] महानाटकम् । संग्राम मम कुम्भकर्ण ! विजयः, किन्त्वगुजाड़म्बर• प्रत्यागशिथिलोऽस्माहं । व्रज पुनः म्वप्नाय निद्रालथम् ॥ १८ ॥ कुम्भकर्णः। सोताप्रियच्च दलितेश्वरकामुकञ्च वालिद्गुहच रचिताम्बुधिबन्धनञ्च । रक्षोहनञ्च विजिगीषुविभीषणञ्च रामं निहत्य चरणौ तव वन्दिताहे ॥ १८॥ देव। वं राक्षमेन्द्र परिहर ढणवदिहिपः शोकशल्य हला विहेषिवन्द कलुषमहमपि क्षालयाम्यद्य रतः । १(नंब रित्यर्थः, विष्टष्टानि सङ्घर्ष प्राप्तानि अगदानि भूपण विशेषा येपां है: सुरास असुरास तेषा जयेन प्राप्ता नव्या प्रतिष्ठा स्थातिः ये. तथाभूतै. एमिः पीनतः अतिपोवरैः भुजे. बाहुभि , विंशत्येति प्रपा, संग्राम मम विजय, भावीति शेष.। हे कुम्भक! अहं जन भुजयो प्राडम्बरः विक्रम. तस्य प्रत्यायया शिथिन, नियिन्त इति भावः, अस्मि भवामि किम् ? भुजबलप्रत्यागया नाई विठामोत्यर्थ, पुन. स्वप्राय निद्रा निद्रालयं शयनागार व्रज गच्छ, त्वत्तेन विजयेन में प्रयोजन नास्ति इति भाव'। शार्दनविक्रीडित वृत्तम् ॥ १८ ॥ सौताप्रियमिति। सोताप्रियच्च मीतापति, दलितं भग्नम् ईखरस्य हरस्य कामुक धनुर्यन तञ्च, वालिद्रुहश्च निहत वालिनन रचितं कृतम् अमधेः ममुद्रत्त्व बन्धनं येन तथाभूतञ्च रचोहनच रक्षमा खरदूषणादीना घातकप, विजिगीषु विज या विभीषणो यम्य तयोरुञ्च , यहा विजिगीपुः विजेतुमिच्छ विभीष्यतीति विभीषणः मञ्च रामं निहत्य विनात सय घरणी पन्दिताहे वन्दिये। वसन्ततिन हत्तम् । १८॥

·नवमोहः।
[३७०
को गमो लक्ष्मगाः कः क इह हरिपतिः कोऽनदः को हनूमान्
कः कालः को विधाता चलति मयि रणे रोपण कुम्भकरें ? ॥२०॥
गवणः। महावलपराक्रमः राक्षसभटः परिवृतो भवत
वसः। कुम्भकर्णम्तया रणशिरसि करोति ।
टेवेति। हे देव । त्वं राक्षसेन्द्रः राक्षसानां नाथः, विहिपः
गत्रो: मकाशात् शोक एव गन्यं तत् णवत्, टणेन तुल्यं
परिहर शत्रुभयं परित्यजेत्यर्थः। अहम् अद्य विहेषिणां शत्रूणां
द्वन्दं सद्ध हवा विनाध्य रतः, तपामिति-शेयः, कलुपमपि
पापमपि, प्रथमं तवाप्रियवचनोपदेशसमुत्थमिति भावः,
यामि शोधयामि । रोषो क्रोधने कुम्भकर्ण मयि रणे चलरि
गच्छति मति रामः कः? लक्ष्मणाः कः? इह अस्मिन् रण
हरिपति: वानराधिपः सुग्रोवः कः ?
अङ्गदः कः ? हन्मान्
कः । कालः यमः कः ? विधाता च कः ? न कोऽपि पुर:
म्यातुं समर्थ इति भावः ।
राजन् ! मा गा विपादं परिहर बलवदविहिपः शोकशल्यं
कल्याणान्याययन्तामहमहमिकया नो भवन्तं जहामि ।
क: काल: को विधाता किमरिकुन्नभयं को यमः के च याम्या:
को रामः ? के कपोन्द्राः १ चलति मयि र ये रोपिते कुम्भकरें।
इति पाठे, है राजन् ! विपादं खेटे मा गाः न गच्छ, मा
विद्यम्बेत्ययः । बलवान् विहिट गनुः तस्मात् भोकगल्यं दु.ख.
शल्यं परिहर, कन्याणानि मनलानि अहमहमिकया पर-
म्परम्पतिया प्राययन्तां, वामिति शेषः, भवन्तं खां नो
जहामि न त्वजामि। याम्याः यमानुचराः। अन्यत् सुगमन् ।
स्रग्धरा हत्तम् ॥२०॥

·[२०८] महानाटकम्। अपि कपिकुलमल्ला । कि मुधा जातकम्पा ' न हि जगति भवधियुध्यते कुम्भकर्ण 1 अपि जलधरमदो लेढि कि स्वल्पकुल्याम् ? अय मशककदम्ब केशरी विपिनष्टि ॥ २१ ॥ नाह बालो सुबाहुन खरविगिरसो दूषणस्ताडकाह नाह सेतु ममुद्रे न च धनुरपि यत्राम्न कस्य त्वयात्तम् । रे रे राम । प्रतापानलकवलमहाकालमूर्ति किन्नाई वोराणामूरुशल्य समरभुवि वर मस्थित कुम्भकर्ण ॥ २२ ॥ अपोति। अपि भो कपिकुलमल्ला । वानरचमूवीरा मुधा था रि जात कम्य येपा तथाभूता ? यूयमिति शेप किमर्थ विभोथित्यर्थ । जगति कुम्भकर्ण भवति युमामि न हि नव युध्यते। जनधरमहर मेघसमूह खल्प मुल्याम् अन्या मरितम "वुल्यान्या सविमा मरित्" इत्यमर पिकि लेटिनेव पिवतोपर्य अप्तिकरत्वादिति भाव, अय वेग मिहय मगवाय दम्म मशकममूह पिनदि कि दनति विग' नवेत्यर्थ , नितरामयोग्यत्वादिति भाव । मामान्गेन विशेष ममधनरूपोऽर्थान्तरन्याम । नि बम्पयामित्वव कुल्या मन्यामिति पाठ । मगमयदममित्यव मगकयुटुममिगि घ पाठान्सरम। मालिनी वृत्तम् । २१ ॥ नामिति। ११गम। अह बानो न सुबाहुन पर विगिरसो खरय विशिराय न दूपए न पा माडका न मह समुद्र सेतु न बया यत् वाम्मकस्य हरस्य धनु पास ग्रही भग्नमिति भाय सत् धारपि न प किन्न प्रतापा ननेन कवले जगदप्रामे महाकालस्य महाररवियो रुदस्य ·नवमोऽङ्कः। [२७] विघटितवहुसेनाचारिवोरः कपोन्द्र परिषगुरुभुजाभ्यां गाढ़मायोड धत्वा: निरगमदतितूर्ण चूर्णयन् पूर्वदिक कपिकुन्नमय लद्धासम्मखं कुम्भकर्णः ॥ २३ ॥ तच्छत्वा रावणः। यदर्पितं प्रान्धबन्नेन वालिना विधाय दोमनवशे दशाननम् । तटुतं शल्पमनेन मानिना निवेश्य कक्षाकुहरै कयोग्वरम् ॥ २९ ॥ मूर्तिः, यहा मूर्तिरिव मूर्तिर्यस्य तथाभूत वरः श्रेष्ठः, वीराणां प्रतिपक्षमटानाम् उरु महत् गल्य गन्यभूत इत्यर्थः, कुम्भकर्ण: समरभुवि रणभूमी संस्थितः उपस्थितः। समरवि वर इत्यत्र समरभुवि चर इति पाठान्तरम् । स्रग्धरा वृत्तम् ॥ २२ ॥ विघटितति। प्रधानन्तरं विघटितासु विमथितासु बहुषु सेनासु चरतीति तशागे वीरथेति वथाभूतः कुम्भकर्णः पूर्थ दिकं पूर्वदिति कपिकुलं चर्णयन् विदन्नन् -परिधवत् गुरू परिघगुरू यो मुजी बाइ ताभ्यां कपीन्हें मुग्रोवं त्वा गाई यथा तथा आपोद्य निष्णिय प्रतितूर्णम् अतिशोध लङ्कासग्मुखं निग्गमत् निश्चयेन जगाम, "निर्निचयनिषेधयोः” इत्यमरः । मालिनी वृत्तम् ॥ २३ ॥ यतिमिति। प्राज्यं प्रभूतं बलं सामर्थ यस्य तथोक्तेन प्रतिबनवतेत्यर्थः, बालिना कपिराजेन दगानन, मामिति गेपः, टोमलवयं कक्षानिबदमित्यर्थः, विधाय झाला यत् गत्यम अर्पितं निखातं, मम हृदये इति भावः, अनेन मानिना मानो.

·[३८०] महानाटकम्। सुग्रोव बाहुमूले प्लवगबलपति कण्ठदेशे भजेन विधा भीमेन गाद रजनिचरपुरी सन्दधानो जगाम । मानन्द कुम्भकर्ण तदनु कपिभटस्तस्य तूर्ण सकर्ण घाण जाधा जगाम म्बशिविरमुरस कूपरेणाहताच ॥ २५ ॥ निखस्योत्सज्य वाष्प नयनकमलयोरात्मने वारि दवा, कृत्वा लदोपगूढ मकरुणमपुनर्भावि नोवा विशूनम । क्रोधान्ध कोलमूर्ति प्रलयहुतवहागारनेत्रावकीर्ण विषघाणोऽवतीर्ण पुनरपि समरप्राङ्गणे कुम्भकर्ण ॥ २६ ॥ वतेन कुम्भकर्णेन क वाकुहरे भुजामून कपोनर सुग्रीव निधेश्य तत् गल्यम् उद्धृतम् उत्पाटितम्। ६शस्थपिल वृत्त, 'वदन्ति वशस्थविल जतो जरो" इति लक्षणात् ॥ २४ ॥ सुग्रीव मिति । कुम्भकर्म बाहुमूले भुजामूने तिमिति शेप' प्रवगबलपति वानरयूथपति सुग्रोव भीमन भोषणेन भजेन क्एदेश सिधा गाढ यथा तथा मन्धान संग्रहन मानन्द यथा राधा रजनिचरपुरी लझा जगाम। तदनु तद नन्तर कपिभट वानरवीर मुग्रोव तू गोत्र तस्य कुम्भ कर्गन्य सकर्ग घाण कनासिके इत्यर्थ जग्धा खादिखा नखररुत्प ट्येति भाव , पूर्वरेण कफोपिना आहतार प्रहासात वक्ष स्थलात् स्वशिविर निज सेनानिवेश जगाम । उरम कूपरेणादसाच्च इत्यत्र उदा फूपरगाभिहत्येशि पाठा न्तर ममोचोन, कूपरेण उदरम् पाहत्येत्यन्वय । हत्तम् ॥ २५॥ निम्नति । वानी रुणवर्गा मूर्तिर्यम्य म , यहा कान व्येय यमम्येय मूर्तिर्यस्य म घुम्भकर्ग छिनमाण वित्त नामिक पत एघ कोधेन पन्ध निर्षिक प्रत्यर्थ, नियम्य उरम स्रग्धरा ·नवमोऽहः। [३८] तं दृष्ट्वैव प्रविष्टा गिरिवरकुहरं त्रस्तचित्ताः कपीन्द्राः केचित् पादान्तरन्तःप्रचलितपवनान्दोलिताः खे चलन्ति । कैचिदोर्दण्डचण्इभमणनिपतिताः शोषितान्युहिरन्ति प्राणान् केचित्प्रवीराः कथमपि जहति स्फोतफुल्कारभिन्नाः ॥२७॥ दोधमिति भावः, नयनकमलयोः वाष्पम् अयुजलम् उत्सृज्य त्यका आत्मने वारि दत्वा स्वायुजलेन भाविनः प्रेतस्य स्वस्य तर्पणं विधायेति भावः, अपुनर्भावि पुनर्भवरहितम् अत एव सकरणं सभोकं यथा तथा नवाया उपगूढम आलिङ्गनं कृत्वा विशून्नम् अस्त्रं नीत्वा ग्रहीत्वा प्रलये कल्पान्ते यो हुतवहः अग्निः तस्य अङ्गारवत् प्रचलितदग्धकाधवत् ये नेत्रे ताभ्याम् अषकोणः : युक्तः सन् इत्यर्थ, पुनरपि समरप्राङ्गणे युद्धभूमी अवतीर्ण: उपनीतः। प्रन्नयहुतवहागारनेत्रावकीर्ण इत्यत्र प्रलयहुतवहाङ्गारनेत्रो विकर्ण इति पाठान्त समोचोनम् । स्रग्धरा वृत्तम् ॥ २६ ॥ तमिति । कपोन्द्राः वारनसेनापतयः, केचिदिति शेषः, तं कुम्भकर्ण दृष्ट्वैव वम्तचित्ता: भीतान्तःकरणाः मन्तः गिरि- वरस्य सुवेलस्य कुहर गहरं प्रविष्टाः। केचित् वीरा, पादयो चरणयो., कुम्भकर्णप्येति भानः, अन्तरन्त: अभ्यन्त राज् अस्यन्त रात् प्रचलितेन पादविक्षेपवेगात् प्रचलितेनेति भावः, पवनेन आन्दोलिताः उत्क्षिप्ताः मन्तः इत्ययः, खे आकाशे बन्नन्ति उडोयन्ते इत्यर्थः । केचित् दोर्दण्डाभ्या चण्डं यत् भ्रमण णिजन्ताद ममधातोरनट्प्रत्ययः, भामणमित्यर्थः, तेन निपतिता: भ्रामयात् परं निपतिता सन्तः, इति भावः, शोणितानि ·[२२] महानाटकम् । उत्क्षिप्य शूलमजचं त्रिपुरान्तकस्य संहारकेतमिव कोटितडित्मभश्च । घोरं चलन्तमुरसि क्षिपति स्म रक्षः तारापतस्तदिपुणा रघुणा निरस्तम् ॥ २८॥ क्रोधाग्नेर्जाठराग्नेः कपिशिविरगतो मुहरचाददानो वक्त निक्षिप्य का शिकवलयति भटानुल्कटं कुम्भकर्णः । कांचित्पद्धां पिनष्टि खसनसहचरा वानराः कर्णरन्धात् निर्गच्छन्त्येक एतान् पुनरपि च शनैशयत्ति घोरम् ॥ २८॥ . रतानि उहिरन्ति उहमन्ति। केचित् प्रवीराः प्रसष्टा बोरा स्फीतेन फत्कारेण भिन्नाः मन्ताडिता इत्यर्थ , कथमपि प्राणान् जति त्यजन्ति । स्रग्धरा वृत्तम् ॥ २७ ॥ उत्क्षिप्येति । रक्षः कुम्भकण , त्रिपुरान्तकस्य यद्रस्य संहार केतुमिद मंहारध्वजमिव कोटितडितामिव प्रमा यम्य है विद्युत्कोटिसमप्रभमित्यर्थ पजयं दुर घोर दारुण चलन दीप्यमान शून तारापते सुग्रीवस्य उरमि वक्षसि क्षिपति र चिक्षेप। रघुणा गमिण घुगा गरेप सत् शून्न निरम्तष्ठ निरुत्तञ्च। कोटिवडिप्रमाभिरिति पाठ कोटितडिप्रभाभि विद्युत्कोटिदीतिभिः घोरं दुष्यमित्यर्थः । वसन्ततिम हत्तम् ॥२८॥ क्रोधारिति। कुम्भकर्ण : मुहरम् पाददान: रटान् कपीना गिविग्गतः मेनानिवेशप्रषिटः मन् क्रोधाग्न जाठराग्ने : क्रोधानलार जठरानन्नाश हतो: काशित मटान् कपियोरान वळ वदने निक्षिप्य उत्कटं यथा मया कयनयति असति । कायित् यानरान् पदभ्या पिनधि नि वानराणा ·नवमोऽद्धः। [३२] सव्येन सान्द्रशिविरच करेण धुन्वन् व्यात्ताननः समदकुम्भिकरप्रमेण । सुग्रीवमेव कपिकुम्भधरेषु सत्सु जग्राह कोपकलितो युधि कुम्भकर्णः ॥ ३० ॥ तातं विलोक्य विषमस्थमथाङ्गदस्तं गारुमतेन भुवि पातयति स्म भनुम् । . সুষ্ঠা दलति । केचित् वानराः खमनेन प्रश्वासवातन मह चरन्तीति तयोता:, निखामवातेन उदरगामिन: सन्त..इत्यर्थः, कर्णरन्धात् कर्णविवरात् निर्गच्छन्ति। एकश कुम्भकर्णः पुनरपि कर्म- रन्धात् নিমনারি না गनेशर्वयन् धोरं टारुण तथा अत्ति भक्षयति । मुहरवाददान इत्यत्र मुहरं व्याददान इति, निक्षिप्य कांश्चिदित्यत्र निक्षिप्य कोटिमिति, उत्कटमित्यत्र उत्कटानिति, चर्बयन्नत्तोत्यत्र चर्वितानत्तीति च पाठान्तरं सुगमम्। स्रग्धरा वृत्तम् ॥२८॥ सव्येनेति । युधि युद्धे कोपर्कतित: कोपाक्रान्तः कुम्भ- कर्णः व्यत्तिाननः विस्तृतवदनः सन् समदः मदमत्तः यः कुम्भी हस्ती तस्य करप्रमेण शुण्डनिभेन सव्येन वामेन करेण होन मा-कपिभिराझोणमिति भावः, शिविरं सेनानिवेश धुन्वन कम्पयन् पालोइयन्त्रित्यर्थः, मत्सु विद्यमानेषु कपय एव कुम्भधरा. हस्तिनः तेषु मध्ये सुग्रीवमेव, दक्षिणेन करणेति शेषः, जग्राह ग्टहीतवान् । वसन्ततिलकं वृतम् ॥ ३० ॥ तातमिति। अथानन्तरम् अङ्गदः तात पितरं पिटव्यमिति यावत्, सुग्रोवं विप्रमस्थं विपन्न, (कुम्भकर्णहस्तपतितत्वादिति भावः, विलोक्य दृष्ट्वा गात्मर्तन गण्डपागेन तं गवं कुम्भकर्ण ·[३८४] महानाटकम्। मुकोऽपि न व मिति यावदमी कपीन्ट्र- म्तावबन्ध नरसिंहपदाउड्नदं सः ॥ ३१॥ दृष्ट्वा नोलस्तमुभयमपि अम्तमाक्राम्य रक्षः- स्कन्धे मौलौ श्रवणहृदयघाणवतोदरयु । तोबाघार्दहति कुपित. स्खेन रूपेण वीरः कन्यादोऽभूत्तदनु विकल प्रोत्यिती वानरेन्द्रर ॥ ३२ ॥ लाशिखरस्थो रावण. । लद्धेश्वरस्तमवलोक्य रगो ज्वलन्त कादम्बिनीसहचरोऽमृतवारिधारा । . भुवि भूतले पातयति स्म। असो कपोन्द्र. सुग्रीवः मुक्तोऽपि कुन्भकर्णबस्तात) अगितोऽपि यावत् न श्वसिति, तावत् स कुम्भकर्ण. अङ्गद नरसिंहपदा भूहिचरणरूपेण पाशेन बबन्ध । वसन्ततिलक वृत्तम् ॥ ३१॥ दृष्ट्वेति। नोल वोर. तमुभयमपि सुग्रोवाङ्गदी अपीत्यर्थ , ग्रस्त कुम्भकर्णनाक्रान्तमित्यर्थः, दृष्टा कुपित. सन् पाक्रम्य उत्पत्य रक्षस. कुम्भकर्णस्य स्कन्धे मौलौ शिरसि यवा हृदय घ्राणवक्त्रोदरपु कर्णवक्षस्थलनासिकामुखोदरेषु तीबाघात, दारुण प्रहा. दहति पोडयति स्मेत्यर्थः । वदत् तदनन्तर तत्र तत्र प्रहारानन्तरमित्वर्थ , कन्यादः कुम्भकर्ण खेन रूपेण 'विकल. विहस्तः, नितरा व्याकुल इत्यर्थ , अभूत्। वानरेन्द्रो मुग्रोवाङ्गदी प्रोत्थिती प्रकर्षण उत्तस्थतुः । मन्दाक्रान्ता वृत्तम् ॥ ३२ ॥ लङ्केश्वर इति। लड़े खरो रावण: रणे ज्वलन्त नीलस्य महारेण नितरा सन्तप्यमानं तं कुम्भकर्णम् अवलोक्य काद- ·नवमोऽवः। [१८] तूर्ण मुमोच तदुपर्यथ लब्धसंजो भोक्तं कृतान्त इव नोलनली स दथ्यो । ३३ ॥ दम्भोलि: कुम्भकर्ण गिरिमिव तरसाऽपातयन्नानुवन्धं कण्ठे गाई विकृत्य खभुजगुरुमदं जाम्बवान् उग्ररोपः । निर्मली तोवभूतामभवदय मरुत्पुष्पवृष्टिस्तदट्ने शूलाघातेन रोषाद्रजनिचरभटम्तं निरस्योपतम्थे ॥ २४ ॥ म्बिनी मेघमाला तत्सहचरः तत्सहायवानित्यर्थः, (प्राचया तत्- क्षणं जलधरमालामानयन् सनित्ययः, तस्य कुम्भकर्णस्य उपरि अमृतवारिधाराः सुधोपमजलधारा: तूर्णं शोघ्नं सुमोच ववर्ष इत्यर्थः। प्रधामृतधारावर्षणानन्तरं स कुम्भकर्णः लब्धसंज: प्राप्तचेतन: सन् कृतान्त इव नीलनन्नौ भोक्तुं खादितुं दध्यौ चिन्तयामास । वसन्ततिलकं वृत्तम् ॥ ३३ ॥ दम्भोलिरिति । उग्ररोपः तोक्षाकोप: जाम्बवान् दम्भोलि: वजः गिरिमिव पर्वतमिव स्वभुजयोगुरुमहान् मदो गर्यो यस्य तं कुम्भकर्ण जानुबन्धं जानुभ्यां बवा, गमुत्प्रत्ययः, करठे गाढ़ यथा तथा विकृत्य प्राकम्य तरमा बलेन अपातयत् भूमी पातितवान् । तौ नोन्ननली निमुक्तो कुम्भकर्णस्य अाक्रम- णादिति भावः, अभूतां संवृत्तौ। अथानन्तरं तदने तस्य जाम्बवत: अने मरुतां देवानां पुष्पवृष्टिः अभवत् अपतदि. त्यर्थः । ततो रजनिचरभट: राक्षमवोर: कुम्भकर्ण: रोपात् क्रोधात् शूलाघातेन शूनप्रहारेण तं जाम्बवन्तं निरस्य निरा- हत्य उपतस्थे उत्तस्थावित्यर्थः। कण्हे गाढ़ विधयेत्यत्र कण्ठ गाद विरयेति, उग्ररोप इत्यत्र उग्रवेग इति, शूलाघात- नेत्यत्र गुलफाघातेनेति, रजनिचरभट इत्यत्र रजनिचरवर इति, म-३३ ·[३८६] महानाटकम्। आलोकितो रघुपरेण सलक्ष्मणन कालान्तकादिव रिपोः परिशशितेन । स्थानं जगाम हनुमान् समरेऽवतीय माहेशमुग्रनरसिंह इवारुणाक्षः ॥ ३५ ॥ मैनाको मेरुशृङ्ग स्थित इव हनुमत्पाणिपञ महीधः, कल्पान्ते मन्दराग्रेऽजन इव समरे मुहरः कुम्भकर्ण । अदि कयादवीरः प्रहितमनिलजेनाच्छिनत् मुहरेण लाङ्कलेनाञ्जनेयोऽद्भुतजनितरुपा मुद्गरं द्राक् चकर्ष ॥ २६ ॥ घयतस्थे इत्यत्र उपतस्थाविति च पाठान्तरम्। स्त्रग्धरा हत्तम् ॥ ३४॥ आलोकित इति । काले प्रलये अन्तक: संहारकः रुद्र इत्यर्थः तस्मादिव रिपा: शत्रोः कुम्भकर्णात् परियनितेन किमय विधास्यतोति सजातशद्धेनेत्यर्थः, सलक्ष्मणन रघुवरेण रामिण पालोकितः पृष्टः, ननितेन प्रेरित इति भावः, हनुमान अरुणाक्ष: क्रोधादालोहितनयनः सन् समरे युद्धे अवतीर्य उग्रवामी नरमिहश्चेति उग्रनरसिंह: भीषण नरसिंहावतारः म इव माहेशं महेशस्य इदं महेश्वरसम्बन्धीत्यर्थः, स्थान स्थिति, संहारमूर्तिरुद्रवदवस्थानमिति भाव.) जगाम प्राप, कालान्तक इव तस्थौ इत्यर्थः। भालोकित इत्यत्र पालक्षित इति पाठ.। माहेशम् इत्यत्र माहेश इति पाठे माहेशः महेश्वरावतार: हनूमानित्यन्वय. । वसन्ततिलक उत्तम् ॥ ३५ ॥ मैनाक इति । मेरो. सुमेरुपर्वतस्य शृङ्गे मैनाक: तदाख्य- गिरिरिव हनमतः पाणिव पद्मं तत्र महीध्रः पर्वत: स्थित.! कल्पान्ते युगान्ते मन्दरस्याटेर शिखरे अनन् इव पञ्जना- ·नवमोइडः। [३८०] कुम्भकर्णी हनूमन्तं निरुध्य छद्मना बलो रावणाय ददौ भावे उपायनमिवादरात् ॥ ३७॥ कुम्भकर्णेन पानीतं हनूमन्तं ग्रहोत्वाऽशोकवने सोतां प्रति रावणः । सीते। पश्य पश्य । रामः स्त्रीविरहेण हारितवपुस्तश्चिन्तया लक्ष्मणः, सुग्रीवोऽग्रजसूनुसैन्यभयतो विव्यस्य मुलं गतः । गण्यः कस्य विभीषणः । स च रिपो: कारुण्यदन्यातिथि. लहाहारकपाटपाटनपटुबंदोऽयमकः कपिः ॥ ३८॥ ट्रिरिव ममरे युड़े कुम्भकरणे कुम्भकर्णहस्ते इति भावः, मुहरः अस्त्रविशेषः स्थित इत्यन्वयः। क्रव्यादवीरः राक्षसवीर: कुम्भ कर्णः मुहरेण अनिलजेन वायुपुत्रेण हनूमता प्रहितं प्रक्षिप्तम् अदि पर्वतम् अच्छिनत् चूर्णयामास । पाञ्जनेयः अञ्जनामुतः हनूमान् अद्भुतं यथा तथा जनिता या रुट रोपः तया, यहा अतं यथा तथा ननिता रुट कोप, स्फतिरिति भावः यस्य तेन नाङ्ग लेन द्राक् झटिति मुहरं चकर्ष प्राकष्टवान् । सन्धरा वृत्तम ॥ ३६॥ कुम्भकर्ण इति। बलो बलवान् कुम्भकर्णः छद्मना कपटेन, र धेगेति भाव , हनुमन्तं निरुध्य आक्रम्य भ्राने रावणाय पादरात् उपायनमिव उपदामिव ददौ अर्पयामा। अनुष्टुए वृत्तम् ॥ ३७॥ राम इति। राम. स्त्रिया तवेति भावः, विरहेण वियोगेन हारितं नाशितं वपुः गरीरं येन तयाभूतः, मृतोपम इति भावः । लक्ष्मण, तस्य रामस्य चिन्तया हारितवपु रित्यन्वयः। सुग्रीवः अग्रजसूनो: अगदस्य सैन्यानाञ्च अन्येयां ·महानाटकम्। अथ रावासोतयोक्तिप्रत्युत्तो। भवित्री रम्भीर । “त्रि"दगवदनग्लानिरचिरात् स ने रामः स्थाता “न” युधि पुरतो लक्ष्मणसखः । इयं यास्यन्य"वि"पदमधुना वानरचमू: लधिष्ठेदं पठाक्षरपरविलोपात् पठ पुनः ॥ ३८ ॥ T वानराणाश्चेति भावः, भयतः प्राणभयादित्यर्थः, विध्यस्य गिरे, मूलं तलदेशं गतः। विभीषणः कस्य गण्यः १ न कस्यापी- त्यर्थः, यत, स: रिपो: शत्रोः रामस्य कारुण्यस्य अनुकम्पायाः, “कपा दयानुकम्मा स्यात् कारुण्यं करुणा घणा” इत्यमर', देन्येन अतिथिः आथित इति भावः । एक. केवलः लङ्काहारस्य य. कपाट: आवरणोभूतवस्तुविशेषः तस्य पाटने विध्वंसने पटः समर्थ अयं कपिहनूमान् बद्ध , (तस्मान्नेवाधुना रामस्य अयाशेति विचार्य मां भजेति भावः। मादलविक्रीड़ित वृत्तम् ॥ ३८॥ भविनोति। हे रम्भोरु । अचिरात् शोनं विदशाना देवाना वदनग्लानि मुखमालिन्यं भवित्री भाषिनीत्यर्थः । स लक्ष्मणसख लक्षाण सहाय इत्यर्थ , ते तव रामः युधि युद्धे पुरत अग्रता, ममेति शेषः, न स्थाना न स्थातु शक्ष्यतीति यावत् इयं वानरचमू' कपिसेना अधुना इदानीम् उच्चमहती विपदं यास्यति प्राप्ताति, शोघ्नं निधनं गमिष्यतीत्यर्थः । इति राव- मोति। --लविष्ठ-नोच । षष्ठाक्षराणा पराणि अक्षराणि वि-नवि इत्येतानि तेषा विलोपात् विलोपं कल्वेत्यर्थः, यवर्थे पञ्चमी, इदं पद्यं पुनः पठ उचारय, तथाच-- ---"भवित्री रम्भोरु। दशवदनग्लानिरचिरात् स ते राम. स्थाता युधि पुरतो .

·[३८] नवमोऽद्धः। अथ चरणयुग तहक्षसि स्थापयित्वा खरतरनखरागढ़मुत्पाद्य की। क्रकचकठिनदन्तरस्य सन्दश्य नासाम् उदपतदतिवेगाटुग्रकर्मा कपीन्द्रः ॥ ४० ॥ रुपदि परिनिवृत्त. क्रोधनः कुम्भकर्णः तमन्नमतुलमन्त्राशेपशस्त्रं व्यतानीत्। निशितयरनिपातै नया तत्र रामो निरभिनददसोयं तत्तदनं क्रमेण ॥४१॥ लक्ष्मणसख.। इयं यास्यत्युच्चैः पदमधुना वानरचमूः” इति सुगमम् । शिखरिणी वृत्तम् । ३९ ॥ अथेति। अथानन्तरम् उग्रकर्मा दारुणकर्मा कपोन्द्रः हनुमान् तहक्षमि तस्य कुम्भकर्णस्य वक्षमि चरणयुगं स्थाप- यित्वा सुढ़मिति भावः, खरतर्गः अतितीक्षा नखराः कर्णी गाढं यथा तथा उत्पाव्य उन्मूल्य ककचवत् कठिनाः दन्ताः ते: अम्य कुम्भकर्णस्य नामा मन्दश्य छित्त्वेति भावः, अतिवेगात् अतिवेगमाथित्येत्यर्थः, यवर्षे पञ्चमो, उदपतत् उत्पपात । एतत् पा सुग्रीवसंग्रामे प्रयोज्यं नाति केचिदाचक्षते। मालिनी धत्तम् ४०॥ मपदोति। सपदि तत्क्षणं क्रोधनः कोपाक्रान्त: कुम्भ- क:-परिनिष्टतः सङ्गामं प्रति निवृत्तः सन् अतुलानि अनु- पमानि मन्त्रेग अपाणि विविधानि शस्त्राणि यस्मिन् तद यथा तथा तुमुलं युद्धमिति शेयः, व्यतानीत् वितस्तार । रामः, तत्र युडे निशिताना शराणां नियातः, लोलया अवहेलया अमुष्य इदम् असीयं कुम्भकर्णसम्बन्धीत्यर्थः, तत्तत् अङ्ग ·३८.] महानाटकम् । पत्रावसरे वानरा। अन्येषा पुरतो मदस्फुटिरिय, यत् कुम्भकर्ण । त्वया त्रासाथ क्रियते समस्तमुचिता नास्मासु युती तव । पश्यन्नप्यपरा पराक्रमगति यावोऽसि जातान्धता कापालो किमु शहरोऽपि मनुजो रामो, वय वानरा १ ॥ ४२ ॥ अवान्तर रघुपति शरयुग्म मैन्द्र द्राक कुम्भकर्णनिधनाय रण मुमोच । भित्वा विवेश हृदय धरणीमथैक मूर्धानमुद्धतमखण्डयदस्य चान्यम ॥ ४३ ॥ हस्तपदाटिक क्रमेण निरभिनत् निर्बिभेद निझत्तवानित्यर्थ । मालिनी हत्तम् ॥ ४१॥ पराक्रम अन्येपामिति। हे कुम्भकर्ण । अन्येषा पूर्व त्वया निर्जिता नामिति भाव पुर अग्रत यत् वासार्थ निषामन्येषा भीति प्रदर्शनाचें समस्त क्रियते इय मदस्फुटि गर्वप्नकटनम् उचिता युक्ता अस्मासु तव न युक्त गर्वप्रकटनमिति शेष, गति विक्रमपद्धतिम् अपराम अन्यविधा न हि सर्वत्र सर्वेनयो लभ्यते इति भाव पश्यपि जातान्धता जन्मान्धता नितरा विवेकराहित्यमिति भाव , गतोऽसि शरोऽपि कायालो कपालधागे किमु ? राम मनुज मानव किमु वय वानरा किमु यथा शतर कापालिकवनी निन्दिनचरित इति भाव, न तथा रामोऽपि मनुज मनुथधा न वयमपि वानरयोनौ उत्पन्ना अपि तत्प्रकृतयो नैति भाव । शार्टल विक्रीडित वृत्तम् ॥ ४२ ॥ अवेति। अनान्तरे अस्मिन्नवसरे रघुपति राम रण यात ·नवमोऽडः। [३८१0 छिन्ने कुम्भकर्णमूर्डि, पतति हनूमान् वदति । धोरं धारय कूम्मराज ! धरणों माई फणिवामिना दिड्नागा: ! कुरुत स्थिरान् कुलगिगेन् दन्तेरुदणैः क्षणम् । यस्मादेतदकाण्डखण्डनगलतीवमत्युनतं कृत्तं रामशरोत्करैः पतति यत्तत् कौम्भकर्ण शिरः॥४४॥ सद्यो राघवमलमलदलितग्रोवाप्रकाण्डं पतत् निःसङ्गं द्रुहिणप्रणातुरतुलं दंष्ट्राकरालं शिरः । : कुम्भकर्णस्य निधनाय महाराय द्राक् झटिति ऐन्द्रम् इन्द्र- दैवतं शरयुग्मं मुमोच तत्याज । अथ तच्छरदयमोचनानन्तरम् एक गरम् अस्य कुम्भकर्णस्य हृदयं भित्ता धरणों पृथ्वों विधेग, अन्यं शरम् उद्दतम् उग्रं मूर्डानम् अखण्ड्यत् चकत्त। वसन्त- तिलकं वृत्तम् ॥ ४३॥ धीरमिति। हे कम्मराज ! फणिवामिना नागराजेन, गंपनागेनेत्यर्थः, साई सह धरणीं पृथिवीं धी दृढ़ ग्रथा तथा धारय, हे दिड्नागाः ! दिग्गजाः! उटग्रेः उन्नतैः दन्तैः कुन्न- गिरीन् (महेन्द्रो मन्नयः सद्यः शक्तिमान् पारियानकः । विन्ध्यय हिमवांचैव मप्तेते कुलपर्वता: ” इत्युक्तान) क्षणं स्थिरान् निश्चलान् कुरुत, यस्मात् प्रकाण्डेन आकस्मिकेन खण्डनन कन्तनेन गलन् निःसरन् रजोधः शोणितसमूहः यस्मात् तयाभूतं रामस्य शरोत्करैः शरसट्टेः कृत्तं छिबम् अत्युनतं यदेतत् कुम्भकर्णस्य इदं कौम्भकर्ण कुम्भकर्णसम्बन्धि शिरः, तत् पतति, युमासु अस्मिनवसरे प्रमत्तेषु एतत्पातेन सृष्टिभद्गः स्यादिति भावः। गार्दूलविक्रीडितं वृत्तम् ॥ ४४ ॥ सद्य इति। हनूमता सद्यः सपदि रावव एव मल्लः वीर:

·[३८२] महानाटकम्। द्राक् शाखामृगचक्रचूर्ण नभयादादाय तारापयात् प्रक्षिप्तच महार्णवे हनुमता दृष्टश गत्वा सुरैः ॥ ४५ ॥ देवाः । सर्वे विमानान्यपनयन रवे: स्यन्दनी यातु दूर रेरे शाखामृगेन्द्रा.: परिहरत रणप्राङ्गगां राक्षसाश्च ।। धेगस्रस्ताञ्जनादिप्रतिनिधिरवधि: सर्वविधापकानां लक्षातझैकहितर्निपतति नभमः कौम्भकर्णः कबन्धः । ४६ ॥ तस्य भल्लेन अस्वविशेषगा दलितः ग्रोवाप्रका काण्डः महती ग्रोवे- त्ययः, यस्य तथोक्लो, "मकाण्डमुहतलजी । प्रशस्तवाचकान्यमूनि" इत्यम नि.सङ्गं नास्ति सङ्गः प्रासङ्गः, कराह नैति-भावः, यस्य तत् किण्ठसङ्गवर्जितमित्यथः कण्ठात् विच्युतं न त तत्र लग्नमिति भावः, द्रुहिणस्य ब्रह्मण. प्रणमा प्रपौत्रः तस्य कुम्भ- कर्णस्येत्यर्थः, ब्रह्मणः पुत्र' पुलस्त्यः तत्पन: वियवा., तत्पुत्रः कुम्भकर्ण इत्यस्य ब्राह्मणः प्रपौत्रत्वमिति भाव. दंष्ट्राभि. प्रकटिताभिरिति भावः, करानं मोषणं पतत् शिरः शाखा मृगाणा वानराणा चक्रस्य सैन्यस्य चूर्णनं पेपणम्, उपरिपात नेति भावः, तस्माइयं तस्मात् हेतोः तारापयात् नक्षत्रमार्गात अन्तरीचादित्यर्थः, द्राक झटिति आदाय ग्रहीत्वा महार्णवे महासमुळे प्रक्षिप्तञ्च सुरैः देवेः गत्वा दृष्टञ्च । शार्दूलविक्रोडित हतम् ॥ ४५॥ देवा इति। हे सर्वे देवा! विमानानि देवयानानि अपनयत अपसारयत, रवैः सूर्यस्य स्यन्दनः रथः दूर यात गच्छर। रेरे शाखामगेन्द्राः ! वानरवीराः! राक्षसाय ! रण. प्राङ्गणं समरभूमि परिहरत परित्यजत। वेगेन, वणति ·नवमोडः। [२८] उत्कान्तोऽपि स्वदेशात् प्रवरसुरवधुदीर्भिराफष्यमाणः प्राणवाणाय भर्नुः पुनरपि समरापेक्षया नाररोह। संगीतैर्नारदादोर्मदुमुरजरवैः स्तूयमानो विमानं वोरः संग्रामधीरो रणगिरमि कचं कथ्यते कुम्भकर्ण: ॥४७॥ पाठान्सरे बच्चेष वजापतिनेत्ययः, सम्तः विद्युतः योऽन- नाट्रिः तस्य प्रतिनिधिः सदृशः ; यहा स प्रतिनिधिर्यस्य तथाभूतः मवषां विम्यापकानां विस्मयकरपदार्यानाम् अवधिः सोमा- भूतः, लदाया प्रातही भयं तस्य एकः अहितोयः, मुख्य इत्यर्थः हेतुः कारणं कुम्भकर्णस्य अयं कौम्भकर्ण: कुम्भकर्णसम्बन्धी कबन्धः शिवशिराः देहः नमस: মনৰীকান্ নিরননি। स्रग्धरा वृत्तम् ॥ ४६॥ अवोत्प्रेक्षते, उत्मान्त इति ।-मग्रामिषु धोरः प्रचलः वीरः, य इति शेषः, स्वदेहात् उत्क्रान्तोऽपि विनि.सृतोऽपि प्रवराणाम् उत्तमानां मुरवधूनां देवानानां दोभिः भुजः पारुष्यमाणः तथा नारदाद्यः मुनिभिः नदुः-अल्पाल्प: मुरजस्य मृदनविशेषस्य रव: येषु तैः सङ्गीतेः मुटु मानः स्तूयमानः प्रशम्यमानः सन् भनुः खामिनः रावणम्य, भ्रातरिति पाठा- न्तरं, वागाय रक्षणाय, रामादिति भावः, पुनरपि समरापेक्षया संग्रामामिलापण विमान देवयानं न प्रारुरोह स कुम्भकर्ण: रणगिरमि कथं कप्यते ? दार्थ वर्पते ? नेव वर्णयितं शक्यते इत्यर्थः। रणशिरसोल्यन गिव शिव म इति पाठान्तरे गिव शिवेति दिपये। अत्र व्यञ्जकप्रयोगाभावात् प्रतीयमानोत्- प्रेक्षा । रगभूमौ पतन् कवन्यः कुम्भकोऽयं पुनरायात इति लोकरमन्यतेति भावः। स्रग्धरा इत्तम् । ४७ ·[३८४ महानाटकम् । प्रविश्व मन्दोदरो। लझानाथ ! तवानुजो युधि हतो रामेण, रत्नाकर संलङ्घय अवगैस्तथा परिहता पूर्दारि तेऽवस्थिताः । रामेऽपि स्मृतिगोचरे सति यदा तवैव रोषान्विता सोता सम्प्रति सम्मता किमु भवेत् ? तूणों तदेष स्थितः ॥ ४८ ॥ रावणः । अहह ! हतविधे! मरुञ्चन्द्रेत्यादिकं पठति । तत: सत्वरमारखण्डलखण्डनदृष्टप्राचण्डा मेघनादं समराय कृणोति स्म । (ख) मेघनादोऽपि समरावतरणं नाटयति। वानराः पलायन्ते। मेघनादः। क्षुद्राः ! सन्त्रासमेत विजहित हरयः । शुक्रोमकुम्भा युष्मद्देहेषु लज्जां दधति परममी सायका निष्यतन्तः । स्तयानाथेति। हे लानाथ ! तव अनुजः कुम्भकर्णः रामेण युधि युद्धे हतः, तथा प्लवगैः रत्नाकर समुद्रं संलङ्का पूर्ला परिवता आच्छादिता, ते प्लवगाः हारि अवस्थिताः । राम-मृतिगोचर स्मृत मति यदा तत्रैव तदवम्यायामेव सोता रोपान्विता कुपिता, स्वयि इति शेषः, सम्पति इदानीं समता अनुरता भवेत् किम? अनुरता भवेदित्यर्थः। नदा तस्मिन् काले. मन्दोदा एवमुक्ते इत्यर्थः, एषः रावण: तूणीं स्थितः न किञ्चिदुवाचेत्यर्थः । शार्दूलविक्रीडितं वृत्तम् ॥ १८ ॥ (ख) पाखण्डलेति । पाखण्डलस्य इन्द्रस्य खण्डनन परा- जयेन दृष्टं माचण्यम् औडल्यं यस्य तम् इन्द्रजितमित्यर्थ., हणोति स्म न्ययुडोत्यर्थः। निव ।

·नवमोऽदः [३८] सौमित्रे ! तिष्ठ, पावं त्वमसि न हि रुपां, नन्वहं मेघनादः किञ्चिदभूभङ्गलीलानियमितजलधि राममन्वेषयामि ॥४८॥ सुग्रोवमारुतिनलाङ्गदमित्रनोन्ना वासु कालजलदाचरितं प्रचण्डम् । तं रावणिं गगनमण्डलमास्थित नो पश्यन्ति, तान् प्रहरति स्म शरैरनेकैः ॥ ५० ॥ तुट्रा इति। हे क्षुद्राः हरयः वानराः । एते यूयं मन्त्रासं भवं विज्ञहित त्यजत, अमो-नुमो- दलितो, विटोर्णी शकस्य इन्द्रस्य इभकुम्भो ऐरावतकुम्भो यैः ते सायका: बाणा: युमाकं देहेषु निप्पवन्तः सन्त: लब्नां दधति प्राप्नुवन्ति, है मामिने ! लक्ष्मग्य । तिष्ठ, लं रुपां-कोपाना, मदोयानामिति पः, पात्रं भाजनं नासि न भवसि, ननु भोः ! नई मेघनादः, जातमात्र एव मेघवत् गर्जितवानित्यस्य मेघनाद इति संज्ञा किश्चिद-ईपत् भूभनलोलया भूभङ्गिरूपविलामेन नियमित: बहः जलधि. येन तयाभूतं रामम् अन्वेषयामि अनुसन्दधामि, (गम एय मम प्रतिपक्षः सम्भवति न तु यूयमिति भावः । स्रग्धरावृत्तम्॥४८॥ सुग्रोवेति । सुग्रोव: मारुतिहनूमान् नलः अगदः मित्रः तदाख्यो वानरभेदः गोलः ते वासु कालः क्षणवर्ग: यो जन्नदः तहदाचरितम् भाचरणं यस्य तथाभूतं गगनमण्डल- मास्थित प्रचण्डं तं रावणिं मेघनादं नो पश्यन्ति नाव- लोकयन्ति,-प्रत्युत अनेक: विविधैः शरैः तान् सुग्रोवादोन् प्रहरति स्म आजघान। (भिधान्त।नम् अनवरतं शरान् वर्षन्तं तं सुग्रीयादयः न अवलोकवाचकुरिति तात्पर्यम् ।

·(३८६] महानाटकम्। मायारथं समधिरुध नभःस्थलस्थी गम्भोरकालजलदध्वनिरुज्जगर्ज। बारपातयदयो फणिपागबन्धः तो मगमन्दरगिरी परिभूतशक्रः ॥ ५१ ॥ अत्रान्तरे सरमा राक्षसो रावणाजया रामलक्ष्मणयोः इमा गति सीताये कथितवती। हा पार्यपुत्र ! हा वत्स लक्ष्मण ! मदर्थ युवयो. रेताहशो गतिः। कि भार्गवच्यवनगोतमकश्यपानां वाणी वशिष्ठमुनिलामशकौशिकानाम् । सोता। सुग्रीवमारतिनलाङ्गदनोलमुख्या वाप्पान्धकारजलदान्तरित मिति, शरैरनेकौरित्यत्र स घारबाणेरिति च पाठान्तरम् । वसन्ततिलक हत्तम् ॥ ५० ॥ मायारथमिति । अथानन्तरं परिभूतः शक्रो येन स इन्द्र. जिदित्यर्थः, मायया कल्पितो रथ: मायारथः, मध्यपदलोपि- भमासः, तं समधिरुह्य समारुह्य नभःस्थ ले तिष्ठतोति तथोक्त' गम्भोरः कालजलदस्येव ध्वनिर्यस्य स सन् उज्जगर्ज उच्चै नाद । तथा फणिपाशबन्धः फणिपाश: नागपाशः तेन बन्धः येषु तैः बाणैः शरैः मेरुमन्दरगिरी मुमेरुमन्दराचलनिमावित्यर्थः तो रामलक्ष्मणौ अपातयत् बड्डा पातयामासेत्यर्थः। परिभूतपक इत्यत्र पविनव शक इति पाठे पविना बच्चेण शक इन्द्र इवे. त्यर्थः । वसन्ततिलकं वृत्तम् ॥ ५१ ॥ किमिति। अहह! इति खेदे। भार्गव च्यवन-गोतम- कश्यपानां तथा वशिष्ठमुनि लोमश कौशिकानाश्च यतस्वं ·[३८७] नवमोऽहः। जाताताप्यहह ! याऽऽलपिता च मे वं मग्नचूचककुचा सधवा भवित्री । ५२ ॥ अमरपतिजिता तो नागपाशन वडो अथ गरुड़निपातोन्मुक्ततत्पाशबन्धी। विदधतुरतियुद्ध, तव रामानुजन्मा शितशरहतजी मेवनादं चकार । ५३ ॥ जनमुखरणवार्ता युयते राक्षसेन्ट्र! तव तनयसुरेशः पातितो लक्ष्मणेन । मधवा भविवी स्या । मग्नम-आभोगान्त नं चूचुकं कुचाग्रं ययोः तादृशो "चूचुकन्तु कुचाग्रं स्यात्” इत्यमरः, कुची यस्याः तयाभूता, अत: न कदाचिद वैधव्यं नसासे इति भाव, इति मे मम या आलपिता उता वाणी अतापि मिध्यैव च बै आता किम् । वाचेति पाठे वाचा वागित्यर्थः। श्रावन्त- स्त्रोलिङ्गः। उक्तीच मामुद्रिके-“धाभोगमग्नशिरसो यस्याः स्तः मसतं कुची। मा नारी सधवा नित्यं न कदाचित् तट- मिया" इति। वसन्ततिलकं वृत्तम् । ५२ । अमरेति। अमरपतिजिता इन्द्रजिता नागपाशन बडो तो गमनक्ष्मणो प्रथकियत्कालानन्तरं गरुड़निपातन वैन- तेयागमनन उन्मुक्तः परित्यक्तः स पाशवन्धः याभ्यां तथोतो मन्तो अतियुद्ध महारणं विदधतः चक्रतुः । तत्र महारण रामानुजन्मा लक्ष्मण: मेघनादं शितेन सुतीक्ष्णेन शरेण हतः जीवः यस्य तं चकार निजधानत्ययः । मालिनो वृत्तम् ॥ ५३॥ जनैति। हे राक्षसेन्द्र ! रावण! लक्ष्मणेन तव तनय मरेशः पुवेन्द्रः, पुवयेष्ठ इत्यर्थः, पातितः निहतः, इति जन- म-३४ ·[३८८] महानाटकम् । वदति च दशवतो रुष्टचित्त सभाया मशकगलकरन्ध्र हस्तियध प्रविष्टम ॥ ५४॥ रावण मनिवेदम् । न्यकारो वयमेव मे यदरयम्तत्वाप्यसो तापस मोऽप्यवेव निहन्ति राक्षसकुल जोवत्यही रावण । धिग्धिक शक्रजित प्रबोधितवता कि कुम्भकर्णेन वा खर्गग्रामटिकाविलुण्ठनहयोच्चनै किर्मभिर्भुज १ ॥ ५५ ॥ अरय मुखेभ्य रणवार्ता श्रूयते इत्युक्तो केनचित्त दशवक्त्र रावण रुष्टचित्त बाकुलितहदय सग ममाया मशकगलकरन्ध्र हम्ति युथ प्रविष्टश्च इति वदति कथयति म्मत्यर्थ (भूते वत्तमानवत् प्रयोगश्चिन्त्य । मशफगलविवर हस्तियथप्रवेश इव मेघ नादस्य लन्मान निधन सवथा असम्भवमेवेति भाव । दृष्टचित्त इति च पाठान्तर तथा पाठे दवो विचित्रा 'गतिरिति हृष्टचित्तत्वमिति भाव । मानिनो वृत्तम् ॥ ५४ ॥ न्यक्कार इति। मे मम त्रिभुवनविजेतुरिति भाव शनर इति यत् अयमेव न्यकार धिक्कार तत्रापि तथा न्यका रेऽपि असौ अरि तापस अतिक्षुद्र इति भाव ननु मोऽस्तु किन्तेन । इत्याह स इति । सोऽपि तापसोऽपि अत्रैव लङ्काया मेव आगत इति शेष । नन्वागतस्तिष्ठत एकतस्तेन किम् ? इत्यत आह निहन्तोति। राक्षसकुल राक्षसक्शम् एक वो बीन् वा नेति भाव निहन्ति निर्मन्नयति न तु महरतीति भाव । अहो पाचर्या रावण जोवति प्राणान धारयति इस प्रतियोक्षि शेष । शक जिलम इन्द्रनिल पिक धिम मुन्न पुन निन्दामीत्यर्थ “धिनिर्भर्सननिन्दयो” इत्यमर यि शत ·नवमोऽङ्कः। [३८] मूर्धामुदृप्तकत्ताविरन्नगलगलट्रक्तसंसक्तधारा- धौतभाट्रिप्रसादोपनतजवजगजातमिष्यामहिमाम् । कैनामोत्तोलनेच्छाचतिकरपिशुनोत्सर्पिदोहुराग्यां टोणाञ्चैषां किमेतत् फनमिह नगरीरक्षण यत् प्रयासः ॥ ५६ ॥ इत्यर्य। जितवान् सोऽपि एनं क्षुद्रं न हतवानिति निन्दावोजमिति भावः। प्रबोधितं विद्यते अस्येति प्रबोधितवान प्रबोधित इति यावत् तेन कुम्भकर्णेन किम् । न किमपि तेन कर्नु गतमिति भावः, स्वर्ग. एव ग्रामटिका क्षुद्रो ग्राम:, अल्पाय टिप्रत्यये ततः खायें कन्प्रत्ययः, तस्या विशेषेण यधेच्छमिति भाव , लुखनं तेन व्या उछ ना: उदृताः है: एभिः भुजैः विगल्या, ममेति शपः, किम् । न किमपि कर्तुं शक्यते अव विधेयस्य न्यक्कारस्य अयमित्यनुवाद्यप्रयोगानन्तरं प्रयोज्यत्वम् “अनुवाद्यमनुके व न विधेयमुटीरयेत्” इति नये- नोचितमपि तटकरणात विधेयाविमर्पदोपः। शार्दूलविक्रीडितं वृत्तम् ॥ ५५॥ मूामिति । उदृप्तं गवितं यत् कृतं कर्त्तनं तेन अवि रनम् अनन्यम्, अजनमित्यर्थः, गलात् कण्ठात् गलतां नि:- मरता रक्तानां संमृताभिः अविरताभिः धाराभि: प्रवाहे: धोतः चालित: य. गस्य गन्भोः अहि. चरण: तम्य प्रसाटेन अनु कम्पया उपनत: उपगतः जयः सर्वोत्कर्षः तेन जगति भुवने जात. मिथ्या महिना प्रभारः येषां तघोतानां मूही-शिरसां बौनामग्य पर्वतम्य उत्तोलने उहरणे या इच्छा अभिनायः तम्या यतिकारः मन्बन्ध, तपिशनः तत्सूचक: उत्सपी अति- प्रहर: यो टप: गर्व: तेन उडुराणाम् उत्कटानाम् एषां दोणां ·[४०० महानाटकम्। हतेषु रावणपुत्रेषु सर्वेषु रावणं प्रति मन्दोदरी। दृष्ट्वा दैन्य भगिन्यास्तिशिरस उतवा मातुलस्यापि नाशं तालानां भेदनं तत् कपिवरहननं तच्च सुग्रीवसख्यम् । कायद्यानहन्तुजलनिधितरणे यो न जातस्तदानीं मोऽयं नष्टे कुलेऽस्मिन् कथमिह कमितुर्जायते ते विवेकः १ ॥५७॥ राव । रामाय प्रतिपक्षकक्षशिखिने दास्यामि वा मैथिली युद्धे राघवसायकैरभिहतः स्वर्ग गमिष्यामि वा । भुजानाञ्च यह अस्मिन् समये एतत् फलं किम् १ यत् नगा लाया रक्षणे प्रयामा-कोशः, असामर्थ्यमिति भावः । स्रग्धरा वृत्तम् ॥ ५६॥ हवेति। भगिन्याः सूर्पणखायाः देय- नासाकर्ण मदन जनितं कार्यमित्यर्थः, त्रिशिरसः उतबा अथवा मातुलस्यापि मारीचस्यापि नाश, तालानां, सप्तानामिति शेषः, भेदन तत् प्रसिई, कपिवरस्य बालिनः हननं बधं, तच्च सुग्रोवण सध्यं मानुषस्य वानरसङ्गमसम्भवमिति भाव., तथा उद्यानहन्तु अशोकवनभङ्ग कारिणो हनुमत इत्यर्थः, जलनिधितरणे समुद्र नहुने विषये कर्माणि चेष्टितानि दृष्ट्वा तदानीं तमिन् काले यो-विवेका बोध: न जाता, नष्टे अस्मिन् कुले राक्षसवंशे इह इदानों कमितुः सीताकामुकस्य ते तव सोऽयं विवेकः कथं जायते लिव अधुना विवेकोदय. न युक्तः इति भावः । स्रग्धरा धत्तम् ॥ ५७॥ रामायेति। प्रतिपक्षाः शत्रव एव कक्षाः शुष्कटपानि तव शिखी अग्निः तस्मे शवघातिने इत्यर्थः, रामाय मैथिली सौता दास्यामि प्रत्यर्पयिष्यामि वा, युडे राघवस्य सायकैः शरैः , ·नवमोऽडः। [४010 नीतिने ! कथयम्ब देवि ! कतरः पत्तो गृहीतस्त्वया रान्मे ब्रूहि यधाम्मटीयमभवत् मन्मात्रगेपं कुनम् ॥ ५८ * काल ! त्वमकालनविभवः वैरं सफामो भव भूपय मवंदा गवगिरायणीभिरङ्गं स्वकम् । तम्मादायवमित्य शंम, महसा युद्धाय वै मम्प्रति मन्त्रः करबालभीपणभुजो वस्त्येव नद्देखरः ॥ ५८ ॥ हनोत्तोलितचन्ट्रचड़गिरयम्तै नोक्यटीपहा: लकातड्वहराः, पुरन्दरपुरस्त्रीवर्गवन्दीलताः। अभिहत: निहतः मन् स्वर्ग गमिष्यामि वा, है नोतिने! टेवि! अनयोर्मध्ये त्वया कतरः पक्ष: कम्पः ग्टहीतः ? वानिति ग्राहतः । इत्यर्थः, तत् मे मह्यं मम वा ब्रूहि कयय, यया यतः अस्मदीये कुलम् अहमेव शेषो यस्य तत् मन्नाव- गेपन अभवम्, इंदानी त्वमेवात नुख्यं कल्पमुपदिशेति भावः । गाईलविक्रीड़ित वृत्तम् ॥ ५८ ·[४०] महानाटकम्। वेदेहोकुचकुम्भकुझुमरसव्यासङ्गबइस्पृहाः सोत्कप दशकन्धरस्य जयिन: खेलन्ति दो केलयः ॥ ६ ॥ अथ राम प्रति हनुमान् दर्शयति । नोलोऽयं दशमुखपाणिपद्धजानाम् अङ्केषु भ्रमरतनुभम बनोति । अप्येको दशमुखमीलिपोठिकास द्राक् कुर्वन् परिषदिन्द्रनीललोलाम् ॥ ६१ ॥ . . हेलेति। हेलया अवलोन्नया उत्तोलितः उड़त: चन्द्रचूडम्य हरम्य गिरिः कैलासो यैः तयोता, वयाणा लोकानां समा- हार. विलोकी सा एव वैनो, म्वाधैं एणयप्रन्यय , तस्य दर्पम् अपघ्नन्तीति ताशा. विभुवनजयिन इति भाव', लहाया प्रात भयं शनुकतमिति भाव. हरन्तीति तया, पुरन्दरपुरस्य म्वर्गस्य स्त्रीवर्ग. नारीसइ. वन्दीशत पन्नात् इत्वा काराया बस इत्यर्थ ये तयाभूता. वैदेयाः सीतायाः कुचकुम्भयो: ये कुटुमरसाः काग्मोरनेपा तेषु व्यामने ममामक्ती बहा म्हा येषा तथोताजयिन' सर्वतारः दशकन्धरस्य रावणाम्य दोणां भुजाना केलय. मोड़नानि, चेष्टितानीति यावत् मोत्कर्षम् अत्युत्कए खेनन्ति क्रोडन्ति, गजन्ते इत्यर्थः। गार्दन विमोडितं वृत्तम् । ६ नोन पति। अयं नील नदाग्यो यानरमेनापति: एकी ऽपि द्राक् झटिति दगमुखम्य रायणम्य मोलय. किरीटा एम पीठिका पामनविभेपाः तास परियदिन्द्रनीननीनां मभा. म्यिसनीलकाम्तमणियिनाम कुर्यन मन् दगमुषप्य रायगम्य पाणिपाहतानां करपमानाम् पदेषु अभ्यन्तरेचिति यायत् ·नवमोऽऽः। भक्ता काञ्चनशेखरं मणिगानाकीय विष्वक ततः छित्त्वा कुण्डलमण्डन्न विकन्नयन कल्पद्रुपुष्पस्रजम् । अहि.भ्यामभिलय सप्तरुधिरामारं पुनः पुन वे दुर्मत्तस्य दशाननस्य शिरसि कोड़न् प्रवद्रोधिपः ॥ १२ ॥ किञ्च । येयं विभीषणे मुक्ता शक्ति. रेए रक्षसा । लक्ष्मणेन होता मा प्रियेव निजवक्षसा । ६३ । भ्रमरतनुभमं भ्रमरशरीरधान्तिं तनोति विस्तारयति, प्राणी तीत्यर्थ. । (नीन उत्पत्य रावणशिरःस पतितः रावणेन बाहुभि- बंद्ध इति भावः। प्रहपिणो वृत्तम् । ६१ ॥ भड्क ति। प्लवङ्गाधिपः वानरसेनानी:-नीन' दुमत्तम्य मदोदतस्य दगाननस्य गिरसि क्रीडन् विचरन् काञ्चन खरं हेमकिरोट, हेमकिरीटानीत्यर्थ., जातावेकवचनं, भड़का चूर्ण- यित्वेत्यर्थः, तत: तमात् काञ्चनशेखरात् मणिगणान, रत्ननिच- यान् विष्वक् समन्तात् आकीर्य निक्षिप्य कुण्डलमण्डलं कर्णभूषणममूहं छित्त्वा कल्पद्रुपुष्पस्रज कल्पतरुकुसुममाना विकलयन् छिन्दन अघिभ्यां चरणाभ्याम् अमिला प्रहत्य कृप्तः रचित. रुधिरासारः शोषिवधारासम्मातो यस्मिन् सन् यथा तथा पुनः पुन वे उत्पपात । शार्दूलविक्रीडितं वृत्तम् ॥६२।। येयमिति। क्रूरेण दारुणेन रक्षसा गवणेन या इयं गति: अस्त्रविशेषः विभीषणे विभीषणं प्रतीत्यर्थः, विषये सप्तमी, मुक्ता प्रहिता, सा शक्ति. प्रियेव प्रेयसी कान्तेव नमन निजवक्षमा स्वेन उरसा होता, रावणः शक्त्या लक्ष्मण जधानति भावः । उपमालङ्कारः। अनुष्टुप छत्तम् । ६३ ॥

·महानाटकम। [४.४] अथ गवणशक्तिविह्वले लामो रामविलाप । वात्सानिष्ठ धनुर्गृहाण रिप्रव सैन्य विनिघ्नन्ति न कि शेपेऽद्य निराशता किमरय प्रत्य इता कि प्रिया ।। भ्रातहि वचो जहोहि हृदयनान्ति नृप विडिमा कैकयि प्रियसाहसे। सतबधान्मात । कृतार्था भव ॥ ६४ ॥ तात स्वर्गमुपागत प्रियमखो देवेन टूरोकता नोता दुष्टनिशाचरेण बलिना पनो मनोहारिणी। वत्सेति । है इस लक्ष्मणा । उत्तिष्ठ मावोत्या, कुरु धनु रटहाण रिपव गव न अम्मा च विनितान्ति নামনি। अद्य इनानी कि किमर्थ शेपे। निद्रामि । घग्य वय निराशता निर्जिता किम् ? नेय निर्मिता अन्यय प्रिया जानको प्रत्यता किम' व प्रत्युर नेत्यर्थ । हे मात । वाक्य देहि कय घेत्यर्थ हृदयम्मानित चित्तमोर जहीर व्यज मा नृप गजान तय ज्येष्ठत्वार मभुमिति भाव विदि जानोहि राजा पृष्टेन निरुत्तरण न स्थातव्यमिति भाव । हे प्रियमाहर्म । माहमयारिणि। कैफीया मात सुतस्य पुवम्य नक्षरणम्य बधात् वध निगग्ये त्यय ययय पञ्चमी सतार्था मिडमनोग्या मय। गाईन यच विक्रीडित मृत्तम् ॥ ६४ ॥ बगम उपागत तारा इति। सात पिता “तासम्नु ननर पिता" यमर मृत पूज्य देवेन दुर्भाग्वेग प्रियमपी प्रिया महिनी मनोहारिणी पनो दूरोकता राज्याग अप नौगामी बनिना घलयता दुरनिगाचोण रायणेन नीता ·नवमोऽइः। [४०] भ्राता सर्वगुणकरत्ननिन्नयः सन्दिग्धदेहोऽधुना दुःखाइःखपरम्परापरिचयं देवेन नीता वयम् ॥ ६५ ॥ सुग्री। पातालान्न समुद्दतो वत बलि तो न मृत्युः क्षयं नोन्पृष्टं शाशनाब्छनस्य मलिनं ? नोन्मूलिता व्याधयः । शेप्रस्यापि धरां विकृत्य न हता भारावली क्षम्यतां चेत:सत्पुरुषाभिमानपदवी मिथ्येव किं खिद्यमे ? ॥६६॥ सुग्रीवप्रबोधितस्य रामस्य वचनम् । भ्रातुर्वहिस्विभुवने न हि बन्धुरस्ति प्राणाईभागवटितः परिवेप एपः । ? हृतत्यर्थः। सर्वे गुणा एव एकानि मुख्यानि रत्नानि तेषां निलयः अाधारः भ्राता लक्षाणः अधुना मान्यतं सन्दिग्धदेहः जीवितसंशय इत्यर्थः। अतः वयं देवेन विधिना दुःखात् दुःखपरम्पराभिः परिचयः सङ्गः तं नीता: प्रापिताः। गाईन- विक्रीडितं वृत्तम् ॥६५॥ पातालादिति। बन्निः दैत्यराजः पातान्नात् न समुड़त:, धत खेदे, मृत्युः चयं न नीतः न प्रापितः, शशलाच्छनस्य चन्द्रस्य मलिनं कलङ्कः न उन्मष्टं नापनीतं व्याधय: रोगाः न उन्मृलिता: न निःशेषिताः, न उन्मन्नयितं शता इत्यर्थः, शेषस्य अनन्तनागस्यापि धरा पृष्दों विकृत्य, सितस्येति प., भारावलो भारबाहुल्यं न हृता नापनीता. वेनेति सर्वत. कर्तृपदमूहनीयम्; कोऽतिवर्तते देवमिति भावः, तस्मात् क्षम्यतां मयतां, चेतसः मनसः सन् वर्तमान: यः पुरुषाभि- मान: अहमेव पुरुषः नाहं देवस्य वश इत्यभिमानपदवी अहहारधर्म मिथ्या अलीक एव, किं कथं खिद्यसे? तुभ्यसौ- त्यर्थः। शार्दूलविक्रीडितं वृत्तम् । ६६ ।

·[४०६] महानाटकम। हा लक्ष्मण क्षितिभुजो रघुनन्दनस्य ख यासि कालसदन किमुपेक्षसे माम १ ॥६॥ धतुप निपुणशिक्षा वेदमन्वष दीक्षा जनर नृपतिगेहे चायतो में विवाह । इदमनुचितमस्मिन्नग्रने विद्यमाने शमनभवनयाने यवानग्रगामी ॥ ८ ॥ यास्यामि कालसदन सह लक्ष्मणेन सोतापि यास्यति भयाद्दशकण्ठगेहम् । न गणयसी भ्रातुरिति। विभुवने विलोक्या भ्रातु बहि, पृथगित्यर्थ बन्ध न हि अस्ति नैव विद्यते । एप भातत्यर्थ चितिभुजो राज्ञ रघुनन्दनस्य रामस्य प्राणानामभागेन घटित निर्मित परिवेष अवयवभेद इत्यर्थ । हा लागा. ख कालसदन यमालय यामि गच्छसि मा वि क्थम उपेक्षसे। त्यर्थ । वसन्ततिलव वृत्तम् । ६७ ॥ धनुपाति। मे मम धेतपि धनुर्वेद निपुणशिक्षा मुलु शिक्षा वेदमन्त्रेषु दोक्षा अध्ययन जनकनृपतिगेहे विवाहय अग्रत प्राः तवेति शेष तिवाग्रत एवाई धनुर्वेद वेदमन्त्रञ्च शिक्षितया परिणीतवाति निकपी अस्मिन् अग्र मयि विद्यमाने वर्तमाने नोवतीत्यर्थ भवान शमनभवनधाने यमा लयगमने विषये अग्रगामी अग्रेसरो भवतीति यत् इदमनु चितमयुक्तमित्वर्थ । मानिनी हत्तम् ॥ ६८ । यास्यामीति। अह लमगेन सह कालसदन मनग्रह याम्यामि गमिष्यामि मोवापि भयान् पिवयोवियोगेन भयं ·नवमोऽहः। [४०७]] यास्यन्ति वानरचमूपतयः स्वदेशान् हा इन्त ! नास्ति गतिरेव विभीषणस्य ॥ ६८ ॥ अयि राघवाविति पुरा मधुरं परिपोय पौरमुनिलोकवचः। अयि राष्वति गरलप्रतिम कथमद्य रामहतक. पिबति ? ॥ ७०n महाशय । मया साई त्वमरयमुपागतः । न गच्छामि त्वया साकं नाकमप्यहमतपः ? ॥ ७१ ॥ प्राध्येत्यर्थ दशकण्ठस्य गेहं यास्यति गमिष्यति, वानरचमू- पतयः कपिसेनाध्यक्षाः स्वदेशान् यास्यन्ति गमिष्यन्ति, हा हन्त खेदे, विभीषणस्यैव गतिः उपायो नास्ति । वसन्त तिनक वृत्तम् ॥ ६८॥ अयोति । अयोति कोमलामन्वणे, अयि राधवी ! गम लक्षमणी । इति मधुरं पोराणां नगरवासिना मुनीनां लोकाना जनाना वचः वाक्य पुरा पूर्व परिपोय प्रास्वाद्य अयि राघव ! इति गरल प्रतिमं विपोपम, वच इति शेप, रामहतक. हत. भाग्यो राम' कथं पिबति ? किन प्रकारेण आस्वादयति १ लक्ष्मण- रहितः रामः कथ जीविष्यति ? इति भावः । प्रमिताक्षराहत, “प्रमिताक्षरा मजमसे. कथिता” इति लक्षणात् ॥ ७० ॥ महाशयेति। हे महाशय ! महानुभाव लक्ष्मण ! वं मया माईम् अरण्यम् उपागतः उपनोतः। अहम् अवपः निर्लज्जः त्वया साकं सह नाकमपि वर्गमपि, कुस्यानं दूरे तिष्ठविति भावः, न गच्छामि सदृशमोऽकृतन्नोऽइमिति भावः । अनुष्टुप वृत्तम्। ७१॥

·[HD] महानाटकम् । औषधानयनप्रस्ताव नलादीनां वाक्यम् । नलस्विरात्रात पुनरेति गत्वा तवाह मैन्दहिविदौ त्रिरात्रम् । सुग्रोवनीली पुनरेकरात्र वोराङ्गदो यामचतुष्टयेन ॥ ७२ ॥ अथ महौषधिमानतुं गते हनुमति रामवाक्यम् । मातनिशीथिनि ! चिरं भव दीर्घयामा तातान्धकार ! वपुषा गगनं पिधेहि । नाथ प्रभाकर ! रुचां न कुरु प्रचार गावन्न दृष्टिपथमेति समीरसूनुः ॥ ७३ ॥ नल इति । नलः विरात्रात् तिमृभिः गतिभिरित्यर्थः, बाहादिति भावः, -गत्वा श्रीपधिपर्वतमिति-भावः, पुनरेति- ओषधिं यहोवेति भावः, मैन्दश्च हिविदश हिरात दिनद्दय- मध्ये इति यावत्, सुग्रीवश्च नौलश्च पुनः किन्तु एकरात्रम् एकनाडूत्यर्थः, वोरशासो अङ्गदश्चेति वीराङ्गदः यामचतुष्टयेन एकेन दिनेन एकया रावा वेत्यर्थः, (गत्वा मुनरेति इति मात्र तेषु मध्ये आह इति सर्वसम्बन्धः। उपजाति हत्तम् ॥ ७२ ॥ मातरिति । हे मातः निशीथिनि ! रजनि! चिरं व्याप्य दीर्घयामा दुरतिवाह्यप्रहरा भव । हे तात अन्धकार ! वपुषा शरोरेण गगनम् आकाशं पिधेहि प्राच्छादय। हे नाथ प्रभाकर ! सूर्य ! खं रुचाम् अालोकानां प्रचारं न कुरु, ममौरसूनुः हनूमान् यावत् दृष्टिपथं, ममेति शेषः, न एति न पागच्छति, हिनुमदागमनपर्यन्तं भवन्त: व्यापारेषु शैथिल्यं कुर्वन्त, नो चेत् सूर्योदयमान एव लक्षाणस्य मागविगमो भविष्यतीति भावः । वसन्ततिल के वृत्तम् ॥७३ ॥ कृपया स्वस्व.

·नवमोऽङ्कः। [४०] अथ इनमदानोतौषधिविशल्ये सौमित्रो समुत्यिते रावणं प्रति शुकसारणवाक्यम्। इत्वा मायामयीं तां रजनिचरबधू, भोमरूपां इदस्यां ग्राही प्रोन्मथ्य वीर्य्यात् प्रयममय बन्नं रक्षमा मर्दयित्वा । जित्वा गन्धर्वकोटि झटिति ततमपिज्वान्नमादाय गेलं प्राप्तः योमडनमान. पुनरपि भविता लक्ष्मणस्ते पुरस्तात् ॥१४॥ अथेतदाकर्ख समरमवतरति रावण राक्षमवानराणां वास्यम् । अयमनुकसवनीफुल्लतापिन्छगुच्छो रणभुवमवतीण: कार्मुको रामभद्रः । हवेति। प्रथम प्राक् मायामयीं कपटप्रचुरां तां रजनि- चरबधू राक्षसों, पीय विघ्नभूतत्वेन रावणेन रक्षितामिति भायः हत्या विनाध्य भोमरूपां भीषणाकृति इटस्थां इवर्तिनों ग्राहों कुम्भोरी वीर्यात् बलात् प्रोन्मथ्य मंहत्य अथानन्तरं रक्षमा वलं मैन्यं, पथि जंगमनविनार्थ मन्त्रइमिति भावः मर्दयित्वा निहत्य श्रीमान् हनुमान् गन्धर्वाणं कोटि निया- नित्ययः, (तच्छतस्वितामिति भावः,) जिला व्रता विस्तृता मणीनां रवानां वाला प्रभा यत्र तलं द्रोगा िगन्धमादनं वा प्रादाय यहोवा प्राप्त: उपस्थितः. अतः पुनरपि लक्ष्मण: विगतशल्य इति भावः, तव पुरस्तात् रग्गागयतीत्यर्थः, भविता भविधति। स्रग्धरा वृत्तम् ॥ ४ ॥ अयमिति । अयं कार्मुको धन्वो अक्त-एन अनुकतः वलया नतया सहित: फुन्नः विकस्वरः तापिन्छगुच्छ: तमालम्तवक: येन तथाभूतः रामभद्रः, वनोधनुषोः तमालरामाङ्गयोय म-३५ ·[४] महानाटकम्। अयमपि दशकण्ठः कुण्ठिताम्भोदशोमः । परिकलयति रामं भ्रान्तकोदण्ड्दण्डम् ॥ ७५ ॥ राव । रे रे वोरमवीरा: । कुरुत रणमित: किं पलायध्वमते ? सन्नदोभूय शस्त्रैर्भजत रिपुगणान् को भयस्थावकाशः ।। हत्वाऽद्याहं हनूमद्रणविजयिबलं जाम्बवन्तञ्च नौन्लं तान् वा प्रौढ़ागदादीन् करकालितधन राममन्वेषयामि । राम. । भो लङ्केश्वर ! दीयतां जनकजा, रामः स्वयं याचते, कोऽयं ते मतिविभ्रम । स्मर नयं,नाद्यापि किञ्चित् क्लतम् । . साम्यादिति भाव, रणभुव समरभूमिम् भवतो: युद्धार्य प्रवत्त इत्यर्थ.। कुण्ठिता सोविता, निर्जितत्यर्थ , थम्भोदस्य मेघस्य शोभा येन तथोक्त , मेघोपम इत्यर्थः, अयं दशकण्ठोऽपि रावणोऽपि मान्त. बलयित: कोदण्ड दण्डः धनुर्यष्टिर्यस्य त रामं परिकलयति अभिगच्छति। उपमालद्वार.1 मालिनी वृत्तम् ॥ ७५॥ रे रे इति। १२ वीरेषु प्रवोराः प्रकृष्टवोराः ! रणं कुरुत युध्यध्वमित्यर्थः, किं कथम् इत. रणक्षेत्रात् पलायध्वं पलायन कुरुत । एते यूय स्वहीभूय बइपरिकरा भूत्वा शस्त्र: रिपु गणान् शत्रुनिवहान् भजत युञ्जोत, भयस्व अवकाशः अवसर. कः' नास्ति भयमित्यर्थः, भद्य अई हनमत: रणविजयि बलं जाम्बवन्तं नीलच्च तान् प्रौढा बलोत्कटाः ये अगदादय, सान् या हत्वा निहत्य करैः हम्तः, कलि यही धनु. भूतः सन् रामम् अन्वेषयामि अनुमन्दधामि ; यहा करकलित- धनूराममित्येक पदं करेग्प कलितं गृहोतं धनुयेन स चासी रामयेति विग्रहः तम् अन्वेपयामि। स्रग्धरा वृत्तम् । ७६ ॥ न तथा - ·नवमोऽहः। [४११] नैववेत् खरदूपणत्रिशिरसां कण्ठसृजा पशिलः पत्री नैप सहिप्यते मम धनुाबन्धबन्धूलतः ॥ ७७ ॥ अवान्तरे रावणहनूमतौरुक्तिप्रत्युक्ती। साधु वानर ! गच्छ त्वं साध्य जोवसि भूतले । धिगस्तु मम जीवित्वं यत्वं जीवसि रावण ! ॥ ७८ ॥ राव । चक्रे चक्र मुरारमंयि कुपितबधकुण्डलाक्षेपलीलाम् अस्मिन्नसे विभिन्नलितविसलताकाण्डवत् कालदण्डः । भो इति। भो लडेखर ! जनकजा सीता दोयता प्रत्ययंता रामः स्वयं याचते प्रार्थयते। अयं ते तव कः मति- विभ्रमः १ वुद्धिमोह: १ नयं-नोति, (माटवत् परदारयु पर- द्रव्येषु लोट्रवत्। आत्मवत् सर्वभूतेषु यः पश्यति स पण्डितः ॥" इत्युक्तमिति भावः) स्मर मनसि बालोचयेत्यर्थः । अद्यापि इदानीमपि न किञ्चित् तव- शरीरं प्रतोति भावः, तम्, एवम् इत्यं मदुक्तरूपं चेत् यदि न, करोपोति शेषः, तदा खरच दूषणय विशिराच तेपा कण्ठासना कण्ठ गोणितेन पशिल: सकर्दमः, याविल इत्यर्थः, एप मम धनुषः ज्याबन्धेन मौर्वी सङ्गममेन वन्धकृतः मित्रोक्कतः पत्री शरः न महिष्यते न चमियते। शालविक्रोहितं वृत्तम् ॥ ७७ ॥ साध्विति। हे वानर । साधु गच्छ, त्वं भूतले साध्य जोवसि। इति रावणोक्तिः। रेरावण ! मम जीवित्वं जीवन धिगस्तु निन्दितं भवतु, यत् यतः त्वं जीवसि, वामनिघ्नतो जीवन विफलमिति भावः । अनुष्टुप् वृत्तम् ७८ । चके इति। हे राम! मुरारे: विष्णोशक्र सुदर्शनाख्य मित्यर्थः, मयि मदने इत्यर्थः, कुपिता या बधूः, कान्ता तस्याः . , ·॥ [8१२] महानाटकम् । वक्षस्य र्जखि वचं गतमिव च तुला स्त्रैणहारप्रहारैः यत्सत्यं पत्रिणस्ते मम वपुषि घने मन्मथास्त्रोभवन्ति ॥ ७८ रामस्य दिव्यास्त्रोपक्रमे रावणवाक्यम् । आग्नेयास्त्रं हृदयदवथुर्वारुणं शस्त्र मुच्चैः धारावाच्यः, पवनशरतां यान्ति निखासदण्डाः । , काण्ड, कुण्डलेन कर्णभूषणन यः प्राक्षेपः प्रहार: तस्य लीला विलास चके अकार्षीत्, कालदण्डः यमदण्डः अस्मिन् असे मत्स्कन्धः देशे इत्यर्थः, रलित' विप्लतः, मृदित इत्यर्थः, यो विमलला. नृणालवल्लीदण्ड तहत् विभिन्न विदलित, विफलता गत इत्यर्थः । ऊर्जलि जसलं महाबलमित्यर्थः, वजन ऐन्द्र मिति भाव', वरसि, ममेति शेषः, लोणामयं स्वैल. स्ती मम्बन्धीत्यर्थ , यो हार स तस्य प्रहारे तुला माम्यं गमिय च प्राप्तमिव, ते तव पत्रिणः शराः बने निविडे, पाठिन इत्यर्थः मम यपुपि शरोरे मरथस्य वामस्य प्रस्वाणि मग्मथास्यापि कुसुमानोति भाव प्रमन्मधास्तापि मायावाणि भवन्ति मन्मयाम्तीभवन्ति अभूततहावे चिमत्यय , कुगुममहशानि भवन्तीत्यर्थः, इति यत् तत् गृत्य, लव गग न मा विचिदपि व्यययन्तोति भाद। अव प्रयगे पादे क्यमन्यस्य धामन्यो वहत्यिति चक्रगदलयोर्टिसप्रतिविम्मभावप्रत्यायनात् निदर्शना लहारः, 'मग्भवन् वस्तुसम्बन्धोऽसम्भवम् वापि कुचित् । विम्बानु विम्मत्वं बोधयेत् मा निदर्शना ॥” इति नक्षणाय. रितोये पादे उपमा, तीये उसमक्षा, चतुर्थं च रूपकमित्येप मराष्टि। साधरा हत्तम . यव ·नवमोऽङ्कः। वज्जानकया किमिव नसत रक्षा स्वामिनो मे दिव्यैरस्व र्यदयमपरं तापसः कर्तुकामः । ८० ॥ रामः । रेरे निशाचरपते । बरितं रटहाण वाणासन विदगदर्पहरं शरश्च । निर्वापयामि विरहाग्निमई प्रियाया मन्दोदरोतरलनेवजलप्रवाहैः ॥ १॥ आग्नेयास्त्रमिति । अयं तापम: दिशैराग्नेयादिभिरस्त्रैः यदपरं यदन्यत् कर्तुकाम, कर्तुमिच्छ:, रक्षमा स्वामिनो राक्षसेश्वरम्य में मम जानक्या तत् किमिव न कृतं सर्वमेव कृतमित्यर्थ , तथाहि हदयदवथुः हृमन्तापः भाग्नेयास्त्र तत् कार्यमिति भावः, उचैरतिमात्रः धारावाच्यः अश्रुधारा वारुणं. वरुप्पदैवतं शस्त्र तत्कायमिति भावः, जातमित्युभयत्रान्वयः निश्वासदण्डाः दीर्घ निश्वासा इत्यर्थः, पवनशरतां वायन्या म्वता यान्ति प्राप्नवन्ति, वायव्यास्वकार्यतया परिणमन्ती त्या, दिव्यास्त्र कार्याणि हृदयसन्तापादीनि जानकीविरहे मया अनुभूतानि वापसेन रामेन पुनरपरं किमभिर्विधास्यते) इति भावः । मन्दाक्रान्ता वृत्तम् ॥ ८ ॥ * * इति। २. निशाचरपते ! रावण त्वरितं शीघ्र विदशाना देवानां दर्पहरं गर्वापह, जयसाधनमिति भावः, वाणामन शरासनं, धनुरित्ययः, गरञ्च रहाण, प्रशास्त्र न हन्या- दिति शास्त्रादिति भावः। अहं मन्दोद-: तरलैः गलित- रिति यावत्, नेवजलाना प्रवाहै' प्रियायाः सीतायाः विरहाग्नि निर्वाश्यामि शीतलयामि, त्वां इवेति शेषः। वसन्ततिलकं वृत्तम् ॥ १॥ ।

·[४१४] महानाटकम्। रावण । . स्त्रीमात्र ननु ताडका भृगुसुतो वृद्धस्तपस्वी हिजो मारीचो मृग एव भीतितरलो बाली पुननिरः। भी. काकुत्स्य । विकत्यसे किमधुना ? वोरो जित कस्त्वया ? दोहण्डस्तरुणायते यदि पुन कोदण्डमारोपय ॥ २ ॥ जानवण्डाशु-गे त्वममि, पुनर पनयोने प्रपौत्रो गहुकुराक्षतिम करवि दगनुग्यो रस गिलकाननेन्दु । बाहुना विगति विफलितकुन्निशा दोयंग निर्जितं ते म्यही बनामि मोघा रघुनर । मया पोरपे वा फुले वा ॥८३॥ सोमातमिति । भो काउत्स्य । ताडवा स्त्रोमात्र ननु स्त्रोमानमेव, भृगुसुत परशुराम अष स्थविर. तपम्तो दिन ब्राह्मण , मारीच भोतितरन्न भवातुन मृग एन, बालो वानर पुन वानर एव। एतेपा जये दिपौरपन ? पूति भार । अधुना कि विकत्यसे १ माघगे ? त्वया की बोर जित । न कोऽपोत्यर्थ यदि दोर्दण्ड, भुनदण्डः तरुणायते तरुण वदाचरति, तवेति शेप यदि बाहुवीर्य तवाम्तोति भावः, तदा पुन. कोदण्ड कामुकम् आरोपय गरेण मन्धेदीत्यर्थः । शार्दूल विक्रीडित वृत्तम् । ८२ जात इति । व चण्डागो सूर्यस्य बंगे कुले जातोऽसि, अर पुन पायोने. ब्रह्मणः प्रपौत्र.। मैं मम दगाना मुखाना ममाहार दगमुग्नी, ममाहारहिगु , राहुवत् कुरा भोषणा पाकतिर्यस्या मा. सयाभूता स्फुरति दोप्यते, व फिम्न वन्तु एकमेव पाननं मुग्नम् इन्दुरिष यस्य तयाभूत एकनेव राहुणा इन्दुप्रयत वि पुनदंगभिरिति ध्वनि । मे मम बाहना विति विफलिस पतित कुनिग य यया ताहगी, ते तव दोर्युगं बाश्य -

·नवमोऽङ्क।
[१५]
राम । सत्य ते पद्मयोनि प्रथमकुलगुरु किन्तु जन्मभूमे
पद्मस्यैवोपनोयो मम तु विजयते वशवोज विवस्वान ।
धिक् ते वहाणि तानि प्रकटयमि पुरा यानि जीवन्मतानि
स्पष्ट व्याचष्ट वाली मम युधि पुरता बाहुबाहुल्यवोर्यम
८४।
वित्या मूर्ध्न किमिति म वृतो पूर्जटियद्यमोपा
टो स्तम्भाना त्रिभुवन यतीग्यि वास्तवो ते ।
निन्ति पराभूतमेवेत्यथ । है रधुतन्य। पारुप पुरुषकार
वा कुले वा वशे या मया महेत्यय महा मोघा विफना
उध्नामि फरापि नव रूदेनापि मम प्रतिस्सदाति वाश्या ।
स्रग्धरा हत्तम।। ८३॥
सत्यमिति। पद्मयोनि ब्रह्मा त तव प्रथम श्राद्य सुन्न
गुरु बालप्रतिष्ठापक इत्यर्थ सत्यम अवितवमित्वम् । तु
किन्तु मम वशनीन कुलगुरु विवम्वान सूर्य तस्य ब्रह्मण ,
तव कुलगुरोरिति भाव जन्मभूमे जन्मखानस्य पद्मस्य उप
जोय जीवनाधायका विकासक इति भाव विजयते सवात्
कर्पण वर्तते। ते तव तानि वक्त्राणि वदनानि प्रकटामि
प्रकाशयसि कोर्सयसोति यावत् यानि पुरा पूर्व जीवन्ति
मृतानि वा जोवतस्तव मृतानि, हराराधने स्वेनैव कर्तना
दिति भाव, धिक् निन्दामोत्यर्थ , वालो युधि युद्धे मम
पुरत वाहना बाहुल्यस्य विशर्तरिति भाव वीर्य, तवेति शेप
म्पष्ट सुन्यक्त व्याचष्ट कधितवान् बजेता बाली मया निहस
इत्यनेनैव तव वीर्य प्रकटितमिति भाव) स्रग्धरा हत्तम ८४॥
वित्वेति । यदि ते तव अमोपा दो स्तम्भाना वाहु
दण्डानाम् इय विभुवनजययी विलोकविजयलक्ष्मी वास्तयो
.

·[४] महानाटकमा मू नो वा न खनु भवतो दुर्लभा 'सम्भवेयु येद्देवस्य त्वमसि जगता शिल्पिनोऽपि प्रपोत्र ॥८५॥ अथ बोरामचन्द्रस्य हस्तयोरुक्तिमत्यती । २ रे दक्षिणहस्त । साधु समये सोन भवानग्रणो युद्धे मा पुरतो निधाय भवता कि पृष्ठतो गम्यते ।। नैव शम ! दयानिधे रघुपतेरागत्य कर्यान्तिक पृच्छान्येकमसभय दशमुख कि बध्य एवेत्यसो ? ॥६॥ वस्तुगत्या सिद्धा स्वाभाविकीत्यर्थ तदा मूळ शिरासि हिसा स धुर्नटि गम्भु किमिति किमर्थ बव.? मार्थित । त्रिभुवन अथिमिति शेष । या यत त्व नगता शिल्पिन स्रष्ट देवस्य ब्रह्मण प्रपौत्र अत भवत मूनि शिरासि वा न खन नैव दुलभा दुष्पापा सम्भवेयु ब्रह्मा हि स्वप्रपौत्र छिपिरम दृष्ट्वा सृष्टा खस्य सामर्थ्यात अवलोलया पुन शिरोभि योज यितु शक्नोवोति धियैव त्व गिरासि निष्कृत्तवान् न तु वास्तव साहसेनेति भाव । गार्दूलविक्रीडित वृत्तम् ॥ ८५ ॥ रेर इति। रेरे दक्षिगाहस्त । साधु भद्र ममये भीनन काले भनान् भोक्तुम् अग्रणो अग्रेसर भवतोति गेप भयता युद्धे मा पुरस अग्रस निधाय नियुज्य किं कथ पृष्ठत पद्यात् गम्यते । पलाय्यते ।। इति वामहस्तोक्ति ।रे वाम ! इस्तेति शेप एपम् इत्य स्वया यदुचते तदिति भाव न ना पनाये इति यावत् दयानिधे दयामयस्य कमपि हिमितुमनिच्छत इगि भाष रघुपते रामस्य कर्णान्तिक पप समोपम् दगमुख रावण प्रमगय निथिनमेय कि वध्य ? हन्तव्य शिम् । इति एक केवल प्रज्ञामि हयामयस्यास्य पय बज्यो भागत्य भी ·नवमोऽतः। [४१७] अथ रामेण विद्यमाने रावणशिरसि जनानां वाक्यम् । एतनं दशमुखशिरः स्रंसते कण्ठपीठात् चक्षुर्द(ध)धनुषि सगरे तदुनाट्टहासम् । एतद्राम प्रति च कुरुते विनमं क्रोधवाचा एतल्लवामभिचरति च स्त्रीजनाश्वासनाय ॥ ८७॥ यस्यां यस्यां ककुभि रभसात् स्पष्टदंष्ट्राकरालं नहाभानिपतति गिरो भन्ननिलनकण्ठम् । तस्यां तस्यां तरलितहशा स्वर्गिवगैण नट प्रासंस्कारक्रमभयवता योजनाना शतानि ८८॥ न वेति जानार्थमेव पृच्छतो मे प्रयाएं न तु पलायनमिति भावः । इति दक्षिणहस्तोक्तिः । शार्दूलविक्रीडितं वृत्तम् ॥८६ ॥ एतदिति। ननमुत्प्रेने, सतत् दशमुखस्य शिर, कण्ठ पोठात् तंसते भ्रसति, एतत् अपरमित्वर्ट , सगरे धनुपि चक्षुः दते मर्पयति, धत्ते इति वा पाठ.। एतत् अन्यत् उग्रा: भोपना. अहहामा: उहासविनेपा यस्य तन्, यदा उग्राह हामम् एतत् सयरे धनुपि चक्षु. दत्ते इत्यन्वय.। -एसत्... टतोयमिति भाकः, क्रोधवाचा वाट त्या इत्यर्य, राम प्रति विधम विरूप, विकटरूपतामित्यर्थ, कुरते दर्शयतोवर्म। एतत् जवर्थमिति यावत्, स्त्रीजनानाम् आम्बासनाय सान्त्वनाय लवान् अभिचरति च लदा प्रति निरोचते चेति भावः । मन्दाक्रान्ता वृत्तम् ॥ ८७॥ यस्यामिति । भनेन वापविशेषेण निर्ननः निशात्त. कण्ठो यस्य तत् स्पष्टाभिः प्रकटिताभि: दंडाभिः करालं भोपर लष्ट्वाभत्तुः रावणस्य गिरः यस्यां यस्यां ककुभि दिशि रभसात्

·१]
महानाटकम्।
ते भूमी पतिताः पुनर्नवनवानालोक्य मूर्तीऽपरान्
नो खि (च्छिोद्यन्त इमे न इत्यपि चिरं प्रोत्याहासं दधुः
येऽपूर्विकया प्रहारमभजन मां छिन्धि मा छिन्धि मां
छिन्धोत्यु तिपरा: पुरारिपुरतो लङ्कापतौलयः ८:
इत्वा ते दशमं शिरो दशमुख ! प्रायो नभोमण्डले
दृष्टो देवगणैः समं सुरपतिस्तातश यस्मान्मया।
तस्मा त्वां पुनरन्यजन्मनि रिपुं वाञ्छाम्यहञ्चा(वा) लपन्
रामथुम्बति रावणस्य वदनं सौतावियोगातुरः ॥ ८ ॥

·नवमोऽद्धः। छिन्ना किवा नवीनाऽभवदथ बहुगो राक्षसाधोशशोप- येणोत्यालोक्य मुग्धः सकलकपिकुलैर्मातले काजातैः । बुद्धा तं मर्मवध्वं चलितशिखिनिमं ब्रह्मवाणं यहोवा भित्त्वा वक्षःस्थले तं क्षयमनयदयो रावणं रामचन्द्रः । ८१॥ रणगिरसि सुरस्त्रोमुक्तमन्दारदामा म्वयमयमवतीर्णा नक्ष्मणन्यम्तहस्तः । विरचितजयशब्दो वन्दिभिः म्यन्दनाद्वा- दिनकरकुललक्ष्मोसत्कृतो रामचन्द्रः । ८२ ॥ नोकितः, तस्मादह त्वाम् अन्यजन्मनि पुनर्जन्मान्तरे पुन: रिपं गवं वाच्छामि अभीप्सामि इति बालपन् कथयन् सोतावियोगा- तुरः रामः रावणस्य वदनं चम्बति तदानोमाकागमण्ड ने देव- गणवृतदेवेन्द्रेण मह उपस्थितस्य पितुर्दर्शनेन आनन्दातिशयात्, रायणगिरः सदेवगापिटदर्शन हेतरतीव प्रियमिति बोधनिति भावः। शार्दनविक्रोड़ित वृत्तम् ॥४०॥ छिनेति। अथानन्तरं राक्षसाधोशस्य रावणस्य शोपयेणो छिमा छिवा...पुनः पुनश्छिन्द्रापीत्यर्थ., बहुश. बहुवारं नदीना पुनरुत्यितेत्यर्थः, अभवत् इति अालोक्य दृष्ट्वा सकनकपिकुलैः सह मुग्धो विस्मितः रामचन्द्रः मातले. इन्द्रसारथैः, रावणयुद्दे राम मदीयरथमारोपयेति देवेन्द्रादेशात् प्रागतस्येति भावः वाक्य जातः वचनसमूहैः, तं रावणं मम्मबध्यं ममणि हृदये वध्यः तन तु शिरच्छेदनबध्यमिति भावः बुड्डा विदित्वा अयो মনন ध्वन्नितशिखिनिभं वनदग्निसमं ब्रह्मवाणं ब्रह्मास्त्र ग्यहोवा तं, रावणं वक्ष स्थले उरसि भित्वा निर्भिा क्षयम् अनयत् नीतवान् । स्रग्धरा वृत्तम् ॥ ८१ रगति। दिनकरस्य सूर्यस्य कुनलक्ष्मोः देशयोः तया सरकता ·[४१८] महानाटकम् । ते भूमौ पतिताः पुनर्नवनवानालोक्य मृोऽपरान् नो खि (च्छि)द्यन्त इमे न इत्यपि चिरं प्रोत्याहासं दधुः । येऽहंपूर्विकया प्रहारमभजन मां छिन्धि मां छिन्धि मां छिन्धोत्युक्तिपराः पुरारिपुरतो लापतौलयः हत्वात दशम शिरो दशमुख ! प्रायो नभोमण्डले दृष्टो देवगणैः समं सुरपतिस्तातच यस्मान्मया । तस्मात्त्वां पुनरन्यजन्मनि रिपुं वाञ्छाम्यहञ्चा(वा)लपन् रामथुम्बति रावणस्य वदनं सौतावियोगातुरः ॥ ८ ॥ UFC वेगात्, “रभसो वेगहर्षयोः" इत्यमरः, निपतति, तस्यां तस्यां ककुभि स्वर्गिवर्गेण देववन्देन प्राक्--स्कारः पूर्वधारणा तस्य कमेण अनुसारंग यद्भयं तद्विद्यते अस्येति तदता अत एक तर. लितदृशा चपलदृष्टिना, कातरचक्षुपा मता इत्यर्थः, योजनानां शतानि नष्ट, पलायितम् । मालविक्रीडितं वृत्तम् ॥ ८ ॥ ते इति । ये लद्वापते: रावणस्य मौलयः शिरांसि पई. पूर्विकया अहमहमिकया मां छिन्धि मां छिन्धि मां छिन्धि इत्युक्तिपरम-वदन्तः पुरारे: हरस्य पुरतः अग्रत: प्रहारं कर्त्तनम् प्रभजन प्रापुः, ते भूमौ पतिताः पुनर्नवनवान् अपरान् मूर्धः शिरांति विद्यमानानिति शेयः, पालोक्य दृष्ट्वा इमे न उच्छि यन्ते न उच्छिद्यन्त एव न केवलं वमिति गेषः, इति धियापि प्रोत्या प्रानन्देन चिरं बहुक्षणम् अहामम् उच्चहीमविरोध दधुः हमन्ति मेत्यर्थः । गार्दलविक्रीड़ित हत्तम् ॥ ८ ॥ हवेति। हे दगमुन्न ! ते तव दाम गिरः हत्या निकृत्य नभोमण्डले पाकागमागे मया यम्मात् यतः प्रायः याम्येन देवगणैः समं मह मुरपतिरिन्द्रः तात: पिता च दृष्टः पथ- ·नवमोऽङ्कः। छिया छिवा नवीनाऽभवदथ बहुशो राक्षसाधोशयोर्ष- येणोत्यालोक्य मुग्धः सकलकपिकुलैमातलेाक्यजावैः । बुवा तं ममवश्यं वलितशिखिनिभं ब्रह्मवाणं यहोवा भिवा वक्षःस्थले तं क्षयमनयदयो रावण रामचन्द्रः ॥८१ रपगिरसि मुरस्त्रोमुक्तमन्दारदामा म्वयमयमवतीर्णा नक्ष्मणन्यस्तहस्तः । विरचितजयशन्दी वन्दिभिः स्यन्दनाङ्का- दिनकरकुललक्ष्मोसत्कृतो रामचन्द्रः ॥ ८ ॥ लोकितः, तस्मादई लाम् अन्यजन्मनि पुनर्जन्मान्तरे पुन: रिपं गवं वाच्छामि अभीप्सामि इति बालपन् कथयन् सोतावियोगा. तुरः रामः रावगस्य वदनं चम्वति तदानोमाकायमण्डले देव. गणवृतदेवेन्द्रेण मह उपस्थितस्य पितुर्दर्शनेन आनन्दातिशयात्, रावणगिरः सदेवगापिटदर्शन हेतरतीव प्रियमिति दोधेनेति भावः। शार्दूलविक्रीडितं वृत्तम् ॥ ८०; छिबेति। अथानन्तरं राक्षमाधोशस्य रावणस्य शोपशेणो छिया छिदा..पुनः पुनश्छिन्द्रापीत्यर्थः, बहुशः बहुवारं नदीना पुनरूलितेत्यर्थः, अभवत् इति आलोक्य दृष्ट्वा सकलकपिकुल: सह मुग्धो विस्मितः रामचन्द्रः मातले. इन्द्रसारथः, (रावणयुद्धे राम मटीयरथमारोपवेति देवेन्द्रादेशात् आगतस्येति भावः वाक्यजातः वचनसमूहः, तं रावणं मम्मवध्यं मम्मणि हृदये बध्यः तन तु गिर-छेदनबध्यमिति भावः) वुड्डा विदित्वा अथो अनन्तरं ध्वन्नितशिखिनिभं ज्वलदग्निमम ब्रह्मबाणं ब्रह्मास्त्र ग्टहीत्वा तं, रावणं वक्षःस्थले उरसि भित्त्वा निर्भिद्य क्षयम् अनयत् नीतवान् । स्रग्धरा वृत्तम् ॥८ रणिति। दिनकरस्य सूर्यस्य कुललक्ष्मोः वंशयी: तया सत्कृत:

·नवमोदः। [४२१] अथ मन्दोदरीविलापः । असुराधिपमयतनया दशमुखपत्रो सुरेन्द्रजिज्जननो। अहमनुकम्पा कपिभिधिग्दैवं विसदृशारम्भम् । ८४ काम्भोधिः, क्व च सेतुबन्धनविधि , वावस्थिति भृता नद्धेशः क्व च, राघवो जलनिधेः पारे व वा टुस्तरी । । किष्किन्ध्याट्रिनिवासिनोऽपि कपयः, कैत निशाचारिण. ' कार्याणा गतयो विधरपि न यान्त्यालोचनागोचरम् ॥२५॥ १ . भार, घर: भारम्भः अन्तकस्य यमस्य हारे क्षिप्तं नीतं, यतो रावणभयं सर्वेपा- मपगतमिति भावः । स्रग्धरा वृत्तम् । ८३ ॥ असुरेति । अहम् असुराधिपस्य..-मवस्य तनया कन्या, टगमुखस्य रावणस्य पनो अग्रामहियो, सुरेन्द्रजितो मेघ- नाटस्य जननी माता इदानी कपिभिर्वानरः अनुकम्पा टयनोया, यद्येते मा प्रति दयन्ते तदैव मम वाण नान्यति :-घिसदृश अकस्मात् विपरीत इत्यर्थ, कम्म यस्य तथाभूत दैव धिक् निन्दामि, विनिर्भर्त्सननिन्दयो:" इत्यमर. । आर्या वृत्तम् ॥ ८४ ॥ केति। अम्भोधि. समुद्रः क्व ? सेतुबन्धनविधिश्व को भूभृता पर्वतानाम् अवस्थितिः का लवेश रावणः क ? जन्न- निधे सागरस्य दुस्तरे पार राघवो वा रामम्र क? एते किष्किन्याद्रिनिवासिन, कपय वानराः अपि की एत निशाचारिणः राक्षमाश का एतेषा परस्परं योगो न कदावि कथरपि सम्भवतीति भावे, तस्मात् कार्याणा गतयः प्रसरा. विधरपि ब्रह्मणोऽपि, किमन्येपामिति भाव , मालोचना- गोचर चिन्तनोयत्वं न यान्ति ने चिन्तनाया भवन्ताति म-३६

·[४२२]
महानाटकम् ।
भुजाग्रजायत्करबालजालकेलोकलाखण्डितकालदण्डम् ।
त रावण हन्त तथापि इन्त को रामबाणादपर प्रवीण १५८.६॥
शिवशिरसि शिरासि यानि रेज
शिव शिव । तानि लुठन्ति गृध्रपादे।
अयि । खलु विषम पुराहताना
विलसति जन्तुषु कर्मणा विपाक ॥ ७ ॥
?
यावत् (विधिरपि कस्मिन कि फल स्यादिति तर्कयितु न
शक्कोतोति भाव । शाटू लविकोडित वृत्तम् ॥ ५ ॥
भुजेति । भुजायेषु जाग्रत् दीप्यमान यत् करवालजालम्
असिनिवह तस्य केलोकलाभि विस्फुरणलेशै खण्डित
निराक्षत कालदण्ड अन्तकदण्ड येन तथाभूत त रावण
तथापि तथैव, तेनैव प्रकारणेत्यर्थ, हन्तु नाशयितु राम
बाणात् अपर के प्रवीण
समर्थ
? न कोऽपोत्यथ हन्त
खेदे । उपजाति हत्तम् ॥ ८६ ॥
शिवेति । यानि शिरासि, निकत्तानोति शेष
शिवस्य
गिरसि. निहितानोति शेष रजु शशभिरे इत्यर्थ , शिव शिवेति
खेदे है शिव । हे शिव । तानि शिरासि तव शिरसि प्राक
निहितानीति भाव , इदानी राधाणां शकुनाना पाटे चरणे
तुठन्ति, त्वया किमप्यत्र प्रतिविधात न शक्यते इति भाष ।
तथाहि पयि देव ! पुराकताना मानाना करमणा विषमा
दारुण विपाक परिणाम जन्तधु माणिपु विनमति खनु
फनत्यवेत्यर्थ । अब उत्तराईम्य पूववाक्यार्थहेतत्वात् वाक्यार्थ
हेतुक काव्यलिङ्गमनहार | पुष्पितामा वृत्तम् ॥ ८॥

·नवमोऽङ्कः। [४२ राक्षसाः । रावणस्य रणे भङ्गः, पुष्पकस्य पराभवः । कपिभिर्विजिता लङ्का, जीवद्भिः किं न दृश्यते ? ॥२८॥ जन्म ब्रह्मकुलेऽग्रजो धनपतियः कुम्भकर्णग्रजः, सूनुर्वासवजित. स्वयं दशशिरा दोर्दण्डका विंगतिः । अस्त्र कामगमं, विमानमजयं मध्ये समुदं पुरी म निष्फलमेतदेव नियतं दैवं परं टुर्जयम् ॥ ४ ॥ यस्येपा नगरो समुद्रपरिखा, कामप्रदं कानन. माजा शक्रशिखामणिप्रणयिनी, त्रैलोक्यराज्यं परम् । रावास्येति । रण रावणस्य भङ्गः पराजयः, पुष्पकस्य दियरथविशेषस्य पराभवः गाघात इति भावः, जात इति पः, कपिभिर्वानरः लडा निर्जिता, असम्भवमिदमिति भावः, जीवतिः ननैः किं न दृश्यते । सर्वमेव दृश्यते इत्यर्थः, जगति न किश्चिदमम्भवमिति भारः । अनुष्टुप वृत्तम् ॥ ८ ॥ जन्मेति। ब्रह्मग्यः कुले वंशे जन्म उत्पत्तिः, धनपतिः कुरः अग्रजः ज्येष्ठः, य: कुम्भकर्णस्य अग्रजः, सूनुर्मेघनादः वामजित् इन्द्रजेता, स्वयं दयगिराः दशाननः, दोण भुजानां दण्डा एव दण्डकाः, स्वार्थे कन्प्रत्ययः, विंशतिः, अस्त्र कामेन इच्छया गच्छतोति तयाभूतम्, अजयं दुर्वा विमानं रथ', पुष्पवामित्वर्थः, पुरोनका समुद्रस्य मध्ये इति मध्येममुद्र, तिष्ठ. तोति शेषः, एतत् सर्वं निष्फल विफल, जातमिति शेषः, तम्मात् देवमेव नियत, परम्-प्रत्यय दुर्जये जेतुमणक्यं देवप्रातिकूल्ये मर्वमेय नश्यतोति भावः । अत्र चतुर्थपादशपांगवाक्यस्य पूर्ववाक्यतत्वेन निर्देगात् वाक्यार्थहेतुकं कायलिङ्गमन्नहारः । शार्दूलविक्रीडितं वृत्तम् ॥ ८ ॥ यस्येति । यस्य एपा समुद्रः परिखा परिवेष्टनभूतजल. - ·[४२४] महानाटकम् । छित्त्वा येन गिरासि तीवतपमा संसेवितः शङ्करः तस्यैषा गतिरीहशी किमपरं सर्व विनष्ट हठात् ॥१०॥ आज्ञा शकशिखामणिप्रणयिनी शास्त्राणि चक्षुर्नवं भक्तिभंतपतो पिनाकिनि पदं लङ्केति दिव्या पुरी। उत्पत्ति हिणान्वये च तदहो। नेग् वरो लभ्यते स्याचेदेप म रावण , क नु पुन, सर्वत्र सर्व गुणाः ॥१०॥ राशियस्याः तथाभूता नगरी लगा, काननम् उद्यानं कामप्रदं स्वेच्छासुखदमित्यर्थः, प्राजा शवास्य इन्द्रस्य शिखामणिः गिरोरत्नं तस्य प्रणयिनी प्रणयवती, हिन्द्र पानावह इति भावे, परं_येष्ठम्, एकाधिपत्यमिति भावः, त्रैलोक्यराज्य त्रिभुवनराजलं, तोवं कठोरं तपः यस्य तयाभूतेन येन गिरासि छित्त्वा शङ्करः शिवः सेवितः समाराधितः, तस्य रावणस्य ईगो इत्याभूता एपा गतिः विवंशेन समरे पतन मेय, आतेति शेषरे अरे किं वक्तव्यमिति भावः, हठात् देवात् भव विनष्टं भवतीति शेष । श्रवायि पूर्ववत् कायलिगमन- द्वारः। शार्दूलविक्रीडितं वृत्तम् ॥१०० ॥ भातेति। शकशिखामणि प्रण विनी भाजा, इन्द्र पाना वह इति भावः, गाम्वाणि नवं नूतन विंगतेरधिकमित्यर्थः, चक्षुः, शास्तदर्शित्वं न तु मूर्खत्वमिति भावः, पिनाकिनि भूत पती गिवे भक्तिः भजन, लद्वा इति स्याता दिग्या उत्तमा पुरी-पर्ट स्थान निवास इत्ययः, टुहिणस्य ब्राह्मण अन्वये वंगे उत्पत्तिय, महाकुलोनत्यमिति भायः, तत् अहो! पायर्य, यत् ईट्टा इलभूत: वरः-- म विजयेन विनोकाधिपत्यरूप:. न लभ्यते, केनापोति नेपः, एपः रावयतोति रायणः लोक.

·'नवमोऽङ्कः। [४२५] प्रय मन्दोदयां प्रणमन्त्यां राम प्रति विभीषणः । इयमियं मयदानवनन्दिनी विदशनायजितः प्रसवस्थलो। किमपरं दशकन्धरगेहिनो त्वयि करोति करहययोजनम् ॥१०२॥ गमः । मन्दोदरो तव विभोपण । पट्टराज्ञो भूयादिमाञ्च परिपालय वीर ! नहाम् । प्रान्नाप्य तं तदिति टत्तममस्तराज्य मोतां मभोपनयनाय दिटेश रामः ॥ १०३. पोड़क इति भावः, न स्यात् चेत् यदि, पुन: किन्तु क्व नु सर्वत्र मवें गुणाः ? वमन्तोति शेषः, (नव कुत्रापि सर्वेषां गुणानां मद्धार इत्यर्थः। अव सामान्येन विशेषसमर्थनरूपोऽर्थान्तर- न्याम.। अव च न रावण इत्येतावतैव पर्याप्तत्वे व नु पुन- रियाटिकथनात् ममाप्तपुनरात्तता दोप इति दर्पणः । शार्दूल- विक्रीडितं वृत्तम् । १०१॥ इयमिति। दयम् उपस्थितेति भावः, इयं मयदानवस्य नन्दिनी कन्या, विदगनायजितः इन्द्रजितः प्रसवस्थन्नी जननी, अपरं कि वायमिति रोपः, दशकन्धरण रावणस्य गेहिनी महियो त्वयि करदययोजतं--प्रणतिमित्यर्थः, करोति खां प्रणमतोचः। द्रुतविलम्बितं वृत्तं, “द्रुतविलम्बितमाह नभी भरो” इति लक्षणात् । १०२ मन्दोदरीति। हे विभोपण ! मन्दोदरी तक पहराजी प्रधानमहिपी भूयात्, हे वीर! इमां मन्दोदरौं नड्डाच परि. पानय परिरक्ष, दत्तं ममस्तं राज्यं यमौ तं विभीषणम् इति प्रान्नाप्य प्रादिश्य तदिति- पञ्चम्यन्तमव्ययं, तत् तदनन्तर- मित्यर्थ , रामः सभायाम् उपनयनाय, यहा समी ।

·[४२६J महानाटकम् । अथ सतीत्वपरीक्षार्थमग्निप्रवेशे सोतावाक्यम् । अयं राम. स्वामी तदनुजवरी लक्ष्मण यह स्वयं वायोः सूनुद्यतिकरमुखा वानरगणाः । ममाकारो जातो यदि दशमुखे भाववशगः तदाहं भस्म स्यामिति विशति वह्नौ रघुबधूः ॥ १०४ ॥ वचसि मनसि काये जागरे स्वप्रसङ्गे यदि मम पतिभावो राघवादन्यपुंसि । तदिह दह ममाङ्ग पावनं पावकेदं सुकतदुरितभाजा त्वं हि कमैकसाक्षी ॥ १०५ ॥ । पाठ', सीता दिदेश अनुमैने। सौतासमोयनयनायेति पाठे सोताया. समोपे स्वसन्निधी नयनम् श्रानयनं तस्मै दिदेश अाज्ञापयामाम । वमन्ततिलक हत्तम् ॥ १०३ ॥ भयमिति। अयं स्वामी राम., इह अस्मिन् प्रदेशे तस्य अनुजवर' झारप्रवरः लक्ष्मण, स्वयं वायोः सूनुः हनूमान. धुतिकरः सूर्य तदात्मनत्वात् सुग्रीवोऽपि द्युतिकरोऽबोयत। युतिकरः सुयोव: मुखं प्रधानं येषां ते वानरगणा', तिष्ठन्तीति गेप., यदि मम आकारः अनं दगमुखे रावणणे भावेन ननु- रागण वगग: वगवतॊ जात., तदाई भा स्याम् इति, उमति -शेप रघुवध. सीता वही भग्नी विगति प्रविष्टवती। गिष. रिपो हत्तम् ॥ १४॥ धचसोति। यमि याक्ये, मनमि चिते. काये आगरे जागरायस्थायर्या, खामनिद्रायम्यायां, म्बनभाये रति पाठाना, राघवात् गमात् अन्यः पुमान् तस्मिन् मम पति- भावः यदि. जात प्रसि गेप, पायक सदा, , पवित्रता.

·नवमोऽङ्कः। [४२७] वह्नौ प्रविष्टायां सोतायाम्। पदे पाणी लाक्षा, वसनमिव कौसुम्भरजनं कटीदेश केशेष्वरुणरुचि कहारकुसुमम् । हरिद्रामुद्रास्य धनकुचतटे कगठनिकटे, केगानुर्वेदेवाः शपथसमये भूषणमभूत् । १०६ ॥ वहिालाः सृजति कियतोर्जानको कि विधत्ते कीहक्छाया रघुपतिमुखे, कम किं लक्ष्मणस्य । साधन । प्रग्ने ! इव अस्मिन्, समये इति शेषः, मम इदं पावनं. विशोधनोयम् अङ्गं दह भस्मीकुरु, हि यतः त्वं सुक्कतरित भाग पुण्यपापकारिणां कम्मणः सुकृतटुष्कृतरूपस्येति भावः, एक: मुख्यः साचो साक्षात् द्रष्टा । तथाच मनुः, "आदित्य चन्द्रावनिनोऽनलय द्योभूमिरापो हृदयं यमय । अइश्च रात्रिय उभे च मध्ये धम्मच जानाति नरस्य वृत्तम्” इति । मालिनी अत्तम् ॥ १०५॥ पदे इति। कशानुरग्नि: वैदेयाः शपयसमये दिव्यव्यापार. काले भूपणम् अलङ्कारः अभूत, तथाहि पदे चरणे पाणो करे नाचा असतकरसः, कटोदेगे कोसुम्भरजनं कुसुम्भकुसुमरम- रञ्जितमित्यर्थः, वसनमिव वस्त्रमिव, केशेषु अरुणारुचि रताप्रमं कद्वारकुसुमं रत्तोत्पलम्, प्रास्य मुखे धनकुचतटे निविड़े स्तनतटे कठनिकटे गलदेशे च हरिद्रामुद्रा हरिद्राविलेपनं, जातमिति रोपः। शिखरिणो वृत्तम् ॥ १०६ ॥ वहिरिति। वह्निः अग्निः कियतो: किम्परिमाणा: ज्वाला. सृजति १ आविष्करोतीत्यर्थः, जानकी सोता किं विधत्ते ? करोति ? रघुपतेः रामस्य मुखे छाया कान्ति: कोहक ? किंरूपा!

·महानाटकमा [४२८] इत्य यावहिवदति जन कौतुकोच्छूननेत्र तावच्छन्न गगनमखिल द्यातमानैर्विमानै ॥ १०७॥ ततश्च । मोतामुदोक्ष्य सुमुखों शिखिन प्रवेशे मुक्तास्तथा सुमनस सुरसुन्दरोभि । स्त्रग्विक्रय सकलखेचरमालिकाना जातो यथा चिरतर तिदिवे महाघ ॥ १० ॥ अथ । वङ्ग शुद्धिविधायिनो भगवतस्तजोभिरभ्यु हुने रम्लानामनसूयया विरचिता मौली सज बिभ्रती। लक्ष्मणस्य कार्य किम् १ किमाचरति म इति भाव जनो लोकस्तत्रस्य इति यावत् कौतुकेन कुतूहलेन उच्छ मानि स्पीतानि नेतागि यस्य तयाभूत मन इत्यमेवम्प्रकार यावत विवदति वितकयति तावत् अखिल्ल समग्र गगनम् अन्तरीक्ष द्योतमाने विगजमानै विमान देण्याने छन्न पूरितम अभू दिति शेप (हवा सर्वे अाकाशमागे प्रयतस्थिर इनि भाव । मन्दाक्रान्तावृत्तम ॥ १०॥ मोतामिति । शिखिन वन्ले शिखिनोति पाठान्तर प्रवेश मुमुखी प्रफुल्लवदना सोताम उदीच्च उर्द्धदेशात् दृष्ट्वा सुर सुन्दरोभि विद्याधरोमि तथा तेन प्रकारेण सुमनम पुष्पाणि मुक्ता दृष्टा यथा बिदिव स्वगै सकलखेचरमालिकाना सर्वेपा देवमालाकराणा चिरतर दोर्घकाल सविक्रय कुसुम मालाविक्रयण महार्य महामूल्य ज्ञात । वसन्ततिलक हत्तम ॥ १०८॥ वरिति। जानको अभ्युदः स्वशरीरनि स्तरित्यर्थ तेजोभि भगवतो देवस्य व शुद्धिविधायिनो पावनी सती

·नवमोऽङ्कः।
[४२८)
पादाङ्गठनखाग्रदत्तनयना नोवोविनिन्यासतः
स्तोकालक्ष्यमुखी कशानुवलयावाड्निर्गता जानको ॥ १०॥
अदग्धायां सीतायां दारयसमेतानां देवानां वाक्यम् ।
विरम विरम राम! वल्कलन पवित
वयमधिगतवन्तः साक्षिणो लोकपालाः ।
किमपरमनलेऽस्मिन् हेमवन्नोव शुद्धा
कुलविपुलविभूषां जानको ते तनोतु ॥ ११ ॥
अनसूयया अविपत्निया विरचितां गुम्फित्वा दत्तामिति यावत्
अम्नानाम् अमलिना, नित्योज्यतामिति यावत्, मजं मालिकां
मौलौ धम्भिल्ले, “मौलि: किरीटधम्मिलौ” इत्यमरः, विनती
दधाना पादाङ्ग,ठयोनखाग्रेषु दत्तनयना दत्तदृष्टिः, न त्वन्यतो
दत्तदृष्टिरिति भावः, नीवी कटिवमनग्रन्थिः तस्या विनिन्यासतः
विशेपेगा बन्धनप्रयत्नत इत्यर्थः, प्रस्खलनभयादिति भावः, हेतोः
स्तोकमोपत् पालच्यं मुखं यस्याः तथाभूता सती द्राक् मपटि,
झटितीत्यर्थः, "ट्राग झटित्यन्चमाझाय” इत्यमरः, कशानुवलयात
अग्निमगड लाव, अग्निरागेरित्ययः, निर्गता उत्तस्थावित्यर्थः !
गार्दू न्नविक्रीड़ित हत्तम् ॥ १८ ॥
विरमेति। हे राम! विरम विरम, जानकी प्रति
अमतोलसंशयादिति भावः, तव कलत्रं पत्नो जानकी पवित्र
विशुद्धम्। लोकपाला: साक्षिणः सर्वान्तर्यामिनः वयम् अधि
गतवन्तः ज्ञातवन्तः । अपरम् अधिक किं, वक्तव्यमिति शेषः,
जानकी अस्मिन् अनले अग्नौ शुद्धा सती हैमवल्लोव हेमलतक
ते तव कुलस्य वंशस्य विपुलां महतीं विभूपाम् अलङ्गति,
शोभामित्यर्थः, तनोतु विस्तारयतु । मानिनो वृत्तम् ॥ ११ ॥

·महानाटकम् । अदुष्टाया सोताया जनानां वाक्यम् । भान यइनुरोखरस्य शिशुना यज्जामदग्न्यो जित त्यता यञ्च गुरोगिरा वसुमती बदो यदम्भोनिधि । एकैक दशकन्धरक्षयततो रामस्य कि बीते ? दे निर्णय येम सोऽपि सहसा सीता वियुक्तोक्कत १११॥ अथ थोराम प्रति तेषा स्तुतिवचनम् । विजेतव्या लङ्का चरणतरणोयो जलनिधि विपक्ष पौलस्त्यो रणभुवि सहायास कपय । तथान्येको राम सकलमजयद्राक्षसकुल कियासिडि सत्वे भवति महतां नोपकरणे ॥ ११२ ॥ भग्न मिति। शिशुना रामेण ईखरस्य धनु भग्नम प्रति यत् जामदग्न्य भार्गव जित इति यत् गुरो पितु गिरा वचमा प्राज्ञयेति यावत् वसुमती पृथिवी राज्यमित्यर्थ त्वक्ता इति यत् अम्भोनिधि ममुद्र बद्ध इति यत् तत्तत् एकैक दशलन्धरक्षयात रावणसहारिगो रामस्य वि वर्णते ? कि कोत्यते । किन्तु दैव विधि निर्णय निश्चिनुहि येन सोऽपि सहमा सौतावियुक्तोक्कत सोताविरहदु ख प्रापिन इत्यर्थ न कोऽपि दैवम अतिवर्तित शन्नोतीति भाव । शार्दू दूलविक्रीडित वृत्तम । १२१ ॥ वितव्येति। लड्डा सुरासुरै अजेयेति भाव विजेतव्या जयनीया जलनिधि ममुद्र चरणाभ्या तरणीय लवनीय पौलन्त्य रावण विपक्ष शत्रु रणभुवि सग्रामक्षेत्रे कपय वानरा सहाया , तथापि इत्य जयप्रातिकूल्येऽपि एका राम सकन्न समग्र राक्षसकुलम् अजयत् जितवान। तथाहि महता ·नवमोत [४३१] रामो मूर्ति निधाय काननमगान्मालामिवाज्ञां गुरो- म्तद्भक्त्या भरतेन राज्यमखिलं मात्रा सहेवोभितम् । तो सुग्रीवविभीषणावनुगती नोतो परां सम्पदं प्रोसिता दशकन्धरप्रभृतयो ध्वम्ताः समस्ता दियः । ११३ ॥ राम प्रति लोकपालाः। अधाचीनो लवामयमयमुदन्वन्तमतरत् विशल्य मौमित्रयमुपनिनायौपधिवरम् । . - महाप्रभावाणां जनानां नियासिद्धिः कार्यसिडिः सत्त्वे वले, महानुभावतायामित्यर्थः, भवति तिष्ठति, उपकरणे वाह्य- मामग्रा न, भवतोत्यन्वयः, (सत्त्ववता किममाध्यमिति भावः । मामान्येन विशेषसमर्थनरूपोऽर्थान्तरन्यासः शिखरिणी वृत्तम् ॥ ११२॥ राम इति। रामः गुरो. पितुराज्ञां मालामिव मूनि गिरसि निधाय काननम् अगात् गतवान्। भरतेन तस्मिन् राम भक्ति: तया तद्भत्या हेतुना मात्रा जनन्या सहेव अखिलं गज्यम् उभितं त्यती, माता त्यक्ता राभ्यञ्च त्यक्तमित्यर्थः । अनुगतो आथिती ती सुग्रीवविभीषणो परां महती सम्पद नोती प्रापितौ। नया प्रोरिसक्ताः प्रकण गर्विताः दशकन्धर- प्रभृतयः रावणादयः समस्ता. दिपः शत्रवः ध्वस्ता निहताः। अत्र प्रथमे पाद उपमा, द्वितीये सहोतिः, तल्लक्षणमुक्तं दपणे, "महार्थस्य वलादेकं यत्र स्याहाचकं इयोः । मा सहोतिर्मन- भूतातिशयोक्तिर्यदा भवेत् ॥” इति, तदनयोः संसृष्टिः । पार्टून- विक्रीडितं हत्तम् ॥ ११३ ॥ प्रधाक्षीदिति। अयं नोऽस्माकं लशाम् प्रधाचीत् ददाह, ·[४३२] महानाटकम्। इति स्मारं सारं त्वदरिनगरोभित्तिलिखित हनुमन्तं दन्तैगति कुपितो राक्षमगणः । ११४ ॥ इत्वा त राव घोरं सोतामाटाय गघवः । अयोध्यायां गमिवामि मुमुदे महलक्ष्मणः ॥ ११५ ॥ मीता प्रति रामः। यस्यामनिर्जरितचन्द्रिफमर्कपाद: वामायिगाचरपतरूपमि व्यलामि। व्यावर्य वक्तकमलं कमलाक्षि ! पश्य लद्धेति तां नवविभीषणराजधानोम् ॥ ११६ ॥ हवेति। अयम् उदन्वन्तं समुद्रम् असरत् उत्तीर्णयान, धयं सौमित्रे: लक्ष्मणस्य विशल्य शल्योडरणम् प्रोपधिवरम् उपनिनाय पानोतवान्, इतोयं समारं स्मारं पुनः पुनः मृत्वा तव परि नगर्याः सवपुर्याः लझाया भित्तो कुये लिखित चित्रितं, हन- मन्तं कुपितो राक्षसगण: दन्तै: दशति, (अयमेव अम्माकं सर्वानर्थहेतरिति प्रहरतीत्यर्थः। शिखरिणो वृत्तम् ॥ ११४ ॥ राघवः रामः घोरं भीषणं रावणं हत्वा त विनाश्येव सौतामादाय अयोध्यायां गमिष्यामोति सहलक्ष्मणः लक्ष्मणेन सहित: मुमुद ननन्द । सह सोतयेति पाठान्तरम् । अनुष्टुप हत्तम् ॥ ११५॥ यस्यामिति । है कमलाक्षि ! पद्धजनयन ! यस्यां लङ्कायां अर्क पादः सूर्यकिरण: निशाचरपतः रावणात् वासात् भयात् उपसि प्रभाते न निर्जरिता नि:शेषण जोर्णतामनीता, अग्रस्तेति यावत्, चन्द्रिका यस्मिन् तद् यथा तथा व्यलासि विजृम्भित यत्र नित्यन्जोत्नास रजनोषु प्रभाऽपि सूर्यकिरणा- ·नवमोऽङ्कः। [४३३] लहां प्रति सीतावाक्यम्। छिन्ना न दिस्यतरवस्तव कचिदाहो? कचिद्धता न परिखाः कनकाम्बुजिन्यः ? । ' सुटा न कञ्चिदिनरत्नमहाग्टहास ? कच्चिन काञ्चनमया दलिताय शालाः ॥ ११७ ॥ रामः। अवासीत् फणिपागवन्धनविधिः शत्या भवद्देवरे गाढ़ वनसि ताड़िते हनूमता द्रोणाट्रिरवाहृतः । - " यन्ट्रिकामानिन्यं न स्यादिति भाव। वनकमलं मुखपद्म व्यावर्त्य प्रत्यावत्यै लड्डेति स्यातां तां नवविभोपपराजधानी पन्य प्रवन्तोकय । वसन्ततिलकं वृत्तम् ॥ ११६ ॥ छिन्नेति । ग्राहो नङ्के! तय दिव्यतरव: छिन्वा न कचित् ? कञ्चिदिति. प्रत्ये, न छिन्ना किम् ? अपितु छिन्ना एवेत्यर्थः कनकाम्बुजिन्यः काञ्चनपद्मशालिन्यः परिखाः तव वेष्टनजन्न- राणयइता: न कश्चित् ? न विन्लोड़िता: किम् ? अपितु विलोड़िता एवेत्यर्थः। इनरत्नमहाराहाय सूर्यकान्तमग्-ि निर्मिता: महान्तः तव ग्टहाः सदनानि न सुटा न दग्धाः कश्चित् ? अपितु भस्मोक्ता एवेत्यर्थः । काञ्चनमयाः सौवर्णाः माना: प्राकाराः, “माकारो वरप: शान्न” इत्यमरः, कश्चित् न दलिताय ? न भग्नाय ? अपितु दलिता एवेत्यर्थः, यादृक् तेऽहद्वारः तथैव त्वं ध्वम्तामीति भावः। इदमेव क्षते चार- मिति बोध्यम् । वसन्ततिलकं वृत्तम् ॥ ११७ ॥ पत्र अम्मिन् प्रदेशे फपिपाशवन्धनविधिः नाग- पागबन्धनन्यापारः प्रामोत् । भवत्या देवरः भवद्देवरः तस्मिन् नक्ष्मणे इत्वः, भक्त्या तदाख्येन अस्त्रेण वक्षसि गाई दृढ़ म-३० अवेति ।

·[४३४॥
महानाटकम्।
दिव्यैरिन्द्रजिदत्र लक्ष्मणाशरैलॊकान्तरं प्रापितः
केनाम्यत्र मृगाक्षि ! राक्षसपत: कत्ता च कण्ठाटवी ॥१८॥
वैदेहीं समवाप्य दाशरथिनारधे प्रयाणेऽग्रतो
दृष्टाः पुष्पकसंस्थितेन रभसादाकाशमारोहता।
लद्धासागरजानकोवनरणचौण्यश्चमत्कारिका
जम्बवज्जलविन्दुवज्जलजवज्जखालवज्जालवत् ॥ ११८ ॥
यथा तथा ताडिते प्रहने सति हनूमता अत्र प्रदेशे द्रोणाट्रि:
गन्धमादनगिरिः पाहृतः आगीतः । हे मृगाक्षि ! हरिणनयने !
अत्र दिव्यै. लक्ष्मणस्य शरैः इन्द्रजित् लोकान्तरं प्रापितः
निहत इत्यर्थः । अत्र अस्मिन् प्रदेश केनापि राक्षसपते: रावणस्य
कण्ठाटवो कण्ठकाननं कुत्ता छिना च, (पत्र केनापोत्यनेन
आत्मगर्वः परिहत इति भावः । शार्दूलविक्रीडितं वृत्तम् ॥११॥
वैदेहीति। वैदेही सोतां समवाप्य लब्धा दाशरथिना
रामेण प्रयाणे अयोध्यायात्रायाम् आरब्धे सति पुष्पकसंस्थितेन
अत एव रमसात् वेगात् भाकाशम् आरोहता सता अग्रतः
चमत्कारिकाः चमत्कारविधायिन्यः लहा-सागर-जानकीवन-
रणक्षोण्यः क्रमेण जम्बूवा जलविन्दुवत् जलजवत् जम्बालवत्
जालवत् दृष्टाः अवलोकिताः, तथाच लद्धा मागरमध्ये पतितं
जम्बूफलमिव, सागर: जलविन्दुवत् स्वल्पजलाशय इव जानकी
वनम् अशोकवनं जलजवत् पद्ममिव, “जलजं शङ्खपद्मयोः” इत्य-
मरा, रणक्षोणो रणक्षेत्र जम्बालवत् यतविशिष्टं • जान्नवत्
आनायवत् पानायः पुंसि जालं स्यात्" इत्यमरः, गिपतित
वीराणां जालसंयुक्तपद्धसदृशक्षणवर्णत्वादिति भावः पालोकिता
-इति निष्कर्षः शार्दूलविक्रीडितं वृत्तम् ॥ ११ ॥

·नवमोऽः। [२३] प्रय दहनविशुद्धा तां समादाय सीता रजनिचरकपीन्द्रवन्दितः पुष्पकेण । पुरमगमदयोध्यां मन्वियूथैमिलित्वा सपदि भरतदत्ता राज्यलक्ष्मी स भेजे १२०॥ अयोध्यां गते रामे वशिष्ठवाक्यम् । गिधे गम्भोयंधित यदयं यच्च धातु प्रपोचे कम्तेनाम्मिन् जगति न मनो विस्मित: सस्मितय ।। अभ्युत्यातुं वयमपि ततो रामभद्रं प्रहत्ता दिघ्या दृटं दगरयकुन्न खेतमानैर्यशोभिः ॥ १२१ ॥ - अथेति । अयानन्तरं स राम दहनविशदाम् अग्निपरि- पृता ता मोता समादाय रजनिचरकपीन्द्रः राक्षसेन्द्रपि. प्रवरैः सह मुष्पकेण रथेन वन्दित: सादा गृहीत इति यावत, अयोध्या पुरम् अगमत् । तव सपदि तत्क्षणं मन्त्रिथैः मन्त्रिवर्ग, पेटके मुमन्लादिभिरिति भावः, मिलित्वा मङ्गल्य भरतेन दत्ता प्रत्यर्पिता राज्यलक्ष्मी भने प्राप। मालिनी हत्तम्। १२.. गि इति । अय राम शम्भो शिष्य भार्गवे परसुराम यत् धातु ब्रह्मग प्रपौवे रावणे यञ्च व्यधित विहितवान् (गम्भुगिय गवणञ्च यत् निर्जितवानित्यर्थ, अम्मिन् जगति को जन तेन कम्मेवा न विम्मित न चमत्कत. १ न मस्मितय न सानन्दहासन' इत्यर्य: सर्व एव विस्मय गत आनन्दितयेत्यर्थः, तत कारणात् वयमपि प्रहदा अपोति भावरामभद्रम् अभ्य त्यातुम् उत्याय अभिनन्दितु प्रहत्ता प्रारब्धाः, दिव्या भाग्येन ·[४३६] महानाटकम् । सोतां प्रति । अन्ययोगव्यवच्छेदादुपास्ते यदरुन्धती। संविभक्तं त्वया पुनि । तत् सम्प्रति पतिव्रतम् ॥ १२२ ॥ दशवदनविमदख्यातबाहुप्रताप- प्रतिहतपरचक्र नष्टशङ्काकलङ्गम् । सुचिश्मनुजबन्धुयेणिसामान्यभोगं सुखितसकललोकं रामराज्यं बभूव ॥ १२३ ॥ अच्छेद्ययन्दनाद्यैरपि जलधिणस्तरनिर्वापणीयः सीतायोरामयोर्यश्विरतरमनयच्चित्तमुत्तप्तभावम् । दशरथस्य कुलं खेतमाने, शुनोभवद्भिः यगोभिः, पूर्ग मिति शेष., दृष्टम् । मन्दाकान्ता वृत्तम् ॥ १२१ ॥ अन्येति । है पुत्रि । अरुन्धती श्रन्ययोगव्यवच्छेदात् अपर- नारीयोगं विनेत्यर्थ', येत् पतिव्रतं पतिव्रताधर्मम् उपास्ते सेवते, सम्प्रति इदानी तत् पतिव्रतं त्वया मंविभक्तं सम्यग विभज्य गृहोतमित्यर्थ , (जगति अरुन्ध त्या समा पतिव्रता नाभीत् इदानीन्तु त्वं तस्याः प्रतिस्पर्दिनी जातासोति भावः। अनुष्टुप हत्तम् ॥ १२२ ॥ दशैति। दशवदनस्य रावणस्य विमर्देन ख्यातो यो बाहुप्रतापः भुजवोर्य तेन प्रतिहतानि निर्जितानि पर चक्राणि परराष्ट्रागि यस्मिन् तत्, नष्टः विगत इत्यर्थ , शहा टुर्जनेभ्यो भयमेव कलङ्गः यस्य तथोक्तम् अनुजाः कनोयाम, भरतादय. बन्धुशेणयच समस्ता स्वजनाच तासां सामान्य. साधारणा, स्वसमान इत्यर्थः, भोग, यत्र तथाभूतं मुचिरं सुखिता: सकला लोका यस्मिन् तादृशं रामस्व राज्यं बभूव । मालिनी वृत्तम् । १२३ ॥ .

·नवमोऽवः। [४३०J नोरन्धाञपलोलाकलितघनतरम्पर्शसान्द्रान्तीध. प्रस्यन्दानन्दभाजोर्निरगमटननः सोऽपि विश्लेपजन्मा ॥ १२४ ॥ श्रीरामचन्द्रबहुमानविशेषहृद्या राज्योपभोगमतुलं सुचि विधाय । भोता समस्तकुनकौतुकमूलभूतम् प्राधत्त गर्भमतिनिर्भरशुद्धभावम् ॥ १२५ ॥ अच्छेद्य इति । यः बन्दनायैः, शोतोपचारैरिति शेषः, अपि अच्छेयः अनपनेयः, ते: जलधिजन्नैः समुद्रवारिभिरपि अनि- वापणोयः निर्वापयितुमशक्यः सीतायोराम्यो:-विशेषजन्मा विच्छेदजनित: अनन्नः अग्निः चिरतरं दीर्घकालं चित्तम् अन्तःकरणम् , उत्तप्तभावं मन्तापमित्यर्थः, अनयत् प्रापयत् मोऽपि-नोरन्धस्य सान्ट्रस्य प्राले पस्य आलिङ्गनस्य लोलया विलासेन कलितः कृतः यो धनतरः प्रतिनिविड़: म्पर्श: तत्र यः सान्द्र धनः अन्तौव: पोयूपराशि: तस्य प्रस्यन्देन तरणेन य आनन्दः तं भजत इति तयोः सतो: निरगमर निर्वास प्राप, (ता परमसुखं सुरतमुखमनुबभूवतरिति भावः । स्रग्धरावृत्तम्। १२४ ॥ बोरामिति। योरामचन्द्रस्य यो बहुमान: आदरातिशयः तस्य विशेषेण हृद्या अतीव सुनितेत्यर्थः, सर्वजनमन्तोपिणी वा मोता) सुचिरं सुदीर्घकालम् अतुनं निरुपमं राज्योपभोगं विधाय आम्वाद्य ममस्तकुन्नम्य मर्वस्य सूर्यवंशस्येत्ययः, यत् कौतुक हर्षः तस्य मूलभूतं निदानम् प्रतिनिर्भरः अत्यन्तः शहः विमनः मावो यस्य तं गर्भम् पाधत्त दधार । तिनकं हत्तम् । १२५॥ - वमन्त- ·[४३८] महानाटकम् । विरहसुचरिताया निकालङ्क स लड़ा पतिभवननिवासाशङ्कलोकापवादम् । मुखर मुखरवोत्य राम आकर्ण्य मेने जनकनृपसुतायास्त्यागमेवात्मशुद्धिम् ॥ १२६ ॥ विमन्तकुल कलवायतया दुर्निवारा रघुकुलतिनकाज्ञा भीतभीता गृहोला। वनभुवमध नोवा दोहदच्छद्मना ता जनकनृपतिपुत्त्री लक्ष्मणो वाक्यमाह ॥ १२७ ॥ विरहेति। निष्कलङ्क निरपवाद स राम विरहे मुटु चरित यस्या तथाभूताया अपि अत्राध्याहार्य , जनवाप सुनाया सौताया लापते रावणस्य भवने निवास तेन आशशिना सञ्जातचरित्रशङ्गाना लोकाना सामान्य जनानाम् अपवाद दिश्चरितेय मौतेति) कु सावाद -मुखराणा वाचालाना मुखरवात् मुखोचरितशब्दात् उत्तिष्ठतीति तथोक्तम अाकण्य गुत्वा त्यागमेव सोताया इति शेष आत्मन शुद्धि प्रायश्चित्त मेने अमन्यत वास्तवविशुद्धताजनिऽपि लोकरञ्जनार्थमिति भाव । विरहसचिरताया इति पाठे विरहस्य सुचिरताया सुदीर्घकालीनत्वात् हेतोरत्यर्थ । मालिनो वृत्तम् ॥ १२६ ॥ विमलेति। अथानन्तर लक्ष्मण भीतभीत अतिभीत सन् विमले निमीले कुले कला अपवाद तस्य प्रागडया दुर्निवारा दुलया नघुकुलतिलकस्य रामस्य आज्ञा त्यजैना मिल्यादेश गृहोला दोहदच्छद्मना दोहदो गर्भिण्या अभिलाम तस्य छद्म कैतव तेन एकदा रामसमोये सोतया कस्ते दोहद इदानोमिति पृष्टया प्रात्मनो वनविहारामिलाप प्रकटित ·नवमोऽद्धः। [४३८]] दलति दलति वन; कम्पते कम्यतेऽङ्गं तिमिरकवलितं दिक्चक्रमालोकयामि । तटपि परवमोऽहं हन्त ! मातबवीमि त्वमिह खन्नभयेन त्यज्यसे रावण ॥ १२८ ॥ इति वचनमकम्माहचपातानुकारं युतिगतमथ सीता मूर्छिता सा पपात । अगमदवनवास्यो लक्ष्मणो रामपार्ष मुनिरन्लभत मीतां तत्र वाल्मीकिनामा ॥१२॥ .. . गच्छालेति भावः) तां-जनकनृपतिपुत्री सीतां वनभुवम् अरवस्थनों नीत्वा वाक्यं वचनम् आह उवाच । मालिनी वृत्तम् ॥ १२७॥ दलतोति। हे मातः! वक्षः हृदयं दलति दलति विदी- यति विदोयति, अझं शरीरं कम्पते कम्पते, आमीक्षोष विर्भावः, दिक्चक्र दिमण्डलं तिमिरैः अन्धकार कवलित ग्रस्तं, पूरितमिति यावत्, आलोकयामि पश्यामि, तदपि तथापि परवश: पराधीनः, प्रभोराज्ञावशंवद इत्यर्थः, अई ब्रवीमि कथयामि, हन्त खेद, राघवेण रामेण खलमयेन दुर्जनभयेन हेतुना इह अरण्ये त्वं त्यज्यसे । मालिनी हत्तम् ॥११८॥ अकस्मात् हठात् वचपातानुकारं कुलिश. पातोपमम् इति उक्तप्रकारं वचनं श्रुतिगतं योवपयमायातं, सस्या इति शेषः। न तवणानन्तरमित्वर्थः, सा सीता मूर्छिता पपात । लक्ष्मणः अवनतास्यः अधोवदन: सन् रामस्य एसोति।

·४ि४०] महानाटकम्। सोतामासाद्य वाल्मोकिना ध्यात्वा मातम् । रामो दाशरधिर्दिवाकरकुले तस्याङ्ग ना जानकी नोतेय दश कन्धरेण वनतो लशालयं छमना । रामेगापि कपीन्द्र सङ्गतिवशादम्भोनिधिलया बद पर्वतमालया रिपुबधादानीय निर्वासिता ॥ १३०॥ तत्र सीता मति मुनिवाखम् । वत्से । समाश्वसिहि जानकि । मुञ्च तापं प्राचेतसोऽयमहमम्मि सखा गुरोस्ते । स्त्रीयं पितुर्भवनमेव ममायमस्ते तत्रोपगहि ननु पुत्ति । लभस पुत्तम् ॥ १३ ॥ पार्श्वम् अन्तिकम् अगमत् । तवारण्ये वाल्यौकिनामा मुनि सोताम् अलभत प्राप। मालिनी वृत्तम् ॥ १२८ ॥ राम इति । दिवाकरस्य सूर्यस्य कुले दाशरधि दश रथस्य सुत राम' तस्य अङ्गना पत्रो जानको जनकदुहिता, इघ जानकी दशकन्धरण रावणेन छद्मना छोन बनत पर खात् नोता हवेत्यर्थ, रामेणापि कपीन्द्रेण सुग्रीवेण या सङ्गति मैत्रो तहणात् हेलया अवलोलया पर्वतमालया पर्वत श्रेण्या अभोनिधि समुद्र तत. रिपो, रावण स्थ बाधात् बध कवेत्यर्थ,, यवर्थ पञ्चमी, पानीय प्रत्यादृत्य इय निर्वासिता अरण्य नीता। गाटू टूलविक्रीडितं वृत्तम् ॥ १३ ॥ वत्स इति। हे वत्से । जानकि । समाखासहि समासस्ता भव, तापं दुखं मुञ्च त्वज, अयम अह प्राधेतस बाल्मीकि तव गुरो. पितुः पितुरिति वा पाठ । प्रायमः ते तव खीय निजं पितुर्जनकस्य भवनमेव । ननु सखा अस्मि, मन ·नवमोऽङ्कः। [४४१] तस्या वाल्मोक्यायमगताया वृत्तान्तः । नोति सम्यक् प्रणोता फलमिव सुषुवे जानकी पुत्रयुग्म वाल्मोकिम्तव संज्ञां कुश इति लव इत्येतयोः संविधाय । विद्याथाध्याप्य सर्वाः सकलमविकलं गापयित्वा स्त्रवाक्यं भव्यं रामायग्याख्य सकलकुल महानन्दकन्दं चकार १३२ ॥ वनगतायां सोताया रामवृत्तान्तः । सीता हित्वा दशमुग्वरिपु पयेमे यदन्या तस्था एव प्रतिक्ततिसखो यत् क्रतूनाजहार । पुति । तब ममायम-उपयाहि-पागच्छ, पुवं लमख, तिवैव सुप्रसवा सतीति शेयः । वसन्ततिलकं वृत्तम् ॥ १३१ ॥ नीतिरिति । सम्यक प्रणीता प्रयुक्ता नोतिः-सामाद्युपाय इति यावत्, फलमिव जानको पुवयुग्मं हौ पुत्री सुषुवे प्रसूत वतीत्यवं., तत्र वाल्मोकिः एतयोः मुनयोः कुग इति लव इति संज्ञा नामकरणं संविधाय यथाविधि हत्वा सर्वा विद्याश अध्याप्य पाठयित्वा, तौ इति शेप, भव्यं सुन्दरं रामायणाख्य रामस्य अयन चरितम् श्राख्या यस्य तत् खवावयम्वाणोतं सन्दर्भ मकल सम्पूर्णम् अविकल यथायथं गापयित्वा •मकन्न कुन्नाना मर्वेपामरण्यवामिनाम् ऋपोणामित्यर्थः, महान् आनन्द तस्य कन्दं मूल, हेतुभूतमुपायमित्वर्थ, चकार क्षत- वान् । स्रग्धरा वृत्तम् । १३२॥ सीतामिति। दशमुखरिपु रावणारिः रामः सीतां हित्वा त्या अन्यां कान्ता नोपयेमे न परिणीतवान् इति यत् तथा तस्याः मोताया एव प्रतिकतिमखः प्रतिमूर्तिसहित ऋतून अश्वमेधादीन् यन्नान् पाजहार अनुष्ठितवान् इति यत् ·[४४२] महानाटकम् । वृत्तान्तेन श्रवणविषयप्रापिणा तेन भत्तुः सा दुर्वारं कथमपि परित्यागदुःखं विपेहे ॥ १३३ प्र अथ ब्राह्मणपुत्तस्य मृतस्य जीवनाय धूमं पिबन्तं मुनिरूपं शूद्रं दृष्ट्वा रामवाक्यम् । रे हस्त । दक्षिण । मृतस्य शिशोर्डिजस्य जीवातवे विसृज शूद्रमुनी कपाणम् । रामस्य गात्रमसि दुर्भरगर्भखिन्न- सीताप्रवासनपटोः, करुणा कुतस्ते ? ॥ १३४ ॥ अघ सुवर्णसोताप्रतिकति कल्वाऽखमेधं कुर्वाणे रामभद्रे पौरजनवाक्यम् । "सस्त्रीको धम्ममाचरेत्” इति शास्त्रादिति भाव, तेन श्रवण विषयप्रापिणा अतिगोचरेण भत्तुंः वृत्तान्तेन हेतुना सा सीत टुरिमपि दु महर्माप परित्यागदुःखं कथमपि विषेहे सोढ़ वती। मन्दाक्रान्ता वृत्तम् ॥ १३३ ॥ र हस्त इति। रे दक्षिणहस्त । मृतस्य दिजस्य शिशो अर्भकस्य जीवातवे जीवनौषधाय, “जीवातुर्जीवनौषधम्" इत्य मर शूद्रमुनी कृपाणम् अति विसृज निक्षिप। ननु कथमह मोनियमाचरामीत्यत आह, रामस्येति-दुर्भरण दुर्धरण गर्भग गण खिन्ना लान्ता या सोता तस्या प्रवासने वनप्रेपणे पट समर्थ , तत्पर इत्यर्थः तस्य रामस्य गात्रम् अङ्गम् असि, ते तय करुणा कुत १ नैव करुणा अम्तीत्यर्थ अत्र उत्तराईस्य पूर्वार्ड- हेतुकत्वात् वाक्यार्थहेतुकं कायलिङ्गमलद्वारः, पदार्थले कायलिङ्गमुदाहृतम्” इति लक्षणात्। वसन्ततिलक वृत्तम् ॥ १३ ॥ "हतोक्य- ·नवमोऽहः। [४४३] वजादपि कठोराणि मृटूनि कुसुमादपि । लोकोत्तराणां चेतासि को हि विनातुमर्हति ११३५० अवावसरे । जितरघुपतिवोर्याव मेधाबरोधे ऋतुसदसि ननिम्ती तद्यो गापयित्वा । प्रमुदितहृदि राम चार्पयित्वाञयास्य प्रणिहितबुधशिष्यो जानकोमानिनाय ॥ १३६ ॥ तत्य आगतारा मौताया लोके माध्वोत्वस्याति मवईयितु- मभिन्नपति राम सीतावृत्तान्त' । वत्रादिति। वचात् कुन्निगादपि कठोराणि कठिनानि, दुष्करकार्येषु शत्रुधादिष्विति भावः, कुसुमादपि मृटूनि कोमलानि, विपन्नजनाहरणादिष्विति भाव , लोकोत्तराणाम् अन्नोकिकजनाना, महात्मनामिति यावत्, चेतासि का हि को वा विज्ञातु बोदुम् अईति ? न कोऽपोत्वहोत्यव दिति पाठे नु वित। चेतामोत्यव वृत्तानीति पाठे वृत्तानि चरिता. नीत्यर्थ । अनुष्टुप् वृत्तम् ॥ १३५ जितेति। मुनि नोकि. अश्वमेधाक्षम्य रोधे निरोधे कृते सति, ताभ्या नानकीमताभ्यामिति गेपनितं रघुपते रामस्य वीर्य बलं याभ्यां तो कृतरामपराजयो इत्यर्थ , तो कुगनवो क्रतुसदमि यन्नमभाग सदरमतस्य रामस्य-यन यगकरं रामायणमिति भाव , गापयित्वा प्रमुदितम् माहादित हद यस्य तथाभूते रामे अर्पयित्वा च अस्य-रामस्य भान्ना प्रनिहित प्रेरित. बुध विद्वान् गिपो येन तयोरु, विडाम शिचं प्रेरयन् इत्यर्थ , जानकी मोताम् पानिनाय उपस्थानमाम! मालिनी वृत्तम् । १३६ ॥ .

·नवमोऽहः। ४४५० अथ मुनिवेगधारिणः कानस्य ममागमः, उक्लिप्रत्युती च । एकान्तं देहि राजन् ! भनिविबुध ! ददै वाल्छितार्थ त्वदीयं यस्ततोपैति वध्यः स भवति भरतो वाक्यमक करिये । मौमिति द्वारदेश तदनु रघुपतिौकरोधाय कृत्वा शयाव ब्रह्मवाक्यं मुरमुरगमनाभ्यर्थ कालवतात् ।। १३८ । अत्रान्तरे ममागतेन टुर्वासमा नागम्य वचनानुवचनम् । गर्म दर्गय, दर्शयाम्यवसरे ब्रह्मन् । मनाक क्षम्यता ते. सकलवुधजन: निखिने: विहजनै: ममत: युक्तः सन् तव नयोरित्ययः, पुवयोः कुशनवधाः, उति इति शेम, मोक्ताले मोतावास संरोप्य निधाय चिरं दोघकास राज्यम् अकृत कृतवान् । स्रग्धरा वृतम् ।। १३८॥ एकान्तमिति । हे राजन् ! एकान्त त्वया सह मन्नापार्य निर्जनस्थानमित्यर्थः, देहि । इति कालोलि। हे मनिविवुध ! देवमुने ! इत्यर्थः, अथवा मुनिपु विवद्रित्यर्थः, त्वदीयं वाझि- तार्थम् इटार्थम्, एकान्तमिति भावः, ददे ददामीत्यर्थः । इति रामोक्तिः । तत्र एकान्ते य उपैति उपगच्छति, आवयोः संन्नाप- काले इति भावः, सम्भवतः तव वध्यःभवति । इति कालोक्तिः। एक वाकां तवेति शेपः, करिये पालयियामि, तिव वचनात् एकं तथा कुर्वाणं बधियामोत्ययः । इति रामोतिः। तदनु तदनन्तरं रघुपति. रामः लोकरोधाय लोकानां प्रवेशवारणाय हारदेश मोमिनिं नाणं कृत्वा मरध्येत्यर्थः, कानस्य वनात् वदनात् सुरपुरगमने खयातायाम् अभ्यर्थना यत्र तयाभूतं ब्रह्मणो वाक्यं शवाव तवान् । सुरपुरगमनाभ्यर्थने इति पाठे तहिपये इत्यर्थः। सन्धरा वृत्तम् ।। १३८ ॥ म-३८

·[४४४]
महानाटकम्।
तस्या भूयोऽपि वह्नौ विश भवतु नृणा देवि । विश्खासदाय
रामणेतीरिताया विनमति वदने चेदह देवि। साध्वो।
मा धोभूय भूमे । नय वदिति कृतव्याहती सत्यवाक्यात
मद्यो निर्भिवभूमे समभवदतुल ज्योतिरन्तर्विशन्त्याम ॥१३ ।
धरण्या नीयमानाया सोताया वृत्तान्त ।
प्रत्यदत्तुं स सीता पुनरपि धरणी भेत्तुमभ्युद्यतोऽभूत
सर्वेरम्पर्थ्यमान शममनयदथो राघर कोपशोको।
मान्द्रानन्ट समेत सकलबुधगणे पुत्त्रयोस्तव सीता
स्त्रह म रोग्य राज्य चिरमकृत जनानन्दनो रामचन्द्र ॥ १३८ ।
रुतिर्यया तयाभूताया
मृदा
तस्यामिति। है देव। त्व भूयोऽपि पुनरपि वह्नौ अग्ना
विश वृषा मानवाना विखासदार्थ दृढ प्रत्यय इत्यर्थ भवत
रामिण इतोत्यम् ईरितायाम उक्ताया तस्या सोताया धिनमति
विनति गच्छति वदने हे देवि भूमे। पृथिवि
साध्वी
अव्याहतचरिता चेत् यदि तत् तदा इंधोभूय आत्मान द्विधा
कृत्य (प्रात्मनि रन्ध्र विधायेत्यर्थ) मा नय इति कृता व्याहृति
व्याहार उक्तिलपितम इत्यमर,
तत्क्षण निमित्रा या भूमि तस्या अन्तरम्यन्तर विशन्त्या
प्रविगत्याम् अतुल निरुपम ज्योति तेज समभवत् उद्दभौ ।
स्नग्धरा हत्तम ०१.७॥
प्रत्युद्दतुमिति । स राधव पुनरपि सोता प्रत्यहा सोताया
प्रत्युद्धरणार्थ धरणी पृथ्वी भेत्तु विदारयितुम् अभ्युद्यत पन्त
अभूत्। अथानन्तर सय जनै अभ्यथ्यमान प्रबोध्यमान
इति यावत् कोपशोको धरणी प्रति कोप सोता प्रति
शोकञ्चेत्यर्थ, शम शान्तिम् अनयत् नीतवान् तवश्च जना
नन्दन लोकरजनो रामचन्द्र सान्द्र महान् आनन्दो पा

·४४५] नयमोऽडः। अथ मुनिवेशधारिण: कानस्य समागमः, उक्तिप्रत्युक्ती च । एकान्तं देहि राजन् ! मुनिविबुध ! ददे वाल्छितार्थं त्वदीयं यस्ततोपैति बध्यः स भवति भवतो वाक्यमिक करिये । भौमिति द्वारदेश तदनु रघुपतिर्लोकरोधाय कृत्वा शुथाव ब्रह्मवाक्यं सुरपुरगमनाभ्यर्थ कालवतात् ॥ १३८ ॥ अत्रान्तरे समागतेन दुर्वाससा नक्ष्मणस्य वचनानुवचनम् । गमं दर्शय, दर्शयाम्यवसरे ब्रह्मन् ! मनाक् सम्यतां तैः सकलवुधजनैः निखिलः विहजन: समेतः युक्तः सन सब नयोरित्ययः, सुवयोः कुमालवयोः, उपरि इति शेषः, सीतारोह सीतावास मंरोप्य निधाय चिरं दोर्घकालं राज्यम् असत कृतवान् । स्रग्धरा वृत्तम् ॥ १३८॥ एकान्तमिति । हे राजन ! एकान्तं त्वया सह संलापार्थ निर्जनस्थानमित्यर्थः, देहि । इति कालोक्ति.।। हे मनिविबुध ! देवमुने ! इत्यर्थः, अथवा मुनिषु विनित्यर्थः, त्वदीयं वाञ्छि- तार्थम् इष्टार्थम्, एकान्तमिति भावः, ददे ददामीत्यर्थः । इति रामोक्तिः । तत्र एकान्ते य उपैति उपगच्छति, आवयोः संलाप. काले इति भावः, सम्भवतः तव वध्यः भवति । इति कालोक्तिः । एक वाक्यं, तवेति शेषः, करिये पालयियामि, तिव वचनात् एकं तथा कुर्वाणं बधिष्यामीत्यर्थः । इति रामोतिः। तदनु तदनन्तरं रघुपति. रामः लोकरोधाय लोकानां प्रवेशवारणाय हारदेशे सौमित्रिं लक्ष्मणं कृत्वा संरच्येत्यर्थः, कानस्य वक्रांत वदनात् सुरपुरगमने स्वर्गयात्रायाम् अभ्यर्यना यत्र तथाभूतं ब्रह्मणो वाक्यं शवाव श्रुतवान् । सुरपुरगमनाभ्यर्थने इति पाठे तदिपये इत्यर्थः। स्रग्धग वृत्तम् ।। १३८ । म-३६ ·[४४६] महानाटकम्। धिक् त्वा मय्यवलेप एष न हि मा जानासि दुर्वाससम ? । रुहोऽह ज्वलित क्रुधा तव कुल भस्मोकरोमि क्षणात् वडस्तिष्ठति मूड ! कि कथय रे ! ज्वालाजटालोऽनल १ ॥१४॥ एतहच्नोत्तरे लक्ष्मणपराम । अस्मिस्तत्र गते पर्वदुभयथैवार्यस्य धर्मों मनाक अप्यवेव ते दहेत् कुलमिद दुर्मपषोऽय मुनि । तहच्छाम्य हमेव तिष्ठतु कुल राज प्रतिज्ञा पुन पूर्णा देहमम विमुच्य करवे श्लाघ्य परार्थो बध ॥ १४१ ॥ रे मूढ' राममिति। राम दर्शय । हे ब्रह्मन । अवसरे समये दर्श यामि मनाक, अल्प क्षम्यता प्रतीच्यतामित्यर्थ । ला धिक् मयि एप अवलेप गर्व अवमाननेति यावत् दुर्वासस मा न हि जानासि ? अह रुद्ध रामसन्निधौ गमने निरुद्ध इत्यर्थ अत एव कधा कोपेन ज्वलित सन तक कुल क्षणात भस्मी करोमि । ज्वालाभि जटाल जटावान् अनल बद्ध मन कि तिष्ठति कथय ? । गार्दूलविकोडित वृत्तम ॥ १४० ॥ अस्मिन्निति। अस्मिन् दुर्वाससि तव एकान्ते कालपुरुषेण सह प्रभो सलापस्थाने इत्यथ) गते प्रविष्टे सति आर्यस्य धर्म प्रतिज्ञा उभयथैव उभयेन प्रकारेणैवेत्यर्थ पतेत् भ्रश्येत (सम्भा बनाया विधिलिड, एकतस्तावत् कालवाक्यारक्षणेन द्वितीयत स्तावत् ब्राह्मणवधकरणेन एतदुभयप्रकारेण एव प्रभो प्रतिज्ञा भङ्गदोष ब्राह्मणजधजन्यपातित्यदोषश्च सम्भवति इति भाव। पक्षान्तरे अस्मिन मुनौ मनाक किञ्चित्कालम् अत्र वृते निरुडे सति दुर्मर्षण असहन अब मुनिदुर्वासा कुलमिद दहेत् मम्मीकुर्यात् । तत्तस्मात अहमेव गच्छामि त्रिये इत्यर्थ ·नवमोऽइः। [४४७] इति विमृष्य एकान्तमङ्गं कृतवति लक्षणेऽन्तहिते च मुनिरूपे काले रामेणापि अभीष्टदानन सन्तोष्ण प्रस्था- पिने दुर्वामसि, लक्ष्मणन खबधे प्रतिज्ञापूरणार्थ याचिते रामहत्तान्तः। निखिन्नमुनिवचोभित्याग एवास्य बन्धोः वध इति स विचार्य स्थैर्यवान् रामचन्द्रः । अमुचदथ सुमित्रापुत्रमात्माधिकं न हि किमपि गरीयो वाक्यती धुत्तमानाम् ॥ १४२ ॥ तेन त्वतः म्बीय देहोपयोगात् मोती योगालक्ष्मणेऽङ्ग विमुच्य । सद्यः स्वर्ग पृजामानः स लेभे सत्कार्मा हि येयमामेव भागी १४३॥ . कुलं तिष्ठतु, कुलध्वंमो मा भूदिति भावः। अहं पुन: अमुं दे विमुच्य त्वता राज्ञः प्रतिनां पूी सत्यामित्यर्थ., करवे करवाणि इत्यर्थः, यतः परार्थो पररक्षार्थी बधा, प्रात्मन इति शेषः, साध्य प्रशस्य। मामान्येन विशेषममर्थनरूपोऽर्यान्तर- न्यासः। गार्दूलविक्रीडितं वृत्तम् ॥ १४१ ॥ निखिलेति। अथानन्तरं मन्येयवान् सुधीरो गमचन्द्र: निखिलाना सर्वपां मुनोनां वचोभि वचनैः अभ्य बन्धोः भातः न्याग एव बध इति विचार्य श्रात्माधिकं प्राणधिक तं सुमित्रापुवम् अमुचत् । हि तथाहि उत्तमाना महता जनानां वाक्यत' वचनात् किमपि गरीयः अतिशयेन गुरु न हि नेव भवतीत्यर्थः। मालिनी वृत्तम् ॥ १४२३ स' लक्ष्मण: तन रामेण त्यत स्त्रीयस्य देहस्य उपयोगः प्रयोजनं यस्मिन् तस्मात् योगात् समाधेः, योग- मास्थायेत्यर्य, यवयंपञ्चमी, प्रीतः प्रमब, अनाकुलचित्त इत्यर्थः, निति ।

·- [४४८] महानाटकम्। ततश्च लह्मणे स्वर्ग गते रामभरतयोक्तिप्रत्युक्ती । भरत ! कलय राज्यं, देव! मैवं, प्रवीर तव तनययुगेऽस्मिन् युज्यते राज्यलक्ष्मीः अयमहमनुयास्याम्येव शत्रुघ्नयुक्तः तव चरणसरोज नाथ देव! प्रसौद ॥ १४४ ॥ इति भरतवचोभिर्विस्मितोत्फुल्लचेताः कुशलवकरपद्मे राज्यलक्ष्मी निधाय । सहगमनममुत्कर्याचितो लोकवन्दः अतिमकरुणचित्तस्तांस्तथैवानुमेने ॥ १४५ ॥ अझं शरीर विमुच्य विहाय सद्यः सपदि पूज्यपानः, सुरिति जेपः, स्वर्ग लेभे प्राप।हि तथाहि सत्कम्मा पञ्चरितः जनः श्रेयसामेव सहतीनामेव भागो, भवतीति शेषः। सामान्येन विशेषसमर्थनरूपोऽर्थान्तरन्यासः । इन्द्रवन्वा वृत्तम् ॥ १४३ । भरतेति । हे भरत ! राज्यं कलय रहाण । इति रामोक्तिः । हे देव ! मा एवम् एवं मा वद इत्यर्थः, प्रवीरे, विनीत इति वा पाठः, अस्मिन् तव तनययुगे पुवयुगले राज्यलक्ष्मोः युज्यते सङ्गच्छते, ज्येष्ठवंशानुसारिणी हि राज्यलक्ष्मीरिति भावः । हे नाथ! अयम् अहं शत्रुघ्नेन युक्तः सहितः तव चरण- सरोजं पादपद्मम् अनुयास्याम्येव अनुगमिष्याम्येप। है देव ! प्रसीद प्रसन्नो भव। मालिनो वृत्तम् ॥ १४४ ॥ इतीति। इतौयं भरतस्य वचोभिः बचनैः विस्मितम् उत्फुल्लं चेत: चित्तं यस्य तथोक्तः स राम: कुशलषयोः करपझे, करयुग्मे इति वा पाठः, राज्यलक्ष्मों निधाय समयं सह- गैमने ,समुत्का: समुत्सुकाः तैः लोकतन्दैः पुरवासिसमूहः ।

·'नवमोऽङ्कः। [४४८) प्रथागतेषु वानरराचसेषु अनुगमार्थिपु वृत्तान्तः । विभीषणहनूमन्तौ कृत्वा स चिरजीविनी । प्राकल्पं भूरिभोगाय निर्वान्यान् महानयत् ॥ १४६ ॥ ततः सकलायोध्यापरिकृत. सरयूतट गत्वा । सात्वाऽसौ सारवेन्त पयसि रघुपतिर्टिव्यदेहो विमाने तावव्योनि स्थिरोऽभूदनुगमनकृतोत्साहभाजो जनास्ते । यावत्कोटादयोऽपि प्रतिमवसरयूनाननिर्मक्तदेहाः स्नेहाब्रह्मोपनीतान्यनवरतमहो व्योमयानान्युपेयु. ॥ १४७ ॥ याचितः प्रभो! यत्र गच्छसि तवास्मानपि नयेत्येवं प्रार्थितः अतएव अतिकरुणम् अतिदयाई चित्तं यस्य तथाभूतः सन् तान् लोकान् तथैव अनुमने अनुज्ञातवान् । मानिनी वृत्तम् । १४५॥ विभीषणेति। स राम. विभीषणहनूमन्ती चिरजीविनो कृत्वा भाकल्पं प्रलयकालपर्यन्तं भूरिभोगाय यथेच्छमुख- भोगार्थ निर्वत्वं निवार्य, संरक्ष्येत्यर्थः, अन्यान् कपिराक्षमान् मह, प्रात्मनेति शेप , अनयत् स्वर्गमिति शेष.। अनुष्टुप हत्तम् ॥ १४६ ॥ सात्वेति। असो रघुपतिः राम. मारवे सरयूसम्बन्धिनि अन्त पयसि अन्तर्जले मात्वा अवगाह्य दिव्यदेहः सन् व्योम्नि आकाशे विमान देवयाने तावत् स्थिर. निश्चल: अभूत् यावत् अनुगमने कृतम् उत्साहमोत्सुक्यम्, अभिलापमित्ययः, भन्ने इति तथोता कोटादय. अपि जनाः जीवाः प्रतिनवेन अमि. नवेन सरयूनानेन निर्मुक्त' त्यक्त: देहः पार्थिवं कलेवर ये: तथाभूताः सन्तः हात् अनुरागात् ब्रह्मणा उपनीतानि ·. [४५.] महानाटकम् । एवं दोर्दण्डद दिशि दिशि परमार्थदं गापयित्वा कृत्वा दुर्वृत्तगान्त्या विभुवनमखिल खस्वधर्माहत्तम् । भुक्षा राज्य सहस्राधिकमयुतमहो वत्सरान् पूर्णकामः साई पौर: समस्तैरगमदतिकती राघवः स्वीयलोकम् ॥ १४८ ॥ एष योलहनमता विरचित थीमन्महानाटके वीरथीयुतरामचन्द्रचरित प्रत्युहरी विक्रमः । मिथवीमधुसूदननं कविना सन्दर्य सज्जीसते 'स्वर्गारोहणनामकोऽत्र नवमो यातोऽङ्ग एवेत्यसौ ॥ १४८. ममाप्तोऽयं ग्रन्यः । । भानीतानि व्योमयानानि विमानानि अनवरतम् अजसम् उपेयुः' उपजग्मुः, अहो आयर्यम् । सधरा वृत्तम् ॥ १४७ ॥ एवमिति । अतिकतो प्रतिकुशलः राघव: दिशि दिधि एवम् इत्वं परमार्थदं दोर्दण्डदर्प, भुजबलगौरवं गापयित्वा कोर्तयित्वा विख्याप्येत्यर्थः, · दुर्वृत्तानां दुराचाराणां दशानना: दीनां यान्त्या संहारेण अखिलं समग्रं त्रिभुवनं स्वखधर्मे प्रवक्तं रतं कला सहस्राधिकमयुतं वत्सरान् एकादशमहसूवर्षाणि इत्यर्थः, राज्यं भुक्ता पूर्णकाम: मिदमनोरथः समम्तः पोरः पुरवामिभिः साई स्त्रीयलोकं विलोकं, वैकुण्ठमित्यर्थः, अग- मत् जगामा' स्रग्धरा वृत्तम् । १४८॥ एप इति । स्वर्गारोहणं नाम यस्य सः । ॥२४॥ इति वि, ए, उपाधिधारिणा पण्डितकुलपतिना.. श्रीजीवानन्दविद्यासागरभट्टाचार्येण विरचिता महानाटक. व्याख्या समाप्ता।