·तृतीयाष्टक द्वितीय भाग विपयतूंचिका २ " ४ ५ " ६ ७ माम प्रपाठक अश्वमेधशालणं वैश्वदेवं काण्ड तत्र प्राममह'. १ धर्नुवाकै साँपहण्येष्टयादय याजमानसस्काग प्रमोदनाभिधानम् रशनयाऽश्वबन्धनम् अश्वस्य जलेऽवगाहनम् भश्वस्य मोक्षण महोत्वजाम्. भूमी पता विन्दनामभिमन्त्रणम्. अयाध्वर्युप्रोक्षणम् अश्वचरितानामश्वरूपाणां च होमा अश्वस्य नाम्रामभिवाचन, उत्सर्गध दीक्षाभिधानम्. तत्र वैश्वदेवहोम वैश्वदेवहोममन्त्रव्याख्यानम् भश्वसचरणवत्सरे प्रतिदिनं देवयजनदेशे कर्तव्यमिष्टित्रयम- भिधीयते संवत्सरापूर्वमुख्यस्यामेरुपस्थानम् अनहीमा त्रिरात्ररूपस्याश्वमेधस्य प्रथमदिनरात्री तत्प्रकारविशेष विवरणमैतयो सप्तमकाण्डगतामहोमानुवाका व्याख्यायन्ते ६ " "" " " १४ T BRA ·ii १९ अनुवाके भोपवसम्यदिने यूपप्रयोगाः यूपानों स्थानादयः. चेतन्यशमयादेविशेष:. उपप्पाख्ये द्वितीयेऽहनि बहिष्पवमाने अवस्योगातृत्वम्. भश्वे पर्थमयन्तानां पशूनां नियोजनम्. " २ " ४ ६ V " नवमः प्रपाठक:-अश्वमेधस्य द्वितीयतृतीयाहविधानम्.- १ अनुवाके भष्टादशिनां माम्याणां आरण्यानां च पशूनां प्रयोगः. चातुर्मास्यपशूनां प्रयोगः- रोहितादीना पशूनां वपाहामसाहित्यम्. अश्वत्य रथयोजनालंकारादयः. ब्रह्मोधनामकः होतब्रह्मणोस्संवादः. अवस्य मृतोपचारः समपनप्रकार. तत्र मन्त्राः. अश्वमेषस्य तत्पशूनां च प्रशमा. उत्तमेऽहनि पशव महिमाभिधानी प्रदी. शरीरहीमाः स्विष्टकदादयश्च. तदुभयहोममध्यवर्त्यषस्तोमीयहोमः, संवत्सरानुष्ठानमिष्टीनाम्. तस्विष्टिषु ब्राह्मणराजन्ययोर्गानम्. अवभृय होमविशेषा:. उपाकरणमन्त्रव्याख्यानादिः. अवस्य रोगादिनिमित्त प्रायश्चित्तम्. ब्रमोदना उच्यन्ते. " " १२ " " " " ·ui १९ मनुवाके विमुत्वादिभि द्वादशभिर्गुणरश्वमेघप्रशसा. अश्वसज्ञपनप्रकार उत्तरवेयुपवाप ऋषभालम्म अश्वावयवेप्पासनम्. " १८ . दशम. प्रपाठकः साविधचयनम्-- १-१७ अनुपाकेषु नवमु ले वासु नाभ्या चेटकोपधान स्वयमावृष्णोपधान चोच्यते निष्पनायाश्चितेरध्वोरुपस्पानम् यजमानस्योपस्थानम् होतुरनुशसनम् २१ आहुतिसस्रावण यजमानो मुख विमृष्टे एकविंशतिवाहुतीर्जुहोति औदुम्बरे पाने यूष्णो मृत्युप्रह गृहाति सावित्रनाह्मणम् २० " " " " " १ एकादश प्रपाठकः नाचिकेतचयनम्-- १ अनुवाके इटकोपधानमन्त्रा चतुर्भिानुवाचे चतस्र आहुतीर्जुहोति ६ उपस्थानम् नाचिक्तश्राह्मण तत्र अमिदेवतोपासनम् नाचिकेतोपाख्यानम् चयनप्रयोग ८ तप्रशसा. " ·" " द्वादशः प्रपाठकः चातु)श्चयनं वैश्वसृजचयनं च- १ अनुवाके वैश्वसृजचयनाङ्गभूताः दिवश्स्येनय इष्टयः. तासां ब्राह्मणम्. ३ अपाघा नामेष्टयः. तासां ब्राह्मणम्. चातुहॉनचयनम्. ६-८ वैश्वसृजचयनम्. ब्रह्मा सदस्यासीनो वैश्वसृजान् व्याचष्टे: ४ ९ "

·श्री.
तैत्तिरीय ब्राह्मणम्
तृतीयाष्टके
अष्टमप्रपाठकप्रारम्भः,
हरिः ओम् ॥ 'सांग्रहण्येष्टया यजते । इमां
'अश्वमेघवाह्मण, वैश्वदेव काण्ड-गांग्रहण्येष्टयेत्यादि ।
अगमश्वमेध मिरात्र रानाप नित्यो नैमित्तिक' साम्यश
अहीनेषु पश्यन्ने । ब्राह्मगस्याप्यश्वमेध निदिच्छन्ति । उता
सामणी 'वैश्वदेवी मारणी निर्मपत्', इत्यत्र । अत्र या
वार्णमास्या प्रातरश्वमेधेन यक्ष्य इति संबल्य मानल्या गनेन।
इमां मद्विपगनिनी जनतां मनममूह संग्रहामि विधेषीकरो।
मीति यामेन । 'मनोमगं ये मंग्रगम'. इत्युकम् । मंग.
स्वन्ने मनस्पिनगेनि समगी मैड माग्रहगी । प्रतादिष्टव्यः।
संमायोनन वा मामरणी। चान्दमोऽ ! अगना हो ।
उदा रानिनिसरेण हीप उदासत्यम् । सन 'उदासगः' इति
विमकेरुदासन्यम् ॥

·2 तैत्तिरायमाझणम्. [अ. ३ प्र. ८. जनता संगृह्णानीति । 'बादशारत्नी राना भव- ति । द्वादश मासास्संवथ्सरः । संवसरमेवावं रुन्धे । मौजी भवति । ऊ मुञ्जाः । ऊर्जमेवा रुन्धे। चित्रा नक्षत्रं भवति । चित्रं वा एत- कर्म ॥१॥ यदश्वमेधस्समृद्ध्यै । 'पुण्यनाम देव- द्वादशारीरिति ॥ चतुर्विंशतिरङ्गलयः अरनि । द्वादशार निप्रमाणा अश्वाभिधानी रशना भवति । प्रमाणादुत्पन्नस्य अ. होयस्य 'अध्यर्धपूर्वाद्विगो.' इति लुक् । 'गन्तकाल' इति पूर्वपदप्रकृतिस्वरत्वम् । द्विशब्दस्यापि 'संख्या' इति पूर्वपदन रुतिस्वरत्वम् । गतमन्यत् । कर्वा इति । उनॊऽन्नस्य हेतु. वात् तान्छन्द्यम् ॥ चिति ॥ चित्रानक्षत्रसमीपस्थेन चन्द्रमसा युक्तः कालः चित्रा। 'लुबविशेपे' इति लुप् । तत्र वक्ष्यमाणदेवयजनाध्यवसानं कर्त व्यमिति भावः । चित्रं चायनीयं खलु एतत् अश्वमेधाख्यं कर्म, तस्मात् उभयोः चित्रलं समृद्धथै भवति कर्मणः ।। 'पुण्यनामेति ॥ पुण्यं पावनं नाम नामधेयं श्रुतमानमेव यस्य तत्पुण्यनाम स्थानं पुष्करवनं गौतमवनं वाराणसी कुरुक्षेत्र- मित्यादि । तत् देवयजनमध्यवस्यति देवा इज्यन्ते यत्र त.

·अनु ] भभास्करभाष्योपैतम् -- यजनमध्यवस्यति । पुण्यामेव तेर्न कीर्तिमुभि जै- यति । 'अपदातीनृत्विजस्समावहन्त्या सुब्रह्मण्या- स्वस्तिवादनपरै मखक्षिति ब्राह्मणैश्च सह सपद्यन्ते । केचिदाहु - चैया पोर्णमास्यामेव प्रागिप्टेरिति । अन्य आहु-पौर्णमास्या पूर्वस्मिन्नहमि चित्रानक्षत्रमात्रयोगिनि काले देवयजनाध्यवसान कर्त- व्यम । उत्तरेा सकल्पादि कर्तव्यमिति । एव हि नक्षत्र ग्रहणमुपपन्न भवति । अपदातीनिति ॥ अय क्रम -तस्य सस्य गृहे गत्वा सोमप्रवावेण वृतान् अवयुब्रह्महोतॄन् आनीध्र च हस्त्यश्वादी- नारोप्य आनयन्ति राजपुरुपा । अनन्तरायाममावास्याया तथैव वता इष्टयर्थ एते स्वेस्वे काले हूयने । अथानन्तरायाममा- वास्याया सज्ञा-येष्टचाम् । वैशाख्या पौर्णमास्या प्राजापत्यर्षभ पश्वर्थ पूर्ववत् सोमप्रवाक्वृतौ मैत्रावरुणप्रतिप्रस्थातारौ हस्त्यश्वा- दिकमारोप्य आनन्ति राजपुस्पा । अनन्तरायाममावास्याया तथैव वृत उद्गातार हस्त्यश्वादिभिरानयन्ति । अथ आगामिनि बसन्ते पञ्चदश्या हस्त्यश्वादिभि प्रस्तोतारमानयन्ति धातव्या थम्, यत्र दीक्षारम्भ । ततो दीक्षारम्भदिवसात् उर्व तृती यादिषु अहस्मु अन्वह इतरान् अष्टौ नविन हस्त्यश्वादिक मारोप्यानयन्ति ब्राह्मणाच्छसिन अच्छावार नेप्टार प्रतिहार ग्रावस्तुत पोतारमुन्नेवार सुब्रह्मण्यमिति सोमार्थम् । एवं आ ·4 तैत्तिरीयब्राह्मणम् [अ ३. प्र.८ योः। सुवर्गस्य लोकस्य समस्यै । केशश्मश्रुव- पते । नखानि निरन्तते । दुतो धावते । स्नाति । अहंतं वासः परिधत्ते । पाप्मनोऽप॑हत्यै । वाय- त्वोप॑वसति । सुवर्गस्य लोकस्य गुप्त्यै । रात्रि जागरयन्त आसते । सुवर्गस्य लोकस्य समष्टयौ।२ कर्म धने पञ्च च ॥३॥ सुब्रह्मण्याद्वानात् अपदातीन् ऋत्विज आवहन्ति । तदुच्छ्रित- स्थानारोहणसाम्यात् स्वर्गस्य सम्यक्प्राप्त्ये भवति यजमानस्य ।। आदतसुब्रह्मण्येऽत्र समायाते शचीपतौ । पदातितैव मुक्तति प्रागेवानयन कृतम् ॥ केशश्मश्रु वपत इत्यादि ॥ यत्र उद्गाता वृत तस्याममावा- स्थाया इष्टयनन्तर देवयननदेश गत्वा केशान् इमश्रूणि च वाप- यते । 'जातिरप्राणिनाम्' इत्येक्वहाव । अपूर्वमिद वपनादिक पाप्मनोऽपहत्यर्थम् । दत इति । 'उडिदम्' इति विभक्तेरुदात्तत्वम् । वाचंयत्वेति । वाग्यतस्यैता रात्रि अग्निहोत्रमपि अन्ये कुर्वन्ति । उपवसति नानाति । यहा--गूहन । स्वर्गस्य भवति गुप्से । रात्रिमिति रात्रि कथाभि यनमान जागरयन्तः आसते अस्य रातय । तत्स्वर्गस्य समष्टय सम्यक्प्राप्तये भवति, प्रबो- धफलचात् तस्य । 'गतिरनन्नर ' इति गते प्रकृतिस्वरत्वम् ।। इति तैत्तिरीये ब्राह्मणे तृतीय अटके अष्टमे प्रपाटके अश्वमेधे प्रथमोऽनुवाक ·अनु २ भभास्करभाष्योपेतम् 5 'चतुष्टय्य आपो भवन्ति । चतुरशफ़ो वा अ- श्वः प्राजापत्यस्समृद्ध्यै । ता दिग्भ्यस्समा ता भवन्ति । दिक्षु वा आपः । अन्नं वा आपः । अ- द्भयो वा अन्नै जायते । यदेवागयोऽनं जायते । तदरुन्धे । 'तासु ब्रह्मौदनं पंचति । रेत एव तई- धाति ॥ ३॥ चतुश्शरावो भवति । दिक्ष्वैव प्रति । 'चतुष्टय्य इति ॥ चत्वारोऽवयवा यासा ता चतुष्टय्य । 'सं- ख्याया अवयवे तय' चतुष्प्रकारा इत्यर्थ । आप इति । वर्ष्या कूप्या स्थावरा वहन्त्यश्च । एवं चतुष्टयानामपा अ- न्वय समृद्धयै भवति, अश्वस्य चतुश्शफत्वात तस्य प्राना- पत्यत्वात् । प्रजापत्यक्षिपरिणामत्वात्तम्य प्राजापत्यत्वम् | ताः च. तुष्टय्य आपश्चतसृभ्यो दिग्भ्यः समाहृताः भवन्ति नैक्स्या एव । सर्वासु हि दिल आपरसन्ति | आपश्च अन्नहेतव . तदधीनन- न्मत्वात् । तस्मात् यावविचित् अकारणकमन्न तत्सर्वं अव रुन्धे सर्वदिगन्वयात् ॥ 'तास्विति ॥ देवयननाध्यवसानानन्तर ओपासने अपणं ब्रह्मा- दनस्य । तत्प्रजासृष्टयर्थ रेतः स्थापयति । चतुश्शराव इति । चतुर्यु शरावेपु सस्रुतश्चतुश्शराव प्रमाणो वा शराव आढ- । 'द्विगो' इति लुक् , 'गन्तकाल' इति पूर्वपदप्रर तिस्वरत्वम् ।। , ·6 तैत्तिरीयाणम्. [भ ३ प्रद. तिष्ठति । 'उभयतौ रुक्मौ भवतः । उभयत एवा- स्मिनुचे दधाति । उद्धरति तत्वार्य । सर्पिप्वा- न्भवति मेध्यत्वार्य । चत्वार आपेयाःप्रान्ति। दिशामेव ज्योतिषि जुहोति । चत्वारि हिरण्यानि ददाति । दिशामेव ज्योती प्य रुन्धे ॥ ४॥ य- 'उभयत इति ॥ आदावन्ते च ब्रह्मौदनस्य राजतसौवर्ण- रुक्मनिधानात् यजमाने द्वयोर्चयसोः दीप्तिं दधाति । उद्ध- रतीत्यादि । पाव्यां राजतं रुक्मं निधाय तस्मिन् ब्रह्मोदनं उद्धरति, तत् शृतत्वाय पक्वत्वाय भवति । पक्कं ह्युद्भियते | यहा-रुक्मस्योपरि धारणमुद्धरणं तच्छृतत्वाय भवति । सर्पि- प्वान् बहुसर्पिक प्रभूतेन सर्पिपा उपरोक्तव्यः । तत् मेघा- हत्वाय भवति । चत्वार इति । आपैया महर्लिन | यद्वा--- मुख्येप्वसन्निहितेषु अशक्तेषु वा ऋत्विक्षु ऑयस्यैव प्रतिनिधा नार्थं आर्पयग्रहण, करपत्यानि आपैया प्रसिद्धप्रवराः | 'इत- श्वानिमः। इति ढक्. । तत्सर्वासामपि दिशां संबन्धिनि ज्यो- तिषि हुतं भवति ॥ 'चत्वारीति || ब्रह्मोदनं प्राशितवद्य चत्वारि हिरण्यानि चतुरो निष्कान् बहु मूल्यं ददाति । दिक्कतुष्टयसंबन्धीनि ज्यो. तीपि लभते हिरण्यस्य ज्योतिष्ठात् ॥ 'यदिति ॥ ब्रह्मौदनस्य यदाज्यमुच्छिष्टं अतिशिष्टं पात्रस्थं तस्मिन् रशनां अश्वाभिधानी न्युनत्ति अनक्ति । उन्दतेः ·अनु. २] भट्टभास्करभाष्योपेतम्. 7 । दाज्यमुच्छिष्यते । तस्मिन्रशना न्युनत्ति। प्रजाप- तिर्वा औदनः । रेत आय॑म् । यदाज्यै रानां न्यु- नत्ति । प्रजापतिमेव रेतसा सम॑र्धयति । "दर्भम- यी रशना भवति । बहु वा एप कुचरोऽमेध्यमुपं गच्छति । यदश्वः । पवित्रं वै दुर्भाः ॥५॥ यदर्भ- मी राना भवति । पुनात्येवैनम् । पूतमैन मे- ध्यमालभते । 'अवस्य वा आलब्धस्य महिमो- दक्रामत् । स महत्विजः प्राविशत् । तन्महत्व- जां महत्विक्त्वम् । यन्महर्विजः प्राभन्ति । महिमानमेवास्मिन्तधति । अश्वस्य वा आल- नात्रलोपः' इति लोप । प्रजापतिर्वा इत्यादि । ओदनमिश्रे आज्ये रशनाया न्युन्दनात् तयोश्च प्रजापतिरेतस्स्वभावयो रशनामनुप्रविश्य स्थितत्वात् प्रजापति रेतसा सममेव नित्ययुक्तं करोति ॥ "दर्भमयीति ।। अर्ध 'मौञ्जी भवति'* इत्युक्तत्वात् । यथो त-दर्भमयी मौञ्जी रशना' इति । शरादित्वात् मयट । वहु वा इनि 1 अनियतसञ्चारित्वात् क्षितिचार्यश्व वहमेध्यं स्थान उपगच्छति । 'ययतोशातदर्थे' इत्युत्तरपदान्तोदात्तत्वम् ।। 'अश्वस्येसादि । ओदनभोजने दक्षिणात्लेन हिरण्य ददाति। - * प्रा३-८.१.

·8 तैत्तिरीयत्राह्मणम्. [५ ३.८. एव ब्धस्य रेत उद्कामत् । तथ्सुवर्ण हिर॑ण्यमभ- वत् । यथ्सुवर्ण: हिरण्यं ददाति । रेत तह. धाति । ओदने ददाति । रेतो वा औदनः । रेतो हिरण्यम् । रेतवास्मिनेतो दधाति ॥ ६ ॥ दधाति रुन्धे दुर्भा अंभवथ्य ॥२॥ 'यो वै ब्रह्मणे देवेभ्यः प्र॒जाप॑तयेऽतिम्रोच्या- श्वं मध्य वनाति । आ देवताभ्यो वृश्चयते । पा- पीयान्भवति । यः प्रतिमोज्यं । न देवताभ्य आ वृश्चयते । वसीयान्भवति । यदाह । ब्रह्मन्नश्वं मध्य द्वयोरप्योदनहिरण्ययोः रेतस्त्वात् रेतसा सहितं रेतोऽस्मिन्यन- माने स्थापितं भवति । ततः मर्वप्रजासमृद्धिरिति ॥ इति तैत्तिरीयनामणे तृतीय अष्टम अश्वमेधे द्वितीयोऽनुवाकः. रशनाञ्जमतः पश्रादध्वर्य परिदापयेत् । राज्याय स च राजा स्यारासंतिमते व्रतु। 'यो वै ब्रह्मण इत्यादि ॥ देवेभ्यो देवार्थ प्रजापत्यर्थ च भागत्वेन वर्तमानं इमं मेध्यं अधं ब्रह्मणे अप्रतिमोच्य अनिवेद्य यः वनाति सर्वाम्यः देवताभ्यः आरश्श्चते विच्छिन्नो ·भनु.] मध्भास्करभाष्योपेतम्. 9 । भन्थ्स्यामि देवेभ्यः प्र॒जाप॑तये तेनं राध्यासमिति। ब्रह्म वै ब्रह्मा । ब्रह्मण एवं देवेभ्यः प्रजापतये प्रतिपोच्याश्वं मेध्य बधाति ॥७॥ न देवताभ्य आ वृश्चयते । वसीयान्भवति । 'देवस्य॑ त्वा सवितुः प्रसव इति रशनामार्दने प्रसूत्यै । अश्विनौर्वाहु- भ्यामित्याह । अश्विनौ हि देवानामध्व! आ- स्ताम् । पूष्णो हस्ताभ्यामित्याह यत्यै। व्यृद्धं वा एतद्यज्ञस्य॑ । यदयजुकेण कियते । इमामगृभ्ण- ब्रशनामृतस्येत्यधिवदति यर्जुष्कृत्यै । यज्ञस्य स- मृछयै ॥८॥ तदाहुः । द्वादशारत्नी रशना कर्त- भवति । य अश्वमेधेन न इयक्षति ततोपि पापतरो भवति। मतिमोन्य बन्धने न कश्चिद्दोष । तस्मात् 'ब्रह्मन्नश्वम्' इति मन्त्रण ब्रह्माणमामन्त्र्य तेन प्रसुते बधाति । निगदव्याख्यातो मन्त्रः।। "देवम्य त्वेति ॥ गतम् * ॥ 'व्युद्ध मित्यादि ॥ व्याख्यातम् । | अधिवदनं उपरिवदनं आदा. नानन्तरं अभिमन्वय वदनम् । यजुषा मन्त्रण रुतिः संस्कृति यनुप्कृति ॥ 'तदाहुरिति ॥ तबाहुरित्यर्थः । इयं अश्वाभिवानी रशना किं स. १-२, *वा ३-२-९.

·10 तैत्तिरीयाह्मणे. [म. ३.५८. व्या३ त्रयोदशारत्नी३ रिति । ऋपभो वा एप - तूनाम् । यसैवथ्सरः । तस्य त्रयोदशो मासो विष्टपम् । ऋपभ एप यज्ञानाम् । यदश्वमेधः । यथा वा ऋषभस्य विष्टपम् । एवमेतस्य विष्टपम् । त्रयोदशमंत्नि रशनायोमुपादधाति ॥ ९ ॥ यथ- र्पभस्य विष्टप५ सास्करोति । ताव तत् । पूर्व आयुपि विदथेषु कव्येत्याह । आयुरेवास्मि- न्दधाति । तया देवास्तुतमार्वभूवुरित्याह । भूर्ति- मेवोपार्वर्तते । ऋतस्य सामन्थ्सरमारपन्तीत्याह। द्वादशारनी कर्नच्या किं त्रयोदशारनीति विचारमाहु ब्रह्मवादिनः। 'विचार्यमाणानाम् ' इति उभयत्र प्लुतः । ऋपभो वा इति । ऋतूनां कालावयवानां मध्ये संवत्सरो नाम अपभः प्रधान भूतः । तस्य अपभस्य त्रयोदगो मामो विष ककुत्स्थानीयः। अश्वमेधात्मकशायं यज्ञानां अपभः । सर्वस्य र ऋपभस्य विष्टपेन भाव्यं पशोरपशोथ। तत्र यतश्पभम्याश्वमेघस्य यो. दशोऽनिः विष्टपस्थानीय इति । भूतिमिति ! मुने मोमया- गफलं आभिमुल्येन प्रापुरिति लिङ्गात् । ससेनवेति । मत्येन प्राप्तन यज्ञमारभते, यतस्य साग्नि सरं प्रानिमारपन्ति नरः न्तीति लिलान् ॥

·अनु. 31 भभास्करमाम्योपेतम्. 11 सत्यं वा ऋतम् । सत्य वैनमृतेनार्रभते । अभि- धा असीत्यहि ॥१०॥ तस्मादश्वमेधयाजी सी- णि भूतान्यभिभवति । भुवनमसीत्याह । भूमान- मेवोपैति । यन्ताऽसीत्याह । यन्तारमेवैनं करोति। धर्ताऽसीत्याह । धरिमेवैनं करोति । सोऽनि बैं- श्वानरमित्याह । अग्नावेवैनं वैश्वानरे जुहोति । सप्रथसमित्याह ।। ११ ।। प्र॒जयैवैनं पशुभिः प्रथ- यति । स्वाहाकत इत्याह । होम एवास्यपः। पू. अभिधा असीति ॥ रशनया अश्वस्य बन्धनं वक्ष्यमा- महागुणसिद्धयर्थम्, रशनया अभिधातव्यस्त्वमसीति लिङ्गात् । सर्वाणि भूतानि अभिभवति अश्वमेधयाजी अश्वमेधेनेष्टवान] 'करणे यन , इति णिनि । भूमानमिति । ममस्तभूतनात. खेनाभिधानात् । अग्नावेवैनमिति । 'इय वा अग्निर्वैश्वानर' इति पृथिव्या गतम् । अत हुतस्थानीय इति भाव । मज यैवेति । अश्वस्य गमनविषया प्रथा यनमानस्य प्रजापशुभ- थार्थ प्रार्थ्यत इति कृत्वा । होम एवेति । वैश्वानरात्मि- काया पृथिव्या प्रस्थापन अग्नौ होमस्थानीयमिति स्वाहाकृतत्व- वाचोयुक्तिरित्यभिप्राय । अस्यामिति । पृथिव्याधारत्वकीर्तन अस्यां अस्य प्रतिष्ठापनार्थमिति मन्यते । रूपमेवेति । अव्या- ·12 त-िरीयताक्षणम् [अ ३ प्र थिव्यामित्याह । अस्यामेवैनं प्रतिष्ठापयति । य- न्ता राड्यन्ताऽलि यमनो धर्ताऽसि धरुण इत्योहा रूपमेवाम्यैतन्महिमानं व्याचंटे। कृप्यै त्वा क्षे. माय त्वा रय्यै त्वा पोपीय वेत्योह। आशियमेवै- तामाशास्ते । स्वगा त्यो देवेभ्य इत्याह । देवेभ्यं एवैन स्वगा करोति । स्वाहां त्वा प्रजापतय इत्याह । प्राजापत्यो वा अवः । यस्यां एव देव- ताया आलभ्यते । तयैवैन र समर्धयति ॥१२॥ वभाति समृद्धया उपादधात्यसीत्याह सर्मथ- समित्याह देवेभ्य इत्याह पञ्च च ।। ३ ।। ख्यातमन्त्ररूपमेव अस्य महिमानं यन्तृत्वादिक माहात्य व्याचष्टे । गन्तृत्व सगृहीतृत्व राट्ल राजनशीलत्वम् । यन्तुब नियन्तृत्वम् । यमनच यमनसाधनत्तम् । धारक्व धरुणत्व सर्दै धरणीयत्वम् ।। 'कृप्यै त्वेसभिमोक्षणम् ॥ आशिषमिति । कृप्यादे परा मादन्यदाशासनीय नास्तीति भाव ।। 'स्वगा करोतीति ॥ देवेभ्यः मागिम्य इदानीमेव यथास्व समर्पयतीति यावत् । यस्या एवेति । आत्मीयदेवतासीत नेन आदविय एन समर्धयति हतार्थयति पचनमामात् । 'स्वगा त्वा देवेभ्यस्स्वाहा त्या प्रनापतये' इत्यनेन मन्त्रणाभिधान शाम्यन्त रीयमुपदाय नाषण स्तौति ॥ इति तत्तिरीय प्राण द्वतीये अष्टमे अश्वमेधे द्वतीयोऽनुवाक.

·अनु ४] भ'मास्करभाष्योपेतम् 13 .. 'यः पितुर्रनुजायाः पुत्तूः । स पुरस्तात्रयति । यो मातुरेनुजायां पुत्तूः । स पश्चानयति । विष्र्व- श्चमेवास्मात्पाप्मानं विवृहतः । यो अवन्तं जिघा- सति तमभ्यमीति वरुण इति श्वान चतुरक्षं प्रसौति । परो मतः पररश्वत शुनश्चतुरक्षस्य प्र- आनयति ततश्चान यजमानस्य पूरुषा । विप्वमन्धेन चदा चनुरक्ष विवक्षितम् ॥ अक्षणारपरि यश्वेतविन्दुद्वितयान्छित । त समाचक्षते धान चतुरक्ष विचक्षणा ॥ तदानयनप्रकारमाह-यः पितुरिति ॥ पितु अनुना अव रमा तस्या पुत्र पुरस्तात् अग्रे नयति वर्षति मातुरनुजा याः पुनः पश्चात्कर्षति । एव विप्वग्गतिक श्वान वर्षन्ती पेतृप्वसेयमातृप्वसयो अस्मात् यनमानात् पाप्मा विवश विवहतः विश्लेपयत । प्रसौतीति श्वान हन्तु अनुनानाति पोशलेयम् । अय प्रयोग - मैन मुसा हस्ते गृहन् दामीसुतस्तत । सौवर्णाटतजावस्तु पृथतोऽभमनुग्रनेत् ॥ प्रवेशपत्यसमधासु मुश्चन् भान जरे यत्र शुनोऽमनिष्ठा । अध्ययुणाऽथ प्रसुतो जहाति म पौधरोपोऽस्य गुन प्रहन्ति । नामिनि प्रहण' इति पष्ठी । प्रहन्तीति हला अश्वपदाना- मधस्तात् उपास्यतीत्यर्थ । 'अश्वस्याधस्सदमुपास्यति । इत्यस्य ·14 तैत्तिरीयम्राह्मणम् [भ. ३. प्र.८ हन्ति । श्वेव वै पाप्मा भ्रातृव्यः । पाप्मानमेवा- स्य भ्रातृव्य हन्ति । 'मैर्धकं मुसलं भवति॥१३ कर्म कर्मैवास्मै साधयति । पौश्वलेयो हन्ति । पुनश्चल्यां वै देवाश्शुचं न्यदधुः । शुचैवास्प शु- च! हन्ति । 'पाप्मा वा एतमीफ्सतीत्याहुः । योऽश्वमेधेन यज॑त इति । अश्वस्याधस्पदमुपा- स्यति । वजी वा अवः प्राजापत्यः । वजेणैव शेपत्वात् । श्वेव वा इति । अनिष्टहेतुत्वात् । तस्मात् शुनो वधेन यजमानस्य पाप्मा हतो भवति । "सैध्रकमिति ॥ सिध्रको नाम महासारो वृक्ष तद्विकारेण मुसलेन हन्ति । कर्यकर्मेति ॥ सर्वमभिमतं कर्म साधयति अस्मै यजमानाय सेंध्रकेण श्ववधं कुर्वन्, तस्य महासारत्वेन सर्वात्म- ग पाप्मनो हतत्वात् । पौश्चलेयः पुंश्चल्या अपत्यं पाश्रलेयः । 'स्त्रीभ्यो ढक्' इति दक् । पुंश्चल्वामिति वर्णव्यत्ययेन उका- रः । ओणादिको वा उकारः । शुचैवेति । पोश्रलेयस्य पुंश्चलीनिहितशोकस्थानीयत्वात्, शोकेनैव स्वयं यजमानशोको हन्तव्य इति युक्तम् ॥ पाप्मा वा इति ॥ ईमति प्राप्तुमिच्छति । हिंसाया बहु. त्वात, महाभ्युदयहेतुत्वन मत्सरिणां वा बहुत्वात् । अपस्पद- मिति पादानामधस्तात् । 'अश्शिरसी पदे' इति सत्वम् । - ·अनुज भट्टमास्करभाष्यापैतमे 15. पाप्मानं भ्रातृव्यमवंक्रामति । 'दक्षिणाऽप॑प्लावय- ति ॥ १४॥ पाप्मानमेवास्माच्छमलमपं प्लावय ति । "ऐपीक उंदूहो भवति । आयुर्वा इपीकाः । आयुरेवास्मिन्दधति । अमृत वा इपीकोः । अमृ- तमेवास्मिन्दधति । वेतसशाखोपसंवद्धा भवति । अफ्सुयोनिर्वा अश्वः । अफ्सुजो चेतसः । स्वादे- वैनं योनेर्निर्मिमीते । पुरस्तात् त्यञ्चमभ्यदूहति । उपास्यनि निदधाति । वजी वा इति । वत्रिणा तुल्योऽय मश्व बहुसारत्वात् । तस्मात् वज्रेण सारवता अश्वन अनेन वजिगा वजेगा पाप्मानं अवरामति अधस्पद शुन उपासनेन । 'दक्षिणेति ।। अश्वस्य दक्षिणपार्चे जलस्थ हत श्वान अ- पल्लावयति अपकामयति पाप्मानं शमलं शमन विनाशक कर्मणाम् । अस्मात् यजमानात् अपलावयति अपगमयति॥ ऐपीक इति ॥ इपीकाभि निर्मित उदूहः उद्यते अश्वो येन स उदूह वरत्रया निबद्ध तस्मिन् आH वेतसशाखा वरत्रया उपसंवदा भवति । म न तथा महान कार्य यथा द्वे शते जना दक्षिणतो धारयन्ति हे शते उत्तरत एव चतु भिशत धारितेन तेन पुरस्तात् प्रत्यन्नं प्रत्य युग्व अश्व अभ्युद्हति तीर प्रति प्रणुदन्ति उहं धारयन्तो नना ।

·16 तैत्तिरीयब्राह्मणम्. म. ३ प्र.८ 'पुरस्तादेवास्मिन्प्रतीज्यमृतं दधाति । अहं च त्वं चं वृत्रनिति ब्रह्मा यज॑मानस्य हस्तै गृह्णाति । ब्रह्मक्षते एव संदधाति । अभिक्रत्वेन्द्र भूरध ज्म- नित्य॑ध्वर्युर्यजमानं वाचयत्यभिजित्यै ॥१५॥ भवति प्लावयति मिमीते पञ्च च॥ ४॥ 'चत्वार ऋत्विजस्समुक्षन्ति । आभ्य एवैनं चतसृभ्यो दिग्भ्योऽभि समीरयन्ति । 'शतेन रा- गतमन्यत् । पुरस्तादेवेति । पुरस्तादेवारम्य प्रतीचि प्रती- चीनेऽपि पयसि अमृतं अमरणत्वं दधाति ऐपीक उदूहः ।। अहं चेति ॥ एते हस्तग्रहणवाचने उदूहाभ्यूहनात् प्राग्द्रष्टव्ये ।। इति तैत्तिरीयनादाणे तृतीय अष्टम अश्वमेधे चतुर्थोऽनुवाक. 'चत्वार इति ॥ चत्वारः वक्ष्यमाणाः ऋत्विजः अवयुबम- होत्रुद्रातारः समक्षन्ति संहत्योक्षन्ति मिञ्चन्ति । आभ्य च. तसभ्योपि दिग्भ्यः एनं अश्वं अभिसमीरयन्ति आभिमु- ख्येन तत्र तत्र दिशि समोरगन्ति उत्साहयन्ति । 'तत्कयमित्याह-~गतेनेति ॥ उदकस्थमेवावं एनेस्मरिताः अध्वर्युप्रभृतयः प्रोक्षन्ति-'अनेनाश्वन' इत्यादिभिमन्त्रः ! रान- ·अनु. १] भभास्करभाष्योपेतम्. 11 जपुत्रैस्सहाध्वर्युः । पुरस्तात्मत्यतिष्ठन्प्रोक्षति ।' अनेनावन मध्ये नेष्ट्वा । अयं राजी वृत्रं वंध्या- दिति । राज्यं वा अध्वर्युः । क्षनूर राजपुत्तः।रा- ज्येनैवास्मिन्क्षनूं देधाति । 'गतेनाराजभित्रैस्सह ब्रह्मा ॥ १६ ॥ दक्षिणत उदतिष्ठन्पोक्षति । अने- नार्धन मध्ये नेष्ट्वा । अय राजोऽप्रतिधृष्योs- स्त्विति । बलं वै ब्रह्मा । बलमराजोग्रः । वलेनै- पुनादय तूष्णीं प्रोक्षान्त । रानपुत्रा अभिषिक्तसत्रियपुत्राः स्वयं राज्याही । मन्त्रार्थस्तु-अयं राजा अनेन मेधार्हणाधन इष्ट्वा वृत्र वारकं पाप शत्रु वा वध्यात् हन्तुं समर्पोऽस्तु । राज्यं वा इत्यादि । राज्यस्थितिहेतुत्वात् राज्याय परिदानाच ताच्छन्द्यम् । क्षत्रं वीर्य तद्योगात्ताच्छन्द्यम् । राज्यभूतनाव- युगा क्षत्रभू. रानमुत्रे सह प्रोक्षणात् राज्पेनैवास्मिन् यन- माने वीर्य स्थापयति ।। 'ब्रह्मा दक्षिणतः प्रोक्षति ॥ अराजभिः अनभिपका: रान न्यैः उप्रानुलोमैश्च संभूय शतसंख्यैः । अव्ययपूर्वपदप्रतिस्व- रत्वाभायः छान्दसः, चादित्वाहा उत्तरपदान्तोदात्तत्वम् । अम तिधृप्यः परैरभिभवितुमशक्यः । 'रुत्योकेप्णुचार्वादयश्व' इत्यु- तरपदान्तोदात्तत्वम् । 'स्वरितो वाऽनुदात्ते पदादो' स्वर्यः उदात T... 3 ·18 तैत्तिरीयत्राह्मणम् [म.३.प्र.८ वास्मिन्वल दधाति । 'शतेन सूतग्रामणिभिस्सह होता । पश्चात्पाठिन्पोक्षति । अनेनाश्चेन मेध्यै- नेष्ट्वा । अय ५ राजाऽस्यै विशः ॥ १७ ॥ बहुग्दै बहुश्वार्य वहजाविकायै । वहुव्रीहियचायै वहुमा- पतिलायै । बहुहिरण्यायै बहुहस्तिकायै । बहुदास- पुरुषाय रयिमत्यै पुष्टिमत्यै । बहुरायस्पोपायै राजाऽस्त्विति । भूमा वै होता । भूमा सूतग्राम- ण्यः । भूग्नवास्मिन्भूमानै दधाति । 'शतेनं क्षत्त- संग्रहीतृभिस्सहोद्गाता । उत्तरतो दक्षिणा तिष्ठ- न्प्रोक्षति ॥ १८ ॥ अनेनावन मेध्येनेष्ट्वा । अपर ओकारः । बलं वा इति । तद्वत्वात् ताच्छव्यमुभयोः । राज्ञो बलवत्वाहा 11 होना पश्चात्प्रोक्षति ॥ मूतः सारथिभि' ग्रामगीभिः बल नकस्य नेतृभित्र 1 अस्य विश इत्यादि । विट प्रना राष्ट्र था । वहगुः प्रभूतगुः । गोस्त्रियोः' इति दस्वत्यम् । '. होनत' इति नत्रदाय , 'नम् मुम्गाम्' इत्युत्तरपदान्तोदात्त त्यम् । एवं मात्र । भमा या इति । भमा वृद्धिः तदेत वाताच्यव्यम् ॥ हाता उतान प्रशनिसलार मन गदागं नाना, ·अनु. ६० भट्टभास्करमाध्योपेतम्. 19 राजा सर्वमायुरेविति । आयुर्वा उद्गाता । आयुः क्षत्तसंग्रहीतारः । आयुंपैवास्मिन्नायुर्दधाति । शतः शतं भवन्ति । शनायुः पुरुपातेन्द्रियः । आयुष्येवेन्द्रिये प्रतितिष्ठति । चतुशता भवन्ति । चतस्रो दिशः । दिक्ष्वेव प्रति तिष्ठति ॥ १९ ॥ ब्रह्मा विश उक्षति दिश एकै च ।। ५ ।। 'यथा वै हविपो गृहीतस्य स्कन्दति । एवं ए॒तदश्वस्प स्कन्दति । यनिक्तमनालब्धमुथ्सृज- संग्रहीतार रानास्थानीया कोशवृद्धिकारिणः । आयुर्वा इति । तहेतुत्वात्तान्छब्धम् । गतमन्यत् ॥ 'चतुश्शता इति ॥ चत्वारि शतानि परिमाणमेपामिति । द्विगोर्खक ।। इति तैत्तिरीय ब्राह्मणे तृतीये अष्टके अष्टम प्रपाठक अश्वमेधे प्रथमे पञ्चमोऽनुवाद अश्वस्य 'यथा वा इत्यादि । गृहीतस्य हविप इव स्कन्दस्थानीयमिदं यत् निक्तं स्नानशोधितं अनालब्धं असंतप्तं उत्सृजन्ति । तस्मात् एतद्दोपपरिहाराय अश्वस्य स्तोकान् विमुपः अनुमन्वयमाणाः स्तोक्याः 'अमये स्वाहा सोमाय स्वाहा'* ·20 तैत्तिरीयताक्षण. म. ३.५८. न्ति । यस्तोक्यो अन्वाह । सर्वहुतमेवैन करोत्य- स्कन्दाय ।अस्कन हि तत् । यद्भुतस्य स्कन्दति। 'सहस्रमोह।सहस्रसंमितस्सुवर्गों लोकः । सुव- र्गस्य लोकस्याभिर्जित्यै ॥२०॥ यत्परिमिता अनु ब्रूयात् । परिमितमर्व रुन्धीत । अपरिमिता अ- वहि । अपरिमितस्सुवर्गो लोकः। सुवर्गस्य लो- कस्य समष्टयै । 'स्तोक्यो जुहोति । या एव वा आपः । ता अवरुन्धे । 'अस्यां जुहोति । इयं वा अग्निर्वैश्वानरः ॥२१॥ अस्यामेवैनाः प्रतिष्ठाप- इत्याद्या वारवष्टमा दश अन्वाह । तेन अश्वं सर्वहुतं करोति इदानोमेव स्तोकसहितस्य सर्वस्याश्वस्य अनचादिम्यो हुतत्वान् ततो न कश्चित् स्कनत्वदोषः । हुते हि स्कन्नमस्कन्नमेव ॥ 'सहसमिति ॥ शतकत्वः एतस्यानुवाकस्य आवृत्या । सह ससम्मित इति । बहुमूल्यत्वात् ।। यदिति ॥ परिमितानुवचने सहस्रस्यैवावरोधः । अपरिमि. तानुवचने तादृक्स्वर्गलाभः ।। 'स्तोक्या जुहोतीति ॥ जवापतता स्तोकानां स्तोक्याभिर- भिमन्त्रणं होमत्वेन रूपयति । या एवेति होमफलम् ।। अस्यामिति ॥ पृथिव्याः अमिलेन रूपणं अस्यां पृथि- ज्यामेव एनाः पाः अपः प्रतिष्ठिताः करोति ॥

·अनु.] भभास्करभाष्योपंतम्. 21 यति । 'उवाच ह प्रजापतिः। स्तोक्यासु वा अह- मैश्वमेध सङ्स्थापयामि । तेन ततस्तस्थितेन चरामीति । 'अग्नये स्वाहेत्यांह । अनय एवैनं जुहोति । सोमाय स्वाहेत्याह । सोयैिवैने जुहोति । सवित्रे स्वाहेत्याह । सवित्र एवैनं जु- होति ॥ २२ ॥ सरस्वत्यै स्वाहेत्याह । सरस्वत्या एवैनै जुहोति । पूष्णे स्वाहेत्याह । पूष्ण एवैनें जुहोति । बृहस्पतये स्वाहेत्याह । बृहस्पतय एवैन जुहोति । अपां मोदीय स्वाहेत्याह। अद्भय एवैन जुहोति । वायवे स्वाहेत्याह । वायर्व एवैनै जुहो- ति ॥२३॥ मित्राय स्वाहेत्यांह। मित्रायैवैनं जुहो- ति । वरुणाय स्वाहेत्याह । वरुणायैवैन जुहोति । । 'उवाचेत्यादि ॥ स्तोक्यानुवचन एव समस्तोऽश्वमेघस्समाप्तः, परन्तु प्रतिपत्तिकर्ममात्रमिति ॥ 'अग्नये स्वाहेत्यादि । स्वाहाकारवती भिरेताभिस्स्तोकानमन्त्रणात् अनचादिम्यः एते स्तोकाः हुता पन्ति । ततोऽत्रै होमे- नाराधिता अनचादय इति समाप्तोऽश्वमेध इति मनापतिरुवाचेति॥

·2 तैत्तिरीयबाधणम्. [अ.३ १८ एताभ्य एवैनं देवाभ्यो जुहोति । दर्शदश संपाद जुहोति । दशाक्षरा विराट् । अन्नै विराट् । विराज- वान्नाद्यमवरुन्धे । 'म वा एपोऽस्माल्लोकाञ्चयवते। यः परांचीराहुतीर्जुहोति । पुनःपुनरभ्यावतै जुहो- ति । अस्मिन्नेव लोके प्रतितिष्ठति । "एता हु वाव सोऽश्वमेधस्य सथितिमुवाचास्कन्दाय। अस्कन हि तत् । यद्यज्ञस्य सस्थितस्य स्क- न्दति ॥ २४ ॥ अभिजित्यै वैश्वानरस्सवित्र एवैन जुहोति वायव एवैनै जुहोति च्यवते पई ॥ ६ ॥ दशदोति ॥ देशदश संपाद्य शतकृत्वः आवृच्या सहस्र संपाद्यं न पुनरेकैकं नाम दशरुत्व आवृत्त्या सहस्त्रत्वमिति ॥ प्र वा इत्यादि । अपुनरावृत्तहोमात् अस्मात् लोकात् मच्य वते इनि तम्मात्पुन पुन: अभ्यावर्तनम्, अम्यावृत्या होमात् अस्मिन् लोके प्रतिष्ठितो भवति । दशकाभ्यावृत्त्या विराडवरोधः, सह स्वत्वसंपादनात् स्वर्गस्याभिनय इति ॥ "एतां इति । सः प्रजापतिः एतामेव उकामाहुति क. न्दनदोरपरिहारायाश्वमेघस्य समाप्तिहेतुमुवाच । संस्थितस्य यज्ञस्य संवन्धि यहव्यं स्कन्दति तदम्कन्दनमेति ॥ इति तैत्तिरीयतादाण उतीय अर्थम अश्वमेधे पोऽनुवाफः, ·अनु. J भभास्करभायोपैतम् 23 'प्रजापतये त्वा जुष्टं पोक्षामीति पुरस्तात्मृत्य- तिष्ठन्प्रोक्षति । प्रजापति देवानामन्नादो वीयाँ- वान् । अन्नाद्यमेवास्मिन्वीय दधाति । तस्मादव: पशूनार्मनादो बायावत्तमः । इन्द्राग्निभ्यां त्वेति दक्षिणतः । इन्द्राग्नी वै देवानामोजिष्ठौ वलिष्ठौ । ओर्ज एवास्मिन्वल दधाति । तस्मादवः पशू- नामोजिष्ठो बलिष्ठः । वायवे त्वेति पश्चात् । वा- युर्वं देवानामाशुस्सारसारितमः ॥२५॥ जवमे- वास्मिन्दधाति । तस्मादवः पशूनामाशुस्सार- सारितमः । 'विश्वभ्यस्त्वा देवेभ्य इत्युत्तरतः । विश्वे वै देवा देवानां यशस्वितमाः । यश एवा- अथाध्वर्यु अश्वाभिमुखस्तिष्ठन अनुदिश अश्व प्रोक्षति- प्रजापतये त्वेत्यादिमि ॥ देवानां मध्ये प्रजापतिः अ नादः वीर्यावांश्च तस्मादनेन प्रोक्षणेन अन्नादनसामर्थ्य वीर्य च अस्मिन् अश्वे दधाति । तस्मात् पशूनां मध्ये अश्वोs- नादः वीर्यावत्तमश्च । 'अन्येषामपि' इति दीर्घत्वम् । एवं दिगन्तरेषु योग्यम् ॥ ओनिष्टौ बलिष्ठाविति ॥ ओजस्वितमौ बलात्तमो च । "विन्मतोलक' इनि इष्टनि लोपे 'टे' इति टिलोप ॥ 'आशुः शीघ्र सारसारितमः अतिशयेन सारि उत्कर्षगामी। 3 ·तैत्तिरीयबामणम्. (ष ३ प्र.८ स्मिन्दधाति । तस्मादवः पशूनां यशस्वित्तमः । 'देवेभ्यस्त्वेत्युधस्तोत् । देवा वै देवानामपंचित- तमाः । अपचितिमेवास्मिन्दधाति । तस्मादश्वः पशूनामपंचिततमः ॥२६॥ सर्वेभ्यस्त्वा देवेभ्य इत्युपरिष्टात् । सर्वे वै देवास्त्विर्पिमन्तो हरस्वि- नः । विपिमेवास्मिन् हरौ दधाति । तस्मादवः पशूनां त्विपिमान हरस्थितमः । 'दिवे त्वाऽन्तरि- क्षाय त्वा पृथिव्यै नेत्याह । एभ्य एवैनं लोके- भ्यः प्रोक्षति। सते त्वाऽसते त्वाऽव्यस्त्वौपंधीभ्य- स्त्वा विश्वभ्यस्त्वा भूतेभ्य इत्याह । तस्मादश्व- मेधयाजिनः सर्वाणि भूतान्युपंजीवन्ति । ब्रह्म- वादिनौ वदन्ति। यत्प्राजापत्योऽश्वः । अथ कस्मा- देनमन्याभ्यो देवताभ्योऽपि प्रोक्षतीति । अश्वे वै 'अपचिततमाः पूनिततमाः ॥ विपिमन्तः दीप्तिमन्नः । हरस्विनः प्रकाशवन्तः ॥ 'दिवे वेत्यादिना शेपावयवप्रोक्षणम् ।। ब्रह्मवादिन इति ॥ अन्वायत्ताः अन्वयस्थिताः सर्वाः देवताः अधे, तस्मात् अन्याभ्योऽपि प्रनापतिव्यतिरिक्ताम्योऽपि ·. अनु.] भाभास्करभाष्योपेतम्, 25 - सर्वी देवा अन्वायनाः । तं यद्विश्वेभ्यस्त्वा भूते- भ्य इति प्रोक्षति । देवता एवास्मिन्नन्वार्यातयति। तस्मादचे सर्वां देवता अन्वायत्ताः ॥२७॥ सारसारितमोप॑चिततमः प्राजाप- त्योऽश्वः पञ्च च ॥७॥ 'यथा वै हविपो गृहीतस्य स्कन्दति । एवं वा एतदश्वस्य स्कन्दति । यत्प्रोक्षितमालब्धमुथ्सृ- जन्ति । यदश्वचरितानि जुहोति । सर्वहुर्तमेवैन करोत्यस्कन्दाय । अस्कन हि तत् । यद्भुतस्य प्रोक्ष्यतेऽश्व | 'वीदिनो निष्ठा याम्' इत्तीटप्रतिषेधः । के पुनरश्वे सर्वा देवता अवाहिता इत्याह--तं यदिति । विश्वेभ्यः स्त्वा भूतेभ्य इति प्रोक्षेत् । तेन सर्वा देवताः अश्वे अन्वा- यातयति, तस्माद्भूमो अश्वे सर्वा देवता अन्वायत्ता इति ॥ इति तैत्तिरीयत्राह्मणे तृतीये अटमै अश्वमेधे सप्तमोऽनुवाक. - 'यथा वा इत्यादि ॥ व्याख्यातम् | यत्मोक्षित मिति वि- शेषः । अश्वचरितानीति । अश्वस्य चरितानां चेष्टानां ईका- रादीनां प्रतिपादका मन्ताः अश्वचरितानि तैः कार्यान् होमान् मा-८-६. T.B.

·26 तैत्तिरीयब्राह्मणम् [अ. ३.प्र.८ स्कन्दति । ईकाराय स्वाहेंकताय स्वाहेत्याह । ए- तानि वा अश्वचरितानि । चरितैरेवैन समर्धय- ति॥२८॥ तदाहुः । अनाहुतयो वा अश्वचरितानि। नैता होतव्यो इति । अथो खल्वाहुः । होतव्या एव । अत्र वावैवं विद्वानश्वमेध सङ्स्थापयति । यदश्वचरितानि जुहोति । तस्माद्योतया इति । बहिर्धा वा एनमेतदायतनाद्दधाति । भ्रातृव्यमस्मै जनयति ॥ २९॥ यस्यांनायतनेऽन्यत्राग्नेराहुतीर्जु- जुहोति । सर्वचरितानामेव इदानी हुनत्वात् सर्वावस्थोप्पश्वो हुत एवेति स्कन्नदोषाभाव । तदेवाह-चरितरेवैनं समर्धयतीति । सर्वचरितस्यैव होमस्समृद्धिं करोतीति ।। 'तदाहुरिति ॥ तत्रारित्यर्थः । अनाहुतित्वात् नेता होतव्याः 'साध्यमानक्रियारूपत्वादासां देवताभावात् । अथो अन्ये खल्याहुः होतव्या एवेति । किमामां होमेन क्रियत इत्याह-अत्रेति । उक्तन प्रकारेण सर्वचरितसहितस्याश्वस्य अत्रैव होमः क्रियते इति विद्रुपोऽत्रैव कर्मसंस्थापन प्रयोजनं अस्कन्नत्वाय । तस्मा- दस्मै प्रयोजनाय होतव्या ऐवेति ॥ बहिति ॥ कस्मिन्काले एता होतव्याः इत्येतदनेन प्रति- पाद्यते । एनं यनमानायतनाव सरपानात् पहिर्धा पहिर्देश .

·धनु.८] भहभास्करभाष्योपेतम. 27 होति । सावित्रिया इष्टयोः पुरस्ताविष्टकृतः । आहवनीयेऽश्वचरितानि जुहोति । आयतन ए- वास्याहतीर्जुहोति । नास्मै भ्रातृव्यं जनयति । 'ताहुः । यजमुखे यज्ञमुखे होतव्यः । यज्ञस्य क्लप्त्यै । सुवर्गस्य॑ लोकस्यानुख्यात्या इति । 'अथो खल्याहुः ॥ ३० ॥ यद्यज्ञमुखे यज्ञमुखे जुहुयात् । पशुभिर्यज॑मानं व्यर्धयेत् । अब सुव- र्गाल्लोकात्पद्येत । पापीयान्यस्यादिति । सुकदेव हो- 2 . तस्मान दधाति स्थापयति स्वस्थानान्निसियति । स्वार्थिको धाल् छा. । स्मै यस्य यजमानस्य सन्धिन अनेः अना यतने आयतनत्वरहित अन्यत्र देशे आहुतीर्नुहोति ततश्रास्य भ्रातृव्य शत्रु जनयेदग्नि, 'सवित्रे प्रातरष्टारपाल इति या प्रथमा सावित्रीष्टि तस्या स्विष्टकृतः पुरस्तादाहब- नीय एवाश्वचरितानि होतव्यानि, तत उक्तदोपाभाव ॥ 'तदाहुरिति पूर्वपक्ष ---यज्ञमुखे यज्ञमुखे सर्वेष्टीनामारम्भे हो. तन्या अश्वचरिताहुतय यज्ञसामर्थ्याय, यज्ञफलस्य च स्वर्गस्य व तेनैव हेतुना ख्यातये प्रकाशनाय ॥ 'अथो इत्येतदूषणेन पक्षान्तरपरिग्रह । सर्वेष्टयारम्भे होमो पशव्य स्वर्गाचायपद्येत यजमान पापतर स्यात् अयटरपि । तस्मात् सकून् आद्यायामेव होतव्याः तत उक्तदोषामा । ।

·तैत्तिरीयम्राह्मण तव्याः । न यज॑मानं पशुभिव्यर्धयति । अभि सुंवर्ग लोकं जयति । न पापीयान्भवति । 'अष्टा- चत्वारिशतमश्वरूपाणि जुहोति । अष्टाचत्वा- रिश्शदक्षरा जगती ।. जागतोऽश्वः प्राजापत्यस्त मृद्धयै । 'एकमतिरिक्तं जुहोति । तस्मादेकः प्र- जास्वर्धकः ॥३१॥ अर्धयति जनयति खल्वाहुर्जगती त्रीणि च ॥८॥ अष्टाचत्वारिंशतमिति ॥ अनन्तर 'अज्येताय स्वाहा'* इत्यष्टाचत्वारिंशत अश्वरूपाणि अश्वरूपप्रतिपादकमन्त्रमाध्यान् होमान् जुहोति । जागत इति तस्या पशव्यत्वात् । उत्सा- दित्वादम् ॥ एकमतिरिक्तमिति ॥ मर्मस्मे स्वाहेति । अममवदानार्थ पृषाग्रहणम् । तस्मादद्यत्वेऽपि बहीषु मनामु एक एव अर्धकः बुद्धिशीलो भवति । अन्दस उपम् ॥ इति तत्तिरायमानणे भाभामरीय तताये अश्मे अश्रमेय अष्टमोऽनुन के *सं. ७३.१७.

·अनु म भट्टमास्करभाष्योपेतम् 29 'विभूर्मात्रा प्रभूः पित्रेत्याह । इयं वै माता। असौ पिता। आभ्यामेवैनं परिददाति । अश्वोऽ- सि हयोऽसीत्याह । शास्त्येवैनमेतत् । तस्मा- च्छिष्टाः प्रजा जायन्ते । 'अत्योऽतीत्यहि । तस्मा- दश्वस्तवान्पशूनत्यति । तस्मादश्वस्सर्वेषां पशू- ना श्रेष्ठच गच्छति ॥३२॥ प्रयशश्श्रेष्ठयमाप्नोति। य एवं वेद । नरोऽस्यवाऽसि सप्तिरसि वाज्यसी- त्याह । रूपमेवास्यैतन्महिमानं व्याचंटे । ययुर्ना- 'विभूर्मात्रेति ॥ द्वितीये दिने प्रोक्षणानन्तरं 'विभूर्मात्रा' इत्यादीनि अश्वनामानि अश्वस्य दक्षिणे कर्णे यजमान वाच यतीति । तानि व्याचष्टे । पृथिवीधुलोकनिबन्धनविभवनप्रभवन. नामद्वयमीत नेन द्यावापृथिव्या एनं अश्वं परिददाति रक्षार्थ न्यासीकरोति । व्यापकत्वविक्रान्तस्वकीर्तनेन तादग्गुणत्वमस्य शास्ति बोधयति तथा वर्तयितुम् । तस्मादद्यलेऽपि सर्वा. प्रना शिष्टा. बोधिना जायन्ते ।। 'अत्य इति ॥ सततगन्तृत्वसकीर्त नेन सर्वान् पशून अ. येति सततगामित्वयशसाऽतिमामति अश्वः । श्रेष्ठयमिति । सततगन्तृत्वन आलस्याभावात्मशस्यतमो भवति । च यशश्श्रेष्ठथं च मामोति । रूपमेवेति । नाना रूपमेव एव वेदिता ·30 तैत्तिरीयब्राह्मणम्. [म. ३. प्र. ८. मासीत्योह । एतहा अश्वस्य प्रियं नामधेयम् । प्रियेणैवैनै नामधेयेनाभिवदति । तस्मादप्यामित्रो संगत्यं । नाना चेध्वयते । मित्रमेव भवतः ॥३३ आदित्यानां पत्वाऽन्विहीत्याह । आदित्यानेवैनं ग- मपति । अग्नये स्वाहा स्वाहेन्द्राग्निभ्यामिति पू- वहोमा होति । पूर्व एव हिपन्तं भ्रातृव्यमति कामति । भूरंसि भुवे त्वा भव्यांय त्वा भविष्यते अश्वस्य महिमानं व्याचष्टे न व्याख्येयम् । कार्याणा नयन- समर्थो नरः । गमनकुशल अर्वा । सङ्गामेषु समवायकुशल सप्तिः । वेगवान् वाजीति । एतद्वा इति । यानशीलो ययु- रिति । प्रियेण प्रीणनेन नाम्ना अश्वमभिरदति आभिमुख्येन वदति इष्टे प्रवर्तयति मित्रीकरोतीति यावत् । तस्मात् प्रियेण नाम्ना अभिमतेन आइयेते चेत् परस्परस्य मित्रं भवतः॥ 'पूर्वहोमानिति ॥ आहवनीयविहरणानन्तरं होमान्तरात्पूर्वमेव क्रियमाणत्वात् । अग्नये स्वाहेत्याद्या पक्ष पूर्वहोमा । प्रथम उपरिष्टात्स्वाहाकारः । अन्ये पुरस्तात्स्वाहाकाराः । पूर्व इति । प्रथमभावी । भूरसीति । पुनरश्वसमीपं गत्वा अमेन मन्त्रण अश्वं रशनाम्या उत्सृजति रशनानन्धं विमुभति मर्वत्वाय सर्वात्मवाय सर्वगामित्वाय वा बन्धस्य ताशवात ॥

·अनु ]
भहभास्करभाध्योपेतम्
31
वेत्युथसृजति सर्वत्वाय । 'देवा आशापाला एतं
देवेभ्योऽश्वं मेधाय प्रोक्षितं गोपायतेत्याह । तं वै
तल्या राजपुत्रा देवा आशापालाः । तेभ्य एवैन
परिददाति । ईश्वरो वा अश्वः प्रर्मुक्तः परी परा-
'देवा आशापाला इति रनिम्य परिदानम् ॥ तल्प्या:
पाणिगृहीत्या पुत्रा । राज्ञः सह शयनासनाहीं इति केचित् ।
दिगादित्वात् यत् । इद शतं अश्वस्य आशापालाः चतसृषु
दिक्षु रक्षामन्त्रोक्ता देवा इत्यर्थः । देवनशीला देवाः । च
तुर्णा शतानामिदमुपलक्षणम्, प्राधान्पादस्योपादानम् । वक्ष्यति
'चतुश्शता रक्षन्ति'* इति ।
सत्रा भवन्त शितिपालपुत्रा सन्नद्धमता शतमस्य तल्प्या ।
गोपायितारशतमेवमुना सन्नाहितास्तारशसूतपुत्ता ॥
वैश्याश्शत मातचरा पथरस्थ वसधिनरस्पु शतमेव सदा ।
तास्वैरचार परिपालयन्त नावर्तयन्तेऽनुचरन्ति सर्वे ॥
पृच्छेयु पधि तेऽश्वमेधविषय भो ब्राह्मणा व कियत्
मन्त्रब्राह्मणवालवेदनमिति स्त्रंत्यविचिद्विद ।
आदेय तुरगस्य तद्भवनत स्पात् खाद्यपेयादिक
तेषा क्षत्रियवैश्यवेश्मत इह प्राध वृतान भवेत् ।।
रथारगृहेऽश्वस्य वसतम्मायमस्य तु ।
चतुर्यु पत्सु होतव्या चतनो घतय प्रमात् ॥
'ता विधातुमाह-ईश्वर इत्यादि ॥ ममुक्तः रशनाबन्धा-
बा १.८.४१

·32 नैत्तिरीयनानगम् वतं गन्तौः । इह धृतिस्स्वाहेह विधृतिरस्वाहेह र- न्तिस्स्वाहेह रमैतिस्स्वाहेति चतुपु पथ्सु जुहोति॥ ३४॥ एता वा अवस्य वन्धनम् । तामिरवैनै व- भाति । तस्मादश्वः प्रर्मुक्तो बन्धनमार्गच्छति । तस्मादश्वः प्रमुक्तो बन्धनं न जहाति । 'राष्ट्र वा अश्वमेधः । राष्ट्रे खलु वा एते व्यायच्छन्ते । ये- ऽश्व मध्य रक्षन्ति । तेषां य उचं गच्छन्ति । द्विमुक्त परा परावतं दूर गन्तु, ईश्वरः शक्नुयात् । 'उपस गच्छन्दसि' इति वति 'ईश्वरे तोसुनकसुनौ' इति तोसुन् । तस्मात् अश्वस्य बन्धनस्थानीया 'इह धृति ' इत्याद्या धृतय चतुर्यु पत्सु होतन्या । अन्त्यरोपवर्णविकारो छान्दसौ । ता भिश्च एनं वनाति । तस्मात्मयुक्तोपि होमरज्जुनद्धत्वात बन्ध नदेशमागच्छति । आगतश्च बन्धनदेश यावदुदय न जहाति तत्रैव वसति ॥ 'राष्ट्रं वा इत्यादि ॥ राष्ट्रमेव अश्वमेधः सार्वभौमार्यत्वात् । तस्मात् राष्ट्रनिमित्तं एते व्यायच्छन्ते यतन्ते ये अचं मध्य रक्षन्ति । तस्मान् राष्ट्रमेव रसितु यतन्ते, अरतिनेऽस्मिन् भ. सार्वभौमत्वप्रसङ्गान, तस्मात् तेषां मध्ये ये उद्दचं समाप्ति यावदन्त रक्षाकर्मनिर्वहण गन्छन्ति ते राष्ट्रात राष्ट्रस्थानी याश्वमेधाविनलामात् राष्ट्रमेव गच्छन्ति सार्वभौमत्वमेव स्थाप- ·मभास्करभाष्योपतम्. 38 राष्ट्रादेव ते राष्ट्रं गच्छन्ति । अथ य उढचं न ग- न्छन्ति ॥३५।। राष्ट्रादेव ते व्यवच्छिद्यन्ते । परा वा एप सिंच्यते । योऽवलोऽश्वमेधेन यजते । 'य- दुमित्रा अश्च विन्दरन् । हन्येतास्य यज्ञः । चतु- राता रक्षन्ति । यज्ञस्याघाताय । अथान्यमानीय । . यन्ति । त्यब्लोपे पक्षमी । ये तु उद्दनं न गन्छन्ति राष्ट्रादेव ते प्रच्युत। । नस्मात् यः अवलः बलशून्य अश्व- मेधेन यष्टुमिच्छति म परासिन्यते विनश्शनि, स्वरूपमेव तस्य विनश्यति, न कमांसयभाव एव ॥ तत्कयमित्याह--यदिति ॥ यस्मात् अर्थ अस्य दुर्बलस्य अमित्राः विन्देग्न् लभरन गृहीयुः ततो हन्यतास्य यता, ततो यज्ञहान्या राष्ट्रहानि , ततोऽस्य स्वरूपमेव प्रच्युतमिति । पहायद्यमित्रा. अश्व विन्देरन लमेरन् गृहीयुः तनो यज्ञ एन स्तरस्यात् तस्मात् ममस्तारिनिराकरणनिपुणाः चतुश्शताः नतुश्शतप्रमाणा । 'द्विगो ' इति टुकू । पूर्वोक्ताः रानपुत्रा- दग. अश्वं रक्षन्ति यज्ञस्य कननिदपि विचातो मा भूदिति । अध एवं नरसन पुरुषरक्ष्यमाणोऽपि यद्यमित्रगृहीतोऽश्वरस्थान, अ. न्यमश्वं तमवयमं मातृमत्वादिगुणयुक्त आनीय मोशेयुः - 7.1. 5 ·31 तैत्तिरीयत्राह्मण. [अ. ३. ८. पोक्षेयुः । सैव ततः प्रायश्चित्तिः ॥३६॥ गच्छति भवतः पृथ्सु र्जुहोति न गच्छन्ति नवं च ॥९॥ 'प्रजाप॑तिरकामयताश्वमेधेनं यजेयेति । स त- पोऽतप्यत । तस्य तेपानस्य । सप्तात्मनों देवता उंदकामन । सा दीक्षाऽभवत् । स एतानि वैश्वद्वे- 'प्रजापतये त्वा जुष्टम्'* इत्यादि । सैव ततो दोपात् मायश्चित्तिः मोक्षहेतु कर्म, न तु यज्ञहानिः ।। इति तैत्तिर्गयात्रायणे तृतीये अष्टम अश्वमेधे नवमोऽनुव क. प्रजापतिरकामयतेत्यादि वैश्वदेवानां विधि औद्हणेस्सह अनुवा- कद्वयन विधत्ते ॥ स तपोऽतप्यतेति । अयं क्रमः-वैशाख्यां पोर्णमास्यां विहारादि कृपा प्रातःकालीनमावित्राटाकपालानन्तरं र- क्षकैस्तहाश्वं रमणाय विमुञ्चति । ततस्ते तमनुगच्छन्ति रक्षन्ति च । ततो यनमानस्तत्रैव प्राग्वंशे संवत्सरपर्यन्तं प्रत्यहं त्रि सन्ध्यमिष्टित्रयं कुर्वन् हविरुच्छिष्टाशनो नक्तंदिवं वीणागधिनी बाह्मणराजन्यो दिवानक्तं च गापयन् अश्वागमनं प्रतीक्षन् सं. वत्सरमासीत । तथा च वक्ष्यनियसंवत्सरमिष्टिभिर्यजते । अश्व- मेव तदन्विच्छति । सावित्रियो भवन्ति': इति 'अहोरात्राभ्यामेवैन- अय प्रयोगक्रम केचिन् कोशेष न दृश्यते मा. ३.९-१३. मा. ३.८७.

·. भभास्करमाभ्यापेतम् 35 । । सप्त वे शीर प- वान्यपश्यत् । तान्यजुहोत् । तैवै म दीक्षामारु- न्ध । यद्वैश्वदेवानि जुहोति । दीक्षामेव तैर्यज॑मा- नोऽवरुन्धे ॥३७॥ सप्त जुहोति । सप्त हि ता देवतो उदकांमन् । अन्वहं जुहोति । अन्वहमेव दीक्षामवरुन्धे । त्रीणि वैश्वदेवानि जुहोति । च- त्वाद्हिणानि । सप्त संपद्यन्ते मन्विच्छति'* इत्युपमहार । अन्यत्रापि—'पशु भूत मेघायाल मन्त । तमालभ्योपावसन् । प्रातर्यष्टास्मह इति । एक वा एतद्दे- । यत्सव-सर तस्मादव पुरस्तात्सवत्सर आल- भ्यते' इति । ततोऽश्वागमनानन्तर दीक्षा । सा च सप्तदिव- ममा प्रत्यह दीक्षणीयेष्टया मह कार्यो 'यहीक्षगीयाया धोवमान्य ततो दीक्षाहुती स्वेण चनस्रो जुहोति' इत्युक्त- त्वात । औद्हणानि -'प्रजापनियज्ञमसृनत मोऽस्मात्सृष्ट परा हेन्स प्रयजुरलीनात्प्राप्ताम तभृगुदयच्चदगुदयच्छत्तौद्हणभ्यो गृहणत्वम्। इति । 'आवृत्ये प्रयुनेऽनये साहा' इति स्तुनाहुतयश्च तत्र एवात्र गृह्यन्ते । न तु पक्षमी । तस्या सुना होम ! 'नुवण चतस्रो जुहोति दीक्षितत्वाय स्वभा पक्षमीम् "" इत्युक्त त्वात् । इत पर वैश्वदेवानामोद्हणाना न विधि ---तेपानस्य तप्तवत । लिट कानन् । सप्त देवताः सप्त शीर्षग्याः प्राणाः वानामह मा ३१.१२. ईम १-२.२ ·86 तैत्तिरीयब्राह्मणम्. [अ ३. प्र८ MA ण्याः प्राणाः । प्राणा दीक्षा । प्राणैरेव प्राणान्दी- क्षामरुन्धे ॥३०॥ एकविशतिं वैश्वदेवानि जुहोति । एकविशतिर्वै देवलोकाः। द्वादश मा- साः पञ्चतः । त्रयं इमे लोकाः । असावादित्य आत्मनः पुरुषसकाशात उदक्रामन् आत्मानं हित्वा गताः । अथ सा दीक्षा अभवत् ता देवता दीक्षात्वेन परिणता अ भूवन् । वक्ष्यति च-'माणा दीक्षा' इति । अथ स उत्क्रा न्तप्राणः प्रजापतिः एतानि वैश्वदेगानि 'स्वाहाऽऽधिमाधीताय'* इत्यादीनि जुहोति । एनद्गतम् । दीक्षापवरुन्धे इति । तस्याः प्राणरूपत्वात प्राणानप्यवरुन्धे इत्यर्थाद्गम्यते । सप्त जुहोति। सप्तधा एकविंशति वैश्वदेवानि विभज्य त्रीणित्रीणि जुहोति । अन्वहं दिनदिने प्राणानामुत्क्रान्तानां प्रीणनं छतं भवत्यन्वहं होमात्, दिनदिने दीक्षाऽवरुहा भवति । संवत्सरस्यास्य तु या उत्तमा अमावास्या विषया तस्यां इह दीक्षणीयां धात- वीया प्रवदन्ति । सप्तदिनानि दीक्षाहुनय , तदेव त्रीणीति । 'स्वाहाऽऽधिमाधीताय' इत्यादीनि त्रीणि वैश्वदेवानि । 'आकूत्यै प्रयुजे इत्यादीनि चत्वार्योद्हणानि । 'एकविंशतिमिति ॥ दिनेदिने त्रीणित्रीणि । देवानां भोगा- धारत्वात् मासादीनां देवलोकत्वम् । एकविंश इति । योऽय- मेकविंश आदित्यः एप सुवर्गो लोकः एष एव तदैव्यं देव- *स. ७-३.१६. सं. १०२...

·अनु १.] महभास्करभाष्यापेतम् 37 । एकविरा । एप सुवर्गों लोकः । तदैव्यै क्षत्रम्। सा श्रीः । तस्य विष्टपम् । तथ्स्वाराज्यमुच्य- ते ॥३९॥ त्रिशतमौद्हणानि जुहोति । त्रि- शदक्षरा विराट् । अन विराट् । विराजैवान्नाद्य- मर्वन्धे । 'त्रेधा विभज्यं देवंती जुहोति । व्याव- सबन्धि क्षन बर, एतदधीनत्वात्तस्य । एप एव सा श्री: देवी विभूनि । एष एव तन्नस्य लोकस्य स्वर्गस्यापि विष्टपं उच्छ्रितस्थान, यत्र स्वर्गोपि विष्टब्ध । एप एव हि तत्स्वा राज्यं अपवर्ग इत्युच्यते, स्वातन्त्र्येकरम पद यदाहुदा ॥ त्रिंशतमिति ।। 'त वैश्वदेवान्येवोदयच्छन् '* इति वक्ष्यमाण- त्वात् वैश्वेदेवानामप्युद्हणत्त्वम् । उद्भहणार्थान्यौदहणानि । 'स्वाहाss- धिम्' इत्यादीनि एकविंशति । तथा आफूत्यादीनि चत्वार्यो गृहणानि तत्स्था अपि नव देवता अभेदेनोच्यन्ने । यथा-- अग्निरेकस्सर्वेषु, अवृत्यादिचतुर्पु हेद्वे तथा चाष्टौ । एव त्रिंश दौद्हणदेवताभिधानान्योहणानि | केपिदाहु -एकविंशति वैश्व- देवानि, अनेदर्दीक्षा सन, एका ऋतुदीक्षा, एका पूर्णाहुति रिति । प्रास्तौदहणव्यतिरिक्तानि शिदिति । परे पुनराहु - वाग्दीक्षता स्वाहा : इत्यादीनि पक्ष, आकृत्यादीनि चत्वारि, वैश्वदेवानि एकविंशतिरिति । त्रिंशदक्षरेत्यादि गतम् ।। धेति ॥ वैश्वदेवेषु एकैका देवता प्रमापनिप्रभृतिका धा 'वाना स.११९ आप श्रीम ·38 तत्तिरीयत्राह्मणम्, [भ २.८ । तो चै देवाः । ज्यांवृत इमे लोकाः । एपां लोका- नामाप्त्यै । एपां लोकानां क्लुप्त्यै । अप वा एतस्मात्प्राणाः कामन्ति ॥४०॥ यो दीक्षामंति- रेचयति । सप्ताहं प्रचरन्ति । सप्त वै शीर पण्या: प्राणाः । प्राणा दीक्षां।। प्राणैरेव प्राणान्दीक्षाम- रुन्धे । 'पूर्णाहुतिमुत्तमा जुहोति । सर्वं वै पूर्णा- हुतिः । सर्वमेवाप्नोति । अर्थी इयं वै पूर्णाहुतिः । अस्यामेव प्रतितिष्ठति ।। ४३ ॥ रुन्धे प्राणान्दीक्षामवरुन्ध उच्यते कामन्ति तिष्ठति ॥१०॥ त्रिप्रकारविशिष्टां विभज्य जुहोति । यारतः विधा आवृतः शुपृथिव्यन्तरिक्षस्था देवा एकादश | एकादश लोकाश्च या वृताः त्रिप्रकारवृत्तयः । आप्ति लाम , क्लप्तिः अविपर्यस्तधर्मता। "अप वा इत्यादि॥ दीक्षां दीक्षणीया योऽतिरेचयति वर्धयति सामर्थ्यात् सप्ताहातिरेको निन्द्यते । तस्मात् सप्ताहमेव प्रचरन्ति । 'पूर्णाहुति -सर्व वा इत्यादि ॥ वैश्वदेवानन्तर्भावात् पुन वचनम् । सर्वमिति । सर्वाभिमतहेतुल्वात् ताच्छन्द्यम् । अथो अपि च इयं पृथिव्येव पूर्णाहुतिः सर्वाभिमतहेतुत्वसाम्यात् ॥ इति तैत्तिरीयब्राह्मणे तृतीये अष्टके अष्टमे प्रपाठके अश्वमेधे प्रथमे दशमोऽनुवाकः.

·अनु ११४ भभास्करभाष्योपेतम् 39 'प्रजाप॑तिरश्वमेधर्मसृजत । तर सृष्टं न किञ्च- नोर्दयच्छत् । तं वैश्वदेवान्येवोदयच्छन् । यदैश्वदे- वानि जुहोति । यज्ञस्योद्यत्यै । स्वाहाऽऽधिमाधी- ताय स्वाहा । स्वाहाऽऽधीतं मनसे स्वाहा । स्वा- हा मनः प्र॒जाप॑तये स्वाहा । काय स्वाहा कस्मै स्वाहां कतमस्मै स्वाहेति प्राजापत्ये मुख्य भव- तः । प्र॒जाप॑तिमुखाभिरेवैनं देवताभिरुद्यच्छते ।। १२ ।। 'अदित्यै स्वाहाऽदित्यै मयै स्वाहाऽदित्यै सुमृडीकायै स्वाहेत्याह । इयं वा अदितिः। अस्या एवैन प्रतिष्ठायोद्यच्छते । 'सरस्वत्यै स्वाहा सर- 'प्रजापतिरश्वमेधमियादि ॥ उद्यमन सृष्टम्योद्धारणम् । वैश्व देशान्येव तं सृष्टं अश्वमेध उद्यन्नु अशक्नुवन, नान्यस्निन । यदित्यादि गतम् । माजापये प्रजापतिदेवत्ये द्वे त्रिके मुरये मुखभवे भवतः । तत्र मन्त्रवानाते अपि पठित्वैव दर्शयति त्रिकाणि । तत्राचीतादिभि पनि पदै अवस्थाभेदेन प्रजापति रेवोच्यते । तेन प्रजापतिमुखाभि अनापतिप्रभृतिभि देवताभि अश्वमेध उद्यच्छते उदूतसामर्थ्यमारभो ।। 'अस्या एवेति ॥ प्रतिष्ठाय प्रतिठालामेन अस्याः पृथिव्या एनं* अश्वमेध उद्यच्छते ॥ वाग्वा इत्यादि । गतम् ॥ अस्यो पृथि यामन ' इति पायनरम् ·42 तैत्तिरीयत्राह्मणम्. [अ. ३.५.८ अर्थो तृतीयसवनमेव तेनाप्नोति । जगती छन्दः । "ईश्वरो वा अश्वः प्रर्मुक्तः परी परावतं गन्तोः । इह धृतिस्स्वाहेह विधृतिस्स्वाहेह रन्तिस्स्वाहेह रम. तिस्स्वाहेति चतस्र आहुतीर्जुहोति ॥४५॥ चत- स्रो दिशः । दिग्भिरेवैनं परिगृह्णाति । 'आश्वत्यो जो भवति । प्रजापतिर्देवेभ्यो निलायत ! अश्चों रूपं कृत्वा । सोऽश्वत्थे संवथ्सरमैतिष्ठत् । तद- श्वत्थस्याश्वत्थत्वम् । यदावत्यो जो भवति । स्व एवैनं योनौ प्रतिष्ठापयति ॥४६॥ त्रिष्टुभश्छन्दसोऽधि निमिमीते जुहोति नवं च ॥१२॥ ईश्वर इति ॥ सायमपि चतुर्दा पत्मु एताः घृतीः जुहोति । दिग्भिरिति । चतुशान्वयात् नतसृमिः दिग्झिरेवायं परिगृहीतो भवति॥ 'आश्वत्थ इति ॥ अश्वत्यनिर्मिता अश्वशाला अश्वत्यफलका स्मृता । 'अनुदात्तादेश्च' इत्यम् । प्रजापतिरित्यादि । निला. यत निरगच्छतु, अन्धो भूत्वा मपं न तदीयं कृत्वा । 'उप- सर्गस्थायता' इति सत्यम् । सोऽश्वत्य इत्यादि । गतम् ॥ प्रति दतीय अ2मे अभी शादशोऽनुशार.

·अनु १३] भम्भास्करमाध्योपेतम्. 48 - . 'आ ब्रह्मन्त्राह्मणो ब्रह्मवर्चसी जोयतामित्याह । ब्राह्मण एव ब्रह्मवर्चमं दधाति । तस्मात्पुरा बा. ह्मणो ब्रह्मवर्चस्यजायत । आऽस्मिनाऐ राजन्य इपय॑श्शूरॊ महारपो जायतामित्याह । राजन्य एव शौर्यं महिमानं दधाति । तस्मात्पुरा राजन्य इपव्यश्शूरॊ महारोऽजायत। दोग्धी धेनुरित्याह। धेन्वामेव पयो दधाति । तस्मात्पुरा दोग्धी धेनुर- जायत । वोढाऽनदानित्याह॥४७॥अनडुह्येव वीर्य दधाति । तस्मात्पुरा वोढोऽनडानंजायत।आशुस्स- प्तिरित्याह । अव एव जवं देवाति। तस्मात्पुराऽऽशु- रश्वोऽजायतापुरधिर्यो पेत्याहा योपित्येव रूपं दंधा- 'आब्रह्मन्निति नातमुख्यमुपतिष्ठते, तस्येदं ब्राह्मणम् । नायव ब्राह्मणो ब्रह्मवर्चसी, अपि तु पुराऽपीत्यर्थः । ब्राह्मणस्य ब्रह्म वनसित्वं अनादीति यावत् ॥ 'इपव्यः इयुषु साधु । शुरः विक्रान्तः । महारयः रथ- नर्याकुशल' ॥ दोग्ध्री बहुक्षीरा । साधुकारिणि तृन् । वोढा साधुवाही । आशुः वेगवान् । रूपमिति । पुरं रमणीयं शरीरं धीयते- ऽस्यामिति पुरंधिः । 'कर्मण्यधिकरणे च' इति क्तिन् । तस्माद युवतिः स्त्री रूपवत्वात सर्वस्य मिया प्रीणयित्री भावुका भव.

·तैत्तिरीयब्राह्मणम्. [म. ३. प्र.८. ति । तस्माथ्स्वी युवतिः मिया भावुका । जिष्णू रथेष्ठा इत्याह । आह वै तत्र जिष्णू रथेष्ठा जायते॥ ४८॥ यत्रैतेनं यज्ञेन यजन्ते। सभेयो युवेत्याह। यो वै पूर्ववयुसी। स सभेयो युवो । तस्मायुवा पुमाप्रियो भावुकः । आऽस्य यजमानस्य वीरो जायतामित्याह । आह वै तत्र यजमानस्य वीरो जायते । यत्रैतेनं यज्ञेन यन्ते । निकामे निकामे नः पर्जन्यो वर्पत्वियाह । निकामे निकामे हु वै नशीला । जिष्णुः जयशील' । रथेष्ठाः रथस्थाता । आजा. यते सर्वन जायते । यत्र एतेन अश्वमेधेन यजन्ते । 'सुपि. स्थः' इति कः, तत्पुरुष रुति बहुलम्' इत्यलुक् ।। 'पूर्ववयसीति । मिश्रपितृवारित्वमध्यस्यास्तीति तं निराकरोति- पूर्व प्रथमं ययः यस्यास्ति स. पूर्ववयसी । स खलु सभेयः सभायां साधुः युवा, स्थविरं हि समासु नाद्रियन्ते । पूर्व क्यः पूर्ववयमम् । 'अनसन्तानपुंमकात्' इत्यन् समामान्तः । 'अत इनिठनी, 'दश्रन्दसि' इति मभाशब्दाद दः । तस्मात् युवा पुमान् सभेयत्वात् मियः भावुकः । गतमन्यत् ॥ 'निकामः प्रार्थना । 'अनुदात्तं च' इति द्वितीयस्यानुदात्त- त्वम्, तायादिना पूर्वस्यान्तोदात्तत्वम् । फलिन्यः प्रभूतफलाः पच्यन्ते । कर्मकर्तरि यक् । योगसहितः क्षेमः योगक्षेमः, .

·अनु. १४] भहभास्करभाष्योपैतम् 45 तत्र पर्जन्यो वरपति। यत्रैतेनं यज्ञेन यजन्ते । फ- लिन्यो न ओषधयः पच्यन्तामित्याह । फलिन्यो हु वै तत्रौषधयः पच्यन्ते । यत्रैतेनं यज्ञेन यजन्ते। योगक्षेमोनः कल्पतामित्याह । कल्पते ह वै तत्र प्रजाभ्यो योगक्षेमः । यत्रैतेने यज्ञेन यजन्ते॥४९ अनड्वानित्या॑ह जायते बरपति सप्त च ॥१३॥ 'प्रजापतिर्देवेभ्यो यज्ञान्व्यादिशत् । स आत्म- श्वमेधर्मधत्त । तं देवा अब्रुवन् । एप चाव य- शाकपार्थिवादिलान् उत्तरपदलोपी ममाम । अरब्धस्य लाभो योग, रब्धस्य परिपाटन क्षम ।। इति तृतीये अटमे प्रयादशोऽनुक 'प्रजापनिर्देभ्य इत्यादि ।।* पत्री सयाजना तेऽदन्यनिष्टोमे तु मस्थिते। प्रजापतिसमे गीतरीणागणविभिनपे ॥ *आ पुस्तके अधिर पठ- "सप्तसु दीक्षादिवसम्पतीत भटमेऽहनि प्राययायातिध्येष्टिपत प्रया गस्सम । तान्नप्रापर्शानन्तर प्रवग्यसभासदद्वादशीपमद विरात्रमाध्याश्वमेध. मावादहीनत्वाप । द्वादशाहीने सीम उपति' इत्युपसदा साद -

·46
तैत्तिरीयनाद्यणम्.
[भ.३.प्र.८
ज्ञः। यदश्वमेधः । अप्येव नोत्रास्त्विति । तेभ्य
एताननहोमान्प्रायञ्छत् । तानजुहोत् । तैथै स
देवानप्रीणात् । यदन्नहोमाञ्जुहोति ।। ५० ॥ देवानेव
अस्तंगते सहनांशी यारण्या त्वनिर्मिता ।
पविगतमधासन्दीस्तावन्तोऽवयवो ताः ॥
अमाता: सुवैदण्डैः खदिरसम्भवै ।
सवा तारात्रिमनानि दशाज्यादीनि जुहति ॥
इदमिदानी विदधाति । अश्वमेधव्यतिरिक्तान् यज्ञान व्यादिश्य
पृथक्पृथक् विभज्य अश्वमेधं आत्मन्येर स्थापितवान् । अथ तं
देवा अत्रुवन् एपः अश्वमेधः एव यज्ञः अन्ये यज्ञाभासाः।
तस्मात् अस्मिन् यज्ञे अस्माकं यत्किचिदम्यस्त्वेव अल्पमस्त्विति
यावत् । अस्माकमप्यस्विति वा तेभ्यः एतान् अन्नहोमान्
वक्ष्यमाणान् 'एकस्मै स्वाहा'* इत्यादीन् प्रादात् । तेभ्यश्च ता.
ननुहोत् तैश्च तानप्रोणयत् । यदित्यादि । गतम् । अदनी-
यानि होतव्यानि अन्नहोमाः ।।
शाहानस्य यमस्य गवीर्यस्वाय' इति 'मध्यम प्रवग्योपगदावन्तरादिकाणं
द्विस्तावा देदिर्भवतीत्यश्वमेधै विज्ञायते' इति सूत्रानुरोधेन ततः प्रवग्यौदा
सनानन्तरमापोमीयपशुतन्न तस्मिन् दिन एय । ततस्तस्यामय रात्री महा-
राधे बुधवाद्यमियोनारम्भ पतीरायाजान्न सलिटते । तस्यागेर रात्री पर्नय
विशेषमर-"
*मा. ३.८.१०, १६.

·अनु. १५ मामाकरभायोपेतम् 47 - तैर्यज॑मानः प्रीणाति । आज्येन जुहोति । अग्नेर्वा एतद्रूपम् । यदाज्यम् । यदाज्यैन जुहोति । अग्नि- मेव तत्पीणाति। मधुना जुहोति । महत्यै वा ए. तहेवार्य रूपम् । यन्मधु । यन्मधुना जुहोति। महतीमेव तद्देवता प्रीणाति । तण्डुलैर्जुहोति । व- सनां वा एतद्रूपम् । यतण्डुला । यतण्डुलैर्जुहो- ति । वननेव तमीणाति । पृथकैर्जुहोति । रुद्रा- णा वा एतद्रूपम् । यत्पृथुकाः। यत्पृथकैर्जुहोति।। ५२ ॥ रुद्रानेव तत्प्रीणाति । लाजैर्जुहोति । आ- दित्यानां वा एतद्रूपम् । यल्लाजाः । यल्लाजैर्जुहो- ति । आदित्यानेव तत्प्राणाति । करम्चै होति । विश्वपा वा एतद्देवाना रूपम् । यत्करम्बाः । य- त्करम्थैर्जुहोति ॥५३॥ विश्चानेव तहेवामीणाति। धानाभिर्जुहोति । नक्षत्ताणा वा एतद्रूपम्। यहा- ना । यद्धानाभिर्जुहोति । नक्षत्राण्येव तत्प्राणा- ति । सक्तभिर्जुहोति । प्रजापतेर्वा एतद्रूपम् । यस- क्तवः। यथ्सक्तुभिर्जुहोति ॥५४॥ प्रजाप॑तिमेव 'रूपवत्प्रियतमत्वात् आ यमग्रिरूपम् । एव सर्वत्र । महनी देवता महादेव विश्वाधिक्य महत्वम् । तण्डुलाः ब्रीहितण्डुला । पृथुकाः निपिटका । लाजाः ब्रीहिमवा तण्डुल्परिणामा । करम्या. आज्यमिश्रितारसक्तव । धानाः यवप्रभवा तण्डुलपाका । सक्त- ·18 तैत्तिरीयत्राह्मणम्. (अ.३.प्र. तत्पीणाति । मसूस्यैर्जुहोति । सर्वांसां वा एतहे- वताना रूपम् । यन्मसूस्यांनि । यन्मसूस्यैर्जुहो- ति । सर्वां एव तद्देवताः प्रीणाति । प्रियङ्गुतण्डु- 'लैर्जुहोति । मियाङ्ग ह वै नामते । एतैर्दै देवा अश्वस्याङ्गानि सम॑दधुः। यात्मयअन्तण्डुलैर्जुहोति। अवस्यैवानि संदधाति । दशानानि जुहोति । दशाक्षरा विराट् । विराटनस्यानाद्यस्यावरु- द्वयै ।। ५५॥ जुहोति मधुना जुहोति पृथुकैर्जुहोति करम्बै- र्जुहोति सक्तुभिर्जुहोति मियगुतण्डुलैर्जुहोति च- त्वारि च ।। १४॥ अन्नहोमानाज्यनाग्नेमधुना तण्डुलैः पृथुकैर्ला- जैः करम्वैधीनाभिस्सक्तुभिर्मसृस्यैः प्रियङ्गुतण्डुलै- देशान्नानि द्वादश ॥ ममुस्यानि ममूस्यतण्डुलाः । प्रियुगुनण्डलाः कमुकणिकाः । प्रियामा ह वा इति । प्रियानत्यान् प्रियगुर अवाहमन्धानमाघनत्वात | पोदरादिः । सर्वाणि मिश्रीश्त्य नुहोति-दति ॥ इति युतीय प्रम मोऽनुगार, यः लामपेपाः ·. अनु. १५० महमास्करमाध्योपेतम्. 19 ww 'प्रजापतिरश्वमेधर्मसृजत । त' सृष्ट५ रक्षा स्यजिधाश्सन । स एतान्मजाप॑तिर्नक्त५ होमानेप- श्यत् । तानजुहोत्। तैवै स यज्ञाद्रक्षारस्यपाहन । यक्त होमा होति । यज्ञादेव तैर्यजमानो रक्षा- स्यपहन्ति । आज्यैन जुहोति । वजो वा आ- ज्यम् । वजेणैव यज्ञाद्रक्षास्यपहन्ति ॥५६॥ आज्यस्य प्रतिपदै करोति । प्राणो वा आज्यम् । मुखत एवास्यं प्राणं दधाति । अन्नहोमा होति । शरीरवदेवावरुन्धे । व्यत्यास जुहोति ।उभयस्या- वरुध्यै । नक्तं जुहोति । रक्षसामपंहत्यै । आज्य- नान्ततो जुहोति ॥ ५७॥ प्राणो वा आज्यम् । उ- भयतं एवास्य प्राणं दधाति । पुरस्तानोपरिष्टाच। । --- 'मजापतिरश्वमेघमियादि । गतम् । वनो या इनि । अनिष्टनिवारणमाधनयसाम्यान् । प्रतिपट उपक्रम आज्यस्य करोति जुहोति मयम आज्यस्य करोति । प्रथममनुगामि त्येके । प्रन्यनुगर धमादुनिमिन्यन्ये । पाणी वा इनि । सस्थितितुवात् । गर्गग्वदिनि । अमरिणाम चात् शरीरम्ग, शरीरवत् सा मस्तु गवादिर मतं । व्यसाममिनि । त्यस्य व्यत्यस्य आय अन्न आग जनमिति । अगुनोऽनुगामान प्रयमादि 7 ·50 सैत्तिरीयब्राह्मणम्, [भ.प्र.८० एकस्मै स्वाहेत्याह । अस्मिन्नेव लोके प्रतितिष्ठ- ति । द्वाभ्या स्वाहेत्यहि । अमुमिन्नेव लोके प्रति तिष्ठति । उभयो रेच लोकयोः प्रति तिष्ठति। अस्मिचामुण्मिश्च । शताय स्वाहेत्याह । श- तायुर्वं पुरुषातवीर्यः । आयुरेव वीर्यमवरुन्धे । सहस्राय स्वाहेत्याह । आयुर्वं सहस्रम् । आयुरे- नवमान्तान् आज्येन । युनस्तु द्वितीयादिदशमान्तानन्नेन । अन्तत इति । अन्त्यानुवाकमित्येके । सर्वस्मा इत्यतत् प्रत्यनुवाकमि- त्यन्ये । 'उपमे स्वाहा व्युष्टये स्वाहा' इत्यतः प्रागित्यपरे । उभयत इति । आदावन्ते न आज्यस्य होमात् । अस्मिन् इति । प्राथम्यात प्रथमेनायुग्महोमैन मनुष्यलोके प्रतितिष्ठति । द्वितीयत्वात् द्वितीयेन युग्महोमेन अमुप्मिन् स्वर्गादिलोंके प्रति तिष्ठति । उपलक्षणे नेते गुग्मायुग्मसंख्यानाम् । किमन्यतर- लोकप्रनिष्ठव! नेत्याह-उपयोरेवेति । उभयसंख्याहोमेन उ. भगलोकप्रतिउति भावः ।। 'शतायुर्वा इति ॥ प्रत्यनुवाकं शतसंख्यान्वयान् शतसंख्ययोः पुरुषायुवायोलमः । आयुर्या इति । एवं एकरमा इत्यार- मग नमभिरनुवाके: महातान्ता संख्याः हुताः । बहुप्रकारत्वाद *प्रा. ३.८-१६.

·भनु. १६] भभास्करभाष्योपेतम्. 51 वावरुन्धे । सर्वस्मै स्वाहेत्याह । अपरिमितमेवा- वरुन्धे ।। ५८ ॥ एव यज्ञाद्रक्षारस्यपहन्त्यन्ततो जुहोति शता- य स्वाहेत्यहि सप्त च 'प्रजापतिं वा एप ईफ्सतीत्याहुः । योऽश्वमे- धेन यज॑त इति । अर्थो आहुः । सर्वाणि भूता- ॥ १५!" सहस्रमित्यायुरुच्यते । सर्व अभिमत आयुर्लभते सहसावधिक- मिति यावत् । अपरिमितमिति । इद अस्यायुरिति यन्नि. यतं ततोऽप्यधिक लभते ।। इति तैत्तिरीयब्राह्मणे तृतीये अष्टके अष्ट मे प्रपाठके अश्वमेधे प्रथमे पञ्चदशोऽनुवाक 'प्रजापति वा इत्यादि ॥ एषः प्रजापति ईसति प्र- भापतिमहिमानं आप्तुमिच्छति योऽश्वमेधेन यजते । अपि न सर्वाग्यपि भूतानि आप्तुमिच्छति । तत्र संख्याविशेषहोमेन नत्त- संख्येयविशेषपदार्थप्रभवाभिनय यनमानस्य भवति । तत्प्रकार प्रदर्शनार्थ पुनरप्येकत्वादीना स्तुतिः क्रियते । पूर्वत्र तु युग्मा- पुग्मसंल्यान्वयहोमेन द्यावापिगो प्रतिछोका । अन तु सर्व भूताभिनय इति ॥

·52 तैत्तिरीयत्राह्मणम् +AVA नीति । एकस्मै स्वाहेत्याह । प्रजापतिर्वा एकः । तमेवाप्नोति। एकस्मै स्वाहा दाभ्यार स्वाहेत्यभि- पूर्वमाहुतीर्जुहोति । अभिपूर्वमेव संवर्ग लोकमैति। 'एकोत्तरं जुहोति ॥५९ ॥ एकवदेव सुवर्ग लोक- मैति । सन्ततं जुहोति । सुवर्गस्य लोकस्य स- न्तत्यै । शताय स्वाहेत्याह । शतायुर्वै पुरुपश्शत- वीर्यः : । आयुरेव वीर्यमवरुन्धे । सहस्राय स्वाहे- प्रजापतिर्श एक इति ॥ तद्वयतिरिक्तस्य प्रपञ्चान्तर्गत म्यामावात् । अभिपूर्वमिति । एक्त्वादिक्रमेण सन्याहोमात ततत्सख्येयानि वस्तूनि एकादिक्रमेणाभिनित्य सुखैरभूमि लोक पर मानव्य गच्छति यत्र न सान्यावच्छेद । प्रनापतित्यतिरिक्त क्यावच्छिन्नभावार्थ पुनरेक्स्सा इत्युपात्तम् ॥ "एकोत्तरपिति ॥ एक्सोत्तरमेवादिमव्या जुहोनि तत्मा- मर्यात् एकवदेव एवेनेर योन ममभिनित्य स्वर्ग गच्छति । एक वस्तु मेनु यावान्यनस्तानेर सर्गनयेऽति यावत् । उप रमणत्वान् दयुत्तरादयोऽपि गृह्यन्ते । सन्ततमिति । सम्या. न्तरेणागिदान अविच्छेदेन स्वयं गच्छति । द्वयुत्तरादिप्वपि विजातीयगापामारेन सन्तनच दिन यम् । शनमहसयो. राष्टुन मायात पृथगुणागतम् । प्रय इति | अगुतादि- संग्गामा मियादीमा तातापानादिना एव्य [ सा- ·अनु १०] भामास्वाभायोगतम् 59 त्याह । आयुर्वं सहस्रम् । आयुरेवावरुन्धे । अयु- ताय स्वाहां नियुताय स्वाहां प्रयुताय स्वाहेत्या- ह ॥६०॥ त्रयं इमे लोकाः । इमानेव लोकान- बरुन्धे । अर्वदाय स्वाहेत्यहि । वाग्वा अर्बुदम् । वार्चमेवाबरुन्धे । न्यर्बुदाय स्वाहेत्याह । यो वै चाचो भूमा । तनयर्बुदम् । वाच एव भूमानमर्य- उन्धे । समुद्राय स्वाहेत्याह ॥६१ ॥ समुद्रमेवा- नोति । माय स्वाहेत्याह । मध्यमेवाप्नोति । अन्ताय स्वाहेत्याह । अन्तमेवाप्नोति । परार्धाय स्याहत्याह । परार्धमेवाप्नोति । उपसे स्वाहा व्यु- एयै स्वाहेत्याह । रात्रिी उपाः। अहव्युष्टिः । अहोरात्रे एवावरुन्थे । अर्थो अहोरात्रयो व प्रति ना शतादा परापर्यन्ता मध्या दशोत्तगः । अत्र संन्या- मम्येषगोरभेदेन निर्देश । ममुद्रमेवेति । ममुद्रादिसध्यासंगे यान् मानाभिनित्य प्रम पनिमेय प्रामाति । अहोरात्रे इति । अरश रामिण विषयोगिनि । अपि न तयोः प्रतिष्ठि तश भाति । अभाटु -शरीगानिसस्य पुषस्यायुश्शनम् । भा गुन समय गुप्तरयम् । एभिया आपुरयुतम् । अन्न रिसायनिगुतः । दिक्ष आय प्रगुतम् । पान भायुग- ·54 तैत्तिरीयवाह्मणम् [भ, ३.प्र. तिष्ठति । ता यदुभयोर्दिवा वा नक्त वा जुहुयात् । अहोरात्रे मोहयेत् । उपसे स्वाहा व्युष्टयै स्वाही- देप्यते स्वाहाद्यते स्वाहेत्यनुदिते जुहोति । उदि- ताय स्वाहां सुवर्गाय स्वाहां लोकाय स्वाहेत्युदि- ते जुहोति । अहोरात्रयोरव्यतिमोहाय ।।६२।। एकोत्तरं जुहोति प्रयुताय स्वाहेत्यौह समुद्रा- य स्वाहेत्याहाहव्युष्टिस्स॒प्त च ॥१६॥ दम् । वाचो महिमा मन तस्यायुर्व्यर्बुदम् । प्राणस्य आयु समुद्र । अहङ्कारस्यायु मध्य । चित्तस्यायुरन्त । मानापत्यस्याहोरात्रस्य अर्ध यत् तस्यायु परार्धम् । तदवगवाना उप ममृतीन्यायपि । रान्य पक्रमत्वान् रात्रि उपा | अह रात्रे मुख यत्र मा व्युष्टि । अर प्रत्यासत्तिर्यत्र स उदेष्यन् । अह आरम्म उद्यन् । अहोरा प्रस्यावमान अहोरावस्यार्धम् । आरब्धमूयिष्ठो दिवस उदित । मध्यममहस्स्वर्ग । अहोरात्रनतुर्मागत्रयमहारानी लोक , यत्र विश्व लोक्यते । एवमेताननुवाकान् पुन पुनरम्यस्य रात्रिशेष नुहोति । उमयी प्राजापत्यस्यारो रात्रेय मवन्धिनी सताप्याहुती दिवेव नक्कमेव वा यदि जुहुयात् अहोरात्रे मोहयेत् विभागेन न व्यवस्थापयेत् समीणे कुर्यात् । तस्मात्मानारत्यरात्रिसवन्धिनारतु- दिते सूर्ये नुहोति । उदितायेत्यादिका अहस्सन्निी उदिते नुहोति । अहोरानयोरयतिमोहाय तइति । इति तानिरीये माह्मण हतीयेऽरके अष्टमप्रपाठये पारशोऽनगार .

·अनु. १० भाभास्करभाष्योपेतम्. 55 .. 'विभूर्मात्रा प्रभूः पित्रेयश्वनामानि जुहोति । उभयो रवैनं लोको मधेय गमयति । 'आय- नाय स्वाहा मायणाय स्वाहेत्युावार्जुहोति । स- मेवैनमस्कन सुवर्ग लोकं गमयति । अनये स्वाहा सोमाय स्वाहेति पूर्वहोमा होति । पूर्व एव 'विभूर्मात्रेत्यादि । अनावमेधप्रभवपयुक्तप्रयोक्ष्यमाणाखिटकममन्त्र । अनाहुतीयें विदधत्यथैषा मन्त्रानुपूर्वी विधात्यनेन । संसाहुतीस्तास्सहदेव हुत्वा परार्धपर्यन्तमथ क्रमेण । रत्वाऽमनाममभृतीनि रात्रे शेषोऽध सख्याहुतिभिस्समाप्यः । विभूमर्मात्याद्या होमा अश्वनामाख्या. अश्वनाम्न स्तुतिरूपत्वात् तेषा होमा । 'इय वै माता । असौ पिता' इति द्यावापृथि- व्यो एनं यनमान नामधेयं गमयति प्रापयति प्रशस्तनामधे. यवन्त करोति अश्वनाना होमेन । यहा–यत्रास्य नाम प्रथित तत्रेत ममति यत्राय गच्छति तत्रास्य प्रशस्त नाम गमयति।। 'उदावानिति ॥ उत्रिन्यायेन उद्दावशब्दयोगात् । एनं यनमान अस्कन्नं कदाचिदपि अमच्युतं स्वर्ग गमयति उद- वणस्वभावत्वात् । अत एव तेन समुदायलक्षणा ॥ 'पूर्वहोमानिति ॥ अश्वहीमापेक्ष पूर्वत्वम् । नेपा होमात्म- थममेव द्विषन्तमतिकामति प्रथमभावित्वात् ।।

·56 तैत्तिरीयमाणं. म. ३.प्र. द्विषन्तं भ्रातृव्यमतिकामति । पृथिव्यै स्वाहाऽन्त- रिक्षाय स्वाहेत्याह । यथायजुरेवैतत् । अग्नये स्वाहा सोमाय स्वाहेति पूर्वदीक्षा जुहोति । पूर्व एवं द्विपन्तं भ्रातृव्यमतिकामति ॥६६॥ पृथिव्यै स्वाहाऽन्तरिक्षाय स्वाहेत्येकविशिनी दीक्षां जु- होति । एकविशतिर्वै देवलोकाः । द्वादश मा- साः पञ्चर्तवः । अयं इमे लोकाः । असावादित्य एकविरशः । एष सुवर्गो लोकः । सुवर्गस्य लो- कस्य समस्यै । 'भुवो देवानां कर्मणेत्यृतुदीक्षा जुहोति । ऋतूनेवास्मै कल्पयति । अग्नये स्वा- हो वायवे स्वाहेति जुहोत्यनन्तरित्यै ॥६४॥ 'यथायजुरिति ॥ यथामन्त्रं तद्देवनाहोमफलं लभत एव ।। 'पूर्वदीक्षा इति ॥ पूर्वकालभाविनी दीक्षाल्या होमाः ।। "एकविशिनीमिति ॥ एकविंशतिमन्त्रपरिमाणा । 'विशतेश्व' इति डिनिः । एकविंशतिर्वा इत्यादि । गतम् ।। 'प्रतुदीक्षा ऋतुशब्दवद्भिः मन्तैः साध्याः । कल्पयति य- थायथं प्रवर्तयति ॥ अनन्तरित्यै अनन्तर्हितत्वाय यजमानस्य प्रजापतिरसि* इति तद्रावेन सर्वेषु कालेषु ख्यातत्त्वात् ।।

·भभास्करमाथ्योपेतम्. "अर्वाड्यज्ञस्संक्रामवित्याप्तीर्जुहोति । सुवर्गस्य लोकस्याप्त्यै । भूतं भव्य भविष्यदिति पर्याप्तीर्जु- होति । सुवर्गस्य लोकस्य पर्याप्त्यै । आ में गुहा भवन्त्वित्याभूर्जुहोति । सुवर्गस्य लोकस्याभूत्यै । अग्निना तपोऽन्वभवदित्यनुभूर्जुहोति । सुवर्गस्य लोकस्यानुभूत्यै । स्वाहाऽऽधिमाधीताय स्वाहेति समस्तानि वैश्वदेवानि जुहोति । समस्तमेव द्वि- पन्तं भ्रातृव्यमतिकामति ॥६५॥ "दुद्यस्स्वाहा हनूभ्याः स्वाहेत्यगन्होमा होति । अङ्गे अग्रे वै पुरुपस्य पाप्मोप॑श्लिष्टः । अङ्गादगादेवैन पाप्मन- स्तेने मुञ्चति । "अअचेताय स्वाहा कृष्णाय स्वाहा श्वेताय स्वाहेत्यश्वरूपाणि जुहोति । रुपैरेवैन "आप्तयः सर्वाप्तिसाघनत्वात् । पर्याप्तयः पर्याप्तविभूतिसाध- नन्यात् । आभुवः गृहादीनामाभिमुम्ब्येन भवनहेतुत्वात् । अनु- भुवः तपःप्रभृतीनामनुभवसाधनत्वात् । वैश्वदेवानि प्रमापत्यादि- विश्वदेवाराधनवाद । समस्तग्रहणं दीक्षा त्यादिवशेन विनियोगात् ।। अनेअ सर्वस्मिन) । सर्वाग्रहोमात् सागप्रमवात पापा- न्मुको भवति यनमानः ॥ "अअघेताय स्वाहा, कृष्णाय स्वाहा घेताय स्वाहा'. *स.७.१७, १८. 8

·।
तैत्तिरीयमाणम्
[अ. १..
सम॑र्धयति । ओपंधीभ्यस्स्वाहा मूलभ्युस्स्वाहे-
त्योपधिहोमा होति'। हय्यो वा ओषधयः । पु-
प्पेभ्योऽन्याः फलै गृह्णन्ति । मूलेभ्योऽन्याः। ता
एवोभयीरवरुन्थे ॥६६॥"वनस्पतिभ्यस्स्वाहेति
वनस्पतिहोमा होति । आरण्यस्यानाद्यस्यावरु-
ध्यै । "मेषस्त्वां पचतैरवत्वित्यपांव्यानि जुहोति ।
प्राणा वै देवा अपव्याः । प्राणानेवावरुन्धे 'कू.
प्याभ्यस्स्वाहाऽद्यस्स्वाहेत्युपा होञ्जुिहोति ।
अफ्सु वा आपः । अन्नं चा आपः । अद्भयो वा
इत्यनुवाकद्वयस्य प्रतीकग्रहणम् । गृहन्तीति । 'एकान्याम्याम्'
इति निघातामाव । ता एवेति । द्विपकारोषध्युपादानात् ॥
"आरण्यस्येति ॥ वनाना पतयो वनस्पतयः इति तेषामा.
ण्यप्रभवत्वात् ॥
अपान्यानीति ॥ सर्वस्य पावनत्वात् । स्वयं केननिद.
पाव्या पादयः तत्प्रतिपादकत्वात् मन्ताणामपान्यलात् तदवरोध.॥
"कूप्याभ्यस्स्वाहा, अद्भयस्वाहत्यपां होमान् जुहोतीत्यनु-
वाकहयो* पादानम् । अपा होमेन अकारण सर्वमन्नमवरुन्थे ।
तत्राप्छन्देन अकारणकमन्नमुच्यते । व्यापकलाहा अन्नस्य ।
निमित्तात्सप्तमी । अलनिष्पत्यर्थ हि आपः कूप्यादीन् व्शप्य

·भभास्करभाष्योपेतम. 50 अन जायते। यदेवाद्भयोऽनं जायते। तदवंरुन्धे॥६७ पूर्वदीक्षा जुहोति पूर्व एव द्विपन्तं भ्रातृव्यम- तिक्रामत्यनन्तरित्यै कामति रुन्धे जायंत एक च।। 'अम्भासि जुहोति । अयं वैलोकोऽम्भासि। तस्य वसवोऽधिपतयः । अग्निज्योतिः । यदम्भा- सि जुहोति । इममेव लोकमबरुन्धे । वसूना वर्तन्ते । तस्मात् स्वयमन्नमेवापः तत्कारणत्वात, तदेवाह-अद्भयः खलु अन्नं जायते तस्माददयो जायते यदन्नं तदवरुन्धे ॥ इति तैत्तिरीयब्राह्मणे तृतीये अष्टम अमेधे सप्तदशोऽनुवाक'. 'अम्मांसीत्यादि ।। अम्भोंभ्यस्स्वाहा'* इति बहुवननेन होमोऽ- भिप्रेतः । अयं म्हलु मनुष्यलोक सर्वेषां अम्भसा आधारत्वात् अम्भासि, सदाधारत्वानाच्छन्द्यम् । अदनीयान्यन्नानि अम्भामि। अदेः 'उदके नुम्भी न' इत्य मुन् । तस्य वसवः अन्नस्वा- मिनः अग्निः द्योतयिता ॥ *स,७-४-१४, ·60 तेत्तिरीयमाणेम. [... सायुज्यं गच्छति । अग्निं ज्योतिरवरुन्धे । 'नभा- सि जुहोति । अन्तरिक्षं वै नभासि ॥६॥ तस्य॑ रुद्रा अधिपतयः । वायुज्योतिः । यत्र- भा सि जुहोति । अन्तरिक्षमे॒वावरुन्धे । रुद्रा- णार सायुज्यं गच्छति । वायुं ज्योतिरवरुन्धे । 'महासि जुहोति । असौ वै लोको महासि । तस्यादित्या अधिपतयः । सूर्यो ज्योतिः ॥ ६९ ।। यन्महासि जुहोति । अमुमेव लोकमरुन्धे । आदित्याना सायुज्यं गच्छति । सूर्य ज्योतिरवं. रुन्धे । 'नमो राजे नमो वरुणायेति यव्यानि जु- "नभांसीति ॥ 'नभोम्यस्स्वाहा'* इति जुहोति । नभश्चा- रिणः नभांसि । गतमन्यत् ।। 'महांसीति ॥ 'महोम्यस्स्वाहा'* इति जुहोति । महस्विनः तेजस्विनः पूजनीया वा देवा महांसि । समानमन्यत ।। 'यव्यानि 'मा धेहि मयि धेहि' इति यजमानस्य स्वा- मित्वेन सर्वामिः प्रजामि मिश्रणसाधनत्वात् प्रजानां च अन्न- सिद्धिहेतुत्वात अन्नलामः । यहा--राजा सोमः स च यवा- द्योषधीश' इति तत्संबन्धात द्रव्याणि यव्यानि 'अन्नाद्यस्य' इत्यूनुर्भवति ॥ 1 स ७-४-१६, *स.७.४-१४, ·अनु १.] भास्करमाध्योपेतम् 61 ---- होति । अन्नाद्यस्यावरुध्यै । मयोभूति अभि वात्स्रा इति गव्यानि जुहोति । पशूनामवरुध्यै । 'प्राणाय स्वाहा व्यानाय स्वाहेति संततिहोमा . होति । सुवर्गस्य लोकस्य संतत्यै ॥ ७० ॥ 'सि- ताय स्वाहाऽसिताय स्वाहेति प्रमुंक्तीर्जुहोति । सुवर्गस्य लोकस्य प्रर्मुक्त्यै । पृथिव्यै स्वाहाऽऽ- न्तरिक्षाय स्वाहेत्याह । यथायजुरेवैतत् । “दत्वते स्वाहा॑ऽदन्तकाय स्वाहेति शरीरहोमा होति । 'गव्यानीति ॥ गोम्यो हितानि गवा सुखसाधनत्वात् । उस्राः गाव सर्वेषा गवादीना पशूना लाभाय भवति ॥ "सन्ततिहोमाः–'सन्तानभ्यरस्वाहा'* इति ॥ सन्ततियोगात्। स्वर्गस्य सन्तत्यै अनिच्छेदाय तद्भवति । प्राधान्यात् तेन समु- दायलक्षणा ॥ 'ममुक्तयः-प्रमुक्ताय स्वाहा'। इति ॥ प्रमुक्तियोगात् । यजमानाय स्वर्गस्य प्रमुक्त्य ऐदमर्यन मोक्वन्तरात् पृथक्करणम्। --मुक्तिविरह तन्निवृत्ति प्रमुक्ति प्रस्थानप्रपूरणादिवत् द्र. एव्यम् ॥ "पितृलोकमिति ॥ शरीरावयवहोमेन शरीरेष्वनुप्रविश्य तृप्ति- माना पितृणा लोकावरोध ।। यद्वा--- +स.७१२९.

·62 तैत्तिरीयमाझणम् [अ.३.प्र. पितृलोकमेव तैर्यज॑मानोऽवरुन्थे । कस्त्वा युन- क्ति स त्वा युक्त्विति परिधीन युनक्ति । इमे वै लोकाः परिधयः । इमानेवास्मै लोकान् युनक्ति। सुवर्गस्य लोकस्य समष्टयै ।। ७१ ।। "यः प्राणतो य आत्मदा इति माहेमानौ जुहोति । सुवर्गो वै लोको महः । सुवर्गमेव ताभ्यो लोकं यजमा- नोऽवरुन्धे । आ ब्रह्मन्बाह्मणो ब्रह्मवर्चसी जाय- तामिति समस्तानि ब्रह्मवर्चसानि जुहोति। ब्रह्म- वर्चसमेव तैर्यजमानोऽवरुन्धे । जजि वीजमिति जुहोत्यनन्तरित्यै । अमये समनमत्पृथिव्यै सम- "परिधीन युनक्तीति ॥ स्वस्थाने युक्ति स्थापयति प्रमा. दाखलितान् । यद्वा-हस्तेन स्पृष्टुर इत उत्तरान् होमान् जु- होति । इमान् लोकान् यनमानाय भोगार्य योजयति स्वर्गस्य सम्यक् प्राप्तये भवति तल्लोकयोगेन कर्मजयात् ।। यः प्राणतो य आत्मदा इत्यनुवाको महिमनामानी 'सस्य ते द्यौर्महिमा. तस्य ते पृथिवी महिमा * इति महिमशब्दव- चात् । मह इति । महरस्वतो मावो महिमा, स न महः पूना । तदेतुत्वात् ताच्छन्द्यम् । 'अन्येषामपि “इति पूर्वप- . दस्य दीर्ववम ।। * स. •-६-१६, १७.

·अन १८] भ.मास्करभाध्यीपतम् -- नमदिति सन्नतिहोमा होति । सुवर्गस्य लोकस्य सनत्यै । "भूताय स्वाहा॑ भविष्यते स्वाहेति भू- ताभन्यौ होमौ जुहोति । अयं वै लोको भूतम् ।। ७२ ।। असौ भविष्यत् । अनयो रेव लोकयोः प्र- तितिष्ठति। सर्वस्याप्त्यै । सर्वस्थावरुध्यै ।"यदक्र- न्दः प्रथमं जायमान इत्यश्वस्तोमीय जुहोति । सर्वस्याप्त्यै । सर्वस्य जित्य । सर्वमेव तेनाप्नोति। सर्व जयति । योऽश्वमेघेन यजते ॥७३॥ य उ चैनमेवं वेद । 'यज्ञ रक्षास्यजिघासन् । स "अयं वै लोको भूत भूतनातयोगात् ताच्छन्द्यम् । असौ भविष्यदिति भविष्यच्छन्द भविष्यच व्युत्पादयति । सर्व स्येति । लोकद्वयाधारत्वान् सर्वस्य । तयो प्रतिष्ठितेन सर्व माप्त भवति । पर्वमवरुद्ध वशीकत भवति ।। । अधस्तोमीयामिति ॥ अश्वस्तुतिप्रयोजनानुवाकोश्वस्नोमीय । आप्तिलाभ । नयो वशीकार । तदुभयमश्वस्तोमहोमान् भवति । यस्मादेवं तस्मान अश्वमेध यानी अश्वमेघमहिमवेदी 7 सर्वमान व्यमामोति, जयति न म नेतन्यम् ।। "पमित्यादिनकहोमाना पुनर्विधान मस्या राकहोमेरगन्य- ·तत्तिरीयवाह्मणम् [अ...प्र.... एतान्प्र॒जाप॑तिर्नक्त होमानपश्यत् । तानजुहोत् ।। तैर्वै स यज्ञाद्रक्षारस्यपाहन् । यत्रत होमाञ्जुहो- ति । यज्ञादेव तैर्यजमानो रक्षारस्यप हन्ति । - पसे स्वाहा व्युष्ट्यै स्वाहेत्यन्ततो जुहोति । सुव- र्गस्य लोकस्य समष्टयै ॥ ७४॥ वै नभास सूर्यो ज्योतिस्संतत्यै समष्ट्यै भूतं यजते नर्व च ॥१८॥ 'एकयूपो बैंकादशिनी वा। अन्येषां यज्ञानां यू- पो भवन्ति । एकवि शिन्यैश्वमेघस्य । सुवर्गस्य ताविधानार्थम् । सौतत्सिई-~-अश्वस्तोमीयानन्तरं 'एकस्मै स्वाहा'* इत्येतेऽनुवाकाः पुनःपुनरभ्यासं राविशेष होतव्या इति । अन्तत इति । राज्यवसाने । उदितायेत्यादि समुदिते ॥ इति तृतीये अष्टमे अश्वमेधै अष्टादशोऽनुवाकः 'एकयूपो चेत्यादि ॥ एको यूपः एकयूपः 'पूर्वकालैक' इति समासः । एकादशिनी एकादशपरिमाणवती यूपरीतिरे- कादशिनी 'शत्रोडिनिः' इति डिनिप्रत्ययः । अन्येषां अ- श्वमेघव्यतिरिक्तानां एको वा एकादश यूपा वा भवन्ति । अश्व- , ·मभास्कामाभ्योपेतम्. 05 लोकस्याभिर्जित्यै । वैल्बो वो खादिरो वा पा- लाशो को। अन्येषां यज्ञकतूनां यूपा भवन्ति । रा- जुदाल एकविशत्यरनिरश्वमेधस्य । सुवर्गस्य लोकस्य समष्टयै । नान्येपा पशूनां तेजन्या अं- वद्यन्ति । अवैद्यन्त्यर्श्वस्य ।। ७५॥ पापमा वै ते- जनी । पाप्मनोऽपहत्यै । प्लक्षशाखायामन्येपो प- शूनामवद्यन्ति । वेतसशाखायामवस्य।अफ्सुयो- निर्वा अश्वः । अफ्सुजो वैतसः । स्व एवास्य मेधस्य कविंशति यूपरीतिर्भवति । उपशयपानीवतविशालयूप- व्यतिरिक्ता एकविंशतिपरिमाणा यूपा । 'विशतेच' इति दिनिः । तत्स्वर्गस्य अभिनयाय भवति ‘असावादित्य एकविंशः । एप मुवर्गो लोक '* इति ॥ वैलो वेति ।। अनिष्टस्येद लक्षणम् । यूपवन्तो यज्ञक- । राजुदाल स्टेप्मातक । अनुदानादेव' इत्यम् । चतुर्विशतिरङ्गुलयोऽरनि । समष्ट्या इति । उच्छ्रायस्यापि स. गंवात् । सम्परप्राप्ति उपशयादय प्रार नपरिमाण एष । तेननी रचिराव्या मासस्नु स एवोते । आत्मीये योनी कार्येऽपि कारणस्य विद्यमानन्वान् तव *मा ३.८.१७ TD. 9 ·66 तैत्तिरीयम्राह्मणम् योनाववंद्यति । "यूपेषु ग्राम्यान्पशूनियुञ्जन्ति । आरोकेवारण्यान्धारयन्ति । पशूनां व्यावृत्त्यै । आ ग्राम्यान्पशून्लभन्ते । प्रारण्यान्सृजन्ति । पाप्मनोऽप॑हत्यै ॥७६॥ अश्वस्य व्यावृत्त्यै त्रीणि च ॥१९॥ 'रार्जुदालमग्रिष्टं मिनोति । भ्रूणहत्याया अपं- हत्यै । पौतुद्रवाभितौ भवतः । पुण्यस्य गन्ध- ग्राम्या 'रोहितो यूनरोहित '* इत्यादय । तान् यूपेषु नियु- जन्ति । आरण्यास्तु आरोकेपु आलोकेषु यूपान्तरावकाशेषु धारयन्ति सविसापयन्नि । आरण्या 'इन्द्राय राज्ञे मूकर इत्यादय । पुरुषमृगादीना दुम्रहाणा पटादौ लिखितानामुपचारमात्र कर्तव्यमिति प्रदर्शनार्थ धारयन्तीत्युक्तम् । पञ्जरादिषु धारयन्तीत्य- न्ये । नाम्यानालभन्ते नियुक्तानेव स्थापयन्ति | रते पनि करणे आरण्यान् मसृजन्ति उस्मृनन्ति पापापपाततुल्यं तद्भवति ।। इति तैत्तिरीयताह्मण तृतीय अष्टके अष्टमे प्रपाठके अश्वमेये प्रथमे एकोनविंशोऽनुवाक 'राज्जुदालमित्यादि । अग्निसमाशे निष्ठतीत्यग्निष्ठ त मिनोति ऊर्ध्व स्थापयति । गज्जुदालः श्लेष्मातक तत् भ्रूणहत्याना "स.५६११ स १५११ ·भनु. २० महमास्करभाष्योपेतम्. 67 स्यावरुध्यै । भ्रूणहत्यामेवास्मादपुहत्यं । पुण्यन गन्धेनोभयतः परिगृह्णात्ति । 'पड्वेल्वा भवन्ति । ब्रह्मवर्चसस्यावरुध्यै । पट्यदिराः। तेजसोऽवरुध्यै।। ७७॥ पालाशाः । सोमपीथस्यावरुध्यै । एकवि- शतिरसंपद्यन्ते । एकविशति देवलोकाः । द्वादश मासाः पञ्चर्तवः । त्रय इमे लोकाः । अ- साादित्य एकविशः । एप सुवर्गों लोकः । सु. वर्गस्य लोकस्य समष्टयै । शतं पशवों भवन्ति। महापातकाना पापाना अपघाताय भवति । गर्भो भ्रूण इति केचित् । चतुर्वेदी भ्रूण इत्यन्ये । क्षत्रियो भ्रूण इत्यपरे । 'हनस्त च' इति क्यप् । पौतुद्रयो देवदारुमा अनिष्टमभितो भवतः पुण्यात्मनो गन्धस्यावरोधाय भवति । यस्मादेते त्रयो यूपा भवन्ति तस्मात् भ्रूणहत्यादिकमपि महापापं अस्मात् यन- मानादपहत्य पुण्यलक्षणेन गन्धेन एनं यजमानं उभयतः उभ- योर्वयोरुभयोर्वा लोकयो. परिगृहाति ॥ पडिति ॥ अमित इत्येव ! पोतुद्रवारभितो दक्षिणतस्त्रय उत्तरतश्च त्रयो वैल्खा भवन्ति । एव सादिरपालाशाना द्रष्टव्यः। एवमेपा यूपेरुविंशनि प्रदर्शिता । गतमन्यन् ।। शतं पशव इति ॥ एकोनविंशत्यधिकशतमंस्याना पशूना *मा. ३-८.१५.

·68 तैत्तिरीयब्राह्मणम्, [भ ३ प्र.८ ७८ ॥ शतायुः पुरुपातेन्द्रियः । आयुष्येवेन्द्रिये प्रतितिष्ठति । सर्व वा अश्वमेध्याप्नोति । अपरि- मिता भवन्ति । अपरिमितस्यावरुध्यै । 'ब्रह्मवा- दिनों वदन्ति । कस्मासत्यात् । दक्षिणतोऽन्येपी अवयुत्यानुवादस्स्तुत्यर्थः शतस्य । यद्वा-यहवश्वोदितसंख्याः पशवो भवन्तीत्यर्थः । तदेवाह-~सर्व वा इति । सर्वमभिमतमर्थम- श्वमेधयाजी प्रामोति । तस्मात् बहवः पशवो भवन्तीति चोदित. मंख्यास्तुतिः । पक्षान्तरमाह-अपरिमिता इति । सर्व वा इत्युत्तरशेषो वा, सर्व खल्वभिमतमश्वमेधयानी प्राप्तुमर्हति । त- स्मादपरिमिताः पशवो भवन्ति अपरिमितस्य फलस्य लाभाय ।। अत्रेपा पशुसंख्या- अश्वस्तूपरगोटगौ तुरगपर्यगया दश व्युत्तरा सन्त्यष्टादशिनस्त्वशीतिशतकं द्वाविंशति द्वन्द्विन | सन्त्यकादशिनस्तथा प्रतिजैविशतिर्वैश्ता चातुर्मास्यपसनवैहि सशता पञ्चाधि त्रिशतम् ॥ भूय. पश्चदशैर पञ्चदशिनो ग्राम्या नवत्युत्तरान् आरण्यान् त्रिशतान्यथर्नु (हितान्) पशरस्त्वष्टा दशारण्यजा । शेयास्मफरपूर्वास्तु दशतोत्रैकादशैते शतं मर्वे पञ्चशती भवन्ति पशमोऽथैोनिता शिति ॥ द्वितीयेऽहनि उक्थ्ये एते पशव आलभ्यन्ते सौम्यत्वात् शान्तत्वात् वा । तस्मात् स्वायामेव दिशि अवदाय सादित *त्र्युत्तरा.

·अनु २० भभास्करभाष्योपेतम् 69 पशूनामवद्यन्ति । उत्तरतोऽश्वस्येति । वारुणो वा अश्वः ॥७९॥ एपा वै वरुणस्य दिक् । स्वार्या- मेवास्य दिश्यवंद्यति । यदित रेपां पशूनामवद्यति। शतदेवत्यै तेनावरुन्धे । 'चितेऽयावधिवैतसे कटेs- श्व चिनोति । अफ्सुयोनिर्वा अश्वः। अफ्सुजो वैतसः । स्व एवैन योनौ प्रतिष्ठापयति । पुरस्ता- प्रत्यञ्च तूपरं चिनोति । पश्चात्प्राचीनं गोमृगम् ॥ ८०॥ प्राणापानावेवास्मिन्थ्सम्यश्चौ दधाति । अ- चै तूपरं गौमृगमिति सर्वहुतं एतार्जुहोति । एपां भवति । यतश्च इतरेपा सर्वेषामेव पशूना दक्षिणतोऽवद्यति, बहुदेवत्य यागफल तेन लभते ॥ वेतसनिर्मिते कटे आस्तीणे अश्वं प्राच चिनोति प्राक्रिस शाययति । अप्मुयोनिर्वा इत्यादि । गतम् । तूपर शृङ्गहीन तमने पुरस्तात् प्रत्यक्रिस चिनोति गोमग हिंसारचि वरीपर्द, तमने पश्चात् प्राक्टिरस निनोति । एवं कुर्वन प्राणापानी न यनमाने सम्यश्चो समीचीनगती स्थापयति । सहुत इति । कर्मणि विप् । बेनमेन क्टेनाश्वतूपरगोम्रगान सर्वहुत जुहोति । रोक्त्रयाभिनयाय तवति ।।

·70 तैत्तिरीयत्राह्मण. [अ. ३.प्र. लोकानामभिर्जित्यै । आत्मनाऽभिर्जुहोति । सा- त्मानमेवैन, सतनुं करोति । सात्माऽमुर्णिमन्लोके भवति । य एवं वेद । अथो वसौ रेव धारां तेना- वरुन्धे । 'इलुबर्दीय स्वाहा वलिवर्दीय स्वाहेत्या- ह । संवथ्तरो वा ईलुंवर्दैः । परिवथ्सरो वलिव- दैः । संवथ्सरादेव परिवथ्सरादायुरवरुन्धे । आयु- "आत्मनेति ॥ आत्मीयशरीरावयवसंवन्धिभिः 'स्तेगान्दंष्ट्रा- भ्याम्' इत्यतैरनुवाके तमश्वमाज्येन अभिजुहोति हुतस्योपरि जु होतीत्यर्थः । एनं हुतमश्वं सात्मानं सशरीरं सतनुं सर्वश- रीरावयवप्तहितं च करोति । एवं वेदिता अमुष्मिन् लोके सात्मा सशरीर एव भवति गच्छति । अथो अपिच बसो- र्धारा धनपरंपरां तेन होमेन लभते कर्ता तस्य वेदिता च ॥ 'संवत्सरो वा इति ॥ इदानी ध्रियत इति इलुवर्दः । परस्तात् ध्रियत इति परिवत्सरो द्वितीयो वत्सरो वलिवर्दः पृषोदरादित्वादभीष्टस्वरूपसिद्धिः । एवं संवत्सरपरिवत्सराम्या हेतुभ्यां तदात्मकं सर्वमायुरवरुन्धे न पुरुपायुपमध्ये म्रियते । तस्मा- दाभ्यां होमाभ्यामायुरस्मिन् यजमाने स्थापयति पूर्वसुधाराला- भम् । यस्मादेवं तस्मात् अश्वमेधयाजी जरसा तन्वा वि- स्सा हस्तपादादिवित्रंसनेन च इत्थंभूतस्सर्वमायुरवाप्य कृतार्थः * स. ६-७-११.

·अनु. २१] भटमास्तरमाध्योपेतम् 71 रेवास्मिन्दधाति । तस्मादश्वमेधयाजी जरा वि- स्रसाऽमुं लोकमेति ॥८॥ तेजसोऽवरुध्यै भवन्त्यश्वो गोमृगर्मिलुवर्दश्च- त्वारि च ॥२०॥ एकवि शोऽग्निर्भवति । एकवि शस्स्तोमः । एकविशति!पाः । यथा वा अश्या वर्षभा वा वृषाणस्तस्फुरेरन् । एवमे॒तम्तोमास्सट्रस्फरन्ते। अमुं लोकं गच्छति । जराग्रहण चायु कात्स्चार्थम् । अभि- नवदेह एव पुरुषायुर्जीवति ।। इति तैत्तिरीये ब्राह्मण तृतीयेऽटके अष्टमनपाटके विंशोऽनुवार 'एकविंश इत्यादि ॥ एपविशतिपुस्पप्रमाणोऽग्निरेविंशति- विध एकविंश । एकविशस्तोनीयपरिमाणस्सर्वस्तोमो भवति, मध्यमस्याह्न उक्थ्यस्यैवेद लक्षण, परिमाणे उप्रत्यय विंशतिपाः उपशयपातीवतविशा ठयूपव्यतिरिक्ता ॥ "एवमग्निस्तोमयूपानामेस विंशत्वेन समपरिमाणत्य विधाय तद्वि- धान, अनेन वक्ष्यमाणेनानचादीना द्वादशल विपास्यन् स्तो माना एकविंशतित्व दूपयति-यथेति ॥ अधा पा रुपमा यथा पाणस्तार सेकशक्तिनिमित्नदमदातिशयान्धा वा ·72 तैत्तिरीयतामणम्. . [म ३.प्र. यदेकविशाः । ते यसमृच्छेरन् । हन्येतोस्य य- ज्ञः । द्वादश एवाग्निस्स्यादित्याहुः । द्वादशस्स्तो- मः ॥२॥ एकादश यूपाः । यहादशोऽग्निर्भवति। द्वादश मासास्संवथ्तरः । संवथ्सरेणैवास्मा अन्न- मवरुन्धे। यद्दा यूपा भवन्ति । दशाक्षरा विराट् । अन्नै विराट् । विराजैवानाद्यमय रुन्धे। य एकादशः। स्तनं एवास्यै सः ॥८३॥ दुह एवैनां तेन । 'त- दाहुः । यद्वादशोऽनिस्स्योद्वादशस्स्तोम एकादश संस्फुरेरन् धर्पणोन्मुखा एव जृम्भन्ते एवमेते एकविशास्स्तोमाः संस्फुरन्ते । तादृशाः ते यदि कदाचित् समृच्छरन् संग तास्युः महाश्वा इव न महोक्षा इव न तदा हन्येत विमृ येत अस्य यज्ञः । तस्मात् द्वादश एवामयस्स्युः भवितुमर्ह न्तीति आहुः पुराविदः एकविंशतिवत् नात्युद्रिक्ता द्वादशा इति भावः । यूपानामपि द्वादशप्रायत्वात् त्रयाणां तुल्यप्रमाणत्वम् ॥ यदित्यादि ॥ गतम् * | अस्या इति विराजः । दुहे दुग्धे 'लोपस्त आत्मनेपदेषु' इति तलोपः ॥ 'तदाहुरिति ॥ द्वादशत्वपक्षं दूपयति । तत्राहुरन्य इत्यर्थः। यथेति । स्थूरिः पष्ठवाही शकटादि. स यथा येन प्रकारेण धुर्येण युक्तो दुर्बल एव यानविपये एतत्तुल्यमिदं गन्तव्यप्राप्त्य- *प्रा.३-८-६.

·अनु २ भाभास्करभाष्योपेतम् । 'यूपाः । यथा स्थूरिणा यायात् । तादृक्तत् । एक- विश एवाग्निस्यादित्याहुः। एकवि शस्स्तोमः। एकविशतिर्यः । यथा प्रष्टिभिर्याति । ताहगेव तत् ।। ८४॥ यो वा अश्वमेधे तिस्रः ककुभो वेद। ककुद्ध राज्ञां भवति । एकवि शोऽनिर्भवति । ए- कवि शास्स्तोमः । एकविशतिपाः । एता वा अश्वमेधे तिस्त्रः ककभः । य एवं वेद । ककुद्ध राज्ञो भवति । 'यो वा अश्वमेधे त्रीणि शीर्पाणि वेद । शिरो ह राज्ञो भवति । एकवि शोऽग्निर्भ- साधनत्वात्, शकटादिभिस्मम एव याति न विपमे, तस्मात् एकविंश एवानचादयो भवितुमर्हन्तीत्याहुयज्ञविदः । यथा म. टिभिः शिरोधारिभिः बहुभिर्याति तागेव तत् भवति समे विपमे च यानसामर्थ्यात् ॥ 'ककुभ इति ॥ ऋषभावयवाना कबुदिव तत्स्थानीयाः प्रधा- नावयवाः ककुभः, तासा वेदिता राज्ञां मध्ये प्रधानभूतो भवति कर्ता । अस्य नार्यस्य यो वेदिता सोऽपि राज्ञां ककुत् भवति । ऋपभस्य ककुदिव राज्ञामुदात्तताहेतुर्भवति ॥ "एवं प्रधानावयवचन रूपयित्वा इदानीमुच्छितत्वेन रूपयति- शीपणीति ॥ 'शीर्ष छन्दसि' इति शीपा देशः । शरीरा. वयवानां मध्ये शिर इस राज्ञां मध्ये उच्छितो भवति कर्ता। T.B. 10 ·74 तैत्तिरीयब्राह्मणम् [अ ३.प्र.८. वति । एकवि शस्स्तोमः । एकविशति!पाः । एतानि वा अश्वमेधे त्रीणि शीपाणि । य एवं वेद । शिरों ह राज्ञा भवति ॥५॥ द्वादशस्स्तोमस्स एव तच्छिरौ ह राज्ञा भव- ति पटचं ॥२१॥ वेदिता चास्यार्थस्य शरीरस्य शिर इव गज्ञां उच्छ्रितहेतुर्भवति । तस्मात् एकविंशोऽग्नि कर्तव्य । तत्र वूम' करणीकारिका'- त्रिस्स्तानात्माक्तादग्रेराश्वमेधिर उच्यते। कुर्यात्पुरपमानेषु तस्य विसरणी तत ॥ चतुरले समे क्षेत्रे प्रमाण पुरपो यथा । जानीयादक्ष्णया रजु तस्य द्विकरणी बुध ॥ कर्णवर्गो यतो याहु कोटिवर्गावुभी गुतौ । विस्तार पुरुपा यस्मिन् आयामो द्विपरण्यथ । अक्षणया रजुरेतस्य विकरण्युपजायते ॥ करोति पुरपस्थानस्थिता सप्तविधा तु सा ॥ तस्या एव चतुधांशश्चतुर्भागीयरल्पना। तस्यानैर तत्पादा कल्पनीया विजानता ॥ तस्या पञ्चमभागाथै तद्भागीयादिकल्पना ॥ इति तैत्तिरीयब्राह्मणे तृतीये अष्टम अश्वमेधे एरविंशोऽनुवाक:

·अनु. २२] भभास्करभाष्योपेतम्. 75 'देवा वा अश्वमेधे पर्वमाने । सुवर्ग लोकं न प्राजानन् । तमश्वः प्राजानात् । यदश्वमेधेऽश्चैन मेध्येनोर्दञ्चो वहिप्पवमान सन्ति । सुवर्गस्य लोकस्य प्रात्यै । न वै मनुष्यस्सुवर्ग लोकम- अंसा बेद । अश्वो वै संवर्ग लोकमजैसा वेद । यदुहातोद्गायत् । यथाऽक्षेत्रोऽन्येन पथा प्रति- पादयेत् । तादृक्तत् ॥८६॥ उद्गातार्रमपुरुद्वयं । अश्वमुद्गीथाय वृणीते। या क्षेत्रज्ञोऽजसा नयति। अश्वबालमन्वारभ्य 'देवा वा अश्वमेध इत्यादि ॥ बहिप्पवमाने स्वर्ग लोक नाजानन् देवाः स्वर्गसाधनमस्य रूप नानानन् इत्यर्थ । अश्व- स्तु तं प्राजानात् तस्मात् अश्वेन सह उदश्चः सर्पन्ति वहिप्पवमान तत्स्वर्गस्य प्रज्ञानाय भवति ॥ 'न वा इत्यादि । गतम् । अञ्जसा आजवेन । अ- क्षेत्रज्ञः क्षेत्राभियोगरहित , स यथा अन्पेन अनृनुना मार्गेण प्रतिपादयेत् अमार्गेण प्रस्थापयेत् लेशयति इष्टदेश न माप- यति तुल्य तत् यत् बहिप्पवमानक्षेत्रे स्वर्गमार्गज्ञानविधुरो मनुष्य उद्गाता उगायेन्, तस्मान्मनुप्यमुद्गातारमपरुद्धय निर्वास्य अर्थ वृणीते उद्गीथाय उद्गातृकार्यार्थम् । ओणादिक थप्रत्यय । यथेत्यादि । गतम् 1 समष्टपै ऋनुमार्गक्षत्वादश्वस्य सम्यक स्वर्गापाप्त्यै भवति ॥

·70 तैत्तिरीयवाह्मणम्, [अ. ३. प्र. ८. एवमेवैनमश्वस्सुवर्ग लोकमञ्जसा नयति । पुच्छ- मन्वारभन्ते । सुवर्गस्य लोकस्य समष्टयै । हिं करोति । सामैवाकः । हिं करोति । उद्गीथ एवा- स्य सः ॥८७॥ वडवा उप रुन्धन्ति । मिथुन- त्वाय प्रजात्यै । अथो योपगातार उपगायन्ति । ताहगेव तत् । 'उदंगासीदश्वो मेध्य इत्याह । प्रा- जापत्यो वा अश्वः । प्रजापतिरुद्गीथः । उद्गीथमे- वावरुन्धे । अर्थो ऋख्सामयो रेव प्रतितिष्ठति । "हिं करोतीति | 'वडबा उपरुन्धन्ति' इति वक्ष्यति ता दृष्ट्या यदश्वो हिं करोति हर्षेणाभिहिंकरोति सामैवैतत्करोति गानस्था. नीयो हिंकारः । हिं करोतीति । परिगानादिसामव्यावृत्त्यर्थ पुनर्वचनम् । अस्य उद्गातृत्वेन वृतस्य उद्गीथः उद्गानस्थानीय एव हिंकारः । वडवा अश्वस्त्रियः उपरुन्धन्ति अश्वस्य स. मोपे दृष्टिपथे स्थापयन्ति मिथुनत्वाय मिथुनीभावाय, प्रजात्यर्थ च तद्भवति । अथो अपि उपरुद्धबडवा अश्वस्य हिंकारं श्रुत्वा यत् प्रत्यभिहिंकुर्वन्ति तदुगातॄणामुपगानस्थानीयम् ।। 'उदगासीदिति ॥ अयमश्वो मेधार्ह उदगासीत् उद्गानम- कादिति हिंकारानन्तरमाह | 'यमरमनम' इति सक् । अश्वः माजापसः तद्देवत्यः उद्गीथः स्वयं प्रजापतिरेव लोकवृद्धिहेतु- त्वात, तस्मात् अश्वस्योदगासीदिति वचनेन प्रजापत्यात्मकमुद्गी- ·अनु. २२] भभास्करभाष्योपेतम् 77 । 'हिरण्येनोपाकरोति । ज्योति हिरण्यम् । ज्यो- तिरेव मुखतो देधाति । यजमाने च प्रजासु च । अधो हिरण्यज्योतिरेव यज॑मानस्सुवर्ग लोकमैति।। तथ्स उपार्करोति चत्वारि च ।। २२ ॥ 'पुरुपो वै यज्ञः। यज्ञः प्रजापतिः । यदचे थमवरुन्धे । अथो अपिच ऋक्सामयोः सर्वामु अक्सामसु च प्रतिष्ठितो भवति यजमानः प्राजापत्योद्गीथलाभात् ॥ 'हिरण्येनेति ॥ बहिस्स्थानस्थितहिरण्येन स्तोत्रमुपाकरोति आरम्भयति । मुखतः आरम्भत प्रभृति यजमाने प्रजासु च ज्योतिर्दधाति । अपि न यजमानो हिरण्यज्योतिः हिर- ण्यसदृशज्योतिः हितरमणीयज्योतिर्वा स्वर्ग गच्छति ॥ इति तृतीये अटमे अश्वमेघे द्वाविंशोऽनुवाक 'पुरुषो वा इति । पुरुपः परमात्मा स एव स्वयं यज्ञः सर्वपरिस्पन्दाधारत्वात्, यज्ञः एव स्वयं प्रजापतिः प्रानापत्यो। 'वः प्रधानसाधनत्वात् । तथा सति यदधे यूपस्थानीये निश्चले पशून् पर्यद्यान् नियुञ्जन्ति नद्यज्ञादेव यज्ञमेवोपसंप्राप्य यज्ञं प्रयुक्ते, यज्ञसाधनवान् पशवो यज्ञा | प्रानापत्यस्यास्य अ- श्वस्य यज्ञवात् यज्ञ एवं यज्ञ प्रयुक्तो भवति । त्यलोपे पञ्चमी । अस्मिन् पक्षे 'पुरुषो वै यज्ञः' इत्यवकव्यं स्यात, ·78 तैत्तिरीयब्राह्मणम् [म. ३.प्र.८ पशूनियुञ्जन्ति । यज्ञादेव तज्ञं प्रयुके । अश्च तू- परं गौमृगम् । ताननिष्ठ आलभते। सेनामुखमेव तथ्सश्यति । तस्माद्राजमुखं भीमं भावुकम् । आग्नेयं कृष्णग्रीवं पुरस्ताल्लुलाटै । पूर्वाग्निमेव तं कुरुते ॥८९॥ तस्मात्पूर्वाग्नि पुरस्तात्स्थापयन्ति। पौष्णमन्वञ्चम् । अनं वै पूपा । तस्मात्पूर्वाग्नावा- तस्मात् अन्यथा व्याख्यायते- -~-'वाताद्यज्ञ प्रयुज्यताम्'* इति यज्ञात्मर्वयज्ञाधारात् पुरुपादुपादाय अश्वे यज्ञ प्रयुते । इदानी यज्ञ प्रजापतिरित्यनेन फिमिति चेत् यज्ञसाधनाना यशवमनेन सापयति ॥ 'अश्वादीस्त्रीननिष्ठे यूपे आलभते नियुनक्ति । सेनामुख- मिति । सेना बल तस्य मुखं उपक्रम तत्संश्यति तीक्ष्णी- करोति, तस्मात् सशितत्वात् बलादभिन्नत्वाञ्च राज्ञो मुख भीष्म भयानक भावुकं भवितु शील्यत । इत्युक। विभत्यस्मादिति भीष्म 'भियप्पुम्वा' इति मक् ॥ आनेयादय छागा ललाटे अश्वस्यालभत इति सर्वत्र । पुरस्तात् पूर्वमागे नासिरापुटयोरूर्षे पुरस्ताझाग आग्रेयम् । पौणं तु अन्वञ्चं तेनानुगत ललाट एव । तस्मात् आह वनीय पूर्वस्या दिशि स्थापयन्ति । पोष्णस्यान्नात्मनो ललाट एव नियोजनात् आहार्य होतव्य सर्व पूर्वाग्मविवाहरन्ति जुइति । 'ल्पपतपद' 3 ·अनु २३] भभास्करभाष्योपेतम् 70 हार्यमाहेरन्ति । 'ऐन्द्रापौष्णमुपरिटात् । ऐन्द्रो वै राजन्योऽन्न पूपा । अन्नाद्येनैवैनं मुभयतः परि गृह्णा- ति । तस्माद्राजन्योऽन्नादो भावुकः। आग्नेयौ कु- प्णीवौ वाहुवोः । बाहुवोरेव वीर्य धचे ।।९० ॥ तस्माद्राजन्यो वाहुवली भावक. । 'त्वाष्ट्री लोम- शलक्थौ सक्थ्योः । सक्थ्योरेव वीर्य धने । त- स्माद्राजन्य ऊरुवली भावुक. । शितिपृष्ठौ वार- हस्पत्यौ पृष्ठे । ब्रह्मवर्चसमेवोपरिष्टाद्वत्ते । अौ अत्र सर्वत्र उक्तस्थाननियोजनासमवे तत्स्थानस्मृतिमानमेव स्वा अग्निप्वेव नियोजनम् ॥ "उपरिष्टादिति ॥ ग्रीवाया उपरिभाग । केचिदाहु 'लला. टप्रदेशमतीत्य उर्ध्वप्रदेशे' इति तयोरन्नात्मनो पोष्णयोमध्ये रामन्यात्मन ऐन्द्रस्य स्थितत्वात् अन्नायेनोभयतः परिगृह्णाति यनमानम् । तस्मात् राजन्यः समृहान्नादनशील ॥ बाहुबोरिति ॥ तन्वादित्वादुवह ॥ "लोमशसक्थाविति ॥ रोमवदूरू । 'साथ चानान्तात्' इत्यन् । सक्थ्योरिति । 'ई च द्विवचने' इतीकार ॥ 'शितिपृष्ठौ श्वेतपृष्ठौ । 'शितेनित्या बहन्' इत्युत्तरपदान्तो- दात्तत्वम् । अथो अपि च कवनद्वयस्थानीयौ एतो पशु अभितः उभयो पार्भयो पहते. आमुझते. क्वनहाय वा समासान्त ·80 तैत्तिरीयनारणम्. [थ.३.प्र.८ । । कवर्चे एवैते अभितः पयूँहते । तस्माद्राजन्यस्स- हो वीर्य करोति । धात्रे पंपोदरमधस्तात् । प्र- तिष्ठामेवैतां कुरुते । अर्थो इयं वै धाता । अस्या- मेव प्रति तिष्ठति । सौर्यं वलक्षं पुन्छ । उथ्सेध- मेव तं कुरुते । तस्मादुथ्स, भये प्रजा अभि सधयन्ति ॥९॥ कुरुते धत्ते कुरुते पञ्चं च ॥२३॥ साहण्या चतुष्टय्यो यो वै यः पितुश्चत्वारो या निक्तं प्र॒जाप॑तये त्वा यथा प्रोक्षितं विभूराह प्रजापतिरकामयताश्वमेधेन प्रजाप॑तिर्न किञ्च न सावित्रमावन्प्र॒जापतिर्देवेभ्यः प्रजापती रक्षा- सर्वशरीरे पयूँहते अभ्यूहते तद्वीर्य वीरकर्म शत्रुनिग्रहादि करोति ॥ पोदरं श्वेतविन्दुचितोदर, 'उदराश्वेपुपु' इत्युत्तरपदान्तो. दात्तत्वम्, 'पोदरादीनि यथोपदिष्टम्' इति व्यञ्जनलोपः । अधस्ता- दिति उदरे । प्रतिष्ठामिति अधोभागसाम्यात् । गतमन्यत् ॥ वलसं वलक्ष श्वेतं श्वेताक्षमिति । अश्वस्योत्सेधमुच्छूितत्वं उच्छूितसौर्यसम्बन्धेन करोति सर्वभयनिवृत्तिसामर्थ्यमश्वस्य यथा ·भनु. २३] महमास्करभाष्योपेतम्, 81 सि प्रजापतिमीफ्सति विभूरेश्वनामान्यम्भास्ये- कयूपो राज्जुदालमेकवि शो देवाः पुरुपस्त्रयौविश्- शतिः ॥२३॥ साहण्या तस्मादश्वमेधयाजी यत्परिमिता यद्यज्ञमुखे यो दीक्षां देवानेव त्रयं इमे सिताय प्राणापानाववास्मिन्तस्माद्राजन्य एकनवतिः।।९१ हरिः ओम् तथ्सत्. स्यादिति । तस्मात् उत्सेधस्य भयनिवृत्तिहेतूनया श्रुतिप्रतिपा- दितत्वात् अद्यापि भये परनक्रादौ समुपस्थिते उत्सेधं उच्छ्रितं पर्वतादिकं मनाः मयनिवृत्तये अभिसंश्रयन्ति आभिमुख्येन भजन्ते ॥ इति भट्टमास्करमिश्रविरचिते यजुर्वदमाप्ये ज्ञानयज्ञास्य तैत्तिरीयताहणे तृतीयेऽ2 के अटमप्रपाटके अभमेधे प्रयोविशाऽनुवाद . समाप्तच प्रपाठक T.D. 11 ·84 तैत्तिरीयवाह्मणम्. [म.प्र. ग्रामयोमान्तौ स्यांताम् ॥२॥ ऋक्षीकाः पुरु- पव्याघाः परिमोपिणं आव्याधिनीस्तस्करा अर- ण्येप्वाजायरन् । 'ताहुः । अपंशवो वा एते । यदारण्याः । यदारण्यैस्स स्थापयेत् । क्षिप्रे यज- मानमरण्यं मृत हेरेयुः । अरण्यायतना ह्यार- तात्स्थ्यात् ताच्छन्छ, मञ्चाः क्रोशन्तीतिवत्, ते विरुद्ध का. मयेयुः परस्परस्य बाधका भवेयुः तादशवादारण्यानामपि । वि- दूरमिति द्वयोः ग्रामयोः ही ग्रामान्ती ग्रामसीमानी ग्रामयो- विदरं यथा तथा स्याताम् प्रवर्तेयाताम् अरण्यमायत्वेनानावन- त्वात् निनसीमातिक्रमेण वृत्तः । यथा द्वयोरेवं सर्वेपामिति तेन पुनमग्रहणम् । ऋशीकादयो हिंस्रमन्तवः । त एवारण्ये- प्वाजायेरन् सर्वनो जायेरन्, न तु मृगवानरतापसमयूरादयः । पुंव्याघ्राः पुरुषव्याघ्राः । परिमोपिणो मार्गचौराः । आल्या- धिन्यः सर्वतस्ताइयिव्यस्सेनाः, या गणशो वर्तमानाः हिंमन्ति 'वा छन्दसि' इति पूर्वमवर्णीयम् । तस्कराः मायाविनो रिः 'तरतोः' इति सुद् ।। 'तदाहुरिति ]] तर आरण्यमस्थापनायां दोपान्तरमायाः । अपशवः पशुकार्याकरणादारण्याः । तस्मान् आरण्यमस्थापनायां पशुयागो न त झी वृधा आरण्यपरिमारारिणं क्षिमे काले मृतं यनमान अरण्यं होगुः प्रापयेगुः ! आणापाना शरण्या: पशको भानि । आरण्यपगुगामिनो गनमानस्य एवमेव फलं ·अनु. १] भभास्करभाध्योपेतम्. 85 । ण्याः पशव इति । यत्पशून्नालक्षेत । अनवरुद्धा अस्य पशव॑स्स्युः । यत्पर्यग्निकृतानुसृजेत् ॥३॥ यजवेशसं कुर्यात् । यत्पशनालभते । तेनैव प- शूनर्वसन्धे । यत्पर्यग्निकृतानुसृजत्ययज्ञवेशसाय। अवरुद्धा अस्य पावो भवन्ति । न यज्ञवासं भवति । न यज॑मानमरण्यं मृत५ हरन्ति । ग्रा- स्यात् । यत्पशूनिति । अथ यद्यारण्याना पशूना आलम्भ एव न क्रियते आलभ्य तैरसंस्थापने दोपो भवति चेहरमना- लम्भ एवेति भाव । तन्न सुन्दरमित्याह–अनवरुद्धा इति । आलम्भनमात्रमकुर्वाणस्य अस्य यजमानस्य आरण्याः पशवोऽ- नवरुद्धा अविधेयास्स्यु । यदित्यादि । गतम् । अथ मतं आलभ्येवारण्या' पशव पर्यनिकरणानन्तरमुत्स्स्रष्टव्या', तत उभ- यपि दोषप्रमक्तिर्न भविष्यतीत्याक्षिपति । यज्ञवेशसमिति । यागा- धमालम्भनं, तत्रालयानामयाग कुर्वन् यज्ञविनाशकार्येव स्यात् । कृतस्त्यमिदं पूर्वापरविप्रतिषिद्ध प्रयोगज्ञानमिति भावः । वेश- श्शदात् 'अनसन्तान्नपुसकात्' इत्यच् समासान्तः ॥ समाधत्ते-यदिति ॥ आलब्धव्यास्तावदारण्याः पशव तेन पशवोऽवरुध्यन्ते । अथ यत्पनिकतानुत्सृजति पर्यनिकरणं रुत्वैव, न त्वालम्भनानन्तरं, तदयशवेशसाय भवति पर्यनिकर- णव्यानेन अमावैधते हूयन्ते इति नालगायागदोपप्रमङ्ग इति भावः । तस्मादालम्भात् अवरुद्धाः पशवो भवन्ति । याग- ·तैत्तिरीयाणम्, [भ.३.प्र. म्यैस्तथापयति । एते वै पशवः क्षेमो नाम । सं पितापुत्राववस्यतः । समध्वानः कामन्ति । समन्तिकं ग्रामयोमान्तौ भवतः । नीकाः पुरुषव्याघ्राः परिमोपिणं आव्याधिनीस्तस्करा अरण्येप्वाजायन्ते ॥४॥ ऋतवस्यातामुथ्सृजेथ्स्यतस्त्रीणि च ॥१॥ 'प्रजापतिरकामयतोभौ लोकाववरुन्धीयेति । स एतानुभयान्पशूनपश्यत् । ग्राम्यावारण्या- स्य च कृतत्वान्न यज्ञवेशसं भवति । आरण्यैरसंस्थापनात न यनमानस्य मृतत्वं, आरण्यानामहिंसितत्वात् न चास्यारण्यैर्हरणं, अनारण्ययानित्वात् । न च कर्मणः मंस्थाशून्यता ग्राम्यैः पशुभिः क्षेमहेतुभिः संस्थापनात् । ततश्च पितापुत्रौ समवस्य- तः संगतमविरुद्धमेवावस्यतः अविप्रतिपिहमती भवतः | अध्या- नश्च संक्रामन्ति अध्वचारिणस्सम्यक् निधिं चरन्ति । ग्रामयोश्र ग्रामान्तौ संगतान्तिकं यथा तथा भरत. प्रत्यासन्नाव भवतः श्रद्धे- यत्वेनावृत्त्वात् । ऋक्षीकादयश्च हिवा. अरण्येप्वपि नैव जायन्ते ॥ इति तत्तिरीय ब्राह्मणे तृतीयेऽष्टके नवमप्रपाठके प्रथमोऽनुवाफः, 'प्रजापतिरकामयतेसादि ॥ गतम् || *मा.५.१.

·भनु २० भहमारकरभाथोपेतम् 87 व । तानालभत । तैर्वै स उभौ लोकावारुन्ध । ग्राम्यैरेव पशुभिरिमं लोकमारुन्ध । आरण्यैर- मम् । यद्गुाम्यान्पशूनालभते । इममेव तैलॊकम- वरुन्धे । यदारण्यान ॥५॥ अमुं तैः । अनवरु- हो वा एतस्य संवथ्सर इत्याहः । य इतईतश्चातु- मास्यानि संवथ्सरं प्रयुत इति । एतावान् वै सं- वसरः । यचातुर्मास्यानि । यदेते चातुर्मास्या. पशवं आलभ्यन्तै । प्रत्यक्षमेव तैस्सवथ्सरं यज- मानोऽवरुन्धे । वि वा एप प्रजयो पशुभिर् - "अनवरुद्ध इति ॥ अविधेयोरुतोऽस्य संवत्सर इत्याहुः पुराविद । यस्य य इतइत अर्वा गेव स्थापयित्वा यज्ञा हतामनीत्वा चातुर्मास्यानि चातुर्मास्यपशून् अनालम्य सवत्सरं सवत्सरसाध्य सवत्सरात्मक कर्म का प्रयुत चातुर्मास्यात्मा हि सवत्सर तैयाप्तत्वात् । इतइति वर्ननवाची निपात इति के- चित् । ततोऽन्यत्रापि दृश्यते' इति द्वितीया । चातुर्मास्या- लम्भे असक्षमव्यवधानेनैव सवत्सरोऽवरुदो मवति । कृष्णग्री वादयस्सचरा सचरात्मका चातुर्मास्यपशवः पञ्चत्रिंशदधिक शतम्।। *वि वा एप इत्यादिरैकादशिनाना विधि ॥ मजया प- शुभिश्वाय व्युद्धो विहीनो भवति । क' य सवत्सरसाध्य मयुते ब्रह्मचर्यरक्षणात् प्रजाव्यृद्धि । मत्यवेक्षणाद्यभावात् पशु- ·88 तैत्तिरीयब्राह्मणम् अ. ई. प्र.९ . द्वयते । यस्सैवसरं प्रयुक्ते । संवसरस्तुंवर्गो लो- कः ॥ ६॥ सुवर्ग तु लोक नापराधोति । मजा वै पर्व एकादशिनी । यदेत ऐकादशिनाः पशव आलभ्यन्ते । साक्षादेव पूजां पशून् यजमानोऽ- वरुन्धे । 'प्रजापतिविराजमसृजत । सा सृष्टाऽश्व- मेधं प्राविंशत् । तां दशिभिरनु प्रायुक्त । तामां- व्य॒दिः । ननु प्रभापशुहीनस्य स्वर्गाख्या वृद्धिस्स्यादित्याह- संवत्सर इति । स्वयं स्वर्ग एव संवत्सरात्मकं कर्म तद्वैतु. त्वात्, तस्मात् स्वर्ग लोकं तु नापरानोति न भैपयति । प्रनापशुव्युद्धिरेव । तत्र कस्समाधिरित्याह-मजा वा इति । एकादशिनी नाम स्वयं मजा पशवश्च तत्साधनत्वात् । तस्मात् ऐकादशिनानां पशूनां आलम्भनेन साक्षात् अव्यवधानेन प्रजा पशृंश्चावरुन्धे यजमानः । एकादश परिमाणमस्याः यूपतिः एकादशिनी 'शञ्छतोर्डिनिः' तत्सम्बन्निनः पशवः ऐकादशिनः द्वये भवन्ति प्रारुताः आश्वमेधिकाश । प्रारूता. आग्नेयादि- वारुणपर्यन्ता एकादश* | आश्वमेधिकाः 'अमयेऽनीकवते रोहि- ताजिः, इत्याद्या एकादश ॥ 'प्रजापतिरित्यादि ॥ विराट् अन्नं, सा सृष्टयनन्तरमेवा- श्वमेधं प्राविशत् अश्वमेधमनुप्रविश्य तिरोहिता अभवत् । अप - *स. ५-५-२२. सं. १-५-२४.

·अनु. २२} माभास्करभाष्योपैतम्, 89 नोत् । तामाप्त्वा दुशिभिरवारुन्ध । यदृशिनं आलभ्यन्ते ॥७॥ विराजमेव तैराप्न्वा यजमा- नोऽरुन्धे । “एकादशदात आलभ्यन्ते । एका- दशाक्षरा बिष्टप् । त्रैष्टुंभाः पशवः । पशूनेवावरु- न्थे । "वैश्वदेवो वा अश्वः । नानादेवत्याः पश- प्रनापतिस्तां विगनमनु लक्षीय दशिभि पशुभि प्रायुत .प्रयोगमुपलक्षण स्तवान् । दश परिमाण एपा इति दशिनः । पूर्ववत् डिनि । 'इन्द्राय राज्ञ मृार '* इत्ये कादशभिरनुवा उक्ताः दशिन एकादशाधिक शत पशव । दिसादि । गतम् ॥ 'एकादगदशत इति ॥ दशाना वर्गा दशत् 'पभदशती वर्ग वा' इति निपात्यने । मनु इन्द्राय राजे' इत्यनुवाके एकादश पशवः, तत्कय शत्स्गात, तश एकादगदगतः वयं स्युः । भूगमा व्यपदेशो भवतीति ज्ञापयनीति मन्तन्यः । अवयवयर्मग ममुदायो उपपदिश्यत इति वा । यहा--अवय- पसंन्या एवं ममृदाय नर्तन इति एतदेनेन व्युत्पादयति । तेन 'विभिपत्यमादधाति । पभभिगवनीयम् । अटी माद्यन्ते। इत्याशुपपल भी । प. हि क्षण | एकादशाक्षरेत्यादि। गतम् । विटुप् सन्द उत्सादि । “वैश्वदेगे वा इत्यादि । विश्वे देवा अगदेवता । अस्य मानापत्य सत् देवतायेन तदपेनोग्न गत मा पशोऽश्वो भव. 1 -- 11 ·88 वैतिरीयमानण अ. ३.प्र.९ यते । यस्सैवथ्सरं प्रयुते । संवसरस्सुवर्गो लो- कः ॥ ६॥ सुवर्ग तु लोकं नापरानोति । प्रजा वै पशवं एकादशिनी । यदेत ऐकादशिनाः पशवं आलभ्यन्ते । साक्षादेव पूजां पशून् यजमानोऽ- वरुन्धे । 'प्रजापतिविराजमसृजत । सा सृष्टाऽश्व- मेधं प्राविंशत् । तां दृशिभिरनु प्रायुत । तामा- व्यृद्धिः । ननु प्रजापशुहीनस्य स्वर्गाख्या वृद्धिस्स्यादित्याह- संवत्सर इति । स्वयं स्वर्ग एव सवत्सरात्मकं कर्म तहेतु. त्वात्, तस्मात् स्वर्ग लोकं तु नापरानोति न भ्रपयति । प्रनापशुव्युद्धिरेव । तत्र कस्समाधिरित्याह-प्रजा वा इति । एकादशिनी नाम स्वयं प्रजा पशवश्च तत्साधनत्वात् । तस्मात् ऐकादशिनाना पशूना आलम्भनेन साक्षात् अव्यवधानेन प्रजां पशृंश्चावरुन्धे यजमानः । एकादश परिमाणमस्याः यूपरीते' एकादशिनी 'शञ्छतोर्डिनि ' तत्सम्बन्धिान पशवः ऐकादशिनः द्वये भवन्ति प्राकृताः आश्वमेधिकाश । प्राकृता आनेयादि- वारुणपर्यन्ता एकादश* | आश्वमेधिका 'अग्नयेऽनीकवते रोहि- ताजिः इत्याद्या एकादश ॥ 'प्रजापतिरित्यादि ॥ विराट् अन्नं, सा सृष्टयनन्तरमेवा- श्वमेधं माविशत् अश्वमेधमनुप्रविश्य तिरोहिता अभवत् । अप * स. ५-५-२१. स. ६-५-२४.

·अनु. २२] भभास्करभाष्योपेतम्. 89 मोत् । तामाप्त्वा दुशिभिरवोरुन्ध । यद्दशिन आलभ्यन्ते ॥७॥ विराजमेव तैरावा यजमा- नोऽबरुन्धे । “एकादशदात आलभ्यन्ते । एका- दशाक्षरा त्रिष्टुप् । त्रैष्टुंभाः पशवः । पशूनेवावरु- न्धे । “वैश्वदेवो वा अश्वः । नानादेवत्याः पश- प्रजापतिस्तां विरानमनु लसीर य दशिभि पशुभि भायुङ्ग प्रयोगमुपलक्षण रुतवान् । दश परिमाण एषा इति दशिनः । पूर्ववत् डिनि । 'इन्द्राय राक्ष मुकर '* इत्येकादशभिरनुवाकैः उक्ता दशिन एकादशाधिक शत पशव । यदिसादि । गतम् ॥ 'एकादशदशन इति ॥ दशाना वर्गा दशन् 'पभद्दशती वर्ग वा' इति निपात्यते । ननु ‘इन्द्राय राजे'* इत्यनुवाके एकादश पशव , तत्स्थ दशम्गात, ततश्च एकादशशतः पथं भ्यु. । भूगमा व्यपदेशो भवतीति ज्ञापयतीति मन्तव्यम् । अषयावर्मण समुदायो पपदिश्यत इति वा । यहा-अवय. घसंम्या एवं ममृदाग वर्नन्न इति एतदेनेन व्युत्पादयति । तेन 'त्रिमिहिपत्यमादधाति । पाभिरावनीयम् । अष्टी साधन्त'। इत्याग्रुपपन भवी । प¥ा हि नाभराणि । एकादगाक्षरेत्यादि। गतम् । विष्टुप् छन्द उत्सादि ॥ 'वैश्वदेशो या इत्यादि । विश्वे देवा अगदेवता । अस्य पानापत्ययात् तस्येन नदभेोग्वागत गरे पशोऽधी भव. मा. 1.B.

·90 तैत्तिरीयताह्मणम् [अ, ३. ८. वो भवन्ति । अश्वस्य सर्वत्वाय । नानारूपा भव- न्ति । तस्मानानारूयाः पशवः । बहुरूपा भव- न्ति । तस्माद्दहरूपाः पशव॒स्तम॒द्यै ॥८॥ आरण्यालोको दुझिन आलभ्यन्ते नानारू- पाः पशवो वे च ॥२॥ 'अस्मै वै लोकाय ग्राम्याः पशव आलभ्य- न्ते । अमुष्मा आरण्याः । यद्बाम्यान्पशूनालभते। ति । अथ नानारूपाः पशवो भवन्ति यथा कश्चित् बभ्रुः कश्चित कृष्ण इति, तस्मात् अद्यापि नानारूपाः पशवो भ. वन्ति । अथ बहुरूपाः एकस्या देवनाया बहुभेदभिन्नरूपाः पशवो भवन्ति यथा प्राजापत्या एव-कश्चित् रोहित पश्चित धूम्रगेहित. इति, तस्मात् अद्यापि पशवो वहुरूपा भवन्ति । यथा एकस्यैव पशी कश्चिदवयव कृष्ण कश्चिल्लोहित. क. श्चिच्नुल इति । 'बहोर्नचत्' इति नचावान् 'नञ् सुभ्याम्' इत्युत्तरपदान्तोदातत्वम् ॥ इति तत्तिरीयमाणे तताये नवम अश्वमेधे द्वितायोऽनुवार. अस्मै वा इयादि ॥ गतम् । यदारण्यानिति आल. भने इत्येव । अबु तैरिति । अरुन्ध इयेव । एवमन्यारा- ·अनु. २२] भभास्करभाष्योपेतम. 01 इममेव तैर्लोकमव॑रुन्धे । यदारण्यान् । अमुं तैः। उभयान्पशूनालभते। ग्राम्पाचारण्याश्च । उभ- योलोकयोरवरुद्धयै । उभयान्पशूनालभते ॥ ९ ॥ ग्राम्यावारण्याचं । उभयस्यानाद्यस्यावरुद्धये। उभयान्पशूनालभते। ग्राम्यांवारण्या५श्च । उभ- यैषां पशूनामवरुद्धयै । त्रयस्त्रयो भवन्ति । त्रय इमे लोकाः । एपां लोकानामाप्त्यै । "ब्रह्मवादिनों वदन्ति । कस्माथ्सत्यात् ।।१०।। अस्मिन्लोके वहवः कामा इति । यतमानीभ्यो देवताभ्योऽ- लम्भे अन्यतरावरोध उभगालम्भेनोमयाबरोधः । फलान्तरविधा- नार्थ द्वितीय तृतीयं न विदधाति । उभयालम्भनेन ग्राम्या- रण्यात्मकस्योभयस्य अन्नस्य अबरोधः, उभयेपा पशूनां अवरोधश्च ।। 'त्रयस्खय इनि ॥ एकैकस्यै देवताय त्रयस्त्रयः पशवो भवन्ति । यथा रोहितादयस्त्रय प्राजापत्या बवादयस्वयो रोद्राः तिन. रुष्णा वशा वारुण्य इत्यादि । तत्तित्वान्वयात् लोक. त्रयायै भवति । ब्रह्मवादिन इत्यादि ।। कस्मात् कारणात् अस्मिन् मनु- प्यलोके एकैकस्य पुरुषस्य बहवः कामा रुचयो भवन्ति! इति ब्रह्मवादिनः पृच्छन्ति, उत्तर-पदित्यादि । समानीभ्यो ·92 तैत्तिरीयतामणम् [अ. ३.५.. न्येऽन्ये पशव आलभ्यन्तै । अस्मिन्नेव तल्लोके कामन्दिधाति । तस्मादस्मिन्लोके बहवः कामाः। 'त्रयाणां त्रयाणार सह वपा जुहोति । त्र्यांवृतो वै दे॒वाः । व्यावृत इमे लोकाः । एपां लोकाना- माप्त्यै । एपां लोकानां क्लुप्त्यै । पर्यमिकता- नारण्यानुसृजन्त्यहि सायै ॥ ११ ॥ अवरुद्धया उभयान्पशूनार्लभते सत्यादहिसायै ॥३॥ देवताभ्यः एकैकस्यै देवताय अन्येऽन्ये पृथर स्वभावा पार आलभ्यन्ते, यथा एकस्मै प्रजापतये रोहितादयस्त्रय , तेनाय- मस्मिन् लोके रहून् कामान् दधाति स्थापयति यजमान | तस्मात् अद्यत्वेऽपि वहा रामा भवन्ति । 'प्रयाणा नयाणामिति ॥ एक्देवत्याना प्रानापत्यादीनाम् । ध्यारत इत्यादि । व्याख्यातम् ॥ पर्यनिकृतानिति विहितस्पानुपाद अहिंमाया इति हेतु- थनार्थ ॥ इति तैत्तिरीयतामण वर्त य नयमे प्रपाठन अश्रमेये तनीयाऽनवाप प्रा1८-10 ·पृषियो । 'त्यदादीना यत्सरम' नीदमाशेय. । हरी हर- अनु २१० रानन्त इति गठमश्वम्यं मृज्यते ॥ एतदर्थमेव दिवि नक्ष. प्राणि रोनयनि प्रवाशनि । गुअन्त्यस्यनि प्रष्टी युक्ति। कामान् अभिशानपान् । इमे इयं च अमौ न इमे द्यावा भाभास्करमाच्योपेत 93 'युञ्जन्ति नमित्याह । असो वा आदित्यो बुधः । आदित्यमेवास्मै युनक्ति । अरुपमित्याह । अमिर्वा अरुपः । अग्निमेवास्मै युनक्ति । चरन्त- मित्याह । वायुर्वे चरन् । वायुमेवास्मै युनक्ति । परितस्थुप इत्याह ॥ १२॥ इमे वै लोकाः परित-. स्थुः । इमानेवास्मै लोकान युनक्ति । 'रोचन्ते रोचना दिवोत्याह । नक्षत्राणि वै रोचना दिवि । नझनाण्येवास्मै रोचयति । युञ्जन्त्यस्य काम्ये- त्याह । कामानेवास्मै युनक्ति । हरी विपक्षसेत्या. 'युजन्ति ग्रनमिति दक्षि गस्या युगयुरि अश्वम का युनक्ति । असी या इत्यादि । वा वादिगुगयोगादादि यादियोजनचेन अश्व योननं रूपयति । अस्मै यनमानाय आदित्यादिमानयं यथा स्वादिति । एनदयमेगादियादीन् सकार्येषु व्यापारयतीत्यर्थः । हमान मनः आदित्यः । आरोचनादरूपोऽग्निः । मदा . रगान् चरन् वा पुः । परिन म्पितियोगात् परितस्थिवामो लोका, विपक्तिव्यत्यय ॥

·91 तैत्तिरीयत्राह्मणम् ह । इमे वै हरी विपक्षसा । इमे एवास्मै युनक्ति। १३॥ शोणा धृष्णू नुवाहसेत्याह । अहोरात्रे वै नृवाहंसा । अहोराने एवास्मै युनक्ति । एता एवा- स्मै देवता युनक्ति । नवर्गस्य॑ लोकस्य समष्टयै। केतुं कृण्वत्रंकेतव इति वजं प्रतिमुञ्चति । यश एवैन राज्ञो गमयति । जीमूर्तस्येव भवति प्रतीकमित्याह । यथायजरेवैतत् । ये ते पन्थान- स्सवितः पूर्यास इत्यध्वर्युर्यजमानं वाचयत्यभिः जित्यै ॥१४॥ 'परा वा एतस्य यज्ञ ऐति । यस्र्य णकुशले । विपक्षसा विवि पार्थे । धृष्णू धारणशीले नृा. दसा नगा वहनशले । एउमेता देता अस्मै गन मानाय भस्याभिमामपादनायं युनक्ति अश्वादियोननव्यानेन, तत्स्त. गस्य सम्यम्प्राप्तये भवति ।। मतिमुश्चति रथे स्थापयति ॥ गज्ञां मधे एनमेव रा जान यशो गमयति नयत्येष इति यावत् । मसिहयात् यथायजुरिति । 'अनाविया तनु जयत्वम्' इत्यादि यया मन्लो वदति तथा तदवत्येव । अभिजित्या इति । मागति शेपलामान देवतापक्षपानाच अभिनय ॥ 'परा वा इत्यादि । उपाकृतोऽयो हरिभूतो वेथा अ. - ·अनु. २३] भाभास्करमाध्योपेतम्, 05 पशुरुपाकतोऽन्यत्र वेद्या एति । एत स्तोतरेतेन पृथा पुनरश्वमावर्तयासि न इत्याह । वायुः स्तो- तो । वायुमेवास्य पुरस्तादधात्यावृत्यै । यथा वै हुविपो गृहीतस्य स्कन्दति । एवं वा एतदश्वस्य स्कन्दति । यदस्योपार्कतस्य लोमानि शीयन्ते । यहालेपु काचानावयन्ति । लोमान्येचास्य तथसं- न्यत्र यदि गच्छेत् एतस्य यनमानस्य यज्ञः परैति विन- श्यति, तस्मात् 'एतम्' इति रथममीपमश्वं नयति । तत्र 'एतं स्तोत.' इत्यादिवचनात् अश्वस्थ पश्चाद्वायुस्स्थापितो भवति, त. चास्य आवर्यं भवति । वायु खलु स्तोतः' इति मन्त्र आमन्त्र्यते प्राणादिवृत्तिभावेन ताल्बाभितेन शब्दोत्पादनात स्तोता शब्दगिता वायुः उच्यते ॥ 'यधा वा इत्यादि ॥ उपाकरणोत्तरकाल अश्वस्य लोम. निपतनं गृहीतस्य हविपः स्पन्दनस्थानीय, तस्मात् थालेपु अ. श्वस्य दीर्घलोममु काचान् मणीन सौवर्णराननमौक्तिकान् महि- पीवावातापरिवृत्य आवयन्ति प्रोतान कुर्वन्ति । तत्सर्वेपां लोना संभरणाय सम्यग्धारणाय भवति- सौवर्णान् महिनी मान् दशशतानस्यारयत्यावहान् वामाना वरने मनीन् दशनान् प्रत्ययहादाजतान् । प्रत्यकौणि महसमेर परिचयस्यारोन्मोनिशान सामगाना ममुपग्राारयविपन्न ।

·96 तैत्तिरीयाह्मणम् [३ प्र.८ भरन्ति ॥१५॥ भूर्भुवस्सुवरिति प्राजापत्याभि- रावयन्ति । प्राजापत्यो वा अश्वः । स्वयैवैनं देव- तया सम॑र्धयन्ति । भूरिति महिपी । भुव इति वावाता । सुवरिति परिवृत्ती । एपां लोकानाम- भिजित्यै । हिरण्ययाः काचा भवन्ति । ज्योति- ● हिर॑ण्यम् । राष्ट्रमश्वमेधः ॥१६॥ ज्योतिश्चैवा- स्मै राष्ट्रं च समीची दधाति । सहस्र भवन्ति । सहस्रसंमितस्सुवर्गो लोकः । सुवर्गस्य लोक- . महिप्यास्पचिरस्थाने गाजपुत स्मृता । जावानाया अराज(ग्रदागहमाहापा शतम् ॥ दारास्नु मनग्रामण्या परित्यास्महायताम् । गत वर्ग त पञ्चागन् पनागदगंयाईयो । "भूरित्यादि ॥ 'म भरिनि व्याहान्' इति प्रजापतिना प्रथमदृष्टयान् प्राजापत्या व्याहतय अश्वः प्राजापत्य इति स्वयेर देवनया भवन समृद्वा भवति । महिप्यादिनयस्य कमेएर व्याहतिरयान्वयो लोरयाभिनयाय भाति ।। हिरण्ययाः हिरण्मया 'ऋल्यवास्लप' इति मृने हिर. ण्ययेति निपात्यने । पक्षान्तरमिद रानतानामप्युपक्षण या। ममीची मग एकविषये दधाति । मगीना महतच महा त्वेन महततुल्यस्य स्वर्गस्य अभिनयाग भवति ।

·अनु ४] भभास्करमाध्यापेतम् 97 स्थाभिजित्यै । अप वा एतस्मात्तेज इन्द्रियं पश- वश्धीः कामन्ति । योश्चमेधेन यजते । वसव- स्त्वाऽजन्तु गायत्तेण छन्दसेति महिप्यभ्यनक्ति । तेजो वा आज्यम् । तेजो गायत्री। तेजसैवास्मै तेजोऽवरुन्धे ॥१७॥ रुद्रास्त्वाऽजन्तु त्रैष्टुभेन छ- न्दसेति वावाता । तेजो वा आज्यम् । इन्द्रियं त्रिष्टुप् । तेजसैवास्मा इन्द्रियमवरुन्धे । आदित्या- स्त्वाऽञ्जन्तु जागतेन छन्दसति परिवृत्ती । तेजो वा आज्यम् । पशवो जगती । तेजसवास्मै पशू- नवसन्धे । पत्नयोऽभ्यञ्जन्ति। श्रिया वा एतद्रूपम्।। १८॥ यत्पत्नयः । श्रियमेवास्मिन्तधति । ना- अप वा इत्यादि ॥ अश्वमेन यजमानात्तेन आदिचतुष्टय मपकामति दीर्घकाल राज्यपरित्यागात । तत्र न 'वसवस्त्वा'* इत्यादिभिरजन चतुष्टय नाभाय भवति । सहात्पत्त्यादिना तेन आदेगाय-यादेश्च अभेद उपर्यते । तेनो वा आज्यम्' इति वाक्यरोपात आयेनाम्गज तीति गम्यते । तस्य न तेनोहेतु. त्वात्तेनस्त्वम् । पनय इति । छान्दम दस्वत्वम् । श्रीवृष्टि हेतुत्वापतीना श्रीलम् ॥ rai TD 13 ·93 तैत्तिरीयब्राह्मण. स्मात्तेज इन्द्रियं पुशवश्रीरामन्ति। लाजी ३. ञ्छाची३न यशो ममाँ४ इत्यतिरिक्तमन्नमवायो- पाहरन्ति । प्रजामेवानादी कुर्वते । एतद्देवा अन- मनदन्नमद्धि प्रजापत इत्याह । प्रजायामेवाना- ये दधते । यदि नावजित् । अग्निः पशुरांसी- दित्यवघ्रापयेत् । अव हैव जिघ्रति । "आक्रान वाजी क्रमैरत्यक्रमीहाजी द्यौस्तै पृष्ठं पृथिवी स- धस्थमित्यश्वमनुमन्त्रयते । एषां लोकानामभि- जित्यै । समिद्धो अञ्जन्दरं मतीनामित्यश्वस्या- प्रियो भवन्ति सरूपत्वार्य ॥ १९ ॥ परितस्थुप इत्याहेमे एवास्मै युनक्त्य॒भिर्जित्यै भरन्त्यश्वमेधो रुन्धे रूपं जिघ्रति त्रीणि च ॥४॥ अतिरिक्तमिति ॥ नक्कहोमशेपं यन्निहितं तन्नमवाय पन्य उपाहरन्ति समीपे दधति भक्षणार्थम् । सर्वा मजामन्नादनप्त मां कुर्वते सर्वस्यामपि मनायां प्रभूतं अन्नाचं स्थापयनि एतन्मन्त्र प्रभावात् । यदि नेति । उपाहतमन्नामिति केनिन । उपपाप्यमाना अप इत्यन्ये । एतन्मन्त्रप्रभावात् अवजिघ्रत्येव । 1 अनुमन्यत इनि। अन्नोपहरणानन्तरम् । आप्रिय इति प्रयानाना याज्याः, आप्रीतिहेतु चादाप्रिय मिरूपयाय समानरूपलाय भवन्ति । इति तृतीये नयमे अश्वमेधे चतुर्थोऽनुवार .

·अनु.५० महमास्सामाथ्यापैतम् 09 'तेजसा वा एप ब्रह्मवर्चसेन व्यृद्धयते । यो- श्वमेधेन यजते । होता च ब्रह्मा च ब्रह्मोद्यं वद- तः । तेजसा चैवैनं ब्रह्मवर्चसेनं च समर्धयतः । दक्षिणतो ब्रह्मा भवति । दक्षिणत आयतनो वै ब्रह्मा । बार हस्पत्यो वै ब्रह्मा । ब्रह्मवर्चसमेवास्य दक्षिणतो दधाति । तस्माद्दक्षिणोऽर्धी ब्रह्मवर्चसि- तरः । उत्तरतो होता भवति ॥२०॥ उत्तरत आ- पतनो वै होता । आग्नेयो वै होता। तेजो वा अग्निः। तेज एवास्योनरतो दधाति । तस्मादुत्त- 'तेजसा वा इत्यादि ॥ भीमस्वभावान् । ब्रमोधमि ति । ब्रह्मणो वादो ग्रामोद्यं प्रश्नप्रतिज्ञारूपेगा वेसायांध्यत्र माय । 'वदस्मुपि क्यप् न' इति क्यप् । तनाश्वमेघस्य माशस्त्यसमर्पतया यजमानस्य तेनोब्रह्मवर्नमयो ममृदि कुस्ता ब्रह्मोद्य वदन्ती होतृवाणी ।। दक्षिणन इत्यादि । वभ्यति 'गूपमभितो वदत इति। तत्रापिष्ठस्य यूपस्य दक्षिणनो प्रहमा आमीनो पानि । उत्त रत आसीनो होता पदनि । वेद्या दाक्षणतः प्रमशरस्यान, उत्त रतो होनु । बृहस्पतिवधानवानहत् प्रामा वमनमी, अमिप्र- पानवान् अमिव दोना तेनम्यो, नस्मा दक्षिणनो यदन् ग्रामा पनमानस्य दक्षिणभागे प्रमार्चसं दयानि । उत्तरतो वदन .

·100 तैत्तिरीयताह्मणम्. [प्र.५ । रोऽस्तेजस्वितरः । 'यूपमभितो वदतः। यजमा- नदेवत्यो वै यूपः । यज॑मानमेव तेजसा च ब्रह्म- वर्चसेन च समर्धयतः। 'किडू स्विदासीत्पूर्वर्चि- चिरित्याह । द्यौः वृष्टिः पूर्वचित्तिः ॥२१॥ दिव- मेव वृष्टिमव॑ रुन्धे । 'किडू स्विदासीहद्वय इ- होता उत्तरभागे तेजो दधाति । तस्मात् दक्षिणोऽर्ध इतर- स्मात् ब्रह्मवर्चसितरः उत्तरश्चेतरस्मात् तेजस्वितरः शक्तिमत्तरः ॥ "यूपमित्यादि ॥ 'अभितः परितः' इति द्वितीया । 'पर्य- भिभ्यां च' इति तसिल । यजमानदेवय इति । यनमानप्र. धान इत्यर्थः । 'किंस्त्रिदित्यादि । होतः प्रभा. प्रवणस्युः पनिजा. प्रत्गुने प्रणा तेपु सम्यक् । तयासीना ये मदस्पा यमस्ते पृष्टाः मग प्रयणः ल्यापपन्ति । योर्या इत्यादिभिर्विशिष्टफललाभार्थतया तत्तफलसाधनत्वं प्रधानां दर्शयति । वृष्टिरेतुर्थीः पूर्वचित्तिः प्रथमं चिन्त्यो बुद्धयते सः स्थितिहेतृत्वात् प्रजानाम् । तस्मादाम्यां प्रभप्रतिवचनाभ्यां वृष्टि- लाभः ॥ 'अन्धो वा इति ॥ अषो वृहदनं देवानामप्यदनीयत्वान् । तस्मात् वृया अश्वादिसमहानगमः ॥

·भनु. १ भभास्करभाष्योपेतम्. 101 त्याह । अश्वो वै वृहद्वयंः । अश्वमेवावरुन्धे । कि स्विदासीत्पिशानिन्लेत्याह । रात्रि_ पिशनिग्ला । रात्रिमेवाइन्धे । 'किडू स्विदासीपिलिप्पिलेत्या- ह । श्रीवै पिलिप्पिला । अन्नाद्यमेवावरुन्धे ॥२२ 'कस्स्विदेकाकी चरतीत्याह । असौ वा आदित्य एकाकी चरति । तेज एवावरुन्धे । 'क उ स्वि- जायते पुनरित्याह । चन्द्रमा वै जापते पुनः । आयुरेवावरुन्धे । “किडू स्विहिमस्य भेषजमि- रात्रिर्वा इति ॥ पिश अवयवे, तमसा रूपाणि गिलति छादयतीति पिशङ्गिला । पृपोदरादि । तस्मात् प्रभूतान्नो रा. त्रिमपि विधेयीकरोति ।। 'श्रीर्वा इति ॥ भृश प्रनाना प्रीणयित्री पिलिप्पिला मीणा- तेर्य लुकि अभ्यासस्य लिगागमो वर्णविकारोपननश्ठान्दप्स. 1 त- स्मात् विधेयीस्ताहोरात्रत्वात् महतोऽन्नादनमामर्थ्यस्य लाभ.॥ असो वा इति ॥ आदिसस्सर्वदा एकाकी चरति सेना- न्यानामनुपलम्भात् तस्मात् आदित्यवत्तेनस्वी भवति । "चन्द्रमा वा इति ॥ पुनःपुनर्नायने चन्द्रमारसुसादी, तस्मात् तेजस्सी भून्या आयुप्माश्च भवति ॥ "अमिळ इत्यादि ॥ आनेयत्वादापणस्य ब्रह्मवर्नमवलामः।।

·102 तैत्तिरीयब्राह्मणम् [म. ३.३.५ । त्याह । अग्नि हिमस्य॑ भेषजम् । ब्रह्मवर्चसमे- वावरुन्धे । 'कि स्विदावफ्नं महदित्यहि ॥२३॥ अयं वै लोक आवपनं महत् । अस्मिन्नेव लोके प्रतितिष्ठति । "पृच्छामि त्वा परमन्तै पृथिव्या इत्याह । वेदिवै परोऽन्तः पृथिव्याः । वेदिमे॒वावं- रुन्धे । "पृच्छामि त्वा भुवनस्य नाभिमित्याह । यज्ञो वै भुवनस्य नाभिः । यज्ञमेवावरुन्धे । "पृ- छामि त्वा वृष्णो अव॑स्य रेत इत्याह । सोमो वै वृष्णो अश्वस्य रेतः । सोमपीथमेवावरुन्धे । "अयं वा इति ॥ ओप्यते मर्वमस्मिन्निति मश्रिाधा- रोऽयं लोकः तेनात्र प्रतिष्ठितो भवति ॥ "वैदिवा इति ॥ 'सा या इय सबैव वेदिः' इति पृथिव्याः प्ररष्टं स्थानं वेदिः तस्मान् पृथिन्या प्रतिष्ठाय . दिमन्ति कर्माण्यवरुन्धे ॥ पशो वा इति ॥ यज्ञन यज्ञफलेन मवं भूननातं नाते वध्यते, तस्मात् यतालान्यारुन्धे ।। "सोमो वा इति ॥ वृषा सेक्ता अश्वो व्यापक आत्मा तस्य रेतरस्थानीयस्सोमः सारत्वात् विश्वोत्पतिरेनुयाग । तस्मात सोमयागानामाहर्ता भवति ॥

·अनु.] भट्टमास्वरभाष्योपेतम् 103 "पृच्छामि वाचः परमं व्योमेत्याह । ब्रह्म वै वा- चः परमं व्योम । ब्रह्मवर्चसमेवावरुन्धे ॥२१॥ होता भवति वै वृष्टिः पूर्वचिनिनाद्यमे॒वार्य रुन्धे महदित्याह सोमो वै वृष्णो अश्वस्य रेतश्व- त्वारि च ॥५॥ 'अप वा एतस्मात्प्राणाः कामन्ति । योश्चमे- घेन यजते । प्राणाय स्वाहां व्यानाय स्वाहेति संजप्यान आहुतीर्जुहोति । प्राणानेवास्मिन्दधा- "बह्म वा तनि ॥ वाचः परमं रक्षणस्थानं ग्रम वेदः तस्मान् ब्रह्मवर्चमलाम ब्रह्महेतुक्त्वात्तस्य । एवं गुदाभिप्रायेण होत्रा अश्वमेधमभावाविपरणाय स्नान प्रश्नान् तत्तदभिप्रायवि. शेषवेदी ब्रह्मा सदस्यानुमानं फरिताश्वमेधप्रमावं न यथायथा म निक्षेनुमति तथा ब्राझगेनवेत्थं प्रदर्शिनमिति बोदव्यम् ॥ ही तैत्तिरीये प्रामणे वतीय नवमे परमाऽनुवार 'अप वा इत्यादि ॥ मना पशूना प्राणवियोननकरणात् तत्कारिणो यनमानादपि प्राणा अपमापन्ति तस्मात् अनेन रोमेन यनमाने माणान् स्थापयति ।।

·101 तैत्तिरीयबाहरणम् [अ५ ति । नास्मात्प्राणा अपंकामन्ति । अवन्तीस्स्था- वन्तीस्त्वाऽवन्तु । प्रियं त्वा प्रियाणाम् । वर्पि- ष्ठमाप्यया॑नाम् । निधीनां त्वा निधिपति हवामहे वसो ममेत्याह । अवास्मै तड्वते ॥२५॥ अर्थो धुवन्त्येवैनम् । अथो न्यवास्मै ढुवते । त्रिः परियन्ति । त्रयं इमे लोकाः । एभ्य एवैन लोके- "अवन्तीस्थेति ॥ अत्र राजपनयो दक्षिणान् केशपक्षा नुद्थ्य सन्यान् प्रस्त्रस्य दक्षिणानुरूनानाना सिम्भिरवधून्वन्त्य त्रि प्रदक्षिणमश्व धुवन्त्य परियन्ति अनेन मन्त्रेण । अय स- व्यानुद्थ्य दक्षिणान् प्रतस्य सव्यानूरुनानाना अनभिधून्वन्त्य त्रि प्रतिपरियन्ति प्रदक्षिणमन्ततो यथा प्रथमे पर्याये । तर मृतोपचारभूतसिग्मातस्थानीय मिम्भिरश्वस्य अभिनन क्रियते । तस मस्मा अश्वाय अपवते । अनेन मन्ग करणानि चादधति । अपात्यै देवतास्वामवन्तु, प्रियवादिगुणा लामाहयाम इति न गन्तलिङ्गात् । कोऽर्थस्तहि मृत्रोपरारस्थीनीन सिम्मिरमियरमेने त्याह-अयो इति । परिधवनऐन एनमश्वमना धुवन्ति चल्यन्ति अप्रेतत्वान्नानयन्नि । तदपि स्मिर्यमित्याह । अयो इति । सनपनमेवास्म निठुरते अपल्पन्ति न मृनोऽमीनि ॥ एभ्य इति ॥ एम्यस्त्रिभ्यो लोकेभ्यः एनं धुवो लो. क्रयसचरणसामाय स्थितये वा॥

·अनु. ६ fob भभास्करभाष्योपैतम्, भ्यो धुवते । 'त्रिः पुनः परियन्ति । पट्य् संप- यन्ते । पड्डा ऋतर्वः । ऋतुभिरेवैनं धुवते। 'अप वा एतेभ्यः प्राणाः कामन्ति ॥२६॥ ये यज्ञे धु- वनं तुन्वते । नवकृत्वः परियन्ति । नव वै पुरुंपे प्राणाः । प्राणानेवात्मन्दधते । नभ्यः प्राणा अर्प कामन्ति । अम्बे अम्बाल्यम्विक इति पत्नीमुदा- नयति । अतैवैनाम् । सुभगे काम्पीलवासिनी- त्योह । तप एवैनामुप॑नयति । सुवर्ग लोके संप्रो- वाथामित्याह ॥२७॥ सुवर्गमेवैना लोकं गमय- 'त्रिः पुनरिति ॥ पुनरपि त्रिः प्रदक्षिणं परियन्ति साम- ान्मध्ये त्रिः परियन्तीत्युक्तं भवति । सदाह-'नवरुत्यः परियन्ति' इति । ऋतुभिरिति । प्रतयो हि मृतमप्युत्थापयेयु. । रिति मावः ॥ "ये यज्ञ इति ॥ ये प्रेतोपचारं सिग्मिधुवनं यज्ञ देवे कर्मणि कुर्वते । गुणाभावश्छान्दमः । तत्र नवत्वान्वयात मा. पानात्मनि दधते महिप्यादयः । ततः माणा एभ्यो नापका- मन्ति ॥ अम्ब इत्यादिना महिषीमलंस्तामुदानयति हस्ते गृहाति रमणवत आहयत्येनामेतेन कर्मणे । तप एवेति । संतापहेतु. सात् अस्या एततपस्यानीयं यन्मृतेन मिथुनीमयनम् | स्वर्ग- 14 T.B.

·106 तैत्तिरीयमाह्मणम्. [अ. ३.प्र.. 1 । -- ति । 'आऽहमजानि गर्भधमा त्वमजासि गर्भध- मित्याह । प्रजा वै पशवो गर्भः । प्रजामेव पशू- नात्मन्धने । 'देवा वा अश्वमेधे पर्वमाने । सुवर्ग लोकं न प्राजानन् । तमश्वः प्राजानात् । यसूची- मिरसिपथान्कल्पयन्ति । सुवर्गस्य लोकस्य प्र- ज्ञात्यै । गायत्री त्रिष्टुब्जगतीत्यहि ॥२८॥ यथा: यजुरेवैतत् । त्रय्यस्सूच्यो भवन्ति । अयस्मयो मेवेति । स्वर्गमनायैवेदं कर्म मवत्यस्या रत्यर्थ छादनं यत्क्रियते छादितत्यात्स्वर्गस्य ।। "एवं प्रहेलिकास्थानीयान्यन्यपराणि एतानि वाक्यानि कर्म- प्राशस्त्यप्रतिपादनपरतया व्याख्यायन्ते ब्राह्मणेन-~-प्रजा वा इति । गर्भधारणतानोयुक्तिः सर्वप्रजापशुधारणसामर्थ्य कर्मणः ख्यापयति ॥ "देवा वा इत्यादि ॥ व्याख्यातम् | यत्सूचीभिरिति । विश- सनकाले यैः पथिभिरसिर्गच्छति तान् असिमार्गान् सूचीभिः कल्पयन्ति महिप्यादयः। तन्मार्गज्ञानं स्वर्गस्य मज्ञात्यै भवति। गायत्रीत्यादि । 'गायत्री त्रिष्टुप् इत्यारम्य द्वाभ्यां द्वाभ्या- मृम्यां महिन्यादयः क्रमेण कल्पयन्ति । यथायजुरिति । गाय- ध्यादिमिरेवासिमार्गाः प्रवर्तिता भवन्ति ततः ऋत्विनां नापराधः।। त्रय्य इति ॥ त्रयोऽवयवा आसामिति | 'द्वित्रिभ्यां तय- स्यायच् इत्ययनादेशः । अयस्मय्य इति । 'अयस्मयादीनि *मा. ३.१.२३. सं. ५.३.११, ·महमास्करभाष्योपेतम. 107 रजता हरिण्यः । अस्य वै लोकस्य रूपमयस्म- यः। अन्तरिक्षस्य रजताः । दिवो हरिण्यः । दिगो वा अयस्मयः । अवान्तरदिशा रंजताः। ऊर्ध्वा हरिण्यः । दिश एवास्मै कल्पयति । "क- स्त्वा घ्यति कस्त्वा विशास्तीत्याहाहि साय।।२९ दुवते कामन्त्यूर्वाधामित्याह जगतीत्याह कल्पयत्येक च ॥६॥ छन्दसि' इति भत्वम् । लोकत्रयानुसारेण महिप्यादिक्रमो नाहतः । तदेवाह अस्य वा इति । उत्तरोत्तरप्रशस्तत्वादेवमुक्तम् । हरिण्य- रसीवर्यः ॥ सौवर्णाभिः पयोऽमेजनपति महिपी प्रोडकण्ठान्तराळे चावाता राजतीभिरिचयति पयः मोहनाभ्यन्तराळे । शिष्टे गात्रेऽसिमागीन् रचयति परिवत्येवमेवायतीभिः कण्ठादौ स्यादसतादधि(सि)पधकरणं सौकरीयं विशस्तिः । "कस्त्वेत्यश्वस्य त्वचमाच्छिनत्ति ॥ तत्र कः प्रजापतिरेख ला व्यति छिनत्ति नाहमिति वचनात् अहिंसाय भवत्यात्मनः।। इति तत्तिरीये प्रामणे तीयेऽटके नवमभपाठ के पोऽनुवाकः.

·108 सासरीयत्रामाणम् 'अप वा एतस्माच्छ्री राष्ट्र कामति । योश्वमे- धेन यजते । ऊर्ध्वामनामु यतादित्याह । 'श्रीदें राष्ट्रमश्वमेधः । श्रियमेवास्मै राष्ट्रमूर्ध्वमुच् यति। 'वेणुभारं गिराविवेत्याह । राष्ट्रं वै.भारः । राष्ट्र- मेवास्मै पyहति। अर्थास्या मध्यमेधतामित्याहा श्रीव राष्ट्रस्य मध्यम् ॥३०॥ श्रियमेवावरुन्धे । 'शीते वातै पुननिवेत्याह । क्षेमो | राष्ट्रस्य शी- 'अप वा इत्यादि ॥ दीर्घकालं राजोपचारविरहात् श्रीम राष्ट्रं चास्मात् अपक्रामति । श्रीर्वा इति । तदुभयसाधनत्या- ताच्छब्धम् । तत्र योन्युच्छ्रयणवाचोयुक्त्या श्रीराष्ट्रयोरुच्छिति- हेतुत्वं कर्मणो दर्शयति ॥ 'राष्ट्रं वा इति ॥ भरणीयत्वात् राष्ट्र भारः । योन्यु. च्छ्यणस्य वेणुभारोच्छितिहेतुसाम्यात् राष्ट्रमस्मै पर्पहति परित- समूहीकरोति अपक्रान्तमेकत्र प्रतिस्पं स्थापयति ।। श्रीर्वा इति ॥ योनिमध्ये धनवाचोयुक्त्या राष्ट्रमध्यात्मक- श्रीलामः॥ 'क्षेम इति ॥ योनिमध्ये धने शीते वाते पुनत उपमान- वकपनात् तस्य व राष्ट्रक्षेमहेतुत्वान् यनमानस्य क्षेमलामः, येन राष्टुं नापकामति ॥

·भाभास्करमान्योपेतम् 100 तो वातः । क्षेममेवावरुन्धे । 'यहरिणी यवमनी- त्याह । विट्टै हरिणी । राष्ट्रं यवः । विश चैवास्मै राष्ट्रं च समीची दधाति । 'न पुटं पशु मन्यत इत्याह । तस्माद्राजा पशून्न पुष्यति ॥३३॥'शूद्रा यदर्यजारा न पोपीय धनायतीत्याह । तस्माद्वै- शीपुत्रं नाभिर्पिश्चन्ते। इयं यका शकुन्तिकेयाह। विद्या इति ॥ विट् प्रना हरिणीस्थानीया बलिहरणात पोध्यवर्गत्वाच्च । रा स्वय यवः तेन धार्यमाणत्वात् । अत्र योनिमोगे हरिण्या. यवादनसाम्यकथनात् तादृशे विड्राष्ट्र समीची संगते स्थापयति । ऋत्विगादिना विनि, 'ममस्समि' इति सम्यान देशे, 'चौ' इति दीर्घत्वे, 'नपुंसकाञ्च' इति शिभावः ॥ 'तस्मादिति ॥ योनिभोगे तृप्त्यभावस्य अतृप्तहरिणीमोगस्य उपमानत्वं कथयता पर्याप्तसाप्रतत्वाभिधायकपुष्टिपशुग्रहणं कुर्वता राज्ञः पशुपुष्टि. वृत्तिर्न भवतीति सूचितम् ॥ 'अश्वमेधयानी निकृष्टवैश्यवृत्तिमाक् न भवतीति ख्याप्यते- तस्मादिति ॥ कामुकाया. धनाया नास्तीति दर्शयता यदर्य- महणं कृतं तस्मात् वैशीपुत्रं वैश्यस्त्रीपुत्रं नाभिपिश्चन्ते 'अर्य- स्वामिवैश्ययोः' इति अर्यशब्दो निपात्यते ॥ "विड़ा इति ॥ प्रना शकुन्तिका शकुन्तवदनवस्थितत्यात शकस्वभावत्वाच सर्वकार्येषु । राष्ट्रमेवा-धमेघः सर्वराष्ट्रसाध्यत्वात् ।

·110 तैत्तिरीयप्राह्मणम्. [म...प्र. वि शकुन्तिको । राष्ट्रमश्वमेधः । विश चैवास्मै राष्ट्रं च समीची दधाति । ओहलमिति सर्पती- त्यहि । तस्माद्बाटाय विशेस्सर्पन्ति । "आहेतं गमे पस इत्याह । विड्दै गर्भः ॥३२॥ राष्ट्रं पसः । राष्ट्रमेव विश्याहन्ति । तस्मादाष्ट्रं विश धातुकम्। "मांता चं ते पिता च त इत्याह । इयं वै माता। । . तत्र अनुरागातिशये शकुन्तिकोपमानकथनात् विडाष्ट्रे समीची नित्यानुरके स्थापयति यथाऽस्मानापनामति ॥ "तस्मादिति ॥ दयितविरहाक्षमत्वं स्त्रीणां दर्शयता कुरर्या- दिसमन्तादाकृश्य मर्तृदेशमेव सर्पतीति यदुक्तं तस्मात् राष्ट्राप परराष्ट्रविनयाय विशः सर्पन्ति अस्य वा राष्ट्र प्रपद्यन्ते नापामन्ति ।। विड्दा इति ॥ प्रना गमः गर्भः वर्णलोपः, मगो का वर्णविपर्ययः, तत्रोत्पन्नत्वान् । राष्ट्रमेव पमः शुलं शेफो वा राष्ट्रवृष्टिहेतुत्वात् । तत्र योन्याः रोफमो यदाहन पगात- नशुरूपानं योन्या सदुभयकथनं राष्ट्रस्य विश्यायातसूगनापम् । रन्तिर्गतिकर्मा आगमयति राष्ट्र विद्मु तस्य तदधानामगम. स्वाद । तस्मात् अद्यत्वेऽपि राष्ट्रं निशं मनो धातुकं ताछी. स्येन गच्छति रध्यादेसदधीनत्वात् ।। "इयं वा इति ॥ प्रनननयोरसंयोगोको मातापितृमहगात ·अनु.] भभास्करमाध्योपेतम्. 111 । असौ पिता.। आभ्यामेवैनं परिददाति । "अप्रै वृक्षस्य रोहत इत्याह । श्री वृक्षस्याम् । श्रि- यमेवावरुन्धे ॥३३॥ "प्रसुलामीति ते पिता गुभे मुष्टिर्मत५सयदित्याह । विड्दै गर्भः। राष्ट्रं मुष्टिः। राष्ट्रमेव विश्यार्हन्ति । तस्माद्राष्ट्र विशं धातुकम्। "अप वा एतेभ्यः प्राणाः क्रोमन्ति । ये यज्ञेऽपूतं वदन्ति । दधिकावण्णो अकारिपमिति सुरभिम- तीमृचे वदन्ति । प्राणा वै सुरभर्यः । प्राणानेवा- मातृपितृस्थानीयाम्यां द्यावापृथिवीभ्यां यजमान परिददाति र- क्षापं, येन श्रीराष्ट्र अस्मात् नापामतः ॥ "श्रीर्वा इति ॥ संभोगकाठा कथयता वृक्षारोहणकयनाद श्रीकाठालामो यनमानस्य । श्रीहि वृक्षस्याग्रं सवारोहणमित्यर्थः। यहा-बहुप्रकारोपनीव्यत्वात् राष्ट्रं वृक्षः उच्द्रायः तस्यामं सा श्रीः श्रीरेव साऽवरुवा तस्मात नापकामति ।। "विड़ा इति ॥ संभोगातिप्रसाएं कषयता गमे मगे मुष्टः शेफसः यत्पत उक्तं तत् राष्ट्रमेव विशि आइन्ति आग. मयति अनुप्रवेशयति । तस्मात् राष्ट्रं विश्यागमनशीलं यस्मात् विद भगः राष्ट्रं मुष्टिः वृद्धिहेतुत्वात् ।। "अप वा इत्यादि ॥ ये यझे अपतं असत्यं अन्यप- राक्षर वाक्यं वदन्ति तेम्यः मुरभिस्वरूपाः पवित्रसभागः ·112 तैत्तिरीयवाह्मणम्. म.प्र.. त्मन्दधते । नभ्यः प्रांणा अपंक्रामन्ति।"आपोहि धा मयोभुव इत्युद्भिर्जियन्ते । आपो वै सर्वी देवताः । देवताभिरेवात्मान पवयन्ते ॥३४॥ राष्ट्रस्य मध्यं पुष्यति गौ रुन्धे दघते चत्वारिं च ॥७॥ 'प्रजाप॑तिः प्र॒जास्सृष्ट्वा प्रेणाऽनु प्राविंशत् । ताभ्यः पुनस्संभवितुं नाशकोत् । सौब्रवीत् । अ- भवदितः । यो मेतः पुनस्संभरदिति । तं देवा अश्वमेधेनैव समभरन् । ततो वै त आर्भुवन् । योश्चमेघेन यजते । प्र॒जाप॑तिमेव सम्भरत्युभोति। माणा अपक्रामन्ति तस्मात् 'दधिक्राव्णः' इति मुरमिशब्द- वत्या ऋचो जपात सुरमीन् प्राणान् आत्मनि स्थापयन्ति । आपो हिष्टत्यादि । गतम् ।। इति तीये नवमे मतमोऽनुवाकः. प्रजापतिः मनास्मृटेत्यादि । प्रेणा प्रेम्णा । छान्दसो वर्णलेपः । प्रनामु क्षिप्तस्यात्मीयेन रूपेण संहत्यावस्थानं संभाः पृथक्वं, तस्कर्तुमशक्तोऽब्रवीत् ऋभवदिति । मायादेव सः यो मा इतः प्रनाम्यः संभरत् मंभरेत् । भृमोलेट् । एकत्र संमृतं कुर्यात् । तमित्यादि । गतम् ॥

·भभास्करभाष्योपेतम्,
113
'पुरुपमार्लभते ॥३५॥ वैराजो वै पुरुषः । विरा-
जमेवालभते । अथो अन्नं वै विराट् । अनमेवा-
वरुन्धे । 'अश्वमालभते । प्राजापत्यो वा अश्वः ।
प्र॒जाप॑तिमेवालभते । अथो श्रीर्वा एकशफम् ।
श्रियमेवावरुन्धे । 'गामालभते ॥३६॥ यज्ञो वै
गौः । यज्ञमेवालभते । अथो अन्नं वै गौः । अनमे-
वावरुन्धे। अजावी आलभते भूम्ने । अथो पुष्टि
3
"पुरुषमालभत इत्यादि ॥ नातिनिर्देशोऽय, यदुक्त 'वैरानी
पुरुषी' * इति । वैराजः पुरुपः विराज प्रजापते अपत्यत्वात् । तस्मात्
विराडेव आलब्धो भवति । अपि च विरानोऽन्नत्वात् अन्न लब्ध भवति॥
अवमिति ॥ अश्वस्य प्रनापतेरक्षिपरिणामत्वात् प्रजापति-
रेवालब्धो भवति । अपि च-श्रीमत्सम्बन्धित्वेन वा एक्श.
पशूना श्रीत्वात् श्रीः आलमा भवति । नातिनिर्देशवस्व.
मिप्रायेण नपुसकत्वम् ॥
'गामिति ॥ अभिमतप्रदत्वेन पावनत्वेन वा यज्ञ एवं गौः
तस्मात् यज्ञ एवालब्धो भवति । अपि च अदनीयाना क्षीरा-
दीना हेतुत्वात् अन्नमेव गौः तस्मात् अन्नं लब्धं भवति ॥
अनावी इति ॥ भूमा बहुत्व वृद्धि 'बहोर्लोपो भू च बहो.'।
पर्यनिकृत मिसादि । गतम् ॥
ब्रिा१५.१.
*स.६.६-२१
15

·114 तैत्तिरीयत्रामणम् [... । भूमा । पुष्टिमेवावरुन्धे । पर्यग्निरुतं पुरुषं चार- ण्याश्चोत॒जन्त्यहि सायै । 'उभौ वा एतौ पशू आलभ्येते । यश्चीवमो यश्च परमः। तेऽस्योभये यज्ञे बद्धाः। अभीष्टा अभिप्रीताः। अभिजिता अभिहुंता भवन्ति । नैनं दक्ष्णवः पशवो यज्ञे वृद्धाः। अभीष्टा अभिप्रीताः । अभिजिता अभिर्हता हि५सन्ति । योश्वमेधेन यजते । य उ चैनमेवं वेद ॥ ३७ ॥ लभते गामालभते परर्मोऽष्टौ च ॥८॥ 'उभौ वा इति ॥ अपमः पुरुषादि परमः विराडादिः से उभये पशव अस्य यज्ञे बद्धाः नियुक्ता पर्यमिळतो. सर्गविनियोगमात्रेण अभीष्टाः आभिमुख्यन प्राप्ता । इप गतौ । अभिप्रीताः आभिमूख्येन प्रीता अभिनिताः वशीकृताः अ- भिहुताः अम्रो परिहता एव भवन्ति । ये पुनः अस्य यज्ञे पद्धाः दक्ष्णकः दंशनशीला हिंसा पशः 'शेश्च' इनि कसुन्नत्ययः । अत्र दखपटणान् प्रातिशाग्न्यविद आह । अथ तेऽप्यभीष्टादिगुणा भवन्तो नैव हिंसन्ति । कम्! योऽश्वमे- धेन यजते । यश्चनमश्वमेधं एवंप्रभावं देव न त्वनन यनने ताबुमावपि न हिंसन्ति ॥ इति द्वतीय नवमे अटमोऽनुपात..

·भाभास्करभाष्योपेतम्. 115 प्रथमेन वा एप स्तोमैन राध्या । चतुष्टोमेन कृतेनार्यानामुत्तरेऽहने । एकविंशो प्रतिष्ठायां प्र- तितिष्ठति । एकविशात्प्रतिष्ठायो ऋतनन्वारी- हति । ऋतवो वै पृष्ठानि । ऋतनस्संवथ्सरः । ऋतुष्वेव संवथ्सरे प्रतिष्ठाय । देवता अभ्यारोह- ति । शक्करयः पृष्ठं भवन्त्यन्यदन्यच्छन्दः । अन्येऽ- न्ये वा एते पशव आलभ्यन्ते ३८ ॥ उतेवं माभ्याः । उतेवारण्याः । अहरेव रूपेण समय- मथमनेत्यादि || मधमेन स्तोमेन स्तोमवता अहा चतु- शोमेन चतुरुत्तरस्तोमचतुष्टयेन अयाना कालावयवाना मध्ये कृतेन रुतयुगस्थानीयेन कर्मसिदिहेतुत्वात्ताच्छन्यम् । तादृशेन प्रथमे- नाहा राड्दा कालसाद्गुण्येन वृद्धि प्राप्य अविकलकर्मा भूत्वा उत्तरे एकविंशे अनि प्रतिष्ठायां प्रतिष्ठाभूते प्रतितिष्ठति अविचलितसंबन्धो भवति । सत प्रतिष्ठाभूतादेकविंशादहः प्रथम ऋतुनन्वारोहति देवीभविष्यति । पृष्ठानामृतुत्वं पदत्वान्वयेन } ऋतवस्संवत्सरः तदारब्धत्वात् । तत ऋत्वात्मनि संवत्सरे. प्रतिधाय देवता अभ्यारोहति देवता लक्षारत्य आरोहति देवीभवतीत्यर्थः । शाक्करं माम स पृष्ठं भवति छन्दस्त्वन्य. दन्यदवति । अस्मिन् अहनि पशवः खलु अन्येऽन्ये आल- भ्यन्ते ग्राम्याथैव आरण्याश्चैव तस्मान् अहो रूपममृद्धिमे- ·116 तैत्तिरीयत्राझणं. [भ..... ति । अथो अझै एवैप वलिहियते । 'ताहुः । अपंशवो वा एते । यदजावय॑श्चारण्याच । एते वै सर्वै पशवः । यद्गुव्या इति । गव्यान्पशूनुत्तमेऽह- बालभते ॥ ३९ ॥ तेनैवोभर्यान्पशूनवरुन्धे । प्रा- जापत्या भवन्ति । अनभिजितस्याभिजित्यै। सौ- रानव श्वेता शा अनवन्ध्या भवन्ति । अन्तत एव. ब्रह्मवर्चसमवरुन्धे । सोमाय स्वराऽनोवाहावन- ड्डाहाविति इन्दिनः पशूनालभते । अहोरात्राणाम- । तेन छन्दोऽन्यत्वेन करोति । अथो अपि न अह एप वलिः हियते उपहियते याप्रकाराः पशवोऽस्मिन्नालम्यन्ते । 'तदाहुरित ॥ अनावयः आरण्याश्च अपशवः अपशुस्था नीयाः पशुकार्याकरणात् । ये पुनः गव्याः गोनाती साधपः त एव सर्वपशुकार्यकरणात् सर्व एव पगवः । तस्मात् उत्तमे अहनि सर्व स्तोमेऽतिराचे गव्यान् पशून आश्वमेधिकान् ऐकादशि. नान्वा आलभते । तेन ग्राम्पारण्योमयपशुलाभः मषेपां माना. पत्यत्वात् प्रनापतेरेवास्य न किंनिदप्यनमिनितं भवति ॥ * सौरीरिनि ॥ अनुबन्ध्यास्याने सौर्यो वशा नव भवन्ति । सत्समाप्ती यावजीवं ग्रामवर्णसं लभने । द्वंद्विन इति पक्षान्तरम्, हे परिमाणमेषां इंद्विनः सोमाय सराझेऽनोवाहापनदाही. *स. ६.६.२१.

·भनु.] भट्टमास्करमाध्योपेतम्, 117 भिजित्यै । 'पशुभिर्वा एप व्यृद्धयते । योश्वमेधेन पजते । छगलं कल्माय किकिदीविं विदीगयमिति त्वाष्ट्रान्पशूनालभते । पशुभिरेवात्मान सम॑र्धय- ति । ऋतुभिर्वा एप व्यूद्धयते । योश्वमेघेन यजते। पिशङ्गास्त्रयो वासन्ता इत्यूतपशूनालभते । ऋतु- भिरेवात्मान५ समर्धयति । 'आ वा एप पशुभ्यो इत्यादयः, अभिव्यक्ती हद्धनिपातनम् । तत्र द्वित्वान्चयात अहो- रात्राणां अमिनयाय भवति ॥ 'पशुभिर्वा इत्यादि ॥ बहुपशुहिमया पशवोऽस्मिन् अपर- तारस्यु । तत्र पानीवते सर्मणि त्वाष्ट्रगलायालम्मान् पशु- भिस्सगडमेन करोति, त्वष्टु पशूनां रूपरुवान् । छगल. छा- मार्भक , कल्माषः कृणाविन्दुमान, विक्दिीवि तित्तिरिः, छाग- विशेष इत्येके । य विकीनि शन्दगन् गच्छति, विदीगय श्वेत- नमः, अधविशेष इत्येते, अदान्तत्वाइनभिप्रेता दिशं यो याति ॥ प्रतुभिर्वा इति । दीरालमृतधर्मानादगन् । तत्रागामि- घमन्नादिकानुपशूनामालाभान मनुभिरममृहमात्मानं बगेति ॥ 'आ पा इति ॥ सपिशुमारणे पोऽमास्युः । पर्य- विकृताः काश्रित् पशुनारी उत्सनन्नि । भूगोवमनमापक.

·118 तैत्तिरीयाह्मणम्, [प्र.. वृश्यते । योश्वमेधेन यजते । पग्निकता उसृ. जन्त्यनावस्काय ॥१०॥ लभ्यन्ते लभते त्वाष्टान्पशूनालगातेऽष्टौ च॥९ 'प्रजापतिरकामयत महाननादस्स्यामिति । स एताश्वमेधे महिमानावपश्यत् । ताव॑गृह्णीत । ततो वै स महाननादोऽभवत् । यः कामयैत महा- नंन्नादस्स्यामिति । स एताश्वमेधे महिमानौ गृ- हीत । महानेवान्नादो भवति । यजमानदेवत्या वै वपा । राजा महिमा । यहपां महिम्नोभयतः तव्यत्वाय । तत् अनावस्काय अच्छेदाय भवति । वश्चतेर्घञ्, कुत्वे श्रुत्वस्य निवृत्तेः सकार एव श्रूयते ॥ इति तीये नवमे नपमोऽनुगारः । प्रजापतिरकामयतेसादि ॥ अन्नादनमामर्थ्यविषयं महलम् । यहा ऐश्वर्नेग महान् अन्नादनसमर्थश्च रयामिति ! महिमानी महिमाख्यो ग्रहावपश्यत् । अगृहीन न ! 'यः प्रागतः, प आ- त्मदाः' इति पूर्वोत्तरी महिमानो । गतमन्यत् ।। यजमानदेवति ॥ उभगो प्राधान्याहे वतैश्वर्यमुपपर्य देव- तोक्ता । देवनान्लात्तायें यन्' राजा दीप्तिमान सत्रस्यानो .सं. ७.५.११,१७.

·अनु. 10 भभास्करभाष्योपेतम् 119 Arvin परियजति । यजमानमेव राज्येनौभयतः परि- गृह्णाति । 'पुरस्नास्वाहाकारा वा अन्ये देवाः । उपरिष्टास्वाहाकारा अन्ये । ते वा एतेऽश्व एव मेय उभयेऽवरुध्यन्ते । यदपां महिनो यतः प- रियति । तानेवोभान्प्रीणाति ॥ ११ ॥ परियजति पढ्दै ॥ १० ॥ 'वैश्वदेवो वा अश्वः । तं यत्प्राजापत्यं कुर्यात् । या देवता अर्पिभागाः । ता भागधेयेन व्यर्धयेत् । महिमाख्यो होम हूयमानाया एव वाया दीप्तिस्थानीयत्वात तर महिना पूर्वणोत्तरेण न उभयतः आदावन्ते वपाया परि- यननान् यजमानमेव राज्येन राज्यश्वर्येण उभयत. एउतश्च इह चामुत्र च वा परिगृहाति ॥ 'पुरस्तात्स्वाहाकारा इत्यादि ॥ ते उभये द्विप्रकारा देवाः मेध्ये अस्मिन् अधे । ते वा एत इति । अश्वाय विश्वदेव- स्वान् परिवप्पयोर्वेय स्तुति । ताभ्या अवरुद्वान् महिमभ्या अग्रतः भीणयतीति ॥ इति हतीये नवमे दामोऽनुवाक यधदेवो या इति ॥ प्राजापसमेव यादे कुर्यात या अन्या देवता अपिभागाः संभावितमागाः । संभावनायामपिशमः ।

·120 तैत्तिरीयबामणम् .... देवताभ्यस्समदै दध्यात् । स्तेगान्दीभ्यां मण्डू- काञ्जम्भ्यभिरित।आज्यमवदानकृत्वा प्रतिसंख्या- यमाहुतीर्जुहोति । या एव देवता अर्पिभागाः। ता भागधेयैन समर्धयति । न देवताभ्यस्समदै दधा. ति ॥ ४२ ॥ चतुर्दशैताननुवाका होत्यनन्तरित्यै। प्रयासाय स्वाहेति पञ्चदशम् । पञ्चदश वा अर्ध- मासस्य रात्रयः । अर्धमासशस्वथ्सर आप्यते। ताः भागधेयेन आत्मीयेन व्यर्धयेत् वियोनयेत् । ततो देवता भ्यः समदं कलहं दध्यात् उत्पादयेत् सह माद्यन्त्यस्यामिति समत् कलहः, अधिकरणे संपादित्वात् कि । स्तेगादिम्यो होमस्सर्वा देवतास्समर्धयति समृद्धमागाः करोति । आज्य. मवदानं अवदानप्रमाणं कृत्वा गृहीत्वा आहुनीर्जुहोति प्रति- संख्या प्रतिसंख्याय 'ख्या प्रकयने। प्रत्येक सम्यकपयित्वा मन्त्रान जुहोति मतिमन्त्रमिति यावत् । आमीक्ष्ण्ये णमुल्, 'मातो युकिण्स्तोः' इति युक् ॥ 'चतुर्दशेति ॥ हविष्णु हुतेषु नारिठान् हुत्वा एतचतुर्दशा. नुवाकै शरीरहोमान् जुहोति । अनन्तरित्यै फस्यानिदपि देव. ताया अनन्तर्हितत्वाय | पथदशामिति । क्रमप्राप्त 'चौस्ते पृठं', इति रिवा 'प्रयासाय' इति पञ्चदशस्यानुवाकस्य स्थाने अ. 1.1-1-12 ·अनु. ११] भभास्करभाष्योपेतम्. 121 । 'देवासुरास्सयता आसन् । तेऽब्रुवन्नग्मयस्विष्टक- तः । अश्वस्य मध्यस्य वयमुद्वारमुहरामहै । अ- थैतानभिभवामेति । ते लोहितमुर्दहरन्त । ततो देवा अभवन् ॥४३॥ पराऽसुराः । यस्विष्टक- यो लोहितं जुहोति भ्रातृव्याभिभूत्यै । भवत्या- त्मना। परोऽस्य भ्रातृव्यो भवति । 'गोमृगकण्ठेनं प्रथमामाहुतिं जुहोति । पशवो वै गौमृगः । रु- . होति तत्संख्याद्वारेण सवत्सराप्तो संवत्सरनिलयास्सर्वा देवताः प्रीता भवन्ति । तत 'चित्त मन्तानेन'* इति पोडशं हुत्वा 'घोस्ते पृष्ठं+ इति सप्तदशः कार्य ॥ "देवासुरा इत्यादि ॥ देवासुरेषु संयत्तेषु ये अश्वमेधस्य प्रयः स्विष्टकृतः तेऽनुवन् अस्य मध्यस्याश्वस्य संवन्धि किं. निद्रव्यं वयमुद्धारं आत्मीयभागादधिकं भागं उद्धरामहै तत एतान् असुरान् अभिभवामेति । अथ देवेरनुज्ञाते लोहित अश्वस्य उदहरन्त अधिक गृहीतवन्तः । तस्मात् स्विष्टकृद्भयो लोहितहोमो भ्रातृव्याभिभूत्यै भवति । 'गोमगकण्ठेनेत्यादि । उक्तो गोमृग: । तस्य कण्टे बिले अश्वस्य लोहितमानीय तेन प्रथमामाहुतिं जुहोति पसिद्धि- स. ६.७.१५. शुद्धि "स.१-४-11. मा....., T.B. 16 ·122 तैत्तिरीयमाझगम्. [ ३. प्र.९ द्रोऽग्निस्स्विष्टकत् । रुद्रादेव पशनन्तर्दधाति । अ- थो यत्रैपाऽऽहुँतिर हूयते ! न तत्र रुद्रः पशूनभि- मन्यते ॥४१॥ अश्वगफेने द्वितीयामाहुतिं जु- होति । पशवो वा एकंशफम् । रुद्रोऽग्निस्स्विष्ट- कृत् । रुद्रादेव पशूनन्तर्दधाति । अथो यत्रैपाऽऽ- हुतिर हूयते । न तत्र रुद्रः पशूनभिमन्यते । 'अ- यस्मयेन कमण्डलुना तृतीयांम् । आहुति जुहो- त्यायास्यो वै प्रजाः। रुद्रोऽग्निस्स्विष्टकृत् । रुद्रादेव प्रजा अन्तर्दधाति । अथो यत्रैपाऽऽहुतिर् हृयते । हेतुत्वात् । पशवो गोमृगः । स्वय रुद्र एव स्विष्टकृतग्निः तपणाविर्भावात् । तस्मादनेन रोमो रुद्रात्पशूनन्तर्दधाति दर्श- नपपादपनयति । अयो अपिन यत्रपाऽऽहुतिः गोमृगकण्ठेन रुद्रात्मने स्विष्टरले इयते तत्र देशे रुद्रोऽपि* पशून नाभि- मन्यते हन्नुमना न युध्यते ॥ अश्वशफेनत्यादि || अश्व लिगुक्त रत्त्या रोहितम. पदाय नहोति । गतमन्यत् ।। अयस्मयनेत्यादि ॥ मत्वात्यामार । आयाम्य इति । अयास्येन मृष्टा । उदात्तनिगृत्तिस्वरेण डीप उदासत्यात्-'उदा. • प्रोप ·अनु. १२० भभास्करभाष्योपेतम् 123 न तत्र रुद्रः प्रजा अभिमन्यते ॥४५॥ दधात्यभवन्मन्यते प्रजा अन्तर्दधाति वे च ॥११॥ 'अश्वस्य वा आलब्धस्य मेध उदकामत् । त- दश्वस्तोमीयमभवत् । यदश्वस्तोमीयं जुहोति । स- मधमेबैनमालभते । आज्यैन जुहोति । मेधो वा आज्यम् । मेोऽश्वस्तोमीयम् । मेधैनैवास्मिन्मेध दधाति । पत्रिशतं जुहोति । पति शदक्षरा तस्वरितयोर्यणः' इति विभक्तिरस्वर्यते । गतमन्यत् । मजा इति विशेषः ।। इति तृतीये नवमे एकादशोऽनुवाका 'अश्वस्य वा इत्यादि ॥ मेघः सारः आलम्भनानन्तरं अश्वात् उदकामत, ततोऽश्वस्तोमीयात्मना अतिष्ठन् । 'यदक्रन्दः'* इत्यनुवाकत्रयानाताना मन्त्राणा इयमाख्या, वस्तुतिः प्रयो. ननम् | अनुनवचनादित्वाच्छ । समेधं समार एवालयो भवति ।। आज्येनेत्यादि ॥ मेघद्वयसंयोगादश्वमेवं भूयिष्ठं दधाति ।। 'पद्विशतमिति ।। अनुवाक्प्रये पत्रिंशन्, 'कमैरत्यक्रमीत' इत्यका तथा पत्रिंशदाहुतिः । घाईता इति । वृहत्याः प. + स. ५.३-१४.

·124 तैत्तिरीयवाह्मणम् बृहती ॥ ४६॥ वारहेताः पशवः । सा पशूनां मात्रा । पशूनेव मात्रया सम॑र्धयति । ता यद्भूय- सीर्वा कनीयसीर्वा जुहुयात् । पशून्मात्रया व्यर्ध- येत् । पत्रिशतं जुहोति । पशिदक्षरा बृह- ती । वार्हताः पशवः । सा पशूनां मात्र । - शूनेव मात्रया समर्धयति ॥४७॥ 'अश्वस्तोमी- य हुत्वा द्विपदा जुहोति । द्विपाद्वै पुरुपो द्विप्रति- शुहेतुत्वात् । बृहतीशब्द उत्सादि । मात्रा परिमाणं पाँव- शत्संख्या पशूना बार्हतत्वात् । तस्मात्संख्याविशेषेण निजमात्रा- लाभात् समृदाः पशवो भवन्ति । तस्मात् पीत्रंशतो भूयस्यः अतिरिक्ताः कनीयस्यः उनाश्चातयः पशूनां व्यद्धिहेतवः । तस्माद पत्रिंशतमेवेत्यादराथं पुनर्वचनम् । एताच स्विष्टरुतः प्रागेव होतव्याः ॥ 'अश्वस्तोमीयमिति ॥ स्तोमीयानन्तरं द्विपदाः 'इमा नुकं भुवना सीपधेम'* इत्याद्यास्तिस्रो जुहोति । द्वौ पादा आसा. मिति 'संख्यामुपूर्वस्य' इति लेप समासान्तोऽपि 'पादः पर' इति पदावः । विमतिष्ट. प्रतितिटत्याम्यामिति प्रतिवे पादी ताम्यामेव प्रतिटातुं शक्नोनीति विमतियः । यहा-द्विप्रतिष्ठ. दुष्पथिवीमतिष्ठः तस्माद्वित्यलाभेने में प्रतिष्ठाममृद्धं करोति ।। .आ.१-२७.

·अनु १२] भटमास्करमाध्योपैतम् 125 टः । तदैनं प्रतिष्ठया समर्धयति । तदाहुः । अ- श्वस्तोमीयं पूर्व होतव्या (३) द्विपदा (३) इति। अश्वो वा अश्वस्तोमीयम् । पुरुषो द्विपदाः । अ- श्वस्तोमीय हुत्वा द्विपदा जुहोति । तस्माविपा- चतुष्पादमति । अर्थो हिपद्येवं चतुप्पदः प्रतिष्ठा- पयति । द्विपदा हुत्वा । नान्यामुनरामाहुतिं जुहु- यात् । यदन्यामुत्तरामाहुतिं जुहुयात् । प्र प्रतिष्ठा- यश्चियवेत । द्विपदा अन्ततो जुहोति प्रतिष्ठित्यै ॥ वृहत्य॑र्धयति स्थापयति पञ्च च ॥१२॥ 'तदाहुरिति ॥ विचार्यमाणानामित्युभयत्र प्लुतः । अश्व एवा. श्वस्तोमीयं तत्स्तोत्रप्रधानत्वात्, पुरुपः स्वय द्विपदा ऋचः हिपावान् । तस्मात् अश्वस्तोमीयानन्तर द्विपदाहोमात् द्विपाद प्रधानत्वात् गुणभूतं चतुप्पादं अति भुते । अपिच पश्चात् मृष्टे द्विपदि प्रथममृष्टान् चतुष्पद प्रतिष्ठापयति द्विपादधीन. त्वाच्चतुप्पदा प्रतिष्ठाया रक्षणादिरूपागा । अथ द्विपदा हुत्वा उत्तरामन तरभाविनी आहुतिं स्तेगाद्याहुति न जुहुयात् । यदि जुहुयात् प्रतिष्ठायाः प्रन्यवेत । तस्मात् अन्तनः द्विपदा जुहोति अश्वस्तोमीयात्पूर्व मेव स्तेगाद्याहुति । द्विपदा हुवा स्विष्टरदेव, तत्मतिष्ठित्यै भवति ॥ इति वतीये नव द्वादशोऽनुवार , ·196 तैत्तिरीयवाह्मणम् [अ. ३. प्र.. 'प्रजापतिरश्वमेधर्मसृजत । सौऽस्मासृष्टोपा- क्रामत् । तं यज्ञक्रतुभिरन्वैच्छत् । तं यज्ञक्रतुभि- नन्व॑िविन्दत् । तमिटिंभिरन्वैच्छत् । तमिटिंभर- न्वविन्दत । तदिष्टीनामिष्टित्वम् । यसैवथ्सरमि- टिभिर्यजते । अश्वमेव तदन्विच्छति । सावित्रि- यो भवन्ति ॥ १९ ॥ इयं वै संविता । यो वा अ- स्यां नश्यति यो निलयते । अस्यां वाव तं वि- न्दन्ति । न वा इमां कश्च नेत्याहुः । तिर्यो?- । . 'प्रजापतिरश्वमेधमिति ॥ यज्ञक्रतवो यूपवन्त । इष्टित्व- मिति । इप्यते प्राप्यते अश्वमेध आभिरिति इष्टय 'इप गतो' यहा- इच्छैव लाभान्ता । इष्टिभिरिति । सावित्रीभिरश्वस्या- पक्रान्तस्य अन्वेपणस्थानीयं तत् यत्संवत्सरमिष्टिभिर्यजते । 'सावित्रियः सवित्रेऽष्टाकपाला । विहितानामेव पुनर्वचनं गुणान्तराभिधानार्थम् । इयं वा इति । सर्वस्य मेरयित्री अनु. ज्ञात्री वा। तत्कथमित्याह-यो वा अध्यामिति । यः पदा- योऽस्या नश्यति पलायते अदर्शन गच्छति वा, यश्च निल. यते स्वदेशे निलीनो भवति अपवरकादौ सुरक्षितस्तिति । लीयतेयंत्ययेन शम् । तं सर्वमप्यस्यां पृथिव्यामेव विन्दन्ति लभन्ते न तामतीत्य गच्छन्ति ! तदेवाहन वा इति ॥ इत्यारित्येतत् अर्हतीत्यस्या- ·भभास्करभाष्योपेतम. 121 त्यैतुम तीति । यथावित्रियो भवन्ति । सवितृ- प्रसूत एवैनंमिच्छति । 'ईश्वरो वा अश्वः प्रमुक्तः परंपरावतं गन्तोः । यथ्सायं धृतीर्जुहोति । अ- श्वस्य यत्यै धृत्यै ॥५०॥ यत्प्रातरिर्टिभिर्यजते । अश्वमेव तदन्विच्छति । यथ्सायं धृतीर्जुहोति । नन्तरं द्रष्टव्यम् । कश्चन कश्चिदपि गोपक्ष्यादिः तिर्यग्देह , अर्धदेह' पुरुपादिश्व इमा अत्येतुं अतिक्रम्य गन्तु नाईति न शक्नोतीत्याहु पुराविद । तस्मात् इयमेव सर्वस्य सवित्रीति सवितृत्वनोपचर्यते । तस्मात्सावित्रत्वात् सविवानुज्ञात एनं अश्व अनष्ट इन्छति नष्टमपि लभते वा । गत्यर्थस्य वर्णव्यत्ययेन छत्वम् ॥ 'ईश्वरो वा इति ॥ प्रमुक्तत्वात् परांपरावतं अतिदूरदेशं गन्तुं ईश्वरः समर्थ स्यात् 'ईश्वरे तोमुन्कसुनौ' इति तोमुन्। 'उपसर्गाच्छन्दसि' इति वति । तस्मात् इह धृतिस्स्वाहा'* इत्यादीना धृतीना साय होम अश्वस्य यत्यै यमनाय बन्ध- नाय भवति प्रयुक्तो न भवतीति यावत्, धृत्यै धारणाय भवति ॥ “यदिसादि ॥ एवमुक्तेन प्रकारेण प्रातरिष्टिमिषिमुक्त अश्व अन्विन्छति, साय धृतिभिरविमुक्तत्वमेव क्रियत इति । सेम्या इति । सेमे साघव क्षेमे मवा वा सायं प्रजा भवन्ति वितव्यत्वात्सायं धृतिभिगृह एवाश्वस्य गुप्तवान् । दिवा तु ·128 तैत्तिरीयब्राह्मणम्. [अ. ३. प्र.. अवस्यैव यत्यै धृत्यै । तस्मासायं प्र॒जाः क्षेभ्यो भवन्ति। यत्मातरिष्टिभिर्यजते। अश्वमेव तदन्वि- छति । तस्मादिवा नटैप एति । 'यत्प्रातरिष्टि- भर्यजते सायं धृतीर्जुहोति । अहोरात्राभ्यामेवैन- मन्विच्छति । अर्थों अहोरात्राभ्यामेवास्मै योग- क्षेमं कल्पयति ॥५१॥ भवन्ति धृत्या एनमन्विच्छृत्येकं च ॥३३॥ । विमुक्तस्य गवादेरन्वेषणव्यग्रत्वान्न क्षेम्या भवन्ति, योगे व्याट- तत्वादिति भावः । विमुक्तमश्वमन्विच्छन्तो यस्मात् प्रातरिधि- भिर्यजन्ति तस्मादद्यत्वेऽपि दिवा सर्वोऽपि नष्टैप एति नष्टं विमुक्तमिच्छतीति नष्टेपः । कर्मण्यम् । विमुक्तमन्विच्छन् गच्छ. ति सर्वत्र ॥ यदित्यादि || प्रातस्सायं च इष्टिधृतिकरणात् अहोरा- त्राभ्यामेव सहायाभ्यां एनमन्विच्छति । ततो निश्चितो लाभ इति भावः । अथो अपिच अहोरात्राभ्यामेवाश्वस्य योगक्षेमं योगसहितं क्षेमं कल्पयति । प्रातरिष्टिभिर्योग, सायं धृतिभिः क्षेममिति ॥ इति तृतीये नवमे प्रयोदशोऽनुवाकः, ·भट्मास्करमाभ्यापेतम्. 199 -- 'अप वा एतस्माञ्छी राष्ट्रं कामति । योऽश्व- मेघेन यजते । ब्राह्मणी वीणागाथिनौ गायतः । थ्रिया वा एतद्रुपम् । यद्वीणा । श्रियमेवास्मि- न्तद्वनः । यदा खलु वै पुरंपरिश्रयमभुते । वी- णोऽस्मै वाद्यते । तदाहुः । । यदुभौ ब्राह्मणो गायैताम् ।। ५२ ॥ प्रभ्र५शुकाऽस्माञ्छ्रीस्स्यात् । 'अप वा इत्यादि ।। राजोपचारधुर्यात् श्रीश्च राष्ट्रं च अस्मात् अपफ्रामति अध्वर्यवे राज्यपदानात् । तस्मात् हो ब्राह्मणी वीणागायिनी गायतः सावित्र्या इष्टे स्विष्टात पुरस्तात् गायत । वीणावादन वीणागाथ, औणादिक ५, तद्वन्तो, तसाधुकारिणि वा औणादिक इनिप्रत्यये थुगागम । वीणापादनशिल्पशा पजादिस्वरवदिन।। वृत्तगाथादिनिर्माणनिपुणा तत्र गायत ।। श्रिया वा इति । वीणावादन निया एवं रूपं तस्मात् वीणावादनेनास्मिन् श्रिय धत्तः स्थापयत तेनापकान्ता न भ वति । इदानीं श्रिया रूपत्व वीणावादनस्य समीते-यदेति। श्रीमदेवान्तत्वाद न राज्ञ श्रीरपक्रामति ॥ तदाहुरिति ॥ उक्त दूपयति । ब्राह्मणायेव यदि दो गायेता श्रीरस्मात् भ्रशमशीलव स्यात् । कुत इत्याहन हि माह्मणे श्रीः रमते सका विधेया न प्रवर्तते तरवा- 17 TB.

·130 तैत्तिरीयब्राह्मण. [अ. ३. प्र.. न वै ब्राह्मणे श्री रमत इति । ब्राह्मणोऽन्यो मा- येत् । राजन्योऽन्यः । ब्रह्म वै ब्राह्मणः । क्षत्तू रांजन्यः । तथा हास्य ब्रह्मणा च क्षत्तेणं चोभय- तश्श्रीः परिगृहीता भवति । 'ताहुः। यदुभी दिवा गायैताम् । अंपास्माद्राष्ट्रं कामेत् ॥५३॥ न वै ब्राह्मणे राष्ट्र रमत इति । यदा खलु वै राजां कामयते । अर्थ ब्राह्मणं जिनाति । दिवा ब्राह्मणो गायेत् । नक्त राजन्यः । ब्रह्मणो वै ध्यायविरोधात त्याज्यत्वात्तस्याः । तस्मात् एको ब्राह्मणः एको राजन्य इति युक्तम् । तथा खलु क्रियमाणे ब्रह्मवलेन क्षत्र बलेन चास्योभयत. उभाभ्या श्रीः परिगृहीता भवति ।। 'तदाहुरिति ॥ तस्मिन्नपि पक्षे विशेषमाहुरित्यर्थः । यदुभी ब्राह्मणराजन्यो दिवा गायेतां न केवलं ब्राह्मण एव तदन्यो वा । तदाऽस्मात् राष्ट्रमपक्रामेत् उभयचलपरिग्रहाभावात् । तत्क- थमित्याह--न हि ब्राह्मणे राष्ट्रं रमते राजन्यमंनिधावपायात् तस्मान्नित्यसंबन्धि ब्राह्मणे राष्ट्रं न भवति । तदेवाह--यदा खलु वै राजा राष्ट्रं कामयते अथ अनन्तरं ब्राह्मणं राष्ट्र- भुनमपि प्रवलो राजन्यो जिनाति क्षपयति च्यावयति राष्ट्राता तस्मात् ब्राह्मणे राष्ट्रं न रमते नित्यसंबन्धि न भवति 'ज्या वयोहनी' अहिज्यादिना संप्रसारणम् । तस्मादुभयो सहगानस्या- ·भट्टमास्करभाष्योपेतम् 181 : - रूपमहः । क्षत्तस्य रात्रिः । तथा हास्य ब्रह्मणा च क्षत्रेण चोभयतो राष्ट्रं परिगृहीतं भवति । 'इत्य- ददा इत्ययजथा इत्य॑पच इति ब्राह्मणो गायत् । इष्टापूर्त वै ब्राह्मणस्यं ॥ ५४ ॥ इष्टापूर्ते यैन स समयति । इत्यंजिना इत्यंयुध्यथा इत्यमु५ युक्तत्वात दिवा प्राह्मणो गायेत् नक्तं राजन्य इति युक्तम् । ब्रह्मणो हि रुपमहः उजुलवान्निर्भयत्वाच्च । क्षत्रस्य रूप रातिः क्रूरकर्माधिष्टानत्वात् सभयत्वाच्च । तथा च क्रियमाणे उभाभ्या राष्ट्रं परिगृहीतं भाति ॥ 'इसददा इत्यादि ॥ दानादिप्रकारविशेषे इतिशब्द । इत्य- ददा-एच ब्रामणेभ्यो गोभूहिरण्यादि दलवानसि । इसय- जया-एव वानपेयराजसूयद्वादशाहादिभिरिष्टवानसि । इत्यप- चा-एव पुल्मापशाव सूपपायसादीनि ब्राह्मणेभ्योऽन्नानि पर. वानसि । एवं ईदृशार्थप्रतिपादिनीमि गाथाभि मरस्ते पदे नामणो गायेत् । इष्टापूर्वयो ब्राह्मणसन्धित्वात् ताम्या एनं यनमान समर्धयति ॥ 'इसजिना इत्यादिना सायशृतिषु टूयमानामु रानन्यो वी- णागाधी गायेत् । इत्यनिनाः--एवं पृथुभरतभगीरययुधिष्ठिरा. दिभिस्मुरतवर्मभिरममान शवन क्षपिनवानसि ! इत्ययुध्यया:-- एन करिरपतुरगपदातिममेन शरनापतोमरकरवाळादिमीपणम- ·132 तैत्तिरीयतामणम् [अ. ३.प्र.९ -- संग्राममहुन्निति राजयः । युद्धं वै राजन्यस्य । हाशूरपरिवृतोऽरिभिस्सह युद्धं रुतवानसि । इत्यमु संग्रामम. हन्-एवं दुष्यन्तयुधिष्ठिरादिव महापुरुपसिंहसहलसमधिष्ठित संग्राम अर्मू काश्मीरं मगधं पोण्डुमित्यादीन् निशितासिमात्र- सहायः वं हतवानसि । इत्थं रानन्यसंवन्धिना युद्धेन समू- हमेनं करोति ॥ अथ श्लोकैरपि, दानस्य यथा- मारणी निरोटि प्रतिदिनमददास्मादरं ब्राह्मणेभ्यः प्रमभ्यो वेदरियो दिशिदिशि विहिता अग्रहारा *स्समृदा । कुण्डोभीनां गवामप्यविरतममुतं प्राधणेभ्यो रितीर्ण वासोरजादिदाने न हि तव गणना भूपचूडामणेऽभूत् ।। यागस्य यथा- मखैरयजथा महीशतमुखस्कुरदक्षिणैः अविक्षतविधिमैम्सममहीनभेदैस्सदा । सबै पशुभिरिधिभिविविधनित्यकाम्यात्मभिः महाक्रतुभिरुग्वलैरपि च राजमयादिभिः ॥ पाकस्य यथा- खण्ड जीरकघृताम्लसैन्धर स्वादुम्पमरिचादिसंस्कृते । व्यञ्जनस्सह पदपदंशकैः प्राह्मणार्थमपचस्त्वमोदनम् ॥ *स्समप्रा.

·भट्टमास्वरभाष्योपेतम्
133
युद्धेनैवैनस सम॑र्धयति । अस्लता वा एतस्य॒र्तव
इत्याहुः । योऽश्वमेधेन यजंत इति । तितोऽन्यो गा-
यति तिस्रोऽन्यः। पट्यसम्पद्यन्ते। पड़ा ऋतवः।
ऋतू।वास्मै कल्पयतः । 'ताभ्या सस्थायाम्।
ज्यानैर्यथा-
विषयान् मचिटुप्य गोधनाना
अपहर्ता समुदारदारहारी ।
चिनिवार्य च मङ्गतापचारान् *
अजिमा विधिपता महातुलनि ॥
युद्धस्य यथा-
भार्षन् मददुर्दिना गमघटा मिन्दरमधारणा
उहतोतातगानिगरपिदितथ्योमासागो भृशम् ।
पादाननिशितामिर्भाषणशिण्ड ग्राहिभि:
विशन्तस्वमयुध्यथा परस्मा महीरामरा
वधस्य यथा--
वित्रा तान् रथगजमाजिरजवान
अक्षोभ्यान् प्रतविविधायुधमधानान् ।
संग्रामे मगपरलिगमान्
शस्त्र पसभमहन महीमहेन्द्र ॥
अक्लप्सा पा इत्यादि ॥ स्तूपनाराणा राक्षा त्यक्तवान्
अनुधर्माणामुत्सनसमत्वात् तत्र गाथाना पटवाटतूना क्लप्ति ।
'ताभ्यामित्यादि ॥ एतानि सावित्रादीनि कर्माणि सवत्सर
क्रियन्ते संवत्सरश्च समाप्तो भाति पष्टयधिशनत्रयदिवस । तस्य
वाटूपता 'प्रातिमि

·186 तैत्तिरीयताह्मणम् [अ ३ प्र. त्यामेवावं यजते । तदाहुः । यद्रूणहत्याऽपा- ध्याऽयं । कस्माद्यज्ञेऽपि क्रियत इति । 'अमूं- त्युर्वा अन्यो भ्रूणहत्याया इत्याहुः । भ्रूणहत्या वाव मृत्युरिति । यद्भूणहत्यायै स्वाहेत्यवभृथ आ हुति जुहोति ॥ ५७ । मृत्युमेवाहुत्या तर्पयित्वा वा . भ्रूणहत्या ॥ 'तदाहुरिति ॥ तत्र चोदयन्ति-~-यद्येव नाम भ्रूणहत्या अपाच्या पुरुषस्यापात्रीकरणमर्हति । रक्षक पात्र तद्विपरीतम पात्रं अयोग्य तत्करणमहनीति अपात्रात् 'छन्दप्ति च' इति य, 'पात्रात् घश्च' इति वा । तदन्तादपि भवति । इका रोपजनच्छान्दस | पन्नेव वा । तदन्तादपि भवति । अथ कस्मात् कारणात् भ्रूणहत्याहुतिर्यज्ञेऽपि क्रियते । ननु यज्ञारम्भ एव क्षाळिनसर्वपापो ह्यश्वमेधेऽपिक्रियते तत्र कूश्माण्डादिवत् कर्मादा- वेवेय कर्तव्या * न यज्ञमध्य इति यज्ञविदश्चादयन्ति ।। उत्तर--अमृत्यु इति ॥ भ्रूणहत्यामवेक्ष्य अन्यदेन अ मृत्युः अवाधक भ्रूणहत्यैव मृत्युस्थानीया अल्डनीयविनिपात त्वात् । अश्वमेधावभृथाहुतिमन्तरेणेय नोपशाम्यतीति मृत्यूनामव यननस्थाने अस्या अपि मृत्युत्वाद्धोम क्रियत इति न कूश्मा ण्डादिवदिय कर्मादौ होतव्या । उक्त च-- --'यदर्वाचीनमेनो भ्रूण हत्याया ' इति । तस्मादवभृथे भ्रूणहत्याहृत्या मृत्युं तर्प- * वेवद कर्तव्य आ२८ ·अनु. १५] भभास्करभाष्योपैतम. 137 परिपाणं कृत्वा । भ्रूणघ्ने भैपजं करोति । एतार हु वै मुण्डिभ औदन्यवः । भ्रूणहत्यायै प्रायश्चिति विदाञ्चकार । यो हास्यापि मुजायाँ ब्राह्मण र हन्ति। सर्वस्मै तस्मै भेषजं करोति । 'जुम्बकाय स्वाहे- त्यवभृथ उत्तमामाहुतिं जुहोति । वरु॑णो वै जुम्व- यित्वा परिपाणं सर्वत पान पातृत्वमस्य कृत्वा । 'हत्यच.' इति गत्वम् । यद्वा-परिपाण परिपणन आहुतिप्रदानेन निष्क्रयाम वास्य मृत्यो रत्वा भ्रूणने भेपनं सर्वोपद्रवशमन करोति । उदात्तनिवृत्तिस्वरेण नतुझं उदात्तत्वम् । पातेल्युटि उत्तरपद । पक्षान्तरे 'परादिच्छन्दसि' इत्यु. त्तरपदाधुदात्तत्वम् ॥ 'एता हेति ॥ उदक्मात्मन इच्छतीत्युदन्यु तस्यापत्यमोद- न्यवः मुण्डिभी नाम भ्रूणहत्याया मायश्चित्तिमेतामाहुति विदा- चकार वेत्ति स्म । 'उपविदजागृभ्य ' इति आप्रत्यय । अद न्तत्याद्विदेर्गुणाभाव । यो हेति । तिष्ठतु मुण्डिभ, वय तु मन्या महे । अस्य अश्वमेधयानिन प्रजायाम् । नातावकवननम् । प्रना सपि मध्ये यो नाम पश्चिममादात नाह्मण हन्ति अस्मै सर्वस्मा अपि भेपनं करोति अनयाऽऽहुत्या शुद्धि करोति, कि पुनरस्मा अश्वमेधयाजिन इति । 'अथ जुम्मकाय स्वाहेत्युत्तमा तृतीयामाहुतिं जुहोति । वस्या- पाशात्मामृत्युमपि अन्ततोऽवसाने अवयजते अपनयति। नुचि वर्नने।। प्रतिस्वरत्वेन रट्स्वर 7 18 TB ·138 तैत्तिरीयवाद्यगम्. (अ. ३.प्र.९ कः । अन्तत एव वरुणमयजते । खलतेविक्लि- धस्य शुक्लस्य पिङ्गाक्षस्य मूर्धञ्जुहोति । एतद्वै वरु- णस्य रूपम् । रूपेणैव वरुणमयजते ॥ ५८ ॥ लोके मृत्युर्जुहोति मूर्ध होति द्वे च ।। १५ ॥ .' वारुणो वा अश्वः । तं देवतया व्यर्धयति । यत्प्राजापत्यं करोति । नमो राजे नमो वरुणाये- त्याह । वारुणो वा अवः । स्वयैवैनं देवतया समर्धयति । नमोश्वाय नमः प्र॒जाप॑तय इत्याह । प्राजापत्यो वा अश्वः । स्वयैवैनं देवतया समर्ध- खिलतेरिति ।। खलतिरलाममस्तका, विक्लिधो विक्लिन्नः स्वदन. शीलशरीर' विक्लिन्नाक्ष इति केनित् । शुक्लः श्वित्रि, पिङ्गाक्षः पिङ्गलनेत्र । तस्य शिरमि एतास्तिस्त्र आहुतीर्नुहोति । श्वेत- रूपेण सह वरुणोऽपनीतो भवति ।। इति तृतीये नवमे पचदशोऽनुवाकः, 'वारुणो वा इत्यादि ॥ अप्सुयोनिलाद्वारुणः । स यदि प्राजापत्यस्स्यात् स्वया देवतया तं व्यर्धयेत् वियोजयेत् । वारु- ण्या आहुत्या निजदेवतासमृद्धिः । प्राजापत्यया नात्मीयदेवतास- मृद्धि , अवस्य प्रजापत्यक्षिपरिणामत्वेन प्राजापत्यत्वात् ।। विलक्षतपिशव्यदिरूपेण. पा.

·अनु १६] भामास्करमाध्योपेतम 139 । । यति । 'नमोऽधिपतय इत्याह ॥ ५९ ॥ धर्मों वा अधिपतिः । धर्ममेवावरुन्धे । अधिपतिरस्यधिपति मा कुर्वधिपतिरहं प्रजानां भूयासमित्याह । अधि- पतिमेवैन समानानौ करोति । मां धेहि मयि धेहीत्याह । आशिपमैवैतामाशास्ते । उपार्वताय स्वाहेत्युपारते जुहोति।आलब्धाय स्वाहेति नियुक्त जुहोति । हुताय स्वाहेति हुते जुहोति । एपां लोकानामभिर्जित्यै ॥६०॥ 'प्र वा एप एभ्यो लोकेभ्यश्चचवते । योश्वमेधेन यज॑ते । आग्नेय- मैंन्द्राग्नमाश्विनम् । तान्पशूनालभते प्रतिष्ठित्यै । योग्नेयो भवति । अग्निस्सी देवताः । देवता ए- वावरुन्धे । ब्रह्म वा अग्निः । क्षत्तमिन्द्रः । यदै- 'धर्मो वा इति ॥ अधिक पाना धर्म एवेति । अधिप तिरसीत्यादि । गतम् । आशिपमिति । यथाशासन मपद्यत एवेति यावत् । उपाकृत इति । देवतायै साल्पिनेश्वे नुहोति । नियुक्त यूपे बद्धे । हुने अग्नी । इटिहोमप्रयेण लोग्त्रयगाम || या एप इत्यादि ॥ सीग' वर्मतया राधारभोगाटामा. वादभिगरे यहो न स्थात । आनयमित्यादि । पानीदने कर्मणि आने गादिपशुत्रयागमात् प्रतिष्ठितो भनि । यदि- भानिधयरपत्रेभ्य भोग 3 ·140 तैत्तिरीयतामणम् [अ. ३.५९ AA । न्द्रानो भवति ।।६१॥ ब्रह्मक्षने एवावरुन्धे । य- दाश्विनो भवति । आशिपामवरुद्वयै । त्रयो भव- न्ति । त्रय इमे लोकाः । एवेव लोकेषु प्रतिति- वति । 'अग्नयेऽ होमुचेऽष्टाकपाल इति दशहवि- पमिष्टिं निवपति । दशाक्षरा विराट् । अन्नं विराट्। विराजैवान्नाद्यगवरुन्धे । 'अग्नेमन्वे प्रथमस्य प्र- चैतस इति याज्यानुवाक्या भवन्ति सर्वत्वाय ॥ अधिपतय इत्योहाभिजित्या ऐन्द्रानो भवति रुन्ध एक च ॥१६॥ त्यादि । गतम् । अमीन्द्राभ्या सह जातत्वाताच्छन्द्यम् । ब्रह्मक्षत्रे वशीकरोति | आश्विनेनेष्टलाभ । अनिष्टोपशमनस्य तदधीनत्वात्। देवताना त्रिवास्त्रिलेके प्रतिष्ठितो भवति ॥ 'अग्नयेऽहोमुच इत्यादि ॥ तेपा आग्नेयादीना पशुपुरोगाश प्रचरणानन्तरं * एता दशहविपं मृगारेष्टिमनुनिर्वपति । दशाक्ष- रेखादि । गतम् ॥ 5 अग्नमन्वे । इत्येतास्तपा हविषा याज्यानुवाक्या स्विष्टरतोऽ- न्त्ये सर्वत्वाय सर्वदेवताराधनेनाभिमतार्थसाकल्याय तद्भवति सर्वदे वतागुणकीर्तनत्वादासाम् । यद्वा-प्रारुतपरित्यागेन स्विष्टकत्सहिताना हविषामचैव याज्यानुवाक्याम्नान अभिमताना पोकल्याय भवति ।। इति तृतीये नवमे पोडशोऽनुवाक *करणानन्तर. पा. सि ४-४-१५.

·लोणो दुष्टत्वक । महती देवता पशूना पति * यस्मिन् अभिमन्यमाने मरादिना पीसते । पनदेवत्यो महादेवदेवत्योs- अनु १० भहमास्तरभाघ्योपेतम् 111 । 'यद्यश्वमुपतपद्विन्देत् । आग्नेयमुष्टापालं नि- वैपेत् । सौम्यं चरुम् । सावित्रमष्टाकपालम् । यदानेयो भवति । अग्निस्सा देवताः। देवताभि- रेवैन भिपज्यति । यथ्सौम्यो भवति । सोमो वा ओपंधीना राजा । याभ्य एवैन विन्दति ॥६३।। ताभिं रेवैनं भिपज्यति । यसावित्रो भवति । स वितृप्रसूत एवैनै भिपज्यति । एताभिरेवैनं देवता- भिभिपज्यति । अगदो हैव भवति । 'पोष्णं चुरूं निपेत । यदि श्लोणस्स्यात् । पूपा वै श्लोण्यस्य भिषक् । स एवैनै भिपज्यति । अश्लोणो हैव भ- । । यद्यश्वामिति ॥ उपतपद व्याधिविशेष | भिपज्यति अरोग करोति । याभ्य इति । उपपन्नो व्याधि एनं अश्व विन्दति। ताभिरेवोपधीभिरेनमश्व भिपज्यति । ओपधीना प्रातिरल्या. हयाधिस्प नागने, आनुकल्यानुपशाम्यति । सवितममूनः सवि माऽनुज्ञात । अगदः अरोग ।। धः सर्वपशूना पनियात् ॥ 'पमिहार पा.

·142
तैत्तिरीयत्राह्मणम्
[भ. ३.
वति ॥६४॥ रौद्रं चहें निपेत् । यदि महती
देवताऽभिमन्येत । एतद्देवत्यौ वा अवः । स्वयै-
वैनं देवतया भिपज्यति । अगदो हैव भवति ।
'वैश्वानरं द्वादशकपालं निर्वपेन्मृगाखरे यदि ना-
गच्छेत् । इयं वा अग्निर्वैश्वानरः । इयमेवैनमर्चि-
भ्यां परिरोधमानयति । आहेव सुत्यमहर्गच्छति।
'यद्यधीयात् ॥६५॥ अग्नयेऽहोमुचेऽष्टाकपालः ।
सौर्य पर्यः । वायव्य आज्यभागः । यजमानो वा
अश्वः । अहसा वा एप गृहीतः । यस्याश्वो
मेाय प्रोक्षितोऽध्येति । यद होमुचे निर्वपति ।
"मृगाखरे निजनिवासस्थाने सायं यदि नागच्छेत, इयं पृ
थिव्येव स्वयं वैश्वानरः तस्मात् इयं एव एनं अश्वं अ
चिभ्यां . ज्वालाम्यां परिरोधं सर्वतो निरुद्धच आनयति ।
ततस्सुसमहरागच्छत्येव सर्वधा न ततो वि म्यते ॥
'अधीयात् ॥ वडयां गर्दभी वा चिन्तयेत् आरोहेद्वा,
यजमानस्स्त्रयमश्वः प्राधान्यात्, तस्मात् यस्य यजमानस्य मे-
धाय यज्ञाय मोक्षितोऽश्वोध्येति वडवां, एप ाइसा गृहीतः,
तस्माद अंहोमुचे निर्वापात् गृहीताहमा विमुक्तो भवति ॥

·अनु १०] भभास्करभाोपेतम्. 148 अहंस एव तेन मुच्यते । यजमानो वा अश्वः। रेतैसा वा एप व्यृद्धयते ॥६६॥ यस्याश्वो मेधा- य प्रोक्षितोऽध्येति । सौर्य५ रेतः । यथ्सौर्य पयो भवति । रेतसैवैन स समर्धयति । 'यजमानो वा अश्वः । गर्वा एप व्यृद्धयते । यस्याश्वो मे धाय प्रोक्षितोऽध्येति । वायव्या गर्भाः । यायव्य आज्यंभागो भवति । गर्भ रेवैन स समर्धयति । अथो यस्यैपाऽश्वमेधे प्रायश्चितिः क्रियते । इष्टा वसीयान्भवति ॥६७॥ विन्दत्यश्लोणो हैव भवत्यधीयाद्धयते गर्भं रे- वैन र स समर्धयति द्वे च ॥१७॥ .. सौर्य रेतः वृष्टयादिद्वारेण तेनोत्पादितत्वात् ।। चायच्या गर्भाः तत्प्रेरणभवत्वात् ॥ 'अथो अपि च एतत्प्रायश्चित्तिकरणेनेष्वा यागोत्तर वसीयान् वसुमत्तरो भाति । अवरणे केवलेन यागेन वसुमान, रणे वसुमत्तर इति विवेक । उपरुतमेवाश्वेन, योऽध्येतीति भार । वसीयश्शन्दो व्याख्यात ॥ इति तृतीये नवमे सप्तदशोऽनुवाक ·144 तैत्तिरीयनानगम्. म. ३.प्र.९ 'ताहुः । द्वादश ब्रह्मौदनान्स स्थिते निर्व- पेत् । द्वादशभिर्वेष्टिभिर्यजेतेति । यदिभिर्यजेत। उपनामुक एनं यज्ञस्स्यात् । पापीयारस्तु स्यात्। आप्तानि वा एतस्य छन्दासि । य ईजानः । तान क एतावदाशु पुनः प्रयुञ्जीतेति । सर्वा वै सस्थिते यज्ञे वागाप्यते ॥६८॥ साऽऽप्ता भव- ति यातयानी । करीकृतेव हि भवत्यरुप्कृता । सा 'तदाहः यानिका विकल्प--संस्थिते समाप्तेऽश्वमेधे गृह गत्वा द्वादश ब्रह्मौदनान्निवपेत, इष्टिभिर्वा द्वादशभिर्यजेत सर्वेऽप्यानेयाष्टाकपाला इत्याहुः । एतद्रूपयति-योदयादि ॥ इष्टि- पक्षो दूप्यते । यदिष्टिभिर्यजेत एनं यज्ञ उपनामुकस्स्यात् अस्मिन् सदा उपनमनशीलस्स्यात्, यज्ञः फलतीति भावः । यज्ञफलं एनं न नहात्यव । कि तीति--पापीयांस्तु स्यात् पापतरो भवति । कस्यचिदप्यकरणे पापः इष्टिकरणे पापतर' ब्रह्मौदनकरणे अपाप इति भावः ॥ अथ पापीयस्त्वमेव प्रतिपादयति--आप्तानीत्यादि ॥ य ईजानः समाप्तयागस्तस्य मर्वाणि छन्दांस्यपि हि आतानि उपयुक्तानि भवन्ति । तानि तादृशानि एतावदाशु एतावत्प्र माणं शेघयं यत्र तादृशमतिक्षिप्रं कः पुनः प्रयुजीत प्रयो- कुमर्हति अयुक्तमेतदिति यावत् । इतिशब्दो हेतो । किच- संस्थिते यज्ञे सर्वा वागाप्यते रुतप्रयोजना उपयुक्ता वर्तते।

·भटमास्कम्भाध्योपेतम. 145 । न पुनः प्रयुज्येत्याहुः । द्वादशैव ब्रह्मौदनान्थ्सङ्ग- स्थिते निर्वपेत् । प्रजापतिर्वा औदनः । यज्ञः प्र- जापतिः । उपनामुक एनं यज्ञो भवति । न पा- पीयान्भवनि । द्वादश भवन्ति । द्वादश मासा- संवथ्सरः। संवथ्सुर एवं प्रतितिष्ठति ।।६९॥ आप्यते संवथ्सर एक च ॥ १८॥ 'एय वै विभूमि यज्ञः । सर्व ह वै तत्र विभु भवति । यत्रैतेनं यज्ञेन यजन्ते । एप वै प्रभू - सा च तथाभूता यातयाम्नी आत्तसारा भवति । तस्मात् सा अरुष्कृता पिष्टपेषणस्थानीयेन पुन प्रयोगपीडनेन बाधिता क्रूरी- कृतेव हि भवति हिंसकस्वभावता नीतेव भवति । तस्मात् सा न पुनः प्रयुज्या तदानीमेव न पुन प्रयोक्तव्येत्यहुर्वेदार्थविद । छान्दस क्यम् । तस्मात् ब्रह्मोदनानेव द्वादश निर्वपेत् ॥ ननु अस्मिन्नपि पक्षे उक्तदोपप्रसङ्ग इत्याह प्रजापतिर्वा इति ।। सर्वोत्पत्तिहेतुत्वात् स्वय प्रनापतिरेवोदन , पनापतिनाम यज्ञ एव, प्रनापतिश्च मर्वार्थसदिति न कश्चिद्दोष । द्वादशवयोगात् संवत्मरे प्रतिष्ठितो भवति ।। इति तृतीय नवमे अष्टादशोऽनुवाद 'एप वा इत्यादि । ब्रह्मोदनस्तुतिरिति केचित्र । अश्वमेध- स्तुतिरित्यन्ये । विविधं भावयित्रा श्रेयसा विभुः । ण्यन्तातिवपि , T.B. 19 ·1-16 तैत्तिरीयब्राह्मणम्. [भ. ३.प्र । एप में यज्ञः । सर्व ह वै तत्र प्रभु भवति । यत्रैतेने यज्ञेन यज॑न्ते । एप वा ऊर्जस्वानाम यज्ञः। स- वह वै तत्रोजस्वद्भवति। यत्रैतेनं यज्ञेन यजन्ते। एष वै पय॑स्वान्नाम यज्ञः ॥७० ॥ सर्व ह वै तत्र पर्यस्वद्भवति । यत्रैतेनं यज्ञेन यजन्ते वै विधृतो नाम यज्ञः । सर्व हु वै तत्र विधृतं भ- वति । यत्रैतेनं यज्ञेन यजन्ते । एप वै व्यावृत्तो नाम यज्ञः। सर्व ह वै तत्र व्यावतं भवति । यत्रैतेन यज्ञेन यज॑ने । एप वै प्रतिष्ठितो नाम यज्ञः । सर्व ह वै तत्र प्रतिष्ठितं भवति ॥ ७१॥ यत्रैतेनं यज्ञेन यजन्ते । एप वै तेजस्वी नाम य- ज्ञः । सर्व ह वै तत्रं तेजस्वि भवति । यतेन यज्ञेन यजन्ते । एप वै ब्रह्मवर्चसी नाम यज्ञः । आह वै तत्र ब्राह्मणो ब्रह्मवर्चसी जायते । यत्रै- - 'बहुळमन्यत्रापि' इति णिलुक् । यस्मिन्देशे एतेन यज्ञेन यजन्ते तत्र सर्व गवादिकमपि विभु भवति । एवं सर्वत्र ॥ प्ररष्टं भावयिता मभुः । उर्जम्वान् अन्नवान् । पयस्वान् रसवान । विधृतो विशेषेण धृतः व्यास्थितसभावः फलशान्तः । व्यारचः 1पटवान्, पा.

·मनु १९] महभास्करभाष्योपैतम् 147 । तेनं यज्ञेन यज॑न्ते । एप वा अतिव्याधी नाम यज्ञः । आह वै तत्र राजन्योऽतिव्याधी जायते । यतेन यज्ञेन यजन्ते । एप वै दी? नाम यज्ञः। दीर्घायुपो ह वै तत्र मनुप्या भवन्ति । यचैतेन यज्ञेन यज॑न्ते । एष वै क्लुप्तो नाम यज्ञः । क- त्पते ह वै तत्र प्रजाभ्यो योगक्षेमः । यतेनं यज्ञेन यजन्ते ।। ७२ ॥ पर्यस्यानाम यज्ञः प्रतिष्ठितं भवति यत्रैतेन यज्ञेन यजन्ते पद ॥१९॥ एप वे विभूः प्रभूरुजैस्वान्पय॑स्वान्विधृतो व्या- वृत्तः प्रतिष्ठितस्तेजस्वी ब्रह्मवर्चस्यतिव्याधी दीर्घः क्लप्तो द्वादश ॥ तरस्माद्विगभग । मतिष्ठिनः अगिपर । जम्नी म्याति- मान् । ग्रामार्चमी धामण' बनवान । अतिव्याधी अनिष्टा- नामत्यपं वहा ।दीपर्यो दीफिल । क्रम माग्न । तस्मात् मनाभ्यस्मपद्यने योगक्षम । गोगमाहिन लेप गोगभेम 1 अट लामो गोग परिपारन क्षेम ॥ तीये नाम पनामा एक ·148 तैत्तिरीयब्राह्मणम् 'तार्येणाश्च संज्ञपयन्ति । यज्ञो वै ताय॑म् । यज्ञेनैवैन समर्धयन्ति । यामेन साम्नां प्रस्तोता- ऽनूपंतिष्ठते । यमलोकमेवैनै गमयति । ताप्ये च कृत्यधीवासे चाश्वः संज्ञपयन्ति । एतद्वै पशूना रूपम । रूपेणैव पशूनवरुन्धे । हिरण्यकशिपु भ- वति । तेजसोऽवरुद्धयै ॥७३॥ रुक्मो भवति । मवर्गस्य लोकस्यानुख्यात्यै । अश्वो भवति । प्र- जापतेराप्त्यै । अस्य वै लोकभ्य रूपं ताय॑म् । ताप्र्येणेत्यादि । ताप्यं वृताक्त कम्बळ नेन संज्ञपयन्ति मारयन्ति । ज्ञप मारणाटो' । यज्ञो वा इति । प्रधानसाध. नत्वात । यामेन यमसवन्धिना पितृमधप्रयोज्येन अनूपतिष्ठते । सज्ञप्यमानमश्व पार्श्वत उपतिष्ठते । ताप्ये चेत्यादि । तार्य प्रथम सम्तीर्य, तत उपरि कत्य- धावास कृत्यात्मरमधिवास छादनपटमास्तीर्य, तत उपरि हिर- ण्यकशिपु हिरण्मय कशिपु मास्तरणपटमास्तीर्य, तत उपरि रुक्म शतपलिक स्वर्णशाल निपाय, तत उपरि अश्व संज्ञ- पयन्ति ॥ 3 अस्य लोकस्य रूयं तार्य अधोभावात् । कृत्यधीरासोऽन्त. रिक्षस्य रूप द्वितीयत्गत् । दिवो रूप हिरण्यकशिपु तृती ·अनु. ..] भभाराभायोपेतम् 149 अन्तरिक्षस्य कृत्यधीवासः । दिवो हिरण्यकशिपु। आदित्यस्य॑ रुक्मः । प्रजापतेरश्वः। इममेव लोकं तार्पणाप्नोति ॥७॥ अन्तरिक्षं कृत्यधीवासेन । दिव हिरण्यकशिपुनो । आदित्य रुक्मेण । अ- श्वेनैव मध्यन प्रजापतेस्सायुज्य५ सलोकतामा- मोति । एतासामेव देवांना सायुज्यम् । सा- टिता समानलोकतामाप्नोति । योऽश्वमेधेन य- जंते । य उ चैनमेवं वेदं ॥७५॥ अवरुद्धया आप्नोत्यष्टौ च ॥२०॥ 1 यत्वात् । आदित्यस्य रूप रुक्मः गगनशीलत्वात् । प्रजापतेः रूपमवः प्रजापत्यक्षिपरिणामत्वात् । मायुज्य सयुक्त्य ऐक्यम् । सलोकता समानरोकनाम् । एतासामेव देवताना सायुज्यमक्यम् । माहिता ममानवीर्यत्व ममानलोकता नामोति । योऽयमेधेन यजते, यानं एवमहिमान वेदैव न गनने मोऽप्युक्तफ्लमा- गिनि । तर गतीन्द्रियपळगमनिमावेषु, किनि समानस्य ममाव, वर्णविकारखान्दस ॥ इति तृतीये नवमे विशोऽनुवार, ·150 तैत्तिरीयमानणे. [अ. ३. प्र. - । 'आदित्याश्वाङ्गिरसश्च सुवर्गे लोकेऽस्पर्धन्त । तेऽद्भिरस आदित्येभ्यः । अमुमादित्यमश्वई श्वेत भूतं दक्षिणामनयन् । तेऽत्रुवन् । यं नोऽनैष्ट । स वर्योंऽभूदिति । तस्मादश्व सवर्येत्याह्वयन्ति । त- स्माद्यज्ञे वरौ दीयते । यत्प्रजापतिरालब्धोऽश्वो- ऽभवत् । तस्मादश्वो नाम ॥७६॥ यच्छ्वयदरा- सीत् । तस्मादर्वा नाम । यथ्सद्यो वाजान्थसम- 'आदित्याश्चेत्यादि ॥ सुवर्ग इति निमित्तात्सप्तमी । अमु. मिति । असौ दृश्यमान आदित्यः श्वेतोऽश्वोऽभवत् । तं तथा- भूतं आदित्यात्मा- अश्वं आदित्येभ्यो दक्षिणामनयन्नङ्गिरसः। अथ त आदित्या अब्रुवन्-यमश्वं नोऽस्माक अनेष्ट नीत- वन्तः स्थ स वों वरणीयोऽभूत् भवविति । छान्दमो लुइ । तस्मादश्वं सान्त्वनादौ सवर्येत्याह्वयन्ति । वर्यैरुल्लष्टगुणैरसहित सवर्य इति भाव । यम्मादेवमगिरोभिः दत्तस्याश्वस्य वरणी- यत्वमभूत् तस्माद्यज्ञे वरो वरणीयं द्रव्यं दक्षिणात्वेन दीयते ॥ 'यदित्यादि ॥ वैरालब्धः प्रजापतिः यस्मादयोऽभवत् तस्मादश्व आसीत् प्रजापतिरश्वत्वायापकत्वादश्व इति भावः । भशू व्याप्तौ' औणादिक' कन्प्रत्ययः । यच्छ्यदिति । 'प्रना. पतेरक्ष्यश्वयत्' * इति यस्मात्तस्याक्षि श्वयत् शूनं भवत् असर्व्यथा- हेतुरासीत् तस्मादर्वाऽभवदश्वः । अरुमि अरुः । तत एव * स ५.३.१२. - ·अनु २.] भभास्करभाष्योपैतम् 151 जयत् । तस्माद्वाजी नाम । यदसुराणां लोकाना- दत्त । तस्मादादित्यो नाम । 'अनिर्वा अश्वमेधस्य योनिरायतनम् । सूर्योऽग्नेयोनिरायतनम् । यदश्व- मेधेऽनौ चित्य उत्तरवेदिमुपवति । योनिमन्तमे- वैनमायतनवन्तं करोति ॥ ७७॥ योनिमानायत- नवान्भवति । य एवं वेदं । 'प्राणापानौ वा एतौ वनिपि अर्वा । यत्सद्य इति । सयः मातमात्र एव वा- जान् अन्नानि समजयत् आजिजयेगहरत् तस्मात् वाजी अ- नवान् । आदित्य इति । असुरैरानितान् लोकान् अश्व आदित्यो भूत्वा असुरान् नित्वा देवार्थमादत्त तस्मादादाना- दादित्यः । आदानमादिति । छान्दसमित्वम् । तदर्हतीति 'छन्दसि च' इति य ॥ अश्वमेधस्याग्निोनिः कारण, नेनात्मलामात् आयतनं स्थान च अमिरश्वमेधस्य, अग्नि चित्वा तत्र वरणात् । तस्याप्यमे मूर्यो योनिः 'सूर्यस्त्वा पुरस्ता पातु'* इति मन्त्रात् । तदधीन- वादने सूर्य आयतनं 'उद्यन्त वावाऽऽदित्यमग्रिनु समारो- हति' इति दर्शनात् । तत्र चित्येऽनौ उत्तरवेयुपवपनादुपस्था- नात् एनं उत्तरवेद्या क्रियमाणमश्वमेध योनिमन्तं आयतनव- न्तं च करोति । एव वेदिता च तथा भवति ॥ 'अथ 'सूर्योऽनेयोनि ' इति यदुक्त तत्प्रयोननमार-माणापा. *स.११.११ प्रा ११.२.

·तैत्तिरीयब्राह्मणम्. [अ ३ प्र. देवानाम् । यदर्काश्वमेधौ । प्राणापानावेवावरुन्धे। ओजो वलं वा एतौ देवानाम् । यदोश्वमेधौ । ओजो बलमेवावरुन्धे । अनि, अश्वमेघस्य यो. निरायतनम् । सूर्योऽमेयोनिरायतनम् । यदश्वमे- धेऽनौ चियं उत्तरवेदि चिनोति । तावाश्वमेधौ। अर्काश्वमेधावेवावरुन्धे । अर्थो अर्काश्वमेधयो रेव प्रतितिष्ठति ॥७॥ नाम करोति सूर्योऽग्नेयोनिरायतनं चत्वारिं च ॥२१॥ नाविति ॥ देवाना प्राणापानस्थानीयावाश्वमेधौ आदित्यश्चाग्निश्च। अर्क आदित्यः, अश्वमेघोऽग्निः । कारणे कार्यशब्दः । तयोरु. परि अश्वमेधस्य कर्ता माणापानाववरुन्थे । ओनो बलस्थानी- यादोजो बलावरोध ॥ को पुनराश्वमेधो ? को वा तयोराश्वमेधान्वयः' इत्याह- अग्निर्वा इत्यादि ॥ व्याख्यातम् । तत्र चित्याग्नेरुपर्युत्तरवेदि- चित्यात्मनोऽने: करणात् हौ चित्यानी अर्काश्वमेधौ भवत । तयोरुपरि यजनादग्नचादित्ययोरवरोधो विधेयीकरणम् | अपि न तयोः प्रतिष्ठितश्च भवति ॥ इति तृतीये नवमे एकविंशोऽनवा.

·अनु. २३] भभास्करभाध्योगतम. 153 - 'प्रजापति वै दे॒वाः पितरम् । पशुं भूतं मेधा- यालभन्त । तमालभ्योपांवसन् । प्रातर्यप्टास्मह इति । एक वा एतद्देवानामहः । यसैवथ्सरः । तस्मादवः पुरस्ताथ्संवथ्सर आलभ्यते । यत्प्र- जापतिरालब्धोऽश्वोऽभवत् । तस्मादयः । यथ्स- यो मेघोऽभवत् ॥ ७९॥ तस्मादश्वमेधः । वेदुको- श्वमाशु भवति । य एवं वेद । यदै तत्प्रजापति- 'प्रजापति वा इत्यादि ॥ पशुं भूतं पशुरूपेणावस्थितं निपितरं प्रनापति देवाः मेधाय यज्ञाय आलभ्योपावसन मातः श्वा यष्टा- स्मह इति । तस्मात्संवत्सरसमाप्ते पुरस्तात् अश्व आलभ्यते देवा- नामेकमहत्संवत्सर इत्युक्तत्वात्तस्मिश्चान्यालब्धत्वात् । अश्वभूतः प्र- जापतिर्यस्मादालब्ध , तस्मादद्याप्यश्व आलभ्यते । यस्माच्च तदानी सद्यः समाने एकस्मिन्नेवाहनि अश्व मेघोऽभवत्, अश्वसंघ- न्धेन उक्थ्यसमपादि,* तस्मादश्वमेधोऽभवन् । एवं सद्य एवाश्वमेघसंपत्तेर्वेदिता आशुं शीघ्रगामिनमश्वं वेदुको लधा भवति महाधनो भवति । विन्दतेश्वान्दस उफन् । "यद्रा इति ॥ यस्मादश्वात्मा अनापतिः आदब्धः तस्मा स्पशूनां मध्य अश्वः प्रजापतेरनुम्पनमः अनुसूटनम , *सपत्स (स्य द्वादशे मासि नवदिवगादवांगेय तुगभानयन्ति । तत- रसप्तदिनेषु दीक्षा, ततो द्वादशे पसद, तामीरोमीय पा, ततोऽपिष्टोम, तत उपय इति निशदिनात्मको साइनो मास इति विकः इत्यपिक. पाट.. तस्मात् T.D. 20 ·151 तैत्तिरीयमा गम् [भ ३.प्र.९ .. । रालब्धोऽश्वोऽभवत् । तस्मादवः प्रजापतेः पशू- नामनुरूपतमः । आऽस्य पुत्रः प्रतिरूपो जायते। य एवं वेदं । सर्वाणि भूतानि सम्भृत्यालभते। समैनं देवास्तेजसे ब्रह्मवर्चसाय भरन्ति । योऽश्व- भेधेन यजते ॥ ८॥ य उंचैनमेवं वेद । 'एतद्वै तद्देवा एतां देवताम् । पशं भूतं मेधायालभन्त । यज्ञमेव । यज्ञेन यज्ञमयजन्त देवाः । कामप्र य- प्रजापतयेऽश्व आरभ्यते । एव वेदितु प्रतिरूप आत्मतुल्यः पुत्र आजायते ॥ 'सर्वाणीति || अश्वस्य प्रजापत्यात्मकत्वात्, प्रजापतेश्च स र्वभूतात्मकत्वात् सर्वाणि भूतानि संभृत्य एकीकृत्य आलभते अश्वमेधयानी । तस्मादेनं देवास्तेजसे ब्रह्मवर्चसाय च स- भरन्ति तदुभय सम्यकल्पयन्ति योऽश्वमेपेन यजते, यश्चैनमे- वमहिमान वेद ॥ 'एतद्वा इत्यादि ॥ यदुक्त देवाः एता देवता प्रजापति पशु भूतं मेधाय आलभन्तेति पूर्वमस्माभि एतत् वक्ष्यमाण नदिात मन्तव्यम् । यज्ञमेति । यज्ञमेव यज्ञायालभन्तेति तद भिप्राय इत्यर्थ । अस्तु किमनेन सावितनेत्याह-यज्ञेनेसादि । 'यक्षेन यज्ञमयजन्त देवा * इत्युक्त भवतीत्यर्थ । ऋच एव प्रती- वग्रहणमिति केनिन् । यज्ञात्मान प्रजापतिं यज्ञात्मना प्रजाप . . * स ३५-११ ·अनु २२ मभास्करमाध्योपेतम् 155 ~~ ज्ञमकुर्वत । तेऽमृतत्वमकामयन्त । तेऽमृतत्वमंग च्छन् । योऽश्वमेधेन यजते। देवानामेवायनेनैति॥ ८१॥ प्राजापत्येनैव यज्ञेन यजते कामप्रेण । अ- पुनरिमेव गच्छति । एतस्य वै रूपेणं पुरस्ता- त्माजापत्यमुपभं तूपरं बहुरूपमालभते । सर्वेभ्यः कामेभ्यः । सर्वस्याप्त्य । सर्वस्य जित्यै । सर्व- निना अयनन्त इति । ते हि देवा काममं सर्वेषा रामाना भापयितार पूरयितार यज्ञमकुर्वत । तस्मात् यज्ञेन यज्ञमयज न्तेलि । 'प्रा पूरणे' | 'आतोऽनुपमर्गे क ' । क पुनर्देवाना काम इत्याह-तेऽमृततत्वापिसादि । तस्मात अश्वमेधयाजी देवानामयनेन मार्गेण एति गच्छति या न मृत्युः । तस्मात् प्राजापत्येन कामप्रेणानेन यज्ञेन यष्टा अपुनार पुनर्भरणनिवृत्ति गच्छति नरामरणरहितो भवति । एतस्येति ॥ एतस्य प्रजापतेः रूपेणोपलक्षितं माजापस मृपभं मेतारं तृपरं शृगरहिन वहुरूप नानावणं पुरस्तात् अश्वमेधारम्भ एव साङ्गणीस्तान्योरनन्तरमेर वैशाच्या पार्णमा- स्यामालभने सर्वेभ्यः कामेभ्यः । स च मर्यस्यालय भवति सर्वस्य च जित्यै । तस्मात् तेन तादशेन पशुनोपलशितेन अ श्वमेधेन सर्वमाप्नोतीष्टं, जयति च सर्व नेनभम् । योऽनेन ·156 तैत्तिरीयवाद्यगम्. । मेव तेनाप्नोति । सर्वं जयति । योऽश्वमेधेन यज- ते । य ई चैनमेवं वेद ॥२॥ मेधोऽभवद्यजत एति वेद ।।२२।। 'यो वा अश्वस्य मेध्यस्य लोमनी वेद। अश्व- स्यैव मेध्यस्य लोमल्लोमञ्जुहोति । अहोरात्रे वा अश्वस्य मेध्यस्य लोमनी । यसायम्प्रांतर्जुहोति। अवस्यैव मेध्यस्य लोमल्लोमजुहोति । एतदनु- यजते, यचैनमे ईदृक्प्रभावपशु, कतु वेद, स न सर्वमा- मोति जयति च ॥ इति तृतीरे नवमे द्वाविंशोऽनुवाक' 'यो वा उत्यादि ॥ अहोरात्रादीना अश्वावयवरूपणेन अश्व स्तूयते । इत्थमिद आतव्यमिति स्तुतिफलम् । अश्वस्य मेघाहस्य संवत्सरप्रजापत्यात्मन लोग्नोवेदिता तस्य लोम्नि लोनि सर्वेषु लो- मसु होता बबीनामाहुतीना होता भवति, आहुतिभूयस्त्वात् फर. भूयस्त्वमिति भाव । के तर्हि महानुभावे अश्वस्य लोमनी ? इत्याह- अहोराने इति । संवत्सरप्रनापत्यात्मनोऽश्वस्य लोमस्थानीये आहोरात्रे, एव विदित्वा साय प्रातरनिहोत्र जुड़ता अश्वस्य मेन्यस्य प्रनापतेरेव लोम्नि लोनि हुत भवति । एतदनुकरणीय यस्य तदेतदनुकृति इदमैवानुकुन्ति पुराकल्पे अश्वस्य लोनि ·मनु. २३] भ:भास्करभाष्योपेतम्. 157 कृति ह स्म वै पुरा । अवस्य मेध्यस्य लोम- लोम ह्वति । यो वा अश्वस्य मध्यस्य पदे वेद । अश्वस्यैव मेध्यस्य पदेपदे जुहोति । दर्शपूर्णमा- सौ वा अवस्य मध्यस्य पदे ॥३॥ यद्दर्शपू. मासौ यजते । अश्वस्यैव मध्यस्य पदेपदे जु- होति । एतदनुकृति ह स्म वै पुरा । अश्वस्य मे- ध्यस्य पदेपंदे जुह्वति । यो वा अवस्य मेध्यस्य विवर्तनं वेद । अश्वस्यय मेध्यस्य विवर्तने विवर्त- ने जुहोति । असो वा आदित्योऽश्वः । स आह- बनीयमार्गच्छति । तद्विवर्तते । यदग्निहोत्रं जुहोति। अश्वस्यैव मेध्यस्य विवर्तने विवर्तने जुहोति । - लोनि जुदति स्म अद्यत्वे तु ज्ञानमात्रणैव तत्फलसिद्धिरिति मात्र । 'लट् स्मे' इति लट् । एवमुतरत्र द्रष्टव्यम् ।। 'संवत्सरात्मनः प्रनापते पदस्थानीयो दर्शपूर्णमासो अमावा- स्थापोणमास्यो तयो दर्शपूर्णमासयो र्मियोकर्ता । गतमन्यत् ।। 'संवत्सरात्मा प्रजापतिरादित्य । स एवाश्वत्वेन विवत सस्य विवर्तनं आहवनीयप्रवेश 'अग्निं वावादित्यस्मायं प्रविशति' इत्येवं विदिता अग्निहोत्र जुद्दता अश्वस्य विवर्तने तिने .मा..२.१.२ ·168 तैत्तिरीयत्राह्मणम्. [अ. ३.प्र.९ एतदनुकृति ह स्म वै पुरा । अश्वस्य मध्यस्य विवर्तने विवर्तने जुह्वति ॥४॥ पदे अग्निहोत्रं जुहोति त्रीणि च ॥२३॥ प्रजापतिस्तमहादशिभिः प्रजापतिरकामयतो- भावस्मै युञ्जन्ति तेजसाऽपं माणा अप श्रीली प्रजापतिः प्रेणाऽनुं प्रथमेनं प्रजाप॑तिरकामयत महान्वैश्वदेवो वा अश्वस्य प्रजापतिस्तं यज्ञकतु- भिरप श्रीब्राह्मणौ सर्वेषु वारुणो यद्यश्वं तदाहु- रेप वै विभूस्तार्येादित्याः प्र॒जाप॑तिं पितर यो वा अवस्य मेध्यस्य लोमनी त्रयोविशतिः॥२३ प्रजापतिस्मिन्लोक उत्तरतश्रियमेव पूजा- पतिरकामयत महान् यत्प्रातः प्र वा एप एभ्यो लोकेभ्यस्सर्व ह वै तत्र पर्यस्वद्य चैनमेवं वेद चत्वार्यशीतिः ॥८४॥ हरिः ओम्. सर्वस्मिन् विवर्तनरूपे हुतं भवति । एवमीशप्रजापत्यात्मा अयमश्व इति अश्वस्यैव स्तुतिः ॥ इति भट्टभास्करमिथविरचिते ज्ञानयज्ञाख्ये यजुर्वेदभाप्ये अश्वमेधे तृतीयाएके नयमप्रपाठके प्रयोचिंशोऽनुवाका अश्वमेधस्समाप्तः. . - ·अनु १] भभास्करभाष्योपेतम् 160 हरिः ओम् ।। 'संज्ञान विज्ञान प्रज्ञानं जानर्द- भिजानत् । संकल्पमानं प्रकल्पमानमुपकल्पमान- ओम् ।। एवमश्वमेधान्तानि तित्तिरिमोक्तानि काण्डामि व्या. म्यातानि । अथ काठकाग्निकाण्डान्यष्टौ मावित्रनाचिकेतनातु)त्र वैश्वमृनारुणरेतुकानि पञ्च नित्यानि, दिवश्येनयोऽपापाश्चष्टय , स्वाध्यायब्राह्मणमष्टममिति । तत्र नित्याना हव्यवाट काण्डमापि, आरुणकेतुक्स्य वरुण, इष्टिकाण्डयोर्विश्वेदेवा , स्वाध्यायविधेब्रह्मा, तत्र सावित्रानिमन्त्रा संज्ञानमित्यादय । तत्राय प्रयोग उतमाङ्गु िपप्रमाण पञ्चाशीतिशत हिरण्येप्टकारशरा वाऽ भ्यताश्चतस्त्र स्वयमातृण्णा अपरिमिता रोकष्टणाश्चोपकल्प्य उ. तरवेदिदेशस्य मध्ये शकु निहत्य सर्वत परिमण्डल रथन- मात्र सावित्र परिलिख्य लेखाया अभ्यन्तर नव परिमण्डला रेखा लिखित्वा नवम्या बाह्याया लेखाया पञ्चदश पूर्वपक्षस्या- हान्युपदधाति । अहरिष्टका इत्यर्थ : सज्ञानादयश्वेता अहामा- ब्राह्मण न-'एतावनुवाको पूर्वपक्षस्याहोरात्राणा नामधे- यानि' इति । तपा भिन्नवाक्यत्वात्साकाहत्वाचौपधानमन्त्राणा- मन्ते 'भृमि नइत्यनुवाक आम्नात 'तया देवनया' इत्येतत्तत्र तार्थमध्येपामधित्वात्प्रत्येक सबध्यते । तेननेन च दिननाभेद मुषनर्य इष्टा एवोच्यन्ते । तत्र सज्ञानं नामाद्यमह पूर्वपक्ष. स्य, ममत ज्ञायनेमावास्यागमिष्टयादि । विज्ञान द्वितीय, ध्याश्त ज्ञायमानत्वाद न हि कदानित द्वितीयायामपर- मा ३१..२ ·160 तातरीयवादाणम् [4.00 मुर्पक्लप्तं क्लुप्तम् । श्रेयो वसीय आयसम्भूतं पक्षकार्य क्रियते । मज्ञान तृतीय, प्रकर्षण ज्ञायन्ते शुभानि कर्माण्यस्मिन्निति । जानत् नतुर्थ, जानात्येवात्मान पूर्वपक्षत्वेन न तु शुभानि कर्माणि प्रवर्धगति पक्षाच्छद्रत्वात, रिक्तात्मत्वाच । अभिजानत् पनम, आभिमुख्येन शुभानि कर्माणि जानातीति । संकल्पमानं पष्ठ, पूर्वपक्षत्वेनात्मनि कर्माणि स्वय सकल्पन्ते न तु कुर्वन्ति छिद्रत्वात् । प्रकल्पमानं सप्तम, कर्मसु प्रकण क- ल्पते हेतुत्व भजते । उपकल्पमानं अष्टम, ईपत उपकल्पते कर्मसु अटकादिप्रवृत्ते । न तु पुष्कल कल्पते छिद्रवात् । उप- क्लुप्तं नवम, अष्टम्यनुसारित्वात्तनात्मसमीपे क्लुप्त न तु सर्वकर्म- योग्य छिद्रत्याद्रिक्तत्वाच्च । क्लसं दशम, सर्वात्मना शुभेष्वनु. ज्ञातम् । श्रेय एकादश, प्रशस्ततर कर्ममु दशमादपि चन्द्र- वृद्धया । वसीयो द्वादश, वसुमत्तर गमनादौ धनदत्वादेकाद- शादतिप्रशस्तमित्युक्त भवति । आयत् त्रयोदश, आयतते कर्मसू कारणत्वेन एति वा । संभूतं चतुर्दश, सगत भवति कल्या- णमकल्याण च तस्मिन्निति सभूत, यहा-सगतवति पौर्णमा स्यपर्वत्वव्यवहारात् यथा पूर्वस्मिन् पर्वणीति । भूतं पनदश भ• वति, न पराभवति चन्द्रोऽस्मिन्निति सर्वसाधन भूतम् ॥ इति ज्ञानयज्ञाख्य भभास्करमिथविरचिते यजुर्वदमाष्ये प्रथमे काठके प्रथमोऽनुवाक ·अनु . महमास्करभायोपेतम् 161 AAD . भूतम् । 'चित्रः केतुः प्रभानाभान्थ्संभान् । ज्यो- तिप्माऽस्तेजस्वानातपस्तपत्रभितपन् । रोचनो रोचमानश्शोभनश्शोभमानः कल्याणः । दर्ता 'अथ तेषामन्तराळेबेतेपामहा पञ्चदशमुहूर्तानुपदधाति-चित्र इति।। एककरयाद पञ्चदशमुहूर्ता द्विघटिका । चित्रः प्रथम , नाय नीय नपहोमादिकालत्वात् । केतुः द्वितीय , कर्तव्याना केतन- कालत्वात्, ख्यापकत्वाच्च । प्रभान् तृतीय , उदयरागव्यपगमेन प्रकृष्ट मातीति । आभान् चतुर्य, ईपदुष्णत्वात्सर्वतो मानाद्वा । संभान् पञ्चम , संहतदीप्तिमत्वात् । ज्योतिप्मान् पष्ठ , द्योतन । तेजस्वान् सप्तम , महातैश्ण्य । आतपन् अष्टम , समन्तात्तापयतीति । तपन् नवम, अविशेषेण दु स्वयतीति । अभितपन् दशम , आभिमुख्येन पूर्वतापस्योपरि वा ताप ननय । रोचनः एकादश, रोचयति रो रोचमानलोर- त्वात् । 'अनुदात्तेतश्च हलादे' इति युन् । रोचमानो द्वादश , निवृसतापपेन रोकस्यानुकूलीभवन् । शोभनः प्रयोदश , शौ- मयति लोकं मुहितत्वात् सर्वस्य । शोभमानः चतुर्दश , आ- तपशान्त्या शोभमान कल्पाणः पभदरा, ग कुसुमादि- भोगकालत्वात् ॥ इति प्रथम गट मिनायोऽनुवा. महा तीति . - 'अयाभ्यन्तरागा लेखायों पभदश पूर्वपभरग रानीस्पदधानि- दति ॥ प्रथमा दी । मन्दनिमित्ता व्यपदेशा । अमावा. का ·169 तैत्तिरीयमानणम्. दृष्टा दरीता विश्वरूंपा सुदर्शना । आप्यार्यमा- ना प्याय॑माना प्यार्या सनृतेर्रा । आपूर्यमाणा पू- स्थायां चन्द्रो दर्शोऽदृष्ट एव भवति, न तु केनचिददृश्य- त्वात् । प्रथमाया राज्यामिति [मपि] सा दशैत्युच्यते, अदृश्यचन्द्र- त्वात् । दश द्वितीया रात्रिः, दृष्टचन्द्रत्वात् । दशता तृतीया, दीर्घकालदर्शनीयचन्द्रा । द्वितीयायां हि दृष्टोऽपि उत्तरक्षणे. ऽस्तमति । औणादिकोऽतन्प्रत्ययः । विश्वरूपा चतुर्थी, वि. श्वरूपाभिव्यक्तिहेतुत्वात् । सुदर्शना पञ्चमी, स्पष्टाभिव्यक्ति- हेतुत्वात् । आप्यायमानेति पठीसप्तम्योराख्या, प्यायमाना सप्त- मीति केचित् । समन्ताद्वर्धमानमण्डला पष्ठी, समन्ताद्वर्धमानते- भास्सप्तमी । प्याया अष्टमी, सस्यादिसमृद्धेः । मूहता नवमी, प्रत्यासन्नास्थानेन विश्वं मीणयतीति । इरा दशमी, बहुप्रका• शावेन स्तुत्या । भापूर्यमाणेत्येकादशीद्वादश्योराल्या, पूर्वमाणा वा द्वादशी । प्रकाशातिशयेन मण्डलमतीत्यापूर्यमाणेव भवत्ये- कादशी । उनेऽपि मण्डलैकदेशे पूर्यमाणमण्डलेव भवति प्रका- शमहिना द्वादशी । पूरयन्ती त्रयोदशी, विश्वमपि जगत् प्रकाशेन पूरयतीति । पूर्णा चतुर्दशी, पूर्णचन्द्रया पञ्चदश्या तुल्यत्वान्नयूनत्वस्य चानुपलम्भात् । पौर्णमासी पञ्चदशी, पूर्णो माचन्द्रः पूर्णमास्तत्संबन्धिनी पौर्णमासी, सत्मिना पूर्णचन्द्रा ॥ इति प्रथमे काटके तृतीयोऽनुवाकः, ·अनु १] भभास्करभाष्योपेतम्. 163 यमाणा पूरयन्ती पूर्णा पौर्णमासी । दाता प्रदा- ताऽऽनन्दो मोदः प्रमोदः॥३॥ आवेशयनिवेशय- न्थ्संवेशनस्सशान्तश्शान्तः। आभवन्प्रभवन्थ्स- . 'तासामन्तराळेप्वेतासा रात्रीणा पञ्चदश मुहूर्तान् उपदधाति- दातेति ॥ प्रथमो दाता, रात्रिवृत्तान्तानामीपहाता आरम्भयिता । मदाता द्वितीय , तेषा प्रकर्षेणारम्भयिता प्रोत्साहयिता । आ- नन्दः तृतीय , कुसुमालेपनाद्यनुभवकालत्वात् । मोदश्चतुर्थ , मित्रादिभिस्सह हर्षणात । प्रमोद पञ्चम , स्त्रीभिस्सह प्रक बैंग हर्षणान् । आवेशयन् पष्ठ , शयनागारादात्सुिक्य मनयतीति । निवेशयन् सप्तम स्त्रीपुमौ सन्निधापयतीति । संवेशनोऽष्टम , शयनेषु सर्वाणि भूतानि शाययतीति । संशान्तो नवम , संगत मनसा शमयतीति । मनसीन्द्रियाणि निवेश्यन्त इति स्वापकारी शान्तो दशम , मनसो व्युपरतौ सुपुप्तेर्न नयिता, सर्वात्मना शान्तत्वात् । आभवन् एकादश , सर्वत करणाना तृप्तिमनुभवतीति । प्रभवन् द्वादश , विधेयीकृतत्वा- करणाना प्रभुर्भवतीति । संभवन् त्रयोदश , पुनरपीन्द्रियसमागमनं तत्करोति प्रबुध्यत इति प्रबोधो मुख उच्यते । संभूतश्रतुर्दश , यथाऽयमिन्द्रियैस्सयुक्त प्रबुद्द । भृतः पञ्चदश , आत्मलाभेन निप्पन्नी भूत स्वस्थ ॥ इति प्रथमे काटके चतुर्थोऽनुवार - सगत भवन .

·164 तैत्तिरीयत्राह्मणम्. [म.प्र. भवन्थ्संभूतो भूतः। प्रस्तुत विष्टुत सस्तुतं क- ल्याण विश्वरूपम् । शुक्रममृतं तेजस्वि तेजस्त- मिदम् । अरुणं भानुमन्मरीचिमतिपत्तप॑स्वत्। अथान्तरस्या पश्नदश. अपरपक्षस्य अहान्युपदधाति-मस्तु तमिति ॥ प्रथम प्रस्तुतं साम्र कृष्णलात् तद्भक्तित्वेन कृष्ण- पक्षाशा रूप्यन्ते । प्रस्तावात्मक प्रथममह | विद्युतं द्वितीय, विष्टुतिसमानत्वात् । सस्तुत तृतीय, सस्तावभक्तिसाम्गात् । कल्याणं चतुर्थ, उद्गानतुल्यत्वात | विश्वरूप पञ्चम, निधन- साम्यात् । शुक्र पाठ, विजृम्भिनत्वन रक्ष प्रभृतीना कारण नन्दात्वाच्च । अमृतं सप्तम, तेपाममृतत्वहेतुत्वाददात्वाञ्च | तेज- स्वि अष्टम, तेपा तेजोवृद्धिहेतुत्वाजयात्वाञ्च । तेजो नवम, तेपामुत्तेजनहेतुत्वात, अग्निविद्या सर्व नाशयति क्रियमाण क- मति, अत एव रिक्तात्वमिति । समिद्ध दशम, सपूर्णत्वादि सन्तुभि । अत एव पूर्णा । अरुणमेकादश तामसाना जन्तूनामरुणकालवदाहादकम् । भानुमत् द्वादश, भानुमण्डलोदय- मात्रवत् तादृकालस्थानीय तेपार । मरीचिमत् त्रयोदश, वि. ततभानुरश्मिकालस्थानीय तेषाम् । अभितपत् चतुर्दश, अभि- तस्तपत्तपनकेन कालेन समम् । तपस्वत्पञ्चदश, महातापमानु- कमध्याहस्थानीय, तेषा प्रतिपक्षभूयस्तया सर्वे तत्र तपस्विनो भवन्तीति वा ॥ इति प्रथम काटके पश्चमोऽधार ·अनु. १] मभास्करभाष्योपेतम्, 165 'सविता प्रसविता दीप्तो दीपयन्दीप्यमानः । ज्व- ललिता तप॑न्वितन्थ्संतपन् । रोचनो रोचमा- नश्शुम्भूराम्भमानो वामः । 'सुता सुन्वती प्रसु- . 'अथ तेषामन्तराळेप्वेतेपामगा पञ्चदश मुहूर्नानुपदधातिस वितेति ।। सविता प्रथम , कर्मणामुत्पादक । प्रसविता द्वि तीय , अनुज्ञाता कर्मणाम् । दीप्तस्तृतीय, चन्द्रदौर्बल्यात् । दीपयंश्चतुर्थ , जगदपि दीपयति । दीप्यमानः पञ्चम , पेण दाहक । पुनर्वचनाद्विशेषावगति । ज्वलन् पष्ठ ज्वल्द- ग्रिकल्प । ज्वलिता सप्तम , जगतोऽपि ज्वलयिता । तपन्न एम , समन्तात्तापयतीति । वितपन्नवम , दिनमध्याद्वियुतत्वाद्वि- लिए तापयति । संतपन् दशम , सगत सह्य तपतीति । रोचन एकादश , रोननशील मातिपीडाकर । रोचमानो द्वादश , सर्वस्मै रोचमान अनुकूल अपेक्षितताप । शुम्भूत्रयोदश , शुम्भनशील निवृत्ततापत्वान्मनोहर । शुम्भमानश्चतुर्दश , प्रजा अपि शोभयन् । वामः पञ्चदश, वननीयस्वभाव साहादलो- कत्वात् ॥ इति प्रथमे काठन पष्टोऽनुवाक . . 'अथान्तरस्या पञ्चदशापरपक्षस्य रात्रीरुपदधाति--सुतेति ॥ सुत्ता प्रथमा, सर्वैरनुज्ञाता सद्य एव चन्द्रोदयेन तिमिरामावात्। सुन्वती द्वितीया, सोम सुन्वदहरिव रक्षसा प्रीतिहेतु , स्वल्प तिमिरतया वा कर्मणामनुज्ञात्री । ममुता तृतीया, सवनारम्भ- ·166 तैत्तिरीयम्राह्मण. [भ ३ प्र. ता सूयर्मानाऽभिपूयाणा । पीती प्रपा संपा तृ- प्तिस्तर्पय॑न्ती ॥२॥ कान्ता काम्या कामजाता- ऽऽयुष्मती कामदुर्घा । अभिशास्ताऽनुमन्ताऽऽन- क्षणमिव तेषा प्रीतिहेतु .। सूयमाना चतुर्थी, क्रियमाणसवन दिनभागवत्तृप्तिकरी तेषाम् । अभिषयमाणा पञ्चमी, अभिपूय माणसोमकदिवसाशस्थानीया तेषाम् । पीती षष्ठी, शारिवा दिलक्षणो डीप । पीसोमकदिवसक्देशसही तेषाम् । प्रपा सप्तमी, प्रष्टसोमपानाधारकतुकल्पा तेषाम् संपा अष्टमी, सघातपातसोमक्रतुरूपा तेपाम् । तृप्तिनवमी, अन्धकारातिशयेन तृप्तिहेतुस्तेपाम् । तर्पयन्ती दशमी, चन्द्रमसत्रिभागावशेषत्वादत्यर्थ तृप्ति जनयन्ती । कान्ता एकादशी, अल्पप्रकाशत्वेन तेषा मिष्टा । काम्या द्वादशी, इयमेव रात्रिस्सर्वकाममस्त्विति नै काम्यमाना । कामजाता त्रयोदशी, आविर्भूतसर्वकामा । 'जाति- कालमुखादिभ्य ' इति परवचनम् । आयुष्मती चतुर्दशी, अन्ध कारातिशयेन दीर्वत्र लक्ष्यते । रक्षसामायुरिस्थतिहेतुर्वा । काम दुघा पञ्चदशी, यथाऽभिलाप काम्याना दोग्ध्री तेषाम् ।। इति प्रथमे काठके सप्तमोऽनुवाक . , अथ तासामन्तराळेवेनासा रात्रीणा पादशमुहूर्तानुपदधाति--- अभिशास्तेति ॥ अभिशास्ता प्रथम , आभिमुख्येन शासिता रोकस्य, वे खे दे रखापयति । 'असितस्कमित' इत्यत इडभावो निपात्यते । अनुमन्ता द्वितीय, स्वे स्वेऽभिलपिने ·अनु.१] महमास्काभाष्यापेतम् 167 न्दो मोदः प्रमोदः । आसादयनिषादयन्थ्सरसाद- नस्ससनस्सन्नः । आभूर्विभूः प्रभूशम्भूर्भुवः । 'पवित्रं पयिष्यन्पूतो मेध्यः । यशो यशस्वाना- प्रवर्तयति । आनन्दस्तृतीय , आनन्दादयस्त्रयो व्याख्याता । आ सादयन्नादयः पञ्च आवेशयन्नादिभिर्व्याख्याता । चन्द्रायणो. पक्षीणशक्तिजनकत्वात् सीदतिग्रहणम् । आभूप्रभृतयोऽप्याभवन्ना- दिमिरसमानार्था । सर्वत्र भवते विप् । पञ्चमे 'घअर्थे कविधा नम्' इति क , अव्यय वा ।। इति प्रथमे काठक अष्टमोऽनुवाक "अथान्तरस्या द्वादश पूर्वपक्षानुपदधाति-पवित्रमिति ॥ प वित्रं प्रथम , स्वयमेव शोधकत्वात्कर्मकाल इति । पवयिष्यन् द्वितीय , करिप्यमाणे कर्मभिर्दोषाणा क्षाळयितृत्वात् । पूनस्त- तीय, निनसबन्धेन पूतलोकत्वात् । मेध्यश्चतुर्थ , मेधार्ह । यशः यशसो हेतुत्वात् । यशस्वान् पष्ठ , यशस्वित्वात्तत्र लोकस्य । आयुस्सप्तम , आयुषो हेतुत्वात् । अमृतोऽटम , दीर्घनीवनहेतुवात् । जीवो नवम , जीवस्थानीयत्वात् । जी. विष्यन् दशम, कर्मकारिणा जीवयितृत्वात् । स्वर्ग एकादश , प्रीतिहेतुत्वात् । लोको द्वादश, रोकप्रदत्वात् ॥ पञ्चम, - इति प्रथम काठके नवमोऽनुवाक ·168 तैत्तिरीयब्राह्मणम् [अ.३... युरमृतः । जीवो जीविष्यन्थ्स्वर्गो लोकः । "सह- स्वान्सहीयानोजस्वान्सहमानः । जय॑न्नभिज- यन्थ्सुद्रर्विणो द्रविणोदाः। आईपवित्रो हरिकेशो मोदः प्रमोदः ॥३॥"अरुणोऽरुणरंजाः पुण्डरीको पञ्चम 1 अथान्तरस्या द्वादशापरपक्षानुपदधाति--सहस्वानिति ॥ स- हस्वान् प्रथम , बलवत्वात्सर्वस्य तत्र । सहीयान् द्वितीय , सोदृतर. अभिभवितृतरस्सर्वो भवति । ओजस्वान् तृतीय , देहश्रीस्तत्र भवतीति । सहमानश्चतुर्थ , अभिभवनशील. | जयन् तमसा लोकमभिभवति । अभिजयन् षष्ठ , अभितो जेता रोकस्य मेघाभिभवात् । मुद्रविणस्सप्तम , शोभमानानि द्र- व्याणि तत्र भवन्तीति । द्रविणोदा अष्टम , द्रविणपुष्टिहेतु- त्वात् । सकारोपजनश्छान्दस । आईपवित्रो नवम , भावेन दर्भाणामनाहरणात् । हरिकेशो दशम , यागाद्यभावेनेव हरिकेशा मनुष्या वृक्षाश्च भवन्ति । मोद , एकादश , समृद्ध्या । प्रमोदो द्वादश , पुष्टप्रायत्वात्तत्र सर्वस्य । इति प्रथम काठके दशमोऽनुवाक यागाद्य- । धान्य- क "अथान्तरस्या त्रयोदश मासनामान्युपदधाति-अरुण इति ॥ अरुणः प्रथम अरुणोदयकालयन्मन्दप्रकाश फाल्गुन । अरु- णरजा द्वितीय चैत्र , (वलनासुद्रना) 1 पुण्डरीकस्तृतीय वै. अरविन्दवान् । विश्वजिन्चतुर्थ, ज्येष्ठ महत्वानाम् । शाख, ·अनु. १] भट्टभास्करभाष्योपेतम्. 169 विश्वजिभिजित् । आर्द्रः पिन्व॑मानोऽनवानस- वानिरवान् । सर्वोपसम्भरो महत्वान् । 'ए. जत्का जोवत्काः । क्षुल्लकाशिपिविष्टकाः । सरि- अभिजि पञ्चम• आपाट , अभिजिन्नक्षत्रयोगात्पोर्णमास्या । आई- पष्ठ. श्रावण , आर्द्रत्वात्सर्वस्या भुव । पिन्वमानस्सप्तम. प्रोष्ठ- पद, धान्यसपृद्ध्या जगत प्रीणनात् । अन्नवानष्टमः आश्व- युजः, शारदधान्यनिर्वृत्त्या । रसवान् नवम कार्तिक', बहु- क्षीरत्वात् इश्वादिसपत्या च । इरावान् दशम मार्गशीर्ष', धान्यविशेपोत्पत्त्या अन्नवान् । सर्वोपध एकादशस्तैप , सर्वोप- घसंपच्या । संभरो द्वादशो माघ , सर्वधान्यसभरणात् । म- हस्वांस्त्रयोदश, अधिकमासत्वेन महत्त्वकारित्वात् ।। इति प्रथमे काठके एकादशोऽनुवाक "अथ सिकता उद्घाति--एजत्का इति ॥ एजत्काः एनत्कालयुक्त्वेन चलनशीला । ‘एन कम्पने' अज्ञाते प्रागि- वीयः क । यद्वा-'एनृ दीप्तो' व्यत्ययेन परस्मैपदम् । जो. वत्काः जोवत्कालयुक्त्वेन जवनशीला । जु इति सौत्रो धातुः । जवत्का इति वक्तव्ये छान्दसो वर्णविकार । क्षुल्लकाः क्षुद्रा । शिपिविष्टकाः रश्मिभिर्विष्टाः । सरिसराः अत्यन्त सरणशी- लाः । सर्तेर्यड्डकि 'रुनिको च' इति रिगागमे पचाद्यचि सरि- सरा इति वक्तव्ये रेफोपननश्छान्दस । सुशेरवः मुटु शेरते - 23 T.B.

·170 तैत्तिरीयताहणम् [म ३.प्र.10 स्ररास्सुशेरवः । अजिरासा गमिष्णवः । "इदानी तदानीमेतर्हि क्षिप्रमंजिरम् । आशुर्निमेपः फुणो द्रवन्नतिद्वन् । त्वरसत्वरमाण आशुराशीयाज- आस्विति । शेतेरोणादिको, रुमत्यय । अजिरासः अनिनीया क्षेपणीया । ओणादिक इरन्प्रत्यय । जीर्गतर्वा धनथे कात्यग | रणं निर तद्रहिता अजिरा । 'नज सुभ्याम्' इत्युत्तरपदान्तोदा- तत्वम् । गमिष्ण: गत्वरस्वभावा अगत्वरा इति केनित्. तदयुक्त अव्ययपूर्वपदप्रतिस्वरत्वप्रसङ्गात् ।। इति प्रथमे काठक द्वादशोऽनवार , लगुत्वात् । अगमिष्णव 13 'अथान्तरस्या पञ्चदश मुहूर्तमुहूतानुपदधाति--इदानीमिति ।। उक्ताना मुहूर्ताना अवयवा मुहूर्तमुहर्ता । इदानीमित्येव य कारो व्यपदिश्यते म बालविशेषो गृह्यते । इदानीमिति सनिहि तपुरोवर्तिग्रहणकाल । तदानीमिसमनिहित वृद्धिस्थग्रहणार | एतहाँति सन्निहितानद्यननग्रहणकार । इदम एवानद्यतने हिंडि एतेती रयो ' इत्यतादेश । क्षिप्रं क्षेप्नु दत्य सरपत्तात् । अनिर इंपत्प्राप्त अनर्गनिर्मिग आणादिर रन् । आशुः मुटु व्यापनीय । निमेषः निमेषक्रियापरिनि । फणः निर्मपादल्पनरोऽतिविकारपरिच्छिन्न । आशुः गा. पर व्यापारक्रियावधिर । आगीयान ततोऽप्यान अज्यप- देश्यकालक्षण | जाः क्रिगावयानरन्तर्गम् ॥ इति प्रामे का प्रादोऽनुगर.

·कार । संवत्सरः सभूए जीवन्ति प्रजा अस्मिन्निति सवत्सर । महान् महनीय महापरिमाणो वा । का अविभक्तात्मा ॥ चतस्रस्स्वयमातृष्णा दिभूपदधाति-भूरिति ।। मूहिति , अ. निर्देवता, पृथिवी लोक, अहमुपधाना, विश्वामिनो जना, अनु २] भाभास्करभाष्योपेतम् 171 वः।"अग्निष्टोम उक्थ्योऽतिरात्रो द्विरात्रस्त्रिरात्रश्च- तूरात्रः। "अग्निर् ऋतुस्सूर्य ऋतुश्चन्द्रमा ऋतुः । "प्रजापतिस्संवसरो महान्कः॥४॥ प्रमोदस्तपर्यन्ती प्रमोदो जवस्त्रीणि च ॥७॥ 'भूग्निं च पृथिवीं च मां च । त्रीरच लो- 1 अथान्तरस्या पयज्ञक्तू नुपदधाति-अग्निष्टोम इति । अह- व्यपदेशादेषामुपधानम् । योऽत्रैकाहा त्रयोऽहीना । अग्नि- टोमादिरूपेण द्विराजादिरूपेणेष्टकास्स्तूयन्ते ॥ इति प्रथमे काठके चतुर्दशाऽनुवाक अनचादित्रयरूपेण ऋतुत्रयरूपेणेष्टकारस्तूयन्ते । अनयादय एव. तव तापवत्तया वृष्टिमत्तया हिमवत्तया च । तस्मात्तादृशानृत्- नुपदधातीत्युक्त भवति ॥ इति प्रथमे काठ पञ्चदशोऽनुवाक. 16अथ नाभ्या चत्वारि सवत्सरनामान्युपदधाति-प्रजापतिरि- ति ॥ सवत्सरात्मन प्रनातिरेतानि नामानि । प्रनाना पाता इनि प्रथम काठक पाडशोऽनुवार ·113 तैत्तिरीयब्राह्मणम्. [म. ३.प्र.१० कान्थ्सैवथ्सरं च । प्रजापतिस्त्वा सादयतु । तयां देवतयाऽङ्गिरस्वडूवा सीद । भुवो वायुं चान्तरिक्षं च मां चं । त्रीश्च लोकान्थसंवथ्सरं च । प्रजा- पतिस्त्वा सादयतु । तया देवतयाऽङ्गिरस्वडूवा सीद । स्वरादित्यं च दिवं च मां च । श्रीश्च लोकान्थ्सवथ्सरं च । प्रजापतित्स्वा सादयतु । त- या देवतयाऽङ्गिरस्वहूवा सीद । भूर्भुवस्स्वचन्द्र- मंसं च दिशश्च मां । त्रीश्च लोकान्थ्सयसरं च । प्र॒जाप॑तिस्त्वा सादयतु । तयां देवतयाऽङ्गि- रस्वहवा सींद ॥५॥ संवथ्सरं च पई, ॥२॥ त्वमेव त्वां वेत्थ योसि सोसि । त्वमेव त्वाम- -- , संवत्सरस्सर्वानुग्राही काल , सामिद तदुपधानन्धात्मक, तमा- दूराद्यात्मिकां ला प्रमापतिरसादयतु, त्वं न तया देवतया सह अङ्गिरमामिन स्थिरा मीद । एवं मर्मामु दिक्षु योज्यम् ।। इति प्रथम गाट गमदशोऽ. अमिमुपतिठने- त्वमेयेति ॥ प्रथमे द्विपदे निभी, गि रानो पा । हे अने! त्वमेव वां यायाम्येन चैत्य नानासि ·अनु । भभास्करमाध्योपैतम् 178 । चैपीः । चितश्चासि संचितश्चास्यने । एतावा- श्वास भूया श्वास्यग्ने । यनै अग्ने न्यूनं यदु तेऽ- तिरिक्तम् । आदित्यास्तदङ्गिरसश्चिन्वन्तु। विश्वे ते देवाश्चितिमापूरयन्तु । चितश्चासि संचितश्चास्यग्ने। एतावाश्वासि भूयाश्चास्यग्ने । "मा ते अमेऽच- वय तु न जानीम । योऽसि यादशोऽसि स एवासि तादृश एवासि, ईदृशोऽसीति को वेदितुमर्हति । किंच त्वमेव त्वा मचैपीः, चिनोपि चेतुमर्हसि तस्मात्त्वयैव चितश्चासि शतरुद्रीय- होमान्त संचित एतावाश्चासि यावदेव जानीम , अस्माभिरे- तावतो विदितत्वात् । परमार्थतस्तु अनोऽपि भूयांश्चासि अवि- दितेन रूपेण बहुतरोऽसि ॥ यत्ते अग्न इति महाबृहती ॥ हे अग्ने। यत्तव न्यून मात्रा दिना विक्लं, यञ्च तव अतिरिक्तं मात्राभिरधिकं कृत प्रमा- दात् आदित्याचाङ्गिरसश्च तच्चिन्वन्तु सम कुर्वन्तु । विश्वे देवास्तव चितिमापूयन्तु शास्त्रमर्यादाऽनतिलद्दनेन समीचीना कुर्वन्तु । इदानीमादित्यादयोऽपि तव याथातथ्यवेदने के नाम त्याह-चितश्चासीति । व्याख्यातम् ॥ 'मा त इति यजु ॥ हे अग्ने! तव अचयेन अशक्तेन चयनेन अचयनेन वा 'अच्कावशक्ती' इत्युत्तरपदान्तोदात्तत्वम् । आयुरात्मीय माऽवृति मा भीनशम् । 'वृजि वर्नने ' । मा चातिचयनेन अतिरिक्तेन चयनेन आयुराक्षि त्वत्प्रसादात् ॥

·174 तैत्तिरीयमाझगम् [.३.प्र... येन माऽतिचयेनायुरावृक्षि । 'सर्वेषां ज्योतिषां ज्योतिदावुदेति । तप॑सो जातमनिभृष्टमोजः । तने ज्योतिरिष्टके । तेन मे तप । तेन मे ज्वल । तेनं मे दीदिहि । यावद्देवाः । यावदसाति सूर्यः । यावंदुतापि ब्रह्म ॥६॥ आवृक्षि नवं च ॥३॥ 'सर्वेपामत्यष्टी त्रिपदा (पट्पदा) ॥ सर्वेषामपि ज्योतिपां एक ज्योति द्योतक यत्पर महः तदेवासावादित्यो भूत्वा उदेति तपसो जातं यत्र तप प्रवर्पस्तत्राविर्भत अनिभृष्ट केननिदप्यनुपहिसित ओजः वल सर्वस्य जगत । है इएक! ज्योतिः तदपि ज्योति तवैव ज्योति त्वदुपधानेन तत्तयोदेति) यहा--तत्तुल्यं त्वज्योति तस्मात् तेन ज्योतिपा मदर्थ तप तपस्विनी भय, ययाऽहमपि तपस्वी स्याम् । तेनेव ज्योतिषा मदर्थ ज्वल उजुला भव, यथाऽरमप्युडलसंपद्येय । तथा तेनेव ज्योतिषा दीदिहि मदर्य दीप्यम यथाऽहमपि दीप्तिमान स्याम् । क्यिन्तं समिति नेत-~-यावद्दाः 'असाति' इनि पक्ष्यमाणत्वान् सन्तीति गम्यते । याश्च मूर्योमाति अस्ति । रेटि शपो एपि लेट आडागम , यावहाऽपि प्रान आत्म. ज्योतिरस्ति तापनमा तप ज्वल दौदिहि चानि ।। इति प्रपमे पार भागार ·भभास्करभाष्योपेतम् 175 'संवथ्सरोसि परिवथ्सरोसि । इदावसरोसी- दुवसरौसि । इसरोसि वथ्सरोसि । तस्य ते वसन्तशिरः । ग्रीष्मो दक्षिणः पक्षः। वर्षाः पुर्छम् । शरदुत्तरः पक्षः। हेमन्तो मध्यम् । पूर्व- पक्षाश्चितयः । अपरपक्षाः पुरीपम् ॥७॥ अहो- रात्राणीटंकाः। 'ऋषभौसि स्वर्गो लोकः। यस्यौ त्सर 'सहारविहाराम्या पजमान उपतिष्ठते-संवत्सरोसीति ॥ तत्र बार्हस्पत्य पष्टिवर्प प्रभवादिसज्ञ महायुगम् । तत्र द्वादशाब्दा पञ्चकत्व आवर्तन्ते आश्वयुनाद्या । ततै पञ्चरुत्व आवर्त- मानै द्वादशाब्दप्रमाणानि पञ्चावान्तरयुगानि भवन्ति । तत्र प्रथमे युगे योऽब्द कार्तिकादिसज्ञ स सवत्सरो नाम । द्वितीय परिवत्सर , तृतीय इदावत्सर , चतुर्थ इदुवत्सर , पञ्चम इद्व- । वत्सरस्सर्वेष्वपीति । अन्य आहु -पभिप्पभिरब्देरवान्त- रयुगानि दश भवन्ति । तत्र प्रथमादयप्पडन्दा सवत्सरादि- सज्ञा इति । सवत्सरादयस्त्वमेवासि तव चयनेन तथा कल्पन्त इति अमे स्तुति । तस्य ते तादृशस्य तब सवत्सराद्या- मनो वसन्नादिस्थानीयानि शिर प्रभृतीनि तथैव विधयानीति ।। 'यस्मादेव तस्मात्-~-ऋपभोऽसीत्यादि ॥ इय गायत्री । रुपभः वर्पिता कामानामप्ति । स्वर्गलोकस्थानीयश्चासि तहेतुवा त्वमसि । त्वं यस्यां दिशि महीयसे पूज्यसे ततो दिश.

·176 तत्तिरीयतामणम् [भ...प्र. दिशि महीयंसे। ततो नो मह आवंह । 'वायुर्भूत्वा सर्वा दिश आवाहि । सर्वा दिशोऽनु विवाहि । सर्वा दिशोऽनु संवाहि । चित्या चितिमाघृण । अचिन्या चितिमाघृण । 'चिर्दसि समुद्रयोनिः।। इन्दुर्दश्श्येन ऋतायो । हिरण्यपक्षपशकुनो भुर- ण्युः । महान्थ्सधस्थै ध्रुव आनिर्पतः । नमस्ते रुत्वा अनन्तरं आदायास्माक महः तेन आवह आभिमुग्व्येन प्रापय तस्या दिशि वमता यादशं तेजस्तादृशं तेजो ममास्त्विति यावत् ॥ किन-चायुर्भूत्वेति पञ्चपदा त्रिष्टुप् ॥ हे अमे! वायु. भूत्वा सर्वा अपि दिशः आवाहि गन्धग्रहणाद्युपकारगारी आभिगुख्येन वाहि प्रपद्यस्व । तया सर्या दिशोऽनु विवाहि अनन्तरं विविधस्वभाव प्रवर्तय । तथा न सर्या दिशसंवाटि मुहितत्व नवीरस्य वाहि समारय । तथा वर्तमानस्त्व अरिमन् कर्मणि चिसा इष्टाना नगनेन या नितिः कियने तामापृण आपूरय अविकला कुरु । तथा अचिया अनितिपूरणेन न चितिमापृण चितिस्थेमसमर्थ पुरीपपरणं गुरु ॥ "चिदसीति पहिचतुष्पदा ॥ व्यायानेग अनि युनी-म', इत्यत्र ।। नमस्त इति यनुना व्याभ्यातम ॥ एतीत्पादीनि याप। आगारादय उपसर्गा यच्छतिक्रिया विशिपनि । इतिशन्दीड- ·अनु ] भट्टमास्करभाष्योपेतम् 177 अस्तु मा मा हिश्सीः । एति प्रेति वीति समि- त्युदिति । दिवं मे यच्छ । अन्तरिक्ष मे यच्छ । पृथिवीं में यच्छ । पृथिवीं में यच्छ । अन्तरिक्ष मे यच्छ । दिवं मे यच्छ । अङ्गा प्रसारय । रा- विच्छेदे प्रकारे वा, इत्यमित्थ यच्छेति । 'दाण् दाने' पाघा- दिना यच्छादेश । दिवं मे आयच्छ आभिमुख्येन देहि मदभिमुखमानय । अथ दिव मे प्रयच्छ प्रभूतानुभवा देहि । अथ दिव मे वियच्छ विविधभोगा देहि । तथा दिव मे सयच्छ मया नित्यसगता देहि । तथा दिव मे उद्यच्छ स- र्वेभ्योऽधिकभोगा देहि । केचिदाहु-यमेरेतद्हणमिति । तत्र आयतत्व दीर्घकालमोग , प्रयतत्व शुद्धत्व, वियतत्व विविधान्व यत्व, सयतत्व नियतत्व, उद्यतत्वमनायाससिद्धि । एवमन्तरिक्ष पृथिव्या च योज्यम् । प्रथम द्युलोकादि पृथिव्यन्त क्रमेपर लोकवशीकार प्राधित, पुनरपि पृथिव्यादिद्युलोकपर्यन्त लो- कैश्वर्याधिकार प्रार्थयते । एवं लोकत्रयविपयाच भोगान् इत औरम्यामूनमु चारभ्य इमान् पुन पुन बहुप्रकारान् भुञ्जानो विधेयोरुतजगत्तयो यथेष्ट वर्तिपीयेति यावत् !! तत्र तथा वर्तमानस्य मम इत्थ त्वया कर्तव्यमित्याह- अति ॥ तथा वर्तमानस्य अह्रा रूपेण स्थित्वा तान् भोगान् मसारय तत्तलोकविषयान् भोगान् विस्तारय । अहि हि प दार्था प्रसार्यन्ते । अथ राज्या रूपेण स्थित्वा रात्रिगताम् - 23 ·178 तैत्तिरीयतामणम् भ.३.प्र.. ज्या सम॑च । राध्या प्रसारय । अह्ना समंच । कामं प्रसारय । काम समैच ॥ ९ पुरींप५ समुद्रयोनिः पृथिवीं में यच्छान्तरिक्षं मे यच्छ सप्त च ॥४॥ 'भूर्भुवस्स्वः । ओजो वलम् । ब्रह्म क्षतम् । यशौ महत् । सत्यं तपो नाम । रूपममृतम् । च- क्षुश्श्रोत्रम् । मन आयुः । विश्व यशो महः । स- । भोगान् समच संकोचय समाकर्षात्मनि । मदर्थ हि रात्रौ भोगा- संगता भवन्ति । ये पुनर्मोगा रात्रौ प्रसार्यन्ते तान् राव्या रूपेण प्रसारय रात्रावेव कारय । अहो रूपेण समय सं. कोचय गूदान् कुरु । यहा कस्त्वां नियन्तुं क्षमते काम यथेष्टं प्रेरय समच न । यद्वा--अस्मदभिलापानुरूपं प्रसारय समच च । 'अच गतो' । 'अचु' इत्येके || इसे कोनविंशोऽनुगाक. 'मयनेन गार्हपत्यमुपविश्य संचितोक्थेन होता शंसति-~भू. र्भुवस्स्वरिति ॥ प्रथमा पट्पदा जगती । द्वितीया त्रिष्टुप् । व्याहत्यादिकं सर्व स्वमेनासि, लोकत्रयं या भूरादि । ओनः अभिमवशक्तिः । महत महत्तम् । नाम आख्या । यगो. जम् ! महः पूना । समं समसे शान्तिः । तपः नापः । हरः दीप्तिः । भाः प्रकाशः । गतमन्यत् ।।

·भनु.६ महमास्तरभाष्योपेतम् 179 मं तपो हरो भाः। 'जातवेदा यदि वा पावकोसि। वैश्वानरो यदि वा वैद्युतोस । शं प्र॒जाभ्यो यज- मानाय लोकम् । ऊर्ज पुष्टिं दर्दभ्याववृथ्स्व ।।१० आश्चत्वारि च.॥५॥ 'राज्ञी विराज्ञी । सम्राज्ञी स्वराज्ञी । अर्चि- शोचिः । तपो हरो भाः। अग्निरिन्द्रो वृहस्पतिः। विश्वेदेवा भुवनस्य गोपाः। ते मा सर्वे यशंसा "द्वितीया-जातवेदा इति ॥ जातवेदाः कत्वनि सोऽपि त्वमेव । यदि वा पावकः पचनाग्नि सोऽपि स्वमेव । वैश्वा- नरः जाठर सोऽपि त्वमेव । यदिवा वैद्युतः मध्यम सोऽपि त्वमेव । तादृश व शं सुख प्रजाभ्यः सर्वाभ्य ददत, यजमानाय च लोकं स्वर्गादिस्थान उर्जमन्नं पुष्टिं च ददत् अभ्यावत्स्व आभिमुख्येन पुन पुनर्वर्तस्व । 'बहुल छन्दसि' इनि शपो लक् ॥ इति विशोऽनुवाक 'चतुर्ग्रहीताहुतिसस्रावेण यजमानो मुख विमृष्टे-राज्ञी वि- राज्ञोति पञ्चपदा । राश्यादयो देव्य । अचि ला । शोचि- रालोक । तपस्ताप । इरो दीप्ति । भाः भासनम् । अ- ·180 तैत्तिरीयवादाणम्. [म.३.प्र. सर सृजन्तु ॥११॥ राज्ञीन्द्रो मा सप्त ॥६॥ 'असंवे स्वाहा वसवे स्वाहाँ । विर्भुवे स्वाहा विवस्वते स्वाहां । अभिभुवे स्वाहाऽधिपतये स्वा- हो । दिवांपतंये स्वाहाऽहस्पत्याय स्वाहा । चा- क्षुष्मत्याय स्वाहा ज्योतिष्मत्याय स्वाहा । राजे स्वाहा विराजे स्वाहा । संराजे स्वाहा स्वराजे नयादयो देवताः । एते सर्वेऽपि भुवनस्य भूतजातस्य गोपाः गोपायितारः, ते सर्वेऽपि मां यशसा संसृजन्तु संयोजयन्तु।। इति एकविंशोऽनुवाकः 'एकनिंशतिस्तुवाहुतीर्जुहोति--असवे स्वाहेत्यादि । असुः प्राणभूतस्सर्वस्य । वसुसियिता विश्वस्य । विविधं मावयिता विमूः । विवस्वान् प्रकाशवान् । अभिभूरभिभविता सर्वस्य । अधिपतिः स्वामी । दिवांपतिः इन्द्रः । अंहसां गतीनां पति- रंहस्पतिः स एवांहस्पत्यः, चातुर्वर्णादित्वात् स्वार्थे प्यञ् । यद्वा-अंहस्पतयो वायुमन्तः महाप्राणाः तानहतीति अंहस्पत्यः 'छन्दसि च' इति यः । चक्षुप्मान् दर्शनवान् सूर्यः स एव चाक्षुप्मत्यः । यद्वा तस्यापत्यं चाक्षुप्मत्यः यमः, तत्र भवः तद्भाव वा अर्हतीति चाक्षुप्मत्यः । ज्योतिषां पतिश्चन्द्रः तत्र भवः ज्योतिप्मत्यः । राजनशीलो राजा | विविधं राजतीति ·भभास्करभाष्योपेतम्. 181 स्वाहा । शूपाय स्वाहा सूर्याय स्वाहा। चन्द्रमैसे स्वाहा ज्योतिपे स्वाहा । सश्सपाय स्वाहां क- ल्याणाय स्वाहा । अर्जुनाय स्वाहा ॥१२॥ कल्याणाय स्वाहैक च ॥७॥ 'विपश्चिते पर्वमानाय गायत । मही न धारा- ऽत्यन्धौ अरपति । अहिर् ह जीर्णामतिसर्पति विराजा । विपूर्वाद्राजते कनिन् । सगतं राजतीति सराना । स्वायत्त राजतीति स्वराजा । प्रत्ययान्तस्य समासाभावात् समा- सान्ताप्रसङ्ग । शूपो बलम् । सूर्य सूतिहेतुर्मण्डलम् | चन्द्रो मीयतेऽस्मिन्निति चन्द्रमा चन्द्रमण्डलम् । ज्योतिर्नक्षत्रम् । संसर्प काल । कल्याण चेतन । अर्जुन व्यापक परमात्मा। ऋनु गत्यादिषु ।। इति द्वादिशोऽनुवाक औदुम्बरे पात्रे यूणो मृत्युग्रह गृह्णाति-विपश्चित इति जगत्या ॥ विपश्चिते मेधाविने । पवमानाय शोधकाय धर्मा- ध्यक्षाय गायत शब्दयत स्तुतेत्यर्थ । मही न मह्या इव धारा ववन्ती, यहा-नेति पादपूरण । महती धारा यूप्णो रसस्यैषा ग्रहात्मिका अन्धः अदनीय सर्व अत्यपति अतिग- च्छति व्यामोति यागद्वारेण, यया लवन्ती रसधारा सर्व सस्यादि व्यामोति 'ऋपि गतो' तोदादिक व्यत्ययेन शप् ।

·182 तैत्तिरीयब्राह्मणम्. [अ.प्र.१० त्वचम् । अत्यो न कीर्डनसरदृपा हरिः। उपया- मगृहीतोसि मृत्यवै त्वा जुष्टै गृह्णामि । एष ते योनिर्मृत्यर्वे त्वा । अप॑ मृत्युमप क्षुधम् । अपेत- शपथै जहि । अर्था नो अग्न आवह । रायस्पोप५ सहनिर्णम् ॥ १३ ॥ 'ये ते सहस्रमयुतं पाशाः । किंच-हेत्युपमायाम् । अहिणिों त्वचमिव अतिसर्पति सर्व जगत्, अयं गृहमिव त्यक्त्वा गच्छति क्षयकाले । कीडन् अत्योन अश्व इव असरत् सरति त्यक्त्वा शीघ्रं धावति । वृपा प्रधानः वर्पिता वा कामानां, हरिः हरणशीलः अश्व- नामधेयं वा । सते डि छान्दसे 'सतिशास्त्यतिभ्यः' इत्यह ॥ 'इमाममुद्रुत्य गृहाति-उपयामगृहीतोऽसीति । व्याख्यातम् । दर्भः परिमृज्य वेद्यां सादयति-एप इति । गतं पुरस्तात् ।। स्विष्टकृतो ग्रहं जुहोति-अपमृत्युमिति द्वाभ्यामनुष्टुग्म्याम्॥ हे अमे! मृत्युमपजहि अपनय । इतः अस्मत्तः क्षुधं च अपजहि । शपथं आक्रोशं चापजहि । अथ अत एव हेतोः स्थिरजीवित्वात् भीवनाय रायः धनस्य पो सहस्रिणं सह- स्त्रेण प्रमाणेन तद्वन्तमावह आनय अस्माकम् । 'निपातस्य च' इति संहितायां अथशब्दस्य दीर्घः ॥ 'द्वितीया हे मृत्यो! ये सहस्रं बहुतराः अयुतं बहुनमाश्च पाशाः बन्धनरजवः माय हन्तवे मरणधर्माणं मनुष्यं हन्तुं *सं. १-७-१२.

·भास्करमाध्योपेतम्. 183 अनु. ८] .. मृत्यो मयीय हन्तवे । तान् यज्ञस्य॑ मायया । सर्वानवयजामहे । भक्षोऽस्यमृतभुक्षः । तस्य ते मृत्युपीतस्यामृतवतः । स्वगातस्य मधुमतः । उपहूतस्योपहूतो भक्षयामि। मन्द्राऽभिभूतिः के- तुर्यज्ञानां वाक् । असावेहि ॥ १४ ॥ अन्धो जा- विः प्राण । असावेहि । वधिर आक्रन्दयितरपा- तव स्वभूतास्सन्ति । 'तुमर्थे से सेन्' इति तवेन्प्रत्यय । तान् सर्वान् यज्ञस्य मायया मात्रया अनुष्ठानेन अवयजामहे नाशयामः ॥ उपहूतायामिडाया ग्रह भक्षयति-भक्षोऽसीति यजुषा । भक्षोऽसि भक्षणीयोऽसि । अमृतभक्षः अमृतानां अमृत्यूना भक्षणीयः । तस्य तादृशस्य तव मृत्युना प्रथमं पीतस्य, अमृतवतः अमरणहेतुना रसेन तद्वत स्वगाकृतस्य स्वीकृतस्य । मधुमत इत्यादि । व्याख्यातम् || प्राणनिवहानात्मनि प्रतिष्ठापयति-मन्द्राऽभिभूतिरित्यनुवाकशे- पेण ॥ सर्व यजु । पुनर्म इति त्रिष्टुप् । मन्द्रा मदहेतुः, अभिभूतिः अभिभवहेतुः, सर्वस्य केतुः ख्यापयित्री, यज्ञानां प्रधानोपकरण वा भवति वाक् । यस्मादीदशी व तस्मात् हे असौ! हे ईदग्भूते वाक् ! एहि मय्यागच्छ । असोशब्द- स्य पाष्ठिकमामन्त्रितायुदात्तत्वम् । अन्धः चक्षुहीनः तथाऽपि जागृषिः जागरणशील प्रवर्तकोऽमि हे माण! । यस्मादीद- ·184 तैत्तिरीयब्राह्मणे. [म. ३. प्र. न । असावेहि । अहस्तोऽस्त्वा चक्षुः । असावेहि। अपादाशी मनः। असावहिं । कवे विप्रचित्ते श्रो- । असावेहि ॥ १५ ॥ सुहस्तस्तुवासाः । शूषो नामांस्य॒मृतो मत्र्येषु । तं त्वाऽहं तथा वेदै । अ- शस्त्वमसि तस्मादसो मय्यागच्छ एवं सर्वत्र । हे अपान! आक्रन्दयितः शब्दयितः! बधिरः श्रोत्रेन्द्रियरहितोऽसि, तपा- ऽपि शब्दयिताऽसि । अतो वचनादवगम्यते जात्या बधिरः क्रन्दयितुं शक्नोतीति । अपानग्रहणं प्राणवृत्तीनामुपलक्षणम् । अहस्तः हरतरहितः । 'नन् सुब्भ्याम्' इत्युत्तरपदान्तोदात्त- त्वम् । अस्त्वा असनकुशलः पुरुषः । अस्यतेः छान्दसे वनिपि. तसागमः । तत्सदृशं खलु चक्षुः। हे मनः! हे अपात् पाद- रहित! हे आशो शीघगामिन् ! । उभयत्र पाष्ठिकमामन्त्रिताधु- दात्तत्वम् । केचित्तु-प्रथमं सर्वदाऽनुदात्तमिच्छन्ति, तदा व्यत्ययो द्रष्टव्यः, तयोरविद्यमानत्वान्मनसो निघाताभावः । हे श्रोत्र ! कवे क्रान्तज्ञान शब्दग्रहणकुशल! हे विप्रचित्ते प्रकटचैतन्य- रहित! । हे शूष बल! त्वं मुहस्तः शोभनहस्तादिसामर्थ्यहेतुः, सुवासाः सुष्छु वासयिता प्रजानाम् । शूपो नाम त्वमसि शोपयिता शत्रूणाम् । वं तु मत्येवमृत एव वर्त से । तं तादृशं त्वां अहं वेद जानामि स त्वं मय्येहि ।।

·अनु. ८] भाभास्करभाष्योपेतम्. 185 सावहिं । 'अग्निमें वाचि श्रितः । वाग्घृदये । ह- दयं मयि। अहममृते । अमृतं ब्रह्मणि । वायुमें प्राणे श्रितः ॥१६॥ प्राणो हृदये । हृदयं मयि। अहम- मृत । अमृतं ब्रह्मणि । सूर्यों में चक्षुपि श्रितः । चक्षुर् हृदये । हृदयं मयि | अहममृते । अमृतं ब्रह्मणि । चन्द्रमा मे मनसि श्रितः॥ १७ ॥ मनो हृदये । हृदयं मयि । अहममृते । अमृतं ब्रह्मणि । दिशौ मे श्रोत्रे श्रिताः। श्रोत्र हृदये। हृदयं मयि। अहममृते । अमृतं ब्रह्मणि । आपो में रेतसि थ्रि- ताः ॥१८॥ रेतो हृदये । हृदयं मयि । अहममृ- ते । अमृतं ब्रह्मणि । पृथिवी मे शरीरे श्रिता। "एवममृतत्वाय वागादीनामात्मन्युपगमनं प्रार्थितम् । इदानीम- मयादीनामात्मोये यागादी स्थिति, वागादीना न परस्मिन् ब्रह्मणि माततित्वं नामृतत्वाय भावयन्नाह- -अग्निर्म इति ॥ आन- भूतात्मा में याचि अप्रत्यापितमायूत्पादितायां श्रितः । मा वाक् मम हृदये विज्ञानात्मनि श्रिता तपरिणामत्वात् । एवं सर्वत्र | तस हृदयं मयि ज्ञानात्मनि नेतने दिनम् । अहं * अमृने अक्षरे परमात्मनि श्रित । नचामृतं ब्रह्माण अह. स्यत्वादिगुणके परिट यानि प्रिनम् । एवं वाय्वादिगु यो.

·186 तैत्तिरीयत्राह्मगम् भ..प्र.. शरीर: हृदये । हदयं मयि | अहममृते । अमृत ब्रह्मणि । ओपधिवनस्पतयो मे लोम॑सु श्रिताः॥ ११ ॥ लोमानि हृदये । हृदयं मयि | अहममृते । अमृतं ब्रह्मणि । इन्द्रों में वलै श्रितः । वल ह- दये। हृदयं मयि | अहममृते । अमृतं ब्रह्मणि। पर्जन्यो मे मूर्ध्नि श्रुितः ॥ २० ॥ मूर्धा हृदये । हृदयं मयि । अहममृते । अमृतं ब्रह्मणि । ई- शानो मे मन्यौ श्रितः । मन्युर् हृदये । हृदयं मयि । अहममृते । अमृतं ब्रह्मणि । आत्मा में आत्मनि श्रितः ॥ २१ ॥ अत्मा हृदये । ज्यम् । एतमनचादयो न मत्त पृथग्भूता अह च ब्रह्मणो न पृथग्भूत इति ब्रह्मात्मत्वान्न मे मृत्युरिति । अत्र वाचोऽ- धिष्ठाताऽग्नि , प्राणस्य वायु, चक्षुपस्सूर्य , मनसश्चन्द्रमा , गात्मक श्रोत्र, अपा परिणामो रेत, पृथिवीपरिणामश्शरीर, ओषधिवनस्पतिपरिणामानि लोमानि । इन्द्रोऽधिष्ठाता बलस्य । पर्जन्यो मे मू द्यङ्गेषु श्रित वृष्टयादिद्वारेण कारणत्वात् । ईशानः अहकार , तत्परिणामो मन्यु बुद्धि, आत्मा प्रति महान् वा, स मम आत्मनि शरीरे श्रित कारणमावेन | गतमन्यत् ॥

·महमास्करभाष्योत्तम् 187 हृदयं मयि । अहममृते । अमृतं ब्रह्मणि । 'पुनर्म आत्मा पुनरायुरागात् । पुनः प्राणः पुनराकृतमा- गांत् । वैश्वानरो रश्मिभिर्वावृधानः । अन्तस्तिष्ठ- त्वमृतस्य गोपाः ॥ २२॥ सहस्रिणमिहि श्रोत्रासावेहि प्राणे श्रितो मन- सि श्रुितो रेतसि श्रिता लोमसु श्रिता मूर्ध्नि श्रित आत्मनि श्रितोऽष्टौ च ॥ ८ ॥ अग्निर्वायुस्सूर्यश्चन्द्रमा दिश आपः पृथिव्योप- घिवनस्पतय इन्द्रः पर्जन्य ईशान आत्मा पुनमें त्रयोदश। "पुनर्म इत्यादि ॥ एवममृतीभूतत्याद आत्मा हृदय, आ- युः जीवित, माणः आकूतं मनश्च मा पुनरागच्छन्तु गता- न्यपि मामेव पुनराभयन्ताम् । वैश्वानरो नाउरश्नानि रश्मि- भिः पाधान वर्धमान । छान्दसस्य लिट काननादेश । श- रीरस्यान्तस्तिष्ठतु अमृतस्य गोपाः अमृतस्य आत्मनो पा गोपायिता रक्षिता अन्तस्सतिष्ठतु | आयप्रत्ययान्तात् जिपि अतो- रोपपलिलोपातलोपा ॥ इति प्रथम काटके वशोऽनुशा.

·188 तैत्तिरीयवाह्मणम्. [अ. ३. प्र. १० 'प्रजापतिर्देवानसृजत। ते पाप्मना संदिता अ- जायन्त । तान्व्यद्यत् । ययद्यत् । तस्माद्विद्युत् । तम॑वृश्चत् । यदवृश्चत् । तस्मादृष्टिः । तस्माद्यत्रै- ते देवते अभिवाप्नुतः। वि च हैवास्य तत्रं पाप्मानं यतः ॥ २३ ॥ वृश्वतश्च । 'सैपा मीमा साऽग्नि- होत्र एव सैपना । अर्थो आहुः । सर्वेषु यज्ञक्रतु: विति । होप्यन्नप उपस्पृशेत् । विद्युदसि विद्य मे पाप्मानमिति । अर्थ हुत्वोप॑स्पृशेत् । वृष्टिरस अथ सावित्रब्राह्मणं त्रयोऽनुवाका:--प्रजापतिर्देवानित्यादि। संदिताः संबद्धाः । व्यद्यत् पाप्मना व्यश्लेषगत् । तस्मात् सा प्रनापतेस्तनः विद्युन्नानयभवत्, यया विद्यति स्म । द्यते. रोणादिक इतिप्रत्यये धातोरिकारान्तत्वम्, यणादेशश्च । अथ तं पाप्मानं अन्यया तन्वा अवृश्चत् छिनत्ति स्म । सा वृष्टिर- भवत् । तिनि व्रश्चादिना पत्वम् । तस्मात् एते देवते यत्र कर्मादी अभिमामुतः आभिमुख्येन संनिधत्तः तत्र कर्तुः पाप्मानं विद्यतः दृश्चतश्च ॥ "सैपेति ॥ मीमासित्वा निर्णीतोऽर्थो मीमांसा । सा अग्नि- होत्रविषयैव संपन्ना राद्धान्तिता-अग्निहोत्र एव एते देवते अभिप्रामुत इति । अथो आहुः अन्ये-सर्वप्वपि यज्ञऋतुपु अभिप्राप्ये इति मीमासितं न इति । प्रथमपक्षे विधिः- ·भट्टमास्करभाष्योपेतम. 189 अनु.] । वृश्य मे पाप्मानमिति । यक्ष्यमाणो वेष्ट्वा वा । वि च हैवास्यैते देवते पाप्मानं द्यतः ॥ २४ ॥ वृश्च- तश्च। अत्यरहो हारुणिः । ब्रह्मचारिणे प्रभान्प्रो- च्य प्रजिंघाय । परेहि । प्लक्षं दैयाम्पातिं पृच्छ । वेत्य सावित्रां३ न वेत्था ३ इति । तमागत्यं पप्र- च्छ । आचार्यों मा प्राहैपीत् । वेत्थ सावित्रां ३ न वेत्था३ इति । स होवाच वेदेति ॥ २५ ॥ स क- होप्यन्निसादि । द्वितीयपक्षे—यक्ष्यमाणो वेत्यादि । विद्यु- दिति यक्ष्यमाणः वृष्टिरितीष्ट्वा । तत्र पाप्मानं विद्यतो वृश्चतश्च एते देवते ॥ 'असंह इत्यादि ॥ अरुणस्यापत्यं अत्यंहो नाम कस्मे चिड्रह्मचारिणे प्रश्नान् वक्ष्यमाणान् सावित्रस्य स्वरूपप्रतिष्ठा- दिविषयान् प्रोच्य प्रजियाय तं प्रहिणोति स्म । 'हेरचडि। इनि कुत्वम् । इत्यं वदन्, ब्रह्मचारिन्! परेहे गच्छ पुरं द्यांपातस्यापत्यम् । 'अत इम्य द्वारादित्वादेगागमः । तं पृच्छ सावित्रमनिं सप्रतिष्ठादिक वेत्थ किं वा न वेत्थ इति । 'वि. चार्यमाणानाम्' इत्युभयत्र पुन । एवमारणिना प्रहितो ब्रह्म- चारी तं लक्षं आगत्य -आचार्यः कांश्चित्मभान् माटु मा पाहैपीत् मन्मुसैनाचार्य. पृच्छनीत्यपधारयिनव्यम् । इ पृच्छामि--कि सावित्रं वेत्थ ? उत न वेत्य? । अय प्लक्ष उवाच- पमच्छ- ·190 तैत्तिरीयाप्रणम् स्मिन्मतिष्ठित इति । परोरैजसीति । कस्तद्यत्प- रोरजा इति । एष वाव त परोरजा इति होवा- च । य एप तपति । एपोऽर्वाग्रंजा इति । स क- स्मिन्त्वप इति । सत्य इति । किं तसत्यमिति । तप इति ॥ २६ ॥ कस्मिन्नु तप इति । बल इति । वेद सावित्रमिति । ब्रह्मचारी पृच्छति-स कस्मिन्निति । प्लक्ष उवाच-परोरजसीति । रजसस्तमस आकाशात्परस्ताद्वर्तत इति परोरनाः । पारस्करादित्वात्सुर, सकारान्तं वा अव्ययम् । ब्रह्मनारी पुनः पृच्छति-~-कस्तदिति । प्लक्ष उवाच-एप पावेति । य एप तपस्यादित्यः एष परोरना अर्वाग्रजाथ अधस्तादुपरिष्टाच्च प्रकाशयतीति लोकत्रयात्मा । ब्रह्मचारी पृ. च्छतिस कस्मितिति । वेपो दीप्तिः । प्लक्ष उवाच- सस इति । साधु सत्यम् । ब्रह्मचारी पुनः पृच्छति-किं तदिति । प्लक्ष उवाच-तप इति । ब्रह्मचारी पृच्छति- कस्मिन्निति । प्लक्ष उवाच-बल इति । विलक्षणे बले । ब्रह्मचारी पृच्छति-किं तदिति । प्लक्ष उवाच-प्राण इति । सर्वपरिस्पन्दात्मा ईश्वरस्य क्रियाशक्त्याधारः परमाक्षरम् । एवं प्राणात्मकबलाधीनं तपः, तदात्मनि सत्ये दीप्यते आदित्यः, स एव लोका इमे तदधानात्मलामत्वात, तस्मिन् लोकत्रयात्मनि आदित्ये प्रतिष्ठितस्सावित्रः कालपत्रात्मा अमिः पाचको भूतानां स एवं माणो विश्वं धारयतीति ।।

·माभास्करमाम्योपेतम् 191 किं तहलमिति । प्राण इति । ‘मा स्म माणमति पृच्छ इति माऽऽचायोऽब्रवीदिति होवाच ब्रह्मचा- री । स होवाच क्षो दैयाम्पातिः । यदै ब्रह्मचा- रिन्प्राणमत्प॑प्रक्ष्यः। मूर्धा ते व्यतिप्यत् । अहम त आचार्याच्छ्यान्भविष्यामि । यो मा सावित्रे समादिष्टेति ॥२७॥ तस्मासावित्रे न संवदेत । । 'अप ब्रह्मचारी कः प्राण इति पुनः प्रभमकुर्वन् स्थितः। प्रभाकरणे कारणमुवाच-मा स्मेत्यादि ॥ स यदि प्राणान्तं मतियूयात् तदा प्राणमतीत्य अन्यमयं मा स्म पृच्छ इसा- चार्यों माममवीत्, तस्मादाचार्यवचोगौरवान्नातःपरं पृच्छामीति ब्रह्मचारिणोक्ते प्लसो दैयांपातिः प्राणमतिप्रभं निषेधत आरु- णेरभिप्रायमुवाच -यदा इति । सावित्रस्य प्राणत्वात् प्राणाति- मभे तय नाशस्स्यादिति तवाचार्यस्तनिषेधमकरोत् । क्रियाऽ. तिपत्तो लुह । एवं शिप्यरक्षावधानमाचार्यस्योक्त्वा ममाप्युप- स्तं तवाचार्यणेति दर्शयितुमाह-अहमिति । तव आचार्या दम्यहमेव श्रेपान प्रशस्यतरो भविष्यामि । कोऽस्याविनय इति नेत् यो मा सावित्रे विषये समवादिष्ट मया सह संवाद स्तवान् । तस्मात् मात्सर्येण सावित्रस्वरूपविचारणमयुक्तमिति दर्शितम् । यहा-मासने आत्मनेपदं सावित्रज्ञानातिशयमात्मनः ख्यापयितुं प्रभक्रमेण यस्संवदते भासमानो वादं प्रवर्तयनीति । अपरे तु मुरते-प्रभव्यानेनाज्ञातानामानां परकीयज्ञानादानेन ·192 तैत्तिरीयब्राह्मणम् [म..... स यो ह वै सावित्रं विदुपा सावित्रे सुवर्दते । स- हास्मिञ्छूियं दधाति । अनु हु वा अस्मा असौ तपञ्छूिय मन्यते । अन्वस्मै श्रीस्तपो मन्यते । अन्वस्मै तपो वलं मन्यते । अन्व॑स्मै वल प्राणं मन्यते । स यदाह । संज्ञान विज्ञानं दो दृष्टे- ति । एप एव तत् ॥२८॥ अथ यदाह । प्रस्तुतं विटुंत५ सुता सुन्वतीति। एप एव तत्। एप दैव तान्यहानि । एप रात्रयः । अथ यदाह । चित्रः प्रच्छन्नाधिगमस्संवाद इति । तदिदं सावित्रविपये न कुर्यात् । अथ य: कुर्यात् स आत्मीया श्रियं ज्ञानातिशयमस्मिन् दधाति स्थापीत ज्ञानातिशयवन्तं तमेव करोति । अथासावादित्योऽपि अस्मा एव श्रियमनुमन्यते । अथ मा च श्रीरस्मा एव तपोs- नुमन्यते । अथ तच्च तपोऽस्मा एव वलमनुमन्यते । अथ तच्च वलं अस्मा एवं प्राणमनुमन्यते । एवं प्राणेऽपढते सा- चित्रविद्येवापता भरतीति सावित्रविन्न स्यात् ॥ इदानीमुपवानमन्वपदानि व्याचष्टे-~-स यदाहेत्यादि । संज्ञा- नादिभिरहरादिवाचक पंदेरेप आदित्य एवोच्यते तदधीनात्मला- भवात्तेपाम् । तदेवाह-एप ह्येवेति । एतत्मवृत्यधीनानि अहानि रात्रयश्चेत्यर्थ । तस्मादेप एवेत्यवोचामेति । संज्ञानादीनि पूर्व- पक्षस्थाहानि, दर्शादयः पूर्वपक्षस्य रात्रय । प्रस्तुतादीन्यपर- ·भनु ] भभास्करभाष्योपैतम् 193 केतुर्दाता प्रदाता सविता प्रसविताऽभिशास्ताऽनु- मन्तेति । एप एव तत् । एष धैव तेऽह्रौ मुहूर्ताः। एप रात्रैः ॥ २९ ॥ अथ यदाहे । पवित्र पयिष्य- न्यसहस्वान्थ्सहीयानरुणोऽरुणरंजा इति । एप एव तत् । एप यैव तेऽर्धमासाः। एप मासाः । अथ यदाह । अग्निष्टोम उक्थ्योऽग्निर् ऋतुः प्र॒जाप॑ति- संवसर इति । एप एव तत् । एप ह्येव ते य- ज्ञकृतवः । एप ऋतः ॥३०॥ एप संवथ्सरः । अथ यदाह । इदानी तदानीमिति । एप एव तत्। एप होय ते मुंहूर्नाना मुहूर्ताः । 'जनको हु वैदे- हः । अहोरात्रैस्समाजगाम । तरहौचुः । यो वा अस्मान् वेद । विजहत्पाप्मानमेति ॥३१॥ सर्व पक्षस्याहानि, मुतेत्यादीन्यपरपक्षस्य राज्य । चित्रादय पूर्वपन- स्याहो मुहूर्ता, दात्रादयस्तस्यैव रात्रैर्मुहूर्ता । सवित्रादयोऽपरप- क्षस्याही मुहूर्ता, अभिशास्वादयस्तस्यैव रात्रैर्मुहूर्ता । पवित्रा- दय पूर्वपक्षा, सहस्तदादयोऽपरपक्षा | अरुणादयो मामा , अमि टोमादयो यसकतव, अनचादय तव । गतमन्यत् ॥ जनको हेत्यादि । जनशे नाम विदेहस्यापत्यम् । 'जनपदशब्दान क्षत्रियादम् । स सावित्रविद्यया अहोरात्रैस्ममाजगाम सायुज्य 25 TB, ·104 तैत्तिरीयत्रामणम्. [म.प्र. मायुरेति । अभि स्वर्ग लोकं जयति । नास्यामु- मिन्लोकेऽनं क्षीयत इति । विजहंद्ध वै पाप्मा- नमेति । सर्वमायुरेति । अभि स्वर्ग लोकं जय- ति । नास्यामिन्लोकेऽनै क्षीयते। य एवं वेद। 'अहींना हाश्वत्थ्यः । सावित्रं विदांचकार ॥३२ ।। सह हुसो हिरण्मयों भूत्वा । स्वर्ग लोकमियाय। आदित्यस्य सायुज्यम् । हुसो ह वै हिरण्मयों सहवासं गतवान् । तं जन अहोरात्रा ऊचुः--यस्त्वमिवास्माने प्रभावान वेद जानाति स पाप्मानं विजहव विमुञ्चन् एति अवि. च्छेदेन वर्तते । विजहद्ध वा इत्यादिर्विदुपस्स्तुति ।। 'बहीना नाम आश्वत्थ्यः अश्वत्थस्यापत्य, गर्गादित्वाद्यञ्। स सावित्रमहिना हिरण्मयहंमभूत· स्वर्ग गत , आदित्यस्य सा- युज्यं न गतः । हंसो हेसादिदुिपस्स्तुति ॥ "देवभागो नाम गौतमगोत्र. श्रुतरपत्यं श्रौतर्पः । ऋप्यम् । तं सावित्रविदं अदृश्यमाना वागभ्युवाच--अयं सावित्रवेदी गौतमस्स वेदेति सावित्रे सर्वस्यान्तर्भूतत्वात । अथ देवभाग उवाच-कैपा उत्थिता वाक् । कैपा त्वमसि' इति । अथ सा वागुवाच-सावित्रोऽहमस्मि यो हि देवानामुत्तमो लोकः उद्गततमं स्थान, गुह्यं गुहायां निहितं महः तेन बिभ्रद, तादृशो देवानामप्याधारस्सावित्रोऽहमस्मीति । एवं स्वयमेवात्मा- ·भट्टमास्करभाष्योपेतम्. 195 अनु. १ भूत्वा । स्वर्ग लोकमैति। आदित्यस्य सायुज्यम्। य एवं वेद । देवभागो है श्रौतपः । सावित्रं विदांचकार । त५ ह वागदृश्यमानाऽभ्युवाच।।३३ सवै वत गौतमो वेद । यस्सावित्रं वेदेति । स होवाच । कैपा वागसीति । अयमहर सावित्रः। देवानामुत्तमो लोकः । गुह्यं महो विभ्रदिति । ए- तावति ह गौतमः । यज्ञोपवीतं कृत्वाऽधो निपं- पात । नमो नम इति ॥३४॥ स होवाच । मा भैपीगौतम । जितो वै ते लोक इति । तस्माये के च सावित्रं विदुः । सर्वे ते जितलोकाः । 'स नमाविकृतवान् देवभागाय सावित्र इति भाव । अथ गौतमः एतावति सावित्रेणोक्त असावित्रज्ञमात्मान मन्यमान , कैपाऽमीति च पर्यनुयोगेन सापराधमिवात्मानमवगच्छन् 'देवानामुत्तमो लोकः, इति श्रुत्या तादृशोत्तमलोकहीनमिवात्मानं निश्चिन्नन् यज्ञोपवीतं कृत्वा संनद्धो भूत्वा नमो नम इति वदन् अधो निपात पृथिव्यां निपतितदेहो बभूव । अथ सावित्र उवाच-स होवा- चेत्यादि । मा भैपीरिति । सावित्रविदेवासि, चासि तस्मान्न भेतव्यं, पर्यनुयोगापराधो नमस्कारमाळिन इति । तस्मादन्येऽपि सावित्रविदो जितोत्तमलोका ॥ "स यो ह वा इत्यादि ॥ सावित्रस्यामेनिकमष्टाक्षरं पदम- - नितलोक ·196 तैत्तिरीयब्राझण. [भ. ३.५१. यो ह वै सावित्रस्याप्टाक्षरं पद श्रियाऽभिषिक्तं वेदं । श्रिया हैवाभिपिच्यते । घृणिरिति । अक्षरे । सूर्य इति त्रीणि । आदित्य इति त्रीणि ॥३५॥ एतदै सावित्रस्याष्टाक्षरं पदडू श्रियाऽभिषिक्तम् । य एवं वेद । श्रिया हैवाभिषिच्यते । तदेतद्दचाऽ- भ्युक्तम् । ऋचो अक्षरै परमे व्योमन् । यस्मि- न्देवा अधि विश्च निपेदुः । यस्तन वेद किमृचा भिधानं श्रियाऽभिषिक्तं सर्वविभूत्याधारत्वात् । सावित्रस्य तद्धे. तुत्वाहा । केचिदाहुः--'सा हि श्रीरमृता सताम्' * इति सर्व- वेदामिपिक्त तत्सारत्वात्, सर्ववेदात्मा प्रणवः श्री तेनाभिषिक्तं तद्वन्तमिति वा । सूर्य इति त्रीणि इयादिपूरणात् । एतेन जानीमः एकपदेयं गायत्रीति । पाद' पदमिति केचित् । तदे- तदित्यादि । इदमवार्थरूपममिलक्ष्य इयमृग्वदति । ऋच इति । उक्तः प्रपञ्चाधार' परमाक्षरं सावित्र इति । 'तस्याभिर्मुखम्, असावादित्यश्शिर । स यदेते देवते अन्तरेण । तत्सर्व सीव्यति । तस्मात्सावित्रः' इति वक्ष्यति । तत्र घृणि, अग्निः मुखं, आ- दित्यश्शिरः, मध्य आत्मा सूर्यस्सावित्र इति । सीव्यतीति सूर्यः इति रानसूयसूर्यादी सिवे. निपातनमिति भावः । एवं विश्वा- धारभूते परमे अक्षरे अविनाशे व्योमन् विविधरक्षणे यस्मिन् ऋचो वेदाः सर्वे देवाः सर्वेऽपि विकाराः निपेदुः निपदिन्ति *मा १.२.१. प्रा.२.-".

·अनु.] भट्टमास्तरभायोपेतम् 197 करिष्यति । य इत्तहिदुस्त इमे समासत इति । न ह वा एतस्य॒र्चा न यजुंपा न सानाऽर्थोऽस्ति। यस्सावित्रं वेद ॥३६॥ "तदेतत्परियदेवचक्रम् । आर्द्र पिन्व॑मानः स्वर्गे लोक एति । विजविश्वा भूतानि संपश्यत् । आो ह वै पिन्व॑मानस्स्वर्ग लोक एति । विजहन्विश्वा भूतानि संपश्यन् । य आधेयत्वेन वर्तन्ते तत्परिणामत्वात् । तत्तादृश विश्वाधारं यो न वेद याथायन न जानाति स किमचा आधेयर्वेदादिमिः कारप्यति साधयति । ये पुनस्तद्विदुः जानन्ति त इमे समा. सते इति, एव विनाऽपि वेदादिभिस्सम्यगासते नित्यसबासना एवं भवन्ति । अत्रैवार्थे चतुर्थपादं ब्राह्मण योजयति न ह वा इति ॥ तदेतदित्यादि । तदेतद्देवमय चक्रं कारण जगता मण्ड- लात्मक परियत् पर्यावर्तमानं आर्द्र वृष्टयादिहेतु अशुष्कं वा परिणामयोग्य, पिन्वमानं सिञ्चत् विश्वमुत्पादयत् । 'पिवि सेचने' इदित्वान्नुम् । ईदृशमिद जगत्कारणमभवत् । स्वर्गे लोके पर- मसुखात्माने उपवृत्ते आत्मनि स्थाने एति गच्छति गमयति वा । कीदृशः विजहत् त्यजत् विश्वानि भूतानि तैरसम- कमेव संपश्यत् सम्यक्पश्यत्तानि । यहा-शान्तविकार पदं पश्यत् । आो ह वा इत्यादिविदुपस्स्तुति । समृद्धमनोरथ आदौ ततो विमुक्तस्स्वात्मनि तिष्ठतीति । विनहनिति छान्दसो नुमागमः ॥

·198 तत्तिरीयब्राह्मणम्. हम प्र.१. एवं वेद । "शूपो ह वै वार्ष्णेयः । आदित्येनं स- माजगाम । त होवाच । एहि सावित्रं विद्धि । अयं वै स्वग्र्योऽग्निः पारयिष्णुरमृतासंभूत इति । एप वाव स सावित्रः । य एप तप॑ति । "एहि मां विद्धि । इति हैवैन तर्दुवाच ॥ ३७ ॥ द्यतो द्यतो घेदेति तप इति समवादिष्टेति तद्रा- त्रे ऋतर्व एति चकारोवाच नम इत्यादित्य इति त्रीणि सावित्रं वेदं विद्धि पञ्च च ॥ ९ ॥ प्रजापतिर्देवान्थ्संज्ञान प्रस्तुतं तान्यान्येप रा- "शूपो ह वा इत्यादि ॥ शूपो नाम वृष्योरपत्यम् । 'इत- शानिनः' इति टक् । स आदिसेन समाजगाम मावित्रवि चया तेन सहवासमलमन । अयादित्यस्तमुवाच-एदीत्यादि । अयं सावित्रोऽनिस्स्वर्यः परमसुसहेतु , पारयिष्णुः सर्वदुरि- सेभ्य उत्तारयिता अमृताक्षरमय इति । इदानीमादित्यमावित्रयोः अभेदं ब्राह्मणं प्रतिपादयति-य एप तपनीति । एप आ- दित्य एव सावित्र इति । एतदधीनत्वाद्विश्वरूपपरिणामस्य ।। ननु यद्यादित्य एव मावित्रः तर पृथक्वेन सारिन विदि, अयं या इति कथं ब्रूयात! कर्ण तहिं चूयात! मां विदि अहं या इति । तस्मादेप सावित्र स्त्यभेदोकिरगुति पर्गनु.

·अनु १० भभास्करभाम्योपैतम् 199 यश्चित्रः केतुस्तेऽहो मुहूर्ता रात्रैः पवित्रं तेऽर्ध- मासा अग्निष्टोमो यज्ञकृत इदानी मुहूतीनौ जन- कोऽहीना देवभागः कैपा वाड्या पो ह वै पोर्डश।। 'इयं वाव सुरा । तस्या अग्निरेव सारघं म- धुं । या एताः पूर्वपक्षापरपक्षयो रात्रयः । ता मधुकृतः । यान्यानि । ते मधुवृपाः । स यो हु वा एता मधुकृतश्च मधुवृपारश्च वेद । कुर्वन्ति हास्यैता अग्नौ मधु । नास्यैप्टापूर्त धयन्ति । अथ यो न वेदं ॥३८॥ न हास्यैता अग्नौ मधु कुर्व- योगावसरे आदित्यवाक्यस्याभिप्रायमाह--एहि मा विडि अह वै स्वर्यो मिरित्येवमेव नदानीमुक्तवान् वाप्यमादित्य । अतो नेक्यविरोध इत्यभिप्राय ॥ इति प्रथमे काटा चतुविशोऽनुवाक 'इयं पावेत्यादि । इयं पृथिवी सरधा मधुकोश , तस्याः पृथिव्यास्सम्बन्धि मावित्रोऽग्निरेव सारघ मघुस्थानीय । रात्रयो मधुकृतः मधुत्वसपादिन्य मधुर्यो वा । अहानि मधुटपाः मधुन आहर्तार पुमासो वा { इगुपधलक्षण क इत्यादि । एतद्विदित्वा चिन्वानस्यैवानौ सावित्रेऽस्मिन् मधु इष्ट फल कुर्वन्ति, रात्रयोऽहानि च अस्येष्टापूर्तफ्ल च न ·200 तैत्तिरीयत्राक्षणम् [भ.३.प्र.१. न्ति । धय॑न्त्यस्येप्टापूर्तम् । 'यो ह वा अहोरात्राणां नामधेयानि वेद । नाहोरात्रेवार्तिमाच्छति । संज्ञा- नै विज्ञानं दर्ता दृष्टेति । एतावनुवाको पूर्वपक्ष- स्याहोरात्राणां नामधेयानि। प्रस्तुतं विटुंत५ सुता सुन्वतीति । एतावनुवाकार्वपरपक्षस्याहोरात्राणां नामधेयोनि । नाोरात्रेप्वातिमाछति । य एवं वेद ॥३९॥ यो ह वै मुहूर्तानी नामधेयोनि वेद । न मुहूर्तेप्वार्तिमाछति । चित्रः केतुर्दाता प्रदाता सविता प्रसविताऽभिशास्ताऽनुमन्तेति । एतेऽनु- वाका मुंहूर्तानी नामधेर्यानि । न मुहूर्तेप्वातिमा- च्छति । य एवं वेद । यो ह वा अर्धमासानी च मासानां च नामधेयानि वेदं । नाधमासेपु न मा- सेप्वातिमाछति । पवित्र पयिष्यन्यसहस्वान्थ्स- हीयानरुणोऽरुणरजा इति : एतेऽनुवाका अर्थमा- सानो च मासानां च नामधेयानि ॥४०॥ नार्ध- । धयन्ति न पिबन्ति न नाशयन्ति । यज्ञेनेष्टं पक्केन पूर्वम् । अविदुषो न कुर्वन्ति मधु, धयन्ति चेष्टापूर्तम् ।। 'यो ह वा इत्यादि ॥ गतम् । प्रथम आतिनिधी ·मनु 101 भट्टमास्करभाध्योपेतम्, 201 मासेषु न मासेप्चार्तिमाछति । य एवं वेद । यो ह वै यज्ञक्रतूनां वर्तनां च संवसरस्य च नाम- धेर्यानि वेद । न यज्ञकुतुषु नर्तुषु न संवथ्सर आ- तिमाछति । अग्निष्टोम उक्थ्योऽग्निर् ऋतुः मजा- पतिस्सवथ्सर इति । एतेऽनुवाका यज्ञक्रतूनां चं- तूनां च संवथ्स॒रस्य च नामधेयांनि । न यज्ञक- तुषु नर्तुपु न सैवल्सर आतिमाच्छति। य एवं वे- दे । यो ह वै मुंहानी मुहूर्तान वेद । न मुहूर्ता- नौ मुहूर्तेप्वार्तिमान्छति ॥४१॥ इदानी तदानी- मिति । एते वै मुहूर्तानी मुहूर्ताः । न मुहूर्तानी मु- हूर्तेप्वातिमाच्छति । य एवं वेद । अथो यथा क्षे- जो भूत्वाऽनुप्रविश्यात्मनि । एवमेवैतान्क्षेत्र- ज्ञो भूत्वाऽनुप्रविश्यानमत्ति । स एतेपामेव सेलो- ज्ञात्वाऽनुष्ठातुः, द्वितीयो वेदितः । एवमीदशीभिर्महानुभावाभिरि- एकाभिरयं चीयत इति सावित्रस्यैव स्तुति ॥ अथो यथेत्यादि । क्षेत्रं भूमिश्शरीर वा । विशिष्टं क्षेत्रं नानन् लभमानो भूत्वा सदनुभविश्य व भोक्तव्यमभिमते सर्व मुझे ते चैतस्य क्षेत्रता भगन्ते, ततोऽसावेतेपामेव सलोकतां 20 200H0 T.B.

·202 तैत्तिरीय प्राङ्गणम् [भ.३.प्र.१० कतार सायुज्यमभुते । अर्प पुनर्मृत्यु जयति । य एवं वेद ॥१२॥ न वेदैवं वेदानुवाका अर्घमासानां च मासा- नां च नामधेयानि मुहूर्तेप्वातिमाछति नवं च॥ इयमहोरात्राणा संज्ञान पूर्वपक्षस्य प्रस्तुतम- परपक्षस्य मुहूर्ताना चित्रः केतुरंधमासानां पवि- त्रै यज्ञक्रतूनामग्निष्टोमो यज्ञकतूनामिदानी मुहूर्ता- नौ मुहूर्तान् वेदानीमथो द्वादश ।। 'कश्चिद्ध वा अस्माल्लोकात्मेत्यं । आत्मानं वेदा अयमहमस्मीति । कश्चिस्वं लोकं न प्रति प्रजा- सायुज्यं मयुग्मावं चाभुते प्रामुते । अपपुनर्मत्युमित्यादि विदुपरस्तुति ॥ इति प्रपमे काटा पावशाऽनुवार . 'कश्चिद्ध पा इत्यादि । कधिटस्मान्मनुष्योगात् प्रत्य परेत्य आत्मानं चेट नानानि निनमात्मस्वरूप गुदमयगच्छति अयमीदशोऽहमस्मीति । कश्चितु प्रेत्य स्वगंगेस्मोक्तव्यमामी यस्थान न प्रतिप्रजानाति प्रतिमुप गन्नु न प्रनानाति । गेर- मपि न जानाति, का क्या आत्मानमिति माय । स्थ विद्य.

·अनु भाभारतरमाध्योपेतम् 203 - नाति । अग्रिमुग्धो है। घूमतान्तः । स्वं लोकं न प्रति प्रजानाति । अथ यो हैवैतमग्नि सावित्रं वे- दे । स एवास्माल्लोकात्मेत्य । आत्मानं वेद । अ- यमहमस्मीति ॥४३॥ स स्वं लोकं प्रति प्रजा- नाति । एप उवेवैनं तथ्सावित्रः । स्वर्ग लोकम- भिवहति । अहोरात्रैर्वा इद५ सयुग्भिः क्रियते । क. मानमेव न ज्ञाया इत्याह-अमिमुग्ध इति । आनिमुग्धः खलु अनचभिभवेन मूछा गत आत्मान न नानाति, धूमना- न्तः धूमव्याकुरिताष्टिश्चापि स्वं लोकं गन्तव्य स्थान न प्रति मनानाति । एवमेव कशिट्टमस्थानीयेन अज्ञानेन तान्त मंसु सक्त आत्मानमात्मीय च लोक न जानाति । उभय. प्रापि 'तृतीया कर्मणि' इति पूर्वपदप्रतिवरत्वम् । *क पुनरात्मान वेद स्व च लोक प्रति प्रमानातीत्याह- अथ य इत्यादि । सावित्रविदारमान जानाति । म यदि पुग्य लोरकामो भवति । प्रतिगन्तुमपि मानाति । ननु रोकनाम- नाया कर्मानुगुणगेरकामी स्यात ततोऽस्य विशेष इत्याह---- एप 3 वैवेत्यादि । नत् तदानीमेव माविन एनं साधि नरिद स्वर्ग लोकमेवाभिवहति मुखेकरपानमेवाभिमापयति ।। 'ननु कर्मानुगुण रोक गच्छति, तक्रि सावित्रणेत्याह- अहोरात्रैर्वा इति । अहोरात्रम्सयुग्भिः समानयोगैस्सहका- रिभि खल्विद पतिभिज्योतिष्टोमादिक कर्म कियते । क्या ·201 तत्तिरीय प्रामाणम्. [भ. ३. प्र. १. इतिरात्रायांदीक्षिपत । इतिराचार्य व्रतमुपागुरिति। तानिहानैवंविदुषः । अमुप्मिन्लोके शेवधि धंय- न्ति । धीत हैव स शेवधिमनु परैति । अथ यो हैवैतमग्नि५ सावित्रं वेद ॥१४॥ तस्य हैवाहो- रात्राणि । अमुष्मिन्लोके शैवधि न धयन्ति । अ- इतिरावायादीक्षिपत इत्यप्रकारा रात्रिरितिरात्रिः एकरादिदीक्षा निलो दीक्षा चतस्रो दीक्षेति । ‘क्रियाग्रहणं कर्तव्यम्' इति संप्रदानत्वाञ्चतुर्थी । एवमीदृशी दीक्षां कृतवन्त इति वदनी राज्यवच्छिन्नां दीक्षां वदन्ति । तथा इतिरात्राय प्रतमुपागुरिति व्रतोपायनावच्छेदं रात्रिभिः कुर्वन्ति एकां रात्रि व्रतमुपागुः द्वादशरात्रीरित्यादि । एवं सर्व कर्माहोरात्रैस्सयुग्मिः क्रियत इति । अस्तु ततः किमित्याह-तानित्यादि । तानहोरात्रा- निष्टकारूपेण स्थितानेवंप्रमावान् अविदुषः अमानतः पुरुषस्य अमुप्मिन् लोके शेवधिं निधिस्थानीयं फलं धयन्ति पियन्ति नाशयन्ति, ततस्मोऽविद्वान् धीतं पीतं शून्यं शेयधि अनु लक्षीरत्य परति ॥ 'अयेत्यादि ॥ अहोराटरावान्तरमारित्रं यो वेद तस्य शेवधि अहोरात्रा न घयन्ति । ततस्त विद्वान् अधीतं सम- हमेव शेवधि अनु लक्षारत्य परति, तदनोचाम सावित्र एपं. विद्वांसं स्वर्ग रोकमभिवरतीति तस्माद्विदपा भवितव्यमिति ॥

·मध्भास्करभाष्योपेतम्. 205 धीत५ हैव स शैवधिमनु परैति । 'भरोजो ह विभिरायुभिर्ब्रह्मचर्यमुवास । त५ ह जीणि स्थ- विरः शयानम् । इन्द्र उपवयोवाच । भरद्वाज । यनै चतुर्थमायुर्दद्याम् । किमैनेन कुर्या इति । व- मचर्यमेवैनेन चरेयमिति होवाच ॥ १५॥ त हु वीगिरिरूपानविज्ञातानिव दर्शयांचकार । ते- पार हैकैकस्मान्मुष्टिनाऽऽददे । स होवाच । भर- भरद्वाज इत्यादि ॥ त्रिभिरायुभिः पुरुषायुषस्य त्रिभिरंशः ब्रह्मचर्य ब्रह्म वेदः तदर्थ व्रत ब्रह्मचर्य ननिमित्तं गुरुकुले उवास ब्रह्मचर्यमेव वा गुरुकुलवासन कृतवान् गुरुकुले स्थितो वेदानधिजगे । अथ जीणि नरा प्राप्तम् । औणादिको निम- त्यय | स्थविरं स्थावरकल्पं शयानं निश्रेष्टं उपत्रज्य उप- संगम्य इन्द्र उवाच-हे भरद्वान! यद्यहं चतुर्यमप्यायुपोंऽशं तुम्यं दद्यां किमनेन कालेन त्वं कुर्याः? इति । अथ म- रद्वाज उवाच-ब्रह्मचर्यमेव एनेनाप्यायुपा चरेयं नानधीत्य मर्यान वेशन् ब्रह्मचर्याद्विरमेयमिति । अथ उत्स्नवेदाध्ययनस्य अशक्यतां दर्शयितु गिरिरूपान् प्रशस्तान् पर्वतान् वेदमयान, मशंसाया रूपम् । त्रीन् त्रयीरक्षणानविज्ञातानिव अननुभूत. पूर्वानिव स्थितान् त भरद्वानं दर्शयामास । 'अभिमवादिन- शोरात्मनेपद उपसंख्यानम्' इति वचनादयत्ययेन भरद्वानस्य कर्मत्वम् । अपेन्द्रस्तेपां वेदराशीनामेकदेशमकैकस्मादिरेः सृष्टि- ·206 तत्तिरीयन अणम् [म.प.प्र... द्वाजेत्यामन्य । वेदा वा एते । अनन्ता वै वेदाः। एतद्वा एतैस्विभिरायुमिरन्यवोचथाः । अर्थ त इते सद नूक्तमेव । एहोमं विद्धि । अयं वै सर्वविद्ये- ति ॥ १६ ॥ तस्मै हैतमग्नि सावित्रमुवाच । त५ स विदित्वा । अमृतौ भूत्वा । स्वर्ग लोकमियाय । आदित्यस्य सायुज्यम् । 'अमृतो हैव भूत्वा । स्वर्ग लोकमैति । आदित्यस्य सायुज्यम् । य एवं वेद । एपो एवं त्रयी विद्या ॥ १७ ॥ यावन्तह अथ ना मुष्टिमात्रया आददे । आदाय न मरवानेति भाद्वान- मवघानार्थमामन्य इन्द्र उवाच-एते गिरिस्थानीया वेदराशय । अनन्ताः खलु वेदाः, एतत्खलु मुष्टिव्यमानमेव एतस्विमिरा- युभिः अन्वोचथाः गुरूपदेशमनु अघीतवानसि । अनन्तर तव इतरत् वेदनातं अननूक्तं अनधीतमेत | तस्मात्स- नि वेदान् कोऽध्येयते। एहि साधो! इमं सावित्रं विद्धि, अयं हि सावित्र सर्पविद्या सावेदविद्याध्ययनपुण्यफगवाप्ति- हेतु, तस्मात्तत्किं वृथाश्रमेण। इदमेव येदितव्यमित्युक्त्वा तस्मे भरहानाय सानिमुवाच । तमित्यादि गतम् ।। "अमृतो हैवेसादि विदुपरस्तुति. ॥ एपो एवेत्यादि । एप मावित एवं प्रपी विद्या, अपीसाध्यफलमिलितुयात् । तदे- वार-यारन्तमित्यादि । गतम् ॥

·अनु. 11]] भाभास्करमाध्योपेतम्, 207 वै त्रय्या विद्यर्या लोकं जयति । तावन्तं लोक जयति । य एवं वेद । 'अग्नेर्वा एतानि नामधे- योनि । अग्नेरेव सायुज्य५ सलोकामाप्नोति । य एवं वेद । वायोर्वा एतानि नामधेयांनि । वायोरेव सायुज्य सलोकतामाप्नोति । य एवं वेद । इन्द्र- स्य वा एतानि नामधेयोनि ॥ १८ ॥ इन्द्रस्यैव सायुज्य सलोकतामाप्नोति । य एवं वेद । वृह- स्पतेर्वा एतानि नामधेयानि । वृहस्पतैरेव सायु- ज्य सलोकतामाप्नोति । य एवं वेदं । प्रजाप- तेर्वा एतानि नामधेयोनि । प्रजापतेरेव सायु- ज्य सलोकतामाप्नोति । य एवं वेद । ब्रह्मणो वा एतानि नामधेयोनि । ब्रह्मण एव सायुज्य सलोकतामाप्नोति । य एवं वेद । 'स वा एपौऽग्नि- 'अग्नेर्वा इत्यादिना अस्य पर्वफलहेतृत्वं समर्थयते ॥ एतानि संज्ञानमित्यादीनि ब्रह्मणो नामधेयानि, तस्मादम यादीनामपि ना- पानि नमनानि वशीकरणानि, तस्मादेववेदिताऽध्यममादिसायु- ज्यमामोति समानलोकता चामोति किं पुनर्विदित्वा क्लति भावः ।। स वा एप इत्यादि ॥ एप सावित्र परिमण्डल अप- सपुच्छः पक्षपुच्छरहितः । तथाऽपि वायुरेवायमात्मा वायुरिव ·208 वैत्तिरीयमाय गम्. [म... प्र.१० पक्षपुच्छो वायुरेव । तस्याग्निर्मुखम् । असावा- दित्यशिशरः । स यदेते देवते अन्तरेण । तथ्सर्व- सीव्यति । तस्मा८सावित्रः ॥१९॥ अयमहमस्मीति वेद होवाच सर्वविद्येति वि- घेन्द्रस्य वा एतानि नामधेयानि ब्रह्मण एवं सा- युज्य: सलोकतामाप्नोति सप्त च ॥११॥ अनेर्वायोरिन्द्रस्य वृहस्पतेः प्र॒जापतेर्ब्रह्मणस्स' वै सप्त ॥ संज्ञानं भूस्त्वमेव संवसरोसि भू राज्यसवे विपश्चितै प्रजापतिर्देवानियं वाव सरघा कश्चिद्वै- कादश ॥ ११ ॥ संज्ञान, रानी मूर्धा हृदय एप संवसरो नार्धमासेपु नवचत्वारिश्ात् ॥ ४९ ॥ हरिः ओम् । समाप्तः प्रपाठकः. शीघ्रगो वा तस्यामिरेच मुखं, अमावादित्य एव शिरः। अप एते देवते अनचादित्यावन्तरेण एतत्लधानयो वाष्टषिव्योमध्ये यावकिञ्चित्पदार्थनातं वर्तते तत्सर्वं सीच्यति अन्तरनुनविश्य धारयति तस्मात्सावित उच्यते । सीव्यतर्णव्यत्ययः ॥ इति प्रो काटके परितोऽनुका समाप्तश्र प्रपाठकः, ·भभास्करभाष्योपैतम्. 209 हरिः ओम् ।। 'लोकौसि स्वर्गासि । अनन्तो- स्यपारोसि । अक्षितोस्यक्षोसि । ततः प्रति हा। स्वयीदमन्तः । विश्व यक्ष विश्व भूतं विश्व सुभूतम् । विश्वस्य भर्ता विश्वम्य जायता । तं . 'अथ नाचिकेतकाण्डे हव्यवाद, ऋपि, एकविंशीतं हिरण्ये एकारशर्करा वाऽम्यक्ता नाभ्यामेवोपदधाति 'लोकोप्सि स्वर्गाप्ति' इत्यनुवावेन प्रतिमन्त्रम् । तत्र पाकमेव चिन्वन्त' इत्यादयो विकाररा ब्राह्मणोकास्तत्रैव द्रष्टव्या । समस्तोऽनुवाका यनूपि । तर सर्वात्मत्वेनेटरा स्तूयते-रोकोसि भोगस्थान त्वमसि । लको विशेष्यते---स्वर्गः मुखैकान्तो लोकोसि । अनन्तः अवि नाशो लोकोसि । अपारः अनवधिक भोग । अक्षितः केन- चिदप्यखण्डित । अक्षय्यः क्षेतुमशक्य । 'सप्यनरयो शक्या। इति निपात्यते । 'ययतोशातदर्थे। इत्युत्तरपदान्तोदात्तवम् । तप- सः प्रतिष्ठा आधारस्त्वमसि । सति रोके तपस्तप्यते । इदं विश्व जगन् स्वयि अन्तर्गत स्थित वय्येव, न त्वदन्यत्र गच्छति यागसाधनत्वेन वृष्टयादिहेतुत्वात् । विषं यां पूज्यम् । 'यस पूनायाम्' यनतेर्वा औणादिवस्मप्रत्यय । विश्व च भूतं सपनसस्यादिक, सुभूत मुदु सपन्न परिनिष्ठित त्वयैव सपाद्यते, स्वयैव सपन्न म क्रियते । तस्माच विश्वस्य वस्तुन मा जन- यिता म । तं तादश सा कामदुचं अभिपताना दातारम्। 'दुह व घन' इति कपू । अक्षित अनल अभयाल 27 TB ·210 तैत्तिरीयमाणम् [म..." त्वोपदधे कामदुधमक्षितम् । प्रजापतिस्त्वा साद- यतु । तयाँ देवतयाऽङ्गिरस्वढुवा सीद ॥ ॥'त- पोसि लोके श्रितम् । तेजसः प्रतिष्ठा । त्वयीद- मन्तः । विश्व यक्षं विश्व भूतं विश्व सुभूतम् । विश्वस्य भर्तृ विश्वस्य जनयितृ । तत्त्वोपदधे का- मदुघमक्षितम् । प्रजापतिस्त्वा सादयतु । तयां देवतयाऽङ्गिरस्वडुवा सीद ॥ २॥ 'तेजोस तर्पत्ति श्रितम् । समुद्रस्य प्रतिष्ठा । त्वयीदमन्तः । विश्व यक्षं विश्व भूतं विश्व सुभूतम् । विश्वस्य भर्तृ विश्वस्य जनयित । तत्वोपदधे कामदुघमक्षितम्। प्रजाप॑तिस्त्वा सादयतु । तयाँ देवतयाऽङ्गिरस्व- ईदृशं लोकमेव त्वद्रुपदधानेनोपद शामि । हे इष्टके! तादृशलो. कात्मिका त्वा प्रजापतिस्सादयतु । त्वं च तया देवतया अङ्गिरसामिव ध्रुवा निश्चला सीद । एवमुपधानान्तं रोकार पर्य योज्यम् । शिष्टमिष्टकाविषयम् । एवं सर्वत्र ॥ 'तपः लोकाधारं तत्र निष्पाद्यचात् । तपः तेजसः प्रति डा, तपत्ति हि तेनः प्रतितिष्ठति तत्कारणत्वात् । गतमन्यन् ।। समुद्रस्य समुदृवणशीलस्य' मण्डलस्य प्रतिष्ठा तेनः रश्मरा ।। ममुदयावरणशीलस्य पा. ।

·अनु १] महमास्काभाष्योपेतम्, 211 श्व५ वा सीद ॥३॥ समुद्रोति तेजसि श्रितः । अपां मंतिष्ठा । त्वयीदमन्तः । विश्व यक्ष विश्व भूतं विश्व सुभूतम् । विश्वस्य भर्ता विश्वस्य जनयि- ता। तं त्वोपदधे कामदुधमक्षितम् । मुजापति- स्त्वा सादयतु । तयाँ देवतयाऽद्भिरस्वहुवा सदि। ४॥ आपस्स्थ समुद्रे श्रिताः । पृथिव्याः प्रतिष्ठा युप्मासुं । इदमन्तः । विश्व युक्षं विश्व भूतं वि- सुभूतम् विश्वस्य भत्र्यों विश्वस्य जनयि- व्यः ! ता व उपदधे कामदुधा अक्षिताः । पूजा- पतिस्त्वा सादयतु । तयाँ देवतयाऽगिरवद्वा सीद ॥५॥ पृथिव्यस्युफ्सु श्रिता । अग्नेः प्रतिष्ठा। त्यपीदमन्तः । विश्व यक्ष विश्व भूतं विश्व सुभू. तम् । विश्वस्य भी विश्वस्य जनयित्री । तां त्वोपंदधे कामदुधामक्षिताम् । प्रजापतिस्त्या सा- दयतु । तया देवतयाऽद्विरस्तया सौंद॥ ६ ॥'अ- 'समुद्रो मण्डल अपां प्रतिष्ठा, तवारणत्वात् ॥ आपः पृथिव्याः भतिष्ठा, अद्य पृथिवीति ।। 'पृथिव्यग्नेः प्रतिष्ठा, तद्विषयत्वात ॥ 'अनिरन्तरितस्य प्रतिष्ठा, तस्योपरि स्थितत्त्वात् ।।

·212 तैत्तिरीयत्राह्मणम्. [भ.." मिरसि पृथिव्याः श्रितः । अन्तरिक्षस्य प्रतिष्ठा । त्वयीदमन्तः । विश्व यक्षं विश्व भूतं विश्व सुभू- तम् । विश्वस्य भर्ता विश्वस्य जनयिता । तं त्वो- पंदधे कामदुधमक्षितम् । प्रजाप॑तिस्त्वा सादयतु । तया देवतयाऽङ्गिरस्वळूवा सीद ॥७॥ अन्तरि- क्षमस्य॒ग्नौ श्रितम् । वायोः प्रतिष्ठा । त्वयदिमन्तः। विश्व यक्षं विश्व भूतं विश्व सुभूतम् । विश्वस्य भर्तृ विश्वस्य जनयितृ । तत्त्वोप॑दधे कामदुघम- क्षितम् । प्रजापतिस्त्वा सादयतु । तया देवतयाऽ- गिरस्वळूवा सौद ॥८॥ 'वायुरस्य॒न्तरिक्षे श्रितः। दिवः प्रतिष्ठा । त्वयीदमन्तः । विश्व यक्ष विश्व भूतं विश्व सुभूतम् । विश्वस्य भर्ता विश्वस्य ज- नयता । तं त्वोपदधे कामदुधमक्षितम् । प्रजार्प- तिस्त्वा सादयतु । तया देवतयाऽङ्गिरस्वट्ठया सी- द ॥९॥ "यौरसि वायौ श्रिता । आदित्यस्य प्र. 'अन्तरिक्षं वायोः प्रतिष्ठा, तद्विपयत्वात् ।। *वायुर्दिवः प्रतिष्ठा, तस्योपरि स्पिनन्यात् ।। चोरादित्यस्य प्रतिष्ठा, तद्विषयत्वात् ।।

·अनु.] मम्मास्करभाष्योपैतम्. 218 । । तिष्ठा । त्वयीदमन्तः । विश्व यक्षं विश्व भूतं वि. श्व सुभूतम् । विश्वस्य भी विश्वस्य जनयित्री। तां त्वोपदघे कामद्घामक्षिताम् । प्रजापतिस्त्वा सादयतु । तया देवतयाऽनिरस्वद्धवा सौद॥१०॥ "आदित्यौसि दिवि श्रितः । चन्द्रमसः प्रतिष्ठा । त्वयीदमन्तः । विश्व यक्ष विश्व भूतं विश्व सुभू- तम् । विश्वस्य भर्ता विश्वस्य जनयिता । तं त्यो- पंदधे कामदुधमक्षितम् । प्रजापतिस्त्वा सादयतु । तया देवतयाऽनिरस्वदवा सींद ॥ ११॥"चन्द्रमा अस्यादित्ये श्रितः । नक्षत्राणां प्रतिष्ठा । त्वयीद. मन्तः । विश्व यक्षं विश्व भूतं विश्व सुभूतम् । विश्वस्य भर्ता विश्वस्य जनयिता । तं त्योपंदधे कामदुधमक्षितम् । प्रजापतिस्त्वा सादयतु । तयाँ देवतयाऽगिरस्वडूवा सीद ॥ १२॥"नक्षत्राणि स्थ चन्द्रमंसि थ्रितानि । संघसरस्य प्रतिष्ठा युष्मा- "आदिसचन्द्रमसः प्रतिष्ठा, तदीयरश्म्यधीनप्राशत्वात् ।। "चन्द्रमा नक्षाणां प्रतिष्ठा, तद्योगेन कालावच्छेदात्यास. क्षत्राणाम् ॥ "नक्षत्राणि संवत्सरस्य प्रतिष्ठा, सरव्यवाद ।

·214 तैत्तिरीपत्राह्मण. [अ. ३.१११ सुं । इदमन्तः । विश्व यक्ष विश्व भूतं विश्व सु- भूतम् । विश्वस्य भर्तृणि विश्वस्य जनयितृणि । तानि व उपदधे कामदुघान्यक्षितानि । प्रजापति- स्त्वा सादयतु । तयाँ देवतयाऽङ्गिरस्वत्वा सौंद। १३॥ "संवथ्स सि नक्षत्रेषु श्रितः । ऋतूनां प्र- तिष्ठा । त्वयीदमन्तः । विश्व यक्षं विश्व भूतं वि- श्व सुभूतम् । विश्वस्य भर्ता विश्वस्य जनयिता। त्वोपदधे कामदुधमक्षितम् । प्रजापतिस्त्वा सादय- तु । तया देवतयाऽङ्गिरस्वछ्वा सौंद ॥१४॥ "ऋत- वस्स्थ संवथ्सुरे श्रिताः। मासांनां प्रतिष्ठा युष्मासुं। इदमन्तः । विश्व यक्षं विश्व भूतं विश्व सुभू- तम् । विश्वस्य भर्तारो विश्वस्य जनयितारः। तान व उपदधे कामदुधानक्षितान् । प्रजापतिस्त्वा सा- दयतु । तया देवतयाऽशिरस्वड्वा सीद ।। १५॥ "मास्स्थितुर्पु श्रिताः । अर्धमासानी प्रतिष्ठा यु- "संवत्सर ऋतूनां प्रतिष्ठा, नदवयवत्यात् ।। ऋतवो मासानां मातिष्ठा, तदवयवत्वात् ।। "मासा अर्धमासानाम् ॥

·भट्टमास्करभाष्योपेतम्, 215 प्मातुं । इदमन्तः । विश्व यक्ष विश्व भूतं विश्व सुभूतम् । विश्वस्य भर्तारो विश्वस्य जनयितारः। तान् व उपदधे कामदघानक्षितान् । प्रजापति- स्वा सादयतु । तयो देवतयाऽङ्गिरस्य वा सौद। १६॥ "अर्धमासास्स्थं मासु श्रिताः । अहोरात्र- योः प्रतिष्ठा युष्मासु । इदमन्तः । विश्व यक्षं वि. श्यै भूतं विश्व सुभूतम् । विश्वस्य भर्तारो विश्व- स्य जनयितारः । तान व उपदधे कामदुघानक्षि- तान् । मुजार्पतिस्त्वा सादयतु । तयो देवतयाऽ- ङ्गिरस्वद्धवा सौंद ॥ १७॥ "अहोरात्रे स्थोऽर्धमा- सेपुं श्रुितें । भूतस्य प्रतिष्ठे भव्य॑स्य प्रतिष्ठे । यु- वोरिदमन्तः । विश्व यक्षं विश्व भूतं विश्व सु- भूतम् । विश्वस्य भयौँ विश्वस्य जनयित्र्यौं । ते वामुप॑दधे कामदुधे अक्षिते । प्रजापतिस्त्वा साद- यतु । तया देवतयाऽङ्गिरस्वबा सौद ॥१८॥ "अर्धमासा अहोरानयोः । अहोरात्रे भूतपव्ययोः उत्तनोत्पत्स्यमानयोः प्रतिष्ठे।

·216 तैत्तिरीयत्राह्मणम्. "पौर्णमास्यटकाऽमावास्या । अन्नादास्स्थानों युष्मातुं । इदमन्तः । विश्व यक्षं विश्व भूतं विश्व सुभूतम् । विश्वस्य भर्यों विश्वस्य जनयियः । ता व उपदधे कामदुघा अक्षिताः। प्रजापतिस्त्वा सादयतु । तया देवर्तयाऽङ्गिरस्ववा सींद ॥१९॥ राडसि वृहती श्रीरसीन्द्रंपत्नी धर्मपत्नी । विश्व भूतमनु प्रभूता । त्वयीदमन्तः । विश्व यक्ष विश्व भूतं विश्व सुभूतम् । विश्वस्य भी विश्वस्य जनयित्री । तां त्वोपंदघे कामदुघामक्षिताम् । प्र- जाप॑तिस्त्वा सादयतु । तया देवतयाऽङ्गिरस्वछ्या "अहोरात्रविशेषा. पौर्णमास्यादय । अन्नदुध इति विप् । छान्दसं घत्वम् । पित्रादिभ्योऽन्नमेता ददति, ते चान्नमेनासु अदन्ति, तस्मादन्नादनसामर्थ्यवत्य एता दुहते नान्न पित्रारिभ्यः॥ राद दीप्तिः, वृहती महती बुद्धिरुच्यते । श्रीः श्रयणीया, इन्द्रस्य पालयित्री, धर्मस्य न पालयित्री । 'विभाषा सपूर्वस्य' इति हीनकारी | 'पत्यविश्वर्य' इति पूर्वपदपरतिस्तरत्वम् । विश्वमपि भृतजातं अनु मभूता, यवइयति तत्र तत्र सयमंत्र भवति प्रकर्षण तत्तदाययतीति तस्यात्माधीनात्मलामन्यात् प्रभूतत्वं बुद्धः ॥ .

·अनु. १] भभास्करभाष्योपेतम् 217 । सीद ॥२० ।। "ओजोसि सहौसि । वलमसि भ्रा- जौसि । देवानां धामामृतम् । अमर्त्यस्तपोजाः। त्वयीदमन्तः । विश्व यक्षं विश्व भूतं विश्व भूतम् । विश्वस्प भर्ता विश्वस्य जनयिता । तं त्वोप॑दधे कामदुधमक्षितम् । 'प्रजापतिस्त्वा साद- यतु । तयाँ देवतयाऽङ्गिरस्व वा सीद ॥२१॥ लोकस्तपस्तेजस्समुद्र आपः पृथिव्यग्निरन्त- रिक्षं वायुद्यौरादित्यश्चन्द्रमा नक्षत्राणि संवसर ऋतवो मासा अर्धमासा अहोरात्रे पौर्णमासीरा- डस्योजोस्येकविश्शतिः ॥१॥ लोकोसि भर्ता तम् । तपस्तेजोसि भर्तृ तत्। समुद्रौसि भुर्ता तम् । आफ्स्स्थ भयस्ता वः । पृथिवी भ! ताम् । अग्निरसि भर्ता तम् । अन्त- रिक्षं भर्तृ तत् । वायुरसि भर्ता तम् । द्यौरसि भी ताम् । आदित्यश्चन्द्रमा भर्ता तम् । नक्षत्रा- णि स्थ भर्तृणि तानि वः । संवसरोसि भर्ता "ओनआदिनानाधर्मत्यनेष्टका स्तूपने--ओजः तेन तहेतु- खात्ताच्छन्द्यम् । सहः अभिभवितृवं शत्रूणाम् । यलं शक्तिः, .. T.B. 28 ·218 तैत्तिरीयत्राह्मणम् [अ. प.प्र. ११ तम् । ऋतवो मासा अर्धमासा भर्तारस्तान वः। अहोरात्रे भञ्यों ते वाम् । पौर्णमासी यस्ता वः । राउंसि भी ताम् । ओजोसि. भर्ता तमेक- विशतिः ।। 'त्वमग्ने रुद्रो असुरो महो दिवः । त्व५ शो मारुतं पृक्ष इशिपे । त्वं वातैररुणैर्यासि शंगयः। त्वं पूषा विधुतः पासि नु त्मना । देवा देवेषु श्र: यध्वम् । प्रर्थमा द्वितीयेपु श्रयध्वम् । द्वितीयास्तु- तीयेपु श्रयध्वम् । तृतीयाश्चतुर्थे' श्रयध्वम् । च- तुर्थाः पञ्चमेपुं श्रयध्वम् । पञ्चमाप्पष्ठे' श्रयध्वम्।। भ्राजो यशः, देवानां धाम धारकं स्थानं वा तेनोप्ति अ. मृतं अमरणहेतु., अमर्त्यः अमरः 'अनश्वरः, तपोजाः तपो- भिनिष्पाद्यः । 'जनसनखन' इति विट् । 'मिट्टनोः' इत्यालम् ॥ इति द्वितीये काटके प्ररमोऽनुवाक, ' अध्यरात्यनन्तरं चभिरनुवाकैश्चतम्ब आहुती रीति त्वममे रुद्र.' इत्यादिभिः ॥ स्वत एव मिद्धे एकातिरुशपनाय मत्वा- रोऽनुवारास्स्याहाकारान्ता आनाताः । तत्र-त्वमग्ने म्द इति जगती ॥ व्याख्याता* | देवा देवेपु अयध्वमित्यादीनि यपि ।

·• अनु. २].. भाभास्करभाष्योपेतम् 310 २२॥ पृष्ठास्तप्तमेपुं श्रयध्वम् । सप्तमा अटमे' श्रयध्वम् । अष्टमा नवमे' अयध्वम् । नवमा - शमेघु श्रयध्वम् ! दशमा एकादशेपुं श्रयध्वम् । एकादशा द्वादशेषू श्रयध्वम् । द्वादशास्त्रयोदशे' श्रयध्वम् । त्रयोदशाचतुर्दशेपुं श्रयध्वम् । चतुर्द- .शाः पञ्चदशेपुं श्रयध्वम् । पञ्चदशाप्पोडशेर्पु श्र- यध्वम् ॥२३॥ पोडशास्सप्तदशेपुं श्रयध्वम् । स- सदृशा अष्टादृशेषु अयध्वम् । अष्टादशा एकान्न विशेषु श्रयध्वम् । एकानविरशा विशे' श्रय- ध्वम् ।विशा एकविशेषु श्रयध्वम् । एकविरशा हाविरोष श्रयध्वम् । द्वावि शास्त्रयोविशेर्पः:श्र- यध्वम् । त्रयोविशाश्चतुर्विशेषू अयध्वम् । चं- सुर्विशाः पञ्चविरो' श्रयध्वम् । पञ्चवि.शा- प्पड्डिशेष श्रयध्वम् ॥२४॥ पडिशास्तवि- हे देवाः! सर्वेऽपि देवेषु अयचं प्रविधात, सोऽपि मदर- कायं भगत, मभूय मदभिमतं माधपनि गवत । एवमाये- नोक्का गणशोऽप्याहमयमा इति । तत्र पृथिव्यां गताः प्रप- माः, अन्तरित द्वितीयाः, दिघि तृतीयाः, एने प्रधानभूतात्यो ·220 तैत्तिरीयताह्मणम् [अ.म. ११ शेषु श्रयध्वम् । सप्तविशा अष्टावि शेयुं अ- यध्वम् । अष्टाविरशा एकान त्रिशेगुं श्रयध्वम्। एकान त्रिशास्त्रि शेपु श्रयध्वम् । त्रिशा एं- कत्रि शेर्पु श्रयध्वम् । एकत्रिशा द्वात्रि शे' श्रयध्वम् । द्वात्रि शास्त्रयस्त्रि शे'श्रयध्वम् । 'देवास्त्रिरेकादशास्त्रिीयस्त्रिशाः । उरे भवत। अती ना गणाः । अत एवामन्त्रचोच्यन्ते । त्रिप्वपि अपदात्परत्वात् पा. ठिकमामन्त्रितायुदात्तत्वम् । चतुर्थादय एषां गुणभूताः, मन्त्रयन्ते । चतुर्थादयो भूत्वा पञ्चमादिषु श्रयध्वमिति प्रथमादय एव प्रायन्ते । एवमात्रयस्त्रिशद्गणादृष्टव्यम् ॥ 'इदानीं गणभेदं दर्शयति- देवा इति ॥ हे देवाः! हे त्रिरेकादशाः! हे त्रिस्त्रयस्त्रिंशाः!। त्रिरेकादश त्रयस्त्रिंशत् तासां पूरणास्त्रिरेकादशाः । एवं विस्त्रयस्त्रिंशत् एकोनशतं, तस्य पूर गास्त्रिस्त्रयस्त्रिंशाः । तत्र च प्रथमस्यापदात्परत्वान्निधाताभावः । -'विभापितं विशेषवचने वहुवचनम् ' इति प्रथमस्याविद्यमानत्वनिपे. धाद्वितीयं निहन्यत एव । तस्य सामान्यवननत्वेनाविद्यमानत्व. निषेधाभावान्निधाताभावे आद्युदात्तत्वमेव । अथ हे उत्तरे देवाः! यावदेकोनचत्वारिंशदधिकशतत्रयसहितानि वीणि सहस्राणि भवन्ति सर्वे उत्तरवानः उत्तरेस्समानपानः, उपरसत्त्वानः उत्तरेस- ·अनु ३] भभास्वरभाध्योपेतम् 221 उत्तरवनि उत्तरसत्वानः। यत्काम इदं जुहोमि। तन्मे समृद्ध्यताम् । वयडू स्याम पतयो रयी- णाम् । भूर्भुवस्स्वस्स्वाहा ॥२५॥ पष्ठे' श्रयध्व५ पोडशेपुं श्रयध्व५ पड्डि शेर्दा श्रयध्वमुनरसत्वानश्चत्वारिं च ॥२॥ गणाना मानप्राधान्याश्च भवत उत्तरोत्तरगणैरेकीभूता इत्यर्थ । तत्रायं क्रम -एको देवस्त्रिभिरेकादशभिर्गुणितस्त्रयस्त्रिंशद्देवा, ऐवं विभिर्गुणिता एकोनशतम् । तदिदमुक्त 'त्रिरेकादशास्त्रिस्त्रय- स्त्रिंशा.' इति । पुनरप्येकोनशतसख्या देवास्त्रिाभिरेकादशभिर्गु- णिता उत्तरे इत्युच्यन्ते । ते च सप्तपष्टयधिकशतद्वयसहितानि त्रीणि सहस्राणि । अथ प्रथमस्यावान्तरगणस्याधिपतयस्त्रयस्त्रिंशत, उत्तरस्य च त्रयस्त्रिंशत्, अथ प्रथमस्य एव सर्वे समय एकोनचत्वारिंशदधिकशतत्रयस- हितानि त्रीणि सहस्राणि देवा भवन्ति । अथैवंभवद्भिरत्रमवारि. त्यं कर्तव्यमित्याह-यत्कामः अहं इदं जुहोमि तन्मे युष्म त्प्रसादात् समृद्धयता, वयं रयीणां धनानां च पतयस्स्याम। भूरादिवासिम्यस्सर्वेभ्योऽपि युप्मम्यं स्वाहुतमिद करोमि ॥ इति द्वितीय काठी द्वितीयोऽनुवाकः. प्रधानगणस्य त्रयः, उत्तरस्य चय , ..

·222 तैत्तिरीयनाझणम् [म. ३. प्र १५ 'अग्नाविष्णू सजोप॑सा । इमा वर्धन्तु वां गि- । द्युम्नैर्वाजेभिरागतम् । राजी विराज्ञी । सम्रा- ही स्वराज्ञी। अर्चिश्शोचिः । तपो हरो भाः। अग्निस्सोमो बृहस्पतिः। विश्य देवा भुवनस्य गो- पाः। ते सर्वे संगत्यं । इदं मे प्रावता वचः । व- यडू स्याम पतयो रयीणाम् । भूर्भुवस्वस्स्वाहा। संगत्य त्रीणि च ॥३॥ 'अनपतेऽनस्य नो देहि । अनमीवस्य शुप्मि- णः । प्रपदातारै तारिपः । ऊर्ज नो धेहि द्विपदे 'अग्नाविष्णू इति गायत्री ॥ व्याख्याता* | राजीत्यटिर्नव- पदा यजुरन्ता । राज्ञयादयो व्याख्याताः प्रथमे काठ । अत्र इन्द्रस्थाने सोमः । ते सर्व इत्यादि । अनुकान्तास्सर्वेऽपि यूयं संगत्य मे मदीयमिदं प्रार्थनारूपं वचः प्रावत प्रयोननसंपाद. नेन रक्षत । वयं स्यामेत्यादि । गतम् ॥ इति द्वितीय काटके ततायोऽनुवाकः. 'अन्नपत इत्युपरिष्टाहती | व्याम्पाताs | अग्ने पृथ्वी पत इसादि । निगदसिद्धम् । तत्र 'सामन्त्रिले समानाधि- ....१. मा. ३.१.-1. प्रा. ३-11.........

·अनु. 4] महमास्वरभाध्योपैतम् 228 चर्तुप्पदे । अग्ने पृथिवीपते । सोम वीरुधां पते । त्वष्टस्समिधां पते । विष्णवाशानां पते । मित्र स- त्यानां पते । वरुण धर्मणां पते ॥२७॥ मरुतो गणानां पतयः । रुद्र पशूनां पते । इन्द्रौजसा प- ते । वृहस्पते ब्रह्मणस्पते । आ रुचा रौवेऽहडू स्वयम् । रुचा रुरुचे रोचमानः। अतीत्यादरस्वरा भरेह । तस्मिन् योनौ प्रजनौ प्रजायेय । वयडू स्याम पतयो रयीणाम् । भूर्भवस्स्वस्स्वाहा ॥२८ वरुण धर्मणां पते स्वस्स्वाहा ॥४॥ । करणे' इत्यविद्यमानत्वनिषेध । पूर्वस्य तु 'नामन्त्रिते' इति पश्यन्तामा परामन्त्रितानुप्रवेश ॥ आ रुचेति पञ्चपदा त्रिष्टुब्जगती वा ॥ रुचा दीप्तचा अहं आरोचे सर्वतो दीध्ये, किचाह स्वयमेव रुचा रोचमानः निरपेक्षदीप्ति रुरुचे रोचै, तदर्थमतीस अतिक्रम्य अदः अ- न्तरिक्ष यत् स्थित स्वः तदिहाभर आहर इह अस्मिन् कर्मणि फलत्वेनानय, यतोऽह तस्मिन् योनी सर्वार्थकारणे मजनी मन- ननाधारे अह् मजायेय प्रनावान् स्याम् । जनेरौणादिक इप्र- त्ययः । वयं स्यामोति । व्याख्यातम् ॥ इति द्विताय काठर चतुर्थोऽनुवाक. *ना ३.११२ ·224 तैत्तिरीय वारणम् 'सप्त ते अग्रे समिधस्स॒प्त जिह्वा । सप्तर्पय- स्तृप्तधाम म्रियाणि । सप्त होत्रो अनु विद्वान् । सप्त योनीरा पृणस्वा घृतेनं । प्राची दिक् । अ- निर्देवतां । अग्निः स दिशां देवं देवतांनामृच्छतु। यो मैतस्यै दिशोऽभिदासति । दक्षिणा दिक् । इ- न्द्रो देवता ॥२९॥ इन्द्रः स दिशा देवं देवता- नामृच्छतु । यो मैतस्यै दिशोऽभिदासति । प्रती- ची दिक् । सोमो देवतां । सोमरस दिशां देवं देवानामृच्छतु । यो मैतस्यै दिशोऽभिदासति । उदीची दिक् । मित्रावरुणो देवा । मित्रावरुणौ स दिशां देवी देवानामृच्छतु । यो मेतस्यै दि- -- मत त इति मध्येज्योतिस्विटुम् ।। ' भूमिभूना' इत्यत्र च्या ख्याता । सप्त होत्रा अनु विद्वानिति विशेष,-अनुक्रमेण विद्वान् । शेप यनु । वयं स्यामेरोकपदा त्रिष्टुप् । या पाची दिक तस्या निर्देवता । अप दिगा या देवता तासा मध्ये अनि देव प्राच्या देता स कनु माप्य मलीयता तत्रैव क्षीयताम् । । यो मन एतस्य दिश समबन्धी मामभिदासति उपभपयति । 'दम उपभो' गन्दा.

·अनु ५] भभास्करमाध्योपेतम्. 225 शोऽभिदासति ॥३०॥ ऊर्ध्वा दिक् । बृहस्पति- वता । वृहस्पति स दिशां देवं देवानामृच्छतु । यो मैतस्यै दिशोऽभिदासंति। इयं दिक् । अदिति- देवता । अदितिः स दिशा देवी देवतानामृच्छतु। यो मैतस्यै दिशोऽभिदामति । पुरुपो दिक् । पुरु- पो मे कामान्थ्समर्पयतु ॥ ३३ ॥ अन्धो जागृविः माण । असावेहि । घधिर आंकन्दयितरपान । अ सावहिं । उपसमुपसमशीय । अहमसो ज्योतिर- मात्वम् । एतेनोत्तरे व्याख्याता । दिशामिति 'सावेकाचः' इति पष्टया उदातत्वम् । दिशोऽभिदासतीत्यत्र नेनैवोदात्तत्वम् । 'स्वरितो वाऽनुदाते पदादौ ' इति स्वस्तित्वम् । 'देवताद्वन्द्व च' इति मित्रावरुणशब्दो हुयदात्त । बृहस्पतिशब्दो वनस्पत्यादिः । इयं अधोदिक । पुरुपस्सर्वस्यापि दिर, व्यापित्वात् तादृशः पुरुषो मे कामान् समर्धयतु । अन्धो जागृषिरित्यादि । व्याख्यात प्रथमे काटके | उपसमुपसं इति तृतीय. पर्याय , सर्वामुपस अनीय व्यामुयाम । अनौतेश्यान्द पश्शपो लुक् । असावेहीति माणापानावुच्येते, युवयो प्रसादात् उपसं सर्वामभुवीयेति । किंच-हे असो प्राण ! हे असो अपान ! उभयार्थ असो इत्युक्तम् । युक्यो प्रसादान् इदं ज्योतिः आदित्यमपि अशीय *त. प्रा.-१-८. 29 T.D.

·226 तैत्तिरीयब्राह्मणम. भ.३.प्र." शीय । अहमसोऽपोशीय । क्या स्याम पतंयो रयीणाम् । भूर्भुवस्स्वस्स्वाहां ॥ ३२॥ दक्षिणा दिगिन्द्रों देवता मित्रावरुणौ स दिशां देवी देवतानामृच्छतु यो मैतस्यै दिशोऽभिदास- त्यर्धयतु नवं च ॥५॥ 'यत्तेऽचितं यदुं चितं ते अग्ने । यत् ऊनं यदु तेऽतिरिक्तम् । आदित्यास्तदङ्गिरसश्चिन्वन्तु । वि- श्वे ते देवाश्चितिमापूरयन्तु । 'चितश्चासि संचित- आमुयाम, तथा हे असो अपः कर्माणि युवयोः बलेन अशी. य कर्ता स्यां कर्मणाम् । वर्णव्यत्ययेन औगरस्य ओकारः। वयं स्यामेत्यादि । गतम् ॥ इति पथमोऽनुष क. 'यत्तेऽचितीमत्युपस्थानम् ॥ त्रिष्टुवियम्, व्यारयातप्राया 'समेव त्वां वेत्य' इत्यत्र । विशेषस्तु-हे अग्ने यत्तर सं- वन्धि अचितं यचापि चितम् । यत्त जनमियादि समानम् ॥ 'चितधौत द्वरदा त्रिष्टुप् ।। तत्रा व्यापाता* ॥ ति. मा.३१...

·में मारकाभा यापेतम. 327 वास्यने । एतावाऽश्वास भूयाश्चास्यग्ने । 'लो. के पृणच्छिद्र पृण । अयो सीद शिधा त्वम् । इ. न्द्राली त्वा बृहस्पति.। अस्मिन् योनबसीपदन्॥ ३३॥ तयाँ देवतयाऽहिरस्वडूबा सौद। 'ता अस्प सूददोहसः । सोम, श्रीणन्ति पृर्भयः । जन्मन्दे- वानां विशः । त्रिवारोंचने दिवः । तया देवतया- ऽङ्गिरस्वडूबा सौद । अग्नै देवार डहावह । ज- लोकपृणा उपदधाति-लोक पणेति ॥ अनुविय य- जुरन्ता व्याख्याता अपेत पीत' इत्यत्र* ॥ 'ता अस्योत || दिवो रोचने स्वर्गस्य प्रकाश अस्प जन्मन् यनमानस्य जन्मनि निमित्तभूने सति देवाना सन्धि- न्यो विश मनारूपा पृश्नयः अल्पगोसहशा सूददोहस अन्नस्य दोहयित्रय ता इष्टका सोम श्रीणन्ति पर कुर्वन्ति। कदा त्रिपु सक्नेषु ! आ समन्तात् यानि प्रातरसवनादीनि तेषु निरन्तर सोमपाके हेतब एता इष्टका इत्यर्थ । एता इष्टका यदेवतासम्बन्धिन्य, तया देवनयेत्यादि पूर्ववत् ।। 'अन इति ॥ हे अग्ने इह अस्मिन् कर्मणि देवानावह आइय । जज्ञानः कर्तव्यज्ञ । रक्तवाहिषे आवर्तितयज्ञाय यजमानाय । यहा-मज्ञानो जानामि पनमानार्थम् । रिट माधवीयमत मन्तभाष्यम् 5 ·228 तैत्तिरीयत्राह्मगम् [म.प्र." जानो वृक्तवहिपे । असि होता न ईड्यः । 'अ- गंन्म महा मनसा यविष्ठम् ॥ ३४॥ यो दीदाय समिद्वरत्वे दुरोणे । चित्रभानू रोदसी अन्तर्वी। स्वहितं विश्वतः प्रत्यञ्चम् । मेधाकारं विदर्थस्य प्रसाधनम् । अग्निर होतारं परिभूतमं मतिम् । .. कानच् । नः खल्वस्मान ईड्यः स्तुत्यो होता आहाताऽसि देवाना, तस्मात्त्वामेव घूमो देयानावहति । 'ईडवन्द' इत्या- हदात्तत्वम् ॥ "अगन्मेति त्रिष्टुप् || अनि पय अगन्म शरण गता | 'मन्ते घस' इति च्रेक । मनसा भक्त्या । महान्न, 'सुपा मुलुक' इति डादेश । यविष्टं युक्तम हविििमथितार या, देवै स्वाहुतं मुष्टु हविषामाहुतिभिराराभित, विश्वतः सर्वतोपि प्रत्यचं अस्मदाभिमुख्येनागच्छन्त स्वातत्वेनानु ल ईदृश त अग मेति । पुनश्च विशेष्यते-यो दीदाय दीप्यने से दुरोणे आत्मीये गृहे, रोदसी द्यावापृथिव्यो उर्वी उव्यों । वा दति' इति पूर्वसवर्णीयत्वम् । अन्तः मध्ये । उपन्योन द्वितीया 'मुपा सुलुक' इति वा पट्या लुक । चित्रभानुः नायनीयदीप्ति ॥ 'मेधाकारामिति जगती ।। हे अने' वा मेधाकार बुद्धि स्थिताना रार सपादयितार, रिदयस्य यसप्प समाधनं प्रष्ट साधन, अनि अङ्गनादिगुण होतारं दातार, पनि भूतम सर्वतो मावयितृतम रमगाम् । 'बहुलमन्यत्रापि' इति गि.

·अनु ६] म.भास्करभाष्योपेतम् 220 त्वामभैस्प हविपस्समानमित् । त्वां महो वृणते नरो नान्यं त्वत् । मनुष्यत्त्वा निधीमहि । मनु- प्वथ्समिधीमहि । अग्ने मनुप्चदैङ्गिरः ॥३५॥ दे- वान्देवायते यज । 'अग्निर हि वाजिनं विशे । लुक् । परिभावयितृतम वा शत्रूणाम् । मति मतिमन्तं मननीयं वा । यथोक्तगुणशालिनाऽपि दुराराधेन कोऽर्थ इत्याह--अ. र्भस्य अल्पस्य महः महनश्च हविपः समानमित् समानमेव समानतुष्टिमेव महता तुल्यमल्पमपि गृहानमीडश त्वामेव नरः मनुष्या वृणते भजन्ते न तु त्वत्तोऽन्यमनीहशमहिमानम् ॥ "मनुप्वत्त्वेत्यनुष्टुप् ॥ हे अग्ने वा मनुप्वत् मनुष्यमिव गृहे निधीमहि स्थापयाम , मनुष्यवदेव समिधीमहि संदीपया- म. अर्चयाम मनुष्ययोग्यानवोपचारान् जानीम इति । 'नेन तुल्यं' इति वति , तदहतीति वा । यहा--मनुप्वत् मनुप्या इव, यथा मनुष्या गृहे बन्यु स्थापयन्ति, यथा च पूजयन्ति तदनुरूपं वयं कुर्म । उपयत्र छान्दसशपो लुक् मनोश्च पुगागम , सकारान्त वा शब्दान्तरम् । हे अग्ने! अगिरः अङ्ग- नादिगुण त्वमपि मनुष्वत् मनुष्याणामिव मनुप्याई वा देवान् यज, तत परं यथा प्रसीदसि तथा यनामह इति भाव । देवायते देवान् यष्टुमिच्छते यनमानाय । 'देवसुम्नयोर्यनुपि का- ठके' इति दीर्घत्वम् ॥ 'अमिहानि पञ्चपदा पति ॥ अग्निः खल वाजिनं अन्न 4 ·232 तैत्तिरीयतामणम्. [अ.), प्र." च्छति प्रतिष्ठाम् । यो ह वा अग्नेनचिकेतस्य श- रीरं वेद । सशरीर एव स्वर्ग लोकमैति । हिर॑ण्यं वा अग्नेनीचिकेतस्य शरीरम् । य एवं वेद । स- शरीर एव स्वर्ग लोकमति । अथो यथा रुक्म उत्तंप्तो भाय्यात् ॥३९॥ एवमेव स तेजसा य- शंसा । अस्मिश्च लोकेंऽमुष्मिश्च भाति । 'उर- वो ह वै नामैते लोकाः । येऽवरेणादित्यम् । अ- थं हैते वरीयाश्सो लोकाः । ये परेणादित्यम् । हिरण्यं तदुभय, हिरण्गेष्टकाभिरुषधानात् । विदित्वा यष्टुः प्रथम फलं, द्वितीयं वेदितु । हिरण्यं नाचिकेतस्य गरीरं हिर ण्यात्मकत्वात्तस्य । 'अथो यथेति ॥ अपिन उतप्तं स्वणं यथा भाय्यात् भायात् । छान्दसो द्वितीययकारोपननः, यकारान्तं या धात्व. न्तरं द्रष्टव्यं, स्वाधिकण्यन्नो वा भातिद्रष्टव्यः । एवमेव स नानिकेतयानी तहेदी र तेजसा यशसा च अस्मिन्य लो. केऽमुप्मिश्च भाति ॥ 'उरवो हवा इत्यादि ॥ द्वये लोका. उग्बो महान्ता वरीयांस उस्तराश । 'नियरियर' इत्यादिना वरादेशः । तत्रा- दित्यस्याघसादुरव उपरि वर्गमांस । तप यनमान: पनि. दन्तवन्तं सय्यं क्षपितुं तस्य लोकं जयति योऽवरेणादिसं ·अनु. ७ भभास्करभाष्योपेतम्, 233 अन्तवन्तः ह वा एप क्षय्यं लोकं जयति । योऽ- वरेणादित्यम् । अर्थ हैपोऽनन्तमपारमक्षय्यं लोकं जयति । यः परेणादित्यम् ॥४०॥ अनन्त ह वा अपारमंक्षय्यं लोकं जयति । योऽग्निं नाचि- केत चिनते । य उ चैनमेवं वेद । अथो यथा रथे तिष्ठन्पक्षसी पर्यावर्तमाने प्रत्यपेक्षते । एवमहो- रात्रे प्रत्यक्षते। नास्यांहोरात्रे लोकानुतः। यौs- मिं नचिकेतं चिनुते । य उंचैनमेवं वेद ॥४१ ।। उनरः पक्षो गच्छति प्रतिष्ठ भाय्याद्यः परेणादित्यमष्टौ च ॥७॥ वर्तते, अथ कश्चिद्यनमान अनन्तं अविनाश अपारं अपर्य- वसानभोग अक्षय्यं क्षपयितुमशक्यं च लोकं जयति यः परेणादित्यं वर्तते । ततोऽन्यत्रापि दृश्यते' इति द्वितीया । तत्र कोऽनन्तमपारमक्षय्य लोक जयतीति चेत् , बूम इत्याह-अ- नन्तं हेत्यादि । नाचिकेतयानी नाचिकेतवेदी च तादशस्य लोकस्य जतेनि वेदितव्यमिति । 'अथो यथेति ॥ अपिच गथा रथस्योत्सङ्गे उपरि तिष्ठन् अधस्तात् पर्यावर्तमाने पक्षमी पुन पुन परिवर्तमाने चक्रे प्रत्य- पेक्षते तद्विषयिणी अपेक्षा प्रत्यपेशणम् । एवमहोरात्रे आदित्यव- शेनाधस्तात्मवर्तमाने अय प्रत्यपेक्षते, न ह्यस्य लोकं स्थान आदित्यादुपरि स्थित अहोरात्रे प्रामुतः, नरम कालोऽनवच्छि- नत्पादनन्नत्वमिति । योऽग्निमिति । गतम || इति द्वितीय काटक सप्तमोऽवार . । T.B 30 ·234 तैत्तिरीयत्राह्मण. [भ. प.प्र १९ 'उशन ह वै वाजश्रवसस्सर्ववेदसं ददौ । तस्य ह नचिकेता नाम पुत्र आंस । तर हे कुमार सन्तम् ! दक्षिणासु नीयमानासु श्रद्धा विवेश । स होवाच । नत कस्मै मां दास्यसीति । द्वितीय तृतीयम् । त ह परीत उवाच । मृत्यवे त्वा द- दामीति । त ह स्मोत्थितं वागभिर्वदति ॥१२॥ गौतम कुमारमिति । स होवाच । परैहि मृत्योP- हान् । मृत्यवे वै त्वाऽदामिति । तं वै प्रवसन्तं । 'उशनित्यादि ॥ उशन्नाम पानश्रवसोऽपत्यं सर्ववेदसं मन. स्वं ददौ । सर्व वेदो धनं सर्ववेदसम् । 'अनसन्नन्तानपुंमाच्छ- न्दसि' इत्यन् समामान्तः । तस्य नचिकेता नाम पुनो वभूव । छान्दमो भूभावाभावः । न निकेत न जी पितु- भर्भावमिति नचिकेता इति केनिन् । पोदरादिः । अथ तं पुत्रं कुमारमेन बालमेव सन्तं दक्षिणामु नीयपानामु दक्षि णानयनकाले पितुः श्रद्धा दानाभिनिवेशो विवेश प्राप, श्रद्धा. तिशयेन पुत्रमपि दक्षिणायन देशगमन्यन । अप विदिताभि- प्रायः पुत्र उगन पितरं हे तात! कस्मै मां दाम्यमि? इति । एवं द्वितीयं तृतीयं 7 पृन पुनः पप्रच्छ । अथ एवं पुत्रेण परीनः पर्माकान्तः पुन पुननिन्धितः पिता कुद्ध इस पुनमुवाच-मृत्यवे त्वा दहामीति । अथ पियननानन्तरं ·अन. भट्टमास्त्ररभाध्योपेतम् 935 गन्तासीति होवाच । तस्य स्म तिम्रो रात्रीरना. श्वान्गृहे वसतात् । स यदि त्वा पृच्छेत् । कुमार कति रात्रीरवाथ्सीरिति । तिस्र इति प्रति ब्रूतात। किं प्रथमा रात्रिमाभा इति ॥४३॥ प्रजांत इति। किं द्वितीयामिति । पशूस्त इति । किं तृतीया- मिति । साधुकृत्यां त इति । तं वै प्रवसन्तं ज- गाम । तस्य ह तिस्रो रात्रीरनाश्वान्गृह उवास । तमागत्यं पप्रच्छ । कुमार कति रात्रीरवालीरि- मृत्युसकाशं गन्तुमुत्थितं सहसोचलिन पुत्रमभिलक्ष्याकाशे काचि- द्वागभिवदति स्म उत्तस्थौ । कीदृशीर आह--हे गौतम! किं कुमारमिति किमेव बाल मृत्यवे ददासि किमिदं गा. नमगोत्रस्य तव युज्यते । इति दर्शयितु गौतमग्रहण: । अप पितोवाच-परेहि मृत्योहान् ययाऽहं पापो न स्या, मृत्यवे खलु स्वामदां दत्तवानह नेदानी दत्तं निवर्तयितुमुत्महे न त- दन्यथा भाति, तम्मात् पुत्र परेहि मृत्योहान् यास्यसीति । अथ पिता पुत्रमुवाच-~-तं मृत्यु मवमन्तं गृहे असंनिहित गन्नासि, असन्निहिते तस्मिन् मृत्यौ तस्य गृहा गन्तव्यास्त्वयेति यावत् । इत्थं च कर्तव्यमित्याह-~-तस्य गृहे तिस्रो रात्रीरनाचान् अनन- नेत्र पसताद वस । अथ स आगतो यदि ला पृच्छत हे कुमार' कति रात्रीर्मम गृहे अवात्मीः उपितवानसि

·236
तैत्तिरीयब्राह्मणम्
[अ.३ प्र."
ति । तिस्र इति प्रत्युवाच ॥४४॥ किं प्रथमा
रात्रिमाभा इति। प्र॒जां त इति । किं द्वितीयामिति।
पशूस्त इति । किं तृतीयामिति । साधुकृत्यांत
इति । 'नमस्ते अस्तु भगव इति होवाच । वरै
वृणीष्वेति । पितरमेव जीवनयानीति । द्वितीय
वृणीप्चेति ॥४५॥ इष्टापूर्तयो, क्षितिं बहीति
होवाच । तस्मै हैतमग्निं नाचिकेतर्मुवाच । ततो
वै तस्येप्टापूर्ते नाक्षीयते । नास्येप्टापूर्ते क्षीयते ।
योऽग्निं नाचिकेतं चिनुते । य ई चैनमेवं वेद ।
इति, तिस्रो रात्रीरिति मतिनूतात् पनिवृहि । अथ स
यदि पुन एन्छन् प्रथमां रानि विमाना: अशितानिमि
इति, तदेव प्रतिगा मजां ते आम्भामिनि । अय पुनरपि
यदि गृच्छन् द्विनीयां रानि किमाना इति, तदापोत्यं या
पशूस्ते आभामिति । गदि भृगोपि पच्छेन तृतीया गान
विमाश्ना इति, तदा नेत्य मतिनृहि माधुकृत्यां मुरत त्य
दीयमानामिति । एय मित्रोके पुत्रोऽपि तथा तानित्यार-तं
वा इत्यादि । गतम् । परोझे रि॥
अय मृत्युस्थान-रे भगरः' नपस्ने अस्तु प्रमोदेति । पृ.
नागा स्म- वृणीषेति । स नगिना नीति म~
पितरमह जीपना भयानि गजानीति | अग तपास्नु.

·अनु] भट्टमास्करभाध्यापतम् 237 तृतीयं वृणीष्वेति । पुनर्मृत्योर्मे ऽपंजितिं व्हीति होवाच । तस्मै हैतम॒ग्निं नाचिकेतर्मुवाच । ततो वै सोपं पुनर्मुत्युमंजयत् ॥ ४६॥ अपं पुनम॒त्यं जयति । योऽग्निं नाचिकेतं चिनुते। य उ चैनमे- वं वेद । 'प्रजापति, प्रजाकीमस्तपौतप्यत । स हिरण्यमुदास्यत् । तदनौ प्रास्यत् । तदस्मै ना- च्छेदयन् । तद्वितीयं प्रास्यत् । तदस्मै नैवाञ्छेद- यत् । तनृतीयं प्रास्यत् ॥४७॥ तदस्मै नैवाच्छ- द्वितीयमपि वृणीष्वेति तेनोक्ते नचिकेता वदति स्म-इष्टापूर्त- योः क्षिति स्थान में ब्रूहीति । तत्तस्मै एतं नाचिकेतम- निमुवाच । ततस्तस्येष्टापूर्ते नाक्षीयताम् । आन्दस डेरेत्वम् । नास्येयादि विदुपरस्तुति । ततस्तृतीय वर वृणीप्रेति तेनोक्तो नचिकेता ब्रूते स्म--पुनर्मृत्योरपजिति मे बृहीति । पुन पुनर्मृति पुनर्मुत्यु तस्यापनयोऽमृतत्वम् । तस्मै हेत्यादि । गतम् ॥ 'प्रजापतिर्वा इत्य दि ॥ उदास्यत् उत्क्षिप्तवान् दक्षिणा दानु गृहीतवान् । तदनी शोपनार्थ प्रास्यत प्रक्षिप्तवान् । तदस्मै अस्याभिप्रायानुरूप नाच्छदयन् न दुनमभवन् पाषाण मिव स्थिरमभवत् । 'छद अपवारणे' चौरादिक अदन्तो द्रष्ट व्य । अथ द्वितीय तृतीय च प्रास्त नेवाच्छदयत् । अथ ·238 तैत्तिरीयब्राह्मणम्. [स..प्र" दयत् । तदात्मन्नेव हृदयेऽनौ वैश्वानरे प्रास्यत् । तदस्मा अच्छदयत् । तस्माद्विरेण्यं कनिष्ठं धना- नाम् । भुञ्जत्मियतमम् । हृदयजहि । स वै तमे- व नाविन्दत् । यस्मै तां दक्षिणामनेप्यत् । तार स्वायैव हस्ताय दक्षिणायानयत् । तां प्रत्यगृह्णात् ।। ४८॥ दक्षाय त्वा दक्षिणां प्रतिगृहामीति । सोऽ- दक्षत दक्षिणां प्रतिगृह्य । दक्षते ह वै दक्षिणां प्र- बाह्याग्निं हित्वा अत्मनि स्थिते हृदय्येऽनौ पास्यत् । तद. स्मा अच्छदयत् द्रुतमरवत् । तस्मादद्यत्वेऽपि हिरण्यं क निष्ठं दीप्ततम धनानां मध्ये भवति, संस्तवादित्यर्थः । 'कन दीप्तो' तृनन्तात् 'तुश्छन्दसि' इतीष्ठान 'तुरिटेमेयस्मु' इति तृलोपः । केचिदाहुः-धनानां मध्ये हिरण्यं कनिठं असत. ममपि भुमत् प्रियतमं भवति हृदयनत्वादिति । अप म प्रजापतिरन्विच्छन्नपि तारशरण ग्रहीतारं नाविन्दत् नालमा, यस्मै तां दक्षिणामनेप्यत् दक्षिणावेन तद्विरण्यमदास्यत् । अ. थान्यमविदित्वा स्वाय आत्मीयाय दक्षिणाय हस्तायैव तां दक्षि. णामनयत् स्वयमेव च तां दक्षिणा प्रत्यगृहात्-दक्षायेति मन्त्रण । दक्षाय वृद्धयर्थ 'दक्ष वृद्धों' वा दक्षिणां प्रतिगृहामीत्यर्थः । अथ प्रमापतिः तां दक्षिणां प्रतिगृह्य अदक्षत आर्यत प्रनाः मृष्टवान् । तस्मादन्योऽप्ये विद्वान हिरण्यदक्षिण प्रतिगृत दसते घर्षत एव ॥

·भनु. ८] भभास्करभाष्योपेतम्. 239 तिगृह्य । य एवं वेद । एतह स्म वै तद्विद्वासो वाजश्रवसा गोतमाः । अयनदेश्या दक्षिणां प्रति- गृह्णन्ति । उभयेन वयं देक्षिप्यामह एवं दक्षि- णां प्रतिगृह्येति । तेऽदक्षन्तु दक्षिणां प्रतिगृह्यं । दक्षते ह वै दक्षिणां प्रतिगृह्यं । य एवं वेद । प्र हान्यं लीनाति ॥ १९ ॥ वदत्याना इत्युवाच द्वितीयं वृणीष्वेत्य॑जयत्त- तीयं प्रास्यदगृह्णाद्य एवं वेदैक च ॥८॥ "एतद्ध स्मेत्यादि ॥ तदेतदेव हिरण्यमाहात्म्य विद्वासो वाजश्रयसाः वान श्रवम पुत्रा, गोतमाः गौतमगोत्रना | 'अ- त्रिभृगुक्त्स' इति बहुपु लुक् । ते तत्रभवन्त अनूदेश्यां अशुद्धामकोद्दिष्टादिलक्षणामपि दक्षिणा प्रतिगृह्णन्ति स्म । देव तादिम्यो निवेदितमनूदेश्यमिति केचित् । छान्दसमुपसर्गस्य दी. त्वम् । केनाभिप्रायेण ते प्रतिगृहन्ति स्मेत्याह-उभयेनापि प्रकारेण शुद्वाशुद्धद्रव्यप्रतिग्रहणपरेणापि वयं दक्षिणामाहात्म्यवि- दो दक्षिणा प्रतिगृह्य दक्षिप्यामह एव वर्धिष्यामह एवेति मन्यमाना अनूदेश्यामपि प्रतिगृहन्ति स्म । ते तादृशीमपि दक्षिणा प्रतिगृह्य अदक्षन्त अवर्धन्त । तस्मादन्योप्येवविद्वान् अनूदेश्यामपि दक्षिणा प्रतिगृह्य दक्षत एव । अथान्यमविद्वास सा महलीनाति नाशयत्येव न तु वर्धयति । ब्ली विशरणे ॥ इति द्वितीये काटके अटमोऽनुवाक. - ·240 तत्तिरीयब्राह्मणम्. [भप्र११ 'तर हैतमेके पशुबन्ध एवोनरवेद्यां चिन्वते । उत्तरवेदि सम्मित एपोऽग्निरिति वदन्तः । तत्र त- या कुर्यात् । एतमग्निं कामन व्यर्द्धयेत् । स एंनं कामन व्यूहः । कार्मेन व्यंईयेत् । सौम्ये वावैनं- मध्वरे चिन्वीत । यत्रै वा भूयिष्ठा आहुतयो हूये- रन् । एतमग्निं कामैन समई यति । स एन का- मैन समृद्धः ॥५०॥ कामैन समईयति । अर्थ हैन पुरयः । उत्तरवेद्यामेव सत्रियमचिन्वत। ततो वे तेऽविन्दन्त प्रजाम् । अभि स्वर्ग लोकमजयन् । . 'तं हेतमित्यादि ॥ तमेत नानिनिममि चित्पशुवन्ध एवोचरयेद्यां चिन्वते । उत्तरवैदिसंमित उत्तरपेदिम्पानीय एपोऽग्निः सावित्रवदुत्तरवेदिदेशे चितत्वान् । उत्तरवेदिमता प्र. थमः पशुबन्ध , तस्मात्तत्रैव तव्यो नान्यत्रेति वदन्तः पशु- वन्ध एव निवते । तत्तथा न कुर्यात्, तथा कुन्निनमनि हि कामेन भूयिटा तिलभाभिलाषेण व्यर्धयेत् वियोनयन्, ततोऽमो वृद्धिकामो यजमानमपि तदीयेन कामेन व्यधयेन । तस्मा. सौम्येऽचरे नव्यः । यत्र वा नानमारयादी भूयिष्ठा बा. तरा आहुतयो दृयेरन् तर नेताय । एतमप्रिमित्यादि। गतम् ॥ -अथ हनमित्यादि । मनायं संत भवम् । गतमन्यन् ।।

·भभास्करभाष्योपेतम् 241 विन्दत एव प्रजाम् । अभि स्वर्ग लोकं जयति । योऽग्निं नांचिकेत चिनुते । य उ चैनमेवं वेद । 'अर्थ हैनं वायुर् ऋद्धिकामः : ॥५१॥ यथान्युप्त. मेवोपंदधे । ततो वै स एतामृद्धिमार्बोत् । यामि- दं वायुर् ऋतः । एतामृद्धिमृनोति । यामिदं वा- युर् ऋद्धः। योऽग्निं नाचिकेतं चिनुते । य उ चै- नमेवं वेद । 'अर्थ हैनं गोवलो वाणः पशुकामः। पामेव चिक्ये । पञ्च पुरस्तात् ।। ५२ ॥ पञ्च दक्षि- णतः । पञ्च पश्चात् । पञ्चोत्तरतः । एका मध्ये । ततो वै स सहस्र पशून्प्राप्नोत् । प्र सहस्र पशू- नाप्नोति । योऽग्निं नाचिकेतं चिनुते । य उ चैन- अथ हैनमिति ॥ यथान्युप्तं यथानिपतितेष्टकं . अञ्जलिना गृहीत्वा वेद्या चेतिता इष्टका यथा पतितास्तथैवोपहितवान् । ततो वायुरेतामृद्धिमानोंत् यामृद्धिग्रहो वायुरिदानीमरमाभिर्ग- ह्यते । इदमिति क्रियाविशेषणम् । एतामित्यादि फलस्तुतिः ॥ 'अथ हेति ॥ गोवलो नाम वृष्णेरपत्यं पार चिश्ये नितवान् चतसृषु दिक्षु पञ्च पञ्च, एकां मध्ये । एवं पञ्च. स्वान्वयात् पास-त्वम् । पाय घेता वेदिता च सहस्रं पशुन् मानोति ॥ T.B. 31 ·तैत्तिरीयताह्मणम् मेवं वेदं । 'अर्थ हैनं प्रजापतिज्यैष्ठ्यकामो यश- स्कामः प्रजननकामः । त्रिवृतमेव चिक्ये ॥५३॥ सप्त पुरस्तात् । तिस्रो देक्षिणतः । सप्त पश्चात् । तित उत्तरतः । एकां मध्ये । ततो वै स प्र यशो ज्यैष्ठ्यंमाप्नोत् । एतां प्रजाति प्राजायत । यामि- दं प्रजाः प्रजायन्ते । विवृद्वै ज्यैष्ठयम् । माता पिता पुत्रः ॥५४॥ त्रिवृत्प्रजननम् । उपस्थो यो. निर्मध्यमा । प्र यशो ज्यैष्ठयमाप्नोति । एतां प्र- जाति प्रजायते । यामिदं प्रजाः प्रजायन्ते । यौs- "अयेति ॥ ज्येष्ठच प्राधान्य, यश ख्याति , प्रजनन म नासमृद्धि । 'शोलिकामि' इति नपत्यय , पूर्वपदप्रतिस्वरत्व म । निवृतं संख्यात्रयान्वितम् । पुरस्तात्सवाय सप्त सप्त, द. क्षिणत उत्तरतश्च तिनस्तिस्त्र, एका मध्य इति । एता प्रजातिमिति । एता प्रनाति प्रजननसापथ्यं प्रामात यां मना इदं प्रजायन्ते । निद्रा इत्यादि । न्यायर ज्येष्ठ मा. त्रादयस्त्र पस्मयुक्ता प्रशस्यतमा लेरे मान्तीति । मजनन ग त्र्यवयवमुपस्थादित्यस्य प्रजननहेतुवात् । योनिमध्यस्थित गर्भ- मध्यमा । निदाहु --उपस्य पुमान, योनि स्त्री, मध्यमा गति नपुगामिति, समिमननायभायाममीनीनम् । प्रपन इत्यादि फरस्तुति ॥ स्थान ·अनु ] भभातरभाष्योपेतम् 243 । निं नांचिकेतं चिनुते । प उं चैनमेवं वेद । अर्थ हैनमिन्द्रो ज्यैष्ठयकामः। ऊर्ध्वा एवोपदधे । ततो वै स ज्यैष्ठयमगच्छत् ॥५५॥ ज्यैष्ठच गच्छति । योऽग्निं नाचिकेतं चिनुते ! य ई चैनमेवं वेद । 'अर्थ हैनमसाादित्यस्स्वर्गकामः । प्राची रेवोप- दधे । नतो वै सोऽभि स्वर्ग लोकर्मजयत् । अभि स्वर्ग लोकं जयति । योऽयिं नाचिकेतं चिनुते । य ई चैनमेवं वेद । स यदीच्छेत् ॥५६॥ तेज- स्वी यास्वी ब्रह्मवर्चसी स्यामिति । प्राडाहो- तुधिष्ण्यादुलपेत् । येयं प्रागाद्यस्थिती। सा मा प्रोर्णोतु । तेजसा यशंसा ब्रह्मवर्चसेनेति । तेज- "अथ हेति ॥ अर्धाः मध्यादारभ्य उरीतिका आ स्वय मातृष्णाया प्राचीरित्यर्थ , तस्याश्शिरस्थानीयवा; इत्युक्तम्॥ 'अथ हेति ॥ प्राची: पश्चिमस्वयमातृष्णामारभ्य आहवनी यागुत्सदिति केचित् । मन्त्रार्थस्तु-येयं वेदि प्रागात् माची एति गच्छति । छान्दसो लुइ । यशस्वती अन्नवती हवि- पामाधारत्वात् । सा तादृशी हविभिरासादितेश्ादिना मामपि तेज प्रभृतिभि प्रोर्णोतु प्रच्छादयत्त्विति ॥

·244 तैत्तिरीयवाह्मणम् [अ. ३. प्र. ११ स्व्यैव यशस्वी ब्रह्मवर्चसी भवति । अथ यदी- च्छेत् । भूयिष्ठं मे श्रद्दधीरन् । भूयिष्ठा दक्षिणा नयेयुरिति । दक्षिणासु नीयमानासु प्राव्येहि प्रा- व्येहीति प्राची जुपाणा वेत्वाज्यस्य स्वाहेति त्रु- वेोपहत्याहवनीयै जुहुयात् ॥५५॥ भूयिष्ठमेवा- स्मै श्रद्दधते । भूयिष्ठा दक्षिणा नयन्ति । 'पुरीप- मुपधाय । चितिक्लूप्तिभिरभिमृश्य । अग्निं प्रणी- यौपसमाधाय । चर्तन एता आहुतीर्जुहोति । त्व- मने रुद्र इति शतरुद्रीयस्य रूपम् । अविष्णू । अथ यदीति ॥ भूयिष्ठां बहुतमां मयि श्रद्धां कुर्युः मना भूयिष्ठाः मह्यं दक्षिणाः नयेयुरिति यदीच्छेन्, स दक्षिणान- यनकाले 'भाच्येहि' इति मन्वेण आहवनीये जुहुयात् स्व. णोपहत्य आज्यमादाय । मन्त्रार्थस्तु-हे दक्षिणे! प्राच्यहि अत्ययं प्राची आगच्छ इत्येवमस्माभिराहूयमाना अत एव प्राची वं जुपाणा प्रीयमाणा भवन्ती आज्यस्य वेतु पिवतु स्या. हुतमिदं तुभ्यमिति । यहा-क्रियासमभिव्याहारे लोट् , प्राच्ये हि प्राची प्रकर्षण प्राग्गच्छति, अथ यथासिद्ध्यनुप्रयोगश्ान्दसः॥ "पुरीपमुपधापेत्यादि ॥ नात्वालात्पुरीपमाढत्य नितायुपधाय 'नित्तिमचित्तिम्' इत्यादिभिश्रितिलिप्तिभिरभिश्याग्निं प्रणीयो. प्स.५.५...

·अनु. 10] मभास्करभाध्योपेतम् 245 इति वसोर्धारीयाः । अन्नपत्त इत्यनहोमः । सप्त ते अग्ने सुमिस्स॒प्त जिह्वा इति विश्वप्रीः ॥५॥ समृद्ध ऋद्धिकामः पुरस्ताचिक्ये पुत्रोऽगञ्छ- दिच्छेजुहुयादिश्वप्रीः ॥ ९॥ पुरर्पयो वायुर्गोवलस्सहस्त्र प्रजापतिस्विवृदि- न्द्रोसावादित्यस्स यदीच्छेत् ॥ 'यां प्रथमामिष्टकामुपदधाति । इमं तयां लो- कमभि जयति । अथो या अस्मिन्लोके देवताः। तासार सायुज्य५ सलोकतामाप्नोति । यां द्विती- पसमाधाय उपसमिध्य चतुर्गृहीतेन चतस्र आहुतीर्जुहोति 'त्व. मग्ने रुद्र.'* इत्यादिमिरेतत्प्रपाठकानांतेश्चतुभिरनुवाकै । तत्र 'न- मस्ते रुद्र' इति शतरुद्रीयस्य रूपं तत्स्थानीय त्वममे रुद्र इति प्रथमोऽनुवाकः | शतं रुद्रा देवता अस्य शतरुद्रीयम् । 'छ च' इति छ । वसोर्धाराया रूप द्वितीयोऽनुवाक, तृतीयोऽनुवा- कोऽनहोमाख्य अन्नसिद्धिहेतु , चतुर्थोऽनुवाको विश्वप्री म वि- श्वदेवताप्रीतिहेतुत्वात् । विश्वान् देवान् प्रीणातीति विश्वप्रीः॥ इति द्वितीये काठके नवमोऽनुवाक . 'यां प्रथमामित्यादि एकविंशतिमिष्टका स्नोति ॥ इममिति प्रथमत्वसाम्यात् । एव सर्वन । अथो या इत्युक्ताम्यस्तिमृ , *म्रा ३.११२. सि ४-५-१ ·246 तैत्तिरीयवाह्मणम् [अ.३ प्र ११ . यांमुपदर्धाति । अन्तरिक्षलोकं तयाऽभिर्जयति । अथो या अन्तरिक्षलोके देवताः । तासार सायु- ज्य सलोकतामाप्नोति । यां तृतीयांमुपदधाति । अमुं तया लोकमभिर्जयति ॥ ५९॥ अथो या अ- मुम्मिन्लोके देवताः । तासार सायुज्य सलोक तामाप्नोति । अथो या अमूरितरा अष्टादश । य एवामी उरवंश्च वरीयासश्च लोकाः। तानेव ताभि- रभिजयति। कामचारों हुवा अस्योरुपुं च वरीयस्तु च लोकेपुं भवति । योऽग्निं नाचिकेतं चिनुते । यर्ड चैनमेवं वेद । संवथ्सरो वा अग्निीचिकेतः । त- स्यं वसन्तहिारः ॥६०॥ ग्रीष्मो दक्षिणः पक्षः। वर्षा उतरः । शरत्पुच्छम् । मासाः कर्मकाराः। अहोरात्रे शतरुद्रीयम् । पर्जन्यो वमोर्धारी । यथा भ्योऽन्या या अष्टादश ताभि पूर्वोक्ता उरचो परीयांसा ये लोकास्तानभिनयति । कामनार इत्यादि गतम || 'संवत्सरो वा इत्यादि । गिर प्रभृतिस्थानीया मिन्ताद ग एक्देशत्वात् । कर्मकाग विन, नत्रगानीमा मामा इष्टसंपादित्वात् । तस्वस्थानीया अहोगा रोटीमामालीना- ·217 अनु.१०] - 'एप चावति ॥ स एव नाचिरेतोऽमिरेवमुक्तेन प्रकारेण दर्शनात् सवत्सरस्वयमग्निरेवेति सवत्सरमयत्वादमिमय उच्यते, भभास्करभाष्योपेतम् वै पर्जन्यस्सुवृष्टं वृष्ट्वा । प्रजाभ्यस्सर्वान्कामान्थ्सं- पूरयति । एवमेव स तस्य सर्वान्कामान्थ्संपूरय- ति । योऽग्निं नाचिकेतं चिनुते ॥६१॥ य उ चै- नमेवं वेद । 'संवथ्सरो वा अग्मिनीचिकेतः। तस्य वसन्तशिशरः । ग्रीष्मो दक्षिणः पृक्षः। वर्षाः पुच्छम् । शरदुत्तरः पक्षः। हेमन्तो मध्यम् । पू- वपक्षाश्चितंयः । अपरपक्षाः पुरीपम् । अहोरात्रा- णीप्टकाः । 'एष वाव सौऽग्निरनिमयः पुनर्णवः । अग्निमयो ह वै पुनर्णवो भूत्वा । स्वर्ग लोकमैति। मुत्पत्त्याधारत्वात्, वसोर्धारास्थानीय पर्नन्य सर्वाभिमतसिदिहेतु- त्वात् । यथेत्यादि । पर्जन्यो यथा मुटष्टं अन्यूनानतिरि- कशोभनवृष्टिर दृष्ट्वा प्रजाना सर्वान् वामांत्रिवर्गविषयान् संपू- रयति सम्यक्साधयति एवमेव सवत्सरात्मा नानितस्तस्य सर्वान मनोरथान संपूरयति, य एतेन यजते, प उ चैनमेवं वेद । संवत्सरो वा इत्यादिरूपकान्तर, गतम् ।। सवत्सरात्मत्वात्तस्य चादित्याधीनत्वात् 'अग्नियि सवत्सर ' . इति ·248 तैत्तिरीयगाह्मणम् (अ ११ आदित्यस्य सायुज्यम् । योऽग्निं नाचिकेतं चिनुते। य उं चैनमेवं वेदं ॥६२॥ अमुं तया लोकमभि जयति शिरश्चिनुत इष्ट- काप्पई ॥१०॥ लोकस्त्वमग्नेऽनांविष्णू अन्नपते सप्त ते अग्ने यने चितमयं वावोशन ह वै त हैतं यां प्रथमा- मिष्टकां दर्श ॥१०॥ लोक आदित्य ओजोस्यू; दिनन्तर ह वै कामैन ग्रीष्मो विपष्टिः ॥६२॥ हारः ओम्. अत एव पुनर्णवः पुन पुनर्नव उजुल । 'पूर्वपदासज्ञायामग' इति णत्वम् । अमिमयो हेत्यादि । गतम् ।। इति मदभास्का मिश्रीवर्गधते यजुश्दभाष्य कानयासन्ये द्वितीय कार दशमोऽनुवाक समाप्त प्रशठक. हरि ओम

·अथ द्वादशप्रपाठकः.
हरिः ओम् ॥ 'तुभ्यं ता अङ्गिरस्तमाश्याम तं
काममग्ने । आशांना त्वा विश्वा आशाः । अन
नोऽद्यानुमतिरन्विदनुमते त्वम् । 'कामो भूतस्य
'अथ दिवश्श्येनयो नाम सप्तेष्टयस्त्रिहविष्का , प्राग्दीक्षणी
यायास्ताभिर्यजते । तासा सप्तानामेता याज्यानुवाका ---'तुम्य ता'
इत्याद्या । वैश्वदेव काण्ड, नत्र सप्तानामप्याद्यन्तयोरग्नि का-
मोऽनुमतिश्च, तयोमध्येऽन्या देवता आशादय । तेन नवाना
सस्विष्टकता विंशतिर्मन्त्रा । नेपामेतानि प्रतीकग्रहणानि । तत्राने
'तुभ्य ता अङ्गिरस्तम विश्वा' इति गायत्री, 'आश्याम त काममग्ने
तवोती' इति त्रिष्टुप् । एते 'स्वमग्ने रुद्र '* इत्यत्र व्याख्याते ।।
अथाशाया -'आशाना त्वाऽऽशापा भ्य ' इत्यनुष्टुप ,
'विश्वा
आशा मधुना समृनामि' इति त्रिष्टुप् । एते 'पुनर्न । इत्यत्र
व्याख्याते ॥
अथानुमते.
-'अनु नोऽद्यानुमतिर्यज्ञ' इत्यनुष्टुप् , 'अन्विदनु
मते त्व मन्यासे' इत्यनुष्टुप् । एते च 'इद वामास्य । इत्यत्र व्याख्याते॥
'अथ कामस्य---
'कामो भूतस्य भव्यस्य' इत्यनुष्टुप्, 'कामस्तदने
समवर्तताधि' इति त्रिष्टुप् । एते 'जुष्टो दमुना ' इत्यत्र व्याख्याते।
वा २३
वा १४१
.
32
TE

·250 तैत्तिरीयमायणम. {ष ३ प्र. ११ अथ ब्रह्मण कामस्तदने । 'ब्रह्म जज्ञानं पिता विराजाम् । 'यज्ञो रायोऽयं यज्ञः। 'आपो भद्रा आदित्पश्या- मि। तुभ्य भरन्ति यो देह्यः। पूर्वं देवा अर्परेण प्राणापानौ । "हव्यवाहस्विष्टम् ।। ३ ।। तुभ्य दर्श ॥१॥ -~-'ब्रह्म जज्ञान प्रथम पुरस्तात्' इति वि. टुप्, 'पिता विरानामृपम' इति त्रिष्टुप् । एते 'अभ्यस्थात्,' 'अहमस्मि', इत्यनुवाक्योव्याख्याते ॥ "अथ यज्ञस्य-'यज्ञो रायो यज्ञ ' इति त्रिष्टुप् , 'अगं यज्ञो वर्धता गोभिरश्वै ' इति निष्टुप् । एते व्याख्याते ! ॥ 'अथापा---'आपो भद्रा घृतमित्, आदित्पश्या युत वा' इति त्रिष्टुभी 'हिरण्यवर्णा ' इत्यत्र व्याख्याते ॥ अपामेलिमत –'तुम्य भरन्ति क्षितयो यविष्ठ, यो देहो अनमयन्' इति त्रिष्टुमा 'वृषाऽश्यशु । इत्यत्र व्याप्याते ॥ 'अथानुविते -'पूर्व देवा अपरेणानुपश्यन्, प्राणापानौ नभुश्श्रोत्र' इति त्रिष्टुवस्तारपसी 'वाहत्याय शरमे'.. इत्या व्यायाते ॥ "अथ सर्वासा सिष्टान -'हव्यात्मभिमातिपाद, स्विष्टमाने' इति त्रिदुमी 'नुष्टो दमूना ' इत्यत्र व्याख्याते ।। इति तृतीय याग प्रमाऽनुवार प्रा.८.4 मा ३५ 11मा १५ ·मनु २] मम्भास्करमाध्योपेतम्. 261 । 'देवेभ्यो वै स्वर्गो लोकस्तिरोऽभवत् । ते प्र॒जाप॑तिमब्रुवन् । प्रजापते स्वर्गो वै नौ लोक- स्तिरोऽभूत् । तमन्विच्छेति । तं यज्ञक्रतुभिरन्चै- छत् । तं यज्ञतभिनन्चिविन्दत् । तमिष्टिभि रन्वैच्छत् । तमिप्टिभिरन्वविन्दत् । तदिष्टीनामि- टित्वम् । एटयो ह वै नाम । ता इष्टय इत्या- चक्षते परोक्षेण । परोक्षप्रिया इव हि देवाः ॥२॥ 'तमाशाऽब्रवीत् । प्रजापत आशया वै आम्यसि। अहमु वा आशाऽस्मि । मां नु यंजस्व । अर्थ ते सत्याऽऽशा भविष्यति । अनु स्वर्ग लोक 'अथासामिष्टीना ब्राह्मणम्-देवेभ्यो वा इत्यादि ॥ तिरोs- भवत् अदर्शनमगमत् । यज्ञस्तवो यूपवन्त । व्याख्यातमश्व मेधे* * | एटय इति । एपणसाधनत्वादेष्टय | अनोरथै आ कार । तस्मादेष्टयस्मत्य इटयोऽभूवन्नित्याचक्षते परोक्षलाय । विभक्तिव्यत्ययो वा । एटीस्ता इष्टय इत्याचक्षते । यहा--- प्रजापतरस्वर्गान्वेषणकाले चेत्यस्य गता इष्टय एटय ताश्चेत्या दिवश्येनयसप्त॥ इदानी कमेण विदधाति-~~-तमाशेति ॥ तं स्वर्गमन्विच्छन्त प्रजापति आशा लिप्सा अग्रवीत्-हे प्रजापते! आशया * मा ३९१३ ·252 तौत्तिरीयब्राह्मणम् भ... प्र. १२ वेथ्स्यसीति । स एतमनये कामाय पुरोडाशे- मष्टाकपालं निरवपत् । आशाय चूरुम् । अनु- मत्यै पुरुम् । ततो वै तस्य सत्याऽऽशाs वत् । अनु स्वर्ग लोकर्मविन्दत् । सत्या हु वा अस्याशा भवति । अनु स्वर्ग लोकं विन्दति। य एतेन हविषा यजते । य उं चैनदेवं वेद । सो- में जुहोति । अग्नये कामाय स्वाहाऽऽशायै स्वा- हो । अनुमत्यै स्वाहाँ प्रजापतये स्वाहा । स्वर्गा- यं लोकाय स्वाहाऽनये स्विष्टकृते स्वाहेति ॥३॥ स्वर्गलिप्सया खलु त्वं श्राम्यसि आशा मे संप्रपद्यतामिति, सा खल्वाशाऽहमस्मि तस्मात् मां न क्षिप्र यजस्व, अय अनन्तरमेव तवाशा सत्या भविष्यति अभिप्रेतफलवती मषि- प्यति ततश्चानन्तरमेव स्वर्ग लोक येत्स्यसि लप्स्यसे । स एतमित्यादि । गतम् । कामाना साचयिता कामसंहामिः प्रथमः, आशा द्वितीया, अनुमतिरतृतीया । सोवेति | अप्रचा. दयस्त्रयो हविर्देवताः, प्रनापतिरिटेष्टा, स्वर्गः प्राप्यः, स्विष्ट. रत् इष्टसाढण्यकारी । एतया उत्तरा व्यायाताः ॥ .

·अनु. २] भभास्करभाष्योपेतम् 253 'ते कामोऽब्रवीत् । प्रजापत्ते कामैन वै म्पिसि। अहमु चै कामोऽस्मि । मां न य॑जस्व । अर्थ ते सत्यः कामो भविष्यति । अर्न स्वर्ग लोकं वेस्य- सीति । स एतमनये कार्माय पुरोडामष्टाकंपा- लं निरंवपत् । काय चरुम् । अनुमत्यै चुरुम्। ततो चै तस्य सत्यः कामोऽभवत् । अनु स्वर्ग लोकमविन्दत् । सत्यो ह वा अंस्य कार्गो भव- ति । अनु स्वर्ग लोकं विन्दति । य एतेन हविपा यजते । य उ चैनदेवं वेद । सो जुहोति । अ- मये कामाय स्वाहा कामाय स्वाहा । अनुमत्यै स्वाही प्रजापतये स्वाहा । स्वर्गार्य लोकाय स्वा- हाऽनये स्विष्टकते स्वाहेति ॥ ४॥ तं ब्रह्मांबवीत्। प्रजापते ब्रह्मणा वै श्राम्यसि । अहमु वै ब्रह्मा- स्मि । मां न यंजस्व । अर्थ ते ब्रह्मण्यान् यज्ञो भविष्यति । अनु स्वर्ग लोकं येक्यसीति । स 'कामः च्या रिमागा उत्तराानं फरमायनेपूरादित्मा इद. मनेन सापयामीति ॥ प्रय आमा मन्त्री था । प्रत्यवान् 'अनो नूद पनि दुटि भयो मता' नि मतदातयः ।। 1 ·254 तैत्तिरीयत्राह्मणम् [.३.प्र.१२ एतमनये कामाय पुरोडाशमष्टाकपालं निर्रवपत्। ब्रह्मणे चरम् । अनुमत्यै चरुम् । ततो वै तस्य ब्रह्मण्वान् यज्ञोऽभवत् । अनु स्वर्ग लोकमवि- न्दत् । ब्रह्मण्वान् ह वा अस्य यज्ञो भवति । अ. र्नु स्वर्ग लोकं विन्दति । य एतेन विपा यज॑ते। य उ चैनदेवं वेद । सो जुहोति । अग्नये का- माय स्वाहा ब्रह्मणे स्वाहा । अनुमत्यै स्वाहा प्रजापतये स्वाहा । स्वर्गीय लोकाय स्वाहाऽनये स्विष्टकते स्वाहेति ॥५॥ तं यज्ञोऽब्रवीत् । प्रजा. पते यज्ञेन वै श्राम्यसि । अहमु वै यज्ञोस्मि । मां नु यजस्व । अर्थ ते सत्यो यज्ञो भविष्यति । अनु स्वर्ग लोकं वेथ्स्यसीति । स एतमनये का- माय पुरोडार्शमष्टाकपालं निरंवपत् । यज्ञाय॑ च- रुम् । अनुमत्यै चरुम् । ततो चै तस्य॑ मत्यो य- ज्ञोऽभवत् । अनु स्वर्ग लोकमविन्दत् । सत्यो हु वा अस्य यज्ञो भवति । अनु स्वर्ग लोकं विन्द- ति । य एतेन हविषा यजते । य उ चैनदेवं वेद। यज्ञ इष्टयादिः॥

·अनु २ भभास्करभाष्योपेतम्. 255 सोत्रं जुहोति । अग्नये कामाय स्वाहा यज्ञाय स्वाहां । अनुमत्यै स्वाहां प्र॒जाप॑तये स्वाहा । स्व- यं लोकाय स्वाहाऽनये स्विष्टकृते स्वाहेति॥६॥ 'तमापोऽब्रुवन् । प्रजापतेऽफ्सु वै सर्वे कामारिश्रु- ताः । वयमु वा आफ्स्स्मः'। अस्मान्नु यजस्व अथ त्वयि सर्वे काश्श्रियिष्यन्ते । अनु स्वर्ग लोक वेश्यसति । स ए॒तमनये कामाय पुरो- डाशेमष्टाकपालं निरवपत् । अद्भयचरुम् । अनु- मत्यै चरुम् । ततो वै तस्मिन्थ्सर्वे काम अश्रय- न्त । अनु स्वर्ग लोकमविन्दत् । सर्वे ह वा अ- स्मिन्कामाश्रयन्ते । अनु स्वर्ग लोकं विन्दति । य एतेन हविषा यजते । य उं चैनदेवं वेद । सो. त्रै जुहोति । अग्नये कााय स्वाहाऽयस्वाहा । अनुमत्यै स्वाहा मजापतये स्वाहा । स्वर्गार्य लोका. य स्वाहाऽनये स्विष्टकते स्वाहेति ॥७॥'तमग्निर्व- लिमानब्रवीत् । प्रजापतेऽमये वै चलिमते सर्वाणि । - "आपो यनमपादनद्वारेण इष्टिसाधन्यः ॥ 'मिलिमानाय । बलिः पूना ।

·256 तैत्तिरीयतामणम्. [अ...प्र. ६ भूतानि वलिश् हरन्ति। अहमु वा अग्निलिमान- स्मि । मां नु यजस्व । अर्थ ते सर्वाणि भूतानि बलि हरिष्यन्ति। अनु स्वर्ग लोकं वेश्स्यसीति । स एतमग्नये कामाय पुरोडामिष्टाकपालं निरंव- पत् । अग्नये वलिमते चरुम् । अनुमत्यै चुरुम् । ततो वै तस्मै सर्वाणि भूतानि वलिमहरन् । अर्नु स्वर्ग लोकर्मविन्दत् । सर्वाणि ह वा अस्मै भूता. नि बलि हरन्ति । अनु स्वर्ग लोकं विन्दति । य एतेनं हविपा यजते । य उ चैनदेवं वेद । सोत्रं जुहोति । अग्नये कामाय स्वाहाऽग्नये वलिमते स्वाहा । अनुमत्यै स्वाहा प्रजाप॑तये स्वाहाँ । स्वर्गार्य लोकाय स्वाहाऽनये स्विष्टकृते स्वाहेति । ८॥ तम वित्तिरब्रवीत् । प्रजापते स्वर्ग वै लो- कमर्नु विविथ्ससि । अहम वा अनुविनिरस्मि । मां नु य॑जस्व । अर्थ ते सत्याऽविनिर्भविष्यति। अनु स्वर्ग लोकं वेस्यसीति । म एतमनये का- माय पुरोडामष्टाकपालं निर्रवपत् । अनुवित्त्यै अनुवित्तिस्माधनानुठानान्तरमेर मायाभः ।।

·अनु. २] भाभास्करभाष्योपैतम. 257 । चुरुम् । अनुमत्यै चरुम् । ततो वै तस्य सत्याऽ- नुवित्तिरभवत् । अनु स्वर्ग लोकमविन्दत् । सत्या ह वा अस्या वित्तिर्भवति । अनु स्वर्ग लोकं विन्दति । य एतेन हविपा यजते । य ई चैनदेवं वेद । सोचें जुहोति । अग्नये कार्माय स्वाहाऽनुवि- त्यै स्वाहा । अनुमत्यै स्वाहाँ प्रजाप॑तये स्वाहा । स्वर्गार्य लोकाय स्वाहाऽनये स्विष्टकते स्वाहेति।। ९॥ 'ता वा एतास्तप्त स्वर्गस्य लोकस्य द्वारः। दिवश्येनयोऽनुवित्नयो नाम । आशा प्रयमा रे- क्षति । कामो हितीयाम् । ब्रह्म तृतीयाम् । यज्ञ- श्वेतुर्थीम् । आपः पञ्चमीम् । अग्निलिमान्थ्यष्ठीम्। अनुविनिस्सप्तमीम् । अर्नु ह वै स्वर्ग लोकं वि- 'ता वा इत्यादि । प्योक्तलक्षणाः ता. सप्तेष्टयः स्वर्गस्य दारः द्वारस्पानीया प्राप्युपाया इत्ययं । एता नानामार्गाः दिवश्श्येनयः दिवो दुलोकस्य प्रापयिय । 'श्या गती' आ. णादिको निप्रत्यय, एवं २ । अनुरिचय इनि याऽऽमां नाम, अनुष्ठानानन्तरमेव सर्गगमहेयान् । तासां मध्ये अप- मां हारमा रक्षति देवनावेन वर्तमाना अमिमतं माधयति । पामादयो द्वितीयाचा रसन्नि । अनु ह या इत्यादि सनिर्गता ॥ 33 ·258 तैत्तिरीयत्राह्मणम् प्र११ । न्दति । कामचारोऽस्य स्वर्गे लोके भवति । य एताभिरिष्टिभिर्यजते । य उ चैना एवं वेदे । "ता- स्वन्विष्टि । पृष्ठौहीवरां दद्यात्करसं चं। स्त्रिय चाभारः समृद्धये ॥ १० ॥२॥ 'तपसा देवा देवताममे आयन् । तपसपैय- स्वरन्व॑विन्दन् । तपसा सपत्नान्प्रणुदामारांतीः । "तास्वित्यादि । अन्विष्टि इष्टाविष्टौ एतानि दद्यात् तद भीप्सितफलसमृद्धयै भवति । तत्र पष्ठीही चतुर्वर्पा गौ वरिष्ठा पठौहीवरा प्रसूता प्राप्तगर्मा वा । कंसं भानन किंचित् । स्त्रियै च आभारं किंचिदाभरण दद्यात् ।। इति तृतीय काठक द्वितीयाऽनुवाक अथापावा नाम पञ्चेष्टय । वैश्वदेव पाण्डम् । एताश्च बिहविष्का । उदवसानीयानन्तरमेताभिर्यजते । आसामाद्यन्तयो रनयनुमत्योर्मध्ये तपआदय पञ्च देवता । तत्र तासामेता याज्यानुवाक्या 'तपसा देवा' इत्याद्या । अनयनुमतिस्विष्ट- कृतामन्ते वक्ष्यन्ते । तर तपस -प्रयमा वृहती । तपसा प्ररष्टेन देवा इन्द्रादय अग्ने आदी देवता आपन् अग च्छन् । रुपयो दर्शनवन्त तपमैर स्वरन्यविन्दन् अनुस्मे *कृतो दिवाग्नेष्टिय मात इति, पा॥

·भाभास्करभाष्योपेतम् 259 येनेदं विश्व परिभूतं यदस्ति । प्रथम देव ह- विषा विधेम । स्वयंभु ब्रह्म परमं तपो यत् । स एव पुत्रस्त पिता स माता । तपो ह यक्ष प्रथ- म५ संवभूव । श्रद्धया देवो देवत्वमभुते । श्रृद्धा प्रतिष्ठा लोकस्य देवी ॥ ११ ॥ सा नौ जुपाणोपं णालभन्त । तस्माद्वयमपि तपसा सपनान् शत्रून् अराती: अदानशीलान् मणुदाम प्रकर्षेण नाशयामः । तपो विशेष्यते----- येन तपसा इदं विश्व परिभूतं मर्वत उत्पन्नं सर्वतो व्याप्त वा यत्किचिच्चेतनं वा विद्यते तदिदं विश्वं येन परिभूतं तेन तपसेति ।। 'प्रथमनमिति त्रिष्टुप् ॥ प्रथमजं अने जातं देवं दीप्त. तमं स्वयंभु स्वयमेव भूतं अनन्यजनितं नित्यसंनिहितत्वादीश्वरे, ब्रह्म परिबृढं परमं सर्वस्मात्प्रसृष्टं ईदृशं यत्तपः तदेव वयं हविषा परिचरेम । पुनश्च तपो वर्णयति तदेव तपः पुत्रः पिता माता च, तत्कार्यकरणात् । प्रथम नमिति यदुक्तं तत्स- मर्थयते-तपः खलु यक्ष यननीयं पूज्यं प्रथमं सर्वस्यादी संबभूव संपद्यते रम । यहा-परं ब्रह्म यक्षरूपं प्रथमं आदी तप एवं सत्रभूव तपसो महिना तादृशं ब्रह्माभूदिति ॥ अथ श्रद्धाया-~-श्रद्धयेति विराट् ।। देवस्सर्वोपि श्रद्धया देव- स्वमभुने आशुत । यद्वा-यस्सर्वोषि जनो देवो भूत्वा दीप्तिमान भूत्वा देवत्वं प्राणोति श्रद्धया । किंच-लोकस्य सर्वस्य श्रद्धा ·260 तैत्तिरीयब्राह्मणम् [भ. प.प्र.११ यज्ञमार्गात् । कामवताऽमृतं दुहाना । 'श्रद्धा - वी प्रथमजा ऋतस्य । विश्वस्य भत्रों जगतः प्र- तिष्ठा । ता५ श्रृद्धा५ हविषां यजामहे । सा नौ लोकममृतं दधातु । ईशाना देवी भुवनस्याधिप- त्नी । आगाथ्सत्य५ हविरिदं जुपाणम् । यस्मा- देवा जज्ञिरे भुवनं च विश्व । तस्मै विधेम हवि- मतिष्ठा स्थितिहेतु' । देवी दीप्तिमती । सा तादशी श्रद्धा अस्माकं यज्ञमुपागात् आगच्छतु जुपाणा प्रीयमाणा कामवत्सा कामस्थानीयवत्सा अमृतं अमरणमपि पुरुषम्यो दुहाना क्षरन्ती। पुरुपाणां काम एवाभिमतक्षरणहेतुः, कामवत्सेत्युक्तम् ॥ 'श्रदा देवी इति शक्करी पनपदा ॥ ऋतस्प यज्ञस्य मथमजा उपकारकत्वेनारम्भ एवं नाता देवी श्रद्धा । विश्वस्य जगतः भी पोपयित्री प्रतिष्ठा स्पितिहेतुन | तां तादशी श्रद्धां वयं हविपा एतेन पजामहे | साऽरमाभिरिष्टा अस्म. भ्यं अमृतं अविनाशं लोकं स्थानं दधातु ददातु । भुवनस्प मूतनातस्य सर्वस्य ईशाना देवी अधिपत्री अधिक पालयित्री न । तस्मात् सा नो लोकममृतं दधात्विति ॥ अप सत्यस्य-आगादिति । अनःपरं साविष्टमः । आगाद आगच्छतु । सत्यं सत्यालिरा देवता इदमस्मदीयं हविः जपणं सेग्मानं, यहा-नुपाणं प्रीयमाणं सन् इदं विरागात।

·महमास्करभाष्योपेतम् 261 प घृतेनं ॥१२॥ या देवैसधमादै मदेम । य- स्य प्रतिष्ठोर्वन्तरिक्षम् । यस्माट्टेवा जज्ञिरे भुवन च सर्वे । तथ्सत्यमर्चदुप॑य॒ज्ञं न आगात् । ब्रह्माहु- तीरुपमोदमानम् । 'मनसो वो सर्वमिदं बभूव । नान्यस्य मनो वामन्वियाय । भीष्मो हि देव- स्सहेसस्सहीयान् । स नौ जुपाण उप यज्ञमा- यस्मात्सत्याद्विश्वे देवा जज्ञिरे, भुवनं च विश्व जज्ञे, तस्मै सत्याय घृतेनानेन हविपा विधेम परिचरेम । किमर्थमिति चेत- [-यथा क्य देवैस्सधमादं सहस्थान मदेम तदनुरूप वि धेम । मद तृप्तियोगे पुरादिराधृषीयो द्रष्टव्य ॥ यस्येति ॥ यस्य सत्यस्य प्रतिष्ठा स्थान उरु विस्तीर्ण अन्तरिक्ष तहद्विस्तीर्णमिति यावत् । यस्मात् सर्वे देवा भुरन च जज्ञिरे । गतम् । तत्तादृश सत्यं अस्मा यज्ञमुपागात् उपगच्छतु । कीदृश सत्' अर्चत् पूजयन् अस्मद्यज्ञ प्रश- सत् तुष्यदिति यावत । ब्रह्म परिबृढ आहुतीः अस्मदीया उपमोदमानम् ॥ अथ मनस-मनसो वश इति ॥ इदं विश्व मनसो वशे विधेयत्वे बभूव भवति वर्तते, बन्धमोक्षयोरपि तन्निमित्तत्वात् । तु नान्यस्य कस्यचिदपि वशं विधेयन अन्चियाय अनु गच्छति, इन्द्रियादीनामपि स्वस्यैव विधेगवान् । तस्मान् मनो- नामा भीमो देवः दुर्धर्ष परमस्वतन्त्र कश्रिद्देव । सहसः अयं ·202 तत्तिरीयत्राझणम्. [म. प्र. १३ । गांत् । 'आकृतीनामधिपति चेतसां च ॥ १३ ॥ संकल्पजूतिं देवं विपश्चिम् । मनो राजानमिह वर्धयन्तः । उपहवेऽस्य सुमतौ स्याम । 'चरणं प. पूतस्तरति दुष्कृता- नि । तेन पवित्रेण शुद्धन पूताः । अति पाप्मा- वित्रं विततं पुराणम् । येन 8 सहस्वतः बलवतोपि सहीयान् सहस्वत्तरः । 'विन्मतोलुंक' इति लुा । स मनआत्मा देवोऽस्माकं यज्ञं जुपाणः उपागच्छतु ।। 'आकूलीनामिति ॥ आकूतीनां अभिप्रायाणामध्यवसायानां अधिपति आधिकं पातारमुत्पादकं चेतसां चित्तवृत्तीनां सर्वज्ञा- नविकल्पाना चाधिपति, संकल्पभूति मंकल्पः नृतिर्गतिरस्येति सं- कल्पनति। तत्कारित्वात, देवं देवनशीलं व्याहतस्वभाव, वि. पथि मेधाविनं इंदशं मनआत्मकं देवं राजानं दीप्यमान इहोपहवे यज्ञे वर्धयन्तः सुयादिभिरममध्यन्तो वयं अस्य देव. स्य सुमती कल्याणयुद्धावनुग्रहात्मिकायां स्याम मयारम ॥ अथ चरणस्य-चरणं पवित्रमिति ॥ पर्यत इति चरणं धर्मः पवित्रं शोधकं विततं विस्तीर्ण पुराणं सर्वेभ्यः पूर्व वि द्यमानमीडशेन येन पूतश्शुद्धो ननो दुतानि पापानि तरति नाशयति, तेन तादृशेन पवित्रेण शोधन शुद्धन स्वरमणधर्म रहितेन धर्मेण पूताः साहितमर्वदुष्टता वयं पाप्मानं गर्म सर्व प्राचीनमपि अराति अदानशीलं मवेश्रेयमां पापा भनि- तरम अतिफम्प पुष्पं स्पानं गच्छेन ॥ 9 ·भनु ३] भभास्करभाष्योपेतम् 263 नमरीतिं तरेम । "लोकस्य द्वारमार्चमत्पवित्रम् । ज्योतिमार्जमान महस्वत् । अमृतस्य धारा बहुधा दोहंमानम् । चरणं नो लोके सुधितान्द- धातु । "अग्निर्मूर्धा भुवः । "अनु नोऽद्यानुमति- रन्विनुमते त्वम् । "हव्यवाह स्विष्टम् ॥१४॥ देवी घृतेन चेतसां च दोहमानं चत्वारिं च ॥३ 1'लोकस्येत्यादि । लोकस्य भकाशवत स्थानस्य स्वर्गा दे द्वार प्राप्तिहेतु, अर्चिमत् अर्चनवत् सर्वैरपि पूयम् । 'इन् सर्वधातुभ्य' इतीन्प्रत्यय, 'स्वनुङ्या मतुपू' इति मतुप उदात्तत्वम् । पवित्रं शोधक ज्योतिष्मन् दीप्तिमत् भ्राजमान उज्वलित महस्वत् ख्यातिमत, अमृतस्य धाराः बहुधा बहु- प्रकारा दोहमानं धार्मिकेभ्य उत्पादयत् ईदृश चरणं नः अस्मान् मुधितान् मुटु निहितान् लोके दधातु स्थापयतु । 'सुधितवसुधित' इति निपात्यते ।। पण्णा प्रतीक्ग्रहण, तत्राने -~-'अग्निर्मू' इति गायत्री, 'भुवी यज्ञस्य' इति त्रिष्टुप् । व्याख्याते* ॥ अथानुमते -~'अनु नोद्य' इति, 'अन्विदनुमते' इति । प्रथमेऽ नुवाय गते । भय स्विष्टस्त -'हव्यवाह, स्विष्ट' इति॥ एते च तत्रैव गते । इति तृतीये काठके तृतीयोऽनुवाक . "अथ . सि ३.३११ बा २५-1.

·264 तैत्तिरीयमानणे. [भ. १. प्र ११ .. 'देवेभ्यो वै स्वर्गो लोकस्तिरोऽभवत् । ते प्रजापतिमत्रुवन् । प्रजापते स्वर्गो वै नौ लोक- स्तिरोऽभूत् । तमन्विच्छेति । ते यज्ञक्रतुभिरन्यै- च्छत् । तं यज्ञक्रतुभिनन्विविन्दत् । तमिष्टिंभ- रन्वैच्छत् । तमिष्टिभिरन्यविन्दत् । तदिष्टींना- मिष्टित्वम् । एटयो ह वै नार्म । ता इष्टय इत्याचक्षते परोक्षेण । परोक्षपिया इव हि देवाः ॥ १५ ॥ तं तपोववीत् । प्रजापते तप॑सा वै श्राम्यसि । अहमु वै तपोस्मि । मां नु यज- स्व । अर्थ ते सत्यं तपो भविष्यति । अनु स्वर्ग लोकं वेश्स्यसीति । स एतमानेयमष्टाकपा- लं निर्रवपत् । तपसे चरुम् । अनुमत्यै चरुम् । ततो वै तस्यं सत्यं तोऽभवत् । अनु स्वर्ग लो- कमविन्दत् । सत्य हु वा अस्य तपो भवति । अनु स्वर्ग लोकं विन्दति । य एतेनं हविषा य- जते । य उ चैनदे॒वं वेद । सो जुहोति । अनये 'देवेभ्यो वा इत्यादि । व्यान्यातम् * ॥ तं तपोऽववादिति ॥ उपवासादिकं शोषकं तपः ॥ *प्रा.१.१२.१.

·अनु. ४ संभास्करभाष्योपेतम् 265 स्वाहा तर्पसे स्वाहा । अनुमत्यै स्वाहाँ प्रजापतये स्वाहा । स्वर्गाय लोकाय स्वाहाऽनये स्विष्टकते स्वाहेति ॥१६॥ 'तडू श्रृद्धाऽब्रवीत् । प्रजापते श्रद्धया वै म्यिसि । अहमु वै श्रद्धाऽस्मि । मां नु यजस्व । अर्थ ते सत्या श्रद्धाभविष्यत्ति । अनु स्वर्ग लोकं वेश्स्यसीति । स एतमानेयमष्टाकपाल निर्रवपत् । श्रद्धायै चरुम् । अनुमत्यै चरुम् । ततो चै तस्य सत्या श्रद्धाऽभवत् । अनु स्वर्ग लोकर्मविन्दत् । सत्या हु वा अस्य श्रद्धा भवति। अनु स्वर्ग लोकं विन्दति । य एतेनं हविषा य- जते । यं चैनदेवं वेद । सो जुहोति । अनये स्वाही श्रद्धायै स्वाही। अनुमत्यै स्वाहा प्र॒जाप॑तये स्वाहा । स्वर्गाय लोकाय स्वाहाऽमय स्विष्टकते स्वाहेति ॥१७॥'तर सत्यमब्रवीत् । प्रजापते सत्येन वै श्राम्यसि । अहमु वै सत्यमस्मि । मां यजस्य । अर्थ ते सत्य सत्यं भविष्यति । श्रद्धा श्रुतिस्मृत्यादिकर्मादरः ॥ "सति साधु सत्यं तथाभावः ॥ T.B. 34 ·266 तैत्तिरीयम्राह्मणम् [प. म ११ अनु स्वर्ग लोकं वेस्यसीति । स एतानेयमष्टा- कपालं निरवपत् । सुत्यायं चरुम् । अनुमत्यै च- रुम् । ततो वै तस्य सत्य५ सत्यमभवत् । अर्नु स्वर्ग लोकर्मविन्दत् । सत्य ह वा अस्य सत्यं भवति । अनु स्वर्ग लोकं विन्दति । य एतेन ह- विपा यजते । य उ चैनदेवं वेदं । सोचें जुहोति। अनये स्वाहा सत्याय स्वाहा । अनुमत्यै स्वाहा प्रजापतये स्वाहा । स्वर्गायं लोकाय स्वाहाऽनये स्विष्टकते स्वाहेति ॥१८॥ तं मनौव्रवीत् । प्र- जापते मनसा चै म्यिसि । अहमु वै मौस्मि। मां नु यजस्व । अर्थ ते सत्यं मनौ भविष्यति । अर्नु स्वर्ग लोकं वेथ्स्यसीति । स एता?यम- टाकपालुं निरवपत् । मनसे चरुम् । अनुमत्यै चुरुम् । ततो वै तस्य सत्यं मनोऽभवत्। अनु स्वर्ग लोकमविन्दत् । सत्य ह वा अस्य मनो भवति। अनु स्वर्गलोकं विन्दति । य एतेन हविपा यजते। य ॐ चैनदेवं वेट । सो जुहोति । अग्नये स्वाहा मनः अन्त करणम् ॥

·अनु.५] भाभास्करभाष्योपेतम् 267 मनसे स्वाहा । अनुमत्यै स्वाहाँ प्रजापतये स्वा- हो । स्वर्गार्य लोकाय स्वाहाऽनये स्विष्टकते स्वाहेति ॥१९॥ 'तं चरणमब्रवीत् । प्रजापते चरणेन वै श्रोम्यति । अहम वै चरणमस्मि । मां नु यजस्व । अर्थ ते सत्यं चरणं भविष्यति । अन स्वर्ग लोकं वेथ्स्यसीति । स एतमानेयम- टाकपालं निरवपत् । चरणाय चुरुम् । अनुमत्यै चरुम् । ततो वै तस्य सत्यं चरणमभवत् । अर्नु स्वर्ग लोकर्मविन्दत् । सत्यर हु वा अस्य चरणं भवति । अनु स्वर्ग लोकं विन्दति । य एतेन हु- विषा यजते । य उ चैनदेवं वेद । सोत्रं जुहोति। अनये स्वाहा चरणाय स्वाहा । अनुमत्यै स्वाहा प्रजापतये स्वाहा । स्वर्गाय लोकाय स्वाहाऽमय स्विष्टकते स्वाहेति ॥ २० ॥ 'ता वा एताः पञ्च 'चरणं धर्म ॥ 'ता एताः तप प्रभृतिदेवताका पश्चेष्टयोऽपाधा नाम पापा- पघातहेतर, अनुवित्तयः अनुक्रमेणेप्टलाभहेतव , स्वर्गस्य लोकस्य द्वारस्थानीया | तासा मध्ये प्रथमामिष्टिं तपो रसतीत्यादि गतम् ॥ *तै बा ३१२१ ·208 तैत्तिरीयनामणम् [ष... १२ स्वर्गस्य लोकस्य द्वारः। अपांधा अनुवित्तयो नाम। तपः प्रथमारक्षति । श्रृद्धा द्वितीयाम् । सत्यं तृ- तीयाम् । मनश्चतुर्थीम् । चरणं पञ्चमीम् । अर्नु ह वै स्वर्ग लोकं विन्दाते । कामचारोस्य स्वर्ग लोके भवति । य एताभिरिष्टिभिर्यजते । य उं चैना एवं वेद । तास्वन्विष्टि । पृष्ठीहीवरां दद्या- करसं च । स्त्रियै चाभार ५ समृद्धये ॥ २१॥४॥ 'ब्रह्म वै चतुरूहोतारः । चतुरहोतृभ्योऽधि य- ज्ञो निर्मितः । नैन जप्तम् । नाभिचरितमार्ग- अनु ह वा इत्यादि ॥ व्याख्यातम् ॥ इति तृतीये काटके चतुपर्णोऽनुवाक. 'अय नातुर्होत्रामिकाण्डः हव्यपाडायः एकोऽनुयाकः--ग्राम चै चतुर्होतार इत्यादि ॥ ग्राम आत्मा, तदेव चतुर्दोतारः दशहोत्रादिसप्तहोत्रान्ताः पद्यानुवाकाः 'नित्तिास्तुर इत्यारयः । आत्मनात्मनित्याहूत प्रमापतरात्मा दशहतवादितृरदशहरोत्रादि. रूपेणाविरमान, ते च सर्वेऽपि दशहोनादयतु तारः । पपो. कम्-'अप कस्माचतुतिार उच्यन्त इति । इन्द्रो ने पतु. होता' इति । तेम्पश्चतुझेदभ्योऽधिपमो निर्मितः सत्मगन मा.... प्रा. १...1 ·भभास्करभाष्योपेतम् 269 च्छति । य एवं वेद । 'यो ह वै चतुरहोतृणां च- तुरोतृत्वं वेद । अथो पञ्चहोतृत्वम् । सर्या हास्मै दिशः कल्पन्ते । 'वाचस्पतिर् होता दर्शहोतृ- णाम् । पृथिवी होता चतुरहोतॄणाम् ॥ २२ ॥ अग्निर् होता पञ्चहोतृणाम् । वाग्योता पड्ढोतृणाम्। उदपादि चातुर्होत्राख्य । एवमेनेपा ब्रह्मत्वमेभ्यश्च यज्ञोत्पत्ति यो वेद भानाति एनं वेदितार शप्तं शाप अभिचरितममि- चार श्येनादिक्रतु तदुमयमपि नागच्छति न स्पृशति ।। 'यो हेति ॥ अथैपा पञ्चाना चतुर्होतृत्व पञ्चहोतृत्वमपि यो वेद अस्मै सर्वा दिशः कल्पन्ते इष्टसिद्धये भवन्ति । सर्व वा दिग्वासिनोऽस्य विधेया इति । *तदुभयमिदानी दर्शयति वाचस्पतिरित्यादि ॥ छत्रिन्या- येन होतृसहिता अध्वर्वादयोऽप्यत्विनो होतार , होत्रादित्वाहा। चत्वारो होतार ऋखिनो विलक्षणा प्रत्यनुवाक येषा ते च- तुझे तार । पञ्चस्वनुवाकेषु च ते भिद्यन्ते । प्रथमे वाप- खादय, उपवक्ता, ब्रह्म, हवि, अनीत् । द्वितीये पृथिव्या- दय । तृतीयेऽप्रचादय । चतुर्थे वागादय , अभिगरो ब्रह्मा। अत एव वचनात् 'सूर्य ते चक्षु '* इत्यस्य पदोतृग्रहणं, तस्य होतृरहितत्वात् । पञ्चमे महाहविरादय । एव विलक्षणहोत्रा- *मा...

·270 तैत्तिरीयवाह्मणम् [अ. ३ प्र १२ महाहविहोता सप्तहोतृणाम् । एतद्वै चतुरोतृणां चतुर्वोतृत्वम् । अथो पञ्चहोतृत्वम् । सर्वी हास्मै दिशः कल्पन्ते । य एवं वेद । 'एपा वै सर्वविद्या। एतद्रेपजम् । एपा पतिस्स्वर्गस्य लोकस्योजसा. यनिस्स्रुतिः ॥ २३ ॥ प॒तान् योऽध्येत्यर्छदिर्दशे यावत्तरसम् । स्वरेति । अनपवस्सर्वमायुरेति । दिचतुष्टयवत्वाच्चतु:तार एते । “ऋतश्छन्दसि' इति विवभावः ततो भावप्रत्यय , तस्य सतिशिष्टत्वादुदात्तत्वम् । अथ पथम- कार होतृत्वमेपा, पश्चस्वनुरावपु तम्य भिन्नत्वात्, पभाना हो- तृत्वाना समाहार पञ्चहोतृत्वम् । 'अनिगन्त' इत्युत्तरपदे व्यत्ययेन द्विगुस्वर , वहुव्रीहिरेव या चतु)तृत्वमित्यनुवादार्यः । अयमर्थ- यश्चतु.तृणा चतु)तृत्व होनादिननुष्टयवत्त्व, अथो अपिच एषा इदं चतु)तृत्व पञ्चहोतृव पञ्चसारेण तद्वच यो वेदेति । सर्वा हास्मा इति । पूर्व विदित्वा या फल, इदं तु वेदितुरेय ।। 'एपा वा इति ॥ एते पक्षाध्याया सर्पविद्या सर्वविद्या- पुण्यफलहेतर सर्वविद्यापेक्ष स्वीत्वम् । एतत् भेपनं, एतेऽनुगा- कास्मनिष्टोपशमनभेपनस्यानीया, मेपनापेक्ष नपुमान्यम् । एय सर्वत्र । एतेऽनुपामास्वर्गस्य लोकस्य अअमायनिः आन. वेन गमनमायनभूना युतिः मार्ग । 'अअस उपमप्यान' इति तृतीयाया अटुर । निर्विशेष्यने-पक्षिः पनपदा पसा- ·मभास्करभाभ्योपेतम्. 271 विन्दते प्रजाम् । रायस्पोपं गौपत्यम् । ब्रह्मवर्च- सी भवति । एतान् योऽध्यैति । स्पृणोत्यात्मानम्। मां पितन् । एतान् वा अरुण औपवेशिविदा- ञ्चकार ॥ २४ ॥ एतैरधिवादमपोजयत् । अथो विश्व पाप्मानम् । स्वर्ययौ । एतान् योऽध्यैति यहा-- ध्यायीरूपत्वात् । यहा~-एपा पति पञ्चाध्यायी स्वर्गस्याञ्ज- सायनि त्रुति । अथ एतानतुवाकान् योऽध्यैति अधीते। व्यत्ययेन परस्मैपदम् । अथवा अध्यति अधिगच्छति अर्थमनुसद- धान पठति । एत्येधत्यूठ सु' इति वृद्धि । अछदिर्दशैं अ. गृहदर्शने प्रदेशे अग्ण्ये । छान्दस हुयदातत्वम् । न गृहदर्शने । असमस्त एव निषेधवचनोऽकार । यावत्तरसं यथावल शक्तिमवयन् । पूर्ववद्युदात्तत्व छान्दस, असमासो वा । सर एव तरस तेनेत्यर्थ । स्वरेनि मानोति, अनपद्रवः वक्त. व्यान्तरावक्षिप्त वचनमपत्र तद्रहितोऽनपद्रव । वच्यादेशाभा- वश्छान्दस । इंटग्मृतो योऽधीते स सर्व पुरुषायुप जीवति, लभते च मजा भूयिष्ठा, गयस्पोपं धनपुष्टिं गौपसं गोस्वा- मित्व च विन्दति, ब्रह्मवर्चसी च भवति । अथैतदध्ययनेन आत्मानं मजा च पितुंश्च प्रीणयति ।। 'एतान् वा इत्यादि ॥ अरुणो नाम उपवेशस्यापत्य विदा चकार याथातथ्येन एतान् विदितवान् । 'उपविदजागृभ्य। इत्याप्रत्यय , अदन्तत्वालघूपधगुणाभाव । ततस एतविदित ·272 तैत्तिरीयम्राह्मणम. [ष ३ प्र.११ अधिवादं जयति । अथो विश्व पाप्मानम् । स्व- रेति । एतैरग्निं चिन्चीत स्वर्गकामः । एतैरायु: कामः । प्र॒जापशुकोमो वा ।। २५ ।। 'पुरस्ताद- शहोतारमुर्दश्चमुप॑दधाति यावत्पदम् । हृदयं यर्जु- पी पत्न्यौ च । दक्षिणतः प्राञ्चं चतुर्होतारम्। प- श्वादुर्दश्च पञ्चहोतारम् । उत्तरतः प्राञ्चपट्टीतारम् । अधिवादं अपाजयत्, उपरिवक्ता अधिवाद । य एन वादे न्यग्भावयति तमपाजयत् । विश्वं च पाप्मानमपाजयत, गयो च स्वर्गम् । एतानित्यादिरध्येतु फलनिर्देश ॥ "एतरित्यादि ॥ एतरेव महाप्रभाव दशहोत्रादिमि साम ात् सग्रहस्सहृदयेस्समतिग्रहस्ससमारयनुभिस्सपीके अनि चि न्धीत, स्वर्गकामो वा आयुप्कामो वा प्रमा पशूश्च काम- यमानो वा । प्रनापशुशब्दात् दद्वात् 'शीलिकामि' इत्यादिना णप्रत्यय , पूर्वपदारुतिस्वरत्व च । तत्र प्रनापशूना कथरिहे- वतात्वात् 'देवताहढे च' इत्याद्युदात्तत्वम् ।। 'इदानीमुफ्धानक्रम दर्शयति--पुरस्तादित्यादि । अग्रेण दर्भ स्तम्ब दक्षिणत आरम्य उदभं दशहोतारमुपदधाति । यारत्पदं यावन्ति पदानि दशसंख्यानि तावतीरिष्टका उपदधाति 'निति. स्तुक्,* तया देवतया' इत्यादिभिर्दशभिर्मन्न । पदग्रहण ग्रह- *आ ३१ ·अनू ५] भटमास्करमाध्योपेतम् 273 । . उपरिष्ट्रात्पाञ्च५ सप्तहोतारम् । हृदयं यजू पि पन्त्यश्च । यथाऽवकाश ग्रहानं । यथाऽवकाशं प्र- तिगृहान्लौकंपृणाश्च । सर्वां हास्यैता देवताः प्री- ता अभीष्टा भवन्ति ॥२६॥ सदैवमग्निं चिनुते । निवृत्त्यर्थ, वक्ष्यति च-'ययाऽवकाशं ग्रहान्' इति । हृदय- मिति दशहोतृहृदय, एकामिष्टका ‘सुवर्ण धर्म" इत्यारम्य 'ब्रह्मे- न्द्रम्" इत्यत प्राक् । गजुपी इति द्वे इटके सभारयनुपी 'अग्मियजुभि । सविता स्तोमै '' इति । पत्रयौ च द्वे इप्टके देवपनयौ 'सेनेन्द्रस्य । धेना बृहस्पते' ३ इति । दक्षिणत इ- त्यादि । प्राभं प्रागारभ्य प्राग्रीतिक, एव सर्वं, यावत्पद- मियादि समानम् । हृदयादीन्युत्तराणि गृह्यन्ते । उपरिष्टादि- ति दर्भस्तम्बस्य । हृदयमिति सप्तहोतृहृदय ‘इन्द्रो राना" इ. त्यारभ्याऽन्तादनुवाकस्य । यभूपि शिष्टानि त्रयोदश पत्नय शिष्टा आन्तादनुवाकस्य । यथाऽवकाश अन्तराळानुपधानेषु ग्रहान् 'वाचस्पते विधे नामन्' इत्याद्यान् ग्रहान् 'देवस्य त्वा" इ. त्याद्यान् 'उत्तानस्त्वाङ्गीरस प्रतिगृहातु" इत्यन्तान् अग्नये हि. रण्य, सोमाय वास इत्याद्यात्मकान् । लोक्टणा व्याख्याता.। एवं चिन्वानस्य सर्वा देवताः प्रीताः नर्षिता अभीष्टाः पू. निताश्च भवन्ति । सदेवं देवसहितं देवाहमेवानिं चिनुते य एवं चिन्वान ॥ आ.३-१ आ 11. आ 1-1.. TA आ ३-८. ना.१-११६. 35 ·274 तैत्तिरीयताधणम्. [म...१२ रथसमितश्चेतव्यः । वजो वै रथः । वर्षेणैव पाप्मानं धार्तृव्यडू स्तृणुते । पक्षस्सैमितश्चेतव्यः। एतावान् वै रथः । यावत्पक्षः। रथसमितमेव चिनुते । इममेव लोकं पशुवन्धेनाभिर्जयति । अथो अग्निष्टोमेन ॥२७॥ अन्तरिक्षमुक्थ्यैन । स्वरतिरात्रेणं । सर्वान्लोकानहीनेनं । अर्थो सत्रण। "वरो दक्षिणा । वरेणैव वरई स्पृणोति । आत्मा हि वरः। "एकविशतिर्दक्षिणा ददाति । एक- स्थसंमित इत्यादि । रथेन संमितः रथप्रमाणः । वजो रथः वजतृतीयांशत्वात् 'स्पयस्तृतीयं रयस्तृतीयं'* इति । स्व. णुते हिनस्ति । पक्षसंमितः पक्षसा क्रेग तुल्यप्रमाणः प- क्रप्रधानत्वाद्रयस्य । तदतिरेकेण रयो नास्ति, तस्मात्पक्षरसंमितो रथसमित इति ॥ 'इममेवेसादि ॥ पशुवन्यादिमिरेककलोकनयः अहीनेन मण चानन्तलोकजयः, तस्मात्पशुवन्यादिप्वयं नेतव्य , येन पशुरन्धा. दियाजी सर्वान् लोकानभिनयतीति भावः ।। 10वर इति ॥ वरिष्ठं द्रव्यं गवादि, तेन वरेण वरं आत्मानमेव स्पृणोति प्रीणयति ॥ "एकविंशतिरिति ॥ भिडिल्यत्ययः । एकविंश इति । सप्तदशः प्रजापतिः त्रय इमे लोकाः अमावादित्य एकविंशः, ·अनु ५] मभास्करभाष्योपेतम् 215 .. विशो वा इतस्स्वर्गो लोकः 1 प्र स्वर्ग लोका- नोति ॥२८॥ असावादित्य एकविशः । अमु- मेवादित्यमाप्नोति । शतं ददाति । शतायुः पुरुप- श्तेन्द्रियः । आर्यप्येवेन्द्रिये प्रतितिष्ठति । सहस्र ददाति । सहस्रसंमितस्स्वर्गों लोकः । स्वर्गस्य लोकस्याभिजित्यै । 'अन्विष्टकं दक्षिणा ददाति । सर्वाणि वयासि॥२९ ।। सर्वस्याप्त्यै । सर्वस्या- वरुध्यै। "यदि न विन्देत । मन्धानैतायतो दद्या- दोदनान वा । अश्रुते तं कार्मम् । यस्मै का- मायाग्निश्चीयते । "पष्ठीही त्वन्तर्वती दद्यात् । सा स एव स्वर्ग इति । न लोकमात्र, आदित्यमेवाप्नोति । शतमि त्यादि । गतम् । सहस्रसमित इति बहुमूल्य इत्यर्थ ।। "अन्विष्टकमिति । इष्टकायामिष्टकाया सर्वाणि वयासि द्रव्याणि । सर्वेण वयसा बाल्येन तारुण्येन वार्धक्येन वा उपलक्षितानि ददाति, तन सर्वस्य लाभाय वशीकरणाय च भवति ॥ "यदि न विन्देतेति । यदि सर्वाणि वयासि न भने एतावत्सल्यान् मन्थान् द्रवसयुक्तान् सक्लून ओदनान्वा दद्यात् । सर्व काम प्रेप्सित अभुते ॥ "पष्ठौहीमिति ॥ चतुर्वर्षामन्तर्वतीम् । 'वा छन्दसि नुग्विधि : इति नुगभाव । अस्या अवश्य देयत्वाय तुशब्द । सा ·276 तैत्तिरीयत्राह्मणं. [स. ३.प्र. १३ हि सर्वाणि क्यासि । सर्वस्याप्त्यै । सर्वस्या- रुध्यै ॥३०॥ हिरण्यं ददाति । हिरण्यज्योतिरेव स्वर्ग लोकमैति । वासो ददाति । तेनायुः प्रतिर- ते । वेदितृतीये यजेत । त्रिपन्या हि देवाः । स- संत्यमग्निं चिनुते । "तदेतत्पंशुवन्धे ब्राह्मणं ब- यात् । नेतरेपु यज्ञेपुं । "यो ह वै चतुर्होतृननुस- वनं तर्पयितव्यानं वेद ॥३१॥ तृप्यति प्र॒जयां पशुभिः । उपैन५ सोमपीथो नमति । एते वै च- तुर्होतारोऽनुसवनं तर्पयितव्याः । ये ब्राह्मणा व हुविदः । तेभ्यो यद्दक्षिणा न नयेत् । दुरिट . हीति । सर्वयोभिस्तुल्या । गतमन्यत् । प्रतिरते वर्धयति । वेदितृतीय इति वेद्यारञ्चशे । त्रिपल्या इति । त्रित्वेन सत्यत्वं येषां ते तथोक्ताः । सुपामादित्वात् पत्वम् । एवं कुर्वन मससं सत्यसहितं फलाविसंवादिनं अग्निं चिनुते ॥ तदेतदित्यादि । यदेतत् 'वेदितृतीये यनेत' इत्यन्तं ब्राह्मण पशुबन्धे ब्रूयाद् यदाऽयमग्निः पशुपन्धे किगने तदेव । यता वितरेषु यतेषु क्रियने न तदानी ब्रूयात् ॥ "यो ह या इति ॥ अनुमयनं मने सपने सोमपीयः सोम- पानं एनमुपनमति पुनः पुनःमोमेन यनते । यहुषिदः पर- ·महभास्करमाश्योपेतम. 277 स्यात् । अग्निमस्य वृञ्जीरन् । तेभ्यो यथाश्रद्धं दद्यात् । स्विष्टमेवैतक्रियते । नास्याग्निं वृजते ॥ ३२॥ हिरण्येष्टको भवति । यादुत्तममगुलिका- ण्डं यज्ञपुरुषा संर्मितम् । तेजो हिरण्यम् । यदि हिरण्यं न विन्देत् । शर्करा' अक्ता उपदध्यात् । तेजो घृतम् । सतेजसमेवाग्निं चिनुते । "अग्निं चित्वा सौत्रामण्या यजेत मैत्रावरुण्या वा । ची- येण वा एप व्यृद्धयते । योऽग्निं चिनुते ॥३३॥ यावदेव वीर्यम् । तदस्मिन्दधाति । ब्रह्मणस्सायु- ज्य सलोकतामाप्नोति । एतासामेव देवताना सायुज्यम् । सार्टिना समानलोकतामाप्नोति । य । वेदार्थविद । वृञ्जीरन् वयेरन् । गतमन्यत् । अनलिकाण्ड उत्तम अङ्गुलेपरि पर्व यज्ञस्य च पर्व यजमान । अक्ता इति आज्येन तेजो घृत' इति स्तुतेः ।। 'अग्निं चित्लेत्यादि ।। मैत्रावरुण्याऽऽमिक्षया यनेत | अग्निं चिन्वानो हि वीर्येण वियुज्यते तपसा क्षीणवीर्यो भवति, न मान्यतरेण यागेन सर्व वोर्यमस्मिन् स्थापयति । अर्थतमानं चिन्वानः एतं एवमहिमानं विद्वांश्च ब्रह्मणस्सायुज्यं सलोकना I ·278 तैत्तिरीयम्राह्मणम् [म ३२ एतमग्निं चिनुते । य उ चैनमेवं वेद । एतदेव सावित्रे ब्राह्मणम् । अथौ नाचिकेते ॥३४॥ होता चतुर्होतॄणा५ स्रुतिश्चकार वा भवन्त्य- मिष्टोमेनाप्नोति वयासि वयासि सर्वस्याप्त्यै सर्वस्यावरुध्यै वेद वृञ्जते चिनुते नर्व च ॥५॥ 'यञ्चामृतं यच्च मन्य॑म् । यच्च प्राणिति यन्त्र न । सर्वास्ता इष्टकाः कृत्वा । उप कामदुर्घा दघे । चामोति ब्रह्ममयत्वादशहोत्रादीना 'ब्रह्म वै चतुतार ' इति । तया एतासा देवतानां दशहोत्रादीना सायुज्यं समानयोगत्व साहितां समानशरीरत्व समानलोकता एक्लोक्ता चामोति। साविनेऽप्यमावेतद्राह्मणं यदिद चातुर्होने उक्त, अयो पिच एतदेव नाचिकेतेऽप्यनौ घालण विशरित्यर्थ ॥ इति तृतीये पारके पधमाऽनुदाय 'अय वैश्वसनराण्ड हव्यवाडाय-यचामृतमित्यादयश्चत्वारोऽ नुवाका । तर सन्ति परिमण्डलस्तितो लेखा | सा माहा यामष्टादशोपदधाति-पञ्चामृतमिनि ॥ सर्ग पङ्गयो गनुरना अनुटुमो वा । यच किनिदिह अमृतं मरणरहित नित्य, या विनिमयै मरणशीरमनित्य, यच शिनित माणिति उच्च सिति, पच विचित् न माणिनि सरं तदिष्टमायेन मक- ·भनु.] भभास्करभाष्योपेतम् 279 तेन ऋषिणा तेन ब्रह्मणा । तयाँ देवतयाऽगिरस्वडू- वा सौंद । सर्वास्त्रियस्सर्वान्पुरसः । सर्व न- स्त्रीपुमं च यत् । सर्वास्ताः । यावन्तः पारसबो भूमः ॥३५॥ संख्यांता देवमायया । सर्वास्ताः। 'यावन्त ऊर्माः पशूनाम् । पृथिव्यां पुष्टिर् हिताः। सर्वास्ताः । 'यावतीस्सिकतास्साः । अफ्स्वन्त- . ल्प्यम् । इष्टकापेक्ष स्त्रीत्व बहुत्व च इष्टकात्वेन कामदुधाः सर्वाभिमतसिद्धिहेनू नुपदधे । यदा त्वामुपदध इति शेष । त्व. मपि तादृशी तेन पिणा मन्त्रण, ब्रह्मणा उपधानकर्मणा, तया देवतया सर्वदेवतात्मकेनात्मना अङ्गिरसामिव अस्माकमपि ध्रुवा निश्चला सीद । एतयैवोत्तरा व्याख्याता । सर्वास्ता इति चोत्तरार्धस्य प्रतीक्ग्रहण सर्वत्र समानम् ॥ 'नसीपुमं स्त्री पुमाश न भवतीति नस्त्रीपुमम् । अन्यस्या- कारश्चान्दसो नलोपाभावश्च ॥ देवमायया देवप्रक्षया अन्येपामशक्यत्वात् ।। 'पशूना पुष्टिहेतुत्वेन पृथिव्या निहिता उपाः 'सज्ञान वा एतत्पशूनाम् '* इति ॥ यावत्यस्सिकतास्सर्वाः स्पले, अप्सु चान्त ॥ 3 - *आ १२६ ·290 तैत्तिरीयग्राह्मणम् [म.३.प्र.१२ - श्व याश्श्रुिताः 1 सर्वास्ताः । "यावतीशर्करा धृ- त्यै । अस्यां पृथिव्यामधिं ॥३६॥ सर्वास्ताः । 'यावन्तोश्मानोऽस्यां पृथिव्याम् । प्रतिष्ठासु प्रति- ष्ठिताः । सर्वास्ताः । यावतीवर्वीरुधस्साः । वि- ष्टिताः पृथिवीमर्नु । सर्वास्ताः । यावतीरोपंधी- स्साः । विष्ठिताः पृथिवीमर्नु । सर्वास्ताः ॥३७ "यावन्तो वनस्पतयः । अस्यां पृथिव्यामधि । स- वास्ताः । "यावन्तो ग्राम्याः पशवस्सर्वं । आर- ण्याञ्च ये । सर्वास्ताः । "पे द्विपाश्चतुष्पादः । 10 यावत्यश्शर्करा अस्यां पृथिच्या धृत्यै उपरि आसन् 'तां शर्कराभिरहत्'* इति ॥ 'प्रतिष्ठानु पर्वतेपु प्रतिष्ठिताः ।। B-"विष्ठिताः विविधं स्थिता वीरुधः लना गुल्मान पृ. थिवीमनुप्राप्य ॥ "सर्व आरण्याच य इति ॥ 'द्विपादो मनुप्यादय , चतुप्पादो गवादय दरहिता , उदरसर्पिणः उदरेण सर्पणं शीठ येषा ते उर. गादय । 'मुष्यजातो' इति णिनि | अपाद इति लोपरछान्दम ।। अपाद: पा.

·मनु । भरमास्करभाष्योपैतम् 281 अपाद उदरसर्पिणः । सर्वास्ताः । यावदार्जन- मुच्यते ।।३८॥ देवत्रा या मानुपम् । सर्वास्ताः। "यावत्कृष्णायस५ सर्वम् । देवत्रा यच्च मानुषम् । सर्वास्ताः । "याचल्लोहायस५ सर्वम् । देवत्रा यर्च मानुपम् । सर्वास्ताः। “सर्व सीस५ सर्व त्र' । देवत्रा पञ्च मानुपम ॥३९॥ सर्वास्ताः । "सर्व हिरण्य रजतम् । देवत्रा यच्च मानुषम् । सर्वा- स्ताः । “सर्व सुवर्ण: हरितम् । देवत्रा यच्च मा. नुपम् । सर्वास्ता इष्टंकाः कृत्वा । उप कामदुर्गा दधे । तेन ऋषिणा तेन ब्रह्मणा । तया देवतयाऽ- गिरस्यहवा सीद ॥ १०॥ भूमेरधि विष्ठिताः पृथिवीमनु सर्वास्ता उच्य- ते मानुपर सीद ॥६॥ यच स्त्रियः पाश्सव ऊपास्सिकताशर्करा 3- देवत्रा देवेषु । 'देवमनुष्य' इति त्राप्रत्ययः । मानुपं मनु- प्येषु भवं, यावदालनं स्नेहद्रव्यम् । कृष्णायसं काळलोहं, देवलोके मनुष्यलोके च ! 'अनोऽश्मायस्सरसा' इति टच्ममासान्तः दासीभारादिष्टव्य । लोहायसं लोहितायसं ताम्रम् । हिरण्यं TBr 36

·282
तत्तिरीयवाह्मणम्
अश्मानो वीरुध ओपधीनस्पतयो ग्राम्या ये
द्विपादो यावदाञ्जनं यावत्कृष्णायस लोहायसर
सीस हिर॑ण्य सुवर्ण: हरितमष्टादश ।।
'सर्वा दिशौ दिक्षु । यचान्तर्भूतं प्रतिष्ठितम् ।
सर्वास्ता इष्टकाः कृत्वा । उप कामदुधा दधे।तेन
ऋर्पिणा तेन ब्रह्मणा । तया॑ दे॒वर्तयाऽगिरस्व वा
सीद । अन्तरिक्षं च केवलम् | यचास्मिन्नन्तरा-
हितम् । सर्वास्ताः । 'आन्तरिक्ष्यश्च याः प्र॒जाः ।।
-
1
हितरमणीयं रजतं सुवर्ण काचन हरितं हरितवर्णमुत्तमम् ।
इष्टकादेः पुनराम्नानमनुषङ्गाविच्छेदसूचनार्थम् ।।
इति तृतीये काठके पष्टोऽनुवाक,
पाद । सर्व
अभ्यन्तराया
लेखाया पञ्चदशोपदधाति । सर्वा दिश
इत्यादि । सर्वा दिशो दिक्षु यच्चेति प्रथम
दिशः, तामु च सर्वासु दिक्षु यदन्तः मध्ये भूतं उत्पन्नं,
यच्च प्रतिष्ठितं लब्धस्थितिकं वस्नु ।।
'यच्च केवलं शुद्धं वस्तु, यचास्मिन्नाकाशे आहितमन्तः।।
आन्तरिक्ष्यः अन्तरिक्ष मवा' गन्धर्वाप्सरस, ये चान्ये
विद्याधरादय ॥

·माभास्करमाध्योपतम्
283
१३॥ गन्धर्वाफ्सरसंश्च ये । सर्वास्ताः । 'सर्वांनु-
दारान्सलिलानं । अन्तरिक्षे प्रतिष्ठितान । सर्वा-
स्ता । 'सानदारान्सलिलान् । स्थावराः प्रो-
व्याश्च ये । सर्वास्ताः । सर्वा धुनि सौन्ध्व :-
सान् । हिमो यच्च शीयते ॥४२॥ सर्वास्ताः ।
'सर्वान्मरींचीन विर्ततान् । नीहारो यर्थ शीयते ।
'उदारान् एकदिन एव जलपर्षणशीलान् सलिलान् सलि
लवतो मेघान् । मत्वर्थीयो लुप्यते । अन्तरिक्ष एन प्रतिष्ठितान्
नान्यत्र॥
'अथ अन्यान् उदारान् वर्षणशीलान् सलिलान् सहलय
सलि तद्वत परस्परनिलीनदेहान् । सिमादित्वालच् छान्दस
इस्वत्व, चित्वादन्तोदात्तत्वम् । स्थावरा स्थानशीला , मोप्या:
प्रवासशीला । छान्दस कर्तरि ण्यत् प्रसारण च ॥
"सर्वा धुनि नदी, सर्वान् ध्वसान् कम्पयितॄन् । ध्वसते
पचाद्यच् । वाखादय उच्यन्ते । यद्वा-~-ध्वसा नद्या गति-
प्रकारा | हिमात्मना यजल शोयते पतति ॥
'मरीचीन् रश्मीन् विततान् विस्तारितान् जलादिवर्षणाय
सूर्येण प्रेरितान्, येभ्यश्च नीहारश्शीयते पतति । 'सुपा मुलुक् ।
इति पञ्चम्या लुक ॥

·284 तेत्तिरीयब्राह्मणम् सर्वास्ताः । सर्वी विद्युतस्सर्वांन्स्तनयनून् ।हा. दुनीर्यच्च शीयते । सर्वास्ताः । सर्वास्त्रवन्तीस्स- रितः। सर्वमफ्सुचरं च यत् । सर्वास्ताः ॥४३॥ "याश्च कूप्या याच नास्सिमुद्रियाः । याच वै- शन्तीकृत प्रांसचीर्याः । सर्वास्ताः । "ये चोत्तिष्ठ- न्ति जीमूर्ताः । याश्च वर्पन्ति वृष्टयः। सर्वास्ताः। "तपस्तेज आकाशम् । यच्चाकाशे प्रतिष्ठितम् । । सर्वा विद्युत इति त्रिष्टुप् ॥ हादुनी अशनिशब्द । इनि- प्रत्ययस्य छान्दसं दीर्घत्वम् । येभ्य स्तनयितुम्य हादुनी अ. शनि पतति ।। सवन्त्यो नद्य पृथिवीस्थिता । अन्तरिक्षनद्य प्रागुक्ता ॥ 1याश्च कृप्या इति जगती ॥ कूपे मग आप । 'मवे छन्दास' इति यत् । नाया 'पाथोनदीम्या ड्यण' समुद्रि- या 'समुद्राभ्राद्ध ' वशन्त्य उत्सभवा 'वेशन्तहिमवद्या. मण्' मासच्य प्रासमञ्चन्त्य आयर्नमवा ॥ "ये मेघा उत्तिष्ठन्ति उपरतवृष्टय पलायन्ते, ये च पृष्टि शीला वर्षन्ति । यहा-या वृष्टय पृथिवीं मिभन्ति । "तप आतप , तदीय प्राश तेज, तस्यायनाश आ काशाप, तस्मिन्नप्याकाशे यत्सतिष्ठितम् ।। 12 ·मध्भास्करभाष्योपेतम् 985 सर्वास्ताः । "वायु वयास सर्वाणि ॥४४॥ अ- न्तरिक्षचरं च यत् । सर्वास्ताः। 'अग्नि सूर्य चन्द्रम् । मित्रं वरुणं भगम् । सर्वास्ताः।"सत्यडू श्रद्धां तपो दर्मम् । नाम रूपं च भूतानाम् । स- स्तिा इष्टकाः कृत्वा । उप कामदुघो दधे । तेन ऋर्पिणा तेन ब्रह्मणा । तया देवतयाऽगिरस्वहुवा .. सीद ॥ १५॥ प्रजा हिमो यच्च शीयते सर्वास्तास्सर्वाणि ब्रह्मणैकं च ॥७॥ दिशोऽन्तरिक्षमान्तरिक्ष्य उदारा दारान्धुनि म- राँचीन विद्युतस्रबन्तीर्याश्च ये च तपो वायम- ग्नि सत्यं पञ्चदश ॥ 'सर्वी दिवः सर्वान्देवान्दिवि । यच्चान्तर्भूतं प्र- 13-1"वयांसि पक्षिण यदन्यदन्तरिक्षयर, नाम सता, रूपं रूपणीयं इद तदिति विकल्पनीयम् ॥ इति हतीये काठा सप्तमोऽनुवार 'अभ्यन्तराया लेखाया नवोपदयाति--सा दिवमिति ।। भषमा त्रिष्टुप् ॥

·286 तात्तरीयब्राह्मणम् [म... प्र... तिष्ठितम् । सर्वास्ता इटंकाः कृत्वा । उप काम- दुधौ दधे । तेन ऋषिगा तेन ब्रह्मणा । तया देव- तयाऽङ्गिरस्वदवा सींद । यावतीस्तारकास्साः । वितता रोचने दिवि । सर्वास्ताः । ऋचो यजू - पि सामानि ॥ १६ ॥ अथर्वाङ्गिरतश्च ये । सर्वा- स्ताः । 'इतिहासपुराणं च । सर्पदेवजनाश्च ये। सर्वास्ताः। ये च लोका ये चालोकाः । अन्तर्भूतं प्रतिष्ठितम् । सर्वास्ताः । यच्च ब्रह्म याब्रह्म । अन्तर्ब्रह्मन्प्रतिष्ठितम् ॥ १७॥ सर्वास्ताः । 'अहो- रात्राणि सर्वाणि । अर्धमासाश्च केवलान् । स- रोचने रोचनशीले बिम्बे, दिवि आकाशे, तारकाः अ. विन्यादयो देव्यः॥ अथर्वागिरसः अथर्ववेदः, तैईष्टत्वात् ॥ 'इतिहासपुराणानि च सर्पाणां देवननानां यक्षादीनां न प्र- तिपादकाः ग्रन्थाः ॥ लोकाः प्रकाशन्ति स्थानानि, अलोकाः अप्रकाशाः पाता- कादयः । यच्चान्यदन्तर्भूतं पृथिव्यादिषु भूतेषु प्रतिष्ठितम् ।। - यच्च ब्रह्म वेदवित् ब्राह्मणादि, यच्चाना शूद्रादि, प्र. तिलोमान्तं नाण्गेव पतिष्ठितं, सर्वमूलत्वात्तवणिकानाम् । यहा- ·अनु.८० भट्टमास्तरभाष्योपेतम् 287 .. वास्ताः । सर्वांनृतून्यसौन्मासान् । संवथ्सरं च केवलम् । सर्वास्ताः । 'सर्व भूतः सर्वं भव्य॑म् । यच्चातोऽधि भविष्यति । सर्वास्ता इष्टकाः कृत्वा । उप कामदुर्घा दधे । तेन ऋपिणा तेन ब्रह्मणा । तां देवतयाऽङ्गिरस्वट्ठया सौंद ॥१८॥ सामानि ब्रह्मन्प्रतिष्ठितं कृत्वा त्रीणि च ॥८॥ दिवं तारका ऋचं इतिहासपुराणं च ये च यञ्चाहोरात्राण्यतून्भूतं नवं ॥ 'ऋचां प्राची महती दिगुच्यते । दक्षिणामा- ब्रह्म वेद , अब्रह्म बोद्धाद्यागम , अन्तर्ब्रह्मन् मतिष्ठितं स्मृत्यादि तन्मूलत्वात् । केचिदाहु-यद्ब्रह्मपर, यच्च परस्मिन् ब्रह्मणि प्रतिष्ठितं अब्रह्म तस्यैव परिणाम प्रपा ॥ "भूतं अतीत, भव्यं भवत, यचात उर्व भविष्यति । 'मच्या गेय' इति निपात्यते ॥ इति वतीये काटके अष्टमोऽनुवाक. 'ब्रह्मा सदस्यामीनो वैश्वमृनान् व्यानटे-'कचा मानी' इत्यादीन् ॥ व्याख्यातरूपाश्लोरा एते वेदमाहात्म्यपरा, प्रयो. मनं नमामाण्याश्वमनस्यानुष्टेयता । तत्र प्रथमे नगयो ।

·288 तैत्तिरीयतामणम् हुर्य पामपाराम् । अर्थर्वणामङ्गिरसा प्रतीची । सान्नामुदींची महती दिगुच्यते । 'ऋग्भिः पूर्वा ढे दिवि देव ईयते । यजुर्वेदे तिष्ठति मध्ये अहः । सामवेदेनास्तमये महीयते । वेदैरशून्यस्विभिरैति सूर्यः । 'ऋग्भ्यो जाता सर्पझो मूर्तिमाहुः। सर्वा गतिर्याजुपी हैव शश्वत् ।। ४९।। सर्वं तेजस्साम- प्राची दिक् महती महनीया उदयाधारत्वात् । सा ऋचा स्वभूता वेदविद्भिरुच्यते, ऋग्भिरतेजितवलेत्यर्थः । दक्षिण दिश यजुपां स्वभूतामाहुरसन्तः अपारां समाप्तिरहिताम् । अथर्व वेदस्य स्वभूता प्रतीचीत्युच्यते । सान्नामुदीची स्वभूता, तस्याः हत्त्रं सामसंवन्यात्, सामर्थ्याच्च । ऋगादीनामपि प्राच्यादिसं- बन्धेन वीर्यातिशयो भवतीति वेदितव्यम् । 'ऋभिरिति ॥ दिवि आकाशे देवः दीप्तिमान सविना ईयते गच्छति ऋभिरुत्तेजितबलः । 'ईद गती' देवादिकः । अहो मध्ये यजुर्वेदे देवस्तिष्ठति तदधीनचलो मवति । अस्त- मये सामवेदेनोत्तेजितवलो महीयते पूज्यते । यत एवमतसि. भिर्चे दैरन्य उत्तेनिनसामर्थ्य एवि गच्छति गर्तते मूर्यः सा- वकः प्रेरको वा सर्वस्य जन्तोः ।। ऋग्भ्य इति । द्वे त्रिष्टुयो । सर्वशः मामिपि मूर्तिम् । यानुपी यमुमिनिर्वृत्ता । मुश्चन् सर्वदा । मामप्पं माम.

·भभास्करमाश्योपेतम् 280 रूप्य५ है शश्वत् । सर्व हेदं ब्रह्मणा हेच सृष्टम्। 'ऋग्भ्यो जातं वैश्यं वर्णमाहुः । यजुर्वेदं क्षति- यस्याहोनिम्। सामवेदो ब्राह्मणानां प्रम॑तिः। पूर्वे पूर्वेभ्यो वर्च एतदूचुः । आदर्शमग्निं चिन्वानाः। पूर्वं विश्वसृजोऽमृताः । गत वर्षसहस्राणि । दी- . रूपे पवम् । अत सर्वमिदं द्रक्रियागुणात्मक जगत म- ह्मणा वेदेनेव सृष्टं, सामान्यस्य पारतम्ज्याद्गुणत्वमिति ॥ 'भ्यो जातमिति ।। त्रिभ्यो वेदेश्य त्रयो वर्णा जाता तन्मूलाचान्ये सर्वे । अथात्र कि प्रमाण वेदत्रयप्रभव सर्वमिति: तत्राह-पूर्वे ऋषय एतद्वचनमुक्तवन्न इति । त्रयीमवं सर्व- मिति । तेषा तर्हि किं प्रमाण! इत्याह-पूर्वेभ्यो महर्षिम्य श्रुत्वा । यहा-एव वेदेभ्यस्सर्व नातमित्युक्तम्, इदानी दाना सर्थिषु प्रामाण्य दर्शयति-इत पूर्वेभ्य अतीतम्यस्तादग्म्य एतदेव वन प्रमाणलेन अनु इत्य श्रूयत इति, न तु पुरु- पवाक्य दर्शयन्तो दृष्टा इति । तस्मात् पर्वत प्रमाणं वेदा इति ॥ इदानीं तस्यैव स्पेन्ने विश्वसभा सत्रासनमुदाहरति--आ. दर्शमियादयोऽनुष्टुभः । आदर्श परिमण्डराकारं वैश्वसनं अग्निं चिन्वाना । एतेनावश्यवर्तव्यनाममेर्दर्शयति । अमृता. अमरणधर्माण कर्ममाहात्म्यात् शनं बहुसध्या, रानमेव वा विश्व- मृनो नाम विश्वस्य जगतस्वष्टारः पूर्व अपमनाना दीक्षिता T.B. 37 ·290 - - तैत्तिरीयवाह्मणम्. [म.. क्षितास्सत्तमांसत ॥५०॥ 'तप आसीगृहप॑तिः । ब्रह्म ब्रह्माभैरथस्वयम् । सत्त्य हु होतेपामासीत्। यदिश्वसृज आसंत । अमृतमेभ्य उदंगायत् । स. हस्रं परिवथ्सरान् । भूत है प्रस्तोतैपामासीत् । भविष्यत्पति चाहरत् । प्राणो अध्वर्युरभवत् । इद सन्तः सत्रमासत महससंख्यानि वर्षाणि वर्पसहस्राणि । यहा:- आदर्श वैश्वसूनमग्नि निन्वानाः पूर्व विश्वसृनोऽमृता वभूवुः । कदा ! इत्याह-~यदा दीक्षिताः वर्षसहस्र सत्रमासत तदा अमृता अभयन् ।। 'इदानी सत्रमेव वर्णयनि-तप आसीदिति ॥ परमात्मत- बन्धि तप एव गृहपतिः मुख्या गनमानेोऽभवत् . तन्मूलत्वा. सर्वस्य, ब्रह्म परमात्मव स्वयं ब्रह्म बभूप, सर्वासामनुज्ञातृत्वात्। एषां विश्वसृनां सत्यमेव होताऽभवत्, सत्यप्रधानत्याडोतः, यथा-'सत्यं प्रपद्ये'* उति । यदा विश्वमृमस्सत्रमासत ।। 'अमृतामेति ॥ अमृतत्वमुदगायत, उदातृपदव्यामवर्तत, अमृ तीभूतानां गाननियत्वान् । परिवत्सरान् संवतसरा, अत्यन्त संयोगे द्वितीया । भूनं भूतकालः प्रस्तोताऽभवत्, उद्यानात्पू- प्रभाषित्वात्प्रस्तावस्य । भविष्यत् भविन्यलाला प्रत्याहर मतिहरत्यमकरोत, उदानादूर्घभाषित्वात्मतिहारस्य ।। "माणः अध्वर्युः यभूम, सर्वदा व्यापूनत्वात् । इदं गर्व सिपासतां संभाकि व्यक्तीवर्तुमिच्नां मो मति । मनमनमनाम' *मा. ३.५.१.

·भाभास्करभाष्योपेतम. 291 । सर्व सिसिताम् ॥५१॥ अपानो विद्वानावृतेः । प्रति प्रातिष्ठदध्वरे । आर्तवा उपगातारः । सद्- स्या ऋतोऽभवन् । अर्घमासाश्च मासांश्च । चम- साध्वर्यवोऽभवन् । "अशसणस्तेजः । अ- छावाकोऽवद्यशः । ऋतमैप प्रशास्ताऽऽसीत् । पद्विश्वसृज आसत ॥५२॥ "ऊजानमुदैवहत् । . इत्यात्वम् । अथ तस्मिन्नध्वरे अपाना प्रतिपातिष्ठत् प्रतिम. स्थातृत्वेनावर्तन, अवयुप्रतिरूपवृत्तित्वात्तस्य आवतः स्वव्यापा- रान विद्वान् ॥ "आर्तवाः ऋतुधर्माः उपगातारोऽभवन् , गुणभूनत्वात् । ऋ. तवः सदस्या अभवन्, द्रष्टुत्वात्सर्वार्थानाम् | अर्धमासाश्च मा- साश्च चमसाध्वर्ययोऽभवन् संघातवृत्तित्वात् ॥ "तेन एव ब्रह्मणोऽशंमत् ब्राह्मणाच्छंसित्वेऽतिधत, प्रका- शकत्वात् । ब्रह्म ब्राह्मणं तत आदाय शंसतीति 'चाह्मणा- च्छेसिन उपसंख्यानम्' इति पक्षम्या अलुक् । यग एवं अच्छावाकोऽभवन, यशस्विनामभिमुखवादित्वात् । यदा विश्व. मून सत्रमासत, तदा एपा ऋतमेव प्रशास्ता मेत्रावरुण आसीत् प्रशाम्तृभावं प्रापद्यत, अमियत्यान्मित्रावरुणयोः ।। "ऊ बलं राजानं सोममुदतहत सोमविक्रय्यमवत्, बल- वदधिकाराद । सहः पराभवसामयं तदेव ध्रुवोपोऽभवत् ·202 तैत्तिरीयतामण. [भ. प.प्र१२- । ध्रुवगोपस्सोऽभवत् । ओजोऽभ्यष्टौगावणः । य- विश्वसृज़ आसंत । “अपचितिः पोत्रीयांमयजत्। नेष्ट्रीयोमयजत्त्विपिः । आनीड़ाहिदुपी सत्यम् । श्रद्धा हैवाय॑जस्वयम् । "इरा पत्नी विश्वसृजाम्। आकूतिरपिनविः ॥ ५३॥ इध्म हुक्षुभ्य उग्रे। ध्रुवस्य गोप्ताऽभवत्, सहस्वान् हि गोपायति । ओजः प्रका- शः, तदेव ग्राव्णोऽभ्यष्टौत् ग्रावस्तुदभवत्, प्रकाशहेतुत्वात स्तोत्रस्य । यद्विश्वसृन आसत । गतम् ॥ "अपचितिः पूजा सेव पोत्रीयां पोतृसंवन्धिनीमिज्यां अ- यजत्, पूतत्वात्तद्विद । गहादित्वाच्छः । विपिः कान्तिः दीतिरेव नेष्ट्रीयां नेहसंवन्धिनीमिज्या अयनत, दीप्तिमत्त्वात्तद्वि- दः । यहा-उभयत्रापि भावे 'होगाम्यः' इति छः । तत. स्तद्वती याज्यामकरोदिति मवर्थीयोऽकारः । श्रद्धव स्वयमा- मोघ्रादयजन आनीघ्रस्य यागमकरोत् आग्नीध्रयोऽमवदिति या- वत्, श्रद्धातिशयसाध्यत्वात्तस्य । यहा--प्रयमायाः 'मुपा मुलुक' इत्यादादेशः । आग्रीधात् आमीघ्र इत्यर्थः । सत्यं विदुपी आमीघ्रयननयाथातय्यज्ञा ॥ "इरा वृष्टिरेव विश्वनां पत्री वा पतीपदव्यामभयन्, तन्मूलत्वात्सर्वप्रवृत्तेः । आकूतिस्मंकल्पः, सा हविपिनद पि- नटिस्म आरम्मताम्यात् । सुन तृष्णा चैत्युभे ग्रे छेदन- कुशले एभ्यः इध्ममावहतां आहरताम् ।

·मामास्करभाष्योपेतम्. 293 तृष्णा चाहतामुभे । "वागेपा सुब्रह्मण्याss- सीत् । छन्दोयोगान विजानती । कल्पतन्त्राणि तन्वानाऽहः । सस्थाश्च सर्वशः। "अहोरात्र 4- शुपाल्यौ । मुहूर्ताः प्रेप्या अभवन् । मृत्युस्तभ- वहाता। शमितोयो विशां पतिः॥५४॥ "वि- वागेव सरस्वत्येव एषा सुब्रह्मण्याऽभवत् सुब्रह्मण्यपदव्या- मभवन् । घागपेक्ष स्त्रीत्वम् । यहा---'सुपा मुटक' इत्या- कार । मुबह्मण्या सुब्रह्मण्यम् । वाच विशिष्टि-छन्दो- योगान् छन्दसा गायत्र्यादीना युक्किं गुरुत्पादिविचित्रान् वृत्ति- प्रकारान् विशेपेण जानती, कल्पतन्त्राणि, वरूपा रल्पसूत्राणि, तन्त्राणि व्याकरणादीन्यङ्गशास्त्राणि छन्दोविनितिव्यनिरिक्तानि तन्वाना कर्मानुरूप्येण विस्तारयन्ती, अहस्संस्थाः अहा म. स्थाश्च सहाहीनसवात्मिका सर्वशः कास्न्न प्रतिविरतिक- मेण विस्तारयन्ती, ईदृशी वागेव सुब्रह्मण्याऽऽमीत् ।। "अहश्च रात्रिश्च पशन सवनीयादीन् अपालयता तत्र नि युक्त अभूनाम् । मुहूर्ता एव प्रेष्याः कर्मररा अभवन, कर्म- निवृत्तिहेतुत्वात्तेपाम् । 'प्रादूहोटोयेषेप्येषु' इति वृद्धि व्यत्ययन न प्रवर्तते । मृत्युश्शमिताऽभवत् । धाता कर्मानुरूप्येण व्यवस्था पयिता । विशा प्राणिना पनिः निगन्नत्वेन सामी ।। "विश्वसृज इत्याद्यास्त्रिशुभ ॥ एवं विश्वमृजः भयमाः स्थलमपश्चोत्पत्ते प्रागेवाद्यधर्मत्वेन विद्यमाना स्यूडमपञ्चसृष्टचर्ष 13 ·294 तैत्तिरीयब्राह्मणम्. भि.प.प्र.३ श्वसृजः प्रथमास्सत्तूमांसत । सहस्रसमं प्रसुतेन यन्तः । ततो ह जजे भुवनस्य गोपाः । हिरण्मय- शकुनिर्ब्रह्मनार्म । "येन सूर्यस्तपति तेजसेद्धः। पिता पुत्तूर्ण पितृमान योनियोनौ। नावेदविन्म- .. सहस्रसमं सहस्रसंवत्सरं सत्रमासत | के पुनस्ते ? 'तप आसीगृहपति,' इत्यादिनाऽनुक्रान्तास्तप प्रभृतय एव । प्रमुतेन सोमेन यन्तः सत्रं नयन्तः सहस्त्रमंवत्सरानाप्सत । ततः कर्मणो बलात् ब्रह्मनाम ब्रह्माख्यं परमात्मसंज्ञं यत्तदनुक्रान्तानां तपः- प्रभृतीनामाश्रयभूतं नशे प्रादुर्बभूव व्यक्ति जगाम । कथं: भुवनस्य गोपाः गोपायिता उत्पादकः, हिरण्मयः हितरमणी- यस्वरूप', हिरण्यवर्णो वा । शकुनिः शक्तः प्रपञ्चोत्पादने। प्रजापति, योनिस्थानीयाद्ब्रह्मण' पुत्रस्थानीय प्रादुर्वभूव । यद्वा- शकुनित्वादिलक्षण तदेव ब्रह्म प्रपञ्चरूपेण व्यक्ति गतं, योनि. स्थानीयातस्मात्पुत्रस्थानीयं विश्वं जज्ञे । "तदेव ब्रह्म वर्णयति-येन महातेजसा इद्धः संदीप्तबलः सूर्यः तपति तेजस्वी भवति । योनेराकाशादेरपि योनी तस्मिन् स्थितं वर्धते । कथम् ? पिता पुत्रेण तद्वान् भवति, तथा पुत्रश्च पितृमान् भवति । एव कार्यकारणक्रमेण तदनुगृहीतं विश्वं विजृम्भते । तं महानुभावं बृहन्तं महान्तं देवं अवेद- वित् अवेदार्थज्ञो न मनुते न जानाति । संपराये मरणकाले संसारे वा, सर्वान, सर्वत्रानुभवरूपेण वर्तमानं, सर्वस्य वा ·भभास्करभाष्योपेतम् । 295 नुते ते बृहन्तम् । सर्वानुभुमात्मान! संपराये । "एप नित्यो महिमा ब्राह्मणस्य । न कर्मणा व- र्धते नो कीयान् ॥५५॥ तस्यैवात्मा पदवित्तं विदित्वा । न कर्मणा लिप्यते पापैकेन । "पञ्चप- ञ्चाशतस्विवृत्तस्संवसराः। पञ्चपञ्चाशतः पञ्चदशाः। पञ्चपञ्चाशतस्सप्तदशाः । पञ्चपञ्चाशत एकविरशाः। अनुभवितारं तद्रूपादित्वात् सुप्रत्यय । आत्मानं परमात्मानम् । इयमविदुषो निन्दा ॥ "अथ विदुप प्रशसा-ब्राह्मणस्य वेदार्थज्ञस्य, ब्रह्म वे- तीत्यण । वेदार्थविद एप महिमा माहात्म्य नित्यः अवि. रुतः । न ह्ययं कर्मणा पुण्येन ज्योतिटोमादिना वर्धते न च कर्मणा पापकेन ब्रह्महत्यादिना कनीयान् भवति न हम- ति । किंचायं वेदार्थ तस्यैव ब्रह्मण आत्मा भवति ते- नैक्यं प्रतिपद्यते । कदा' तं विदित्वा याथातथ्येन तं वे. दादवगम्य । किं तमेव केवला नेत्याह- पदवित् तस्य य. स्पद विषय तदपि तेन नित्याविनाभूतं परमपि ब्रह्म विदित्वा। पापकेन कर्मणा न लिप्यते बन्धनेन कर्मणा पुण्यपापात्म- केन न स्टश्यते मुच्यत इत्यर्थः ॥ "अथ विश्वसनामयनस्याह क्लति दर्शयति । पञ्चेति ॥ अतः परं ब्राह्मणम् । पञ्चाशदधिकशनद्वयसंख्यास्संवत्मरास्ताव ·296 तैत्तिरीयब्राह्मणम् भ.प.प्र. १ विश्वसृजा सहस्रसंवथ्सरम् । एतेन वै विश्वसृज इदं विश्वमसृजन्त । यद्विश्वमसृजन्त । तस्माद्विश्व- सृजः। विश्वमेनाननु प्रजायते। ब्रह्मणुस्सायुज्य५. सलोकतो यन्ति । एतासामेव देवताना सायुज्यम्। साटिता समानलोकतो यन्ति । य एतदुपयन्ति। ये चैनत्पाहुः । येभ्यश्चैनत्याहुः । ओम् ॥५६॥ 201 संवत्सरसंबन्धिनो दिवसा त्रितः त्रिवृत्स्तोमका भवन्ति । तावद्भिः पञ्चदशाः, तावन्तस्सप्तदशाः, तावन्त एकविंशाः । तस्मादिश्वसृजामयनमेतत् सहस्रसंवत्सरं भवति । एतेन वा इत्यादि । गतम् ॥ विश्वमेनानित्यादि कर्तृणां प्रवक्तृणां श्रोतृणा च फल- स्तुतिः ॥ एनाननु एनान् हेतून रुत्वा विश्वं प्रजायते उत्प- द्यते, ब्रह्मणश्च सायुज्यं सलोकतां च एते यन्ति गच्छन्ति तथा एतासामेव देवतानां विश्वसृनां सायुज्यं साहितां स- मानलोकतां च गच्छन्ति के ये एतत्सत्रमुपयन्ति, ये चैनत्माहुः एतन्माहाल्यं कीर्तयन्ति, येभ्यश्च श्रोतृभ्यः श्रद्द- धानेभ्य एतन्माहात्म्यं प्राहुः, ते सर्वेऽपि तुल्यफलमानो भ- वन्ति । किं सत्यमेतदित्यसमावयन्तं प्रति पुनरवगच्छति ओं 2 ·अनु. ५] भभास्करभाष्योपेतम् 297 शश्वदासत सिपासतामासत हविष्पतिः की- यान्तस्माद्विश्वसृजोऽष्टौ च ॥ ९ ॥ तुभ्यं देवेभ्यस्तपसा देवेभ्यो ब्रह्म वै चतुरहो. तारो यचामृत सर्वा दिशो दिक्षु सर्वां दिवमुचां प्राची नवे ॥ ९॥ तुभ्यं तपसा ता वा एताः पञ्च हिरण्यं ददाति सर्वा दिशस्तप आसीद्गृहप॑तिष्पईश्वाशत् ॥ ५६ ॥ तुभ्यमोम् ॥ हरिः ओम. तथ्सत् इति । एतत्सर्वे सत्यमित्यर्थ । मन्त्रोऽयम्. शक् एकेपाम् । सर्वपा सर्वार्थसिद्धि ॥ इति श्रीभष्टभास्करमिश्रविरचिते यजुर्वेदभाष्ये ज्ञानयहाव्ये तृतीये काठके नवोऽनुवाक . समाप्तस्तृतीय प्रपाठक, एष निष्पावके शाके कुशिन्दपजन्मना । भभास्करमिश्रेण हानयश प्रवर्तित ॥ भोम् तस्मत्. 38 TB ·अशुद्धसंशोधनम. पुटे भशुद्धन् - १९ 0 २२ २३ १ पुरुष राहुती नामो एभ्य स्वाहाss जुहोति स्येति पुरुपे संवसरे संग्राम मैवै तेजस्वी रायस्पोपं पुरुप राहुती नामो एभ्य स्वाहा जुहोति स्येति पुरुपे सैवथ्सरे संग्राम मेवै तेजस्वी रायस्पो १०५ ११५ ។ १३२ १३९ २४३ २७१ or . १ आवृश्चयते १ आवृश्चते तति हवाम् नान्तर दहाम् नानन्तर