·وشد
ووتی
॥श्रीः॥
श्रीमूलावनिपालमौलिमणिना सङ्कल्पितश्रीरिव
श्रीमूलात्मजनिस्तथा सहजया लक्ष्म्या च सम्भावितः।
स्वातिज्योतिरिवादितः समुदितश्चित्रावनारः स्वय
मार्ताण्डाग्रसरो विराजति महाराजः स रामाभिधः ॥
भास्ववर्णमणिः प्रवालमृदुला श्रुत्याचलकारिणी
श्रीमद्वचिवसुन्धरानवयशोराशिप्रकाशात्मिका ।
उत्फुल्लत्सुकृतिप्रसाधनधृतामोदोन्नदड्डिण्डिमा
श्रीचित्रोदयमञ्जरी सुमनसां सर्वस्वमुज्जृम्भताम् ॥
के. साम्बशिवशास्त्री.

·PREFAOE. This is the Sccond Volume of Sarngyatīkanthabharapa, a treatise on grammar, by Sri Bhojadeva with the Vrtti, Hrduynhariņt of Sri Narayana Dandanathn, completely comprising as it does the second chapter of the work. All the four Padás of this chapter are vlevoted "for the elucidation of the Unidipratyayis. The present volume along with the first part alrondy publislied exhrusts the Krtkbunda. This work trcasuring up all the forms of words that occur nt approprinte places is indeed a mre boon to those desirous of attaining inastery over their correct inge, by virtue of the peculiar nature of the Satras, Vštti and the illastrations, Hoping to dwell at length on the distinctive chrracteristics of the treatment Hercin follored regardug the Prasthapa nnd the method of collecting words when the publication of the work is noiring completion, I place the work before the en. lightened public, Trivandrum, 9-6-1112 } K. SAMBAŠIVA SASTRI.

·PREFAOE. This 18 the Sccond Volume of Sargyatilanthrbhrrgi, A treatise on grimmar, by Sri Bhojadevi töith the Vrtci, Hrdazaharini of SrI Nårárnnr Dindanathi, completely com prising as it does the second chapter of the work All thic four Padás of thus chapter are devoted for tho elucidation of the Unadıpratyayis The present volume along with thic first part alrordy published exhaustss the Kftkbapdn. This work trorsuing up all the forms of words that occur it approprinte places is indeed a mire boon to those desirous of attaining inistery over their correct usage, by virtue of the peculur nature of the Satras, Vštti and the illastrations Hoping to dwell nt length on the distinctive curricteristics of the treument herein followed reguding the Pragthana nn) the method of collecting words when the publication of the work is nearing completion, I place the work before the en lightened public, Trivandrum, 96-1122 K. SAMBASIVA SASTRI.

·मी॥ निवेदना। द्वितीयोऽयं भागः श्रीभोजदेवीयस्य श्रीनारायणदण्डनाथविरचिनया हृदयहारिण्याख्यया वृत्त्या समेतस्य सरस्वतीकण्ठाभरणस्य व्याकरण- मन्थस्य, यो द्वितीयमध्यायं सममं व्यामोति । अत्र च पादचतुष्टय्योणादयः प्रत्यया निरूप्यन्ते । आहत्य पूर्वभागेण गतेनोचरगागेण पानेन कृत्सण्डः सम्पूर्यते । तउत्समयसमचितान् नैकान् शब्दराशीन् सम्चिन्वदिदं न्याकरणं सूत्रतो वृचित उदाहरणतश्च किमप्यभिनयमनुमाहकं मुशम्दसहाइपरायणानाम् । प्रस्थानभेदे शब्दसहहणप्रक्रियायां च विवेरनीयाः सरणीरस्मि मन्ये विवि- मच्मि तदा, यदेवमविक प्रकाशनीयपदवी प्रपत्ता ।। मनन्तशयनम्, १०.६-११२. के. साम्बशिवशास्त्री ·॥श्रीः॥ श्रीभोजदेवप्रणीतं सरस्वतीकण्ठाभरणं श्रीनारायणदण्डनाथविरचितया हृदयहारिण्याख्यया वृत्त्या सनाथम् ॥ (द्वितीयो भागः1) भथ दितीयोऽध्यायः । कृवापाजिमिस्वदिसाध्यशूभ्य उणे बहुलं कर्तरि वर्तमाने संज्ञायाम् ॥ १॥ फूमादिभ्यो वर्तमानार्थवृत्तिम्यः संजायां कर्तरि पहुलमुष्प्रत्ययो भवति । कारः शिल्पी । वायुनभस्वान् ! पायुरपानम् । जायुरोपधम् । मायुः पित्तं शन्दश्च । गोमायुः सृगालः । स्यादुः रसः । साधुः श्रेयान् । थाशुः शीघः । णकारो वृक्ष्ययः॥ दृस्नासनिजनिचटिचरिम्यो अण् ॥ २ ॥ हणात्यादिभ्यः कर्तरि गुणप्रत्ययो भवति । दीर्यत इति दारु काष्ठम् । स्नायुरस्थिनहनम् । सानुः पर्वतैकदेशः । जा(नुर १न्व) परवान् । चाटुरनुकूलाचरणम् । चार शोभनम् । भकारो वृद्धिस्वरार्थः । णकार- करणाजनेः प्रतिपिदापि वृद्धिर्भवति ।। किमि श्रः॥ ३ ॥ मृणातेः किम्युपपदे नुण् भवति । किंशाक शूकधान्यशिखा ।। GP.T 857501.23 0.1110 8

·२
सरस्वतीकण्ठाभरणं
[अध्या० २.
जराजटावनरसेप्विणः ॥ ४ ॥
इणो धातोर्जरादिपु उपपदेपु जुण मवति ! जरायुर्गर्भवेष्टनम् ।
जटायुः पक्षिविशेषः । वनायुर्देशविशेषः । रसायुभ्रमरः ॥
त्रो रश्च लः ॥ ५॥
तृ ऋ इत्येताम्यां मुण् भवति । तयो रेफस्य च लः । तालु आस्यै-
कदेशः । आलुः कन्दविशेषः । ऋ इत्यत्र केचित् तदन्तविधि वर्णयन्ति ।
तेन भृणातः शालः हिंसः । मृडो मालुः । मालधानी इत्यादयोऽन्येऽपि
भवन्ति ।।
कृके वचः कश्च ॥६॥
कृक उपपदे वधीतो प्रत्ययो भवति, ककारमान्तादेशः। कृक-
वाकुः कुक्कुटः॥
भृमृतचरित्सरितनिमिमस्जिशीवटिचटिचश्चिभ्य
भृप्रभृतिभ्य उप्रत्ययो भवति । मरुभो । मर्निर्जलो देशः। तरुः
पादपः । चर्ह विविशेषः । सरुः खड्गमुष्टिः वनकश्च । तनुः शरीरम् ।
मयुरश्वमुखः । मद्गुर्जलपक्षी । शयुरजगर. । बटुः माणवकः । चतुः
प्रियाचरणम् । चञ्चुः पक्षिमुखम् ।।
अणश्च ॥८॥
अणश्र धातोर्मवति । अणुः सूक्ष्मम् ।।
धान्ये नित् ॥ ९॥
अणो धातोर्चान्येऽभिधेये उप्रत्ययो भवति, स च नित् । अवो
नाम ब्रीहयः । स्वरे विशेषः ।।
पटिकट्यसिवसित्रपिहनिमनिवृस्निहिल्लिदिकन्दि-
बिन्धन्धिवन्धिभ्यः ॥ १० ॥

·पास १.] हृदयहारिण्याख्यया वृत्त्या समेतम् । पट्यादिभ्य उप्रत्ययो नित् भवति । षटुः दक्षः । कटुः रसविशेषः । असवः प्राणाः । वसु द्रव्यं तेजो देवता च । त्रपु लोइविशेषः । हनुर्वद- नैकदेशः । मनुः प्रजापति । शरुहिनः । स्वसर्वजम् स्नेहुर्मित्रम् । क्लेदु- मन्द्रमाः । कन्दुः पाकस्थानम् । बिन्दुर्विपृट् । अन्धुः कूपः । बन्धुर्शीतिः ।। उन्देरिच्चादेः॥११॥ उन्देरुप्रत्यय आदेश्चकारादेशो भवति । उनत्तीतीन्दुश्चन्द्रमाः॥ वहिरहिसां दीर्घश्च ॥ १२ ॥ वह्यादिभ्य उप्रत्ययस्तत्सलियोगेन चैषां दीर्घो भवति । वहत्यायु- धादिकमिति बाहुः भुजः । रहयति ग्रहान् वा सूर्याचन्द्रमसौ वा स्वशरारं पा राहुः । पंसतिः सौत्रो धातुः ॥पंसति मलिनयतीति पांसुः पार्थिव रजा ॥ अशेर्नु च ॥ १३ ॥ अश्नोतेरुप्रत्ययो नुं चागमो भवति । अश्नोतीत्यशुर्मयूखः सूर्यश्च । प्रांशुः ।। नमिमनिजनां नाविधताश्च ॥ १४ ॥ नम्यादिभ्य उप्रत्ययस्तत्सन्नियोगेन चैषां यथासङ्कथं नाकि धत इत्येते भादेशा भवन्ति । नाकुः वल्मीकः । मधुः क्षौद्रं वसन्तः शीथुः मसुरो रसम्म । जतु लाक्षा ॥ वलिफल्योर्मुक् च ॥ १५॥ वलिफलिभ्यामुप्रत्ययस्तयोर्मुक् चरगमो भवति । वल्गु मनोहरम् । फरा मसारम् ॥ अर्जेज च ॥ १६ ॥ अर्जेस्प्रत्यय ऋज चास्यादेशौ भवति । ऋजुः अकुटिलः ॥ कृतेः कतयोरतकौ च ॥ १७ ॥ ऋतेमप्रत्ययस्तत्सन्नियोगेन ककारतकारयोस्तकारककारावादेशी भ. रतः । कृन्ततीति तर्कुः चन्द्रः स्वकर्तनं च ।।

·सरस्वतीकण्ठामरण [मध्या. २. नावः ॥ १८॥ अन्धेर्नायुपपद उप्रत्ययो भवति । न्यधुर्मगविशेषः ॥ इषिभिदिविदिमृदिव्यधिगृधिषिहषिकापृभ्यः कुः [॥ १९ ॥ इष्यादिभ्यः कुप्रत्ययो भवति । इपुः शरः । मिदुर्वव्रः । विदुई- स्तिमस्तकैकदेशः । मृदु अकठिनम् । विधुश्चन्द्रमाः । गृधुः कामः । धृषुः प्रगल्भः । हृषुः हृष्टः । कुः पृथ्वी । पुष बृहत् ॥ याहन्भृपूत्रां दे च ॥ २० ॥ याप्रभृतिभ्यः कुप्रत्ययस्तत्सन्नियोगेन चैषां द्विवचनं भवति । या- तीति ययुरश्वः । हन्तीति जघ्नुर्वेगवान् इन्द्रश्च । करोतीति पक्रुः कर्मठः वैकुण्ठश्च । बिभर्तीति बभ्रुः मुनिः नकुलो वर्णश्च । पिपर्तीति पुपुरुः समुद्रो लोकश्च । तरतीति तत्रुः नौका ।। शः सन्वञ्च ॥ २१ ॥ श्यतेः कुप्रत्ययः सनीव चास्मिन् द्वित्वमित्वं च भवति । शिशु- बोला। पचेरिञ्चोपधायाः ।। २२ ॥ पचे कुप्रत्यय इकारश्चोपधाया भवति । पिचुनिरस्थीकृतः कासः।। कृग्रोरुच्च ॥ २३ ॥ कृग इत्सेताम्यां कुप्रत्यय उकारश्यान्तादेशो भवति । कुरुः क्षत्रि. यविशेषः । गुरुरुपाध्यायो द्रव्यस्थश्च गुणविशेषः ।। ऊोर्नुलोपश्च ॥ २४ ॥ ऊोतेः कुप्रत्ययो नुलोपश्च भवति । ऊरुः शरीरावयवः ।। महति इस्वश्च ॥ २५ ॥ ऊणोंतर्महत्यभिधेये कुप्रत्ययो नुलोपो हस्वश्च भवति । उरुर्महान् ॥ ।

·दयहारिण्याल्यया वृत्या समेतम् । क्षे रो डच ॥ २६ ॥ जोतेर्नक्षत्रेऽभिधेये कुप्रत्ययो नुलोपो दस्सो रेफस्य च डकार भादेशो भवति । उडु नक्षत्रम् ॥ लिपेः कश्च ।। २७ ॥ डिपेः कुप्रत्ययः कश्चान्तादेशो भवति । हिः सन्यवायः ।। रभिप्रथ्योः प्रसारणं च ॥ २८ ॥ रमिप्रथिम्यां कुप्रत्ययः प्रसारणं पानयोर्मपनि । ऋमनो नाम देवाः । पृथुः राजा विस्तीर्णश्च । स्यन्देर्धथ ॥ २९ ॥ स्यन्देः कुप्रत्ययः सम्प्रसारणं धयान्तादेशो भवति । सिन्धुनंदी नदः समुद्रश्य॥ स्पशिभ्ररजोः सलोपश्च ॥ ३०॥ पशिभ्रस्जिभ्या कुप्रत्ययः प्रमारणं च प्रस्जेः सठोपश्च । पशुः प्राणिविशेषः । भृगुः प्रपातः कपिध ॥ सृजेरसुञ्च ॥ ३१ ॥ हजेः कुप्रत्ययः सलोपोऽसुमागमो माति । सृज्यत इति रज्जु दाम । यहुलाधिकारात् कर्मणि भाति । सकारस्य जस्वं दकारश्चु. त्वम् ॥ बहिरविलद्धिलिङ्गीनां नलोपा ॥ ३२ ॥ पंछादिभ्यः कुप्रत्ययोऽमीपां नलोपश्च भवति । यहु स्फारम् । रघुः राजा । लघुस्तुन्छं शीघ्रं च । लिगुर्मुनिः भूविशेपश्च ॥ पराडोः शृखनिभ्यां डित् ।। ३३ ।। पराशेरुपपदयोः खनियां यथासइथं कुप्रत्ययो रित् भवति । परान् शृणातीति परशः कुठारः । मासुपिकः ।।

·सरस्वतीकण्ठाभरणं (अध्या०२- धुगुम्यां च ॥ ३४ ॥ पदग्यां च कुप्रत्ययो डित् भवति । घुः स्वर्गकीडा स्वर्गश्च । दुवृक्षशाखा वृक्षश्च ॥ हरिमितशतकत्सु द्रुवः ॥ ३५ ॥ द्रवतेहादिपूपपदेपु कुप्रत्ययो डित् भवति । इरिगुः पादपः । मितद्रुमितनमः । शतद्रुर्नाम नदी । कद्रु गमाता गृहगोधा वर्णश्च ॥ अपदुस्सुवनिषु स्थः ॥ ३६ ॥ अपादिपूपपदेषु तिष्ठतेः कुप्रत्ययो भवति । अपर्छ वामम् । दुछु कच्छम् । सुठु सातिशयम् । वनिष्ठुः ऊर्वेकदेशः ।। पीमृगमित्रदेवसुम्नास्मसु यः ॥ ३७ ॥ यातेः पीप्रभृतिषूपपदेषु कुप्रत्ययो भवति । पीयुः उलूकः । मृगयु- उधः । मित्रयुर्मुनिः । देवयुः धार्मिकः । सुम्नयुर्यजमानः । अस्मयु- कैशीशमिरमिभ्यः कुः ।। ३८ ॥ कैप्रभृतिभ्यः कुर्भवति । काकुः स्वरविशेषः । शेकः उद्भिविशेषः । शतः कीलकः । र?Zगः । पुनर्विधानात् ककारो न निवर्तते ।। ह्रियः किद् रो लश्च वा ॥ ३९ ॥ हियतेः कुप्रत्ययः किद् रेफस्य च लो वा भवति । ह्रीकुः शालीनः । हीकुः स एव ।। चटिकठिम्यामाकुः ॥४॥ आभ्यामाकुः प्रत्ययो भवति । चटाकुर्मुनिः। कठाकुः कुडुम्पपोषकः।। शिखिकैठिकुषिभ्यः कित् ॥ ११ ॥ नि' क. पा. .. ''स. पाठ.

·पा०११ इदमहारिण्याल्यया वृत्त्या समेतम् । शिखादिभ्य आकुप्रत्ययः कित् भवति । शिखाकुः ऋषिः । कुठाकुः पभ्रम् । कुपाकुपिकः परोपतापी च ॥ चेरुपन्योर्डित् ॥ ४२ ॥ चिनोतरुपन्योरुपपदयोराकुप्रत्ययो हिदु मवति । उपचाकुर्मुनिः । निचाकुनिपुणः॥ शलेरङ्कः ।। ४३ ॥ शलेरड्कुप्रत्ययो भवति । शल स्कुर्मुनिः ।। सृपेभ्यां दाकुक् ॥ ४४ ॥ आभ्यां दाकुसत्ययो भवति । सृदाकुः स" । पदाकुः सर्वः ।। अमेणुः ॥४५॥ अमेणुप्रत्ययो भवति । अगुः शरीरावयवः ॥ द(मे १म्भे)ोपश्च ॥ ४६॥ द(मे १म्मे)प्रत्ययो लोपश्चान्त्यस्य । दगुर्मुनिः । हेः किन्नुट् च ॥ ४७ ॥ दिनोते प्रत्ययः कित् भवति अस्य नुट् च । हिगु रामठम् ।। मीकैपैनीलिभ्यः कङ्गुच् ॥ ४८॥ प्रीणात्यादिन्यः कड्गुच्प्रत्ययो भवति । प्रियगुः फलिनी तालश्च । फः अणुः । पङ्गुः खः । नीलगुः क्रिमिमक्षिका च ।। अर्त्यविभ्यामटुच् ॥ ४९ ॥ आम्यामटुच्प्रत्ययो भवति । अरटुः वृक्षविशेषः । अवटुः कृक टिका । शलेराटुच् ॥ ५॥ शुलेराटुच्प्रत्ययो भवति । शुलाटुः कोमलं १. ''. पाठः, १. कनी' न. पाठ: २ ·८ सरस्वतीकण्ठामरणं [अभ्या०२. तनिमनिकणिभ्यो दुः॥ ५१ ॥ एभ्यो हुप्रत्ययो भवति । तण्डुः प्रमथः । मण्डुर्मुनिः वेदनाविशे- पन्ध । कण्डुः खजूरः ।। पनेर्दीर्घश्च ।। ५२॥ पनेर्डप्रत्ययो दीर्घश्च भवति । पाण्डुर्वर्णः क्षत्रियश्च ।। मृपल्योः कनुगानुगौ च ॥ ५३ ॥ मृपलिम्यां हुप्रत्ययस्तत्सन्नियोगेन च मृङः कनुक पलेरानुगागमो भवति । मृकण्डुर्मुनिः । पलाण्डुर्लशुनभेदः ॥ गमेः कित् ।। ५४॥ गमे१प्रत्ययः कित् मवति । गड्डः व्रणविशेषः ॥ स्थो णुः ।। ५५॥ तिष्ठतेणुप्रत्ययो भवति । स्थाणुः शिवः ऊवं च दारु ॥ अजिरीभ्यो नित् ॥ ५६ ॥ यज्यादिम्यो णुप्रत्ययो निद् भवति । अजेवीभावः वेणुः । वर्णः वर्णकः । रेणुः ॥ कृहभ्यामेणुः ।। ५७ ॥ भाम्यामेणुर्भवति । करेणुईस्ती । इरेणुर्गन्धद्रव्यम् ।। कमिमनिजन्यसिगाभापायाहिभ्यस्तुः ॥ ५८ ।। कम्यादिभ्यस्तुर्भवति 1 कन्तुः कन्दर्पः । मन्तुः मानः । जन्तुः प्राणी । अस्तुः अस्तीभार । गातुः गायनः । भातुर्मानुः । पातुः रक्षिता । पातु रथः । हेतुः कारणम् ॥ चायः की च ॥ ५९ ॥ पायतेस्तुप्रत्ययः की चास्यादेशो भवति ! केनुर्पजः महन्थ ।। आपो स्वयं ।। ६०॥ थाप्नातस्तुप्रत्ययो हस्त्रश्च भवति । अस्तुदेवताविशेषः ।

·पा०१.] हृदयहारिण्याख्यया पृत्त्या समेतम् । सितनिगमिमसिसच्यविधापूशिम्यस्तुन् । ६१ ॥ सिनोत्यादिभ्यस्तुन्प्रत्ययो भवति । बहुलाधिकारात् कर्मणि । सी. यत इति सेतुर्जलबन्धः । तन्यत इति तन्तुः सूत्रम् । गच्छतीति गन्तुः पथिकः । आगच्छतीत्यागन्तुरागामी । मस्तु दध्नोऽधःपानीयम् । सक्तु- र्यवविकारः । ओतुर्विडाठः । धातुलॊहादिः रसादिश्च । पोतुः पविता । क्रोष्टुः सृगालः ॥ वसेर्णिहा ॥ ६२॥ वसेस्तुर्णिद्वा मवति । वस्तु पदार्थः । वास्तु गृहम् ॥ पायतिम्यः कित् ।। ६३ ।। पिपत्यादिभ्यस्तुन्मत्ययः किद् भवति । पीतुः सूर्यः । अक्तुः रात्रिः । ऋतुर्वसन्तादिः॥ कृञः कतुः ॥१४॥ करोतेः कतुप्रत्ययो भवति । क्रियते करोति वा कालान्तरे फलमिति ऋतुः यज्ञ." एधिवहोरतुच ।। ६५ ॥ आभ्यामतुच्प्रत्ययो भवति । एधतुः पुरुषः । वहतुरनड्वान् ॥ तनेयुक् च ।। ६६ ॥ तरतुच्प्रत्ययो युक् चागमो भवति । तन्यतुः विस्तारः ॥ जीवेरातुः ।। ६७ ॥ जीवरातुः प्रत्ययो भवति । जीवातुः प्राणः ।। यमर्दुक् ॥ ६८ ॥ यमर्दुक्प्रत्ययो भवति । यदुः क्षत्रियः ।। शीडो धुक् ॥ ६९ ॥ शीडो घुसत्ययो भवति । शीधुर्मघम् 'तुरूप', २ 'सु' व पाठः. - C ·सरस्वतीकण्ठाभरण [अभ्या० २. धुञो नुट् च ॥ ७० ॥ धुलो धुक्प्रत्ययो भवति नुट् चास्यागमः । धुन्धुर्दानवः ।। दाभाभ्यां नुः ॥ ७१॥ आभ्यां नुप्रत्ययो भवति । दानुर्दाता । मानु. सूर्य. रश्मिरग्निश्च । स्वर्भानुः राहुः ।। वर्गश्च ॥ ७२ ॥ वचे प्रत्ययो गवान्तादेशो भवति । वग्नुर्वाग्ग्मी ॥ धेट इच्च ॥७३॥ धेटो नुप्रत्यय इकारश्चन्तादेशो भवति । धेनु, अभिनवासमा गवादिः ॥ सूविपिकृभ्यः कित् ॥ ७ ॥ एभ्यो नुप्रत्ययः किद् भवति । स्यतेऽसाविति सूनुः पुत्रः । (विन १ वेवे)प्टीति विष्णु. वासुदेवः । कृणुः कोशकार. ॥ हो हे लोपश्च ।। ७५ । जहातेर्जिहीतेर्वा नुप्रत्ययो द्विवचनमन्त्यलोपश्च मवति । जहुः मुनि ।। गमेः सन्वञ्च ॥ ७६ ॥ गर्नुप्रत्ययः कित् सनीव चास्मिन् कार्य भवति । जिगनुर्वायुः ।। तनेर्डउः ॥ ७७ ॥ तनोतेर्डउप्रत्ययः स च सन्वद् भवति । तितउः परिपवनम् ॥ अओरिष्णुच् ॥ ७८ ॥ अमेरिऽगुच् भवति । अधिष्णुः धृतम् ॥ क्षिपिनदिवदिपतिदाभूभ्यश्चानु ॥ ७९ ॥ क्षिप्यादिभ्यश्चानुसत्ययो भवति । क्षिपणु पायु. ! नदनु- , 'मुक पाठ 'भ्योऽनुर । वर्च' म शठ 'क पाठ. १ ३ ·पा० १.] हृदयहारिण्याख्यया वृत्त्या समेतम् । र्गेषः । वदनुः वक्ता । पतनुः पक्षी । दनुः दानवमाता । भुवनु- भवितव्यता ॥ कृशेरानुक् ॥ ८॥ कृशेरानुक्प्रत्ययो भवति । कृशानुर्वहिः ।। जीवे रदानुक् ॥ ८१ ॥ जीवे रदानुक् मवति । जीरदानुः पर्जन्यः । ककारो गुणप्रति- पेधार्थश्चान्दसं वलोपं ज्ञापयति ।। वचेरक्नुः ॥ ८२ ॥ वचेरक्नुर्भवति । वचक्नुः वाक् ॥ स्तनिहपिपुपिगदिमदिघुषिगडिमण्डिजनिनन्दिभ्यो णरित्नुच् ॥ ८३ ॥ स्तन्यादिभ्यो ण्यन्तेभ्य इलुचप्रत्ययो भवति । स्तनयिनुर्मेधः । हर्षयिनुः सुजनः । पोपयिलुभती । गदपिलुर्वलाहकः । मदयितुः शीधुः । पोपपिलुः कोकिलः । गडयित्नुर्जलदः । मण्डयिनुः कामुकः । जनयितुः पिता । नन्दयिनुः पुत्रः ॥ अर्तिकशिभ्यां चिपुक ॥ ८४ ॥ आभ्यां चिपुक्प्रत्ययो भवति । रिपुः शत्रुः । कशिपु(जनाच्छादौ ।। अमिकमिभ्यां चुः ।। ८५ ॥ आभ्यां चुर्भवति । अम्बु पानीयम् । कम्युः शतः ॥ अभ्रेरमुः ॥ ८६ ॥ अग्रेरमप्रत्ययो भवति । अभ्रमुर्देवहस्तिनी ।। जनिमनियजिशुन्धिदसिभ्यो युस् ॥ ८७ ॥ जन्यादिभ्यो युस्प्रत्ययो भवति । जन्युः प्राणी । मन्युः कोपः । यज्युर्यज्वा । शुन्थ्यः पवित्रम् । दस्युश्चोर.। सकारो 'युवोरनाकायस' इति अनादेशनिवृत्त्यर्थः ॥ १. 'दि पाठः.

·१२ - - - सरस्वतीकण्ठाभरणं मध्या०२. ननि ध्वरेः ॥ ८८ ॥ “वरतेनव्युपपदे युस्प्रत्ययो भवति । अध्वर्युः ऋलिक् ।। भुजेः कित् ॥ ८९ ॥ भुजेयुस किद् भवति । भुज्युः ऋपिः ।। सरयूः ॥ ९॥ सत्तरयूप्रत्ययो भवति । सरयू: नदी ॥ हेतुभावयोम॒ङस्त्युक् ॥ ९१ ॥ हेतौ मावे चार्थे मृङस्त्युक्प्रत्ययो भवति। मारयतीति मृत्युः कालः । मरणं मृत्युः ॥ पीम्याशिम्यो रुः ।। ९२ ॥ एभ्यो रुप्रत्ययो भवति । पेरुः सूर्यः । मेरुर्देवादिः । अश्रु नेत्रजलम् ।। रुपूभ्यां कुन् ॥ ९३ ॥ आभ्यां कुन्प्रत्ययो भवति । रुरुमृगजाति । पूरुः राजा ।। खनो लोपश्च ॥ ९४ ॥ सनतेः कुन्प्रत्ययोऽन्त्यस्य च लोपो भवति । सरुदर्पिष्ठः ।। जनेस्त च ।। ९५ ।। जनेर्धातोः कुन्प्रत्ययस्तकारश्चान्तादेशो भवति । जत्रुः शरीरावयवः ।। शातेह्रस्वश्च ॥ ९६ ॥ शाते. कुन्प्रत्ययो हस्वश्च भवति । शत्रुः अराति. ॥ शिजेः शिग च ॥ ९७ ॥ शिजेः कुन्प्रत्ययः शिग् चादेशो भवति । शिग्रुः सौभजनः ॥ श्मनि शीडो डित् ।। ९८॥ शीङः मन्युपपदे अन्प्रत्ययो डिद् भवति । श्मश्रु मुखलोमानि ॥ 'वी', पिने शिश्च ॥' न. पा. क २.

·. पा० १.] हृदयहारिण्याख्यया वृत्त्या समेतम् । कुट्यतिभ्यामरुः ।। ९९ ॥ आभ्यामरुप्रत्ययो भवति । कुटरुः पक्षिविशेषः । 'कटादीनामति गुणाभावः । अरः असुरः ॥ करारुः कर्केरारुः प्रत्ययो भवति । कारुः क्षुद्रचिमिटी ॥ ओर्वेरादेख्देतौ च ॥ १०१ ॥ ओरारुर्भवति आदेरुकार एकारश्च । (उ? ओ)वेत्यातिमि- त्युयिः कटुचिभिटी । एवासः स्वादुचिमिटी ।। तुम्बेरुरीः॥ १०२ ॥ तुम्बेरुरुप्रत्ययो भवति । तुम्बुरुर्गन्धर्वः गन्धद्रव्यं च ॥ कन्देरत उच्च ॥ १०३ ।। कन्देरुरुप्रत्ययः अकारस्य चोकारादेशो मवति । कुन्दुरुः सलकी- निर्यासः ॥ चमेरूरुः ॥ १०४॥ चमेरुरुः प्रत्ययो भवति । चमूरुश्चित्रकः ।। शीपीशल्भ्यो लुलुगालुचः ।। १०५ ॥ शीह पीङ् शल् इत्येतेभ्यो यथासङ्घचं लु लुक् आलच् इत्येते प्रत्यया भवन्ति । शेलुः श्लेष्मातकः । पीलईस्ती वृक्षश्च । शलालगन्धद्रव्यम् ॥ कमण्डलुगुहलुगुग्गुलवः ॥१.६॥ एते शब्दा लुलुगालुजन्ता निपात्यन्ते । कम्य(नि)तेईच् । कम- नित्यस्यामिति कमण्डलुः ममत्रम् । गुहेरट् च गृहति ब्रह्मेति गुहलुः मुनिविशेषः । गुवो गुगन्ध( ? )गुणत्वं लोपश्च प्रत्ययादेः । गुवति गन्ध- मिति गुग्गुलुः गन्धवृक्षविशेषस्तन्निर्यासश्च ।। पुरः शुन् ॥ १०७ ॥ पिपर्तेः शुन्प्रत्ययो भवति। परशु (वित्र १ विसंगं वक्रास्थि॥ 'कः । शोपी, २. ''स, पार:

·१५ सरस्वतीकण्ठागरणं अध्या० २. मस्जीपोः पुक् ॥ १०८ ॥ मस्जीपोः पुक्प्रत्ययो भवति । मचक्षुर्मुनिः । इक्षुः पुण्डूकादिः ।। तरतरक्षुः ॥ १०९॥ तरतेराप्रत्ययो भवति । तरक्षुः श्वापदविशेष. ।। कृपिचभितनिधन्यन्दिसर्जिखर्जिऊः ।। ११०॥ कृष्यादिभ्य ऊः प्रत्ययो भवति । कर्पूः गरी । चमः सेना । तनूः शरीरम् । धनूर्धान्यराशिः । अन्दूः पादकटकः । सर्जुः क्षारः । खजू: कण्डः ॥ . - खड्यज्योईक्जुकौ च ॥ १११॥ खड्यजिम्याम्प्रत्ययो यथासङ्घयं चानयोर्डक् (जुक) चागमो भ- वति। खड्डूः वालानामामरणम् । अज्जूः जननी ।। कषेश्छ च ।। ११२ ॥ कपेरूप्रत्ययः (श१)कारवान्तादेशो भवति । कच्ळूः पामा ।। तृद्रोद्वैट् च ॥ ११३ ॥ (आभ्यामूप्रत्ययो द्रुट् चास्यागमो भवति । तः दर्विः । दर्दू कुष्ठमेदः।। मृजेर्गुणश्च ॥ ११४ ॥ मृजेरूप्रत्ययो वृद्धौ कृतायां गुणथ भवति । गर्जूः रजकः शुद्धिश्च ।। वहो धच् ॥ ११५॥ वहरूप्रत्ययो धकारश्चान्तादेशो मवति । अधूः स्तुपा पत्नी सी च ॥ कसिपद्यतिभ्यो णित् ।। ११६ ॥ एभ्य प्रत्ययो णिद् भवति । कारः शक्तिः । पादः पादुका । मारुः वृक्षविशेषः ॥ अडो लश्च वा ॥ ११७ ।। भडेरूप्रत्ययो पित् राधान्तादेशो वा भवति । आडूः आलूश्च भृङ्गारः ।।

·हृदयहारिण्याख्यया वृत्त्या समेतम् । नजि लम्वेनेलोपश्च १ ११८ ॥ नन्युपपदे लम्बेरूप्रत्ययो णित् नलोपथ भवति । अलावूः ।। के शीङ एरट चास्य ॥ ११९ ॥ क उपपदे शीङ ऊप्रत्यय एरट् वास्यागमो भवति । कशेरु ।। जनेर्युक् च ॥ १२० , अनेरूप्रत्ययो बुक् चास्यागमो भवति । जम्बूः ।। कफ ईलेर्णिलुक् च ॥ १२१ ॥ कफ उपपदे ईलेरूप्रत्ययो णिलक् च भवति । कफेलूः क्षेप्यातकः कृञः कन्धु: च ॥ १२२ ॥ करोतेरूप्रत्ययः कन्धुट् चास्यागमो मवति । कर्कन्धः क्षुद्रबदरी ।। धृषर्दिधिष च ॥ १२३ ॥ धृषरूप्रत्ययो दिधिप पास्यादेशो भवति । दिषिपूः ज्यायस्याः पूर्वपरिणीता पुंश्चली च ॥ हभिचपोर्नु च ॥ १२४ ॥ आम्यामूप्रत्ययो नुमागमश्च भवति । रम्भूः सर्पजातिः । चम्पू: कथा ।। नृतिशृधिकुहिभ्यः कः ॥ १२५ ॥ नृत्यादिभ्यः कूप्रत्ययो भवति । नृतूः नर्तकः । शृधूः शर्धनः । कुहूः अमावास्या ।। तेरमं च ।। १२६ ॥ ऋतेः कूप्रत्ययः अमागमथास्य भवति । रतूनीम नदी ।। भ्रमेईः ॥ १२७ ॥ भ्रमे प्रत्ययो भवति । भ्रूनॆत्रयोरुपरि रोमरेखा ।। योरागूच 1} १२८ ॥ यौतेरगूप्रत्ययो भवति । यवागूः द्रवौदनम् ।। १. ''रा. पाउ: २. 'ती' क, पाठः ·१६ सरस्वतीकण्ठाभरणं [अध्या० २. दिवेन् ॥ १२९ ॥ दिवः मन्प्रत्ययो भवति । देवा देवरः ।। नियो डित् ॥ १३० ॥ नयतेः ऋन्प्रत्ययो डिद् भवति । ना पुरुषः ॥ सव्ये स्थः ।। १३१ ॥ तिष्ठतेः सन्य उपपदे ऋन्प्रत्ययो भवति । सव्यस्था सारथिः ॥ सुज्यसेः ॥ १३२ ॥ अस्यतेः सुन्युपपदे ऋन्प्रत्ययो भवति । स्वसा भगिनी ॥ यतेवृद्धिश्च ।। १३३ ॥ यतेः कन्प्रत्ययो भवति वृद्धिश्च । याता देवरभार्या ज्येष्ठमार्या च ॥ ननि नन्देः ॥ १३ ॥ नन्देनम्युपपदे ऋन्प्रत्ययो भवति वृद्धिश्च । ननान्दा भर्तृभगिनी ॥ पातेस्तृजिच्चे ॥ १३५ ॥ पातेस्तृच्प्रत्यय इकारश्चान्तादेशो भवति । पातीति पिता जनकः ॥ मानो लोपश्च ॥ १३६ ॥ मानस्तृच्प्रत्ययो भवति नलोपश्च । बहुलाधिकारात् कर्मणि । म. न्यते पूज्यत इति माता जननी॥ भ्राजेश्च ॥ १३७॥ तृच्प्रत्ययो लोपश्च भवति । भ्राता सोदयः ।। दुहेरिट किच्च ॥ १३८ ।। दुहेस्तृन्प्रत्ययः कित् इडागमश्च भवति । दुहिता तनया | जायां मिञः ॥ १३९ ॥ जा इत्येतस्मिन्नुपपदे मित्रस्तृच्प्रत्ययो भवति । जायां प्रजायां मिनोतीति जामाता दुहितुः पतिः ।। 'चा कफ ईरेर्लक् । मा' स. पाठः. - ·2 पा० १. हृदयहारिण्याल्पया वृत्त्या समेतम् । नमेः पश्च ।। १४० ॥ नमेस्तृप्रत्ययः पश्चान्तादेशो भवति । नाता पौत्रः ।। आपो ह्रस्वश्च ॥ १४१ ।। आप्नोतेस्तृच्प्रत्ययो इस्वथ भवति । असा यजः अमिश्च । हुपूभ्यामूत्विजि तृन्ननिट् च ॥ १४२ ॥ आम्यात्विज्यभिधेये तृन्प्रत्ययो भवति, अनिद् चासो भवति । होता ऋत्विक् । पोता ऋषिक । भनिड्वचनं पूर्थम् ।। नियः पुक् च ॥ १४३ ॥ नियः ऋविजि तृन्प्रत्ययः पुरु चागमो मयति । नेष्टा ऋत्विक् ॥ उदि गायश्च चित् ॥ १४४ ॥ उयुपपदे गायतेश्च तृन्प्रत्ययश्चित् भवति । उद्गाता । उन्नेता ॥ प्रे स्तुशासिभ्याम् ॥ १४५ ॥ स्तौतिशासिभ्यां प्रोपपदे ऋत्विज्यभिधेये तृन्प्रत्ययो भवति । प्रस्तोता प्रथास्ता ऋत्विक् ।। हप्रस्थोः प्रतौ ॥ १४६ ॥ हरतेः प्रस्थः प्रपूर्वाच तिष्ठनेः प्रतायुपपदे ऋत्विज्यभिधेये तृन्- प्रत्ययो भवति । प्रतिह" ऋत्विक् । प्रतिप्रस्थाता ऋत्विक् ।। त्विषेर्दैवतायामितोऽच्च ॥ १४७ ॥ विषेर्देवतायामर्थे तृन्प्रत्ययः इकारस्य चाकारादेशो भवति । खटा सूर्यः । तीक्ष्णाक्षणो)तेस्तु तृचि वटा देववर्षकिः ॥ क्षदेर्युक्ते ॥ १८ ॥ क्षदेयुक्तेऽथें तृन्प्रत्ययो भवति । क्षता नियुक्तो जातिश्च ।। 1 ·१८ सरस्वतीकण्ठाभरणं [अध्या० २. राते ॥ १४९॥ राते.प्रत्ययो भवति । सः द्रव्यम् । रायौ रायः । 'रायो हली'- त्यात्वम् ॥ धुगमिभ्यां डोः ॥ १५० ॥ युगमिभ्यां डोप्रत्ययो भवति । यौः स्वर्गः अन्तरिक्षं च । गौः पृथिव्यादिः॥ ग्लानुदिभ्यां डौः ॥ १५१ ॥ आभ्यां डोप्रत्ययो भवति ग्लौश्चन्द्रः । नौलतरणम् । यहुलावि- कारात् एजन्तत्वेऽपि रैप्रभृतयो नाव्ययानि भवन्ति ॥ अच इ. ॥ १५२ ।। अजन्तात् धातोरिप्रत्ययो भवति । रविः सूर्यः । कविः काव्यकर्ता । पविर्वजम् । हरिः शक्तः । दरिः प्रपातः ॥ खनिकप्यज्यसिवसिध्वनिसनिमणिग्रन्थिचरि- भ्यश्च ॥ १५३ ॥ खन्यादिम्यश्च इप्रत्ययो भवति । खनिः आकरः कर्मणि । कपिः खनित्रम् । समानः शिश्न. । असिः खड्गः) । वसिः वसिता । ध्वनिः शब्दः । सनिः सम्भक्ता । मणिः रत्नम् । अन्धिः पर्वसन्ध्यादिः । परिः प्राकारशिखरम् ॥ उमेर्द्वनौ च ॥ १५४ ॥ इप्रत्ययो दूध इत्येतावादेशौ भवतः । द्वौ सङ्ख्या त्रयः सेव ॥ भुजः कित् ॥ १५५ ॥ भुजेरिप्रत्ययः कित् भवति । मुजि क्ता ॥ कृगृशपृकुटिभिदिच्छिदिभ्यश्च ॥ १५६ ॥ एभ्यो धातुभ्य इप्रत्ययः कित् भवति । किरिः सूकरः । गिरिः पर्वतः कन्दुकश्च । शिरिः हिंसः । पुरिः पूजिता । कुटिर्म्यहम् । भिदिः मेत्ता । छिदिः छेत्ता ।।

·.
यहारिण्याख्यया वृत्त्या समेतम् ।
अंहिकुण्ठिकम्पान्नलोपथ ॥ १५७ ।।
बंगादिम्य इप्रत्ययः किन्नलोपश्य मवति । अहिः सर्पः । ठिः
अठारः । कपिः मर्कटः ।।
तरतेः सन्वत् तुक् चाभ्यासस्य ॥ १५८ ।।
तरतेरिप्रत्ययः कित् सन्वञ्च । अभ्यासस्य तुगागमय भवति ।
तिचिरिः पक्षी॥
इगुपधात् किन् ॥ १५९ ॥
इगुपधाद् धातोः किन्प्रत्ययो भवति । स्वरे विशेषः। कृषिः कर्प-
पम् । (सुसि) धिर्विविक्तः आपाढश्च । रुचिदीप्तिः । स्तुहिर्वक्षः । स्तुरि-
स्तन्तुवायोपकरणम् । कुणिः कुण्डः । दुलिः कच्छपः । ऋषिमुनिर्वेदश्च ।।
वौ रिचेर्नु च ।। १६० ॥
घावुपपदरिच(तोः किन् प्रत्ययो भवति नुमागमश्च । विरिविब्रह्मा ।।
क्रमितमिनभिस्तम्भामत इच्च ॥ १६१ ॥
कमादीनां किन्प्रत्यय अकारस्य चेकारादेशो भवति । क्रिमिः
क्षुद्रजन्तुः । तिमिः मत्स्यविशेषः । निमिः राजा । स्तिभिः केत.
कादिसूची।
मनेरुन्च ॥ १६२॥
मनः किन्प्रत्ययः अकारस्य चौकारी भवति । मुनिः पि.॥
हलिकलिकिलिकटिवटियुटिकुटिबलिबल्ल्यलिभ्य इन्
[॥१६३ ॥
एम्य इन्प्रत्ययो भवति । हलिमहद्धलम् । कलिः कलहो युगे
। केलिः कीदा। कटिः शरीरावयवः । वटि गुलिका । नोटिः चन्चुः ।
कोटिः सहया भग्रभागश्च । घालदीनव उपहारश्च । वलिः लता ।
अलिभ्रमरः ।।
हृपिशिरुहिवृतिविदिकीर्चिभ्यश्च ॥ १६ ॥

·२०
(षध्या ..
सरस्वतीकण्ठामरणं
एभ्य इन्पत्ययो भवति । हरिः विष्णवादिः। पेशिमांसशकः ।
रोहिक्षमैदः । वर्निर्देशादिः । वेदिः इज्यादिस्थानम् । कीर्यिशः ॥
भ्रमः सम्प्रसारणं च ॥ १५॥
प्रमेरिन्प्रत्ययः सम्प्रसारणं च भवति । भृमिर्वायुः ।।
कृशृवसिवपिराजि(धा ?)जिध्वजिसदिहनिकमित्र-
मिफलिकशिवाशिवादिवारिसम्पदिभ्य इञ् ।। १६६ ।।
एग्यः इन्प्रत्ययो भवति ! कारिः तक्षादिः । शारितोपकरणं
हास्तपर्याणं शारिका च । वासिस्तक्षोपकरणम् | वापिः पुष्करिणी । राजिः
पतिः । धाजिः पद्धतिः । वाजिः पताका । सादिः आरोहः । घातिरस्न-
विशेषः । कामिः कामुकः । वामिः स्त्री । फालिः दलम् । काशिः वाराणसी।
वाशिः झिल्लिका । वादिर्वक्ता । पारि पानीयं इस्तिपन्धनस्थानं च ।
सम्पादिः पक्षिराजः॥
नहो भ च ॥ १६७ ॥
नबतेरिअप्रत्ययो भश्चान्तादेशो भवति । नाभिः चक्रमध्यं शरीरा.
सयवो राजा च ॥
अलिशलिपलितलिघसिजम्यणिपणिम्य इण् ॥१५॥
एभ्य इण्प्रत्ययो भवति । आलिः सखी पक्तिश्च । शालिन्यविशेषः ।
पालिः सेतुमन्धः ! तालिः आमरणं द्रवद्रव्यं माण्डं च । पासः अमिः ।
जामिर्भगिनी । आणिद्वारकीलिका । पाणिईस्तः ॥
अज्यतिभ्यां पादे च ॥ १६९ ॥
अज्यतिभ्यां केवलाम्यां पादे चोपपद इण्प्रत्ययो भवति । आजिः
'सनामः स्पावधिध । आतिः पक्षी। पदाजिरनुचरः। पदातिः स एव ।।
अशे रुट् च ॥ १७० ॥
भश्नोतेरिण्प्रत्ययो रुट् चागमो भवति । अश्नुते शमिति राशिः।
धान्यादिस्तूपः ।।
बातेर्डित् ॥ १७१ ॥

·पा०11
हृदयहारिण्यारूपया कृत्या समेतम् ।
वातेरिणप्रत्ययो डित् भवति । विः पक्षी ॥
हजः कूपे ॥ १७२ ॥
प्र उपपदे कूपेऽभिधेये हरतेरिण्प्रत्ययो हिद् भवति । प्रहिः कृपः ॥
कायः किः ॥१७३॥
कायतेः किप्रत्ययो भवति । काकिः स्वरदोषः ॥
वर्धरकिः ॥१७॥
वर्धयतेरकिः प्रत्ययो भवति । वर्धयतीति वर्षकिस्तक्षा ।।
सनेखिः ॥ १७५ ॥
सनेखिप्रत्ययो भवति । सनति सनुत्ते चा सखा मित्रम् । सखायो
सखायः।
कौडिखिः ॥ १७६ ॥
कौतर्डिखिप्रत्ययो भवति । किखिलॊमशी॥
मृकण्यविदधिभ्य ईचिः ॥ १७७ ॥
एम्य ईचिप्रत्ययो भवति । मरीचिमुनिः मयूखन्छ । कणीचिठता।
अवीचिर्नरकविशेषः । दधीचिः राजर्षिः॥
श्वेचित् ॥ १७८॥
भयतेरीचिप्रत्ययश्चिद् भवति । पपीचिश्चन्द्रमा ।
वेमो डित् ॥ १७९ ॥
धेन ईचिप्रत्ययो डिन्च भवति । चीचिः कलोला ।
श्रीगो ढिः ॥ १८॥
भीमो दिप्रत्ययो भवति । श्रेहिगणितल्यवहारः ।।
चमेरुश्च ।। १८१॥
चमेढिप्रत्ययः अकारस्य चोकारादेशो मवति 1 जुष्टिः पुरती
मुषेः किदुनट् च ॥ १८२॥

·१२ सरस्वतीकण्ठामरण [मम्मा.. मुषः ढिप्रत्ययः किदुनट् चागमो भवति । मुषण्डिः प्रहरणम् ॥ वेतेणिः ॥ १८३ ॥ वेतेर्णिप्रत्ययो भवति । वेणिः कसरी ।। वितसिवसिसपिपदिभ्यस्तिप् ॥ १८४ ।। एम्यः तिप्प्रत्ययो भवति । वितस्तिरहस्तः । वस्तिमूत्राधारः । पातिरः । पत्तिः पदातिः ॥ भसेर्गट् च ॥ १८५ ॥ मसेस्तित्प्रत्ययो गट् चागमो भवति । गमस्तिः सूर्यः रश्मिम ॥ यजेस्तिः ॥ १८६ ॥ यजतेस्तिप्रत्ययो भवति । यष्टिः दण्डः ।। कुङो यषुट च ॥ १८७ ॥ कवतेस्तिप्रत्ययो यपुट चास्यागमो भवति । कोयष्टिः पक्षिविशेषः ।। गिरः पुग्घ्रस्वश्च ॥ १८८ ॥ गिरतेस्तिप्रत्ययः घुगागमो हस्वश्च भवति । गृष्टिः सकृप्रस्ता गौः॥ कृषिरिषिविपिमुपिशाशुच्यशिभ्यः क्तिन् ॥१८॥ द्रादिभ्यः क्तिन्प्रत्ययो भवति । इतिः छागादित्वङ्मयो जलाधारः। कृष्टिः पण्डितः । रिष्टिः प्रहरणम् । विप्टिरवेतनकर्मकरः । मुष्टिईस्तसहि- वेशः। शितिः कृष्णः कृशम्य । शक्तिर्मुक्तादिः । अष्टिः छन्दोविशेषः ।। कुचित्रोश्चिन्नुक् च ॥१९॥ कौतचिनोतेश्य क्तिन्प्रत्ययश्चित् तयोर्नु चागमो भवति । कुन्तिः राषा। चिन्तिः राजा ।। :

·२३ इदयहारिण्यात्यया इत्या समेतम् । अमरतिः ॥ १९१ ॥ अमेरतिप्रत्ययो भवति । अमतिर्मार्गः॥ युपाभ्यां कित् ॥ १९२ ॥ माम्यामतिप्रत्ययः किद् भवति । युवतिः रमणी । पतिः भर्ता । वहिवसिखल्यचिभ्यश्चित् ॥ १९३ ।। वयादिभ्योऽतिप्रत्ययश्चिद् भवति । वहति!ः । वसतिमिसन्नि पेशः । खलतिः शीर्णकेशः । अरतिः पद्मः।। वृञो व्रत च ।। १९४ ॥ पृशोऽतिप्रत्ययश्चित् व्रतादेशश्च भवति । व्रततिः वली ॥ वस्यत्तिभ्यामातिः ॥ १९५ ।। आभ्यामातिप्रत्ययो भवति । वसातयो जनपदः । अरातिः शत्रुः ॥ अभौ यामाभ्याम् ॥ १९६ ।। यातिमी(मा१ना)त्योरभावुपपदे आतिप्रत्ययो भवति । अभियाति शनुः । अभिमातिः स एव ।। यजो यश्च ॥ १९७ ॥ पजो धातोरातिप्रत्ययो यथान्तादेशो भवति । ययातिः राजा ॥ अविभूभ्यामन्तिः॥ १९८ ॥ श्राभ्यामन्तिप्रत्ययो भवति । अवन्तिः राजा। मवन्तिः कालः।। शकेरुन्तिः ॥ १९९ ॥ रन्तिप्रत्ययो भवति । शकुन्तिः पक्षी ॥ अजिसज्यसिम्यः क्थिन् ॥ २० ॥ 'जय' क. पाठ..

·२७ सरस्वतीकण्ठामरण (माया. २. मणि सनि मसि इत्येतेभ्यः क्थिन्प्रत्ययो भवति । अक्यिः वी- पिमार्गः । सक्थि ऊरुमूलम् । अस्थि कीकसः ॥ सारेरथिन् ।। २०१॥ सारेरविन्प्रत्ययो भवति । सारथिः यन्ता ।। तनेडिथिः । २०२ ॥ तनेरियप्रत्ययो भवति । तियिः प्रतिपदादिः । अतेरिथिन् । २०३ ॥ बतेरिथिन्प्रत्ययो भवति । अतिथिरम्यागतः ।। उपरधिन् । २०४॥ उपरषिन्प्रत्ययो भवति । ओपधिः उद्भिविशेषः ॥ विदेः किद् रुट् च ।। २०५॥ विदेरधिन्मत्ययः कित् रुद् चास्यागमो मवति । विद्रपिाधि- विशेषः॥ चूर्यगिभ्यां निः ॥ २०६ ॥ आभ्यां निप्रत्ययो भवति । चूर्णि भाष्यम् । अग्निः ज्वलनः ।। वहिश्रुधियुक्षुभ्यो निन् ॥ २०७ ॥ वद्यादिभ्यो निन्प्रत्ययो भवति । वह्निः पावकः । श्रोणिः जपनम् । श्रेणिः सङ्घः पङ्क्तिश्च । निश्रेणिः सङ्गम । योनिः उत्पत्तिस्थानम् । क्षोणिः पृथ्वी ॥ शाशीडोईस्वश्च ।। २०८ ॥ आभ्यां निप्रत्ययो हस्वश्च भवति । शनिः सौरिः । शिनिदवः ।। घृसधुवृषिप्रच्छिचरित्वरिभ्यः कित् ॥ २०९ ॥ एभ्यो निन्प्रत्ययः किद् भवति । धृणिः रश्मिः । सृणिः अकु धम् । धुनिः नदी । वृष्णिर्यदुविशेषः । पृश्निः पर्ण कृशश्च । जर्णिः रानः । तर्णिः शीघ्रः ।।

·२५ पा० १.] हृदयहारिण्याख्यया वृत्त्या समेतम् । पूर्वृद्रिश्च ।। २१०॥ पृपेनिन्प्रत्ययो वृद्धिश्च भवति । पाणिः पादपश्चाद्वागः ॥ ऋतृस्कृधृधम्यश्यविवृतिग्रहिरजि कटयटिभ्योऽनिः [11 २११ ॥ एभ्यः अनिप्रत्ययो भवति । अरणिः अग्नयाधानकाष्ठम् । तरणि. रादित्यः । सरणिर्मार्गः । करणिः अनुकृतिः । धरणिः पृथ्वी । धमनिर्मन्या । अशनिः पत्रम् । अवनिर्मार्गः । वर्तनिः मार्ग! ग्रहणि जाठराग्न्याधार । रजनिः रात्रिः । कटनिः शैलमेखला । अटनिः चापकोटिः ।। अदेर्मुट् च ॥ २१२ ॥ अदेरनिप्रत्ययो मुद् चागमो भवति । अमनिः अमिः ।। कृपेरादेश्च चः ॥ २१३ ।। कृपेरनिप्रत्यय आदेश्च चकारादेशो भवति । चर्पणिर्विदग्धः ।। आङि शुषेः सनः ।। २१४ ॥ आड्युपपदे शुषेः सन्नन्तादनिप्रत्ययो भवति । आशुशुक्षणिज्जलन ।। क्षिपेः कित् ।। २१५ ॥ क्षिपेरनिप्रत्ययः किद् भवति । क्षिपणिः आयुधम् ।। अरनिच् ॥ २१६ ॥ अरलिप्रत्ययो भवति । अरलिः उत्कनिष्ठो हस्तः ॥ शकेरुनिः ॥ २१७ ॥ शकेरुनिप्रत्ययो भवति । शकुनिः पक्षी । नीदलिभ्यां मिः ॥ २१८ ॥ आभ्यां मिप्रत्ययो भवति । नेमिचक्रधारा । दल्मिः शहः ॥ अरू च ॥२१९॥ अमिप्रत्यय अध्यादेशो भवति । ऊर्मिस्तरङ्गः।। .

·॥ सरस्वतीकण्ठागरणं [अध्या० २. अशे रश च ।। २२० ॥ अशर्मिप्रत्ययः रशादेशश्च भवति । रश्गिः प्रग्रहो मयूखश्च भुवः क्मिन् ॥ २२१ ॥ भुवः क्मिन्प्रत्ययो भवति । भूमिसुधा क्षणेर्डयिः ॥ २२२ ॥ क्षणेर्डयिः प्रत्ययो भवति । क्षयिः पक्षिविशेषः ।। अङ्किवकिमयंहिसद्यशूभ्यो रिः ॥ २२३ ॥ एभ्यो रिप्रत्ययो भवति । अधिः वंशकतृणिकः । वह्निः पशुकः । मनिः प्रवकः । अधिः पादः । सद्रिः वृक्षविशेषः । अधिः कोटिः ।। भूसूभ्यां कित् ॥ २२४ ॥ आभ्यां रिप्रत्ययः कित् भवति । भूरिः प्रभूतम् । सूरिः पण्डित. ॥ रासीदशकिक(ति? दि)भ्यस्त्रिप् ॥ २२५ ॥ एभ्यः त्रिप्रत्ययो भवति । रात्रिः रजनी । सविः कुञ्जरः । शक्तिः मुनिः । कत्रिः ।। अदेः क्रिश्च ॥ २२६ ॥ अदेः क्रिश्च प्रत्ययो भवति । अदिः पर्वतो वृक्षश्च ॥ कुशिविशिभ्याम् ॥ २२७ । आभ्यां किन्प्रत्ययो भवति । कु(श्रीः ? श्रिः) वि(श्री: १ निः) कुपेर्दुक् च ॥ २२८ ॥ कुपेः किन्प्रत्ययो दुक्चास्यागमो भवति । कुन्द्रिः ।। वल्ल्यर्तिकृतिभ्योऽरिः ॥ २२९ ।। एम्यः अरिप्रत्ययो भवति । वल्लरिः लता सस्यमञ्जरी च । अररिः कवाटम् । कतरिः केशादिकर्तनयन्त्रम् ॥

·२७ मा० १.] हृदयहारिण्याख्यया वृत्त्या समेतम् । अङ्गिजासिसहिभ्य उरिन् ॥ २३ ॥ एभ्य उरिन्प्रत्ययो भवति । अङ्गुरिः करशाखा । जसुरि कोधः । सहुरि. सूर्यः॥ पाट्यञ्जिभ्यामलिच् ॥ २३१ ॥ आभ्यामलिच्प्रत्ययो भवति । पाटयतीति पाटलिवृक्षविशेषः । अ ग्जलिः पाणिसन्निवेश. ।। धूमूङ्माइलिभ्यो लिग्लिणौकुलिच्मलिचः ॥२३२ ॥ धूम् मूड माङ् इत्येतेभ्य शलेश्च ण्यन्तात् यथासमय लिक् लिए औकुलिच् मलिच् इत्येते प्रत्यया भवन्ति । धूयतेऽसाविति धूलि. पांसु. । भूयते चध्यतेऽसाविति मौलिः जूट ! (मिमा(य?)ते शब्दायतेऽसानिति मौकुलिः काकः । शालयत्यात्मानमुच्चैस्त्वादिति शाल्मलिवृक्षविशेष ॥ दृवृभ्यां विन् ॥ २३३॥ आग्या विन्प्रत्ययो भवति । दवि. तदु । बर्विः शकटम् ।। जृशृस्तृजागृनीपिभ्यो ड्विन् ॥ २३४ ॥ एभ्यो डिन्प्रत्ययो भवति । जीर्वि वृद्ध. । शी िहिंसा । स्तीवि. गर्विष्ठः । जागृविर्जागरूक । कृषि रुद्र. राजा च । यदुपज्ञ कुरव इति पुरा पश्चालानाचक्षते । नीविः परिधानग्रन्थिः । वि. वराहः।। छविस्थविकिकिदीविदीदिव्यटविशिबयः ॥ २३५ ।। एते शब्दा विन्नन्ता निपात्यन्ते । छास्थोईस्वश्च । छवि सुक् । स्थवि प्रसेवक तन्तुचायश्च । किराठीवो (१) दीर्घश्च । किकीति कुन् कूजन दीव्यात किकिदीपि. चाप । दिवो दे दीर्घश्च । दीयन्सस्मि- निति दीदिवि स्वर्ग । अटेर(वि.। अ)टन्त्यस्यामिति अटनि. अरण्यम् । शीडो हूस्वश्च । शेरतेऽस्मिन् प्रजा सुसमिति शिपि, राजा ।। 'तुख पाठ 'कृय पार ·1 सरस्वतीफण्ठाभरणं [अध्या० ३. प्लुपिशुपिकॅपिभ्यः सिक् ॥ २३६ ॥ एन्य. सिक्प्रत्ययो भवति । प्लुभिर्दहनः । शुक्षिर्यवासकः । कुक्षिः कोष्ठैकदेशः ।। अनित् ॥ २३७॥ अ(ना? भो)तेः सिक्प्रत्ययो निद् भवति । अक्षि चक्षुः ।। गोपादिप्वनेरसिः ।। २३८ ॥ अनेगोंपादिपूपपदेषु असिप्रत्ययो भाति । गोपानसिः सौधाग्रभागः यदिः । चिनानसिः जलचरः । एकानसिः उज्जयिनी । वाराणसिः काशी- नगरी ।। वृपसाभ्यो नुट् च ॥ २३९ ॥ एभ्यो(नु ? ऽसि प्रत्ययो नुट् चास्यागमो भवति , वर्णसिर्माता । पर्णसिर्जलचर । सानसिः शाखा समानश्च ।। बियो हिक् ॥ २४० ॥ (त्रियो हिक)प्रत्ययो भवति । ब्रीहिन्यविशेष ॥ अवितृस्तृतन्द्रितन्त्रिभ्य ईः ॥ २४१ ॥ एभ्य ईप्रत्ययो भवति । अवी: प्रकाशः । तरीः अग्निः । स्तरी मः । तन्द्री मोहनिद्रा । तन्त्री: वीणादिगुणः ॥ वाते प्रेमः कित् ।। २४२ ।। प्रपूर्वान्मीनातेर्वात उपपदे ईप्रत्ययः किद् भवति । वात प्र(मि? मी)- णाति वातप्रमी. मृग ।। यापोट्टे च ॥ २४३ ॥ या पा इत्येताम्यामीप्रत्ययः कित् द्विवचन चानयोर्भवति । ययीः अश्वः । पपीः सूर्यः ।। "पिक' 7 पाठ .. 'कृ'स पाठ ३ 'ने क पाठ ·पो० १.] हृदयहारिण्याख्यया वृत्त्या समेतम् । लक्षेर्मुट् च ॥ २४४ ॥ लक्षेरीप्रत्ययो मुट् चास्यागमो भवति । लक्ष्मीः श्रीः ।। तुवः किक ॥ २४५ ॥ तु इति सौनो धातुर्युद्वौ चले च वर्तते । तत किमत्ययो भवति । तुक् अपत्यम् । इकार उचारणार्थः । खुवश्चिक् ॥ २४६ ॥ (सुन)वतेश्चिक्प्रत्ययो भवति । सुक् जुहादि. ।। तनेरना वः ॥ २४७ ॥ तनेश्चिप्रत्यय. अनश्च वकारादेशो भवति । व इति सं(घातग्रह - णम् ।) त्वक् शरीरादिवेष्टनम् ॥ पारेरजिः ॥ २४८ ॥ पारेरजिप्रत्ययो भवति । पारक् प्राकारः शाकविशेषश्च ।। भिः कित् ।। २४९॥ मिपेरजिप्रत्ययः किद् भवति । भिषक् चिकिराको। पणेरिज्यादेश्च वः ॥ २५० ॥ परिजिप्रत्यय आदेश्च वकारादेशो भवति । वणिक् वैदेहकः ।। वशेः कित् !! २५१ ॥ वष्टेरिजिप्रत्ययः किद् भवति ! उशिक् कान्तः ।। भृज उच॥ २५२॥ भृन इजिप्रत्ययः उकारश्चान्तादेशो भवति । भुरिक एकाक्षराधिक- पादगृक्छन्दः ॥ लझेरटिनलोपश्च ॥ २५३ ॥ १, तस पाट.

·सरस्वतीकण्ठाभरणं
[अध्या० २.
लङ्घरटिप्रत्ययो नलोपश्च भवति । लघट् लघुशकटम् ॥
सर्तेरडिः ॥ २५४ ॥
सर्तेरडिप्रत्ययो भवति । सरट् उष्ट्रजातिः ।।
ईडेरावेडिङ् हूस्वश्च ॥ २५५ ॥
ईडरविडिप्रत्ययो ह्रस्वश्च भवति । इडविन विश्रवाः ॥
भातेर्डवतुः ॥ २५६ ॥
भातेर्डवतुप्रत्ययो भवति । तत्रभवान् पूज्य. ॥
बृहिमहिपृषिभ्योऽतिः शतृवच्च ॥ २५७ ॥
वृह्यादिभ्यो धातुभ्योऽतिप्रत्ययः शतृवच भवति । तेनैपां गुणाभाव
उगित्कार्याणि च भवन्ति । वृहत् अलघु । महान् गुरुः । महान्तौ म.
हान्तः । महती । पृपत् जलविन्दुः । पृपती पृपन्ति । 'स्थूलपृपतीमाल-
भेत' ॥
गमेर्डिद् द्वे च ॥ २५८ ॥
गमेरतिप्रत्ययः शतृवच डित् द्विर्वचनं भवति । जगत् विश्वम् ।
जगती पृथ्वी । जगती छन्दः ।।
संश्चत्तृपढेहदादयः ॥ २५९ ॥
संश्चदादयोऽतिप्रत्ययान्ता निपात्यन्ते । समि चिन. सुट् डिच ।
संचिनोतीति संश्चत् फुहकः । तृम्पेनेलोपश्च । तृम्पतीति तृपत् चन्द्रमाः ।
वो हनो डिद वेश्च गुणः । विहन्ति गर्भमिति वेहत् अप्रसवा गौः ।
आदिग्रहणात् रेहवियत्पुरीतदादयो भवन्ति ॥
हसरुहियुपिभ्य इतिः ॥ ६६०॥
एभ्य इतिप्रत्ययो भवति । हरित् वर्णः ककुष्ठम् । सरित् नदी ।
रोहित् गृगजातिः । योपित् स्त्री ।।
ताडेणिलुक् च ॥ २६१ ॥

·पा० १.] हृदयहारिण्याख्यया वृत्या समेतम् । ताडेरितिप्रत्ययो णिलुक् च भवति । तडित् विद्युत् ॥ उदके श्वेर्डितिः ॥ २६२ ।। श्वयतेरुदके उपपदे डितिः प्रत्ययो भवति । उदकेन धयति उ. दश्चित् तक्रम् । संज्ञायामुदकस्योदभावः ।। मृङ उतिः ॥ २६३ ॥ मृङ उतिप्रत्ययो भवति । मरुतो देवाः । मरुद् वायुः ॥ ग्रो मुट् च वा ॥ २६४ ।। गिरतेरतिप्रत्ययो मुद् चास्यागमो वा भवति । गमत् यहिः पक्षश्च । गर्मुत् तृणं मधुमक्षिका च ॥ शकेतिः ॥ २६५ ॥ शकः ऋतिप्रत्ययो भवति । शकृत् पुरीपम् ॥ यजेः कश्च ।। २६६ ।। यजेतिप्रत्ययः कश्चान्तादेशो भवति । यकृत् दहरपमम् ।। पातेः कृथिः ॥ २६७ पातेः कृथिप्रत्ययो भवति । पृथो नाम क्षत्रियः ॥ युष्यसिभ्यां मदिक् ।। २६८ ॥ आभ्यां मदिक्प्रत्ययो भवति । युष्मान् अस्मानिति सर्वनाम्ना प्रत्यङ् परात्मा चाभिधीयते ॥ त्यजितनियमिभ्यो डदिः ॥ २६९ ॥ एभ्यो डदिप्रत्ययो भवति । त्यत् । तत् । आभ्यां सर्वनामभ्यां पूर्वप्रक्रान्तं परामृश्यने । यदित्यनेन सर्वनाम्ना कार्येऽधिक्रियमाणमुद्दिश्यते॥ एतेस्तदिः ।। २७० ॥ एतेस्तदिप्रत्ययो भवति । एतत् । अनेन सर्वनाम्ना प्रकृतमपरो- क्षमदूरस्थं चापदिश्यते ॥ 'जयिभ्यो' क. पाठ.. - ·३२ सरस्वतीकण्ठाभरणं [अध्या०२. शृदृभसिभ्योऽदिः ॥ २७१ ॥ एभ्यः अदिप्रत्ययो भवति । शरत् ऋतुविशेपः । दरदो नाम जन- पदः । भसत् जघनम् ॥ पुरः सुटे च ॥ २७२ ॥ पिपर्तेः अदिप्रत्ययः सुट् चास्यागमो भवति । पर्पत् सभा ॥ दृणातेईस्वश्च ।। २७३ ॥ दृणातेरदिप्रत्ययः ससुटको इस्वश्च भवति । दृपत् शिला ॥ युवृपितक्षिराजिधन्त्रिपञ्चिधुप्रतिदिविभ्यः कनित् [॥ २७४॥ युप्रभृतिभ्य. कनित्प्रत्ययो भवति । युवा तरुणः । वृपा इन्द्रः । तक्षा वर्धकि. । राजा पार्थिवः । धन्वा निर्जलो देशः धनुश्च । पन्च सङ्ख्या । धुवाभिगन्ता । प्रतिदिवा व्योम ॥ सप्यशूभ्यां (स्तु? तु)ट् च ॥ २७५ ।। सपः सौत्रो धातुः । सप अशू इत्येताभ्यां कनित्प्रत्ययः तुट चास्या- गमो भवति । सघ सस्या । अष्ट सावया ॥ नुदंशिम्यां गुणश्च ॥ २७६ ॥ आभ्यां कनित्प्रत्ययो गुणश्च नौतेर्भवति । नव सङ्ख्या । दश सहया॥ श्वन्नुक्षन् पूपन् प्लीहन क्लेदन मज्जन मूर्धन् अर्थमन् विश्वप्सन् परिज्वन् मातरिश्वन् मघवन् ग्रावन्नहन महन्नथर्वन् इति ॥ २७७ ॥ एते शब्दाः कनित्प्रत्ययान्ता निपात्यन्ते । श्वयतेः सम्प्रसारणाभाव इलोपश्च । यतीति वा मारमेयः । रक्षतीत्युक्षा प. । पुपिप्लिहो. दापन पृपा सूर्यः । प्लीहा शरीरान्तर चयस. । प्लिदेर्गुणः। फेदा 'मामा' ग पार . .

·पा० १.] हृदयहारिण्यात्यया वृत्त्या समेतम् । इन्दुः । मज्जतीति मज्ग अस्थिसारः ! मूर्च्छतीति गूर्धा शिरः । अरावामे- फिलुक् च । असनामयति अर्यमा सूर्यः । विश्व प्साति विश्वप्सा कालः । परौ जुव उपडभावः । परिजवतीति परिज्या सूर्यः । मातरि अन्तरिक्षे श्वयति मातरिश्वा वायुः । 'सप्तम्यास्तत्पुरुपे कृति बहुलमि'त्यलुक् सम्प्र. सारणामावेकारलोपौ च श्ववत् । महेनों लोपोऽव (श्च) । मपिः कैतवे । मदतीति गघवा इन्द्रः । असतेरावसः । प्रसत इति ग्राका पर्वत उपलध । अहेर्नलोपश्च । अंहत इत्यह दिवसः। महीयतेरीयलोपश्य 1 मई करोतीति महेन् महत्त्वम् । सर्वेनजि खस्थश्च । न खर्वतीत्यथर्वा ऋपिः । इति- करणादन्येऽपि स्नेहन्नादयो भवन्ति ॥ नामदिपद्यतिपृशकिन्यो वनिप् ॥ २७८ ॥ एभ्यो पनि प्रत्ययो भवति । स्लावा वायुः । मद्वा दृप्तः । पदा पादः । अवी अश्वः । पी सन्धिः । शक्वा वर्धकिः । शम्वरी छन्दः सुरभिश्च । शाक्वरः वृपः ॥ शीनुशिरुहिजिक्षिहोसृवृभ्यः कनिम् ।। २७९ ॥ शीडादिभ्यः क्वनिप्प्रत्ययो भवति । शीवा अजगरः । श्या सृगालः। रहा वृक्षः । जित्वा पर्मः । जित्वरी वाराणसी । क्षिवा मृत्युः । हरवा रुद्रः। सूत्वा कालः । वृत्वा आकाशः ।। सृजेः कश्च ।। २८० ॥ सजेः क्वनिप्प्रत्ययः कश्चान्तादेशो भवति । सूक्वणी आस्योपान्ती॥ ध्याप्योः प्रसारणं च ॥ २८१ ।। ध्ये प्ये इत्येतयो. क्वनिष्प्रत्ययो भवति सम्प्रसारणं च । ध्यायतीति धीवा मनीपी।पीवा पीनः ।। अतेश्च ।। २८२ ॥ अतः कनिष्प्रत्ययो धश्चान्तादेशो भवति । अधा मार्गः ॥ ' ' के. पाठ. 1 ·। ३४ सरस्वतीकण्ठाभरणं [मध्या० २. मनिन् ।। २८३ ॥ सर्वधातुभ्यो बहुतं मनिन्प्रत्ययो भाति । फियत इति कर्म च्या- पारः। घरति स्म तत् तनापिति चम अजिनम् । नियतेऽनेनेति मर्म शरीर- देशः । वृणोतीति वर्म सन्नाहः । मृणन्त्यनेनेति नर्म परिहासः । शृणाति सन्तापमिति शर्म सुसम् इत्यादि । व्योमन् रोमन् लोमन् क्लोमन् हेमन् वेमन् नामन् ललामन् आत्मन् पाप्मन् यक्ष्मन् पक्ष्मन्नूप्मन् वर्मन् सीमन् प्रक्षान्निति ॥ २८४ ॥ व्योमादयः गन्दा भनिन्प्रत्ययान्ता निपात्यन्ते । व्ययतरोत्तम् । प्पयतीति प्योम भाकाशम् । रुहेहलोपश्च । रोहतीति रोम तनूरुहः । तस्यैव लत्वम् । टोम नदेव । मेरत उन । लाम्यतीनि ग्लोम शरीरान्तराज्यवः । हाको वा हा(गोलो) वा एत्वम् । जहाति जिहीते वा तदिति हेम हि- रण्यम् । येन आवाभाषः । ययन्त्यनेनेति वेम तन्तुवायोपकरणम् । (ना- यतेऽनेनानि नाम ।) लानेलेलं च । ठाति तदिति सलाम भूपणम् । अरोदधि । अननीत्यामा क्षेत्रन । पातेस्तः पम । पालयतीति पाप्मा अधर्मः । यसः कः पुरु च । यम्पत्पनेनेति यक्ष्मा रोगः । पनतो(पर? प.पुर प) । पपने तदिति परम अक्ष्यादिलोम । उदधि । उपती. त्यमा अनागिताएं तेरः ।वृद्धिः? :) प च । घर्षते म यर्ण शरीरम् । स्पतगत । स्पनीनि सीमा माघाटः । गृदेनेलोप (उपधापार)। मुदनी मप आत्मालम् । इतिरूग्णात् मागतोक्मगुप्मादयो मानिन। गर्मगिनिः ।। २८५ ॥ नारनियमो भगा। मियागी पधिराति॥ माचि मिन् ॥ २८६ ।। गोमा पो नियोतिदी। गमि नामा मानिसमागामी प्रतिदि।

·० १.] हृदयहारिण्याख्यया वृत्त्या समेतम् ।
भुवश्चेनिप्रत्ययो णिद् भवति । भविष्यतीति भावी कर्मविपाकादिः॥
प्रे स्थश्च ॥ २८८ ॥
प्र उपपदे तिष्ठतेश्च इनिप्रत्ययो गिद् भवति । प्रस्थास्यतीति प्र-
स्थायी पथिकादिः॥
यातेः प्रतौ च ॥ २८९॥
यातेर्धातोः प्रतौ चकारा प्रे चोपपदे इनिप्रत्ययो गिद् भवति ।
प्रतियास्यतीति प्रतियायी । प्रयायी।
बुधश्च ॥ २९॥
युधश्च प्रतौ प्रे चोपपदे इनिप्रत्ययो भवति । प्रतिमोत्स्यत प्रतिवोधी
यालादिः॥
परमे स्थः कित् ॥ २९१ ॥
तिष्ठतेः परम उपपदे इनिप्रत्ययः किद् भवति । परमे पदे तिष्ठतीति
परमेष्ठी ब्रह्मा । सतम्या 'हलदन्तात् सप्तम्याः संज्ञायामि त्यलुक् ॥
मन्थः ॥ २९२ ॥
मनातेरिनिप्रत्ययः किद् भवति । मनातीति मन्थाः क्षुब्धः
मन्यानौ मन्थानः ॥
पतेस्थश्च ॥ २९३ ॥
परिनिप्रत्ययः थश्चान्तादेशो भवति । पन्था मार्गः । पन्यानी
पन्थानः॥
मतें क्षिनक् ॥ २९४ ॥
अर्तेर्मुक्षिनप्रत्ययो भवति । इयर्ति प्राप्नोति यज्ञभागमिति ऋभुषा
इन्द्रः । ऋभुक्षाणौ ऋभुक्षागः ॥
हृजनिभ्यामिमनिच् ॥ २९५ ॥
आम्यामिमनिच्प्रत्ययो भवति । हरतीति हरिमा पामामेदः । जन-
यतीति जनिमा धर्मविशेषः ।।
भृवृस्तृसूभ्य ईमनि च ॥ २९६ ॥

·३६ सरस्वतीकण्ठामरणं मध्या० २. एन्य ईगनिच्प्रत्ययो भवति । गरीमा क्षमी । वरीमा तपस्वी । स्तरीमा प्रावारः । सीमा प्रसूतिः ।। आपः किन् हस्त्रश्च ॥ २९७ ॥ भाप्नोतेः क्विन्प्रत्ययो हस्वश्च भवति । आप्नुवन्ति आपः पानीयम् ।। ककुत्रिष्टुबनुष्टुभः ॥ २९८ ॥ ककुभादयः शब्दाः किन्प्रत्ययान्ता निपात्यन्ते । (स्तु १)स्कुभातेः के सलोपश्च । कं वायुं ब्रह्म वा स्कुम्भन्तीति ककुभो दिशः। ककुवुष्णिक् छन्दः । न्य(न्वो)स्सो पश्च । त्रीन् लोकान् स्तुभातीति त्रिष्टुप् छन्दः । मनुष्टुप् छन्दः॥ इणो दमिक् ॥ २९९ ॥ एतेर्दमिक्प्रत्ययो भवति । इदम् । अनेन सर्वनामा प्रत्यक्षमप- दिश्यते ॥ कौतेडिमिः ॥ ३०० ॥ कोतेडिमिप्रत्ययो भवति । किम् । अनेन सर्वनामा अविज्ञातो वस्तुविशेषः पर्यनुयुज्यते ।। अवतेमिः ॥ ३०१॥ अवतर्मिप्रत्ययो भवति । अवतीति ओं ब्रह्म ॥ गपदुर्वीधुर्वीभ्यः किम् ॥ ३०२ ॥ एभ्यः किप्प्रन्ययो भवति । गृणाति गीयते वा गीः वाक् । पूर्नगरी । दूर्वतीति दूः शरीरान्तरावययः । धूर्वति, ततो धूः शुकटाङ्गम् । मादिश्च ॥ वारौि ॥ ३०३ ॥ वार द्वार इत्येतौ शब्दौ क्विवन्तौ निपात्यते । वृणोतेईद्धिः । वृणोतीति वा पानीयम् । वृण्वन्ति तामिति द्वाः द्वारम् ॥ 'म् । स्वभावाद् एस्तत्वम् ॥', २. 'यम् । कर्मणि भ. । वृ' क. पाठ ।

·J...] हृदयहारिण्यास्यया वृत्या समेतम् । चतेरुरन् ॥ ३०४ ॥ चतेरुरन्प्रत्ययो भवति । चत्वारः सङ्ख्या । चत्वारि चतसः ॥ दिवेडिविः ॥ ३०५ ॥ दिवेडिविप्रत्ययो भवति । द्यौः स्वर्गः आकाशश्च । दिवो दिवः ॥ विशः किप् ॥ ३०६॥ विशेः विवप्प्रत्ययो भवति । विशः प्रजाः । विशः वैश्याः पुरीप- मपत्यं च।। विपाशेम्य ॥ ३०७॥ विपाशेश्च विवप्प्रत्ययो भवति । विषाशयति वसिष्ठमिति विषा- पणाम नदी। सहेः पप् च ॥ ३०८ ॥ सहेः क्विपप्रत्ययः पथ् चास्यादेशो भवति । यट् सङ्ख्या ।। सजूषाशिपौ ॥ ३०९ ॥ सजूए आशिष् इत्येतौ शब्दौ क्विन्तौ निपात्येते । सह जुपन्ते- ऽस्यामिति सजूः सम्प्रीतिः । आशासत एनामिति आशीः इष्टार्थप्रार्थनम् ॥ अचिरचिशुचिहुसृपिछदिदिभ्य इसिः ॥ ३१ ॥ एभ्य इसिप्रत्ययो भवति । अर्थिः दीप्तिः । रोचिस्तेजः । शोचि- स्तदेव । हविः पुरोडाशादि । सर्पिः घृतम् । छदिरावरणम् । छविमनम् ।। हेर्नलोपश्च ।। ३११॥ हेरिसिप्रत्ययो नलोपश्च भवति । वहिः शिखी दर्भश्च ।। द्युतेनिंदादेश्च जः ॥ ३१२ ॥ धुरिसिप्रत्ययो निदादेश्च जो भवति । ज्योतिः प्रकाशः ऋक्ष च॥

·सरस्वतीकण्ठामरणं [मगा० २. सहो ध च ॥ ३१३ ॥ सहेरिसिप्रत्ययो धश्चान्तादेशो भवति । सधिः सत्त्वम् ॥ जनेकसिः म: ॥ ३१४ ॥ जनेरुसिप्रत्ययो भवति । जनुः जन्म ॥ अत्र्तिपृवपियजिधनिभ्यो नित् ॥ ३१५ ॥ अादिभ्य उसिप्रत्ययो निद् भवति । अरुः व्रणम् । परुः ग्रन्थिः । यपुः शरीरम् । यजुरच्छन्दाः श्रुति । धनुश्चापम् ॥ इणो णित् ॥ ३१६ ॥ इण उसिप्रत्ययो गिद् भवति । आयुर्जीवितम् ।। चक्षेरसिक् च ॥ ३१७ ॥ चक्षेरसिक्प्रत्ययश्चकारादसिश्च भवति । सम्यक् चष्टे समक्षाः ऋत्विक् । नश्चष्टे नृचक्षा राक्षसः। चष्टे अनेन चक्षः ख्यातिः । चष्टे अनेनेति चक्षुर्नयनम् ॥ पातेडुसुन् ॥ ३१८ ॥ पातेडसुन्प्रत्ययो भवति । पातीति पुमान् पुरुषः । उकार उगित्कार्यार्थः॥ यमिदमिभ्यां डोस् ॥ ३१९ ।। श्राम्यां डोस्प्रत्ययो भवति । यम्यतेऽनेनेति योः विषयसुखम् । दाम्यतीति दोः बाहुः ॥ असुन् ॥ ३२०॥ सर्वधातुभ्यो बहुलमसुन्प्रत्ययो भवति । अरतीति अरः सरतीति सरः तटाकम् । विलम्वतीति (?) वयः पक्षी शरीरावस्था च । मीनाति दुःखमिति मयः सुखम् । तरत्यनेनेति तरः वलं वेगश्च महयतीति मह (उत्सव)स्तेजश्च । साहयतीति सहः वलं मार्गशीर्पश्च । रहयत्यन्यमिति रहः विविक्तम् । जनम् अ(न? नि)ति चीकुर्व(नि १ दि). सनः शकटम् । मनुत इति मनः चेतः । रजतीति रजः गुण: ।

·पा० १. हृदयहारिण्याख्यया वृत्त्या समेतम् । ३९ परागश्च । चेततीति चेतः मनः । उच्यते इति वचो वचनम् । सदिन्त्य- स्मिन्निति सदः भवन सभा च । तेजयतीति तेजो महः । अनक्तीति अमः स्नेहः । ताम्यतीति तमः अन्धकारम । रुणद्धीति रोधस्तटम् । (त?)रक्षतीति रक्षो यातुधानः । तपतीति तपः पुण्यं ज्येष्ठमासश्च ॥ पिवतेरिच्च ॥ ३२१ ॥ पियतेरसुन्प्रत्यय इकारश्चान्तादेशो मवति । पीयत इति पयः पानीयम् ॥ यजेः श च ॥ ३२२ ।। यजेरसुन्यत्ययः शकारयान्तादेशो भवति । इज्यतेऽनेनेति यशः कीतिः ॥ उपिरञ्जिशभूभ्यः कित् ।। ३२३ ॥ एभ्योऽसुन्प्रत्ययः किद् भवति । उध्यन्तेऽस्यां हवींपीति उपाः सन्ध्या । रज्यते अनेनेति रजः आत्मगुणः धूलिश्च । शृणाति तद्वियुक्तः शिरः उत्तमाङ्गम् । भवतीति भुवः अन्तरिक्षम् ।। वस्यगिन्यां णित् ॥ ३२४ ॥ आभ्या५ असुन्प्रत्ययो गिद् भवति । वस्ते तदिति वासः वयम् । 'अग कुटिलायां गतौ' । अगतीत्यागो व्यटीकन् ।। उपेजश्च ।। ३२५ ॥ उपेरसुन्प्रत्ययो जश्चान्तादेशो मतिरेन। वहेः सुट् च ॥ १२५ ·सरस्वतीकण्ठाभरणं अध्या० २. इणो नुट् च ॥ ३२८ ॥ एजेरसुन्प्रत्ययो नुट् चास्य भवति । एतीति एनः पापम् ।। शीङः फट् च ॥ ३२९ ॥ शीडोऽसुन्प्रत्ययः फट् चास्यागगो भवति । शेत इति शेफेः शिश्नम् ।। छदिरहोर्नु ह्रस्वश्च ॥ ३३० ॥ आश्यामसुन्प्रत्ययो नुं हस्वश्च भवति । छादयति ठवणिमा वाचमिति छन्दः गायन्यादिः। रहयतीति रहो वेगः ॥ अमभुक् च ॥ ३३१ ॥ अमेरसुन्प्रत्ययो भुक् चास्यागमो भवति । अमतीत्यम्भः पानीयम् ।। अर्त्तमच्च ॥ ३३२ ॥ अर्तरसुन्प्रत्यय उकारश्चान्तादेशो भवति । इयोलिङ्गनादिक मित्युरः बाहुमध्यम् ॥ व्याघौ शुट् च ॥ ३३३ ॥ भर्तेयाधावभिधेये असुन्प्रत्ययः शुडागमश्च भवति । अशासि गुदकालाः ॥ उदके नुट् च ॥ ३३४ ॥ अर्तेरुदकेऽर्थेऽसुन्प्रत्ययो नुडागमश्च भवति । इयत्तीति अर्णः पातेस्थुट् च ॥ ३३५ ॥ पातेरुदकेऽर्थेऽसुन्प्रत्ययस्थुद् चास्य भवति। पातीति पाथ उदकम् ।। बले जुट् च ॥ ३३६॥ पातेलेऽर्थेऽसुन्प्रत्ययो जुट् चास्यागमो भवति । पातीति पाजः १.२.१.प' ग पाठः, ·पा० १.] इदयहारिण्याख्यया वृत्तमा समेतम् । याते?क् च ॥ ३३७ ॥ यातेरसुन्प्रत्ययो दुगागमश्च मवति : यातीति यादः जलदुष्टसत्त्वम् ॥ नभेचित् ॥ ३३८ ॥ नमेरसुन्प्रत्ययश्चिद् भवति । नमानाति नभः आकाशं श्रावणव ।। इन्धेर्नलोपश्च ॥ ३३९ ॥ इन्धेरसुन्प्रत्ययो नलोपश्च भवति । इन्धे अनेन एषः इन्धनम् ।। आपो द्वस्वो नुट् च बा ॥ ३४ ॥ आप्नोतरसुन्प्रत्ययो हस्त्रश्च भवति नुट् चास्य वा । भाप्नोतीति भरः सत्कर्म । अप्नस्तदेव ॥ अदेर्नुधौ च का ॥ ३४१॥ भदेरसुन्प्रत्ययो भवति । नुमागमो धकारश्च अन्तादेशो का भवति । मयते तदित्यन्धः अन्नम् । अद्यते दृशा मनसा वा तदित्यदः । अनेन सर्वनामा प्रत्यक्षं विप्रकृष्टमप्रत्यक्षं वा बुद्धिस्थमपदिश्यते ।। इविधिभ्यामसिः ॥ ३४२ ॥ माम्यामसिप्रत्ययो भवति । एतीत्ययः लोहम् । विधिः सौत्रो धातुः विधाने ( वि(दधा१ धोतीति वेधाः प्रजापतिः ।। पुरोरेतःपयःसु धा कित् ॥ ३४३ ।। दधातेः पुरप्रभृतिघूपपदेषु आसप्रत्ययः किद् भवति । पुरो धीयते पुरोधाः पुरोहितः । रेतो दधातीति रेते धाः जनकः 1 पयो दधातीति पयोधाः पर्जन्यः॥ रेपलेक्णसूधस्विहायसोकस्सुमनस्पुरूरवरपुरुदंसोनेह- सङ्गिरोप्सरसः ॥३४४॥ रामोपा'पाठ'. १. 'क्षयधिरा. पादः ..या पाठ G ·. - सरस्वतीकण्ठाभरणं [भध्या० २. रेपरप्रभृतयोऽसिप्रत्ययान्ता निपात्यन्ते । पेरेयोपधायाः । रपतीति रेपः पापम् । रिचर्नुट् कश्च । रिणक्तीति रेणः धनं पापं च । वहेधः प्रसारणं दीर्घश्च । उद्यत इति अधः आपीनम् । जहा(तीति- जिहीत्योर्वा युक् । विजहातीति विहायः आकाशम् । विजिहीत इति विहा( यः१ याः) पक्षी । उचेः कश्च । उच्यन्त्यस्मिन्निति ओकः सदनम् । सौ मानो ह्रस्वश्च । सुष्ठु मानयन्ति मान्यन्ते वा सुमनसः पुष्पाणि । पुरौ रौतेरुपपदे दीर्घत्वं च । पुरु रौति पुरुरवाः ऐलः, यमुर्वशी च(काम? कमे) । द(शे? से)श्च नुट् । पुरु दसतीति पुरुदंसाः इन्द्रः । नत्रीहेर्गुणश्च । न ईहते अनेहाः कालः । बोरिरक् च । अङ्गतीत्यहिराः ऋषिः । अप्सु सर्तेणित् । अद्यः सरन्ति स्म अप्सरसः देवगणिकाः ॥ वशेः कनसिः ॥ ३४५ ॥ वशेः कनासप्रत्ययो भवति । वष्टीति उशनाः शुक्रः ॥ दमरुनसिः॥३४॥ दमरुनसिप्रत्ययो भवति । दाम्यतीति दमुनाः मामिः । केचिद् शप पठन्ति । दमूनाः ॥ चन्दे रमसिः ॥ ३४७ ॥ 'चदि आह्लादन' इत्यरमाहातो रमसिप्रत्ययो भवति । चन्दतीति पन्द्रमाः निशानायः॥ अनसि वहेः क्विन् स्थानसः ॥ ३४८ ॥ अनस्युपपदे वहेः प्रित्ययः डधानसोऽन्तादेशो भवति । अनी रहति पनड्वान् सौरमेयः॥ शशी श्रीदण्डनायनारायणमामुघृनायो यतीकाठामरणस्प वृत्ती हृदयदारियो दिलायस्याप्यायस्य प्रथमः पादः ॥ , १,२. 'मन' म.पाठ 1. विदर', ४. विव', पाउ ·पा० २. एदयहारिण्यारूपया प्रत्या समेतम् । अध द्वितीयः पादः। जीवेरातकन् वृद्धिश्च ॥ १ ॥ जीवेरातृकन्प्रत्ययो भवति वृद्धिश्च । जीवयतोति जैवातृकः मेघः ॥ इण्भीकापाशल्यतिमर्षिनिहायः कन् ॥ २॥ इणादिभ्य, कन्प्रत्ययो भवति । एक अन्यः अमहाय संख्या च । मेकः दर्दुरः । काकः वायस. । पाकः बालः । शुल्कः वस्कटः । अत्कः पायुः । मपर्कः असुरः । निहाका गोधा । युशुघुवीधूनां दीर्घश्च ॥३॥ युप्रभृतिभ्यः कन्प्रत्ययो दीर्घश्चैषां गुणापवादी भवति । का क्षुद्रजन्तुः । शूकः किंशरुः । घूकः कौशिकः । वीका पक्षिजातिः । धूका पताका ।। कुतुस्तूयीकृदाधारार्चिवलिकलिन्यः कः ॥ ४ ॥ कुममृतिभ्यः कात्ययो भवति । कोकः चक्रवाकः | तोकम् अपत्यम् । स्तोकमल्पम् । अः कुन्दुमः । ककः वर्णः । दाका यज्ञः । पाकः उदकम् । राका पौर्णमासी कुगारी रजस्वला च । अर्कः सूर्य गुल्मध । वत्कस्त्वक् । करका कपायः ।। कृसृवृविचिपुषिमुषिमूशुभूभ्यः कित् ॥ ५ ॥ कृप्रभूतिम्यः कप्रत्ययः किद् भइति । कृकः शिरोग्रीवा । सका आयुधविशेषः । वृकः श्वापदम् । विक्कः करिपोतः । पुष्कः निस्सारम् । मुष्कः अण्डम् । मूकः अवाम् । शुकः पक्षी । भूकः कालः ॥ निष्कतुरुप्कोदालर्कशुल्कश्वफल्ककिञ्जल्कोल्का- ज्छेककेकादयः ॥ ६॥ १. 'स्तुपाकृ' . . २ 'मा', '. 'थोदन र पाठ ·सरस्वतीकण्ठामरणं [अध्या० २. निष्कादयः शब्दाः कप्रत्ययान्ता निपात्यन्ते । नौ सदेर्दिछ । निष्का सुवर्णादिः । तुरेरुषग्नस्वश्च । तुरुप्कः म्लेच्छः वृक्षश्च । उद्यःनिच । उदर्कः क्रियाफलम् । अलेररट् च । अलर्कः उन्मत्त श्वा मदालसात्मजश्च । 'शलेरुचोपधायाः । शुल्कं रक्षानिर्देशः । शुनि फालेईस्वश्च । वफल्कः अन्धविशेषः। किमि जो रश्च लः । किञ्जल्क. पुप्परेणुः । ज्वले लोपो वः प्रसारणं च । उल्का औत्पातिक ज्योतिः । छयतिकायत्योरेत्वं च । छेका मनीषी । केका मयूवाक् । आदिग्रहणाद् ऋकास्मुक्कावृक्कादयो भवन्ति । कृसभृवृस्तुकुक्षुचरिचटिचणितम्यविदेविकनिमनिप- चिमचिमशिक्षारिकुरिवृतिवल्लिमल्लिमल्ल्यलिभ्यो वुन् ॥७॥ कृप्रभृतिभ्यो बुन्प्रत्ययो भवति । करकः भृङ्गारः । करका वर्षपाषाणः । सरकः मद्यविशेषः । सरका मधुपानवारः । भरकः गोण्या- दिः । वरफः वाजसनेयभेदः । स्तबकः पुष्पगुच्छः। कवकः अभक्ष्य- द्रव्यविशेषः । क्षवकः राजसर्पपः । चरकः मुनिः। चटकः पक्षी । चणका पक्षी मुनिः धान्यविशेषश्च । तमकः व्याधिः क्रोधश्च । अवका शैवलम् । देवका अप्सराः । देविका नदी । कनकं सुवर्णम् । मेनका अप्सराः । पेचकः हस्तिनो जघनभागः । मेचकः वर्णः । 'मनिपचिमचां नाम्नी'. त्येकारः । मशकः क्षुद्रजन्तुः । क्षारकं बालमुकुलम् । कोरकं प्रौढमुकुलम् । वर्तका वर्तिका वा शकुनिः । पल्लकी वीणा । मल्लकः शरावः । सलकी वृक्षः । अळका पुरी । अलकः केशविन्यासः ।। कौ रुरुण्टिरण्टिभ्यः ॥ ८ ॥ स्मभृतिभ्यः कावुपपदे वुन्प्रत्ययो भवति । कुरवकः वृक्षः । कुरुष्टकः वर्णगुच्छः । कुरण्टकः स एव ॥ कटेनुं च वा ॥१॥ कटेव॒न्प्रत्ययो नुमागमश्च या भवति । कण्टकस्तरुरोम । कटक' पठ्यः॥ उन्दिरुचितिलिपुलिपिटिक्षिपिध्रुधूभ्यः कित् ॥१०॥ १. स्य' सपाटा.

·पा.२.] वयहारिण्याल्यया वृत्त्या समेतम् । एम्यो बुन्प्रत्ययः किद् भवति । उदकं वारि । रुचकः आमरण- विशेषः । तिलका विशेपकः वृक्षश्च । पुलकः रोमाञ्चः । पिटकः क्षुद्रस्फोटकः । क्षिपका आयुधम् । ध्रुवका आवपनविशेषः । धुवका सैव ॥ कीचकाकधमकवधकजहकैरकैडकाश्मकादयः ॥ ११ ॥ कीचकादयः शब्दा बुन्प्रत्ययान्ता निपात्यन्ते। कचेरी चोपधायाः। कीचको वंशविशेप । अर्तेर्मुक् च । अर्भकः बालः ध्मो धम च । धमका कारः । हनो वध च । वधकः हन्ता । हो द्वे च । जहकः कालः । ईरेर्गुणः । एरका उदकतृणजातिः । ईडेश्च गुणः । एडका अविजातिः । अशेर्मट् च । अश्मका जनपदः । आदिग्रहणादुपकवमकचम्पकादयो भवन्ति ।। खजिवलिपतिभ्य आकः ॥ १२ ॥ एभ्य आकप्रत्ययो भवति । खजाकः मन्थाः। वलाका पक्षिविशेषः। पताका वैजयन्ती ।। शलिपटिमनिभ्यो नित् ॥ १३ ॥ एभ्य आकप्रत्ययो निद् भवति । शलाका एपणी धूतोपकरण च । पटाका पैजयन्ती । मनाका हस्तिनी ॥ पिनाकपिण्याकश्यामाकपुलाकवा कवृन्ताकज्योन्ता- कादयः॥ १४ ॥ पिनाकादयः शब्दा आकप्रत्ययान्ता निपात्यन्ते । पि(चे १)न: पश्च । पिनष्टीति पिनाकः ऐशं धनुः । पिनाको दण्डः । पणेरत इद् युक् च । पिण्याक. तिलादिकल्कः । श्यैडो मुट् च । श्यामाक' व्रीहिविशेपः । पुलैर्गुणाभावश्च ! पुलाकः अर्धविन्नविधाभेद. । वृतैर्वृद्धिः । वा की शाकविशेषः । तत्फल वार्ताकम् । नु च । वृन्ताकी उचहती । ते फळं वृन्ताकम् । ज्युडो नुस्तुक् । ज्यवन्तेऽस्मिन् स्वेदा इति ज्योन्ताक स्वेदसैद्मविशेष. । आदिग्रहणात् गूपाकस्सोनाकपाराकादयो भवन्ति ।। २ 'कामुन्यत्रम् ।' पाठ ५ 'सामविक पाठ. ३. ४. 'उत्पल', १ "खला ।'क पास ·सरसतीफण्ठामर [मध्या. २. अलिकलिदलिपुलिवश्चित्फटिपाकृपिभ्यः किकन् ॥१५॥ एभ्यः किकन्प्रत्ययो भवति । अलिकं ललाटम् । कलिका कोरकम् । उत्कलिका ऊर्मिः । दलिकं दारु । पुलिकः मणिः । वृश्चिकः विपकीटः । स्फटिकः मणिः । पिकः कोकिलः । कृषिकः पामरः ॥ मुपेर्दीर्घश्च ॥ १६ ॥ मुपेः किकन्प्रत्ययो दीर्घश्च भवति । मूपिकः आखुः ॥ स्यमयण इक् च ॥१७॥ स्यमेः किकन्प्रत्ययो यण इग् दर्षिश्च भवति । सीमिका उपजिहिका॥ पिपीलिकेतिककुशिकहदिकमक्षिकादयः॥१८॥ पिपीलिकादयः शन्दाः किकन्प्रत्ययान्ता निपात्यन्ते । पीलेझै च । पिपीलिका मध्यक्षामा कीटजातिः । एतेस्तुट् च । इतिकः मुनिः । कुसेः श च । कुशिकः मुनिः । हलो दक् च । हदिकः यादवः । मषेः सुट् च । मक्षिका क्षुद्रजन्तुः । आदिग्रहणाच्छन्दिकाचूरिकालिकादयो भवन्ति ॥ ऋच्यलीषिदूपिकषिहषिदृशिमृडिवलिस्यम्यनिभ्यः कीकन् ॥१९॥ ऋच्यादिभ्यः कीकन्प्रत्ययो भवति । शुचीकः ऋषिः । अलीकम् असत्यम् । व्यलीकम् अपराधः । इपीका तृणशलाका । दूपीका अक्षिमलम् । कषीका कदलिका । हृषीकमिन्द्रियम् । दृशीकं मनोज्ञम् । मृडीकं सुख- कृत् । वलीकं वेश्मदारु । स्यमीक जलम् । अनीक सेनाङ्गम् ॥ मृद्दीकातिन्तिडीकवाहीकवल्मीककल्मलीककिङ्किणी- कपुण्डरीकचश्चरीकसमीकप्रतीकपूतीकफर्फरीकादयः ॥२०॥ मृद्वीकादयः शब्दाः कीफनप्रत्ययान्ता निपात्यन्ते । मृदेवुक् च । यदीका द्राक्षा । तिमस्तिष्क् च । तिन्तिडीकः वृक्षाम्ठः । वहेवृद्धिध । १. 'ही', २. 'हे' ग.नाम:

·१७ वयारिमालमा मृत्मा समेतम् । पाहीकः राजा । क्लेर्मुक् च । वल्मीकः नाकुः । कर्मठट् च । कल्गठीक ज्वाला । कोः किमि किण च । कितिणीका पण्डिका । पुणेर्डरक् च । पुण्डरीकं पयं छत्र व्याघ्रः दिग्गजम । चञ्चररक् च । चञ्चरीको अमरः । सगेतेरीयङभावश्च । संयन्सस्मिन्निति समीकं सामः । प्रातस्तुग्णस्वश्च । प्राति शरीरमिति प्रतीकमवयवः गुखं च । सुप्रतीको नाम दिग्गजः । पुवस्तुट् च । पूकिं नाम तृणजातिः। पिपर्तेर्गुणे द्वित्वं पकारयोः फलं रुक् चाम्यासस्य । फर्फरीक पल्लवम् । आदिग्रहणान्ममरीक- जर्जरीकझझरीकादयो भवन्ति ।। समि कसेरुकन् ॥ २१ ॥ कसेः सम्युपपदे उकन्प्रत्ययो भवति । ससुकः परापवादशीलः ।। कमितिम्योर्दुक च ॥ २२ ॥ थाभ्यामुकन्प्रत्ययो दुक् चागमो भवति । कन्दुकः कीडनकम् । तिन्दुकः वृक्षः ॥ अशिकचोर्नु च ॥ २३ ॥ आभ्यामुकन्प्रत्ययो नुं चागमो मवति । अंशुकं वयम् । कञ्चुकः कूर्मासः ॥ कुहेः कित् ॥ २४ ॥ कुहेरुकन्प्रत्ययः किद् मवति । इहकः बाश्व क्रमेः कं च वा ॥ २५ ॥ मेरुकन्प्रत्ययः कृमादेशश्च वा भवति । क्रमुकः पूगः । कृमको पन्धनम् ॥ चुलुकोल्मुकचिबुकचूचुकजम्बुकगवेधुकामधुकभावुक- पृथुकादयः॥ २६ ॥ चुलकादयः शब्दा उकन्प्रत्ययान्ता निपात्यन्ते । चुलुम्पेप्टिलोपश्च । पुलुम्पतीति जुरुकः करकोशः । ज्वठेवः प्रसारणं बलोपो मुक् च । ॥ ३. 'वा' ख. पाठा. 'ही' ग. पाठ. २. 'तर्दिक पाठ. ''. पाठा- ५. पारवः' ख. पाठ, ·सरस्वतीकण्ठामरणं [अध्या० २. वलतीति उन्मुकर अलातम् । चेर्बुक् च। चिनोतीति चिघुकम् बास्यापो- मागः । चतेरत ऊचुन्न । चुकः स्तनाग्रभागः । जमेवुक् च । जम्बुका सृगालः ! इन्धेर्गवोपपदं च । गवि पानीये इन्धे गवेधुका नाम तृणजातिः । मनर्धश्च मधुकः यष्टिमधु । भातेवुक् च । मावुक' भगिनीपतिः । प्रमे प्रसारणं च । पृथुकः वालः ब्रीह्यायभूपणं च (?) । आदिग्रहणात् मड्डु- कवीलुकीवालुकादयो भवन्ति । मृकणिजलिवलिबन्धिभल्लिभ्य ऊकः ॥ २७ ॥ एभ्यः ऊकप्रत्ययो भवति । मरूकः निर्दशनेमः । कणूकः धान्य- स्तोकः । जलूका जलजन्तुः । वलूकः उपलमूलम् । वन्धकः बन्धुजीवः । मटका भन्छभल्लः ॥ शलिमण्डिभ्यां णित् ॥ २८ ॥ भाभ्याम्कप्रत्ययो गिद् भवति । शालूकं कन्दविशेषः । मण्डूकः टुरः॥ मधूकोलूकोरुबूकशम्बूकवरूकादयः ॥ २९ ॥ मधूकादयः शब्दा ऊकप्रत्ययान्ता निपात्यन्ते । मदेधश्च । मदय- तीति मधूकः वृक्षजातिः । भलेचोपधायाः । उलूकः पक्षी। उरौ वः किल । उरु वाति उरुबूकः एरण्डः । शमेवुट च । शम्बूकः क्षुद्रशङ्खः । वृधेर्लोपश्च। वर्धत इति वरूकस्तृणजातिः । आदिग्रहणाद् वधूकानूकादयो भवन्ति । कोऽको रो लम्ध वा ॥ ३०॥ किरतरङ्गप्रत्ययः रेफस्य लकारादेशश्च वा भवति । करङ्गः समुद्गः । फलः लाम्छनम् ॥ रालापाकाभ्यः कित् ॥ ३१ ॥ एम्योऽझप्रत्ययः किद् भवति । रातीति रङ्गः षपलीयान् । ठाति शोमामिति लका नाम पुरी । पातीति परः कर्दमः ।कायतीति करः पक्षी। कलेरविङ्कः ॥ ३२ ॥ फलेरविक्षप्रत्ययो भवति । कलविक्षः गृहचटकः ॥ क्रमेरेलकः ॥ ३३ ॥ , ३. . पाठ ·पा. २.] हृदयधारिण्यारयया कृत्या समेतम् । कमेरेलकप्रत्ययो भवति । झमेलकः करम. ।। लूभीशीशिधिभ्य आनकः ॥ ३४ ॥ सुनात्यादिग्य जानकप्रत्ययो भवति । लुनन्ति धान्यादिकमस्मि- निति, लवानको नाम देशः। विग्यत्यम्मादिति भयानकः भयहरः । शेन इति शयानकोजगरः । गिदत्यनेनेति शिवानका शे'मा अयारीय च।। अनेर्डित् ॥ ३५ ॥ अनेरानकप्रत्ययो डिद् भाति । अनतीस्यानमः परहः ।। कनेरीनकः ॥ ३६॥ कनेरीनकप्रत्ययो भवति । कनतीति कनीनकः कनीनका पा भक्षितारका ॥ कृतिभिदिलतिपुतिभ्यः क्तिकन् ।। ३७ !! एम्यः क्तिकन्प्रत्ययो भवति । कृत्तिका नक्षतम् । मितिका कुडयम् । लतिपुती सीप्रधातू । लतिका गोधा । पुत्तिका मधुमक्षिका ॥ इप्यशिभ्यां क्तकन् ।॥ ३८॥ आम्यां क्तकन्प्रत्ययो भाति । इटका मृद्विकारः । गएका श्राद्ध. कालः॥ भियो द्वे च ॥ ३९ ॥ मियः क्तकन्प्रत्ययो द्विर्वचनं च भाति । रिमीतकः असः ॥ हरुहिपिण्डिभ्य ईतकः ॥ ४ ॥ एभ्यः ईतकमत्ययो भवति । हरति रोगानिति हरीतकी पथ्या । रोहीतको नाम वृक्षः । पिण्डीतक करहाटः ।। कुषः कित ॥ ४१ ॥ कुपे. इतकप्रत्ययः फित् भाति । कुष्णाति वधरन्धनादात्म नमिति कुपीतको मुनिः॥

·५० सरस्वतीकण्ठाभरणं [अध्या० २. चण्डिभल्लिम्यामातकः ॥ ४२ ॥ आभ्यामातकप्रत्ययो भवति । चण्डातकं नर्तक्यादीनाम|रुकं वासः । भल्लातको वृक्षविशेषः ॥ श्लेप्मातकाम्रातकामिलातकपिष्टातकादयः । ४३ ॥. एते शब्दा आतकप्रत्ययान्ता निपात्यन्ते । लिपेर्मुद च । लिष्य- तीति श्लेष्मातकः कफेलुः । अमे रट् वृद्धिश्च । आमातको वृक्षविशेषः । ननि म्लायतमिल च । न म्लायतीत्यमिलातको वर्णपुष्पः । पिपेस्तुक् च । मिष्यत इति पिष्टातकं वर्णचूर्णम् । आदिग्रहणात् कतकाश्मन्तकको- शातक्यादयो भवन्ति ।। शमिमनिभ्यां खः ।। ४४ ॥ आभ्यां खप्रत्ययो भवति । शहः कम्युः । मङ्गः मागधः ।। मुहेर् च ॥ ४५ ॥ मुहेः खप्रत्ययो मू देशो मवति । मुह्यतीति मूर्खः अविद्वान् ।। उपः किल्लोपश्च ॥ ४६॥ उपेः खप्रत्ययः किद् भवति । अन्त्यस्य च लापः । (उ ? ओ)प. न्त्यस्यामिति उखा स्थाली । महेरुच्चास्य वा ॥ ४७ ॥ महेः खप्रत्ययः कित् , अन्त्यलोपो, वा च कारस्योकारादेशो म. यति । महयतीति मुखम् आननम् ! मखः यजः ॥ श्यतेरिञ्च वा ।। ४८ ॥ श्यतेः राप्रत्ययः फित् इकारश्चान्तादेशो वा भवति । शिखा चूडा। विशिखा आपणः । विशिसः वाणः । शाखा विटपः । विशाखा नक्षत्रम । विशाखः स्कन्दः ॥ १ 'पालान', .. ५ । 'न ग्ला', १. 'खम्लात ग पाट , ·पा० २.] हृदयहारिण्याख्यया वृत्त्या समेतम् । निय ऊनक च ॥ ४९ ॥ नयतेः खप्रत्यय ऊनक् चागमो भवति । न्यूसः पडोहाराः ॥ पुवो नुं इस्वच ॥ ५० ॥ पुवः सप्रत्ययो नुं हस्वश्च भवति । पुग्नः याणप्रामागो माला- चारश्च ॥ अश्नोतेर्डित् ॥५१॥ अश्नोतः खप्रत्ययो डिद् भवति । अश्नुत इति खम् आकाशमि. न्द्रियं च । नास्य खमस्तीति नखः । शोमनानि खान्यस्मिन् सुखम् । दु. पानि खान्यस्मिन् दुःखम् ।। मयेरूट् च ॥ ५२ ॥ मयतेः खप्रत्यय ऊद् चागमो भवति । मयूखः रश्मिः ॥ गृभृस्वृभ्यो गः ॥ ५३ ॥ एभ्यो गः प्रत्ययो भवति । गर्गः मुनिः । मर्गः रुद्रः । स्वर्गः नाकः । भूपतीति भर्गः, सुष्टु अर्ज? ज्य)त इति स्वर्गः इति व्युत्पत्तिस्तु संज्ञाशन्दानामनेकधात्वाख्यानं स्थापयति ।। मुदिखडिच्छापूभ्यः कित् ॥ ५४॥ मुदिप्रभृतिभ्यो गप्रत्ययः किद् भवति । मुद्गः धान्यविशेपः । खड्गः करवाळः गण्डकश्च । छागः अजः । पूगः सहः कमुकश्च ॥ गम्यदिभ्यां गन् ॥ ५५ ॥ माम्यां गन्प्रत्ययो भवति । गङ्गा देवनदी । अनः समुद्रः॥ भृशुभ्यां किन्नुं च ॥ ५६ ॥ आभ्यां गन्प्रत्ययः किनुं चागमो भवति । भृजः भ्रमरः। गतौ' । शुङ्गः शुनकः ॥ शृपीङ्भ्यां ह्रस्वश्च ।। ५७ ॥

·[अध्या०२.
५५
सरस्वतीफण्टागरण
आग्यां गन्प्रत्ययः किन्तुं पागमो हत्वश्च. मवति । गृहं वि.
पाणम । पिपीतवर्णः ।।
तडेरागच् ॥ ५८ ॥
तरागच्प्रत्ययो भवति । तडार्ग सरः ।
पतितमितृलूभ्योऽङ्गच् ॥ ५९ ॥
पत्यादिभ्योऽङ्गप्रत्ययो भवति । पतङ्गः पक्षी सूर्यश्च । तमनः
हम्यनियूहः । ताङ्गः ऊर्मिः । लवनः वृक्षजातिः ।।
सृवृनृभ्यो णित ॥ ६० ॥
एग्योऽङ्गप्रत्ययो गिद् भवति । सारङ्गः । वारङ्गः काण्डशल्यम् ।
नारगः वृक्षः ॥
कुरिविडिमृदिपिशिभ्यः फित् ॥ ६१ ॥
कुर्यादिग्योऽङ्गप्रत्ययः किद् भवति । कुरहः हरिणः । विडमः
वृक्षजातिः । मृदगः मुरजः । पिशङ्गः वर्णः ।
मनस्तुट् च ॥ ६२ ॥
मनेरगच्प्रत्ययः कित् तुट चास्यागमो भवति । मतङ्गः मुनिः ।
यदपत्यानि मातङ्गाः हस्तिनः जनगमाश्च ।।
कलिरफुलिभ्यामिङ्गक ॥ १३ ॥
आभ्यामिङ्गप्रत्ययो भवति । कलिङ्गः राजा । कलिङ्गाः जन-
पदः । स्फुलिङ्गः स्फुलिङ्गा च ज्योतिःकणः ॥
भृञो मुल् च ॥ ६ ॥
विभरिङ्गप्रत्ययो भुल् चास्यादेशो भवति । भुलिङ्गः शकुनिः ।
भुलिङ्गा जनपदः॥
माडि तुलेरुङ्गच् ॥ ६५॥
तुलयतेर्मायुपपदे उड्गच्प्रत्ययो भवति । मातुलुङ्गः बीजपूरः ॥
कमितभिशमिभ्यो डित् ॥ ६६ ॥

·पा० २.] हृदयहारिण्याख्यया वृत्त्या समेतम् । एभ्य उगन्प्रत्ययो डिद् भवति । कामयन्त इति कुझा नाम जन- पदः । ताम्यतीति तुङ्गः महावमी । शाम्यतीति शुङ्गः मुनिः । तुझा विनता । शुङ्गाः कन्दल्यः ।। सतरुच्च ॥ ६७ ॥ सत्तेरुङ्गप्रत्यय उकारश्चादेशो भवति । सुरुमा गूढमार्गः ।। जनेर्घः ॥ ६८ ॥ जनेप्रत्ययो भवति । जहा शरीरावयवः ।। दृणातेः कित् ॥ ६९ ॥ हणातेर्षप्रत्ययः किद् भवति । दीर्घ आयतः उच्चश्व ।। सत्तरघच् ॥ ७० ॥ सर्तरघच्प्रत्ययो भवति । सरपा मधुमक्षिका ॥ कुवश्चट दीर्घश्च ॥ ७१ ॥ कौतेश्चद् दीर्घश्च भवति कूचः किलाटम् । कूची ।। सिवेटेरू च ॥ ७२ ॥ सीव्यतेचट्प्रत्ययः अन्त्याजादेश्च ऊकारादेशो भवति । सूची ।। कृञश्च ॥ ७३ ॥ कृजश्वत्प्रत्ययष्टेरू च भवति । कूचं श्मश्रु असनं च । कूर्च- मिव कूर्चकः । कूर्चिकेति च भवति ।। उचेश्च ॥ ७४ ॥ उचेश्चकप्रत्ययो भवति । उच्चः प्रांशुः ।। कवेरचक् ॥ ७५॥ कवेरच प्रत्ययो भवति । कवचः सन्नाहः । ऋमेः क च ।। ७६ ॥ ममेरच प्रत्ययः कश्चान्तोदशो भवति । झामतीति ककचः करपत्रः ॥ १,२,३. '' ग पाठ ·५४ सरस्वतीकण्ठामरणं अध्या० २. मृङ इचच् ॥ ७७॥ मृल इचच्प्रत्ययो भवति । प्रियतेऽनेन रसनेन्द्रियमिति मरिचम् ऊषणम् ॥ नमेडींचच ॥ ७८ ॥ नमेर्डीचच्प्रत्ययो भवति । नीचः निम्नः ॥ लषरुचचे कश्च ॥ ७९ ॥ लपेरुचप्रत्ययः कश्चान्तादेशो भवति । लप्यत इति लकुचः वृक्षजातिः ॥ गुडेरूचक ॥ ८ ॥ गुडेरूचकप्रत्ययो भवति । गुडूची छिन्नरहा । गोरादित्वात् छीप्॥ चिम्योर्डीचच् ॥ ८१ ॥ चिग्यो?चच्प्रत्ययो भवति । चोचः वृक्षभेदः । मोचा कदली ॥ डञ्चच् ॥ ८२॥ चिम्योर्डञ्चप्रत्ययो भवति । चचा तृणमयः पुरुषः ! मञ्चः प. यहः अदृश्च ॥ गुगम्यदितुदिमदिभ्यश्छक् ॥ ८३ ॥ गुप्रभृतिभ्यश्चप्रत्ययो भवति । गुच्छः स्तवकः । गन्छः क्षुद्र- वृक्षः । अच्छः निर्मलः । तुच्छः स्तोकः । मच्छः मत्स्यः ।। पूपीडोईवश्च ।। ८४ ॥ आभ्यां सझत्ययो इस्वश्च भवति । पुन्छं वालधिः । पिच्छ पहिः । पिन्छा पिच्छितत्वम् ॥ कच्छ गुलुञ्छपिलिपिञ्छादयः ॥ ८५ ॥ कच्छादयः शब्दा. छक्प्रत्ययान्ता निपात्यन्ते । कपेन च । कन्कः नपवकुटारो देशब्य ! गुदेरुना लश्च । गुलुम्यः स्तपकः । पीलेरिपिनक् इस्वश्च । पिलिपिन्छः रक्षोविशेषः । आदिग्रहपात् पिन्छादयो भवन्ति । ': देशविशेषग. पा.

·पा० २.] हृदमहारिण्याख्यया वृत्त्या समेतम् । वियो जक ।। ८६ ॥ तेजप्रत्ययो भवति । पीजमुत्पतिहेतुः ।। पुवो सुगघ्रस्वश्च ॥ ८७ ॥ पवतेः पुनातेर्वा जप्रत्ययो नुगागमो दृस्वश्च मवति । हुन राशिः॥ कुयो बुक् च वा ॥ ८८ ॥ कवतः कौतेर्वा जसत्ययो युगागमो नुगागमय वा भवति । कुम्नः वकानतामः गन्छश्च । कुन हनुः पर्वतैकदेशब्ध । निकुन्जः गहनम्॥ कुलेरिजक् ॥ ८९ ॥ कुठेरिजक्प्रत्ययो भवति । कुलिज मानम् ।। कृशोऽञ्जच् ॥ १० ॥ करोतेरनच्प्रत्ययो भवति । करमः वृक्षजातिः ॥ मुर्वेरजम् लोपश्च ॥ ११ ॥ मुरजप्रत्ययोऽन्त्यलोपश्च भवति । गुरजः मदगः । कुटजोटजवलजबल्बजादयः ॥ ५२ ।। कुटजादयः शन्दा अजप्रत्ययान्ता निपात्यन्ते 1 कुटेराघुदात्तत्वं प। कुटजः वृक्षजातिः । वटे सम्प्रसारणम् । उटन मुनिकुटीरः । वलेयुक प वा । क्लजा सत्रुसो धान्यपुञ्जः । यल्यज मुखविशेषः । आदिग्रहणाद मूर्जमरुजभेषजादयो भवन्ति ।। झमेझं ॥९ समेईप्रत्ययो भवति । झन्झा समीकगे में बातः ।। लुपेष्टः ॥ ९ ॥ लुपेष्टप्रत्ययो भवति । लोष्ट' मृत्तिण्ड ।। । १ 'कुवने ॥ पर ·सरस्वतीकण्ठामरणं [माया०२. जूकिजनिपणिभ्यो दीर्घश्च ॥ १५ ॥ जूप्रभृतिम्यष्टप्रत्ययो दीर्घश्चैषां गुणापवादो भवति । जूटः मौलिः । कीटः क्षुद्रजन्तुः । जाण्ट पक्षिविशेप. । पाण्टश्च स एव ।। घण्टाजटासटादयः । ९६ ॥ घण्टादयः शन्दाष्टप्रत्ययान्ता निपात्यन्ते । अणेघद म । अण(य?)तीति घण्टा वाचविशेषः । जनसनोलॊपश्च । जटा प्रथितः केशसभातः । सटा वग्रथितः । आदिग्रहणाच्छटादयो भवन्ति । घटापटादीनामगं वक्ष्यति । कृसृभृवृकर्विशकिकङ्किकमिळविभ्योऽट च ॥९७ ॥ एम्योऽटच्प्रत्ययो भवति । करटः काकः करिकपोलच । सरटः कृकलासः । भरटः प्लवविशेषः । वरटः क्षुद्रधान्यम् । कर्वटं क्षुद्रपत्तनम् । शकटम् अनः । ककटः सन्नाहः 1 कङ्कट मीमा । कर्कटः कपिलः कुलीरः । कर्कटी पुसी । मर्कटः कपिः क्षुद्रजन्तुश्च । अवटः प्रपातश्च कूपश्च । कीकटकपटकपटादयः ॥ ९८ ।। कीकटादयः शब्दा अटच्पत्ययान्ता निपात्यन्ते । ककेरत ईश्च । कीकटः कृपण । कम्पेनलोपश्च । कपट. माया । कृपेः प्रत्ययान्तोदात्तत्वं च । कर्पटं वस्त्रम् । मादिग्रहणात् पर्पटादयो भवन्ति ।। किरतेराटग लश्च वा ॥ १९ ॥ किरतेराटक्प्रत्ययो लकारश्चान्तादेशो वा भवति । किराटो वणिक् । किलाटः भक्ष्यविशेपः॥ शृङ्गाटकपाटललाटविराटप्रपुन्नाटादयः ॥ १० ॥ शृङ्गाटादयः शब्दा आटप्रत्ययान्ता निपात्यन्ते । श्रयतेः सम्प्र- सारणं नुं गद् च । शृङ्गाटेः जलजविशेयः विपणिमार्गश्च । कवेः पश्च कपाटमररि । लातेद्वित्वं च । ललाटम् अलिकम् । वृन इत्वं च । विराटः राजा । प्रपुणो नश्च । प्रपुन्नाटः एडगजः । आदिग्रहणात् शराटादयो भ- वन्ति ॥ १. 'पा', . 'टा स्थल विशेषः।', ३ '' ग पाठ..

·पा० २.] हृदयहारिण्याख्यया वृत्त्या समेतम् । चिरेरिटच भुक् च ॥ १०१ ॥ चिरिणोतेरिटच्प्रत्ययो भुक् चागमो भवति । चिर्भिटी वालुकी ॥ डिण्डन् ॥ १०२॥ चिरिणोतेर्डिण्डन्प्रत्ययो भवति । चिरिण्डी अप्राप्तवयाः स्त्री ॥ कतकृपिभ्यः कीटन् ।। १०३ ॥ एभ्यः कीटन्प्रत्ययो भवति । किरीटः कपर्दः । तिरीटः वेष्टनम् । कृपीटं हिरण्यम् ॥ खञ्जररीटः ॥ १०४॥ खओररीटप्रत्ययो भवति । खञ्जरीटः खजनः॥ वृणोतेरुटच् ॥ १०५ ॥ वृणोतेरुटच्प्रत्ययो भवति । वरुटः अन्त्यजातिः ॥ नर्कुटमुकुटकुक्कुटादयः ॥ १०६ ॥ नर्कुटादयः शब्दा उटच्प्रत्ययान्ता निपात्यन्ते । नृतेः कश्च । नृत्यतीति नर्कुटः वन्दी । मुचेरगुणत्वं च । मुकुटः किरीटः । कौतेर्डित् कुकुट च । कुक्कुटः कृकवाकुः । आदिग्रहणात् स्थपुटादयो भवन्ति । वन्धेः कूटन् ॥ १०७ ॥ वन्धः कूटन्प्रत्ययो भवति । वधूटी प्रथमवयाः स्त्री। दुरि द्रो दु च ॥ १०८॥ दुर्युपपदे दृणातेरुटच्प्रत्ययः दुर्द चादेशो भवति । दुर्दुष्टो दुर्मुखः॥ चपेरेटच् ॥ १०९ ॥ चपेरेटच्प्रत्ययो भवति । चपेटः चपेटा वा हस्ततलाहतिः ।। ग्रो णित् ॥ ११ ॥ गिरतेरेटच्प्रत्ययो भवति । स च णित् । गारेटः मुनिः ।। १. 'धेद्धन्' स. पाट: २. 'दुद्रो' क, :. ३. 'क' स. पाटा.

·५८ । सरस्वतीकण्ठाभरणं [अध्या० २. करोतेरोटच् ॥ १११॥ करोतेरोटच्प्रत्ययो भवति । करोटं भाजनविशेमः ॥ बकोटाक्षोटकर्कोटादयः ॥ ११२ ॥ यकोटादयः शब्दाओटच्प्रत्ययान्ता निपात्यन्ते । बचेः कैन् । वकः वकोटः । अश्यत इत्यक्षोट. फलवृक्ष । कृना (कु? क) च । कर्कोटः नागः । आदिग्रहणात् शाकोटादयो भवन्ति ।। पीडिकुणिकणिभ्यष्ठक् ॥ ११३ ॥ पीप्रभृति यष्टक्प्रत्ययो भवति । पीठमासनम् । कुण्ठः अतीक्ष्ण । कण्ठः कन्धरा ॥ जृकमिरमिभ्योऽठच् ॥ ११४॥ एभ्योऽठच्मत्ययो भवति । जरठ कठोर । कमठः कच्छपः । रमठः देशः॥ ञमन्ताडः॥ ११५॥ अमन्तात् डप्रत्ययो भवति । पण्डः वनम् । भण्डः वन्दी, ! खण्ड शकलम् । दण्डः प्रहरणम् । रण्डा विधवा । सण्डः उत्सृष्टः पशु ॥ कृसृवृभृतृभ्योऽण्डन् ॥ ११६ ॥ एभ्योऽण्डन्प्रत्ययो भवति । करण्डः समुद्ग. । सरण्डः इपीका । वरण्डः कुडयः । भरण्डः पक्षी । तरण्डः प्लव ॥ आण्डैरण्डपिचण्डकाण्डभाण्डवतण्डयोगण्डादयः॥ ११७॥ आण्डादयः शब्दा अण्डन्प्रत्ययान्ता निपात्यन्ते । अवलोपो दीर्घश्च । आण्ड. मुष्कः । ईरेर्गुणश्च । एरण्ड. पञ्चागुलः । पिचेरगुणल च । पिचण्ड लघुलगुट. । काभाभ्यामनिध । काण्ड पर्व शरश्च । भाण पण्यं पीवरश्च । वनस्त च । वतण्ड. मनि । दुवो गुक् च । पोगण्ड वालः । आदिग्रहणात् कूश्माड ],यण्डशयाण्डादयो भवन्ति ।। 1. 'प' ग पाठ . २. "पनातेरसनत', 'यफ. पाठ..

·पा० २.] हृदयहारिण्याख्यया वृत्त्या समेतम् । ५९ लगियोरुडच् ॥ ११८ ॥ अनयोरुडच्प्रत्ययो भवति ।। लगुडः यष्टिः । गरुडः पक्षिराट् ॥ व्यांडनीडक्रोडकहोडादयः ।। ११९ ।। व्याडादयः शब्दा उडच्प्रत्ययान्ता निपात्यन्ते । व्येनीभ्यामुलो- पश्च । व्याडः दुःशीलः । नीडः कुलायः । किरोरड् च । कोड: किरिः अकथ । कपेर्हथ । कहोडः मुनिः । आदिग्रहणात् कुहडलहोडादयो भवन्ति ।। शमिषणिकुणिभ्यो ढः ॥ १२० ॥ एभ्यो ढप्रत्ययो भवति । शण्डः नपुंसकः । पण्डः स एव । फुण्ठः धूर्तः।। नञि सहेः पश्चादेः ।। १२१ ।। नन्युपपदे सहेढप्रत्ययः आदेश्च पकारादेशो भवति । अपाढा नक्षत्रम् ॥ इणु:शाद्रुवेणिभ्यो णः ॥ १२२ ॥ इणादिभ्यो णप्रत्ययो भवति । एणः मृगः । ऊणी अविलोम । शाणः परिमाणं शत्रतेजनं च । द्रोणः परिमाणम् । द्रोणी नौः । वेषणा कृष्णवेण्णा नाम नदी-1 वीणास्थूणाहूणभ्रूणझूणतूणतृणघृणादयः ॥ १२३ ॥ वीणादयः शब्दा णप्रत्ययान्ता निपात्यन्ते । येतेर्गुणाभावश्च । वीणा वालकी । तिमतेरू च । स्थूणा धारिणी । हः सम्प्रसारणं च । हूणः म्लेच्छ- जातिः । भृज ऊटच । भ्रूणः निहीनः गर्भश्च । क्षुतुबोधश्च । क्षुणमपराधः । तूणः इषुधिः । नो हस्वश्च । तृणं सरयादिः । घरते- गुणाभावश्च । घृणा कृपा'। अदिग्रहणाद् मसृणधुमणांदयो भवन्ति । अङ्गितङ्गिकतिमङ्किकृपिवृषिभ्योऽणच ॥ १२ ॥ ऍभ्योऽणप्रत्ययो भवति । मङ्गणमजिरम् । तङ्गणं जनपदः । कङ्कणं प्रतिसरः । मङ्कणो मुनिः । कृपणः कीनाशः । वृषणः मुष्कः । ", 'च' य.पाटः २, 'णायदाणाद', ३. यादिभ्यो', ४. '' ग पाः ·६०. सरस्वतीकण्ठाभरणं [अध्या० २. धृपेधिप च ॥ १२५ ॥ धृवेरणच्प्रत्ययो विष चादेशो भवति । धिपणा वुद्धिः ॥ कृकणकुङ्कणवृवणोल्बणोरणवंक्षणविचक्षणादयः ॥ १२६ ॥ कृकणादयः शब्दा अणच्प्रत्ययान्ता निपात्यन्ते । कृनः कुट् च । कृकणः मुनिः । कुकेः नुं च । कुङ्कणो जनपदः । तृपेर्वश्च । तृवणो देशः । वलेवस्य उत् बुक् च । उरषणः स्फारः । अत॑रुच । उरणो मेषः । वञ्चेः सुट् नकारलोपाभावश्च । वङ्गणः अरुमूलसन्धिः । विपूर्वाचक्षिङः ख्यात्रभावः । विचक्षणो विदग्धः । आदिग्रहणात् ज्योति- रिङ्गणतुरणभुरणादयो भवन्ति ।। कृपिविपिभ्यामाणक् ॥ १२५ ॥ आभ्यामाणक्प्रत्ययो भवति । कृपाणः खड्गः । विषाणः शृङ्गं दन्तमुसलं च ॥ पाषाणपर्याणकल्याणादयः ॥ १२८ ।। पापाणादयः शब्दा आणप्रत्ययान्ता निपात्यन्ते । पिपेराचोप- धायाः । पापाणः ग्रावा । पराविणो लोपश्च । पर्याणमवादीनां पृष्ठच्छदः । कलेयुट् च । कल्याणं श्वोवसीयम् । आदिग्रहणाद् द्रेक्काणवोक्काण- किसाणादयो भवन्ति ।। गादाभ्यामेप्णक् ॥ १२९ ।। आम्यामेष्णक्प्रत्ययो भवति । रात्रिगेष्णः रेनोपजीवी । सुगेष्णा किन्नरी । चारुदेष्णः सात्यभामेयः । सुदेष्णा विराटपली ॥ हसिबसीणग्मृवादम्यमिलूपूर्विभ्यस्तन् ॥ १३० ॥ ऐभ्यस्तन्प्रत्ययो भवति । हस्तः पाणिः । यस्तः छागः । एतः वर्णः । जतः राजा । गतः अवटः । मतः मनुष्यः । वातः वायुः । दन्तः दशनः । अन्तः अवसानं समीपं च । लोतः मेपः । पोतः नौः पालश्च । पूतः कितवः ।। १. '', २. 'म' क. पा. ३. 'हसादिभ्य'. ४. 'ज' ग. पाठ:

·पा०२. हृदयहारिण्याख्यया वृत्त्या समेतम् । तनिमूभूहिभ्यः कित् ॥ १३१ ॥ एम्यस्तन्प्रत्ययः किं भवति । ततं विस्तीर्ण वायभेदश्च । मूतः धान्यादिपुटः । भूतः ग्रहः । भूतं पृथिव्यादि । हितमुपकारि ।। हुर्मुट् च ॥ १३२ ॥ हुईस्तन्प्रत्ययो मुट् चास्यागमो भवति । मुहर्तः कालविशेषः ।। सिलूसूदूचितिभ्यः क्तः ॥ १३३ ।। एभ्यः क्तप्रत्ययो भवति । घृतं सर्पिः । सितः वर्णः । लूता क्षुद्र- जन्तुः । सूतः सारथिः । दूतः चोहरः । चित्तं मनः ।। तातवातालातमुतपुतपित्तनिमिचमुस्तापुस्ततूस्तविस्त- वितस्तादयः ॥ १३४ ॥ तातादयः शब्दाः क्तप्रत्ययान्ता निपात्यन्ते । तनिव्रजोरात्वं च । तातः पिता । वातः समूहः । लातेर्ननि । अलातमुल्मुकम् । सूपडोई- खश्च । सुतः पुत्रः । पुतः स्फिन् । पीङस्तुट् च हरवश्च । पित्तं मायुः। नौ मीङस्तद्वत् । निमित्तं हेतुः । मुपिपुपोः स च । मुस्ता कन्दवि- शेपः । पुस्तं लेप्यम् । तुसेषिश्च । तूस्तानि वस्त्रदशाः । विशेः स च । विस्त मानम् । चौ तसेर्निय । वितस्ता नाम नदी । आदिग्रहणात् भयुतनियुतसुंरतादयो भवन्ति ।। भृशिवलियजादिग्योऽतच् ॥ १३५ ॥ एग्योऽतप्रत्ययो भवति । भरतो राजा । दर्शतः द्रष्टा । वलतः कुसूलः । यजतः यज्वा । आदिग्रहणात् ककतविकढ़तादयो भवन्ति ।। पृपिरजिसिकिभ्यः कित् ।। १३६ ॥ एभ्योऽतप्रत्ययः किद् भवति । प्रपतः मृगः रजतं मारम् । सिकता: वालुका ॥ पाठः२ १. 'धानन्य' म प्रभृतिभ्यो' ग. पारः 'प्रतिभ्यः' ग. पाठः, ३. 'य', ६ 'वि' क.ग, पाठ. ४.

·२
सरस्वतीकण्ठाभरणं
[अध्या० २.
कृविलिभ्यामातच् ॥ १३७ ॥
आभ्यामातच्प्रत्ययो भवति । किरातः शवरः । विलातो वालः ॥
विशिवहिवसिभूजिरेवसाधिभांसिगडिमण्डिनन्दि-
भ्योऽन्तच् ॥ १३८॥
ऎभ्योऽन्तच्प्रत्ययो भवति । जरन्तः महिपः । वेशन्तः पल्वलम् ।
वहन्तः रथः । वसन्तः ऋतुः । भवन्तः कालः । जयन्तः इन्द्रपुनः ।
रेवन्तः सूर्यपुत्रः । साधयन्तः भिक्षुः । मासयन्तः सूर्यः । गडयन्तः
मेघः । मण्डयन्तः प्रसाधकः । नन्दयन्तः सुखकृत् ॥
हिदुपोर्मुक्(कौ च ॥ १३९॥
आम्यामन्तच्प्रत्ययो यथासवर्ष चानयोर्मुक् पुक् चागमो भवति ।
हेमन्तः ऋतुः । दुप्पन्तः राजा ॥
रुहिजीविभ्यां पित् ॥ १४०।।
आभ्यामन्तच्प्रत्ययः पिद् भवति । रोहन्तस्तरुः । रोहन्ती
ओषधिः । जीवन्तः ऋषिः । जीवन्ती शाकः।।
पलिरहिश्याहभ्य इतन् ॥ १४१ ॥
एम्य इतन्प्रत्ययो भवति । पलितं श्वेतकेशः । रोहितः वर्णः मत्स्यश्च ।
ललेन लोहितो वर्णः। लोहितममृक् । श्येतः शुक्लः । हरितः वर्णः ॥
नयापेः ॥ १४२॥
नन्युपपद आपेपीतोरित चप्रत्ययो भवति । नापितः कारविशेपः ।।
उचिपुसिपिशिपिभ्यः कित् ।। २४३ ॥
एम्य इतम्प्रत्ययः किद् मयति । उचितः अनुरूपः । कुसितः
मुनिः । पिमितं मांमम् । पिनं वारिबिन्दुः ।।
हम ईतन ॥ १४४ ॥

·पा०२. हृदयहारिण्यास्यया वृत्या समेतम् । हम ईतप्रत्ययो भवति । हागतः पक्षी मुनिश्र ।। अदि भुवो डतच् ॥ १४५ ॥ भवतेरद्युपपदे उतच्प्रत्ययो भवति । अदभुतमाश्चर्यम् ।। शकेरुन्तः ॥ १४६ ॥ शकेरुन्तप्रत्ययो भवति । शकुन्तः पक्षी ।। कपेडित् ।। १४७ ॥ कपेरुन्तप्रत्ययो डिद् भवति । कुन्तः आयुधम् ।। कुलिमयिभ्यामूतक् ॥ १८ ॥ आभ्याभूतप्रत्ययो भवति । कुलूतो जनपदः । मयूतं वसति ॥ कम्पेरोतो नलोपश्च ॥ १४९ ॥ कम्पतिप्रत्ययो नलोपश्च भवति । कपोतः पक्षी॥ आडि फायर्डित् ॥ १५० ॥ स्कायेगयुपपद ओतप्रत्ययो डिद् भवति । आम्फोता नाम औषधिः। नीरमिकुपिकाशिभ्यः क्थन् । १५१ ॥ एम्य यथन्प्रत्ययो भवति । सुनीषः मंतिमान् । रथः स्पन्दनः । कुएं व्याधिः गन्धद्रव्यं च ! काष्ठं दारु ।। अवे भृजः ॥१५२॥ विभतेरये उपपदे क्यन्प्रत्ययो गाति । अभृयः यज्ञाव- सानम् ॥ उपिकुपिकमिंगार्तिभ्यस्थन् । १५३ ।। उध्यादिभ्यः थन्प्रत्ययो भवति । ओठः अपरः । कोष्ठ सुमूलः उदरं च। कन्या आवरणं नगरं च । गाथा सोकः । अयः अमि- धेयादिः ॥ १.ता', २, नी' ग. पार

·सरस्वतीकण्ठाभरणं
[अध्या० २.
साणित् ॥ १५४ ॥
सत्तेः थन्प्रत्ययो गिद् भवति । सार्थः समूहः ।।
पातृतदिवचिरिचिसिविविशिभ्यस्थक् ॥ १५५ ॥
पिवत्यादिभ्यः थक्प्रत्ययो भवति । पीथः पानम् । तीर्थ जला-
वतारः । तुत्थं द्रव्यविशेषः । उक्थं सामविशेषः । रिक्थं द्रव्यम् । सिक्थं
पुलाकः । विष्ठा पुरीषम् ॥
संनियुगोविणतिशीङ्गापाभ्यः ॥ १५६ ॥
समादिषूपपदेष्विणादिभ्यस्थक्प्रत्ययो भवति । समिथः सङ्गमः ।
निर्वथः निकायः । निशीथः अर्धरात्रः । उद्गीथः प्रथमोच्चारणम् । गो-
पीथः जलद्रोणी॥
गूथयूथप्रोथपृष्ठादयः ॥ १५७ ॥
गूयादयः शब्दा. थक्प्रत्ययान्ता निपात्यन्ते । गुयुवोर्दीर्घश्च ।
गूयं पुरीपम् । यूथं समूहः । प्रवतेर्गुणश्च । प्रोषः अश्वादिमुखाग्रभागः।
स्पृशेः सलोपथ । पृष्ठं शरीरावयवः । आदिग्रहणात् अथावगाथप्रगाथादयो
भवन्ति ॥
शीशपिशमिगमिवन्दिवन्धिजीविप्राण्युपसृष्टवसिभ्यो
ऽथः ॥ १५८॥
शीडादिभ्योऽयप्रत्ययो भवति । शयथः वराहः । शपथः प्रत्यय-
करणम् । शमधः समाधिः । गमयः पन्या । वन्दयः स्तोता । पन्धयः
कोकिल । जीवथः वायुर्धार्मिश्च । प्राणथ, बलवान् । उपसृष्टादसे
आवमयः गृहम् । उपवसयः सुत्याहात् पूर्वमहः॥
भृञचित् ॥ १५९ ॥
भृमोऽथप्रत्ययविद् भवनि । भरघ. लोकपालः ॥
विदः कित् ॥ १६० ॥

·पा०२. हृदयहारिप्याल्पया वृत्त्या समेतम् । विदोऽयप्रत्ययः किद् भवति । विदयः यज्ञः संग्रामश्च ।। रुखो वा ॥ १६१॥ रुवोऽयप्रत्ययः किवा भवति । खथः शन्दकारः । स्वयः शिशुः ।। वृभ्यामूथन् ॥ १६२ ॥ आभ्यामूथन्प्रत्ययो भवति । जरूथः कलुषम् । वरूपः सेनाङ्गम् ।। शपेर्दन् ।। १६३ ॥ शपेर्दन्प्रत्ययो भवति । शुन्दः धनिः ॥ आपो ह्वश्च ॥ १६४ ॥ मापो दन्प्रत्ययो दस्वश्च भवति । अन्दः वत्सरः ।। गुवः कित् ।। १६५ ॥ गुवो दन्प्रत्यया किद् भवति । गुदमपानम् ।। वृतुसुकुभ्यो नुं च ॥ १६६॥ एभ्यो दन्प्रत्ययः किद् नुमागमश्च भवति । वृन्दं समूहः । तुन्दम् उदरम् । सुन्दः दानवः । कुन्दः पुष्पजातिः ।। ककिमकिभ्यामन्दन् ॥ १६७ ॥ भाभ्यामन्दन्प्रत्ययो भवति । ककन्दः राजा येन निवृत्ता काकन्दी नगरी । मकन्दः, येन निर्वृत्ता माकन्दी नगरी ॥ अलिपुलिकलिभ्यः किन्दन् ॥ १६८॥ एभ्यः किन्दन्प्रत्ययो भवति । अलिन्दा प्रधाणः । पुलिन्दा शरः। फलिन्दा पर्वतः ॥ मुईकुन्दकुकुन्दौ ॥ १६९॥ मुचेर्युकुन्दकुकुन्दौ प्रत्ययौ भवतः । मुकुन्दः विष्णुः । मुकुन्दः राजा वृक्षविशेष ·सरस्वतीकण्ठाभरणं [ममा.. यमेरुन्दन् ॥ १७० ॥ यमेरुन्दन्प्रत्ययो भवति । यमुन्दः क्षनियविशेषः ।। ककेरुदण्णिच्च वा ॥ १७१ ॥ फकेरुदन्प्रत्ययो णित्त्वं चास्प वा भवति । ककुदं स्कन्धः । काकुदं तालु॥ अर्तिबुदोर्बुक् च ॥ १७२ ॥ थाम्यामुदन्प्रत्ययो घुक् चागमो भवति । पर्बुदः पर्वतः। बुबुदः वलस्फोटः ।। स्कन्द्यमिभ्यां धः ॥ १७३ ॥ माभ्यां धप्रत्ययो भवति । स्कन्धः माहुमूर्धा (कारुद ?) विभागम्य । अन्धः दृष्टिविकलः ।। कुङोऽन्धच् ॥ १७ ॥ कवतेरन्धप्रत्ययो भवति । कवन्धः छिन्नमूर्धा देहः ।। नौ स्यतेरधक् ॥ १७५॥ नायुपपदे स्पतेरधम्प्रत्ययो भवति । निषधो पनपदः ॥ मङ्गेनलोपश्च ।। १७६ ॥ मरिपक्प्रत्ययो नलोपश्च भवति । मगधौ जनपदः ॥ इपेरुधक् ॥ १७७ ॥ पेरुधक्प्रत्ययो भवति । इषुधः याञा ॥ धावस्यज्यतिसिविभ्यो नः ॥ १७८ ॥ एग्यो नप्रत्ययो मरति । पाना: भक्ष्यविशेष । पर्ण पलाशं वाहनं च । पस्न. याममूल्यम् । वेन. राजा । भलः वायुः । स्योन मुखम् ॥ ३ ग पाठ ।

·पा०२. इवयहारिण्याल्यया पत्त्या समेतम् । उपिशुषिकृषीणजिमी घिन्या कित् ।। १७९॥ , एम्पो नप्रत्ययः किद् भवति । उष्णं धर्मः । शुष्णः दानवः । कृष्णः वर्णः विष्णुम । इनः स्वामी सूर्यश्च । जिनः अहः बुद्धश्च । मीनः मत्स्यः । पुनः मूलम् ।। वृधेरं च ॥ १८० ॥ पृषे प्रत्ययः सं चागमो भवति । प्रधः सूर्यः ।। सुवो दीर्घश्व ॥१८॥ सुवते प्रत्ययो दीर्घश्च भवति । सूना वध्यस्थानम् ॥ कृवतस्यनिभ्यो नित् ॥ १८२ ॥ एभ्यो नप्रत्ययो निद् भवति । कर्णःश्रवणम् । वर्णः शुक्लादिः प्रा. पणादिः प्रकारादिश्च । तर्णः वत्सः । सेना चमूः । अनमन्तः ।। रमेस्त च ।। १८३ ॥ रमेनप्रत्ययस्तभान्तादेशो भवति । रलं मुक्तादि ।। रालासालासुम्नाम्ननिम्नशिश्नकृत्स्नाक्ष्णश्लक्ष्णाभीक्ष्ण- तीक्ष्णस्तेनफेनश्येनयोक्नौदयः ॥ १८४ ।। रासादयः शन्दा प्रत्ययान्ता निपात्यन्ते । रासाभ्यां सुट् । पस्ना भोषधिः । सास्ना गवां गलचर्म । सुधुनिषु माओ डिच । सुझं सुखम् । धुलं द्रविणम् । निमं नतम् । शीड: शुग्धस्वष । शिक्षः शेफः । कृतेः स च । कृत्वं सकलम् । अशः मुट् च । वक्ष्णम् अखण्डस् । लिपे- रचोपधायाः । क्षणमकर्कशं सूक्ष्मं च । अभाविषेः किच । समीक्ष्ण- मजसम् । विजेः सुद् दीपश्च । तीक्ष्णं शिताग्रं कटुकं च । रत्यायतेः स्ति प। स्तेनः चोरः । सफायः फि च । फेनः डिण्डीरः । श्यायरि च । श्येनः पक्षी । न्युटः कुद् वृद्धिश्च । च्यौमी कास्पादिपात्री । मादिग्रहणारौं नूल- पुराणराण्डादयो मवन्ति ॥ १. 'ना', १, रणं', ४. 'नकोगोण्याद ३. 'तु' ग. पाठा.

·सरस्वतीकण्ठाभरण [नामा० २. श्रुयुरुज्यसिरसिरुचिरुहिन्यो युच् ॥ १८५ ॥ एम्यो युच्प्रत्ययो भवति । श्रवणं कर्णः । यवनाः जनपदः । रवणः करमः । वरणः वृक्षः । जयनम् ऊर्णापटः । असनः बीजकः । रसना जिह्वा । रोचना गोपित्तम् । रोहण. गिरिः ॥ अशे रश च ॥ १८६ ।। बश्नोतेयुच्प्रत्ययो रश चादेशो भवति । रशना मेखला ॥ उन्देर्नलोपश्च ॥ १८७ ॥ उन्देर्युच्प्रत्ययो नलोपश्च भवति । ओदनः भक्तम् ॥ रञ्जयुन् ॥ १८८ ॥ रम्जेयुन्प्रत्ययो नलोपश्च भवति । रजनी हरिद्रा । महारजनं कु- सुम्मम् ॥ भुवः किद्वा ॥ १८९॥ भुवो युन्प्रत्ययः फिद्वा भवति । भवनं गृहम् । भुवनं जगत् ।। कृपवृजिनिधाभ्यः क्युः ॥ १९० ॥ एम्यः क्युप्रत्ययो भवति । किरणः रश्मिः ! पूरणः समप्रयिता वृजनः पिवक्ता । निधनम् अवसानम् ।। हनो जघ च ॥ १९१ ॥ हन्तेः क्युप्रत्ययो जघ चादेशो मवति । जपनं श्रोणिः ।। मन्मनगहनगृञ्जनादयः ॥ १९२ ॥ मन्मनादयः शब्दाः क्युप्रत्ययान्ता निपात्यन्ते । मनेर्मुट् च । म- न्मनः वाग्विकलताविशेषः । गादो हखश्च । गहनं लावगाहनीयं कष्ट प। गजेनु च । गृखनमभक्ष्यद्रव्यविशेषः । आदिग्रहणात् काधनानन- काननादयो भवन्ति । हलविभ्यामिनच् ॥ १९३ ॥ भाग्यामिनच्प्रत्ययो माति । हरिणः मृगः । अविनं जलम् ।।

·पा. २ हवयहारिण्याल्यया वृत्त्या समेतम् । वृजिनाजिनकठिनादयः ॥ १९४ ॥ वृजिनादयः शब्दा इनच्प्रत्ययान्ता निपात्यन्ते । वृजेरगुणत्वं च । वृजिनं पापम् । अजे भावाभावश्च । अजिनं चर्म । कण्ठेर्नलोपश्च । क- ठिनमकोमलम् । आदिग्रहणाद् द्रुहिणादयो भवन्ति । द्रुदक्षिभ्यामिनन् ॥ १९५ ॥ भाभ्यामिननप्रत्ययो भवति । द्रविणं द्रव्यम् । दक्षिणः अनुकूलः। दक्षिणा दिक ब्रह्मदेयं च ।। विपिनरिणतुहिनमहिनादयः ॥ १९६ ॥ विपिनादयः शन्दा इनन्प्रत्ययान्ता निपात्यन्ते । वरिचोपधायाः। पिपिनं वनम् । इरेर्हस्वश्च । इरिणभूपरम् । तुहेर्गुणाभावश्च । तुहिनं हिमम् । महेमध्योदात्तत्वं च । महिनः माहात्म्यवान् । आदिग्रहणाद् रोहिणादयो भवन्ति । खलेरीनच् ॥ १९७ ॥ खलेरीनन्प्रत्ययो भवति । खलीनं कवियम् ॥ पठेणित् ॥ १९८ ॥ पठेरीनच्प्रत्ययो णिद् भवति । पाठीनो मत्स्यः ।। अर्त्यजिकृवृतृधृदारियमिभ्य उनन् ॥ १९९ ॥ एम्य उनन्प्रत्ययो भवति । अरुणः सूर्यः सारथिः वर्णध । वयुनं विज्ञानम् । करुणः रसः । करुणा दया । वरुणः प्रचेताः । तरुणो युवा । धरुणः धर्ती । दारुणः उग्रः । यमुना नदी ।। लपेः श च ॥ २०० ॥ ठपेरुनन्प्रत्ययः शकारश्चान्तादेशो भवति । लशुनं रसोनम् ।। पिशिमिर्थिभ्यां कित् ॥ २०१॥ भाम्यामुनन्प्रत्ययः किद् भवति । पिशुनः खलः । मिथुनं द्वन्द्वम् ।

·सरस्वतीकण्ठाभरणे [मध्या० २. फले क् च ॥ २०२॥ फलेख्नन्प्रत्ययो गुक् चागमो भवति । फल्गुनी नक्षत्रम् ॥ अर्जेस्तृणे चित् ॥ २०३ ॥ अर्जेरुनन्प्रत्ययस्तुणे चित्, अन्यत्र निद् भवति । अर्जुनं तुणम् । अर्जुनः पार्थः । मर्जुनी गौः । अर्जुनो वर्णः ॥ शकरुनः॥ २० ॥ शकेरुनप्रत्ययो भवति । शकुनः पक्षी ।। चीपतिभ्यां तनन् ॥ २०५॥ थाम्यां तनन्प्रत्ययो भवति । वेतनं भृतिः । पत्तनं नगरम् ।। पृपूभ्यां कित् ॥ २०६॥ थाम्यां तनन्प्रत्ययः किद् भवति । पृतना सेना । पूतना राक्षसी ।। भलितलिशीप॒पाभ्यः पः ॥ २०७ ।। आल्यादिभ्यः पप्रत्ययो भवति । अल्पं स्तोकम् । तल्पं शयनम् । शेपः पुच्छः । पर्पः प्लवः । पापं कल्मपम् ॥ कृशकुसुस्तुयुरूणां पन्नू च ।। २०८ ॥ कृप्रभृतिभ्यः पन्प्रत्ययः ऊकारश्चैषामन्तादेशो भवति । कूप भू- मध्यम् । शूर्प परिपवनम् । कूपः प्रहिः । सूपः व्यञ्जनम् । स्तूपः निचयः। यूपः यज्ञानम् । रूप चक्षुर्विषयः॥ बाप्पशष्पनिवेष्पशिल्पक्षुपनीपचम्पाशम्पादयः॥२०९॥ पापादयः शन्दाः पन्प्रत्ययान्ता निपात्यन्ते । वातेः पुट् । पाप्पः अनु । शदेः पद् च । शप्पं बालतृणम् । नौ विशेश्च तद्वत् । निवेष्पः अपां गर्मः । शले शिल च । शिल्पं विज्ञानम् । क्षुनियोर्गुणा- भावश्च । क्षुपो गुच्छः । नीपः वृक्षविशेषः । चमिशमोनिच । चम्पा नगरी। शम्पा विद्युत् काची च । आदिग्रहणात् पम्पावपादयो भवन्ति ।। १. 'ग'.पाठ ·फक्प्रत्ययो लश्चान्तादेशो भवति । गुल्फः जबाधिसन्धिः ॥ इदमहारिण्याझ्यया वृत्त्या समेतम् । उविकुषिकुटिदलिकलिखजिभ्यः कपन् ॥२१॥ एम्पः कपन्प्रत्ययो भवति । उपपः सूर्यः । कुषपो विन्ध्यः । कुटपः प्रस्पचतुर्भागः । दलपः विदलं प्रहरणं च । कलपः शाकपर्णम् । खजपः धृतमन्थः ॥ सरपः पुक् च ॥ २११ ॥ सरपप्रत्ययः षुक् चास्यागमो भवति । सर्पपः सिद्धार्यः ।। विटपविष्टपोलपकुणपकुतपचातपशिंशपादयः॥२१२॥ विटपादयः शब्दा अपप्रत्ययान्ता निपात्यन्ते । विटेर्गुणामावश्च । विटपः शाखा । विशेस्तुट् च । विष्टपं जगत् । वलेरुल च । उलपस्तृण- विशेषः । कुणेरगुणत्वम् । कुणपं मृतकम् । कौतेस्तुट् च । कुतपः छाग- लोमकम्बलः श्राद्धकालश्च । चायेस्तुद् च । वातपो मुनिः । शंसेश्शोऽत च । शिशपा वृक्षविशेषः । आदिग्रहणात् खरपादयो भवन्ति ।। विशेरिपक् ॥ २१३ ॥ विशेरिपक्प्रत्ययो भवति । विशिषं वेश्म आसनं पमं च ।। दलेरीपक् दिल च ॥ २१४ ।। दठेरीपक्प्रत्ययो दिलादेशश्च भवति । दिलीपः राजा ॥ अडेरुपक् उच्चोपधायाः ॥ २१५ ॥ मोरुपसत्यय उपधायाश्चोकारादेशो भवति । उडुपं प्लवः ।। अशेरूपक् पश्च ॥ २१ ॥ भशेरूपक्प्रत्ययः पश्चान्तादेशो भवति । अपपः पक्वार- गुरेः फग लभ ॥ २१ ॥ गुरैः 'देः' ग. पाठ ३. स्पिक पार विशेषः । १.

·पा०२.] हृदयहारिण्याख्यया वृत्त्या समेतम् । निकुरिकुटिभ्यामुम्बक् ॥ २२५ ।। भाम्यामुम्बक्प्रत्ययो भवति । निकुरुम्ब समूहः । कुटुम्ब दारादयः ।। हेदलिम्यां भः ।। २२६ ॥ भाग्यां भप्रत्ययो भवति । दर्भः कुशः । दत्भः ऋषिः । गिरो भन् ॥ २२७॥ गिरतेभेन्प्रत्ययो भवति । गर्मः प्रसवः ।। इण: कित् ॥ २२८ ॥ इणो भन्प्रत्ययः किद् भवति । इभः हस्ती ।। कृशवलिबछिरासिर्दिभ्योऽभच् ॥ २२९ ॥ एभ्योऽभच्प्रत्ययो भवति । करमः उष्टः । शरमः झापदविशेषः । पठभी वेश्मानमूमिका । वल्लभः अभीष्टः । रासभः खरः। गर्दमः स एव ।। सनेर्डित् ॥ २३ ॥ सनेरमच्प्रत्ययो डिद् भवति । समा परिपत् शाला च ॥ ऋषिवृषिभ्यां कित् ॥ २३१ ॥ आम्यामभच्प्रत्ययः किद् भवति । ऋपमः पुण्यः । वृषभः स एव ।। कृमोऽम्भच् ॥ २३२ ॥ कृमोऽम्मच्प्रत्ययो भवति । करम्मा दधिसक्तयः ।। सेरिभज् रुट् च ॥ २३३ ॥ सिनोतेरिभच्प्रत्ययः स्ट् चास्यागमो मवति । सेरिमः महिपः ।। टिकेष्टस्तुट् च ॥ २३ ॥ टिकेरिभच्प्रत्ययष्टकारोऽन्तादेशस्तुडागमश्च भवति । टिटिमः पक्षी॥ ककेरुभः ॥ २३५ ॥ ककेरुमप्रत्ययो भवति । ककुभोऽर्जुनः ॥ ६ग पाउ.. L

·सरस्वतीक्ष्ठामरणं
[मम्मा० १.
फुकेः कुक् च ॥ २३६ ॥
कुरुमप्रत्ययः कुफ चागमो मवति । कुक्कुमः पशिविशेषः ।
दमेदों ड दुक् च ॥ २३७ ॥
दमेरुमप्रत्ययो दकारस्य दुकारादेशो हुस् पागमो मदति । हुण्डमः
निर्षिपादिः॥
के उम्भक ॥ २३८ ॥
मायतेसम्ममत्ययो मानि । कुम्मः पटः ।।
फसेयशातः ।। २३९ ॥
कमेटमलयप. षकारस्य चोकारादेशो मानि । मुर्म महा-
जनम्॥
अचीरिस्तुमाक्षियक्षिव्याभायापदिशूनीभ्यो गन्
॥ २४ ॥
ए-यो मनमा पपो मानि । मर्मः भक्षिरोगः । ईमःमाम् । स्नोमः
मरः । सोममन्द्रमा.। दोम. माहुनिः । पर्मः गर्म । धन कम्यानम्।
पामा म्यापि । म्यागः पभोमनापतिः। भाम. कोर: । पागः प्रहः ।
पर बलम् मानसमागमम् ।।
मेरा ॥ २० ॥

·पा० २.] ६दयहारिण्याख्यया वृत्या समेतम् । इध्ममिन्धनम् । धूमः अनिकेतुः । श्यामः वर्णः । हिमं तुहिनम् । रुमा लवणमूमिः॥ तिजियुजिरुचां कु च ॥ २४४ ॥ तिजिप्रभृतिभ्यो मक्प्रत्ययोऽन्त्यस्य च कवर्गादेशो भवति । तिग्म तीक्ष्णम् । युग्मं युगलम् । रुक्मं सुवर्णम् ॥ अवे स्वश्च ॥ २४५ ॥ अवेर्मक्प्रत्ययः ऊठो स्वश्च भवति । उमा गौरी अवशा कीर्तिश्च ।। भियः पुग् वा ॥ २४६ ॥ मियो मक्प्रत्ययः पुगागमश्च वा भवति । विभ्यत्यस्मादिति भीमः भयानकः । भीमः स एव ।। ग्रीष्मधर्मकूर्मसूर्मसुमजिह्मजाल्मादयः ॥ २४७ ॥ ग्रीष्मादयः शन्दा मक्प्रत्ययान्ता निपात्यन्ते । ग्रसेरीयातः पत्वं च । ग्रीष्मः प्रतुः । घरतेर्गुणश्च । धर्मः निदापः । करोतेरुद् दीर्घश्च । फूर्मः कन्छपः । सूरेनिच । सूर्मा चुलिः लोहप्रतिमा च । सहेरत उच । सुझा जनपदः । जहातेर्जिह च। जिनः जडः। जलेणिच । जात्मः असमीक्ष्य. फारी । आदिग्रहणात् ब्रह्मात्मसक्ष्मादयो भवन्ति ।। प्रथिचरिकलिकदिपृसभ्योऽमच् ॥ २४८ ॥ एभ्योऽमच्प्रत्ययो भवति । प्रथमः अग्रिमः । चरमः पश्चिमः । फलमः शालिः । कर्दमः परः । परम उत्कृष्टः । सरमा देवशुनी ।। अवेर्धश्च वा ॥ २४९ ॥ अवेरमच्प्रत्ययो पश्चान्तादेशो वा भवति । अपमः हीनः । भवमः स एव । दाणो डिमच् ॥ २५ ॥ दाणो डिमच्प्रत्ययो भवति ! दाडिमः दाडिमी या वृक्षजातिः ।। डिमेः कित् ॥ २५१ ॥ १. 'गवा' ग. पाठ ·सरस्वतीकण्ठाभरणं (अध्या०२. डिमेडिमच्नत्ययः किद् भवति । डिण्डिमः भावविशेषः ।। कुथरुमक् ॥ २५२ ॥ कुथरुमक्प्रत्ययो भवति । कुथुमं मृगाजिनम् ।। कसेरुच्चातः ॥ २५३ ॥ कसेरुमक्प्रत्ययः अकारस्य चोकारादेशो भवति । कुसुमं पुष्पम् ।। कुदकुकोर्नु च ॥ २५४ ॥ आभ्यामुमक्प्रत्ययो नुं चागमो भवति । कुन्दुमः निचयः । कुङ्कुमः घुसूणः ॥ गुधेरूमः ॥ २५५ ॥ गुधेरूमप्रत्ययो भवति । गोधूमो धान्यविशेषः । इति धारण्डनायनारायणभसमुश्तायो सरस्वतीकण्ठाभरणस्य वृत्तौ हृदयकारिण्यां द्वितीयस्याध्यायस्य द्वितीम पाद ॥ अथ तृतीयः पादः। माच्छासाशलिकलिपलिससिस्कनिमनिबन्धिभ्यो यः ॥१॥ माप्रभृतिभ्यो यप्रत्ययो भवति । माया छन । छाया तमः कान्तिश्च । सायं दिनावसानम् । शल्यमन्तर्गतं लोहादि । कल्यः नीरोगः । पल्यैः क. टकुस्लः समर्थश्च । सस्यं क्षेत्रस्थो गोधूमादिः । सव्यः वामः दक्षिण : कन्या कुमारी । मन्या धमनिः । वन्ध्या अप्रसूतिः ।। सञ्जर्धश्च ॥ २॥ सार्यप्रत्ययो पश्चान्तादेशो भवति । सन्ध्या उपाः ।। १. 'सषिक'ख. पाटः २. 'त्य' ग. पाठः ·पा० ३. हृदयहारिण्याख्यया वृत्त्या समेतम् । जनिपुणिकृतिभ्यः क्यप् ॥ ३ ॥ एम्यः क्यप्प्रत्ययो भवति । जन्यं सङ्ग्रामः । जाया पत्नी। पुण्य सत्कर्म । कृन्ततीति कृत्या दुर्गा ।। मध्यविन्ध्यशिक्यान्यपर्जन्यवदान्यान्याहय॑धिष्ण्य- वस्त्यागस्त्यपुलरत्यापत्यसत्यकुड्यकुल्याहल्यादयः ॥ ४ ॥ मध्यादयः शन्दाः क्यपप्रत्ययान्ता निपात्यन्ते । मवेर्धश्च । मध्य गर्भः । विधेर्नु च । विन्ध्यो गिरिः । श्येतेरिः कुट् च । शिक्य लम्ब- मानः पिचव्याद्याधारः । अनेर्निच । अन्यः सर्वनाम । पूजेरनद् च । पर्जन्यः मेघः । वदेरानुद् च । वदान्यः त्यागी । नमि इन्तेर्लोपश्योप. धायाः । अन्या गौः । हो मुद् च । हर्म्य सौधम् । धृपर्नुक् धिप च । विष्ण्यं भवनम् । वसेरादिवत्वं तुट् च । वस्त्यं गृहम् । स्तम्भे. रगपुलयोर्डिच्च । अगस्त्यः मुनिः । पुलस्त्यः स एव । नजि पतेः करणे । अपत्यं पुत्रादि । अस्तेः सत् च । सत्यम् अमृपा । कुलेः कित् डच या। कुझ्यं भित्तिः । कुल्या सारणी । हलेनमि । अहल्या गौतमपत्नी । मादिग्रहणाद् नद्य(ललि)ह्यद्रुह्मसह्यादयो भवन्ति ।। तनिमलिबलिभ्योऽयन् ॥ ५ ॥ एभ्योऽयन्प्रत्ययो भवति । तनयः पुत्रः । मलयः पर्वतः । वलयः कटकः ॥ हो दुक् किच्च ॥ ६॥ हरतेरयन्प्रत्ययः किद् दुक् चागमो भवति । हृदयं मनः ॥ किसलयगयगवयमुकयकेकयादयः ॥७॥ किसलयादयः शब्दा अयन्प्रत्ययान्ता निपात्यन्ते । कसेरलुक इत्वं चोपधायाः । किसलयं प्रवालम् । गमोर्डिच । गयः प्राणः । गया तीर्थम् । गुवोऽन्तोदात्तत्वं च । गवयः गवाकृतिः पशुविशेषः । मुचेः कुत्वं गुणाभावश्च । मुक्यः मृगजातिः । कितः क च । केकयः क्षत्रियः । आदिग्रहणात् कणयादयो भवन्ति ।। १. 'नो रितांद्या' ग. पा.

·सरस्वतीकण्ठाभरणं (अध्या० २. कषिकुलिलुलिकलिभ्य आयक् ॥ ८॥ एभ्यः आयरत्ययो भवति । कषायः कल्कादिः । कुलायो नीडः । लुलायो महिषः । कलायत्रिपुटः ।। श्रुदक्षिस्पृहिभ्य आय्यः ॥ ९ ॥ एम्य आय्यप्रत्ययो भवति । वाय्यः श्रोता । दक्षाय्यः दक्षिता । स्पृहयाय्यः स्पृहयालुः॥ दनि सुञो डित् ॥ १० ॥ दन्युपपदे सुनोतेराय्यप्रत्ययो डिद् भवति । दघिसाव्यम् ।। कौतरियः ॥ ११ ॥ कौतेरियप्रत्ययो भवति । कवियं खलीनम् ॥ कृतः कित् ॥ १२ ॥ करोतेरियप्रत्ययः किद् भवति । फ्रियः मेपः ॥ मृजे लीयर् ॥ १३ ॥ मृजेनीलीयरीत्ययो भवति । मार्जालीयः विष्ण्योऽमिः । 'मृजे. वृद्धि' । नकार उत्तरार्थः॥ वियस्तुट् च ॥ १४ ॥ वैते लीयरप्रत्ययस्तुट् चागमो भवति । वैतालीयं छन्दोजातिः ॥ मदेः स्यन् ॥ १५ ॥ मदे. स्यन्प्रत्ययो भवति । मत्स्यो मीन । रुचिभुजिम्यामिक् च ॥ १६ ॥ माम्यां स्यन्प्रत्यय इक् पागमो मवति । रुचिघ्यो पलमः । भु- जिप्यः दासः । इको विधानसामर्थ्याद गुणो न भवति ॥ बचेरध्यक् तश्च ॥ १७ ॥ १ 'या' ग. पाठ २.वयते'. पाठः, ·कसेर्वावुपपदे रक्प्रत्यय उपधायाश्चोत्वं भवति । विकुस्रश्चन्द्रमाः॥ ५. 'भिदिम', पा० ३.] हृदयहारिण्याख्यया पृत्त्या समेतम् । वचेरध्यक्प्रत्ययस्तश्चान्तादेशो भवति । उतथ्यः मुनिः । वृड एन्यः ॥१८॥ वृणे धातोरेन्यप्रत्ययो भवति । वरेण्यः श्रेयान् ।। अत्तैरन्यने ॥ १९॥ अरन्य-प्रत्ययो भवति । अरण्यं वनम् ॥ हा इञ्च ॥२०॥ होऽन्य प्रत्यय इकारवान्तादेशो भवति। हिरण्यं सुवर्णादिद्रव्यम् ॥ स्फायितञ्चिवश्चिशकिरिपिक्षिपिक्षुदिसृपितृपिवन्धु- न्दिश्वितिवृत्यजिनीपदिमदिमुदिरुदिछिदिर्भन्दिमन्दिचन्दिद- सिदहिहसिघसिदभिवसिशुचिशुभिन्यो रक् ॥ २१ ॥ एग्यो रक्प्रत्ययो भवति । स्फारम् उल्वणम् । तकमुदश्चित् । वक्र कुटिलम् । शक्रः इन्द्रः । रिप्रः कुत्सितः । क्षिप्रं शीघ्रम् । क्षुद्रमणीयः । सप्रा नदी। तृपं मेघान्तधर्मः । वन्द्रं समूहः । उद्रः समुद्रः । चित्रं कुष्ठपिन्दुः । वृत्रः असुरः । अज्रमजिरम् । नीरं जलम् । पद्रं ग्रामः । मद्रः क्षत्रियः वपनं च । मुद्रा चिहकरणम् । रुद्रः शम्भुः। छिद्रं विवरम् । मन्द्रं कल्याणम् । मन्द्रं गम्भीरम् । चन्द्रः शशी सुवर्णं च । दस्रौ अश्विनौ । दहः अग्निः । हस्रः हर्पुलः । घस्रः दिवसः । दम्रः अल्पः । उसः रश्मिः । शुक्र ग्रहः मासः शुक्लश्च । शुमः अवदातः ।। चकिरम्योरुच्चोपधायाः ॥ २२ ॥ आभ्यां रमप्रत्यय उपधायाश्चोकारादेशो भवति । चुकं रसविशेषः । रूमा सुन्दरः॥ वौ कसेः ॥ २३ ॥ . १. 'समुद्रः २,1, .. 'त' पाठ 'वीर विक न्तः।नी' .. पाठ, बलनिर्षि', ·८० सरस्वतीकण्ठाभरणं [अध्या०२. शदेरू च ।। २४ ॥ शदे रसत्यय उपधाया ऊ च भवति । शूद्रः चतुर्थो वर्णः ।। स्थश्च ॥ २५ ॥ तिष्ठते रक्प्रत्यय ऊचान्तादेशो भवति । स्थूरा कुष्ठिका ॥ तम्यम्यर्दिजीनां दीर्घश्च ॥ २६ ॥ तम्यादिन्यो रसत्ययो दीर्घश्चैषां भवति । तामः वर्णः शुल् च । आमः वृक्षः । आर्द्र सरसम् । जीरम् अजाजी। लत्वेन जीलः चर्मपुटः ॥ दुरीणो लोपश्च ॥ २७ ॥ इणो दुर्युपपदे रमत्ययो लोपश्चास्य भवति । दूरं विप्रकृष्टम् ।। कृतेः कूछौ च ।। २८॥ कृते रक्प्रत्ययः छौ चादेशौ भवतः। फर निष्ठुरम्। कृच्छ्रे कष्टम् ।। वृधिरुधिवपीन्दिवज्यगिभीणभ्यो रन् ।। २९ ॥ एभ्यो रन्प्रत्ययो भवति । वधं चर्म । रोधः वृक्षविशेषः । वप्रः केदरः तटश्च । इन्द्रः देवराजः । वजं कुलिशम् । अयं प्राग्भागः। भेरः भीरुः । एरा एरका ॥ अन्भरन्धसिलिन्ध्रौड्रपुण्ड्रतीवनीप्रशीघ्रोग्रगौरेराभद्र- सान्द्रगुन्द्रादयः ॥ ३०॥ अन्नादयः शन्दा रन्प्रत्ययान्ता निपात्यन्ते । अहेर्नु धश्च । अन्भः क्षत्रजातिः । रघुर्नु च । रन्ध्र छिद्रम् । इन्धेः सिलिट् च । सिलि न्भमुद्भिद्विशेषः । उणेरुश्च । उडः क्षनजातिः । पुणेईक् च। पुण्ड्रः क्षत्रजातिः तिठकरच । ति(ते ? जे)ों दीर्घश्च । तीवः तीक्ष्णः । नियः पुस् च । नीप्रः गृहन्छदिरूपान्तः । श्यैङः प्रसारणं धक् च। शीघ्र स्त्वरित । उपेर्गः किल । उमः रौद्र रुद्रश्च । गुवो वृद्धिश्च गौरः अव- दातः । इणः किन्च । इरा मदनीयः पानविशेषः । मन्दे लोपश्च । भद्रं २ धी', ३. ओर, ४. 'पुग्नु र ग. पाहा १. 'र: ।भरि भारः। इस परागक. पा.. 'नया ·मुदेररप्रत्यय. स च टित् गुक् चागमो भवति । मुद्गरः प्रहरणवि- पा० ३.] इदयहारिण्याख्यया वृत्त्या समेतम् । कल्याणम् । सदेचें वृद्धिश्च । सान्द्रं धनम् । गुदेर्नु छ । गुन्द्रा जलतृणवि. शेषः । आदिग्रहणात् श्वभ्रादयो भवन्ति ॥ सुसुधागृधिभ्यः कन् ॥ ३१ ॥ एभ्यः कन्प्रत्ययो भवति । सुरा देवाः । सुरा मदिरा । सूरः सूर्यः । पीरः अनाकुलः । गृध्रः कहः॥ शुसिचिम्यां दीर्घश्च ॥ १२ ॥ एम्य' क्रन्प्रत्ययो दीर्घश्चैषां भवति । शूरः विकान्तः । सीरं हलम् । चीर जीर्णवासः । मीरा सीमान्त. ॥ वाविन्धेः॥ ३३ ॥ इन्धर्वायुपपदे कन्प्रत्ययो भवति । वधि निर्मलम् ॥ ऋच्छेररः ॥ ३४ ॥ ऋच्छेररप्रत्ययो भवति । मच्छरस्त्वरावान् ॥ कृगृजमृदृवृभृमृभ्यः सधात्वादिष्टित् ॥ ३५ ॥ कृप्रभृतिभ्यः अरप्रत्यय. धात्वादिभूतैः कादिमिः सह टिद् भरति । एतेन कृयादिभ्यः करड्गरटादयः प्रत्यया भवन्तीत्युक्त भवति । कर्करः क्षुद्रामा । कर्करी वर्धनिका । गर्गरः राजर्षिः। गर्गरी महाकुम्भः । घर्षर सघोपाव्यक्तवार । धर्धरी फिक्षिणिका । जर्जरः अदृढ । जर्जरी स्त्री । उझर. वाद्यविशेपः । झहरी झलरिका । दर्दर. वायविशेषः 1 दर्दरी सस्य- सुण्टिः । पर्वरः म्लेच्छजाति । यर्यरी कैश्यविशेष । मर्मरः छद्मवान् । भर्भरी स्त्री । मर्मरः शुष्कपरप्रकरः । तद्धर्मान्योऽपि क्षुदसहिष्णुः ममरः । यस्माच पहुलाधिकारात् मर्मरायां दूर्वायामित्यादी टित्त्वेऽपि डीप न भवति ॥ मुदेणुक् च ॥ ३६ ॥ शेषः । मुद्गरी ली। १.र। ' ग. पाठ " ·सरस्वतीकण्ठामरणं [अभ्या० २. गूरेणुक् च ॥ ३७ ॥ गरेररप्रत्ययष्टित् जुक् चास्यागमो भवति । गूर्जरैः सौराष्ट्रादिः । गू- परी स्त्री ॥ सुन्दिकन्दिमन्दिमन्थिमञ्जिपञ्जिपिञ्जिभ्रमिचमि- चटिवठिमठिदेवियासिकास्यत्तिकुटिकैबिशविकदिवदिभ्यो नित् ॥ ३८ ॥ सुन्धादिम्यः भरप्रत्ययो नित् भवति । सुन्दरः मनोज्ञः । कन्दरः । गिरिंगतः । मन्दरः शैलः । मन्थरः मन्दः खर्वश्च । मञ्जरी आमा. दिशिखा । गौरादित्वात् डीम् । पतरः शुकाधवरोधसम | पिजरः पिशङ्गः । अमरः पट्पदः । चमरः आरण्यपशुः । चटरः मधुन्धरा । वठरः मूर्खः । मठरः मुनिः । देवरः पत्यनुजः । वासरः दिवसः । कासरो महिपः । - ररं कवाटम् । बहुलवचनाद् गुणः । कोटरः छिद्रम् । कवरो वर्णः । कबरी वेणिः । शवरः पुलिन्दः। दवरः गुणः । कदरो वृक्षविशेषः । बदरी वृक्षः ।। जठरपिठरकुररककरमकरशिखरशेखरोदरडहरकु- हरकूपरकर्परशफरडमरडामरपामरसगरतगरतोमराजगरादयः जठरादयः शुन्दा भरप्रत्ययान्ता निपात्यन्ते । जनेष्ठ च । जठरं कोड: पिठिकुरोरगुणत्वं च । पिठरं माण्डम् । कुररः पक्षिविशेषः । क्रमेः कश्च । मकरः कौरतित्तिरिः । मझेर्नलोपश्च । मकरः ग्राहः । शाखेरिदेती चोपधायाः। शिखरमग्रमागः । शेखरम् आपीडम् । उन्देनलोपश्च । उदरे जठरम् । देहेरादेर्डश्च । डहरं हृत्कगलम् । कुहेरगुणत्वं च । कुहरं गम्मी- रगतः। कृपेरुपधाया उच्च वा । कूपरः कफोणिः । कर्परः भगालम् । शपः फ च । शफरः क्षुद्रमत्स्यः । दमणिद्वा आदेस छः । उमरः भयानक । डामरः स एष । पातेमद् च । पामरः ग्रामीणः । सहेर्गश्च । सगरः राजा । 1. 'र: रा', २, “कुशुद्ध' 5. पाठ.. ३. 'दविकदिप पाठः- ५. क. पाठ. १. 'वग. पाठ ण्टरा।' ग पा ·८२ पा०३. दश्यहारिण्याख्यया वृत्त्या समेतम् । तज्ञेनेलोपश्च । तगरः वृक्षविशेषः । तुपो मुट् च । तोमरः आयुधम् । पजे. रगट् च । अजगरः शयुः । आदिग्रहणात् कडङ्गराडगरसङ्गरादयो मवन्ति ।। अग्यङ्गिमन्दिमदिकडिकासिम्य आरन् ॥ ४० ॥ एभ्य आरन्प्रत्ययो भवति । अगारं वेश्म । अङ्गारः अग्न्युच्छिष्टम् । मन्दारः वृक्षविशेषः । मदारः वराहः । कडारः पिङ्गलः । कासारः पल्वलम् ॥ कञ्जिमृजिभ्यां चित् ॥ ४१ ॥ आभ्यामारन्प्रत्ययश्चिद् भवति । कारः कुसूलः । माजीरो मिडालः ॥ २ कृत्रो मुट् च ॥ ४२ ॥ करोतेरारन्प्रत्ययश्चित् मुट् चास्यागमो भवति । कर्मारो लोहकारः ।। तुषिकुठिभ्यां किच्च ॥ १३ ॥ थाभ्यामारन्प्रत्ययश्चित् किच्च भवति । तुपारः हिमम् । कुठारः परशुः॥ कमेरत उच्च ॥ ४४ ॥ कमेरारन्प्रत्ययश्चित् कित् अकारस्य चोकारादेशो मवति । कु- मारः पौगण्डः ॥ शृङ्गारभृङ्गारकल्हारकान्तारकेदारकोविदारकर्बुदार- काञ्चनारादयः॥ ४५ ॥ शृङ्गारादयः शब्दा आरन्प्रत्ययान्ता निपात्यन्ते । श्रिनः प्रसारणं गुक् नुं च । शृङ्गारो रसविशेषः । भृनोऽगुणत्वं गुक् नुं च । भृङ्गारः करकः । कलेहट् च । कल्हारः उत्पल विशेपः । कमेस्तट् दीर्घश्च । कान्तारमरण्यम् । कदेरेचोपधायाः । केदारः वप्रः । कनेः कोविदक- र्बुदकाञ्चनाश्च । कोविदारः वृक्षविशेषः । कर्बुदारः तद्भेदः । कान्चनारः तवेदश्च । आदिग्रहणात् दीनारमसारादयो भवन्ति ॥ पाठ ·सरस्वतीकण्ठामरणं [भध्या० २. इपिरुचिरुधितिमिमिहिमदिमन्दिचन्दिखदिवधिभ्यः किरच् ॥ १६ ॥ एम्यः किरच्प्रत्ययो भवति । इपिरः क्षिपः सेव्यश्च रुचिरो म- नोज्ञः । रुधिरं लोहितम् । तिमिरमन्धकारः । मिहिरः सूर्यः । मदिरा सरा । मन्दिरं वेश्म । चन्दिरं चन्द्रिका । खदिरः वृक्षविशेषः । षधिरः श्रोत्रविकलः॥ स्थिरस्फिराजिरशिशिरशिथिरस्थविरकविराशिरशिवि- रसरिरादयः ॥ ४७ ॥ स्थिरादयः शब्दाः किरच्प्रत्ययान्ता निपात्यन्ते । स्थो निच्च । स्थिरः अचलः । स्फायो दित् । स्फिरः स्फारः । बजे भावाभावः । अ- जिरमङ्गणम् । शशेरिन्चातः । शिशिरं शीतलम् । छथेः शिय च । शिथिरं श्यम् । लत्वेन शिथिलम् । स्थो वुक् हस्वश्च । स्थविरो वृद्धः । कौते- गुणश्च । कविरः अक्षिकोणः । अशेणिच्च । आशिरः सूर्यः । शीडो वुग्ध- स्वश्च । शिपिरं सैन्यनिवेशः । सर्तेर्गुणः। सरिरं जलम् । लत्वेन सलिलम् । आदिग्रहणात् छिदिरभिदिरादयो भवन्ति ।। कृशशौडिमञ्जिकुटिपटिपूभ्य ईरच् ॥ १८ ॥ एम्य ईरच्प्रत्ययो भवति । करीरः वृक्षः । शरीरं वयुः । शौडीरः गर्ववान् । मञ्जीरः नूपुरः । कोटीरः गुकुटः । बहुलवचनाद् गुणः । पटीरः कार्मुकम् । पवीरः वीजावपनम् ।। वशिषसिकुरिकुलिम्यः कित् ॥ ४९ ।। एम्य ईरच्प्रत्ययः किद् भवति । उशीरं वीरणमूलम् । घसीरं दु. धम् । कुरीरं मैथुनम् । कुलीरः कर्कटः ।। डिण्डीरवानीराभीरगभीरगम्भीरकुम्भीरकश्मीरकीर• जम्बीरकिमीरादयः ॥ ५० ॥ 'छात्।' ग. पाठ.. २. शिक्षिसिघ' . पाठ:.

·पा० ३.] हृदयहारिण्याख्यया वृत्त्या समेतम् । ८५ डिण्डीरादयः शुन्दा ईरन्प्रत्ययान्ता निपात्यन्ते । डीडो वित् द्वित्वमभ्यासस्य नुं च । डिण्डीर. फेनः । वनेपृद्धिश्च । वानीरो बेतसः । मापो भश्च । आभीरः शूद्रजातिः । गमौर्नु च वा । गभीरः अक्षोम्यः । गम्भीरः स एव । स्कुमः सलोपश्च । कुम्भीरः जलचरः। कशेर्मुक् च । कश्मीराः जनपदः । कायः कित् । कीरः शुकः । जनेव॑क् च । जम्बीरः वृक्षविशेषः । किरः फिर्मुक् च । किर्मीरः कव॒रः । आदिग्रहणात तूणीरनासीरकरवी. रादयो भवन्ति । कविमन्दिवाशिमसिचतिचङ्कयङ्किभ्य उरच् ॥ ५१ ॥ एभ्य उरचप्रत्ययो भवति । कर्पुरः शवलः । मन्दुरा अवशाला । वाशुरो वायसः । मसुरा पण्यत्री । चनुरो विदग्धः । चङ्करः शठः । पष्टुरः प्ररोहः ॥ मुर्मुरमुकुरदर्दुरचिकुरकुक्कुरकुकुरकुकुन्दुरोन्दुरनूपुर- विथुरमद्गुरवागुरादयः ॥ ५२ ॥ मुर्मुरादयः शब्दा उरन्प्रत्ययान्ता निपात्यन्ते । मुरेर्मुक् प । मुर्मुरः कुकूलम् । मुपेः कः किच । मुकुर आदर्शः मुकुलं च । डो दुक् च द१रो मण्डूकः । चकेरिचोपधायाः । चिकुरः अलकः । कुके कुक् च । कुस्कुरः श्वा । केचित् कुर्कुर इति पठन्ति । तर किर उख कुक् च । कुकेर्गुणाभावश्य । कुकुरो यादवः । को कन्देरुवातः । फुकुन्दुरौ नितम्पकूपकौ । उन्देनिय । उन्दुरः मूपिकः । नुवः पुक् दीर्घश्च । नूपुरः तुलाकोटिः। व्यथेः प्रसारणं च । विथुरः राक्षसः । मदि. वासोटुक् च । मद्गुरो मत्स्यविशेषः । वागुरा मृगानायः । श्रादिग्रहणात् विधुरनिधुरमधुरादयो भवन्ति । असेरुरन् ॥ ५३ ॥ भसेरुरन्प्रत्ययो भवति । असुरः दैत्यः ॥ शावशेराप्तौ ॥ ५४॥ ३. 'माः उk', ४. 'वे.' प. पाठा, ·८६ सरस्वतीकण्ठामरणं [अध्या० २. अश्नोतः शात्रुपपदे आप्तौ गम्यमानायामुरन्प्रत्ययो भवति । श्वशुरः जायापत्योः पिता ॥ मसेरूरन् ॥ ५५॥ मसेरूरन्प्रत्ययो भवति । मसूरः धान्यविशेषः ।। कृञश्चुक्च ॥ ५६ ॥ करोतेरूरन्प्रत्ययश्चुगागमश्च भवति । क—रः पंडी ।। खर्जिखडि कृपिवलिलमयिमण्डिभ्यः ऊरः ।। ५७॥ खादिभ्य ऊरप्रत्ययो भवति । खजूरः वृक्षविशेप खडूरः खु. रलीस्थानम् । कर्पूरः गन्धद्रव्यम् । वल्लूरो मांसपेशी । मयूरः शिसी । मयां रौति मयूर इति अग्रतः पृपोदरादिषु वक्ष्यमाणसंज्ञाशम्दानाम् अने. कथा व्युत्पत्तिं लक्षयति । मण्डूरः कल्कविशेषः ।। तलिमलिशलिभ्यो णित् ॥ ५८ ॥ एभ्य ऊरप्रत्ययो गिद् भवति । तालूरो जलावतः ।मालूरो वित्तः । घालूरो दर्दुरः ।। विडूरसिन्दूरपचूरधुस्तूरधुत्तरादयः ॥ ५९ ॥ एते शन्दा ऊरप्रत्ययान्ता निपात्यन्ते । विडेर्गुणाभावश्च विडूरः पर्वतविशेषः । स्यन्देः सम्प्रसारणं च । सिन्दूरं चीनपिष्टः । पतेस्तुक् च । पत्तूरं गन्धद्रव्यम् । धुवः स्तुक्तुकौ च । धुस्तूरः उन्मत्तः । धुत्तूरः स एव । आदिग्रहणात् कस्तूरहैरहूरादयो भवन्ति ।। पतिकठिकुठिकु(म्बि)गडिगुडिदेशिभ्य एरक् ॥६॥ एभ्य एरप्रत्ययो भवति । पतेरः पक्षी । कठेरः दुःखितः । कुठेरः भर्जकः । (कुम्बेर्नलोपश्च ।) कुबेरो धनदः । गडेर मेघः । गुडेरः राजा । दशेरः जनपदः ॥ शतेरमूलेरमुदेरादयः ॥ ६१ ॥ 'ओषधि ॥', २. 'खी । मण्डू', ३ 'करभूरा', ४. 'स' ग. पाठः, ·पा० ३.) ह्दयहारिण्याख्यया पत्त्या समेतम् । शतेरादयः शब्दा एरप्रत्ययान्ता निपात्यन्ते । शेदेस्त च । चैतेरः रागः । मूलिमुदोर्निच्च । मूलेरं पण्यम् । मुदेरः मूर्खः । आदिग्रह- गाद् [वेरनाठिफेरशृङ्गवेरादयो भवन्ति ।। कठिचकिभ्यामोरः ।। ६२ ॥ आम्यामोरप्रत्ययो भवति । कठोरः कठिनः । चकोर: पशि- विशेषः ॥ कशेरत इन्च ॥ ६३ ॥ कशेरोर प्रत्ययः अकारस्प चेकारादेशो भवति । किशोर पाठ ॥ शकिभ्यः करन् ॥ ६॥ एभ्यः करन्प्रत्ययो भवति । शर्करा (उपलखण्ड.) । पर्करः छाग- शिशुः । केकरो वक्रदृष्टिः ।। सूपुषिभ्यां कित् ॥ ६५ ॥ आभ्यां करन्प्रत्ययः किद् भवति । स्करो वराहः । पुष्करम् अन्तरिक्षादि ॥ अनिकाभ्यां तरन् ॥ ६६ ॥ आग्यां तरन्प्रत्ययो भवति । अन्तर मर्वनाम प । कातगे भीरुः ॥ इण्पूभ्यां कित् ॥ ७ ॥ आभ्यां तरन्प्रत्ययः फित् भवति । इतरः निर्दिष्टप्रतियोगी। पूतरो जलजन्तुः ॥ क्यजिमामद्यशूभ्यः सरन् ॥ ६८ ॥ किप्रगृतिभ्य. सरन्प्रत्ययो भाति । केसरः यकुरा । केसरं पपा. पवयवाः सिंहादिसटा च । वैमर. अश्वतरः । मासर आरामः । मत्सरः मोपविशेषः । अक्षरं वर्णम् ॥

·सरस्वतीकण्ठाभरणं मम्या०२. बसेश्च ॥ ६९॥ वसेश्च सरन्प्रत्ययो भवति । वत्सरो हायनः ॥ सपूर्वाच्चित् ॥ ७० ॥ सपूर्वाद् वसेः सरन्प्रत्ययश्चिद् भवति । संवत्सरः । परिवत्सरः । इदापत्सरः । इदरसरः ॥ ऋपितनिकृधूकिभ्यः कित् ॥ ७१ ॥ एभ्यः सरन्प्रत्ययः किद् भवति । ऋक्षरः कण्टकः । तसरः कौशे- यसूत्रम् । कृसरः इविविशेषः । धूसरो धान्यविशेषः वर्णश्च । किसरः मन्धद्रव्यम् ।। कृगृचतिकटिभ्यः वरच् ॥ ७२ ॥ एभ्यः वरच्प्रत्ययो भवति । कर्वरो व्याघ्रः । कर्वरी स्त्री । शर्वरः सायाह्नः। शर्वरी रात्रिः । गर्वरोऽहङ्कारः।गर्वरी सन्ध्या । चत्वरं चतुष्पथम् । चत्वरी वेदिः । कड्वरो व्यालाधः । कड्वरी दधिविकारः ।। छित्वरछत्वरधीवरपीवरचीवरगह्वरोपड्वरसंयद्वरनि- परोदुम्बरकूबरतूवरादयः ॥ ७३ ॥ एते शब्दाः प्वरच्प्रत्ययान्ता निपात्यन्ते । छिदेस्तः किच्च । छित्वरो धूर्तः । छदेर्णिलुक् तश्च । छरवरं छदिः । ध्यायो धी च । धीवरः कैवर्तः । प्यायः पी च । पीवरः मांसलः । चिनो दीर्घश्च । चीवरं बतिवासः । गुहेरच्चोपधायाः। गहरं गहनम् । उपे हो वादिलोपश्च । उपहरं समीपम् । समि यमो दश्च । संयद्वरः संयमी । नौ सदेर्निच्च । निपदरमासनम् । निपद्वरी प्रपा । उन्दैः किदुमैट् च । उदुम्बरो वृक्ष- विशेषः । कुतुवोदीर्घश्च । कूबरो स्थावयवः । तूवरः मन्दश्मनुः भजन (नीच ? नश्च) । आदिग्रहणादाडम्बरशम्पराम्परादयो मवन्ति ।। कलेरेवरः ॥ ७४ ॥ 2. 'र'. पार 'गार', ३. सिविष्टि' रा. पाठा. न', ५ '१. 1 मा' क.. पाठः.

·पा, ३.] हृदयहारिण्याख्यया वृत्त्या समेतम् । कलेरेपरप्रत्ययो भवति । कलेवरं शरीरम् ॥ ट्रन् ॥ ७५ ॥ सर्वधातुभ्यः छून्प्रत्ययो भवति । छादयतीति छ छत्री वा धर्म- वारणम् । पातीति पात्रम् अर्जितगुणाधासे ब्राह्मणादिः । स्नात्रं स्नानम् । राजत इति राष्ट्रं देशः ॥ मस्जिगमिनमिनशिहनिविश्यमा वृद्धिश्च ।। ७६ ॥ एम्यः ष्ट्रन्प्रत्ययो भवति । वृद्धिग्ध । प्रायम् अम्बरीपः । गान्वं मनः । नान्वं शिरः । नाष्ट्रो यातुधानः। हान्त्रं रक्षः । वैष्ट्रः विष्णुः । थाष्ट्रम् आकाश:॥ दिवेदी च ॥ ७७ ॥ दिवे ट्रन्प्रत्ययो दो चादेशो भवति । दोत्रं त्रिदिय विमानं च ॥ उपिखनिसूमूभ्यः कित् ॥ ७८ ॥ एभ्यः ष्ट्रन्प्रत्ययः किद् मवति । उष्ट्रः करमः । खात्रं ग्रामाधार- मृत् । सूत्रं तन्तुः । मूत्रं प्रस्रावः ।। स्त्यायो डित स्त्यायतेः ट्रन्प्रत्ययो दिद् भवति । स्त्री योपित् ॥ हुयामाशुलुपिवसिमसिभ्यस्त्रन् ॥ ८ ॥ एम्यस्त्रन्प्रत्ययो भवति । होत्रं होमः । यात्रा प्रस्थानं यापनम् उत्सवश्च । मात्रा स्तोकः गणना च । श्रोत्रं श्रवणम् । लोपत्रम् अपहृत- द्रव्यम् । वसं पासः । भवा चर्ममयमावपनम् ।। गमेरा च ॥ ८१ ॥ गमेनन्प्रत्यय आकारश्चान्तादेशो मवति । गात्रं शरीरम् ।। अमिचिमिदिशंसिभ्यः कित् ।। ८२॥ 'यौं', 'दो', 1. 'यो' ग. पाठ. ५ 'त्र'कपाठा, N ·सरस्वतीकण्ठामरणं थिघ्या. एभ्यधन्प्रत्ययः किद् भवति । आन्नं पुरीतन् । चिनमाम्यय ठेख्य- वर्णश्च । मित्रं सुहृत् । अमित्र शनुः । मित्रः सूर्यः। शस्नं स्तोनम् ।। पूङो ह्रस्वश्च ।। ८३ ॥ पूङस्त्रन्प्रत्यय कित् हस्वश्च भवति । पुनातीति पुनः सूनुः । पुनासो नरकात् प्रायत इति व्युत्पत्तिस्तु संज्ञाशब्दानामनेकपात्वाख्यानं लक्षयति ।। गुवृवीपचिवचियमिमनितनिसदिक्षदिक्षिभ्यो नित् ॥ ८४॥ एम्यस्त्रन्प्रत्ययो निद् भवति । गोनमन्ववायः। वर्ने चर्म । क्षेत्र वीरुद्विशेप । पक्रः अग्निः । वक्त्रमास्यम् । यन्त्रमरघट्टादिः । मन्त्रः इपेत्वादिः । तन्त्र प्रसारितास्तन्तवः समूहश्च । सत्तं छद्म यागविशेषश्च । क्षत्र जातिः । क्षेत्र भूम्यादिः ।। अमियजिवधिपतिकलिनक्षिभ्योऽनन् ॥ ८५ ॥ एभ्योऽप्रन्प्रत्ययो भवति । अमन भाजनम् । यजर यज्वा । यधनम् आयुधम् । पतन पक्षः। कला दाराः जघन च । नक्षत्र तारा । नदीसूने नक्षन इति वक्ष्यमाणसज्ञाशब्दानाम् अनेरुवा व्युत्पत्तिं लक्ष यति ॥ वृञश्चित् ॥ ८६ ॥ जोवन्प्रत्ययश्चिद् भवति । वरना रज्जुः ॥ अशिवहिकटिम्य इनः ॥ ८७ ॥ एभ्य इनप्रत्ययो भवति । अशिवमन्नपानम् । वहिनं पाहनम् । फटिन लेख्यकर्म ॥ त्रादिभ्य उन्नः ॥ ८८ ॥ प्रादिभ्य उत्प्रत्ययो भाति । तरुलमः । करुनम् अभिप्रेतम् ॥ स्याशक्यमिभ्यो लः॥ ८९ ॥ २ 'पि' पार 'च'। पाठा.

·पा. 10 एदयहारिण्याप यया त्या रानाम् । एम्यो लप्रत्ययो भवति । स्याल पत्नीमाना । चलो मनोनदर्शनः । भम्ठ रसः ॥ शीटः लन् ॥ १० ॥ सीट सन्प्रत्ययो गाति । गील समापः ।। भिडान्छभलमोविदल्यादयः ॥ ९१ ॥ मिछादयः शन्दाः सान्गत्यवान्ता नित्यन्त । मिलेश्चि । मि.उ. अन्त्यजातिः । अच्छे गलेश्च । अन्यमतः क्षः । सुनि विदरलुक मीन एन । सौपिदलः कन्की ।। मझिमृदिमण्डिकुण्डिकन्दिभ्योऽलच ॥ ५० ॥ एम्यः अलच्प्रन्ययो मानि । गाल भहम् । गर्दलो पुरजः । महलं देशः राष्ट्र च । कुण्डलं मरणम् । कन्दत प्ररोह. ।। लड्डेदीर्घश ।। ९३ ॥ ठरलच्प्रत्ययो दीर्घन भरति । ताल हलम् ।। ऋजनारीक च ॥ ९४ ॥ खाम्यामलप्रत्ययो गुरु नागमो भगी। नर्गठ परिपा | जाते निठो देशः॥ कुकमियमिशमिशकिशवितृपिपिशलिकलिपलिया.

·[अध्या.. सरस्वतीकण्ठामरणं । कुगुध्वञ्चिचञ्चिवहिदिहितृसृतुसिकुसिभ्योऽलः ॥ ९ ॥ एभ्योऽलप्रत्ययो भवति । कपलः प्रासः । गवलो महिषः । धवला धेत । अचलो वस्त्रान्तः । चञ्चलः अस्थिरः । पहलः धनः । देहली द्वाराध:- पट्टः । तरलः अधीरः हारमध्यमाणिश्च । सरलः अकुटिलः वृक्षविशेषश्च । तोसलाः कोसला जनपदः । मुरलोरलमुसलकुशलकोमलकोहलविरलकेरल- कुन्तलकपिञ्जलकज्जलेज्जलच्छगलभगलाहलकालनाइ- लानलयुगलपिप्पलादयः ॥ ९८ ॥ एते शन्दा अलप्रत्ययान्ता निपात्यन्ते । मुर्युर्योर्वलोपः किच । मुरला जनपदः । उरलः उत्कटः । मुसेः किच । मुसलं प्रहरणम् । कुशेः किच । कुगलो दक्षः । कुशं लातीति व्युत्पत्तिः सज्ञाशब्दानामनेकधात्वा. स्यानं ब्यापयति । कमेरत उच । कोमलम् भजरठम् । कुहेनिच । कोहलः भरतरानुः । वीरेईस्वश्च । विरलः असंहत. । किरः केर च । केरला जन- १६ः ! कनात उत् तुद् च । कुन्तला जनपदः । कम्पेरिस नलोपश्च । कपिटलः गौरस्तित्तिरिः । कपीपोर्जक जश्च । कज्जलं मपी । इज्जलो वृक्ष. विशेषः । छाभोगुग्नस्वश्च । छगठः छागः मुनिश्च । भगठः मुनिः । आटि हनो डिच । आदलं विपाणं नसभ । कणेर्दो वृद्धिमा । कादतः वापविशेषः तुमुलः व्याकुलधा नहेद्धिश्च । नाइलो ग्लेन्छः । भनेनिन । अनलः अग्निः । युजेर्गश्च । युगलं युग्मम् । पियः पुंपय । पिप्पलः अश्वत्यः । आदिग्रहणाद् मुद्गलपुद्गलादयो भवन्ति । सकृमृत्चपिम्य आलच् ॥ ९९ ।। एम्प आलप्रत्रयो मरति । अरालं पनर । कराटमुयम् । मरालो इंसः महांश्च । वरालः वदान्यः । घपालः यूपकटकः ॥ तमिबिडिमणिकुणिकुलिपलिपश्चिपीभ्यः कालन् ॥१०॥ एम्पा मालम्प्रत्ययो भाति । तमालः वृक्षविपः। पिडालो मारिः । मजाल पिया । पुन पामविशेषः । फुलातः सुम्मसारः । पठाठमनु। मोगादिपधारा बनपदः । पियारपरः ।। 1 ·मडिलादयः शब्दाः किलच्प्रत्ययान्ता निपात्यन्ते । मण्डेनेलोपश्च पा। भडिलः ऋषिः। मण्डिलः ऋपिः । शमेर्डक् च । शण्डितः ऋपिः। स्थले डमा स्थाण्डिल व्रतिशयनवेदिका । कुकेगुणश्च । कोकिला परमृतः। हृदयहारिण्याख्यया वृस्या समेतम् । कम्पनलोपश्च ॥ १.१॥ कम्पेः कालन्प्रत्ययो नलोपश्च भवति । कपालं पटायवयव ॥ भजेर्गश्च ॥ १०२ ॥ मधेः कालन्प्रत्ययो गश्चान्तादेशो भवति । भगालं पटकपरः ।। सत्तेमुक् च ॥ १०३ ॥ सर्तेः कालन्प्रत्ययो गुक् चागमो भवति । सृगालः गोमायुः ।। स्थालचात्वालकीलालकङ्कालहिन्तालबेतालजम्बाला- दयः ॥ १०४ ॥ स्थालादयः शन्दाः कालन्प्रत्ययान्ता निपात्यन्ते । स्थश्चिच । स्थालं भजनम् । चतेषु वृद्धिश्च । चात्वालः यज्ञगतः । कलेः ई चातः । कीलालं मयम् अमृक् च । ककेर्नु च । कालः कलेवरम् । हिंसेस प। हिन्तालः वृक्षविशेषः । वियस्तुक् गुणश्च । वेतालः रजनियर विशेषः । जमेधुक् च । जम्बालः कर्दमः शैवलं च । धादिग्रहणात् पकवालकरवालालयालादयो भवन्ति । पतिचण्डिभ्यामालञ् ॥ १०५ ॥ भाभ्यामालप्रत्ययो भवति । पातालं रसातलम् । चण्डालो नामः ॥ कुटिमहिमिथ्यनिभ्यः किलच् ॥ १०६ ॥ एभ्यः किलच्प्रत्ययो भवति । कुटिलं वकम् । महिला स्त्री। मिथिला नगरी । अनिलो वायुः ॥ भडिलभण्डिलशण्डिलस्थण्डिलकोकिलकपिलविच- किलादयः ·९. सरस्वतीकण्ठामरणं [अध्या. कमेः पश्य । कपिलो मुनिवर्णश्च । विचरकट् च । विचकिलः मल्लिकावि- शेषः । आदिग्रहणात् चण्डिलगोभिलनिकुम्मिलादयो भवन्ति ।। हषिवृतिचटितण्डिशकिशङ्कयुत्कण्ठिश्य उलच् ॥१८॥ एम्य उठच्प्रत्ययो भवति । हर्पुलः हर्पवान् । चर्तुलः वृत्तः । चटुल: घचतः । तण्डुलः निस्तुपो ब्रीडादिः । शकुलो मत्स्यः । शहला क्रीडन- कशङ्खः । उत्कण्ठुलः उत्कण्ठावान् ।। निचुलव लवकुलतुमुलपृथुलथुलविशंस्थुलादयः - एते शब्दा उलच्प्रत्ययान्ता निपात्यन्ते । निजेश्वः किच । निचुलो वक्षुलः । पजेर्नु च । पञ्जुलः निचुलः । वचेः क च । पकुलः केसरः । तमेरुवातः । तुमुलो भयङ्करः । प्रथेः प्रसारणं च । पृथुलो विस्तीर्णः । स्था किच । स्थुलः पटकुटीविशेषः । वौ शंसेसर च । विशंस्थुलः व्यग्रः । बादिग्रहणात् लकुलवल्गुलादयो भवन्ति ॥ पिञ्ज उलच् ॥ ११०॥ पिज ऊलच्प्रत्ययो भवति । पिजूलो हस्तिषन्धनपाशः ॥ कुसूलकुकूलदुकूलताम्बूलबन्धूललाङ्कलशार्दूलादयः कुसूलादयः शब्दा ऊलच्प्रत्ययान्ता निपात्यन्ते । कसेरत उच्च । फुस्लः कोष्ठम् । कुदुवोः कुक् किच । कुकूलं कारीपोऽग्निः । दुकूलं क्षौम वासः । तमेवुक दीर्घश्व । ताम्बूलं पूगपर्णचूर्णसंयोगः । बन्धे १ घे)र्नु च । चन्धूलो वृक्षविशेषः । लङ्गेर्षिश्च । लागूलं वालधिः। शृणाते?क् वृद्धिश्च । शार्दूलो व्यापः । आदिग्रहणान्मार्तेलवचूलकवूलादयो भवन्ति ।। महेरेलच् ॥ ११२॥ महेरेठच्प्रत्ययो भवति । महला स्त्री ॥ कटिपटिभ्यामोलः ॥ ११३ ॥ , ·पा. ३.] हृदयहारिण्याख्यया कृत्या समेतम् । भाम्यामोलः प्रत्ययो भवति। कटोल ओपधिः । पटोलः ओपधिः॥ कपोलकल्लोलकैकोलमकोलादयः ॥ ११ ॥ एते शब्दा मोलप्रत्ययान्ता निपात्यन्ते । कम्पेनलोपश्च । कपोल: वदनैकदेशः । फलेर्लक् च । कल्लोलः ऊर्मिः। कचिगचोः क कट् च । कक्कोली सत्तामैदः । मकोलः सुधामेदैः । भादिग्रहणाद् गण्डोलादयो भवन्ति !! वले. कलच् ॥ ११५ ॥ यः कलच्प्रत्ययो भवति । वल्कलं तक्त्वक् ।। मिञः खलच् एच्च ॥ ११६ ।। मिनः खलप्रत्ययश्चकारात् कलन्च एकारश्चान्तादेशो भवति । मेखला गिरिनितम्यः रशना च । मेकलः नर्मदाप्रमयोऽद्रिः । मिन एव- वचनमात्वयाधनार्थम् ॥ श्रो नुं ह्रस्वश्च ।। ११७॥ शृणातेः खलप्रत्ययो न हस्वश्च भवति । शृङ्खला लोहरज्जः । गालः शृखलं वा ॥ शमिकमिभ्यां बलच् ॥ ११८ ॥ माभ्यां पलच्प्रत्ययो भवति । शम्बलं पायेयम् । कम्बलः प्रावारः ॥ डुकुटिकशिशालिभ्यः कमलच् ॥ ११९ ॥ एम्यः यमलच्प्रत्ययो भवति । डुमलं जठम् । कुट्मलं मुकुलम् । कश्मलो मलिनः । शाल्मलो वृक्षविशेषः ।। एतेः शलक् ॥ १२० ॥ ऐते. शलप्रत्ययो मवति । ईशलो गोमान् ।। शाडो बलवालनौ ॥ १२१ ॥ शीको वलचालनौ प्रत्ययौ भवतः । शैवलमवका । शैवालं तदेव ।। तुल्वलेल्वलपल्बलादयः ॥ १२२ ॥ “, ५ 'पते सब . ३ 'क' १ 'त' स. पाठ ८ पसलो', ·। सरस्वतीकण्ठाभरणं जिभ्या० २. एते शन्दा पलेप्रत्ययान्ता निपात्यन्तै । तुलीलिपलीनां णिलुक च। तुत्वलः ऋषिः । यस्य तौल्वलिः पुत्रः । इल्वलः असुरः। योऽगस्त्य- जग्धः । इत्वलास्तिस्रो मृगशिरश्शिरस्ताराः ! पल्वलं जलाशयः । आदि- ग्रहणाद् शाल्वलादयो भवन्ति । शृमृहसिभ्यो वः ॥ १२३ ॥ एभ्यो वप्रत्ययो भवति । शर्वः शिवः । सर्वः स एव । सर्वनाम प कृत्स्नार्ये । हस्वो लघुः ।। उर्धश्च ॥ १२ ॥ 'उर्द मान' इत्यस्माद् धातोर्वप्रत्ययो धकारश्चान्तादेशो भवति अर्थ ऊर्चवा । अर्ध्वः उपरि । ऊर्च पुरस्तात् ॥ गन्धेररक् च ॥ १२५॥ गन्धेर्वप्रत्ययः अरक् चागमो भवति । गन्धर्वो देवविशेषः ॥ इणशीश्याशालापदिभ्यो नित् ॥ १२६ ॥ एम्यो धप्रत्ययो निद् भवति । एवः केवलः । शेषः सुखकत् । यावो वर्णः । शावः अर्मकः । लावः पक्षी । पदः वायुः ।। इप्वनिप्वरिष्वलिप्वादयः ।। १२७ ॥ एते शन्दा वप्रत्ययान्ता निपात्यन्ते। इपिपिरिपीणां किच्च । इव थाचार्यः । निघृष्यः निकर्पः। रिष्यः हिंस्रः । लपेरिच्चोपधायाः । लिम्वो उम्पटः । आदिग्रहणाद वृष्वादयो मवन्ति । अशूसुप्रपिलटिखटिकणिकिणिविशिविलिनलिशलि. स्वलिभ्यः क्वन् ॥ १२८ ॥ एम्यः फन्प्रत्ययो भवति । अश्वस्तुरगः। सुपः हवनभाण्डम् । पुष्वो निवृत्तिः जलचरथ । लक्षा क्षुद्रचटका । खट्वा शय्या । फण्यो मुनिः पापं घ । किण्वं सुरापीजम् । विश्वं जगत् सर्वनाम च । पित्वः मालूरः । नत्यो गमानविशेषः । गुस्याः क्षत्रियाः । खत्वा रतिः। पुत् निनम् ॥ " ", 1.''m, ·पा० ३.] ३ हृदयहारिण्याल्यया वृत्या समेतम् । शीडापोईस्वश्च ॥ १२९ ॥ आम्यां कन्प्रत्ययो हस्वश्च भवति । शिवः शम्भुः । शिवा हरी- तकी ।अप्वो देवायुधः ॥ यसेई च ॥ १३० ॥ यसेः कन्प्रत्ययो. हश्चान्तादेशो भवति । यहा बुद्धिः ।। लिहेर्जिह च ।। १३१ ॥ लिहेः क्वन्प्रत्ययो जिह चादेशो मवति । जिह्वा रसना ।। ननि भुवो डित् ॥ १३२ ॥ मक्तेर्नन्युपपदे क्वन्प्रत्ययो डिद् भवति । अचम् अद्भुतम् ॥ कुटिकितिपणिपेलपल्लिवल्लिमालिभ्योऽवक् ।। १३३ ॥ एभ्योऽवक्प्रत्ययो भवति । कुर्टयः मानम् । कितवो धूर्तः । पणवो वाघम् । पेलवस्तनुः । पल्लवः किसलयम् । वल्लपो गोपः । मालेगा जनपद: ॥ कैरवभैरवकारण्डवादीनवादयः ॥ १३४ ॥ कैरवादयः शन्दा अवक्प्रत्ययान्ता निपात्यन्ते । कृमृञोः करभैरी घ। कैरवं कुमुदम् । भैरवः भर्ग. भयानकं च । कृञोऽण्डुक् वृद्धिय । कारण्डवो जलपक्षी । आङि दीडो नुक् च । आदीनवो दोपः । मादिग्रह- णात् कोद्रवकोटववडदादयो भान्ति ॥ शृणातेरावः॥ १३५॥ शृणातेरावप्रत्ययो भवति । शरानो वर्षमानकः ॥ प्रथेः पिवन् पृथ च ॥ १३६ ॥ भयेः पिवन्प्रत्ययः पृय चादेशो भवति । पृथिवी ॥ अमेरीवः ॥१३७ ॥ अमेरीक्प्रत्ययो भवति । अर्माया घुमुक्षा ॥ १. 'वयूयः॥", ५ 'ग', 'व गर्भ में पा3 . ३ 'T' पाई. . ग. पाठ..

·" - सरस्वतीकण्ठागरणं भध्या ० ० ग्रसेर्डित् ॥१३८ ॥ ग्रसेरीवप्रत्ययो डिद् भवति । ग्रीवा कन्धरा ॥ कुदापाभ्यः शः॥ १३९ ॥ एभ्यः शप्रत्ययो भवति । कोशः सारः कुमलं च । दाशः कैवर्तः । पाशः वन्धनः ॥ वृभृवम्यमिकुम्यः शक् ॥ १४० ॥ एम्यः शझत्ययो भवति । वृशं शृङ्गरम । भृशमत्यर्थम् । वंशो वेणुः अन्ववायश्च । नो भागः । कुशो दर्भः ॥ कलेरशच् ॥ ११ ॥ कलेरशचप्रत्ययो भवति । कलशः कुम्मः ॥ इणस्तुट् च ॥ १४२ ॥ इणः अशच्प्रत्ययस्तुद् चागमो भवति । एतशोऽधः मुनिश्च ।। पलेराशच् ॥ १४३॥ पलेराशच्प्रत्ययो भवति । पलाशः ब्रह्मवृक्षः ॥ कनेरी चातः ॥१४४॥ कनेराशच्प्रत्ययः अकारस्य च ईकारो भवति । कीनाशो यमः, कृपणश्च ॥ कणिकुलिपंलिबडिम्यः किशच् ॥ १४५ ॥ एग्यः किशच्प्रत्ययो भवति । कणिशं सस्यमसरी, कुलिश वजम् । पलिश यत्र स्थित्वा मृगा व्यापाद्यन्ते । बडिशं मत्स्यग्रहणम् ॥ तिनिशेतिशबालिशादयः ॥ १४६ ॥ एते शब्दा. किशचप्रत्ययान्ता निपात्यन्ते । तनोतेरिचातः । तिनिशः वृक्षः । एतेस्तुक् । इतिशो मुनिः । वलेवृद्धिश्च । वालिशो मूर्खः ।। , १. 'व' ग पाठ. २ 'श: पपवम' पाठ, ३. 'व' ग. पाठा.

·तवैशिषप्रत्ययो णिद्वा भवति । तविष बलम् । ताविष तदेव ॥ . हृदयहारिण्याख्यया वृत्त्या समेतम् । अर्तेः पिशने ॥ १४७ ॥ अर्तेः पिशन्प्रत्ययो भवति । अर्पिशम् अग्रमांसम् ॥ अङ्किमरिजभ्यामुशच् ॥ १४८॥ भाभ्यामुशच्प्रत्ययो भवति । अकुशः सृणिः । म(१ जु)यो नकुलः ॥ युमाभ्यां पः ॥ १४९॥ थाभ्यां पप्रत्ययो भवति । योपा स्त्री । मापो धान्यविशेपः हेम- परिमाणं च ॥ 1 स्नुमूभ्यां कित् ॥ १५० ॥ भाभ्यां पप्रत्ययः किदु भवति ।स्नुपा पुत्रवधूः । मूपा हेमावपनादिः।। कलेर्मपक् ॥ १५१ ॥ कलेमपक्प्रत्ययो भवति । कल्मषं पापम् ॥ कुलेश्च माषक् ।' १५२ ॥ कुलेश्वकारात् कलेश्च मापक्प्रत्ययो भवति । कुल्मापः अर्धस्विन- मापादिः । कल्माषो वर्णः ।। जलेराषः ॥ १५३ ॥ जलेरापप्रत्ययो भवति । जलापं जलम् ।। अविमद्योटिपच् ॥ १५४ ॥ आभ्यां टिपच्प्रत्ययो भवति । अविषः समुद्रः । अविपी गङ्गा । महिपः सैरिभः । महिपी राजपत्नी ।। रुहेवृद्धिश्च ॥ १५५ ॥ रहेष्टिपच्प्रत्ययो वृद्धिश्च मवति । रौहिप तृणजातिः ।रौहिपी दुर्दा।। तवेर्णिद्वा ॥ १५६ ॥ । २ '६' क, पाठ 1. 'यू' स पारा ·[अध्वा० २. सरस्वतीकण्ठामरणं नञि व्यथेः ॥ १५७ ॥ नन्युपपदे व्यथेष्टिपच्प्रत्ययो भवति । अव्यथिपः सूर्यः । अन्यथिपी पृथिवी ॥ कलेवुगिच्चोपधायाः ॥ १५८ ॥ कलेष्टिपच्प्रत्ययो वुगागम उपधायाश्चेकारो भवति । कित्विपं पापम् ॥ कृतृभ्यामीषन् ॥ १५९ ॥ आभ्यामीपन्प्रत्ययो भवति। करीपः शुष्कगोमयरजः। तरीपःप्लवः ।। ऋजिशपभ्यः कित् ॥ १६० ॥ ऋज्यादिभ्य ईपन्प्रत्ययः किद् भवति । ऋाजीपः अवस्करः । शि. रीपः वृक्षः । पुरीपं शकृत् ।। उपेनक च ॥ १६१ ॥ उपेरीपन्प्रत्ययो नक् चागमो भवति । उष्णीपं मुकुटः शिरोवेष्टनं च ।। अमेर्वरक् च ॥ १६२॥ अमेरीपन्प्रत्ययो परम् चागमो भवति । भम्बरीपं माष्टम् ।। ऋक्लपिहविनाहिकलिभ्य उपन् ॥ १६३ ॥ एभ्य उपन्प्रत्ययो भवति । अरुपः प्रणः । परुपः कलुपः । क- स्पुपः क्रियानुगुणः । हवुपा ओपधिः । नहुपो राजा । कलुषः अस्वच्छः ॥ पुरः किच्च ॥ १६४॥ पिपतॆरुपन्प्रत्ययः किच भवति । पुरुपः मनुष्यः ।। जपकमजिपीयिहन्यङ्गिगण्डिभ्य ऊपन् ॥ १६५॥ एम्य ऊपन्प्रत्ययो भवति । जरूपः आदित्यः 1 परूपः वृक्षविशेषः । फरूपः । मञ्जूपा काष्ठ कोष्ठं च । पीयूषममृतम् । हनूपो राक्षसः । भरपो पाणः । गण्डूपो द्रवकपलः ।।

·"उन्दी क्लेदन' इत्यस्माद् धातो. सप्रत्ययो नित् नकारलोपभास्प 500 पा०३.] हृदबहारिण्याश्यया वृत्त्या समेवम् । यूपशूपार्कलूषकारूषकोरदूपाटरूपशैलूपादयः ॥१६६ ॥ यूपादयः शब्दा ऊपन्प्रत्ययान्ता निपात्यन्ते । युशुवोर्डिच । यूपः पेयविशेषः । शूपः शेषः बलम् । अर्लट् च ! अर्कलूपः ऋषिः । कृनो वृद्धिश्च । कारूपा जनपदः । कुरेरदुक् च । कोरदूपः कोद्रवः। आटेररद च । आटरुषः वाशा । शलेरैचातः । शैलूषः नटः । आदिग्रहणाद् दूषप्रत्यूषाम्यूषादयो भवन्ति ॥ कश्यशिपचिमुचियजिहनिकमिवदिवामान्माभ्यः सः एभ्यः सप्रत्ययो भवति । कक्षः गहनं शरीरावयवश्व । अक्षो विभीतकादिः इन्द्रियं च । पक्षः अर्धमासः । प(क्षः १ क्षी) विहङ्गः गौश्च । मोक्षः अपवर्गः । यक्षः गुह्यकः । हंसो मरालः सूर्यश्च । कंसः हिरण्यं मानम् असुरश्च । वत्सः तर्णको मुनिः जनपदश्च । वासा आटरूपकः । मांसं पिशितम् । मासश्चैत्रादिः ।। प्लुषेरच्चोपधायाः॥ १६८ ॥ प्लुपेः सप्रत्ययः उपधायाश्चाकारो भवति । प्लक्षो वृक्षविशेषः ।। ऋपिरिचिकृतिश्विशृगृधिभ्यः कित् ॥ १६९ ॥ एम्यः सप्रत्ययः किद् भवति । ऋक्ष नक्षत्रम् । कोपरिकादित्वा- सत्वेन लिक्षा । कृत्सः मुनिः । वृक्षः पादपः । शीर्ष शिरः । गृत्सः गृध्नुः ।। अमेर्नित् ॥ १७० ॥ अमेः सप्रसयो निद् भवति । अंस. याहुमूर्धा ।। उन्देर्नलोपश्च ॥ १७१ ॥ भवति । उत्सः जलम् । २ वि', पार "चिक' ब, चिरि' पा' ·सरस्वतीकण्ठामरण [नमा०२. पन्यल्यविरधिरभिचमिचट्यतितमियुम्योऽसच् ॥१७२॥ एम्योऽसच्प्रत्ययो भवति । पनसो वृक्षविशेषः । अलसोऽनुधमः । अवसं पायेयम् । रपसोज्वजातिः । रमस उद्धपः । घमसः सोम- पानम् । चटसः चर्मपुटः । अतसी धान्यविशेषः । तमसा नाम नदी । “यवसः अश्वादिषासः॥ वेतसतामरससारसादयः ॥ १७३ ॥ एते शब्दा असच्प्रत्ययान्ता निपात्यन्ते । वियस्तुट् च । वेतसो वानीरः । तमेरर वृद्धिय । तामरसं पमम् । सर्तेर्णिच । सारसः पक्षि- विशेषः । आदिग्रहणात् उरसपुरकसादयो भवन्ति ।। पीडो नसक् ॥ १७४॥ पीडो नसममयो भवति । पीनस. श्लेष्मव्याधिः ।। कृषियुवलिभ्य आसः ॥ १.५॥ एभ्य आसप्रत्ययो भवति । कल्पासः पित्तप्रकृतिः । यवासः दुरालमा । वलासः श्लेष्मा ।। किलेः कित् ॥ १७६ ॥ किलेरासप्रत्ययः किद् भवति । किलासं सिध्मम् । किलासि पाक- खपरे॥ कुरः पासः ॥ १७७ ॥ 'कुर शन्द' इत्यस्माद् धातोः पासप्रत्ययो भवति । कूर्मासः कञ्जकः ।। पटिविभ्यो टिसडिसचौ ॥ १७ ॥ भाभ्यां टिसडिसचौ प्रत्ययौ भवतः । पहिसमायुधविशेषः । विसं मृणालम् ॥ तालेरीसच् ॥ १७९॥ ताले सम्प्रत्ययो भवति । तालीसं गन्धद्रव्यम् ॥ 'सी', २. 'म्' ग. पाठः, .८ ·पा० ३.] दायहारिण्याख्यया वृत्त्या समेतम् ।। पेरुसच् ॥ १८० ॥ पेरुसच्प्रत्ययो भवति । पुसी कर्कटिका । विधानसामर्थ्यात् पत्वं न भवति॥ अलेरम्बुसः ॥ १८१ ॥ अलेरम्बुसप्रत्ययो भवति । अलम्बुसो यातुधानः । अठम्बुपा नाम भोपधिः ॥ लूझो हः ॥ १८२ ॥ झो हप्रत्ययो भवति । लोदं सुवर्णादि ।। हिंसेः कित् सिं च ॥ १८३ ॥ हिंसेईप्रत्ययः कित् सिं चास्यादेशो भवति । सिंहः मृगराजः ॥ कलेरहः ॥ १८४ ॥ कलेरहप्रत्ययो भवति । कलहो युद्धम् ।। अनेरोकहः ॥ १८५॥ भनेरोकहप्रत्ययो भवति । अनोकहो वृक्षः ॥ कटेराहः ॥ १८६ ॥ कटेराहप्रत्ययो भवति । कटाहो लोहादिपानम् ।। निरीण ऊहक् ॥ १८७ ॥ इयो निर्युपपदे ऊहप्रत्ययो भवति । निर्यहः सौषादिकाष्ठानमः ।। दस्त्यूहः॥ १८८ ॥ दस्त्यूहप्रत्ययो भवति । दात्यूहः पपिविशेषः ।। बलेरक्षन् ॥ १८९ ॥ पढेरधनप्रात्ययो भवति । पठा॥

·- - सरस्वतीफण्ठाभरण [अध्या.. लाक्षाद्राक्षामिक्षादयः ॥ १९० ॥ लाक्षादय. शब्दा अक्षन्प्रत्ययान्ता निपात्यन्ते । लसेरा च । लाक्षा अतु । रसेईट् च । द्राक्षा मृद्वीका । आङि मृजेष्टिलोपः प्रत्ययादेरिछ । थामिक्षा इविविशेषः । मादिग्रहणात् चोक्षपीयुक्षादयो भवन्ति ।। इति धौदण्डनायनारायणमासमुद्धतायां सरस्वतीकण्ठामरणस्य वृत्तौ हृदयहारिण्यो द्वितीयस्याध्यायस्य तृतीय पाट. ॥ अथ चतुर्थः पादः। उणादयो भूतेऽपि ॥ १॥ उणादयः प्रत्ययाः क्रियायां वर्तमानेऽनुकान्तारतेषां केचित् भूते- ऽपि भवन्ति ॥ सर्वधातुभ्यो मनिन् ॥ २॥ भसित तत् भस्म । अदम्य सरन्ति स्म अप्सरसः । एवमन्येऽपि प्रयोगतोऽवगन्तन्माः॥ भविष्यति गम्यादयः ॥ ३ ॥ गम्यादयः शब्दा भविष्यति काले साधवो भवन्ति । अनेन प्रत्ययस्य भविष्यत्कालता विधीयते । ग्रामं गमी ग्राम गामी मावी । मस्थायी । प्रयायी । प्रतियायी। प्रवोधी । प्रतियोधी ॥ यावत्पुरानिपातयोर्लट् ॥ ४ ॥ यावत् पुरा इत्येतयोनिपातयोरुपपदयोः भविष्यत्कालविशिरोऽर्थे पर्तमानाद् धातोर्लट्सत्ययो भवति । यावद् भुते । पुरा व्रजति । भवि- प्यदनद्यतनेऽपि पूर्वविप्रतिषेधालडेव । यावत् श्वो मुझे । पुरा श्वो मजति । निपातयोरिति किम् । यावद् दास्यति तावद् मोक्ष्यते । पुरा हेतुभूतया वषिष्यति ॥ १. 'तंभ', २. '' ग. पाठः,

·-
पपहारिण्याम्पमा इत्या समेतम् ।
अधानमविष्यकालाहितस्य (ल:? :) शानपावादेशी लट
पर भवतः । पक्ष्यन्तं पश्य । पक्ष्यमाणं पश्य । हे पक्ष्यन् ! 1 हे पक्ष्य.
माण! । ए लक्षणादिष्यति । अस्येति किम् । स्मरसि देवदत्त करगीरेय
पत्स्यामः, तत्रोदनं भोक्ष्यामहे ।।
कियायां च कियार्थायाम् ॥ १७ ॥
कियार्थायां च क्रियायार उपपदे भविष्यकालविशिष्टेऽर्थे वर्तमानाद
धातोर्लट्मत्ययो भवति । शतृशानची चास्य लट इव भवतः । पश्यामीति
प्रवति । पश्यन् प्रजति । भोक्ष्य इति नजति । भोक्ष्यमाणो प्रजाति ।
पक्ष्यमाणेन ण्वुला समावेशो यथा स्यादिति वचनम् ।।
क्रियायां कियार्थायामुपपदे भविष्यकालविशिष्टेऽथे वर्तमानाद
धातोवुल् च प्रत्ययो भवति । पाचको ब्रजति । मोजको प्रजति । कि
यायामिति किम् । मिक्षिष्य इत्यस्य जटा(मा) । क्रियायामिति किम् ।
पावतस्ते पतिष्यति वासः । अब हि धावनझियोपपदं, न वसा पतनार्थ-
मुपातेति न भवति । 'कर्तरि बुल्तृची इति सामान्येन सिद्ध कियायों-
पपदेन पायो मा भूदिति वचनम् । ननु यासरूपविधिना ग्युलपि मवि-
पति । एवं तर्हि वासरूपविधिना तृबादयो मा म्वन्निति पुनवुन वि.
धीयते । तेन पक्ता नजति विक्षिपो नजति इत्यादिर्न मदति ।।
कर्मणि चाण् ॥ १९॥
क्रियायां कियार्यायां कर्मणि चोपपदे भविष्यकालविशिष्टेथे वते.
मानाद् धातोरणप्रत्ययो भवति । काण्डठावो मजति । पान्यमापो ब्रजति ।
पुनर्विधानात् कारीनपि पाधते । गोदायो प्रजाति । बहुलाधिकारात् "यु-
पिटंकारको प्रगति ॥
तुमुन् भावे ।। २० ॥
क्रियायो क्रियायामुपपदमूतायां भविष्यकालविशिष्टेऽये वर्तमा.
धातो ये तुमुन्प्रत्ययो भवति । भावो पावर्षः । पक्तुं ब्रजति ।।
भाववचनाम॥२१॥

·भिण्या २. सरस्वतीकण्ठाभरणं अवं मुहूर्ताद् भवे भविष्यकालविशिष्टे लोडर्थलक्षणेऽये वर्व- मानाद् धातोलिङ्प्रत्ययो भवति लट् च वा । ऊर्ध्व मुहूर्तादुपाध्यायश्चेदाग- च्छेत् आगच्छति भागमिप्यति आंगन्ता वा अथवं दो ल्याकरणं निरुक्तं मीमांसां चाधीप्व इति ॥ माडि लुङ् ॥१०॥ माड्युपपदे मविष्यत्कालविशिष्टेऽर्थे वर्तमानाद् धातोर्तुभत्यको भवति । मा कार्षीत् । डकार: किम् । मा भवतु तस्य पापम् ॥ स्मपरे लङ् च ॥ ११ ॥ स्मोत्तरे माझ्युपपदे भविष्यकालविशिष्टेऽर्थे वर्तमानाद् धातोलेछ- प्रत्ययो भवति चकाराल्लुङ् च । मा स्म करोत् । मा स्म कार्यात् ।। अनद्यतने लुट् ॥ १२ ॥ अनघतनभविष्यत्कालविशिष्टेऽ, वर्तमानाद् धातोढुंदप्रत्ययो भ- यति । कर्ता ॥ परिदेवने च ॥ १३ ॥ परिदेवनमनुशोचनम् । तस्मिन् गम्यमाने भविष्यकालविशिष्टेऽर्थे पर्तमानाद् पातो प्रत्ययो भवति । अद्यतनार्थ भारम्मः । इयं नु कदा गन्ता या एवं पादौ निदधाति । अय नु कदाध्येता य एवमनमियुक्तः ।। ने व्यामिश्रे ॥१४॥ बघतनानद्यतनच्यामिश्रे मविप्यकालविशिष्टेऽर्थे वर्तमानाद् धातो. लंदप्रत्ययो न भवति । अद्य वो वा गमिष्यति ।। लट् ॥ १५॥ भविष्यकालविशिष्टेऽर्थे वर्तमानाद पातोलमत्ययो भवति । गमि. प्यति । भोश्यते ॥ शतृशानचौ चास्य लडत् ॥ १६ ॥ १. 'अम्यामि . पाठः, ·हरपहारिवानपया परमा समेतम् । अमानविष्यकालादितस्य (त:१) मानमानारंगी तर समरतः । पश्यन्नं पश्य । पक्ष्यमाणं पशा पक्ष्यन् ।।हेपश्य. मान! ए हादिति । अस्पति किम् । मामि दादरा ! काली रत्स्यामः, नौदनं मोस्पामहे ।। क्रियाय च क्रियार्थायाम् ॥ १७ ॥ फियाधीया व कियापाग उपपदे भरियकालपिमिटेड मानार पातोलंदारपयो भी । शाशानची चास्य तट इस माः । पयामीति मजति ! पश्पन् प्रजति । भोप इति प्रजनि । मोक्ष्यमानी प्रति रक्ष्यमागेन गुला समाशो यथा स्पादिति पचनम् ॥ ण्वुल च ॥१८॥ क्रियाय रियायामुपपदे महिन्यात विशिगेऽमें पमानार पातोल् च प्रत्ययो भवति । पापको प्रगति । मोजकी प्रति । पापामिति किम् । मिक्षिप्य इत्यस्य जय(?) नियावामिति सिन् । पावतस्ते पतिभ्यति यार. । अरदिपारनरियोग, न लमी पननाध. मुसाति न मरति । कतरि तवी इति सामान्यन निदे स्पिाया. पदेन पायो मा मूदिनि वचनम् । ननु वायरूपीधिना मनुजरिमो. पनि परं तदि वासरूपरिथिना तगादमो मा मूरिति पुन . धीयते । सेन पक्का मजति विशिशो मतियादिम मार ॥ कर्मणि पाण् । १९॥

·सरस्वतीकण्ठाभरणं [अध्या०२. भाववचना पङ्क्तिनादयः । ते क्रियायां क्रियायामुपपदे मवि- प्यकालविशिष्टेऽर्थे वर्तमानाद् धातो वे भवन्ति । यदि माववचनाः, किमर्थ मावे विधीयन्ते । क्रियार्थीपपदेन तुमुना मा बाधिपतेति । पाकाय व्रजति । पचनाय व्रजति । पाचनायै प्रजति । वचनग्रहणाद् यो यथा विहितः सः तथा भवति ॥ घञ् ॥ २२ ॥ क्रियायां कियायामिति निवृत्तम् । सर्वेग्यो धातुम्यो भावे पञ्- प्रत्ययो भवति । पाकः । त्यागः । चकारो (घित्वार्थः । नकारो वृद्धिस्व- रार्थः ॥ पदजिविशिभ्यः कर्तरि ॥ २३ ॥ पदादिभ्यो धातुम्यः कत्तरि घञ्प्रत्ययो भवति । पपत इति पादः । रोगः । वेशः। स्पृशेरुपतापे ॥ २४॥ स्पृशेर्धातोरुपतापे कर्तरि घञ्प्रत्ययो भवति । स्पर्शो व्याधिः । उप- ताप इति किम् । स्पृशो देवदत्तः ॥ दृजुभ्यां णिलुक् च ॥ २५॥ आभ्यां ण्यन्ताभ्यां कर्तरि घञ्प्रत्ययो णिलक् च भवति । दार- यन्तीति दाराः । जरयतीति (जरा ? जारः)। सतः स्थिरव्याधिवलमत्स्यपु ॥ २६ ॥ सत्तातोः स्थिरादिषु कर्तृषु घञ्प्रत्ययो भवति । सारः स्पिरोऽर्थः । अतिसारो च्याधिः । सारो पलम् । विसारो मत्स्यः ।। अकर्तरि कारके च संज्ञायाम् ॥ २७ ॥ संज्ञाया विषये धातो कर्तृवर्जिते कारके घप्रत्ययो भवति । नियत इति कारः। प्रास्यत इति प्रास. । दशन्ति तस्मै दाशः । आह- ()न्ति तस्मादित्याहारः ! करणाधिकरणयोर्युटं तदपवादं च हलन्तेभ्यो धन वक्ष्यति । अकर्तरीति किम् । मिपतीति मेपः । संज्ञायामिति ·हृदयहारिण्मास्यया वृत्त्या समेतम् । किम् । कर्तव्यः कटः । पहुताधिकारादसंज्ञायामपि (का? पत्रा)दयो म- वन्ति। (को दायो भवता) दत्तः । (को) लामो भवंता उन्धः इति । चकार उचरत्र मावानुकर्षणार्थः ।। सङ्ख्यातात् परिमाणाख्यायाम् ॥ २८ ॥ सस्थायाः परिमितेऽर्थे वर्तमानाद् धातोः परिमाणाल्यायां मावे अक. तरि च कारके घञ्प्रत्ययो भवति । एकस्तण्डुलनिश्रायः। द्वौ शूर्पनिष्पावौ। बहुलाधिकारा(वचना १)दपरिमाणाख्यायामपि । द्वौ कारौ । परिमाणा- ख्यायामिति किम् । एको निश्चायः । अजपोरेवायमपवादः । क्तिमादिमिस्तु पाभ्यते । एका तिलोन्छृितिः । द्वे सती ॥ इङश्च ॥२९॥ इडो भावे अकर्तरि च कारके घञ्प्रत्ययो भवति । अध्ययनम- ध्यायः। अधीयत इत्यध्यायः ॥ अपादाने पिता ॥ ३०॥ इको घञ्प्रत्ययोऽपादाने पिद्वा भवति । उपेत्याधीयतेऽस्मा- दिति उपाध्यायः । पिद्विधानसामर्थ्यात् स्त्रियां क्तिनं बाधते । उपा- ध्यायी उपाध्याया ॥ शृणातेर्वायुवर्णनिवृतावरणेषु ।। ३१ ॥ शृइत्यस्माद् धातोर्वाग्वादिष्वर्येषु घञ्प्रत्ययो भवति । शारो वायुः । शारो वर्णः । शाराः घूतोपकरणं, नियमेन वृता इति निवृता उप्यन्ते निधार आवरणम् । एतेम्विति किम् । शरः॥ युजेः कालहलाङ्गयुग्मेषु कित् ॥ २२ ॥ युवेर्धातोः काले हठाङ्गे युग्मे चाभिधेये घञ्प्रत्ययः किद् म- वति । युगं कृतप्रेतादि । युगं (हलाहन्) । उपलक्षणं चैतत् । तेन रथा- घोऽपि भवति । युगं युग्मम् ।। उपसर्गे रुवः ॥ ३३ ॥ - ·सरस्वतीकण्ठाभरणं [मभ्या० २. रौतेर्षातोरुपसर्ग उपपदे मावे अकर्तरि (च) कारके घञ्प्रत्ययो भवति । अपोऽपवादः । संरावः । उपसर्ग इति किम् । रवः ।। वौ क्षुश्रुवः ॥ ३॥ वावुपपदे क्षु श्रु इत्येताम्यां भावे अतरि च कारके घञ्प्रत्ययो भवति । अपोऽपवादः । विक्षावः । विश्रावः ।। समि युद्रुवः ॥ ३५ ॥ सम्युपपदे युद्धदुभ्यो मावे अकर्तरि च कारके घञ्प्रत्ययो भवति । अपोमवादः । संयावः । सन्दावः । सन्द्रावः । समीति किम् । विद्रवा॥ अनुपसर्गाहा ॥ ३६ ॥ अनुपसर्गेम्यो युप्रभृतिभ्यो वा घञ्प्रत्ययो भवति । यवः यावः । दवः दावः। द्रवः द्राव: ॥ व्यनुप्रेपु च भुवः ॥ ३७ ॥ प्यनुप्रेपूपपदेषु (भुवः) भावे अकर्तरि च कारके वा घञ्प्रत्ययो मवति । विभावः विसवः । अनुमावः अनुमवः । प्रभावः प्रभवः । एते- विति किम् । सम्मकः ॥ उदि च नियः॥ ३८॥ नियोऽनुपसर्गाद् उदि चोपपदे माये अकर्तरि च कारके पनप्र- त्ययो वा भवति । नायः नयः । उनायः (उत्तयः)॥ अवै मवे उपपदे नयतेः मावे श्रकर्नरि च कारके घञ्प्रत्ययो भवति । भोऽपवादः । भानायः॥ परी धूते ॥ ४० ॥ नयोः परायुपपदे पुतविपये (प्रतिया) भावे भर्तरि प कारके पत्रप्रत्पयो भवति । अयोऽपवादः । परिणायेन शा(१)न् इन्ति । पूत इति किम् । परिणः॥ १, २मरते' 5 पार, .

·कारके घञ्प्रत्ययो भवति । अपोऽपवादः | नीवारा नाम बीहयः । धान्य पा० १.] इदनहारिण्याख्यया वृत्त्या समैतम् । प्रे हत्तुभ्याम् ॥ ११ ॥ द्रुस्तुभ्यां प्र उपपदे भावे अकर्तरि प कारके घञ्प्रत्ययो भवति । अपोऽपवादः । दावः । प्रस्तावः । प्रति किम् । (द्रवः 1) स्तवः ।। सुवोऽनुपसर्गाच ॥ ४२ ॥ स्रवतेरनुपसर्गात् प्रे चोपपदे भावे अकर्तरि च कारके घप्रस्पयो भवति । अपोऽपवादः । स्रावः । प्रस्तावः ॥ श्रियः ॥ ४३ ॥ श्रयतेरनुपसर्गात् भावे अकर्तरि च कारके घञ्प्रत्ययो भवति । अचोऽपवादः । श्रायः । अनुपसर्गादिति किम् । प्रश्रयः॥ उदि वा ॥ ४४ ॥ श्रयते(तोरुयुपपदे भावे अकर्तरि च कारके घञ्प्रत्ययो वा भवति । उच्छायः उच्छ्यः ।। निरभ्योः पूलूभ्याम् ॥ ४५ ॥ पूलूम्यां यथासंख्यं निरम्योपपदयो वे अकर्तरि च कारके घञ् प्रत्ययो भवति । अपोऽपवादः । निष्पावः । अमिठावः ।। उन्न्योः ॥ ४६॥ गिरतेगुणातेर्वा उन्न्योरुपपदयो वे अकर्तरि च कारके पञ्प्रत्ययो भवति । अपोऽपवादः । उद्गार. । निगारः ॥ किरो धान्ये ॥४७॥ कृधातो(न्यविषयेऽर्थे वर्तमानादुन्यौरुपपदयो वे अकर्तरि च फारके धम्प्रत्ययो भवति । अपोऽपवादः । उत्कारो ब्रीहीणाम् । (निकारो बीहीणाम् ।) धान्य इति किम् । पुष्पोत्करः शरनिकरः ॥ नौ वृञः॥४८॥ घृणोते(तोन्यविषयेऽर्थे वर्तमानाद नायुपपदे भावे अतरि च इति किम् । निर्वरा कन्या ।।

·११२ सरस्वतीवण्ठाभरणं अध्या. २. यज्ञे समि स्तुवः ॥ ४९॥ स्तोतेः सम्युपपदे यज्ञविषये घञ्प्रत्ययो भवति । समेत्य स्तुव. न्यस्मिन्निति संस्तावो यज्ञभूम्येकदेशः । यज्ञ इति किम् । संस्तवश्छा. प्रयोः ।। प्रे स्त्रोऽन्यत्र ॥ ५० ॥ स्तृणातेः प्र उपपदे यज्ञादन्यत्र प्रयोजने भावे अकर्तरि च कारके घञ्प्रत्ययो भवति । अपोऽपवादः । प्रस्तारः । यज्ञादन्यत्रेति किम् । प्रस्तरं प्रहरति ॥ प्रथने वावशब्दे ॥ ५१ ॥ स्तृणातेर्वावुपपदे अशब्दविषये प्रथने अभिधेये घञ्प्रत्ययो भवति । विस्तारः पटस्य । प्रथन इति किम् । (तृण)विस्तरः । अशन्द इति किम् । वाक्यविस्तरः॥ छन्दोनाम्नि च ॥५२॥ स्तृणानेश्छन्दोनामविषये च घञ्प्रत्ययो भवति । विष्टारपतिः । सविस्तारपतिः। आस्तारपशिः। अवे च ॥५३॥ स्तुणातरवे पोपपदे भावे अकर्तरि च कारके घञ्प्रत्ययो भवति । अवस्तारः। त्रो वा ॥ ५४॥ तरतेवे उपपदे भावे अकर्तरि च कारके घञ्प्रत्ययो वा भवति । भयतारा अवतरः । कथं नद्युत्तारः । पहुलाधिकारात् ॥ इणो नावभ्रेपे ॥ ५५ ॥ एतेर्धातो दुपपदे अप्रेषविषये भावे अकर्तरि च कारके पञ्मत्ययो मवति । अचोऽपवादः । स्थितेरचलनमभ्रेषः । शास्त्रोकप्रसिद्भ्यारिना नियतमयन न्यायः । पप इति किम् । न्ययं गता वपाः ।।

·राशिस्त....वसस्तस्मिन्नर्थे चिनोपनत्ययो भवति । ककारमा- गरेको वा मवति । कापः काष्ठनिचयः ।। सो चानौचराधये ॥ १५॥ पा० . दयहारिण्यात्यया नृत्या सगेतम् । परायनुपात्यये ॥ ५॥ इणो धातोः पराउपपदे अनुपात्ययेऽर्थे धमत्ययो भवति । अनु. पास्यपोऽयसरप्राप्तस्यानतिपातः समः, परिपाटिरिति यावत् । पर्यायः । भनुपात्यय इति किम् । काठस्य पर्ययः । अन्यथामवनमित्ययः ।। व्युपयोः शीडः ॥ ५७ ॥ शेतातोयुपयोरपपदयारनुपात्पर्य विपये मावेऽकरि च कारके पप्रत्ययो भवति । अचोऽपवादः । तव राजविशायः । मम राजोपशायः, राजोपस्थानविशेषः । पर्याय इति किम् । विशयः उपशयः ।। प्रत्यासत्तौ चेरस्तेये ॥ ५८ ॥ चिनोतेः प्रत्यासतिविषयेऽर्थे वर्तमानादचायविपये च मावेऽतरि र कारके पनपत्ययो भवति । पुष्पप्रचायः । फलापचायः । प्रत्यामत्ता- विति किम् । वृक्षस्याने पुप्पप्रचयः । अस्तेय इति किम् । इम्तेन पुग- प्रपयं करोति चोरः॥ शरीरनिवासयोः कश्चादेः ॥ ५९॥ निनोतेः शरीरनिवासयोपप्रत्ययस्तसनियोगेन चादेः कागदेशी मवति । कायः शरीरम् । निकायः निवासः।। चितौ च ॥६॥ वितौ च विपये चिनोतेर्घञ्प्रत्ययः कथादेगदेशो भवति । आकाय- राशी वा ॥ ११ ॥ मामि पिपीत॥

·सरस्पतीकण्ठागरणं [नम्या.२. समः प्राणिनां समुदायः । तस्मिन्नौचराधर्यवजितेऽमिषेये पञ्- प्रत्ययः ककारश्चादेरादेशो भवति । ग्राह्यपनिकायः । अनौचरापर्य इति किम् । सूकरनिचयः॥ उदि युपूगुवः ॥६३ ॥ यु पूट्ठ इत्येतेभ्यो धातुभ्यः उद्युपपदे घनत्ययो भवति । बपो. उपवादः । उद्यावः । उत्सावः । उद्दावः ॥ ग्रहश्च ॥ ६४ ॥ उद्युपपदे ग्रहश्य भावेऽकर्तरि च कारके घञ्प्रत्ययो भवति । अपो- ऽपवादः । उग्राहः ॥ न्यवयोराकोशे ॥ १५ ॥ न्यायोरुपपदयोरामोशे गम्यमाने ग्रहेर्भावेऽकर्तरि च कारके घ प्रत्ययो भवति । निग्राहस्ते वृषलः) । अवप्राहस्ते वृपल(:१) । आक्रोश इति किम् । निग्रहश्योरस्य । अवग्रह' पदस्य ।। समि मुष्टौ ॥ ६६ ॥ ग्रहे सम्युपपदे मुष्टिविषये(भ?)धात्वर्थे भावेऽकतरि च कारके घञ्- प्रत्ययो भवति । सङ्ग्राहो मल्लस्य । दृढमुष्टित्वमुच्यते । मुष्टाविति किम् । सनदो धान्यस्य ॥ परौ यज्ञे ॥१७॥ परायुपपदे यज्ञविषये भावे अकर्तरि च कारके घञ्प्रत्ययो भवति । पूर्वपरिग्राहः यज्ञः । यज्ञ इति किम् । परिग्रहो देवदत्तस्य ।। प्रे लिप्सायाम् ॥ ६८॥ अहेर्धातोः प्र उपपदे लिप्सायां भावेऽकर्तरि च कारके घञ्प्रत्ययो भवति । पानप्रग्राहेण चरति भिक्षुः । लिप्सायामिति किम् । पात्रप्रग्रहः ।। वा वणिजाम् ॥ ६९ ॥ आहे. प्र उपपदे वणिकसम्बन्धिन्यभिधेये भावेऽकर्तरि च कारके पञ्प्रत्ययो वा मवति । तुलाप्राहेण चरति, तुलाग्रग्रहेण चरति । '३ । कलशचस पाट.

·स्यादिभ्यो भावेऽकर्तरि च कारके कप्रत्ययो भवति । प्रनित-
ऽस्मिनिति प्रस्थः । प्रस्नात्यास्मिन्निति प्रस्नः । प्रपिपन्न्यस्यामिति प्रपा
हृदयहारिण्याख्यया वृत्त्या समेतम् ।
१२५
रश्मौ च ॥ ७० ॥
आहेः प्रे उपपदे रश्मावभिधेये घञ्प्रत्ययो वा भवति । अग्राहः
प्रग्रहः॥
अवे वर्षप्रतिवन्धे ॥ ७१ ॥
अहेरवे उपपदे वर्पसम्बन्धिनि प्रतिबन्धेऽभिधेये पञ्प्रत्ययो वा
भवति । अवग्राहो वर्पस्य । अवग्रहो वर्षस्य । वर्षप्रतिबन्ध इति किम ।
भवग्रहः पदस्य ।
आङि रुप्लुम्याम् ॥ ७२ ॥
रुप्लुम्यामाड्युपपदे भावेऽकर्तरि च कारके घञ्प्रत्ययो वा मवति ।
भाराव: आरवः । थाप्लावः आप्लवः ।।
परौ भुवोऽवज्ञाने ॥ ७३ ॥
परावुपपदे भवतेर्धातोरवज्ञानेऽर्थे घनप्रत्ययो वा भवति । अवज्ञान-
मसत्कारपूर्वकोऽवक्षेपः । परिमावः परिमवः ।।
वृणोतेराच्छादने ।। ७४॥
वृणोतेरान्छादनेऽयें वर्तमानाद मावेऽकर्तरि घ कारके घञ्प्रत्ययो
वा भवति । प्रनियत इति प्रावारः प्रावरः आच्छादनविशेषोऽभिधीयते
थाच्छादन इति किम् । प्रवरो गौः ।।
क्रियाम्यावृत्तिसमयसमूहेषु च ॥ ७५ ।।
क्रियाभ्यावृत्त्यादिपु चार्थेषु वृपोतेर्यप्रत्ययो भवति । पय यारान्
मुक्ते । तपाद्य वारः । ममाघ वारः । वारः सम्हः । कथं परिवारः ।
ण्यन्तात् पचाघम् ॥
स्थास्नापाव्यधिहनियुधादिभ्यः कः ॥ ७६ ॥

·सरस्वतीकण्ठामरणं [मध्या. २. आविध्यन्त्यनेनेति माविधम् । विहन्यतेऽस्मिन्निति विमः । थायुध्यतेऽने नेत्यायुधम् । (आदिग्रहणात् ) आध्यायन्ति तमित्या(ध्य? व्य) इत्यादयो भवन्ति । पृपोदरादित्वादुत्तरपदादेप्नुवम् ॥ एरच् ॥ ७७ ॥ इवर्णान्ताद् धातो वेऽकर्तरि च कारके अप्रत्ययो भवति । पत्रो- ऽपवादः । चयः । जयः। नयः यः॥ नपुंसके भीवृष्यादिभ्यः ॥ ७८ ॥ भी वृपी इत्यादिभ्यो भावे अकर्तरि च कारके नपुंसके अप्रत्ययो भवति । क्तल्युटोरपवादः । भयम् । वर्षम् । धनम् । वनम् । खलम् । पदमिति ॥ ऋदोरम् ॥ ७९ ॥ ऋकारान्तेभ्य उवर्णान्तेभ्यश्च धातुभ्यो भावेऽकर्तरि च कारके अप्प्रत्ययो भवति । पञोऽपवादः । करः । गरः । यवः । स्तवः । पकारः स्वरार्थः । तकारोऽसन्देहार्थः ।। चुवशिनिधिरणिगमिग्रहः ॥ ८ ॥ वृनादिभ्यो भावेऽकर्तरि च कारकेप्प्रत्ययो भवति । घोऽप- वादः । वरः । आदरः । वशः । निश्चयः । रणः । गमः । प्रहः ॥ अक्षेपु ग्लहः ॥ ८१ ॥ अहेर्धातोरक्षविपये भावेऽकर्तरि च कारके अपप्रत्ययो रस्य च ठत्वं निसत्यते । गृह्यत इति ग्लहः ।। अदेरुपसगें ॥ ८२॥ अदेर्धातोरुपसर्ग उपपदे भावेऽकर्तरि च कारके अप्प्रत्ययो भवति । पनोऽपवादः । प्रघसः विषसः। उपसर्ग इति किम् । घासः ॥ नौ ण च ।। ८३॥ नायुपपदेऽदेती भावेऽ तरि च कारके णप्रत्ययो भवति । पका- रादप च । न्यादो निघस. ॥

·०१.] हृदयहारिण्याल्यया वृत्या समेतम् । व्यधिजपिम्यामनुपसर्गे ॥ ८४ ॥ व्यधिजपिभ्यामनुपसर्गाभ्यां भावेऽकर्तरि च कारकेऽपप्रत्ययो म- पति । व्यधः । जपः । अनुपसर्ग इति किम् । आन्याधा उपजापा ॥ *यमः समुपनिविपु च ॥ ८५ ।। एकूपपदेषु च भावेकर्तरि च कारके अप्प्रत्ययो वा मवति । यमः यामः । संयमः संयाम । उपयमः उपयामः । नियमः नियामः । वियमः वियामः । एतेष्विति किम् । प्रयामः आयामः ॥ नौ गदनदपठस्वनिभ्यः ॥ ८६ ॥ नाबुपपदे गदादिभ्यो मावेऽकर्तरि च कारके अप्प्रत्ययो वा मवति । निगदः निगादः । निनदः निनादः । निपठः निपाठ । निस्वनः निस्वानः । नाविति किम् । प्रगादः ॥ क्वणोऽनुपसर्गाच्च ॥ ८ ॥ कणेरनुपसीन्नौ चोपपदे मावेऽकर्तरि च कारके अप्प्रत्ययो वा भवति । क्वणः क्वाण निक्वणः निक्वाणः । अनुपसर्गादिति किम्....॥ उपसर्गे च वीणायाः ॥ ८८ ।। क्वणेर्धातो:णायाः सम्बन्धिन्य वर्तमानादनुपसर्गानाबुपसर्गे चो- पपदे भावेऽकर्तरि च कारके अप्प्रत्ययो वा भवति । क्वणो वीणायाः, क्वाणो वीणायाः । एवं निक्वणः प्रवाणः । वीणायाः इति किम् । प्रति- फ्वाणो वर्तते ॥ नित्यं पणः परिमाणे ॥ ८९ ॥ पणेर्धातोः परिमाणेऽर्थे नित्यमप्प्रत्ययो भवति पञोऽपवादः । मूलकपणः । कर्पटकपणः । परिमाण इति किम् । पाणः ।। मदोऽनुपसर्गात् । ९.॥ मायतरनुपसर्गाद् भावेऽकर्तरि च कारकै अप्रत्ययो भवति । (प)ोपनादः : मदः । अनुपसर्गादिति किम् । उन्मादः ॥ हत पूर्व क्रियाश्चिद् प्रन्यानो मातृकाया सम्भम्पते । म प "स्वनइसोत" इस्येरमातीय: स्यात् ।

·। सरस्वतीकण्ठामरणं [मध्मा० २. प्रसमोहर्षे ॥ ९१॥ मदेर्धातोः समोरुपपदयोईपेऽर्थे अप्प्रत्ययो भवति । प्रमदः कन्यानाम् । सम्मदः कोकिलानाम् । हर्प इति किम् । प्रमादः । सम्मादः ।। समुदोरजः पशुषु ।। ९२ ॥ अजेर्धातोः समुदोरुपपदयो पशुविपये भावेऽकर्तरि च कारके अप्- प्रत्ययो भवति । पमोऽपवादः । समजः पशूनां, समूह इत्यर्थः । उदजः पशूनां, प्रेरणमित्यर्थः । पशुध्विति किम् । समाजो ब्राह्मणानाम् । उदाजः शकुनीनाम् ॥ प्रजने सर्तेः ॥ ९३ ॥ प्रजनी गर्भग्रहणं, तद्विपये वर्तमानात् सत्तः अप्प्रत्ययो भवति । घमोऽपवादः । गवामुपसरः । प्रजन इति किम् । उपसारः ।। न्यभ्युपधिपु हः सम्प्रसारणं च ॥ ९४ ॥ नि अभि उप वि इत्यपूपपदेपु हृयते वे अकर्तरि च कारकेऽए प्रत्ययो भवति सम्प्रसारणं च । निहवः : अभिहवः । उपहवः । विहवः । एतेष्विति किम् । संह्वायः ॥ आङि युद्धे ॥ ९५ ॥ हृयतेराब्युपपदे युद्धेऽभिधेये अप्प्रत्ययः सम्प्रसारणं च भवति । पाहूयन्तेऽस्मिन् परस्परमाइवः । युद्ध इति किम् । आह्वायः ।। निपाने वृद्धिश्च ॥ ९६ ॥ द्वयतेराङ्युपपदे निपानार्थेऽपप्रत्ययः सम्प्रसारणं वृद्धिश्च भवति । थाहावः निपानम् उदकाधारः । निपान इति किम् । आदायः ॥ नाम्न्ययच्च ॥ ९७॥ यतेराव्युपपदे नाम्न्यभिधेये अप्प्रत्यय सम्प्रसारणमयचागमो भवति । यादयः नाम ।

·हृदयहारिण्याख्यया वृत्त्या समेतम् । समि च द्यूते ॥ ९८॥ हुयतेराडि समि चोपपदे घृतेऽभिधेयेऽप्प्रन्ययः सम्प्रसारणमय- पागमो भवति । समायः प्राणिचूतम् । मावे अनुपसर्गस्पेति किम् । सधातः । अकारकरणमुदात्तार्थम् (१)॥ मूर्तिनिकरमेघेपु धनः ।। ९९ ॥ इन्तेादिष्वर्येषु अप्प्रत्ययो घनादेशव्य निपात्यते । मूर्तिः का- ठिन्यम् । दधिधनः । अपनः । धनाः केशाः । पनो मेघः । कथं धनं दधि । त(क? द्ध)मयोगात् ।। अन्तर्घनोऽन्तर्घणश देशे ॥१०॥ अन्तरुपपदे देशेऽमिधेयेऽप्रत्ययो णत्वं च पक्षे निपात्यते । मन्त- र्पणो नाम पाहीकेषु देशः । तमन्येऽन्तर्धन इत्याचक्षते ।। प्रघणः प्रघाणश्चागारकदेशे ॥ १०१ ॥ प्रपूर्वाद्धन्तेरगरिकदेशेऽभिधेयेऽप्प्रत्ययो इस्य च घत्वं दीर्घष वा निपात्यते । प्रघणः द्वारालिन्दः । प्रघाणः स एप ॥ अपघनोद्घनावनात्याधानयोः ॥ १.२॥ इन्तेरपपूर्वस्योरपूर्वस्य च यथासहयम् बङ्गे अत्यायाने पाभिधेये अप्प्रत्ययो धनादेशश्च निपात्यते । अपचनः अम् । उद्घनः पन्याधानं, यस्मिन्नारोप्य फाष्ठानि तश्यन्ते ।। विधनायोध नौ करणे ॥ १०३ ॥ हन्तेर्विपूर्वस्यायःपूर्वस्य च करणे कारके अप्प्रत्ययो पनादेशय निपारयते । विहन्यते भनेन विपनः । अयो हन्यतेऽनेनेत्ययोपनः ।। (दुधन)दुघणौ ॥ १० ॥ हन्ते?पूर्वस्य करपे कारके अप्रत्ययो हम्य पवं पत्ताभारच पड़े निपात्यते । दुईन्यतेऽनेनेति धनः । द्रुघणः स एव ।। इत उतरं भाग. ETC 11 बार हवामान लास्यादा ·१२० सरस्वतीकण्ठाभरणं [अध्या० २. स्तम्बे क च ॥१०५ ॥ इन्तेः स्तम्ब उपपदे करणे कारके कप्रत्यय पक्षे धनादेशश्च भवति। स्तम्बन स्तम्बधनः । 'स्थास्नापाव्यधिहनियुधादिग्यः क' इति सिद्ध करणे ल्युटा पाधो मा मूदिति वचनम् ॥ उपन्न आश्रये ॥१०६ ॥ उपपूर्वाद्धन्तेराश्रयेऽभिधेये कप्रत्ययो निपात्यते । उपनः आश्रयः । आश्रयशब्दः सामीप्यमपि लक्षयति । ग्रामोपन्नः । अत्र (तु? तूप)पूर्वस्य तस्याधिकरणे ल्युटा पाधो मा भूदिति पुनर्वचनम् ॥ परौ डित् ॥ १०७॥ हन्तेः परावुपपदे करणेऽष्प्रत्ययो डित् धनादेशश्च भवति । परिम- न्यनेनेति परिघ.॥ समुदोर्गणप्रशंमयोः ॥ १०८ ।। हन्ते समुदोरुपपदयोर्यथासङ्घय गणे प्रशसायां चाभिधेये अप्रत्ययो डित् घनादेशश्च भवति । सहः गणः । उद्घः प्रशस्त । गणप्रशसयोरिति किम् । सबातः॥ नौ निमिते ।। १०९ ॥ हन्ते दुपपदे निमितेऽर्थेऽप्प्रत्ययो हित् धनादेशश्च मवति । निधाः शालयः । आरोहतः परिणाहतश्च मिता इत्यर्थः ।। ड्वितः चित्रः ॥ ११० ॥ वितो धातो वे नि प्रत्ययो भवति । पक्तिमम् । अस्मात् तेन निवृत्तमित्यर्थे नित्यमप वक्ष्यति । तेन केवलप्रयोगो न भवति । ककारः किरकार्यार्थः ॥ ट्वितोऽथुच् ॥ १११ ॥ द्वितो भावेऽधुच्प्रत्ययो भवति । वेपथुः ।।

·प्रत्ययो भवति। पजजपामपवादः। कृतिः इतिः । ककारः कित्कार्यार्थः।। मी प्रत्ययार्थे विशेषणम् । स्त्रीलिङ्गे भावे अकर्तरि च कारके क्तिन पार्थः ॥ पा०२.] हृदयहारिण्याख्यया वृत्त्या समेतम् ।। १२१ यजियतिप्रच्छिरक्षिभ्यो नः ॥ ११२ ॥ यजादिभ्यो धातुभ्यो भावे नप्रत्ययो भवति । यज्ञः यत्नः । प्रभाारणः ॥ विच्छेर्नङ् ॥ ११३ ॥ विच्छेगावे नड्प्रत्ययो भवति । विश्नः । उकारो गुणप्रतिषे- स्वपो नन् ॥ ११॥ स्वपेर्मावे नन्प्रत्ययो भवति । स्वप्नः । नकारः स्वरायः ॥ आङि दः किः ॥ ११५ ।। दारूपाद् धातोराड्युपपदे भावेऽकर्तरि च कारके किप्रत्ययो म. यति । मादिः । कित्करणमातोलोपार्थम् ।। उपसर्गे धः ।। ११६ ॥ धारूपाद् धातोरुपसर्ग उपपदे भावे अकर्तरि च कारके किप्रत्ययो भवति । अधिः । अन्तर्धिः ।। कर्मण्यधिकरणे ॥ ११७ ॥ धारूपाद् धातोः कर्मण्युपपदे अधिकरणे कारके किप्रत्ययो भवति । इधुधिः ॥ अभिविधाविनुण् ॥ ११८॥ अमिविधिरभिव्याप्तिस्तस्यां गम्यमानायां धातोर्भाव इनुण्प्रत्ययो भवति । समन्ताद्रावः (सान्द्रा ? सारा)विणम् । साथै कृ)टिनए । बहुलाधिकाराद् युजपि भवति । संरवणम् । सकूटनम् ॥ स्त्रियां क्तिन् ॥ ११९ ॥ B ·.. 1 १२२ सरस्वतीकण्ठामरणं [अध्या. १. श्रुसुपदिसदिविदिक्षमिलभ्यर्दिशंसिपचिपडूयिव्यव- कुशीषियजिमन्यासि(श्रा? शा)सिभ्यः ॥ १२० ॥ शृणोत्यादिभ्यः खोलिने भावे अकर्तरि च कारके तिन्प्रत्ययो भवति । वक्ष्यमाणैः किवादिभिरपवादैः सह समावेशार्थ वचनम् । श्रुतिः प्रतिश्रुत् । स्रुतिः प्रतिनुत् । एवं सम्पत्तिः आपत्तिः । (मासत्तिः) । से- (व? वि)त्तिः । क्षान्तिः । लब्धिः । अतिः । (प्रशस्तिः) । पक्तिः । कण्डूतिः । व्यवष्टिः । इष्टिः । मतिः । उपास्तिः । अनुशिष्टिः आशीः ।। आङि सुञः ॥ १२१ ॥ सुनोतेराव्युपपदे भावेऽकर्तरि च कारके स्त्रियां क्तिन्प्रत्ययो भवति । क्यपोऽपवादः । आसुतिः । आडीति किम् । सुत्या ॥ समीणः ॥ १२२ ॥ एतेः सम्युपपदे भावे स्त्रियां तिन्प्रत्ययो भवति । समितिः । समीति किम् । इत्या ॥ ऊतियूतिजूतिसातिहेतिज्ञप्तिकीर्तयश्च ॥ १२३ ॥ ऊत्यादयः स्त्रियां भावादावर्थे क्तिन्प्रत्ययान्ता निपात्यन्ते । अतिः । युजुवोर्घश्च । यूतिः । जूतिः । सनोतेः स्यतेर्वा सातिः । हन्तेप्टरेवेन हिनोतेर्वा गुणेन हेतिः । ज्ञापयतेईप्तिः । कीर्तयतेः कीर्तिः । आद्या(?)ण्य- न्तलक्षणो यु( १ ज) भवति । 'अत्यानिना' इत्यन्तोदात्तत्वं लक्ष्यते । भावे स्थापागापचिभ्यः ॥ १२४ ॥ स्थापागापचिभ्यो धातुभ्यः स्त्रीलिने भावे किन्प्रत्ययो भवति । अवस्थितिः । सम्पीतिः । सङ्गीतिः । पक्तिः । मावग्रहणमान्त)रनिरा- सार्थम् । बहुलाधिकाराद् व्यवस्था संस्थेत्यायपि ॥ व्रजियज्यास्यदीणभ्यः क्यप् ॥ १२५ ॥ अज्यादिम्य. खियां भावादावधैं क्यप्प्रत्ययो भवति । प्रज्या । इज्या । आस्या । अद्या । इत्या । पकार उत्तरत्र पुगर्थः ।।

·१२३ पा.४ । हृदयहारिण्याख्यया वृत्त्या समेतम् । पुशीङ्मनिविदिचरिभ्यः संज्ञायाम् ॥ १२६ ॥ सुनोत्यादिन्यः खियां भावादावर्थे संज्ञायां क्यप्प्रत्ययो भवति । सुत्या । (शयं?) शेरतेऽस्यामनयेति (वा) शय्या। एवं मन्या । विद्या । चर्या । संज्ञायामिति किर । संमतिः संवित्तिः ॥ अजेः समि ॥ १२७ ॥ बजेः सम्युपपदे स्त्रियां मावादावर्थे संज्ञायां फ्यप्प्रत्ययो भवति । समज्या । संज्ञायामिति किम् । संवीतिः ।। सदिपतिभ्यां नौ ॥ १२८ ॥ सदि प(दि १ ति) इत्येताम्यां नावुपपदे स्त्रियां भावादावर्ये संज्ञायां क्यप्प्रत्ययो भवति । निपया। निपत्या । संज्ञायामिति किम् । निपत्तिः ।। भृञो वा ॥ १२९ ॥ भृनः स्त्रियां भावादापर्थे संज्ञायां वा क्यप्प्रत्ययो भवति । भृत्या भृतिः । बहुलाधिकारात् भाव एव क्यप् । तेन कर्मणि मार्येत्येव भवति । कृञः शच ॥१३० ॥ करोतेर्मावादावर्ये स्त्रियां शप्रत्ययः क्या च वा भवति । क्रिया कृत्या कृतिः ॥ इच्छामृगये च ॥ १३१ ॥ इच्छामृगयाशब्दौनियां भावे शप्रत्ययान्तौ निपात्येते । इपेप॑गयतेश्य इच्छा मृगया ॥ परौ सूचरिभ्यां यः॥ १३२ ॥ स चरि इत्येताम्यां परावुपपदे स्त्रियां भावे यप्रत्ययो भवति । परि- सर्या । परिचर्या ॥ अटाट्यावा ॥ १३३ ॥ अटतेर्यउन्तात् भावे स्त्रियां यप्रत्ययो वा भाति । अटाट्या पाटा ।। जागुः॥ १३४ ॥ जागते वे यप्रत्ययो भवति । जागर्या ।।

·१२४ सरस्वतीकण्ठाभरणं [अध्या. अ प्रत्ययाच्च ।। १३५ ॥ सनाधन्तात् जागर्तेश्च अप्रत्ययो भवति । चिकीर्षा । पुत्रीया । जागरा ॥ गुरोहलः॥ १३६ ॥ गुरोहलन्तात् धातो वे अप्रत्ययो भवति । ईहा । रक्षा । कुण्डा ।। न राध्यञ्यापिदीपिचायिस्रसिध्वंस्यादेनिष्ठाया- मनिटः॥ १३७ ॥ राध्यादयो य उपात्ता अनुपात्ताश्च निष्ठायामनिटो धातवस्तेभ्यो 'गुरोईल' इति प्राप्तः अप्रत्ययो न भवति । राधिः । आक्तिः । आप्तिः । दीप्तिः । अपचितिः । सस्तिः । ध्वस्ति । अनुपात्तेभ्यः खल्वपि । स्फूर्तिः । मूर्तिः । निष्ठायामनिट इति किम् । शिक्षा । भिक्षा ॥ पितोऽङ्कः ॥१३८ ॥ पितो धातोः स्त्रियां मावेऽमत्ययो भवति । त्रपा। (मक्षा क्षमा)। (अ.ज)रा । पटा | उकारो विकार्यार्थः ।। ऋपेः सम्प्रसारणं च ।। १३९ ॥ पेरङ्प्रत्ययः सम्प्रसारणं च भवति । कृपा । घटादित्वात पूर्वेणैव सिद्ध सम्प्रसारणाय पचनम् ॥ याचिपिभ्यां नुट् च ।। १४० ॥ भाग्या स्त्रियां भावे धन्प्रत्ययो नुन चागमो भवति । याजा। तृष्णा ॥ । भिदिछिदिविदिदयिरुजिमृजिक्षिपिचुरिपुग्छिन्यो- ऽसंज्ञायाम् ॥ १४१॥ मिदादिभ्यः स्त्रियामसम्मायां मावादावर्थे अप्रत्ययो भवति । मिदा । रिदा। विदा। दया। कजा। मृजा। क्षिपा। पुरा। पृष्ठा । भसड़ा मिति किम् । मितिः । विच्छितिः ॥

·१२५
पा.
४.j
हृदयहारिण्याख्यया वृत्या समेतम् ।
गुहितुलिवसिवपिक्षपिक्षिम्यः संज्ञायाम् ॥ १४२ ॥
गुहादिग्यः स्त्रियां भावादावर्षे संज्ञायामप्रत्ययो मवति । गुहा
गिरिकन्दरा । तुला उपमानम् । वसा स्नेहः । वपा मेदोविशेषः । क्षपा
रानिः । क्षिया आचारभेदः ॥
रिखिलिखिशुभिसिधिमिधिगुधिभ्यो गुणध ।। १४३||
रिखादिभ्यो धातुभ्यः मियां भावादावर्थे संज्ञायामप्रत्ययो
गुणश्च भवति । ििखलिखिः समानार्थः सौत्रो धातुः । रेखा राजिः । लेखा
सैव । शोमा कान्तिः । सेधा सत्त्वम् । मेधा युद्धिः । गोधा गोत्राणा ।।
ऋकृहधृतृभ्यो वृद्धिश्च ।। १४४ ॥
एभ्यः स्त्रियां मावादावर्थेऽप्रत्ययो वृद्धिश्चैषां मवति । भारा
शमी । कारा गुप्तिः । हारा मानम् । धारा प्रपातः । तारा ज्योतिः ॥
भूपिभीषिचिन्तिपूजिकथिकम्पिचर्चिस्पृहितोलिदोलि.
भ्यश्च ॥ १४५ ॥
मूषादिभ्यो ण्यन्तेभ्यः स्त्रियां मानादापर्ये अप्रत्ययो भवति ।
युचोऽपवादः । भूपा । भीषा । चिन्ता । पूजा । कथा । कम्पा । चर्चा |
स्पृहा । तोला । दोला । चकाराद् यथादर्शनमन्पेभ्योऽपि ॥
आतधोपसगें ॥ १४६ ॥
थाकारान्तेभ्यो धातुभ्यः उपसर्गे उपपदे सियां भावादावर्थे अझ-
त्ययो भवति । उपदा । उपधा। श्रद्धा । अन्तर्घा ॥
भातेश्च ॥ १४७ ॥
मातेश्य स्त्रियां भावादावर्षे अझत्ययो भवति । अनुपसर्गार्थमा-
रम्भः । मा प्रमा विमा प्रतिमा । कथं भं नक्षत्रम् । मा अस्यास्तीत्यर्श-
मादित्वादच् ॥
ण्यासश्रन्धघट्टवन्दविदिभ्यो युच् ॥ १४८॥

·(अध्या.. १२६ सरस्वतीकण्ठामरणं पयन्तेभ्यः श्रन्यादिम्यच स्त्रियां भावादार्ये युच्प्रत्ययो भवति । अप्रत्ययस्यापवादः । कारणा । हारणा । उपासना । श्रन्यना । घटना। चन्दना । वेदना ।। इपेरनिच्छायाम् ॥ १४९ ॥ इपेरनिच्छायां वर्तमानात् त्रियां भावादावर्थे युच्प्रत्ययो भवति । अन्वेपणा । अनिच्छायामिति किम् । इष्टिः। कयं प्राणैषणा । वित्तपणा परलोकैपणेति । पडुलाधिकारात् ।। अधिपॉर्वा ॥ १५ ॥ इपरनिच्छायां वर्तमानात् अधिपर्योरुपपदयोः स्त्रियां भावादावर्थे युच्प्रत्ययो वा भवति । अध्येपणा अधीष्टिः । पर्येपणा परीष्टिः ।। समादिषु पदिसदिविदिशासिश्रु नहिदृषि पिवृति. यतीणभृप्रभृतिभ्यः किम् ॥ १५१ ।। पदिप्रभृतिम्यो धातुभ्यः समादिपूपपदेषु नियां भावादावर्थे किप् प्रत्ययो भवति । सम्पत् विपत् । संसत् परिपत् । सवित् निवित् । (प्रामा). शीः । प्रतिश्रुत् । परिघुत् । उपानद् । प्रावृद् । विभुट् । निवृत् उपावृत् । संयत् । समित् । उपभृत् । प्रभृतिग्रहणात् समिध्यतेऽनयेति समि- दादयः॥ झुधियुधिक्षुधितृपित्विपिरुजिरुचिशुचिमुदिमृदिगृ. त्रादिभ्यश्च ।। १५२ ॥ झुधादिग्यश्च स्त्रियां मावादावर्षे किप्प्रत्ययो भवति । क्रुत् । युत् । क्षुत् । तृट् । त्विट् । रुक् । रुक् । शुक् । मुत् । मृत् । गीः । त्राः । आदिग्रहणाद् यथादर्शनमन्येभ्योऽपि । हीभीलूभूकण्डूयिकृभिदिच्छिदिनुदिदृशिनशियुजि- ज्वरत्वरावसिवुमवनुशदादिभ्यो वा ॥ १५३ ॥ १. 'हिविषिप्रापिर' क. पाठः, ·पा..] हृदयहारिण्याख्यया वृत्त्या समेतम् । जिहेत्यादिभ्यः स्त्रियां मावादावर्थे किप्प्रत्ययो वा भवति । दीः हीतिः । भीः भीतिः । लू तूतिः । भूः भूतिः । कण्डूयः१ण्डः) कण्डूया। कृत् कृतिः । भित् मित्तिः । छित् छित्तिः । नुत् नुत्तिः । दृक् दृष्टिः । (नट नष्टिः।) युक् युक्तिः। जूः जूर्तिः । तूः तूर्तिः । अः अर्तिः । चूः मूतिः । मूः मतिः । नुत् नुतिः । शत् शक्तिः पतिः) । क्रियाव्यतिहारेऽनीहीक्ष्यादिभ्यो णच् ॥ १५४ ॥ कियाव्यतिहारविषयेभ्यो धातुम्पः ईदीक्ष्यादिवजितेभ्यः लिया भावे पच्प्रत्ययो भवति । क्तिन्नादीनामपवादः । व्यावहासी । व्यावकोशी । व्यात्युक्षी। व्यावचोरी । अनीहीक्ष्यादिम्य इति किम् । व्यतीहारः१) व्यतीक्षा । आदिग्रहणात् व्यतिपृच्छा । च्यवहतिः । अस्मात् 'प- जिनुणभ्यामिति स्वार्थिकमनं वक्ष्यति । तेन केवठस्य प्रयोगो न भवति ।। आकोशे नभ्यनिः ।। १५५ ॥ धातोनभ्युपपदे आक्रोशे गम्यमाने स्त्रियां भावे बनिःप्रत्ययो भवति । भजननिस्ते वृषल ! भूयात् । अजीवनिस्ते जाम ! भूयात् । आक्रोश इति किम् । अकृतिस्तस्य पदस्य । ननीति किम् । मृतिस्ते वृपल ! मूयात् ॥ ग्लाम्लाज्याहाभ्यः ॥ १५६ ।। ग्लादिभ्यः स्त्रियां मावे अनिप्रत्ययो भवति । ग्लानिः । म्लानिः । ज्यानिः हानिः॥ ण्वुल्॥ १५७ ॥ धातोः स्त्रियों भावे (अनि? खुल्) प्रत्ययो भवति । पासिका। शायिका । जीविका ! कारिका ।। संज्ञायाम् ॥ १५८ ॥ संज्ञायां विषये धातोः सियां भावे मुल्प्रत्ययो भवति। उद्दालपुप्प. भान्निका। (चावरणपुप्पचापिका ॥

·. १२८ सरस्वतीकण्ठाभरणं अिध्या०२. रोगाख्यायां च ॥ १५९ ॥ रोगाख्यायां च स्त्रियां भावे ण्वुलेप्रत्ययो मवति । प्रवाहिका । प्रच्छर्दिका । विचर्चिका॥ पुंस्यन्यत्रापि ॥ १६॥ पुल्लिङ्गे भावे रोगाख्यायामन्यत्रापि ण्वुलप्रत्ययो भवति । अरोचकः। अनाशकाः । कृत् (१) कण्ठकः । उत्कर्णकः ।। प्रश्नाख्यानयोरिश्च वा ॥ १३१ ।। प्रश्नाख्यानयोर्गम्यमानयोः स्त्रियां भावे इअप्रत्ययो वुल् च वा भवति । कां त्वं कारिमकापी, को कारिका, कां कृत्यां, को कृतिम् । सर्वा कारिमकार्ष सवा कारिका सर्वा कृत्या सर्वां कृतिम् ।। पर्यायाहोत्पत्तिषु ण्वुच् ॥ १६२ ॥ पर्याय भई प्राण उत्पत्ति इत्येतेष्वर्थेषु खियां भावे प्रवुच्प्रत्ययो भवति । भवतः शायिका । अर्हति भवानिक्षुमक्षिकाम् । इक्षुमक्षिकां में धारयसि । इक्षुभाक्षका उदयादि । वेत्येव । चिकीर्घोत्पद्यते । प्रत्ययान्तर- फरणं स्वरार्थम् ॥ नपुंसके भावे क्तः ॥ १३ ॥ नपुंसके लिङ्गे मावेऽर्थे धातोः क्तप्रत्ययो भवति। हसितं छात्रस्य । नृवं मयूरस्य । ल्युट च ॥ १६४॥ धातोः नपुंसके मावे त्युट च भवति । वचनम् । गमनम् । टकार उत्तरत्र जीवयः॥ कर्मणि च येन संस्पर्शात् कर्तुः शरीरसुखम् ॥१५॥ येन कर्मणा संस्पृश्यमानस्य कर्तुः शरीरसुखम् उत्पद्यते तस्मिन् कर्मण्युपपदे धानानपुंसके मारे स्युट्प्रत्ययो भवति । पयःपानर । थादनमोजनम् । पण गिद्ध नित्यसमासाथ वचनम् । कर्मणीति किम् ।

·पा०४.] हृदयहारिण्याख्यया वृत्त्या समेतम् । १२० तूलिकाया उत्थानम् । संस्पर्शादिति किम् । अभिकुण्डस्योपासनम् । कर्तुरिति किम् । गुरोः स्नापनम् । स्नापयतेने गुरुः कत्ती, किं तदि, कर्म । शरीरग्रहणं किम् । पुत्रस्य परिप्वजनम् । पुत्रसंस्पर्शान्त शरीरसुखं, किं तर्हि, मानसी प्रीतिः । सुखमिति किम् । कण्टकानां मर्दनम् । सर्वत्रासमासः प्रत्युदाहार्यः । अथवान्यथा व्याख्यायते -- येन कर्मणा संस्पृश्यमानस्य कर्तुः शरीरसुखमुत्पद्यते तास्मन् कर्मण्यभिधेये धातोल्युट्प्रत्ययो भवति । राज्ञा भुज्यन्ते राजभोजनाः शालयः। राजाच्छादनाः प्रावाराः । राज- परिधानानि वासांसि ।। करणाधिकरणयोग्य ॥ १६६ ॥ करणाधिकरणयोरर्थयोर्धातोर्युट्नत्ययो भवति । एपणी । लेखनी । गोदोहनी । अप्रान (१) प्रस्थानमिति ।। ष्ठियुसिवोदीर्घा वा ॥ १६७ ॥ टियुसिवोर्मावादावर्षे ल्युट्यत्ययो दीर्घश्वानयो भवति । छीपनं शेवगम् । सीवनं सेवनम् ॥ कृतः कर्तरि ॥ १६८॥ कृतः कर्तरि ल्युट् । गुणे कृते दीर्घश्वास्य भवति । करोतीति कारणम्॥ अभिशादिहादिरम्यादिभ्यक्ष ॥ ११९ ॥ (प्रच्छाश्च्या)दिभ्यश्च कर्तरि ल्युदप्रत्ययो भवति । इध्म. (प्रश्नः१ प्रश्चन.) । पलाशशातनः । ह्रादनी । रमणी । आदिग्रहणात् कमनीनन्दनीत्यादयो भवन्ति ।। भुज्याठाद्यवस्रावावसिच्यादिभ्यः कमाणे ॥ १७ ॥ भुज्यादिभ्यः कर्मणि ल्युदप्रत्ययो भवति । भोजनम् । आन्छादनम् । अवस्रावणम् । अवसेचनम् । आदिग्रहणादशनं वसनमामरणमित्यादयः ।। स्कन्दिपतिश्च्योतिस्रवत्यादिभ्योऽपादाने ।। १७१ ॥ ., झाप्पपन्नावारी स. पाठ.

·सरस्वतीषण्ठाभरपं [अध्या० २. स्कन्धादिम्योऽपादाने त्युदप्रत्ययो भवति । प्रस्कन्दतेऽस्मादिति प्रस्कन्दनः । प्रपतनः । प्रश्च्योतनः । प्रसवणः । आदिग्रहणाविरणस्तम्यो वरणादयः ।। दाञः सम्प्रदाने च ॥ १७२ ॥ ददातेरपादाने सम्प्रदाने च त्युट्रलयो भवति । अपादानम् । सम्प्रदानम् ।। पुंसि संज्ञायां घः।। १७३ ॥ मुसि मावादाव मंज्ञायां पप्रत्ययो भवति । प्रच्छदः । उरश्छदः । दन्तच्छदः । करः । भाकरः । बहुलवचनाद् पादयोऽपि । कारका । नपुंसकेऽपि । उदनम् । पकार! 'देयाशुपसर्गस्येति विशे- गोचरसम्घरवबजव्यजक्रमापणनिगमनकभगाकर्ष- निकपाभ ॥ १० ॥ गोचरादयः शब्दाः सि भागादा पप्रलयान्ता निपात्यन्ते । गावपरन्त्यस्मिमिति गोचरः । मगरनत्यनेनेति मगरा एवं यदः । नमः । प्पनः निपातनाद वीमामानः । ममः । सरे विशेषः । आरय पग- न्ऽस्मिनित्यापनः । निगन्ति तस्मिनिनि निगमः । गतीति पकः । मन्यतेऽनेनेति मगः बा.पन्त्यम्मिभित्पाः । निकपः ।। पार्पः॥

·कन्याकृच्छार्थेषु दुरी'(सू ? सुपू)पपदेपु भावकर्मणोर्धातोः खल्- भवता । दुरीप(खि? सुतिति किन् । कृन्दसाध्यम् । कृच्छाकृन्दार्थे भूकन्भ्यां कर्तृकर्मणोन व्यर्थे ॥ १८ ॥ पा. ४.] वृदयहारिण्यास्पया वृत्त्या समेतम् । असतेरुयुपपदे अनुदके विषय त्युडपवादो पञ् निपात्यते । तैलोद- (कं? :) । अनुदक इति किम् । उदकोदधनः । 'हलो घजिति सिद्धे उदकप्रतिषेधार्थं वचनम् । स्वररूपाविशेषाच्च घोऽपि न भवति ।। जालमानायः ॥ १७८ ॥ आपून्नियतेः करणे घञ् निपात्यते जालं चेत् । आनायो मत्स्यानाम् । आनायो मृगाणाम् ।। खनो घ च ॥ १७९ ॥ खनेः करणाधिकरणयोः पुंसि संज्ञायां घप्रत्ययो पञ् च भवति । थाखनः आखानः ।। डडरेकेकवकाच ॥ १८० ॥ खनेः करणाधिकरणयोः पुंसि संज्ञायां ड डर इक इकबक इत्येते प्रत्यया भवन्ति । भासः। आसरः । आखनिकः । आखनिकपकः॥ इकितिपः स्वरूपे ॥ १८१ ॥ धातोः स्वरूपेऽभिधेये इ कि तिप् इत्येते. प्रत्यया भवन्ति । इ(गमिः)। युधिः । पचतिः ॥ अर्थे च ॥ १८२ ॥ धातोरर्थे पाभिधेये इकितिपः प्रत्यया भवन्ति । जनिर्वर्तते । भुजिरा(नु ? )भ्यते । भवतिः सम्पद्यते ॥ भावकर्मणोर्दुरीपत्सु(पु) कृच्छ्राकृष्ड्रार्थेपु खल् ॥१८॥ - प्रत्ययो भवति । कृत्यादीनामपवादः । दुष्करं भवता । दुष्करः कटो मवता। (ईपत्करं भवता । ईपत्करः कटो भयता । सुकर मवता ) सुकरः कटो विति किम् । ईपत्कार्यः । बहुलाधिकारादीप .... तिम्यपि भवति । सकार उत्तरत्र मुमर्थः ॥

·१२२ सरस्वतीकण्ठाभरणं [षमा० २. भवतेः करोतेश्च यथासहयं कर्तृकर्मणाच्यर्थयो(रीपदा? र्दुरा)दि- पूपपदेषु च भावकर्मणोरर्थयोः सल्पत्ययो भवति । अनायेन भवता दुःख. मादयेन भूयते दुराठयंभवम् । (ईपदाव्यंभवम् ।) स्वायंभवम् । अनामो भवान् दुःसमादयः क्रियते दुराढ्यंकरां भवान् । ईपदाध्य करः । साठां- करः । च्यर्थ इति किम् । सुप्लु आत्येन भूयते भवता । ईपदाढ्य एव कि विक्रियते भवान् ॥ आतो युच् ॥ १८५ ॥ आकारान्ताद् धातोः कृच्छाकृन्मार्थपु दुरादिपूपपदेपु भावकर्मणो. पर्ययोः युच् भवति । दुरुत्थानं भवता । ईपदुत्थानम् । सूत्थानम् । दुप्पानः सोमो भवता । ईपत्पानः । सुपानः ।। शासियुधिशिधृपिमृपिभ्यश ॥ १८६ ॥ शास्यादिभ्यश्च दुरादिपूपपदेषु भावार्मोयुन्प्रत्ययो भवति । दु- शामनः । दुर्योधनः । दुर्दर्शनः । दुर्धर्षणः । दुर्मर्षण* । सुशासनः सुयोधनः । सुदर्शनः । सुधर्षणः । सुमर्षणः ।। वर्तमानसामीप्ये वर्तमानवद् वा ॥ १८७ ॥ वर्तमानसामीप्ये भूते भविष्यति चार्थे वर्तमानाद् धातोः वर्तमानयत् प्रत्ययो वा भवति । 'वर्तमाने लडि'त्यत आरभ्य 'उणादयो भूतेऽपीति यावद् ये प्रत्ययास्ते भूतभविष्यतोर्वातिदिश्यन्ते । कदा देवदत्त आगतोऽसि । अय- मागच्छामि । आगच्छन्तमेव मां विद्धि । अयमागमम् । एपोऽस्म्यागतः । कवा देवदत्त! गमिष्यसि । एप गच्छामि । गच्छन्तमेव मां विद्धि । ग- न्तास्मि । वत्करणस्य सादृश्यार्थत्वात् येनैव विशेषेण प्रकृत्युपपदोपाध्यादिना वर्तमाने(प्रत्यया विहितास्तेनैव भूतभविष्यतोरपि भवन्ति । कदा भवान् सोम (पा १ पवि)तवान् । एपोऽस्मि पवमानः। कदा भवान् यक्ष्यते । एपोऽस्मि यजमान । कदा भवान् कन्यामलड्कृतवान अलङ्करिष्यति वा । एषोऽस्म्य- लङ्करिष्णुरिति । सामीप्य इति किम् । परुदगच्छत् वर्पणागमिष्यति ।। आशंसायां भूतवच्च ॥ १८८ ॥ आशंसायां गम्यमानायां भविष्यत्कालविषयाद् धातो. भूत(बद्) वर्त- मानवच प्रत्यया भवन्ति । उपाध्यायश्चेदागमत् एते व्याकरणमध्यगीमहि । इत.परम् ईपदि चौदाहायम् । .

·वन्ति । मार्ग कूपोऽभूत्। कूर आमीत् । को पत्र । को मविन्यति । . पा० १.] हृदयहारिण्याल्यया वृत्त्या समेत । उपाध्यायभेदागतः एतैयाकरणमीतम् । उपाध्यायथेदागच्छति एते प्याकरणमधीमहे । उपाध्यायश्चेदागमिष्यति एते व्याकरणगप्येष्यामहे । सामान्यातिदेश विशेषानतिदेशात् ललिटी न भवतः । आशंसायामिति किम् । उपाध्याय आगमिष्यति, व्याकरणमध्येध्यामहे ।। क्षिप्रवचने लट् ॥ १८९॥ क्षिप्रवचन उपपदे आशंसायां गम्यमानायां पातो प्रत्ययो भवति । भूतपयेत्यस्यापवादः । उपाध्यायश्चेत् क्षिप्रमागमिष्यति एते क्षिप्रं व्याकरण- मध्येप्यागहे । वचनमहणं पर्यायार्थम् । शीघमाशु लरितमिति । नेति वक्तन्ये लुड्वचनं लुइविपये विधानार्थम् । उपाध्याय भेत् वः शीममाग- मिप्यति एते शीघ्रं व्याकरणमध्येण्यामहे ।। आशंसावचने लिङ्॥ १९ ॥ आशंसावचन उपपद आशंसायां गम्यमानायां भविश्यति काले धाता- लिब्प्रत्ययो भवति । भूतवचेत्यस्यापवादः । उपाध्याय भेदागम्छेत् आशंमे युक्तोऽधीयीय । यन क्षिप्रवचनमाशंसावचनं चोपपदे भातस्तत्रापि पर- त्वात् लिङेच भवति । उपाध्यायधेत् क्षिप्रमागन्छेत् मागसे शिमं न्याक- रणमधीयीय॥ निप्पन्नवच्च सम्भावनायाम ॥ ११ ॥ भनिष्पने निष्पनावच हेतोः शक्तिभद्धानं मुम्मानना । वस्पा निष्पनपत् प्रत्यया भवन्ति ।। समये चेत् प्रयत्नोऽभूदुदभूवन विभूतयः । इपे चेद् वासयोऽअपीद् उदपत्स्यन्त शाठपः ।। विद्यमानकर्तृके योऽस्त्यर्थेभ्यो भवन्त्यर्थ सर्वा विभक्तयः॥ १९२ ॥ विधमानकर्तृकेभ्योऽग्रयर्थेभ्यो धातुभ्यः टड मवें टकारा म. म सो भविता । पोऽस्तीति ।

·[अध्या० २. १३४ सरस्वतीकण्ठाभरणं नानघत नवत् क्रियाप्रबन्धसामीप्ययोः ॥ १९३ ॥ प्रबन्धः सातत्येनानुष्ठानम् । कालानां सामीप्यं तुल्यजातीयेना- व्यवधानम् । तयोर्गम्यमानयोरनद्यतनवत् प्रत्ययविधिन भवति । लड्लुटौ प्रतिषिध्यते । यावज्जीवं भृशमन्नमदात् । यावज्जीवं भृशमन्नं दास्यति । यावज्जीवं युक्तोऽध्यापिपत् । यावज्जीवमध्यापयिष्यति । येयं पौर्णमास्य- तिक्रान्ता एतस्सामुपाध्यायोऽग्नीनाधित, सोमेनायष्ट । येयमागामिन्यमावास्या अस्यामुपाध्यायोऽग्नीनापास्यते, सोमेन यक्ष्यते ॥ भविष्यति मर्यादावचने देशस्य विभागेऽवरस्मिन् [॥ १९४ ॥ भविष्यति काले मर्यादावचने सत्यवरस्मिन् देशविभागे अनद्यतन. वत् प्रत्ययविधिन भवति । योऽयमध्वा गन्तव्य आपाटलिपुत्रात् तस्य यदवरं कौशाम्ब्यास्तत्र द्विरोदनं भोक्ष्यामहे । द्विः सक्तून् पास्यामः । भविष्यतीति किम् । योऽयमध्वा गतः आपाटलिपुत्रात् तस्य यदवरं कौशाम्ब्यास्तत्र युक्ता मध्येमहि । द्विः सक्तूनपियाम । मर्यादावचन इति किम् । योऽयमध्वा निरवधिको गन्तव्यस्तस्य यदवरं कौशाम्ब्यास्तत्र द्विरोदनं भोक्तास्महे | द्विः सक्तून् पातास्मः । थवरस्मिन्निति किम् । योऽयमध्वा गन्तव्य आपाटलिपुत्रात् तस्य यत् परं कौशाम्ब्यास्तत्र द्विरोदनं भोक्तास्महे । द्विः सक्तून् पातास्मः ।। कालस्य चानहोरात्राणाम् ।। १९५ ॥ भविष्यति काले मर्यादावचने काठस्यावरस्मिन् विमागे अनद्यतन- पत् प्रत्ययविधिन भवति न चेदहोरात्राणां सम्बन्धी विभागः । स चाहो. काठस्य, काठेनाहोरात्राणाम् , अहोरात्रैरहोरात्राणां च भवति । योऽय- मागामी संवत्सरस्तस्य यदवरमामहापण्यास्तत्र युक्ता अज्येष्यामहे । द्विरो- दनं भोक्ष्यामहे । भविष्यतीत्येव । योऽयं संवत्सरोऽतीतस्तस्य यदवरमान- हायण्यास्तत्र युक्ता अध्यमहि । द्विरोदनमभुमहि । मर्यादावचन इत्येव । योऽयम मागामी निरवाधकः काठस्तस्य यदवरमाग्रहायण्यास्तत्र युक्ता अध्येतास्महे । द्विरोदनं मोक्तास्महे । भवरस्मिन्नित्येव । परस्मिन् विभाषां ·लिड्निमित्ते क्रियातिपत्तो सत्यां मूने काले धातोर्तृप्रन्ययो पा०४] वहारिण्यास्यया वृत्त्या समेतम् । वक्ष्यति । अनहोरानाणामिति किम् । योऽय मास आगामी तस्य योजर. पञ्चदशरानः, योऽय त्रिंशदान आगामी तस्य योऽनरः (अर्धमास , योऽय निशद्रात्र आगामी तस्य योऽवर) पञ्चदशरानस्तत्र युक्ता मध्यतास्मह । द्विः सक्तून् पातास्मः ॥ परस्मिन् वा ॥ १९६ ॥ भविष्यति काले कालस्य मर्यादावचने सति परस्मिन् मनहोरान सम्पन्धिनि (वि)मागे वा अनद्यतनवत् प्रत्ययविपिन गवति । योऽय मागामी सवत्सरस्तस्य यत् परमानहायण्यास्तन युक्ता मध्येप्यामदे । अध्येतास्महे । सक्तून् पास्याम पातास्मः । अनहोरात्राणामिति किम् । योऽय मास आगामी तम्य य पर. पञ्चदशरानस्तत्र युक्ता पध्येतास्महे । सक्तून् पातास्मः । भविष्यतीति किम् । योऽय सवत्सरोऽतीतस्तस्य यत् परमाग्रहायण्यास्तन युक्ता अध्यमहि । तत्रौदनमभुमहि । मर्यादा वचन इति किम् । योऽयमागामी निरवधिका काठरतस्य यत् परमानदा यण्यास्तनौदन भोक्तास्महे । सक्तून् पातास्मः ।। लिनिमित्ते लुड् क्रियातिपत्तौ ॥ १७ ॥ लिनिमित्त 'हेतुफलयोलिङि'त्येवमादि । कुतचिद् वैगुण्यात् क्रियाया अनामिनिवृति क्रियातिपत्ति । लिग्निमित्ते क्रियातिपत्ती मत्या भविष्यति काले धातोर्तृड्प्रत्ययो भवति । दक्षिणेन चेदयास्यत् न शकट पर्यामविष्यत् । यदि कमठकमाहाम्यत् (न) शकट पर्यामविष्यत् । मन दक्षिणगमन कमलकाहान च हेतु । अपर्याभरन हेतुमत् । तयो. कुतथितिकात् मविष्यन्तीमनमिनिवृत्तिमवगम्यैव प्रयुक्ते ।। भूते च ॥ १९८ ॥ भवति । दक्षिणेन पेदयास्यत् न शकट पर्यामविष्यत् ।। प्रागुताप्योर्वा ॥ १९९॥ 'यो ते वा रा. पाठ १ ·। - सरस्वतीकण्ठामरणं [भध्या०२. 'उताप्यो ढायें लिडित्यतः पूर्व वक्ष्यमाणे लिनिमिते क्रियाति. पत्तौ लुड् (वा) मवति ॥ गीयो लडपिजात्वोः ॥ २०० ।। कथमि लिङ् च वा ।। २.१॥ कथंशब्द उपपदे गयां धातोः सर्वेषु कालेषु लिस्प्रत्ययो भवति । लट् च वा भवति । कयन्नाम तत्रभवान् वृपलं याजयेत् याज. यति । पक्षे यथास्वं लुङादयः । कथन्नाम तत्रभवान् वृषलमयीयजत् थाजयेत् याजयांचकार याजयिष्यति याजयिता। अब लिड्निमत्तगस्तीति कियातिपत्ती भूते या (लि - लोड, भविष्यति नित्यम् । कथं नाग तत्रमवान् पृपलमयाजयिष्यत् । कथं नाम तनपान् वृपलं याजयेत् याजयति भयीयजत् अयाजयत् याजयाचकार । भविष्यति तु- कयं नाम तत्रभवान् वृपलमयाजयिष्य(दिति नित्यं लूडेव भवति, न लड़लुटी गर्हायामिति किम् । कथं नाम तत्रभवान् ब्राह्मणमयीयजत् । एवं यथाकालं लुखादयो भवन्ति ॥ किंवृत्ते लिङ्लृटौ । २०२ ॥ किंवृत्ते उपपदे गर्दायां सर्वेषु कालेषु धातोलि लुटौ प्रत्ययो भवतः । सर्वलकाराणामपवादः । को नाम वृषलः कतरो नाम कतमो नाम यं तत्रभवान् याजयेत् याजपिप्यति । भनापि लिनिमित्तमस्तीति क्रियातिपत्तौ भूते वा लुड्, गविष्यति नित्यम् । को नाम वृषलः यं तत्रभवान् अयाजयिष्यत् । गर्हायामिति किम् । को नाग ब्राह्मणः यं तत्रभवानयीयजादित्यादि । अनवक्लुप्त्यमर्षयोरकिंवृत्तेऽपि ॥ २०३ ॥ अनवफ्लूप्तिरसम्भावना । अमर्षोऽक्षमा । तयोर्गम्यमानयोः किंवृत्ते पाकिंवृत्ते चोपपदे सर्वेषु कालेपु धातोर्लिङलटी भवतः । सर्वलकाराणा- मपवादौ । नाक्कल्पयामि न मर्पयामि च को नाम कतरो नाम भस्य वृत्तिमातृकाया सप्ता।

·वा लुङ् भविष्यति नित्यम् । नायकल्पयामि (न मर्पयामि) यदत्रमवान्
यचशब्दे यत्रशब्द चोपपदे अनवक्लप्त्यमर्पयोगहायां च
गम्यमानायां सर्वेषु कालेषु धातोर्लिङेव भवति । नावकल्पयामि न मर्पयानि
गर्हामहे यच (यत्र) तत्रभवान् वृपलं याजयेत् । क्रियातिपत्ती मूते वा लू
भविष्यति (नित्यम्) | नावकल्पयामि न मर्पयामि विगई यच (तीयत
तत्रभवान् वृपलं (याजयते । क्रियातिपत्तौ भूते वा लिङ् मवियति । नाद-
कल्पयामि न मर्पयामि विगर्दै यच्च तत्रमवान् वृपलम् ?) अयानपिन्त
पा०४.] हृदयहारिण्याख्यया वृत्त्या समेतम् ।
१३७
वृपलः, कथन्नाम यं तत्रभवान् याजयेत् याजयिष्यति । अत्रापि लिनिमित्त-
मम्तीति क्रियातिपत्तौ भूते वा लुङ् भविष्यति नित्यम् । नावकल्पयामि न
श्रदधे न मर्पयामि न क्षगे यं तत्रभवान् वृपलमयाजयिष्यत् ॥
किंकिलास्त्यर्थेपु लृट् ॥ २०४ ।।
किंकिलशब्दे अस्त्यर्थेषु चोपपदेष्वनवक्लप्त्यमर्पयोः सर्वेपु कालेषु
धातोर्लुडेव भवति । नावकल्पयामि न मर्पयामि किंकिल तत्रभवान्
वृपलं याजयिष्यति । नावकल्पयामि न मर्पयामि अस्ति नाम भवति नाम
विद्यते नाम तत्रभवान् वृपलं याजयिष्यति । अत्र लिनिमित्तं नास्तीति
क्रियातिपत्तौ लुङ् न मवति ॥
यद्यदियदाजातुपु लिङ् ॥ २०५ ।।
धातोर्यदादिपूपपदेषु अनवक्लुप्त्यमर्पयोर्गम्यमानयोः सर्वेषु कालेषु
लिडेव भवति। नावकल्पयामि न मर्पयामि यदत्रभवान् वृपल याजयेत् ।
यदि याजयेत् । यदा याजयेत् । जातु याजयेत् । अत्र क्रियातिपत्तौ मूते
वृपलमयाजयिष्यदित्यादि ।
यच्चयत्रयोर्गीयां च ॥ २०६ ॥
आश्चर्ये च ॥ २०७ ॥

·+ , - १३८ सरस्वतीकण्ठाभरणं [अध्या० २. यच्च (यत्र) तत्रभवान् वृपलं याजयेत् । क्रियातिपत्तो भूते या लङ् भवि- प्यति (नित्यम्) । पाश्चर्यमद्भुतं चित्रं यञ्च तत्रभवान् वृपलमयामयिष्यत् । यत्र तत्रभवान् वृपलमयाजयिष्यत् ॥ शेषे लडयदौ ॥ २०८ ॥ यच्चयत्राभ्यामन्यस्मिन् यदेिवर्जिते उपपदे चित्रीकरणे गम्यमाने सर्वेपु कालेपु धातोरर्लिङ १ लट् प्रत्ययो भवति । सर्वलकाराणामपवादः । धापर्यमद्भुतं चित्रम् अन्धो नाम पर्वतमारोक्ष्यति, बधिरो नाग व्याक. रणं श्रोष्यति । अयदाविति किम् । आश्चर्यं यदि स भुजीत । अब लिङ्- निमित्त नास्तीति क्रियातिपत्ती लङ् न भवति ॥ उताप्योर्शढार्थे लिङ् ॥ २०९ ॥ उत, अपि इत्येतयोर्याढार्थे वर्तमानयोरुपपदयोः सर्वेपु कालेपु धातो लिङ्प्रत्ययो भवति । सर्वलकाराणामपवादः । उत कुर्यात । (अपि कुर्यात् ।) पाढं कुर्यादित्यर्थः । पाढार्थ इति किम् । उत दण्डः पतिष्यति । अपि धास्यति द्वारम् । प्रश्न आवरणं च गभ्यते । 'भूते चेति निवृत्तम् । इतः प्रभृति भूते भविष्यति च क्रियातिपत्तौ लिइनिमित्त नित्यं लड् भविष्यति । उताकरिष्यत् । अप्यकरिष्यत् ॥ कामप्रवेदनेऽकञ्चिति ॥ २१० ॥ स्वाभिप्रायाविष्करणे गम्यमाने सर्वेषु कालेषु धातोलिङ्प्रत्ययो भवति न चेत् कच्चिच्छन्दः प्रयुज्यते । कामो मे भुञ्जीत भवान् । अकचितीति किम् । कचिजीवति ते माता ॥ सम्भावनेऽलमर्थे तदर्थाप्रयोगे ॥ २११ ॥ शक्ति(न? श्रद्धाने सम्भावनं, तस्मिन्नलमर्थे अतिशयवति गम्य- माने तदर्थस्यालमर्थस्य शब्दस्याप्रयोगे धातोः सर्वेषु कालेपु लिड्प्रत्ययो भवति । अपि गिरि शिरसा भिन्द्यात् । अपि द्रोणपाकं भुखीत । अलमर्थ इति फेम् । विदेशस्थायी देवदत्तः प्रायेण गमिष्यति प्रामम् । तदर्थाप्रयोग इति किम् । भवति चेदसारेषु भोक्ष्यतेऽलं लवणेन ॥

·कालेषु धातोर्लोट्प्रत्ययो लिङ् च भवति । सर्वलकाराणामपवादः।
इच्छामि भुसीत भवान् । इच्छामि भुक्तां भवान् । कामय भुसीत भवान् ।
समानकर्तृकेषु इच्छार्थेषु धातुपु कर्मभूतार्थाद्धातोलिड्प्रत्ययो भवति ।
लोटोऽपवादः । समानकर्तृकत्वमुपपदस्थ प्रकृत्याक्षम् । प्रकृतेच कच.
मुपपदापेक्षमिति सनिधानाद् गम्यते । भुसीयेनीच्छति । मुश्रीमति कर
यते । समानकर्तृकेविति किम् । देवदत्तं भुञानमिच्छति । नाद
कामये भुसां भवान् । अत्र सत्यपि लिडनिमित्ते इच्छापूपपदेषु काम-
हृदयहारिण्याख्यया वृत्या समेतम् ।
१३०
अय(ति ? दि) सम्भावनवचने धातौ वा ॥ २१२ ॥
यच्छन्दवर्जिते सम्भावनवचने धातावुपपदे अलमर्थे सम्भावने
गम्यमाने,सर्वकालेषु धातोलिड्प्रत्ययो वा मवति । सम्भावयामि श्रद्दधे
अवकल्पयामि भुञ्जीत भवान् भोक्ष्यते भवान् (भुक्तवान् ?) । अयदीति
किम् । सम्भावयामि यत् स भुञ्जीत ।।
हेतुफलयोः ॥ २१३ ॥
हेतुभूते फलभूने चार्थे वर्तमानाद् धातोः सर्वेषु कालेषु लिझत्ययो वा
भवति । दक्षिणेन चेद् यायात् न शकटं पर्याभवेत् । दक्षिणेन चेद् यास्यति
न शकटं पर्याभविष्यति । दक्षिणेन चेद याति न शकटं पर्याभवति । दक्षिणेन
चेदयासीत् न शकटं पर्याभूत् । इह कम्मान्न भवति । हन्तीति पलायते ।
वर्पतीति धावति । हनिष्यतीति पलायिष्यते । वपिप्यतीति धाविष्यति । इति.
शब्देनैव हेतुफलभागस्य घोतितत्वात् । क्रियातिपत्तौ भविष्यति भूते च
नित्यं ल(द? ड्) भवति । दक्षिणेन चेदयास्यत् न शकटं पर्याभविष्यत् ॥
इच्छार्थेषु कामप्रवेदने लोट् च ॥ २१ ॥
इच्छार्थेपु धातप कामस्यामिलापस्य प्रवेदने प्रकाशने सति सर्वेषु
प्रवेदने क्रियातिपत्तावमामhनासम्भवात् लद् न भवति । कामप्रवेदन
इति किम् । इच्छया भुझे । 'कामप्रवेदनेऽकश्चिती'ति लिङि सिद्ध लोइ.
विधानार्थ वचनम् । न चात्र प्रार्थनमस्ति ।।
समानकर्तृकेषु कर्मणो लिङ् ॥ २१५ ॥

·३ . सरस्वतीकण्ठाभरणं [প किम् । इच्छन् करोति । अत्र करोतीच्छत्योलिक्ष्यलक्षणभरवा न तु कर्म- क्रियाभाव इति शतैव भवति ॥ विधिनिमन्त्रणामन्त्रणाधीष्टसम्प्रश्नप्रार्थनेषु ॥२१६ ॥ कर्ता भावः कर्मति लकारार्थः । तेषु विध्यादिविशिष्टेपु धातोः सर्वेषु कालेषु लिङ्प्रत्ययो भवति । विधिः क्रियायां प्रेरणायामेव । यस्यां प्रत्या- ख्याने प्रत्यवायस्तन्निमन्त्रणम् । इह भवान् भुञ्जीत । यस्यां प्रत्याख्याने कामचारः तदामन्त्रणम् । इह भवाना(स्ताम् ? सीत) । प्रेरणैव सत्कार पूर्विका अध्येपणम् । भवान् माणवकमध्यापयेत् । प्रेरणेव न्यक्कारपूर्विका प्रेयः । तत्र लोट वक्ष्यति । सम्प्रधारणं सम्प्रश्नः । किन्नुखलु भो व्याक- रणमधीयीय उत छन्दः । प्रार्थनं याना । लमेया(भं १६) मिक्षाम् ।। लोट् च ॥ २१७ ॥ विध्याधुपाधी कळयर्थे धातोर्लोट्प्रत्ययो भवति । कटं करोतु । इह मवान् भुसाम् । ३६ भवानास्ताम् । इह भवान् माणवकमध्यापयतु । किन्नुसल भो व्याकरणमध्ययै उत छन्दः । देहि भिक्षाम् ।। प्रैपानुज्ञाप्राप्तकालेपु ॥ २१८ ॥ अंपादिविशिष्टे कर्नादी धातोर्लोदप्रत्ययो भवति । प्रेपितोऽसि ग्राम गन्छ । अनुज्ञातोऽसि कटं कुरु । कुरु कटं प्राप्तस्ते काला कटकरणे ।। लिङ् चोर्ध्वमौहूर्तिके ।। २१९ ॥ पादिषु गम्यमानेषु ऊध्यमोहतिफेडयें वर्तमानाद् धातोलिंकप्रत्ययो लोट च भाति । ऊध गुहत्तादुर मुहूर्तस्य गवान् सलु कटं कुर्यात् , कटं करोतु भवान्, पिनः अनुज्ञातः प्रारास्ते कालः कटकरणे ।। स्मे लोट् ॥ २२०॥ म्म उपपद पादिपु गम्यमानेषु ऊमाहात्तिकऽर्थे वर्तमानाद पानालादप्रत्ययो भवनि । लिलीपपादः। ऊ मुहूर्चादनुनातः कटं करोतु एमभपात, प्रामस्ने कालः कटकरणे ॥

·पौनःपुन्यं भृशार्थो वा क्रियासमभिहारः । तद्विशिष्टेऽर्थे वर्तमानाद् धातोर्धातुसम्बन्धे सर्वेषु कालेषु लोदप्रत्ययो भवति । सर्वलकाराणामप. पा० ४. हृदयहारिण्याख्यया वृत्त्या समेतम् । अधीष्टौ च !! २२१ ॥ मध्यपणायां च विषय स्मशन्द उपपदे सर्वेषु कालेषु पातोलॉट्- प्रत्ययो भवति । लिडोऽपवादः । अङ्ग! स्म विद्वन् ! माणवकमध्यापय ॥ कालसमयवेलासु लिङ्. यदि ॥ २२ ॥ कालसमयवेलासूपपदेषु यच्छन्दपयोगे पानीः सर्वेषु कालेषु लिङ्- प्रत्ययो भवति । काले यद् भुञ्जीत गवान् । समये यद् भुञ्जीत भवान् । सर्वेषु यद् भुञ्जीत भवान् । बहुलगवकारात् कालो भोजनस्यत्याद्यपि ।। अहंशक्तयोः ।। २२३ ॥ अहें शक्के च कर्नादौ धातोर्लिप्रत्ययो भवति । भवानहः खलु कन्यां वहेत् । भवाञ्छक्तः खलु शत्रून् हन्यात् ॥ धातुसम्बन्धे प्रत्ययाः ।। २२४ ॥ धात्वर्थानां सम्बन्धे विशेषणविशेष्यभाये सति अयथाकालमपि प्रत्ययाः साधवो भवन्ति । अग्निष्टोमयाज्यस्य पुनो जनिता । कृतः कटः यो म(वति ? विता) । भावि कृत्यमासीत् । अग्निष्टोमयाजीति भूतकालः । जनितेति भविष्यत्कालः । तत्र भूतकालो भविष्यत्कालेनापि सम्बध्यमानः साधुर्भवति । एवं(भू? कृ)तः कटः वो भवितेति । भावि कृत्यमासीदित्यत्र भावीति भविष्यत्कालः आसीदिति भूतकालेनापि सम्बध्यमानः साधुर्भवति। विशेषणं तु गुणत्वाद् विशेष्यकाल(म्) अनुरुध्यते । तेन विपर्ययो न भवति । प्रत्ययाधिकारे पुनः प्रत्ययग्रहणादधात्वधिकारविहिता अपि प्रत्ययाः साधवो भवन्ति । गोमानासीत् । गोमान् भविता ॥ क्रियासमभिहारे लोट् तस्य हिस्खौ हिस्ववत् ॥२२५ ॥ यादः । तस्य च लो(१ः) सर्वपुरुषवचनेषु हिस्वावादेशी हिस्सवत् ·१४२ सरस्वतीकण्टाभरणं [अध्या० २. भवतः । तेन परस्मैपदिभ्यो हिः, आत्मनेादिभ्यः स्व इति भेदो व्यव(ति- छु? स्थितः। तिइत्वं च भवति । लुनीहि लुनीहीत्यवायं लुनाति । लुनीहि लुनीहीत्येवेमौ लुनीतः । लुनीहि लुनीहीत्येवेगे लुनन्ति । लुनीहि लुनीही- त्येव वं लुनासि . युवा लुनीथः । यूयं लुनीष । लुनीहि लुनीहीत्येवाई लुनामि । आयां लुनीवः । वयं लनीम. ! अधीप्वाधीप्वेत्येवायमधीते । इमा अधीयाते । इमे अधीयते । अधीप्वाधीवत्येव त्वमधीपे । युवामधीयाथे । यूयमधीध्वे । अधीप्वाधीप्वेत्येवाहमधीये । आवामधीवहे । वयमधीमहे । एवं लुनीहि लुनीहीत्येवायमलावीत् । अलुनात् । लुलाव । लविता । लविष्यति ! लूयात् । लुनीयात् । लुनातु । अधीष्वाधीष्वत्यवायमध्यगीष्ट । अध्यैत । अधिजगे। अध्येप्यते । अध्येता अधीयीत । अध्येपीट । अधी. ताम् । एवं वचनान्तरपुरुपान्तरेष्वपि लड्वदेव लकारान्तरेप्वपि हिस्वावु- दाहरणीयौ । एवं भावकर्मणोरपि । शय्यस्व शय्यस्वेति शुय्यते । अशायि । शायिष्यते देवदत्तेन । लूयस्व लूयस्येति लूयते । अलावि । लवियते केदारः ॥ ननु च क्रियासमभिहाराभिव्यक्ती द्विवचनं नापेक्षते । लोद पुनः कर्तृकर्मभावार्यत्वेनास्वार्थिकत्वादसमर्थ इति तत्र क्रियासममिहारद्योतनाय द्विर्वचनं भवति । तध्वम्भाविनी वा ॥ २२६ ॥ तस्य हिस्वाविति वर्तते । तस्य क्रियासमभिहार विहितस्य लोट- स्तध्वम्भाविनो हिस्ववद्वा हिस्वावादेशौ भवतः । लुनीत लुनीतेत्येव यूयं लुनीथ । लुनीहि लुनीहीत्येव यूयं लुनीथ । अधीध्वमधी यमित्येव यूय- मधीध्ये । अधीप्याधीष्वेन्येव यूयमधीध्ये । एवं लुादिप्वप्युदाहायम् ॥ समुच्चये वा ॥ २२७ ॥ अनेकक्रियाध्यावापः समुञ्चयः । तस्मिन् सति समुचीयमानक्रिया- वचनाद् धातोर्धातुसम्बन्धे लोटप्रत्ययो भवति । तस्य च लोटो हिस्वावादेशी हिस्ववद् भवतः । तध्वंमाविनो वा भवतः । भ्राष्ट्रमट मठमट खदरमटेत्ये- वायमरति । भ्राष्ट्रमटति मठमटति सदूरमटतीत्येवायमटति । छन्दोऽधीष्व व्याकरणमधीष्य निरुक्तमधीवेत्येवायमधीते । छन्दोऽधीते व्याकरणमधीते ·पा..] हृदयहारिण्याख्यया वृत्त्या समेतम् । ११३ निरुक्तमधीते इत्येनायमधीते । एव सर्वेषु वचनेषु पुरुपेषु लकारान्तरेषु च यथायथगुदाहरणीयम् । तध्वगापिना वा । माट्रगटत मठगटत रादूरम टतेत्येव यूयमटथ । भ्राटगट गठमट सदूरमटेत्यय यूयमटथ । उन्दी- ऽधीध्व निरुक्तमधीवमित्येव यूयमधीधे । उन्दोऽधष्यि व्याकरणम- धीष्व निरुक्तमधी वेत्येव यूयगधीधे । छन्दोऽधीध्ये व्याकरणमधीधे निरुक्तमधीधे इत्येत्र यूयमधीये । एष लकारा-तरप्पपि । सेयमकैन किया कारभंदाद् भिधमाना कियासमुच्चयायैव कल्पते । अथ स्वरूप- भेदेन सस्तून् पिव धागा साद ओदन भुइक्ष्वत्येवायमभ्याहरति । सक्तून् पिबति धाना' सादति ओदन मुझे इत्येवायम प्रयहरति । एव वचनान्तरपुरुपान्तरलकारान्तरष्यपि स्वरूप भिन्नक्रियाणा समुच्चये लोडविकल्पोऽपि हिस्वविकल्पश्च भवति ।। यगाविध्यनुप्रयोग. पूर्वस्मिन् ॥ २२८ ।। धातुसम्बन्ध प्रत्ययविवानालोडन्तस्य चानभि यक्तपदार्थत्वादनुन- योग' सिद्ध एा । स 'क्रियासममिहार लोडि यस्मिन् विधाने यथानिधि भयतीति नियम्यते । लुनीहि लुनीह सेवाय लुनानि । छिनत्तीति न प्रयु- ज्यते । अधीप्नाधीष्वेत्येवायमधीते । पठतीति न प्रयुज्यते ॥ समुच्चये सामान्यवचनस्यः ॥ २२९ ॥ 'सगुचये वे' सस्मिन् द्वितीये लोड्विधाने सामान्याचनस्यैवानुप्रयोगो भवति, न विशे(पणात् ? पाणाम् )। सस्तून् पिन धाना. खाद बोदन भुक्ष्वत्येवायमभ्यवहरति । पिवति खादति मुझे डाते न प्राम्पते । मा- ट्रमट मठमट सदरमट इत्येवायमति । बाट्नयति मन्यते सद्राम्य- टतीति न प्रयुज्यते । अत्रापि कारभदन दिने पटनमात्रय मान्य- वचनता भवत्येव ।।

·१४४ सरस्वतीकण्ठाभरण [गया.. मेडः ॥ २३१ ॥ मेडो धातोर्धातुसम्बन्धे भावे क्त्वाप्रत्ययो या भवति । अपूर्व- कालार्थ आरम्भः । अपमित्य याचते । अपमातुं याचते । याचित्वा अप. मयते ॥ परावरयोगे च ॥ २३२ ।। परस्यावरेण अवरस्य परेण च योगे गम्यमाने धातो वे क्त्वाप्र- त्ययो भवति । अप्राप्य नदी पर्वतः । अन परनदीयोगेन पर्वतो विशे. प्यते । अतिक्रम्य पर्वत नदी । अनावरपर्वतयोगेन नदी विशेष्यते ।। अभिन्नकर्तृकयोः पूर्वकालात् ॥ २३३ ॥ अभिन्नः कर्ता ययोस्तयोर्यः पूर्वकालस्तद्वचनाद् धातोर्धातुसम्बन्धे भावे क्त्वाप्रत्ययो (वा १) भवति । भुक्त्वा ब्रजति । द्विवचनमतन्त्रम् । तेन बहूनामपि भाति । स्नात्वा भुक्त्वोपित्वा व्रजति । परापेक्षया वा द्वयो- द्वयोरभिन्नकर्तृकत्वम् । सर्वेषां वा ब्रजतिक्रियापेक्षपौर्वकाल्यमभिन्नकर्तृकत्वं च भवति । अमिन्नकर्तृकयोरिति किम् ।भुक्तवति ब्राह्मणे देवदत्तो व्रजति । पूर्वकालादिति किम् । ब्रजति प्रजल्पति च ॥ व्यादाग्निर्माल्यादरपूर्वकालेऽपि ॥ २३४ ॥ व्यादाग्निमील्यादिभ्यो धातुसम्बन्धे भावेऽपूर्वकालेऽप्यभिन्नकर्तृ- कत्वे क्त्वाप्रत्ययो भवति । मुख व्यादाय स्वपिति । अक्षिणी निमील्य हसति । पादौ प्रसार्य पतति । दन्तान् प्रकाश्य जस्पति । आभीक्ष्ण्ये णमुल् च ॥ २३५ ॥ आभीक्ष्ण्यं पौनःपुन्यम् । अभिन्नकर्तृकयोः पूर्वाभीक्ष्ण्यविशिष्टऽर्थे वर्तमानाद् धातो तुसम्यन्धे भावे णमुल्प्रत्ययः क्त्वा च मवति। भोजभोज ग्रजति । पीत्वा पीत्वा ब्रजति । अत्र क्त्वाणमुलोलौट झास्त्रार्थिकवात् प्रकृत्यर्थीपाधिद्योतने सामर्थ्य नास्तीत्यागीण्याभिव्यक्तये द्विवचन भवति । १. 'अपारयोगे ' . पर ·अन्यथादिपूपपदेषु करोतेरप्रयोगार्हादभिन्नकर्तेकेण धातुना सम्बन्ध णमुत्प्रत्ययो भवति । अन्यथाकारं भुझे । एवहारं भुढे । कयनारं पा० ४.] हृदयहारिण्याख्यया वृत्त्या समेतम् । १४५ न यद्यनाकाझे ॥ २३६॥ यच्छन्द उपपदे धातोः क्त्वाणमुलौ प्रत्ययौ न भवतः । यत्र वाक्ये पूर्वोत्तरे क्रिये प्रयुक्ते तचेन्नापरं किश्चिदाकासति । णमुलनन्तरः क्वा च व्यवहितोऽपि प्रतिपिध्यते । यदयं मुझे ततो ब्रजति । अनाकाङ्क्ष इति किम् । यदयं भोजभोज व्रजति अधीत एव ततः परम् । इह णमुल् कस्मान्न भवति । यदयं पुनःपुनर्भुक्त्वा व्रजति अधीत एव ततः परम् । आभीक्ष्ण्यस्य स्वशब्देनोक्तत्वान्न भवति । क्त्वापि तर्हि न प्राप्नोति । माभूदाभीक्ष्ण्ये, पौर्वकाल्ये भविष्यति ॥ वाग्रेप्रथमपूर्वेषु ॥ २३७ ॥ अग्रे प्रथम पूर्व इत्येतेषूपपदेवभिन्नकर्तृकयोर्धात्वर्थयोः पूर्वका- लाद्धातोर्धातुसम्बन्धे क्त्वाणमुलौ प्रत्ययौ वा भवतः । अमे भुक्त्वा ब्रजति । अग्रे भोज व्रजति । प्रथम भुक्त्वा व्रजति । प्रथमं भोज व्रजति । पूर्व भुक्त्वा ब्रजति । पूर्व भोज प्रजति । अग्रे भुङ्क्ते ततो व्रजति । प्रथम मुझे ततो व्रजति । पूर्व भुङ्क्ते ततो व्रजति ॥ कर्मण्याकोशे कृत्रः खमुञ् ॥ २३८ ॥ कर्मण्युपपदे करोते(तोरभिन्नकर्तृकेन धात्वर्थेण सम्बन्धे आगोशे गम्यमाने भावे खमुप्रत्ययो भवति । चोरकारमाकोशति । दस्युङ्कारमा- कोशति चोरोऽसि दस्युरसीत्येवमाकोशतीत्यर्थः । चोरकरणमिहाकोश- सम्पादनार्थमेव न त्वसौ चोरः क्रियते । करोतिस्त्वत्रोचारणे वर्तते ॥ स्वादयपु चादीपु ॥ २३९ ॥ स्वादुशब्दसमार्थेषु अदीर्धेप्पपदेषु करोतेर्धातोरभित्रकर्तृकेण धातुना सम्पन्धे खमुञ्प्रत्ययो भवति । स्वादुङ्कारं भुते । अदीष्विति किम् । अन्यथैवंकथमित्यंसु णमुलप्रयोगार्हात् ॥ २४॥ (धातू ? स्वादू)कृत्य भुते॥

·-
सरस्वतीकण्ठाभरणं
[अध्या०२.
भुते । इत्थकारं भुते । करोतिरत्र निरर्थकत्वादप्रयोगार्हः । यावदन्यथा
भुले तावदेवान्यथाकारं भुक्त इति । अप्रयोगार्हादिति किम् । अन्यथा
कृत्वा शिरो भुते॥
यथातथयोरसूयाप्रतिवचने ॥ २४१ ॥
यथा तथेत्येतयोरुपपदयोः करोतेरप्रयोगार्हाद् अमिन्नकर्तृकेण धातुना
सम्बन्धे णमुलप्रत्ययो भवति । असूयंश्चेत् पृच्छते प्रतिवक्ति । यथाकारमहं
भोक्ष्ये तथाकारमहं भोक्ष्ये, किं तवानेन । असूयाप्रतिवचन इति किम् ।
यथा कृत्वाहं भोक्ष्ये तथा द्रक्ष्यसि । अप्रयोगार्हादिति किम् । यथा
कृत्वाई शिरे। भोक्ष्ये तथा भोक्ष्ये, किं तवानेन ।।
कर्मणि दृशिविदिभ्यां साकल्ये ॥ २४२ ॥
साकल्यविशिष्टे कर्मण्युपपदे दृशिविदिभ्याममिन्नकर्तृकेण धातुना
सम्बन्धे भावे णमुत्प्रत्ययो भवति । कन्यादर्श वरयति । यां यां कन्यां
पश्यति तां तां वरयति, न काश्चित् परित्यजतीत्यर्थः । ब्राह्मणवेदं
भोजयति । यं यं ब्राह्मणं जानाति लभते विचारयति तं तं भोजयति,
कश्चित् परित्यजतीत्यर्थः । साकल्य इति किम् । कन्यां दृष्ट्वा वरयति ।
ब्राह्मणं विदित्वा भोजयति ।।
यावति विन्दजीविभ्याम् ॥ २४३ ॥
यावच्छन्द उपपदे विन्दजीविभ्यां धातुभ्यां धातुसम्बन्धे भावे
णमुल्प्रत्ययो भवति । यावद्वेदं भुते । यावलमते तावद् भुत इत्यर्थः ।
यावज्जीवमधीते । यावज्जीवति तावदधीत इत्यर्थः ॥
चर्मोदरयोः पूरेः ॥ २४४ ॥
पौदरयोः कर्मणोपपदयोः पूर्यते(तोतुसम्बन्धे भावे णमुल्-
प्रत्ययो भवति । चर्मपूर स्तृणाति । उदरपूरं भुते । चर्म उदरं च यथा
पूर्यते तथा स्तृणाति भुलें चेत्यर्थः ।।
वर्षप्रमाण ऊंलोपनास्य वा ॥ २४५ ॥

·पा० १. हृदयहारिण्याख्यया वृत्या समेतम् । १४७ पूर्यतेधातोः कर्मण्युपपदे वर्षप्रमाणे गम्यमाने पातुसम्बन्धे भावे णमुत्प्रत्ययो भवति । पूरयतेसकारलोपन या भवति । गोप्पदपूरं पृष्टो देवः । गोष्पदनं वृष्टो देवः। यावता गोपदं पूर्यते तावदृष्टो देव इत्यर्थः । अस्यग्रहणादुपपदस्य न भवति । मूपिकविलपूरं वृष्टो देवः ।। चेलार्थे क्नोपेः ।। २४६॥ चेलाथै कर्मण्युपपदे क्नोगयतेर्धातोर्धातुसम्बन्थे वर्पप्रमाणे गम्यमाने भावे णमुल्प्रत्ययो भवति । चेलक्नोपं वृष्टो देव । वझक्नोपं वृष्टो देवः । वसनकोपं वृष्टो देवः ॥ गात्रपुरुपयोः नातेः ॥ २४७ ॥ गावस्यायं वृष्टो देवः । पुरुषस्त्राय वृष्टी देयः । यावता गात्रं पुरुषच खाप्यते तावद् वृष्ट इत्यर्थः ।। निमूलसमूलयोः कपः ॥ २४८ ॥ निमूल समूल इत्येतयोः कर्मणोपपदयोः कपेर्धातोर्धातुसम्बन्धे भावे णमुल्प्रत्ययो भवति । निमूलका कपति । समूलकापं कपति । निमूल- समूलयोरित्यत्ययसाकल्ययोरव्ययीभावौ । मूलात्ययेन कपन समूलेन कपन् कपतीत्यर्थः ॥ शुष्कचूर्णरूक्षेषु पिपः ॥ २४९ ॥ शुष्क चूर्ण रूक्ष इत्येतेषु कर्मसूपपदेपु पिपेर्धातोपानुसम्पन्धे भाये णमुल्प्रत्ययो भवति । शुष्कर्ष पिनष्टि । शुकपेपविशियं पिनष्टीत्यर्थः । एवं पूर्णपेपम् । रुक्षपेपम् ।। अकृते कृञः ॥ २५०॥ अकृते कर्मण्युपपदे करोतेषांतोतुसम्बन्धे भावे णमुल्प्रत्ययो भ. वति । अकृतकारं करोति । अतं कगेतीत्यर्थः ।। जीवे ग्रहः ।। २५१ ॥ जीवे कर्मप्युपपदे अहे तोतुसम्बन्धे पमुन्नत्ययो भवति । जीवनाई गृहाति । जीवन्तं गृहातीत्यर्थः ।।

·भवति । मूल्केनोपदश भुहं । मूलकोपदश भुढे । भाद्रकेणोपदश मुहे। पा० ४.] हृदयहारिण्यारयया वृत्त्या समेतम् । १४० वन्ध बद्ध । मयरिकावन्ध बद्ध । वन्वविशेषाणा गोचादिका सजाः । पोश्चाद्याकारधन्व बद्ध इत्यर्थः ।। कत्रों वपुरुपयोर्नशिबहिन्याम् ॥ २५९ ॥ कर्तृवाचिनोजीवपुरुषयोरुपपदयोर्ययासहचं नशिवहिन्या पातुसम्पन्धे भावे णमुल्प्रत्ययो भवति । जीवनाश नश्यति । पुरुपाद वहति । जीरो नश्यति । पुरुषो भूत्वा वहतीत्यर्थः । कोरिति किम् । जीवेन नश्यति । पुरुपेण वहति ॥ ऊर्चे शुपिपूरोः ॥ २६० ॥ ऊर्ध्वशब्दे कर्तृवाचिन्युपपदे शुप पूरेश्च धातोपर्धातुसम्पन्चे माने णमुलप्रत्ययो भवति । ऊर्ध्वशोप शुष्यति । अर्घ गुष्यतीत्यर्थ । ऊर्चपूर पूर्यते । ऊर्ध. पूर्यत इत्यर्थ ॥ कर्मणि चोपमाने ॥ २६१ ॥ कर्मणि कर्तरि चोपमानवाचिन्युपपदे धातोर्धातुसम्म भाने णमुल् प्रत्ययो भवनि । सुवर्णनिधाय निहित । सुपर्णमिव निाहेत इत्यर्थ एवम् ओदनपाक पक्क । कर्तरि, चूडकनाश नष्ट । चुडक इव नष्ट इत्यर्थ ।। कपादिपु यथाविध्यनुप्रयोगः ॥ २६२ ।। 'निमूलसमूत्यो कप' इत्येतदारभ्य यद्विधान ता यथाविध्यनु- प्रयोगो भवति । यस्माद्धातोर्णमुल विहित स एव धातुरनुप्रयुचते ! तमा चैवोदाहृतम् ॥ उपात् किरो लवने ॥ २६३ ॥ उपपूर्वात् किरतेर्लवने विषये धालय धातुसम्मन्ये भारे पमुल् प्रत्ययो भवति । उपस्कार मद्रका लुनन्ति । विक्षिपन्तो लनन्तीत्यर्थ ॥ दशेस्तृतीयायाम् ॥ २६४ ॥ उपपूर्वाद् दशेस्तृतीयान्त उपपदे धातुसम्बन्धे मारे गमुत्प्रत्ययो ८ ·(अध्या० २. १५० सरस्वतीफण्टामरणं आर्द्रकोपदंशं मुझे । मूलकाद्युपपदमुपदंशे कर्मापि प्रधानस्य भुजैः करण: मिति तृतीयैव भवति । यदा त्वयमवयवक्रियापेक्षया पूर्वकालविवक्षायां क्वा क्रियते तदा क्रियाभेदात् सम्बन्धभेदे द्वितीया भवति मूलकमुपदश्य भुङ्ग इति । सर्वस्व चात्र णमुल्पकरणे क्रियाभेदे सति पूर्वकालतायां क्वापि भवति । उदरं पूरयित्वा मुते । निमूलं कपित्वा कपति ।। हिंसार्थादेककर्मकात् ॥ २६५ ॥ हिंसा प्राण्युपघातः । तदर्थाद्धातोरनुप्रयोगेण धातुना सहककर्मकात् तृतीयान्त उपपदे मावे णमुल्प्रत्ययो भवति । दण्डेनोपघातं गाः काल. यति । दण्डोपघातं गाः कालयति । यष्टिगिस्ताई गृटीरुत्थापयति । यटिताडं गृष्टीस्त्यापयति । एककर्मकादिति किम् । दण्डेनाहत्य चोरं गो. पालको गाः (पा १ का)लयति । असिघातं हन्तीत्यत्र 'करणे च' इत्यनेन नित्यसमासो यथाविध्यनुप्रयोगविषयो णमुल् भवति ॥ सप्तम्यां चोपपीडरुधकर्षः ॥ २६६ ॥ पीड इत्यादिग्य उपपूर्वेभ्यः सप्तम्यन्ते तृतीयान्ते चोपपदे धातो. र्धातुसम्बन्धे भावे णमुल्प्रत्ययो भवति । पार्ययोरुपपीड शेते । पार्धाभ्यामुप. पीड शेते । बजे उपरोधं गाः सादयति । ब्रजेनोपरोधं गाः सादयति । पाणावुपकर्ष धानाः सगृह्णाति । (पाणिनोपकर्ष धानाः सद्गृलाति ।) कर्प इति शमा निर्देशात् कृपतेस्तौदादिकान्न भवति । भूमावुपकृष्य तिलान् हलेनोपकृष्य वपति॥ आसत्तौ ॥ २६७ ॥ आसत्तिः सन्निकर्षः । तस्यां गम्यमानायां सप्तम्यनी तृतीयान्ते चोपपदे धातोर्धातुसम्बन्धे भावे णमुल्यत्ययो भवति । केशेषु प्राहं युध्यन्ते । केशैहिं युध्यन्ते । केशग्राहं युध्यन्ते : युद्धसंरम्भात् सन्निकृष्यन्त .. इत्यर्थः ॥ प्रमाणे ॥ २६८ ॥ प्रमाणे दैये गम्यमाने सप्तम्यन्ते तृतीयान्ते चोपपदे धातोर्धातुसम्बन्धे णमुल्प्रत्ययो भवति । व्यहुले उत्कर्प, बहुलेगोत्कप खण्डिका छिनत्ति ॥

·पा० ४.] हृदयहारिण्याख्यया वृत्त्या समेतम् । पञ्चम्यां त्वरायाम् ॥ २६९ ॥ पञ्चम्यन्त उपपदे त्वरायामौत्सुक्ये गम्यमाने धातोर्धातुसम्बन्धे भावे णमुल्प्रत्ययो भवति । शय्योत्थायं व्रजति । शय्याया उत्यायं व्रजति । एवन्नाम त्वरते, यदावश्यकादिकमपि नापेक्षते । रन्ध्रापकर्ष पयः पियति । रन्ध्रादपकर्ष पयः पिवति । एवन्नाम त्वरते, यत् पात्रा. दिकमपि न प्रतीक्षते । त्वरायामिति किम् । आसनादुत्याय व्रजति ।। द्वितीयायाम् ॥ २७०॥ द्वितीयान्त उपपदे त्वरायां गम्यमानायां धातोधीतुसम्बन्धे भावे णमुल्प्रत्ययो भवति । यष्टिग्राहं युध्यन्ते । यष्टिं ग्राहं युध्यन्ते । लोष्ट. पाई युध्यन्ते । लोप्टं ग्राहं युध्यन्ते । एवं योद्धुं त्वरन्ते, यदायुधग्रहमपि नाद्रियन्ते, यत्किश्चिदासन्नं गृह्णन्ति । अध्रुवे स्वाङ्गे ॥ २७१ ॥ यस्मिन्नतें छिन्ने प्राणी न विपद्यते तदध्रुवं. तथाविधस्वाङ्गवाचिनि द्वितीयान्त उपपदे धातोपर्धातुसम्वन्धे भावे णमुल्प्रत्ययो भवति । भ्रूविक्षेप जल्पति । भ्रवं विक्षेपम् । अक्षिनिकाणं हसन्ति । अध्रुव इति किम् । शिर उक्षिप्य कर्पति ॥ परिक्लिश्यमाने च ।। २७२ ॥ परिपीड्यमानस्याङ्गवाचिनि द्वितीयान्त उपपदे धातोर्धातुसम्बन्धे भावे णमुल्प्रत्ययो भवति । उरःप्रतिपेपं युध्यन्ते । कृत्लमुरः पीडयन्तो युध्यन्त इति ध्रुवार्थोऽयमारम्भः ।। विशिपतिपदिस्कन्दिभ्यो वीप्साभीक्ष्ण्ययोः ॥२७३ ॥ विश्यादिभ्यो धातुभ्यो द्वितीयान्त उपपदे वीप्सायामामीक्ष्ण्ये च गम्यमाने धातुसम्बन्धे णमुल्प्रत्ययो भवति । विश्यादिभिः क्रियाभिरनव- यवेनोपपदार्यानां व्याप्तुमिच्छा वीप्सा । पौनःपुन्यमासेवनमामीक्ष्ण्यम् । यदाह ---'सुप्सु वीप्सा तिक्ष्वव्ययकृत्सु चाभीक्ष्ण्यमिति । गेहझेहमनु- प्रवेशमास्ते । गेहमनुप्रवेशमनुप्रवेशमास्ते । गेहानुप्रवेशमास्ते । गेहङ्गेह- ..

·१५२ सरस्वतीकण्ठाभरणं [माया ०२. मनुप्रपातमास्ते । गेहमनुप्रपातमनुप्रपातमारते । गेहानुप्रपातमास्ते । गेह- नेहमनुप्रपादमास्ते । गेहमनुप्रपादमनुप्रपादमास्ते । गेहानुप्रपादमास्ते । गेहङ्गेहमयस्कन्दमास्ते । गेहमवस्कन्दमवस्कन्दमास्ते । गेहावस्कन्दमास्ते । वीप्सायामाभीक्ष्ण्ये च द्विवचनम् । गेहानुप्रवेशमास्त इत्यादौ तु वीप्सा. भीक्ष्ण्ययोवृत्त्यन्तर्गतत्वाद् द्विवचनं न भवति । यथा मानो ददाति । द्वि- परिकान्ददाति (१) । वीप्सामीक्षाययोरिति किम् । मेहमनुप्रविश्यास्ते ॥ अस्यतितृपिभ्यां क्रियाविच्छेदकाभ्यां कालेपु ॥ २७४ ॥ कालवाचिपु द्वितीयान्तेपूपपदेषु अस्यतितृपिन्यां फ्रियाव्यवधाय- कार्थवृत्तिभ्यां धातुसम्बन्धे भावे णमुल्प्रत्ययो भवति । द्वयहात्यासं गाः पाययति । द्वयहमत्यासं गाः पाययति । द्वयहत गावः पिबन्ति । व्यहं तर्षे गावः पियन्ति । अत्यसनेन तर्पणेन च गोपानक्रिया व्यवधीयते । भाचं पाय- यित्वा पीत्वा च द्वधहमतिक्रम्य पाययति पिबन्ति चेत्यर्थः । मस्यतितृपि- भ्यामिति किम् । अहमुपोष्य भुते । क्रियाविच्छेदकाम्यामिति किम् । बहर- त्यस्येपून् गतः। न गतिर्व्यवधीयते । कालेविति किम् । योजनमत्यस्य गाः पाययति । पञ्च पिण्डानत्यस्य जलं पिवति अध्व(कः १ गः।) अध्वकर्मकं पिण्डकर्मकं चास्यसनं व्यवधायकं न कालकर्मकम् ।। नाम्न्यादिशिमहिभ्याम् ॥ २७५ ॥ नामि द्वितीयान्त उपपदे आदिशिग्रहिन्यां धातुसम्बन्धे भावे णमुल्प्रत्ययो भवति । नामादेशमाचष्टे । नामान्यादेशमाचष्टे । नामग्राह- माचष्टे । नामानि ग्राहमाचष्टे । अव्ययेऽनभिप्रेताख्याने कृञः क्त्वा च ॥ २७६ ॥ अव्यये उपपदे अनभिप्रेतास्याने गम्पमान करोतेर्धातोर्धातुसम्पन्धे भावे क्त्वाप्रत्ययो णमुल् च भवति । ब्राह्मण! पुत्रस्ते जातः । किं तईि वृपल! नीचैःकृत्य कथयसि । नीचैः कृत्वा । नीचैःकारम् । उचैर्नाम प्रियमाख्येयम् । प्रायण! कन्या ते गर्भिणी । किं तहिं वृपल! उच्चैः कृत्य कथयसि । उच्चैः कृत्वा -। उच्चःकारम् । नाचै मानियमाख्येयम् । पत्वापदणं किमर्थम् । यावता सर्वस्मिन्नेवात्र प्रकरणे पूर्वकालविवक्षायां पत्वा भवतीत्युक्तम् । 'तृतीयादीनि क्त्वा च वेति समासो यथा स्यात् ॥

·पदयहारिण्यारपया यस्ता मनम् । तिर्यस्यपवर्ग ॥ २७७ ॥ अपवर्गः क्रियासमानि:, तस्मिन् गम्यमाने कान पाई करोते(तोतुसम्बन्ध मारे क्यान गयो गान व मानिन्याने। तिफ कृत्या । तिर्यस्यारम् । समायास्त इलभः । अपागं दीमि। तिर्गम् त्या काण्वं गतः॥ स्वाइतनाधार्थे भुवा ॥ २७८ ।। स्वागतरतम् स्वागतम् । तस्मिन् नाभा प्रणयान्न सामग कृमय परसामत्ययो गुल्प माति । गुग्गोभूयारत । गुगाहगाने। गुसतः मृत्वा । मुगतःकारम् । एवं पार्शत: HIT इत्यादि । नानान्शाग्ने गाना गला नानागााम् । नानाकृत्याने माना ना नाका । रे विनामूगाम्ते इत्यादि । द्विधाभूयास्त दिपा ममा भानाम् | an- कृत्यास्ते दिपा मा रिम् । भूया मनामा! कृत्पास्ते ट्रे कापावारण नाप्रपा पोलीस एप पाते । तेनेह न माति ! पृषा भत्ता । पहला FARATI एवेन्यते । तेनेह न भाति । नाना कता मनात ॥ तूष्णीमि च ॥ २० ॥ भातेधीतोग्नूष्णानि चोद धातुमयनं मा Tige र भरनि । तूप्पणीभ्याले नूनी भीम रन् ।।

·१५४ सरस्वतीकण्ठाभरणं [अध्या० २. ग्लाधटास्त्यर्थसमर्थार्थकालसमयवेलासु च ॥ २८२ ॥ ग्लाघटास्त्यर्थपु पातुषु समर्घायपु धातुप्रातिपदिकेषु कालसमय- वेलासु च प्रातिपदिकेपु धातोर्यथासम्भवं धातुसम्बन्धे भावे तुमुन्प्रत्ययो भवति । अतादार्थोऽक्रियार्थोपपदार्थश्वायमारम्भः । ग्लायति भोक्तुम् । म्लायति भोक्तुम् । घटते भोक्तुम् । युज्यते भोक्तुम् । अस्ति भोक्तुम् । विद्यते मोक्तुम् । प्रभवति भोक्तुम् । ईप्टे मोक्तुम् । अलं भोक्तुम् । समर्थो भोक्तुम् । समर्थत्वप्रतीतावपि भवति । द्रष्टुं चक्षुः । योv धनुः । कालो भोक्तुम् । समयो भोक्तुम् । वेला भोक्तुम् ।। लः कर्मणि च ॥ २८३ ॥ ल इत्यनेन लडादयो लकारा वर्तन्ते । लङादयश्चत्वारः, पञ्च टित उत्पृष्टानुबन्धविशेपाः सामान्येन गृह्यन्ते । वर्तमाने लडित्यादयो यथास्वं कर्तरि विदिताः कर्मणि भावे च भवन्ति । क्रियते कटः । क्रियते भवता । करिष्यत कटः । करिप्यते भवता । एवं सर्वत्र । छन्दसि लिङर्थे लेटे वक्ष्यति । तं च विष्वप्यर्थेपु अत्रैवोदाहरिप्यामः ॥ क्ति चे कृतः संज्ञायाम् ॥ २८४ ॥ संज्ञायां विपये क्ति च प्रत्यया भवन्ति । कण्डूतिः व्याघभूतिः । कः ................. पावकः । मर्ता देवः । एवमन्येऽपि ॥ आशिपि च ।। २८५ ।। संज्ञायां विषये आशिपि च गम्यमानायां धातोःक्ति च.......... गयन्ति । पूर्वणव सिद्ध विशेषविहिताम्यां लिङ्लोइयां पायो मा भूदिति पुनर्वचनम् । तनुतात् तन्तिः । रगना रन्तिः । भवोऽस्य भूयात् भवभूतिः । देवा एनं देयामुर्देवदत्तः । एवं उक्ष्मीधरः श्रीनिवासः इति ।। दनिदानायनारायणभामगदपनारम्यतीयाभरणाय मानदारिया बियाशयस्य नमुधः पादः॥ हिमस्याध्यायः गमाना।

·धानुक्रमणी। सूत्रम्. 42 अंहिकुछि (2-1-157) भकर्तरि (2-4.270 अझते कुनः (2-4-250) अक्षेषु (2-4.81) सग्यहि (2-3-40) अशिमस्जि (2-3-148) अश्विनि (2-1-223) अजिसि (2-1-230) आङ्गतानि (2-2-124) पच : (2-1-152) पजिवरी (2-1-56) अजिसज्य (2-1-200) अजेः समि (2-1-127) अज्यतिभ्यां (2-1-169) भञ्जरिष्णुच् (8-1-78) भटाय्यादा (2-4-133) भडेहपक् (2-2-215) मखो लध (2-1-117) अणश्च (2-1-81 अतेरिथिन् (2.1-203) मतेधश्च 12-1-282) अदि मुवो (2.9 145) भः किंध 2-1-226) पृष्ठम्. सूत्रम् 19 अनसि (2.1.348) 108 अनिकाभ्यां (2-3-66) 147 अनुपसर्गात् (2-4-36) 116बनेरोकहः (2-3-185) 83 अनेर्डित् (2.2-35) 99 अन्तर्घनो (2-4-100) 26 अन्ध्ररन्न (2-3-30) 27 | अन्यथैवं (2.4-240) 69/ अन्वच्या (2-4-280) 18: अपनो (2-4-102) 8/ अपदुस्सु-1-36) 23/ अपादाने (2-4-30) 123/अप्रत्ययाच (2-4-135) 20 | अभिग्नकर्तृ (2-4-233) 10 अभिविधा (2-4 118) 123 अभौ यामा (2-1-1967 71 अभ्रेरमुः (2-1.86) 14 अमिकमि (2-1-55) ममिचिमि (2-3-82) अमियाज (2.3-S5) 33 अमेरति (2-1-191) 63 अमेरीकः (2-3-137) 26 अमे: (2-1-45) 116 / अमेर्णिद्वा (2-2-220) अमेर्निद (2-3-170) 25 अमेक् (2.1.331) 126 | अमेवर (23-162) 141 अयदि (2-1-212) 1301 चिरुचि (2-1-310) 161 सईज (2-1-16) 106 अस्तृगे (2-2203) 1361 भर्तियरी (2.1.84) 87 110 103 49 119 80 145 153 119 6 109 124 144 121 23 11 89 90 23 97 भदेरुप (2-4-82) अदे (2.1.341) भदेमेंट (2-1-212) अधिपय: (2-4-1500 अधीटौ च (2-4-221) अध्याय (2.4-176) मधुवे (2-4-2710 अनयतने (2.4.12) भववक्यप्ति (2-4.208) 101 40 100 129 37 3 70 ·३ पृष्ठम् सूत्रम्. इणस्तु (2-3-142) इणुवाशा (2-2-122) इणो णित् (2-1-316) इणो दमिक (2-1-999) इणो नुट् (3-1-328) इणो नी (2.4-55) इणपूभ्या (2-3 67) इभीका (2-2-2) शविधि (2-1-342) इणशीरया (2-3-126) इन्धेन (2-1-339) इपिभिदि (3-1-19) इपिरुचि (2-346) हरनिच्छायाम् (2-4-149) पेरुधक् (2-2-177) इण्यशिभ्या (2-2-36) इष्वनिष्व (2-3-127) ईटेरविडिक (21-255) उचिसि (2-2-143) उधक् (2-2-74) उणादयो (2-4-11 उताप्यो (24 209) उदके नट् (2-1-331) उदके वे (2.1 202) पदको (2.4-177) अदिंगाय (2-1-141) उदि च (2-435) उदि युपू (2-4-63) उदिवा (24.44) उन्दिरुचि (2-2 10) उन्दरियादे (111) सूनम्. 98 | उपसर्गे ध (2-4-116) 59 उपसर्गे रुब. (2433) 38 उपात् विरो (24263) 36 | उभेनी (2.1.154) 40 | उर्धश (2-3-124) 112 ! उपिपिकमि (2-2 153) 87 | उपिकुषिकुटि (22-210) 48 उपिखनि (2-3 78) उपरजि (2-1-323) 96 उषिशुपि (2-2179) उपे किटीपः (2-246) 4 उषेरधिन् (2-1-204) 84 | उपेच (21-325) 126 उपनक् (2-3-161), 66 / ऊतियूति (2-4-123) 49 ऊोर्नु (2 124) 96 ऊर्य शुपि (24260) 30 / कम (2 3 99) 62 कह (24144) 53 अक्षेरो दश्च (2126) 104 | ऋच्छेरर (23-31) च्यलपि (2219) 40 | ऋजनो क (2394) 81 ऋषभ्य (2 3 160) 150 ऋतृयक (2 1 211) 17 ऋतरम (.1-126) 110 स्क्लपि (2 3-163) 114 ऋपितनि (2.371) 111 पिरिप (23 169) 44 पेपि (2-2231) 3 नदार (2179) (8 एने श (2-3 120) 101 | एनेस्रादि (2-1-270) एवियदा (21-03) 120 एएच् ( 27) 1171 भोरादे (1-101) 121 109 149 18 96 63 71 89 39 67 50 24 39 100 124 4 149 92 125 5 81 45 91 100 25 15 100 88 101 73 116 138 31 उन्देर्नलोपश्च (2.2 187) उन्देनलोपश्च (2-3 111) वन्यो(1.146) उपप्न आश्रये (2 1 106) उपसर्गे (2.4.68) 116 13 ·४ पष्टम्. सूत्रम् . 149 146 121 145 59 48 98 103 88 99 100 53 87 101 149 क उम्भक (2-2-238) ककिमकि (8-2-167) कप (2-1-298) कदन् (2-2-171) फकेहभः (2-2-235) फच्छगलुरु (2-2-85) फजिजि (2-3-41) कटिपटिभ्याम् (2-3-118) फटेराहः (2-3-186) झटेन च (2-2-9) फाठिचारीभ्याम् (2-3-62) कणिकुलि (2-3-145) कथमि (2-4.201) कदाकयो: (2-4-5) कदेपित् (2-2-224) फोरी चात:(2-3-144) करीनक (2-2-36) कन्देरत (2-1-103) कपोलकल्लो(2-3-114) कफ ईले (2-1-121) कमण्डल (2.1-106) कमितमि (2-2-66) कमितिभ्यो (2-2-22) कमिमनि (2-1-58) कोरत (2-3-44) कम्पेरोतो (2.2-149) कम्पनलोपः (2.3.101) करणाधि(2-4.166) करणे च (2-4-2520 करोतेरोटच् (2.2.111) फरार 12.1-1000 फराजीव 12-4-259) फर्विमन्दि (2-3-51) धमणच (2.4.165) कर्मगि चागू (2-4-19) पृष्ठम्. सूत्रम्. 74 कमणि चौपमाने (2.4-261) 65 कर्मणि पशि (2-4-242) 36 फर्मण्यधिकार (2.4-117) कर्मण्याक्रोशे (2-4-238) 66 73/ फलिस्फुति (2-2-63) 54 कलेरविरः (2-2-32) 83 | फ्लेरशार (2-3 141) 941 कलेरहः (2-3-184) 103 कलेरेवरः (2-3-74) 44 ! कलेमपक् (2-3-151) 87] फलेषु (2-3-158) 981 फवेरचक (2-2-757 136 फरत (2-3-63) 105 कायशिपचि (2-3-167) 72| कवादिषु (2-4-262) 981 कपिकलि (2-3-8) 491 कर्डित् (2-3-147) 13 | फषेछ प (2-1.112) फसिपतिभ्यो (2-1-116) 95 15 कसेरुचातः (2-2-239) कसेक्ष्चात:(2-2-253) 15 कामप्रवेदने (2-4-210) 52 कायः किः (2-1-173) 8 कालसमय (2-4-222) 88 कालस्य (2-4.1951 लिफिलास्ति (2-4-204) 63 कित्ते लिहू (४-4-202) 93 129 किंवृते लिप्सायाम् (2-4-6) 148 किमि श्रः (2-1-3) 68 | किरतेराटग (2-2-103) 13 | किरो धान्ये (2-4-47) फिलः फित् (2-3-176) 85 किसलय (2-3-7) 128 काक्ट (2-2-98) 107 बीचकाक (2-9-11) 78 6 14 14 74 76 138 21 141 141 137 136 105 1 50 111 102 149 56 45 ·पम् 55 83 73 3 80 49 102 60 1 11 14 25 56 धनम्. फुकमियमि (2.3.95) फुके कुक् (2-2-236) फुगुप्षञ्चि (2-3-97) फुडोऽन्धच् (2-2-174) कुडो यपुद् (2-1-187) कुचिनोः (2-1-190) कुटजोटज (2.2-92) कुटिकिति (2-3-133) कुटिमहि (2-3-106) कुब्यत्तिभ्यो (2-1-997 फुलस्तूमी (2-2-4) फुथरुमक् (2.2-252) कुदकुको (2-2-254) फदापाभ्यः (2-3-139) फुपर्दुक (2-1-228) करः पास (2-3-177) कुरिविडि (2-2-61) पुलिमयिभ्यो (2-2-148) कुलेरिजक (2-2-800 कुलेश मापक (2-3-153) कुवषट् (2-2-71) कुपो बुक (2-2-88) कुशिविशि (2-1-227) कुषः किन (2-2-41) कसूलकुकूल (2-3.111) फुक्ति (2-2-24) कृकटि (2-2-223) कृष्णकुकण (2-2-126) कृके वच (2-1-6) फूमोरच्च(2-1-23) फनः कतु (2-1-61) कृमः कन्द (2-1-122) कृन कतरि (24168) कृमः क्ति (2-1-12) कृत शच (2-1130) मच (2-2.78) माचुक (2-3-500 91, जोऽञ्जन (2-2.90) 74 कृमो मुट् (2-3.42) 92| कृलोऽम्भव (2-2-232) 66 कृतेः कतयो (2-1-17) 22 कृतेः मछौ (2-3-28) 2 दिभिदि (2-2-37) 55/ कृपियुवलिभ्यः (2-3-175) 97 कृपिविषि (2-2-127) 93 / कृयापाजि (2-1-1) 13/ कशेरानुक (2-1-80) 43 / कृपिचमि (2-1-110) 76 कृषेरादेश्च (2-1-213) 76 / कृमृमृतर्वि (22-97) 98 समवस्तु (2-2-1) 26| सबभृ (2-2.116) 102| कृस्यविचि (2-2.5) 52 कहभ्या (2-1-07) 63 / ग (2.3-35) 55 | TNE (2-1-156) 99 कृतभ्यां (2-3-159) 53 | कृपवृति (2-2-1900 55 | कृषिठिभ्याम् (2-2-137) 261 कृत (2-2-182) 49/ कृशकुसु (2-2-208) 04 कृशश्चति (2 3.72) 47] कुशवलि (2-2-229) 72 शवसि (2-1-166) 60 शशादि (2-3-48) के शीर (2-1-119) करपभैरव (23-134) 9 कैशीशमि (2.1.381 15| कौतेरिय:(:.3-11) 1231 कौतेडिखि: (2-1176) 18] कौडिमिः (2-1-800) 1231 को हरन्टि (2.28) 53 कि च कृत (2-4.284) 58 43 8 81 18 100 68 62 67 70 88 73 20 84 15 97 6 78 21 8 154 87 86' क्यजिमामयभ्य: (2-3.68) ·सूत्रम्. म. सूत्रम्. डम्. 73 54 76 71 124 74 65 90 125 64 82 51 130 28 झपेः सम्प्र (24.139) कमितमि (2.1-161) कमेः क च (2-2-76) क्रमः (2-2-25) झमेरेतकः (2.2.33) क्रियाभ्यायत्ति (2.4.75) कियायो च (2-4-17) कियाव्यति (2-4-154) यिासमभि (2.4.225) कुधियुधि (2-4-152) कोहोरो (2-2-30) क्वणोऽनुप (2-4-67) क्षणेडीयः (2-1-222) इतेयुक्त (2-1-148) विपिनदि (2-1.79) क्षिपः कित् (2.1.215) क्षिप्रवचने (2.4-189) खजिवलि (2-2-12) खजेरीट: (2-2-104) राध्यग्यो (2.1-111) सनिकष्य (2-1-153) खनो घ च (2-4.179) खनो लोपच (2-1-94) खर्जिखडि (2-3-57) सलेरीनच (2-2-197) गन्धेररक् (2-3-125) गमेः कित (2-1-54) गमेः सन्वच (2-1.76) गमेरा च (2.8-81) गमेरिनिः(2-1-285) गमेडित (2-1-258) गम्यादेश्या (2.2-55) गर्दायां (2-4-200) गापुरुषयोः (24.247) गादाभ्याम् (2-2-129) गिरः पुग्घ्रस्वश्व (2.1-188) 124 गिरो भन् (2-2-227) 19] गुगम्यदि (2.2.83) 53 | गुदेचा (2-9-30) 47 | गुधेरूमः (2-2-255) 481 गुरेः फर (2-2-217) 115 | गुरोईल: (2-4-136) 107 | गुलिपिलि (2-2-213) 127 गुवः कित् (2.2.165) 141 | गुहवीपति (2-3-81) 126 गुहितुलि (2-1-142) 48| गूथयूथ (2-2-157) 117 | गूरेणुक (9-3.37) 20 | गृभृस्त (2.2-53) 17 | पदवी (2-1-302) 10 | गोचरसचर (2-1-174) 23 गोपादि (2.1-238) 133] प्रसेरा च (2-2-241) 45/ अर्डिव (2.3-138) 57 महध (2-1-6-1) 14 | प्रीष्मपर्म (2-2-247) 18 प्रो णित (2-2-110) 131 प्रो मुट् च (2-1-264) 12 ग्लाघटा (2-4.282) 86 | ग्लानुदि (2.1-151) 69 ग्लाम्लाज्या-(2.4-156) 96 पञ् (2-4.22) 8 घण्टाजटा (2-2-96) 10 घृसिलसू (2-2-133) 89 सधुर (2-1-209) 34 | चकिरम्यो (2-3-22) 30 चरसिक (2.1-317) 51 चटिकरिभ्याम् (2-140) 136 चण्डिमधि (2-2-42) 147 चतराल (2-1-301) 60] चन्द रमसि: (2-1-317) 22| चपेरेटच् (2-2-109) 98 114 75 57 31 154 18 127 108 56 61 24 79 38 50 37 57 ·शा 27 55 58 73 120 131 57 81 75 95 120 123 127 एनमः पमेय (2-1-181) चमेरू (2.1.101) बाँदरयो (2-1.211) चाया की च (2-1-59) चिती च (2-1-60) चिम्योडाचच (2281) चिरेरिटच् (2.2 101) पुलकोल्मक (2.226) चूर्यगिम्या (2-1-206) पेरुपन्यो (2.1-42) पेला (2.1.216) उदिरहो (21-330) छन्दोनानि (2152) छविस्ववि (21235) छित्वरयरवर (2-373) परपिर (2-3 33) जनिपुणि (2-3 3) पनिमनि (2187) अनेरसि. (2-1-31-4) जनेः (2-2-68) अनेक (21-120) अनेस्तर (2-1-93) पराजटा (2-1-1) जलेराव (23153) बागु (2-1134) जायो मिम (21-139) बालमानाय (21178) जगदे प्रह.(+251) 107 पृष्टम् सूत्रम् 21 एत (2.1-234) 13 | प्रमेश: (2-2-93) 116 ममता (2.2.115) 8 टिपर (2.2-234) 113 शितोऽगुव (21-111) 51 | मर (2289) 57 | हरेकेडया (2-1-180) लिण्डन् (2-2-102) 21 डिण्डोर (23-50) 74 किन् (22-251) 117 | दुटिकशि (93-119) 10 इवित रि (2.4-110) 112 ज्यास (24-118) मुर (2-1-151) ९९ गुत् च (21-18) ९२ | तदेरार (2258) पम्भागिनी (91220) 11 निमनि (2-1-51), 36तनिमति (235) निमूह (22-131) 11| तनेरनध (21-217) 18 (21) सर्टिसि (21.203) 99 तक (2-1-66) 123 मिनिति (100) 16 सम्पदि (१-26) 18Iसरले सनर (-1 155) 16सरता (:1109) 11 तरिमी (1) मंत्र (156) सगेट (:.1.61) 36 (2131) 55टाले मुर (2.3.179) 112 ५ 61 29 10 9 80 19 93 सोये रदान (9-181) औरेरात.(21-67) जविरादरुन् (-91) फिजीन (2-2-20) जानिराम (22-111) 1009 (2-3-211) निदेश (23-145) 'सिर (12) 61 102 15 98 153 मरु (93 165) जादेविवाह (135) माम्मा (0-91) ·घम् एनन् 18 37 6 119 69 धम् पमुन् भावे ( 220) हुम्परा (21-103) गुल्मठेवत (03121) गुषः किफ (2 1.215) पिकटि (2113) गणामि (127) गोद (21-113) पत्रितनि (9 1-200) अपेपन (8*150) नादिभ्यः (23-88) पारपल (215) मोदा (2111) विपदेस (9-1-110) दशस्तृतीया (21261) दमि मुभो (2310) दमेरास (21-316) दमदा (22957) पम्भोंपर (21-16) ठे पिक (22-211) दास्यूह (23 188) दान सम्म (24 172) दाणो डिमा (22230) दामाभ्यो नु (2171) दिवत्रान् (21129) दिवावि (2 1 300) दिवो च (2377) दुरिदा (22108) दुरोणो (2397) दुदोरट् (2118) कृषि (21189) रणत फित् (2969) रणा वध (103) दलिया (22226) रभिचपो (21124) सभ्या (21233) दभ्यो (24 25) 107 (21) 19 गुनी (1150) १r (1319) म्योप (2134) दुपा(4101) 13दुझिम्याम् (22196) 11 दिवाया (1970) १॥ पागुसम्म (-1991) 103 भाये निर(219) 00 चय (02175) 2 उद(170) 112 भूमर (21232) 17 | सारि (2-1 193) 119 रिंश (2.2121) 78 धेरक (2173) या प्रसा (21251) नमि परे (2298) 7 नमिनर (21104) 71 नमि भुवा (2013) 103 रम्ब (21 118) 130 नाम ध्यये (23) DR सह (22121) 10|नया (22112) 16 नपुर भाव (21163) 37 नपुसके भी (2178) 59 नभेधित (21339) 27 नमिमनि (2111) 80 नम पथ (21110) 16 | नमेडींच (278) 22 न यधना (21206) 7 राप्य (24 137) 32 | नट ( 2106) 73 न घ्यामिन ( 211) 13 नहीं भच(2 1 167) 27 नानयतनवत् (24 193) 108 नाम्यया (219) 151 111 2 G 10 27 15 ro 10 १९ 12 10 97 17 100 29 62 128 116 , 17 21 14 1..1 106 20 131 118 ·पतितमि (2-2-59) :1-152 पामणमित्र (2.1-37) सत्रम्. 35 108 8 102 35 135 5 118 माम्न्यादि (24-275) मावः (2-1.18) निकरि (2-2-225) निचुलगञ्जुल (23-109) नितमि (2.2-219) निस पण (2-4-89) निपाने वृद्धि (2-4 96) निमूलसमूलयोः (2-4 248) निम्यविम्य (2-2-222) नियः घुक् (2-1.143) निय ऊनक् (22 49) नियो डित् (2-1-130) निरभ्योः (2.4 45) निरीण ऊहक (2-3.187) निष्ठतुरफ (226) निष्पन्नवय (24-191) नीदलिभ्यो (21-218) मारमिपि (2-2-151) मुशिभ्यो (2-1-276) मृतिधि (2-1-125) नौ गदनद (2-4-80) नो ण च (2-4-83) नौ निमिते (2.1-109) पृष्ठम्. सनम्. 152 / पतेस्थश्च (2-1-283) 4 पदाजि (24-23) 73 पनेघिय (2-1-52) 04 पन्यल्य (2-3 172) 72 परमे स्थः (2-1-291) 117 परस्मिन् था (24.196) 118 पराहो (2.1-33) 147 परावनुपाश्यये (2-456) परापरयोगे (24-232) 72 17 परिलिश्य (2.4-272) 51 परिदेवने (24-13) 16 परी डित (2-4-107) 111 परी द्यूते (2 4-40) 103 परौ भुयो (2-4.73) 43 | परो यो (2-4-67) 133 | परी सूचरिभ्यो (2-4.132) 25/पर्याया (2 4.162) 63/ पलिरहि (2-2.141) 32 | पठेराशय (2-3-143) 15 पायत्तिभ्या (21.63) 117 | पायम्जिन्या (21-231) 116 | पातृदि (2-2.155) 120 पाते कृषि (2.1.267) 111 पाते सुन् (2-1-318) 66 पातेस्तृजिय (2-1-135) 118 पातेस्युट (2 1.335) पारेरजि (2-1.218) 4 | पापणपर्याय (2-2-128) 151 पिम्ज ऊलन् (9-3.110) पिनास (2.2.14) 102 पिपीलिके (2-2-18) 69 पिवते (2.1-321) 29 मिशिनिषि (2-2-201) SG परिशुगि (2.2.113) 93 पागे नसर (2-3-171) 151 106 120 110 115 114 123 128 62 98 9 27 64 31 38 16 2 नौ वृपः (2-4 48) नौ स्यते (2-2-175) न्यभ्युपविषु (2 194) न्यवयो (2-4 65) पचेरियो (2-1-22) यम्यो त्वरा (2 1-269) पटिकट्यसि (2.110) पटिविभ्यो (2.3.176) पठेर्णित (2-2.198) परिज्या (2.1-250) पतिकठि (2-3-60) पतिचण्डि (2-3-105) 29 60 " 45 46 39 69 58 102 6 -.

·शम् परमरानम्. पाम्पतिभ्यो (2.1.02) 10फोटार (2.2.112) सुस हायो (21.173) 130 ग्रीधारंग (21-237) पुरयन्यानि (2.4 160) 128! पले जद (2-1-836) पर रिप (23.161) 100 पाय (2.2 209) :न् (21-107) 13) सुपथ (2-1290) :सद (21272) 32 टेनं रोषा (2.1-811) पुरोरेता (21-313) 11 हमाह (2-1-257) पुरोन हसाय (2230) 51/ मम्गय (2.3.102) पुरो नग (2-2 87) 55 मंदिरमपिल (2-3 107) हो इस्वध (23-83) 90) रिष्यति गम्या (213) पाये (2.2.81) 5!! भविष्यति मांदा (2-4101) पूर-यो (22-206) TO भगंद च (2.1.185) पृपिरकित (2-2-130) 61 भानेवतुः (21-256) पृदिय (2.1.210) 25 भातेय (2.1.117) प्रपण प्रपाण (2.1.101) 119 भारमंजो (2.4 183) प्रत्रने सत्तें (2.193) 118 भावनाय (2-1-21) प्रत्यासती (2 1 58) 113 भाये स्पापा (24.121) प्रपने या (2451) 112 मिदिरिदि (94111) प्रपिचार (2.2-218) 15 | मिया पुग (2-2216) प्रथे पिवन (23-136) 97 भिगो दे च (2.2.39) प्रमाणे (2-4-268) 150 भिाशयभार (2-391) प्रश्नास्यानयो (2.4 161) 128 भिषः क्ति (21-249) प्ररामो (2491) 118 भुजः क्ति (2-1-155) प्रागुतायो (21-199) 135 भुजे: कित् (2189) प्राको (21.48) 7 भुग्याच्छाद्यर (24.170) दुस्तुभ्याम् (2-1-11) 111 भुव क्विा (2-2 189) प्रेरिप्सायाम् (2-4.68) 114 भुव स्मिन् (2.1-221) प्रेस्तुशासिभ्याम् (2-1-145) 17 भुवश्च (2-1-287) प्रेस्त्रेऽन्यत्र (2450) 112 भूकृभ्या (2 1 181) प्रे स्थश्च (21288) 35| भूते च (2-4-198) नेहा (2 1 172) 20 भूषिभीषि (2-4.145) धानुज्ञा (24 218) 140 भूसूभ्यो (2 1-224) प्लषिशुपि (2-1 236) 28 भून उच्च (21-252) प्रेरचो (2 3 168) 101 भृश्चित् (22-159) फलेणुक् (2-2-202) 70 भूलो भुल (2-2-61) घहिरति (21-32) 5 मृभो वा (24-129 58 148 40 70 35 37 30 83 93 101 138 22 30 125 131 107 122 121 75 49 91 29 18 12 129 68 26 84 131 135 125 26 29 64 58 123 ·पत्रम 55 21 16 50 119 18 21 34 31 78 46 137 121 31 भूरशि (2-2-1351 भरि (2.1.7) भृवृत्त (2-1-296) भशुभ्यां (2-2-560 भ्रमेः सम्प्र (2-1-165) भ्रमेई (2-1-127) भ्रस्जिगमि (2-3.76) भाजेध (2-1-137) मझिमृदि (2-3-92) मोनलोपथ (2-2-176) मदेः स्यन् (2-3-15) मदोऽनुप (2-1-900 मधूको (2-2-29) मध्यविनय (2-3-4) मनस्तु (2-2-62) मनिन् (2-1-283) मनेरुष (2-1-169) मन्या (2-1-282) मन्मन (2-2-193) मोस्ट (2-2-5211 मसेसरन् (2-3-55) मरजीषोः 18-1-108) महति हस्तष (2.1-25) मदेख्थास्य (2-2-471 मोरेलच् (2-3-112) मादितुले (2-2-65) माडि राष(-4-10) मारणासा (2-3-1) मानो सोपत्र (2-1-136) मिम रालय (-3-116) मुकन्द (2-2-1699 मुदिसडि (2-2-54) मुदेणुक 12-3-360 मुरतोरत (0-3-05) पृषम् सूत्रम्, 61 गुरजग (:-911 पुः किदुनट् (2-1-182) 35 मुदीश (22-16) 51 मुहेर च (2-2-15) 20 मूर्तिनिकर (2-1-99) 15| गाणिजलि (2-2-270 89 | मृकण्य (2-1.17 16 मुह चन् (2-2-73) 91 मृग उतिः (2.1.263) 66 | मजेगुणध (2-1-114) 78 मृगौलीयर (2-3-13) 117 मृद्रीका (22-200 48 मपश्यो (2-1-53) 77 मे' (2-4-2311 52 ! यययत्रयो (2-1-206) 4 पजियति (2-4.112) 19 यजेः कार (2-1-266) 35/ यजेशच (2-1-322) 68 यजेरितः (2-1-126) 51 यजो यथ(2.1.1971 86 यो समि(2-1-49) 11 यते मिथ (-1-133) पपातपयो (-1.211) 50, यथावस्या (2.1.228) 911 यदिशा (:.4.101) 52 106यमिदमि 12-1-119) 76 यमेन्दन (2.2-170) 16] यमैक (2.1.61) 95रोईन:-130) 63|सनिक (110) 51 पारे प्रसौ(2.1.22 1] नेक। 2-1-351) 9.71-1-2430 ९मापि:1:13) 22 23 112 16 116 , 187 117 38 CG यम समुर(2-4.85) 121 मरमुकर (-3-521 ·सावरपुरा (2.4.1) पाहनहम (2-1-20) युनेः काल (2-4-32) युपाभ्या (2-1-192) यमाभ्यो (2-3-149) (2-1-274) गुशुधुवी (2-2-3) युष्यसिभ्यो (2-1-268) यूपरा (2-3-166) पोरगूच (2-1-128) न (2-2-188) रभिप्रायोः (6-1-28) रमेस्त च (2-2-183) रहमी च (2-4.70) राते 2-1-149) रालापाकाभ्यः (2-2-31) गशी वा (2-4-61) रासदिशकि 2-1-225) रास्नासामा (2.2-184) रिखिलिसि (2.4-143) संचभुज (2-3-16) पूभ्यो कुन (2-1-93) वो वा (2-2-161) रुहिजी विभ्यो.2-140) रुहेवृदिश (2-3-1551 रेपस्नकणस (2-1-344) रोगाण्यायां (2-4-159) सः कर्मणि (2-4-283) लामू च (2-1-244) लगियो (2-2-118) सदाश्च (2.3.93) छरटि12-1-2537 उपेःशब(2.2-2000 रूपेश्चन् (2-2.79) लाक्षाद्राक्षा (2-3-190) लिचो (2-1-9) मूत्रम्, 104 लिए चोप्वं (2.4-219) लिनिमिरो (2.4-197) 109लिश्यमान (2-1.7) 23 सिहजिंह च (2-3-131) लपेटः (2-2-94) 32 सूमोहा (2-3.162) 43. लूमोशी (2-2-34) 31 सूट (2-4-15) 101 लोट् च (2-4-217) 15 लोदर्थ (2-4.8) 66 ल्युट् च (2-4-164) 5 घरफ्नुः 12-1-82) 67 परध्यक् (2-3-17) 115 ववेगंध (2-1-72) 18 अन्धेः कूटन् (2-2-1070 48 वर्तमान (2-4-1800 113 पर्धरकिः (2-1-174) 26 वर्षप्रमाण (2-4-2457 67 पलिफल्यो। (2-1-15) 125 78 यले कलन (2-8-1181 12 घलेरक्षन् (2-3-189) वल्यर्ति (2-1-220) 65 वशिषसि (2-3-49) 62 वशेः फनसिः (2-1-345) 99 यशेः कित (2-1-251) वसेनिद्रा (2-1-62) 128 वसेन (2-3-69) 154 वस्पगिभ्यां (2-1-324) 29 यस्यर्तिभ्यो (2-1-195) 69 91 बदिरदि (2-1-19) पहिवसि (2-1-193) वहिनि (2-1-207) 69 वहः सुट् च (2-1-326) 54 104 बहो धच (2-1.115) 105 वाप्रथम (2-4-237) 140 135 105 97 55 103 49 106 140 106 198 11 78 10 57 138 21 146 3 95 108 26 84 29 9 88 39 28 8 28 24 30 14 149 ·पटम् . सुत्रम. पाते प्रमः (21-242) पातडित् (2-1-171) याारी (2-1-3030 वा वणिजाम् (2-4-69) पाविग्धे (2-3-30 विधनायोधनी (2-4-103) विच्छेह (2-4-113) विटपपिएप (2-2-212) विइरसिन्दूर (2-3-59) वितसिवसि (2-1-184) विदः फित् (2-2-160) विद्यमान (2-4-192) विभिनिमन्त्रणा (2-4-216) विपाशेष (2-1-307) विपिनेरिण (2-2-196) वियस्तुट् च (2-3-14) वियो जक (2-2-86) विश किए (2-1-306) विधिपति (24-273) विशेरिपक् (2-2-213) पीणास्थूणा (2-2-123) पीपतिभ्यां (2-2-206) 21 102 22 79 110 19 117 110 59 144 40 113 34 122 120 28 सूत्रम्. वेमो डिट (2.1.179) 28 वेतस (2-3 173) 20 तेर्णिः (2.1-183) 36 114 घी कसे (2-3-23) 81 वौ क्षुश्रुव (2-4-3" 119 वौ रिचर्नु (2-1-160) 121 व्यधिजपि (2-4.81) 71 व्यनुप्रेषु (24-37) भ्याडनीड (2-2-119) 86 22/व्यादाम् (2-4-234) 64 व्याधी शुट (2-1-333) व्युपयोः (2-4.57) 133 140 व्योमन् (2-1-:84) बजियग्या 12-4.125) 37 प्रश्विशादि (24-160 69 78 मियो हिक (2.1-240) 55 शः सन्वच (21-21) 37 शकप (2-1-281) 151 | शकेरुन. (2-2204) 71 शनिः (2-1-217) 69 शाकेरुन्त (2-2-146) 70 शकेन्ति (2-1.199) 79 शतिः (2-1.265) 60 शतृशामचौ (2-4.16) 90 शतेरमूलेर (2-3-610 23 | शतेरूच (2-324) 115|शपेर्दन (2-2-163) 157| शमिकमि (2-3.118) 160 शमिमनिम्या (2-244) 1161 शमिषणि (2-2-120) 80 | शरीरनिवारा (2469) 67 शलिपटि (22-13) 98|शलिमरिड (22-28) 91 शरङ्गः (21-15) 28छलेराट्च 21.300 153 70 26 63 23 31 190 86 80 65 06 60 59 यूड एन्या (2-3-18) प्रजिनाजिन (2-2-194) वृषश्चित् (2-3-86) इमो मत (2-1.1949 कृणोते. (2-4-74) वृणोतेस्टच् (2-2-105) पृतसुकभ्यो (2-2-1661 मृदृवधि (2-4-80) भिरुधि (2-3-20) धेरं च (2-2-1800 वृभृवम्यमि (2-3-140, वृषिपटि (2-3-96) 118 45 18 1 साभ्यो (2-1-239) ·पृष्ठम्. सूत्रम्. शातेईस्वक्ष (2-1-96) शावशेराप्ती (2-3-51) शाशीडोः (2-1-208) शासियुधि (2-4-186) शिखिकुठि (2-1-410 शिम्जेः शिगू (2-1-97) शिफाशफ (2-2-218) शीडः क्लन् (2-3-90) घोडः फर (91-329) शीपो (2-3-129) शीतो धुन (2-1-69) शीको पल (2-3-121) पाकुशि (2-1-179) सीइपीह (2-1-105) शीशति (2-2-158) शुष्कचूर्ण (2-4-249) शुसिचिम्या (2-3-32) यहाटक (2-2-100) शहार (2-3-45) शुणातेरावः (2-3 135) शृगातेवायु (2-4-31) शुभसिम्पो (2-1-2710 पीभ्या (2-2-570 किम्यः (2-3-64) शयडूसिभ्यो (2-3-123) शेपे लद (2-4-208) श्मनि शीठो (3-1-98) श्यतेरिच (2-9-48) श्रियः (2.4.43) श्रीमो डि21-180) शुदक्षि (2-39) भूयुष्वृज्य (2-2 185) धुसु रवि (2-4-120) श्रोन हरवश्व (2-3.117) विषे कप (2-1-27) 12 लेष्माता 2-2-43) 85 श्वन्नुसन (2.1-277) 24 श्वेचित् (2.1.178) 132पितोऽ (2-4-138) 6 पुड्शीद 2-4-126) 12 टन् (2.3-75) 72 | शिखसियो (2-4.167) 91 संज्ञायाम् (2-4-158) 40 | संज्ञायाम् (2-4.263) 97 | सनियुत् (2-2 156) 9 संश्चत्तृपद् (2-1-259) 95 सहयातात् (2-4.28) 33 | सझे चानौ (2-4.62) 13 | सजूषाशिषौ (2.1-309) 64 | सजेथ (2.3.2) 147 सदिपति (2-4-128) 81 सनेइंखिः (2.1.1750 56 सनेर्डित् (2-2-230) 83 सपूर्वाचित (2-3-70) 97 सप्तम्यो चोप (2-4 266) 103 सप्यशूभ्यां (2-1-275) 32 समादिषु (2.4.151) 51 समानकर्तृ (2-4-215) 87 समि कसे (2-2-21) 96 समि च यूते (2-1-99) 138 साम मुष्टौ (2-4 66) 12 समि युदु (2-4-350 50 समीणः (2.4:121) 111 समुच्चये वा (2-4-227) 21 समुच्चये सामान्य (2-4-229) 78 समुदोरजः (2-4.92) 68 समुदोगेण (2.4-108) 122 समूले हनः (2.4-252) 95 सम्भावनेऽल (2-4 211) 5 50 32 21 121 123 89 129 197 148 64 30 109 113 37 76 129 21 73 88 150 32 126 139 47 119 114 110 129 149 149 118 120 148 138 ·पतेः रिपर (2-4.26) सत्तरपन (2.2.70) सत्तरदिः (2-1-254) पौरपः (2-2.211) सरयू: (2-1-90) सतरच (2-2-67) सर्सेक (2-3-103) चणित (2-2-154. सर्वधातुभ्यो ।2-4-2) सम्ये स्पः (2.1.181) सहेः पथ् च (2-1.308) सहोप (2-1.313) सारथिम् (2.1-201) सितनिगमि (2-1-61) सिवेरेरूप (2-2-72) सभ्यः (2-1-1920 इन्दिकन्दि (2-3-382 यो दोध (2-2-181) पम्. 81 8 83 99 148 5 108 79 106 140 6 46 90 39 29 पृष्ठम्. एनम्. 108 स्थिरस्फिरा (2.3-47) 33 स्यो गुः (2.1-55) Jस्नामदि (2-1-278) 71 स्नुमूभ्यो (2.3.150) 12 स्नेहने (24-251) 53|सशिभ्राजो (2.1-30) 93 स्पृशेरुप (2-4.24) G1 स्फायितश्चि (2-3-21) 101 स्मपरे (2-4-11) 16 स्मे लोट् (2-4.220) 37 | स्यन्देपंच (2-1-20) 38|स्यमेर्यण (2-2-17) 24 स्पपिविधि (2-2-249) 9/स्याशक्य (2-3-81) 53पुरीभ्यां (2.1.323) 16/सुवधिक (2-1246) 82/मुपोऽनुप (3.4 42) 67 | स्वपो नन् (2.4 111) 81 स्वागतस (2-1-278) 87 स्वार्थेषु (24.239) 10 स्वार्थेषु पुषः(2.1.256, 33 रनो जप 22.191) 5हरिमित (2-1-35) 7 हलिलि (3-1-103) 52 हतो धम।2.4-175) 73 हधिवसीग (22130) 199 हरता (2-1-255) 66 | हिंसादिक (8-4265) 11हिसः कित (23183) 10 हिवामक (2.2-139) 89!हुस्न्या (:-1.1121 121हुवामा (380) 80 हुट (2.2-1320 23 जनेझान् (21-295) 115 पएष (2-3:00 121 153 145 149 68 6 उसूधा (2-3-31) सूपुषिभ्यो (2-3.65) सूविपिकृषभ्य. (2-1-74) मजे कर (2-1-280) मुरमुध (2-1-31) स्टभ्यो (2-1-14) सुनुभ्यो (2.260) पेरिमम् (2-:-233) स्कन्दिपति (2.1-171) सन्दमिभ्यो (2-2-173) स्तनिहरि (2.183) स्तम्ब क च (84.105) स्त्यायो डिट (9.3-79) लियो फिन् (2.4-119) सपथ (9-385) स्थालरवान (5-3.101) स्थानापायधि (476) 19 130 GO 118 150 103 62 17 89 61 35 19

·१६
प्रखम्
पृष्ठम्.
30
सूत्रम्.
हम ईता (2-2-144)
हनविभ्यां (2-2 193)
हलो दुक (2-3-6)
हपिशिरुहि 12-1-164)
दृप्रस्थो (2-1-146)
दृरुहि (2-2-40)
हृषिति (2-3-108)
सृरहि (2-1-260)
68 है किन्नुटू (2-1-47)
77 हेतुफलयोः (2-4-213)
19 हेतुभावयो (21-1)
17 हो। लोपथ (2.1-75)
49 हियः किद् (2.1-39)
94हामील (24-153)
139
12
10
6
126

·LIST OF SANSKRIT PUBLICATIONS FOR SALE 19, 18. 1. of Bhaktimanjari (Stuti) by 11. II. Srati Sri lamı Yarin Valiarijı. 1 स्यानन्दूरपुरयर्णनप्रयन्धः Syanandurapuravarnana. prabandha (krryn) by 11. ff. Svati SIT Ram Harmi vrhárajı, with the commentar: Sunders of Rajarajı Turm Koil Timpuri. 0 0 0 " Trivandrum Sanskrit Series. No. Imam Daiva (Viadruq) by Desa with L'uruşiiri of kissoilllasuk umuni (out of a cl). 1 No 2-marathi firmarát Abhi. nrynknustubhamala and Daksina. murtistava by liposuit 31 mumi (oue nistch) No. 3-a: Nainbhyudnya (R20) 1, Vanni Blon;Brys (moord edition). 0 No. forureteria Sivalllarnava (hari) by Nililopphia Dihsin (nid or it. i). So. 3-ofile: Vyaktiviveka (hari) by Mihall 147 with fritt try (or cisimk) No. t-gift: Durghatavrtti (13.& arıça) hy Siripules (el of stori) No :-ब्रह्मतत्यप्रकाशिया Brahmatattraprakn. sika (Valinta) liy Sa li$isen rasenn. Tiedef sterk). ! Nin -प्रयुगयुदयम् Pradyumnabhyudaya (88;18 ) by Kirsi Van Blaça (ou: ej'siert). 1 0 0 0 ** ·LO 0 1 RS AB No 9-विरुपाक्षपञ्चाशिका Virupaksapanoasika. (Vedantaj bs Vira pakşınatha with the commentaij of Vidyacakra virtin (out of stock) 08 No 10--Hakaret Matangalila (Gnjalake inu) by Milkantha (out of stock) 0 8 0 No 11-Musirietor Tapatısamvarana (Natha) ly buliśckhori Vauna with the commentary of Sivarama (out of stock) 2 0 No 12-CARTELTE Paramarthasara (\cdinta) by Adisepe with the cominent iry of za bivānuan (out of stock) 0 0 No 13-TITETUT Subhadradhananjaya (Nathi) bj hulnbckharı Varma with the commentary of Sivarama lout of stock). 2 No 11-oftfart Nitisara (NIti) by Kamandah t, with the commentiri of Sinknräryn (out of stock). ; 8 0 No 17-स्वमवासघदत्तम् Svapnavasavadatta (Natrh?) by Bl 157 (second edition) 1 8 0 No 16-afari ETO Pratijnayaugandharayana (Natakn) by Bhasa (out of stock) No 17-TP Pancaratra (Nataka) by Bhası (out of stock) 1 0 0 No 19—ATTUOTT Narayaniya (Stuti) by Pārāyani Bhatia with the comment ary of Debumangalavaryr 4 0 0 No 14- ATAT Manameyodaya (IIImáinsa) (second editron). by NÄrłyini Bhatta und Narayana Papdıtı (vut of stock) No 20-afernte 4.4 Avimaraka (Nataka) by Bhaan (out of stock) 8 No 21-leafta Balacarita (Nataku) by Bhisa (out of stock), 1 0 0 1 8 0 1 1 ·3 Ps. Al. I. 1 0 No 22-AYANTT-TTTTTi-poris. THAT Madhyamavyayoga-Duta. yakya-Dutaghatotkaca-Karnabhara and Urubhanga (Xataka) I» Blyk? (out of clot) 18 0 No 23-Amurrizte Nanartharnaynsam kaapa (kos) log hinus dinin (Part I, Ist nu 1 2nd lands) (out of st ck) 1 12 0 No 24-piftora. Janakiparinaya (hrun) Pry Chrkqvi (out of or rk) 0 No 25Torfanart Kanadasıddhantacandrika (Nias 1) by Gangollarinr (out of stch) 0 12 0 No 26 -अभिषेकनाटयम् Abhisekanataka bf Bhavi ( ut of stock) 0 12 0 No 27-TAT Kumarasambhava hivy) by Kalidas: with the two commentnrlc4, Prahishi of Arungirmatlı 100 Vrvarani of Narayiņi Paudith (l'irt I, 1st and 2nd Sargas) (out of 31 ck). U 12 0 No 28-Gurt. Vaikhanasadharmaprasna (Dhirin satrı) by Vikhines (out of stock) 0 8 C No 29-amrutuferetana Nanartharnarasam - ksepa (husi) by hean igrimi (Part II, 3rd linda) (oub s slock) No 30-areaferent Vastuvidya (Silm) (out of stxt) 0 12 0 do 31-arraigeria Nanartharnayagam - ksapa (Aoki) by hersvimin (Part III, '1th, 5th and 6th band19) IOC 32-HRAFH2 Kumarasambharaſhtrya) by haldast with the two coramentanes, Pribasık 1 of Iruñigrinatha and Vivirani of Narayaņu l'apdita (Part II, 3rd, tih and 5th Sargas) (out of stce). 2 8 0 ·0 RS. AS, P. No 33-GAT Vararucasangraha (Vvaluiny) with the commentary Dipapribha of Nárāyanı (ou of stock) 8 No 4-tur Manidarpana (Nyayn) by Rījicadā minimukhin 1 No 35—HPOTAT Manisara (Ny?)) by Gopfnătha 1 8 0 No 30-IHREFF Kumaiasambhava (havya) by Kaldast with the tho commentnries, Prabasıha of Arumgırınatha and Vurant of Náray ina Pandita (Part III, 6th, 7th and 8th Suyas) 3 0 0 No 37—1=1*n Asaucastaka (Smrti) by Variucı with commentary 0 1 No 38-नामालिङ्गानुशासनम् Namalinganusasana (los) by Amımsımla with the commentary TILåsarvist i of Vand ya. ghatiya Shrvånanda (Part I, Ist kānda) 2 0 0 No 34-36TH Carudatta (Nakula) by Bhasa (out of stock) 0 12 0 No 40—1CEREA Alankarasutra by Ryanır? Ruiba with the Alanhärisai 19472 of li mhuka and its commentary Ly Samudrabu dhn (second edition) 2 8 0 No, 41—TOOTHYL Adhyatmapatala (Vo danta) by Aprstainba with simma of Sri Suları Bhagiat Pide (out of stock) 0 4 0 Yo 42—AHTRT Pratimanataka bı Bhiau (out of stock) 1 8 D No 43-TAREFA Namalınganusasana (ho$7) by Amorusunlr with the two comment iries, Amuchośodgb itana of ksirasi amin' wd lihisiri ası7 of Vandy, hati i Saranının (Part II, 2nd handa, 1 G rirgas) 90 No. 14-TS4 Tantrasuddha !) Bhattarahal Vedottung (oult of stock) 0 4 0 ·Vo 8-सिद्धान्तसिद्धाञ्जनम् Siddhantasiddhanjana (helånt 1) by hrpnåı an lajeimsvati 8 RS AS P. No 45—99 TETT Prapancahrdaya 1 0 0 No 16-fthit Paribhasavrtti (Vyd- Kirini) by Nflıkıntha Diksita 0 8 0 No 17—faga STITH Siddhantasıddhanjana (Vedart) by lppänındı Sarasvati (Part I) 1 12 0 No 48-ASIAT Do Do (Part II) 2 No 19-गोल दीपिका Goladipika. (Jyotişi) by Pirimešvari U NO 20-THIT 27/09 Rasarnayasudhakara (Alnńhari) by Singh Bhupalı 3 0 0 No 51-नामरिगानुशासनम् Namalinganusasana (kogn) by Amarasimha with the tiso cominentine, Ainulhosodghiția of hşirisi amin and (ikasuri 18V1 of landiyag'atiya Survanında (Part III, 2nd hand, 7 10 vargis) 2 0 0 No 52-नामलिङ्गानुशासनम् Namalinganusasana (host) by Amuzsimlin with the com mentary lilasuvasyn of Van lya ghatiye Sirianındı (Part I), 3.d Kind1) 1 8 0 No 23-defauret Sabdanırnaya (Tedântaly, by Prikåsatmayatında 0 120 No !-स्फोटसिद्धिन्यायविचार Sphotasiddhi 0 4 0 nyayavıcara (lâharina) No va-मत्तविलासमहसनम् Mattayilasaprahasana (Mataka) ly Vahen rubrum nu in (out of stock) 08 Manusyalayacandrika (Sılp ) (out of stock). 0 (hu) 0 No 76-HJEITUTO TIT 0 8 No 57-tycircustan Raghuviracarita 1 1 0 (Part III). 200 ·RS AS P. 1 8 0 No 51--Nagananda (Natal?) by Hargıdeva with the coinmcntary Tannréint of Sit arâmn (out of stock). 3 4 0 No 60-eyegla Laghustuti by I aglublintarka with the commentary of Rí, lavannun. 0 8 0 No 61-ferrafera TITAH Siddhantasiddhanjana (Tedânta) by Kręplianda Sinsats (Part IV) 4 0 No 62-FHEUE Sarvamatasangraha (out of stock) 0 8 0 No 63--foratra Kiratarjuniya (hitry?) by Blia ravi with the commentary, Sr Ixlar thradipbr of Citmbhêni (1, 2 und 3 Sargis) 2 No 61-fareast Meghasandesa loy Lähdis: with the commentiry Pudip of Dahşinivartanatha 0 12 0 lo (ATH Mayamata (Siljre) ly Maya mum (out of stock) No 60-da & Maharthamanjarı (D iráu) with the cominentary Parimala of Mheáviránanala 4 0 No 67 Tantrasamuccaya (Tantra) by Nariyan with the commentary Vim irkin) of Sinkam (Part 1, 1-6 Patalas) (out of stock) 4 0 No 6s-fit Tattvaprakasa (Agamn) by Sri Bhojadeva with the commentary latparyadipikā of Sri Lumini 1 12 No. 6) Tarafa, Isanasivagurudevapaddhatı(Tantra)by Ikanasiya gurudevamiára Part 1 Sâmánya pîda) No 10-~आर्यमञ्जुश्रीमूलकल्प Aryamanjusrmula kalpa (Part 1). 8 0 3 4 0 ? 3 0 1 8 0 ·dhyája T Gipapati Sastri (Part III, 9 RS A } 8 0 310) the commentary Balakridi of Vfya No 82-TEH Arthasastra of hyutalys with commentary by, llah&in hopa- Prácaścit No 71-THIT Tantrasamuccaya(Tantra) by Nûriyan? with the commentary Vimarsint of Sanb un(Part II, 7-12 Patalas) (out of stock) No 12-शानशिगुरुदेवपद्धति Isanasiyagurudevapaddhatı (Tantrı) by Isinugis : guruderimiếrı (Part II Thanteupida) No 73—acarafaghat Isvarapratipattiprakasa (Vedānta) by Vadhusad ınssarası at No 74-याशवल्क्यस्मृति Yajnavalkyasmrti with the commentary Balakridå of Visvarapacâryn (Part I - Acara and Vyavaham Adhyayıs) No 75---Pataycan Silparatna (Salp), by Srlbumiri (Part 1) 2 12 0 No 76-आर्यमन्जुश्रीमूलकल्प Aryamanjusrimula kalpa (Part II) 3 0 0 No 77 Parastagagamera Isanasıvagurudevapaddhati (lantra) by Isinasiv 1 gurudevamıśrı (Part III, kriy apáda 1--30 Patalas) 3 No 18-आश्यलायनगृह्यसूत्रम् Asvalayanagrhya sutra with the commentary Anasla of Haradattacāry 1 No 79~patrary Arthasastra of hautaly with commentary by Vahimahopadhyay? T Ganapati Sastrı (Part I, 1&2 Adhikarunis) No 80-farah Do Do (Part II, 1–7 Adhikariņas) No 81-याज्ञवल्क्यस्मृति Yajnaxalkyasmrti nith rupåcārya (Part II tadhyâya) 2 6 0 3 120 4 0 0 200 8-15 Adhikaranas) ·RS AS P 3 8 0 0 0 2 9 0 S 0 0 Vo $3--ITARIAT usta Isanasiraguru devapaddhati (Inntm) by Isara én gurudevamısı (Part IV, liriyapri 31-64 Intala xud Yorupad) No 81-आर्यमनुश्रीमूलयरप Aryamanjusrimula. kalpa (Part III) No 85--facujeitar Visnusamhita (Tantra). No 86--Tara Bharatacarita (hâryu) by kronalas No 87-aastART Sangıtasamayasara (Sangita) of Singſtiharı Purky zo deva No 85-779T Kavyaprakasa (Alinhart) of Vimin itabhnţta with the two coinmentines the Sainpridty prahasinf of Sri Vidy achriatin and thu Sali tyrcadaının of Bhittagopålı (Part I, 1“, Ullâsis) No 89--Firefale Sphotasıddhi (Vy ih irani) by Bhrrataz1827 No 90-THIEP igrati Mimanisasloka. vartıka vith the con ment iry h 15km at Sucaritamisra (Part I) No 91-trant Horasastra of Varihumıhırá cārya with the Virarana of Rudra No 92-teigia Rasopanisat No 93-घेदान्तपरिभाषा Vedantaparibhasa (Vedintil) of Dhirmurajădhvarindru with the comment iry Prak 26th of Peddullbşita No 94-et Brihaddesi (Singita) of Matangimumi no 93-wrat Ranndipika (Jyotiş1) of Kumängupaha 3 0 0 0 > 22 8 0 2 0 0 1 8 0 1 S 0 ·☺ NS, AB. I. No. 96-*eilecat Rksamhita with the Bhagya of Skandasvāinin and the commnentiry of Venkatamadhavārza (Part I, ist Adhyâya in 1st Astaha). 1 80 No. 97- HEATHREAT Naradiyamanusamhita (Smſti) with Bhişya of Bhavasvamin. 2 0 0 No. 98-Peucan Silparatna (Śilpa) by Śrs. kumāra. (Part II.) 2 8 0 No. 99---THIETTA Mimamsaslokavartika (Mimamsa) with thic cominentary Kásikā of Sucaritamiéra (Part II). 2 0 0 No. 100-1507: Kavyaprakasa (Alathara) of Mammaţablington with the tso coni. mentaries, Sampradayaprakābint of Srividyācakravartin and Saliityn. cūdamaņi vf Bhattagopālr. (Part II, 6-10 clásis). 5 No. 101-aia Aryabhatiya (Jyotish) of Aryabhatācārya with thic Bhagya of Nilakanth somasutyan (Part I. Ganitopada). No. 102-fresh Dattila (Sanvita) of Dattila. inuni, 0 No. 103-2: Hamsasandesa (Vedanta) with cominentary. No. 104-साम्बपञ्चाशिका Sambapancasika (Stuti) with commentary. No. 105-fafunta: Nidhipradipa of Siddha. Erikapthasambhu. No. 106---ffterett Prakriyasaryasya (Vyakaraña) of Sri Narāyapa Bhatt with commentary (Part I.) 0 0 2 8 0 4 0 08 0 1 0 0 0 4 0 ·10 R9. AS. P. No. 107–124.95 Kavyaratna (karta) of Arhaddása 0 12 0 No. 108-CHIGI Balamartandavijaya Națnka) of Devarājakavi. 1 8 0 No. 109-areart: Nyayasara with the commentary of Yåsudevagari. 1 8 0 No. 110-RAZITH Aryabhatiya (Jyotişa) of Aryabhatacārya vith the Bhagya of Nilakınthusomısutvan.(Part II. Kalakriyapada) 1 0 0 No. 111 -Elra: Hridayapriya (Vaitlyak.) by Piram Svarn, 3 0 0 No. 112TEITAR HACIYTCUIR ETI Kucelopakhyana and Ajamilopaklıyana (Sung[ta) lwy II, 11. Svati Sir Ramn Varmı Maharja. 0 4 0 No. 113--Uriagoria: Sangitakrtis (Gun) of 11.11. Svati SI Rann: Varm. Mahariji 0 0 No. 111- Emiel Sahityamimamsa (llanan) 0 0 No. 115-Ivica Rksamhita (with trio Bhagynt of Skand 141 amin anii tho comincntury of Virkatamadha. Arya) (Part II 2011 Adhyaja in Ist Astaka.) 180 No. 110-ukasiere Vakyapadiya (Vyakurupa) will the coininentury I'ralIrgaks. prikalt lay Ilclamajn son of Bhutím. (Part 1). 1 8 No. 117-ETIT.VTTTTTA Sarasvatikantablarnna (Vakardi) lvy Bluzictz with the communi Liry of Sri York- Fapi Dapyaathir. 1 0 ·11 RS, A8, T. 080 0 No. 118-मालरामभरतम् Balaramabharata (Natya) by Balarima Varma Vanci Maharaja. 2 8 0 No. 119-fog ratus: Vivekamarthanda (Vedanta) of Viśyat Opadeva No. 120-kitar Saunakiya. 08 No 121--ATETTA: Vaikhanasagama (Tantra) of Marici. 2 0 0 No. 122-sarasare Prabodhacandrodaya (Natakı) by Krşnamiśrayati with the commentary Naukibharana of Sri Govindamptabhagavān. 2 0 0 No. 123-ATAPORTcu: Sangramavijayo daya(Jyotişa). No. 124-ECOT Haramekhala of Mahuka with commentiry (Part I chapters 2, 3 & 4) No. 125-15145Errear: Kokasandesa (Kavya) by Vişnutráta. No. 126---forgefa: Karanapaddhati (Jyoti$a). O 4 0 No. 127~Chadrave TH Sarasvatikantabbarana by Bhojidesa with the commentary of Sri Náriyanı Dandanatha. 1 8 0 2 0 0 1 8 0 0 8 0 Apply to: The Superintendent, Government Press, Trivandrum.