·प्रकाशक
રાવની માર્યું છે. વેલા બની વ્યવસ્થાપક
શ્રી પરમશ્રુતકમાવવ વ [ શ્રીમદ્દાવર્ષનશાહનાણાં ]
શ્રીમદ્દીનચંદ્ર માધન
માલ, જોવો વીશા
વાયા બાબત (ગુજરાત)
ના
वीर नि० सं० २५०३ ]
वि० सं० २०३३
[ સન્ ૨૨૭૭
દ્વિતીય સંરણ-૧૦૦૦
મ
મુt:
»
પં. પરમેષ્ઠીવાલ નૈન, ન્યાયતીર્થ
નૈનેન્દ્ર પ્રેસ,
ઇતિપુર (૩૦ ૪૦)

·K ધ પ્રવેશીય નિવેદન , નિસાસુને પરમ શ્રુત પ્રતિ સનિ નામૃત વરને હેતુ પરમ નિઝાર હળામાવન ૫૦ કૃ૦ શ્રીમદ્દીને વન્દ્ર પરમબ્રુત કમાઈ મહ૦ સ્થાપના શ્રી થી ! બીર શ્રીમદુરાનનૈનરાજમાછા નામ અને સતવશે પ્રવટ કરવા અને પ્રચંપુષ્પ નિજાને પાયે વસે શ્રી મોનાવવ-વિરચિત ચહ કન્વયુષ દ્રવ્યાનુયો તથા વીનિ. સંવત ૨૪રૂર બારિત ક્રિયા પાયા થી ! વરાછાન્દરમેં, ફલ મહજીના પ્રારા પાર્ય શ્રીમદ્રાનચંદ્ર બાશ્રમ હસ્તાંતત પ્રાપ્ત દુલા નિરન્તર મ ર પર પવમ્ બાવરવતા સમક્ષવાર ફલ દ્વિતીયાવૃત્તિો નિશાયુ વાર મોમેં પ્રસ્તુત વારતે દુધ દવા ફવિમોર હોદ્દા હૈ વૌદ્ધિ ચોપરા ન્યૂનતા જારણ અશુદ્ધિવ રદ્દ નાના સુજ્ઞ પાઠ શુદ્ધ વ પ ગૌર ક્ષમા રે | सम्भव બત શ્રીમહુવાનચંદ્ર ધામ अगास ૨૦-૭૭ નિવેદ વનમા છ લાઈ- ક ·ફુલ યુ મહાન તત્વવેત્તા શ્રીમદ્ રાવ ફસ યુ મહાન પુણોને શ્રીમદ્રાસવની] નામ વડે મરવ સાથ હિલ વાતા દૈા વિશ્વની મહાન વિભૂતિ છે. અડૂત પ્રમાશાસ્ત્ર, અપની નામવરસે દૂર રહેવા ગુમ મદ્દાત્મા છે. મારતભૂમિ પેસે ફી ન-રત્નસે પૈસુવા માની નાની ! નિસ સમય મનુષ્યસમાન ધાત્મધર્મો મૂઢ અન્ય વસ્તુળોમ ધર્મી કલ્પના ચા માન્યતા અને સ્ટાવા હૈ, જત સમય કરે વિકસી સર્ચ કાઢી લાવતા પદતી રે પ્રતિ રેસે પુરૂષો જત્પન્ન શર અપને ધન્ય માનતી હૈ મહુડી કરે છે ! શ્રીમાલવન્દ્ર- નવા નામ તો બાયઃ વદુતોને સુન રવા હૈ, ઔર ના મી થઇ હૈ હિ રાષ્ટ્રપિતા મહાત્મા Tધીનીને આપને સાહિત્યમેં ના ત સન્માનપૂર્વ કન્ટ્રણ વિવારે સ્વયં ફન ધર્મ સન્વન્ય પનામ મારું માનતે થે મહામિની સ્ટિવને “િમેરે પર તીન પુરુષોને મરી છા જારી હૈ વાત્સદી, હિન ધીર ડાનવન્દ્રમાર્ટ ટાટૉયને અપની પુસ્તછ દ્વારા વીર જન સાથે થોડે પત્રવ્યવહાર સ્કિનને બપની પુસ્તf “બન્દુ કિસ ચાટ” છે, નિસા ગુજરાતી નામ મૈને ‘સર્વોદય’ ક્યા હૈ, વીર ૨/કવન્દ્રમાને અપને માઢ પરિવચ. મુદ્દે હિન્દુ ધર્મને રાફ્રા ફત્પન્ન દુકસ સમય રસ નિવારણ અને પાલવન્દ્રમાને મુદ્દે વહી સહાયતા પહુવારું ચી ! હું સન ૧૮૨૨ મેં રક્ષણ મળી કુછ ક્રિશ્ચિયન સનનો વિરોષ ફરિયમ બાવા થા અન્ય ઘમો ક્રિશ્ચિયન વનાના ૩ના પ્રધાન થવસાય થા કસ સમય મુદ્દે ન્દુ ધર્મને લુછ બધા શો ના થી, પિ મ મેં મધ્યસ્થ ૨ા થા ! હિન્દુસ્તાન નિન કપર મુદ્દે શ્રદ્ધા થી કનસે પત્રવ્યવહાર નિયા નામે વનમા મુલ્ય છે ! કનકે સાથ મેરા અછી સન્વન્દ ફો વુછો થા! જન પ્રતિ મુ માન થા ફરિહ કનસે નો છે મુન્ને મિત્ર કે વસો બાપ્ત કરને જે વિવાર થા મેરી તનતે મેં દુરું નસે મિસ્ટર મુદ્દે અત્યન્ત શાન્તિ મિસ્ત્રી અપને ધીમે દઢ શ્રદ્ધા દુ મેરી હલ સ્થિતિ નવાવવા પાનવન્દ્રમા છૅ ફરસે મેરા કન પ્રતિ તિના ધમાન દોના વાહિયે, ફરી પાઇ સ્વયં અનુમાન છે તે ” મહાત્માન કા ર મી વતે શું વિ ડાનવન્દમાદ્ધિ સાથે મેરી મેટ નૌકા સન્ ૨૦૧૨ ના દિન દુ થી વ મેં વિકાયતસે વન્ડર્ડ માયા થા૩ સમય મેં સંપૂન પ્રત્યાત ગંદુરી કાળની વનવાસ મેહતા વર ત૨ થી રાનમા રન વડે મારૂં મા હોતે થે . બાળલીવનવાસને ડાનવન્દ્રમાલા પરિય વાયા ! { નવમા વિરાન વર પુજારા ફરતે થે. વિશેષ પરિચય તે કુણ કોને શહીં રે # છે જ બેં ગૌર હૃમારે સાર્થ વ્યાપાર મેં ને હૈં ફન વડા જ્ઞાન હૈ, શતાવધાની રેં.

·-
.
PA
श्रीमद् राजचंद्र
जन्म : वाणिया
गि स. १९२४ कार्तिक पूर्णिमा
दहविलय : राजकोट
वि. स. १९५७ चैत्र वदी ५
Ad

·No text on this page.

·. ( ५ ) श्रीमद्जीका जन्म! वि० सं० १९२४ कार्तिक शुक्ला पूर्णिमाको सौराष्ट्र मोरवी राज्यान्तर्गत ववणिया गावमे वणिक जातिके दशाश्रीमाली कुलमें हुआ था। इनके पिताका नाम (वजीभाई पंचाणभाई मेहता और माताको नाम देवावाई था। इनके एक छोटा भाई और ४ बहिनें थीं। वरमै इनके जन्मसे बड़ा उत्सव मनाया गया। श्रीमद् जीने अपने सम्बन्ध में जो पाते लिखा है वे बड़ी रोचक और समझने योग्य हैं । वे लिखते हैं- "छुटपनकी छोटी समझमें, कौन जाने कहाँसे ये बड़ी बड़ी कल्पना आया करती थीं। सुखकी अभिलाषा भी कुछ कम न थी; और सुखमें भी महल, बाग बगीचे, श्री आदिके मनोरथ किये थे, किन्तु मनमे आया करता था कि यह सब क्या है ? इस प्रकार के विचारों का यह फल निकला कि न पुनर्जन्म हे, और न पाप है, और न पुण्य है; सुखसे रहना और संसारका सेवन करना । बस, इसी में कृतकृत्यता है । इससे दूसरी झंझटोंमे न पड़कर धर्मकी वासना भी...निकाल डालो। किसी भी धर्मके लिये थोड़ा बहुत भी मान अथवा श्रद्धाभाव न रहा। કિન્તુ થોડા સમય વીતને વાર ફરે છ ફ્રી હોમાયા વાત્મા વડા મારે परिवर्तन हुआ, कुछ दूसरा ही अनुभव हुआ; और यह अनुभव ऐसा था, जो प्रायः शब्दोंमे व्यक्त नहीं किया जा सकता और न जडवादियोंकी कल्पना भी आसकता । वह अनुभव क्रमसे बढ़ा और बढकर एक 'तू ही तू ही' का जाप करता है।" एक दूसरे पत्रभे अपने जीवनको विस्तारपूर्वक लिखते हैं कि "वाईस वर्षको अल्पवयमें मैंने आत्मा सम्बन्धी, मन सम्बन्धी, वचन सम्बन्धी, तन सम्बन्धी, और धन सम्बन्धी अनेक रंग देखे हैं । नाना प्रकारकी सृष्टिरचना, नाना प्रकारका साँसारिक लहरें और अनन्त दुःखके कारणोंका अनेक प्रकार से मुझे अनुभव है। तत्वज्ञानियोंने और समथे नास्तिकाने जैसे जैसे विचार किए हैं उसी तरह के अनेक मैंने इसी अल्पवयमे किए हैं । महान् चक्रवर्ती द्वारा किए गए तृष्णापूर्ण विचार और एक निस्पृही आत्मा द्वारा किये गए निस्पृहापूर्ण विचार भी मैंने किए हैं । अमरत्वकी सिद्धि और क्षणिकत्वकी सिद्धि पर मैंने खूब मनन किया है। अल्पवयमे ही मैंने महान विचार कर डाले हैं, और महान् विचित्रताको प्राप्ति हुई है। यहां तो अपनी समुचय 44-पर्या लिखता हूँ.- जन्मसे सात वर्षकी बालवय नितान्त खेल कूदमें ही व्यतीत हुई थी। उस समय 'मेरी आत्मा अनेक प्रकार की विचित्र कल्पनाएं उत्पन्न हुआ करती थीं । खेल कूदमें भी विजयी होने और राजराजेश्वर जैसी ऊँची पदवी प्राप्त करनेकी मेरी परम अमिलाषा रहा करती थी। स्मृति इतनी, अधिक प्रबल थी कि वैसी स्मृति इस. कालमें, इस क्षेत्रमें बहुत ही यो मनुष्यों की होगी। मैं पढनेमें प्रमादी यां, पात बनानेमे होशियार खिलाड़ी और जीव था। जिस समय शिक्षक पाठ पढाता था उसी समय पढकर मैं उसका भावार्थ सुना दिया करता था। बस, इतनसे मुझे छुट्टी मिल जाती थी । मुझमे प्रीति और वात्सलय बहुत था। मैं सबसे मित्रता चाहता था, सबमें भ्रातृभाव हो तो सुख है, यह विश्वास मेरे मनमे स्वामाविक । बहुत आनन्दा ·( ૬ ) રૂપ સે કહા થા. મનુષ્યોને વિના મી કાર જુવાર દેવને ફી મેરા અન્તઃકરણ તે પતા થા ! શાહ વર્ષ મૈને વિતા ઝિવી થી, નો પીછે તે જ્ઞાન ને પર ઇન્વરાછા નિયમાનુવૃ૦ થી વસ સમય મૈને છ વાવઝન્ય લાવે છે, અને પ્રકાર ઔર મી વદુતને પ્રખ્ય દેવ હારે છે. જો મનુષ્ય નાતા ધિરુ વિરવાસ થા ! મેરે પિતામઃ કૃમત્તિ નિયા શરતે થે ઉસ વયે મૈને ન છૂપા-કીર્તન તથા મિલ્સ મિત્ર અવતાર સન્વન્ય જમવાર સુને થે. નિરણે મુદ્દે ન આવતા મત્તિ સાથે પ્રીતિ મી ઉત્પન્ન ઘોર્ડ થી, કૌર રામવાતની નામ સાપુરે મેંને વાઇ હીછામેં કી મી ધંધવા થી . મેં નિત્ય કૃષ્ણ દર્શન કરીને નાના થા, મને વયાપ સુનતા થા, નિસરે અવતાર વમલ્હાર પર વાર વાર મુ ફોના ફરતા થા, શૌર પરમાત્મા માનતા થા | XXX ગુનરાતી ભાષા પરાકારી પુસ્તકો વિરુદ્ધની હી ના નાøર્તા qબ્ધને ઉપદેશ હૈં, વહ મુન્ને દઢ ફો કાયા થા ફુલ ફારણ નૈન કોસે પૃપા રઠ્ઠા વરતી થી ! છ વાર્થ વિના વના નન્હીં વન હતા, ફરે નૈન મૂર્વ હૈ, હું કુછ મી વવર નદ્દીં કર લી પ્રતિભા-જૂનને શ્રદ્ધાથું ટોપી બિયા મુદ્દે વૈસે હો વિવાર્ફ રેતી થી, ફરિયે ડન બિયાશી જિનતા પારગ મેં તનસે વદુત હરતા થા, અર્થાત રે કિયા મુ પસન્દુ નહી થી ! મેરી બન્મભૂમિ નિતને વળિ સ્ત્રો રદ્દતે થે, ન વળી -શ્રદ્ધા યદ્યપિ મિત્ર મિત્ર થી ઝિર મી વદ થોડી વદુત પ્રતિમ-પૂના શ્રદ્ધાહુ છે સમાન થી ! ટો મુ પ્રથમસે ફી જૂિરાહી ઓર જૉવા નામૉહિત વિદ્યાર્થી માનતે છે, મી મી જનમહ૪ વૈશ્વર અપની ૧પ૪ રા િવવાના પ્રયત્ન ક્રિયા જતા થા ! જે જો કંઠી વોંધને કારણ વાર વાર મેરી હાસ્યપૂર્વ ટી શરતે, તો મી મેં સનસે વાવિવા કરતા બીર સર્વે સમશાને પ્રયત્ન કરતા થા ! ધીરે-ધીરે મુદ્દે નૈનો પ્રતિક્રમણ સૂત્ર ફત્યાદિ ઝભ્ય પદને જ મેં बहुत વિનયપૂર્વ નાત સમત નીવોને મૈત્રીભાવ કટ વિજયા હૈ ફુલ મેરી રસ ગોર રોત્તિ હુ ઔર અર્થેમમેં હી પરિવય વઢતા માયા ! રવજી ને બૌર દૂસરે ગાવાર વિવાર મુ વૈષ્ણવ ફી પ્રિય છે, વાર્તાઠી મી શ્રદ્ધા થી . ફતને મેં વંઠી દૂર , શૌર સે દુવારા ને નહીં વાંધી પણ સમય વધને ન વૉધને જો જાળમૈને નહીં થા ય તેરહ વ ી વયવર્યા હૈ ફરે વાદ્ અપને પિતાજી दुकानपर વૈને હા થા ! જપને અક્ષરની છટા જાળ ચ્છ વરવાર મહ૦મે સ્ટિવને &િણ નવ નવ યુછાયા જાતા થા તવ વહાં નાતા થા I તુવાન પર રહૃતે દુખ મૈને મને મારા માનન્ય પિયા છે, અને પુસ્ત પહી હૈં, રામ વિશે વારિત્રોં પર વિતા રવી છૅ, સાંસારિતૃળા શી હૈં, તો આ જિલી ને ધમ-ધ માવ નહીં હા, અથવા વિતી ન થાવા તૌર નહીં વિયા, ચ મુદ્દે વરાવર યા હૈં ” ·मतमतान्तर દુમાં ઔર મુળવાન ( ૭ ) ફસ પર રે સ્પષ્ટ રીત હોતા હૈ વિ પ રિ સંઘારી માત્મા થે વહે વ વિદ્વાન નિસ માત્મા શી છોર ઢફય નહીં તે રસી આત્માણી મોર શ્રીમહુની વન્યાસે જીક્ય તીવ્ર ચાર જામા મરત્વ તથા ક્ષજિત્વ વિવા૨ મી છ મ ની પિચે છે. ૩૪શ્રદ્ધાને નૈન ધર્મો l૨ ક્રિયા થા, જિન બને ઝનુમવષે વપર કરે સત્ય સિદ્ધ છે અપનાવા થી | જૈન ધર્મ સત્ય સિદ્ધાન્ત શ્રીમનીને અપને નીવનમેં તારા થા ઔર મુમુક્ષકો મ તત્વનુરૂપ વનાને વાધ તેતે થે. વર્તમાન સુમેં સે મહીમા આવિર્ભાવ સમાન છે અને સમાએ વાત એ मे मध्यस्थ थे। છાપ નાતિસ્મરણ જ્ઞાન શા ભર્યા પૂર્વમવ નાનો છે! રૂસ સન્વ મુમુક્ષુમારું પદ્દમીમાને પ વાર કનસે પૂછી થા ઔર ઉતા પુછીશરણ સ્વચં કોંને અપને મુવસે ક્રિયા થાપ પાછી નાનાની હિયે કરે યહ રે તેની ચોથ સમશતા દૂ! પદ્મશીમાર્ડને પૂછી “બાપ નાતિસ્મરણ-જ્ઞાન વ ર વૈસે ?” શ્રીમદ્નીને સત્તર વિદ્યા “નવ મેરી ઇઝ સાત વર્ષની થી, કસ સમય વવાણિયા ઘણીવન્ય નામ સદ્દસ્થ રહતે છે પૂરે હવે-વૌલે પુર મેરે પર કૂવ પ્રેમ થી પવિન પેલે પાર થવાને ના તુરન્ત રેહાન્ત શો યા જાલપાલ મનુષ્યો મુવસે ફલ વાતો સુનજર મેં અપને લાવા પાલ વ શાયા ! મરણ ક્યા વીક હૈ? સ વાતો છે નહીં નાના થા, હવે એને રા રે –વાલા ' વન્દ્ર પર ાહ ક્યા મેરે વાવાને કસ સમય વિના જ થઇ વાઇઝ હૈ, મળવી વાત ને? હર ગાયા, ફરિ ન્હોને ના માન છે, જે હાર મેરી વાતો ૮૦ના પ્રયત્ન પિયા મળ” રા રસ છોટે નીવનમેં એને પ્રથમ વાર ફી સુનો શા મારા ક્યાં વસ્તુ હૈ, યહુ નાનનેવી મુલ્લે તીવ્ર ભાવાંધા થી વાન્કાર પૂરું કરન જતા રહ્યા . અન્ત રે વોટે રેરા ના સત્ય હૈ અર્થાત્ અમીર મર પણ હૈ. મૈને પૂર્વ પૂછા સરળ ક્યા વીના હૈ? હોવાને હા શરીરને નવ નિજ કથા હૈ કૌર હઠન-વઝન મારિ જુછ મી વિધા નહીં વર સન્નતા,વાના-વીના મી નહીં જીર સંતા. દણિ લવ ફુલો તાણાવ સમીપ રમરાન નઝા ના મેં ચોહી વેર ફાર-ઉધર છિપી રહૃાા વાવ તાજાવ પર ના પદુવા તટ પર રો રાાવા- વાડી પ વચૂપે થા, સપર વઢશર સામને સર્વ દરય તેને જ વિતા નોરોને ન રહી થી, વંદુત બાવની સો વેર વૈઠે દુર છે ! ચ સવ તેવા મુદ્દે વિવાર થાય મનુયો નહાને તિની સૂરતા ! તવ ક્યાફત્યાવિ વિવારસે બાપદ દૂર થા” હરુ વિદ્વાનને શ્રીમદ્ ની, પૂર્વ જન્મ સવા અપને વિવાર કર ને ઝિવ જિતા થા ઉસ સત્તા મેં કન્હોંને નો છે ડિવા થા, વનિન કાર હૈ તને ફી નિર્ણયોંસે ચટ્ટ માનતા દૂર, ફુલ ક્રાઇમે મ કોર્ટે વોર્ડ માત્મા પહ મવો નાતિસ્મરણ જ્ઞાનસે નાન વાતે હૈં, શૌર ચક્ ખાનના વલ્પિત નહીં પરંતુ અન્ય (ચયા) J F ·एक १९ वर्षके ( ૮ ) હોતા હૈ. સત્કૃષ્ટ સંવે, જ્ઞાન-ચીન સર સલ્ફાસે પંહ જ્ઞાન પ્રાપ્ત હોતા હૈ, અર્થાત્ પૂર્વમાં પ્રત્યક્ષ અનુમંવમેં માં નાતા હૈ કે નવત પૂર્વમવ માન્ય હો તવ તજ આમા મવિષ્યજા છ જિતમાન ધર્મભ્રયત્ન વિચ વરતી હૈ, ઔર પેસા ના પ્રયત્ન ચોય સિદ્ધિ નહીં તપુનર્નન્સી સિદ્ધિ શ્રીમદ્નીને વિસ્તૃત પત્ર દિલ હૈ નો “શ્રીમદ્ રાનવન્દ્ર પ્રજમેં પ્રજારિત હૈ ! પુનર્જન્મ સન્વન્ધી ફન વિવાર વડે વાલ્મીર શોર વિરોષ ગરિ મનન વરને યોગ્ય હૈં ૨૨ વર્ષજી અવસ્થા શ્રીમદ્જ્ઞીને જ વણી સમયે 3વધાન રણ , નિસ વજીર उपस्थित जनता दातों तले उंगली दबाने लगी थी। બેની પ્રસિદ્ધ પત્ર “ટાફ માં ફડિયા” ને અપને તા૨૪ નનવો ૨૮૮૭ છે ૪ શ્રીમહુની સજ્વલ્પમેં પ લ જિલ્લા થા નિરજા રી િથા “સ્મરણ રાત્તિ તથા માનસિ રાત્ત્વિ બન્તુત gો ” “રામવન્દ્ર રવનીમા નામ યુવા હિન્દ્રની સ્મરણશક્તિ તથા માનસિક શરૂ કયો તેલને ચેિ નાત શનિવાર સંધ્યા સમય પામની વતની ફ્રસ્ટીટ્યૂટ રેશી લગ્નના પ મન્ય સસ્પેન્ડન ઠંબા થી રૂા સમોઅન સમિતિ વાદ પિટર્નન નિયુજી દુહ શે. મિસ મિક્સ નાતો કરજો રે ર વષનોંછી જ સમિતિ હિત છી પી ફન ઝનને હલ માલાબોં છે આ શો દર વાક્ય વનાર fસ્ટવ સ્કિણ ઘર મામલે વાર વારીસે યુના વિણ ચો ફી સમય વાવ ફસ યુવને હવે રેશ્વતે વર્તે શ્રુતિ વસે કન સવ વાક્યો રુમપૂર્વ સુના દિયા. યુવરાવી ફુલ રાnિો વેવાર ઉપસ્થિત કંપછી વહુત ફી પ્રસન્ન હ ! ફુ યુવા સ્પર્શન ફન્દ્રિય સૌર મન ફિન્દ્રિય લૌષિ થી ૫ ફસ પરીક્ષા કિયે બન્ય અન્ય પ્રવાહી વોર નિત્વે વતાર્ડ શૌર વન લવ નામ સુના ફિ વાહ ! ફલ બાંવ પર પટ્ટી વધવાર ફસાયો પર નો નો પુસ્તઇ રહી , સર્વે હાથ દોસ્ટર ફલ યુવકને સવ પુરતો નામ વતા વિણા હાં. પિટર્સનને ફર યુવકો ફસ બહાર બાશ્ચયપૂર્ણ અરળરાત્તિ લૌર માનસિહ રા#િા વિસ વર વહુત વહૂત ધન્યવાહિયા શૌર સમાનવી બોલે સુવર્ણપ ર સાક્ષાત્ સરસ્વતીજી પદવી પ્રદાન વી પાછું વલ સમય વાર્ત સારજંટ વન્દ્ર રાષ્ટ્રો વીજ નટિસ થા શ્રીમની રૂર #સે વહુત કમાવત દુહા સુના જાતા હૈ હિસારનંટ મોચને શ્રીમન્નીસે ફંડ ને બાદ કિયા થા, પરંતુ તે વોલિસે દૂર હૃને શરળ વા મહારાણી છાજે મનુષ્ઠ ગુણ અર્થાત ઇંટેંટ ને પણ ” ફસ અતિરિ વન્દ્રનાવાર સાવિ વવાર પી ને શતાવધાન સમાવાર બારિત દુર છેવાવને રાતાવવા પ્રયોગો આત્મવિન્તનને અન્તરાયરૂપ માન સન ધારનાં વન્દ કર દિયા થા ! સસે સહૂની અનુમાન યિા સતા હૈ કિ વે શીતિ વિશે ·मैं ( ९ ) कितने निरपेक्ष थे। उनके जीवन में पद पद पर सच्ची धार्मिकता प्रत्यक्ष दिखाई देती थी। वे २१ वर्षकी उम्र में व्यापारार्थ ववाणियासे बम्बई आए। वहाँ सेठ रेवाशंकर जगजीवनदासकी दुकान में भागीदार रहकर जवाहरातका धन्धा करते रहे। वे व्यापारमें अत्यन्त कुशल थे। मानयोग तथा कर्मयोगका इनमें यथार्थ समन्वय देखा जाता था । व्यापार करते हुये भी श्रीमद्जीका लक्ष्य आत्माकी ओर अधिक था। इनके ही कारण उस समय मोतियों के बाजारमें श्रीयुत रेवाशंकर जगजोवनदासको पढ़ी नामी पीढ़ियों मे एक गिनी जाती थी। स्वयं श्रीमद् जीके भागीदार श्रीयुत माणिकलाल घेलामाईको इनकी व्यवहारकुशलताके लिये अपूर्व बहुमान, था । उन्होंने अपने एक पतन्यमें कहा था कि "श्रीमद् राजचन्द्र के साथ लगमग १५ वर्ष तक परिचय रहा, और उसमें सात-आठ वर्ष तो मेरा उनके साथ अत्यन्त परिचय रहा था। लोगोंमे अति परिचयमे परस्पर का महत्त्व कम हो जाता है, परन्तु कहता हूं कि उनकी दशा ऐसी आत्ममय थी कि उनके प्रति मेरा श्रद्धाभाव दिन-प्रतिदिन बढता ही गया । व्यापार में अनेक प्रकारकी कठिनाइयाँ आती थीं, उनके सामने श्रीमद् जी एक अडोल पर्वतके समान टिके रहते थे । मैंने उन्हें जड़ वस्तुओंकी चिन्तासे चिन्तातर नहीं देखा । वे हमेशा शान्त और गम्भीर रहते थे। किसी विषयमें मतभेद होने पर भी हृदयमें रैमनस्य नहीं था । सदैव पूर्वसा व्यवहार करते थे।" श्रीमद्जी व्यापारमें जैसे निष्णात थे उससे अत्यन्त अधिक आत्मतत्वमें निष्णात थे। उनको अन्तरात्मामे भौतिक पदार्थों की महत्ता नहीं थी । वे जानते थे-धन पार्थिव शरीर का साधन है, परलोक अनुयायी तथा आत्माको शाश्वत शान्ति प्रदान करनेवाला नहीं है। व्यापार करते हुए भी उनकी अन्तरात्मा वैराग्य-गंगाका अखण्ड प्रवाह निरन्तर बहता रहता था । मनुष्य-भवके एक एक समयको वे अमूल्य समझते थे। व्यापारसे अवकाश मिलते ही वे कोई अपूर्व आत्मविचारणामें लीन हो जाते थे । निवृत्तिको पूर्ण भावना होने पर भी પૂર્વોદય ઇ પેસા વિવિત્ર ચા નિસે નો વાા પાધિમેં રદ્દના પટ્ટા શ્રીમદ્દી નવા૨ાત સાચ साथ मोतियों का भी व्यापार करते थे । व्यापारी समाजमें वे अत्यन्त विश्वासपात्र समझे जाते थे। उस समय एक आरब अपने भाईके साथ रहकर बम्बईमें मोतियोंकी आदतका धन्धा करता था। छोटे भाईक मनमें आया कि आज मैं भी बड़े भाईके समान कुछ व्यापार करू । परदेशसे आया हुआ माल साथमें -लेकर आरब बेचने निकल पड़ा । दलालने श्रीमद्जीका परिचय कराया। श्रीमद् जीने आरवसे ह। गाई, सोच समझकर भाव कहना । आरव बोला जो मैं कह रहा हूं, वही बाजार भाव है, आप माल खरीद कर। श्रीमद्जीने माल ले लिया, तथा उसको एक तरफ रख दिया वे जानते थे कि इसको नुकसान है और हमें फायदा । परन्तु वे किसीकी भूलका लाम नहीं लेना चाहते थे। आरवधर पहुंचा, बड़े भाईस सौदाकी बात की। वह घबराकर बोला ने यह क्या किया ! इसमे तो अपनेको बहुत नुकसान है । अब क्या था, आरव श्रीमद्जीके पास आया और सौदा रद्द करनेको महा। व्यापारिक नियमानुसार सौदा तय हो चुका था, आरब पापस लेने का अधिकारी नहीं था, ·( ૨૦ ) નિ મી શ્રીમળીને સવા ૨૬ જ મોતી સે વાપિસ રે વિઠા શ્રીમતીછો ફર સરે રે જ્ઞાન જાથા થા, તો કન્હોને હસી અન્તરાત્માછો સુવિત ના અનુતિ મધ્રા ૌર મોતી ઢૌરા gિ : તિની નિપ્રદૂતાં-સ્ત્રોમ વૃત્તિા જમાવ! બાન વ્યાપારિયો વિ સત્યતા બનાય તો સારો નિત્ય નવે નયે નિયમ વનાનેી નજરત $ હે ગીર મનુષ્ય ધમાન સુતપૂર્વ નીવન યાપન પર છે શ્રીમદ્ ની દષ્ટિ વલી વિરાઇ થી | મન મી મિત્ર મિત્ર સમ્પ્રદાયવા ઇન વવવા હ િસહિત ભાવપૂર્વક અભ્યાસ શરતે દુખ તે જાતે હૈં ઉન્હેં વાતાવન્દી પસન્દ્ર નહીં થી જે શા ફરતે થે શિ શુગુરૂને ઢોર મનુષ્યના જૂદ હી હૈ, વિપરીત માને ત્તિ કત્પન્ન પરાવી હૈ, સત્ય સમશાની અપેક્ષા ગુરુ અવની માન્યતાજો હું સમજ્ઞાનેજા વિરોષ પ્રયત્ન કરતે હૈં ! શ્રીમદ્નીને ધર્મો સ્વમાવવી સિદ્ધિ નેવાળા હા હૈ ધમમ નો મિત્રતા તેવી નાતી હૈ, કલા પણ દષ્ટિ મિન્નતા વતઝાયા હૈ હતી વાતો વર્ષ વો કાટ છતે હૈં મિત્ર મિત્ર મત વિણ, મેદ દષ્ટિનો છે ! પ તવના મૂડમાં, વ્યાખ્યા મા તેદુ છે તેહ તવરૂપ વૃક્ષનું, માત્મધર્મ છે मूल વમાનની સિદ્ધિ રે, ધર્મ તે જ બનુ% | અર્થાત-મિત્ર મિત્ર નો મત તે નાતે હૈં, વદ્દ સવ દૃષ્ટિા મેવ હૈ. લવ ફી મત પર તત્ત્વ મૂમેં વ્યાપ્ત રહે હૈં સ તવરૂપ Zક્ષા મૂજ હૈ બાય, નો િવમાવવી સિદ્ધિ શતા હૈ, શૌર વહી ધર્મ પ્રાળિયો બનુલ્ફ હૈ શ્રીમદ્દીને ફા યુવા બૌઢિ દષ્ટિ પ્રદાન હૈ ! જે રૂઢિ યા અન્ધશ્રદ્ધા હદ વિરોધી છે. કન્હોંને બાઇન્વો ધર્મ નહીં માના થી . ૨ મત મતાન્તર તથા વા- શ્રાવિસે વહુત દી દૂર રહતે થેવીતરાતા વી શૌર ફી ના છત્ય થા | પેઢીસે અવારા તેર જે અમુક સમય વિમાત, જાવિયા, સત્તરસંડા, રહિયાત, વસો સૌર હવે પર્વત પાન્તવાસ વિક્રયા ફરતે થે. મુમુક્ષુબ શાત્માલ્યાના સવા મા બતાવે છે. ફન પ પ પત્રને શો અપૂર્વ રસ મા દુલા હૈ ઇન પત્ર મર્મ સમશને હિપ સન્ત મારામાં વિરોષ બાવરયતા અપેક્ષિત હૈજ્યાં નવે ન્હા રાન્ત શીર પાક વિસે મનન વિયા બાત હૈ, ત્યાં ત્યોં વાત્મા ક્ષાર હિપ અપૂર્વ બાનન્દ્રા અનુભવ પતા હૈ “બ્રીમદ્ રાનવન્દ્ર બન્યને પત્ર ૩ના પારમાર્થિક નીવન નહીં તહીં દષ્ટિોનર હોતા હૈ શ્રીમદ્ની મારતમેં અચ્છી પ્રસિદ્ધિ દુર્વા મુમુક્ષુઓને અપના મા- માના વન્દ્ર જાન મી પત્રો દ્વારા મુમુનો સંવાદ સાધાન શરતે રદ્દતે થે . પ્રાતઃખીય श्री રધુરા હવામી રનવે રિને थे। श्रीमद् जी द्वारा उपदिष्ट तत्वज्ञानका संसार में प्रचार ફો તથા અનાવિલે પરિભ્રમણ કરવાની મોક્ષમાન, ફલ ઉદેરસે સ્વામીની પાસે मुख्य ·(११) श्रीमद्जीके उपासकाने गुजरातमें अंगास स्टेशन के पास 'श्रीमद राजचन्द्र आश्रम' की स्थापना की थी, जो आज भी उन्हीं की भावनानुसार चलता है । इसके सिवाय खंभात, पडवा, नरोडा, धामण, आहार, वाणिया, काविठा, भादरण, ईडर, उत्तरसंडा, नार आदि स्थलों में भी इनके नामसे आश्रम तथा मन्दिर स्थापित हुए हैं । श्रीमद् राजचन्द्र आश्रम अगासके अनुसार ही उनमें प्रवृत्ति है अर्थात् श्रीभद्जीके तत्वज्ञानकी प्रधानता है । श्रीमद् एक उच्चकोटि के असाधारण लेखक और वफा थे। उन्होंने १६ वर्ष और ५ માનવી રૂ વિનમેં ૨૦૮ પાઠવાહી “મોક્ષમાળ વાર્દ થી ! શાન તો ફુવનો કાયુમે શુદ્ધ लिखना भी नहीं आता, जब कि श्रीमद्जीने एक अपूर्व पुस्तक लिख डाली। पूर्व भवका अभ्यास ही इसमें कारण था। इससे पहले पुष्पमाला, भावना बोध आदि पुस्तक लिखी थीं। श्रीमद्जी मोक्षमालाके सम्बन्धमे लिखते हैं कि-"इस (मोक्षमाला) मे मैंने जैन धर्मके समझाने का प्रयत्न किया है, जिनोक्त मार्गसे कुछ भी न्यूनाधिक नहीं लिखा है । पातराग मार्गमें आषाल-वृद्धकी कवि हो, उसके स्वरूपको समझे तथा उसका बीज हृदय में स्थिर हो, इस कारण इसको बालावबोधरूप रचना की है।" इनकी दूसरी कति आत्म-सिद्धि हैं, जिसको श्रीमद्जोने १॥ घंटे में नडियादमें बनाया या। १४२ दोहोंमें सम्यग्दर्शन के कारणभूत छह पदोका बहुत ही सुंदर पक्षपात रहित वर्णन किया है। यह कृति नित्य स्वाध्यायकी वस्तु है । श्रीकुदकुंदाचार्य के पंचास्तिकायको मूल गाथाओंका भी इन्होंने अक्षरशः गुजराती में અનુવાવ दिया है, जो 'श्रीमद्राजचन्द्र' प्रन्थमें छप चुका है। श्रीमद्जीने आनन्दधन चौबीसीका अर्थ लिखना प्रारम्भ किया था। और उसमें, प्रथमादि दो स्तवनाका अर्थ भी किया था; १९ न जाने क्यों अपूर्ण रह गया है। संस्कृत या प्राकृत भाषापर आपका पूरा अधिकार था । सूत्रोंका यथार्य अर्थ समझाने में आप बड़े निपुण थे। आत्मानुभव-प्रिय होनसे श्रीमद् जीने शरीरको कोई पाह नहीं रखी। इससे पौगलिक शरीर अस्वस्थ हुआ। दिन-प्रतिदिन उसमें कृशता आने लगी। ऐसे अवसर पर आपसे किसीने पूछा-'आपका शरीर कश क्यों होता जाता है ?” श्रीमद्जीने उत्तर दिया हमारे दो बगीचे हैं, शरीर और आत्मा। हमारा पानी आत्मा रूपी बगीचे में जाता हैं, इससे शरीर रूपी बगीचा सूख १९। है।' ३६के अनेक प्रकार के उपचार किए गए । वे पढ़वाण, धर्मपुर आदि स्थानाम र२, किन्तु सब उपचार निष्फल गए । कालने महापुरुषके जीवनको रखना उचित न समझा। अनित्य ५स्तुका सम्बन्ध भी कहाँ तक रह सकता है ! जहा समय यहाँ वियोग भी अवश्य है। महत्या के पहले दिन शामको श्रीमद् जीने श्री रेपाशंकर आदि मुमुक्षुओंसे कहा 'तुम लोग निश्चिन्त रहना। यह बात्मा शाश्वत है । अवश्य विशेष उत्तम गतिको प्राप्त होगी। तुम शान्त और समाधिपूर्ण रहना। कुछ कहना चाहता था, परन्तु अब समय नहीं है। तुम पुरुषार्थ करते रहना' प्रभातमें श्रीमद्जोने अपने लधु भ्राता मनसुखमाईसे कहा 'भाईका समाधिमरण है। मैं अपने आत्मस्वरूपमें लीन होता है। फिर वेन बोले। इस प्रकार श्रीमद्नीने मैं ·( ૧૨ ) વિ. સં. ૨૨૭ મિતી ચૈત્ર વદી ૧ (પુનરાતી) મંવારો તોપદ્ધ ૨ વને પાનોએ ફસ શ્વર રાવીર ત્યજ શિયા ! ઇન વેદાન્ત સમાનારસે મુમુક્ષુ અત્યન્ત શો વાવ છો કે મને સમાચાર પત્રોને મી ઉનકે જિચે શો પ્રતિ ક્રિયા થા કૌમના પાર્થિવ પાપીર આગ ફુમારી લો સામને નહીં હૈ, વિન્તુ સન - શ, નવત શ્રોફને સૂર્યવાઁ તવત સ્થિર રહેમા તથા મુમુક્ષુ બીમાન પહ મહાન સહાય રૂપ હો ! શ્રીમદ્જ્ઞીને પરમ સન બ્રુત પ્રવાજા પ મુન્દ્રા યોજના તૈયાર થી શી નિમણે મનુષ્ય સમાન પરમાર્થ મા પ્રરિાત હો ફની વિદ્યમાનતા ઘનના રછ દુધી વનુસાર પરમકૃત કમાવઠ્ઠ મંડછી સ્થાપના દુશ ફસ મંત્રી બોરસે રોન સન્મવાયો અને સબસ્થા પ્રારા દુબા છુંફન પ્રજો. મનન અધ્યયન સમાન કચ્છી નાગૃતિ આ ગુનરાત, સૌરાષ્ટ્ર ર છમ બાન ધર ધરસન્થા નો અભ્યાસ વાહૂ વદ્દ ફતી સંસ્થાશા હી પ્રતાપ હૈ “રાયવન્દ્ર અને પ્રન્થમાઝા' મંડલ્ડ કી બધીનતા કામ કરતા થી રાષ્ટ્રપિતા મહાત્મા ગાંધીની ફલ સંસ્થા દ્રસ્ટી શૌર મારું રેવાર નાનીવનવાસની મુલ્ય વાર્તા છે. મારું રેવારની વેદોત્સ છે વાર સંસ્થા છ શિથિત બાદ પરંતુ બવ ઉસ સંસ્થા જામ શ્રીમદ્ રાનવન્દ્ર ત્રિમ બગાસ સ્ટિને સંમહિયા હૈ ઔર સુવાણ પણે પૂર્વનુસાર સમી ાર્ય વસ્ત્ર રહે હૈં ફસ (શ્રી ગોરસે શ્રીમન્ના સમી સાહૂિત્ર સુપાર્શ્વ કપ બારિત હુઆ હૈ શ્રીમદ્ રાનવન્દ્ર પર વિરાજ પ્રખ્ય હૈ, જિસમેં વન બાષ્પત્મિપત્ર તથા બચ્છા સંઘ હૈ શ્રીમદુની જે વિષય વિરોષ નાની રૂછાવાવ, ફુલ નાશમ સે બારિત શ્રીમદ્ રાનવન્દ્ર નીવનશા' અવની . 1 પુળમદ ગન.

·આ પાને નમઃ परतावना વિહત કો બનાવાહીન સર્વોત્તમ જૈન ધર્મ સમ્પર્શન, સખ્યાન થર સર્વ પારિત્ર રૂપ રત્નત્રય સમુદાયો મોક્ષ પ્રાપ્તિ કવિ શાળતા હૈ દસ મી સભ્યજન પ્રધાન હૈ ! કવિ, નસ વિના શાન શૌર સખ્યાન વિના વરિત્રો અન્ય પછી પ્રાપ્તિ નહીં હોતી હૈ ૨૬ સપર્શન ની, પુત્કાઇ, ધર્મ, અધર્મ, બીજારા તથા હાઇ ફન – ન્યોને યથાર્થ સ્વરૂપો નાના રસમે શ્રદ્ધાન (વિરવાસ) નેસે હોતા હૈ ! બતા સિદ્ધ દુબા વિ મોમિટાવી જનો એ સર્વતઃ પૃથમ પ દ્રવ્ય જ્ઞાન ધરા અત્યન્ત બાવરે હૈ વદ્દ સાન અન્તિમ દ્રવ્યાનુયોરણે હોતા હૈ ફરી વાર પૂજ્ય પુરુષોને દ્રવ્યાનુયોછે જ્ઞાન પ્રરાંસા मुक्तकंठ होकर की है और इसके अभ्यास करनेवालाको उत्तम कहा है। પ્રાચીન વાવાય વુદ્ધિમાન પૃહસ્થાનોને અપરિમિત બાપતિ કૌર પરિશ્રમ સન્ન રહે પરોવવારવૃદ્ધિને દૂર વિષય સદી ના જી થી પરંતુ વિવરાહ સ્ત્રિજા પ્રમાણે નીવ ગાયુ, વરુ, શુદ્ધિ તથા સદ્ધ શ્રદ્ધા માહિમે પ્રતિ સમય હોતી હુ મેવતા, પ્રમાદ સૌર વિચામાંકિતા વૃદ્ધિ પર્વ દુષ્યજી દુષ્ટતા ધા?િ અને અન્ય તો નિરાવર- પૂર્વ નષ્ટ દોએ શૌર વદુતને તાવાર જી ર મૂ બષિમેં ને ની દો હૈં નિના વિજ લૂવી વિના પતા મી નહીં છાતા પર અત્યન્ત જેવા વિષય હૈ. તથાપિ વિન્ડર સંબંધોને સમયસાર, કવલનસાર, પંવાસ્તિકાય, પરમાત્મારા રાનવાલિ ઋોવત્તિ, પ્રમેયમમાર્તન્ડ, ન્યાયમુન્દ્રોય, અબ્દસર્જી, બાપ્તપરીક્ષા, વાધ્યાયી વટી, દ્રવ્યસંપ્રદુ, નયન, સપ્તમંતળી છાવિ આ તાત્પર સંપ્રદાય સંમતિ, પોડર, ચાદરસ્નાનાર વતાવિ, સ્વવાહની તત્વ થિયિામમાખ્ય ભાવિ અને અન્ય નો પ્રવાહ મારહે હૈં, સનસે સંતોષ હૈ. રાવર સંબવાય ? કન્ય થથાર્થ નામ ધન વદ્દ “વવ્યાનુયોાતના” નામ જ મ પ હૈ શર્તા “તપાછાાનમહમાds શ્રીવિનીતારી મુક્ય રિષ્ય દૂન્યવિજ્ઞાનના સમુળનાર મોનાલાવો કરૂ મહાત્માને શપને અવતારસે ક્રિસ વસુધારો મંડિત કિયા ચક્ રશીવ્રતાને નિશ્ચિત જ છે સજા! સમય વિષય વાવમુલ્ય છીચોવિઝયમોધ્યાયની વિરત્તિ કન્યગુવાપર્યાય માલવિવરણ અનુસાર રંસ કત રાબ ઇન વરતેણે અનુમાન વિયા નાતા વિજ વિરમ સં. ૨૬ઈ છે પીછે રિસી સમય ને ચ પ્રિન્થ વર્ષે { (3) તાનાર સંપ્રદાય અતિ પ્રો વિશેષ નામ કહવત નહીં છે, ક્ષતિયે થોડેલે હો નામ વિશ્વના હૈં (૨) યોછક્ક કો વો પાવડી વેલી, તમે મી પૂના નહીં મિકા (३) इनके नाम के स्मरणार्थ काशीमे एक विशाल श्वेताम्बरपा०शाला है ।

·( ૧૪ ) રજી મન્થને રાજવાર મહોદયને સુધામતાસે મન્દવુદ્ધિ ની દવાન ને જ પુજાપર્યયવદ્રવ્ય” સ મહાશાબ તરવાસૂત્ર નુસૂ8 દ્રવ્ય, મુજ ગૌર પર્યાય દી વિરોષ વન ક્રિયા પર પ્રવેશ “સ્થાપિત “યાજાતિ' માહિ સપ્ત મા ગૌર હિતાવાર્થવર્ય શ્રોવેવસેનવાવરવિત રાવત વાવાસે નથી, ઉપનય તથા મૂળના મી વિસ્તાર વન વિયા હૈ, જો વિશે વિજયસૂરીસે વિવિત હો ! વર્તમાન સંસ્કૃતાનમિશ બુદ્ધિમાન ની પ્રતિરાય માનક ફલ પ્રદ્વા તે હાલ તિનિયોસે પ્રાયઃ તે સૈનિયો સી પરિપૂર્ણ કામ ની મિત્રતા દુકા તેવર યથાર્થ નામધારુ “શ્રી પરબતકમાવલંડન વંવ” જે પ્રવતુર મદ્દોરાને ફલ રાણો ચારણાના બી લાકુરબલાનીશર્મા દિવેવી હસ્તમેં અનુવાદ ને કર્થ પ્રહાન ક્રિયા છર પંડિતનીને મી ફસ બનુવા વર કન મનોરો ર૦ ર વિચા | પરંતુ અનુવાદ મહારાય સ્થાનાન્તર હોનાને ફસ સંશોધન માર મંડo ન્યૂવીપ મહારાને મુક્ષો વિયા, નો મને યથારા િવિયા હૈ. હમેં ચ ો મૂડ દુહો तो पा०काण क्षमा करें। સંશોધેન વયપુરસ્થ સંવેપી સાધુવર શ્રી શિવરામી મહારાનને બને બજારથી સાચતા હી હૈ, તા ૩ના કૃત હૈં. બન્ત પરમકૃતપ્રભાવ છે. સમાજ ગૌર વ્યવસ્થા કરવાની નાનીવનની નોહરી ધન્યવાદ રેતા હૂં કિ નો દર સવે ધર્મકાર્ય પરિઅમ ૬ નવા અપાર પર રહે હૈ હત્યમ્ | સ્થાન નયપુર સુમતિ તવ વધી ૨૨ રવિવાર ૪૦ ૨૯દર વિશ્વમ. સંશોધ કૌર નિવેવ વિનયાવનત જં૦ નવાહરલાલ ક્ષહિત્યશાસ્ત્રો વિ. નિ.

·શ્રી ના સિદ્ધ તપોધાતા વિવિતતુ સમસ્તવસ્તુવોતરાવળરારંખમાલેતુજામીણોતિવિશ્વાસનુષાં વેચોપા- સેવિકા વિહુ કરિ સંપ્રતિ ચદ્ધિ સમીવીનતાયા બાવીનવાલા નિરોને તૈનવને સખ્ય- વનસાનવામિયરત્નત્રસમુવમેવ નિવિનિબગસ્ટ મોક્ષય વારમાં વિદ્યુતમિતિ ! તત્રા િવ વવાર્થદ્વાનં વન્ય નમિતિ મારીજતત્તર્યાપિકામસૂત્રાનુકૂરું નીવાનીવાજપા- સંવનિરામોલ્યા સતવાનાં સ્વરૂપાનુeઝઝલ સભ્યને ગણતર, તેના વિના પત્તિ સામન્તના વારિત્રત્યાયમીવીનત્વાજ પુ તરવેણુ નીવાનીવો મુત્યુતમી- અપરાધિ ત્વનો સંયોગનિતનિીતિ જા પતયોવ પવ, બનીઃ પુનર્માધારા- શાહપુન્ડામેવાડ્યા વિમેન નીવેન સાદ્ધમનીવર્ય પદ્યબારવાળાં મેને ઋતે નિષશા થા જલંત્યા સૈવ પદ્ધક્યત્વેન કપ સર્વગ્ના ન્યછળ વાહિમતવિદ્યાનું મુળપચવ વતઃ વિા યુગપર્યાય સમન્વિતાનાં ષMાં દ્રજાળી પરિક્ષાનવ મોહ્ન પ્રત્યત્યન્તોપયોગીતિ પર્યવસા બત હવ જ વિહિતારૌદ્રદુર્ગાનવિયોનાં એરોવિનિયોપાનાં પ્રથમવાળ પરગદ્રવ્યો- ઉપરાવારનું નામ પડ્યું ત્યાદામાનુબવ બહાદૂછર્તિાન્તધ્યાન્ત શુદ્ધબુદ્ધિવાવમાવપર- માહ્મરૂપનિરૂપણનુષાસંધૂતમિMાતમઝમસ્જિનમજ્યનનસ્વાન્ત નિતાન્તનિશ્વિતપરશુદ્ધોપચો મદ્રવ્યાનુયો વિરોળ સમજુમનન્તિ પરિરીનિ વાત્માનબસેવિતો વિદ્ધાંત જુવનિનિવનિતપ્રતિમવિવાદ્ધમાનનિવિદાન્યાસંગાવૈર્નનતામતિમાન્ય બનાવા- દિનનાવિકાળનાસૈ નમાવે નીતેિડનવધારિતસર = હાજાપાનિધિનિ- હિપત્યાહારસ્તુતસર્વાન્યાનસ્પતિપતિપરિસ્પિૌતલિયાસિદ્ધાન્તiધારે તિજો હિા- ધુનાપિ યુતિનાં સુઝુર્તાિવવાન્વરાજ્યો મોરેવ સંપ્રદાયોમ્બે રાતા બન્યા શક્તિ સંતોષાધુનિવમ્ ! તેષ વૈવા યથાર્થનામાં ધ્યાનુવોતળાન્યતના કયા વિધારા તપાછાન- માળઝીવિનીતલામિયાબરિાજ્યો દ્રવિજ્ઞાનના સદ્ગુણસા શ્રીમોનમઃ સ્વ- નુ તમ વસુધા મહ૮ મબ્દયામાસેતિ નિતું રાજતુ સમગ્રા દુમારભવમ. થીમજૂરીશ્વવિનિમિતાયા ત્યાદ્રાવપરિવિઝાવા અન્ય વ્યવહેવત્રશિવાય નિવવધવાનાં વબવજે વિનિયોનનાત-શ્રીમદ્યશોવિનયપાધ્યાયમર્યાન્તિવાવિહિતદ્રવ્ય- મુળપર્યાયવિવરણો દિવાર્થનુત્યે ધન્યસંહજીનાર વિભાપક્વવારા તાન્યુત્તર મેવ મવિત્યુનુનીયતા વિશનનસંસ્તુતેડસ્મિન્ કરતુતે પ્રત્યે જુગાર્ચયવન્યમતિસૂત્રોવિતસ્વરૂખાનુજૂર્વ નવા- जीवादि षड्द्रयाणां तद्वतिनां गुणपर्यायाणां च स्वरूपं मन्दमतिमनुजावबोधनार्थमनविविस्तरेण सरलसंस्कृतेन सशाचप्रमाण सयौक्तिकं च प्रदर्शितं ग्रन्थका प्रसंगाचानेकान्तमत जोवनप्रायाणां ·यचक्रोधारतया प्रभावक ( १६ ) स्थादस्तिस्यानास्तीत्यादिरूपाणी सप्तमझाना दिगम्बराचार्यवर्यश्रीदेवसेनजी पाद विनिर्मितन- नयोपनयमूलनयानामन्येपामपि पहूनां विषयाणां निरूपणं कृतमस्तीत्ये- तत्सर्वमने विषयसूचीतो ज्ञातं भविष्यति । सहितविहितप्रयत्नस्य चास्य शाबरलस्य दुणाववासर्वजनसोकर्यायश्रीपरम त- मण्डलसत्वाधिकारिभी रायचन्द्रजनशास्त्रमालाद्वारा मुद्रापणे मनोरथं व्यधायि । उत्तमण्डलव्यवस्थापन श्रोरवाशंकर जगजीवनाभिधेन श्रेष्ठिवरे व्याकरणाचार्यपण्डित6/- कुरप्रसादशमविवेदिभिरनुवाद कारयित्वा सरस्वपि बहुरनायां वसुन्धराया भत्तोऽप्यधिकवि- द्वत्सु मध्येवाध्यारोपितोऽस्य संशोधनमारः। प्रेषिते चोभे पुस्तके । एकं च प्रायः शुद्ध पुस्तकं जयपुरस्थसंवेगिसाधुप्रवरश्रीशिवरामजिदनुग्रहेण लब्धं मया । एवं समुपगते पुस्तकत्रये तदनुसारं यथामति सावधानतया नातिशीघ्रतया च संशोधनकारि । यत्र तत्र शास्थलेषु च साधुश्रीशिवरामजीप्रभृतिभिरपि साहायसवापि । तथापि संप्रति सः स न जानाति सर्वज्ञो नारित कश्चन' इति न्यायेन केवलिश्रुतकेवलिनमन्वरा सर्वेपामेवागाधागमवा? प्रस्ख. હનમવાન્સની કમાવાણાનામુંદ્રગplીને પરેશ જારણહામૂ યાત્રુટયો મધુસ્તાન शोधनं कृत्वा तद्विषयकसूचनया मामनुशीयुस्तत्रभवन्तः सज्जनविद्वराः येन द्विरावृत्तौ ता न स्युः क्षन्तव्यश्वाशानादिजनितो ममापराध इति मुहुर्मुहुः प्रार्थयेऽहमिति दिए । संशोधको निवेदकश्च विशानुचरो जयपुरस्थः साहित्यशाखीत्युपाधिधारी जवाहरलालो दिगम्बरीयनः ।

·श्रीः। १ ... .... ७द्रव्य के साथ गुण ४ .... .. यह ४ ... अथ विषयसूची। वि०संख्या विष4. प्रा० पृष्ठा प्रा०श्लो वि० संस्था વિષય प्रा०पृष्ठा प्रा०लो. १ टीकामङ्गलाचरण २३ जिस व्यके भेद है उसी पान्तरको २ सूमङ्गलाचरण. २ प्राप्त होनेपर अभेद हो जाता है ३ द्रव्यानुयोगकी प्रशसा ३ २ મૌર હરીતિસે સદો નયો ४ उपसहार और प्रथमाध्यायकी समाप्ति १० उदय होता है, इस प्रकार निरूपण ४९ ५द्रष्यका लक्षण. ११ १ ૨૪ ક્ષેત્ર બાહિલે સમગીરી ઉત્પત્તિ બોર गुण तया पर्यायका संक्षिप्त लक्षण १२ २ उनका वर्णन ५० & और पर्यायका भेद. १४ ३ २५ उपसहार और चतुर्थ अध्यायकी ८ सामान्यका निरूपण समाप्ति ५४ १४ ९ शक्ति गुणका નિષેધ २० १० २६ प्रमाण और नयके विषयका निरूपण ५७ १० गुण और पर्यायको एकता ११ २७ द्रव्याथिकनय विषयका वर्णन २ ११ पर्यायसे भिन्न गुण मानने वालोके प्रति २८ पर्यायार्थिक नयके विषयका निरूपण ६० ३ दूषण २२ १२ | २६ दोनो नय मुख्यता तथा गौणतासे भेद १२ पर्यायका कारण गुणको माननेवालोक और अमेदका निरूपण करते हैं, પ્રતિ दूषण २२ १२ વન ६१ १३ एकानेकस्वल्प तथा आधारावयमापसे ३० एक नये एकही विषयको कहेता है, ऐसा भेद कल्पना २५ १४ માનવા પ્રતિ દૂષણ ६२ ५ १४ आधारायमाका दृष्टान्त २६ १५ ३१ दिगम्बरमत जानने के लिये उनके १५ उपसंहार और द्वितीयाध्यायको મત અનુસાર નય બીડ समाप्ति २७ ઉપનયોગની પ્રતિમા ६४ १६ द्रव्यादिक सर्वथा भेद माननेवालोंक ३२ नय, उपनय और मूलनयोकी संख्या ६५ २८ १ | ३३ द्रव्याधिनयके दश १० भेदोका वर्णन ६६ १७ यदि कार्योसत्तिके पहले कारणमे कार्य ३४ शानकी प्रशंसा और पञ्चमाध्यायकी है तो कार्य क्यो नहीं दीख पड़ता समाप्ति ७६ २० પસ રાજાજા સમાધાન ३५ दिगम्बरमतसे भी सत्यका ग्रहण १८ नयायिकका मत और उसकी सहन ३६ करना चाहिये, यह वर्णन ७८ १६ शानमे सर्वया अविद्यमान अयंका ३६ पर्यायाधिक नयके ६ मेदोंका निरूपण 198 २ मान माननेवालोके प्रति दूषण ३८ ३७ नेगमनयके ३ भेदोंका कथन २० उपसहार और तृतीयाध्यायकी ३८ समह नयके दो भेका वर्णन ८९ १२ समाप्ति १५ ३६ व्यवहारनयके दो भेदोका कथन १३ २१ "एक द्रव्यमे परस्पर विरोधी भेद और ४० ऋजुसूत्रनयके दो भेदोका निरूपण ६३ १४ अभेद ये दोनो धर्म नही रह सकते"? ४१ शब्दनय और सममिस्टनयका वर्णन ९४ १५ इस शकाका निराकरण ४३ १ | ४२ एवमूत नयका वर्णन और नव नयोंक २२ जहा भेद है, वहाँ अभेद नहीं रहता; १६ इस शकाका निराकरण ४७ ६ मोर षष्टाध्यायको समाप्ति ९७ १७ ८ પ્રતિ દૂષણ ९ ? ८ 1. . ... भेदोंकी संख्या ४३ उपसहार ·( १८ ) . १ 4- .. .. ... कवन .... १० -- १८४ १ . .... सहन .. विसस्या વિષય प्रा०पृष्ठा प्रा०श्लो० वि०सल्या विषय प्रा० पृष्ठा प्रा०श्लो० ४४ सद्भुत व्यवहार उपनयका निरूपण ९८ ६८ पद्रव्योंके नाम १६५ ४५ असदभूत व्यवहार उपनयका कयन १०० ४ ૬૬ ધમ દ્રવ્ય વન १६६ ४ ४६ उपचरित समद्भूत उपनयका वर्णन १०८ १३ ७० अधर्म द्रव्यका कथन १६७ ४७ उपसहार और सप्तमाध्यायको ७१ धर्म द्रव्यमे प्रमाण १६८ ६ समाप्ति ११० १६ ७२ अधर्म द्रव्यमे प्रमाण ४८ दो मूलनयोंमें प्रथम नियनयका ७३ आकाश द्रव्यका निरूपण १७० ८ १११ १ ७४ काल द्रव्यका वर्णन १७३ ४९ द्वितीय व्यवहारनयका निरूपण ११२ ३ ७५ पुद्गल और जीव द्रव्यका वर्णन १८२ २० ५० इन नय, उपनय और मूलनयोका ७६ ७५सहार और दशमाध्यायको વર્ણન વિશ્વરીય નય મેં देवसेनजी इमीप्रकार किया है समाप्ति १८३ २१ ७७ गुणनिरूपणकी प्रतिज्ञा यह कथन ११५ ७८ दश सामान्य गुणोका निरूपण १८५ २ ५१ इस नविचारमे दिगम्बर और श्वेता- १८९ बरोंके अर्थभेद नहीं, यह वर्णन ९ । ७९ विशेष गुणोका वर्णन ११६ ८० एकादश सामान्य स्वभावीका कथन १९३ १३ ५२ दिगम्बर नव नय मानते हैं, इसका ८१ उपसंहार और ११ वें अध्यायको ११७ १० સમાપ્તિ ५३ द्रव्यायिक दश भेद उपलक्षण २०२ २७ मान है, यह वर्णन ८२ दश विशेष स्वभावका वर्णन १२७ २० २०४ ५४ उपनय भी व्यवहार ही अन्तर्गत हो ८३ किस २ द्रव्यमे कितने २ स्वभाव हैं, जाते हैं १२८ २१ यह कथन २११ १२ ५५ निलय और व्यवहार में जब एकको ८४ उपसंहार और १२ वे अध्यायको समाप्ति मुस्त्यता रहती है, तब दूसरेको २१२ १५ गोणता रहती है, ८५ कोन २ से स्वभाव किस २ नय के નિરૂપણ यह २२ मतसे हैं, यह वर्णन ५६ निश्चय तत्वार्थको और व्यवहार कोको. ८६ गुण और पर्यायका लक्षण २२१ १० १३० २३ ८७ उपसहार और १३ वें अध्यायको ५७ निलयका विषय १३१ २४ समाप्ति ५८ व्यवहारका विषय २२२ १३२ २५ १८ ५९ उth कथनका सक्षेप १३३ २६ ૮૮ પર્યાયા નિપા २२३ ६० बरमाध्यायकी समाप्ति १३४ २७ ८९ गुणके विकार ही पर्याय हैं, इस मतका ६१ एकही पदार्थ उत्साद, व्यय और २३२ ધ્રોળ तीन लक्षणो सहित है, १७ ९० उपसहार वें अध्यायकी यह निरूपण સમાપ્તિ २३३ १८ ६२ उत्पादका वर्णन १५४ १९ ११ पविचार करने का पाल २३३ ६३ नाशका वर्णन १५९ २५ ९२ द्रव्यानुयोगका प्रकाश भने किया २३४ २ ६४ नोव्यका निरूपण १६२ २८ ९३ द्रव्यानुयोग अभ्यासी उत्तम हैं ६. उपसंहार और नवमाध्यायकी समाप्ति २६ ९४ जानकी प्रशसा ६६ द्रव्यका निरूपण करनेकी प्रतिज्ञा ९५ प्रशस्ति २३७ ६७ द्रव्यपरिवानसे सम्परत्वको शुद्धि २। ९६ प्रथ की समाप्ति २४. .... २१३ fतको कहता है ३ -- ... ... १ .. सडन और १४ ... १ .... १ ... " " "

·શ્રીમદ્દાનવન્દ્રનૈનશાસ્ત્રમાતા,
-992
શ્રીમોનવિવિરત્રિત
કવાયોઃ મતાળા
ભાવાનુવાદ સહિત ૨
1
શ્રીગુરુભ્યો નમઃ | શ્રીવીતરાય નમઃ
मङ्गलाचरणम्
fઅયાં નિવાસં નિધિનાર્થવેવન સુરેન્દ્રસિંવિતાન્તરાધિમ્ |
પ્રમાણયુન્યાયન પ્રદર્શવે નમિ નૈનં નવીશ્વર મહંદ છે
થવીયનોમિનોવરચૂિત વાવબૂછાયબર નિવાર્યતે |
દ્રાવિયાચાજ્યપ પ્રજાતે નર્યાત્યધીશઃ ન નનત્રયીતનું રાજ
વન્ટે વીરપરઅરવિયવહર્નાર્થ સાયં શ્રિય,
પાશ્મીર્યાવિગુણવતીકવિનુસદ્ર–ૌધરત્નાર
વિદ્યાદેવપુરોહિતપ્રતિનિધિ - શ્રીમત્તપછિયું,
અધ્યાત વિનયાયાળઘર તૂર્થીનુયોગેશ્વર ૨ |
શ્રીમાવલોમ નત્વો શ્રીવિનીતાવિલાયર
અવધે તત્વજ્ઞાન વિશ્વવ્યાવ્યા પ્રતો તે કt
તદ્માવયુક્ત શ્રીમન્ત સુવિનીત મુલ- મુ ૧
પ્રણમ્ય રામાન સૂત્રવૃત્તિઃ પ્રતાથતે છે,
અને મારી હત્યા નિવાસસ્થાન, સંપૂર્ણ પદાર્થોના સંવર્તવ, દેવેન્દ્રસે
સેવિત, અન્યન્તર શત્રુ નાશવ, શૌર પ્રમાણસહિત ન્યાયમાલ બત્ત, તે કીનિન
માવાસન્વયી નવીશ્વર રોનો રેં નમાર વશરત શું છે ? ડિનશી ખિસ સંસાર
-
F
1

·૨ ] શ્રીમદુરાનવન્દ્રનૈનાબમાવાયામ છે વર્તમાન કુવાસે હત્પન્ન છાયા સમૂહ દૂર હોતા હૈ, ઔર દ્રવ્યાદિ પદાર્થો વાર્થ સ્વકપ મી પ્રજારિત હોતા હૈ, ઉસે સવછે સ્વામી, પત્નત્રયરૂપ શારીર ધારવા (સન્યજ્ઞાન, તન તથા વારિત્રય) શ્રીનિનેન્દ્ર નાયવન્ત હૈં ! ૨ | શ્રી મહાવીર સ્વામીને મારિ જેહર સંપૂર્ણ તીર્થકરોની પંક્ટ્રિક કાર સૂર્ય, શ્રી (૪મી) સેવિત તથા મમ્મી, “યા વાષ્યિ” શાદિ મુળજી પંધિવોને અતિ શોભાયમાન રત્નો સમૂહ રત્નાર તથા શાસ્ત્ર, રેવ મૌર પુરોહિત પ્રતિનિધિ (સ્થાનાપન્ન) શ્રીમત્તપા ના શ્રી વિનય નામ પાળધરની રૈ નમાર રતા દૂર કૌર શ્રીવિનીતનારની તથા શ્રીમાવસારની નામ વિદ્યાગુ નમાર વર મહાનુમાવવી કૃપાસે ફસ દ્રવ્યાનુયોતિબા નામ પ્રવધૂછી મેં કુછ બાલ્યા ફરતા દૂ છે ૪ / સમીક્વીન (ત્તમ) માવોએ સંયુક્સ, શ્રીમાન વિનીત મુહો પરમરમળીચ મત્તિમાવસે બળા વર સૂત્રની વૃત્તિજે વિસ્તાર ફરતા ટૂ | 6 || વિનીfષતપ્રજ્યસ્થ નિર્વિક્નપરિમમાત્યર્થમિષ્ટદેવતાનમસ્તારાદિપ मङ्गल પ્રત્યાઢી નાવરનું અનુવપેચતુષ્ટય સરયને વિપત પ્રતનાનીને અને અમીષ્ટ બન્યજી નિર્વિજ્ઞ સમાપ્તિ છાપને પુષ્ટ દેવ નમસ્કાર દુર તથા અન્ય અનુવલ્વવતુષ્ટયો તે हुए પ્રસ્થાન નિન વિજીવિત (નેજો રૂછ) વિષયની પ્રતિજ્ઞા કરતે હૈં શ્રીયુષાવિનિન નન્હા શવા શ્રીવન્ડના યાત્નોપતયે જ દ્રવ્યાનુયોતિબા ૧ માવાર્થ યુવા ભાવિ વિખૂંત શ્રીબાવિનિન માવાન્ (બીલાદ્રિનાથે ઋષભદેવની) જો નમલ્હાર છે, તથા શ્રીગુરવો વન્દના શકે, માત્મા ઉપજાર અર્થ, ૩ નીવ અવીવ વારિ દ્રો નાના સંસારસારસે નવ દ્વાર મેં ફસ દ્રવ્યાનુયોતિના નામ બન્યો {વતા હૂં છે ? ધ્યાહ્યા I તત્ર કમિટવેવતાનમાબેન સાયોનનામિયો ત ! વાદ્યપદયેન માવ નમસ્કાર જ ! ૨ ભવન ધિરળ ! ૨ . તેષામનોવો વળતીતિ કપાપ પ્રયોગનમ્ ર ા કવ્યાનામનુયોગોગાયિકાર ૪ મા કવ્યાનુયો તિ શાહેં ! મનુયો fe કૂવાથંયોધ્યાન ત વત્વારો મેદ્રાસ્તા વમળાનુયોર વાવારવનમાલારા જ્ઞાત્રિાબિયા દિલીયો મપિતાનુયો. સહ્યાત્રિ પ્રાતિંકૂવા તૃતીયો થવાનુયોગ નાવિન ઘમ્મરવાળાગાધિ ! રે તુર્થો ઘાનુયો વ્યવિવાર સૂત્રછતા વિસૂત્રણ મતિતત્તાપ્રમુહ- પ્રવાસન ૪ ભાશાસ્ત્ર િ તતોડયેમેરવિવારનામહ વ . વ્યા ત્યારે પ્રથમ સૂત્ર છે મીણ પરમવા fનન માવાનો નમસ્કાર #રને સે प्रयोजनसहित निजअन्यमें अभिधेय अर्थात् कथन करने के योग्य पदार्थ दर्शाया है। મકાવળ તે ગતિનિ ·* उपकार દ્રવ્યાનુયોગતા [ 3 તાત્પર્ય બંદ હૈ કિ વ્યાદિ પથિકે જ્ઞાનને આત્મજ્ઞાનપૂર્વ શ્રીનિન માવીએ જ્ઞાન તથા નવી નમાર શાદિપ મક્તિ હી ફૂલ ગ્રન્થ અભિય ચૌદ પ્રયોજન છે. સૂત્રને પ્રથમ તો પાસે શ્રીનિન દેવો તથા શ્રી ગુરુ દેવો નમસ્કાર છે મતિ મત અનુસાર મજૂતાવરણ તથા નમાર પ્રતિ શિયા માયા દૈ II II બૌર “માપતયે જુવે” ફૂલ તૃતીય પાસે ય અમિરાજ દર્શાયા હૈ કિ માત્મા મિજાવી ના દસ અબ્ધ ઇ- જાતી હૈં ! ૨ !! કન અધિકારી નીવોંeો પાછા જ્ઞાન હોગા, ફૂલ કન્ય પ્રયોગન હૈ રૂ બર દ્રવ્યાનુયો ફૂલ પ્રજા અધિકૃત વિષય દે છે છે જે વાર મિય, પ્રયોજન, સંવર્ધી તથા અધિકારી શ્રેન્થલી બાદિને થનુવશ્વવતુષ્ટય દે નાતે હૈં વે “પ્રવ્યાનુયોપ” રૂસ સાન્તા ક્યા અર્થ હૈ ? સ વિષયમેં વિવાર તે હૈં સૂત્ર શૌર વાવ્યાનો અનુવો તે હૈં. રસ મનુયોગા વાર મે હૈ ! જનને પ્રથમ વાળાનુયો હૈ, નિસને માવાર વવન હૈ, ઐસે સવારિ સૂત્ર છે ? દ્રિતીય પબિતાનુયો કર્થાત્ સંહારશાસ્ત્ર હૈ, તે પ્રતિ દિ સૂત્ર | ૨ / તૃતીય ધર્મકથાનુયો અર્થાત્ત રા . ફતે જ્ઞાતા થા કિ સૂત્ર છે રૂ શર વતુર્થ દ્રવ્યાનુયો અર્થ નીવ શારિ પ કન્યા વિવાર સૈા ફુલમે સૂત્રકૃતપદિ સૂત્ર, સંમતિબરળ, તરવાર્યબજળ મારિ અને મહારાસ્ત્ર હૈં. ૪ ૫ ત વ અતિ ઝપયોગી હોને અન્તિમ મેર નો દ્રવ્યાનુવો કલા વિવાર જે વરતા હૂં છે ? | વિના દ્રવ્યાનુયોમોટું વરગવરબાહયોઃ સારું નેતિ કૃતગ્રેષ્ઠ નિર્દિષ્ઠ સાત દારા માવા દ્રવ્યાનુયો વિવાર વિના દ્રવ્ય તથા ગુખ--યોં જ્ઞાન નહીં હોતા થત હવ વરણાનુવો તથા ગાનુયોગને દ્રવ્યાનુયોગ જ્ઞાન વિના કુછ ત વ નહીં હૈ ઔર દ્રવ્યાનુયો જ્ઞાનો ફી વરણાનુયો ત પળાનુયો સાર એ પહિત નનો અતિપ્રિય સંમતિ પ્રખ્યમે સ્પષ્ટ રીતિસે દર્શાય દે | ૨ | ચાલ્યા | દખ્યાનુયોગો દ્રવ્યનુગપર્યાયવિવાર વિના નરબળો ફરળતત્યા સાર જેવાં દ્રવ્યાનુયોગ છવ ! હત્યય નિષ | સમ્મતિપ્રન્ચે રૂટ પ્રદ તિષ્ઠ બુધનનવમ નિષ્ટ થતં વુલાં પવ ખાતે જ તુ નાહ્યદય ! યત: "વરબાપહાંબા સમયપર- સમયમુનાવાવા વગર સાર ગિન્વયસુદ્ધ જ નાગતિ 1શ” હતીય પાયા સન્મ થતા | બ%ળગાનુયોમૂત્ર પહોપાયો દ્રવ્યાનુયો વિ # ૨ વાવ્યા દ્રવ્યાનુયો નિસમેં નીવ કાદિ સંપૂર્ણ દ્રવ્ય, ગુખ તથા સંપૂર્ણ પર્યાય પૂર્ણપણે વર્ણન રસ ( દ્રવ્યાનુયો. ) જ્ઞાન વિના વર્ગ તથી રખાનુયો सार न । चरणसतत्या:

·10 ૪ ] શ્રીમરાન વન્દ્રનૈનશાસ્ત્રમાડાયામ કુછ સાર નહીં હૈ, અર્થાત્ વસતિ ઘોર જળસપ્તતિ સાર વર્લ્ડ દ્રવ્યાનુયો હી હૈ, વીર વહી પબ્લિતાનોં (સમ્પર્શન મારિ સહિત નાનો)ો પ્રિય હૈ, યષિ કાત્મ- જ્ઞાનદ્વારા મોક્ષા જારણ દ્રવ્યાનુયો ફી હૈ, વસીસે સ્વમા સ્થાપન તથા પરમતા લન્ડન હોતા હૈ, યદુ વાર્તા સંમતિ બન્યમે સ્પષ્ટ રીતિ વ ા ા “વરગાનુયો તિયા ગાનુયોરા જ્ઞાન સંપન્ન મી નન અપને તથા અન્ય શાસ્ત્રીય સિદ્ધાન્ત-જ્ઞાન વ્યાપાર સર્વથા વનિત રહૃતે હૈ, ચોવિ રે વાળાનુયોગ તથા ળાનુયો સામૂત નિશ્ચય શુદ્ધ દ્રવ્યાનુયોો નહીં નાનો” છે ? | વહુ માથા સમતિ પ્રન્થમેં હી કા હૈ હસી હેતુ વરખાનુયો સૌર રખાનુયો મૂઢ ( મુલ્ય સિદ્ધાન્ત ) વાનને ઉપાય દ્રવ્યાનુયો દી થાપર હા પાયા હૈ / ૨ / શુદ્ધાસવરનુ મહાન દ્રવ્યાનુયોનિઃ ડુત્ય જોડશmજાવિ-વિવધતિ શુમાર રૂપે માવાર્ય અશુદ્ધ આહાર શા ળ ફરની, અર્થાત્ વળ-ળાનુયોરામ યો હવુ હૈ ઔર દ્રવ્યાનુયો નામવા યો મહાન હૈ, ફલે બજાર છોડરા નામ ઉપરાન્ચેસે વાનર ગુમ માને કાર પરના કનિત હૈ ૫ રૂ | ચાલ્યા ! શુદ્ધન્ના બુદ્ધાદારહળમત્ વરળગાનુયોમાલ્યો યોગો વિત્વરવાદ પણ- રતિષ્ઠિપ્રદળો યોદ્ધનુર્તપુ કથિત તથા દ્રવ્યાનુયોગ | સ્વસમપિરસમય પરજ્ઞાન તરાલ્યો યોગો દ્રવ્યાનુયોનો યોગો મહાન મહત્તર થિત બત્ર સાત્વિમુપાવવું વર્તતે ! તતો રાતા રામે પણ પ્રવર્તતા વાઘવ્યવહૃારબાવાશ્વ જ્ઞાનસ્ય શીળતા યત્ર મવતિ રોડપુમમા ! ?! જ્ઞાન પ્રાધાન્ય વ્યવહારલ્ય નૌગતા યત્ર ૪ કામમા ૨ મત પવ જ્ઞાનાવવુબહેતુપુછવામરહિતચ શુદ્ધાદારાવિયત્નવતોડપિ માન્યોપશ્ચરિવહાનિશ્વ નાયતે યદુનું વોડાશે ગુરુવોપારમિતયા ધરણા યત્નતો નિપુણધીમિ. રાજિકાલેશ્ચ તથા શાયતે નિયોપેન રૂ ! - વાવ્યા શોધિત આહારસેવન, અર્થાત્ શાસ્ત્રો કરે તો વનિત મોનનગ્રહણ લાહિરૂપ નો વરળ તથા રખાનુયોાપ વો હૈ વહ વધુ સૈ શૌર સ્વ તથા પરસમય જ્ઞાનપ નો દ્રવ્યાનુયોપિ ચોર હૈ વહુ અતિમહાન વહાં પાયા હૈ રૂતી વિપરાશી લાલિત્તા કપાપર ભાવિ બન્યો વિદ્યમાન હૈ તન મન્થોને દ્રવ્યાનુયો છે એeતર વાનર ગુમ મા ફ્રી આરસે પ્રવૃત્ત હોના વાહિયે ! નહીં ત્રૌઢિ વ્યવહારોની પ્રધાનતા હો ઔર જ્ઞાન પીળતા હું વદ્દ અશુમ મા હૈ ? | શૌર નહીં જ્ઞાની પ્રધાનતા તયા છિ વ્યવહાવી પૌળતા હૈ વહ છત્તમ વા ગુમ મા હૈ ૨ હસી હારબતે નાન કવિ મુળ હેતુભૂત તો ગુરૂજીએ નિવાસ હૈ કસસે રહિત પુeષ વાદે શુદ્ધ ·- દ્રવ્યાનુયોતિબા [ ૧ આદાદિ કરને પ્રયત્ન મ રે, પરંતુ વદ જ્ઞાનસે રહિત હોને સે મહાન હોવાની હોતા હૈ ત્તિથી દસ વરિત્રી મી હાનિ હોતી ફસ વિરમેં પેસા હામી હૈ-પતે પ્રન્થો થદ નિરૂપિત હૈ કિ દ્રવ્યાનુયો જ્ઞાનવિનો શુદ્ધ માહારાદિ પ્રફળને મહાન લોકો ભાર હોને સંવનારૈ, ફસ દેતુસે તથા જ્ઞાનહિત હોનેસ સનની નિન્દાદિસે વળગાનુયો દ્રવ્યાનુયોગી પેલાને ઢઘુ ઉં, ન જવું વગરબાનુયો છે તો રાવુદ્ધિ નન યત્નપૂર્વ દ્રવ્યાનુયો દ્વારા જ્ઞાનતે હૈ ારા ។ રાતિ દ્રવ્યાનુયોડમિન્નધ્યવર્માદિકૂવા ! રૂત્યુ પશ્ચાધેિ માથે ચત્તરોઃ ત છો માવા રુસ કૂવાનુયો. જ્ઞાન હોનેહીતે સાધાર્માદિ (પાદ્રિ પર્મ ધ્યવ- પૂરાન્ત) ફૂપણ નાને નાતે હૈં, વઢ પન્ના" નામ ગ્રન્થ તથા માખ્યએ હા હૈ સૌર ગુરુમુવસે મી પેલા સુના ૪ | બાફા - વ્યારાં બમિ દ્રવ્યાનુયોવવાહ જ્ઞાનયો. સતિ બાધ્યહિદૂષણમ ગાયોડM- વપૂરકાન્ત વોડશીપ હોદ્દાનવિષયા વોવાસ્તત્ર સાધન ! આવા નિમિત્ત તસ મણિધાન યથા સમુહ્ય સાઘો છૂતોમયા મmi પનીમિતિ કાયા વાહિથિયા સાધાએ તદ્યોગ-દૂplઘણા- પાક તવારિખ કૂવવાયાન્તનમતો જ્ઞાનામ્યવિમતો મુને મવતિ | અવ જામાળે યદુરૂમ તથા યુરો સર્જર સત્પાત્પવિનાસ્તુ અને પત્નશીળો થતો ગાયા ગુડા મુગતિ, બળ મળો સમ્મા રવત્તેિ વિયાન્નિા, વજુવો વિલા પુળો શા હવે હિંવોહૈિં મળેfહું વેવારો દ વિન્ચે પવે હિંદું બળેfઅપાયારતુ જાખણ રા” દ્વિતીયાફૂસ્ય પ્રથમધ્યયને ! નિષ્ણુદ્ધ ફત્પત્તિ સ્થાત્તિ ચાહત્પમાં જ પિપ શવ્યા વસ્ત્ર મેષના વા વેશે પુષમ- ચંચામુપયોપશુતપરામાનું પ્રતીક્ષા મતિ Rાન્તte Fમ રતિ પ્રશમરતિ મજા વ્યાયાઈ સવ પદાર્થોને જ્ઞાન માનવો ફતે દ્રવ્યાનુયો વિવાહ જ્ઞાનયો હોનેપર ફ્રી લાધાર્મ આદિ દૂપણ, અર્થાત બાધારે વ્યાવિ ધ્યવપૂરવશાન્ત પોલરા (૨૬) રોપ બાફાર બળ બને છત્પન્ન હોતે હૈ ન સોલ્ફ ફોર્મ સાધુ પાશ્ચાવિનિમિત્ત (ચિત્તશી તત્પરતા ) એ ધાર્મ હદતે હૈં. નૈસે-ત્રમુજી સાધુ હવે મુ માત પછાના હૈ. યહૉ “જાધવા પાછવિનિયા જર્મ કૃતિ બાપા પા શારિ ત્રિયા નો વર્ણ ક્રિયા જાતા હૈ તો ધાર્મ હતે હૈં રસ ધાર્થી ક્રિયા યોસે મરુ (માત) ભાવિ અન્ન સિદ્ધ શિવ સાતા હૈ, વો ભી જાધવા તે હૈં ! રસ સાધક બારિ વષ ગુણોને સમુદાયમાં નિવાસ તે દુe મુનિજો જ્ઞાન અભ્યાસ વારે ન n कल्प I ·દ ] શૈ બ શ્રીમરાન વન્દ્રનૈનાજમાતાયામ્ હોતે ફસ કાર ઝામ્પમાળે નો कहा वह જેને ગુલમુવણે સુના है और कल्पाकल्पका વિવાર તો અનેકાંતરાબલે વહાલા હૈ ! ફલ વિષયમેં જે પાથ હૈ હિત હો અથવા અનુતિ દો, અન્યોન્ય સમિ (નાની નન) માધાત પાપ અઘરા મતે ઈંશા ક્યોં િચે તોપ હૈ, એ તોપો ચાન હૈં, ફન વ્યવહારોંકો દ્રવ્યાનુયોગાજ્ઞાનસે રહિત બન નહીં નાનતે ઔર હનિવાસી દ્રવ્યાનુયોજ્ઞાતા મુનિ તથા વષસ્થાનો નાનત હૈ ારા द्वितीयाग के प्रथम अध्ययनमें ऐसा वर्णित है कि कोई वस्तु शुद्धकल्प भी अकल्प हो सकती છે, બૌ મહત્પ મી હો સકતી હૈ જૈસે બાહાર, રાવ્યા, વસ્ત્ર, પાત્ર, શૌષધ, મોન્ય પવાર્ય, રા, છા, પુરુષ, અવસ્થા, સવ પોતે શુદ્ધ પરિણામો તેવર વન્ય ( યોગ્ય વા શુદ્ધ) હોતે હૈં, રિતુ સર્વથા શોર્ડ પવાર્થ સાપને સવારે ફ્રી શુદ્ધ વ ચોખ્ય પિત નહીં ? નવતા રા પેસા કરામરતિ નામે પ્રખ્યમે ये હું દૈ પાછા વીર્ધાયા વહિપાન્તરક્રિયાપરઃ | વાહીનો પિ જ્ઞાનાલ્યો ઘર્મના પ્રશંતિઃ | માવા વાહ્ય ક્રિયાને વહિ હોતે હૈ, ભૌર નો જનાર ત્રિજ્યા હૈ કસો બન્તરાયો હતે હૈં, વિનુ વાઘજિયાતે ફર (શૂન્ય) હોને પર મી વરિ જ્ઞાન પૂર્ણ દો તો વહુ ધર્મનો પ્રસિત હૈ કિ વ્યાયા ! વાઘજિયા બાવરવા વહિયોતિ શ ર પુન ! વન્તવિયા ૨ સ્વ- મમયપરસમયપરજ્ઞાનરૂપા જ્ઞાનજિયા, બપરો ધ્યાનયોમોડતિ | બન્તયોગો જ્ઞાનક્રિયા | gય દ્ધિવિષો યોસ્તવ વાહ્યયાણીનોfપ જ્ઞાનાલ્યો જ્ઞાનાય સાથું ! ઉપશમાછાયા વાલ્વતો વત' “નાબહ- વોવ વરાહીનો વિદ્રુપ વેળપમાનતો ! બયતુલર તો સુહૃવિ સંધ્યાનો પુરતો છ ત ફીગલ વિસુ- દ્વપવાસ નાળાહિં બલ વાયવ્” તસ્માત યિાદીનચારિ જ્ઞાનિનોડવજ્ઞ કર્તવ્યા ! જ્ઞાનયોગા- સનકમાવો જ્ઞાતિવ્ય , દ્ધિવ થયિષ્યતિ યત નિયાદીન. જ્ઞાનાવિકો મન્ચ કpdદીપવાસભ્યતત્તાપેક્ષા ક્રિયાવિન ન જ્ઞાનેન સ્વસ્થોપવારો ન થાયતે તપવત વૃતિ શદ્વાર પ્રત્યુત્તરતિ . દ્રવ્યાવિજ્ઞા- નવ શુનાવ્યાનમતો મોલનારા તત ડાયમેવ | | વાચાર્ય બાવક્ષ્યા શાદિપ નો વાહ ક્રિયા હૈ વહુ વહિ હૈ, કૌર સ્વસમર્થ तथा परसमयक ज्ञानरूप जो જ્ઞાનક્રિયા હૈ વહ ખ્યત્તર અર્થાત દ્રવ્યાનુયો હૈ, વહ અખ્તર વો અથવા જ્ઞાનક્રિયા ! ફત રીતિસે અન્તરદ્ધયો તથા વહિ મેહસે તે પ્રારા યો હા માયા હૈ નમંતે વાહ્ય ક્રિયા શર્થાત વહિાસે ફ્રીન મી પુરુષ છે, પરંતુ જ્ઞાનપૂર્ણ અર્થાત્ કવિ જ્ઞાનસંયુt હું તો વદુ સાધુ હૈ ફિ વહુ સાધુપસે વપરામાહા કન્યાત હૈ યથા માથા પર રગાનુયો અર્થાત્ વાઘત્રિયાસ હીન મી શુદ્ધ કપરા ·હુમલજો કરતે દુર શા * #ા છે वह દન્યાનુયોરાત ખા [ ૭ શાનમય વવનો તે ૌર દુ) શાન પૂર્ણ આત્મજ્ઞાની નિઝ पुरुष શાન દી સાધુ હૈ, તથા વિરુદ્ધજ્ઞાનતે હીન હોને સે મી વાઘ બિયારે સંપન્ન હોનેપર વસાધુ શૈ, જ્યોવિ રાપીર જ્ઞાન હી હૈ, ફસ કારણ ક્રિયાહીન મી જ્ઞાની પુરુષો અનાદર નહીં ના વાહિયે, ક્યોંષિ જ્ઞાન યોસે વહુ લવ કપર ાજ્ઞા વરને માત્ર ધારણ જતા હૈ, રેસા સમગ્રના વાહિ ! વ હોદ્દ યહાંપર રેસા હતા હૈ કિ ક્રિયાહીન બૌર ધિરુ જ્ઞાનસપૂછો ન મળે "જીવન વરવી અપેક્ષા હૈ, વિ, નિયા વિના વસ્ત્ર જ્ઞાનમાત્ર અપને માત્માાં કુછ મી પાર નહીં દોતા, વૈસે વીપ યતિ અપના હું પ્રારા જ રે તો અન્ય ધટપટ ચારિજા પ્રારા વસે સતા હૈ? ફસકાર શંકા [ ૩ત્તર પ્રત્થાર હેતે હૈં કિ દ્રવ્ય વારિ પરા જ્ઞાન શુદ્ધ ધ્યાન રુહા માયા હૈ, બૌર વદ્દી મોક્ષા વાળ હોને કપાય ક | દ્રાવિન્તયા સાર શુધ્યાનમવીતે છે આદ્રિયવૂમનું તરખાટુ મુશુશ્ર થયા વુલાં: દ્રો માવા દ્રવ્ય કવિ પદાર્થોની વિન્ડા સે સવા સારભૂત શુદ્ધધ્યાન પ્રાપ્ત હોતા હૈ, દલ દેતુસે વૃધનનો ' મુહનની સેવા ભાવિ ભાવપૂર્વ દ્રવ્ય ભાવિ પવારે જ્ઞાન પાર્વન બાવર પો છે | બાહ્ય | વ્યાવિત્તિયા વડુદ્રવ્યક્તિને સાર પ્રધાન શુનખ્યાનમવાવ, f બીભદ્રવ્યર્થ ગુગપર્યાયમેવત્તયાં શુભધ્યાનસ્ય પ્રચમ. પાલો મવતિ | તથા તāવ દ્રવ્યચ ગુણપર્યાયોમેન્તિયા દ્વિતીયપાલો મત ! હવ શુદ્ધતવ્યમુળપર્યાયમાવની સિવિલમાર્જાિયો છે તો દર્દાન્તિાશુવાન પર છે वन संसारापगम. । यत. प्रवचनसारेऽप्युक्तम । "जो जाणदि मरहन्ते ववत्त गुणत्त पजयते हिं । सो બાદ બખાળ મોહો તુ ગાદિ ત ય ” તમિત શારીત નો સુપા ! મુશુષયો પુલ- બીગેન લખું દ્રવ્યાનુયોગમાદ્રિય ધમાકર ધ્વમિતિ, ત્યવહાં સ્વે,યો મા ઝમત કા નય પાન વિના વાર-માળ સસ્તુar ક્ષત્તિ તાનું હિતશિલયા સબોધ્યતિ | વાવ્યા દ્રવ્ય મારિ ધપવાથી નિન્દા અર્થાત્ પૂર્ણ વિશ્વાસે પ્રધાનમૂત શુ– સ્થાન પ્રાપ્ત હોતા હૈ ઔર બાત્મદ્રવ્ય મુળ તથા પર્યાયોમેવ વિવારસે શુરબ્બાન- છા પ્રથમ પાટ સિદ્ધ હોતા હૈ, તથા સતી માત્મદ્રવ્ય મુળ તથા પવછે અઍવિવાર- શુવ૮ખ્યાના દ્વિતીય પાર સિદ્ધ હોતા હૈ ઔર ફલી રીતિ શુદ્ધ દ્રવ્ય, મુળ તથા પર્વો- વળી માવના સિદ્ધિની સમાપ્તિ હોતી હૈ ! ફછિયે દ્રવી વિન્તાવા શુરસ્કૃધ્યાન હજી દૈ, ઔર ઉસ વધ્યાની રિતે સંસારા નારા હોતા હૈ ક્યોંકિ રેસા હી પ્રવ– રે १ दीपकमे जमे दूसरेके प्रकाश केरनेका सामथ्यं रहता है ऐसे ही अपनेको भी, न कि केवल अन्य પવારે પ્રજા વત્તે !

·૮ ] શ્રીમરાવન્દ્રનૈનાબમાસ્ટાયામ વનસામે ભી હા હૈ નો જોર્ડ ઈન મેવાનો દ્રવ્ય, મુળ તો પર્યાયપાસે નાનતા, હૈ વહી માત્માછો મ નાનતા હૈ, ક્યોંવિ દ્રવ્ય, તથા પચપસે છાત્મજ્ઞાની પુરુષ મોટું ય પ્રાપ્ત હોતા હૈ આશા ફલ જાનળ દેવુધનનો 1 ગુણ સમીપ બાર મ િશુકૂવાદિ દ્વારા રૂરલ દ્રવ્યાનુયો જ્ઞાનસંપાદનમેં મારો જો ! તારા ચહૈ %િ મુજસે મારપૂર્વ છે જ્ઞાન પ્રળ વો, ઔર મુહો ત્યારે અપની કુચ્છા પ્રમળ ન વારો દા લવ નો જ્ઞાન વિના વારિત્ર માત્રને સંતુષ્ટ હૈં ન હતદાયક શિક્ષા સંયોધન, करते हैं સહ્ય વેનેક્ષિતઃ પાયોત્રૌઘેન પ્રેમ વસ્ય વા ! દી નિવિની હયાતી નાચ ફત્યાહ સાપતિઃ ૭ll માવાઈ નિસ પુરૂષને ફલ દ્રવ્યાનુયોરૂપી સમુદ્રા ઉધોમા તેવા હૈ, અથવા નિસજા ફરમે સામાન્યપણે મનુના હૈ, જે તે કારણે પુરૂષ નિર્બન્થ અર્થાત્ તા દે પાવે હૈં વિ બન્ય, રેસા સમ્મતિ પ્રસ્થ હતા હૈ | ૭ | વ્યાયા. જરા દ્રવ્યાનુયો સમુદ્ર૪ સ્વાયત્તાન રેન લિતો વિક્ટો1િ મત્સાહિત કર્યા - થિને શીતા નાત સ ઇવ વિ અરાજ્ય તથા अत्र द्रव्यानुयोगे मोधेन सामान्य प्रकारेण यस्य प्रेम વાઘોતિ શીતાનિશ્ચય રોગવિ બાહ્ય. | મી નિર્ધન્ય સાધૂ શ્યાત થતી ! માધામ તૃતીયઃ અત્યાઘુરવિ નાહિત, દત્યુજી સમિતિ ભટ્ટ | યત.-“બીયત્યયવિહાર વીમોનીયલ્ય નિક્સનો મળિયો ફતોતવિહારો બાબુભાવો બિળવ૬ ” પતાવનાત્રો વિરોષો રિજ્ઞા રળીનુયોજનિશીથ- વજ્યવ્યવહારા વ્યયનેન નાયતે સા ની દષ્ટિ , દૃષ્ટિવંવાધ્યયનેન નાથ સી મધ્યમાં દૃષ્ટિ ૨ ! ચા પુન સમસ્તX_તનેઋત્તાનળ ગાયતે ઉત્કૃષ્ટ દૃષ્ટિ રૂા પવનપજ્યમધ્યમોøી દઇથતિસ્રસ્ત- દિરો વત્તાથ મા ત્રય બત્ર દ્રવ્યાનુયોગદષ્ટિ સન્મત્યાવિતરાપારી બતાવ્યા ૩ત્કૃષ્ટ | ન્નિશ્ચયા દ્રિતીય દષ્ટિ ! તદ્દયપર દાવેવ નિન્ય સ્તોર રેડપિ સTયુર્વેતિ માવ છો તથા વ્યારાર્થ વિસ મહા વદ્યો પુરૂષને ફલ દ્રવ્યાનુયોરૂપ મહામુદ્ર ત૮- સ્પો તા માવાર વેલા દે, અર્થાત્ સમતિ થાતિ તમન્થોં પૂર્ણપણે પઢ સિદ્ધાન્તરસ્ય જ્ઞાતા ફુગા હૈ વહી જ પુરૂષ પ્રશંસનીય હૈ ! અથવા ફક્ત દ્રવ્યાનુયો- નિસ સામાન્ય પ્રવાહને પ્રેમ હૈ અર્થાત્ તને ધ્યાનપૂર્વ અનુરાવા સિદ્ધાન્ત- રહસ્યો નિસને નિશ્ચય લિયા હૈ, જે હીરો બાર પુરુષ નિર્બન્ધ સાધુ પ્રત્યાત હૈ અર્થાત પાછાં ફરે ન હૈંફન હોને સે ન્ય છોર્ડે તૃતીય સાધુ નહીં હૈ, તા થન સન્મતિ É ! રસી ચ ૐ મીતાર્ય તથા નીતાર્થ નિશ્ચય ફન વોનો છે સિવાય વિતી તારે શ્રી જિનેન્દ્રને સાધુ નહીં રુદ્દા હૈ ? અશ્વ ·દ્રવ્યાનુયોતિરંગા [ ૨ ફસને ફતની વિશેષતા હૈ વો નિર્શથ૫ (અદ્ધરાત્રિ તુન્ય ધારમય ) વ્યવહાર અધ્યયન વાનગાનુયોરષ્ટિ ૩૪ હોતી હૈ વહુ ધન્ય અર્થાત નિકૃષ્ટ દષ્ટિ હૈ, વો દિવાર રાસ્ત્ર વધ્યયન કત્પન્ન હોતી હૈ વહુ મધ્યમાં દષ્ટિ હૈ, ઔર સમસ્ત શાસ્ત્રોકે તત્વજ્ઞાનને કત્પન્ન નો દદિ દેવ વત્કૃષ્ટ અર્થાત્ તત્તમ દકિટ હૈ ારા इस प्रकार जघन्य मध्यम तथा उत्तम भेदसे तीन प्रकारको दृष्टिये हैं, ओर उन उन दृष्टियोंके વિક્ષેપર્સ પીવાથે મી તીન ી પ્રજા કે હૈ ! રનમે સંમતિ માઢિ તવ શાસ્ત્રોને પાળતા ( તવાને પારામિતા ) નામવાહી વો દિન્યાનુયોર દષ્ટિ હૈ વહુ ઉત્તમ હૈ, ગીર કર્સ તરાખો નિશ્ચય કરનારી દ્વિતીય દૃષ્ટિ દે | ફન રોનાં દમ પરાયણ વોનો પ્રારકે હું પુરૂપ નિર્ધન્ય સાધુ , ફનસે મિક્સ કોર્ફ સીધું નહીં હૈ, વદ્દી પૂર્વો વાચજો અમિષા દે ળા તરમાપવાધીન બે દ્રવ્યાનુયોપ્રત્યાખવા નનશ્યાત્મન કૃતકૃત્યતા વર્ગન્નાહ્યું કે ભવ દ્રવ્યાનુયોગી માપ્તિસે અપને માત્મા છતાર્થ દિવાને હુયે તે ફ્રે ! તીનકાસિમન્નતિક્ષણ : સધિયામિ યિાં યાં મડ્ડત્યાધારતાં હિ સા માવાર્થ દ્રવ્યાનુયોગ મી વઢવ વ હેતુ ગુરુ હૈ, ઉસ હેતુને મુને વાળો શાશ્ચિત હોજર તથા પ્રતિક્ષા ફુલ દ્રવ્યાનુયોરૂપ ચોમ સ્ટીન દોશર નિ યાજો મેં સિદ્ધ વરતા ટૂંકસમે વહી મેરી વહી બાધારતા હૈયાલા વ્યસ્થા ! તwાવિતિ તત રળવું દ્રશાનુયોજવાતુનું સત્ત, ઘોwળયોરાધીન ' पापसे विनयादिप्रसन्नो गुरुनिमेव दत्त इति । पुन अस्मिन् द्रव्यानुयोगे प्रतिक्षगमनुपमय लीनी या चरणकरणानुयोगरूपां किया साधयामि सा एव मे महती महीयसी आधारता । एतावता ताक् क्रियारहित पर गुरुसेवी ज्ञानप्रिय इच्छायोगाधिकारी भवति । यत -“कर्नुमिच्छो श्रु तार्थस्य ज्ञानिनोपि प्रमादिन । વિવો ઘર્મયોપો હૃછાયો વાહૂત” ? નલિતવિસ્ત રાવ દા વ્યાત્યાર્થ દ્રવ્યાનુયોનિત જ્ઞાન સર્વોત્કૃષ્ટ તત્ત્વ સિદ્ધ કરીને હત્યાહુ मुख्य શ્રીગુલમહારાના રણમાં બાધીન થત ની શુશ્રુષા વિનય બાદિને શ્રી સદા તત્પર દોર (ક્યોં િવિનય માહિતે પ્રસન્ન મુહ જ્ઞાન હેતે હૈં ન ફલ દ્રવ્યાનુયોગ પ્રતિક્ષણ હીન લ્હોરર નિ વાળ૦૧ળાનુયોહિ ક્રિયાછો મેં સિદ્ધ પતા વદ્દ વિવાહી મેરેઢિયે મદાનું આશ્રય હૈ ફતને વચનસે વધુ સિદ્ધ દુકા વિકત ત્રિયાસે રહિત, રેવડ મુજસેવી, તથા જ્ઞાનપ્રિય નન ફછાયોહા અધિકાર હોતા હૈ વિશાસ્ત્રીય વાર્થ સિદ્ધ વરને રૂછાવા જ્ઞાની સે મી कारण હૈં , ફત જાળને ૨ ·૧૦ ] શ્રીમરાનનજૂર્નનગાબમાછાયા કમાવી પુરુષ% નો વિજઇ ધર્મોના હૈ વહી રૂછાયો હો વાચી ઈંશા રેસા વજન હઠિતવિક્તઃ શાહિ ઝમે હૈ एव इच्छायोगे स्थिताना परोपकारार्थ દ્રવ્યાનુયોગવિવાર થયામ ૧ પુનરાવર્તવ સંતુષ્ટિને વર્તન્ના | વિરોધના Tહવા મોગ્ય ! હવ ફિઝિક્ષા થયાન્નાદુ ! ફસ પ્રજાર નો છાયોમે સ્થિત હૈં ન પરોપારાર્થ દ્રવ્યાનુયોના વિવાર હિતે હૈં, ક્યોં િફછાયોમે સ્થિતિમાત્રને પ્રાણીજો સન્તોષ નહીં હરના વાહિયે, શૌર વિશેષ બર્થ અમિતાપી નનો ગુસેવા કાપિ નહીં ત્યાગની વાહિયે ડર બહારવી હિતારિણી રિલો તે હુયે પ્રત્થાર હતે હૈં તત્ત્વર્થિસંપ્રતિભુવેલુ મટ્ટા તેડુ દ્રવ્યાનુયો મહિમા થતા વિશેષાત્ | તજોશમાત્રમહ પધત સબવંધે સર્વાવળ ૪િ તત તીચંવાવથે 13 હતિ શ્રીદ્રવ્યાનુયોતિયા પ્રથમોધ્યાય - માવાર્થ વાર્થસંમતિ જાતિ મહા ગામે દ્રવ્યાનુયોગવી મહિમા વિરોષ પણે વર્ણન પાર્ક હૈ, અતઃ દે વુધનન ફુલ ૦૬ પ્રવધૂને અર્થાત્ ફસ દ્રવ્યાનુયોરતળા નામ પ્રન્થને ના વિ ટે માત્ર તુમ નો વેલો, શૌર સર્વથા ભાદર તથા વિશ્વાસપૂર્વ તીર્થ (શાસ્ત્રવો ગુરુ) છેવાક્યને સ્થિર રહ્યો મા દ્રનિયો તલંબાને પ્રથમ અધ્યાય q દુબા ! વ્યાત્યા ! તરવાથંમમતબધાનેy “ wg' મહાપુ દ્રવ્યાનુયોહિમા “થિત’ | વિવાદસ્તરે તે જ પ્રશિત . તેવા પ્રયોwાના વાયાના લેશમાત્રમત્યમાત્રમ્ | હતમન્વક્ષ્યમાળે નવવધે દ્રવ્યાનુયોતિરંગાયા “Tયત’ વસ્ત્રોત “ f૪' નિશ્વર તીર્થરાજ, તીર્થો ગુસ્તસ્ય વાય દ્રવ્યાપસમૂહુર્તાહ્નિનું તીર્થવા “ મવરેજ' સર્વપ્રયત્નન “તિષ્ઠત' સાવર કુરત | પરંતુ પરમાર્થતો गुरूवाक्य स्थातव्यम, अल्पमति ज्ञात्वा महकारो न कर्तव्य । यथा अधनेन धन प्राप्त तृणवन्मन्यते जगत् તિ દાતા I ત વ ૩૫રતનાઢવા નયા અતિ મીરાર્થી ચર્ચ સ્થાપિ સ્મૃતિવિષય ન યાતિ છે तेन सिद्धात प्रथम न दर्शितास्तथा रहस्य च गुरुमत्तायव देयमित्युत्तत्वात् ।। ફત છીદ્રવ્યાનુયોતિરંગાયા તમોનવિનિમાયા કયમોધ્યાય સૂવનાયમુશિત | વાત્યાર્થ ટુ વુધનન !તાવાર્થસંમતિ ગારિ પ્રધાન મહારાસ્ત્ર એ વિસ્તારસે દ્રવ્યાનુયોગી મક્ષિા પ્રાગત , ક્રિષ્ન કન પ્રન્થોને થિત વાક્યો અતિ બન્ય રેશમાત્ર રસ વઘમાળ ધુ સ...વર્ષો અર્થાત દ્રવ્યાનુયોતિષ તળા નામ પ્રન્થમ, માપ જોવા દેવો, રે નિશ્વયસે તીર્થરૂપ નો ગુસ હૈ, ન વાક્યરૂપ નો દ્રવ્ય ભાવિ પવા સમૂહ ·दृष्टान्त है દ્રવ્યાનુયોતિના [ ११ है उसमे सर्व आदर अर्थात् संपूर्ण प्रयत्नस आदर करो, परन्तु परमार्थ से गुरुके वाक्यमें स्थित रहना चाहिये, तथा अपनी अल्मबुद्धिको जानकर अहंकार नहीं करना चाहिये । और "निर्धन पुरु५ धनको पाकर संसारको तृणके समान समझता है" यह નો वह तुमारे ऊपर न पटे। इसीसे ऊपर के चारों नय अति गंभीर अर्थसहित है। और जिस किसी साधारण मनुयके स्मरण-विषयमे नहीं आते इसी कारणसे सिद्धान्तमे वे प्रथम नहीं दिखाये गये, क्योंकि उनका रहस्य परम गुरुभक्त को ही देना उचित है, ऐसा शास्त्रकारोंने कहा है ।। इति द्र०यानुयोगतर्कणायां कृतिमोजविनिर्मितायामाचार्योगाधिधारिद्विवेद्य पनामकपण्डित- ठाकुरप्रसादशास्त्रीप्रणीतभाषाटीकासमलकाताया प्रथमोऽध्याय ॥२॥ अथ द्रव्यस्वरूपमाह । अब दन्यके स्वरूपका निरूपण करते हैं। गुणपर्याययोः स्थानमकरूपं सदापि यत् । स्वजात्या द्रव्यमाख्यातं मध्ये भेदो न तस्य वै ॥१॥ भावार्थ जो गुण और पर्यायोंका स्थान है, जो निजस्वरूपसे सदा एकरूप रहता है, और जिसके निजस्वरूपका मध्यमें कुछ भेद नहीं है, वह ६०य कहा गया है ।।१।। 7 ततूना मेदो व्याख्या । गुणपर्याययोर्माजन कालजये एकरूप द्रव्यम् स्वमात्या निजत्वेन एकम्वरूप भवति । पर पर्यायवत् न परावृत्ति लभते तद्रव्यमुच्यते । यया ज्ञानादिगुणपर्याय माजन जीवद्रव्यम् । रूपादिगु- णपर्यायमाजन पुद्गलद्रव्यम् । सर्वरक्तवादिघटत्वादिगुणपर्याय माजन मृद्रव्यम । यथा वा ततव पटापेक्षया द्रव्यम । पुनस्ततवोऽवयवापेक्षया पर्याया' । कय यत पटविचाले पटावस्थाविचाले च नास्ति । तत्पवयवावस्यायामापयत्वरूपो भेदोस्ति । तस्मात् पुद्गलस्चमध्ये द्रव्यपर्यायवमाक्षिक पोव्यम् । अब कश्चिदेव कथयिष्यति । द्रव्यत्व तु स्वामाविक न जातम् । आपेक्षिक जात । तदा त समाधत्ते । भो तार्किक ! णु । यत्सकलपस्तूना व्यवहारोऽपेक्षयंव जायते । न तु स्वभावेन । तस्मादत्र न कश्चिद्दोप । ये च समवायिकारणप्रमुख व्यलक्षण मन्वते तेषामपि अपेक्षामनुपर्तव्यवेति । गुणपर्यायवद्रव्यमिति तत्वार्य । विस्तस्तु द्रव्याणामुशलक्षणपरीक्षाभिस्तवास्ति । अतस्ततोऽवसेय ।। व्याख्यार्य-जी और पायका आश्रय हो, निजस्वरूपसे कालत्रयमें भी एक- रूप हो, न कि-पर्यायके सदृश परिवर्तनको प्राप्त हो उसको द्रव्य कहते हैं । जैसे ज्ञान શ્રાતિ મુખપયા માગી जीवद्रव्य है, और रूप आदि गुणपर्यायका भागी पुद्गल द्रव्य है । इसीप्रकार सर्व सरप आदि गुण तया वसत्व आदि पर्यायका भागी मृत्तिकालय ·? १२ ] श्रीमद् राजचन्द्र जैनशाखमालायाम द्र०य है । अथवा जैसे तन्तु (सूत्र) ५८.५ कार्यकी अपेक्षासे द्रव्य है, और वही तन्तु અપને अवयवोकी अपेक्षासे पाय कहे गये है । किस प्रकार से ? ऐसा पूछी तो कहते है क्योंकि पटके तथा ५८की पर्सायोंके संचालनमें तन्तुओंमे भेद नहीं है, और तन्तुओके अवयवोंकी अवस्थाओं के संचालनमे अन्वयावरू५ भेद है, इसलिये पुद्गलस्कन्धोंके मध्यमे द्रव्य तथा पाय सापेक्षिक समझना चाहिये । यहॉपर कोई ऐसा कहता है कि इसप्रकार माननेसे ०यस्वरूप स्वाभाविक नहीं रहा किन्तु सापेक्षिक हो गया, तो इस शंकाका समाधान करते हैं: हे तार्किक सुनो, संपूर्ण वस्तुओका व्यवहार इस लोकमे अपेक्षासेही होता है, इसलिये अपेक्षासे किसी वस्तुको द्र०य अथवा पाय माननेमे कोई दोष नही है । और जो नैयायिक समवायी कारण आदि द्र०यका सक्षण मानते है उनको भी अपेक्षाका अनुसरण अवश्य करना होगा । और 'गुणपर्यायवद्रव्यम" गुण तथा पयायसहित होना, यह द्रव्यका लक्षण महातत्वार्थसूत्रमे कहा है । तया उद्देश, लक्षण और परीक्षाद्वारा व्योकी विस्तार से निरूपण भी उस महाशास्त्र तत्वार्थसूत्रमे ही है, इसलिये द्रव्योका विशेष विस्तार उसी शाखसे जानना चाहिये ।।१२।। भावार्थः अथ द्रन्य मझेपत उक्तम् । अयंव गुणपर्याययोर्मेदादिकाक्षया तदेव दर्शयन्नाह । अव द्र०यका तो सक्षेपसे निरूपण करचुके, आगे इसहीके गुणपायोका भेदादिवर्णन करना है, अत यही दर्शाते हुये अग्रिमसूत्र कहते हैं । सहभावी गुणो धर्मः पर्यायः कमभाव्यथ । fમન્ના મfમન્નાસ્ત્રિવિદ્યાદ્ધિતક્ષળયુતાં ફુમે tોરા द्र०यके साथ सदा रहनेवाला जो धर्म है उसको गुण कहते है, और द्रव्यमे जो क्रमसे होनेवाला है उसको पर्याय कहते हैं । द्र०य, गुण तथा पर्याय परस्पर भिन्न भी हैं, अभिन्न भी है, तीन प्रकार के है और विलक्षण सहित हैं। व्यास्या । द्रव्यस्य ' सहमावी यावद्रव्यभावी यो धर्म स गुण उच्यते । यथा जीवद्रव्यस्यो- पयोगात्यो गुण । पुद्गलस्य ग्रहण गुण । धर्मास्तिकायस्य गतिहेतुत्व गुण । अचर्मास्तिका- यस्य स्थितिहेतुत्व गुण कालस्य वर्तनाहेतुत्व । यदैव द्रव्य उत्पद्यते तदैव ते द्रव्येण गुणा उत्पद्यन्ते । पावापर्यभाव एक नास्ति । गुणगुणिनी समानसामग्रीकत्वात् सत्य- तर विषाणवदिति अनादिनिधनाना द्रव्यगुणानामुत्तत्तिदर्शन कृष्णादिघट- क्रममावी अयावद्रव्य मावी पर्याय । यथा जीवस्य नरकादिपर्याया । व्यवहारत वत् । अथ । (१) न्यायमे द्रव्यको समवायी कारण माना है जैसे घटआदि कार्य मे मृत्तिका समवायी कारण है । (२) जीव और उसके शान आदि उपयो५ व्यवहारहटिसे भिन्न हैं । (३) परन्तु एकही देश मे जीव तया ज्ञानादिकी उपलब्धि होने से जीवपर्याय अभिन्नमी है । चतुर्विध दर्शन तथा मष्टविध ज्ञानको उपयोग कहते है ।

·- कालस्य દૂન્યાનુયોતિર્જમાં [ १३ पुद्गलस्य रूपरसस्पर्शादिपर्याया । धर्मस्य व्यजनार्थपर्यायौ । अधर्मस्य व्यजनार्थपर्यायो । व्यजनार्थपर्यायौ । आकाशस्य व्यजनार्थपर्यायो । सस्याकृतो भेद । लक्षणादिकृतो भेद । प्रदेशादिविभागतस्विविधा । उपचारेण नवविधा । एकस्य विध्यात् । तथापि लक्षणादुत्पादव्यय ध्रौव्य- युक्ता । इत्य पडपि जनप्रमाणप्राप्तानि द्रव्याणि इमे । इति द्रव्यगुणपर्याया प्रत्येक परस्पर भिन्नता अमिनास्त्रिविघास्त्रिलक्षणयुता सतीति व्याख्येयम् ॥२॥ एवं द्रव्याणा - व्याख्यार्थ. द्र०यके सहभावी अर्थात् द्रव्य के साथही साथ होनेवाला, तथा याव- द्रव्यमावी अर्थात् उस द्र०यमात्रमे रहनेवाली जो धर्म है उसीको गुण कहते है। जैसे जीव द्रव्यका 'उपयोग नाम गुण , पुद्गल द्रज्यका ग्रहण गुण है, धर्मास्तिकाय (धर्मद्रव्य ) का गतिहेतुत। गुण है, अधर्मास्तिकाय ( अधर्मद्र०५ ) का स्थितिकी कारणतारू५ गुण है, और ऐसे ही कालायका वर्तनाहेतु लक्षण गुण है । जिस समय जो ०य उत्पन्न होता है उसी समानकालभे उस व्यके गुणभी उत्पन्न होते हैं, इस हेतुसे द्र०य तथा उसके गुणोंका पौर्वापर्यभाव, अर्थात् पूर्व कालमे १०५ है पश्चात् उस द्र०यके गुण हैं यह वार्ता नहीं है । दक्षिण तथा वाम भागके पशुके श्रृगोके सदृश, द्रव्य तथा गुण ये दोनों समान सामग्रीस जन्य होनेसे एकही कोलमे । अनादि अनन्त द्र०य गुणोंकी उत्पत्ति संसारके व्यवहारसे एकही कालमे देखी गई है, जैसे कृणधट । अब क्रममावी, अथवा अथा- पद्रव्यमावी अर्थात् ,उस, संपूर्ण द्रव्यमात्र जो न रहे किन्तु किसी दशामे रहे उसको पर्याय कहते हैं । जैसे जीव द्रव्य नरकआदि पाय; पुद्गलद्रव्य के रू५ रस स्पर्शादि पाथ, धर्म- द्र०यके, व्यंजन तथा अर्थपाथ, अधर्मद्र०यके भी व्यंजन तथा अर्थपाय, कालन्यके, व्यंजन तथा अर्थपर्याय, और आकाशद्रव्यके भी व्यंजन तथा अर्थपाया हैं । इसी. प्रकार द्रव्योंके संख्याकृत, भेद, लक्षणादिकृत भेद, प्रदेश विभागकृत भेद है, इसरातिसे' तीन प्रकार के हैं, और उपचार से नवविध हैं, क्योकि एक एक के तीन तीन भेद है, तथापि लक्षणसे संपूर्ण द्रव्य उत्पाद, व्यय और प्रौव्ययुक्त. हैं । इस प्रकार जीव १, पुद्गल २, धर्म ३, अधर्म ४, आकाश ५ तथा काल ६, ये छहों द्रव्य जैनप्रमाणसे प्राप्त (सिद्ध) है, और ये द्र०य, गुण, पाय परस्पर भिन्न भी हैं ओर अभिन्न भी, तथा त्रिविध है और त्रिलक्षण, अर्थात् उत्पत्ति, वय ओर ध्रौव्ययुक्त हैं । ऐसा सूत्रका व्याख्यान करना चाहिये ।।२।। अथ द्रव्येण सह गुणपाययोमद दर्शयन्नाह । લવ ફસવે અનન્તર કન્ય સાથ મુળ સૌર પર્યાય મેવ દર્શાદુ અગ્રિમ સૂત્ર कहत है। । (१) परन्तु एकही देशमे जीव तथा ज्ञानादिकी उपलब्धि होनेसे जीवपर्याय अभिन्न भी है । पतुर्विध दर्शन तथा अष्टविध जानको उपयोग कहते हैं । (२) प्रत्येक पदार्थकी गतिमे सहकारिकारणता धर्म द्र०यको है । (३) अमुक पदार्थ इतने ममयमे है, इस प्रकार सब पदार्योके वर्तानेके लक्षणरूप काल है ।

·१४ ] શ્રીમરાન વન્દ્રનૈનાબમાસ્ટાયામુ मुक्ताभ्यः श्वेततादिभ्यो मुक्तादाम यया पृथक् । गुणपर्याययोव्यक्तद्रव्यशक्तिस्तथाश्रिता ॥३॥ भावार्थ-जैसे मोतियोंसे तथा वेतता आदि गुणोसे मोतीकी माला भिन्न है, ऐसेही गुणपायको व्यक्तिसे द्रव्यशक्ति पृथक् होकर भी एक प्रदेश में आश्रित होनेसे अभिन्नरूप है ॥३॥ व्याख्या । यया मुक्ताभ्यो, मौक्तिकाना श्वेततादिम्यश्च मौक्तिकमाला भिन्ना वर्तते, तथैव द्रव्य- शक्तिgणपर्यायव्यक्तिम्याम । तयात्र समाधि । गुणार्याय योळक्त सकागात् पृयगपि द्रयशक्तिरेकप्रदेश. संवर्धनाश्रिता अभिन्ना मपृथगित्यर्थ । श्वेततादयो मौक्तिकाना गुणस्यानिन , मौक्तिका पर्यायस्यानिन । एतद्द्वय भिन्नमपि द्रव्यस्याने मुक्तादाम्नि तमभिन्न मन् मुक्तादामेति व्यवहारो जायते । इति हटानयोजना। अथ च घटादिद्रव्य प्रत्यक्षप्रमाणेन साम न्यविशेषरूपमनुभवत् सामान्योपयोगेन मृत्तिकादिमामान्य मासते विशेषोपयोगेन घटादिविशेष च भासते । तत्र यत्सामान्यभान तद्रव्यरूपम । यश्व विशेष स गुणपर्याय- सपो ज्ञेय । ३ । व्याख्यार्थ गौक्तिक ( माताकी ) माला, मोतीसे तथा मोतीमे रहनेवाले श्वेतता आदि गुणोंसे जैसे भिन्न भासती है, ऐसे ही गुणव्यक्ति तथा पर्यायव्यक्तिले द्रव्यशक्ति भिन्न भासनेपर भी एकप्रदेशसंवन्धमे आश्रित होनेसे अभिन्न है, यह अभिप्राय सूत्रका है । इवत आदि गुण जो हैं वे मोतियोंके गुणस्थानी है, और मोती पर्यायस्थानी हैं । ये दोनों (गुणपर्याय) भिन्न होकर भी, मोतीकी मालारूप द्र०यस्थानमें मिले अभिन्न हैं, इस ही से मोतीकी माला यह व्यवहार होता है, ऐसे सूत्रके थान्तकी योजना है। और जो घट आदिरूप द्रव्य प्रत्यक्ष प्रमाणसे सामान्य और विशेषरूपको अनुभव करता हुआ सामान्य उपयोगरूपसे मृत्तिका आदि सामान्यरू५ भासता है, और विशेष उपयोगसे घर आदि विशेषरूप भासता है, इसमें जो सामान्यको भान है वह तो द्रव्यरूप और जो विशेषका है उसको गुणपायरूप जानना चाहिये ॥ ३ ॥ भय सामान्य द्विप्रकार दर्शचन्नाह । अब दो प्रकार के सामान्यको दिखाते हुए सूत्र कहते हैं । ऊवतादिमसामान्य पूर्वापरतुणोदयम् । पिंडस्यादिकसंस्थानानुगता मृधथा स्थिता ॥४॥ भावार्य पूर्वोक्त गुणपर्यायोंके उदयका कारण, तथा पूर्वोत्तर पायोकी निकाल दशाम पिंड कुसूल आदि अनेक आकारोंमे जो एक अनुगतरूपसे स्थित है उसको प्रथम प्यता सामान्य कहते हैं ॥४॥ સાન व्याख्या। पूर्व प्रथमोऽपरोऽतनो यो गुणो विशेषस्तयोरुदय कारण पूर्वापरगुणोदय पूर्वापरपर्याय- पोरनुगतमक द्रव्य त्रिकालानुयायी यो वस्त्वशस्तदूर्वतासामान्यमित्यभिधीयते । निदर्शनमुत्तानमेव । यथा- पिंडो मृत्पिड अस्थि कुसूल इत्यादयोऽनेक संस्थाना आकृतयस्तासु अनुगता पूर्वापरसाधारणपरिणामद्रयरूपा ·દ્રયાનુયોતિર્જના [ ૨૧ મૃત્તિer તથા થતા ! તદ્રવંતા સામાન્ય વ્યતે | આંક च पिंकुसूलादिपर्यायेषु अनुगतमेक દ્રવ્ય ને ધ્યતે તવા ઘટાપુ અનુયાત ધારદ્રવ્યમકિ વધ્યતે છે તથા = સર્વ વિઍપક્ષ મતિ / ક્ષનિવારવોઢમતમાથાતિ ! બથવા સવંદ્રવ્યેg હમેવ દ્રવ્યમાનતીતિ | તત ધારિદ્રવ્ય ચા જ સતવંતિસામાન્યગૃહરિદ્રવ્યે રાજુમવાનુસારે પરાવરäતાલીમાથમવશ્યકર્તવ્યમ્ ! ધાવદ્રવ્ય સ્તો પર્યાયવ્યાપીરિ ગુનાહિદ્રવ્યાપિ ચંદુપર્યાયવ્યાપીનિ સતિ ! ફત્ય નરનાર વિધ્યાપ વિરોષો નાત.. તસ્પર્વમ નૈપમનગમત . તથા શુદ્ધપ્રહનયમિતે તુ મઢ તવાન જમેવ દ્રવ્યમાપત હતિ મુકી सब आता હૈ , इस વ્યાવાર્થ હિ મીર અને વિરો પરચા નો સારા સો પૂર્વાપર ગુણોથ અર્થાત પૂર્વ શૌર ઉત્તર પર્યાયોમે ત્રિજાટ અનુયાયી પદાર્થો જંડ હૈ સો કર્ધ્વતા નામ પ્રથમ સામાન્ય વહતે હૈ ! દષ્ટાન્ત જ દે ળિ સે કૃત્તિ પિત, પુસૂત્ર ફત્યાદિ શા- તિયો એ બનાત કર્યાન પૂર્વોત્તર સાધારણ પરિણામ હપ દ્રવ્યહવ નો મૃત્તિજા વ ાસહી બાજાર મે સ્થિત હૈ. સદ્દી ર્વતા સામાન્ય છતે હૈં કૌર વિ પિંડ ગુસૂદ્ધ કાયાવત્ પધ્ધયોને ગુપત પદ્ધ કૃત્તિક ન હૈ તો વદ બારિ પર્યાયોને અનુપાત ધર જાતિ કન્ય મી નહીં વહુ સો; પ્રજાસે વિરોષહપ દોનેસે ક્ષખિજવા વદ્ધા મત કાર પ્રાપ્ત હોતા હૈ અથવા સંપૂર્ણ દ્રવ્યોમે ફી દ્રવ્ય ઢિયે વટ બારિ દ્રવ્યને શૌર ઉસકે સન્ત, સામાન્ય મૃત્તિા આદિ દ્રવ્ય મી અનુભવ અનુસાર પૂર્વાપરવશાતાધારણ કર્થતા સામાન્ય વર શ્રીહર્તવ્ય હૈ હમે ધારિ દ્રવ્ય તો શસ્પષય વ્યાપી હૈં ઔર મૃત્તિ બાકિ દ્રવ્ય વહુત પર્યાય વ્યાપી હૈ ? સી પ્રકાર નર તથા ના ભાવિ દ્રવ્યો મી વિશેષ સમન્નના વાદિયે . ય સવ દ્રવ્ય ગુણ તથા પર્યાયવા મે વીર મેર તથા સર્વતા સામાન્ય વ્યવસ્થાતિ તૈમનામત અનુસાર વર્ણન વિજ્યા માયા હૈ, ઔર શુદ્ધસંગ્રહનયમો અનુસાર તો સદ્ બતાવશે પ ફી દ્રવ્ય પ્રાપ્ત હોતા હૈ, તા નાનનાં વાહિયે કામ પૂર્વાપરસાધારણ રળમદ્રવ્યમૂર્ધ્વતા વાદળાવનુવામિનો જ વધતીતિ तस्वरूपमुक्रवार्य તિસામાન્યનક્ષમાહ ! પૂર્વાપરયોને સાધારણ પરિણામક દ્રવ્ય ધ્વતા સામાન્ય હૈ, વહ દઇ, દશ (૪) વા આ પધ્ધયોમેં અનુગામીપને નહીં હૈ, શતઃ ઉર્વતાસામાન્ય સ્વરૂપ ર લ તિર્ધ્વસામાન્યજા હા હતે હૈ | તુલ્યા પરિબતિમ સવ્યષિ યદુન્યતે | તિર્થસામાન્યમવ ધરવા વિવાપા માવાર્થમિસ મિક્સ કરે છે સ્થિત નો અને વ્યક્ટિ હૈ ન સવમે સદા પરિણામરૂપ નો દ્રવ્યશક્તિ હૈ તો તિથ્ય સામાન્ય હતે હૈં, વૈસે ફિ ઘટોમેં ધત્વ મા { ·१६ ] श्रीमद् राजचन्द्र जैनशाखमालायाम् व्याख्या । एकाकारा तत्र यत् मिन्नव्यक्तिषु भिन्न प्रदेशविशेषेषु तुल्या समाना एकरूपा । द्रव्यक्तिस्तत्तिर्यक्सामान्यमुच्यते तु । यथा । घटेषु धत्व, गोषु शावलेयादिषु गोत्वम, अश्वपु अश्वत्व, तिष्ठति सामान्यभूतम् । तथा । अनेकाकारपट महस्रष्वपि घटत्वमेवेति तिर्यक्सामान्यमिति । अत्र कश्चिदाह । यद्घटादिभिन्नव्यक्तिषु यथा घटत्वादिक सामान्यमेकमेवास्ति तथा पिंडकुसूलादिभिन्न व्यक्तिपु मृदादिसामान्य- भेकमेवास्ति । तर्हि तिर्यसामान्योर्वतासामान्ययो को विशेषस्तवाह । यत्र देशभेदेन या एकाकारा प्रतीतिरपद्यते तत्र तिर्थसामान्यमभिधीयते । यत्र पुन कालभेदेन अनुगताकारप्रतीतिरुत्पद्यने ऊर्वतासामान्यमभिधीयते इति । एप सात दिगवरानुसारी कश्चिद्वक्ति । षण्णा दव्याणा कालपर्यायरूप कर्वताप्रचय । काल विना ५पद्रव्याणामवयवसघातरूपतिर्यक्प्रचयश्चास्ति । एव वदता तेषा मते तिर्यप्रपयस्याधारी घटादिस्तिर्यमामान्य भवति । तथा परमाणुला प्रचयपर्यायाणामाधारो मिन्न एव युज्यते । तस्मात् पचद्रव्याणाम् । स्कव १ देश २ प्रदेश-मावेन एकानेकव्यवहार उत्सादनीय । पर-नु तिर्यकरचय इति नामातरमप्रयोजक वालुकापेषवत् । इति नियम १४ । ५ । व्याख्यार्थ जो भिन्न भिन्न प्रदेशोंवाले विशेषोंमे समान अर्थात् एक आकार वाली द्रव्यशक्ति है उसको तिर्यक सामान्य कहते है। जैसे संपूर्ण घट व्यक्तियामे घटत्व, शावलेय आदि समस्त गो व्यक्तियों में गोत्व, एवमेव अश्व ( घोड़े ) मे अश्वपना सामान्यभूत रहता है वैसेही अनेक आकारवाले हजारो वो भी घटत्वही रहता है ऐसा तिर्यक सामान्य है। अब यहाँपर कोई शंका करता है कि जैसे घट आदि भिन्न भिन्न व्यक्तियोमे वटव आदि सामान्य एक ही है ऐसे ही पिड, कुसूल आदि भिन्न व्यक्तियों मृत्तिका आदि सामान्य भी एक ही रूप है । तो तिर्यक सामान्य तथा ऊर्चता सामान्य इन दोनोमे क्या विशेष है ? इस' काका उत्तर देते हैं 'जहाँपर एक जातिके पदार्थो केवल देशभेदसे जो सब उस प्रकारकी व्यक्तियों में एकाकार प्रतीति होती है वहॉपर उस (एकाकार प्रतीति पा भान) को नियंक सामान्य' कहते है, और जहाँ पुनः कालभेदसे सब पर्यायोंमे अनु- रात एकाकार प्रतीति होती है उसको ऊर्धता सामान्य कहते है, ये ही दोनाम भेद है । इस प्रकार मानने पर कोई दिगम्बर जैनमताऽनुयायी कहते हैं कि 'जीव, पुद्गल, धर्म, 'अधर्म, आकाश' तथा काल इन छहो द्र०योंका काल पारूपमे तो ऊर्ध्वता प्रचय है, और कालको छोडकर शेष पंच द्रव्योंका अवयव संघातरूप तिर्यक् प्रचय है। इस प्रकार कहने वाले दिगम्बरियोके मतमे तिर्यक् प्रचयका आधार घटआदि तिर्थक सामान्य હોતા દં, શૌર કસી વીતિ પરમાણુરૂપ પ્રવચ પચ્ચ આધાર કનસે શોર્ડ મિન્ન હોના योग्य है || इस हेतुसे पश्चद्रव्यों का स्कंध १ देश २ तथा प्रदेश भावसे एक વહાર પ્રતિપાદન પરના વાહિયે, પરન્તુ તિ પ્રવચ છેલા અન્ય નામ તો વ્યર્થહી हैं, जैसे बालू (रती) का चूर्ण । वस यही नियम है ||५|| तथा अनेक , ·દ્રવ્યાનુયોતિ ના [१७ - अधोवतासामान्यशक्त मदद्वय दर्शयन्ताह । इसके पश्चात् ऊर्वता सामान्य शक्तिके दो भेद दर्शाते हैं, गुणपर्याययोः शक्तिमात्रमोधोद्भवादिमा । आसन्नकार्ययोग्यत्वाच्छक्तिः समुचिता परा ॥६॥ भावार्थः द्रव्योंके गुण तथा पर्यायमे अक्तिमात्र है, उसके दो भेद हैं। उनमें से जो प्रथम शक्ति है उसको ओधोद्भवा कहते हैं, और समीपवर्ती कार्यके योग्य होनेसे तथा यवहारके उपयुक्त होनेसे द्वितीय शनिको समुचिता शक्ति कहते हैं ॥ ६॥ व्याख्या । सर्वेषा द्रव्याणा निजनिजगुणपयायो शक्तिमात्रम् । ओपोद्भवा ओघशक्ति आदिमा प्रथमभेदरूपा कथ्यते । ' पुन आसन निकट शीघ्रमावि वा यत्कार्य तस्य योग्यत्मात् व्यवहारयोग्यत्वात् समुचिता शक्तिपरा द्वितीया समुचितशक्तिच्यत इति । ६ । व्याख्यार्थः संपूर्ण द्रव्योंके गुण तथा पयायमे जो शक्तिमात्र है उसके दो भेद हैं, प्रथम अथवा आदि शक्ति जो ओबसे अर्थात् समूहसे उत्पन्न होती है उसको ओघशक्ति कहते हैं; और पुनः समीपवर्ती शीवभावो जो कार्य हे उसके योग्य होनेसे तथा व्यवहारके उपयोगी होनस द्वितीय अतिको समुचित शक्ति कहते है ॥ ६ ॥ अयंत दद्वयं टान्तेन द्रढयन्नाह । अब इन दोनों भेदोको दृष्टान्तसे दृढ करते हुए अग्रिम सूत्र कहते हैं। ज्ञायमाना तृणत्वेनाज्यशक्तिरनुमानतः । कि च दुधादिमावेन प्रोता लोकसुखप्रदा ॥ ७ ॥ भावार्थः, पद्यपि घृतको शक्ति तृणपनेकर अनुमानसे जानी जाती है, तथापि दुग्धमावसे 'कही हुई लोकमे सुख देनेवाली होती है ॥७॥ आज्यशक्तिवृतति तृणत्वेन तृणमावेन अनुमानप्रमाणतो ज्ञायमानापि लोकानामग्रत कथयितु न शक्यते । यदि तृणपुद्गलेषु धृतशक्तिनास्ति तदा तृणाहारण धेनुर्दुग्ध कथ दत्ते । तह ग्वान्तभूता धृतशक्ति कुत आगता । इत्यमनुमीयमाना तृणमविन घृतशक्तिर्मातापि लोकानों पुरत प्राथयितुमशक्या । तस्मात् तृणभावन, या शक्ति माओवशक्तिरित्यकदृष्टान्त । किं चानुमायमानीवशक्तिराद्या पुनर्व्यवहारादे। लमते । तथाहि । तृणजन्यदुग्धादिभावेन दुग्त्र'दघ्यादिमावेन- परिणता घृतशक्तिः प्रकाश्यमाना लोकसुखप्रदा लोकपित्तगम्या भवेत् । तत सा शक्तिद्वितीया समुचित शक्ति कथ्यो । अप्राय विवेक । मनाकारणमध्ये समुचितशक्ति, परम्परका रणमध्ये ! ओधशक्तिरिति । मोवशक्ती तु तृणानि धेनुनाति, पुष्टा સતી दुध दत्ते, दुग्धेन दधि जायते, दन कारणकलापेन घृतमेवमोधेन धृतशक्ति. स्कुटीभवति । तथान्यत्र दुपदव्यादेधूतमेवेति व्यवहारयोग्यत्व लोकप्रमिद्धमेवेति । अय च ओपशक्ति प्रमु- चितशक्त्योरयकारणता,' प्रयोजनतेतिनामान्तरद्वयमपि अन्यान्तराकथितमिति ज्ञेयम् । ७। १ ख पुस्तके नास्ति व्याख्या-यथा ३ ·वह ૨૮ 1 શ્રીમદુરાન વન્દ્રનૈનાઅમાત્યાયામ્ વ્યાત્યાર્થ તૈસે ધૃતર િવૃદ્ધ કપલે અનુમાનપાન દ્વારા નાની નાતી હૈ તો મી મનુષ્યો થા હી નહીં ના સતી / દિ ગ્રંપ પુરાહો ધૃતરાત્તિ નહીં હોત તો તૃળા મોનન જરનેસે જ दुग्ध વૈસે તી ? શૌર ઉસ દુધ મીતર भी जो घृताक्ति ह વર હાંસે માત ? ફરમાર અનુમાન કી દુઈ ધૃતરાન્તિ તૃણમાવતે વાન સ્ત્રી ના જૈ તો એ મનુષ્યોને મા વહુ પ્રજદ નહીં હી ના સવતી ! ડોસી દેતુ તૃળમાનસે લાત નો ધૃતરશક્તિ વહ હટી ધરિ હૈ ચ પ દષ્ટાન્ત સુમા ! સ્ત્રિ, ઘનુમાન પ્રમાણ સિદ્ધ નો વદ જાતિમ બોધશરૂ હૈ સો પિન વ્યવહાર શશ હોતી હૈ તો હી હતે હૈં ક્રિ તૃળ મોનનસે સત્પન્ન દુર દુધ આદિ મવસે પરિણામ પ્રાપ્ત હુઈ ધૃતરૂ નો જમે બારિત જ નાતી હૈ ઢોળજો જુવ તેને વાટી ૩૪ર્થાતુ મળીય હોતી હૈ | તાત્પર્ય યહૂ fજ થકિ તો હો વિ મૃત તૃણસે સત્પન્ન હોતા હૈ તો છોકો અચ્છા નહીં હોવાં કૌર દુધરે ધૃત ઉત્પન્ન હોતા હૈ પેસા ના તવકો વાછા મેમા, ક્યોં ધૃત સાક્ષાત દુધ ૨ ધિ (દહીં) જે સત્પન્ન હોતા હૈ ફનવારણ વહુ દૂસરી વક્ટ્રિ સમુચિતા શક્તિ હોતી હૈ. યહાંપર રેસા વિવે હરના વાહિયે ( વ્યવધાનરહિત રણ જધ્યમ નો શહૈિ વદ્દ સમુશ્વિત શરુ હૈ બત દુઘ ત ધરૂપ ાળ શૌર વૃતાર્યાખ્યએ શોર્ડ વ્યવધાન નહીં હૈ, ફેસ્ટિવે વૃતાર્થ ધન્યવહિત પૂર્વ દુધ વા વહિપ કારગમે તે શક્તિ હૈ વહ સમુનિત શક્તિ છે પરંપરા શાળ જળ નો શહૈિ # શોધરાત્તિ હૈ. ફન મોવજ઼િમે પરંપરા ફેસબાર હૈ ગૌ પ તૃણો વવાતી હૈ, ઉધર વરસે રસ બાદિજા નો પરિણમન હોતા હૈ કસસે નવ પુષ્ટ હોતી હૈ તા દુધ રેતી હૈ, પુના દુધ ધિ હોતા હૈ, ફનીતિ તૃળને વધિપર્યન્ત નો શાળા समूह રસને હોતા હૈ, ઉસે બોલતે ધૃતરાષ્ટ્ર પ્રદ હોતી હૈ કૌર બન્યત્ર દૂધ વહી બાદ પૃના હૈ વહું વ્યવહાર હોમે પ્રસિદ્ધ હી હૈતથા બોધરાત્તિ ૌર સમુનિત શક્તિને અન્ય ગ્રંથોને હે દુયે સમુશ્વિત શાળતા તથા પ્રયોગનતા રે ને દૂસરે નામ મી નાનને વાહિયે છે મથ જામ્બદ્રવ્યો હતpદય વિવરૂિ | મૃત T રૂ બનીવ દ્રવ્યમેં વોનો વિશા નિરૂપણ કર લવ યાત્મદ્રવ્ય શોધશક્ટ્રિ તથા સમુચિતરક્રિી વિવેવના શરતે હૈં પ્રાણ પુનરાવર્તે ધર્મશક્તિથૌધના ! ત્યાવર્તે તથા લેવાતા શક્તિ સમુસ્વિતાના પદા માવા તે મન્ય વીવો પ્રથમ પુજ્હોં પરાવર્તન જોઇ (સમૂહુ)ને ઉત્પન્ન હું મરાતિ થી વૈસે હી મન્ત પુદ્દા પરાવર મુવિતા નામને પ્રસિદ્ધ જ હૈ || ૮ || ધર્મ- ·? द्रव्यानुयोगतकणा [ १२. व्याख्या । यथा अङ्गिना प्राणिना भव्याना प्राक् पुद्गलपरावर्ते प्रथमपुद्गलपरावर्त जात्ये- कवचनम् । अर्थात् अनन्तेपु पुद्गलपरावर्तेषु प्रथमें तीतेपु सत्सु ओवजा सामान्यरूपा धर्मशक्तिस्तदनुगता मासीत् । यद्य व न भवेत्ताह अन्त्यपुद्गलपरावर्त सा कुत प्राप्स्यते । यत 'नामतो विद्यते भाव' इत्या- दिवचनात् । तथा पुनरन्त्यावर्ते चरमपुद्गलपरावर्ते घमशक्ति' समुचिता ख्याता । अत एवाचरमपुदगल- परावर्तकालो भववाल्यकाल पुनरन्त्यपुद्गलपरावर्तकालो धर्मयौवनकालश्च कथ्यते । उक्त च । अचरमपरिव मु कालो भवबालकालगो मणिो । चरमोट धम्मजुवणकालो तह वनभेत्ति ।१। एतद्विशत्या पठितमिति ।। व्याख्यार्थ:-जैसे भव्य जीवोंके प्रथम पुगालोंके परावर्तनामे, "प्राकपुद्गल परावरी" यहां जातिकी अपेक्षा से एक वचनको प्रयोग किया गया है गावार्थ अनन्त परसवरीमान अर्थात् एकफे पीछे निरन्तर गमनागमनशील जो पुद्गल प्रथम व्यतीत હોતે વટે ગ્રાયે હૈં ન વસે ઉત્પન્ન તથા નવે નવ પર્યાયોને અનુમત સામાન્ય रूपको धारण करनेवाली धर्मशक्ति विद्यमान थी। क्योंकि यदि ऐसा न माना जाय तो अन्तिम पुद्गल परावर्तनमे उन पुद्गलोको पर्यायोमे चलानेवाली धर्मशक्ति कहासे प्राप्त हो सकती है १ क्योंकि असत् पदार्थका भाव अर्थात् विद्यमानपना नहीं हो मकता इत्यादि वचन है । इससे यह सिद्ध हुआ कि प्रथम पुद्गलोके परावर्तनामे सामान्य- ९५ ओबसे उत्पन्न धर्मशक्ति अवश्य थी-तथा अन्तिम पुद्गलोंके परावर्तनों में जो विद्यमान धर्मशक्ति है उसका समुचिता नाम है । इसी कारणसे प्रथम पुद्गलोंका जो परावर्तन काल वह भवका बाल्य कोल है, और जो अन्तके पुद्गालोंका परावर्तन काल वह धर्मका यौवनकाल कहा जाता है। इस विषयमे यह वचन भी कहा गया है कि- प्रथम पुद्गलोंके परावर्तनोंका काल भवका बाल्यकाल कहलाता है, तथा अन्तके पुद्गलोका परावर्तन काल धर्मयौवनकाल कहलाता है ।१। यह गाथा विंशति नामक यम पठित है ॥८॥ है अथ शक्ति व्यवहारनिश्चयनयाम्या दर्शयन्नाह । अब द्रन्यकी शक्तिको व्यवहार तथा निश्वयनयसे दर्शाते हुए अग्रिम सूत्र कहते हैं । વાર્યમેવાછરુમેવો વ્યવહાળ દશ્યતે | युनिश्वयनयादेकानेक कार्यकारणः ॥९॥ ભાવાર્ય થવહારની અપેક્ષાસે જાય મેવસે શમેિવ મી વીવ પદતા હૈ, तथा निश्चयनयकी अपेक्षासे तो अनेक कार्य तथा कारणोंसे युक्त होने पर भी निजशकि पभाव एकही द्रव्य है ॥९॥ व्याख्या । एवं पूर्वोत्तप्रकारेण एककस्य कार्यस्य ओधशक्तिममुक्तिशक्तिरूपा शक्तयोऽने- एकद्रव्यस्य प्राप्यन्त । ता. पुनव्र्यवहारनयन व्यवहृता कार्यकारणभेद सूचयन्ति । काश सत्य ·- २० ] શ્રીમરાનન્દ્રનૈનશાસ્ત્રમાકાયામ્ कथ-व्यवहारनथो हि- कार्यकारणभेदभेव मनुते । नियनयो हि अनेक कार्यकारणयुगवि द्रव्यमेकमेव स्वशक्तिस्वभावमस्तीत्यवधारयति । कदापि इत्थ नावधार्यते । तदा स्वभावभेदाद्रव्यभेदोऽपि सपद्यत । तस्मात्तत शकालादिकापेक्षया एकस्यानेककार्यकारणस्वभावमलीकुर्वता न कोपि दोपपोप । कारणान्तरापे. क्षापि स्वभावान्तर्भूता एवास्ति । तेन तस्यापि वैफल्य न जायते । तथा शुद्धनिश्वयमताङ्गीकारे तु कार्यकारणकल्पनेव मिथ्या । यत-आदावन्ते च यत्नास्ति वर्तमानेऽपि तत्तथेति वचनात् । कार्यकारणकल्प- नाविरहित शुद्धविकलमचलितस्वरूप द्रव्यमस्तीति शेयम् ॥९॥ व्याख्यार्थ-पूर्व प्रसंग मे कही हुई रीतिसे एक एक कार्यकी ओवशक्ति तथा समुचित शक्ति५ जो शक्तिये हैं वे एक 'द्र०यके अनेक प्राप्त होती हैं, और व्यवहार- नयसे व्यवहृत ( ०यवहार वा उपयोग प्राप्त ) होनेसे वे ही अक्तिये कार्य तथा कारणका भेद सूचित करती हैं, क्योंकि व्यवहार नय कार्यकारणका भेद ही मानता है; और निश्चय (शुद्ध) नय तो अनेक कार्य ता कारणों से युक्त होनेपर भी द्र०य एक निज- શક્તિ સ્વમાનવાહા હૈ પૈસા નિશ્ચય કરાતા હૈં, શૌર પેલા નિર્જી મ મ નહીં કરાતા શિ कार्यकारणोंके भेदसे अनेक स्वभावयुक्त द्र०य होता है। क्योंकि जब ऐसा माना जायेगा तव स्वभाव-भेदसे द्रव्य गोद भी प्राप्त हो जायेगा। इसलिये उस उस देश उस उस काल आदिकी अपेक्षासे, एक द्र०यका अनेक कार्य कारण स्वभाव अंगीकार करने- वालोको कोई भी दोपका लेश नही है, और कारणान्तरकी अपेक्षा जो है वह भी द्रव्यके स्वभावके अन्तर्गत ही है, इसलिये उसको भी निष्फलता नहीं होती और निश्चय नयके मतको स्वीकार करने पर तो कार्यकारणकी कल्पना ही मिथ्या है। क्योंकि "जो धर्म अथवा स्वभाव अर्थात् द्र०यका अनेक स्वरूप आदि अन्त नहीं है वह पती- मानमे भी वैसा ही है अर्थात् नहीं है ऐसा वचन है; इससे कार्यकारणकी कल्पनासे शून्य, अखंडित, तथा अविचलित स्वरूप एक ही द्रव्य है ऐसा जानना चाहिये ॥९॥ पूर्वत्र शक्तिस्वरूप द्रव्य व्याख्यातम अथ-च व्यक्तिरूपो गुणपर्यायौ वर्णयन्नाह । पूर्व प्रकरणमे शक्तिस्वरूप द्र०यका वर्णन किया गया, अब व्यक्तिरूप गुण तथा पर्या- यका वर्णन करते हुए अग्रिम सूत्र कहते हैं। रवस्वजात्यादिभूयस्थो गुणपयिन्यतयः । शक्तिरूपो गुणः केषांचिन्मते तभूषागमे ॥१०॥ માવાર્થ રાહમાવી અથવા નમાવી જ્યનાસે વિન્ચે દુર્ણ નિરવભાવને વર્તમાન गुण तया पर्यायोंके व्यक्ति अनेक प्रकारके हैं, और किन्हीके' अर्थात् दिगम्बरमतानु। सारियोंके भतसे गुण जो है वह शक्तिरूप ही है, परन्तु यह शास्त्रीय सिद्धान्तोंसे मिथ्या है ॥१०॥ सहमाविक्रमभाविविकल्पनाकृतिजस्वभावन વર્તમાના મુખપર્યાય - - पास्या । स्वस्वजात्या T ·દ્રવ્યાનુયોતવણી [ ૨૨ યથી व्यक्तयो.. भूयस्यो बहुप्रकारा सन्तीति । સર સ્ક્રિાખ્યાનુસાર શnિeષો મુખ ફરિત થયજાદુ ! યતો દ્રવ્યપર્યાયર દ્રવ્યમ્ | મુખપર્યાયેારા ગુણ ! દ્રવ્યપર્યાયયોવ્યસ્યાયામ | નરનારાયો યથા વા હૅચબુત્રયgવય પુના પર્યાય બધાચામાવ ૪ મતિ તાલિંવિશેષ | પૈવી સંસ્થર્સિર્વિવિરોધ | pdf દ્રવ્યમુળ સ્વગાત્યા શાશ્વતો પર્યાયવાશાશ્વત દત્ય સમિત્તે ! પરમાર્યતતુ સામયુરૂપ ઉતdવં મૃષા સર્જનમિસ્યવવાર્થ પ્રમાળામાવત્ ૨૦ I મ * ચાલ્યાર્થી દ્રવ્ય શપને ૨ સ્વભાવસે સમાવી કર્થાત દ્રવ્ય સાથ હી હોનેવાડે મુળ વ્યક્તિ તથ દ્રવ્યો. નિન ૨ સ્વભાવસે મમવી પર્યાયો વ્યક્ટ્રિ અને પ્રજાર હૈં. યહા વો દિન્ડર મત અનુયાયી શરિરૂપ હી મુળ રે હેલાં તે દુર ફતે ઈં િવષય વાર તો દ્રવ્ય કે સૌર મુળપર્યાય બળ મુળ હૈ, તથા કન્ય સૌર પ મી દ્રવ્ય ન્યથા મા હૈ, ન નીવડ્રન્ય નર તથા ના વિશેષ, પુલાઇ દ્રવ્ય દયાળુ, ચબુજ બારિ વિરોષ, શૌર મુળપમેં મુળ કથામા અર્થાત ગુણી રૂપાન્તરસે સ્થિતિરૂપ શ્રી ! સે જ્ઞાનગુણ મતિધૃત આદિ વિરોષ, અથવા મવસ્થ સિદ્ધ ગાદિ વિરોષ . fb ચ દ્રવ્ય મુળ નિન નિન વસાવસે તો નિત્ય હૈં, શૌર પર્યાયપાસે અનિત્ય હૈં, પેરા ડિવાન્ડર તેની વહતેા પરનું અથાર્ચમેં શાસ્ત્રીય યુન્નેિ વહે સર્વ મિથ્યા હૈ અર્થાત્ હું કલ્પના હનની બસપ હૈ ક્યોંક્તિ રસ હત્પના છોર્વે પ્રમાણે નહીરૅ રબા બંધ મુળપચ પ્રદર્શયન્નાટ્ટ લવ મુળ તથા પર્થાયી જતા તે દુહ ચ સૂત્ર હતે હૈં પર્યાયબ મુખો બન્નર સતત ન્યાત વધુ જોવો વિવાંતઃ સ ચં ધ્યતે પૃચ ૧૧ માવાર્થ સંમતિપ્રન્થ ય સમેત વિ. પર્યાયણે મુળ મિત્ર નહીં હૈ, ક્ય નિસામે વરુની ફી બચવા વિતી અપેક્ષા રાધીન હૈ વદ્દ પવાર્થ મિત્ર કૈસે હા ના સતા હૈ? | ૨૦ વ્યાકથા પર્યાયાધુળો મિત્ર કૃત્ય fકંતુ કળ વ શુળ ફેલ્યર્થ | દશો સમ્મતિન્યસમ્મત | સતિગ્રત્વે શ્રીલિદસેરાવાવ્યtવાના સમુદ્યારિતખ્તથી જ તદર્થે | પરિવારમાં પન્ન કો જારને મુળત્તિ તુoઠ્ઠા ! તવિ ન મુક્તિ મગફ પન્નવણાય ના . ! ફતિ યથા સામાયિત્વ પર્યાપકૂળમ્, તથૈવાનેરામપિ પર્યાવસ્થ રસપાન્ત રખેવાતિ | द्रव्य तु एकमेवास्ते ज्ञानदर्शनादिभेदकापि पर्याय एव पर गुणो न कथ्यते । માનું દ્રવ્ય- પથર્મમવતો વેરાના વર્તતે ! परन्तु गुणपर्याययोर्देशना न विद्यते । માથા ! सति गुण पर्यायाङ्गिनो न तर्हि द्रव्यम् १ गुण २ पर्याय ३ श्वेति नामात्रय पृथक कथ સતિમ્ ? इत्य केचन व्याचक्षते , तानाह..। यस्य गुणस्य विवक्षाकृतो भेदो, विवक्षा हि, પ अय एव 1

·२२ ]
શ્રીમરાન વન્ડર્નના જમાદ્યાયામ
नयस्य कल्पना । यथा तलस्य धारा । म तैलात् धारा मिना प्रदर्शिता । तथापि मिन्ना नास्ति ।
तयव सहभावी गुण क्रमभावी पर्याय इति भिन्नत्व विवक्षित, पर परमार्थदशा मिन्नत्व नास्ति ।
माघस्य भेद उपपरितो भवेत् स कय भिन्नत्वेन व्यपदिश्यते । यथा उपचारितगुणे दृष्टान्तवचन
"गौग्ध
इत्यत्र गान दोन्धि तद्वत् उपचरितगुणोऽपि शक्तित्व न धत्त इति । ११ ।
?
व्याख्यार्थः पर्यायसे गुण भिन्नरूप नहीं है किन्तु पर्याय ही गुण है । कैसा
इस आकाक्षापर विशेषण कहते हैं कि समितिग्रंथके सम्मत अर्थात् सम्मतिग्रन्थमे श्रीसिद्धसेन
आचार्यद्वारा स्पष्ट पाणीसे कहा गया ऐसा । उनके अन्यकी गाथा यह है कि द्रव्यमे जो
क्रमसे गमन करे अर्थात् क्रमसे हो वह पाय है तथा एकको अनेक करना यह गुण
और दोनों समान हैं तथापि गुण नहीं कहा जाता ह, क्योकि शास्त्रोमे पर्यायनयका ही
कथन हे । १। तात्पर्यगाथाका यह है कि जैसे क्रमभावीपना पर्यायका लक्षण है, उस ही
प्रकार एकको अनेक करना भी पर्यायका दूसरा लक्षण ही है। द्र०य तो सदा एक रूप ही
रहता है, तथा ज्ञान दर्शन आदिकके भेदका करनेवाला भी पर्याय ही कहा जाता है न कि
गुण । क्योंकि गुण, भेद करनेवाला नहीं है, इसीसे श्रीभगवान्का उपदेश भी द्रव्य तथा
पर्यायमे ही है । परंतु गुण और पर्यायमे उपदेश नहीं है। यदि पूर्वोक्त प्रकार गुण पर्यायसे
भिन्न नहीं है तो द्र०य, गुण तथा पर्याय यह तीन नाम जुदे कैसे गिने गये ?
इस प्रकार जो
कितने ही कहते हैं उनको समाधान करनेके लिये उत्तराद्धसे कहते है कि जिस गुणका
विवक्षास किया हुआ भेद है वह भिन्नपनेसे कैसे कहा जाय ? भावार्थ योकी जो कल्पना
वह
विवक्षा कहलाती है, जैसे "तेलको धारा", इस पाक्यमें तैलसे धारा जुदी दिखाई
गई है, तो भी यथार्थमे धारा तैलसे भिन्न वस्तु नहीं है, वैसे ही सहभावी साथ होनेवाला
गुण, तथा क्रममावी (क्रमसे होनेवाली ) पर्याय, ऐसे गुण पर्यायको भेद केवल विवक्षासे
है, परतु परमार्यष्टिसे भेद नहीं है । इसकारण जिसका भेद उपचारसे माना गया हो,
वह यथार्थमे भिन्नरूपसे कैसे कहा जा सकता है ? और गुण उपचारसे है, इसमें शान्त
यह है कि जैसे 'गौ दुहती है' यहां गौ नहीं दुहती है । यहiपर दोहनफापना उपचारसे
गायमे है न कि यथार्थमे । ऐसे ही उपचारको प्राप्त हुआ गुण भी शक्तिको नहीं धारण
करता हे ॥ ११ ॥
hc
अय ये च गुण पर्यायाद्भिन इति प्रमाणयन्ति तान् दूषयन्नाह ।
अव गुण पर्यायसे भिन्न पदार्थ है, ऐसा जो प्रमाण करते है उनको दूपण देते हुये
आगेका सूत्र कहते हैं।
गुणो द्रव्यं तृतीयं चेत्तृतीयोऽपि नयतदा ।
सिद्धान्ते द्रव्यपर्यायायिक मेदान्नयद्वयम् ॥ १२ ॥

·-- ܝܝ દ્રવ્યાનુયોાતના [ ૨૩ માવાર્થ દ્રવ્ય- તથા - પર્યાયો માનન+ સિદ્ધાન્ત દ્રવાર્થિવ શૌર પાર્થ મેદસે ન દે પાયે મેં ચઢિ જુન મી તૃતીય દ્રવ્ય હોતા તો તીસરા નય મી - વહતે શા મ - - ch 8 ! વ્યાયી 1 વરિ ગુખસ્તૃતીય પુરાથી દ્રવ્યપર્યાયાન્નોજ ઘાઘ માવો મત, હું તૃતીય નયોનિ ઝમતે | સૂત્ર તુ હવ્યાપર્યાયાધિ ફતિ નયમેવ થતમ / નૈયાન્તર થયમવિગતવાદ્રશ્યન્ ! બતો નથદયાપરો ના પ્રવ ને વત્ત જ સમતો તો ગયા મનાવવા હવાદિયપન્નવદિયાળિયા ના પુળ ગુગોવિ દુતો મુળદિયાવિ સુન્નતો માશા પુખ માવયા તે સુરજે, મુત્તેસુ ગોચમા | પન્નવસUળા ખિયા વારિયા તેમાં પન્નાયા ગરા રૂપાંતીના મુળ માપતા, પરંતુ “વળજ્જવા મવપન્ના ધંત્યાતિપાઠ પર્યાયરાન્ટેન પંક્તિસ્તથાપિ પુણો ને ધ્યતે | બન્ય| ઇ-નાનત્યાદ્રિસ્થાને ધ્વજ ગુણશો યશ્ચ દશ્યતે શોપિ બબિતશાસ્ત્રવિપર્યાયવિરોષ સધાવાનો સેતુ ! પરન્તુ મુખાસ્તિવનવિષયવાવો ! સંમતિપ્રજ્યમથ્ય નપતિ બસ્થિરમણ પણ ગુનો કરાખો અાંતકુળો | વાપરિબામાં મન્નદ્દ તમા મુળવિસેલા ? મુળસદ્દમંતળાવિ તyપન્નવવિલે સંવાળ ! સિજ઼ડ઼ વર્ષ સંવા બસસ્થયમો હવ ગુણોત્તિ પર વહુ સહુ દંતમુનિ ચ મિ તરત તમને જો બહિર્ચ વિ ગુણ તવ ચંમિ દ્રવä iારા gવ ગુણ: પર્યાયાત્ પરમાદશા મિત્રો નાસ્તિ ! તસ્માન્ દધ્યમિવ શરૂિપતા સ્થાતિ- त्यभिप्राय ।१२। વાત્યાર્થ પર ગુખ તીસર પર્થિ કર્યા દ્રવ્ય બૌર પર્યાયસે મિત્ર પાર્થ હોતા તો તીસરા ન મી બાપ્ત હોતા, અર્થાત્ સૂત્ર તો દ્રા કૌર પર્યાયાધિ પેસે તો નય હી હદે પાયે હૈં, યતિ તીસરા હોતા તો દીવ પતા ! ચદ્ સિદ્ધ દુબા વિ ફન વરુ ચિત दो नयोंसे अन्य कोई नय ही नहीं है। संमतिग्रन्थमें ऊपर कहा भी है। માથાર્ય શ્રી માવાનને દ્રવ્યાર્થિ તથા પર્યાયાર્થિ એ છે હી નય હે હૈં, શિર વરિ દ્રવ્યપર્યાયસે મિક્સ મુળ મી હોતા તો મુખર્ચ નય મી ના યોગ્ય વ્યા છે ? ઔર મનાવીને નો મોતમાહિશ્નો સૂત્ર હે હૈં હનમેં પન્નવ સંજ્ઞા વહી હૈ પર ફ્રી વજાતે હૈં રા રાવાહિક્ક સૂત્રએ ગુણસંજ્ઞા નહી ફી ા હૈ પરન્તુ “વળજ્ઞવામાન્ય પન્નવા ફત્યાર પાઠ પર્યાવરબ્દસે હી હા હૈં કથનું વળંપર્યાય, મુળપર્યાય વેરા ફ્રી હા પાયા હૈ. મુળ વા વાપર નહીં હા એ શૌર મી “મુળા ' અ ગઢ ફત્યાદિ સ્થા- कथ S દૂલસ્ટિવે ?

·૨૪ ] શ્રીમદુરાન વન્દ્રનૈનશાબમાજાયામ નામે નો ગુણ શબ્દ વીલ પુતા હૈ, વહુ મુળ રામી "ગિતરાત્રમે સિદ્ધ પર્યાવિરોધ ફ નામ હૈ, ફઢિયે વસો સંવ્યાજ વાન શ્રી સમક્ષના વાહિયે શૌર ગુનાસ્તિ ન વિષય છે. વાવ નહીં / રમતિગ્રંથમે હા મી છે ? માથાર્થ સચિજ સમય છે જેના વહતે હૈં િ મુળ, વશ કુળ, તથા અનન્ત- ગુખ સંપત્તિ પરિણામ પદે યે હૈ, ફ ારા જુના રાષિવાવ છે ! ૨ // સૌર મુળરાન્ડ વિના મી સંસ્થા વિષયને તનુ ધ્યાયવિરોષ પેસા બચી યિા હૈ ડત હેતુસે પ ગુણ વદ સમૂહા ધર્મ સંવ્યાપર હું 7 વિ શર્િપર | ૨ | નૈસે રાસંચાલોને દશમુળ હૈ, યેસે હી હમે થઇ મુળ, રાતમ शतगुण | સી બજાર સમસ્ત સંસ્થાઓને મુળ રાજા પ્રયો હૈ, યેસે છ મુખ દ્રવ્યસ્થ કુળ નહીં હૈ રા ફત રીતિસે પરમાર્થ દષ્ટિએ પરસે મિક્સ હોર્ડ પદાર્થ નહીં હૈ, દ્રષ્ય જે સદા. પિતા મુળી તે હોતી હૈ? પારા इस कारण से બથ વન પર્યાવસ્થ વત ગુણ કૃતિ રવત્તિ ! મુળ શક્લિપમેય મરવાનશ્ચ વિવરલે, તાવ ફુવન્નાહ ! લવ વાવી પણ મુળજો પર્યાય કારણ જાનતે હૈ, ઔર મુળ સ્વતત્ત્વરિતા માનતે હુણ પરસ્પર વિરુદ્ધ વિવાદ વરતે હૈં, પનો ટૂષણ તે દુહ ય સૂત્ર હતે હૈં પર્યાયસ્થવત્ત ચંદ્ધિ મુળ વળત્તિવા | મુખપર્યાય યુવેયં મુખપરિણામશત્પના ૧રા ભાવાર્થ શૌર રિ પ ા ારણ (કાવાન વરાળ) મુળ દો તો પુનઃ દ્રવ્ય જ્યા પ્રયોજન ? | શૌર ગુખપર્યાય ચ નો જ્યન હૈ તો તો મુળવી હી પરિણામ છત્પના , 7 વિ અન્ય કુછ ૨૩ | થાય હું મુળ પર્યાયી વત કપાવાનારા મવતિ | તલા દ્રવ્યેળ નિમિતિ fi પ્રયોગને પ્રયોજન મુળેવ મદ્ધિમિવૈવ કુળપયાવેવ પવર્થોિ વિફથતા તૃતીયસ્થાનસ્મવાતુ તિ નિયમ | પુનરવ શ્ચિવિષ્યતિ | દ્રવ્યપર્યાય ૨ સુખપર્ધા ૨ જે વા મિરને ત% કવ્ય ? મુળરૂપ ૨ રને જ મને ત ા હતિ જ્યના વાલી સત્ય | ય વાર્ષેિ રણોપરાનું મળે નારણદારો નાથતે . તથા લાકળમેરે મેર. સિદ્ધપતિ | કી ૨ ધાર્યમેવસિદ્ધ જાળમેવસિંહ- રિત્યજ્યોન્યાયોના દૂષણમુત્યતે તાત્ મુખપર્યાયતું ગુણપરિણામચૈવ ઘટીન્ડરમેનાપે , તત હવ જેવા સમ્માવના, પરંતુ પરમાતો ન ટ્ટિ બી ૨ દ્રવ્યાદ્રિ નામચમિનિ મેતોપવારેવિ = जाया ન્યાત્યાર્થ વરિ ગુણ પર્યાયવા પાવાન શારણ હો તો દ્રવ્ય ક્યા કોનન ? અર્થાત્ ઇન્ચા પ્રયોગન ગુણસે દી વસ્ત્ર અન્ય પદાર્થ માનને હી ક્ય આવશ્યતા ઝું ? લૌર દ્રવ્ય પાર્શ્વ ગુણસે હો યા તો મુળ, તયા પર્યાય, ફન્હીં લોન પા કપરા ના વાહિયે, ક્યોં િતૃતીય સંવ , પેલા નિયમ હોના વાહિયે તવ ·દ્રવ્યાનુયોતિરંગા [२५ अब इस विषयमे यदि कोई ऐसा कहै. कि द्रवपर्याय तथा गुणपर्याय ये दोनों कार्य भिन्न भिन्न रूपके हैं, इसलिये द्रव्य तथा गुण ये कारण भी भिन्न भिन्न रूपके होना चाहिये । इस प्रकार कल्पनाबादी भी मिथ्या हैं । क्योंकि कार्यमे ही उपचारसे कारण की कल्पना होती है इसलिये कार्यभे कारण का प्रवेश होता है । और भी प्रथम कारणका भेद सिद्ध होने पर कार्यका भेद सिद्ध होता है, और ऐसे ही कार्यका भेट सिद्ध हो जाये तब कारणका भेद सिद्ध हो सकता है, इस प्रकार कारणके भेद सिद्ध होनमें कार्य- भेद सिद्ध कारण होगा, तथा कार्यके भेद सिद्ध होनेमे कारणका भेद सिद्ध होना कारण होगा, इस रातिसे तुम्हारे मतमे अन्योन्याश्रय नामको दूपण भी आता है । इसलिये गुणपाय यह जो कथन है सो तो गुणकी ही परिणामरूपसे कल्पना है, क्योंकि कल्पनामात्र से ही पर्यायसे गुणके भेदका संभव है, और परमार्थदृष्टिस तो गुणका पर्यायसे भेद है ही नहीं, किन्तु परमार्यमे द्रव्य गुण तथा ५यि ये तीनों नाम भी भेदके उपचार से ही कल्पित किये हैं, ऐसा जानना चाहिये ॥ १३ ॥ एकानेस्वरूपेण भेदा एवं परस्परम् । आधाराधेयभावन कल्पनां च विभावय ॥ १४ ॥ માવા इस पूर्वोत्त प्रकार से द्र०य एक ही है, गुण पर्याय अनेक हैं, इस रीतिसे परस्पर अर्थात् एक दूसरे की अपेक्षासे भेदको कल्पना मात्र जानो, और इसी पूर्वोक्त रातिसे आधारावयमाचको कल्पना भी निश्चय करो ॥ १४ ॥ व्याख्या। एवममुना प्रकारेण द्रव्यमेक, गुणपर्याया अनेके, इत्य भावना कार्या । परस्परमन्योन्य भेदभावकल्पना 'कर्तव्यत्ययः । च पुन अनयव दिशा नावाराधयमावन कल्पना विभावय । आधा राधेयत्र- "मुखभावानामपि स्यमावेन भेदान् विचार्य मनसि शेयम् । चत परस्परावृत्तिधर्माण परस्परभेदान् "शापयन्तीति भाव. ॥ १४ ।। व्याख्यार्थः इस पूर्वोक्त रातिसे कल्पना मात्र से गुण, पायकी सिद्धि होनेसे यह सिद्ध-हुआ- कि द्रव्य एक है कल्पना अथवा विवक्षासे गुण पर्याय अनेक है। इस प्रकार द्र०य, गुण तथा पायके परस्पर कल्पित. स्वरूपसे भेदकी भावना करनी चाहिये । और -इसी रीतिसे आवार, आवेय आदि भावसे भी कल्पना को जानो. अर्थात् कल्पित स्वमायके ही भेदसे आधार, आधेय इत्यादि भावोंके भी स्थायीभाषसे भेदोंको विचार कर मनमें निश्चय करो, क्योंकि परस्पर आवृत्तिशील धर्म, अर्थात् एक पदार्थ से दूसरे मे आनेवाले धर्म. ही परस्परके भेद को ज्ञापित करते हैं, यह तात्पर्य है ॥ १४ ॥ अथ आवारावयमावयोईष्टान्तन उपदिशमाह । अब आधार आधेय भावके विषयमे यान्तद्वारा उपदेश देतेहुए यह सूत्र कहते हैं F ४ ·૨૬ ] द्रव्य શ્રીમદુરાનવનેનરાજનાઝામ્ ઘાવિદ્રવ્યમાંધા–સાથી તુ ગુજાવી હાલક્ષ્યા પાદ્યા દ્રચક્ષપજ્યું ધટાવિન્ ૧ણા માવાઈ ધર બારિ દ્રવ્ય તો વ્યયિાર હૈં કૌર મુળ વ્યાદિ કાચ ઈં ન આવે, જય આદિ તો દિય વિષય હૈ, શૌર વદ બાકિ દ્રવ્ય કો ફન્દ્રિયો વિષય હૈ Iષા બાલ્યા ધારિદ્રનાધાર ધરાહિમાધરો રૂપવીના ! તથા હિં ધટે પાદ્ય સાવૃતાસ્તિષ્કન્તીતિ | સ મુખપરસવો નીઇપીતાડયો દ સ્થિતા. હવETધારાધેયમાન દ્રવ્યાનું મુખપર્યાય મેવેન સ્થિત છે તથા પોરય મુખપયા દ્રિયોનરી ઇન્દ્રિયવિષયા ફીર્થ: ! જવા ૫ વરિન્દ્રિયોત્તર વધુમંત્રાહ્યગુણત્વા ! સો દ્િ રસનાવિષયો રનમાત્રગ્રાહ્યગુખત્વાવિત્યાર બી પદાવિદ્રવ્ય તુ દીન્દ્રિયવિષય, વઘુ સ્પર્શમા પદો ગૃહ્ય દ્રવ્યત્વાન્ તનૈયાયિમિતિ વખતે તુ ઉત્પવિયતારા પ્રાણેન્દ્રિયાવિશેના દ્રવ્યપ્રત્યક્ષમતા . જ ર ત્રાપયામીત્યાવિજ્ઞાને પ્રાન્તિ નાયરે વમનેન્દ્રિયગ્રાહ્યદ્રવ્યાનું મુખપર્યાયોમેવો જ્ઞાતા. | મુખપર્યાયયોરન્યોન્ય મેવડુ સદ્દમાવી રૂમમાવો ર ત્વનીય | મહુમાવી મુ, #મ માવી પર્યાય તિ ! બન્યપર્યાયો દ્વિવિડ | મેવ મમાની જા સક્ષમાવી મુળ ફમિલી તે પર્યાયવાન तु પર્યાયસામાન્યજી સ્વરૂધ્યાપિનોડ- મિઘાના વોર ફિતિ ! તત્ર સમવન પર્યાયા મુળા: ! યથાત્મનો વિજ્ઞાનવિજ્યાલય મમાવિન પર્યાયા,વાત્મનો વય સુલટુ લશીર્વાદ | કૃતિ એકત્પનમ્ છે ? A વાવ્યા વટ થાક દ્રવ્ય પદાર્થ બાધાર હૈં, ક્યોં િવદ બાવિ પ યાત્રિ રહતે હૈં. ફળેિ પાવિ હને સ્થાન વદ દ્રવ્ય ધાર કર્યા પારિવા ધારણ નેવાહા હૈ ઔર કપ, રસ બાદ ગુખ તયી નીરુ પીતાવિ પર્યાય તવ જય હૈં, અર્થાત્ વદ શારિ દ્રવ્યને પાકિ ગુણ રહતે હૈં, ફલ િકાય છૅ, અર્થાત્ દ્રવ્ય જે સુપર સ્થિત હૈં ઉસકાર લાધાર ધામાવતે દ્રવ્યસે મુળ પર્યાય મિસરૂપ સ્થિત હૈં ઔર પારિ ગુખપર્યાય હજ ફન્દ્રિયસે ગ્રાહ્ય હૈં, શત્ ચ પ પ ફન્દ્રિયસે નાને નાતે હૈં કૈસે આપ નેત્ર ફન્દ્રિય વિષય હૈ, ક્યોંવિ વ૮ નેત્ર ફન્દ્રિયમાત્ર નો ગ્રાહ્ય ગુણ છે તો અપ હતે હૈ, તા રા નિહાં ફન્દ્રિય વિષય હૈ, ક્યોંકિ નિહા કન્દ્રિયમાત્રને પ્રબ ને યોગ્ય गुण દૈ ! રે પટ આઢિ દ્રવ્ય તો નિદ્રય વિષય દે, કવિ વર નેત્ર તવા પન (વ) ફન દોનોં ફન્દ્રિયસે નાના નાતા હૈ, ક્યોંવિ વ૬ કન્ય વદ્દ ન નૈયા મત અનુસાર હૈ, ઔર નિન અર્થાત્ નૈનમત ૨ વટાર્ડ પર વાત , ક્યારીનેં પાતી હૈ, તમે હૈ, ઘટને હપ , યહાં વડા, ધાત્રી, તિરુ તવો ધટ બાધાર શું છે वस्तु उनमे वा उनपर है वह आधेय है। पटाईरूप आधारका आधेय देवदत्त, स्थालीका વાવ, તિવ્ર તંત્ર ચોર દા બાય હૈ ! २ जो ·I દ્રવ્યાનુયોરતળા [ ૨૭ Rાન્ય બારિ દ્રવ્ય પર્યાય દ્વારા બાળ કલા િવૃન્દ્રિયોંસે મી. દૂઘર્જા પ્રત્યક્ષ હોતા હૈ યતિ પેસા માનો, તો “પુષ્ય પ્રાપયામ” મેં તુમ સુંધાતા દૂ, ફત્યાદિ જ્ઞાન પ્રમ હો ! સબજાર અને ફન્દ્રિયગ્રાહ્ય (નાનને યોગ્ય ) દ્રવ્યસે ઇ ફન્દ્રિયગ્રાહ્ય ગુણપર્યાયછા મેક નાનના વાદિયે ! કૌર મુળ તથા પર્યાય પરસ્પર મે તો સામાવી તથા મમાવી શત્પના સમક્ષ તેના વોદિયે ! બર્થાત દ્રવ્ય સાથે સાથે ભાવી હોવાછા ન હો सह સો સમાવો મુળ હૈ, વૈસે યુદ્ધમે સાવિ દૌર શીવમેં જ્ઞાન ભાવિ અપચો | ઔર જી બન વારી વારી રે માવો હોનેવારી નો છે તો જમાવી-પર્યાય હૈ જૈસે મની મૃત્તિના દ્રવ્યને પિંડ સ્કૂઢ બાલિ, સુવર્ણ વદ બુડન્ટ માવિ, ઔર નીવ દ્રવ્યમે નર નાર તથા સિદ્ધાદિ પચ સમક્ષના | શૌર મી પર્યાય હો મે હૈં, તો સમાવી (ાથે હોનેવા) પર્યાય શૌર દૂસરા મમાવી અર્થાત્ મતે હોનેવાહી પર્યાય | ફનસે સાચે હોનેવા પર્યાય શ્રી મુળ હતે હૈં. યહાપર પર્યાયગઢ પર્યાય સામાન્ય બળ , અર્થાત્ નિન શાધારભૂત મિત્રને વ્યાપ ફોર રહનેવારા પર્યાય ગુબરાદરો છે. નાતા હૈ, રૂસ્ટ પેસ હસે વોર્ડ કોપ નહીં હૈ. કનને સમાવી પર્યાય મુળ હૈં, વેસે માત્મા વિજ્ઞાન પિછી શક્તિ જાતિ, શૌર માથી પર્યાય હૈં, વૈસે માત્મા સુવ સુરત ફર્ષ તથા શો શાહિ; ફલ પતિએ ગુખપર્યાય પરસ્પર મેશત્પના કરની વાહિયે આ શપ || લજ્ઞાસહુચાનક્ષગેમ્પ વિના, ટ્રવ્યાવીનાં યો વિધિવા મિત્રો રદ્ધાન્ત શ્રીતીર્થનાથપ્રીતે, શ્રદ્ધાં કુર્યાન્નિશ્વરદાચ વોઘઃ ૧૬ વ્યાક્યા સંજ્ઞા (વસ્તુ નામ) સંન્યા (Tદાર્થ મળના) તથા જનાધારણ ધર્મ વગર બા હળદ્વારા નો દ્રવ્ય ભાવિ વિમાછો પરસ્પર નાર્ના શ્રીમાન તીર્થના કરવા સિદ્ધાન્ત શ્રદ્ધા રે, કસ મખ્ય ની અવસ્ટ વોલ હો ને દ્દ | ફતિ શ્રીમોનવિનિમિતા દ્રવ્યાનુયો તળાયા દ્રિતીયોધ્યા વ્યાહ્યા ! સૌ નામ તન્નત-વિમાનો, યથા द्रव्यनाम १ गुणनाम २ पर्यायनाम ३ चेति । @યા બાગના તતો વિમા યથા વ્યાજ પ, જુના અને ને, થયા બને છે જ્યા સવારનવર્ષ- વજન તો વિમાન કથા દ્રવતિ તાતાત્પર્યાયાનાયબ્રતીતિ થમ્ સુખના વન્યસ્ય મિસરળ ગુખ | પરિતામન સર્વતો વ્યક્તિ gય પવમેતેવા વ્યયુગપર્યાયાજ પર એવોડરિતા હવે સશાસક્રૂપાક્યો વિમા મેવ વિદિતા દ્રવ્યારીના યો મિથ પરસ્પરમ્ મંત્ર દ્ધાન્ત સિદ્ધાન્ત श्रीतार्थनार्थप्रणीते श्रीभगवद्भाषिते श्रद्धामास्था कुर्यात् तस्य मव्यस्य निश्चलो नि'प्रकम्पो बोष सम्यक्त्व મત ત ણેય || ૬ | ફતિ શ્રીદ્રવ્યાનુયોતગાયા મેરબદર્શનો દ્રિતીયોધ્યાયઃ ૧ ૨ .

·? ૨૮ ] શ્રીમરાન વન્દ્રનૈનશાસ્ત્રમાસ્કાયામ્ ચાત્યા–સંા અર્થાત્ વસ્તુળજા નામ નામકૃત વિમા નૈસે દ્રવ્ય નામ ૨ મુળ નામ ૨ તથા પર્યાય નામ ફત્યાવિશે ! સંલ્ય વર્ધા વાળના કસ , નાનનિત્ત વિમાસે, વૈસે લીવ, પુત્ર, ધર્મ શારિ છ દ્રવ્ય હૈં, અને મેં, તથા પર્યાય એ અને હૈં, રૂસ વિમાસે, શૌર બાવાધારણ ઘ વ વન બ્રહ્મળ હૈ અર્થાત સૂક્ષ્મ પાર્થા પેસા ધર્મ વર્ણન છે, વિ વહુ ધર્મ અન્ય પદાર્થોને 7 મિસ્તે, वह 7 અસાધારણધર્મો શક્તિવાહી ઢબ હૈ. વા યા દુબઈ વિમા નૈસે “ન ન પડ્યો નો પ્રાપ્ત છે વઘુ દ્રવ્ય હૈ યહ દ્રવજા હૃક્ષળ હૈ સમૂહ વ શ કાતિ પદાર્થોમસે નો પ્રશ્ન બિતી પૃથક્ વર વહુ ગુણ હૈ” વહુ મુળજા રક્ષક હૈ, ઉસે હી “નો સર્વત્ર યાકૂ દો, નો સર્વત્ર મન રે વહુ પર્યાય હૈ યહ પર્યંચા સ્ત્રક્ષણ હૈ ફુલઝાર સંજ્ઞા, સંસ્થા, તથા ક્ષણ દ્વારા દ્રવ્ય, મુળ તથા પર્યાયજા પરસપર મે હૈ રૂસ રીતિ. સંજ્ઞા વંથ શૌર, રક્ષળોએ દ્રવ્ય ભાવિ પરસ્પર મેવો નાનવર શ્રીમાવાન તીર્થનાચ દાર- માષિત રત ત્યાદ્વાદરૂપી સિદ્ધાન્ત નો શ્રદ્ધા મનુષ્ય નિશ્ચન્ટ (સંપાયમાન) વધ ( સવ) શ્રી પ્રાપ્ત હોતી હૈ, રેસા કાનના વાહિયે છે રદ્દ ફતિ છીદ્રવ્યાનુયોતિબાવાત્યાયામાપાધિધારિપહિતકારકતા- શર્મળતિમવાદીવાલમન્ટ તાયાં દ્રિતીયોધ્યાયઃ II ૨ UF તૃતીયાધ્યાયે એ તીર્થ દ્રવ્યાવીનાં મેવમલીન્તિ | ગમેદપક્ષમાંછિત્ય તાન दूपयन्नाह । નવ શાસ્ત્રાર દ્રવ્યારિજા સર્વથા મેરી પીળા વરતે હૈં વન મતો મે પક્ષના કાર્ય વર ફુલ રૃતીય ધ્યાને દૂષિત રતે હૈં પ્રાન્તનોmતે એક દ્રવ્યાવીનાં મિથો યા ! સ્વાગપુખિનોવેવ માવોòવોન્યદ્રવ્યવ . ૧ માવા વરિ હજાન્તર કર્થન સર્વથા દ્રવ્ય, ગુણ તથા પર્યાય પરસ્પર મેક હું તે દો, તો યુન્ય દ્રવ્ય તુલ્ય મુખમુળ માવા ડછેટ (જમાવ ) ને લાવે વ્યથા યહાં દ્રવ્યાવીના દ્રવ્યમુળવર્યાયામેન્તર દાસTળ મિથ પર મે તે, તવા બન્યદ્રવ્યવત્ પદ્રવેવ સ્વદ્રપવિપડી શુળગુણિનોરવ માવોચ્ચેવો જુગુમાવસ્ય યુનિછતિમંત ! ચપા ની વન્યસ્થ નુ જ્ઞાનાય તેવા કુળ નીવવ્યમ્, પુછદ્રયસ્થ પુણા રૂપાવતેલા મુળી પુમિતિ વ વૈવસ્વ શાસ્ત્ર સિંદ્ધાં મેટાબ્લીશાળ વિસ્તુતે. નવદ્રવ્યય યયા પુછદ્રશ્ય મુળભ્યો મેડિસ્તિ, તથા નિમ્યો જ્ઞાનાવિખ્યોરિ મેવસ્તિ ! તદનું સામર્શ મુળી | ઇતસ્ય તે મુળા, ફત્યય વ્યવહારો વિનુગતે તમાતું રાજૂ દ્રવ્યપર્યાયાળામમેટ ઇવ સન્મવતિ | તાદશી નિયવિવાર અરોરા મવાનો ઘારત I ?

·ખ 1 पुद्गल द्रव्य ! व्यवहार antic वह દ્રવ્યાનુયોતિખા [ ૨૨ વાર્થ નવ કન્યાવિ અર્થાત્ દૂન્ય, મુળ. તથા પર્યાય પ્રાન્ત ક્ષણે પુરસ્પર મે. તે હો, તો, વવદ્રવ્ય તર૬- સ્વદ્રવ્ય વિષયને સી ર ગુણી મા- ૧ ( સર્વથા સમાવ) કાયમી / નૈસે નાવદ્રવ્ય જ્ઞાનાદિ મુળ હૈં, બૌર ઉજ-ગુણ નીવદ્રવ્ય હૈ, છે : ही पुद्गल द्रव्यके गुण रूप आदि है और sનો મુખી હૈ ફલપ્રજાર નો વ્યવસ્થા સામે પ્રસિદ્ધ જૈ વહુ ગુખ બૌર મુખી. સર્વધા મે શરીર ને સુત હોતી હૈ. જ્યવિ નૈસે નીવન્ય પુદ્દાન્ય મુળને મે દૈ વૈસે હી નિનાળો મેર / સદી પ્રવર ફસ ચદ્ર મુળી તથા ફસ કન્ય ચહુ ગુણ હૈ. ય जो भी હોતા હૈ ! ફલસ્ટિવે દ્રવ્ય, મુળ તથા પ્રયો અમે હી સંભવતા હૈ ! પેસા મે ના વિવાર કપરાને માન્ય નવ ધારળ શા अथ, पुन र यभेदमाश्रित्य युक्ति कथयन्नाह । લવ પુનઃ અમે આશ્રય કર યુોિ તે દુહ અપ્રિમ સૂત્ર વહતે હૈં મુખપર્યાયયો બે બેસવા રતઃ | નવસ્ય કવ સ્થાપના કૃશ શારી માવાઈ ગુણ શૌર પર્યાચા દ્રવ્ય વિષય અમે સંબંધ ને સિદ્ધાન્ત છઠ્ઠા ભાવી હૈ, જિ મેહત્ત્વના અત્યંત નવા પ્રવન્ય દો જાતા હૈરા ચાલ્યા પર્યાયોરન્યોન્ય કથે વર્ષાવિષયે ચમેલન્વય વાસ્તિ ય િવશ્વવિષયે જુનવયવો અવાયનાના મિ. સર્વ બાતે, તાડનવાલો વનિવર્ધન નિષ્પો ! મુળનિરિવ સમવાયો શ્યતે | પુસ્ત સમવાયવવસ્થાપિ મી સખ્ય ન્યો યુન્યતે સન્વચાર્ષિ અન્ય સખ્ય ન્યો યુન્યતે | પુનસ્તસ્યાપિ બન્યતર ! ઇવ પ્રમ્પયતોડવસ્થિતિ લુગાપિ મવતિ | અવ જ મેવત્વનયા મૃત્યમનવસ્થામવલ્પ સ્થિતિયુ- બસ નાતે ! તમાતુ ગરબા રમવાયસ્થ સ્વપ્નન્ય મેવામિતયા વર્ષે | તfછું ગુણગુનિનો સ્વલ્પસર્વાન્યમવંત છે વોવ I fi ૪ મવતા વિષયને ! યગ્ન નવીનમ્બન્યત્પનીરવ વિખ્યત્વ S उक्त च પ્રક્રિયાશીરવ યત્ર પક્ષ સહામહે ! પ્રક્રિયાછાધવ યત્ર ત પણ રોવયામ” Ni ઋગુમાપ સિંદ્વયતોડયંત્ર્ય_વા ભાવનોબા ! સમવાયસ્થ સ્વપસન્ડમિન્નર ગુણગુનિશ્ચિ સ્વધુમવારને ર કો વિશે નિāનવોનqવાવિંડળનું જ શીવારિત વિજ રા વાલ્યા યાદાઢસિદ્ધાન્તને દ્રવ્ય વિપમેં અર્થાત્ દ્રવ્ય સાથ, ગુ, કૌર પર્યાય રસ્પર મેલ સંવંધ હી હૈ , શૌર ચઢિ છે. વિપસને મુળ થી પર્યાય एक भिन्न संबंध कल्पित करते દોનો ફી દ્રવ્ય સમવાય સંબંધસે રક્ત છે.' તો વદ્દ અનવસ્થા પડ્યા समवाय नाम કર્યા મુળ ૌર પર્યાય યદુ ·શ્રીમદુરાન-ન્દ્રનૈનશાસ્ત્રમાણાયામ कारण होता है। क्योंकि तुम्हारे मतमे गुण तथा गुणी जैसे भिन्न २ लक्षित होते हैं उनके तुल्य समवाय भी तो सबसे पृथक भासता है । और जैसे गुण, गुणी द्रव्यमें सम- पाय संबंधसे रहते हैं ऐसे ही समवाय संबंध भी उनमे किस संबधसे रहेगा इससे उस समवायका भी अन्य संबंध मानना योग्य है । और फिर उस समवाय संबंधका भी अन्य संवध कल्पना करना चाहिये । इसप्रकार कल्पना करते हुए तुम्हारी स्थिति कहीं भी न होगी। इसप्रकार भेटकी कल्पनासे अत्यंत अनवस्थाका प्रबंध और अस्थिति थुपिका प्रसंग होता है । इसकारण यदि समवायका अन्यसंबंध न मानकर अभेदसे स्व- रूपसंबंध ही अङ्गीकार किया हो तो गुण तथा गुणीके स्वरूपसंबंध स्वीकार करनेवालोंको क्या दोष है ? और तुम्हारा इसमे क्या विगाड होता है जो नवीन समवाय संबध स्वी- काररू५ कल्पनाका गौरव करते हो ? अन्यत्र कहा भी है "जिस पक्षमे प्रक्रिया को गौरव है उस पक्षको हम नहीं सहते है, और जिस पक्षमे प्रक्रियाका लाधव है उस पक्षको प्रसन्नता स्वीकार करते हैं। क्योंकि जो अर्थ सरल मासे सिद्ध होता हैं उस अर्थको चक्रमास साधना योग्य नहीं है । और समवायके जुदा स्वरूप संबंध करनेमे तथा गुणगुणीके स्वरूप संबंध स्वीकार करनेमे क्या विशेष ( 4 ) है ? और व्यर्थ નવીન સંવંધ કર નેને નીરવ હોતા હૈ (અર્થાત્ મુખ ઔર મુળી મેદ માનના और उनका समवायसंबंध मानना पुनः अनवस्थादोषसे भयभीत होकर समवायका संब- न्धातर न मानकर उसका स्वरूपसंबंध उसका स्वरूपसंबंध ही स्वीकार करना इसकी अपेक्षा गुणगुणीक केवल स्वरूपसंपंधके मानने ही लाधव है, क्योंकि स्वरूपसंबंध तो तुमको भी मानना पड़ता ही है) इस प्रकार संक्षेपसे सर्वथा गुणगुणीके भेद' माननेवाले मतमे दर्शाया है ।।२।। पुनर्भदक्षिणो दूपयन्नाह । अब भेदवानीके पक्षको दोष देते हुए अग्रिम सूत्र कहते हैं। रवर्ण कुण्डलता प्राप्त घटो रक्तत्वमाथिवान् । इति व्यवहतिर्न स्थायद्यभेदो भवेन हि ॥३॥ सूत्रार्थः यदि द्रव्य, गुण तया पर्यायका अभेद न होता तो "सुवर्णद्रव्य कुण्डल- आको प्राप्त हुआ और घट ५ ( गुणदशा ) को प्राप्त हुआ" यह व्यवहार लोक में नहीं हो सकता ॥३॥ व्यास्या । स्वर्ण कुण्डलता कुण्डलमाव प्राप्त । कनके गतपि नामान्तरण दूषण कुण्डलाकारता १ जाति व्यक्तिका, गुण गुणीका, अवयव अवयवीका, क्रिया क्रियावान्का तथा नित्यद्रव्य विशेषकार भेद नवाधिक मानते हैं और इनका समवायसवध भी नैयायिक मानते हैं, उनके मतमे यह दोप है ।

·દ્રવ્યાનુયો-તળા [ ૩૨ 7 મેવા. તયાં ન પહો રજીસ્વામીવિવાનું ! પૂર્વાવસ્થવ પટ ૨યામવર્ણઃ પુનનિપાવરૂ પ્રાપ્તસ્ત- થાપિ રયાને ધટે ૨uતા પ્રાપ્તડપ ઘટાન્ડરતા ાતા ! વધ્યયુગમેતા દ્રવ્યમેવો જ નાત ફતિ વ્યવહાર કોકસહિ૫ બાવારો ન ઘટતે વચમેદસ્વભાવવ્યવરો દ્રવ્યાવીના જ મહેતુ | બતો દબાવયઅયોડમિન્ના ઇવ પ્રત્પન્ને નામાન્તરે જ રાહૂનીયમિત માત્ર રૂા વાત્રાર્થ સુવર્ણ સુદઢ અર્થાત વગેરે સામૂષણપનેજો પ્રાપ્ત દુધા, ચાં સુવર્ણ ડ બાજારજો પ્રાપ્ત હો યા હૈ તો મી કુંડટ પત નામમાત્રને સુવર્ણ શૌર કુંડof મેટ નહીં હોતા, તથા ધર્ટ સ્વદશા પ્રાપ્ત દુધા, ચહ્નાં પૂર્વ અપાશા ધર રામ વર્ષો થી શૌર શનિ દ્વારા પાસે રરૂપને પ્રાપ્ત દુબા, તો એ અર્થાત્ રામ દવે રસ્તા પ્રાપ્ત હોનેવર મી વદુ ધર અન્ય ધટવા અન્ય પદાર્થતા નહીં પ્રાપ્ત દુલા ભર્યાત વર્ણનામ મુખ મેરે દ્રવ્ય મેવ નહીં દુમા ગૌર ચંદ્ધિ મેદસ્વમવસે દ્રવ્યમુખપર્યાયો વ્યવહાર = દો તો પૂર્વાચિત સુવર્ણ ધટ મારિને વ્યવહાર કર્યા હોસિદ્ધ થાવાર નહીં ધટ સંતા હૈ ફરિ દ્રવ્ય ભાદિ તીનો પદાર્થ અર્થાત્ દ્રવ્ય, મુળ ર પર્યાય છે અમિઝહપ ફ્રી ત્પિત શિવે નાતે હૈં, ફન નુરે નુરે તીન નામ હોને સે ચ રજા ની જાન વાહ વિ વહુ મિત્ર હૈં યહ માવ હૈ મારા પુન: યતિ | જમેદવારી મત વધવા થન વરતે હૈં ! સ્થા નધાયોમેંદાજેડપિ દિખાયાત પ્રવેશreતામાવાત્tધામેવબવતા લોકો માવાર્થ વધે તથા તેરા મેસે ધર્મ દિગુબતા દોની વાહિયે પરતુ હેરાને બંધ બધિ ગુeતા નહીં હૈ, ઉસ દેતુસે દેરાસે ધ અમેવર ફ્રી પ્રવન્ય હૈ Iષ્ટા વ્યાયા. કહેવાયોમેંદા વિષયેગપિ દિળાત્મતા દ્વિમુખમારાપો મત ! સોડવયવી, દેશોડવાવ બાયોમેવત્પના દિગુણો માર વચ્ચે મવનું દિખ. ન્યો ભવેવ ! યત રાતત—પટે શતાનુષ વાવા મારોડસ્તિ તાવાનેવ ૬િ રે મારો યુતે, તત્ત્વપલ્યોરમેવા ! મેવવિવારે પટોડN: તત્તવો વમનોરતસિમન્સતિ દિમુળભુતાપિ યુel ! મધ ૨ નૈિયાયિને નવીન ઇવ વિ થતિ છે -નવયવમારા અવયવમારો લ્યન્ત અધીયાનસ્તિ ! તમા તન્મતે દિશાવિષમચ્છે વાર્ષિ જીeભુત્વ નો વિતુમતિ ગિરિધ gબાઘલયા મનવમંત્વાન્ ! બ રમાબુમળે સાચોસ્તૃણમુલત્વમનના પરિવરવો પરમાણુમળે માન્ય સ્થા ! દિશાવિમળે ન માન્ય स्यात् । अभेदेन यस्य बन्यो यदा मन्यते नदा प्रदेशस्य यो भार स एव स्कन्धस्य भारत्वेन परिणमत्येव । યથી તન્તુપ પટતથા પરિમિત ! તારા મુકતાથી વૃદ્ધ% ટોપ સ્થમાનો િર દ્વિતિ માર | ૪ | -- यत ·Phê ૨૨ ] શ્રીમદ્રાને વન્દ્રનૈનરન્નમાઝાયામ વ્યા ત્યા– (ચવવી) તૈયારા (વયવ ) થઈમ મેર હોને સે સ્વ- ધ વિષયને દિમુળવતા હોગી થાત્ ધ તૂના વોશ પ્રાપ્ત હોય, થાપર સૂત્રને સ્કંધ વારતે અવયવીરપ કર્થશા પ્રહ ! ભર રેશા અવયવ ફન વોનો અવયવી તથા વયવોવ મેરકલ્પના અવયવીને તૂના વોલ હોને વહુ થવયંવી કવચવવી અપેક્ષા દૂના વોલસ્ટ હોવાના, ક્યોં િસૌ તંતુ (સૂત) ૨ વુને દુલ વસ્ત્ર પતના હું માર યુ વિતના વિ જન તો તંતુળો જૈ ક્યોં િતંતુ થર પર મે હૈ, ઔર-ચઢિ તંતુ વીર પદ મેત વિવારે, તો જ અન્ય હૈ તંતુ અન્ય હૈં! અફલબાર ફન વોનોશા મેત હોતે દુર કવવી પર તૂન મરીન સી હોના વિતરું અવ વહો પર ચરિ છો નવીન તૈયા- ચિત્ર હેતા હતા , જિ અવયવ માસે થવયંવીદા માર વદુ હૃદ્ધ હૈ, તો ફસ હેતુને તે મતને પ્રગયુજી કવચવીને શહીં મી અવયવી- ઝવેક્ષાસ ધ મારીપન- હોના વાહિયે, ક્યો િવ બહેરા કારિયુ સ્કંધમે બસ આવી અપેક્ષા કવચ ધર્મપના ૪, શૌર કરાવારું પરમાણુ દgyહવા ઝવેક્ષા વિવા, ગુરૂત્વ માનસે પરમાણુ પા- વિછી ધજતા મ માની નાયી . શોર દિકરાર ઠંધ ન માની કાયમી ! બૌર નવ નિતા સંવંધ થમેવ માનતે હૈં તો પ્રદેશ (કવચવ) જા ને માર હૈ વદ્ ઘ (વયવી) છે મી મારપનેસ વરિષત હોતા હી હૈ. મૈસે તંતુવા રૂપ પદપતાએ પરિણમનવો પ્રાપ્ત ફોતા હૈ, અર્થાત્ નો તંતુ ન હૈ વ ી પટા કપ હોતા હૈ, તવ રૂલબારસે મુહતી અથવા પ્રવેશ કૃદ્ધિ નો રોષ હા હુઆ હૈ સો મી નહીં હો સકતા હૈ. યહ સૂત્ર તાત્પર્ય સૈ પાછા લવ નો દ્રાવિશ્વો અમે માનતે હૈ નો પારંમ તે સુણ વહતે હૈ ડ્રિન્નદ્રવ્યપર્યાયમેei પૃહાવિ માણસે ૨ મુખપર્યાયવત્તા પર માવાથઃ ચરિ મિન્ન દ્રો પર્યાય ગૃાવિશ્વો છતે હો તો દ્રવ્ય મુળ- પચવા દે છે ક્યાં નહી તે ? મા, વાત્રા ચઢિ મિત્ર ૨ દ્રવ્યો પર્યાય ૪૫ અર્થાત્ પાપાણ, ઝ, ગશાતિ તો મિત્ર ૨ વદુતને દ્રવ્ય હૈં, ૩નો પર્યાયમૂત યુદ્ધ ( વર) દ્વારિકો “ચ વર હપ હું ફસબાર વૃદ્ધિને પ ી જતા હૈ, તો દ્રવ્યો મુખપર્યાયવાહા ક્યોં નેહીં કરતા ? અર્થાત્ પ ઇન્ચમ જુળ તથા પર્યાય નમઃ હોય, સા વિવે ક્યાં નહીં સદા ? ક્યોક્તિ નો સાતમા દ્રવ્ય હૈ વહ ર માત્મા જ્ઞાન ભાટિ , કૌર r મ 1 एक ૨ તાવ ચ હૈ કિ વયવ મિત્ર અવયવી વનતી હૈ તો વહુ અવયવોને મિક્સ , ફરસે બપની तथा अवयवाकी गुरता (मारीपन) मिलाकर दूना होगया ।

·ક દ્રવ્યાનુયો તે [ ૨૪ હેવનર ભાવિ પર્યાય હૈં છુ કનોસિદ્ધ વ્યવહાર રેં નો દ્રાદિ ઉમેમા - જાર તુમ નહીં કરે તો વધુ હી નહીં, ક્યોંવિ દ્રવ્યો અમેતા અવશ્ય હું હૈ ? ચચરિ કન્ય, મુખ કૌર પર્યાય પેસે નામ ખૂથ ૨ હોને જાળ દ્રવ્ય મિત્ર હૈ મુળ મિત્ર હૈ, ઔર પર્યાય મિત્ર હૈ, ફલ ચુસ્તેિ મિત્રતા માન અક્ષિત (તીત) હોવા તથાપિ ન્ય ધર્ટ હૈ ઔર મુળશે શુદ્ધ ઘટ ની ધટ, ૨જી ૫૮ રવા પર ૐ તથા પર્યાય વિરાઇ બજારમેં પરિણત પાંવ તુલ્ય શ્રીવાસહિત સૌર મહાન કરવા યદુ ધર્ટ હૈ, ત્યાદ્રિ મુળ તો પર્યાયોંસે પ૮ મિન્ન નહીં જ છે! અ ટપાલીના મેર જ્વર તા િરવાન્સ શાહ ચાહય પર્વ મિસ ધ્યેય પાંવાળઝગાદ્ધિશાનિ ધ્યાળિ વહૂતિ તેવાં પર્યાય અાદિ મરનાવિહિપતમિત્કારિયા વુક્રયા કવિ માવલે હું દ્રવ્ય મેં પુછપર્યાયવત્ર માને છે પસ્મિન દ્રવ્યે ગુળવાયોરમેરો મને પતાદળ વિવેજ જપ થતા ચત ગાત્મદ્રવ્ય વહિત 8 વાત્મકુળ. ૪ પાત્મય સૌદશળ્યવદ્યારના વિસિદ્ધો વતંતે વાદળાવોનામમાં ન વલત તેવા મેટતા હવ વતરે ચક મિન કુળ મિત્ર પર્યાયોપિ મિસ ઈવ દ્રવ્યgીપર્યાય- નામત્વા ત યુવા મિક્ષતામાન જાતે તથા દ્રવ્ય ધટ મુનિ શુનો પટો નીનો ધરો રો ધટ, જામો જ પણ યુવાવા નહિ. બ્યુ. વેદોહર પાહિણપર્યાયામાં તો મિત્રો નાસ્તિ છે ૬ ! નિયતવ્યવહાર દ્રવ્ય તવાયો હતો કે પરબત્યેકવવાદ્યત્ર વાકારો દ્દા માવાનો દ્રવ્ય જ નિયત હોતા હૈ જ ફન રને વિમાન હોને સેવા , તથા રામામે તીનો હeતા ફોરેસે દ્રવ્ય, મુળ શૌર પર્યાય છી બજાર અર્થાત્ પ રી મૈં ૬ ! ધ્યાય ધીશ્વરનીવાનિયતઘાર કન્ય પવરહિતચારો મત ! તઘુગપર્યાયવો મેવા સવવેમાંનો નોવેવ થવા માનપિપોદfઅને વીવ: rવિપુલ પર્યાખ્યામજોડવરિ ચરિત્વ સ્માત વ્યાકામાખ્યા વિરોઘલા જ મહેતુ મન હળવું દવ્ય મુળ ૨ . ૩ ત નત્રિયમ્ ! પરંતુ સ્વાદ્ય વયવહાર , વિપુ તિષ્ઠતિ પરિણ- પત્વો પરમાન યાહ્ય ત = સનાળા પામવસ્તુ તેવા પર્યાયા હત-વંષિ મેતિ यतो रल १ तस्य कान्ति २ ज्वरापहारलमगा तच्छक्ति ३ एतत्रयमपि परिणस्येकरूपत्वम् । तथैव द्रव्य ૨ જુન ૨ પર્યાધ રૂ તત્પરગત્યાત્વા શ્વાશ હજબ સ્ત્ર દા - નો નીવ , શનીવ ન્ય, ફદ્યાવિ નિયત વ્યવહાર- બર્થ દ્રવ્ય यह पाठ भाषार्थके पीछे किसी मूलसे दिया गया શાન { ન્ય ધાર્થ "કો નીવ ! છે ય પtઠ સ્થાન મેં પદ્ધ !

·પર્યાય ચં. नाम હૈં , ܝ ܀ - ૩૪ ] શ્રીમદ્ભાગવન્દ્રનૈનરાજીમાડાયામ ફસ પ્રહાર વ્યવસ્થા સહિત વ્યવહાર હોતા હૈ, વહુ ગુણ શૌર ઘર્ચાયો મેહસે હૈ ફલ જારUT ફન મુળ પર્યાયો વિદ્યમાન હોનેપર હોતા હૈ જૈસે જ્ઞાનાદિ ગુણ પર્યાયોને મિત્ર નીવ હૈ શૌર પાલિ મુખ પર્યાય સમિક્સ શનીવ દ્રવ્ય હૈ કિ છેT 7' છે તો જુનું પર્યાવસે રહિત સામાન્ય વ્યસે મનુષ્યનીવ, દેવલીવ, મુરુનીવ, તથા રજૂ ધટ, પીત વ૮ ફત્યાદિ વિરોષસંજ્ઞા ૧ ફસ પર દ્રવ્ય, મુળ, તીન परन्तु स्वस्वभाव દિ હપને વ્યવહાર શ્રી તીનોમે રહતા હૈ, વિ પરિબતિને પ પરિણામન નૈસે માત્મા દ્રવ્ય હૈ, કસ જ્ઞાનાદિ મુળ પરિણામ હૈં. યહ જ્ઞાનાદિ ગુણસહિત દ્રવ્ય માત્મા યહુ વ્યવહાર હોતા હૈ ઔર ઉસે ફી પરિગામી વસ્તુને વન નો પર્યાય છૅ ડન પંચાયૉસે યુરૂને દ્રવ્ય વ્યવહાર હોતા હૈ, વહ વ પ હી હૈ ક્યોંવિ પત્ન, કરી શાન્તિ તયા કવરો નારી નેવાહી કરી રારિ, હું તીનોં મી પરિણતિ પ પ હૈ ! સ હ બજાર દ્રવ્ય જુળ તથા પર્યાય રે હe ફી હૈં, ફુલસે પરિણતિએ પણ ફોને યાદિ તીનો પ્રારવારે || દ | પુનમે નાર્વત્તિ | તેવુ અવ વષસન્મવાદ | મિ સી નો મેવો નહીં માનતે હૈં કર્મ ફી વોષી હત્પત્તિવો જાતે હૈં દાતેવાં થવાબેવફાવા લાય તો મને ! નોત્પતે ઘસદાશાવકુવ- માવાર્થ યતિ ફન દ્રવ્યાવિ મત નફીં તો ફનસે છે તે હોતા હૈ? િનૈસે વરનોરા (લોરાને) સીંગ હત્પન્ન નહીં હોતે હૈં ઐસે શાસન પવાર્થ ખત્પન્ન હોના વાહિયે || ૭ || વ્યાહયા થવ પતેવા દ્રવ્યાનામમેવો તવા જાયે તો મન - તુ વ્યયુપર્યાયાધામ મેવો નાસ્તિ તવા કાળજાયેયોરપિ મેવો જ મવેત્ | મૃતિવાળો ધાતિકાર્ય થ નિષ્પસ્યતે, રળે ફાર્યરા સત્યમેવ વર્ષોત્પત્તિનિયામeત્વમવિદ્યમાન વસ્તુ જ નિષ્પદ્યતે નિશ્ચયેન શશશુવતું થય ગશવિવામિત્વેસતુ અસત્યરાતિતરવા' મેં નિષ્પજ્યમા હવ' દતે વયમત્ર માર | યતિ શરણમ સત્તાજિયતે તવા બનેવ મફળમેવ માત એ છે વાચા વતિ ફ્રેન દ્રવ્ય, મુળ તથા પર્યાયોં મે નહીં હૈ તો હવે તે ઉત્પન્ન હોતા હૈ ત અને વિના શરણમે છાર્ય નહીં લતાશૌર વ્યક્તિ દ્રવ્ય મુખ તવા પર્યાય અમે નહીં હૈ, તો વળ છાર્ય મી મે નહીં હોના વાહિયે . શૌર નવ જાણ કોઈ જમેર દુકા તો કૃત્તિવિકપ છારસે ઘર આવિ જાય તે પન્ન ફૉો ? જિ વાર શાર્ય શક્સિી સત્તા ફી $ી કલ્પત્તિ નિયમિકા હૈ, ક્યોં નો પવાર્ય નહીં વિદ્યમાન હૈ વહાલે વહુ પાર્થ રવિ ડાન્ન ના હૈ, યદ્દા तदा } 2 ·- यह - દ્રવ્યાનુયોતણા 1 [ રેક નિશ્ચય હૈ રાઍ સંમાન | જૈસે રાશ (ગોર) સીં ચલન (વિદ્યમાન ) वस्तु હૈ, ક્યવિ અસત્ પરિબતિપના હૈ, અત્ત શાહર્ષ વાળમેં સત્ય શી ગરિ નડ્ડ દૈ ફરે રાણા શીપ જારી કલ્પત્તિજા ભાવ ફી ટ્રેવી નાતા હૈ. યહાપર જરાય છે રિ ચઢિ જાળમેં શાહી વિદ્યમાન સ્વીાર રતે હો તવ તો વાળા અમે તદ્દન ફ્રી પ્રાપ્ત દુકા અર્થાત્ કાર્ય અને પ્રકટ હોને કે પૂર્વ રાજ શું થાય અત્પન્ન હોને પર મી વડત દ્રવ્ય પર્યાયમાત્ર હોવાથી, ધંધાર્થ વ #ારણસે મિસકપ નહી . બેસે ધટ માહિ ફાર્ય મૃત્તિશાસે સત્પન્ન હોતે હૈં તો એ મૃત્તિજાતે મિત્ર નહીં હું 1 કપ કારણે જાતિલગાજૂવમેલ થવ ાઈસત્તાતિ तदा कार्यदर्शनं कथ न जायते । इत्थ શq સમુન્ના, તદુર જયેત ! લવ ચ િાહાર્ય કર્યાજ્ઞિક્ષણ પૂર્વ મ ાર્થ વિદ્યમાન હૈ, તો કૃત્તિ બાર જાળમેં ધટ બાલિ ઋાર્ય ક્યો નહીં વીવ પત્તે ? સી રાંજા વાલી સંત્પન્ન દુર્ડ, suપર ય બનેછા સૂત્ર ફતે હૈં રાં લૂાપનો રોત ! અવ અપ્રિમ કોરે ગદ્દારો દૂર કરતે હૈં દ્રવ્યરૂપી તિરોમાવાર જયંયસ્થ ય સતી ! યુપર્યાયયોરાવર્માવતિ સ્વિતાં ત્રનેત્ | હ ! માવાર્થ-જી નિમાવસે નો-દ્રવ્ય શક્તિ વિદ્યમાન રહતી હૈ वह ગુણ કર પર્યાય બાવિવસે પ્રદતાજો પ્રાપ્ત હોતી હૈ ૮ . ' વ્યરહ્યાં વિભોજન “ તાવાર જાહ્ય પલ્પા તિરોમાવાવા તત્વારા જ જયદ્યા શનિ મતો વિદ્યમાન' વિતિ | ૨ શક્સિ સકસામગ્રીકાન્નિધ્ધપીતા મુખપર્યાયવોરાવિત્રટનાયશ્વિતમવિયતા વ્રને તસ્માવત્ર કાર્ય દતે તિરોમાવાવમાવાવવિ નિયામ કાર્યો વિશેષત્વેન શા* તેનાવિર્ભાવસ્થ, સહત્પકૂવળ ર ત રત્ત્વનુમવાનુ- સારિત્વેન પર્યાયત્પના | બધું જ વાયેબ વટસ્ય ઉતરોમાવાર્શનાવદ્રવ્યાપા કૃત્પિપા યા શf સતી વિદ્યમાન તિષ્ઠત ના સામાયશક્ટ્રિવિર્ભાવસ્જોરબતપાધુળપર્યાયયો રૂત્વપૂથુયુક્તત્વવે_ધીવત્વાકયો ! રોગ્ય ધટો રોડ્ય મૃત્યuડાનમુત્પન્ન હૃતિ કાર્યાશેન @ો પદ તિ નતિ ર જાપ- चारादित्यर्थ ।।८॥ ન્યાખ્યાયી ફાર્ચ નવતર હત્પન્ન નહીં દુમા તવત રણમે- જે છિપે રહને १ यद्यपि कारणमें कार्य है नधापि' जिन पदार्थोसे वह प्रकट होता है उनके बिना उसकी प्रकटता નહી હોતી, ફૂલ કેરળ મૃતિવા ઉપામે ધરી દ્રવ્યહપતા કી વિદ્યમાનતા હોતેર ગૌ મોર, વાવ અતિ સામગ્રી વિના પ્રતા નહી તા, ૨ બત્ર “ોયો” ફતિ પાઠ સામાતિ ! सा } -- ક ·- ૨૬ : ઓમાનન્કનૈનાબમાસ્ટાયામ નો કાર્યને જ નહીં વેલનેસે ભાતી દુર્ણ દ્રવ્યરૂપ શક્ટ્રિ વિવમાન દુતી હું વદ્દ હું શક્ટ્રિ નવ સપૂર્ણ સાથીવી સમીપતા પ્રાપ્ત ફોતી હૈ તવ ગુખ આર પર્યાય બરુર હોને સે સ્વયં મી બરિત તી હૈ હસતે ચહ વા વા નાતા હૈ વહાપુર નિમાવ તથા શાવિન વોં મી જાય છેપર્યાયી સમાનતા નિયામક સમક્ષને વાહિયે, ક્યોં િફલ પ્રાર આવિર્ભાવ હતું તથા અસત્ય વિસે કો દૂષણ હોતા હૈ વદ્દ નહીં દાતા, પરંતુ ભાવિન તથા તિરોમાવને કનુભવ અનુસાર પછી ઉત્પના પછી મારું હૈ. માર્ચ વટ હપ પ ર તેલ પટ્ટનેસે દ્રવ્યાપ અર્થાત્ મૃત્તિ પબ્દરૂપ નો શક્તિ વિદ્યમાન હુતી હૈ વહી સામાન્યશક્ટિ માર વાવ વાહ વીવર (રાજપરસે ધટલે કતારને ધારા) શાંદિ વાળ સમૂહ રઢવ ગાદિ ગુણ શૌર પૃથુલુન્નત્વ, નવુથીવત્વાતિ પર્યાય કટ હોતી હૈ તવ ચદુ ધર (હાઇ) હું િકૃત્તિ વિશે ઉત્પન્ન ફુકા , દસ પ્રકાર જાયે વારેવારે રૂ ધ૮ દૈ તા વ્યવહાર ફુગા, ક્યવિ કાળને વાર્ય ૩૫નાર હૈ || ૮ | અથ વયેન નૈયાયિકમાં. મૃદયિત્વા સમાધને ! લવ ઋો દ્વારા તૈયાયિશા મત પ્રવર શર કા સમાધાન પરતે હૈં - નિયાયિકોડરતો જ્ઞાનાતીતવિજયં મત છે થયા તથા સતઃ મહિનપદ્યતે ઇવનું છે હ ! ફત્યના મૃણાં તવાસવિષયં ર હિ પર્યાવાચતયાનિત્ય નિત્ય, દ્રવ્યથન થતું જ ૧૦ યુન માવાર્થ સે સિત (વરમાન) ધટ મારા જ્ઞાન અતીત અર્થાત્ મૂત- પવા વિષયવાહી હોતા હૈ રસ હી બજાર વિદ્યમાન પદનાદિ વાર્થ મી નિશ્ચય રે તત્પન્ન હોતા હૈ !! પેલા ની તૈયાયિક હતા હૈ વહુ મિથ્યા હૈ ક્યોંવ મૂતવિષય ધારિ અસાન નહીં હૈ, કવિ નો પર્યાય નથસે અનિત્ય હૈ વફ્ટ કાર્ય નયસે નિત્ય | ૨૦ || યુસુમ . | યથા વસતો વર્ષાનતીવિષય મવેત્તા યાયિામસપિ મૃતિદિ- દ્વતાધિપ નિબદ્યતે | બેસતો રિતિ તલ્વે સત તત્પત્તિ શરળ હાથ ધ્યતે માત્ર કાવત્તિ ! मते घट भिव्यक्तदण्डादिक શીવ ખાતે ! સંન્યવામિ, चशुरादीन्द्रियमस्ति परन्तु दण्डादिक =ાત તત' રગાર્મેપલ વ ) વવટામવ્યો વારમાં દુષ્કામાવ | 5 व्याख्या कथ ૨ મતિ ! પુન ધી મલન कारण- મસ્તિ # ૨ घटामिव्यक्ती कारण ૨ યદ્યપિ ગૃપ મી ગૃતિષ દ્રવ્યal યું બચવા પર્યાયરૂપ થ્રી હૈ તપાવ ઘટી રહ્યું इसलिये उसको कारण माना है और यथार्थ मे ममी कायं वा पर्याय कारण रूप ही हैं, सामग्रीसमूहले विशेष પર્યાવરણ નેવે વારમેં હર્યા વાર વિધ્યા યા હૈ ·योजना વસ્તુ तत् યો િનવ Tho દ્રવ્યાનુયોતકણા [ ૩૭ -મુવિ તક ૧ જ, તે Ism સંચાવિનJડસરો દ્વવ્યા ત્વત્તિનિર્ધમાણ ! તકતું . fix ne અતdવષયો પદાદિ સર્વાસન વિદ્યતે I % વચાતો થતો નાસ્તિ તત્ર દ્રવ્યનો નિત્યોગલ ' નો થોડી મૃત્તિવો / ૬ સર્વથા મારું રાજીબ્રાન્ચે રમે / તથા -મથાલજ શાને મામતે મ થ સદંપતા યાતીતિ વિરોધાપરે ! તદ્માવરિમૂવલયમતિ તવ જ્ઞાતિ : હિન્દુ સજોવ પ્રવરત ! तश्रेय नित्य द्रव्यायिकेन वर्तते પર્યાયાયંતયા કૃત્યમાવેનાનિત્ય માલતે ! પરમતતુ દ્રથમવાર મૂતવિષય વસ્તુ કારગોવન વાચંતામાન સૂક્ષ્ય નાયતે | બત સત વો- નિમતો જાયતિ નિયમ તિ ૧૦ વાવા વસે શરતું કર્યાનું વિમાન વટાઢિ પરા જ્ઞાન અતીત વિષય કર્યાનું મૂત પઢા વિષયવારા હોતા જૈ જૈસે ફ્રી સત્ શત્ શરણમે વિદ્યમાન હું વટ શારિ વશર્ય મૃત્તિ તથા કુમાર આદિક સામગ્રી સમૂહલે સંત્પન્ન દેતા હૈ, બસનું પદાર્થમાં જ્ઞાન હોતા હૈ તો વિદ્યમાન પવાર્થી હત્પત્તિ સે નહીં હોતી હૈ અર્થાત્ દોતી ફી હૈ ઔર નો ડ્રમ વન્ડ બાવિ વડા જારણે તે શું મેં હાથ હૈં, કર બાપ રેંનિયોં. તમે રબ્દ કાદિ ફી વટી પ્રવકતા #ારણ ? એ ગૌરવ હોતા હૈ કૌર વદી પ્રવરતા ફરળ તો નેત્ર ભાવિ ફિન્દ્રિય સૈપરન્તુ વાહ વ્યાતિજ નહીં ફષ્ટિ બાળસે ધાર્યા મેવ નો હમ માનતે હૈં તો હું સત્ય હૈ તયા દ્રવ્યહ, વટવી કમિન્યક્તિા શાબ વાહવા કમાવ હૈ વિર વહુ, શૌર પદ પ્રદ ને નેત્ર દિવસ નો ફાળ માના હૈ સો ગૌરવો નહીં હિત જમતા હૈ ના નૈયા- વિશ્વ પ્રસન્ન થટ કરિ છાર્યજી દ્રવ્યસે કત્પત્તિ હુતા હૈ વાહ સુત્ય હૈતો સત્ય ક્યા હૈ, ફલ વિજ્ઞાસા વહતે હૈં વિ અતીત વિષયવાહા ધટ મારિ સર્વથા અસતુ નહીં વિશ્વ વધુ અતીત વિષયવાહી ધર પર્યાયાર્થિન સે નહીં હૈ પરંતુ દ્રવ્યાર્થિ નવલે મેં નિત્ય રે માવાર્થ ધર નષ્ટ દોયા હૈ તો મૃત્તિજાતપણે વિદ્યમાન હૈ ચઢિ વદુ ધર સર્વ = હોવે તો વરનોરા સીજી સમતાક્રો પ્રાપ્ત હોવાય ! કૌર નો સર્વચા વિવમાન પવાર્થ જ્ઞાન મારતા રે વદ્દ પવાર્થ વિદ્યમાનતા સે પ્રાપ્ત હોતા હૈ? ક્યોંકિ ફૂલ વિરોધ જાતા હૈ, ફર્ટિચે તો કુછ મૂત વિષય હૈ વહ સર્વથા અસત્ નહીં હૈ કિન્તુ સોલ ફ્રી પ્રવર્તાતા હૈ વહાં પર થ યોનના રની વયે જિ નો ના નિત્ય વર્તવી હૈ ત વસ્તુને બાજારવ જમાવ હોને સે પર્યાયાર્થિનીને નિત્યાના માલતા હૈ, કીર પરમારે તો જ સમવાથી મૂતવિષય પદાથ હૈ સો ફાળવે જય હોને જાપને પ્રાપ્ત હોય તેને જાતા હૈ, ફલ જાળ – પાર્થ ઠ્ઠી ઇત્પત્તિ १ ५९ आदिक न होनेपर भी घट आदि पदार्थों की अभिव्यक्ति होती है, इसलिये दण्ड अभावको મિબરિમે રણ છઠ્ઠા હૈ ! I' કાર માનને વસ્તુ દ્રવ્યાર્થિ ·૨૮ ] શ્રીમદુરાન વર્ષનરી બનાવાયામ્ હોતી હૈ ઔર વિદ્યમાન પદાર્થ નહીં હોતી, પૈસા નિયમ હૈ .ગા ફસ પ્રારા યુગમ રોજા અર્થ હૈ ! મા સર્વથા વિદ્યમાન જ્ઞાનવિષયે માસર તો જે યત્તિ તેવા વાધ વયતિ 1 જ નો પેલો તે હૈં કિ સર્વથા વિદ્યમાન પદાર્થ ફ્રી કાનમેં માનતા હૈ, વન મતમે વા દિલાતે | અથડસનું માલતે જ્ઞાતુરાવો જ્ઞાનમય નક્ષત ! સર્વમાન માર્વ, થોમવારમાં મત ૧૧ માવા નવ સન્ પાર્જ જ્ઞાતા જ્ઞાનમેં માનતા હૈ તો સંપૂર્ણ નાનું સ્વમાવશે જ્ઞાનરૂપ શ્રી ને ના શૌર તવ તૃતીય વૌદ્ધ ચોપાવારા મત સિદ્ધ હોનાવે શા ચાલ્યા ચાર જ્ઞાનવિષડમતીતઝમુલો મામત હતીદાન કરે તેવા સવં નાની- દેવાતિ | વાઘાર મનાવવાવાસનયા અક્ષત વાર્વિમાન્ત યથા સ્વપનેડફત્પવાર્યમાનવત્ ! વાહ્યાારત શુદ્ધ જ્ઞાનનુ વુકઐક મવતિ | અવ ર થાઉ તંદું યોમાવારનામા તૃતીયો વૃદ્ધ કતિષ્ઠો ! તમારેવ વિતય ! અસતો જ્ઞાન ન મત્સત વ વસ્તુનિસ્તરમાવાસ્યન્તરિતસ્ય ભરણ- પાવર્માવજીદૈયારત્વ નાયતે | હતિ મર્વવસ્તુ દ્રવ્યમિના નાત્મઘતે વિપતે પરિટમન્વયવના છે નૂનપુનર્નાતનલાવિયવન્ડયન વ્યમિનાર કૃતિ ર વાગ્યા પ્રમાણેન વાષ્પમાનચાવ્યધાપરિyદતા ? ન જ વસ્તુતોન્વય: પ્રમાવિષ્ઠ સત્યપ્રથમિજ્ઞાનશ્ચિત તો દૂધાત્મના તિરેવ સર્વસ્ય વસ્તુન ! પર્યાયાત્મના તુ સર્વ વસ્તૃત્મતે વિદ્યતે વારિતપર્યાયાનુમવલદ્દાવતિ | જ વવ શુને પાછું પીતાવિ- પર્યાયાનુમવેન સિવારતી નહાવાત જ લટ્ટુ સોડલનપો યેન પૂર્વાષાવિનાશનવૃત્તર- રોયાવાવ તું માત્વા ! નશ્વરસ્ય નારા તત્તના વયર્થ ન fછુ તુ હવાખવા હમારે માવે માવાન્તરવ્યાપાર વાંતવનુપરેતિકરૂ ? ? ચાત્યાદિ મૂતવિષય પદાર્થ જ્ઞાન સત્ માતા કૈફસ પ્રા તૂ મા- નતા હૈ તો સવ નમતું જ્ઞાનાર હી હોગા, ક્યો િવનાન્ટિસે વછી બાતી હુ વિચારી વાસનાને વાઘ બાજાર તો ઐસે સ્વપ્નને પ્રસન્ન પદાર્થ માસન હોતા હૈ વૈસે ી નામૃત મ વિદ્યમાન ફી માસતે હૈ, પરંતુ વાહ્ય શાસે શૂન્ય શુદ્ધજ્ઞાન તો વૃદ્ધ મતને દી હૈ, જિંચે પેસા નોં તુમ ફતે હો તો વૌદ્ધમત જ મેવોને તીસ નો વાવર નામ મેર હૈ ના મત વડા હોતા હૈ, ફુલ હાર પેલા વિવારે f સત્ પવાર્થ માન , નહીં હોવ, કિન્તુ તિ માવ સંપિત્તે દુર સત્ પદાર્થની જાળી સમૂહ પ્રતા દોને વારા ફેવને માનેયો બારપનાં ઉત્પન્ન ધોતા હૈ! ફલ પર ટૂંકપણે ફન્નિધ્વપિ પુસ્તવૂવમેવ પs : - - ·T * દૈ भावार्थ દ્રવ્યાનુયોગાતળા [ રૂર ન તો સવ પવાર્થ તત્પન્ન ફોતે શૌર નારા પ્રાપ્ત હોતે હૈં, ક્યોંકિ પ્રત્યે પર્યા, દ્રવ્યો અન્વય (બંધ) સ્પષ્ટીતિરે તેવા નાતા હૈ શોર દુહ તથા પિન ઉત્પન્ન દુહ નવ માહિ નો કસ પાર્થ ધન્વય દેવતે હૈં કલસે આપ મત વ્યમિવાર હો પેલા ના વાહિયે, ક્યોંકિ નો એન્વય કમાણસે વાધિત હૈ વહુ બમ્પષ્ટ હૈ, લૌર વાસ્તવમેં અન્વય પ્રમાણે વિરુદ્ધ નહીં હૈ, ક્યોંકિ સત્ય પ્રત્યમિજ્ઞાનસે સિદ્ધ હૈ ફેસ છાવણ દ્રવ્યપણે સવ વસ્તુ વિદ્યમાનતા હી હૈ, ન વિરુ સત્પત્તિ અથવા નારા, તથા પર્યાયરૂપરે તો સવ પદાર્થ ઉત્પન્ન હોતા હૈ શૌર નારા પ્રાપ્ત હોતા હૈ, ક્યોંકિ નો પર્યાય લિસ દ્રવ્યને સખતે વિદ્યમાન છે પણ પર્યાય અસ્વતિ (નિશ્ચઢ) રૂપાસે અનુભવ હોતા હૈ કૌર પેસે સુવઇ રાંત નો પતિ સાદિ પર્યાયોં જામહ સાદિ નેત્ર રોપવે વરસે શનુમા રે નાતા હૈ વસરે વ્યમિનાર નહીં દોતા, જ્યો િવદ્દ અનુમવ તવનપ ( વઈયમાન ) નેત્ર માસે ગુનરાંત વીર (વ) વળા નો અનુભવ હોતા હૈ વદ્દ નેત્રરો હોને- પર સાવ ફ્રી વોયમાન (ન) હોના હૈ. ઔર શંલ નો પારિ પર્યાય અનુભવી વાં તો પર્યટન (વિવ૪) રૂપ નહીં અર્થાતુ વિશ્વસ્ટા , ક્યોંકિ ફલમે નિર્દોષ દશાને તો શુછાવાર મારતા હૈ સા વિનારા તથા નેત્રો વષ-રામે નો વીતાવાર દૈ હસી હત્યક્તિ નહીં ર સત્તા, વિન્તુ કોષ નિવૃત્ત ફ્રેનેસે વહુ સ્વયં ન હો નાતા હૈ ઔર ઉસ નારા કસ હેતુલક્ષી ચર્થતા નહીં હૈ, ક્યોં િનો કૃત્રિમ સ્વભાવ વસ્તુમેં પ્રાપ્ત હૈ કસમે દૂસરે પવાર્થ વ્યાપાર ઇવાનું નહીં હોતા, વિનુ નિ જાણ (વાદિ) જે વદ ત્ર દુબા હૈ સની નિવૃત્તિને વહુ પર્યાય ન હોતા હૈ બન્યથા અનુપlal બર્થ દત્તેન દેસદ્ધિ બવ દષ્ટાન્ત સે-૩રુ થનો દઢ વરતે દુહ રહતે હૈં ‘નાતોડધુના કયા જુમ ફત્યતીતાર્થતા ષ્ઠિ યા વર્તમાનસ્ય પર્યાયાલ્લા મવેર્તમાનતા ૧રના વસ समय मैंने इस समय भूत નાના, બાર જો અતીતાર્યતા દુઈ હૈ વરુ વર્તમાન પયર્સે વર્તમાનતા હોતી હૈ શા પા અસતો માન મર્તાઠું બધુના મા સતી તો ધટો સાત હયારા પ્રતિતિ વયે બાયતે તે તત્ર હિ-અતીત "યો મા માબત સાત વ વો વો નાતે તત્ર દ્વવ્યાત્સતોડતીતટસ્થ વિવે વનયાત્પર્યાયાધુનાતીનો સાર તિ જ્ઞાન માનતાપ્તિ અથવા નામનાતીતાર્યવાવે , પરમાનારો. યિત | તામસિવંથલતો વસ્તુનો જ્ઞાન , મવતિ | અધુના મા બુમો સાત ફત્યત- તાર્યતા ફ્રિ યાત, નાતીતચિંતા વરમાન પર્યાવાસમાનતા મવેર, રા भासता 3 - T पत्ति है she રે - I t * ભાવાર્થે tho 1 * * ન મ ·કે -- છે. ] શ્રીમાન વન્દ્રનશાબમાવ્યાયામ્ વ્યાઘાર્ચ ધરિ સર્વથા અસત્ વિર્ય જ્ઞાન હો તો ફુલ મય એને અતીત પંદર ૧ નાના દસ લાવાર પ્રતીતિ સે હોતી હૈ? ક્યોં િતું સમર્મ અતીત ધટો એને સમય નાના ફલ પ્રહાર નો વિરોધ હોતા હૈ કી ટૂરે વિદ્યમાન મીર ઘર વિષયને વર્તમાન ક્ષેય બાજાર પર્યાયસે ફેસ રસમયમૂત વદવો નાના હેતા શાના માન હૈ ! બચવા નૈમિની પાસે મૂતાવાર્થ વિજયને વર્તમાન વાર્થ બારોપ લગા જાતા ! इस कारण यह सिद्ध हुआ कि असन् पदार्थका ज्ञान सवेथा नहीं होता है, क्योंकि રસ જામે ધરો મને નાના જો ઘટ મૂવ પાર્વત્રતા થી અતીતાર્થતા વર- માન દ્રવ્યો પર્યાય હોને વર્તમાનતા હોતી હૈ | %િ મેરમાવના #હતે હૈં વૈદ્ધર્નેગાસતા ધર્મો વ્યક્તિ પોતે છે તવ સ શશશુ નિ જ્ઞાપસ દ્રત ૧ર ભાવાર્થ યતિ, તીત શાહે મૂત ધરૂપ ધર્મા વિદ્યમાન બાવાર મારતા હૈ પેસો તુમ હતા હૈ તો તું શા નિરે (શક્રાહિત) હોવ તરફ સો મો ક્યોં નાનતે ફરા ધહ્યા. ધ અતીતો ટોડલ ધાવવાના હરિ ને મત ને પટા- મisfi રિહિં તે અવવા જંલ અવીવી વટ વર્ષે તે માને શલ્ય કે તવં તરિ રે તનવંતીવાના તવરમન જે નિમણf યથા મવતિ તવા રાજમ િ 'સાપરિ હેતવેવ રાયમર્શમેવેતિ રે ] ચાથી પમ અર્થાત્ મૂતષ્ઠા પર અસત્ ધર્મ અને અવિવાર પસે શરત છે અર્થાતુ ધરામાવાઈમેં ( વિદ્યમાન છે ) જાણતા હૈ 1 અથવા ધ મૂતધર સત્ ધર્મ વિચાર કારણે વિદ્યમાન શા મારવા હૈ પેલા પક્ષ કે તુમ્હારે વિરમે સવંત હૈ તો તુજ નિર્મથી નહીં તેને માટે દુદ પવાર્થો ફ્રેમ તે નાનતે હૈં રત બારી –રાતિ સૈફે ડ્રો તૈણે સવા શત મૂત મવિખ્યત્ વત્તમાનજીને વિદ્યમાન હોશ સમજો આ જ્યો નહીં બનાતે હો? ક્યોંક્રિ નવ તુમને વૃત્તિકા બસનું ધટી સત્પત્તિ તથા મૂતાને સત ધટા માન રિચાર દે ધન રાજદ્રો માં સિદ્ધ પર નનાના તુમ્હારે હ્રદ ફી fil' ૨૩n તતોડતો ફ્રિ નો વઘો નંવ ન” નયને ार्यकारणयोरक्यं द्रव्यादीनामपि श्रय ॥१४॥ મેવાર્થ – હંત પૂર્વારુ તુ વિમાન પઠાથે જ્ઞાન નહી હોતા હૈ ઔર = ઉત્પત્તિ ફી દ્દોતી નારણે તુમ કાર્ય કરાવી તથા દ્રવ્ય, મુળ, પર્યાયી ઉતારો માં સ્વીકાર રર | ૨૪ || R मान t છે કે P ·-- ન કૂવાનુયો તળા [ ૪૨ ોિફ્રિ નિશ્ચિત મત વિદ્યમાનસ્યાયંસ્ય નો વધ | જ પુનર્નન્યાહુતિર િર મવતિ | સંત હવ શાન સત વોતિરિત્યાગ 1 વપિ નિન વયે ગોરમેટોડસ્તિ ) તદન્તન દ્રવ્યyપર્યાયાવીના પ્રયાસર 18 વ્યાયાઈ ફૂલે પૂર્વે જનસે નિશ્ચય પર વિદ્યમાન પદાર્થના જ્ઞાન નહીં હોતા બૌર વિદ્યમાન પવાયેલી કરિ મ નહીં હોતી, અર્થાત્ વિદ્યમાન પદાર્થ ફ્રી જ્ઞાન બીર નહી હી કત્પત્તિ હોતી હૈ, ચા ગાય હૈ ફસ કાર મો નિશ્ચય શા ઔર #ારણા અમે હૈ કસી દાન્તરે તુમ દ્રવ્ય ગુણ તથા પર્યાય યાદિ મી એવો સ્વીાર લો. નવાધિશો એવનય પ્રકાશને સ યોધ્યમેવં પ્રવેદી રોતિ વૈ વિસ્તાર નવ દઈ સ્વયં * પ્રાપ્નોતિ સર્વત્ર નાં સુનિર્ભયમ્ ૧ષા માવા તૈયાયિક દ્રવ્ય ભાવિ સર્વચા મેવો પ્રગિત કરતા હૈ, બૌર સાંત્ય- વાલી નિશ્ચય અને પ્રદ વારતા સૈ લૌર બેંનિયોંને શ્રેષ્ઠ પુરુષ અથવા એક નૈનમત તો પાસે મેર તથા મેવો સ્વયં નિર્મચ વિસ્તારતા સુબો લવ વાવિયોં મેં ગયો પ્રાપ્ત હોતા હૈ રક્ષા બાલ્યા ! નયાય વ્યાવીના મેતે ! થત હત્યનું દ્રવ્ય ઉધમપુળ તિષ્ઠતીતિ લોન મુળાના મૃયયુતાિ ! જ ફ્રિ તાળું ખમુાદ્યતે, પશ્ચાત્તત્સમવેતા જુના ઉત્પાબ્લે, સમજોત્પત્તિ તુ મુનિનો સમાનામપ્રીત્વાન્દ્રયો સ્પારણમેવસ્થ શાનિયતત્વાતિ મેઢ ના નવા િવરુ ! લાહૂ પોવિ પ્રખ્યાતનામમેમોતિ ! યતો ગુબ-ગુરબનો માનવજીર- ગન સવિશાળવીર્વાધ- ર્યામાવાતું ! = $ સ વ તāવ પૂર્વમા પશ્ચાદ્ભાવી ૨ મવતિ | બતો યવ દ્રવ્ય નાતે તવ તતપાવયોગેપ બાયન્ત તિ દ્રવ્યાવીના લાદ્દયમતભેવતા નાસ્તુ દ્રવ્યાવીના મેવા દ્રશ્વશુળપર્યાય- સ્વામે વિા દ્રવ્ય તવ મુખસ્તવ પર્યાય, યથા ધટ દ્રા બેન રજી, પર્યાયેબ વુઘીવ, હત્યમેવ દૂરદય મજુર્વાણ સર્વત્ર નય પ્રાપ્નોતિ | કરુ – અન્યોન્યપક્ષપ્રતિપક્ષમાવાવથી પરે મત્સરિણઃ પ્રવાહા. નયાનપાનવિરોષમિચ્છન્ને પક્ષપાતી સમયસ્તથા તે શા t -- તથી જ ઇવ વોલાદ વિશનિત્યવા વિનારાવાડપિ માસ્ત થવા પરસ્પર્ધ્વસિષ વપુ નયત્યવૃષ્ય નિનાસન તેરા તમાદ્ધવનયપાલ્યામભાનનમેનોપાડોતિ યદયસ્વામિન નિદ્રાતિ અસત્કાર્યો દશ્યત હૃતિ તૈયાયિમિત ! સંવિતિ સાહયામિમત, ૩. સતિ નામિત પક્ષપાતરહિતમિતિ દ્વારા ફત મોર્નવનિમિતા દ્રવ્યાનુયોતિળયા તૃતીયોધ્યાય રૂમ બથી ૬ ·જર - શ્રીમદ્દાનવન્દ્રનૈનાબમાસ્ટાયામ વાળા નૈવાચિ દ્રવારિ (૧, ગુણ, પર્યાય ) વા એવું માનતા હૈ, ક્યોંક્તિ “ત્પન્ન દુલા દ્રવ્ય ક્ષણમાં ગુણરહિત રહૃાા હૈ” ફૂલ તૈયાયિક નસે ગુનો હત્પત્તિ મિક્સ ક્ષણ હોતી હૈ. માવાર્થ-તૈયારિજ તા તા હૈ દ્રિવ્ય પ્રથમ નિર્ગળ કત્પન્ન હોતા હૈ, જિર સમે સમવાયસન્વયસે રહનેવા ગુણ સત્પન્ન હોતે હૈં, સમાન વાજી ( ફી સમય) મે દ્રવ્ય તથા કુળવી ૩પત્તિ હોને પર તો સમાન સામગ્રી હોને સે મુળ ગૌર ગુખી દ્રવ્ય) થા મેદ ર દો, વિ જારણા મેર લાવે એ નિયામ તા૩ જારજો મેર હોને વાચા મે વચ્ચે હોતા હૈ ચરિ વાળા મે હો તો જાર્યા મી મે નહીં હોતા, ફઢિયે ગુણ શૌર મુળી સામગ્રી ફી હૈ તો નો મેહ નહીં હોગા | કૌર સાત્ય દ્રવ્ય ધારિજા અમે માનતા હૈ, ક્યોંકિ યહ રૂસ પફ તત્પન્ન દુભા ય ફરે વીછે હત્પન્ન દુબા, રૂસ પ્રશ્ના પૂર્વાપરમાવ! અમાવ હોને સે પશુ દક્ષિણ તથા વામ- સજી મતિ ગુણ શૌર મુખી અત્યંત સમયમેં હોતી હૈ, વહ ફી દ્રવ્ય વહી પૂર્વમાવી તથા પશ્ચાદ્ભાવી નહીં હોતા હૈ ફલ૦િચે નવ દ્રવ્ય કન્ન હોતા હૈ તવ ફી તમે પ્રાપ્ત રૂપારિ ગુણ થી પન્ન હોતે હૈં ઉસ દ્રવ્ય માહિતી સાંદ્યમતને અમેરતા હૈ, ઔર ન તો ગુણ તથા પચપસે દ્રવ્ય વિમેવ મી દૌર મેરો ચી માનતે હૈં ઔર નો દ્રવ્ય હૈ વહી મુળ હૈ, વદ્દી પર્યાય હૈ, નૈસે િધણા દ્રવ્યરે ત્તિ હૈ, મુળસે હાઇ પાછા હૈ, પર્યાવસે રીલી પ્રીવા ધાર હૈો દસ બાર અમે માનતે હૈં. તે એ અમે ફન રોનો રવીવાર તે દુર નૈન તો સવ નાહ વિનય પ્રાપ્ત હોતે હૈ સો હી હા હૈ કિ છે નિ! તે અન્ય તાવન્વિને નવાવ પરસ્પર પક્ષ તથા પ્રતિપક્ષપને હૃર્શાવે ધારુ હૈં રસ બજાર સવ મતો સમાનતા સે વાહતા હુઆ થાપા નિનાસન પક્ષપાતી નહીં રે શા (માવા હોદ્દે સર્વથા મેવ માનતા હૈ, જોર્ડ સર્વથા મે માનતા હૈ, ફલ પણ હો સિદ્ધાન્ત પરસ્પર જે ધાર હૈં શૌર- અપેક્ષાએ મેર તથા અમે ફન વોનો વીજા નેવાડા તૈનસિદ્ધાન્ત વોનો વાવો તમારે તેવી હૈ હિતોને ર્ધા નહીં કરતા ) તથા શૌર મી વફા હૈ વિ નો કોપ સર્વથા નિવારમેં હૈં તેરી સર્વથા દાન્ત પણે નિત્યવાહ મી , ફસ્ટિવે परस्पर एक दूसरेके ध्वंस करनेवाले कंडक ( कटक तुल्य मतों) અનેકાન્તવવી હોને आपका प्रवल जिनशासन विजयको प्राप्त हाता है । २ । इसलिये सवथा भेदनय पक्ष अभिनानको अभेटनय दूर करता है । अब भेद तथा अभेदमत के स्वामीका नाम दिख- જાતે હૈં હાર્ચ અસત્ (નાન ) વિનેને જાતા હૈ જોર શ્રા વાળ તથા કુળ- - “ ·દ્રવ્યાનુયો તળા [४३ गुणीका परस्पर भेद है, यह तो नैयायिकको ३४ है । सत् कार्य देखने में आता है और कार्यकारण तथा गुणगीका सर्वथा अभेद है, यह सांख्यवादीको अभीष्ट है । और कथंचित् सत् एवं कथंचित् असत् कार्य देखने में आता है तथा कार्य कारण और गुण गुणीका कथंचित् अभेद है, यह पक्षपात रहित मत जैनको अभीष्ट है ॥१५|| इति द्विवेच पनामकपण्डिताकुरप्रभादवयाकरण'चार्यप्रगोतमाज्यानुवादसमलह कृताया द्रव्यानुयोगतर्फणाया तृतीयोऽध्याय. ॥३॥ व्याख्या - अथ परवादी पति द्रव्यादीना भेदामेदी द्वौ कथ मान्यो स्त इत्यादि प्रत्युत्तरयन्नाह । अर्थः अब अन्यमतावलम्बी पानी कहता है कि द्र०यआदिका भेद अभेद ये दोनों धर्म किस प्रकार से मान्य हैं ? ऐसे आराक्षा प्राप्त होनेपर वादीको प्रत्युत्तर देते हुए कहते हैं। भेदाभेदी कयं मान्यौ परस्परविरोधिनी । कुत्राप्येकत्र न स्यातामन्धकारातपो यया ॥१॥ इत्यमाशतिं शिष्यं गुरुराह जिनोक्तिभिः । सर्वत्रायविरोधेन धर्मो द्वावकसंश्रयौ ॥२॥ भावार्थ:-हे गुरो ! जैसे कहीं भी अन्धकार और प्रकाश एक अधिकरणमें नहीं रहते हैं वैसे ही परस्पर विरोधके धारक भेद और अभेद ये दोनों एक वस्तुमे कैसे मान्य हो सकते हैं ॥१॥ इस प्रकार आशङ्काको प्राप्त हुए शिष्यके प्रति श्रीगुरु महाराज श्रीजिनभगवानकी उक्तियों द्वारा कहते हैं कि हे शिष्य ! सत्र ही स्थान तथा वस्तुओं में एक द्रव्यमें रहनेवाले दोनों धर्म विरोधरहित हैं ॥२॥ व्याया। अहो भेदाभेटो क्थ केन प्रकारेण मान्यो, कोदृशौ तो परस्परविरोनिो । यत्र भेदः स्पासाभेदो न, यत्राभेदस्17 भेदो न, इत्यमनयोरन्योऽन्य विरोधोऽस्ति । द्वावकत्र न तिष्पत । यथान्ध- रतिपाबप्येक स्थायिनी कदापि भवतस्तथैवतावपीत्यर्थ । तया चोक्तमाचार "विनिमित्व समावण अप्पाणेण न लमते समाहिति" तदर्थ शङ्कित शिष्य गुरु प्रवचनविन्द्रीयावादाणीमि कथयति स्म । अहो शिय यदस्य घटामावस्य च यद्यायन्यो:न्य विरोध सम्भाव्यते परन्लानयोमेदाभेदयो परस्पर विरोधो नास्ति । यत कारणात्मवत्र स्थानेषु वस्नुषु च भेदाभेदला गौ धर्मावविरोधेन विरोधाभावेन काश्रयवृत्याश्रयायि मावेन च दृश्येने । अन उनक"यावकस्मि-द्रव्ये मश्रय आधागे योग्तावसथ- पाविति । सत्य तुल्यो द्वौ तथाप्यभेदारुय स्वामाकिस्मस्य , पुनद उपाधिकोऽपत्यश्च त्य शङ्कित कवि- सायियति तदा तदप्यसमवमनुमवगोचर च न । तत्कय व्यवहारेण परापेक्षा द्वयोरपि । गुणादीना ३८. गुणादीनामभेदश्च ति वचनादविरोध ५५ भेदाभेदयोर कर ममाथिनयोतिथ्य इति ध्येयम् ॥ + - ·૪૪ ] શ્રીમદુરાન નન્દ્રનેનોસ્ત્રમાં છાયામુ ચાલ્યા–પરસ્પર વિરોધધાર મેર સૌર અને કોને ધર્મ દ્રવારિકને વિસ પ્રારસે માનને યોગ્ય છે. વિશ્વ નહી મેન ફ્રો વહાં અમે નહીં રહુતા હૈં, પેસે હી વાં નિસ વસ્તુ અમે તે વઈ મેત નહીં રહુતા હૈ, ઉસ પ્રજાર માસિમે વિરોધ દે સિદ્ધિ મે શૌર મેટ ચે દોનોં પ ી દ્રાદિ નહીં રહેતે | અર્થાત્ નૈસે ન્યાર ઔર પ્રજારી જ નવાણું રહનેવાને મી મી નહીં ફોતે છે વૈસે હી મેટ ચમેન્ટ મી જ સ્થળે રહૃવાટે નહીં હૈં શૌર વૈરે હું મારા ક્રમે શા હૈ કિ “વિતિનિત્ય સમાત્ર બખાળે ર ચમતે માહિત્તિ રસ બહાર રહૃાો પ્રાપ્ત કુલ શિષ્યો ગુર્યાત્ પ્રવવન જ્ઞોતા પુરૂષ શ્રીસ્વાદાર વવન દ્વારા તે દુયે છિ હો શિષ્ય | ચર્ચાવિ ઘર શૌર ઘરમાવા પરસ્પર વિરોધ સંમાવિત હોતા હૈ, પરંતુ ફન મેડ તથા મેક અપ દોનો ધમોં પરસ્પર વિરોધે નહીં હૈ . વિ લવ સ્થાનને તથા વસ્તુળોમ મેં અમેપ કોનાં ધર્મ વિરોધાદિતતા તથા નાયાધિમાવશે તેવું પડતે હૈં.. ફેસ ટુ કારણ મૂ૦ સૂત્ર “સંશ્રયચ પર વિયા હૈ અર્થ દ્રવ્ય હૈ સંશય (આધાર) નિનાં પેસે મેર જૌર શમે સર્વત્ર વિના વિતી વિરોધ રહતે હૈં. “પ યદ્યપિ સત્ય હૈ કિ મેર તથા મેરજે તો તુત્ય હૈં તથાપિ મેદ વામાવિ કૌર સત્ય હૈ કૌર મેઢ પાધિ તથા અસત્ય ” હુસ બાર દ્વિત હોમ ોરું કહે તો વદ્દ જયન મી કલમ હૈ બીર અનુભવ ગોનર નહીં હૈ સો સે વ્યવહાર નહી પરી અપેક્ષા નેવાઈ હૈં ઉસને મુળાવિ મિત્ર તથા ગુનાહિ મે હૈ, હત વવારે હજ આથમે રહનેવારો મેર તથા મેરા વિરોધ ી નાનના વાહિયે રેસા માવ હૈ ૨ | વા-વરોધમપર્વનાછું ! વર્થઃ શિર મેવ, અમે વિરોધો જતે પત્ર નનતર્ચાિ પ્રત્યક્ષેળ તે છે પાવીનામિતેષાં બેકાર્ડ તર્થ : રૂ . માવા-નવા નવ જ ધારિ દ્રવ્ય હોવિહિત વ્યવહાર નો પ્રત્યક્ષ પ્રમાણ દ્વારા પારિમેન અને પ્રાપ્ત હોતા હૈ તત્ર ફન દ્રાવિકા મે મે હૈ, ફુલ માનને પ્રમ કૈસે હોતા હૈ? અર્થાત્ વિરોધ ક્યોં રહે છે ? | રૂ II વ્યાહ્યા ! . હરિમનું વટારિદ્રસ્થવિષયે સર્વનો વિવિતવ્યવહાર જોકસાલિન વા પ્રત્યક્ષપ્રમાણેન રત્વાકુળપર્યાયાળા यभेदाभेदत्व लभ्यते- हुए कहते हैं। સ્થાને जनतान्या - तत्कथ भ्रम ૨ સ્વામવ બર્થવ સ્વયસ, તાત્પર્ય યક્ હૈ કિ કૃાિઈ મીર ધટલે મે તો સ્વયંસિદ્ધ હૈ" વો વટ વશામ તથા તલ ના વીમી ગૃત્તિ ફી હૈ કિ મૈત્ર સ્વભાવિ સત્ય ૨ પટમાં ઉપાધિ ઉત્પન્ન મે સૌપાધિ (વનાયદો) હૈ ફલછિયે અસત્ય હૈ. dhe ·' 'ન્યાનુયોગા [ ૪૩ ફર' તૈ' 'હળાધોનામિવંતે કુદgrીનrળવિ રવિ ત્તત 1 = વિરોઘે વિમ વિતે? કથા સંહીનાશ્રયવૃત્તિવાનુમવાદિરોધો R તે, તવ દ્રવ્યાવીનાબરિ મેરામેયોરપિ વિરોધી મને 1 નિશ્ચયેન શાન છુપા વસૃષ્ટ સુચનેવ નીયતે ! उक्त च-न हि प्रत्यक्षदष्टेऽर्थे विरोधो नाम નાયતે I તથા પ્રત્યક્ષદણાર્થે દુષ્ટાન્તર્યામાવત: કરુ -ફ્લેવમન્યા -દgવમો નિપુણતા તવ ! કાન્ત વસે યત્ત્વ પ્રત્યક્ષેષનુમાનવ na gતિ કરાઇ ચાલ્યા ણ સ્થાન અર્થાત વાર કન્ય વિષે જનસમૂહ રૂઢિ અર્થાત સવ હોજ વિહિન વ્યવહારને અથવા તવ હોવોજી સાક્ષી પ્રત્યક્ષ પ્રમાણ દ્વાર નવ ધટ્યાદિ દ્રવ્ય રસ્તારિ ગુણ પર્યાય મેર સૌર અમે ઉપસ્ટ હોતા હૈ, તવ ન વિરોધ છે. વિજય શ્રમ સે હોતા હૈ ? વૈસે કપાવિ મેદ્ર શાહ હૈ હી ફન વગુણપ મી મે મે હૈં, ઉમે વિરોધ ક્યોં પરતે ? નતે પણ વટ અથવા માત્ર wઇ મારિ ધામ અનુભવસિદ્ધ રૂપ સાહિમ મે મે હૈ, વહાર તુમ વિરોધે નહીં તે , પેસે હી દ્રવ્યપર્યા, જાહિ મે અમે જો વિરોધ નહીં - સક્રતા, જિ નિશ્ચય નેત્રદ્વારા વિવાર દુલા કર્થાત્ તેવા દુલા જ્ઞાન સત્ય / હોતા રેં રેસા શા મી રો વિ પ્રત્યક્ષ દુર પવાર્થને વિરોધ નહીં હોતા, શૌર પ્રત્યક્ષ દષ્ટવસ્તુને દાન્તા- માવ સૈ તા થ૯ અન્યત્ર વફાં તેવા હૈ રેસા પૂછતે હું તો મદ્દો | ચટ્ટ સુમદારી નિપુણતા હૈ જિ પ્રત્યક્ષ મી મનમાની માતિ વૃદ્ધાન્તો જ પઢતે શો અર્થાત પ્રત્યે નો મેરામે દશ હૈ કસ અનુભવો અનુમાન સમાન ધોર તથા પ્રારે દષ્ટાન્તદ્વારા છિપાતે પારા વ્યuિ–ાય મેમેવો પ્રયક્ષસ્વામિજાપ પુત્વકબેન વશે જાણું અર્થ શવ મે અને પ્રત્યક્ષ અમિસ્ત્રાપ દ્રવ્યસે, તે हुए વહતે હૈં પૂર્વ સ્થાન ધ પદ્માદ્ધ મવન થયું ધદન વિશેર્ધિત્વ નૈવ વરિ જવાન છા માવા નો પટ પૂર્વ વિસ્થ રથા પર્યાયવાહી હૈ વહી પશ્ચાત મેસે સ્વ પર્યાયયુ હોતા દુકા ઘંટ વાય મી'વિરોધપો નહીં દેહતા કા વાસ્થા વો દુિ ધર પૂર્વાવસ્થયા, પબનાવોgિ, ' પર્વ પ. પર્વ ખિત સર્વ સ્વયમાત્મના રો મવન સન મિત્રત્વેન ઉથપદેશ મ િરત્વેન જાડપિ પૂર્વાવસ્થાથામરૂપે પરાવસ્થા જલ્પા જ ઘરમાન મેવાડો ન થતીતિ ! मतों परत्वेन विरोपित्त पूर्व श्यामो य एव ષટ પદ્માદ્રો ગાત સ યો વિ . વિરોધિમાવ વઢિ , અર્થવ દામોડપિ પટ રોડ ધર્ડ, ધરત્વેનાવિરોઘ પવ ! વાવન વંરપર્યાનુગાવાનૈવિમત્તે િવટહુ વટ વ ! હવ tવસ્થાથમિવષાકૃતમેટાદ્ધિદો જ નાતત્તાત્ર ખ્યાવીના પરવર મેવાવી માવદીય પારદાનેન થાકીના ચોધન વિક્ર 7 વિજ બિસમાર નાનવુિં જ 1 * पुद्गल श्यामावस्थाया ·४६ ] श्रीमद्राजचन्द्रजेनशाखमालायाम् વાત્યા નો વટ પૂર્વા કર્થાત્ પરિપાવ પૂર્વ અવસ્થાને રામાવ है वही घपश्चात् परिपाक दशा में परिणत होकर स्वयं अपने निज वरूपसे क्त वर्णको प्रात होता हुआ और व८ इस भिन्न नामको प्राप्त होता हुआ भी दोनों काल में ही पूर्वका- लकी श्यामरू५ अवस्थासे तथा उत्तरकालकी m५ अवस्थासे पटपके साथ भेद तथा अभेदको नहीं कहता है अर्थान् परिपाक दशाके पूर्व श्याम घट और पाकोत्तर र घट होनेपर भी घटवरूपमे इस कारण कोई विरोध नहीं है । घटत्वके साथ जो घट पूर्व श्याम था वही घ८ पीछे हुआ तब वह घ८ नहीं है ऐसा विरोध नहीं करता अर्थात् श्याम मी धर्ट या रक भी घट है, यद्यपि रायका तथा क्यामत्वका पर्यायरूपसे भेद है परन्तु घटत्व रूपसे दोनों दशामें अभेद है । इस रीति से घटपके साथ भेद अभेदमें कोई विरोध नहीं है अर्थात् कभी पूर्व श्याम घ८ और उत्तरकालमें रक्त घट इस प्रकार पूर्व र पर्याय गुगके ग्रहणसे यचपि विभक्त (कथंचित गुण पर्याय कृत भेदविशिष्ट) भी है तथापि ५८ तो वह ही है, इस रीतिसे जय श्यामापस्या तथा रावस्थामें श्याम तया र अवस्थाकृत भेद होनेपर भी घटका भेद न हुआ तव द्रश्य गुग पर्यायके भी परस्पर एकान्त भेट तया एकान्त अभेदको मत निश्चय करो अर्थात् घटके हटान्तसे द्रव्यादिकको परस्पर एकता जानो, इनके भी कदापि भिन्न भावका भान मत जानो अर्थात् जैसे घटत्व सब दशा है ऐसे ही सब पर्याय दशामे वही मृत्तिकारून द्रव्य है और द्रव्यरूपता किसो गुग पर्यायसे जैसे भिन्न नहीं ऐसे ही गुण पर्याय भी द्रश्य से भिन्न नहीं हैं, और द्रव्यदेश में ही गुण पर्यायको उपलब्धि होनेसे भी द्रव्यसे गुण पर्याय भिन्न नहीं है ।।४।। व्याख्या--अथामद्रव्ये भेदाभेदयोरनुभव दर्शयन्नाह । अर्थः अब आत्मद्रव्यमें भेद तथा अभेद दर्शाते हुए आचार्य यह सूत्र कहते हैं । વાવે મનુનો એડમૂત્તાળે સોન્ય ફળ્યતે देवदत्ततथाप्येको हविरोधेन निश्वयम् ॥५॥ भावार्थ. बाल्य अवस्था में जो मनुष्य था वह योवन अवस्थासे अन्य ही होजाता है, परन्तु देवदत्त रूपसे वह पाल्य योवन आदि सब- अवस्थाओंमे एक ही है ॥५॥ व्याख्या--बालगावे पुरुषो योऽभूदालावस्थामापन इयुच्यते । तथा म एव पुमान् तरुण- भावे गैवन अन्य इध्यत, यौवनावम्यामापनो वालानिस्तक्षण इत्यर्थः । तथा च देवात्ततया देवदत्तभावेन मनुष्यत्वपर्यायेण भिनव नारित । यो हि देवदत्तो वाल स एव देवदत्तस्तरुणो मनुजव्यवहाराझिनो न । तस्मादमि देवदत्तविषये वारयतारण्यभावेन भेदग्तथा देवदत्तभावेनाभेद इन एतदपिरधिन निर्धायंताम् । च-पुरिमम्मि पुरिससद्दे पुरिससद्दे पम्माई मरणकालपज्जते । तस्सओ वालाईया पज्जवभेना बहुवियपा ।। इति ॥५॥ व्याख्यार्थ. चालभाव में जो मनुष्य था उस समय वह पाल्य अवस्थाको प्राप्त हुआ ।

·गतकणा [ ક૭ હેલા દા 3 1 कहा जाता और वह sho -- H } -- व्याख्या -अथ - દ્રવ્યાનુયોત હી મનુષ્ય ના તબ્ધ हुआ तब अन्य माना जाता બત ચૌવને વસ્યવો ' પ્રાપ્ત દુઓ મનુષ્ય વાઈપને મિત્ર તહળ હાં નાતા હૈ તો યાપિ વાન્ય અવસ્થા રયા તળ વસ્યાછાત વસ મનુષ્યને મે હૈ તેયાવિ દેવદત્તપને- મનુષ્યપણે તમે મિત્રતા નહીં હૈ, જિ નો વિદ્રત્ત વાટ થા વદ ફી લેવા જવ તુળ હોય પરંતુ મનુષ્યવ્યવહાર મિક્સ તદ્દ, ફસ પ્રજાર યદ્યપિ વાઇ વયસે વધુ મેવત હૈ તથા વિત્તમામ વ્યવહાર મિત્ર જવા નહીં હૈ અર્થાત વત્તાવો અમે સહિત હૈ, ફક્સ જાળને પુરુ ફી વેવદ્રત્તમે વાસ્થતાહષ્યમાવલે મે તથા તેવદત્તરૂપ મનુષ્યપર્યાવસે અમે વિના વિરોધ હૈ રેલા વિરોધ હૈ રેતા તુમ નિશ્ચયસે નાનો . પેલા હા હૈ વિ “મનુષ્ય એવા પુરુષ રામેં નન્મસે માટે તેના માપન રસ વાત્યા- વસ્થા આદિ દેવાન અને પ્રજાર વિનત્ય (મેલ) હોતે હૈં, ચર્ચાવાત્ય, ઐરાવ, શિ, યૌવન તથા નાગરિ અને મે હોતે હૈં તથાવિ દેવદત્તાવિ નામ મનુષ્યપર્યાય અમેટ ફી હૈ શાહ ત્ર એવો માત્રામેતો મવચેવ, એવો વ્યાખવૃરિરસ્તિ તત પ્તાદ મામીનનાશિ નિવાહા બર્થ – વ “ક મે રહતા હૈ વહાં અમે નહીં ૨હતા, ક્યોંકિ મેહ વ્યાખ્યવૃત્તિ હૈ અર્થાત્ ધર્મમેક પ્રયુક્ત ધામી મે સિદ્ધ હૈ” પેલી પ્રાચીન તૈયાયિની માાં જો નિરાશરણ વરતે દુમત પદ્ધાટન વરતે હૈં ધર્મનેતો યુવા જ્ઞાને ધનિકો ન દૃશ્યતે : જાતનયોરેવો-ધર્મી તદ્ધિસઘયો દા માવા ચંદ્ધિ જ્ઞાન ધર્મ અર્થાત્ રામવ Recવ કાદિ મે માનતા હૈ કૌર ધમ ધટછા મેવું નહીં તીલ પડતા હૈ તો પરસ્પર મિત્ર ચેતન દૂન્ય યમી દ્રથા અમે રેશમ -નેતન પ દોનાં દા ધ્યાહ્યા ! હું દિશાને જ્ઞાનવિષયે ન ર , અતિ વમવનpવષયો માd I પરન્તુ ઊંમ પદસ્ય યાત્વે રત્વે વર્તમનિસ્ય એવો મિત્રત્વે માનત હય પ્રતિપાવલ ર્તા નેતનયોજવવો પણ કુ મવતિ ગયા નહતનયોરો મા તે તત્ર ઝરત્વવેતનત્વ- થયો મેવોદિત 1 નુ વેતનદ્રવ્યોનો નાહિત ૫ વમવધા ઊંમગ પ્રતિરોવિનોજોલોડ સ્થાનકડકિ સદરોડક્તિ ગગ ૨ પ્રત્યક્ષદ્ધિાર્થે વાષ , નાક્તરત્યેય ૬ “રાનુપા પાય: भवति अपि तु सदिग्धेय" इत्युक्तवात् । एवं धर्मभेदो बनुभवे तव मासने धमिभेद न कथयसि तदा મિલમેયોનનો ધન કમ્પત ફત્યર્થે દા व्याख्यार्थः यहापर यदि ज्ञानके विषयमें अर्थात् अनुभव में थाम घट रक्त नहीं है 1 છે ! 1 . - ને ધર્મ ધારણ ન जह - I 1 ·Thê इस ૪૮ ] શ્રીમરાન વન્દ્રનૈનાબ્રમૉટાયા, સૌર રજી ધટ થામ નહીં હૈ, ફલ બજાર મત્વ તથા રવ ધર્મા મેદ દાનમે મારતા , परन्तु ज्यामत्व તથા acવ વોનાં હરામે વર્તમાન ધમાં વહેલી મિત્રતા નહીં મારતી, રેસા જરિ તુમ પ્રતિપાદન કરતે હો – ધી મેહસે ધર્મી મે નહીં માનતે હો તો નઈ ૌર વેતન નો મિત્ર ધર્મ બેંકના ધર્મી પ દ્રવ્ય નિશ્ચય ો કાયા ! દાવિત્ હો િન વેતના નો મેક મારતા હૈ વહી ન શૌર વેતનત્વ ફન વોને ધમ ધમ હું મેકરે પરંતુ નવું વેતન દ્રવ્યોના મેઢ નહીં હૈ, પ્રહાર વ્યવસ્થા ધર્મા પ્રતિયોહિપસે (અર્થાત્ વદ વેતન નહીં હૈ શૌર વેતન વ૬ નહીં હૈ, કન્ઝવ ( યન ) નેપ૨ મી નવું તન તથા શ્યામ શૌર ૨જી વટ મી સદરા હૈ કૌર પ્રત્યક્ષ સિદ્ધ કર્થ વોર્ડ વાધા- પ્રસંગ મી નહીં હોતા, વિ અનુપર્વે કર્યાત અનુભવ પ્રમાણે પ્રાપ્ત વસ્તુમે ન્યાય નન્હીં પ્રવૃત્ત હોતા, હિન્દુ સંવિધ વસ્તુ ન્યાયની પ્રવૃત્તિ હોતી હૈ યેલા છઠ્ઠા શતિસે ધર્મા મેલ આપ અનુભવમં માતા છે. ધર્મી મે તુમ નહીં તે હો તો મિત્ર ધ ધારા વહુ શૌર વેતન ધ ધન પ્રાપ્ત હોતા હૈ ય ફી રજા માગય હૈ સાદા એવાવ ૪ તત્રાપ વિશન નો નયત્યનો વન્તિ રાવૃષ્યિમેવો મુવિ સંમવેત્ moો માવા સી મેર તથા મેડવી કપરા करता हुआ जैनमत अतिशय करके સર્વોટ વર્તતા હૈ, જિ રૂપાન્તર કર્યાત્ દ્રવ્યપણે પ્રત્ નો નીતિ માલતે હૈં વાં આ સંસારમેં નેહા સંમત હૈ Iણા બાપા ! જ પુનત્તત્ર નડતનો મેરામે યયન વન વ બમ્પત્ય બત્તિ સર્વોત્કૃષ્ટન પ્રવને 1 વર્ષ તરતો મિન્ના નવા ગીવાયત્તેપુ પાન્તરદ્રવ્યત્વપતાર્થત્વવિખ્યમેવ નયાયાતિ પતાવતા મેરામેડયો જૈવંત્ર વ્યાપર્વ ચિતમ્ રપાન્તરદ્રવ્યત્વપકાર્યત્વનક્ષણાકૂિબરૂખે વીંવારીવાલિપિ વ્યાપકત્વાવમેયો મુવિ નાત્યા સમવેદિત્યર્થ | ૭ | વાત્યા નિ નવા નદતનને તૈયારિક મેહમાત્ર હતા હૈ વહુ મીન તન્યા વેતન નક્શ મેવ મેર લોન વક્તા સુબા નૈનમત ફી અતિરાવ સર્વોત્કૃષ્ટ- વને વર્તતા હૈ તો તે વિરુ મિક્સ કપ નો નીવ ભાવિન હૈ હનમેં હરપાન્તા ન્યત્વે પાર્વત્વ વિસે અમે મી ના મેં જાતા હૈ, રસ થનો મેં બને, સવ નાહ ૨ નવ દયામ તથા ર૦ ધન અવસ્થાનો થન ફ્રોતા હૈ તવ યા “કયામતો રમે નાસ્તિ” થાય રૂ નહી હૈ કૌર રરૂ હોને પર “@ો પટ શ્યામો નાહિત” રણ ઘડી શ્યામ નહી હૈયેલા પ્રતિયોગીપજે धर्मी चटका भी मान होता है यह नयायिकका आशय है । ૨ નંયાયિકા મિટાય પદ હૈ વિ નવ ઘમં મે હૈ તવ ધર્મી મે નવરય હૈ ક્યો િવર્મા મેવાર્થ ઘર્મા મે હૈ! વા બનાવ ·४१ - तरको प्राप्त કૂવાનુયોાતળો व्यापकत्व कहा अर्थात् तुम्हारे मतसे भिन्नरूप जीव पदार्थ हैं उनमें भी रूपान्तर अर्थात् द्र०यत्व, पदायत्व लक्षणसे व्याकता होनेके कारण जगन्में अमेइ भी संभव होता है ऐसा अर्थ है । भावार्य-तुमने सर्वत्र धर्मभेदसे भेइको ही, व्यापक कहा है परन्तु जीव और अजीव दोनों द्रव्य होनेसे दयत्वरूपसे हमारे मतमें जड चेनमें भी अभेद व्यारक होने से विद्य- मान है। यद्यपि जड़त्व तथा चेतनत्य पर्यायरूपसे भिन्न हैं, परन्तु उन ही दोनों में व्यापक द्रव्यत्वसे अभेद' भी जगत्मे संभव है ॥७॥ यस्य भेदोऽप्यभेदोऽपि रूपान्तरमुपेयुषः । પૂર્વ રૂપાતરોત્પન્નમેવાછતનયોલય Hit भावार्यः जिस पन्तुका भे માલતા હૈ તો वस्तुका रूपान्तर ફોતે अर्थात् भेयुक्त वस्तु जब दूभरे स्वरूप में परिवर्तित हो जाती है तब, उसीका अभेद भी हो जाता है। एवं रूपान्तरसे अन्य रूपान्तरमे उत्पन्न भेद तथा पुनः उससे भी रूपान्तरमे अभेद इस रीतिसे अन्य अन्य उत्पन्न गुणपर्यायद्वारा जो भेदसे अभेद है उसहीसे सैकड़ों नयोंका उब्य है ।। ८॥ ध्याख्या । यरय वन्तुनो भेदम्तस्यैव' रूपान्तरमुपेयुष: रूपा तामहितम्याभेदोऽपि भवेद्यथा स्थामोश भूलादयो घटम्य भे। सन्ति पुनस्त एवं स्थासादयो मृद्रव्यविशिष्टानपितस्वपर्याया अभेदा रूपान्तरसयुक्तत्वादभेदा, तेपामेव रूपान्तराद्भ,दो भवेत् । या स्थासमोशषु शूलादिपर्यायविशिष्ट मृष्यत्वेन तस्यव भेद. । एवमस्य भेदस्याभेदोऽम्ति य स एव शतम्ख्यमूलनयाना हेतुरस्ति । यत्त, मप्तनयाना ये सप्तशतसख्यामिता भेदा जायन्ते ते चानयव रीत्या द्रध्यपर्याप्स्यार्पणयानपणया च शतारनयचक्राम्ययन- मध्यगतां पुगमन।।। ते चाधुना द्वादशानियचकमध्ये विधिविधिविधिरित्यादिरीत्या एका स्भिनयान्तरे द्वादश दिश भदा समुद्भवन्ति । ओ सम्बगुकमा०पठित गरिकलनाप्रमिद्धिमधार्य मङ्गयोजना विधेयेत्यर्थ । 4स्य भेदोऽस्ति तस्यैव रूपान्तरेणाभेदोऽप्यस्ति तस्यैव भेद : पुनस्तस्याभेद एव शतनयावतार. ॥ ८॥ યાર્થી વિસ વસ્તુળા તુમો વર્તમાનપત્રો વાર મે માસતા હૈ વહી वस्तु जब रूपान्तर संहित होनाती है तब उसका अभेद भी हो जाता है। जैसे निज निज पर्या- यसे योजित स्थास,.. कोश तथा कुसूल आदि सब घटके भेद हैं, पुनः वे ही स्थास कोश कुशूल आदि जब अपने २. पर्यायसे न योजित किये जाय अर्थात्, , पर्यायकी-विवक्षा न को जाय तो मृनिकाल यसहिता होनेसे अथवा फेवल मृत्तिकाकी विवक्षा દ્વત્વપ સર્વત્ર होने १ पर्गय रूपस पिर फुल पादिका मे रहते भी अनुगत सिंह कुशूलादिमे भेद नही है, नैयायिक भी पृथिवी जलादिके परस्पर भेद रहते - भी. नौ (९) द्रव्योमें द्रव्यत्व एक ही भानते हैं और प्रमेयत्वादि धर्मसे तो पदार्यका अभेद मानते हैं। -- ·હ - ૧૦ ] શ્રીમદ્દન વન્દ્રનૈનાબમાછાયાનું અને તે મિશ્નર રેં ડન મેટ નહીં હૈ, ક્યોં િવ ાન્તરસંયુક્ત રુપાચે પુનઃ નદી રૂપાન્તર હોનેસે પુનઃ મેર મી છે નાતા હૈ જૈસે સ્થાન શોર ગૂઢ आदि पर्यायसहित मृत्तिकाद्रव्यत्वसे उसीका भेद है । इस પ્રારફત મેઢા નો અનેર હૈ પૈ અમે રાતસંધ્યા (સી ૦૦) મૂઢ નવા રબ હૈ વીર નો નામ સંગ બાલિ સાત નર્યો સતત (૭૦૦) મે હોતે હૈં વ૬ નવ મેદ મી ફી રીતિએ દ્રવ્ય પર્યા- છે અન તથા નળસે ગત્ નિત્ દ્રવ્યાર્થિ યોનના શૌર રવિન્ કરવી વિવલા વર છેપર્યાયી ચોનનાસે સાતારનવાધ્યયન વ્યાત પૂર્વાન્ટને થે રે લવ દ્વાદશાહનવ મધ્યમે “વિિિધિિા” ફત્યાતિ રીતિને પ મ ન વીવમે વાર વારહુ મેર હોતે હૈં, રૂઢિએ સખ્ય કારણે कथित પાઠ પઢી દુ સંત્યાની પ્રસિદ્ધિ Aવવારળ ર યોજના ધરની વાહિયે ! તાત્પર્ય જ વિ વિસ પર શારિજી અપેક્ષાસે મે હૈ હતા પુનઃ પાન્તરને પ્રાપ્ત હોને સે મેર શૌર પુનઃ કસ મેરા ગમે પર્વ રાત (૧૦૦) નાવ વવતાર હોતા હૈ | ૮ | વથાથા ! બય તે નામેવાશ્ચવક્રીવિતા અતતાનેવ વાયબ્રાહ્યું છે ક્યાવાર્થ ચા ન..નયો નેજી છી की ફત હિશે લવ નહી મેવજો हुए ત્રિમ सूत्र હતે હૈં તયા ક્ષેત્રાલિમિઃ સક્ષમીટિ બનાવે છે સંપાદિહ વાધાય સક્ષમી પ્રતાથતે ૧૫ માવા વતી પ્રજા સક્ષમ સી ક્ષેત્ર જાતિની ક્ષારો અવાનાર મે કમેન્ટ ભાવિ નિરૂપને પોટિ (છોડ) મ હોનાતે હૈ, પરન્તુ યહાં સંક્ષેપને વોઈ હોનેસ્ટિવે વઇ સક્ષમીજા વિસ્તાર વરતે હૈં ૧ | વઘારવ્યા ! વળી દ્રવ્યાવિરોળ મા-બાંયન્ત તથૈવ ક્ષેત્રાલિવિરોવેળા મા બનેલો સમવતિ | ચર તો વિવલિતો પટો દ્રવ્યમાપેક્ષય ક્ષેત્રાલિયટ પરદ્રવ્યમિતિ 1 પવ પ્રત્યે પ્રત્યે સમાપિ ટિશો નિષ્પવર્તે છે તથા ઋો પ્રસિદ્ધ ઇ લુન્યુવાપર્યાયતો ધરો દ્રવ્ય વડે તāવ સ્વતરિત્વ- મહીજીત્ય' સ્વરૂપેશાસ્તિત્વ પરહરેન નાતિત્વનિત્યવધાયું રસમી વ્યાપ્ત છે તથા હિં તાત્રામાવાવ પોઇત્યેવ શ qzagષેત્રમાવાયા ઘર નાસ્લેવ ારા વા યુવપદું- મર્યાવિક્રયા ધોવા વ ાન પયાદા કુથલન વામનયત્વારા જોડા સ્વરૂપે વિવ- #તે પરોશ પરમેળ વવક્યતે તવા બસ્તિ નાસ્તિ ધટાકા છોકરા સ્વહવેળાપડોશી યુવતુમય વેળ વિવદ્યતે તવા પટોડતિ પરમવા કૃતિ ઘોડા પર પરોડો જુદુમયોગ વિવધતે તવા ધો નાયવાન્ય ફતિ દ્દા ઘોડા વહૌ જોડા: પરહરેક્ઝિrશો જુદુમયપે વિજયતે પટૌડીત રાજ્યવાવ્ય ઇતિ કી દર્શાવે છે કે મ તા * - ૨ ચટ્ટાં “રૂપાન્તરસયુ” દસ પણે કૂકરે રિમે પરિઝર હોને સે તાત્પર્ય છું !

·- - द्रज्यानुयोगतकशा : [५१ घट स्थावस्त्येव । १ । स्यानास्त्येव । २ । स्यादवाच्य, एव। ३। स्यारस्त्येव स्थानस्त्येिव । ४ । स्यारस्त्येव स्यादवाच्य एव । ५ । स्यानास्त्येव स्यादवक्तव्य एव ।६। स्यादस्त्येव स्यानास्त्येव यादवक्तव्य एवेति । ७ । इति प्रयोग इति ॥ ९ ॥ વાત્યા નૈસે દ્રવ્ય પર્યાય શારિ વિરોષ મ હોતે હૈ વૈસે શું ક્ષેત્ર શાહ आदि विशेषसे भी अनेक मङ्गोका संभव है, क्योंकि स्वत: विवक्षित घट द्रव्य है इसी द्रव्य પછી અપેક્ષા ક્ષેત્રમાહિદ્દા પર परद्र०य है, ऐसे ही प्रत्येक प्रत्येक अर्थात् हर एकके प्रति सप्तमंगिये भी करोडो सिद्ध होती हैं तथापि लोककी प्रसिद्धिसे जो कम्बुश्रीवादि પર્યાય હિત ધરદ્રવ્ય હૈ હતી ધરજો स्वतस्त्व अर्थात् निजस्वरूप कालादि अङ्गीकार करके स्वरूपसे घटका अस्तित्व और पररूपसे चटका नास्तित्व है ऐसा निश्चय करके सप्तमंगोंका व्याख्यान करते हैं। जैसे कि अपने द्रव्य क्षेत्र , काल भावकी अपेक्षासे “घटः अस्त्येव” ५८ है ही। १ । परके, द्रव्य क्षेत्र काल तथा भावकी अपेक्षासे "घट: नास्ति एव" घट है ही नहीं । २ । और एक कालमें ही अस्ति तथा नास्ति की विवक्षासे पट अवाच्य ही है, क्योंकि एक शब्दसे अस्ति नास्ति रूप दोनों पर्याय' एक कालमें प्रधानतासे नहीं कहे जा सकते । ३ । तथा घटका एक अंश तो उसके निज स्वरूपआदिसे विवक्षित करते हैं और दूसरा अंश पररूपसे विवक्षित करते हैं तब "अस्ति नास्ति घट:" अर्थात् घट है भी और नहीं भी है, ऐसा चतुर्थ भंग होता है। ४ । तथा चटका एक अंश तो उसके स्वरूपसे विवक्षित करते हैं और अन्य अंश एक ही कालमें ; उभयरूपसे विवक्षित करते हैं तो "५८: अस्ति परन्तु अवाच्यः” अर्थात् ५८ है परन्तु यह अवाच्य है। इस पंचम भंगकी प्रवृत्ति होती है । ५ । तथ। एक अंश तो पररूपसे और एक अंश उभयरूपसे एक कालमे विवक्षित करते है तो "घटो'नास्ति अवाच्या" ५८ नहीं है और अवाच्य है इस छठे भंगको प्रवृत्ति होती है । ६ । और जब एक अंश तो घटका स्वरूपसे विवक्षित करते हैं .. और, एक अंश पररूपसे विवक्षित करते हैं तथा एक अंश एककालमे अस्ति नास्ति इस उभयरूपसे विवक्षित करते हैं तब "५८: अस्ति नास्ति अवाच्यः" घट है नहीं है अवाच्य है ' यह सप्तम भंग होता है (5) अब सप्तमंगीका प्रयोग इस प्रकार है कि कथंचित घट है ही । १ । कथंचित् ( किसी अपेक्षासे ) घट नहीं ही है । २ । किसी अपेक्षासे घट अवाच्य ही है । ३। किसी अपेक्षासे घट है ही १ अपने द्रव्य क्षेत्र काल भावसे । २५रके द्रव्य क्षेत्र काल भावसे । ३ कथन वा निरूपण करके अयोग्य । एक वस्तुकी एक कालहीमे स्वरूपसे सत्ता और पररूपसे असत्ता प्रधानतासे कहनेको असमर्थ हैं इसलिये वह अवाच्य है, १४ स्वरूपसे अस्तित्व अ॥ और पररूपसे नास्तित्व अ। कहने से यह चौथा मग होताहै'। ५ कहनके ६ निजरूपसे सत्ता मानकर भी अरित नास्ति इस उभयरूपसे अवाच्य है । ७ अन्य द्रव्य क्षेत्रादिस घटका मसत्व और उभय रूपसे वाच्य है इसलिये "स्यानास्ति अवाच्य यह छठा भग है। ८निजद्रव्य क्षेत्रादिसे सत्त्व परद्रव्य क्षेत्रादिसे असत्त्व तथा मस्ति नास्ति उभयरूपसे अवाच्य इस अभिप्रायसे यह सातवां भग है। - - P । इट। . घटका ·५२ ] શ્રીમદ્દાનવન્દ્રનૈના અમઢિયામ્ किसी अपेक्षासे नहीं ही हैं। ४ । कथंचित् घट है ही कथंचित् घट अवय ही है । ५। कथंचित् घट नहीं ही है कथंचित् अवतन्य ही है । ६ । तथा किसी अपेक्षासे घट है. ही किसी अपेक्षासे है ही नहीं और किसी अपेक्षास अवतय ही है । ७ । ।।९।। अथास्या सामनया भेदाभेदी योजयति । अब इस 'सप्तमीके भेद तथा अभेदकी योजना करते है। पर्यायार्थनयाहिन्न वस्तु द्रव्यार्थतोऽपृथक । क्रमापितनयन्द्वाभिन्न चाभिन्नमेव तत् ॥ १० ॥ भावार्थः पर्यायार्थिक नयको अपेक्षासे सम्पूर्ण वस्तु भिन्न भिन्न हैं और द्रव्यार्थिक नयकी अपेक्षासे अभिन्न हैं तथा ममसे पर्यायाथिक और द्रव्याथिक इन दोनों नयोंकी योजनासे फयचित् मिन और कथंचित् अभिन्न हो हैं ॥ १० ॥ व्याख्या । पर्यायायिनयात्सर्व वस्तु द्रव्य गुणपर्यायलक्षण क्यच'नमस्ति । १। द्रज्यायिक नया कयचिदभिन्नमेव । गुणपर्यायौ हि प्रन्यस्य वाविपतिरोभावपावित्युक्त वात् । २। अनुक्रमेण यदि द्रव्यायिकपर्यायायिकयोरपंण क्रियते ता पथचिद्भिन्न कचिदभिन्न च कथ्यते । ३ ॥ १० ॥ - व्याख्यार्थः पर्यायाथिक नयकी अपेक्षासे द्रव्य गुग तथा पर्याय से सम्पूर्ण पदार्य भिन्न हैं । १ । और द्रव्यार्थिक नयको अपेक्षासे कथंचित् सर्व पदार्थ अभिन्न ही हैं, क्योंकि गुण और पर्याय तो द्रव्य ही के आविर्भाव तथा तिरोभावरूप हैं ऐसा प्रथम कह चुके हैं । २ । और अनुक्रमसे यदि पर्यायार्थिक तथा द्रव्याथिक दोनों नयोंकी योजना करते हैं तो कथंचित् भिन्न अर्थात् पर्यायसे भिन्न और द्रव्यार्थिकरूपसे अभिन्न कहे जाते हैं ॥ ३ ॥ १० ॥ यधकदोभयादानं तदीवाच्यं भवेच्च तत् । एकदेवकशब्देन -नार्थद्वयप्रकाशनात् ॥ ११ ॥ भावार्थः और यदि एक.समय ही पर्यायार्थिक तथा द्रयाथिक दोनों नयोंका ग्रहण करें तो अवाच्य होता है, क्योंकि एक श०६से एक ही क्षगमें दो विरुद्ध अर्थोंका प्रकाश नहीं हो सकता ॥२॥ व्याख्या । यद्यकवेल -नययाविवक्षा जायते, .-तदा त्ववाच्यमेव लभते । , यत एकन शन्देन कस्मिन् क्षणेऽयंद्वयकथनासभवात् । साकेतिकशब्देनकमेव सतरूप निरूपणीय स्यात्नरन्तु रूपद्वय ०६ कययितुशार एव । पुसद-तादिनमा अन्धेकामा चन्द्रसंगाव्याक्त वदनि परन्तु मिन्नोया कायतुमक्या इह तुमयनयार्थों मुल्यनयंत्र भित्रोक्या उच्चारयितु योग्यौ तधोयत्व तु योनापि न १ सप्ताना व विशेषाणा समाहार इति सप्तमनी । अर्थात् सात प्रकारके भङ्ग मर्यात पाक्योका जो एका समावेश है उसका नाम सप्तमली है। -- ·વ્યાનુયોતિના [५३ भवति । तस्मादेकदा नयद्यार्थ विवक्षयावाच्य इति 1 ४ । ॥ ११ ॥ व्याख्यार्थः यदि एक कालमें ही दोनों नयोंसे दोनों अर्थोकी विवक्षा उत्पन्न हो अर्थात् एक समयमें पर्यायार्थिक तथा द्रव्याथिक इन दोनों नयोंसे पर्याय तथा अन्य रूप दोनों अर्थोके कथनकी इच्छा हो तब तो पदार्थ अवतव्य दशाको ही प्राप्त होता है; क्योंकि एक शब्दसे एक ही क्षणमे द्रव्य पर्याय अथवा स्वरूप परस्पादि अर्थका कथन असंभव है. साकेतिक शब्दसे जो संकेतस्प एक अर्थ है वह ही उस शब्दसे निरूपणीय (कथनयोग्य) होता है, परन्तु दो अर्थरूप श०८का तो कथन करनेको यह शब्द असमर्थ ही है । और -पुप्पदन्त आदि-शब्द भी एक ही उक्तिसे अर्थात् समूहालम्बन ज्ञानसे सूर्य चन्द्रकी -०यक्तिको कहते हैं, परन्तु भिन्न भिन्न अर्थात् पृथक् पृथक्क सूर्य तथा चन्द्रादिरू५ अर्थ कहनेको असमर्थ हैं अर्थात् पृथक पृथक दो अर्थ एक शब्द से एक ही क्षणमे कहनेको अशक्य हैं। और यहां तो उभय अर्थात् पर्यायार्थिक तथा द्रव्याथिक दोनों नयोंके प्रतिपाद्य पर्याय तथा द्रव्यरूप अर्थ मुख्यता ( प्रधानता ) से भिन्न भिन्न उत्तिस चारण करने के योग्य हैं और एक ही कालमें उन दोनों अर्थोके उच्चारण करनेकी योग्यता तो यत्नसे भी नहीं होती, इस कारणसे..एक कालमें एक शब्दसे दो नयके अर्थकी विवक्षासे अवाच्य ही है । ४।।११।। अथ पञ्चममङ्गोल्लेख करोति । अथ पश्चम भंगका प्रतिपादन करते हैं। पर्यायायिकसंकल्पापश्चाद्वयविवक्षितात् । भिन्नमवाच्य वस्त्वतस्यात्कारपदलाभितम् ॥१२॥ -प्रयम पायाथिक नयके संकल्प (विवक्षा) करके पश्चात् दोनोंकी વિવેક્ષા હોને સે यह पदार्थ स्यात्कार इस पदसे વિન્દ્રિત કર્ધાન સ્થાન મિત્ર है और स्यात् अभिन्न है अपाच्य है । तात्पर्य यह कि प्रथम पर्यायायिक नयको વિવાહ પછી પીર પધાન દ્રવ્યાર્થિવ પર્યાયાધેિ ફન વોનો નવો વિવક્ષા વ તવ વધુ પર્યાયવી અપેક્ષા ઋવિત્ મિજ હૈ કૌર ઉમય નથી અપેક્ષા પવિત્ થવા है.५ १२ ॥ व्याख्या । 'प्रथम पथिकल्पना तम एकदमियनयार्पण किया तदा भिन्नमवतव्यमिति स्थालयभिमवतव्यमिति पञ्चममङ्गोल्लेख. ॥ १२ ॥ -- - M १ यह "या" शब्द समानार्थक क्यचित् वाचक अभय है, जिनके पूर्व लगाया जाता है। इस चस्तकी किसी अपेक्षासे 'कहता है । - , ·** तदा भग सतम ૧૪ ] શ્રીમદુરાગવર્નનરાશ્વનાયામ્ તવા પર્યાયા િપતત રમય નજી તત સમય નથી વિવક્ષા વશી તવ “હ્યાનું મિન્ને યાત્ વસ્તબ્ધ =” નર્યાત વસ્તુ અર્થવિ મિત્ર શર્થવિતુ નવા શૈ, પન્ન મંg વન ઘુમા છેક ૨૨ ! બેય વચ્છમોત્તેલ | અવ છઇવે નં પ્રતિપાવન હરતે હૈં કથાર્થેનોમથાવાનાવમિનં તવવાય છે યુપન્નવદયાવાનામિન્નભિન્નમવાન્ય છે ૧૨ માવાથી પ્રથમ દ્રવ્યાર્થિ નથી જ્યના નવે સાથે સ્થાન મય નથી થોનના ફી “તવ સ્થાન મિન્નઃ સ્થાત્ વિરૂગ્યા કર્યાનું વર્થવિ મિત્ર શ્રી જયંતિ વિજય રૂસ છે. મની પ્રવૃત્તિ દુર પુનઃ શમસે કમ નથી વિવા શી પશ્ચાત હજી જામે ૩મય નયી વિવક્ષા ફી તવ થંનિત્ મિન, મિન્ન, વોચ इस सप्तम મંગાવી સિદ્ધિ દુર્યું છે | ચાલ્યા ! તત્રાવી વ્યાધિનયના | તત હલવોમયનવાળ શિવતે ત વયક્વિન્ન- મવરૂલ્યમિતિ ધ્યતે | તિ શબ્દ ! પુનરનુક્રમેળ પ્રથમ વ્યાવસ્થાતિ નદયત્વના વિલીયતે ! તતરવરતોમયનથાર્પણ વિતે નિમિન્નમમિક્સમવવ્યમતિ समुत्पद्यत હતિ || ૭ | ૨૩ | વ્યારત્યાર્થ પણ ૬ માને ભાવિ લેવા દ્રવ્યાર્થિ નથી વિરક્ષા શી થર પશ્ચાત ફાઇમે ફી પર્યાય તથા વ્યાર્થિ ફન નોં ની વિવક્ષા ફી તવ ફથવિત્ મિક્સ તથા થવખ્ય ચ ષષ્ઠ નય સિદ્ધ સૌ પ્રથમ અનુમતે પર્યાયાચિવ નવ કૌર ડસજે પશ્ચાતુ દ્રવ્યાર્થિ નથી વિક્ષા કી ઔર' પુનઃ સમયમેં હી द्रव्यार्थिक જ તથા પચચે રસ ઉમય નવી યોજના હી ત “ચાતું મિક્સ કમિત્રમ્ અવયં ” ગ્રંથનું વિત્ મિન્ન, વાર્થવિત મિત્ર શૌર શર્થવિત્ કવર ફસ સામ સંજી સત્પત્તિ દુર્ડ / ૭૫ ૫ ૨૩ ID ડ્રમાં સપ્તમક દમ્પલિયુt સવા યોડખ્યસેત્તવદષ્ટચાં વિચાર્યું ? મામોનસેવામાખ્યાહતી હૈ - $ મજુત્તિયો થોડબ્રિાહ્મથનના મે ૧૪ " માવા ફન સપ્તમી નયા નો મનુષ્ય દઢ અભ્યાસમેં તત્પર હો તરવર્જિસે વિવાર હવે સવા અભ્યાસ કરે વદ્દ મન્ય નન ધારી બાળી શ્રીનિનમવાનને વાળમરજી સેવા મત્તિો પાર શીધ્ર મુજે ચોથ હો | ૪ | પવમેશ મેપર્યાવેર્ભેપર્યાયે જ સમઢીયોનના છત પુનરિત્યમેવ સર્વત योजयितव्या । मथ શિષ્ય. અરનયતિ ! યત સ્વામિન Rયદયવિલયસ્થવ વિનરિણ મરચ મુલ્યમાવેનાપરય નમાવેન સમા समुत्पद्यताम् - परन्तु પ્રવેવાકલ્ચ I * ને 1** પ 1 15 व्याख्या યત્ર ·. स I ! દ્રવ્યાનુયોતિ [ પક* લિવિવાળ સપ્ત ક ષ ૬ % ૫ પ્રમુલનયાનાં મિશ્ન ૨ વિનારા મવન્તિ તંત્ર ત્વધિમા હવ ગાયને તા સપ્તમયા નિયમ મુત્ર હિરો મત ! સલ્લમફનિવમહત્વત ઉવ નિયામણો 7 દરયતે | કૃતિ પુણો गुरुराह । भो शिष्य ! भवदुक्त सत्य परमार्थतस्तु । एवं यत्त्वया गौणमुख्यन्यवहारो दर्शितस्तत्र त्वेकस्यैव નેચંય મુહ્યતમ વિધિ જેવાં તુ સામેવ નિવેદ | ઇવ વિધિનિષેધ ગૃહોવાને મા- વિજો બસ્મામિતુ ફલ્ય જ્ઞાયતે માનાર્થપ્રતિપાવતાપર્યાયાવરણ વાક્ય કમાવાય- મિતિ ત~ફ્લાવાત્તાદ ધાને સ્થાારપછતમનયંસમૂદ્દાવનમેસ્મિનું માપ નિવિદ્ધ નાસ્તિ તૈધ્યક્ષનવર્યાયય સ્થાને ર મફતાર્યસિદ્ધિ સમિતિપ્રજ્જવલયે તાતિ તથા જ તન્યનાથા પર્વ તત્તવિચપ્પો વચળવદોદોઃ અર્થે પનાહ ! વંનળપજ્ઞાણ પુણ વિચપ્પોનિવિબપ્પોય ! ૨ ! पचनमेव सप्तमगीरूपचनपन्या કરાયો થોડક્તિ નાસ્તિત્વવિષય gમવતિ ! પુનર્ચાક્ષનો ધટતુમ્માવિવાઢવાન્યતા તત્ર વિષયે વર્ષાવિધિપનિયંત્પવિવિપે દ વ મ ણ પડતું વજીવ્યામિ 7 મવતિ | યસ્મા+ારણાવવજીવ્યરાત્ત્વવિષય વતા વિરોધોત્તિ | થવા વિકલ્પશન્દ્રામમિe૮નમિતે મવતિ | બપિ ૬. નિવિજ્યાબંપૂતનવમતે વિત્ય મઝુદય જ્ઞાતવ્યમ્ ! મર્થનમાં પ્રથમ વતારતુ ચાનવર્યાય- મિર નાનુગાનતિ તસ્મરણારવા નાયાનમ પ્રવૃત્તિર્નાસ્તિ ! બત્રાવક્ષત્ત્વનેકાન્ત વાતો જ્ઞાતવ્યમ્ વિષયે પ્રતિસ્વમાનવઅતિપત્તિસ્યને ચારપાશ્વતતાવયાચંકાર સત્તાધાન્વનરોધનન પ માફ gવ્યો ચાનપર્યાયસ્થ માદયમ | યદ્ધિ જ સર્વત્ર સમ નિયમ વાવાસસ્ત વાની ધન્યાન તાન્નયાનવરોધ દ્વિતીય પિ મસ્તમ્ભાશ્ચાત્યે તાત્કોટિ पञ्चभशाश्व ઉત્પનીયા હત્યમેવ નિરાલાલસઈમબ્રતિતિનિફ્રાહિતિ युक्त વિવાર યાદવતિન ફૂમવુદ્ધિમતા વેતસિં પાયે મધ ત્રિતાર્થ થાત ! મા ચાવવૅમાના સામી તત્ત્વદર વિમૃયાતિપ્રીઢિયુwો યો મળ્યોડખ્યાલગુર્યાલ રાતી નો વાળ જૂનt પ્રાથના સ્તો- તેને વિષયમવાળેન મો-ચ્છે છે ૨૪ . હતિ શ્રીમોવનિમિતાવા કવ્યાનુયોતગાય વતુર્યોધ્યાયઃ જો ચાલ્યા ફસ પતિ-પજ વસ્તુમેં મેવ પર્યાય તો અમે પથમેં જ સમ- મીજી યોજના તી, કૌર ફુલ ફી બહાર સર્વત્ર યોનના પરની વાહિયે. બવ શિષ્ય ગુહસે કરન કરતા હૈ વિ સ્વામિન! નહાંપર વ૮ રને હી ન વધવા વિવાર હો વેહીંવાર પછી પ્રધાનતાને બૌર દૂરથી જૌબતાતે સપ્તમી સત્પન્ન હો, પરંતુ નાંપર કરા પ્રસ્થ, (કવચવ, અવયવી) ભાવિ વિશ્વાસે સક્ષમ ષષ્ટ તથા પંવમ ભાવિ નને મિસ મિત્ર વિવાર હોતે હૈં વા પર તો ધિ ફ્રી મદ્દ ફો, હસ સમય સક્ષમ . અર્થાત્ સાત ફ્રી મં રેં ચણ નિયમ રુહ સ્થિર હોગા ? શૌર ફરી દેતુસે पश्याम अय ર - ·हुए ५६.] શ્રીમદ્રાનવજૂર્નનશાસ્ત્રમાદ્યાયામ सप्तमंगीका नियम नियामक नहीं दीख पड़ता इस प्रकार पूछे श्रीगुरुमहाराज कहते हैं कि हे शिष्य । परमार्थ से तेरा कहना सत्य है, क्योंकि जो तुमने गीor- मुख्य- व्यवहारका प्रदर्शन किया है वहा तो एक ही नयके अर्थकी मुख्यतासे विवि है और अन्य सब ही नयोंका निपेय है और इस प्रकारसे विवि ओर निषेधको मूलभागमें अहण करके पुनः अनेक भंग किये जाते हैं, ऐसी हमारी सम्मति है । और ऐसा कहा भी है कि, "संपूर्णनयों के अर्थको प्रतिमादकताके अर्थात् जिसकेद्वारा संपूर्ण नयों के अर्थका कयन किया जाय उसके पर्यायाधिकरण वाक्यको प्रमाणवाक्य कहते हैं" इस प्रकार के लक्षणसे जहां संपूर्ण पदार्थों का विवेचन होता है वहा स्याद्वाइसे चिन्दित अर्थान् स्यात् श०से युक्त सम्पूर्ण नयों के अर्थों के समूईका धारण करना एक भंगमें भी निपिद्ध नहीं हैं इस कारणसे व्यंजनपर्यायके स्थानमे तो केवल दो भंगांसे अर्थको सिद्धि होती है ऐसा सम्मतिप्रथम दर्शाया है और उस अन्थकी गाथा यह है इस प्रकार सप्तविकल्पसहित वचन (न4) का मार्ग अथपर्याय में होता है और व्यसनपर्यायमे तो सविकल्प विधिरूप तथा निर्विकला विधिरूप दो ही भंग होते हैं। इसका विशेष विवरण यों है कि इस प्रकार पूर्वोक्त रीतिसे सात विकल्प अर्थात् सत (सात) प्रकारके भेसहित जो वचन है सो ही समगीरूप पचनका मार्ग है, वह अर्थपर्याय में अर्थात अस्तित्व नास्तित्व आदिके विषय में ही होता है और व्यजनपाय जो चट कुम्भ आदि शब्दोंकी वाच्यता है वहापर 'सविकल्प विधिरूप तथा निर्विकल्प' विधिरू५ दो ही भंग होते हैं, परन्तु अवयव आदि भंग यही नहीं होता, क्योंकि अवक्तव्य शनविषयको कहनेवालों के विरोधको उत्पत्ति. होती है अथवा सविकल्प २०६ समभिल' नयके मतमे अबक्तव्यत्व ,आदि भंग होता है-और- निर्विकल्प शब्द एवंभूत' नयमे,,तो इस प्रकार दो ही भंग जानने चाहिये और पहले चार जोः अर्थनय हैं, वे तो व्यञ्जनवर्यायको ही नहीं जानते हैं, इसलिये उन, नयोंकी यहा प्रवृत्ति नहीं है यहांपर विशे५ वर्णन अनेकान्तः व्यवस्थासे जानना चाहिये। इस कारण पूर्वोक्त प्रकार एफ - विषयमें प्रतिमत्तु . जहा अनेक नयाँको विप्रतिपत्ति हो पहपर स्यात्कार (म्यात् ) पदमे लाछित लाछित इतने नयायका प्रकारवाला सात प्रकारका आलम्बनरूप जो बोध उस 'वोधको उत्पन्न करनेवाला अर्थात सात प्रकारके नया प्रकार से विशेषता या अनुयोगिता. म+सन्धमे, 'अपने में रखनेवाला जो ज्ञान: उस ज्ञानका १ भेदसहित अर्थात् पर्याय रूप भेदयुक्त • भेदशून्य द्रव्य नयसे मब भेदशून्य है ।' ३, अनेक प्रकारके -अथवोत्र करनेकी और झुक मे ममिरुत नय कहलाता है। जैसे परमश्वयंयुक्त होने से इन्द्र-समर्थ होनेसे शक और शत्रुके नगरका विक्षीण करनेसे पुरन्दर कहलाते है, ऐसे ही. सन उन पाय-को प्राप्त होने का विधिवरू। मयुक्त होनेमे पर्याय इत्यादि । ४ जिम से है गोमे बोध करावं वह भून नय है। जैसे ऐश्वयुक्त हो 'वही इन्, सम: होनेसे शक ऐसे ही पर्यायोमे जावे वह द्रव्य अनेक आकाग्युक्त होने से पर्याय, समझना चाहिये। - - ·[ ૭, -- દન્યાનુયોતિયાણા - છત્પાદ ફી મં દ-ના વાહિયે શીર. શ્ચન પર્યાવસ્થ પૂર્વોત્તર તો- ફ્રી , સમને, વાહિ શૌર વિ સર્વત્ર (-અર્થ તથા વેબનપર્યાય) સત નિયમપર શ્રી વિશ્વાસ હૈ તો કસ સ્થમે વાઇની ન્યાયસે તને ફી નિયાથ નિષેધર વોધ મી દૂસરા મન થી કરી મૂકીધા મેં ગાય છે વસી છોટિ અન્ય પૉવ મંદી મી વરુત્વના ની વાદિયે ક્યોંક્રિ સી પ્રજા સે નિરાક્ષ સંપૂર્વ મંત્રી પ્રતિત્તિ (વોઘ )- નિર્વાદહોતા હૈ ફઢિયે ડ્રમ ફસ- ફ્રી સિદ્ધાન્ત યુત્તિયુ દેવતે હૈં કૌર જ ર્વિવાર સૂક્ષ વૃદ્ધિ ધાર સ્વાદાવમતજ્ઞાતા પુરૂષો અપને વિત્તમે ધારણ તેના વાહિયે લવ ફુલ તુવેરાવે (૪) સૂત્રવા તિર્થ રહતે હૈં વિ–સ વર્થમાન સપ્તમીતવદષ્ટિ વિવારપૂર્વ વિવેચન પર તિબૌદ્ધતાયુ નો મવ્ય અભ્યાસ મા વહુ કિંન માવા રિણામેન્ટરી સેવા માત વિર જોઇ જ થોડે મોંજો પ્રેબ #ર મોક્ષ પ્રાપ્ત હોય છે ! -તિ બીયારાવાષિઘાડ૬૦; કાલુપ્રસાદિવેતવરવતમાકાદીનાતમકતાયા દ્રવ્યાનુયોતિયા સુડધ્યાય. ૪ ,, 5 - I - ર = $ -- બઈ પરમાધ્યાયે નયમનીનોવેવર રોતિ અવ ફલ પવન અધ્યાયમે નય તથા પ્રમાણમાં વિવાર તે રોડ, ત્રિરૂપ સ્વાતાત્માગવતોતિઃ.. - અથવૃત્ત્વોપવારણ નાનીતેનવાંવવિ- ૨ ૧ / ભાવાર્થ પજ ફી પદાર્થ. સત્રમાણ દ દોને તીન બાર હોલાતા હૈ ઔર નવા નાનનેવાછાં ફલ પિતાવશે મુખ્ય તથા ૩ વાર વૃત્તિ-નાનતા હૈ ? I :: --વ્યાયામ કર્થ પટપટાવર્ગેવાનીવવિ-ત્રિ, કાયોતો સેવા પુજય તથા ફ્રિ ધરાવવો મૃતાવરપેજ પ્રથાળ, ઘટતહાસચારત્વેનાને મુળ, घटादिरूपेण નાતીજદ્રવ્યત્વેન જયા વ ગોવાણીના , gaોવૅબ્રિજ ન રદ કરવાનraોતિ , સપ્રમાણ ક્યાદા તેનાવલિતો . I ત. પ્રમાણે જમવાત્મવેન ત્રિપ- મુહવઢs રેવ Tયવાહી ઈજારાવાલી સ વ મુઘવૃથા તોપાળઝમિર્ચે ત્રિરત્વ નાનાત, યદ્યપિ નથવાના પારાવનેન શnિeષ પોષે. કચ્યતે I તથા રક્ષણાતોષવાળાને પ્રાર્થ-જ્ઞાન્તિ નૃતિય 7 મહેતુ પર નિકો નાસ્ત ! જફાયાં, મરઘોડાવિયાયનેશ્વિક વૃતિયા માથા તરહ- १ चालनीमे जलआदि डालोगे तो वह किसी न किमी ओर से निकल जायगा रुकेगा नहीं ऐसे ही द्रव्याथिक नयसे अभेद सिद्ध करी तो पर्यायाथिक निमित्तक भेदका निषेध होगा, भेद मानोगे नो अभेदका નિવેધ દૃો રોનો પણ છે સ્ટોને તો વાયતા નિવેધ મા ફસી બાર fસી નિવ, બીર કિસી વિવાન ફ્રોતા જ સૌર સ મ વન ના ! t 1 ·૧૮ ] શ્રીમરાન વન્દ્રનશોધમાલ્ટાયામ્ હૃપ મુક્યત્વેનામુયત્વેન વાનન્તધર્માત્મવસ્તુનાવૈ જાન્દ્રસ્થ વૃત્તિયનીવવંતા વિરોઘ નાસ્તિ ! અથવા નકામાત્રા ને વાયદયેનાથ શાયતે છે અથવા દ્વિવીધ બનજોધા. વામને મમાં શેયાં. ? | વારત્યાર્થી પ્રશ્ન પવાર્થ ધર પદાવિ થવા લીવ અનીવારિ તીન પ્રારા કર્યાનું તીન પસંયુp હોતા હૈ પ્રત્યેક વસ્તુ ત્રિપતિ ડોનના કવાદિયે, ઔર ત્રિકપતા દ્રવ્ય, ગુણ શૌર પર્યાય હૈ જૈસે ધટકાકિ વસ્તુ મૃત્તિશાસે દ્રવ્ય હૈં ? ધરાવે રદ સાહિરે વિવક્ષા કરો અર્થાત્ ચ રામ હૈ, જી હૈ, યદ્દ જીત હૈ લ ીતિને મુળરૂપ મેં ૨, શૌર ધરભારિપ સનાતીય દ્રવ્યત્વકપણે જીવવા પર પર્યાય हैं ३ । इस प्रकार घटादिके तीन ७५ होगये और ऐसे ही વીવાહ મી જાનની વાદિ અર્થાત્ ની ધાત્મકપણે ટૂછે , જ્ઞાન નાવિજી વિવારે મુળ હૈ ૨. શર વેવ મનુષ્યાદ્રિ પર્યાયી વિવારે પર્યાપ હૈ રૂ, ભવ વર્લ્ડ હ પવાર્થ ત્રિા પૈસા હૈ રિ–અમાણસે વોહિત (દદ) હૈ ભર્યારમવીર (ત્તમ) સ્વાદાવા પ્રમાણે વિવારિત હોને સે પધાર્થી ત્રિકતા સ્પષ્ટતાલે માલતી હૈ, ક્યોતિ સમય નો પ્રમાણ હૈ, બસસે વસ્તુ ત્રિરૂપતા મુલ્યવૃતિસે નાની નાની હૈ કૌર નર્યવાહી કર્યા હજૂરાવાવ નો હૈ વહૂ મુલ્યવૃત્તિ તથા ઉપવા મી ક પદાર્થમેં ત્રિરૂપતા નાના હૈ. યદ્યપિ નિયવાહી હ રાવ તેવા વચનને રાત્તિરૂપ હ ફ્રી ઉર્યો હૈ, તથાપિ જપવાસે અર્થાત અક્ષાશક્લેિબને ૩૪થો મી વહુ નાનતા હૈ ચ છ મેં હી હો વૃત્તિ અર્થાત્ મિયા મૌર સૃક્ષારા િનહીં હોતી, પરતુ ચ સિદ્ધાન્ત નિશ્ચિત નહી હૈ ક્યોંકિ “જાવા મરવધોૌ” મેં મત્સ્ય' તથા બીજા પ્રામ ત્યાતિ સ્થ૦ તુલ્ય બન્યત્ર મી ક સામે ફી ર ા િ(મિધા તથા હક્ષણા) માન્ય હૈં. વતી બજાર યહાં સૌ મુત્યતા તથા પીળતા અનન્ત ધરવા વસ્તુ નનાને १ संपूर्णरूपसे पदार्थके स्वरूपको जो सिद्ध करे वह सम्यग्ज्ञानरूप सप्तमगी नय यहा प्रमाण पक्षसे વિવણિત હૈ યો િ“ક્ષા પ્રમાણાધીન” સધૂ બાવેશ પ્રમાણ માધીન હૈ ૨ વસ્તુ વર્ષ વિતી સામે પ્રતિપાદનો નય તે હૈં યોનિ “વિવારે નયાથી વાવેશ નય, માધન હોતા હૈ ૩ વો બર્થ મુહાવૃત્તિને કશ રે વૈર્ બમવા, જલા તથા વચનના જે તીન કાર પાત્ર शक्ति है और वाच्य, लक्ष्य, तथा व्यङ्गय, ये अयं भी तीन ही प्रकार हैं, इसके अनुरोधसे शब्द मी वाचक लक्षक और व्यजक इन भेदोसे तीन प्रकारके हैं। ૪ તત્વી અનુપત્તિલે પારરૂિલે વાયાર્થિ ડ્રોતા હૈ “ ફાયાં વાવ ” शक्ति प्रवाहका है उनमे ग्राम नहीं रहसकता है, इसलिये गगापदको गगातटमे लक्षणा की, तव गगा शन्द નાગાલે જ તદ વોવ દુલા તા જવા વાયા પો િTrટ અફીરો પામ રહું સત है । ऐसे ही लक्षणासे एक नय अन्यार्थका भी बोध करावेगा तो पदार्थकी विरूपताका बोधक हो जायगा । ५ यहा मत्स्यकेलिये तो गगामें वापताशक्ति और घोष केलिये लक्षणा है। कहता 1 હ8, # નામ અમિષ - 1 ·. 1- . - ..द्रव्यानुयोगतर्फणा, [५९ लिये एक ही नशब्दकी दो पृत्ति स्वीकार करनेवालोंको कोई विरोध नहीं है। अथवा नयप्रतिपादक शालके क्रमसे दो वाक्योंसे. भी अर्थ जान सकते हैं । अथवा एकार्थबोधक एक 'शब्दसे एक अर्थका बोध होता है और अन्य अर्थका अन्य शब्दसे, इस रीतिसे अनेक भंग भी समझलेने चाहिये ॥ १॥ अथोक्तमेवार्थ शब्दत्वेन ज्ञापयन्नाह । अब पूर्वोक्त विषयको ही सूत्रद्वारा प्रकाशित करते हैं । द्रव्याथिकनयो. मुख्यवृत्यामेदं त्रिषु । अन्योन्यमुपचारेण तेषु भेदं दिशत्यलम् ॥२॥ માવા દ્રવ્યાની મુવ્યવૃત્તિ अर्थात् वाचकता - शक्तिसे द्रव्य, गुण, पर्याय વીનો મૃત્તિારૂપલે મે મારા કરતા દુબા ૨ક્ષણારન્સેિ ન તીનોને પરસ્પર મે એ पूर्णरूपसे दर्शाता है ॥२॥ व्या० द्रध्याथिकनयो मुख्यवृत्या मुख्या प्रधाना शब्दार्थकयनपरा वृत्तिव्यापारो 'यस्य स तस्य भावस्तता तया शब्दार्थादेशकत्वेन त्रिषु अन्य गुणपर्यायवभेद भेदाभावं वदन् कथयन् मन् यतो गुणपर्यायाभ्या भिन्नस्य मृद्रव्यस्य विषये घटादिपदस्य शक्तिरस्तीत्येतेषामन्योन्यमभेद प्रकटयन्पुन स एव द्रव्याथिकनयस्तेषु व्यगुणपर्यायेषु चान्योन्य परस्परमुपेचारेण लमणया भेद भेदत्यमलमत्यथं दिशति । यतो द्रव्य भिन्न कम्युग्रीवादिपर्यायेषु च तस्य घटादिपदस्य लक्षणावगम्यते । किं च मुख्याशा तयैव मुख्याथेंस बन्धे च सति सथाविधव्यवहार प्रयोजनेऽनुसृत्य तत्र प्रवतिऽदुर्घटत्वात् । च-मुख्यार्थबांधे तधोगे रूढिनोऽर्थप्रयोजनात् । अन्योऽर्यो लक्ष्यते यत्सा लक्षणापितक्रिया । १ । इति ॥ २ ॥ व्याख्यार्थः....यार्थिक नय मुख्यवृत्तिसे - अर्थात् शब्दार्थके कथनमें तत्पर व्यापार वाली अभिधाशक्तिस शब्द के अर्थों का प्रकाश करनेसे द्र०य, गुण तथा पर्याय इन तीनों में अमेद (भेदभाव )को कहता हुआ अर्थात् गुण और पर्यायसे भिन्न' मृत्तिका रूप द्रव्य के कथनमें घटादि पदकी, शक्ति है इस रीतिसे इन तीनोंमें परस्पर अभेद प्रकाश करता हुआ पुनः वही द्रव्यार्थिक नय उन ही द्र०य, गुण तथा पर्यायों में उपचार (लक्षणाशक्ति)से भेदको भी पूर्ण रीतिसे प्रकट करता है, क्योंकि द्रव्य भिन्न है और काबुप्रीवत्पआदि पर्यायाने उस घटआदि पदको लक्षणाशक्ति निश्चित होती है । और मुख्य अर्थक बध तथा मुख्य अर्थ के संबन्ध रहते उसी प्रकार के व्यवहार तथा प्रयोजनका अनुसरण करके लक्षणाशक्ति प्रवृत्त होता है अन्यथा लक्षणाशक्तिको प्रवृत्ति दुर्घट है । और ऐसा कहा भी है मुख्यार्थक याध होने पर उस मुख्य अर्थसे संबन्ध रखनेवाले तथा में ही रूढिसे अर्थ 'प्रयोजनसे १ प्रयोजनश लक्षणाके अनेक भेद हैं परन्तु मुख्यत एक प्रयोजनवती और दूपरी निढा लक्षणा । प्रथममे गगाशब्दका गगातट रूप अर्थ करनेसे प्रयोजन है कि--होरीका ग्राम अतिपवित्र तथा शेत्यादि धर्मयुक्त है । दूसरी निरूढ़ा लक्षणा कुशलआदि शब्दोंमें समशनी' चाहिय अर्थात् कुशलका अर्थ मुलानेवाला है परन्तु रूढिसे वह पतुरके अर्थमें वर्तता है यही निढा लक्षणा है । लक्षणा ३ 1 यह ·૬૦ ] શ્રીમાનવન્દ્રનૈનશાસ્ત્રમાયા નહીં અન્ય નક્ષત હો ઉસ શાપિત ક્રિયાને સે પ્રવૃત્ત હોનેવહી રારિ लक्षणाशक्ति कहते हैं जैसे कहा भी है कि “મુદ્યાર્થવા તો હતોળંકથનનો છે અન્યોથ રૂક્ષ્મતે થતા તળારોપિયાં ૧ માવાર્થ મુલ્ય ચર્થના જો વાર્થે હોનેપર તથી સવા ચા પર બર્થ પ્રયોજનને નિસસે અઢીતે મિક્સ કર્ય રક્ષિત હો વ૬ અક્ષા હોતી હૈ / નૈસે “ભાવાં વોષ” યહ Hiા મુત્ય અર્થ પ્રવાદ પરતું પણ મુલ્ય અર્થમેં ઘોર ( ભી ગામ) જી ધવળતા (સાધારતા ) વો હૈ ફરિ પાસે વન્ય વનેવા અન્ય પાર્થ પાતરમેં મારાદ્છી ક્ષમા દુર્દ તવ બાંદ્રાચા” ફલ પર જઈ બાત” (ાની ત૫૨ ) “વો” ગ્રામ હૈ યહું મન્વય વિનાયા પેસે હી ધીમી મેશના ૫ ૨ | યોમેવ દયભાછું ! જવ પૂરું કર્થશે ફ્રી દહ ધરતે દુર હતે હૈં પર્યાય વાપિ મુક્ષેતૃત્યાત્ર દેવતા ૩પવારાનુસ્મૃતિમ્યાં મનુને મેવતાં ત્રિભુ રૂા માવાર્થ પર પધાર્યા નય મી જહાં મુલ્યવૃત્તિ તો મે માવ ફી માનતા હૈ, પરંતુ ઉપનાર તથા અનુભવ તન ને મે માનતા હૈ રૂ . બાહ્ય પર્યાપાનિય' પાકિ વિમેવ પ્રબોઝાબેન મુક્યવૃા પાનીપારખાન દ્રવ્યમુળર્યાપુ મેવતા માવજ્ઞાપતિ "ચા" પતસ્ય નયસ્ય મત મુવાવસ્થ દ્રવ્યમિત્યર્થ છે ?' પવપવહ્ય ગુણ હત્યર્થ રે દાંતિપસ્ય નુઘીવવું નવિપર્યાય હત્ય- 1 રૂફટ્ય ત્રયાળીમપિ મિથો નામાન્તરપના મિન્ના મિજા કરાતા ! તો દ્રવ્યમુળપર્યાયામાં પ્રાધાન્યન મેટોડસ્તીતિ ધ્યેય તથા પુનારાનુભૂતિયામુવારો ક્ષમા, બનુભૂતિનુમ, પનારાનુમૂન: તામ્બા પર્યાયા નવોડખ્યમેતાકમેવ માવ વ્યાgિ ત્રિપુ મનુને ! યનો ધટાડ-વાદ્યમિત્તવારિત ઋળિયા જ્ઞાનેન રેતિ ! સુનાં પ્રતીતિ ધરાવવાના મૃવાદિચ્ચે કલાપ્રવૃજ્યાવંત વાપિ ઊંતિનિતિ માવા || રૂ છે વાચાર્ય પર્યાયા િનચ મી ફત ફી પૂર્વો-બારસે અર્થાત મુવ્યવૃત્તિ- (પ્રધાન વ્યાપાર ) જે રૂન દ્રાવિ તીનો અર્થ દ્રવ્યમુખ- પર્યા- મેમાન ફી --જ્ઞાપિત તા છું ! ક્યોંફિસ-ના મતક્ષેત્ (7) કાgિ દ્રવ્ય જ ન હૈ ! ! શ્યામ રજી તથા પીતાહિ વો મુળ ; ચ હૈ ! ૨' શૌર વરસાgિવા કુબી ( વ તુલ્ય સહિત) તથા વિશાસ્ત્ર જ હતા પર્યાય હૈ રૂ શરૂ પ્રાર દ્રવ્ય, ગુજ ર ય તની માતાના પરસ્પર ભિન્ન ભિન્ન-પ્રોત શો પટ્ટ શૈ, ઇસસે વદ્દ સિદ્ધ દુકા #િ વાર્થિ નો અનુસાર ફૂછ્યું, ગ, પર્યાય પ્રધાનતાને મિત્ર મિક્સ રેં પણ નિશ્ચર્ય જરના જાહિયે . ચોરે પુન: પન્નાર તથા ગુમવરે પથાર્થ - ·4 F ૪ , Fદ્રજ્યાનુંયોતઋણા [ ? નયમ ન્યાદિ તીનોં ,"ાથ મે જન મેદ્રભાવહી, સાતારૈ , ચિત્તિ જ વિના ધર અનુપ હૈ, દૂચિ -રક્ષળા થી જ્ઞાણે ધરબાદ્રિ પવાર્ય ઋત્તિજારમાં પદ્રવ્યસેગમ- હૈં, વળાવિ પછી કૃત્તિકારિદ્રયોમેં સ્કૂલ પ્રતીતિ થ્રલ 19ત્તરે મનવા વોર્ડ માં રોષ નહીં હૈ, ય, સૂત્ર તાર્ચ હૈ નથ પુનરવ દર્શવજ્ઞા લવ પુનઃ મે ફ્રી દર્શાતે દુર કહતે હૈં! મૃતિ યો યો ઘન મુદ્યામુલ્યતયો તથા ! તવાનુiારતeોવાં વૃજ્યોપુવારશત્પન છે ' ભાવાર્થ નો નય મુલ્યતા. તથા નૌકતારે મે અમે પ્રહણ પાતા હૈ વહાં વસીરે અનુસાર દ્રવ્ય, ગુણ, પર્યાયવી વૃત્તિને રસ પવારશત્મના વિધાન હોતા હૈ કે વ્યા ત્યાં જો નય વ્યથોડવવા પર્યાયાધિક ' ઇ મેલામેવાભ પ્રાધાન્યનીબતયા *પતિ જ્યઅનાર પરથતિ ત નમસ્ય કવ્યાધિય વન પર્યાવાચસ્વમુલ્યવય સર્જન અથ વા વંતિમ તેન ૨ાનુકૃત્ય તેવા દ્રવ્યમુખપર્યાયાળાં વૃજ્યાં તદુપનારસ્પન વિષયને યથા मापदस्य साक्षात्सत -પ્રવાસવિષયેતિ તસ્માભ્રવાહેણ- ા િ તથા અતીરે ધો. fજાતિવ્યવદ્દિત તોતિ કરતÁ ચોપરા તથા, કન્યાયિકનારા સાક્ષાત્સ તો નાસ્તિ ( સ શનિ ગૃવત્ત તરિત કરતીપતિત્વ તુ યાધિનયપિ શોકનાર-ફીત્વ 1 મેવાડનયવિવેડપિ યોગનીયમ ૪ વ્યાવાર્થ નો નય દ્રવ્યાર્થિ હો થવા પર્યાયાર્થિ શો: મેવ તથા મેવલપ -શ્વર્ય પ્રધાનતા અથવા બતાતે શ્રધ્ધ પતા હૈ અર્થાતુ નહીં કહા નામ (વપનાં સ્વરૂપ) પ્રમાણે ધારણ કરતા હૈ, વાપરા વ્યાર્થિવો પર્યાયાર્થિની મુવ્યતા સ્થાસાક્ષાસતા તથા પીળતા ર્થાત્ યવક્તાંત અનુસાર, કન્ય, મુળ જેપી વૃત્તિ (શ૦િ) વવાર જ્યના વિધાન હોતા હૈuતાપ ચ વિ દ્રવ્યાનિય પ્રધાનતાં (લક્ષિાત ) અમે પ્રતિપાદન કરતા હૈ હતુ , વ. મળતા ; (વહિત સંત ) એ મી માસે પર્યાવાર્થ ની પ્રધાનતા (સાક્ષાત્યંત) મેવો ગૌણતા ( વ્યવહિંત સંત) મેષ ધર્મ રદ્દતા -હૈ ! --રેસે શાપરા પ્રધાનતાને સાક્ષાત્યંત પ્રવાહુ ( નન્દવી ધારા) કર્થ હૈ, ફલસ્ટિ मुख्यतासे तो प्रवाह रूपसे ही शक्ति है तथा गंगातीरमे घोप है यहां तीररूप अर्थमें गंगा- સંતરે વહિત સંત હૈ, રૂઝિવે માપણે નાતી. સાક્ષાની મર્થ પવાર हुआ। अब ऐसे ही द्रव्यार्थिक नयका संकेत तो अभेदरूप अर्थमे है, और उस नयको T ·1 ६२ ] श्रीमाजचन्द्रजनशाखमालायाम् भिन्न शक्ति ( लक्षणा शक्ति )से व्यवहित संकेत अर्थात् भेदरूप अर्थमें वृत्ति है, इस लिये भेदरू५ अर्थ प्रतिपादन के अर्थ द्रव्याथिकनयकी उपचारसे प्रवृत्ति हुई। ऐसे ही पर्यायाथिक नयकी भी मुख्य शक्ति तथा उपचार शक्तिको ग्रहण करके भेदाभेद नय विषयमें योजना करलेनी चाहिये, अर्थात् पर्यायार्थिक नय मुख्यवृत्ति अर्थात् पाचर्कता शक्तिस भेदरूप अर्थको कहता है और उपचार अर्थात् लक्षणा, शक्तिसे अभेदरूप अर्थको भी कहता है ॥४॥ कश्चित्कययति एको नय एकमेव विषय गृलाति तद्पयति । कोई प्रतिवादी कहता है कि एक जय एक ही विषय ( भेद अथवा अभेदमे किसी एक अर्थ )को ग्रहण करता है । उस सिद्धान्तको अग्रिम श्लोकसे दूपित करते हैं। यो भिन्नविषयो ज्ञान सर्वथा नति चेन्नयः । तदा स्वतन्त्रमावन स स्यामिथ्यात्विगोचरः ॥ ५ ॥ भावार्थ:-जो नय है वह ज्ञान में निजसे भिन्न नयके विषयको गौणतासे भी सर्वथा नहीं कह सकता ऐसा यदि मानो तो वह નય સ્વતન્ત્રતાસે મિયાવિયોં ધોવર होगा ॥५॥ व्याख्या । यो नय जाने ज्ञानविषये भिन्नविषयो नयान्तरस्य मुख्यार्य सर्वथा अमुल्यस्वेनापि न भासते। तदा स नय स्वतन्त्रमावेन सर्वथा नयान्तरविमुखत्वेन मिथ्यात्विगोचरो मियाभिविवेचना: कुदृष्टिपरिगृहीत स्यात् । एतावता दुनय एव भवति । परन्तु सुनयो न भवति । एष शेयम् । अनुभवन विचार्यमा कश्चिनय मिन्नविषयत्वानयान्तरमुख्यार्थत्वामया अमुख्यत्वादपि न भामते । स्वतन्त्रत्वेन ( नयान्तरविमुपत्वेन ) च मिथ्यात्विना पार्श्वे स नयो निरन्तर तिष्ठनीति माय ॥५॥ व्याख्यार्थः 'जो नय है वह ज्ञानमे भिन्नविषय अर्थात् अपनेसे भिन्न दूसरे नयके मुख्य अर्थको सर्वथा गौणतासे भी नहीं भासित करता है ऐसा मानोगे तो वह नय સ્વતન્ત્રતાસે સર્વ કર્થાત્ અન્ય નયોંસે મુવ હોને સે મિથ્યાદષ્ટિયોંદારા વિશ્વન ને योग्य होवे । अर्थात् भिध्यादृष्टियोंसे ग्रहण किया हुआ होवे भावार्थ-दुर्भय ही होवे और सुनय नहीं, ऐसा समझना चाहिये । भावार्थ यह है कि-अनुभवसे विचारहुआ कोई नय भिन्न विषयको अर्थात् अन्य नयके मुख्य अर्थको गीणतासे भी सर्वथा नहीं कहता है तो १० नय स्व- तदा १ अनेकान्तवादमे वस्तुका स्वरूप ही अनेकान्त है त नयस्वरूप अनेकार्थक क्यों न होगा क्योंकि प्रमाण और नयसे हो तो वस्तुकी विवेचना होती है यदि वह नय भेद अभेदादि अनेकार्थप्रतिपादक उपचारसे. भी न रहा किन्तु किसी एक ही अर्थका प्रतिपादक रहा तब वह नय कुदृष्टियोका अर्थात् जनमतसे मिल मतानुयायी जनोका ही विषय रहा, और कुद्रष्टियोसे गृहीत होनेके कारण वह दुष्ट नय होगया न कि सुनय अर्थात् स्याद्वादके अनुकूल वह उत्तम नय नही होसकता ।

·cho 1 S J 1 - ન્મ च સર: પન્યા: દ્રવ્યાનુયોગાતળા [६३ તંત્રમાણે અર્થાત અન્ય નયણે વિમુલ ફોને મળ્યાષ્ટિયો ફી નિજ નિરન્તર દુતા 7 વિ ત્યાદાવિયો નિર્ટ ૧ વિશેષાવશ્યલેડથુ છેઃ સમતાવર્થ एष જેવા એવો પવારવા સંમત નહિ દે. માથે મે, અમે િપનારારિ વાદા નચલે હી હોતે હૈં વહી ઘર્ચ કર્યાનું યહી મિત્રાય વિરોષાવર તથા સંમતિપ્રન્થમેં હા હૈ . ૬ વ્યાયા ! મયમ ઉત્તરોપાવરથ તથા સમતિષમધ્ય કોહિત તથા ૬ તાથા- “ો વિળયે હું ગીર સત્ય મૂળ ત િમિચ્છd નર્સ વિસા બહાણ તળેળ મજુનિરવલ ” “સ્વાહી હતાશાપ્રતિક્ષેપી સુનય” રૂતિ સુનયક્ષમ ! સ્વાર્થમ્રા તરાશકતિક્ષેપી ટુર્ના” દયાળ | અવ નયાત્રયવિવારા મેરામેશાવ્યવદ્દાર સમવતિ . તથા નયનરોપા દ્રવૃત્તિ- વિશેષ સવારો સમવેત્ તસ્મારામેયોન્હાત્રેન પ્રત્યેનવલયો મુક્યામુક્યત્વેનીયનવિષય- હવે ૩૫% મુલ્યવૃત્તિવારિડો મવેત્ વસ્તુ વિષયો મવતિ સા વેતાન્ડરબનાળશાસ્ત્રદ્ધો શેર નીયતે યેન બાહ્યમાંળવવથી છતાર્થચારાdવતરાશવાલીન્યતા જ મતિપત્રમિકોને વિશેષો નય તિ બનૈવજનમતા તેના વિશા વા યેન પરામવિરોગ પ્રમાણ- અતિપશવસ્તુનો વિષથીયતે તતિરાશવાલીન્યાય જયોમિથી તે . તવતરારાવલેણે સુ તerમાસતા બબિબ્બતે i પ્રત્યપાવવામાં જ સ્તુતિહાશિત “બદ્દો નિર્ચ વિટા તવ, વરિત ખેત—નિપલ, સ્વશીયાના વિષમવિષયોધ્યાપ્તવાના . વિપક્ષાપેલાણા ચયન - નયાનાં સુનયતા, વિપક્ષે પુનરિટ્ટ વિમો દુકનવતા શ” જયારત -“નિરશેવાંગુવા પ્રમાવિષથી મૂય સમારેહુલા, વસ્તુના નિયતારાત્પનપરા સબ તામલિન. વૌવાનીન્યપરાયણાતવારેવાશે મયુરૈયા, ઝવેરાપલૂસનુવાતે સુ. સવા દુર્નયાઃ ૨ ” ત | દ છે કે મિકાઇ વિશેષાવરવાના પ્રત્યે ઔર સપતિ ઝચમેં હા હૈ બૌર રસ પ્રન્થજી માયાજા શ્રેમિકાયદ્ હૈ *િ “ધષિ કન્યા ર પચાર્થિ ફન मूल નયને શાસ્ત્ર નાનાવાતી હૈ તથાપિ નો નય કપના ફી વિષય પ્રધાન રવતા હૈ કૌર પરસ્પર અપેક્ષા નહીં રવતા કર્થાત દૂસરે નય મુલ્ય અર્થ ગૌણતાસે મો નહીં #હતા હસવ મિથ્યાત્વ (દુર્નય) નાનના વાહિયે ! ૨ તથા સ્વાર્થ પ્રાણી શો બૌર અન્ય કથા નિષેધર ફો વદ સુનય અર્થાત્ નિન પ્રધાનશક્તિ નો શપને અર્થ છે પણ तो ग्रहण करे और अन्य नयके अर्थका तिरस्कार न करे किन्तु उपचारसे उस दूसरे नयके કર્થા મી ન કરે વહુ સુનય ! અહીં સુનયા ક્ષળ હૈ ! સૌર નો વટ વાર્થ માત્રા માહી શૌર કર્થ નિષેવ ને વહું દુર્નય હૈ. ચદ દુને રક્ષણ ફસ બાર નર અર્થાત્ નવે વિવારસે દ્રવ્ય, મુળ, પર્યાયો મે તવા ઉમેદો રહળ વાધ્યાય पह વોનો ·7 ६४.] શ્રીમહાન નરાજીમાઝાયામ करने योग्य व्यवहारका संभव है। और नयके संकेत विशेषसे ग्राहक जो शक्तिविशेष है; उसरू५ उपचारका भी संभव है । इसलिये भेद तथा अभेदमे मुख्यतया, प्रत्येक नयका विषय है अर्थात् एक अर्थकी प्रतिपादता प्रत्येक नयमें है । और मुख्य तथा अमुल्यता ( गोणता )से द्रव्यार्थिक तथा पर्यायाथिक इन दोनों नयोंके विपयरूप जो उपचार है वह मुख्य वृत्तिके सहश नयका परिकर होता है परन्तु नयका विषय नहीं होता यह सरल मार्ग રવેરાન્ડર મત પ્રમાણમાં ( ન્યાય ) પાસે સિદ્ધ રેલી નાનન વાહિયે ક્યોં િશુતનામ प्रमाणसे विषय में किये हुए पदार्थका अंश जिसके कहे हुए अन्य अंशकी उदासीनतासे प्राप्त किया जाय वह प्रतिपत्ता ( बोद्धा)का जो अभिप्राय विशेष है सो नय कहलाता है। 'श्रुताल्पप्रमाणविषयीकृतस्यार्थस्यांश' यहा पर “अंशः” यह जो एक वचन दिया गया है वह स्वाधीन नहीं है इस कारण 'अंशी अंशाः वा' इस प्रकार द्विवचन तया पहुंचने भी लगा लेना चाहिये । जिस परामर्श (ज्ञान) विशेषसे श्रुत प्रमाणद्वारा ग्रहण किएहुए पदार्थको एक अंश दो अंश अथवा बहुतसे अंश विषयगोचर किये जावे और उससे भिन्न अंश वा अंशोको उदासीनता विषयी किये जाय वह नय कहाजाता है । और जो वस्तुके विवक्षित अंशसे भिन्न अंश वा अंशोंका प्रतिक्षेप अर्थात् निषेध करे उसको आगे नयामास कहेंगे। और स्तुति द्वात्रिंशतिकामे प्रतिपादित भी किया है कि हे मुनीन्द्र ! हे. विभो श्रीजिनेन्द्र ! आपका यह चरित अत्यन्त विस्मयको उत्पन्न करता है यह चरित क्या है कि आप अपने इन विषम 'विपयव्याप्तिके वशीभूत हुए जो नय विपक्षकी अर्थात् अपने स्वीकृत अर्थसे विमुख अन्यनयोंसे विवक्षित अर्थको अपेक्षा रखते हैं अर्थात् गौणतासे उनका भी कयन करते है उन नयोंके सुनयता कहते हो और जो अन्य नयद्वारा स्वीकृत अर्थ है उसको निषेध करनेवाले जो नय हैं उनको दुष्ट नय (दुर्नय ) कहतेहो ॥ १ ॥ और पश्चाशतिक नामक अन्य में भी प्रतिपादित किया है. कि संपूर्ण अंगोंको अर्थात् अनन्त धर्मोको धारण करनेवाले और प्रमाणको विषयीभूतताको प्राप्त हुए पदार्थोके नियत अंश ( धर्म ) कल्पना करने में तत्पर सीत सङ्गी हैं उनमें जो अपने कल्पित अंशसे भिन्न अंशम उदासीनताको धारण करते हैं वे नय होते हैं और जो एक अपने ही अंशकी कल्पनारूप कलर पर (दोषमय कर्दम )से मलीन हों अर्थात एक ही अपने कल्पित अर्थ को तो स्वीकार करें और अन्य अंशोंका निषेध कर तो चे सातों सदा दुर्नयः होते हैं ॥२॥६॥ पुनर्भाव कथयन्नाह। 'पुनः नयके भावको कहते हुए यह सूत्र कहते हैं। ये मार्ग सरलं त्यक्त्वोपनया कल्पयन्ति वै । ताप्रपञ्च विबोधाय तेषां जल्प. प्रतायते ॥७॥ भावार्थः जो इस सरल श्वेताम्बरमतानुसारी नयमार्गको त्यागकर उपनयों- n ·દ્રવ્યાનુયોરતળા [६५ की कल्पना करते हैं, उनका प्रपञ्च केवल शिष्योंकी बुद्धिको विवादिनी करनेवाला है। तयापि ज्ञानके अर्थ उन उपनयोंके कथनका विस्तार करते हैं ।। ७ ।। व्याख्या । ये च केचन कल्पका सरल सममेतदुत्तलक्षण मार्ग नयनिगमपन्थान त्यक्त्वा विमुच्य उपचारादि ग्रहीतुमिच्छयोपनयानयाना समीप उपनयास्तान् पयन्ति । दिगम्बर गास्त्रो हि द्रव्याथिक ? पर्यायायिक २ नंगम ३ सङ्गह ४ व्यवहार ५ ऋजुमूत्रम् ६ २०६ ७ समामिरूढ' ८ एवभून. ६ इति न१ नया: स्मृता उपनयाश्च कथ्यन्ते नयाना समीपमुपनया सद्भूत०यवहार १ असद्भूतव्यवहार २ उपचरितसद्भूतयवहार--- 3 चेत्युपनयास्टेघा इति । तन्प्रपञ्च तद्विग्नार शिष्यवुद्धिन्द्धनमात्र मेवास्ति । तयापि विवोधाय समानतन्त्रत्वेन परिज्ञानाय तेषा नयाना जल्प उल्लापः प्रतायते स्वप्रक्रियया उच्चत इत्यर्थ ॥ ७ ॥ व्याख्यार्थः जो कोई कल्पक (कल्पना करनेवाले) इस पूर्वोक्त सरल नयनिगम- मार्गको त्यागकर उपचारआदिक ग्रहण करनेकी अभिलापासे उपनयोंकी अर्थात् नयोंके समीप होनेवाले जो उपनय हैं, उनकी कल्पना करते हैं, भावार्य दिगपरोके न्यायशास्त्रों न्यायिक १ पर्यायार्थिक २ नैगम ३ संग्रह ४ ०यवहार ५ ऋजुत्र ६ २०६ ७ समभिरूढ ८ और एवंभूत ९ ये नौ (९)नया माने गये हैं; और सद्भूतव्यवहार १ असद्भूत असद्मृतव्यवहार २ या उपचारितसद्मूतव्यवहार ये तीन (३) प्रकार के उपनय ( उपनयका अर्थ है, नयके समीप रहनेवाले क्योंकि उ५ अव्ययको समी५ अर्थ है । इसलिये उपका नय शब्द के साथ अव्ययीभार समास है.) कहेगये हैं । उनका विस्तार केवल ,शियों की बुद्धिको विवादशील करनेवाला है । तथापि दिवसान हमारे समान ही है इसलिये उसके शानकेलिये उन नयोंका जल्प (फयन) करते हैं; अर्थात् इन नय तथा उपनयोंका निरूपण हम हमारी प्रक्रिया के अनुसार करते हैं। इस प्रकार श्लोकका अर्थ है ॥ ७॥ नया न्यायानुसारेण न घोपनयाखयः ।।... નિશ્ચયવ્યવહારો હિ તવધ્યાત્મમતાનુની पायके अनुसार नय (९) हैं, और उपनय :- तीन हैं, तथा एक अध्यात्मनामक मत है; उसके अनुसार निश्चय और व्यवहार ये दो ही नय हैं ॥ ८ ॥ व्याया। न्यायानुसारेण तन्मतीयमन्थगताभिप्रायेण नया नव . सन्ति- पूर्वोक्ता शेया । तथोपनयालय एव सन्ति । तेप्युनिया. सद्भूतव्यवहारादयस्त्रय इति । तथा पाहात्ममपि मतभेद कश्चिदस्ति । तत्र च तदध्यात्ममतानुगौ तच्छलीपरिशीलिनी -नयो निश्चयेन द्वावव कथिती तौको निश्चयोऽपरो व्यवहारयश्चेति वा नाधिको। अभेदानुमचारतया वस्तु निश्चीयत इति निश्चय । यथा “जीव शिव रिपो जीवो नान्तर शिवजीवयो" रिति । भेदोपचारतया वस्तु व्यवहियन इति व्यवहार । यथा "कमबद्धो भवेजी कममुक्तता शि" इति ॥ ८॥ 7 , - H ·૬૬ ] શ્રીમદુરાત્તવન વન્દ્રઝનરાાસ્ત્રમાડાયા ચાલ્યાર્ચ ન્યાય અનુસાર કર્થાત્ વિરમત બન્યોને પ્રાત મિત્રાયતે નવ સંન્યા (નિતિ નૌ) (૨) નય . ફન નામ પૂર્વો ના ગુરે હૈં, વાંસે વાનને चाहिये । तय) उपनय तीन ही है, वे उपनय भी પૂર્વાચિત સમૂતન્યવારાદિ તીન તમને નહિ . ચીર અધ્યાત્મનામ છો મનમે હૈ ! તનસે નસ વધ્યાત્મમતી શેરી અનુસાર નિશ્ચય છે ી નય હે હૈં, ઉનમેં , તો નિશ્ચયનય થર કૂતરા વ્યવહારનય હૈ. ફનસે ધ નહીં, અમે તથા અનુપવાસે નિત દ્વારા વસ્તુ નિશ્ચય કરી વાતી હૈ, વદ્દ નિશ્ચયનય હૈ જૈસે બનાવઃ શિવઃ શિવો નીવો નાતરે શિવનીવયો | ૨ !” “વીવ શિવ (સિદ્ધ કપ દી હૈ, શિવ ની શું હૈ, શિવ ઔર લીવ ફન નો મે નહીં હૈ,”ફત વવનને અનુપનાર નીવ શૌર વિ. અમે દર્શાવ્યા પાયા હૈઔર મેર તથા પાસે નિદ્વા૨ા વસ્તુશા વ્યવહાર સો વવદ્દાર ના કહતે હૈં તેણે વિદ્ધો બન્નીવર મુરુડાવા શિવઃ ૧” “જસે નો વંધા દુખા હોતા હૈ, વદ્દ નીવ હૈ કૌર નવ વધુ વીવ સે મુરુ હોતા હૈ, તવ રિવહા હૈ” રસ વાક્યને વવશ્વનદાર જીવ ઔર વિઝા મેર દયા હૈ ૮ | નવલુ નપુ પ્રથમો દન્યાર્થિવનય કક્ટોત્તસ્તસ્ય મેવા વા તેવું પ્રથમ મેટું વિવરિપુરા | ધવ પૂર્વોક્ત નો નૌ (૨) નય હૈં હનને દ્રવ્ય નય સવસે પ્રીમ ફાયા હૈ, ફઢિયે સને ૨૦ મે સે પ્રથમ મેજા વિવરણ નેછી છાવા માવા મિ ફતે હૈં દ્રવ્યવાન સ્વાદ્યો વઘઘા સમુરાહુલ શુદ્ધદ્રવ્યચત્ર સ્થાપિતો મને જ હા માવા- પાયોમેં પ્રમ દ્રવ્યાનય નો , વદ્દ હસ प्रकारका कहागया હૈ, ન સોં મેમે વકૃત પાધિયૉસે રહિત શુદ્ધ દ્રવ્યાર્થિવનય દ્રયંમ (પા) હૈ # ૧ व्याख्या'। द्रव्यायिकपर्यायाथिकादिक्रमेण नया नव वर्तन्ते तेषु आद्य प्रथमो न्यायिकनय आद्यो दशवा दशप्रकार समुदाहृत । તત્ર ૬ પ્રથમ વ્યાવન શુદ્રકચર ફતિ વાજિંત. મેળામુલ ફિત. શુદ્ધદ્રવ્ય વ્યતે | સધ્યમ ! ક્ષત્વિક–હીતિ સ્વીવાનું મુખપર્યાયા Dાનોતીતિ સત્ કાવ્યયબ્રોથયુ હતુ, મર્થ વિર ૬ સત્ T વેવાણંદિર તવેવે વાઘેલા ય નાટ્યાિર તહેવ પતોળકલિત નિન ૨ પ્રવાસમૂરલzવૃતાત્વમાવવિભાવપર્યાયાવતિ, દોબૂત, મહુવતિ દ્રવ્યન / ગુણપરિયમ ગુણાકયો દ્રવ્ય વા વહુ વિશેષાવયવૃત્ત-વહુ દૂય કોરવાયો વિરો सदावो दव्य भावस्स भूयमाव = = ળો | ૨ - S ગુનામાં ભવ ·દ્રવ્યાનુયોગાતળા [६७ है। यहापर " 1 - यति तास्तापर्यायान् प्राप्नोति मुञ्चति वा । १ । दूर्यते स्वपर्यायरेव प्राप्यते मुञ्चते वा ।२। द्रे सत्ता तस्या एवावयवो विकारो वेति द्रव्यम् । ३ । ४ । अवान्तरसत्तारूपाणि द्रव्याणि महासत्ताया अवयवो विकारो भवत्येवेति भावः ॥ गुणा रूपरसादयस्तेषा सद्राव समूहो घटादिरूपो द्रव्यम् । ५,। तथा भवन माव- स्मतिभविष्यतीति भावस्तस्य भाविन पर्यायस्य योग्य पद्धव्य तदपि द्रव्यम, राजपर्यायाह कुमारपत् । ६ । तया भूत हि पश्चात्कृतो भाव पर्यायो यस्य तदपि द्रव्यमिति दिक् । तदेव द्रव्यमर्थ प्रयोजन यस्यासी द्रव्याथिक । अस्त्यर्थे अस्त्यर्थे । प्रत्यय । शुद्ध कर्मापाविरहितश्वासी द्रव्याथिकन शुद्धद्रव्याथिक इति ॥६ ચાલ્યા. વાચવ પર્યાયાદિ કરે તો નય પાયે હૈં, સનસે પ્રથમ नय द्र०यार्थिक नय है; उसके दश भेद हैं, उनमें कर्मोंकी उपाधिसे शून्य प्रथम द्र०यार्थिकनय शुद्धन्यायिकनय कहाजाता सद्रव्य जो सत् है, वह द्र०य हे । जो अपने गुण पर्यायोको व्याप्त करे सो सत् है, उत्पाद ( उत्पत्ति ) ०यय ( नाश ) ध्रौव्य (ध्रुवता पा नित्यता ) से जो युक्त हो उसको सत् कहते है। क्योंकि उत्पादच्यय धोव्ययुक्तं सत्, यह तत्त्वार्थ शास्त्रका सूत्र है । जो अर्थ क्रियाका करनेवाला है, वह सत् कहलाता है; क्योंकि जो पदार्थ अर्थक्रियाकारक (प्रयोजनसिद्ध करनेवाला ) है, वही परमार्थ में सत् है । और जो पदार्थ अर्थक्रिया नहीं करता वह परसे भी असत् है । ये सब सत्के लक्षण हैं । जो निज २ प्रदेशसमूहाकेद्वारअखण्डवृत्त स्वभाव 'तथा विभाव पर्यायसे द्रवता है, वेगा अथवा द्रवागया सो द्रव्य है । जो गुण तथा पर्याय- वाला है, उसको द्र०य कहते हैं; अथवा जो गुणोंका आश्रय है, वह द्रव्य कहलाता है । यही विषय विशेपावश्यक सूत्रकी वृत्तिमें कहा है कि जो द्रवाता है, अथवा द्रवा जाता है, सत्ताका अवयव है, सत्ताका विकार है, .गुणोंका संद्राव (समूह) है, जो भावका भव्य हैं; जिसका पर्याय पहले किया गया है; सो सब द्र०य है; अर्थात् ये सब पृथक २ द्रन्यके - लक्षण हैं; (यह तो गाथाका भावार्थ है; और आगे इस ही गाथाकी व्याख्या करते हैं) जो उन उन पर्यायों को प्राप्त हो अथवा त्यागे सो द्रव्य है । १। जो अपने पायोसे प्राप्त किया जाय वा छोडा जाय वह द्रव्य कहलाता है । २ । 'दु नाम सत्ताका है; सहीका जो अवयव हो सो ' द्र०य है।३। अथवा सत्ताहीका जो विकार हो उसको द्रव्य कहते हैं । ४। भावार्थ अवान्तर (मध्यमें होनेवाले ) जो सत्तारूप द्रव्य हैं; वे ‘महासत्ताके अवयव अथवा विकार होते ही हैं । 'युग जो रूप रसआदि हैं; उनका जो संद्रा ( संमेलन वा समूह ) 'बटआदिरूप पदार्थ है, वह भी द्र०य है । ५। जो होगा सो. भाव है; उस भावी पर्याय योन्य जो पदार्थ है; वह भी द्र०य है। जैसे राजकुमार में १ "द्र का अर्थ सत्ता धातुपोको बनेकार्थक मानके किया है तब दु शब्दमे ॥ तस्य विकार -पा. १३.१३४ इस अधिकार" दोश्च । पा० ४।३।१६१। इस सूत्रसे यत् प्रत्यय होनसे द्र.xय-द्रोxय- द्रव्यम । ऐसे द्रव्य शब्द मिद हुआ। - ।

·૬૮ ] શ્રીમદ્દનવન્દ્રનૈનાબમાવાયા રાના પર્યાયજી યોગ્યતા હૈ બતા વધુ રનમાર ાના પર્યાયણ દ્રા દે ! દીર છે ફી નિસો માવ (પર્યાય ) પૂર્વના વિયા ગાથા હું, વ૬ મી દૂન્ય હૈ. ૭ જે સર્વ કન્ય હૃક્ષણ હૈં. યહીં પૂર્વ અને પ્રશ્નારસે ચાલ્યાત દ્રવ્ય ફી રે, પ્રોન વિતા કવિ દવ્યાજની છતે હૈં. દ્રવ્યાજ ફસ રૂદ્ધ ચારણી તિરસે પ્રયોન હૈ, રૂસ સાથે “ઠ” પ્રત્યય શૈ, શૌર પર હવે મારા ફ્રોનેસ કવાર્થ + ફ ફ્રોઝર દ્રવ્ય પેલા શ= સિદ્ધ ફોતા હૈ શુદ્ધ કર્યા પછી પાધિસ સહિત દેસા જો કન્યાવિનય હૈ, હસવો શુદ્ધ વ્યાર્થિની છતે હૈં.. બઈ તસ્ય વ્યાવસ્થ શુદ્ધતાય વિષય વયબ્રાહુ | થવ પણ દ્રવ્યની શુદ્ધતા વિષય તે દુખ થયું સૂત્ર છેતે હૈં ! વધા સંસારના સંન્તિ ખિનઃ સિદ્ધસંક્તિમાં ! શુદ્ધાતિમાને પુરસ્કૃત્ય મવપર્યાયત વિનાં | ૧૦ | માવાળે તો રસોરી પર્યાયતા પ્રહણ પર અન્તર વિદ્યમાન શુદ્ધ ભાત્મા આ વન વરતા હૈ, વદ્દ રુદ્ધદ્રવ્યનિય હૈ, નૈને સંસાર બાળી સિદ્ધ સમાન સેં. ૨૦. દવા પ્રાણા કમાવમિના શક્તિ પણ તે નિ સારો અતિરંતુષ્ણવર્માવ સોહિત થેલા તે સસરા | યા યેન બળ શુદ્ધાત્મઘાલિબેન સિદ્ધશિના બનિઝુનીવનિમા વિચને . જ વા સક્તિ શુદ્ધાત્માન મૂત્રમાર તય સહનમાવ શુદ્ધાત્મન વષ પુરા કૃત્વા ય વિના ન વિના મવપર્યાયતા મવ સારસંત પર્યાયો માવતર મવપતા તૈr વિના પતાવતા આ વાનાદરવો વીવર્ય સંસારાવસ્થા વતિ ની પ્રસ્તુતા 7 Tv I ઐવિદ્યમાનોfજ વાઘાવાર સિદ્ધારસ્તથાપિ -અદ્યતેન્તરવિદ્યમાનવત્ ા તાયાત્મા શુદ્ધન્યવનોન સિદ્ધતમ વાતીતિ માવ | માવમાત્રપરા દ્રવ્યજ્ઞમાવા માળખાટું વડવાહિં હતિ તદ્દ યશુદ્ધગયા ! વિપળે સારી સર્વે સુદ્ધ૬ સુહૈં ય | ૨ || ૨૦ | રેસે 'મવ નો સંસાર ઉતા નો પર્યાય નો માવ હૈ ઉસકે વિના બર્થાત્ સંસારો પર્યાયતા વિના શુદ્ધ શાત્માને અર્થાત મૂહ માવ અથવ-સહુનમાવટ શુદ્ધ ભાભા સ્વરૂપો મારો , નર તિ, મનુષ્ય ઔર દેવ ન રોં જતિયો તાવિવો સતાર વહતે હૈં વદ્દ સંસાર નિન ફોર કર્યાનું નિન વીવો પૂર્વે નાદિ વાર પતિયોને વિલી ( પતિ વિર્ભાવ (પ્રવરતા) હૈ, સંસારી હૂંટાતે હૈં રથ તથા માવ રે વોનો પ્રાણ વિનવે શું કાળી રેં સંસાર પેસે નો પ્રાણ રે સિદ્ધ સમાન હૈ, કર્યાનું જ્ઞાનાવરણમા १ व्याख्या खण्डान्वय से है परन्तु व्याश्यार्य अच्छी प्रकारसे मयंका बोव होनेके लिये दण्डान्वयक અનુસાર જિતા થયા હૈ વ્યાવ્યા અર્થાત્ માવ ઉત્તમ - ·માવમાત્ર ( 1 દ્રવ્યાનુયોતિબા [ ૬૬ મરે રતિ લીવો સમાને વિદ્યમાન હૈં તાત્પર્ય ય દિ નવ નીવ નો થના- દિશાંતરે સંસાર અર્થે વિદ્યમાન છે, રણજી તો પ્રસ્તુત મી ના (શિળતી ) R ને નાય શૌર વાઈ માશાસે આવવમાન નો સિદ્ધ સ્વરૂપ હૈ, કસ ખ્યન્તરે મેં વિદ્ય- મન ને સે વળ રે તવ યહ માત્મા શુદ્ધ દ્રવ્યવાન સે સિદ્ધ રમાને ફી હૈં, યહાં પર શુદ્ધ ભાત્મા ગોધ કરને તત્પર દ્રશ્વસંગી જાથા મા હૈ उसका भावार्थ यह દૈ વતુર્વર ૪ ગુજસ્થાન તથા વતુરા માનસ્થાન મેરે વતુર્વરા ૨૪ પ્રકાર સંસાર લીવ શુદ્ધની વિવક્ષાએ ફતે હૈં કૌર શુદ્ધની વિંક્ષા મવમાત્ર પ્રફળ નેણે તે सब जीव शुद्ध ही समझने चाहिये । १। ॥ १० ॥ જઇ દિતી મેમુરિશન્નાઇ છે થવ દૂસરે મેT. ઉપરા શરતે દુણ છતે હૈં હત્યાવળ્યયયોગે સત્તા ખુલ્યતયાં પરઃ શુદ્ધદ્રવ્યો મેવો યો દ્રવ્યથ નિત્યવત્ ૧૧ માવાઈ ભાવ ( સત્પત્તિ ) શૌર વ્યય ( નારા) ફ્રેનની બતા માનને તથા ધુવ થવો નિત્યરૂપ) ધી મુત્યતા માનનેસે સત્તાધા શુદ્ધ દ્રાર્થિવે નય દ્રવ્યહી નિત્યતા સમાન સમશન વાહિયે || 8 || ઢયા : 'તત્પર્ય વસ્ત્ર ૪ બતાયા તથા સત્તાવા ઘવાત્મકતાવા મુર્યાતાયાપિ૨ હૃતિ - તિજે. બુદ્ધદ્રવ્યાપી . યત ઉપાખ્યયોગા તારા શુક્રવ્યાયિકો નામ વિતીયો મિ શા મતે દ્રવ્ય નિત્ય હેતે ! નિત્ય તુ નત્રયેળ વર્જિતહ સંસામાવાયેવે ચુખ્યતે જે પર્યાપા તલ જમિન પરિણાનિનિર્વત્વોપર 1 પરંતુ નવપુઃાવિદ્રવ્યના સત્તા ખ્યમવાળી નિત્યમામ વાર્તસ્વરૂપતિછતે . તતો દ્રધ્ધી નિર્ધવારિત્તિ દ્રવ્ય લિંધર્વેન દિલીધો છે. જે શા - વાલ્યા પર્યાયાવિ વાવ જીર વયવી બતારે વિવાદ ઉપર તથા ધ્રુવ ( નિત્ય) સ્વરૂપ સત્તાવ મુક્યતાને વિવલા વરનેપર પર કર્યાત શુદ્ધ દ્રવ્યર્થ નેય દૂસરા મેવું લાનના વાહિયે ! વિ-નવ ઉત્પત્તિ બીર सत्तामात्रका ग्राहक वह नय ૨ ફુદ્ધિ ચ દ્રવ્યર્થવનયવહાં સત્તાબાદ શુદ્ધ દ્રવ્યાર્થિ નામવાન્ડા દૂતરા મે હૈ ફૂલ નો મત द्र०यका નિત્ય પાસે હોતા દૈ શૌર નિત્ય વો હૈ, સો મૂત, મનિષત્ વર્તમાન ફન તીનાં છા વિસ્તિત્વ હૈ और यह त्रिकालमें अविचलितस्वरूप नित्य सत्ताको ग्रहण करके ही ठीक होता है। ક્યોંક્ષિણ ક્ષાએ વિનાશ પર્યાયોપરિણામીપનાં હૈ, તા ર પર્યાયમેં અનિત્ય- ताकी उपलब्धि होती है; परन्तु जीव पुगल आदि द्रव्योंकी जो सत्ता है, वह सदा अ- - T નારી પણ हुए तब केवल ग्रहण ·- -* ૭૦ ] શ્રીમદુરાન વન્દ્રનૈનશાસ્ત્રમાણીયા દથમિવારિખી હૈ નિત્યસાર્વજા સાથી કર તીન જામે વિઢિતસ્વરૂપ (પ) रहती है । इसलिये द्रव्य के नित्यपनेसे यह सत्ताग्राहक शुद्धद्रव्यार्थिक नामक याथिकनयका દ્વિતીય મેવ સિદ્ધ હોવાથી શા બી તૃતીયમેવમુપતિશાહ શવ તૃતીય મેવો તે દુર હસ્તે હૈં ત્પનારહિતો મેવ શુદ્ધદવ્યચમિઘ તૃતીયો Tબપથમિન્ના વધ્યતે શ્રવણ ના માવા–નો મુળ તથા પર્યાયતે મિક્સ હૈ વ૬ મેજી છત્પના હિત શુદ્ધ દવ્યા નામવાટી દ્રવ્યાર્થિવના તીસરા મેં હા નાતા હૈ ૨૨ વ્યાક્યા ! મેદાનયા રહિત જ્યનારહિતસ્કૃતીયો મેઢ શુદ્ધદ્રવ્યાનામતિ રા યથા નીવ પુનાવદ્રવ્ય જ નિનનનમુખપર્યાયે ભ્રમિન્નમતિ ! યદ્યપિ મેતો તે વ્યાવીના મુખપર્યાખ્યdયાપિ મિક્સવિધ્ય = કૃતા. અમેવાળા #ત સત શાળાTદ્રવ્ય તત્તચ્ચનપર્યાયમન તિષ્ઠતિ ચવ દ્રવ્ય તવ કૃળો થર દ્રવ્ય તહેવ પર્યાયો માપદનન્યડપદવત્તવાત્મત્વાતુ સત્ર ઉદ્દે વિવફાવ- રાદ્વિજ્ઞાન્નિત્વ સૈમિતિ રા ચાલ્યાર્થ-મેઢી ધન્ધનાતે ત હોનેરે પનારહિત થતીય મેર શુદ્ધદ્રવ્યા- fથ નામ હૈ, અર્થાત્ દ્રવ્યાર્થિની તીસરે મેવાં નામ “વહત્વનાહિત શુદ્ધદ્રવ્યા- હિંજ હૈ જૈસે નીર તથા કન્ય શપને અપને મુળ તથા તે મિત્ર હૈ, યદ્યપિ દ્રવ્યથાવિ મુળ તથા પર્યાયોસે મે માનતા હૈ, તથાપિ મેળે વિષયવાહી – પણ નહીં અમે નામ હી બન જા ફર હેતુસે નો હૈ, વહ કસ કહે - પન્ન હોને યોગ્ય ગુણ શીર પાસે મિસરૂપ રથ હૈ જિ-નો દ્રવ્ય છે, વધી ગુળ હૈ, નો દ્રબ્ધ હૈ, વહી પર્યાર હૈ, તવભિપને, વિ-મલ્હાર ( વ વ ) તે સત્પન્ન - પટ (છોટા વસ્ત્ર) માવાર્થ- વડે વસ્ત્રો પર સમેતે છોટા વસ્ત્ર નિજા તો વા- સ્તવને વદ્દ છોટે વસ્ત્ર પર્યાય વડે વિશ્વમાં દ્રયસે મિક્સ હૈ, ક્યોંકિ ર છોટા વસ્ત્ર વ વિશ્વસ્વરૂપ ફી હૈ, યેસે હી નિતને ગુણ શૌર પર હૈં, જે તરાત્મતાએ દ્રવ્યાપ હી હૈં ચઠ્ઠા દ્રવ્ય ર પર્યાયજા મે તયા મે વિરક્ષા વરાણે નાના વાહિયે અર્થાત નવ ન્યવકપ વિવેક્ષા રેને તવું તો દ્રવ્યપને? સવ ગુણ, પર્યાય બમિત્ર પર્યાયાસે વિવલા વરે તવ-નર પર્યાય દવસે મિક્સ હૈં ૨૨ છે બર્થ વતુર્વએ મારું ! નવ વતુમેરો થન કરતે હૈં વાઘેરશુદ્ધાયશ્ચતુય મેવ રિત છે મોવમસ્વાત્માં જોધો માની તદ્રુદ્ધવાન્ ૧૩ L શૌર ગર્વ મ 1 ૧ * ? 1 ·व्याख्या तत દ્રવ્યાનુયોતવણી [ ૭૨ ભાવાર્થ વાવી પાધિ વારણ અશુદ્ધકળ્યાર્થિવ चतुर्थ મેવ હાયા હૈ વિ–ની પ્રવૃતિમય હોને સે ઢોધાદિત રાત્તિદાશાત્મા, ક્રોધી માની ફત્યાતિ વ્યવહારયુ હોતા હૈ ૨૨ | * માથે પરાનું નિધનીવકવ્યાશુદ્ધત્વ નાયતે | પાર શુદ્ધદ્રવ્યય થિત | ઇત પાધિસાપેકોડશુદ્ધદ્રવ્ય તિ મેર | જયંતિ | યથા વર્ષમાવાય कर्मणा ज्ञानावरणादीना मावा પ્રાસ્તે પ્રવુરા પતિ મામ માત્મા તદધૂપો ઢઢ્યતે | યેન કેન વર્મા વાત્યતિ નિદ્ધયતે તવા તંતસ્વમાવતન્યરિત જ વ્યવર્જયેતે ! યત શોધોયાની શોધીતિ પવિતે માનવતાવો માનીતિ પવિતે | વ ય यद्रव्य येन भावेन परिणमति तदा तद्रव्य तन्मय कृत्वा शेयम् ।'यथा लोहोऽग्निना परिणतो यदा काले પ્રાતે તા બનિક દ્રાથતે છોડ્રપ / પવમાત્માપિ મોહનીયથેન યાં શોધાદ્વિપરિત: દ્વારા શોષવિરૂ૫ ઇવ વોદ્ધવ્ય ! વત વાવામનો મેવા. ઉદ્ધાને વ્યાવ્યાતા ફવિ શરૂ | કચ - ૨ જક્ષણ 1 છે ચાલ્યા જર્મોહી ઉપાધિસે મત માત્માં નવ એ પ્રણ વરતા હૈ, તવા વદ પાધિસહિત હાતા હૈ, ઔર સે મિજિત હોને સે નીદ્ર અશુદ્ધતા ઉત્પન્ન હોતી હૈ, ફલ ફારણ રૂપ ઉપાધિ અશુદ્ધ વૌથી મે ન્યાર્થિવ મહાયા હૈ જ્યોઝિ પાધવી અપેક્ષા વગેરે ફલ ચતુર્થ મેઢા નામ અશુદ્ધદ્રવ્યા હૈ. ફરી ક્ષણ તે હૈં, વિગેરે માવજય નવા માત્મા હોતા હૈ અર્થાત ફર્મ નો બાનાવરણ તનાવરાવ હૈં, નવ નો પ્રતિચેં હૈં, નવ બાત્મક પ્રવુર (અધિ) રૂપાસે પત્ર છે નાતી હૈં, ઇસ સમય માત્મા હૈ, વદ તાદળeષ અર્થાત સ્વરૂપ ક્ષિત હોતા હૈ કર્થાત નો સો વર્ષ બાર માત્મા રોતે હું, તુ ગાત્મા નિત નિત રૂપી વંધન વ દોતા હૈ તવ વસ કસ કે વસાવ તુન્ય વ્યવહારને કાયા ક્યોં. કોલ નવો શોધી કહતે હૈં, પર્વ માન હસે નીવ માની લદ્દાનાતા હૈ | ફસી બજાર નવ નો દ્રવ્ય રિસ માવસે પરિગત હોતા હૈ તવ કરો કસ માવાપર जानना વહિવે / નૈસે નિમે નિરાહુઆ હોદ્દ નવ નિસ્વરૂપણે પરિપત મિત્રતા છે કર્યાનું સાક્ષાત- અનિશ માન વન નાના હૈ તવ રણ નિરૂપ દી રુદતે હૈં, નવિ હોહરૂપ શ્રી માત્માપ દ્રવ્ય મ મોહનીયબારિ રે વારે નવ ધરિપણે પરિણત હો તવ શાત્માએ ધારિરૂપ શ્રી નાનના વાહિં . ફૂલ ફી વાળ જૈન સિદ્ધાન્તને માત્મા માટે મે વર્ણન કર્યું કે હૈં કર્યાનું ફલ શુદ્ધદ્રવ્યાર્થિની અપેક્ષા ભાઈ ની ઉપાધિવરા નીવ માટે ૮ મેર શાસ્ત્ર વદે વે હૈં શરૂ નાતા હૈ, હુંબા ૨ માત્મા ક્રોઘર મા કવચ સાત હૈ, તમામ રવં2 વન નાતા હૈ, ઇનસે બને स्वरूप को अलग नहीं कर सकता किन्तु सा हो जाता है, इसीसे क्रोधीमादि सदोद्वारा व्यवहृत होता है ।

·બાવા ૭૨ ] શ્રીમદુરાન વન્દ્રનૈનશાસ્ત્રમાયામુ બઈ q-મેલમાડ્યું છે આવ પંવમ () મેરજા નિકપણ પરતે હૈં ! ઉત્પાલવ્યયસાપેક્ષોશુદ્ધદ્રવ્યોમા | ન્સિમયે દ્રવ્યમુત્પાવવ્યયવ્યયુ છે ૧૪ છે માવા ઉત્પત્તિ ગૌર નાગઝી ગયેલાફત ફોને શુદ્ર જ વંજ (fવવાં) શૈ, ક્યોં િ ી મોમેં દ્રવ્ય કત્પત્તિ, નાગ તથા બી (નિત્યતા) સંયુજ હૈ ૨૪ થાક્યા ! કાવ્યયસાપેક્ષ મો મેવોશુદ્રણાય રેય. ! યત ઉત્પાધ્યયસાયેલ सत्ताप्राहकोऽशुद्धद्रव्यायिक पञ्चम इति । ५ । यया एकस्मिन्समथे द्रव्यमुत्पादयत्रीव्यरूप कथ्यते । कर તા. ૮ પાલન. ાવ પૂરાવિવિનામય ! ઘર, જનસત્તા દયોપરિણામન્યાવ નીયર ! હવ સતિ સૈનાખ્યાહત્વેને માનવમેવ સ્થાન નથવવાતિ મુળમા જોવાનેન નયન ટૌપ્રબાબુથનય સ્વાર્થ ઢળે નયાના સામરૂખુણેવ થાપારા | ૨૪ / વાદ્યાર્થી ઉત્પત્તિ તથા નારા સાપેક્સ કર્થાત્ સત્પત્તિ સૌર નાશવી અપેક્ષા રહનેવાહ અશુદ્ધ વ્યાર્થિ મેર નાનના હિંચે ક્યોંકિ ઉત્પત્તિ લૌર વ્યય સાપેક્ષ તથા સત્તાવા નો , વસો ગાળ્યા પાવર મેવ માનાયા ૧ | પુરુ ઇમેં દ (પત્તિ ) વ્યય (નારા ) તથા ઘન્ય (નિત્ય) સ્વરૂપ છઠ્ઠ નાતા યતિ ચ ો વિ એ તીનોં ( હત્પા, તથા પ્રૌવ્ય ) વરૂપ પ પામે યા જ હી પામે ઐસે હોતે હૈં તો સાવ વવચા ફલ બાર હૈ, જિ કેરે અવળે દ્રવ્ય લો સમય સમય છે (ફા )બાવિરૂપ પર્યાયી ઉત્પત્તિવ હું વદ્દી સમય યૂર (વાન) ભાવિ પૂર્વ પર્યાય વિરામી હૈ, વસ્તુ વદ ચૌર કેયૂર નોં નો સુવર્ણ સત્તા દે વદ પરિણામની ન હૈ, વુિ સુવર્ણપતા પૂર્વ પર થયો છે ધ્રુવ (નિત્ય ) વરૂપણે વિદ્યમને હૈ, લવ ઋવિત્ સ્લી' સં. રો હત્પા, વય બીર' પ્રીન્યરૂપ બાદ હોને સે ય 'બમાળવાન ી દુકા ન વિ વવને? તો નહીં છું ; જિ-મુત્ય તથા જમવસે ફ્રી ફસ પંમ નય દ્વારા પાવ વ્યય વ્યહા તીન ગો ગ્રહણ હોનેસે અપને ગયે પ્રણને મુત્ય નય બૌર પર બર્થ નહીં વ િસ ના સક્ષમીન દ્વારા વ્યાપાર હોતા હૈ . ૨૪ હૈ १ सपूर्णरूपसे वस्तुको सिद्ध करनेवाला प्रमाण कहलाता है, अत यहां जव अन्यके तीनो स्वरूपोका कथन कर दिया तो यह प्रमाण है। २ नय वस्तुके एक ही मशको मुख्यतासे कहता है । ૩ પ્રવૃત્ત ના મી વસ્તુની માત્તરવ૫તા વર્જીને િસતામણી ને ફ્રી પ્રવૃત્ત સ્રોતા હૈ ત ·દ્રવ્યાનુયોતિબા [ ७३ । .. अ५ षष्ठभेदमाह। अब द्रव्यार्थिकनयका षष्ठ (छठा) भेद कहते हैं। भेदस्य कल्पना गृलनशुद्धः १०० इज्यते । ययात्मनो हि सानादिगुणः शुद्धः प्रकल्पनात् ॥१५॥ માવા મેજી પત્પના દૃળ ફરતે દુધ અશુદ્ધ દ્રવ્યાર્થિવનામાં છ દમે भाना जाता है, जैसे आत्माके धानादि शुद्ध गुणोंको कल्पना भेडको कहती है ॥ १५ ॥ व्याख्या । अशुद्धद्रव्याथिक षष्ठो भेदो भेदस्य भेदभावस्य कल्पना गृह्णन् सन् जायते । या हि જાનવયો ગુખ શુદ્ધાં બામન ધ્યન્ત इत्यत्र षष्ठीविभक्तिमद कथयति । मिक्षो पात्रमितिवत् । परमार्थतस्तु गुणगुणिनोभेद एवं नास्ति । तस्मारकल्पितो मेदोऽत्र शेयो न तु साहजिक ॥ १५ ॥ व्याख्यार्थः भेदभावकी कल्पनाको ग्रहण करता हुआ अशुद्धद्रव्यार्थिक छ। ६ भेद उत्पन्न होता है; जैसे कि-आत्माके शुद्ध नानादि गुण कहे जाते हैं, "आत्मनः गुणाः" (आत्माके गुण ) यहापर षष्ठी विभक्ति भेदको कहती है, जैसे कि-"भिक्षोः पात्रम्" भिक्षुका पात्र यहापर भिक्षुकसे पात्रको जुदा दिखलाती है, परन्तु यथार्थ में भिक्षुकके पात्रके समान ज्ञानादि गुण तथा गुणी आमाके भेद नहीं है, इसलिये यहां कल्पित भेद समझना चाहिये न कि स्वाभाविक क्योंकि-गुण और गुणो कहीं जुदे २ नहीं मिलते ॥ १५ ॥ अथ ससमभेद कथयति । अब सप्तम (सातव) भेदको कहते हैं । अन्वयी सप्तमश्च करवभावः समुदाहृतः । द्रव्यमेक यया प्रोक्त गुणपर्यायमावितम् ॥१६॥ भावार्थ:-अन्वयी न्यायिक सतम भेद कहा गया है, जैसे कि-गुण तथा पर्यायोंसे युक द्रव्य एक ही स्वभाव कहा है ॥ १६ ॥ ०या० अन्वयद्रव्यार्थिक ससमो भेद एकस्वभाव उth । यया द्र०५ चैक गुण पर्यायश्च मावित पति द्रव्यमेक गुणपर्यायस्वभावमस्ति । गुणेषु रूपादिषु पर्यायषु कानुनीवादिषु द्रव्य५ घटस्थापयोऽस्ति । यतस्तत्सत् तत्सत्त्वमन्वय । अथवा सति सद्भावोऽग्यो यथा सति दण्डे घटोत्पत्ति । अन एव यदा द्रव्य शायते तदा द्वध्यार्थीदशेन तदनुगतसर्वगुणपर्याया अपि ज्ञायन्ते । यथा सामान्यप्रत्यासत्या परस्प सर्वा व्यक्तिरप्यन्ता । तयात्रापि शेयमित्यन्वयद्रव्याथिक ससम इति ।। १६ ।। व्याख्यार्थः अन्वयद्रव्यार्थिक नामवाली ससम भेद एकस्वभाव कहा गया है, जैसे एक ही द्रव्य गुण और पर्यायासे युक्त है; अर्थात् एक द्रव्य गुणपर्यायस्वभाव है। रूप માદિ મુળ સૌર વધીવાદ્રિ પર્યાયોમેં દ્રવ્ય નો ધટ उसका अन्वय है; क्योंकि- Thor ·૭૪ ] શ્રીમદુરાન વન્દ્રનૈનાબમાછાયામ નિસ હોતે નિતી વિદ્યમાનતા હો કર્યાત ગુણ પર્યાયો નેપર ધટના િદ્રવ્યો લો મવશ્ય રહા હૈ, વદ્દ જ્વર્ય હોતા હૈ અથવા નિત પદ્દતે નિલી કત્પત્તિ હો જ અન્વયે હૈ, વૈસે દંડી સત્તા ધરવી કરંપત્તિ હોતી હૈ, “તુ વન્ડ ફારણ હોય તવ હી તો ધર (ઝા) કત્પન્ન ન્યથા નહી” યહ મી અન્વયે નાતા હૈ ! દ્રવ્ય- રૂપા સંપૂર્ણ ગુણ પર્યાયોમેં કન્વય હૈ, ફુલી જાળ નવ દ્રવ્યસ્વરૂ જ્ઞાત હોતા હૈ તવા જ્યારે સારાસે લ દ્રવ્ય સાથે અનુપન નિતને મુળ શૌર પર્યાય હૈં, રે મી જાને નાતે હૈં નસ બજાર વિ સામાન્યવી પ્રત્યાત્તિસે વિતી જ ધટાદ્ધિ વ્યક્ટિ જ્ઞાન હોને- તે કસ નાતિસદ્દિત સંપૂર્ણ વ્ય#િયે નાની વાત હૈં. પેસે ફી ચ મ ણ સ્વમાન અન્વયે ચહુ કન્વય દ્રવ્યાર્થિ સપ્તમ નય મી નાનટેના વાહિયે ! ૨૬ | અથાણમમેવોન્જીનમાથું બવ ગષ્ટમ મેર જીર્તનો ફતે હૈં ! સ્વદ્રવ્યાવસંગ્રાહી ઘણનો મેવ માહિતઃ ? સ્વદ્રવ્યહવાઇરૉખ્યઃ સન્ન દતે થયા ૧૭ ભાવાર્થ સ્વકીય દ્રવ્ય ક્ષેત્રાદ્રિ બાહુ હોનેસે સ્વદ્રવ્યાવિહુ દ્રવ્યર્ચ યહ અષ્ટમ મેર જણાયા હૈ, નૈસે સ્વદ્રત્યાદિ ચતુષ્ટય અપેક્ષા વારિ પવાર્થ સદ્ગપણે ફ્રી દષ્ટ હોતા હૈ ૨૭ ૫ વ્યાહ્યા વદ્રવ્યાવિઘ કવ્યાોષ્ટમો મેઢ થિત | યથાર્થો ધટાદિ દ્રવ્યત સ્વતઃ સ્વનિત ગાવત સને પ્રવરત | ત્વદ્રવ્યાહ્નર काञ्चनो मृन्मयो वा ॥ १।। स्वक्षेत्राद्धट पाटलिपुत्री મારો વા | ૨. સ્વાદ્ધરો વાંન્તિો નો વા ! રૂ વમાવાહર રયાનો રસ્તો વ ૬૪ ઇવ વતુષં િધટચ સત્તા પ્રમાણસિદ્ધ વાસ્તિ ! સ્વાતિ બાહો દ્રાવિષ્ટમો મે ફતિ રોય ? વાવ્યા અને દ્રાવિશે પ્રહ નેવાહી શબ્દમ વ્યાર્થિ મે ઘણું તેવા હૈ વસે ધમાલ પાર્થ ઉપને દ્રવ્યરે , અપને ક્ષેત્ર ૨, અપને રૂાસે રૂ, તથા મને માવસે સત્ (વિદ્યમાન) સૂપ ફ પ્રવૃત્ત હોતા હૈ . રવ (નિન) દ્રવ્ય પદ સુવર્ક- का बना हुआ है; अथवा मृत्तिकास बनाहुआ है, १, अपने क्षेत्र से घट पटनेका वा मथुराका દૃ ૨, અપને ફાટસે ધર વસન્ત ઋતુ અથવા બ્રીડમ ઋતુ હું, રૂ, અપને માવસે ધટ ફથમ વા ૪જી હૈ, છ, ઘેસે સ્વશીય દ્રવ્ય, ક્ષેત્ર, હાઇ બીર સાવ ફન રામ ધદ્રવ્ય સત્તા પ્રમાણસે સિદ્ધ હૈ રયે “સ્વદ્રવ્યાલિબાહુ દ્રવ્યાર્થિન જ બઇમ મેટું નાના વાહિયે || ૭ | १ स५५५ रहनेवाला सामान्य धर्म, तद्रूप प्रत्यासत्ति अर्थात् एक प्रकारको व्यक्ति अर्थात् जैसे एक પ્રકારની પેઢબારિ બtપર રહનેવાલે તિય સમારે લવ થયો વધ હોતા હૈ, યેસે ફ્રી બ્ધવ બેન્કંપને નવ ગુખ પર્યાયો જ્ઞાન ધ્રોતા હૈ !

·દ્રવ્યાનુયતના [ ७५ ग्राहक अथ नवमभेदमाह । अब नवम भेदको कहते हैं। परव्यादिकमाही नवमो भेद उच्यते । परद्रव्यादिन्योऽसमर्थः संभाव्यते यथा ॥ १८॥ માવા પરદ્રવળાવિ પ્રફળ નેવાડા નવમ ઉમે હા નાતા હૈ, નૈસે परद्रव्यआदिको अपेक्षासे पदार्थ (पट) असतलपसे संभावित होता है ॥ १८ ॥ व्याख्या - तेषु प्रत्यार्थादिषु परद्रयादिग्राहको द्रव्याथिको नवम. (९) ययार्यों घटादि. परयादिचतुष्टयेभ्योऽसन् पतति । पटापेक्षया परद्रव्य पटोऽतस्तन्वादिभ्यो घटोऽसन्नस्ति । १। ५रक्षेत्राच्या घटो माधुरी पति न काशीज किन्तु घटना मथुरा तदपेक्षया काशीमिन्ना अत एव परक्षेत्रात्काशीलक्ष. भादसन् घट ।२। परकालाद्यथा घटो सन्ते निष्पन्नोऽतो वासन्तिको घट, वसन्तापक्षया मेमो भिमस्ततो श्रीमकाजाद्वान्तिको पटोऽसन् । ३ । परमावाद्विवक्षितस्यामादिमावापेक्षया रक्तो घटोऽसन्पति । ४ । एक परद्रव्यादिग्राहकी द्रव्याथिको नवम । ६ ॥ १८ ।। व्याख्या:- :-उन द्रव्यार्थआदिमे परद्रव्यादिका હોને સે પદ્રવ્યાવિવાહ द्रव्याथिकनामक नवम भेद है । जैसे घ८आदि पदार्थ परद्रय, क्षेत्र, काल ओर भावरूप चतुष्टयकी अपेक्षासे असत् ( अविद्यमान )रूप ही पता है । घ८की अपेक्षासे परद्र०य ५८ है, इस हेतुसे तन्तु (सूत)आदिसे घट असत् है; अर्थात् पटादिरूपसे 'घट नहीं है । १ । इसो रातिसे परक्षेत्रको अपेक्षासे भी जैसे घ८ मथुरामें बना हुआ है, न कि काशी में उत्पन्न हुआ और ५८का क्षेत्र(स्थान)जो मथुर। है, उसकी अपेक्षा काशी भिन्न है, इस ही कारण काशीरूप जो परक्षेत्र है; उसकी अपेक्षासे ५८ नहीं है । २ । परकालकी अपेझासे जैसे घ८ वसन्त- कालमें उत्पन्न हुआ इसकारण ५८ वासन्तिक हुआ और इस वसन्त ऋतुकी अपेक्षासे ग्रीष्म तु भिन्न है; अतः ग्रीष्म(मी)के कालमें उत्पन्न हुए घटसे वसन्त समयमे उत्पन्न हुआ घट असत् है । ३ । ऐसे ही परभावसे भी विवक्षित श्यामआदि भावकी अपेक्षासे रक्त घट असत् है । ४ । ऐसे परद्रयआदिका ग्राहक नवमां द्रव्यार्थिकनय है ॥ १८ ॥ अथ दशमभेदोत्कोनिमाह । अब दशम भेद का कथन करते हैं। १ सप्त भगोम स्यादस्ति और स्थानास्तिका निरूपण प्रथम करचुके हैं, उसका यही अभिप्राय है कि स्वकीय द्रव्यादिकी अपेक्षासे तो घट है, परन्तु परकीय द्रव्यादिकी अपेक्षासे ५८ नही है। अर्थात् पदार्थक स्वरूपसे जैसे अस्तित्व पदार्थका स्वरूप मासता है, ऐसे ही परकीयरूप द्रव्यादिको अपेक्षासे नास्तित्व भी पदार्यका स्वरूप ही है, यही स्थाद्वादका रहस्य है। २ जैसे परद्रयरूपसे घटकी असत्ताका भान होता है, ऐसे परकाल जो ग्रीष्म है, उसकी अपेक्षासे घट नहीं है, अर्थात् पटकी अपने द्र०५, क्षेत्र, काल, भावसे तो सत्ता है, औरद्रयादि चतुष्टय से अमता है । R - ·७६ ] श्रीमद्राजचन्द्र जैनशाखमालायाम् परमभावसंग्राही दशमो भेद आप्यते । ज्ञानस्वरूपकत्वात्मा ज्ञानं सर्वत्र सुन्दरम् ॥१६॥ भावार्थः परममावका संग्राही यह द्रव्यार्थिकनयका दशम भेद प्राप्त है; जैसे कि आत्मा ज्ञानस्वरूप है, क्योंकि आत्माके सच गुणोंमे सारभूत गुण ज्ञान ही है ॥१९॥ व्याख्या-परमभावसग्राही परममावग्राहको दामो भेद कथित. ११०। यथा ज्ञानस्वरूपक मारमा ज्ञानस्वरूपी कथितः । दर्शनचारित्रवीर्यलेश्यादयो ह्यात्मनो गुणा मनन्ता सन्ति, परन्तु तेषु एक ज्ञान सारतर वति । अन्यद्रव्येभ्य आत्मनो भेदो ज्ञानगुणेन दर्शयिष्यते तस्मात्कारणाच्छीनोपस्थितिकत्वेनात्मन परमस्वभावो ज्ञानमेवास्ते । इत्थमन्येषामपि परमभावा असाधारणगुणा ग्रहीतव्याः । परममावग्राहको द्रव्याथिकदशम इति । अत्रानेकस्वभावाना मध्ये ज्ञानाख्य परमस्वभावो गृहीत इति द्रव्याथिकस्य दश भेदा ॥१९॥ व्याख्यार्थः परमभावका संग्रहण करानेवाला होनेसे परमभावग्राहक द्रव्यार्थिक यह दशम भेद कहा गया है; जैसे आत्मा ज्ञानस्वरूपी कहा है, यद्यपि दर्शन, चारित्र, वीर्य तथा लेश्याआदि आत्माके अनन्त गुण हैं, परन्तु उन सबमे एक चान गुण सबसे अधिक सारभूत है; क्योंकि हम अन्यद्रव्यास आत्माका भेद ज्ञानगुणसे ही दविगे, इस હેતુ તથા સર્વ પુળોમસે શીધ્ર ૩પસ્થિતિ પ્રશ્ન જ્ઞાન ગુની ફી હોતી હૈ ફસાયે માત્મા परम ( सर्वोत्तम ) स्वभाव ज्ञान ही है। इसी रीतिसे अन्य द्रव्यों के भी असाधारण મુખપ પરમ માવા ગ્રહૂળ करना चाहिये । इसलिये यह परममावग्राहक द्रव्यार्थिक दशम १० भेद है। इस नयमें आत्माके अनेक स्वभावोंके बीचमेसे ज्ञाननामक परम स्वभाव ग्रहण किया है। इस प्रकार नौ नयों में प्रथम जो द्रव्याथिक है, उसके भेदोंका स्वरूप है ॥ १९ ॥ अथाध्यायसमासौ ज्ञानस्य मोक्षहेतो प्रशसामाह । अब पंचम अध्यायकी समाप्तिमें मोक्षका साक्षात् हेतु जो ज्ञान है, उसकी प्रशंसा कहते हैं। शानात्यमेतन्मकरन्दमिष्टं भव्यालयो वीतभया निपीय । अर्हमा भोजभवं सुगन्धं रथमावसौहित्यमवाप्नुवन्ति ॥२०॥ भावार्थः भ०य पुरुषरूपी भ्रमर सबको इष्ट श्रीजिनेन्द्र के चरणकमलोंसे उत्पन्न, अत एव अतिसुगन्यताके धारक इस ज्ञानरूपी मकरन्द ( पुष्परस ) को निर्भय होके पीकर निजमावरूपी तृप्तिको प्राप्त होते हैं ।। २० ।। भवाय नहीं मत्र्यास्त एवालयो भ्रमरा एतदुत्कृष्टज्ञानाख्य मकरन्द मरन्द निपीय पीत्वा स्वभावसौहित्य स्वस्थ आत्मनो भाव परममावस्तप सौहित्य तृप्ति स्तवाप्नुवन्ति । कोशा भव्यालय वीतमा वीत गत भय येषान्ते वीतमया दिवानिशमा- कस्मिकसामरहिता कोहड्मकरन्दमिष्ट भवविपाकत्वेन परमचिप्रम् oयाख्या मन्यालय वल्लम पुन' ·- દ્રવ્યાનુયોરતા [ ૭૭ હદમ રામશૃંગામોમવમવા બીતીવા માશ્ચરાપ્ત વામોનાનિ મહાનિ તો મવ उत्पत्तिर्यस्य तदहरममाम्मोजमव जिनेश्वरचरणपङ्कजसभवम् । पुन' कोहक सुगन्ध शोभतो गन्ध आमोदी ઘચ તત્સાઘમિતિ પદ્યાર્થ. I થાયોડોનમવ સુન્ધમત્ર મકરન્દ નિપીય લૌહિત્યમવાનુવતિ છે તથા મારા પતિ જ્ઞાનાય ઘરમાવષ્ટિ નિરીય સ્વભાવમવાનુવતિ | ઇચદિપસ્તિત્વ સેવન' ! મળ્યાના- मलिसाहेश्य ज्ञानस्य च मकरन्दसादृश्य च युक्तोपमात्व, जिनको कमलापमानञ्च साधयंतया त्यपि વધ્યમ ! આસદ્ધિન, પરમવિપરી દ્વામુત્રવિરા, ક્રિયાવિયાવરા, નિત્ય વેપાશાન્તહૃદય, વિપાશ્વવ્યનિમવાંધોયેન પરમાવેન જ્ઞાનનારો વજુવર્ણસત્તાનિશનાતશુદ્ધભુજથ્થાનત્યવિધૂત- શેષ પ્રતિશુમતિયોગો, નિનવમનન્તવતુષ્ટયામ સૌહિત્યસરિતમાનસ રિવાવાસમાસાવયન્તીતિ મેવ | ૨૦ || ફતિ શ્રી તિમો વિનિમિતાયા દ્રવ્યાનુયોતિર્જાયા શ્વમો ખ્યાય ચાલ્યાર્ચ માયા હૈ મય નિનાં વદ્દ વીતમય અર્થાત રાત્રિ વિન શાહ્મ મચ રહિત માષ્ઠિ કર્થાત્ જો ધિારત મચનરૂપી પ્રમર, ફણ (વ્યારા) અર્થાત મવછી વિપવિ- તારે કષ્ટ વ નેવી, શ્રીર શ્રીનિનેદ્ર વરણાપી હમસે નિસી કરિ હૈ, ऐसा तथा श्रेष्ठ गन्धके धारक इस उत्कृष्ट જ્ઞાનના મહન્ત ( gષરસ ) શો પીર અપને જમાઈ નો પરમમાવજ સૌત્રિ (ત્તિ ) હૈ, હસો બાત હોતે હૈં ફલ પ્રાર પાછા ફર્શ હૈતાત્પર્ચ ફસાં ય હૈ કિ ગ્રંમર નૈસે મને કત્પન્ન ફટ્ટ મન્વજો પાન- જે ઘરમતૃપ્તિો જાતે હૈં, પેસે ફી મુખ્ય વન ફલ જ્ઞાનના હૃષ્ટ પરમાવો પીર સ્વમ- વિજો પ્રાપ્ત હોતે હૈં અન્ય સવ વિરોષળસે જ્ઞાન તચા મન્વી અત્યતા સમક્ષ તેની વા- હિચે સૌર મોશે પ્રમ સાદર કૌર જ્ઞાન મરત્વ સાદર રિયા , ચટ્ટ કપ ચોયણી હૈ તથા નિન ચાવા વાળો રૂમની નો પમાં ર હૈ તો ચી સોચ્ચે શું ; ચહ મી નાનના વાહિયે ! સમીપ હૈ મુક્તિ નિની પેહે તથા જ્ઞાની प्राप्तिमें परम प्रीतिके धारक, इस लोक और पर लोकसम्बन्धी स्वर्गादिकोंके सुखरूप હોમ રામરહિત, પાવો ફન્દ્રિય વિષયોની બધીવતા મુ, નિરન્તર સંસે રાન્ત- દવ ધાર, વિવસે પ્રાપ્ત સ્વામાવિ જ્ઞાનને કવરૂપ પરમ મા નો જ્ઞાન હૈ, sa- ધરવે સંપૂર્ણ જસ્ટિન વજે ધોતિયા કે નાગ ને પ્રહર દુલા તો શુદ્ધ શુwધ્યાન કરી નિતસે નષ્ટ કરી હૈ, વાજિ વી સ્થિત વાર ગંધાતી ચા પી પ્રકૃતિ- રૂપ સુમરોળી નિન્હોંને શૌર બતાવ રહિત પેસે મનન અપને માવો અર્થાત અનંત વન, અનંત જ્ઞાન, અનંત સુવ, મનન્ત વીયેસ્ટર્ષ અનન્તવતુદયદ્રક્ષાતિરે મરે દુષ્ઠ, બંતરતિ પેસે મોક્ષસ્થાન પ્રાપ્ત હોતે હૈં, ચક્ માવ હૈ૨૦ ત શ્રીપતિરસાવહાવિરતિમાપાટી કિમ જૂતાયા gયાનુમતળાયા gોડખ્યાંય પII

·७८ ]
શ્રીમદ્દવાન વન્દ્રના અમાવાયામ્
अथ षष्ठाध्याये पर्यायाथिकनय विवृणोति । तत्रादौ पर्यायाथिक पवियोऽतस्तमेव कोरीयन्नाह ।
समापि नमस्कारभित जिनवाक्यस्वरूप प्ररूपयति ।
अव १०० (७४) अध्यायमें पर्यायार्थिकनयका विवरण करते हैं; उसमें आरंभमें
पर्याचार्थिक ६ भेद हैं; उनको ही दिखाते हैं, उसमें भी नमस्कार गर्भित जिनेश्वरकी
वाणीके स्वरूपका निरूपण करते हैं।
एकाप्यनाधाखिलतापरूपा, जिनेशगाविस्तरमाप तकः ।
तत्राप्यसत्यं त्यज सत्यमङ्गो, कुरु स्वयं स्वीय हिताभिलाषिन् ।
ભાવાર્થ વઘપિ બનાવિ તથા સંપૂર્ણ તત્ત્વો ધારણ કરવાઢી લનવાળી પર્વ
ही है, तथापि तास विस्तारको प्राप्त होगई अर्थात् अनेकरूप धारण करलिये हैं, अत:
है निज आमाके हितको चाहनेवाले भ०य । उस दिगम्बर मतमें भी जो असत्य है; उसका
तो त्याग कर और जो सत्य है, उसको स्वीकार कर ॥ १॥
व्याख्या-एकापि जिनगीरहद्वाणी अर्हन्मुखानिगच्छमाना अद्वितीया यथाभाषित तथा श्रूयमाणा
तथा अनाद्या आदिरहिता एकेन तीर्थकृता यदुपदिष्ट तदनेकेषा पूर्वपूर्वतरतीयकृतामपि तयव निरूप्यमाण
स्वादादिरहिता । पुन कीशी अखिलतत्त्वरूपा समस्ततत्त्वमयी तविवारवहुभेदा प्राप बहुकारत्रहुधा
विस्तृता । यतो दिवाससा मतमपि जिनमत धृत्वैतादृशनयानामनेकाकारता प्रवर्तयति । अतस्तन्मतेऽपि
यहि मृश्यमान सत्य जायते तदेवाङ्गीकुरु, यच्चासत्य तत्सर्वमपि त्यज स्वयमात्मना हे स्वीयहिताभिलाषिन् !
निजहितकाइदिवन् । शान्तरत्वेन तन्मतमपि न पविषयोकर्तव्यम् । सर्वमप्यर्थकत्वविवक्षया समञ्जसमेवेति ॥१॥
વાત્યા શ્રીનિનેરા મર્યાનું મત માવાન મુલારવિન્દસે નિવૃત વાણી હશે
(अद्वितीय) ९५ ही है; अर्थात् जिस प्रकार श्रीजिनेश्वर भगवान्ने भाषण किया उसी प्रका-
से श्रूयमाण (सुनने) चली आती है; तथा अनादि अर्थात् आदिरहित है, क्योंकि-एक
तीर्थकरने जो उपदेश किया है, वह ही अनेक पूर्व पूर्व कालके जिनेश्वरों ने भी निरूपण
किया है । पुनः वह जिनेशवाणी कैसी है, कि-संपूर्ण तत्त्वमयी है; अर्थात् उसमें सब तत्वों
का निरूपण है; तथापि अनेक प्रकारके तर्कों ( विचारों ) से अनेक भेदोंको प्राप्त हुई है;
अर्थात् अनेक प्रकारके तोसे अनेक रूपोंसे विस्तारको प्राप्त हुई है, क्योंकि-दिगम्बरियोंका
जो मत है; वह भी जिनमतको धारण करके इन द्रव्यार्थिकादि नयोंकी अनेक आकारताको
प्रवृत्त करता है। इस कारण हे निजहिताभिलाषी भन्यजनो। उनके मतमें भी जो विषय
विचाराहुआ सत्य हो अर्थात् विचार करने पर जो तुमको सत्य प्रतीत हो उसीको स्वयं
अर्थात अपने आत्मासे स्वीकार करो और जो उनके मतभे असत्य है; उस सबको त्यागो।
शब्दभेद होनेसे दिगम्बरोंके मतसे भी द्वेष न करना चाहिये क्योंकि-अर्थक एकत्वको
विवक्षासे तो उनका भी सव कथन युक्तही है ॥ १ ॥

·દ્રવ્યાનુયોતિબા [ ૭૨ अचेल બવ પર્યાવિમેવાના ! લવ પર્યાયાર્થિન ૬ મે છો તે હેં ! પર્યાયાષિક્ષેત્રાઘોડનાવિનિત્ય છે પુનાનોસ્તુ પર્યાયો મેહશર ફવાવતઃ છે ૨ માવાર્થ–પચાર્ચિન્ટ નય ૬ મેવો સહિત હૈ હનમેં પર્યાયવા પ્રથમ અનાવિનિત્યશુદ્ધપર્યાયાચિં હૈ, પુરાહોં પર્યાય મેરુ પર્વતથી તરહ (અનાદિ નિત્ય ) હૈ | ૨ | ધોલ્યા ! પર્યાયurણ પર પર્યાયાચિવમેવ વાધો નય ૫ પ્રકાર હત્ય જન તેવું કહ્યું એવું પ્રમો મેવોનાવિનિત્યશુદ્ધપર્યાય. ધ્યતે | ન વિદ્યત બારિયસ્થાનાવિ પૂર્વજત્પનારહિત , વાજ્યમાવાન્નિત્ય પુર નિત્ય સ્વાર્થે વ: સાસ્વમાવોનશ્વરત્વ | વનારિષ્ઠ નિત્યક્તિ ઘ. . ય ર શુદ્ધપર્યાયાધિ પ્રયન | ક દવાનો મેરરિવ ! થા મેજ. પુછપર્યાયે પ્રવાતોના નિચોડસ્તિ, અસક્યારે બન્યોફાલમેળાપ સ્થાન ન થવા મેતે ! પવ રત્નકમાવીના પૃથ્વીથા જ્ઞાતવ્યા ત || ૨ | વાલ્યાર્થઃ પર્યાયાર્થિક નો જમે ફસ પ્રજાસે યહાંપર શર્મધારય તપુરુષ સમાસ હૈ, માવાર્થ પાર્થિવનય ષ () મે સહિત હૈ ન ષ મેવોમૅસે પ્રથમ મેવ અનાદિ નિત્ય શુદ્ધપર્યાયાર્થિ પહા નાતાં હૈ, નહીં હૈ મારિ નિલા જો અનાદિ હૈ પૂર્વ ત્વનાશૂન્ય હોને વધુ અનાદિ વાયા હૈ તથા ક્ષત્તિ અમારે યહ નિત્ય ઉદ્દોલા હૈનિત્ય દી વો હૈ, sો નિત્ય હતે હૈં, નિત્ય સવ નિત્ય થાપર સ્વાર્થ (નિત્ય રાવલે અર્થ)ને જ પ્રત્યય હૈ, તુ અવિનાશી હોને સે નો સા હ સ્વમાન , વદ નિત્ય હૈ, અનાદિ લૌર નિત્ય નો હોય અનાવિનિત્ય હૈ, યહાં પર દન્દ્ર સમા હૈ ચક્ર શુદ્ધ પર્યાયાર્થિ પ્રથમ મે હૈ. ઉસ સમાન હૈ વિ મેર પર્વત સમાન, નૈસે મેર પર્વત પુછપર્યાય પ્રવાહદાર બનાવિ શૌર નિત્ય હૈ, અર્થાત્ સંચાત મેં પરસ્પર પુત્રાના સંક્રમ નેપર મી સંસ્થાનને વટ્ટ ફી મે હૈ, ન વિશ્વન્ય | ફસી બાર નામા ભૂમિકારિ પર્યાય મી નિત્ય તથા અનાટિ સમક્ષને વાર્ષેિ | ૨ | अथ द्वितीयो भेद पर्यायाथिकस्५ कथ्यते । બવ પર્યાયાર્થિવ દ્રિતીય મે હતે હૈં ! પર્યાયાધવ સાહિત્ય સિદ્ધરાવતુ ! માવાર્થ સિદ્ધવ “સાનિત્યપર્યાય यह પર્યાયાર્થિનર્યા દ્વિતીય મેવ જૈ ! पर्यायाथिको द्वितीय मादिरादिनहित पुननित्य किंवत् सिद्धस्वरूपवत् । तुल्य ઠેથાથી ! पथा ·८०] શ્રીમરાન વન્દ્રનૈનશાબમીઠાવાયું सिद्धस्य पर्याय सादिरस्त्युत्तत्तिमत्त्वात् । सकर्मक्षयासिद्धपर्याय उत्पन्न. यस्तु नित्योऽविन वरत्वात् । सिपर्याय: सदाकालावस्थितो लम्यते । राजपर्यायसम सिद्धपर्यायद्रव्य भावनीयम । व्याल्यार्थः द्वितीय पर्यायार्थिक सादि अर्थात् आदि सहित है; और सिद्धस्वरूपके समान नित्य है, जैसे उत्पत्तिमान होनेसे सिद्धका पर्याय सादि है; यद्यपि संपूर्ण कर्मों के क्षयसे सिद्ध पर्याय उत्पन्न हुआ है; तथापि वह अविनाशो होनेसे नित्य है; क्योंकि-सिद्ध पर्याय सदा कालमे अवस्थितरूप मिलता है, इसलिये राज पर्यायके समान सिद्धपर्याय द्रव्यकी भी भावना करनी चाहिये । अथ तृतीयपर्यायाधिक श्लोकार्धन पुन रतनश्लोकार्पनाह । अ१ तृतीय श्लोकके उत्तराद्ध तथा चतुर्थश्लोकके पूर्वार्द्धसे पर्यायार्थिकका तृतीय भेद कहते हैं। सत्तागौणतयोत्पादव्यययुक् सदनित्यकः ॥३॥ રહ્મજાવે વત્પર્યાયો નશ્વર મવેત્ भाषा: राताको गौण मानने से उत्पत्ति नाशसहित अनित्यशुद्धपर्यायार्थिक यह तृतीय भेद है ॥३॥ जैसे एक समयमें जिस पर्यायकी उत्पत्ति होती है; उसका समयान्तरमें नाश भी होता है; अर्थात् एक समयमें पर्याय नाशशील भी है। व्याख्या । सत्तागोणतया ध्रुवत्वेनो नादव्ययग्राहक सदनित्यक सश्वासावनित्य कलानित्यशुद्धार्याया- थिक. कथ्यते । सन्छन्देन शुद्धमित्यर्थस्तदा अनित्यशुद्धपर्यायायिको भवति । काश उत्पादन्यययुक् उत्पादन व्यश्वोत्पादयो तान्या युद्ध सहितः । सतो हि वस्तुन उत्पादव्ययो पर्यायेण भवतस्तस्मात्सत्तागोणतया सत्ताया अप्राधान्येन, उत्पादव्यययो प्राधान्येन "अनित्यशुद्धपर्यायाथिक" ॥ ३॥ तत्र दृष्टान्तमाह ॥ यस्मिन्समये पर्यायो नश्वर पर्यायो विनाशी भवेत् । यदछ०६ यथा पर्यायवाचक । अत्र हि नाश कथयत पर्यायस्योत्पादोऽप्यागत पर नौव्य तु गौणत्वेन न दर्शितम् । प्राधान्याप्राधान्ययो. प्राधान्य- विपिनलीवान् । तस्माद्यस्य प्रधानत्व तस्यवोत्पत्तिनाशयो ममावेश । सत्ता हि ध्रुवे नाशे च विचरन्त्या- त्मनो गौणत्वव्यपदेशिवतमानत्वमुमयत्र निक्षिपतीति । વ્યાત્યાર્થ સત્તા મૌન માનસ અર્થાત્ મધુવત્વ મારો વાર કપાત તથા व्यय (उत्पत्ति ओर नाश) का प्राइक सदनित्य अर्थात् अनित्यशुद्धपर्यायार्थिक तृतीय भेद कहा जाता है; "सदनित्य" यहा५र जो सत् शब्द है; उसका शुद्ध यह अर्थ करते हैं; और नित्य अर्थ नहीं करते हैं, तव अनित्यशुद्धपर्यायार्थिक यह अर्थ हुआ। कैसा है; यह नत्पाद और व्यय इन दोनों करके सहित हैं, क्योंकि-विद्यमान पस्तुका उत्पाद तया नाश पर्यायसे होता है, इसलिये सत्ताको अप्रधानतासे और उत्पाद तया व्ययको प्रधानतासे अनित्यशुद्धपर्यायायिक यह तृतीय भेद् कहा गया ।। ३ ।। इसी विषयमे अग्रिम श्लोक ·-- t ។ દ્રવ્યાનુયોત [ ૮૨ પૂર્વાદાન્ત રહતે હૈં ફલ ઋો- યદત’ ચટ્ટ રાલ્ફા થયા (3) ર૯ - શ્રા વાવ હૈ ફૂરિ નૈસે - સમય પર્યાયઃ વિશ્વેર (વિનારાશી) હોતા હૈ, યપર પર્યાયશા નારા હgણ પર્યાયો જલ્પા કાયા થથત ઐસે હજુ સમય પર્યાય નારા હોતા હૈ જેસે ફી પ સમય મેં કસવી સત્પત્તિ મી હોતી હૈ પરન્તુ બન્ય( નિત્ય ) તો બતારે નહીં તરત યા વ—િ-“પ્રધાન તથા પ્રધાન રૂાવોને પ્રધાનવિધિ બધિ વછવાનું દોતી હૈ ફલ હેતુસે - નિતી પ્રધાનતા હૈ કી રાત્તિ મૌર નારા સમાવેરા હૈઔર સત્તા નો હૈ, વહ તો ધ્રુવ કૌર નારામે વિરતી દુર્ણ, પર્યાયી ઉત્પત્તિ તથા નારા રામે અપને પોષ્યિપહેરા વર્તમાનતા નિશ્ચિત કરતી હૈ ! રૂ અય વતુર્યમેવમુપવિાષા / નવ વતુર્થ મેવા કપરા જાતે હૈં સત્તાં મૃત વતુર્થાલ્યો નિત્યોશુદ્ધ કીરિત છે ! ચથોત્પાલવ્યયૌવ્ય ઉદ્ધઃ વપર્યયઃ | હરિનામવે માવા સત્તા બળ વરતા સુબા નિત્ય અશુદ્ધ પાર્થિવૌથ એ #ફાયા ૨ વસે ઉત્પાદુ વ્યય તથા પ્રીન્યપ તીનોં ખોસે સદ્ધ સ્વકીય પર્યાય ઇશ સમય હૈ ! કાવ્ય | સરોતિ સત્તા વત્વ' યુદ્ધમgવન વતુર્યાધ્યuતુ એ નિરાશુદ્ધપાક કીરિત ચિત કૃતિ ફોર્થિ છે ૪ / મામુનેવ દાન્તન કંઠયતિ | યમયાં મળે થયો પત્રાપુti રત્યાવયોવ્યથાર્થ હ ! fi - પર્યાય, અત્તરો- રૂપાવ પાનુqટે હવામાં પૂર્વનો નકતત તત્તરો ઉત્તવમાં હત્ય- श्यामो वा. रक्तो वेति विज्ञक्यमाण सतया तथाकारपरिणतपर्यय પ્રાગત કૃતિ બત્ર હિં પર્યાયહ્ય શુદ્ધeષ સત્તા સ વિ છઘરે તવા નિયgarછે મવત્તિ ! સત્તાવશેનમેવાસુમિતિ | વાવ્યા - સત્તા(વાવ)ો જંવાર વતા ફુગ નિરવ શુદ્ધ પર્યાયા- ચિં ચ વતુર્થ દ્દા પાયા હૈ. યદું વતુર્થ ઋો પત્તરાદ્ધ કર્થ હૈ ક મન પશ્ચમ ક્ષો પૂર્વાદ્ધને પૂર્વ વિષયો દાન્તરે દઢ કરતે હૈં કૈસે જ સમયમાં પર્યાય ૪ત્પા, વ્યય તથા ધ્રૌવન તીન. ઠક્ષળોએ વલદ્ધ (યુ) હૈ, ક્યોં પાસે અનુ- શ્ન પટમેં નવ પૂર્વનર (પહા) રામવર્ગવ પર્યાય નષ્ટ સુકા તા-સત્તા હાદિ અર્થાત્ આને હોનેવારો વર્ષો ત્પન્ન દુબા કે ચાંપર ધટ હૈ સો પવારા હૈ પરન્તુ રામ હૈ, યવા ૨ ફસ નવ કર હપ વિવાર વિચારવા તવ સત્તાઓં કસ રજી બાવાજો પરિણત હો રજી પર્યાયો પ્રાપ્ત હોતા હૈ, લવ ચ પર્યાય હત્પા, રાપર્યાયરા વ્યય (નાશ), તથા ધટ દ્રવ ધરા ફલ પ્રગર ઉત્પાવ વચન તથા ધ્રૌવ્ય સ્વરૂપ તીનોં સે યુwહૈ. યહાં પર્યાય ११ } હેપી ધટ प्रकार ·८२] नित्य अशुद्ध - - व्याख्या। अथात શ્રીમરાન વન્દ્રનૈના અનાજાવાનું शुद्ध स्वरूप सत्ता है; वह सत्ता जब ग्रहण की जाती है; तब नित्य બદ્ધ पर्यायार्थि यह चतुर्थ भेद सिद्ध होता है। यह पर सत्ताका जो दर्शन है; सो ही अशुद्ध है; इस लिये यह पर्यायाथिक नय कहलाया। યી ઉત્તમમેકોલ્હીન રોતિ. अव पंचम भेदका वर्णन करते हैं। ऽयातः. पर्यायायिकपञ्चमः ॥५॥ कर्मोपाधिविनिभुतो नित्यः शुद्धः प्रकातितः । यथा सिद्धस्य पर्यायः समो जन्तुभवी शुचिः ॥ ६ ॥ માવા કવ છે મા પાર્થિવ પંવ મેહ | | નિત્યશુદ્ધ पर्यायाथिक कहा गया है। कैसा है; यह नय कर्मजनित उपाधियोंसे रहित है। जैसे संसारी जीव सिद्ध पर्यायोंके समान पवित्र है ।।६।। पर पर्यायाथिकपञ्चमो ज्ञेय ॥ ५ ॥ नित्यशुद्धपर्यायाथिकोऽस्ति । कीदृशः कर्मोपाधिविनिमुक्त कर्मणामोपाधिकानामन्यद्रव्याणा कुतश्चित्सङ्गतानामुपाधि. माहवयं तेन विनिमुतो रहित फर्मोपाधिविनिमुक्त । यथेति-यथाशब्देन दृष्टान्तविषयीकरोति । यथा भवी , भवः संसारोऽस्तीति भवी ससारी जन्तु प्राणी सिद्धस्य कोपाधिविनिमुक्तस्य सिद्धस्य पर्याय સમ શુનિ. સારે प्राणिनोऽटापि कर्माणि सन्ति तानि च विचार्यमाणान्युपाविरूपाणि वर्तन्ते । यवदाने शुद्धद्रव्यस्याद्रवनसयोगजनितो धूम औपाधिक एवं समान्यते । तदिहापि विद्यमानान्यपि कर्माण्यनाम- गुणत्वेनोपाधिकानि सन्ति । अतस्तेम्यो युक्तोऽययुक्ततया विचिन्त्यमान. प्राणो सिद्ध एवेति कर्मोपाधिमान सन्नपि न विवक्षणीय । मय च ज्ञानदर्शनपारिवाणि छान्यपि वहि प्रकटतया विवक्षितानि। ततो नित्यशुद्धपर्यायाथिकभेदस्य भावना सपद्यते ॥ ६॥ व्याख्यार्थ अब इस चतुर्थभेदके पश्चात् पर्यायार्थिकका पश्चम भेद जानना चाहिये ॥ ५॥ वह पंचमभेद् नामसे "नित्यशुद्ध रोयार्थिक" है। वह कैसा है; कि फन्मपिाधिविनिर्मुक्त है, अर्थात् कर्म जो किसी कारणवशसे सगत उपाधिक अन्य द्रव्य हैं; उनकी जो उपाधि (साहचर्य ) अर्थात् आत्माको साथ सहभाव है, उससे रहित है असे भव (संसार )को धारण करनेवाला जो भत्री अर्थात् संसारी जीव है, कोंकी उपाधिसे रहित ऐसे जो सिद्ध हैं; उनके समान शुचि अर्थात् निमल है । भावार्थ संसारमें भ्रमण करनेवाले भागोके - आठ कर्म हैं। और वे विचारे जाते हैं, तो उपाधि- रूप हैं; जैसे शुद्ध अग्नि५५ द्रव्यका आर्द्र (गीले) इन्धनसे उत्पन्न धूम उपाधि- रूप ही संभावित है; ऐसे हो सहज शुद्धस्वभाव आत्मामें सब कर्म आत्माके निजाम न होनेसे आधिजनित्र ही हैं, इसलिये यद्यपि संसारी आत्मा उन कों से युक्त है; ससरत 1. वह ·वह - - ५५ . "1 1 ४१. १, द्रव्यानुयोगतका [८३ क्यापि उसको जब उन कोस अयुक्त ( रहित ) विचारा जाता है; तो सिद्ध ही है; तात्पर्य यह कि संसारी जीवके कर्मरूपः उपाधिभाव है; वह विद्यमान होते भी विवक्षित न किया जाय और उन कर्मोंसे ढके हुये भी जो शान, दर्शन चारित्ररूप सहजस्वभाव हैं, उनको वाधमे, प्रकट रूपपनेसे कहें तव नित्य शुद्ध पर्यायार्थिक नामक पंचम भेदकी भावना सिद्ध होती है ॥ ६॥ अथ पर्यायाथिकस्य षष्ठभेदोपकानिमाह । अब पर्यायाथिक नयके पष्ठ (छठे ) भेद निरूपणार्थ यह सूत्र कहते हैं । अशुद्धश्च तथानित्यपर्यायाथिकोऽन्तिमः । यया संसारिणः कोपाधिसापेक्ष जनुः ॥७॥ भावार्थः तथा अशुद्ध और अनित्य अंतिम पर्यायाथिक है; जैसे संसारी प्राणीका जन्म इस संसार में कर्मरूप उपाधिकी अपेक्षा रखता है ॥ ७॥ व्याख्या । कोपाधिसापेक्षोऽशुद्धो विनश्वरत्वादनित्यः । एवमनित्यमादो कृत्वा अशुद्ध ततो योजयित्वा पर्यायाथिक५देन समुचार्यते तदा ५ोऽन्तिमोभेदोऽनित्याशुद्धपर्यायाथिको नियते । अय..तस्योदाहरणमाह । यथा ससारिण ससारवासिजनस्य जनुर्जन्म कर्मोपाधिसापेक्षक प्रवति । जन्ममरणयाधयो वर्तमाना पर्याया બનિત્ય તિવિનાનારાજિવાતુ પુનરશુદ્ધા યોનીનતત્વાન્ ! મવસ્થિતાના માળના મવન્તીતિ | संत एवं मोक्षाथिनो जीवा जन्मादिपर्यायाणा विनाशाय ज्ञानादिना मोक्षे यतन्ते । तस्मात्कण्यनित्यायशुद्धानि तै. सापेक्ष બન્મMનિત્યમશુદ્ધ ત્ય રોગના નિષ્પક્ષ નયોડપિ “નિત્યા શુદ્ધપર્યાયાધ: कथ्यत इत्यर्थ ॥ ७ ॥ व्याख्यार्थः कर्मरूप उपाधिके सापेझ होनेसे अशुद्ध, विनाशी होनेसे अनित्य यह नय है, इस प्रकार प्रथम अनित्यशब्दकी तथा पुनः अशुद्ध शब्दकी योजना करके पश्चात् પર્યાયાર્થિવ શાશ્વ करनेसे यह अन्तिम भेद अनित्य असुद्ध पर्यायाथिक सिद्ध होता है। इसमें उदाहरण देते हैं; कि जैसे संसारी जीवका जन्म कर्मरूप उपाधिके सापेक्ष है। भावार्थ-संसारो जीवोंके जन्म मरणरूप जो व्याधियें हैं, -- उनमें पर्तमान जो-पर्याय है; वे अनित्य हैं; क्योंकि-इन पर्यायोंका स्वभाव उत्पन्न तथा विनाश होने का है; और कोंके संयोगसे उत्पन्न - होते हैं। इस कारण वे पर्याय अशुद्ध भी हैं। इसीसे मोक्षार्थी जीव जन्म मरणआदि पर्यायांका नाश करने के अर्थ ज्ञान आदि द्वारा मोक्षक विषयमें, प्रयत्न करते हैं। इस कारणसे कर्म अनित्य तथा अशुद्ध हैं, और उन कर्मोकी अपेक्षा रखनेवाले जन्मआदि भी अशुद्ध हैं; और इस प्रकारको (अनित्य तथा अशुद्धकी) योजनासे सिद्ध हुआ जो नय है; वह भी अनित्य अशुद्ध पर्यायार्थिक कहा जाता है ।। ७ ॥ 1 . - साथ उच्चारण ·T ૮૪.! શ્રીમદૂહાન વન્દ્રનૈનશાબમઢિાયામ્ બથ નાનાવિનયાના મેવાનાહ ! દ્રવ્યાર્થિવ તથા પર્યાય નિ એવો નિકપણ છે. જવ તૈયામલંબદ્રિ નવ મેવો હતે હૈં નૈનો વહુમાનઃ સ્થાનભ્ય મેરાન્નયસ્તયો વરમાનારો તે મૂતાવુ ર તત્પરઃ ૫ હ માવા તૈમની વહુમાન કર્થાત્ સામાન્ય વિશેષાદ્ધિ અને પ્રાણી હૈ ઔર સીન મે હૈં ન મૂતાર્થ વિષય નો વર્તમાન ધારોપ ધરને ચે તત્પર હૈ, વહ તૈમનાં પ્રથમ મે હૈ # ૧ થાક્યા ! મો રયો વહુમાન સામાન્યવરોવાવિવદુરપજ્ઞાનસ્થ પ્રાદી ધ્યતે | નવર્માનગતે મત રૂતિ નામ રિઝોરામ તિ વ્યુત્પત્તિ કે તસ્ય નૈમનસ્ય મેવા: પ્રારાભ્રય. તત તને ૧ વિષ પ્રથમ રોડ મૂતાથૈજુ તત્પર ભૂતાવિવઘુ વર્તમાનપતે વર્તમાન પળાય તત્પર તીન દશો નો ભૂતાનમ પ્રથમ જોય હm વાવ્યાર્થી સામાન્ય તથા વિરોષબારિ ઘદુત જ્ઞાન પ્રા હોનેરે નૈમિની વઘુમાન વદ્દા નાતા હૈ. ફક્સ નામ રાશી સિદ્ધિ યો માની હૈ કિ રામ'ૌમિ, પુરા ક્ષાર રોપ વરનેસે તૈમ રેસા હો પાયા; નહીં નો જ અને પ્રજાસે નિરજ માન વિજ્યા રાય વહ નામ હૈ . ફસ પ્રકાર ફરી ક્યુત્પત્તિ હૈ ફૂલ નૈમિન તીને (મૂતર્નામ, માવને મ તથા માવીવર્તમાનનૈોમ ) મે હૈ શૌર ને તીન મેલો નો પ્રચમ મે હૈ, વહુ મૂતવાર્થને વર્તમાન ધારપ વરનેમ પર હૈ સા મૂર્તા ને, નામના પ્રથમ મેવ જ્ઞાનના વાહિયે || ૨ || બાયોલાહરખમા ! સવ ફલ પ્રથમ મે કદાહરણ હતે હૈં ભૂતાવિનંબર–ાવો યથા વીરfનનેશ્વરઃ નવીપોત્સવતિને વાહિયાતો મોક્ષુ નિરામયઃ ની ૧૦ માવા મૂતાવિનેગેમ પ્રથમ મેરુ હૈ, ફલી રીપમાર્જિા દિન “ સવ -વિશૂન્ય માવાન્ શ્રીવીર (વદ્ધમાન) નિનેધર મોલ પાયે ? | વ્યાહ્યા 1 યથા “શ્રીવનિનેએરોડરિરિકવલને નિરાય રાવરહિ જોવા મત ઘતીતયાં હીપછાયા પ્રમોશાળા નાતન, રવિ પદ્યાગુમાવ તજ, તીત- પિમાનમાં વમાની માત્રાધા મારો જીત મે વર્તમાનવિવિધ મૂતનિસ્યારોપલુ તત્કાઢીને તેવા મનાવવમાચામાનને સત્પમૂવને રેવાજમનાવિમહાકાળમાનને સતિ ગામિત દવારો આરોપ, જાપમૂવામાં ન રોપવા ! જાવા નત મૂતા શુ તારોપવવત્યારસુ લૂપરિવથી, 3 1 ·કહ્યાનો તરખા [ ૮ સોડમાણો.પિ નાનુ-જિજી-વન વિવાર્યમાળ, કાપ. ઝાકળ બઈનીવોના મૂતમારો-- તત્સદશનામવર્ણમાનામુપલક્ષ્ય સ્મતેતો મૂતે વર્તમાના પ્રતીતિeત્મઘતે . અથવાતીત- પીવો.વર્તામાયણોભવાકુવંન્તિ,પુનશ્ર વર્તમાનવને મૂકવનારો - 4નિ - વૈવિધ, સાણંરિવર - મારતો નિર્વાણ જ્ઞાત-રાજસુરસપ્પાતોગા, યુરાવામિનીમદ્દોત્સવર્જિવ વન 21દિનપ્રતિતિતા-ઐત પ્રતીતિયોગના જૂતે વર્તમાના પડા થી “માય પોષ” બત્ર -માયામિતિ પાકાતટે માથાં સારપ છિયે ! તત્ત, ત્યવત્તવારિત્યાયનપ્રયોગના ! -તવિધિ પરમાર- ચઢિ વીરચ -સિદ્ધિ મનેનાવાનુમાવજત્વાકર્ષત્રિામાય પ્રતીતિવિજ્યતે, હું તદ્દનસમુકિત- કૃતીતિયુ વર્તમાન નિમવન્વયે રોચતે “સત્વે ડાવૂમન્વય” - કૃતિ - વવનાયાસ્ત સમન્વેતવ્ય | -વસ્તૃતતુ વર્તમાના તેવર્તમાના પાય “મૂતષિ” મૂતવિષષ તસ્પો -રીનો ભૂતની પ્રથમ | - થા ટીપોત્સવિનમવતિ, બત્ર વીરેન , રિાવ ગામિત્યતીતનિતિવીરનિવાસસ્થાનત્વ વર્તમાન- રજ્ઞાનિકપ્તાવારપિતા મહાતીતિયોનનાયેતિ વિશુ બન્ન,દ્વારનિપુત્રાડારાવોf કિધ્ધ પી-૧૦ || S વાદ્યાર્થી નૈસે સંપૂર્ણ રોમોસે અર્થાત શર્મા પ્રપોસ રહિત ફોહર શ્રી મહાવીર સિનેરવર ફુલ વીપોત્સવ(વીપમાન્ટિ) હિનને મોક્ષનો પાયે હૈં યહાંપર મહાવીર માવાની મોજ ત્યાગ અતીત દીપમારિશા શર્થાત ઈ દીપનાાિ પૂર્વ ન ધીપત્તિવાહિન હૈ કસમે દુબા છું, પરંતુ “સ્મિન” પણે માનો ફી દિન અનુભવ કલ્પિત વિધા માયા હૈ, સઢિયે અતીત પમાાિમે વર્તમાન દ્વિીપમાન્ટિ- ' ગોપ''વિવા, કૌર વર્તમાન નિ વિષય મૂત વિના મારો તો રસ દિન આવેમાન જીપમોહિwા દિન)ો રેવતાઓને आगमनरूप महाकल्याणका भाजन ન હોનેપર ધૌ મૂત વિન (નિસ દિન શ્રીવીરમાવાનું મોક્ષ માટે વિન) તેવતા નામનાં માનન હોનેવર બર્થ વર્તમાન દિનમેં તો દેવાતિ બા 'પ્રમુ"મોલ સર્વત્થી જહાન્યા નહીં - વરતે કરી મૂત દિન'( નિસ દિના યે હત હિન) રેવોને શા મહાન્યાણ ખ્રિયા થા હેના વ્યવહાર દષ્ટ હોતા હૈ, ફસ 'જિયે શાપ હોતા હૈ, અર્થાત વર્તમાનમેં હી મૂત બારોપ ફોતા હૈ, ક્યોંકિ નો વહુ નહી હૈ કસમેં સજા લો ધારણ ના થૈ આરોપ હતે હૈં કિ યહ વર્તમાન પમાન્ટિા મૂત પમાન્ટિા મટ્ટાન્યા નહીં હૈ, તથાપિ ફુસ કરો ધારણ રુઢિયા થતા ય બાપોપ ફુબ શૌર વિસ રજુ(કોર) नहीं અર્થાત્ નો નૂ સર્પષ નહીં હૈ ઉસમે સર્ષા બારોપ ર ના કર્યા છત નુ અમાસે સર્ષ માન તેના અથવા વો સિવ વીકર રહા હૈ, હર વાવી આપ ૨ ·૮૮ ] - શોમવાર્ગવન્દ્રના અમીછાયામ મતક્ષ્યવોવાળું પાતંબુંવાલય કટોરોતિ ! વ અન્ય પક્ષોને નિરાઈ હતી નામ પુનઃ વાઈફ તેતે હૈં મારોહમાના રથમ પત્રયો ? મત્ર મૂપિાં રાત્વા ભૂતવવિયં વિનુષ્યત્વે ૧૧ માવા–શારોપણે મૂત તથા ભવિષ્યનું મી વર્તમાન તુલ્ય હી હોતે હૈં ઐસે ય માત પછાતા હૈ યહાંપર મૂત યિા વર્તમાનપતે બળ # મૂતજિ વાક્ય પ્રયો નહીં ૨૨ બાવ્યાં | બાપાદત્તાનો મત જા બસો દેવતો મe vરતીતિ વર્તમાનતા પરમ મસ્ય યત્તોડવથવા fear. ફરિત, કથ ૨ વિતાવવા. ઉદ્ધઘાના રિત પરતું દૂર્વાપરમૂના- યાિયા સન્તાનો છે વુદ્ધયારોમાળો વર્તમાનારોજાડતિ . જયતિ જય હિં કશ્ચિત બારો- સામધીમહિના બવવના મૂતરિયાં છાત્વી કરતીતિ ને સાક્ષાવિતિ પ્રયોગ ન કરોતિ વતસ્ત ! નવાર્યસ્તુ નરમયીક્વલ માં હત્યતિતિકરાવવતા દરે વૃત્તિકા, જિ-વપક્વમ પસ્થત ત પ્રયોગાત્ર મવિનુમત તમાલવ વર્તમાનારોજનૈપમ gવ કે જ્ઞાત | તેનેવાળ મૂપિાં કાન્હા મૂતવાક્ય વિસ્તૃત તવસમન્નાનેવેતિ છે ?? | વાવાર્થ સારોપણે મૂત તથા માવો મત વર્તમાન હો જાતા હૈ જૈસે થઇ તેવ- વત્તમાત પતી હૈ ચાંપરમાતી વર્તમાનવા પ્રતીતિ હોતી હૈ. પરંતુ જઇએ માતા છે અવયવે તો સિદ્ધ (લીશે) હૈં કૌર વક્તને જ વયવ સિદ્ધ હોને (પવને)વા હૈં, તથાપિ પૂર્વ અપર અવયવમૂત વાસમૂહ પ્રવુદ્ધિ સારોપ નેસે પતિ (પાતા હૈ) ચહુ વર્તમાન ધારો સૈા પેલાં પંપ હોઉં. ફતા હૈ. ઔર વહુ રોપનામથીવી મફ્રિમાણે અવયવોં મૂતથિ છે જે “તિ' પાતા હૈ ઉસ સ્થાનમેં ‘પાક્ષીન' (પાયા) તા કયો ન હરતા હૈ, યે उसका यह पूर्वोक्त कथन है। और नैयायिक तो अन्तिम क्रियाक नाशको पाक- कहते હૈં બર્થાત્ તંદુવો ગૂન્હપ રવને- સાદિ નવા તશ કન્તિમ ક્રિયા નવો સવ અવયવો પતિ નષ્ટ 7 રોકાચ તવ ત પા મનને શું ફરક , પર મૂd૪ો વિલંચતા હૈ , મત વાંવા- લુઇ જ્ઞ પત્ર હૈ, બર સુઈ #ા બધા દૈ લ ા “વહતેન કોદન પતે તેવા વસ્ત્ર પૂજાતા હૈ, ચ પ્રો રેલને બાતા હૈ તો નહીં હો સવતા ક્યોંકિ મી તજ બી વાવા નારા દુમ હી નઈ, ફલ દેતુલે પતિ ફલ ચરમવિ નામ વર્તમાન ધારો- ૧ “મા” ૦ પાનનીય રૂપરા૨ સૂત્રણે વમન શાનને છ છ હોતા હૈ રે” મૂતા હોતા હૈં, વર્તામાન ત્તિ" મૂતમેં “મપાક્ષી દઈ તા ' . पाक-- 1 T ·+ । द्रव्यानुयोगतर्फणा' ८९ पही उत्तम जानना चाहिये इसीसे यहाँ भूत क्रियाको लाकर जो भूतवाक्यका लोप किया जाता है, वह असमंजस ही है ॥ ११ ॥ बय सहनय विवृणोति । अब संग्रहनयका विवरण करते हैं सनहो द्विविधो शेयः सामान्या विशेषतः । द्रव्याणि चाविरोधीनि यथा जीवाः समे समाः ॥१२॥ भावार्थः सामान्य तथा विशेषसे संग्रहनयके दो (२) भेद हैं, जैसे द्रव्य सब 'अविरुद्ध स्वभाव हैं, और सब जीव समान हैं ॥ १२ ॥ व्याख्या । सगृलीतीति संग्रह , अथवा सगृह्यतेऽनेन सामान्यविशेषाविति समह । स च विविध द्विप्रकार । तयोरेक सामान्योधात सामान्यसग्रह १ द्वितीयो विशेषान्यक्तविशेषसग्रह २ इत्य द्विभेद । अथानयो प्रत्येक मुदाहरणे द्रव्याणि धर्मास्तिकायादीन्यविरोधीनि परस्परविरोवरहितानीत्यर्थ । एकद्रव्ये.. सद्भावे द्र०५५८कमेव प्राप्यत इति प्रथमोदाहरणम् ॥१॥ यथा च जीवा सर्वेऽविरोधिनी जीवा 'हि समृतिविषयिण सिद्धिविषयिणश्वनिता वन्ति तेषा निरुक्ति जीवति चैतन्यादिति जीव । अथ च जीवप्राणधारणे त प्राणा द्विधा 'द्रव्यमावभेदात्तत्र च द्रव्यप्राणा दक्ष, भावप्राणाश्चत्वार । मोक्षप्राप्ती यद्यपि द्रव्यप्राणाना कर्मजन्याना सर्वथा क्षयस्तथापि जीवनलक्षणा जीवस्य भावप्राणा महचारिण. फर्भासद्भावेऽपि भवन्ति सिखानामपि जीव-वाद्भावप्राणा भवन्त्यतो मुक्ता सारिणश्च जीवा । मुक्ता पुन पञ्चदशमेदा, संसारिणो देवनारतिय मनुष्यभेदाचतुर्धा तत्रान्तिमभेदयो पञ्च भेदास्तत्रापि मनुष्यस्य पञ्चाक्षलक्षण एक एक भेद , तिरश्च एकरमादारभ्य पञ्च यावत् । अक्षभेदादेकाक्षन्धक्ष-यक्षचतुरक्षपञ्चाक्ष- भेदात्पञ्च मन्ति । एव भेदतोऽपि जीवा सर्वेऽविरोधिन सपहाद्विशेषसहभेद ॥ २ ॥ अथ च सग्रह- स्वरूपमुपवर्णयन्ति । सामान्यमारमाही परामर्श सग्रह इति, सामान्यमात्रमशेषविशेषरहितम् । स तु द्रव्यत्वादिक गृहातीत्येव शील । संमेकीमावेन विशेषराशि खातीति सग्रह। अयमर्थ स्वेजातेष्टेष्टेष्टा- भ्यामविरोघेन विशेषाणामेकरूपतया यग्रहण स सह इति । अनुभेदानादर्शयन्ति । अयमुमयविकल्प: परोपरति । तत्र परसग्रहमाहु । अशेषविशेषेवौदामोन्य मनमान शुद्रव्य सन्मात्रममिमन्यमान परसग्रह इति परामर्श इति । अग्रेतनेऽपि योजनीयमुदाहरति । विश्वमेक सदविशेषादिति यथेति । अस्मिन्ननुक्के हि सदिति ज्ञानाभिधानानुवृत्तिलिङ्गानुमितिसताकत्वेन कत्वमशेषार्थाना सगृह्यते ॥ १२ ॥ व्याख्यार्थः जो संग्रह करे अथवा जिसके द्वारा सामान्य तथा विशेष संग्रह किये जाये उसको संग्रहनय कहते हैं। वह दो प्रकारका है। उनमें प्रथम तो सामान्य ओघसे सामान्यसंग्रहनामक भेद है; और द्वितीय विशेषसे व्यक्तिका संग्रह करनेसे विशेषसंग्रह भेद है। इस रीतिसे सामान्य संग्रह और विशेष सह यह दो (२)भेद संग्रहनयके हुवे । अब इन दोनोमस प्रत्येक उदाहरण यह हैं, जैसे धर्मास्तिकायआदि सब द्रव्य अवि- १२ ·૩૧ यह ૮૬ ] શ્રીમવુરાન નન્દ્રનૈનાબTછાયામ જમના ફત પ્રજાર નો ભારો , વહુ તો દ્રવ્ય વિજય મેં ફલઢિયે ચાર પ્રમુખ અનુસંધાન મી નહીં કરના વાહિયે, જિતુ નિત પદાર્થો શાકાવતે વિવાર જિયાવાય તો હતો અન્ય દૂસરે શાસે ફી વિદ્યાના વાદિયે ! ફર્સ હારી ચાંપર મૂત ૦િ નો હૈ, યસ સદા નામ ધાર વર્તમાના પાવર મૂતવાક્ટ રરળ શિયા નાતા હૈ ! ફલ જારમાં મૂતમે વર્તમાન બારોપજી પ્રતીતિ કત્પન્ન હોતી હૈ અથવા અતીત (ાથે દુષ) રીપોર્તવમે વર્તમાન રીપોત્સવ બાપ ! તૈમનસે વરતે હૈં ઔર વર્તમાન દિનમે મૂત દિન જાવે કરતે હૈં ! ર મારો ની શકિયે લા ગાતા | બૌર વંદુ શાર્ચ યદ્દ હૈ, વિ નિસ સમય માવાના નિર્વાણ ફુબા કસ સમય અને દેવતાસા ચાંપર તમામન દુલા બીર હર વિન નો રેવ કાલિવા બારામન દુભા તથા કન્હોંને વાર નો માં- મહોત્સવ આવવો ની શી વિસરે રે દિનની પ્રતીતિ વાવઝ દુર્ણ I સકિએ પ્રતીતિ- ના પ્રયોગનવેસ્ટિવે મૂતમે વર્તમાનત્વ ધરોપ વિજ્યા યા હૈ ! નૈસે જિ બજા પોષ (બીજા પ્રાણ ) ” ચાર પાંપાની તમે કપ ચર્ચા બારોપ વિયા નાતા હૈં કૌર વદ બારોપ મૈત્ય ( ઠંડપન) વન (gવિત્રાના ) ધર્મો અધિના વોતના મનન િથિી માયા હૈં, ફુલી બજાર યહાં મત ગતિન સંવરિત હો सकता है । यदि श्रीमहावीरस्वामीके मुक्तिमें जानेसे उसके अन्य को प्रीतिआदिक વિષયને અનુમવા હેતુ હોને ધિરુ મશિને છામાર્થ પ્રતીતિ વિવાર શિયા ના તો કસ દિનમે સભ્ય પ્રજાસે કર્યો પ્રાપ્ત પ્રતોતિયુ વર્તમાન દિવસ મી અન્વયસે શાપિત ક્રિયા નાતા હૈ કૌર ઉર શાળ નિજી સત્તાહીરો મ મગિરિ કામ તો સત્તા હૈ સો ફ્રી વય હૈ ક્યોંવિ “તત્સવે તલવૂમન્વય અર્થાત્ “ નેપર ઘસવી સત્તા અથોત પળો પર ફાર્યશી સત્તા હારિ વગર તથા ન્યાયસે ચદ્દા કન્વય હરના વાઢિયે . બૌર યથાર્થ તો મૂત પદાર્થો વર્તમાન ધારો સ્ટિચે તો તત્પર હૈ, વદ્દી મૂતર્નામ પ્રથમ મે હૈ જૈસે થાક રીપોત્સવ દિન હૈંફરી વિન શ્રીમાવીર સ્વામીને મોક્ષ પ્રાપ્ત કિયા હૈ વહાં મૂત વિનસે ૩પક્ષિત શ્રીવીર મોક્ષ વાળો પ્રાપ્ત હોના વર્તમાન હસી (વીપોત્સવ) નામ દિન પ્રાપ્ત હોને માન્યાની પ્રતીતિ કયો નઝિયે બારોપિત હૈ યહ સંવરે મૂતનામનાં મા દર્શાવાયા હૈસૌર ઝંઝારરાત્રિમાં પ્રવીણ નાનો इस अथमे अलंकारका अन्य भी देखना उचित है ॥९॥ 3 જા જાહ્ય દિતીયમેવમુરતિ ! અવ નામનય દિતીય મેજ કદાહરણ હતે હૈં ·-- t પ્રવ્યાનુયોતિબા [ ૮૭ ધૂતવર્નામો માવી નિનઃ સિદ્ધો યયોગ્યતે | જેવી સિદ્ધવદ્ધર્તમાનજોધાવળે ૧૦ માવાર્થ ભૂત સાથ માવીને દ્વિતીય મેવ જૈ જૈસે નિન માવા સિદ્ધ , તથા વર્તમાન નામ થનને સિદ્ધવ બારોપણે વહી સિદ્ધ હૈં. હેમા મી જેવાર હોતા હૈ ૨૦ થાથા ! માલ જૈનો પૂતયુtો ઇ . માવનિ મૂતવદુધનારો ! થા ફિ નિન, વકી સિદ્ધ ઉદ્ધવન જ્ઞાતિ તવા ભાવી જૈનો મત | મસિદ્ધોડપિ ઝિન. ઉદ્ધવન્ની વનિતનુકાયાપાતિનતુe- થસ દ્વાવ પ્રમાવિતક્ષયવસ્થિતાવસિદ્ધોપ સિદ્ધ વેતિ રયમ નથ તૃતીયમેવમાદા બંનષ્પન્ન નિષ્પન્નતા વ્યપરિશ્યમાન મારિ વર્તમાનમિવન્વેષળીયfમતિ ! यथा हि केवली केवलज्ञानकलितो भगवान् રોશનનસ્થિત સિદ્ધ મંદ્રોણપોષવિઝ રમાવ્યતે . વમાનવશાયા f fબનાવચ્ચે વતે, જિય- દીનન્તર માવની સિદ્ધાવસ્થાનુદિતાવાર પવનવિય તેવી સિદ્ધ કૃતિ માવિવિષયો વર્તમાનવિષયતયા પૃહતસ્તwા મવનમ ! જ દિ ક્રિશ્વિરિતદ્વૈમુર વિશ્વસિદ્ધતિમયમપિ નિન સિદ્ધવર્તમાનામા રેય ફતિ full વાચાર્ય શવ માવી નામશો મૂત સંચુ સમશને વાહિયે મત માવી મૂત સમાન પવાર હોતા હૈ જૈસે “નિન માવાન કો જી મેં તો સિદ્ધ હૈ અંત સિદ્ધજી તરહ જાને નાતે હૈં બેસે ત્યવહાર આવીને મ હોતા હૈ જસદ્ધ નિન સિદ્ધ સમાન હૈ અર્થાત વીર્ણ (પુરાની ચા નૂની) તથા નિસે પ્રવતિ રજુ (સ્સી) છે સદર નવ ધાતિયા વાર ના કર્યા બાયુ, ગોત્ર, નામ પર વેની ફન ભાતિયાવતુષ્ટય સદ્ભાવ ( વિદ્યમાનતી ) એ મી સીપ્રતાસે ન વે નારો પસ્થિત હોને સે સિદ્ધ મી સિદ્ધ ફી હૈ સા સમક્ષના વાહિયે / બવ તૃતીય મેવા વર્ણન કરતે હૈં સિદ્ધ મી સિદ્ધિ નિ હોને સે નવ સિદ્ધતા શહાનાતા હૈ તવ માવી વર્તમાન સંદરા નાના વ;િ નૈસે દેવી અર્થાત્ ત્રયોદશ ૨૩ રેં તો કેવી નામ ગુખસ્થાનમેં વિરાજમાન વજ્ઞાન ધારશનિનેન્દ્ર માવાન સિદ્ધ અર્થાત વીes વોશી નો પુષ્ટિ હૈ, ઉસસે ઉહિત સમાવિત હોતા હૈ. માવાર્થ વર્તમાન વરને વિન લવસ્થા વિદ્યમાન હૈ, કુછ શાહ પશ્ચાત્ સિદ્ધ અવસ્થા હોનેવાહી હૈ, વત્ સિદ્ધવસ્થા ફસ વર્તમાન નિન જવા ૩યો બાત નહીં દુ હૈ, તથાપિ બાપ તે વધુ વહી (શ્રીનિનેન્દ્ર) સિદ્ધ હૈં તો પ્રકાર માથી નો સિદ્ધાવસ્થા વિષય હૈ, વદ્દ વર્તમાન ર્વિષનેસે હળ ક્રિયા પુર જોર યદુ માવી તૈયામના નાના કૃતીય મેર ! ચાંપર ચીનનેન્દ્ર વિસી ગમે તો , સિદ્ધ બૌર લિસી રામેં સિદ્ધ તે સિદ્ધાંતિક હૈં, તો એ જમાન નૈયામલે ડન રમાન વાનના વાહિયે ઘરના ·- ९०] શ્રીમદ્દાનવન્દ્રનૈનરાજમાનાવાયું रोधी अर्थात् परस्पर विरोधरहित हैं। क्योंकि-एक द्रव्यके सद्भावमें छहों द्रव्योंकी प्राप्ति होती है। यह प्रथम सामान्यसंग्रहका उदाहरण है। तथा जैसे संपूर्ण जीव अविरोधी हैं । और संमृतिविषयी (संसारी) तथा सिद्धिविषयी (मुक्त) जीव अनन्त हैं। और उनकी निरुक्ति( व्युत्पत्ति )अर्थात् जीव २०६का अर्थ यह है; कि-जो चैतन्यसे जीता है; उसको जीव कहते हैं। अथवा जीव धातुका अर्थ है, प्राण धारण करना और वह प्राण द्रव्य तथा भाव भेदसे दो प्रकारके है। उनमें भी द्रव्यप्राण तो दश १० हैं, और भाव प्राण चार ४ हैं । और जब जीव मोक्षकी प्राप्ति होती है; तब यद्यपि कर्मसे उत्पन्न होने- वाले जो दश १० द्रव्यप्राण हैं, उनका सर्वथा नाश हो जाता है; तथापि जीवके सह- चारी जीवनरूप चारों ४ भावप्राण कर्मोक अभावमे भी जीवके होते हैं, अर्थात् सिद्धोंक भी जीवत्व होनेसे भाव પ્રોબે હૈં, ફચે વીવ મુt તથી સંસારી પેસે તો प्रकार के हैं। फिर मुक्त जीवोंके भी पन्द्रह १५ भेद' हैं। और देव नारक तिर्थव और मनुष्य इन भेदोंसे संसारी भी ४ प्रकार के हैं। उनमें भी अन्तके दो भेदोके अर्थात् तिर्यश्च और मनुष्यों के पांच भेद हैं, उनमें भी मनुष्यका पञ्चेन्द्रियत्वरूप एक ही भेद है, तिर्यश्च एकसे लेकर पांच तक हैं; अर्थात् इन्द्रियजनित भेदसे अर्थात् एकेन्द्रिय, द्वीन्द्रिय त्रीन्द्रिय, चतुरिन्द्रिय, और पश्चेन्द्रिय इन भेदोंसे पांच प्रकारके होते हैं। इस रीतिसे यद्यपि जीव भेदसहित हैं; तथापि सब जीव अविरोधी हैं; अर्थात् जीवन धारण करने में किसी जीवका विरोध नहीं है । जीप द्रव्य विशेषका संग्रह करनेसे यह दूसरा भेद विशेष संभहनामक है । २ । अब संग्रहनयके स्वरूपका वर्णन करते है। सामान्यमात्रका ग्रहण करनेवाला जो ज्ञान सो संग्रह है; संपूर्ण विशेषोंसे जो रहित है; उसको सामान्यमान कहते है; और १६ द्रन्यवआदिको प्रहण करनेवाले स्वभावका धारक है। तथा सम् अर्थात् ऐकीभावसे पिण्डीभूत विशेष राशिको जो ग्रहण करे वह संग्रह है। तात्पर्य यह कि-वकीय जातिसे जो दृष्ट तथा इष्ट हैं; उनके द्वारा संपूर्ण विशेषोंको जो एक ही रूपसे प्रहण करे वह संग्रह है। अब इस संग्रहनयके भेदोंको दिखाते हैं। यह संग्रह दो विकल्पोंका धारक है । अर्थात् इसके दो भेद हैं। एक तो परसंग्रह और दूसरा अपरसंग्रह उनमें संपूर्ण विशेषों में उदासीन रहे और सत्तामात्रको शुद्ध द्रव्य माने ऐसा जो ज्ञान है; उसको परसंग्रह कहते हैं। आगे इसमें युक्त करने योग्य उदाहरण देते हैं। जैसे यह संसार सद्रूपसे एक है; अर्थात् सब संसार एक है, क्योंकि सब संसारमें सत्पना एक ही है; उसमें कोई विशेष नहीं। और "विश्व एक है सत्मे विशेष न होनेसे" ऐसा न भी कहें तो भी सत्तारूप ज्ञान सब पदार्थमें है, उस सत्स्वरूप ज्ञान तथा सत् शब्दके कथनकी १ पन्द्रह फर्म भूमियोंमे उत्पन्न होके मुक्त होनेको अपेक्षासे मुक्त जीवोंके पन्द्रह १५ भेद हैं।

·द्रव्यानुयोगतकणा [९१ सर्वत्र 'अनुत्तिरूप लिंगसे अनुमानसिद्ध जो सर्वत्र सत्तारू५ एकत्व है; उस सत्वरूप एपिसे संपूर्ण पदार्थों का संग्रह होता है । तात्पर्य यह कि-इस परसंग्रहमें एक सतरूपसे संपूर्ण वस्तुमात्रका ग्रहण होता है । इसीसे इस संग्रहनय के अनुसार यह कह सकते हैं; कि-यह संपूर्ण विश्व सत्त्वरूपसे एक है ।। १२ ।। Aथ समहनयभेद दर्शयन्नाह । अब इस पूर्वोक्त संग्रहनयके भेदक व्यवहारनयको दर्शाते हुए कहते हैं ।। संग्रह भेदकव्यवहारोऽपि विविधा र पृतः । जीवाजीवा यथा द्रव्यं जीवा संसारिणः शिवाः ॥१३॥ भावार्थः संग्रहनयका भेदक जो विषय है; उसका दर्शक व्यवहारनय है; वह भी दो प्रकारका है; अर्थात् पूर्ववत् सामान्यसंग्रहभेदक व्यवहार और विशेषसंग्रह भेदक व्यवहार इस भांतिसे व्यवहारके दो भेद हैं, क्रमसे दोनों के उदाहरण यह हैं; कि- से जीव और अजीव ये दोनों द्रव्य हैं । जोव दो प्रकार के है, संसारीजीव और मुक्तजीब इन भेदोसे ॥ १३ ॥ व्याख्या । सग्रहस्प नयस्य यो भेदको विषयस्तस्य दर्शक स व्यवहारनय कथ्यते । व्यवहियते समहविषयोऽननति व्यवहार । सोऽपि विविध द्विप्रकार स्मृत कथित । तस्यैव पूर्वोदितम्य महनयस्य भेदपदस्थापि भेदभावना करीव्या । यत एक सामान्यसहभेदकव्यवहार १ द्वितीयो विशेषसहभेदकन्यव- हार २ एक भेदद्वयम् । अय तयोदाहरणे । तत्राद्यस्योदाहृतिर्यपा-जीवाजीवौ द्रव्यम् । अत्र जीवस्य चेतनस्पाजीवस्याचेतनस्य सग्रहसामान्यविषयत्वाद्रव्यमित्येकैव सज्ञा, कथ द्रवति तास्तापर्यायान्गण्यतीति निकालानुयायी यो वस्त्वशस्तव्यमिति व्युत्पत्त्या स्वगुणपर्यायवत्वेनोमयोरपि जीवाजीवयोई व्याद साधारण- मित्याज्जीवद्रव्यमजीवद्रव्यमिति मामान्यसग्रहभेदक०यवहार ।। अथ जीवा ससारिण सिद्धाश्चात्र जीवानामनन्ताना चैतन्यता समारित्व सिद्धत्व च विशेषव्यवहारोऽतो द्वितीयमेदो विशेषस ग्रहभेदकव्यवहारः ।२। एवमुत्तरोत्तरविवक्षया सामान्य विशेषत्व भावनीयम् ॥ १३ ॥ व्याख्यार्थः इस संग्रहनयका जो भेक विषय है, उसके दर्शकको व्यवहारनय कहते हैं । संग्रहनके विषयका व्यवहार जिसके द्वारा हो वह व्यवहारनय है, यह व्य- वहार २०६की व्युत्पत्ती हे । वह व्यवहार नये भी दो प्रकारका कहा गया है, तात्पर्य यह है; कि-उसी पूर्वकथित संग्रहनयके भेदके समान इसकी भी भेदभावना करनी चाहिये क्योंकि-एक सामान्यसंग्रहनयको भेदक व्यवहारनय है। और द्वितीय विशेषसंग्रहका भेदक (विशेषसंग्रहके विषयको भिन्नरूपसे व्यवहार करनेवाला) व्यवहारनय है । इस प्रकार सामान्यसमझेक व्यवहारनय तथा विशेषसंग्रह मेदक व्यवहारनय ये दो भेद १ घट सत्, पट सत्, जीव सत्, है, तथा पुद्गल सत् है इस प्रकार से सत्की अनुवृत्ति सर्वत्र । उस मनुवृत्तिरूप लिग हेतुमे सत् सर्वत्र है, ऐसा ज्ञान होता है । ।

·- वह होनेसे द्रव्य है ९२ ] શ્રીમદ્રાન વન્દ્રનૈનશાબમાવાયામુ हुये ।२। अब इन दोनों भेदोंके उदाहरण कहते हैं। उनमें सामान्यसंग्रहभेदक न्य- पहारनयका उदाहरण यह है, कि जीव और अजीव दोनों द्रव्य हैं, यहापर चेतन जीव तथा अचेतन अजीव, इन दोनोंके संग्रहका सामान्य विषय होनेसे दोनों द्रव्य यह व्यवहार होता है। यदि यह कहो कि-चेतन तथा अचेतन दानाक विरुद्ध धर्म होनेसे एक द्रव्य संज्ञा कैसे हुई ? तो इस रीतिसे है; कि-दूधातुका गमन अर्थ है; उससे यत् प्रत्यय कहनेसे द्रु+य=द्रो+य-न्य शब्द सिद्ध होता है। जो उन २ अनेक पर्यायाम प्राप्त हो वह द्र०य है; अर्थात् समस्त पर्यायों में निकालमे अनुगामी जो वस्तुका अंश है, सर्वत्र अनुगत इस व्युत्पत्तिसे अपने गुण पायोंसे युक्त होनेसे जीव अजीव दोनोंको द्रव्य इस साधारण पदसे ग्रहण होता है; क्योंकि-जीव द्रव्य भी देव, मनुष्य, तथा सिद्ध, पर्यायोंको प्राप्त होता है; परन्तु चेतन जीवरूपता संप पायोंमे अनुगत है, अजीव मृत्तिका सुवर्णआदि द्रव्य भी घट शराव तथा कुंडल कटकआदि पायोंमें प्राप्त होता है, किन्तु मृत्तिका तथा सुवर्ण अंश सर्वत्र अनुगत है, इसलिये द्रव्य यह पद दोनों के लिये सामान्यसंग्रह है, उसमें जीवद्रव्य तथा अजीव द्र०य यह सामान्यभेदक व्यवहारनय है; ( अर्थात् द्रव्य सामान्यमे जीव और अजीव इस व्यवहार के लिये इस नयने भेद कर दिया, इसी हेतुसे यह सामान्यसंग्रहभेदक व्यवहार नय प्रथम भेद है) और जीव संसारी तथा सिद्ध (मुक्त) दो प्रकार के होते है, इस कथनमें चेतनत्वधर्मयुक्त जीव जो अनन्त संख्यायुक्त हैं, उनका संसारित्व तथा सिद्धत्व यह विशेष ०यवहार है, तात्पर्य यह है; कि-द्रव्य सामान्यमे जो विशेष द्रव्य जीव है, उस जीव सामान्य द्र०यमें भी संसारित्व तथा सिद्धत्व यह विशेष०यवहार हुआ, इस हेतु ય વિશેષાંશ્રમેવ વ્યવહારનય દ્વતીય મેવ હૈ હતી પ્રજાર ઉત્તરોત્તર વિવા अनुसार सामान्य विशेषकी भावना करते चला जाना चाहिये जहातक व्यवहारका अन्त नहीं है, यहां तक बराबर सामान्य विशेष भाव लगा है। जैसे संसारी तथा सिद्ध ये दो भेद होनेपर भी पुनः संसारीको सामान्य मानकर उसके देव मनुष्य नारक तथा तियन- अनेक भेद हैं, पुनः सामान्य देवोंके वैमानिक, यन्तर भवनवासीआदि अनेक भेद हैं, पुनः वैमानिकआदिके भी अनेक भेद हैं। ऐसे ही मनुष्यआदिके भेद, अबान्तर भेदका व्यवहार करते चले जावो। इस व्यवहार नयका यह प्रयोजन है; कि- सामान्य संग्रहसे व्यवहार नहीं चलते। क्योंकि केवल द्रव्य कहनेसे लोक व्यवहार नहीं चलता, द्रव्य लाओ ऐसा कहनसे यह आकांक्षा अवश्य होती है, कौन द्रव्य, जीव वा अजीव, १ ०५सामान्यकी अपेक्षासे तो जीवद्रव्य विशेष है, परन्तु मब प्रकारके जीव जसे मनुष्य जीव, देव जी इत्यादि विवभासे जीव भी सामान्य है। २ इसलिये सव जीवकी अपेझासे जीव सामान्य तथा विशेष गरेक्षाभेदसे हैं।

·દ્રવ્યાનુયોકાતા [ ९३ જણ નીવડાવિ દૂએ મી જૌન નીવ સંસારી અથવા સિદ્ધ, સંસારીએ મી જન મનુષ્ય મનુષ્યોમેં મી જૌન મનુષ્ય નેન નથવા વૈષ્ણવ હત્યાદિ રીતસે સર્વત્ર સામાન્ય વિરોષમાવ છ વ્યવસ્થા સમક્ષ તેના રામ अय ऋजुसूननयस्य भेदमाह । નવ ઋષ્ણુસૂત્રનામ વતુર્થ નો મેવો હતે હૈં. રવાનુનં વનાનં ત્રાગુqત્રો દિ મષિત તત્ર ક્ષબિપર્યાયં સૂક છૂછો નાવિ ૧૪ માવાર્થ શપને અનુજ્જઈ વરુ વર્તમાન સ્ટિવર્તી વિષય આનુસૂત્ર નય જતાં કસમે મી સૂદ ક્ષજિપર્યાયો સૌર ધૂઢ મનુષ્યો પતા હૈ I૪) વ્યાયા. ફિ નિશ્ચિત સ્ટનુત્રો નવો વર્તમાન વજમતીતાનાતન હિત માબતે મનુને તવધિ કીદશ સ્વાનુન્નઇ સ્વાભનોડનુકૂળ યંગસ્થય મનુતે પરતુ પ્રત્યય મનુને ! સોવિ ઋગુસૂત્રો એવો દિકર. 0, સૂટનુસૂત્ર, અપર ધૂશ્વનુસૂત્ર . તત્ર ફૂમતુ લલિપર્યાય મનુd, પિ પર્યાયા. કરતોડવા તમે પર્યાવાળા વવર્તમાનતાયા લગાવસ્થાયિત્વમેવોનિમતિ | યૂઝતુ મનુષ્યાતિપર્યાય વર્તમાન મનુdMીતાનામતાવનારા પર્યાય ન મનુને ! વો હિં ચવદ્યારનચ નત્રયવંતર્યામ્રાદ્દવર્તસ્મા- સ્થૂશ્વનુસૂત્રો વ્યવદ્દારનવેન સારત્વ જ અમેતે ! હથ ત્રાનુવર્તમાનકાળસ્થાચિપર્યાયમાત્રપ્રાષિત- સુત્રયમિકાય અનુકૂવનય દત્યતીતના તત્તક્ષાહિત્યસ્થીમિત ૪ ન્યાયાર્થિ નિશ્ચયપણે ઋતુન્નત્રય મૂત મવિષ્યએ પહિત વઇ વર્તમાન શાહ- એ વીર વસતા હૈશૌર વહુ મી અપને માત્મા અનુ%ઇ ધાર્ય પ્રત્યયો માનતા હૈ, न कि-पर प्रत्ययको । यह ऋजुसूत्र नय भी दो प्रकारका है; एक सूक्ष। ऋजुसूत्र और दू- સરા ઘૂટનુસૂત્ર | જનમેં સૂક્ષ્મઋતુમૂત્ર ક્ષખિ પર્યાય માનતા હૈ ક્યોંકિ ફલ નય અપેક્ષાએ સિવ પર ક્ષળિયેં, ન્યજી અપેક્ષાસે અવસ્થાન્તર મેન ફ્રોને પર્યાયી નિવવર્તમાનતા ક્ષખિસ્થાપિતા માનના ફી કવિત હૈ કૌર ધૂઝઝુત્ર વર્તમાન મનુષ્યાવિ પર્યાચો માનતા હૈ ઔર શ્રતીત તથા સનાત (વિષ્ય) ના બારિ પર્યાય નહીં માનતા હૈ નો ત્યવહાર ની હૈવદ્દ ત્રિવત પર્યાયોં કા હૈ ફલ જારણ ઉસ વ્યવહાર તીર્થ સ્થૂશ્વનુસૂત્ર સંર લોપતા નહીં પ્રાપ્ત હોતા વિમૂતવિષ્ય હિસ્ટતા પાસે રહત અનુ (સર) વઢ વર્તમાનક્ષળસ્થાયી પર્યાયમત્રો સૂવિત (મળ) નેહ નિત નવા પ્રધાનતાને અભિપ્રાય હૈ, વો #નુસૂત્ર છતે હૈં ·९४] શ્રીમદ્રાન વન્દ્રનારા અને છાયામ્ शब्द सिद मय शब्दनयमाह। अब शन्दनयको कहते हैं। शाब्दिको मनुते शब्दं सिद्ध धात्वादिभिरतयाँ । भिन्न समभिरूढाख्यः शब्दथं तथैव च ॥१५॥ भावार्थः शनय धातुआदिसे सिद्ध शदाँको स्वीकार करता है; परस्तु लिंगवचनादिद्वारा भेदसे अर्थका भेद मानता है; और ऐसे ही समाभिरूढनय अर्थ भेद होनसे शब्दभेद अवश्य मानता है ।। १५ ।। व्याख्या । शाब्दिक. शब्दनयो थात्वादिमि. प्रकृतिप्रत्ययादिविभागेन व्युत्पन्न मनुते परन्तु लिङ्गवचनादिभेदेनार्थस्य भेद मनुते । यथा--तट' तटी, तटमिति लिङ्गत्रयभेदादर्थभेद , तया बापो जलमित्यत्र बहुवचनकवचनभेदादर्थ भेद इति । अय हि शब्दनय ऋजुत्रनय प्रतीद वक्ति यत्काल- भेदेन त्वमर्थभेद मनुषे तर्हि लिङ्गादिभेदेनार्थभेद प्रस्तुतमपि कथ न मनुष इति । अथ समभिरूढनयमाह । सममिताल्यो नय शब्द भिन्न पुनश्वार्थमपि भिन्न मनुते । शब्दभेदेऽर्थभेद इति अपनसी शब्दनयं प्रतिक्षिपति । तथा हि-यदि भवाल्लिङ्गादिदेनार्थभेदमङ्गीकरोति तदा शब्दभेदेनार्थभेदमपि कथं नाङ्गीकरोति तस्माद् घटो मिन्नार्थ , कुभो भिन्नार्थ , शब्दभेदादर्थभेद इति । शब्दार्थयोरक्य यदस्ति तत्त, शब्दादिनयाना वासनया पत्तते शब्दनयस्येव भेद इति शेय इति . अथ च पर्यायशब्देषु निरुक्तिभेदेन भिन्नमर्थं समभिरोहन सममिरूढ इति । शब्दनयो हि पर्यायाभेदेऽप्यभेदममिति, समभिरूस्तु पर्यायभेदे मिन्नानानभिमन्यते । ममेद त्वर्थगत पर्यायदानामुपेक्ष्यत इति ॥१५॥ व्याख्यार्थः शब्दनय धातु, प्रकृति तथा प्रत्ययआदिके विभागसे व्युत्पन्न शब्द- को सिद्ध मानता है, परन्तु लिंग, वचन, तथा धातुआदिके भेदसे अर्थका भेद मानता है। जैसे तटः यह पुल्लिग, लदी यह स्त्रीलिंग तथा तटम् यह नपुंसकलिंगमे रूप होता हैं। यहाँ तीनों लिंगों में शब्दके स्वरूपमे भेद होनेसे अर्थका भेद मानता है। और आप: तथा जलम् ये दोनों शब्द यद्यपि पर्याय (एकार्थवाचक) हैं, तयापि अप् शब्द नित्य श्री लिग ही है; और बहुवचन है; और जल शब्द नपुंसकलिंग तथा एकवचन है; इस हेतुसे (पहुवचन तथा एकवचनके भेदसे ) अर्थ भेद है। और यह शब्दनय ऋजुसूत्र नय- - के प्रति यह कहता है; कि-यदि तुम कालके भेदसे पदार्थका भेद मानते हो तो लिंग, वचनआदि के भेदसे उपस्थित जो पदार्थभेद है, उसको भी क्यों नहीं मानते ? अब सम- भिरूढनामक नय शतको भिन्न और अर्थको भिन्न मानता है; क्योंकि-शब्दका भेद हो- नेपर अर्थका भेद है, ऐसा करता हुआ यह नय शनय के प्रति आक्षेप करता है; सो ही दिखाते हैं; कि-यदि आप लिंगादिके भेदसे अर्थ भेद मानते हो तो शब्दके भेदसे अर्थक भेदको भी क्यों नहीं अङ्गीकार करते ? शब्दभेदसे अर्थभेद अवश्य है; इसलिये घट ..

·3 शा દૂન્ય નિયતા [ ૧૩ રાબ મિસ કાર્યવાન વરુ હૈ, ઔર કુમરાન્ડ મિન્નાર્યવાવ હૈં, રૂઢિચે રાવ્યું જે મેસે બર્ય મેવ હૈહીર રાવું તચા કર્થી નો પતા હૈ, વહુ તો રાધ્વબાવિ નયી વાસના હૈ, અર્થાત્ વહુ પિતા રાબના ફી મે હૈ, દેસાં સમાના વાહિયે લૌર પર્યાય રે વ્યુત્પત્તિ મેલ અર્થ એવો નો વાહ રે વર્લ્ડ સમમિત ઠાતા હૈ, વહેં ફૂલ હૃક્ષ હૈ જૈસે-સમર્થ હોને રાજી (રાજનાત રાજ) અને પ્રજા પાસે સંયુક્સ ફોને ન્દ્ર (તિ હેય પ્રાપ્નોતીતિ પુન્દ્રા) ગુવો નારો વિવારણ નેણે પુરંદર (ફૂટ હાર- થતીતિ પુન્દર) હત્યાદિ સમિઠ નય કદાહરળ સમઘને પાદિયે શબ્દનય તો પર્યાય મેમેં ભી હિંગ વવનબાવિ નિમિત્તલે અમે માનતા હૈ, કૌર સમઢનય તો પર્યાયોને મિ મિત્ર ૨ અર્થોનો સ્વીઝર તા હૈ જૈસા રિ-પૂર્વ કદાહરણોસે વ પુરે હૈં કૌર જો શનિષ્ટ શમે પર્યાયવાવ ફળ્યોં હૈ, વ તો અર્થાત્ (ઝર્થસે) પ્રાપ્ત હો નૈસે ન્દ્રભાવિ રાજા રજૂ ન જાય તે મે રહતે મી સતી રાવી પતિeકર્થ સવ કહતે હૈં અવમૂતનય બારાત્તિ | શબ પર્વમૂતન પ્રારા ફરતે હૈં જિયપરિણતાર્યા રેવેવમૂતો નો હવે . નવાનાં જ નયાનાં સ્યુડાઃ સિદ્ધિદબુનિતાઃ ૧દ્દા માવાઈ ત્રિયા પરિણામ પ્રાઈમે નો અર્થ હો ઇસ વમૂત સક્ષમ ની બદ્દતા હૈ ફલ પ્રારતે દ્રવ્યાર્થિી નવ 3 નો મેવ સિદ્ધિ ૮ શૌર દસ્ (દષ્ટિ) ૨ “બફ્રાનાં વાતો પતિ ફત ન્યાય ૨ ઔર ૮ અર્થાત્ શાહ મે હૈં ઉદ્દા થથ-વમૂતો પ્રવૃત્તિનમિત્ત મૂર્તાયાવર મળે વાખ્યત્વેના મ્યુપાઇનેવમૂત તિ ! સમદ્ધિનો હીન્દનાલિથિાય ત્યામસત્યા વાસવાર- બ્રાદિવ્યપરેશનમતિ, પશુવિરોપસ્ય જનનક્રિયા સત્યામસ वा गोव्यपदेशपत्तथा रूd सद्भावात् । અવમૂતઃ પુનરિનાવિયિાવરળતમ નિ ફન્દ્રાધિપતેશમાગમમમન્યતે | ન ઉઠ્ઠ વિશિવા- શોર્યાસ્ત | વીર એ વિગતવાર મમતાના વિયાવાતાવતીતિ , માશુપાવાવ, દતિ વારિળતાથ જિયો પરિગતમય રહેતું યાસ વ મનુને ! પરન્તુ યાલયમુન્દ્રાએ જ મનુત કૃતિ માવાર્થ. ધ સગા કિ માથા સત્યા થશે રિણિ પામવા વષમારે સત્યે ધ્યપ મતે ! બન્યત્ર નાનાવિવેકાથી સમાછવામાિિમકા રહી રાજ નાસ્તીતિ પુરીની अपि જુવો નીજ દિયો રી િથિ શુવિમવનષ્ણુન્હો નીઝનાસીર इति તેવતો યજ્ઞવત इति દઝારાજામિમતા બપિ શિયાશાવ હેમાહિતિ સંયોનિદ્રવ્યશબ્દા. સમવાધિદ્રવ્યરાત્વાશ્ચાઈમમતા શિયા- વ્યાવ્યા ! नय शब्दाना अथ च મુળરાવામિમતા ·९६ ] श्रीमदुराजचन्द्रजैनशाखमालायाम् शब्द। एव "दण्डोऽस्यास्तीति दण्डी", विषाणमस्यास्तीति विषाणीत्य क्रियाप्रधानत्वात् । पञ्चश्रयी तु दाना- व्यवहारमात्रा न निश्वयादित्यय नय स्वीकुरुते । उदाहरन्ति यथेन्दनमनुभवन्निन्द्र शकनक्रियापरिणत. p., पूरणप्रवृत्त पुरन्दर इत्युच्यते ॥ १६ ॥ व्याल्यार्थः जैसे एवं भूतनय शब्दोंको प्रवृत्तिनिमित्त भूतक्रियासे आविष्ट ( युक्त) अर्थको ही वाच्यत्वरूपसे स्वीकार करता स्वीकार करता है, इसलिये यह एवं भूतनामक ह; अर्थात् जिस क्रियारूपमें परिणत अर्थ है, यही पाच्य है । और समभिरूदनय तो इन्दनादि क्रिया अर्थात् ऐश्वर्य साहित्य हो वा न हो बासवआदि अन्दॉकी इन्द्र आदि शब्द वा- यताको अंगीकार करता है, जैसे पशुविशेष ( गो ) में गमनआदि क्रिया हो या न हो गो व्यपदेश ( कथन ) होता है, क्योंकि --ऐसे ही रूढिका सद्भाव होता है; ओर एवंभूत नय तो इन्दन अर्थात् ऐश्वर्यआदिके साहित्यरूप क्रिया में परिणत जब अर्थ है, उस किया कालमे ही इन्द्रआदि नामको मानता है; और इस एवंभूतनयकी अपेक्षासे कोई अक्रियाशब्द अर्थात् क्रियावाचक न हो ऐसा शब्द नहीं है, क्योंकि इस नयके अनुसार गो, अश्वआदि शब्द जी जातिवाचकरूपसे इष्ट हैं, वे भी क्रियावाचक हैं, जैसे गमन क्रिया करनेसे गो, और शीघ्र गमन करनेसे अश्व इस प्रकारसे क्रियापरिणत अर्थको क- हता है, और उस अर्थको भी क्रियाके समयमें ही मानता है, और क्रिया समयको उल्लं- धन करके उस अर्थको नहीं मानता तात्पर्य यह है; कि-जैसे “ राजते (शोभते) इति राजा" अर्थात् छत्र चामरआदिसे जो शोभित हो वह राजा है, यहांपर राजन् शब्दकी पूर्व कथित व्युत्पत्तिसे जब कोई मनुष्य सभामें स्थित होगा और उसके मस्तकपर छत्र घरा हुआ होगा और दो चमरोंसे झूल रहा ( वीजित ) होगा तभी वह राजा इस ०य- पदेशको प्राप्त होता है; स्नानआदिके समय में जब कि-सभा, छत्र, चामरआदि रा- जाके चिन्ह नहीं हैं, उस समय वही मनुष्य राजा नहीं है, ओर शुक्र, नील इत्यादिक शब्द गुणवाचकरूपसे अभीष्ट हैं, वे भी इस नयके अनुसार क्रियाशब्द ही हैं, जैसे शुचि દોને शुल्क, नील रंग करनेसे नीलआदि भी क्रियाशब्द ही हैं। देवदत्त, यज्ञदत्त आदि जो यहच्छ। ( संज्ञा वा नामवाचक ) शब्दरूपसे अभीट हैं, वह भी क्रियाशद ही हैं; जैसे देव इसको देवे, इत्यादि क्रियारूपता इनमें भो विद्यमान है, तथा संयोगो द्रव्य वाचक शब्द तथा समवायी द्र०यवाचक शब्द अर्थात् संयोग सम्बन्धसे द्रव्यवाचक और समवाय सम्बन्धसे द्रव्यवाचकत्वरूपसे जो वह भी इस नयके अनुसार क्रियाशब्द ही है, जैसे दंड है, जिसके वह दंडी तथा जिसके विषाण (श्रृंग) सींग है, वह विषाणी इत्यादि शब्दों में भी क्रियाकी प्रधानता है । और जाति, गुण, संज्ञा, द्र०य, तथा क्रिया इन पांच प्रकार से जो शब्दोंकी प्रवृत्ति कही गई है, वह तो केवल व्यवहारनयस है; न कि निश्चयनयसे ऐसा यह नय मानता है, और इसी व्यवस्थासे अर्थात् संपूर्ण शब्दोंकी हैं , ·- (सामर्थ्य 117 -- यह કન્યાનુયોતિબા [९७ क्रियावाचकताके अनुसार ही प्रवृत्ति है, ऐसा उदाहरण भी देता है; जैसे इन्द्र संज्ञा तभी हो सकती है। जब वह इन्दन ( एश्वर्यको) अनुभव करता हो ऐसे ही शकन संपादनरूप) क्रियामे जब परिणत है, तभी शक्र और इसी रीतिसे पुर (शत्रुके ) दारण- में जब प्रवृत्त है, तभी पुरन्दर कहा जाता है ॥ १६ ॥ अथ व्याख्यासमाप्ति याना कृता तथैवाह । अब जो नौ नयोंकी व्याख्याको समाप्ति की है, उसोको कहते हैं। नया नवते कथितास्तयोपनयास्त्रयः सारतमाः श्रुतस्य । विज्ञाय ताने बुधाः श्रयन्तां जिननमाम्भोजयुगाश्रयं सत् १७ માવો शाखके सारभूत त नव ९ नय तथा वक्ष्यमाण तीन ३ उपनय कहे गये है, बुद्धिमान उन्हीको पूर्णरूपसे जानकर सद्रूप (सर्वरूपसे समर्थ) श्रीजिनदेवके चरण कमलयुगलका आश्रय ग्रहण कर ॥ १७॥ व्याख्या । नवाना नसङ्ख्याकाना नयाना द्रव्याधिक १ पर्यायाथिक २ नंगम ३ संग्रह ४ ०यवहार ५ ऋजुत्र ६ शब्द ७ समभिरून ८ एचभूत मुखाना' भेदा. प्रकारा मिद्धिमिता २८ प्रमिता सर्व स्युभवन्ति । तत्र द्रव्यापिको दशभेद , पर्यायाधिक षभेद , नगमस्त्रिभेद, सग्रहो विभेद , व्यवहारो विभेद, ऋजुत्रो विभेद , शब्द एकभेद, समभिरून एकभेद एवमेतेषा भेदा अष्टाविंशति । अथान्त्यनमस्कार प्रकृतप्ररूपण नामोकोनिमयाह । एते पूर्वव्यावर्ण्यमाना नया नव सख्यया, तया तेन प्रकारणवोपनया- संयोऽग्रे वक्ष्यमाणाश्व श्रुतस्य श्रीवीतरागदेवप्रणीतागमस्य सारतमा अतिशयेन प्रधाना मारतमा वन्ति । तदुक्तमावश्यक नियुक्तो। एएहि दिठिवाए ५०वणा सुत्त अत्य कहणाय । इह पुण अपुणवर्गमो अहिगारो तीहि उत्सुन्न । १। इति तानेव नयान् विज्ञाय ज्ञात्वा बुधाः सुधिय सत्सवंत समर्थ जिनक्रमाम्मोज- युगाश्रय श्रयन्तामित्यर्थ, ॥ १७ ॥ इति श्रीकृतिभोजसागरनिमिताया द्रव्यानुयोगकणाया षष्ठोऽध्याय । ६ । व्याख्यार्थः द्रव्यार्थिक १ पर्यायाथिक २ नैगम ३ सह ४ व्यवहार ५ ऋजुसूत्र ६ २०८ ७ समभिरूढ ८ तथा एवंभूत इन मुख्य नौ नयोंके हक (दृष्टि) तथा सिद्धि परि- मित अर्थात् अहाईस २८ सब अवान्तर भेद हैं; उनमें द्र०यार्थिकके दश १० भेद, पर्याया- थिकके षट् (छ) ६ भेद, नैगमके तीन ३ भेद, संग्रहके दो २ भेद, व्यवहारके दो २ भेद, ऋजुसूत्रके दो २ भेद, शब्दका एक १ भेद, सममिठका एक १ भेद और एवं भूतनयको भी एक १ भेद है, इस प्रकार यह सब मिलकर अट्ठाईस २८ भेद हैं। अब अन्तम श्रीजिनदेवके चरणों नमस्कार प्रकृतप्ररूपण और श्लपसे अपने नामका भी कयन करते हैं। यह पूर्व प्रसंगमें पाख्यात संख्यासे नौ ९ नय तथा जिनका कथन आगे करेंगे ऐसे तीन ३ उपनय यह सप श्रुतके अर्थात् श्रीवीतराग जिन- देवप्रणात शासके अत्यन्त प्रधान विषय हैं, अर्थात् अति उपयोगी हैं; सो ही आवश्यक १३ का आश्रयरूप ·९८] श्रीमद्राजचन्द्रजेनशाखमालायाम् नियुक्तिमें कहा है, कि-दृष्टिवादनामक अंगमें सूत्र और अर्थक कथनकेलिये इनसे ही प्ररूपण है, और यहा मोक्षका अधिकार है, इसलिये अत्यन्तोपयोगी अर्थात् सारभूत है ॥ १॥ इस कारण इन नयोंको ही पूर्णरूपसे जान कर बुद्धिमान् प्राणी सब प्रकार से समर्थ श्रीजिनदेवके चरणकमलयुगलका आश्रय करे ।। १७ ।। इतिश्रीठाकुरप्रसादशास्त्रिप्रणीतभाषाटीकासमलताया द्रव्यानुयोगतर्कणायाँ षष्ठोऽध्यायः ॥ ६॥ अथोपनयाना प्रकारमाह । अब उपनयोंके भेद कहते हैं । त्रयश्लोपनयारात्र प्रथमो धर्मधामणोः । भेदाच्छुद्ध तथाशुद्धः सद्भूतव्यवहारवान् ॥१॥ भावार्थः तीन ३ उपनय हैं; उनमें प्रथम उपनय सत०यवहार है; वह धर्म और धर्मीक भेदसे शुद्धस तव्यवहार तथा अशुद्धस तव्यवहार इन भेदास दो प्रकार- का है ॥१॥ व्याख्या । तोयधिकारसूचकविषयसप्तमीयम् । नयाना समीपमुपनयास्त्रलियसयाका । तेषु विषु प्रथम माधो धर्मश्च धर्मी च तयो दस्तस्मात् । धर्ममिणोरसाधारण कारण धर्मः, स च धर्मोऽस्यास्तीति धर्मी तपोरितिद्वन्द्वसमासेन भेदात् द्विधा द्विप्रकार। एतावता य प्रथमो भेदो धर्मधर्मभेदाात सोऽपि द्विविधो शेय एक शुद्धोऽपरो द्वितीयोऽशुद्ध । कथभूत शुद्धस्तया शुद्धश्च सद्भूत०यवहारवान् सद्भयतेऽनेनेति सन त , व्यपहियत इति व्यवहार , सद्भूतश्च व्यवहारश्व सद्भूतव्यवहारी। शुद्धाशुद्धी तो विद्यतेऽस्थति- सद्भूतन्यवहारवान् । शुखयोधर्ममिणोर्मेदान्छुमद्भूतव्यवहार. ॥ १ ॥ अशुधर्मधर्मिणोमदादशुद्धसद्भूतव्य- हार ॥२॥ सद्भूतस्त्वेक द्रव्यमेवास्ति भिन्नद्रव्यसयोगापेक्षयेत्यस्ति । व्यवहारस्तु भेदापेक्षयेत्येव निरुक्ति ॥१॥ व्याख्यार्थः पत्र (उसमें) यह जो सप्तमी विभक्ति है, (जनाने ) केलिये है; अर्थात् अब उपनयोंका अधिकार है। नयोंके समीपवर्ती जो हों वह उपनय हैं; वह तीन अर्थात् तीन संख्यायुक्त हैं, उन तीनों में से प्रथम भेद धर्म तथा धाक भेदसे है; धर्म और धर्मी इन दोनोंमे जो असाधारण कारण है, उसको धर्म कहते हैं; वह असाधारण कारणरूप धर्म जिसके है; उसको धर्मी कहते हैं। धर्म तथा धर्मिन् शब्दका द्वन्द्व समास करनेसे "धर्मधर्मिणोः" ऐसा पाठ बना है। इन धर्म धर्मीक भेदसे उत्पन्न हुआ प्रथम भेद दो प्रकारका है। अर्थात् धर्म धमाक भेदसे जो प्रथम भेद हुआ है; यह भी दो प्रकारका जानना चाहिये। एक शुद्ध और दूसरा अशुद्ध । वह शुद्ध और अशुद्ध कैसा है; कि सन्तव्यवहारसे युक्त है। सद् जिसके द्वारा हो उसको सद्भूत वह अधिकारक ज्ञापन

·शु
द्रव्यानुयोगतर्कणा।
[९९
कहते हैं। जिसके द्वारा व्यवहार किया जाय वह ०यवहार कहलाता है । सद्भुत तथा
व्यवहार इन दोनों शब्दोंका द्वन्द्वसमास करके समूतव्यवहार यह एक शब्द बना । यह
तया अशुद्ध सद्भातव्यवहार जिसके हैं, वह सद्भूत
तव्यवहारवान है। इनमें से शुद्ध
धर्म धाक भेदसे तो उत्पन्न शुद्धसम्झतव्यवहार
કૌર અશુદ્ધ ધર્મ ધર્મા મેવલે ખત્પન્ન
अशुद्धसभूतन्यवहारनामक सद्भुत०यवहारका भेद है। सद्भुत तो एक द्रव्य ही है; उससे
भिन्न द्रव्यके संयोगको अपेक्षा नहीं है । और जो व्यवहार है, वह भिन्न द्रव्यके संयोगकी
अपेक्षासे होता है। इस प्रकार सद्भतव्यवहारशब्दको व्युत्पत्ति (अर्थ) है ॥१॥
उपाहरणमाह ।
अब शुद्धसङ्ग त०यवहारका उदाहरण देते हैं।
शानं ययात्मनो विश्व केवलं गुण इष्यते ।
मतिज्ञानादयोऽप्येते तथैवात्मगुणा भुवि ॥२॥
भावार्यः जैसे इस संसारमे आत्माका केवलज्ञान गुण है, वैसे ही मति ज्ञान
आदि भी पृथ्वीपर आत्मा ही गुण हैं ॥२॥
व्याख्या । यथा विश्व जगत्यात्मन. केवल ज्ञान गुण इति षष्ठीप्रयोग । इदमात्मद्रव्यस्य ज्ञानमिति ।
तथा मतिज्ञानादयोऽथात्मद्रव्यस्य गुणा इति व्यवह्रियते । केवलज्ञान यति म एवं शुद मात्मास्ति
मत्यादयो ज्ञानानि केवलावरणविशेषिता व्यवहारा अशुद्धा लक्ष्यन्त इति ॥ ३ ॥
व्याख्यार्थः जैसे इस संसार मे आत्माका केवलज्ञान गुण है, "आत्मनः" यह षष्ठी
विमतिका प्रयोग सूत्रमे किया है, अर्थात् यह केवलज्ञान आत्मद्रव्यका गुग है, इसी
प्रकार मति ज्ञानआदि भी आत्मद्रव्य के ही गुण हैं, ऐसा व्यवहार लोक में होता है।
केवलज्ञान जो है, सो ही शुद्ध आत्मा है, केवलावरणविशिष्ट जो मति ज्ञानआदि हैं, वह
व्यवहाररूप हैं, अतः अशुद्ध आत्मण है ।।२।।
गुणो गुणी च पर्यायः पर्यायी च स्वभावकः ।
रभावी करानेकद्रव्यानुगा विधाः ॥३॥
भावार्थः गुण, गुणी १ पर्याय, पर्यायी २ स्वभाव, स्वभावी ३ कारक
तथा कारकवान् ४ ये सब भेद एक द्रव्यही अनुगामी हैं ॥३॥
व्याख्या । गुणो रूपादि , गुणी घट १ पर्याय मुद्रा कुण्डलादि, पर्यायी कनकम् २ स्वमावो
शानम्, स्वभावी जीव ३ कारकश्चक दण्डादि , कारकी कुलाल ४ अथवा गुणगुणिनी १ क्रियानियावन्तौ
२ जातिव्यक्ती ३ नित्यद्रव्यविशेषी ति ४ एव एकव्यानुगनभेदा उच्यन्ते । ते सर्वेऽप्युनिस्यार्था
शातल्या । अवयवावयविनाविति । अवयवादयो हि यथाक्रममवयव्याधाश्रिता एप तिष्ठन्तेऽविनश्यन्ती,
विनश्यवस्थापनाश्रिता एवं तिष्ठन्त इत्यादि ॥ ३ ॥

·भावार्थः १०० ] શ્રીમરાન વન્દ્રનૈનાબમાડાયા व्याख्यार्थः रूपआदि गुण हैं, घट आदि गुणी हैं; १ मुद्रा तथा कटक, कुंडल आदि पर्याय हैं, पर्यायी सुवर्ण है; जिसमे कि-कटक, कुंडलआदि पर्याय रहते हैं, २ ज्ञान स्वभाव. है, और उस ज्ञानस्वभावका धारक जीव स्वभावी है; ३ चक (चाक),दंडआदि कारक हैं, और कारकवान या कारकी कुंभकार (कुंभार ) है; ४ अथवा दूसरी रीतिसे गुण, गुणी १ क्रिया, क्रियावान २ जाति, व्यक्ति ३ तथा नित्यद्रव्य और उनके विशेष ऐसे ४ यह सब एक द्रव्यमे अनुगत भेद कहे जाते है। और उन सब गुण गुणीआदिको जानना चाहिये। अवयचआदि यथा क्रमसे अवयवीआदिके आश्रय रहते हैं, परन्तु जबतक नाशको प्राप्त नहीं होते तभीतक अवयव अवयवीआदि आश्रय आश्रयीभावसे स्थित रहते है। और विनाशको प्राप्त होते हुये तो अनाश्रित ही रहते है ।।३।। अथासद्भतव्यवहार निरूपयति । अब असद्भ तव्यवहारका निरूपण करते हैं। अस तव्यवहारो द्रव्यादेपचारतः। परपरिणतिश्लेष,-जन्यो भेदो नवात्मकः ॥४॥ द्र०यादिके उपचारसे परवस्तुके परिणमनके संसर्गसे उत्पन्न असत व्यवहार है; और वह नव ९ प्रकारका है ॥४॥ व्याख्या । असद्भूतव्यवहार स कथ्यते य परद्रव्यस्य परिणत्यामिश्रित., अर्थात् द्रव्यादेधर्मा- धर्मादपचारत उपचरणात्परपरिणतिश्लषजन्य परस्य वस्तुन परिणति परिणमन तस्य श्लप समगस्तेन जन्य परपरिणतिश्लषजन्योऽसद्भूतव्यवहार कथ्यते । अत्र हि शुद्धस्फटिकसकाराजीवमावस्य परशदेन कर्म तस्य परिणति पञ्चवर्णादिरौद्रामिका तस्या श्लेषोजीवप्रदेश कर्मप्रदेशससर्गस्तेन जन्य उत्पन्न. परपरिण- तिश्लेषजन्योऽसद्भूतव्यवहा राख्यो द्वितीयो भेद कथ्यते । स नवधा नवप्रकारो भवति । तथा हि-द्रव्ये द्रव्योपचार १ गुणे गुणोपचार २ पर्याय पर्यायोपचार ३ द्रव्ये गुणोपचार. ४ द्रव्ये पर्यायोपचार ५ गुणे द्रव्योपचार. ६ गुणे पर्यायोपचार ७ पर्याये द्रव्योपचार ८ पर्याये गुणोपचार ९ ॥ इति सर्वोऽप्य- सद्भूतव्यवहारस्थाओं द्रष्टव्य. । अत एवोपचार पृथग्नयो न भवति । मुख्याभावे सति प्रयोजने निमिरे चोपचार. प्रवर्तते । सोऽपि सबन्धाविनामाव श्लप सबन्ध । परिणामपरिणामिसबन्ध , श्रद्धाश्रद्ध यसबन्ध , शान शेयसवयति । भेदोपचारतया वस्तु व्यवहियत इति व्यवहार । गुणगुणिनो व्यपर्याययोः सज्ञासशिनो स्वभावतद्वतो कारकततो. क्रियातद्वतोर्मेदादभेदक सद्भूनव्यवहार । शुद्धगुणगुणिनो भदकथन शुद्धसद्भूतव्यवहार । तत्र उपचरितसद्भूतव्यवहार सोपाधिक गुणगुणिनोमदविषय उपपरित- सद्भूतव्यवहारो यथा जीवस्य मतिज्ञानादयो गुणा । निरुपाधिकगुणगुणिनोर्मेदकोऽनुपचारी सद्भूतव्यवहारो यथा जीवस्य केवलज्ञानादयो गुणा ३ शुद्धगुणगुणिनोरशुद्धद्र०यपर्याययोर्मेदकथनमशुद्धसद्भूतव्यवहार इत्यादिप्रयोगशाज्ञयमिति ॥४॥ व्याख्यार्थः असन तव्यवहार उसको कहते हैं; कि-जो परवस्तुके परिणामसे मिश्रित । - C. शुद्धद्रव्यपर्याययो- -

·--
દ્રવ્યાનુયોતિવણી
[ १०१
रहता है, अर्थात् धर्म अधर्मआदि जो द्रव्य हैं; उनके उपचारसे जो परवस्तुका परिणाम
है; उस परिणामके संसर्गसे उत्पन्न असद्ध तव्यवहार कहा जाता है। यहांपर शुद्ध
स्फटिकमणिके समान जीवभावका ग्रहण है । उस जीवभावका परवस्तु कर्म है; उसकी
परिणति पंचवर्णादि रोद्रामिका है; उस पंचवर्णादि रौद्रस्व०५ परिणतिका सम्बन्ध जीव
अंदेशोंके साथ कर्मप्रदेशीका संसर्ग होना है, उस परपरिणतिसे जन्य अर्थात् उत्पन्न
असद्ध तव्यवहारनामक द्वितीय भेद कहा गया है । और वह असमतव्यवहार नौ ९
प्रकारका है, जैसे द्रव्यमें द्रव्यका उपचार १ गुणमे गुणका उपचार २ पर्याय में पर्यायका
उपचार ३ द्र०यमें गुणका उपचार ४ द्र०यमें पर्यायको उपचार ५ गुणमे द्र०यका उप-
चार ६ गुणमें पायका उपचार ७ पायमे द्रव्यका उपचार ८ तथा पर्याय गुणका
उपचार यह नौ ९ भेद असइतन्यवहारके हैं । इस प्रकार इन सब भेदोको असत-
वहारका ही अर्थ समझना चाहिये । असद तमे अन्तर्भाव होनेसे ही उपचार प्रथा नय
नहीं होता है, क्योकि-मुख्यके अभाव मे प्रयोजन तथा निमित्तमे उपचारकी प्रवृत्ति होती है। और
यह उपचार भी एक अविनाभाव (व्याप्ति ) रूपसंबंध ही है । जैसे कि-परिणामपरि-
णामिमावसंवन्ध, श्रद्धाश्रद्धयभावसबन्ध, तथा ज्ञानशेयमावसंबन्ध । जिससे भेदके
उपचारसे वस्तुका ०यवहार किया जाय सो व्यवहार है । जैसे गुण गुणीका, संज्ञा संज्ञी
(नाम नामी) का, स्वभाव स्वभाववान् का, कारक कारकवान् तया क्रिया और क्रियावान के
भेद रहनेपर भी जो अभेदक है; अर्थात् अभेद दर्शाता है; वह समूतव्यवहार है । और
शुद्ध गुण गुणी, तथा शुद्ध द्र०य और पर्यायका जो भेदका कथन है, वह शुद्धसभूत०यवहार
है । उसमें भी उपाधिसहित गुण गुणीके भेद विषयक जो है; वह उपचरितसनातन्यवहार
है, जैसे जीवके मति ज्ञानआदि गुण हैं। और उपाधिरहित गुण गुणीके भेदका कथन
करनेवाला अनुपचारित सद्भत०यवहार है, जैसे जीवके केवलज्ञानआदि गुण हैं । यहां
पूर्वी तो जीव कर्भआदि उपाधिसहित हे, उसका तया उसके मति ज्ञानआदि गुणोंका
भेद दर्शाया गया है, और अन्तके उदाहरणमे जीव कर्मादि उपाधियोंसे रहित विपक्षित
है; अतएव उपाधिरहित जीव गुणी तथा केवलज्ञानआदि उसके गुणों का भेद अनुपच-
रितसगत उपनयसे दर्शाया गया है । तथा शुद्ध गुण गुणी और अशुद्ध द्र०य पर्यायके जो
મેવા कथन है; वह अशुद्धसद्ध तव्यवहार है ।। इत्यादि अन्य भी प्रयोग के अनुसार
समझ लेना ॥४॥
अथ नवमेदानसभृतव्यवहारजन्यान्विवृणोति ।
अब जो असद्भ तव्यवहार से उत्पन्न नो भेद हैं, उनका विवरण करते हैं ।
द्रव्ये द्रव्योपचारो हि यथापुदगलजीवयोः ।
गुणे गुणोपचारश्च माबद्रव्याख्यलेश्ययोः ॥५॥

·१०२ ] શ્રીમદુરાગવન્દ્રનૈનાબમાકાયામ્ भावार्थः पुद्गल में जीपका जो मानना है, सो तो द्रव्यमें द्र०यका उपचार है; भावलेश्याके जो द्रव्यलेख्याका कथन करना है; सो गुणमे गुणका उपचार है ॥ ५ ॥ व्याख्या । हि निश्चित द्रव्ये गुणपर्यायवति पस्तुनि द्रव्योपचार । द्रव्यस्य प्रस्तुतस्योपचार उपच. रणमात्रधर्म । यथेति दृष्टान्त । श्रीनिनस्यागमे पुद्गलमीवयोरक्य जीव पुद्गलरूप पुद्गलास्मक. I 4 जीवोऽपि द्रव्यम, पुद्गलोऽपि द्रव्यम्, उपचारेण जीव पुद्गलमय (वासद्भूतव्यवहारेण मन्या न तु परमार्थत । यया च क्षीरनारयोर्यायात् । क्षीर हि नीमिश्रित क्षीरमेवोज्यते व्यवहारादेवमत्र जीवद्रव्ये पुगल०५ोपचार ॥१॥ पुनगुणे गुणोपचारो गुणे रूपादिके गुणस्योपचार । यथा भावलेश्याद्रपलेश्ययोरु- पचार । भावलेश्या यात्मनोऽपी गुणस्तस्य हि ५कृष्णनीलादिकथन वर्तते तद्धि पुद्गलद्रव्यजगुणस्योप- चारोऽस्ति । अय यात्मगुणस्य पुद्गलगुणस्योपचारो ज्ञातव्य ॥५॥ વાદ્યાર્થઃ નિશ્ચય કર દ્રવ્યને અર્થાત गुणपर्यायवान् वस्तुमें प्रस्तुत द्रव्यका उपचार अर्थात् धर्ममात्रका आरोप करना । यथा इस शब्द से हटान्त कहते हैं। जैसे श्रीजिनदेवके आराम पुद्गल और जीवकी एकता है; अर्थात् जीव पुद्गलरू५ है । यहां जीव भी द्रव्य है, और पुद्गल भी द्रव्य है; इसलिये उपचारसे जीव पुद्गलमय ही है; ऐसा असतव्यवहारसे माना जाता है, न कि-परमार्थसे । यहापर जीवको पुद्गलरूपता क्षीर नारके न्यायसे है, अर्थात् व्यवहारसे जलमिश्रित भी दुग्ध दुग्ध ही कहा जाता है; इसी प्रकार यहा भी जीवद्रव्यमे पुद्गल द्रव्यका उपचार ( आरोप ) है, यह कि-जल दुग्धमे मिलकर दुग्धाकार हो जाता है, और दुग्धके महणसे ही उसका ग्रहण होता है; ऐसे ही पुराल में मिलनेसे जीव भी पुद्गलाकार समझा जाता है । और गुण जो रूपआदि हैं, उनमे गुणका ही आरोप करना सो गुणमे गुणका उपचार है। जैसे भावलेश्या द्र०य- श्याका उपचार होता है। भावार्थ-भावलेश्या जो है, वह आत्माका अरूपी गुण है । उस आत्माके भावलेश्यानामक रूपरहित गुणको कृष्ण, नील इत्यादिरूपसे कहते हैं । और वह कृष्ण, नीलआदिरूप जो कथन है, सो पुद्गल से उत्पन्न हुए गुणक' उपचार है । इसको आत्माके गुणके पुद्गलके गुणका उपचार जानना चाहिये । क्योंकि-भावलेश्या तो आत्माका अरूपी गुण है, और कृष्ण नीलआदि पुद्गलके गुण हैं ||५|| પર્યાયે વિત્ત પર્યાયોપવાર યયમવેત છે स्कन्धा यथात्मद्रव्यस्य गजवाजिमुखाः समे ॥६॥ भावार्थः पर्याय पर्यायका उपचार करना यह असत०यवहारका तृतीय भेद हैं; તે આત્મદ્રવ્યપર્યાય તુન્ય गज तथा अश्व आदि पर्यायस्कंद होते हैं ॥६॥ पाय पर्यायविषये नरस्वादिके पर्यायस्य तदादिकस्यवोपचार । यथात्मद्रव्यgયસ્વ गजवानिमुखा. पर्यायस्कन्धा समानजातीयद्रव्यपर्यायास्तेषा तात्पर्य ०पाच्या । उपचारादात्मद्रव्यस्य ·ન तथा જે વેદી દૂન્યાનુયોતળા [ ૨૦૩ સવા: જો તે રાત્મપર્યાયોપરિ ઉપયોપવરણામા વ્યવિથો વરિતુ ૬ જાત્યાયઃ પર્યાય અર્થાત્ માત્મદ્રવ્ય છે. મનુષ્યમાદ્રિ પર્યાયમેં ગુખ્ય ભાવિ પર્યાયવો ફ્રી પવાર વો હૈ, વહૂ પર્યાય પર્યાયજા પવાર ઢાતા હૈ. નૈસે માત્મ- દ્રવ્યપર્યાય દૃસ્તી (હાથી ) અશ્વ (જો) ભાવિ પર્યાવરા ઉપચારસે બાત્મા સમાજનાતીચ (તુત્ય ) નો દ્રર્શ્વ પર્યાય હૈં, ૩ જીબ્ધ (કરા) હે નાતે હૈં ઔર વ૬ આત્મા પર્યાય પર પુ પર્યાય ૩પવાર ને વ્યવહારમાં અપેક્ષાસે ન્ય- પસે પરિત હોતે હૈં ગ્રંથ દ્રવ્યમે મુખોપવાર / Aવ દ્રવ્યને મુળ પવાર વિવાતે હૈં દૂધે ગુગોપવીત્ર નૌરોમિતિ પ્રસ્થા પર્યાયોપવો શ્રેષ્ઠ વેહીતિ નિર્ણય પછી માવાઈ શૌર મેં નર દૂ રદ્દ तो વાત્મદ્રવ્ય Tળા પવારે છું, દૂ ય શાત્માદ્રવ્યને પર્યાયજા ઉપર હૈ . ૭ ધ્યાહ્યા ! વધા મીર દ્દતિ વતામમિત્વાત્મદ્રથમ, તત્ર પર ફતિ ગુસ્યોન્વતાવ્યો ગુ કરત. ૪૫ વર્ષે દ્રવ્ય યોજના છે અથવા “બ વેહીતિ નિય.” હૃત્યનામિત્યાત્મદ્રવ્યમ, તત્રાત્મકવિ રેડ્ડીતિ માસ્તીતિ ૨હી ફેમિતિ કુળદ્રવ્યહ્ય સમાનબાતયવધ્યપર્યાય કપરત 11 ||૭| ન્યારત્યાર્થ જૈ જૈ વીરવ પેસા નેવાડોકિયે ચાંપર “હમ” ય બાત્મ- દ્રવ્ય હૈ, ઉસમે કર સ પુલ્યા વ૮ નામ મુળ પવાર થિી પાયા હૈ. એવ દ્રવ્ય પર્યાય પવાર! જવાહરળ હતે હૈં કૈસે જ દેહી ફૂ અર્થાત રીરવાન શું પેલા નિર્ણય જરના ચાં “દેહી’ મેં હવા ફૂ) ઉસ વાક્યમ્ “અહ” પરસે બાત્મન્ચ વિવક્ષિત , બ્રામા દ્રવ્યને રેરી વિસરે રે હૈ, તો હું સત હોની ચા પુદ્દા પર્યાય પવાર દુક્યા હૈ Iણી મુળ દ્રવ્યોપવારઝર્વ પર્યાપિ તવ ૨ | પર માત્મા દેહમાત્મ દષ્ટાન્તો હિ મારો પર માવા મુળમેં દ્રવ્યો ઉપવાર ય પદ્ધ બૌર પર્યાય ગુણો પવાર ય સામ સદ્ગ તન્યવહાર ઉપનય મેવ હૈં. “ભાભા પર હૈ ચ ષષ્ઠ નવા કૌર દે ભાભા હૈ, યે સક્ષમા શમસે દષ્ટાન્ત ૮) यास्या । गुणे द्रव्योपचार श्र पर्याय गुणोपचारश्च व द्वावुपनयास तव्यवहारस्व એવો ! જય તયારેવાંનુ દુષ્ટાત્તી अय गौरो दृश्यते स चात्मा બત્ર મીર મુદ્િરયાત્મનો વિધાન नियते યાવિહુ પરિતાપપુરમુખોપર્ધાત્મકલ્થોપવારાન- તથા । यथा ·-- १०४ ] શ્રીમદુરાન વન્દ્રનૈનશાસ્ત્રમાં કાયામ્ मिति । पर्याये द्रव्योपचारो यथा "देहमित्यात्मा" अत्र हि देहमिति देहाकारपरिणताना पुद्गलाना पर्यायेषु विषयभूतेषु चात्मद्रव्यस्योपचार कृत । देहमेवात्मा देहरूपपुद्गलपर्यायविषय आत्मद्रव्यस्याद्गलिकस्यो- पचार कृत इति ससमो भेद । "अतति सातत्येन गच्छति तास्तापर्यायानित्यात्मा" अत्र पर्यायाणा द्रव्यभावभेदिताना गमनप्रयोगो यद्यपीष्टस्तथाप्यसद्भ तव्यवहारविवक्षाबलेनोपचारधर्मस्यैव प्राधान्याह पर्यायावलम्बनेन कर्मजशुभाशुभपुद्गलपरिणतगौराख्यवर्णोऽपि लक्षित आत्मा मासते तदा મૌર સાતિ प्रतीतिर्जायते । अन्ययात्मन शुद्धस्याकर्मण कुतो गोरत्वध्वनिरत एवोपचारधर्म देहमात्मेत्या त्वौदारिकादि- पुद्गलप्रणीत देहमीदयिफेनाश्रित आत्मा उपलभ्यते तदा देहमात्मेत्युपपारध्वनि ॥ ८ ।। व्याख्यार्थः गुणमें द्रव्यको उपचार, और पर्यायमें द्रव्यका उपचार यह दोनों क्रमसे घष्ठ तथा सप्तम असत०यवहार उपनयके भेद हैं, अब इन दोनोंके क्रमसे उदाहरण यह हैं। जैसे “यह जो गौर देखने में आता है, वह आत्मा ही है" इस वाक्यमें गौरको उद्देश्य करके आत्मारूप द्रव्यका जो विधान किया जाता है, वह गौरतारू५ पुद्गल द्रन्यके गुणके ऊपर आत्मद्रज्यका उपचारपठन है । अव पायमें द्रव्यका उपचार जैसे यह देह आत्मा ह, इस पाक्यमे "देहम्'' देह आत्मा है, ऐसा कहने में विषयभूत जो देहके आकार पुद्गलोंके पर्याय हैं; उनमे आत्मद्र०यका उपचार किया गया है, भावार्थ देह ही आत्मा है; यहा देह रू५ पुद्गल पर्याय के विषयमें अपोद्गलिक अर्थात् पुद्गलभिन्न जो आत्मद्रव्य है; उसका उपचार किया गया है; ऐसा पर्याय द्रव्यका उपचाररूप सप्तम એઃ પછી લવ निरन्तरगमनार्थक अत् धातुसे मन् प्रत्यय लगानेसे बनता है; इसलिये उन २ पर्यायों में जो निरन्तर गमन करे वह आत्मा है। यहापर न्यभावसे भेदको प्राप्त पर्यायोंका यद्यपि गमनरूपसे प्रयोग इष्ट है, तथापि असद् त व्यवहार उपनयकी विवक्षाके पलसे उपचार धर्मकी हो प्रधानता है, इसलिये बाह्यदेश मे पर्यायोंका अवलम्बन करनेसे कर्मोंसे उत्पन्न शुभ तथा अशुभ पुद्गलोंके परिणामरूप जो गौर ( उज्ज्वल ) नामा वर्ण है; वह भी देखा हुआ जब आत्मा भासता है; तब यह પર માત્મા હૈ, પેલી પ્રતીતિ ઉત્પન્ન ફોતી છે, અન્યથા પરમાર્થને શુદ્ધ તથા રહિત आत्माके गौरपनेका कथन कहासे हो सकता है। इसीलिये उपचार धर्म है। और "देहमामा" देह आत्मा है; यहांपर औदारिकआदि शरीरसम्बन्धी पुद्गलोंसे शरीरकी औदायिकभावसे आश्रित आत्मा प्राप्त होता है; तव यह देह आत्मा है; ऐसे उपचारको स्वनि होती है ॥८॥ अयाष्टमभेदोकोनिमाह । अब अटम भेदका निरूपण करते है। गुणे पर्यायचारश्च मतिज्ञानं यथा तनुः । पर्याय गुणचारोऽपि शरीरं मतिरिष्यते ॥६॥ आत्मा शब्द ·कृत દ્રવ્યાનુયોતિવાળા [ १०५ भावार्थः गुणमें पर्यायका उपचार जैसे मतिजान शरीर है, तथा पर्याय गुणका उपचार जैसे शरीर मतिज्ञान है ॥९॥ व्याख्या । गुणे पर्यायोपचार पर्यायचार इत्युपचारो वाच्यो मीमो भीमसेन इति पत् । यथा मतिज्ञान तदेव शरीर शरीरजन्य वति तत. कारणादन मतिज्ञानरूपात्मकगुणविषये शरीररूपपुद्गलपर्यायस्योपचार कृत 1८1 4 नवमभेदोत्कीर्तनमाह । पर्याय गुणोपचार । यथा हि पूर्वप्रयोगजमन्यथा क्रियते । यत शरीर तदेव मतिज्ञानरूपो गुणोऽस्ति । अत्र हि शरीररूपपर्यायविषये मतिज्ञानरूपास्यस्य गुणस्योपचारः क्रियते । शरीरमिति पर्यायस्तस्मिविषये मतिज्ञानाच्यो गुणस्तस्य चोयचार । मन चाष्टमनवमविकल्पयो समाविषमकरणेनोपचारो विहितस्तत्रापि सहभापिनो गुणा, कममाविन पर्याया , ! सहमावित्व च द्रव्येण क्रममावित्वमपि द्रव्येण शेयमतो द्रव्यस्येव गुणा, पर्याया अपि द्रव्यस्यैव । गुणपर्याययो पर्यायगुणयोश्च परस्परमुपचारव्यवहार कृत । यत्रोपचारस्तत्र निदर्शनमात्रमेव विसशमित्वेन धारोपवत् । किञ्च मति- शानमात्मन कश्चिदुद्धस्तिो गुण. । शरीरे च पुद्गलद्रव्यस्य समवायिकारणम् । यया मृत्पिण्डे घटस्य समवायिकारणमितिवत् । एप सत्युपचारो जायते परेण परस्थोपचारात् स्वेन स्वेनोपचारासम्मव । यया मृपिण्डस्य घटेन, तन्तूना पटेनेत्येवमस तव्यवहारो नववोपदिष्ट । उपचारलेन नवधोपचारा कृता ॥९॥ व्याख्यार्थः यहां गुणमें पर्यायका चार "गुणे पर्यायचा:" इस पदसे पर्यायके उपचारसे तात्पर्य है, जैसे भीम और भीमसेन दोनोंसे एक ही अर्थ होता है, अर्थात् जैसे भीमके कयनमें भीमसेनका पोय होता है, ऐसे ही यहा भी चार इस कथनसे उपचार अर्थसे तात्पर्य है, गुणमें पर्यायके उपचारका उदाहरण जैसे जो मतिज्ञान है; वही शरीर है; अर्थात् शरीरजन्यं है; इसलिये यहा मतिज्ञानरूप गुणके विषय में शरीररू५ पुद्गल पर्यायका उपचार किया गया है । अब नवम भेदका कथन करते हैं, पर्यायमें गुणका उपचार जैसे पूर्व प्रयोग जो मतिज्ञान है; वही शरीर है, इसको विपरीत कर देनेसे जो शरीर है, वही मतिज्ञानरूप गुण है । यहा शरीररूप पर्याय विषयमे मतिज्ञानरू५ गुणका उप- चार है । क्योंकि शरीर तो पर्याय है, उस शरीरके विषय मतिज्ञाननामक गुणका उप- चार किया गया है । इन अष्टम, नवम, असमूतव्यवहारउपनयके भेदोंमे सम विषम कर- नेसे उपचार कियागया है । इनमे भी सहभावी जो हैं, वह गुण हैं, ओर जो क्रमभावी है, वह पर्याय हैं । और सहभावित्व अर्थात् साथ होना भी द्रन्यसे ही है, तथा क्रमभावित्व अर्थात् क्रमसे होना यह भी द्रव्यसे हो है, इस कारण द्रव्यके ही गुण हैं, और द्र०यके ही पर्याय हैं। गुण तथा पर्याय का और पर्याय तथा गुणका परस्पर उपचार व्यवहार किया गया है : जिसमें जिसका उपचार हाता है, उसमें उसका विसशधर्माके धर्मक માપ दर्शाया जाता है । और भतिज्ञान जो है, वह आत्माका कोई उत्पन्न हुआ गुण है, तथा शरीर . सहश दृष्टान्तमात्र १४ ·१०६ ] શ્રીમદુરારંવન્દ્રનૈનાબૂમાજાવામ્ पुद्गल द्र०यका समवाधीकारण है। जैसे मृत्तिकाक पिण्डमें घटकी समवायीकारणता है; और ऐसी दशा होनेपर ही उपचार होता है; क्योंकि-पर के साथ परका उपचार होता है; और स्वके साथ स्व (निज) का उपचार नहीं हो सकता है । जैसे मृत्पिण्डका घटके साथ तथा तंतुवोंको पटके साथ उपचार नहीं होता। इस रीतिसे असतव्यवहार नव ९ प्रकारसे निरूपण कियागया। अर्थात् उपचारके बलसे उपचार भी नव ९ प्रकारके ही किये गये ॥९॥ अथ तस्यैवासद्भूतव्यवहारस्य भेदत्रय कथ्यते । अब उसी असत०यवहारके तीन भेद कहते है । असद्भूतव्यवहार एवमेव त्रिधा भवेत् । तत्राधो निजया जात्याप्यणुर्भू रिप्रदेशयुक् ॥१०॥ भावार्थः-असद्ध त०यवहार पूर्व कथित प्रकारसे ही तीन प्रकारका होता है, उनमें आदि भेदका उदाहरण जैसे निज जातिसे परमाणु अनेक प्रदेशोंका धारक है ॥१०॥ व्याख्या । असहभूतव्यवहार एव पूर्वोत्तरीत्यैव त्रिधा त्रिप्रकारी भवेत् । तत्र त्रिषु भेदेवायो भेदो यथा परमाणु बहुप्रदेशी कथ्यते । कथ तहि-परमाणुस्तु निरवयवोऽतो निरवयवस्य सप्रदेशत्व नास्ति तथापि बहुप्रदेशानां सांसगिकी जाति परमाणोस्ति । यया हि द्वथणुकृयणुकादिस्कान्ववत् ॥१०॥ व्याख्यार्थः अस तव्यवहार पूर्व कथित प्रकार से ही तीन प्रकारका होता है; उन तीनों भेदोमस प्रथम भेदका उदाहरण यह है; कि-जैसे परमाणु बहुप्रदेशमुक्त कहा जाता है । अब परमाणु अनेक देशमागी है, यह कयन कैसे संगत हो सकता है, क्योंकि-पर- माणु तो निरवयव (अवयवरहित ) पदार्थ है, इसलिये यद्यपि निरवयवको सप्रदेशता (प्रदेशसहितपना) ही नहीं है; तथापि वहुप्रदेशोंकी सासर्गिकी अर्थात् संसर्गसिद्ध परमाणुके हैं, जैसे दो अणुवोका स्कन्ध, तीन अणुवोंका स्कन्ध इत्यादि ।। १० ।। अथ द्वितीयो भेदश्च । अब असन्तव्यवहारके द्वितीय भेदका भी कथन करते हैं। विजात्यापि स ऐवामा यथा मूत्तिमती मतिः । भूतिमद्भिरपि द्रव्यानरूपन्ना चोपचारतः ॥११॥ भाचार्यः विजातिसे भी वही असतव्यवहार प्रवृत्त होता है, जैसे भूतिमान द्रज्यों के उपचारसे मतिज्ञान मूर्तिमान् सिद्ध होता है, अर्थात् “मूतिभूतिमती” ऐसा व्यवहार ४४ है; यह अन्य अर्थात् द्वितीय असत व्यवहार है ॥ ११ ।। व्यारा । यथा म सवामद्भूतो विजात्या वर्त्तते । वा मूतिमती मति । मतिशत यथा ·દ્રવ્યાનુયોરતળા [१०७ मूत कथित तत् मूर्तविषयलोकमनस्कारादिकम्प उत्पन्न तस्मान्मूर्त वस्तुतस्तु मतिज्ञानमात्मगुणस्तस्य धापलिकस्य मूतिमत्सुद्गल गुणोपचार रुत । स तु विजात्या असतव्यवहार ॥११॥ व्याख्यार्थः जैसे वही अस तव्यवहार विजाति अर्थात् अन्यजातिसे भी है । जैसे भति मूर्तिमती है; अर्थात् मतिज्ञान मूर्त ( आकारसंयुफ) कहा गया है। वह मूर्त विषय लोक तथा भनस्कारआदिसे उत्पन्न हुआ है, इस कारण मूर्त है । यथार्थमें तो मतिमान आत्माका गुण है; अतः वह अपौद्गलिक है, अर्थात् पुद्गलसे उत्पन्न हुआ नहीं है; उस अपोद्गलिक मतिज्ञानके मूर्तिमान् पुद्गलगुणका उपचार किया गया है, और यह उपचार चेतन धर्मसे विजातीय मूक्तिमान् पुद्गल गुण है, इस कारण विजातिसे असदत- व्यवहार है ॥११॥ अथ तृतीयमाह । अब असतव्यवहारका तृतीय भेद कहते हैं। स्वजात्या च विजात्यापि, असद्भूतस्तृतीयकः । जीवाजीवमयं ज्ञान व्यवहाराधयोदितम् ॥१२॥ भावार्थः स्वजातिसे तथा विजातिसे तृतीय असद्भूतव्यवहार प्रवृत्त होता है । जैसे व्यवहारसे जीव तथा अजीवमय ज्ञान कहा गया है ।। १२ ।। व्याख्या । स एव पुनरसद्भूतम्यवहार स्वजात्या विजात्या च सम्बन्धित कथित । यथा जीवा- जीवविषय मति शान । अत्र हि जीवी मतिज्ञानस्य स्वजातिरस्त्त पात्मनो ज्ञानमयत्वात्, अजीवो मतिज्ञानस्य विजाति रस्ति । यद्यपि मतिज्ञानस्य विनातिरस्ति । यद्यपि मतिज्ञानादिविषयीभूतघटोऽयमिति ज्ञानम् । तथापि विजातिजडचेतनसबन्धात् । अनयोजियोविषय-विषयिमावनामा उपचरितसम्बन्धोऽस्ति । स हि स्वजातिविनात्यसद्भूतव्यवहारोऽस्ति तद्मानमेव शेयम् । तभानमेव शेयम् । स्वजात्यशे किन्नाय सद्भूत इति चेद्विजात्य विषयतासबन्यस्योपचारतस्यैवानुमवादिति गृहाणेति । व्यवहाराद्ययोदित तथा विचारयति ५द्यार्थ ॥१२॥ व्याख्यार्थः स्व ( निज ) जाति तथा विजाति ( परजाति ) से संबन्धयुक्त होनेसे एतीय असत०यवहार कहा गया है। जैसे “मविज्ञान जोव अजोव विषयक है, इस वाक्यमे जीव तो मतिज्ञानका स्वजाति है; क्योंकि-आत्मा ज्ञानस्वरूप ही है । और अजीव मतिज्ञानका विजाति है । यद्यपि “अयं घट,” यह घट है; यह ज्ञान भतिज्ञानआदिका विषयमूत है; तथापि यह विजाति है, क्योंकि-इस ज्ञानमे जड तथा चेतनका सम्बन्ध है। इन जीव तथा अजीवका विषयविषयीभावनामक उपचरित सबन्ध है, और वही सजातिविजातिसंबन्धी असतव्यवहार है। इसलिये असतका ही मान होता है; ऐसा समझना चाहिये । यदि ऐसा कहो कि रजात्यंशमे यह सद्भुत क्यों नहीं ? तो यह - ?

·१०८] श्रीमदुराजचन्द्रजेनशाखमालायाम् शंका नहीं कर सकते क्योकि विजातीय अंश (जडत! अंश ) में विषयता संबन्धसे उपचरितका ही अनुभव होता है, ऐसा अंगीकार करो, अर्थात व्यवहारसे जैसा फहगिया है, वैसा विचारो यह श्लोकका अर्थ है ।।१२।। अथोपचरितामद्भ तस्य लक्षणमाह । अब उपचरितअसद्भ तव्यवहारनामक तृतीय उपनयका लक्षण कहते हैं। यश्न केनोपचारेणोपचारो हि विधीयते । स स्यादुपचरितायस-इतव्यवहारकः ॥१३॥ भावार्थः जो एक उपचार के द्वारा दूसरे उपचारका विधान किया जाता है; वह उपचरितअसन त०यवहार कहा जाता है ॥ १३ ।। व्याख्या । यश्च पुनरेफेनोपचारेण कृत्वा द्वितीय उपचारो विधीयते । स ह्य पचरितोपचारतो जात उपचारितासद्भूत०यवहार इति नाम लभते । इत्ययं ॥ १३ ।। व्याख्यार्थः जो कि-एक प्रकारसे उपचार करके पुनः द्वितीय उपचारका विधान किया जाता है, वह उपचारितोपचरित हो गया अर्थात् उसका उपचार होगया । वह उपचरित है, आदिमे जिसके ऐसा असद्भत०५पहार अर्थात् उपचरितअसद्तव्यवहार नामको प्राप्त होता है । यही सूत्रका तात्पर्य है ॥ १३ ।। अथोदाहरणमाह। अब इसका उदाहरण कहते हैं। जात्या तं विजानीत योऽहं पुत्रादिरस्मि वै । पुत्रमित्र कलत्राधा मदीया निखिला इमे ॥१४॥ भावार्थः तुम पजातिसे उपचारित असद्ध तन्यवहार उसको जानो कि-जो मै निश्चयसे पुत्रआदि हूं, और यह सब पुत्र, भित्र, स्त्रीआदि मेरे हैं, ऐसा मानता है ॥ १४ ॥ व्यास्था । तमुपचरितामद्भूत स्त्रजात्या निजशक्तयोपचरितसबन्नास तव्यवहार जानीत । सपन्धफलपन या "अहम् पुवादि" अहमित्यात्मपर्याय., पुत्रादिरिति ५२पर्याय , मह पुत्रादिरिति सम्ब कल्पनम् । पुन पुत्रमित्रकलाधा निखिला इमे मनीया सन्धिन अत्र "अह मम" घेत्यादि कयन पुत्रादिषु तद्धयुपपरितनोपपरितम् । तत्कथं-पुत्रायो ह्यात्मनो भेदा स्ववीयपरिणामस्वादभेदसम्बन्ध परम्परा हेतुतयौपचारित । पुत्रायस्तु शरीरात्मकपर्यायरूपेण स्वजाति', परन्तु कल्पनमात्रम् । न चेदेव तहि स्वशरीरसवन्धयोजना सम्बन्ध कथित पुत्रादीना, तथैव मत्कुणादीनामपि पुत्रव्यवहार कथ न कवित इति ॥१४॥ व्याख्यार्थः-वजातिसे अर्थात् निजशक्तिसे उपचरित सबन्धसे उस असद तव्यव- हारको जानो; संबन्धकी कल्पनाको उदाहरण जैसे "अहं पुत्रादिः'' पुत्र आदि मैं ही हूँ। यहापर अहम् यह आत्माका पर्याय है, और पुत्रादि यह परपाय है, और "अहं ·द्रव्यानुयोगतर्फणा [ १०९ पुत्रादिः' मैं ही पुत्रआदि हू, यह संबन्ध कल्पना है। पुनः यह पुत्र, मित्र, स्त्रीआदि सब मेरे है; अर्थात यह सब मेरसे ही संवन्ध रखनेवाले (मेरे संवन्धी )हैं, अब यहां पुत्र आदिके विषय में ॥ अहम् " मै और मम" मेरे यह जो कथन है, सो उपचरितसे उप- चार किया गया है, सो कैसे कि-निज वीर्यके परिणाम होनेसे पुत्रआदि अपने आत्माके ही भेद है, इसलिये पुत्रादिम भेद होते हुये भी परंपरा हेतुसे अभेद संबन्धका ७५चार किया गया और पुत्रादि निजगरीरको पर्यायस्पतासे तो अपनी जाति है; परन्तु कल्पनामात्र ही मै तथा मेरे यह व्यवहार होता है, यदि ऐसा न हो (यदि पुत्रादिमें अपना अंशमानना कल्पना मात्र न हो) तो अपने शरीरकी योजनासे जो पुत्रादिकका सम्बन्ध कहे। गया है, उसी प्रकार मत्कुण (खटनल ) आदिसे भी शरीरका संबन्ध है, उनमें पुत्रादि व्यवहारका कथन क्यो नहीं करते ।। १४ ।। अथ विजान्यामद्भूतव्यवहार अप विजातिसे असद्ध तव्यवहारका निरूपण करते हैं । विजात्या किल तं वित्थ योऽहं वस्त्रादिरद्भुतः । वस्त्रादीनि ममैतानि प्रदेशादयो द्विधा ।। १५ ।। भावार्थः उसको विजातिसे उपचारित असद्भ तव्यवहार जानो कि-जो मैं वर आदि हूँ; और वर्षआदि मेरे हैं, ऐसा मानता है, तथा १५ (पर्वतोपर क्रीडाका स्थान) प्रदेशआदि मैं हू, तथा वप्र प्रदेशआदि मेरे हैं; इत्यादि मानता है; सो स्वजातिवि- जात्युपचारितासद्भूतन्यवहार है ।। १५ ।। व्याख्या । विजात्युपचरितासद्भूतव्यवहार प्रकटयति । किल इति सत्ये, तमसभूतव्यवहार विजात्योपचरित विजानीत । यश्चाह नादि, अहमिति सम्बन्विवचन वस्त्रादिरितिसम्बन्धवचनमह वस्त्रादिरित्युपचरितम् । सर्वोऽपि व्यतिकरोऽसद्भूतव्यवहार सम्बन्धसम्बन्धिकल्पनत्वात् । अथ तानि वस्त्रादीनि मम सन्ति “मत्र हि वस्त्रादीनि पुद्गलपर्यायाणि भमेति मम्वन्ययोजनया भोज्यमोजकमोगमोगि- कोपचार कल्पनमाअपराणि भवन्तीति निष्कर्ष । अन्यथा वल्फलादाना पानेयाना पुद्गलानां शरीराच्छादन-- समर्थानामपि मम वस्त्राणीत्युपचारसम्बन्धकल्पन कथ न कथ्यते । वस्त्रादीनि हि विजातिषु स्वसम्बन्धो- पचरितानि सन्तीति भाव । पुन. प्रदेशादयो द्विधेति" वादिरहम्, वप्रदेशादयो ममेति कथयता स्वजातिविजात्युपचरितासद्भूतव्यवहारो भवेत् । ५ वप्रदेशादयो हि जीवाजीवात्मकोमयसमुदायल्पा: - सन्ति ॥१५॥ - व्याल्यार्थः विजातिसे उपचारित असद्भुतन्यवहारको प्रकट करते हैं। सूत्र जो "किल" पद है, वह सत्य अर्थका पाचक है, इसलिये सत्य प्रकारसे उसको विजा- तिसे उपचारित असदभूत०५वहार जानो । जो 'अहं खादि' मैं वन प्रादि हूँ, यहाँ पर अहं यह जो पद है, वह संबन्धीका बाचक है, ओर वनादि यह सम्बध वाचक

·११० ]
શ્રીમદુરાન વન્દ્રનૈનશાબમાહાયાન
है; और पखआदि मैं हूँ यह उपचारसे कयन है, अर्थात् स्त्रिादिमें मत्त्व (आत्मत्व )
उपचारसे माना गया है। सम्बंध तथा सम्बन्धीकी करना होनसे यह सब व्यतिकर
(जड़ने आत्मबुद्धि तथा आत्मामें वस्त्रादि उलट। ज्ञान ) असद्भूतव्यवहारका विषय है;
और यह वस्त्रआदि सब मेरे हैं, यहांपर वस्त्रआदि पुद्गल पर्याय हैं, उनमें मेरे हैं;
ફસ સન્વન્તરી યોનના મોથ મન વા મોર મોરી ઉપવાહી પના માત્ર
तत्पर हैं, अर्थात् आदि भोज्य हैं, और आत्मा उनका भोग करनेवाला है। इस
कल्पनाके विधायक हैं। यदि ऐसा न हो तो वृझोके वल्कल (छाल) वा उनके अन्य
पत्रादि जो शरीरके आच्छादनमें समर्थ हैं; तो भी उनमे ये मेरे वस्त्र हैं; अथवा ये मैं हूँ
इत्यादि उपचार सवन्धकी कल्पना क्यों नहीं कहते । अतः जिन वस्रोंमें भोज्य भोजक
भाव है, वह ही पत्रआदि विजातीय आत्माआदिमें निज संबन से उपचारित हैं; यह
तात्पर्य है । अव प्रदेशादयो द्विधा' इस वाक्यकी व्याख्या करते हैं। वप्रआदि मैं
हूँ और आदि देश मेरे हैं, ऐसा कहने वालोंको स्वजातीय तथा विजातीय उपचार से
असदुद्भूतव्यवहार है, क्योंकि-वप्र, देशआदि जीव तथा अजीव इन दोनोंके समुदाय-
रूप है ॥ १५॥
अर्थ संक्षेपमाह ।
अब संक्षेपसे नय तथा उपनयके विषयका उपसंहार करते हैं।
इत्थं समे चोपनयाः प्रदिष्टाः स्याद्वादमुद्रोपनिषत्स्वरूपाः ।
विज्ञाय तान शुद्धधियः श्रयंतां जिनलमा भोजयुगं महीयः ॥१६॥
भावार्थः इस रातिसे स्याद्वादशैलीके रहस्यभूत नय तथा उपनय दोनोंका
समानरूपसे उपदेश किया है, शुद्धबुद्धिके धारक उनको जान कर सर्वपूजनीय जिन
भगवान के चरणकमलका आश्रय लें ॥ १६ ॥
व्याख्या । इत्यमनया दिशा समे नया पुन उपनया प्रदिष्टा कथिता । कोदृशास्ते स्याद्वादस्य
श्रीजिनागमस्य या मुद्रा शली तस्या उपनिषत्स्वरूपा रहस्यख्या सन्ति । तान् सर्वानपि विज्ञाण ज्ञात्वा
दधिय निमलयुद्धय श्रयन्तामङ्गोकुर्वता किं जिनक्रमाम्भोजयुग वीतरागपरणकमल श्रयन्तामित्यर्थ ॥ ६॥
इति श्रीकृतिमोजमागरविनिर्मिताया द्रव्यानुयोगनणाया सप्तमोऽध्याय
व्याल्यार्थः इस पूर्वोक्त दिशासे अर्थात् पूर्वकथित रीति के अनुसार समानरूपसे
नय तया उपनय दोनोंका निरूपण किया है, वह नय तथा उपनय कैसे हैं; कि-श्रीजि-
नदेव प्रणीत स्याहादकी जो मुद्रा अर्थात् शैली है, उसके रहस्य (सार) भूत हैं; इस
हेतुसे निमलषुद्धि जन उन सब नय तथा उपनयोंको भेद प्रभेदसहित जानकर सर्व पूज-
नीय श्रीजिन भगवान के चरणकमलोंका आश्रय ग्रहण करे यही सूत्रका तात्पर्य है ।। १६ ॥
इति श्रीमाचार्योपाधिधारक प० लाकुरप्रसादप्रणीतमापाटीकासमल कृतायां
द्रव्यानुयोगतकंणाव्यारयाया सतमोऽध्याय ॥ ७ ॥
॥ ७॥

·ટ્રવ્યાનુયોગાતળા [ १११ याटमाध्याय विवृणोति । अव अष्टम अध्यायका विवरण करते हैं। निश्चयव्यवहारी हि द्वौ च मूलनया स्मृती। निश्चयो विविधस्तत्र शुद्धाशुद्धविमेवतः ॥१॥ भावार्थः निश्चय तया व्यवहार यह दो ही मूल नय हैं, इनमे शुद्ध अशुद्धके भेदसे निश्चयनय दो प्रकारका है, अर्थात् शुद्धनिश्चयनय, और अशुद्धनिश्वयनय, यह निश्चयनयके दो भेद हैं ॥ १ ॥ व्याख्या । हि निश्चितमध्यात्मभापाया मूलनयो द्वौ स्मृतौ तौ च निश्चयव्यवहारौ निश्चिनोति तत्त्वमिति निश्श्रय १ व्यवहिपत इति व्यवहार २ तत्रापि निश्चयनामा द्विविवो द्विप्रकार । एक. शुद्धनिश्चयनय, द्वितीयोऽशुद्धनिश्चयनय. । एवं द्विप्रकारो शेय ॥१॥ व्याख्यार्थः सूत्रमे जो 'हि' श०८ है, उसका अर्थ निश्चय है, इसलिये निश्चय रूपसे अध्यात्मभापाके अनुसार मूलभूत नय निश्चय तथा व्यवहार यह दो ही हैं । इनमें तत्वका जो निश्चय कर उसकी निश्चय कहते हैं, तथा जो व्यवहार कियाजाय वह व्यवहारनय है, उनमे भी निश्वयनामक नय दो प्रकारका है; एक तो शुद्धनिश्चयनय है; और दूसरा अशुद्धनिश्वयनय दो प्रकारका है ॥१॥ यथा केवलज्ञानादिरूपो जीवोऽनुपाधिकः । शुद्धो मत्यादिकत्वात्माशुद्धः सोपाधिका स्मृतः ॥२॥ भावार्थः से उपाधिरहित जीव केवलज्ञानआदिरूप है, यह शुद्धनिश्चय नय है, और उपाधिसहित जीव भतिज्ञानअदिरूप है; यह अशुद्धनिश्चयनय है ॥२॥ व्याख्या । यथा हि केवलज्ञानादिरूपो जीवोऽनुपाधिक उपाधि कर्मजन्यस्तेन विहीनोऽनुपाधिक शुद्ध इति शुद्धनिश्चयभेदेन प्रथम । 44 हि केवलज्ञानमासाद्य शुद्धगुणमयात्मकरूपेण जीवस्याभेदो दर्शित । तथा च मतिज्ञानादिक आत्मा अशुद्धनिश्चयभेदेन द्वितीय । अत्र छात्मन सोपाधिकस्यावरणक्षयजनितशान- विकल्पनामा मतिज्ञानी अशुद्ध उपलक्ष्यते सोपाधिकत्वात् केवलज्ञानाख्यो गुण शुद्धगुणस्तदुपेत आत्मापि ખુહર્ત જ્ઞાનયોદયાછુકનિશ્ચયનય મતિજ્ઞાનાવિગુણોગ્રાવત બાત્મવિશુદ્ધસ્તવાસ્થય નયોપ્યશુદ્ધ निश्चयशद आरममात्रपरः, शुद्धशब्द कर्मावरणविशिष्ट । विरक्षये शुद्ध सति तस्मिन्नशुद्ध ॥ २॥ . व्याख्यार्थः जैसे केवलनानादिरू५ अर्थात् केवलज्ञानमय जीव अनुपाधिक है, अर्थात् कर्मोसे उत्पन्न हुई जो उपाधि है उससे रहित है, भावार्थ शुद्ध है। यह शुद्ध निश्चयके भेदसे प्रथम भेद दर्शाया गया है। और मतिज्ञान आदिक आत्मा है, यह ·११२ ] શ્રીમદ્રાના चन्द्रजैनशाखमालायाम् अशुद्धनिश्चयके भेदसे द्वितीय नय है। इस भेदमें उपाधिसहित आत्माके मतिज्ञाना- वरणीय कर्मके क्षयसे उत्पन्न जो ज्ञान है; उसके भेदसे आत्मा भतिज्ञानी है; अर्थात् मतिज्ञान जीव है, ऐसे अशुद्ध उपलक्षित होता है; क्योंकि वह मतिज्ञान सोपाधिक है, अर्थात् कर्मजन्य है। भावार्थ-केव लज्ञाननामक जो गुण हे, वह शुद्ध गुण है, इसलिये उस शुद्ध गुणसे युक्त आत्मा भी शुद्ध है; और शुद्धनामक नयके उदयसे शुद्ध निश्चय नय है । मतिज्ञानआदि जो गुण है; वह अशुद्ध गुण है, इस कारण उस अशुद्ध गुणसे युक्त आत्मा भी अशुद्ध है, और उस नामसे नए भी अशुद्ध निश्चय है । निश्चय ०८ आत्मामात्रसे तत्पर है, और शुद्ध शब्द कर्म के आवरणविशिष्ट है; अर्थात् फर्मके आवरणका क्षय होनेपर शुद्ध है, और उस आवरणको विद्यमानतामें अशुद्ध है; यह शुद्ध और अशुद्ध शब्दका विवेचन हुआ और शुद्ध अशुद्ध इन दोनोंके साथ निश्चय शब्द इसलिये लगा है; कि-केवलज्ञान भी आत्माका गुण है, ओर. मतिज्ञान भी आत्माहीका गुण है, इस कारण शुद्ध भी निश्चयनय है, और उपाधिकी सत्तासे अशुद्ध भी निश्वयनय हे ॥२॥ भावार्थः अथ व्यवहारस्थ भेद दर्शयति । अथ व्यवहारनयके भेदको दर्शाते हैं। सईभूत वायसद्भूतो ज्यवहारो विधा भवेत् । तकविषयस्वाधः परः परगतो मतः ॥ ३ ॥ राभूत और असद्भूत इन दो भेदोंसे व्यवहार भी दो प्रकारका होता है; अर्थात् एक सद्भूतव्यवहारनय और दूसरा असद्भूतव्यवहार नाय । उनमें प्रथम तो एक द्रव्यके आश्रित सद्भूत०यवहार है, और दूसरा असद्भूतव्यवहार परद्रव्याश्रित है ॥३॥ व्याख्या। व्यवहारोऽपि मद्भूत पुनरमद्भूत इति भेदाभ्यां द्विधा द्विप्रकार प्रयन एकविषय एकद्रव्याश्रित समूतव्यवहार परविषय परद्रव्याश्रित सदभूत व्यवहार इति ॥ ३ ॥ व्यायार्थः व्यवहारनय भी नियञ्चयके सहश सद्भूत तथा असद्भूत इन दोनों भेदोंसे दो प्रकारका है। उनमे प्रथम सद्भूतयवहार तो एक द्रव्यविषयक है, अर्थात् एक द्रव्य आश्रयसे रहता है। और द्वितीय असद्भूतव्यवहार परद्रयके आश्रयसे रहता है ॥३॥ उपचरितसरभूतानुपवरितभेदतः । आद्यो दिवा च मोपाधिगुणगुणिनिदर्शनात् ॥४॥ । तत्र आद्य । अपर १ विष्वपि पुस्तके वयमेव पाटो विगुन परम्वस्य स्थाने अमदभूतव्यवहार." इति पाठ सम्यगामाति ।

·દ્રવ્યાનુયોરાણા, [ ११३ भावार्थः उपचरितसद्भत और, अनुपचारितसत इन दोनों भेदोका कारण प्रथम जो सद्भूतव्यवहार है; वह भी दो प्रकारका है; उनमें सोपाधिक गुण गुणीके भेदसे प्रथम भेद होता है ॥४॥ व्याख्या । उपचरितसमूतमेदेनानुपचारित सद्भूत भेदेन चाद्य एकद्रव्याश्रितसद्भूतव्यवहारो द्विधा द्विप्रकार: । तत्र च सोपाधिकगुणगुणिभेदात्प्रथमो भेदो भवति ॥ ४ ॥ व्याख्यार्थः उपचरितसद्भूतभेदसे तथा अनुपचरितसद्भूतभेदसे आदि जो एक द्रव्यके आश्रित समूतव्यवहार है; वह दो प्रकारका है, उनमेसे, उपाधिसहित गुण और गुणीक भेदसे प्रथम भेद अर्थात् उपचरितस तव्यवहारनय होता है ।। ४ ।। ययोपचारतो लोक जीवस्य मतिरुच्यते। अनुपचरितसद्भूतोऽनुपाधिगुणतताः ॥५॥ भावार्थः जैसे लोकमे उपचारसे यह कहा जाता है; कि-जीवका भतिज्ञान है । और अनुपचारितसद्भूत व्यवहार वह है, जो उपाधिरहित गुण गुणीको प्रदर्शन करे ॥ ५ ॥ व्याख्या । यथा जीवस्य मतिज्ञानम् । हि मतिरूपावि कर्मावरणकलुषितात्मन सकलसानत्वेन शानमिति कल्पन सोपाधिकमुपचारतो जातमिदम् । अथ , द्वितीयभेदमाह । उपाधिरहितेन गुणेनानुपाधिक मात्मा यदा सपद्यते तदनुपाधिकगुणगुणिनोमदाद् मिन्नोऽनुपचारितसद्भूतोऽपि द्वितीयो भेदाः समुत्पद्यत इति ॥५॥ व्याख्यार्थः उपचरितसद्भूतका उदाहरण-जैसे जीवका मतिज्ञान इत्यादि लोकमे व्यवहार होता है; इस व्यवहारमें उपाधिरूप फर्मक आवरणसे कलुषित आत्माका मलसहित शान होनेसे जीवका मतिज्ञान यह उपाधिसहित कल्पना उपचारसे हुई है, इसलिये सोपाधिक होनेसे यह उपचरित सद्भूतव्यवहारनामक प्रथम भेद है । अब द्वितीय भेदको कहते हैं । उपाधिरहित गुणके साथ उपाधिशून्य आत्मा · जब संपन्न होता है, तब अनुपाधिक (उपाधिसे वर्जित) गुण गुणीके भेदसे भिन्न (भेदको प्राप्त हुआ) अनुपचरितसद्भूतनामक व्यवहारनयका दूसरा भेद भी सिद्ध होता है ॥ ५॥ अथास्योदाहरणमाह । अब इस अनुपचारितसद्भूतव्यवहारका उदाहरण कहते हैं। केवलादिगुणोपेतो गुण्यात निरुपाधिकः । असद्भूतव्यवहारो द्विधवं परिकीतितः ॥६॥ भावार्थः केवलज्ञानआदिगुणसहित गुणी आत्मा उपाधिरहित है । और असद्भूत- व्यवहार भी पूर्वोक्त सद्भूतव्यवहार की भाति दो प्रकारका कहा गया है ॥६॥ વિકાઢવુળોવેત केवलशानसहित कर्मक्षयाविभूतप्रभूतानुमवभावारमको जीवो. निपाविक गुणोपेतो निरुपाधिक गुणी भवति । हि ससारावस्थायामष्टकम- व्याख्या आत्मा ·११४] શ્રીમદ્રાજ્ઞવર્તનરાશ્વિમાઢીયામુ ननितावरणपरिस्फुटप्रभावमावित सोपाधिकगुण त्यादिमिस्तद्वानिति सोपाधिक आत्मेति व्यपदेशमा भवति । मत्र तु तदभावे तदभावानिपाधिकगुणगुणिभेदभावनासमुत्पादादनुपचरितमद्भूतभेदोऽपि समुत्पन्न । केवलादि- रिति केवलस्यकत्वादादिरिति तदुत्थानन्तगुणोदयात्वलादिरिति कथनम् । अथासद्भूतव्यवहारस्यापोत्यमेव भेदद्वय प्रकटयनाह । असद्भूतव्यवहारोऽप्येव पूर्वोत्तसद्भूतवद्विधा द्विप्रकार परिकीतित कथित इति ॥६॥ व्याख्यार्थः जैसे केवलादिगुणसे युफ (केवलज्ञानरू५ गुणसे सहित ) आत्मा अर्थात् कर्मोके क्षयसे उत्पन्न जो प्रभूत ( महा ) अनुभव है; उस महानुभवस्वरूप भाव मय जो जीव हैं, वही उपाधिरहित केवलज्ञानसे संयुक्त निरूपाधिक आत्मा है । क्योंकि आत्मा संसारमयी अवस्थामे अष्ट प्रकारके जो कर्म है, उन कर्मासे उत्पन्न आवरणोंके अप्र- कट प्रभावसे सहित हुआ उपाधिसहित गुण जो मतिआदिक ज्ञान हैं, उनसे मतिज्ञानी अर्थात् उपाधिसहित आत्मा इस नामका भागी होता है। और यहांपर कारणके अभा- पसे कार्यका भी अभाव होता है, इस न्यायसे उपाधिसहित मतिनानादि गुणोंके अभा- से उपाधिसहित गुणी आत्मा भी नहीं रहता इसलिये उपाधिसे वर्जित गुण गुणीके भेदको भावनाकी सम्यक् प्रकारसे उत्पत्तिसे "अनुपच रितसदत" यह नयका भेद सिद्ध होता है । और सूत्रों जो "केवलआदिगुणसहित गुणी आत्मा निरुपाधिक है" इस वाक्यमें "केवल" पदके आगे "आदि" पद दिया है, वह कैसे संगत हो सकता है, क्यों कि-केवलज्ञान तो एक है ? इसका उत्तर यह है, कि-यद्यपि केवलज्ञान एक ही है; तथापि केवलशानसे उत्पन्न जो अनन्त सुख, अनन्त वीर्यआदि गुण हैं; उन गुणोंको विचमासे "केवलादि" यहापर आदि पद दिया है, अर्थात् केवलज्ञानके सहचारी अनन्त गुण सहित निरुपाधिक आत्मा यह अभिप्राय "आदि" इस पदका है । अब असद्भूतव्यवहारके भी इसी प्रकार दो भेदोंको प्रकट करते हुए कहते हैं । असद्भूत व्यवहार नय भी पूर्वोत्त सद्भूतनय के समान दो ही प्रकारका कहा गया है ॥६॥ अर्थतस्यासद्भूतव्यवहारस्य भेदद्वय सोदाहरणपूर्वक प्रकटयन्नाह । अव इस असमूतव्यवहार के उदाहरणसहित दोनों भेटोंको प्रकट करते हुए आचार्य इस अग्रिम सूत्रको कहते हैं । असंश्लेषितयोगेऽन यो देवदत्तधनं यथा । स्यात्संश्लेषितयोगेऽन्यो यथारो देहमात्मनः ॥७॥ भावार्थः असंमिलित योगमें जहां संबन्धकी कल्पना होती है, वहांपर प्रथम भेद अर्थात् उपचरितअसद्भूतव्यवहार होता है। जैसे देवदत्तका धन । और संमिलित (मिले हुए) योग जहां संवन्धकी कल्पना होती है, वहा द्वितीय भेद अर्थात् अनुपचारित असद्भूतव्यवहारनय होता है, जैसे आत्माके देह स्थित है ॥७॥ 1 ·બમવોજયો મુલ્ય દ્રવ્યાનુયોાતળા [ ११५ व्याख्या । अत्र द्वयोरपि भेदयोमध्ये अग्र्य प्रथमः असश्लेषितयोगे कल्पितसम्बन्धविषय उपचरितासमूतव्यवहारो भवेत् । यथा देवदत्तधनम, इह धनेन देवदत्तस्य सबन्ध स्वस्वामिमावरूपश्च जायते सोऽपि कल्पितत्वादुपचरित । यतो देवदत्त पुनधनञ्च कद्रव्य न हि तस्माभि भद्रव्यत्वादम-भूतभावनाकारणेनासभूतव्यवहार इति । तथा द्वितीयोऽन्य सश्लेषितयोगे कर्मजसबन्धे भवति । यथा आत्मनो जीवस्य देहमित्यास्ते तिष्ठति । अत्र घामदेयो सबवे देवदत्तधनसबन्धइव कल्पन नास्ति विपरीत भावना निवयत्वाधापनोवस्थायित्वादनुपचरित तथा भिन्नविषयत्वादसमूतव्यवहार इति ॥ ७ ॥ व्याख्यार्थः यहा इन दोनों भेदोंके अर्थात् उपचरितअसद्भूतव्यवहार तथा अनु- पचरितअसमूतव्यवहारके मध्यमे अप्रय, आगे ( प्रथम ) होनेवाला मुख्य भेद अर्थात् पहिला भेद संश्लेष (संबन्ध) का योग न होनेपर अर्थात् कल्पित संबन्ध माननेपर उपच- रितअसमूतव्यवहार होता है, जैसे “देवदत्तका धन" यह पिर देवदत्तका धनके साथ स्व- स्वामिमावरूपसे संबन्ध माना गया है, वह भी कल्पिता होनेसे उपचरित ( उपचारसे सिद्ध ) है । क्योंकि-देवदत्त और धन यह दोनों एक द्रव्य नहीं हैं, इस हेतुसे अर्थात् भिन्न द्र०य होनेसे देवदत्त तथा धनमें सद्भूत (यथार्थ) संबन्ध नहीं है, अतएव असद्भूतभावना करनेसे उपचरितअसद्भूतन्यवहार है । और अन्य ( द्वितीय ) भेद जहां मिलित योग है; अर्थात् कर्मजनितसंवन्ध है; वहां होता है। जैसे “जीवके देह स्थित है" यहांपर आत्मा तथा देहका संबन्ध देवदत्त तथा उसके धनके संबन्धके तुल्य कल्पित संबन्ध नहीं है, क्योंकि-'विपरीतभावनासे निवर्तनीय यहापर यह यावज्जीव स्थायो होनेसे अनुपचरित है, तथा जीव और देहके भिन्न विषयपनेसे असद्भूतव्यवहार है ॥ ७॥ अयोक्तविषयस्वामित्वमाह । अब उतविषयके स्वामित्वका वर्णन करते हैं । नयाश्चोपनयाश्चैते तथामूलनयावपि । इत्यमेव समाविष्टा नयचक्रऽपि तत्कृता ॥८॥ भावार्थः .थ, उपनय तथा मूलनय जैसे हमने इस ग्रंथ में निरूपण किये हैं, इसी प्रकार से नवचक्रनामक अंथमें नयचक्रकारने भी वर्णन किये हैं ॥८॥ व्याख्या । एते नया उthलक्षणाश्च पुन०पनयास्तथैव द्वौ मूलनयावपि निश्चयेनेत्यममुना प्रकारणव नयचापि दिगम्बरदेवसेनकृते शास्त्र नयचकपि तत्कृता तस्य नयचक्रस्य कृता उत्पादकेन समादिष्टा कथिता. । एतावता दिगम्बरमतानुगतनय चक्रपथपाठपठितनयोपनयमूलनयादिक सर्वमपि सर्वज्ञप्रणीतसदाग- मोक्तयुक्तियोजनासमानतन्त्रत्वमेवास्ते न किमपि विसवादितयास्तीति ॥ ८॥ १ विपरीतभावना अर्थात जो भावना देवदत्त और उसके धनके विषयमे है, उससे उलटी भावनासे यह सम्बन्ध रचा गया है ।

·यह ૨૨૬ ] શ્રીમદુરાગનન્ટેનેનરાજમાડાયા ચાલ્યા પૂર્વથત રુક્ષળસહિત નય, પપન તથા છે મૂકાય તે મને નિકાળ હૈં, નિરવચપસે પેસે ઉન્ડર શ્રીદેવસેન બાવાર્યત નવ શાસ્ત્રમાં મી કત નવ વાવ ( ર્તા) અર્થાત દિખ્ય દેવસેનાવાર્થનીને ફેં ફુલસે ચઠ્ઠ વાર્તા સિદ્ધ દુર્દ વિ-દિવાઘરમતિ નાત (ભનુસાર) નવનામ પ્રત્યે પતિ નય, પની તથા મૂઢનયાવિ સર્વ ફી ગ્રીસર્વજ્ઞપ્રણીત સત્રાબ્રિથિત ચુરી યોનના સે સમાનતત્ર અર્થાત હમારે સિદ્ધાન્ત સમાન હી હૈ કસમ વિનિત મત વિસંવારપન ર્થન નહીં હૈ ૮ મય પુનરપિ તામ્ય વિસ્વરયો. સમાનતસ્ત્ર–મુવરાજા કર ઝિર મી વેતાશ્વ તથા હિનાખ્યો. મતને સમાનતંત્રતા (અવિરુદ્ધરાત્રતા) હૈ ફસ વાર્તા કપરા તે દુયે ફતે હૈં વદ્યપીહાર્યો જ તલ્યાંરમપ स्फुटम् તથાપ્યુશન્યાસ વાતે વાન્તરામના nei માવા વદ્યપિ હમારે તથા શ્રીવનની ાિન્ડર થનમે કુછ મી મર્યા મેટ ન હૈ ા તથાપિ પાડી શૈત્રીજો વિપરીત પાસે પારને રવને જ વેવસેનની યુજી કાન્તરાત્માને સંતપ્ત રહે હૈં ૧ || બાહ્ય યદ્યપિ તસ્ય વનસ્ય દિવસોડપિ તયાWા ૨વેતમજૂળ પુર પ્રદે યથા યાદ દ્રાવિપરિજ્ઞાનોપયોજિનિ નાવિવારે મેવો વિષયમેવો નાહિતા અમથીબ વિવમેવત્વમેવ શબ્દારો મિપિ પાઠાંતરત્વજ મિપિ રોષ વથા ટ્રિ-કર્યો પ્રયોગનવન્તસ્તા રાજ્સ્થાકયોના 1 તથતિ વેવલેનો વિવર હમશલ્પા વિપરીતરિમાલયાહ્ય તાદશત્રેન શર્દાતાશન વોલ્યા જવાન્ત- રાત્મનાક્તર પરિણામેનેબ્ધનુર્વાદ્યતે વિદ્યતે ઇર્ષાવો હ્યસ્ત પતાપરા છવ મવૃત્તિ નિનારનેતિ | થતો “યવર જ મત હ. વરીયા વતિ રામમો દ્રાક્ષ | બસમાં તુ દવા તથાપિ રવિ- -ઘતે રેત ” ફત વવનાથોમાનવતfસદ્ધાન્ત શુદ્ધપરિભાષા ત્વત્તા સ્વરૂપોકલ્પિત સંસ્કૃતમાલયા શ્રોવીતરાયોર્ભાિવમય નવીન્ય વિર વચ્ચે પ્રમાવ હાઇપયતીત્યર્થ છે વાત્યા યદ્યપિ રસ વિન્ગર વેવસેન તથા રુમ ફેમિ (તાન્વર) છે પ્રદ ઐસે હોય તૈસે કર્યા સ્પષ્ટપણે ફલ દ્રવ્યાપદાર્થો જ્ઞાન સપોળી નય વિનામે ઝર્થ અર્થાત વિષય મે નહીં હૈ થ વેતાશ્વર, દિલાન્ડર વો દી કર્ય શાનેરા વિષય મેવ ફી હૈ, રદ્ધા (રાજી રજના) છ પાઠમે હૈ કસ પાઠ- મેલે કુછ મી દોષ ન હૈ, ક્યોંવિ-નૈવાહિશા પ્રયોગન મેં ફ્રી રૅ, રાતો તૈયાયિ- ઢિયે અયોન હૈ. તથાપિ ચંદુ રિવ્ર વેવસેનની ઉમરૌરી (વિપરીત પરિમાપા) અર્થાત્ અર્થ સમાનતા ઔર રાશી અસમાનતાણકૌસ્ત્રી અન્તર- ·1 • िद्रव्यानुयोगतर्फणा [११७ गपरिणामसे युक्त होने के कारण 'संत है; क्योंकि-जो ईध्यायुक्त होते हैं, आभ्यन्त- में बिना हरण ही संतापमें परायण होते हैं। और हमारा चितितो देवसेनजीसे "अन्यके खेतकी दाख जब गधा चरता है; सब हमारी कोई हानि नहीं होती है; तथापि अयोग्य देखकर चित्त खेदित होता है" इन वचन (न्याय ) के अनुसार दुःखित होता है। क्योंकि-देवसेनजी यथोक्त श्रीजिनभगवान के सिद्धान्तसे सिद्ध जो शुद्धपरिभाषा है; उसको त्यागकर निज कपोलकल्पित संस्कृतभाषासे श्रीवीतरागकथित अथ के विषयको ही अङ्गीकार करके और नयचक्रनामक नवीन अन्थ(शाख)को रचके अपना प्रभाव (प्रमुख) प्रसिद्ध करते हैं। यह इस श्लोकका अर्थ है ॥ ६॥ अथ बोटिकताभिमतविपरीतपरिभाषा दर्शयन्नाह । अब वोटिकमतके अभिमत जो विपरीत परिभाषा है; उसको दर्शाते हुये कहते है। तत्त्वार्थऽपि नयाः सप्त पश्चादेशान्तरेऽपि वा। अन्तभूतौ समुद्धत्य नवेति किमु कल्पते ॥ १० ॥ भावार्थः तत्त्वार्थसूत्रमें भी सप्त (सात) ही न कहे हैं; और मतान्तरमें भी जुसूत्र और एभूतका शब्दनयमें अन्तर्भाव मानकर पाच ही नय माने हैं; और देवसेन- जी इन सातमे अन्तर्भूत जो द्रव्यार्थिक और पर्यायार्थिक हैं; उनको उनमें से अलगकर नव ९ नय कैसे कल्पते हैं ॥ १० ॥ व्याख्या | तत्वार्थसूत्र नया. सप्त उक्ता. पुनरादेशान्तरे मतान्तरे तव नयाः पञ्च प्रतिपादिता । तथा च तत्सूत्रम् “सप्त मूलनया पत्त्यादेशान्तर” मिति शब्द. समभिक , एचभूतेति नयत्रिक शब्दन इति नाना सहीताना तयाणामेवक नाम शब्दनय इति ज्ञायते । प्रथमे चत्वारोऽतस्त: सह पञ्चनया इति । अर्थककस्य भेदाना शतमस्ति । तत्र च मप्तशत तथा प-चतमेव मतद्वयेऽपि भेदकल्पनम् । तथोक्तमायके "किकीय महाविहो सत्तणयसया हवति एमेवे। अण्णोविहु आएसो ५ सयाण पाणतु ॥ १॥" एतादृशीं शाखारिभाषा स्यात्वा द्रव्याथिकपर्यायाथिकनामानावेवतावितावाचत्य दूरे कृत्वा न नया कथिता इति किमु कल्पते । देवसेनेन क प्रपञ्च क्रियते ॥१०॥ व्याख्यार्थः उत्वार्थसूत्रमे भी सात ही नय कहे हैं, और वहां ही मतान्तरमें पांच नय प्रतिपादन किये हैं। और पंचनयप्रतिपादक उनका सूत्र भी यह है "सप्त-मूलनयाः पञ्च- स्यादेशान्तरम्' अर्थात् मूलनय सात हैं; और मतान्तरमे पांच नय हैं ।। शब्द, समभि- रूढ तया एवंभूत यह जो तीन नय कहे हैं; इन तीनोंका संग्रह, करनेसे शब्दनयरूप एक ही नाम होता है ।। इस कारण नैगम, संग्रह, व्यवहार, और ऋजुसून यह पहिले चार तथा इन तीनों (श०६, समभिरूढ़, एवं भूत) का एक शवनय ऐसे मिलकर पाच नय होते हैं । और एक एक नयके सो १०० भेद हैं; उनमें जिस मतमें सात नय हैं, वहापर सातसो

·११८]
શ્રીમદ્રાન વન્દ્રનૈનાઅમાત્યાયામ્
७०० भेद और जिस मतमें पांच नय माने हैं; उसमें ५०० पांचसौ भेदोंकी कल्पना है।
यही विषय आवश्यकनामक ग्रन्थमें भी कहा है। उसकी गाथाका भाव यह है "एक
२ नय सौ सौ भेदसहित है, इस प्रकार सप्त नय सातसो हो जाते हैं, और अन्य मतके
अनुसार भी पाच नय पाँच सौ हो जाते हैं ॥१॥" इस प्रकारकी शाखीयपरिभाषाको
त्यागकर द्रव्यार्थिक तथा पर्यायार्थिक नाम दो नयोंको जिनका कि-इन्ही सप्त या पंच भेदों-
मे अन्तर्भाव है, उनको उन सात था पांचमेसे दूर करके देवसेनजीने नव नय कहे हैं; सो
इस प्रकार देवसेनजी क्या प्रपंच करते हैं ॥ १० ॥
पुनश्चची कथयन्नाह ।
और भी इस विषय विशेष चर्चा (विवाद) कहते हुए इस सूत्रको कहते हैं ।
यदि पर्यायव्यार्थनयौ भिन्नी विलोकिती।
अपितानपिताभ्यां तु स्युनकादश तत्कथम् ॥११॥
भावार्थः यदि द्रव्यार्थिक तथा पर्यायार्थिकनय सप्त भेदोंसे मिन (जुदे)
देखे गये हैं, तो अर्पित तथा अनर्पित इन दोनों भेटासे एकादश ११ ( ग्यारह )नय क्यों
नहीं मानते ॥११॥
व्याख्या । यदि पर्यायार्थद्रव्यार्थनयो मिनी विलोकिती पृथक् दृष्टी तत्तस्मान्नव नया इति कथितम् ।
तत्तस्मादपितानपिताम्या सहेकादश नया इति कथ न स्युरपि तु स्यु । मावार्थस्त्वय नैगमसड हव्यवहार-
भेदाधो द्रव्याथिकस्विधा, पर्यायायिकश्चतुर्षा-ऋजुसूत्र, शब्द, सममिरूड, एवभूति । अस्तिानपिनो सवारी
सामान्यविशेषपर्यायौ तौ च द्रव्यपर्याययोश्चेति । तथा हि सामान्य द्विप्रकारमूद्ध तासामान्य तिर्यसामान्य
च । तयोर्वतासामान्य द्रव्यमेव, तिर्यक्सामान्य तु प्रतिव्यक्तिपरिगतिलक्षण व्यञ्जनपर्याय एव स्थूला.
कालान्तरस्थायिन. शब्दाना सङ्कतविषया व्यञ्जनपर्याया इति प्रावनिकप्रसिद्ध । विशेषोऽपि सश्यविवर्त-
लक्षण पर्याय एकान्तमवतीति नेताभ्यामविकनयावकाश
व्याख्याः यदि द्रव्यार्थिक तथा पर्यायार्थिक नय भिन्नरूपसे अर्थात् पृथक्तासे
देखे गये हैं, और उसी कारणसे नव ९ नयका तुमने कथन किया है, तो अर्पित और अन-
पित भेदोंको साथ मिलाके एकादश ११ नय क्यों नहीं होने किन्तु अवश्य हो।भावार्थ
यह है, कि-नगम, संग्रह, तथा व्यवहार इन भेदोंसे प्रथम जो याथिक नय है; वह तीन
प्रकारका है, और ऋजुसूत्र, शब्द, सममित तथा एवंभूत इन भेदोस पर्यायार्थिक चार ४
प्रकारका है। और अपित तया अनर्पितरूप जो दो भेद हैं; यह भी सामान्य और वि-
शेपके पर्याय हैं; और द्रव्य तथा पर्यायमें रहते है। सो ही कहते हैं; कि-सामान्य दो प्रकार-
का है, एक ऊर्ध्वतासामान्य और दूसरा तिर्थसामान्य, इनमें से अतासामान्य तो द्रव्य-
१९५ ही है, क्योंकि वह सब पर्यायोंमें साधारणरूपसे रहता है, और तिर्थसामान्य प्रति-
॥ ११ ॥

·- युक्त होते द्रव्यानुयोगतर्फणा [ ११९ व्यक्ति ( घ८ ५८ आदि व्यक्ति) सहश परिणाम लक्षणे व्यंजन पर्यायमें ही रहता है; क्यों कि-स्थूलरूपसे कालान्तरमे ठहरनेवाले और शब्दोंके संकेत गोचर व्यंजन पर्याय है; ऐसी प्रावचनिकोंकी प्रसिद्धि है । और सादृश्यरूप विवर्त लक्षणसहित विशेष है; सो भी पर्यायमे ही अन्तर्गत होता है; इसलिये सामान्य विशेषसे अधिक नयका अवकाश नहीं है ॥ ११ ॥ संग्रह व्यवहार च यदीमो युद्धक्य केवलम् । तदाधन्तनयरतोके कि न युद्धक्य हि तावपि ॥ १२ ॥ भावार्थः यदि संग्रह तथा व्यवहारनयमे अर्पित तथा अनर्पित हैं; अर्थात् अन्तर्भूत होते हैं, तो द्रव्यार्थिक हैं, तो द्रव्यार्थिक पर्यायार्थिक यह दोनों आदिके तीन नय और अन्तके चार नय समूहमे क्यों नहीं योजित करते ? ।। १२ ।। व्याख्या । अथ सहे च पुनर्व्यवहारे यदीमावपितानपितो युथ त धन्तनयस्तो तावपि किं न युथ इति । यद्य व कथयथ अर्पितानपितमिद्धरित्यादिसूष्वपिता विशेषा अनपिता. सामान्या તન્નતા વ્યવહારદ્ધિવિરોધનક્વન્તર્મવતિ બનવતા લડપ્રન્ટેન્ડે મંન્ત તવા બાપુ પ્રથમેક્વન્તપુ પાશ્ચાત્યેષ नयस्तो विमो द्रव्यपर्यायो कथ न युञ्जीत सप्तनयसम्बन्धसिद्धरिति विचारणीयम् । सिद्धान्ते श्रीजिनवाणी सतनयावतारिका एवास्ति न न्यूनाधिका। यत सेंकित नए सत्तमूलनया पण्णत्ता त जहाणेगमे, सगहे, ववहारे, उज्जुसुए, सद्दे, सममिढे, एवभूए । इत्यादिसूत्रपाठोऽपि ज्ञेयोऽतस्तत्सूत्रमार्ग त्या "नया न" इत्यधिकयोजना न साधीयसी । अथान्तर्भूतानां पृथक्करणमपि पिष्टपेषणमेवेति ॥ १२ ॥ व्याख्यार्थः यदि इस अर्पित और अनर्पितको संग्रह तथा व्यवहारनयमें संमिलित फरते हो तो उस द्रव्यार्थिक तथा पर्यायाथिक नयको भी क्रमसे आदिके तीन नयस्तोकमें और अन्तके चार नय समुदायमे क्यों नहीं संमिलित करते। यदि आप ऐसा कहें कि- “ अपितानर्पितसिद्धः” इत्यादि सूत्रों अर्पित विशेषरूप हैं; और जो अनर्पित हैं, पह, सामान्य हैं। इसलिये इन दोनोमेसे अर्पित तो व्यवहारआदि विशेषनयों में अंतर्भूत होते हैं, और अनर्पित सडग्रहनयमे अन्तर्गत (शामिल) होते है, तो आदिके तीन और अन्त- के चार नयोंके जो समुदाय हैं, उनमें इन द्रव्यार्थिक तथा पर्यायाथिकको क्यों नहीं युक्त (शामिल) करते हो ? क्योंकि सात नयोका जो संबन्ध है, उसकी सिद्धि होती है; ऐसा विचार करना चाहिये। अर्थात् सिद्धान्त( शास्त्र )मे श्रीजिनवाणी सात नयोका ही अ- पतार करती है, सातसे न्यून (कम) अथवा अधिक नयोंका अवतार नहीं करती उसकी भी सिद्धि होजायगी क्योकि-"सिद्धान्तमें सात मूलन कहे गये हैं, वह जैसे नैगम १ संग्रह २ व्यवहार ३ ऋजुसूत्र ४ शब्द ५ ममभिरूढ ६ और एवंभूत । इत्यादिरूपसे सूत्रका पाठ भी जानना चाहिये। इसलिये उस सूत्रके मार्गको त्यागकर नय नव हैं।

·१२० ]: શ્રીમદ્દાનવનૈનાબમાવાયામ ऐसा कहकर- जो अधिक नयोंकी योजना करते हो सो अच्छी नहीं है। तथा द्रव्यायिक और पर्यायार्थिक जी- क्रमासे प्रथम तीन और अन्तके चार नयोंके स्तोक में अन्तर्भूत हैं; इनकी उनसे जुदे करना है; सो भी पिटपेषण ही है ॥ १२ ॥ मथ नयम के द्रव्यपर्यायौ यथान्तर्भवतस्तदर्शयति । अब जिस प्रकार से सात नयों में द्रव्य तथा पर्यायका अर्थात् व्यार्थिक और पर्याया- थिक नयोंका अन्तर्भाव होता है; उस प्रकारको दर्शाते हैं। पर्यायाथिकनामानो नयाः स्युरन्तिमस्त्रियः । द्रव्याथिकनया चत्वारः प्रथमे पुनः ॥ १३ ॥ भावार्थः अन्तक तीन नय पर्यायार्थिक नाम के धारक हैं। और इसी प्रकार पहिले चार ४ नथ द्रव्यार्थिक नय हैं ॥ १३ ॥ व्याख्या । मन्तिमालय शब्दसमभिरूढवभूतास्यास्त्रय पर्यायाथिका कय्यन्ते । तथा प्रथमे पत्यारो नंगमसम्बहल्यवहारजुसूत्राख्या द्रव्याथिकनया इति ॥ १३ ॥ ચાલ્યા ગન્ત તીર કર્થાત રા સમઢિ શૌર પર્વમૂત ચહુ તીન નો પર્યા- यार्थिक कहे जाते हैं। तथा आदिके नैगम, संग्रह, व्यवहार और ऋजुसूत्रनामक यह चार न्यार्थिक नय हैं ॥ १३ ॥ अथ य आचार्या नयावतार कुर्वन्ति तेषा नामान्याह । अब जो आचार्या नयों का अवतार करते हैं; उनके नामों को कहते हैं। इत्याह च महाभाष्ये क्षमाश्रमणपुङ्गवः । जिनभद्रगणिः सर्वसिद्धान्तमतपारगः ॥ १४ ॥ भावार्थः, अन्तके तीन नव पर्यायार्थिक हैं, तथा आदिके चार ४ नय द्रव्या- र्थिक हैं; इस पूर्वोक्त कथनको महाभाष्यमे क्षमाश्रमणपुङ्गव तथा सब सिद्धान्तमतके पा- रंगत 'श्रीजिनमद्रादि कहते हैं ॥ १४ ॥ व्याख्या । तब महाभाष्ये विशेषावश्यके क्षमाश्रमणपुङ्गव क्षमाश्रमणप्रधान श्रीजिनमद्रगणिराचार्य इत्याह । इतीति कि पूर्ववद्य आद्याश्चत्वारो नया द्रव्याथिका, अन्तिमात्रयो नया पर्यायाथिका इत्याह ॥१४॥ व्याख्यार्थः उस महाभाष्यमें अर्थात् विशेषावश्यकनामश्रथमें क्षमाश्रमणपुङ्गव अ- સ્થત ક્ષમામુળધારી મુનિયોને શ્રેષ્ઠ તથા સંપૂર્ણસિદ્ધાન્તમ પારંપાત થત સવ સિદ્ધ- न्तोक वेत्ता श्रीजिनमद्रनामक गणि 'आचार्य' आदिके चार ४ नय तो द्रव्यार्थिक हैं; तथा अन्तके तीन नय पर्यायार्थिक हैं, यह जो पूर्वश्लोकमें कहा है, ऐसा ही कहते हैं ।। १४ ।।

·. f । द्र०यनया - દ્રવ્યાનુયોગાતળા [ १२१ इत्याह सिद्धसेनोऽपि आधा द्रव्यानयास्त्रियः । द्रव्यावश्यकलोनातहजुसूत्रो न संभवेत् ॥१५॥ भावार्थः और सिद्धसेनज़ी भी आदिके तीन नयोंको द्रव्याथिकनय कहते हैं, और शेष पाराको पर्यायार्थिक कहते हैं; क्योंकि द्र०यके वर्तमानमात्र पर्यायके कहनेसे ऋजुसूत्र द्रव्याथिकनय नहीं संभव हो सकता ।।१५।। व्याख्या । पुन सिद्धसेनोऽपि सिद्धसेनदिवाकरी मल्लवादी ताकिक .प्रथमे त्रयो नैगम १ सग्रह २ व्यवहारलक्षणा अन्तिमाश्चत्वारो नया ऋजुसूत्र १ २०६ २ सममि ३ भूताख्या पर्यायायिकनया इत्याह । एवमवरेऽपि सिद्धान्तवेदिन आचार्या एनमेवार्थमाहुरिति । आधा द्र०पनयास्त्र इत्यत्र सूत्र १ २०८ २ समभिः ३ एचभूतमिता इति । तथा च “વ્યાયામતે સર્વે પર્યાયા खलु कल्पिताः । पतत्ववयि द्रव्यं कुण्डलादिषु हेमवत् ॥१॥ पर्यायार्थमते द्रव्यं पर्यायभ्योऽस्ति नो पृथक् । यतरनिया हटा नित्यं कुत्रोपयुज्यते ॥२॥ इति न्यार्थपर्यायार्थनयलक्षणादतीतानाग-पर्यायप्रतिपक्षी ऋजुसूत्र शुद्धमर्थपर्याय मन्यमान. कथ ध्यायिक. स्थादित्येतेषामाशय । इति तेषामाचार्याणा मत ऋजुसूत्रनयो द्रव्यावश्यकविषये लीनो न समवति । तथा च "उज्जुसुयस्स एगे अणुव उए। दबावरसय पृहत्तणन्थि ।" इत्यनुयोगदारसूत्रविरोघ । अथ च वर्तमानपर्यायाधारस्वव्यासपूर्वापरपरिणाममाधारणभूतासामान्य द्रव्यांशा १ साहश्यास्तित्वरूपतिर्थक्सामा- न्य द्रव्यात । एषु चकमपि पर्यायनयो न मनुते तदा जुसूत्र, पर्याय इति कथयत एतसूत्रा कथ मिलति । તત વાળાતલંબિદ્રવ્યવાવી ધૂનું સૂત્ર , તત્તમાનપર્યાયાપદ્રવ્યવાવી ધૂનું સૂત્ર દ્રવ્યનય તિ कथनीयमिति सिद्धान्तवादिना मतम् । अनुपयोगद्रव्यांशमेव सूत्रपरिमाषितमादायोत्सूत्रताकिकमते नोपर्याय - पदमप्युपपद्यत इत्यस्मदेकपरिशीलित यथेति ॥१५॥ व्याख्यार्थः पुनः मल्लवादी और तार्किक जो सिद्धसेनजी दिवाकर हैं, वह प्रथमके नगम १ संग्रह २ तथा व्यवहार ३ ०५ तीनों नयोंको द्रव्यार्थिकनय कहते हैं, और अन्तके ऋजुसूत्र १ २०८ २ समभिरूढ ३ तथा एवंभूत ४ इन चार ४ नयों को पर्यायार्थिक- कनय कहते हैं । और इसी अर्थको सिद्धान्तके जाननेवाले अन्य आचार्य भी कहते है, अर्थात् सिद्धसेनजी और उनके अनुगामी अन्य आचार्योंके मतमे भी ऋजुसूत्र १ शब्द २ समभिरूढ ३ और एवंभूत ४ इन चार नयोंसे वर्जित आदिके तीन नय द्रव्याथिक हैं । और "द्रव्यार्थिकनयके मतमें सब पर्याय निश्चयरूपसे कल्पित हैं, क्योंकि-सव पर्यायोंमे બન્યથી (મનુનામી) દ્રવ્ય સમાવિષ્ટ હોતા હૈ જૈસે લુન્ડસ્ટસાવિ પર્યાયને સુવર્ણ દ્રવ્ય છે १६ 7 ·- I ૨૨૨ ] શ્રીમદુરાન વન્દ્રનૈનાઅમાદ્યાયામ સૌર પર્યાય મત દ્રય પણે મિત્ર નહીં વિ પર્યાવસે નો અર્થથી દહ હૈ કસ અર્થનિયા નિત્ય ડાયોકે હી હોતા હૈ. અર્થાત સુવ ગુન્હારિ તથા મૃત્તિા વાવિ પોતે નો સામૂળ તથા નધારાદિપ સહિયા દઢ હૈ, વહૂ નિત્ય નહીં હૈ, વોર્િપયો નષ્ટ હોને પધાતુ વહી સુવર્ણ તથા મૃત્તિel પદ્રવ્ય રોષ જતા હૈ ૨ ” ય ટ્રાચિવ તથા પર્યાયાર્થિની સૂક્ષળ હૈં, ફુલ હિવે અતીત (મૂત) તથા અનામત (મવિખ્ય ) પર્યાય પ્રતિક્ષેપ (દૂર નેવાડા) શુદ્ધ કર્થ પર્યાયો માનતા અનુસૂત્રના તૈયાર્થિ બિલ રતિસે હોવે પેસા ન ભાવાર્યો. મિકાય હૈ. ઉસ કારણ થાવાને મતમે ઝઝુત્રનય દ્રવ્યાવ के વિષયને હીન હોતા હૈ ઔર કસ કાર છે કનુસુથરતા ને જુવ કરે છે વળ્યાં- રેતાયં પુદત્ત બન્યિ” રસ અનુયોદ્ધા સૂત્ર વિરોધ દો. શૌર વમાન પર્યાય બાધારભૂત તથા નિબદ્રવ્ય પૂર્વાપર પરિણામને સાધારણ દ્વૈતાસામાન્ય દ્રવ્યારા હૈ 1શ સાદર સવ ને સમાનતા અસ્તિત્વરૂપ તિર્યસામાન્ય મી દ્રથાંસ હી હૈ ૨ || ૌર ફતે હોમી પર્યાયનય નહીં માનતા ત અનુસૂત્ર પર્યાયાર્થિ હૈ રેસી શહને- વા વદ્દ સૂત્ર વૈસે સંત હોતા હૈ ! ફલ પાર ક્ષખિ ટૂથો વાળા તો સૂક્ષ્મ ઋગુસૂત્ર હૈ, ઔર ઇસ ડસ વર્તમાનપર્યાયો પ્રાપ્ત હુણ દ્રવ્યો કહનેવાથી ધૂનુ- सूत्र હૈ, હેતે ઋજુસૂત્રો દ્રાર્થન) ના વાહિયે યહ સિદ્ધાન્તવાડિયા મત હૈ ! ૌર સૂત્રપરિમાષિત (સૂત્રો) અનુક્યો ન્યારા. હેર સૂત્રવિદ્ધ નેવાકે તારું (નૈયાય) છે મતરે નો પર્યાયપ૦ મી સિદ્ધ હોતા હૈ यह हमारा मुख्यरूपसे निर्धारित સિદ્ધાન્ત હૈ . ૨૫ વમન્તતાનાં ચાહુપાશ ચં વૃયા પન્ન હિ થયો સપ્તવમેરો મનાડ જ હું ૧દા માવાર્થ રૂપ પ્રશાસે અન્તર્મુત દ્રવ્યર્થ શૌર પર્યાયાર્થિન रूपसे उपदेश कैसे हो सकता है ? और यदि ऐसा कहो कि मतान्तर में पांच नय हैं; उनमें दो મિજાવર વસે સાત ન માનતે હૈં સતી પ્રા૨ હમારે ફન ના મી મિક્સ કરી દો સો નહીં ક્યોં િફમ નો પાસે મિત્ર તો માનતે હૈં, ન વિષયમે હૈ, ઔર તુમ્હારે તો નવમે વિંવિન્મી વિષયમે નહીં જતા મિન્ન કપરા ન ો સતા | ૨૬ વમન્તતાનામન્તવિતાના દ્રવ્યપર્યાયાધિનાં પૃથમિક્સ રૂપા વથ છd યાતું ! યય યયત મતાન્તરે જ નયા સન્ત તેવુ વિન મિશ્રિત તો નવસMમિતિ વ્યવહારો ગાયતે તેન દયો. પૃથપાસ્તસ્માપિ द्रव्याथिका પર્યાયાધાયો. પૂછુપદેશ મવિષ્યતીતિ રેન वक्तव्यम् । शब्दसमभिरूढवभूतानां વિજય મેલોડતિ तव વ્યાયપર્યાયાધિયોરપિ સતનો fમન્નવિષયa વરાયત ધાર્યા -- नयाना यथा T ·દ્રવ્યાનુયોાતળા [१२३ જ ત્રવાળા નાનામેડા સશા સંઘ નયપ તિમતિ પરન્તુ વિષયો fમનો વર્તત બત્ર 7 વિષય મિત્રો જ યતિ : પુનર્જે દ્રવ્યયનથ0 વશ ૨૦ મેવા તાતે સર્વે શુદ્ધાશુદ્ધસદ્મવિસ્તર્મવન્તિ, જે ૨ મેવા પર્યાયાધિનયસ્થ શતાને સોંપ્યુરતાનુપતિવ્યવઠ્ઠા શુદ્વાશુદ્ધનું સૂત્રવિષ્યન્ત મંક્તિ ! નવીવાર વિષયમે મિજાય તે 7 ધાન્ધવ, સાત્વેવ, તયાવસપ્તમમણે ભેટ- પ્રાર્થના-નપતસજ્વાયત્ત્વઝાઝુનયમહેર મિન્નમનનયાન ૨ સપ્તણૂકન પ્રક્રિયા વમેતે ! પતસુધીવિકૃમ ? હત્યા પૂર્વોક્ત લિતિરે સાત થવા મત મેરે પાન નમે અન્તવ ચે પાયે જેણે દ્રવ્યાર્થિવ તથા પર્યાયાર્થિ ના fમન્નવસે કપરા ( નિબળ) હે ક્રિયા નાવે ? અર્થાત્ સત યા વંજ નસે મિઝ ફનો થર થયુ હૈ કિ ઉન્હીં નૈન, સંપ્રદ ફના અન્તર્માર હૈ ? વાવિ પેસા હો કે અન્યમનમેં ફી ની હૈં કન પાંવ સમમિ ર પર્વમૂત ફન વોનો મિસ્ત્રી તેને “સાત ન” હેતા વાર જોતા હૈ, જિસસે સમમિત શૌર પર્વમૂતા પૃથક્ કા ક્રિયા માયા હૈ, યેસે ફી હમારે મી દ્રવ્યા િતથા પર્યાયાર્થિવ ફન રોનો નયા મિન્નકપતાસે કપરા ફોન તો પૈસા નહીં વધુના વાહિયે ક્યોંકિ નૈસે શત્રુ સમમિe૮ ર પર્વભૂત નર્યો વિષય હૈં, જેણે હી કા મ મૂક્યાર્થિક તથા પર્યાયાર્થિવ જાતો નોંતે વિષા વિટામો ૧ શીર રાબ્દ, સમિર્દ તથા પર્વમૂત ફન તીજી સંજ્ઞા સંપ્રદુ શરણે પંન ના થર વિષા હૈ, પરન્તુ વિષય મિત્ર ૨ હૈ, બોર દ્રવ્યાજ તથા પર્યાયાર્થિવ વિષય સમ Rયસે fમન્ન નહીં હૈ, અર્થાત્ કમિન્સ ફી હૈ ા ીર રાલ્ફળાવિ૦ નય તો મિન્નવિષયવહેં, શૌર નો દ્રવ્યાર્થિન તેરા ૨૦ મે હે યે હૈં, વહુ સવમી શુદ્ધસંદ્દ શુદ્ધસંકારિ- જે અન્તત દો નાતે હૈં, તથા નો પર્યાયાર્થિની પદ્ ૬ મે વયે યે હૈ, વહુ મી સવ પતિન્યવહાર શી અનુપતિવ્યવદ્દાર તથા શુદ્ધ કૌર અશુદ્ધ ગgબૂત્રના બન્તભૂત છે નાતે હૈં કૌર ચરિ “મોવીન્યાય (નો જો હૈ, વદ્દી છીવ (વૈ8) હૈ ફૂલ ન્યાય) સે મિન્ન વિષય માનકર fમને નય તે દો તો “યાવચેવ” પવિત્ હૈ દી “સ્થાનાઢ્યવ” થંવિત નીં ફ્રી હૈ ફત્યાદિ એમની મધ્યમે શોટિ (છો) પ્રહાર અર્પિત, મનર્વિત, સર્વ તથા તત્ત્વો અદ્દલ નેવારે નય મેવસે સૌર મિન ૨ ના વાવ (નિ) સે નો સપ્ત મૂઢની માને પાયે હૈં, ઉની પ્રખિયા સર્વથા મં દો નાયમાં અર્થાત મૂઢનય સાત હૈ ચ સિદ્ધાન્ત = રહેવા ચાહ વિષય શુદ્ધિમાન વિવારના વાહિયે . તાત્પર્ય યહ િાતા વિષય મી થી ભિન્ન માનર નર્ય મેવજી ત્પના ફરતે હો તો મૂર્વ ની સાત ૭ હૈં, ય પ્રક્રિયા સર્વથા દૂર નાયગી ૨૬ વિષયમેવેન નીમેતરિશ્ચય સામાન્ય મઘમધે, વિશેષ- જવ અતિ तदा ·૨૨૪ ] શ્રીમદુરાન વન્દ્રનામાવાયામ્ નીમવ્યવદ્યારબ્ધ, વોનયતા યુધ્ધા વડેવ નયા નિપજ્યત્તિ દૃતાદશી પક્ષના રાષ્ના wોયતુ હોમથું ! વ ચતિ વિષય સે હી વય મેવ વીર ધારતે તો સામાન્ય નામો સંઘ મધ્યમે શીર વિશેષ તૈમો યવહારની મધ્યમે યોનિત નવા તુમ્હારે મત પદ્ ૬ ઠ્ઠી નય સિદ્ધ હોતે હૈં, અર્થાત્ નામ સામાન્ય ઘર વિશેષ જ દોનોં મેવ નવા મા સંગ તથા વ્યવહારને ઉત્તમૃત છે કા તવ સૈમનકો જમાવ હો નાનેસે છ (૬) ફ્રી નય ૨૬ ના ફસ પ્રશ્નાર પક્ષની શંાજો દૂર વને િથ પ્રિમ ઋો તે હૈં ! સંગ્રહાલ્યવાવ મોડપિ પૃચવવત્ત ! तपादलकराभ्यां स एतौ तु पृथंग हि ॥१७॥ માવા ર ર વયવહારનય તો તૈમન હી મિત્ર મી વેવાં નાતા હૈ ફસ્ટિચે તથા વ્યવહારસે સંસ્કાર વિષયો ધારણ નેવાહી નૈ ફન રોનો પૃથક્ હૈ, શૌર કન્યાર્થિવ તથા પર્યાયાર્થિ ચટ્ટ વોન સપ્ત નયસે સર્વથા અહીં મી મિન્નવિષય નહીં હૈં ૨૭ થાક્યા પ્રતિ-યદ્યપિ તદ્દન વ્યવહારનયે જ જૈમનસ્ય સામાન્યવિરોષપર્યાયાવન્તર્મવાર્તા- થાપિ પ્રા થવઠ્ઠારાઘ વિશ્રાવણાન્તાને નામી મિત્રોડ િમવતિ કરુ -બ્રહું છું નષ્ટ્ર પવિઠ્ઠ ત ોફ મર્યાન્તિો ! તમય સોળસો સોવેવ પાયેવ સત્તબ્દ છે ? ફત્યાદિ સરકા વિવાપિ મિન્નવિષયવાને મનયોડપિ તાયા fમન્ન પ્રતિવાવિત તુ પુન દત્ત દૌ કાર્યાયાધી पृथक મિત્રો સ્થિતો નમાવિનવેગો ન હિ સમવત' ! બમિન્નવિષયવૈાતુ તેઓ વિયોગ્ય નવમેરાશાન્તર: મુિ ધ્યત કૃતિ છે ?૭ || ચાત્યા યવનિ સંગ્રહના તથા ઠંયવહારનયને નામછે સામાન્ય ર વિરોષ ચટ્ટ તો પર્યાય અન્તર્મૂત હો નાતે હૈં, તથા િહ વાહી પ્રશાં િદદાત્ત સ્થાને સંપ્રદું તથા વ્યવહાર નયણે નામ મિન્નવિષયમી હોતા હૈ. હેતા હો ભી હૈ | ફિલ જાળસે હી મિત્ર વિષય હોનેસે તૈમન મી ડન વોનો સંગ્રહ શૌર વ- શાનયોલે મિક્સ અંતિપોવન વિથા યા શૌર ચટ્ટ દ્રવ્યાર્થિવ તથા પર્યાયાર્થિક તો નમસંપ્રહલાવિ નયસ મિસ્ત્ર વિષયને ધાર નë સમર્થ હોતે નિ સ નહસે મવિષય હૈ અતઃ ઇન સાતસે મિત્ર સત નો એ સ્થાનમેં નો ૧ મે હૈં જેવા મિત્ર સારા પૈસે તે શું છે ૭ | પુનરેનમય પ્રતિશિલ્લાહ ! બવ પુનઃ ફૂલ અર્થ કપ શરતે ફુણ તે હૈં.

·-- દ્રવ્યાનુયોતિબા [ १२५ कुर्वनवं समाप्नोति वितिय विभाजनम् । जीवादिवन यात्र प्रयोजन नियोजनम् ॥ १८ ॥ भावार्थः इस प्रकार से विभाग किये हुये पदार्थका पुनः विभाग प्राप्त होता परन्तु यहां जीवआदिके सदृश विभागके प्रयोजनकी नियोजना नहीं है ॥ १८॥ व्याख्या। एवमनया रीत्या नव ९ नयान् कुर्वन् रचयन् विमतस्य विमागीकृतस्य विभाजन विभागकरण समाप्नोति । विभक्ताना विभागो जायत इत्यर्थ । તવા નીવાવિત. નીના દિધા સમારિબો मुक्ताव संसारिण पृथिवीकयिकादिषड्भेदा., सिद्धा. पञ्चदशभेदा एतद्वन्नया अपि विधा द्रव्याथिकपर्यायाथिकभेद। प्रव्याथिकस्त्रिधा नेगमादिभेदात्, ऋजुसूत्रादिभेदाच्चतुर्धा पर्यायाथिका इत्थ कथयितु युक्त परन्तु नव नया इत्येकवाक्यताया विभागो विहित स तु सर्वथापि मिथ्या ज्ञातव्य । अन्यथा तु जीवा ससारिण सिद्धा इत्यादि विभागवाक्यमपि भवितुमर्हति । तथैव द्रव्याथिकपर्यायाथिको नयावित्यपि कथयता अन्ये नया आगता स्युस्तथापि वय स्वैप्रक्रियानयेन नव नया इति कथयिष्याम इतीत्थ वा दिनामेव प्रतीपादनीयम यथा-मत्र प्रयोजननियोजन जीवा जीवादिवनास्ति भिन्नानि भिन्नानि तत्वानि व्यवहारमात्रोण साध्यानि तानि च तथैव समवन्ति अत्र वितरच्यावृत्तिसाव्यानि तत्र च हेतुकोटिना अनपेक्षितभेदप्रवेशेन वैययंदोषो जायत तत्वप्रक्रियया इद प्रयोजनमस्ति जीवस्तथा अजीवश्चती द्वौ मुख्यो ज्ञेयो पदार्थो कथनीयो बन्धमोक्षी मुख्यतया हेयोपादेयौ च कपनीयो तस्माद्वन्धकारणत हेय बाखवः, तथा मोक्षो ततस्तस्य च कारणे सरनिराख्य कथनीये इति ससतत्वकथनप्रयोजनप्रक्रिया । पुण्यपा५रूपशुभाशुम- बन्यभेदव्यक्ति दूरे कृत्वा अनर्थव प्रक्रियया नवतत्वानीति ध्येयम् । म तु द्रव्याथिकनयेन मिन्नोपदेशस्य किमपि प्रयोजन नास्तीति ।। १८ ।। व्याख्याः इस पूर्वोक्त रीतिसे नव ९ नयोंकी रचना करते हुये आपको विभक्त अर्थात् एक बार विभाग किये हुये पदार्थोंका पुनः विभाग करना प्राप्त होता है; तव जीवा- दिके सदृश अर्थात् जैसे प्रथम द्रव्यके जीव तथा अजीव इस प्रकार दो विभाग करके पुनः जीवके संसारी और मुक्त ऐसे दो भेद किये और फिर संसारी पृथिवीकायिक आदि छ भेदके धारक तथा सिद्ध पन्दरह भेदवाले धोतित किये इसी प्रकारसे यह भी द्रव्या- थिक और पर्यायार्थिक भेदसे दो प्रकार के हैं, उनमें नैगमआदि भेदास द्रव्यार्थिक तीन प्रकारका है, और ऋजुसूत्रआदि भेदोंसे चार प्रकारका पर्यायाथिक है; ऐसा कहना योग्य है; परन्तु नय नव हैं। इस प्रकार जो एकवाक्यता विभाग किया है, वह विभाग तो सर्वथा मिथ्या जानना चाहिये । और यदि ऐसा ही विभाग करा तो जीव, संसारी सिद्ध इत्यादि रीतिसे भी विभागवाक्य हो सकता है; अर्थात् जैसे न्यायिक पर्यायाधिक भेदोंमे द्रष्यार्थिक पर्यायार्थिकको मिलाकर नव नयोंका कथन किया इसी प्रकार जीवके સંસારી ગૌર મુરુ ને વોન મેરો નીવો મી યોનિ ધ નીવ, સંસારી, સિદ્ધ પેસે मुख्यपदार्थोऽस्ति । तव ·ग्रहण हो जावे ૨૨૬ ] શ્રીમદુરાન વન્દ્રનૈનશાઅમાત્યાયામ તીન મેદ ને વદિ “નૈસે વીવ ર શનીવ ને તે બાબવબાદિ તત્ત્વોના પ્રસિદ્ધ હૈ, વૈસે હી ટ્રાય ગૌર પાચ ફન વોનો વન અન્ય નામાં િવ ા परन्तु તો મી નૈરે મારામાવિ મિક્સ કહે હૈં, હસી પ્રજાર હમ હમારી ની પ્રક્યિારે નય નવ મેં પેલા ” ત પ્રકાર કહનેવા પ્રતિ હેના દ્દના નવા િ િવદ્દાપર નીવ અનીવાર સમાન તુમ્હારે પ્રયોગની નિયોજના નહીં હૈ ક્યોંકિ વ્યવહારમાત્રસે મિક્સ ૨ તત્ત્વ સાર્થ હોતે હૈં સૌર નો માંકવાદિ મિત્ર તત્તવ છે મયે હૈં, વ૬ મી થવા માત્રને ફી હૈ, ઔર નય વિષય તો પન સે દૂસરે વિલી બજાર મેટ સિદ્ધ ો તવ મન્ન નથી સિદ્ધિ હો તમે યતિ હેતુwોટિસે અનપેક્ષિત મેરી કવેરા હું તો વૈચર્થ દોષ હોતા હૈ, તાત્પર્ય પદ્દ જિ નિસ મેવને પ્રવસ્ત્ર હેતુ ન વિવા વાય તો વહુ મેર ચર્થ ી હૈ, શૌર તવપ્રક્રિયા નો નીવ, શનીવ ફન વોનોને ફી સવ તવ પાતાર્થ પર નો સપ્ત તત્ત્વ નિરૂપણ શિવે હૈં હનને તો વહુ નિર્જિવિત પ્રયો- નન , ષિ ની શૌર બની g at ફ્રી મુત્ય દ્રવ્ય હૈં, અર્થાત્ ફલ્હી દોનોં મુલ્ય પદાર્થ ના તથા સમદ્રના નાદિયે કૌર વધૂછો દેય (ત્યા વરને યોય) તથા મોક્ષ ૨પાય (બ્રણ વરને યોગ્ય) રૂપાસે ના વાહિયે શૌર થાશ્રવ જૈ તો વધશા રબ હૈ ફજિ લાશ્રવ મી દેયપણે દુના વાહિયે શૌર મોક્ષ મુલ્ય પદાર્થ હૈ ક્યોહિ તીવેકિયે સવ પૂરા નિપળ હૈ, શૌર વહી ઉપાય હૈ ફસ શૌર ઘણી પાય શૈ, હસ ધારણ કસ મોક્ષ સંવર ર નિર્ન ફન વોન વાળા થર રના વાહિયે ફન રીતિસે નીર નીવ ભાવ વધ સંવર નિર્નર શૌર મોક્ષ ફન સપ્તતત્ત્વ નથી પ્રયોગનવાડી પ્રક્રિયા છે, કૌર ફલી નિવાસે ગુમ છુમ ગંધ પરબ પુષ્ય પાપ મી મિક્સ કરી ને નવ તત્વ શો નાતે હૈં, પેલા સમક્ષના નાહિયે . શૌર ચહ્ન વ્યાર્થિ તથા પર્યાયાર્થિ નવલે નામ- જાતિજો મિત્ર પવેશ ને છો મી પ્રયોજન ન હૈ ! ૨૮ | મસાળા સૂત્રે નયા: સ વ શસ્તિતા વાતે તથં વાવયધિ સૂત્રવનતનું છે ૧૯ છે માવા રમૂત્રને મિક્સરળ સાત ફી નવ વયે પાયે હૈં, સ્ટિચે તુમ સૂત્રવર્તત ધરુ વાક્ય સે તે શો છે ? દઘાલ્યા. તસ્મારકાસૂઝે નવા બજારના સf a યિતા તવથ સૂત્ર” “તમૂત નયા પળા” તાદશ તિમતિ તદાચ સૂત્રસદશમુqયાધિ નવ નયા કૃતિ કાર્ય કર્યુંમુખ્યતે સ્વત્ર પરિરક્ષણાર્થે યથાવ ન્યાયમ્ ! ફત્યે પરિત્ય કાનિયલકુળનામનાદત્ય બીવીતરામાષિ- તવવનરવનાવિત્રે સૂગ વુદ્ધિરાવણીયા સ્વસમ્યકત્વશુદ્ધિ સિદ્ધિવૃઢયે ૨e I ચાલ્યા ફલ જારણ મિનારાશૂન્ય સાત ફી નય સૂત્રએ હદે યે હૈં વર્લ્ડ ·દ્રવ્યાનુયોજાતળા [१२७ सूत्र यह है; जैसे "भूलनय सात ही हैं" इस प्रकार सूत्र में स्पष्टरूपसे कहा गया है। सो उस सूत्र जैसे वाक्यका उल्लंघन करके सतसे अधिक अर्थात् नय न हैं; ऐसा वाक्य से अथवा किस आधारसे कहते हो। इसलिये अपने सूत्रको रक्षाकेलिये यथोक्त (सप्तन)का ही कथन करना योग्य है; ऐसा विचार करके जिस किसीको पाक्य रच- नाका अनादर कर बुद्धिमान पुरुषोंको अपने शुद्ध सम्यक्रपकी सिद्धिके अर्थ अथवा सन्य- નવી વૃદ્ધિઢિયે છીવીતરામાષિત વવનવી વવના પવિત્ર પ્રેસ નો સૂત્ર હૈ, હસીને धुद्धिको लगाना चाहिये ।। १९ ।। अथ साक्षिण दर्शयति । अब साक्षीको दिखलाते हैं। दश भेदादिकाश्चात्र सन्ति युक्तोपलक्षणाः । न चेदन्तर्भवेत्कुत्र प्रदेशार्थनयो वद ॥ २० ॥ भावार्थः और द्रव्यार्थिफआदिके जो दश भेद वगैरह देवसेनजीने कहे हैं; वह भी उपलक्षणमात्र हैं । यदि उपलक्षणमात्र न माने तो कहो प्रदेशार्थनयका किसमें अन्तर्भाव होवे ॥ २० ॥ व्याख्या । अत्र देवसेनरचितनयचक्रपथे द्रव्यापिकादि। १० भेदा उपदिष्टास्ते पोपलक्षणवेन ज्ञातव्या । यद्येव न क्रियते तहि प्रदेशार्थनय' कस्मिन् स्थाने चरितार्थो मवेदित्य विचारणीयम् । दशमेदादिका मंत्र देवसेनीये अन्थे युक्तो५लक्षणा, उपलोणमात्रप। सन्ति द्यधव ते कुत्र न तर्हि प्रदेशार्थनयोऽपि कुन्तिभवेदिति पद । उक्त कुत्रान्तमदिति पद । उक्त च सूत्रो "ष्टियाए पदेसट्टियाए दन्पढय पदेमय" इत्यादि । तथा कर्मोपाधिसापेक्षजीवभावग्राहकद्रव्याथिको यथोपदिष्टस्तथा લીવલયોસાપેક્ષ"ાઇમાવશ્રાદુનયોગ मिन्नतया कथयितु योन्य एव । एवं मत्यनेक भेदा भवन्ति तथा प्रस्थकादिष्टान्तेन नेगमादीनामशुद १ अशुद्धतर २ अशुद्धतम ३ शुद्ध ४ शुद्धतर ५ शुद्धतमादिमेदा मन्ति ते मेदा कुत्र सगृह्यन्ते । तेषा सङ्ग्रहार्थमुपचारो विहितस्तत उपधारण ते उपनया भवतीति यदि कथ्यते तदापसिद्धान्तो भवेत् । अनुयोगद्वारे ते नयभेदा प्रदर्शिता सन्ति तत एतदेव दीक्रियते उपनया. कथिता ये सन्ति ते व्यवहार- नंगमादिम्य पृथग न सन्ति उth च तत्वार्थसूत्र व्यवहारलक्षण "उपचारबहुलो विस्तृतार्थो लोकिकायो ध्यवहार" इति ॥ २० ॥ इस देवसेनजीरचित नयचक्रनामक अन्यमें जो दश भेद द्रव्यार्थिक नयके कहे हैं, उनको उपलक्षणपनेसे जानने चाहिये अर्थात् यह भेद व्याख्यार्थः १ निजका तथा निजके समीपस्थ तथा अपने सबन्धीका भी बोध करनेवाला शब्द, जैसे "काभ्यो दवि रक्षताम" यहाँपर काकपद दधि उपघातक ( नाश करनेवाले ) श्वान मारिआदिका उपलक्षण है, न कि यह कि काकास दधिको रक्षाकरो और दिल्ली कुत्ते आवे तो साने दो।

·१२८ ]
શ્રીમદ્રાવિન્દ્રર્વની બનાવાયામ્
दिग्दर्शनमात्र है; इनसे अधिक और भी भेद होते हैं । और यदि उन दशको
उपलक्षणमात्र नहीं करे तो प्रदेशार्थनय किस स्थानमे चरितार्थ ( अन्तर्भूत ) हो यई
विचारना चाहिये तथा यदि इस देवसेनजीके ग्रन्थमे दश भेद उपलक्षणसहित न हों तो
प्रदेशार्थनयका किस नमें अन्तर्भाव होता है; यह कहो । पुनः इस प्रदेशार्थनयका
वर्णन सूत्रमे भी है, जैसे "द्रव्यार्थिकप्रदेशार्थनय" इत्यादि । तथा जैसे कर्मरूप उपाधिको
अपेक्षा रखनेवाले जीवभावको ग्रहण करानेवाला द्रव्यार्थिकनयका उपदेश किया
है, इसी रातिसे जीवके संयोगको अपेक्षाका धारक जो पुद्गलभाव है, उसका ग्रहण कराने
वाला नय भी भिन्नरूपतासे कथन करने के योग्य ही है, और जब जीवसंयोगापेक्षपुद्गल
भावग्राहक नय माना जायगा तब इसी प्रकार अन्य भी अनेक नय होंगे। और
प्रस्थकआदि घटातसे नैगमआदि नयोंके अशुद्ध १ अशुद्धतर २ अशुद्धतम ३ शुद्ध
४ शुद्धतर ५ और शुद्धतमआदि जो अनेक भेद होते हैं, उन भेदोंका संग्रह कहां किया
जायगा अर्थात् तुमको उपलक्षणमात्र ही इन दश भेदोंको मानना चाहिये अन्यथा पूर्वोक्त
भेदोंका संग्रह न होगा । अब यदि ऐसा कहो कि “इन पूर्वोक्त भेदोंके संग्रह के अर्थ
हमने उपचार किया है; और इसी कारण उपचारसे वह उपनय होते हैं" तो अपसिद्धान्त
होगा अर्थात् सिद्धान्तकी हानि होगी । क्योंकि अनुयोगद्वारमे उनको नयोंके भेद दिख-
लाये गये हैं । इसलिये यही पक्ष १८ किया जाता है; कि जो उपनय कहे गये हैं; वह
नहीं हैं; अर्थात् व्यवहार नैगम आदि नयोंसे जुदे नहीं हैं, और तत्वार्थसूत्र में व्यवहारका
लक्षण भी यही कहा है, कि-जो बहुधा उपचारसे पूर्ण हो अर्थात् जिसमें उपचार अधिक
हो वह तथा संक्षिप्त अक्षरोंमे विस्तारसहित अर्थका धारक हो और प्रायः लौकिक हो वह
व्यवहार है ॥२०॥
व्यवहारे समायान्ति तथैवोपनया अपि ।
न चेत्प्रमाणमप्यत्रोपप्रमाणत्वमाश्रयेत् ॥२१॥
भावार्थः और वह उपनय भी व्यवहार में ही गर्मित हो जाते हैं । यदि ऐसा न
हो तो प्रमाण भी उपप्रमाणताका आश्रय करे ॥२१॥
व्यास्या । एप सति नयभेदान् यद्यपनयान कृत्वा मनुते तहि स्व५९०यवसायिज्ञान प्रमाणमित्येत-
ल्लक्षणेन लक्षितस्य ज्ञानरूपप्रमाणस्याप्येकदेशो मत्यादिरथवा तद्देशोऽवग्रहादिः सोऽप्युपप्रमाणमिति पृथामेको
भविष्यति । तस्मान्नयोपनयप्रक्रिया शिष्याणा बुद्धिद्वन्द्वनमात्रेव ज्ञातव्या ॥ २१ ॥
निश्चयाद्व्यवहारेण कोपचार विशेषता ।
मुख्यवृत्तिर्यदकस्य तदान्यस्योपचारता ॥२२॥

·દવાનુયોત [ १२९ માવા નિશ્ચયનવસે વ્યવહારનયમેં ઉપવારલી વિરોષતા ક્યા હૈ? ફલા સત્તર યદ હૈ વિ–નવ પવાલી મુત્યતા હોતી હૈ, તવ અન્ય (કૂતરે) વ વવાતા હોતી હૈ મારા -- બાહ્ય ! નિશ્ચયાત્ નિશ્ચયનયા વાળ સોમવારવિરોધતા હાસ્તિ વ્યવહારવિવર્ય ઉપના- રોડક્ત નિશ્વય પવારો નાતાવરોષતા | થર્વનયસ્થ મુર્ઘકૃતિ ઇંતે તવા પરનાલ્યોપવારવૃતિરા- પતિ રત્નાકરવાવયે સ્વાદાવરત્નારે પ્રસિદ્ધમતિ “áક્વાર્થસત્યસ્વસ્થifમમાનોવિતનયાનામાન્ય વરત પાત્સલ્યત્વ તુ લખ્યત્વનયા હવાતિ” I વ ૨ પ્રકૃતમયે વાહથીયા નિશ્ચયનયા થવા – નવેન સોપવા વિરોધતા વતિ યોજના વિરોપત વરતે તાં વધતિ . યવા સ્થવિજયસ્ય મુક્યતા મુલ્ય માવો વતે તવા સ્યા નયસ્ય ઉપ વારતા ભણત્વ મવતીતિ શેયમ થથા હિં નિશ્ચયેનાત્મતિ રાજૂ ઉત્તર નિશ્ચયથંતુ “કલ્યાત શી નિરક્ષરોનન્તજ્ઞાનાગુિણોપેતો નિત્યો વિનુ મંડોરસક્રત સિદ્ધ પૂર્વ देह उपलभ्यते" तदास्य व्यवहारेणीपाधिकस्य जडशरीरादे सङ्गनस्यौदयिकादिमावोपगतनररयकादिमा- વધવાંતડવિ મૌધત્વ માલતે ! કંથ જ “બત સાત વાર તા સારવારનાભ” પસાર હાર્વિકૃત મેમરળગાવનારને મનુવાન પ્રત્યક્ષમળેન વ્યવદ્દાર વેશદેવો મનુષ્યો નાર- તિયં જ તે તત્ર સિદ્ધત્વચ શૌત્વમ ૨૨ -- વાત્યા નિશ્ચયનય વવદ્દારનો સાથ વારી વિરોઘ ક્યાં હૈ ? તિજ્ઞાસા(નાનને રૂછા) છતે હૈં, ફિ થવહારના વિરોષ વાર, શૌર નિર- નય પવાર નહીં હૈ ફતની હી વિરોષતા હૈ, અર્થાત્ નવ જ નવી મુત્ય અર્થમેં જ રહતી હૈ તવ ન્યાય અપવારવૃત્તિ સ્વયં જાતી હૈ. ઔર ચ વાર્તા રત્ના વાક્યને તથા સ્યાદ્વાદવના પ્રસિદ્ધ હૈ. મૈસે “જપને ૨ અર્થી સત્યતા અભિમાન તવ નો પરસ્પર રફતા હૈ ઔર ઇન નોં સે સત્યતા તો સમ્પન સંચો હોનેપર ફી હોતી હૈ નવ પેલા સિદ્ધાન્ત હૈ, તવ ફર્સ પ્રશ્ન કર્થ ફા પ્રેર થાસ્થાન હોત , વિ-નિશ્ચય વ્યવહારનય સાથે ૩પવાર વિશેષતા ક્યા હૈ? નો પવારવિરોધપના હૈ, હર વાતે હૈં નવ વિતી પશ્ન ન છ મુચતા રહતી હૈં, તવ અન્ય ( દૂસરે) ની વારતા રહતી હૈ, તાત્પર્ય ચ વિ–પ નર્વ પ્રધાનમાવસે ન રહે તવ અન્ય ગૌણ (બધાનપને) રૂપરે બાપ ફ્રી રહેડા, વધુ ગળવવૃત્તિ હોના ફી વારતા હૈ, દેસી સમક્ષના જાહિદે . કારણ નિશ્ચયનયણે यह श०द है; तब इस आत्माका निश्चय नयसे अर्थ असंख्यात- કોં ધાર, નિતંબન, અનંત જ્ઞાનાદિ મુળ સહિત, નિત્ય, વિમુ () કૌર વસે છત્પન્ન નો દોષ હૈં સનસે પતિ સિદ્ધકે સદા વાત્મા ફી તેને નાના નાના હૈ ? ન નિશ્ચયાર્થરાને યદ્યપિ વ્યવદ્યારસે બૌપાધિ નો ન ઘવાર્થ શારીરમાદ્ધિ હૈં સન आत्मा ·- १३० શ્રીમદ્ રાનવન્દ્રનૈનશાસ્ત્રમાડાયા सहित तथा औदाथिकआदि भावोसे प्राप्त जो नर नारकी, और तिर्यआदिपना है; उसको स्पर्शताहुआ भी जो आत्मा है; उसका गौणत्व भासता है । और जब "अतति इति आत्मा" अर्थात् जो निरन्तर उन उन पर्यायों के प्रति गमन करता है; अथवा निरन्तर उन उन पर्यायोंको प्राप्त होता है; वह आत्मा है; ऐसा व्यवहारसे अर्थ करते हैं; तब यह आत्मा संसारी है, देहआदिकसे सहित है, जन्म, मरण, पृद्धावस्था, और योवनआदिक રામે તો ફુલ દોતા હૈ, હસો પ્રત્યક્ષ પ્રમાણસે અનુમવારતાદુકા દેવ હૈ, મનુષ્ય હૈ, नारकी है; और तिर्थश्च है; इत्यादिरूपसे कहा जाता है । उस व्यवहार दशामे इसका निश्चयोक्त अनन्त गुणादिसहित जो सिद्धपना है, उसकी गीणता भासती है ॥२२॥ अय पुनस्तदेव प्रतिपादयति । अब फिर उसी विषयका प्रतिपादन करते हैं। तेनेदं भाष्यसदिन गृहीतव्यं विनिश्चयम् । तत्त्वार्थ निश्चयो यक्ति व्यवहारो जनोदितम् ॥२३॥ भावार्थः इस कारण भाध्यमे हाहुआ जो यह विनिश्चय है;-"निश्चियनय तत्वार्यको कहता है; और व्यवहारनय केवल मनुष्योंसे कहेहुएको ही कहता है" इसको स्वीकार करना चाहिये ।। २३ ।। व्याख्या । तेन कारणेनेद विनिश्चय निश्चयव्यवहारयोर्लक्षण माण्यसंदिष्ट विशेषावश्यक निरूपित होत०यमवचारणीयम् । अथ निश्चयव्यवहारयोर्लक्षणमाह । निश्चयो निश्चयनय. तस्वार्थ युक्तिसिद्धमर्थ वक्ति कथयति । पुनर्व्यवहारो व्यवहारनयो जनोदितं लोकामिग्राहित्वं वक्ति यतो लोकाभिमतमेव व्यवहारस्तस्य प्राहक प्रमाण न भवति । प्रमाण तु तत्वार्यवाहकमेवास्ति तथापि प्रमाणस्य सकलतत्वार्थग्राही निश्चयन, एकदेशतरपार्थवाही व्यवहारचाय विवेक । निश्चयनयस्य विषयत्वमय च व्यवहारनयस्य विषयत्वमनुभव- सिद्ध भिन्नमेवास्ते । मसता न निष्ठति । यथा सविकल्पकज्ञान नष्टप्रकारतादिकमन्यवादिनो मिन्नमेवामान- 'तीति हृदये विमर्शनीयम् ॥२३॥ व्याख्यायः इस कारणसे भाष्य अर्थात् विशेषावश्यकमें कहा हुआ जो यह विनि- ३चय अर्थात् निश्चय और व्यवहारका लक्षण है; उसको निश्चित करना चाहिये । अब जो निश्चय और व्यवहारका लक्षण भाष्यमें कहाहुआ है, उसका कथन करते हैं; कि-निश्चय नव जो है; यह तो तत्वार्थ अर्थात् युफिसे सिद्ध अर्थको कहता है, और व्यवहारनय जो है; वह जनोदित अर्थात् लोकके ३४ जो ग्रहण उसको कहता है. क्योंकि-लोकके ही जो अभिमत होता है; वह व्यवहार है। इसलिये उस व्यवहारका जो ग्राहक (ग्रहण करनेवाला है; वह प्रमाण नहीं होता; किन्तु जो तत्वार्थका ग्राहक होता है; वही प्रमाण होता है; तथापि प्रमागके संपूर्ण तत्त्वार्थको ग्रहण करानेवाला निश्चयनय है; और प्रमा- ·है , है, દ્રવ્યાનુયોતિબા [१३१ के एकदेश तत्वार्थको जो ग्रहण करता है, वह व्यवहार कहलाता यह નિશ્ચય શૌર व्यवहार इन दोनों नयोंका विवेक है। और निश्चयनयका विषय तथा व्यवहार नयका विषय तो भिन्न ही है, यह अनुमवसे सिद्ध है। और व्यवहारमाहक प्रमाण असत् इससे उसकी निष्ठा (उत्पत्ति) नहीं है, ऐसा नहीं क्योंकि-जैसे अन्यवादी सविकल्पक ज्ञानको और निर्विकल्पकको भिन्न ही मानते हैं, उसी प्रकार निश्चय और व्यवहार है, ऐसा दय विचारना चाहिये ॥ २३ ॥ अथोपचार निद्दिशति । अब उपचारका निर्देश करते हैं। बाह्यस्याभ्यन्तरत्वं यहुव्यक्तर भेदता । यच्च द्रव्यस्य नर्मल्यमिति निश्चयगोचराः ॥ २४ ॥ भावार्थः जो वाह्य पदार्थका अन्तरंगत्व है, जो अनेकव्यक्तिगत अभेदता है, और जो द्रज्यको निर्मलता है, सो सब निश्वयनका विषय है ॥ २४ ॥ व्यास्या। यहाह्यस्य वृद्धिार्थस्थाम्यन्तरत्वमन्तरङ्गत्व वर्तते तदतिगोचर निश्वयविषयमित्यर्थ. यथा "समाधिनन्दन पर्यो दमोलि समता समा । ज्ञान महाविमान च वासरपीरिय पुन ॥१॥" इत्यादि पुण्डरीकाध्ययनाचर्योऽप्येवं भावनीय । अये पुनर्वहुव्यक्त रनेकविशेषस्थाभेदता भेदराहित्य तदपि निश्चयविषय यथा “एगे आया" इत्यादिसूनम, तया वेदान्तदर्शनमपि शुद्धसाहनयादेशरूप शुद्धनिश्चयनयार्थ समतिमन्थे फयित । तथा पुन व्यस्य पदार्थस्य नर्मल्य तदपि निश्च यविषयम् । नर्मल्य तु विमल परिणतिर्बाह्यनिर- पेक्षपरिणामस्सोऽपि निश्वयनयार्थी वोद्धव्य. । यथा “आयासामाइए आयासामाइ यस्स अट्ट" एवमेतेऽभ्यन्तर.. स्वादयो निश्वयगोचरा एप यया या रीत्या लोकातिकान्तोऽर्थोऽवाप्यते तथा तया रोत्या निश्वयनयस्य भेदा भवन्ति तस्माच लोकोत्तरार्थविना समायातीति शेयम ॥ २४ ॥ व्याख्यार्थः जो वाद्य पदार्थका आभ्यन्तरप अर्थात् अन्तरंगपना है, वह निश्चय नयका विषय है, जैसे समावि, नंदनवन, दंभोलि (4) समता समाज्ञान महाविमान और यह वासरश्री अर्थात् दिनकी शोभा । १। इत्यादि पुण्डरोकाध्ययनार्थ भी इसी प्रकार विचारना चाहिये। और बहुव्यक्तिगत जो अनेक विशेष हैं, उनको अभेदता (भेद- रहितपना) जो है, वह भी निश्च यनयका विषय है, जैसे “एगे आया" इत्यादि सूत्र है। इसी प्रकार वेदान्तदर्शन भी शुद्वसमानयका आदेश होने से शुद्वान व पनयका अर्थरू५ संमति ग्रन्थमे कहा है। और जो द्र०५ अर्थात् पदार्थको निर्मलता है, वह भो निश्चयनका विषय है, यहाँपर नैर्मल्य शब्द का अर्थ निर्मल परिणाम अर्थात् बाह्य विधाको अपेक्षा न रखवाला जो द्रव्यका परिणाम है, वह भी निश्चयनयका ही अर्थ (विषय) समझना चाहिये, जैसे “ आया सामाइय आया सामाइयस अट्ठ" इत्यादि । इस .

·१३२ ]
શ્રીમદ્દીન-
વર્નનરાશમાવાયામ્
प्रकार यह पूर्वोक्त अभ्यन्तरत्वआदि निश्चयनयके ही विषय हैं। और जिस रातिस लो-
कोत्तर अर्थ प्राप्त होता है; उसी प्रकार से निश्चयनयके भेद होते हैं; और इस हेतुसे लो-
कोत्तर अर्थकी भावना प्राप्त होती है। ऐसा जानना चाहिये ॥२४॥
મથ વ્યવહારવિષય હયતિ |
अब व्यरहारनयके विषयको दर्शाते हैं।
यो हि भेदो भवेव्यक्तर्यश्च वोत्कटपर्यवः ।
कार्यकारणयोरक्यमिति व्यवहविधाः ॥ २५॥
માવા નો વંત્તિ મે હોતા હૈ નો વટ પર્યાય હૈ તથા વો ફાર્ય
और कारणको एकता है; सो सव व्यवहारके भेद हैं ॥ २५ ॥
व्याख्या । हि निश्चित यो मेदो व्यक्त भवेत् स च व्यवहारभेदो शेय । यथा बनेकानि द्रव्याणि,
बनेके जीवा , इत्यादि प्रकारेण व्यवहारनयार्थ । तथा च पुनरेव निश्चयनय उत्कटपर्यव. उद्धतपर्याय.
सोऽपि व्यवहारनयस्य भेद । अत एव "निछयण पचवण्णे भमरे पयहारणएण कालवणे" इत्यादिमिद्धान्त
प्रसिद्ध उत्कटपर्यायोऽपि व्यवहार. । तथा च कार्यकारणयोनिमित्ती निमित्तश्व एतयोरयंक्य यद्भपति तदेवापि
व्यवहारविषयम् । यया हि आयु तमित्यादि, यथा व गिरिदह्यते, यथा वा कुण्डिका वति, मधाः
कोशन्ति, कुन्ता. प्रविशन्ति, गङ्गाया घोष इत्यादिन्यवहारभाषा अनेकरूपा वति । सा च सर्वापि
व्यवहारनयविषयिणी था। इति कि यो व्यक्त भैद', य पुनरकटपर्यव यदपि कार्यकारणयोरक्यम
इत्यादि व्यवहृतेव्यवहारस्य विद्या. प्रकारा इत्यर्थ ॥ २५ ॥
व्याख्या: जो व्यक्षिका भेद होता है; उसको निश्चयरूपसे व्यवहारका भेद जा-
नाना चाहिये, असे अनेक द्रव्य हैं, अनेक जीव हैं, इत्यादि रातिसे व्यवहारनयका अर्थ है;
और फिर जो निश्चयनयमे उद्धत पर्याय है; सी भी व्यवहार नयका भेद है। इसी हेतुसे
ऐसा फ६। भी है, कि-निश्वयनयसे भ्रमर (भंवरा) पंचवर्ण अर्थात् पाच रंगका है, और
व्यवहारनयर्स केवल कृष्णवर्ण ( काले रंगका)ही है, इत्यादि रीतिसे सिद्धान्त में प्रसिद्ध
जो उत्कट पर्याय है, वह भी व्यवहारनयका भेद है। और फिर कार्य कारण अर्थात् निमि
ती और निमित्तकी जो एकता है, वह भी व्यवहार नयका विषय है, जैसे आयु घृत है, यहां
धृतरूप जो आयुका कारण है, उसमे आयुरूपता मानी है, अथवा जैसे पर्वत जलता है,
'कुंडी करती है। मंच (माचे) शब्द करते हैं ' 'भाले घुसते हैं' 'गंगामें धोष (अ-
होरोंका प्राम) है.' इत्यादि जो अनेकरूप व्यवहारमाषा (यवहार में कहनेकी परिपाटी)
है; वह व्यवहारनयके विषयको धारण करनेवालो हो जाननी चाहिये । तात्पर्य यह
है, कि-जो व्यक्तिका भेद है, और जो उत्कट पर्याय है, तथा जो कार्य कारणकी एकता है,
इत्यादि यह सव व्यवहारमयके भेद हैं ॥ २५ ॥

·દુન્યાનુયોરતળા [ १३३ બત્ર પ્રપક્ષિતસ્ય સંક્ષેપમા આવે તો પૂરુ પ્રપંવ હૈ, વન સંક્ષેપણે ફતે હૈં હત્યાપનવિષયાં નર્યાવિહાય સંથિ તાંa વવસાવધિવિધાય છે વાજાવવોધનતે જિન સેવસેન- રાત્રપશનમવીરવાસગ્નન્ય ૨૬ માવા ફત્યા અને વિષયો ધારણ નેવા નિચ વ્યવહારમાવિ નવો ચાર ર ર ન હી પવાર સંક્ષિપ્ત ર સૂત્રવાજ્ય મી અધિ નો શપની વૃદ્ધિને કર મંતવૃદ્ધિયોં વનને( કાને)ઢિયે દેવસેનનીને બાત- શૂન્ય ફલ પ્રપવો ક્રિયા હૈ રદ છે ચાલ્યા | ઇત્યાચનેવશયા અને મૂયાંસો વિષયા મોના મર્યા વા ઘણાન્તડને વિષયક્તિાન– નિવિષયાનું નાનું પાયાનું નિશ્ચયવ્યવહારાત્માનું વિહાય સ્પર્વ ૨ પુનસ્તાનેવ નયાનું સંક્ષિણ સંક્ષેપં છતા પવારલેન રોધિત્વો બપિ પુનર્વવ વવનાન્તરણ અધિકાનું અતિરેનું વિષય વયિત્વ ને सप्स नया आदेशान्तरेण पञ्च नयास्तत्र = “નર જયા' હત્યાદિવસે કૃત્વાં વાનાવવોધનતે વાછાનાં ઘ-મરિનામવવીઘા પ્રતા “વવોઘન કતારો લંનને શિલળે ત્યાત” મહાતિવશ્વનાતે કતાર- ખાસ્થય વિઝ ફત્ય “સત્યેડલ્ટી ભાવનાથા નિધાડપિ નિ ઋમિતિ” વેવલેનો નવનિર્માયો વિન્ડરમતાઝગી પતનું પ્રાગુ બીજ નવિસ્તારમાં અવરત વારા ફીદવીંરતુ આતશૂન્ય સોવીતરdય વાવય સિદ્ધાન્તસ્તન શૂન્ય વનિત, સાસશૂન્યમિતિ મધ્યમપદનોપી માલ માસવાન शुन्यमात स्वमत्या असमावितं विरपथ्य लोके अन्यगौरवो दर्शित इति ॥ २६ ॥ વીત્યા ફત્યાદ્રિ વદુતને પાવર અથવા રથ ધાર નિશ્ચય ર વ્યવહાર સ્વરૂપ નવો છોડ મૌર ઉપર ૩ી ના સિંહો છે. અર્થાત્ સપનાનપણે સંજોન હવે પુનઃ વવનાન્ડર ધ નવી વના પર થતુ સૂત્રને સત નય હૈં કૌર મતતિરસે પાંવ નય હૈં, વહાંપર અર્થાત્ સાત તથા પાવ નવ સ્થાન “ની નવ ફેં પેસી અધિwતા પર વૃદ્ધિયોં વંચનેવેકિયે અવવધન રાલ્વ બતારણ વંવન તથા શિક્ષણાવિ અનેાર્થો વાવી હૈ, દૃષ્ટિએ સૂત્ર નો વિરોધ રાવ હૈ, વસો યહાં વનના અર્થ કિયાંયા હૈ ફઢિયે વન મંતવૃદ્ધિો ધોલા તેને સર્ચ મધ્યા ઠ્ઠી સૂત્ર નો વિછ રા હૈ, વદ્દ સરી, લૂંટ, રમાવના શૌર નિશ્ચય રૂર વાર નથી વર્તતા है; इस कारण यहाँ झूठरून अर्थका ग्रहण कियागया है। दिगम्बरमतके अग्रेसर नय चक्रपथके बनानेवाले देवसेनजीने श्रीवीतरागके सिद्धान्तसे रहित इस पूर्वोक्त प्रपंचन अ-

·१३४]
શ્રીમદુરાન વનરાદ્ધમાકાયામ્
थर्थात् नयके विस्तारको किया तात्पर्य यह कि-देवसेनजोने अपनी बुद्धिसे सर्वक्षमतके
विरुद्ध असंभावितको रचकर लोक में ग्रन्थका गौरव दिखाया है ।। २६ ।।
इत्यं नयानां बहुभङ्गजालरेक पदार्थं च त्रिधा परोक्ष्य ।
अर्हमा भोजयुगोपयोगि चेतः कुरुवात्मसुखं लभस्व ॥ २७ ॥
भावार्थः हे भ०य । इस प्रकार नैगम संग्रह आदि नयोंके अनेक भेद समूहोंक
द्वारा एक पदार्थको द्र०य, गुण पर्यायरूप निश्चय करके श्रीजिनेन्द्र के चरणकमलयुगलमें
लीन चित्तको कर और आत्मसुख प्राप्त हो ॥ २७ ॥
व्याख्या । इत्थ अमुना प्रकारेण श्रीजिनदेवमापितपूनप्रक्रमेण नयाना नैगमादीनां सप्ताना तथापि
पञ्चानां बहुमङ्गगाल बहवोऽनेके मङ्गा भेदास्तेषा जाल ममूद एक कमपि स्वेस्पिन पदार्य जीवादिसदार्थ
विधा द्रव्यगुणपर्यायरू५ परीक्ष्य निचित्य अहंक्रमाम्भोजयुगोपयोगि अहंतां वीतरागाणा क्रमाश्रणात
एवाम्भोजानि कमलानि तेषु उपयोगि लीन एताहरा चेत चित्त कुरु०५ मोम०५ । त्वमित्यध्याहारादित्यवन्य'
पुनर्भो भन्यप्राणिन् ? त्वमात्मसुखमात्मनो जीवस्य सुख निरावाधानुमव लमस्व प्राप्नुहि । नयज्ञानानोवा-
दीपरीक्ष्य कर्मभ्य सामान वियोज्यानन्तमुखमाग्मवेत्यर्थ ॥ २७ ॥
इति श्रीकृतिमोजसागरनिर्मिताया द्रव्यानुयोगकणायामष्टमोऽध्याय ॥ ८ ॥
व्याख्यार्थः इस प्रकार श्रीजिनदेवभाषित सूत्रों के क्रमसे नेगमआदि सप्त नथ
अथवा पंच नयोंके भेद समूहोंसे इच्छानुसार किसी भी एक जीवआदिक पदार्थको
द्रव्य, गुण तथा पर्यायरूप निश्चित करके श्रीत्रोतरागों के चरण कमलोंमें आसक्त ऐसे चित्त-
को कर 'हेभन्य ? तू यह अध्याहारसे लगा लेना चाहिये" और हेभव्य जोव ?
को जो वाधारहित अनुमस्वरूप सुख है, उसको प्राप्त हो। तात्पर्य यह है, कि-भोमत्य ?
नयों के ज्ञानसे जीवआदि पदार्थका निश्चय कर कर्मोंसे आत्माको भिन्न कर अनंत सुखका
भागी हो ॥ २७ ॥
इति श्रीमापार्योपाधिधारिविवदिपण्डितठाकुरप्रसादविरचितमाषाटीकासमलङ्कृत-
द्रव्यानुयोगतर्कणायामष्ट मोऽध्याय ॥८॥
?
तू जीव-
अथ नवमाध्याये द्रयगुणपर्यायाणामेक स्वरूप कथयन्नाह ।
अब नवम अध्याय में द्रव्य, गुग तया पर्यायोंकी एकरूपता कहतेहुथे यह सूत्र
कहते हैं।
लक्षणस्त्रिभिरेकोऽर्थ. सहितः कथ्यते जिनः ।
यथार्थाथमन्विच्छन्प्राप्नोति सकलेप्सितम् ॥१॥

·કન્યાનુયોાતળા [ १३५ भावार्थ. जैसे श्रीजिनमंगवान् एफ पदार्थको तीन लक्षणोंसे युक्त कहते हैं; उसी रातिसे पदार्थको चाहताहुआ भव्य सब अभिलषित वस्तुको प्राप्त होता है ॥१॥ व्याख्या । एकोऽद्वितीयोऽर्थो जीवपुद्गलादिर्घटपटादिर्वा यथा येन प्रकारेण त्रिभिल्लक्षण रुत्पादव्यय- प्रोव्याख्य सहितो युक्त श्रीजिन परमेश्वर. कथ्यते मण्यते वाक्यप्रवाधेन । यत "उत्पन्ने इवा १ धुवे इका २ विरामे इव। ३' इति त्रिपदीमूला पदार्थ सर्वोऽपि त्रिविध इत्यर्थ । तथेति उthप्रकारेण अर्थ पदार्थमपिच्छन् वा धारयन् सकलेप्सित सर्ववाति मम्यक्त्वादिसिद्धिपर्यन्त काम प्राप्नोति भव्य इति पार्थ । भावार्थस्तत्वयम -एतस्या त्रिपद्या सवेपामर्थाना व्यापकत्वमवधारणीयम् । जिनमते केपिपदार्था नित्या , केचिदनित्या इत्य नैयायिकादय कथयन्ति तद्वन्नास्ति । नित्यकान्तानित्यकान्तपक्षयोपि लोकयुक्त्यापि विरोधो श्यते । ततो दीपादारभ्याकाशपर्यन्तमुत्पदिव्ययप्रोग्यलक्षण प्रमाणयितव्यम् । तदुक्त श्रीहेमाचार्य "आदीयमान्योम ममस्वभाव स्याद्वादमुद्रानतिभेदिवस्तु । तन्नित्यमेवमनित्यमन्यदिति ત્વવાજ્ઞાદિષતા प्रलाप ॥ १॥ व्याख्या: एक अर्थात् दूसरेसे रहित केवल एक जीव पुद्गलआदि तथा पर पटआदि पदार्थ जिस रीतिसे उत्पत्ति, नाश और ध्रौव्यरूप तीनों लक्षणोंसे संयुक्त श्रीजिन परमेश्वर वाक्यप्रबंधसे कहते हैं; अर्थात् कथंचित् उत्पन्न होता है; कथंचित् नष्ट होता है; और कथंचित् ध्रौव्य है, इस प्रकार जो तीन पदोंका मूलसूत्र है; उससे सब पदार्थ तीन प्रकारका है । उसी श्रीजिनेन्द्र के कहे हुए प्रकारसे पदार्थको चाहता हुआ अर्थात् अन्त:करणमे धारण करता हुआ भव्यप्राणी संपूर्ण अभीष्टको अर्थात् सम्यग्दर्शनको आदि ले मुक्तिपर्यन्त कामनाको प्राप्त होता है; यस यही श्लोकका अर्थ है । आशय तो यह है; कि-इस त्रिपदीमें संपूर्ण पदार्थों की व्यापकताका निश्चय करना चाहिये । क्योंकि-कोई पदार्थ नित्य है; कोई पदार्थ अनित्य है; ऐसा जो नैयायिकआदि कहते हैं, उसके समान जिन मतमे कोई पदार्थ नहीं है । और नैयायिकआदिके अभिमत जो एकान्त नित्य तथा एकान्त अनित्य पक्ष हैं; इन दोनों में ही लोकयुक्तिसे भी विरोध देखा जाता है। इसलिये दीपसे लेकर आकाशपर्यन्त संपूर्ण पदार्थ पूर्वोक्त उत्पाद, व्यय तथा ध्रौव्यरूप त्रिविध लक्षणसहित प्रमाणभूत करना चाहिये । यही विषय श्रीहेमाचार्यजाने कहा है कि दी- पकसे लेकर आकाशपर्यन्त समस्त पदार्थ एक स्वभावके धारक हैं, और स्यावादमुद्राका उल्लंघन नहीं करते हैं; इसलिये उनमे एक नित्य ही है, दूसरा अनित्य ही है, इस प्रकार जो कयन है सो आपकी आज्ञासे विरोध रखनेवालोंका प्रलाप है ॥१॥ अर्थनमेवार्थ विवृत्य कथयन्नाह । अब इसी त्रिविधलक्षणताप अर्थका विवरण करके निरूपण करते हैं। उत्पादध्रुवनिर्णाशः परिणामः क्षणे क्षणे । द्रव्याणामविरोधाच्च प्रत्यक्षादिह ६श्यते ॥२॥ -- ·१३६ ] શ્રીમદુરાન વન્નેનરા બનીછાયામ માવા પાવ ઘોવ तथा नाशरूप त्रिविध लक्षणोंसे द्रव्योंका परिणाम क्षण क्षणमे परस्पर विरोधरहितपनेसे ओर प्रत्यक्षसे दीख पड़ता है ॥ २ ॥ व्याख्या । उत्पादव्यय निर्णाशलक्षणस्त्रिभिद्र व्यस्य क्षणे क्षणे समये समये परिणामोऽस्ति । अत्र कश्चिदाह । यत्रोत्पादध्ययो भवतस्तत्र ध्रौव्य नास्ति यत्र च ध्रौव्य तत्रोत्पादव्ययौ न स्यातामिति विरोध- स्तिति तदा एकत्र लक्षणय कथ समवेत् । यथा-छायातपावेकर न स्याता तद्वदेतावेकत्र न भवेता चति । तत्रोत्तर-यथोशिोतस्पर्टी क्रमेणानलजलयो परस्परपरिहारेण दृष्टी तयोरेका स्थान उपसहारण विरोधोऽप्यस्ति । परमत्र तु सर्वलक्षणान्येक प्रत्यक्ष विलोक्यन्ते । परस्परपरिहारेण कुत्रापि प्रत्यक्षसिद्धत्व नास्ति । तदा कयमेतद्विरोधस्थान मवेत् । अनादिकालीनकान्तवासनया मोहिता प्राणिन एतेषा विरोध पश्यन्ति, परंतु परमार्यतो विचार्यमाणो विरोधो न ह्यस्ति । समयनयत्येन प्रत्यय एव विरोषनाशहेतुरिति ।।२।। है, वहा -- व्याख्यार्थः उत्पाद, व्यय और धौ०५ इन तीनों लक्षणोंसे संसारके द्रव्योंकी परिणाम (परिवतन ) क्षण क्षण (समय २) में होता है। अब यहांपर कोई कहता है; कि जहाँपर उत्पाद तया नाश है, वहापर नौव्य नहीं है, ओर इसी प्रकार जहाँपर ध्रौव्य उत्पति तथा नाश नहीं रह सकते । इस प्रकार विरोध रहता है, तब एक वस्तुमें उत्पाद व्यय ध्रौव्यरूप तीनों लक्षण कैसे संभव होते हैं। जैसे छाया और आतप ( धूप ) यह दोनों एक जगह नही रह सकते वैसे ही उत्पाद व्यय और धोव्य यह दोनों भी एक पदार्थ में नहीं रह सकते हैं ? अब इस शंकाको उत्तर कहते हैं; कि-जैसे उ और शीत स्पर्श परस्परके परिहारसे क्रमसे अग्नि तथा जलमें ६४ हैं; अर्थात् परस्परके परिहारसे उणस्पर्श अग्निम और शीतस्पर्श जलमें देखाजाता है; और उन दोनों स्पीका किसी एक स्थान अर्थात् केवल अग्नि अथवा जलमे उपसंहार (ग्रहण )करो तो विरोध भी है; परन्तु यह। तो सब लक्षण ( उत्पाद व्यय ध्रौव्यरूप तीनों लझण ) एक वस्तु में प्रत्यक्ष रूपसे देख पड़ते हैं, और परस्परके परिहारसे अर्थात् एक दूसरेको दूर करके ( उत्पादके विना ०यय, व्ययके बिना उत्पाद) कहीं भी प्रत्यक्षसे सिद्ध नहीं हैं, अर्थात् किसी एक भी पदार्थमे केवल उत्पाद व्यय अथवा ध्रौव्य प्रत्यक्ष प्रमाणसे नहीं देखा जाता है; तब यह विरोधका स्थान कैसे है ? अनादि काल की जो एकान्तकी वासना है; उससे मोहित हो- कर प्राणी इनके परस्पर विरोध देखते हैं, परन्तु परमार्थसे विचार किया जावे तो कोई विरोध नहीं है, क्योंकि समयकी नियततासे जो विश्वास हुआ वही विरोधके नाश करने- मे कारण है ॥२॥ पुनस्तदेव कथयन्नाह । पुनः उसी प्रस्तुत त्रिविध लक्षण का विस्तार करते हैं।

·દ્રવ્યાનુયોાતળા [ १३७ कुम्भमालिसुवर्णेषु व्ययोत्पत्तिस्थिरासु । दुःखहर्षोपयुक्तषु हेमत्वं निलं त्रिषु ॥३॥ भावार्थः नाश, उत्पत्ति तथा स्थिरतायुक्त और दुःख तथा हर्षसे उपयुक्त सुवर्णमयघट सुवर्णमयमुकुट तथा सुवर्ण इन तीनोंमें सुवर्णरूपता स्थिरतासे है ॥३॥ व्याख्या । कुमो घटो हेमघटहेममौलिहेमसु नाशोत्पत्तिध्रुवरूपेषु दुखहर्षायामुपयुक्त षु हेमत्व सुवर्णव तिष्ठति । द्रव्ये चैकस्मिन्न व घटाकारनाशान्मुकुटाकारोत्पत्ति, पुनर्हेमाकारण स्थिरत्वमित्येवल्ल. क्षणत्रय प्रकटाकारण ६२यते । तस्माद्ध मघट भक्त्या हेममुकुट निपाधते उभयत्र हेमत्व स्थिरम् । हेमपटर्थीि दुखवान् भवति धटाकारहेमव्ययसत्वात् । हेममुकुटर्थीि हर्षवानस्ति हेममुकुटाकारण सत्यत्वात् । पुनहममात्रार्थस्तु तदा दुखवानपि मुखवानपि न, स्थितिपरिणामेन विद्यमानत्वात्, ध्र वत्वाच । तस्माद्धम- सामान्यस्थिति सत्या इति । एव सर्वत्रोत्पादव्ययध्रौव्यपर्याया द्रव्यरूपेण ज्ञेया । अत्रोत्पादप्रयभार भिन्न द्रव्यं तथा स्थितिभाक् द्रव्य मिन्न किमपि न दृश्यते ततो घटमुकुटाद्याकारस्पशिहमव केवल द्रव्यम् । न हि युद्ध वं भवेत् ध्रवत्वस्य प्रतीतिरप्यस्ति ततश्च "तद्भावान्यय नित्य" इति लक्षणेन परिणामेन च ध्र वभपरमधुवमपि । सर्वमपीत्थ भावनीयम् ॥३॥ व्याख्यार्थः ॥श उत्पत्ति तथा ध्रुवतारूप लक्षणसंयुक्त और दुःख तथा हर्षसे उपयुक्त सुवर्णके घ८; सुवर्णके मुकुट सुवर्ण इन तीनों में सुवर्णपना स्थिर है, अर्थात् सुव- जस्व सबमे है; जैसे एक ही सुवर्णरूप द्रव्यमें घटके आकारका नाश मुकुट के आकारकी उत्पत्ति और सुवर्णरू५ आकारकी स्थिति है । और सुवर्णरूप द्र०यमें घटके आकारके नाशसे मुकुट के आकारको उत्पत्ति होती है; और सुवर्ण आकार से उसमे स्थिरता ( ध्रौव्य ) है; इस प्रकार यह तीनों लक्ष एक ही द्रव्य में प्रकटता से दीखते हैं । इस कारण सुवर्णके ધરો તોહર સુવર્ણા મુદ વનવા जाता है । और सुवर्णपना घट तथा मुकुट इन दोनोंमे स्थिर है । अब जिस समय सुवर्णपटको तोड़कर उसका मुकुट बनता है, त सुवर्णके घटको चाहनेवाला पुरुष दुःखी होता है; क्योंकि घटके आकारका जो सुवर्ण था उसका न्यय (नाश ) होता है; ओर जो पुरुष हेमके मुकुटको चाहनेवाला है, वह प्रसन्न है; क्योंकि वह सुवर्ण हेम मुकुटके आकारसे विद्यमान है, और जो केवल सुवर्णको ही पाहनवाला है; वह उस समयमें न दुःखी है; और न सुखी है, क्योंकि स्थितिरूप परि- णामसे जो सुवर्ण घट में था वही मुकुट में भी विधमान है; और नित्य है । इसलिये सुव- की सामान्य स्थिति सत्य है । इस प्रकार सर्वत्र उत्पाद વય તયી ધ્રૌવ પર્યાય દૂત્વ- रूपसे जानने चाहिये । यहापर उत्पाद और व्ययको धारण करनेवाला द्रव्य भिन्न है; तथा स्थिति (नित्यता) को मात द्रव्य भिन्न है; ऐसा कुछ भी नहीं दीख पड़ता है; અર્થાત્ તત્યાર व्यय और स्थितिका धारक एक ही द्रव्य । sho । इस कारण घद मुकुट ·૨૨૮ ] શ્રીમદ્રાનવન્દ્રનૈનશાબમાવાયામ્ ફત્યાર બાઝારો ધારણ કરવાહો સુવર્ણ ફ્રી રેવન્ટ દ્રવ્ય હૈઔર વદ્દ વસ્ત્ર ધ્રુવ હી હૈ, વિનુ સમેં ધ્રુવતાવી પ્રતીતિ મ હૈ ઇસીટિયે “કસ માવા નો નારા જ દોના મો નિત્ય હૈ” ફક્ત પ્રજા કન્યાપ ધ્રુવ , શૌર અન્ય સવ પર્યાચાર ધ્રુવ હૈં ફલી કાર લવ છું વિવારને चाहिये અર્થાત્ સર્વત્ર છેલા 1 વિવાર ના વાહિયે પરા થોત્પાવ્યયધ્રૌવ્યાનામમેકસવ મે યarટ્ટ | લવ યત્પાદ વ્યય તથા ધ્રૌવ્ય ફન તીનો અમે સંવદ્ધ મેવો મી વિવાતે દુધે सूत्र कहते हैं। ધરવ્યયો હિ સોત્પત્તિની વ્ય ૨ બળદ ત્યેરિકાન્હોને યુવાપર્યશt: new માવાર્થ –ધદા નો નારા હૈ, વહી મુરજી પત્પત્તિ હૈ, ઔર સુવર્ણી નિત્યતા હૈ, રૂસી પ્રજાર પવાર્થ પ ફ્રી વાઇ અને છાવી રારિ રેં છા ધ્યાહ્યા. યો હેમલ વ્યયઃ સ ર મીમુંદસ્યોતિ, giળનન્યત્વાન્ ! યતો દ્રવ્ય દવ્યધ્વસનન્ય તત્તદુપાતાનોપાયમતિ | તો વિમાપયોત્પત્તિસન્તાના વેવ પટનાશાવ્યવહારોજિ સમયે, અત્તરપર્યાયોરો પૂર્વપર્યાયનાઈપિ સમાવ્ય | વનસ્ય ધ્રૌવ્યમપિ તવ માનનીય પ્રતીય પર્યાયો- ત્યારે સત્તાનત્વ તવ દ્રવ્યહ્ય તાલબતો ધ્રૌવ્યમસ્તિ ! દત્યસ્મિન્નિતિ લખત્રયાત્મ સ્મિન્ હરે તન્હાનત્રયમેવવા યદ્યપિ વતિ તથાપિ શોપ્રમોદમાહ્યરૂપી સને. શારાપો દયન્ત પ્રત્યત્વેન ૨ મિસત્વમપિ શેયમ | સામાન્ય પ્રૌવ્ય વિરોહળોત્પાદુ વેલેં કમાયતા વિરોઘોડકિ નાસ્તિ વ્યવહારત સર્વજ ચાદર્યાનુકવેરોને સ્થા, વિરોષપરતાપ વ્યસ્પત્તિવિરોળ I ગત વ ચાંદુત્પરતે, સ્થાતિ, સ્યાદ્ ધ્રુવમ, દત્યનેવ વાવયપ્રયોગોળવા “બg વા” હત્યા ના શિલ્લો વ્યવસ્થા કર સ્યાદ્ધમાના ! બત પવ “કૃપણ. સ.” પતીવાયમરિ સ્થાન છ% યુવૈવાસ્તિ તત પં પુષ્ઠાવન કયામત્વ વત પરતુ ડરાવન નાહિત્તા તથૈવ સમાનેગા કૃત્વ 7 દશ્યતે શેષાલ્યો નામ: શુ વાતા તહ્માદિરશેવળવશેષ્યનિયમાર્ગો પર ચાઇયોમોતિ તવા ત્રિપલીમદ્દાવાલય લ્યા.મનનાં સંમવિતિ ૪ વ્યાત્યાર્થ નો સુવર્ણધદશા વ્યય હૈ, વહી સુવર્ણમુદી સ્પત્તિ હૈ, ક્યોં ધટ- ા નારા શીર મુજુદી કાત્તિ ચટ્ટ વોનો છાર્ચ પ ફી જાણ વન્ય હૈં વારણ દિ- ન્યાય સિદ્ધાન્ત હૈ, જિ નો દ્રવ્ય નિત દ્રવ્ય નારાજે કત્પન્ન દોતા હૈ, વહુ વતી (નર- માન) દ્રવે પાવાન વાળને પાય હૈ માવાર્થ વૈષે જ સુવર્થધટલે નારાજે મુટ કપન્ન દુર હૈ, તો ધટદ્રવ્ય નારા નો પાવાન રણ સુવર્ણ હૈ, વહી મુજુદા મી પાવાન જાર હૈ, રસ રીતિ ધરા નારા તથા મુદક્કી સ્પત્તિ થી સુવર્થ- રૂપ ા૨ણસે કન્ય (પૈવા દુ) હૈ. લૌર દલીસે વિમા પર્યાય (મુકુંદ પધરાવી स्यात ·દ્રવ્યાનુયોગાતળા [ १३९ તત્પત્તિ સંતાનસે હું ધર નારાજ વ્યવહારી સંભાવના હોતી હૈ. સૌર સત્તર પર્યાય નો ચાંપર મુદા પર્યાય હૈ, sી કત્પત્તિ પૂર્વ ટપ પર્યાયજા નારા મી વિવારને યોગ્ય હૈ. ઔર હસી પ્રશ્નારસે સુવા ધન્ય થી વિવારના વાહિયે ક્યોંકિ નિસ નિમિત્ત માનજર પૂર્વપર્યા. નારા પર જત્તરપર્યાયજી ખત્પત્તિ હૈ કસ નિરવછિન્ન સંતાનત્વ (સુવર્ણા સ્થિરત્વ) નો હૈ, વઠ્ઠી દ્રવ્ય હૃક્ષણસે વસવા ધ્રૌવ્ય હૈ ફલ પ્રાર ત્રિવિધક્ષળસહિત ૬૦ ( વસ્તુ ) યદ્યપિ તીનો ફ્રી ઋક્ષણ હજી સમયમેં હૈં, તથાપિ શો, કમો માધ્યસ્થ, મને વાવી શક્તિ વીવ પદ્ધતી મેં ફસ રૌતિએ જોવ હોને સે મિન્નતા મી સમક્ષની વયે ! ફલ પ્રજર સામાન્યપણે તો ઘૌચ તથા વિરોષણને ઉત્પા, શૌર વો પ્રત્યે वस्तुमे प्रमाणीभूत न करनेवालोंके कोई विरोध भी नहीं है; વિ વરસે સર્વત્ર યાત્ત () રૂસ કર્થ અનુકવેરાને સામાન્યપરતા મી હૈ, ઔર વ્યુત્પત્તિવિરોષણે વિરોષરતાં ભી હૈ . ફી જાળને સ્થાત્ વાન ફોતા હૈ, તુ નષ્ટ હોતા હૈ, ચાત્ (વર્થવિત) દુર હૈ, યેસે વાક્ય પ્રયો મ હોતા હૈ ગૌર ઉપૂજો વાં ફત્યાવિશ મૂત્રપાઇ નો વો રાવ હૈ વહ વ્યવસ્થા મર્થ હૈ, ઔર વહેં કર્થ સ્વાતું ફુલ ર સમાન હૈ ! ફૂલી જારણ “કૃષ્ણ' (ાઠા સાપ) યહ હોજિવાય આ બધા હત રાજો ચૂળ પર ફ્રી વર્તતા હૈ ક્યોંવિ સ (પી) મે રયામતા (શાહપન) હૈ પરન્તુ કસ ડર કેશ (પેમેં નહીં હૈ. ઔર ઐસે હી સમાત્રને મી રામતા ન ક્ય ષિ નામ ધારુ નો ના હૈ વદ્દ શુઝ (સદ્ધ ) ફી હૈ. વિરોષળ વિશેષ્ય નિયમ “ચા” શ કયો , તો ત્રિપમદાવથ મી ચારવા મા ફ્રી સતા હૈ Iકા દવ્યસ્વમવ ાહયાત વાળા તવા ઋતે હેતુમેરામેઃ એ મતા માવા પૂર્વ પ્રસંમેં “ શાળા અને વાર્યો નન દ્રવ્ય હૈ” ય ક્યાં વમા વર્ણન વિયા હૈ તવ દેતુ ( ર ) છે મેવ વિના રાજા એ છે ? સન્ન છું એક બાલ્યા. યદ્ય વં તે દ્રવ્યસ્વમાવો બgયારગોડસ્તિ યથા દેત્રવ્યવાવિકૃતમરિન વિજારો પ્રિધ્યાતિ | શોwifહાયંત્રયનનનૈવાસ્તિત્વમાય ચતવેવ દ્રવ્ય તતો દ્રવ્યો સિવાય ગય पदा कारणभेद विना कार्यस्य भेद कथ भवेत् । श्रेय साधन यतप्रमोदजनकम् , अनिष्टसाधन यच्छो- જનન , તમામ માધ્યસ્થાનમવિઘ કાર્યમેસ્માતેહપાય મહેત ! શરુ દૃષ્ટીન્તાનુ- સળેિa નીયા | ર વેહેલ તúનિલામીયાન્વત તદ્દન સ્વમાવનિત્યહિં કલ્પન-નિવાસ | તમાછીમે રણ મેવ રામાનુસારેગાંવથમનુણવ્ય . અને બનાવવા. શત્રુ ઘર હવાન- હસ્યાદ્વાર વયતીત્યર્થ. પૃષ.

·१४० ] શ્રીમદુરાન વન્દ્રનૈનરાધ્યાયામ્ व्याख्यार्थः अब यदि ऐसा कहते हो कि एक कारणरूप अनेक कार्योंका जनक यही द्रव्यका स्वभाव है । जैसे सुवर्णद्रव्य एक ही अविकृतरूप है; मुकुट आदि जो उसका विकार है; वह मिथ्या है। शोक, प्रमोद और माध्यस्थरूप तीन कार्योंको उत्पन्न करनेवाला जो शक्तिस्वभाव है; वही द्रव्य है, उस द्रव्यसे शोकआदि०५ तीन कार्य होते है, तव कारणके भेदके बिना कार्यभेद कैसे हो सकता है । क्योंकि जो कल्याणका साधन है, वह प्रमोदका जनक है, जो अनिष्टका साधन है वह शोक (खद) को उत्पन्न करनेवाला है, और दोनोंसे भिन्न अर्थात श्रेयस्त्व तथा अनिष्टतासे भिन्न जो साधन है; वह न हपको उत्पन्न करता है, और न खेदको, इसलिये यह तीन प्रकार के कार्य एकरूप कारणद्रव्यसे कैसे उत्पन्न होते हैं; कार्यगत टान्तके अनुसार ही कारणात शक्तिकी भी कल्पना करनी चाहिये । यदि ऐसा न मानो तो "अग्निकी समीपता से जल है; सोदाहको उत्पन्न करनेवाले स्वभावका धारक है" इत्यादि कल्पना भी अनिवारणीय होगी । इसलिये शक्तिभेदरूप जो कारण है; उसका भेद कार्यभेदके अनुसार अवश्य अनुसरण करना चाहिये अर्थात् कार्यभेद होनेपर कारणका भेद अवश्य मानना पड़ेगा। और अनेक कार्योको उत्पन्न करनेवाली शक्ति हैं; यह शब्द ही एकत्र अनेकत्वरूप स्याद्वादको सूचित करता है। यह लोकका अर्थ है ॥५॥ अथ बौद्धमतमाह । अब इस विषयमें बौद्धका मत कहते हैं। શનિનન નો વાસનામેવતો મત છે વસ્તુમેવો નેતિ વૌદ્ધ નિમિત્તોડનિઃ સ્મયી દા भावार्थः द्रव्यमें शोकादिका जो उत्पाद है; वह लोकवासनाके भेदसे होता है, और शोकादिक जननमें कोई वस्तुका भेद नहीं है । ऐसा कहनेवाला बौद्ध निमित्त शून्य है; और अपवित्र तथा स्मयी है ॥६॥ व्याख्या । यत्त लानमनोन्नमनवदुत्पादव्ययावेकदा भवत क्षणिकस्थलणस्य ध्रीय नास्त्येव छोका- दिकार्य जननमपि भिन्नभिन्नलोकपासनातो भिन्नभिन्नभेदोपकारकमस्ति । यत एक किमपि वस्तु वासनाभेदात कस्यापोष्ट कस्याप्यनिष्ट स्यात्, ययेशु मनुष्याणाभिष्टम् , करमाणामनिष्टम् , परन्तु तत्रशुभेदो नास्त्येव । सदिहापि योध्यमिति दन् पोतो निनिमित्तो निमित्त विना पासनारूपमनस्कारस्य मिन्नत्वं कथं जहाति । बत एवाशुषि. कलुचित पुन स्वीकारेण स्मयीति । वस्तुतस्तु शोकादिकानामुपादान यथा भिन्न त निमित्तमपि भिन्नमवश्यं मंतव्यम् । एकस्य वस्तुनः प्रमातृभेदेनेष्टानिष्टत्वमस्ति तत्राप्येकस्य द्रव्यस्येष्टानिष्ट- शानजननशक्तिरूपा पर्यायभेदा अप्यनुमरणीया एवेति ॥६॥ વાચાર્ય નૈસે તુકા (તડાનૂ) જ સામે કવી નીવી હો જાતી હૈ, તી ·દ્રવ્યાનુયોરતળા [ ૨૪૨ બાર વસ્તુ ઉપાડ તથા નારા જો ફી હોતે હૈ ક્યોં િક્ષખિસ્વરૂપ અપને સ્ત્રો ધારણ કરનેવાહા નો પવાર્થ હૈ, તકે ધ્રુવ (નિત્યપના) હૈ ફી નહીં ફલ- કિ સોવિઝા પાર , મો fમજ મિત્ર ઝોજી વાસના સે હોતા હૈ, ઔર મિસ મિત્ર મેતો ઉપર ફરતા હૈ ક્યોંવિદ પ શોર્ફ મી વરંતુ વાસના મેદસે તિજો ફટ હૈ જોર ીિજો અનિષ્ટ હૈ જૈસે રૂ (તલ વાવ અથવા અજા) મનુષ્યોં ફટ (બાર) હૈ, મોર કંરો અનિષ્ટ હૈ, પરંતુ ચાંપર ફ્લેમે નહીં હૈ, અર્થાત વણી ફક્ષ હૈ ! પરંતુ મનુષ્યોને પુષ્ટ કર દો અનિષ્ટ હૈ જેસે શું યહાં ઈટ મુડમાહિમે મી નાનના વાહિયે રેતાં વહેંતાદુ વૌદ્ધ નિમિત્ત (શાવળ) મેવ વિના વાના મનસ્વાર (મન જાપાર) નો વિત્તી સુધારિ પરતાપ મે હૈ, તો તે હોતા હૈ યન અશુજિ અર્થાત્ મસ્ટિવિત્ત હૈ, પુનઃ રૂત મત સ્વીારસે મર્વયુક્ત મ હૈ યથાર્થ તો વસે શોઢિ કપાવાન મિત્ર મિક્સ હૈ, વૈસે હી ન નિમિત્ત મ કવરય શ્રી મિક્સ fમજ માનને વાહિ! નહી પ્રમાતા (ફટ અનિષ્ટો અનુભવ નેવી) મેવલે પા પાર્થ દુષ્ટતાં તથા અનિષ્ટતા હૈ, ૧ મી પ દ્રવ્ય ફટ્ટ તથા અનિષ્ટ જ્ઞાન પૈ ને રવિ પેસે પર્યાય એવા શ્રી કનુસરળ વરના વાહિયે મર્યાત કી પાર્થ પેસે રવિ હૈં, વિશ્વ નો વિતીજે ષ્ટ જ્ઞાનનન હૈં, યૌર જિલી નિષ્ટ જ્ઞાન નન શું છે વેન્નિમિત્ત વિના જ્ઞાનાલિંપવાના છે તરી વહિપાદ્ ઘવતે જ ધડાવિષ a ૭ માવાર્થ યતિ નિમિત્ત વિના હી વાસનાવિરોધરૂપ જ્ઞાનસે શક્તિ સંન્ધો ત્પના હોતી હૈ, તો વાહ્ય વસ્તુ હોપણે ધરબાદ બાજારી રુપના વઇ વાસના ક્યોં નહીં હોતી || ૭ | વ્યાઘા બય નિમિત નિમિતભેદ વિના જ્ઞાના વાસનાવિવનિતરાનસ્વમાવરૂિ- લજ્યના મત શોનો વિકાના નાતે તથા વહિવતુરોપદાસનાવિશે ઘટાદા- વિનિમિત્ત વિનંવ વાસનવિરોવેન પટપટાવારજ્ઞાન અને ! વાદ્યવસ્તુ સર્વ વિસ્તૃત દત્ય | વર્ષે ૨ નિષ્ણા વહારજ્ઞાનમપિ ન જમવેત્ત, -નહિર રવિરો વાહીરો મિથ્થાબનત્વમાનવવસ્તુ- વિષયની પીવાવાજીરાના શિવ નાયરે કપાવાનીછાવરાવ વિરુદ્ધાવેવ અવતઃ | सदा सर्वशून्यवादिनो माध्यमिकंवौद्धस्य मतमायाति । उक्त च-कि स्वारसा चेन ते कि स्थान स्यात- - એન્મતાવ િ વિવ વયમર્યાના રોતે તજ જે વચન છે શૂન્યવાવડપિ પ્રમાસિદ્ધમિદ્ધિઓ બ્દાવોfa તત સર્વે ના શુદસ્યાāraોતરાવાળા બાવäવ્યા છે તે ન્યાર્થીિ મન યતિ નિમિત્ત () મે વિના વાસનાવિશેષણે છત્પન્ન - તથી ·१४२ । શ્રીમદુરાનવન્દ્રનૈનાબમાછાયાનું जो ज्ञान स्वभाव है; उससे शक्ति अर्थात् शोक प्रमोदआदिके संकल्पकी कल्पना होती है; ऐसा हो तो बाह्य वस्तुका नाश हो जाने से घ८ ५८ आदि निमित्तके विना केवल पासनाविशेषसे घट ५८आदि आकाररूप परिणाम नहीं उत्पन्न होता है, और घ८ ५८ादि निमित्त विना ही वासनाविशेषसे घटपटादिके आकार का ज्ञान होवे तो समस्त बाह्य वस्तुका नाश हो जायगा। यह तात्पर्य है; और कारणके विना घटपटादिके आकार का ज्ञान भी नहीं हो सकता। तथा आन्तरंगिक और बाह्य आकार के विरोधसे बाय आकारको मिथ्या फहनेवाले बौद्धके मतसे चित्र (चित्राम)के पदार्थ (तसवीर वगैरह )में रहनेवाली नील, पीत (पीला )आदि वर्गों के आकार का ज्ञान भी मिथ्या ही होता है । एवं उपा (दिन) आदि आकार तथा नीलआदिका आकार भी विरुद्ध ही होता है। तब अर्थात वासना ही विशेषसे आकारका परिणाम तथा आकारका ज्ञान होता है, बाध निमित्तको उसमे कोई आवश्यकता नहीं है, ऐसा माननेसे सबको शून्य कहनेवाला जो माध्यमिक बौद्ध है; उसका मत आता है; क्षणिकवादीका भत नहीं रहता । और कहा है कि यदि वासना है; तो क्या नहीं होगा अर्थात् सब कुछ हो जायेगा और जो बाह्य पदार्थ तो है; और पासना नहीं है; तो उन बाध पदार्थोंसे क्या हो सकता है; अर्थात् कुछ भी नहीं हो सकता। क्योंकि पासनाके विना वह बाह्य पदार्थ बुद्धिमे ही नहीं आ सकते हैं; इसलिये जो वासना पदार्थोंको स्वयं रुच रही है; उसको दूर करनेवाले हम कौन हैं ॥१॥ और शून्यवाद भी प्रमाणको सिद्धि तथा असिद्धिरूप जो दो पक्ष हैं; उनसे खंडित है। इस कारण सर्वज्ञवीत- रागप्रणीत शुद्धन्यावादके धारक संपूर्ण नयोंका आदर करना चाहिये ॥७॥ पुनस्तदेव कारणमिति । पुनः "कारणं" इत्यादि सूत्रसे उसी विषयको कहते हैं। कारणं पटनाशस्य मौल्युत्पत्तीर्घटः स्वयम् । एकान्तवासनां तत्र दत्ते नैयायिकः कथम् ॥ ८ ॥ भावार्थः घटक नाश तथा मुकुटकी उत्पत्तिमें स्वयम् घट ही कारण हैं, जब ऐसा है; तव नाश तया उत्पत्तिमें एकान्त (सर्वथा )भेदकी वासना नैयायिक कैसे देता है; अर्थात् उत्पत्ति और नाशका सर्वया भेद क्यों मानता है ।। ८ ।। शोकादिकार्यत्रयस्य भेदेनोत्पादच्ययनोव्याणि साधितानि, बत एव घट- मास्य हेमघटनाशस्य हेममुकुटोत्पत्त कारण हेतुरेक સ્વયં एवं । हेमपटनाशामि- महेममुकुटोत्पत्तिविषये हेमघटावयविभागादिको हेतुरेव । एव महापटनाशाभिन्नखण्ड- पटोत्पत्तिविषयेऽप्येकादितन्तुसयोगारामहेतुरेवास्ति "सहपट महापटनाशस्य हेतुतात्र- - व्यास्या। एक घट मत ·कल्पनालाघव દ્રવ્યાનુયોતિબા [ १४३ જલ્પનાં મહાપરવાય યાત” પ્રત્યે પાનબપિ ઢાંધવડિયો નાયિકો નાશોત્પત્તિવાન્સમેવવાસન ર તથા જ તન્મતમ –“ત્વનીરવ પત્ર ત લ = મહીમહેં ! यत्र त पक्ष तु સહમિ ૨ ૮ | વ્યાવ્યા: ફલ પ્રજાપ શો િકાય મેરે હત્યા ક્યી તા ધૌલ્વે અક્ષણ સિદ્ધ વે, ફલીયે (ત્યક્ષશત્રયુક્ત હોતે) સુવર્ણપદ નારાજ હૈયા સુવર્ણ મુદી ત્વત્તિ સારા વિ૮ સ્વયં પદ દ્રવ્ય ફી હૈ! વિ- યુવધિ નારા મિનરૂપ સુવર્ણમુદી હસ્પત્તિ વિષયમેં સુવર્ણ વયવો છે વિમાનમાધિ હેતુ હું ફેં ફરી પળ માપદવે, નારાણે મન્ન થવષ્કપટ (વણે રોન છોટે ટુડે છે ફોરે) તત્પત્તિ વિષય મ પ તો માહિ તન્તુ સંયો નારા ફી ાર હૈ, ૌ વંડપદી પત્તિ વિષયમેં મહાપદ નારા વાળ હૈ, ચહુ જ્યના તો અતિ વઢિયે દોરી ફુલ બાર નાનાંદુલા એ વાધવપ્રિય નૈયાય હો બાવિ નિતને તનુ સંચો નારાજે વઘુ વંડ૧૮ કત્પન્ન હૈ, ઇન સર્વ તંતુવી નાર દૌર ઉત્પત્તિ સર્વથા મેવવાસનો સે રેતા હૈ ક્યોંકિ ઉસ તૈયાવિ મતા ચદ્ વવન વિ “નિસ પક્ષ "નાણા પૌરવ હૈ, ઉસ ક્રમ ની સહન કરતે (માનતે ) કૌર નિસ પક્ષ જ્યના જાધવ હૈ, ઉસ સહન વાતે ૮ પુનસ્તવ પર્યા પુનઃ કતી વિષયા પ્રતિપાદન જાતે હૈં. પયોવ્રતો જ વધ્યદ્યવિ દુર્ઘ વધવતઃ બોરસવતો નોમે તેના સ્વાત્મક્ષત્રિય, fell માવા વ૮ દુધ વાનેવાડા તદ્દી ન લી જતા ર વીમાત્ર વાવાળા દૂધ નહીં પીતા તથા નો રસ માત્ર ત્યાગી હૈ, વદ્દ દુધ તથા વહી ફન લોન નહીં લતા હૈ ફર્સ રીતિએ મી સત્પત્તિના ત્રિવિધ૮ળયુર્જ વસ્તુ સિદ્ધ હોતા હૈ ૮ શ્રાવ્ય ! પયોવતો યુવા સ્વાવી દુવમેવ વતન મોwવ્યકતિ પ્રતિજ્ઞાપ: ૩ પયોવ્રત કન્યતે | સર પયોવ્રતો વર્ષિ નાદ્યાધિ ન મુજે વિદ્રત પુનર્જ નાધાતુ, તય ધિમાળ હવ પ્રતિજ્ઞાપો પ્રેમ પ્રવાd . વસ્તુતસ્તુ “દુષષાિપેવ વષ્યસ્ત હર્ધ યરમેહતા વ્યતે તવા પયોવ્રત ધવનેગર તમો ને નાતે પુનર્ચે દુવ જ મવતિ પરિણામિધ્યસ્વાદ્વિલદ્રયમેવ | મેવવલયા દુધમા- સ્વાયત. ખિતમ નાથને, વિ મુનિસ્ય દુર્વવતમોડષિ જૈવ સપાત ફતિ લઈ જવામન પોપલોત નવ વર્લેનાર દુષત્વેન નારો જોવેન ધ્રુવ ૬ પ્રત્યક્ષ ! dદ જોન સાતમાવાન, ઠક્ષત્રયયુનીમ | st ૨ “પયોબત જ સાત્તિ જ પોર્નર

·१४४ ]
શ્રીમદુરાન-
વર્નનરાલ્સમાછાયા
दधिवत । अगोरसवतो नोभे तस्माद्वस्तुत्रयात्मकम् ॥१॥ अन्वयव्यतिरेकाम्या द्रव्यपर्यायो सिद्धान्ताविरोधिनी
भर्वत्रावतारणीयाविति । लक्षणत्रय कयनीयम् । केचन भावा अन्वयिन , केचन मावा व्यतिरकिण,
एवमन्यदशानन कथयन्ति, तत्र वन्येषामपि भावाना निदर्शन स्याद्वादयुपत्त्या समञ्जस स्वादिति । अन्यच
वस्तुत सत्ता विलक्षणरूपैवास्ति "उत्पादव्ययप्रौव्ययुक्त मन्” इति तत्त्वार्यसूत्रवचनान् । तत सत्ताप्रत्यक्ष
तदेव विलक्षण साक्षादस्ति । तयारूपेण सन्यवहारसाव्यानुमानादिकप्रमाणान्यप्यनुष्ठीयन्ते ॥९॥
व्याख्यार्थः दूध ही सेवन करना चाहिये इस प्रकारको प्रतिमामे जो तत्पर हो
उसे पयोबत कहते हैं; वह पयोव्रत अर्थात् दूधको खानेवाला पुरुष दही नहीं खाता है;
और जो दहीको ही सेवन करनेवाला है; वह दुध नहीं पीता है क्योंकि उसको दहीका
खाना ही प्रतिज्ञा५ धर्म है। अब यहा “परमार्थमें तो दूधका परिणामरूप ही दही है"
इस प्रकार यदि दुग्ध दधिका अभेद कहते हो अर्थात् दूध दही एक ही है; ऐसा मानते
हो तब तो दूध पीनेवालेके दहीके खानेसे भी व्रतका भंग नहीं होगा। और यदि परि-
णाभी द्रव्य होनेसे दही दूध नहीं हो सकता ऐसा कहो तो इस भेद विवक्षासे. दही
दूबसे भिन्न द्रव्य है। भावार्य अभेद विवक्षासे दूध पीतेहुयेके दहीके व्रतका भंग
नहीं होता है, और दही खातेहुये मनुष्य के दुग्धके व्रतका नाश भी नहीं होता है ।
और गोरसपनेसे दूध और दही इन दोनों में अभेद ही है, इसलिये जिसके गोरसका त्याग
है, वह दूध और दही दोनों का सेवन नहीं करता है। यहाँपर दहीपनेसे उत्पत्ति ( उत्पाद)
है; और दुग्धवरूपसे नाश है; तथा गोरसत्वरूपसे ध्रुवत्व प्रत्यक्षसे सिद्ध है । इसी
प्रकार इस टान्तसे संपूर्ण संसारके पदार्थोंमे उत्पाद, व्यय, ध्रौव्यस्वरूप विलक्षण
सहितता कहनी चाहिये। ऐसा कहा भी है, “पयोव्रत दधिका भोजन नहीं करता, दधि-
व्र दुग्धका भोजन नहीं करता और गोरसका त्यागी दुग्ध दधि इन दोनोंको नहीं
खाता इसलिये समस्त वस्तु तीन लक्षणोंका धारक है ॥१॥ और अन्वय तथा व्यति-
રેસે સિદ્ધાન્ત વિરોધી દ્રવ્ય તથા પર્યાયી અવતારણ સર્વત્ર જરની વાહિયે ફઢિયે
जहा द्रव्य पर्याय है; वहां उत्पत्तिआदि तीनों लक्षण कहने चाहिये। कितने ही पदार्य
अन्वयी हैं; और कितने ही पदार्थ व्यतिरेकके धारक हैं; ऐसा अन्य दर्शनवाले कहते हैं।
और इस सिद्धान्तमै तो अन्य भी पदार्थोका दृष्टान्त स्थावादको व्युत्पत्तिसे ठीक हो सकता
है। और वस्तुको सत्ता मी विलक्षण रूप ही है; क्योंकि उत्पाद व्यय तथा ध्रौव्यसे सहित
जो होय सी सत् है; ऐसा तपार्थसूत्रका वचन है; इसलिये जो सत्ताका प्रत्यक्ष है; वही
साक्षात् उत्पाद, ०५ और घी०५०५ त्रिलक्षण है। ऐसी दशा सद् इस व्यवहारसे
साध्य अनुमानआदिक प्रमाणोंका भी अनुष्ठान किया जाता है ॥९॥

·उत्पन्न દ્રવ્યાનુયોતિબા [ १४७ यद्युत्पत्तिविशिष्टस्य व्यवहारो व्ययस्य चेत् । नाशनिष्ठोद्भवं तत्र व्यवहारेऽप्युरीकुरु ॥१२॥ भावार्थः यदि उत्पत्तिसहित नाशका व्यवहार होता है, तो उस व्यवहार में नाशनिष्ठ उत्पत्ति होती है। ऐसा मानो ॥१२॥ व्याख्या । यधुत्पत्तिविशिष्टस्य व्ययस्य व्यवहारोऽस्ति चेत्तदा व्यवहारेऽपि तत्र नाशनिष्ठोद्भवम- सहशिष्टमुत्पत्तित्वमुरीकुरु इति । भावार्थस्य यद्युत्पत्तिधारानाशविषये भूतादिप्रत्ययो न कथ्यते अथ च नपातोरणे नाशोत्पत्तिद्वय गृहीत्वा तदुत्पत्तिकालयस्यान्वयस मेवश्च कथ्यते । एव च कययता नश्यत्समयेन नष्ट इत्यय प्रयोगो नो जायते तत्कथ तस्मिन्काले नाशोत्पत्त्योरतीतत्व नास्तीत्येव समर्थता व्यवहारस्य यदि क्रियते भवद्भिस्तदा व्यवहार उत्पत्तिक्षणसधमात्रमेव कथयत । तत्र प्रागमावध्वमताकालत्रयरूपात कालत्रय- स्थापयसमर्थन कुरुत । अथ च यद्य व विचारयिष्यथ परस्य वर्तमानस्वादिकेऽपि नाशवर्तमानत्वादिकऽपि नाशवर्तमानादि व्यवहारो न जायते । किञ्च किया निष्ठापरिणामरूपवर्तमानत्वमतीत गृहीत्वा नश्यति नट જ તમિક્ટ્રિવ્યવહારસમર્થન રળીયન ૧ બતણવ યિાંથાવવિલક્ષયા ત્યવાન विगच्छद्विगतमित्यनया दिशा सैद्धान्तिकप्रयोग समवेत् । परमते विदानी पस्तो घट इति आधक्षणो व्यवहार सर्वथा न पटमाटीकते, नयभेदे तु समवेत, यथावात्मक समति. । स्वाधिकरणक्षणत्वव्यापकस्वा- धिकरणक्षणध्वसाधिकरणादिकत्वमनुत्पन्नत्यम , “उपज्जमाणकाल उपण्णति विगय विज्छ । भेदविय पनवतो तिमलविसय विसेस ॥ १२ ॥ व्याख्यायः यदि उत्पत्तिसहित नाशका व्यवहार होता है; तो उसी व्यवहार में नाशनिष्ठ जो उद्भव ( उत्पत्ति ) है; अर्थात् असद्विशिष्ट जो उत्पत्ति है, उसको स्वीकार करो। भावार्थ यह है; कि-उत्पत्ति धारारूप नाशविषयमें भूतकालादि प्रत्यय ( अनुभव ) नहीं कहते हो और नश धातुके अर्थमें नाश तथा उत्पत्ति दोनोंका ग्रहण करके उस नाशकी उत्पत्ति कालत्रयके साथ अन्य ( सत्व ) का संभव कहते हो तब ऐसा कहने- पालाको नाश होते हुये समयके साथ नष्ट हुआ ऐसा प्रयोग नहीं होता । क्योंकि- उस कालमें नाश तथा उत्पत्तिकी अतीतकालता नहीं है; ऐसी समयेता यदि आप व्यवहारको करते हो तो व्यवहार में उत्पत्ति क्षगकी संबन्धमात्रा ही कहो । तब वहापर प्रागमावध्वंसता कालत्रयरूपसे कालत्रयके अन्य ( सत्व ) का समर्थन करते हो । और यदि ऐसा विचार करते हो कि-धटके वर्तमानत्वादिमें नाशके वर्तमानत्वादिका व्यवहार नहीं होता किन्तु क्रियानि०० जो अपरिणामरूप वर्तमानत्व तथा अतीतत्व है उसको लेकर नष्ट होता है, नष्ट हुआ, तथा उत्पन्न होता है; उत्पन्न हुआ इस रीतिसे इस नश धातुके आगे वर्तमानके तथा भूत कालके प्रत्ययोको व्यवहारका समर्थन करना चाहिये । इसीसे अर्थात् एक कालमे दूसरे कालकी अपेक्षासे भूतकालादि मान । कर ·१४८ ] ખીમરાન વન્દ્રનાજની છાયામ ही क्रियाम फालके एक ही समयमै विवक्षासे उत्पन्न हो रहा है, उत्पन्न हुआ, नष्ट हो रहा है; तथा नष्ट हुआ इत्यादि व्यवहार है; इसी पूर्वोक्त रीतिसे सिद्धान्त मतमें भूतकालादि प्रयोगकी संभावना हो सकती है। और अन्यके मतमे तो इस समय यह घट नष्ट हुआ यह व्यवहार प्रथम क्षणमें सर्वथा नहीं हो सकता क्योंकि अभी (प्रथम क्षणमें) नश्यमान निया हो रही हैं; तब उस नाशानुकूल क्रियाको भूतकाल कैसे पोधित हो सकता है । और नयका भेद माननेसे तो हो सकता है, अर्थात् भविष्य कालकी अपेक्षासे उसी में भूतत्वके आरोपसे न। धातुके भूतकालके प्रयोगमे कोई अनुपपत्ति नहीं है। यह पर हमारी संमति ऐसी है, कि वकीय अधिकरणीभूत जो क्षण उस क्षणका व्यापक तथा स्वके अधिकरणमें जो ध्वंसक्षणकी अधिकरणता तास अधिकरणस्वरूप ही अनुत्पन्नत्व है। यहापर स्पशब्दसे नश्यमानानुकूल क्रियाका ग्रहण है; अतः जिस समयमें नश्यमानरूप क्रिया हो रही है; उस क्षणको तो अनुत्पत्तियापिका है, और उसी क्रियाका अधिकरणीभूत जो यंस है, उसके अधिकरणका भी क्षण है; क्योकि उसी क्षणमे सानुकूल क्रिया भी हो रही है; अत एव स्वाधिकरणक्षणत्वव्यापक तथा स्वाधिकरणीभूत ध्वंसाधिकरणत्व स्वरूपता अनुत्पन्नत्वमे चली गई। यही विषय इस गाथामे कहा है, जैसे उत्पद्यमान काल में उत्पन्न होता है; उत्पन्न हुआ नष्ट होता है; ऐसे दो भेद कहे हुये त्रिकाल विषयको विशेषित करते हैं ।। १२ ।। उत्पत्तिन भवेदने तदोत्पन्नं च तद्भवेत् । यथा नाशं विना नष्ट प्रथम कि न रोचते ॥ १३ ॥ માવા પ્રથમ દ્વિતીયાદિ ક્ષળ કત્પત્તિ નહીં દુર્વ મૌર સત્પન્ન દુમાં પેસાં ०यवहार यदि तुम भविष्यकी अपेक्षासे मानते हो तो नाशके विना भी नष्ट हुआ यह व्यवहार तुमको क्यों नहीं रुचता ।। १३ ।। प्याल्या । उत्पत्तीति-यदा अग्रे द्वितीयादिक्षणे उत्पत्तिनं भवेत्तदा तदादिक द्वितीयादिक्षणेऽनु- नित्य भवेन् । यथा च प्रयमध्यमेन नाशेन विना अनष्टमविनष्टं यदि कथ्यते। इत्यय तस्तव कि न रोचते। यम्मात्प्रतिक्षणीलादनायो परिणामद्वारा माननीयो। अय च द्रव्यादिशेन द्वितीयादिक्षणे या त्यत्तिब्यवहार कथ्यते तदा ना-यवहाराऽपि तया भवितु युज्यते । तया च क्षणातभविन द्वितीया- fati रस्सतिरपि प्रापयितु युक्ता मवेत्, अकल्पिता अनुत्पन्नता न भवेत् । तयापि प्रतिक्षणमुत्पत्ति विना परमार्थतोऽनुपनार्थता युज्यत इत्ययं ॥ १३ ॥ व्याल्यार्य. यदि द्वितीयादि णमे उत्पत्ति नहीं होती तो वह पटआदि उस द्वितीय आदि क्षणमें अनुत्पन्न होते हैं, और जैसे नाशके विना अनट हुआ ऐसा यदि पा जाय तो यह तर्क तुमको क्यों नहीं करता। क्योंकि प्रतिझ गर्ने उत्पाद नाश परि- ·? द्रव्यानुयोगतका [१४५ उत्पन्नकलशे स्वार्थस्योत्पत्तिविगमो कथम् । शणवाद्यौ मिश्रितो ध्रौव्ये शक्त्या चानुनमाख्यया ॥१०॥ भावार्थः उत्पन्न बटमे निजद्रव्यसंबन्धकी उत्पत्ति तथा नाश कैसे हो सकते हैं ? इस प्रश्नका उत्तर सुनो कि उत्पत्ति तथा नाश यह दोनों एकतारूपशक्तिसे ध्रौव्य में मिले है ॥१०॥ व्याख्या। तत्पत्तिाता यस्यत्युत्पन्नो घटस्तस्मिन्नत्पन्नघट द्वितीयादिक्षणे स्वार्थस्य स्वद्रव्यसबद्ध- स्योत्पत्तिनाशी कथ भवतो यतो हेतो. प्रथमणसवन्धरूपोत्तरपर्यायोत्पत्तिरस्ति सैव पूर्वपर्याय नाशता इत्थ युष्मामि पुरा स्थापितमस्ति ? इत्येतत्प्रश्न शिष्येण कृतस्तदा गुरु' कथयति । हे शिष्य ? शृणु । तद्यथा- प्रथमक्षणे जाताबुत्पत्तिविनाशौ नोव्ये मिश्रितो मिलितावनुगमास्यया शक्त्यकतालक्षणया शक्त्या नित्यो स्त । असत्यप्याच क्षण उपलक्षणीभूय आगामिनि क्षणे द्रव्यरूपेण तत्सबवतामनुमवत.। उत्पन्नो घटो नष्टो घट इति सर्वप्रयोगात् । अथ चेदानी मुत्पन्नो नष्ट इत्येव प्रतिपाद्यते तदा त्वेतत्क्षणविशिष्टता उत्पत्तिनाशयो- रवास्ति तच द्वितीयादिक्षणे नास्ति । अतो द्वितीयादिक्षण इदमुत्पमित्यादिप्रयोगोऽपि न स्यात् । घट इति शब्देनेह द्रव्यादिशेन मृद्र०५ पाह्यम् । तत उत्तिनाशाधारता सामान्यरूपेण तत्प्रतियोगिता विशेषरूपण च कथनीयति भावः ॥ १० ॥ व्याख्यार्थः जिसकी उत्पत्ति हो गई है, ऐसा जो घट है, उस उत्पन्न घट मे उत्पत्ति के द्वितीयआदि क्षणमें स्वार्थक अर्थात् निजघट रूप द्र०यके संबन्धके उत्पत्ति नाश कैसे होते हैं; क्योंकि-प्र4मक्षणसंवन्धरू५ उत्तर पर्यायकी जो उत्पत्ति है; वही पूर्वपर्यायकी नाशता है; ऐसा आप पूर्व प्रसंगमे स्थापित कर चुके हैं ? ऐसा प्रश्न शिष्यने किया उसपर गुरु उत्तर देते हैं; कि-हेशिष्य ? उत्तर सुनो-वह उत्तर इस प्रकार है, कि-प्रथम झगमें जो उत्पत्ति विनाश हुये हैं; वह अनुगमानामिका अर्थात् एकतास्वरूप शफिसे ध्रौव्यमें मिले हुये है, ओर नित्य हैं, तया प्रथम क्षणके न होनेपर भी उत्पत्ति और नाश दोको उपलक्षणीभूत होकर आगामी क्षणमें द्रव्यरूपसे उसकी संबन्धताका अनुभव करते हैं। क्योंकि "उत्पनी घटः, नष्टो घट" "घट उत्पन्न हुआ, घट नष्ट हुआ" इत्यादि प्रयोग सर्वत्र देखा हैं। और यदि ऐसा कहते हो कि-'इस समय घट उत्पन्न हुआ, इस समय नष्ट हुआ तब तो उत्पत्ति और नाशके इस (प्रथम) क्षणकी विशिष्टता ही होगई क्योंकि वह उत्पत्ति नाशकी विशिष्टता द्वितीयआदि क्षणमें नहीं है; इसलिये द्वितीयआदि क्षणमें “यह उत्पन्न हुआ" इत्यादि प्रयोग भी न होगा. तथा ५८ इस शब्दसे यहांपर द्रव्यार्थके आदेशसे मृत्तिकारूप द्र०यका ग्रहण करना योग्य है। इससे मृत्तिका सामान्य रूप से घटको उत्पत्ति तथा नाशका आधार है, और विशेष (घट )रूपसे उत्पन्न हुआ तया नष्ट हुआ ऐसा प्रयोग भी होता है, ऐसा कथन करना योग्य है ॥ १० ॥ - ·१४६ ] श्रीमद्राजचन्द्रजेनशामालायाम् उत्पत्तेरपि नाशस्यानुगमे पर्ययार्थतः । भूतादिप्रत्ययोद्धानं घटते समयप्रमस् ॥११॥ भावार्थ उत्पत्ति तथा नाशकी ऋजुसूत्रादि पर्यायार्थिकनयसे एकता भाननेपर भूतआदि प्रत्ययका भान समयप्रमाण निश्चयनथसे घटित होता है ॥ ११ ॥ व्याख्या । उत्पत्तेरपि पुनर्नाशस्य चानुगमे एकताया पर्ययार्थत. ऋजुसूत्रादे सकाशाद् भूतादिप्रत्ययोद्धान समयप्रम घटत इति यतो निश्चयनयात् “कजमाणे कडे” एतद्वचनमनुसृत्योत्पधमान उत्पन्न एप यदि कथ्यते परन्तु व्यवहारनयादुत्पद्यते, उत्पन्न , उत्पत्स्यते, नश्यति, नष्ट, नक्षयति । एतद्विभक्त्या कालजयप्रयोगोऽस्ति । स प्रतिक्षणपर्यायोत्पत्तिनाशनयवादी ऋजुसूबनयस्तेनानुगृहीतो यो व्यवहारनयस्तमनुज्ञ कथ्यते । कथ तजुसूत्रनयस्तु समयप्रमाण वस्तु मनुते तत्र यो पर्यायस्य पमिानावुत्पत्तिनाशी विवक्षिती तादेव गृहीत्वोत्पद्यते नश्यतीति कथनीयम् । वर्तमाने यदतीतत्व तद्गृहीत्वोत्पन्ननष्ट इति कथ्यते । मंत्रव तदतीत तदनोगतमिव विचिन्त्योत्पत्स्यते नक्षयत्येवं कथ्यते । इतीयमनागते व्यवस्था सपि स्याच्छन्दप्रयोगेण समवेदिति ॥ ११ ॥ વાત્યા સત્પત્તિ ત નારા ફન વોનોંજી જતા પર્યાયાર્થિ નો આનુસૂત્ર आदि नय हैं; उनसे भूतआदि प्रतीतिका ज्ञान समयप्रमाण घटता है; क्योंकि निश्चय- नयसे "कज्जमाणे कड़े" ( जो भविष्यतमें कट अर्थात् चटाई बनेगी उसमें ) इस नका अनुसरण करके उत्पन्न होनेवाले घटमें उत्पन्न हुआ ऐसा यद्यपि कहा जाता है; परन्तु व्यवहार नयसे "उत्पन्न होता है; उत्पन्न हुआ और उत्पन्न होगा तथा नष्ट होता है, नष्ट हुआ और नष्ट होगा इस विभक्तिसे जो कालत्रय( तीनकाल)का प्रयोग है; वह પ્રયોગ પ્રતિક્ષણને પર્યાયોંજી પત્પત્તિ તથા નારા મતો નેવાવા નો ઋતુમૂત્ર નય उससे अनुगृहीत ( प्राप्त ) जो व्यवहार है; उस ०यवहारनयको ग्रहण करके कहा जाता है; कैसे कि ऋजुसूत्रनय तो समय प्रमाण वस्तुको भानता है; उसमे जो पर्यायके वर्तमान उत्पत्ति तथा नाश विवक्षित हैं; उन्हींको लेके उत्पन्न होता है, नष्ट होता है; ऐसा कथन करना योग्य है । और वर्तमान पर्याय जो भूतत्व है; उसको लेकर उत्पन्न हुआ नष्ट हुआ ऐसा कथन होता है; और उसीमें जो भूतत्व है, उसको अनारत ( भविष्य )की तरह विचार कर उत्पन्न होगा नष्ट होगा ऐसा कथन किया जाता है, तात्पर्य यह कि वर्तमान- फाल ही भूतकी अपेक्षासे भविष्य है; आगामी कालकी अपेक्षासे वही भूत है, और वर्तमान तो वह स्वयं है; एवं एक कालमें ही सर्वत्र तीनों कालका भी व्यवहार हो सकता है । इसी प्रकारसे अनागत कोलमे भी यह स१ व्यवस्था स्यात् शब्दके प्रयोगसे संभवती है, अर्थात कथाचित् ( किसी अपेक्षासे ) भूतकाल इत्यादि कथन युक्त है; क्योंकि सभी कालमें सब फालका व्यवहार हो सकता है ॥ ११ ॥ वच- ·ध्रौव्य है। इस દ્રવ્યાનુયોરતળા [ १५१ है, और दोनों दशामें केवलज्ञानपना प्रतीत होता है; इसलिये ध्रुवत्व अव्याहत है। वह क्सि प्रकारसे ? कि- मोक्षके पूर्वभवम्थ जीवके चार घातिया कमोंका नाश होनेपर जो केवलज्ञान उत्पन्न हुआ है, उससे उत्पन्न होनेपर सिद्ध दशाको प्राप्त हुये जीवके संहननादिका अभाव होगया उसकी अपेक्षा तो व्यय है, और सिद्धत्व उत्पन्न हुआ उसको अपेक्षासे उत्पाद हैं; तथा पूर्व संसारदशामे उत्पन्न जो केवल पर्याय है; उसका नाश न होनेसे प्रकार उत्पाद, व्यय, और ध्रौव्यस्वरूप तीनों लक्षण मोक्षदशामें भी पूर्णतया हैं ॥ १४॥ तदुपरि श्लोकमाह । इसी विषयको आगेके लोकसे सिद्ध करते है । तसिद्धत्वे पुनश्चेति चल्यं यत्पुरास्थितम् । व्ययोत्पत्येकतो नित्यं पक्षे स्याल्लक्षणत्रयम् ॥ १५ ॥ માવાર્થ પૂર્વ ભવ નો વત્ય સ્થિત થા વહ પૂર્વમવલ્થ પચી કક્ષાએ સિદ્ધ अवस्था भी होता है, इसलिये व्यय तथा उत्पाद है; और व्ययोत्पत्तिकी एकतासे नित्य है; ऐसे मोक्षमें तीन लक्षण होते हैं ॥ १५ ।। व्याख्या । यत्पुरास्थित कैवल्य भवस्थपर्यायाक्षि तसिद्धत्वेऽपि सिद्धावस्थायामपि । क्षीणे મ0 કલ્પને સિદ્ધત્વે વ્યયોત્વત્તો ચાતા ! પુનત્ય બ્રોવ્ય તો વ્યય-ચંતો વ્યયોત્પત્તિ ध्ययोत्पत्ती तयोरक्य ध्रौव्य तस्माद्ययोत्पत्त्येकतो नित्य ध्रौव्य केवलम् । एवं मोक्षे लक्षणत्रयं स्यात्काल्पनिकमेपेद भावाना विमर्शना बहुप्रकारा । ए “उन्ने वा विगमे वा ध्रुवे वा इति योजना ॥१५॥ व्याख्यायः जो भवस्थपर्यायकी अपेक्षाका धारक केवलशान पहले भवस्थ दशामें स्थित था वह सिद्धावस्था भी होता है । यहां भवस्यके क्षीण होनेपर तथा सिद्धपके उत्पन्न होनेपर व्यय तथा उत्पाद होता है । और नित्य अर्थात् ध्रुवपना कहांसे हुआ ? इसका उत्तर यह है कि व्यय और उत्पत्ति इन दोनोंकी जो एकता है; उससे केवल ज्ञान ध्रुव है; इस रातिसे मोक्षमें लक्षणत्रय संगत होते हैं; परन्तु यह लक्षणत्रय काल्प- निक ही हैं, क्योंकि पदार्थों के विचार करनेके अनेक प्रकार हैं। इसी कारण पन्ने वा, विरामे वा ध्रुवे पा" कथंचित् उत्पन्न होता है, कथंचित् नष्ट होता है, और कथं- चित् ध्रुव है; इत्यादि पाक्योंकी योजना होती है, अर्थात् यह उत्पादआदि किसी अपेक्षासे निरूपित होते हैं ॥ १५॥ ज्ञानाधा निजपर्याया शैयाकारण ये स्थिताः । यतिरेकेण ते चवं सिद्धस्य स्युस्खिलक्षणाः ॥ १६ ॥ भावार्थः जो केवलज्ञान केवलदर्शनआदि निजपर्याय शेयके आकारसे मत .

·व्याख्या। जानाद्या १५२ ] શ્રીમદુરાનવજૂર્વનરાજીમાડાયા… स्थित हैं, वह प्रतिक्षण सिद्धके अन्य अन्य होते रहते हैं, इस हेतुसे तीन लक्षणों के धारक है ॥ १६ ॥ केवलज्ञानकेवलदर्शनादयो निजपर्याया शेयाकारेण वर्तमानादिविषयाकारण स्थिता परिणता मन्ति । ते च निजपर्याया व्यतिरेकेण प्रतिक्षामन्योन्यत्वेन सिद्धस्य मुक्तस्य एवमनया दिशापि विलक्षणा लक्षण त्रयवन्त स्युर्भवन्ति । तद्यया प्रयमादिममयेषु वर्तमानाकारण सन्ति ये पर्यायास्तेषां पुनद्वितीयादिसभयेषु नाश पुनरतीनाकारेणोत्पादाकारमावो भवेदिति । पुन केवलज्ञानदर्शन मावेनाथवा केवल मात्रभावन ध्रुवत्वमित्थ भावत्रयमावना कव्या । इत्यमेव ज्ञेयहरयाकारसबन्धन केवलस्य लक्षण्य कथितम ।। १६॥ व्याख्यार्थः जो केवलान केवलदर्शन आदि निजपर्याय ज्ञेयाकारसे अर्थात् वर्तमानआदि विषयों के आकारसे परिणत हैं; वह निजपर्याय व्यतिरेकसे अर्थात् प्रतिक्षणमें अन्य २ पनेसे सिद्ध अर्थात् मुक्त जीवके हैं। इस प्रकारसे भी वह ज्ञानादि पर्याय तीन लक्षणों के धारक हैं, वह इस प्रकार कि प्रथमआदि क्षणमे जो पर्याय वर्तमान आकारसे स्थित हैं, उनका फिर द्वितीयआदि क्षणों में नाश होगा ओर भूत आकारसे उत्पादका आकारत्व होगा । और केवलज्ञान तथा केवलदर्शनरूपसे अथबा केवलमात्र भाव से उनमें ध्रुवत्व है, इस प्रकार केवलज्ञानादि पर्यायोंमें उत्पाद, व्यय, ध्रौव्य इन तीनो भावोंका विचार करना चाहिये । ऐसे ज्ञेय (जानने योग्य पदार्थ) और दृश्य (देखने योग्य पदार्थ) के आकार के संबंधसे केवलक विलक्षणताका कथन किया है ॥१६॥ तया सिद्धादिशुद्धद्रव्यस्य कालसबधानलक्षण्य कथयन्नाह । अब इसी प्रकार सिद्धआदि शुद्ध द्रव्य के भी कालके संबन्धसे त्रिविधलक्षणता दर्शाते हुए यह सूत्र कहते है। एवं ये क्षणसंबन्धे वरीयन्ति पदार्थकाः । तेभ्यस्त्रिलक्षणत्वं च, अन्यथा स्युरभावकाः ॥१७॥ भावार्थः ऐसे ही जो पदार्थ क्षणके संबंधसे पर्यायोंको प्रवर्तित करते हैं, वह उन्हीं भावोंसे त्रिविधलक्षणयुक्त हैं, यदि ऐसा न माना जाय तो १६ अभावरूप ही होंगे ॥ १७॥ च्यात्या। एव ये पदार्थका क्षणसबन्धेऽपि पर्यायतो वयन्ति परिणामयन्ति । तेभ्यो મામ્યુબ્રિક્ષણવ સંમત | अन्यया परीत्येन अभावका अभावा स्युरित्यर्थ । यथा हि द्वितीयक्षणे इति भावे इति । नाचक्षणे सधपरिणामनाशो प्राप्त , द्वितीयक्षणसवन्धन परिणामादुत्पन्न , क्षणसबन्धमाण ध्रुवस्तत कालसवालक्षण्यासमव उक्त । न देव तर्हि वस्तु अवस्तु भवेत् । उत्पादव्ययध्रौव्ययोग- जमावणमस्ति ताहित्ये शविषाणादिवभावरूपतामासादयेत् ॥ १७ ।। भावा

·દવાનુયોગાતળા
[ १४९
णामके द्वारा मानने योग्य हैं । और यदि द्वितीयआदि क्षणमे द्रव्यादेशकी अपेक्षासे
उत्पत्तिके विना ही उत्पत्तिको व्यवहार तुम कहते हो तब नाशके विना नाश व्यवहार
भी होना योग्य है, और उसी रीतिसे क्षणके अन्तर्भावसे द्वितीयआदि क्षण मे उत्पत्ति भी
प्राप्त करने योग्य है; और कल्पनारहित अनुत्पन्नता भी नहीं हो सकती । यद्यपि यह
कल्पनासे अनुत्पत्तिदशामे भी क्षणकी अपेक्षासे उत्पन्नता मानी है । तथापि प्रतिक्षण उत्पत्तिके
विना परमार्थमे तो अनुत्पन्नता ही युक्त है ।। १३ ।।
संमतौ संहननादि भवभावान् केवलम् ।
प्रयाति सिद्धयतो मशानं मोक्षसंप्राप्तिजे क्षणे ॥१४॥
भावार्थः संमति अन्य में भी यही उपदेश है, कि-संहननेआदिभवस्थ भावसे अष्ट
फोका नाश करते हुए जीवके मोक्ष प्राप्त होनेके समयमे केवलज्ञान चला जाता है; अर्थात्
भवस्य केवलपर्यायसे केवलका नाश हो जाता है ॥ १४ ॥
व्याख्या । एव परिणामत. सर्पद्रव्याणा विलक्षणयोग समर्थित इत्यनेनवाभिप्रायेण समतिप्रन्थमध्येऽयं
भाव उपदिष्ट , यत सहननादिभवमावात सिद्धयत कर्नाटक क्षपयतो जन्तोमोक्षसमये केवलज्ञान प्रयाति
भवस्थकेवलपर्यायण केपलस्य नाश स्यात् । अयमर्थे मानस्तस्मिन् सिद्धत्व सिद्धकेवलज्ञानत्य उत्पद्यते संव
केवलज्ञानत्वे ध्रुवोऽस्ति भाव । यतो मोक्षगमनसमयेऽपि ये व्ययोत्पत्ती जायेते तत्परिणतसिद्ध व्यानुगमता
शिवेऽपि लक्षणयमाविर्भवति । तथा च तस्य भावस्य मावार्थज्ञानाय गाथामाह । "तेस पपणाईया
भवच्छकेवलविशेशपज्जाया । ते सिज्जमाणसमयेण होइ विगयंता होइ । १ । सिद्धत्तणेणय पुणो अपणा
एस अत्यपज्जाओ । केवलभाव तु पडुचकेवलदाइय सुत्ते । २।" एतद्भावापेक्षयच "केवलनाणे पुवि हे
पन्न भवच्छवलनाणेय सिद्धकेवलनाणेय" इत्यादिसूत्र उपदेशोऽस्ति । इत्थं च स्थूलव्यवहारनयन सिद्ध
विषयेऽप्यागतम, परन्तु सूक्ष्मनयेन नागत यत कारणात सूक्ष्मनया जुसूत्रादय समय समयमुत्पादव्यय-
शालिन सन्ति ततस्तान, गृहीत्वा तथा द्रव्यादिशस्यानुगम च गृहीत्वा यसिद्धकेवलज्ञानमध्ये लक्षण्य
समस्ति तदेव सूक्ष्म शेयमित्येव विचायं पक्षान्तर द्योतयति किं तर्हि मोक्षे विलक्षणता भवति या सा
सिद्धद्रव्यानुगमात्, यकवल्य पुरा भवस्यमावेस्थित तदेव सिद्धत्वे कवल्यमस्ति भवस्थपर्यायव्यस्तत्सन्निधा-
नामोक्षसशोत्पत्तिभयत्र कमपियोगजन्य केवल ध्रुवम, एतल्लक्षणत्रय मोक्षेऽपि शेयमिति । भावार्यस्त्वयम्
ये च सहननादयो मवस्थकेवलविशेषपर्यायास्ते च पर्याया सिद्धयतो भगवतस्तसमये सिद्धयमानसमये न
भवन्त्यतस्तेषां विगमे व्ययो भवति । तथा पुन• सिद्धत्वेन यो मोक्षलक्षणोऽथंपर्याय उत्पन्नोऽतस्तदुत्पत्ती
सत्यामुत्पत्तिपति । पुनश्च केवल भाव प्रतीत्योम ध्रुवत्वमव्याहतम् । कथ तमवस्यजन्तो पातिकर्मा-
पगमे केवलज्ञान मुत्पन्न तस्मिश्च सति सिद्धयत सहननादि विगत तदपेक्षो व्यय , सिद्धत्वमुत्पन्न तदपेक्षो.
पत्ति , पूर्वप्रसूतकेवलपर्यायस्य ध्रुवत्वाद् ध्रौव्यम् । इत्य लक्षणत्रय मोक्षेऽपि समस्तीति ॥ १४ ॥

·इस १५० ] મરાન વનૂનનશાસ્ત્રમાદ્યાયામ व्याख्यायः प्रकार प्रतिक्षणके परिणामसे संपूर्ण द्रव्योंमें त्रिविध लक्षणका योग सिद्ध किया गया। इसी अभिप्रायसे संमति ग्रंथ में भी इसी भावका उपदेश किया गया है । क्योकि संहननआदि भवके भावसे सिद्ध होते हुए अर्थात् अधविध कर्मोका क्षय करते हुये जीवके मोक्षसमयमे केवल ( केवलज्ञान ) जाता है; अर्थात् भवस्थ जो देवल पर्याय है, उससे केवलज्ञानका नाश होता है, यह अर्थ मान अर्थात् प्रमाण है; इसके सिद्ध होनेपर सिद्ध केवलज्ञान उत्पन्न होता है, और केवलज्ञानपनेमें वही ध्रुवभाव अर्थात् नित्यपना है। क्योंकि-मोक्ष जानेके समयमें भी व्यय तथा उत्पाद होते हैं, और उस असिद्ध द्र०यसे परिणत सिद्ध द्र०यका जो अनुगम ( ज्ञान ) होता है, इससे मोक्षमे भी तीन लक्षण प्रकट होते हैं । और इसी भावके भावार्थ बोधनके लिये गाथाको कहते हैं। जैसे “जो संहननआदि भवस्थ केवल विशेषके पर्याय हैं, वह सिद्धदशाको प्राप्त होते हुये जीवके नहीं होते इसलिये उसका व्यय होता है, और सिद्धलसे जो यह अर्थ पर्याय उत्पन्न हुआ है, उससे सिद्ध केवलज्ञानको उत्पत्ति है; क्योंकि-सूत्र में कहा है, कि-केवल भाव तो नष्ट होकर बदलेमें केवलज्ञानको ही देता है, अर्थात् उत्पन्न करता है ॥ २ ॥" और इसी भावकी अपेक्षासे "केवलज्ञान दो प्रकारके जानने एक भवस्थ केवलज्ञान और एक सिद्ध केवलज्ञान" इत्यादि सूत्रमें उपदेश है । और इस प्रकार स्थूलत्यवहानसे सिद्धोमे भी त्रिविधलक्षणयुक्तता का आगमन हुआ परन्तु सूक्ष्म नयसे सिद्ध पर्यायमें लक्षण्य नहीं आया क्योंकि-ऋजुसूत्रआदि जो सूक्षगनय हैं, वह समय समयमें उत्पाद तथा व्ययको धारण करते हैं; इसलिये उन प्रतिक्षणके उत्पादादिको लेकर तथा द्रव्याथिकनयसे पूर्वोत्तर पर्यायमे द्रव्यत्वरूपसे उत्पत्ति तथा नाशकी एकताको अण करके जो सिद्ध पर्यायके साथ केवलज्ञान है; उसमें त्रिविध लक्षणको संगति भले प्रकार होती है और इसीको सूक्ष्मता जाननो चाहिये ऐसा विचारकर अब दूसरे पक्षको प्रकट करते हैं, वह क्या है, सो निरूपण करते हैं, कि-मोक्षमें जो उत्पत्तिआदि त्रिविध लक्षणता होती है, वह सिद्ध द्रव्यको एकताके अनुगमसे होती है, जो कैवल्य पहले भवस्थ भावमे स्थित था वही सिद्धत्वदशामें कैवल्य है, भवस्थ पर्यायका तो नाश होता है, और उस भवस्थ पर्यायके नाशके सन्निधानसे मोक्षसंज्ञक पर्यायकी उत्पत्ति होती है. और पूर्व भवस्थपर्याय तया उत्तर सिद्ध पर्याय इन दोनों दशाओंमें कमाक वियोगसे उत्पन्न जो केवलनान हे, वह ध्रुव है, इस कारण यह तीनों लक्षण मोक्षमें भी जानने चाहिये । भावार्थ तो यह है, कि-जो संहननादि भवस्थ केवल विशेषके पर्याय हैं, वह પર્યાય मिढ़ दशाको प्रात होते हुए जो भगवान हैं, उनके सिद्धयमान समयमें नहीं होते हैं, इसलिये उनके चले जानेसे तो ज्यय होता है, और सिद्धत्वरूपसे जो भोक्षलक्षण अर्थ पर्गय उत्पन्न हुआ है, इस શાળ રસ છત્પત્તિ હોનેપ૨ સિદ્ધત્વપચી પત્તિ હોતી ·દ્રવ્યેનુયાતળા [ १५३ व्याख्यार्थः इस प्रकार से जो पदार्थ अर्थात् भाव क्षणके संबन्ध में भी पर्यायसे परिणमनको प्राप्त होते हैं; वह उन्हीं भावोंसे त्रिविवलक्षणसहित संभव हैं । और यदि इसके विपरीत भानो अर्थात् उक्त सिद्धादि भावोंको त्रिविधलक्षणसंपन्न न मानो तो वह अभावस्वरूप ही हो जायेंगे । यह श्लोकका अक्षरार्थ है। अब इसका विशेष निरूपण इस प्रकार है, जैसे लोको क्षण यह जो पद है; उससे द्वितीयआदि क्षणका ग्रहण है । प्रथम क्षणमें भावोंके साथ संबन्धसे परिणामका नाश प्राप्त हुआ और द्वितीय क्षणके संबन्धसे परिणाम उत्पन्न हुआ और दोनों क्षणके संबंधमात्रसे ध्रुवत्व है। इस प्रकार कोलके संबंधसे त्रिविधलक्षका संभव कहा गया । और यदि ऐसा न हो तो वस्तु (पदार्थ) अवस्तु हो जायगा; क्योंकि उत्पाद व्यय और धौन्य संबन्धजन्यता ही भाव (पदार्थ )का लक्षण है; और उस त्रिविधलक्षण संबंधके अभावमे तो पदार्थ शशविषाण (खरगोशके सींग)आदिके समान अभावरूपताको प्राप्त होगा ॥ १७ ॥ एकदा निजपर्याय बहुसंबंधरूपता । उत्पत्तिनाशयोरेवं संभवेनियता ध्रुवे ॥ १८ ॥ માવા , મેં નિનામે હત્પત્તિ, નારા તથી ધ્રુવ વિષયમેં અને संबन्धाकारता निश्चित रूपसे संभवती है ॥१८॥ व्याख्या । एकस्मिकाल एमनया 'दिशा निजपर्याय जीवपुद्गलयोस्तथा ५पर्याय “आकाश- धर्मास्तिकायाधर्मास्तिकायानाभतेषा द्रव्याणामुत्पत्तिनाशयोध्रुवे बहुसबन्यरूपता अनेकयोगाकारता नियता નિશ્ચિતા સમ ! યતધ્ધ યાવન્તો બિનપર્યાયા. સ્વપર્યાયાસ્તવિક્ત હસ્તિનાપાશ્વ ગાયત્તે / તદ્મ નિયતા नियामकता ध्रुवे प्रीव्यस्वरूप यावन्तो ध्रुवस्वभावास्तावन्तो नियतकाराः सन्ति । तया च पूर्वापरपर्याया- नुगत आधाराशस्तावमात्र एव मवेत् । तस्मादत्र समति । तथा च तद्गाथा -एसमयमि एगो दवियस्स- पहुयादि होति उप्पाया उप्पापसम विगमा 6ि4उसुगाओ नियमा । १ । एकस्मिन्समय एकस्य द्रव्यस्य अहवोऽनक उत्पादा उत्पत्तयो भवन्ति । तथा पुनरुत्पादसमानास्तत्त ल्यानाशर्याया अपि ज्ञेया । इति यवहारमार्ग । उत्सगतो विशेषभावत स्थिति स्थिर्य नियता निश्चिता अस्ति। ध्रुवत्व नियतमित्यर्थः । उन्माननिमजनभावशालिनो जलकल्लोला पहपो भवन्ति जल तु तावम्मिताकारस्थित्या परिणमति । एव तेषां समवादाविर्भावतिरोमावता भवतीति शेयम् ॥१८॥ तत व्याल्यार्थः एक कालमें इसी पूर्वोक्त मार्गसे निजपर्याय अर्थात् जीव - पुद्गरके तथा ५९पर्याय अर्थात् आकाश, धर्मास्तिकाय और अधर्मास्तिकाय इनके ऐसे इन पाचो द्रव्योंके उत्पत्ति नाश तथा ध्रौव्यके विषयमे अनेक प्रकार के संबंधके आकार निश्चित से संभवते है । क्योंकि जितने अपने पर्याय हैं, उतने ही उत्पत्ति तथा नाश भी होते ·૨૧૪ ] શ્રીમદ્રાન વન્દ્રનૈનશાસ્ત્રમાડાયા… હૈં કૌર સત્પત્તિ વિનાશ અને હોને સે ધન્ય મી વહી નિયત હૈ, અર્થાત્ નિતને ધ્રુવ સ્વભાવ હૈં તને ફી વન બાજાર નિયત હૈ. શૌર પૂર્વપરપર્યાયોમેં અનુપાત નો આધાર હૈ, વહુ મી વતન ફી શો નિતને ક હત્પત્તિ તથા નાં હૈ ફલીજિજે યહાંપર સંમતિથી પ્રમાળ હૈ. ઔર ગ્રંથકી ગાથા ચ હૈ, માથાર્થ સમય હજ જ દ્રવ્ય અને કપાઈ હોતે હૈં, શૌર કત્પાવજે. તુત્ય શ્રી કન નાશ પર્યાય મી નાનને વાહિ વ ન વ્યવહારમા સે હૈ કૌર ૪ત્સમાગર્થાત્ વિરોષતાએ સ્થિરતા નિશ્ચિત હૈ, અર્થાત્ ધ્રુવ નિયત હૈ માવાર્ય-- ન્યૂઝન નિમજ્ઞાન માવશાસ્ત્રી (ક્ષા ક્ષમે) વિનારા તથા કમ્પત્તિયુt ન સ્ત્રો (ત) અને હોતે હૈં, શૌર નઈ હસી ૩પને પરિમિત જાજારી સ્થિત પરિપત હૈ વીસે વન (નસ્ટોછો) સંમવસે નવી કરતા તથા અબદતા હોતી રહતી હૈ, પેસા નાનના વાહિયે આ ૨૮ | अथोत्पादस्य भेदाकथनाह । અવ ઉત્પાવે એવો કથન કરતે હુ #તે હૈં પ્રયો વિકસાખ્યાં સ્યાહુન્ધા ત્રિવિધાયો છે શ્રાદ્યોગવિશુદ્ધો નિયમાતાનુવાવિવાવઃ ૧૯ / માવાર્થ--તૈમિત્તિવ તથા હવામાવિ મેરે ઉત્પાદું તે પ્રારાં હોતા હૈ, હનમેં સે પ્રથમ પ્રયોનિત નૈમિત્તિક કપાવ વિશુદ્ધ હોતા હૈ ક્યોંવિ-નિયમસે વ સમુદાય વિવાર સત્પન્ન હોતા હૈ | ૨૨ | વ્યાહ્યા I ત્યારે વિવિધ દિકરોડતિ, જામ્યા દિવિઘ. પ્રયોગવિશ્વનાથ, હુ કયોાનિત વાવ ૨. નવરો વિબસાનિત સાવ ! ૨ પુનતયોદયોમંચે લાવો વિશુદ્ધો થવહારો ત્યભવાતું ! ૪ ૪ નિર્ધારનામાસ્મમુદાયવાવાનિતો રાત્રે કૃત્વા અવયવસવોોન સિદ્ધ થિત | સમતિયા ૩પ્પા વયો પોણો ઇ વસાવ ! તાપમોળિો સમુથવાનો બપરિસુકો હવો દિવિપો વિવસ્તસ્ત્રાવ પ્રયોમાનિત પર વિજલાનીનતતત્ર ર પ્રયોગનિત. સમુદાયવાવા-પરિશુદ્ધ થતો વ્યાવહરિત્નાત છે ? . વાક્યા--સ્વાદ જો પ્રારા હૈ, જિનસે નો પ્રારા હૈ ? કયો ર વિશ્વાસ અર્થાત્ જ તો પ્રયોજ(નિમિત્ત)નનિત કપાવ હૈ, ઔર દૂહા (વિકસા) સ્વભાવ લનિત તાર હૈ શૌર વન દોનોં મધ્યમાં પ્રથમ પ્રાનનિત કપાવ વવહારસે સત્પન્ન હોનેસે વિશુદ્ધ હૈ તથા વદ નિર્ધારિત નિયમો મુવા વિવારે ઉત્પન્ન હોતા હૈ, બતાવ યત્ન અવયવો સંયો તે સિદ્ધ જ ય હૈ. ઔર ઉસ વિષયને સંમતિપંથી માવા ની , ભાવાર્ય બન્યા છે. વિજ્ય અર્થાત તો મે , હજ પ્રયોનિત तथा चात्र ·उक्त च દ્રવ્યાનુયોગાતળા [१५५ दूसरा विसाजनित उनसे प्रयोगजनित સમુદાયવાસે વ્યાવહારિજ હોને अपरिशुद्ध कहा गया है ॥ १॥" ॥ १९ ॥ बथोत्पादस्य द्वितीयभेद कथयन्नाह । विश्रता हि विना यनं जायते विविधः स च । तत्राधचेतनस्कंधजन्यः समुदयोऽनिमः ॥ २० ॥ માવાર્ય विश्रसाजनित उत्पाद वह है; जो विना यत्न उत्पन्न होता है, वह विसाजनित उत्पाद भी दो प्रकारका है, उनमेसे प्रथम अचेतन स्कंधसे उत्पन्न समुदय नामसे कहा गया है ॥ २० ॥ व्याख्या । विश्रसाख्यो द्वितीय उत्पाद , विश्रसाशवस्य कोऽर्थ , सहज विना यत्नमुत्पद्यते य स विसोत्पाद सोऽपि पुनद्विविधो द्विप्रकार , एकत्र समुदयजनित , द्वितीय एकत्तिक । साहाविमोवि समुदयक०गुणत्ति ओत्यहोजाहि । तथापि तयो योर्मध्य आद्य समुदयमनितो विश्रसोत्पाद अचेतनस्पजन्य समुदयः कथित । अभ्रदीना समुदयपुद्गलाना यथोत्पाद ॥ २० ॥ व्याख्यार्थः विश्रसानामक द्वितीय उत्पाद का भेद है। "विश्रसा" इस शब्द का अर्थ क्या है ? जो विना यत्नके सहज स्वभावसे उत्पन्न हो वह विश्रसाउत्पाद है । दो प्रकारका है, एक समुदयजनित है, द्वितीय एकत्विक है । ऐसा ही गाथामें कहा है; कि "विसाउत्पाद भी समुदय तथा एकत्विक भेदसे दो प्रकारका है" उन दोनोंमेंसे अचेतन स्कंध से उत्पन्न समुदयज प्रथम विश्रसाउत्पाद है । जैसे अचेतन मेघादिके समुद य पुद्गलोंका उत्पाद होता है ।॥ २० ॥ सचित्तमिश्रजश्चान्यः स्यादेकत्वप्रकारकः । शरीराणां च वर्णादिसुनिर्धारो भवत्यतः ॥ २१ ॥ भावार्थः सचित्त मिश्रसे उत्पन्न, दूसरा एकत्विक विश्रसोत्पाद है । शरीरके वर्णादिकाका सुनिर्धार इसीसे होता है ॥ २१ ॥ वह भी व्याख्या । तथा पुनद्वितीय सचित्तमित्रज शरीरवर्णादिकाना निर्धारी ज्ञेय । सचित्ता पुद्गला पादाना तथा तथाकारवर्णादिपुद्गलाना परिणत्या परिणतानामेक-पप्रकारक एकतापण परिणत अनेकेषां वर्णादीनां संगताना परस्परमुत्पादधारया पिण्डीभूतानामवयवानामवयविवर्मत्वेन देहश्या कारभूतानामना शरीरादिसुनिधारी भवति । देहादिपिण्डाना "सु" अतिशयेन निर्धारो वपुरूमावस्यत्व समद्यते । तथा च प्रज्ञापनायां स्थानाङ्ग च तिविहा पुद्गलापन्नता, तं जहा पतोगपरिणता १ मीससापरिणता २ थीमसापरिणता ३ त च प्रथम प्रयोगपरिणता पुद्गला ये भवन्ति ते जीवप्रयोगेण सयुक्ता शरीरादयः ·१५६ ] श्रीमाजचन्द्रजेनशाखमालायाम् सचित्ता १ तथा मिश्रपरिणताच ते ये जीवेन पुद्गला मुक्ता. फलेवरादय. २ पुनश्च विश्रमापरिणताः स्वभावेन परिणता । यथाभ्रेन्द्रधनुरादय ३ एव च सत्यत्र विश्रास्यस्य भेदस्य स्वभावनितस्य व विध्यं प्रदर्शितम । अचेतनस्कन्धजन्यसमुदायास्यः प्रथमस्तत्र सचित्तमिश्रजन्यकत्वप्रकारकशरोरादिवर्णादिसुनिर्धारसज्ञो द्वितीयः । अत्राय विशेषः स्वाभाविके परिणमनेऽचित्तपुद्गलरेवायत्नसाध्यव्यवहार उपदिष्ट इह तु द्वयमपि ॥२१॥ व्याख्यार्थः दूसरा सचित्तमिश्रसे उत्पन्न हुआ विश्रसाउत्पाद है, शरीरवर्णादिका निर्धार इसीसे समझना चाहिये । वर्णादिकोंके जो पुद्गल हैं, वह सचित्त हैं। परिणतिसे परिणमनको प्राप्त हुए उन उन आकारके वर्णादिरूप पुद्गलोंका एकत्व प्रकार अर्थात् एकतारूपसहित सुनिर्धार होता है; अर्थात् अनेक प्रकारके वर्णआदिरूप मिले हुए तथा उत्पादकी धारासे परस्पर पिण्डरूप हुए अवयव स्वरूप और अवयवीके धर्मसे देह रूप देखनेमे आने योग्य आकारके धारक परमाणवोंके, जो शरीरआदि पिण्डोंका अतिशयरूपसे निर्धार अर्थात् शरीरके रूपकी अवस्था होती है, सो सचित्तमिश्रसे उत्पन्न एकत्व प्रकारक दूसरा विश्रसाऽत्पाद है । यही विषय प्रज्ञापना और स्थानाङ्ग शास्त्र में कहा गया है, वह पुद्गल तीन प्रकार से परिणत हैं, जैसे प्रयोगपरिणत १ विश्रपरिणत २ विसापरिणत ३ इन तीनोंमें प्रथम जो प्रयोगपरिणत पुद्गल हैं; वह जीवके प्रयोगसे अर्थात् जीवके व्यापारसे संयुक्त शरीरादि सचित्त हैं । मिश्रपरिणत वह हैं; कि जो पुद्गल हैं; जैसे कलेवरआदि । और विश्रसा परिणत पुद्गल वह हैं, जो स्वभावसे ही परिणत है; जैसे इन्द्र के धनुषआदि । इस प्रकारका सिद्धान्त होनेसे यहापर स्वभाव से उत्पन्न होनेवाला जो विश्रसानामक भेद है, उसके दो प्रकार दिखाये । उनमे अचेतन स्कंध(अचेतन पुद्गलों के समुदाय से उत्पन्न समुदयनामक तो प्रथम भेद है; और सचित्तमिश्रसे उत्पन्न अर्थात् વેતન સહિત પુત્વાસે મિડ્ડમાં પુત્વાસે હત્પન્ન ધાર શારીરમાદ્રિ वर्णआदिका निर्धारसंज्ञक द्वितीय भेद है। इन दोनोमे यह विशेषता है; कि स्वाभाविक परिणमनमें अचित्त (चेतनरहित) पुद्गलोंसे ही अयत्नसाध्य व्यवहारका उपदेश किया गया है, और एकत्विक विश्रसोत्पादमें सचित्त अचित्त दोनों प्रकार के पुद्गलासे साध्य व्यवहारका उपदेश है ।। २१ ।। पुनर्भद दर्शयन्नाह । फिर भी उत्पादके ही भेदको दिखाते हुए अग्रिम सूत्र कहते हैं। વત્સયો, વિનવત્તાન સિદ્ધતા ! यथा स्कन्धविभागाणोः सिद्धस्थावरणक्षये ॥२२ ।। भावार्थः जो संयोग के बिना ही विलाउसाद है, वह एरुत्व है, और उसीको द्रव्यांशसे उत्साह जानना चाहिये । जैसे द्विप्रदेशकंवके विभागसे अगुका उत्पाद होता है; और कोक विभागसे जीवके सिद्धता उत्पन्न होती है ॥ २२ ।। जीवसे भुत एकत्व प्रकारका ·{ जानना દ્રવ્યાનુયોતના [ 49 વ્યાર્થી છે સયો વિના વિકસીત્યા પદ્ધત્વ યમ્ ! તત્ત્વ દ્રવ્યાશેન કાવ્યવિન સિદ્ધતા રામ ૩૫૪ત્વ યમ ! થા દિશાવિવિમાનાળો ઘરમાણોદ્રવ્યોત્પા, તથા સાવર- ક્ષયે વિમાને નાતે સતિ સિદ્ધ સિદ્ઘપરિઘોઘા ફતિ ) અવયવોને દ્રવ્યજ્યોતિર્મવતિ પરતુ વિમાન રચત્તિ મતિ” યમેનયાયિાય થતિ છે તે મત તત્વવિવિમાન લષ્કપટો- સ્વતિ ક્રૂથ નારીતિ પ્રતિવરઘાનમાવસ્યાવસિથતાવવોર્ય હેતુતાપને મારવાનું છે તમાતુ વિયાત વિદિમાવ્યોપાતા મન્તવ્યાં છે તેવા વિમાનપરમાણૂલાવોચ્ચ પદ્ધ યાતુ ! સમતિશાસ્ત્ર રથ [વિતમતિ / તદુpF “વંતરયો વિયસ્થતિ લખાયા ! વિમા- બાયળ ઇચ્છતિ બબુદ્દબુદિં ર શ દૃત્તિ મજુત્તિ કવિણ મૌતતો બસુવિમત્તો વિદુ વિમાન- નમો બુત્તિના બધૂ ફોર યર” નાખ્યાખ્યા માવાડવધાર્થ થી પરમાત્વા ત્વન તથા યેન યોગેન at નિષ્પદ્યતે તાદ શર્માસ્તિયાવીના નવપુકયોયોલતદાર વર્ષ યુરોવાયોડયુસ્સોવણ્યવિનાશપૂર્વ, તથા ઋગુવનયમિત ય% પર્યાયમદ્વિતીયસમાવિ– ઘવા હેતુસ્તદ્વારા યોજાવશ્વ તત્સવંત્વ શેયમ છે ૨૨ વ્યાખ્યાઈ સંયોગ વિના નો વિકતાના અત્યાર હૈ, વદ્દી હવે હૈ કૌર કરી હત્વો દ્રવ્યાંરા અર્થાત્ દ્રવ્ય વિમા સે સિદ્ધતા મર્યાત સત્પન્નવ વાહિયે વૈસે તો બરાબાવિ દધ વિમાસે પરમાણુ દ્રવ્યો ત્યાઃ હૈ, તથા શ્રાવક્ષય કર્થાત વા વિમા ( નારા) ફતે નાનેર સિદ્ધ પર્યાય ત્યાર હૈ ! અવયવ સંયો તે ફી દ્રવ્યો ઉત્પત્તિ હોતી હૈ, પરંતુ વિમાસે હત્પત્તિ નહીં હોતી” ઇસ પ્રજાર વોર્ડ વો તૈયાયિકરિ તે શું છે અને મનમેં હજી સંતુષાવિ વિમાસે વંડપછી ઉત્પત્તિ સે ઘટતો સંતી હૈ. પ્રતિવંધ વાહ માવો બથવા ફોષ અવસ્થિત ભવયવોનો કારગતા માનને ગતિ વ હૈ. ફળેિ અહીં રસંગો લહીં વિમા દ્રવ્યક્કી હત્પત્તિ વાળતા માનની વાહિયે ! ફરે વિમાસે પરમાણુછી પત્તિ મી બર્થડે સિદ્ધ ો મા ! શૌર સંમતિશાસ્ત્ર દસ બાર સૂવિતા ક્રિયા જૈ જૈસે “ો જોર્ડ દ્રવ્યાન્તર સંયોસે ફી કન્યી છત્પત્તિ માનતે હૈં, શૌર તમે રાહ વિદ્વાન તો વિમાન મી દ્રવી ઉત્પત્તિ વાહતે હૈં શ ક્યોંવિ-તથા દયગુરુ દસ મી અબુ મેં ત્વત્તિ માની મર્દ તવ દિલે બધુ સ્ક્રય વિમાસે અનુપરિમાળ દ્રવી ઉત્પત્તિ હોને બળુકન્ય બબુ હોતા હૈ . ૨ ” ફન દોનોં માથાબોંતે ય માવોયે મનમેં ધારણ ના યોગ્ય હૈ, –નૈસે પરમાણુ ઉત્પત્તિ વિ શર્થાત્ દિકરા વિમાસે નન્ય હૈ, વૈસે હી નિત સંયોગને રૂંધ નહીં સિદ્ધ હોતા હૈ પૈસા નો ધર્માસ્તિયાદિનોં શૌર નીવ તથા પુત્ઢ સંચો દૈ લૌર વસરે દ્વારા जो संयुक्त व्यकी उत्पत्ति है, वह असंयुक्त अवस्थाके विनाशपूर्वक है; तथा ऋजुसूत्र ·१५८] શ્રીમહુડાનવનૈનાબમાયામ नयक अभिमत जो क्षणिक पर्याय प्रथम द्वितीय समयआदिके व्यवहारका कारण है; उसके द्वारा जो उत्पाद है, वह सब एकत्वत्पाद समझना चाहिये ॥२२॥ अत्र न किचिद्विवादस्तत्र श्लोकमाह । यह। कुछ विवाद नहीं है, इस विषयमे श्लोक कहते है। पन्धहेतु विना योगः परयोगेण चोद्भवः । क्षणे क्षणे च पर्यायाधरदकत्वमुच्यते ॥२३॥ भावार्थः स्कंध हेतुके विना जो संयोग है, परके योगसे जो उत्पत्ति है; तथा क्षणिक पर्यायसे जो उत्पाद है, वह सब एकाप उत्पाद है ।। २३ ।। व्याख्या । स्कन्वहेतुं विना य. सयोग , परयोगेन धर्मास्तिकायादिना यश्वोत्पाद, तथा च क्षणिक- पाये प्रथमद्वितीयादिद्रव्यन्यवहारहेतवस्तद्वारा य उत्पाद, तत्सर्वमेकत्व कथ्यते तत्र न कोऽपि विसवाद इति ॥ २३ ॥ व्याख्यायः कंधकी हेतुताके बिना जो संयोग है, परयोग जो धर्मास्तिकाय आदिक हैं; उनसे जो उत्पाद है, तथा प्रथम द्वितीयआदि द्रव्य व्यवहारके कारण जो क्षणिक पर्याय हैं; उनके द्वारा जो उत्पाद है; वह सब विश्रसाका भेदरूप एकत्वउत्पाद कहा जाता है । इसमें किसी प्रकारका विवाद नहीं है ॥ २३ ॥ पुनमंद कथयन्ताह । फिर उत्पादके ही भेदको कहते अग्रिम सूत्र ઉત્પાવો નનું धदिः परप्रत्ययतो भवेत् । निजप्रत्ययतो वापि ज्ञावान्तर्नययोजनाम् ॥२४॥ भावार्यः धर्मास्तिकायआदिको उत्पत्ति पर प्रत्ययसे होती है, अथवा आन्तरिक नययोजनाको जानके निजप्रत्ययसे भी होती है ॥२४॥ व्याया। ननु धर्मादत्पाद परप्रत्ययो भवेत्, अपि पुननिजप्रत्ययावेदन्तर्नययोजना ज्ञात्वा इति । भावार्थर नयम वास्तिकायादीनामुपादो नियमेन परप्रत्यय स्वोपरभ्यगत्यादिपरिणतजीवपुद्गलादिनिमित्त ith । य उमयजनितस्स चैकजनितोऽपि भवेत् । ततस्तस्य निजप्रत्ययतापि कथयितु युक्ता निश्चयव्यवहारा वधारणात् । अयमर्थ "मागासायाण तिह परपचओ नियया" इति समतिगाथायामकारप्रश्लेषणया वचनान्तरेण कृतोऽस्ति वृत्तिकारण तमर्थमनुस्मृत्येहापि लिखितोऽस्ति । तस्माद्धर्मास्तिकायादीनामुत्पादो नियमात्पर प्रत्यय एव । सोऽपि स्वीपटम्यगत्यादिपरिणत गोवपुद्गलादिनिमित्तः, उभयजनितोऽयेकजनितोऽपि स्यात् । तस्य च निजप्रत्ययताप्यन्तनयवादेनोक्तास्ति भावना त्य शेया ॥२४॥ व्याख्यार्थः धर्मास्तिकायआदिकी उत्पत्ति परप्रत्ययसे होती है, और आभ्यन्तरिक (अन्दरूनी) नय योजनाको समझके निज प्रत्ययसे होती है । भावार्थ यह है; कि-धर्मा- कहते हैं ·દ્રવ્યાનુયોાતળી [ १५९ સ્તિથિ (ધર્મ) કવિ પત્તિ નિયમસે પરબત્યારે કર્થાત્ ધર્માસ્તિજાબાદિ સાધારભૂત પામનાર પરિવાર ની વવ પુરાઢ હૈં, ઉન નિમિત્ત હોતી હૈ રે ચન ક્રિયા પાયા હૈ, વીર નો રૂમ (સ્વપ્રત્યય તથા પરબત્વચ) જે નન્ય હોતા હૈ, વહુ પર્વ કન્ય મ હોતા હૈ, ઉસ વાસે સરસ ઘર્માતિજાતિ હત્યા નિપ્રત્યસે નન્યતા એ પદની યોગ્ય હૈ –નિશ્ચય તથા વ્યવહારનયને વહુ નિશ્ચય હોતા હૈ ! “મિરાસ્તિકાય, ધર્માસ્તિકાય શૌર અધર્મતિજિ ફન તીન નિયમસે વકત્વચનન્ય ભાવ ” ફૂલ સંમતિબંધ પાયામ વૃત્તિઝારને જ પૂરું કર્થ માઝાર પ્રષળ કરશે વવનાન્તરસે ક્રિયા શું વસ કર્થ હી મનુસરળ છે ચહા મી ઝિલા પાયા હૈ. હિ ધર્માસ્તિ- યાટિકા કન્યા નિયમ પરથી કન્ય ફી હૈ ! વીર વહુ મી જાને બાધા-મૂત તિમારિ ઘનિત વીર પુત્રાદિ નિમિત્તલે હૈ કૌર નો રૂમચનનિત હૈ, વહ નિત મી હોતા હૈ મોર નો નિનકવૈયતા હી હૈ, વહુ અન્તર્નયવાવસે વદ્દી હૈં પેલી મવિના સમદ્યની વા િ ૨૪ अयं नाशस्वरूपमाह । જવ નારા (થ) ા સ્વરૂપ હતે હૈં ! નશિપ દિવિ જોયો રૂપાન્તરવિવારકા અર્થાન્તરાતિવિહિતીયા પરિવોતત રક્ષા માવજે. ત્યારે સમાન નાગ મ ર પ્રારા હૈ, ઇનમેં હજું પાન્તર વિવી થર દૂસરા અર્થાન્તરતિ નામસે હા પાયા હૈ I ll ધ્યાહ્યો. નાવશોપ દ્વિવિઘ સાતથ I વર્તાત્ર પાતરવિગોવર: રૂપાન્તરપરબમ: દ્ધિતીયસ્તુ બન્તરાતિત્તરમાવામન વેતિ માવાર્થવયમ, “પરિણામ ઇત્તર, ગમન ર જ સર્વથા વ્યવસ્થાન જ ૪ સર્વથા વિના , પરામર્તદિવામિg: ! ! -સાયેળ વિના, પ્રાદુર્ભાવોસતા જ પર્યત | દ્રવ્યાજ વળામ, પ્રો લેતું ર્થના | ૨I તવન સમતિ ઝાપનાવૃત્તિવિવથી સિદ્ગપાન્ત પ્રાપ્નોતિ સર્વવા જ વિનતિ ચાવ્યાધિનયસ્થ રળમત્વ પતિમ પૂર્વ સાથે વિનતિ, વરસત્પર્યાયેળોત્પરતે વાપર્યાયાના પરિણામ7 #થત ! તમિત્રાય વિચારયતાનેન્તિ- પરગામવિના, પશ્ચીન્તરામવિના, ફર્થ વિના રૉપિ મેહદય સંપન્નમ રા” ભાવાર્થ –ના મી જે મારા નાનના નહિ ! નમે તે પ્રથમ પાન્તર વિર ચર્ચાતું પ પસે રૂપાન્તા (દૂસરે રૂપમેં ) પરિણામ હૈ, શૌર દ્વિતીય – નાગતિ અર્થાત્ પદ્ધ પાર્થને દૂસરા પાર્થ gો નાતા હૈ. માવાર્થ હૈ ા પ પવા- થસે અન્ય વાત મન તો ગાતા હૈ, સો રબાર હૈ, શૌર સર્વથા વિદ્યમાનતા થવા ·१६० ] શ્રીમદ્રાજ્ઞવન્દ્રનૈનાબમાસ્ટાયામ્ नाश होना यह परिणामका स्वरूप परिणामके जाननेवालोंके इष्ट नहीं है ||१|| और सत् (विद्यमान) पर्यायसे नाश तथा अविद्यमान पर्यायसे उत्पाद जो है; सो पर्यायार्थिकन यकी विवक्षासे द्रव्योंका परिणाम कहा गया है । २। यह वचन संमतिप्रज्ञापना वृत्तिमेका है; उसका अभिप्राय यह है, कि जो सत् (विद्यमान) पर्याय कथंचित् रूपान्तरको प्राप्त होता है, और सर्वथा नष्ट नहीं होता वह द्रव्याथिकनयका परिणाम कहा गया है । और पूर्व सत् पर्यायसे तो नष्ट हो और उत्तर जो अविधमान पर्याय है, उससे उत्पन्न होता हो वह पर्यायार्थिकनयका परिणाम कहा गया है । इस अभिप्रायको विचारनेवालोंके मतमे एक तो रूपान्तर परिणाम विनाश है; और एक अर्थान्तर गमन विनाश है; ऐसे विनाशके भी दो भेट सिद्ध हुए ॥२५॥ पुनराह। पुनः दो प्रकारके नाशीका स्वरूप दिखाते हैं। तत्रान्तमसीजी, रूपान्तरस्य संक्रमः । अणोरण्वन्तरापातो ह्यान्तरमश्च सः ॥२६॥ માવાઈ दोनोमस अतिघनीभूत अंधकारका प्रकाशरूपमें जो संक्रमण है; वह परिणामरूप नाश है । और अणुसे जो अन्य अणुके साथ संयोग होता है; अर्थात् अणुसे जो द्वणुक स्कन्वरूप प्राप्ति है, वह अर्थान्तरमनरूप नाश है ॥ २६ ।। व्याख्या । तत्र नाशेवतमसोऽधकारस्य तेजोरूपान्तरस्य सक्रम उद्योततावस्थितव्यस्य रूपान्तर- परिणामरूपनाशो ज्ञेय । च पुनरणो परमाणोरवन्त रापादोणोरण्वन्तरसक्रमो विप्रदेशादिमावमनुमवन् पूर्वपरमाणुत्व विगतमित्यनेनार्थात रगम स्कंधपर्याय उत्पन्नस्तेन कृत्वार्थान्तरगतिरूपनाशस्य स्थिति भवति । निष्कपस्वयम्-यत्राकारस्तत्रापि तदाकारपरमाणुप्रचययानिरन्चतम સમિતિ તથૈવ પુન હોતપરમાણુકવયન संचारनिरस्तावकारपरमाणुत्वतस्यानतत्तत्परमाणुसक्रमिततेज परमाणुत्वलक्षण रूपान्तरसामो जात यथा अपयवाना परमाणूनामवयविस्कवित्वसमेणार्थान्तरस्वोभावनयार्थान्त रगतिलक्षणो नाश. समुत्पन्न इति ॥२६॥ व्याख्यार्थः उस नाश अंधकाररूप द्र०यका तेजोरूपमे जो संक्रमण ( मिलता) है, अर्थात् अन्धकारसे प्रकाश०५ द्रव्यमे जो परिवर्तन ( बदलना ) है, उसको रूपातर परिणामरूप नाश जानना चाहिये और अणु (परमाणु ) का दूसरे परमाणुके साथ जो संयोग है, अर्थात् द्विप्रदेशादिभावको अनुभव करते हुए पूर्व परमाणुस्वरूपका नाश हो जाता है, इस कारणसे अर्थान्तरमन हुआ अर्थात् अणुपर्यायसे स्कंधपर्याय उत्पन्न हुआ इससे अर्थान्तरगतिस्प नाशका स्थिरत्व (ठहराव ) होता है । भावार्थ तो यह है, कि-हा आकार ( काला रंग ) है, वहा भी उस आकारके धारक परमाणवों के समूहसे ·- દ્રવ્યાનુયોતના [१६१ उत्पन्न हुआ 'अन्धत्तम (गहरा अंधेरा) है, और फिर वहां ही (जहांपर अंधकार था उसी जगह) प्रकाशके परमाणवों के समूहका संचार हुआ तब अंधकारके परमाणु तथा उन परमाणवों का स्थान दूर हुआ और वह अंधकारके परमाणु उन तेज(प्रकाश )के परमाणवोंमें मिलगये पस यही रूपान्तरसंक्रम ( अंधकार के परमाणवों का तेजके परमाणुवों में मिलजाना) है; इसीको रूपान्तर विगोचरनाश कहते हैं । और अवयंवरूप परमाणुओंका अवयवी स्कंधरूपमे जो संक्रम है, उससे जो अर्थान्तरका उखाव है, उसीसे अर्थान्ततिरूप नाशका द्वितीय भेद सिद्ध होता है ॥ २६ ॥ पुनराह । पुनः उसी विषयको कहते हैं। रूपान्तराणुसंबन्धारमाधत्वं यद्यणोरपि । तसंयोगविभागाभ्यामपि भेदप्रबन्धता ॥ २७ ॥ भावार्थः रूपान्तर अणुके संबन्धसे यद्यपि स्कंधता होती है, तथापि संयोग ओर विभागसे ही भेदकी प्रबंधता होती है ॥ २७ ॥ यद्यप्यणो रूपान्तरपरमाणुसन्धात्स्कायवमणुसबन्धस्कन्धतास्ति । तदिति तथापि सयोगविमागाम्या कृत्वा द्रव्योत्पादनाशाम्या द्विप्रकाराभ्यामेव भेदप्रबन्यता द्रव्यविनाश विध्यमेव ज्ञेयम, एतदुपलक्षण शेयम् । यतो द्रव्योत्पादविभागेन यया पर्यायोत्पादविभागस्तथा द्रव्यनाश विभागेनैव पायनाश. विभागो भवेदिति । तस' समुदयवि मागस्तथान्तरगमन चेति द्वयमेव व्यवह्निते । तत्र प्रथमस्तन्तु- पर्यन्तपटनाश , द्वितीयो घटोत्पत्तिपर्यन्तमृत्तिण्डादिनाशश्च शेयं । च समतौ-विगमस्तविएसविहा समुदयजणिअ मिसोउ दुविषय्यो । समुदयविभागमित्त अत्यंत भावगमण च । १ ।" इत्यादिगाथया ज्ञेयम, ।। २७ ॥ व्याख्यार्थः यद्यपि एक परमाणुके, अन्य परमाणुके संवंबसे अगुसबंधस्कन्वता है, तथापि संयो। और विभागसे अर्थात् द्रव्य के उत्पाद ओर नाशरूर जो दो प्रकार हैं; इनसे ही भेदप्रबंधता अर्थात् द्रव्य के नाशके दो प्रकार समझने चाहिये । यह उपलक्षणसे जानना चाहिये क्योंकि द्रव्यके उत्पादरूप विभागसे जैसे पर्यायका उत्पादरूप विभाग होता है, वैसे ही द्रव्यके नाशरूप विभाग( भेद )से पर्यायका नाशरूप विभाग होगा । इसी हेतुसे समुदयविभाग तथा अर्थान्तरगमन ऐसे दो ही व्यवहारमे लाये जाते हैं । उनमे तन्तुपर्यायके अन्ततक जो पटका नाश है; वह प्रथम समुदयविभाग है; तथा घटकी उत्पत्तितक जो मृत्तिकापिंडआदिका नाश होता है; वह द्वितीय अर्थान्तरगमन । और समितिमें कहा भी है । इसी प्रकार नाश भी समुदयजनित तथा मिश्र ऐसे दो प्रकारका है, इससे समुदयविभाग तथा अर्थान्तरमन ऐसे दो प्रकारका व्याख्या । उक्त नाश ·પ્રથમ ઉફર ] શ્રીમદ્રાનવજૂર્વનરાશમાછાયામુ (વ) હોતા હૈ. ઉદ્યાવિ પાયાસે સંયો વિમા ફન વોનોસે મેરી શત્પના સમક્ષની વાહિયે છે ર૭ | શ્રયં જૂનનું સૂત્રય પર્યાયઃ સમયાવિ: | સંગ્રહસ્ય નિબદ્રવ્યનાયા જાનત્રયાત્મ: || ૨૦ || માવાર્થી ધૂનુસૂત્રનય ધ્રુવમવિ સમયથાવિશ ( સમય પ્રમાણ ) પર્યાય હૈ ! સૌર સંગહન નિગદ્રવ્યનાતિસે ત્રિવાહત્મિવ ધૃવત્વ હૈ . ૨૮ થાક્યા ! ધ્રૌવ્ય gવશ્વમાવડી ધૂનસૂત્રસ્ય નુસૂગ દિધા ભૂલસૂફમેલાત્તત્ર ધૃવસ્યા પર્યાયો મનુષ્યાવિક સમયમાળોહિત ! ઋgબનાસ્તવનુસાર મનુષ્યાવિપર્યાયાના સમયમાન શેયમિતિ મીર / પુતીય સદ્દનયસ્ય સમ્મત નિગદÀાનાત્યા નીવપુછાદિનિદ્રવ્યગાવ્યા ત્રયાત્મન્નિતવ્યાપો ય હૃતિ . f = અમદવ્ય ગુણપર્યાયયોરાત્મદ્રવ્ય સમાનારત્વેન બન્દાનુપમ વ શ્રીમતિ પુદ્રા મુખપર્યાયયો પુજવ્યાનુપમ ઇવ બ્રૌમિતિ | પર્વ ગિનિનનાત્યા નિર્ધારો જોય હતિ | ૨૮ || ન્યાહ્યા થૈઇ શૌર સૂક્ષ્મ ફન મેરે ઝનુસૂત્રનય છે પ્રારા હૈ, નમેં છૂટ wzસૂત્રો મનમેં સમયમાળ નો મનુષ્ય વિશે પર્યાય હૈ સો ઘુવસ્વમીવ હૈમાવાર્થ યહ હૈ, વિ પ્રમ નો યૂઝ ઋતુમૂત્રની હૈ, બસ અનુસાર મનુષ્યના પર્યાયરા નો સમય શૈ; છસ પ્રમાણ (ડતના) પ્રૌચ હૈ જૈસે શોર્ડ નીવ મનુષ્યપર્યાયમેં પ્રવાસ વર્ષ રહા તો યૂઝ ઝનુસૂત્રો મનમેં મનુષ્યપર્યાય પ્રવાસ વર્ષ ફી ધ્રૌવ્ય હૈ. શૌર ઘૂસરા સંપ્રદાય સંમત નિબદ્રવ્યનાતિસે અર્થાત વીવપુષાર નિદ્રવ્ય નાતિએ ત્રિવ૮ વાપરું ઘૌચ નાનના વાહિયે છે તથા માત્મદ્રવ્ય ગુણ શૌર પર્યાય શાત્મદ્રવ્યસભાનાધિર- તા નો મન્વયાનુપમ હૈ સો હું પ્રૌવ્ય હૈ પુત્રાદૂન્યસે મુળ શૌર પર્યાયને पुद्गलद्र०यका અનુપમ હૈ, વહી રૈન્ય હૈ. ફસ કાર અપની અપની જ્ઞાતિને ધ્રૌવા નિર્ધાર (નિશ્ચય) સમદ્ઘના વાહિયે કર્થાત્ આત્મદ્રલે મુખપર્યાયોમે વાત્મદ્રવ્યની શૌર પુછદ્ર કુળ પર્યાયોને पुद्गलद्र०यका ઘી ય ર મોર ફની અનન્તર નાતિ મી થી વવસ્થા સમક્ષની વાહિયે નૈસે મૃત્તિ મુખપર્યાયો ( ધટાદ્રિ) મે મૃત્તિ ધન્ય રહતા હૈ ૨૮ મર્યા સમ સમયે નિરુણા ત્યં ત્રિધાનHળવત્ત વ્યાપ્ત છે સધિયા તાક્યુરિમાન્ય મળ્યા મહેમાભ્યોનયુ થતા ૨૯ I માવાર્થ છે માન્ય નીવો' ફસ પૂર્વોક્ત રીતિને યથાર્થ તત્વો નાનનેવા તીર્થ- करीने शास्त्र में शक्तिके धारक धर्म अधर्मआदि पद् द्रव्य तीन प्रकारके लक्षणोसहित જ્ય#l ·षट् કન્યાનુયોતવા [ १६३ निरूपित किये हैं। उनको बुद्धिसे भली भांति विचारके श्रीअईन् देवके चरणकमलोंका आश्रय ग्रहण करो ॥ २९ ॥ व्याख्या। अर्था. पदार्था धर्माधर्मावाशपुद्गलकालजीवा समर्था शाश्वतपरिणाममाजः शक्तियुक्ता समये सिद्धान्ते निsthl. कथिता आप्तयथार्थतत्ववेदिभिस्तीर्थकृद्धिः । ते कोशा इस्थ पूर्वोत्तवर्णनरूपण विधालक्षणपन्तो लक्षणयविराजमाना.। भावार्थर स्वयम् --सिद्धान्ते सर्वेऽर्था विविधप्रकारण त्रिभक्षणाकथ्यते । लक्षात्रय तूत्पादन्ययधोव्यात्मक तच्छील तस्वमा च भाषितमिति । भव्या भवाय माँ भन्यास्तान् अर्थान् ५६पि लक्षणयमावनया सम्याबुद्धया परिमा०५ पालोच्याहकमा मोजयु जिनपरणपङ्कजय श्रयतामाद्रियन्तामिति । तज्ज्ञाने सति तचरणमुक्त्युत्पत्तिफल लक्ष्यीकृतम् । मोजेति श्लेषण अन्यकत्त नाम सकेतश्चेति । यथा च ये पुरुषाखिलक्षणभावनया विस्ताररुचिविशेषण सम्य. स्वमगाह्मान्तरङ्गसुखानुभवामिलापपरा भवन्तु । पुनस्तथैव सम्यक्त्वपूर्वकमुक्तिप्राप्ति सुलभेति ध्येयम् ॥ २६ ॥ इति श्रीकृतिमोजसागरविनिर्मिताया द्रव्यानुयोगतर्कणाया ससनयमितषड्व्याणा ત્રિક્ષણવર્ગનાહ્યો નવમોડર્ષીય પરિલ્પિત છે હ. व्याख्यार्थः धर्म, अधर्म, आकाश, काल, पुद्गल और जीव यह षट् पदार्थ जो कि निरन्तर परिणाम के भागी तथा शक्तियुक्त हैं; उनको यथार्थ तत्त्वोंके वेत्ता (जाननेवाले) तीर्थंकरोंने सिद्धान्तमे पूर्वोत उत्पाद, व्यय और धौ०यस्वरूप तीन लक्षणोंसे विराजमान वर्णन किये हैं। भावार्थ यह कि जैनसिद्धांतमें संपूर्ण पदार्थ अनेक प्रकारसे त्रिविध लक्षणसहित कहे जाते है; और लक्षणत्रय यह है, जैसे उत्पाद, व्यय और ध्रौव्य अर्थात् संपूर्ण पदार्थ उत्पाद, व्यय, ध्रौव्यरूप शील अथवा स्वभावके धारक हैं, ऐसा कहा गया है। इस हेतुसे हे भवके योग्य जीवो । उन षट् पदार्थोंको लक्षणत्रयकी भावनासे सन्य प्रकार बुद्धिद्वारा जानकर अर्थात् पूर्णरीतिसे विचार करके श्रीअर्हत् भगवान्के चरण कमलयुगलका सेवन करो अर्यात् आदर करो। तात्पर्य पदाथोंका होनेपर श्री जिनदेवके चरणों में भक्तिका उत्पन्न होना यही मुख्य फल है । और श्लोकमे जो "क्रमांभोज" यह पद है; उसमें इलेषसे "भोज" इस प्रकार ग्रंथकर्ताके नामका भी संकेत है और जो भन्य जीव हैं; वह इस प्रकार पदार्थ में त्रिलक्षणताके विचारसे उत्पन्न हुई जो विस्ताररूचि उससे सम्यक्त्वका अवगाहन करके अंतरंगसुख(मोक्षसुख )के अनुभवकी अभिलाषामें तत्पर होवें और उनको इसी प्रकार से पहले सम्यक्त्व होकर तत्पश्चात् मुक्तिको प्राप्ति सुगम होगी ऐसा विचार करना चाहिये ॥ २९ ॥ इति श्रीआचार्योपाधिधारक प० ठाकुरप्रसादविरचितमाषाटीकासमलताया द्रव्यानुयोगतर्फणायाख्यायां नमोऽध्याय. ॥९॥ यह कि घट ज्ञान ·- १६४ ] श्रीमद्राजचन्द्रजैनशाखमालायाम् अथ दशमाध्याये द्रव्यगुणपर्यायाणा भेदान् वितत्य विवृणोति । अब इस दशम (१०) अध्यायमें द्रव्य गुण तथा पर्यायोंके भेदोंको पृयक पृथक करके विवरण करते है। भिन्नाभिननिधायथं निरूप्याथ स्वरूपतः । द्रव्यादीनां प्रवक्ष्यामि भेदानागमसमतान् ॥१॥ भावार्थः कथंचित् भिन्न, कथंचित् अभिन्न तथा त्रिविध लक्षणयुक्त द्र०याण पर्यायआदि अर्थका निरूपण करके अनन्तर सिद्धान्तके संमत द्रव्यादिके भेदोंको इस दशम (१०) अध्यायमें कहूगा ॥१॥ व्याख्या । द्रव्य गुणा पर्याया भिन्ना पुनरभिन्ना पुनस्त्रिविधा पुनस्त्रिलक्षणवन्त' अर्था । मिन्नान्यभिन्नानि च त्रिधा च त्रिलक्षणानि चेति द्वन्द्व । आदिशब्दाद् मवमावादीनि तेषामर्थ प्रतिपादन तद्भिन्नाभिन्नत्रिधाद्यर्थं निरूप्य कथयित्वा । अथेति । पुन स्वरूपत स्वरसात् द्रव्यादीना भेदानागमसमता. सिद्धान्तोक्तान्प्रवक्ष्यामि कथयिष्ये ॥ १ ॥ व्याख्यार्थः द्रव्य गुण तथा पर्याय भिन्न भी हैं; और अभिन्न भी हैं; और त्रिविध लक्षणयुक्त हैं । भिन्न अभिन्न और त्रिधा इनका यह। द्वंद्व समास है, और "विधाआदि" यहा आदि शब्दसे भव, भावआदिका ग्रहण है, उनका जो अर्थ अर्थात् प्रतिपादन सो भिन्नाभिन्न विधार्थ है, उसको अर्थात् भिन्न अभिन्न तथा त्रिधालक्षणयुक्त द्रव्यगुण, पर्याय, भव और भावादिके अर्थको वर्णन करके तदनन्तर शास्त्रमे कहे हुए जो स्वभावसे द्रव्यआदिके भेद हैं, उनको फहूंगा ॥१॥ सम्यक्त्वं हि दयादाननियामूलं प्रकीतितम् । विना तत्संचरन्धर्षे जात्यन्ध इव खिद्यति ॥२॥ भावार्थः इन द्रव्यादिक ज्ञानसे जो सम्यक्त्व होता है, वह दया दान ओर क्रिया इन सबका मूल कारण कहा गया है । इस सम्यग्दर्शनके विना धर्मरूप मार्ग में प्रवृत्त हुआ पुरुष जन्मायके सदृश दुःखको पाता है ॥२॥ व्यास्या । मयतेषा विज्ञानानिश्चित सम्यक्त्व प्रकीतितम् । कीदृश दया जीवरक्षा, दानममयादि पञ्चधा, क्रिया कराव्यानि एता मूल यस्य तत् । यदुत -जीवाइ नवपइत्ये जो जाणई तस्य होइ सम्म।" पुनविशिकायf "दाणाइना ओ एस मि वसहलाओहुति किरियाओ । एयाओ विहु जम्हा मोक्खफलाओ परामो अण ॥ १ ॥ इति वचनात् । तत्सम्यक्त्व विना पर्म धर्ममार्ग सचरन् प्रवर्त्तमान विधति ७ि२यति क ३५ जात्यन्च इव । यथा जात्यन्वो जन्मान्ध, पुपान्मार्गे पयि सचरन् खिद्यति गर्तापातादिदुख- मनुमति तथैव सम्यक्त्वहीनोऽपि मवकूपनिपाती स्यात् । तत सम्यक्त्व विना येऽगीतास्तियाऽगीतार्थनिश्रिता यस्वामिनिवेशेन हठमार्गे पतिता एने सन्त. सर्व जात्यन्यप्राया ज्ञातव्या । मध्य ज्ञात्वा ·દ્રવ્યાનુયોરાત [१६५ कुन्ति तदपि तेषा निष्फलमेव भवेत् । उक्त च "सुन्दर बुद्धी इकय बहुय पिण सुन्दर होई" ततो द्रव्यगुणपर्यायभेदपरिज्ञानाच्छुद्ध सम्यक्त्व आदर्तव्यम् ॥२॥ व्याल्यार्थः इन दयआदिके ज्ञानसे निश्चित समयकत्व कहा गया है, वह सम्यक्त्व कैसा है; सो कहते है, समस्त जीचोकी रक्षारूप दया, अभयआदि भेदसे पांच प्रकारको दान, और क्रिया अर्थात शाखोक्त कर्तव्य यह जिसके मूल हैं । इस विषयमें अन्यत्र कहा भी है; कि-"जो जीवआदि नव १ पदार्थों को जानता है; उसीके सन्या दर्शन होता है । पुनः विशिकानामक ग्रन्थ में ऐसा वचन है; कि एक सम्यक्त्यके होने- पर दानादिक समस्त क्रिया सफल होती है, और इसीसे यह मोक्षफला अर्थात् मोक्ष- रूप फलको देनेवाली है, और सम्यक्त्व विना जो क्रिया हैं; वह मोक्षरूप फलको देने- पाली नहीं हैं। इसलिये सम्यक्त्वके विना धर्म५ मार्गमे प्रवृत्त हुआ मनुष्य ऐसे दुःखोंको पाता है, जैसे मार्गमे चलता हुआ जन्मान्ध । तात्पर्य यह कि जैसे जन्मसे ही अंधा जीव भार्गमे चलताहुआ खई में गिरनेआदिरूप અનુભવ है; वैसे ही सन्यावसे जो हान है, वह भी संसाररूपी कूपमे गिरनेवाला होता है। इस हेतुसे सम्यक्त्व के विना जो अगीतार्थ हैं; अथवा अगीतार्थ निश्रित हैं; वह सब अपने अपने दुराग्रहके वशसे 60५ मामे गिरे हुए हैं, इसलिये इन सवीको जन्मान्धोके सदृश समझना चाहिये । और वह लो। जिस धर्म कर्मको अच्छा समझकर करते हैं, वह भी उनके निष्फल ही होता है । ऐसा कहा भी है "सुन्दर बुद्धिसे अर्थात् उत्तम परिणामोंसे कियाहुआ उत्तम काम भी सम्यक्त्वके विना सुन्दर नहीं होता" इसलिये द्रव्याण तथा पर्यायोंके जाननेसे जो शुद्ध सम्यक्त्व होता है, उसका आदर करना चाहिये अर्थात् द्र०यादिके ज्ञानसे सम्यक्त्वको शुद्ध करके उसका ग्रहण करना चाहिये ॥२॥ अथ नामत पण्णा द्रव्याणा कीर्तनमाह । अब नामसे स्वमाननीय पट् द्रव्योंका कयन करते है । धर्माधर्मो नमःकालौ पुद्गलो जोव इत्यमी । अर्याः षट् समये ख्याता जिनराधन्तजिताः ॥३॥ भावार्थः धर्म, अधर्म, आकाश, काल, पुद्गल और जोव इस प्रकार इन आदि अन्तवर्जित छह द्रव्योंको श्रीजिनेन्द्रोन जिनागमभे कहा है ॥३॥ ધર્મશ્રાવન ધમધમ घास्तिकायाधर्मास्तिकायो । नम'कालावाकाशास्तिकायकालो पुद्गल पुद्गलद्रव्यम, નીવો નીવડ્રન ध्यम, इत्यमी षट् । मर्या पदार्या नमये श्रीजिनप्रणीताममे ख्याता. कथिता श्रीजिन. श्रीवीतरागे । कीदृशा आद्यन्तजिता अनानिधना इत्यर्थ एतेपा વનવિવા पञ्चास्तिकाया अम्तय प्रदेशास्तै कायले शब्दापरत इति व्याख्या तया नभ कालो - नभश्च कालर न न्यूना नाधिका । पण्णा काल पश्चा- ·१६६ ] શ્રીમદ્રાન વન્દ્રનૈનશાસનાકાયામ स्तिकाया । कालस्यास्तिकायत्य कथ नास्ति तत्राह । “अपएसिए काले" कालद्रव्यस्य प्रदेशसधातो न विद्यते यतः-एक समयोऽन्यस्मात्समयान्न प्रश्लिष्यत एवमन्येषामपि । तथा हि "धर्माधर्माकाशादावकैकमत. पर निकमनन्तम् । काल विनास्तिकाया जीवमृते चाप्यकर्तृणि ॥१॥ इत्यादि साधयंवैधादिभेदारिता- पनाय प्रशमरत्यादिनभ्या पिलोकनाया. । पुनरेतेषा भेदाः परिणामजीवमुत्ता सपएसायखित्तकिरियाय । निच कारणकत्ता सजगदइयर अपवेशा ।।१।। ३ ।। व्याख्यार्थः धर्मास्तिकाय, अधर्मास्तिकाय, आकाशास्तिकाय, काल, पुद्गलद्र० और जीवद्रव्य यह षट् पदार्थ न इनसे न्यून ( कम ) और न अधिक श्रीवीतरागदेवने अथवा आचार्योंने श्रीजिनविरचित आगममें कहे हैं । कैसे हैं, यह छह पदार्थ ? कि-आदि अन्त शून्य हैं; अर्थात् न तो कभी इनकी आदि हुई और न कभी इनका अन्त होगा । इन छहों पदार्थोमसे कालको छोड़कर पाकीके पाच अस्ति काय हैं। अस्ति प्रदेशका नाम है; अतः प्रदेशोसे जो कायन्ते "कहे जांय" वह अस्तिकाय कहलाते है। अब फालके अस्तिकायता क्यों नहीं है, इस विषय में कहते हैं, कि काल अप्रदेशा है; अर्थात कालद्रव्यके प्रदेशोंका संघात नहीं है, क्योंकि एक समय दूसरे समयसे भेदको प्राप्त नहीं होता है । इस प्रकार अन्य घटिकाआदिका भी भेद नहीं हो सकता है। और धर्म, अधर्म, तथा आकाश यह तीनों एक एक हैं; एक हैं; और इनके आगेके तीन अर्थात् काल पुद्गल और जीव ये तीनों द्रव्य अनन्त हैं । तथा कालको छोडके सब अस्तिकाय हैं; और जीवके सिवाय सब अकर्ता हैं । इत्यादि साधर्म्य, वैधय॑आदि भेदोंके जानने के लिये प्रशमर तिआदि ग्रन्थ देखने चाहिये । और इन छहों द्रव्योंके समस्त भेद यह हैं परिणामित्व, जीवत्व, मूतत्व, सप्रदेशत्व, एकत्व, क्षेत्रत्व क्रियावत्य नित्यत्व कारण- वत्व करत्व सर्वगतत्व असर्वतत्व और प्रदेशत्व । इन भेदोंसे साधर्म्य वैधयका ज्ञान करना चाहिये अर्थात् जो धर्म जीवमे और पुद्गलमे दोनामे एकसे हों उनमें तो जीव पुद्गलके साधर्य है, और जो भिन्न २ हों उनमे वैध है; ऐसे सबमें समझना ॥३॥ नथ धर्मास्तिकायस्य लक्षणमाह । अब धर्मास्तिकायका लक्षण कहते है। પરિણાની તેર્ધામાં ભવેત્યુત્તનીવયોઃ अपेक्षाकोरणाल्लोके मीनस्येव जलं सदा ॥४॥ भावार्थः लोकमें अपेक्षा कारण होनेसे पुद्गल तथा जीवके गमनका परिणामी, धर्मास्तिकाय है; जैसे मानके सद। गतिपरिणामी जल है ॥४॥ 1 તેમનસ્ય પરિણામો अग्दितिपरिणामी पुदगल नीवयोधर्मों धर्मास्तिकायो नवेत् । कस्माल्लोके વતુવંશwવાત્માનાશવપડે परिणामन्यापाररहितात, અધિકારીન્યતોન્ન मीनस्येव સતિ निर व्याया अपेक्षा कारणात् तत्र टातमाय । सदा ·દ્રવ્યાનુયોરતળા [१६७ તર વટ થવા મીનસ્થ મજ્યસ્ય પરિણામ બતિ અપરિણા | મનાગમનક્રિયાપરિતિક્ષ્ય મ00 બા બાલારખરિત તવ ઘમંતવ્યમરિ યમ નિર્વસ્વયમ્ ક્યને શક્કજિયવ્યાકુળતા વિષ્ટ વિન્ડામાવાવ ન મવતિ | સ g નામાવલિતિ મત્યરેલા રળે માના મા હતિ વેશ | વન્દ્રયવ્યતિ– રિયા ઢોસિદ્ધવડ્યારાવ તતુત્વસિદ્ધ રાજ્યોને વિજળસિદ્ધિ સાહિતિ વિ૬ ૪ | ત્યાર્થ નીવ તથા પુત્o તિ અર્થાત મનમેં પરિણામી ધર્મસ્તિwા દ્રવ્ય હોતા હૈ ક્યો-િવ ધર્મ દ્ર હોમે અર્થાત વતુર્વા (વો ૨૪) રસુકમાળ નો મારા લંડ શૈ, સમે ય ધન્ય અપેક્ષા વાળ હૈ ઔર મિનરૂપ અથવા વામનવરાને વ્યાપાર ૨હિત અધિવણસ્વરૂપ ૩નાતન જા હૈ ફી વિષય દષ્ટાન્ત વહેતે હૈં ઐસે નઇ મીન (મસ્ય) ધી તિમ્ સતા પૂરિખામી હૈ ક્યો-૧૬ અપેક્ષા જારણહૈ વાત મન તથા મનમા બિયા પરબત મસ્થ પારખ હૈ ! માસી બાર મનમેં પરિગત નીવ, પુડ્ડાઇ ધર્મ ની અપેક્ષા કે પેલા નાનનો વાહિયે ! માવાર્થ તો ય હૈ વિ-વહુ મીન સ્થમેં આપની મનમિયા વાછિત હોતા હૈ ઔર ન્યાહતા નો મનવી છાણી રળમૂત ફિચ્છા હૈ વ હૃચ્છો ફી નહીં હોતી ફલીસે વધુ મીન મેં મન નહીં રહા હૈ વહ ો ી કરતા હૈ કિ મીન- સ્થ” નો મન ન થતા હૈ, તો ન જમાવશે નહીં જાતા હૈ, ઔર તુમ નો નો પતિને કક્ષા જારણ માનતે હો ફસ ફોર્ટ પ્રમાણ નહીં હૈ ? વસા સમાધાન થઇ હૈ, િવદ્દ ટી નહીં જ્યોવિજ કન્વય કૌર વ્યતિરે નો કોમેં પ્રસિદ્ધ વ્યવહાર હૈ ઉસી જ ન પામની વારતા સિદ્ધ હોતી હૈ, મન નિ હોનેવર જાવે હો સૌર હોનેપર દો જી અન્વચવ્યતિરે હૈ, ઔર નતમે વ્યતિરે ધર નાય ધહી હોવા છારા માના નાતા હૈ, રૂસ પ્રસિદ્ધ વ્યવદ્યારસે ગઢ મી મીની તિને શાળ હૈ, કવિ-નો દોનેપર મીન વામન ધરતા હૈઔર નઝ કમાવ નહીં કરે નજી મેમન શાળા ચરિ દેસા ન માનો તો મન્ત વાપરે અન્ય તવ શાળી સિદ્ધિ પ્રસંગ હોમ | યહ સંક્ષેપણે ધર્મદ્રા ૦ક્ષણ દુઆ પઢા અવાધર્માસ્તિકાયસ્થ પણ થય«છું ! બવ બધમસ્તિસ્રાવ ક્ષણ ધરતે હૈં સ્થિતિહેતરધર્મ સ્વારિબાનો તયોઃ સ્મિતેઃ સર્વસાધારણ ધ પત્યાદ્ધિ વ્યયોદ્ધયો થા માવાર્થ નીવ તથા પુરાવી સ્થિતિ પરિણામ શર સ્થિતિ હેતુ ધર્મદિવ્ય ૐ શૌર ચહુ તિ તથા સ્થિતિ વિરું તાધાર ધર્મ ફા ઇ ધરૂપ જો ફી દ્રોમ હૈ હા

·२६८ ]
શ્રીમદ્રાનવન્દ્રનૈનાસ્ત્રમાડાયા…
व्याख्या। तयो पुद्गलजीवयो स्थितिपरिणामी अपेक्षाकारण स्थितिहेतुश्वाधर्मास्तिकाय द्रव्य भवेत् ।
गतिस्थितिपरिणतो गत्यादिश्यते । ईदृशोऽखिलसाधारणो धर्मो यो व्ययोरेव नान्येषा घधिमा विहार्य
गतिस्थिती क्वापि न जायते । तया च गतिस्थितिपरिणताना सर्वेषा द्रयाणा यदेकै कद्रव्यलावेत कारण
सिद्धयति तत्कारणमेतयोरेव द्वयोद्रव्ययोरित्यर्थ । तेनच झपादिगत्यपेक्षाकारण जलादिद्रव्येषु वर्तते । तत्र
धर्मास्तिकायादिद्रध्यलक्षणस्य नातिव्यातिर्भवतीति निष्टक ॥ ५ ॥
व्याख्यार्थः जीव तथा पुद्गलके स्थितिपरिणामी अर्थात् अपेक्षाकारण और
स्थितिका हेतु अधर्मद्रव्य है । गति और स्थितिमें परिणत जो धर्म सो गत्यादि कह-
लाता है । ऐसा समस्तमे साधारण धर्म दो ही दयों में है, अन्य द्रव्योंमे नहीं अर्थात्
धर्मद्रयको छोड़कर अन्य किसी द्रव्य में गति नहीं है, और अधर्मद्रव्य के सिवाय अन्य
किसी द्र०यमे स्थिति नहीं है । और इससे यह सिद्ध हुआ कि-गति तथा स्थिति में परि-
णत जो सर्व द्रव्य हैं, उनमें एक एक द्रव्यके लाघवसे जो कारणता सिद्ध होती है, वह
कारणता इन्हीं दोनों द्रव्योंमे हे । इससे मत्स्यादिके गमनकी जो अपेक्षा कारणता जल
आदि द्रव्योंमे है, वहा धर्मास्तिकायादिद्रव्यके लमणकी अतिव्याप्ति नहीं हुई क्योंकि वहां
भी धर्मद्रव्यादि ही गतिआदिमे कारण हैं, यह तात्पर्य है ॥५||
अथ धर्मास्तिकायद्रव्यस्य विषयिप्रमाण प्रतिदिशन्नाह ।
अव धर्मास्तिकाय द्र०यकी सत्ता के विषय में प्रमाणका उपदेश कहते हुए आगेका
लोक कहते हैं।
सहजोगमुक्तस्य धर्मस्य नियमं बिना।
कदापि गगनेजन्ते भ्रमण न निवर्तते ॥६॥
માવાઈ–વમાવતે કર્વામન નેવાકે મુ નીવ ધર્મ દ્રવ્ય નિયમ વિના
अनन्त आकाशमें परिभ्रमण जो है, वह कभी भी नहीं निवृत्त होगा ।
व्याख्या । महजोवंगमुक्तस्य निसर्गोवंगामिसिद्धजीवस्य धर्मास्तिकायप्रतिवन्ध विना अनन्ते अतट
गगने लोकालोकःयापिनि भ्रमण गतिनं निवर्तते न व्याहन्यत इति । किं च यदि गत्या धर्मास्तिकायद्रव्यस्य
प्रतिबन्धकाव न स्यात्तदा सहजोर्वगामिसिद्धानामेकस्मिन्समये लोकानयायिना तथैवालोऽनन्ते प्रसपतामद्यापि
गमनस्यो-यप्रवृत्तिलक्षणस्य निवृत्तिरपि न स्यात् । कथ तत् अनन्तलोकाशप्रमाणमलोकाकाशमस्ति । लोका-
फाशस्य गनिनुत्वं पास्ति ततोऽलोके सिद्धगतिनास्ति इत्य च कथयितु न शक्यते । यतो धर्मास्तिकार्य
विना लोकाकास्य व्यवस्थप न सपद्यते । धर्मास्तिकार्यविशिष्टाकाश एव हि लोकाकाशस्तस्य च प्रतिहेतुत्वे
घटादावपि दण्डविशिष्टाकावन हेतुतास्यादिति न किञ्चिदेतत् । अन्यच अन्यस्वभावत्वेन कल्पिताकाश-
स्वभावान्तकल्पना चायुक्त । तस्मादतिनिवन्धनोधर्मास्तिकायोऽवश्यमेव प्रमाणयितव्य । "चलण-
रहाको धम्मो पुग्गल जीवाण" इत्यादि समयप्रमाणमप्या ध्येयम् ॥६॥

·ટ્રેન્યાનુયોત જગા [ १६० व्याख्यार्थः रखमाबसे ऊर्ध्वगामी सिद्ध जीपको यदि धर्मास्तिकाय द्रव्य के प्रतिबन्ध विना अनन्त अर्थात् अतट ( अपार ) तथा लोक और अलोक दोनोंमें व्याप्त ऐसे आकाशमे परिभ्रमण जो है, सो नहीं रुक सकता है। और यदि गमनमे धर्मास्तिकाय- द्र०यका प्रतिबन्धकाव न हो तो एक समयमे लोकके अग्रभागमे जानेवाले और जैसे लोकमें गमन किया उसी प्रकार अलोक मे गमन करनेवाले तथा स्वभावसे ऊगमन- कारक ऐसे सिद्धोंके ऊचंगमनरूप जो गमन है, उसकी निवृत्ति ( रहितता) अबतक भी न हो क्योंकि-अनन्तलोकाशप्रमाण अलोकाकाश है, अर्थात् लोकसे अनन्त गुणा अलोक है। "लोकोकास गतिमे हेतु है; इसलिये अलोकमे सिद्धोंका गमन नहीं है" ऐसा नहीं कह सकते क्योंकि-धर्मास्तिकायके बिना लोकाकाशकी व्यवस्था ही नहीं हो सकता है। क्योंकि-धर्मास्तिकायविशिष्ट ( सहित ) जो आकाश है, वह ही लोका- फाश है; और उस लोकाकाशको ही यदि गमनका कारण माने तो घट आदिमे भी दण्डविशिष्ट जो आकाश है, वह हेतु -हो जावे । इसलिये लोकाकाशको गतिमें कारण भानना यह पक्ष अकिंचित्कर ( अयुक्त) है। और भी अन्यस्वभावयुक्तस्वरूपसे जो कल्पित आकाश है; उसके अन्य स्वभावकी - कल्पना करना यह भी अयुक्त है, अर्थात् गतिहेतुता धर्मद्र०यका स्वभाव है; उस तिहेतुतासे युक्त जो आकाश उसकी लोकाका यह कल्पना की गई है, तब उस-कल्पित लोकाकाशमें धर्मद्रव्यके स्वभावकी कल्पना अयोग्य ही है । इसलिये धर्मास्तिकायको गतिका हेतु अवश्य प्रमाणमें लाना चाहिये अर्थात् मानना चाहिये । और “धर्मद्रव्य पुद्गल और जीवोंको मन करानेरूप स्वभावका धारक है" - इत्यादि कहा हुआ-जो सिद्धान्तका प्रमाण है; उसका भी यहां विचार करना चाहिये ॥६॥ अथ धर्मास्तिकाये प्रमाणमाह । अब अधर्मास्तिकायद्र०य के विषयमे प्रमाण कहती हैं। સ્થિતિહતુર્યતા ધર્મો નો તે વવાય રેયો છે तदा नित्या स्थितिः स्याने कुत्रापि न गतिभवेत् ॥७॥ भावार्थः अब यदि जीव पुद्गलकी कही भी स्थितिका हेतुभूत अधर्म द्रव्य नहीं कहोगे तो पुद्गल और जीवकी नित्य स्थिति ही होगी कहीं भी उनकी गति नहीं हो सकेगी ॥७॥ द्वयो पुद्गलजीवयो क्वापि स्थितिहेतुरवस्थानकारणमधर्मास्तिकायो नोच्यते तदा स्थाने सर्वत्र स्थान નિયતા नियामिका સ્થિતિદેવ कुत्रापि गतिम. दिति । यदि સર્વશીવપુલ્સપરસ્થિતિgત્વમષચંદ્રવ્ય कथ्यते किन्तु धर्मा- व्याख्या । यदा स्या २०

·२७० ]
શ્રીમદુરાન વન્દ્રનૈનાબમાદ્યાયામ
स्तिकायाभावप्रयुक्तगत्यमावेनालोक स्थित्यभाव एव निगदतामलोकाकासेऽपि कस्मिचिदपि स्थानके गति
विना पुद्गलजीवद्रव्ययोनित्यस्थिति प्रापयितव्या स्यात् । इत्थमिव द्वितीय गतिस्थितिस्वातन्यपर्यावरूप
चास्ति । यथा गुरुत्वलघुत्क्योरेकस्यकामावरूपाद्विशेषाहकप्रमाणात् । तस्मात्तथेति । ततः कार्यभेदेऽपेक्षा-
कारणद्रव्यभेदोऽवश्य मन्तव्यः । धर्मास्तिकायामाचप्रयुक्तस्थित्यभावेन गतिभावकथनार्मास्तिकायस्थाप्यपलापो
भवेत्, निरन्तरगतिस्वभावेन वा द्रव्यमकतु या शक्य तर्हि निरन्तरस्थितिस्वभावनापि कथ क्रियते ।
तस्मान्छोजिनवाणीनिष्कर्षमासाद्य धर्मास्तिकायाधर्मास्तिकायेति द्रव्यद्वयमसकीर्णस्वमावेन भावनीयमिति ॥७॥
व्याख्यार्थः यदि जीव तथा पुद्गलद्र०यकी कहीं भी स्थितिका कारण अधर्म
द्र०य नहीं मानोगे तो सब जगह नियतरूपसे जीव पुद्गलकी स्थिति ही सिद्ध होगी
कहीं भी गति न होगी तात्पर्य यह कि यदि सब जीव तथा पुद्गलके प्रति साधारण
रूपसे स्थितिका हेतुभूत अधर्मद्रयको नहीं कहते हो किन्तु धर्मास्तिकायके अभाव-
प्रयुक्त जो गतिका अभाव है; उसीसे अलोको स्थितिका अभाव है; ऐसा कहते हो तो
इस प्रकार कहनेवाले तुम्हारे मतमें अलोकाकाशमे भी किसी भी स्थानमें गतिक
विना पुद्गल और जीवद्रव्यकी नित्य स्थिति प्राप्त करनी होगी यदि अलोकमें धर्म
द्रव्य के न होनेसे गति नहीं होती ऐसा कहो तब तो अन्य व्यतिरकसे जैसे धर्म-
द्रव्यको गतिमे कारणता है; ऐसे ही स्थितिमें अधर्मद्र०यको कारण मानना पड़े। इस
प्रकार गतिकी स्थिति एक स्वतन्त्र पर्याय है; और उसका कारण अधर्मद्रव्य है; न कि
गतिका अभाव स्थिति और धर्मका अभाव अधर्म है; जैसे विशेषसत्तावाहक प्रमाण
होने से गुरुत्व लघुत्वमें एकका एक अभावरूप है; ऐसे ही धर्म अधर्म भी भाषरूप हैं;
क्योंकि एक( धर्म ) का कार्य गति; और दूसरे ( अधर्म ) का कार्य स्थिति है; तब
कार्यके भेदसे अपेक्षाकारण द्रव्यका भी भेद अवश्य मंतव्य है; और धर्मास्तिकायके
अमावप्रयुपस्थिति के अभावसे गतिभावका कथन होनेसे धर्मास्तिकाय द्रव्यका भी
अपला५ ( अभाव) हो जायगा यदि यह कहो कि निरन्तर गतिस्वभावसे द्रव्य
(द्वयणुकादिद्रव्य ) कि सिद्धि कैसे कर सकते हैं; तो निरन्तर स्थितिशीलतासे भी द्र०यका
सिद्धि कैसे कर सकते हैं क्योंकि जीव पुद्गलोंमे गति क्रिया विना कुछ भी नहीं होसकती
इस फारसे श्रीजिनदेवकी वाणीसे तरचको ग्रहण करके धर्मास्तिकाय तया अधर्मास्तिकाय
यह दोनों द्रव्य असंकीर्ण (भिन्न भिन्न) स्वभाव हैं; ऐसी भावना अवश्य करनी चाहिये ॥७॥
अथाकाशद्रव्यस्य लक्षणमाविकरोति ।
अब आकाशवन्यके लक्षणको प्रकट करते हैं।
थो दत्ते सर्वद्रव्याणां साधारणावगाहनम् ।
लोकालोकप्रकारेण द्रव्याकाशः स उच्यते ॥८॥

·सामान्यावकाश
स
દ્રવ્યાનુયોાતળો
[ १७१
भावार्थः जो साधारणरूपसे सब द्रव्योंको अवगाहन अर्थात् रहनेको देता है;
पह आकाशद्र०य है; और लोक तथा अलोक इन दो प्रकारोंसे कहा जाता है ।। ८॥
ध्याख्या । य आकाशास्तिकाय सर्वतयाणा साधारणावगाहन
दत्ते
द्रध्याकाशो लोकालोकप्रकारणोच्यत इति । यन. सर्वद्रव्याणा य सर्वदा साधारणावकाशदाता सोऽनुगत
एक माकाशास्तिकाय. कथित सर्वाधार इति । यथा पक्षिणा गगनमिवेति व्यवहार नयदेशभेदेन भवेत् ।
तद्दे शीयानुगत आकाश एवं पर्यवसन्न स्यात् । तथा च तत शोर्वभागावच्छिन मूर्तीमावादिना तव्यवहारोप-
पत्तिरिति वर्षमानाद्य क्त नानवद्यम् । तस्यामावादिनिष्ठत्वनानुभूयमानद्रव्याधा(शापलापप्रसगात्, तविदिति-
सपानेऽपि लोकव्यवहारेणाकाशदेशप्रतिसयोक्तव्यवहाराच । आकाशस्तु लोकाकाशादिभेदेन द्विघोth । यतः
सूत्रम् “दुविहे आगामे पत्ते लोयागासेय अलोयागासेय" एतदेवद्वयम ॥८॥
व्याख्यार्थः जो सब द्रव्योंको साधारण( सामान्य रूपसे अवकाश देता है; वह.
आकाशास्तिकाय लोक और अलोक इन भेदोंसे आकाशद्रव्य कहलाता है। क्योंकि
जो सब द्रव्योंको सदा अवकाश देनेवाला है; वह अवकाशदातारूप एक ही आका-
शास्तिकाय सर्वाचार कहा गया है । जैसे कि पक्षियों का आधार गगन ( आकाश ) है;
यद्यपि यह व्यवहार नयदेशभेदसे होता है; परन्तु उन उन देशों में अनुगत जो एक
आकाश है; उसीकी इस व्यवहारसे सिद्धि होती है । और उन उन प्रदेशोंमे ऊद्धदेशा-
पच्छेदसे भूतिमत्ताके अभाव आदिसे अबकाशदासत्वरूपसे
अभावआदिसे अकाशदातृत्वरूपसे आकाशके व्यवहार की उप-
पत्ति होती है; ऐसा जो वर्धमानआदिका कथन है; सो अयुक्त वा दुष्ट नहीं है । क्योंकि -
आकाश अभाव (शून्य) रूपताको प्रतीति है; तथा सर्वदा अनुभूयमान जो संपूर्ण द्रव्योंकी
आधारताको अंश है; उसके अपलाप ( नाश ) होनेक प्रसंग है, ओर जहातक गतिका
संधान है; वहातक भी लोक०यवहारसे आकाशदेशप्रतिसंचयोक्त व्यवहार है । और
वह आकाश लोकाकोश, और अलोकाकाश इन भेदोस दो प्रकारका
क्योंकि "आकाश दो प्रकारके कहे गये हैं; एक लोकाकाश और दूसरा अलोकाकाश"
ऐसा
सूत्र
अथनमेवाथं मीमांसयन्नाह ।
अब इसी अर्थका विचार करते हुये कहते हैं ।
ધર્માવિસંયુતો તોડતેષાં વિયોતિઃ |
निरवधिः स्वयं तस्यावधित्वं तु निरर्थकम् ॥६॥
भावार्थः धर्मादि द्रव्योसहित जो आकाश है; वह लोकालाश है; और जो
धर्मआदि द्रव्योंसे शून्य है; वह अलोकाकाश है । और वह स्वयं अवविरहित है; उसको
जवधिका मानना निरर्थक ही है ।।९।।
कहा
गया है
है ॥८॥

·१७२ ] श्रीमद्राजचन्द्रजैनशाखमालायाम् व्याख्या । धर्मास्तिकायादिसयुक्त आकासो लोकास्तदितरस्त्यलोक । स च पुननिरवधिरपारोऽ- लोकस्तस्यालोकस्य स्वयमात्मना अवधित्वमन्तर्गडु इति । कश्चिदाहान यथा लोकस्य पार्वेऽलोकस्यापि पारोऽस्ति तथैवाग्रेऽपि द्वितीयतरे पारो भविष्यतीति ब्रु वाणमुत्तरयति । लोकस्तु; भावरूपोऽस्ति तस्यावधित्व घटते परत्वनेऽलोकस्य केवलममावात्मकस्यावधित्व क कल्पते शशशृङ्गपत् । यथा असदविद्यमानं शशशुङ्ग न कुत्रापि निरीक्ष्यमाण विद्यमानवदामाति, तथैवतस्याव्यलोकस्य अविद्यमानस्यावधित्व न घटामाटीकते । अथ च भावरूपात्मकत्वमङ्गीक्रियते तदा तु षडतिरिक्तमन्यद्रव्य नास्तीति व्यवहारादाकाशदेश: रूपस्य तु तदन्तत्व कथयता बुद्धयाघातो जायते । तस्मादलोकाकाशवनन्तएव मन्तव्य इति । आकाशो सान्तः शसितो धर्माधर्मानुभावात् तस्य भावस्तभावात्तदमाव अलोकाकाशोऽपि सान्तो धर्माधर्मानुभावी भवन्नतिरिक्तद्रव्यत्वमापत्स्यते । तस्माद्यथोक्तमेव न्याय्यम । यावता आकाशेन धर्माधी व्याप्य स्थिती तावता तत्परिणामशालिना आकाशेनापि मवितव्यम् । तयोरभावात्तस्याप्यभावः सुपरिशीलनीय इति ॥ ९ ॥ यशा व्याख्यार्थ:--धर्मास्तिकायआदि द्रव्योंसे संयुक्त जो आकाश है; वह लोकाकाश है; और उन द्रव्योंसे जो असंयुक्त है, वह अलौकाकाश है, और वह अलोक निरवधि अर्थात् अपार (अन्तरहित ) है; क्योंकि उस अलोकके। अपने स्वरूपसे अवधित्व कहना यह निरर्थक है; अर्थात् अलौकाकांश अवधिसहित है, यह कहना व्यर्थ है। अब यहाँ कोई शंका करता है; कि "जैसा लोकाकाशके पास में अलोकाकाशका पार होता है; ऐसे ही आगे भी अर्थात् दूसरे तदमें भी उसका पार अवश्य होगा" ? इस प्रकारको शंका करनेवालेको उत्तर देते. हुऐ कहते हैं; कि लोकाकाश तो धर्मादिद्रव्योंका अधिकरण होनेसे. भावरूप है; इसवास्ते उसका तो अन्त घटित होता अन्त घटित होता है; परन्तु, उसके ધર્માદિ દ્રો શૂન્યવ જમાવવલપ કો સુસેવે સીમા સમાન બોજારા है; उसके अवधिसहितता कैसे कल्पित हो सकती है। जैसे अविद्यमान जो सुस्सेका सींग है; उसको देखो तो वह कहीं भी विधमान पदार्थ के समान, देखने में- नहीं आता है; ऐसे ही विद्यमान जो अलोक है, इसके भी मर्यादाका कथन करना है; सो संगत नहीं है। और यदि इस अलोकोकाशको भावस्वरूप अङ्गीकार करो तो छह द्रव्यसे अतिरिक्त (सिवाय ) कोई अन्य द्र०य नहीं है, इस व्यवहारसे आकाशदेशस्वरूप जो अलोक काश है, उसके सान्तता कहनेवालाकी बुद्धिका घात होता है । इसलिये अलोकाकाशको तो अनन्त (अपार) ही मानना चाहिये । आकाश अर्थात् लोकाकाशको फहा है; सो धर्म और अधर्मद्र०यकी सामथ्र्यसे गया है, और इसीसे वह भावरूप है; और धर्मादिके अभावसे अलोकाकाश अभावरूप है। यदि अलोकोकाशको भी सान्त मानोगे तो वह अलीकाकाश धर्म अधर्मको अनुमावी (मामययुक्त) होता हुआ छह द्रव्योंसे भिन्न द्रव्यताको प्राप्त हो जायगा । इसलिये તો સાન્ત कहा ·. દ્રવ્યાનુયોકતા [ १७३ अलकाकाशके विषयों पूर्वकथित जो अबधिरहितता (अनन्तपना.) है; सो.. ही युक्ति- युक्त है । तात्पर्य यह है, कि जितने आकाशदेशमें धर्म अधर्म व्याप्त होकर स्थित हैं; उतने ही परिमाणसहित आकाशको भी होना चाहिये और जहां धर्म अधर्म इन दोनोंका अभाव है, वही आकाशका भी अभाव ही समझना चाहिये अर्थात अलीकाकाश अनन्त है; न किसान्त ॥ ९ ॥ अथ कालभेदानाह। अव कालके भेदोंको कहते हैं । वर्शनालक्षणः कालः पर्यवद्रव्यमिष्यते । द्रव्यभेदात्तदानन्त्य सूत्रे ख्यातं सविस्तर ॥१०॥ भावार्थः वर्तनालक्षण जो काल हैं; वह पर्यवद्रव्य माना गया है, और द्रव्य के भेदसे उस कालका अनन्तपना उत्तराध्ययनसूत्रमे विस्तार से कहा गया है- ॥१०॥ व्याख्या ! कालस्तु परमार्थतो द्रव्य नास्तीति शङ्कमान निराकुरुते । वनिति सर्वेषा द्रव्याणी पनिालक्षणो नवीनजीर्णकरणलक्षण काल पर्यायव्य इष्यते । तत्कालपर्यायवनादिकालीनद्रव्योपचारमनु. सत्य कालद्रव्यमुच्यते । अत एवं पर्यायण द्रव्यभेदात्तस्य कालद्रव्यस्यानन्त्यम् । अनन्तकालद्रव्यमान सूशे उत्तरायने सविस्तर स्यातम, तथा च तत्सूत्रम् - "ध+मो अधम्मो मनास दवमिक्किकमाहियं । अगताण य वाणि कालो पुगल- जतवो" । १ । एतदुपजीव्यान्यनाप्युक्तम् । धर्माधर्माकाशाककमत. परं किमतन्तमिति । ततो जीवद्रव्यमप्यनन्त तस्य च पर्तमानपर्यायस्यायं कालद्रव्यमथा नन्तमित्युक्तमा । विस्तरस्तु ततोऽवधारणीय. ॥१०॥ व्याख्यार्थः परमार्थमे कालद्र०य नहीं है ? ऐसी शंका करनेवालेको “वना" इत्यादि सूत्रसे निराफत करते हैं। सब द्रव्योंकी वर्तनालक्षण काल है; अर्थात् द्रव्योंको नवीन (नये) और जीर्णः ( पुराने ) करनेवाली जो है; वही काल है; और, यह पर्यायद्न्य माना गया है। उन कालके पर्यायोंमे अनादि कालसे द्रव्य के औपचारिक व्यवहारका अनुसरण करके "कालद्रव्य" यह कहा जाता है। इसीलिये पर्यायके द्वारा द्र०यका भेद होनसे उस कालन्यकी भी अनन्तता है। कालद्रव्य अनन्त है। इसकी सिद्धि उत्तराध्ययन- सूत्र में विस्तारसहित कही गई है । और उस उत्तराध्ययनका सूत्र यह है; "धर्म, अधर्म, तथा आकाश यह एक एक कहे गये हैं, और काल पुद्गल तथा जीव यह अन्त के तीनों द्रव्य अनन्त हैं ।। १ ॥” इसी सूत्रके आधारसे अन्यत्र भी कहा है, कि-धर्म, अधर्म, तथा आकाश- यह तीनों एक एक हैं; और- इनसे आगे - ફનસે આ તીનોં દ્રય થતું જાય, પુત્ર और जीव- यह अनन्त हैं। इस हेतुसे जीवद्रव्य भी अनन्त है, और उस अनन्त जीव द्रव्यके वर्तमान जो अनन्त पर्याय हैं, उनके लिये कालद्रव्य भी अनन्त है, ऐसा आगसमें .

·१७४ ]
શ્રીમરાન વન્દ્રનૈનાબમાવાયામ
कहा है । और इस कालद्रव्यका विस्तारसे
कालद्रव्यका विस्तारसे वर्णन भी उन्हीं आगमोंसे अवधारण करना
चाहिये ॥१०॥
44 viतोऽपि सूत्र जीवाजीवाभ्यामतीतकाल. कथितोऽनस्तमेव तथैव सूत्रयानाह ।
अव कसे भी सूत्रमे जीव और अजीवसे अतीत काल कहा गया है। इसलिये उस
कालको उसी प्रकार सूत्रित करते हुये कहते हैं ।
जीवाजीवमयः काल: समये न पृयकृतः।
इत्येके संगिरन्तेऽत्र धारयन्तः शुभां मतिम ॥११॥
भावार्थ:-कितने ही शुभ
बुद्धिको धारण करते हुये आचार्य इस विषय में यह
कहते हैं; कि-सिद्धान्तमें कालको जीव, अजीव रूप ही माना गया है; जुदा नहीं किया
गया।॥ ११ ॥
सुलम
व्याख्या । "समय सिद्धान्ते जीवाजीवमयो जीवाजीवरूप
काल कथित पृथम् मिनस्ताभ्यां न
कृतस्तो भिन्न. कय कथ्यते" इति पूर्वोक्तमेक आचार्या सगिरन्ते भाषन्ते पत्र । किं कुर्वन्त शुमी
विशुद्ध मति बुद्धि धारयन्त शुद्धबुद्धिमता सुधीराणा यथोक्तश्रीजिनप्रणीत तत्ववेत णा प्राणिना सम्यक्त्वा.
वाप्ति भवतीति ध्येयम् । तथा च गौतमेन भद्रकारिणामशालिना मगवान पृष्ट । तदाहेति
भगवन् किमय कालो जीवस्तथा जीवति प्रश्ने मगवानाह । गौतम जीवोऽपि काल , अजीवोऽपि काल
तदुमय काल एव जीवाजीयो कालेनोपजीव्योपजीवकभावसबन्ध. सतिष्ठत इति ॥११॥
व्याख्यार्थः समय अर्थात् जिनसिद्धान्तमे जीव तथा अजीवमय अर्थात् जीव
और अजीवरूप काल कहा गया है; तात्पर्य यह कि-कालको जीप और अजीव इन
दोनोंसे भिन्न नहीं किया इस कारण इस कालद्रव्यको तुम जीव अगोवसे भिन्न कैसे
करते हो अर्थात् जीव अजीबसे जुदा कालद्रव्य क्यों मानते हो। इस प्रकार यह पूर्वोत
सिद्धान्त विशुद्ध बुद्धिके धारक एक आचार्य कहते हैं । इस कथनसे शुद्ध बुद्धिके धारक
उत्तम धारणावाले और श्रीजिनेन्द्र देव ने जैसे कहे वैसे ही तत्वोंके ज्ञाता भन्यजीवोंके
मन्यवकी प्राति सुलभ होनी है; यह विचार करना चाहिये । सो हो दिखाते हैं, कि-भद्र
परिणामोंके धारक गोतमस्वामीने एक समय श्रीमहावीरस्वामोसे पूछा कि-हेभगवन् !
यह काल जीय है, वा अजीब है ? इस प्रकार प्रश्न करने पर श्रीभगवान् बाले कि हे
गौतम! जीव भी काल है, और अजीव भी काल है है; इसलिये जीव तया अजीप दोनों
काल ही हैं, क्योंकि-जीव तथा अजीवका काल के साथ उसजीव्यजीवाभाव सम्बन्ध
पूर्णपसे स्थित है । ऐसा भगवान् का वचन है; इसलिये यह काल जीव अजीवरूप ही है,
इनसे भिन्न नही ॥ ११ ॥

·द्रव्यानुयोगतका [ १७५ पुनस्तदेवाह । पुनः उसी फालद्रव्यके विषयों कहते है। आहुरन्ये भचक्रस्य विश्वेचारेण या स्थितिः । कालोऽक्षाकारणं च द्रव्यमित्यपि पञ्चमे ॥१२॥ भावार्थ: और अन्य आचार्य कहते हैं; कि संसार में ज्योतिश्चक्रके संचार से जो स्थिति है; वह काल है, और कितने ही कालको अपेक्षाकारण करते हैं, तथा कितने ही कालको द्रव्य कहते हैं ।। १२ ।। व्याख्या । अन्य आचार्या एवं कथितवन्तो भचक्रस्य ज्योतिश्चक्रस्य चार या विश्व स्थितिरव- स्थाविशेष स काल इत्यमिधीयते । तथा च वतु लाकार ज्योतिश्चक तस्य चारेण परवापरत्वनवपुराणा- દિમાવસ્થિતિનું તાપેક્ષiારા મનુષ્યના સૂર્યાજિપના દ્રવ્યવારક્ષેત્રમાણમેવોપવિત્પન કહતે तत एतादृश कालद्रव्य कथ्यते । तत एव भगवत्यङ्गे "कईण भते ८०वा पन्नता । गोयमाहव्व पण्णता । तं जहा धर्माच्छकाए जाव बद्धासमये ।" एतद्वचनमस्ति तस्य निरुपचरितव्याख्यान घटते । तथा च वर्तना- पर्यायस्व साधारणापेक्षा न कम्यते तदा तु गतिस्थित्यवगाहनापेक्षासाधारणकारणत्वेन धर्माधर्मास्तिकायो सिद्धी तो तत्राप्यनाश्वास आयाति । अथ च “अर्थयुक्त्या ग्राह्यमस्ति तस्मावलमाशयव प्राद्यस्ति परन्तु कथं सतोषधृती भवेताम् ॥ १२ ॥ व्याख्यार्थः-अन्य आचार्योंने इस प्रकार निरूपण किया है, कि-ज्योतिश्चक्र संचा- रसे जो संसारमें स्थिति अर्थात् अवस्थाविशेप है, वही काल इस प्रकार कहा जाता है । सोही स्पष्ट करके दिखाते हैं, कि-गोलाकार जो ज्योतिश्चक है, उसके संचारसे परत्व अपरत्व तथा नवीन पुराणआदिरूप जो पदार्थों की स्थिति है, उसका हेतु अर्थात् अपेक्षा ारण काल है। क्योंकि गनुष्यलोकमें सूर्यकी जो गतिरूपा क्रिया है, वही पदार्थोकी उपनायिका है, अर्थात् उन २ पर्यायोंमें पदार्थोंको प्राप्त करनेवाली सूर्यकी क्रिया है, और यह कल्पना जहांतक द्रव्यों का संचार क्षेत्र है, अर्थात् जहातक द्रव्यों का संचरण होता है, पहातक कालद्र०यकी कल्पना घटित होती है। अतएव श्रीभगवत्यंगसूत्रमें भी यह वचन है । " कईणं भंते दनापन्नता गोयमादब्य पत्ता तं जहा धमथिकाए जाप अद्धासमय" अर्थात् हे भगवन् । द्रव्य के हैं, तब स्वामीने कहा कि-हे गौवम | ६०५ वह जैसे धर्मास्तिकाय, अधर्मास्तिकाय, आकाश, जीव, पुद्गल और काल । उसका यह निरुपचरित व्याख्यान संगत होता है । और यदि वर्तनापर्यायके साधारण अपेक्षा न कहें तो गति और स्थितिके अवगाहनमें अपेक्षारूप साधारण कारणतासे धर्मास्तिकाय सया अधर्मास्तिकाय सिद्ध होजाय परन्तु वहां भी अविश्वास होता है, और यह बात अर्थयुक्तिसे ग्राह्य है । उससे केवल आज्ञासे ही ग्रहण करने योग्य है, परन्तु संतोप और धर्य कैसे होवें ॥ १२॥ हैं, ·- १७६ ] શ્રીમદુરાન વન્દ્રર્વનરાધમાકાયામ્ एतातयं धर्मसंहिण्यां च भाष्यके । अनपेक्षितद्रव्याथिकमते तस्य योजना ॥१३॥ भावार्थः कालके विषयमें यह दोनो मत धर्मसंग्रहणीमे तथा भाष्य मे प्रतिपादित हैं; और अनपेक्षित द्रव्यार्थिकनयके मतमें इसकी योजना होती है ॥ १३ ।। व्याख्या । एतन्मतद्वय धर्मसमहिण्या श्रीहरिभद्रसूरिणा व्याख्यातम । तथा च तदाया "ज पत्तणाई रूवो कालो बब्बस्स 4 पज्जाओ । सो चेव तवो धम्मो कालस्व जस्स जोण लोएत्ति । १ ।" एवमेतमतद्वयमल श्रीहरिभद्रसूरिसमतवर्मसंग्रहिणीसूत्रोक्तं ज्ञेयम, । तथा च एतन्मत द्वय भाष्यके श्रीतत्त्वार्थ- भाष्येऽपि वाचकस्तथैव प्रणीतमस्ति । तथा च तद्ग्रन्य “कालश्चेत्येके ' इति ववनाहि तीयमत श्रीतत्वार्थ- व्याख्याने समर्थितम । पुनस्तस्य कालस्यानपेक्षितद्रव्याथिकनयमते योजना युक्तिश्च भवति । तथा हि स्थूललोकव्यवहारसिद्धोऽय कालोऽपेक्षारहितश्च ज्ञेय । अन्यया वर्तनापेक्षाकारणत्वेन यत्कालद्रव्य सावित तत्पूर्वापरादिपवहारविलक्षणपरत्वापरत्वादिनियामकवेन दिग्द्रयमपि सिद्ध स्यादिति । अथ च "आकाश- भवगाहाय तदनन्या दिगन्यथा । तावप्येवमनुच्छेदात्ताभ्या चान्यदुदाहृतम् ।१।" इति सिद्धमेनदिवाकरकृतनि. यानिशिकायं विमृश्याकाशादेव दिक्कार्य प्रमियतीति । इत्यमङ्गीकुर्वता कालद्रव्य कार्यमपि कपित्तत एकोपपत्ति स्यात् । तस्मात्कालरपेत्येके इति सूत्रमनपेक्षितद्रव्योथिकन येनैवेति सूक्ष्मदृष्टया विमावनीयम् ॥१३॥ व्याख्यार्थः पह दोनों मत श्रीहरिभद्रसूरीके मान्य जो धर्मसंग्रहणी सूत्र है, उसमे कहे हुवे जानने । उस धर्मसंग्रहणीसूत्रकी गाथा यह है, “ज' पत्तणाई रूपो कालो बस्स चेव पजाओ । सो चेव तवो धम्मो कालत्सव जस्स जोण लोएत्ति । १ । और यह ही दोनों मत श्रीतत्वार्थाधिगमभाध्यमें श्रीसिद्धसेनजोने भी इसी प्रकार कहे हैं । और तत्वार्थसूत्र यह है "कालश्चेत्येक(काल भी द्र०य है, ऐसा एक आचार्य कहते हैं) इस सूत्रों एके इस पदमे दूसरा मत - इस सूत्रके व्याख्यानमें समर्थित किया गया है । और उस कालकी योजना अनपेक्षित द्रव्यार्थिकनयके मतमे होती है। सो: ही दिखाते हैं, कि-यह काल स्थूल ( मोटा ) जो लोकव्यवहार है, उससे सिद्ध है; और अपेक्षारहित है। यदि ऐसा न हो तो जैसे वर्तनाको अपेक्षारूप कारण होनेसे काल द्र०यको सिद्ध किया उसी प्रकार काल जिस पूर्वापरको साधता है; उससे विलक्षण (भिन्न) परत्व अपरत्वआदि व्यवहारका नियामक होनेसे नियामक होनेसे दिशानामक द्रव्य ' भी "सिद्ध हो जाय । और "अकाश अवगाहन होनेके लिये है, और दिशा उस आकाशसे भिन्न नहीं है, 'यदि ऐसा न हो और काल तथा आकाशसे भिन्न दिशारूप द्र०यका उदा- 'हरण दें तो काल और आकाश इन दोनोंके अनुच्छेदसे अर्थात् काल भी रहेगा आकाश भी रहेगा और यह दिशा एक और हो जायगी ऐसे पृथक द्र०य सिद्ध होगा। इस (१) इस गाथाका मावार्थ समझमें नहीं आया ।

·ન્યાનુયોગ [१७७ प्रकार सिद्धसेनजीकृत निश्चयद्वात्रिंशिकाके अर्थको विचारके आकाशसे ही दिशाका काम सिद्ध होता है; ऐसा जानना । और इस प्रकार के सिद्धान्तको स्वीकार करनेवालोंके कालय कथंचित् कार्य ही है, अर्थात् मानना ही चाहिये ऐसा विचार होगा और इसीसे परत्व अपरत्वकी सिद्धि होगी। इसलिये “कालश्चेत्येके" यह सूत्र अनपेक्षित द्र०यार्थिक नबसे ही कहा गया है। इस प्रकार सू६॥ दृष्टिसे विचारलेना चाहिये ।। १३ ।। अथ कालद्रव्याधिकार दिगम्बरप्रक्रिययोपायसन्नाह । अब कालन्यकी अधिकार दिगंबरमतकी प्रक्रियासे उपन्यसित करते हुये कहते हैं। मन्दात्याप्यणुर्यावत्प्रदेशे नभसः स्थिती। याति तत्समयस्यैव स्थान कालागुरुच्यते ॥१४॥ भावार्थः आकाशके प्रदेशके स्थानमें मंदगतिसे परमाणु जितने समयमें गमन करता है, उस समय अर्थात् उस समयप्रमाण जो काल है, उसके स्थानमें कालाणु यह व्यवहार होता है ।। १४ ॥ व्याख्या । मन्दगत्या मन्दामनेनाणु परमाणु मम आकाशस्य प्रदेशे स्थिती स्थाने यावदिति यावता कालेन गच्छति तत्समयस्य तत्कापरिमितस्य कालस्य स्थान कालाणुरिति व्यवहारे जायत इति । एकस्य नमस स्थाने मन्दगति रणुविता कालेन सञ्चरति तत्पर्यायण समय उच्यते तदनुरूप य स काल पर्यायसमयस्य मांजन कालागुरिति । स चैकस्मिनाकाशप्रदेश एकक एवं 'कुर्वत समतलीकाकाशप्रदेशप्रमाणा. कालाणपो जायन्त इति । इत्य कश्चिदपरो वरन् जनाभासो दिगम्बर एवास्ति । उक्त च यसअहे "रयणाण रासी इव ते कालाणु असखदबाणि" इति ॥१४॥ व्याख्यार्थः आकाशके प्रदेश स्थानमें जितने कालमें मन्दगतिसे परमाणु जाता है; उतने समयपरिमाण जो काल है; उस कालके स्थानमें “कालाणु" यह व्यवहार होता है । और एक आकाशक स्थानमें मन्दगमनका धारक परमाणु जितने कालमें जाता है; एसी कालको पर्यायरूपसे समय कहते हैं । और समयरूप जो काल है, वह पर्यायरूप समयका भजन कालाणु है। और वह कालाणु एक आकाशके प्रदेशमें एक है; एक आकाश प्रदेशमें एक है, इस प्रकार जब करते हैं; तब लोकांकाशके समस्त प्रदेशोक समान कालाणु होते हैं । अर्थात् लोकाकाशके असंख्यात प्रदेश हैं; और एक एक प्रदेश में एक एक कालाणु है; इस प्रकार असंख्यात ही कालाणु होते हैं । सो ही द्र०य संग्रह में कहा है; कि-रत्नोंकी राशिकी तरह वह कालाणु असंख्यात द्रव्य हैं ॥१४॥ इति दिगम्बरमतमनुसृत्य योगशास्त्राम्यासनापरोऽपि कश्चिदेतपन मुदाजहार । इस दिगम्बरमतका अनुसरण करके योगशासके अभ्याससे अन्य किसीने भी यह अग्रिम सूत्रोक्तवाक्यका उदाहरण दिया है । -- २३ ·૨૭૮ ] મહુવાનવન્નર્સનરાશમાછાયામ છે યોગશાસ્ત્રાન્તરો મતબેતપિ ભૂત તો શેમ્બળવો મિસ્ત્રી મિત્રો હતા . ૧૫ | માવા ચોપરાને અન્તત ો મને યહ મી સુના હૈ વિ હોwાર કરા નો મિત્ર મિક્સ શાહી સ્થિત હૈ વહુ મિન સ્થિતિ અદ્રવ્યની પ્રધાનતા હૈ વ્યાહ્યા . યોગશાસ્ત્રાન્તરશ્ન હતપિ માં શ્રત વિખ્યમીક અન્તરોળ્યાહ્યાનમપીસ્તા વતો-તો પ્રવેશેડપિ સળવ: મિશ્રા નિમાં બગવતમ્ભલ્યત્વમાંપાદયતિ | સ્રોવેશે મિન્નાં મિલ્સ. શાકાળ- વિસ્ત થવા મુક્યા હત વ્યવાર ! તથાં ૨ તia. “મોવારોમાથા મિન્ના' રાવતુ માવાના રિવર્તાય મુહર સ ષ તે છે ? હૃતિ” ના માવા. છો/શે યાવન્ત. પ્રાતે ૭ન્તીતિ જોriાપ્રવેશથા મિન્ના જુથ પૂથ નમોવેશે હત્યે સર્વત્ર મર્વે જે જાળવક્ષત્તિ ૪ વ તાવત છાબવ હતિ | તુ પુનર્માવના વર્તાય “નૂતન છતાં નીર્ઘ રોતિ ની ઋત્વા નૂતન રીતિ” હવે માવના પરિવર્તાય વતિ સ વ મુલ્ય સર્વ પાપાઉં. વાત જ્યત ફર્યર્થ છે ? A ચાલ્યા યોગરાન્ન બન્નત વર્ષે ચહુ મી મત સુના હૈ ઔર વિશ્વ- મતને ફુલ ચોપરાસ્ત્રાન્તો ચાલ્યાન મીર પુષ્ટ હૈ ક્યોંકિ વોરામેં વધુ શ્રવણ જ્યિા –રોજ પ્રામેં નો પૃથજૂ (મિસ મિત્ર) છે.હાપુ સ્થિત હૈ વહૂ હાહાબુ પારુન્યવી મુલ્યતા તપાવન કરતે હૈ અર્થાત્ છોકરામે નો મિત્ર મિત્ર છાત્રાળુ હૈ, વહ ફી મુલ્યા કેં પેલા વ્યવહાર શૈ તો ચોમાસ્ત્ર પાઠ હૈ, વિ “કાજારા પ્રરાસ્થી મિન્ના कालाणवस्तु ये | માવનાં પરિવર્તાય મુલ્યઃ શાસ્ત્રા ત તે I ?” માવાર્થ ફસ ચ હૈ કિ હોવૉારા નિતને પ્રવેરા હૈ ન સર્વ પ્રદેશોમેં નો રહતે હૈ, કનો છોછારામરાસ્ય રહતે હૈં ઢોરાશકરાW નો મિસ મિત્ર ૩થત બાવાર મહેરામેં પ ફક્ત પ્રજાન લવ સ્ટોરાજાર કરો નો સર્વ શાકાબુ હૈ વહુ તને ફી હૈં, નિતને વિશે માહારા પ્રા. શૌર નો માવો(પવાથ) પરિવર્તન કિયે અર્થાત પવાર્ય નૂતન (નવી) શર નીર્ણ (પુરાના) રતા હૈ કબીર ની ફરશે નૂતન કરતા હૈ ફલ પ્રારા નો પવા પરિવર્તન હૈ પરસ્ટિવે નો વના હૈ વહી મુલ્ય અર્થત રસપ્રધાન પવાર્થ છાઇ જહામાયા હૈ. ફૂલ બજાર બર્થ હૈ / ૧ / પુનસ્તવેવ રવીન્નાહ ! fકલી જાણી ન ફરતે દુવહતે હૈં કવવોર્વત્વમેતયે દયોઃ પર્યાયયોમવેત્ તિવમવથતા નાસ્ય પ્રવેશત્વ વન વવવ . ૧૬ . માવાર્થ ફક્સ #કદ્રવ્ય પૂર્વાપર રો રો તારા હોતા હૈ કૌર પ્રદેરારહિતપને તિર્યક્ઝવચ શહીં મ નહીં હોતા ! ૨૬ | ·यतो यथा मृद्रव्यस्य દ્રવ્યાનુયોરતળા [१७९ स्यास्या । एतस्य कालाणुद्र०यस्य प्रयोकत्वमूताप्रथयो द्वयोः पर्याययो. पूपिरयोभवेत् । स्थासकोसकुशूलादिपूर्वापरपर्याया સક્તિ તતસ્ય ફાસ્ય સમાવીમુહૂર્તાય पूर्वापपर्याया, पन्ति । परन्तु स्वस्य प्रदेशसमुदाय. कालस्य नास्ति तस्माद्धांतिकायादीनामिन नियंचयता न समवति, एतावता तियंचयत्व नास्ति । तेनैव कालद्रव्यमस्तिकाय इति नोच्यते । परमाणुलस्येव पुस्तियचयता नास्ति । तस्मादुपचारेणापि कालद्रव्यस्यास्तिकायता न कथनीया इति ॥१६॥ व्याख्याः इस फालय के पूर्वापर दो पर्यायोंका ऊर्जतापचय होता है; क्योंकि- जैसे मृत्तिकाल५ द्रव्य के स्वास कोश कुशूलआदि पूर्व अपर पर्याय होते हैं। ऐसे ही इस कालद्र०यके भी समय, आवली, और मुहूर्त आदि पूर्व अपर पर्याय विद्यमान हैं। परन्तु स्कन्धका प्रदेश समुदाय कालके नहीं है इसलिये धर्मास्तिकाय आदिके समान तिर्थक्प्रचयताका संभव नहीं है; अर्थात् कालके तिर्यक्प्रचयपना नहीं है। इसी कारणसे इस कालयको अस्तिकाय नहीं कहते हैं । और परमाणु पुद्गलके तुल्य भी इसकी तिर्यप्रचयंता नहीं है; इसलिये उपचारसे भी कालद्रव्य तिर्थप्रचयता नहीं कहने योग्य है ।। ५६ ।। अयंतदिगम्बरमत पादेन दूषयन्नाह । अब इस दिगम्बर मतको बादसे दूषित करते हुए कहते हैं । एवमणुगतेलात्वा हेतु धर्माणवस्तदा । साधारणत्वमेकस्य समायस्कन्धतापि च ॥ १७ ॥ भावार्थः इस प्रकार कालाणुके माननेसे परमाणुक गमनका हेतु मानकर धर्मद्रव्य भी अणुसिद्ध हो जायेगे और तब एक पदार्थको साधारणताको प्रहण करनेसे समयस्कन्धता भी सिद्ध हो जायगी ॥१७॥ पारूपा । एमनया रीत्या यद्यणुगते परमाणुगमनस्य हेतुमिति हेतुत्व लास्वा गृहीत्या धर्माणवो धर्मद्रयाणवो भवन्ति । तदकस्य कस्यचित्पदार्थस्य साधारणत्व गृहीत्वा समयस्कवता स्यादिति । भय योजना-14 यदि मन्दाघुगतिकार्य हेतुपर्यायसमभाजन द्रव्यसमाणु कल्पते तदा भन्दाणुगतिहेतुतारूप- गुणमाजनं पास्तिकायोऽपि सिंपति । एवमधर्मास्तिकायस्याप्यणुप्रसङ्गता स्यात् । अथ च सर्वसाधारणगति- हेतुतादिक गृहीत्वा धर्मास्तिकाया कस्कवरूप द्रव्य कल्पते तदा देशप्रदेशादिकल्पनापि तस्य व्यवहारानुरोधेन पश्चाकव्या स्यात् । यदि च सजीवाजीवद्रव्यसाधारणपर्सनाहेतुतागुण गृहीत्वा कालद्रव्यमपि लोकप्रमाण कल्पयितुं युज्यते । धास्तिकायादीनामधिकारेण साधारणगतिहेतुताधु पस्पितिरेवास्ति । कल्पनायास्वभिनिवेश विना द्वितीय किमपि कारण नास्ति ॥१७॥ व्याख्यार्थः इस रीतिसे परमाणुके गमनरूप हेतुताके ग्रहणसे धर्मद्रव्यके भी अणु होसकते हैं; तब एक किसी पदार्थको साधारणताके अहणसे समयस्कंधता भी सिद्ध हो जाय । अब इस इलोककी योजना इस भांति है; कि इस प्रकार यदि मन्द अगुगतिका- अस्पा.

·૨૮૦ ] શ્રીમરાન વન્નેનાઅમાદાવા… ચૈ શર્થાત્ આબુવોં મન્દ મનપ નો કાર્ચ , ડસા દેતુ નો ચસમયમાન છે હસો દ્રવ્ય મથાળુ વપન કરતે હો તો અન્ય લઘુમતિમે હેતુતાય ગુખ ધાર ધતિહાય દ્રવ્ય મી સિદ્ધ હોતા હૈ કૌર રૂસી પ્રકાર અધર્માતિય દ્રવ્યો મી જુલા પ્રસંગ ફોર અવ પવિત્ ય હો વિ સર્વસાધારણપતિ હેતુરબારિ પ્રહણ કર ધર્માસ્તિકાયના િપ રૂંધારપ દ્રવ્યહી ત્પના કરતે હૈં, તો તેરા પ્રાધ્યાત્રિી कल्पना भी उस स्कंधक વ્યવહાર અનુરોધશે પીછે ધરની પહેલી શૌર વો સર્વે નીવ બનીવ દ્રવ્યોને સાધારણ પૈસા નો વર્તના હેતુપ (m ૩ મુળ પ્રદબ કરવે છે- દ્રવજી મી પ્રમાણ જ્યના હરના યુજી , પેલા છો તો ધર્માસ્તિકાયયાત્રિ દ્રવ્ય અધિકારસે સાધારણ અતિ હેતુ ( સાધારણ પતિes ફાર્યજી પાળતા) વિધી ૩૫- સ્થિતિ હૈ, ડસીઝી છત્પના ને સજતી હૈ. કૌર રૂસપ૨ મી જારદ્રવ્યહી પના નેવાડે મતમે મન્ડ અબુજી વનાયિક હેતુ ફી ઉપસ્થિત હૈ ઔર ફલ જ્યના લોકો સિવાય दूसरा कोई भी कारण नहीं है ॥ १७ ॥ મથ પુનસ્તવમાં બવ નિ મી ડીઝા વર્ણન શરતે પ્રવેશવારા યવ જાળવવા પર્યાયવરનોઘ, સર્વમેવોપવારિન્ ૧u માવા યતિ શાસ્ત્રો કહેરી સૂત્રિત કરશે ગૌર વસ ૮ અબુ તે હો તવ ચદ્ સવ પવારલે પચવવન ચનિત હોતા હૈ ૨૮ વ્યાવ્યા પ્રવાહિતત્વ યદ્યાહૂ પ્રખ્ય તસ્ય હસ્ય પર્યાયવનેન યોનિત યિતે સર્વમબુધવારે મિતિ , તથા ૪ યવ થયા સૂવે ઝોમ્બી થત स्यानुसारेण कालाणयः कथ्यन्ते तदा तु सर्वमपि जीवाजीवपर्यायरूपमेव काल इति कयिनमस्ति तत्र વિરોધો નાસ્તિ દ્રવ્યશાસ્ત્રોડ વથ છે ! તતસ્તવનુમાન સ્થાપિ વ્યવવાનમ્ ! તથા નોવાઇહેવારમાળાનુવનાહીનિ બુઘવાળ યોગ્લાનિ મુલ્યવૃજ્યા તે પર્યાયરૂપ વસતોસ્ત ! મત વ “ ત્યે " શૈશવનેર સર્વસમતત્વામવિ ફૂવામાતિ તેનાથત્રાબહેશત્વ પ્રશામાવ સૂત્રનુકૃત્ય તત્ર ધ્યતે તવા લવંગેરકુવારે વર્યાયવરો યુષ્યમાન વારિમાળમ-વતીતિ . ય ર પરમાણુમયો વિમાનવવસ્તવિત રસ્તુ પ્રવેરા તિ વવનાન્ચોમઘિરિમાળ નતયા સબવેરા ધાન તુ સાવવનિત્યાપક્ષીયેસ્તાર “ોવોાવશપ્રવૃત્વરતમાડે તિવીપયા, માનદ્રયવ- પ્રવેશવિષયો મેરવથી વોવ | સમાજ રમryવા પ્રદતામાનેષમાજ પુરો દુર્વરવ્યમમારવીસન નિષ્પાય વિશ્વવિર શ નનુ કૂ તાવવા મા રમાબુમય પવ સર્જિત તનુ જ્ઞાનૂ બંસમુદ્ર- फवनिरन्तरपुद्गपूरित लोके स कश्चिन्नमसो विभागोऽस्ति यो निर्भर न बिभराबभूवेऽणुमिस्तकथ न हेतुरेष ધ્યમિવરિષ્પગુરિતિ ૨૮ાા સવ. શક્યત્તને તવા काल एवं ·ચહ્યું દ્રવ્યાનુયોજીતવા [ ૨૮૨ વાત્યા વિ શાસ્ત્રો પહેરાય હિત નિપળ જ ૩ત્પિત જાણે બધું તે તવ ચ સર્વ ઉપાસે પર્યાય વચન ચનિત જ્યા જાતા હૈ ફસાં સ્પષ્ટી- જળ કરતે હૈં, િરિ પ ચ છ વિ સૂત્ર ૪ પ્રારહિત હા માયા હૈ, ઉસ અનુસાર હમ શાખુ #હતે હૈં, તવ તો સંપૂર્ણ જીવ નીવ પર્યાયપ પેસ હા દુખા હૈ, કસ વિરોધ નહીં હૈ છાંટવ સે હા નાતા હૈ ?, ફલ ટાવા સમાધાન હૈ, જિ હતી અનુસાર શાહ મી દૂચ હા પાયા હૈ. લૌર હોજારા બરોં પ્રમાણ છ હૈ, ઉસે નો વવન હૈં, વદ મી નવ પવાર યુ ને યોગ્ય હૈં મુલ્યવૃત્તિને બર્થાત, મુલ્ય શક્લેિ તો વહૂ પર્યાયવ ૪ હૈ, તો ફી સૂત્રસંમત હૈ ત યવ ાહ- શ્રેત્યે”-(૦ મી દૂર હૈ, હેલી હજી બાવા ફતે હૈં) ફર્સ સૂત્ર “” ફલ પાસે વહી સૂવિત યા હૈ, ફિ વય સર્વસંમત દ્રવ્ય નહીં હૈ ફુલસે ભી ખરાઈ માવ સૂત્ર અનુસાર માનસ કો છાજે અનુપને થન કરતે હો તવ મ ર સ ઉપવાસે પર્યાય વન્દ્રના સાથ નિયુજ્યમાન (યુ દુભા ) ફી વાહતા (૨મળીયતા) જો બાત હોતા હૈ ! વ્યક્તિ પરમાણુમયરૂપ નો વિમા હૈ, તો અવયવ હૈ, શૌર ફુલસે મિત્ર અર્થાત્ નો પરમાણુરૂપ વિમા ન હૈ, વહ કર ફફસ વવસે ભાવારાવિ સપરિમાણન હોનેસે પ્રરા હૈં, સાવયવ નહીં પેસા હો તો મી “રોષજી ધજા વરસે તે દુએ અંધજાર સમૂહ નો તુમને દુમારે શા મવયવ શૌર કરીને મે હૈ ફૂલ નવય વીપ નાશ્વત્ય- માન વિયા ૩ર વીપજ હમને પરમાણુતા પ્રદર્ભે હાજર ફુલસે નિવારણ કરીને જો વ્યમિવાર કોપી સર્પો જાને રવ વુલ્લા હાજી અર્થાત્ પરમાણુતાશી સિદ્ધિસે થદ્ધ મેર ન ઠરે? પ તો કાળાદિ વિમાન મી પરમાણુ હી હૈં, –િ નક પૂરે પૂર્ણ પિતા સમાન નિરન્તર પુકાઢોંસે મરે દુખ નતમે વહું છોરું મી બાજારા પ્રરા નહીં હૈ, વો પરમાવોસે રહૂર્વ ર મા દુકા છે ફૂલ कारण यह जो તુમને હેતુ વિયા હૈ, વહ વ્યમિનાવી વૈસે નહીં? તુ હૈ, ફી ૨૮ યોલવારબરમેડ વયન્નાહૂ ! अब उपचारका प्रकार ही दिखाते हुए यह सूत्र कहते हैं। પર્યાયે જ વ્યસ્ય ઘપવા ય વિતઃ મકાવયોોન તથાબૂનાં વિગોવરઃ ૧en માવાઈ–વૈસે પર્યાયપણે જાદૂરી પર્યાપતા ઉવારસે ફી હૈ, હેતે હું શબરા ચોરસે જાઇ શગુના વિષય ઉપવાર ફી રાખી હૈ ૨૨ ·१८२] શ્રીમરાન વન્દ્રનૈનરાકમાણાયામ व्याख्या । पडे द्रव्याणीति संख्यापूरणार्थ यथा पर्यायण पर्यायरूपेण द्रव्यस्य कालस्य एतापता पर्यायल्पकाल द्रव्यविषये हि निश्चत द्रव्यस्योपचारो यथा उदित द्रव्यत्वोपचारकल्पना विहिता भगवत्यादि सूत्रविषये कृता तथैव सूत्री कार्कद्रव्यस्थाप्यप्रदेशवयोगेन कालाणूना विगोचरो विषपता ज्ञेया । एतावता सूत्रो कालस्यात्र प्रदेशता सूत्रिता तयैव कालाणुतापि सूषितास्ति तद्योजनया लोकाकाशप्रदेशस्थपुद्गलाणूना विषय एष योगशास्त्रान्तरलोकेषु कालाणूनामुपधारो विहित । मुख्यकाल इत्यस्य चानादिकालीनाप्रदेशत्व. व्यवहारनियामकोपचारविषय इत्यथं मत एव मनुष्यक्षेत्रमात्रवृत्तिकालद्रव्य ये वर्णन्ति तेषामपि मनुष्य- क्षेत्रावबिनाकाशादी काव्योपचार एव शरणमिति दिङ्मात्रमेतत् ॥ १६ ॥ व्याख्यार्थः जिनसिद्धान्तमें षट् (६) ही द्रव्य हैं; इस संख्याकी पूर्ति के लिये जैसे पर्यायरूपसे कालन्यका अर्थात् पर्यायरूप कालद्रव्यके विषय में द्रव्यत्वके उपचारकी कल्पना भगवतीआदि सूत्र में की गई है, उसी प्रकार सूत्रमें कालयके जो अप्रदेशताका योग है, उससे कालाणुके विषयमें भी उपचार जानना । तात्पर्य यह कि सूत्रमें कालको प्रदेशहित कहा है, उसी प्रकार कालाणुता भी सूत्रित की है; उसकी योजनासे लोकाका- शके प्रदेशमे स्थित पुद्गल परमाणुवोंके विषयमें ही योगशालान्तर श्लोकोमे कालागुवाका उपचार किया गया है। और "लोकाकाशप्रदेशस्था" इत्यादि श्लोकों में जो कालके विषयमें "मुख्यः कालः स उच्यते” इस प्रकार मुख्य कालरूपसे व्यवहार किया है। इसका यह अभिप्राय है; कि-अनादि कालसे अप्रदेशत्व ०4वहारका नियामक उपचारको विषय- तासे वह काल मुख्य है। इसी कारणसे जो मनुष्य क्षेत्रमात्रवृत्ति अर्थात् मनुष्य क्षेत्रमा में रहनेवाला कालद्रव्य है, ऐसा जो कहते हैं; उनको भी मनुष्यक्षेत्रावच्छिन्न जो आका- शादि हैं; उनमे कालन्यका उपचार ही शरण है । यह दिग्दर्शनमात्र हमने कथन किया है ॥१९॥ अथ पुद्गलजीक्यो: सक्षेपेण स्वरूपमा । अब पुद्गल तथा जीवद्रव्यका स्वरूप संक्षेपसे कहते हैं । वर्णादिकगुणमंदो ज्ञायते पुद्गलस्य च । निसर्गचेतनायुक्तो जीवोरूपी ह्यवेदकः ॥२०॥ भावार्थ:-वर्ण गंध तया रसादि गुणोंसे पुद्गलद्र०यका धर्मास्तिकायआदिसे भेद जाना जाता है । और स्वाभाविक चेतनाका धारक, रूपरहित तथा वेदरहित जीव पदार्थ है ॥२०॥ વન્યરતસ્પર્શવિપુણે કુત્તદ્રવ્યહ્યાખ્યો ધર્માધિદ્રવ્યમો મેલો मायते । वर्णा शुक्लपीतहरितरतणभेदाद, गन्धो द्वौ सुरभ्यसुरभी पति, रसा. षद તવતદુલાયામપુરાવળમેવાતુ, આ अष्टो शीतोष्णे, खरमृत લધુમતી स्निग्ध- पुरुषे पति । सर्वमप्येतत्पुद्गलभेदायिते । च. पुनरर्थ पुनरर्थे निसर्गा यातना सया युक्त व्याख्या निसर्गा सहजा ·દ્રવ્યાનુયોગાતળા [ ૨૮૨ નિતનાપુરૂ: સર્વોતને મિત્રો નીવો Lયટ્ટારનવેન પવેન્દ્રિતોષિક નિયનોન હપદ્ધિતી અત્યન્તામાવયુક્ત, વેવરહિત રેવાન્તામાવવા, સત્તામાä નિનો નિવારો બોવ કરુ -બરફ- નવમર્ષ બવ વેળા"ળમણ નવમહા નવમવિદ્યુતકાળ ઇત્યુ નીવવિરોષણાનિ hયાન ૨૦ || વાદ્યાર્થ: વર્ણ, ગંધ, રસ તથા આરબાવિ મુખોસે ચુરુ ફોરેસે પુરાહદ્રવ્યો અન્ય ધર્માસ્તિયકાર ટૂળ્યોંસે મે નાના નાતી હૈ. સુવઇ (૯) પીત (પીઝા) હરિત (રા) હજી (ઢાઢ) તથા wળ (ાછા) ફન મેસે વર્ગ (પ) પાંવ હૈં સુનાઇ, હુન્ય, એટલે જ છે પ્રારા હૈ. તિ, ( તીવ) ટુજી (હવા) +ષાય (સાપ) શાહ (વા) મધુર (મીઠા) શૌર વન (વારા) ફન મેરે રસ છ (૬) પ્રારા હૈ રશીત (ઠંડા) sળ (ાહ્મ) વર (ર) મૃદુ (હોમ) ઢઘુ ( ) મદ્દત (મારી ) સ્નિગ્ધ વિના ઘeષ () ફન મેને સ્પર્શ ભાઈ પ્રજારા હૈ. યહ સવ પુત્રે મેરે મેરે પ્રાપ્ત હોતે હૈં સૂત્ર નો “ર” રાઃ હૈ, સો પુનઃ જે અર્થ છે હૈ, અતઃ બૌર નિત કર્યા સ્વભાવ ઉત્પન્ન તના રસ રિતે હોનેસે સવા વેતન દ્રવ્યોને નવ મિત્ર હૈ ! બીર વ્યવહારનયસે કપ તથા વેદો ધાર હૈ, તો મી નિશ્ચયનયસે નીર હરહિત અર્થાતુ હૃપ અત્યંત જમાવસે યુજી આર વેરહિત શર્થાત તે અત્યંતામાવલે સંચુ હૈ કવિ યદુ ની સત્તામાત્ર, નિજ તથા વિજાપરહિત હૈ સા બન્યવહા મા હૈ “પરહિત, સરહિત, ધરહિત, વરહિત, રેતનાયુજી, રાલ્વરહિત ઝિંકળ રહિત કૌર નિટિ સંસ્થાન પેલા ની નાનના” ફત્યાદિ થના યદુ અપરહિત ભાવિ લવ નીવડે વિરોબળ હૈં, ઉતા નાનો | ૨૦ | થયાધ્યાય પરિસમાપ્તિનામ બાહું ! જય અધ્યાયો સમાપ્ત થાનેશી રૂછાસ અપ્રિમ જાય હતે હૈં વં સમાયેન પટેવ એવા દ્રવ્યસ્થ વિરતારતયા મેન્યા જવા સમજ્યસ્થ મધ્યનો અમાનયુાં થતુ ર૧ માવાર્થ શું મળ્યું નોવો ? ફુલ બાર સંક્ષેપણે દ્રવ્ય છઠ્ઠ ૬ ઠ્ઠી મેવ હૈ, વનો વિસ્તારસે શાસે શ્રવણ છ તથા પૂર્ણપણે પ્રખ્યસ્ત ર શ્રીનિનવ વરણામોને યુવાઇ સેવન કરો શા एवं पूर्वोक्तप्रकारेण समासेन सक्षेण च पडेव સંસ્થાવતે વીવણર્માષ- ખાપુરામેવા દ્રશ્ય જવાહ્ય વાપીમપિ पृथग्युक्त. સન વધ્યત્વમા- પાવાતિ બતો યસ્થ " પડેવ મેરાન્યૂત્રોmlન, ઇલો વિસ્તારતયા વિસ્તારયુક્યા લાભમ્મર સ્યાદામુપવિન્ટેમ્પ माकण्य અવળવિવથી રળ વિસ્તારેવ તાનામવામાં 3 व्याख्या पद થરીન જવા ·૧૮૪ ] શ્રીમરાન વન્દ્રનૈનશાસ્ત્રમાઝાયામ્ નાયતેતો વિસ્તારતી વા પુન. સમજ્યા વાના કોષણાદા ઉઠે છ–ા મનસિ નિર્વિધ્યાસ્ય નો મોr: સર્વાલ્વિકાનન ? બહંમમ્મીનયુ શ્રીનિનવરાળમાનસ્થä મનનું | ઇત્વા ઋત્વા ૨ શ્રી મુસ્મૃતિરેક સાધીશી તત્કtવા તરળ વોનિવવનતિ તથા મોનેતિ સતેન સન્તર્મહત્નમનિ- વાંનમિતિ | બત્રાબ્બરે સણવત્તાત્ય સર્વમેવાહયાનમતિ કોન વેતિ ૨ હૃતિ પ્રીતિમોનસારવિનિમતાથી દ્રવ્યાનુયોતિષવ્યિહવાયા રામોધ્યાય વાચા રૂસ પૂર્વથિત રીતિને સંક્ષેપરે છે સૂત્ર જે દુખ છ ૬ સંન્યા ધાર નીવ, ધ, ધર્મ બાજારા, જાઝ શૌર પુરું ફન મેરો કર્યાનું જહાજર બારિ છો સાથ ગુવા ૨ થરા હાને પતા સિદ્ધ હોતી હૈ, હોતી હૈ ફસ કાર દ્રવ્ય છે શી મે યાદ્વાતિરે રવિષ્ટ પેસે મામલે અત્ નૈનાને વિસ્તારપૂર્વ અને યુરિન્યો દ્વારા જવળ “જળ વિષય પ્રાપ્ત નો ના હૈ તો શ્રવણ હૈ કસમે વિસ્તારસે સુને દુખ પદાર્થો ફી જ્ઞાન હોતા હૈ, ફસદ્ધિ વિસ્તારસે શ્રવણ જ છીર વવનાશે ધોષળદ્વારા વિશ્વ વ ર જનમ વાર ર માં મળ્યું નીવો ? અર્થાત્ સિદ્ધ હોને યોગ્ય પ્રખવો શ્રી જિનેન્દ્ર પરથી સેવાને સ્થિરતા ધારણ કરો ! ફસ દ્રવ્યો સ્વરૂપો સુનજર તથા રમળ વ શ્રીનિનેન્દ્રી મત્તિ ફી સાધને જોય- હૈ इसलिये द्रव्य स्वरूपका सुनना और धारण करना कल्याणका कारण है । यहांपर भोज ફુલ સંતસે દીવારને અપના નામ મી ડિવાયા હૈ ઔર ઉસ વાધ્યાય સન્યવો પુષ્ટ (દક) જનેરિએ તવ દ્રવ્ય મેવ રથન વારના હૈ સો હું પ્રયોજન હૈ iારશ હૃતિ શ્રી ૬૦ કાલુપ્રસાશારિવાન્વિતમાળાદીમદ્ભૂતીયા દ્રવ્યાનુયોતગાયા રામોધ્યાય: + માવશાધ્યાયે મુળમેવા વ્યવસ્થાનુરાછું . વરૂણ પાવર ઉધ્યાય ગુખ મેવો વળેની રૂઝાણે યહ સૂત્ર હતે હૈં શ્રીનાબેનિન તત્વાં ગુણવેડૂપુત મુળવાન હું વૈધે #મોસાન્યામતિ ના ચાવાર્થ શ્રીનામિાન પુત્ર શ્રીઋષભદેવની તીર્થકરજો તથા વાળી મુળ પટેરા ગુરૂનીનો નમસ્ટાર રજે બવ પ્રાપ્ત ગુખ મેવો ફલ પાવરા થાય ઉનનમતિ અનુસાર દૃપા III મેરપત્ય નામે બીયુ નામેય જ્ઞાન નિન બીનાબતે થીનમેનન બીસૃપ મનાવું તેનવ પ્રકારે મુખ મુદ્દે ગુણા વીમુગાસ્તન ઉરાતીતિ મુદા चासो મુમુક્ત નમસ્કૃત્યેતિ ! વિપ્નમમતામાય માછીમતિ मह મુળગેવાનું વ્યવ્યાવનાનની વ્યાહ્યા 1 स ની नमस्कृत्य तया स ના क्रमप्राप्तान् ·- ટ્રવ્યાનુયોર્જળ, [ १८५ प्रस्तुतान् यथामति यथा स्यात्तथा पूर्वप्रणेतृणा विस्तारदुर्बोधत्वेन स्वमतिविषयी यथा स्यात्तथा वक्ष्ये कातायष्यामीति ॥ १ ॥ ०याख्यार्थः मिराजाके जो पुत्र हैं उनको नाभेय कहते हैं, अनेक प्रकारको लक्ष्वासे जो युक्त हों उनको श्रीनामेय कहते हैं; श्रीनामेय ऐसे जो जिन, सो श्रीनाभेय जिन हैं; उनको अर्थात् श्रीऋषभनार्य तीर्थकर जीको नमस्कार करके तथा गुण जो वाणोके गुण उनका उपदेश करनेवाले जो श्रीगुरु हैं; उनको नमस्कार करके अर्थात् निर्विघ्न समाप्तिको इच्छासे इष्ट देव तथा गुरुको प्रणामरूप मंगलाचरण करके मैं न्योंक विवरणके पश्चात् प्रस्तुत ऐसे गुणों के भेदोको निजबुद्धिके अनुसार अर्थात् पूर्वाचार्यप्रणीत ग्रन्थों में विस्तार से वर्णन है; तथा कसे उनका ज्ञान होता है; इस कारण अपनी बुद्धिके गोचर जैसे हो तैसे कहूंगा ॥१॥ अयात्र गुणभेदान्समानतप्रक्रियया प्रतिपादयन्नाह । अब यहां समानतंत्रप्रक्रियासे गुणके भेदोंका प्रतिपादन करते हुए कहते हैं। तत्रारित्वं परिज्ञेयं सदभूतत्वगुणं पुनः । वरत्वं च तथा जातिव्यक्तिरूपत्वमुच्यते ॥२॥ भावार्थः उनमें सद्भूतत्व जो गुण है, उसको अस्तित्व जानना चाहिये और जाति (सामान्य) व्यक्ति (विशेष) रू५ जो है; उसको दूस। वस्तुत्व गुण कहते हैं ।। २ ।। व्यास्या । मस्तित्वं । तोद परिशेय सत्तातो यो गुणो भवति तस्मात्सद्भूतताया व्यवहारो जायते स चास्तित्वगुण ११॥ वस्तुत्व च जामिव्यक्तिरूपत्वम् । जाति सामान्य यथा-घटे घटत्व । ध्यक्तिविशेषो 440-८८. सोवणं, पाटलिपुत्र., वासन्तिक, कम्बुग्रीव इत्यादि । अत एवावग्रहेण सर्वत्र सामान्यरूप भासते, अपा (वा) येन विशेषरूपामासो जायते । पूर्णोपयोगेन सपूर्णवस्तुग्रहो जायते, पस्तुत्व द्वितीयो गुण ॥ २ ॥ व्याख्यार्थः उनमें सत्तासे जो गुण होता है, और जिससे लोकमें सद्भुतताका व्यवहार होता है, वह अस्तित्व प्रथम गुण है; इसीको अस्तित्व जानना चाहिये । और जातिव्यक्तिरूप जो हो सो वस्तुत्व है। जाति सामान्यको कहते हैं; जैसे घटमें चाव, व्यक्ति विशेषका नाम है, जैसे यह पट द्रव्यसे सुवर्णका है, क्षेत्रसे पटना नगरका है, कालसे वसन्त ऋतुमें उत्पन्न हुआ है, और कंबुग्रीवआदि आकारका धारक है, इत्यादि । इसी कारणसे अवाहनामक मतिज्ञान के प्रथम भेदरूप ज्ञानसे सब स्थानों में सामान्य- स्पका ही. भान होता है, और मतिज्ञानका तृतीय भेद जो अपाय अथवा अपाय है; उसके द्वारा विशेषरूपका ज्ञान होता है । तथा परिपूर्ण ज्ञानसे सामान्य तथा विशेष दोनों रूप वस्तुका ग्रहण होता है । ऐसे पस्तुत्वनामक दूसरा गुण है ॥२॥ द्रव्यत्वं द्रव्यभावत्वं पर्यायाधारतोन्नयः । प्रमाणेन परिच्छे प्रमेयं प्रणिगधते ॥३॥ इत्य २४

·ध्याख्या ।
द्रव्य
१८६ ]
શ્રીમરાન વન્દ્રનૈવરાત્રમાકાયામ્
भावार्थः- पर्यायके आधारसे जाननमें आता हुआ जो द्र०यमाप है; उसको
द्रव्यस्वनामा तृतीय गुण कहते हैं। और जो प्रमाणसे जाननेमें आता है; वह प्रमेयत्व
नामक चतुर्थ गुण है ॥३॥
द्रवति तस्तापर्यायानच्छतीति द्रव्य तस्य मावस्तत्पम् । द्रव्यमावो हि
पर्यायाधारतामिव्ययजातिविशेष । “यत्व जातिस्पत्पाद् गुणो न भवति" ईदृग् नयायिकादिवासनया
आशङ्का न कर्त्तव्या । यत: सहमापिनो गुणा. क्रममुव पर्यायाः, ई१२ये जनशासने व्यवस्थास्तीति ।
प्रत्यत्व गुण स्याद्रूपादिवदुत्कर्षापकर्षभागि स्यादिति तु कुपोधमेकत्वादिसख्याया परमतेऽपि व्यभिचारण
तथा व्याप्त्यमावादेव निरसनीयम् । ३ । प्रमाणेन प्रत्यक्षादिना परिच्छेद्य यद्रूप प्रमाणविषयत्व प्रमेयत्वं
तदित्युच्यते । तदपि कथपिनुगतसर्वसाधारण गुणोऽस्ति । परम्परासबन्धेन प्रमात्वज्ञानेनापि प्रमेयव्यवहारो
जायते । तत प्रमेयत्वं गुणस्वरूपादनुगतमस्तीति ॥ ४ । ३ ॥
व्याख्यार्थः जो उन उन पर्यायोंको प्राप्त हो उसे द्र०य कहते हैं; और उस
द्र०यका जो भाव है; उसको द्रव्यत्व कहते हैं । तथा द्रव्यका जो भाव है; यह पर्याय रूप
आधारतासे अभिव्यंग्य ( जानने योग्य) जातिविशेष है।
द्रव्यत्व यह जातिरूप है;
इसलिये गुण नहीं होता है" इस प्रकारको आशंका नैयायिकोंकी वासनासे न करना
चाहिये । क्योंकि सहभावी गुण हैं और क्रमसे भावी (होनेवाले ) पर्याय हैं; ऐसी ही
व्यवस्था जैनशास्त्रमें कोई है । और द्रव्यत्वमे जो गुण मानोगे तो रूपादिके समान उत्कर्ष
तया अपकर्षका भागी द्र०यत्व होगा अर्थात् द्रव्यत्व નવ ગુણ હોય તવ કબવિ
गुणोंमे जैसे हीनता अधिकता रहती है; वैसे द्रव्यत्वमें भी रहेगी इत्यादि कुचोधका तो
"परमतमें जो एकाप आदि संख्याको गुण माना है; इसलिये व्यभिचारसे और नित्य
परमाणुआविगत एकत्वको नित्य माना है; इसलिये जहां गुणत्व है वहां उत्कर्ष (अधिक)
अपकर्ष(हीन )की भागिता है; ऐसी व्याप्तिका अभाव होनेसे ही तिरस्कार करना
पाहिये ॥३॥ प्रत्यक्ष आदिरूप प्रमाणसे जो परिच्छे (जाना जाय) ऐसा जो प्रमाणका
विषय उसको प्रमेयत्व गुण कहते हैं । वह प्रमेयत्व भी कथंचित् सर्व प्रमेयोंमें अनुगत
गुण है। और परम्परासंबंधसे प्रमावरूप ज्ञानसे भी प्रमेयका व्यवहार होता
है। इसलिये प्रमेयत्वगुग स्वरूपसे अनुगत है। ऐसे प्रमेयत्वनामक चतुर्थ गुण
है।४। ॥३॥
अगुरुलधुता सूक्ष्मा वाग्गोचरविज्जिता ।
प्रदेशत्वमविभागी पुद्गलः स्वाश्रयावधि ॥४॥
भावार्थः वाणीका अविषय तथा सूक्ष्म अगुरुना नाम पंचम गुग है।
तथा विभागरहित पुद्गलके अधिकरणमात्र अबधिसहित प्रदेशव यह पाठ गुग है ॥४॥

·દ્રવ્યાનુયોતિર્જન [ १८७ व्याख्या । गुरुलधुता मगुरुलधुर्नाम गुण सा कीदृशी सूक्ष्मा माज्ञानात्वात, यतः "सूक्ष्म जिनोदित तत्पं हेतुभिर्नेव हेन्यते । आशासिद्ध तु तद्ग्राह्य नान्यथावादिनो जिना ।१।" पुनः कीदृशी वाग्गोचरविजिता पचनद्वारा पत मक्या | यत. "अगुरुले धुपर्याया सूक्ष्मा अवाग्गोचराः" इति अगुरुलधुनाम्ना पञ्चमो गुणोऽगुरुलधुत्वमिति ध्येयम् । अथ "प्रदेशत्वमविभागी पुद्गलः स्वाश्रयावधि" इति । अविभागी पुद्गल इति यापन क्षेत्र तितीति तावत् क्षेत्रव्यापिप्णुत्व प्रदेशत्वगुण । यस्य विमागो न जायते विमक्तव्यवहारता न स्यात् पुनर्यावत् क्षेत्रमास्थाय तिष्ठति स्थितो तावत्क्षेत्रावगाहित्व प्रदेशत्वम् । पुनः कोश स्वाश्रयावधि स्वशब्देनारमा पुद्गलात्मककस्तस्य य बाधार आश्रय. स एववाविमर्यादा यस्य तस्वाप्रपावधि । एतावता देवार्यत्व स्वेन यावक्षेत्र स्थित तापति क्षेत्र मायावधित्वमप्यस्तीति ज्ञेयम् । इति षष्ठी गुण.।६ ॥४॥ व्याख्यार्थः अगुरुलधुता अनुरुलधुनामा गुण है; वह अतिसूक्ष्म है; अतएव जिनशासकी आज्ञासे ग्रहण करने योग्य है। क्योंकि-"जिन भगवानसे कहाहुआ जो सूक्ष्म तत्त्व है; वह हेतुओंसे खण्डित नहीं होता अत. सूक्ष्मतत्वों को उनकी आज्ञासे ही मानलेना चाहिये क्योकि जिनेन्द्र देव मिथ्यावादी नहीं हैं । १ ।” ऐसा कहा है। पुनः वह अगुरुलचुतारूप गुण कैसा है; कि वाणीको गोचरतासे वर्जित है; अर्थात् उसका कथन पाणीसे नहीं हो सकता क्योंकि "अगुरुलधुपर्याय सूक्ष्म हैं, वचन के अगोचर हैं" ऐसा वचन है। ऐसे अगुरुलधु नामसे जो पंचम गुण है; उसको अगुरुलधुत्व समझना पाहिये । ५। अब "प्रदेशत्वमविभागो पुद्गलः स्वाश्रयावधि" इस उत्तराईका व्याख्यान करते हैं। विभागरहित पुद्गल जितने क्षेत्रमें स्थित रहता है; उस क्षेत्र में व्यापनशील प्रदेशत्व गुण है । तात्पर्य यह कि जिस पुद्गलका विभाग नहीं होता अर्थात् विभक्तव्यवहारता नहीं हो सकती और ऐसा वह अविभाग पुद्गल परमागु जितने क्षेत्र में रहे उनने ही क्षेत्रका अपनी स्थितिमें अवगाहन करनेवाला जो है, वह प्रदेशत्व है। पुनः वह प्रदेशल कैसा है, कि-स्वाश्रयावधि है । यहाँ स्वश०से अपना प्रक्षण है इससे अविभागी पुद्गलात्मक अपना आधार ( अधिकरण ) ही जिसकी मर्यादा है, इससे यह सिद्ध हुआ कि वह जितने क्षेत्रमें स्थित है; उतने ही क्षेत्रमें आश्रयावबिल भी है ऐसा जानना । यह प्रदेशत्वनामक षष्ट गुण है ।६। ॥ ४ ॥ चेतनत्वमनुभूतिरचेतनमजीवता । रूपादियुक्त्वमूत्वममूर्तत्वं विपर्ययात् ॥ ६ ॥ भावार्थः आत्माका जो अनुभव है वह चेतनत्व सप्तम गुण है। जायरहितता स्वरूप अचेतनत्व अष्टम गुण है । रूपआदिसहित मूतवनामक नवम गुण है। इसके विपर्ययसे अर्थान रूपआदिसहित अमूतत्वनामा दशम गुण है ॥५॥ चेतनत्वमात्मनोऽनुभूतिरित्यनुमवरूपगुणः योऽह व्याख्या । कथ्यते । सुखदुखादि ·શૈ, મેં ૨૮૮ ] શ્રીમહાન વન્દ્રનૈનાબમાવાયામ તવે, વદ સુધી, બહુ દુ લી હતિ તનાવ્યવહાર: તતો જ્ઞાતિવૃદ્ધિમાનતારોહણનીવનધમાં મવરતીતિ વતન્ય સપ્તમો . Iછી તહ્માદિકરીતમતન્યમનીવમાત્રમીવતાં નહાવાળ્યેતનાટ્યમ વેતન મુળ ૧૮ી પાર્કિયુ મૂત્ર મૂતા પુન: પાકિસન્નિવેરામ પુતદ્રવ્યમત્રવૃત્તિત્વમ 18 બમૂત્વ ગુણ મૂત્રામાવલનયતત્વમિતિ | ૨૦ | ફતિ-રીવ | નવાવેતનવામૂત્વયોવેતનવમૂવામાdeષત્વાસ મુળત્વમતિ નાશહૂનીયમ ! મનેતનામૂદ્રવ્ય વૃત્તિકાર્યનનતાવળેવત્વેન વ્યવહારવિરોષનિયામત્વેન ૧ તયોજિ વૃથ ગુખત્વા તબ ઘણું રાણાર્થે તાવ મંજૂરવાળ્યતાશ્ચાતુળાશીતસ્પર્શ ફત્યા ઐમિનારેખ પરવામખમાવવાનવામરુત્વામીવાત્તર . અમાવોહિ યાના થયા હતિ Rયાબબેન ફોur- યાતિ | V વારત્યાર્થ શોભાવ નો મનુમવરપ મુળ वह વેતનવ હૈમત યદ્દ સુવ તથા ફુવારા અનુભવ જનતા દૂ, અથવા મેં સુતી હૂં મૈ તુવી ફૂ યહ जो વહાર હોતા હૈ સો વેતનવગુણસે હૃી હોતા હૈ, વેતનત્વગુણસે $ી હોતા હૈ, ઔર ઉસ વેતનવસે દી ઉપન્ન શો વક હોના, છિને દુખ વહે દુજા હત્પન્ન હોના વ ાનાદિ નીવન સોતે ; રૂર ઢિયે વેતનવ વહુ સક્ષમ ગુણ હૈ શૌર સ ચૈતન્યસે વિપરીત વેતનવં મુળ હૈ, વહ નીવમાત્રમે હૈ ચહ્યું નવું હૈ ફઢિચે ચેતનાએ રહિત છે પેસે તનત્વનામ બદમ ગુખ હૈ હપાવિ ધાર મૂર્તત્વનામ નવમ મુળ હૈ. યહું મૂત્વ ગુણહા રસ શાીિ સ્થિતિને જ્ઞાનને યોગ્ય હૈ કૌર પુત્ય દ્રવ્ય હી રહૃાા હૈ ગૌ મૂત્વે સમાવ સાથ સમનિયત નમૂર્તત્વનામાં કામ મુળ હૈ. પેસે રે વ મ ા મુળ દુર ચાંપર વેતનવ તથા અમૂવ રે વોનો વેતન તથા પૂર્તત્વ જમાવવા હૈ અર્થાત તનાવ જમાવ વેતનત્વ હૈ, સૌર મૂત્વ. માવ મૂર્ત હૈ, ફસાવે અવેતન તથા અમૂર્તવ પ્રયવદ્ નહીં હૈં રેલી સંજા ફરની વાહિયે, ક્યોં-િવેતન (વેતનધરહિત નહ પવાર્થ) તથા અમૂર્ત (ધર્મ નવમાદ્રિ) દ્રવ્યવૃત્તિ નો શાર્ચ કક્ષ મર્ચ નનરુતાવઓવરૂપને વિરોષ વ્યવહાર કર્થાત વેતન તથા શ્રમૂર્ત વાર- વિરોષ નિયામ વાળતાવ છેવ હોને સે તનવ બતનત્વ શૌર અમૂર્તત્વ મી gવ મુળ હૈ ઔર વેતનવ તથા અમૂર્તત્વ ન હોનો પમેં નન્ સમાસ નો હૈ સો પર્યુલા- સાર્થ હૈ કિ યહાં અવેતન અર્થ “તનસે મિક્સ વેતનદરા પોર્જ દ્રવ્ય શૌર અમૂર્ત ની મૂર્તિને મિત્ર મૂર્તદા દ્ર” હૈ. ન તન તથા અમૂર્ત તો મેં रहनेवाला जो धर्म वही अचेतनत्व तथा अमूर्तत्व है । क्योंकि-चेतनभिन्न नथा चेतन- સદા તતત્વ માલા વાગ્યવઝા ફી વીર હૈ ઔર કાનુગારીતા -- (૨) નન્ તો ઘર હૈ, g૪ રઘુરામ ઘન, મેં કશું ન તો મારા જી होता है, जैसे मनाह्मणको लाओ" यहा ब्राह्मगमिन्न ब्रह्म गमदृश किसी मनुष्यको लाओ ऐसा तार्य है; और प्रसज्य निषेधक ·દ્રવ્યાનુયોરતળા [ ૧૮૨ અર્થાત્ શીત તથા ૩ મિશ્ન પ ફત્યાદિ મેં વમવાર હોનેસે તૈયાચિક્રો મી Rશમાવનિયામાં સર્વત્ર નહીં હૈ, ફરિયે અમૂર્ત ફતે મૂર્ત શમાવી નહીં વિતુ મૂતે મિક્સ માવા ઘણળ પરના જાદિ જમાવ તો વિતી અવેક્ષાસે ! મીર ફલ ન આશ્રયસે જો રોષ નહીં | S | સમાન સમાધાતા ધુળ વેશ સમુસ્વિતા છે परस्परपरीहारात् प्रत्येकमष्ट चाष्ट च ॥६॥ માવાઈ સામાન્યપણે જે વશ ગુણ સંપૂર્ણ દ્રવ્યો મિજા હે યે હૈ, ફન પરસ્પર પરિહાર કર્થોન પરસ્પરવિરોધી તત્વ તત્વબવિ છો. રોષ પ્રત્યે દ્રવ્ય મેં ભાઈ ભાઈ ગુણ રાતે હૈં ૬ બાહ્યી છે તે દર ગુખી સામાન્યકુળ સમુદ્રિત સર્વે દ્રા સમુધન થિતા. તન મૂવમૂત્રમ વેતનમનન વેતિ જવાશે ગુખ પરસ્પરાિરે તિષ્ઠતિ ! તત વિવામિન્વળે પ્રત્યેક પ્રત્યે પ્રાતે . તથં, યત્ર વેતનવં તત્રવેતનત્વ નાસ્તિ, યત્ર મૂર્વ તર વાપૂર્વ નાપ્ત, વ યોપસરખાછેડમષ્ટાબેન તિષ્ઠતિ ! તેન પ્રતિદ્રવ્યમવ મુળી: સામાન્યા સસ્તીતિ ધ્યેય | ૬ | વાવાર્થ જે પૂર્વો વર કુળ સામાન્યપણે સવ ને મિઠાવે છે કે છે. હનમેંસે મૂત્વ, મૂત્વ, વેતનર્વ, Rયા વેતનવ રે વાર મુખ પરસ્પર પરિહારશે કન્ય રહુ છું. સને પણ સિદ્ધ દુઆ વિ ા પ દ્રવ્યને શાહ શાહ મુળ હોતે હૈ દફસ પ્રવાસે હૈ કિ = વેતનવ હૈ, વો તન નહીં હૈ, યેસે ફી નાં મૂર્વ હૈ વાં અમૂવ Rહીં રહૃાા હૈ ! ફલ રીતિએ રોનો નિજારેનેસે રોષ શાહ ગુણ પ્રત્યે ન્ય રતે હૈં, ફલ પારગરે પ્રત્યે દ્રવ્ય માટ ફી સામાન્ય કુળ હૈં પેલા નાનના વાહિયે છે ! બંધ વિશેષગુના વ્યાવિદ્યાલુરાણું વાવ વિરોધમુખોં વર્ણન કરીને શ્વાસે હતે હૈં જ્ઞાને દૃષ્ટિ: યુવે વીર્થં સ્પષૌ રહેલો છે અતિસ્થિત્યવાહત્વવના હેતુતાપરઃ ૭ | માવા જ્ઞાન, દર્શન, , તથા વીર્ય રે વાર સહિમા વિશેષ ગુણ હૈંવધા ૨, ન્ય, ૫ર તથા વર્ગ એ વાત પુત્oછે વિશેષ જુજ હૈં, તન્ય તિ, સ્થિતિ, ગવાહન और वर्तना ये धर्मादि द्रव्योंके हेतुतापरक गुण हैं ॥७॥ सुखमिति સુકુળ, વીર્થમિતિ, વીMિ', તે पस्वार आत्मनो विशेषगुणाः । દર્શન, થાળ , रसगुणा ૬ ભ્યાવ્યા ! . पुन ·१९०] શ્રીમદુરાન વન્દ્રનૈનાબમાડાયા… ईक्षण वर्णगुण, एते चत्वार. पुद्गलस्य विशेषगुणा. शुद्धद्रव्ये अविकृतरूपा एतेऽविvिelfavolrd तत एते गुणा. कथिता , विकृतस्वरूपास्ते पर्यायेषु मिलन्ति, इत्येव विशेषोऽत्र ज्ञेय । तथा पुन गत्यादयो गुणा हेतुना५। एतावता गतिहेतुता, स्थितिहेतुता, अवगाहहेतुता वर्तनाहेतुता, एते चत्वारो गुणाः प्रत्येक धर्मास्तिकायाधर्मास्तिकायाकाशास्तिकायकालद्रव्याणा क्रमेण सन्ति विशेषगुणाश्चत्वारः ॥७॥ व्याख्याथः नानागुण १ दर्शनगुण २ सुखगुण ३ तथा वीर्य गुण ४ ये चारों आत्माके विशेष गुण हैं । और स्पर्शगुण १ गन्वगुण २ रसगुण ३ तथा वर्णगुण ४ ये चारों पुद्गलके विशेष गुण हैं। ये गुण शुद्ध द्रव्यमें अविकृतरूपसे रहते हैं। और विकृत (विकारसहित) होने से वे पयायोंमें मिलते हैं; यह विशेषता जाननी चाहिये । और गति आदि गुण हेतुतापरक हैं, इससे यह सिद्ध हुआ कि-गतिहेतुता, स्थितिहेतुता, अवगाह- हेतुता, तथा वर्तनाहेतुना ये चारों गुण एक एक धर्मास्तिकाय आदिके हैं, अर्थात् गतिहेतुता धर्मास्तिकायका, स्थितिहेतुता अधर्मास्तिकायका, अवगाहनहेतुता आकाशास्तिकायका, तथा वर्तनाहे तुता कालयका, विशेषगुग है । इस प्रकार ये गतिहेतुताआदि चारों धर्मात्तिकाय- आदि चारों द्रव्यों के क्रमसे विशेष गुण हैं ॥७॥ चतन्यादिचतुभिस्तु युक्ताः षोडशसंख्यया । विशेषेण गुणास्तत्राप्यात्मनः पुद्गलस्य षट् ॥८॥ भावार्थः चैतन्यआदि चारों गुणोंके साथ पूर्वोक्त द्वादश गुण मिलके सोलह गुण होते हैं; उनमेसे आत्मा तथा पुगलके छः छः गुण होते हैं ॥ ८ ॥ व्याख्या । अर्थतेपा द्वादशगुणाना चैतन्यादिचनुभियुक्ताश्चेतनत्वाचेतनत्वमूत्वादिभिश्चतुभिः साहिता! सन्त' षोडश गुणा भवन्ति । तेषु गुगेपु पुद्गनद्रव्यस्य वर्णगन्धरसस्पर्शमूर्तपावेतनत्वानि पट् सन्ति । मात्मद्रव्यस्य ज्ञानदर्शनसुखवीर्यामूतत्ववेतनत्वानीति ५६ गुणा भवन्ति । अथान्येषा द्रश्याणी समुदायेन 4 एवं गुणा भवन्ति, एको निजगुण , अचेतनत्वम् अनूतत्वम्, इति विमृश्य धार्यम् ॥८॥ व्याख्याथेः अव द्वादश गुणों के जब चेतनत्वआदि चारों गुणोंका योग होता है; अर्थात ये पूक्ति द्वादश गुण जय चेतनत्व, अचेनतत्व, मूतत्व, और अमूर्तत्व इन चारों गुगामहित हाजाते हैं, तर सोलह विशेष गुग हो जाते हैं । उन सोलह मिसे पुद्गलद्रव्यके वणे, गन्ध, रस, स्पो, मुतत्व ओर अचेतनत्व ये छह विशेषगुण होते हैं । और आत्म (जीव) दम्य ज्ञान दान, सुग्व, वीय, अमूतत्व तथा चेतनत्व ये पट् विशेष हैं। और अन्य द्रव्यके समुदायसे तन ही गुण होते हैं । उनमें से एक निजगुण तथा अचेतनत्व और अमूतत्व एसे दो ये, इस प्रकार विचारके निश्चय करना चाहिये ॥८॥ .

·। દવ્યાનુયોતિબા [ १९१ अन्येषां च द्रव्याणां त्रीणि त्रीणि पृथक् पृथक् । स्वजात्या चेतनत्वाद्याश्चत्वारोऽनुगता गुणाः ॥६॥ भावार्थः अन्य द्रव्योंके पृथक् पृथक तीन तीन गुण होते हैं। और नि। जातिको अपेक्षासे चेतनत्वआटि चार गुण अनुगत हैं ॥९॥ व्याख्या । अन्येषा द्रव्याणा पृथक् पृथक् त्रय २ गुणा । यथा धर्मास्तिकायस्य गतिहेतुतागुणः, अचेतनत्वगुणः, अमूर्तत्वगुण । एप प्रयोऽधर्मास्तिकायस्य स्थितिहेतुत्वाचेतनत्वा मूर्तत्वादयः । आकाशस्ति- कायस्यावगाहहेतुताचेतनत्वामूत्विादय । कालस्य पर्सनाहेतुत्वाचेतनत्वामूत्विादय । इत्यादि शेयम् । अथ चेतनाद्याश्चात्वार सामान्य गुणा । पेतनत्वाचेतनत्व मूर्तत्वानि सामान्यगुणेष्वपि सन्ति विशेषगुणेषु च सन्ति । तक किं कारण चेतनत्वाद्याश्चत्वार सामान्यगुणा' स्वजात्यपेक्षया अनुगत व्यवहारकत्तरि सन्ति तस्मात्सा- भाग्यगुणा: कथ्यन्ते || व्याल्यार्थ:-अन्य अर्थात् पुद्गल तथा जीवसे भिन्न द्रव्योंके पृथक २ तीन २ विशेष गुण हैं । जैसे धर्मास्तिकायके गतिहेतुता, अचेतनत्व और अमूर्तव्य ये तीन विशेषगुण हैं, ऐसे ही अधर्मास्तिकायके स्थितिहेतुता, अचेतनत्य तया अभूतत्व ये तीन विशेषगुण हैं । आकाशास्तिकायके अवगाहनत्व, अचेतनत्व, और अमूर्तस्य ये तीन विशेषगुण हैं। फालके वर्गनाहेतुत्व, अपेतनत्व तथा अमूतत्व ये तीन विशेषगुण हैं । इत्यादि जानना चाहिये । और चेतनत्वआदि अर्थात् चेतनत्व, अचेतनत्व, मूतत्व, और अभूतत्व ये चार सामान्यगुण हैं । चेतनत्व, अचेतनत्व, मूतत्व तथा अभूतत्व ये चार सामान्यगुणोंमे भी हैं; और विशेषगुणोंमे भी हैं। इसमें क्या कारण है ? ऐसा पूछो तो उत्तर यह है, कि चेत- नत्वआदि चार सामान्यगुण निज श्रियीभूत जातिकी अपेक्षासे अनुगत ०यवहारके करनेवाले है, इसलिये ये सामान्यगुण कहे जाते है ॥९॥ एत एव विशेषेण गुणा अपि जिनेश्वरः। परजोतेरपेक्षया ग्रहणेन परस्परम् ॥१०॥ भावार्थः और परजातिकी अपेक्षासे परस्पर प्रहण करनेसे इन्हीं चारों गुणोंको श्री जिनेश्वरोंने विशेषगुण भी कहा है ॥ १०॥ व्याख्या । परजात्यपेक्षया चेतनत्वादयोऽचेतनत्वादिभ्य स्वाश्रयण्यावृत्तिकस. सन्ति ततो विशेषगुणा परपरसामान्यवरसामान्यविशेषगुणत्वमेषामिति भाव । एस एव विशेषणेति स्पष्टम् ॥१०॥ व्याख्यार्थः चेतनकी अपेक्षा अचेतन पर है; इस परजातिकी अपेक्षासे चेतनत्व आदि બતનત્વમાવિસે निज કાશ્રયમે વ્યાવૃત્તિન હૈ ફસાયે विशेषगुण हैं।

·व्याख्या १९२ ] શ્રીમત્રાનવન્દ્રનૈનાબમાવાયામ્ ભાવાર્થ કૈસે દયત્વ सामान्य पृथिवीत्वआदिकी अपेक्षासे पर है; और द्रव्य, , तया कर्मके ऊपर रहनेवाली सत्ता जातिको अपेक्षासे ऊपर भी है; ऐसे परापर सामान्यकी भाति चेतनत्वआदि गुणों के सामान्यगुणता तथा विशेषणता ये दोनों हैं । 'एत एवं विशेषण' इत्यादि पूर्वार्द्धका अर्थ तो स्पष्ट ही है, इसलिये व्याख्या नहीं की ॥ १० ॥ विशेषेण गुणाः सन्ति बहुस्वभावकाश्रयाः । अर्थन ते कयं गुण्याः स्यूलव्यवहुतिस्स्वियम् ॥११॥ भावार्थः अनेक स्वभावयुक्त पदार्थों में रहनेवाले विशेषगुण अनन्त हैं। उन सबकी पदार्थ के साथ कैसे गुणना हो सकती है; इसलिये पुद्गलके विशेषगुण हैं, इत्यादि जो पूर्व फथन किया है; सो स्थूल व्यवहार से जानना चाहिये ॥ ११ ।। । ज्ञानदर्शनसुखवीर्या एत आ-मनो विशेषगुणा, स्पर्शरमगन्ववर्णा एने पुद्गलम्य विशेषगुणा , इत्येतद्यत्कथित तदियं स्यूलव्यवहृति स्यूलव्यवहार । यनवाटौ सिद्धगुणा, एकविंशत्सिद्धगुणा, एकगुणकालकादय , पुद्गला अनन्ता, इत्यादिविचारणा विशेषगुणानामानन्त्योसत्ति । मा च स्नान- गोरा नास्ति । मतोऽथन ते कथं गुण्यातस्माद्धर्मास्तिकायादीना गतिस्थि यवगाहनावनाहेतुत्वोपयोग- महणाल्या. पवास्तित्वादय । सामान्यगुणास्तु विक्षया अपरिमिता इत्येव न्याय्यम् । पणा लक्षणता लक्षणानि पति हि को न श्रद्दधाति । गाया 'नाण च दर्पण चेव चरित च तवो तहा । वोरिय 4 ओगीय एव जीवस्म लक्खण । १ । स६ धकार उज्जोया पमा छायातहव य। वरसगवफासा पुग्गलाण तु लक्षण ।२।' इत्यादि तु स्वभावविमावलक्षणयोरन्योन्येनान्तरीयकत्वप्रतिपादनायेत्यादि पण्डितविचार- णीयम् ॥ ११ ॥ :-ज्ञान, दर्शन, सुख तथा वीर्य ये आत्माके विशेषगुण हैं, तथा स्पर्श, रस, गन्ध और वर्ण ये पुद्गलके विशेषगुण हैं, इस प्रकार जो कथन किया गया है, सो स्थूल व्यवहारसे है; ऐसा समझना चाहिये । क्योंकि-सिद्धोंके आठ गुण हैं, पुनः प्रकारान्त- से सिद्धोंक ३१ इकतीस गुण है, कालआदि एक गुणके धारक हैं, पुद्गल अनन्त हैं; इसलिये उनके गुण भी अनन्त हैं; इत्यादि विचारके करनेसे विशेषगुणोंके अनन्तताको उत्पत्ति होती है, और वह छमस्थ नानके गोचर नहीं है । इस कारणसे पदार्थ के साथ उन सब विशेषणोंकी गणना कैसे हो सकती है; अर्थात् अल्पज्ञानावस्था में उन सब विशेषगुणोंकी जानना तथा उनकी गणना करना दोनों ही असंभव हैं कारणसे धर्मास्तिकायआदिक गति, स्थिति, अवगाहन, वर्तनातुता, उपयोग तथा अहणरूप ५ प्रकारके ही गुण समझने चाहिये । और अस्तित्वआदि सामान्यगुण तो विवक्षासे अपरिमित ( अपरिमाण ) है, यही न्याय है; क्योंकि-पट् लक्षणवालोंके अर्थात् द्रव्यों के लक्षण भी ६ ही हैं, इस विषयमें कौन नहीं श्रद्धान करेगा और "ज्ञान, दर्शन, चारित्र, ·. - દન્યાનુયોતિબા [ १९३ पप, वीर्य, तथा उपयोग ये पट जीवके लक्षण हैं । १ । ।०६, जीवके लक्षण हैं। १ । शब्द, अंधकार, उद्योत, प्रभा, छाया, वर्ण, रस, गंध, तया स्पर्श ये पुद्गलोके लक्षण हैं ॥२॥ इत्यादि जो कथन है ; सो तो स्वभाव क्या विमान लक्षणोंसे परस्परके भेदको प्रतिपादन करने के लिये है; ऐसा पडितोंको विचार लेना चाहिये ।। ११ ॥ २५भावगुणतो भिन्ना धर्ममात्रविवक्षया । स्वस्वरूपस्य मुख्यत्वं गृहीत्वा समुदाहृताः ॥ १२ ॥ भावार्थः स्वभावगुणसे तया धर्ममात्र विवक्षासे ये भिन्न हैं, परन्तु निज निज स्वरूपकी मुख्यताका ग्रहण करके ये गुण कहे गये हैं ॥ १२ ॥ व्याख्या । स्वभावगुणतो निजत्वव्यवहारेण धर्ममा विवक्षया अनुवृत्तिसंबधेन चते भिक्षा: १५५ २ सन्ति न कोऽपि कश्चिन्मिश्रीभवति । परन्तु स्वस्वरूपस्य निजनिजरूलस्य मुख्यत्व प्राधान्य होत्या अनुवृत्तिसवन्धमात्रमनुसृत्य समुदाहृता. ये स्वभावा' सन्ति त एप गुणीकृत्य दर्शिता । तत इदम बोध्यम् -घमविक्षया पोते गुणात्मका पदार्था पृथक्स्वभावगुणतो भिन्ना उत्तास्तत निजकीयनिज- कोयरूपमुख्यता गृहीत्वैव स्वभावगुणीकृत्योपदिष्टा इत्यर्थः । तस्मादत्र गुणविभाग कथयित्वा अये प्रतिपाद्य- मानपा स्वभावविभावयोः कथनमुदाहरिष्यतीति ध्येयम् ॥ १२ ॥ व्याख्यार्थः स्वभावगुणसे अर्थात् निजत्व वा आत्मीयत्व व्यवहारसे और धर्म- मात्रकी विवक्षासे अर्थात् अनुवृत्तिसंबन्धसे ये सब गुण पृथक् २ हैं, कोई किसीसे नहीं मिलता । परन्तु अपने अपने स्वरूपको मुख्यता( प्रधानता )को ग्रहण करके अर्थात् अनुवृत्ति संवन्धमात्रका अनुसरण करके जो स्वभाव हैं, वे ही भिन्न करके दर्शाये हैं, इसलिये यह पर ऐसा जानना चाहिये कि-धर्मकी अपेक्षासे जो ये गुणरूप पदाथ पृथक् पृथक स्वभाववाले गुणसे भिन्न भिन्न कहे गये हैं; वे निज निज रूपको मुख्यताको ग्रहण करके ही उस प्रकार के स्वभावके गुण करके उपदेश किये गये हैं, यह तात्पय है । इसलिये यहापर प्रथम गुणका विभाग कहकर, आगे कहे जानेवाले श्लोकमें स्वभाव तथा विभावके कथनका उदाहरण दिया जायगा ऐसा समझना चाहिये ॥ १२ ॥ अस्तिरवभाव ऐषोऽत्र स्वरूपेणार्थरूपता । स्वभावप(भावान्यामरिनास्तित्वकोर्त्तनात् ॥ १३ ॥ भावार्थ: यहपर पदार्थके निजस्वरूपसे जो अर्थरूपता है; वह अस्तित्वभाव है। क्योंकि स्व(अ५२)मावसे अस्तित्व और परमावसे नास्तित्वका कथन होता है ॥ १३ ॥ अति गुणप्रस्तावनाया प्रयममस्तिस्वमावस्तु एष स्वरूण निजकीयरूपेणा- थंहपता દૂધંધાથાિં स्वद्रव्यस्वक्षेत्रस्वकालस्वभावश्च भावरूपतव शेया (भावाम्यामस्तिनास्तित्वकीर्तनात् । માવેનાસ્તિત્વ स्वमावोऽस्ति तथव परभावन નાસ્તિત્વ માવો ખ્યક્તિ 1 તતોગત્રાતિન્દ્રના कारणी पति तदस्तिस्कमावो हि तन व्याख्या । स्मात्स्वभाव. यथा कथ २५ ·१९४] શ્રીમદુરાન વન્દ્રર્વનરાજમાતાયામ્ निजरूपण भावरूपतास्ति । यथा परस्वमावेन नास्तिस्वभावानुमवन तथा निजमावेन स्वभावानुभवनमपि जायते । अत उभयत्र कार्यरूपोऽस्तिस्वभाव इति॥ १३ ॥ व्याख्यार्थः- यहाँ अर्थात् गुणके प्रस्ताव(प्रसंग)में प्रथम अस्तिस्वभाव यह है; कि-- वस्तुमें स्वरूपसे अर्थात् अपने रूपसे जो अर्थरूपता अर्थात् द्रव्यकी यथार्यता है; वही स्वद्रव्य, स्वक्षेत्र, स्वकाल, और स्वभावसे भावरूपता है; ऐसा जानना चाहिये । क्योंकि- स्वभावसे अस्तित्व तथा परभावसे नास्तित्वका कथन है । भावार्थ-जैसे अपने भावसे अस्तित्व स्वभाव है; ऐसे ही परके भावसे नास्तित्वस्वभाव भी वस्तुमे है। इसलिये यही अस्तित्वमा कारणीभूत है । वह किस प्रकार से है; कि रयमाव ही वहाँ निजरूपसे भावरूपता है। जैसे परके भावसे नास्तिस्वभावका अनुभव होता है, वैसे ही निजभावसे स्वभावका भी अनुभवन होता है, इस हेतुसे अस्तित्व तथा नास्तित्व इन दोनों में कार्यरूप अस्ति स्वभाव है ॥ १३ ॥ न चेदित्यं तदा शून्यं सर्वमेव भवेदिदम् । परभावन सत्वे तु सर्वमकमयं भवेत् ॥ १४ ॥ ભાવાર્થ યદિ પેલા ન હો અર્થાત અપને માવસે અસ્તિત્વ ન માના નાવે તો ચદ્દ संपूर्ण जगत् शून्य होजाय, और परमापसे यदि सत्व अङ्गीकार करे तो सब एकमय अर्थात् एकरूप ही होजाय ॥१४॥ બાલ્યા ! વેવ બસ્તિત્વમાવો નાફીજિયતે પરમાવાપેક્ષવા યથા નાસ્તિત્વ તથા સ્વમાંવાલા नास्तित्वावलम्बने सति सवं जगदिद प्रपचमानव्यतिकरमपि शून्य भवेत् । तस्मात्स्वद्रव्यापेक्षया अस्तिस्वभाव: सर्वथवाङ्गीकरणीय । परमावेन परद्रव्याद्यपेक्षयापि नास्तित्वस्वभावोऽप्य१२यमङ्गोकत्तव्य इत्यर्थः । तथा च परमावेनापि सत्तामस्तिस्वभावमङ्गोकुर्वता सस्वरूपणास्तित्वे जायमाने च जगदेकरूप भवेत् । तत्त सकलशास्त्रव्यवहारविरुद्धमस्ति । तस्मात्परापेक्षया नास्तिस्वभाव एव समस्ति । अथ सत्ता तु स्वाभावन वस्तुविषय शापयति, मत: सतति सत्यमस्ति । असत्ता तु स्वज्ञानेन परमुखनिरीक्षण कुरुते ततः कल्पनया ज्ञानविषयत्वेन च मसत्त त्यसत्यमस्ति । इत्थ बौद्धाना मत वति ॥ १४ ॥ યાત્યાર્થ યતિ અસ્તિત્વમાવશો નહીં તે હો તો જૈસે પરમાવી અપેક્ષા નાસ્તિત્વ है; वैसे ही स्वभावकी अपेक्षासे नास्तित्वका ग्रहण होजानेसे यह सब जगत् अर्थात् प्रपंच्यमान व्यविकर भी शून्य होजायगा । इस कारणसे स्वकीय द्र०य, क्षेत्रआदिको अपेक्षा से अस्ति- સ્વમાવો થવયમેવ માનના વાહિયે, શૌર ફસી બજાર પરમાવસે અર્થાત્ પદ્રવાવિજી अपेक्षासे नास्तिस्वभाव भी अवश्य स्वीकृत करना चाहिये यह तात्पर्य है। और परमावसे अर्थात् अन्यके द्रव्य क्षेत्रआदिको अपेक्षासे अस्तिस्वभावको स्वीकार करनेवालोके मतसे सर्व स्वभावसे अस्तित्व सिद्ध होजानेपर संपूर्ण जगत् एकरूप ही होजायगा, और सर्वथा समस्त जगत्का एकरूप हो जाना सब शास्त्रोंसे विरुद्ध है, इसलिये परको अपेक्षासे ·तत्र શ્રીમદુરાન વન્દનરાત્રમાડાયા [ १९५ नास्तिस्वभाव ही समीचीन है । “अब सत्ता तो अपने अस्तिस्वभावसे वस्तुविषयताको ज्ञापित करती है; अर्थात् वस्तुको जताती है; इसलिये सत्ता यह सत्य है, और असत्ता अपने असविषयक ज्ञानसे केवल परके मुखकी ओर ताकती है; इसलिये केवल कल्पनासे ज्ञानका विषय होनेसे अर्थात् कल्पनामात्रसे ज्ञानमें भासनेसे असत्ता असत्य' ( मिथ्या ) है" ऐसा बौद्धोका मत है ॥ १४ ॥ तदेव खण्डयनोह । अब इसी असताको मिथ्या कहनेवाले बौद्धोक मतका खंडन करते हुए कहते हैं । यसत्तावदसत्ता तु न स्फुरद् व्यञ्ज विना । तत्सद शरावगन्धोऽपि विना नोरं न संभवेत् ॥ १५ ॥ भावार्थ: जैसे सत्ता तत्क्षण स्कुरायमान होती है; वैसे जो असत्ता नहीं स्फुरायमान होता है; तो इसमें व्यंजकका नहीं मिलना कारण है, क्योंकि शराबमें विद्यमान शराबका गंध भी जलके विना नहीं जाना जाता है ॥ १५ ॥ व्याख्या । यत्सत्तावत् तत्क्षणमेवासत्ता तु न स्फुरेत, तत्त, व्यक विना व्यकस्यामिलनवशतः। परन्तु शून्यत्वेन, अथ च तुच्छत्येन नह्यास्त । दृष्टान्तमाह । तदिति उदाहरणसन् विधमानः शरावे वर्तमानः शरावगन्वोऽपि नीर विना नीरस्पर्शनमन्तरेण न समवेत न ज्ञायते । एतावता गन्यापेक्षा असत्या नास्ति किनु केषाचितस्तुना गुणा स्वभावनानुभूयन्ते, फेषाविच प्रतिनियतश्यकन्यङ्गया एप सन्तीत्यतस्वैचित्र्यमस्ति । परवेकस्यैव कस्यचिद्धर्मस्य न्यूनत्वकथने पहुयवहारविलुप्तियिते । घ श्रीमद्यशाविजयोपाध्यायमापारहस्यप्रकरणे "ते हुति पराक्खा 4जयमुहदसिणोऽवि जयतुच्छ । पिमिण चित्त सरावप्पूरगपाण" ।। १५ ।। व्याख्यार्थः जो सत्ताकी भाति असत्ता उसी क्षण स्फुरित (प्रकट ) नहीं होती है सो व्यंजकके बिना अर्थात् व्यजकके न मिलने से किाल स्फुरित नहीं होती । परन्तु असत्ता शून्य है अथवा तुच्छ इसवास्ते स्फुरित नहीं होती यह बात नहीं है। इस विषयमे दधान्त कहते हैं । सूत्रमें तत् शब्द जो है सो उदाहरणका प्रदशन करता है इस लिये उदाहरण यह है कि शराब अर्थात् सरपा ( मृत्तिकाका बना हुआ कोरा पात्र ) जो है उसमें विद्यमान जो उस शरविका गंध है वह भी जलके सशविना नहीं जाना जाता । इससे तात्पर्य यह है कि शराबमें विद्यमान गंव असत्य नहीं है किन्तु सत्य ही है । परन्तु वह जो जलपर्शके विना नहीं जाना जाता है इसमें वस्तुको विचित्र नाही कारण है । कितनेही पदार्थोके गुण स्वमासेही अनुभूत होते हैं और कितनेही पदार्थोंके गुण प्रतिनियत जो व्यंजक हैं उनसेही जाने जाते हैं यह वस्तुस्वभावकी विचित्रता है। परन्तु वस्तुमे तनक्षण वह धर्म स्फुरित न हो तो उसकी न्यूनता (कमी) कह देनेसे बहुत से न्यवहारोंको लोप हो जाता है । और इस विषयमें श्रीयशोविजयजी उपाध्यायने "भाषा- है, ·૨૨૬ ] શ્રીમન્નાન વન્દ્રનશાબમાઠાવાનું રહ્યબાન”મેં શા મા હૈ વિ “નાસ્તિત્વમા પરી અપેક્ષા રહતે હૈં ઔર તુઝન વિષય હૈં કૌર વંના મુવ લેવા જરતે હૈવસ્તુજા વૈવિશ્વ શારાવ તયાં પૂર गंधमें देखा हुआ है अर्थात् जैसे शराब तथा कपूरका गंध व्यंजक વિના પ્રજદ નહીં હોતા વૈસે નાસ્તિત્વમાઘ મી ચંનવી ક્ષિા પરવતા હૈ ? | થર્વવાને પર્યાન્તિ દવ્યં તવ હિ નિત્યાનિત્યસ્વમાન પર્યાયપરિમિત છે ૧૬ ભાવાર્થ નો નિન નિઝ બને પર્યાયસે મિક્સ કર્થાત્ મેદ દ્રવ્ય હૈ વહી નિત્ય તથા અનિચ વમારે પચવી પરિણામતા હૈ ૨૬ ચાલ્યા ! યત્વસ્વાને પર્યાનનનિગમમાવિકિ: શ્યામવરતવાદિfમન્નિન મેલ દ્રવ્ય વત પરન્તુ તવ દ નિશ્ચિત દ્રવ્ય તવેવ યહૂર્વમનુભૂત વળ્યકિતત્તત્ત્વજ્ઞાન ઘરમાનાયતે તત્યિસ્વમાવત્વ તે “તન્નાવાય નિત્યમિતિ” સૂત્રમ્ પ્રધ્વસ પ્રતિયોતિં નિત્યત્વત્યિક્ષ્યાગૌવ પર્યવસાન નદ્રિપેળવ તળવ્યવસ્થિત | નિત્યસ્વભાવપર્યાયપરિબતિન પ્રાતે, યેન રૂપેળોત્વાવવ્યથી ત:, તેન પેદાનિત્વ- સ્વમાવોસ્ત ! તો નિત્યનિત્યસ્વમાન પર્યાવરગામતા જોયા છે ૨૬ છે યાત્યા નો શપને જપને નમાવી રવાનવ તથા ૨૪ ભાવિ પર્યાવસે મિત્ર તુ મે દ્રવ્ય હૈ પરન્તુ નિચ ર વહી દ્રજ હૈ નો vઅનુભવમેં માયા દુબા દૈ ગૌર શા અનુભવ થાપા, તત્ત્વજ્ઞાન નિતેરે દ્વારા હોતા હૈ તો નિત્યસ્વ- માવ છતે હૈં ક્યોં િ“તદ્ધાવાવ્યાં નિત્ય” “વિ વાવ નારા જ હો વહી નિત્ય હૈ” પેલા સૂત્ર હૈ કૌર નો વંસામાવા બતિયોગી હૈ વદ્દ નિત્ય હૈ, ફસ ક્ષણજા મ ય ી સમાવેરા હૈ ક્યોંકિ વાહે નૈસા અક્ષણ વડો વિનારીવપક્ષી સ્થિતિ તાત્પર્ય એ શૌર નિત્ય સ્વભાવરૂપ પર્યાય પરિણા નિત દ્વારા પ્રાપ્ત હોતા હૈ તથા નિસ અપસે છત્પત્તિ ર નારા ફ્રોતા હૈ કસ પણે નિત્યસ્વભાવ હૈ ફલ શરળસે નિત્ય ર બનિત્ય ધમાવશે પર્યાવરુ પરિણામ જ્ઞાનના નાહિયે છે ૨૬ છે સદg નાશય રૂપાન્તર્ગત યદિધા છે સલ્લીમાન્યવિશેષાજ્યાં જૂનાર્થાન્તરના શતાં ૧૭ ! માવાર્ય વિદ્યમાન વસ્તુ રૂપાન્તરસે નો પ્રારા માંસતા હૈ તો સત્વ સામાન્ય ગૌર વિશેષ ધૂઢ અર્થાતરી નારાતા હોતી હૈ ! ૨૭ || सस्तु विद्यमान पस्तु रूपान्तरेण पर्यायविशेषण नाशयन्नवस्थान्तरमापादयत् થવ્ય દિષા દિનેતપે નિત્યતિરેગાનિ ત વૈવિઘમામાતિ | વિશેષાઓ ધૂતાર્યાન્તરના તેતિ વિરોધ સામાજ્યિપત્ની વનિત્યત્વ, પદનાૉડવિ नष्ट करता हुआ द्रव्य दो ધ્યાહ્યા છે यथा ૬ સત્સમિતન્ય- યથા ·દ્રવ્યાનુયોાતળા [ १९७ मृप्रव्यानुवृत्त । तथा पुन. सामान्यस्यापि स्थूलान्तिरादिनाशेऽनित्यप, घटनाशे मृन पट इति प्रतीते. ॥१७॥ । व्याख्यार्थः विधमानवस्तुको रूपान्तरसे अर्थात् पर्यायविशेषसे एक अवस्थास दूसरी अवस्था प्राप्त करते हुए जो द्रव्य दो भेदयुक्त अर्थात् इस रूपसे नित्य है और इस रूपसे अनित्य है इस प्रकार विचित्रतासे भासता है; वहाँ सत्सामान्य तथा विशे- पसे स्थूल अर्थान्तरकी नाशता है जैसे-विशेषके सामान्य रूपसे अनित्यता है । दृष्टान्त-जैसे घट के नाश होनेपर भी मृत्तिकापकी अनुवृत्ति अन्य पर्यायों में होती है वैसे सामान्यके भी स्थूल पदायाँतर घट आदिका नाश होनेपर अनित्यता है । क्योंकि घटरूपसे जो मृत्तिका है वह घट नहीं है ऐसी प्रतीति होती है ॥१७॥ नित्यत्वं नारित्तत्र कार्यवान्वयं विना । कार्यकालेऽप्यसन हेतुः परिणति विगोपयेव ॥१८॥ भावार्थः यदि पदार्थको नित्यता नहीं मानोगे तो अन्वयके विना कार्यका उत्पत्तिही न होगी । और कार्यकालमे भी अविद्यमान हेतु परिणामको नहीं होने देगा ॥ १८ ॥ व्याख्या । चदि नित्यत्व नास्यथ चकान्तक्षणिकमेव स्वलक्षणमस्ति । तत्र वन्वय विना कार्य नो निष्पद्यते । यत कारणक्षण कार्यक्षणोत्पत्तिकाले च निर्हेतुकनाशमानुभव सन्नेवास्ति । तच कार्यक्षणपरिणति ५ कुर्यात, असत्कारणक्षण कार्यक्षण करोति तदा विनष्टकारणादयवानुत्पन्न कारणाकार्य निष्पन्न युज्यते, 'दा तु कार्यकारणभावस्व विडम्बना जायते । पहित एव य' कारणक्षणः कार्यक्षणं च कुरव एप यदोच्यते तदापि रूपालीकमनस्कारादिक्षणरूपादीनां विषय उपादानालोकादिकविषये च निश्चितमिति व्यवस्था कथ घटते । यतोऽन्वय विना शक्तिमाविषय उपादाननिमित्तविषयेऽपि कथयितुव्यवहारो न स्यात, समानुपादानमित्यन्वयित्वेन मन्तव्यम् । अथायित्व च तदेव नित्यस्वभावत्य मन्तव्यमित्यर्थः ॥१८॥ व्याख्यार्थः यदि पदार्थको नित्यता नहीं है किन्तु सर्वथा क्षणिक रूपही पदार्थका ઢક્ષણ હૈ ઉસ માનતે હો તો ફલ માનને શારા અન્વયે બર્થત વિસી વધાવી अनुवृत्ति विना कार्य नहीं सिद्ध हो सकता। क्योंकि कारणका क्षण कार्यक्षणके उत्पति- कालमें भी हेतुरहित होकर नाका अनुभव करता हुआ असत्रूप ही है और वह असार कारणक्षण कार्यक्षणका परिणाम कैसे करेगा ? क्योंकि जब असत् कारणक्षण ही कार्य- क्षणकी उत्पत्तिको करेगा तव विनष्ट कारसे कार्य उत्पन्न होता है अथवा अनुत्पन्न (नहीं पैदा हुए) कारणसे कार्य उत्पन्न होता है ऐसा कयन करना ठीक होता है । और नष्ट हुए तथा अनुत्पन्न कारणसे कार्य सिद्ध होता है ऐसा कथन करोगे तो कार्यकारणभावका भानना यह विडमनाही है । भावार्थ-नष्ट तथा अनुत्पन्न कारण कार्यको कैसे कर ·१९८ ] શ્રીમદ્દાનવન્દ્રનશાનૈશ્વછાયામ્ सकता है ? अपि तु नहीं कर सकता । अब यदि यह कहो कि अवहित जो कारणक्षण है वही कार्यक्षणको भी करता है तब भी रूपका देखना तथा मनका व्यापार करना इत्यादि- के क्षणसहित रूपादिके विषय में तथा उपादानकारण जो आलोकादि हैं उनके विषय में कारणक्षण निश्चित है यह व्यवस्था कैसे घटित हो सकती है ? क्योंकि, अन्वयक विना शक्तिमात्रक विषयमे और उपादान निमित्त विषयमें भी कथन करनेवालेका व्यवहार नहीं हो सकता। क्योंकि, यह उपादानता तो क्षणिक होनेसे उसी झगमें नष्ट होगयी फिर कार्यदशामे (घटरूप अवस्थामे ) उपादान कारण ( मृत्तिका ) हे यह व्यवहार कैसे हो सकता है । इसलिये उपादान कारणको कार्यदशामें अनुवृत्ति रहती है यह वार्ता अवश्य मन्तव्य है । जो अन्वयपना है वही नित्य स्वभावत्व है ऐसा मानना चाहिये यह अर्थ है ।। १८॥ सर्वथा नित्यता नारित न स्यादकिया तदा। दलस्य कार्यरूपत्वानुत्पन्नत्वं विषीदति ॥१६॥ भावार्थः और सर्वया कारणरूपकी नित्यता भी नहीं है क्योंकि सर्वथा नित्यता माननमें अर्थक्रिया न होगी, क्योंकि कारणके सर्वथा नित्यपने में कार्यरूपसे उत्पत्ति नहीं बटित होती है ।। १९ ॥ व्याख्या । यदि सर्वथा नित्यस्वभावो मन्तव्य. अथाप्यनित्यता अनित्यतास्वभाव. सर्वथा नास्त्येवमङ्गीकारऽक्रिया न स्यादर्थक्रिया न घटते । यतो दलस्य कारणस्य कार्यपत्वानुत्पन्नत्व विषादति, कारणस्प कार्यरूपता परिणति कचिदुखनवमेवागतम , सर्वया अनुत्पन्नत्व तु विषीदति विघटित भवतीति । अपरे च य व कथ्यते कारण तु नित्यमेव तद्धति कार्य त्वनित्यमेव । तदा कार्यकारणयोरभेदसवन्धः कया युक्त्या घटते । भेदसंबन्धाङ्गीकार तत्सवन्वान्तरादिगवेषणया अनवस्था भवेत् । तत कथपिदनित्यस्वभावोऽपि माननीय. । इति भावार्थ ॥१९ ।। व्याख्यायः यदि सर्वथा (एकान्तरूपसे) नित्य स्वभावही माना जाय और अनित्य स्वभाव सर्वथा नहीं है ऐसा माना जाय तो अर्थक्रिया नहीं हो सकती । कारण कि कारणके कार्यरू५ अनुत्पन्नता विघटती है अर्थात् कारणकी जो कार्यरूपमें परिणति है उससे कथंचित् उत्पन्नता हो आई और अनुत्पन्नता तो सर्वथा संगत नहीं होती है। और यदि ऐसा कहते हो कि कारण तो नित्यही है और उसमें रहनेवाला कार्य अनित्य ही है तब कार्य और कारणका जो अभेदसंबन्ध माना वह किस युक्तिसे सिद्ध होगा ? क्योंकि नित्यता तथा अनित्यताका अभेदसंबन्ध नहीं हो सकता। तया यदि कार्य और कारणका भेदसंबन्ध मानो तो वह संबन्ध किस संबन्धसे रहता है ? जो संबन्ध उसमे रहता वह किस संबन्धसे है ? गया है sho ·દ્રવ્યાનુયોગાતળા [१९९ इत्यादि संबन्धोंके खोज करनेसे अनवस्था दोष हो जायेगा। इसलिये कथंचित् अनित्य स्वभाव भी अवश्य माननेके योग्य है । इस प्रकार श्लोकका तात्पर्य है ।।१९।। 4भावकाश्रयत्वे त्वकस्वभावविलासता । अनेकार्थप्रवाहणानेकस्वभावसंभवः ॥२०॥ भावार्थः - स्वभावोंको एकाश्रय स्वीकार સ્વીર પર પ. માવજી વિકાસતા है तथा अनेक स्वभावयुक्त पदार्थके प्रवाहसे अनेक स्वभावका भी संभव है ॥ २० ॥ व्याख्या । स्वभावकाश्रये स्वभावो हि सहभावी धर्मस्तस्याधारत्वे स्वभावकाश्रयत्वे त्व- स्वभावो यथा रूपरसगन्धस्पर्शानामाधारो घटादिरेक कथ्यते । नानाधर्माधारत्व एकस्वभावता नानाक्षणा- नुगमनत्वे नित्यस्वभावता इत्यय विशेषो ज्ञेय' । मृदादिद्रव्यस्य स्थासकोशकुसूलादिका अनेक द्रव्यप्रवाहा: सन्ति तेनानेकस्वभावप्रकाशे पर्यायत्वेनादिष्ट द्रव्य क्रियते, तदा आकाशादिद्रव्येष्वपि घटाकाशादिभेदेनतस्व- भावदुलभता नास्ति । एवमानेकार्थप्रवाहणानेकस्वभावसमव इति ॥२०॥ याख्यार्थः स्वभावका अर्थ है द्रव्य के साथ होनेवाला धर्म, उसके आधारको एक माननेसे एक स्वभाव होगा। जैसे-रूप, रस, गंध तथा स्पर्शका आधार (आश्रय) घट आदि पदार्थ एक कहा जाता है । और नानाप्रकारके धोको आधार होनेपर एकस्वभावता अर्थात् नानाक्षणमें वही मृत्तिकारू५ द्रव्यका जो अनुगमन ( अनुवृत्ति ) है वह नित्यस्व- भापता है, यह विशेष जानना चाहिये । और मृत्तिका आदि द्रव्यके पिंड, कोश, कुसूल आदि अनेक द्रव्यप्रवाह होते रहते है इससे अनेकस्वभावयुक्त भी पर्याय रूपसे द्रव्य होता है। और जब ऐसा हुआ तब आकाश आदि द्रव्योंमें भी घट आकाश, मठ आकाश, आदि भेदासे नानास्वभावता ( अनेक स्वभावपना ) दुर्लभ नहीं है । इस प्रकारसे नाना- प्रकार के स्वभावयुक्त द्रव्यका प्रवाह होनेसे द्रव्य नानास्वभावका धारक है, धारक है, यह भी पक्ष संभव है ॥२०॥ विकत्वं विशेषो न सामान्या भावतो लभेत् । अनेकत्व विना सत्ता विशेषाभावतो नहि ॥२१॥ भावार्थः एक स्वभावके अभावमें सामान्यके विना विशेषकी प्राप्ति नहीं होती और अनेक स्वभावके विना विशेषका अभाव होने से सत्ता ( सामान्य ) की प्राप्ति नहीं होती है ॥२१॥ व्याख्या । एकत्वं विना एकस्वभाव विना मामान्या मावेन विशेपो न प्राप्यते । तथा मनेकर विना अनेकस्वभावमन्तरेण सत्ता अपि न घटते । तत एकानेकेति स्वमावद्वयमलोक योग्यम् । तथव विशेषाभावतो नहीति, विशेषमन्तरा सामान्य न, सामान्यमन्तरा विशेषो नेति । एक बिना अनेकता न, अनेक विना नफत्वमिति ।। २१ ।।

·-- ૨૦૦ ] શ્રીમહુડાનજનૂર્વનરાજમહાયામ્ ચાલ્યા પtવભાવ વિના સામાન્ય કમાવ છે નાના શૌર સામાન્ય અમાવસે વિરોષ પ્રાપ્તિ નહીં હોતી, છેતેથી અને સ્વભાવ વિના સર્વવર્તિની સત્તા મી નહી ધરિત હોતી! ફર્ના િપ તથા અને જે વોનો સ્વભાવ વસ્તુ પાર ને વા િ તેણેદી વિરોષ વિના સામાન્ય 7 I ત વિરોષ વિના સામાન્ય કૌર સામાન્ય વિના વિશેષ નહીં હૈ ા પ વિના બનેવતા જ હૈ ઔર અને વિના एकत्व नहीं है ॥२३॥ સંજ્ઞા દ્વચાબેન મેવવામાંવત દયો . ચમેદવૃત્તિનક્ષમાં રહેવા મેવમાવનારા માવાઈ સંજ્ઞા તથા સંન્યા છાવિ મેરે મુળ મુળી ભાવિમેવ સ્વભાવ હૈ બોર અમેદવૃત્તિ નો ઢાળ હૈ વહી અમે માવના હૈ . ૨૨ વ્યાહ્યા ! દયોરિતિ મુખમુનિનો પર્યાયપર્યાયિળો. રાઈનો સંગાઠ્યાતિભેર જીવા મેદસ્વાવતા જ્ઞાતવ્યા છે યવમેવૃત્તિમાં મેટરતિવૃત્ત નંદવવં તહેવારત્વમાવો માવને જેમ ઘરા ચાલ્યાર્થી મૂત્રમે “દોટ” ચ નો પર્વ હૈ ફલસે મુળ મુળી, પર્યાય પચી, તથા ઔર શારશી (નિમેં જાર વ્યવહાર હોતા હૈ કસે જારી ફતે ) ફન વો વો છે સંજ્ઞા, સંન્યા છાવિ દ્વારા મેવું સ્વમાવપના નાનના વાહિયે / ર મેદવૃત્તિ હિત નો ક્ષણ હૈ કસ લાક્ષહિત ૩ી અમેદસ્વભાવ નાનના વાહિયે તારા બે વિનંતામીલાં તતો યવતિષયઃ નામેવાનાચં વોઘો ઘનોધારવતોદ્રયો પરણા માવાર્થ મેદસ્વમવિ વિના સૂન સવ દ્રવ્ય, મુળ તથા પર્યાયી નાયી, શૌર સવજી ઋતા હોને સે વયવહારવા મા ફોન તથા અમે વિના માધા- શૂન્ય વોનો મુખપયા વોઘ મી જૈસે 1 રર ધાવ્યા . મે વિનાં મેદસ્વભાવ વિના બાપા સવંદ્રવ્યાપર્યાયાધાતા દેવય સ્વાતું ! તેન ત્વા ફ૬ દ્રવ્યમ, બય ગુ, બય વર્યાય, કૃતિ વયવહાર વિરોષો નાયતે | બન્યજ્ઞાવલ્પમાનો પતિ 7 તે તવા બનાધારતનરાધાર યોધ. ય મહેતુ / સાધારાયોરમે વિના હિતા. સવો ન ધટતે. નવ પ્રવનનસારીયા “પવિમાપસર પુષમિત્ર સાસળ ઉદ્દે વીર ! મળત્તમરમાવો જ ત-દૂર્વ નવલિ ધ છે ? ” [ ૨૩ || વાવ્યા તે સ્વભાવ વિના ફન સવ દ્રવ્ય, ગુણ તથા પર્યાયોજી હતી તેના- ચી ર વી પી દોને થઇ દ્રવ્ય હૈ, વદ્દ ગુખ હૈ, તથા ય પર્યાય હૈ ફત્યાવિ ન્યવાદનો હોતા હૈ મોર કે अभेद स्वभाव नहीं कहते हैं तो आधाररहित વોનોં વોઇ મી સે હોવે ક્યોંશિ બાધાર તથા માધેય મેવ વિના દૂસરા સંવન્ય एकता ·सदा त्रिकाल पर भावं દ્રવ્યાનુયોાતળા [२०१ धारित नहीं होता है । इस विषयमें प्रवचनसारकी गाथा भी है। उसका भाव यह है कि प्रविभक्तप्रदेशता है वही पृथक्त्व है ऐसा श्रीवीरभगवानका उपदेश है और जो अन्यत्व है १६ अतझाव है अर्थात् उसका स्वभाव नहीं है । क्योंकि वह उसमें नहीं होता इसलिये दोनों एक नहीं है अर्थात् गुण गुणी रूपतासे एकता नहीं है ॥ २३ ॥ अवस्थितात्मरूपस्याविर्भावाव्यमिप्यते । सदाश्रय-परं भावमभवनितरः स्वतः ॥ २४ ॥ भावार्थः अवस्थित द्रव्यमावके अविर्भावसे भन्यस्वभाव है तथा सदा परभावका आश्रय करता है वह स्वभावसे इतर (मिन्न) अर्थात् अभव्य स्वभाव है ॥२४॥ व्याख्या । अवस्थितात्ममावस्याने कार्यकारणशक्तिक यदवस्थित द्रव्य तस्थावस्थितद्रवस्याविर्मा- पाक्रमिक विशेषान्ताविर्भावादमिव्यङ्गय भव्य भव्यस्वभावमिष्यते । अथ परद्रव्यानुगतित्व श्रय-परस्वभावेन परिणमन्य स्यात्तत्स्वत' स्वमावत इतरोऽभव्यस्वभाव इति कथ्यते ॥१०॥ 'अण्णोण पविसता दिता ओगासअण्णमणस्स । मेलतादिय णिच्च सगसगमाव ण विजहति । १।' इति भावस्वभावार्थो शेय ॥ २४ ॥ व्याख्यार्थः अनेक कार्यकारणको शक्तियुक्त जो अवस्थित द्रव्य है उस अवस्थित (विधमान) द्रव्यके क्रमसे जो आविर्भाव उससे जानने योग्य भव्यस्वभाव माना गया है ।९। और सदा (त्रिकालमें) जो परस्वभावसे परिणमन करता है वह स्व (अपने) भावसे भिन्न अर्थात् अभव्य स्वभाव कहा जाता है । १० । और परस्पर एक दूसरे के प्रदेश में प्रवेश करते हुए तथा परस्पर अवकाशको देते हुए एवं नित्य मिलते हुए भी द्र०य अपने अपने भावको नहीं छोड़ते हैं । यह भावस्वभावका अथे जानना चाहिये ॥ २४ ॥ न्यत्वं फूटकार्येण भव्यभावं विना भवेत् । अभव्यत्वं विना द्रव्यान्तरता द्रव्ययोगतः ॥ २५ ॥ भावार्थः भन्यस्वभावके विना असत्यकार्यके साथ योग होनेसे शून्यवत्ता होती है । और अभव्य स्वभावके बिना द्रव्यके संयोगसे अन्य द्रव्यकी उत्पत्ति होती है ॥ २५ ॥ व्याख्या । भव्यमाव विना भव्यस्वभावमन्तरेण कूटकार्यणासत्यकार्येण योगे शून्यत्व शून्यवत्व भवेत् । किन्तु परमावे भवेनहि स्वभावे च भवेत्तदा मव्यत्वं स्यादिति । पुनरमयत्व विना अमव्यस्वभावानङ्गीकारे द्रव्ययोत द्रव्यस्य संयोगदिव्यातरता द्रव्यान्यव जायते । यस्मादमधिमादीना पीवपुद्गलयोरकावगाहनावगाढकारणेन कार्यसकरोऽमव्यस्वभावेनैव न भवेदिति । तत्तद्रव्याणा तत्तकाय- हेतुताकल्पनमप्यमयत्वस्वभावमितमेवास्ते । आत्माद स्ववृत्यनन्तकार्यजननशक्त्या भव्य . तत्तत्सहकारिसम- पघानेन तत्तत्काविधायकवाशक्ति तथा भव्यतेति । तथा भव्यतयवानतिप्रसङ्ग इति तु हरिमद्रापायं ॥२५॥ व्याख्यार्थः पयस्वभावके बिना असत्यकार्यका योग होनेसे शून्यवान्पना होवे । तात्पर्य यह कि परमावमें नहीं होवे और स्वभाव हो तब भव्य भाव होता है । और अम०५ २६ अय ·२०२ ] શ્રીમદુરાન વન્દ્રનૈનશાબનહાવાયું स्वभाव न अंगीकार करने पर द्र०यके संयोगसे अन्यन्यता होती है। इससे धर्म अधर्म માદ્ધિ દ્રવ્યો તથા ની શૌર પુજે છ પ્રવેરા અવગાહના રૂપ થવા લાગશે जो कार्यसंकरता नहीं होती है सो अभक्ष्यस्वभावसेही नहीं होती है । और उन उन द्रव्यों के उन उन द्रव्योंके कार्योंका हेतुरूपसे जो कल्पन है वह भी इस अमन्यस्वभावमें ही गर्मित है । तात्पर्य यह कि आत्मा आदि द्रव्यों के अपनेमें रहनेवाले अनन्त कार्योंको उत्पन्न करने की जो शक्ति है उस शक्तिस तो भव्यभाव है और उन उन सहकारी कारणों के सन्निधानसे उन उन कार्योंकी उत्पादक जो शक्ति है वह अभव्य भाव है । और ऐसा माननसे भयमावक साथ अतिव्याप्ति नहीं होती है । यह हरिभद्राचार्यजी कहते हैं ॥ २५ ॥ पारिणामिकस्वभावः परमभाव आहितः । विननं मुख्यता द्रव्ये प्रसिद्धया दीयते कथम् ॥ २६ ॥ भावार्थः पारिणामिकस्वभाव जो है उसको परममाव कहते हैं। इस परममावक विना द्रव्यमें प्रधानता प्रसिद्धरूपसे कैसे दी जावे ? ॥ २३ ॥ व्याख्या । स्वलक्षणीभूतपारिणामिकमावप्रधानतया परमभाव आहितः । यथा ज्ञानस्वरूप आत्मा । परिणाम भव. परिणामिकः स चासो स्वमविश्व पारिणामिकस्वभाव. । पर प्रकृष्ट ज्ञानादि परम तच भाव. परमभाव इत्यनेनात्मा पन्यते । यदि हि परमभाव स्वभावो न कथ्यते तदा द्रव्यविषये प्रसिद्धता प्रसिद्धरू५ कथ दीयते । अनन्तधर्मात्मकवस्तुन एकधर्मपुरस्कारणालाप्यते यत्तदेव परमताया लक्षण ज्ञेयमिति । एते एकादश स्वभावा सर्वेषा द्रव्याणां धारणीयाः । एन परममाव विना द्रव्ये द्रव्यविषये मुख्यता प्राधान्य प्रसिद्धया प्रसिद्धरूपेण कथं दीयत इत्येवमिति ॥ २६ ॥ व्याख्यार्थः अपने निजलक्षणभूत पारिणामिक भावकी प्रधानतासे परम भाव कह। गया है। जैसे-आत्मा ज्ञानस्वरूप है । परिणाममें जो हो उसे पारिणामिक कहते हैं। पारि- जामिक ऐसा जो स्वभाव १६ पारिणामिक स्वभाव है। उत्कृष्ट जो ज्ञान आदि सो परम हैं । परम जो भार वह परम भाव है और इससे आत्मा ध्वनित होता है ।११॥ यदि परम भावको स्वभाव नहीं कहैं तो द्रव्यमे प्रसिद्धरूप कैसे दिया जाये क्योंकि, अनन्तधर्मवाले द्रव्यको जो एक धर्मको मुख्य करके उससे कहा जावे वही परम भावका लक्षण है, ऐसा जानना चाहिये । ये पूर्वोक्त एकादश ( ग्यारह ) स्वभाव छहाँ द्रव्योंक विषयमे ही धारण करने चाहिये । इस अतिम परमभावके बिना द्र०यके विषयमें प्रधानता प्रसिद्ध रूपसे कैसे योजित कर सकते हो ? । इस रीतिसे अस्तित्व आदि सब भावोंकी आवश्यकता दर्शायी गई है ॥ २७ ॥ इत्थं च सामान्यतयाँ स्वभावा, एकादशाभी कथिताः श्रु तोक्तः ।

·દ્રવ્યાનુયીતળા [२०३ आप्सोक्तिमभ्यस्य निरस्य जाड्य- महामाभोजरता भवन्तु ॥ २७ ॥ માવાર્થ इस प्रकार ये शाखोत सामान्यरूपसे द्रव्योंक एकादश स्वभाव कहे गये हैं । भ०यजीवोंको उचित है कि वे इनका पूर्णरूपसे अभ्यास करके और अपनी अज्ञानताको दूर करके श्रीजिनदेवोंके चरणकमलोंकी सेवामें तत्पर होवें ॥ २७ ।। व्यास्या । इत्थं च पूर्वोत्तप्रकारण सामान्यतया सामान्यस्वभाव सर्वव्यापारतया स्वभावा: द्रव्याणा प्रकृतय. अमी प्रत्यक्षप्रमाणविषयीकता कथिता. कण्ठतोऽर्थतश्वीtal. श्रुतोता. श्रुते शास्त्र उक्त: प्रतिपादितास्तास्वभावान्सम्यक स्वबुद्धया अभ्यस्य अभ्यासीकृत्य जाड्य मौख्यं निरस्य दूरीकृत्याहत्क्रमा. मोजता अहंता तीर्थकृता मा. पादास्त एवाम्भोजानि कमलानि त+ Rthl आसक्ता. सादरा भवन्तु । श्रुतपोस्थतन्माहात्म्य श्रीजिनमजनसादरत्वमेवेति ध्येयम् । अत्र श्लेषण भोजेति सन्दर्भकत्त नमिसकत- श्चेति । अथान्यग्रन्याधिकार । अस्तित्वम १ वस्तुत्वम् २ द्रव्यत्यम ३ प्रमेयत्वम् ४ अगुरुलधुत्वम् ५ प्रदेशत्वम् ६ चेतनत्वम् ७ अचेतनत्वम् ८ मूर्तत्वम् ६ अमूर्तपम, १० द्रव्याणा दश सामान्य गुणा | प्रत्येक मष्टावष्टौ । सर्वेषा सामान्यगुणाना मध्ये षट् सामान्यगुणा', चत्वार सामान्यविशेषगुणा , शान- दर्शनसुखवीर्याणि, स्पर्शरसगन्धवर्णा, गतिहेतुत्वम्, स्थितिहेतुत्वम्, अवगाहनाहेतुत्वम्, पनिाहेतुत्यम, चेतनत्यम, अचेतनत्यम, मूर्तत्वम, अमूर्तत्वम्, प्रयाणा षोडश विशेषगुणा, प्रत्येक जीवपुद्गलयो, इतरेषा प्रत्येक यो गुणा, अन्तस्थाश्चत्वारो गुणा स्वजात्यपेक्षया सामान्यगुणाः, विजात्यपेक्षया त एवं विशेषगुणा. । इति गुणाधिकारः ॥ २७ ॥ इति ध्यानुयोगतकणाया कृतिभोजसागरविनिर्मितायामेकादशोऽध्याय ॥ ११ ॥ व्याख्यार्थः भन्य जीव इस पूर्वोक्त प्रकार से सामान्य स्वभाव संपूर्ण द्रव्योंके आधारसे प्रत्यक्ष प्रमाणक विषयमें लाये हुए शासमें कहे हुए द्रव्योंक एकादश ११ भेद जो कंठसे तथा अर्थसे कहे हैं, उन स्वभावोंको पूर्ण रीतिसे अभ्यासगोचर करके तथा उनके अभ्यासद्वारा मूर्खताको दूर करके श्रीतीर्थकरोंके चरणरूपी कमलोंमें विनयसहित आसत ( तत्पर ) हो। क्योंकि शखिज्ञानका यही माहात्म्य है कि श्रीजिनेन्द्रको सेवामें आदर करै; यह समझना चाहिये । यहाँ श्लेषसे भोज यह अन्य कारके नामका संकेत है। अव अन्य अन्यका अधिकार करते हैं। अस्तित्व १ वस्तुत्व २ द्रव्यत्व ३ अमेयत्व ४ अगुरुलधुत्व ५ प्रदेशत्व ६ अचेतनत्व ८ मूतत्व ९ तथा अभूतत्व १० दश द्रव्यों के सामान्य गुण प्रत्येक द्रव्यमें आठ आठ रहते हैं । इन सब सामान्य गुणों में छह तो सामान्य गुण हैं और अन्तके चार सामान्य गुण भी हैं और विशेष गुण भी हैं । ज्ञान १ दशन २ सुख ३ वीर्य ४ स्पर्श ५ रस ६ गंध ७ वर्ण ८ गतिहेतुता ९ स्थितिहेतुता १० अवगाहनहेतुता ११ पत्तनातुता १२ चेतनत्व १३ अचेतनत्व १४ भूतत्व १५ अमूव १६ ये द्रव्योंके सोलह विशेष चेतनत्व ७ हैं । सामान्य गुण ये

·गुण
२०४ ]
શ્રીમદુરાન વન્દ્રનારાબ્રમહાયામ્
हैं । इन सोलह विशेष गुणोंमें जीवके छः छः गुण हैं, पुद्गलके भी छ' छः गुण
और अन्य धर्मादि चारों द्रव्यों में प्रत्येकके तीन तीन गुण हैं। अंतके चेतनत्य आदि चार
गुण अपनी जातिकी अपेक्षासे सामान्य गुण हैं और परजातिकी अपेक्षासे विशेष गुण हैं।
इस प्रकार गुणोंका अधिकार है ॥२७॥
इति श्रीआचार्योपाधिधारक प० ठाकुरप्रसाद प्रणीत-भावाटीकासमलकृताया
द्रव्यानुयोगतर्फणाव्यात्याया कादशोऽध्यायः ॥ ११ ॥
अथ स्वभावाध्याय न्याचिस्यासुराह ।
अब इस द्वादश (बारहवें) अध्यायमें स्वभावोंका निरूपण करनेकी इच्छासे यह
लोक कहते हैं।
चैतन्यं चेतना ख्याता त्वचैतन्यमचेतना ।
चेतनत्वं विना जन्तोः कर्माभावो भवेध्रुवम् ॥१॥
મારા વતન વેતનાશા નામ હૈ જોર વૈતન્ય નેતનાશા નામ હૈ ? ફસ
चैतन्य नामक गुणके विना जीवके निश्चय करके कर्मों का अभाव हो जावे ॥१॥
व्याख्या | चिती सशाने चेतति तयते वा चेतनस्तस्य भावश्चतन्य चेतनाव्यवहारश्चेतनस्वभावः
१ तद्विपरीतमचैतन्यमचेतनस्वभावः २ चेतनत्व विना जन्तोर्जीवस्य कर्मामावो भवेदिति रागषरूप कारण
चेतना ज्ञानावरणादिकर्मणोऽभाव । यत "स्नेहास्यक्तशरीरस्य रेणुनाश्लिष्यते यथा गात्रम् । रागद्वेष-
पिलनस्थ फर्मवावो भवत्येवम् । १।" एप यदि जीवस्य सर्वथा अचेतनस्वभाव कर्माभाव एवेति ॥१॥
व्याख्यार्थ---'चिती' धातुका संज्ञान अर्थात् जानना अर्थ है। जो स्वयं चेतै ।
दूसरोंको चिताव उसको पेतन कहते हैं । उस चेतनका जो भाव (धर्म) है उसको
चैतन्य कहते हैं । और चेतनाका जो व्यवहार है सोही चेतनस्वभाव है । १ । तथा
चेतनस्वभावसे जो विपरीत है वह अचैतन्य वा अचेतन स्वभाव है । २ । इनमें चेतन
स्वभावके बिना अर्थात् चेतनस्वभाव न माननेपर जीवके कर्मोंका अभाव होगा,
क्योंकि कर्मवन्धमें जो राग तथा द्वेपरून कारण है वह चेतना अर्थात् ज्ञानापरणादि
काका अभाव है अर्थात् चेतनासे ही कर्मों का बन्ध होता है। क्योंकि जैसे तैल
आदिसे लित रीवाले जीवका शरीर धूलसे लिप्त हो जाता है, ऐसेही राग तथा
पसे आद्रीभूत (गीले हुई) जीवके ही कर्मोंका पन्चन होता है। इस कथनके अनु-
भार, यदि जीवके चेतन स्वभाव न नानकर, सर्वथा अचेतन स्वभावही माने तो कर्मों का
अमात्रही होगा ॥१॥

·- દ્રવ્યાનુયોતળા [ २०५ अचैतन्य विना जीवे चतन्य केवलं यदि। ધ્યાનધેછશિષ્યોનાં જ પતિનયને તવા પરા भावार्थः यदि अचेतन स्वभावसे रहित केवल चेतन स्वभावही जीवमें भानो तो ध्यान, ध्येय (जिसका ध्यान किया जाता है उसे ध्येय कहते हैं), गुरु और शिष्य इनकी क्या गति होगी? ॥२॥ व्याख्या । अचैतन्य वजयित्वा केवल तन्य जीवे कथ्यते तदा अचेतनकर्मद्रव्योपश्लेषजनितचेतना- विकाराहते शुद्धसिद्धसादृश्य भवेदिति निश्चयः । तदा ध्यानध्येयगुरुशिष्याणां का गतिन कापि गति । ध्यान किं ध्यायते, ध्येयश्च को भात, को गुरु, शिष्योऽपि क इति व्यवस्थामङ्ग स्यात्, सर्वशास्त्रव्यवहारश्चान्यथा स्यात् । शुद्धस्थाविद्याया वृत्त्यापि क उपकारो भवति । तस्मादलपणा यामूरितिवदचेतन आत्मा इदमपि कचित्कय न धर्मो जायते ॥ २ ॥ व्याख्यार्थः यदि अचेतन स्वभावको छोड़कर, केवल चेतन स्वभावही जीवमें कहा जाये तो अचेतन जो कर्मद्र०य है उसके संबन्धसे उत्पन्न जो चेतनामें विकार है उसका अभाव हो जानेसे सब जीवोंमें शुद्ध जो सिद्ध जीव हैं उनकी समानता हो जाय अर्थात् अचेतन कर्मीक अभावसे सब जीव सिद्धसमान हो जाये ऐसा निश्चय है । और सब जीवोंके सिद्धता होनेपर ध्यान, ध्येय, गुरु और शिष्य इनकी क्या गति ( व्यवस्था ) हो ? अपितु कुछ भी गति नहीं अर्थात् ध्यान किसको ध्यावे ? ध्यान करने योग्य कौन हो, गुरु कौन रहे और शिष्य भी कौन रहे ? अर्थात् कोई न रहे । क्योंकि, सब जीव समान हो गये इसलिये ध्यान, ध्येय, गुरु और शिष्यको व्यवस्थाका नाश हो जाय और समस्त शास्त्रों में जो ध्यान आदिका व्यवहार होता है वह शास्त्रीय व्यवहार भी मिथ्या हो जाय । शुद्ध द्र०५के अविद्याकी वृत्ति माननेसे भी क्या उपकार होता है ? इसलिये लवणरहित यवागू (लपसी) के सहश अचेतन आत्मा भी धर्म कथंचित् कैसे नहीं होता है ? अर्थात् होता ही है ॥२॥ મૃતિ વધારત મૂવમકૂવૅ વિપર્યયાત છે जीवस्य यदि मूत्वं न तदा संसृतिक्षयः ॥३॥ भावार्थः भूतिको धारण करता है इसलिये मूतत्व गुण है और जो मूतिको नहीं धारण कर वह अमूर्तस्व गुण है । यदि जीवके मूतत्व गुण न मानो तो संसारका क्षय (ना) हो जावे ॥३॥ पास्या । मूत्तिः समरसगन्धस्पर्शादिसन्निवेसता तस्या धरणस्वमायो मूव मूस्विभावः । तस्माद्विारीत नदमूर्तस्वममूर्तस्वभाव । यदि जीवस्य कयचि मूर्ततास्त्र मावो न भवेत्तदा शरीरादिसवय विना गत्यन्तरसकमो न भवति, गत्यानरसकम विना ससारस्यामावो भवेदिति भाव ॥३॥ Thd यह ·def ૨૦૬ ] શ્રીમાલવન્દ્રનાક નરશાસ્ત્રમાણાવામ્ વ્યાવ્યા–પ, રસ, ધ, ક્ષ શ્રાવિઝા નો # સ્થાન સન્નિવેર (સ્થિતિ વા વના ) હૈ વદ્દ મૂર્તિ હૈ, બસ મૂર્તિો ધારણ કરીને નો સ્વભાવ હૈ વહું મૂર્ત વાવ હૈ ઔર મૂસે ને વિપરીત (વિરુદ્ધ) અર્થાત મૂર્તિ ન ધારણ કરને નો સ્વભાવ વઠ્ઠ મૂર્ત સ્વભાવ હૈ. યતિ નીવડે થંવત્ મૂર્ત સ્વભાવ ન દો તો સંસાર માવ ફો નાયા ! ક્યોંક્કિ નીવડે રાપર શાવિ. સંવ વિના જ અતિરે કૂતરી પતિને મન નહીં હોતા . બૌ રાજીવ શાને મૂર્ત હૈ મૂર્ત શમાવ નવમે મનને શરીર શાવિ સંવન્યો ધમાલ માના પાયા શૌર શારીરિ સંવ ભમવર્ષે અન્ય પતિ મેં મનો બમાવ દુબઈ ર નવ અન્ય તિર્મ પામનો સમાવ મા તો સંસાર જમાવ દુબા | અર્થાત્ ની પરુ અતિરે દૂસરી મતિ નો નાના હૈ વહી ધાર હૈ, તા અત્યન્તન अभाव हुआ तो संसारका नाश हुआ ही ॥३॥ અછૂત્વ વિના મોક્ષઃ સર્વથા ધટતે જ હિ વેશતા વેઢાવાડવઘનિવાસતાં માવાર્થ વવિ શાત્મા સર્વથા મૂર્ત સ્વમાવઠ્ઠી નાના નાવે તો સામો મોહ कदापि नहीं हो सकता। और अखन्डबन्धनिवासताको एकप्रदेशस्वभाव कहते है ॥४॥ વ્યાવ્યા થતિ જોદણવ્યવઠ્ઠાઇ મૂર્તવમાવ પવ માત્મા બોયિતે તા મૂત્વ હેતુસફરથમૂત્વ જ મવેત્ ! હવે લતિ મોકો જ ધટાદિત ! તમાબૂવતસ્ય નીવસ્થાન્તર- તયાં મૂર્તાસ્વમાવ પવ મન્તવ્ય કૃત ! બઝાસ્વભાવ ઝવેરાતા સા રેહૈત્વપરિબતિ લડાવ- શ્વસ્ય સન્નિવેરાસ્તસ્ય નિવાસતાં માનનત્વ તિવ્ય નિષcવય –મલષ્ઠતયા બાતીનાં સન્નિવેશ: પરિણમનવ્યવફારસ્તરા માનનાધારાઘે ત્વમેવાપ્રવેશતોગત હતિ મેડા ચાલ્યા આવ તો દર ( gy) યવહારણે વ્યક્તિ માત્મા સર્વધા મૂર્ત સ્વમાવઠ્ઠી હૈ પેલા માનતે હો તવ તો મૂર્ત સ્વભાવ ના દેતુબો (ગુરુ) રે મી અમૂર્તાતા નહીં હોળી કર વાવ શાત્મા મી અમૂ ન દો તો મૂર્ત સ્વમાન બનાવો વિના નીવ મોક્ષ પાપ ધરિત નહીં હો સકતા વોં મૂરો શરીર બારિશ સંવન્ય નવ નિત્ય વના દુકા પૈસે દો સવહતા હૈ? રૂઝિયે મૂર્ત વમાં મિકે દુ, લીવ અંતરંગાપનેસે અમૂર્ત સ્વમાવ મી માનના વાહ ! મૌર પ્રદેશ હવામાન્ય નો દે વ ા પ્રવેરા હૈ કસ ત્વ પરિતો ચણા વંડા વધ સન્નિવેરાઇ માનન કાનના વાહિયે છે તાત્પર્ય એ જ બવંડ પાસે નો મારા ત્રિવેઝ અર્થાત પરિણમન વ્યવહાર શૈ સા ન માનન અર્થાત બાધારાધેયપના હૈ તો પકવેરાતા કહતે હૈંઝા મધ્યપ્રવેશતા સંવાને પ્રવેશતા હિ થા છે રેકે પ્રવેશત્વ એવોડપ વહુધા મહેતા तब मोक्ष ·દૂન્યાનુયોતિપn [ २०७ भावार्थ: और जो अनेकप्रदेशता है उसीका नाम भिन्न प्रदेशता है । अब यदि एकप्रदेशता न मानो तो भेद भी अनेक प्रकारका हो जायगा ॥५॥ व्याख्या । भिनप्रदेशता सैवानेकप्रदेशस्वभावता । भिन्न प्रदेशयोगेन तथा भिन्न प्रदेशकल्पनया अनेक- प्रदेशव्यवहारकारणयोग्यत्पमुच्यते । यद्ये कप्रदेशस्वभावो न स्यात्तदा असत्यात प्रदेशादियोगेन बहुवचनवृत्य- कस्य धर्मास्तिकायस्थक इति व्यवहारासम्भव' स्यात्, बहुधा पहयो धर्मास्तिकाया इत्यादिव्यवहारापतिः स्यादिति ॥५॥ प्याल्यार्थः जो भिन्न प्रदेशता है वही अनेकप्रदेशसभापता है । तात्पर्य यह कि भिन्न प्रदेशके योगसे तथा भिन्न प्रदेशकी कल्पनासे अनेक प्रदेशके व्यवहारकारण- योग्यता कही जाती है। अब यदि एक प्रदेश स्वभाव न हो तो असंख्यात प्रदेश आदिके योगसे पहुवचनको प्रवृत्ति होनेसे एक जो धर्मास्तिकाय द्रव्य माना गया है उसके एक इस व्यवहारका असंभवता हो जायगी और धर्भास्तिकाय बहुत हैं इत्यादि व्यवहारको आपत्ति होगी। भावार्थ असंख्यात प्रदेशोंके धारक धर्मास्तिकायको जो एक द्रव्य माना है यह एकप्रदेशत्वके न माननेसे एक न रहेगा ।।५।। निष्कपत्वं सफम्पत्वं विनानेकप्रदेशताम् । कथं च घटतेऽधूनां सङ्गतिः सर्वदेशजा ॥६॥ भावार्थः क्या अनेक प्रदेश स्वभावके विना निष्कपत्व और सत्व व्यवहार नहीं हो सकता और आकाशादि द्रव्यके अणुओंका सर्वज तथा देश संयोग भी किस प्रकार घट सकता है ॥६॥ व्याख्या । बनेकप्रदेशस्वभावो ध्यस्य यदि न कथ्यते तदा घटाययविनी दक्षत सकम्पा देशतो निका श्यन्ते ते च कथं समवन्ति ।। अथावयवकम्पवयवी निष्कम्प इति कथ्यते तदा चलतीति प्रयोगासमत एव भवेत् । देशवृत्तिकम्पस्य यथा परम्परासबन्धोऽस्ति तशवृत्तिकम्पामावस्यापि परम्परा सबन्योऽस्ति । तस्माद्देशनश्चलता देशतोऽचलता चेत्यस्खलितव्यवहारणानेकप्रदेशस्वभावो मन्त०५. I dul पानेकप्रदेशस्वभावो नाङ्गीक्रियते तदा आकाशादिद्रव्यस्थाणुसङ्गतिः परमाणुसयोग कथ घटते । सर्वजो देशज इति ॥६॥ व्याख्यार्थः अब यदि द्रव्यका अनेक प्रदेश स्वभाव नहीं कहते हो तो घर आदि अवयवी किसी-देशमें कंपन ( संचलन ) सहित हैं और किसी देशमे कंपनरहित हैं ऐसे देख पड़ते हैं सो वे कंपसे सहित तथा रहित कैसे हो सकते हैं। क्योंकि यदि एकही प्रदेश है तो वह या तो सकप ही होगा या निष्क५ ही होगा । अब कदाचित् यह कहो कि एक प्रदेशस्वभाव अवयवके कंपसहित होनेपर भी अवयवी निष्कप है इसलिये सकंप तथा निकर दोनों व्यवहार हो सकते हैं तो अवयंवी ( घट आदि ) चलता है यह जो प्रयोग है सो होही नहीं सकेगा। क्योंकि, जैसे एकदेश अवयवृत्ति ·4- २०८ ] શ્રીમદુરાગવર્નનરાજમાતાયામ્ कंपनका तुम परम्परासंबन्ध मानकर, उससे अवयवीको सकंप कहते हो उसी प्रकार एकदेशवृत्ति जो निष्क५ है उसके परपरासंबंधसे अवयवीमें निष्कंप भी कहोगे । इसलिये एकदेशसे अवयवी चलता है और एक प्रदेशसे अवयवी नहीं चलता यह जो अखंडित व्यवहार है इससे द्र०यका अनेक प्रदेश स्वभाव है ऐसा मानना योग्य है । और यदि द्रव्यका इसी प्रकार अनेक प्रदेश स्वभाव अंगीकार नहीं करते हो तो आकाश आदि द्रव्यका सर्वज तथा देशज परमाणु संयोग कैसे बन सकता है १ । अब देशज तथा सर्वज संयोग क्या है ? इसकी अग्रिम इलोकसे स्पष्ट करते हैं ॥६॥ देशसकलभेदाभ्यां द्विधा हा जगस्थितिः । प्रत्येक दूषणं तत्र ब्रूते वृत्तिश्च संमतेः ॥७॥ भावार्थः-देश तथा सर्वक भेदसे जगतकी स्थिति दो प्रकारकी देखी गई है । इनमे से एक किसी पक्षके माननेसे संमति ग्रंथकी वृत्ति दूषण देती है ॥७॥ व्याख्या । एका वृत्तिशतोऽस्ति यथा कुण्डलेनेन्द्रस्य, द्वितीया सर्वतोऽस्ति यथा समानवस्त्रद्वयस्थ, तत्र प्रत्येक दूषण समतिवृत्तो कथितम् । यत: परमाणोराकाशादेश्च देवृित्तिमङ्गीकुर्वतामाकासादिकानी प्रदेशानङ्गीकारःप्यागच्छति । अथ च सर्वतोवृत्तिमङ्गीकुर्वता परमाणुराकाशादिप्रमाणत्व लभते । उमयामावे तु परमाणोरकृतित्व भवेत् । यावद्विशेषाभावस्य सामान्यामाननियतत्पादित्यादि ॥ ७ ।। व्याख्यार्थः एक वृत्ति तो देशसे ( एक देशसे संबंध रखनेवाली ) है जैसे कुण्ड- लके साथ इन्द्रकी और दूसरी सर्व देशसे है जैसे समान आकारवाले दो वक्षोंके। उनमें प्रत्येक पक्षमें समति ग्रंथकी वृत्तिमें दूपण कहा गया है | क्योंकि परमाणु और आकाश आदिक एकदेशवृत्ति स्वीकार करनेवालोंके जो संयोग है वह यदि आकाश आदिके प्रदेश न माने जावे तो भी हो सकता है । और सर्व देशसे वृत्ति स्वीकार करनेवालोंके मतसे परमाणु आकाश आदिकी प्रमाणताको प्राप्त होता है अर्थात् जितना बड़ा आकाश है उतनाही बड़ा परमाणु भी होगा । और एकदेश तथा सर्वदेश दोनों ही वृत्तियोंको न माने तो परमाणुको अवृत्ति ही होगी। एकदेश व सर्वदेश कोई वृत्ति न रहनेसे सामान्यसे वृत्तिका अभाव हो जायगा। क्योंकि समस्त विशेषभाव सामान्यके अभावके समनियत इत्यादि ॥७॥ 14भावादन्ययाभावो विभावोऽपि महद्यया । नानादेशादिकर्मोपाधिर्यतो घटते कथम् ॥८॥ भावार्थः स्वभावसे अन्यथा भावरूप विभाग भी महाव्यथारूप है । क्योंकि इस विभाव स्वभावके विना जीवके नाना देशकाल आदिसे उत्पन्न कर्मोपाधि कैसे घटित हो सकती है ? अर्थात् नहीं घटित हो सकती ॥ ८॥ sho ·દ્રવ્યાનુયોતિબા [ ૨૦૨ ચાલ્યા | માવા ચોથામાવ સ વિભાવસ્વભાવ. પથ્થરે I હતિ મદર્દયથાવ અતિ ! પતજ વિમાવ4માવસ્થા જળ વિના ગીવર્ય નાનાશાદ્ધમાધિ. ૧ર્થ પરત ! નાનાશાઈનિયતા- અછાવિવિપાર્નાિવસ્થાના મુખ્યતે | તત પાધિ વયોધ્યાનાવિવિ માવસ્વભાવ હતિ ૮ વારા નિમાવસે નો દ્રવજી અન્વધામા હૈ ઈસ વિમાવસ્વભાવ જેતે હૈં તો ચહુ તો મહેં ન્યાધિ હાતા હૈ. શ્રી રૂક્ષ વિભાવરમાવ પીર 7 રને નવ નાનારાદિ પાધિ જૈસે વન સતી હૈ? તાત્પર્ય યહ વિ વિભાવ વાવ સ્વીાર વિના નિયત ફેરા શૌર ૪ બાવિ સંવર્ધીરે વિપાછીમૂત (ઈ देनमें अभिमुख ) जो कर्म हैं उन कोरू५ जो उपाधि વહુ લીવ સાચ નહીં ૦ સી. ફક્ત જાળસે કવાધિસંયો ચોરય અનાદિ વિભાવ-વિસાવ મ માનના જય હૈ ! ૮ શુદ્ધો માવઃ વનમન્યaોપાધિઃ કૃતઃ | શુદ્ધ વિના જ મુરિઝા વિના શુદ્ધર નેપતા હ ! માવા વ૮ નિનસ્વરૂપ માત્રો ની સ્થિતિ હૈ વ શુદ્ધમાવ હૈ શૌર ઉપાધિ ત્પન્ન ફુબા અશુદ્ધ મા હૈ શુદ્ધ ભાવ વિના મુક્ટ્રિ નહીં હોતી શૌર અશુદ્ધ ભાવ વિના નીવ મા વન નન્હીં હોતા હૈ છે ? જાવ્ય | વેવત્વ શુદ્ધો માવ, ઉપાધિમાવહતાન્તમાંવપરિતરવું શુદ્ધન્ડમાવત્વમ ! બન્યોબુદ્ધમાન પાધિ, વિનિતાહિમવૈવરિજનનોur greaમાવતા | વ શુદ્વમાવા- વારત્વ = શિરે તવા ગુરુને ધરતે, પુનrgઢમાવાવ ન જાને તો મનેપો પડે ! બતાવ શુદ્ધત્વમાવસ્ય વાવશુદ્ધતા ન ધાવશુદ્ધત્વમાવસ્યાવિ agઢતા પા ા ઈમેક્રાન્તાહિક નિરસ્યોમયજ્વમાવઠ્ઠીરને જ મિપિ દુષણ મ મ ૧ / વાલ્યા વરુપના ન હૈ વહું શુદ્ધમાન હૈ અર્થાત્ પાધિમાવસે દ્વિત વજ દ્રવ્ય અન્તત માવા નો પરિણામ હૈ વહું શુદ્ધ સ્વમાન હૈ પર ફુલસે ન્ય શુદ્ધ માવ હૈ! વદ્ પાધિસે હત્પન્ન હોતા હૈ. અર્થાત્ પાધિ અન્ન નો વાઘમાવ હૈ કસ વાહ્ય માવજે પરિણમનહપ યોગ્યતા હૈ વહી અશુદ્ધ સ્વભાવ હૈ. બવ રે શુદ્ધ માવા વીર શ તો મુક્ટ્રિ નહીં દો સવહતી હૈ કૌર યદ્ધિ અશુદ્ધ રમાવશો નહી माने तो जीव के कोका संबन्ध नहीं बनता है। इसी कारणसे शुद्ध स्वभावके नो कमी બંશુદ્ધતા નહીં હોતી હૈ શૌર અશુદ્ધ રમાવશે સ્મી શુદ્ધતા નહીં હોતી! ફલ બાર પાન્તવાર બાવિજ વંદન શુદ્ધ બૌદ ફેન હોને સ્વમા માનનેમેં જોઈ દૂષણ નહીં હૈ ૧૨ I અશુદ્ધ ૨૭ ·sto હૈ ૨૨૦ ] શ્રીમદુરાન વન્દ્રનૈનરામમાહાયામ્ પુત્ર નિશ્ચિત માવા પરત્ર વોરવયેતે ! સાવરિતકમાવઃ સ વિનન નો ફરજ્ઞતા ૫ ૧૦ છે માવાઈ રૂ સ્થાનને નિશ્ચિત નો માવ वह દૂસરે સ્થાન પવારમેં ઢાયા નાતા હૈ . તીજો પવરિત માવ છતે હૈં. ફસ વિના પરા જ્ઞાન નહીં દો લત || ૨૦ || શ્રાવ્ય | ફત્ર નિશ્ચિતો માવ. નિયમિત સ્થાનW માવસ્ય પરસ્થાનોપવરબેન પવરતિસ્વમાવતા વાસે વષરિતવમાવો ય નાયિતેતા વપરવ્યવસાયિજ્ઞાનવાનાભા મુિ ધ્યતે I હતો જ્ઞાનસ્ય વિષયત્વ ત્વનુપરવરિત મેવાસે ! મથ ઘરવિષયત્વ તુ નરપેક્ષા પ્રતીય માનવ, તથા પરનિતિ- સવનોપરિતાસ્તિ ! મુપરતસ્વમાવતા દિકારાપ્તિ ૨૦ / ચાત્યાર્થ નો માવ જ સ્થાનને નિશ્ચિત હૈ અર્થાત નિત સ્વમાની સત્તા પ્રશ્ન પવાર્થને નિયમસે વસ સ્વમાવા નવ અન્ય સ્થાન પવાર (શાપોપ) શરતે હૈં તન રસો વપર્વરિત વનવતા ને નાતી હૈ કસ sqવરિત સ્વમાવો યતિ નહીં સ્વીકાર કરે તો માત્મા શપને શૌર પર(વોનો) વિષયને વ્યવસાયાત્મ જ્ઞાના ધાર यह कैसे ! નાવે ? इस જાણે यह સિદ્ધ સુબા વિરુ જ્ઞાન હવવિષયત્ન કર્યા અપના નો જ્ઞાન હૈ વદ તે અનુપરત ( પગારરહિત ) હી હૈ ધીર પરની અપેક્ષા નો નાનત્તા વ૬ પરનિરૂપિત સંવસે પવરિત હૈ બૌર ફલ બજાર નો પવરિત સ્વમાન હૈ वह વો પ્રારા હૈ. યહી લાકે મેં ફતે હૈં ૨૦ || વર્ષનઃ સન્નતી નૂતનાવયોઃ નન્નોરા દિતીયોપિ સિદ્ધક્ય વિમાસાનઃ | ૧૧ | માવા- પ વનનિત પરિતમાન હૈ કી દૂલા સન પવરિતમાન હૈ ! નોં મૂર્તિ તથા વેતન માવે હોતે હૈં ઔર અર્થે મે તો સંસારી નીવ હોતા હૈ ઔર દૂસરા નિર્મષ્ઠ માત્મા ધાર સિદ્ધ નીવો હોતા હૈ # ૨ માલ્યા ! નંગ પણ સદ્ગો feતીય પત દી મેવો મૂર્તા વેતનમાવયો ત. તત્ર પુરવદ્ધહ્ય કામિનો ભૂત્વમસ્તિ ! બી વાતત્વમસ્તિ તત્ત, યનીવધે ધ્યતે પ્રથમ હર તુ ગૌવંઠ્ઠી તિ ન્યાયાનુસાળનો પવરિતોતિ બંનનિતત્વો . તદ્માવજ યાનિતોપરિતવમાવત્વ તનન્તદ્ધિતીયોડપિ સહગોપરિતત્વમાવો સિદ્ધા નિર્માસ્ય ! પરજ્ઞત્વ તત્ર વિમવિ પવિગત તન્ન ધાતુ છે તદુમાવારસૂત્રે “બલખેલ્સ વવદ્દારો જ વિના મુળ વાર્દિ નાયત્તિત્તિ” વમેતે ડરા સ્વભાવ નિયત વ્યવૃત્તય. સન્નીતિ ૨૨ છે ચાલ્યા પ્રથમ ઉપવરિત માવ સે કત્પન્ન હોતા હૈ કૌર દ્વિતીય ૩પ- રિતનાવ સત્ર (વામા4િ) હૈ दोनों उपचारित भावके भेद मूर्त और अचेतनके હું ·जानना वह દ્રવ્યાનુયોાતળા [२११ विषयमें होते हैं। उनमें पुद्गलसे संबद्ध प्राणीके मूतत्व और अचेतनत्व भी है और इसीलिये प्रथम उपचरित माप जीवके है। और यह कर्भजनित होनेसे "गोहीक" "4ह बोझा ढोनेवाला गौ (पशु) है" इस न्यायके अनुसार उपचरित है । इसलिये यहां, जो कर्मजनित उपचरित स्वभावता है सो जायके कही गई है। और दूसरा जो सह- जोपचरित स्वभाव है पह निर्मल (कर्माहित ) सिद्ध जीवके है । सिद्धोंमें परका जो किसी कर्मकी उपाधिसे है ऐसा जो कहो तो वह ठीक नहीं है । क्योंकि आचाराङ्ग सूत्रमें कहा है कि, “कमर हित जीवके व्यवहार नहीं रहता है, क्योंकि उपाधि जो है सो कमसे होती है" । इस प्रकार ये दश १० स्वभाव पूर्वोक्त चेतनत्व आदि नियत द्रन्यवृत्ति हैं ॥ ११ ॥ લો વશ વિશે સ્વમાવાવશતિઃ | सर्व पुदगलजीवानां पञ्चदशाप्यनेहसः ॥ १२ ॥ भावार्थः ये दश स्वभाव और पूर्वकथित सत्तादि एकादश ये सब मिलके २१ भाव पुद्गल और जीवके हैं और कालके पन्द्रह १५ स्वभाव हैं ।। १२ ।। व्याख्या । अभी दश स्वभावा पूर्वोक्ता एकादश स्वभावा उभये मिलिता एकविंशतिसख्या जायन्ते । स पुद्गलाना जीवाना च प्रत्येकमेकविशति स्वमापा भवन्ति । तथा अनेहस. कालद्रव्यस्य पञ्चदश भावा भवन्ति । मूलत एकविंशतिमावा. सन्ति । तम्य: निष्कास्यन्ते तदा ५चव अवशिष्यन्त । तानवातनपन व्याकरोति ॥ १२ ॥ व्याख्याय:-चेतनाव आदि ये दश स्वभाव तथा सत्ता आदि पूर्वकथित एकादश स्वभाव, दोनों मिलके इक्कीस २१ होते हैं । इनमें पुद्गलके इकोस भाव हैं और जीवके भी एकविंशति २१ भाव ही हैं। और कालके पन्द्रह स्वभाव हैं। आरंभसे जो इकोस માવ હૈં ઉનસે છે: માવ जब निकाले जाते हैं तो पन्द्रह वाकी बचते हैं। अब आगे लोकमे उन्हींका निरूपण करते हैं ।। १२ ।। प्रदेशानेकता चित्ता मूर्तता च विभावता । शुद्धताऽशुद्धता चेति षड् होनाः कालगोचरः ॥ १३ ॥ भावार्थः बहुप्रदेशत्व, तनाव, मूतव, विभावत्व, शुद्धत्व और अशुद्धत्व इन छह स्वभावोस रहित शेष पन्द्रह स्वभाव कालके हैं ॥ १३ ॥ व्याख्या । बहुप्रदेशस्वभाव १ चित्तेति चेतनस्वमाव २ मूततेति मूस्विभाव: ३ विमापता विमावस्वभाव ४ शुद्धता शुद्धस्वभाव ५ अशुद्धता अशुद्धस्वभाव ६ एते षडेकविशतिभ्यो निष्कास्यन्ते तदा पञ्चदश सर्व कालस्वभावा ॥ १३ ॥ વાત્યા વહુરાવાવ, વેતનામાવ, મૂવમાવ, વિભાવરવાવ, શુદ્ધસ્વભાવ ૌર અશુદ્ધ સ્વભાવ छह भाव जब इकोसमेंसे निकालते हैं तो पन्द्रह रहते हैं, ये सब पन्द्रह स्वभाव फालके हैं ।। १३ ।। षट् । ये ·- २१२ ] श्रीमद्राजचन्द्र जैनशाखमालायाम् आदिमन समायुक्ता धर्मादीनां तु षोडश । रवभावाः संभवन्त्येव पूर्वोत्तानां प्रसंगतः ॥ १४ ॥ માવા નિ દુહ છ વમવોંસે પ્રથમ તો વદુરસ્વમાવ હૈ કસ सहित धर्म, अधर्म और आकाश द्र०यके सोलह सोलह स्वभाव होते हैं। क्योंकि ऐसा पहले कह आये हैं ॥१४॥ ધ્યાહ્યા બાવિમેન વઘુકશસ્વમાન સમાયુpl अन्यपचवजितास्तदा षोडश स्वभावाः धर्माधर्माकाशास्तिकायाना भवन्ति । यत “एकविशति भावा स्युर्जीवपुद्गलयोर्मता. । स्युर्जीवपुद्गल योर्मता.। धर्मादीनां षोडश स्यु काले पञ्चदश स्मृता " इत्यादि ।।१४।। વ્યાવ્યા. નવ માવ નિજા હુણ છઠ્ઠ માવોમૈસે કમ વહુરાસ્વમાવતે સદ્દિત और शेष पाँच भावास रहित हुए तो सब सोलह स्वभाव हुए। ये सोलह सोलह स्वभाव धर्मास्तिकायके, अधर्मास्तिकायके और आकाशास्तिकायके होते हैं । क्योंकि “जीव और पुद्गल २१ भाव हैं, धर्म, अधर्म, आकाश द्रव्य सोलह सोलह भाव हैं; कालमें पन्द्रह भाव माने गये हैं । ऐसा पूर्वपा० है ॥ १४ ॥ एवं प्रमाणस्य नयस्य बोधादिमायभावान्परिभाव्य चित्ते। आता माम्भोजप्रसतिलब्धमानन्दरूपं परमं श्रयन्ताम् ॥ १५॥ भावार्यः हे भन्यजीवो ! इस प्रकार प्रमाण तथा नयके ज्ञानसे इन स्वभावाको चित्तमे विचारके श्रीजिनेन्द्र के चरणकमलोंके प्रसादसे प्राप्त जो आनन्दरूप शान है उसका आश्रय करो ॥ १५॥ ध्यास्या । अनया दिशा प्रमाणस्य (१५२०५वसायिज्ञानस्य, नयस्य प्रमाणेन निर्णीतार्थस्यकाश- प्रतिपादकवचनं नयस्तस्य, बोपादनुभवादिमान स्वभावान् पित्त मनसि परिभाब्य पर्यालीन्यासस्य श्रीजिनस्य कमी पादो तावाम्भोज कमलं तस्य प्रसत्या प्रसादेन ल० प्राप्तमानन्दरूप स्वानुभवरूप परम सीन प्रयता सेवन्तामिति । मोजेति सन्दर्भक नामानि ॥ १५ ॥ इति द्रव्यानुयोगतकणाव्यात्याया कृतिश्रीभोजसागरनिमिताया द्वादशोऽध्यायः ॥ १२॥ व्याख्यार्थः भो भन्यजनो । इस प्रकार अपने तथा परके व्यवसायात्मक ज्ञानरूप प्रमाणके और प्रमाणसे निश्चित अर्यके एक अंशके प्रति मादक वचनरूप नयके अनुभवसे इन स्वभावोंको मनमे विचार कर, श्रीजिनेन्द्र के चरणरूर कमलके प्रसादसे प्राप्त जो अपने अनुभवरूप ज्ञान है उसका सेवन करो । यहां "भोज" यह श्लेषसे ग्रंयकारका नाम भी है ।। १५॥ इति श्रीठाकुरप्रमादशास्त्रिविरचितमापानुवादसमलवाया द्रव्यानुयोग- तकणार्या द्वादशोऽध्याय. ।। १२ ।।

·દ્રવ્યાનુયોજીત [२१३ બચાવ માવાના નિરવનમાહ ! બવ ફલ ત્રયોદરા અધ્યાયને સ્વમાવા દષ્ટાન્ત ફતે હૈં હિતમામ કાનાતઃ સ્વદ્રવ્યાવિહે નયે પ્રહિવત્વેન્યદ્રવ્યોમાં નાસ્વિમવિ ફંતિઃ भावार्थः वद्रव्यादिग्राहक द्रव्यार्थिक नबसे अस्तित्वमाप कहा गया है और परpળ્યારિકા દ્રવ્યો નયણે નાસ્તિત્વમાવ હા પાયા હૈ ? વ્યાક્યા ! સ્વળ્યાવિહે નયે ટ્રાનયમતે દ્રવ્યોનામસ્તિત્વમાત્ર બામ્નાત: કથિત. તથા હિતો નાસ્તિત્વમવડત, બન્ધદ્રવ્યના परद्रव्यादिग्राहकद्रव्यर्थिकनये हारत फथित. ।२। સત્ત જ “સર્વસ્તિત્વવેગ પકડ્યેળ નાતિ ” gતિ વવનાનું છે ? ચાલ્યાર્થ–પને દબ્ધ ક્ષેત્ર વિશે પ્રહણ નેવાકે કન્યા ના મત દ્રો અસ્તિત્વ માવ હા પાયા હૈ શ તથા અન્ય દ્રવ્યો પ્રબ જાનેવાકે પદ્રવ્યાધિ- પ્રાહ વ્યાર્થિવનય મત દ્રવ્યો દૂત! નાસ્તિત્વમાવ હા પાયી હૈ ારા પેલા બન્યત્ર વજન મી હા દુલા હૈ વિ “અપને ઉપસે લવ બીર પદ્રવ્યસે સવ નાસ્તિ નહીં ) ग्राहकत्व હત્પાધ્યાયીત્વે નિત્ય: સત્તસમાધિતઃ પર્યાયાધજે વો િથોડનિત્યસ્વભાવ પરા માવાર્થ उत्पाद લૌન વ્યથજી Tળતા મેં સત્તા પ્રા દ્રવ્યાચિન સહિત નિત્યસ્વમાન હૈ : સત્પાત તથા વય ગ્રાહપર્યાયાર્થિ નમેં નિત્ય સ્વભાવ હૈ, પેલા નાનનો દિયે છે ૨ વ્યાહ્યા I તથા સામાધિત સત્તાધીશનયયુન્હો નિત્ય નિધત્વમાય: તે. લ્મિન્સલ્યુપાવ્યાત્વે ધરતી 1 પર્યાનય અત્યાવશ્વયા મવતિ તન્મતે નિત્યસ્વમાવા, શ્ચિાર્યાયવનય કાવ્યયા િમવનિત્યસ્વભાવ સ્થાતિ ભાવાર્થ બૌર અત્યાર તથા વ્યયી પૌગતા હોનેપર સત્તા प्राहक નો દ્રસ્થાને નય હૈ ઉસસે સુ નિત્યસ્વભાવ તીસરી હાં ગયા હૈ. રૂ. થી પચા- र्थिक नय उत्पाद और व्ययका ग्राहक होता है इसलिये उसके मन में अनित्य स्वभाव ४ હૈ. તાત્પર્ય એહ વિ રાવ તથા વચલી બધાનતા હોનેપર સત્તબાહ દ્રવ્યાર્થિ નય મત નિત્ય માંવ હૈ ઔર સત્તાઘgવ દ્રાર્થિત નો જબધાનતા તત્પત્તિ तथा नाशका ग्राहक जो पर्यायार्थिक नय है इसके मतसे चौथा अनित्य-स्वभाव होता है ।।२।। (૨) ત્રિષ્યતિ પુસ્તષ્વયમેવ પાય | ·२१४ ] શ્રીમદ્રાજ્ઞવન્દ્રનૈનાબમાછાયામ્ भेदसंकल्पनामुक्त एकरभाव आहितः । अन्वयद्रव्याथिके चानेकद्रव्ययभावकः ॥३॥ માવા મેજી છત્પના रहित द्रव्याथिकनयको अपेक्षासे प्रन्यका एकत्वमा कहा गया है और अन्वय द्रव्यार्थिक नयकी अपेक्षासे अनेक स्वभाव माने गये हैं ॥शा प्याख्या । भेदकल्पनारहित शुद्रव्याथिकनये भेदकल्पनामुक्त एकस्वभाव. कथित: ५ अन्वयद्रव्या. पिनयनेकद्रश्यस्वभावोऽनेकस्व मावः ६ इत्यर्थः । कालान्वये सत्ताग्राहको देशान्वये चान्वयग्राहको नय. प्रवति इति ॥३॥ व्याख्यायः भेदको कल्पनासे रहित शुद्ध ( सत्तामात्रके प्राइक ) द्रव्यार्थिक नयकी अपेक्षासे द्र०यका एक स्वभाव (५) कहा गया है तथा भेदकल्पनासहित अन्वय द्रव्यार्थिक नयकी अपेक्षामे द्र०यका अनेक स्वभाव (६) भी कहा गया है। तात्पर्य यह कि नहीं पदार्थमे कालका अन्वय होता है वहा तो सत्ताका ग्राहक द्रव्यार्थिक नय प्रवृत्त होता है और देश अन्वयमें अन्वयत्राहक द्रव्यार्थिक नय प्रवृत्त होता है ॥३॥ सद्भूतव्यवहारा-4 गुणगुण्यादिभेदता। भेदकल्पनराहित्ये तस्याभेदः प्रकीतितः ॥४॥ માવાર્થ સમૂત જવાર, નયને गुण गुणी आदिके भेदस्वभावता होती है और भेदकल्पनाकी शून्यतादशामें गुणादिका अभेद कहा गया है ॥ ४ ॥ व्याख्या । समूतव्यवहाराच सद्भूतव्यवहार नयाद् गुणगुण्यादिभेदता । गुणगुणिनो , पर्यायपायिनी., कारककारकिनोमदस्वभाव. सप्तम । भेदकल्पनराहित्ये भेदकल्पनारहितशुद्धद्रव्यार्थिनयमतेऽभेद' स्वभाव. कातित । य कल्प्यमानस्यान्तनिगीर्णत्वेन ग्रहस्तकस्व मावो यया पटोऽयमिति, यत्र विषयविषय गोवैविक्त्येन प्रहस्तत्राभेदस्वभावो नीलो घट इति । सारोपाध्यवसायोनिस्तत्वार्थमय प्रकारभेदः । अयोजनपत्यो तु ते यहच्छानिमित्तकावे स्वभावभेदसाधक । इति परमार्थ. ॥४॥ વાધ્યાર્થ સદ્ભૂતવ્યવહાર નયણે મુળ મુળી, પર્યાય ર્થાયી થી હાર છવાના મે માત્ર હૈ કૌર વધુ મેર વસાવ सप्तम है । ७। और भेदकल्पनारहित शुद्ध द्रव्याथिक नय नतमें तो अभेद स्वभाव कहा गया है । ८। जहापर कल्पनीय पदार्थ निगीस्वभाव है. अर्थात् जहां करायमान वस्तु नहीं भासता है, वहांपर एक स्वभाव अर्थात् अभेद स्वभाव है। जैसे "अयं घटः" यह घडा है" यहां यह नहीं जनाया गया कि यह घट नील है पा पीत नील है वा पीत है; इसलिये चटपद सेहो उसका रूप विषय निगल लिया गया है । और जहापर विषय और विषयोका पृयक २ भान ( ग्रहण ) होता है, पदापर अभेद स्वभाव है | जैसे "नील: ५८:" "नीला घट" यहॉपर सारोपा तथा साध्य यथा कार- ·દ્રવ્યાનુયોના [ ૨૬ સાના નિરૂઢા રબારે ય બજાર મે હૈ ા ીર મહેનનવતી મારે તયા સાધવલાના ક્ષણા તો દાનિમિત્તરે વાવમેઢસધિજ હૈયહું યહાંપર માવાઈ હૈ | ક | પરમખાવા તુ મવામી પર્યયો શુદ્ધાંશુદ્ધ તતક્ઝો વંતામાતાના મૃત શા માવા પરમાવાદવા નો મતમે મળે તથા કમજ સ્વભાવ હૈ ઔર રવમા તથા અશુદ્ધ સ્વભાવ મ પરમાવ શાહ નયછે મતલે ફી હૈ તથા વેતન સ્વમાવ શાત્મા મન વાચા રે ૫ | બાલ્યા | મધ્યામવ્યો સ્વમાની પૂરકમાવા નો મત મળ્યતાઈમાવો નિરૂપિતોડસ્તિ, મતાસ્વમાવ ડસ્પwદ્ધમાલય તથા કરમમાવસ્ય સાઘારણ્યતિ | તોત્રાતિનાસ્તિત્વમાવવવ સ્વપ- પદ્રવ્યાવિધાનો, પ્રવૃત્તિને વેત તથા ગુઢાશુદ્ધત્વમાવો તૂ રેયો I થી પૂર્વ પરમાવાયે તદ૬ યાવિતિ તથા વતી રેતનāમાવ બામેન બારામર્શ સ્મૃત ના વામ , સભા કારઃ વેતન પતિ | ! ૨૦. ૨ ૨ / ૨૩ || ભાવાર્થ વરમમા બાદ નયી અપેક્ષા મંચ માવ તથા મળ્યું સ્વમાન મા- નને જોય શું . મન્યતા વમા પૂર્વ બાળમે સાથે હું ગૌર મળ્યતા સ્વભાવ અત્પન્ન સ્વમા તથા પરમ માવ સાધારણતા હૈ રૂદિયે ચહપ અતિ જાતિ મા સમાન સ્વકીય તથા પલીય દ્રવ્યા પ્રદિ નયી પ્રવૃત્તિ નહીં હોતી હૈ અર્થાત તૈણે બસ્તિ વાવ સ્વદ્રવાહિકા નયસે ઔર નાસ્તિવમાંવ પરદન્યાવિકાદ્દ નવી અપેક્ષા માનો યા હૈ, યદ્દ વાત યાં નહીં હૈ. ઔર શુદ્ધ તથા અશુદ્ધ વસાવ નૈસે પૂર્વ બાળમેં વધુ બાવે હૈં વૈસે યહા મી સમશને વાહિયે. લૌર વેતન સ્વમાન દેવજી નીવ હી હૈ, અન્ય દૂર નહીં ! વષિ નો સંસારી હૈ વહ વેતન હૈ ફક્ત બજાર ફૂલ વર્ષે મન્ય 3 મૈન્ય ૬૦ શુદ્ધ ૨૨ અશુદ્ધ ૧૨ સૌર વેતન શરૂ ફન ૧ માવા વન જિવા પાયા હૈ છે જ છે મત જૈતન્યાદ્વિપ થયન્નાદું ! બવ ચેતનતા બાવિ સ્વરૂપ તે દુખ રોઇ પતે હૈં. અધૂતવ્યવહારાજનો મંતના ! પરમવિહવે તારેતનધર્મતાં દા માવાર્થ–સમૂતળંવહાર નયણે કર્મ તથા નોર્મ ફી રેતના વ્યવ- હાર હોતા હૈ કૌર પરમાવાદ નયમેં હર હર્મ નોર્માનિત વેતન વસાવ રેતન ધમપના હૈ || ૬ || यमद्भूतव्यवहारादमद्भूतम्यवहारनयारकर्मनोकमणो कर्माणि સિનિ નોર્માણિ મનોવશ્વનાથાભાનિ તતો દ્વન્દ્રતયોદેવ વિશ્વેતનવમાવ, स्यात, રેર- व्याख्या પાવર ·२१६ ] મદુરાન વન્દ્રનાઅમાત્રાવા नसंयोगकृत्पर्यायवास्ति । तत ३६ शरीरमावश्यक जानामीत्यादिव्यवहारोऽत एप भवति मृतं दहतीतियतु । पुन ५रममावाहकनये तस्य कमनोकर्म जनित वेतनस्वभावस्याचेतनधर्मता अचेतनस्वभावत्व, यया धूतमनुष्ण- मित्यादिवत् ॥६॥ व्याख्यार्थः असमूतव्यवहार नबसे ज्ञानावरण आदि कर्म और मन, वचन, फायरू५ नोकर्म इन दोनोंमें चेतन स्वभाव है, क्योंकि कर्म और नोकर्म इन दोनों में चेतनके संयोगसे किया हुआ पर्याय है । इसो कारण उस चेतनसंयोगपर्यायसे 'मृतकको भस्म करता है। इस व्यवहारकी भांति इस गरीरको मैं आवश्यक ( जरूरी) जानता हू' इत्यादि व्यवहार होता है । और परमभावनाहक नयके मतमें तो उस कर्म तथा नोकर्मसे उत्पन्न चेतन भावके अपेतन स्वभावपना है, जैसे 'अनुष्ण ( ठंढ़ा ) घृत इत्यादिकी भाति ॥ ६॥ સતવારે નીવાવેતનધર્મતા | परमभावग्राहके मूर्तनोकर्मकर्मता ॥७॥ भावार्थः असमूतव्यवहार नयसे जीवमे अचेतनस्वभावता है और परममावग्राहक नयमें नोकर्म तथा कर्म मूत्त हैं ॥७॥ व्याख्या । सद्भूतव्यवहारनये जोवतीति जीवस्तस्याचेतनधर्मस्तस्य मावो जीवाचेतनधमंतास्ति। अतएव जहोऽयमचेतनोऽयमित्यादिव्यवहारोऽस्ति । एतेनानुमिनोमि जानामीति प्रतीत्या विलक्षणाज्ञानसिद्धि- शान्तिनामपास्ता, सद्भूतव्यवहारनयग्राह्य गाचेतनस्व मावेनैव तदुपाते । अय परममावग्राहकनये मूर्ता नोकर्मकर्मता मूतनीकर्मकर्मता व । कमनोकर्मणोमूस्विभावोऽस्तीत्यर्थः ॥ ८ ॥ व्याख्या:-असद्भूतव्यवहार नयके मतसे जो प्राण धारण करता है वह जीव है। उसके अचेतनधर्मपना जो जीवाचेतनवर्मता वह है अर्थात् जीव अचेतन स्वभावका धारक है । इस अचेतन स्वभावके माननेसे ही यह जीव अचेतन है, जड़ है इत्यादि व्यव- हार होता है । इससे "मैं अनुमान करता हूं, जानता हूँ, इत्यादि प्रतीति ( अनुभव ) से विलक्षण ( अनिर्वचनीय ) अनानकी सिद्धि होती है" इस वेदान्तियों के कथनका खंडन हुआ, क्योंकि असमूतन्यवहार नयसे ग्रहण करनेयोग्य जो अचेतन स्वभाव है अपेतन स्वभावसे ही उस अानकी सिद्धि हो जाती है । और परमभावप्राहक नयसे मूर्त ऐसी नोकर्मकर्मता पीती है अर्थात् कर्म तथा नोकर्मके भूर्त स्वभाव हैं ॥७॥ असद्भूतव्यवहारे जीवमूत्वमिष्यते । परमे पुद्गलं हित्वा द्रव्यामूर्तत्वमाहितम् ॥८॥ भावार्थः असमृतव्यवहारनयके मतमे जीव मूर्त स्वभावका भी धारक है और नयमे पुद्गलको છોજ સવ દ્રવ્યો અમૂર્તવમાવવા સ્થાપિત વિશે आई है ॥८॥ परममावप्राहक ·દ્રવ્યાનુયોત વળા [ २१७ व्याख्या । सद्भूतम्यवहारे जीवमूतत्वमपि जीवस्य मूर्तत्व जीवमूर्तस्वभाव इष्यत । अतएव समामा श्यते, अमुमात्मान पश्यामीति व्यवहारोऽस्ति । तथानेन स्वमावेन "तो च पयप्रभवासुपूज्यो" इत्यादि वचनानि सन्ति । अथ च ५२मभावग्राहकनये पुद्गलद्रव्यं विना द्रव्याणाममूर्तत्व द्रव्यामूर्तत्वमाहित स्थापितम् । अयानि सर्वाग्यपि द्रव्याण्यभूस्विभावन्तीत्यर्थ ॥ ८॥ व्याख्यार्थः-असद्भूत०यवहार नयके मतमें जीवका भी मूर्त स्वभाव माना गया । इसीसे 'यह आत्मा देख पढता है, इस आत्माको में देखता हूँ' इत्यादि व्यवहार होता है; और "श्रीपद्मप्रभ तथा श्रीवासुपूज्य ये दोनों तोयंकर रक्त (लाल) वर्ण के धारक हैं" इत्यादि वचन हैं। तथा परमभावग्राहक नयकी अपेक्षासे पुद्गलद्रव्यके विना द्रव्योंके अमूर्तस्वभाव रखा गया है अर्थात् पुद्गलद्र०के सिवाय अन्य सब द्रव्य अमूर्त स्वभावके धारक हैं। यह अर्थ है ॥ ८॥ उपचारात्पुद्गलेऽपि नास्त्यमूर्तरमावता । व्यवलियतेनुगमात्तदेव चोपचर्यते ॥६॥ भावार्थः पुद्गलमें उपचार से भी अमूर्तस्वभावता नहीं है, क्योंकि अनुमसे जिसका व्यवहार होता है उसी भावका उपचार भी होता है ।॥९॥ व्यास्या ! उपचारात्पुद्गलद्रव्येऽभूतस्वमावता नास्ति । यतश्चेतनसयोगेन देहादी यथा चेतनत्वमुपचयंते तथवामूर्तत्व नोपपर्यते । तस्मादम नव्यवहारदपि पुद्गलस्यामूर्तस्व मावे ! न कथनीय । प्रत्यासत्तिदोषणामूपि तय कय नोपचरितव्यमिति तदेवोपादयन्नाह । व्यवह्नितेऽनुगमायदेशानुगमादेप- बन्योपाद्भावत्वं व्यवह्रियते तदेवोपपर्यते परन्तु सर्वधर्मस्योपचारो न स्यात्तथापाले सति निमित्तानुसरण- मनु निमित्तमनुसृत्यारोप इति न्यायो नाश्रयणीय इति भावः ॥ ६ ॥ व्याख्यायः उपचारद्वारा भी पुद्गल द्रव्यमें अमूर्तस्वभावता नहीं है । इसीसे पतनके संयोगसे जैसे देह आदिमें चेतनका उपचार किया जाता है उसी प्रकार अमूक संयोगसे देहमें अमूर्सका उपचार नहीं होता है । इस कारणसे असद्भूतव्यवहार नयसे भी पुद्गल द्र०यका अमूर्त स्वभाव है ऐसा कथन नहीं करना चाहिये । अब प्रत्या- सत्ति दोपसे वहांपर अमूर्तताका उपचार क्यों नहीं करना चाहिये इसीका उपादान करते हुए "यवलियतेऽनुगमाद" इत्यादि-उत्तराखसे कहते हैं कि अनुगम अर्थात् एकसयध- दोषसे जिस भावका व्यवहार होता है उसी भावका उपचार भी होता है परन्तु सर्वथा सर्व धर्मके अभावमें सब धर्मका उपचार नहीं होता । ओर इससे यह सिद्ध हुआ कि जहा आरोप करना हो वहाँ आरोपके निमित्तका अनुसरण करना चाहिये । और आरोप करके पश्चात् निमित्तको अनुसरण करना इस न्यायको नहीं धारण करना चाहिये । यह भाव है ॥९॥ २८ ·૨૨૮ ] શ્રીમદ્વાન વન્દ્રનૈનશાસ્ત્રમાછીયામ્ અશેષોડતુતઃ સંમતો હિ કાશિતઃ | થથાલુપયોÈવો ન વાવવત્યવંશgય છે ૧૦ ભાવાર્થ યદુ સંપૂર્ણ નીવ હુક્કાજી અનુાત સંવ સંમતિ પ્રાશિત હૈ, વર્ષો નૈસે દુધ શૌર ગઢ પ્રત્યે વિરોષ વિના મે નહીં હો સક્ષતા, વૈસેલ્ફી રૂના મી મે નદી દ્દો સ%તા || ૨૦ || બાહ્ય | ફ્રીત નિશ્ચિતમ | યમમિકાય. બનુ તાત્યન્તવર્ષ સડવ્યર્થ સમતી પ્રકાશિત કથા સ્વાનુમતત્વે દૃષ્ટાતમીઠું ! અમ્લપો ક્ષીરની રયીવો વિમાનt gવત્વમતિ તાવાસ્તિ લાવવત્ય- વૈશિષ્ટધમત્ત્વવિરોષપર્યન્ત યાવતુ ! અત્યવિરોષે शुद्धपुद्गला जीवलक्षणेन पृथक શિયન્ત યથા નહારિકા- દિવળાંનcqન્નારીરાજ્ઞનધનીચે પ્રવેશ મારા મિત્ર કૃતિ ! ત્ર જાથા “મનુષ્યાનુગાવાઈ હમવત વર્જિવિમયણનુર | બહુ દુનિયાળ નાવર જીવલેણ પળાય . ?” ફલ્ય યયતા યદ્ધિ મૂતા પુલાવ્યવિમાનજ્યવિરોષોતિ તવા તસ્યા ઉપનાર લાભદ્રગ્ધા વર્ષે મત | થ = ચંદ્યત્ર વિરોષો- નરિત તો ચાનુંમનેનામૂર્તતાય પવાર પુતદ્રવ્ય થ મહત્યાહૂ પાવડ્વવત છે તો શા નિરાવિષે તપાવયન્નાઈ | ૨૦ | વાચાર્ય અમિબાઈ વધુ હૈ જિ નિશ્ચયપણે નાત અર્થાત અત્યન્ત સંવત્થરૂપ સવ અર્થ સંમતિએ પ્રતિ વિયા પાયા હૈ. લવ યથા ફત્યાતિ છત્તરાદ્ધસે મનુષતતા દષ્ટાન્ત બઢ઼તે હૈં ઐસે મિત્રે દુખ ન લૌર દૂધ વિમા (મેર) નવત તિમ વિરોષ નહીં હોતા તવત નહીં હોતા હૈ, ફસી બહાર બન્ત વિરોષ ફી શુદ્ધ પુરું નીવકક્ષાએ पृथक વિષે નાતે હૈં માંવ યહ હૈ કિ મૈસે નઝ તથા દૂધ વિમા વતિમ વાહ બિયારણ વિરોષ અથવા પદાર્થવિજ્ઞાન વિરોષને હોતા હૈ, યેસેહી લીવરી મુવિરામ વિરોષને પુત્ર નીવસે વિમા હોતા હૈ. મૈસે વારિ વારિ વળા સિદ્ધ રારી બાવિસે જ્ઞાનધન વંત્યાત પ્રજા ધાર શાત્મા મિત્ર હૈ રસ વિષય અન્યત્ર માથા હી હૈ વિ “કૈસે દૂધ થર પાની અન્યવિરોષ પર્યાય ત મે નહીં હોતા હસી કાર પરસ્પર અનુતિ પદાર્થો મેર નહીં હોતા હૈ, વહુ ના જયુ હૈ” ફસ પ્રકાર નેવા ચવિ મૂપના પુરા ન્યો ગુદા વનેવાહી બન્નો વિરોષ હૈ તો પણ उपचार आत्मद्रव्य के साथ कैसे होवे । और यदि अन्त्य विशेष नहीं है तो जीव पुद्गलका પરપર બનામ નેસે તૈસે મૂતા પવાર માત્મદ્રથ સાથ હોતા હૈ જેસે દુર अमूर्तताका उपचार पुद्गल द्र०यके साथ क्यों न होगा ? ऐसी आशका किन्हींकी होती है, ફસ સ્ટિચે પણ સંજાણો દૂર કરીને કિ #હતે હૈં ? | ભૂતિયંત્રનમિશ્નતા ના તન્નાથભૂતા યત્રમબૂતાછૂતત્વ મૂલ્યનત્યં હિ તેવું ૧૧ ·द्रव्यानुयोगता [२१९ भावार्थः जहापर मूर्त स्वभाव तिरोहित नहीं है, पहॉपर अमूर्त स्वभाव है ही नहीं; और जहाँ आत्मद्रव्यमें कर्म है, वहाँ अमूर्तता तिरोहित नहीं है; किन्तु, वहाँपर मूर्तता अ.क्यरहित अनुगमसे है ॥११॥ व्याख्या । 47 पुद्गलद्रव्यस्य भूतिमूतिा अभिभूता नास्ति फितुर्भूताऽस्ति तत्रामूर्ततास्वभावो न भवति । अमूर्तता ह्यपुद्गलद्रव्यस्यान्त्यविशे५ । अथ च यत्रात्मद्रव्ये कर्म भवति न तत्रामूर्ततामि- મૂલાસ્તિ ! તવ પામૂર્તતા અનન્યાનુગામનનિતસાધારણમંer મવતિ | તથા રાજ્યોન્યાનુમાવરોડપ कपिदे किविकेनचित्कचिदभिभूयत इति यथागमव्यवहारमाश्रयणीयम् ॥ ११ ॥ व्याल्यार्थ:-जहाँ पुद्गलद्र०यका मूर्त स्वभाव अभिभूत (छिपा हुआ) नहीं है किन्तु उद्भूत (प्रकट ) है वहा अमूर्तता स्वभाव नहीं होता है। क्योंकि अमूर्तता पुद्गलसे भिन्न द्रज्यका अन्त्य विशे५ है । और जहाँ आत्मद्रव्यमे कर्म होता है वहां भी अभूर्तता अभि- भूत नहीं है । क्योंकि वहांपर अभूर्तता अन्त्यसे भिन्न अनुगमसे उत्पन्न साधारण धर्मरूप है । इस प्रकार पुद्गल तथा जीवद्र०के अनुगममे विशेषता न होनेपर भो कहीं कोई भाव किसीसे किसी प्रकार से अभिभूत होता है इस प्रकार शास्त्र के व्यवहारके अनुसार अंगीकार करना चाहिये ।। ११ ॥ L યજ્યો માવઃ પુનાવસ્થાપીત્યમત્ર વિનુષ્યતે असद्भूतनये तेन परोक्षोऽणुरमूर्तकः ॥ १२ ॥ भावार्थः पुद्गलका अ..य भाव भी इसी प्रकार यहां लुन हो जाता है; इसोसे असमूतनयके मतमे परोक्ष परमाणु अमूर्त माना गया है ॥ १२ ॥ व्याख्या । उपचारेणाप्यभूस्विभाव. पुद्गलस्य न स्यादिति कथयता मतेऽन्त्यो मा एकविशतितम स्वभाव पुद्गलस्य विलुप्तो भवति तदा पुन “एकविंशतिभावा स्युनीवपुद्गलयोर्मता." इत्येतद्वचनव्याघा- तापसिद्धान्तोऽपि जायते । अथ तच्छङ्कापनोदायाह असद्भूतव्यवहारनये तेन कारणेन य परोक्षः पुद्गलपरमाणुरस्ति तस्यामूर्तता कथिता । व्यावहारिकप्रत्यक्षागोचरत्वममूर्तत्व प्रमाणोपचरित भक्त स्वीक्रियत इत्यर्थ ॥१२॥ ज्याख्यार्थ. उपचारसे भी पुद्गल के अमूर्तस्वमाव नहीं होता ऐसा कहनेवालोंके भतमें पुद्गलका अन्तका भाव अर्थात् इकीसवाँ स्वभाव नष्ट हो जायगा और पुद्गलका जब अमूर्तस्वभाव नहीं रहेगा तब पूर्व प्रसंगमें जो ऐसा कहा है कि “पुद्गल तथा जीव इन दोनों में प्रत्येक एकविंशति २१ भाव हैं। इस वचनका व्याघात होनेसे मिद्धान्तकी भी हानि होती है । क्योंकि जब इकोसमेंसे एक अमूर्त स्वभाव निकल जायगा तब पुद्गल के बीस स्वभाव ही रहेंगे। इस प्रकार की शंकाको दूर करने के लिये कहते हैं कि इसी कारणसे असमूत व्यवहार नयमें जो परोक्ष पुद्गल परमाणु है उसके अमूर्तता कही -- ·૨૨૦ ] શ્રીમરાન વન્દ્રનૈનશામકાજામ પર્ફ હૈં તાત્પર્ય એ વિ વ્યવહારિવ પ્રત્યક્ષ અનોવર સાપ અમૂર્તમાન કાળસિદ્ધ પરિત મg(સ્થતિ) સ્વીઝાર ક્રિયા જાતા હૈ. ૧૨ ) પુરાણોથ વાળોરેશરમાવતા છે પરને પરદ્રસ્થ મેવા"નવનતઃ || ૧૩ ભાવાર્થ પરમ માવ બાદ નય મતસે છાપુ તથા પુદ્દા પરમાણુ પ્ર- પ્રામાવતા હૈ. સૌર અન્ય દ્રવ્યો સી મેવલ્પનાનિત શુદ્ધદ્રન્યાર્થિવ પરુ સ્વભાવ સ્ટાતા હૈ # ૨૩ | વૈશાલ્લી ! પુછપરમાળોત્તા વાતાળ પર રમાવાનય પ્રવેશદ્વમાવતા ધ્યતે | तथा परद्रव्यस्य कालपुद्गलवजितान्यद्रव्यस्य भेदकल्पनवर्जितः शुद्धद्रव्याथिक एकप्रदेशस्वभाव कथ्यते ॥ १३ ॥ ચાલ્યા પરમ માવ છે નયને પુત્પાઇ પરમાણુ તથા જે પુછી પખરા- स्वभावता कही गई है । तथा भेदकी कल्पनासे वर्जित शुद्ध द्रव्यार्थिक नयकी अपेक्षासे જાઇ શૌર પુકાઇ મી જબરાસ્વભાવ માયા હૈ છે ? / શુદ્ધ વ્યાધિન્ને પ્રવેશત્વ વિનાનુવા પુલવાળો સ્વમાંવવમુપવાળ તપુનઃ ૧૪ માવાર્થ શુદ્ધ દ્રવ્યાનયસે પરમાણુછો છોડ, સંપૂર્ણ દ્રા અનેરા- સ્વમાર હૈ ઔર પુરા થવુ તો બનેબરાર્ધમાવતા ૩પવાસે હૈ ૨૪ ધ્યાહ્યી ! શુદ્ધદ્રવ્ય મેહત્યનાલાપાશુવડ્યાવનડબુવા परमाणु વિના સવા દવ્યગામને પ્રવેશત્વમને પ્રવેશદ્મમાવ વધ્યતે | અન્ય યુવાનો દ્વાપરમાળોતીત્વમા- વર્વ મવિનુ યોગ્યતાત ! તતઃ ૩પવાળાને વાસ્વમવત્વ અધ્યતે | વનાળોદ્ધોધનારા રળતા રાતિ તતતસ્ય સર્વથાપિ રૂમાવો નાસ્તિ ૫ ૨૪૫ વાવ્યા વત્પના સાપેક્ષ શુદ્ધ વ્યાર્થિન સે પરમાણુ સિવાય અન્ય સવ દ્રવ્યો અને બરાસ્વમાવ હા પાયા હૈ. સૌર પુત્ર પરમાણુ શસ કનેક- સ્વમાન દોનેરી ચોધતા હૈ અર્થાત વહુ પુદ્દાપરમાણુ અને જાહેરમાવ સતા ફત જાણ ૪પવાર કરે અને રાસ્વમીવતા યન વિયા યા હૈ શૌર શાક વોર્ડ ઉપવાવાળવા નહીં હૈ ફલ દેતુસે વણ વદ્દ અને રામાવ સર્વથા ન્હ હૈ ! ૪ ૫ શુદ્ધાશુદ્ધવિદ્ધિ વિનાવાલય વસાવવાનું છે શુદ્ધ શુદ્ધસ્વભાવ ધુરશુદ્ધ શુદ્ધવનતાદ છે ૧૪ માવથ રબ્ધ, શુદ્ધગુદ્ધ દ્રવ્યના વિમા સ્વમવિજા વરોધ નો શુદ્ધ દ્રવ્યાર્થિનીને શુદ્ધ હવાવાંશી શૌર અશુદ્ધ દ્રષ્પાવ ની અશુદ્ધ મારી સ્થિતિ હૈં sho नामक ·કન્યાનુયોજીતળા [ ૨૨૨ બોલ્યા 1 સુદ્ધાશુદ્ધ નીનિ કળાનાથે - સમુન્દન વિમારાવિશ્વમાવાન્ વિદ્ધિ બાનહિ ! શુ શુદ્ધદ્રવ્યથાનવે શુદ્ધસ્વમવાનું નાનીfણ અશુદ્ધ શુદ્ધત્વ માવાન વાનીદ્ધિ શુદ્ધ શુદ્ધત્વમાવો યુરશુડગાવમાં વૃતિ યમ, ૫ ૨૬ થાક્યાર્થ–શુદ્ધાશુદ્ધ નામ દ્રવ્યાર્થિ લયમે સમસ્ત વિમાન વસાવજો નાનો શીર શુદ્ધ દ્રવ્યા નયને શુદ્ધ માવો નાનો તથા અશુદ્ધ દ્રવ્યાર્થિવ ન મેં બદ્ધ રમાવો નાનો ! માવાર્થ ચ હૈ વિ શુદ્ધ દ્રવ્યને શુદ્ધ મા તથા અશુદ્ધ ન્યાચિંગે અશુદ્ધ માવ ફોતે હૈં પેસા કાનનાં વાહિયે ? અસતવહીરાકુવારવાવે છે દતિ વમવવિજ્ઞાનં વ્ય શુમમિ છતાં ૧દા માવા બસમૂત ન્યવહાર નયણે પરિત માવ રહતે હૈં! પ્રવાર થાળ-મિઝાવી નવો સ્વભાવ વિજ્ઞાન ના વાહિયે રદ્દ છે ગાર્યો બસમૃતવદ્દારના કુપવારસ્વમાવI પવરિતત્વમાવા જ્ઞાતવ્યા | તીતિ સમાત ! સ્વભાવવિજ્ઞાન દ્વમાવનાથોનનાં મ કન્યા હિત માધુર્ણ જ્ઞાન છતા સમઝવતા વધ્યમિતિ દ્દા ચાલ્યાઃ : બસમૂરવાદાર ના અપેક્ષાસે સવ પવરિત માવો નાનના વાહિયે ! સૂત્ર કૃતિ રાબ અધ્યાય સમારવા વધ હૈ. કૌર યદુ સ્વમાવો નથી ચોના નિર પુરુષો ત્ય, fહત, આયુષ્ય તથા જ્ઞાની મિઠાલા હૈ તો ની વાહિ અનુપરિતારવીયમાં સુ લુળ વસ્તુ છે પદ્રવ્યાબિતા કુણા પર્યાય બયાબિતાઃ૧૭ માવા--નો અનુપવરિત અપને માવ હૈ યે કૌર સે મુળ પ વન્ય બોધાર રહતે હૈં, ઘૌર પર્યાય મય શાશ્રિત રહતે હૈં શ૭ | વ્યાહ્યા અમ વિશ્વ પ્રસ્તાવના વતિ | સુવિ સ્વમવેબ્યુપતા વતે વરdવ નિધિ વિ' વતિ તેન ત ષળ નિરવિવું રદ્ ! અનુપવરિતા પવારતા જે નિવત્વમાવાd મુળા, કૃપાનાં fહું સદ્દભાવિત્વાકુવારો 7 વિદ્યતે | નિષ્કર્ષ વયમ સ્વભાવ $ મુખપર્યાયામ મિત્રો થાત- મોડનુપરિનો માવ. ૪ થવ ગુણ તિ, બળ યોવરત પર્યાધ: તે મતUદ્રવ્યતા બા, તમારા પર્યાયઃ I તથોરુમુત્તરાદાયને વાદરા-“જુગાવો વવં પણ હસવા ગુણા છેલ્લા પખ્રયાણ તુ કમનો સમા મરિ ! ?” મેં ૨૭ . વાવ્યાર્ધ થવા ઉદારમતી પ્રસ્તાવ ( પ્રા) હૈ ! કૌર શરું કરે નહીં श्वेतावर सिद्धान्तमें भी है, परन्तु इस विषय में कुछ विचारणीय हैं, इसलिये उसके दूष- બજો हैं । उपचारसे (हित जो अपने स्वभाव हैं वे गुण हैं ·૨૨૨ ] શ્રીમદુરાન વન્ડર્નનરાહ્મમાયાયામ ક્યોંકિ મુળ સમાવી હૈં, ફ્રન્ટિયે ઉનમેં પવાર નહીં હોતા હૈ. તાત્પર્ય પદ્ધ છો સ્વભાવ ગુણ પર્યાયોલે મિત્ર નહીં હૈ ફસ્ટિયે નો અનુપરત માવ હૈ વહી ગુખ ઔર નો પરિત માવ હૈ વહી પર્યાય ૪ ગાતા હૈ. શૌર ફરી જાળસે વર પ્રત્યે જાય નો હું રે ગુણ શૌર દ્રવ્ય, ગુણ તો થાશ્રય નો રહેં વે પર્યાવરેં ફસ વિષય ઉત્તરાધ્યયનસૂત્ર માથી દ્વારા હૈ ફિ “ખા દ્રારા હૈ બતણવ દ્રવ્યાશ્રિતત્વ મુળા અક્ષણ હૈ, શૌર વોન બાશ્રય ૨હના, વ પર્યાયો અક્ષણ હૈ” ૨૭ પર્વ વાવોલપતા મુખારમેન સન્યવચિતા યોગ્ય મામ્બોનસમાધિતાનાં માતાનાં જ્ઞોનનુગામત્ર | મારા બજાર રુર થી શ્રી નરેન્દ્ર જળામર્દો શાશ્રિત મર્થ નીવોને જ્ઞાનની પ્રાપ્તિ ઢિયે હમને રાજો યોગ્ય સ્ત્રમાણે બાણ શો વિશે મેવું હે હૈં . ૨૮ ફતિ દ્રવ્યાનુયો તળાવ ત્રયોદશોધ્યાય | ચાલ્યા | યહિ વ સ્વદ્રવાવિધાહાસ્તિત્વમાવ, પારદ્રવ્યાપાછું નાસ્તિત્વમાવ, ફત્યાદિ દવમાવોપતા મુખા સ્વમાવતા પત્યુપાખ્યતે | તહોમોર િપાથવષયવાર્તાસમાનાર્વતીય વોર્મયોદ્ધ થપયાથfઅબ યા મળેતેત્યાઘવ વહુ વિવારીયમ ( વમનયા વીત્યા સ્વમાવા સ્વભાવયુ પાશ્ચ મેન મારફથનેન સભ્યરાત્રીત્યા કથિત પ્રશિતા શ્રીમદાવમુલ્ય- શોવિનયપાલમસ્જિરનૌમાતપદા કિવિતા ત્યર્થ: . किमर्थमत्र कस्म कार्याय कथिता इति પ્રયોગના જ્ઞાનમુખાર્થ જામછંતા વીતરામાણ ક્ષરણાસ્તવમોનાને મહાન તત્ર સાબિતાનાં રાખી મૂતાના મબામના મળ્યાના ગુનાર્થ મા યિતા હત્યર્થ છે ૨૮ | ફતિ બીતિમોનસાર નિમિતાયાં દ્રવ્યાનુયો તળાવ્યાત્યાયાં ત્રયો શsધ્યાયઃ | વાવ્યા અદ્ધિ અપને દ્રવ્ય ક્ષેત્ર કવિ શ્રા હોને સે અસ્તિત્વમાવ થર પ- જીય દ્રાવક્ષેત્રાવિઝા રીહ હોનેસે નાસ્તિવમાવ હૈ હત્યાવિ સ્વમાનસે કપાત મુળ હેતા સ્વીકાર કરે છે તે તો વોનો દ્રવ્યાર્થિવ ન ી વિષયપના હોને સે લક્ષમની પ્રથમ- મંા (સ્થાવત્યે) વર્ષાવિદ્ હૈ ફી ભર દિલીયમ (સ્થાત્વેિ) ફ્રી રહી ન રોનો દ્રવ્ય તથા પર્યાયાર્થિ ભાજપ નો કા હૈ મં હો; इत्यादि बहुत कुछ पहपर विचारणीय है । इस पूर्वोक्त रीतिसे स्वभाव तथा સહિત મુળ કારણે થનદ્વારા શાસ્ત્રો રીતિએ પ્રવાશિત યેિ શું અર્થાત્ શ્રીમાન વાવ મુલ્ય ચશોવિનયની સપાધ્યાય દ્વારા વિરતિ પ્રાકૃતપાય છે દુપ સ્ટિલે મેં વિસ સવમાવ- ·કન્યાનુયોતનાં [ २२३ લયોનનો દિયે છે શું? ( શ્રીનિનેન્દ્ર વરણી માં રાળ પ્રાપ્ત નો મળ્યાન છે, ન જ્ઞાનમુખ પ્રાણિ હો જિંચે ને તાર્ચ હૈ ૨૮ ફિતિ શ્રીપદ્ધિતાલુકસાવશર્મવિનિમાયાટીકામક્રુતાયાં દ્રવ્યાનુયોત- MT ત્રયોદરાડધ્યાયઃ | શરૂ II બથ પર્યાયમેનટ્ટ બવ પર્યાય છે મેવો તે હૈં ! નત્વ નાં પ્રવક્ષ્યામિ પર્યાયોનિ મુદ્રા છે યજ્ઞનાર્થવિમેન તંદમેવં સમલતઃ ૧ માવા શ્રીનિને નમાર , આનપૂર્વ ફલ અધ્યાય પૂર્યાય વર્ણન મા વહુ પર્યાય વર્ણન માસ (સંક્ષેપ) રે જનન શૌર ૩૫થે મેહસે તો પ્રજાપહા હૈ ? થાથા ! બિન વીતરામ નત્વા નમસ્કૃત્ય પર્યાયોર્જિન પર્યાયાળામુક્કીન પર્યાવર્તન મુકા હૂર્વે પ્રવક્ષ્યામિ ! યદિત્યુત્તરાપેલાય તત્પર્યાવર્તન સમાસત, સંક્ષેપાસ્ બક્ષનાર્થવિમેન ધ્યન વાયંધ તવમે. પ્રત્યેક રોગના ચક્રનમેટેનાર્થેમેન તીર્તન પર્યાય દિમેત દિકરીત્યર્થ છે ? વાલ્યાર્થી શ્રીવીતરામો નમાર મને, પૈસે પર્યાય છે ક@ીર્તન (નિઝળ) પક્ષ વતુર્વસ ૨૪ ધ્યાને દૂધ ! યત’ હું મારો ન પામેં હૈ નો પર્યાય નિપા સંક્ષેપસે ચંનન શૌર શર્થ મેસે શત વંશન મેસે તથા કાર્યો મેહસે તો પ્રારા હૈ || ૨ | તત્ર વ્યગ્નનપત્રિાનસ્પનો મતઃ દિતીયમ્રાચંપર્યાયો વર્તમાન ગુણોવર સરો માવા વન વોનો મેવોનેસે પ્રથમ વંના પર્યાય ત્રિશાસ્ત્રમ્પ વહાં કયા હૈ કૌર દૂર બર્થ પર્યાય વર્તમાન સૂક્ષ્મ શાસ્ત્રવર્તી માના માયા હૈ ! ૨ | થાથા ! તત્ર તથદંયોજીનોમંથ્ય બાંધો ધ્યાનપત્રિસ્પરનો મતોડતુતવાતિઃ થિત ! વહ્ય gિ શિલા સ્પર્શના પર્યાય. ર જ ધ્યાન પર્યા: . યયાદ્ધિ-ઘટાવીનાં મૃતાદિપર્યાયો વ્યાનપર્યાયો મૃત્મય. સુવર્ણવિધાતુમયો વા ધટ સત્રપિ મૃતાવિપર્યાયત્વ તિ; તથા દ્રિતીયોમે- ડચંપર્યાય. વર્તમાનાપુનીવર. સૂકમવનજાવત્ત અર્થપર્યાય. પાહિ પાસ્તાક્ષવર્તી પર્યાવર ચહ્મિાને સમાનતય વિતત્તાપેક્ષતવિદ્યમાનનપથ ગ્યાં હત્યર્થ છે ૨ ચારત્યાર્થ ન રોનો કીર્તનોને પ્રથમ નો વાન પર્યાય હૈ વહ ત્રિશાસ્ત્રમ્પર હૈ ત પૂર્વાર ધનુમત ન છ દ વ પર્યાય સ્પ તાતાત્પર્ય જ શિ जिसका स्पर्श भूत, भविष्य तथा वत्तेमान इन तीनों कालों में होता है वह व्यञ्जन पर्याय है।

·अथवा
२२४ ]
શ્રીમદ્રાન વન્દ્રનૈનરાશામાઝાયામ્
जैसे-घटादिका 'मृत्तिका' आदि पर्याय व्यञ्जन
पर्याय है अर्थात् मृन्मय
सुवर्णादिमय घ८ तीनों कालोंमें पर्यायत्व अर्थात् मृत्तिका आदि पर्यायको प्रकाश
करता है। और द्वितीय भेद अर्थपर्याय है । यह अर्थपर्याय वर्तमान अणुका
विषय है अर्थात् सूक्ष्म वर्तमान कालवी अर्थ पर्याय है । जैसे घट आदिका उस
उस क्षणमें रहनेवाला पर्याय जिस कालके क्षणमें वर्तमानतासे स्थित है उस उस कालकी
अपेक्षासे उत्पत्तिद्वारा विद्यमान होनेसे वह अर्थपर्याय कहा जाता है । भाव यह है कि
जिस क्षणमें घट विद्यमान है उसी क्षणको विद्यमानतासे वह घ८ अर्थपर्याय है ।।२।।
બય તો પ્રત્યે દૈવિષ્ય વાંચનાછું
દ્રવ્યતો કુળતો ઘા શુદ્ધતો શુદ્ધતાયા
शुद्धद्रव्ययञ्जनात्यश्चेतनो सिद्धता यथा ॥३॥
भाभार्थः उन पर्यायोंके द्रव्यसे तथा गुणसे दो भेद हैं और शुद्ध तथा अशुद्धके ।
द्वारा भी दो भेद हैं। शुद्ध द्र०य०यंजननामा शुद्ध द्रव्यव्यंजन पर्याय जैसे चेतनमें
सिद्धता पर्याय है ॥३॥
व्याख्या । द्रव्यतो द्रव्यपर्यायो भवति तथा गुणतो गुणपर्यायोऽपि भवति, ५५ द्वधा दिप्रकार:
स्यात् । तथाहि द्रव्यव्यञ्जनपर्यायो गुणव्यञ्जनपर्याय इति । तथा पुनस्तेनैव प्रकारेण शुद्धत. शुद्धद्रव्यञ्जन-
पर्याय , अशुद्धतोऽशुखद्रव्यव्यञ्जनपर्यायश्च द्विप्रकारः । तत्र तेषु भेदेषु शुद्धद्र०५०यअनात्य शुद्धद्रव्यव्यञ्जन-
पर्याय कस्मिन्भवति चेतने यथा सिद्धता चेतनद्रव्यस्य यथा सिद्धपर्याय । अय हि केवल मावाज्ज्ञेयः ॥३॥
व्याल्यार्थः द्रव्यसे तो द्रव्यपर्याय होता है और गुणसे गुण पर्याय होता है, इस
प्रकार दो भेद होते हैं । जैसे द्रव्यन्यंजन पर्याय तथा गुणव्यंजन पर्याय होता है । और
उसी प्रकार से शुद्धसे शुद्ध द्रज्यव्यंजन पर्याय होता है तथा अशुद्धसे अशुद्ध द्रव्यव्यंजन
पर्याय होता है ऐसे दो भेद हैं । अब उन भेदों से शुद्ध द्रव्यव्यजन नामक शुद्ध द्रव्यव्यं-
जन पर्याय किसमें होता है, जैसे चेतनमें सिद्धता अर्थात् चेतनद्रव्यका सिद्ध पर्याय है।
यह शुद्ध द्रव्यन्यंजन पर्याय केवल भावसे जानना चाहिये ॥३॥
पुनर्मोपदेशमाह ।
फिर भेदका उपदेश करते हैं।
अशुद्धद्रव्यन्यानो नरादिबहुधामतः ।
गुणतोऽपीत्यमेवात्र कंवल्यमतिचिन्मुखः ॥४॥
भावार्थः-अशुद्ध द्रज्यव्यंजन पर्याय मनुष्य देव आदि अनेक प्रकारका माना गया
જ ફલી બજાર ગુણે મી નાનને શત્ શુદ્ધ મુળચંતન પર્યાય તથા અશુદ્ધ ગુણવંગન
पर्याय ये दो भेद गुणसे हैं। इनमें प्रथम भेदमें केवलशान आदि और दूसरे भेदमें
भतिज्ञानादि पर्याय हैं ॥४॥

·દ્રવ્યાનુયોાતના [२२५ व्याख्या। अशुद्धव्यव्यअनपर्यायोऽशुद्धद्रव्यव्यअनो नरादिरादिशब्दावनारकतियंगादयो बहुधा मतास्तदपेक्षया नरादिबहुधा मत. । मत्र हि द्रश्यभेद पुद्गलसयोगजनितोऽस्ति । मनुष्यादिभेदेनैव भेद. । गुणतोऽपीत्यमेव । गुणयअनपर्यायो द्विप्रकार । तर प्रथम शुद्ध गुणव्यञ्जनमर्यायः कैवल्य केवलज्ञानादिरूपः, द्वितीयोऽप्यसुद्धगुणव्यानपर्यायो मतिचिन्मुख. । मतिश्रुतावधिमन पथरूइति ॥ ४ ॥ વાચાર્ય –અશુદ્ધ દ્રવ્યથંનન પર્યાય મનુષ્ય, દેવ, નાર દૌર તિર્થન્દ્ર મારિ રૂપ अनेक प्रकारका माना गया है, इसीकी अपेक्षासे "नरादिर्बहुधः मतः" यह सूत्रमें पाठ है। यहापर द्रव्यका भेद पुद्गल संयोगसे उत्पन्न है, अतः मनुष्य आदिके भेइसे यह भेद होता है । गुणसे भी इसी प्रकार है अर्थात् गुणव्यंजन पर्याय भी दो प्रकारका है। उनमें प्रथम शुद्ध गुन्यंजन पर्याय जो है, वह तो केवलज्ञान आदिरूप पर्याय है । और दूसरा अशुद्ध गुण व्यंजन पर्याय मतिज्ञान, श्रुतज्ञान, अवधिज्ञान तथा मनापर्यय ज्ञान आदि स्वरूप है ॥४॥ पुनः कथयति । पर्याय स - फिर भी पर्यायका भेद कहते हैं। ऋजुसूत्रमतेनार्थपर्यायः क्षणवृत्तिमान् । आभ्यन्तरः शुद्ध इति तदन्योऽशुद्ध ईरितः॥५॥ भावार्थः ऋजुसूत्र नयके सतसे अर्थपर्याय क्षणतिवाला है। आभ्यन्तर तो शुद्ध अर्थपर्याय है और उससे अन्य अशुद्ध अर्थपर्याय कहा गया है ॥५॥ व्याल्या । जुसूत्रमतेन®सूत्राशनार्थपर्याय , आम्यानर. शुद्धार्थपर्याय. क्षणवृत्तिमान् क्षणपरिणतः । यस्ततिरिक्तोऽशुद्ध हरित. । यो यस्मादलपकावर्ती तस्मादपत्वविवक्षया मशुदार्थपर्याय फथ्यते ॥ ५ ॥ व्याख्यार्थः ऋजुसूत्रनयके आदेशसे आभ्यन्तर (अन्तरंग)का जो है वह शुद्ध अर्थपर्याय है और क्षणमात्रवृत्ति है अर्थात् शुद्धार्थ पर्याय क्षगझणमें परिणाम को प्राप्त होता है । और उससे अन्य अशुद्ध अर्थपर्याय कहा गया है । तात्पर्य यह कि जो जिस पर्याय से अल्पकालपर्ती पर्याय है वह पर्याय उस अधिक कालपर्ती पर्यायसे अल्पत्वको अपेक्षासे मशुद्ध अर्थपर्याय कहा जाता है ।। ५॥ 4 वृद्धवचनसमति दर्शयति । इस विषय में वृद्धों के वचनरूप संमति दर्शाते हैं। नरो हि नरशदस्य यथा व्यञ्जनपर्ययः । बालादिकोऽर्थपर्यायः संमती भणितस्वयम् ॥ ६ ॥ भावार्थः जैसे नर शब्दका नर पर्याय व्यंजनपर्याय कहा गया है, सही संमति अन्य बाल आदि अर्थपर्याय कहा गया है ॥६॥ २९ ·यह II શુપુળવ્યાનપર્યાય एव ૨૨૬ ] શ્રીમદુરાનખજૂર્વનરાજનાછાયામ બાહ્યા નરો ફ્રિ નરવલ્લ્ય યથા વ્યક્રનપર્યય પતિ ! યથાં પુરુષવા ગમેમર૦પર્યાપ્ત રોડનુતન સ્વર્યાયઃ સ = પુરુષસ્ય વ્યજ્ઞનપર્યાયોડસ્તિ, સમતિવિષ વાલિતુ પુનરર્થપર્યાયઃ કથિતઃ | બમિતિ . પ્રત્યક્ષ સાાતિદણ ઉતિ લવ પાથા “પુરિન પુરતો ખમ્મા માળા- ઉન્નતો ! તસ્લમો વાછાયા વનવા વઘુ વિM | શ દ II વ્યાત્યાર્થ નૈસે નવા નર બંગનપર્યાય હૈ, તાત્પર્યે कि पुरुष રાહે વાવ્ય પુષપર્યંચ જોરે ભાવિ રેશર મરણોપર્યન્ત પરુ અનુમતે પસે નરવ પર્યાય है और वह पुरुषका व्यंजन पर्याय है और बाल आदिक अर्थपर्याय हैं ऐसा संमति प्रथमें કહા હૈ, ન ચ વિષય સાક્ષાત સંમતિ લેવા દુબા હૈયહાં સંમતિની માયા હૈ %િ “રે પુરુષ પુરુષ ય શ નન્મને મળવા પહૂતા હૈ ચ ચંનન પર્યાય હૈ ઔર રણ પુરુષ વાઇ, ચુવા, ફત્યાવિ નો મેવ શું સર્વ અર્થપર્યાય શું છે દા અથ વરસોનાવિક મતિ, તત્રાર્થવર્યાયો નાસ્તીશ્વેતાદશી વસ્યવિદિક્ષતામાસસ્થાશકુસ્ત તા નિરાશરોતિ | જવા “વહ શાન શ્રાવિશુદ્ધ બન્યજ્ઞન પર્યાય ફ્રી છું, ન કર્થપર્યાય નહીં હૈ” પેલી લિ ટ્રિાન્વરમાસી હૈ, તો દૂર ફરતે હૈ કgવાનિવૃતિાં ચઝુિપુરાયાં પર્યાયઃ સવા હેવનાહથોડપિ સંમત ૭ જે માવાર્થ નૈસે વળી હાનિવૃદ્ધિને બહ૦ધુ પર્યાય માના હૈ, ઇસી કાર મેવ જેવા ગુણ પર્યાય મી એ પર્યાય માના ગયા હૈ. ૭ બાહા ! વધુણાનિવૃતમ્યાનપુરનુવર્ષાયા થા થતા વળહાનિસ્ત્રાળ મજુરા- પર્યાયાઃ સૂક્ષ્માપર્યાયા તિવત્પર્યાય. લોમેટાન્ડેવાયોડપિ સમત: ફળમેવાસ્કેવાસાનપર્યાયોડપિ મિત્રો મિન્ન ચત “પઢમસમયે રોપમવત્વવના” બપઢમસમયે સોનિમવત્યવાનને” વવવનારદgવારોન શુદ્ધબુબચાવયંપર્યાય મન્તવ્ય: IT I વ્યાખ્યા વસે પાણી હાનિ વૃદ્ધિસે ગુરુયુ પર્યાય દે છે અર્થાત જૈસે પાણી હાનિ વૃદ્ધિક્ષણ અમુહ૦ધુ પર્યાય અર્થાત સૂધાર્થ પર્યાય હું હેલેહી પણ મેરે વસ્ત્ર જ્ઞાન નામ પ મી મિત્ર મિક્સ ફ્રી રેવા પાયા હૈ, શિ પ્રથમ સમય ચોમવસ્થ વિઝજ્ઞાન, દ્વિતીયસમય સોની મવસ્થ જ્ઞાન ફત્યારે વનર હૈં, ફલસ્ટિવે અનુસૂત્રના મારા શુદ્ધ મુળ મી વર્થ માનને વાહિયે . ૭ સદ્રવ્યથગ્નનો છુવાશુદ્ધપુરાનાર્યવઃ | દયગુelઘો મુબાર વોલપુખપર્યાયસંયુતાર છે . एव ·तथा ન્યાનુયોત [ ૨૭ શુદ્ધ દ્રવંગન પરમાણુ નો હૈ વહું શુદ્ધ પુષ્ટિ ધર્યા શૌર દયબુદ્ધિ અશુદ્ધ દ્રશ્વ વંના પર્યાય હૈં. જે શપને ૨ મુળ પર્યાચો સહિત સેંટ બાલ્યા વિશ્વવ્યનો શુદ્ધતબ્ધધ્યાનપણુ ગુવપુલ વસ્તા નાશો નહિa | ૧૫ જુહલ બકુદ્રવ્યથાન પર્યાયઃ યોગનિતત્વો ! દિશા સ્વીપર્યાવસંયુતાર જુવાજદ્રવ્યu પુતબુબભ્યશ્નનપર્યાયાઃ લખવ્યસનપર્યાયાતે નિગ ૨ મુળબિતા મન્તવ્યા. જ. પરમગુરુગો ૧.૪ ૨ સુહબુબાનપર્યાવતા દિશાવિયુગો ર વાસુકુળધ્યક્ષન પર્યાય છે ૮ યાહ્યા–શુદ્ધ દmળંગન પરમાણુ નો હૈ વ૬ શુદ્ધ પુદ્દાઇ પર્યાય હૈ! વક્યોં;િ સ ના નહીં દોતા હૈ ! ર ઘાળુ ભાવિ અશુદ્ધ ષડ્યાન હૈં શિ, સંયોગ રાન્ન હોને શાળા નારાવાન છું જૈસે હું વિકપને મુળ તર્યો પર્યાય ર સદ્દિત હૈં. અર્થાત પુદ્દાહ દ્રવ્ય નો શુદ્ધ ગુણવંના પર્યાય શૌર અશુદ્ધ ગુણવંજ્ઞાન પર્યાય g, રે અપને આપને મુળ આશ્રિત માનને વાહિશે . વિ. નો પરમાણુઇ મુળ હૈ વ૬ તો શુદ્ધ મુળચંતન પર્યાય હૈ કૌર નો દબ બાવિશે હૈ વદ અશુદ્ર મુળચંડાર પર્યાય હૈ ૮ સૂક્ષ્માર્યવાઃ ક્ષત્તિ ધર્માતોનામતીવ ચરિત ર તેડમું નાનત્યાતાપરાર્થતઃ હ ! માવાથી ધરિ દ્રવ્ય સૂક્ષા અર્થ શું પેલા નો વિશ્વ તે શું લો ક્યા રે વાપરવો તે ફક્ત #ગપરિણામપ કર્યપર્યાયો નહીં નાનને ૨ થાક્યા વીનાં ધર્માસ્તિકાયાવીનાં માર્યપર્યવા. શુક્રવ્યવ્યવનપર્ધા: સતિ, જીવ છે વસ્થતાદરાડું જીવંન્તિ તે બની શુ કરવા બાપરાયંત નિપરબ યાદગુરૂવાર પામું લખપર- પતિe૫ qવતાāર્યાવતિ વિનાનાવિન્ન કિ મિતિ થ બાનPિa ફુડ ત્યવા વર્ષ ના જુવંન્તિા - ૪ તેલુ ઘર્માતાયામ્બરેલયાં મજુતપર્યાયોપિ મવતિ ન તવા પરમાણુપર્યસ્તવશ્રામ. ગુહકળે જ મવતિ, પ્રત્યકાળ થીન્નાહૂ ૬ ચાત્યા ધતિમય બાવિ ન્યો સૂ ચર્થ પર્યાય કર્યાત શુદ્ધ દ્રવ્યજંનન વસ હૈ, પેસા નો હઠ ફરતે , રે હઠ લરનેવાડે મનુષ્ય હો છો; અપને, પ્રત્યક્ષે અથવા પર પ્રત્યય કર ઋષ્ણુસૂત્રનો પ્રારા ફલ પરિણામ સ્વરૂપ પૂર્વવત - પર્યાચો મી પેવર જ્ઞાન લાવી મતિ ક્યો નહીં નાનને? અર્થાત્ અપને દો છોડ ક્યો નહીં સ્વીવાર તે ચદ વાક્ષેપ હૈઔર મી, કન ધમસ્તિી માહિ આપેલા अशुद्ध મી દોરા હૈ, ચઢિ પેલા હો તો પુલ્ક દ્રવ્યમેં આ પરમીશુ તજ વિશ્રામ નહીં હોતા હૈમિશ્રાસે મોજ #હતે હૈં ૧૫ ·૨૨૮ ] મહુવાન વન્દ્રમૈનશાબમાઝાયામ થયા...કૃતિ ધર્મા શુદ્ધો યંગનપર્યવઃ | તોય દ્રવ્યસંયોગવિશુદ્ધો તથા વેવ . ૧૦ માવા નૈસે વ કાતિ દ્રવ્ય હોwારી પ્રમાણે શુદ્ધ ચંનો પર્યાય હૈ, તેણી રહનેવા દ્રવ્યો સંચોતે અશુદ્ધ ચંના પર્યાય ક્યોં રહો? અર્થાત્ દોનાહીં રાધિ | ૨૦ || વ્યાહ્યા ! ઘહિતાયાવેરાકૃતિકાશમાન સ્થાન થયા વસંતે તથા શુદ્ધો ચૅનનપવ. શુદચંગના : પૂરનિરપેક્ષત્વેનેતિ તથા સ્ટોર્સ દ્રવ્યસયોગાન્નોવત દ્રવ્યસયોષોડશુદ્ધ- થવ્યવનપર્યાયપિ તસ્ય નોનસ્ય દ્રવ્યોન્નરપેક્ષત્વ ધન્વિષ નોધાવયતિ વિનોદ વિ નાતીર્થ: ૨૦ || વારત્યાર્થ કૈસે ધર્માતિય ભાવિ રાજારા પ્રમાણે સ્થિતિ- રૂપ, રૂઢિ પરદૂન્ય નિરપેક્ષા ૬ શુદ્ધ દ્રવ્યચંગના પર્યાય હૈ સા ૪થન હોતા હૈ રેસે રોજે દ્રવ્યો સંયોારે કર્થાતુ ન્હો રહનેવા નો દ્રથ હૈં કન દ્રવ્યોં ધર્માવિ દ્રવ્ય નાથ સંચાપ અશુદ્ધ દ્રવ્યચંતન પર્યાય ભી હૈ, ઔર બસ સ્ટોવ દ્રવ્ય સંયોસે નિરપેક્ષ હોને વિતી વિરોધો મત નહીં કત્પન્ન ફરતા; અર્થાત જોર્ડ વિરોઘ નહી હૈ | ૨૦ | બધાકૃતિ: પર્યાયો અવિષ્યતિ, સયો પર્યાયો જ વિખ્યતીત્યારાકૂ પરિહરબ્રા લવ કૃતિ પર્યાય છે સતી હૈ કૌર સંય નહીં ફર્સ મારાંજો ૧aહતે હૈં. માતેવિ સંયોગ પર્યાવઃ વાતે યતઃ | હત્તરાખ્યયનેબ્યુપર્યાયસ્ય હિ નક્ષન ા ૧૧ માવા જાતિ સમાન સંયો મો પર્યાય હઠાતાં હૈ ક્યોંકિ ઉત્તરાધ્યયન સૂત્ર મી પર્યાય ૦ળ હા . ૨૨ થાક્યા ! સોપો ખાટ્ટરિવાતિવસૂર્યાય: તે ! થતો હેનો: પર્યાલક્ય તાગ હૃતિ નિશ્ચિતમુત્તરાખ્યયનેબ્યુ વિતમ્ તોડલ્ય ઈશળ મેમજ શ્રી રશ્ચિયના વાવયનિતિ છે ?? ચાલ્યા ચો મી માર્જીતિ (બાર) સમાન પર્યાય હા ના હૈ ક્યોંવિ, નિશ્ચય રૂપાસે પર્યાય ઈક્ષણ ઉત્તરદાયન સૂત્રણે મો રુદ્દા હૈ રૂઝિયે મેસહિત પર્યાયો ઢક્ષ શ્રીસત્તરાધ્યયનપત્ર ફી નાનના વાદિયે છે ૨૨ . પુનસ્તવાહૂ ! મિ પર્યાય વિષયમેં હી તે હું दूर करते ·શ્રીમદુરાન વન્દ્રનાથમહાયામ [ રર૬ હત્વે પૃવત્વ ર સંસ્થા સંસ્થાનમેવ સંયોગ વિમા તીર્થ મનસિ વિત્ત ૧૨ાા ભાવાર્થ ત્વ, gયવત્વ, સંલ્યા, સંસ્થાન, સંયો તથા વિમા ફન લવજો પર્યાય સ્પલે મન વિના શરા વ્યસ્થા | પર્વ ૬થcવમ ૨ તદુદય તથ પુન: સેલ્યા સહ્યાનમ ૨ હદય પુનઃ યોજ: ૨ વિમા ૨ હતા ત્યારે વર્લ ત્રિપરિબત મનસિ વિત્તા સ્વરે ગોવરીષેત્યા तथा च aa गाथा-"एगत च पृहुतं च संख्या सठाणमेव च । સયો જ વિમાનો જ પન્નવાળ ફ્રન્થતાથો પર્યાયમેટમાવના ભાવયિતવ્યા રાઇ ચાલ્યા પર્વ પૃયત્વે ૨૨ વોન, સંન્યા ૨ સંસ્થાન ૨ (બાકૃતિ વા અવયવ- રા) એ રોન, પુનઃ ચોર છે તથા વિમા ૨૨ વોન, ફન તીન દન્ત કર્યા છો મન પર્યાય હપ વિવારો છે અર્થાત અપને વિત્ત રુનો પર્યાય મેઃ સમક્ષો. પેલી શ્રી યહાંપર ઓત્તરાધ્યયનની પાચા હૈ-“પરંવ ૨ પૃથwવ ૨ સંલ્યા રૂ સંસ્થાન જ સંયો ૧ કપ વિમા ૬૨ પર્યાય અક્ષણ શું! ફલ ચા નો (બ્રુિત્વ યાતિ) હે હૈં, ઇનમેં પર્યાય મેજી માવના છરી વાહિયે ભાવકત્તરાધ્યયન સંયોગો મી પર્યાય માના હૈ. ૨૨ પુનઃ પ્રવૃતદેવાર્યમાઠું જિન કરો પર્યાય વિષયો હતે હૈં ! ૩પવાર વાશુદ્ધો યદ્યગન્યાશ્રિતો મહેતા બસજૂતા મનુષ્યોદ્યારે વા નાંશુદ્ધયો ૧૨ માવા નો પરિત હૈ વ૬ ચપ પર ટ્રાઝિલ પરંતુ અશુદ્ધ નહીં દો સવઢવા ચઢિ પેલા માનતે ફો, તવ તો બસમૂત મનુષ્ય માહિ આ શુદ્ધપર્યાયોપી નહીં હોને પારા થાથા ! પવારો જ મવત્યશુદ્ધો યચન્યાશ્રિતો મરવ્યલયોન સ્પાયાધુપનારી બઘુવતો બાળોતિ | અર્થ જ થર્વ થયિષ્ય વહિર ધર્માસ્તિયાવીનાં વરદ્રવ્યમયોપોતિ તદુપતિપર્યાય હતિ તે, પરત્વશુદ્ધપર્યાય હૃતિ ન તે, દ્રવ્યાતથી–હેતુષ્યવાશુદ્ધત્વચારોડસ્તીતિ, તરહ્મા મનુષ્યાતિપર્યાયોડબશુદ્ધ હૃતિ ન થયા, મુતવ્યવહારનવજાઇનાસક્ત કૃતિ થાત ! દ્ધ તર્લી- વિપર્યાયવરુદ્રવ્યનવયવસઘાત શુદ્ધદ્રવ્યબળનપર્યંધત્વ ૨ कथयता 'चतुरख રવિતિ | તહ્મા- કાનપેલાગ્યાં શુદ્ધાંશુવાનેરતપાવવવ ા ત . તહેવાતને પદ્ય પ્રતિપાષ્યિતિ . પુનરાર્થ- વેવન | સદ્દભૂત મનુષ્યાઘાસ્તા નgઢયો નેતિ કે ૨૨ ચાલ્યા ૩ વારવાનું ચવા ઘરના સંયોપી હોવૈ તથાપિ વહુ અશુદ્ધતા નહીં માત હોતા હૈ ા કવ અહિ દેતા તે હો , ઘતિજાર કારિ દ્રોજા પરદ્રવ્ય ·यह २३० ] શ્રીમદુરાન વન્દ્રનૈનશાબમાડાયા साथ संयोग है; इसीसे उनको उपचरित पर्याय कहते हैं परन्तु अशुद्ध पर्याय नही कहते। क्योकि द्रव्य अतथाभावके (अन्यपने के) हेतुओंमें ही अशुद्धनाका व्यवहार है, इस कारण, भनुष्य आदि पर्याय भी अशुद्ध है; ऐसा न कहो । किन्तु असद्भूत व्यवहार नयसे ग्राह्य होनेसे असद्भूत है, ऐसा कहो। क्योंकि वह तन्तु आदि पर्याय की तरह एकद्रव्यजनक जो अवयव संघात ( अवयवोंका समूह ) उसोको अशुद्ध द्रव्ययंजनपर्यायता कहनेवालों के लगेगा। इसलिये अपेक्षासे शुद्ध और अपेक्षार हितवासे अशुद्ध इस प्रकार अनेकान्त व्यापता ही श्रेष्ठ है । और इसको आगेके श्लोक में प्रतिपादित करेंगे। अक्षराका अर्थ तो है कि, यदि उपचारी अशुद्धताको नहीं प्राप्त होता; तो मनुष्य आदि भी अशुद्ध पर्यायके योगी नहीं हैं ॥ १३॥ पुन कथयति। पुनः उसी विषयको कहते हैं । धमदिरयपर्यायणात्मपर्यायतोऽन्यथा । શુદ્ધતાવશેષો નીવડ્યુયોર્યથી ૧૪ भावार्थः धर्मास्तिकाय आदि के परपर्यायसे तथा आने पर्याय से विलगता है और जैसे जीव, पुद्गलमें अशुद्धताका विशेष नहीं है; वैसे इनमें भी नहीं है ॥१४॥ । धमदिवास्तिकायादरम्यपर्यायेण परपर्यायेगारमायायेगात्मरर्यायत स्वपर्यायावया विषम विलक्षणत्वं ज्ञातव्यम् । यस कारणासुनाया विशेषणे नास्ति यया जीव पुदगलयोविषये मदताविशेषो नास्ति ॥१४॥ व्याख्यार्थः-धर्मास्तिकाय आदिके परपर्याय तथा आत्मपर्यायसे विलक्षणता जाननी पाहिये । क्योंकि, जैसे जीव ओर पुद्गलके विषय मे अशुद्धता विशेष नहीं है, वैसे यहाँ मी अशुद्धताका विशेष नहीं है। 44 प्रकारान्तरेण पतुविधपर्याथा नयचक्र कथितास्तानेव दर्शयन्नाह । अब नयचक्र में अन्य प्रकारसे पर्यायोंके जो पार भेद कहे हैं; उन्ही भेदोको दशात हुए आगेका श्लोक कहते हैं। जातेश्च विजातश्च पर्यायां इत्यमर्यक। स्वभावाच्च विभावान गुणे चत्वार एव च ॥१५॥ भावार्थः द्रव्य विषयमे इसी प्रकार स्वजातीयसे तथा विजातीयसे पर्याय होते हैं । ऐसेही गुणके विषयमें भी स्वभाव गुणसे तथा विभाष गुणसे पर्याय होते हैं। इस प्रकार पर्यायके चार भेद हुए ॥१५॥ વ્યાયાં ! યમુનાં પ્રકારે દેવનાતે: પર્યાયા સગાતીયદ્રવ્યપર્યાયા, વિનાતે: પવ विजातीयद्रव्यपर्यायाश्चार्य द्रव्ये द्रव्यविषये भवन्ति । પુનવમા વાવિતિ સ્વમાન व्याख्या स्वभावाच ·ન દુન્યાનુયોરતળા [२३१ મુખપયા, વિમાનપુર્યાપા પવારો મેલ દ્રવ્યમુખમૈતાત્પર્યાવાળી વયનીયા: ! સ્વગાતીયદ્રવ્યપર્યા, વિપાલીકas, નાગુના, વિભાવગુણપર્યાય, તિ પારો રહ્યyળયો માવનીયા ફતિ શા વાચાર્ય રસ બારસે સ્વવીય નાતિ નો પર્યાય હોતે છે સનાતીય પર્યાય જાતે , તથા પરવાતિ નો પર્યાય હોતે રે વિનાતીય પર્યાય ફાતે હૈં કૌર સ્વમા તથા વિમાવતે મુળ પર્યાય તે હૈં. બર્થત સ્વમાન મુળપર્યાય, શૌર વિભાવ મુખપર્યાય રો મે હૈ જેસે દ્રવ્ય ગૌર ગુખ મેદસે પર્યાયો વાર મે ને વાહિયે | અર્થાત સનાતી દ્રવ્યપર્યાય ૨ વિજ્ઞાતીય દ્રવ્યપર્યાય ૨ સમાવ ગુણપર્યાય રૂ તથા વિભાવ ગુખર્ચાય છે. સ કર તો મે દ્રવ્ય તથા રો મે મુળ ફન વોનો મિજાજ, વાર મે દુન્ય મુળ રોનો વિવારને વાહિ વક પૂplના મેવાનામુવારીમાઠું ! સવ પૂર્વોક્ત સનાતી દ્રવ્યપર્યાય શાહિ મેરે વાઇરળ ફતે હૈં પણુપ મનુષ્પાકા જેવાં મતવિપુલ દષ્ટાન્ત પ્રાયarg નાથુરન્તમભવિત n૧દ્દા માવાઈ દળણુ સનાતીય દ્રવ્યપર્યાય છે, મનુષ્ય જાતિ વિનાવીય દ્રપર્યાય શું તથા વરુ જ્ઞાન વાર મુખપર્યાય હૈ ઔર મતિજ્ઞાન શારિ વિમાન ગુણપર્યાય રે દાંત પ્રાચિ ક્યોંવિ, ફન, હોં મી પુજા બન્તવ ન હોતા હૈ ઉદ્દા બાસ્થા ! કાળુ વેતિ દિશાવિત. = સધાતયદ્રવ્યપર્યાય, ૫ તવું છે તો બરમાંmો સપોરે સતિ પyતાતા દ્રવ્યદક સત્યે દ્રવ્ય મવતીતિ કnતીયદ્રવ્યપર્યાયઃ ૨ / મનુષ્યાશ્વ મનુષાવિ વિવાહીયદ્રવ્યપર્યાય તિ, રીવાલયો ત મનુષ્યત્વષ્યવહારો ગાયતે, પતાવત વિજ્ઞાતીયતય સત્યરુદ્રવ્ય નિષ્ણમિતિ વિજ્ઞાતીયવૃધ્યપર્યાયઃ ૨! બવ વમિતિ વાન સ્વમાન- યુગપર્યાયઃ વ્ય, જયં તવ પબ સાથી રહિતસ્વાવમાવલુગપર્યાયઃ ૩. વિ મતિવિભુલા મતિજ્ઞાનાવા. વર્યામાં વિમાનુન પર્યાપા ધ્વજો ! ય તd Hળા પતન્નવામિાવયુપર્યાય ૪ પતિ પતે દિ માટે દટાતા: પ્રાયિ જ્ઞાતવ્યા. ! પરમાતસ્તુ પરમાણુરૂપદધ્યપર્યાય વર્ષ નાસ્તÍવતુમëતિ વિમાનત- પર્યાયવા તંદુ સમતો-બગુર્દ વવ ભારતિ બળત વાલાળ સારતો નપુણવિમત્તો બખુતિગાનો બબૂ ફોર” ત્યાર સવં વિમૃરય વિસેમિતિ બરષદ્રવ્યપર્યાનુવાલયોને સત પશુ નિષad, ત્રિમિયંભુવાળુ ગાયતે, મિથબુતુબુમુad I હવ મતી gવો, મકૃત્યબાપો, માનતો વાવ હત્યા નથી: બળતત્વાર્ ઉદ્દા યાભાઈ નો દિકરો દિ દ્ધારે સનાતી દ્રવ્યપર્યાય હૈ. તો જૈસે રિ, તો પરમાણુબોં સંચા પર દ્રયનુ હોવા હૈ ફરતે વહ સિદ્ધ કુબા વિ જ નાવિ ·२३२ ] દ્રવ્યાનુયોતિન્દા दो अन्य परस्पर मिलके जो एक द्रव्य होता है वह सजातीय द्रव्यपर्याय है। १ । और मनुष्य आदि जो पर्याय हैं वे विजातीय द्रव्यपर्याय हैं । क्योंकि, जीव और पुद्गलका पर- स्पर संयोग होनेपर मनुष्य यह व्यवहार होता है। इससे यह सिद्धान्त हुआ कि भिन्न २ जातक दो द्रव्य मिलकर, जो एक द्र०य होता है; वह विजातीय द्रव्य पर्याय कहलाता है ।२। केवल ज्ञान जो है वह स्वभाव गुणपर्याय कहा जाता है । सो कैसे कि-वह कर्मोंक संयोगसे रहित है इसलिये स्वभाव गुणपर्याय है ।३। तथा मतिज्ञान आदि पर्याय विभाव गुणपर्याय कहलाते हैं। सो कैसे कि, ये कर्मों के सम्बन्धसे होते हैं; इसलिये विभाव गुणपर्याय हैं ।४। इन चारों दृष्टान्तोको प्रायिक समझना चाहिये, अर्थात् ये सर्वत्र रहनेवाले नहीं हैं। परमार्थसे तो परमाणु रूप द्र०यपर्याय इन चारों में अन्तर्गत होने योय नहीं है। क्योंकि वह परमाणु द्रव्यविभागसे उत्पन्न पर्याय है न कि संयोगसे उत्पन्न । सोही संमतिमें कहा है कि-"दो तीन आदि अणुओंसे अनन्त द्रव्योंका आरंभ निरन्तर होता है। और जिसका फिर विभाग न हो वह अणु है। यह द्वथणुकसे विभाग करके होता है ।" इत्यादि सब विचारके जानना चाहिये । और "आरंभ किये हुए द्रव्यके पर्याय में दो अणु- કે સંયોગને વધુ ઉત્પન્ન હોતા હૈ, હેતે ફી તીન દયyતે વધુ શીર વાર રજુ- फोसे चतुरणुक उत्पन्न होता है और इसी प्रकार महापृथिवी, महाजल तथा महावायु आदि होते हैं" इत्यादि रूपसे नैयायिकाने भी कहा है ॥ १६ ॥ पुन: प्रतिपिपादयिपुराह । उसी कथनकी इच्छासे पुनः इस लोकको कहते हैं । गुणानां हि विकास स्युः पर्याया द्रव्यपर्यवाः । इत्यादि कथयन्देवसेनो जानाति कि हृदि ॥१७॥ भावार्थ गुणों के विकारही पर्याय हैं यह, पहिले कहकर फिर द्र०पर्याय तथा गुणपर्याय कहते हुए देवसेनजी अपने मनमें क्या जानते हैं ? ॥१७॥ व्याख्या । गुणविकारा पर्याया एवं कथयित्वा तेषा भेदापिकार पर्याया विविधा द्रव्यपर्याया गुणपर्यायाने ति ययश्च देवसेनो दिगम्बराचार्यों नयचक्रग्रन्थका हृदि पिसे f: जानाति अपि तु सम्मा- वितार्थ न किमपि जानातीत्यर्थ । पूपिरविरुद्धभाषणादसत्प्राय एवेदमित्यभिप्रायः । किन्च द्रव्यपर्याया एप पवनीया. परन्तु गुणपर्याया इति पृथाभेदोत्कीर्तन न कर्त्तव्य द्रव्ये गुणत्वाधिरोपाद्रणे च गुणत्वामावादिति निष्कर्षः ॥१७॥ વાત્યાર્થ–મુળે વિઝાર પર્યાય રેસા હશે પુનઃ પર્યાયો મે બધિજારમેં पर्याय दो प्रकार हैं-द्र०यपर्याय तथा गुणपर्याय इस प्रकार नयचन्यके फा' दिग- बराचार्य देवसेनजी अपने चित्तमे क्या जानते हैं ? अर्थात् कुछ नहीं जानते हैं । अर्थात् पूर्वापर विरुद्ध भाषण करनेसे यह झूठा है यह अभिप्राय है । और द्रव्यपर्याय ही पहने ·દ્રવ્યાનુયોરતળા [ ૧૩૩ પાદિયે કૌર મુખપર્યાય પેલા દૂત મેર રન વાહિયે . ક્યવિ દુન્ય ગુણવI અધ્યા કર ગુણ ગુણતા કમાવા ચીં તાત્પર્ય હૈ | ૭ | પુસ્તહેવાડ્યું વિન પસીના ફતે હૈ ! ફરજૅ પહાથ gબધાય ન પરણતાં જ્ઞાનપુર સજ્ઞિક તુરછોમુિસ્કુન્ય વિમોહકૂના મહેમાનરતેર સર્વે ૧૬ માવાર્થ જ્ઞાન દાતા શ્રીગુહી કત્તમ શાશાજો મસ્તપન્ન ધરળ , નરેન્દ્ર પળમટમે તત્પર મૈને વિમો મૂનમૂત કૉંગીત વવનો ત્યા, ફલ પ્રાઈ સવ પરાધી પરહ્મા રી ૨૮ || ત્તિ શ્રીવશોવિનયવાધ્યાયuળી બળપર્યાયમાલાવિવરણોસમતો- દા-દવ્યાનુયોરતળાયા જવંશોડગ્યા છે ? ચાલ્યા ! લ્યમય રીત્યા વિદ્યાર્થી પ્રખ્યમુળયા. પરીક્ષિત: સ્વપલમેલાવિયન વિશકી તા. કૃત્વા જ્ઞાનગુરો પરમરતબૂતાવાયેલ સવાર સત્યનાં મૂન્તિ મસ્ત નિષાય સંચાઇ પુન. * કૃત્વા વિનોદ્દમૂછાં ઇનિવર્ષના છો તુર્થવૃદ્ધિબળતવવનમુત્સંખ્યાપકૃત્ય | જીદોન મા મોખ્ખોનારતે વીતરાવ૨ણમકસેવનરસિૉન | સર્વે પધાર્યા મયા પરીક્ષિત દત્ય: નેતિ નાર્માનિક રતિ ! ૨૮ | હતિ શ્રીવાવમુલ્ય શ્રીયશોવિનયવમતળકુળપર્યાયમાલવિવરગતસિંકૂજિતાયાં કૃતિનોનસારવિનિમિતામાં પ્રવ્યાનુયોતગાયાં જતુર્વરોગધ્યાય | 1લ્યાઃ પરંપરાગત શ્રુતાવાર્યવી સી-વીન બાજી મસ્તાર ધર પર કૌર પ્રમસે હત્પન્ન દુર હેતે મન્વવૃદ્ધયો રે हुए વત્તનછો करके श्रीजिनेन्द्र के चरणकमला- જી સેવા કરનેમેં સિફ પેસે મૈને ફૂલ પ્રવાર દ્રવ્ય, જુન, પર્યાયી પરીક્ષા હો; બર્થાત્ સ્વરા, રક્ષણ તથા એ ભાવિ ન સ્પષ્ટ રીતિએ પવાયા નિષા શિયા ! ૠષણે “માન્માન” ડ્રેસ પદ્ધ “મન” જ જાને નામ' નિહપણ મી બાવાને વિજયા હૈ ૨૮ કૃતિ બનાવાયપાધિારિદ્ધિતાલુકસાવાદિવેરિણીત માવાનુવાદકતાયો દ્રવ્યાનુયોતગાય વતુર્વરોગધ્યાય | ૨૪ | દ્રવ્યાધિનાં તુ વિવારમેવ વિમાવધિવ્યક્તિ સુઘલો છે ? કાલ્પત્તિ તે ક્ષત્તિ શાંતિ નફક્યઃ સૌહાનિ સર્વાગ ૨ જમછતાનિ ૧ માવાર્થ નો બુદ્ધિમાનું ફલ પ્રોદ્રવ્ય જાતિવા વિવાર ને જે કામ અશ, હી રજા સપૂર્ણ મિષિત સુવો બાપ્ત હો ૨I ३० सब ·पर. प्रकृष्टो २३४ ] શ્રીમદ્ભાગવન્દ્રનૈનાબમાવાયામ વ્યાહ્યા વમનયા રીત્યા બાવાના વિવાર જે સુવુદ્ધયો વિમાવષ્યિન્તિ તે સુષ પહે सन्ति शोमनानि यथासि । पुन' लभ्य. परत सर्वाणि वाञ्छितानि सुखानि प्राप्स्यन्तीति भाव. ॥ १ ॥ व्याख्यार्थः-इस पूर्वोक्त प्रकार से जो उत्तम बुद्धिके धारक भव्य जीव द्रव्यादि पदायोंके विचारकी विभावना करेंगे वे सम्यक् ज्ञानधारी जीव अच्छे यश, और लक्ष्मियोंको प्राप्त करेंगे तथा परलोकमें सब पाञ्छित सुखोंको प्राप्त करेगे ॥१॥ गुरोः श्रुतेश्वानुभवात्प्रकाशितः परो हि द्रव्याधनुयोग आन्तः । जिनेशवाणीजलधौ सुधाकरः सदा शिवश्रीपरिभोगनागरः ॥२॥ भावार्थ सर्वोत्तम, आन्तरिक ज्ञानस्वरूप, श्रीजिनेन्द्र के पचनरूपी समुद्र में चन्द्रमाके समान तथा निरन्तर मुक्तिलशीके सेवन नागर ऐसा यह द्रव्यानुयो। मैंने गुरुके सिद्धान्तसे तथा अपने अनुभवसे प्रकाशित किया ॥२॥ व्याख्या । गुरोनिगुरो' श्रृते. सिद्धान्तादनुभवात्स्वानुभूते रात रोऽन्तानमय द्रव्यानुयोग प्रकाशित ! कीशो वीतरागवचनसमुद्र चन्द्र इव चन्द्र , निरन्तर शिवलक्ष्मीविलासे नायक व नागर इति ॥ २ ॥ ये बालकास्ते किल लिङ्गदशिनो ये मध्यमास्ते तु बहिनियारताः । द्रव्यानुयोगाम्यसने य उत्तमाः कृतादरा: सत्पथसङ्गिनस्ते ॥३॥ भावार्थः जो बालक (भूख) हैं वे केवल लिङ्गके दर्शक हैं, जो मध्यम (कुछ ज्ञानके धारक) हैं वे बाह्यक्रिया तत्पर हैं, इसलिये जो द्रव्यानुयोगके अभ्यास में आदर करनेवाले हैं वेही उत्तम (विशेष ज्ञानके धारक) हैं और सन्मार्गके सङ्गी हैं ॥३॥ व्याख्या । ये बालका इति सुगमम् । पोशकवचन - बाल. पश्यति लिङ्ग मध्यमवुद्धिविचार- यति वृत्तिम् । आगमतत्प तु बुध. परीक्षवे सयलेन । १ ।" इति ॥ ३ ॥ व्याख्यार्थः 'ये बालकाः' इत्यादि श्लोकका अर्थ सुगम है । इस श्लोकार्थक विषयमें पोडशकका भी वचन है. “चालक (मन्दबुद्धिजन ) लिङ्गको देखता है, मध्यम बुद्धिके धारक वृत्तिका विचार करते हैं और जो ज्ञानी (उत्तम) हैं वे सर्व प्रकारसे शाखोक तत्त्वको परीक्षा करते हैं ॥३॥ किया प्रिया नव विमुच्य संविदं न ज्ञानमानन्दकर विना नियाम् । समुच्चये योगदशा निरूपितं यदखधोतवदन्तरं महत् ॥४॥ भावार्थः ज्ञान विना किया प्यारी नहीं होती है और क्रिया विना ज्ञान भी आनन्दका कर्चा नहीं होता है । और योगदृष्टिसमुच्चय नामक ग्रंथ में तो सूर्यमें और संयोत (जुगुनू) में जितना अन्तर (कर) है उतना बड़ा भेद ही ज्ञान और क्रिया में निरूपण किया है । अर्थात् शान तो सूर्य के समान है और क्रिया खद्योतके तुल्य है ॥ ४ ॥ (१) इस यास्याका अयं सूत्रमापासे ही समझ लेना चाहिये । क्योंकि इसमें विशेषता नहीं है।

·sto દ્રવ્યાનુયતવાળા [ ૨૩ વિદ્યોતકતિમા જિયો નુ રચિત જ્ઞાન તુ માનૂપ- મિચેતન્મહત્તર નિયુ ફિવૃધો વિશ્વતિ વાઘસિવિનિમિતો દિ દુરિતક્ષેપો વેઠું કુપગોળો ઉપર વાર્ષિ વુઘા ઝૂમદે છે માવા કિયા તો વદ્યોત લુન્ય ફી વર્લ્ડ હૈ કૌર જ્ઞાન સૂર્ય સમાન પ્રજાર શાન ધર ત્રિા વહા મે હૈ ફીમે ઝિયુલા (માઢ) છોફી વિધાન જાતા શું શીર વાહ અભ્યાસ કન્ન દુકા ના પાપ નાશ , ઘટ્ટ વર્લ્ડ (મેંદ્ર) જે દ્વારા લોડે દુર ઉમટ્ટી જળ વરાવી દે. ધારો ! ફતે ધિ ક્રિયા તથા માન મેવ વિષયમેં બાપ ર ક્યા છે? 4 || માથા ! શિવેતિ સ્પષ્ટમ ! યદુરૂ યોગદલિમુવકે “ તાન પક્ષપાતો માવયા ૬ થી દિવા ! બનયોરતર રે મનુતરોતયોરિd I ?” “મહૂવુબાપો યા નાનો ગો સાથે | તદુપુત્રો જ બાંગાણ છે ? “ ” વ્યાયાથ–“વિયા બ્રિા ફત્યાતિ વતુર્થ તથા વંત્તમ રૂઢો અર્થ પછી હૈ કિ ન્યાક્યા નહીં ! વદ્દી વિષય રોદણાપુરવયને હાં હૈ કિ હત્યા કર્યા અલી ગમે તેવા અપને પક્ષપાત પ્રદત્ત જ્ઞાનમેર મારઝૂચ નો રસમેં સૂર્ય ગૌર વદ્યોતકે વાવર મેર નાનો . ?” ફલ વિષયમે જ પાંથા મોહૈ બિયા ધાદિસે મેંદાજે વાલે દુધ મિટ્ટો ળ વર વર પાપોં નારા હોતા હૈ જોર જ્ઞાન મેંઠું સમાન પાપા ના હોતા હૈ, વહુ સર્વજ્ઞ શાજ્ઞા સિદ્ધ હૈ શાખા મિષાત્વભૂતાઇiા જ વોકિશોરપિોપવિષ્ટા | સમાતે જ્ઞાનકુળેત્ર ફુલો મહાનિશીયોફ્યુમિતિ પ્રમાણન દા માલાર્ચઃ મનુષ્ય જ્ઞાન ગુણ प्राप्त होनेपर मिथ्यात्व है मूल जिनका ऐसे બાહોં ની સ્થિતિ કોટિોદિ સારસે અધિજ હૈ, પ્રમાણ મહાનિરીય પંથ "ા ફુગા હૈ દો નાનાતિ તવાનિ યથાર્થમયે તે પાયો દુરિત નિક્તિ ધન રાયચમપાછતિ થો માળે કરૂસ સુ વતી જ્ઞઃ કા માવા નો સંપૂર્ણ તત્ત્વજો નાનતે હૈં, નો મથનીવો થાર્થ પદાર્થ જ્યન જાતે હૈ, વો અનન્તરાવસ્થો દૂર કરતે હૈં વે માખ્ય મેં વહી દે હૈં ૭ | ધ્યાહ્યા વય વિધ્યાત્વેતિ | જ્ઞાન દિ સદનસહિતનેવાયાતિ તત્વાસ તાનિવનિ મિMાત્વમખ્યાતો બતાવ શોદાજટિલારામતિષ્ઠાવધિ कर्मवस्थ करोति “ના વોક વાવાયીતિ” વર્જનાત્ | gતમાથે નન્દ્રિશેખરે મહાનિશીથને શાનનુ- બોમ્બતિપાતી ત: તત્તરાખ્યયાપિ યો “યુદ્ધ નટ્ટા समुत्ता ण णस्सई પાયવરન્મિ નીવ. T ·- 1 २३६ ] શ્રીમદુરાન વન્દ્રનૈનરાઇઝમાત્રાવા पहियाई। इय जीवोवि ससुत्तो ण स्सई ओदि ससारे ॥१॥" अत्र वृहत्कल्पगाथा चेयम, "गीयत्थे केवली चतुबिहे पनरो त जहा जाणणेय १ कणेय २ उल्लरागहोमे ३ अणतकायस्म वजण य ४॥" गाथा "गोयत्यस वयोण विस हालाहल पिये। अगीयत्यस्स वयणेण अमयंपि न पुट्टए । १ । भगीयथ कुमीले हिं सग तिविहेण पोमिरे । मुक्खमगरम ते विध पहमि तेणगे जह ।२।" "कर मिच्छो. श्रुतार्थस्य ज्ञानिनोऽपि प्रमादिन' । कलादिविकलो योग इतीच्छायोगलक्षणम् । १" इति वचन ललित- विस्तरादी ग्रन्थे । हटकरणवाक्यमालेयम् । अनावश्यकगाथा-"दमणपक्खो साक्य चरितनय सदधम्म य । दसणचरित्तपक्खो समणे परलोग खमि । १ " "मणेरिवाभिजातस्य क्षीणवृत्तसशयम । तात्स्यात्त- पञ्जनत्वाच समापत्ति प्रकात्तिता ॥१॥ ६ ॥७॥" व्याख्यार्थः मिथ्यात्वभूलाष्टक" इस छ४ तया "जानाति तत्त्वानि" इस सातवें इन दोनों लोकोंको मिलाके व्याख्या करते हैं। ज्ञान गुण जब आता है तब सभ्यग्दर्शन सहित ही आता है और उस ज्ञानके प्राप्त होनेपर जीव कदाचित् मिथ्यात्वक बीच में आजाय तो भी कोटाकोटि सागर प्रमाण फालसे अधिक अधिक कर्मवन्धन वह जीव नहीं करता है, क्योंकि-"जो ज्ञानी है वह कर्मबन्धसे संसार में कभी नहीं डूबता" ऐसा वचन है। इसी अभिप्रायसे महानिशीथ सूत्रमें नन्दिषण अधिकार में ज्ञान गुण अप्रति- पाती कहा है अर्थात् ज्ञान गुण हुए पीछे पुनः उसका प्रतिपात (अध:पतन) नहीं होता है। और उत्तराध्ययनमें ऐसा कहा है कि “जैसे सूत्र (तागे) सहित सुई नष्ट नहीं होती किन्तु पख आदिमें प्रवेश करके पुनः निकल आती है, इसी प्रकार सूत्र (ज्ञान) सहित जीव भी संसारमें गया हुआ नष्ट नहीं होता है । १।" यहां यह बृहत्कल्पको गाय। भी है “गीतार्थ केवली जाननेवाले, कहनेवाले, रागद्वपरहित, और अनन्तकायवर्जक इन भेदोंसे चार प्रकार के कहे गये हैं।" "गीतार्थके वचनोंसे हालाहल विषको पीना चाहिये और अगीतार्थ के वचनोसे अमृत भी नहीं पीना चाहिये ।१" "अगीतार्यकुशीलाका ससर्ग मन, वचन, कायसे छोड़ना चाहिये। क्योंकि, जैसे रास्ते में चार विघ्नकर्ता होते हैं वैसे वे भी मोक्षमार्गमें विघ्नक कर्ता हैं ॥१॥" "शानके अर्थको करनेकी इच्छावाले प्रमादी शानी जो फला आदिसे रहित योग है वही इच्छायोग कहलाता है, यह इच्छायोगका लक्षण है । ६." ऐसा वचन ललितविस्तर आदि ग्रंथोंभे है । यह पूर्वोक्त जो वाक्यसमूह यहाँ दिया गया है सो इस विषयको पुष्ट करने के लिये है। यहा आवश्यक गाथा भी है कि "दर्शनपक्षको धारण करनेवाला श्रावक है । यह चारित्रसे नट है, परन्तु धर्मसे आई है । और मुनि दर्शन तथा पारित्र दोनों पक्षको धारण करते हैं और परलोक ઉર્થાત अग्रिम भवाका नाश करते हैं अर्थात् उसी भवसे मोक्ष जाते हैं । १।" "शुद्धलकी तरह क्षीणवृत्ति जीवके उसमें रहनेपनेसे तथा उसके अंजनपनेसे समापत्ति कही गई है, यह कथन निस्सन्देह है। शाजा" ·ज्ञान ન્યાનુયોરતળા [२३७ मान हि जीवस्य गुणो विशेषो ज्ञानं भवाब्धेतरणे सुपोतः। गानं हि मिथ्यात्वतमोदिनाशे भानुः कृशानुः पृथुकर्मकक्षे ॥८॥ भावार्थः जो है वह जीवका विशेष गुण है, ज्ञान संसाररूपी समुद्र के तिरनेमे उत्तम नौका (अच्छा जहाज) है । ज्ञान मिथ्यात्वरूपी अंधकारको नट करने में सूर्यके समान है। ज्ञान विशाल फर्मरूपी काष्ठके भस्म करनेमे अग्निके समान है ॥८॥ शान निधान परमं प्रधानं ज्ञानं समान न बहुक्रियाभिः । शानं महानन्दरसं रहस्यं ज्ञानं परं ब्रह्म जयत्यनन्तम् ॥९॥ भावार्यः ज्ञान सर्वोत्तम खजाना है, ज्ञानही सबमे प्रधान है, सान अनेक क्रियाओं के समान नहीं है अर्थात् अनेक प्रकार के आचरणोंसे भी विशिष्ट ज्ञानही है, शानही महा आनन्दरूप सुखका देनेवाला रस है, ज्ञानही परमात्माका रहस्य है और अन्तरहित है, ऐसा जान सर्वोत्कर्पता करके वर्त्तता है ॥९॥ बाहाचारपराश्च बोधरहिता इच्छाख्ययोगाद्धता ये केऽपि प्रतिसेवनाविधुरितास्ते निन्दिता: शासने । ये तु रच्छमतुच्छवाड भयकलाकौशल्यमाबिभ्रति सार्वोक्तामृतपानसादरधियो यो मुनिभ्यो नमः ॥१०॥ भावार्थः जो पापकी क्रियाओंमें तत्पर हैं, ज्ञानकरके रहित हैं, इच्छायोगसे पद्धत है और सानादिको सेवनासे रहित हैं, वे जीव जिनमतमें निन्दित समझे जाते हैं और जो अतिनिर्मल तथा विशाल ज्ञानकलाके कौशल्यको धारण करते हैं और सर्वज्ञ वचनरूपी अमृत, पानमें आदरपूर्वक बुद्धिको धारण करनेवाले हैं, उन मुनियोंको मेरा नमस्कार है ।।१०॥ अथ प्रगस्ति । श्रीवारपट्टाधिपतिर्बभूव सूरिस सुरत्नाद्विजयो यशरयो । હરિનામુદ્ર વિવિશુ સમગ્ર વિદ્યાસુનઘર વતુવંશાપિ ૧૧ अब अन्धकार प्रशस्ति लिखते हैं । श्लोकार्थः श्रीवीरके पट्टके स्वामी, तया यशके धारक श्रीरत्नविजयजी मूरि हुए, બિન વિનયની સૂરિપ સમુદ્રને સમસ્ત વૌવદ વિદ્યારુપ હત્તમ ૨ નહિ પ્રવિદ થી अर्थात् सब विधाओक धारक रत्नविजयजी सूरि हुए ॥ ११ ॥ તત્પવયશૈલકૂતરમિયાતસ્ત્રાલને भल्यामोहमासने सुविपुलं ज्ञानाजमार वहन । कुमाहहतारतारकमिलहोषाविलं पुष्कर શમાવવવધન્ડમૂવ વિનાયાન્હીમામાધીશ્વારા 4 ·૨૨૮ ] શ્રીમદુરાન વન્દ્રનેનશાબના છાયામ્ ફોર્થ ન રત્નવિનયરિની પટ્ટી જયારે તમામ સૂર્ય સમાન, ૌર મિખ્વાર્થરૂપી અંધકાર દૂર વરને સ્ટિયે તથા મહી વમવો બર્જિત શરને ઝિયે જ્ઞાનની વિષે સમૂદ્દો ધારણ નેવાડે ચોર લો સિદ્ધાન્ત બળ નેવા છે વાવીરૂપ તારે સંમણે રાત્રિપૂર્ણ શાકારો શોમાયુ ને વાછે પેસે શક્ષણાવિનયની સૂરિ દુર ૨૨ | મતનો નિહતઃ વરૂપતારતા યેન નિતઃ સુરવાર महसा सहसा सहलग्विजितः सौम्यतया सुधाकरः ॥१३॥ નવલાં વરસામધશિતા વિતામઃ વરીશવત્તયા હરિદેવ નિતો યશસ્વિનાં વિદુષી ન સ વો ભી તે યુમ ૧કા રોજા વશ ધાર લિને અપને રૂપલે મિદેવ ફરાયા, ગુહાસે સુમે- હજો નીતા, સર્વમાવસે કપત્ર તેનો સૂર્ય નીતા શૌર સૌપતાએ દ્રો નીતા શરૂ I લવના વૃદસ્પતિપને, વિતાએ શુ કૌર ધર્યણે રૂદ્ર જોતા જેણે ન બાવા વિદ્વાન વિકસી મ રે ગત્ નો માં તેને યોગ્ધ વાર્થ છે જનો તો કરે અપને ગુસે ફી ની વ્યિા, બવ ડન સી ઉપમા ી નાવે ૨૪ ફન વન રહો છો મિહા શર્થ વા વાયા હૈ, ફડિયે ચુમ હૈ સરવતો વલ્ય મુલારિત્તર પ્રવેશનાલાવતિ ભવની હિમાદ્રિપદ્મદ્રહતો નિરત્યય રઢવામરનો પૂનિતા ૧a રહો નૈસે માવજે પદ્મદ્રહૃતે સેવ તથા મનુષ્યોને પૂનિત માનવી નિરન્તર નિરુકતી હૈં, હસી પ્રવા૨ નિન મુવણે માવજી ધાર સરસ્વતી સદા પ્રટ રોતી ૨હૂતી ૨૬ યોયોતિર્ધવછતસ્વિનવસંપૂતિનિત નિત્ય અનાવિર નહીંખાવે વિડ્રાય વાદ્યપુરીવIR I૧દ્દા રોજાઈ કાવટ ફઝ માઝારો ધારણ કરનેવાથી નિની જીર્તિ સવા તીન જો પૂર્ણ (હયાત) { રહી હૈ સો વદ હર્તિ રેલી સહિતી હૈ. માનો કનાવિ માને અપને નઈ (ન6) સ્વમાવો છોકર, સવેતનતા (નિર્મતા) જો ફી સ્વીચાર જન કિયા હૈ ! ૨૬ યો યવીયેન બોવેન વિહાય સંકયાં વવૃધે યથારવા યતઃ બાવોળેલુ રક્ષા પુત્વનાત ન તથા વન્તિ ૧૭ ફોજાઈ શાશ્ચર્ય હૈ કિ ઉનન ગુણોં સમૂહ સંસ્થાો છો, છાનુસાર ·વાનુયોરતા [ ૨૩૨ કૃદ્ધિ પ્રાપ્ત વયે ! હસીજિયે ફળો દે દુઇ મુળ વતુર નન મુખત્વ નાતિ વૈસી નહી તે હૈં ૨૭ યોતિન્તા મિનારનવ સમુસુoો ત્રિવિંનપાન તત્રામરસ્પર્શવશરા તેસ્તાર તારોપમની િવના ફાઈ ની કીર્તિપી ધી મિીિ સ્ત્રી નાંઈ સમુહુ દોર, પછી સવમે ધરી દ્વાપર રેવ સરે રે હૃRવાટી દોહર, તારો સમાન બો મોતી હૈં ઉનકે બાઝારા બાછાદિત કરતી દુર્ણ ખાવાર્થ બાવા.મેં તારે નહીં છે, વિસ્તુ ન ખાવાથી શlfies સ્ત્રી દ્વારમેરે દૂતે દુખ જોતી હૈ ૨૮ / મહીનો નોડ્વોનો યવપિ વષુવા મૂમર ગુલા તથાણાયે વાણી સતિ તરછલ્લીતિ મણનાત, ૨ મતત્વાર્બાહ્મીમબનનિયમફતસિ ત– બ્રિાન તોવત્તપમય વિતતઃ ૧al રોઝાર્થ –ચર્ચાપ રે પૃથ્વી ધારણ કરે રૂપગુણસે રમાયમાન સારી રીતે બદ્દીન અર્થાત્ ઇત્તમ છે, તથાપિ ફ+ફન=મહીન અર્થાત રોષનાવી નહીં , શર કન ગુણ નો વાળી હૈ વહુ શિષી સુર નામ હસે રા તી હૈ, ફસ્ટ કન્હોંને અપને મનમેં તીન શાહ, તીન ટોજ વીર તીન રત્નોંહો વનાણે પ્રસિદ્ધ બોંકાવહપ ભાવિજી ઝાર્યવન્ડી જા જયન નેજા નિયમ ક્રિયા છે ૨૨ || રસ પણ પાછાધિપતિવમાતિ પૂરીશ્વરઃ વિનયાયાલય વેચ રમાવેશ ૪ પશ્ચમેડપિ તુર્થમાવં સમાપ ઘઃ રજા રોજા રે પરોક્ત ગુણો ધાર છે સ્વામી શ્રીવયાવિનયનો નામ સૂરીશ્વરની સર્વોત્તમ રુપસે બારીમાન ( હે હૈં, નિન પ્રમાણે મજાક મી ધર્મ વતુર્થાપને પ્રાપ્ત કુબા કંવમાઢમેં મો વતુર્થાઇ નૈસી ધર્મોન્નતિ દુર્દા ૨૦ તરનુધિયા વિધરેજ શતો મધ જ શાસ્ત્રસમુદા તતે જ મથoi તોડયં અર્થે ધાનપદ્મ પુરા ૨૧ રહો તન શ્રી વિનયની સૂરીશ્વનીને ફી પાવુદ્ધિશે મુશ રાખવા માન ઉર્જાયા હૈ (બર વિજયા હૈ) સૌર ફ્રજિયે ઉન્હીંછી પ્રસન્નતા હિવે બાવીન સિદ્ધાન્તો પોતે ચફ (દ્રવ્યાનુયોતિબા નામ) પ્રત્યે મૈને હવા હૈ. ૨૨ છે તે છપુ રવિવાર રશ્મિતુત્યા સીમાવતાર હતિ ચિતામઘાના

·૨૪૦ ]
શ્રીમદ્રાન વન્દ્રનૈનાબમાવાયામ્
તન્તિષછી વિનિતાવિવાર
નિધીશ્વર શસ્ત્રવિવારક્ષાઃ રરા
રહો કસ પાછરૂપી મ0ો સૂર્ય શિળ સમાન શોમાસાનો
પણ નામ પ્રસિદ્ધ સૂરિ ગુણ શૌર અને શિષ્ય શાસ્ત્રવિવાર વતુર કોવિનોદકાનગો
દુર ! ઘર I
તેષાં વિનયનેશન શોનેર તોશિમિઃ |
પરવાત્મપ્રવધાર્થ દ્રવ્યાનુયોતના પારા
ફતિ શ્રીદ્રવ્યાનુયો તળાવ કૃતિમોનવિનિર્મિતાયાં
સમાપ્તિસન્ધ્યાયઃ પદ્મશા
ઉદ્યોછા કન શ્રીવિનીતલાકારો
તુ
શિષ્ય મુલ મોનસાને પર વન
નિગ બોધ કિયે વનનો ટ્રવ્યાનુયોતિબા નિર્મિત વિઘા પારરા
પુરોવરબદલીલીવયા છે
olgબસાવદુષો પ્રન્યોથ સમજૂતિઃ ૧
રવિ શ્રીપણ્ડિતકારકતાવાળી માવાનુવાવસમન્નતાથ કન્યાનુયોરતળાવ
પન્નધ્યાયાય છે ?
I મૂયાત્
-

·શ્રીમદ્ રાનવન્દ્ર થોશ્રમ, પસ દરિ સંવાસિત परमश्रुतप्रभावक-मण्डल ( श्रीमद् राजचन्द्र जैन शास्त्रमाला ) के polશત ગ્રન્થool મૂવી - (१) गोगाटसार जीवकाण्ड : श्रीनेमिचन्द्रसिद्धान्तचक्रवतिकृत मूल गाथायें, श्रीब्रह्मवारी प खूबचन्द्रजी सिद्धान्तशास्त्री- कृत नयी हिन्दीटीका युक्त । अबकी बार पडितजीने धवल, जयधवल, महाधवल और बडी सस्कृतटीकाके आधारसे विस्तृत टीका लिखी है। चतुर्थावृत्ति । मूल्य गौ रुपये। (२) स्वामिकात्तिफेयानुप्रेक्षा : स्वामिकात्तिकेयकृत मूल गायायें, श्रीशुभचन्द्रकृत वडी सस्कृतटीका, स्याहाद महाविद्यालय वाराणसीके प्रधानाध्यापक, प कैलाशचन्द्रजी शास्त्रीकृत हिन्दीटीका । अग्रेजी प्रस्तावनायुक्त । सम्पादक-डा आ ने. उपाध्ये, कोल्हापुर । भूल्य-चौदह रुपये। (३) परमात्मप्रकाश और योगसार : श्रीयोगीन्दुदेवकृत मूल अपभ्र श-दोहे, श्रीब्रह्मदेवकृत सस्कृत-टीका व प दौलतरामजी- कृत हिन्दी-टीका। विस्तृत अग्रेजी प्रस्तावना और उसके हिन्दीसार सहित । महान अध्यात्म- अन्य । डा आ ने उपाध्येका अमूल्य सम्पादन । नवीन सस्करण। मूल्य-बारह रुपये। (४) ज्ञानार्णव : श्रीशुभचन्द्राचार्यकृत महान योगशास्त्र । सुजानगढनिवासी प पन्नालालजी बाकलीवालकृत हिन्दी अनुवाद सहित । चतुर्य सुन्दर आवृत्ति । मूल्य-वारह रुपये। (५) प्रवचनसार श्रीमत्कुन्दकुन्दाचार्यविरचित ग्रन्थ रत्नपर श्रीमदमृत चन्द्राचार्यकृत तत्त्वप्रदीपिका एव श्रीमज्जयसेनाचार्यकृत तात्पर्यवृत्ति नामक सरति टीकायें तथा पाडे हेमराजजी रचित बालाव- बोधिनी भाषाटीका। डा आ ने उपाध्येकृत अध्ययनपूर्ण अग्रेजी अनुवाद और विशद प्रस्तावना आदि सहित आकर्षक सम्पादन । तृतीयावृत्ति । मूल्य-पन्द्रह रुपये। (६) वृहदूद्रव्यसंग्रह आचार्य नेमिचन्द्रसिद्धातिदेवविरचित मूल गाथा, श्रीब्रह्मदेवविनिर्मित सस्कृतवृत्ति और प जवाहरलालशास्त्रीप्रणीत हिन्दी-भाषानुवाद सहित। षड्व्यसततत्वस्वरूपवर्णनात्मक उत्तम अन्य । तृतीयावृत्तिा मूल्य-पाच रुपये पचास पैसे। (७) पुरुषार्थसिद्धथुपाय: श्रीअमृतचन्द्रसूरिकृत मूल श्लोक। प टोडरमल्लजी तथा प दौलतरामजीको टीकाके - ·[૨] યાધાર પર સ્વ ઇ નાથૂરામની પ્રેમી દ્રારા ત્રિલિત નવીન હિન્દી ટી સહિત | શ્રાવ-મુનિ- ધર્મના નિત્તસ્પર્શી અભુત વર્ણન આ પર્વમાવૃત્તિ . મૂલ્ય-સ્તર હપ પપીસ ઉરે (૮) અધ્યાત્મ રાનવન્દ્ર શ્રીમદ્ રાનવન્દ્ર ઉભુત નીવન તથા સાહિત્ય શોઘ ઇવ અનુભવપૂર્ણ વિવેવન GT મવાનદાસ મનસુવમા મહેતાને મુર્નરમાવાને કિયા હૈ મૂલ્ય રાત સુપયે 1 (૨) વવાતિય ? શ્રીમમ વન્દ્રકુન્દાવાર્યવિરતિ અનુપમ ગ્રન્યરાન 1 મા અમૃતવન્દ્રભૂતિ “સમયવ્યાહ્યા અવ થાવર્ય નયનવૃત “તાત્પર્યવૃત્તિ ” નામ સંસ્કૃત ટીમોએ અછૂત યર પાડે શ્રેમ- પાનની-વત વાવિવત્રિની ભાષા–ટી ધાર પર T. પન્નાની વાળીવાકૃત પ્રતિ હિન્દીરનુવાદ સહિત ! તૃતીયાવૃત્તિ મૂલ્ય રાતિ હરયે ! (૨૦) શબ્દબામૃત : શ્રીમન્સુન્દ્રકુન્વાર્ય વિરતિ મૂરું પાયાનો પર શ્રી રાવનીમા વેલા દારા મુખ રાતી ગદ્ય-પદ્યાત્મ માવતર એ મોક્ષમાર્ગી અનુપમ મેંદો મૂલ્યઢ હપયે મંત્ર (૨૨) ભાવનાવો--મોલમાતા : શ્રીમદ્ રાન વન્દ્રભૃત . વૈરાયમત્રના સહિત રૈનધર્મી યથાર્યસ્વરૂપ વિવારે વારે ૧૦૮ सुन्दर पाठ हैं। मूल्य-एक रुपया पचास पैसे। (૨૨) ચાદ્ભાવ મનરી ? શ્રીમસ્જિરિત મૂ૦ ર શ્રીનવીરાવદ્રની શાસ્ત્રી હમ , વી-પત્ર વી કૃત હિન્દી-અનુવા સહિત 1 ન્યાય અપૂર્વ પ્રત્યે હૈ વહી લોન ક્લેિ મચે રૂ પૂરિશિષ્ટ હૈં मूल्य-दस रुपये। (૨૩) મમ્મદસાર શર્માન્ડ : શ્રીનેમિવન્દ્રસિદ્ધાન્તવર્નાતકૃત મૂઠ માયાઈ, સ્વ ઇ મનોહરાજીની શાસ્ત્રીકૃત સંસ્કૃત- છાયા ર હિન્દીદી નનસિદ્ધાત-થ હૈ તૃતીયાવૃત્તિ ! મૂલ્ય-સાત ૦પયે . (૨૪) રોપવેશ: શ્રીપૂપાવ-વેવનન્દિરાવાર્યત મૂછ છો, પતિતપ્રવર મારા રસૃત રજૂતરી, ઉં. ઘન્યકુમારની નવનાવાય મ ણ કૃત હિન્દીદી, સ્વ વૈટિર વપૂતરાયનોવૃત સગી- ટીકા તથા વિભિન્ન વિદ્વાનો દારા રતિ હિન્દી, મરાઠી, ગુનરાતી વ અની પદ્યાનુવાવો સહિત માવવાહી બાવ્યાત્મ વન દિતીય નયી બાવૃત્તિ ! मूल्य-दो रुपए पचास पैसे। (૨૫) સમયસાર ? બાવાર્ય શ્રીન્દસ્વામી-વિરતિ માન અધ્યાત્મગ્રન્ય, તીન ટીકા સહિત નથી આવૃત્તિ | મૂલ્ય-સોશું હશે !

·[૩] * મૂલ્યપાવ હપ ! मूल्य छ रुपये। (૬) રુશ્વિતાર (ક્ષપણાસામમિત) : શ્રીમનેવિન્દ્રસિદ્ગાતવવર્તીત ગાનુયો ગ્રન્થા ૫ પ્રવર ટોડરમન્ટની છત વડી ટીના સંત પુનઃ છા રહા હૈ (૨૭) દ્રવ્યાનુયોગાતળા શ્રીમોનસારવૃત, મકાશ હૈ પુન. સુન્દર સમ્પાવન સહિત છપેમા (૨૮) ન્યાયાવતાર મામ્ ત શ્રી સિદ્ધસેવિવારવૃત મૂછ વસ્ત્રો, વ શ્રીસિદ્ધપબિન સત ટT હિન્દી-મીષાનુવા નેનવર્ગનાના ૬ વિનયમૂર્તિ મ રે કિયા હૈ ' ન્યાય સુપ્રસિદ્ધ અન્ય હૈ. (૨૧) કામરતિકાળઃ ભાવાર્ય શ્રીમવુમાસ્વાતિવિરતિ મૂઇ ૨ો, શ્રીહરિમંદ્રસૂરિશ્વત સત્કૃતટીય ગૌર ૫ રાગકુમારની સાહિત્યાનાર્ય દ્વારા સંપાદિત સર૦ ર્ય સહિત વૈરાથ વહુ સુન્દર અન્ય હૈ (૨૦) સમાધ્યતત્તાધિ મસૂત્ર (મોલશાવ) : શ્રીમત્ ઉમાસ્વાતિત મૂડ સૂત્ર સૌર સ્વોપજ્ઞમાષ્ય તથા ફૂવવન્દ્રની સિદ્ધીતરશાસ્ત્રીત વિસ્તૃત માથાદી[ તવો હૃદ્રયગ્રાહ્ય અમીર વિશેષણ મૂલ્ય-છે: હા (૨૬) સપ્તમમીત મળી શ્રીવિમવાત મૂક બર સ્વ ડિત હાપ્રસાવની શર્મા વ્યાજનાવાર્યત ભાષાંટા ન જાય! મહુવપૂર્ણ અન્ય તે અપ્રાપ્ય . (પુન નવીન પેમા ) (૨૨) ફોઢેરા માત્ર મની ટીમે 8 પદ્યાનુવાદ | मूल्य-पचहत्तर पसे । (૨૩) પરમાત્માશ માત્ર યોની પ્રસ્તાવના વ मूल પગથાર્થે મૂલ્ય- રુપયે | (૨૪) ચોમાસા: મૂત્ર મંથાયે ર હિન્દીરા મૂલ્યપહષત્તર વસે ! (ર) છતયાનુલા : માત્ર મૂઇ, પાડાન્તર થર મની પ્રસ્તાવના મૂલ્ય-ઢો પયે પવાસ પૈસે છે (૨૬) બવવનકારક ની પ્રસ્તાવના, પ્રાભૃત મૂર, બની અનુવાવ તથા પાઠાન્તર સહિત -પાવ રૂપો

·[४]
(२७) उपदेशछाया आत्मसिद्धि :
श्रीमद् राजचद्रप्रणीत । अप्राप्य ।
(२८) श्रीमद् राजचन्द्र :
श्रीमद्के पत्रो व रचनाओका अपूर्व सग्रह । तत्वज्ञानपूर्ण महान् ग्रन्थ है । म० गाधीजी
की महत्वपूर्ण प्रस्तावना।
अधिक मूल्यके प्रथ मगानेवालोको कमिशन दिया जायेगा। इसके लिए वे हमसे
पत्रव्यवहार कर।
गुजराती ध्रन्थ
श्रीमद् राजचंद्र आश्रमकी ओरसे
પ્રÒíશd
१ श्रीमद् राजचन्द्र २ अध्यात्म राजचन्द्र ३ श्रोसमयसार ( सक्षिप्त ) ४ समाधि सोपान
( रत्नकरण्ड श्रावकाचारके विशिष्ट स्थलोका अनुवाद ) ५ भावनाबोध-मोक्षमाला ६.
परमात्मप्रकाश ७. तत्वज्ञान तरगिणी ८ धर्मामृत ९ स्वाध्याय सुधा १०. सहजसुखसाधन
११ तत्त्वज्ञान १२ श्रीसद्गुरुप्रसाद १३ श्रीमद राजचन्द्र जीवनकला १४ सुबोध सत्रह १५.
नित्यनियमादि पा० १६ पूजा सय १७ आ० दृष्टिनी सज्झाय १८ आलोचनादि पद ग्रह
१९ पत्रशतक २० चैत्यवदन चोवीसी २१ नित्यक्रम २२ श्रीमद् राजचद्र जन्मशताब्दी महो-
सव-स्मरणालि २३ श्रीमद् लघु राज स्वामि ( प्रभुश्री ) उपदेशामृत २४ आत्मसिद्धि शास्त्र
२५ नित्यनियमादि पाठ (हिन्दी) २३ Shrimad Rajchandra, A Great Seer २७.
Afokshamala २८ सुवर्णमहोत्सव-आश्रम परिचय २९ ज्ञानमजरी ३० अनित्यपचाशत् तथा
हृदय प्रदीप ३१ अध्यात्म रस-तरग ३२ आत्मानुशासन ।
आश्रमके गुजराती प्रकाशनोका पृथक सूचीपत्र मगाइये । सभी ग्रथो पर डाकखर्च अलग
रहेगा।
प्राप्तिस्थान .
(१) श्रीमद् राजचन्द्र आश्रम, स्टेशन-अगास
पो वोरिया, वाया-आणद [ गुजरात ]
(२) परमश्रुतप्रभावक-मंडल
[ श्रीमद् राजचन्द्र जैन शास्त्रमाला ]
चौकसी चेम्बर, खाराकुवा, जौहरी बाजार, वम्बई-२

·No text on this page.