·MASS
be
हैदरावादप्रांतस्थ-उस्मानावादनिवासिगांधीकस्तूरचंद्रस्यात्मज
बालचंद्रस्टा स्मरणार्थ ।
(1
श्रीपरमात्मने नमः
सनातनजैनग्रंथमालायाः
सप्तमांक।
४
श्रीमद्भट्टाकलंकदेव विरचितं
तत्त्वार्थराजवार्तिकं।
mplete
प्रकाशिका-
काशीस्थ-भारतीयजैनसिद्धांतप्रकाशिनी संस्था ।
संपादक:-
श्रीयुत पंडित गजाधरलालजैन-न्यायशास्त्री
श्रीयुत पंडित मक्खनलालजैनसिद्धांतशास्त्री।

·No text on this page.

·। तस्वार्थराजवार्तिक । सनातनजैनग्रंथमालायां- त्यनेन हयोयोरभिसंबंधो बेदितव्यः । प्रथमौ सौधर्मेंशानकल्पो तयोरुपरि सानत्कुमारमाहेंद्रौ । तयोरुपरि ब्रह्मलोकनमोत्तरौ । तयोरुपरि लांतवक्तापिष्ठौ । तयोरूपरि शुक्रमहाशुक्रौ । तयोरुपरि सतारसहस्रारौ । तयोरुपरि आनतप्राणतो । तयोरुपरि आरणाऽच्युतौ । अल्पकमिंद्रसंबंधो मध्ये प्रतिद्वयं ।। ७ । प्रत्येकमिंद्रसंबंधो वेदितव्यः मध्ये प्रतिद्वयं । सौधमैं- शानकरूपयोधिद्रौ। सानत्कुमारमाहेंद्रयो । ब्रह्मलोकब्रह्मोत्तरयोरेकः ब्रह्मनामा! लांतबकापिष्ठयोरेको लांतवाऽऽख्यः । शुक्रमहाशुक्रयोरेकः शुक्रसंज्ञः । सतारसहस्रारयोरेकः शतारनामा । आनतप्राणयोही। आरणाऽच्युतयोद्वौं । तथा चोत्तरयोः पृथगवचनमर्थवत् ।।८॥ एवं कृत्वा उत्तरयोः पृथग्वचनमर्थवत् भवति । जानतप्राणतयोरारणाऽच्युतयारिति । इतरथा हि लवर्थ एक एव ढुंछः क्रियते तद्यथा-अर अस्माद्भूमितलान्नव- नवतिर्योजनसहस्राणि चत्वारिंशच योजनान्युत्प्लुत्य सौधर्मशानकल्पौ भवतः, तयोरेकत्रिशविमानप्रस्तारा:-- ऋतु- चंद्र - विमल - वल्गु - बोर - अरुण - नंदन - नलिन - लोहित-कांचन-चन्-मारुतज्ञ-दीश-बैडूर्य-रचक- रुचिर-अंक - स्कटिक - तपनीय - मेव- हारिद्र-पदा-लोहिताक्ष-वन-नंद्यावर्त-प्रभंकर-पिष्टाक-गज-मस्तक-चित्र- प्रभासंशाः । मंदरचूलिकाया उपरि ऋतुविमानं, तयोरंतरं वालाग्रमात्रं ! ऋतुविमानाचतसृषु दिक्षु चतस्रो विमानश्रेण्यो निर्गताः, प्रत्येकं द्विषाष्ठविमानसंख्या। विदुक्षु पुष्पप्रकीर्णकविमानानि एवं एकैकश्रेणीविमान हानिरा प्रभाविमानाद्वेदितव्या । एकैकप्रस्तारांतरमसंख्येयानि योजनशतसहस्राणि, तन्त्र प्रभासंज्ञादिकवि- मानादक्षिणस्यां दिशि श्रेण्या द्वात्रिंशद्विमानसंख्यायामष्टादशश्रेणीविमानं तत्कल्पविमानं । तस्य स्वस्तिक- वर्धमान-विश्रुताख्यास्त्रयः प्राकाराः। तत्र बाह्यप्राकारांतरनिवासीनि अनीकानि पारिषदाश्च, मध्यप्रकारांतरवा- सिनस्त्रायविंशाः, विमानाभ्यंतरप्राकारनिवासी देवराजः शक्रः सौधर्म इति चोच्यते । तस्य विमानस्य चतसृषदिक्षु चत्वारि नगराणि कांचन-अशोकमंदिर-मस्तार-गल्वसंज्ञानि । तस्य द्वात्रिंशद्विमानशतसहस्राणि, वयस्त्रिंशत् नायस्त्रिंशाः, चतुरशीतिरात्मरक्षसहस्राणि, तिस्त्र: परिषदः, सप्तानीकानि, चतुरशीतिः सामानिकसहस्राणि, चत्वारो लोकपालाः, पद्मा शिवा सुजाता सुलसा अंजुका कालिंदी झ्यामा भानुरित्येता अष्टावग्रमहिष्यः । अन्यानि चत्वारिंशदल्लभिकानां देवानां सहस्राणि । सर्वाश्चैता अग्रमहिष्यो वल्लभिकाच प्रत्येक पंचपल्योपमस्थितिकाः षोडशदेवीसहस्रपरिवृताः। एकैका चाऽप्रमहिषी वल्लभिकाश्च षोडशदेवीरूप- सहस्रविकरणसमर्थाः। तत्र शक्रस्याभ्यंतरपरिषत् समिता नाम, द्वादशसहस्राणि देवानां पंचपल्योपमायुषां। चंद्रा नाम मध्यपरिषत चतुर्दशसहस्राणि देवानां चतुःपल्योपमायुषां । जातुर्नाम बाह्यपरिषत् षोडश सहस्राणि देवानां त्रिपल्योपमायुषां । आभ्यंतरपरिषदि देवानामकैकस्य देव्यः सप्तशतसंख्या अर्धतृतीय पल्योपमस्थितयः । मध्यमपरिषदि देवानामेकैकस्य देवस्य देव्यः षट्शतसंख्याः द्विपल्योपमस्थितयः । बाह्य- परिषदि देवानामेकैकस्य देवस्य देव्यः पंचशतसंख्याः अध्यर्धपल्योपमस्थितयः, तावदेवीरूपविकरणसमर्थाः । भष्टानामपि-अग्रमहिषाणामभ्यंतरपरिषत् सप्तदेवीशतानि । मध्यमपरिषत्षड्देवीशतानि । बाह्यपरिषत्पंच- देवीशतानि । एतासु तित्रसु अपि परिषत्सु देव्यः अर्धतृतीयपल्योपमस्थितयः । पदातयश्च गजवृपभरथन- तकीगंधर्वाख्यानि सप्तानीकानि पल्योपमस्थितानि । अनीकमहत्तराश्च पल्योपमायुषः । तत्र वायु म पदा- स्पनीकमहत्तरः सप्तभिः कक्षाभिः परिवृतः । प्रथमा कक्षा चतुरशीतिः पदातिशतसहस्राणि । द्वितीया तदू द्विगुणा । एवं द्विगुणा द्विगुणा पदातिसंख्या आ सप्तम्याः । हरिरश्वानीकमहत्तरः । ऐरावतो गजानीकग- इत्तरः । दामयस्तिवृषभानीकमहत्तरः। मातुली स्थानीकमहत्तरः । नीलांजना नर्तकी गणमहत्तरिका । अरिष्ट- पशरको नाम गंधर्वानीकमहत्तरः । एषां षण्णामध्यनीकानां संख्या पदातिसंख्यया तुल्या, सैषा विक्रियाकृता। माकृतीतु एकैकस्थानीकस्य घट्छतसंख्या । तेषां प्राकृतानां देवानां प्रत्येकं घट्छतसंख्यानामेकैकस्य देवस्य षदेवीशतानि। एकैका चात्र देवी षड्देवीरूपविकरणसमर्था अर्धपल्योपमस्थितिका । सप्तानामप्यनीकमहत्त- राणामकैकस्य षदेवीशतानि एकैका चात्र देवी देवीषड्पविकरणसमर्था अर्धपल्योपमस्थितिका । आत्म- १ चचन् इत्यपि पाठांतर । -- ।

·मोक्षशाने। चतुच न्यायः क्षिाणां चतुरशीतिसहस्रसंख्यानो पल्योपमायुपामेकैकस्य द्वे द्वे देवीशते, एकैका चात्र देवी भइदेवीसपविक रणसमर्था अर्धपल्योपमस्थितिका । झाक्रस्य वालको नामाऽऽभियोग्य: पल्योपमायुः, जंबूढीपप्रमाणयान विमानविक्रियासमर्थः, तस्य षड्देवीशतानि एकैका चात्र षड्देवीरूपविकरणसमर्था अर्धपल्योसमस्थितिका । प्राध्यां दिशि स्वयंप्रभे दिसाने सोमो लोकपाल: अर्धतृतीयपल्योपमायुः, तस्य चत्वारि सामानिकसहलागि अर्ध तृतीयपल्योपमायूंषि, चत्वारि देवीसहस्राणि अर्धतृतीयपल्योपमायूंषि। चतुर्णामपि लोकपालानां चतस्रोऽप्र- महिष्यः अर्धतृतीयपल्योपमायुषः । सोमस्याभ्यंतरपरिषत् ईशा नाम पंचाशद्देवाः सपादपल्योपमायुषः । इदा बाम मध्यमपरिषत् चत्वारि देवशतानि सपादपल्योपमायूंषि । चतुरंता नाम बाह्यपरिषत् पंचदेवशतानि सपाद- पल्योपमायूंषि । अपाच्यां दिशि वज्येष्टे विमाने यमो नाम लोकपालः शेषं सोमवत्। प्रतीच्यां दिशि अंजने विमाने वरुणो नाम लोकपालः पदोनत्रिपल्योपमायुः । ईषा नाम तस्याऽभ्यंतरपरिषत् षष्टिदेवाः अध्यर्धप- श्योपमायुषः । मध्या दृढा पंचदवेशतानि देशोनाध्यपल्योपमायूषि ! बाह्या चतुरंता षड्देवशतानि देशा- धिकायपल्योपमायूंषि । तिसृष्वपि परिषत्सु स्वभर्तृस्थितयो देव्यः, शेषं सोमवत् । उदीच्या दिदी बगुल विमाने वैश्रवणो नाम लोकपालः त्रिपल्योगमायुः, तस्याऽभ्यंतरपरिषत् ईषा सप्ततिर्देवाः अध्यर्थपल्योपमा- पुषः । मध्या दृढा षड्देवशतानि देशोनाध्यर्धपल्योपमायूंषि । बाह्या चतुरंता सप्तदेवशतानि सपादपल्योपमा. यूषि । तिसृष्वपि परिषत्सु स्वभर्तृस्थित्यर्धस्थितयो देव्यः, शेषं सोमवत् । चतुर्णा लोकपालानामेकैकस्याऽर्थ- चतुर्थकोटीसंख्या अप्सरसः । सौधर्मेद्रकविमानानां एकत्रिंशच्छ्रेणीविमानानां चत्वारि सहस्राणि त्रीणि शत्तानि एकसप्तत्यधिकानि । पुष्पप्रकीर्णकविमानानां एकत्रिंशच्छतसहस्राणि पंचनवतिः सहस्राणि पंछ- शतान्यष्टनवत्यधिकानि । तान्येतानि समुदितानि द्वात्रिंशद्विमानशतसहस्राणि भवतीत्युक्तः सौधर्मकल्पः । तथा तस्मात् प्रभाविमानात् उदक्छेण्यां द्वात्रिंशद्विमानविरचितायां यदष्टादशं तत्कल्पविमानं, तस्य परि- धारवर्णना पूर्ववद्वेदितव्या। तस्य पतिः-ऐशानो देवराजः, यस्याऽष्टाविंशतिर्विमानशतसहस्राणि, प्रय- विशनायस्त्रिंशाः देवाः, अशीतिः सामनिकसहस्राणि, तिस्रः परिषदः, सप्तानीकानि, अशीतिरात्मरक्षसह- त्राणि, चत्वारो लोकपालाः। श्रीमती सुसीमा सुमित्रा वसुंधरा जया जयसेना अमला प्रभा चेत्यष्टावप्रमहिष्य: सप्तपल्योपमस्थितयः। द्वात्रिंशद्वलभिकासहस्राणि सप्तपल्योपमायूंषि। अभ्यंतरपरिषत्समिता दशदेवसहस्त्राणि सप्तपल्योपमायूंषि | चंद्रा मध्यमा परिषत् द्वादशदेवसहस्राणि षट्पल्योपमायूंषि । जातुर्बाह्यपरिषत् चतुर्द- कादेवसहस्राणि पंचपल्योपमायूंषि-लघुपराक्रमः पदात्यनीकमहत्तरः, अमितगतिः अश्वानीकमहत्तरः, द्रुम- कांतो वृषभानीकमहत्तरः, किन्नरो रथानीकमहत्तरः, पुष्पदंतो गजानीकमहत्तरः, गीतयशा गंधर्वानीकमहत्तर: श्वेता नर्तकी गणमहत्तरिका । तत्र पदात्यनीकमहत्तरस्य प्रथमा कक्षा अशीतिर्देवसहस्राणि, द्वितीया द्वि- गुणा, एवं द्विगुणा द्विगुणा आ सप्तम्याः। एवं शेषाणामप्यनीकानां विक्रिया संख्याता । एते सर्वे अनीकदेवाः सन्महत्तराश्च साधिकपल्योपमायुषः । ऐशानस्य दक्षिणस्यां दिशि समे विमाने सोमो नाम लोकपालः अर्ध- पंचपल्योपमायुः। तस्याभ्यंतरपरिषद् षष्ठिर्देवाः । मध्यपरिषत् पंचदेवशतानि । बाह्यपरिषत् षड्देवशतानि सप्त च देवाः । अपरस्यां दिशि सर्वतोभद्रे यमो लोकपाल: अर्धपंचपल्योपमायुः, शेषः सोमवत् । उत्तरस्यां दिशि सुभद्रे वरुणो लोकपालः पंचपल्योपमायुः । तस्याभ्यंतरपरिषदशीतिदेवाः । मध्यमपरिषत् सप्त देवशतानि बाह्यपरिषदष्टौ देवशतानि । पूर्वस्यां दिशि अमिते विमाने वैश्रवणो लोकपालः पादोनपंचपल्योपमायुः। तस्या- भ्यंतरपरिषत् सप्ततिदेवाः । मध्यमपरिषत् षड्देवशतानि । बाह्यपरिषत्सप्तदेवशतानि । ईशानस्य पुष्पको नाम आभियोग्यो देवः वालकतुल्यः जंबूद्वीपप्रमाणपुष्पकयानविमानविकरणसमर्थः, शेषः शक्रवन्नेयः । एवमुत्तर- श्रेणिविमानपुष्पकप्रकीर्णकाधिपतीशानो वर्णितः। प्रभाविमानादूर्ध्वं बहूनि योजभसहस्राणि,उत्प्लुत्य सानत्कुमा रमाहेंद्रकल्पौ भवतः । तयोः सप्तविमानप्रस्तारा:-अंजन-वनमाल-नाग-गरुड-लांगल-वलभद्र-चक्राभिधानाः । सत्रांजनविमानाचतसृष्वपि दिक्षु चतस्रो विमानश्रेण्यो निर्गताः। विदिक्षु पुष्पप्रकीर्णकविमानानि । तत्रैकैकस्यां विमानश्रेण्यां एकत्रिंशद्विमानानि एवं श्रेणीविमानानि एकैकहीनान्याचक्रात् । तेषामंतराण्यपि वडूनि योजन- शालसहस्राणि । चक्राख्यादंतविमानादक्षिणश्रेण्या पंचविंशतिविमानविराजितायां पंचदशकल्पविमान सौधर्म- ·पनि तत्त्वार्थराजवार्तिक सनातनजनप्रेथमालाया- कल्पविमानसदृशं । तस्याधिपतिः सानत्कुमारो देवराज:-यस्य द्वादशविमानशतसहस्राणि, प्रयास्त्रंशत्रापास्त्रंशाः देवाः, द्विसप्ततिः सामानिकसहस्राणि, तिसूः परिषदः, सप्तानीकानि, द्विसप्ततिः आत्मरक्षसहसाणि, चत्वारों लोकपाला: अष्टावममहिष्यः शक्राममहिषीसमानाः लवपल्योपमायुषः। एकैका चात्राऽष्टादशभिः देवीसहरीः परिश्ता: द्वात्रिंशदेवीसहसविकरणसमर्थाः । अष्टावन्यानि वल्लभिकानां सहस्राणि सावदायुर्विकरणसमर्थानि । समिताभ्यंतरपरिषदष्टा देवसहस्राणि साधिकार्धचतुर्थसागरोपमायूंषि । चंद्रा मध्यपरिषदशदेवसहस्राणि साधिकार्षचतुर्थसागरोपमायूपि जातुर्बाह्यपरिपत् द्वादशदेवसहस्राणि साधिकार्धचतुर्थसागरोपमायूंषि । अभ्यं- तरपरिषदेवानां-एकैकस्य सप्तदेवीशतानि पंचपल्योपमायूंषि ! मध्यमपरिषद्देवानां एकैकस्य षड्देवीशतानि पंचपल्योपमायूंधि। बाह्यपरिषद्देवानां एकैकस्य पंचदेवीशतानि पंचपल्योपमायूंषि । सर्वाणि च तानि तावद्वि- कियासमर्थानि । तस्यानीकमहत्तराः शक्रानीकमहत्तरसमाना अर्धचतुर्थसागरोपमायुषः । पदातीनां प्रथम कक्षा द्विसप्ततिसहस्राणि । द्वितीया सद्विगुणा । एवं द्विगुणा द्विगुणाः आ सप्तभ्याः । तथा शेषेष्वपि षद्सु अनीकेषु अनीकमहत्तराणामेकैकस्य त्रीणि देवीशतानि पंचपल्योपमायूंषि । आत्मरक्षदेवानां एकैकस्य देवी- शतं पंचपल्योपमायुः । बालकाविमानाभियोग्यदेवस्थाऽऽयुः, अर्धचतुर्थानि सागरोपमाणि । त्रीणि देवीशतानि पंचपल्योपमायूंषि। पूर्वादिषु दिक्षु स्वयंप्रभ-वरज्येष्ठ-स्वयं जन-वल्गुक्मिानवासिनः सोमयमवरुणवैश्रवणाः चत्वारों लोकपालाः । एषामेकैकस्य दश दश सामानिकशतानि, दशदशदेवीशतानि, चतस्रोऽनमहिष्यः, तिखः परि- पदः। सामरोपमस्थिती सोमयमौ । पादाधिकतावदायुर्वरुणः । अर्धाधिकतावदायुवैश्रवणः । सोमयमयोरभ्यं- सरपरिषञ्चत्वारिंशदेवाः । मध्यमपरिषत् त्रीणि देवशतानि । ब्रह्मा परिषञ्चत्वारि देवशतानि । वरुणस्याऽभ्यंतरप- रिषत्पंचाशद्देवाः । मध्या चत्वारि देवशतानि । बाह्या पंचदेवशतानि । वैश्रवणस्य अभ्यंतरपरिषत् षष्ठिर्देवाः । मध्या पंचदेवशतानि । बाह्या परिषत् षड्देवशतानि चतसृष्यपि अभ्यंतरपरिषत्सु देवानामायुः, त्रीणि सागरो- पमाणि । एकैकस्य देवीशत । चतसृष्वपि मध्यमपरिषत्सु देवानामायुः देशोनानि त्रीणि सागरोपमाणि । एकैकस्य सप्ततिर्देव्यः । चतसृष्वपि बाह्यपरिषत्सु देवा अर्धतृतीयसागरोपमायुषः । एकैकस्य पंचाशद्देव्यः । तस्मा- चक्राविमानादुत्तरस्यां दिशि, श्रेण्या पंचविशंतिविमानमंडितयां पंचदशकल्पविमानं पूर्वोक्तवर्णनं । तस्येश्वरो महेंद्रो देवराजः । यस्याऽष्टौ विमानशतसहस्राणि । त्रयस्त्रिंशत्रायस्त्रिंशाः देवाः, सप्ततिः सामाबिकासहस्राणि, तिसः परिषदः । सप्ततिरात्मरक्षसहस्राणि । चत्वारो लोकपाला: ! ऐशानानमाहिषीतुल्यसंज्ञा अष्टावनमाइभ्यः एकादशपल्योपमायुषः। अष्टौ चास्य बल्लभिकानां सहस्राणि तावदायूंषि । शेषः सानत्कुमाराप्रमाहषीवल्लभि- कावत् । समिताभ्यंतरपरिषत् षड्देवसहस्राणि। चंद्रा मध्यमपरिषत् अष्टौ देवसहस्राणि । जातुर्बाह्यपरिषत् दश- देवसहस्राणि । तिसृष्वपि परिषत्सु देवानां सानत्कुमारपरिषद्देवस्थितेरधिका स्थितिः। शेषो देवीगणपरिमाणायुः, विक्रियासामर्थ्यादिविधिः सानत्कुमारपरिषद्वत्। अनीकमहत्तराणामाख्याः ऐशानवद्वेदितव्याः । पदात्यनीकस्या प्रथमकक्षा सप्ततिर्देवसहसाण, द्वितीया तद्विगुणा, एवं द्विगुणा द्विगुणा आ सप्तम्याः । तथा शेषेष्वपि. षट्सु अनीकेषु । अनीकमहत्तराणां एकैकस्य त्रीणि देवीशतानि, एकैका चाऽत्र सप्तपल्योपमस्थितिका । आत्मरक्षाणामायुः साधिकाचितुर्थानि सागरोपमाणे । एकैकस्य सप्तपल्योपमायुषां देवीनां शतं । दक्षिणा- दिषु दिक्षु सम-सर्वतोभद्र सुभद्र-समितविमानवासिनः सोमयमवरुणवैश्ववणलोकपाला: । एकैकस्य दश दश सामानिकशतानि, तावत्संख्या देव्यः, चतस्रोग्रमाहिष्यः, तिस्रः परिषदः । तत्रार्धचतुर्थसागरोपमस्थिसिर्वरुणः, तदूनस्थितिर्धनदः, ततोप्यूनस्थिती सोमयमौ, सोमयमयोरभ्यंतरपरिषत् पंचाशदेवाः । मध्या चत्वारि देवश- तानि । बाह्या पंचदेवशतानि । वैश्रवणस्याऽभ्यंतरपरिषत् षष्ठिर्देवाः । मध्या पंचदेवशतानि । बाह्या षड्देवश- तानि । वरुणस्याभ्यंतरपरिषत्सप्ततिर्देवाः । मध्या षदेवशतानि । बाह्या सप्तदेवशतानि । लोकपालचतुष्टया- भ्यंतरपरिषद्देवानामेकैकस्य देवीशतं । मध्यमपरिषद्देवानां एकैकस्य सप्ततिर्देव्यः । बाह्मपरिषद्देवानां एकैकस्य पंचाशद्देव्यः। आयुश्च तेषां यथासंख्यं । साधिकानि समानि देशोनानि च त्रीणि सागरोपमाणि । पुष्प कयान विमानाभियोग्यदेवः साधिकार्धचतुर्थसागरोपमायुः, तस्य देवानां साधिकद्विसागरायुषां शतं । शक्रविमाना- दूर्व बहूनि योजनशतसहस्राणि उप्लुल्य ब्रह्मलोकब्रह्मोत्तरकल्पौ स्तः। तयोश्चत्वारो विमानप्रस्ताराः अरिष्टो ।

·। ear मोक्षशाने। चतुर्थाध्यायः देवसमितो ब्रह्म ब्रह्मोत्तर इति । अरिष्टविमानाच्च चतसृष्वपि दिक्ष चतस्रो विमानश्रेण्यो निर्गताः । चतुर्विंशति. विमानगणना विदिक्षु पुष्पप्रकीर्णकान्येवं; एकैकश्रेणिविमानहान्यो नेतव्याः आ ब्रह्मोत्तरात् । तेषां प्रस्ताराणा मंतराण्यपि बहूनि योजनशतसहस्राणि । ब्रह्मोत्तरविमानादक्षिणश्रेण्यां एकविंशतिविराजितायां द्वादश- कल्पविमानं पूर्वोक्तवर्णनं । तस्याधिपतिः ब्रह्मो देवराजः, यस्य साधिके द्वे विमानशतसहसे । त्रयस्त्रिंशत्रा- यस्त्रिंशाः देवाः । षट्त्रिंशत्सामानिकसहस्राणि । तिसूः परिषदः । सप्तानाकानि । पत्रिंशदात्मरक्षसहस्राणि चत्वारो लोकपालाः । पद्मादयः शक्रारमहिषांतुल्यसंज्ञा अष्टावग्रमाहिष्यः त्रयोदशपल्योपमस्थितयः चतुर्देवी सहसूपरिवृताः । द्वे च बल्लभिकासहसे त्रयोदशमल्योपमस्थिति के । एकैकापमहिषी बल्लाभिका चतुष्पष्ठिदेवी रूपसहस्रविकरणसमर्था । समिताभ्यंतरपरिषत् चत्वारि देवसहस्राणि अष्टसागरोपमायूंधि । अभ्यंतरपरिषद्दे- वानामेकैकस्य पंचाशद्देव्यः । मध्यमपरिषदेवानां चत्वारिंशद्देव्यः । बाह्यपरिषद्देवानां त्रिंशद्देव्यः । वायव्यादयः सप्तानीकमहत्तरा अर्धाष्टमसागरोपमायुषः। तत्र वायोः पदात्यनीकमहत्तरस्य प्रथमकक्षा ट्त्रिंशत्सहस्राणि, द्वितीया ताहिगुणा, एवं द्विगुणा द्विगुणा आ सप्तम्याः । सर्वेषामनीकमहत्तराणामेकैकस्य अर्धतृतीयानि देवी शतानि चतसोनमहिष्यः । आत्मरक्षदेवानामायुः अर्धाऽष्टमानि सागरोपमाणि । एकैकस्य पंचाशद्देव्यः ? बालकाभियोग्यदेवोपि तावदायुर्देवीकः । पूर्वादिषु दिक्षु स्वयंप्रभवरज्येष्ठस्वयंजनबल्गुबिमानवासिनः सोम- यमवरुणश्रवणाः लोकपालाः तेषामेकैकस्य पंचसामानिकशतानि पंचदेवीशतानि चतस्रोग्रमहिष्यः अर्धा- टमसागरोपमायुधनदः, तदूनायुवरुणः, ततोप्यूनस्थिती सोमयमौ । सोमयमयोरभ्यंतरपरिषत्रिंशद्देवाः । मध्या द्वे देवशते। बाह्या त्रीणि देवशतानि वरुणस्याभ्यंतरपरिषञ्चत्वारिंशद्देवाः । मध्या त्रीणि देवशतानि । बाह्या चत्वारि देवशतानि । वैश्रवणस्याभ्यंतरपरिषत्पंचाशदेवाः। मध्या चत्वारि देवशतानि । बाह्या पंचशतानि । चतसृषु अभ्यंतरपरिषत्सु देवानामायुरष्टौ सागरोपमाणि मध्यपरिषद्देवानां देशोनान्यष्टौ सागरोपमाणि । बाहर परिषदेवानां तान्येवार्धाष्टमानि । तेषां देव्यो यथासंख्यं पंचाशञ्चत्वारिंशत्रिंशच वेदितव्याः । ब्रह्मोत्तरादुत्तर- श्रेण्यामेकविंशतिविमानायां द्वादशं कल्पविमानं पूर्ववत् । तस्याधिपतिः ब्रह्मोत्तरः । यस्य न्यूने द्वे विमानशतस- हने, प्रयस्त्रिंशत्रायस्त्रिंशाः देवाः, द्वात्रिंशत्सामानिकसहस्राणि, तिस्रः परिषदः, सप्तानीकानि, द्वात्रिंशदाप्म- रक्षसहस्राणि, चत्वारो लोकपालाः । ऐशानेंद्राग्रमहिषीतुल्यसंज्ञा अष्टावग्रमहिध्यः पेचदशपल्योपमायुषः। द्वे व बल्लभिकासह तावदायुषी, अवशिष्टं ब्रौद्रवत् । ब्रह्मोत्तरस्याभ्यंतरपरिषत् समिता द्वे देवसहो । चंद्रा मध्या चत्वारि देवसहस्राणि । जातुर्बाह्या षड्देवसहस्राणि । अवशिष्टं ब्रह्मेद्रपरिषद्वत्। पुष्पकाभियोग्योपि तद्वदेव । पंदात्यनीकस्य प्रथमकक्षा द्वात्रिंशदेवसहस्राणि इतरद् ब्रहेंद्रवत् । आत्मरक्षाश्च तद्वदेव । दक्षिणादिदिक्षु सोमादयो लोकपाला ब्रौद्रवन्नेयाः । ब्रह्मोत्तरविमानादूर्ध्वं बहुयोजनशतसहस्राणि उत्प्लुत्य लांतवकापिष्टी कल्पौ भवतः । ययो विमानप्रस्तारौ ब्रह्महृदयलांतवाख्यौ । तत्र लांतवविमानादाक्षिणश्रेण्या एकान्नाविंशति विमानविरचितायां नवम कल्पविमानं पूर्वोक्तपरिवार। तस्याधिपतिलांतवो नाम देवराजः । यस्याधिकानि पंचविंशतिविमानसहवाणि । त्रयस्त्रिंशत्रायस्त्रिंशाः देवाः । चतुर्विंशतिः सामानिकसहस्राणि । तिसूः परिषदः । सप्तानीकानि चतुर्विशतिरात्मरक्षसहसाणि। चत्वारो लोकपालाः शक्राममहिषीसमानसंज्ञा अष्टावग्महिष्य: सप्तदशपल्योपमायुषः । प्रत्येकं द्वाभ्यां देवीसहसाभ्यां परिवृताः । अन्यानि च वल्लभिकानां तावदायुषर्षा पंचशतानि, एकैका चाममहिषी वल्लभिका च एकं देवीशतसहसू अष्टाविंशतिं च देवीसहस्राणि विकरोति । समिताभ्यंतरपरिषत् एकं देवसहसू। तत्रैकैकस्य साधिकानि दशसागरोपमाणि आयुः, सप्ताशीतिश्च देव्यः । मध्या चंद्रा द्वे देवसहसे । अत्रकैकस्य देशोनानि दशसागरोपमाण्यायुषः,पंचसप्ततिश्च देव्यः । जातुर्बाह्या चत्वारि देवसहस्राणि तत्रैकैकस्य मध्यपरिषद्देवायुषः किंचिन्न्यूनमायुः, त्रिषष्ठिश्च देव्यः ।वालकाभियोग्यो बाह्यपरिषत्स- मायुः,षष्ठिश्चास्य देव्यः । अनीकानां तन्महत्तराणां चायुः मध्यमपरिषदायुषः किचिन्न्यूनमायुः। सर्वेषां प्रथमकक्षा चतुर्विशतिःसहस्राणि, ततो द्विगुणा द्विगुणा आ सप्तम्याः, तत्रैकैकस्य देवस्य महत्तरस्य च षष्टिव्यः। पूर्वादिषु दिक्षु स्वयंप्रभ-बरज्येष्ठ-स्वयंजन-बल्गुविमानवासिनः सोमादयश्चत्वारो लोकपालाः। तत्रैकैकस्य चत्वारि सामानि- १ चातुरित्यपि पाठांतरं।

·AMES तोभद्र-सुभद्र, समितविमाननिवासिनः सोमादयश्चत्वारो लोकपालाः । शुक्रजातुपरिषत्समस्थितिवरुणः । तत तत्वार्थराजवार्तिक। सनातननग्रंथमालाय- कशतानि, अर्धतृतीयानि देवीशतानि चतस्रोऽयमहिष्यः, तित्रः परिषदः, जानुपारिपत्सदृशायुर्वैश्रवणः, ततो न्यूनायुर्वरुणः, ततोन्यूनायुपौ सोमयमा । सोमयमयोरभ्यंतरपरिषदिशतिर्देवाः, मध्या देवशतं, बाह्या द्वे देवशते । মৃত্যাহারবিহ্যিকন্যা: মান্নান। ৰাৱা ৰীৰিমানি। স্থানৰনাহিহাবা: मध्या त्रीणि देवशतानि । बाह्या चत्वारि देवशतानि । सर्वाभ्यंतरपरिषदेवानामायुरेकादशसागरोपमाणि । मन्यमपरिषदेवानां तान्येव किचिन्यूनानि । बाह्यपरिषद्देवानां ततोषिकिंचिन्यूनानि । तेषां यथाक्रम पंचविंशतिः विंशतिः पंचदशदेव्यः । लांतबविमानादुत्तरश्रेष्यां; एकानविंशतिविमानविराजिताय नवम कल्पविमानं पूर्वोक्तवर्णनं । तस्याधिपतिः कापिष्ठः । यस्योनानि पंचविंशतिः विमानसहस्राणि । त्रयस्त्रिंश- प्रायस्त्रिंशाः देवाः । द्वाविंशतिः सामानिकसहस्त्राणि तिला परिषदः । सप्तानीकानि । द्वाविंशतिरात्मरक्षसह- स्त्राणि । चत्वारो लोकपालाः । श्रीमत्यादयोऽष्टावनमहिषः पंचशतसंख्याश्च चल्लाभिका एकानविंशतिप- ल्योपमायुषः । अवशिष्टं लांतवेंद्रवत् । परिषदश्च सर्वेषामनीकानां प्रथमकक्षा द्वाविंशतिः सहस्राणि, इतर- ल्लांतवेंद्रवत् । आत्मरक्षादिविधिश्च तथैव ज्ञेयः । अयं तु विशेषः लांतवेंद्रजातुपरिषत्सदृशा युबरुनः । तत ऊनायु:-वैश्रवणः । ततोप्यूनायुपी सोमयमौ । लांतवारमानानि योजनशतसहस्राणि उत्प्लुस्य महाशुको नाम विमानप्रस्तारो भवति । शुक्रमहाशुको स्तः । ततो महाशुक्राबिमानात् दक्षिणश्रेष्णा अष्टादशविमान- परिमंडितायां द्वादशं कल्पविमानं पूर्वोत्तपरिवारं । तस्याधिपतिः शुको नाम देवराजः । यत्याधिकानि विंशतिः विमानसहस्राणि । त्रयस्त्रिंशत्रायविंशाः देवाः । चतुर्दशसामानिकसहस्राणि । लिसः परिषदः सत्ता- नीकानि । चतुर्दशाऽऽत्मरक्षसहस्राणि । चत्वासे लोकपालाः पद्मादयोष्ठावामहिथ्यः, एकैकं चात्र दशभिर्देवी- सहलैः परिवृता वल्लाभिकाश्च अर्धतृतीयशतसंख्याः । एकैका यत्राममहिषी चहभिका चैकाविंशतिपल्योप- मायुषी द्वे देवी रूपशतसहरूले षांचाशतं च देवीरूपसहस्राणि विकरोति । समिताभ्यंतरपरिषत् पंचदेवश- तानि चर्तुदशसागरोपमायूंधि । तत्रैकैकल्य त्रिचत्वारिंशदेव्यः । चंद्रा मध्या एकं देवसहवं देशोनचतुर्दश- सागरोपमायुः, तत्रैकैकस्याऽष्टात्रिंशद्देव्यः । जातुर्बाह्या द्वे देवसहचे मध्यमपरिषदूनायुपी, अत्रैकैकस्य पंच- त्रिंशद्देव्यः । अनीकानां महत्तराणां च जातुबदायुः । सर्वेषां प्रथमकक्षा चतुर्दशदेवसहस्राणि एकैकस्य पंचाशद्देव्यः । वालकाभियोग्योपि तावदायुर्देवीकः । आत्ममरक्षाश्च पूर्वादिदिक्षु स्वयंप्रभ-वरज्येष्ट-स्वयं जन-बल्गु- विमानवासिनः सोमादयश्चत्वारो लोकपाला: धनदस्य जातुबदायुः, ततोप्यूनायुर्वरुणः, ततोप्यूनायुषौ सोम- यमौ । तयोरभ्यंतरपरिषदष्टदेवाः । मध्यापंचाशत् । बाह्या देवशते । वरुणस्याभ्यंतरपरिषत् विशतिर्देवाः । मध्या देवशतं बाह्या द्वे देवशते । वैश्रवणस्याभ्यतरपरिषदिशातिर्देवाः । मध्या द्वे देवशते । बाह्या त्रीणि देवशतानि । सर्वाभ्यंतरपरिषदेवानामायुः पंचदशसागरोपमाणि । मध्यपरिषद्देवानामायुस्तान्येव देशोनानि । बाह्यपरिषदेवाना- मायुः सार्धचतुर्दशसागरोपमाणि । तेषां यथाक्रम विशतिः पंचदश दश च देव्यो भवति । महाशुक्रविमाना- दुत्तरघेण्यां अष्टादशविमानशोभितायां द्वादशं कल्पविमान । तस्याधिपतिः महाशुक्रः यस्योनानि विंशति विमानसहमाणि । प्रयस्त्रिंशत्रायस्त्रिंशाः देवाः। द्वादशसामानिकसहस्राणि । तिसः पारषदः सप्तानीकानि। द्वाद- शात्मरक्षसहस्राणि । चत्वारो लोकपालाः । श्रीमत्यादयोष्टावरमहिष्यः अर्धतृतीयशतसंख्याश्च वल्लभिकाः त्रयोवि. शतिपल्योपमायुषः । शेषं शुक्रवत् । तिसोपि परिषदः शुक्रवदव वेदितव्याः ! अनीकानां प्रथमकक्षा द्वादश- देवसहस्राणि । शेषं शुक्रवत् । आत्मरक्षाणां पुष्पकाभियोग्यस्य च तथैव विधिः । दक्षिणादिषु दिक्षु सम-सर्व ऊनायुर्वेश्रवणः ततोप्यूनायुधौ सोमयमौ शेषं शुक्रवत् । महाशुक्रविमानादूर्व बहूनि योजनशतसहस्राणि उत्प्लुत्य सहसार एकविमानप्रस्तारो भवति । यत्र दक्षिणोत्तरौ शतारसहसारकल्पौ तत्र सहसारविमाना इक्षिणश्रेण्यां सप्तदश विमानगणनायां नवकं कल्पविमानं । तस्याधिपतिःशतारो नाम देवराजः। यस्याधिकानि त्रीणि विमानसहसाणि। त्रयस्त्रिंशत्रायास्त्रिंशाः देवाः । चत्वारि सामानिकसहस्राणि । तिस: परिषदः।सप्तानीकानि। चत्वारि आत्मरक्षसहसाणि चत्वारो लोकपालाः। षद्मादयोष्टावग्रमहिष्यः पंचविंशतिपल्योपमायुषः। एकैका चात्र पंचभिः देवीशतैः परिवृताः पंचदेवीरूपशतसहस्राणि द्वादशदेवीरूपसहसाणि विकरोति, द्विषष्ठिर्वल्लभिकाता- ·। मोक्षशास्। चतुर्थाध्यायः बदायुर्विक्रियाः ।समिताभ्यतरपरिषदधतृतीयानि देवशतानि साधिकषोडशसागरोपमायूपि । तेषामेकैकस्यैक विशतिर्देव्यः । चद्रा मध्या पंचदेवशतानि देशोनषोड़शसागरोपमायूषि तेषां ; एककैस्याऽष्टादशदेव्यः । भातुर्बाह्या एक देवसहसू चंद्रायुखनायुः तेषामेकैकस्य पंचदशदेव्यः । सर्वेषामप्यनीकानां महत्तराणां च जातुवदायुः । प्रथमकक्षा चत्वारि देवसहस्राणि एकैकस्य चत्वारिंशद्देव्यः । पूर्वादिदिक्षु स्वयंप्रभादिविमान:- निवासिनः सोमादयश्चत्वारो लोकपालाः । जातुपरिषत्समायुर्वैश्रवमः, तत ऊनायुर्वरुणः, ततोप्यूनायुषौ सो- भयमौ । तयोरभ्यंतरपरिषत्पंचदेवाः मध्या पंचविंशतिर्देवाः । बाह्या पंचाशद्देवाः । वरुणस्याभ्यंतरपरिषद्देवाः मध्या पंचाशद्देवाः बाह्या देवशतं । वैश्रवणस्याभ्यंतरपरिषत् पंचदशदेवाः । मध्या देवशतं बाह्या द्वे देवशते । सर्वाभ्यंतरपरिषद्देवानामायुः सप्तदशसागरोपामाणि । मध्यपरिषदेवानामायुः तान्येव देशोनानि । बाह्यपरिषदेवा- नामायुः सार्धानि षोडशसागरोपमाणि । तेषां यथाक्रमं पंचदशदशपंचदेव्योः भवति । सहसारविमानादुत्तर- श्रेण्या सप्तदशविमानभूषितायां नवमं करूपक्मिानं । तस्याधिपतिः सहसारः यस्योनानि त्रीणि विमान- सहस्राणि त्रयस्त्रिंशत्त्रायविंशाः देवाः, द्वे सामानिकसहसे, तिसूः परिषदः, सन्तानीकानि, द्वे आत्मरक्ष सहसे, चत्वारो लोकपाला: श्रीमयादयोष्टावप्रमहिष्यः सप्तविंशतिपल्योपमायुषः। शेषः शतारेंद्रवत्। परिष- दात्मरक्षाऽनीकाभियोग्यवर्णना च शतारेंद्रवत् । अयं तु विशेषः-अनीकानां प्रथमकक्षे द्वे देवसहने। दक्षिणादिदिक्षु सम-सर्वतोभद्र-सुभद्र-समिलविमाननिवासिनः सोमादयश्चत्वारो लेकपालाः। तेषामेकैकस्य द्वे सामानिकशते, षष्ठिर्देव्यः, चतनोग्रमाहिव्यः, तिनः परिषदः शेषः शतारेंद्रवत्। शतारेंद्रजातुपरिषत् सदृशा- युर्वरुणः। ततो न्यूनायुर्धनदः । ततोप्यूनायुषौ सोमयमौ । शेषः शतारेंद्रवत् । सहस्रारविमानादूर्व बहूनि योज- नशतसहस्राणि उत्प्लुत्य आनतप्राणताऽऽरणाच्युतकल्पाः संति । तत्र षड्विमानप्रस्ताराः आनत-प्राणत- पुष्पक-सातक-रारण अच्युतसंज्ञाकाः। तत्रानतविमानाच्चतसृष्वपि दिक्षु चतखो विमानश्रेण्यो निर्गताः। विदिक्षु पुष्पप्रकीर्णकानि । तत्रैकैकस्यां विमानश्रेण्यां षोडशश्रेणिविमानानि । एवमापरिष्टेषु पंचसु विमानप्रस्तारेषु एकश्रेणिविमानहानिर्वेदितव्या । तत्रारणाच्युतविमानादक्षिणश्रेण्या एकादशविमानविरचितायां षष्ठं कल्प- विमानं । तस्याधिपतिरारणो नाम देवराजः यस्याधिकान्यर्धचतुर्थानि विमानशतानि, त्रयस्त्रिंशत्त्रायस्त्रिंशाः देवाः, दशसामानिकशतानि, तिस-परिषदः, सप्तानीकानि, दशात्मरक्षशतानि, चत्वारो लोकपालाः । पनादयो- ष्टावनमहिष्यः अष्टचत्वारिंशत्पल्योपमायुषः । एकैका चात्राऽर्धतृतीयैः देवीशतैः परिवृता दशदेवीरूपशतसह- साणि विकरोति । वल्लभिकाश्च पंचदश तावदायुर्विक्रियाः । समिताभ्यंतरपरिषत् पंचविंशतिर्देवशतं, तत्रैकैक: साधिकविंशतिसागरोपमायुर्दशदेवीकः । चंद्रा मध्या अर्धतृतीयानि देवशतानि, तत्रैकैकः देशोनविंशति- सागरोपमस्थितिरष्टदेवीकः । जातुर्बाह्या पंचदेवशतानि तत्रैकैकः अर्धविंशतिसागरोपमस्थितिः घड्देवीकः । अनीकानां प्रथमकक्षा एकदेवसहखं । सर्वेषां देवानां तन्महत्तराणां च एकैकस्य त्रिंशद्देव्यः । आत्मरक्षाणां व त्रिंशत्वाहकाभियोग्यस्य चंद्रायुषः ऊनमायुः, त्रिंशद्देव्यः । पूर्वादिषु दिक्षु स्वयंप्रभादिविमाननिवासिनः सोमादयश्चत्वारो लोकपालाः । तेषामेकैकस्य सामानिकशतं । द्वात्रिंशदेव्यः । चतस्रोग्रमाहण्यः । तिम्र: परि- षदः । जातुसमानायुर्वैश्रवणः । ततो न्यूनायुर्वरुणः । ततो न्यूनायुषौ सोमयमौ । तयोरभ्यंतरपरिषत्रयो देवाः । मध्या द्वादश । बाह्या पंचविंशतिः । वरुणस्याभ्यंतरपरिषत्पंचदेवाः । मध्या पंचविंशतिः। बाह्या पंचाशत् । वैश्र- वणस्याभ्यंतरपरिषत्षड्देवाः । मध्या पंचाशत् । बाह्या शतं तेषां यथाक्रम एकविंशतिसागरोपमाणि तान्येव देशोनानि तान्येव चा?नान्यायुरवगंतव्यं । सप्त पंच तिसूश्च देव्यो ज्ञेयाः । आरणाच्युतविमानादुत्तरश्रेण्यां एकादशविमानभूषितायां षष्ठं कल्पविमानं । तस्याधिपतिरच्युतो नाम देवराजः । यस्योनान्यर्धचतुर्थानि वि- मानशतानि । त्रयस्त्रिंशत्रायस्त्रिंशाः देवाः । दश सामानिकशतानि । तिस्ः परिषदः। सप्तानीकानि। दशआत्म- रक्षशतानि । चत्वारो लोकपालाः । श्रीमत्यादयोष्टावग्रमहिष्यः पंचपंचाशत्पल्योपमायुषः, वल्लभिकाश्च पंचदश तावदायुषः, अवशिष्टं-आरणेद्रवत् । परिषदादिविधिश्च तथैव नेयः । अयं तु विशेषः वरुणोधिकायुः । ततो न्यूनायुर्धनदः। ततोप्यूनायुषा सोमयमौ । त एते लोकानुयोगोपदेशेन चतुर्दशेंद्रा उक्ताः । इह द्वादश इध्यंते. पूर्वोक्तेन क्रमेण ब्रह्मोत्तरकापिष्ठमहाशुक्रसहस्रारेंद्राणां दक्षिणेंद्रानुवतित्वात् आनसप्राणतकल्पयोश्च एकैकेंद्र gitya " ।

·१७. १ सत्वाधराजवार्तिक । सनातनजैनथमाला- त्वात् । सौधर्मविमानसंख्या प्रागुक्ता । ऐशानेऽष्टाविंशतिर्विमानशतसहस्राणि । श्रेणिविमानानि चतुर्दशशतानि सप्तपंचानानि । पुष्पप्रकीर्णकानां सप्तविंशतिः शतसहस्राणि अष्टनवतिः सहस्राणि पंचशतानि त्रिचत्वा- रिशानि । सानत्कुमारे द्वादशविमानशतसहस्राणि श्रेणिविमानानां पंचशतानि पंचनवत्यधिकानि प्रकीर्ण- कानों एकादशशतसहस्राणि नवनवतिः सहस्राणि चत्वारि शतानि पंचोत्तराणि । माहेंद्रेऽष्टौ विमानशत- सहस्राणि श्रेणिविमानानां ; एक शतं पणवत्यधिक, प्रकीर्णकानां सप्तशतसहस्राणि नवनवतिसहस्राणि अष्टौ शतानि चतुरुत्तराणि । ब्रह्मलोकब्रह्मोत्तरकल्पयोः चत्वारि विमानशतसहसाणि श्रेणिविमानानां त्रीणि शतानि चतुःषष्ठ्यधिकानि । प्रकीर्णकानां त्रीणि शतसहस्राणि नवनवतिः सहस्राणि । षट्छतानि षट्त्रिं- शानि । लांतवकापिष्ठयोः पंचाशत्सहस्राणि श्रेणिविमानानां शतं अष्टपंचाशं प्रकीर्णकानामेकान- पंचाशत्सहस्राणि अष्टौ शतानि द्विचत्वारिंशानि । शुक्रमहाशुक्रयोः चत्वारिंशत्सहस्राणि श्रेणि- विमानानां त्रिसप्ततिः । प्रकीर्णकानां एकानचत्वारिंशत्सहस्राणि नवशतानि सप्तविंशानि । शतारसहसा- रकल्पयोः षड्विमानसहस्राणि श्रेणिविमानानां एकान्नसप्ततिः। प्रकीर्णकानां एकान्नषष्ठिशतानि एकत्रिंशानि । मारणाच्युतकल्पयोः सप्तविमानशतानि श्रेणिविमानानां त्रीणि शतानि त्रिंशानि। प्रकीर्णकानां त्रीणि शतानि सप्तत्यधिकानि । चतुर्दशस्वपि कल्पविमानेषु बिमानसंख्या चतुरशीतिः शतसहस्राणि षण्णवतिः सह- साणि सप्त च विमानशतानि, आरणाच्युतविमानावं बहूनि योजनशतसहसाण्युत्प्लुत्य संति । तत्राधो- प्रैवेयकविमानानि, येषु त्रयो विमानप्रस्ताराः सुदर्शनामोवसुप्रबुद्धाः । तत्र सुदर्शनेंद्राच्चतसृष्वपि दिक्षु चतसो- विमानश्रेण्यः । तत्रैकैकस्यां विमानश्रेण्यां दश विमानानि । सुदर्शनादूच बहूनि योजनशतसहस्राणि-उत्प्लु- त्याऽस्ति अमोघो नाम विमानप्रस्तारः । अत्रापि चतसृष्वपि दिक्षु चतसो विमानश्रेण्यो निर्गताः अत्रकस्यां विमानश्रेण्यां नवविमानानि । अमोघादू बहूनि योजनशतसहस्राणि उत्प्लुत्य अस्ति सुप्रबुद्धो नामा विमान- प्रस्तारः । अत्रापि चतसृष्वपि दिक्षु चतसो विमानश्नण्यो विनिर्गताः । एकैकस्यां विमानश्रेण्या अष्टौ विमा- मानि, त्रिष्वप्येतेषु पुष्पप्रकीर्णकविमानानि न संति । तान्येकादशोत्तरविमानं शतं सुप्रबुद्धविमानावं बहूनि योजनशतसहस्राणि उत्प्लुत्य संति । तत्र मध्यमवेयकविमानानि येशु त्रयः प्रस्ताराः यशाधरसुभद्ग- विशालाः, पूर्ववदत्रापि एकैकश्रेणिविमानहान्यापंचसप्ततिः श्रेणिविमानानि, पुष्पप्रकीर्णकानि द्वात्रिंशत् , तान्ये- सानि सप्तोत्तरं शतं सुविशालविमानादूर्वं बहूनि योजनशतसहस्राणि उत्प्लुत्य संति । तत्रोपरिमप्रैवेयक- विमानानि येषु त्रयः प्रस्ताराः सुमनाः सौमनाः प्रीतिकर इति पूर्ववदत्राप्येकैकत्रिमानहान्या एकानचत्वारिंशत् श्रेणिविमानानि द्वापंचाशत्पुष्पप्रकीर्णकानि, तान्येतानि समुदितानि एकनवतिविमानानां प्रीतिकरविमानादू- चे बहूनि योजनशतसहस्राणि उत्प्लुत्य संति । तत्राऽनुदिशविमानानि येष्वक एवाऽऽदित्यो नाम विमान- प्रस्तारः तत्र दिक्षु विदिक्षु चत्वारि चत्वारि श्रेणिविमानानि । प्राच्यां दिशि अर्चिविमानं, अपाच्यामचिमाली, प्रतीच्या वैरोचनं, उदीच्या प्रभासं, मध्ये आदित्याख्यं । विदिक्षु पुष्पप्रकीर्णकानि चत्वारि । पूर्वदक्षिणस्या मर्चिप्रभं। दक्षिणापरस्यां अर्चिमध्यं ! अपरोत्तरस्यां अर्चिरावत। उत्तरपूर्वस्यामर्चिविशिष्टं । तान्येतानि नवादि- स्यविमानादूर्व बहूनि योजनशतसहस्राणि-उत्प्लुत्य संति । तत्रानुत्तरविमानानि यत्रैक एव सर्वार्थसिद्धि संज्ञो विमानप्रस्तारः । दिक्षु प्रदक्षिणानि विजयवैजयंतजयंतांपराजितविमानानि चत्वारि मध्ये सर्वार्थसिद्धि- संज्ञ, पुष्पप्रकीर्णकानि न संति । सौधर्मेशानयोविमानानि सप्तविंशैकयोजनशतबाहुल्यानि पंचयोजनशतोच्छ्रा- याणि । सानत्कुमारमाहेंद्रयोब्रह्मलोकब्रह्मोत्तरलांतवकापिष्ठेषु शुक्रमहाशुक्रशतारसहसारेषु आनतप्राणताऽs रणाऽच्युतेषु नवसु प्रैवेयकेषु अनुदिशाऽनुत्तरेषु च विमानानां बाहुल्यमेकैकयोजनविहीनं । उच्छ्रायश्च एकैकयोजनशताधिको यथाक्रमं वेदितव्यः । तान्येतानि श्रेणींद्रप्रकीर्णकविमानानि कानि चित् संख्येययो- जनविस्ताराणि कानिचिदसंख्येययोजनविस्ताराणि । यानि संख्येयविस्ताराणि तानि संख्येययोजनशतबि- स्ताराणि यान्यसंख्येयविस्ताराणि तानि ; असंख्येययोजनशतसहसविस्ताराणि । सौधर्मेशानयोर्विमानानि पंचवर्णानि कृष्णनीलरक्तहारिद्रशुक्लवर्णानि । सनत्कुमारमाहेंद्रयोश्चतुर्वर्णानि कृष्णहीनानि । ब्रह्मलोकब्रह्मो- तरलांतवकापिष्ठेषु त्रिवर्णानि विमानानि कृष्णनीलवर्जितानि । शुक्रमहाशुक्रशतारसहस्राराऽऽनतप्राण- ·SHO RelaBNNION मोक्षशास्त्रे। चतुर्थीध्यायः तारणाच्युतेषु द्विवर्णानि विमानानि हारिद्रशुक्लवर्णानि । अवेयकानुदिशानुत्तरविमानानि शुक्लवर्णान्येव, परम- शुक्नं सर्वार्थसिद्धिविमानं । एषामधिकृतानां वैमानिकानां देवानां परस्परतो विशेषप्रतिपत्त्यर्थमाह-- स्थितिप्रभावसुखद्युतिलेश्याविशुद्धीदियावधिविषयतोऽधिकाः ॥२०॥ खोपात्तायुष उदयात् स्थान स्थितिः ॥ १॥ स्वेनोपात्तस्य देवायुषः उदयात्तस्मिन्भवे तेन शरीरेण स्थानं स्थितिरुच्यते । शापानुग्रहलक्षणः प्रभावः ॥२॥ शापोऽनिष्ठापादनं, अनुग्रह इष्टप्रतिपादनं तल्लक्षणः, प्रवृद्धो भाव प्रभाव इत्याख्यायते । सद्योदये सति इष्टविषयानुभवन सुखं ॥ ३॥ सवेद्योदयमूलहेतौ सति बालस्येष्टविषयस्य उपनिपाते तद्विषयमनुभवनं सुखमिति कथ्यते । शरीरवसनाभरणादिदीप्तिद्युतिः ॥ ४॥ शरीरस्य वसनस्याऽऽभरणादीनां च दीप्तिः शुतिरिति उपाख्यायते। लेश्याशब्द उतार्थः ॥५॥ लेश्याशब्द उक्तार्थ एव वेदितव्यः लेश्याया विशुद्धिः लेश्याविशुद्धिः । इंद्रियावधिभ्यां विषयाभिसंबंधः ॥ ६ ॥ विषयशब्दस्य इंद्रियावधिभ्यामभिसंबंधो भवति । इंद्रियं चाऽवधिश्च इंद्रियावधी तयोविषय इंद्रियावधिविषय इति । इतरथा हि तदाधिक्यप्रसंगः ॥७॥ अक्रियमाणे ह्येवमभिसंबंध उपर्युपरि देवेच इंद्रियाणा- माधिक्यं प्रसज्येत। स्थितिग्रहणमादौ तत्पूर्वकत्वादितरेषां ॥ ८॥ स्थितिग्रहणमादौ क्रियते तत्पूर्वकत्वादितरेषां प्रभावादीनां । स्थितिमतां हि प्रभावादयो नाऽस्थितस्येति । वेभ्यस्तै ऽधिका इति तासः ॥ ९॥ तेभ्यः स्थित्यादिभ्यः आधिका इति अपादानेऽहीय- रुहारिति' तसिः । तैाधिका इति तसिप्रकरणे ‘आधादिभ्य उपसंख्यानमिति तसिः' उपर्युपरि वैमानिका इत्यनुवर्तते तेनैवमभिसंबध्यते उपर्युपरि वैमानिकाः प्रतिकल्यं प्रति प्रस्तारं च स्थित्यादिभिरधिका इति । तत्र स्थितिः-उत्कृष्टा जघन्या च । सा उपरिष्टाक्ष्यते । इह तु वचनं येषां समा भवति तेषामपिः गुणतो- धिकत्वज्ञापनार्थ । यः प्रभावः सौधर्मकल्पदेवानां विग्रहानुग्रहविक्रियापराभियोगादिषु, उपर्युपरि ततोऽन- तगुणः । मंदाभिमानतया अल्पसंक्लिष्टत्वाच्च न प्रवर्तते । एवं सुखादयोपि प्रत्येतव्याः। लेश्यानियमः उपरि- वक्ष्यते इह तु वचनं यत्र विधानं समानं तत्रापि कर्मविशुद्धितोधिका भवंति इति प्रतिपादनार्थ । यथा स्थित्यादिभिरुपर्यधिका एवं गत्यादिभिरपि इत्यतिप्रसंगे तन्निवृत्त्यर्थमाह--- गतिशरीरपरिग्रहाभिमानतो हीनाः॥२१॥ देशांतरप्राप्तिहेतुर्गतिः॥१॥ उभयनिमित्तवशात् उत्पद्यमानः कायपरिस्पंदो गतिरित्युच्यते । शरीरमुक्तलक्षणं ॥ २॥ औदारिकवैक्रियिकाऽऽहारकतैजसकार्मणानि शरीराणि, इत्यत्र शरीर- भुक्तलक्षणं। कोभकषायोदयान्मजं परिग्रहः ॥३॥ लोभकषायवेदनीयस्य उदयान्मूर्छासंकल्पः परिग्रह इत्याख्यायते। मानकषायोदयापादितोभिमानः ॥ ४ ॥ मानकषायवेदनीयस्य उदयापादितोऽइंकारः अभि- मान इति कथ्यते । गतिश्च शरीरंच परिग्रहश्च अभिमानश्च गतिशरीरपरिप्रहाभिमानाः तैः गतिशरीरपरि- १ केंद्रीयसूत्रं । २ विग्रहादिरितिभावः ।

·HEREAD শাজীব। सनातनजेनग्रंथमालायां-- प्रहाभिमानतः । तसिप्रकरणे 'आद्यादिभ्य उपसंख्यान, इति तसिः। यदि हेि अपादानविवक्षा स्यात् अहीयरहोरिति प्रतिषेधः स्यात् । गतिग्रहणमादौ लक्षणययोगात् ।। ५ ।। गतिग्रहणमादौ क्रियते कुतः ? लक्षणद्वययोगात् द्वंद्व सुधिस अल्पाच्तरं, इति ॥ ततः शरीरमाणं तस्मिन् सति परिगृहोपपत्तेः ॥ ६॥ ततः परं शरीरग्रहणं क्रियते कुतः ! तस्मिन् सति परिग्रहोपपत्तेः । सति शरीरे परिग्रहो ममेदं बुद्भिपजायते । तद्वत्वेपि केवलिनः परिग्रहेच्छाभाव इति चेन देवाधिकारात् ॥ ७॥ स्यादेतत्-शरीरवत्वणि केवलिन: ममेदमिति संकल्पो न विद्यते ततोऽयं हेतुव्यभिचार इति तन्न, किं कारणं ? देवाधिकारात् । देवा हि रागादिमंतः-अधिकृताः, तेपामवश्यं सात शरीरे परिमहाभिलाषेण भवितव्यमिति नास्ति व्यभिचारः। तन्मूलत्वात्तदनंतरमाभिमानग्रहणं ।। ८ । परिमहमूला हि लोकेऽभिमानो दृष्टः, ततोस्य तद- नंतर ग्रहणं क्रियते । उपर्युपरीत्यनुवर्तते तेनोपर्युपरि देवानां उक्ता गत्यादयो हीना वेदितव्याः । तद्यथा- सौधर्मशानयोर्देवाः क्रीडादिनिमित्तां गतिं महाविषयत्वेन मुहुर्नुहुर्वृत्त्या वाऽधिकामास्कंदति न तथोपरि देवाः विषयाभिध्वंगोद्रेकाभावात् । ततस्तनिमित्ता गतिरपि क्रमेण हीयते । शरीरमपि सौधर्मशानयोर्देवाना सभारतिप्रमाणं । सनत्कुगारमाहेंद्रयोः षडरनिप्रमाणं । ब्रह्मलोकब्रह्मोत्तरलांतवकापिष्टेषु पंचारनिः । शुक्र- महाशुक्रशतारसहसारेषु च चतुररनिः । आनतप्राणतयोरर्धचतुर्थारतिः । आरणाच्युतयोररतित्रितयप्रमाणं । अधोवेयकेषु अर्धतृतीयारनिः, मध्यमवेयकेषु अरनिद्वयमात्र, उपरिमवेयकेषु अनुदिशविमानेषु च अध्यारनिः, अनुत्तरेवर निप्रमाणमात्रं । परिग्रहोपि विमानपरिवारादिलक्षण उपर्युपरि हीन इत्युक्तं पुर- स्तात् । कुतः पुनरुपयुपरि परिग्रहाभिमानहानिरित्युच्यते- मतनु कषायत्वापसंक्लेशावधिविशुद्धितत्त्वावलोकनसंगपरिणामानामचरोत्तराधिक्याद भिमानहानिः ।। ९॥ प्रतनुकषायत्वादल्पसंक्लेशो भवति, ततोऽवधिविशुद्धिर्जायते, संक्शवशादवधि- हीयत इत्युक्तं पुरस्तात् । ततोऽवधिविशुद्धेः उपर्युपरि देवाः शारीरमानसदुःखपरीतान् नारकतैर्यग्योनमा- नुपान् प्रकर्षणाऽवलोकयति । ततस्तन्निमित्तसंवेगपरिणामः संसाराद्भीरुता, उपजायते । ततो दुःखहेतु दुरंतेषु परिग्रहेषु अभिभानो हीयते । किं च--- विशुद्धपरिणामप्रकर्षनिमित्तत्वाच उपर्युपर्युपपत्तेः ॥ १० ॥ इह विशुद्धपरिणामभेदनिमित्तः पुण्यकर्मबंधविकल्पः, तत्पूर्वको देवेषु उपपाद इति उपर्युपरि अभिमानहानि: । कारणसदृशं हि कार्य दृष्टमिति। तद्यथा-तैयग्यानेषु असंझिनः पर्याप्ताः पंचेंद्रियाः संख्येयवर्षायुषः, अल्पशुभपरिणामवशेन पुण्यबंधमनुभूय भवनवासिषु व्यंतरेषु च उत्पद्यते। त एव संज्ञिनो मिथ्यादृष्टयः, सासादनसम्यग्दृष्टयश्वाऽऽसहस्रारादुत्पद्यते त एव सम्यग्दृष्टयः सौधर्मादिषु अच्युतांतेषु जायते । असंख्येयवर्वायुषः, तिर्यङ्मनुष्याः मिथ्यादृष्टयः सासा- दनसम्यग्दृष्टयश्च आ ज्योतिष्केभ्य उपजायते । तापसाश्चात्कृष्टाः त एव सम्यग्दृष्टयःसौधर्मेशानयोजन्मानुभवंति। मनुष्याः संख्येयवर्षायुषः मिथ्यादर्शनाः सासादनसम्यग्दर्शनाश्च भवनवासिप्रभृतिषूपरिमोवेयकांतेषु उप- पादमास्कंदति। परिव्राजकानां देवेषूपपादः आ ब्रह्मलोकात्। आजीवकानां आ सहसूारात्। तत ऊर्ध्वमन्यलिंगाना नास्त्युपपादः । निग्रंथलिंगधराणामेव-उत्कृष्टतपोनुष्ठानोपचितपुण्यबंधानां । असम्यग्दर्शनानामुपरिमप्रैवेयका- तेषु उपपादः तत ऊबै सम्यग्दर्शनज्ञानचरणप्रकर्षोपेतानामेव जन्म नेतरेषां । श्रावकाणां सौधर्मादिष्वच्यु- ततिषु जन्म नाधो नोपरीति परिणामविशुद्धिप्रकर्षयोगादेव कल्पस्थानातिशये योगोवसेयः । पुरस्तान्त्रिषु निकायेषु देवानां लेश्याविधिरक्त इदानीं वैमानिकेषु लेश्याविधिप्रतिपत्त्यर्थमाहwimwaniesias Kawathing १ जैनेंद्रीय सूत्र।

·RTOP १७० मोक्षशाने चतुर्थाध्यायः पीतपद्मशुकलेश्या वित्रिशेषेषु ॥ २२ ॥ किमर्थं पृथग्लेश्याविधानं क्रियते ननु यत्रैवान्यो लेश्याविधिः तत्रैवेदं वक्तव्यं । अत उत्तर पठंति--- पृथग्लेश्याभिधानं लवर्थ ॥ १ ॥ पृथग्लेश्याभिधानं क्रियते लवर्थ तत्र हि पाठे क्रियमाणे वैमानिकानां स्वामिनां भेदेन निर्देशः कर्तव्य: स्यात् । अथ कोऽयं निर्देशः ? पीतपद्मशुक्ललेश्या इति । पीताचा पद्मा च शुक्ला च पीतपदा शुक्लाः ता लेश्या येषां त इसे पीतपशुकलेश्या इति । यद्येवं द्वंद्वे पुंबदभावात् निर्देशो जोपपद्यते ? नैष दोषः औत्तरपदिकं ह्रस्वत्वं, यथाकार्यविपरिणामादा सिद्धं । “द्रुतायां तपरकरणे मध्यमविलंकि- तयोरुपसंख्यानमि" त्यत्रौत्तरपदिकं ह्रस्वत्वमेवमिहापि वेदितव्यं । तत्र कस्य का लेश्या इत्यत्रोच्यते---- सौधमैज्ञानीयाः पीतलेश्या ॥२॥ सौधर्मशानीया देवाः पीतलेश्या दृष्टव्याः । सानत्कुमारमाहेंद्रीया देवाः पीतपझालेल्याः॥ ॥ सनत्कुमारे माहेंद्रे च देवाः पीतपन्न लेश्याः प्रत्येतव्याः। ब्रह्मलोकब्रह्मोत्तरलोतबकापिठेषु पहालेश्याः ॥ ४॥ चतुर्वेषु देवाः पद्मलेश्याः दृष्टव्याः । शुक्रमहाशुकशतारसहस्रारेनु पाललेश्या: ५५ ।। चतुर्वेषु देवाः पद्मशुक्ललेश्या विज्ञेयाः । मानतादिषु शेषेषु देवा शुलश्याः ॥६॥ आनतादिषु शेषेषु देवाः शुकलेश्याः प्रत्येतव्याः । বগন্তবিহবস্তু সংলহাঙ্ক: शुद्धमिश्रलेयाविकालानुपपत्तिः सूत्रेनाभिधानादिति चेत्र भियोरन्यतरहणात् यथा- लोके ॥७॥ स्यान्मतं-उत्तो लेश्यादिकल्पः शुद्धो निश्च नोपपद्यते, कुतः सूत्रेऽनभिधानात् इति तन्त्र, किंकारण ? मिश्रयोरन्यतरमहणात् , यथालोके ! तद्यथा-छत्रियो गच्छंतीत्यकत्रिष्वपि छत्रिव्यपदेशः एवमिहापि मिश्रयोरप्यन्यतरप्रहणेन ग्रहणं भवति इति पीतपालेश्याः पूर्वग्रहणेन परग्रहणेन वा गृह्यते, एवं पाशुक्ल लेश्या अपीति नास्ति दोषः । द्वित्रिशेषग्रहणादग्रहणमिति चेनेच्छात संबंधोषपत्तेः ।। ।। स्यान्मतमेवमपि ग्रहणं नोप- पद्यते कुतः द्वित्रिशेषग्रहणात् सूत्रे ह्येवं पठ्यते द्वयोः पीतलेश्याः, त्रिषु पालेश्याः, शेषेषु शुक्ललेश्या इति तबानिष्टमिति, तन किं कारणं? इच्छात: संबंधोपपत्तेः। एवं हि संबंधः क्रियते-द्वयोः कल्पयुगलयोः पीत- लेश्याः, सानत्कुमारमाहेंद्रयोः पालेश्याया अविवक्षातः । ब्रह्मलोकादिषु त्रिषु कल्ययुगलेषु पालेश्याः शुक्रमहा- शुक्रयोः शुक्ललेश्याया अविक्षातः शेषेषु शतारादिषु शुक्ललेश्याः पद्मलेश्याया अविवक्षातः, इति नास्त्याविरोध: पाठातराश्रयाद्वा ।। ९ ॥ अथवा पाठांतरमाश्रियते किं पुनः तत् पीतमिश्रपअमिश्रशुक्ललेश्या ? द्वि- द्विचतुश्चतु:शेषेष्विति, ततो न कश्चिदार्पविरोधः । লিয়াথমিক্ষমগানিস্তাঘলখাগগহানাতামহ শামা ल्पबहुत्वैश्च माध्या लेश्याः ॥ १०॥ एतैनिर्देशादिभिः षोडशभिरनुयोगद्वारैः लेश्याः साधार्यतव्याः। तत्र निर्देशस्तावत्-कृष्णलेश्या नीललेश्या कपोतलेश्या तेजोलेश्या पालेश्या शुक्ललेश्या चेति । वर्णो भ्रमरम- यूरकंठकपोततपनीयपद्मशंखवर्णाः यथाक्रमं लेक्ष्याः । वर्णातरमासां अनंतविकल्पं, एकद्वित्रिचतुःसंख्येयाऽ- संख्येयाऽनंतकृष्णगुणयोगात् कृष्णलेश्याऽनंतविकल्पा । एवमितरा अपि । परिणामः-संख्येयलोकप्रदेश प्रमाणेषु असंख्येयगुणेषु कषायोदयस्थानेषु उत्कृष्टमध्यमजघन्यांशकेषु संक्लेशहान्या परिणामात्मनः अशुभा- स्तिसूः कृष्णनीलकपोतलेश्याः परिणमंते तथा जघन्यमध्यमोत्कृष्टांशकेषु विशुद्धिवृद्ध्या तिसूः शुभाः तेजः पाशुल्ललेश्याः परिणमंते । तथोत्कृष्टमध्यमजघन्यांशकेषु विशुद्धिहान्या तिसूःशुभाः परिणमंते । तथा जघ- न्यमध्य मोत्कृष्टांशेषु संक्लेशविवृद्ध्या तिः, अशुभाः परिणमंते। एकैका चात्र लेश्या असंख्येयलोकप्रदेशप्रमाण Feat १ ।

·१७१ तत्त्वार्थराजवार्तिक सनातनजनप्रेमाला--- परिणामाऽध्यवसायस्थाना । संत्रामः, कृष्णालेश्यालकिश्यमानी नान्यां लेश्यां संक्रामति, कृष्णलेश्ययैव पदस्थान- पतितेन संक्रमण वर्धते तद्यथा--कृष्णलेश्याया यत्प्राथमिक संकेशस्थानं ततः स्थानादनंतभागाभ्यधिका इद्धिरसंख्येभागाऽभ्यधिका वा संख्येयभागाम्यधिक या संख्येयगुणाभ्याधिका वा असंख्येयगुणाभ्यधिका वा अनंतगुणाभ्यधिका शा। तथा हीयमानारि लेक्ष्यांतरसंक्रमं न करोति कृष्णलश्ययैव घट्थान निपतितसंक्रमण हीयते तद्यथा-कृष्णलेश्याया यदुकृष्टसंक्लेशस्थानं ततः स्थानादनंतभागहान्या असंख्येचभागहान्या संख्येय- आगहान्या वा संख्येयगुणहान्या बा असंख्येयगुणहान्या का अनंतगुणहान्या बा, यदा कृष्णलेश्या अनंतगुणहा- न्या हीयते तदा नीललेश्यामा उत्कृष्टं स्थानं संक्रामति तदैव कृष्णलेश्यासंलिश्यमानस्य एको विकल्पो वृद्धी स्वस्थानसंक्रमा नाम ! हानी पुनही विकल्पो स्वस्थानसंक्रमः परस्थानसंक्रमश्चेति । एवामितरास्वपि लेश्यासु वृद्धिहान्योः संक्रमविकल्पाविधिवदितब्धः । अयं तु विशेष:-शुकलेश्यस्य विशुद्धिद्धौ लेश्यांतरसंक्रमो नास्ति स्वस्थानसंक्रमोस्ति । संक्लेशवृद्धौ विशुद्धिहानौ तु स्वस्थानसंक्रमोग्यस्ति परस्थानसंक्रनोपि। मध्यलेश्यानां हानी वृद्धी व उभावपि संक्रमो स्त: । अनंतभागपरिवद्धिः कया परिवृद्भया सर्व जीवैरनंतभागपरिवृद्धया । असं- ध्येयभागपरिवृद्धिः कया परिवृद्ध्या । असंतरेयलोकमागपरिवृद्ध्या । संख्येयभागपरिवृद्धिः कया परि- वृद्ध्या । उत्कृष्टसंख्येयभागपरिवृद्ध्वा । संख्येय गुणद्धिः कया परिवृक्ष्या । उत्कृष्टसंख्येयगुणपरिवृझ्या । असंख्येयगुणपरिदृद्धिः कया परिक्ष्या असंख्येवलोकगुणपरिवृदया। अनंतगुणपरिवृद्धिः कया परिवृद्ध्या ? सर्वजीवाऽन्तगुणपरिवृद्ध्या । लेश्याकर्म उच्यते---जंबूझललक्षणं निदर्शनं कृत्वा, स्कंधविटपशाखानुशाखा पिंडिकाछेदनपूर्वकं फलभक्षणं स्वयं पतितफलभक्षणं चोहिश्य कृष्णलेश्यादयः प्रवर्तते । अथ लक्षणमुच्यते- अनुनयानभ्युपगमोपदेशाग्रहणवैरामोचनाऽतिचंडत्वदुर्मुखत्वनिरनुकंपतालेशनमारणापरितोषणादि कृष्ण लेझ्यालक्षणं, आलस्यविज्ञानहानि कार्यानिष्ठापनभीस्ता विषयातिगृद्धिमायातृष्णातिमानवंचनाऽनृतभाषिता चापलातिलुब्धत्वादि नीललेश्यालक्षणं, मात्सर्यपैशून्यपरपरिभवाऽऽमप्रशंसापरपरिवादवृद्रिहान्यगणना ऽऽत्मीयजीवितनिराशताप्रशस्यमानधनदानयुद्धमरणोधनादि कपोतलेझ्यालक्षणं, । इटामित्रतासानुक्रोशत्व सत्यवाददानशीलात्मीयकार्यसंपादनपद्धविज्ञानयोगसर्वधर्मसमयदर्शनादितेजोलेश्या लक्षणं । क्षमोपेतपडितसात्विकदानविशारदचतुरर्जुगुरुदेवतापू जाकरणानिस्तत्वादि पद्मलेश्यालक्षणं, । 'वैररागमोह- चिरहरिपुदोषाग्रहणानेदानवर्जनसर्वसावधकार्यारंभोदासीन्यश्रेयोमार्गानुष्ठानादि शुक्लेश्यालक्षणं; । गति रुच्यते--कपोतलेश्यापरिणत आत्मा को गतिं गच्छत्तीति षड्विंशतिबिकल्पेषु लेश्यांशकेषु आयुषो ग्रहणहेतवः अष्टावंशकाः मध्यमाः । कुतः पुनरेतदनुगम्यते, इति चेत् अष्टाभि:--अपकः मध्यमेन परिणामेनाऽऽयुर्व- भाति इत्यार्बोपदेशात् । शेषा अष्टादशलेश्यांशकाः गतिविशेषहेतरः पुण्यधापविशेषोपचयहेतुत्वात्तेषां तदपेक्षो मध्यमपरिणामः तद्योग्यायुबंधहेतुर्भवति तत आयुर्नामकर्मोदयापादितो गतिविशेषो लेझ्यावशादबसेयः । तद्यथा--उत्कृष्टशुक्ललेश्यांशकपरिणामादात्मानः कालं कृत्वा सर्वार्थसिद्धं यांति। जघन्य शुक्ललेश्यांशकपरिणामात् शुक्रमहाशुक्रशतारसहस्रारान् यांति । मध्यमशुक्ललेश्यांशकपरिणामात् आनतादिषु प्राक् सर्वार्थसिद्धादुत्पचंते उत्कृष्टपद्मलेश्यांशकपारणामात् सहस्रारमुपगच्छति जन्यपालश्यांशकपरिणामात् सानत्कुमारमाहेंद्रौ यांति मध्यमपद्मलेश्यांशकपरिणामात् ब्रह्मलोकादिषु आ शतारादुपपद्यते । उत्कृष्टतेजोलश्यांशकपरिणामात् सानत्कु- मारमाहेंद्रकल्पांत्यचकेंद्रकश्रेणिविमानान्यास्कंदति । जघन्यतजोलेश्यांशकपरिणामात् सौधर्मेशानप्रथमेंद्रकश्रेणि विमानानि यांति।मध्यमतेजोलेश्यांशकपरिणामात् चद्रादींद्रकश्श्रेणिविमानाद आ वलभद्रेद्रकश्रेणिविमानेभ्य उप- पद्यते । उत्कृष्टकृष्णलेश्यांशकपरिणामात् अप्रतिष्ठानमधितिष्ठति । जघन्यकृष्णलेश्यांशकपरिणामात् पंच म्यामध इंद्रकनरकं तमिश्रसंज्ञकं संश्रयंते । मध्यमकृष्णलेश्यांशकपरिणामात् हिमेंद्रकादिषु आ महारौरवा दुपजायते । उत्कृष्टनीललेश्यांशकपरिणामात् पंचम्यां मध्येंद्रकमवाप्नुवंति । जघन्यनीललेल्यांशकपरिणामात् वालुकायां तप्तेंद्रकं यांति । मध्यमनीललेश्यांशकपरिणामात् वालुकायां त्रस्तेंद्रकादिषु झयेंद्रकांतेषु उत्पद्यते । उत्कृष्टकपोतलेश्यांशकपरिणामात् बालकाप्रभायां संप्रज्वलितनरकं यांति जघन्यकपोतलेश्यांशकपरि- णामात् रत्नप्रभायां समितकं याति । मध्यमकपोतलेश्यांशकपरिणामात् रौरुकादिषु आ संज्वलितेंद्रकादुपय सत्यवाक्य- ·. -- १७२ मोक्षशास्ने। चतुर्थाध्यायः अंते । मध्यमकृष्णनीलकपोततेजोलेश्यांशकपरिणामात् भवनवासिव्यंतरज्योतिष्कपृथिव्यंबुवनस्पतीन् ब्रजति । मध्यमकृष्णनीलकपोतलेश्यांशकपरिणामात् तेजोवायुकायिकेषु जायंते । देवनारकाः स्वलेश्याभिः तिर्यङ्मनुष्यानुयोग्यानां यांति । स्वामित्वमुच्यते - रत्नप्रभाशर्कराप्रभयोः नारकाः कपोतलेश्याः । वालुका- प्रभायां नीलकपोतलेश्याः। पंकप्रभायां नीललेश्याः। धूमप्रभायां नीलकृष्णलेश्याः । तमःप्रभायां कृष्णलेश्याः । महातमःप्रभायां परमकृष्णलेश्याः। भवनवासिव्यंतरज्योतिष्काः कृष्णनीलकपोततेजोलेश्याः । एकद्वित्रिच- तुरिद्रियाः संक्लिष्टत्रिलेश्याः । असंज्ञिपंचेद्रियतिथंचः संक्लिष्टचतुर्लेश्याः । संज्ञिपंचेंद्रियतिरश्चां मनुष्याणां च मिथ्यादृष्टिसासादनसम्यग्दृष्टिसम्यमिथ्याग्दृष्टयसंयतसम्यदृष्टीनां षडपि लेश्याः । संयतासंयतप्रमत्तसंयताऽ- प्रमत्तसंयतानां तिसः शुभाः । अपूर्वकरणादीनां सयोगकेवल्यंतानां शुक्ललेश्यैव ! अयोगकेवलिनोऽलेश्याः । सौधर्मेशानीयाः तेजोलेश्याः । सानत्कुमारमाहेंद्रीयाः तेजःपद्मलेश्याः । ब्रह्मब्रह्मोत्तरलांतवकापिष्ठेषु देवाः पद्मले- श्याः। शुक्रमहाशुक्रशतारसहसारेषु पद्मशुक्कलेश्याः। आनतादिष्वासर्वार्थसिद्धात् शुक्ललेश्याः । सर्वार्थसिद्धाः पर- मशुक्ललेश्याः। साधनमुच्यते-द्रव्यलेश्या नामकर्मोदयनिमित्ताः। भावलेश्याः कषायोदयक्षयोपशमनशमप्रक्षय- कृताः । संख्या कथ्यते--कृष्णनीलकापोतलेश्या एकशो द्रव्यप्रमाणेनाऽनंताऽनंता । अनंतानंताभिरुत्सर्पि- व्यवसर्पिणीभि पहियंते कालेन । क्षेत्रणाऽनंतानंतलोकास्तेजोलेश्याः। द्रव्यप्रमाणेन ज्योतिर्देवाः, साधिका: पालेश्याः। द्रव्यप्रमाणेन संज्ञिपंचेंद्रियतिर्यग्योनीनां संख्येयभागाः शुक्ललेश्याः पल्योपमस्याऽसंख्येयभागाः । क्षेत्रमुच्यते--कृष्णनीलकापोतलेश्या एकशः स्वस्थानसमुद्भातोपपादैः सर्वलोके वर्तते । तेजःपालेश्या एकशः स्वस्थानसमुद्धातोपपादकलोकस्याऽसंख्येयभागे शुक्ललेश्याः स्वस्थानोपपादाभ्यां लोकस्यासंख्येय- भागे समुद्धातेन लोकस्यासंख्येयभागे ' असंख्येयेषु भागेषु सर्वलोके वा । स्पर्शनमुच्यते-कृष्णनीलकापो. तलेश्यैः स्वस्थानसमुद्धातोपपादैः सर्वलोकः स्पृष्ठः । तेजोलेश्यैः स्वस्थानेन लोकस्यासंख्येयभागः, अष्टौ चतु. देशभागा वा देशोनाः । समुद्धातेन लोकस्याऽसंख्येयभागः--अष्टौ नव चतुर्दशभागा वा देशोनाः । उपपा- देन लोकस्यासंख्येयभागाः अध्यर्धचतुर्दशभागा वा देशोनाः । पद्मलेश्यैः स्वस्थानसमुद्धाताभ्यां लोकस्या- संख्येयभागः अष्टौ चतुर्दशभागा वा देशोनाः । उपपादेन लोकस्यासंख्येयभागः पंचचतुर्दशभागा वा देशो- नाः । शुक्ललेश्यै- स्वस्थानोपपादाभ्यां लोकस्यासंख्येयभागः स्पृष्ठः षट्चतुर्दश भागा वा देशोनाः । समुद्धा- तेन लोकस्याऽसंख्येयभागः षट्चतुर्दशभागा वा देशोनाः, असंख्येया वा भागाः सर्वलोको वा । काल उच्यते-कृष्णनीलकपोतलेश्यानां एकश: जघन्येनांऽमुहूर्तः, उत्कर्षेण त्रयस्त्रिंशतसागरोपमाणि साधि- कानि सप्तदशसागरोपमाणि साधिकानि सप्तसागरोपमाणि साधिकानि । तेजःपद्मशुक्ललेश्यानामेकशः कालो जघन्येन; अंतमुहूर्तः, उत्कर्षेण द्वे सागरोपमे साधिके अष्टादश सागरोपमाणि साधिकानि त्रयस्त्रिं- शत्सागरोपमाणि साधिकानि । अंतरमभिधीयते-कृष्णनीलकपोतलेश्यानां-एकश: अंतरं जघन्येनांतर्मु- हूर्तः, उत्कर्षेण त्रयस्त्रिंशत्सागरोपमाणि साधिकानि । तेजःपद्मशुक्ललश्यानामेकशः, अंतरं जघन्येनांऽतर्मु- हूर्तः, उत्कर्षेणानंतः कालोऽसंख्येयाः पुद्गलपरिवर्ताः । भावो व्याख्यायते षडपि लेश्या औदयिकभावाः शरीरनाममोहनीयकर्मोदयापादितत्वात् । अल्पवद्दुत्वं वक्ष्यते--सर्वतः स्तोकाः शुक्ललेश्याः पद्मलेश्या असं- ख्येयगुणाः अलेश्या अनंतगुणाः कपोतलेश्या अनंतगुणाः नीललंश्या विशेषाधिकाः कृष्णलेश्या विशे- षाधिकाः । आह-कल्पोपपन्ना इत्युक्तं तत्रेदं न ज्ञायते के कल्पाः ? इत्यत्रोच्यते- प्राग्वेयकेभ्यः : कल्पाः ॥२३॥ इदं न ज्ञायते कुत आरभ्य कल्पा भवंति इति सौधर्मादिग्रहणमनुवर्तते तेनायमर्थो लभ्यते सौधर्मादयः कल्पाः इति । यद्येवं तदनंतरमेवेदं वक्तव्यं ? अत उत्तरं पठति सौधर्मादनतरं कल्पाभिधाने व्यवधानप्रसंगः ॥१॥ यदि सौधर्मादनंतरं कल्पाभिधानं क्रियते व्यवधानं प्रसज्येत । कस्य ? स्थितिप्रभावादिसूत्रत्रयस्य । सति च व्यवधाने तेन विधीयमानोऽर्थः १ नायं पाठो ग. पुस्तके । ass ·तस्वार्थराजवार्तिक। सनातननग्रंथमालायां- कल्पेश्वेव स्यातू अनंतरत्वाद् अवेयकादिषु न स्यात् व्यवाहितत्वात् । इह पुनः पाठे सति स्थित्यादिविशेष- विधिरविशेषेण सिद्धो भवति । अथ के कल्पातीताः । कल्पातीतसिद्धिः परिशेषात् ।। २ ।। कल्पातीतानां सिद्धिर्भवति । कुतः ? परिशेषात् परिशिष्टा अमी गैवेयकादयोऽनुत्तरांताः । भवनवास्याद्यतिप्रसंग इति चेत् उपर्युपरीत्यभिसंबंधात् ॥ ३ ॥ स्यादेतत् परिशिष्टा यदि कल्पातीताः भवनवास्यादीनामपि वैमानिकत्वमपि प्रसज्येत इति, किंकारण ? उपर्युपरीत्यभिसंबंधात् । उप- युपरि वैमानिका नाधस्तात् इति, तेन कल्पातीता अहमिंद्रा एव । कथं पुनस्तषामहमिद्रत्वं ? सामानिकादि विकल्पाभावात् । चतुर्णिकायोपदेशानुपपत्तिः षट्सप्तसंभवादिति चेन्न तत्रैवांतर्भावात् लोकांतिकवत् ॥४॥ स्यान्मतं चत्वारो देवनिकाया इत्युपदेशो नोपपद्यते इति । कुतः ? षट्सप्तसंभवात् । षणिकायाः संभवति भवन पातालव्यंतरज्योतिष्ककल्पविमानाधिष्ठानात् । भवनवासिनो दशविधा उक्ताः । पातालवासिनो लवणोदादि समुद्रावासाः सुस्थितप्रभासादयः । व्यतरा अनावृतप्रियदर्शनादयः जबूद्वीपाधिपतयः । ज्योतिष्का: पंचविधा व्याख्याताः। कल्पोपपन्ना द्वादश वर्णिताः। विमानानि प्रेवेयकादीनि उपदिष्टानि । अथवा सप्तदेवनिकायाः त एवाऽऽकाशोपपनैः सह, आकाशोपपन्नाश्चत्वारदशविधाः पांशुतापि-लवणतापि-तपनतापि-भवनतापि-सोम- कायिक-यमकायिक-वरुणकायिक-वैश्रवणकायिक-पितृकायिक-अनलकायिक-रिष्टक-अरिष्ट-संभवा इति तन्न कि- कारण ? तत्रैवांतर्भावात् , लोकांतिकवत् । यथा लौकांतिकानां कल्पवासिष्वतीवात् न निकायांतरत्वं । तथा पातालवासिनां आकाशोपपन्नानां व्यंतरेष्वंतर्भावात्, कल्पवासिनां च वैमानिकत्वात् न निकायांतरत्वं । इति नास्ति चातुर्विध्यहानिः । आह य एते दृष्टांतत्वेनोपात्ताः लोकांतिकास्ते कस्मिन् कल्पे भवतीत्यत्रोच्यते । ब्रह्मलोकालया लोकांतिकाः ॥ २४ ॥ एत्य तस्मिल्लीयंत इत्यालयः ॥१॥ यत्र प्राणिन एत्य लीयंते स आलयो निवास इत्यर्थः ब्रह्मलोक आलयो येषां ते ब्रह्मलोकालयाः। सर्वब्रह्मलोकदेवानां लोकांतिकत्वसंग इति चेन्न लोकांतीपश्लेषात् ।। २ ।। स्यादेतद्ब्रह्म- लोकालया इत्यविशेषाभिधानात्तेषां सर्वेषां लौकांतिकत्वं प्रसज्येत इति ? तन्न किंकारणं ? लोकाकांतोपश्लेषात् ब्रह्मलोकस्यांतो लोकांतः तस्मिन् भवाः लौकांतिकाः । अथवा जातिजरामरणाकीणों लोकः तस्यांतो लोकांतः तत्प्रयोजना लोकांतिकाः, ते हि परीतसंसाराः ततश्च्युताः एकं गभवास-अवाप्य परिनिवाति । तेषां सामा- न्येनोपदिष्टानां भेदप्रदर्शनार्थमिदमुच्यते- सारस्वतादित्यवत्यरुणगर्दतोयतुषितान्यावाधारिष्टाश्च ॥२५॥ क इमे सार खतादया ? पूर्वोत्तरादिषु दिक्षु यथाक्रमं सारस्वतादयः ॥ १ ॥ पूर्वोत्तरादिषु अष्टासु अपि दिक्षु यथा- क्रममेते सारस्वतादयो देवगणा वेदितव्याः । तद्यथा अरुणसमुद्रभवः मूले संख्येययोजनविस्तारः तमस्कंधः, समुद्रवद्वलयाकारः अतितीबांधकारपरिणामः स ऊर्च क्रमवृद्ध्या गच्छन् मध्येऽत्ये च सख्येययोजनवाहुल्यः अरिष्टविमानस्याधोभागे समेतः कुक्कुटकुटीवदवास्थित: तस्योपरि तमोराजयोष्टावुत्पत्य अरिष्टेंद्रकावमानस- प्रणिधयः । तत्र चतसृष्वपि दिक्षु द्वद्वं गताः तिर्यगालोकांतात् , तदनंतरेषु सारस्वतादयो देवाः । तत्र पूर्वो- त्तरकोणे सारस्वतविमानं, पूर्वस्यां दिशि आदित्यविमानं, पूर्वदक्षिणस्यां बन्हिविमानं, दक्षिणस्यामरुणविमानं, ? १ज्ञेया इति ग, पुस्तक पाठः ·amon । । १७४ मोक्षशास्त्रे। चतुर्धाध्यायः दक्षिणापरकोणे गर्दतोयविमानं, अपरस्यां तुषितविमानं, अपरोत्तरकोणेऽव्यायाधविमान, उत्तरस्यामरिष्टविमान । चशब्दसमुच्चिताः तदंतरालवर्तिनः ॥।॥ तेषामंतरालेषु चशब्दसमुच्चिताः द्वद्ववृत्त्या देवगणाः प्रत्येतव्याः । तद्यथा-- अग्न्याभसूर्याभचंद्राभसत्याभश्रेयस्करक्षमकरवृषभेष्टकामवरनिर्माणरंजोदिगंतरक्षितात्म- रक्षितसर्वरक्षितमरुद्वस्वश्वविश्वाख्याः ॥३॥ एते अग्न्याभादयः षोडश देवगणाः लोकांतिकभेदाः कथ्यते । सारस्वतादित्यांतर अग्न्याभसूर्याभाः, आदित्यबहयतर चंद्राभसत्याभाः, बन्ह्यरुणांतराले श्रेयस्करक्षेमकराः, अरुणगर्दतायांतराले वृषमेष्टकामचराः, गर्दतोयतुषितमध्ये निर्माणरजोदिगंतरक्षिताः, तुषिताव्यावाधमध्ये आत्मरक्षितसर्वरंक्षिताः, अव्यावाधारिष्टां- तराले मरुद्वसवः, अरिष्टसारस्वतांतरे अश्वविश्वाः, तान्येतानि विमानानि तन्निवासिनां तद्योगात् तत्सा- रस्वताः सप्तशतसंख्याः, आदित्याश्च सप्तशतगणनाः, वह्नयः सप्तसहस्राणि नवोत्तराणि, तुषिताश्च तावंत एव, अव्यावाधा एकादशसहस्राणि एकादशानि, आरष्टा अपि तावंत एव । चशब्दसमुच्चितानां संख्येत्युच्यते--अग्न्याभे देवाः सप्तसहस्राणि सप्ताधिकानि । सूर्याभे सुरा नवसहस्राणि नवाधिकानि है चंद्राभे सुराः एकादशसहस्राणि एकादशानि । सत्याभे विबुधाः त्रयोदशसहस्राणि त्रयोदशानि । श्रेयस्करे देवाः पंचदशसहस्राणि पंचदशाधिकानि । क्षेमकरे अमराः सप्तदशसहस्राणि सप्तदशानि । वृषभेष्टे सुराः एकान्नविंशतिः सहस्त्राणि एकान्नविंशतिश्च । कामवरेऽमराः एकविंशतिःसहसाणे एकविंशतिश्च । निर्मागरजसि देवाः त्रयोविंशतिःसहस्राणि त्रयोविंशतिश्च । दिगंतराक्षते देवा: पंचविंशतिःसहस्राणि पंचर्वि- शतिश्च । आत्मरक्षिते सुराः सप्तविंशतिःसहस्राणि सप्तविंशतिश्च । सर्वरक्षिते विबुधाः एकान्नत्रिंशत्तह- स्त्राणि एकान्नत्रिंशच्च । मरुति देवाः एकत्रिंशत्सहस्राणि एकत्रिंशच्च । वसुनि सुराः त्रयस्त्रिंशत्सहस्त्राणि त्र- यस्त्रिंशच्च । अश्वे सुराः पंचत्रिंशत्सहस्राणि पंचत्रिंशञ्च । विश्वे देवाः सप्तत्रिंशत्सहस्राणि सप्तत्रिंशच्च स एते चतुर्विंशतिः लोकांतिकगणाः समुदिताः चत्वारिंशत्सहस्राणि अष्टसप्ततिश्च शतानि षडुत्तराणि । सर्वे ते स्वतन्त्राः हीनाधिकत्वाभावात्, विषयरतिविरहाद्देवर्षयः, तत इतरेषां देवानामचनीयाः चर्तुदशपूर्व- धराः सततं ज्ञानभावनावहितमनसः संसारान्नित्यमुद्विग्नाः अनित्याशरणाद्यनुप्रेक्षासमाहितमानसाः अति- विशुद्धसम्यग्दर्शनाः तीर्थकरनिष्क्रमणप्रतिबोधनपराः । नामकर्मणाऽसंख्योत्तरोत्तरप्रकृतित्वात् संसारिणां जीवानां संज्ञाः शुभाशुभनामकर्मोदयापादिताः वदितव्याः । एवमयं कार्मणशरीरप्रणालिकया आश्रवापेक्ष- यापादितसुखदुःखानां भव्याभव्यभेदाहितद्वैविध्यानां प्राणिनां संसारोऽनादिः, अपर्यवसानः अन्येषां मोहोपशमप्रध्वंसनं प्रत्याहतानां अप्रतिपतितसम्यग्दर्शनानां परीतविषयः सप्ताष्टानि भवग्रहणानि उत्कर्षण वर्तते । जघन्गेन द्वित्राणि अनुबंध्याच्छिद्यते । प्रतिपतितसम्यक्त्वानां तु भाज्यं । आह-प्रतिपतितसम्य- क्त्वेषु किमविशेष एव आहोस्वित् कश्चिदस्ति प्रतिविशेषः ? इत्यत्रोच्यते ।। विजयादिषु दिचरमाः ॥२६॥ विजयादिषु इति । आदिशब्दः प्रकारार्थः ॥ १ ॥ अयं आदिशब्दः प्रकारार्थोदृष्टव्यः तेन विजयकैजयंतजयताप- राजिताऽनुदिशविमानानामिष्टानां ग्रहणं सिद्धं भवति । कः पुनरत्र प्रकारार्थः ? अहमिंद्रत्वे सति सम्यग्दृष्टयुपपादः । सर्वार्थसिद्धग्रहणप्रसंग इति चेन्न तेषां परमोत्कृष्टत्वात् । सर्वार्थसिद्ध इत्यन्वर्थनिर्देशात् एकचरमत्वसिद्धेश्च । द्विचरमत्वं मनुष्यदेहवयापेक्षं ॥ २ ॥ चरमशब्द उक्तार्थः द्वौ चरमौ देहौ येषां ते द्विचरमाः तेषां भावो द्विचरमत्वं । एतन्मनुष्यदेहद्वयापेक्षमवगंतव्यं । विजयादिभ्यः च्युताः अप्रातपतितसम्यक्त्वा १ कामवरा इति ग. पुस्तके पाठः । .

·। तत्त्वार्थराजवार्तिकं। सनातनजैनग्रंथमालायां- मनुष्येषूत्पद्य संयममाराध्य पुनर्विजयादिषूत्पद्य च्युताः मनुष्यभवमवाप्य सिध्यति इति द्विचरमदेहत्वं । इतरथा हि द्वौ मनुष्यभवौ, एको देवभवश्चेति त्रिचरमत्वं स्यात् न द्विचरमत्वं । कुतः पुनः मनुष्यदेहस्य चरमत्वमिति चेदुच्यते-- मनुष्यदेहस्य चरमत्वं तेनैव मुक्तिपरिणामोपपत्तेः ॥ ३ ॥ यतो मनुष्यभवमवाप्य देवनारक- तैर्यग्योना सिध्यति न तेभ्य एवेति मनुष्यदहस्य चरमत्वं । एकस्य चरमत्वमिति चेन्न औपचारिकत्वात् ॥ ४॥ स्यान्मतं एकस्य भवस्य चरमत्वं, अंत- त्वात् न द्वयोस्ततो द्विचरमत्वमयुक्तं इति तन्न, किं कारणं ? औपचारिकत्वात् येन देहेन साक्षान्मोक्षोऽवाप्यते स मुख्यश्चरमः, तस्य प्रत्यासन्नो मनुष्यभवः तत्प्रत्यासत्तेश्चरम इत्युपचर्यते । देवभवेन व्यवहितत्वात् प्रत्या- सत्त्यभाव इति चेन्न 'येन नाव्यवधानं तेन व्यवहितेपि वचनप्राण्यादिति । आर्षविरोध इति चेन्न प्रश्नविशेषापक्षत्वात् ॥ ५ ॥ स्यान्मत विजयादिषु द्विचरमत्वमार्ये विरोधि । कुतः, त्रिचरमत्वात् एवं ह्याचे उक्तमंतरविधाने-अनुदिशानुत्तरविजयवैजयंतजयंतापराजितविमान बासिना, अंतरं जघन्येन वर्षपृथक्त्वं, उत्केंषण द्वे सागरोपमे सातिरेके इति । तस्यायमर्थः तेभ्यः च्युताः मनुष्येषूत्पद्य अष्टवर्षान् सयममाराध्य अंतर्मुहूर्तेन विजयादिषु भवमाप्नुवंति इति जघन्येन वर्षपृथक्त्वं । कचित्तेभ्यश्च्युताः मनुष्येषत्पद्य संयममवाप्य सौधर्मेशानकल्पयोः जनित्वा पुनरपि मनुष्यभवमनुभूय विजया- दिषु जायते इति उत्कर्षेण द्वे सागरोपमे साधिके इति ततो मनुष्यभवत्रयोपपत्तेचिरममुक्तमिति तन्न, किं कारणं ? प्रश्नावशेषापेक्षत्वात् । एवं हि व्याख्याप्रज्ञप्तिदडकेयूक्तं विजयादिषु देवा मनुष्यभवमास्कंदतः कियतीर्गत्यागतीः विजयादिषु कुर्वति इति गौतमप्रश्ने भगवतोक्तं जघन्येनेको भवः आगत्या उत्कर्षण गल्यागतिभ्यां द्वौ भवौ, सर्वार्थसिद्धौ च्युताः मनुष्येषूत्पद्य तेनैव भवेन सिध्यंतीति न लोकांतिकवदेक भाविका एवेति विजयादिषु विचरमत्वं नार्षविरोधि कल्पांतरोत्पत्त्यनपेक्षत्वात् प्रश्नस्येति । आह उक्तं भवति जीवस्य औदायकेषु भावेषु तैर्यग्योनिगतिरौदयिकी, स्थितौ चोक्तं तिर्यग्योनिजानां चेति । आश्रवविधाने च वक्ष्यते माया तैर्यग्योनस्येति । तद्वक्तव्य के तिर्यग्योनय इति अत्रोच्यते । औपपादिकमनुष्येभ्यः शेषास्तिर्यग्योनयः ।२७ अयुक्तोऽयं निर्देशः औपपादिकमनुष्येभ्य इति, कुतः ? मनुष्यशब्दस्य अल्पान्तरत्वात् पूर्वनिपातः प्राप्नोतिः ? अभ्यहितत्वान्नैष दोषः औपपादिकस्य पूर्वनिपातः । कथमभ्यर्हितत्वं ? देवानामौपपादिकेष्वंत- र्भावात् , देवाः स्थितिप्रभावादिभिरभ्यर्हिता इति व्याख्याताः । उक्तभ्य औपापादिकमनुष्येभ्योऽन्ये शेषाः ॥१॥ औपपादिका उक्ताः । देवमारकमनुष्य व्याख्याताः प्राङ् मानुषोत्तरान्मनुष्या इति । तेभ्योऽन्ये ये ते शेषाः तिर्यग्योनयः । सिद्धप्रसंग इति चेन्न सांसारिकप्रकरणात् ॥२॥ स्यान्मतं औपपादिकमनुष्येभ्योऽन्यत्वं सिद्धा- नामप्यस्ति इति तिर्यग्योनित्वप्रसंग इति तन्न, किं कारणं ? सांसारिकप्रकरणात् । संसारिणः प्रकृताः तेन तेन्योन्ये संसारिण एव तिर्यग्योनयो न सिद्धाः । अथ केयं तिर्यग्योनिः ! तिरोभावात यग्योनिः ॥ ३॥ तिरोभावोन्यग्यभावः उपवाह्यत्वमित्यर्थः ततः कर्मोदयापादित- भावा तिर्यग्योनिरित्यारव्यायते । तिरश्चि योनिर्येषां ते तिर्यग्योनयः ते च त्रसस्थावरादिविकल्पा व्याख्याताः । देवादिवत्तदाधार निर्देश इति चेन्न सर्वलोकव्यापित्वात् ॥ ४॥ स्यान्मतं यथा देवाना मूर्ध्वलोकः, मनुष्याणां तिर्यग्लोकः, नारकाणामधोलोक आधारविशेष उक्तः तथा तिरश्चामपि आधारो निर्देष्टव्य इति तन्न, किं कारणं सर्वलोकव्यापित्वात् । सर्वलोकव्यापित्वं कथमेषामिति चेदुच्यते--- सूक्ष्मवादरभेदात् ॥ ५ ॥ तियंचो द्विधा सूक्ष्मा बादराश्चेति । सूक्ष्मनामकर्मोदयापादितभावाः तत्र ?

·१ १७६ मोक्षशास्त्रे। चतुर्थाध्यायः सूक्ष्माः पृथिव्यप्तेजोवायुवनस्पतयः सर्वलोकव्यापिनः । बादराः पृथिव्यप्तेजोवायुवनस्पतयः विकलेंद्रियाः, पचेंद्रियाश्च कचिदेव वर्तते न सर्वत्र । द्वितीयेऽध्याये तन्निर्देश इति चेन्न कृत्स्नलोकभावात् ।।३॥ स्यादेतद्वितीयेऽध्याये एषां तिरश्चां निर्देशः कर्तब्यः नात्रेति ? तन्न किं कारण ? कृत्स्नलोकभावात् अयमेव तन्निर्देशो युक्तः सर्वांल्लो- कानुत्कातदाधारनिर्देशः सुगम इति । शेषसंप्रतिपत्तश्च ॥ ७॥ नारकादीन् सर्वानुक्त्वा तेभ्योऽन्ये शेषास्तियंच इति शेषसंप्रतिपत्तिश्च भवति इति इहैव तन्निर्देशे युक्तः। स्थितिरिदानी वक्तव्या सा नारकाणां मनुष्याणां तिरश्चां चोक्ता देवाना- मुच्यते । तत्र चादौ निर्दिष्टानां भवनवासिनां स्थितिप्रतिपादनार्थमाह-- स्थितिरसुरनागसुपर्णद्वीपशेषाणां सागरोपमत्रिपल्योपमाहीनमिता॥२८॥ असुरादीनां सागरोपमादिभिरभिसंबंधो यथाक्रमं ॥ १ ॥ असुरादीनां सागरोपमादिभि यथाक्रममभिसंबंधोवेदितव्य । इयं स्थितिरुत्कृष्टा जघन्या प्युत्तरत्र वक्ष्यते।तद्यथा-असुराणां सागरोपमा स्थितिः, नागानां त्रीणि पल्योपमानि, सुपर्णानां अर्धतृतीयानि, द्वीपानां द्वे, शेषाणां षण्णां अध्यर्धपल्योपमं । आदि- देवनिकायस्थित्यभिधानानंतरं व्यंतरज्योतिष्कास्थितिवचने क्रमप्राप्ते सति तदुल्लंध्य वैमानिकानां स्थितिरुच्यते कुतः ? तयोरुत्तरत्र लघुनोपायेन स्थितिवचनात् । तेषु च आदावुदिष्टयोः स्थितिविधानार्थमाह । सौधर्मशानयोः सागरोपमेऽधिके ॥२९॥ द्विवचननिर्देशाद्वित्वामिति ॥शा सागरोपमे इति द्विवचननिर्देशाद् द्वै सागरोपमे इति गम्यते । अधिक इत्यधिकार आ सहस्त्रारात् ॥ २॥ अधिके इत्ययं अधिकारो दृष्टव्यः । आ कुतः ! आ सहसारात् । तेन सौधर्मेशानयोर्देवानामुत्कृष्टा स्थितिः वे सागरोपमे सातिरके प्रत्येतव्ये । उत्तरयोः स्थितिविशेषप्रतिपत्यर्थमाह । सानत्कुमारमोहेंद्रयोः सप्त ॥३०॥ अधिकारात्सागराधिकर्मप्रत्ययः ॥ १ ॥ सागरग्रहणं, अधिकग्रहणं च अनुवर्तते तेनायमर्थों लभ्यते सानत्कुमारमाहेंद्रयोर्देवानामुत्कृष्टा स्थितिः सप्त सागरोपमाणि साधिकानि इति । ब्रह्मलोकादिष्व- घ्युतांतेषु स्थितिविशेषप्रतिपत्त्यर्थमाह । त्रिसप्तनवैकादशत्रयोदशपंचदशभिरधिकानि तु ॥३१॥ सप्तग्रहणस्य व्यादिभिरभिसंबंधः ॥ १॥ द्वयोर्द्वयोः सप्तगृहणं प्रकृतं तस्येह निर्दिष्टः त्र्यादि- भिराभिसंबंधो दृष्टव्यः । सप्तत्रिभिरधिकानि सप्तसप्तभिरधिकानीत्यादि । तुशब्दो विशेषणार्थः ॥२॥ तुशब्दो विशेषणार्थो दृष्टव्यः । किं विशिनष्टि ! आधिकशब्दोनुव- र्तमानः चतुर्भिरिह संबध्यते नोत्तराभ्यामित्ययमर्थो विशेष्यते । तेनायमर्थोः भवति ब्रह्मलोकब्रह्मोत्तरयोः दशसागरोपमाणि साधिकानि । लांतवकापिष्टयोश्चतुर्दशसागरोपमणि साधिकानि शुक्रमहाशुक्रयोः षोडश. सागरोपमाणि साधिकानि शतारसहस्रारयोरष्टादशसागरोपमाणि साधिकानि । आनतप्राणतयोविंशतिः सागरोपमाणि । आरणाच्युतयोाविंशतिः सागरोपमाणि उत्कृष्टा स्थितिरिति । ननु च तुशब्दोऽनर्थकः अधिक इत्यधिकारे आसहसारादित्युक्तत्वात् ! न, अतस्तसिद्धेः । तत ऊर्ध्व स्थितिविशेषप्रतिपयर्थमाह । १ नायं ग. पुस्तके पाठ ·40 ABISAP तत्त्वार्थराजवार्तिक । सनातननग्रंथमालायां- आरणाच्युतादृर्ध्वमेकैकेन नवसु अवेयकेषु विजयादिषु सर्वार्थसिद्धौ च ॥ ३२ ॥ अधिकारादधिकसंबंधः ॥ १॥ अधिकप्रहणमनुवर्तते तेनेह संबंधो वेदितव्यः एकैकनाऽधि- कानीति । किमर्थे नवसु प्रैवेयकेषु विजयादिष्विति पृथग् ग्रहणं ! अवेयकेन्यो विजयादीनां पृथग्ग्रहणमनुदिशसंग्रहार्थ ॥ २ ॥ प्रैवेयकविजयादिष्वित्युच्य खाने अनुदिशविमानानामसंग्रहः स्यात् ततस्तत्संग्रहार्थ पृथगग्रहणं क्रियते । प्रत्येकमेकैकद्धयाभिसंबंधार्थ नवग्रहणं ॥३॥ अवेयकोवयुच्यमाने यथा विजयादिषु सर्वेषु एकमेव सागरोपममधिकं तथा सर्वेषु अवेयकेषु एकमेव सागरोपममधिकमिति प्रतीयते तस्मान्नवग्रहणं कि यते । नवसु प्रत्येकमेकैकस्य सागरोपमस्य-आधिक्यं यथा स्यादिति । अथ सर्वार्थसिद्धस्य पृथगग्रहणं किमर्थ : सर्वार्थ सिद्धपृथगग्रहणं विकल्पनिकृत्त्यर्थ ॥ ४॥ यथाऽवस्ताज्जवन्योत्कर्षस्थितिविकल्पः तथा सर्वार्थसिद्धाभूत् इत्येवमर्थं पृथगग्रहणं क्रियते । तेनायमर्थो वेदितव्यः अधोवेयकेषु प्रथमे त्रयोविंशतिः सागरोपमाणि । द्वितीये चतुर्विंशतिः सागरापमाणि । तृतीये पंचविंशतिः सागरोपमाणि । मध्यमवयकेषु प्रथमे षड्विंशतिः सागरोपमाणि । द्वितीये सप्तविंशतिः सागरोपमाणि। तृतीये अष्टविंशतिः। उपरिमौवेयकेषु प्रथमे एकान्नत्रिंशत्। द्वितीये त्रिंशत्। तृतीये एकत्रिंशत् । अनुदिशनिमानेषु द्वात्रिंशत् । विजयादिषु त्रयस्त्रिंशत् । सागरोपमाणि उत्कृष्टा स्थितिः । सर्वार्थसिद्धत्रयस्त्रिंशदेवेति । अत्राह मनुष्यतिर्यग्योनिजानां परापरस्थिती व्याख्याते । देवानां किं-उत्कृष्टैव न वेत्युच्यते- अपरा पल्योपममधिकं ॥ ३३ ॥ अपरा जघन्येत्यर्थः स्थितिरित्यनुवर्तते ब्याख्यातपरिमाणपल्पोपमं । केषां देवानामियं जघन्या स्थितिः। सौधर्मशानयोर्देवानां कथं गम्यते ? पारिशेष्यात्सौधर्मेशानयोरपरा स्थितिः ॥ १॥ भवनवास्यादीनां जघन्या स्थितिर्वक्ष्यते सान- स्कुमारादीनां च परतः परतः पूर्वापूर्वानंतरेति ततः परिशेषात् सौधर्मेंशानयोर्देवानां साधिकं पल्योपम जघन्या स्थितिर्वेदितव्या । तत ऊर्ध्व जघन्यस्थितिप्रतिपादनार्थमाह । परतः परतः पूर्वापूर्वानंतराः ॥ ३४ ॥ परस्मिन् देशे परतः तस्य वीप्सायां द्वित्वं । पूर्वशब्दस्यापि । किमुक्तं भवति पूर्वा पूर्वा या स्थितिरुत्कृष्टा सा सा उपरि देवानां जघन्येत्येतदुक्तं भवति । किमविशेषेण ? नेत्याह । आधिकग्रहणानुवृत्तेः सातिरकसंप्रत्ययः ॥ १॥ अधिकप्रहणमनुवर्तते । क प्रकृतं । "अपरा पल्योपममधिकं' इत्यत्र सातिरेकसंप्रत्ययो भवति। सौधर्मेशानयोः परा स्थितिः द्वे सागरोपमे साधिके । सनत्कु- मारमाहेंद्रयोः सातिरेके जघन्या स्थितिः । सानत्कुमारमाहेंद्रयोः परा स्थितिः सप्तसागरोपमाणि साधिकानि, बानि सातिरेकाणि ब्रह्मलोकब्रह्मोत्तरयोर्जघन्या स्थितिरित्यादि । आ कुतोऽयमधिकारः । आविजयादिभ्योधिकारः॥२॥ आ विजयादिभ्योऽनुत्तरेभ्यः, अयमधिकारो वेदितव्यः । कथं गम्यते, सर्वार्थसिद्धस्य पृथग् ग्रहणात् इत्युक्तं पुरस्तात् । अनंतरेत्यवचनं पूर्वोक्तैरिति चेन्न व्यवहिते पूर्वशब्दप्रयोगात् ।। ३॥ स्यान्मतं पूर्वेति वच- नात् आनंतर्यप्रतीतः अनंतरेति वचनमनर्थकमिति तन्न, किं कारणं ? व्यवहितेपि पूर्वशब्दप्रयोगात् । अयं हि पूर्वशब्दः व्यवहितेपि प्रयुज्यते तद्यथा पूर्व मथुरायाः पाटलिपुत्रमिति । अतः सौधर्मेशानयोः या परा स्थितिः सा ब्रह्मलोकब्रह्मोत्तरलोकयोर्जघन्या स्थितिरित्येवमाद्यनिष्टं प्रतीयेत ततोऽनंतरमुच्यते । नारकाणामुत्कृष्टा स्थितिरुक्ता जघन्या सूत्रेऽनुक्ता तामग्राकृतामपि लघुनोपायेन प्रतिपादयितुमिच्छन्नाह- २३ ·१ मोक्षशास्त्रे। चतुर्थाध्यायः नारकाणां च द्वितीयादिषु ॥३५॥ चशब्दः किमर्थः? चन्दशः प्रकृतसमुच्चयार्थः ॥१॥ शब्दाक्रियते प्रकृतसमुच्चयार्थः । किं प्रकृत ! परतः परतः पूर्वापूर्वाऽनंतरा अपरा स्थितिरिति । तेनायमर्थोलभ्यते रत्नप्रभायां नारकाणां परा स्थितिरेकं सागरोपं सा शर्कराप्रभायां जघन्या । शर्कराप्रभायामुत्कृष्टा स्थितिः त्रीणि सागरोपमाणि वालुकाप्रभायां जघन्येत्येवमादि तव्यासो व्याख्यातः पुरस्तात् । अथ प्रथमायां पृथिव्यां का जघन्या स्थितिः ? इत्यत आह ॥ दशवर्षसहस्राणि प्रथमायां ॥३६॥ अपरा स्थितिरित्यनुवर्तते । अथ भवनासिनां का जघन्या स्थितिरित्यत आह । भवनेषु च ॥३७॥ चशब्दः किमर्थः । प्रकृतसमुच्चयार्थ इति, एतेन भवनवासिनामपरा स्थितिर्दशवर्षसहस्राणि इत्य- भिसंबध्यते । व्यंतराणां तर्हि का जघन्या स्थितिरित्यत आह ।। व्यंतराणां च ।। ३८॥ च शब्दः प्रकृतसमुच्चयार्थ इत्येवं तेन व्यंतराणामपरा स्थितिः दशवर्षसहस्राणि इत्यवगम्यते । परा व्यतराणां प्रागाभिधातव्येति चेन्न लाघवार्थत्वात्॥१॥ स्यादेतद्यथाऽन्येषां देवनिकायानां परा स्थितिः प्रागुक्ता तथा व्यंतराणामपि परा प्रागभिधातव्या इति ? तन्न ! किं कारणं ? लाघवार्थत्वात् यदि परा स्थितिः प्रागुच्यते पुनः दशवर्षसहस्त्रग्रहणं क्रियते तथा सति गौरवं स्यात् । यद्येवं--अमीषां का परा स्थितिः ? इत्येतदाह । परा पल्योपममाधिकं ॥ ३९ ॥ स्थित्यभिसंबंधात् स्त्रीलिंगनिर्देशः ॥ १ ॥ स्थितिरित्यनुवर्तते तेनाभिसंबंधात् परेति स्त्रीलिंग- निर्देशो दृष्टव्यः । इदानी ज्योतिष्काणां परा स्थितिर्वक्तव्यत्यत आह । ज्योतिष्काणां च ॥ ४०॥ च शब्दः प्रकृतसमुच्चयार्थः इत्येव तेनैवमभिसंबध्यते ज्योतिष्काणां च परा स्थितिः पल्योपममाधिक- मिति । आह-अपरा ज्योतिष्काणां कियती स्थितिरियत आह-- तदष्टभागोऽपरा ॥४१॥ तस्य पल्योपमस्याष्टभागो ज्योतिष्काणामपरा स्थितिरित्यर्थः । अत्राह-ज्योतिष्काणां पल्योपममधिक परा स्थिति इत्याविशेषाभिधानेन ज्ञायते चंद्रादानां किं स्थितिविशेषः ? इत्यत्रोच्यते । चंद्राणां वर्षशतसहस्राधिकं ॥ १॥ चंद्राणां वर्षशतसहस्राधिकं पल्योपमं परा स्थितिः । सूर्याणां वर्षसहस्राधिकं ॥ २॥ वर्षसहस्राधिकं पल्योपमं सूर्याणां परा स्थितिः । शुक्राणां शताधिकं ॥ ३॥ शुक्राणां वर्षशताधिकं पल्योपमं परा स्थितिः । वृहस्पतीनां पूर्णा ॥ ४ ॥ वृहस्पतीनां पूर्णपल्योपमं परा स्थितिः साधिकं । शेषाणामधं ॥ ५॥ शेषाणां ग्रहाणां बुधादीनां पल्योपमस्या परा स्थितिः । नक्षत्राणां च ॥ ६ ॥ नक्षत्राणां-अर्धपल्योपमै परा स्थितिः । तारकाणां चतुर्भागः ॥ ७॥ पल्योपमस्य चतुर्भागस्तारकाणां परा स्थितिः । १ पूर्णीमति ग, पुस्तके पाठः । ?

·माvaa तत्त्वार्थराजवार्तिक । सनातनजैनग्रंथमालायां- तदष्टभागो जघन्योभयेषां ॥ ८॥ तस्य पल्योपमस्याष्टभागः जघन्या स्थितिः उभयेषां तार- काणां नक्षत्राणां च भवति ।। शेषाणां चतुर्भागः ॥ ९॥ शेषाणां सूर्यादीनां पल्योपमचतुर्भागो जघन्या स्थितिवेदितव्या । अथ लोकांतिकदेवानां का स्थितिः ? इत्यत्रोच्यते । लोकांतिकानामष्टौ सागरोपमाणि सर्वेषां ॥ ४२ ॥ अष्टसागरोपमस्थितयो लोकांतिकाः ॥ १॥ एकैव लोकांतिकानां स्थितिः । का ? अष्टौ सागरोपमाणि । सर्वे ते शुक्ललेश्याः पंचहस्तोत्सेधशरीराः । व्याख्यातो जीवः ॥ २ ॥ सम्यग्दर्शनस्य विषयप्रदर्शनमुखेनोपन्यस्तेषु जीवादिषु आयो जीव पदार्थो व्याख्यातः । सच एकोऽनेकात्मकः ॥ ३॥ स जीव एकः अनेकात्मको भवति । कुत एकस्याऽनेकात्म- कत्वमिति चेत् अत्रोच्यते । अभावविलक्षणत्वात् ।। ४ ।। अभूतं नास्तीत्यैकरूपोभावः न हि अभावः अभावात्मना भिद्यते तद्विसदृशस्तु नानारूपो भाव इतरथा हि तयोरविशेष एव स्यात् । स तु पोढा भिद्यते जायतेऽस्ति विपरिणमते वर्धते अपक्षयते विनश्यतीति ॥५॥ तत्र उभयनिमित्तवशादात्मलाभमापद्यमानो भावः, जायत इत्यस्य विषयः । यथा मनुष्यगतिनामकर्मोदयापेक्षया आत्मा मनुष्यादित्वेन जायत इत्युच्यते । तस्यायुरादिनिमित्तवशादवस्थानमस्तित्वं । सतोऽवस्थांतरावाप्तिर्विप. रिणामः । अनिवृत्तपूर्वस्वभावस्य भावांतरेणाऽऽधिक्य वृद्धिः । क्रमेण पूर्वभावैकदेशनिवृत्तिरपक्षयः । तत्पर्या- यसामान्यविनिवृत्तिविनाशः । एवं प्रतिक्षणवृत्तिभेदादनंतरूपा जायत इति नानात्मता भावस्य । अथवा सन् हयद्रव्यामूर्तातिसूक्ष्मावगाहनासंख्येयप्रदेशाऽनादिनिधनचेतनत्वादिना । किं च- अनेकवाविज्ञानविषयत्वात् ॥ ६॥ इह लोके एकोऽर्थोऽनेकशब्दवाच्यो भवति तथाभि- धेयपरिणामे सति तेषां शब्दानां तत्र प्रयोगात् । प्रयोगो हि प्रतिपादनक्रिया तस्याः शब्दार्थावुभावपि साधकौ । शब्दस्तावद्व्यजकत्वात्साधकः। अर्थोपि व्यंग्यत्वात् कर्मभावमापद्यमानं तत्समकालमेव स्वातन्त्र्य मनुभवति, तस्मिन् सति क्रियाप्रवृत्तेः, यथा तंडुला कर्मरूपापन्ना एव कर्तृतामास्कंदति येनोच्यते कर्मकारकमिति, अतः तस्मिन् सति अनेकः शब्दः प्रयुज्यते यथा घटः पार्थिवः मार्तिकः संज्ञेयो नवो महान् इत्यादि । एवमात्मकानां च विज्ञानानामालंबनं भवति तैविना तस्याभावात् । सर्वे ते आत्मानः तथाऽऽत्मन्यपि अनेकवागविज्ञानालंबनदर्शनादेकस्यानेकाऽऽत्मकत्वमवसेयं । अपि च- अनेकशक्तिपचितत्वात् ॥७॥ यथा घृतं स्नेहयति तर्पयति उपāहयतीति अनेकशक्ति । घटो वा जलधारणाहरणादिलक्षणयाऽनेकया शक्तया प्रचितः । तथा आत्मनोऽपि द्रव्यक्षेत्रकालभावनिमित्तवशादने कप्रकारप्राप्तियोग्यबहुशक्तियोगादनेकात्मकत्वं । इतश्च- वस्त्वंतरसंबंधाविर्भूतानेकसंबंधिरूपत्वात् ॥ ८॥ यथैको घटः पूर्वपरांतरितदूरासन्ननवपुरा- णसमर्थासमर्थदेवदत्तकृतचैत्रस्वामिकत्वसंख्यापरिमाणपृथक्त्वसंयोगविभागादिभेदादनेकव्यपदेशभाग्भवति सं- बंधानामानंत्यात्तं तं संबंधिनमपेक्ष्य तस्य तस्य पर्यायस्य भावात् । अथवा- पुद्गलानामानंत्यात्तत्तत्पुद्गलद्रव्यमपेक्ष्य एकपुद्गलस्थस्य तस्यैकस्यैव पर्यायस्याऽन्यत्व भावात् ॥ ९॥ यथा प्रदेशिन्याः मध्यमाभेदात यदन्यत्वं न तदेवानामिकाभेदात् । माभूत् मध्यमानामि- कयोरेकत्वं मध्यमाप्रदेशिन्यन्यत्वहेतुत्वेनाऽविशेषादिति । नचैतत्परावाधिकमेवार्थसत्वं । यदि मध्यमासामर्थ्यात् प्रदेशिन्याः ह्रस्वत्वं जायेत शशविषाणेपि स्याच्छकमुष्टौ वा। नापि स्वत एव परापेक्षाभावे तबक्त्यभावात् । घटस्य Postana ·। मोक्षशाने। चतुर्थाध्यायः तस्मात्तस्यानंतपरिणामस्य द्रव्यस्य तत्तत्सहकारिकारणं प्रतीत्य ततद्रूपं वक्ष्यते । न तत् स्वत एव नापि परकृतमव । एवं जीवोपि कर्मनोकर्मविषयवस्तूपकरणसंबंधभेदाविभूर्तजीवस्थानगुणस्थानमार्गणास्थानविक- ल्पाऽनंतर्यायरूपः प्रत्येतव्यः । इतश्च- अन्यापेक्षामिव्यंग्याऽनेकरूपोत्कर्षापकर्षपरिणतगुणसंबंधित्वात् ॥ १०॥ यथा एको घट एकद्वित्रिचतुःसख्येयाऽसंख्येयानंतावस्थोत्कर्षापकर्षात्मकरूपादिपरिणतिप्रतियोगिद्रव्यापेक्षासहकारिका- रणाभिव्यंजनया आत्मीयानंतनीलनीलतरादिपरिणामः । तथा जीवोपि परद्रव्यसंबंधापेक्षाभिव्यक्ततीवाद्यव- स्थाविशेषक्रोधाद्यविभागपरिच्छेदाऽनंतरूपत्वादनेकः । इतश्च- अतीतानागतवर्तमानकालसंबंधित्वात् ।। ११॥ इह समुदायावयवप्रध्वंसविषयेणातीतेन कालेन, उत्पतिनिनिसंभावनविषयेण च अनागतेन कालेन, साधनप्रवृत्त्यविरामगोचरेण च वर्तमानन कालेन संबंधात मृदादिद्रव्यं तस्मिन् तस्मिन् कालेऽनेकभेदमापद्यमानं दृष्टं । वर्तमानमात्रत्वे पूर्वत्वात् अपरत्वाच्च । अवध्यभावे वर्तमानस्याप्यभावो वंध्यापुत्रयुवत्ववत् । तथा जीवस्यापि अनाद्यतीतकालसंबंधपरिणतः अनागतानंतकालवशवातिभिः वर्तमानकालोद्भूतवृत्तिभिश्च पर्यायैरर्थव्यंजनभेदाद्वैविध्यमास्कंदाद्भिः अभिसं- बंधादनंतरूपता। इतश्च-- उत्पादव्ययध्रौव्ययुक्तत्वात् ॥ १२ ॥ उत्पादादीनामानत्यं अनंतकाले एकस्मिंच काले । यथा घट एकस्मिन्नेव काले द्रव्यतः पार्थिवत्वेन उत्पद्यत न जलत्वेन । देशत इहत्यत्वेन न पाटलीपुत्रकत्वेन ! कालतो वर्तमानकालतया नातीतानागताभ्यां । भावतो महत्वेन नाल्पत्वेन । एतेषां च एकैक उत्पादः सजाती- यान्यपार्थिवानेकघटांतरगतेभ्यः सौवर्णादीषद्विजातीयघटांतरगतेभ्यो वा अत्यंतविजातीयपटाद्यनतमूर्तामूर्त- द्रव्यांतरापन्नेभ्यो वा उत्पादेभ्यो भिद्यमानः तावद्भेदमुपयाति अन्यथा तैराविशिष्टः स्यात् ! तथा तदैवानुत्पद्य- मानद्रव्यसंबंधकृतोर्ध्वाधस्तिर्यगंतरितानंतरितैकांतरादिदिग्भेदमहदल्पत्वादिगुणभेदरूपायुत्कर्षापकर्षानंतभेद- त्रिलोकत्रिकालविषयसंबंधिवशभिद्यमानरूपो वा उत्पादोऽनेको भवति । तथाऽनेकावयवात्मकस्कंधप्रदेशभेद- दृष्टविषमोत्पादनानारूपतया वा अनेक उत्पादः । उदकादिधारणाहरणप्रदानाधिकरणभयहर्षशोकपरिताप- भेदजननादिस्वकार्यप्रसाधनेन वा अनेक उत्पादः । तदैव तावत एव तत्प्रतिपक्षभूताः विनाशाः पूर्वेण वि.. नष्टस्य उत्तरेणानुत्पादात् उभयविपक्षभूताः स्थितयोपि तदैव तावत्यः सदाधारभूताः, अनवस्थितस्य वंध्यापुत्रवदुत्पादविनाशसंभवात् । अभावप्रसंगाच । घट उत्पद्यत इति यदा वर्तमानकालता तदा अनभिनिर्वृत्तत्वात् पूर्वापराभूतसाध्यमानभावाभिधानाचासत्वं । उत्पत्त्यनंतरं तु विनाशेऽभ्युपगम्यमाने सत्त्वभूतावस्थाभिधायिकोत्पन्नशब्दवाच्यत्वाभावात्-उत्पादेप्यभावो विनाशेप्यभाव इति भावाभावात्तदायो व्यवहारो विरोधमुपगच्छेत् । वीजशक्त्यभावाच्च उत्पादविनाशशब्दवाच्यताभ्रेषश्च तत उत्पद्यमानता उत्पन्नता विनाशश्चेति तिस्रोऽवस्था अभ्युपगंतव्याः। तथा जीवस्याप्येकस्य द्रव्यार्थिकपर्यापार्थिकगोचरसामान्यविशेषा- नंतशक्त्यपेक्षार्पितस्थित्युत्पत्तिनिरोधानंतरूपत्वात अनेकत्वं प्रत्येतव्यं । इतश्च- अन्वयव्यतिरेकात्मकत्वाच ॥१३॥ इह घट एकोप्यन्वयव्यतिरेकात्मतया अनेको दृष्टः सदचेतननवपुराणत्वादिभिः । तथा आत्मापि एकोऽन्वयव्यतिरकात्मकतथा अनेकः प्रत्येतव्यः । के पुनर- न्वयाः बुद्ध्यभिधानानुवृत्तिलिंगेन अनुमीयमानाविच्छेदाः स्वात्मभूताऽस्तित्वाऽऽत्मत्वज्ञातृत्वदृष्ट्टत्वकर्तृत्वभो- क्तृत्वाऽमूर्तत्वाऽसंख्यातप्रदेशत्वावगाहनातिसूक्ष्मत्वागुरुलघुत्वाहेतुकत्वाऽनादिसंबंधित्वार्ध्वगतिस्वभावादयः । अथ के व्यतिरेकाः ? वाग्विज्ञानव्यावृत्तिलिंगसमधिगम्यपरस्परविलक्षणा उत्पत्तिस्थितिविपरिणामवृद्धिहास- विनाशधर्माणः गतींद्रियकाययोगवेदकषायज्ञानसंयमदर्शनलेश्यासम्यक्त्वादयः ।। तस्य शब्देनाभिधानं क्रमयोमपद्याभ्यां ॥ १४ ॥ तस्यैकस्य जीवस्यानकात्मकस्य प्रत्यायने शब्दः प्रवर्तमानो द्वेधा व्यवतिष्ठते क्रमेण योगपद्येन वा न तृतीयो वाक्यार्थोस्ति ।। १वेशश्च पाठांतर।

·विशेषोऽनुप्रयोक्तव्यः । वृक्षशब्दस्य सामान्यशब्दत्वात् धवादिविशेषप्रतिपादने धवाद्युपादानवत् । अथवा तत्त्वार्थराजवार्तिक । सनातननग्रंथमालायां- ते च कालादिभिर्भेदाभदार्पणात् ॥१५॥ ते च क्रमयोगपये कालादिभिः भेदाभेदार्पणाद्भवतः । यदा वक्ष्यमाणकालादिभिरस्तित्वादीनां धर्माणां भेदेन विवक्षा तदैकस्य शब्दस्यानेकार्थप्रत्यायनशक्त्यभावान् क्रमः । यदा तु तेषामेव धर्माणां कालादिभिरभेदन वृत्तमात्मरूपमुच्यते तदैकत्वमापन्नस्य अनेकाशेषरूपस्य प्रतिपादनसंभवात् यौगपद्यं । तत्र यदा यौगपद्यं तदा सकलादेशः॥ १६ ॥ स एव प्रमाणमित्युच्यले । सकलादेशः प्रमा- णाधीन इति वचनात् ।। यदा तु क्रमः तदा विकलादेशः॥१७॥ स एव नय इति व्यापदिश्यते । विकलादेशो नयाधीन इति वचनात् । कथं सकलादेशः ? एकगुणमुखेनाऽशेषवस्तुरूपसंग्रहात सकलादेशः॥ १८॥ यदा अभिन्नमेकं वस्तु एकगु- णरूपेण उच्यते गुणिनां गुणरूपमंतरेण विशेषप्रतिपत्तरसंभवात् । एको हि जीवोऽस्तित्वादिष्वेकस्य गुणरूपेणाऽभेदवृत्त्या अभेदोपचारेण वा निरंशः समस्तो वतुमिष्यते विभागनिमित्तस्य प्रतियोगिनो गुणांतरस्य तत्रानाश्रयाणातू, तदा सकलादेशः । कथमझेदवृत्तिः कथं वा अभेदोपचारः ? द्रव्यार्थत्वेनाश्रयणे तदव्यतिरेकादभेदवृत्तिः । पर्यायार्थत्वेनाश्रणे परस्परव्यतिरेकेपि एकत्वाध्यारोपात्ततश्चाऽभेदोपचारः । तत्राऽऽदेशक्शात्सप्तभंगी प्रतिपदं ॥१९॥ तत्र तस्मिन् सकलादेश आदेशवशात् सप्तभंगी प्रतिपदं वेदितव्या। तद्यथा-स्यादस्त्येव जीकः १ स्थान्नास्त्येक जीकः २ स्यादवक्तव्य एव जीवः ३ स्यादस्ति चनास्ति च ४ स्यादस्तिचाऽवक्तव्यश्च ५ स्यान्नास्ति चावक्तव्यश्च ६ स्यादस्ति च नास्ति. चावक्तव्यश्च ७ इत्यादि। उक्तं च- पुच्छावसेण भंगा सत्तेव दु संभवंति जस्स जथा। सत्तूदितं पउच्चदि सामण्णाणं सदा णियदा ॥ १ ॥ इति । तत्र स्यादस्त्येव जीव इत्येतस्मिन् वाक्ये जीवशब्दो द्रव्यवचनः विशेष्यत्वात् । अस्तीति गुणबचनो विशेषणत्वात् । तयोस्सामान्यार्थाविच्छेदेन विशेषणविशेष्यसंबंधावद्योतनार्थ एवकारः । तेने- तरानवृत्तिप्रसंगे तत्संभवप्रर्दशनार्थः स्याच्छब्दप्रयोगः, स च तिडंतप्रतिरूपको निपातः । तस्यानकांत- विधिबिचारादिषु बहुध्वर्थषु संभवत्सु इह विवक्षावशात् अनेकांतार्थों गृह्यते । यद्ययमनेकांतार्थः तेनैव सर्वस्योपादानात् इतरेषां पदानां आनर्थक्यं प्रसज्यते ! नैष दोषः समान्येनोपादानेपि विशेषार्थानां स्याच्छब्दोयमनेकांतार्थस्य द्योतकः । द्योतकश्च वाचकप्रयोगसन्निधिमंतरेणाऽभिप्रेतार्थावद्योतनाय नाल- मिति तद्योत्यधर्माधारत्वाभिधानायेतरपदप्रयोगः क्रियते । अथ केनोपात्तोऽनेकांतार्थोऽनेन द्योत्यते ? उक्तमेतदभेदवशात् अभेदोपचारेण वा प्रयुक्तशब्दवाच्यतामेवाऽऽस्कंदति इतरे धर्मा इति । एवमि- तरेष्वति वाक्येषु अर्थप्रकल्पनं प्रत्येतव्यं । यद्येवं स्यादस्त्येव जीव इत्यनेनैव सकलादेशेन जीवद्रव्यग- तानां सर्वेषां धर्माणां संग्रहात् उत्तरेषां भंगाना मानर्थक्यमासजति ? नात्र दोषः गुणप्रधानव्यवस्था- विशेषप्रतिपादनार्थत्वात् सर्वेषां भंगानां प्रयोगोऽर्थवान् । तद्यथा-द्रव्यार्थिकस्य प्रधान्ये पर्यायगुणभावे च प्रथमः । पर्यायार्थिकस्य प्राधान्ये द्रव्यगुणभावे च द्वितीयः । तत्र प्रधान्यं शब्देन विवक्षितत्वाच्छ व्दाधीनं शब्देनानुपात्तस्यार्थतो गम्यमानस्याऽप्राधान्यं । तृतीये तु युगपद्भावे उभयस्याप्राधान्यं शब्देनाभि- धेयतयानुपात्तत्वात् । चतुर्थस्तूभयप्रधानः क्रमेण उभयस्यास्त्यादिशब्देन उपात्तत्वात् । तथोत्तरे च भंगाः वक्ष्यते । तत्रास्तित्वैकांतवादिनः जीव एव अस्ति इत्यवधारणे अजीवनास्तित्वप्रसंगभयादिष्टतोवधारणवि- धिरस्त्येव जीव इति नियच्छति तथाऽवधारणसामर्थ्यात् शब्दप्रापितादभिप्रायवशवर्तिनः सर्वथास्य जीव- स्याऽस्तित्वं प्रामोति । सर्वेणाऽस्तित्वेन व्याप्त इति पुद्गलाद्यस्तित्वेनापि जीवस्यास्तित्वं प्राप्तं शब्देन तथा प्रापितत्वात्, शब्दप्रमाणकाश्च वयमर्थाधिगमे। स्यान्मतं-अस्तित्वसामान्येन न्याप्तिन चास्तित्वविशेषैः यथा- १णियदामात ग. पुस्तके पाठ। - ।

·१८२ मोक्षशास्त्रे। चतुर्थाध्यायः ऽनित्यमेव क्लतकमिति, अनित्यत्वस्याभावे कृतकत्वस्याप्यभाव एवेत्यवधारणात् । यत्कृतकं तत्सर्वमनित्य- मिति, न हि सर्वप्रकारेणनित्यत्वेन सर्वप्रकारः कृतकः व्याप्यते किंतु अनित्यत्वसामान्येन, न त्वनित्यत्वव्यक्तया घटपटरथादिगतयेति । एवं तर्हि त्वयैवाभ्युगतं अवधारणानिष्फलत्वं सामान्याऽनित्यत्वेनाऽनित्यत्वं न विशेषाऽनित्यत्वेनेति । स्वगतेनापि विशेषेणानित्यं भवत्येवेति चेन्न स्वगतेनेति विशेषणात् परगतेन विशेषेणा- ऽनित्यत्वं न भवतीति आपद्यते अनवधारणं । किं वा वाक्यं प्रयोक्तव्य-अनित्यं कृतकमिति । तथा चाऽनि- यस्याऽनवधृतत्वात् नित्यत्वप्रसंगोपि । एवं यद्यस्तित्वसामान्येनास्ति जीवः न तु पुद्गलादिगतयाऽस्तित्वव्य- तयाऽतो न पुद्गलाद्यस्तित्वेन अस्तित्वं जीवस्येति ब्रुवता त्वयैवाभ्युपगतं सामान्यरूपं विशेषरूपं चेति प्रकार वदस्तित्वमिति । तथा सति सामान्यास्तित्वेनास्ति विशेषास्तित्वेन नास्तीति स्यान्नास्तीति प्राप्तमवधारण- निष्फलत्वं सर्वेण हि प्रकारेणाऽस्तित्वाभ्युपगमेनाऽस्तित्वनिरासेन अवधारणं फलवत् स्यात् । अनियमे तु अव्यावृत्तत्वात् पुद्गलाद्यस्तित्वेनापि प्राप्तिरित्यवश्यं ; एकांतवादिनाऽवधारणमभ्युपगमनीयं । तथा च संति पूर्वोक्तो दोषः स्यात् । एतद्यदस्ति तत्स्वायत्तद्रव्यक्षेत्रकालभावेन भवति नेतरेण तस्याऽप्रस्तुतत्वात् । यथा घटो द्रव्यतः पार्थिवत्वेन क्षेत्रतं इहत्यतया कालतो वर्तमानकालसंबंधितया, भावतोरक्तत्वादिना, न परा- यत्तैर्द्रव्यादिभिस्तेषामप्रस्तुतत्वात, इत्येव चेत् द्रव्यक्षेत्रकालभावांतरसंबंधितया नास्तीत्यतः स्यादस्ति स्यान्नास्तीति सिद्ध । नियमानभ्युपगमे तु स घटो न स्यादेव असामान्यत्वेन तु नियतद्रव्यक्षेत्रकालभावसंबंधि- वेनाऽभूतत्वात् शशविषाणवत् । अनियतद्रव्यादिरूपत्वे वा सर्वथाभावात सामान्यमेव स्यात् नासौ घटः अनि- यतद्रव्यादिरूपत्वात् महासामान्यवत् । कथं यदि हि असौ द्रव्यतः पार्थित्वेन, अथोदकादित्वेनापि भवेत् ततोसौ घट एव न स्यात् । पृथिव्युदकदहनपवनादिषु वृत्तत्वात् द्रव्यत्ववत् । तथा यथेहत्यतयास्ति तथावि- रोधिदिगंतानियतदेशस्थतयापि यदि स्यात्तथा चासौ घट एव न स्यात् विरोधिदिगंताऽनियतसर्वदेशस्थत्वात् आकाशवत् । तथा यथा वर्तमानघटकालतयास्ति तथाऽतीतशिवकाधनागतकपालादिकालतयापि स्यात् तथा चाऽसौ घट एव न स्यात् सर्वकालसंबंधित्वात् मृद्रव्यवत् । यथा चेह देशकालविशेषसंबंधित्वेनापि- अस्मत्प्रत्यक्षत्वं स्यात् उदकाद्यानयनादिसंव्यवहारपातित्वं वा। तथा यथा नवत्वेन तथा पुराणत्वेन सर्वरूप रसगंधस्पर्शसंख्यासंस्थानादित्वेन वा स्यात् । तथा चासौ घट एव न स्यात् सर्वथाभावित्वात् भवनवत् । यथा हि भवनं रूपरसौ गंधः स्पर्शश्च भवति पृथुः महान् ह्रस्वः पूर्णः रिक्तो वा भवतीति न कुतश्चित् वस्तुनो वस्तुधर्माद्वा व्यावतते तच्च न घटः, एवं घटोपि स्यात् । एवं जीवस्यापि मनुष्यत्वेनाऽर्यमाणस्य स्वद्रव्यादिरूपतयैवाऽस्तित्वं नेतरथा । यदीतरथापि स्यात् मनुष्य एव न स्यात् नियतद्रव्यक्षेत्रकालभावसं- बंधित्वेनाऽभूतत्वात्स्वविषाणवत् । अनियतद्रव्यादिरूपत्वे वा सर्वथाभावात् सामान्यमेव स्यात् नासौ मनुष्यः अनियतद्रव्यादिरूपत्वात् माहासामान्यवत् । कथं यदि हि असौ यथा जीवद्रव्यत्वेनास्ति एवं पुद्गलादित्वेनापि स्यात् ततोऽसौ मनुष्य एव न स्यात् । पुद्गलादिष्वपि दृष्टत्वात द्रव्यत्ववत् । तथा यथेहत्यतयास्ति तथाविरोधिदिगंतानियतदेशस्थतयापि यदि स्यात्तथा चासौ मनुष्य एव न स्यात विरोधि- दिगंतानियतसर्वदेशस्थत्वात् आकाशवत् । तथा यथा वर्तमानकालतयास्ति तथाऽतीतनारकाधनागतदेवा- वादिकालतयापि स्यात् तथा च असौ मनुष्य एव न स्यात् सर्वकालसबंधित्वात् जीवत्ववत् । यथा च इह देशकालविशेषसंबंधितया अस्मत्प्रत्यक्षत्वं तथाऽतीतनागतकालान्यदेशसंबंधित्वेनापि अस्मत्प्रत्यक्षत्वं स्यात् यथा यौवनेन तथा वृद्धत्वेन अन्यद्रव्यगतरूपरसादिर्भिर्वा यदि स्यात् तथा च असौ मनुष्य एव न स्यात् सर्वथाभावित्वात् भवनवत् । तस्मात् स्यादस्ति स्यान्नास्ति च स्वपरसत्ताभावाभावोभयाधीनत्वात् जीवस्य । यदि परसत्ताया अभावं स जीवः स्वात्मनि नापेक्षते अतः स जीवो न स्यात् सन्मानं स्यात् । नासौ जीवः सत्वे सति विशेषरूपेण अनवस्थितत्वात् सामान्यवत् । तथा स्वपरसत्ताभावापेक्षायामपि जीवत्वे यदि स्वस- त्तापरिणिति नापेक्षते तथापि तस्य वस्तुत्वमेव न स्यात् जीवत्वं वा। सद्भावापरिणतत्वे वा पराभावमात्रत्वात् स्वपुष्पवत् । अतः पराभावोपि स्वसत्तापरिणत्यपेक्ष एव अस्तित्वस्वात्मवत् । यथास्तित्वस्वात्मा अस्तित्वस्वा- । १ स्यादस्ति स्यानास्तीतश्चे त्याधिकः पाठः ग, पुस्तके ·। तत्वार्थराजतिक सनातनजनग्रंथमालायां- मनाऽस्ति नास्ति च नास्तित्वस्वात्मभेति, स्यादस्ति स्यान्नास्ति इतरथा हि वस्त्वभावः स्यात् । कथं अभावो हि निरपक्षोऽत्यंतशुन्यं च वस्तु प्रतिपादयेत् अन्यत् अन्वयाप्रतिलंभात् । भावापि वा अभावनिरपेक्षः सर्व- रूपवस्तु प्रतिपादयेत् व्यतिरेकाप्रतिलभात् । न सर्वथा सत्ता सर्वाभावरूपेण वा शक्यं भवितुं किं हि वस्तु सर्वात्मकं सर्वाभावरूपं वा दृष्टमिति ? तद्धि वस्त्वेव न स्यात् । सर्वाभावरूपत्वात खपुष्पवच्छ । वस्तुत्वं सर्वात्मकत्वान्नाशक्यं प्रतिपत्तुं, असाधारणात्वात् वस्तुत्वे वा वस्तुल्वे वा दर्शनात् श्रावणत्ववत् अभावता हि भावरूपत्ववैलक्ष्यणात् क्रियागुणव्यपदेशाभावात् अवतिष्ठते । भावतापि अभाववैलक्ष्ण्यात् क्रियागुणव्यपदे- शवत्त्वात् सिध्यतीति परस्परापेक्षे भावाभावरूपत्वेपि वाऽभावः स्वसद्भावं भावाभावं च अपेक्षमाणः सिध्यति । भावोपि स्वसद्भाव अभावाभावंच वाऽपेक्ष्य सिद्धिमुपयाति । यदि तु अभाव एकांतेनाऽस्ति इत्यभ्युपगम्येत ततः सर्वात्मनाऽस्तित्वात स्वरूपसद्भावात्मनापि स्यात् तथाच भावाभावरूपसंकरादस्थित- रूपत्वादुभयोरभ्यभावः । अथ एकांतेन नास्ति इत्यभ्युपगम्येत ततोयं यथा भावात्मना नास्ति तथाऽभावात्म- नापि न स्यात् । ततश्चाऽभावस्याऽभावात् भावस्याऽप्रतिपक्षत्वात् भावमात्रमेव न स्यात् तथा खपुष्पादयोपि भावा एव अभावाभावरूपत्वात् घटवत् इति सर्वाभावप्रसंगः । एवं भावास्तित्वैकांतपि योज्यं । तस्माद्भावः स्यादस्ति स्यान्नास्ति तथा अभावोप्येवं । जीवोपि स्यादस्ति स्यान्नास्तीत्यवसेयं । एवं त्वात्मनि घटादिवस्तु- सिद्धौ च भावाभावयोः परस्परापेक्षत्वात् । यदुच्यते अर्थात् प्रकरणाद्वा घटे अप्रसक्तायाः पटादिसत्तायाः किमिति निषेधः क्रियते ? इति तदयुक्तं किं तु घटे अर्थत्वात् अर्थसामान्यात् पटादिसर्वार्थप्रसंगः संभवत्येव । तत्र विशिष्टघटार्थत्वं अभ्युपगम्यमानं पटादिसत्तारूपस्यार्थसामर्थ्यात् प्रापितस्य अर्थतत्त्वस्य निरासेनैव आत्मानं शक्नोति लब्धं । इतरथा हि असो घटार्थ एव न स्यात् पटाद्यर्थरूपेणाऽनिवृत्तत्वात् पटाद्यर्थस्वरूप- यद्विपरीतो वा । यश्चास्य पटादिरूपेणाभावः सोपि घटधर्म एव तदधीनत्वात् भाववत् अतोसौ स्वपर्याय एव, परेण तु विशेष्यमाणत्वात् परपर्याय इत्युपचर्यते । स्वपरविशेषणायत्तं हि वस्तुस्वरूपप्रकाशनमिति । अथा- ऽस्त्येव जीव इत्यत्राऽस्तिशब्दवाच्यादर्थात् भिन्नस्वभावो जीवशब्दवाच्योऽर्थः स्यात् अभिन्नस्वभावो वा ! यदि अभिन्नस्वभावः ततो यत् सदर्थस्य रूपं जीवशब्दार्थस्यापि तदेव रूपमिति । ततोऽन्यधर्मानवकाशत्वा- दविशिष्टार्थता स्यात् ततश्च सामानाधिकरण्याऽभावात् विशेषणविशष्यत्वाभावी घटकुटशब्दवत् अन्यतरा- प्रयोगश्च स्यात् । किं च सत्त्वस्य सर्वद्रव्यपर्यायविषयत्वात् तदाभिन्नस्वभावस्य जीवस्यापि तादात्म्यमिति सर्वस्य तत्वस्याऽविशेष्यैकजीवत्वप्रसंगः । सत्स्वभावत्वाच्च जीवस्वरूपचैतन्यतद्विकल्पज्ञानादिक्रोधादिनारकत्वादि सर्वविशेषणत्वाभावत्वप्रसंगश्च स्यात् । जीवस्वभावत्वाहास्तित्वस्य आत्मनि पुद्गलादिषु च सत्प्रत्ययाभिधान- हेतुत्वाभावो जीवत्ववत् । अथाऽयं दोषो माभूत इति अस्तिशब्दवाच्यात् अर्थात् भिन्नस्वभावो जीवशब्दार्थः प्रतिज्ञायेत । एवमपि स्वतो जीवस्याऽसद्रूपत्वप्रसंगः । ततश्च नास्ति जीवोऽस्तिशब्दवाच्यार्थविविक्तत्वात् खरविषाणवत् विपर्ययोवा ततश्च तदधीनत्वाञ्च मोक्षादिव्यवहाराभावः । अस्तित्वस्य च जीवादातरत्ववत् , इतरेभ्योपि भिन्नत्वात् निराश्रयत्वादभाव एवेति तदाश्रयव्यवहाराभावः । किं च अस्तित्वाद्भिन्नस्वभावस्य जीवस्य कः स्वभावः इति वक्तव्यं यश्चास्य स्वभाव इत्युच्यते स सर्वो न स्यात् असत्स्वभावत्वात् खपुष्पवत् । तस्मात् स्याद्भिर्नाथत्वं स्यादभिन्नार्थत्वं वाऽभ्युपगंतव्यं । पर्यायार्थादेशात् भवनजीवनभेदादस्तिजीवशब्दौ तद्व्यतिरेकेण तद्ग्रहणेनाग्रहणात् स्याद्भिन्नार्थी द्रव्यार्थादेशात् तदव्यतिरेकात् तद्ग्रहणेन ग्रहणात् स्यादभिन्नार्थौ । तस्मात् स्यादस्ति स्यान्नास्तीति सिद्धं । इतश्च स्यादस्ति स्यान्नास्ति अर्थाभिधानप्रत्ययानां तथाप्रसिद्धेः । कश्चिदाह-जीवार्थो जीवशब्दो जीवप्रत्ययः इत्येतत्रितयं लोके विचारसिद्धं । तथाहि वर्णा- श्रमिणः अस्तित्वमेवाश्रित्य तासु क्रियासु प्रवृत्ताः तस्मादस्त्येवेति । तमितरः प्रत्याह नास्त्येवैतत्रितयं-अर्थ- स्तावन्नास्त्यनुपब्धेः विज्ञानमेव तथा परिणतं स्वप्नवत् कल्पयति । प्रत्ययजीवोपि नास्त्येव विज्ञानस्य ज्ञेय- रूपेणाऽनाख्येयस्वात् । स्वतस्तु विज्ञानं न जीवो नाप्यजीवः प्रकाशमानं केनचिदपि निरूपेण; अनिरूप्यत्वात् यद्यपि निरूप्येत स्वप्नज्ञानवत् असदाकारेणैव निरूप्येत । नास्ति ज्ञानं असदाकारत्वात् खरविषाणवत् । अभि- धानमपि नास्ति । तद्धि पदरूपं वा स्यात् वाक्यरूपं वा तन्नास्त्येव का युगपत्कालावयवत्वात् । यत्पुनरेतज्जी- ·मोक्षशास्त्रे। चतुर्थाध्यायः वशब्दग्रहणं तत्परिकल्पितैर्वर्णभागैरनुक्रमेणाऽऽहिनशक्तिकासु बुद्धिषु शक्तिपरिपाकप्राप्तौ प्रत्यस्तमितसकल वर्णभागविषयविज्ञानं जीवशब्दत्वेनाऽध्यवसीयते नत्वभिधानजीवः कश्चिदस्ति तदपि विज्ञानं क्षणिकत्वात् प्रत्यर्थवशवर्तित्वाच्च । एकस्य पूर्वापरीभूतार्थप्रत्यवभासनासंभवान्नास्त्येवेति । यद्येवं वाच्यवाचकसंबंधोलोके रूढः प्रत्याख्यातः स्यात् ततश्च लोकविरोधः । तन्नास्तित्वे परीक्षाप्रयासश्च विफल: स्यात् इत्यभ्युपगंतव्यं जीवः स्यादस्ति स्यान्नास्तीति । अतः द्रव्यार्थिकः पर्यायार्थिकमात्मसात् कुर्वन् व्याप्रियते । पर्यायार्थिकोपि द्रव्यार्थिकमिति उभावपि इमौ सकलादेशौ तृतीयो विकल्पः उच्यते । द्वाभ्यां गुणाभ्यामेकस्यैवाऽभिन्नस्या- भेदरूपेण युगपद्वक्तुमिष्टत्वात् । तत्र यथा प्रथमद्वितीययोर्विकल्पयोरेकस्मिन् काले एकेन शब्देन एकस्या र्थस्य समस्तस्यैव एकेन गुणरूपेणाभिधानं क्रमादेव यदा द्वाभ्यां प्रतियोगिभ्यां गुणाभ्यामवधारणात्मकाभ्यां युगपदेकस्मिन् काले एकेन शब्देन एकस्यार्थस्य कृत्स्नस्यैवाभेदरूपेणाभिधित्सा तदा अवाच्यः तद्विधार्थस्य शब्दस्य वा भावात् तत्र युगपद्भावो गुणानां कालादिभिरभेदेन विवक्षितानां वृत्तिः नच तैरभेदोत्र संभवति । के पुनस्ते कालादयः ? काल आत्मरूपमर्थसंबंधः उपकारो गुणिदेशः संसर्गः शब्दः ॥२०॥ इति तत्र येन कारणेन विरुद्धाः भवंति गुणास्तेषामेकस्मिन् काले कचिदेकवस्तुनिवृत्तिर्न दृष्टा अतस्तयोर्नास्ति वाचकः शब्दः तथावृत्यभावात् । अत एकस्मिन्नात्मनि सदसत्वे प्रविभक्ते असंसर्गात्मरूपे अनेकांतरूपे न स्तः । एककाले येनात्मा तथोच्येत ताभ्यां विविक्तं च परस्परत आत्मरूपं गुणानां नान्योन्यात्मनि वर्तते । यत उभाभ्यां युगपदभेदेनोच्यते । नच विरुद्धत्वात् । सदसत्वादीनां एकांतपक्षे गुणानामेकद्रव्याधारा वृत्तिरस्ति यतः अभिन्नाधारत्वेनाऽभेदो युगपद्भावः स्यात् । येन केनचित् शब्देन वा सदसत्व उच्येयातां । नच संबंधतो- ऽभिन्नता गुणानां संभवति भिन्नत्वात् संबंधस्य । यथा छत्रदेवदत्तसंबंधोऽन्यः दंडदेवदत्तसंबंधात् कारणयोः संबंधिनोभिन्नत्वात् न तावेकेन संबंधेनाभिलौ । एवं सदसत्त्वयोरात्मना सह संबंधस्य भिन्नत्वात् न संबंधे- नापि युगपवृत्तिसभवः यतः शब्देनोच्यते । समवाय इति चेन तेनापि भिन्नन भवितव्यं भिन्नाभिधानप्रत्य- यहेतुत्वात् संयोगवत् । न च गुणाः उपकारेणाऽभिन्नाः यतो द्रव्यस्य गुणाधीन उपकारो नीलरक्ताद्युपरंजनं ते च स्वरूपतो भिन्नाः । यच्च तेषामात्मनि नीलरक्तत्वाद्यस्ति रूपं यावच्च नीलनीलतरादि तावता द्रव्यं रंजयति अतस्तेषामुपकारोपि भिद्यत एव । एवं सदसत्वयोर्भिन्नत्वात् सत्त्वेनोपरक्तं सदसत्त्वेनोपरक्तं असन्नोपकारसा- रूप्यं यतः सदभेदेन शब्दो वाचकः स्यात् । नचैकदेशे गुणिन उपकारः संभवति येनैकदेशोपकारेण सहभावो भवेत् । नीलादेर्गुणस्य कृत्स्नस्य हि गुणोपकारकत्वं द्रव्यस्य च पटादेः समस्तस्योपकार्यत्वं । गुण उपकारको गुणी उपकार्य इति । नचैकदेशो गुणगुणिनोः । अतः कृत्स्नयोः उपकार्योपकारकरूपसिद्धिर्न भवेदेव यतो देशतः सहभावात् कश्चिच्छब्दो वाचकः कल्पेत् । नचैकांतपक्षे गुणानां संसृष्टमनेकात्मक रूपमस्ति अवधृतैकांतरूपत्वात् सत्त्वासत्त्वादेर्गुणस्य । यथा शवलरूपव्यतिरिक्तौ परस्परविविक्तौ शुक्लकृष्णौ गुणा असंसृष्टा नैकस्मिन्नर्थे सहवर्तितुं समर्थौ अवधृतरूपत्वात् । अतः ताभ्यां संसर्गाभावात एकांतपक्षन युग- पदभिधानमस्ति अर्थस्य तथा वर्तितुं शत्तयभावात् । तड्विविधस्य च अर्थसंबंधस्याऽभावात् । नचैकः शब्दो द्वयोर्गुणयोः सहवाचकोस्ति । यदि स्यात् सच्छब्दः स्वार्थवदसदपि सत्कुर्यात नच तथा लोके संप्रत्ययोस्ति तयोविशेषशब्दत्वादेव मुक्तात् कालादियुगपद्भावासंभवात् । शब्दस्य च एकस्य उभयार्थवाचिनोऽनुपलब्धेः अवक्तव्य आत्मा । अथवा वस्तुनि मुख्यप्रवृत्त्या तुल्यवलयोः परस्पराभिधानप्रतिबंधे सति दृष्टविपरीतनिर्गुण- त्वापत्तेः विवक्षितोभयगुणत्वेनाऽनभिधानात् अवक्तव्यः अयमपि सकलादेशः परस्परावधारितविविधरूपै- कात्मकाभ्यां गुणाभ्यां गुणविशेषणत्वेन युगपदुपक्षिप्ताभ्यां अविवक्षितांशभेदस्य वस्तुनः समस्तस्य एकेन गुणरूपेणाभदवृत्त्या अभेदोपचारेण वा विधातुं प्रक्रांतत्वात् । स च अवक्तव्यशब्देन अन्यश्च षड्भिर्वचनैः पर्या- यांतरविवक्षया च वक्तव्यत्वात् स्यादक्तव्यः । यदि सर्वथा अवक्तव्य इत्यपि वा वक्तव्यः स्यात् कुतो वंधमोक्षा- दिप्रक्रियाप्ररूणविधिः ? । ताभ्यामेव क्रमेणाभिधित्सायां तथैव वस्तुसकलस्वरूपसंग्रहात् चतुर्थोपि विकल्पः सकलादेशः अयमपि स्यादित्येवापयितव्यः सर्वथोभयात्मकत्वे परस्परविरोधात उभयदोषप्रसंगाच, कथमेते निरू- ·तव्यतिरकेण नास्त्यनुपलब्धेः । ताभ्यां युगपदवक्तव्यः । क्रमेण चतुर्थोऽध्यायः । तत्त्वार्थराजवार्तिक। ज्यंते-सर्वसामान्येन तदभावेन च १ विशिष्टसामान्येन तदभावेन च २ विशिष्टसामान्येन तदभावसामान्येन च ३ विशिष्टसामान्यन तद्विशषेण च ४ सामान्येन च विशिष्टसामान्येन च ५ द्रव्यसामान्येन गुणसामान्येन च धर्मसमुदायेन तद्व्यतिरेकेण च ७ धर्मसामान्यसंबंधन तदभावेन च । धर्मविशेषसंबंधेन तदभावेन च ९ तद्यथा सर्वसामान्येन तदभावेन इह द्विविधोऽर्थः श्रुतिगभ्योऽर्थाधिगम्यश्च । तत्रानपेक्षितवृत्तिनि मित्तः श्रुतिमात्रप्रापितः श्रुतिगम्यः । अर्थप्रकरणसंभवाभिप्रायादिशब्दन्यायात् कल्पितोऽाधिगम्यः । तत्र आत्मा अस्तीति सर्वप्रकारानाश्रयणादिच्छावशात् कल्पितेन सर्वसामान्यन वस्तुत्वेन अस्ताति प्रथमः । तत्प्रति पक्षणाऽभावसामान्येनाऽवस्तुत्वेन नास्त्यात्मा इति द्वितीयः । आभ्यामेव युगपदभेदविवक्षायां वाचकाभावान्ना भिधीयत इति तृतीयः । आभ्यामेव क्रमेणार्पिताभ्यामुभयरूपं वस्तु-उच्यते इति चतुर्थः । विशिष्टसामान्येन तदभावेन च यथाश्रुतत्वात् श्रुत्युपात्तन आत्मन्यवाभिसंबधः ततश्चात्मत्वनैव अस्त्यात्मा इति प्रथमः । यथाश्रुत- प्रतियोगित्वात् अनात्मत्वेनैव नास्त्यात्मा इति द्वितीयः ! युगपदुभयाभ्यां आत्मानात्मत्वसदसत्त्वाभ्यामवक्तव्यः । आभ्यामेव क्रमेणार्पिताभ्यामुभयरूपं वस्तूच्यते इति चतुर्थः । विशिष्ट सामान्येन तदभावसामान्येन च यथाश्रु- त्वात् आत्मत्वेनैवास्तीति प्रथमः। अभ्युपगमविरोधभयात् वस्त्वंतरात्मना क्षित्युदकज्वलनघटपटगुणकर्मादिना सर्वेण प्रकारेण सामान्यतो नास्तीति द्वितीयः । आभ्यामेव युगपदात्मघटादिसदसत्त्वाभ्यामवक्तव्यः । क्रमेण तु वाच्यत्वात् चतुर्थः । विशिष्टसामान्येन तद्विशेषण चात्मसामान्येनास्त्यात्मा । आत्मविशेषेण मनुष्यत्वेन नास्त्यात्मा। आत्मत्वमनुष्यत्वापेक्षाभ्यां सदसत्त्वाभ्या-एकत्वे युगपदवक्तव्यः । पर्यायणाभिधेयत्वाचतुर्थः । सा- मान्येन विशिष्टसामान्येन चाविशेषरूपेण द्रव्यत्वेन अस्त्यात्मा । विशिष्टन सामान्येन प्रतियोगिनाऽनात्म- त्वेन नास्त्यात्मा । ताभ्यां तु द्रव्यत्वानात्मत्वसदसत्त्वाभ्यां युगपदवक्तव्यः । क्रमेण ताभ्यां वक्तव्यत्वात् चतुर्थः । द्रव्यसामान्येन गुणसामान्येन च वस्तुनस्तथा तथा संभवात् तां तां विवक्षामाश्रित्याविशेषरूपेण द्रव्यत्वेनास्त्यात्मा तत्प्रतियोगिना विशेषरूपेण गुणत्वेन नास्त्यात्मा । ताभ्यां तु द्रव्यत्वगुणत्वसदसत्त्वाया युगपदवक्तव्यः । क्रमेण तदुभयवाग्गोचरत्वाच्चतुर्थः । धर्मसमुदायेन तद्व्यतिरेकेण च त्रिकालगोचरानेकश- अभिधेयतामनुभवति इति चतुर्थः । धर्मसामान्यसंबंधेन तदभावन च गुणरूपगतसामान्यसंबंधविवक्षायाँ यस्य कस्यचित् धर्मस्य आश्रयत्वेन अस्त्यात्मा । न तु कस्यचिदपि धर्मस्याश्रयो न भवतीति । धर्मसामान्याना- श्रत्वेन नास्त्यात्मा । आभ्यां युगपदवक्तव्यः । पर्यायेण तु तदुभयविशेष्यत्वात् चतुर्थः । धर्मविशेषसंबंधन तदभावेन च वाऽनेकधर्मिणोऽन्यतमधर्मसंबंधन तद्विपक्षण चाविवक्षायां यथास्त्यात्मा । नित्यत्वेन निरवय- बत्वेन चेतनत्वेन वा तेषामेवान्यतमधर्मप्रतिपक्षेण नास्त्यात्मा । युगपत्ताभ्यामवक्तव्यः । क्रमेण तदभिधानविष- यत्वाच्चतुर्थः । पंचमो भंग उच्यते-त्रिभिः आत्मभिद्यशः जीवस्यानेकद्रव्यात्मकस्याऽनेकपर्यायात्मकस्य च किंचिद्रव्यार्थविशेषं पर्यायार्थविशेषं वा आश्रित्यास्तीत्युच्यते । एक आत्मा तस्यैवाऽन्य आत्मा द्रव्यसामान्य पर्यायसामान्यं तद्विशेषद्वयं वांऽगीकृत्य युगपदविभागविवक्षायां वचनगोचरातीतः । यथा स्थादस्त्यात्मा द्रव्यत्वेन द्रव्यविशेषेण वा जीवत्वेन मनुष्यत्वादिना वा द्रव्यपर्यायसामान्यमुररीकृत्य वस्तुत्वसत्त्वमवस्तुत्वा सत्त्वं च युगपदभेदविवक्षायामवाच्यः विशेषद्वयं वा मनुष्यत्वादि यतः सर्वेपि तस्यैकस्यैव ते आत्मनो विद्यते तदैवेति । ततः स्यादस्ति चाऽवक्तव्यश्च जीवः । अयमपि सकलादेशः, अशाभदविवक्षायां एका- शमुखन सकलसंग्रहात् । तथा षष्ठः त्रिभिः आत्मभिव्यंशः यतो वस्तुगतं नास्तित्वमवक्तव्यरूपानुविद्धं नांतरेणात्मभेदं शक्यं कल्पयितुं वस्तुनस्तथापि भावात् । तत्र नास्तित्वं पर्यायाश्रयं । स च पर्यायो युग- पद्वृत्तः क्रमवत्तो वा सहवृत्तो वा जीवस्य पर्यायः अविरोधात् । सहावस्थायी सहवृत्तेः गतींद्रिकाययोगवे- दकषायज्ञानसंयमादिः । क्रमवर्ती तु क्रोधादिदेवादिवाल्यादिलक्षणः । तत्र गत्यादिव्यतिरिक्तः क्रोधादि- क्रमवृत्तधर्मरूपनरंतर्यमात्रादर्थांतरभूत एकः, अवस्थितः । द्रव्यार्थी जीवो नाम नास्ति किं तु त एव धर्मास्तथा सन्निविष्टा जीवव्यपदेशभाजः इति अस्यां कल्पनायां नास्तित्वं । यश्च वस्तुत्वेन सन्निति १ अभिधातुरित्याप पाठः ।

·Na . , . सनातननग्रंथमाला- मोक्षशाने- द्रव्यार्थीशः यश्च तत्प्रतियोगिना वस्तुत्वेनाऽसन्निति पर्यायांशः । ताभ्यां युगपदभेदविवक्षायां अवक्तव्य इति द्वितीयोशः। तस्मान्नास्ति चावक्तव्यश्वाऽऽत्मा । अयमपि सकलादेशः शेषवाग्गोचरस्वरूपसमूहस्याऽविनाभावात, तत्रैवांतर्भूतस्य स्याच्छब्देन द्योतित्वात् । तथा सप्तमो विकल्पः चतुर्भिरात्मभिः, त्र्यंश: द्रव्यार्थविशेष कचि- दाश्रित्याऽस्तित्वं पर्यायविशेषं च कंचिदाश्रित्य नास्तित्वमिति समुचितरूपं भवति । द्वयोरपि प्राधान्येन विवक्षितत्वात् । द्रव्यपर्यायाविशेषेण च केनचिद्रव्यपर्यायसामान्येन केन चित् युगपदवक्तव्यः इति तृतीयोंशः ! ततः स्यादस्ति च नास्तिचाऽवक्तव्यश्च आत्मा । अयमपि सकलादेशः यत सर्वान् द्रव्यार्थान् द्रव्यमित्यभेदा- देकं द्रव्यार्थं मन्यते । सर्वान् पर्यायाांश्च पर्यायजात्यभेदोदकं पर्यायार्थ, अतो विवक्षितवस्तुजात्यभेदात्क- स्नं वस्तु एकद्रव्यार्थाभिन्न एकपर्यायाभेदोपचरितं वा एकमिति सकलसंग्रहात् । अथ कथं विकलादेशः ? निरंशस्यापि गुणभेदादंशकल्पना विकलादेशः ।। २९ ।। स्वेन तत्त्वेनाप्रविष्टभागस्यापि वस्तु- नौ विविक्तं गुणरूपं स्वरूपोपरंजकमपेक्ष्य प्रकल्पितमंशं कृत्वा अनेकात्मकैकत्वव्यवस्थायां नरसिंहसि हत्ववत् समुदायात्मकमात्मरूपमभ्युपगम्य कालादिभिरन्योन्यविषयानुप्रवेशरहितांशकल्पनं विकलादेशः। नतु केवलसिंहे सिंहत्ववत् एकात्मकैकत्वपरिग्रहात् यथा वा पानकमनेकखंडदाडिमकरादिरसानुवि- मास्वाद्याऽनेकरसात्मकत्वं, अस्यावसायः पुनः स्वशक्तिविशेषादिदमप्यस्तीदमप्यस्तीति विशेषनिरूपणं क्रि- यते । तथा नैरात्म्यैकवस्त्वभ्युपगमपूर्वकं हेतुविशेषसामर्थ्यात् अर्पितसाध्यविशेषावधारणं विकलादेशः । कथं पुनरर्थस्याऽभिन्नस्य गुणो भेदकः ? दृष्टो हि अभिन्नस्याप्यर्थस्य गुणस्तत्त्वभेदं कल्पयन् । यथा पतत् भवान् पटुरासीत् पटुतर एष म इति गुणविवक्तरूपस्य द्रव्यस्याऽसंभवात् । गुणभेदेन गुणिनोपि भेदः । तत्रापि तथा सप्तभंगी ॥ २० ॥ तत्रापि विकलादेशे तथाऽऽदेशवशेन सप्तभंगी वेदितव्या । कथं ? गुणिभेदकेष्वंशेषु क्रमेण योगपद्येन क्रमयोगपद्याभ्यां वा विवक्षावशात् विकलादेशा भवति । तत्र प्रथमद्वितीययोरप्रचितः क्रमः, तृतीये योगपचं, चतुर्थे प्रचितः क्रमः, पंचमे षष्ठे वा अप्रचितक्रमयोगपद्ये, सप्तमे प्रचितक्रमयोगपचे । तद्यथा सामान्यादिषु द्रव्यार्थादेशेषु केन चिदुपलभ्यमानत्वात् स्यादस्येवात्मेति प्रथमो विकलादेशः । अत्रेतरेषां वस्तुनि सतामपि कालादिभिर्भेदविवक्षातः शब्दवाच्यत्वेनांतर्भावाभावान्नि रासाभावाच्च न विधिन प्रतिषेधः । एवं शेषभंगेष्वपि विवैक्षितांशमात्रप्ररूपणायां इतरेष्नौदासीन्येन विकलादेशकल्पना योज्या । ननु च सामान्यार्थाविच्छेदेन विशेषणविशेष्यसंबंधावद्योतनार्थे एवकारे सति तदवधारणादितरेषां निवृत्तिः प्राप्नोति ? नैष दोषः अत्राप्यत एव स्याच्छब्दप्रयोगः कर्तव्यः स्यादस्त्येव जीवः इत्यादि । कोर्थः ? एवकारेणेतरनिवृत्तिप्रसंगे स्वात्मलोपात् सकलो लोपो मा विज्ञायांति वस्तुनि यथा- वस्थितं धर्मस्वरूपं तथैव द्योतयति। "स्याच्छब्दः विवक्षितार्थवागंगमिति"वचनात् । एवमादेशवशात् सप्तवचन प्रकारा भवंतीति त्रिविकल्पांतरप्रवृत्तिनिमित्ताभावात् । अयं च मार्गः द्रव्यार्थिकपर्यायार्थिकनयद्वयाश्रयः । तौ च संग्रहाद्यात्मकौ। ते चार्थनयरूपेण शब्दनयरूपेण च प्रवृत्ताः। तत्र संग्रहव्यवहारर्जुसूत्रा अर्थनयाः। शेषाः शब्दनयाः। तत्र संग्रहः सत्त्वविषयः, सकलं वस्तुतत्त्वं सति अंतर्भाव्यसंग्रहात्। व्यवहारोऽसत्त्वविषयः विविक्तसत्त्वाऽपरिग्रहादन्यापेक्षासत्त्वाप्रतिपत्तेः । ऋजुसूत्रो वर्तमानविषयः अतीतानागतयोः विनष्टानुत्पन्न- त्वेन व्यवहाराभावात् । एते त्रयोऽर्थनयाः एकैकात्मकाः संयुक्ताश्च सप्तवाक्प्रकारान् जनयंति । तत्राद्यः संग्रहः एकः, द्वितीयो व्यवहार एकः, तृतीयः संग्रहव्यवहारौ विभक्तौ, चतुर्थः संग्रहव्यवहारौ समुचितौ, पंच- मः संग्रहः संग्रहव्यहारौ चाविभक्तौ । षष्ठो व्यवहारः संग्रहव्यवहारौ चाविभक्तौ । सप्तमः संग्रहव्यवहारौ प्रचितौ चाविभक्तौ । एवं ऋजुसूत्रेपि योज्यः । व्यंजनपर्यायास्तु शब्दनयाः द्विविधं वचनं प्रकल्पयंति । अभेदेनाभि- धानं भेदेन च यथा शब्दे पर्यायशब्दांतरप्रयोगेपि तस्यैवार्थस्याभिधानाभेदः । समभिरूढे वा प्रवृत्तिनिमित्तस्य च धटस्याभिन्नस्य सामान्येनाभिधानात् । एवंभूतेषु प्रवृत्तिनिमित्तस्य भिन्नस्यैकस्यैर्वार्थस्याभिधानात् । भेदेना १ पर्याय जात्ये हत्य भेदात् पाठोऽयं ख० पुस्तके । ३ सन्मात्रतत्त्वे इत्यर्थः। २० पुस्तके विवक्षिताशब्दमानप्ररूषणायामिति पाठः ।

·- पंचमोऽध्यायः। तत्त्वार्थराजवार्तिक। भिधानं अथवा, अन्यथा दैविध्यमेकस्मिन्नर्थेऽनेकशब्दप्रवृत्तिः प्रत्यर्थं वा शब्दविनिवेश इति । यथा शब्दे अनेकपर्यायशब्द एकः । समभिरूढ़े वा नैमित्तिकत्वात् शब्दस्यैकशब्दवाच्य एकः । एवंभूते वर्तमान- निमित्तशब्द एकवाच्य एकः । अत्र चोद्यते कथमेते अस्तित्वनास्तित्वादयो धमीः विरुद्धरूपाः एकस्मिन् वस्तुनि अविरोधमुपयांतीत्युच्यते- विरोधाभावस्तल्लक्षणाभावात् ॥ ३२ ॥ नास्त्येषामादशवशादर्यमाणानां विरोधः कुतस्तल्लक्ष- णाभावात् । इह विरोधः कल्प्यमानः त्रिधा व्यवतिष्ठते वध्यघातकभावन' वा सहानवस्थात्मना वा प्रतिबध्य प्रतिबंधकरूपेण वा । तत्र बध्यघातकभाव अहिनकुलाग्न्युदकादिविषयः, सत्वेकस्मिन् काले विद्यमानयोः सति संयोगे भवति संयोगस्यानेकाश्रयत्वात् द्वित्ववत्। नासंयुक्तमुकदमग्नि विध्यापयति सर्वत्राग्न्यभावप्रसं- गात ततः सति संयोगे बलीयसोत्तरकालमितरबाध्यते नचैवमस्तित्वनात्वस्तियोः क्षणमात्रमपि एकस्मिन् वृत्तिरस्ति इति भवताभ्युपगम्यते यतो बध्यघातकभावरूपो विरोधः तयोः कल्प्येत । अथैकास्मिन् वृत्तिर- भ्युपगम्येत तत्तुल्यबलहेतुसाध्यत्वात् तयोरन्यतरस्य वलीयस्त्वाभावात् वध्यघातकत्वाभावः अतस्तल्लक्ष- णाभावात् नासौ विरोधः सभवति । नापि सहानवस्थानलक्षणो विरोधः तल्लक्षणाभावात् । स युगपत्का लयोर्भवति यथा आनफले श्यामतापीतयोः । पीततोत्पद्यमाना पूर्वकालभाविनी झ्यामतां निरुणद्धि । न च तथा जीवस्यास्तित्वनास्तित्वे पूर्वोत्तरकालभाविनी । यदि स्मातां । अस्तित्वकाले नास्तित्वाभावत् जीवसत्ता- मात्र सर्व प्राप्नुवीत । नास्तित्वकाले वाऽस्तित्वाभावात्तदाश्रयो बंधमोक्षादिव्यवहारो विरोधमुपगच्छेत् । सर्वथैवासतः पुन आत्मलाभाभावात् । सर्वथा च सतः पुनरभावप्राप्त्यनुपपत्तेः तयोः सहानवस्थान युज्यते । तथा जीवादिषु प्रतिबध्यप्रतिबंधकभावोपि न विरोध: संभवति । यथा सति फलवृतसंयोगे प्रतिबंधकगौरवं पतनकर्म नारभते प्रतिबंधात् तदभावे तु पतनकर्म दृष्यते "संयोगाभाव गुरुत्वात् पतन- मिति" बचनात् । नच तथास्तित्वं नास्तित्वस्य प्रयोजनं प्रतिबध्नाति तस्मिन्नेव काले परद्रव्यादिरूपेणानुप- पलब्धिबुद्ध्यत्पतिदर्शनात् । नास्तित्वं वा सदस्तित्वप्रयोजन प्रतिबध्नाति तदैव स्वरूपाचपेक्षयोपलब्धिबु- द्विदर्शनात् । तस्मात् बाङ्मात्रमेव विरोधः । एवमर्पणाभेदादविरुद्धोऽनेकात्मको जीव इति स्थितमेतत्- इतितत्त्वार्थवार्तिकव्याख्यानालंकारे चतुर्थीच्यायः ॥ ४ ॥ th m अथ पंचमोध्यायः इदानीं सम्यग्दर्शनस्य विषयभावेनोपक्षिप्तेषु जीवादिषु अजीवपदार्थों विचारप्राप्तः तस्य भेदसंज्ञा- संकीर्तनार्थमिदमुच्यते तत्पूर्वकत्वादितरस्यति- अजीवकाया धर्माधर्माकाशपुद्गलाः॥१॥ अजीबकाया इति समानाधिकरणा वृत्तिः ॥ १॥ अजविाश्च ते कायाश्च ते अजीवकाया इति सामानाधिकरणलक्षणा वृत्तिरियं वेदितव्या । कथं वृत्तिः विशेषणं विशेष्येणेति सति व्यभिचारे नीलो- पलादिषु वृत्तिः । इहाप्यस्ति व्यभिचारः । कायशब्दस्य जीवेष्वपि वृत्तेः, अजीवशब्दस्यापि काले । भिन्ना- धिकरणवृत्तौ को दोषः। भिन्नाधिकरणत्वे हि अर्थातरभावमसंगः ॥२॥ यथा राज्ञः पुरुषः राजपुरुष इति अर्थांत- रभावे भिन्नाधिकरणत्वं भवति । तथा अजीवानां काय: अजीवकायः इति भिन्नाधिकरणत्वे गृह्यमाणेऽर्थी- तरभावः प्रसज्येत । दृष्टत्वात्सुवर्णागुलीयकवादिति चेन्न तत्रान्यविशेषनिवृत्त्यर्थत्वात् ॥३॥ स्यान्मतं भि- न्नाधिकरणत्वेपि नार्थातरभावः, कुतः ? दृष्टत्वात् । कथं ? सुवर्णांगुलीयकवत् । यथा सुवर्णस्यांऽगुलीयकं. १ जैनेंद्रीयं सुत्रं । २ यथोत्तरमावे. पाठोऽयं ख, पुस्तके।

·सनातननग्रंथमाला- मोक्षशास्त्र- सुबर्णीगुलीयकमिति भिन्नाधिकरणत्वेपि नार्थभेदः । तथा इहापि न दोष इति । सन्न किं कारणं ! तत्रान्यविशेषनिवृत्यर्थत्वात् तत्र हि सुवर्णशब्दप्रयोगः रूप्यादेः प्रमाणांतरस्य च निवृत्त्यथै, सुवर्णस्येद- मंगुलीयकं न रूप्यादे माषादेर्वेति, न तह अजीवस्य काया अजीवकाया इति विशेषणेन कदाचिदर्थी- तरनिवृत्तिरस्ति ॥ अस्तु वाऽविरोधात् ॥४॥ अथवास्तु भिन्नाधिकरणा वृत्तिः । कुतः? अविरोधात् । यस्माज्जीवोषिः कायः पंचास्तिकायोपदेशात्, अतस्तनिवृत्त्यर्थोऽत्राऽजीवशब्दप्रयोगः अजीवस्य कायो न जीवस्येति । किंच- कथंचिद्भेदोपपत्तेः॥५॥ केनचित्प्रकारेण संज्ञालक्षणप्रयोजनाद् भेद उपपद्यते यथा सुवर्णस्याँ गुलीयकमित्यत्र सुवर्ण सामान्यं तद्विशेषोंऽगुलीयकं तयोः सामान्यविशेषयोः संज्ञालक्षणादिभिः कथंचि भानात्वं । यदि सर्वथैकत्वं स्यात् सुवर्णसामान्यस्यांगुलीयकवत् कुंडलादिधु वृत्तिन स्यात् । सुवर्णसामान्यवद्वा- ऽगुलीयं तस्य कुंडलादिषु वृत्तिः स्यात् । तत एवान्यनिवृत्त्यर्थः प्रयोगो युक्तः, सुवर्णस्येदमंगुलीयकं न रूप्यादेरिति । यदि सर्वथैकर्व स्यात् व्यपदेश एव न स्यात् । तथा अर्जावानां काया इत्यत्रापि कायशब्दः प्रदेशवाची। प्रदेशाश्च धर्मादीनां वक्ष्यते, ते च तेभ्यः संज्ञालक्षणादिभिः कथंचिद्भिन्नाः । अन्यथा एकांतैकत्वे धर्मादीनामेकत्ववत् प्रदेशानामप्येकत्वं स्यात् । प्रदेशानां बहुत्ववत् धर्मादीनां बहुत्वं प्रसज्येत, तत एव अन्य निवृत्यर्थः प्रयोगो युक्तः, अजीवानां काया न जीवस्येति । यदि सर्वथैकत्वं स्यात् व्यपदेश एव न स्यात् ततो भेदोपपत्तेः युक्ता भिन्नाधिकरणा वृत्तिः । ननु चाभेदेपि लोके व्यपदेशो दृष्टः यथा शिलापुत्रकस्य शरीर, राहोः शिर इति, न हि शिलापुत्रकादन्यच्छरीरमस्ति नापि राहोरन्यांच्छरः शिरोमात्रत्वादिति । तत्राप्यस्ति भेदः । कुतः ? शक्तितः। योऽनेकक्रियानिष्पादनशक्तिभेदेन भिन्नरूपः शिलापुत्रकः तस्येदं शरीरं एकक्रिया विषयमिति शब्दप्रकाल्पिताइद्धिभेदावा कथंचित्पृथक्त्वमध्यक्सेयं कुतश्चैतदेवं तदन्यनिवृत्त्यर्थं विशेषण उपादीयते । शिलापुत्रकस्येदं शरीरं न मनुष्यादेः, राहोरिदं शिरः नान्यस्य इत्यैकांतिकैकल्ये हि अन्यनिवृत्तिन स्यात् । यथा सुवर्णस्य सुवर्ण, घटस्य घट इति ।। अजीव इत्यभावमात्रमसंग इति चेन्न भावांतरपतिपत्तेरनववत् ॥ ६॥ स्यान्मतं न जी- घोऽजीव इत्युक्तेऽभावमात्रं प्रसज्येत यथा न भावःअभाव इति तन्न । किं कारणं भावांतरप्रतिपत्तेः । कथं ! अनश्ववत् । यथा नायमश्वः अनश्व इत्युक्ते नाभावसंप्रत्ययः किंतु नजिव युक्तमन्यसदृशाधिकरणे तथा- ह्यर्थ इति अन्यस्मिन् भाव एव तुल्योदरैकशफादिलक्षणे गर्दभे संप्रत्ययो भवति । एवमिहापि नायं जीव इति प्रतिषेधात् नाभाव संप्रत्ययः, किं तु अन्यस्मिन् भाव अनुपयोगलक्षणे धर्मादौ प्रतिपत्तिर्भवति । साह- श्याभावात् अप्रतिपत्तिरिति चेन्न सत्त्वद्रब्यत्वादिभिः सादृश्योपपत्तेः । अथाक्तं यथा न भावः, अभावः इत्युक्ते अभावमात्रसंप्रत्यय इति तदप्ययुक्तं सत एव पररूपत्वादिभिः अभावशब्दगोचरत्वोपपत्तेः ।। अभ्यंतरीकृतेवार्थः कायशब्दः॥७॥ इवार्थमभ्यंतरीकृत्य अत्र कायशब्दः प्रयुक्तः । काया इव काया इति।क उपमार्थः ? यथौदारिकादिशरीरनामकर्मोदयवशात् पुद्गलैश्चीयंते कायाः तथा धर्मादीना मनादिपरिणामिकप्रदेशचयनात्कायत्वं । तद्ग्रहणं प्रदेशावयवबहुत्वज्ञापनार्थ ॥ ८ ॥ तस्य कायशब्दस्य ग्रहणं क्रियते । किमर्थं ? प्रदे- शावयववहत्वज्ञापनार्थ । मुख्यरूपेणाविद्यमानत्वेपि श्रोतृणां सुखाववोधार्थं प्रज्ञया द्रव्यपरमाण्ववगाहमात्रत्वने प्रदिश्यंत इति प्रदेशाः, प्रदेशा एवावयवाः प्रदेशावयवाः तेषां बहुत्वस्य ज्ञापनार्थ ।। नासंख्येयाः प्रदेशाः बोधर्मैकजीवानामिति शास्त्रप्रवृत्तेः ॥९॥ न तत्प्रयोजनं उपपद्य- कुतः । अन्यत एव ततसिद्धेः । वक्ष्यते हिं, असंख्येयाः प्रदेशाः धर्माधर्मैकजीवानां' इत्यत एवैषां प्रदेशबहुत्त्वं सिद्धं । , ग, पुस्तके यच्चाकामतिप.ठः । । ore ते ·पंचमोऽध्यायः। तत्त्वार्थराजवार्तिक। नार्थः कायग्रहणेन प्रदेशसंख्यावधारणार्थमिति चेन्नातोप्यनिश्चयात् ॥ १०॥ स्यादेतत् 'असंख्येयाः प्रदेशाः धर्मावमैकजीवानां' इति अनेन प्रदेशसंख्यावधारणं क्रियते। कुतः ? त्रयाणां संभूयप्रदे- शासंख्येयत्वप्रतिपत्तेः । ततः एकैकस्याऽसंख्येयप्रदेशख्यापनार्थ कायग्रहणमिति तन्न । किं कारण ?अतोप्य- निश्चयात् । कायग्रहणादपि नास्ति निश्चयः प्रदेशप्रचयमात्रप्रतिपत्तेः । कुतस्तर्हि तन्निश्चयः ? लोकाकाशेऽवगाह इत्यादि वचनात् तनिश्चयः ॥११॥ यदयं लोकाकाशेऽवगाह इत्युक्त्वा धर्माधर्मयोः कृत्स्न इत्यादि वक्ष्यते । तेन तस्य प्रदेशपरिमाणस्य निश्चयोभवति । अप्रदेशकद्रव्यत्वप्रसंग इति चेन्न उक्तत्वात् ॥ २२ ॥ स्यादेतत् कायग्रहणात् ऋतेऽप्रदेशक- द्रव्यता प्राप्नोति अतस्तन्निवृत्त्यर्थं कायग्रहणमिति ? तन्न कि कारणं? उक्तत्वात् । उक्तमेतत् 'असंख्येयाः प्रदेशाः धर्माधर्मेकजीवानां' इति वक्ष्यते ॥ आर्षानुवादार्थमिति चेन्न तदवस्थत्वात् ॥ १३ ॥ स्यादेतत् आर्षमेव प्रवृत्तं पंचास्तिकाया इत्यतः तदनुवादार्थं कायग्रहणमिति तच्च न । कस्मात् ? तदवस्थत्वात् । असंख्येयाः प्रदेशाः इत्यनेनैवा- ऽषांनुवादस्य कृतृत्वात् । स्वभावापरित्यागार्थमिति चेन्न नित्यावस्थित्तवचनात् सिद्धेः ॥१४॥ स्यान्मतं कायस्व- भावापरित्यागाथै कायग्रहणमिति तन्न। किं कारण? नित्यावस्थितवचनात् सिद्धेः । वक्ष्यते हि "नित्यावस्थिता न्यरूपाणीति" तत एव स्वभावापरित्यागः सिद्धः। तत्तर्हि कायग्रहणं न कर्तव्यं कर्तव्यं । किं च प्रयोजन ! तत्सिद्धावसंख्येयप्रदेशावधारणसिद्धः ॥ १५ ॥ तस्य कायशब्दस्य पंचस्वपि अस्तिकायेषु प्रदेशावयवबहुत्वार्थस्य सिद्धौ सत्यां उत्तरवचनमवधारणार्थ युज्यते । असंख्येयाः प्रदेशाः न संख्येयाः नाप्यनताः इति विधिपूर्वकत्वादवधारणस्य । अद्धाप्रदेशप्रेतिषेधार्थ च ॥ ॥ १६ ॥ अद्धा शब्दो निपातः कालवाची स वक्ष्यमाणलक्षणः तस्य प्रदेशप्रतिषेधार्थमिह कायग्रहणं क्रियते । यथाणोः प्रदेशमात्रत्वात् द्वितीयादयोऽस्य प्रदेशा न संती- त्यप्रदेशोऽणुः । तथा कालपरमाणुरपि एकप्रदेशत्वादप्रदेश इति । धर्मादयः संज्ञा सामायिक्यः ॥ १७॥ धर्मादयः संज्ञाः सामायिक्यो दृष्टव्याः । आर्हते हि प्रवचनेऽनादिनिधनेऽहंदादिभिः यथाकालं, अभिव्यक्तज्ञानदर्शनातिशयप्रकाशैरवद्योतितार्थसारे रूढा एताः संज्ञा ज्ञेयाः॥ क्रियानिमित्ता वा ॥ १८॥ अथवा क्रियानिमित्ता एताः संज्ञा वेदितव्याः । कथमिति चेदुच्यते- स्वयं क्रियापरिणामिनां साचिव्यावधानाद्धर्मः ॥ १९ ॥ स्वयं क्रियापरिणामिनां जीवपुद्ग- लानां यस्मात्साचिव्यं दधाति तस्माद्धर्म इत्याख्यायते ॥ तद्विपरीतोऽधर्मः ॥ २० ॥ तस्य विपरीतलक्षणः अधर्म इत्याम्नायते ॥ आकाशांतेस्मिन् द्रव्याणि स्वयं (वा) काशत इत्याकाशं ॥१॥ जीवादीनि द्रव्याणि स्वैः स्वैः पर्यायैः-अव्यतिरेकेण यस्मिन्नाकाशंते प्रकाशते तदाकाशं । स्वयं चाऽऽत्मीयपर्यायमर्यादया आका- शत इत्याकाशं ॥ अवकाशदानाद्वा ॥ २२ ॥ अथवा इतरेषां द्रव्याणां अवकाशदानादाकाशमिति पृषोदरादिषु निपातितः शब्दः। १ प्रदेशसंख्येयाऽवधारणार्थमिति ख. पस्तके पाठः ॥ प्रति ·ema सनातनजनग्रंथमालायां- मोक्षशास्त्रे-- अलोकाकाशस्यावकाशदानाभावात्तदभाव इतिचेन्न तत्मामाविरहात् ॥ २३ ॥ स्यान्मतं ? यद्यवकाशदानादाकाशमित्युच्यते अलोकाकाशे जीवाद्यवकाशदानामावात् आकाशव्यपदेशो नोपपद्यते इति तन्न । किं कारणं ? तत्सामर्थ्याविरहात् । यथेष्यत्कालस्यातिदूरस्यापि वर्तमानप्राप्त्यर्हत्वात् तत्प्राप्त्यभावेपि भविष्यद्व्यपदेशो भवति । एवमलोकाकाशस्यावगाहिद्रव्याभावेपि अवगाहनशक्तिर- विरुद्धा इत्यवकाशदानात् आकाशत्वं युज्यते । अथवा क्रियानिमित्तत्वेपि रूढिविशेषवललाभात् गो- शब्दवत् तदभावेपि प्रवर्तते । पूरणगलनान्वर्थसंज्ञत्वात्पुद्गलाः ॥ २४ ॥ यथा मासं करोति भास्कर इति भासनार्थमतीय भास्करसंज्ञान्वर्था प्रवर्तते तथा भेदात् संघातात् भेदसंघाताभ्यां च पूर्यते गलंते वेति पूरणगलनात्मिकां क्रियामतर्भाव्य पुद्गलशब्दोन्वर्थः पृषोदरादिषु निपातितः । यथा शवशायनं श्मशानमिति- परमाणुषु तदभावात् पुद्गलस्वाभाव इति चेन्न गुणापेक्षया तत्सिद्धेः ॥ २५ ॥ स्थान्मतं-अणूनां निरवयवत्वात् पूरणगलनक्रियाभावात् पुद्गलव्यपदेशाभावप्रसंग इति ? तुन्न किं कारणं : गुणापेक्षया तत्सिद्धेः । रूपरसगंधस्पर्शयुक्ता हि परमाणवः एकगुणरूपादिपरिणताः द्वित्रिचतुःसंख्येयांसं. ख्येयानतगुणत्वेन वर्धते । तथैव हानिमपि उपयांतीति गुणापेक्षया पूरणगलनक्रियापपत्तेः परमाणुष्वपि पुद्गलत्वमविरुद्धं । अथवा गुण उपचारात् कल्पनं पूरणगलनयोः भादित्वात् भूतत्वाच्च शक्त्यपेक्षया परमाणुषु पुद्गलत्वोपचारः। गिलानाद्वा ॥ २६ ॥ अथवा पुमांसौ जीवाः तैः शरीराहारविषयकरणापकरणादिभावेन गिल्यंत इति पुद्गलाः । अण्वादिषु तदभावादपुद्गलत्वमिति चेत् उत्तोत्तरमेतत् ।। बहुचनं स्वातंत्र्यमतिपत्त्यर्थ ॥ २७ ॥ धर्माधर्माकाशपुद्गला शति बहुवचनं स्वातंत्र्यप्रतिपत्त्यर्थं दृष्टव्यं । किं पुनः स्वातंत्र्यं धर्मादयो गत्याग्रुपग्रहान् प्रति वर्तमानाः स्वयमेव तथा परिणमंते न परप्रत्यया- धीना तेषां प्रवृत्तिः इत्येतदविवक्षितं स्वातत्र्यं । ननु च बाह्यद्रव्यादिनिमित्तवशात् परिणामिनां परिणाम उपलभ्यते स च स्वातंत्र्ये सति विरुध्यत इति ? नैष दोषः बाह्यस्य निमितवशात्, न हि गत्यादिपरिणामिनो जीवपुद्गलाः गत्याद्युपग्रहे धर्मादीनां प्रेरकाः । ननु इतरेतरयोगलक्षणे द्वंद्वे न्यायप्राप्त बहुवचनं तेन कथं स्वातंत्र्यं प्रतीयते ? समाहारे समुदायप्रदाने एकवचनेन सिद्धे बहुवचनं ज्ञापकं स्वातंत्र्यस्य । यथा दृत इत्यत्र एकवचनेन सिद्धे बहुवचनेन ज्ञापकं अनुक्तस्यापि दृत उत्पतिर्यथा स्यात् इति तेन सिद्धेः । अंते भवः अतिम यमेन प्रोक्तं याम्यं धर्मशास्त्रमित्यादि ।। प्रशस्ताभिधानाद्धर्मग्रहणमादौ ॥२८॥ धर्मशब्दोऽयं लोके प्रशस्तार्थः ततोऽस्य ग्रहणमादी क्रियते तदनंतरमधर्मग्रहणं क्रियते कुतः लोकव्यवस्थाहेतुत्वात् ॥ २९ ॥ तदनंतरं अधर्मग्रहणं क्रियते। कुतः लोकव्यवस्थाहेतुत्वात् । पंचास्तिकायाः कालश्च लोकः अवतिष्ठते । पदार्था: अनया आकृत्येत्यव- स्थाविविधसनिवेशा वेत्रासनाद्याकारा इत्यर्थः । लोकस्य व्यवस्था तस्या हेतुत्वात् लोकव्यवस्थाहेतुत्वात् । असति हि अधर्मास्तिकाये गतिमतां द्रव्याणां गतिविषयानयमाभावात् । विष्वग्भावे सति लोकव्यवस्था विशिष्टा न स्यात् अतोऽस्य धर्मानंतरं ग्रहणं न्याय्यं । तत्पतिपक्षत्वाच ॥ ३० ॥ तस्य धर्मास्तिकायस्य प्रतिपक्षोऽधर्मास्तिकायः स्थितिकारणत्वात् । ततश्चानंतरं ग्रहणं क्रियते । तत्परिच्छेदत्वात्तदनंतरं आकाशग्रहणं ॥३२॥ ताभ्यां धर्माधर्माभ्यां आकाशं परिच्छिद्यते । यत्र धर्माधर्मों तल्लोकाकाशं इतरदलोकाकाशमित्यतः तदनंतर आकाशग्रहणं क्रियते । ? १ निमित्तत्वात् पाठाचं ग, पुस्तके ·पंचमोऽध्यायः । तत्त्वार्थराजवार्तिक । अमूर्तत्वसाधाच ।। ३२ ॥ यथा धर्माधर्मावमूर्ती रूपादिविरहादेवभाकाशमप्यमुर्त । अत श्वानंतरमुक्त। तदवगाहित्वात् तत्समीपे पुदलवचनं ॥ ३३ ॥ तदाकाशमवगाह्य पुद्गला वर्तते इति तत्स- समीपे तेषां वचनं क्रियते ॥ आकाशग्रहणमादौ धर्मादीनामाधारत्वात् इति चेन्न लोकविनिवेशस्यानादित्वात् ३४ स्यान्मतं धर्मादीनां पंचानामपि द्रव्याणामाकाशं, आधारः साधारणः ततस्तस्य ग्रहणं सर्वेषामादौ न्याय्य- मिति तन्न, किं कारण ? लोकविनिवेशस्यानादित्वात् । नायं नियमोऽस्ति लोकविनिवेशे आकशमाधारः इत- राणि द्रव्याणि आधेयानि इति । किं तु लोकविनिवेशक्रम एवमयमनादिसिद्ध इति नाकाशमाधारः, आ- दिमतां हि कुंडवदरादीनां दृष्ट अधाराधेयभावः । आर्षविरोध इति चेन्न आदेशवचनात् ।। ३५ ।। स्यादेतत् यद्याधाराधेयभावो नेष्यते, युदुक्त मार्षे स्वप्रतिष्ठमाकाशं आकाशप्रतिष्ठं तनुवातवलयं तनुवातवलयप्रतिष्ठं धनवातवलयं तत्प्रतिष्ट धनोदधि- वलयं इत्यादि तद्विरोधः इति तन्न । किं कारणं ? आदेशवचनात् । यदि एकांतेनाधारावेयभावो न स्यात् स्यादाविरोधः यदा तु स्यादाधाराधेयभाव इति स्यान्नाधाराधेयभाव इति आदेशवचनादिष्यते ततोनास्त्यार्ष- विरोधः । कथमिति च दुच्यते-आकाशादीनां द्रव्यार्थादेशात् स्यादाधाराधेयत्वाभावो यतः पर्यायार्थिकगुण- भावे द्रव्याथिकप्रधान्यात् प्रतिनियतानादिपरिणामिकद्रव्यार्थेनाऽविष्ठानानामाकाशादीनां षष्णामाधाराधेय- पर्यायाभावः । द्रव्यार्थिकगुणभावे च पर्यायार्थिकप्राधान्यात् षण्णामपि द्रव्याणां आदिमत्त्वोपपत्तेराधाराधे यभावो युज्यते । ततस्तदपेक्षया आधाराधेयभाव आषे प्रणीत इति नास्ति विरोधः । अथवा व्यवहारनयाद- शात् स्यादाधाराधेयता। यतोऽनादिपारिणामिकलोकविनिवेशेऽपि व्यवहार एवं प्रवृत्तः आकाशमाधारः अन्यानि द्व्याणि आधेयानि इति । एवंभूतनयादेशात् स्यादनाधाराधेयता यतोऽनादिपारिणामिकलोक विनिवेशस्यैवंभूतत्वात् स्वात्मप्रतिष्ठान्येव सर्वव्याणि इति। न नुव्यवहारनयापेक्षया आधाराधेयभावाभ्युपगमे ऽनवस्थाप्रसंगः घनोदाधवलयस्य धनवातवलयमाधारःघनवातवलयस्य तनुवातवलयं तनुवातवलस्य आकाशं आकाशस्याऽन्यत् तस्यान्यत् तस्याप्यन्यत् इति ? नैषः दोषः आकाशस्य सर्वगतत्वात् अनंतत्वाच । यद्धि सर्वगतं, अनंतं च तस्य सर्वत्र सान्निध्यात् तस्याप्यन्यत् तस्याप्यन्यत् इति व्यवहाराभावात् अनवस्था नास्ति । परिशेषादसवंगतस्यांतवतः मूर्तिमतः सावयवस्यैद्रियकस्य स्यादनवस्था। यदि सर्वगतत्वात् अस्यानव- स्था दृष्टा सोच्यते नैषोच्यते ततो विमुच्यतामनवस्थादोषकल्पना । तस्मान्निःप्रतिद्वंद्वः पूर्वोक्त एवास्तु क्रमहेतुः कालोपसंख्यानमिति चेन्न वक्ष्यमाणलक्षणत्वात् ॥ ३६॥ स्यादेतत्कालोपि कश्चिदजीवप- दार्थोस्ति अतश्चास्ति यद्भाष्ये बहुकृत्वः षद्रव्याणि इत्युक्तं अतोस्योपसंख्यानं कर्तव्यमिति ? तन्न किं कारणं वक्ष्यमाणलक्षणत्वात् । वक्ष्यते हि तस्य लक्षणमुपरिष्टात् अत्राह सर्वद्रव्यपर्यायेषु केवलस्य इत्येवमा- दिषु द्रव्याण्युक्तानि कानि तानीत्यत्रोच्यते- द्रव्याणि ॥ १२॥ स्वपरप्रत्योत्पादविगमपर्यायः • यंते द्रवति वा तानीति द्रव्याणि ॥ १ ॥ स्वश्च वपरौ प्रत्ययौ ययोः तौ स्वपरप्रत्ययौ । उत्पादश्च विगमश्चोत्पादविगमौ येषां त स्वपरप्रत्ययोत्पादविगमाः । के पुनस्ते ? पर्यायाः । द्रव्यक्षेत्रकालभावलक्षणो बाह्यः प्रत्ययः परप्रत्ययः तस्मिन् सत्यपि स्वयमतत्परिणा- मोऽर्थो न पर्यायांतरं आस्कंदति इति ? तत्समर्थः स्वश्च प्रत्ययः । तावुभौ संभूयभावानां उत्पादविगमयोः हेतू भवतः नान्यतरापाये कुशूलस्थमाषपच्यमानोदकस्थघोटकमाषवत्, एवमुभयहेतुकोत्पादविगमैः तैस्तैः स्वपर्यायैः द्रूयंते गम्यते द्रवति गच्छति तान् पर्यायानिति द्रव्याणीति व्यपदिश्यते । भेदनयवशात् कर्तृकर्मणोर्भेदं कृत्वा निर्देशः क्रियते स्वजात्यपरित्यागेनावस्थितिरंन्वयैरुपलब्धस्वरूपाणां त महमईसपाटा- परच ।

·? १९२ सनातनजैनग्रंथमालायां- मोक्षशाने- विगमवतां च भेदोपपत्तेः । यदा द्रव्याणां कर्म विवक्षा तदा न्यायप्राप्तः कर्मणि यः। यदा कर्तृविवक्षा तदा बहुलापेक्षया कर्तरि यः । अथवा उत्पादकविनश्वरनानापर्यायोत्पादविनाशाविच्छेदेपि सांततिकद्रव्यार्थादेश- बशेन द्रवणात् गमनात् संप्रत्ययात् द्रव्याणि कुत एतत् ? गत्यर्थानां ज्ञानार्थत्वात् । द्रव्यार्थे वा निपातितो द्रव्यशब्दः ॥२॥ अथवा द्रव्यं भव्य इत्यनेन निपातितो द्रव्यशब्दो वेदितव्यः । द्रु इव भवतीति द्रव्यं । क उपमार्थः ? द्रु इति दारु नाम यथा अग्रंथि अचिन्हं दारु तत्क्षणे कल्प्यमानं तेन तेन अभिलाषेनाकारेणाऽऽविर्भवति । तथा द्रव्यमपि आत्मपरिणामगमनसामर्थ्य पाषा- णखननोदकवदविभक्तकर्तृकरणमुभयनिमित्तवशेोपनीतात्मना तेन तेन पर्यायेण दु इव भवतीति द्रव्यमित्युपमीयते॥ द्रव्यत्वादिति चेन्न तदभावात् ।। ३ ।। स्यान्मतं यथा दंडसंबंधात् दंडीत्यभिधानं प्रत्ययश्च देव- दत्ते भवति तथा द्रव्यत्वं नाम सामान्यविशेषास्ति पृथिव्यादिषु द्रव्यभिति प्रत्ययाभिधानानां प्रवृत्तिदर्शनात् । गुणकर्मभ्यो व्यावृत्त्युपलब्धेश्चानुमीयमानान्वयव्यतिरेकः तेन योगाद्रव्यं न पर्यायद्रवणादिति। तन्न किं कारणं : तदभावात् यथा दंडसंबंधात् प्राक् देवदत्तो जात्यादिभिः सिद्धः । देवदत्तसंबंधाच्च प्राग्दंडो वृत्तत्वद्राधिमादि- भिः प्रसिद्धः ततस्तयोः संबंधो युक्तः । नच तथा द्रव्यत्वयोगात् प्राक् द्रव्यमुपलभ्यते यद्युपलभ्येत संबंधकल्पनमर्थकं स्यात् । द्रव्यत्वमपि द्रव्यसंबंधात् प्राङ् नोपलब्धस्वरूपं, अतः तयोरसतोर्न युक्तः संबंधः। अस्तित्वे चाभ्युपगम्यमाने पृथगनुपलभ्यमानशक्तिकयोः संबंधेपि न तच्छक्तिप्रादुर्भावोस्ति, यथा जात्यन्धयोः पृथग्दर्शनशक्तिविरहात्, न योगेपि रूपालोकनशक्तिसंभवः । तथा द्रव्यद्रव्यत्वयोः-अपि द्रव्यप्रत्ययाभिधानो- त्यसामर्थ्यात् तत्संबंधेपि न सामर्थ्य । तत्र द्रव्यं तावत् प्राक् द्रव्यत्वससवायात् द्रव्यात्मनैव नात्मनि द्रव्य- प्रत्ययाभिधानयोरुत्पादकं । यदि स्यात् ? द्रव्यत्वसंबंधस्य वैयर्थ्यं स्यात् । तथा द्रव्यत्वमपि प्राग्द्रव्यसमवायात् द्रव्यत्वात्मन्येव न द्रव्यत्वप्रत्ययाभिधाननिमित्तमास्त । माभूद्रव्यत्वस्य द्रव्येण समवायस्य वैयर्थ्यमिति अतस्त- योः पृथगनुपलभ्यमानसामर्थ्ययोः संबंधेपि न तत्सामर्थ्यमस्ति इत्यवेमः न द्रव्यत्वयोगाव्यमिति । ननु च द्रव्यत्वसंबंधात प्राक् द्रव्यव्यपदेशोनास्ति अस्ति तु तत् ततःसतो द्रव्यत्वस्य युक्तः संबंधः नैष दोषः । अस्ति परिहारः। कुतः ? सतोऽसत्वात् नहि तद्रव्यं स्वतोस्ति सत्तायोगादेव सत्स्यात सच नास्तीत्युक्तं । अथासता. मपि संबंधः स्यात् खरविषाणादीनामपि स्यात् । किंच द्रव्यत्वं नाम सर्वगतः पदार्थः स यदि अतदात्मकेन संबध्यते गुणकर्मभिः खरविषाणादिभिश्च संबंध्येत नचेष्यते संबंधः । अथ तदात्मकेनैव संबंध्यते द्रव्यत्वसंबंधी व्यर्थः प्रागपि तदात्मकत्वात् ततः स्वतो द्रव्यसिद्धिः । आह समवायिकारणत्वाद्र्व्यत्वेन द्रव्यमेव संबंध्यते न गुणकर्माणि नापि खरविषाणादीनि द्रव्यत्वस्य हि द्रव्यमेव समवायिकारणमिष्टं नेतराणि इत्युच्यते- न खतोसिद्धत्वात् ॥ ४ ॥ यदि द्रव्यत्वादन्यद्रव्यं स्वतःसिद्धं स्यात् अतस्तत्समवायिकारणमिति व्यपदेशाह स्यात् नच तत्स्वतःसिद्ध किंचिदस्ति अतः स्वतोऽसिद्धत्वात् न तत्समवाायिकारणं अथ तत्स्व- तोऽसिद्धमपि सनवायि कारणं खरविषाणादिषु को मत्सरः । अथाऽसत्त्वान्न समवायिकारणं तानि नन्व- सत्त्वाद्रव्यमपि द्रव्यत्वस्य न समवापिकारणं । किंच- अतस्तत्सिद्धः ॥ ५ ॥ यत एव द्रव्यत्वस्यासमवायिकारणं द्रव्यं न गुणकर्माणि अतस्तद्रव्यत्वं द्रव्य एव समवेति न गुणकर्मादिषु इति विवक्षितं नतु, अत एव द्रव्यात्मैव द्रव्यत्वं आभ्यंतरार्थोऽनादि- पारिणामिकद्रव्यापरित्यागी न द्रव्यावहिरन्यः सामान्यावशेषाख्यः इति एतसिध्यति । आह विशेषोपल- ब्धिव्यमेव समवायिकारणं द्रव्यत्वस्य । को विशेषः? आश्रयभावः यस्माद्व्यमितरेषां पदार्थानामाधारःउच्यते- न द्रव्यमाश्रयः खतोसिद्धत्वात् ॥ ६॥ लोके स्वतः सिद्धे आधेयानामाश्रयो भवति यथा घटो जलादीनां न तथा द्रव्यत्वात् पृथक् द्रव्यं स्वतःसिद्धमस्ति यदाधारो द्रव्यत्वस्येति व्यपदिश्येत । किंच- ? १ज्यत्वप्रत्ययाभिधानत्यादि ग. पुस्तके पाठः ·? पंचमोऽध्यायः । तत्त्वार्थराजवार्तिक १९३ द्रव्याभिधानानुपपत्तिथ ॥ ७॥ यस्य वादिना द्रव्यत्वयोगात् द्रव्यमित्यभिमतं तस्य द्रव्यमित्य- भिधानं नोपपोत कथं ? इति चेत् उच्यते- इहाऽभेदेन वा व्यपदेश: स्यात् भेदेन वा? यदि अभेदेन व्यप- देशः, यथा यष्टिसहचरितः पुरुषो यष्टिरित्युच्यते तथा द्रव्यत्वसहचरितं द्रव्यत्वमिति व्यपदिश्यते न द्रव्यमिति। अथ मतं द्रव्यत्वस्य द्रव्यत्वमित्यभिधानमस्ति द्रव्यमिति च, तेन द्रव्यत्वेन द्रव्यमित्यभिधीयमानेन योगाद्रव्य मिति, तदिदमसिद्धमसिद्धेन साध्यते । द्रव्यत्वस्य द्रव्यमित्यभिधानं कुतः ? स्वत एवेति चेत् द्रव्ये कोऽपरितोषः। अर्थातरादिति चेत् तत्रापि स एव दोषः । द्रव्यत्वाभिधानप्रसंगश्च। कुतो ह्येतत् उभयशब्दवाच्यत्वे द्रव्यत्वस्म सद्योगात् द्रव्ये द्रव्यामित्यभिधानं भवति न द्रव्यत्वामिति । अथ भेदेन व्यपदेशः यथा यष्टिरस्यास्तीति यष्टि- मानिति व्यदिश्यते, एवं द्रव्यत्वमस्यास्तति द्रव्यत्ववद्रव्यमित्यभिधानं प्रसज्यते न द्रव्यामित्यभिधानं प्रसज्येत । अथ मतमेतत् यथा शुक्लगुणयोगात् शुक्लः पटः इति मत्त्वर्थीयस्य निवृत्तिः, एचमिहापि मत्वर्थी- यस्याभाव इति विषम उपन्यासः । युज्यते तत्र मत्त्वर्थीयस्याभावः गुणवचनेभ्यो निवृत्तेरन्याख्यातत्वात् अनन्वाख्याने वा उभयवचनाः शुक्लादय इति । व्याकरणाभ्युपगम्यमाने अयं तु द्रव्यत्वशब्दो न गुणवचनः तेनाऽस्मान्मतो निवृत्तिर्दुरुपपादा । किं च सत्त्वर्थस्यापि निवृत्तिर्नान्वाख्याता ततो द्रव्यमित्याभधानं नोपपद्यते। त्वोत्पत्त्य भावश्चोभयथा दोषात् ॥ ८॥ द्रव्यस्य भावो द्रव्यत्वमिति त्वस्य चोत्पत्तिर्न प्राप्नोति कुतः ? उभयथा दोषात् । इदमिह संप्रधाय-असौ भावः द्रव्यस्थाऽऽत्मभूतो वा स्यात् अनात्मभूतो वा ? यद्या- मभूतः अनादिपारिणामिकद्रव्यस्य आत्मभवने त्वस्य विधानात्, नान्यद्रव्याद्रव्यत्वमिति संसर्गवादहानिः । अथ अर्थातरभूतः ? द्रव्यस्य भाचो द्रव्यत्वमिति विग्रहो नोपपद्यते द्रव्यानात्मभूतत्वात् द्रव्यत्वस्य । न हि घटस्य भाव इति पटे वृत्तिरुपपद्यते। किं च द्रव्यस्य भावो द्रव्यत्वनिति यथान्यो भावः, तथा द्रव्यत्वस्यान्यो भावः स्याद्वा न वा ? यदि नास्ति तस्य स्वभावाभावादभावः स्यात् । अथास्ति तस्मिन्नाभिधेये त्वत्तोत्पत्तेः द्रव्यत्वत्वमिति प्राप्नोति तथा सति अनवस्था। अथ मतमेतत् यथा अवेर्मासमिति विगृह्य अविकशब्दा. दुत्पत्तिर्भवति आविकमिति । तथा द्रव्यत्वस्य भाव इति विगृह्य द्रव्यशब्दादेव त्वोपत्तिर्भवतीति ? नैत- युक्तं अर्थातरविषयत्वात् । युज्यते अवेमौसमविकस्य मांसमिति केवलो विग्रहभेदो नार्थभेद इति एकेन विग्रहः अपरस्मादुत्पत्तिरिति । इह तु द्रव्यगव्यत्वशब्दयोः पदार्थांतरविषयत्वात् विग्रहभेदे अर्थभेद इति नासौ न्यायः कल्पयितुं शक्यः । एकस्यानेकत्र वृत्यभावो बहुत्वप्रसंगो वा ॥ ९॥ तव्यत्वमेकमित्युभ्युपगम्यते तद्वादिभिः । तत्कथमेकं निरवयवं अनेकत्र पृथिव्यादौ वर्तितुमुत्सहते ?। अथ वर्तत ? बहुत्वमेवास्य स्यात् अनेकत्र वृत्तेः। रूपादिवत् । आकाशवदेकं सत् अनेकमवगाहत इति चेत् न वैषम्यात् । युज्यते महापरिमाणं वियदवगाहते सकलमिति गुणानां तु द्रव्यपदार्थविषयत्वात् कथममहद्रव्यत्वं कृत्स्नं वेवेष्टि । एकत्वसंख्यागुणवदुपचारतो महत्त्वमस्येति चेत् तदिदमसिद्धेन साध्यते । सिद्धसाध्यव्यवस्थाश्रयो हि कथामार्गः । उपचरितस्य मुख्य- कार्यसाधनाशक्तेः । अस्यापि च द्रव्यत्वेन एकमाकाशं प्रदेशभेदेन त्वनंतमितीष्टत्वात् दृष्टांताभावः ॥ नीलद्रव्यवदिति चेन्न असिद्धत्वात् ॥१०॥ स्यान्मतं यथा नीलद्रव्यं एकमनेकशाटीपटकंबलसंबं- धि दृष्टं तथकं द्रव्यत्वमपि अनेकद्रव्यसबंधीति ! तन्न। किं कारणं ? असिद्धत्वात्। नैतत् सिद्धं शाटीपटकं- बलेषु एकमेव नालद्रव्यमिति । यथा शाट्यादिभेदः तथा तव्यंजकस्य नीलद्रव्यस्यापि भेदोपपत्तः । एकस्मिन्नपि पटे यन्मध्ये नीलद्रव्यं न तत्प्रांतयाः । यच्च प्रांतयोः न तन्मध्ये इति भेदोप्युपगंतव्यः किमुत भिन्नेषु द्रव्येषु । नीलत्ववदिति चेन्न तदपि साध्यसमं । अथ मतमेतत्- दृष्टांताभावेपि एकत्वमस्य सिद्धं अग्निवदिति चेन्न प्रतिज्ञाहानेः ॥११॥ यथाग्नेरन्यस्मि- न्नुष्णे दृष्टांते असत्यपि उष्णं । एवमसत्यपि एकस्मिन् अनेकसंबंधिनि दृष्टांते द्रव्यत्वस्य द्रव्येषु वृत्तिः सिध्यतीति तदपि नोपपद्यते प्रतिज्ञाहानेः । ननु दृष्टांतो नास्तीति प्रतिज्ञाय दृष्टांतं ब्रुवतः ते प्रतिज्ञा हीयते। किं च युक्त्यभावेपि यदि द्रव्यत्वमेकमनेकसंबंधीति मन्यते स्वत एव द्रव्यं द्रव्यत्वमिति कस्मान्न प्रतिपद्यते। समवाया दिति चेन तस्य प्रत्युक्तत्वात् ।

·PLANET सनातननग्रंथमालायां- मोक्षशा- गुणसंद्रावो (सैद्रावात् ) द्रव्यमिति चेन्न एकांते दोषोपपत्तेः ॥१२॥ स्यादेतद् गुणसंद्रावो द्रव्यमित्येतल्लक्षणमनवद्यं । गुणः संद्रूयते प्राप्यते गुणान्वा संद्रवति प्राप्नोति इति द्रव्यमिति ! तन्न कि कारणं ? एकांते दोषोपपत्तेः । कथमिति चेदुच्यते-गुणेभ्यो द्रव्यं अन्यद्वा स्यात् अनन्यद्वा ? यद्यनन्यत् कर्तृ- कर्मभेदाभावात् निर्देशो नोपपद्यते । अपि च एकांतानन्यत्वे हि गुणा एव वा स्युः द्रव्यमेव वा। यदि गुणा एव, द्रव्याभावे तदविनाभाविनां गुणानामपि निराधारत्वादभावः स्यात् । अथ द्रव्यमेव एवमपि अलक्षणत्वात्खर- विषाणत्वकल्पना द्रव्यस्य स्यात् । अथान्यत्वं गृह्येत एवमप्येकांतेन स्वरूपशून्यत्वं स्यात् यस्मादभ्युपगभ्योच्यते गुणैः सद्रूयते द्रव्यमिति लक्षणं नोपपद्यत गुणानां निष्क्रियत्वे द्रव्यं प्रत्याभिमुख्येन द्रवणाभावात् । दिक्का- लावाकाशं च क्रियावद्भ्यो वैधात् निष्क्रियाणि । एतेन कर्माणि गुणाश्च व्याख्याताः। नि:क्रिया इति वच- नात् । गुणान् सद्रवति इति च लक्षणं नोपपद्यते निःक्रियद्रव्याणां गुणान् प्रति द्रवणाभावात् । किं च--- स्वतोऽसिद्धत्वात् ॥ १३ ॥ यथावाद्रिपरिक्षेपादिलक्षणान् प्रामादीन् स्वतःसिद्धान् देवदत्तः सिद्धः प्राप्नोति न तथा गुणाः स्वतः सिद्धा संति यान् प्राप्नुयाद् द्रव्यं । आह- पाकजदर्शनात् तसिद्धिः ॥१४॥ पार्थिवेषु परमाणुषु अग्निसंयोगात् औष्ण्यापेक्षात् झ्यामा- धुच्छेदेन रक्ताद्यारंभे च ननु प्राप्यते गुणैव्यं । उच्यते- ननु युतसिद्धत्वप्रसंगात् ॥ १५ ॥ यदि द्रव्यमवतिष्ठते रूपादयो विनश्यति प्रादुर्भवंति ननु युतसिद्धा द्रव्यरूपादय इत्यासक्तं । अथाऽयुतसिद्धाः समवायसंबंधात् इति मतं । ननु द्रव्यवत्तन्नित्यत्व- प्रसंगः । एवं सति अयुतसिद्धिर्भवति यदा रूपादयस्तदा द्रव्यं यदा द्रव्यं तदा रूपादय इति ? नन्वेवं सति यथा द्रव्यं नित्यं तथा रूपादयोपि नित्याः, यथा रूपादीनामनित्यत्वं तथा द्रव्यस्येति प्राप्तं तुल्य- दृत्तित्वं । किं च- विरोधात् पंडितमूर्खवत् ।। १६ ॥ यदि पंडितो न मूर्खः अथ मूर्यो न पंडितः तथा यदि समवायसंबंधात् द्रव्यादयुतसिद्धाः रूपादयः न विनश्यति न बोत्पत्स्यंते, अथ विनश्यंत्पुत्पद्यते च द्रव्य नावतिष्ठत इति कुतस्त्योऽयं न्यायः । न तु गुणैद्रूयते गम्यते उपलभ्यते तदिति द्रव्यं ? कस्मात् अर्थातरत्वात् । न हि घटेन पट उपलभ्यते अनन्वयत्वात् । अथोपलभ्यते द्रव्यगुणलक्षणभेदेन कल्पनाविरोधः । आह भेदे एव उपलभ्योपलंभकभावो दृष्टः अग्निधुमादिषु, नाऽभेदै स्वात्मनि वृत्तिविरोधात् । नांगुल्यग्रमात्मानं स्पृशति इति ? उच्यते युज्यते अग्निधूमादिषु मिन्नेष्वेव लक्ष्यलक्षणभावः पृथसिद्धरूपत्वात् नच द्रव्यगुणानां पृथक् प्रसिद्धरूपता व्यतिरेकेण अनुपलब्धः । यच्चक्ति स्वात्मनि वृत्तिविरोध इति तदप्येकांतग्रहणात् सूक्तं न भवति । दृश्यते हि स्वात्मन्यपि वृत्तिः यथा प्रदीपः स्वात्मानं प्रकाशयति न तस्य स्वरूपप्रकाशने प्रदी- पांतरमपेक्षते । यद्यपेक्षेत पटादिवदप्रकाशकत्वमेवाऽस्य स्यात् । किं च तस्य तत्त्वस्योपदेष्टा स्वात्मानं वेत्ति था नवा ? यदि न वेत्ति स्ववचनविरोध: आत्मन्यात्ममनसोः संयोगविशेषात् आत्मप्रत्यक्षमिति वचनात् । असर्वज्ञत्वप्रसंगश्च ॥ १७ ॥ यद्यात्मानमेवासौ न वेत्ति कथं इतरद्विजानीयात् तत स्वपरविशेषान- भिज्ञत्वात् अर्सवज्ञत्वं प्रसज्यते । अथ वेत्ति ननु स्वात्मनि वृत्तिविरोधात् द्रव्यात्मका एव पर्यायाः द्रव्यं लक्ष- यंतीति साधूक्तं । यो हि मन्यते गुणसमुदायमात्रं द्रव्यं नातोऽन्यत् किंचदिति तस्यापि गुणसंद्रावो द्रव्यमिति तल्लक्षणं नोपपद्यते । कुतः ? कर्तृकर्मभावादव । गुणसमुदायमात्रद्रव्यवादिनो हिवादिनः, न गुणाः पृथक् संति नापि समुदायः ततोऽन्योस्ति । येषां कुतश्चित् भेदात् कर्तृकर्मभावो भवेत् ।ननुचाऽभेदेऽपि कर्तृकर्मभावो दृष्टः यथाऽऽत्मानं प्रदीपः प्रकाशयति इति तत्रापि कथंचित् भेदेन भवितव्यं, भासुरस्य रूपस्य द्रव्यस्य च स्यात् भेददर्शनात् । यदि सर्वथैवाऽभेदः स्यात् सर्वं द्रव्यं भासुररूपं स्यात् भासुरस्य च द्रव्यस्य सर्वदैव ताद्रूप्यं प्रसज्येत दृश्यते च माषादिभावः। नच समुदायकल्पना युज्यते गुणाना पृथक्स्वरूपानुपलब्धः । दृश्यते माषादीनां पृथगुपलभ्यमानरूपाणां समुदायः। नापि गुणकल्पनोपपद्यते गुण्यते विशष्यते यैरास्ते गुणाः विशेषणानीत्यर्थः । न च गुणिनं विशेष यं कंचिदंतरेण गुणानां गुणत्वं भवति । किंच समुदायो गुणेभ्यो- १ लखपमिसर्थः। ।

·पंचमोऽध्यायः। तत्त्वार्थराजवार्तिक उन्यावा स्यादनन्यो वाऽवक्तव्यो वा । अन्यत्वानन्यत्वयोर्हि विहिताः दोषाः। यधवक्तव्यः स्ववचनविरोधःप्रसज्यते यदि समुदायोऽस्ति नावक्तव्यः अवक्तव्यो न समुदायोस्ति सतः संज्ञोपपत्तेः, अवक्तव्यस्य च सर्ववाग्गोचरात्यये निरात्मकत्वप्रसंगात् इति शिष्टेतरवचनवत् अन्यत्वोपपत्तेश्च । यदि वक्तव्यलक्षणगुणाः समुदायो न वक्तव्यलक्षणः, ननु च लक्षणभेदादन्यत्वं सिद्ध । किं च रूपादिपरमाणुसमुदायमात्रत्वे गुर्वादेः धर्मातरस्याऽप्रादुर्भावात् , अणूनामतींद्रियस्वभावव्यतिक्रमाभावात् दृश्यमिदं भ्रांतिरूपं स्यात् । स एवे- मिति चेत् प्रत्यक्षानुमानयोः तदाभासयोश्च अविशेषप्रसंगः स्यात् । द्रव्यं भव्य इति अयमपि द्रव्यशब्दः एकांतवादिनां न संभवति स्वतोऽसिद्धस्य द्रव्यस्य भव्यार्थासंभवात् । संसर्गवादिनस्तावत् गुणकर्मसत्ता- द्रव्यत्वादिसामान्यविशेषेभ्यो द्रव्यस्यात्यंतमन्यत्वे स्वरविषाणकल्पस्य स्वतोऽसिद्धत्वात् न भवनक्रियायाः कर्तृत्वं युज्यते । परतः सिद्धिरपि स्वतोऽसिद्धस्य न संभवति खरविषाणवत् । गुणसमुदायमात्रत्वेपि समु- दायस्य संवृत्या कल्पितस्याऽसत्त्वात् गुणानां प्रत्येकं अनुपलब्धत्वात्तदव्यतिरेकाचाऽसत्त्वमिति भवनकि- यायाः कर्तृता दुरुपपादा । अनेकांतवादिनस्तु गुणसंद्रावो द्रव्यं, द्रव्यं भव्य इति चोपपद्यते । पर्यायिपर्या- ययोः कथंचिद्भेदोपपत्तरित्युक्तं पुरस्तात् । धर्मादिसामनाधिकरण्याबहुवचनं ॥ १८ ॥ प्रकृताः धर्मादयो बहवः सत्सामानाधिकरण्याबहु- वचनेन निर्देशः क्रियते ॥ धर्मादीन्येव द्रव्याणि नान्यानीति पुल्लिंगप्रसंग इति चेन्न आविष्टलिंगत्वात् ॥ १९ ॥ स्यादेतत् यदि तत्सामानाधिकरण्याबहुवचनं क्रियते तत एव पुल्लिगमपि प्राप्नोति इति। ते हि अजीवकाया उक्ताः पुल्लिंगा इति ? तन्न किं कारणं ? आविष्टलिंगत्वात् । आविष्टोह्ययं द्रव्यशब्दः वचनादिवत् स्वलिंग न जहाति । अनंतरत्वाचतुर्णामेव द्रव्यव्यपदेशप्रसंग अन्योपादानार्थमिदमुच्यते- जीवाश्च ॥३॥ जीवशब्दो व्याख्यातार्थः ।। जीवत्वादिति चेन प्रतिषिद्धत्वात् ॥१॥ स्यादेतत् जीवत्वं नाम सामान्यविशेषोस्ति तैन यो- गाजीवा इति ? तन्न किं कारणं ? प्रतिषिद्धत्वात् । द्रव्यत्ववदस्य प्रतिषेधो वेदितव्यः । किं च-- अनवस्थाप्रतिज्ञाहानिदोषप्रसंगात् ॥ २॥ यो जीवत्वसंयोगाजीव इति प्रत्ययाभिधाने कल्प- यति स पृष्टव्यः--जीवत्वे केन योगात् प्रत्ययाभिधानवृत्तिरिति । तत्रापि अन्यत एवेति चेत् अनवस्थाप्रसंगः। अथाऽनवस्थादोषो माऽक्लपत् इति जीवत्वे स्वत एव वृत्तिरभ्युपगम्यते ननु प्रतिज्ञाहानिस्तेऽर्थांतरसंसर्गात् सर्वत्र वृत्तिरिति, तद्वज्जीवे'ऽपि स्यात् । अथ मतमेतत् जीवत्वे प्रदीपवत् स्वत एव वृत्तिरिति जीवे कोऽप- रितोषः । आह पदार्थातरत्वादेव जीवजीवत्वयोः न जीवत्ववत् जीवे स्वतः प्रत्ययाभिधानसिद्धिः, यस्मात् न पदार्थातरधर्मः पदार्थांतरे भवितुमर्हति पदार्थांतरत्वादेव अन्यथा पदार्थसंकरप्रसंगः, स च नास्त्यतो नानब. स्थाप्रतिज्ञाहानिदोषौ स्त इति । उच्यते- न पदार्थातरत्वासिद्धेः ॥ ३ ॥ यदि जीवजीवत्वयोः पदार्थातरत्वं अभविष्यत् अपि तर्हि धर्म- संकराभावोऽसेत्स्यत् नतु पदार्थातरत्वमस्ति इत्युक्तं पुरस्तात् स्वतोऽसिद्धत्वात् । किं च प्रतिज्ञाहानि- स्ते प्रसजति यदि पदार्थातरधर्मः पदार्थातरे न भवेत्, सत्तायाः सदिति प्रत्ययाभिधानहेतुत्वलक्षणो धर्मः द्रव्यगुणकर्मसु न स्यात् । अथ योगेपि सत्प्रत्ययाभिधानहेतुत्वं सत्ताया एवेति चेत् न संति द्रव्यगु- णकर्माणि सत्प्रत्याभिधानहेतुत्वविरहात् खराविषाणवत् इत्यासक्तं । ततः सिद्धमेतत् जीवनक्रियोपलक्षित- द्रव्यविशेषविषयाऽनादिपारिणामिकी जीवसंज्ञेति ।। sapace १. जीवत्वेऽपि स्यादिति ग पुस्तके पाठः ·----- : প্রবললাম- मोक्षशाने द्रव्यलक्षणयोगाव्याणीति चेन्न नियमार्थत्वात् ॥४॥ स्यान्मतं उत्पाव्ययदधीच्यदयुक्तं स- दिति द्रव्यलक्षणं वक्ष्यते तेन योगात् धर्मादीनां द्रव्यत्वं सिद्धं नार्थोनेन द्रव्यसंख्यानेन इति ? तन्न । किं का- रणं! नियमार्थत्वात् । नियमार्थोऽयमारंभः धर्माऽधर्माऽऽकाशपुद्गला जीवाश्च वक्ष्यामाणलक्षणेन कालेन सह षडेव द्रव्याणीति। तेनान्यवादिपरिकल्पितानां दिगादीनां निवृत्तिः सिद्धा ! कथमिति चेत् उच्यते-प्रथि- व्यप्तेजोवायुमनांसि पुद्गलद्रव्येऽतर्भवति रूपरसगंधस्पर्शवत्त्वात् । बायोर्मनसश्च रूपादियोगाभाव इति चना रूपादिमत्त्वात् । वायुस्तावत् रूपादिमान् स्पर्शवत्त्वात् घटादिवत् । चक्षुरादिकरणग्राह्यत्वाभावात् रूपाध- भाव इति चेन्न परमाण्वादिषु अतिप्रसंगात् । मनोपि द्विविधं द्रव्यमनो भावमनश्चेति । तत्र भावमनो ज्ञानं तस्य जीवगुणत्वादात्मन्यंतर्भावः । द्रव्यमनश्च रूपादियोगात् पुद्गलद्रव्यविकारः । तद्योगाभावोऽनु. पलभ्यमानत्वात् इति चेत् परमाण्वादिषु विधर्मस्वपि वृत्तेः संशयहेतुत्वं । रूपादिमन्मनो ज्ञानोपयोगकरणत्वात् चक्षुरिंद्रियवत् । अमूर्तेपि शब्द ज्ञानोपयोगकरणत्वदर्शनात् व्यभिचारी हेतुरिति चेन्न तस्य पौलिकत्वात् मूर्तिमत्त्वोपपत्तेः । परमाण्वादीनामतींद्रियत्वेपि रूपादिमत्कार्यदर्शनात् रूपादिमत्त्वमनुमीयते न तथा वायूनों मनसां च रूपादिमत्कार्य उपलभ्यते यतोऽवसीयते रूपादिमत्त्वमेषामिति चेन्न तेषामपि तदुपपत्तः । सर्वेष परमाणूनां सर्वरूपादिमत्कार्यत्वप्राप्तियोग्यताभ्युपगमात् : नं च केचित् पार्थिवादिजातिविशेषयुक्ताः परमा- णवः सति जातिसंकरण आरंभदर्शनात् । दिशोप्याकांशेऽतर्भावः आदित्योदयाद्यपेक्षया आकाशप्रदेशपं- क्तिषु इत इदमिति व्यवहारोपपत्तेः ।। जीवा इति बहुवचनं वैविध्यख्यापनार्थ ॥ ५ ॥ जीवा इति बहुवचनं क्रियते वैविध्यख्याप- नार्थ । विविधा हि जीवाः संसारिणो मुक्ताश्चेति । संसारिणोपि गतींद्रियादिचतुर्दशमार्गणास्थानविकल्पात् मिथ्यादृष्टयादिकचतुर्दशगुणस्थानभेदात् सूक्ष्मवादरादिचतुर्दशजीवस्थान विकल्पाच विविधाः । मुक्ताश्च एकद्वितिःचतुःसंख्येयासंख्येयानंतसमयसिद्धपर्यायभेदाश्रयात् मुक्तिहेतुशरीराकारानुभेदादपि स्वक्षेत्रपरक्षेत्रा- बगाहनादिभेदाच विविधाः । एकयोग इति चेन्न जीवानामेव प्रसंगात् ॥६॥ स्यान्मतं एक एव योगः कर्तव्यः द्रव्याणि आवा इत्येवं चशब्दाकरणात् लब्धिरिति तन्न किं कारणं जीवानामेव प्रसंगात् । तथा सति जीवा एक द्रव्याणि न धर्मादीनि इत्यनिष्टमासज्यते ।। बहुवचनादिति चेन्न उक्तत्वात् ॥ ७॥ स्यादेतद्र्व्याणीति बहुवचनात् धर्मादीनां जीवानां च द्रव्यसंज्ञा सिध्यतीति ? तन्न। किं कारण ? उक्तत्वात् । उक्तमेतत् जीवा इति बहुवचनं वैविध्यख्यापनार्थ इति । तत्सामानाधिकरण्यात् द्रव्याणि इति बहुवचन न्यायप्राप्तं इति न ततो धर्मादिगतिः अधिकारादिति चेन्न जीवावबद्धत्वात् ॥ ८॥ स्यादेतत् 'अजीवकायाः धर्माधर्माकाशपुद्गलाः' इत्यजीवाधिकारात् एकयोगेपि जीवाजीवयोव्यसंज्ञा सेत्स्यति इति ? तन्न किं कारणं ? जीवावबद्धत्वात् । द्रव्यशब्दोऽयं जीवावबद्ध इति जीवानामेव द्रव्यसंज्ञा प्राप्नोति ।। सत्यप्यधिकारे यत्नाभावाच ॥ ९॥ अनुवर्तमाना अपि विधयो नचानुवर्तनादेव भवति कि तर्हि यत्नाद्भवतीति जीवानामेव द्रव्यसंज्ञा स्यात् अजीवानां न स्यात् यत्नाभावात् । ततः पृथक्योगग्रहणं न्याय्यं । एवं च कृत्वा च शब्दोप्यर्थवान् भवति । उक्तानां द्रव्याणां विशेषप्रतिपत्त्यर्थमाह-- नित्यावस्थितान्यरूपाणि ॥४॥ नित्यशब्दो धौव्यवचनः॥१॥ अयं निस्यशब्दः धौव्यवचनो वेदितव्यः । नेधुंवे त्योऽन्वाख्यातः किं पुनरिह नित्यत्वं ? ? ? मात्र च इति स. पुस्तके पाठः । २ इत्येवं च सति हत्यधिक पाहो ना, पुस्तके।

·, चतुर्थोऽध्यायः । तत्वार्थराजवार्तिक १२७ तद्भावाव्ययो नित्यत्वं ।। २॥ येन भावेन उपलक्षितं द्रव्यं तस्य भावस्याऽव्ययो नित्यत्वमु- ध्यते । वक्ष्यते तद्भाभावाव्ययं नित्यमिति । धर्मादीनि द्रव्याणि गतिहेतुत्वादिविशेषलक्षणद्रव्या देशात् अस्तित्वादिसामान्यलक्षणद्रव्यार्थादेशाच्च कदाचिदपि न व्ययंतीति नित्यानि । इयत्त्वानतिहत्तेरवास्थितानि ॥ ३॥ धर्मादीनि घडपि द्रव्याणि कदाचिदपि घडिति इयत्त्वान्नाति- अतते। ततोऽवस्थितानीत्युच्यते । अथवा धर्माधर्मलोकाकाशैकजीवानां तुल्यासंख्येयप्रदेशत्वं । अलोकाकाशस्था पुद्गलानां चाऽनंतप्रदेशत्वं कालस्याप्येकप्रदेशत्वमिलेतदियत्त्वं, तस्यानतिवृत्तेः अवस्थितानीति व्यपदिश्यते । गतार्थत्वात्तदवक्तव्यमिति चेन्न परिणामानेकत्वात् ॥ ४ ॥ स्यान्मतं नित्यवचनेनैव गतार्थ- स्वात् अवस्थितानीति न वक्तव्यं न हि नित्यत्वमतिक्रम्यावस्थित्वमस्तीति ? तन्न किं कारणं परिणामानेकत्वात् । धर्मादीनामनकगतिपरिणामोऽस्ति गतिस्थित्युपग्रहादिपर्यायोत्पादव्ययव्यवस्थितिलक्षणः,अतः किं ? अमुष्मिन् परिणामानेकत्वेपि न मूर्तिमत्त्वोपयोगपरिणामो भवति धर्माधर्मकालाकालानां, नापि जीवानामेचतनत्वं पुद्गलानां च अमूर्तत्वं अवस्थितवचनात् । विरोधादयुक्तमिति चेन्न उभयनयसद्भावात् ॥ ५॥ स्यादेतत् परिणामानेकत्वं येषामिष्टमय- स्थितत्वमिति एतद्विरुद्धमिति तन्न। किं कारणं उभयनयसद्भावात्। धर्मादीनां सर्वेषां द्रव्यागां द्रव्यार्थिक- पर्यायार्थिकाऽन्यतरगुणप्रधानभावार्पणाभेदात् स्थित्युत्पत्तिनिरोधात्मकमबिरुद्धमवस्थितविशेषणं, वा नित्यग्रह- गमवस्थितविशेषणं विज्ञायते । यथा गमनागमनाचनेकपर्यायसद्भावप्वनीक्षणप्रजल्पनसद्भावात् नित्यप्रजाल्पि तो देवदत्त इत्युच्यते । तथोभयकारणवशोपनीतोत्पादनिरोधसंभवेपि अमुतत्वादिस्वभावं कदाचिदपि धर्मा- धर्मादीनि न जहतीति नित्यावास्थितानीत्युच्यते । क्रियावत्वनिवृत्त्यर्थमवस्थितवचनामिति चेन्न निः क्रियाणीत्याम्नातत्वात् ॥३॥ स्यादेतत् परिस्पदात्मिकायाः क्रियायाः निवृत्त्यर्थमवस्थितवचनमिति ? तन्न । किं कारणं ? निष्कियाणीत्यान्मातत्वात् । अरूषग्रहणं द्रव्यस्वतत्वनिर्मानार्थ ॥ ७ ॥ अरूपाहणं क्रियते द्रव्यस्वतत्त्वनिर्मानार्थ । म वि- द्यते रूपं येषां तान्यरूपाणि । रूपन्युदासाचदविनाभाविना रसादीनामपि व्युदासो वेदितव्यः । अरूपाणि अमूर्तानीति यावत् । वृत्तौ पंचत्ववचनात् षड्दव्योपदेशव्याघात इति चेन्न अभिप्रायाऽपरिज्ञानात् ॥ ८ ॥ स्यान्मतं वृत्तायुक्तमवस्थितानि धर्मादीनि न हि कदाचित्पचत्वं व्यभिचरंतीति ततः षड्द्रव्याणीत्युपदेशस्य व्याघात इति ? तन्न । किं कारण ? अभिप्रायापरिज्ञानात् । अयमभिप्रायो वृत्तिकरणस्य-कालश्चेति पृथग् द्रव्यलक्षणं कालस्य वक्ष्यते तदनपेक्षादिकृतानि पंचैव द्रव्याणीति षड्दव्योपदेशाविरोधः । यथा सर्वेषा द्रव्याणां नित्यावस्थितानि इत्येतत् साधारणं लक्षणं तथा अरूपत्वमपि प्राप्तमतस्तदपवादार्थमाह- रूपिणः पुद्गलाः॥५॥ रूपशब्दस्याऽनेकार्थत्वे मूर्तिपर्यायग्रहणं शास्त्रसामर्थ्यात् ॥ १ ॥ रूपशब्दोऽनेकार्थः क्वचिद्रव्ये वर्तते गोरूपाणि गोद्रव्याणि इत्यर्थः । कचित् स्वभावे वर्तते चैतन्यं पुरुषस्य स्वरूप स्वभाव इत्यर्थः । क्वचिदभ्यासे वर्तते दशरूपमध्ययनं कार्य दरावारानभ्यासः कार्य इत्यर्थः । क्वचिच्छ्रुतौ वर्तते खरूपं शब्दस्य वा श्रुतिरित्यर्थः । क्वचिन्महाभूतेषु वर्तते रूप-चत्वारि महाभूतानि उपादाय रूपं चेति क्वचित् गुणविशेषे वर्तते चक्षुग्रहणयोग्यो योऽर्थस्तद्रूपमिति । क्वचिन्मूर्तिपर्यायवचनः रूपिद्रव्य मुर्तिमद्रव्य- मित्यर्थः तत्रेह मूर्तिपर्यायवचनो रूपशब्दो गृहीतव्यः । कुतः ? शास्त्रसामर्थ्यात् । अर्हत्प्रोक्ते हि गणधरावधारिते श्रुते शास्त्रेऽभिहितं रूपिद्रव्यं मूर्तिमद्रव्यमिति । तस्मात् रूपिणः पुद्गला मूर्तिमतः पुद्गला इत्यर्थः । का पुनः मूर्तिः ? रूपादिसंस्थानपरिणामो मूर्तिः । रूपमादिर्येषां त इमे रूपादय' के पुनस्ते. ? रूपरसगंधस्प- । - ·। १९८ सनातनजनग्रंथमालाया- मोक्षशास्त्रे-- Mः। परिमंडलात्रिकोणचतुरस्त्रायतचतुरस्त्रादिराकृतिः संस्थानं । तै रूपादिभिः संस्थानश्च परिणामो मूर्ति रित्याख्यायते। गुणविशेषवचनग्रहणं वा ॥ २ ॥ अथवा रूपमित्यनेन गुणविशेषो गृह्यते । चक्षुर्ग्रहणयोग्यः । रसाधग्रहणमिति चेन्न तदविनाभावात् तदंतर्भावसिद्धेः ॥ ३॥ स्यादेतत् गुणविशेषग्रहणे सति रसादीनामप्रहणं प्रसक्तमिति ? तन ? किं कारणं तदंविनार्भावात् तदंतर्भावसिद्धेः । रूपाविनाभाविनो हि रसादयो रूपग्रहणेन गृह्यते । इनोनुत्पत्रिभेदादिति चेन्न कथंचिव्यतिरेकसिद्धेः ॥४॥ स्यादाकृतं सति भेदे इन उत्पत्ति ईष्टा यथा दंडोस्यास्तीति दंडीति न च तथा रूपं द्रव्याद्भिन्नमस्ति तस्यैव रूपादिपर्यायपरिणामात् । तत इन उत्पत्ति नॊपपद्यते रूपमेषामस्ति ते रूपिणः इति? तन्न किं कारणं ? कथंचिव्यतिरेकसिद्धेः । यद्यपि पुद्गल द्रव्यादनन्यद्रूपं तत्परिणामात् द्रव्यार्थादेशाद् व्यतिरेकेणाऽनुपलब्धेः । तथापि पर्यायार्थिकनयविवक्षावि- मिते रूपविनाशे पुद्गलावस्थानात् उत्पादानुत्पाद्यत्वादादिमदनादिमत्वात् अन्वयव्यतिरेकरूपवाग्विज्ञान वृत्तिहेतुत्वादित्येवमादिभिः हेतुभिः कथंचिद्यतिरेकः सिध्यतीति तदपेक्षः इनः प्रादुर्भावः सिद्धः । तेनैव ध्यपदेशाच्च अनन्यत्वेपि लोके व्यपदेशो दृष्टः । आत्मवान् आत्मा सारवान् वृक्षः इति । नहि आत्मनोऽन्य आत्मास्ति । नापि वृक्षादन्यः सारः तथापि व्यपदेशो दृश्यते । एवमिह अनन्यत्वेपि व्यपदेशो वेदितव्यः । शुगला इति बहुवचनं भेदप्रतिपादनार्थ ॥ ५॥ पुद्गला इति बहुवचनं क्रियते । किं प्रयोजन भेदप्रतिपादनार्थ । भिन्ना हि पुद्गलाः परमाणुभेदात् स्कंधभेदाच्च । तद्विकल्पा उपरिष्टावक्ष्यते । अत्राह किं पुद्गलवद्धर्मादीन्यपि द्रव्याणि प्रत्येकं भिन्नानि ? इत्यत्रोच्यते । आ आकाशादेकद्रव्याणि ॥ ६॥ अभिविधावा प्रयोगः ॥ १॥ अभिविधिरभिव्याप्तिः, तस्मिन्नर्थे अयमाङ् प्रयुज्यते तेनाsss काशस्यापि एकदव्यत्वसंकीर्तनं भवति । यदि हि मर्यादायां गृह्यते आकाशांतर्भावो न स्यात् । सौत्री- मानुपूर्वीमाश्रित्य इदमुक्तं तेन धर्माधर्माकाशानि गृह्यते । एकशब्द: संख्यावचनः ॥ २ ॥ अन्याऽसहायाद्यनेकार्थसंभवष्ययमेकशब्दः संख्या- बचनो दृष्टव्यः। तत्संबंधाव्यस्यैकवचनप्रसंग इति चेन्न धर्माचपेक्षया बहुत्वसिद्धः ॥ ३ ॥ स्यान्मतं यद्ययमकशब्दः संख्यावचनः तेन समानाधिकरण्याद्रव्यशब्दस्याप्येकवचनमेव प्राप्नोतीति ? तन्न किं कारणं धर्माद्यपेक्षया बहुत्वसिद्धः । धर्मादीनि बहूनि द्रव्याणि तदपेक्षया बहुवचनं युज्यते । एकास्यानेका- र्थप्रत्यायनशक्तियोगात् । एकैकमित्यस्तु लघुत्वात् ॥ ४ ॥ अत्र कश्चिदाह आ आकाशदिकमित्येवतावदस्तु सूत्रं कुतः लघुत्वात् । कथं द्रव्यगतिः ? प्रसिद्धत्वाद्रव्यगतिः । धर्मादीनि षड्वव्याणि इति प्रसिद्धमिति द्रव्यगीतर्भ- बति तस्मादनर्थकं द्रव्यग्रहणामिति । न वा द्रव्यापेक्षयैकत्वख्यापनार्थत्वात् ॥५॥ न वानर्थकं । किं कारणं? द्रव्यापेक्षया एकत्वख्या- पनार्थत्वात् । एकैकामित्युक्ते न ज्ञायते किं द्रव्यतः क्षेत्रतः कालतः भावत इति । अतोऽसंदेहाथै द्रव्यग्रहणं कियते । तेनाऽयमर्थो गृह्यते-गतिस्थितिपरिणामिविविधजीवपुद्गलद्रव्यानेकपरिणामनिमित्तत्वेन सत्यपि भा- वतो बहुत्वे सति च प्रदेशभेदादसंख्येयक्षेत्रत्वे धर्मद्रव्यमधर्मद्रव्यं च द्रव्यत एकैकमेव, आवगायनेकद्रव्यविवि. धावगाहनीनमित्तत्वेन अनंतभावत्वेपि प्रदेशभेदात् सति चाऽनंतक्षेत्रत्वे द्रव्यतः एकमेवाकाशमिति न जीव- पुगलवदेवां बहुत्वं । नापि धर्मादिवत् जीवपुद्गलानामेकद्रव्यत्वं । यदि हि स्यात् दृष्टस्य क्रियाकारकभेदस्य इष्ट- ।

·पंचमोऽध्यायः। तत्त्वार्थराजवार्तिक स्य च संसारमोक्षक्रियाविस्तरस्य विरोधः स्यात् । आह कालद्रव्यं किं एकेमनेकमिति उत्तरबाऽस्य निर्णयो वक्ष्यते । अधिकृतानामेवैकद्रव्याणां विशेषप्रतिपस्यर्थमिदमुच्यते----- नि:क्रियाणि च ॥ ७॥ उभयनिमित्तापेक्षा पर्यायविशेषो द्रव्यस्य देशांतरपाप्तिहेतुः क्रिया ॥ १ ॥ अभ्यंतरं क्रि- यापरिणामशक्तियुक्तं द्रव्यं, बाह्य च नोदनाभिघाताद्यपेक्ष्योत्पद्यमानः पर्यायविशेषः, द्रव्यस्य देशांतरप्राप्तिहेतुः क्रियेत्युपदिश्यते । उभयनिमित्त इति विशेषणं द्रव्यस्वभावनिवृत्त्यर्थं । यदि हि द्रव्यस्वभावः स्यात् क्रिया- परिणामिनो द्रव्यस्याऽनुपरतक्रियत्वप्रसंगः । द्रव्यस्य पर्यायविशेष इति विशेषणं अर्थातरभावनिवृत्त्यर्थे । यदि हि क्रिया द्रव्यादर्थातरभूता स्यात् द्रव्यनिश्चलत्वप्रसंगः । देशांतरप्राप्तिहेतुरिति विशेषणं ज्ञानादि- रूपादिनिवृत्त्यर्थं । तस्याः पादिवृत्त्याऽन्यपदार्थगतिः ॥ २ ॥ तस्या क्रियायाः प्रादिवृत्त्या अन्यपदार्थगतिर्भवति नि:क्रांतानि क्रियायाः निःक्रियाणीति । निःकियत्वादुत्पादाभाव इति चेन्न अन्यथोपपत्तेः ॥३॥ स्यादेतद्धर्मादीनि द्रव्याणि यदि निःक्रियाणि ततस्तेषां उत्पादो न भवेत् क्रियापूर्वको हि घटादीनामुत्पादो दृष्टः । उत्पादाभावाच व्ययाभाव इति सर्वद्रव्याणां उत्पादादित्रितयरूपकल्पनाव्याघात इति ? तन्न ! कि कारणं? अन्यथोपपत्तेः। क्रियानिमि- तोत्पादाभावेपि एषां धर्मादीनामन्यथोत्पादः कल्प्यते । तद्यथा द्विविध उत्पादः स्वनिमित्तः परप्रत्ययश्च । स्व- निमित्तस्तावत् अनंतानामगुरुलघुगुणानामागमप्रामाण्यादभ्युपगम्यमानानां षट्स्थानपतितया वृद्धया हान्या च वर्तमानानां स्वभावादेषामुत्पादो व्ययश्च । परप्रत्ययोपि अश्वादेर्गतिस्थित्यवगाहनहेतुत्वात्। क्षणे क्षणे तेषां भेदात् तद्धेतुत्वमपि भिन्नमिति परप्रत्ययापेक्षः उत्पादो विनाशश्च व्यवाहियते । निक्रियत्वात् गतिस्थित्यवगाहनाक्रियाहेतुत्वाभाव इचि चेन्न बलाधानमात्रत्वादिद्रिय- बत् ॥ ४॥ स्यादेतद्यद्येतानि निःक्रियाणि गतिस्थित्यवगाहनक्रियाहेतुत्वं एषां नोपपद्यते ? क्रियावंति हि जलादीनि मत्स्यादीनां गत्यादिनिमित्तानि दृष्टानि इति! तन्न किं कारणं?वलाधानमात्रत्वात् । इंद्रियवत् । यथा दिदृक्षोश्चक्षुरािंद्रियं रूपोपलब्धौ वलाधानमात्रमिष्टं न तु चक्षुषः तत्सामर्थ्य इंद्रियांतरोपयुक्तस्य तद- भावात् । यथा वाऽऽयुःसंक्षयात् आत्मनि शरीरान्निःक्रांते सदपींद्रियं रूपाापलब्धौ समर्थ न भवति ततो ज्ञायते आत्मन एवैतत्सामर्थ्य इंद्रियाणां तु वलाधानमात्रत्वमिति । तथा स्वयमेव गतिस्थित्यवगाहनपर्याय- परिणामिनां जीवपुद्गलानां धर्माधर्माकाशद्रव्याणि गत्यादिनिवृत्ती वलाधानमात्रत्वेन विवक्षितानि न तु स्वयं क्रियापरिणामीनि । कुतः पुनरेतदेवमिति चेदुच्यते-द्रव्यसामर्थ्यात् । यथा-आकाशमगच्छत्सर्वद्रव्यैः संबद्धं न धास्य सामर्थ्यमन्यस्यास्ति। तथा च निःक्रियत्वेप्येषां गत्यादिक्रियानिवृतिं प्रति वलाधनमात्रत्वमसाधारणमवसेयं । चशब्दोऽभिहितसंबंधार्थः ॥५॥ चशब्दः क्रियते अभिहितानामेकद्रव्याणां संबंधार्थः । अतो धर्माऽधर्माकाशानां निःक्रियत्वनियमाज्जीवपुद्गलानां स्वतः परतश्च क्रियापरिणामित्वं सिद्ध । अत्र कश्चि- दाह आत्मा सर्वगतत्वान्निःक्रियः क्रियाहेतुगुणसमवायात् परत्र क्रियाहेतुरिति तत्प्रतिविधानार्थमाह- द्रव्यस्य क्रियापरिणामिनोऽर्थातरे तत्परिणामसामर्थ्य वायुवत् ॥६॥ यथा वायुः स्वयं क्रियापरिणतत्वात् वनस्पतौ क्रियानिमित्तं । तथात्मनः क्रियापर्यायस्वभावस्य वार्यांतरायज्ञानावरणक्षयक्षयो- पशमांगोपांगनामलाभावष्टंभे सति विहायोगतिनामोदयापादितशक्तिविशेषे च सति ब्रज्यामनुतिष्ठतः हस्ता- दिषु क्रियोत्पत्तियुक्ता न तु निःक्रियस्यात्मनः परत्र क्रियाहेतुत्वं युक्तं । तत्र यदुक्तं आत्मसंयोगप्रयत्नाभ्यां हस्ते कर्मेत्येतदपाकीर्ण। कथमिति चेदुच्यते- अतत्परिणामस्य तदभावो व्योमवत् ॥७॥ यथा व्योनो निःक्रियस्य घटादिषु सत्यपि संयोगे न क्रियाहेतुत्वं । तथाऽऽस्मनो नि:क्रियस्य सत्यपि संयोगे हस्तादिषु न क्रियाहेतुत्वं युक्तं । किं च- MINODOS ·सनातननग्रंथमाला- मोक्षशाने-- उभयोः निःक्रियत्वात् ॥ ८॥ यथोभयोर्जासंन्धयोः संबंधैन दर्शनशक्तिप्रादुर्भावोऽस्ति । तथाऽऽत्मसंयोगप्रयत्नयोः निःक्रियत्वात् क्रियाहेतुत्वमयुक्तं । कथं निःक्रियत्वमिति चेदुच्यते-दिक्कालावा- काशं च क्रियावद्भयो वैधात् नि:क्रियाणि । एतेन कर्माणि गुणाश्च व्याख्याताः । निःक्रिया इति वचनात् । संयोगप्रयत्नयो गुणत्वात् निक्रियत्वं अग्निसंयोगवादिति चेन्नास्मादिष्टसिद्धेः ॥९॥ स्यान्मतं यथा अग्निसयोगः उष्णापेक्षः परत्र घदादौ पाक जान् रूपादीनारभते नात्माधारेऽग्नौ । तथाऽऽत्म- संयोगप्रयत्नयोरदृष्टापेक्षयोः हत्तादौ क्रियाहेतुत्वं युक्तं नात्मनीति ? तन्न किं कारण अस्मदिष्टसिद्धः । यथा- निसंयोगो रूपादिमद्रव्यगुणः परत्र घटादौ रूपादिमति रूपाद्यंतरोत्पत्तिहेतुर्भवति । तथाऽऽत्मसंयोगप्रय- नावपि पर हस्तादौ क्रियामारभसाणौ क्रियावद्रव्यगुणाविति क्रियावत्त्वमात्मनोऽस्मदिष्टं सिद्ध । तत्सामर्थ्याभावाच ॥१०॥ य उत्तोऽग्निसंयोगो दृष्टांतः न तस्य तत्सामर्थ्यमस्ति । कुतः ? अनुष्याशी- तस्याऽप्रेरकत्यानुपघातिनोऽप्राप्तस्य संयोगस्य रूपाशुच्छेदोत्पत्त्योहेतुत्वासंभवात् । तस्मात् असौ-असिद्धो दृष्टांतो दाष्टींतिकार्थसिद्धये नालं। गुरुत्ववादिति चेन्न तुल्यत्वात् ।। ११ । स्यादेतद्यथा निःक्रिय गुरुत्वं लोष्ठे वर्तमानं तृणादौ क्रियाहेतुः । तथाऽऽत्मसंयोगप्रयत्नौ निःक्रियावपि संतो हस्तादौ क्रियाहेतू इति ? तन्न । किं कारण ? तुल्य त्वात् । अग्निलंयोगेन तुल्यमेतत् यथा क्रियापरिणामिनो लोष्ठस्य गुणो गुरुत्वं परत्र क्रियाहेतुः । तथाऽs- स्मसंयोगप्रयत्नावपि क्रियापरिणामिद्रव्यगुणाविति क्रियावत्वमात्मनः सिद्धं । किं च नि:क्रियस्य गुरुत्वस्याऽ- स्पर्शकस्याऽप्रेरकस्यानुपघातिनोऽन्यत्र क्रियाहेतुत्वं नोपपद्यते इति दृष्टांतोऽसिद्धः । द्रव्यमेव तथापरिणतं क्रियाहेतुरिति धर्मास्तिकायवदिति चेन वैषम्यात् ॥१२॥स्यान्मतं यथा धर्मास्तिकायः निःक्रियः जीवपुद्गलानां गतिहेतुः तथाऽऽत्मसंयोगादिः नि:क्रियोपि परत्र क्रियाहेतुरिति । तन्ना कि कारण ! वैषम्यात्। युज्यते धर्मास्तिकायस्य पुद्गलगतिं प्रत्यप्रेरकत्वं, निःक्रियस्यापि बलाधानमात्र- त्वदर्शनात् । आत्मगुणस्तु अपरत्र क्रियारंभे प्रेरको हेतुरिष्यते तद्वादिभिनंच निःक्रियद्रव्यगुणः प्रेरको भ- वितुमर्हति इति वैषभ्यं । किं च धर्मास्तिकायाख्ये द्रव्यमाश्रयकारणं भवतु न तु निःक्रियात्मद्रव्यगुणस्य ततो व्यतिरेकेणाऽनुपलभ्यमानस्य क्रियाया आश्रयकारणत्वं युक्तं अांतरभावे च सत्त्वमिति वैषम्यं । किं च---- शरीरे क्रियाभावो जीवस्य नि:क्रियत्वात् आकाशप्रदेशवत् ॥ १३ ॥ यथाऽऽकाशनदेशो निःक्रियः शरीरे क्रियारंभहेतुर्न भवति तथात्मा तद्गुणश्च निःक्रियत्वात् क्रियाहेतुर्न भवेत् । किं च एकांते- नाऽमूर्तस्य नि:क्रियस्य शरीरेण सह संबंधाभावात् परस्परोकारो नोपपद्यते आकाशवदेव । शरीरवियोगे निष्क्रियत्वप्रसंग इति चेन्न अभ्युपगमात् ॥१४॥ स्यान्मतं यस्य कार्मणश- रीरसंबंधे सति तत्प्रणालिकापादिता क्रिया आत्मनोभिप्रेता तस्याष्टविधकर्मसंक्षये शरीरवियोगात् अशरीर- स्यात्ममो निःक्रियत्व प्रसक्तमिति ? तन्न किं कारणं ? अभ्युपगमात् कारणाभावात् कार्याभाव इति कर्मनोकर्मनिमित्ता या क्रिया सा तदभावे नास्तीति निःक्रियत्वं मुक्तस्याभ्युपगम्यतेऽस्माभिः । अथवा परनिमित्तक्रियानिवृत्तावपि स्वाभाविकी मुक्तस्योर्ध्वगतिरभ्युपगम्यते प्रदीपवत् । अथवा स्थाच्छरीरवियोगे निःक्रियत्वं यद्यनतवीर्यज्ञानदर्शनाचिंत्यसुखानुभवनादयः क्रिया अभ्युपगम्येरन् । अभ्युपगम्यते तु लस्मादयमदोषः शरीरवियोगादात्मनो निःक्रियत्वप्रसंग इति। वक्ष्यमाणत्वाञ्च पूर्वप्रयोगादिभिः ॥१५॥ वक्ष्यते चोत्तरत्र मुक्तानां क्रिया। कथं ? पूर्वप्रयोगादिभिः । पुदलानामपि द्विविधा क्रिया विस्रसा प्रयोगनिमित्ता च ॥१६॥ पुद्गलानां द्विविधा क्रिया वक्ष्यते सा द्वितया भवति विस्सा प्रयोगनिमित्ता चेति । साऽऽनन्या स्वात्मविशेषभावात् ।। १७॥ सा क्रिया तद्धेतोरनन्या वेदितव्या । कुतः ? स्वात्म- ?

·। पैचमोऽध्यायः। लस्वार्थराजबार्तिक । विशेषभावात् । यथाग्नेर्नान्यदौष्ण्यं स्वात्मविशेषभावात् । यद्यन्यत्स्यात् ? अग्नेरभावप्रसंगःस्यात् अलक्षण- स्वात् । तथा क्रियापि क्रियावतो नान्या स्वात्मविशेषभावात् । यद्यन्या स्यात् ? द्रव्यस्यास्पदत्वं स्यात् कि- यायाश्चाऽभावः, तस्मादनन्या क्रिया। अर्थातरत्वेपि योगाध्यपदेशो दंडदंडिवदिति चेन्न स्वतोऽसिद्धत्वात् ॥ १८ ॥ अर्थातर- स्वेपि क्रियायाः तद्योगाद्र्व्यस्य क्रियावन्द्यपदेशः दंडदंडिवदिति च यदि मतं तदपि नोपपद्यते । कुतः ? स्वतोऽसिद्धत्वात् । युज्यते स्वतःसिद्धेन दंडेन योगात् देवदत्तस्य दंडिव्यपदेशः । नच तथा क्रिया स्वतः सिद्धा व्यतिरेकेणानुपलब्धेः । तस्मात्तव्यपदेशो न युक्तः । समवायादिति चेन्नाविशेषरसंगात् ॥ १९॥ स्यान्मतं सत्यमेतत् न दंडदडिवद्योगः, स्वतःसि- यभावात् । कथं तर्हि समवायो नामाऽयुतसिद्धिलक्षणः संबंधोस्ति तेनैकत्वमिव नीतस्य द्रव्यस्य क्रियावव्ध- पदेशो भवतीति ? तन्न । किं कारणं ? अविशेषप्रसंगात् । अयुतसिद्धिलक्षणश्वेत्सबंधः क्रियाक्रियावतोरिष्टः, य- व्यं सैव क्रिया या च क्रिया तदेव द्रव्यमित्यविशेषः प्राप्नोति तथा सति पदार्थातरकल्पनाव्याघातः । पदा- थोतरत्वं चेदभ्युपगम्यते न नामाऽयुतसिद्धिलक्षणः संबंधः । अनन्यत्वे द्वयोरैकात्म्यमिति चेन्न कथंचिव्यतिरेकसिद्धेः ॥ २० ॥ स्यादेतद्यदि क्रिया- क्रियावतोरनन्यत्वमभ्युपगम्यते तयोरैकात्म्यं प्रसज्यते दृष्टा च नानात्मता-द्रव्यमवस्थित, क्रिया क्षणिकात्मिका, द्रव्यमकारणं, क्रिया कारणवतीति । यद्यैकात्म्यं स्यात् द्रव्यस्थावस्थानवत् अकारणत्ववत् क्रियाया अप्यवस्था- नमकारणत्वं च स्यात् विपर्ययो वेति ? तन्न । किं कारण ! कथंचियतिरेकसिद्धेः । अत एवाऽस्माभिः कथं- चिदन्यत्वमवसीयते ऐकात्म्यं मा व्यज्ञायीति । क्रियावचे सत्यनित्यत्वमिति चेन्न व्यभिचारात् ॥२१॥ स्यादेतत् यदि क्रियावत्त्वमभ्युप- गम्यते जीवस्यानित्यत्वं प्राप्नोति । दृष्टा हि क्रियावतां प्रदीपादीनामनित्यतेति ? तन्न । किं कारणं : व्यभि- चारात् । महदहंकारादीनां परमाण्यादीनां च क्रियावतामपि नित्यत्वदर्शनात् व्यभिचारी हेतुः। अथ सर्वा- नित्यत्ववादी आत्मानित्यत्वे हेतुं ब्रूयात् असिद्धो हेतुः "सर्वे प्रत्ययजाश्चैव सर्वे चैव निरीहकाः" इति क्रिया- बत्वनिन्हवात् । किं च--- अभ्युपगमात् ॥ २२ ॥ अभ्युपगम्यतेऽस्मामिः क्रियावर्ता जीवादीनां पर्यायार्थिकनयादेशात् अ- नित्यत्वं ततो न बाधाकरोऽयं हेतुः ।। असिद्धेश्च ।। २३ ।। नेदं क्रियावत्त्वमस्मान् प्रति सिद्धं द्रव्यार्थिकनयादेशात् निष्क्रियत्वोपपत्तेः । एतेन प्रदीपादिदृष्टांतासिद्धिश्च योज्या । किं च- अनुत्पादव्ययोत्पादव्ययदर्शनात् ॥ २४ ॥ पर्यायार्थिकगुणभावे द्रव्यार्थिकप्राधान्यात् सर्वे भाषा अनुत्पादव्ययदर्शनात् निष्क्रिया नित्याश्च । द्रव्यार्थिकगुणभाव पर्यायार्थिकप्राधान्यात् सर्वे भावा उ- पाव्ययदर्शनात् सक्रिया अनित्याश्चेति । अनेकांतोपपत्तेः ॥२६॥ एकांतवादिविहिता दोषा नानेकांतवादे अवकाशं लभते । अजीवकाया इत्यत्र कायग्रहणे प्रदेशास्तित्वमात्रत्वं नितिं नत्वियत्तावधारिता प्रदेशानां, अतस्तनिर्धारणार्थमिदुच्यते-- असंख्येयाः प्रदेशा धर्माऽधर्मकजीवानां ॥८॥ संख्याविशेषातीतत्वादसंख्येयाः ॥ १॥ संख्यानं संख्या गणनेत्यर्थः । स्वलक्षणेन परस्परतो विशेष्यत इति विशेषः । संख्यायाः संख्यैव वा विशेषः संख्याविशेषः तामतिक्रांता ये तेऽसंख्येयाःन केन- चित् संख्यातुं शक्यत इति यावत् । सदनुपलब्धेरसर्वकत्वमसंग इति चेन तेनात्मनाऽवसितत्वात् ॥ २॥ स्यान्मतं यदि ते न Mere ·सनातननग्रंथमालायां-- मोक्षशास्त्र- केन चिदपि संख्यातुं शक्यते, प्राप्तं तर्हि तदनुपलब्धेरसर्वज्ञत्वमिति तन्न। किं कारणं ? तेनात्मनावसितत्वात् यथानंतमनंतात्मनोपलभमानस्य न सर्वज्ञत्वं हीयते तथाऽसंख्येयमसंख्येयात्मनाऽवबुध्यमानस्य नास्ति सर्वज्ञत्वहानिः । न हि अन्यथावस्थितमर्थमन्यथा वेत्ति सर्वज्ञोयार्थज्ञत्वात् । अर्थस्य चाधिगमे त्रिविधं मानं व्याख्यातं संख्येयमसंख्येयमनंतमिति तत्रेहाऽजघन्योत्कृष्टासंख्येयं परिगृह्यते । पदिश्यते इति प्रदेशाः॥ ३॥ कथं प्रदिश्यंत ? परमाण्ववस्थानपरिच्छेदात् । वक्ष्यमाणलक्षणी- द्रव्यपरमाणुः स यावति क्षेत्रेऽवतिष्ठते स प्रदेश इति व्यवह्रियते। ते धर्माधर्मैकजीवाः तुल्याऽसंख्येयप्रदेशाः । तत्र धर्माधर्मों निःक्रिया व्याप्य स्थिताः । जीवस्तावत प्रदेशोपि संहरणविसर्पणस्वभावत्वात् कर्मनिवर्तितं शरीरं अणु वृहद्वाधितिष्ठस्तावदवगाह्य वर्तते । यदा तु लोकपूरणं भवति तदा मंदरस्यायश्चित्रवज्रपटलयोमध्ये जीवस्याष्टी मध्यप्रदेशाः व्यवतिष्ठते इतरे प्रदेशाः ऊर्ध्वमधस्तिर्यक् च कृत्स्नं लोकाकाशमश्नुते । एकद्रव्यस्य प्रदेशकल्पनोपचारतः इति चेन्न मुख्यक्षेत्रविभागात् ॥ ४ ॥ स्यान्मतमेकद्रव्य- स्य प्रदेशकल्पना उपचारतः स्यात् । उपचारश्च मिथ्योक्तिर्न तत्त्वपरीक्षायामधिक्रियते प्रयोजनाभावात् । न हि मृगतृष्णकया मृषार्थात्मिकया जलकृत्यं क्रियते इति ? तन्न किं कारणं ? मुख्यक्षेत्रविभागात् ? मुख्य एव क्षेत्रविभागः अन्यो हि घटावगाह्यः आकाशप्रदेशः इतरावगाह्यश्चान्य इति । यदि अन्यत्वं न स्यात् व्याप्तित्वं व्याहन्यते॥ निरवयवत्वानुपपत्तिरिति चेन्न द्रव्यविभागाभावात् ॥ ५॥ स्यादैतत् यदि मुख्य एव वि- भागोऽभ्युपगम्यते निरवयवत्वं तर्हि नोपपद्यते इति ? तन्न किं कारणं ? द्रव्यविभागाभावात् । यथा घटो द्रव्यतो विभागवान् सावयवः नच तथैषां द्रव्यविभागोस्तीति निरवयवत्वं प्रयुज्यते ।। भेद्यत्वादात्मनामेकग्रहणं ॥ ६॥ भेद्या आत्मानो बह्वः इत्यर्थः तत एकग्रहणं क्रियते नाना- जीवापेक्षया हि अनंतप्रदेशत्वं स्यात् ।। कथंचित्पदेशभेदोपपत्तेः संबंधनिर्देशः ॥७॥ एकश्चासौ जीवश्च एकजीवः धर्मश्चाऽधर्मश्चैकजी- वश्च धर्माधर्मैकजीवाः तेषां धर्माधर्मैकजीवानां प्रदेशा इति संबंधनिर्देशः क्रियते । कुतः? कथंचित्प्रदेशभेदोपपत्तेः। असंख्येयप्रदेशा इत्यस्तु लघुत्वात् इति चेन्नोत्तरार्थत्वात् भेदकरणस्य ॥ ८॥ स्यान्मत- मसंख्येयप्रदेशाः धर्माधर्मैकजीवाः इत्यस्तु सूत्रं, कुतः ? लघुत्वादिति ? तन्न किं कारणं ? उत्तरार्थं । द्रव्य- प्रधाने हि निर्देशे सति प्रदेशानामुपसर्जनत्वात् उत्तरत्राभिसंबंधो न स्यात् । ततः प्रतिसूत्रं प्रदेशग्रहणे क्रियमाणे गौरवं स्यात् । कश्चिदाह- प्रदेशकल्पना निरवयवत्वादौपचारिकी सिंहवत् ॥ ९॥ धर्मादीनां या प्रदेशकल्पना सा औपचारिकी । कुतः ? निरवयवत्वात् । कथं ? सिंहवत् । यथा विशिष्टपंचेंद्रियतिर्यङ्नामकर्मोदया- पादितविशेषे क्रौर्यशौर्यादिगुणप्रकर्षाधिष्ठाने खरनखोग्रदंष्ट्राभासुरकेसरकपिलनयनतारकाद्यवयवविशिष्टे केसरिण सिंहशब्दोऽध्यवासितः माणवके अतद्गणे भक्तयाऽध्यारोप्यते । तथा पुद्गलेषु मुख्यः प्रदेशशब्दः धर्मादिषु भक्तयोपचर्यते इति । नवा प्रत्ययाभेदात् ॥ १० ॥ नवा औपचारिकी, कुतः ? प्रत्ययाभेदात् । इह मुख्यप्रत्ययात् सिंह विशेषात् अध्यवसानरूपात् माणवके सिंह इति गौणप्रत्ययोऽध्यारोपरूपो भिन्न उपलभ्यते । नच तथा पुद्गलेषु धर्मादिषु च प्रदेशप्रत्ययो भिन्नोऽस्ति उभयत्रावगाहभेदतुल्यत्वात् इतश्च- उभयत्र सोपपदत्वात् ॥११॥ सिंहत्वात् सिंहशब्दो निरुपपदो मुख्यं गमयति सोपपदो गौणं, सिंहो माणवक इति, न तथा प्रदेशशब्दविशेषोऽस्ति पुद्गलेषु धर्मादिषु च, सोपपदत्वात् , घटस्य प्रदेशाः धर्मादीनां प्रदेशाः इति ततो नास्त्यत्र विशेषः । इतश्च हेत्वपेक्षाभावात् सिंहे प्रसिद्धः क्रौर्यादिधर्मः तदेकदेशसादृश्यं माणवके गौणव्यवहारस्य हेतुरस्ति । न तथा पुद्गलेषु प्रसिद्ध हेतुमवेक्ष्य धर्मादिषु प्रदेशोपचारः क्रियते तेषामपि स्वाधीनप्रदेशत्वात् तस्मादुपचारकल्पना न युक्ता। ? Monius ·" चमोऽध्यायः तत्त्वार्थराजवार्तिक । खतोवधारणाभावात् नांजसा इति चेन्नाऽत्यंतपरोक्षत्वात् ॥१२॥ स्यान्मतं यदि घटादि- बत् धर्मादीनां, आंजसाः प्रदेशा भवेयुर्ननु घटादिवदेव स्वतः प्रदिश्येरन् । घटादीनां हि प्रदेशा ग्रीवादयः आंजसाः स्वत एव प्रदिश्यते न द्रव्यांतरतः, नत्वं धर्मादीनां प्रदेशाः स्वतः प्रदिश्यते परमाण्ववगाह- परिच्छेद्यत्वात् अतो न मुख्या इति ? तन्न । किं कारणं ? अत्यंतपरोक्षत्वात् । युज्यते घटादीनां प्रत्यक्षत्वात् स्वत एवं प्रदेशावधारणं । अत्यंतपरोक्षास्तु धर्मादयः तत एषां मुख्या अपि प्रदेशाः न शक्याः स्वात्मन्येवाव- धारयितुं न गौणप्रदेशत्वात् । अहंदागममामाण्यात् ॥ १३ ॥ युगपत सकलपदार्थत्वावभासनज्ञानातिशयेनार्हता आविष्कृत आगमः गणधरैरनुस्मृतवचनरचनः श्रुताख्यः, तच्छिष्यप्रशिष्यप्रज्ञावीचिपरंपरासमुपनीतोस्ति । तस्य प्रामा- ध्याद्धर्मादीनां क्षेत्रप्रदेशाः मुख्याः इत्येतदभ्युपगंतव्यं । तद्यथा एकैकस्मिन्नात्मप्रदेशेऽनंतानंता ज्ञानावर- गादिकर्मप्रदेशाः अवतिष्ठते । एकैकस्मिन् कर्मप्रदेशे अनंतानंता औदारिकादिशरीरप्रदेशाः । एकैकस्मिन् शरीरप्रदेशे अनंतानंता वैनसोपचयप्रदेशाः क्लिनगुडरण्याापचयवदवतिष्ठते । तथा धर्मादिप्रदेशेष्वपि । किं च- स्थितास्थितवचनात् ।। १४ ।। भावांतरपरिणामे सुखदुःखानुभवने क्रोधादिपरिणाम वा जीय. प्रदेशानां उद्भवनिधनपरिस्पदस्याप्रवृत्तिः स्थितिः । प्रवृत्तिरस्थितिरित्युच्यते। तत्र सर्वकालं जीवाष्टमध्य- मप्रदेशाः निरपवादाः सर्वजीवानां स्थिता एव । केवलिनामपि अयोगिनां सिद्धानां च सर्व प्रदेशाः स्थिता एवं । व्यायामदुःखपरितापोद्रेकपरिणतानां जीवानां यथोक्ताष्टमध्यप्रदेशवर्जिताना इतरे प्रदेशाः अवस्थिता एव । शेषाणां प्राणिनां स्थिताश्चाऽस्थिताश्चेति वचनान्मुख्या एव प्रदेशाः । किं च-- इंद्रियपरिणामवचनात् ॥ १५ ॥ इह वीर्यातरायमतिश्रुतज्ञानावरणक्षयोपशमांगोपांगनामलामो- पष्टंभात् उत्तेधांगुलस्यासंख्येयभागप्रमितानां विशुद्धानां आत्मप्रदेशानां चक्षुरादींद्रियपर्यायपरिणाम उक्तः प्रतिविशिष्टप्रदेशत्वात् परस्परस्थानासंक्रमेण साक्षाच्च दृश्यते तस्मान्मुख्या एवाऽऽत्मप्रदेशाः । किं च---- द्रव्याणां प्रतिनियतप्रदेशावस्थानात् ॥ १६ ॥ इहान्येषु आकाशप्रदेशेषु पाटलिपुत्रं स्थित अन्येषु च मथुरा अतो नानाऽऽकाशप्रदेशाः । यस्यैकांतेनाऽप्रदेशमाकाशं तस्य यद्देशपाटलीपुत्रं तद्देशभा- विन्येव मथुरापि स्यात् । किंच- उभयदोषप्रसंगात् ।। १७ ॥ संसारस्य पिंडस्य कर्णशष्कुल्यंतरे अदृष्टाविशेषसंस्कृतमाकाशं श्रोत्रमिति यदाख्यायते तत्कृत्स्नं वाऽऽकाशं स्यान्न वा ? यदि कृत्स्नं ननूर्ध्वमस्तिर्यगवस्थितस्पर्शवद्व्याभिघातोत्प- नाः सर्वे शब्दाः सदा सर्वैः जीवैरुपलभ्या इत्यासक्तं । अथैष दोषो मा प्रापत् इति प्रतिनियताकाशप्रदेशाः श्रोत्रमितीष्यते । नन्वाकाशप्रदेशानां बहुत्वात् यत्प्रतिज्ञातं न संत्याकाशप्रदेशा मुख्या इति तद्धीनं । अथवा परमाणुराकाशैन कृत्स्रेन वा संयुज्यते न वा ? यदि कृत्स्नेन नन्वेवमणुमात्रमाकाशमाकाशमानोवाऽणु प्राप्नोति अथ एकप्रदेशेन संयुज्यते ननु निरपवादमेतत् सिद्ध मुख्या एवाऽऽकाशप्रदेशाः इति । किं च- कर्माभावप्रसंगात् ॥ १८ ॥ इहोत्पन्नकर्मसु आश्चय आश्रयांतराद्वियोज्य आश्रयांतरेण संयोजयति इति एषः कर्मणः स्वभावः सत्येवं प्रदेशत्वमाकाशस्य सिद्धं । इतरथा हि कर्माभावप्रसंगः प्रदेशांतरस- क्रमाभावात् । किं च- एकानेकप्रदेशत्वं प्रत्यनेकांतात् पुरुषवत् ॥ १९॥ यथा सुसामान्यपौरुषेयशरीरद्रव्यार्थादेशात् स्यादेकत्वै । तस्यैव शिरःपृष्ठोरूदरपाणिपादांगुलिपर्वाधंगोपांगपर्यायार्थादेशात् स्यादनेकत्वं । अथवा पुरुष- द्रव्यार्थादेशात्स्यादेकत्वं । स्वजात्यपरित्यागेन पावकलावकादिपर्यायार्थादेशात् स्यादनेकत्वं । पितृभागिनेयमात- न्यमातुलादिपर्यायार्थादेशात् वा स्यादनेकत्वं । पंचेद्रियाराग्यमेधाविपटुदुःकुशलशीलत्वादिपर्यायार्थादेशाद्वा स्यादनेकत्वं । तथा धर्माधर्माकाशजीवानां आत्मीयद्रव्यार्थदेशात् स्यादेकप्रदेशत्वं प्रतिनियतप्रदेशपर्यायार्था देशात् स्यानानात्वं इत्यनकांतः । ROHORE ·ADD सनातनजैनग्रंथमालायां- मोक्षशास्त्रे- संसारिणश्व व्यवहारतः सावयवत्वात् ॥२०॥ व्यवहाराव्यवहारतः व्यवहारनयार्पणादित्यर्थः कः पुनर्व्यवहारः, अनादिकर्मविबंधनबद्धत्वं । अतस्तदावेशात् तदनुविधायित्वे सति सावयवत्वोपपतेः संसारिणो जीवस्य प्रदेशत्वं । शुद्धनयादेशात्तूपयोगस्वभावस्याऽऽत्मनोऽप्रदेशत्वं । अथाकाशस्य कति प्रदेशाः ? इत्यत आह- आकाशस्याऽनंताः॥९॥ अनंता इत्यन्यपदार्थनिर्देशः ॥९॥ अंतोवसानमित्यर्थः अविद्यामानोंऽतो येषां त इमेऽनवाः । अन्यपदार्थनिर्देशोऽयं । के पुनस्ते ? प्रदेशाः । कुतः ? प्रत्यासत्तेस्तदभिसंबंधोपपत्तेः । असंख्येयानंतयोरविशेष इतिचत्रोक्तत्वात् ॥ २॥ स्यान्मतं असंख्येयानंतयोर्नास्ति विशेषः । कुतः। द्रव्येयत्तापरिच्छेदाभावतुल्यत्वादिति तन्न । किं कारण ? उक्तत्वात्। उक्तोनयोभैदः नृस्थिती परावरे इत्यत्र । अनंतत्वादपरिज्ञानमिति चेन्नातिशयज्ञानदृष्टत्वात् ॥३॥ स्यादेतत् सर्वज्ञेनानंतं परिच्छन्नं वा अपरिच्छन्नं वा ? यदि परिच्छन्नं उपलब्धावसानत्वात् अनंततत्वमस्य हीयते। अथापरिच्छन्न तत्स्वरूपानवयो- धात् असर्वज्ञत्वं स्यादिति ? तन्न । किं कारणं ? अतिशयज्ञानदृष्टत्वात् । यत्तत्केवलिनां ज्ञान क्षायिक अतिशय- यत् अनतानंतपरिमाणं तेन तदनंतमवबुध्यते साक्षात् । तदुपदेशादितरैरनुमानेनेति न सर्वशत्वहानिः । नच्च तेन परिच्छिन्नमित्यर्थः सांतं अनंतेनाऽनतमिति ज्ञातत्वात् । किं च--- सर्वेषामविप्रतिपत्तः ॥ ४॥ नात्र सर्वे प्रवादिनो विप्रतिपद्यते । केचित्तावदाहुः अनंता लोक- धातवः इति । अपरे मन्यते दिकालात्माकाशानां सर्वगतत्वात् अनंतत्वमिति । इतरे अवते प्रकृतिपुरुषयोरन तत्वं सर्वगत्त्वादिति नचैतेषामनंतत्वादपरिज्ञानं, नापि परिज्ञानत्वमात्रादेव तेषामनतत्वं । तस्मात् नैतद्युक्तं अनंतत्वादपरिज्ञानमिति । सर्वज्ञाभावप्रसंगाच ॥ ५॥ यस्यार्थानामानंत्यमपरिज्ञानकारणं तस्य सर्वज्ञाभाव: प्रसजति अनंतो हि ज्ञेयः तस्यानंत्यादेव नच कश्चित् परिच्छेत्तास्तीति, अथांतवत्वं स्यात् संसारो मोक्षश्च नोपपद्यते । कथमिति चेदुच्यते-जीवाश्चेत्सांताः सर्वेषां हि मोक्षप्राप्ती संसाराच्छेदः प्राप्नोति । तद्भयान्मुक्तानां पुनरावृत्त्य- भ्युपगमे स मोक्ष एव न स्यात् अनात्यंतिकत्वात् एकैकस्मिन्नपि जीवे कर्मादिभावेन ब्यवस्थिताः पुद्गला अनंतास्तेषां अंतवत्त्वे सति कर्मनोकर्मविषयक्किल्पाभावात् संसाराभावः तदभावान्मोक्षश्च न स्यात् । तवा- तीतानागतकालयोरंतवत्त्वे प्राक् पश्चाच कालव्यवहाराभावः स्यात् । नचासौ युक्तः? असतः प्रादुर्भावाभावात् सतश्चात्यंतविनाशानुपपत्तेरिति । तथाकाशस्यांतवत्त्वाभ्युपगमे ततो बहिर्घनत्वप्रसंग। नास्ति चेद्धनत्वमाका शेनापि भवितव्यमित्यनंतवत्त्वाभावः । उक्तममूर्तानां प्रदेशपरिमाणमिदानी मूर्तानां पुद्गलानां प्रदेशपरिमाण नितिव्यमित्यत आह--- संख्येयासंख्येयाश्च पुद्गलानां ॥१०॥ चशब्दोऽनंतसमुच्चयार्थः ।। । अनंताः पुद्गलास्तेषां समुच्चयार्थश्वशब्दः क्रियते । संख्ये- यासंख्येयाः अनंताश्चेति । के पुनस्ते ? प्रदेशाः इत्यनुवर्तते कस्यचित्पुद्गलद्रव्यस्य व्यणुकादेः संख्येयाः प्रदेशाः कस्य चिदसंख्येयाः अनंताश्च । अनंतानंतोपसंख्यनिमिति चेन्नाऽनंतसामान्यात् ॥२॥ स्यादतदनंतानंतप्रदेशाश्च पुद्गलाः सति तदुपसंग्रहाथै उपसंख्यानं कर्तव्यमिति ? तन्न । किं कारणं ? अनंतसामान्यात् । अनंतप्रमाणं त्रिविधमुक्तं परीतानंतं युक्तानंतं अनंतानंतं चेति । तत्सर्वमनंतसामान्येंतर्भावात् अनंतग्रहणेन गृह्यत इति नोपसंख्यावन्यं । अधिकरणविरोधादानंयाभाव इति चेन्न सूक्ष्मपरिणामावगाहनसामयात् ॥ ३ ॥. स्याम्मत असंख्यातप्रदेशो लोकः, अनंतप्रदेशस्य च स्कंधस्याधिकरणामिति विरोधः ततो नानत्यमिति । तन्न । किं कारणं ? सूक्ष्मपरिणामावगाहनसामर्थ्यात् । परमाण्वादयो हि सूक्ष्मभोवन परिणुताः एकैकसिम ? १ ·। usbantanata पंचमोऽध्यायः। तत्वार्थराजबार्तिक । मण्याकाशप्रदेशे अनंतानंता अवतिष्टंते । अवगाहनसामर्थ्यमप्येषामव्याहतमस्ति येन एकैकास्मिन्नपि प्रदेशे नंताऽनतानां अवस्थानं न विरुध्यते । किं च--- अनेकांतात् ॥ ४ ॥ नायमेकांतः ! अल्पाऽधिकरणे महद्रव्यं नावतिष्ठते इति । कुतः । पचयविशेषात् संघातविशेषः ॥५॥ संघातविशेषः इत्यर्थः पुद्गलानां हि प्रचयविशेषात् । अल्पक्षेत्रे बहूनामवस्थानं दृष्टं । कथं ? संहतविसर्पितचंपकादिगंधादिवत् । यथाल्पे कुड्मलावस्थे चपके सूक्ष्मप्रचय- परिणामात् संहृताश्चपकपुष्पगंधावयवाः तव्यापिनी बहवोऽवतिष्ठमाना दृष्टाः । तस्मिन्नेव विसर्पिते स्थूलप्रचय परिणामाद्विनिर्गताश्चंपकराधावयवाः सर्वदिव्यापिनो दृष्टाः । यथा विल्वे करीषपटले दारुपिंड़े च प्रचयविशे- पावगाढा: संतः पुद्गलाः अग्निना दह्यमानाः प्रचयविशेषेण धूमभावेन दिङ्मंडलव्यापिनो दृष्टाः । तथाल्पेपि लोकाकाशेऽनंतानंतानां च जीवपुद्गलानामवस्थानमिति नास्ति विरोधः । पुद्गलानामित्यविशेषवचनात् परिमाणोरपि प्रदेशबंधप्रसंगे तत्प्रतिषेधार्थमाह- नाणोः ॥ ११॥ अणोः प्रदेशाः न सतीति वाक्यशेषः । कुतो न सतीति चेदुच्यते---- भदेशमानत्वात् ॥ १॥ यथाकाशप्रदेशस्यैकप्रदेशभेदाभावात् अप्रदेशवत्त्वं । एवमगारपि प्रदेशमा नत्वात् प्रदेशभेदाभावः । किं च- ततोऽल्पपरिमाणाभावात् ॥१॥ न हि अणोरल्पीयान् अस्ति यतोऽस्य प्रदेशाः भिोरन् । अतः वयमेवातपरिमाणत्वादप्रदेशोणुः । किं च- अन्वर्थसंज्ञत्वात् ।। ३ ॥ यथा प्रदीपनात् प्रदीप इत्यन्वर्थसंज्ञा तथाऽणुरितीयमप्यन्वर्थसंज्ञा अणुत्वात्सूक्ष्मत्वात् अणुरिति । यदि ह्मणोरपि प्रदेशाः स्युः ? अणुत्वमस्य न स्यात् प्रदेशप्रचयरूपत्वात् तत्प्रदे- वानामेवाणुत्वं प्रसज्येत। अप्रदेशत्वादभावः खरविषाणवदिति चेन्नौक्तत्वात् ॥ ४॥ स्यादेतत् यथा खरविषाणमप्रदे- शत्वान्नास्ति तथाणुरपि भवेत् इति ? तन्न । किं कारणं ? उक्तत्वात् । उक्तमेतत् प्रदेशमात्रोणुः, न खरविषाण- अदप्रदेश इति ॥ आदिमध्यांतव्यपदेशाभावादिति चैन्न विज्ञानवत् ॥ ५॥ स्यान्मतं आदिमध्यांतव्यपदेशः परमाणोः स्याद्वा न वा ? यद्यस्ति प्रदेशवत्त्वं प्राप्नोति । अथ नास्ति खराविषाणवदस्याभावः स्यादिति ! तन्न किं कारण ? विज्ञानवत् । यथा विज्ञानमादिमध्यांतव्यपदेशाभावेष्यस्ति तथाणुरपि इति । उत्तरत्र च तस्या- स्तित्वं वक्ष्यते । एषामवधृतप्रदेशानां धर्मादीनामाधारप्रतिपत्त्यर्थमाह--- लोकाकाशेवगाहः ॥ १२ ॥ अनंतरत्वात्पुद्गलानामवगाहमसंग इति चेन्न समुदायापेक्षत्वान् ॥१॥ स्यादेतदंनतराः पुद्गलाः ततस्तेषामेव लोकाकाशेऽवगाहः इत्ययमर्थ आसक्त इति ! तन्न कि कारण ? समुदायापेक्षत्वात् । धर्मादीनि द्रव्याणि समुदितान्यत्रापेक्ष्यते तत्रानंतरमिदव्यवहितमिति विवेको नास्ति ततः सर्वद्रव्याणामा. धारगतिः सिद्धा भवति । आकाशस्यापि अन्याधारकल्पनेति चेन्न स्वप्रतिष्ठत्वात् ॥२॥ स्यान्मतं यथा धर्मादीनां लोकाकाशमाधारः तथाऽऽकाशस्याप्यन्येनाधारण भवितव्यमिति तन्न। किं कारणं स्वप्रतिष्ठत्वात् । स्वस्मिन प्रतिष्ठाऽस्यति स्वप्रतिष्ठमाकाशं । खात्मैवास्याधेय आधारश्चेत्यर्थः । कुतः ततोधिकममाणद्रव्यांतराधाराभावात् ॥ ३॥ न हि आकाशादधिकप्रमाणं द्रव्यांतरमस्ति यत्रा- काश्चमाधेय स्यात् ततः सर्वतो विरहितांतस्याधिकरणांतरस्याऽभावातू खप्रतिष्ठमवसेयं । । !

·ATNA २०६ सनातनजैनग्रंथमालायां- मोक्षशास्त्रे- तथाचानवस्थानिवृत्तिः ॥४॥ एवं च कृत्वाऽनवस्थादोषनिवृत्तिर्भवति । यतः स्वप्रतिष्ठमाकाशं न तस्यान्यदधिकरणं द्रव्यांतरमस्ति । अन्याधिकरणत्वे हि तस्थाप्यन्यत् तस्याप्यन्यत् तस्याप्यन्यदित्य- नवस्था प्रसज्यते। किं च- परमार्थतयात्मवृत्तित्वात् ॥ ५॥ एवंभूतनयादेशात् सर्वद्रव्याणि परमार्थतयाऽऽत्मप्रतिष्ठानी साधाराधेयाभावः ? कुतोऽनवस्था । अन्योन्याधारताव्याघात इति चेन्न व्यवहारतस्तत्सिद्धेः ॥ ६॥ स्यान्मतं यदि सर्वाणि द्रव्याणि परमार्थतया स्वात्मप्रतिष्ठानि ननु यदुक्तं वायोराकाशमधिकरणं, उदकस्य वायुः पृथिव्या उदकं, सर्वजीवानां पृथिवी, अजीवा जीवाधाराः, जीवाश्चाऽजीवाधाराः, कर्मणामधिकरणं जीवाः, जीवानां कर्माणि, धर्माधर्मकाला आकाशाधिकरणा इत्येतस्याऽन्योन्याधारतया व्याघात इति ? तन्न किं कारणं व्यवहारतः तत्सिद्धेः । सर्वमिदमुक्तं अन्योन्याधारत्वं व्यवहारनयवक्तव्यवललाभादेशासिध्यति । व्यावहारि- कमेतत् आकाशे वातादीनामवगाह इत्याधारांतरकल्पनायामनवास्थाप्रसंग इति । परमार्थतस्तु आकाशवत् बातादीन्यपि स्वात्माधिष्ठानानि तत्कथमिति चेदुच्यते । क्रियाविष्ठकर्तृकर्माधारवत् ॥ ७॥ क्रिया द्विविधा कर्तृसमवायिनी कर्मसमवायिनी चेति । तत्र कर्तृसमवायिनी आस्ते गच्छतीति । कर्मसमवायिनी ओदनं पचति कुशूलं भिनत्तीति । तदाविष्टस्य कर्तुः कर्मणश्चाधार आसनादिः स्थाल्यादिश्च । तत्र व्यवहारनयवशात् क्रियायाः द्रव्यमधिकरणं तदाविष्टस्य द्रव्यस्य द्रव्यांतरं । परमार्थस्तु एवंभूतनयवशात् क्रिया क्रियात्मन्येव । द्रव्यमपि स्वात्मन्येव । तथा लोकाकशे. ऽवगाहो धर्मादीनामिति व्यवहारनयादेशादुक्तं । परमार्थतस्तु सर्वद्रव्याणि स्वात्माधिकरणानि । आकाशधर्मादीनामाधाराधेयत्वात् कुंडवदरवत् प्रसंग इति चेन्नाऽयुतसिद्धेपि तदर्श- नात् शरीरे हस्तवत् ॥ ८॥ स्यादेतत् यथा कुंडे वदराणि इत्माधारः कुंडं, आधेयानि वदराणीति पूर्वा- परकालत्वं । युतसिद्धिश्च तेषां तथाधारत्वात् पूर्वमाकाशं पश्चाद्धर्मादीन्याधयत्वादिति युतसिद्धिरतोनादित्वव्या- घात इति ? तन्न । किं कारणं ? अयुतसिद्धेपि तद्दर्शनात् । कथं ? शरीरे हस्तवन् । यथा हस्तशरीरयोर्युग- पत् उत्पत्तौ पूर्वापरत्वेऽसति अयुतसिद्धस्य हस्तस्य शरीरमाधारः । तथाकाशधर्मादीनामनादिपारिणामिक यौगपद्यसिद्धावसति पूर्वापरीभावे भवत्याधाराधेयत्वं । किं च-~- अनेकांतात् ॥ ९॥ नैतदैकांतिकं युतसिद्धस्यैवाधाराधेयत्वं नायुतसिद्धस्येति । स्तंभसारादिषु कुंडवदरादिषु च दर्शनात् । तस्मादनेकांतान्नायमुपालंभः । अथ लोकाकाश इत्युच्यते को लोको नाम ? यत्र पुण्यपापफललोकनं स लोकः ॥१०॥ पुण्यपापयोः कर्मणोः फलं सुखदुःखलक्षणं यत्रा- लोक्यते स लोकः क पुनरसौ ? आत्मा । लोकताति वा लोकः ॥ ११ ॥ लोकति पश्यत्युपलभते अर्थानिति लोकः । इतरद्रव्यालोकप्रसंग इति चेन्न रूढौ क्रियाया व्युत्पत्तिमात्रनिमित्वात् ॥ १२ ॥ स्यादेतत् द्विधाप्युक्तेन क्रमेण जीवस्यैव लोकत्वं प्राप्तं इतरेषां द्रव्याणां अलोकत्वं ततश्च षड्व्यसमूहो लोक इत्यार्षविरोधः इति ? तन्न किं कारणं ? रूढौ क्रियाया व्युत्पत्तिमात्रनिमित्तत्वात् । यथा गच्छति इति गौरिति व्युत्पत्तौ स्थित्यादीनां न गोत्वनिवृत्तिः । तथा लोकनाल्लोक इति व्युत्पत्ताकपि धर्मादीनामपि न लोकत्वं हीयते ॥ लोक्यत इति वा लोकः ॥ ९३ ॥ सर्वज्ञेनाऽनंताऽप्रतिहतकेवलदर्शनेन लोक्यते यः स लोकः । तेन धर्मादीनामपि लोकत्वं सिद्धं ॥ आत्मनो लोकत्वमसंग इति चेन्न स्वात्मलोकनात् ॥ १४॥ यो लोकते आत्मा तस्य लोकत्वं ·पंचमोऽध्यायः । तत्वार्थराजवार्तिक । प्राप्नोति लोक्यत्वाभावादिति तन्न किं स्वात्मलोकनात् । योसौ सर्वज्ञः बाह्यं लोकमानः स आत्मानमपि लोकते इति लोकत्वमस्य सिद्धं । इतरथा हि तस्य सर्वदर्शित्वाभावः आत्मानवलोकनात् । आत्मानमनवलो कमानस्य बाह्यलोकनासंभवश्च घटादिवत् । यथा घटादिरात्मानमपश्यन्नपरान्न पश्यति । अलोकस्यापि लोकत्वमसंग इति चेन्नोक्तत्वात् ॥ १५॥ स्यान्मतं यदि लोक्यत इति लोकः, अलोकस्यापि लोकत्वं प्राप्नोति सर्वदर्शिना लोक्यत्वात् । अथालोकं न लोकते सर्वदर्शित्वमस्य हीयते नचैतदृष्टं तस्माल्लोकप्रसंग इति ? तन्न किं कारणं उक्तत्वात् रूढिविशेषवललाभात् विशेषे वृत्तिरिति । उभयविशेषणभावाद्वा ॥ १६ ।। अथवा उभयविशेषणमिहोपादीयते । यत्रस्थेन सर्वज्ञेन लोक्यते यः स लोक इति नचाऽलोकस्थेनाऽलोको लोक्यते ततो नालोकस्य लोकत्वप्रसंगः ।। तस्याऽऽकाशं लोकाकाशं जलाशयवत् ।। १७ !! यथा जलस्य आशयस्थानं जलाशय इत्युच्य- ते। तथा लोकस्याकाशं लोकाकाशमिति स्थानापेक्षः संबंधोवसेयः । धर्माधर्मपुद्गलकालजीवा यत्र लोक्यते स लोक इत्यधिकरणसाधनो धञ् । किं पुनरधिकरणं ? आकाशं । लोक एवाकाशं लोकाकाशमिति समानाधि- करणलक्षणा वृत्तिः तस्मिनवस्थानं धर्मादीनां द्रव्याणामतः आकाशं परप्रत्ययवशात् द्वेधा विभज्यते लोका काशमलोकाकाशं चेति । लोकाकाशं धर्माधर्मतुल्याऽसंख्येयप्रदेशं । बहिःसमतादनंतमलोकाकाशं । तत्रावधि- यमाणानामवस्थानभेदसंभवान् विशेषप्रतिपत्त्यर्थमाह धर्माधर्मयोः कृत्स्ने ॥ १३ ॥ निरवशेषव्याप्तिपदेशनार्थ कृत्स्नवचनं ॥१॥ यथाऽगारैकदेशे घटस्यावस्थानं न तथा धर्मा- धर्मयोः लोकाकाशेऽवगाहः । किं तर्हि ? तिलेषु तैलवादिति निरवशेषव्याप्तिप्रदर्शनार्थ कृत्स्नवचनं क्रियते । धर्माधर्मों हि लोकाकाशमशेषं नैरतर्येण ब्याप्य स्थितौ । कथमेषां परस्परप्रदेशाविरोधः ? अमूर्तित्वात्त्रयाणां परस्परमदेशाविरोधः ॥२॥ मूर्तिमंतोपि केचित जलभस्मसिकतादयः एकत्र अविरोधेनाऽवतिष्ठते किमुताऽमूर्तानि धर्माधर्माकाशानि । तस्मादमूर्तित्वादेषां परस्पराविरोधो वेदितव्यः । अनादिसंबंधपरिणामाच्च ॥ ३ ॥ भेदसंघातपरिणामपूर्वकादिमत्संबंधानां स्थविष्ठानां स्कंधानां केषां चित् प्रदेशविरोधः स्यात् न तु धर्मादानां तद्वत् आदिमान् संबंधः । परिणामिकाऽनादिसंबंधात्तेषां, ततश्च अन्यान्यप्रदेशाविरोधः सिद्धः । ततो विपरीतानां मूर्तिमतां अप्रदेशसंख्येयाऽनंतप्रदेशानां पुद्गलानामवगाहन- विशेषप्रतिपत्त्यर्थमाह- एकप्रदेशादिषु भाज्यः पुद्गलानां ॥ १४ ॥ एकप्रदेशादिम्बित्यवयवेन विग्रहः समुदायो वृत्त्यर्थः॥१॥ एकश्चासौ प्रदेशश्चैकप्रदेशः एक- प्रदेश आदिर्येषां त इमे एकप्रदेशादयः । के पुनस्ते ! प्रदेशाः । कुतः ? एतत्तुल्यजातीयत्वात् उपलक्ष्योपल- क्षणयोः सोमशर्मादिवत् । प्रदेशग्रहणानुवृत्तेर्वा तेष्वेकप्रदेशादिषु इति विग्रहः समुदायो वृत्त्यर्थः सर्वादिवत् । तैनेकप्रदेश उपलक्षणभूतोप्यंतर्भवति । भाज्यो विकल्पो भजनीयो भाज्यः पृथक् कर्तव्यः विकल्पे भाज्य इत्यनर्थातरं । कःपुनरसौ ? अवगाह इत्यनुवर्तते । तद्यथा-एकस्य परमाणोरेकत्रैव आकाशप्रदेशेऽवगाहः द्वयोरेकत्रोभयत्र च बद्धयोरबद्धयोश्च, त्रयाणामेकत्र द्वयोस्त्रिषु च बद्धानामबद्धानां च । एवं संख्येयासंख्येया- ऽनंतप्रदेशानां स्कंधानामेकसंख्येयासंख्येयप्रदेशेषु लोकाकाशे अवस्थानं प्रत्येतव्यं । एकप्रदेशेनैकस्यावस्थानमयुक्तमिति चेन्नोक्तत्वात् ॥ २ ॥ स्यान्मतं भवतु तावद्धर्मादीनां एकप्रदेशेऽवस्थानं अमूर्तिस्वभावत्वात् । मूर्तिमतां पुद्गलानां एकप्रदेशऽवस्थानमयुक्तं भवति । युक्तं चेत् प्रदे- शस्य विभागवत्त्वं प्रसक्तं अवगाहिनां चैकत्वमिति ? तन्न। किं कारणं ? उक्तत्वात् । उक्तमेतत् प्रचयविशेषा- दिति चैकनावस्थानमिति । किं च- HAMARIES । ।

·सनातजनग्रंथमालायां- मोक्षशावे-- एकापवरकेऽनेकप्रकाशावस्थानदर्शनादविरोधः ॥ ३ ॥ यथैकस्मिन्नपवरकै बहवः प्रकाशाः धर्तते नच क्षेत्रविभागः । नापि एकक्षेत्रावगाहित्वात् तेषां प्रकाशनामेकत्वं तथैकस्मिन् प्रदेश अनंता अपि संबद्धाः सूक्ष्मपरिणामात् असंकरेण व्यवतिष्ठत इति नास्ति विरोधः । किंच- द्रव्यस्वभावस्याऽचोदनाईत्वात् ॥ ४ ॥ द्रव्याणां हि स्वभावाः प्रतिनियताः संति न ते चोद- नाहीः । एवं भवतु मैवं भूदिति । यथान्यादीनां दहनादयः तृणादीनां च दाह्यत्वादयस्तथा मूर्तिमत्वेपि अवगाहनस्वभावत्वादकस्मिन्नपि प्रदेशे बहूनां स्कंधानामवरोधो न विरोधाय कल्प्यते । किं च-- आर्षाक्तत्वात् सूक्ष्मनिगोतावस्थानवत् ।। ५ ॥ सर्वज्ञज्ञानद्योतितार्थसारं गणधरानुस्मृतवचन- रचनं शिष्यप्रतिशिष्यप्रबंधानुपरमादव्युच्छिन्नसंतानं आर्षमवितथमस्ति- ओगाढगाढणिचिदो पोग्गलकाएहि सव्वदो लोगो सुहमे हि वादरेहिं अणंताणतेहि विविहे हि ॥१॥ इत्येवमादि । अतस्तत्प्रामाण्यादपि उक्तोवगाहोऽवसेयः । यथैकनिगोतजीवशरीरेऽनंता निगोतजीवाः तिष्ठति । साधारणाऽऽहारप्राणापानजीवितमरणत्वात् साधारणा इत्यन्वर्थसंज्ञा इत्येतदागमप्रामाण्या- दवसीयते तथैव भेदमपीति । अथ जीवानामवगाहः कथमित्यत इदमुच्यते--- असंख्येयभागादिषु जीवानां ॥१५॥ असंख्येयभागादिध्विति चोक्तं । किमुक्तं ! अवयवेन विग्रहः समुदायो वृत्त्यर्थ इति ॥ १॥ असंख्येयानां भागानामैको भागोसंख्येय- भागः असंख्येयभाग आदिर्येषां ते असंख्येदभागादयः । असंख्येयभागादिषु संख्येयभागादिषु किं भाज्यः ? अवगाह इत्यनुवर्तते । अत्राह कस्याऽसंख्येयभागादिष्विति ? लोकाकाशप्रकरणात्तदभिसंबंधः ॥ २ ॥ लोकाकाश इत्यनुवर्तते अतस्तदभिसंबंधात्र बेदि- तव्यः । ननु च असावधिकरणनिर्देशः संबंधनिर्देशे नचेहार्थः । अर्थवशाद्विभक्तिपरिणामः ॥ ३ ॥ यथोच्चानि देवदत्तस्य गृहाणि आमंत्रयस्वैनं देवदत्तमिति । गम्यते । एवमसंख्येयभागादिषु इत्यनेनाभिसंबंधात् लोकाकाश इत्येष निर्देशः । लौकाकाशस्येत्यर्थवशात् विभक्तिः परिणम्यते । तद्यथा-लोकस्य प्रदेशाः असंख्येयाः भागाः कृताः तत्रैकस्मिन्नसंख्येयभागे एको जीवोऽवतिष्ठतै । तथा द्वित्रिचतुरादिष्वपि असंख्येयभागेषु आ सर्वलोकादवगाहः प्रत्येतव्यः। नानाजीवानां तु सर्वलोक एव । असंख्येयत्वाविशेषादवगाहाविशेष इति चेन्नाऽसंख्येयस्याऽसंख्येयविकल्पत्वात् ॥ ४ ॥ स्यान्मतं एकस्मिन्नप्यसंख्येयभागे प्रदेशा असंख्येयाः द्वित्रिचतुरादिष्वपि असंख्येया एव ततो नास्ति जीवा- नामवगाहविशेष इति ? तन्न । किं कारणं? असंख्येयस्थासंख्येयाविकल्पत्वात् । अजघन्योत्कृष्टासंख्येयस्य हि असंख्येया विकल्पाः । अतोऽवगाहविकल्पो जीवानां सिद्धः । प्रमाणविरोधादवगाहायुक्तिरिति चेन्न जीववैविध्यात् ।। ५ ॥ स्यादेतत् यदैकस्मिन् लो- कस्यासंख्येयभागे एको जीवोऽवतिष्ठते द्रव्यप्रमाणेनाऽनंतानंतो जीवराशिः लोकाकाशे प्रमाणविरोधात् न स्थातुमर्हति इति ! तन्न । किं कारणं? जीववैविध्यात् । जीवाः वादराः सूक्ष्माश्च इति तत्र वादराः सप्रतिघा- तशरीराः सूक्ष्माः जीवाः सूक्ष्मपरिणामादेव सशरीरत्वेपि परस्परेण वादरैश्च न प्रतिहन्यंत इत्यप्रतिघातश- रीराः । ततो यत्रैकसूक्ष्मनिगोतजीवस्तिष्ठति तत्रानंतानंताः साधारणशरीराः वसंति । वादराणां च मनुष्या- दीनां शरीरेषु संस्वेदजसंमूर्छनजादीनां जीवानां प्रतिशरीरं बहूनामवस्थानमिति नास्त्यवगाहविरोधः । यदि बादरा एव जीवा अभविष्यन्नपि तर्हि अवगाह्यविरोधोऽजनिष्यत् । कथं सशरीरस्यात्मनोऽप्रतिघातत्वमिति च दृष्टत्वात् ॥६॥ दृश्यते हि वालाप्रकोटिमात्रछिद्र- रहिते धनवहलायसमित्तितले वनमयकपाटे बहिः समंतात वज्रलेपलिते अपवरके देवदत्तस्य मृतस्य मूर्ति- ।

·पंचमोऽध्यायः । तत्वार्थराजपातिक १०९ मज्ज्ञानावरणादिकर्मतैजसकार्माणशरीर संबंधित्वेपि गृहमभित्त्वैव निर्गमनं । तथा सूक्ष्मनिगोतान अयप्रति पातित्वं वेदितव्यं । अत्राह-लोकाकाशतुल्यप्रदेशः एको जीव इत्युक्तं तस्य कथं लोकस्यासंख्येयभागादि वृत्तिः ? ननु सर्वलोकव्याप्त्यैव भवितव्यमित्यत्रोच्यते- प्रदेशसंहारविसर्पाभ्यां प्रदीपवत् ॥ १६ ॥ कार्मणशरीरवशात् उपात्तसूक्ष्मवादरशरीरानुवर्तनं प्रदेशसंहारविसर्पः ॥ १॥ अन्तस्व- आवस्याप्यात्मनः अनादिसंबंधं प्रत्येकत्वात् कथंचिन्मूर्ततां विनतः, लोकाकाशतुल्यप्रदेशस्यापि कार्माणशरी- रबंशात् उपात्तसूक्ष्मशरीरमधितिष्टतः, शुष्कर्मवत् संकोचनं प्रदेशसंहारः । वादरशरीरमधितितो उले तळपत् विसर्पणं विसर्पः । ताभ्यामसंख्येयभागादिषु वृधिः प्रदीपवत् ॥ २ ॥ यथा निरावरणव्योमप्रदेशावतप्रकाश- परिमाणः प्रदीपः शरावमानिकापवरकाद्यावरणवशात् तत्परिमाणप्रकाश उपलभ्यते । तथा ताभ्यां प्रदेशसंह रविसर्पाभ्या असंख्येयभागादिषु परिच्छिन्ना वृत्तिरात्मनोऽवगंतध्या। तद्वदनित्यत्वप्रसंग इतिचेन्नेष्टत्वात् ॥ ३॥ स्यादेतत् परिसंहारविसर्पणस्वभाव आत्मा प्रदी- पादिवदेवास्यानित्यत्वं प्रसजतीति ? तन । किं कारण ? इष्टत्वात् । इष्टमेव तदात्मनः कार्माण शरीरापादितप्रदे- शसंहारविसर्पपर्यायादेशादनित्यत्वं । अथवा इष्टत्वादिष्टमेवैतत्, प्रदीपादेः संकोचविकाशस्वभावत्वेपि रूपि- ईध्यसामान्यदिशान्नित्यत्वं तथात्मनोपीति न बाधाकरो दृष्टांतः । सावयवत्वाद्विशरणप्रसंग इति चेन्न अमूर्तस्वभावापरित्यागात् ।। ४ ।। स्यान्मतं प्रदोषा- दिवत् यदि प्रदेशसंहारविसर्पवानात्मा अतः संसारिणः घटादिवत् छेदभेदादिभिः प्रदेशविशरणप्रसंग: संतश्च शून्यता प्राप्नोति इति ? तन्न । किं करण ? अमूर्तस्वभावापरित्यागात् । बंधे प्रत्येकाचे सत्यपि लक्षण- भेदादन्यत्वमापद्यमानः नामूर्तस्वभाव जहातीति घटादिवत् न प्रदेशविशरणमस्ति किंच- अनेकांतात् ॥ ५ ॥ यो खेकांतेन सहारविसर्पवानेवात्मा सावयवक्षेति श्रूयात् तं प्रत्ययमुपालभो घटामुपेयात् । यस्य त्वनादिपारिणामिकचैतन्यजीवद्रव्योपयोगादिद्रव्यार्थादेशात् स्यान्न प्रदेशसंहारविसर्प- भान् । द्रव्यार्थादेशाचं स्यान्निरवयवः । प्रतिनियतसूक्ष्मवादरशरीरापेक्षनिर्माणनामोदयपर्याया देशान् स्यात् प्रदेशसंहाराविसर्पवान् । अनादिकर्मबंधपर्यायार्थादेशाच्च स्यात् सावयवः तं प्रत्यनुपालंभः । किं च----- तत्प्रदेशानामकारणपूर्वकत्वादणुवत् ॥ ६ ॥ यस्यावयवाः कारणपूर्वका भवंति तस्यावयवविश- रणं भवति । अवयूयंते विश्लिष्यंते इत्यवयवाः । यथा पटादेरनेकतत्वादिसंघातकारणत्वात् तत्वादिविश्लेषे विशरणं भवति न तथात्ममः अन्यद्रव्यसंघातपूर्वकाः प्रदेशाः । कुतः ? तत्प्रदेशानां अकारणपूर्वकत्वात् । यथाणोः प्रदेशः नान्यद्रव्यसंघातपूर्वकः ततो नासाववयवविश्लेषपूर्वकमनित्यत्वमास्कंदति किंतु संघातेना- ऽनित्यः । तथात्मप्रदेशानामपि नान्यद्रव्यपूर्वकत्वमतः प्रदेशवत्त्वात आत्मा सावयवोपि नावयवविश्लेषाद- नित्यः । किं तु गत्यादिपर्यायादेशादनित्यः । तत एव प्रतिपदेशं गुणविशेषाभावो घटवत् ॥७॥ कुत एव ? प्रदेशानामकारणपूर्वकत्वादेव । यथा घटस्य प्रदेशाः अन्यद्रव्यसंघातपूर्वका इति तेषु प्रतिप्रदेशं रूपादिगुणविशेषो दृष्टः, न तथात्मप्रदेशा अन्यद्रव्यसंघातपूर्वकाः इति न तेषु प्रतिप्रदेशं सुखादिगुणविशेषो भवति । यदि हि अन्यद्रव्यसंघातपूर्वकाः स्युः आत्मनः प्रदेशाः तेषु घटवत् सुखादिविशेषवृत्तिः स्यात् ततश्चात्मनो बद्धत्वं प्रसज्येत । तथाणौः निर- वयव एकजातीयो गुणः शुक्लादिरेककाले भवति एक एव न भिन्नजातीयस्तथात्मनि निरवयवे एकजातीयगुणः सुखादिरेककाले भवति एक एव । अत्र कश्चिदाह-वर्षातपाभ्यां किं व्योम्नश्चर्मण्यस्ति तयोः फलं, चर्मोप- १ तथाणो: पाठोयं ख. पुस्तके । ३ बर्मणश्च ख. पुस्तके पाठः । HasiRNER ।

·am २१० सनातनजैनग्रंथमालायां- मोक्षशास्त्रे- मश्चेत् सोऽनित्यः खतुल्यश्चैदसत्फलामत्यत्रोच्यते-पिष्टपेषणमेतदमूर्तत्वं प्रति नित्यानित्यत्वं च प्रत्यनै- कांतिकत्वात् उपलंभाभाव इति । पुद्गलवदेकप्रदेशादिषु वृत्तिप्रसंग इति चेन्न शरीरप्रमाणानुविधानात् ॥ ८॥ स्यान्मत प्रदेशसंहारविसर्पणाभ्यामेव पुद्गलवदेकप्रदशादिषु जीवस्य वृत्तिः प्राप्नोतीति ? तन्न । किं कारणं ? शरीरप्रमा- णानुविधानात्। कार्मणशरीरवशादुपात्तं महदल्पं वा शरीरमधितिष्ठति संसारी जीव इत्युक्तं, नचैकप्रदेशादिकं शरीरमस्ति जघन्येवांगुलस्याऽसंख्येयभागप्रमाणत्वात् । अतो नास्यकप्रदेशादिषु वृत्तिरस्ति । मुक्तानामेतत्प्रसंग इति चेन्न देशोनांत्यविग्रहप्रमाणावस्थानात् ॥९॥ स्यादेतत् यदि शरी- रप्रमाणानुनिधानात् आत्मनो नैकप्रदेशादिषु वृत्तिः मुक्तानां तर्हि तदभावात्तत्प्रसंग इति ? तन्न । किं कारणं देशोनांत्यविग्रहप्रमाणावस्थानात् । येन शरीरेण मुक्तिमवाप्तवान् जीवस्तत्प्रमाणमेव देशोनमवलंब्यावतिष्ठति, न ततो बृद्धिीपि हानिः पुनः प्रदेशसंहारविसर्पकारणाभावात् । अत्राह- न धर्मादीनां नानात्वं कुतः देशसंस्थानकालदर्शनस्पर्शनावगाहनायभेदात् ॥ १० ॥ देशस्तावदेषामभिन्नः, यस्मिन् देशे धर्मोवास्थतः तस्मिन्नेवतरेषामवस्थानात् । संस्थानमप्यभिन्नं यदेव धर्मस्य सस्थानमाकारः तदेवेतरेषां । कालश्चाभिन्नात्रिषु कालेषु धर्मादीनां तुल्यवृत्तित्वात् । दर्शनमप्यविशिष्टं येषु यत्रैको धर्मः प्रत्यक्षज्ञानिभिर्दृष्टः तत्रैवेतरेषामपि दर्शनमप्यविशिष्टं । धर्मादीनि द्रव्याणि सर्वात्मनाऽन्योन्य स्पृशतीत्यवगाहनं चाऽभिन्नमेषां सर्वगतत्वात् तथा अरूपत्वद्रव्यत्वज्ञेयत्वादिभिरप्यविशषोऽवसेयः । अत्रोच्यते- नातस्तत्सिद्धेः ॥ ११ ॥ यत एव धर्मादानां देशादिभिः अविशेषस्त्वया चौद्यते अत एव नाना- त्वसिद्धिः, यतो नासति नानात्वेऽविशेषसिद्धिः । न कस्याविशेषोस्ति । किं च यथा रूपरसादीनां तुल्यदेशा धिष्ठानत्वे नैकत्वं तथा धर्मादीनामपि नानात्वमिति । आह रूपादीनां तुल्यदेशत्वेपि चाक्षुषत्वादि विशिष्टलक्षणोपेतत्वात् नानात्वं युक्तं न तथा धर्मादीनां विशेषकर किंचिल्लक्षणमुक्तं । स्यादेतत् यदि न लक्षभेदः आस्ति तु भिन्नलक्षणं । किं पुनस्तत् ? इत्यत उत्तर पठति । गतिस्थित्युपग्रहौ धर्माधर्मयोरुपकारः ॥ १२ ॥ अथवा अणुस्कंधभेदात् पुगलानां, असंख्येयप्रदेशत्वाञ्च आत्मनां अवगहिनां एक प्रदशादिषु पुद्गलानां असंख्येयभागादिषु च जीवानां अवस्थानं युक्तमुक्तं । तुल्ये पुनः असंख्येयप्रदेशत्वे कृत्स्नलोक- व्यापित्वमेव धर्माधर्मयोः न पुनरसंख्ययभागादिवृत्तिरिति, एवं तत्कथमनुपदिष्टहेतुकमवसातुं शक्यमित्यत्र ब्रूमः-अवसेयमसंशय । यथा मत्स्यगमनस्य जलमुपग्रहकारणमिति नासति जले मत्स्यगमनं भवति । तथा जीवपुद्गलानां प्रयोगविस्त्रसा परिणामानिमित्ताहितप्रकारां गतिस्थितिलक्षणां क्रियां स्वत एवाऽऽरभमाणानां सर्वत्र भावात् तदुपग्रहकारणाभ्यामपि धर्माधर्माभ्यां सर्वगताभ्यां भवितव्यं नासतोस्तयोर्गतिस्थितिवृत्तिरिति ध्यापित्वदर्शनार्थ इदमुच्यते- द्रव्यस्य देशांतरप्राप्तिहेतुः परिणामो गतिः ॥१॥ द्रव्यस्य बाह्याभ्यंतरहेतुसन्निधाने सति पारणममानस्य देशांतरप्राप्तिहेतुः परिणामो गतिरित्युच्यते । तद्विपरीता स्थितिः ॥२॥ द्रव्यस्य स्वदेशादप्रच्यवनहेतुर्गातनिवृत्तिरूपा स्थितिरवगंतव्या। उपग्रहोनुग्रहः ।। ३ ॥ द्रव्याणां शक्तयंतराविर्भावे च कारणभावोऽनुग्रह उपग्रह इत्याख्यायते ॥ गतिस्थित्युपमहावित्यनेकविग्रहसभवादानिश्चयः ॥ ४ ॥ विग्रहपूर्वको हि लोके वृत्तिपद- स्वार्थनिश्चयो भवति गतिस्थित्युपग्रहौ इत्यत्र तु अनेकविग्रहसंभवात् नास्त्यर्थानश्चयः । तद्यथा-गतिश्च । अमूर्तमूर्तस्वामिति स्व.पुस्तके पाठः । २ तुल्यदशाधिष्ठानत्वेन न नैकत्वं, इति पाठांतर । ३ ऋत्वेति न. पुस्तके पाठः।

·Here । १ ? पंचमोऽध्यायः । तत्वार्थराजवार्तिक । स्थितिश्च गतिस्थिती गतिस्थिती उपग्रही बयोस्तौगतिस्थित्युपग्रही। गतिस्थित्योरुपग्रह गतिस्थित्युपग्रहो। गतिस्थिती एव वा उपग्रहाँ गतिस्थित्युपग्रहौ इति ? नैष दोषः । अन्यपदार्थवृत्तिभावो गतिस्थित्युपग्रही धर्माधर्मावित्यवचनात् ॥ ५ ॥ नात्राऽन्यपदार्था वृत्तिः संभवति । कुतः ? गतिस्थित्युपग्रही धर्माधर्मावित्यवचनात् । न षष्ठीवृत्तिावचनानिर्देशात् ॥ ६ ॥ नेयं षष्ठी वृत्तिः गतिस्थित्योरुपग्रहौ गतिस्थित्युपहाविति । कुतः द्विवचननिर्देशात् । यदि हि अत्र षष्ठीवृत्तिः स्यात् उत्तरपदार्थस्य भावस्यकस्य प्राधान्यात् लवर्थ एकवचननिर्देशः क्रियते । भेदेन च प्रयोजनाभावात् । परिशेषात् समानाधिकरणा वृत्तिः ॥ ८॥ परिशेषात् समानाधिकरणक्षणा वृत्तिवेदितव्या गतिस्थिती एव उपग्रही गतिस्थित्युपग्रहाविति । तथा च द्वित्वोपपत्तिः ॥ ८॥ एवं च कृत्वा दिवमुपपन्न भवति । गातेस्थित्योर्मेदात् तत्सा मानाधिकरण्यात् भेदसिद्धेः । कथं सामानाधिकरण्यं । कर्मसाधनत्वात् उपगुह्यते इत्युपग्रही गतिस्थिती इति धर्माधर्मयोरिति कर्दनिर्देशः ॥ ९॥ धर्माधर्मयारित्ययं कर्तृनिर्देशो दृष्टव्यः कथं ? कर्तरि षष्टीवि धानात् । कां क्रियामपेक्ष्य कर्तृत्वं विविक्षित ? उपकार इत्युच्यते--उपकरोतिक्रियायाः कर्तृत्वं उपकार इति । किं साधनोयं शब्दः भावसाधनः । उपकार इति भावसाधनश्चेत् पूर्वेण सामानाधिकरण्यानुपपत्तिातरवृत्तेः ॥ १० ॥ यापकरणमुपकार इति भावसावनशब्दः, गतिस्थित्युपमहावियनेन सामानाधिकरण्यं नोपपद्यते कुतः ? अर्थातरवृत्तेः। धर्माधर्मयोरुपकारो गतिस्थित्युपमहाविति । कुतः ? अर्थातरवृत्तेः । उपकारो हि धर्माधर्मयोर्वर्तते कर्तृस्थक्रियत्वात् । करोतेः उपगृह्यमाणे तु गतिस्थिती जीवपुलैष्विति । एवं तर्हि कर्मसाधनः । कर्मधापनश्चेद्वचनभेदानुपपत्तिः ॥ ११ ॥ यदि कर्मसाधनः वचनभेदो नोपपद्यते सामानाधि- करण्यात् द्विवचनं प्राप्नोति ।। नवा सामान्योपादानात् ॥ १२ ॥ नैष दोषः किं कारणं ? सामान्योपादानात् । यथा साधोः कार्य ततःश्रुते इति प्राक्सामान्यमपेक्ष्य लब्धकवचनः कार्यशब्दः पश्चाद्विशेषसन्निधानेपि नोपात्तं वचनं जहाति । तदिहापि उपकारशब्दः उपात्तांतरंगैकवचनो भिन्नवचनपदांतरापेक्षायामपि न वचनांतरसंक्रमं करोति । षष्ठीवृत्तिर्वा भावसाघनत्वोपपत्तेः ॥ १३ ॥ अथवा गतिस्थित्योरुपग्रही गतिस्थित्युपमहावि- ति षष्ठी वृत्तिरियं । कुतः ? भावसाधनत्वोपपत्तेः उपग्रहणमुपग्रह इति भावसाधनोयं शब्दः । तथा उपकारशब्दश्च भावसाधन उपकरणमुपकारः इति । ननु चोक्तं भावस्यैकत्वात् द्विवचननिर्देशो नोपपद्यते इति नैष दोषः- यथासंख्यप्रतिपच्यर्थो द्विवचनप्रयोगः ॥ १४ ॥ धर्माधर्मों द्वौ गतिस्थित्युपग्रहौ द्वौ तयोः सामान्यात यथासंख्यं स्यात् इति द्विवचनप्रयोगः क्रियते । एकवचने हि सति यथा भूमिरेकैवाश्वादीनां गतिस्थित्योरुपग्रह वर्तते । तथा धर्म एक एव जीवपुद्गलानां गतिस्थियोरुपग्रहं कुर्यात् । तथाऽधर्मोपि इत्य- यमर्थो गम्येत । अन्यतरस्य वैयर्थ्यमिति चेन्नानेकसहायकारणदर्शनात् । तेनैतदुक्तं भवति जीवपुद्गलानां स्वय- मेव गतिपरिणामिनां तदुपग्रहकारणत्वेनानुमीयमानो धर्मास्तिकायः। तथा जीवपुद्गलानां स्वयमेव 'स्थितिपरि- णामिनां तदुपग्रहकारणत्वेनानुमीयमानोऽधर्मास्तिकाय' इति सर्वत्र च तत्प्रयोजनदर्शनात् सर्वगतौ चैताविति । उपग्रहावचनमुपकारेण कृतत्वात् ॥ १५ ॥ उपग्रहवचनमनर्थकं । कुतः ? उपकारेण कृतत्वात् । उपग्रह उपकार इत्यनांतरं । तेन गतिस्थिती धर्माधर्मयोरुपकार इत्यस्तु लघुत्वात् । तयोः कर्तृत्वासंग इति चेन्नोपकारवचनात् यष्ट्यादिवत् ॥ १६ ॥ स्यादेतत् गतिस्थित्योः १ तेषामेवेति ख. पुस्तके पाठः । Russ ।

·। । वत्॥ सनातननग्रंथमालाया--- मोक्षशावे- धर्माधर्मों कर्तारौ इत्ययमः प्रसक्त इति । तन्न किं कारणं ? उपकारवचनात् । उपकारौ क्लाधानं अवलंबन इत्यनांतरं तेन धर्माधर्मयोः गतिस्थितिनिर्वतने प्रधानकर्तृत्वमपोदितं भवति । यथाधस्येतरस्य वा स्वजंघा बलाद्गच्छतः यष्ट्याद्युपकारकं भवति न तु प्रेरकं तथा जीवपुद्गलानां स्वशक्त्यैव गच्छतांतिष्ठतां च धर्माधर्मों उपकारको न प्ररेको इत्युक्तं भवति । गतिस्थिती धर्माधर्मकृते इत्यनुपदेशाच ॥ १७॥ यदि धर्माधर्मों गतिस्थित्योः प्रधानकर्तारौ स्यातां गतिस्थिती धर्माधर्मकृते इत्युच्यते नत्वेवमुक्तं ततश्च मन्यामहे न प्रधानकर्तारौ इति । नवा यथासंख्यनियर्थत्वात् ॥१८॥ नवैष दोषः । किं कारणं ? यथासंख्यनिवृत्यर्थत्वात्। गति स्थिती धर्माधर्मयोरुपकार इत्युच्यमाने आत्मनां गतिपरिणामोपकारो धर्मस्य न पुद्गलाना, स्थितिपरिणामोपकार इतरस्य नात्मनामिति यथासंख्यं प्रतीयेत तन्निवृत्यर्थमुपग्रहवचनं क्रियते ॥ व्याख्यानादिष्टसंमत्यय इति चेन्न प्रतिपचेौरवात् ॥ १९ ।। स्यादेतस् सर्वसंदेहेष्विदमुपति- ष्ठते व्याख्यानतो विशेषप्रतिपत्तिर्न हि संदेहादलक्षणमिति' तत इष्टस्य संप्रत्ययो भवतीति ? तन्न। किं कारणं प्रतिपत्तेौरवात् । व्याख्यानादिष्टसंधत्यये क्रियमाणे बुद्धिखेदो माभूत् इत्युपग्रहवचनं कृतं । सौखादाकावास्योपग्रह इति चेन धर्माधर्मकालात्यपुद्गलाधिकरणत्वात् नगरांतर्गनवेश्मा २०।। स्यादेतत् आकाशं सर्वगतमस्तिं तच सौखर्यगुणोपेतमतः तस्यैव गतिस्थित्युपग्रहो युक्तः, किमन्याभ्यां वृथा कल्पिताभ्यां धर्माधर्माम्यमिति तन्न । किं कारणं धर्माधर्भकालात्मपुङ्गलाधिकरणत्वात् नभसः, कथं ? नगरांतर्गतवेश्मवत् । यथा नगरांतर्गतानां वेश्मनां नगरमधिकरणं तथा धर्मादीनां पंचानां आक:- शमधिकरणं नचान्यस्य धर्मोऽन्यस्य भवितुमर्हति यदि स्यादप्लेजोगुणा द्रवदहनादयः पृथिव्या एक कल्प्यंतां । किं च- आकाशास्तित्त्वेऽनुगृहीतद्रव्यसंबंधन सामाविर्भावदर्शनात् अनुमिषव्रज्यावत् ॥३१॥ यथा अनुमिषस्य ज्या जलोपग्रहाद्भवति, जलाभावे च भुवि न भवति, सत्यप्याकाशे यद्याकाशोपनहात् मीनस्थ गतिर्भवत् भुवि अपि भवेत् । तथा गतिस्थितिपरिणामिनां आत्मपुद्गलानां धर्माधर्मोपग्रहात् गतिस्थिती भवतो नाकाशोपमहात् गतिस्थिती स्याता अलोकाकाशेपि भवेतां । अतश्च लोकालोकविभागाभावः स्यात् । लोकव्यतिरिक्तेन चाऽलोकेन भवितव्यं नश्पदोपहितस्यार्थवत्त्वदर्शनात् अब्राह्मणाभिधानवत् । खबाह्यकारणभावाभावयोस्तद्भावाभावदर्शनात् तदभाव इति चेन्न साधारणकारणत्वा दाकाशवत् ॥ २२॥ स्यान्मंतं इह गतिमतां स्थितिमतां च द्रव्याणां प्रतिनियतस्वबाह्यकारणसन्निधाने सति नियतगतिस्थित्योर्भावो दृष्टः यथा मत्स्यादीनां जलादिसद्भावे । तदभावेचा भाबो दृष्टः। तेषामेव जलाद्यभावे धर्माधर्मयोः सतोरपि गतिस्थित्यभावः तस्मात्तदाधाने गतिस्थिती इति धर्माधर्मयोरभावः इति ? तन्न । किं कारणं साधारणकारणत्वात् आकाशवत् । यथा सत्यपि भूम्यादावधिकरणं सर्वेषां साधारणामधिकरणमाका- शमिष्यते तथा मत्स्यादीनां सत्स्वपि जलादिषु कारणेषु सर्वेषां गतिस्थित्योः साधारणकारणको धर्माधर्मा बम्युपगतव्यौ। आकाशमेव पर्याप्तमिति चेन सर्वतंत्रविरोधात् ॥२३॥ स्यादेतदाकाशमेव विभुत्वात् सर्व- द्रव्याणां गतिस्थित्योः साधारणकारणत्वेन पर्याप्तमिति ? तन्न । किं कारणं सर्वतंत्रविरोधात् । आकाशमेव पर्याप्तं नान्यदिति नियच्छतः सर्वतंत्राविरोधो भवति । तद्यथा-'केचित्तावदाहु:-आकाशकालदिगात्मानः सर्वगताः प्रतिनियतस्वलक्षणाः इति । तत्र हि दिनिमित्तो यो व्यवहारः इत इदमिति, कालनिमित्तश्च पैरोऽपरोयमिति नासावाकाशाइतेस्ति इत्याकाशस्यैवादः सामर्थ्य न दिक्कालयोरिति दिक्कालाभावः प्रसक्तः । १ परोऽयमवरोयं ग. पुस्तके । ३ नैयायिका । ?

·पंचमोऽध्यायः । तत्त्वार्थराजवार्तिक । तथा च सर्वात्मनां चैकत्वप्रसंगः, यदि व्यापित्वादाकाशस्यैव गतिस्थित्युपग्रहः कल्प्यते ननु यत्प्रत्यर्थ- नियतबुद्धिसुखदुःखेच्छाद्वेषप्रयत्नधर्माधर्मसंस्कारगुणोपपत्तेर्व्यवस्थातः शास्त्रसामर्थ्याच्च नाना आत्मान इति व्यवस्थितं तद्विरुष्यते । अपर आहुः-प्रयो गुणाः सत्त्वरजस्तमोभिधानाः प्रसादलाघवशोषतापावरणसाद- नादिभिन्नस्वभावा इति । यदि व्यापित्वादाकाशस्यैव गतिः स्थितिरित्युपग्रहाविष्टौ ननु सत्त्वस्य व्यापित्वात् शोषतापादयो रजोधर्माः सादनावरणादयश्च तमोधर्माः सत्त्वस्यैवेषितव्याः । तथेतरयोरपि प्रतिपक्षधर्मा इति संकरप्रसंगः । तथा सर्वक्षेत्रज्ञानां चैकत्वप्रसंगः चैतन्यस्वरूपाविशेषात् आदानभोगाविशेषाच्च । अन्ये मन्यते-रूपणानुभवननिमित्तग्रहणसंस्कृताभिसंस्करणालंबनप्रज्ञप्तिस्वभावलक्षणा रूपवेदनासंज्ञासंस्कारविज्ञा- नाभिधानाः पंचस्कंधाः इति । तत्र यद्येकस्यैव सर्वधर्माः कल्प्यंते नासति विज्ञानेऽनुभवनादयः संभवतीत्य- नुभवादयो विज्ञानस्यैव कल्पेरन् । तथा सति शेषस्कंधनिवृत्तौ स्वनिवृत्तिरपि स्यात् , नचैतत् सर्वमिष्टं, तस्मादभ्युपगम्यतामाकाशस्य विभुत्वेपि न धर्माधर्मयोः प्रयोजनं नास्तीति सिद्धौ धर्माधर्मास्तिकायौ। उभयानुग्रहात् परस्परप्रतिबंध इति चेन्न स्वतः परिणामसामर्थ्यस्याऽनुग्रहाकाक्षित्वाद कुंटनयनयष्टिप्रदीपवत् ।। २४ ॥ स्पान्मतं यथा तुल्यवलाभ्यां शकुंताभ्यामाकृष्यमाणो मांसपिंडः यावतक्षेत्रमेकेनाऽऽकृष्यते ताबदितरेण अपकृष्यतेति नास्योत्कर्षापकर्षगतिविधिः संभवति । तथा जगद्- व्यापित्वात् धर्माधर्मयोर्यदा धर्मोपमहात् आत्मपुद्गलानां गतिस्तदेवाधर्मोपग्रहात् स्थितिरिति गतेः प्रतिबंधः । यथा वाऽधर्मानुग्रहास्थितिस्तदैव धर्मानुग्रहाद्गतिरिति स्थितेः प्रतिबंधः एवं तेषां न गतिर्न स्थितिरित्युभया भावः इति ! तन्न। किं कारणं स्वतः परिणामसामर्थ्यस्य अनुमहाकांक्षित्वात् । कथं ? कुंटनयनयष्टिप्रदीप- बत् । यथा कुंटस्य गतिपरिणामसमर्थस्य यष्टिरुपग्राहिका नतु सा तस्य गतेः की, यद्यसमर्थस्यापि की भवेत् मूर्छितसुषुप्तादीनामपि यष्टिसंबंधाद्गतिः स्यात् । यथा वा नयनस्य स्वतो दर्शनसमर्थस्य प्रदीप उप- ग्राहकः न तु प्रदीपो नेत्रस्य दर्शनशक्तेः कर्ता । यद्यसमर्थस्यापि कर्ता स्यात् मूर्छितसुषुप्तजात्यंधानामपि दर्शनं कुर्यात् । तथात्मपुद्गलानामपि स्वयमेव गतिस्थितिपरिणामिना धर्माधर्मावुपग्राहको गतिस्थित्योर्न कर्तारौ । यदि कर्तारौ स्यातां स्याद्गातस्थितिविरोधः । अतोऽनुप्राहकत्वान्नास्ति दोषः । किं च- कचिदुपग्राहकाभावेपि गतिस्थितिदर्शनात् पतत्त्रिवत् ॥ २५ ॥ यथा पतात्त्रिणः प्रकृष्ट- गतिस्थितिक्रियापरिणामसामर्थ्यात् जलतुल्यवाहोपग्राहकाभावेपि धर्माधर्मव्यसद्भावातू गतिस्थिती दृष्टे तथे- सरेषामपि द्रव्याणां धर्माधर्मोपष्टंभात गतिस्थितिसिद्धिरिति तदुपपत्तिः । तत्राप्याकाशं निमित्तमिति चेदुक्तं ॥ २६ ॥ यदि तन्नापि पतत्र्यादिषु आकाशमुपग्राहकमस्ती- ति कल्प्यते । उक्तमतन्नाकाशं गतिस्थित्युषग्रहकारणं अवगाहनलक्षणत्वात्तस्येति ॥ अनेकांताच समग्रविकोंद्रयवत् ॥ २७ ॥ यथा नायमेकांतः सर्वश्चक्षुष्मान् बाह्यप्रकाशोपग्रहा- त् रूपं गृह्णातीति, यस्मात् दीपिमार्जारादयः स्वजातिविशेषोपात्तनयनवलादेव बिनापि बाह्यप्रदीपायुपग्र- हात् रूपग्रहणसमर्थाः । मनुष्यादयस्तु तथादर्शनशक्त्यभावात् प्रदीपायुपग्रहमपेक्ष्यंत इत्यनेकांतः । यथा वा नायमेकांतः सर्व एव गतिमंतो यष्टयाद्युपग्रहात् गतिमारभते नवेति यस्मात् समप्रपंचेंद्रियो बाह्ययष्टया- झुपग्रहात् विनापि धर्मोपग्रहाद्गतिमारभते नैव चक्षुर्विकलः स तु समविषमादिभूप्रदेशादर्शनात् तद्विशेषाविष्क- रणसमर्था यष्टिमवष्टभ्य गतिमारभते इत्यनेकांतः । तथा नायमेकांतः सर्वेषां आत्मपुद्गलानां सर्वे बाझोप- प्रहहेतवः संतीति । किंतु केषांचित् पतन्त्रिप्रभृतीनां धर्माधर्मावेव अपरेषां जलादयोपीत्यनेकांतः । अनुपलब्धेरभाव इति चेन स्वतीर्थकराधभावप्रसंगात् ॥ २८ ॥ स्यान्मतं नच धर्माधर्मों स्तः अनुपलब्धेः खरविषाणवत् । सतां हि यष्टयादीनां उपलब्धिरस्ति तदुपकारच निम्नोन्नतादिभूप्रदेशे भेददर्शनं दृष्टं नच तथा धर्माधर्मों वा लभ्येते नापि तदुपकार इत्यसत्त्वमिति ? तन्न । किं कारणं ?स्वतीर्थ- कराद्यभावप्रसंगात् खरविषाणवत् । यथा खरविषाणं अनुपलब्धेरसत् तथा स्वतीर्थकरपुण्यापुण्यपरलोका- दीनामप्यसत्त्वमाक्षिप्तं, नचाऽसत्त्वमिष्टं ततो हेतोयभिचारः । किं च- १सांख्याः। २ बौद्धाः। ॥ ।

·? ? सनातनजैनग्रंथमालायां- मोक्षशास्त्रे- अनुपलब्ध्यसिद्धेः ।। २९ ॥ भगवदर्हत्सर्वज्ञप्रत्यक्षज्ञानगोचरत्वात् तत्प्रणतिपरमागमप्रमाणगम्य- त्वात् तदनुसारिस्वकार्यदर्शनाद्यनुमानाविषयस्वाच धर्माधर्मयोरुपलब्धेरनुपलब्धिलक्षणो न हेतुरस्मत्प्रसिद्धः । नच हेतुः स्वयमसिद्धः साध्यमर्थ साधयितुं अलं । अत एव विवादात् ।। ३०॥ यत एव यष्टयादिवत् न प्रत्यक्षौ धर्माधर्मावत एव विवादः, किम- नुपलब्धेः खरविषाणवदभावोऽनयोरुत एवाऽऽकाशमूलोदकादिवत् अभाव इति । न हि यत एव विवादः तत एव निर्णयो भवितुमर्हति । किं च- कार्यस्याने कोपकरणसाध्यत्वात् तत्सिद्धेः ॥ ३१ ॥ इह लोके कार्यमनेकोपकरणसाध्य दृष्टं यथा मृत्पिडो घटकार्यपरिणामप्राप्तिं प्रति गृहीताभ्यंतरसामर्थ्यः बाह्यकुलालदंडचक्रसूत्रोदककालाकाशाद्यने कोपकरणापेक्षः घटपर्यायेणाऽऽविर्भवति । नैक एव मृत्किंडः कुलालादिबाह्यसाधनसन्निधानेन विना घटा- मनाविर्भवितुं समर्थः । तथा पतत्रिप्रभृतिद्रव्यं गतिस्थितिपरिणामप्राप्तिं प्रत्यभिमुखं नांतरेण बाह्यानकका- रणसन्निधिं गतिं स्थिति वा प्राप्तुमलमिति तदुपग्रहकारणधर्माधर्मास्तिकायसिद्धिः। ततः किं ! अनुमानविरो- धो वेदितव्यः। संसर्ग एव हेतुरिति चेन्न कारणनियमाभावप्रसंगात् ॥ ३२ ॥ स्यान्मतं नानेककारणसाध्य कार्य किं तर्हि ? संसर्ग एव हेतुः कार्यात्मलाभस्य, विवक्तानां तंत्वादीनां कार्यारंभसामर्थ्याभावात् इति ? तन्म किं कारण ! कारणनियमाभावप्रसंगात् यस्मात्तस्माच्चित्कारणसंसर्गात् पटनिष्पत्तिरस्तु नोचेदेवं प्रतिविशि- टतत्वादिकारण (नियमाभावप्रसंगात् ) विषयसंसर्गापेक्षत्वादनेककारणत्वसिद्धिः । किं च- एकस्य कारणस्य संसर्गाभावात् ।। ३३ ॥ अनेककारणसाध्यत्वात् संसर्गस्य । ससर्गकारणत्व- प्रतिज्ञाहानिरपि च संसर्गकारणानां संयोगविशेषः संयोगिनां बहुत्वादनेकः । तस्मात् साध्यत्वात् कार्यस्य अनेककारणत्वसिद्धिः । किं च- खसमयाविरोधात् ॥ ३४ ॥ नच वयमेवपक्षाः यन्नोपलभ्यते प्रत्यक्षेण तन्नास्तीति । यस्य तु वादिन एषोभिप्रायस्तस्य स्वसमयविरोधः । तद्यथा-सर्वे हि वादिनः प्रत्यक्षाप्रत्यक्षार्थवादिनः । कचित्तावदाहुः- प्रत्येकं रूपपरमाणवोऽद्रियास्तत्समुदायोऽनेकपरमाणुक इंद्रियग्राह्यो नाम चित्चैतसिकविकल्पमतींद्रिय- मिति । अपर आहुः-व्यक्तस्य पृथिव्यादेः प्रधानपरिणामस्य प्रत्यक्षत्वं, सत्त्वादीनां गुणानां परमात्मनां चाऽप्रत्यक्षमिति । अन्ये तु मन्यते-महदनेकद्रव्यत्वात् रूपाचोपलब्धिरित्येवमादिनाऽनेकपरमाणुसमुदयभावेन निष्पन्नाः पृथिव्यादयस्ताविषयाश्च रूपादयस्तत्समवायिनः संख्यापरिमाणपृथक्त्वसंयोगविभागादयश्च प्रत्यक्षाः, अण्वाकाशादयोऽप्रत्यक्षा इति। यष्टयादिवदनुपलब्धेः धर्माधर्मयोरभावः प्रतिज्ञायेत ? ननु विज्ञानादीनां सत्त्वा- दीनां अण्वादीनां चाऽप्रत्यक्षत्वादभावः स्यादिति स्वसमयविधिः । अथैषां कार्यदर्शनात् अस्तित्वमनुमीयते धर्मा- धर्मयोः को मत्सरः । किं च- त्वदीयजीवितमरणादिवत्तत्सिद्धिः ॥ ३५ ॥ यथा त्वदीयजातितमरणसुखदुःखादीनां मनुष्य- मात्राप्रत्यक्षाणां अतिशयज्ञानिभिरुपलभ्यमानस्वरूपाणां आस्तत्वं । तथा तावकीनप्रमाणगोचरातीतयोरपि परमर्षिसर्वज्ञदृष्टयोः धर्माधर्मयोरस्तित्वमिति को विरोध: । किं च- ज्ञानादिवदिति चेन्न उक्तत्वात् ॥३६ ॥ स्यादेतत् ज्ञानादीनामात्मपरिणामानां च दध्यादीनां निर्वृत्तिः परस्पराश्रया न धर्माधर्मास्तिकायस्थानीयद्रव्यांतराश्रयात् । तथा जीवपुद्गलेषु गतिस्थितिपरिणामा अपि अन्योन्याश्रया इति धर्माधर्माभाव इति ? तन्न । किं कारणमुक्तत्वात् । उक्तमेतत् पतन्त्रिप्रभृतीनां गति- स्थितिकारणन साधारणेन बाह्येन भवितव्यामिति । किंच-ज्ञानादिध्यादिविकाराणामपि निवृत्तेः कालो हेतुः बाह्मोस्तीत्यभ्युपगमादसमस्समाधिः । १व्यादीनां पाठोयं ख, पुस्तके। MIN ·। पंचमाऽध्यायः। तत्त्वार्थराजवार्तिक । २१५ अदृष्टहेतुके गतिस्थिती इति चेन्न पुद्गलेष्वभावात् ।। ३७ ॥ स्यान्मतमदृष्टो नामाऽऽत्मगुणोस्ति यद्धेतुकः सुखदुःखविपाकः तत्साधनसन्निधानं च । एवं च कृत्वोक्तं अग्रेरुप्रज्वलनं, वायोश्च तिर्यग्गमनं अणु- मनसोश्चाद्यं कर्मे येतान्यदृष्टकारितानि उपमर्पणमपसर्पणमसितपीतसंयोगाः कायांतरसंयोगाश्चेति अदृष्टकारि तानि इत्यादि तद्धेतुके गतिस्थिती इति ? तन्न । किं कारणं ? पुद्गलेष्वभावात् । अचेतनत्वात् पुद्गलानां पुण्या- पुण्यकारणाभावात् तत्कृतगतिस्थित्यभावदोषः । यस्योपकारस्तादर्थ्या क्रियाप्रवृत्तिरिति चेन्नाऽन्यधर्मस्यान्यत्र क्रियारंभे सामर्थ्याभावात् ३८ स्यादेतत् यस्य घटादय उपकरिष्यति तस्य पुंसोऽदृष्टाद् घटादिकगतिस्थिती भवत इति ? तन्न । किं कारणं अन्यधर्मस्याऽन्यत्र क्रियारंभे सामर्थ्याभावात् । न हि स्वाश्रये क्रियामनारभमाणः अन्यत्र क्रियाहेतुरस्तीत्युक्तं पुरस्तात् । किं च- पुण्यापुण्यात्ययेपि गतिस्थितिदर्शनात् ॥ ३९ ॥ विनिर्मुक्तपुण्यापुण्यबंधानां सिद्धानां गति- स्थिती इष्येते ततो नादृष्टहेतुके गतिस्थिती ॥ अमूर्तत्वाद्गतिस्थितिनिमित्तत्वानुपपत्तिरिति चेन्न दृष्टांताभावात् ॥ ४० ॥ स्यान्मतं रूपा- दिगुणविरहितत्वात् अमूर्ती धर्माधर्मावम्युपगम्यते । ततस्तयोर्गतिस्थितिहेतुत्वं नोपपद्यते इति ? तन्न । किं कारणं ! दृष्टांताभावात् । न हि दृष्टांतोस्ति येनामूर्तत्वात् गतिस्थितिहेतुत्वं निवर्तेत । किं च- आकाशप्रधानविज्ञानादिवत्तत्सिद्धेः॥४१॥ यथाकाशममूर्तमपि सर्वपदार्थानामवगाहनप्रयो जनमुपपादयति । यथा वा प्रधानममूर्तमपि पुरुषार्थप्रवृत्त्या महदादिविकारमापद्यमानं पुरुषस्योपकरोति । यथा वा विज्ञानममूर्तमपि सन्नामरूपोत्पत्तौ निमित्तं 'विज्ञानप्रत्ययं नामरूपमिति वचनात् । यथा वाऽपूर्वाख्यो धर्मः क्रियया अभिव्यक्तः सन्नमूर्तोपि पुरुषस्योपकारी वर्तते। तथा धर्माधर्मयोरपि गतिस्थित्युपग्रहोऽवसेयः । अत्राह-यद्यतीद्रिययोधर्माधर्मयोरुपकारसंबंधनास्तित्वमवध्रियते तदनंतरमुद्दिष्टस्य नभसोऽतींद्रियस्याधिगमे क उपकारक इत्यत्रोच्यते- e- आकाशस्यावगाहः ॥ १८॥ ? आकाशशब्दो व्याख्यातार्थः ॥ अवगाहशब्दो भानसाधनः॥१॥ अवगाहनमवगाह इति भावसाधनोऽवगाहशब्दो येदितव्यः अवगाहोऽनुप्रवेश इत्यर्थः । धर्माधर्मयोरवगाह प्रति कर्तृत्वादनादिसंबंधनिवृत्तिरिति चेन्नौपचारिकत्वात् व्याप्तिस- द्भावात् ।। २ ॥ स्यान्मतं यथा जलमवगाहते हंस इति न जलहंसयोरनादिस्संबंधः । तथाकाशं धर्माध- विवगाहेते इत्युभ्युपगमात् अनादिस्संबंधो निवर्तत इति ? तन्न । किं कारणं? औपचारिकत्वात् । औपचारिको- ऽयमवगाहः । कुतः क्रियाभावात्। कुतस्तर्हि उपचारः? व्याप्तिसद्भावात् । यथा गमनाभावपि सर्वगतमाकाश- मित्युच्यते व्याप्तिसद्भावात् । तथा मुख्यावगाहक्रियाभावेपि लोकाकाशेपि सर्वत्र व्याप्तिदर्शनात् व्यवाहियते धर्माधर्मयो.काकांशेऽवगाह इति । अयुतसिद्धामामाधाराधेयत्वानुपपत्तिरिति चेन्न तत्रापि दर्शनात् पाणिलेखावत् ॥३॥ स्यादेतत् युतसिद्धानां लोके दृष्ट आधाराधेयभावः यथा कुंडवदरोंदीनां । अयुतसिद्धाश्चैते आकांशधर्मा- धर्माः अप्राप्तिपूर्वकाः प्राप्त्यभावात् तत आधाराधेयभावो नोपपद्यत इति ? तन्न । किं कारणं ? तत्रापि दर्शनात् यथा युतसिद्ध्यभावे पाणौ लेखेति आधाराधेयभावो दृष्टः तथा लोकाकाशे धर्माधर्मावित्याधेयाघारभावःसिद्धः ।

·। सनातजैनप्रथमालायां-- मोक्षशास्त्रै- दृष्टत्वादी वरैश्वर्यवत् ।। ४ ॥ यथेश्वरस्यैश्वर्यस्य वाऽयुतसिद्धपि ईश्वरे ऐश्वर्यमिति व्यवहारो दृष्ट- स्तथा लोकाकाशं धर्माधर्माविति व्यपदेशो युक्तः । अनेकांताच तत्सिद्धिः ॥ ५॥ नायमकांतः अनादिसंबंधौ धर्माधर्मी अयुतसिद्धौ वेति । किं तर्हि ? स्यादनादिसंबंधौ स्यान्नाऽनादिसबंधौ स्यादयुतसिद्धौ स्यान्नाऽयुतसिद्धांवित्यादि । तद्यथा-पर्यायार्थिकगुण- भावे द्रव्यार्थिकप्राधान्यात् व्ययोदयाभावात् स्यादनादिसंबंधौ अयुतसिद्धौ च । द्रव्यार्थिकगुणभावे पर्याया- थिकप्राधान्यात् पर्यायाणां व्ययोत्पादसद्भावात् स्यान्नाऽनादिसंबंधौ नायुतसिद्धौ चेत्यादि योज्यं । सतः किं ? कथंचित् अवगाहः आधाराधेयभावश्च सिद्धो भवति ॥ जीवपुद्गलानां मुख्योवगाहः क्रियापरिणामात् ॥ ६ ॥ जीवानां पुद्गलानां च मुख्योवगाहो वेदितव्यः । कुतः ! क्रियापरिणामात् । यथा हंसो जलमवगाहते इति मुख्यो व्यपदेशः तथा जीवपुद्गला आका- शमगाहंते क्रियापरिणामात् इति मुख्यो व्यपदेशोऽवसेयः । आकाशस्यावकाशदानसामर्थ्यात् परस्पर प्रतिघाताभाव इति चेन्न स्थूलानामन्योन्य प्रतिघातात् ।। ७॥ स्यान्मतं यद्यवकाशदानसमर्थमाकाशं तस्य च सर्वत्र सन्निधानात् मूर्तानां परस्परप्र तिघातो न स्यात् । दृश्यते च बञादिभिर्लोष्ठादीनां भित्त्यादिभिश्च गवादीनां ततोऽस्याऽवकाशदानसामर्थ्य हीयत इति ? तन्न । किं कारणं? स्थूलानामन्योन्यप्रतिघातात् । स्थूला हि परस्परतः प्रतिहन्यते न सूक्ष्मास्ते- षामन्योन्यप्रदेशशक्तियोगात् न तस्य तावता अवकाशदानसामर्थ्य हीयते । असाधारणलक्षणत्वानुपपत्तेरिति चेन्न सर्वावगाइविशेषलक्षणोपपत्तेः ॥८॥ स्यादेतत् यदि सूक्ष्मभावात् इतरेपि पदार्थाः अन्योन्यावकाशदानं कुर्वेति नाकाशस्य इदं असाधारणलक्षणं । असाधारणे हि लक्षणेऽस्तित्वमनुमीयतेऽतस्तदभावादाकाशाभाव इति ! तन्नं । किं कारणं ? सर्वावगाहविशेषोपपत्तेः। यथा भूम्यादिषु अश्वादिगतिस्थित्युपग्रहरूपेणासाधारणलक्षणेनानुमायते धर्माधर्मों । तथा सर्वव्यावगाहनविशेष- लक्षणोपपत्तेराकाशस्यास्तित्वमनुमीयते ।। अलोकाकाशे तदभावादभाव इति चेन स्वभावापरित्यागात् ॥ ९ ॥ स्यान्मतं यद्यवकाश दानलक्षणमाकाशं अलोकाकाशेऽवगाहिनामभावात् तल्लक्षणाभावात् लक्ष्यानवधारणप्रसंग, इति ? सन्न किं कारणं ? स्वभावापरित्यागात् । यथा हंसस्यावगाहकस्याभावेप्यवगाह्यत्वं जलस्य न हीयते । तथा अवगा- हित्वाभावेपि नाऽलोकाकाशस्य अवकाशदानसामर्थ्यहानिः ।। अज्ञातत्वादभाव इति नासिद्धः ॥ १०॥ स्यादेतत् नास्त्याकाशेमजातत्वात् खरविषाणवत् इति! तन । किं कारणं ! असिद्धेः । द्रव्यार्थिकगुणभावे पर्यायार्थिकप्राधान्यात् स्वप्रत्ययागुरुलघुगुणवृद्धिहानि- विकल्पापेक्षया अवगाहकजीवपुद्गलपरप्रत्ययावगाहभेदविवक्षया च आकाशस्य जातत्वोपपत्तेः हेतोरसिद्धिः । अथवा व्ययोत्पादौ आकाशस्य दृश्येते यथा चरमसमयस्याऽसर्वज्ञस्य सर्वज्ञत्वेनोत्पादस्तथोपलब्धेः । असर्वज्ञत्वे न व्ययस्तथानुपलब्धेः । एवं चरमसमयस्यासर्वज्ञस्य साक्षादनुपलभ्यमाकाशं सर्वज्ञत्वोपपत्तौ उपलभ्यत इति उपलभ्यत्वेनोत्पन्नमनुपलभ्यत्वेन च विनिष्टं । यदि तेनाऽविनष्टमनुत्पानं च स्यात सर्वज्ञत्वमेवास्य न स्यात् । अतो व्ययोत्पाददर्शनात् असिद्धो हेतुः । बुद्धिशन्दलक्षणस्य खरविषाणस्य खकारणसन्निधाने सति जन्यत्वात् अस्तित्वाच साभ्यसाधनधर्मासिद्धता दृष्टांतस्य, खरो मृतः गौर्जातः स एव इत्येकजीवविवक्षायां खरव्यपदेशभाजो जीवस्य गोजातिसंक्रमे विषाणोपलन्धेः । मथ खरविषाणस्यापि जात्यस्तित्वसद्भावात् उभयधर्मासिद्धता । निरन्वयविनश्वरत्वे तु स्मृत्यभावात् लोक- संव्यवहारलोपः स्यात्। अनावृत्तिराकाशमिति चेन्न नामपत् तत् सिद्धेः ॥ ११ ॥ स्यादेतत् नाकाशं नाम किं- ·पंचमोऽध्यायः। तत्त्वार्थराजवार्तिक । २१७ चिद्वस्त्वस्ति आवरणाभावमात्रं हि तत् इति ? तन्न किं कारणं, नामवत्तत्सिद्धेः । यथा नामवचनादि अमूर्त- त्वात् अनावृत्त्यपि सदस्तीत्यभ्युपगम्यते । तथा आकाशमपि वस्तुभूतमित्यवसेयं । शब्दलिंगत्वादिति चेन्न पौगालिकत्वात् ॥ १२ ॥ स्यान्मतं नावगाहेन आकाशमनुमीयते कुतस्तर्हि ! शब्दलिंगत्वात् । शब्दो ह्याकाशगुणः वाताभिघातबाह्यनिमित्तवशात् सर्वत्र उत्पद्यमानः इंद्रिय- प्रत्यक्षः अन्यद्रव्यासंभवी गुणिनमाकाशं सर्वगतं गमयति । गुणानामाधारपरतन्त्रत्वादिति तन्न किंकारणं पौगलिकत्वात् ॥ १३ ॥ पुद्गलद्रव्यवि- कारो हि शब्दः, नाकाशगुणः तस्योपरिष्टात युक्तिर्वक्ष्यते । प्रधानविकार आकाशमिति चेन्न तत्परिणामाभावात् आत्मवत् ॥ १४॥ स्यान्मतं प्रधानं नाम सत्त्वरजस्तमसां साम्यरूपमस्ति प्रसवस्वभावकं । तद्विकारा महदादयस्ताद्विकारविशेषः कश्चित् आकाशमिति तन्न । किंकारणं? तत्परिणामाभावात् आत्मवत् । यथा परमात्मनां नित्यत्वात् निःक्रियत्वात् अनंतत्वाद्यविशेषातं आविर्भावतिरोभावात् परिणामाभावः । तथा प्रधानस्यापि नित्यत्वनिष्क्रियत्वानंतत्वाद्य- विशेषान्नस्यात्तत्परिणामः तदभावात् प्रधानविकाराकाशकल्पनाव्याघातः । किं च-यथा घटस्य प्रधानविकार- स्याऽनित्यत्वं मूर्तित्वमसर्वगतत्वं च । तथा आकाशस्य स्यात्। विपर्ययो वा। उपकारप्रकरणाभिसंबंधेनेदमुच्यते- शरीरवाङ्मनःप्राणापानाः पुद्गलानां ॥ १९ ॥ शरीरे सत्युत्तरेषां प्रवृत्तिदर्शनात् आदौ तद्वचनं ॥ १॥ सति शरीरेऽधिष्ठानभूते उत्तरेषा पागादीनां आधेयानां प्रवृत्तिरिति कृत्वा शरीरं प्रधानमंतस्तस्यादौ ग्रहणं क्रियते । तदनंतरं वागुपादानं पुरुषहितावाप्तिमूलत्वात् ॥ २ ॥ तदनतरं वागुपादानं क्रियते । कुतः! पुरुषहितावाप्तिमूलत्वात् । पुरुषस्य हि वाक् हिते प्रवर्तिका श्रोत्रंद्रियद्वारेण । अन्यद्रियोपसंख्यानमिति चेन्न शब्दस्येष्टसमुच्चयार्थत्वात् ॥ ३॥ स्यान्मतं चक्षुरादीन्य- पौद्रियाणि पुरुषस्योपकारकाणि संति, तेषामुपसंख्यानं कर्तव्यमिति ! तन्न । किं कारणं? चशन्दस्येष्टसमु- चयार्थत्वात् । उत्तरसूत्रे वक्ष्यते चशब्दः, स इष्टसमुच्चयार्थो भवति । आत्मप्रदेशाच्चक्षुराद्यग्रहणमिति चेन्न द्रव्येंद्रियस्य पौगालिकत्वात् ॥ ४ ॥ स्यादेतत् उत्से- धांगुलासंख्येयभागप्रमिता आत्मप्रदेशा ज्ञानावरणवीर्यातरायक्षयोपशमनिमित्ताश्चक्षुरादिव्यपदेशभाजो न पौगलिका इत्यनुपसंख्यानमिति ! तन्न। किं कारणं ? द्रव्योंद्रियस्य पौद्गलिकत्वात् । अंगोपांगनामलाभनिमित्ता हि द्रव्येद्रियपारणामाः पौद्गलिकाः आत्मन उपकारे वर्तते । मनोग्रहणप्रसंगाच ॥ ५ ॥ यदि ज्ञानावरणवीर्यातरायक्षयोपशमनिमित्तत्वाच्चक्षुराद्यग्रहणं न्याय्य मन्यते मनसायग्रहणं प्राप्नोति मनोपि हि नो इंद्रियावरणक्षयोपशमापेक्षं ? अनवस्थितत्वात् मनोगृहणमिति चेन्नाऽनवस्थानेपि तन्निमित्तत्वात् ॥ ६ ॥ स्यान्मतं यथा चक्षुरादिव्यपदेशभाज आत्मप्रदेशा अवस्थिताः नियतैदेशत्वात् न तथा मनोवास्थितमस्ति । अत एव तदनिद्रियामित्युच्यते ततोऽस्य न पृथग्ग्रहणमिति तन्न । किं कारणं ? अनवस्थानेपि तन्निमित्वात् । यत्र यत्र प्रणिधानं तत्र तत्र आत्मप्रेदशा अगुंलासंख्येयभागप्रमिता मनोव्यपदेशभाजः । वाग्ग्रहणप्रसंगाच ॥ ७॥ यदि आत्मपरिणामाच्चक्षुराद्यग्रहण कल्प्यते वाचोप्यग्रहणं, वागपि ज्ञाना बरणवीर्यांतरायक्षयोपमोपष्टंभजनितवृत्तिः । बहिर्विनिःसृतानामात्मपरिणामाभावात्तग्रहणमिति चेन्नोक्तत्वात् ॥ ८ ॥ स्यादेतद्बहिर्विनिः १ आत्मनामिति ग. पुस्तके पाठः। १ नियतोदेशस्वाव ग. पुस्तके पाठोयं ।

·HORORS 4AESTHA । । २१८ सनातजैनग्रंथमालायां- मोक्षशात्र- सृता वाक्पुद्गला आत्मपरिणामा न भवति तदर्थे पृथग्ग्रहणं इति ? तन्न । किं कारणं । उक्तत्वात् । उक्तमेतदुत्पत्त- द्भिरेवाऽस्माभिश्चक्षुरादीनि द्रव्येद्रियाणि पौगलिकानीति । तस्मात् सूक्तं चशब्दस्येष्टसमुच्चयार्थत्वादिति । ततो मनोगृहणं तद्वतस्तत्सिद्धेः ॥९॥ ततः पश्चात् मनोग्रहणं क्रियते । कुतः ! तद्वतस्तत्सिद्धे । यस्यात्मनः शरीरमस्ति वाग्निवर्तनसामर्थ्य च, तस्य हि तद्भवतीति । अंते माणापानोपादन सर्वसंसारिकार्यत्वात् ॥ १० ॥ अंते तु प्राणापानोपादान क्रियते । कुतः ? सर्वसंसारिकार्यत्वात् । सर्वेषां हि संसारिणां जीवानां प्राणापानलक्षणं कार्यमस्ति । पुद्गलद्रव्यलक्षणार्थमिति चेन्न वक्ष्यमाणत्वात् ॥ ११ ॥ स्यान्मतं शरीरवाङ्मनःप्राणापानप्रह- णमिदं पुद्गलद्रव्यस्य लक्षणार्थ नोपकारप्रतिपादनार्थमिति ? तन्न । किं कारणं ? वक्ष्यमाणत्वात् । वक्ष्यते हि उत्तरत्र पुद्गललक्षणं व्यापि, इदं तु आत्मोपकारकत्वादुपग्रहप्रकरणे उच्यते । प्रत्यक्षत्वादनुपदेशः इति चेन्न केषांचिदप्रत्यक्षत्वात् ॥१२॥ स्यादेतत् धर्मादीनां गत्युप- प्रहादिप्रयोजनमुक्तं युक्तं तेषां अंप्रत्यक्षाणामधिगमहेतुत्वात् । शरारीद्युपग्रहाभिधानं तु पुद्गलानामयुक्तं प्रत्य- क्षत्वात्। यो हि ब्रूयात् पुरस्तात् आदित्य उदेति पश्चादस्तं गच्छति, मधुरो गुडः, कटुकं शूगिवेरमिति किं तेन कृतं स्यादिति ? तन्न । किं कारणं ! केषांचित् प्रत्यक्षत्वात् , औदारिकवैक्रियिकाहरकतैजसकार्माणश- रीराणि सौम्यादप्रत्यक्षाणि, तदुदयापादितवृत्त न्युपचयशरीराणि कानि चित् प्रत्यक्षाणि च । मनोऽप्रत्यक्ष- मेव । वाक्माणापानाः केचित् प्रत्यक्षाः, केचिदप्रत्यक्षाः, इंद्रियगोचरातीतत्वात्-अतः पुद्गलोपकारस्फुटी- करणार्थः शरीराद्युपदेशः क्रियते । शरीराण्युक्तानि ॥ १३ ॥ शरीराण्यौदारिकादीनि व्याख्यातानि पौद्गालिकानि । कार्मणमपौगलिकमिति चेन्न तद्विपाकस्य मूर्तिमत्संबंधनिमित्तत्वात् ॥ १४ ॥ स्यादेतत् कार्मणं पौद्गलिकं न भवति । कुतः ? अनाकारत्वात् । आकारवतां हि औदारिकादीनां पौद्गलिकत्व युक्तं कार्मणं तु अनाकारमिति ? तन्न । किं कारणं? तद्विपाकस्य मूर्तिमत्संबंधनिमित्तत्वात् । यथा ब्रीह्यादीनामु- दकादिद्रव्यसंबंधप्रापितपाकानां पौद्गलिकत्वं दृष्टं तथा कार्मणमपि गुडकंटकादिमूर्तिमव्योपनिपाते सति विपच्यमानत्वात् पौगलिकमित्यवसेयं । न हि अमूर्त किंचिन्मूर्तिमत्संबंधे सति विपच्यमानं दृष्टमिति । वाग् द्विधा अपि पौगलिकी तन्निमित्तत्त्वात् ॥ १५ ॥ द्विधा वाक् भाववाक् द्रव्यवागिति सोभयी पौद्गालकी, कुतस्तन्निमित्तत्वात् पुद्गलकार्यत्वादित्यर्थः । भाववाक् तावद्वीतिरायमतिश्रुतज्ञानावरण- क्षयोपशमांगोपांगनामलाभनिमित्तत्वात् पौद्गलिकी, तदभावे तद्वृत्त्यभावात् । तत्सामोपेतेन क्रियावतात्मना प्रेर्यमाणाः पुद्गला वाक्त्वेन विपरिणमंत इति द्रव्यवागपि पोद्गलिकी श्रोत्रंद्रियविषयत्वात् । पुनः कुतो न गृह्यते ! इति चेदुच्यते- पुनरग्रहणं तडिद्व्यवदसंहरत्वात् ॥ १६ ॥ यथा तडिद्रव्यं चक्षुषोपलब्धं विष्वग्विशीर्णत्वात् पुनर्न दृश्यते तथा श्रोत्रेण उपलब्धा वाक् विष्वग्विशीर्णा पुनर्न श्रूयते । अथ कथं चक्षुरादिभिरसौ न गृह्यते ? चक्षुरादिग्रहणाभावो घ्राणग्राह्यरसायनुपलब्धिवत् ।। १७ ॥ यथा घ्राणग्राह्ये गंधद्रव्ये तद- विनाभाविनः संतोपि रसादयो नोपलभ्यते । तथा श्रोत्रंद्रियविषयोपि शेषंद्रियैर्न गृह्मते सूक्ष्मत्वात् । अमूर्तिरिति चेन्न मूर्तिग्रहणप्रेरणावरोधदर्शनात् ॥१८॥ स्यादेतत् अमूर्तः शब्दः अमूर्तगुण- त्वादिति ? तन्न। किं कारणं ! मूर्तिमद्गहणप्रेरणावरोधदर्शनात् । मूर्तिमता इंद्रियेण शब्दो गृह्यते नचामूर्तः कश्चिदिद्रियग्राह्योस्ति । प्रेर्यते च मूर्तिमता पवनेन अर्कतूलराशिवत् दिगंतरस्थेन ग्राह्यत्वात्, नचाऽमूर्तस्य मूर्तिमता प्रेरणं प्रयुज्यते । अवरुध्यते च शब्दः नलविलादिभिः कुल्याजलव त्, नचाऽमूर्त किंचिन्मूर्तिमता- प्रत्यक्षेण पाठोयं ब. पुस्तके । ?

·। । । पंचमोऽध्यायः। तत्त्वार्थराजवार्तिक । विरुध्यमानं दृष्टमिति । अत्राह-नैते हेतवः यस्तावदुच्यते इंद्रियग्राह्यत्वादिति श्रोत्रमाकाशमयममूर्तस्य प्राहकमिति को विरोधः । यश्चीच्यते प्रेरणादिनासौ प्रेर्यते गुणस्य गमनाभावात् । देशांतरस्थेन कथं गृह्यते इति चेत् संयोगाद्विभागात् शब्दाच शब्दनिष्पत्तिरिति शब्दांतरारंभात् ग्रहणं । वेगवद्रव्याभिघातात् तदना- रंभेऽग्रहणं न प्रेरणमिति । योप्युच्यतेऽवरोधादिति स्पर्शवव्यादिभिघातादेव दिगंतरे शब्दांतरानांरभात् एकदिकारभे सति अवरोध इव लक्ष्यते न तु मुख्योस्तीत्यत्रोच्यते--- नैते दोषाः । श्रोत्रं तावदाकाशमयं इति नोपपद्यते आकाशस्यामूर्तस्य कार्यांतरारंभशक्तिविरहात् । अदृष्टवशादिति चञ्चित्यमेतत्-किमसावदृष्ट आकाशं संस्करोति उतात्मानमाहोस्वित् शरीरैकदेशमिति ? न तावदाकाशे संस्कारो युज्यते अमूर्तित्वात् अन्यगुण- स्वादसंबंधाञ्च । आत्मन्थीप शरीरादत्यंतमन्यत्वेन कल्पिते नित्ये निरवयवे संस्काराधानंन युज्यते तदुपार्जनफला- दानाऽसंभवात् । नापि शरीरकैदशे युज्यते अन्यगुणत्वात अनभिसंबंधाच्च । किं च मूर्तिमत्संबंधजनितवि- पत्संपत्तिदर्शनात् श्रोत्रं मूर्तमेवेत्सवसेयं यदप्युच्यते--स्पर्शवद्रव्याभिघातात् शब्दांतरानारंभ इति खात्पतिता नो रत्नवृष्टिः । स्पर्शवद्रव्याभिघातादेव मूर्तित्वमस्य सिद्धं । न हि अमूर्तः कश्चित् मूर्तिमता बिहन्यते । तत एव च मुख्यावरोधः सिद्धः स्पर्शवदनभिघाताभ्युपगमात् । अभिभवादिदर्शनाच मूर्तः शब्दः इत्यवगंतव्यं ॥१९॥ यथा तारकादयो भास्करप्रभाभिवान्मू- र्तिमंतः । तथा सिंहगजमेर्यादिशब्दैवृहद्भिः शकुनिरुतादयोऽभिभूयंते । तथा कसादिषु पतिताः ध्वन्यं- तरांरभे हेतवो भवंति । गिरिगह्वरादिषु च प्रतिहताः प्रतिश्रृद्भावमास्कंदति । अत्राह-अमूर्तरप्यभिभवा- दृश्यते यथा विज्ञानस्य सुरादिभिः मूर्तिमद्भिस्ततो नायं निश्चयहेतुः ? इत्युच्यते । नायं व्यभिचारः विज्ञानस्य क्षायोपशमिकस्य पौद्गलित्वाभ्युपगमात् । इतरथा हि आकाशवन्नाभिभूयते । मनश्च द्वितयं पौगालिक तन्मयत्वात् ॥ २० ॥ द्विप्रकार मनो भावमनो द्रव्यमनश्चेति तदुभय- मपि पौद्गलिकं । कुतः ! तन्मयत्वान् । भावमनस्तावत् लब्ध्युपयोगलक्षणं पुद्गलावलंबनत्वात् पौद्गलिकं । द्रव्यमनश्च ज्ञानावरणवीर्यातरायक्षयोपशमलाभप्रत्ययाः गुणदोषविचारस्मरणादिप्राणधानाभिमुखस्याऽऽत्मनो- नुप्राहकाः पुद्गलाः वीर्यविशेषावर्जनसमर्थाः मनस्त्वेन परिणता इति कृत्वा पौद्गालकं नाकाशमय । अर्थातरमिति चेन्न अनेकांतात् इंद्रिगवत् ।। २१॥ स्यादेतत् अर्थातरं आत्मनो मन इति ! तन्न । किं कारणं १ अनेकांतात् इंद्रियवत् । यथा वीर्यांतरायज्ञानावरणक्षयोपशमापेक्षस्य आत्मन एवंद्रिय- रिणामादेशात्स्यादनन्यदिद्रियं, इंद्रियानिवृत्तावपि आत्मनोऽवस्थानात् । स्यादन्यत् तथाऽऽत्मन एच तत्क्षयो- पशमापेक्षस्य मनःपरिणामादेशात् स्यादनन्यत् मनोनिवृत्तावात्मनोऽवस्थानात् स्यादन्यत् । अवस्थायीति चेन्न अनंतरसमयप्रच्युत्तेः ॥२२॥ स्यादेतत् अवस्थायि मनः, न तस्य निवृ- त्तिरिति ? तन्न। किं कारण ? अनंतरसमयप्रच्युतेः । मनस्त्वेन हि परिणताः पुद्गलाः गुणदोषविचारस्मरणादि कार्यं कृत्वा तदनंतरसमय एव मनस्त्वात् प्रच्यवंते । आदेशवचनाच्च ॥ ३३ ॥ नायमेकांतः अवस्थाय्येव मन इति। कुतः ! आदेशवचनात। द्रव्या- देशान्मनः स्यादवस्थायि, यर्यायादेशात स्यादनवस्थायि । एकद्रव्यामिति चेन्नाऽसामर्थ्यात् ॥ २४॥ स्यादेतत् एकद्रव्यं मनः प्रत्यात्म वर्तते इति, उक्त च "प्रयत्नायौगपद्यात् ज्ञानायोगपद्याच्चैकं मनः" इति ? तन्न । किं कारणमसामर्थ्यात् । कथमसामर्थ्य ? परमाणुमात्रत्वात् । परमाणुमात्रं हि मनः तदात्मनेंद्रियेण च युक्तं सत् स्वप्रयोजनं प्रति व्याप्रियते इत्यभिमतं । तत्रेदं विचार्यते तदात्मेंद्रियाभ्यां सर्वात्मना वा संबंध्येत तदेकदेशेन वा ? यदि सर्वात्मना तयोरात्मेंद्रिययो- रांतरभावात् व्यतिरिक्तयोरन्यतरेण सर्वात्मना संबंधः स्यात् , अणोः मनसः नोभाभ्यां युगपविरोधात् । अथान्येन देशेनाऽऽत्मना संबंध्यते अन्यदेशेनेंद्रियेणैवं सति प्रदेशवत्त्वं मनसःप्रसक्तं तच्चानिष्टमणुमात्रत्वाद् मनसः । किंच यद्यात्मा मनसा सर्वात्मना संबंध्यते मनसोणुत्वात् आत्मनोप्यणुत्वं, आत्मनो विभुत्वात् मनसो का ·। सनातनजैनग्रंथमाला- मोक्षशाब- विभुस्वं प्रसज्यते । अथैकदेशनाऽऽत्मा मनसा संयुज्यत ननु प्रदेशवत्वमात्मनः प्रसक्तं । ततश्चतुष्टयत्रयद्वयस- निकर्षजज्ञानसुखदुःखादीनां प्रदेशवृत्तित्वात् आत्मनः कश्चित्प्रदेशो ज्ञानादियुक्तः कश्चित् प्रदेशो ज्ञानादिवि रहित इति । यत्र ज्ञानादिविरहितस्तत्रात्मलिंगाभावात् तदभाव इति सर्वगतत्वाभावः स्यात्। तथोंद्रियेण मनो यदि सर्वात्मना संयुज्यते इंद्रियस्याणुमात्रत्वान्नाणुत्वं । अथैकदेशेन मन इंद्रियेण संयुज्यते न तर्हि अणु तत्। किं च गुणगुणिनोरन्यात्वानित्यत्वाच्च मनसः संयोगविभागपरिणामाभावात् नास्यात्मना नचेंद्रियैः संयो- गविभागौ स्तः। अथ संयोगविभागाभ्यां मनः परिणमते न तर्हि नित्यत्वं । न च गुणगुणिनोरन्यत्वं । अचेतन- त्वाच्च मनसः अनेनैव इंद्रियेणाऽनेनैव चात्मना संयोक्तव्यं नेंद्रियांतररिति विशेषज्ञानाभावात् । प्रतिनियतात्में- द्रियसंयोगाभावः कर्मवदिति चेन्न । पौरुषेयपरिणामानुरंजित्वात् कर्मणः स्याञ्चैतन्यं, पुद्गलद्रव्यादेशाच स्याद- चेतनत्वमिति विषमो दृष्टांतः । सौक्ष्म्याच मनसश्चक्षुरादीनां रूपादिग्रहणयोग्यत्वाभावः अणुना मनसा चक्षुरादेः कृत्स्नस्याऽनधिष्ठितत्वात् । यावान् देशश्चक्षुरादीनामणुना मनसाधिष्ठितस्तावता एव रूपादिग्रहणसा- मर्थ्य भवेत् । न कृत्स्नस्य, दृष्टं च कृत्स्नग्रहण तस्मात् नाणु । आशु संचारीति चेन अचेतनत्वात् ।।२५।। स्यान्मतं अणुमात्रमपि सन्मनः आशु संचारित्वात् कृत्स्नग्रहणहेतुः इति ! तन किं कारणमचेतनत्वात् । न हि अचेतनस्य मनसः बुद्धिपूर्विका सर्वत्र व्यापृतियुक्ता । अदृष्टवशादिति चेन्न क्रियापरिणामाभावात् ॥ २६ ॥ स्यादेतत् पुरुषेण प्रेर्यमाणमलात- चक्रमाशु संचरणात् सर्वत्रोपलभ्यते, तथाऽदृष्टवाशान्मनसो भ्रमणमिति ! तन्न । किं कारण ? क्रियाप- रिणामा भावात् । क्रियावता हि पुरुषेण प्रेर्यमाण मलातचक्रं सर्वत्रोपलभ्यते इत्येतद्युक्तं, अदृष्टः पुनरात्मगुणः स्वयमक्रियोऽन्यत्र क्रियाहेतुरियेतदयुक्तमित्युक्तं पुरस्तात्। अनादिसंबंधमिति चेन्न संयोगित्वात् ॥२७॥ स्यादततत् अनादिसंबंधं मनः स्वभावत एवेति तन्न । किं कारणं? संयोगित्वात् । अप्राप्तिपूर्विका हि प्राप्तिः संयोगः इत्यणुमनोवादिनाभ्युपयम्यते इति मनोद्रव्यस्याऽऽत्मनाऽनादिसंबंधः । क्षायोपशमिकत्वाच नाहतस्य आत्मनाऽनादिसंबंधं मन इति सिद्धमास्ति । तत्परित्यागविरोधाच ॥ २८॥ यदि अनादिसंबंध मनो भवेत् अतोऽस्य परित्यागविरोधः स्यात् । अस्ति च परित्यागः अतो नानादिसंबंध मनः । कर्मवदिति चेन्न अनेकांतात् ॥ २९ ॥ स्यादेतत् यथा जीवकर्मणोरनादिसंबधेपि कर्मपरित्यागा- विरोधः तथा मनसोपीति ! तन्न । किं कारणं अनेकांतात् । नायमेकांतः जीवकर्मणोरनादिसंबंध इति, किं तर्हि ! कर्मसंबंधसंतत्यपक्षया स्यादनादिसंबंधः, मिथ्यादर्शनादिप्रत्ययापादितसंबंधभेदापेक्षया स्यादादिमान्, अतोऽस्य तत्प्रत्यनीकभावनाप्रकर्षसन्निधौ परित्याग इति नास्ति विरोधः । इंद्रियसहकारिवेदनावगमादिति चेन्न चेतनास्वभावत्वात् ॥३०॥ स्यादेतदिद्रियाणां सहकारि- कारणं मनः । कुतः चक्षुरादिभिरिष्टानिष्टरूपरसादिविषयोपलब्धौ तत्सन्निधाने सुखदुःखवेदनावगमात् आत्मैव नान्योस्य व्यापारोस्ति इति ? तन्न । किं कारण ? चेतनास्वभावत्वात् । निष्टप्तायःपिंडवत् इंद्रियपरिणामात् इंद्रियमनश्चेतनाखाभाव्यात् इंद्रियाण्येव वेदनावगमं कुर्वति । अतश्चैतदेवं यदि मनोऽतरेण इंद्रियाणां वेदना- वगमो न स्यात् एकेंद्रियविकलेंद्रियाणामसंज्ञिपंचद्रियाणां च वेदनागमो न स्यात् । पृथगुपकारानुपलभात् तदभाव इति चेन्न गुणदोषविचारादिदर्शनात् ॥ ३१ ॥ स्याम्मतं नास्ति मनः पृथगुपकारानुपलंभात् इति ? तन्न । किं कारणं ? गुणदोषविचारादिदर्शनात् मनसः । मन उप- लब्धिमता आत्मना मनस्त्वेन परिणमिता पुद्गलाः तिमिरांधकारादिबाह्याभ्यंतरेंद्रियप्रतिघातहेतुसान्नधानेपि गुणदोषविचारस्मरणादिव्यापारे साचिव्यमनुभवति अतोस्त्यतःकरणं मनः । विज्ञानमिति चेन्न तत्सामर्थ्याभावात् ॥ ३२ ॥ स्यान्मतं न मनो नामाऽन्यदस्ति किं तर्हि विज्ञानमेव किंचिन्मनः इति व्यपदिश्यते । उक्तं च- - ·wala पंचमोऽध्यायः। तत्त्वार्थराजवार्तिक । २२१ पण्णामनंतरातीतं विज्ञानं यद्धि तन्मनः । इति तन्न किं कारणं ! तत्सामर्थ्याभावात् । वर्तमानमेव विज्ञानं बाह्ममर्थं नावबोद्धुमल किमंग पुनरतीतं । वर्तमानं तावाद्वज्ञानं क्षाणकं पूर्वोत्तरविज्ञानसंबंधनिरुत्सुकं कथं गुणदोषविचारस्मरणादिव्यापारे साचिव्यं कुर्यात् अनुस्मरणं हीदं स्वयमनुभूतस्यार्थस्य दृष्टं नानुभूतस्य । न च क्षणिकैकांत तत्संभवति । एकसंतानपतितत्वात् तदुपपत्तिरिति चेन्न तदवस्तुत्वात् तदतीतमत्यंतमसत् कथमिव गुणदोषविचारस्मरणादौ सहायी भवेत् । आलयाविज्ञानं वीजशक्तिरूपं सदवास्थितमालंबनं भवतीतिचेत्, तस्य एकस्य कालांतरावस्था यित्वाभ्युपगमे क्षणिकप्रतिज्ञाहानिः । चेत्तदालंबनामावः । प्रधानविकार इति चेन्न अचेतनत्वात् ॥३३॥ स्यादेतत् न पौद्गलिकं मनः । किं तर्हि ? प्रधान- विकारः, प्रधानस्य महदहंकारादिभावेन परिणामिनः कश्चिद्विकारविशेषो मनः इत्याख्यायते इति ? तन्न। किं कारणं अचेतनत्वात्। प्रधानमचेतनं तद्विकाराश्च तदात्मका इति घटवदचेतनस्य तस्य गुणदोषविचारणादि- न्यापारे साचिव्याभावः । किं च मनः कारणं विचारादेः कर्ता पुरुषः प्रधानं वा स्यात् ! न तावातू पुरुषः निर्गुणत्वात् । सात्त्विका हि गुणदोषविचारादयो न च प्रधानं तस्याऽचेतत्वात्। न हि लोके किंचिदचंतनं- गुणदोषविचारादेः कर्तृ दृष्टं । किं च- तदव्यतिरेकात्तदभावः ॥ ३४ ॥ प्रधानत्वात् सत्त्वरजस्तमा साम्यावस्थानरूपात् महदहंकारा- दयः परिणामाः वैषम्यरूपाः व्यतिरिक्ता वा स्युरव्यतिरिक्ता वा । यदि व्यतिरिक्ताः कार्यकारणैकत्वैकांतप्र- तिज्ञाहानिः । अथाव्यतिरिक्ता प्रधानमेव न परिणामा नाम केचन संतीति मनसो निवृत्तिः । कोष्ट्यो वायुरुच्यासलक्षणः प्राणः ॥ ३५ ॥ वीर्यातरायज्ञानावरणक्षयोपशमांगोपांगनामोद- यापेक्षिणाऽऽत्मना उदस्यमानः कोष्टयो वायुरुच्छासलक्षणः प्राण इत्युच्यते । बाह्यो वायुरभ्यंतरीक्रियमाणोऽपानः ॥ ३६ ॥ तेनैवाऽऽत्मना बाह्यो वायुरभ्यंतरीक्रियमाणो. 'निःश्वासलक्षणोऽपान इत्याख्यायते । एतावण्यात्मानुग्राहिणी जीवितहेतुत्वात् । तन्मूर्तिमत्त्वं प्रतिघातादिदर्शनात् ।। ३७ ॥ तयोः प्राणापानयोः तेषां वाङ्मनःप्राणापानानां वा भूर्तिमत्त्वमवगंतव्यं । कुतः ? प्रतिघातादिदर्शनात् । प्रतिभयहेतुभिरशनिशन्दादिभिर्मनसः प्रतिघातो दृश्यते, सुरादिभिश्चाऽभिभवः । हस्तपुटादिभिरास्यसंवरणात् प्राणापानयोः प्रतिघात उपलभ्यते, श्लेष्मणा चाभि- भवः नचाऽमूर्तस्य मूर्तिमद्भिरविघातादयः स्युः । अत आत्मास्तित्वसिद्धिः प्राणापानादिकर्मणः तत्कार्यत्वात् ॥ ३९॥ अत आत्मनोस्तित्वं प्रासिधत् । कुतः प्राणापानादिकर्मणः तत्कार्यत्वात् । यथा यंत्रप्रतिमाचेष्टितं प्रयोक्तुरस्तित्वं गमयति । तथा प्राणापानादिकर्मापि क्रियावंतमात्मानं साधयति । असति तस्मिन्नप्रवृत्ते । नाकस्मात् नियमदर्शनात् । न विज्ञानादि कृतं, तेषाममूर्तत्त्वे प्रेरणशक्तिविरहात् । न रूपस्कंधकृतं तस्याचेतनत्वात् । सर्वेषां निरीहकत्वान् कर्माभाव इति चेन्न देशांतरप्राप्त्यभावप्रसंगात् । वायुधातुविशेषात् देशांतरे प्रादुर्भावः क्रियेत्युपचर्यते न मुख्या क्रियास्ति । 'भूतिर्येषां क्रिया सैवेति' वचनात् इति चेन्न वायुधातुविशेषासामर्थ्यात् । वायुधातुरपि निःक्रियः स कथमिव देशांतरप्रादुर्भूतिहेतुः स्यात् । क्षणिकत्वाभ्युपगमादनवस्थितानां कर्माभावः इति चेन्न भसिद्धत्वात् अयुक्तेश्च । प्राण्यंगत्वावद्वकवद्भावमसंग इति चेन्नांडगांगिद्वंद्वे तदभावात् ॥ ३९ ॥ स्यान्मतं शरीरं च वाक्च मनश्च प्राणश्चाऽपानश्च शरीरवाङ्मनःप्राणापाना इति द्वंद्वे कृते एकवद्भावः प्राप्नोति । कुतः ? प्राण्यंगत्वात् इति ! तन्न । किं कारणं! अंगांगिद्वंद्वे तदभावात् । प्राण्यंगानामेव यो द्वंद्वः तस्यैकवद्भावः उक्तः अंगमवयव एकदेश इत्यनांतरं, शरीरमत्रांगि चास्तीयेकवद्भावो न भवति । अथवा वागादीनि नांगानि दंतादिवदनवस्थितत्वात् । अथवा द्वंद्वैकवद्भावः सर्वः समाहारविषयः समाहारश्चकप्राणिविषयाणां युक्तः, नानाप्राणिस्थाश्चैते विवक्षिताः ततो नात्येकवद्भावः ।

·सनातननग्रंथमालायां- मोक्षशास्त्र- पुद्गलशब्दो निर्दिष्टार्थः ॥ ४० ॥ पुद्गलशब्दस्यार्थो निर्दिष्टः पुंगिलनात् पूरणगलनाद्वा पुद्गलाः। उपग्रहमकरणात्कर्तरि षष्ठी ।। ४९॥ उपग्रहशब्दः प्रकृतः स च कर्मसाधनः तेन कर्तुरनु- तत्वात् पुद्गलानामिति कर्तरि षष्ठी द्रष्टव्या । तेन शरीरादिपरिणामेरात्मनां पुद्गलाः उपग्रहीतार इत्युक्तं भवति । ते चात्मानः सक्रियाः कर्ममलीमसाः संतः शरीरादिकृतमुपकारं तद्वंधपूर्वकं अनुभवंतीत्येतदुक्तं । एकांतनिःक्रियत्वे अत्यंतशुद्धत्वे च शरीरादिभिः बंधाभावात् तत्कृतोपकाराभावः तक्रियाहेतुत्वाभावश्चेति संसाराभावः तदभावात् कुतो मोक्षः । यथा चैतच्चतुष्टयं गमनव्याहरणचिंतनप्राणनादिभावेन परिणाम- विशेषाहितमनुप्राहक पौद्गलिकत्वात् तथाऽयमपि तत्कृत एवोपकार । इति प्रदर्शयन्नाह- सुखदुःखजीवितमरणोपग्रहाश्च ॥ २० ॥ बाह्यप्रत्ययवशात् सद्वद्योदयादात्मनः प्रसादः सुखं ॥ १॥ यदात्मस्थं सद्वेद्यं कर्म द्रव्यादि- माह्यप्रत्ययवशात् परिपाकमुपयाति तदात्मनः प्रसादः प्रीतिरूपः सुखमित्याख्यायते । तथाऽसद्धेद्योदयात् आत्मपरिणामो यः संक्लेशमायः स दुःखमिति ॥२॥ तथा तेन प्रकारेण बाह्यप्रत्ययवशेनेत्यर्थः । असवद्योदयादात्मपरिणामो यः संक्केशप्रायः स दुःखमिति कथ्यते । भवस्थितिनिमित्तायुद्भव्य संबंधिनो जीवस्य प्राणापानलक्षणक्रियाविशेषाव्युपरमो नीवितं ॥३॥ ॥ भवधारणकारणमायुराख्यं कर्म तदुदयापादितं भवस्थितिं आदधानस्य जीवस्य पृर्वोक्तस्य प्राणा- पानलक्षणस्य क्रियाविशेषाविच्छेदो जीवितमिति प्रत्येतव्यं । तदुच्छेदो मरणं ॥४॥ तस्य जीवितोच्छेदो जीवस्य मरणं इत्यवसेयं । सुखग्रहणमादौ तदर्थत्वात्परिस्पंदस्य ॥ ५॥ सर्वेषां प्राणिनां परिस्पंदः सुखप्राप्त्यर्थः ततोऽस्य प्रहणमादौ क्रियते । तदनंतरं दुःखवचनं तत्प्रतिपक्षत्वात् ॥ ६ ॥ सुखस्य हि प्रतिपक्षभूतं दुःखं अप्रीतिहेतुत्वात् ततोस्य वचनं तदनंतर क्रियते । जीविनस्तदुभयदर्शनात् तदनंतरं जीवितगृहणं ॥ ७॥ यतः तदुभयं सुखदुःखं जीविनो भवति ततः तदनंतरं जीवितग्रहणं क्रियते । अंते प्राप्यत्वान्मरणस्यांते वचनं ॥ ८॥ आयुःक्षयनिमित्तं मरणमंते प्राणिभिरवाप्यत इति तदुपादानं अंते क्रियते । सुखं च दुखं च जीवितं च मरणं च सुखदुःखजीवितमरणानि तान्येवापप्रहः सुखदु:खजीवितमरणोपग्रहः । केषां ? पुद्गलानामिति प्रकृतं अभिसंबध्यते । प्रकृतत्वादुपगृहावचनमिति चेन्न स्वोपगूहदर्शनार्थत्वात् ॥९॥ स्यान्मतं प्रकृतमुपग्रहवचन- मस्ति तेन शरीरवाङ्मनःप्राणापानैः सुखदुःखजीवितमरणैश्च पुद्गलाः जीवान् उपगृह्णति इत्यस्मिन्नर्थे प्रतिपादिते पुनरुपग्रहवचनमनर्थकमिति ? तन्न ? किं कारणं, स्वोपगृहप्रदर्शनार्थत्वात्। यथा धर्माधर्माकाशानि परेषामेवोपग्रह कुर्वति न तथा पुद्गलाः, स्वोपग्रहश्चैषामस्तीति प्रदर्शनार्थे पुनरुपग्रहवचनं क्रियते । तद्यथा- केसादीनां भस्मादीनि जलादीनां कतकादीनि अयःप्रभृतीनामुदकार्दानि उपकारं कुर्वेति । मरणमात्मोपग्रहो नेति चेन्न निर्विण्णस्य तत्प्रियत्वात् ॥ १० ॥ स्यादेतत् मरणमात्मोपग्रहो नोपपद्यते । कुतः! अनिष्टत्वात् । न हि कस्यचित् मरणमीप्सितमिति ! तन्न । किं कारणं? निर्विण्णस्य तत्प्रिय- वान् । व्याधिपीडाशोकादिभिर्जीवितान्निवृत्तादरस्य निर्विण्णस्य हि जनस्य मरण प्रियं लोके दृश्यते । भयोजनपतिपादनार्थत्वात् च दुःखात् ॥ ११ ॥ यथा दुःखमनिष्टमपि जीवानां पुद्गलैः प्रति- पाधं प्रयोजनमिति गृह्यते तथा मरणमपीति नास्ति दोषः ।

·पंचमोऽध्यायः । तत्त्वार्थराजवार्तिक । २२३ लघ्वर्थमेकसूत्रीकरणमिति चेन्नाऽऽशंकानिवृत्त्यर्थत्वात् ॥ १२ ॥ स्यान्मतं शरीरवाङ्मनः प्राणापानाः सुखदुःखजीवितममरणोपग्रहाश्च पुद्गलानामित्येकमेव सूत्रं कर्तव्यं लध्वर्थमिति ! तन्न । किं कारणं ! आशंकानिवृत्त्यर्थत्वात् । शरीरवाङ्मनःप्राणापाना हेतवश्चत्वारः सुखदुःखजीवितमरणानि च फलानि चत्वारि तेषां यथासंख्यमानिष्टमाशंक्य तन्निवृत्त्यर्थं नानायोगकरणं । उत्तरसूत्र सुखादिसंबंधनार्थं च । तदनुपपत्तिनित्यानित्यपक्षयोर्विकारावस्थानाभावात् ॥ १३ ॥ तेषां सुखादीनां अनुपपत्तिः क? नित्यपक्षेऽनित्यपक्षे च । कुतः ? विकारावस्थानाभावात् । तद्यथा-नित्यपक्षे तावत् । आत्मनां पूर्व- परकालतुल्यत्वात् परिणामांतरसंक्रांतिलक्षणस्य विकारस्याभावात् सुखादिककल्पनमयुक्तं । अनित्यपक्षे चाव- स्थानाभावत् सुखादिसंबंधोनुपपनः । अवस्थितस्य हि इष्टानिष्टशब्दस्पर्शादिसन्निपाते सति सुखादिप्रभवः स्यात् स चाकस्मान्न भवति । किं तर्हि ? कुशलाकुशलभावनापूर्वकः । कुशलाकुशलभावना च स्मृत्यभिसंबं- धिचेष्टाभिर्निवृत्तिलक्षणा । स्मृत्यादयश्चानवस्थितस्य न संभवंतीत्यतो नित्यानित्यात्मकस्य आत्मनः सुखादि- निरूपणं निरवयं । आह अजीवद्रव्यचतुष्टयस्य यथा परानुग्रहः सांततिकः किमेवमात्मनामप्युतान्यो विधि- रस्तीत्यत्रोच्यते- परस्परोपग्रहो जीवानां ॥ २१ ॥ कर्मव्यतिहारविषयः परस्परशब्दः॥१॥ कर्मव्यतिहारः क्रियाव्यतिहार इत्यर्थः तद्विषयोय परस्परशब्दः। परस्परस्योपग्रहः परस्परोपग्रहः ॥ १॥ कः पुनरसौ ? स्वामिभृत्यादिभावेन वृत्तिः परस्परोप- प्रहः । स्वामी भृत्य आचार्यः शिष्य इत्येवमादिभावेन वृत्तिः परस्परोपग्रह इत्युच्यते । स्वामी तावत् वित्तत्या- गादिना भृत्यादीनामुपग्रहे वर्तते । भृत्याश्च हितप्रतिपादनेन आहतप्रतिषेधेन वा । आचार्य उभयलोकफलप्रदो- पदेशदर्शनेन तदुपदेशविहिताक्रयानुष्ठापनेन च शिष्याणां अनुगृहे वर्तते । शिष्या अपि तदनुकूलवृत्त्या । प्रकृतत्वादुपग्रहावचन मिति चेन्नानंतरचतुष्टयप्रतिनिर्देशार्थत्वात् ॥ २॥ स्यादेतत् प्रकृत- मुपग्रहवचनमस्ति तदभिसंबंधात् पुनरुपग्रहवचनं अनर्थकमिति ! तन्न । किं कारणं ? अनंतरचतुष्टय- प्रतिनिर्देशार्थत्वात् । नापूर्वः कश्चित् परस्परोपग्रहो जीवानामस्ति, अनंतरसूत्रे निर्दिष्टः सुखादिचतुष्टयो- पग्रह एवेति प्रदर्शनार्थं पुनरुपग्रहवचनं । स्त्री पुंसरतिवदनियमप्रदर्शनार्थं च ॥ ३ ॥ यथा स्त्रीपुंसौ यौगपद्येन रतिक्रियां परस्परस्योप- कुरुतः न तथा सुखाद्युपग्रहे नियम इति प्रदर्शनार्थं च पुनरुपग्रहवचनं क्रियते । जीवा हि कश्चित् स्वस्य सुखं कुर्वन् परस्यैकस्य सुखं करोति कश्चिद्वयोः कश्चिद्बहूनां । कश्चिदुःखमात्मनः कुर्वन् परस्यैकस्य द्वयोः बहूनां वा करोति । कदाचिद्वौ बहवो वाऽऽत्मानः सुखं दुःखंवा कुर्वतः परस्यैकस्य द्वयोर्बहूनां वा सुखं दुःखं मुत्पादयंति । एवमितरत्रापि योज्यं । आह-यदि अवश्यं सतोपकारिणा भवितव्यं संश्च कालोऽभिमतः स किमुपकारः ? इत्यत्रोच्यते तस्य खलु वक्ष्यमाणस्वतत्त्वस्याऽमूर्तेः वर्तनापरिणामक्रिया परत्वापरत्वे च कालस्य ॥२२॥ अथवा यथा धर्मादीनामस्तित्वस्याऽऽविर्भावक उपकार उक्तो गत्यादिः तथा कालस्यापि प्रतिनियत उपकारोस्तित्वसंसूचकोस्ति उत नास्ति ? अस्त्युपकारः । यद्येवं स उच्यतां इत्यत आह वर्तनादनिीति । करणाधिकरणयोर्वर्त्तनेति चेद्युटि सति ङीप्रसंगः ॥१॥ स्यादेतत् वर्ततेऽनया अस्यां चेति विगृह्य वर्तनाशब्दो निःपाद्यत इत्येवं सति परत्वाद्युटि सति टित्त्वात् ङी प्राप्नोति कथं तर्हि सिद्धिः ! णिवाद्युचि वर्तना ॥२॥ स्त्रीलिंगे कर्मणि भावे वा णिजंतााचि सति वर्तनेति भवति । वर्त्यते तनमात्र वा वर्तनेति ॥

·२२४ सनातनजैनग्रंथमालायां-- मोक्षशाने- अनुदात्तेचात्ताच्छीलिको वा ।। ३ ।। अथवा वृत्तिरयमनुदात्तेत्ततस्ताच्छीलिको युच् वर्तनशीला वर्तनेति । का पुनर्वर्तना। प्रतिद्रव्यपर्यायमंतन तकसमया स्वसत्तानुभूतिर्वर्तना ।। ४ ॥ द्रव्यस्य पर्यायो द्रव्यपर्यायः द्रव्यपर्यायं प्रति प्रतिद्रव्यपर्यायं । अंतति एकः समयोऽनया सांऽत तकसमया, पुनरसौ स्वसत्तानुभूतिः, उत्पादव्ययध्रौव्यैक्यवृत्तिः सत्ता न ततोन्या काचिदास्त स्वसत्ताप्रतिनियता असाधारणीत्यर्थः बुद्ध्यभिधाना नुप्रवृत्तिलिंगनानुमीयमाना सादृश्योपचारादेकापि सती जीवाजीवतद्भेदप्रभेदैः संबंधमापद्यमाना विशिष्टशक्ति- भिरवसंबध्यते । तस्या अनुभूतिः स्वसत्तानुभूतिर्वतनेत्युच्यते एकस्मिन्नविभागिनि समये धर्मादीनि द्रव्याणि षडपि स्वपर्यायैरादिमदनादिमद्भिरुत्पादव्ययध्रौव्यविकल्पैर्वर्तत इति कृत्वा तद्विषया वर्तना। सानुमानिकी व्यावहारिकदर्शनात् पाकवत् ।। ५ ॥ यथा व्यावहारिकस्य पाकस्य तंदुलवि- क्लेदनलक्षणस्यौदनपरिणामस्य दर्शनादनुमीयते-अस्ति प्रथमसमयादारभ्य सूक्ष्मपाकाभिनिवृत्तिः प्रतिसमय- मिति । यदि हि प्रथमसमयेऽग्न्युदकसन्निधाने कश्चित् पाकविशेषो न स्यात् । एवं द्वितीये तृतीये च न स्यात् इति पाकाभाव एव स्यात् । तथा सर्वेषामपि द्रव्याणां स्वपर्यायाभिनिवृत्तौ प्रतिसमयं दुरधिगमा निःपत्तिरभ्युपगंतव्या । तल्लक्षणः कालः ॥ ६॥ सा वर्तना लक्षणं यस्य स काल इत्यवसेयः । समयादीनां क्रियाविशे- षाणां समयादिनिवृत्त्यानां च पर्यायाणां पाकादीनां स्वात्मसद्भावानुभवनेन स्वत एव वर्तमानानां निर्वृत्तेर्बहि- रंगो हेतुः समय पाक इत्येवमादिस्वसंज्ञारूढिसद्भावे काल इत्ययं व्यवहारो कस्मान्न भवतीति तद्व्यवहारहे- तुनाऽन्येन भवितव्यमित्यनुमेयः । आदित्यगतेरिति चेन्न तद्गतावपि तत्सद्भावात् ॥ ७॥ स्यादेतत् आदित्यगतिनिमित्ता द्रव्याणां वर्तनेति ? तन्न । किं कारणं तद्गतावपि तत्सद्भावात् । सवितुरपि ब्रज्यायां भूतादिव्यवहारविषयभूतायां क्रिये त्येवं रूढायां वर्तनादर्शनात् तद्धेतुनान्येन कालेन भवितव्यं । आकाशप्रदेशनिमित्तेलि चेन्न तां प्रत्याधिकरणभावाद्भाजनवत् ॥ ८॥ स्यादेतत् आकाश- प्रदेशनिमित्ता वर्तना नान्यस्तद्धेतुः कालोस्तीति ! तन्न किं कारणं तां प्रत्यधिकरणभावात् भाजनवत् । यथा भाजनं तंदुलानामधिकरणं नतु तदेव पचति तेजसो हि स व्यापारस्तथाकाशमप्यादित्यगत्यादिवर्त- नायामधिकरणं न तु तदेव निर्वर्तयति कालस्य हि स व्यापारः । सत्तात इति चन्न तस्या अप्यनुग्रहात् ॥ ९॥ स्यान्मतं सत्तानाम सर्वपदार्थानां साधारण्यस्ति तद्धेतुका वर्तनेति तन्न । किं कारणं? तस्या अप्यनुग्रहात् कालानुगृहीतवर्तना हि सत्तेति ततोप्यन्येन कालन भावितव्यं । द्रव्यस्य स्वजात्यपरित्यागेन प्रयोगवित्रसालक्षणो विकारः परिणामः ॥१०॥ द्रव्यस्य चेतनस्येतरस्य वा द्रव्यार्थिकनयस्य अविवक्षातो न्यग्भूतानां स्वां द्रव्यजाति अजहतः पर्यायार्थिकनयार्पणात प्राधान्यं विभ्रता केन चित् पर्यायेण प्रादुर्भावः पूर्वपर्यायनिवृत्तिपूर्वको विकारः प्रयोगाविस्रसालक्षणः परिणाम इति प्रतिपत्तव्यः । तत्र प्रयोगः पुद्गलविकारस्तदनपेक्षा विक्रिया विस्त्रसा । तत्र परिणामो द्विविधः अना- दिरादिमांश्च । अनादिर्लोकसंस्थानमंदराकारादिः । आदिमान् प्रयोगजो वैस्रसिकश्च । तत्र चेतमस्य द्रव्य स्यौपशमिकादिर्भावः कपिशमाद्यपेक्षोऽपौरुषेयत्वात् वैनसिक इत्युच्यते । ज्ञानशीलभावनादिलक्षणः आचा- र्यादिपुरुषप्रयोगनिमित्तत्वात् प्रयोगजः । अचेतनस्य च मृदादेः घटसंस्थानादिपरिणामः कुलालादिपुरुष- प्रयोगनिमित्तत्वात् प्रयोगजः । इंद्रधनुरादिनानापरिणामो वैनसिकः । तथा धर्मादेरपि परिणामो योज्यः । परिणामाभावः सत्त्वासचयोर्दोषोपपवेरिति चेन्न पक्षांतरत्वात् ॥ ११॥ स्यान्मतं नास्ति परिणामः कुतः सत्त्वासत्त्वयोः दोषोपपत्तेः । वजिमंकुरे स्याद्वान या ? यदि सदंकुरे वीजमंकुराभावो बीजवत् ।

·पंचमोऽध्यायः । तत्त्वार्थराजबार्तिक । अथासत् न बीजमंकुरत्वेन परिणतं अंकुरे तत्स्वभावाभावात् अतः परिणामाभावः इति ? तन्न । किं कारणं? पक्षांतरत्वात् । यथा सत्पक्षदोषो नाऽसत्पक्षं स्पृशति पक्षांतरत्वात् । असत्पक्षदोषोपि सत्पक्षं तत एव । तथा सदसदेकांतपक्षदोषावप्यनेकांतपक्षं न स्पृशतः पक्षांतरत्वादेव, इतरथा हि पक्षसंकरप्रसंगः । उभय- दोषप्रसंग इति चेन्न जात्यंतरत्वान्नरसिंहरूपवत् । शालिवीजादिद्रव्यादेशात् अंकुरे स्याद्वीजमस्ति यद्यन्वयो च्छेदः स्यात्फलविशेषाभावः प्रसज्येत । शालिवीजादिपर्यायार्थादेशात् स्यादंकुरे नास्ति बीजं यद्यविपरि- णामः स्यात् अन्यथा वृत्तिदर्शनमयुक्तं स्यात् । प्रतिषेधाभावाच्च ।। १२ । इदमस्ति, त्वं पृष्टव्यः ? परिणामः सन्वा प्रतिषिध्येताऽसन्वेति उभयथा च प्रतिषेधाभावः ? यदि सन् सत्त्वादेव न प्रतिषिध्येत । अथ सन्नपि प्रतिषिध्यते । ननु परिणामप्रतिषेधोपि सत्त्वात् प्रतिषिध्यत इति प्रतिषेधाभावः । तदभावादप्रतिषिद्धः परिणामः । अथ प्रतिषेधः सत्त्वादप्रतिषिद्धः ननु परिणामोपि सत्त्वात् अप्रतिषिद्धः । अथाऽसन् परिणामः ? असत्त्वादेव खरविषाणवत् न प्रतिषिभ्यते इति प्रतिषेधाभावः। अथवा यस्य परिणामो नास्ति स वक्तृत्वेनापरिणतः वाच्यास्याप्यर्थस्याभिधेयत्वेनापरिणामः अभिधानस्य च वाचकत्वेनापरिणाम इति वक्तृवाच्यवचनानामभावात् प्रतिषेधाभावः, तदभावादप्रति- षिद्धः परिणामः स्थितः। अन्यानन्यत्वदोषादिति चेन्नोक्तत्वात् ॥ १३ ॥ स्यान्मतं नास्ति परिणामः कुतः ? अन्यानन्यत्वयोर्दोषात् । बीजादंकुरोऽन्यो वा स्यात् अनन्यो वा ? यदि अन्यो बीजादंकुरः ? न तर्हि बीजप- रिणामोंऽकुरः। अथानन्यो बीजादंकुरः न तर्हि अंकुरोस्ति बीजादनन्यत्वात् । उक्तं च-स्याच्चेद्वीजं परि- णतं नान्यो बीजाच सोऽकुरः तच्च नैवं यदि ह्यन्यो न तस्माचेन्न सोऽकुरः १ तन्न । किं कारणं ? उक्त- त्वात् । उक्तमेतत् पक्षांतरत्वात् दोषाभाव इति । स्याद्वीजादंकुरोन्यः स्यादनन्यः । यस्मात् प्रागंकुरोत्पादात् बीजेऽकुरपर्यायो नासीत् पश्चाच्च जातः तस्मात् बीजादंकुरः पर्यायार्थादेशात् स्यादन्यः । यस्माच्च शालिवी- जजातिविशिष्टोऽन्योऽकुरोऽसंस्तस्माच्छालिवीजजात्यात्मकद्रव्यार्थादेशात बीजादंकुरः स्यादनन्यः । स न च व्यवस्थिताव्यवस्थितदोषादिति चेन्नानेकांतात् ॥ १४ ॥ स्यान्मतं बीजेऽकुरत्वेन परिणतेऽकुंरे बीजं व्यवस्थितं वा स्यादव्यवस्थितं वा ? यदि व्यवस्थितं ! बीजस्य ब्यवस्थानात् विरो- धात् अंकुराभावः । अथाव्यवस्थितं न तर्हि बीजमंकुरत्वेन परिणतं तस्मादुभयत्र दोषान्नास्ति परि- णाम इति ? तन्न । किं कारणं ! अनेकांतात् । यथा मनुष्यायुर्नामकर्मोदयादंगोपांगपर्यायानास्कंदन् निष्टप्तायःपिंडवत् अंगुल्युपांगपरिणामात् अंगुलिरात्मा अतो वीर्यातरायक्षयोपशमापेक्षोंगुल्यात्मा संको- चनप्रसारणपर्यायावास्कदन् अनादिपारणामिकचैतन्यद्रव्यार्थादेशात् स्यात् सन्, पौगलिकपरिवृत्तावस्थि- तांगुल्युपांगपर्यायार्थादेशात् न स्यात् सन्, अत एव स्यादनन्यः स्यादवस्थितः । संकोचनप्रसारणपर्यायार्था- देशात्स्यादसन् अत एव स्यादन्यः स्यादनवस्थितः । तथैकेंद्रियवननामायुरुदयाविष्कृतः आत्मैव बीज- पर्यायमास्कंदन निष्टप्तायःपिंडवत बीजपरिणामात् बीजव्यपदेशभाक् । अतः किं ? अनादिपारिणामिकचैत- न्यद्रव्यार्थादेशात् स्यात् सत्, ततः पौद्गलिकशालिजात्येकेंद्रियरूपरसस्पर्शशब्दपर्यायार्थादेशाच्च स्यात् सत्, तत एव स्यादनन्यः स्यादनवस्थितः । पौद्गलिकशालिवीजपयायार्थादेशात्, स्यादसन् अत एव स्यादन्यः स्यादनवस्थितः । इत्येवमनेकांताश्रयणादेकांतपक्षदोषानुषंगाभावः । बृद्ध्यभावप्रसंग इति चेन्नान्यहेतुत्वात् ॥ १५ ॥ स्यादेतत् नास्ति परिणामः । कुतः ! बृद्ध्य- भावप्रसंगात् । यदि बीजमंकुरत्वेन परिणमेत बीजमात्रः स एवांकुरः स्यात् । पयःपरिणामदधिवत् । ततो वृदयभावः । उक्तं च- किचान्यद्यदि तीजं गच्छेदंकुरतामिह । विबृद्धिरंकुरस्य स्यात् कथं बीजादपुष्कलात् ।। १ ॥ भौमोदकरससंबंधाद्वद्भिरितिचेन्न परिणामाभावप्रसंगात् । उक्तं च- २९ । HERNipka mumentre Hathi.naet..

·HOM ? - । ? सनातनजैनग्रंथमालाया- मोक्षशास्त्र- अथेष्ट तै रसै मरौदकैश्च विवर्धते । नन्वेवं सति बीजस्य परिणामो न युज्यते ॥ १ ॥ भौमोदकरसद्रव्यांतरसंचयात् वृद्धिरिति चेन्न द्रव्यांतरसंयोगेपि बृद्ध्यभावात् । यदि भौमोदकरसद्र- व्योतराणि संयोगवृद्ध्या वर्तते ननु बृद्ध्यभावः जतुसंयोगे काष्ठबृद्ध्यभाववत् । उक्तं च- आलिप्तं जतुना काष्ठं यथा स्थूलत्वमृच्छति । तनु काष्ठं तथैवास्ते जतु चात्र विवर्धते ॥ १ ॥ तथैवं यदि तद्वीजमास्ते येनात्मना स्थितं । रसाश्च वृद्धिं कुर्वति बीजं तत्र करोति किं ॥ २ ॥ इति ? तन्न । किं कारणं ? अन्यहेतुत्वात्। बीजमात्रः अंकुरोभवेत् इति ब्रुवता त्वयैवाभ्युगतः परिणा- मः । यस्तु भवता दोष उपन्यस्तः बृद्ध्यभावप्रसंग इति नासौ युक्तः । कुतः ? अन्यहेतुत्वात् । यथा मनुष्या- युर्नामोदयाभ्यां जातो बालः बाह्यसावित्र्यकिरणादिसंबंधापेक्षस्तन्यनवनीताद्याहारमनुभवन् अभ्यंतरवीयो- तरायक्षयोपशमावि विताहारजरणसामर्थ्यकायाग्निवलापक्षः उपयुक्ताहाररसादिपरिणामान्निर्माणनामकर्मोद- यापेक्षो बर्धते । तथा वनस्पतिविशेषायुर्नामोदशेपेक्षो बीजाधिष्ठानो बीजोंऽकुरो जातः भौमोदकरसाहारं तप्तायःपिंडवत् आत्मसात्कुर्वन् बाह्यसावित्रकिरणसंतापाभ्यंतरवीर्यांतरायक्षयोपशमाविर्भावितांकुरकाया- ग्निवलात् भौमोदकरसान् जरयन् स्वानुरूपनिर्माणकर्मोदयापेक्षो बर्धते । अयं तु वृद्ध्यभावदोषः एकांतवादि- नामेव भवति । नित्यत्वैकांते तावद्विपरिणाभावात् बृद्ध्यभावः । क्षणिकैकांतवादेपि प्रतीत्य समुत्पादाभ्यु पगमात् तावतोधिगमे तावत एवोपगमात् वृद्ध्यभावः । किं च सर्वेषां क्षणिकत्वात अंकुरस्य तत्कारणाभि- मतानां च भौमोदकरसादीनां युगपद्भाविनाश: स्यात् पौर्वापर्येण वा ? यदि युगपत् ? नास्ति तत्कृता बृद्धिः, न हि बृद्धिहेतवो विनश्यंतोऽन्यस्य विनश्यतोर्थस्य वृद्धिं कुर्वतो दृष्टाः । अथ पौर्वापयेण ? विनष्टस्यां- कुरस्य भौमादयः किं कुर्वति विनष्टा वा किं कुर्युः । अनेकांतवादिनां तु अंकुरो भौमादयश्च द्रव्यार्थादेशात स्यान्नित्याः पर्यायादेशाच्च स्यात्क्षणिका इति बृद्ध्युपपत्तिः । क्षणिकत्वे प्रबंधभेदाभ्युपगमात् बृद्धिरिति चेन्न तदभावात् ॥१६॥ स्यान्मतं भावानां क्षाण- कत्वेपि बृद्धियुज्यते कुतः प्रबंधभेदाभ्युपगमात् । त्रिविधो हि प्रबंधः सभागरूपः क्रमापेक्षः अनियतश्चेति तत्र प्रदीपात् प्रदीपकश्च प्रबुध्यते स्रोतसः स्रोत एवेति सादृश्यात् सभागरूपः प्रबंधः । स संततिपरिणाम- क्रमोपलंभात् वालकुमारवीजांकुराधविच्छेदः क्रमापेक्षः। कृतलासानेकवर्णप्रबंधानियमो मेवेद्रधनुरादिष्वनियतः ततोस्ति वृद्धिरिति ?तन्न । किं कारणं? तदभावात् । इदमिह संप्रधार्य सतोर्वा प्रबंधः स्यात् सदसतारसतो ? न तावदसतोः प्रबंधः वंध्यासुताकाशकुसुमयोः । नापि सदसतोः खरखरविषाणयोः । परिशेषात् सतोरवे । क्षणिकवादे तु पूर्वोत्तरस्कंधयो कस्मिन् क्षणेस्तित्वमिति प्रबंधाभावः । अस्तित्वे च क्षणिकप्रतिज्ञाहानिः । आह क्षणिकत्वेपि तुलांतनामोन्नामवत् युगपदुत्पादविनाशभावात् अर्थप्रबंध इत्यस्ति वृद्धिरिति, उयुच्यते । यदि युगपदुत्पादविनाशयोः वृत्तिः ? कार्यकारणभावाभावः सव्येतरगोविषाणवत् । ध्रौव्यकांते परिणामाभावोऽनेकदोषप्रसंगात् ॥ १७ ॥ ध्रौव्यैकांते य उक्तः परिणाम. "व्यव स्थितस्य द्रव्यस्य धर्मातरानिवृत्तौ धर्मांतरोपजनने च परिणामः, अवस्थितस्य हि ध्रौन्यादिलक्षणस्य द्रव्यस्य क्षीरधर्ममात्रनिवृत्तौ दधिधर्ममात्रोत्पत्तौ परिणाम इति" स नोपपद्यते। कुतः ? अनेकदोषप्रसंगात् । न हि तस्य द्रव्यमवस्थितमस्ति यस्य परिणामो भवेत् । अथास्ति समुदायव्यतिरिक्तं द्रव्यं ननु गुणसमुदायमात्रद्रव्य- प्रतिज्ञाहानिः । किं च । उभयदोषपसंगात् ॥ १८॥ इहमिह मीमांस्यं-यनिवर्तते यच्चोत्पद्यते यच्च व्यवतिष्ठते तदे- । पूर्वाभावसायभावापत्तिरिति पाठांतरं । २ भावापत्तिरित्यापि पाठः। ? ? SARAL SINES PM - LEAR R SA RALA ।

·RI ? ? ? ऐश्चमोऽध्यायः। तत्त्वार्थराजवार्तिक । तत्रितयं गुणसमुदायमात्रं वा स्यात् ततोऽन्यद्वेति ! यदि गुणसमुदायमात्रं ननु स एवासौ प्राक् पश्चाच गुणसमुदयः कोत्र कस्य वा परिणामः ? अन्येन नाम निवृत्तेन अन्येनावस्थितेनाऽन्येन वोत्पन्नन भवित. व्यामिति न्याय्यं । अथान्यदिति गृह्यते एवमपि गुणसमुदायमात्रप्रतिज्ञाहानिः किं च-ध्रौव्येकांतविरोधः एकश्चेद्धर्मो निवर्तते एकश्चदुत्पद्यतेऽनित्यताप्राप्तेरिति । किंच--समुदायः गुणेभ्यो वा अन्यो वा स्यादनन्यो- वा? यद्यनन्यः ? गुणा एवेति समुदायकल्पनाव्याघातः, तदभावाच्च तदविनामाविनां गुणानामप्यभावः अथान्यः समुदायः ? पुनरत्र प्रतिज्ञाविरोधः परस्पराविनाभाविनोः स्वरूपशून्यत्वं च स्यात् । कुतः परि- णामकल्पना ! ! यच्चोक्तं पूर्वभावस्यान्यभावाप्तिः परिणाम इति तदयुक्तं । कस्मात् ? उभयदोधप्रसंगात् शब्दादीनां सुखादिसमन्वयभावानुपपत्तिः शब्दादिभावनिवृत्तिति , यदि पूर्वभावस्य अन्यभावापत्तिः परिणामः ? सुखदुःखमोहानां शब्दादिभावापत्तेः शब्दादिषु सुखादिसमन्वयभावानुपपत्तिः । किं कारणं : पूर्व- भावस्यांन्यभावापत्तिः परिणामः इति प्रतिज्ञानात् । अथ पूर्वभावस्य नान्यभावापत्तिः सुखादिसमन्वयात् कथं तर्हि पूर्वभावस्यान्यभावापत्तिः परिणामः । तथैव सुखाद्यवस्थानात् शब्दादिभावानुपपत्तिः प्रस. जति, सा चानिष्टा, तस्मात् न पूर्वभावस्यान्यभावापत्तिः परिणामः । किं च । अभावस्यापरिणामात् ॥ १९॥ यद्येनात्मना नास्ति न तस्य तद्भावापत्तिः विद्यते । यथा अभावस्य अभावान्मनाऽभावान्न तस्याभावापत्तिः । एवं गुणानां स्थूलत्वेन अभावात् तद्भावापत्तिरयुक्ता । अ- थास्ति तद्भावस्ततः परिणामानुपपत्तिः तद्भावात् येनात्मना यद्विद्यते तस्य न पुनस्तद्भावापत्तिः, नाभाव अभावात्मकत्वात्पुनरभावो भवति । एवमेकांते कारणस्योभयथा परिणामानुपपत्ते: अनेकांत आश्रयणीयः । पर्यायार्थादेशात् स्यादन्यभावापत्तिः । द्रव्यादेशात् स्यान्नान्यभावापत्तिः परिणाम इति । तथा द्रव्या- (देशात् स्यादवस्थितस्य द्रव्यस्य परिणामः पर्यायार्थादेशात् स्यादनवस्थितस्येति । अथ का क्रियेत्यत्रोच्यते- क्रिया परिस्पंदात्मिका द्विविधा ॥ ३० ॥ द्रव्यस्य द्वितयनिमित्तवशात् उत्पद्यमाना परिस्पंदा- मिका क्रियेत्यवसीयते। सा द्विविधा पूर्ववत् प्रयोगविलसानिमित्ता। प्रायोगिकी शकटादीनां । विनसानिमित्ता मेघादीनां । स्थित्यग्रहणमिति चेन परिणामावरोधात् ॥२१॥ स्यादेतत् यदि परिस्पंदात्मिका क्रिया इत्यु- ध्यते स्थितेरग्रहणं प्राप्नोति गतिनिवृत्तिर्हि स्थितिरिति ? तन्न । किं कारणं ? परिणामावरोधात्। स्थितिर्हि परि- णामेंऽतर्भवति। परिणामग्रहणमेकमेवास्ति इति चेन्न भाववैविध्यख्यापनार्थत्वात् ॥ २२ ॥ स्यान्मतं यथा स्थितिः परिणामेंतर्भवति तथा क्रियापि तत्रैवावरुध्यते इति परिणामग्रहणमेवैकमस्तु इति ? तन्न । किं कारणं! भाववैविध्यख्यापनार्थत्वात् । द्रव्यस्य हि भावो द्विविधः परिस्पंदात्मकः अपरिस्पंदात्मकश्च । तत्र परिस्पंदा- स्मकः क्रियेत्याख्यायते, इतरः परिणामः, इत्येतत् ख्यापनार्थ पृथग् ग्रहणं । क्षेत्रप्रशंसाकालनिमित्तात् परत्वापरत्वानवधारणमिति चेन्न कालोपकारप्रकरणात् ॥२३॥ स्थान्मतं क्षेत्रप्रशंसाकालनिमित्ते परत्वापरत्वे। तत्र क्षेत्रनिमित्ते-परत्वापरत्वे तावदाकाशनदेशाल्पबहुत्वापेक्षे । एकस्यां दिशि बहूनाकाशप्रदेशानतीत्य स्थितः परः। ततः अल्पानतीय स्थितोऽपरः । प्रशंसाकृते अहिंसादि- प्रशस्तगुणयोगात् परो धर्मः तद्विपरीतोऽधर्मोऽपरः इति । कालहेतुके शतवर्षः परः, शोडशवर्षोऽपर अतो- ऽर्थभेदात् परत्वापरत्वयोरनवधरणमिति ? तन्न । किं कारणं ? कालोपकारप्रकरणात् । कालकृतेऽत्र परत्वाप- रत्वे गृह्यते दूरासन्नदेशावस्थायिनोः कुमारस्थविरयोः तपस्विचांडालयोः सन्निकृष्टदेशे चांडाले पर इति व्यवहारो दृश्यते । विप्रकृष्टे च तपस्विनि अपर इति ते एते परत्वापरत्वे कालकृते इह गृह्यते । वर्तनायुपकारलिंगः कालः ॥ २४ ॥ उक्ता वर्तनादयः उपकारा यस्याऽर्थस्य लिंगं स कार इत्यनुमीयते । तथा चोक्तं "येन मूर्तानामुपचयाश्चापचयाश्च लक्ष्यते स काल इति" ।' ?

·- २२८ सनातनजैनग्रंथमालायां- मोक्षशास्त्रे- वर्तनाग्रहणमेवास्त्विति चेन्न कालद्वैविध्यप्रदर्शनार्थत्वात् प्रपंचस्य ॥२५॥ स्यान्मतं वर्त- नाग्रहणमेवास्तु कालास्तित्वख्यापनं तद्विकल्पत्वात् परिणामादीनामिति ! तन्न । किं कारणं ! कालद्वैविध्यप्रद- शनार्थत्वात् प्रपंचस्य । द्विविधः कालः परमार्थकाल:व्यवहाररूपश्चेति । तत्र परमार्थकालः वर्तनालिंगः गत्यादीनां धर्मादिवत् वर्तनायाः उपकारकः । स किंस्वरूप इति चेन् उच्यते-यावंतो लोकाकाशे प्रदशा- स्तावंतः कालाणवः परस्परं प्रत्यबंधाः एकैकस्मिन्नाकाशप्रदेशे एकैकवृत्त्या लोकव्यापिनः मुख्योपचारकप्रदे- शकल्पनाभावान्निरवयवाः । मुख्यप्रदेशकल्पना हि धर्माधर्मजीवाकाशेषु पुद्गलेषु च व्यणुकादिषु स्कंधेषु । परमाणुषूपचारप्रदेशकल्पना, प्रचयशक्तियोगात् । उभयथा च कालाणूनां प्रदेशकल्पनाभावात् , धर्मास्ति कायादिवत् कायत्वाभावः । अत एव विनाशहेतुत्वाभावात् नित्याः । परप्रत्ययोत्पादविनाशसद्भावादनित्याः।सूची सूत्रमार्गाकाशच्छिद्रवत् परिच्छिन्नमूर्तत्वपि रूपादियोगाभावान् अमूर्ताः । निष्क्रियाश्च प्रदेशांतरसंक्रमाभावात् । व्यवहारकालः परिणामादिलक्ष्यः, कालवर्तनया लब्धकालव्यपदेशः, कुतश्चित् परिच्छन्नः, अपरिच्छिन्नस्य परिच्छेदहेतुः। कालत्रैविध्यसिदिः परस्परापेक्षत्वात् ॥ २६ ॥ भूतो वर्तमानो भविष्यन्निति त्रिविधः काल: सिद्धः । कुतः १ परस्परापेक्षत्वात् । यथा वृक्षपंक्तिमनुसरंतो देवदत्तस्य एकैकतरुं प्रति प्राप्तः प्राप्नुवत् प्राप्स्यन् व्यपदेशस्तथा तात्कालाणूननुसरतां द्रव्याणां क्रमेण वर्तनापर्यायमनुभवतां भूतवर्तमानभविष्यब्ध- वहारसद्भावः । तत्र परमार्थकाले भूतादिव्यवहारो गौणः। व्यवहारकाले मुख्यः। परस्परापेक्षश्चासौ यद्न्याक्र यापरिणतं कालपरमाणुं प्राप्नोति तद्रव्यं तेन कालेन वर्तमानसमयस्थितिसंबंधवर्तनया वर्तमानकालः, काला- गुरपि वर्तयंस्तद्रव्यमनतिक्रांतसंबंधं वर्तनाख्यो भवति, तदेव कालवशात् अनुभूतवर्तनासंबंध भूतं, कालाणु- रपि भूतः, तदेव वय॑त् स्थितिसंबंधवर्तनापेक्षं भविष्यदिति व्यपदिश्यते, कालाणुश्च भविष्यन्निति । एवं सवितुरनुसमयगतिप्रचयापेक्षया आवलिकोच्छ्रासप्राणस्तोकलवनालिकामुहूर्ताऽहोरात्रपक्षमासर्वयनादिस वि- तृगतिपरिवर्तनकालवर्तनया व्यवहारकालो मनुष्यक्षेत्रे संभवति इत्युच्यते तत्र ज्योतिषां गतिपरिणामात् । न बहिः निवृत्तगतिव्यापारत्वात् ज्योतिषां । मनुष्यक्षेत्रसमुत्थेन ज्योतिर्गतिसमयावलिकादिना परिच्छिन्नेन क्रिया- कलापेन कालवर्तनया कालाख्येन ऊर्चमधस्तिर्यक् प्राणिनां संख्येयासंख्येयानंतानंतकालगणनाप्रभेदेन कर्मभवकायस्थितिपरिच्छेदः सर्वत्र जघन्यमध्यमोत्कृष्टावस्थः क्रियते । क्रियामात्रमेव कालस्तव्यतिरेकेणानुपलब्धिरिति चेन तदभावे कालाभिधानलोपप्रसं- गात् ।। २७ ॥ स्यान्मतं क्रियामात्रमेव कालः कुतस्तव्यतिरेकेणानुपलब्धेः । सर्वोयं कालव्यवहारः क्रियाकृतः क्रिया हि क्रियांतेर परिच्छिन्ना अन्यक्रियापरिच्छेदे वर्तमाना कालाख्या भवति । योपि समयो नाम विद्भिरुच्यते स परमाणुपरिवर्तनक्रियासमय एव कालसामान्यसामानाधिकरण्यात्, न समयपरिमा- पापरिच्छेदकोन्यः । ततः सूक्ष्मतरः कश्चिदस्ति कालः, तत्समयक्रियाकलाप आवलिका, तत्प्रचय उच्छ्वास इत्यादि समयक्रियाकलापपरिच्छिन्ना आवलिका. उच्छ्वासपरिच्छेदे वर्तमाना कालाख्या । एवमुत्तरत्रापि योज्यं । लोकेपि तथैव गोदोहेंधनपाकादिरन्योन्यपरिच्छेदे वर्तमानः कालाख्यः इति क्रियैव काल इति ! तन । किं कारणं तदभावे कालाभिधानलोपप्रसंगात् । ! क्रियाकृत एवायं व्यवहारः सर्व उच्छ्वास मात्रेण कृतं मुहूर्तेन कृतमिति । किं तु समय उच्छ्वासो निश्वासो मुहूर्तः इति स्वसंज्ञाभिर्निरूढानां काल इत्यभि- धानमकस्मान्न भवति । यथा देवदत्तसंज्ञया निरूढे पिंडे दंड्यभिधानमकस्मान्न भवतीति दंडसंबंधसिद्धिः। तथा कालसिद्धिरपि । इतरथा कालव्यवहाराभावप्रसंग: स्यात् । वर्तमानाभावामसंगाच्च ।। २८ ॥ यस्य क्रियामात्रमेव कालो नान्यः कश्चिदस्ति वर्तनालक्षणः तस्य वर्तमानकालाभावः प्रसक्तः। कथ। उच्यते-पट इति यः प्रक्षिप्तस्तंतुः सोतिक्रांतः यःप्रक्षेप्स्यते सोड- नागतः न च तयोरंतरे काचिदन्यानतिक्रांत्यानागतिवत्यः क्रियास्ते वर्तमानत्वेन परिग्रह्यते । वर्तमानापेक्षे च पुनरतीतानागताविष्यते तदभावे तयोरप्यभावः स्यात् । यदुक्तं आरंभादिरपवर्गातः क्रियाकलापो वर्तमान ।

·ana - पंचमोऽध्यायः। तस्वार्थराजवाातका इति आरंभाय प्रभृता यस्मिन् काले भवति कर्तारः कार्यस्यानिष्ठातः तन्मध्यमकालमिच्छंतीति तदप्ययुक्तं । कुतः ? अभ्युपगमविरोधात् । पूर्व क्रियाकाल इत्युक्तं पश्चात् क्रियासमूह इति । क्षणिकानां क्रियावयवानां समू- हाभावाच्च । यस्य पुनरन्योन्यलक्षणः कालः तस्य प्रथमसमयाक्रियावर्तनया आरंभमुपादाय द्वितीयादि- समयक्रियाविशेषाणां द्रव्यार्थतयावस्थानमनुभवतां समुदायमुपचर्य तत्समूहसाध्यघटादेरापरिसमाप्तेर्वर्तते घटादिक्रियेति वर्तमानकालसिद्धिः कल्प्यते । यदि व्यतिरेकेणानुलब्धेः कालो नास्तीत्युच्यते ? ननु क्रिया- याः क्रियासमूहस्य वाभावः । कारकाणां हि प्रवृत्तिविशेषः क्रिया न तम्यः प्रवृत्तिर्व्यतिरिक्ता उपलभ्यते । यथा सर्पात्मलाभ एव कौटिल्यं न तु तत्तस्माव्यतिरिक्तमुपलभ्यते एवं क्रियाणति । तथा क्रियावयवेभ्यो व्यतिरिक्तो न तत्समूह उपलभ्यते तदात्मकत्वात् अतस्तयोरभावप्रसंगः स्यात् । किं च क्रिया क्रियांतरस्य परिच्छेदिका कालव्यपदेशभागित्यनुपपन्नमनवस्थानात् । स्थितो हि लोके प्रस्थादिः परिमाणविशेषः ब्रीह्या:- देवस्थितस्य परिच्छेदको दृष्टः । नच तथा क्रियावस्थिता, स्थितिलक्षणमात्राबलंबनाभ्युपममात्। न हि स्वय- मनवस्थितः कश्चिदनवस्थितस्य परिच्छेदको दृष्टः । प्रदीपपरिस्पंदवत् इतिचेत् यथा प्रदीपोऽनवस्थितः परिस्पंदस्यानवास्थितस्यैव परिच्छेदे वर्तते तथा क्रियापीति एतच्चायुक्तं असिद्धत्वात् प्रदीपपरिस्पंदश्च क्षणिक इति नास्माभिरभ्युपगम्यते स्वकार्यस्य प्रकाशवादेरनेकक्षणसाध्यत्वात्। समूहस्य परिच्छेदकभावादिति चेन्न क्षणिकानां समूहाभावात् । शब्दवदिति चेन । यथा क्षणिकानां वर्णध्वनीनां समुदायः पदवाक्यरूपः तथा क्रियावयवानामित्येतदप्यसांप्रतं असिद्धत्वादेव । न हि वर्णध्वनयः क्षणिकाः, देशांतरस्थश्नोतृविषयभावापत्ति- दर्शनात् । शब्दांतरारंभात् तत्प्रतिसिद्धिरिति चेन्न क्षणिकस्यारंभशक्तिविरहात् । यस्मिन् क्षण स्वयमात्मलाभ- मापद्यते न तदान्यमुत्पादयति असत्त्वात् । उत्तरक्षण च नारभते. उत्पत्त्यनंतरापवर्तित्वात् । आसन्नसदव- स्थाको हि क्षण उत्पत्तिकाल इति व्यपदिश्यते। उत्तरकालमस्य सत्त्वं ? इत्युत्पत्तिव्यवहार एव न स्यात्। पूर्व- विज्ञानाहितसंस्कारबीजाधारभूतायां बुद्धौ समुदायकल्पनेति चेन्न तस्या अपि तादात्म्यात् । यस्य तु द्रव्या- र्थादेशात् स्यानित्या बुद्धिरपि तस्य वस्तुनि बुद्धौ च क्रियावयवसमूहस्य शक्तिव्यक्तिस्वरूपेण व्यवस्थितस्य कालवर्तनया प्रतिलब्धकालव्यपदेशस्य परिच्छिन्नस्यान्यपरिच्छेदे वृत्तिरुपपद्यते इति व्यवहारकालसिद्धिः । तत्प्रसिद्धौ च मुख्यकालसिद्धिः इत्युक्तं । अथ किमर्थ परवापरत्वयोः पृथग्रहणं वर्तनापरिणामक्रियापरत्वा- परत्वानीत्येवं वक्तव्यं? परत्वापरत्वयोः पृथग्रहणं परस्परापेक्षत्वात् ।। २९॥ परत्वापरत्वे पृथग्गृह्यते । कुतः ? परस्प- रापेक्षत्वात् । परत्वं व्यपेक्ष्यापरत्वं भवति । अपरत्वं व्यपेक्ष्य परत्वमिति । अथ. किमर्थ वर्तनाग्रह- णमादौ क्रियते? वर्तनाग्रहणमादौ अभ्यर्हितत्वात् ॥ ३० ॥ वर्तनाग्रहणमादौ क्रियते कुतः ? अभ्यर्हित्वात् । पन्थमभ्यार्हितत्व ? वर्तनापूर्वकत्वात् परमार्थकालप्रतिपत्तेः । तन्निमित्तत्वात् व्यवहारकाललिंगस्याप्राधान्यं । अत्राह उक्तं भवता शरीरादीनि पुद्गलानामुपकार इति तंत्रांतरीयाजीवं ! परिभाषते तत्कथामित्यत्रोच्यते- स्पर्शरसगंधवर्णवंतः पुद्गलाः ॥ २३ ॥ स्पर्शग्रहणमादौ विषयवलदर्शनात् ॥ १॥ स्पर्शग्रहणमादौ क्रियते। कुतः ? विषयवलदर्शनात् । सर्वेषु हि विषयेषु स्पर्शस्य वलं दृश्यते । स्पष्टप्राहिचिंद्रियेषु स्पर्शस्यादौ ग्रहणव्यक्तिः, सर्वसंसारिजीवग्रहण- ? ? योग्यत्वाच्च । रसमसंग इति चन्न स्पर्श सति तद्भावात् ॥ २ ॥ स्यान्मतं यदि विषयवलात् आदौ स्पर्शोऽ- धीतः ननु विषयवलत्वात आदौ रस एवाध्येयः । स्पर्शसुखनिरुत्सुकेष्वपि रसव्यापारदर्शनात् इति ? तन्न । किं कारणं ! स्पर्श सति तद्भावात् तत्रापि सति स्पर्शे रसव्यापार इति स्पर्शग्रहणमेवादौ ज्यायः । तत एवा- नतरं रसवचन स्पर्शग्रहणानंतरभावितत्वात रसग्रहणस्य । तदनंतरं तद्ग्रहणं क्रियते ।

·marathi । सनातनजैनग्रंथमालायां- मोक्षशाले- वायौ तदभावात् व्यभिचार इति चेन्न तत्राप्यभ्युपगमात् ॥३॥ स्यादेतत वायुः स्पर्श- वान् इति तदनंतरं रसग्रहणाभावात् व्यभिचार इति ? तन्न किं कारणं तत्राभ्युपगमात् । रूपादयो हि स्पर्शाविनाभाविनः घटादिष्विव वायावष्यभ्युपगम्यते । स्पर्शवत्वं सतां रूपादीनामपि,ग्रहणं कस्मान्न ? इति चेत् स्थूलविषयमाहित्वाचक्षुरादीनां घ्राणोद्रियविषयवत् । वायौ सतामपि रूपादीनामग्रहण । रूपात् प्राग् गंधवचनं अचाक्षुषत्वात् ॥ ४ ॥ रूपात प्राक् गंधवचन क्रियते । किं कारणं ! अचाक्षुषत्वात् ॥ अंते वर्णग्रहणं स्थौल्ये सति तदुपलब्धेः ॥ ५॥ सर्वेषां अंते वर्णग्रहणं क्रियते । कुतः स्था- व्ये सति तदुपलब्धः ॥ नित्ययोगे मतुविधानं ॥ ६ ॥ स्पर्शश्च रसश्च गंधश्च वर्णश्च स्पर्शरसगंधवर्णास्ते येषां संति ते स्पर्शरसगंधवर्णवंतः इति नित्ययोगे मतुविधानं दृष्टव्यं । यथा क्षीरिणो न्यग्रोधा इति क्षीरेण नित्ययोगात् मत्वर्थीयविधानं । तथा अनादिपारिणामिकस्पर्शादिगुणसामान्यनित्ययोगे मतुरिति स्पर्शादीनामनंतपर्या- यत्वेपि मौलभेदप्रसिद्धयर्थमितः क्रियते । मृदुकठिनगुरुलघुशीतोष्णस्निग्धरूक्षस्पर्शभेदाः ॥७॥ एते मृद्वादयोऽष्टौ स्पर्शस्य मूल- भेदा दृष्टव्याः । तिक्तकटुकाम्लमधुरकषाया रसप्रकाराः॥ ८॥ तिक्तादयः पंच रसप्रकाराः वेदितव्याः । गंधः सुरभिरमुरभिश्चः ॥ ९ ॥ गंधो द्विविधः सुरभिरसुरभिश्चति । वर्णाः पंचधा नीलपीतशुक्लकृष्णलोहितभेदात् ॥ १० ॥ नीलादिभिः पंचभिः प्रकौरः वर्णा भियंते एषां च स्पर्शनादीनामेकैकस्य एकद्वित्रिचतुःसंख्येयासंख्येयानंतगुगपरिणामोवसेयः । सकलरूपा. दिद्व्यधर्मनिर्देशात् अवशिष्टविशेषप्रतिपत्त्यर्थमाह- शब्दबंधसौम्यस्थौल्यसंस्थानभेदतमश्छायातपो- द्योतवंतश्च ॥२४॥ शब्दादीनामभिहितनिर्वचनानां परिप्राप्तद्वंद्वानां मतुना अभिसंबंधः ॥ १॥ शब्दादीनां निर्वचनेन प्रतिलब्धार्थानां परस्परापेक्षायां सत्यां द्वंद्वं कृत्वा मतुना संबंधो योजयितव्यः । तद्यथा--शपत्य- थैमाह्वयति प्रत्ययायति शम्यते येन शपनमात्रं वा शब्दः । बध्नाति बध्यतेऽसौ बध्यतेऽनेन बंधनमात्र या बंधः। लिंगेन आत्मानं सूचयति सूच्यतेऽसौ सूच्यतेऽनेन सूचनमात्रं वा सूक्ष्मः, सूक्ष्मस्य भावः कर्म वा सौ- भ्यं । स्थूलयते परिहयति स्थूल्यतेऽसौ स्थूल्यतेऽनेन स्थूलनमात्रं वा स्थूलः । स्थूलस्य भावः कर्म वा स्थौल्यं । संतिष्ठते संस्थीयतेऽनेनेति संस्थितिर्वा संस्थानं । भिनत्ति भिद्यते भेदमात्रं वा भेदः । पूर्वोपात्ता- शुभकर्मोदयात् ताम्यति आत्मा तम्यतेऽनेन तमनमात्र वा तमः । पृथिव्यादिधनपरिणाम्युपश्लेषात् देहादि- प्रकाशावरणतुल्याकारण छिद्यते छिनत्त्यात्मानमिति वा छाया । असद्वेद्योदयात् आतपत्यात्मानं आतप्यते- ऽनेन आतपनमात्रं या आतपः । निरावरणमुद्योतयति उद्योत्यतेऽनेन उद्योतनमात्रं वा उद्योतः । शब्दश्च बंधश्च सौक्षम्यं च स्थौल्यं च संस्थानं च भेदश्च तमश्च छाया च आतपश्च उद्योतश्च शब्दवंधसौम्यस्थौल्यसं- स्थानभेदतमश्छायातपोद्योताः ते येषां संति ते शब्दवंधसौक्ष्म्मस्थौल्यसंस्थानभेदतमश्छायातपोद्योतवंतश्च । शब्दो द्वेधा भाषालक्षणविपरीतत्वात् ।। २ ॥ शब्दो द्वेषा अवतिष्ठते । कुतः ! भाषालक्षण- विपरीतत्वात् भाषालक्षणो विपरीतश्चेति । भाषात्मक उभयया अक्षरीकतेतरविकल्पात् ॥ ३ ॥ तत्र भाषात्मकः शब्दः उभयथा Hamania ·PRASANNAPURNA DNA PORNSAR -- पञ्चमोऽध्यायः । तत्वार्थराजवार्तिक । कल्प्यते कुतः अक्षरीकृतेतरविकल्पात् । अक्षरीकृतः शास्त्राभिव्यंजकः संस्कृतविपरीतभेदात् आर्यम्लेच्छ- व्यवहारहेतुः । अवर्णात्मको द्वींद्रियादीनामतिशयज्ञानस्वरूपप्रतिपादनहेतुश्च । स एव सर्वः प्रायोगिकः । अभाषात्मको द्वेधा प्रयोगविस्रसानिमित्तत्वात् ।। ४ ॥ अभाषात्मकः शब्दो द्वधा विभज्यते। . कुतः ! प्रयोगविस्रसानिमित्तत्वात् । तत्र वैससिको वलाहकादिप्रभवः ॥ ५ ॥ प्रयोगश्चतुर्धा ततविततघनसौषिरभेदात् ॥ ६॥ प्रयोगजः शब्दः चतुर्धा भिद्यते। कुतः! तत- विततघनसोषिरभेदात् । तत्र चर्मततनात्ततः पुष्करभेरीदर्दुरादिप्रभवः । विततः तत्रीकृतो वीणासुघोषादि- समुद्भवः । धनस्तालघंटालालनाद्यभिघातजः । सौपिरो वंशशंखादिनिमित्तः । स शब्दः आकाशगुणः इति केषांचित् दर्शनं तदयुक्तं इत्युक्तं पुरस्तात् । अपरे मन्यते ध्वनयः क्षणिकाः ऋमजन्मानः स्वरूपप्रति- पादनादेवोपलक्षणशक्तिकाः नार्थातरमबरोधयितुमलं । यदि समर्थाः स्युः पदेभ्य इव पदार्थेषु प्रतिवर्ण वर्णा र्थेषु प्रत्ययः स्यात् । एकेन चार्थे कृते वर्णीतरोपादानमनर्थकं स्यात् । नापि क्रमजन्मनां सहभावः संघा- तोस्ति योऽर्थेन युज्यते । अतस्तेभ्योऽर्थप्रतिपादने समर्थः शब्दात्मा अमूर्तो नित्योऽतींद्रियो निरवयवो निः क्रियोः ध्वनिभिः अभिव्यंग्य इति अभ्युपगंतव्यः ? इत्येतच्चानुपपन्नं । कुतः १ व्यंग्यव्यजकभावानुपपत्तेः । व्यग्यस्तावत् शब्दात्मा स्वेन स्वरूपेणावस्थितो वा व्यज्येत अनवस्थितो वा । यदि स्वरूपेणावस्थितो व्यज्येत तत्रापि द्वैतं भवति । ध्वनिसान्निधेः प्राक् पश्चाच्चानुपलब्धेः । सौम्यं वा हेतुः स्यात् प्रतिबंधकं वा किंचित् । यदि सौक्ष्म्यान्नोपलभ्येत सर्वकालमस्याग्रहणमेव स्यात् आकाशादिवत् । अथ ध्वनिसन्निधाने स्थौल्यमस्य स्यात् । विकारप्राप्तेः नित्यत्वं हीयते । न हि किंचित् प्रतिबंधकमस्ति घटोपलब्धौ तमोवत् । प्रभाभावस्तमो न वस्त्वंतरमिति चेन्न अतिशयवत्त्वात् । (सपक्षत्वाच्च) सम्पन्नवत्त्वाच्च नीलादिवर्णवत् । स्वरूपेणानवस्थितश्चेत् नासौ व्यंग्यः कार्य स्यात् ध्वनिसान्निधाने स्वरूपप्राप्तेस्तत एवैषां ध्वनीनां व्यंजकत्वमयुक्तं । किंच- आद्यो वर्णध्वनिः शब्दात्मा सकलस्य वा व्यंजकः स्यात् एकदेशस्य वा ? यदि सकलस्य इतरेषां ध्वनीनां आनर्थक्यं स्यात् । अथैकदेशस्य निरवयवत्वमस्य हीयते । किं च स ध्वनियंजकः स्फोटस्य वा उपकारं कुर्यात् श्रोत्रस्य उभयस्य वा ? न तावत् पृथिवीगंधस्य जलसेचकवत् स्फोटस्य उपग्रहे वर्तते, तस्य नित्यत्वात् विकारप्राप्त्यनभ्युपगमात् । नचामूर्तस्याभिव्यंग्यस्य विक्रियोपपद्यते । नापि चक्षुषोंजनवत् श्रोत्रस्योपकारे वर्तते वधिरस्य गुणांतरोत्पादनशक्तयभावात् । युज्यते नेत्रस्यांजनमुपकारकमिति तिमिरा- दिदोषहननदर्शनात् न तथोपहतश्रवणस्य ध्वनिकृतमुपकारकं किंचिदप्युपलभामहे । अथ कणेंद्रियस्य उपग्रहे वर्तते न तत्रार्थाववोधनान् उपग्रहाऽन्योस्ति तदभ्युपगमेनैव कृतत्वात् स्फोटककल्पना अन- र्थिका । नाप्युभयस्योपग्रहोपि युक्तः प्रत्येकमयुक्तत्वादेव । किं च ते ध्वनयः न स्फोटाभिव्यक्तिहेतवो भवंति उत्पत्तिक्षणादूर्वमनवस्थानात् उत्पत्तिक्षणे वासत्वात् । अथ क्षणिका अपि संतः अभिव्यक्तिहेतवः कश्चेदानी भवतो मत्सरः ? अर्थप्रत्यायने तदभ्युपगमे च स्फोटकल्पना व्यर्था । प्रदीपवदिति चेन्न तस्यासिद्धत्वात् ॥ ७॥ नोत्पत्त्यनंतरापवर्गी प्रदीप आत्मलाभे देशांतरसं- बंधनिमित्तक्रियापरिणामविप्रकृष्टदेशस्वघटादिप्रकाशनदर्शनात् । कर्मवदिति चेत् असिद्धत्वादेव ।। ८ ॥ कर्मव्यक्तयः क्षणिकाः संत्यः कर्मत्वं जातिमभिव्यंज- यंतीयसिद्धमस्मान् प्रति द्रव्यगुणकर्मविषयसामान्यविशेषस्यार्थातरभूतस्यानभ्युपगमात् । कर्मणोपि द्रव्यात् अपृथग्भूतस्य द्रव्यार्थावस्थानाभ्युपगमात् । किं च अभिव्यंजकाभिव्यंग्यवैधर्मात् यथा मूर्तः क्रियावान् प्रदीपोभिव्यंजकः तद्व्यंग्याश्च घटादयः क्रियावतो मूर्तिमंतो दृष्टः । नच तथा ध्वनेप॑तिः क्रियावांश्च तयं- ग्यः स्फोटोपि न तद्धर्मः ततोऽभिव्यक्तयभावः । किं च स्फोटः ध्वनेरन्यो वा स्यात् अनन्यो वा ? यद्यनन्यः तादात्म्यं प्रामोति व्यग्यत्वाभावश्च भेदाभावात् । अथान्यः तस्य श्रोत्रोपलभ्यत्वाभावः । किं च व्यंग्यत्वे सति अनित्यत्वं स्यात् स्फोटस्य घटादिवत् विज्ञानेन व्यंग्यत्वात् । आकाशादेर्व्यभिचार इति चेन मूर्तिमता व्यंग्य- -- ·- । २३२ सनातनजैनग्रंथमालायां- मोक्षशास्त्रे- स्वादिति विशेष्यवचनात् । किं च यस्य व्यंग्यत्वं तस्य कार्यत्वमपि दृष्टं यथा घटादेः न तथा स्फोटस्य कार्यत्वमस्ति । नित्यत्वाभ्युपगमादिति व्यंग्यत्वाभावः । महदादिवदिति चेत् साध्यसमत्वात् ॥ ९ ॥ यथा महदादि व्यंग्यमेव न कार्य तथा स्फो- टोपीति तन्न साध्यसमत्वात् । यथेदं स्फोटमव्यंग्यत्वं साध्यं तथा महदादेरपीति । किंच दृष्टां- ताभावात् । नचामूर्तः कश्चिन्नित्यो निरवयवो मूर्तिमताऽनित्यत्वेन सावयवेन व्यंग्यो दृष्टः तदभावात् साध्य सिद्ध्यभावः तस्मात् ध्वनिरूप एव शब्दो द्विशक्तिरभ्युपगंतव्यः । स च पुद्गलद्रव्यार्थादेशात्ततोऽनन्यत्वातू स्यान्नित्यः । श्रोत्रोपलभ्यपर्यायसामान्यास्थित्यपेक्षया कालांतरस्थायिप्रतिसमयस्थितिभेदापेक्षया क्षणिक इति च जैनेश्वरदर्शनमनवयं ॥ वंधोपि द्विधा विस्रसाप्रयोगभेदात् ॥१०॥ बंधोऽपि वैविध्यमश्नुते । कुतः ? विस्रसाप्रयोग भेदात् । वैनसिकः प्रायोगिकश्चेति । आयो द्वेधा आदिमदनादिविकल्पात् ॥ १९॥ आद्यो वैनसिको बंधो द्विधा भिद्यते । कुत: ? आदिमदनादिविकल्पात् । तत्रादिमान् स्निग्धरूक्षगुणनिमित्तविद्युदुल्काजलधारानींद्रधनुरादिविषयः । अना- दिरपि वैनसिकबंधो धर्माधर्माकाशानामेकशः त्रैविध्यान्नवविधः धर्मास्तिकायबंधः धर्मास्तिकायदेशबंधः धर्मास्तिकायप्रदेशबंधः । अधर्मास्तिकायबंधः अधर्मास्तिकायदेशबंधः । अधर्मास्तिकायप्रदेशबंधः । आका- शास्तिकायबंधः आकाशास्तिकायदेशबंध आकाशास्तिकायप्रदेशबंधश्चेति । कृत्स्नो धर्मास्तिकायः तदर्धे देशः, अर्धाधै प्रदेशः, एवमधर्माकाशयोरपि । कालाणूनामपि सततं परस्परविश्लेषाभावात् अनादिः । एकजीवप्रदेशानां च संहरणविसर्पणस्वभावत्वेपि परस्परवियोगाभावात् अनादिबंधः । धर्माधर्मकाला- काशानां परस्परवियोगाभावात् अनादिबैधः । नानाजीवानामपि सामान्यापेक्षया इतरद्रव्यैः सह बंधः, अनादिः । पुद्गलद्गव्येष्वपि महास्कंधादीनां सामान्यादनादिबंधः। एवं सर्वद्रव्यविषयबंधे सति पुद्गलप्रकर- णात् तद्विषयो बंधः परिगृह्यते । विखप्ता विधिविपर्यये निपातः ॥ १२ ॥ पौरुषेयपरिणामापेक्षाविधिः तद्विपर्यये विस्त्रसाशब्दो निपातो दृष्टव्यः । विस्त्रसा प्रयोजना वैस्रसिको बंधः । प्रयोगः पुरुषकायवाङ्मनःसंयोगलक्षणः ॥ १३॥ पुरुषस्य कायवाङ्मनःसंयोगः प्रयोग इत्युच्यते । प्रयोगप्रयोजनो वधः प्रायोगिकः स द्वेधा अजीवविषयो जीवाजीवविषयश्चेति । तत्राजीवविषयो जतु काष्ठादिलक्षणः । जीवाजीवविषयः कर्मनोकर्मबंधः । कर्मबंधो ज्ञानावरणादिरष्टधा वक्ष्यमाणः । नो- कर्मबंधः औदारिकदिविषयः । स पुन: पंचविधः आलपनाऽऽलेपनसंश्लेषशरीरशरीरिभेदात् ।रथशकटादीनां लोहरज्जुवरत्रादिभिरालपनादाकर्षणात बंधः आलपनबंधः । अनेकार्थत्वात् धातूनां लपिः आकर्षणक्रियो- ज्ञेयः । कुड्यप्रासादादीनां मृत्पिडेष्टकादिभिः प्रलेपदानेन अन्योन्यालेपनात् अर्पणात् आलेपनबंधः । धातूना- मनेकार्थत्वात् आयूर्वस्य लिडः अर्पणक्रियस्य ग्रहणं । जतुकाष्ठादि संश्लेषबंधः । शरीरबंधः पंचधा औदारि- कवैक्रियिकाहारकतैजसकार्मणशरीरनोकर्मबंधभेदात् । स प्रत्येकं चतुश्चतुर्द्विरेकभंगभेदात् पंचदशधा । तत्रौ- दारिकशरीरनोकर्मप्रदेशानामौदारिकशरिनोकर्मप्रदेशैरन्योन्यानुप्रवेशात् औदारिकौदारिकशरीरनोकर्मबंध: प्रथमः । औदारिकतैजसशरीरनोकर्मप्रदेशानां अन्योन्यानुप्रवेश: औदारिकतैजसशरीरनोकर्मबंधो द्वितीयः । औदारिकर्कामणशरीरनोकर्मप्रदेशानामन्योन्यानुप्रवेशःऔदारिककामणशरीरनोकर्मबंधस्तृतीयः । औदारिक- तैजसकार्मणशररिनोकर्मप्रदेशानामन्योन्यानुप्रवेशः औदारिकतैजसकार्मणशरीरनोकर्मबंधश्चतुर्थः । अनेन विधिना वैकियिकवैक्रियिकशरीरनोकर्मबंधः वैक्रियिकतैजसशरीरनोकर्मबंधः क्रियिककार्मणशरीरनोकर्म- बंधः । वैक्रियिक तैजसकार्माणशरीर नोकर्मबंधः । आहारकाहारकशरीरनोकर्मबंधः आहारक तैजसशरी- रनोकर्मबंधः आहारककर्मणशरीरनोकर्मवंधः आहारकतैजसफार्मणशरीरनोकर्मबंधः । तैजसतैजसशरीरनो- १ आकर्षणाक्रियापेक्षा पाठोऽयं ग. पुस्तके । TET E ·। ॥ पंचमोऽध्यायः । तत्वार्थराजबार्तिक । कर्मबंधः तैजसकार्मणशरीरनोकर्मबंधः । कार्मणकार्मणशरीरनोकर्मबंधश्चति. योग्यः । शरीरिबंधी द्वेधा अनादिरादिमांश्च । अष्ट जीवमध्यप्रदेशानामुपर्यधश्चतुणी रुचकवदवस्थितानां सर्वकालमन्योन्यापरित्यागात् अनादिसंबंधः । इतरेषां प्रदेशानां कर्मनिमितसंहरणविसर्पणस्वभावत्वादादिमान् । अथवा यथा क्रोधप रिणत आत्मैव क्रोधः तथा तप्तायःपिंडवत् शरीरेण सह बंधं प्रत्यात्मनः एकत्वादात्मैव शरीरमिति व्यप- देशात् पूर्वोक्ताः पंचदश विकल्पाः शरीरविषयत्वेन योज्याः। औदारिकादिशरीरभेदार्पणात् प्रागुक्ता विक- रूपाः । अत्राह-कर्मनोकर्मणोः कः प्रतिविशेष इत्युच्यते-आत्मपरिणामेन योगाभावलक्षणेन क्रियत इति कर्म तदात्मनां स्वतंत्रीकरणे मूलकारणं । तदुदयापादितः पुद्गलपरिणामः आत्मनः सुखदुःखवलाधान- हेतुः, औदारिकशरीरादिः ईषत्कर्म नोकर्मेत्युच्यते । किं च स्थितिभेदाढ़ेदः कर्मणां स्थितिरुत्तरत्र वक्ष्यते । नोकर्मणां स्थितिरुच्यते । औदारिकवक्रियिकशरीरयोः स्वायुःप्रमाणस्थितिर्निषेकः । तत्रौदारिकशरीरस्य त्रिपल्योपमा स्थितिः । यस्मादकसमयादारभ्य आ त्रिपल्योपमसमाप्तेरवस्थानं । वैक्रियिकशरीरस्य त्रय- त्रिंशत्सागरोपमा स्थितिः, यस्मादेकसमयनिषेकादारभ्य त्रयस्त्रिंशत्सागरोपमांत्यसमयादवस्थानं । आहा- रकशरीरस्य अंतमुहूर्तपरिणामा स्थितिः । तैजसशरीरस्य षष्ठिसागरोपमा स्थितिः । कार्मणशरीरस्य कर्मस्थितिः, ज्ञानावरणाद्यनककर्मस्थितिसंभवेप्यात्मीयैव कर्मस्थितिमा॑ह्या । औदारिकवैक्रियिकतैजसका- मणशरीरकर्मणामेकैकस्य विंशतिसागरोपमकोटीकोट्यः स्थितिः । आहारकशरीरकर्मणोंऽतेःकोटीकोव्यः स्थितिः ॥ सौम्यं द्विविध अंत्यमापेक्षिकं च ॥ १४ ॥ सौक्ष्म्यं द्विविधं वेदितव्यं । कुतः ! अंत्यमापेक्षिक चेति । तत्रांऽत्यं परमाणूनां । आपेक्षिक विल्वामलकवदरादीनां । तथा स्थौल्यं ॥ १५ ॥ तेनैव प्रकारेणात्यं आपेक्षिकं चेति द्विविधं स्थौल्यमवगंतव्यं । तात्यं जगव्यापिनि महास्कंधे । आपेक्षिकं वदरामलकविल्वतालादिषु । संस्थान द्वेधेत्थंलक्षणं अनित्थंलक्षणं च ॥ १६ ॥ संस्थानमाकृतिदे॒धा भिद्यते इत्थंल- क्षणमनित्थं लक्षणं चेति । वृत्तव्यस्रचतुरस्रायतपरिमंडलादित्थमतोन्यदनित्थं ॥ १७ ॥ वृत्तं त्र्यस्त्रं चतुरस्रमायतं परि- मंडलमित्येवमादि संस्थानमित्थंलक्षणं । अतोऽन्यन्मेषादीनां संस्थानं अनेकविधं, इत्थमिदमिति निरूपणा- भावात् आनित्थंलक्षणं। भेदः षोदोत्करचूर्णखंडचूर्णिकापतराणुचटनविकल्पात् ।। १८॥ भेदः षोढा भिद्यते । कुतः ! उत्करादिविकल्पात् । तत्रोत्करः-काष्ठादीनां करपत्रादिभिरुत्करणं । चूर्णो-यवगोधूमादीनां सक्नुकणि- कादिः । खंडो-घटादीनां कपालशर्करादिः । चूर्णिका-माषमुद्रादीनां । प्रतरोऽभ्रपटलादीनां । अणु- चटनं तप्तायःपिंडादिष्वयोधनादिभिरभिहन्यमानेषु स्फुलिंगनिर्गमः । तमो दृष्टिप्रतिबंधकारणं ॥ १९ ॥ दृष्टेः प्रतिबंधकं वस्तु तम इति व्यपदिश्यते । यदपहरन् प्रदीपः प्रकाशको भवति । छाया प्रकाशावरणनिमित्ता ॥ २० ॥ प्रकाशावरणं शरीरादि यस्या निमित्तं भवति सा छाया सा द्वेधा तद्वर्णादिविकारप्रतिबंधमात्रग्रहणविकल्पात् ॥ २१ ॥ सा छाया द्वेधा व्यवतिष्ठते । कुतः तद्वर्णादिविकारात् प्रतिबिंवमात्रग्रहणाच्च । आदर्शतलादिषु प्रसन्नद्रव्येषु मुखादिच्छाया तद्वर्णादिपरिणता उपलभ्यते । इतरत्र प्रतिबिंबमात्रमेव । अत्राह-विपरीतग्रहणं कुतः ! प्राङ्मुखस्य प्रत्यङ्मुखा छाया दृश्यते ! इति प्रसन्नद्रव्यपरिणामविशेषाद्भवति । अत्र चोद्यते नादर्शतलादिच्छायासद्भावः, किं तर्हि : नयननिर्गतेन रश्मिना घनद्रव्यात् प्रतिहतनिवृत्तन स्वमुखस्यैव ग्रहणं इति तदयुक्तं विपर्यासग्रहणाभावप्रसंगात् । कुड्यादिषु अतिप्रसंगात् प्रहणशक्त्यभावाच्च । विपर्यासंग्रहणाभावप्रसंगस्तावत् यदि प्रतिनिवृत्तेन नयन ·सनातनजैनग्रंथमालाया- मोक्षशास्त्रे- रश्मिना स्वशरीरस्यैव ग्रहणं प्राङ्मुखस्य प्राङ्मुखमेव ग्रहणं स्यात् । विपर्यासहेत्वमावात् कुड्यादिषु वातिप्रसंगः स्यात् । नयनरमेः प्रतिवातस्य तत्रापि सद्भावात् । नाप्यसौ नयनराश्मिः शरीरानिष्क्रांतः मनसाऽनधिष्ठितो ग्रहीतुं शक्नोति ॥ आतपः उष्णप्रकाशलक्षणः ।। २२ ।। आतप आदित्यनिमित्त उष्णप्रकाशलक्षणः पुद्गलपरिणामः उद्योतश्चंद्रमणिखद्योतादिविषयः ॥ २३ ॥ चंद्रमणिखद्यातादीनां प्रकाश उद्योत उच्यते । क्रियोपसंख्यानं पुद्गलपरिणामादिति चेन्न धर्माधर्माकाशानां क्रियया प्रतिषेधसंबंधे. नोक्तत्वात् ॥ २४ ॥ स्यादेतत् क्रिया उपसंख्यातव्या । कुतः ? पुद्गलपरिणामात् इति ! तन्न किं कारणं ! धर्माधर्माकाशानां क्रियाप्रतिषेधे सबंधेनोक्तत्वात् । कालस्यापि क्रियावत्त्वप्रसंग इति चेन्न पूर्वत्रानभिधानात् ॥२५॥ स्यान्मतं यदि धर्माध- किाशानां क्रियापरिणामप्रतिषेधात् सामर्थ्यात् पुद्गलानां क्रियावत्त्वमनुमीयते । ननु कालस्यापि क्रियावत्त्वं प्रसज्यत इति ? तन्न । किं कारणं? पूर्वत्र अनभिधानात् " अजीवकाया धर्माधर्माकाशपुद्गला तत्र हि पाठे 'आ आकाशादेकद्रव्याणि निःक्रियाणि' इत्यतः कालस्य बहिर्भावात् न पुद्गलबत् क्रियावत्त्वं भवेत् । अथवा पूर्वत्रानभिधानात्। क ! द्रव्याणि जीवाः कालश्चेति । यदि कालस्य क्रियावत्त्वमिष्टं भवेत् तत्र पठ्येत तथा सति जीवाश्चेति चशब्दाकरणात् लघुसूत्रं स्यात् । पुनः कालश्च इत्यवचनाच्च । अनंतसमयार्थ पुनः कालश्च इति कर्तव्यमिति चेन्न आकाशस्यानंता: कालस्य चेति सिद्धत्वात् । एवं लघीयसा न्यायेन सिद्धे यदुत्तरत्र निर्देशे कालश्चेति वचन तेन ज्ञायते नास्ति कालस्य क्रियावत्त्वमिति। तच्च निःक्रियत्वं परिस्पंदात्मिकां क्रियां प्रत्यवसेयं, नचास्त्यादिक्रियां प्रति । तस्मादनादिपारिणामिकास्त्यादिक्रि- याद्रव्यार्थादेशात् स्यात् क्रियावान् कालः । देशांतरप्रापणसमर्थपरिस्पंदक्रियाविशेषपरिणामाभावादेशाच्च स्यान्निःक्रियः। सा दशप्रकारा प्रयोगबंधाभावच्छेदाभिघातावगाहनगुरुळ घुसंचारसंयोगस्वभावनिमि- त्तभेदात् ॥ २६ ॥ सैषा क्रिया दशप्रकारा वेदितव्या । कुतः प्रयोगादिनिमित्तभेदात् । तद्यथा- इक्ष्वेरंडबीजमृदंगशब्दजतुगोलकनाद्रव्यपाषाणालांबुसुराजलदमारुत दीनां इषुचक्रकणयादीनां प्रयोगग- तिः । एरंडतिंडुकबीजानां बंधाभावगतिः । मृदंगभेरीशंखादिशब्दपुद्गलानां छिन्नानां गतिः छेदगतिः । जतुगोलककंदुदारुपिंडादीनां अभिघातगतिः । नौद्रव्यपोतकादीनां अवगाहनगतिः । पाषाणायःस्फालानां गुरुगतिः । अलांबुद्रुतार्कतूलादीनां लघुगतिः । सुरासौवीरकादीनां संचारगांतः । जलधरमुशलादीनां वायुबाजिहस्त्यादीनां संयोगगतिः । मारुतपावकपरमाणुसिद्धज्योतिष्कादीनां स्वभावगतिः । वायोः केवलस्य तिर्यग्गतिः । भस्त्रादियोगादानयता गतिः । अग्नेरूर्ध्वगतिः । कारणवशादिगंतरगतिः । परमाणोरनियता। सिध्यतामूर्ध्वगतिरेव । ज्योतिषां नित्यभ्रमणं नृलोके । मत्वर्थीयपयोगादन्यत्वं शब्दादीनां दंडवदिति चेन्न अनेकांतात् ॥ २७॥ स्यान्मतं यथाऽन्यत्वे सत्त्वे सति संबंधे मत्वर्थीयो दृश्यते । दंडी देवदत्त इति तथा अत्रापि मत्वर्थीयदर्शनात् शब्दा- दीनां अन्यत्वं तद्वद्भयोऽनुमीयत इति ? तन्न । किं कारणं ? अनेकांतात् । अनन्यत्वेपि लोके मत्वर्थीयो दृश्यते सारवांस्तंभः आत्मवान् पुरुषः इति । कथंचित् अन्यत्वोपपत्तेश्च । शब्दादीनां पुद्गलेभ्यः भेदा- दिशात् स्यादन्यत्वं । शब्दादिपरिणामे च तप्तायःपिंडवत् तादात्म्यादेशात् स्यादनन्यत्वं । अत्राह-यदि स्पर्शादयश्च शब्दादयश्च पुद्गलपरिणामाः किमर्थमेषां पृथग्ग्रहणं ननु एक एव योगः कर्तव्यः ? इत्यत्रोच्यते । पृथग्ग्रहणं केषांचिदुभयपर्यायज्ञापनार्थ ॥ २८ ॥ स्पर्शादयः परमाणूनां स्कंधानां च भवंति शब्दादयस्तु स्कंधानामेव व्यक्तिरूपेण भवंति । सौम्यवा इत्येतस्य विशेषस्य प्रतिपत्त्यर्थे पृथग- योगकरणं । सौम्यं तु अंत्यमणुष्वेव आपेक्षिकं स्कंधेषु । यद्येवं सौक्ष्म्यग्रहणं पूर्वसूत्र एव कर्तव्य ? इह कारणं स्थौल्यप्रतिपक्षप्रतिपत्त्यर्थ । । SHARE ·१ पंचमोऽध्यायः । तस्वार्थराजवार्तिक। स्पर्शादीनामेक नातीयपरिणामख्यापनार्थं च ॥ २९ ॥ स्पर्शादीनां गुणानामेकजातीय इत्ये- सस्यार्थस्य ख्यापनार्थं च क्रियते पृथक् ग्रहणं । तद्यथा--स्पर्श एको गुणः काठिन्यलक्षणः स्वजात्यपरि- त्यागेन पूर्वोत्तरस्वगतिभेदनिरोधोपजननसंतत्या वर्तनात् , द्वित्रिचतुःसंख्येयासंख्येयानंतगुणकठिनस्पर्श- पर्यायैरेव परिणमते न मृदुगुरुलध्वादिस्पर्शः । एव मृद्वादयोपि योज्याः । रसश्च तिक्त एक एव गुणः रस- जातिमजहत् पूर्वबन्नाशोत्पादावनुभवन् द्वित्रिचतुःसंख्येयासंख्येयानंतगुणतिक्तरसैरेव परिणमते न कटुका- दिरसैः । एवं कटुकादयो वेदितव्याः । गंधश्च सुरभिरेको गुणः स्वजातिमजहत्पूर्ववद्यादिगुणसुरभिगंधपर्या- यैरेव परिणमते नासुरभिगंधैः । एवमसुरभिगंधो वाच्यः । वर्णश्च शुक्ल एको गुणः स्वजात्यपरित्यागेन पूर्व- ब्यादिशुक्लत्रणैरेव परिणमते न नीलादिभिः । एवं नीलादयोपि च नेतव्याः । अथ यदा कठिनस्पर्शो मृदु- स्पर्शन, गुरुलधुना, स्निग्धो रूक्षेण, शीत उष्णेन, परिणमते । तिक्तश्च कटुकादिभिः सुरभिश्चेतरेण, शुक्लश्च कृष्णादिभिः, इतरे चेतरैः, संयोगे च गुणांतरैस्तदा कथं ? । तत्रापि कठिनस्पर्शजातिमजहत् मृदुस्पर्शेनैव विनाशोत्पादौ अनुभवन् परिणमते नेतररेवमितरत्रापि योज्यं । नोदनाभिघातायुपसंख्यानमिति चेन्न चशब्दस्येष्टसमुच्चमार्थत्वात् ॥ ३० ॥ स्यान्मतं नोद- नाभिघातादयः पुद्गलपरिणामाः संति तेषामत्रोपसंख्यानं कर्तव्यमिति ? तन्न किं कारणं? चशब्दस्येष्टसमु. चयार्थत्वात् । ये पुद्गलपरिणामाः आगमे इष्टाः तेषामिह चशब्देन समुच्चयः क्रियते । अत्राह-यदैवमर्थ पृथग्योगकरणमुच्यतां तस्य स्पर्शादिपरिणामाः पुद्गलाः के वा तदुभयभाजः ? इत्यत्रोच्यते-- अणवः स्कंधाश्च ॥ २५॥ प्रदेशमात्रभाविस्पर्शादिपर्यायप्रसवसामर्थनाण्यंते शब्द्यते इत्यणवः ॥ १॥ प्रदेशमात्र- भाविभिः स्पर्शादिभिः गुणैस्सततं परिणमंत इत्येवं अण्यंते शब्धते ये ते अणवः । सौम्यादात्मादयः आत्ममध्याः आत्मांताश्च । उक्तंच- अंतादि अंतमझं अंतंते णेव इंदिए गेझं । जं दव्वं अविभागी तं परमाणु विजाणीहि ॥१॥ स्थौल्याद्रहणनिक्षेपणादिव्यापारास्कंदनात् स्कंधाः ॥ २॥ स्थौल्यभावेन प्रहणनिक्षेपणा- दिव्यापारास्कंदनात् स्कंधा इति संज्ञायते रूढा क्रिया कचित् सति उपलक्षणत्वेनाश्रिता इति प्रहणा- दिव्यापारायोग्येष्वपि व्यणुकादिषु स्कंधाख्या वर्तते । उभयत्र जात्यपेक्षं बहुवचनं ॥ ३ ॥ अनंतभेदा अपि पुद्गला अणुजात्या स्कंध जात्या वा द्वैवि- ध्यमापद्यमानाः सर्वे गृह्यत इति तज्जात्याधारानंतभेदसंसूचनार्थ बहुवचनं क्रियते । अणुस्कंधा इत्यस्तु लघुत्वादिति चेन्न उभयसूत्रसंबंधार्थत्वात् भेदकरणस्य ॥४॥ स्यान्मतं अणवः स्कंधा इति करणं युक्तं लघुत्वादिति ? तन्न । किं कारणं? उभयसूत्रसंबधार्थत्वात् भेदकरणस्य । स्पर्श- रसगंधवर्णवंतोऽणवः शब्दबंधसौम्यस्थौल्यसंस्थानभेदतमश्छांयातपोद्योतवंतश्च स्कंधा इति। वृत्तौ पुनः सत्यां समुदायस्यार्थवत्त्वात् । अवयवार्थाभावात् भदेनाभिसंबंधः कर्तुं न शक्यः । कारणमेव तदंत्यमित्यसमीक्षिताभिधानं कथंचित् कार्यत्वात् ॥ ५ ॥कारणमेव तदत्यमिति केचित् कथयंति परमाणुः, तदसमीक्षिताभिधानं । कुतः ? कथंचित् कार्यत्वात् । परमाणुर्हि केनचित् प्रकारेण कार्यः "भेदादणुः" इति वक्ष्यमाणत्वात् । आविरोध इति चेन्नैवशब्देनाऽवधारणात् ॥ ६॥ स्यादेतत् कथंचित् कार्यत्वोपपत्तो कारणस्य अप्रतिषेधात् अविरोध इति ? तन्न । किं कारणं : एवशब्देनावधारणात् । यत एवकारणं ततोऽन्यत्राबधा- रणमिति कारणमेव परमाणुन कार्यमिति कार्यत्वनिषेधात् । anama ·। ? सनातननग्रंथमालायां- मोक्षशास्त्रे- नित्य इति चायुक्तं स्नेहादिभावेनानित्यत्वात् ॥ ७ ॥ नित्यः परमाणुः इति एतञ्च वधनं अयुक्तं । कुतः ! स्नेहादिभावेन अनित्यत्वात् । नहादयो हि गुणाः परमाणौ प्रादुर्भवंति च ततस्तत्पूर्वकम- स्यानित्यत्वमिति । अनादिपरमाण्वत्रस्थमिति चेन्न तत्कार्याभावात् ॥ ८॥ स्यान्मतं अनाद्यणुत्वावस्थः परमा- गुरस्ति स व्यणुकादिकार्यहेतुत्वात कारणमेव न कार्य, न हि असौ भेदादुत्पद्यत इति ? तन्न । किं कारणं ? तत्कार्याभावात् । न हि तस्यानादिपारिणामिका एव वस्थस्य ! कार्यमस्ति तत्स्वभावाविनिवृत्तेः सति च कार्ये तद्भेदादणुरिति कार्यस्वसिद्धिः । ततः कार्यस्याभावात् कारणमिति व्यपदेशश्च नोपपद्यते । नहि असति पुत्रेऽस्ति पितृव्यव्यपदेशः इति । छायादि तत्कार्यमिति चेन्न स्कंधनिमित्तत्वात् ॥९॥ यदि छायादिकार्यमनादिपरमाणोरिति कल्प्यते तदपि नोपपद्यते। कुतः ? स्कंधनिमित्तत्वात् । अनंतनंतप्रदेशस्कंधारब्धच्छायादि नानादिपरमाणुकार्य । प्रतिज्ञामात्रमिति चेन्न चाक्षुषत्वात् ॥ १० ॥ अथ मतं प्रतिज्ञामात्रमेतत् स्कंधकार्य छायादि नाणुकार्यमिति. तच्चायुक्तं । कुतः ? चाक्षुषत्वात् । चाक्षुषं हि छाया यदि, अचाक्षुषमणुकार्य न भवतुमर्हति ! न चानादिपरमाणु म कश्चिदस्ति भेदादणुरिति बचनात् । नित्यवचनं तदर्थमिति चन्न तस्यापि स्नेहादिविपरिणामाभ्युपगमात् ॥ ११॥ स्यान्मत नित्यवचनमनादिपरमाण्वर्थमिति तन्न । किं कारणं ! तस्यापि स्नेहादिविपरिणामाभ्युपगमात् । न हि निः परिणामः कश्चिदर्थोस्ति । नयापेक्षमिति चेयुक्तं । अथ मतं कारणमेव तदंत्यं नित्य इति वचनं नयापेक्ष व्द्यणुकादिवत् संघातकार्याभावात् कारणमेव । द्रव्यार्थतया व्ययोदयाभावात् नित्यः, इत्येवं सति युक्तं हेतुविशेषसामर्थ्यार्पणे अवधारणाविरोधात् । द्रव्यार्थतयावस्थानाच्च । एकरसवर्णगंधोऽणुः निरवयवत्वात् ॥ १२॥ एकरसः एकंगधश्च परमाणुर्वेदितव्यः । कुतः ? निरवयवत्वात् । सावयवानां हि मातुलिंगादीनां अनेकरसत्वं दृश्यते । अनेकवर्णत्वं च मयूरादीनां, अनेकगंधत्वं चानुलेपनादीनां च । निरवयवश्चाणुरत एकरसवर्णगंधः ।। द्विस्पर्शो विरोधाभावात् ॥ १३ ॥ द्विस्पर्शोऽणुरववगंतव्यः । कुतः ? विरोधाभावात् । को पुनः द्वौ स्पर्शी शीतोष्णस्पर्शयोरन्यतरः स्निग्धरूक्षयोरन्यतरश्च । एकप्रदेशत्वात् विरोधिनोः युगपदनवस्थानं । गुरुलघुमृदुकठिनस्पर्शानां परमाणुष्वभावः स्कंधविषयत्वात् । कथं पुनः तेषां अणूनामत्यंतपरोक्षाणां अस्ति- स्वमवसीयत इति चेदुच्यते- तदस्तित्वं कार्यलिंगत्वात् ॥ १४ ॥ तेषामणूनामस्तित्वं कार्यलिंगत्वादवगंतव्यं । कार्यलिंगं हि कारणं नाऽसत्सु परमाणुषु शरीरोंद्रियमहाभूतादिलक्षणस्य कार्यस्य प्रादुर्भाव इति । अनेकांतः कारणत्वादिविकल्पः ॥ १५ ॥ अणोःकारणत्वादिविकल्पोऽनेकांतो योज्यः । स्या- कारणं स्यात्कार्यमित्यादि । व्यणुकादिकार्यप्रादुर्भावनिमित्तत्वात् स्यात्कारणमणुः । भेदादुपजायत इति स्या- स्कार्य । स्निग्धरूक्षत्वादिकार्यगुणाधिकरणाद्वा ततः पुनर्भेदाभावात् स्यादयः । प्रदेशभेदाभावेपि पुनरपि गुणभेदसद्भावात् स्यान्नात्यः । सूक्ष्मपरिणामसद्भाववलात् स्यात्सूक्ष्मः । स्थूलकार्यप्रभवयोगित्वात् स्यात्स्थूलः । द्रव्यताऽपरित्यागात् स्यान्नित्यः । बंधभेदपर्यायादेशात् गुणांतरसंक्रातिदर्शनाच्च स्यादनित्यः । निष्प्रदे- शत्वपर्यायार्पणात् स्यादेकरसगधो द्विस्पर्शश्च । अनेकप्रदेशस्कंधपरिणामशक्तियोगात् स्यादनेकरसादिः । कार्यलिंगेनानुमयिमानसद्भावादेशात् स्यात्कार्यलिंगः । प्रत्यक्षज्ञानगोचरत्वपर्यायादेशात् स्यान्न कार्य- लिंगः । उक्तं च- कारणमेव तदंत्यः सूक्ष्मो नित्यश्च भवति परमाणुः । एकरसगंधवर्णो द्विस्पर्शः कार्यलिंगचं ॥ १ ॥ - ·पंचमोऽध्यायः । तत्त्वार्थराजबार्तिक के पुनः स्कंधाः ? परिप्राप्तबंधपरिणामाः स्कंधाः ॥ १६ ॥ बंधो वक्ष्यते त परिप्राप्ताः येऽणवः ते स्कंधाः इति व्यपदेशमर्हति । ते त्रिविधाः-स्कंधाः स्कंधदेशाः स्कंधप्रदेशाश्चेति । अनंतानंतपरमाणुबंधविशेषः स्कंधः । तदधं देशः । अधैि प्रदेशः । तद्भदाः पृथिव्यप्तेजोवायवः स्पर्शादिशब्दादिपर्यायाः । पृथिवी तावत् घटादि लक्षणा स्पर्शादिशब्दाद्यात्मिका सिद्धा । अंभोपि तद्विकारत्वात् तदात्मकं साक्षात् गंधोपलब्धेश्च । तत्संयोगि- नां पार्थिवद्रव्याणां गधः तद्गुण इवोपलभ्यत इतिचेन्न साध्यत्वात् तद्वियोगकालादर्शनात् तदविनाभावाच तद्गुणा एवेति निश्चयः कर्तव्यः । गधवदंभः रसवत्वात् आम्रफलवत् । तथा तेजोपि स्पर्शादिस्वभावक तद्वत्कार्यत्वात् घटवत् । स्पर्शादिमतां हि काष्ठादीनां कार्य तेजः । किं च तत्परिणामात् । उपयुक्तस्य हि आहारस्य स्पर्शादिगुणस्य वातपित्तश्लेष्मविपरिणामः । पित्तं च जठराग्निः । तस्मात् स्पर्शादिमत्तेजः । तथा स्पर्शादिशब्दादिपरिणामो वायुः स्पर्शवत्त्वात् घटादिवत् । किं च-तत्परिणामात् । उपयुक्तस्य स्पर्शादिगुणस्य वातपित्तश्लेष्मविपरिणामः । वातश्च प्राणादिः। ततो वायुरपि स्पर्शादिमान् इत्यवसेयः । एतेन अन्ये च चतु स्त्रिद्वि एकगुणाः पृथिव्यादयः पार्थिवादिजातिभिन्नाः इति तदर्शनं प्रत्युक्तं । आह किमेषां अणुस्कंधलक्षणः परिणामोनादिः ? उत आदिमान् ? इत्युच्यते-स खलूत्पत्तिमत्त्वादादिमान् प्रतिज्ञायते । यद्येवमभिधीयतां कस्मानिमित्तादुत्पद्यत इति । तत्र स्कंधानां तावदुत्पत्तिहेतुप्रतिपादनार्थमिदमुच्यते- भेदसंघातेभ्य उत्पद्यते ॥ २६ ॥ संहतानां द्वितयनिमित्तवशात् विदारणं भेदः ॥ १॥ बाह्यांभ्यंतरविपरिणामकारणसंनिधाने सति संहृतानां स्कंधानां विदारणनानात्वं भेद इत्युच्यते ॥ विविक्तानां एकीभावः संघातः॥२॥ पृथग्भूतानां एकत्वापत्तिः संघात । इति कथ्यते । द्वित्वाद्विवचनप्रसंग इति चेन्न बहुवचनस्यार्थविशेषज्ञापनार्थत्वात् ॥३॥ स्यादेतत् भेद- संघातयोदित्वात् द्विवचनेन भवितव्यमिति ? किं कारणं ! बहुवचनस्यार्थविशेषज्ञापनार्थत्वात् । अतो- भेदेन संघातः भेदसंघातः इत्यस्याप्याबरोधः कृतो भवति । उत्पूर्वः पदिात्यर्थः ॥ ४ ॥ उत्पूर्वः पदिर्जात्यर्थो दृष्टव्यः उत्पद्यते जायंत इति यावत् । तदपेक्षा हेतुनिर्देशः ॥ ५ ॥ भेदसंघातेभ्य इत्ययं हेतुनिर्देशः तदपेक्षा वेदितव्यः । निमित्तकार- णहेतुषु सर्वासां प्रदर्शनात् इति भेदसंघातेभ्यः करणेभ्यः उत्पद्यते इति हेत्वर्थगतेः । तद्यथा-द्वयोः पर- माण्वोः संघाताडिप्रदेशस्कंध उत्पद्यते। द्विप्रदेशस्य अणोश्च त्रयाणां वाऽणूनां संघातान्त्रिप्रदेशः । द्वयोः द्विप्र- देशयोः त्रिप्रदेशयोः त्रिप्रदेशस्याणोश्चतुर्णा वाऽणूनां संघाताच्चतुःप्रदेशः। एवं संख्येयानां असंख्येयाना- मनंतानां च सघातात्तावत्प्रदेशः । एषामेव भेदान् द्विप्रदेशपर्यंतात् स्कंधा उत्पद्यते । एवं भेदसंघाताभ्यां एकसमयिकाभ्यां द्विप्रदेशादयः स्कंधा उत्पद्यते । अन्यतो भेदेन अन्यस्य संघातेनेत्येवमुक्तानामणुस्कंधा- नामविशेषेण भेदादिहेतुकोत्पत्तिप्रसंगे विशेषप्रतिपत्त्यर्थमिदमुच्यते- भेदादणुः ॥ २७॥ सामर्थ्यादवधारणप्रतीतेरेवकारावचनं अब्भक्ष्यवत् ॥१॥ यथा च कश्चित् अपो न भक्षयति इत्यब्भक्षणसिद्धेः अब्भक्षणवचनात् अप एव भक्षयतीत्यवधारणं गम्यते । एवं भेदसंघातेभ्य उत्पद्यते इत्यनेनैवाणोर्मेंदादुत्पत्तौ सिद्धायां पुनर्वचनमवधारणार्थ भवति-भेदादेवाणुः न संघातात् नापि भे- दसंघाताभ्यामिति । अत्राह संघातादेव स्कंधानामात्मलाभसिद्धर्भेदसंघातग्रहणमनर्थकमिति तद्ब्रहणप्रयो- जनप्रतिपादनार्थमिदमुच्यते- भेदसंघाताभ्यां चाक्षुषः ॥ २८ ॥ अनंतानंतपरमाणुसमुदयनिष्पाद्योंपि कश्चिच्चाक्षुषः कश्चिञ्चाऽचाक्षुषः । तत्र योऽचाक्षुषः स कथ !

·MARRECE सनातननग्रंथमालायां- मोक्षशास्त्र- चाक्षुषो भवतीति चेदुध्यते --भेदसंघाताभ्यां चाक्षुषः न भेदादिति ! कात्रोपपत्तिरिति चेद्रमः-सूक्ष्मपरिणा- मस्य स्कंधस्य भेदसौम्यापरित्यागात् अचाक्षुषत्वमेव । सूक्ष्मपरिणतः पुनरपरः सत्यपि तद्भदेऽन्यसंघातां- तरसंयोग त् सौक्ष्म्यपरिणामोपरमे स्थौल्योत्पत्तौ चाक्षुषो भवति । अत्राह -गतिस्थित्यवगाहनवर्तनाशरीरादि- परस्परोपकाराद्यनुमितास्तित्वं धर्मादि पुरस्ताव्यमित्याख्यातं तत्कथं ? सद्रव्यलक्षणं, धर्मादिद्रव्यमित्यवध्रियते सत्वात् यत्सत्तद्रव्यं । यद्येवं प्राप्तमिदं सतः किं लक्षणं । इत्युच्यते यदिंद्रियग्राह्यमतींद्रियमपि बाह्याध्यात्मिक निमित्तापेक्षं, उत्पादव्ययध्रौव्ययुक्तं सद्वेदितव्यमिति वाक्यशेषः । अथवा धर्मादि सत्त्वात् द्रव्यामित्यवधृतं । तस्मात् अभिधीयतां किं तत्सत इति ? तत इदमुपादिक्षत उत्पादव्ययध्रौव्ययुक्तं सत् ॥ २९ ॥ अथवा यद्युपकारसद्भावात् धर्मादिद्रव्यं सद्विवक्षितं तदा नोपकरोति तदा तदसत्त्वप्रसंग इत्युच्यते- असत्यपि उपकारविशेषे यस्मात् सामान्ये द्रव्यलक्षणत्रये सन्निहिते उत्पादव्ययध्रौव्ययुक्तं सत्तव्यं भविष्य- तीत्यर्थः। स्वजात्यपरित्यागेन भावांतरावाप्तिरूपादः ॥१॥ चैतनस्य अचेतनस्य वा द्रव्यस्य स्वजाति- मजहतः निमित्तवशात् भावांतरावाप्तिरुत्पादनमुत्पाद इत्युच्यते । मृत्पिडस्य घटपर्यायवत् । तथा पूर्वभावविगमो व्ययः ॥ २ ॥ तेन प्रकारेण तथा स्वजात्यपरित्यागेन इत्यर्थः पूर्वभाववि- गमो व्ययनं व्यय इति कथ्यते । यथा घटोत्पत्ती पिंडाकृतेः । ध्रुवे स्थैर्यकर्मणाधुवतीति ध्रुवः ॥३॥ अनादिपारिणामिकस्वभावत्वेन व्ययोदयभावात् ध्रुवं स्थिरीभवति इति ध्रुवः, ध्रुवस्य भावः कर्म वा ध्रौव्यं । यथा पिंडघटाद्यवस्थासु मृदाद्यन्वयात् । अन्येनान्यसंयोगे दंडिवदिति चेन्न अंततिसत्ताक्रियस्य युजेराश्रितत्वात् ॥४॥ स्यान्मतं उत्पादश्च व्ययश्च ध्रौव्यं च उत्पादव्यमध्रौव्याणि । उत्पादव्ययध्रौव्यैर्युक्तं उत्पादव्ययध्रौव्ययुक्त- मिति निर्देशो नोपपद्यते। कुतः ?अन्येनान्यस्य योगात् दंडिवदिति ? तन्न। किं कारणं ? अंततिसत्ताक्रियस्यः युजेराश्रितत्वात् । कथं पुनः युजेः सत्ताक्रियत्वं इति चेदुच्यते--सर्वे धातवो भाववचनाः भावश्च सत्ता क्रिया इत्यनांतरं । तामेव सर्वे शब्दाः स्वार्थोपनिधानेनावच्छिद्यावच्छिद्य विषयीकुर्वति । उत्पादव्ययध्रौ- व्ययुक्तं सदिति यावत् तावदुत्पादव्ययध्रौव्ययुक्तमिति । सर्वधातूनां सत्तार्थत्वे एधादीनां बृद्व्यादिप्रातिनियता- र्थत्वाभाव इति चेन्न सत्तार्थत्वे सत्येधादीनां बृद्ध्याद्यर्थप्रवृत्ते सतां खरविषाणादीनां बृद्ध्यादिरोंस्ति । उत्पादव्ययध्रौव्यवदिति न्याय्यमिति चेन्न उपालंभपरिहारतुल्यत्वात् ॥ ५॥ स्यादेतत्- यद्यंत तसत्ता क्रिया युजिः परिगृह्यते उत्पादव्ययध्रौव्यवादित्येतदेव न्याय्यमिति ? तन्न । किं कारणं ! उपालंभपरिहारतुल्यत्वात् । यथा गोभ्योऽन्यत्वे देवदत्तस्य, गोमानिति व्यपदेशो भवति न तथा उत्पाद- व्ययध्रौव्येभ्योऽन्यद्व्यमिति मत्वर्थीयो नोपपद्यते इति उपालंभो न निवर्तते । अनन्यत्वेपि लोके मत्वर्थीयो दृश्यते-आत्मवान् आत्मा, सारवान् स्तंभः इति परिहारश्च तुल्यः । समाधिवचनत्वाद्वा ॥ ३ ॥ अथवा समाधिवचनोयं युजिः परिगृह्यते । युक्तः समाहित इत्यर्थः । समाधानं च तात्पर्य तादात्म्यमिति यावात् । उत्पादव्ययध्रौव्ययुक्तमुत्पादव्ययध्रौव्यात्मकमित्यर्थः । कथंचिदन्यत्वोपपत्तेर्वा ॥ ७ ॥ यथा वा पर्यायेभ्यः पर्यायिणः कथंचिदन्यथाऽन्यत्वोपपत्तेः । योगवचन एव वा युक्तशब्दो न्याय्यः । यदि हि सर्वथा अनन्यत्वं स्यात् उभयाभावप्रसंगः स्यात् । सच्छब्दस्य प्रशंसाधनेकार्थसंभवे विवक्षातोऽस्तित्वसंप्रत्ययः ।।८॥ सच्छब्दः प्रशंसा-- दिषु दृष्टप्रयोगः । प्रशंसायां तावत्-सत्पुरुषः प्रशस्तः पुरुषः इत्यर्थः । कचिदादरे-सत्करोति आदरं करोतीत्यर्थः । कचिदस्तित्वे-सद्भुतमयमाह विद्यमानमाहेत्यर्थः । कचित् प्रजायमानः-प्रजाजतः सन् -- ·पंचमोऽध्यायः। सत्वाथराजवार्तिक। २३९ कथमनृतं ब्रूयात् प्रबजित इति प्रज्ञायमान इत्यर्थः । तत्रेह विवक्षातः अस्तित्ववचनो वेदितव्यः । व्ययोत्पादाब्यतिरेकाव्यस्य ध्रौव्यानुत्पत्तिरिति चेन्नाभिहितानवबोधात् ॥ ९ ॥ स्यादेतत् व्ययोत्पादाभ्यामव्यतिरेकात् द्रव्यस्थ व्ययात्पादात्मकत्वात् ध्रुवत्व नोपपद्यते इति ! तन्न । किं कारणं आभिहितानवबोधात् । द्रव्यार्थावस्थानात् ध्रौव्यमभिहितं व्ययोत्पादाभ्यां व्यतिरेकात् । यदि च व्ययोत्पादाभ्यामव्यातरेकात ध्रौव्यमाभहितं स्यात् तव्यतिरेकात् अङ्ग्रौव्यं भवेत् । यदि वा व्ययोत्पादा- भ्यां व्यतिरेकात् द्रव्यं ध्रुवं द्रव्यादपि व्यतिरेकात् व्ययोत्पादयो/व्यं प्रसज्येत । अथवाऽभिहितानवबो- धात् नैकांतेन व्ययोदयाभ्यामव्यतिरेको द्रव्यस्याभिहितः । यदि स्यात् तदत्यतव्यतिरेकात् तद्भावापत्ते- धौव्याभावः स्यात् । यतस्तु केनचित् प्रकारेण व्ययोत्पादाभ्यां व्यतिरेकः केनचिदव्यतिरेकः । व्ययोत्पाद- काले द्रव्यार्थावस्थानात् स्याव्यतिरेकः । द्रव्यजात्यपरित्यागात् स्यादव्यतिरेकः । तत एकांतपक्षोपालंभा- भावः एकांतव्यतिरेके हि द्रव्यं प्रत्याख्याय अन्यत्र व्ययोदयावुपालभ्येयातां । ऐकांतिकाव्यतिरेके च एकलक्षणत्वात् अन्यतराभोवऽवशिष्टस्याप्यभावः स्यात् । खवचनविरोधाच ॥ १० ॥ यदि व्ययोत्पादाव्यतिरेकान्न द्रव्यस्य ध्रौव्यं यस्तेन स्वपक्षसिद्धये हेतुर्व्यपदिश्यते स साधकत्वादव्यतिरिक्त इति पक्षस्यापि साधकः स्यात् । परपक्षस्य वा यो दूषक इति ततोऽव्य- तिरेकात् स्वपक्षस्यापि दूषक इति वचनविरोधः ततश्च न युक्तमुक्तं व्ययोत्पादाव्यतिरेकात् ध्रौव्यानुपपत्तिरिति । उत्पादादीनां द्रव्यस्य चोभयथा लक्ष्यलक्षणभावानुपपत्तिरिति चेन्न अन्यत्वानन्यत्वं प्रत्यनेकांतोपपत्तेः ।। ११ । स्यान्मतं उत्पादव्ययध्रौव्याणि द्रव्यादर्थांतरभूतानि वा स्युः अनर्थांतर- भूतानि वा ? यद्यांतरभावः कल्प्येत तानिव सत्त्वानि ततोन्यत्वात् द्रव्यत्वाभावः स्यात् तदभावे च निरा- धारत्वात् उत्पादादीनामभावः इति लक्ष्यलक्षणभावो नोपपद्यते । नहिं असतां बंध्यापुत्राकाशकुसुमादीनां लक्ष्यलक्षणभावोस्ति । अथानीतरत्वमिष्येत । लक्ष्यमेव लक्षणमिति दृष्टविरोधः स्यात् इति ? तन्न । किं कारणं ? अन्यत्वानन्यत्वं प्रत्यनकातोपपत्तेः । पर्यायिणः पर्यायाणां च स्यादन्यत्वं स्यादनन्यत्वं । यथैकस्य मनुष्यस्य जातिकुलरूपादिभिः अविशिष्टस्य अनेकसंबंधांतराविभूतपितृपुत्रभ्रातृभागिनेयादयो धर्माः परस्परतोविशिष्टा उपलभ्यते न तेषां भेदात्तस्य भदः । नापि तस्याभेदात्तषामभेदः । ततः पितृत्वादि शक्त्यपेक्षया नानामनु ध्यत्वापेक्षया न पृथक् । तथा द्रव्यस्यापि बाह्याम्यंतरहतुविशेषापादिताः पर्यायाः कथंचिद्भिन्नाः द्रव्यार्पणात् कथंचिदभिन्नाः इति नासत्त्वं न लक्ष्यलक्षणभावाभावः । तस्मादुत्पादादित्रयैक्यवृत्तिः सत्ता तयुक्तं द्रव्यमि- त्यवसेयं । अत्राह-द्रव्यस्यात्मभूतोन्वयो धर्मः तथा पर्यायोप्यात्मभूतो द्रव्यस्येति तन्निवृत्तिवद्व्यनिवृत्ति- कल्पनायामुच्छेदप्रसंग इत्यत्र ब्रूमहे स्यादेतदेवं यदि क्रमेण पिंडघटकपालादिवपिद्रव्याजीवानुपयोगत्वादिल- क्षणः परिणामः कादाचित्कः स्यात् । यतः सत्यपि व्ययोत्पादवत्त्वे पर्यायाणां- तद्भावाव्ययं नित्यं ॥ ३०॥ किं अध्यवस्यामः ! द्रव्यमिति वाक्यशेषः तद्भाव इत्युच्यते । कस्तद्भावः ? प्रत्यभिज्ञानहेतुना तद्भावः ॥ १ ॥ तदेवेदमिति स्मरणं प्रत्यभिज्ञानं तदकस्मान्न भवति इति यास्य हेतुः स तद्भावः भवनं भावः तस्य भावस्तद्भावः । येनात्मना प्राग्दृष्ट वस्तु तेनैवात्मना पुनरपि भावात् तदेवेदमिति प्रत्यभिज्ञायते । यद्यत्यंतविरोधाभिनवप्रादुर्भावमात्रमेव, स्मरणानुपपत्तेः तदधीनलोकसंव्यवहारो विरुध्यते । ततः तद्भावेनाव्ययं नित्यमिति निश्चीयते । विरोध इति चेद्धर्मातराश्रयणात् ॥ २॥ स्यान्मतं वियदेव न व्यति उत्पद्यमान एव नोपपद्यते इति विरोधः, ततो न युक्तमिति तन्न । किं कारणं धर्मातराश्रयणात् यदि येन रूपेण व्ययोदयकल्पना तेनैव रूपेण नित्यता प्रतिज्ञायेत स्याद्विरोधः । जनकत्वापेक्षयैव पितापुत्रव्यपदेशवत् । ननु धर्मातरसंश्रयणात् पुनरपि मिथ्यादर्शनाकुलितचेता निरूपितमपि त्रितयात्मकत्वमप्रतिपद्यमान आह- ? muskan %3D ·। २४० सनातन जैनग्रंथमालायां- मोक्षशास्त्रे- यव्येति उत्पद्यते च तत्सन्नित्यं चेत्यतिसाहसमेतत् दुरुपपादत्वात् कथं श्रद्धीयत इत्यत्रोच्यते-श्रद्धे. हि व्ययोत्पादवत्सु पर्यायेषु अव्यभिचारिणि सन्नित्यत्वे स्त इति । कुतः ! यस्माद्रव्यार्थिकपर्यायार्थिकनय- संभवे अन्यतरविवक्षावशात् यथोक्ते उभे अपि- अपितानर्पितसिद्धेः ॥ ३१ ॥ धर्मातरविवक्षापापितप्राधान्यमर्पितं ॥ १॥ अनेकात्मकस्य वस्तुनः प्रयोजनवशात् यस्य कस्य चिद्धर्मस्य विवक्षायां प्रापितप्राधान्यं अर्थरूपमर्पितमुपनीतमिति यावत् । तदिपरीतमनर्पितं ।। २ ।। प्रयोजनाभावात् सतोप्यविवक्षा भवति इत्युपसर्जनीभूतमनर्पितमित्युच्यते अर्पितं चानर्पितं च अर्पितानर्पिते ताभ्यां सिद्ध सन्नित्यत्वे अपितानर्पिताभ्यां सिद्धे सन्नित्यत्वे अर्पितानर्पित- सिद्धिः । तद्यथा--मृपिंडः रूपिद्रव्यमित्यर्पितः स्यानित्यः तदर्थापरित्यागात् । अनेकधर्मपरिणामिनोऽ- र्थस्य धर्मातरविवक्षाव्यापारात् रूपिद्रव्यात्मनानर्पणात् मृपिंड इत्येवमर्पितं पुद्गलद्रव्यं स्यादनित्यं तस्य पर्या यस्याध्रुवत्वात् । तत्र यदि द्रव्यार्थिकनयविषयमात्रपरिग्रहः स्यात् व्यवहारलोपः तदात्मकवस्त्वभावात् । यदि पर्यायार्थिकनयगोचरमात्राभ्युपगमः स्यात् लोकयात्रा न सिध्यति तथाविधस्य वस्तुनोऽसद्भावात् तावेकत्रोप- संहृतौ लोकयात्रासमी भवेतः । तदुभयात्मकस्य वस्तुनः प्रसिद्धेः । इत्येवमर्पितानर्पितव्यवहारासिद्धे सन्नित्यत्वे । आई- सतोऽनेकनयव्यवहारतंत्रत्वात् उपपन्ना भेदसंघातेभ्यः सतां स्कंधात्मनोत्पत्तिः । इदं तु संदिह्यः किं स- घातः संयोगादेव व्द्यणुकादिलक्षणो भवति ? उत कश्चिद्विशेषोऽवध्रियते ? इत्युच्यते--सति संयोगे बंधादे- कत्वपरिणामकात संघातो निष्पद्यते । यद्येवमिदमुच्यतां कुतो न खलु पुगल जात्यपरित्यागे संयोगे च भवति केषांचित् बंधोऽन्येषां नेति इत्युच्यते--यस्मात्तेषां पुद्गलात्माविशेषेपि अनंतपर्यायाणां परस्परविलक्ष- णपरिणामाहितसामर्थ्याव॑धः प्रतीत:- स्निग्धरूक्षत्वाद्वंधः ॥ ३२ ॥ स्नेहपर्यायाविर्भावात् स्निह्यते स्मेति स्निग्धः ॥ १॥ बाह्मांभ्यतरकारणवशात् स्नेहवर्या याविर्भावात् स्निह्यते स्मेति स्निग्धः । रूक्षणाद्रूक्षः ॥२॥ द्वितयनिमित्तवशात् रूक्षणात् रूक्ष इति व्यपदिश्यते । स्निग्धश्च रूक्षश्च स्निग्धरूक्षौ तयोर्भावः स्निग्धरूक्षत्वं । स्निग्धत्वं चिक्कणत्वलक्षणः पर्यायः । तद्विपतिः परिणामो रूक्षत्वं । स्निग्धरूक्षत्वादिति हेतुर्निर्देशः । तत्कृतो बंघो व्यणुकादिपरिणामः । द्वयोः स्निग्धरूक्षयोरण्वोः परस्पराश्ले. पलक्षणे बंधे सति व्यणुकः स्कंधो भवति । एवं संख्येयासंख्येयानंतप्रदेशस्कंधो योज्यः । एकगुणादिसंख्येयासंख्येयानंतविकल्प: स्नेहः ॥ ३ ॥ अविभागपारच्छेदैकगुणः स्नेहः स्नेहः प्रथमः । एवं द्वित्रिचतुःसंख्येयाऽसंख्येयानंतगुणः स्नेहविकल्पः । एवंगुणा परमाणवः संति । तथा रूक्षः ॥ ४॥ यथा स्नेह उक्तस्तथा रूक्षोऽपि संख्येयासंख्येयानंतविकल्पो वेदितव्यः। एवंगुणाः परमाणवः संति । तोयाजागोमहिष्युष्ट्रीशीरघृतेषु पांशुकाणकाशर्करादिषु च प्रकर्षाप्रकर्षदर्शनात्तदनु- मानं ॥ ५ ॥ यथा तोयादजाक्षीरघृते प्रकृष्टस्नेहे ततः प्रकृष्टस्नेहे गोक्षारघृते ततश्चाधिकस्नेहे महिषीक्षीर- घृते ततोप्युत्कृष्टस्नेहे उष्ट्रीक्षारघृते । पांशुभ्यः प्रकृष्टरूक्षगुणाः तुषकणिकादयः ततो विप्रकृष्टरूक्षाः शर्कराः तथा परमाणुष्वपि प्रकर्षाप्रकर्षवृत्त्या स्निग्धरूक्षगुणाः संतीत्यनुमानं क्रियते । स्निग्धरूक्षगुणनि- मित्ते बंधे अविशेषेण प्रसक्ते अनिष्टगुणनिवृत्त्यर्थमाह- ·। सनातनजैनग्रंथमालार्क नियमावली। १. इस ग्रंथमालामें मूल संस्कृत प्राकृत तथा संस्कृतटीका सहित दिगंबरजैनाचार्यकृत दर्शन, सिद्धांत, न्याय, अध्यात्म, व्याकरण, काव्य, साहित्य, पुराण, इतिहास, गणित, ज्योतिष, वैद्यकप्रभृति सर्वप्रकारके प्राचीन ग्रंथही छपते हैं। २. इस ग्रंथमालाका प्रत्येक अंक (खंड) दश फारमसे (८० पृष्टसे) कम नहीं होगा। और प्रत्येक खंड में एक दो या तीनसे अधिक ग्रंथ नहिं रहेंगे। ३. इस ग्रंथमालाका मूल्य १२ अंकोंका सर्वसाधारणसे ८) रु. प्रथम ही ले लिया जायगा और नैयायिक, वैदांतिक और संस्कृतपुस्तकालयोंकी सेवामें यह ग्रंथमाला विना मूल्य भी भेजी जायगी। परंतु पोष्टेज खर्च प्रत्येक अंकका तीन आने वी. पी. से सबको देना होगा। ४. जो महाशय एक साथ १००) रु. भेजेंगे वे यावज्जीव स्थायी प्राहक समझे जावेंगे अर्थात् उहे यह ग्रंथमाला उमर पर्यंत विना मूल्य भेजी जायगी। परंतु मार्गव्यय उनको भी जुदा देना होगा। ५. जो दानी महाशय पुस्तकालयों, मंदिरों, विद्यार्थियों वा विद्वानोंको वितरण करनेकेलिये दानी प्राहक बनेंगे उनको १००) रु. पेशगी भेजनेसे १२ अंक तक पंद्रह २ प्रति प्रत्येक अंककी भेजी जां- पगी। मार्गव्यय पृथक् देना होगा । ऐसे ग्राहकोंका नाम संस्थाके प्रचारकोंमें लिखा जायगा । नोट-सभाका नाम पब्टकर अब ऐसा करदिया गया है । मूल्य र पत्र भेजनेका पता पन्नालाल जैन. व्यवस्थापक-भारतीयनैनसिदांतप्रकाशिनीसंस्था । पोष्ट बनारस सिढी। . जैनी भाइयोंसे प्रार्थना। यह प्रथमाला प्राचीन जैनग्रंथोंके जीर्णोद्धारार्थ व जैनधर्मके प्रचारार्थ प्रकाशित की जाती है । इसमें जो कुछ द्रव्यलाभ होगा वह भी धर्मप्रचार व परोपकारमें ही लगाया जायगा । इसकारण प्रत्येका धर्मात्मा उदार महाशयोंको चाहिये कि प्रथम तो एक एक दो दो ग्रंथ छपाकर जीर्णोद्धार करनेकेलिये अथवा अपने पिता आदिकी स्मृतिकोलिये द्रव्य प्रदान करें। दूसरे प्रत्येक मंदिरजीके शास्त्रभंडारमेंसे ग्राहक बन- कर इन सब ग्रंथों का संग्रह करके रक्षा करें अथवा स्वयं दानी ग्राहक (प्रचारक) बनकर अपने यहांके संस्कृत पढनेवाले विद्यार्थियोंको अथवा संस्कृतज्ञ अन्यमती विद्वानोंको दान देकर सत्यार्थ पदार्थाका प्रचार करें । शाखदानी महाशयोंकलिये ही हमने पांचवां नियम बनाया है। प्रार्थी-पन्नालाल बाकलीवाल। स