·४ प्रस्तावना। अयं च ग्रन्योऽद्यावधि कुत्रापि नामुग्यतातो लभ्यपदवीमेवाश्रित भासीदतोऽस्माभिरस्य ग्रन्थस्य शास्त्रिजनदारा सम्यक्परिशोधनं कारः पित्वा प्रमाण-प्रमेयादिविवेचनप्रभृतिमणोपयुक्तव्यवस्थया च परिष्का- यंबकीये 'श्रीवेङ्कटेश्वर' मुद्रायन्त्रालये मुद्रयित्वा प्रसिद्धिमानीयत । विज्ञापयामः सर्वान्सज्जनान्-अयं प्रदीपवद्धर्मशास्त्रार्थप्रदर्शको "धर्मप्रदीप" नामा ग्रन्थः सर्वथा संग्रहणीयतामहत्येवेत्यवग्यं संगृह्य श्रीमहन्थकाराणां परिश्रमाकृतार्थीक्रियतामिति । सकळसज्जनसद्गुणमेमाभिलापी- खेमराज श्रीकृष्णदास, "श्रीवेङ्कटेश्वर" (स्टीम् ) मुद्रणयन्त्रालयाधीश-मुंबई.

·श्रीः। अथ धर्मप्रदीपस्थविषयानुक्रमणिका प्रारभ्यते । .... ... ३ " " " .... ... ४ ... ... .... " ... ... .... ... .... ... ... ... ... विश्या, पृष्ठम्. । विषयाः. मङ्गलाचरणम् सामान्यपुण्यकाल..... ...१३ दोघानः सूर्यसंझान्तिवत्सग्रहाणाम- 'प्रकीर्णकनिर्णयः पिसंक्रान्तिः तत्र ग्रहणकालनिर्णयः दिनरात्रिविभेदेन पुण्यकाल- भोजननिषेधविकल्पी निर्णयः योगविशेष फलविशेषः राविसंक्रमणेनानादिनिर्णयः १६ तीर्थनानम् रावावयनसंक्रमे विशेषः २० ग्रहणे श्राद्धनिर्णयः कर्कमकरसंक्रमे पूर्वापरघटी. ग्रहणे मन्त्रदीक्षादि पुण्यकालनिर्णयः ग्रहणदर्शननिर्णयः विष्णुपदादिसंक्रमेषु विशेषः " मगलकार्येषु त्याज्यदिनानि ॥ विषुवसंक्रान्तिपुण्यकालनि- ग्रासभेदेन ग्रहणीयनक्षत्रे ग्रह- णयः... णानन्तरं मङ्गलनिषेधकाल- निर्णयः सर्वसंक्रान्तिषु दानविशेषव- नक्षद्धये ग्रहणे नक्षद्धयनि- नम् ...२४ पंध:... संक्रान्तिपूपवासनिर्णयः ग्रहणे मन्वपुरश्चरणप्रकारः सूर्यसंक्रान्तिवच्चन्द्रादिसंक्रा- न्तीनामपि पुण्यकालनि- अंथ संक्रातिनिर्णयः। णयः संक्रान्तिभेदाः सूर्यादीनांकलाविम्वगत्यादि. रविसंक्रमकालनिर्णयः दर्शककोष्टकम् संक्रान्तिपुण्यकालनिर्णयः तदुपपत्तिर्विचारश्च ...२७ चलसंकरलियः निरपणांशसंक्रान्तिपुण्यकालः१२ अथ श्राद्धकालनिर्णयः। पुण्यकालोपयोगिसंक्रान्ति तत्र वृद्धिश्राद्धकालनिर्णयः २८ संज्ञाः अष्टकान्वष्टकामाद्धनिर्णयः ३० ... ८ ... ... ... ... ... 4. त ...

·धर्मप्रदीपस्थविषयानुक्रमणिका । विषया. " ... ... ... " ... ... ... ... ... ... ... ... " ... ... ... " ... " ... ... M ... ... विषया. पृष्ठम्. पृष्ठम्. एकोद्दिष्टश्राद्धनिर्णयः रात्रिजननमरणयोराशौचवि. क्षयाहस्वरूपवर्णनम् चारः एकोद्दिष्टपार्वणनिर्णयः अतिक्रान्ताशौचम् क्षयाहकालनिर्णयः ३२ । आशीचसंपातनिर्णयः श्राद्धारम्भसमाप्तिकालनिर्णयः३३ भवशिौचोत्तरमन्वारोहणे स्त्रि- विनवशाद्वात्रिश्राद्धनिर्णयः यात्यहाशौचम् रजस्वलायानिर्णयः गृहीताशाँचानां पुत्राणां पितुः प्रथमाब्दिकश्राद्धनिर्णयः संस्कारे मातुः सपिण्डस्य श्राद्धधिकमासनिर्णयः वा मरणे निर्णयः... पार्वणश्राद्धकालनिर्णयः ३६ ब्रह्मचारिणामाशोचनिर्णयः खर्वदर्पकालनिर्णयः ... ३८ । विवाहादीततत्कमारभीतरमा- पूर्वपरविद्धतिथिविवेचनम् ५० शौचाभावः.... अमायां पार्वणश्राद्धकालनि यज्ञादिपु ततत्कारम्भोत्तरमा- फा... शौचाभावः चिकित्सककारुशिल्पिप्रभृती- अथाशीचकालनिर्णयः। मामाशीवनिर्णयः... ... ६३ माभिकाशौचनिर्णयः लवणादिपदार्थानां दोपामायः टौशवागावनिर्णयः मथमाब्दमध्ये माइल्यकर्गणां दादयननविकल्पनिर्णयः श्राद्धादेश्च निषेधः... चौलाप्रागागौचनिर्णयः अब्दमध्येऽस्थिप्रक्षेपगयाश्राद्धा- कृतचौलागोचनिर्णयः परपक्षश्राद्धनिषेधापपादो.. जातदन्ताजातदन्ताशौचनिर्णयः" | अथ गुरुशुकास्तवृद्धत्यादि- असंस्कृतान्यायाागौचनि निर्णयः ...६४ णयः अय वेधादिनिर्णयः जात्यागीचनिर्णयः तिथिरिशेपे यद्यनिर्णयः दिनदाहायागाचम् प्रतादियमंशालोपयोगितिथि- वर्णसंपराशीयम् निर्णयः मानापाशीचम उपवासलक्षणम् अग्निगागागौचम् ५० अमरुमिय अमहापागोयम् स्वतन्वेयभक्त निर्णयः যুবশ্বনাম अन्याझोपवासप्रतिनिध्यामा } अग्निदम्पागायम त्तनिर्णयः... " ... ... ... " ... ... ... ... " ... ... ... " ... ... ... ...00 " ... ... ... ...

·धर्मप्रदीपस्थविषयानुक्रमणिका । पृष्ठम | विषयाः ... ... ... ... " " ... ... + ... ... ... ... " ... - " ... ... " . ... ... " ८८ ... " विषयाः. चैत्रशुभत्रयोदश्यामनवयोदशी- अय नक्तनिर्णयः नक्तकालनिर्णयः व्रतम् रात्रिभोजननिर्णयः " चतुर्दश्यां कामोत्सवः नक्तवततियिविशेपनिर्णयः..." 'शिवचतुर्दशी संध्याकालवज्यंकमांणि ७८ चैत्र शुक्लपौर्णिमानिणयः अयाचितनिर्णयः ... ७९ वैशाख कृष्णपक्षीयप्रतिपदा दानमतनिर्णयः ८२ दितिथिनिर्णयः। मदाबाद्युपवासनिर्णयः एकादश्युपवासनिर्णयः तत्र वैशाखकृष्णपतिपत् ...८२ अरुणोदयस्वरूपम् . वैशासकृष्णपञ्चम्यां श्राद्धम् ९८ ८३ भिरुणोदयवेधविचारः "अष्टम्यांशीतलापूजनम् - वयोदश्यामनवयोदशी सूर्योदयवेधः... चतुर्दश्यांकुंडोदकदानम् एकादश्यामष्टादशभेदाः अमावस्यायांसक्तदानम् अथ चैत्रशुक्लपक्षीयप्रति- शाखशुक्लपक्षीयप्रतिपदा- पदादितिथिनिर्णयः। दितिथिनिर्णयः। वत्सरारम्भप्रतिपत्रिर्णयः ९० "शक्तद्वितीयायांवृद्धपुरुषपूजनम्" चैत्रशुक्ल द्वितीयानिर्णयः "तृतीयायामक्षय्यतृतीया " सत्रोमाशिवहुताशपूजनम् तत्र लवणोदधिनानादि १०० तृतीयायां रामदोलोत्सवः परशुरामजयन्ती... गौरीद्वतीया 'विलोचनयाग १०१ " चतुर्ध्या गणेशपूजा " सप्तम्यां गगोत्पतिः पञ्चम्यां श्रीपञ्चमीव्रतम् " तब शर्कराव्रतम् "पष्ध्यां स्कन्दपूजा अष्टम्यामपराजितापूजनम् १०२ " सप्तम्यां दमनकादिभिर्मा "नवम्यांचण्डिकावतमू... स्करपूजा " द्वादश्यां केशवनानम् पि- "अटम्यामशोकाष्टमीवतम् पीतकद्वादशीव्रतंच नवयां श्रीरामजयन्ती... प्रयोदश्यामनगरयोदशी १०३ दशम्यां यमपूजा चतुर्दश्यां श्रीनृसिंहजयन्ती " एकादश्यां लक्ष्मीसहितवि- पौर्णमास्यांपशान्नीदक- णोरान्दोलनम् म्भतिलकृष्णमृगाजिनदा- 'दादश्यां दमनकोत्सवः... नादि १०४ ... " " " - " " " " ... .... " ... "" " " " .... " ... " " " " .... ... ... " .... ... ....

·८ धर्मप्रदीपस्थविषयानुक्रमणिका। पृष्ठम्. । विषयाः .... ... ... ... " " " षष्ठयां स्कन्दपूजा ... .... " " ... ... " 71 " विषया. पृष्ठम्. अथज्येष्ठकृष्णपक्षीयप्रतिप- अथाषाढशुक्लपक्षीयप्रतिप- दादितिथिनिर्णयः। दादितिथिनिर्णयः। ज्येष्ठकृष्णाष्टम्यां शीतलापूजा तत्र आपाढशुकदितीयायां स्थ- नम् ... न्येष्टकृष्णद्वादश्यां गोडमतेन यात्रोत्सवः... पटसावित्रीवतारम्भः ज्येष्ठकृष्णामायां घटसावित्री सप्तम्यां सावित्रीव्रतम् १२४ व्रतम "अष्टम्यां महिषत्रीपूजनम् अथ ज्येष्ठशुक्लपक्षीयप्रतिप- 'नवम्यामैन्द्रीपूजा "दशमीयं मन्वादिः दादितिथिनिर्णयः। " एकादश्यां विष्णुशयनो- तत्र ज्येष्ठ शुक्लमतिपदिदशहरा- त्सवः स्वानारम्भः तृतीयायांरम्भाव्रतम् "द्वादश्यां विष्णुशयनोत्सव- "चतुामुमापूजनम् व्रतारम्भः सप्तम्यामुपवासनिर्णयः १०० "त्रयोदश्यां विजयापार्वती- " अष्टम्यां शुक्लादेवी पूजा " नवम्यां ब्रह्माणीपूजा व्रतम् " दशम्यां दशहरावतम् "पूर्णिमायां कोकिलानतम् " एकादश्यां निर्जलंकादशी ११० अस्यांनक्तवतम्, व्यासपूजा 'दादश्यांवटसावित्रीयता- इयं मन्वादिः,अस्या हरिपूजतो. "चतुर्दश्यांधेनुदानम् तरमन्नदानम् "पौर्णमास्यां बटसावितीव. तम् भस्या महान्यष्टीसंजा भस्यां तिलच्छगदिदानम्... ... .... ... " " .... " ... ... .... " " ... ... " .... .... " " " " ... ... " ... ... ... " ·धर्मप्रदीपस्थविषयानुक्रमणिका । पृष्टम. " " ... 4... " " 1 ... " ... ... " ... ... "मवम्यां नन्दापूजा ... रिया: रिया: अथश्रावणशुक्लपक्षीयमति- अथभाद्रपदशुक्लपक्षीयप्र- पदादितिधिनिर्णयः तिपदादितिथिनिर्णयः। तब श्रावण शुमतिपदिपिल्व- भाद्रपदशलमतिपदिफलमण्ड- रोटकव्रतम् " द्वितीयायां गददर्शनम्... स्मतम् तृतीयायां स्वर्णगौरीग्रतम् "दितीपायोनीलाम्बरदर्शनम्" " चतुर्थीनिर्णयः " तृतीपापां हरितालिकामतम्" "पञ्चम्यां नागपूजा "चतुप्यासिद्धविनायकवतम्।३० " पाठयां कल्किजयन्ती १२० पञ्चम्यामृषिपशमीनतम् १३१ साम्यां शीतलासातमीवतम्" " पठ्या सूर्यपष्टीवतम् "अष्टम्यादेवीव्रतं हांसदाते च" " सप्तम्यां देवीपूजा, मुक्ता- " नवम्यां सत्तुनवमीवतम् भरणनतम्... " दादरयां दामोदरद्धादशी भष्टम्पा दूर्वाष्टमयतम् .. प्रतम् 'चतुर्दश्यां फुलधर्मशास्त्रार्थ:१२२ " दशम्यां दशावतारतम् 'पौर्णमास्यामुपाकर्मनिर्णयः एकादश्यामपरिवर्तनम् " अथभाद्रकृष्णपक्षीयप्रति- 'दादरयांशक्रप्वजोत्पापनम्१३५ पदादितिथिनिर्णयः। " अव श्रवणद्वादशीपतम्" भादपदकृष्णद्धितीपायामशून्य- 'बयोदश्यां गोविरायतम् १६ 'चतुर्दश्यामनन्तचतुर्दशी. " शयननतम् " तृतीयायां विशालाक्षीया 'पौर्णमास्यामिन्दुलापोर्णिमा१३८ "तुविहुलाचतुर्थीव्रतम् अथाश्विनकृष्णपक्षीयप्रति- " षष्ठयां हलषष्ठीव्रतम् " सप्तम्यां शीतलावतम.... १२५ पदादितिथिनिर्णयः। " अष्टम्या कृष्णजन्माष्टमी- शास्त्रायः "नवम्यां देष्युत्यापनम् ૨૮ 'दादरयामघोप्दादशी "श्रयोदश्यां युगादिः चतुर्दश्यामपोरचतुर्दशी "भमावास्यायां कुशग्रहणी २२९ १५० " " 11 " " .... " .... ... ... भानिधनकृष्ण-प्रतिपदिमहालयारंभः द्वितीयापामशून्यशयनवम्" तृतीयायां ललितादेवीयाग" पष्टयां कपिलावधी "अष्टम्या महालक्ष्मीत्रवम् १३. "नयम्या देवीप्रबोधः " त्रयोदश्यां श्राद्धनिर्णयः " ... ." " .. ... 7 ·धर्मप्रदीपस्थविषयानुक्रमणिका । " " " " ... .. " " ... " " ... " ... ... ... " विषयाः पृष्टम्, विषयाः. पृष्ठम्. अथाश्विनशुक्लपक्षीयप्रति कार्तिककृष्ण-चतुर्दश्यां पदादितिथिनिर्णयः। नरकचतुर्दशीनिर्णयः १५२ आश्विन शुक्ल प्रतिपदिनवरात्र अमावास्यायां प्रातरभ्यङ्गः १५३ "पार्वणश्राद्धम् व्रतारम्भः .... दीपदानम् द्वितीयायामुमाशिवादिपूज- " लक्ष्मीपूजनम् नम् ... "अलक्ष्मीनिःसारणम् " पञ्चम्यामुपाङ्गललिताव्रतम् " कुवेरपूजनादि "पष्ठयां सायं विल्वाभिमन्त्रणम्" " सप्तम्यां देवीपूजा ... १४५ अथकार्तिकशुक्लपक्षीयप्र- "भष्टम्यां महाष्टमी .... १४५ तिपदादितिथिनिर्णयः। नवम्यां महानवमी कार्तिकशुक्ल प्रतिपदिगोक्री- " दशम्यां विजयादशमी... १४६ डनम् द्वादश्यां दलव्रतम् १४८ " द्वितीयायां यमद्वितीया १५७ चतुर्दश्यां वाराहीपूजा " चतुर्य्या नागचतुर्थीव्रतम्१५९ " पौर्णमास्यां कौमुदीलक्ष्मी " षष्ठयां स्वामिकार्तिकी,स्क- पूजनादि न्दव्रतम् अथकार्तिककृष्णपक्षीयप्र- " सप्तम्यां कल्पादिः " अष्टम्यां गोपाष्टमी तिपदादितिथिनिर्णयः। " नवग्यां युगादिः कार्तिक कृष्ण-प्रतिपनिर्णयः 'दशम्यां सार्वभौमव्रतम् १६० " द्वितीयायामशून्यशयनवतम्" एकादश्यांभीष्मपञ्चकता. तृतीयायां वृहद्गौरीव्रतम् 'चतुर्ष्या करकचतुर्थीग्रतम् "प्रबोधोत्सव... " पञ्चम्यां श्राद्धम्.. १५० " दादरयां नीराजनवाद- "पष्टयां पिल्याभिमन्त्रणम् शीव्रतम् अष्टम्यामदोरीव्रतम् " ध्वजारोपणम् " कालाष्टमीव्रतम् चतुर्दश्यां वैकुण्ठ चतुर्दशी " अशोकाटमीनतम् . प्रतम् राधाकुण्ठानम् कातिवग्रताधापनम् दादरयां गोवत्सद्वादशी- "पोर्णमास्यां पञकयोगः मतम् "विपरीरसयः प्रपोदरपा यमदीपदानम पृपोत्सर्ग ... ... " ... " " " ... " " रम्भः ... " " .... .. ... " ... ... " " ... " " .... " " ... ... " ... " ... " " ... ... " "" ... " ·धर्मप्रदीपस्थविषयानुक्रमणिका । १ ... ... ... " .... ... ... ... ... ... " " " " विषया:. पृष्टम्. । विषयाः, पृष्ठम्. अथमार्गशीर्षकृष्णपक्षीय- अथपापकृष्णपक्षीयप्रतिप- प्रतिपदादितिथिनिर्णयः। दादितिथिनिर्णयः। मार्गशीर्षकृष्णप्रतिपदिखानमा- पोपकृष्णद्वादश्यां सुरूपादाद- हात्म्यम् दशीव्रतम् १६४ "अमावास्यायां कुहूः तृतीयायां सौभाग्यसुन्दरी- व्रतम् अथपौषशुक्लपक्षीयप्रतिप- " भष्टम्यां कालाष्टमीव्रतम् १६५ दादितिथिनिर्णयः। अमावास्यायांगौरीतपोव्रतम् १६६ ) पौषशुक्ल-द्वितीयायां दर्पणदर्श- नम्.... १७२ अथमार्गशीर्ष शुक्लपक्षीय- "अष्टम्यां महाभहादतम् " एकादश्यां मन्वादिः १७३ तिपदादितिथिनिर्णयः। "दादश्यां कूर्मवादशीवतम् मार्गशीर्ष शुक्ल प्रतिपदिरुद्रपूजी "पौर्णमास्यां माघस्नानारम्भः " पचासौ अत्र राजाभिषेक अब धान्यव्रतम्... द्वितीयार्या सुवर्णदर्शनम् अथमाघकृष्णपक्षीयमतिप- वृत्तीपायां रम्भाव्रतम् दादितिथिनिर्णयः । " चतुर्या वरदचतुर्थीग्रतम् माघकृष्णमतिपदादीमूलकम- " पञ्चम्यां नागपञ्चमीव्रतम् क्षणनिषेधः पष्ठयां स्कन्दपूजा तृतीयायां सौभाग्यसुन्दरी- १६७ ग्रतम् "चम्पाषष्ठी मल्लारिपूजा "चतुथ्यां गौरीचतुर्थीव्रतम् " सप्तम्या मित्रसप्तमी " द्वादश्यां तिलद्धादशीव्रतम्१७४ " अष्टम्यां मल्लारिफण्महादे चतुर्दश्यां यमतर्पणम् .... १७५ वपूजा "अमावास्यापामोदयमहो- "नवम्पा नन्दिन्याध्यायां दयनिर्णयः देवीपूजानतम् " द्वादश्यां धरणीव्रतम् अथमाघशुक्लपक्षीयप्रतिप- 'त्रयोदश्यामनत्रयोदशी दादितिथिनिर्णयः। ग्रतम् मापशुह द्वितीयायां भूमिजल- " चतुर्दश्यां कपर्दीश्वरसंनिधी दर्शनम् १७ स्नानात्पैशाच्यान्मक्तिः " पौर्णमास्यां दत्तात्रेयोत्पत्तिः 'चतुया कुन्दचतुचितम " " " " . ... 7 " ... " ... " .. " " ... " ... ... " " ... ... ... ... "तृतीयायां गुडलवणदानम् " " ·१२ धर्मप्रदीपस्थविषयानुक्रमणिका । ... " " " " " " " " " " ... " " .... " विषयाः. पृष्ठम्. विषयाः. पृष्ठम्. मायशुक्लचतुर्थ्यागौरीचतुर्थी फाल्गुनशुक्ल चतुर्थ्या वैनायक- व्रतम् व्रतम् "पञ्चम्यां श्रीपञ्चमीव्रतम् १७७ " सप्तम्यां कामदसप्तमीव्रतम्" घसन्तपञ्चमी " अष्टम्यां लक्ष्मीपूजादीपदानम्" " सप्तम्यां रथसप्तमीव्रतम् १७८ एकादश्यामामलक्येकादशी१८७ "भारोग्यव्रतम् १८० " दादश्यां गोविन्दद्वादशी- " मन्वादिः व्रतम् " अष्टम्यां भीष्माष्टमी " नृसिंहद्वादशीव्रतम् "नवम्यां महानन्दाव्रतम् "भामलकीदादशीनतम् " एकादश्यां मायव्रतोद्याप- " पौर्णमास्यां दोलोत्सवः १८८ 'होलिकापूजनशास्त्रार्थः " भीष्मकादशी अथचैवकृष्णपक्षीयमतिप- द्वादश्यां वाराहदादशी- व्रतम् १८१ दादितिथिनिर्णयः। " त्रयोदश्यां कल्पादिः |चत्रकृष्णप्रतिपदिवसन्तोत्सवः१९२ चुतुर्दश्यामारण्टतीव्रतम् "भूतिवन्दनम् . पौर्णमास्यां महामाधी तैलाभ्यः " अत्र कार्पासादिदानम् आम्रकुसुमप्राशनम् १९३ अथफाल्गुन कृष्णपक्षीयप्र द्वितीयायां नृत्यगीतायु- त्सवः तिपदादितिथिनिर्णयः। चतुथ्या गणेशव्रतनिर्णयः१९४ फाल्गुनकृष्णपष्ठयां पद्मकयोगः" " पञ्चम्यां रङ्गपञ्चमी "अष्टम्यां सीतीत्पत्तिः " अष्टम्यां कालाष्टमीनिर्णयः" चतुर्दश्यां महाशिवरात्रिव्रत 'त्रयोदश्यां वारुणी-महावा शास्त्रार्थः रुणी-महामहावारुणीनिर्णयः" " अमावास्यायां युगादिमन्या " सरस्वतीस्तोत्रपाठादि दिवर्णनम्... १८६ चतुर्दश्यां काममहोत्सवः अथफाल्गुनशुक्लपक्षीयप्रति. अमावास्पायां मन्वादिः 'करतोयानदीजलस्नानमादा. पदादितिथिनिर्णयः। रम्पम् फाल्गन-द्वितीयायां छागद- नन्यालङ्कारः नम् अन्यसमातिः इति धर्मपदीपस्थीिषयानुक्रमणिकासमाता, " " " ... ... " " " " " " " " " " ... " " " ... .... ... ... १९८ ·॥ श्रीः॥ अथ धर्मप्रदीपः प्रारभ्यते। श्रीमन्मङ्गलमूर्तये नमः। सिन्दूरकाश्मीरजरजितश्शयो यस्यामलेन्दीवरकान्तिसोदरः॥ देवेंद्रहस्तीन्द्रसमानशोभया- पृक्तः स शवोस्तुतरां शिवाय नः ॥ १॥ किञ्च- दातुं चतुर्वर्गमसौ चतुर्दा- स्वासाम्यमाख्यातुमिवैकदन्तः ॥ विनान्धकारोष्णमयूखमाली तन्याच्छिवं नः स गणाधिशाली ॥ २॥ मोमेलेशान्समोमेलाश्चतुर्वर्गफलप्रदान् । विश्वविश्वजनीनेनानन्तरायनुदे नुमः ॥ ३ ॥ शन्देहं भजतां वन्देऽमरवंद्यपदाम्बुजम् । मन्देहदेहसन्देहं त्रयीमूर्ति तमोनुदे ॥ ४ ॥ धीर्दीवनि सिन्धुजा सदिचार- स्नेहं गौरी दिष्टसोधतेजः ॥

·धर्मप्रदीपे- दद्याद्याचे धर्मदीपे सद देवीरेवं स्तादयं सुप्रकाशः ॥ ५॥ ये कालसिन्दान्तितशाखहीना ये वाऽक्षमास्तत्सुविचारणायाम् ॥ तेषां कृते भैरवदत्तशर्मा धर्मप्रदीपं प्रकटीकरोति ॥ ६ ॥ अथ प्रकीर्णकनिर्णयः । तत्र ग्रहणकालनिर्णयः। तत्र यस्मिन् यामेऽग्रहणं ततः पूर्व प्रहरचतुष्टयं,चन्द्रग्रहे तु महरवयं न भुञ्जीत । "सूर्यग्रहे तु नाश्नीयात्पूर्व यामचतुष्टयम् । चन्द्रग्रहे तु यामांस्त्रीन्यालवृद्धातुरैना ॥" इति माधवीये 'वृद्धगौतमोक्तः । 'ग्रहणं तु भवेदि' त्यादिमार्कण्डेयोक्तेश्च ॥ यस्तोदये ग्रस्तास्ते विशेपमाहतुर्माधवीये वृद्धवसिष्ठव्यासी- - "अस्तोदये विधोः पूर्व नाहजनमाचरेत् । अमुक्तयोरस्तगयोरयादृष्ट्वा परेहनि ॥” इति । विष्णुधम्मपि- "अहोरात्रं न भोक्तव्यं चन्द्रसूर्यग्रहो यदा । मुक्ति दृष्ट्वा तु भोकव्यं लानं रुत्वा ततः परम् ॥" सायंसन्ध्यायां सूर्यस्य प्रस्तास्ते पूर्वेऽति रात्री च न को.

·- ग्रहणनिर्णयः। (३) क्तव्यं प्रातस्सन्ध्यायामिन्दोमुस्तास्ते पूर्वरात्रावुत्तरेह्नि च न भोक्तव्यं सन्ध्याकाल' इत्यादिगाग्योक्तेः॥ चन्द्रग्रस्तास्ते उत्तरदिने सन्ध्याहोमादी न दोषः, 'प्रस्त' इत्यामुशनस उक्तेः।आहितागेर्न दोपोनाहितामेस्तु दोप एव॥ बालवृद्धातुराणां तु ग्रहणकालात्पूर्वमेकयामो निषिद्धः । "सायाह्ने ग्रहणं चेत्स्यादपराहे न भोजनम् । अपराहे न मध्याह्न मध्याह्ने न तु सङ्गवे ॥ सुजीत सङ्गन्वे चेत्स्यान्न पूर्व भोजन किया ।" इति मार्कण्डेयोक्तवेधकाले ग्रहणेवा पक्कमन्नं त्याज्यम्॥ 'सर्वपाम् ' इत्यादि हेमाद्रो पत्रिंशन्मतात् । भार्गवार्च- नदीपिकायां विशेषमाह मेधातिथिः- "आरनालं पयस्तकं दधि स्नेहादिपाचितम् । मणिकस्थोदकं चैव न दुप्येद्राहुसूतके ॥" मन्वर्थमुक्तावल्याम्- अन्नं पक्वमिह त्याज्यं स्नानं सवमनं ग्रहे । वारितकारनालादि तिलदोन दुष्यति । जले त्वदापो गाझविषयः। "ग्रहोपितं जलं पीत्वा पाद- कच्छू समाचरेत्" इतिचतुर्विशतिमतेऽन्यजलस्प दोपोक्तः। वेधकाले ग्रहणे वा समर्थस्य भोजने प्रायश्चित्तमुक्त माध- वीये कात्यायनेन- "चंद्रसूर्यग्रहे सुक्का प्राजापत्येन शुध्यति । तस्मिन्नेव दिने भुक्ता त्रिरात्रेणेव शुध्यति" इति ·धर्मप्रदीपे- ग्रहणे च त्रिरात्रमेकरात्रं वोपवासः श्रेयार्थिना कार्यः। 'एकरात्रमित्यादिश्लोकव्येन लैङ्गोक्तेः । इदश्च पुञ्यतिरि- तविषयम्- "आदित्येऽहनि संक्रान्ती ग्रहणे चन्द्रसूर्ययोः। पारणं चोपवासं च न कुर्यात्पुत्रवान्गृही ॥" इति जैमिनिवचनात् । यदा तु रवेर्यस्वास्तस्तदा पुत्रिणः प्रहरद्वयं हित्वा बाला- दिवभोजनं, ननूपवासः 'साया। ग्रहणमिति पूर्वोक्तमार्कण्डे- यवचनात् । माधवेन तु पुत्रिणोपि तत्रोपवास एवोक्तः । मदनरत्नेऽप्येवम् । वर्द्धमानस्तु 'अहोरात्रं न भोक्तव्यम्' इति । शातातपोये " सूर्याचन्द्रमसोकानक्षयान्याति मानवः" इति फलश्रुतेर्मुक्त्यदर्शने उपवासः काम्यो न त्वयं निषेध इत्याह । तन्न । व्रतत्वेपि विष्णुधर्मे निषेधाऽवश्य- भावोपलब्धः। तथा व्यासेनान योगविशेपे फलविशेष उक्त:- "विग्रहः सूर्यबारे सोमे सोमग्रहस्तथा। चुडामणिरिति ख्यातस्तत्र दत्तमनन्तकम् ॥ वारेबन्येषु यत्सुण्यं ग्रहणे चन्द्रसूर्ययोः । तत्पुण्यं कोटिगुणितं योगे चूडामणी स्मृतम् ॥" अत्र चापन्तयोः मानं कुर्यात् ।

·ग्रहणनिर्णयः। (५) "भ्यमाने भवेत्स्वानं ग्रस्त होमो विधीयते । मुच्यमाने भवेद्दानं मुक्त स्नानं विधीयते ॥" इति हेमाद्री वचनात,लानं स्यादित्यादिब्रह्मवैवर्ताच, 'सर्व- पाम्' इत्यादिवृद्धवसिष्टोक्तेश्चासचैलं मुक्तिनानपरमितिम- दनरत्न उक्तम् ।भार्गवार्चनदीपिकायां चतुर्विंशतिमते- "मुक्तौ स्नानं सचैलं यो न कुर्याद्वहसूतके । स सूतकी भवेचावद्यावत्स्यादपरो ग्रहः ॥" इदञ्च स्नानममन्त्रकं कार्यमिति स्मृतिरत्नावल्याम् । आहे तीर्थविशेपो भारते 'गड़े त्यादिनोक्तः । महानदीप्वपि मासविशेषे काश्चिच्छेष्ठा उत्ता हेमाद्रौ। 'इन्दोर्लक्षे ति फलाधिक्यं व्यासेनोक्तम् । तीर्थालाने तु माधवीये शबेन वाप्यादिषु स्नानमुक्तमातुरस्योष्णोदकस्नानञ्च ॥ प्रभासखण्डे तीर्थस्नानादपि समुद्रस्नानस्य फलमधिक- मुक्तम् । मार्कण्डेयेन तत्तत्तीर्थासम्भवे तु तत्तत्तीर्थस्मरणमपि पुण्यमुक्तम् । अत्र ऋष्यशृङ्गेण श्राद्धमुक्तमामानेन हेम्ना वा, तदकरणेऽनिष्टञ्च । अपराकै अत्र द्विजानां पाकादमुक्तं, श्रादकर्नुः पुण्यं, मोक्कुरपुण्यं च । किश्चात्र गोभिलेना- मानेन हेना वा वार्षिकश्राद्धमुक्तम् । अत्राशौचमध्येपि स्मार्तकर्मापरित्यागो मन्त्रदीक्षादिश्वोक्तः । पात्रान्तरि- ततोयेन रजस्वलालानादि च माधवीये मिताक्षरादौ च । .

·.. (६) धर्मप्रदीपे- देवलेन चन्द्रग्रहे रात्रौ स्नानं दानं च प्रशस्तमुक्तम् यदा तु ज्योतिश्शास्त्रेण दिने चन्द्रग्रहो रात्रौ च सूर्यग्रहस्तदा स्नानादिनिषेध उक्तः । अत्र रामगोपालादिमन्त्रदीक्षोक्ता, सा चार्कग्रह एव न चन्द्रग्रहे। जन्मदिौ ग्रहेऽनिष्टफलं तद्दा- नशान्त्यादि च हेमाद्रावुक्तम् । किश्चात्र ब्रह्मसिद्धान्ते दर्श- ने विशेष उक्त:- "सर्वः पटस्थितं वीक्ष्यं खस्थं तैलाम्बुदर्पणे । ग्रहणं गुर्विणी जानु न पश्येत पटं विना"-इति ॥ तथा मङ्गलकत्येपु तत्र त्याज्यदिनान्युक्तानि हेमाद्रौ। "त्रयोदश्यादितो वर्ण्य दिनानां नवकं ध्रुवम् । माङ्गल्येषु समस्तेषु ग्रहणे चन्द्रसूर्ययोः ॥" प्रकारान्तरञ्च तत्रैवोक्तम्- "हादस्यादितृतीयान्तो वेध इन्दुग्रहे स्मृतः । एकादश्यादिकः सौरे चतुर्यन्तः प्रकीर्चितः ॥" इदं पूर्णमासे।' यह खण्डग्रहे तयोरिति तत्रैवोक्तः । वशिष्ठेन तु- "सर्वमासे दिनान्यष्टी सर्वकार्यपु वर्जयेत् ॥ पर दिनानि पिसागोने अर्द्धग्रासे चतुर्टिनम् । चतुर्थाशे त्रिरात्रं स्याद्हणे चन्द्रसूर्ययोः" इत्युक्तम् ॥ मदिरास्तु- "सर्वमासे तु सप्ताहमर्द्धमासे दिनत्रयम् । विषेकाडुलतो पासे दिनमेकन्तु पर्नयेव ॥"

·ग्रहणनिर्णयः। (७) इत्याह ॥ एवमेतेषां पक्षाणां विषयव्यवस्था देशभेदेना- चारजेदादवगन्तव्या। अत्रापि ग्रस्तास्तगे पूर्व त्रिदिनं नेष्टमर्थादयेतनानि दिना- नि शुमानि।तथा यस्तोदये परस्तात्पश्चात्रिदिनं नेष्टं पूर्व दिन- त्रयं शुभम् । तथाईखण्डे ग्रस्तास्तग्रस्तोदययोरभावेऽपि अर्द्धनासे बिम्बमानादईयासे उसयोः कालयो माक्पश्चानि- दिनं नेष्टम् । यदाह पीयूपधारायां गुरुः- "प्रस्तास्ते त्रिदिन पूर्व परं ग्रस्तोदये तथा । खण्डग्रासे दिनं त्रिवि निश्शेपे सप्त सप्त च ॥" इति।अत्र निश्शेपे सप्त दिनानि पूर्व सप्त च ग्रहणानन्तरं ग्रहणदिनं चेति पक्षो निषिद्ध उक्तः कैश्चितास च तनोत्पाता:- पाते बोध्यः अतःखण्डग्रासादिसद्भावेपि यस्तोदयमस्तास्तत्वा- भावात्पूर्व पश्चाच्चोक्तदिनानि वानीति विषयविवेकः । अथ ग्रहणानन्तरं ग्रासभेदेन ग्रहणीयनक्षत्रे मङ्गलनिषेध- कालमाह गुरुः पीयूपधारायाम्- "सर्वमासे तु पण्मासांखीन्मासांश्च दलग्रहे । आपादग्रहणे धिष्ण्यं मासमेकं विवर्जयेत्" इति ॥ अथ नक्षत्रद्वये ग्रहणे तदुभयमपि निषिद्ध शायविवा- इपटले पीयूषधारायाम्- "पस्मिन्निधुं राहुरिनं च विष्ण्ये गृहाति तत्त्याज्यमृतुत्रयं स्यात् ॥

·(८) " धर्मप्रदीपे- पाणिग्रहे पुमरणं विधत्ते योभयोश्चद्वयमेव जह्यात् ॥ अथासन्नपक्षयग्रहणे किं द्वयत्यागः षण्मासमुत कस्य- चित्कश्चिद्विशेषस्तन्निर्णयश्च तत्रैव । पक्षान्तरेण ग्रहणद्वयं 'च यदा तदादिग्रहणोपगमम् ॥ "पश्चाद्विशुद्धं भवति द्वितीयं पाणिग्रहे शुध्यति भोगषट्दात् ॥" इति । अत्र मुहूर्तमार्तण्डकृता दिनों लगभं च निषि- हुमुक्तम्। अत्र कार्यावश्यकत्वे परिहार उक्तोज्योतिनिबन्धे- "पञ्च दिनानि वसिष्ठखिदिनं गर्गस्तु कौशिकस्त्वेकम् ॥ यवनाचार्यस्य मतं पञ्च मुहूर्ताश्च दूपयति राहुः" इति । अत्रान्यानि चामेयादिमण्डलादि तत्तत्फलं वर्णविकारादि- फलञ्च ग्रन्थेपूक्तानि विस्तरभिया नोपन्यस्तानि । किश्चात्र पुरश्चरणचन्द्रिकायां स्नानपूर्वकं स्पर्शादि- मोक्षान्तं मन्त्रजप उक्तस्तदुत्तरं तद्दशांशहोमतर्पणमार्जनत्रा- सणभोजनायुक्तं तदपि तथा । अत्र मेघाच्छादनेपि स्नानादि सर्व विषयमन्धादीनामपि सर्व सचक्षुःपुरुपयोध्यम् । इति ग्रहणनिर्णयः। अथ संक्रान्तिनिर्णयः। तत्र यहाणां प्राग्राशितोऽपरराशी संक्रमणं संक्रान्तिः । सा च द्विविधा, मध्यमा स्पष्टा च । तत्र पथर्मसंस्कतो मध्य- मो ग्रहोराश्यन्तरं यदा संकामति सा मध्यमाायदा तु स्पटास- - ·संक्रान्ति निर्णयः। तिसंस्कारविशिष्टो ग्रहो राश्यन्तरं गच्छेत्सा स्पष्टसंकातिः । तत्र मध्यममानस्य स्पष्टीकरणार्थत्वादेव तज्जनितसंक्रान्त्य- नुपयोगादत्रैतत्त्यागे स्पष्ट संक्रांतिरेव ग्राह्या । सापि द्विविधा। सायनांशा निरयणांशा चेति । तत्र यदा सिद्धान्तगणनागता- पनांशसंस्कृता प्रहा राश्यन्तरगमनमुररीकुर्वते सा सायनांशा। यदा त्वयनांशसंस्काररहितामहा राश्यन्तरगास्तदा सा निरय- णांशोच्यते । तत्र तदुनयसंक्रांतिकालोपि मुख्यो गौणश्चेति द्विधा । तत्र- "सुस्थे नरे सुखासीने यावत्स्पन्दति लोचनम् । तस्य त्रिंशत्तमो नागस्तत्परः परिकीर्तितः तस्माच्छततमो नागटिरित्यभिधीयते । त्रुटेः सहस्रभागो यः स कालो रविसंक्रमे ॥" इति देवीपुराणोक्तमुख्यकालस्य परस्परविसंवादिज्योति- स्सिद्धान्ताऽनवगमात्, कथञ्चित्तज्ज्ञानेपि बहुकालसाध्यश्रा- दादेस्तत्रानुष्ठानासम्मवाच्च गौणकालोनिीयते। तत्र सायनां- शसंक्रान्तेस्तावदुच्यते । तत्रायनांशसायनं ज्योतिस्सिद्धान्ते- भ्योऽवगन्तव्यम् ॥ ग्रहलापवे तु-"वेदध्यभ्यूनः सरसहृतः शकोयनाणः इत्पयनांशाः साधिताः। तत्साधने मकरन्दीयोगन्धस्तु ।। "भूनेत्रवेदोनशकः स्वकीय- दशांराहीनः सरसैनिः॥"- इति सूपलायने।

·(१०) धर्मप्रदीपे- .अथ सायनसंक्रान्तिकालसाधनमाह राम:- "तथाऽयनांशाः सरसाहताश्च- स्पष्टार्कगत्या विद्वता दिनायैः। मेपादितः प्राक्चलसंक्रमाः स्यु- दर्दाने जपादौ बहुपुण्यदास्ते"-इति ॥ यथा राशिसंक्रमा बहुपुण्यदास्तथा चलसंक्रमा इति तथाशब्दार्थः। वसिष्ठोपि- "चलसंस्कृततिग्मांशोः संक्रमायः ससंक्रमः । अजागलस्तन इव राशिसंक्रान्तिरूल्यने"-इति ॥ पुलस्त्योऽपि- "अयनांशसंस्कतो भानुर्गाले चरति सर्वदा । अमुख्या राशिसंक्रान्तिस्तुल्पः कालविधिस्तयोः ॥ • स्नानदानजपश्रादबतहोमादिकर्मभिः । मुरुतं चलसकान्तावक्षयं पुरुषोऽश्नुते"-इति ॥ दीपिकायां नारदोपि- "संक्रान्तः पुरती भानुल्या यावद्भिरंशकैः। रवरयनसंक्रान्तिस्तदा तद्राशिसंक्रमः" इति।। एतदेवाभिप्रेत्य रत्नमालाकृदयाह- "पावद्भिरंगरयनच्युतिः स्या-: जद्रोग्यकालेन दिवाकरस्य ।

·- संक्रान्तिनिर्णयः। (११) च्युतिर्भवेद्विष्णुपदादिकानां रहस्यमेतन्मुनिनिः प्रदिष्टम्" इति ।। रोमशसिद्धान्तपि- "दिनरात्रिप्रमाणानां निर्णयो नभसंक्रमात् ॥ यतः सकलकर्माणि पुण्योऽनश्चलसंक्रमः-"इति ॥ जापालिनापि राशिसंक्रान्तिषु यथा पुण्यकालस्तथा सायनांशसंक्रान्तिप्वप्युक्तः। स च वक्ष्यमाणनिरयणसंक्रमपु- ण्यकालावगन्तव्यः । मकरसंक्रमे तु विशेषः । तथाच- "संक्रान्तिपु यथा कालस्तदीयेप्ययने तथा । अयने विशतिः पूर्वा मकरे विंशतिः पराः” इति ॥ अयने चलसंक्रमे । अत्र चलसंक्रमाख्ये मकरायणे पूर्वा विशदटिकाः पुण्यकालः । मकरसंक्रान्तौ तु परा विंशतिर्घ- टिकाः पुण्यकालः । मकरव्यतिरिक्तैकादशचलसंक्रमेषु तत्तत्संक्रमवत्पुण्यकालो ज्ञेय इति माधवो व्याख्यदिति पीयूपधारा। अत्र चलसंक्रमसाधनश्लोके मागित्युपलक्षणम् । कदाचित्संक्रान्तिकालात परतोपि अयनांशवशेन चलसंक्रम- संजवात् । तथा चोक्तं वेदाङ्गज्योतिपे- "प्रपयेते श्रविष्ठादी सूर्याचन्द्रमसाबुदक् । सापाई दक्षिणार्कस्तु मायभायणयोः सदा" इति । भास्कराचार्यस्तु-भचक्रस्य पश्चिमपरिवर्तनमसाव्य...

·(१२) धर्मप्रदीपे- प्रागेव चलसंक्रममुररीकुरुते, धनिष्ठादाविति तु नायं दोप. चत्वारिंशत्कलाधिकपडशोपेतदशराशिमितायनांशे धनिष्ठा- दावित्यस्यापि प्रागसम्भवदर्शनात् । ननु चैकस्यैव सूर्यस्यैकस्मिन्नेव शशौ राशिसंक्रमणं चलसंक्रमणं च कथं संभवति।कुतः स्वकक्षास्थिताकाशभाग- स्य द्वादशधा वित्तस्य राशिरिति संज्ञा। तत्र रविमण्डलस्य तचद्राश्यादिमप्रदेशस्पर्शा राशिसंक्रम इत्युच्यते ।तस्मिन्नेव च राशौ चलसंक्रमस्तु कीदृश इतिचेच्छृणु।ईश्वरेच्छालोकादृष्ट- वशतस्तत्तद्राश्यादिभागस्य सूर्यतेजस्सम्पर्कश्चलसंक्रमो मण्ड- लमध्यसंपर्कश्च राशिसंक्रम इति विषयविवेकः । तयथा-- स्थ्यायांपाक् पश्याच नयिमानस्य दीपस्यायप्रभा पस्मिन्पदेशे गच्छति तस्मिन्नेव प्रदेशे क्षणान्तरेण दीपोपि गच्छति एवं सर्वपामपि यहाणांचलसंकमा द्रष्टव्या इति दिक् । अथ निरयणांशसंक्रातिपुण्यकालो निर्णीयते । तत्र वारनक्षत्रयोगवशादोरादिसंज्ञितसंक्रान्तीनां जाति- परत्वेन यच्छुभाशुभ फलं तनु नोक्तमिहानमयोगाद्विस्तर- भपाचा तथा दिनरात्रिमहरादिविभागेन यच्छुभाशुभफलं नारद- कश्यपादिनिरुक्तं तदपि नोक्तमुक्तहेतुभ्याम् । किश्च केवलशुभाशुभवारपरत्वेन केवलचन्द्राभितनक्षत्र- 'परत्वेन च यच्छुभाशुतालमुक्तं वसिष्ठकश्यपायां तपि मालेसि मयोक्तहेतृायाम् ॥

·संक्रान्तिनिर्णयः। अन्यच्च जन्मादिजातसंक्रातिसूचितं तत्तत्संक्रमणजात- वृष्टयादिसूचितं च शुमाशुसफलं लदशुतापनोदकशान्तिस्नान- मपि नोक्तमुक्तहेतुत्यां, तत्त्संक्रान्तिजातिलेपाक्ष्यवाह- नादिकं च । अथ पुण्यकालोपयोगिसंक्रान्तिसंज्ञा आह । तत्र मकरकर्कटयोः सौम्पयाम्यायनसंज्ञेोतदाह नारदः- "सौम्ययाम्यायने नूनं जवतो मृगकर्किणोः" इति । अथावशिष्टानां दशसंक्रान्तीनां पडशीतिमखायाः संज्ञा उक्ता नारदेन- "स्थिरोवर्कसंक्रान्तियं विष्णुपदाह्वयम् । पडशीतिमखं ज्ञेयं द्विस्वतावेपु राशिपु ॥ तुलाधराजयोइयं विपुवत्सूर्यसंक्रमः" इति ।। संज्ञामयोजनमो वक्ष्यामः। अथ सामान्यतः पुण्यकाल उच्यते । "संक्रान्तिकालादुमयत्र नाडिका पुण्या मताः पोडश पोडशोप्णगोः" इति ॥ गणितागतार्कसंक्रमकालात्पूर्वतः परतच पोडश घठ्यः पुण्याः । यदाह पीयूपपारायां वशिष्टः । दिनपतिसंक्रमणात्माषोडश नाइचच पुण्यकालः सः ।

·-- (१४) धर्मप्रदीपे-' परतः पोडश नाड्यः सर्वत्र स्नानदानकार्यपु"-इति ॥ ब्रह्मसिद्धान्तोपि- "संक्रान्तः प्राक्परस्ताच साः पोडश नाडिकाः ॥ त्रयविंशत्संक्रमस्य पुण्याः सर्वस्य नाडिकाः" इति । किश्चायमर्थो वासनासिद्धः सूर्यसिद्धान्त भिहितः- "अर्कमानकलाः पष्टया गुणिता झुक्तिभाजिताः । तदर्द्धनाड्यः संकान्तेरवाक्पुण्यं तथा परे"-इति ॥ सिद्धान्तशिरोमणावपि- पष्टिनबिम्बं ग्रहह्यक्तिमक्त संक्रान्तिनाच्योऽखिलधर्मकृत्ये । रवेस्तु ताः पुण्यतमा ग्रह स्व- संक्रान्तिगो मिश्रफलं विधत्ते ॥ वाराना चेयं यदि ग्रहस्य स्पष्टगतितुल्यकलाभिरहोरात्र- मानरूपाः पष्टिर्घटिका लायन्ते तदा ग्रहबिम्बकलाभिः कियत्य इति राशिकेन बिम्बकलानां पष्टिर्गुणको ग्रह - तिआजको निष्पन्न इत्यर्थः । एवं सर्वग्रहाणामपि संक्रान्तिः स्यात् । तत्र सामान्यतः सूर्यबिम्ब त्रयनिंशत्कलाग्रहगतहासवृद्धियां बिम्बस्यापि हासवृद्धिसम्भवात् ॥ तदुक्तं सिद्धान्त एयात्र विस्तरभिया नालेसि मया । भत एवं प्रिंशदकत्रिशद्वात्रिंशत्साईद्वारिंशत्रपत्रिंशदा- ·संक्रान्तिनिर्णयः। (१५) दिभेदेन स्मृतिषु पुण्यकालघटिकामिधानं स्पष्टीसत्याभेद- सम्भवाद्भिन्नं तदेवं सामान्यतः संक्रान्तिपु द्वात्रिंशदटिका- रूपः पुण्यकालो निर्णीतः ॥ देवीपुराणे मन्दादिसंज्ञाने- दात्पुण्यकालविशेष एवोक्तः- "दिचतुः पञ्च सप्ताष्ट नव द्वादश एव च । क्रमेण घटिका ह्येतोस्तत्पुण्यं पारमार्थिकम्" इति । स तु पुण्यातिशयप्रतिपादनपर इति माधवदीपिकाकार- जस्मन्तभास्करकारा अवदन् । गोविन्दस्तु मन्दादिप्वयं विचारो न चारप्रयुक्तास्ववचनादित्याह । अथ रात्रिसंक्रमे यद्यर्द्धरात्रात्प्राक् संक्रमस्तदा पूर्वदिन- स्योनराई पुण्यं, यद्यर्द्धरात्रादुपरि संक्रमस्तदोत्तरदिनस्य पूर्वार्द्धमेव पुण्यमुक्तं ब्रह्मसिद्धान्ते- जवनान्तं विम्बमध्ये राज्यात्मागुदेति चेत् । स्नानदानादि मध्याह्नात्कुर्यादूर्ध्व गते दिने ॥ राध्य दुपरिक्षेत्रं याति चेदन्यथाऽर्यमा । अह्नयागामिनि मध्याह्नात्पूर्व स्नानादि पुण्यदम् ॥" भवनं राशिः। बिम्बमध्यं रखेः क्षेत्र राशिः। - वृद्धवसिष्ठोपि- "अह्नि संक्रमणे पुण्यमहः कृत्स्नं प्रकीर्तितम् ॥ रात्री संक्रमणे भानोदिनाई स्नानदानयोः ।

·-- (१६) धर्मप्रदीपे- . अर्द्धरात्रीदधस्तस्मिन्मध्याह्नस्योपरिक्रिया ॥ ऊर्व संक्रमणे चोर्ध्वमुदयात्महरदयम् ॥” इत्याह । मनु दिनसंक्रान्तिवद्रात्रावपि पुण्यकालसत्त्वात् रात्रौ स्नानादि कुतो न क्रियते यदर्थमयमुयम आरब्धः । उच्यते- "रात्रौ स्नानं न कुर्वीत दानं चैव विशेषतः ॥" इति सुमन्तुवाक्याद्रात्रौ स्नानादिनिषेधात्। यत्तु नैमित्तिकं ग्रहणादि प्रयुक्तं तद्भवत्येव । "नैमित्तिकं च कुर्वीत स्नान दानं च रात्रिपु॥" इति सुमन्तुवाक्यशेषात् । अथार्द्धरात्रसंक्रमे मकरकर्कटयोश्च विशेषः । तत्राद्धरात्रशब्दो निशीथवाचकः । स च रात्रिद्वितीय- प्रहरान्तिमपलवाच्छिन्नः । माधवमते तु द्वितीयमहरान्तिमैकघटी तृतीयप्रहरा- दिमकघटिकेत्येवं घरिद्वयात्मकस्तत्र संक्रमे प्रागपरं दि- नवयं पुण्यमुक्तं वृद्धवसिप्टेन- "पूर्ण चेदर्द्धरात्रे तु यदा संक्रमते रविः । . पाहुर्दिनदयं पुण्यं मुक्त्वा मकरकर्कटी"-इति ॥ ब्रह्मसिद्धान्तेपि- पपर्द्धरात्र एव स्यात्संपूर्ण संक्रमो रवेः । ता दिनद्वयं पुण्यं स्नानदानादिकर्मसु ॥” इति । .

·-- संक्रान्तिनिर्णयः। भत्र दीपिकाकारेण तु तत्राभिन्नतिथौ पूर्वदिने भिन्नति- थौ परदिन उक्तम् । वसिष्ठवाक्ये 'मुक्का मकरकर्कटौ'इत्युक्तं तत्र यदि सूर्यो- दयात्माक् पूर्व कर्कसंक्रमस्तदा पूर्वदिन एव पुण्यकालो नोत्तर- दिने।तथा यदि सूर्यास्तादनन्तरं मकरसंक्रमस्तदोत्तरदिन एक पुण्यकालो न पूर्वदिने । तदाह वृद्धगायेः- "यदास्तमयवेलायां मकरं याति भास्करः। प्रदोषे चार्द्धरात्रे वा स्नानं दानं परेऽहनि ॥ अर्द्धरात्रे तदूर्व वा संक्रान्तौ दक्षिणायने । पूर्वमेव दिन ग्राह्यं यावन्नोदयते रविः ॥" इति।अस्तमयवेलाया इति पञ्चम्यन्तं पदम्।वाशब्द इवार्थी निर्णयसिन्धौ तु 'यदास्तवेलायामित्यनेनास्तमयवेलायां प्रदोषे इत्यर्थः। सप्तम्यन्तपाठ एवोक्तः ॥ प्रदोपे च त्रिध- टिकात्मकादस्तादुपरितनभागेऽर्थात्पूर्वरात्रेअर्द्धरात्रे च मकर संक्रमे माधवकालादर्शनिर्णयामृतमदनरत्नपारिजात- मते परेऽह्नि पुण्यकालः । दाक्षिणात्याचैतदेवादियन्ते इत्यु- क्तम् । तस्यापवादमाह नारदः पीयूषधारायाम्- "अर्धास्तमनसन्ध्या हि घटिकात्रयसम्मिता। तथैवाोदयात्सा च पटिकावयसम्मिता ॥” इति ।

·(१८) धर्मप्रदीपे-- स्कन्दपुराणेप्येवम्- "उदयात्मातनी सन्ध्या घटिकात्रयसंमिता। सायंसन्ध्या विघटिका यस्तादुपरि भास्वतः ॥"-इति । अत्र प्रातः सन्ध्यायां यदि दक्षिणायनप्रवृत्तिस्तदा सूर्यो- दयादनन्तरं सम्पूर्णमहः पुण्यम् । तथा यदि सायंसन्ध्यायामु- जरायणप्रवृत्तिस्तदा सूर्यास्तात्पूर्व सम्पूर्णमहः पुण्यम् । यदाह नारदः- "सूर्यस्योदयसन्ध्यायां यदि याम्यायनं भवेत् । तदोदयादहः पुण्यं पूर्वाहः पूर्वतो यदि ॥ सूर्यास्तमनसन्ध्यायां यदि सौम्यायनं भवेत् । तदहः पुण्यकालः स्यात्परतश्चेत्परेऽहनि॥"-इति । अत्र ययुदयसन्ध्यातःप्राक् कर्कसंक्रमस्तदा प्राग्दिन एव पुण्यकालो नोचरदिने । तथा ययस्तसन्ध्यामतिकम्य मक- ग्संक्रमस्तदोत्तरदिन एव पुण्यकालोन पूर्वदिने इति निसटोर्थः। अतो वृद्धगाग्र्यादिवाक्यनारदवाक्ययोः प्रदोपसन्ध्या- पदोपादानेन सामान्यविशेषनावोऽवगन्तव्यः । वस्तुतस्तु अस्तमयवेलायामिति सामीप्यार्थसप्तम्या तत्समीपवर्तिपदोपे पूर्वरात्रे इत्यर्थ न कोपि विरोधः ।। यनु हेमाद्रौ स्कन्दपुराणवाक्यम् । "नुमीनापतिक्रम्य कन्यां च मिथुनं तथा ।

·संक्रान्तिनिर्णयः। (१९)
पूर्वाऽपरविभागेन रात्रौ संक्रमते यदा ।
दिनान्ते पञ्च नाट्यस्तु तदा पुण्यतमाः स्मृताः।
उदये च तथा पञ्च देवे पिये च कर्मणि ॥" इति ॥
तदपि सन्भ्याविषयकमेवेत्याहुरलियुक्ताः । विपुवे तु
यथाश्रुतमवेति ।
ननु नायमयनपुण्यकालोद्यमः सफलः शास्त्रान्तरविरु-
दत्वात् । तथाहि-
"अह्नि संक्रमणे पुण्यमहः कृत्स्नं प्रकीर्तितम् ।
रात्री संक्रमणे भानोदिनाई स्नानदानयोः ॥
अर्द्धराबादधस्तस्मिन्मध्याह्नस्योपरि किया।
ऊर्ध्व संक्रमणे चोर्ध्वमुदयात्महरद्वयम् ॥
पूर्ण चेदर्द्धरात्रे तु यदा संक्रमते रविः ।
माहुर्दिनद्वयं पुण्यं मुक्त्वा मारकर्कटौ ॥
इति वृद्धवशिष्टेनायनव्यतिरिक्तेषु दशसु संक्रमणेपु रा-
त्रिगतेपु 'या याः सन्निहिता नाध्यस्तास्ता पुण्यतमाः स्मृताः
इति कश्यपोक्तसामान्यवास्याद्रात्रावेवानुदान प्रसक्तमान
संक्रमण इत्यादिनापोह्य दिवैवानुष्ठानं विहितं,तस्यापि पर्युदासः
कियते 'मुक्या मकरधंदौ' इति । नरमान्मारकर्कटयोः
संक्रमे रात्रावेवानुष्ठानं कर्तव्यमित्युक्तं भवति । अत एका
याज्ञवल्क्या-
"राहदर्शनसंकान्तिविवाहात्ययवृद्धिषु ।
1

·- (२०) ' धर्मप्रदीपे- स्नानदानादिकं कार्य निशि काम्यव्रतेषु च ॥” इति । वसिष्ठसुमन्तू अप्येवम् । एवमेतेषु वाक्येषु सामान्यवाचिनोऽपि संक्रान्तिपदस्यम- करकर्कटसंक्रान्तिपरत्वमवसीयते।यस्तु 'रात्रौ स्नानं न कुर्वीत दानं चैव विशेषतः' इति निषेधस्संक्रान्त्यन्तरे व्यवतिष्ठते । अत एवोक्तं कश्पयेन- 'स्नानं दानं ग्रहणवत्सौम्ययाम्यायनद्वये।' इति । तस्माद्रात्रावयनसंक्रमे सति तत्रैव स्नानाद्यनुष्ठातव्य- मिति हेमाद्रिमाधवादयः । कमलाकरस्तु मागुक्तवचने तयोदिनदयपुण्यत्वादेरेव पर्यु- दासान्मकरकर्कटयोरपिन स्नानं दानं परेहनि'इत्यादिभिरहा:- पुण्यत्वोक्तः । अहःपुण्यत्वानुपपत्त्या कल्परात्रिनिषेधस्य च प्रत्यक्षरात्रिविधिना बाधात्सर्वसंक्रांतिषु रात्रिगतासु राबाव- नुष्ठानविकल्प इत्याह ॥ एवं शास्त्रद्वयेन तुल्यवलत्वादिकल्पसिौ तनद्देशपसिद्ध- शिष्टाचारेण व्यवस्था द्रष्टव्या । तत्र गौर्जरास्तु कश्यपादि- वाक्यमनुसृत्य रात्रावयनसम्भवे सति राबावेव स्नानदानादि कुर्वन्ति । दाक्षिणात्यास्तु वृद्धगाादिवाक्पमङ्गीकृत्य दिवस एव स्नानदानादि कुर्वन्ति । गोडा अप्येयमेवेति ॥ यदा तु दिने कर्कमकरसंक्रमस्तदा क्रमेण पूर्वानरपटि- कानिपममाह वृद्धवशिष्ठः- ·संक्रान्तिनिर्णयः। (२१) "अतीतानागते पुण्ये दे तूदग्दक्षिणायने । त्रिंशत्कर्कटके नाड्यो मकरे विंशतिः स्मृताः" इति ॥ अत्र निर्णयसिन्धुकालनिर्णयकारी मकरे चत्वारिंश- इटिका आहतुः अतीतेत्यस्यार्थः-उत्तरायणमतीतं सत् पुण्यं, दक्षिणायनमागामि पुण्यं; तत्र कर्कसंक्रमस्य प्रागुक्तघटिकाः मकरे तूनरा उक्तघटिकाः पुण्या इत्यर्थः । अत्र वाक्ये -ययपि दिनपदानुपादानं तथापि यदास्तमयवेलाया इति रात्रिपरविशेषवाक्यालोचनादिदं दिनपरं प्रतिभाति । तथा स- ति केनापि हेतुना समीपघटीपु पाडायनुष्ठानाऽसम्भवे परमा- वधित्वेन त्रिंशदादयो घटिका आयनुज्ञायन्ते । यदा तु प्रति- बन्धाभावस्तदा"या याः सन्निहिता नाड्यस्तास्ताः पुण्यतमाः स्मृताः" इति कश्यपोक्तेः समीपघटीवेव श्राद्धादि विधेयं सन्निहितपदयामे कारणानाचादिति न्यायाच । अथ 'पूर्वाः पराः पोडरा घटिकाः पुण्याः इति पूर्व सामा- न्येनोक्तम् । इदानी विष्णुपादिसंक्रमे विशेषमाह- "याम्यायने विष्णुपदे चाया मध्यास्तुलाज्जयोः। पडशीत्यानने सौम्ये परा नाडचोऽतिपुण्यदाः ॥" याम्यायने कर्कसंक्रमे । विष्णुपदे वृपसिंहवृश्चिकक- ममसंक्रमे । संक्रान्तिकालादापाः षोडश घटिका अतिपुण्यदाः' अमिमास्तु न तथेति निष्कष्टोऽर्थः ।

·(२२) धर्मप्रदीपे- तुलामेपयोर्मध्या उभयतः पोटश पोडश घटिकाः पुण्याः। अथवा पोडशेव घट्यः पुण्याः पडशीत्यायने मिथुनकन्या- धनुर्मीनसंक्रमेपु तथा सौम्ये मकरसंक्रमे संक्रान्तिकालात्परा अमिमाः पोडश नाड्योऽतिपुण्यदा' प्रथमास्तु न तथेत्यर्थः॥ "पुण्यायां विष्णुपयां च प्राक्पश्चादपि पोडश ।" इति वृद्धवसिष्टवाक्येनास्यैकवाक्यतावशात् । विपुवे तु सामान्यनिर्णय एवेति केचित् । दीपिकाकार- स्त्येवमाह-मेपे तुलायां च संक्रान्तिकालात्पूर्वमष्टौ परत- श्वाटौ घटिकाः पुण्यकाल इति । युक्तं चैतत् । 'विपुषे च मध्याः' इति मध्यपदोपादानान्मध्ये पोडश घटिकाः पुण्या इत्युच्यते । कस्मात्कालान्मध्या इत्यपेक्षायां संक्रान्ति- कालादेवेत्यतः पूर्वमष्टौ पश्चाचाटी घटिकाः पुण्या इत्यर्थः । यत्तूक्तं वृहस्पतिना- "वर्तमाने तुलामेपे नाट्यस्तूमयतो दश ।" इति तुलामेपसंक्रान्तिकालात् पाक्पश्चाच पञ्च पञ्च नाध्यः पुण्या इति। एतदपि युक्तमायन्तसापेक्षत्वान्मध्यशब्दस्य गणितागतपुण्यकालघटिकानां मध्यविभागस्स्थूलदशा दश- घटिकात्मको भवति तदा तेपा पुण्यतमत्वसूचनार्थ 'या याः सन्निहिता नायः' इति कश्यपोक्तः ॥ येच मकरसंक्रामे चत्वारिंशद्धटिकात्मकपुण्यकालाभ्यनुज्ञा- तारस्तेपामयमाशयः-सायंसन्ध्येतररात्रिमागे मकरसंक्रमे ·संक्रान्तिनिर्णयः। (२३) तत्र स्नानदानादेनिषेधादस्त्रियात्मकताभ्यकालरहितराः किञ्चिदधिकत्रिंशदटिकात्मिकायाश्चत्वारिंशदटिकासु व्यव- कलने किंचिन्यूनदशपतिकात्मकः पुण्यकाल उत्तरेति उप- लायतव । तत्र च स्नानदानश्रादादिकर्मनिष्पत्तिसम्मत्र इति षडशीतिमखेप्पाचापिमघटीनां पुण्यकाले तरतमभावः । यत्तु- "पडशीत्यां व्यतीतायां पटितुल्यास्तु नाडिकाः।" इति वृद्धवसिष्टवास्यम्।तत्माग्यटीपु प्रतिबन्धवशाच्छा- छादेरसम्भवे सत्यग्रिमघटीपु श्राद्धायान्यनुज्ञायाःपरमावधिका- लेयत्तार्थम् । इदं सर्व दिनसंक्रान्तिविपर्य वेदितव्यम् । “अह्नि संक्रमणे पुण्यमहः कृत्स्नं प्रकीर्तितम्" इति सामान्ययाश्यस्य 'याम्यायने विष्णुपदे' इत्यस्य च विशेषवाक्यस्य वाक्य- कवाक्यतावशतः । अत एक- रात्री संक्रमणे भानोदिनाई सानदानयोः॥" इति रात्रिपरविशेपत्य सत्त्वाच । कमलाकरोपि मेपे पागूधं च दश घटिकाः पुण्यकाला, वृषेपूर्वापोडश,मिथुने पराःपोडश'कर्क पूर्वास्त्रिंशतसिंह पूर्वा पोडश,कन्याषा पर पोडश, तुलायां पूर्व दश, कृषि- के पूर्वाः पोडश, धनुपि पराः पोडश, मकरे चत्वारिंशत्परा इत्याहाइदं च तेन हेमाद्रिमतेनोक्तम् । माधवमते तु मकरे परा विंशतिः पुण्याः, कुम्भे पूर्वाः ·.. (२४) धर्मप्रदीपे- पोडश, मीने पराः पोडशेति । सूर्योदयोत्तर कर्कसंक्रमे तु • परत एव पुण्यमायदा तु सूर्यास्तामाङ्गकरसंक्रमस्तदा पूर्वमेव पुण्यम्।मध्याह्ने कर्कसंक्रमेतद्दिनस्य पूर्वाई मकरे चोत्तरार्द्धम्। रात्रावयनातिरिक्तदशसु संक्रान्तिपु पूर्वभागे पूर्वदिनस्योत्तरा- ईमपरभागे उत्तरदिनस्य पूर्वार्दै पुण्यमुपलभ्यते । रात्रौ तु निशीथात्प्रापरतश्च संक्रमेऽपराहेमाद्यनन्तभट्टादिमते पूर्वोत्तरदिनयोः पञ्च नाड्यः पुण्याः । मतान्तरे तु रात्री पूर्वभागे मकरसंक्रमे उदये परेह्नि पंच घट्यः । रात्रौ पूर्वापर- भागयोः कर्कसंक्रमे दिनान्ते पूर्वह्नि पञ्च नाड्यःपुण्याइति यत्त- त्पुण्यातिशयपरम् । अत्रापि पूर्वनिर्णयविरोधाभावः घटि- कातरतमभावे पूर्ववव्यवस्थेति दिक् । हेमाद्रो विश्वामित्रेण सर्वसंक्रान्तिपु दानविशेष उक्ततामेपे मेघोदककुम्नादिदानमावृषे गोदानादि । मिथुने वखानपात्रादि दानम्।कर्क घृतधेनुप्रदानादि । सिंहे ससुवर्णच्छत्रादिदानम्।क- न्यायां वनवेश्मादिदानम् । तुलायांधान्यगोरसदीपादिदानम्। वृश्चिके दीपवनादिदानम् । धपि वस्त्रयानादिदानम् । मकरे तिलवनदारुवढ्यादिदानम् । कुम्भे गवामम्बुतृणादिदानम् । मीनेम्लानां मालानां च दानमिति । अत्रोपवासमाहाऽऽपस्तम्बखिरात्रम्। वसिष्टस्त्वशन स्पाहोरावोपनासमाह । अत्रोपवासः संक्रान्तिदिने । दानादित

·संक्रान्तिनिर्णयः। (२५)
पुण्यकाल इत्याचार्यचूडामणिः। विधिलाघवात् पुण्यका.
लदिन एवोत्तयमित्याहुरिति वृद्धाः । इदं च पुत्रिगृहस्थाति-
रिक्तविषयमिति जैमिनिः । अत्र श्राद्धमपि कार्यम्।किश्चात्र
स्नानदानश्रादाऽकरणे प्रत्यवाय उक्तो पशिष्टादिभिः ।
एतदानादिकं सर्वमस्मानिः प्रसङ्गात्संक्षिप्तमुक्तम् ॥
अथ नायं केवलसूर्यसंक्रम एव पुण्यकालः किन्तु चन्द्रा-
दीनां ग्रहाणां नक्षत्रराश्योरपि संक्रमे पुण्यकालो भवति । सोपि
सोपपत्तिकः प्रसङ्गन्तः प्रोच्यतेऽस्माभिः । तत्र जैमिनिः-
"नक्षत्रराश्यो रविसंक्रमे स्यु-
रक्पिरत्रापि रसेन्दुनाडयः॥
पुण्यास्तथेन्दोस्त्रिधरापलैर्यु-
गेकैव नाडी मुनिभिः शुभोक्ता ॥
ततश्चतस्रस्सपलाः कुजस्य
बुधस्य तिस्रो मनवः पलानि ।।
अब्ध्यब्धिनाडचा पलसमयुक्ता
गुरौ च शुके सपत ततः ।।
दिनागनाइयः पलसप्तयुक्ताः
शनैश्चरस्यानिहिताः सुपुण्याः ॥"
इत्थं चन्द्रादीनामुक्तघटीपलानि चोभयतः पुण्यकाल
इत्यर्थः॥अत्रोपपत्ति:-
भानोर्गतिः स्वदशनागयुताड़िता वा

·धर्मप्रदीपे- बिम्ब विधोस्निगुणिता युगशैलमतः ॥" इति सिद्धान्तशिरोमण्युक्तप्रकारेण रविचन्द्रयोर्मान- कला भानेयाः। "पंघीपवः सचरणा ऋतवत्रिभाग- युक्तादयो नव च सत्रिलवेपवश्च । स्युर्मध्यमास्तनुकलाः क्षितिजादिकानाम् ।" इति भीमादीनामपि तत्रैवोक्ताः । तत्र क्रमेण मानकलाः ॥ "पष्टिनविम्यं ग्रहझुक्तिमतं संक्रान्तिनाडचोऽखिलधर्मकत्ये" इति भास्करोक्तदिशा संक्रान्तिनाडयः स्युस्तत्र ग्रहभुक्त- यस्तेनैवोक्ताः। "नन्दाक्षा भुजगा रवः शशिगतिः साङ्कादयोऽक्षामय- स्तुङ्गस्याङ्गकलाः कुवेदविकलाः पातस्य रामाभवाः । माहेयस्य महीगुणा रसकरा ज्ञस्येपुसिद्धा रदाः पञ्चेज्यस्य सितस्य पण्णवमिता अष्टौशनेई कले"-इति। सर्यादीना कलापिम्नानि मध्यानि सूर्यादीना कलादिमध्यगतयः स.चं.मं... शु. श. स.चं. मं... शु. श. (५९०३२९५५/९६२ ८३९२६८ ३८२१२/२०/२०१२० . ८० स.चं. मं...गु.ग.) ३३.२९/६/८८९... ००६८ ८ म.चं.मं...शु .. १६/११४३४४४८० ३०२३३२/१०/०३४० . ० ·संकान्तिनिर्णयः। (२७) बुधशुक्रयोस्तु संक्रान्तिपटिकानयने सूर्यगतिरेव हारः कल्प्यस्तद्गतितुल्यगतित्वाचयोर्वासना भाष्ये हि बुध. शुक्रौ रवेरासन्नावेव कदाचिदग्रतः कदाचित्पृष्ठे तस्यानुचरा- विव सदा वजन्ती दृश्यते । अतस्तयोरपि रविनागतुल्या एव भगणा इत्युपपन्नमिति भास्करेणाभिहितत्वात् । पम्यमाना तु गतिस्तत्तच्छीघोच्चयोःशीघफलानयनार्थ वासनासिद्धीर्णः कल्पिता। अथो यथोक्तमकारेण साधिताः पुण्यकालघटिकाः पूर्वापर- कालौ मिलित्वा पुण्यकाल इत्यर्थः । यथाऽत्र वासना प्रागुक्ता एतदर्थ नाट्यः प्राक्परतश्च पुण्याः यथार्थनाडयः प्राक् परतश्च पुण्याः । अत्र गणितागतयटीपलेपु लिखितजैमिनिवाक्येच क्वचित्किञ्चित्पलभेदो घटिकाभेदश्च सगतिस्पष्टीकतिवशतः । युंक्तं चैतत् । आकाशे हि वेधादिना स्पष्टा एव खगा दृश्यन्ते म मध्यमाः। दिनदयस्पष्टखगान्तरालं च गतिरिति स्पष्टगत्यैव बिम्बसंक्रान्तिघव्यानयनमुचितम् । उक्तश्च केशवाण- "कुजादिकानामपि विम्बलिमाः पष्टया गुण्याः स्वस्वजवेन भाज्याः ॥ नाडचादिकः संक्रमणान्तराल- कालः स्फुटस्तु स्फुटक्तिविम्बैः" इति ॥ अपिशब्दात्सूर्याचन्द्रमसोम्रहणं तथा सति माप- मापेक्षयास्पष्टगतिबिंबयोरुपचयापचयसाम्यैस्तत्तदटिकानाम- ·. (२८) धर्मप्रदीपे- प्युपचयापचयसाम्यानि क्रमेणापतन्ति तेषां चानि- यतत्वात् पये उपनिबन्धायोगाजीर्णेनियतमध्यगत्या सूर्या- दीनां ग्रहाणां पुण्यकालघटिका आनीयोपनिबन्धः कृतः । अतो यो जैमिनिवाक्ये 'साश्चिततः पलसप्त- युक्ता गुरोरिति पाठो माधवादिभिरपाठि । तथा हेमाद्रि- णापि 'द्विनागनाड्य' इतिानागाअष्टौ द्विरावृत्ता द्विनागा:पोडश नाडयः शनैश्चरस्य संक्रान्तौ पुण्यकाल इति ययाख्यायि तदुभयमपारुतं भवति।तथा रामचन्द्राचार्या अपि काल- निर्णये हेमाद्रिमूलकममुमर्थ स्वपयेनोपनिबनन्तश्चिन्त्यो- कयो ज्ञेयाः । तस्मात्सर्वग्रहाणां राशिनक्षत्रयोः संक्रान्तिपु पुण्यकालोऽस्ति। भास्करोपि रवेस्तु ताः पुण्यतमा' इति वदं- श्चन्द्रादिसंक्रान्तिनाड्यःपुण्या इत्यसूचयत्। “अतिशायने तम- विष्ठनौ” इति पाणिनिवचनात।"ग्रहःस्वसंक्रान्तिगो मिश्रफलं विधत्ते" इति सूर्यादिसंक्रान्तिसाधारणम् । तत्र सकलग्रहसंका- न्तिपु दिनरात्रिविष्णुपदादिभेदेन सूर्यसंक्रमणवनिर्णयो बो. ध्यः।एवं सायनांशसंक्रान्तिप्यप्युक्तवत्पुण्यकालोऽयधार्यः।सं- फ्रान्तिमान्यता हि गुर्जरदेशेऽस्तीत्यलमतिप्रसत्ताऽनुप्रसक्तेन ॥ अथ श्राद्धकालो निर्णीयते । तत्र माङ्गलिकत्वादृदिभादकालनिर्णयस्तावत् । तत्रा- रम्याधानात्पुत्रजनननिमित्नकेतरवृद्धिादपु प्रातःकालो गुरन्यः पूर्वाही गोणः । 'प्रानडिनिमित्तकम्' इति माधवीये ·.. आदकालनिर्णयः । (२९) हारीतशातातपस्मृत्यन्तरोक्तेः । स च पञ्चधावितदिन- प्रथमभागः पड्घटिकात्मा, केनचिन्निमिचेन तदसम्भवे पूर्वा- होपि । तदसम्भवे तु 'सह वाम्बापूर्वकं स्यात्प्रगे' प्रगे पूर्वाहे इति कालनिर्णयोक्तेः। कमलाकरेण तु प्रातःशब्दः साई- प्रहरपर उक्तः। “प्रहरो र्द्धसँय्युक्तःप्रातरित्यभिधीयते” इति पृथ्वीचन्द्रोदयस्थितगाक्तिः । निर्णयामृतेप्येवम् । आधानाङ्गं नान्दीश्रादं त्वपराह एव, तस्यामिकत्वादिति निर्णयसिन्धौ 'आमिकं त्वपराह्नतः' इति गालपविष्णूक्तेः । पृथ्वीचन्द्रोदयधृतविष्णुधोक्तः । पुत्रजन्मनि तु दिवा रात्री सन्ध्ययोर्वा नाभिनालकर्तनतःप्राक् मुख्यः कालः 'अ- च्छिन्ननाले कर्त्तव्यं श्राद्धं वै पुत्रजन्मनि' इति निर्णयसिन्धौ पृथ्वीचन्द्रोदयधृतविष्णुधर्मोक्तेः । अत्र च केनचिन्निमि- नेन मुख्यकालातिकमे वैजवापेन स्तनपानतः पूर्वमप्यभि- हितम् "स्तनप्राशनतः पूर्वनाभिकर्त्तनतोऽपि वा" इति। स्मृति- सङ्गहे तु-आशौचान्ते कार्यमित्युक्तम् । निर्णयसिन्धी-म ख्यकालातिकमे गौणयोरनयोः कालयोस्तु प्रातरेव कार्य न मध्याह्नादिपु । संक्रान्तिग्रहणद्रव्यत्राह्मणसम्पत्तिगजच्छाया- दिनिमित्तकभाद्धेषु तत्तन्निमित्तकाल एवं मुख्यः कालः । संक्रान्तिपु पुण्यकालो गौणकालः मन्वादियुगादियुगान्त- कल्पादितिथिषु शुक्लपक्षगास पूर्वाह्नः, कृष्णपक्षगास्वपराह्नो मुख्पकालः।

·(३०) धर्मप्रदीपे- 'पूर्वाह्नत सदा कार्याः शुक्ला मनुयुगादयः। दैवे कर्मणि पित्र्ये च रुष्णे चैवाऽपरालिके' । इति निर्णयसिन्धुधृतपाझोक्तेः । हेमाद्रिदीपिका- जस्मन्तभास्करस्मृत्यर्थसारदिवोदासीया अप्येवम् । दिनद्वये तत्तिथिसत्त्वे परैवेति हेमाद्यादयः । निर्णया- मृतादयस्तु श्राद्धे त्वापराहिश्ये घेति व्यवस्था जगदुः । सेयं पूर्वोक्तानेकवचनविरोधात् 'पूर्वाद दैविक कुर्यात्' इत्यादिवचनादेव सिद्धेवचनवैयर्थ्याच स्थाच्छन्य- विलसितमात्रमित्युपेक्षणीयेति । अथाश्चिनपोपमाषफाल्गुनाऽसिताष्टम्योऽटकाः कैश्चिन्मा- दिमासचतुष्टयासिताष्टमीप्वसिताश्विनाष्टम्यां चाप्टकेति चो- कं मनुस्मृतिटीकायाम्।पौपादिमासाऽसिताष्टम्यस्तिस्र एवं स्वीरुता किञ्चैतन्मासीयासितनवम्योऽन्वष्टका अष्टकानाम- नुपश्चाद्भवन्तीति व्युत्पत्तेः । आसु नवपिण्डात्मक मातृपूर्वक भाई पार्वणत्वादपराह्ने कार्यमिति हेमाद्रिदीपिके । का- त्यायनपृथ्वीचन्द्रोदयच्छागलेया निर्णयसिन्धों पितृप- पकमाहुः अत्र शासानेदेन व्यवस्थेत्यपि पृथ्वीचन्द्रोदयः । मातृपूर्वकं जीवत्पितृकविपयमिति निर्णयदीपः । 'एवं प्रद- क्षिणावृत्को वृद्धी नान्दीमुखान्पितॄन' इति याज्ञवल्क्यस्मृतेः पितृपूर्वकमेय ।

·भाद्धकालनिर्णयः। अथ मरणानन्तरं वर्षपर्यन्तं प्रतिमासं मरणतिथौ यानि मासिकश्राद्धानि तान्यकोद्दिष्टानि तानि च वक्ष्यमाणलक्षणे कुतपे कार्याणीति माधवीयेव्यासहारीतगौतमशातातपा- दिवचनायोऽवसीयते । वचनानि तु विस्तरभियात्र न लि- खितानि । द्वादशाहपिण्डनपक्षे तु सपिण्डनतः प्रागनुष्ठेयानि न तत्र कालनियमः। सपिण्डीकरणं त्वपराह्न एव, तस्य पार्वण- त्वात् । सपिण्डीकरणं कुतपे तस्यैकोदिष्टत्वादिवि याज्ञव- ल्क्याशयः। अथ क्षयाहकालनिर्णयं वक्तुं तावत्क्षयाहस्वरुपमाह निर्णयसिन्धौ हेमाद्रिधृतव्यासः- "मासपक्षतिथिस्पृष्टे यो यस्मिन्म्रियतेऽहनि । प्रत्यब्दं तु तथासूतं क्षयाहं तस्य तं विदुः" इति । नारदीयेऽप्पेवम् । अत्र चान्द्रं मानं ज्ञेयम् । 'आदिके पितृकार्य च चान्द्रो मासः प्रशस्यते ।' इति गार्योक्तेः । अत्र श्राई नानास्मृतिप्वेकोदिष्टं पार्वणं चोक्तम् । तत्तत्स्मृतिवचनानि चोक्तानि निर्णयसिन्धौ, तान्यत्र विस्तरजिया नोपन्यस्तानि । किच्चात्र पार्वणकोहि- टयोवीहियववदिकल्पः स च देशाचाराइयवस्थित इति । एतद्देशीयगौडशिष्टास्तु अमायां पितृपक्षे च मृतानां पिण्डत्र- यात्मकं पार्वणमनु तिष्ठन्ति ।

·: , धर्मप्रदीपे- "अमायां संक्षयो यस्य पितृपक्षेऽथ वा पुनः । पार्वणं तस्य कर्तव्यं नकोद्दिष्टं कदाचन" इति । "मृताहनि तु कर्तव्य प्रतिमासं च वत्सरम् । प्रतिसंवत्सरे चैवमायमेकादशेहनि" ॥ इति याज्ञवल्क्यस्मरणे प्रतिसंवत्सरमिति पदाज्ज्ञापका- न्मृताहे त्वेकोद्दिष्टमेव कुर्वन्ति । हरिहरभाष्ये सागेः पार्वणं निरमेरेकोद्दिष्टमुक्तम् । निर्णयामृतेऽपुत्रस्य पत्नीव्यतिरिक्त- कर्तृत्वे एकोद्दिष्टं पत्नीकर्तृके पार्वणम् । श्राद्धविवेकेन विशेपोऽमावास्यापितृपक्षमृतयोर्मातापित्रोर्मातुरेकोद्दिष्टं पितुः पार्वणम् । "अमायां पितृपक्षे च पित्रोश्चन्मरणं भवेत् । एकोद्दिष्टं तु मातः स्थापितुः पार्यणमेव च ॥" अथक्षपाहकालनिर्णयो निर्णयामृते । अत्रापराव्यषि- नी तिथिह्योभयत्रापराह्नस्पर्शानावे तु पूर्वव सायंकाल- व्यापिनी ग्राह्येत्युक्तम् । तत्र नारदः- "दर्शश्च पौर्णमासश्च पितुः सांवत्सरं दिनम् । पूर्वविद्धमकुर्वाणो नरकं प्रतिपयते ।" स्मृत्यन्तरेऽपि- "दिरहयापिनी चेत्स्यान्मृताहस्य तिथिर्यदा !! पूर्वयिदा प्रकर्तश्या विमुहूर्ता भवेयदि" इति । -- ·भादकालनिर्णयः। (३३) पूर्वेद्यः सायमिति वाक्यशेषः । पूर्वयः सायं "त्रिमुहूर्तानावे परैव कुतपकालव्यापिनी ग्राझेति ॥ "निमुहूर्तान चेद्राह्या परैवकुतरेहिसा॥"इतिगोभिलोक्तेः॥ मैथिलाः श्राद्धकौमुदीदीपिकापृथ्वीचन्द्रोदयकाराश्च निर्णयामृतमतमपरालकालं पिण्डत्रयात्मकक्षयाहविपयमा- हुः,एकपिण्डात्मकक्षयाहावे तूक्तलक्षणं मध्याह्नकालमुररी कुर्वते । स च पञ्चदशधा विगतदिवसस्य सप्तमाष्टमनवममुहू- त्मिकः । ते च मुहूर्ता गान्धर्वकुतपरौहिणसंज्ञकास्तत्रैको- द्दिष्टस्योपक्रमे कुतपस्य पूर्वोत्तरभागाविच्छया विकल्पितौ । तदाह व्यास:- "कुतपप्रथमे भागे एकोदिष्टमुपक्रमेत् । आवर्चनसमीपे वा तत्रैव नियतात्मवान् ॥” इति । समातिकालमाह श्लोकगौतमः- "आरस्य कुतपे श्राई कुर्यादारोहिणं बुधः । विधिज्ञो विधिमास्याय रौहिणं तु न लयेत् ॥" तदेव कुतपरौहिणयोर्मध्यान्हगतमध्यमचरमभागयोकर्म- कालत्वेन व्यवस्थितयोः सतोस्तव्यापिनी तिथिरेकोद्दिष्टे ग्र- हीतव्येति स्थितम् । अत्र पूर्वयुरेव परेयुरेव चा मध्याह्नव्या- सिरित्येनयोः पक्षयोर्न कोपि सन्देहः । उनयत्र तयापित्वे तत्स्पर्शामावो वेत्यनयोः पक्षयोः पूर्वद्युरेवानुष्ठानम् । तथासति पूर्वादाहृतान्यपरालसायाहास्तमयव्यातिविपयाणि पित्र्य- .

·(३४) धर्मप्रदीपे- सामान्यवचनान्यनुगृहीतानि भविष्यन्ति । उभयत्र साम्येनैक- देशव्यानौ सर्वादिवाक्येन निर्णयःकार्यः । वैपयेणैकदेशव्या- तौ तु यदा पूर्वयुरेव महती तदा महत्त्वानुग्रहात्सामान्यव- चनानुग्रहाच्च पूर्वद्युरेवानुष्ठानम्।यदा तु परेयुरेव महती तदा सा- मान्यशास्त्रमुपेक्ष्यापि महत्त्वमेवादरणीयमिति पार्वणश्राद्धनि- ये वक्ष्यते । अतस्तेनैव न्यायेनात्रापि परेयुरेवानुष्ठानमिति माधवः। यदा विनवशादिने संवत्सरश्राद्धं न कृतं तदा रात्रा- वपि कार्यम् ॥ "मृताहं समतिक्रम्य चाण्डालेष्वपि जायते ।" इति मरीचिना मृताहातिकमे दोपस्योक्तत्वाताअकरणे अन्या अपि दोपोक्तयो निबन्धेपु, विस्तरभियात्र नोपन्य- स्ताः । न च नक्तं श्राद्धं कुर्वीतारब्धे वा भोजनसमा- पनमित्यापस्तम्बेन गौणकालस्योक्तत्वादिति माधवः। आ- रब्धवादविनवशादात्रिपातमोजनसमात्यन्तं रात्रौ कार्यम्. शेपसमातिः परदिन एवेति हरदत्तः। ग्रहणदिने वार्षिकप्राप्ती तदिन एवामानेन हेम्ना वा कुर्यात् । अत्र रजस्वलानिषेधः पीकर्तृकश्राद्धविपयः। तदाह निर्णयामृते गौतमः- "अपुत्रा तु यदा भार्या संपाने भर्तुराब्दिके । रजस्वला भवेत्सा तु कुर्यात्तत्पश्चमेहनि ॥" इति। तच प्रथमान्दिकं शुद्धमामि मृतस्य प्रथमान्दे तस्मि- ·भादकालनिर्णयः। (३५) नेव मासे मलिने द्वादशमासिकोर्ध्व त्रयोदशेऽतीते मलमास एच कार्यम् । मृतियुमासाद्विपकीपरः' इति कालनिर्णयोक्तेः। हेमाद्रावप्येवमामम तु एवं मातिाशुद्धमासशुक्लपक्षमृतस्याऽऽ. याब्दिकं तदन्तेि मृतमासस्यैवाधिक्येऽधिकमासशुक्लपक्षीय- मृतितिथौ कार्य्यम् । "असंक्रान्तेपि कर्तव्यमाब्दिक प्रथम द्विजैः" इति वृद्धवसिष्ठहारीतोक्तेः। "आदिकं प्रथमं यत्स्यात्तत्कुर्वीत मलिम्लुचे।" इत्यादियमोक्तेश्च । शुद्धमासकृष्णपक्षमृतस्य तु प्रथमा- ब्दिकं तन्मासशुद्धरुष्णपक्षीयमृतितिथौ कार्य न मलमासक- प्णपक्षे । "साँवत्सरं न वर्धत श्राद्धं चैव मृतेहनि ।" इति पैठीनस्युक्तेः ॥ "प्रत्यब्दं द्वादशे मासि कार्या पिण्डक्रिया सुतैः । क्वचित्रयोदशेपि स्पादाचं त्यक्त्वा तु वत्सरम् ॥" इति लघुहारीतोक्तेश्च । शुद्धमासमृतस्य तदितराधिकमा- सोन्तरा पतति तदा तस्य द्विरावृत्तिं कृत्वा चतुर्दशे शुके मृतिमास एवायाब्दिकं कार्यम् ॥ "अब्दमम्बुघर्ट दद्यादन्नं वापि सुसंचितम् । संवत्सरे विवृद्धपि प्रतिमासं च मासिकम् ॥" इति कोथुमिनाधिकमासिकविधानात् ।

·. (३६) धर्मप्रदीपे- "भासपक्षतिथिस्पृष्टे यो यस्मिन्मियतेऽहनि ।” इत्यनेन व्यासेन तन्मासीयतत्पक्षतचिथिविधानाच। प्रथ- माब्दिकाभिधमहाभाई मृतानां नृणां कुर्यान्मासि चतुर्दशे इति कालनिर्णयोक्तेश्च । द्वितीयायाब्दिकं तु शुद्धमास एव कार्यम्, नाधिके । "वर्ष वर्षे च यच्छ्राद्धं मातापित्रोद्धृतेऽहनि । मलमासे न तत्कार्य व्याघ्रस्य वचनं यथा ॥ इति सत्यवतोक्तेः 'प्रत्य; द्वादशे मासि कार्या' इति लघुहारीतोक्तश्च । 'मृतियुमासात्'इत्यादिकालनिर्णयोक्ति- स्तु मृतिमासेतराधिकमासस्यान्तरापाते सगतिका । मल- मासमृतानामाब्दिकं मलमास एव । क्षयमासे मृतानां प्रथमे तिथ्यर्द्ध मृतस्य पूर्वी मासोऽन्त्याई मृतस्योत्तर इति । दर्श वापिकं चेत्तदा पूर्व वार्पिक कत्वा ततः पिण्डपितृयज्ञो दर्श- श्राद्धं चेति निर्णयदीपे क्रम उक्तः । स्मृतिसारेपि । युक्त- श्चैवम् । शेपमनुपयोगान्नोपन्यस्तमति ॥ अथ पार्वणश्राद्धकालनिर्णयः। तत्र ययपि पर्यण्यमायां भवं पार्वणमिति व्युत्पन्नं पार्वणं प्रतिपदा वितिथिपु न पामोति तथापि तद्विरुतिरूपतया त्रिपु- रुपोद्देशेन कर्तव्यकाम्यश्राद्धादेः पार्वणत्यं व्यवहाँ शक्यम्। तच भाद्धं पञ्चधा वितस्याद्वनिमुहूर्तात्मके चतुर्थभागे- ऽपराह्ने कार्यमिति वृद्धयाज्ञवल्क्यस्मृतिटीकारुन्मित्र- मिश्रः ।

·श्राद्धकालनिर्णयः। (३७) "ऊर्ध्व मुहूर्तात्कुतपायन्मुहूर्तचतुष्टयम् । मुहूर्तपञ्चकं ह्येतत्स्वधामवनमिप्यते ॥" इति कुतपे आरम्भस्तदूर्ध्वमुहूर्तचतुष्टये समापनमिति मिताक्षरा । जस्मन्तभास्करभगवन्तभास्करौ तु पञ्च- दशधाविशतदिवसस्यैकादशद्वादशभागरूपोऽपराण इत्याहतुः। पञ्चधाविभागपक्षे तृतीयो भागः पार्वणारम्भकाल एकोद्दिष्ट- गौणकालो वेति चात्रिकाण्डमण्डनोप्येवम् । कमलाकर- स्तु मिताक्षरोक्तमपराहं संमनुते । माधयोऽप्येवम् । तदेवं पार्वणश्रावस्याऽपराह्नः कर्मकालः कुतपः प्रारम्नकाल इति भवेतामेतौ कर्मतदुपक्रमकालौ। 'रोहिणं तु न लङ्घयेत्' इत्ये- कोद्दिष्टविषयम् । यदा तिथिः कुतपाऽपरालोभयव्यापिनी न सम्भवति। तदा केवलाऽपराव्यापिन्यपि गृहीतव्या । "अप- राणः पितॄणाम्” इति श्रुतेः । अपराह्णव्याप्तिरपि पोहा भियते । तत्र पूर्वंगुरपालव्यानौ यथोक्तवचनेन पूर्वयुरेव । परेयुरेवाऽपराहव्याप्ती यथोक्तवचनात्प्रारम्नकालसत्त्वाच्च परेः युरेव । कमलाकरोप्येवम् । 'दिनदये तव्यातौ तदस्पर्शशत- समव्याप्ती पूर्वव ह्यपराहव्यापिनी,इत्यादि मरीचिस्मृतेः। 'दर्श च पौर्णमासञ्च' इत्याचपराक नारदोक्तेश्च । "चहेप्यव्यापिनी चेत्स्यान्मृताहस्य यदा तिथिः । पूर्वविद्धा प्रकर्तव्या त्रिमुहूर्ता भवेयदि ॥" इति सुमन्तूनेः । यदि सायं त्रिमुहूर्त इति वाक्यरोपः। वृद्धमनुरप्येयम् ।

·, " (३८) धर्मप्रदीपे- मदनरत्नेऽप्येवम् । कमलाकरोप्येषम् । माधवपृथ्वी- चन्द्रोदयौ तु उभयत्राऽपराह्मव्याप्ती बौधायनमतेन क्षये पूर्वा, वृद्धौ परेत्याहतुः । दीपिकाबृहन्नारदीये अप्येवम् । अत्रेद चिन्स्यते । किमिष्टतिथैर्वृद्धिक्षयाभ्यां निर्णय उत्तो- तरतिथेः। तत्र पूर्वतिथेवृद्धिक्षया यामिति तावत्माप्तम्। सर्वा- दिवाक्यतुल्यतया प्रतिभासमानत्वात् । तथा हि- "खर्वदो परी कार्यों हिंसा स्यात्पूर्वकालिकी ॥" इति । खर्वः साम्यं, दो वृद्धिः, हिंसा क्षयः । अत्रानुष्ठा- माङ्गतिथेरेव धर्माः खर्वादयो न तु परतिथेस्ततोऽत्र ग्राह्यति- थिगतावेव वृद्धिक्षयाविति प्राप्त ब्रूमः । उत्तरतिथिगतावेवात्र वृद्धिक्षयौ, नेष्टतिथिगती।कुतोऽपराह्यदयव्यापित्वाभिधानात् । पूर्वयुरामध्याह्नाऽवसानं पूर्वतिथिः प्रवृत्ता ततोऽपराहोपकम- मारण्य परेयुरपराहाऽवसानपर्यन्तत्वे सतीष्टतिथेरपराहव्या- पित्वं भवति। तच्च त्रिमुहूर्तवृद्धया सम्पद्यते न तुक्षयेणा तथा च "क्षये पूर्वा तु कर्तव्या" इत्येतन्नोपपद्यते, उत्तरतिथिगतवृ- दिक्षयस्वीकारे मृतरामिदं वचनमुपपद्यते । तथाहि-यदेष्टति- ध्युत्तरतिथिः सायाह्न प्रविशति तदा तिथिवृद्धिः,तत्र परे- गुरनुष्ठान न्याय्यम्, कुतपमारत्याशेपमुख्यकालव्यापित्वात् । पदेष्टतिय्युत्तरतिथिः परेयुरपराह्नपि कियती क्षीयते तदेष्ट- तिथिः पूर्वविधा कर्तव्या उत्तरविद्याया इष्टतिथेज्योतिश्शा- अप्रक्रिययाऽपराहण्यापित्येपि पारिनापिक्या स्मार्तप्रक्रियया तदव्यापिन्यात् । तथा च स्मर्पते- - ·श्राद्धकालनिर्णयः। (३९) "तिथ्यादौ च भवेद्यावान्हासो वृद्धिः परेहनि । तावान्यायः स पूर्वयुरदृष्टोपि स्वकर्मणि ॥” इति । तिथ्यादावित्यादिशब्देन नक्षत्रयोगौ गृह्येते लिथिन- सत्रयोगेपु क्षीयमाणेषु स क्षयो यावद्दटिकापरिमितो भवति नायटिकापरिमितः क्षयस्तेभ्यः पूर्वेषु तिथिनक्षत्रयोगेपु ज्योतिश्शानेणादृष्टोपि स्मार्तपरिभाषया ग्रहीतव्यः। एवं वद्धि- रपि द्रष्टव्या। तथा सति प्रकतेपीष्टतिथ्युत्तरतिथेरपराहे यावा- न क्षयस्तावान् पूर्वयुरिष्टतिथौ योजनीयः तथा सत्युत्तरवि- वेष्टतिथि पराव्यापिनी, पूर्वविद्धा त्वपराहव्यापिनी, सैव ग्रहीतव्या भवति । तस्मिन्वचने 'स्वकर्मणि' इत्युच्यते। ततः स्वकर्मनिमित्तो वृद्धिक्षयप्रक्षेप इत्यर्थः सम्पयते । तच्च प्रकृतं प्रत्याब्दिकं न तूत्तरतिथेः स्वकमीअतः कथं तदीयवृद्धिक्षयौ धचनस्यास्य विषयौ भवतः नप दोपः।मानत्मत्याब्दिकमुत्तर- तिथेः कर्म।इष्टतिथेस्तु तद्भवत्येवा तथा सतीष्टतिर्यत्स्वकर्म तस्मिन्निमित्ते सति तस्यामिष्टतिथौ वृद्धिक्षयौ प्रक्षेपणी- याविति वचनार्थः सम्पद्यते। तीच वृद्धिक्षयो प्रक्षेपाधिकरणा- निध्यादेरुत्तरतिय्यादिगतावितिलायते ॥ ननु तिथ्यन्तरगतयोर्वृद्धिक्षययोस्तिथ्यन्तरप्रक्षेपे सति ज्यो- तिश्शास्त्रप्रसिद्धिःसर्वत्रविष्णुवेत, ततस्तां प्रसिद्धिमुपजीव्य प्रवृ- तःस्मार्तनिर्णयः सर्वापि विष्टवतेति चेत् । मैवम् । न खल्वयं वृद्धिक्षयप्रक्षेपोऽनुष्ठेयतिथिनिर्णयायोपन्यस्यते किं तर्हि शास्त्र- ·(४०) धर्मप्रदीपे- न्तरेणान्छेयतिथौ निर्णीतायां तदुपपादनायैतावापायौ वृद्धि- क्षयात्रुपन्यस्येतोयथा दानवतयोःशास्त्रान्तरेण त्रिमुहूर्तव्यापि- न्यां तिथौ निर्णीतायां कर्मकालव्यात्यभावशङ्कामपनेतुं 'सा तिथिः सकला ज्ञेया' इत्यविद्यमानमपि साकल्यतामाषायते,ए- वमत्रापि अपराजदयव्यापिनी'इत्यनेन बौधायनवचनेनज्यो- तिश्शास्त्रप्रसिद्धमिष्टतिथ्युत्तरतिथेःक्षयमुपजीव्यपूर्वविद्धायामि- तिथौ निर्णीतायां कुतपादिकत्स्नकालव्यापिन्युत्तरविद्वेष्टति- थिः कुतो न ग्राह्येति शङ्कामपनेतुं तिथ्यादाविति वचनेनोत्तर- विद्धायामिष्टतिथावपराहे क्षय आपाद्यते । अतो ज्योतिश्शास्त्र- प्रसिद्धः स्मार्तनिर्णयस्य या न कोपि विप्लवः । यदा दिनदयेप्पपराहमस्पृष्ट्वाऽवशिष्टं कश्चित्कालं.व्यामो- ति तदा पूर्वविद्येतिथिर्गहीतव्या। "न यहव्यापिनी चेत्स्यान्मृताहे तु यदा तिथिः । पूर्वविदैव कर्तव्या त्रिमुहूर्ता भवेद्यदि ॥ इति माधवीये मनुक्तेः । "नव्यहव्यापिनी चेत्स्यान्मृताहस्य तु या तिथिः । पूर्वस्यां निर्वत्पिण्डमिन्याङ्गिरसभापितम् ॥ इति तत्रैव सुमन्तूतेश्य । नन्यपराहस उत्तयत्रापि समानः,माराकाले तु परेयुः कुतपस्य सद्भायो विशिष्यते। ततः परविद्धव कतो न याति चेत्, गुणाधिक्यादिति घूमः परेयुः कतपच्यातिरेक एव गुणः। " ·श्राद्धकालनिर्णयः। (४१) परेास्तु तिथिमूलत्वमस्तमंयव्याप्तिश्चेति गुणदयम् । मूलस्य प्राशस्त्यं नारदीयपुराणे दर्शितम् ॥ “पैत्रं मलं तिथेः प्रोक्तं शास्त्रज्ञैः कालकोविदः।" इति । शिवरहस्यसौरपुराणयोरप्येवम् । अस्तमयव्यातेः प्राशस्त्यमाह मनु:- "यस्यामस्तं रविर्याति पितरस्तामुपासते । . स पितृयो यतो दत्तो ह्यपराह्नः स्वयम्भुवा ॥" इति। एतत्माप्त्यर्थमेवोत्तरविद्या प्रतिषेधति व्यासः"अहोऊ स्तमयवेलायाम्" इत्यादिनामाधवीये। नचापरावेलायाम- विद्यमानतया कर्मकालव्याप्तिरहितायास्तिथैरनुपादेयत्वमिति शङ्कनीयम्, आपाधायास्तव्याने विद्यमानत्वात् । अत एव वशिष्ठः- "पित्र्येस्तमयवेलायां स्पृष्टा पूर्णा निगद्यते।"-इति॥ नारदीयेऽप्येवम् । उदाहृतास्तमयस्पर्शवाक्येनकालमात्र वाश्येन च पूर्वयुःसायंकालव्यानिर्विवक्षिता। परेयुरपराह्नस्पर्श हीनस्यपूर्वदिने सायंच्यातेरवश्यंभावात्। अन्यथा पण्महूर्तक्ष- यप्रसङ्गात् । एतदभिप्रेत्य गोभिल:- "सायाहव्यापिनी या तु पार्वणे सा उदाहता।" इति । ईदृशे विपये पूर्वविद्धायाः कर्त्तव्यता शिवरहस्य- ब्रह्मवैवर्तसौरनारदीयपुराणेषु व्यतिरेकमखेन दर्शिता ।

·(४२) धर्मप्रदीपे- "दर्श च पौर्णमासं च पितुः सांवत्सरं दिनम् । पूर्वविद्धमकुर्वाणो नरकं प्रतिपद्यते ॥” इति ॥ नन्वेवभुभयत्राऽपराह्नपाभावेतथाऽपराह्रदयव्यापिन्या- मुत्तरतिथिगतवृद्धिक्षयाश्यां निर्णयोस्तु तिथेरुत्तरसाम्ये तु किं तिथिमूलत्यास्तमयव्याप्तिगुणव्यवशात्पूर्वविद्धा कर्तव्या किं वा कुतपसद्भाववशादुत्तरविद्धा । तत्रापराहृदयस्पर्शाताववि- पयन्यायेन पूर्वविद्यायां प्राप्तायां देवस्वामिवचनादुत्तरवि- द्धति निश्चयः । वचनं हि न्यायादलीयः । यदा तु दिनद्वये- प्यपरालैकदेशव्यापिनी तदापि चेपम्येण तथाव्याप्ती महत्त्वेन निर्णतव्यम् । तदाह मरीचिः "ह्यपराव्यापिनी चेत्स्यात" इत्यादिना । माधवीये साम्येनोजयत्र 'च्याप्तिश्च ततिथिग- तैर्वृद्धिक्षयसाम्यविधा भिद्यते । तथा हि पूर्वयुरपराहस्य द्वितीयां घटिकामारस्य परेयुरपरालस्य चरमघटिका विहायावशिष्टासु पञ्चसु घटिकासु यदा तिथिर्वतते तदा पूर्वापराह्नस्य प्रथमपटिकां द्वितीयाऽपरालस्य चरमघटिका च विहायावशिष्टासु पञ्चसु घटिकासु वर्तमानत्वात्साम्ये: नकदेशव्यातिर्भवति । तिथिश्च तदा घटिकाचतुष्टयेन चईते यदा पूर्वापराहस्य चरमघटिकापामुत्तरापराहस्य प्रथमघटिकायां वर्तते तदापि साम्यनेकदेशव्याप्ति यति पटिकापतुष्टयेन तदा तिथिः क्षीयते । यदा पूर्वापराहस्प चरमे घटिकाप्रपे द्वितीयापराह्नस्य प्रथमपटिकाप्रयेपि वर्तते ·श्राद्धकालनिर्णयः । तदापि साम्येनैकदेशव्याप्तिस्तदवस्था तिथिस्तु न वर्द्धते, नापि क्षीयते, किन्तु समैव । ईदृशे विपये सर्वदर्पवाक्यान्निर्णयः। यदा विनवशाहिने सांवत्सरं श्राद्धं न कतं तदा रात्रावपि कार्यम्। 'मृताह समतिकम्य"इत्यादिना मरीचिनातदतिक्रमे दोप उक्तः ।आरधनादं विनवशाात्रिपातमोजनसमाति- पर्यन्तमित्यायुत्तरदिन इत्यन्तमुक्तं प्रागेकोद्दिष्टनिर्णये । इत्थं प्रतिपदादितिथिपु पार्वणश्राद्धनिर्णयो बोध्यः । अथामायां पार्वणश्राद्ध कालो निर्णीयते । तवापराहस्य तत्कर्मकालत्वं कुतपस्य प्रारम्नकालत्व- मित्येतद्वयं प्रत्यान्दिकनिर्णये प्रपञ्चितम् । तथा सत्यपराह्न- स्प मुख्यकालत्वात्पूर्वधरेव वापरयुरेव वाऽपराहव्यापिन्य- मामहीतव्या वापराहन्यापिन्याः पूर्वतिथेयीयत्वमाह हारीतः- "यस्यां समागतः सोमो मृणालमिव दृश्यते । अपराढे तु या तस्यां पिण्डानां करणं ध्रुवम् ॥"-इति । यत्तु कार्णाजिनेनोकाम्- "तविद्धाममावास्यां मोहादज्ञानतोपिया। भाद कणि ये कुर्युस्तेपामायुः प्रहीयते ॥" इति तदप्पपराहव्याप्त्यनावविषयं द्रष्टव्यमाअपराव्या- पिन्यामुत्तरतिर्थर्गाह्यतामाह हारीतः- अपराह्नः पितॄणां तु वापराहान्यायिनी । सा मासा पितृकार्य तु न पूर्वास्तात्यायिनी ॥"

·(४६) धर्मप्रदीपे- वृहस्पतिरपि- "मध्याह्नाया त्वमावास्या परस्तात्तु प्रवर्तते । भूतविद्धा तु सा ज्ञेया न सा पञ्चदशी भवेत् ॥"-इति । अत्र मध्याह्नादूर्ध्वमपराह्नमतिक्रम्य परस्तादमावास्या प्रवर्तते इति व्याख्येयम्। तदेतद्वचनद्वयं परेयुरेवापराव्याप्ती योजनीयम् । यनु कात्यायन वचनम् । "पिण्डान्वाहार्यकं श्राद्धं क्षीणे राजनि शस्यते । बासरस्य तृतीयेशेनातिसन्ध्यासमीपतः ।।" इति।पिण्डानां पितृयज्ञानभूतानामनु पश्चादाहियतेक्रियत इति पिण्डान्याहार्यकं आदममावास्यंत क्षीणे राजनीन्द, कर्तव्यम् । वासरस्य तृतीयेश इत्यनेनेपन्यूनोऽपराहःसायाह्न. सहितोऽभिधीयते। तत्र 'नातिसन्ध्यासमीपतः इति सायाह्नस्थ प्रतिपेथे सत्यपराह्नः कर्मकालत्वेन परिशिप्यते । तथाच कर्मकालव्यापिनी तिथि ह्येत्युक्तम् । तन्दुक्षयस्य चतु- दश्या अष्टमेंशे प्रारम्भोऽमावास्यायाः सतमे प्रहरे समाप्तिस्त- देतदुभयं कात्यायन आह- "अष्टमेशे चतुर्दश्याः क्षीणो भवति चन्द्रमाः। अमावास्याप्टमेंशे च पुनः किल वेदणुः॥” इति । यत्तु जाबालिनोक्तम्- "प्रतिपत्स्यप्यमावास्या पूर्वाह्वव्यापिनी यदि । भूतबिंद्धव सा ज्ञेया पितृकर्मणि सर्वदा ॥” इति । भत्र पूर्वाह्वव्यापिनी तिथिरिति विशेषकथनादपराह- ·(४८) धर्मप्रदीपे- पिनी भूतविद्धोपादेया तथा. प्रतिपद्विद्धापि कुतपच्याप्यो- पादेया भवति । यच्च बौधायन आह- "घटिकैकाप्यमावास्या पतिपत्सु न चेत्तदा । भूतविदैव सा बाह्या दैवे पित्र्ये च कर्मणि ॥" इति प्रतिपत्सु घटिककापि कर्मकालसम्बन्धिनी यदि न स्यादित्यर्थः । तदेतद्वचनं पूर्वयुरेवापराह्नव्याप्तौ द्रष्टव्यम् ॥ अस्मिन्नेव विपये जाबालिराह- "प्रतिपत्स्वप्यमावास्या पूर्वाह्नव्यापिनी यदि । भूतविद्वैव सा बाह्या पित्र्ये कर्मणि सर्वदा।" इति ॥ यत् हारीतवचनम्- "कन्यामकरमेपेयु तुलायां मिथुने तथा । भूतविद्धव सर्वेषां पूज्या भवति यत्नतः ॥" इति । तद्रतविषयमिति माधवः । तर्पणादिविषयमिति दीपिका। "अरुणोदयवेलायाममावास्या यदा भवेत् । स कालः परमो शेयः पितॄणां दत्तमक्षयम् ॥” इति बृहस्पतिवशिष्टवचनात् । पूर्णिमाया अप्य निर्णयः | अपरपक्षश्राद्धानामपि पार्वणत्यादेप एवं निर्णयस्तेमप्युपयोगी भवितं शक्यः । अपरपक्षेऽपत्र च मपात्रयोदशीश्राद्धनिषेधः । स कोटिविषय इत्ये ·- आशौचकालनिर्णयः । (४९) के। युगादिविषय इत्यपरे । काम्यश्राद्धविषय इत्यन्ये । पुत्रवद्गहिविषय इत्येके । पुत्रवदपुत्रवतोरपि निषेध इति बहवः । वस्तुतोऽपिण्डकं तत्र श्राद्ध कार्यमिति युक्तमिति वयं प्रतीगः । तत्र चतुर्दशीश्राद्धं तु शस्त्रादिहतानामेव ॥ इति श्राद्धकालनिर्णयः। अथाशौचकालनिर्णयः। तत्राशौचं नाम पुरुपनिष्ठः स्नानाद्यपनोयःकश्चिद्भावरूपो धर्मतत्कालनिर्णयो निर्णयसिन्धौ मरीचिनोक्तः- आचतुर्थाद्भवेत्सावः पातः पञ्चमपट्योः । अत ऊर्ध्व प्रसूतिः स्याद्दशाहं मतकं भवेत् ॥ स्रावे मातुनिरात्रं स्यात्सपिण्डाशौचवर्जनम् । पाते मातुर्यथामास सपिण्डानां दिनत्रयम् ॥ यद्यप्यनेन चतुर्थमासे त्रिरात्रं प्रामोति । तथापि"पण्मासा- भ्यन्तरे यावदर्भलायो भवेद्यदि । तदा माससमेस्वासां दिवसः शुद्धिरिष्यते॥"इत्यादि ब्रह्मपुराणात्। “रात्रिभिर्मासतुल्या- मिर्गर्भस्रावे विशुध्यति" इतिमनूक्ते गर्भस्रावेयथामासमचिरे तूतमे त्रयः" इति मरीच्युक्तेश्च चतूरात्रं ज्ञेयम् । अचिरे आघमासत्रये उत्तमे ब्राह्मणजाती ब्राह्मण्याम् । इदं तु स्रावनिमित्तं मातृरेव न सपिण्डानाम् । तेषां तु स्लानमात्रेण शुद्धिः । "सावे मातुखिरात्रं स्यात्सपिण्डाशौचवर्जनम् ॥ इति स्मृत्यन्तरोक्तेः।

·(५०) धर्मप्रदीपे- "सद्यः शौचं सपिण्डानां गर्भस्य पतने सति" ॥ इति स्मरणादापतनं सावः सद्यःपदं स्नानपरम्।पञ्चमपठ- योर्मासयोखिदिनं सपिण्डा अशुचयो मातुर्मासमशुचित्वम् । "पाते मातुर्यथामासं पित्रादीनां दिनत्रयम्” इति वचनात् । निर्गुणपरमिदम् । गुणवतस्त्वेकरात्रम् । "अजातदन्ते तनये शिशौ गर्नच्युते तथा । सपिण्डानांतु सर्वेपामेकरात्रमशौचकम्॥" इति निर्णयसिन्धौ यमोक्तेरिति मदनपारिजातः । सप्तमायाप्रसवं जननाशीचं दशाहम् । प्रयोगपारिजाते तु पुंस प्रसवे दशाह, कन्याप्रसवे तु व्यहम् । "स्त्रीजन्मनि सपिण्डाश्च सोदकश्च व्यहाछुचिः॥ स्त्रीपु त्रिपुरुष ज्ञेयं सपिण्डत्वं द्विजोत्तमा इत्यग्निस्मृतेः॥ एतत्सर्ववर्णविषयम् । "तुल्यं वयसि सर्वपामतिकान्ते तथैवच" इतिव्याघोक्तेः । जन्माशौचमध्येनालच्छेदनानन्तरं यदि बालमरणमथवानिष्प्राणो निप्पतेत् तदा जन्मनिमित्रं सम्पूर्ण- माशीचमस्त्येव न मरणाशीचेन जन्माशौचनिवृत्तिः । तथा च वृहन्मतुः- "दशाहान्यन्तरे वाले प्रमीते तस्य बान्धवैः । शावाशीचं न कर्तव्यं सूत्याशीचं विधीयते" ॥ इतिायदि जन्मानन्तरं नालच्छेदात्माक्मरणं तदापित्रादी- मां त्र्यहेणैव शुद्धिः । मातस्तु सम्पूर्ण जन्माशीचं स्यात् ॥

·आशौचकालनिर्णयः। (५१) "जीवजातो यदि ततो मृतः सूतक एव तु । सूतकं सकलं मातुः पित्रादीनां विरात्रिकम् ॥ इतिमनुक्ते अत्रादिशब्देनभातॄणां ग्रहणम्।इदं च प्रसवाशौच- मेवामरणनिमित्त स्नानमात्रमेव "पानामकरणात्सद्यःशौचम्" इति शोक्तावस्तुतस्तुजननाशौचमध्ये मरणनिमित्तकसद्यः- शौचायाशौचान्तरोपनिपातेतेनैवजननाशौचंवाध्यतेमरणो- त्पत्तियोगे तु गरीयोमरणं भवेत्।" इति मित्र मिश्रकृतयाज्ञ- वल्क्यस्मृतिटीकास्थकौर्मात् । दशाहात्यन्तरेइति मनु- वचनस्यायमर्थः । जननाशौचे दशाहमध्ये यदि बालमरणं तदा वान्धवः सपिण्डैलिमरणाशौचं न कर्त्तव्यम् । "प्राङ्गा- मकरणात्सयः" इति शवस्मरणात सत्याशौचं सूते सूतिका- या दशाहारस्पृश्यत्वलक्षणमशौचं विधीयते न तन्मरणाशौच- बाध्यम् । तस्य रजस्संवन्धनिमित्तकत्वेन प्रातिस्विकत्वात् । "अन्तःसूतके चेदोत्थानाद् इति पारस्करसंवादाच । अन्तः- मूतकइत्यस्यार्थःअन्तःसूतकेजननाशौचमध्ये शावाशीचं चेद् • आ उत्थानादृशमदिनं यावदशौचं भवति । इदश्च मा उत्था- नादित्यनिधानान्मातुरेवअन्येपां सयःशौचमेव ॥ पित्रादीना- मित्यस्यायमर्थः-मुतिकासंसर्गिणां पित्रादीनां त्रिरात्रम् । "सम्पर्काजायते दोपो नान्यो दोपोस्ति वे द्विजे॥ तस्मात्सर्वप्रयत्नेन सम्पर्क वर्जयेत्सुधी" इति पराशरस्मृतेः॥

·(५२) धर्मप्रदीपे- 'नाशौचं सूतके पुंसः संसर्ग चेन्न गच्छति । रजस्तत्राशुचि ज्ञेयं तच्च पुंसि न विद्यते" इत्यङ्गिरस उक्तेया नामकरणादूर्ध्वं दन्तजननात्मा परे- तेऽगिदग्धे एकरात्रम् । "अहस्त्वदन्तकन्यासुबालेषु च विशोधनम् इति वचनात अदग्धे तु सानमात्रमेव । "आदन्तजन्मनः सयः" इति याज्ञवल्क्यस्मरणात् । दाहविकल्पाश्चाह लौगाशि:- "तूष्णीमेवोदकं कुर्यात्तप्णी संस्कारमेव च । सर्वपां कतचूडानामन्यत्रापीच्छया द्वयम्॥” इति । मनुरपि- "नात्रिवर्पस्प कर्तव्या बान्धवरुदकक्रिया ॥ जातदन्तस्य वा कुर्यान्नानि वापि कते सति"। इति । उदकमत्र दाहोपलक्षणम् । याज्ञवल्क्यस्तु- "ऊनद्विवापिकं प्रेतं निखनेत्" इति दाहामावमेवाह । "दन्तोत्पत्त्यनन्तरं प्राक् त्रिवर्षान्तान्मृतेहः, दन्तजातेप्य- रुतचूडे त्वहोरात्रेण शुदिः" इति विष्णूक्तेः- "नृणामझतचूहानामशुचिनशिकी स्मृता।" -

·आशौचकालनिर्णयः।
(५३)
इति मनूक्तेश्च।
कतचौले तु त्रिरात्रम् ।
"निवृत्तचूडकानां तु त्रिरात्राच्छुद्धिरिप्यते।"
इति मनूक्तेः।
"निवृत्तचूडकानामि"त्युक्तेः प्रथमावेऽकतवूडस्यापि त्रि-
रात्रम् । त्रिववि कतचूडेऽकृतचूडे वा यावदुपनयनं मृतौ
विशेपेण त्रिरात्रम् । एतत्सर्व सपिण्डानां मातापित्रोस्तु दशा-
होय मृते सर्वत्र त्रिरात्रम् । “बालानामजावदन्तानां त्रिरात्रे-
ण शुद्धिः" इति काश्यपोक्तः ।
"वैजिकादभिसम्बन्धादनुरुन्ध्यादधं व्यहम् ।'
इति मनुक्तेश्च । गोडास्तु-
"अजातदन्तमरणे पित्रोरेकाहामिप्यते ।
दन्तजाने त्रिरात्रं स्यायदि स्यातां तु निर्गुणौ।
इति कौर्मात् । काश्यपोक्तं शूद्रपरम्-
"त्रिरात्रं तु भवेच्छूटे पण्मासेपि शिशौ मृते।"
इति मात्स्योक्त
"दन्तजातशूद्रे तु पश्चादः । यथाहागिनाः-
शूद्रे त्रिवान्यूने तु मृते शुद्धिस्तु पञ्चभिः ॥
अत ऊर्च मृते शूद्र द्वादशाहो विधीयते ।।
पड्वन्तिमतीतो यः शूदः स म्रियते यदि ।
-

·(५४) धर्मप्रदीपे-
मासिकं तु जवेच्छौचमित्याङ्गिरसभापितम्॥"इति
अनूढनार्यशूदस्य द्वादशाहमाशौचं तु सगुणपरम् । नामक
रणादूर्व चौलात्मामृतासु कन्यासु स्नानमात्रम् ॥
"अचूडायां तु कन्यायां सयः शौचं विधीयते"
इत्यापस्तम्बोक्तेः। वाग्दानतः प्रथमं चूडाकरणादनन्तरमलैं-
केन ज्ञातिः शुध्येत् ।
"अविशेषेण वर्णानामक्सिंस्कारकर्मणः।
त्रिरात्रात्तु भवेच्छुद्धिः कन्यास्वह्ना विधीयते॥"
इत्यङ्गिरसा त्रिरात्रविपयेऽहोविधानात् । वाग्दानोत्तरं
प्राग्विवाहान्मृती सप्तपुरुषावधि भर्तृगोत्रं पितृगोत्रं च त्रिनि-
दिनैः शुध्येत् ।
"स्त्रीणामसंस्कृतानां तु यहाच्छुध्यन्ति बान्धवाः"
इत्यादिमनूक्तेः । शूद्रस्यापि विवाहात्पूर्व त्रिरात्रं शूद्रे
निर्गुणेअब्दोल पञ्चाहं पडन्दोर्ध्व विवाहाभावे द्वादशाह इति
गौडाः।
सगुणानां पोडशाब्दोषं तु विवाहाभावेपि पूर्णाशौचम् ।।
अथ जात्याशौचम्-
तच द्विजपंसामपनयनो प्रवर्तते-
"त्रिरात्रमा व्रतादेशाद्दशरात्रमतः परम् ।
क्षत्रस्य द्वादशाहानि विशः पञ्चदरीव तु ॥
त्रिंशदिनानि शूद्रस्य तदर्थ न्यायवर्तिनः ॥"

·आशौचकालनिर्णयः। (५५) इति याज्ञवल्क्योक्तः। गुणवतः क्षत्रियस्यापि दशाहतः परं शुद्धिमाह पराशरः-- "क्षत्रियस्तु दशाहेन स्वधर्मनिरतः शुचिः" इति । स्त्रीशूद्रयोस्तु विवाहो जात्याशौचम् । वृहत्पाराशरेण तु कलौ- "चतुर्थ दरारानं स्यापण्निशाः पुंसि पञ्चमे। पष्ठे चतुरहाच्छुद्धिः सप्तमे तु दिनत्रयात्॥" इत्युक्तम्। सएव नामधारकदिप्रस्य दशाह सूतकमाह । तथाच- "जन्मकर्मपरिभष्टः सन्ध्योपासनवर्जितः । नामधारकविप्रस्तु दशाहं सूतकी जवेव॥” इति । स्मृत्यन्तरे तु- "दशाहेन सपिण्डास्तु शुष्यन्ति प्रेतसूतके । विरात्रेण सकुल्यास्तु स्नात्वा शुध्यन्ति गोत्रजाः॥ इति । सपिण्डाश्चतुःपुरुपावधयः । सकुल्याः समपुरुषावधयः । गोत्रजा दशपुरुषावधयः ॥ अन्यत्र- "चतुथ दशरात्रं स्यात्पण्निशाः पुंसि पञ्चमे। पटे चतुरहः प्रोक्तं सममे च दिनत्रयम् ॥ अष्टमे दिनमेंके तु नवमे प्रहरद्वयम् । दशमे स्नारग.त्रम्" इत्पादि।

·(५६) धर्मप्रदीपे- द्विजदासादीनां तु स्वाम्याशौचमाह शातातपः तदाश्रित- स्य तद्वत्स्याद्" इति । माधवहारलते-वर्णसंकराणां शुभ- वदाहतुः । मनुरपि- "शूद्राणां तु सधर्माणः सर्वेऽपध्वंसजाः स्मृताः” इति । अपध्वंसजा व्यभिचारजाः। योनिवेदसमन्वितो बालणः स चैकाहाच्छुध्येत्केवलवेदस्तु त्र्यहानद्धीनो देशभिदिन- रित्यादिसंकोचो होमाध्ययनपरः। एवं दत्तक्रीतकत्रिमादिपुत्र- वहीनवर्णगासु स्त्रीपु च सपिण्डत्वेपि प्रसवे मरणे च पूर्वापर- पित्रोभर्तुश्च त्रिरात्रमेव न दशाहादि । सपिण्डे तु पुत्रीकते दशाहायेव । संस्कृतासु स्त्रीपु नाशोचं पितृपक्षे। तत्प्रसवमरणे चेपितृगृहे स्यातां तदा प्रसवे एकरावं मरणे त्रिरात्रमिति निर्णयसिन्धौ विज्ञानेश्वरापराकौं । माधवस्तु-प्रसवे त्रिरात्रं पित्रोः, चात्रादिबंधूनामेक- रात्रम्। "दत्ता नारी पितुंर्गहे सूयेताथ म्रियेत वा । तबन्धुवर्गरत्वेकेन शुचिस्तजनकखिभिः॥" ब्रह्मोक्तरित्याह । भातृमगिन्योः परस्परं मृतौ पक्षिणी । भर्तृगृहे प्रसवे पित्रादीनामाशीचाभावः। मती पित्रोस्त्रिरात्र- मस्त्येव । मातामह्यांच पक्षिणी । किञ्च- "वशुरयोगिन्यां च मातुलान्यां च मातुले । पित्रोः स्वसरि तवच पक्षिणी क्षपयेन्निशाम् ॥"

·आशौचकालनिर्णयः । (५७) इति वृहस्पतिस्मृतेः । पित्रोम॒तौ स्त्रीणां त्रिरात्रम्- "पित्रोरुपरमे वीणामूढानां तु कथं भवेत् । त्रिरात्रेणैव शुद्धिःस्यादित्याह भगवान्यमः॥" इति माधवीये वृद्धयाज्ञवल्क्योक्ताइदं दशाहान्तः। ऊर्च पक्षिणी । भातुर्नगिनीगृहे तस्या वा तगृहे मृतौ त्रिरात्रमन्यत्र तु पक्षिणीति पडशीतावुक्तम् । दौहित्रनागिनेययोरुपनीत योस्त्रिरात्रमनुपनीतयोरेकरात्रं मनुनोक्तम् । आचार्य मृते विरात्रं, तत्पुत्रे पत्न्यां च दिवारावमित्याह मनुः। श्रोत्रिये स्वगृहे मृते त्रिरात्रमेकग्रामीणे त्वेकरात्रम् । ऋत्विजि बहुकालश्रौतस्मानकर्मयाजनपरे त्रिरात्रैकरात्रे ज्ञेये । किञ्च- "ग्रामेश्वरे कुलपतौ श्रोत्रिये च तपस्विनि । शिष्ये पञ्चत्वमापन्ने शुद्धिर्नक्षत्रदर्शनाम्॥" इति याज्ञवल्क्यः।गुरौ मृते त्वेकरात्रमाअसपिण्डे स्ववेश्मनि मृतेएकरात्रं, माधवमते त्रिरात्रम् । मित्रेजामातरि मातुलपुत्रे च मृते स्नानमात्रम्।कुलजे वानप्रस्थे क्लीवे च मृते स्नानमात्रम्। स्वगृहे श्वशुरादिभृतौ शुदिमाह मनुः- "शरावाच्थुनि मृते मासाच्छूटे नवेच्छुचिः । द्वायां तु पतिते मेहमन्त्ये मासचतुष्टयाद् ॥” इति। "अत्यन्ते वर्जयेदेहमित्येवं मनुरवीत् ।” "अत्यन्तो म्लेच्उः श्रपाचकः” इति वाचस्पतिः ।

·-
(५८) धर्मप्रदीपे-
द्विजमरणे तुदिनत्रयाच्छुद्धिः।गृहशुद्धयर्थमन्मयभाण्डसि-
दानादिपोत्सर्जनं तल्लेपादियुक्तम् । गृहपश्चादिमतावप्येवम् ।
किश्चामिदे दशाहायाशौचमाह दिवोदासः-
"सगोत्रो वाऽसगोत्रो वा योनि दद्याच्छवे नरः।
सोपि कुर्यानवश्राद्धं शुध्येच दशमेऽहनि॥” इति ।
दशम इति विप्रपरम। युद्धमृतस्य स्नानमात्रम् । पराङ्मु-
खहतस्य त्रिरात्रम्। क्षतेन मृतस्यासप्ताहात्त्रिरात्रमाअतः परं
दशरात्रम् ।
नेहेन सवर्णनिहारे तदन्नाशने तद्गृह्यासे दशरात्रम् ।
तदन्नानशने तद्गृहवासे व्यहम् । गृहाध्वासे तदनमक्षणे
चैकाहः । भूतिग्रहणेन निहारे दाहे च जात्याशीचम् ।
विजातीये तु शवजातीयाऽशौचम् । भूतियहणे द्विगुणम् ॥
अथ रात्री जनने मरणे वा रात्रि विज्ञागां कृत्वाऽयमा-
गद्दये चेत्पूर्वदिनमन्त्ये तूत्तरमिति मिताक्षरा ।
भागदरात्रात्माग्वा सूर्योदयात् पूर्वदिनमनन्तरं तूत्तरमित्यपि
चोक्तमन्यैः अत्रान्त्यपक्षो वारमवृत्तिपरः। रजोदर्शनेप्येवम् ।
अब देशाचारादा व्यवस्थेति निर्णयसिन्धुः। सर्वमिदमाहि-
तामेर्दाहदिनात् तदिन्नस्य मरणदिनमारत्य ज्ञेयम् ।
"अननिमत उत्क्रान्तेराशीचादि द्विजातिपु ।
दाहादमिमतो विद्यादिदेशस्थे मृते सति ।"
इति निर्णयसिन्धुस्थपठीनसिस्मृतेः ।

·आशौचकालनिर्णयः।
अथातिकान्ताऽशौचम् ।
तत्राशौचमध्ये जननादौ ज्ञाते तच्छेपेण शुद्धिः-
"विगतं तु विदेशस्थं शृणुयायो ह्यनिर्देशम् ॥
यच्छपे दशरात्रस्य तावदेवाशुचिर्नवेद" इति मनूक्तेः।
दशरात्रस्येति विप्रपरम् ।
दशाहादूर्ध्वं ज्ञाते तु वृद्धवसिष्ठः-
"मासत्रये त्रिरात्रं स्यात्पण्मासे पक्षिणी तथा ।
अहस्तु नवमादर्वागूर्व स्नानेन शुध्यति॥” इति ।
जनने त्वतिक्रान्ताशौचं नास्त्येव "नाशीचं प्रसवे"
इत्यादिना निर्णयसिन्धौ देवलोक्तेः।
पितुस्तत्रापि स्नानं भवत्येव "निर्दशम्" इत्यादिमनूक्तेः।
इदमशौचं दशाहादिजात्याशीचविपयं नत्वनुपनीतादिनि-
मित्तत्रिरात्रादौ । 'निर्दशम्' इत्यादिमनूक्तेः ।
माधवीये देवलस्तु-
"आ त्रिपक्षात्रिरात्रं स्यात्पण्मासात्पक्षिणी ततः ।
परमेकाहमा वर्षादूर्घ स्नातो विशुध्यति ॥"
इत्याह । तत्रापदनापदिपयत्वेन व्यवस्था। इदश्चैकदेशे।
देशान्तरे तु स्नानमात्रमिति पराशरः । इदं सपिण्डानां देशान्त
रमृतेपीति माधवः । “अर्वार” इत्यादिविष्णुक्तेः। सोदकानां
खानमात्रम् । मातापितृमरणे देशान्तरेपि संवत्सरोलमपि
दशाहादिकं पूर्णमाशौचम् ।

·(६०)
धर्मपदीपे-
गौडास्तु-
पित्रोरब्दमध्ये त्रिरात्रमूर्ध्वमेकाह इत्याहुः। मातृसपत्नी-
पु मृतासु संवत्सरादूर्व त्रिरात्रम् ।
अथाशौचसंपाते उच्यते।
तत्र दशाहाऽऽशौचमध्ये यदि दशाहाऽऽशीचं त्रिरात्रादिकं
वा सजातीयं जाते जातं शावे शावं भवति तदा पूर्वशेषेण
शुद्धिः-
"अन्तरा जन्ममरणे शेपाहोनिविशुष्यति ॥"
इति याज्ञवल्क्योक्तेः स्वल्पाशौचे पतितस्य दीर्घाशौचस्य
न पूर्वण शुद्धिरिति गौडाः। तथा प्रेताशौचे जननाशौचं
चेत्तदा प्रेताशौचशेपेण जननाशौचशुद्धिः । जननाशी-
चमध्ये पतितस्य शाबाशौचस्य तु न शेपेण शुद्धिः ।
"शावेन शुध्यते सुतिर्न सूतिः शावशोधिनी" इति
पत्रिंशन्मतम् । यदा व्यहादिशाबाशीचेजननाशौचं दशा-
हं तदोत्तरेण शुद्धिरिति पडशीतिमतम् । अपराप्येयम् ।
क्वचित्पूर्वरोपेण शुद्धेरपवादमाह गौतमः "तत्र पूर्वाशौचस्प
रात्रिशेषे यदाशौचान्तरं पूर्वनिं भवेत्तदा दाभ्यामपरदिनात्यां
शुद्धिः । चतुर्थप्रहरमात्ररात्रिरोपे पूर्वाशीचादरिकैरिमिर्दिनः
शुदिः इति । अत्र रात्रिशब्दोऽहोरात्रपर शातातपेनोक्तः।
"राविरोपे पहाच्छुद्धिमिरोपे शुचिस्यहाद ।
अहशेपे शुचियां प्रभाते तिमभिर्दिनः ॥"
..

·आशौचकालनिर्णयः। (६३) इति गौतमशंखलिखितोक्तः। अथ यदि दशरात्राशौचसंनिपातेपुराऽयंदशरात्रमाशीचमा नवमादिवसात्। “तत ऊर्ध्वंदिरात्रेण व्युष्टायां त्रिरात्रेण" इति बोधायनोक्तेश्चेतिपराशरमाधवहारलताशुद्धितत्त्वादयः गौडा अप्येवम् । एतत्सर्ववर्णसमम् । किञ्च एतत्सम्पूर्णाशौ- चसम्पात एवारात्रिशेपे त्रिरावादिसम्पाने तु पूर्वशेपेणैवशुद्धिः। पूर्वाशौचान्तर्द्धितद्वित्रिदिनमध्येऽधिकाशौचान्तरपाते तु व- पितस्याल्पत्वादाधिकेनैव शुद्धिः ॥ न च वर्षितस्य पूर्वशेपत्वं शङ्कनीयम्।रात्रिशेषपूर्वपशुद्धयपवादेनैमित्तिकावृत्तिन्यायो- ज्जीवनात् । पित्रोर्विरोपमाह- अन्याशौचमध्ये पतितमातापितृसंवन्ध्याशौचस्य न पूर्वाशीचेन शुद्धिः किं तु तयोर्दशाहाशौचमेव । तथा च निर्णयसिन्धौ पडशीत्याम्- "पूर्वाशौचेन या शुद्धिः सूतके मृतकेऽपि च । सूतिकाममिदं हित्वा प्रेतस्य च सुतानपि॥” इति । यदा मातृमरणाशीचमध्ये पितृमरणं तदा मातृमरणाशी- चेन शुद्धिः । पित्राशीचमध्ये मातृमृतौ पित्राशाँचान्ते मातुः पक्षिणीमधिकां कुर्यात् । "भातर्प प्रमीतायामशुद्धी म्रियते पिता। पितुः शेषेण शुद्धिः म्यान्मातुः कुर्यानु पक्षिणीम् ॥" इति निर्णयसिन्धी शंसोक्तेः।

·(६२) धर्मप्रदीपे- इयञ्च पक्षिणी तृतीयादिदिनपरा नायंदिनदये। किञ्च मातुरन्वारोहणेऽपि न पक्षिणी- "यदा नारी विशेदनि प्रियस्य प्रियकाम्यया । तदाशौचं विधातव्यं भ शौचक्रमेण हि ॥" इति लघुहारीतोक्तः॥ भ शौचोत्तरमन्यारोहणे त्रिरात्रम्- 'यहाशौचे तु निर्वृत्ते श्राद्धं पामोति शास्त्रतः इत्यपरार्के ब्राह्मोक्तेः। गृहीताशौचानां पुत्राणां पितुः संस्कार मातुः सपिण्डस्य वा मरणे निर्णयः । अतिकान्तकालाविद्यमाननिमित्तस्य च बलवत्त्वात् मातुः पक्षिणीमध्ये पितुरेकादशाहं कुर्यादिति स्मृतिदेवयाज्ञिकादयः। केचित्तु क्षत्रियादिपरमिदमित्याहुर्विज्ञानेश्वरादयः। दुर्भिक्षोपद्रवाहवादिषु मुमूर्दानादौ च नाशौचम् । उप- वोत्यन्तमारकः। ब्रह्मचारिणस्तु मातापितृगुरुदाहे एकरात्रमाशीचमदाहे तदभावः । अन्यदाहे व्रतलोपः । भावादिभिः सह भोजने तु पूर्णमाशोचम् । वियाहादी तत्तत्कारम्मोत्तरमा- शीचाभावः। तत्र विचाहे नान्दीश्राद्धोत्तरमुपनयने च, देवप्रति- टातडागोत्सादिपु वालणवरणोत्तरं श्रादे पाकोनरमाशीचा- मायः 1 एवं यनादि तनत्कारमोनरमाशीचामावः ।

·मातृपित्रोमरणानन्तरमन्दमध्ये स्थिक्षेपगयाश्राद्धापरपक्ष- आशौचकालनिर्णयः। (६३) याज्ञवल्क्यः- "ऋत्विजां दीक्षितानां च यज्ञियं कर्म कुर्वताम् । सत्रिव्रतिब्रह्मचारिदातृब्रह्मविदां तथा ॥ दाने विवाहे यज्ञे च संगामे राष्ट्रविप्लवे । आपद्यपि च कष्टायां सद्यः शौचं विधीयते॥" इति । चिकित्सककारुशिल्पिप्रकृतीनां तत्तत्कर्मकरणे चाशौचानावः किञ्च- लवणमधुमांसपुष्पफलपर्णशाककाष्ठतृणजलदधिदुग्धवृत- तिलौपधाजिनेषु दोपांनावःआशौचिहस्तग्रहणे तु दोप एच। कीते न दोपःपकाने दोशोऽपक्वान्ने चादोपः।मातृपित्रादि- मरणोत्तरं प्रथमान्दमध्ये माङ्गल्यं श्राद्धादि च न कार्यम् । तयोराब्दाशौचात् । तथा च माण्डव्यः- "पित्रोराशीचमन्दं स्याद्" इति । क्वचिदावश्यके "तदई मातुरिप्यते" इति मात्रशौचतंकोचोप्युक्तः। स्त्रीभ्रातृपुत्रमरणे च विशेष उक्तो माण्डव्येन- "मासत्रयं तु भार्यायास्तदध धातृपुत्रयोः।" इति । अन्येन तु- "दुर्भिक्षे राष्ट्रसङ्ग च पित्रोर्वा प्राणसंशये । पौड़ायामपि कन्यायां प्रतिकूलं न दुप्पति॥" इत्युक्तम् । मातृमरणेशीचोत्तरंपितृभादादिकं कार्यमेवेति निर्णयसिन्धावन्यत्र च। श्रादनिधापवादावप्युनी- ·(६४) धर्मप्रदीपे- "अस्थिक्षेपं गयाश्राद्धं श्राद्धं चापरपक्षिकम् । वर्पमध्ये न कुर्सत कुर्वश्च पितृहा भवेत् । अस्थिक्षेपं गयााई श्राद्धं चापरपाक्षिकम् । वर्पमध्येपि कुर्वीत यदि स्याद्भक्तिमान्सुतः" इति । भक्तिमताप्येतत्सपिण्डनोत्तरं कार्यमिति । किञ्च ब्राह्मणादीनां हीनवर्णानुगमने तु एकान्तरे एकाहः व्यन्तरे द्विरानं व्यन्तरे त्रिरात्रम् ब्राह्मणस्य शूद्रानु- गमने त्रिरात्राशौचोत्तरं सुनदीस्नानोतरं प्राणायामशतोत्तरं च घृतप्राशनमुचितम्। शेषमिह विस्तरभियान लिखितमिति शिवम्॥ इत्याशीचनिर्णयः। अथ गुरुशुक्रास्तवृद्धत्वादिनिर्णयः- अथ गुरुशुक्रवृद्धत्वास्तशिशुत्वे न्यूनाधिमासे वर्ण- कर्माण्याह रामः- "वाप्यारामतड़ागपावनारम्मप्रतिष्ठावता- सम्भोत्सर्गवधूप्रवेशनमहादानानि सोमाष्टके गोदानारायणप्रपाप्रथमकोपाकर्मवेदव्रतं नीलोवाहमथातिपन्नशिशुसंस्कारान्सुरस्थापनम् ॥ স্বীকার্দাস্তিবিষপূর্বাপণ संन्यासामिपरिग्रही नृपतिसंदर्शाभिषेकी गमम् ॥ चातुर्मास्यसमावृती श्रवणयोधं परीक्षां त्यजे- दृद्धत्वास्तशिशुत्व ईज्यसितयो!नाधिमासे तथा इति॥ ॥

·. - गुरुशुकास्तवृद्धत्व-तिथिवेधनिर्णयः। (६५) गुरुशुक्रयोवृद्धत्ववाल्ययोदिनप्रमाणमाह स एव- "पुरः पश्चाट्टगोर्खाल्यं त्रिदशाहं च वाईकम् । पक्षं पञ्चदिनं ते वे गुरोः पक्षमुदाहृते ॥ ते दशाहं द्वयोः प्रोक्त कैश्चित्सप्तदिनं परैः॥” इति । "यहं त्वात्ययिके त्वन्यैरहिं च व्यहं विधोः" इति । इति प्रकीर्णकनिर्णयः। अथ तिथिनिर्णये प्रायशो वेधादेरुपयोगित्वात् वेधादिनिर्णीयते। तत्र सामान्यतो वेधमाह माधवीये पैठीनसिः- "पक्षद्वयेपि तिथयस्तिथिं पूर्वी तथोचराम् ।। त्रिभिर्मुहूर्तेर्विध्यन्ति सामान्योऽयं विधिः स्मृतः॥" इति। अहो रात्रेर्वा पञ्चदशो भागो मुहूर्तः।तथाविधैस्त्रिभिर्मुहू- तः सूर्योदयादूर्ध्वं पूर्वतिथेः सूर्यास्तात्मागुत्तरतिथेश्च वेधः हेमाद्रिमदनरत्नादौतु दिमुहूप्युिक्तः। "उदिते देवतंभानी पियं चास्तमिते रवी। दिमुहूर्त त्रिरतश्च सा तिथिहव्यकव्ययोः॥" इति विष्णुधर्मोक्तः विमुहूर्तत्वं चानुकल्पः । "द्विमुहूर्तापि कर्तव्या या तिथिदिगामिनी।" इति दक्षणापिशब्देन तथोक्तः । अयं वेधः प्रातरेवासायं तु त्रिमुहूर्त एव । !

·(६६) धर्मपदीपे- "यां तिथि समनुप्राप्य यात्यस्तं यामिनीपतिः। सा तिथिस्तहिने प्रोक्ता त्रिमुहूव या भवेत्॥" इति स्कान्दोक्तेः। कालनिर्णयेपि- "त्रिमुहूर्तगा तु सकलासायम्" इति।शिवरहस्येऽप्येवम्। - यानि तु- "व्रतोपवासस्नानादौ घटिकैकापि या भवेत् । उदये सा तिथिह्या विपरीता तु पैतृके॥" इत्यादीनिस्कान्दादिवचनानि तानि वैश्वानराधिकरण न्यायेनाऽवयवस्तुत्यात्रिमुहूर्त्तप्रशंसापराणीति कमलाकरः। माधवोप्येवम् । जस्मन्तभास्करस्तु- वैश्वानराधिकरणोदरगतित्वादस्त्वषयविस्तावकत्वम्"व्रतो- पवासनियमः"इत्यादिवाक्यानां त्वस्ति गतिः तथा हिाएकाद- श्याापवासे हरितक्तादौ च तेपो चारितार्थ्यात् । अथ तिथिविशेपे निपेधप्रयोजको वेधः स्कान्दे- "नागो द्वादशनाडीभिर्दिक्पश्चदशभिस्तथा । सूतोटादशनाडीभिर्दूपयत्युत्तरां तिथिम् ॥” इति ॥ नागः पञ्चमी। दिक् दशमी। भूतश्चतुर्दशी। अयं वेधश्चो- पवासातिरिक्तविषय इति कमलाकरः। कालनिर्णयकारस्तु द्वादशघटिकादिरूपोयं निन्यतिथि- वेध उपयासाटी निन्य इत्याह-"निन्यःस्यादुपयासकर्मणि" ·--- तिथिनिर्णयः। (६७) ति॥अत्र वयं ब्रूमः-कमलाकरोक्तिर्नक्तकातायुपवासे वेधा भावपरा नक्तादन्यविधीत्पजेदमुम्" इति कालनिर्णयोक्तेः। माधवोप्येवम् । ववचनानि विस्तरनियात्रन लिखितानि । जन्माष्टम्यादिवेधं तननिर्णये वक्ष्यामः । इति वेधः ॥ सर्वत्र तिथिः सर्वापि यदहः कर्मकालव्यापिनी सेव ग्राह्या- "कर्मणो यस्य यः कालस्तत्कालव्यापिनी तिथिः । तया कर्माणि कुर्वीत हासवृद्धी न कारणम् ॥" इति विष्णुधर्मोक्तेः । दिनद्वये नव्यानावकदेशव्याप्ती वा युग्मवाक्यान्निर्णयः । तस्य पूर्वाबाधेनोपपनेः । कर्मकालस्य प्रधानत्वाच्च । युग्मवाक्यं तु निगमः- "युग्मामियुगसूतानां पण्मुन्योर्वसुरन्धयोः । रुद्रेण द्वादशी युक्ता चतुर्दश्या चपूर्णिमा । प्रतिपयप्यमावास्या तिथ्योर्युग्मं महाफलम् । एतद्वयत्तं महादोपं हन्ति पुण्यं पुरारुतम् ॥” इति । द्वितीया तृतीयायुता,सा च द्वितीयायुतेति सप्तयुग्मानीत्यर्थ इति निर्णयसिन्धुः॥अन युग्माग्न्यादिसमयुग्मेषु पूर्वतिथिरुत्तरति- विविधा प्राया।उनरा त पूर्वविदेत्युक्तं भवतीति माधवोपि। स्मृत्यन्तरशङ्करगीतयोरप्येवम् इदं च शुक्रपक्षे । अमान- तिपयुग्मस्प पूर्णिमापाच तत्रैव सत्त्वादित्येके । तत्त्वं त्वमाप्रति- ·(६८) धर्मप्रदीपे- पयुग्मात्कष्णपक्षलिङ्गात्पक्षदयपरमिदम्।तत्तविशेषवाक्यैःक- प्णपक्षतिथिविशेपेऽपोद्यते इति।दशमीतूक्ता पुराणसमुच्चये- "संपूर्ण दशमी कार्या मिश्रिता पूर्वयाथवा ।" इति । संपूर्णशुक्लपक्षे । "त्रयोदशी तु कर्तव्या द्वादशीसहिता मुने।" इति त्रयोदश्युक्ता सुमन्तुना। कृष्णपक्षे त्वापस्तम्बः- "प्रतिपत्सद्वितीया स्याद्वितीया प्रतिपद्युता । चतुर्थीसंयुता या च सा तृतीया फलप्रदा ॥ पञ्चमी तु प्रकर्तव्या पप्ठयायुक्ता तु नारद । कृष्णपक्षेऽष्टमी चैव कृष्णपक्षे चतुर्दशी ।। पूर्वविद्धा प्रकर्तव्या परविद्धा न कुत्रचित् । दशमी चैव कर्त्तव्या सदुर्गा द्विजसत्तम ॥ पप्ठयष्टमी अमावास्या रुष्णपक्षे त्रयोदशी। एताः परयुताः पूज्याः पराः पूर्वण संयुताः ॥” इति । यत्तु व्याघ्रः "सर्वादर्वस्तथा हिंसः"इत्यादिवाक्येन परा पूर्वा चेत्याह, तच्छ्राद्धादिविषयम् । . "द्वितीयादिपु युग्मानां पूज्यता नियमादिपु । एकोदिप्टादिवृझ्यादौ हासवृद्धयादिचोदना ॥" इति व्यासोक्तेः। नियमादिषु बतदानादिदैवकर्मसु कर्म- कालव्यात्यनावे कपिक्रमकालगा ग्राह्या । "कर्मापक्रमका- ·उपवासनिर्णयः। (६९) लगा तु कतिनिर्माता न युग्मादरः" इति कालनिर्णयोक्तरि- ति कमलाकरेण कालनिर्णयस्थमन्यमतं तदीयत्वेन स्वी- कृत्यप्रमाणत्वेनोपन्यस्तं स्वग्रन्थे निर्णयसिन्धौ । कालनिर्णयकता तु दिनये यदा कर्मकालाव्याप्तिः स्पर्श वा तदा युग्मवाक्यान्निर्णयः । यदि कर्मकालमुनयी व्यामोति नो वा स्पृशेत् "अल्पंतुझ्यहगास्पृशेयक्तिदानाही- व युग्माया" इति यदैकस्मिन्दिने कर्मोपकमकालगा नान्य- स्मिस्तदा कर्मापक्रमगैव ग्राह्या न तत्त्याग इत्यस्य विपर्य परित्यज्य युग्मवाक्योपपत्तेर्युग्मानादरेण कर्मोपकमकालगैव तिथियोति केपांचिन्मतं तद्रुपन्यस्य कर्मत्यारण्य ब्रुवत इत्यन्तेन ग्रन्थेन । "कर्मापक्रमकालगा तुरुतिभिर्याह्या न युग्मादरः । इत्येके ध्रुवतेऽथ कर्मसमये कस्ताऽल्पके वा भवे । यैका सा खलु शस्यते व्रतविधौ युग्माभिधाने तदा ॥" इति । अथेति । अथ उभयदिने कर्मकाले संपूर्णाऽल्पा वा भवेत्तदा युग्मवाक्यानिर्णयः नेतरेणेति उक्तम् तदेव कमलाकरस्याप्पनिमतम् । न जाने किं निमित्तमुपादाय तेन तन्मतमपलपितम् । अत्र विशेषस्तत्रतत्र वक्ष्यते । उपवासलक्षणमाह वशिष्ठः- "उपवासः स विज्ञेयः सर्वभोगविवर्जनम् ।" इति । निराहार उपवासः । स चाहोरात्रसाध्यः । इत्युपवासनिर्णयः।

·- (७०) धर्मप्रदीपे- अथैकभक्तनिर्णयः। तत्रैकभक्तवतं त्रिविधं स्वतन्त्रमन्याङ्गमुपवासप्रतिनिधि- रूपं चेति । अत्र दिनाईस्यापि साईमुहूर्तपरिमितः कालः । पञ्चधा विभागे मध्याह्नस्यापरभाग एकाक्तस्य मुख्यःकालः। दिनातीते सति समनन्तरभाविवादस्तमयात्प्राचीनो गौणः इतिमाधवः। दीपिकायान्तु त्रिधा विभक्तादिनस्य यो मध्यांशस्तस्या- त्यदले मुख्यः कालस्ततोस्तिावधिौणः काल उक्तः। मध्याह्नान्त्यदले" इत्यादिकालनिर्णयोक्तेः। निर्णयामृतकारस्तु पञ्चधा विभक्तस्याह्नस्तृतीयो भागः पघटिकात्मको मध्याह्नः, तत्राप्युत्तरस्थितघटिकात्रये एक- भक्तं कायमित्याह । कमलाकरस्तु पोडशसप्तदशादिदण्डाः मुख्यः कालः । तत सूर्यास्तपर्यन्तं गीण इत्याह । जस्मन्तभास्करस्तु पोडशसप्तादशाष्टादशघटिकारूपो मुख्य इत्याह॥ मम तु एवं भाति-त्रिधा विभक्तस्याहो मध्यं मध्याह्नः स एवैकाक्तव्रते मुख्यः कालः । "तस्मै ह स्म पूर्वाह्न देवा अशनमनिहरन्ति मध्यंदिने मनु- प्या अपराहे पितरः" इति शतपथश्रुतेः। "मध्याह्नव्यापिनी ग्राह्या एकाक्तवते तिथिः । उदये तूपवासस्प नास्पास्तमये तिथिः ॥ मध्याह्नव्यापिनी ग्राह्या एकभक्तवते तिथिः।" इति पद्मपुराणवौधायनवचनाभ्याम् ।

·एकाक्तनिर्णयः। (७१) मध्याह्नादुपरितनः साईमुहूर्तद्वयात्मकः कालो मुख्यः। तदूर्ध्व सूर्यास्तादर्वाक् त्रिमुहूर्तात्मकसायंकालात्पूर्वो भागो- गौणः। तथा च हेमाद्रौ स्कन्दपुराणम्- "दिनाईसमयेतीते सुज्यते नियमेन यत् । एकाक्तमिति प्रोक्तमतस्तत्स्यादिवैव हि ॥" इति ॥ अत्र दिवैवाहि' इति यदुक्तं तन्मुख्यकालेदैवाभोजनानावे तदुत्तरं भोजनेसूर्यास्तावधिकस्यानिपिद्धस्य गौणकालस्य परिग्रहार्थम् 'अतीते' इत्यनेन दिनार्दपूर्वकालस्य व्यावृत्तिः कृतेति । अत्र निर्णतव्यविषयः पोढा भिद्यते । पूर्वयुरेव मध्याह्नव्या- पित्वं परेयुरेव तध्यापित्वमुभयत्र तव्यापित्वमुन्जयत्र तदव्या- पित्वमुभयत्र साम्येन तदेकदेशव्यापित्वमुन्जयत्र वैपम्येण तदे- कदेशव्यापित्वं चेति ॥ तत्र प्रथमद्वितीययोर्मध्याह्नव्यापित्व- स्य निर्णायकत्वम्। तृतीये पूर्वविद्धा याह्या। मुख्यकालव्यानेः समत्वेन गौणकालव्यातेराधिकत्वात् । अनेनैव न्यायेनोनयत्र मुख्यकालव्याप्त्यमावेपि गौणकालव्याप्तिलामात्पूर्वाविदैव । पञ्चमेप्ययमेव न्यायो योज्यः । पष्ठे तु यदा पूर्वधुर्मध्याहैक- देशमधिकं व्यामोति तदाधिक्यागौणकालव्यानेश्च पूर्वद्यु- माह्या । यदा परेशुमध्याहैकदेशमधिकं व्यानोति तदा गौण- कालव्याप्त्यभावेपिमुग्यकालव्यात्याधिक्यानुसारेण परेयर्मा ोति माधवः । कमलाकरोप्येवम् । तृतीयपक्षे युग्मया- ·(७२) धर्मप्रदीपे- क्यान्निर्णय इति हेमाद्रिदीपिकाकारौ। रामप्रकाशस्तुपूर्व दिने मुहूर्तन्यूनकालव्यापनं चेत्तदा माधवहेमाद्रिमतमेव सम्यक्। यदि च मुहूर्तन्यून मुख्यकालैकदेशं पूर्वदिने व्यामोति परदिने च सपादमुहूर्तादिमुख्यकालं तदा युग्मवाक्या निर्णय इत्याह । इति स्वतन्त्रैकातनिर्णयः॥ अथान्यानोपवासप्रतिनिध्येकातनिर्णयः॥ अन्याङ्गे उपवासप्रतिनिधौ च तदनुसारेण निर्णय इति कमलाकरः। कालनिर्णयकारस्तु अन्याङ्ग उपवासप्रतिनिधौ च नायं नय इत्याह। तथाच "नान्याञ्जेन्यमभोजनप्रतिनिधौ नक्तकाते नयः" इतिः । निर्णयामृतकारोप्येवम् । माधवस्तु अन्याङ्ग स्वतन्त्रैकमनवनिर्णयः। उपवास- प्रतिनिधौ तु तदुपचासतिथी कार्यम्। तस्य गौणोपचासत्वादि- त्याहामम तु एवं भाति । अन्पस्य तत्तद्देवपूजनदानादे- रगिन्नोङ्गमिति व्युत्पचेर्देवपूजनादिसमाप्तिकाल एव मुख्यः कालः, ततोकस्तिपर्यन्तं गौण इति । सत्येवम्- "दिनाईसमयेती भुज्यते नियमेन यत् । पंकानमिति प्रोत्नमतस्तस्माविव हि ॥"

·2 नक्तनिर्णयः । (७३) इति स्कन्दपुराणवचनमनुगृहीतं, सर्वैः सहाविरोधश्च भवति । उपवास प्रक्रम्य रोगादिना तदशनौ तत्र गुर्वनुज्ञया पयोमूलफलाद्यशनमुपवासप्रतिनिधिः । तत्र गुर्गनुज्ञाकाल एव मुख्यः कालः "गुरोर्वचनमोषधम्" इति शास्त्रादिति शम् । अथ नक्तं निर्णीयते। अत्र नक्तशब्दो भोजनपरः । कालपरत्वे 'तस्यां नतं प्रकुर्वी 'त्यादौ प्रकुर्वी तेत्यस्यानन्ययात् नहि कालः केन- चित्कर्तुं शक्यते तस्य भोजनस्य रात्राविति कालविधिरतो दिवाभोजनराहित्ये सति रात्रिभोजनं व्रतस्य स्वरुपमन्यथा स्वतः प्राप्तस्य रात्रिभोजनस्प विधानवाद तस्य रात्रि- भोजनस्प विष्ण्वादिपूजनतङ्गः । तत्तत्संनिधौ पठितत्वात् । तथा होमायपि तदनम् 'होमं च तत्र कुति' इत्यभिधानाद। एवञ्च सति प्रधानविरोधेन पूजाहोमादेरङ्गस्य दिवानुष्ठान- मर्थादुक्तं भवति । प्रधानस्य च नक्तस्य कालद्वयं भविष्ये दर्शितम् । "मुहूर्तानं दिनं नक्तं प्रवदन्ति मनीपिणः। नक्षत्रदर्शनानतमहं मन्ये गणाधिप ।" इति । अस्य च कालव्यायाधिकारिभेदेन व्यवस्थामाह देवल:- "नक्षत्रदर्शनान्नक्तं गृहस्थस्य बुधः स्मृतम् । पतेर्दिनाष्टमे भागे रात्री तस्य निपिध्यते॥" इति।

·(७४) धर्मप्रदीपे- स्मृत्यन्तरेपि- "नक्तं निशायां कुर्वीत गृहस्थो विधिसंयुतः। यतिश्च विधवा चैव कुर्यानत्सदिवाकरम् ॥ सदिवाकरं तु यत्प्रोक्तमन्तिमे घटिकाइये । प्रदोपोस्तमयादूर्वं घटिकाद्वयमिष्यते । इति वत्सोक्त। "निशानक्तं भुवि ज्ञेयं यामाई प्रथमे सदा॥” इति । इदं शिक्षोदिनांशेऽष्टमे इति कालनिर्णयेपि । रात्रिनक्तमोजने व्यासः- "त्रिमुहूर्तः प्रदोपःस्यादवावस्तं गते सति । नक्तं तु तत्र कुर्वीत इति शास्त्रस्य निश्चयः॥" इति । तदेवं नक्तकालौ व्यवस्थितौ । तत्र विशेपमाह वत्सः- "प्रदोपव्यापिनी ग्राह्या सदा नक्तवते तिथिः । एकादशी विना सर्वा शुक्रुष्णे तथा स्मृता॥” इति । एकादश्यां तु यन्नक्तं तत्रोदयव्यापिनी ग्राह्या । तस्य हरिन- कत्वात् । तदुक्तं स्कान्दे- "प्रदोपव्यापिनी याह्या सदा नक्तवते तिथिः । उदयस्था सदा पूज्या हरिनक्तवते तिथिः" इति । अप्राप्येकानन्यायन पोटा विपयदा उत्क्षणीयाः । मध्यादपदोपयोरेव मिन्नत्वात् । पूर्वयुरेव प्रदोपध्यानी पूर्वा ·नक्तनिर्णयः। (.७५) परेधुरेव भदोषव्यातौ परा उनयत्र प्रदोषव्याप्तौ मरा । "सदैव तिथ्योरभयोः प्रदोपव्यापिनी तिथिः । तत्रोत्तरत्र नक्तं स्यादुनयत्रापि सा यतः॥" इति कालादर्श जावाल्युक्तेः । उजपत्रापि दिवा रात्री च सातिथिविद्यते यतोऽत इत्यर्थः । उभयत्र प्रदोषव्याप्त्यावेऽपि परैव । तदाह जाबालि:- "अतथात्वे परव स्यादगिस्तायतो हि सा ।" इति। प्रदोपे तदनावेऽप्यस्तमयादग्यतः सा विद्यते ततः सा याह्येत्यर्थः। साम्येन वैषम्येण दिनईये मुहूर्तान्यूनप्रयोपैकदेशव्यानी परेयुरेव नक्तं, सायंकालस्य गौणस्य तनिथिव्यानत्वादिति माधवः। वस्तुतस्तु एपा कोटिरमयोजिकैच। तथा हि । मुहूर्तान्यून- कालत्वेन प्रदोपव्यापितिथिसत्त्वे सुतरां परदिन एवं नक्तं तत्साम्यवैपम्ययोरभयोजकतयोगदिने प्रदोपच्याप्तिसत्त्व- रूपतृतीयकोटावेवास्य निवेशानास्याः कोटःस्वातन्त्र्यमिति रामप्रकाशः। अस्प च दिवारात्रिव्रतत्वेन प्रदोपच्यातिवत्सापकार- ध्यामिरपि निर्णयहेतुर्भवति । दिवारात्रिबतत्वञ्च कूर्मपुराणे- भिहितम् । "प्रदोष पापिनी यत्र त्रिमुहूर्ता या दिया।"

·नक्तनिर्णयः। कालव्यानिस्तु पश्चानिर्दिष्टेति विवेकः । तेप्चितरनक्तेषुप्रदो- पव्यापितिथिग्रहणेऽपि भानुवासरसंक्रान्त्यादिना गृहस्थस्यापि यदा रात्रिभोजननिषेधस्तदा सोऽपि दिवैव नक्तं कुर्यात् । तथा चभविष्यपुराणे- "ये चादित्यदिने ब्रह्मन्नक्तं कुर्वन्ति मानवाः । दिनान्ते तेपि इंजीरन्निषेधारात्रिभोजने ॥” इति। अस्मिंश्च दिवाभोजने उत्तमो मुहूर्तः मध्यम उपान्त्यः । ततः प्राचीनो जघन्यः । एवं सत्यन्तिमक्षागत्रिमुहूर्त- वचनान्युपपद्यन्ते । रात्रिलोजनेऽपि घटिकात्रयमुत्तमः कालः घटिकापद्कं मध्यमः। एतदेवाभिप्रेत्य वचनं स्मर्यते- "प्रदोपोस्तमयादू घटिकात्रयमिप्यते । त्रिमुहूर्त प्रदोपः स्यादवावस्तं गते सति ॥" इति । निशीथपर्यन्तो जघन्यः 'नक्तं प्रकुर्वीत रात्रौ' इति सामान्येनाभिधानात् । असारनक्तेषु सामान्येन चैपम्येण वा दिनद्वये प्रदोपैकदेशब्याप्तौ परेयुरेव न कार्य सायंकाल- स्प गौणस्य तत्तिथिव्याप्तत्वात् । अनेनैव न्यायेन सौरनक्तेषु सायंकालैकदेशव्याप्ती पूर्वा तिथिर्याया। प्रदोपकालस्य गौण स्य तचिथिव्यानत्वात् । यत्तु 'नो हेयं विहितत्वतोवतवताप्यादित्यवारादिपु' इति निर्णयका। न रात्रिनकमादित्यवारादौ त्याज्यमित्याह, तत्सौरनकातिरिक्तपातादित्यवारपरम् । अत्रापि एकमत- वदन्याङ्गनतोपवासस्थानीयनतयोनिर्णयो द्रष्टव्यः। यथोक्त- ।

·(७६) धर्मप्रदीपे- - "तदा नक्तवतं कुर्यात्स्वाध्यायस्य निषेधवत् ।" इति । यद्यप्यत्रप्रदोषसायं कालौदावपि प्रयोजकौ प्रतिभासेते तथापि प्रदोषव्याप्तिर्मुख्यः कल्पः । सायंकालव्यापिरनुकल्प इति जावालिवचनादवगम्यते तव ह्यतथात्वम् इति प्रदोषव्याय- भावमनूध तादृशास्तिथे ह्यत्वम् । अगिस्तायत इति हेतू. पन्यासात् । ईशेपि विपये गृहस्थोपि यतिवदिवानक्तमाचरेत् । तदुक्तं स्कान्दे- "प्रदोषव्यापिनी न स्यादिवा नक्तं विधीयते । आत्मनो द्विगुणां छायामतिकामति भास्करे ॥ तन्नक्तं नक्तमित्याहुन नक्तं निरीि भोजनम् । एवं ज्ञात्वा ततो विद्वान्सायाह्न तु जिक्रियाम् । कुर्यान्नक्तवती नक्तं फलं भवति निश्चितम् ॥” इति । यत्तु सप्तमीभानुवारादौ सौरनक्तं विहितं, तत्र पूर्वोक्तेन सायंकालव्यातिर्मुख्यः कल्पः । प्रदोषव्यातिरनुकल्पः । तदे- - वाभिमेत्य सुमन्तु:- "त्रिमुहूर्तस्पृगेवादि निशि चैतावती तिथिः । तस्यां सौर भवनक्तमहन्येव तु भोजनम् ॥” इति । अत्र सायंव्यानर्मुख्यकालत्यात्मथमतो निर्देशः । प्रदोप- ध्यामरनुकल्पत्यापचानिर्देशः। इतरनक्तेषु तु प्रदोपव्यावे. मुरुपत्वाद्दाहतकूर्मपुराणवचने सेव प्रथम निर्दिष्टा, सायं- ·.. अयाचितनिर्णयः। अथायाचितं निीयते। तत्र पूर्वोदाहृते सप्तमीव्रते पञ्चम्यामयाचितं विहितं तस्यै- कानवप्रतिपदोक्तः कालविशेषविधिर्नास्ति तस्य याचित- पानभोजननिषेधरूपत्वात् । स च निपेध उपवासवदहो. रात्रं विषयीकरोति । अत एव सङ्कल्पोपि अस्मिन्नहोरात्रे याचितमन्नं ननोक्ष्ये इत्येव कर्तव्यः अथ वायाचितादन्यदया- चितमित्यत्राप्रयत्नलब्धस्य परदत्तस्य भोजनं विवक्ष्यते तदापि पराधीनत्वादेव तस्य नक्तकालविशेपो विधातुं शक्यते। यद्य- पि स्वगृहे पूर्वसंचितं वसु इदानीमयाचितं भवति तथापि पूर्वप्रयत्नसंपादितं तयाचितमेव विपीकरोति । अथ वा निपे- धस्य प्रसक्तिपूर्वकत्वात् याश्चाप्रसक्तेश्च परद्रव्यविपयत्वात् अयाचितशब्दोपि परद्रव्यमेव विषयीकरोति । अत्रायाचित- शब्दस्य द्वावाँ सम्पन्नौ प्रतिपेधः पर्युदासश्च । तयोरुभयो प्रतिपेधं प्राजापत्यकच्छू व्याख्याने गौतमोव्याजहार- "अथापरं व्यहं न कञ्चन याचेत" इति । पर्युदासपॉवृहस्पतियाजहार- "ज्यहं प्रातस्यहं सायं व्यहमद्यादयाचितम् । यहं परं तु नाश्नीयात्माजापत्यं चरन्दिजः"॥ इति । स्मृत्यन्तरेपि- "अयाचिताशी मितनुपरोसिद्धिमवामुयात् ।" इति मितभोजित्वम् । तदुक्तं चतुर्विंशतिमते- "प्रातस्तु द्वादश यासा नक्तं पश्चदशैव तु । अयाचिते तु द्वौ चाटौ प्राजापत्यविधिः स्मृतः।”

·(७८) धर्मप्रदीपे- लक्षणलक्षितयोरेकाक्तनक्तयोरेकस्मिन्दिने यदा प्रसक्तिस्तदा कथंकर्तव्यम् ।नचैताहशी प्रसक्तिरेव नास्तीति शङ्कनीयम्भ- विष्यपुराणोक्ते रथसप्तमीव्रते कदाचिचत्प्रसक्तः। तथा हि तत्र तृतीयादिसप्तम्यन्तेपु पंचसु दिनेषु क्रमेण नलैकमक्ताऽयाचि- तोपवासपारणानि विहितानि।अत्र यदातृतीयायामत्रयपरि- मिता तत ऊर्ध्व चतुर्थी तदा मध्याह्नव्यापित्वात्तृतीयैकभक्तं तत्राव्याप्तं, प्रदोपव्यापित्वाच्चतुर्थीनक्तमपि तथैव । तथा सति परस्परविरोधो दुष्परिहरः। अत्रोच्यते । एकाक्तस्य प्राथम्या- त्माबल्येन तस्मिन्मुख्यकाल एवानुष्ठेयः । तद्विरोधिनि तु नक्तेऽनुकल्पः । स च द्विधा दितान्तरानुष्ठानाद, कञन्तरानुष्ठा- नाच । यदा चतुर्थी परेधुर्वृद्ध्या सायंकालं व्यामोति तदा तस्य गौणकालत्वादेक एव कर्ता दिनभेदेन व्रतद्वयमनुतिष्ठेत्। यदा चतुर्थी समा क्षीणा तदा गौणकालस्याप्यसम्भवेन पूर्वे- युरेव भार्यापुत्रादिना कर्जन्तरेण तन्नतं कारणीयम्। सूर्यास्ता- दुपरि त्रिदण्डसन्ध्योत्तरं भोजनं कार्यमिति कमलाकरः । नक्षत्रदर्शनानन्तरमिति दीपिका। जस्मन्तभास्करस्तु कमलाकरमतं सम्मनुते । भगव- न्तभास्करमदनरत्नकारी- "आहारं मैथुनं निद्रां स्वाध्यायं च चतुर्थकम् । चत्वारीमानि कर्माणि सन्ध्यायां परिवर्जयेत् ॥" इति निषेधस्तु रागमानभोजनपर इत्याहतुः । इति नक्तम।

·(८०) धर्मप्रदीपे- इति । तच भोज्यद्रव्यं परकीयमयत्नेनोपनीतं. चेत्ये तदुभयं स्मार्तलिङ्गादवगम्यते । तथाच प्रतिग्रहप्रकरणे याज्ञवल्क्य:- "अयाचिताहृतं ग्राह्यमपि दुष्कतकर्मणः।" इति । तथा यतिधर्मेशना:- 'शिक्षाशनमनुयोगात्माक्केनापि.निमन्त्रितम्। अयाचितं तु तदे॒क्ष्यं भोक्तव्यं मनुरबवीत् ॥” इति । यदि प्रतिषेधः पर्यदासो वा उभयथापि एकमतादिवनं कालो विशेषणीयः, प्रतिषेधेऽनुष्ठेयाभावात्, पर्युदासे पराधीन: त्वात् । असति कालविशेषविधौ न कर्मकालव्याप्तिवचन- पत्र प्रवर्तते । तथा सति किं 'पौर्वाहिकास्तु तिथय' इति वचनेन परा ग्राह्या, किंवा युग्मादिवाक्येन पूर्वति वीक्षायां युग्मवाक्यस्य तिथिविशेषविपयत्वात्तदनुसरणमितिमाधवः। अयाचिते तु विशेपवचनाभावादुपवासवन्निर्णय इति कमलाकरः। अयाचितस्यानस्य कदाचित्प्रातरादिकाले लाभेपिअष्टधा विभक्तदिनस्य प्रथम भागे प्रहरद्वयोपरि अईप्रहराज्यन्तरे अयाचितं यथाविधि भोक्तव्यं तत्कालस्य सामान्यतो हि भोजने मुख्यत्वात् साईप्रहरदयानन्तरं तल्लाने तु सति सामर्यऽस्तादूर्वकाल एव भोक्तव्यमिति रामप्रकाशः। ममतु एवं माति नित्यकर्मानुष्ठानानन्तरं यस्मिन्काले- याचितान्नोपलब्धिस्तत्रैव भोक्तव्यं तत्कालविधायकविशेष वचनाभावात् । इत्पयाचितम् ।

·दानवतनक्षत्रायुपंवीस निर्णधः। (८1 अर्थ दानव्रतनिर्णयः। "सोदयत्रिमुहूर्तायां कुर्याद्दानं बतानि च । उभयत्र तथात्वे तु पूर्वयुस्तदनुष्ठितिः ।। परत्रैव तथात्वचेत्पूर्वाग्राह्या तिथिः क्षये । 'तिथेः साम्पे च वृद्धौच गृह्यतां तिथिरुत्तरा। अस्पर्श चैकदेशस्य व्याप्तौ पूर्वैव गृह्यताम् ॥" कर्मकालश्च प्रायशो दानव्रतयोर्दैवत्वेन पूर्वाहोऽवगन्तव्यः 'पूर्वाह्नो वैदेवानाम्' इति श्रुतेः। अह्नः पूर्वी भागः पूर्वाह्नः सच पञ्चधा विभागपक्षे मुहूर्तत्रयात्मकःप्रातःकालाचतुर्दाविभाग- पक्षे साईमहरात्मकः । त्रेधा विज्ञागपक्षे पञ्चमुहूर्तात्मकः देवा विभागपक्षे साईसप्तमुहूर्तात्मकः। पञ्चदशधा विभागपक्षेऽ- प्यर्थात्तथैव सम्पयते। यद्यपि बहुशास्त्रानुरोधेन पञ्चधा विभाग एवात्र ग्राह्य इति युक्तं तथापि बहुकर्तव्योपेतयोनिव्रतयो- मुहूर्तत्रयमात्रेणानुष्ठातुमशक्यत्वादितरेऽपि पक्षा अनुकल्प- त्वेन गृहीतव्याः। यत्र सार्द्धसमुहूर्तेरपि न कर्म समाप्यते तत्र कृत्स्नदिवसोऽप्यनुज्ञायते । विशेपमत्र तत्तनिर्णये वक्ष्या- मः। दानं प्रसिद्धम् । व्रतं नियमः।

·- (८०) धर्मप्रदीपे- इति । तच्च भोज्यद्रव्यं परकीयमयत्नेनोपनीतं. चेत्ये: तदुभयं स्मातलिङ्गादवगम्यते । तथाच प्रतिग्रहप्रकरणे याज्ञवल्क्य:- "अयाचिताहृतं ग्राह्यमपि दुष्कृतकर्मणः।" इति । तथा यतिधर्मपूशनाः- 'शिक्षाशनमनुद्योगात्माकेनापि.निमन्त्रितम् । अयाचितं तु तद्भेक्ष्यं भोक्तव्यं मनुरब्रवीत् ॥” इति । यदि प्रतिषेधः पर्युदासो वा उभयथापि एकभक्तादिवन्न कालो विशेषणीयः, प्रतिषेधेऽनुष्ठेयाभावात्, पर्युदासे पराधीन- त्वात् । असति कालविशेपविधौ न कर्मकालव्याप्तिवचन- मत्र प्रवर्तते । तथा सति किं पौर्वाहिकास्तु तिथय' इति वचनेन परा ग्राह्या, किंवा गुग्मादिवाक्येन पूर्वति वीक्षायां युग्मवाक्यस्य तिथिविशेषविषयत्वात्तदनुसरणमितिमाधवः। अयाचिते तु विशेषवचनाभावादुपवासवनिर्णय इति कमलाकरः। अयाचितस्यान्नस्य कदाचित्मातरादिकाले लाभेपिअष्टधा विभक्तदिनस्य प्रथमे भागे प्रहरहयोपरि अर्द्धप्रहराभ्यन्तरे भयाचितं यथाविधि भोक्तव्यं तत्कालस्य सामान्यतो हि भोजने मुख्यत्वात् साईप्रहरद्वयानन्तरं तहाने तु सति सामर्थ्यऽस्तादूर्ध्वकाल एव भोक्तव्यमिति रामप्रकाशः । ममतु एवं भाति नित्यकर्मानुष्ठानानन्तरं यस्मिन्काले- ऽयाचितानोपलब्धिस्तत्रैव भोक्तव्यं तत्कालविधायकविशेष. पचनाभावाद। इत्ययाचितम् । -- ·एकादश्युपवासनिर्णयः। (८३ "दशमीशेपसंयुक्तो यदि स्यादरुणोदयः । नैवोपोप्पं वैष्णवेन तद्दिनैकादशीव्रतम् ॥” इति । अरुणोदयस्वरूपं च माधवीये स्कान्दे- "उदयात्माक्चतस्रस्तु घटिका अरुणादयः" इति। यदपि "उदयात्पाग्यदा विष मुहूर्तद्वयसंयुता । संपूर्णैकादशी नाम तत्रैवोपवसेद्ही ॥" इतिगारुडसौरधर्मादिवचनं, यच्च भविष्ये- "आदित्योदयवेलायाः प्राइमुहूर्तयान्विता । एकादशी तु सम्पूर्णा विद्धान्या परिकीर्तिता ॥" इति तदप्युपसंहारन्यायेन दण्डचतुष्टयपरमेव । हेमाद्रावप्येवम् । यत्तुब्रह्मवैवर्ते- "चतस्रो घटिकाःपातररुणोदयनिश्चयः। चतुष्टयविभागोत्र वेधादीनां किलोदितः । अरुणोदयवेधः स्यात्साई तु घटिकात्रयम् । अतिवेधो विघटिकाः प्रभातं दर्शनाद्रः ॥ महावेधोपि तत्रैव दृश्यतेऽर्को न दृश्यते । तुरीयस्तत्र विहितो योगः सूर्योदये बुधैः । इति सदस्य वयवहाराणोदयवेधविशेषपरमेवेति माध- वीयेमदनरत्ने च । अन्यस्तूदयवेधः । तथान्येपि हेमाद्री माधवीये गारुडे- "उदयात्माक्रिटिकाव्यापिन्येकादशी यदा।

·(८२) धर्मप्रदीपे-
चीनः कालो लक्ष्यते ऽन्यथा सुमंतुवचनेन विरोधः स्यात् ।
तथाचतवचनम्-
"यत्रार्द्धरात्रादर्वातु नक्षत्रं प्राप्यते तिथौ
तन्नक्षत्रव्रते कुर्यादतीते पारणतिथौ" इति ।
निर्णयामृतकृतदीपिकायां तु यदा पूर्वस्मिन्नेव दिने-
ऽस्तमयसम्बन्धि तदा तदेवोपवसनीयम् दिनद्वये सत्त्वेऽसत्त्वे
वा पूर्व यदा पूर्वयुरर्द्धरात्रिसम्बन्धि परेयुरस्तमयसंबन्धि
तदोत्तरमिति।
"उपवासे यदक्षं स्यातद्धि नक्तैकमक्तयोः ।
उदये त्रिमुहूर्तस्थं नक्षत्रं व्रतदानयोः ॥
दिनद्वये तथात्वे तु पूर्व स्यादलवत्त्वतः ।
श्रवणं तृतरं ग्राह्यमुपाकरणकर्मणि ॥
पिये तु तिथिवत्सर्वा नक्षत्रस्य विनिर्णयः।
पूर्वः स्यादुपवासादावुत्तरो व्रतदानयोः ॥
योगः श्राद्ध कर्मकालव्याप्तस्तु परिगृह्यताम् ।
करणं यद्दिने तत्तु ग्राह्यरात्रौ यदा तदा ॥
दिनद्वयकाकाायामुपवासः प्रसिध्यति ।
वासरे संक्षयामावाद्गृहीतव्यं यथास्थितम् ॥"
इति नक्षत्रायुप्वासनिर्णयः।
अथैकादश्युपवासनिर्णयः।
तत्र दरामीवेधो देधा अरुणोदपवेधः सूर्योदयवेधश्चेति ।
आपो गारुडे-
-

·एकादश्युपवासनिर्णयः। (८५) "दशमीशेपसंयुक्तो यदि स्यादरुणोदयः। नैवोपोण्यं वैष्णवेन तद्दिनैकादशीवतम् ॥" इति गारुडे भविष्ये च योगमात्रे निषेधात् । नारदीयेपि- "लववेधेपि विप्रेन्द्र दशम्येकादशी त्यजेत् । सुराया बिन्दुना स्पृष्टं गङ्गाम्भ इव निर्मलम् ॥" स्कान्देप्येवम् । माधवोऽप्याह सोऽयं कलादिवेधोऽरुणोदयवेधे मूर्योदय- वेधे च समान इति। निगमेपि- "सर्वप्रकारवेधोऽयमुपवासस्य दूपकः॥” इति । अतएवमाधवेन-अरुणोदयायदण्डेत्यादिस्पर्शादेका- दश्याः सम्पृक्तादिसंज्ञा उक्ता निपिद्धास्ततः सामान्यतो विशेषतश्चारुणोदयवेधी निपिद्धः। सच चतुर्घटिकात्मक एवा- रुणोदय इति सिद्धम् स च वैष्णवविपयः। तदाक्येपु वैष्णव- ग्रहणात् । अत्र शेपं निर्णयमन्यायोऽचसेयम् । उदयवेधस्तु परिशेपास्मातगोचरः। तदाह माधवः- "अरुणोदयवेधोत्र वेधः सूर्योदये तथा। उक्ती द्वौ दशमीवधौ वैष्णवस्मार्तयोः कमात् ॥" हेमाद्रिस्तु मतान्तरेणादरात्रवेधमप्याह। स चाऽसर्वसम्म- तेरुपेक्ष्यः। यश्च पञ्चदशपटिकामा वेधः सचोपवासातिरिक्त-

·(८४)
धर्मप्रदीपे-
सन्दिग्धैकादशी नाम वयं धर्मकांक्षिमिः॥
उदयात्प्राङ्मुहूर्तन व्यापिन्येकादशी यदा।
संयुक्तकादशी नाम वय॑यं धर्मवृद्धये ॥"
हेमाद्रौ रात्रेरन्त्योष्टमभागोप्यरुणोदय उक्तः-
"निशः प्रान्ते तु यामाई देववादित्रवादने ।
सारस्वतानाध्ययने वारुणोदय इष्यते ॥"
इतिस्मृतेः। अत्रैक एपां सर्वपक्षाणां मुहूर्तद्वयेन कोडीकारा
निशःप्रान्त इति वचनाच रात्रिमानवशात्साईत्रिदण्डादयो
नेकेरुणोदया।
तदाह हेमाद्रिः-साईघटिकायोक्तिरष्टाविंशतिघटिका-
मानरात्रिविश्या । महत्तरास्तु रात्रीरपेक्ष्य चतस्रो घटिका
इत्युक्तमित्याहुः । तन्न । अरुणोदयशब्दस्यानेकार्थत्वापनेः।
नच मुहूर्तद्वयमर्थः दण्डद्वयकमुहूर्तादिवेधानां तथाप्यनुपपनेः।
नहि तेपां यामाईत्वमरुणोदयत्वं चास्ति। मुहूर्तद्वयस्य यामा-
ईस्प च चतस्रो घटिका इत्यनेनोपसंहाराच न तदर्थः। न
च 'साई तु घटिकात्रयम्' इत्यनेनापि तदापत्तिः शंक्या ।
तेन चतुर्दण्डे वेधस्पयोक्तः । चतुर्दण्डेईघटीदशमीसत्वे हि
वेधस्तदर्थः विघटिकादी तदयोगाच यनु मतं कियता अरुणो-
दये वेध इत्यपेक्षायां सार्दघटिकाप्रयनियमादरुणोदयेईघटि-
कातो न्यूनदशमीसत्त्वे न दोप इति। तनुच्छम्। द्विदण्डादावपि
तापनेः।

·एकादश्युपवासनिर्णयः । (८७) इति हेमाद्रौ पानवचनम्, तदेकदिश्यां वृद्धौ ज्ञेयम् । तदुक्तं माधवेन- "एकादशी द्वादशी चेत्युभयं वर्द्धते यदा। तदा पूर्वदिनं त्याज्यं स्मााह्यं परं दिनम्॥” इति । विद्वैकादश्यां द्वादशीमात्रवृद्धौ च सर्वपां परैव !: तत्रैव- दशीमात्रवृद्धौ गृहिणः पूर्वा यतेरुत्तरा, पूर्वोक्तपामाता वेता अप्येवम् । एतच्छुद्धाविद्धातुल्यमिति माधवः- "त्रयोदश्यां न लायेत द्वादशी यदि किञ्चन । उपोप्यैकादशी तत्र दशमीमिश्रितापि च ॥" इति स्कान्दात् । विष्णुरहस्येपि- "दशमीशेपसंयुक्ता उपोप्यैकादशी सदा । यदा न स्यात्रयोदश्यां मुहूर्त द्वादशी तिथिः॥” इति । भविष्येऽप्येवम्- "अविद्यानि निपिदश्च न लायन्ते दिनानि तु । मुहूर्तःपश्चमिर्विद्धा ग्राहकादशीतिथिः"। इति ऋष्यशृङ्गोक्तेः। मुहूर्तपञ्चकमरुणोदयमारण्य ज्ञेयम्। न्यथोत्तरेधि एकादश्यतावासम्मवात् । तथा च स एव- "सर्वत्रका दीकार्या द्वादशीमिश्रिता नरेः । प्रातर्भवतु मा वा भूपस्मान्नित्यमुपोपणम्॥" इति । यदपि हेमाद्रिणा 'शुद्धसमा शुद्धन्यूना वापिकदादशि- चेत्सर्वपां परवेत्युक्तं, तदपि वैष्णवविषयम् । स्मार्तानां पूर्ववेत्यविरोधः। हेमाद्रि मतेनोच्यते । तत्र- ·(८) धर्मप्रदीपे- " विषय इति माधवायदा त्वेकादश्येव शुद्धा सती वर्द्धते द्वाद- शी वोभयं वा तदा वैष्णवैः परोपोष्या। एकादशी' इत्यादि- वचनादिति माधवः । स्मार्तेस्तु सूर्योदयविद्धा त्याज्या। यदा त्वेकादशी शुद्धा सती वर्द्धते द्वादशी च समा न्यूना वा तदा गृहस्थैः पूर्वा यतिभिरुत्तरा कार्या 'प्रथम' इत्यादिस्का- न्दोक्तेः। वर्द्धमानोऽप्येवम् । विद्धाधिक्ये द्वादशीसाम्ये परत्रोपवासः कालादर्शहेमाद्रिकालनिर्णयदीपिकानिर्ण- यामृतप्रतापमार्तण्डादीनां संमतः । किन्तु तेषां सूर्योदय- वेधमादायैव विद्धाभेदव्यवस्थेति विशेषः । अत एव- "एकादशी प्रवृद्धा चेच्छक्के कृष्णे विशेषतः। उत्तरां तु यतिः कुर्यात्पूर्वामुपवसेट्टही ॥' इति सामान्यवचनाविद्धाधिक्यस्थले द्वादशीसाम्येपि गृहियतिभेदाम्यवस्थेति माधवमतं परास्तमिति रामप्रकाशः। उभयवृद्धी शुद्धा विद्धा वा सर्वेपां परैवेति माधवकम- लाकरौ । द्वादशीमात्रवृद्धौ शुद्धायां पूर्ववेत्यपि । "न चेदेकादशी विष्णो द्वादशी परतः स्थिता । उपोप्यैकादशीतत्र यदीच्छेत्परमं पदम् ॥" इति नारदोक्तः। "दादशीमानची तु शुद्धविद्धे व्यवस्थिते । शुद्दा पूर्वानरा विद्धास्मानिर्णय ईदृशः ॥" इति माधवोकेच मदनरवेप्येवम् । यन- "विद्धाप्पविद्या विज्ञया परतो द्वादशी न चेत् । अविद्यापि च विद्या पात्परतो द्वादशी यदि ॥"

·एकादश्युपवासनिर्णयः। (८९) त्यादिपायोक्तेः । विद्याधिकसमहादशिका च सर्वपां पूर्वव । "पारणाहे न लायेत द्वादशी सकलापि चेत् । तदानी दशमीविद्यामुपोप्यैकादशी तिथिम्॥” इत्यादिऋष्य- शृङ्गोक्तः । माधवमते त्वत्र गृहिणां पूर्वा यतेरुत्तरा। विद्धा- धिकन्यूनबाटशिका मोक्षपापक्षयविष्णुप्रीतिकामैः परा कार्या। गृहिणा तु नक्तं कार्यम् । "एकादशी द्वादशी च रात्रिशेपे त्रयोदशी। उपवामं न कुर्वीत पुत्रपौत्रसमन्वितम्॥" इति को दिनक्षये उपवासनिषेधात् । "दशम्यकादशी विद्धा द्वादशी च क्षयं गता। क्षीणा सा द्वादशी ज्ञेया नक्तं तु गृहिणः स्मृतम्॥" इति शातातपोक्तेश गृहिणःपूर्वत्रोपवास एकादश्याः शुद्धन्यूनत्वे शुद्धसमत्वे वा द्वादश्या न्यूनसमत्वयोरेकादश्यामुपवासायानि तु दशम्यनुगता हन्ति'इत्यादीनि कोर्मादिवचनानिदशमीवेधत्रयोदशीपारणयो निपेधकानि तानि विहितभिन्नपराणि।अत्रमूलवचनानि तथ्य- वस्था चाकरे स्थिताायन हेमाद्रीबहुवास्यविरोधेनेत्यादि- मार्कण्डेयोक्तेः 'सन्दिग्धेषु चे त्यादिपायोनेश्च वेधसन्दहे ज्योतिर्विद विप्रतिपत्ती वा परा कार्यत्युक्तं तवैष्णवविपयम्। भत्र पुत्रवना स्मार्नन कृष्णपक्षीयकादशीव्रतं न कार्य वैष्णवेन तुपत्रवतापि कार्यमिति सर्वनियन्धसिद्धांतः। शेपमत्र नियन्धे योवगन्तव्यं विस्तरजिया न लिखितमिति गिवम् ॥

·(८८) धर्मप्रदीपे- "शुद्धा विद्या द्वयी नन्दा त्रेधा न्यूनसमापिकैः । पट्मकारा पुनस्वेषा द्वादश्यूनसमाधिकः॥" इत्यष्टादशैकादशीभेदास्तत्र शुद्धाधिकन्यूनद्वादशिका शुद्धाधिकसमदाशिका च सकामैः पूर्वा निष्कामरुत्तरा कार्या प्रथमेहनि' इत्यादिस्कान्दात् । ऊनद्वादशिकायान्तु विष्णुप्रीतिकामरुपयासद्वयं कार्यम्। 'सम्पूर्णकादशी' इत्यादि- निर्णयसिन्धुस्थवृद्धवसिष्टोक्तेः । शुद्धन्यूना शुद्धाधिका शुद्धसमा विद्धन्यूना विइसमा वाधिकदादशिका चेत्सर्वेषां परैवेति हेमाद्रिः । मदनरत्ने तु-शुदाधिका परा इति 'सम्पूर्णे त्यादिवचनात् | अन्या पूर्वो । "शुद्धा यदा समा हीना समा हीनाधिकोनरा । एकादशीमुपवसेन शुद्धां वैष्णवीमपि ॥" इति स्कान्दात् । 'शुद्ध'त्यादिनारदोक्तेश्च । यत्तु-'अविद्दे' त्यादिपाभवचनं, तच्छुदाधिकापरम् । यत्नु- सम्पूर्ण' त्यादिवचनं, तद्वैष्णवपरम् । स्मार्तानां त पूर्व- चेत्युक्तं माधवीये। विदन्यूनासमवादशिका तु मुमुक्षूणांपुत्रवतांच पराऽन्येषां पूर्वा 'पुत्रवतोऽपि पूर्वा' इति मदनरने। विदन्यूना न्यूनद्वा. दगिका च सैव सर्वः कार्यति हेमाद्रिः । मुमुक्षूणां पराऽन्ये. पां पूर्वति मदनरत्ने । विद्धसमा समवादशिकोनद्वादशिका च मुमुक्षुभिः पराऽन्यः पूर्वा कार्या । 'दशमीमिश्रिता पूर्वा' इत्याटिच्यासोक्तः। अत्र मोक्षकांक्षिग्रहणादन्येषां पूर्वव सर्वत्र- ·चैत्रशुक्लपक्षीयपतिपदादितिथिनिर्णयः। (९१) "अमायुक्ता न कर्तव्या प्रतिपच्चण्डिकार्चने । मुहूर्तमात्रा कर्तव्या द्वितीयादिगुणान्विता ॥" इति देवीपुराणादिति जस्मन्तभास्करः । निर्णयसिन्धुदीपिके अप्येवम् । अत्र व्रतार्के आरो- ग्यव्रतविद्याव्रततिलकवतान्युक्तानि। तेषांकालोवत्सरा रम्भवदुक्तः । इयं स्नानादौ तूदयव्यापिनी । वृद्धौ परेह्नि । अत्र वर्षेशतरनवरात्रादि चैत्रस्य मलत्वे शुद्धमास एव कार्यम्। द्वि०२-अत्रोमाशिवहुताशनपूजने पूर्वाह्नो मुख्यो मध्याह्नो गौणः । उनयत्र सत्त्वे परा जस्मन्तभास्करेरामप्र- काशे च । किश्चातरौप्यदर्शनमुदयव्यापिन्यां स्लानदां नादि च वृद्धावुत्तरेति । इमां द्वितीयामारण्य प्रतिमासं शुक्लद्वितीयासु दिनान्ते वर्षापर्यंत नदीनान विष्णुपूजा हवनचन्द्रपूजातदर्घदानं चन्द्रास्ताद,क्नोजनं चोक्तं दिवारात्रिसम्बन्धितिथी रामप्रकाशस्थविष्णुध- र्मोत्तरे। . तृ०३-अत्र रामटोलोत्सवो रामार्चनचन्द्रिकायाम् । तत्र पूर्वाह्नव्यापिनी । इयमेवगौरीतृतीया । अत्रगौरी शङ्कर पूजाभन्दोलनञ्च । तत्र मुहूर्तमात्रा परयुता ग्राह्या "मुहूर्तमात्रसत्त्वेपि दिने गौरीव्रतं परे ।" इति माधवोक्तः।

·- (९०) धर्मप्रदीपे- चैत्रशुक्लपक्षीयप्रतिपदादितिथिनिर्णयः। प्रति०१-चैत्रशुक्लप्रतिपदियं वत्सरारम्भ उदयव्यापिनीयाह्या । तथोक्न माधवीये ब्राझे- चिन्ने मासि जगहह्मा ससर्ज प्रथमेऽहनि । शुकृपक्षे समयं तु तदा सूर्योदये सति ॥” इति । व्रतार्कस्थभविष्योत्तरे च- "प्रवृत्ते मधुमासे तु प्रतिपादिते रयौ।" इति । दिनद्वय उदयव्याप्ती सम्पूर्णत्वात्पूर्वा अव्यानावपि पूर्वा "वत्सरादौ वसन्तादी बलिराज्ये तथैव च । पूर्वविवि कर्तव्या प्रतिपत्सर्वदा बुधैः ॥" इति वृद्धवसिष्टोक्तेः। बतार्के नु युक्तं तु दिनद्वये उदयसंवन्धानावसंवत्सरारम्भप्रयुक्तकार्यलोपमसत्ता- विदं वचनं पूर्वयुतामाह्यताविधायकं दिनयेतत्संबन्धे तु सम्पूर्णत्वादेव पूर्वप्राप्ते कदाकार्यमित्याकांक्षाविरहा त्पूर्वयुतत्वविरहाच नेतद्वचनात्पूर्वति । "बाये प्रवर्तयामास कालस्प गणनामपि।" इति । भवायमाशयः । क्षय पवास्य पसिएपचनस्य प्रवृनिरिति अप । तैलायनः । शकादिश्रयणम् । अषय युगादिस्तत्र पृयाहव्यापिनी । अब नवरा- प्रारम्भस्तत्र परपृता ग्राहा।

·चैत्रशुक्लपक्षीयप्रतिपदादितिथिनिर्णयः । (९३) स०७-अत्र दमनकादिनिस्किरपूजा तत्रपूर्वाह्नमध्याह्नौ मुख्यगौणौ। उभयदिने तत्त्वे पूर्वा । जस्मन्तभास्करे 'युग्मात्पूर्वविद्धे ति ब्रह्मभविष्ययोः। सप्तमी चाष्टमी- युक्ता' इति ब्रह्मवैवर्तेपि च । माधवीये तु सर्वदे- वपूजावतेषु पूर्वैव पण्मुन्योरिति युग्मशास्त्रात् । अ०८--इयमशोकाष्टमी । अत्राऽशोककलिकामाशन- भवान्युत्पत्तिब्रह्मपुत्रनदनानानि । तमाशोककलि- काप्राशने पञ्चमा प्रहरव्यापिनी मातृद्वितीयावत् । भवान्युत्पत्तौ पूर्वाहव्यापिनी । उभयदिनेसत्त्वेऽसत्त्वे वा युग्मशास्त्रात्परा । उपवासेपि परेति रामप्रका- शनिर्णयसिन्धु जस्मन्तभास्कर भगवन्तभा- स्कराः । क्षये पूर्वेति माधवः । ब्रह्मपुत्रनदलाने प्रातःकालव्यापिनी । 'प्रातस्तु विधिवत्स्नात्वे, ति निर्णयसिन्धुजस्मन्तभास्करधृत विष्णुवचनादत्र बुधवारपुनर्वसुनक्षत्रयोगेऽतिमाशस्त्यम् । नक्षत्रयो- गस्तु तत्काल एवं ग्राह्यः। न०९-राम, नवमीयं मध्याह्नव्यापिनी ग्राह्या। "चैत्रशुक्ला तु नवमी पुनर्वसुयता यदि । सैव मध्याह्नयोगेन महापुण्यतमा भवेत् ॥ चैत्रमासे नवम्यां तु जातो रामः स्वयं हरिः। पुनर्वस्वृक्षसंयुक्ता सा तिथिः सर्वकामदा ॥

·(९२) धर्मप्रदीपे- अत्र सौभाग्यशयनव्रतमपि । तत्रापि परैव । अत्र मत्स्यजयन्त्यपराहव्यापिनी निर्णयसिन्धु- जस्मन्तभास्करयोः । अत्र व्रतार्ककृता पूर्वा- हव्यापिनीयमित्युक्तं, तन्मन्दादिविपयम् । इयं मन्वादिरपि । तत्र पूर्वाह्नव्यापिनी ग्राह्या। शुक्लपक्ष- स्थत्वात् । श्राडादौ वेदमुपवासेपीति माधवनिर्ण- यसिन्धुजस्मन्तभास्करानन्तभट्टाः । अत्रारु- न्धतीव्रतमपि । तत्र पूजनदानब्राह्मणभोजनादिकं दिवास्वभोजनं, रात्रौ नक्तव्रतत्वादिति व्रतार्क । च०४-चतुर्थीयं स्नानादावुदयव्यापिनी । वृद्धा परा भौम- शनिवारसरणीयुतातिपुण्येति कालनिर्णयदीपिका। अत्र मोदकादिभिर्गणेशपूजोक्ता मध्याह्ने निर्णयामृते। प०५-इयं श्रीपञ्चमी सामान्यनिर्णयात्पूर्वाह्वव्यापिनी।उभय- दिने तत्त्वे पूर्व युगभूतानामिनि युग्मशास्त्रादिति माधवनिर्णयसिन्धुदीपिकाजस्मन्तभास्कराः । इयं कल्पादिरपि । तत्रापि पूर्वाह्नव्यापिन्येतनिर्ण- यसिन्धौ जस्मन्तभास्करस्य । पुराणान्तरेत्रापि मत्स्योत्पनिरुता। पष्टी६-अत्र स्कन्दपूजोना दीपिकायाम् । एतत्काल- स्त्यापाढशुद्धपठ्यामुक्तः।

·चैत्रशुक्लपक्षीयप्रतिपदारितिथिनिर्णयः ।(९५) द०१०-अत्र यमपूजोक्तानिर्णयामृते। तत्रापराव्यापिनीयं दशमी रामप्रकाशेपि। ए०११-अत्र लक्ष्मीसहितविष्णोरान्दोलनमुदयव्यापिन्या- मुक्तम् । निर्णयसिन्धुजस्मन्तभास्करयोस्त्रैवाप- राहे वास्तुपूजोता। द्वा०१२-अत्र दमनकार्पणमुक्तमगस्तिसंहितायाम्- "द्वादश्यां चैत्रमासस्य शुक्लायां दमनोत्सवः । बौधायनादिभिःप्रोक्तः कर्तव्यः प्रतिवत्सरम्॥"इति। निर्णयसिन्धुभगवन्तभास्कर जस्मन्तभास्करेषु पारणाहे द्वादश्यनावे विशेष उक्तः । पारणाहे नं लायेत द्वादशी घटिकापि वा। तदा त्रयोदशी याह्या पवित्रदमनार्पणे ॥" तथा, माधबे दमनारोपः स्यान्मधी विनती यदि। वैशाख्यां श्रावणे नागे कर्तव्यं दमनार्पणम्" । माधये बैशाखे द्वादश्यां नागे पञ्चम्याम् । रात्रि- व्यापिनीयम् । निर्णयसिन्धौ तु । एकादश्यां दमनाहरणं द्वादश्यां तर्विष्णुशिवपूजोक्ता । इदं इमनकापणं शुक्रास्तादावपि कार्य मलमासे च । अत्र द्वादशीव्रतं स्वीकृत्य पारणाहो याह्यम् । तत्र पारणाह इति मुक्तमिति कमलाकरः । कैश्चिदियं वामनद्वादश्युक्ता।

·(९४)
धर्मप्रदीपे-
श्रीरामनवमी प्रोक्ता कोटिसूर्य ग्रहाधिका ।
केवलापि सदोपोप्या नवमीशब्दसंग्रहात् ॥
पूर्वदिन एव मध्याह्नव्यापिनी, न परदिने, तदा पूर्वैव उम
यदिने मध्याह्नव्याप्तावव्याप्तौ परा, 'सापि पूर्वा नो-
पोष्यति माधवः।
"नवमी चाष्टमीविद्धा त्याज्याव्रतपरायणैः ।
वैष्णवानां विशेषात्तु तत्र विष्णुपरैरपि ॥
दशम्यादिपु वृद्धिश्चेदिखात्याज्यैव वैष्णवः ।
तदन्येषां च सर्वपांवतं तत्रैव निश्चितम् ॥” इति ।
दशम्यादिपूर्णिमान्तास तिथिपु वृद्धिश्चेदिति, तदन्ये-
पामिति च वदन्यदा प्रातत्रिमुहूर्ता नवमी दशमी च
क्षयवशात्सूर्योदयात्मागेव समाप्यते तदा स्मार्तानां
तत्रकादशीनिमित्तोपवासान्नवमी बतागपारणालोपः
स्यादताष्टमी विद्धय स्मातः कार्या, वैष्णवस्तु
द्वितीयैव कार्येति सूचयति। दशमीवृद्धयनावे अष्टमी-
विद्याया इवमध्यादन्यापित्वे क्षये च वैष्णवरपि
वियोपोप्येतीत्यं सिद्धमिति माधवजस्मन्तभा-
स्करनिर्णयसिन्धुमतम् । इयं मलमासे सति शुद्ध
कार्या । इमां नवमीमात्य सर्वनवमीप भद्रकाल्या-
दिग्रतमुन रामप्रकाशे।

·. चैत्रशुक्लपक्षीयप्रतिपदादितिथिनिर्णयः ।(९५) द०१०-अत्र यमपूजोक्ता निर्णयामृते। तत्रापराव्यापिनीय दशमी रामप्रकाशेपि। ए०११-अत्र लक्ष्मीसहितविष्णोरान्दोलनमुदयव्यापिन्या- मुक्तम् । निर्णयसिन्धुजस्मन्तभास्करयोस्त्रैवाप- रा) वास्तुपूजोक्ता । द्वा०१२-अत्र दमनकार्पणमुक्तमगस्तिसंहितायाम्- "द्वादश्यां चैत्रमासस्य शुक्लायां दमनोत्सवः । बौधायनादिभिःप्रोक्तः कर्तव्यः प्रतिवत्सरम्॥"इति। निर्णयसिन्धुभगवन्तभास्कर जस्मन्तभास्करपु पारणाहे द्वादश्यनावे विशेप उक्तः । "पारणाहे न लायेत द्वादशी घटिकापि वा। तदा त्रयोदशी याह्या पवित्रदमनार्पणे " तथा, माधव दमनारोपः स्यान्मधी विनतो यदि । वैशाख्यां श्रावणे नागे कर्तव्यं दमनार्पणम्" ॥ भाधये वैशाखे दादश्यां नागे पञ्चम्याम् । रात्रि- व्यापिनीयम् । निर्णयसिन्धी तु । एकादश्यां दमनाहरणं दादश्यां तर्विष्णुशिवपूजाता । इदं दमनकापणं शुक्रास्तादावपि कार्य मलमासे च । अब द्वादशीव्रतं स्वीकृत्य पारणाही ग्राह्यम् । तत्र पारणाह इति युक्तमिति कमलाकरः । केभिडियं वामनदादरयुक्ता।

·धर्मपदीये- २०१३-अनङ्गत्रयोदशीयं पूर्वविद्धोपोष्या। तथाच संवतः-- "कृष्णाष्टमी बृहत्तल्पा सावित्री वटपैतृकी। कामत्रयोदशी रम्ना उपोष्याः पूर्वसंयुताः॥” इति । दीपिकानिर्णयसिन्धुजस्मन्तभास्करा अप्येवम्। अत्र कालस्तु मार्गशुक्लानङ्गत्रयोदश्यामुक्तो ध्येयः। अत्र माधवेनेयमपराहगा परा चोक्तामध्याह्ने काम देवपूजोक्ता । किञ्चात्र भौमवारसत्त्वे शिवसमीपे : गङ्गास्नानतो महत्फलमिति जस्मन्तभास्करे देवी- पुराणात् । तत्रौदयकी याह्या बृहत्तल्पेत्यत्र बृहत्त- पेति मुख्यः पाठ उक्तो हेमाद्रौ रामप्रकाशे च । च०१४-इयं पूर्वविद्धा रात्रिव्यापिनी ग्राह्या कामोत्सवे- "मयोः श्रावणमासस्य शुभा या च चतुर्दशी । सा रात्रिव्यापिनी माह्या नान्या शुक्ला कदाचन ॥" इति निर्णयसिन्धु जस्मन्तभास्करस्थहेमाद्री- यबोधायनोक्तः । परापूर्वाह्रगामिनीति' वा पाठः । "कर्मणो यस्य यः कालस्तत्कालव्यापिनी तिथिः।" इति पूर्वदिने सायं मुहूर्तत्रयवेधे पूर्वाऽन्यथोनरेति हेमाद्रिमाधवदीपिका निर्णयसिन्धुजस्मन्तभा- स्कराः। इयं शिवचतुर्दश्युक्ता निर्णयामृते । रात्रिच्यापिनी।

·. वैशाखकष्णपक्षीयप्रतिपदादितिथिनिर्णयः । (९७) पू०१५-इयं सामान्यनिर्णयात्परैवेति निर्णयसिन्धुनिर्णया- मृतयोः। उपवासे तु युग्मात्पूर्वतिरामप्रकाशः। इयं मन्वादिस्तत्र पूर्वाह्नव्यापिनी । अत्र रविगुरुशनिवार- सत्त्वे स्नानवस्त्रयुगवानभाइकरणादश्वमेधजं पुण्यमुक्तं निर्णयसिन्धुजस्मन्तभास्करयोः । अत्र कैश्चिद्द- मनकैःशिवपूजोक्ता तत्र कालः प्रातरेवानिर्णयामृतेत्र चित्रायुतायां विचित्रवनदानलानतर्पणायुक्तं दमनकैः विशेपाच्छिवपूजा सर्वदेवपूजा चोक्ता । अत्र हेमा- दिस्कान्दे सर्वमासीयपूर्णिमासु तत्तन्मासनक्षत्रचन्द्र- गुरुयोगे गुरुवारयोगे स्नानादावनन्तफलमुक्तम् । वैशाखकृष्णपक्षीयप्रतिपदादितिथिनिर्णयः। प्र०१-अत्राऽश्वत्थसेचनधर्मघटादिदानं कार्यमुदयच्यापि- न्याम् । वृद्धौ क्षये च पूर्ण प्रतिपद । द्वितीया२-........ तृतीया३....... चतुर्थी४-... टिप्पणी-पौर्णमासान्तमासाभिमायेणेदमुक्तम् ।वमावस्यान्तमासे "प्रकृष्णमतिपदादितिथिनिर्णयः" इति बोध्यम् । एवं सर्वत्रापि कृष्ण- पक्षेषु पूर्वपूर्वमासकृष्णपसत्वं बोध्यम् । ....

·--- ...... ..................... (९८) धर्मप्रदीपे- पंचमी-अत्र पुत्रार्थिना पपिण्डात्मकं भादं कार्यम् । तत्र कालः पार्वणीयः। पष्ठी- सप्तमी७- अ०८-इयं शीतलापूजने नवमीयुता पूर्वाह्वव्यापिनी जस्मन्तभास्करदुर्गावतीप्रकाशयोक्ताकाला- टमीव्रते सायंकालव्यापिनी । विशेपोऽत्र ज्येष्ठ- कृष्णाष्टम्यामुक्तः। अत्र चण्डिकावतम् । तत्र पूर्वा- ल उपक्रमकालो मध्याह्नो मुख्यः । "पूजावतेषु सर्वपु मध्याह्नव्यापिनी तिथिः।" इति माधवीये भविष्योक्तेः। नवमी९-..... दशमी १०-. एकादशी११- द्वादशी१२-.... व०१३-अत्राप्यनङ्गत्रयोदश्युक्तारामप्रकाशस्थविष्णुधर्मो- त्तरे। तत्कालस्तु मार्गशीर्पऽनङ्गत्रयोदश्यां वक्ष्यते। च०१४-अत्र कुण्डोदकपानं भगवन्तभास्करउक्तम् । तत्र पूर्वतिच। अ०३०-अत्र सनुदानम्। तत्र त्रिमुहूदियिकी माह्या । श्रादे तु कुतपकालिकी अपराहव्यापिनी वेति माधवदी- ......... .......

·--
वैशाखशुक्लपक्षीयप्रतिपदादितिथिनिर्णयः । (९१)
पिकाकारी।अत्र सोमनौमगुरुवारान्यतमसत्त्वे पुष्कर
नाम पर्व भवति । तत्र स्नानदानादेः सूर्यपर्वशताधिक
फलमुक्तं कालनिर्णयदीपिकास्थमहाभारते ।
"अमा सोमे तथा भौमे गुरुवारे यदा भवेत् । तत्पर्व
पुष्करं नाम सूर्यपर्वशताधिकम॥” इति।इदं पर्व सति
सम्सचे सर्वमासीयामासु ज्ञेयम् ।
वैशाखशुक्लपक्षीयप्रतिपदादितिथिनिर्णयः। .
प्रतिपदा-.........
दि.२-अत्रवृद्धपुरुपदर्शनपूजनमुदयव्यापिन्याम् । वृद्धपुरुषो
ब्रह्मा । प्राकृतनापायां 'बूढेवाबू' इति प्रसिद्ध इति
कश्चित् ।
तृ०३--इयमक्षय्यतृतीया पूर्वाहव्यापिनी । दिनद्वये तयानी
परा। "वैशाख शुकृपक्षे तु तृतीया रोहिणीयुता ।
दुर्लना बुधवारेण सोमेनापि युता तथा ॥ रोहिणी
बुधयुक्तापि पूर्व विद्या विवर्जिता । तया रुता-
पि मान्धातःपुण्यं हन्ति पुरारुतम् ॥ गौरी विनायको-
पेता रोहिणीबुधसंयुता । पिनापि रोहिणीयोगा-
त्पुण्यकोटिप्रदा सदा॥” इति । पूर्वविधा द्वितीपा-
विदागोरी तृतीया । विनायकश्चनृर्थी तयुता इति ।
नारदीये वसिष्ठवास्यादिति माधवकमलाकर

·(१००) धर्मप्रदीपे- जस्मन्तभास्करनिर्णयामृतादयः। रामप्रकाशे कत्तिकोपेतेत्यपि लिखितम्।अत्र गौरीपूजनं जलपूर्ण- कलशदानं सक्तदानं सूर्यपूजनादिकञ्च । इयं युगा- दिरपि। कृतयुगस्य त्रेतायुगस्य चेति पुराणादस्या द्वै- विध्यं कल्पभेदाव्यवस्थाप्यम्।तत्रापि पूर्वाह्नव्यापिनी श्राद्धपि पूर्वाह्नव्यापिनी ग्राह्या "पूर्वाह्न तु सदा कार्याः शुक्ला मनयुगादयः। दैवे कर्मणि पित्र्ये च कृष्ण चैवा- पराहिके” इति पानात्। वे शुक्ले द्वे तथा रुष्णे' इति हेमाद्री नारदीयाच्चेति निर्णयसिन्धुकालनिर्णय- दीपिकाजस्मन्तभास्करमतम् । दिनद्वये तत्त्वे परे- ति हेमाद्यादयः।अत्रोदयव्यापिन्यां गङ्गास्नानात्सर्व- पापहानिर्यवैर्विष्णुपूजनहोमाच्च। अत्र लवणोदधिस्नान- माढकमात्रलवणधेनुतचतुथांशलवणवत्सदानञ्चपूर्वाहे अस्यामेव परशुरामावतारस्त त्रप्रदोपव्यापिनीनिर्णय- सिन्धुस्थभार्गवार्चनदीपिकायां स्कान्देभविष्ये च "वैशाखस्य सिते पक्षे तृतीयायां पुनर्वसौनिशायाः प्रथमे यामे रामाख्यःसमये हरिः। स्वोच्चगैः पद्महे- र्युक्ते मिथुने राहुसंस्थिते रेणुकायास्तु योगदिवतीर्णा हरिःस्वयम् ।" इति दिनदये तयालावंशतःसमन्यासी च पराऽन्यथा पूर्ववातदुक्तं तत्रैव भविष्ये "शुक्ला तृती- या वैशाखे शुद्धोपोप्या दिनदये। निशायां पूर्वयामे ·A Kavita ...... BHAVAN LIBRARIS वैशासशुक्लपक्षीयमतिपादिविथिनिर्णयः। (१०१) चेदुचरान्यत्र पूर्विका॥” इति । जस्मन्तभास्करे- प्येवम् । अत्र त्रिलोचनयात्रोक्ता काशीखण्डे । तत्रापि पूर्वाह्नव्यापिन्येव । चतुर्थी४-. पञ्चमीर- पष्ठी६-..... स०७-अत्र गङ्गोत्पत्तिःपृथ्वीचन्द्रोदये वाझे "वशासशुक्र- सप्तम्यां जगुना जाह्नवी पुरा । कोधात्पीता पुनस्त्य- का कर्णरन्ध्रात्तु दक्षिणात् ॥ तां तत्र पूजयेदेवीं गङ्गां गगनमेखलाम् ।" इति । अत्र निर्णयसिन्धी शिष्टाचारान्मध्याह्नव्यापिनी ग्राह्येत्युक्तम् । जस्म- न्तभास्करे पूर्वाह्नव्यापिनी दैविककर्मवाद । मध्याह्नव्यापिनी ग्राह्येति तु शिष्टाचारः पूर्वाह्ना- सम्भवे ज्ञेयः । दिनद्वये तद्व्याप्तावच्यानो वा सामा- न्यनिर्णयात्पूर्वा। निर्णयसिंधौ तु दिनद्वये तयाना- वेकदेशव्यानी वा पूर्वा, युग्मवाक्यात् । इयमेव निर्णयामृते निम्बसनमीत्युच्यते । साच पूर्वविद्धति माधवः । अत्र पद्मपुराणेशर्करावतमुक्तमाता कमः प्रातः शुक्रतिलः स्नानं कृत्वा स्थण्डिडेटदलकम लोपरि कलशं स्थाप्य तत्र शर्करादिभिः सूर्य- पूजां रुत्या रात्री पञ्चगव्यपानमष्टम्यां सूर्यप्रति- मारानं सशर्करमेतद्रतफलं पुत्रादिबुद्धिः।

·(१०२) धर्मप्रदीपे- अ०८-अत्रोपवसन आम्रफलरसेन स्वयं स्नात्वाऽपराजित. देवी मांसीवालकवारिभिः स्नापयित्वा संपूज्य शर्क- राक्षीरनैवेद्यं दत्वा नवम्यां तदेव ब्राह्मणान्कुमारीश्व भोजयित्वा दक्षिणां दत्वा किश्चिन्नैवेद्येन पारणां कुर्यात् । मांसी जटामांसी । वालकमुशीरम् । पूजनकालस्त्वपराह्नः। न०९-अत्र निर्णयामृते चण्डिकाव्रतमुक्तम् । तत्र कालस्तु मध्याह्न एव । उभयदिने तदसत्त्वे पूर्वाह्वव्यापिनी ग्रायोजयत्र तत्सत्त्वे पूर्वा । रामप्रकाशे पक्षद्वये- ऽप्युपवासश्चण्डिकापूजा चोक्ता । "पूजानतेपु सर्वेषु मध्याह्नव्यापिनी तिथिः॥” इत्युक्तेः । दशमी१०- एकादशी११-... द्वा०१२-अत्र शीतलजलेन केशवस्लानमुक्तं पूर्वाहव्यापिन्यां नारदीये 'वैशाखे शुक्लपक्षेइत्या' दिना । अत्रैव राम- प्रकाशे पिपीतकद्वादशीवतमुक्तम् ।तत्र मध्याह्नव्या- पिनी ग्राह्योजयदिने तत्त्वे पूर्वा युग्मवाक्यादिति। भत्र निर्णयसिन्धुजस्मन्तभास्करस्थज्योतिर्निवन्धेव्य तीपाताभिधो योगविशेप उक्तः । पञ्चाननस्थौ गुरुभूमिपुत्री मेपे रविः स्यायदि शुक्रपक्षे। सामाभि- घाना करमेण युक्ता तिथिपतीपात इतीह योगः ॥ .... ....

·वैशाखशुक्लपक्षीयप्रतिपदादितिथिनिर्णयः । (१०३) अस्मिंस्तु गोमिहिरण्यवत्रदानेन सर्व परिहाय पापम्। सुरत्वमिन्द्रत्वमनामयत्वं माधिपत्वं लमतेमनुष्यः॥" इति । पञ्चाननः सिंहः। करभो हस्तः। साम्नां द्वाद- शत्वेनलक्षणया द्वादशीतिभित्र योगवशेनप्राशस्त्यम्। इयं परशुरामद्वादशी। अत्रैकादश्यामुपवासो द्वादश्यां दानमुक्तं निर्णयामृते। तृ०१३-इयमनङ्गत्रयोदश्युक्ता रामप्रकाशे । च०१४-इयं नृसिंहचतुर्दशी। अत्र प्रदोषे नृसिंहोत्पत्तेः प्रदो- पव्यापिनी विशाखे शुक्लपक्षेतु चतुर्दश्यां निशामुखे।" इत्यादिनृसिंहपुराणात् । निशामुखं प्रदोपः । उन्नयत्र परेति भगवन्तभास्करे। दिनद्वये वैपम्पेण तवातावधिका ग्राह्या । समयानौ परा । दिनदयेऽ- प्पच्याती पूर्वा, गीणकाले सत्त्वादिति जस्मन्तभा- स्करे। निर्णयसिन्धौ तत्त्वं तूक्तम् । पूर्ववचसामना- करत्वेननिर्मूलत्वाताहेमाद्री नृसिंहपुराणे"मजन्मस- म्भवपुण्यं व्रतं पापप्रणाशनम् इत्युपकम्य"स्वातीनक्ष- प्रयोगे च शनिवारे तु मदतम् । सिद्धियोगस्य संयोगे वाणजे करणे तथा ॥ पुसा सामाग्ययोगेन लत्यते देवयोगतः सर्व रेतैस्तु संयुन हत्याकोटिविनाशनम्॥ एतदन्पतरोगे मदिनं पापनाशनम् । केवलेपि प्रकर्न- व्यं महिने व्रतमुत्तमम्। अन्पथा नरकं पाति यावmore ·(१०४) धर्मप्रदी- द्रदिवाकरौ॥"इत्युक्त्वा ततो मध्याह्नवेलापां नद्यादौ विमले जले" इत्यादिनामध्याह्न एव व्रतविधानाचतुर्द- श्युत्तरार्दै वणिजे करणे मध्याह्न स्पष्टं जन्म प्रतीयते । सन्ध्यायांतु जन्म काप्यनुक्तेमौर्येनोक्तं तदशानिर्ण- यश्च हेय एवेति । अत्र ममेयं मीमांसा-नृसिंहाविर्भा- वकालं मध्याह्नमज्ञात्वा हिरण्यकशिपुवधसमये प्रदोषे तदर्शनात्पदोपकाले तज्जन्मोक्तम्।इयं योगवशादति- प्रशस्ता। योगाः स्वात्यादय उक्ता एवेति । पू०१५-अत्र पक्वानोदककुम्भतिलदानादि । तत्र पूर्वाह्नव्या- पिनी ग्राह्या । अत्र कूर्मजयन्ती । सा चापराव्या- पिनी निर्णयसिंधौ।रामप्रकाशे सायंकालव्यापिनी। निर्णयामृतेऽत्र रुष्णमृगाजिनदानं पृथ्वीदानसमफल- मुक्तं विशाखायुतायां विशेपात् । ज्येष्ठकृष्णपक्षीयप्रतिपदादितिथिनिर्णयः। प्रतिपदा- द्वितीयार- तृतीया३-- चतुर्थी:- पञ्चमीर- ....

·ज्येष्ठकष्णपक्षीयप्रतिपदादितिथिनिर्णयः । (१०५)
,
.......
....
...
...
...
पष्ठीद-..
सप्तमी७-.....
अ०८-इयं चैत्रकष्णशीतलाष्टमीवत्पूर्वाह्नव्यापिनी ग्राह्या ।
कालाष्टमीव्रते तु सायंकालव्यापिनी । तत्रास्तमया-
दकिमुहूर्तात्मकः .सायंकालः । । उभयदिने
तत्सत्त्वे पूर्व विधा।
नवमी९-...
दशमी१०-......
एकादशी११-
द्वा०१२-अत्र वटसावित्रीवतारम्जो गौडमतेन । तत्रात्र
त्रिरात्रवतपक्षे नक्तं त्रयोदश्यामयाचितं चतुर्दश्याममा-
यामुपवासेन व्रतसमातिः । सावित्रीपतिमापूजने पूर्वा
पराशरमतेन । मतान्तरेण त्वमायाम् ।
त्रयोदशी१३-...
चतुर्दशी१४-...
म०३०-अत्र वटसावित्रीब्रतमातत्रामा चतुर्दशीविदा ग्राह्या।
यदा त्वष्टादशपटिका चतुर्दशी तर परा ग्राह्या ।
"पूर्वविद्वैव सावित्रीबते पञ्चदशी तिथिः ।
नाडचोदादरा भूतस्य स्युभेनच परेहनि।"
......

·(१०६) धर्मप्रदीपे- इति। माधवनताकौं पूर्वदिने चतुर्दश्यष्टादशघटिका। उत्तरदिने चामा वृद्धिवशाचतुर्दशीतोधिका तदा परे- त्येतत्परौ।वस्तुतस्तु यदा चाष्टादशघटिका चतुर्दशी नदाप्यमा सावित्रीवते पूर्वा । "भूतोऽष्टादशनाडीभिर्दूपयत्युत्तरां तिथिम् ।" इति स्कान्दस्य सावित्रीब्रतातिरिक्तविषयत्वात् । तथाच ब्रह्मवैवर्ते। "भूतविद्धा न कर्तव्या अमावस्या चपूर्णिमा । वर्जयित्वा मुनिश्रेष्ठ सावित्रीव्रतमुत्तमम् ॥" इति जस्मन्तभास्करे । निर्णयामृतरामप्रकाश- निर्णयसिन्धुभगवन्तभास्करेष्वप्येवम्- "बृहनल्पा तथा रम्मा सावित्री चटपैतृकी। कृष्णाष्टमी च भूताचकर्तव्या सम्मुखीतिथिः॥"इति। रम्मा तृतीया। निर्णये माधवीयस्कान्दवचनात् । रजनीमुख इति निर्णयसिन्धुवचनाच । सूर्यास्ता- दर्वाङ् मुहूर्तत्रयात्मा सायंकालोऽस्य मुख्यः कालः। दिनद्वयेपि सायं काले वव्याप्ती पूर्वा । चतुर्दशीवेधस्य प्राशस्त्यात् । दाक्षिणात्यारत्वेतद्रतं ज्येष्ठपूर्णिमायां कुर्वन्ति । परे भाद्रपूर्णिमायाम्। तत्रापि कालनिर्णयो- ध्यमेव ।

·... ... ... ज्येष्ठशुक्लपक्षीयप्रतिपदादितिथिनिर्णयः। (१०७) ज्येष्ठ शुक्लपक्षीयप्रतिपदादितिथिनिर्णयः। प्र०१-अतः प्रति दशम्यन्तासु तिथिषु दशाश्वमेधिके. स्नानमुक्त काशीखण्डे "ज्येष्ठे मासि सिते पक्षे प्राप्य प्रतिपदं तिथिम् । दशाश्वमोधिके स्नात्वा मुच्यते सर्वपातकः ॥ एवं सर्वासु तिथिषु क्रमलायी नरो- त्तमः । आशुक्लपक्षदशमी प्रतिजन्माघमुत्सृजेत् ॥" इति । स्नानकाल उदयव्यापी। क्षये पूर्वाह्नोपि । द्वित्तीयार-... तृ०३-इयं रम्भाख्यवते पूर्वयुता ग्राह्या। तथोक्न माधवीये। "बृहत्तल्पा तथारम्भासावित्री वटपैत्रिकी। कृष्णाष्टमी च जूता च कर्तव्या सम्मुखी तिथिः॥"सम्मुखी सायं- कालव्यापिनी साम्मुख्यं च सूर्यास्तादर्वाङ्मुहूर्तत्रया- त्मकत्वम्। तत्र तुतीयासत्त्वे तस्यामेव पूर्व विधायाम- नुष्ठानं तद्विधायकवाक्ये सम्मुखीत्यभिधानादानन्यून- वे परविद्यायामप्पनुष्टानमितिमाधवकमलाकरदी- पिकाकारमतम् । तत्त्वेपि लवणतृतीया परेति माधवः। च०४-चतुर्थीयमुमापूजने मध्याह्नव्यापिनी । उभयदिने तत्त्वे मातृविदेति माधवनिर्णयामृतजस्मन्त- भास्करमतम् । तद्रते तु परविद्धा 'युगभूतानाम्' इत्यादियुग्मशास्त्रादिति कालनिर्णयदीपिका ।

·(१०८) धर्मप्रदीपे- ... ... ... ... पञ्चमी५-... पष्ठीद-... स०७-सर्वमासीयशुकृसप्तमी रविवारयुता कल्याणविजय- भानुधान्यपूर्वाः सप्तम्यो भवन्ति । तत्र पूर्वयोरुप- वासेऽन्त्ययोर्नक्तं भोजनम्।हस्तनक्षत्रायपादयता सा च अदाख्या तत्रोपवासः । संक्रान्तियुता महा- जया । रेवतीरविवारयुता महापुण्योक्ता राम- प्रकाशे। अष्टमी८-अत्र शुक्लोदेवीपूजा निर्णयामृतेरामप्रकाशे चो- दयव्यापिन्याम् । नवमी९-अत्र निर्णयामृते ब्रह्माणीपूजोता नक्तम् । रामप्र- काशेऽप्येवम् । द०१०-इयं दशहरोक्ता निर्णयसिन्धुस्थहेमाद्रौ ब्राह्मे ज्येष्ठे मासि सिते पक्षे दशमी हस्तसंयुता । हरते दश पापानि तस्माद्दशहरास्मृता॥"इति। वाराहेपि"दशमी शुक्लपक्षे तु ज्येठे मासि कुजेहनि । अवतीर्णा यतः स्वर्गाद्धस्तः तु सरिद्वरा॥हरते दश पापानि"इत्यादि। अत्र रामप्रकाशस्थ गौडग्रन्थधृतशववचनेनान्योपि विशेष उक्तः। तथा च "ज्येष्ठे मासि क्षितिसुतदिने शुक्लपक्षे दशम्या हस्ते शैलान्निरगमदियं जाह्नवी मर्त्य- लोकम् । पापान्यस्यां हरति च तिथी सा दरोत्याहु- ·ज्येष्ठशुपक्षीयमतिपदादितिथिनिर्णयः। (१०९) रायःपुण्यं दद्यादपिशतगुणं वाजिमेधायुतस्य॥"इति। कूर्मपुराणे "ज्येष्ठस्य शुक्लदशमी भवेद्भौमदिने यदि। मोक्ता हस्तादिसंयुक्ता तिथिर्दशहरा स्मृता ।" इति। स्कान्दे दश योगा उक्ताः। तथा च "ज्येष्ठे मासि तिते पक्षे दशम्पां बुधहस्तयोः । व्यतीपाते गरानन्दे कन्याचन्द्रे वृपे खौ । दशयोगे नरः स्नात्वा सर्वपापैः प्रमुच्यते॥"इतिअत्रबुधत्तौमयोःकल्पनेदेन व्यवस्था। अनब्राह्मशङ्खवाराहवचनोक्तपञ्चयोगेपुगङ्गावतीर्णा। तत्र स्नानाद्दशजन्मार्जितदशविधपापहानिः फलम् । स्कान्दोक्तदशयोगेपु रामेण सेतुबन्ये शिवःस्थापित- स्तेष्वपि स्नानाद्दशविधपापहानिः फलम् । वस्तुतः पञ्चसु योगेषु स्नानमुक्तफलदं दशयोगेषु रामेश्वरदर्शनं + रापापहरम् शिवत्वप्राषिश्च स्कान्दे सेतुमाहात्म्ये "दशयोगे सेतुमध्ये लिङ्गरूपधरं हरम् । रामो वै स्थापयामास शिवलिङ्गमनुत्तमम् ॥ तदर्शनाच्छिचत्वं स्याद"इत्यादितिन लानायवान्तरफलमात्र भौमत्रु- धयोविरोधपरिहारापकल्पोद उक्त:स चायुक्तानामे गङ्गावतारादुधे शिवस्थापनानाइयं च यत्रैव योगदा- हुल्यं सैव याया। योगाधिक्ये फलाधिक्या उजय- दिने तहाने परदिन एवोदयकाले दशमीलानादिति रामप्रकाश। पापं च कायिकवाचिकमानसम् । इयं ·(१००) धर्मप्रदीपे- - ज्येठे मले तत्रैवकार्या, न तु शुद्ध। दशहरासु नोत्कर्ष- श्चतुर्वपि युगादिपु॥"इतिनिर्णयसिन्धुजस्मन्तभा- स्करकालनिर्णयदीपिकारामप्रकाशस्थहेमाद्रौ ऋष्यशृङ्गोक्तः । अत्र रात्रिजागरशिवगोविंदा- दिपूजनगङ्गापतिमापूजनतदान तिलदानपितृतर्पणाद्य- पि कार्यम् । ए०११-एकादशीयं निर्जलाख्या।अत्र निर्जल उपोष्य सशर्क- रजलकुम्भानेकादशयथाशक्ति का चित्रयोदयात् इति निर्णयसिन्धौनिर्णयामृतजस्मन्तभास्करयोरप्ये- वम्।जस्मन्तभास्करस्थगारुडे शालयामपूजनो- त्सवायधिकमुक्तम् । द्वा०१२-अत्रभविष्ये वटसावित्रीवतारम्भ उक्तः"ज्येष्ठे मासि सिते पक्षे द्वादश्यां रजनीमुखे । व्रतं त्रिरात्रमुद्दिश्य दिवाराविस्थिरा भवेत् ॥"इति। अत्रास्तादर्वाक्त्रिमु- हूर्ता चेत्पूर्वातन्यूना परा । अत्राशक्ती त्रयोदश्यां नक्तं चतुर्दश्यामयाचितममायामपोपणम् । इयं रामद्वादश्यु- कानिर्णयामृते। एकादश्यां व्रतं द्वादश्यां प्रतिमादान- मुक्तम् । रामप्रकाशेऽप्येवम् । त्रयोदशी१३-... १०१४-अन निर्णयामृते शिवपीतये सायंकाले धेनुदान- मुक्तम् । ...

·आपारुष्णपक्षीयप्रतिपदादितिथिनिर्णयः। (१११) पू०१५-अत्र सावित्रीब्रतं तन्निर्णयो ज्येष्ठामायां द्रष्टव्यः । इयमुपवासे पूर्वास्निानादौ च परा। सवैतिर्व्यतीपातो युगमन्वादयस्तथा । सम्मुखा उपवासे स्युर्दानादाव- न्तिमाःस्मृताः॥” इति स्मृतेरिति रामप्रकाश। इयं मन्वादिः पौर्वाजिकीयाह्या।इयमेव योगवशान्महा- ज्येष्ठी । तदुक्तं जस्मन्तभास्करे गाग्र्ये “वृषे वा मिथुने भानौ जीवचन्द्रौ तथेन्द्रो। पौर्णमास्यां गुरो- ी रे महाज्येष्ठी प्रकीर्तिता ॥” इति। तत्र स्नानादेर्मह- फलम्।ऐन्द्रज्येष्ठाभम् । कचित् ऐन्द्रे गुरुशनी चैव प्राजापत्ये रविस्तथा।"इति तत्र प्राजापत्यं रोहिणी- अम् । अत्र कैश्चिन्मृगशिरोऽपि गृहीतम् । निर्णय- सिन्धुस्थहेमाद्री ज्योतिषे तु "ऐन्द्रे गुरुः शशी चैव प्राजापत्ये रविस्तथा।"इतिगौड्यन्थे तिथितत्त्वेऽनु- राधापि गृहीता। निर्णयामृतेत्र तिलच्छत्रोपानदा- दिदानेन नृपत्वप्राप्तिरुक्ता। आषाढकृष्णपक्षीयप्रतिपदादितिथिनिर्णयः। प्रतिपदा-... द्वितीयार-... ... ... ... .. ...

·... ... ... ... ... - (११२) धर्मप्रदीपे-- तृतीया३-... चतुर्थी - पञ्च०५-अत्र पूर्वाह्ने देवीपूजोक्ता कालनिर्णयदीपिका- याम्। पष्ठी६-... सप्तमी७-... भएमी८-शीतलाष्टमीवदेतन्निर्णयः। नव०९-अत्रेन्द्राणीपूजा व्रतञ्च । तत्र रात्रिव्यापिनी ग्राह्ये- ति जस्मन्तभास्करे भविष्योत्तरे- "आपाढे मासि राजेन्द्र यः कुर्यानतमोजनम् । पूजयेच्छूद्धया देवीमिन्द्राणींनाम नामतः॥" इत्यादिकालनिर्णये नक्तववानिर्णयामृतेऽप्येवम्। रामप्रकाशे पक्षद्वयेऽमिहितमिदम् । दशमी१०- एकादशी११-... द्वादशी१२-... त्रयोदशी१३-... चतुर्दशी१४-... अ०३०-इयं हलहारिणी परविद्धा ग्राह्यति माधवः। वेधोत्र सायंकालीयः। ... ... ... ..

·... .. आषाढशुक्लपक्षीयप्रतिपदादितिथिनिर्णयः । (१९३) आषाढशुक्लपक्षीयप्रतिपदादितिथिनिर्णयः। प्रतिपदा-... द्वि०२--द्वितीयेयं 'गुग्मानी' ति युग्मशास्त्रात, "एकादश्यष्टमी पठी द्वितीया च चतुर्दशी प्रयोदशी अमावस्या ता उपोष्याः परान्विताः॥" इति वचनाच परा । अत्र रथयात्रोत्सवः निर्णय- सिन्धौ स्कान्दे- "आपाठस्य सिते पक्षे द्वितीया पुष्पसंयुता। तस्यां रथे समारोप्य राम मां भद्रया सह ।। यात्रोत्सवं प्रवाथ प्राणयेत द्विजान्वहून ॥" तथा 'अक्षाभावे तिथौ कार्यम्' इति । जस्मन्तभा- स्कररामप्रकाशयोरप्येवम् । भद्रा सुभदा । दीपिकामाधवीययो पौर्वाजिकीउमयत्र तत्त्वे परेति। अत्रोदयव्यापिन्यां दूर्वादर्शनमपि । तृतीया३-... चतुर्थी४-... पञ्चमी-... ... पष्ठी-स्कन्दपठीयं स्कन्दपूजायां मध्याह्नव्यापिनी । व्रते तु सायंकालव्यापिनी। उन्जयदिने तत्सत्त्वे पञ्चमी- यता ग्राहा। ... ... ...

·...
...
(१९६१) धर्भप्रदीपे-
श्रावणकृष्णपक्षीयप्रतिपदादितिथिनिर्णयः।
प्रतिपदा-...
द्वि०२--इयं बृहत्तल्पोच्यते । सा च पूर्वाह्नव्यापिनी ग्राह्या ।
उभयदिने तथात्वे पूर्वविद्धा । 'कृष्णाष्टमी बृहत्तल्पा
सावित्री' इत्यादिसंवर्तवचनात् । माधवीये सायं-
कालव्यापिनी-
"बृहत्तल्पा तथा रम्भा सावित्री वटपैत्रिकी ।
कृष्णाष्टमी च भूता च कर्त्तव्या सम्मुखी तिथिः॥"
इति स्कान्दात्। जस्मन्तभास्करे तु-बृहत्तत्पैवा-
ऽशून्यशयना सा चन्द्रोदयव्यापिनी। दिनदये तव्या-
पित्वे परा।
"चतुर्वसितपक्षेषु मासेपुश्रावणादिषु ।
अशून्याख्यं व्रतं कुर्याज्जयायोगे फलाधिकम्॥"
इतिस्मरणाव निर्णयसिन्धुनिर्णयामृतयोरप्येवम्।
परमत्र सम्मुख्येव मुख्या । उभयदिने तथात्वे पूर्वेति
माधवमतंसाधु उपोप्याः पूर्वसंयुताः' इत्यादिसंवर्तो-
तेः । इयमेव फलद्वितीया। तत्र चन्द्रोदयव्यापिनी।
तृतीया३-...
चतु:संकटपयिं चन्द्रोदयष्यापिनी वाला।
"श्रावणे बहुले पक्षे चतुर्या च विधूदये ।
तस्मिन्दिने व्रतं काय संकटाण्यं सरेश्वरि॥"
इति स्कान्दात् । 'प्रतिमासं तु यः कुर्यात्' इति
..
...

·श्रावणकृष्णपक्षीयप्रतिपदादितिथिनिर्णयः । (२१७) नारदीयवचनात्सर्वमासेपु चन्द्रोदयव्यापिन्येवादिन- द्वयेचन्द्रोदयसत्त्वेऽसत्त्वेवापूर्वैव। मातृविद्धो गणेश्वरः' इति वचनाद दिनदये तदनाचे गणेशगौरीव्यतिरिक्त- सरस्वतीव्रते परेति निर्णयसिन्धौब्रह्मवैवर्ते। तथा च "गणेशगौरीबहुलाव्यतिरिक्ताः प्रकीर्तिताः। चतुर्थ्यः पञ्चमीविद्धा देवतान्तरयोगतः।" इतिामदनरनेऽप्येवम्। माधवीये तु-देवतान्तरयो- गतः देवतान्तरे गौरीसरस्वत्यौ तयोर्योगतः उभय- दिने मध्याह्नानावे जयायुक्तायां व्रतं कार्य विनायकस्य तूत्तरदिन इति । वस्तुतस्तु उन्जयदिने चन्द्रोदयाजावे पूर्वव । पूर्वदिने चतुर्थ्यां चन्द्रदर्शनान्मातृयोगाच । सरस्वत्यादिवते तु परविद्धा । माधवेन तु मध्याह्न- काल उक्तः। सच सिद्धिविनायकव्रतविपयः। पञ्च०५-इयं भातृपञ्चमी पूर्वविधा ग्राह्या । कृष्णपक्षस्थ- वायुम्मवाक्याच । अत्र मुख्पकालोटधाविभक्त- दिनपञ्चमभाग उक्तो रामप्रकाशे । षष्ठी६-... सप्तमी७-... भष्ट०८-श्यं मन्वादिरपराहण्यापिनी । अत्र कालाष्टमी- व्रतं पूर्व विधायाम् । सायंकालव्यापिन्यां ज्येष्ठकष्णा- एम्यामेतत्सम्यनिर्णीतं तत एव ज्ञेयम् । ...

·... ... (११८) धर्मप्रदीपे- न०९-अत्र निर्णयामृते कौमारीपूजा व्रतञ्चोक्तं नक्तम् । " श्रावणे मासि राजेन्द्र यः कुर्यान्नक्तभोजनम् । क्षीरपाष्टिकाक्तेन पूज्य रौप्यां कुमारिकाम् ॥" इति । रामप्रकाशे नक्तं पक्षद्वयेऽभिहितम् । दशमी१०--... एकादशी ११--... द्वादशी१२--... त्रयोदशी१३--... चतुर्दशी१४--... अ०३०--अत्र पिठोराव्रतं सायंकालव्यापि कार्यम् । श्रावणशुक्लपक्षीयप्रतिपदादितिथिनिर्णयः । प्र०१-अत्र बिल्वरोटकवतं सोमवारयोगसम्भवे साई- मासत्रयं कार्यम् । अत्र बिल्वपत्रैःशिवपूजा रोटक- दानं तद्भक्षणञ्च । रोटका गुडशर्करान्यतरमिश्रि- तगोधूमजाः धृतपक्का अपूपापरपर्यायाः। कालोऽस्य प्रदोपो व्रता| शिवपुराणे उभयदिने सत्त्वेऽसत्त्वे वा, नक्तवतत्वात् । परा माधवीये । द्वि०२-अत्र खड्गदर्शनमुदयगायाम् । तृ०३-इयं स्वर्णगौरीति व्रताकें । सूहीत्यर्गलापुरे । मधुभ- वेति गुर्जरे प्रसिद्धा। "आया मभावणिका कजली हरितालिका ।

·श्रावणशुक्लपक्षीयप्रतिपदादितिथिनिर्णयः । (११९) चतुर्थीमिश्रिता त्रीनिर्दिवानक्तो विधीयते॥" इति दिवोदासीयवचनात्परेति निर्णयसिन्धुज- स्मन्तभास्करयोः । च०४-चतुर्थीयं पूर्वयुता 'मातृविद्धो गणेश्वर' इति निर्ण- यसिन्धुजस्मन्तभास्करयोः। पं०५- नागपञ्चमीयं पूर्वाह्नव्यापिनी । उमयदिने तथात्वे पराग्राह्या। "पञ्चमी नागपूजायां कार्या षष्ठीसमन्विता।" इति । अत्र वासुकिसंज्ञके कुण्डे स्नातस्य विपस्पर्शी न भवेत् । "श्रावणे मासि पञ्चम्यां शुक्लपक्षे नराधिप । द्वारस्योभयतो लेख्या गोमयेन विपोल्बणाः ॥ पूजयेविधिवत्क्षीरदधिदू कुरैः कुशैः । गन्धपुष्पोपहारैश्च ब्राह्मणानां च तर्पणैः ॥ ये तस्यां पूजयन्तीह नागान्मनिपुरस्सराः । न तेषां सर्पतो वीर भयं भवति कुत्रचित्॥" इति निर्णयसिन्धौ । जस्मन्तभास्करे तु नागपू. जायामेव परा । उपवासे तु " मध्यंदिनयुगापा तु भवेत्सामुपोषणम् ।" इत्युक्तोः मध्यंदिनस्थं युगं चतुर्थी यस्यामित्यर्थः । माधवीयदीपिकयोरप्येवम् । इयं वृद्धौ क्षये- ऽपि पूर्वा ।

·(१२०) धर्मप्रदीपे-- प०६--इयं कल्किजयन्ती सायंकालव्यापिनी । उअपदिने तत्सत्त्वे पूर्वेति निर्णयसिन्धौ। स०७-इयं शीतलाख्या मध्याह्नव्यापिनी व्रताकै माध. वीये च । "पूजावतेषु सर्वेषु मध्याह्नव्यापिनी तिथिः।" इति हारीतोते उभयदिने तत्वेक्षये चपूर्वा माधवी- यदीपिकयोः। अ०८-अत्र देवीव्रतं, नृसिंहवतञ्च । तत्र देवीवते सायंकाल- व्यापिनी। नृसिंहवते मध्याह्नव्यापिनी । उभयरिने तत्त्वे तूत्तरविद्धा माधवीये, दीपिकारामप्र- काशयोश्च । न०९-इयं सक्तुनवमी नक्तवतवन्निर्णया । रामप्रकाशे- ऽत्र कौमारीवतमुक्तम् । तत्रोभयपक्षयोरपि नवम्यां पूर्वदिने कौमारीनाम्नी दुर्गा संपूज्य कुमारी सुवासिनीविप्रांश्च यथाशक्ति भोजयित्वा विहिता. नेन ननं अजीत । तथा च भविष्योत्तरे " श्रावणे मासि राजेन्द्र यः कुर्यानतमोजनम् । क्षीरपाष्टिकानेन सर्वभूतहिते रतः ॥ उपवासपरो वीर नवम्योः पक्षयोर्दयोः । फौमारीमिति वै नानी चण्डिका पूजयेत्सदा ॥ फत्या रीप्यमयीं भन्या पोरां ये पापनाशिनीम् ।

·+ श्रावणशुक्लपक्षीयप्रतिपदादितिथिनिर्णयः। १२१) करवीरजपुष्पैश्च गन्धैश्चागुरुचन्दनः ॥ धूपेन च दशाङ्गेन मोदकैश्चापिपूजयेत् । कुमारी भोजयेन्या स्त्रियो विप्रांश्च भक्तिः ॥ झुञ्जीत वाग्यतः पश्चाद्विल्वपत्रकताशनः । एवं प्रपूजयेयोयं श्रद्धया परयान्वितः ॥ स याति परमं स्थानं यत्र देवो गुरुः स्थितः।" इति। निर्णयामृतेऽध्येवम् । सक्तुनवम्यामियं प्रदो- एव्यापिनी । नकुलनवम्यां मध्यान्हव्यापिनी । उत्तयदिने तत्सस्वेऽसत्त्वे वा पूर्वा युग्मशास्त्रादिति माधवः। दशमी१० एकादशी११-... द्वा०१२-इयं दामोदरद्वादश्युक्ता निर्णयामृते । अत्रकाद- श्यामुपवासो द्वादश्यां विष्णुप्रतिमादानादि। अत्र विष्णोः पवित्रारोपणं वत्र रात्रिव्यापिनी । पूजने 'तुमातापिनी एकादश्यां तन्त्वधिवासनपक्षे द्वादश्या प्रातर्विष्णुपूजनादि द्वादश्यां रात्री तदधिवासने प्रपो- दश्यां प्रातः पृजनादि दीपिकायाम्- "गोदोहान्तारते काले पूर्वयुरधिवासयेद।" इति । गीणकालो रामार्चनचन्द्रिकायां- "पवित्रारोपणं विनाच्ट्रावणे न भवेदि। ... .. ... ...

·(१२२) धर्मप्रदीपे- कार्तिक्यवधि शुक्लार्क कर्त्तव्यमिति नारदः ॥" शुक्लार्कः शुकद्वादशी।अकरणे नरकाप्तिरता पाझे- "ऊर्जे व्रतं मधौ दोला श्रावणे तन्तुपूजनम् । चैत्रे च दमनारोपमकुर्वाणो बजत्यधः ॥" इतिअव विष्णुपूजनपवित्रारोपणवत्स्वरूपद्रव्यबाह्म- णभोजनादि निधन्धेषु स्थितं तत्ततोऽवधार्यम्। शिवे तु तत्रैव कालोत्तरे- "आपाढान्ते चतुर्दश्यों नभस्यनासोस्तथा । अष्टम्यां च चतुर्दश्यां पक्षयोरुभयोः समम्॥" इति । अन्यदेवतानां तु वक्ष्यते इति निर्णयसिन्धौ । उक्तकालेतरकालकरणेऽयुतमन्त्रजपःस्तोत्रपाठोवा । त्रयोदशी १३-... च०१४-इयं पूर्वयुता रात्रिव्यापिनी । पूर्वदिने सायं मुहूर्तत्रयवेधे पूर्वाञ्न्यथोत्तरेति निर्णयसिन्धुदी- पिकाकालमाधवजस्मन्तभास्करेषु चैत्रशुक्लचतु- श्यामुक्तयम् । पू०१५-अत्रोपाकर्म । तत्र पूर्वाह्नव्यापिनी ग्राह्या । उभय- दिन पूर्वाहे पूर्णिमासत्त्वेऽसत्वे वा तिनिरिशा- खिभिः परीदयिकी कार्यतराजुपैः पूर्वा । तत्र ययईराबादग्ग्रिहणसंक्रान्तिस्तदा कातीयभिन्नः पोष्ठपयां कर्मदं कार्यम् । तम्तु भाषणशकुपश्चम्यां शांमायनेस्तु हस्ते आपस्तम्बरायण पाठपयां ...

·श्रावणशुक्लपक्षीयप्रतिपदादितिथिनिर्णयः। (१२३) सामगैः श्रवणे कार्यम् । हस्तश्रवणयोरुभयदिने सत्त्वे चित्राधनिष्ठायुतयोः कार्यमिति निर्णयसिन्धु- जस्मन्तभास्करमतम् । अत्रैवापराहे रक्षाब- न्धनम्। "ततोपराह्नसमये कुर्यात्पोटलिकां शुभाम् । कारयेचाक्षतैस्तदत्सिद्धार्थश्च समन्विताम्॥" तच्च भद्रोचरं कार्यम- "भद्रायां वे न कर्तव्ये श्रावणी फाल्गुनी तथा।" इति संग्रहोक्तरिति जस्मन्तभास्करे । निर्णय- सिन्धौ तु- 'ततोऽपराह्नसमये रक्षापोटलिकां शुभाम् । कारयेदक्षतैः शस्तैः सिद्धाहेमभूपितैः॥" इति । अत उपाकर्मानन्तर्यस्य पूर्णतिथानार्थिकस्यानु वादोन तु विधिः गौरवात्, प्रयोगभेदेन कमायोगाच्छू बादौतदयोगाचा तेन परेयुरुपाकरणेऽपि पूर्वयुरपराहे तत्करणं सिद्धमिदं भद्रायां न कार्य भद्रायामित्यादि- संग्रहोक्तेः। सदासत्वे तु रानावपि तदन्ते कुर्यादिति भगवन्तभास्करे। पूर्वदिने भदासत्वे परदिने उदय- व्यापिन्यांकार्यमिति देशाचारादिदमेव युक्तं प्रतीयते। इयं श्रयणाकर्मण्यस्तमययुग्याह्या । “अस्तमिते स्थालीपा श्रपयित्वा" इति सूत्राव भित्र हयग्रीवो. त्पत्तिस्तत्र सायंकालव्यापिनी माया ।

·-
...
...
(१२४) धर्मप्रदीपे-
भाद्रकृष्णप्रतिपदादितिथिनिर्णयः ।
प्रति०१-...
द्वि०२-अत्राप्यशून्यशयनवतं तत्र चन्द्रोदयव्यापिनी ।
विशेपोऽत्र श्रावणकृष्णद्वितीयायां निणीतो द्रष्टव्यः ।
तृ०३-अत्र विशालाक्षीयात्रोक्ता काशीखण्डे। तत्र रात्रि-
व्यापिनी ग्राह्या ।
"भाद्रकृष्णद्वितीयायामुपवासपरैर्नृभिः ।
कृत्वा जागरणं रात्रौ विशालाक्षीसमीपतः ॥” इति ।
इयंकजली परा याह्येति दिवोदासीये निर्णयसिन्धु-
जस्मन्तभास्कयोरिति । अत्र बलदेवनन्मापि ।
च०४-इयं बहुला सायाह्नव्यापिनी । दिनद्वये तत्त्वे पूर्वा ।
"गौर्याश्चतुर्थी चटधेनुपूजा" इत्यायुक्तः । अत्र धेनु-
पूजाशब्देन बहुलाख्या गृहीतेति जस्मन्तभास्करे
मदनरत्नदिवोदासी । निर्णयसिन्धायपराह्नः कालः
शेपं समानम् । व्रतात्र शकटवतं चन्द्रोदयव्या-
प्युक्तम् ॥
प०५-...
प०६-अत्र हलपष्ठीयतं मध्याह्नव्यापि । अब दादशपटि-
का पञ्चमी चेत्परान्यथा पूर्वति माधवदीपिकाका-
साजस्मन्तभास्करेतु-दिनद्वयमध्याद सत्त्वेऽमत्व
गा परा। हलषष्ठीति कुशपलागवतस्पय मंता ।
...
...
.
-

·भाद्रकृष्णपक्षीयप्रतिपदादितिथिनिर्णयः । (१२५) यत्तु सप्तमीयुतेति दिवोदास इति निर्णयसिन्धौ । तत्तु पण्मुहूर्तपञ्चमीवेधपरं दिनद्वये तत्सत्त्वेऽसत्त्वे परे- त्येतत्परं चेति । अत्र निर्णयामृते चन्द्रपष्टीव्रतमुक्त तत्र चन्द्रोदयव्यापिनी ग्राह्या। उभयत्र तत्सत्त्वे पूर्वा। "तद्वै भाइपदे मासि पठयां पक्षे सिततरे। चन्द्रपष्टीव्रतं कुर्यात्पूर्ववेधः प्रशस्यते ॥" स०७-शीतलावते सप्तमी पूर्वयुता ग्राहोति निर्णयसिन्धुस्थ- हेमाद्रौ। माधवीये मध्याह्नव्यापिनीडायदिने तत्त्वे पूर्वा युग्मवाक्यादिति ।। अ०८-इयं जन्माष्टमी जयन्तीच तत्र जन्माष्टम्यां निशीथ- वेध एवं प्रायः। "अष्टमी शिवरात्रिश्च ह्यद्धराबादधो यदि । दृश्यते घटिका या सा पूर्वविदा प्रकीर्तिता" ।। इति माधवीये पुराणान्तरात् । 'भईराने तु रोहि- ण्याम्' इत्यादिभविष्योक्तः । बेधोद्धरात्रेऽष्टभ्या न तु सप्तम्याः। "अष्टमी रोहिणीयुक्ता निश्यर्द्ध दृश्यते यदा।" इत्यादिवसिष्टसंहितोतेथ । अष्टमी वेधा रोहिणी- रहिताताता च तत्रापि चतुर्दा पूर्वपुरेव निशीथयो- गिनी परेयुरेवोनयेयुरनुभयेयुश्चेति। तत्राययोः पक्षयो- रसन्देह एव कर्मकालव्याः । "जन्मादमी रोहिणी च शिवराविस्तथैव च ।

·AU (१२६) धर्मप्रदीपे-- पूर्वविदैव कर्तव्या तिथिनान्ते च पारणम्॥" इति भृगूक्तेः।अस्मात्केवलरोहिण्युपवासोऽपि सिद्धः। अन्त्ययोः परेव । प्रातःसंकल्पकालव्यातेराधिक्यात्। "वर्जनीया प्रयत्नेन सप्तमीसंयुताष्टमी।" इति ब्रह्मवैवर्ताच-एयमंशतः समव्याप्तावपि विपमव्या- तौ त्वाधिक्येन निर्णयः। रोहिणीयुतापि चतुर्दा पूर्व- युरेव निशीथे रोहिणीयुता परेयुरेपोभयेयुरनुभयेयु- श्वात्राप्याययोरसन्देहः। "कार्या विद्धापि सप्तम्या रोहिणीसहिताष्टमी।" इति पामोक्तेः। जयन्त्यांपूर्वविद्धायाम्' इत्यादिगारु- डाच । 'सप्तमी' इत्यादिवह्निपुराणाच । द्वितीये त्वसन्देह एव । तृतीयपक्षे परैव। “वर्जनीया प्रयत्नेन सप्तमीसंयुताष्टमी।" इत्यादिब्रह्मवैवर्ताद । चतुर्य- पित्रेधा पूर्वयुनिशीथेष्टमी परेहि रोहिणी परेयुरष्टमी पूर्वह्नि रोहिणी उभयेयुरुभयस्य निशीथासम्बन्धी वेति । आये परेयुर्जयन्तीयोगस्य सत्त्वात्परैवेति माधवः । यस्मिन्नित्यायुक्तेः। "पूर्वविद्याऽष्टमी यातु उदये नवमीदिने । मुहूर्नमपि संयुक्ता संपूर्णा साटमी भवेत् ॥ कला काठा मुहूर्नापि यदा रुप्णाटमी तिथिः । नयम्पां सेव गाया स्पान्सममीसंयुता नहि।"

·भाद्रकृष्णपक्षीयप्रतिपदादितिथिनिर्णयः। (३२७) इति पानाच । केचित्तु हेमाद्रावष्टम्याः प्राधान्या- तस्याश्च पूर्वयुः कर्मकालव्यापित्वात्पूर्वव । पाझं तु पूर्वह्नि निशीथेष्टम्यभावे ज्ञेयम्। अन्तर्भावस्तु मूर्ख- दन्धणमित्याहः। अन्ये तु 'पूर्वविद्धाष्टमी' इति वाक्ये जन्माष्टम्यां सूर्योदये सप्तमीवेधनिषेधात्कलापटिका- मात्राप्यौदयिकी ग्राह्या। कार्या विद्यापि सप्तमी इति जयन्तीपरं तत्राप्यपवादद्वयं भवत्येव। यदा तु केवला टमी शुदाधिकात्यागहेतोः सप्तमीवेधस्यामापात्पूर्वव। पदिषाविद्धन्यूना तदा परदिने ग्राह्यतिथेरभावात्पूर्वेषा एवं सर्वाण्यौदयिकवाक्यानि सप्तमीवेधपराणि । तत्वं तु अष्टम्याः कर्मकालव्याने, 'दिवा वा यदि वा रात्रौ नास्ति चेद्रोहिणी कला। रात्रियुक्तं प्रकुर्वीत' इति पूर्ववाक्यैः रोहिणीयोगानावे ग्राह्यत्वोक्तेर्वचना- कर्मकालव्यापिनीं त्यका पूर्वा पराल्पा बारोहिणी- युता जयन्त्यां पाया। माधवमदनरत्ननिर्णयामृता- नन्तभट्टगोडमैथिलगन्थेवप्येवम् ।युक्तन्तूपवासद- यमति वयं ब्रूमः योनित्यत्वात् । अन्त्ययोः परैव सप्तमीत्यादिस्कान्दात् । "मुहूर्तेनापि संयुक्ता संपूर्णा साष्टमी नवेत् । किं पुनर्नवमीयुक्ता कुलकोटयास्तु मुक्तिदा ।" इंति पामाच्च । जयन्तीभेदेषु यदि सोमवृध- ·. (१२८) धर्मप्रदीपे- वारयोगो भवति तदा फलाधिक्यम् । पारणं तु अई- रात्रेऽपि तिथिभान्तेऽन्यतरान्ते बेति मुख्यः पक्षः। 'तिथिरष्टगुणं हन्ति' इत्यादिब्रह्मवैवर्तात्। 'तिथ्यक्ष- योर्यदा च्छेदः' इत्यादि हेमाद्रौ वचनाचा गौडास्तु 'तत्र निशि' इत्यादिब्रह्माण्डात्साईप्रहरमध्ये रात्री कार्यमित्याहुः । अशको जन्माष्टमीमात्रवतिन- स्तिथ्यन्ते रोहिणीसहिताष्टमीवतिनो रोहिण्यन्ते इति। शेपमनुक्तमिह निबन्धेपु द्रष्टव्यं विस्तरभिया न लिखितम् । शङ्खचक्राङ्कितवैष्णवानां बते सिंहार्क- सत्त्वे एव भाद्रे जन्माष्टमीव्रतमिदं भवति तदक्षावे ते चाश्विने कुर्वन्ति । अत्र चन्द्रार्घदानमपि । 'न०९-अत्र निर्णयामृते देव्युत्थापनमुक्तमुदयव्यापिन्याम् । द०१०-... ए०११-... द्वा०१२-इयमघोरद्वादशी पूर्वविद्देति माधवः । अत्रोदये त्रिमुहूर्तात्मक एकादशीवेधो ग्राह्यः। २०१३-इयं गौणचान्द्रभेदेन युगादिः 'नमस्ये च त्रयोदशी' इति प्रागुतेः । तत्रापराहव्यापिनी । च०१४-इयमघोरचतुर्दशी । तथा च गोडयन्येभविष्योत्तरे- "भादे मास्यसिते पक्षे अघोराख्या चतुर्दशी। तामुपोप्य नरो याति शिवलोकमयत्नतः॥" ... ... ... ...

·भाद्रशुक्लपक्षीयप्रतिपदादितिथिनिर्णयः। (१२९) इतितवापराहपयोपनिशीथाःकालामुख्यानुकल्पाः। तत्रापराह्मप्रदोपौमुख्यौ । तत्रापि सायं त्रिमुहूर्तवेधो मुख्यो दिमुहूर्तवेधोऽनुकल्प इति माधवरामप्रकाशौ। अ०३०-इयं कुशमहणी । अस्यां पूर्वाले कुशमहणं कार्य- .म् । मदनरने तु महालयान्तर्गतदर्श उक्तः। गौण- मुख्यचान्द्राध्यामत्रैव भाद्रकृष्णामायां युक्तमिति भाद्रस्याधिक्ये शुद्ध एव । भाद्रशुक्लपक्षीयप्रतिपदादितिथिनिर्णयः। प्र०१--अत्र फलमण्डलबतं तच्च पूर्वाह्वव्यापिन्यां कार्यम् । उजयदिने पूर्वाह्नपतिपत्सत्त्वे मण्डलबतप्रजापतिदान- व्रतायुत्तरविद्धायां वृद्धौ क्षये चं पूर्व विधायामितिमा. धवः रामप्रकाशेपि पूर्वाह्नएवाजस्मन्तभास्करे तु "रुवतपु सर्वेष कर्तव्या सम्मुखी तिथिः।" इति ब्रह्मवैवर्तात् सायंकालव्यापिन्यां पूर्वविद्दायां रुद्रनतमिदमुक्तं निर्णयामृतेऽपि । तत्र महत्तमाख्यं रुद्रवतं, फलमंडलास्यवतं तु प्रजापतिदैवतमेवमनयोः पृथक्के महत्तमाख्ये सायंकालव्यापिनी द्वितीये पूर्वाहयापिनीति युक्तम् । द्वि०२-भत्र नीलाम्बरदर्शनमुदयव्यापिन्याम् । तृ०३-भत्र हरितालिकामतं तत्रोदयच्यापिनी ग्राह्या। "चतुर्थीसहितों या तु सा तृतीया फलपदा । अवैधन्यकरी श्रीणां पुत्रपीत्रमवादिनी" ·(१३०) धर्मप्रदीपे- इति माधवोक्तेः। द्वितीयाशेपसंयुक्तां निषेधति तत्रैवापस्तम्बः- "द्वितीयारोपसंयुक्तां या करोति विमोहिता। सा वैधव्यमवामोति प्रवदन्ति मनीपिणः॥" इति ।तृतीयावृद्धावपि परैव निर्णयसिन्धौ।जस्मन्त- भास्करेऽप्येवम् । क्षये त्वियं पूर्वा। परेहि नास्ति चे- त्पूर्वविद्धाप्युक्ता बतान्तरे इति माधवोक्तः । अत्र कोटीश्वरव्रतं हस्तिगौरीनतश्च । तत्र हारितालिक एवं कालः । इयं मन्वादिस्तत्र पूर्वाह्नव्यापिनी । इयं वराहजयन्त्यपरालव्यापिनी । अत्र गुडापूपपायसदानं वामदेवप्रीतये । तच्चोदयव्यापिन्यां वृद्धौ परेह्नि। भाद- स्याधिक्पे हरितालिकादिवतं शुद्ध एव कार्यम् । च०४-इयं सिद्धविनायकनते मध्याह्नव्यापिनी ग्राह्या। प्रातः शुक्लतिले इत्यादि हेमाद्रौ भविष्योक्तेः।मदनरत्ने - प्येवम् । परदिन एवांशेन साकल्येन वा मध्याह्नव्या- स्वमाये सर्वपक्षेषु पूर्वा ग्राह्या ! तथा च निर्णय- सिन्धुस्थवृहस्पतिः- "चतुर्थी गणनाथस्य मातृविधा प्रशस्यते । मध्याह्नव्यापिनी चेत्स्यात्परतश्च परेहनि॥" इति । माधवोप्येवम् । जस्मन्तभास्करे-पूर्वदिने मध्याद्वे चतुर्यभावे परदिने एव । तत्सत्त्वे नागविधा।

·भारशुक्लपक्षीयमविपदाशितेथिनिर्णयः।(१३१) उभयत्र तत्सत्त्वे पूर्वा 'मातृविद्धो गणेश्वर' इति वचनात् । अत्र रविनौमवारयोगेऽतिप्राशस्त्यम् । अत्र चन्द्रदर्शननिषेधः । तदर्शने तु प्राङ्मुख । उदङ्मुखो वा- "सिंहाप्रसेनमवधीसिंहो जाम्बवता हतः। सुकुमारक मारोदीस्तव ह्येप स्यमन्तकः ॥" इति मन्त्राभिमन्त्रितं जलं पिवेत् । अत्र कपर्दी- वरवतं तत्र प्रदोपव्यापिनी। पं०५-इयमृपिपञ्चमीव्रते मध्याह्नव्यापिनी । "पूजानतेपुर्वषु मध्याह्नव्यापिनी तिथिः ।" इति माधवीये हारीतोक्तेः । दिनद्वये मध्याहे तत्सत्त्वेऽसत्त्वे वापिपूर्वति माधवनिर्णयसिन्धुमदन- रनवतार्कजस्मन्तभास्कराः। 'युगनूतानाम्' इति युग्मवाक्यात् । यत्तु हेमाद्रिदीपिकयोः परेति । 'पश्चमी तु प्रकर्तव्या पथ्या युक्ता तु नारद'। इत्यापस्तम्बीयेति तदयुक्तम् । "चतुर्थीसंयुता कार्या पञ्चमी परया न तु । देवे कर्मणि पिये च शुकृपक्षे तयासिते ॥" इनि हारीतेन पक्षद्वयपि पूर्वाया एव विधानात् । "भावणे पञ्चमी शुका संपाला नागपञ्चमी । तां परित्यज्य पञ्चम्यचतुर्थीमहिता हिताः।"

·(१३२), धर्मप्रदीपे-
इति स्मृत्यन्तराच्च । हेमाद्यादिवाक्यं तु नागपूजा-
विषयत्वेन भवतु समाहितम् ।
पष्टी-सौरपष्ठीय पूर्वाह्नव्यापिनी । इयं सूर्यपष्ठी सूर्यव्रते
सप्तमीयुतेतिनिर्णयसिन्धुः।जस्मन्तभास्करे मध्या-
हव्यापिनी । उभयत्र तत्त्वे परेति । यदा द्वादशघटि-
का प्रातः पञ्चमी तदा परा । तन्यूनपञ्चमीसत्त्वे
पूर्वति माधवः । इयं दक्षिणापथस्कन्ददर्शने पूर्वा-
हव्यापिनी । इयं योगवशाचम्पा च । तन्निर्णयो
मार्गशुक्पष्ठया निर्णये द्रष्टव्यः।
स०७-इयं देवीपूजने परा । अत्र मुक्ताभारणव्रतमुक्तं
व्रताकें। तत्र मध्याह्नव्यापिनी। अत्र संतानसप्तमी-
व्रतारम्भस्तत्रापि मध्याह्नव्यापिन्येव ।
अष्टमी८-इयं दूर्वाष्टमी पूर्वा ग्राह्या । श्रावणी दुर्गनवमी
पूर्वा' इत्यादि हेमाद्री वृहद्यमोक्तः। 'शुक्लाष्टमी'
त्यादिपुराणान्तराच । यतु-
"मुहूर्त रौहिणेऽष्टम्यां पूर्वा वा यदि वा परा ।
दूर्वाष्टमी तु सा कार्या ज्येष्ठां मूलं च वर्जयेत्॥"
इति । तत्रैव पराकार्यत्युक्तं तत्पूर्वदिने ज्येष्ठादियोगे
द्रष्टव्यम् ।
"दूर्वाष्टमी सदा त्याज्या ज्येष्ठामूलशंसंयुता।"
तथा-
"न्द्रिः पृजिता दूर्या हन्त्यपत्यानि नान्यथा ।
भर्नुरागृहरा मूले तस्मानां परिवर्जयेत् ॥"

·भाद्रशुक्लपक्षीयप्रतिपादितिथिनिर्णयः । इति तत्रैव तनिषेधात् । इदं व्रतमगस्त्योदये कन्या- चन कार्यम् । "शुक्के भाद्रपदे मासि दू संज्ञा तथाष्टमी। सिंहार्क एवं कर्तव्यान कन्यः कदाचन ॥ सिंहस्थे सोचमा सूर्येऽनुदिते मुनिसतम।" इति मदनरत्ने स्कान्दोक्तेः। "अगस्त्य उदिते तात पूजयेदमृतोद्भवाम् । वैधव्यं पुत्रशोकं च दश वर्षाणि पश्च च ॥" इति तत्रैय दोपोनः। अत्रागस्त्योदये जाविनि सति पूर्व- रुप्णाष्टम्पामेव कुर्यादिति हेमाद्रिदीपिकादिसर्व- निबन्धसिद्धांतः। निषेधस्य प्रथमार-अपरत्वादगस्त्यो- दये कन्या च भाद्रकृष्णाष्टम्यामुक्तं, तन्न युक्तमिति रामप्रकाशः। इयं च त्रीणां नित्यम्। यदा ज्येष्टारिक विनाशमी न लायते तदैकातं कार्यम् । "कर्तव्या चैकानेन ज्येष्ठा मूलं यदा भवेत् । दूर्वामान्यर्चयदत्या न बन्ध्यं दिवस नयेत् ॥" इतिापत्र दूर्वया शिवपूजनमनमिपकानाक्षारलवणा- शनच पुत्रार्थिया कार्यमिति निर्णयसिन्धुः। माध- वीये सायंकालव्यापिनी पूर्वविद्या,शेपं समानमाशिव- शत्पोरुत्सवे तु नवमीविद्योता । अधिमासे तु वितमर्वाकार्यम् । 'अधिमासे वि' त्यादिनिर्ण- ·, (१३४) धर्मप्रदीपे- यदीपस्थस्कान्दात्।अत्र ज्येष्ठापूजोक्ता माधवीये। तत्र ज्येष्ठायोगवरोन पूर्वा परा वा ग्राह्या । दिनद्वये परा । पूर्वह्नि रात्रियोगे पूर्वति तस्यापवादः । "यस्मिन्दिने भवेज्ज्येष्ठा मध्याह्नादूर्ध्वमप्यणुः । तस्मिन्हविष्यं पूजा च न्यूना चेत्पूर्ववासरे ॥" इति । दूर्वावतं केवलतिथौ, ज्येष्ठावतं तु केवलः । तत्राऽनुराधायामावाहनं ज्येष्ठायां पूजा मूले विसर्जनम्। जस्मन्तभास्करेऽप्येवम् । अत्र महालक्ष्मीव्रता- रम्भस्तत्र निशीथव्यापिनी व्रता। न०९-अत्र निर्णयामृते नन्दापूजोक्ता । तत्र पूर्वाहमध्याह्नौ गौणमुख्यौ । रामप्रकाशेऽप्येवम् । द०१०-अत्र दशावतारव्रतपूजनसौवर्णतत्तत्मतिमादानाs- पूपदानादि मध्याह्नव्यापिन्यामुक्तं स्कन्दपुराणे, इदं दशवर्षपर्यन्तं कर्तव्यमिति च । ए११०-अत्र सन्ध्यायामङ्ग परिवर्तनमुक्तं मात्स्ये- 'निशि स्वापो दिवोत्थानं सन्ध्यायां परिवर्तनम् ।" इति।इयं वामनजयन्ती।तत्र मध्याह्नव्यापिनीतिजस्म- न्तभास्करः। अत्र वामनपूजा द्वादश्यां दानमिति व्रता । अत्र कटिसूत्रदानमपि।अन्ये तु एकादश्यां सन्ध्यायां विष्णुपूजनं द्वादश्यां परिवर्तनमाहुः ।

·भाद्रशुक्लपक्षीयप्रतिपदादितिथिनिर्णयः। (१३५) द्वा०१२-अत्र शकध्वजोत्थापनमुक्तमपराके गर्गेण । "द्वादश्यां तु सिते पक्षे मासि भाद्रपदे तथा । शक्रमुत्थापयेद्राजा विश्वश्रवणवासवे ॥" उत्तरापाढाश्रवणधनिष्ठासु । इयमेव श्रवणद्वादशी। तत्रैकादश्यांद्वादशीश्रवणयोगे सैवोपोप्या एकादशी' इत्यादिविष्णुधोक्तमनारदीयमात्स्ययोरप्येवम्। दिनद्वये द्वादशीश्रवणयोगेपि पूर्वा। हेमाद्रिमते एकाद- श्याःश्रवणयोगाभावेऽपि तद्युतद्वादशीयोगमात्रेणविष्णु शृङ्खलं भवति । निर्णयामृतमते तु श्रवणस्यैकादशी- द्वादशीभ्यां योग एव तन्नान्यथेति । यदा निशीथान- न्तरं सूर्योदयावधि वा कलामात्रमपि श्रवणः भवति तदापि पूर्वव तिथिनक्षत्रयोः' इत्यादि तत्रैव नार- दीयात् । इयं बुधवारयोगे अतिप्रशस्ता । यच्चोदय- ध्यापिनीति तच्छुदाधिका द्वादशी परदिने एवोदये श्रवणयोगःपूर्वेहि च तदिन्ने काले योगस्तत्परं दिनद्वये उदययोगे संपूर्णत्वात् पूर्वव। श्रवणद्वादशीव्रतं तुश्रवण युक्तायाद्वादश्या अलामे एकादश्याश्च तयुक्तायाम्लाने तत्रैक कार्यमापका नेत्याश्मिदनरो नारदीयात् । यदा परैव श्रवणयुता तवा परा।तत्र शक्तेनोपवासदयं कार्यमशननैकादशीनियमवतैकादश्यामेवानियमवता द्वादश्यामेव । अत्र पारणन्तूमयान्तेऽन्यतरान्ते वा ·" (१३६) धर्मप्रदीपे- तिथ्यन्ते मुख्यम् । अत्र मध्याह्ने वामनावतार: स्तत्र तव्यापिनी । अत्र दुग्धव्रते पूर्वाह्वव्यापिनी ।' इयं कल्किद्वादशी। २०१३-अत्र गोत्रिरात्रिव्रतमुक्तं स्कान्दे । कैश्विशश्विना सितत्रयोदश्यामुक्तम् । नक्तकालोऽस्य व्रता। च०१४-इयमनन्तचतुर्दशी।अत्रोदये मुहूर्त्तमात्रायां घटिका- मात्रायां वा अनन्तव्रतमुक्तं भगवन्तभास्करे तिथि- दर्पणे च । " मुहूर्तमपि चेद्भाद्रे पूर्णिमायां चतुर्दशी । संपूर्णी तां विदुस्तस्यां पूजयेद्विष्णुमव्ययम्॥' इत्यायुक्तः। "उपवासवतादीनां घटिकैकापि या भवेत् ।" इति रामप्रकाशस्थकाण्वोक्तः "उपवासादिविपये घटिकका तुया भवेत् । उदये सा तिथि ह्या श्राद्धादावस्तगामिनी ॥" इत्याद्युक्तेश्चात्र घटिकापदं मुहूर्तस्यैव स्तावकमित्य- पि तत्रैव । निर्णयसिन्धुदीपिकयोर्मध्याह्नव्यापिनी- ति मतं, तन्न मनोहरं 'पूर्वाह्नो वैदेवानाम्' इत्यादिश्रु- त्या 'पूर्वाहे दैविकं कर्मत्यादिस्मृत्या च पूर्वाहस्य देवे विधानात् । "तृतीयैकादशी पष्ठी अष्टमी च चतुर्दशी। पूर्वविद्धा क्रियमाणाधनापत्यहरा स्मृता ॥"

·भाइशुक्लपक्षीयप्रतिपदादितिथिनिर्णयः। (१३७) इतिरामप्रकाशस्थहेमाद्रिवचनेऽनिष्टफलोपलग्नाच। 'मध्याह्न भोज्यवेलायामि' त्यत्र गणेशचतुर्थ्यामि- व मध्याह्ने पूजयेदिति न विधिर्नापि लिङ्गकल्पः श्रूयते । 'मध्याह्न इत्यधिकरणकारकस्य ददर्शति म- धानक्रियायामेयान्वयेऽर्चयन्तमिति लट्प्रत्ययस्य वर्त्त- मानसामीप्ये वर्तमानवद्वा"इत्यनुशासनक्शेनानिश्चि- तकालार्थतया मध्याह्नइतिभूतार्थवादगतस्य लिङ्गस्या- न्यथा व्युपपादयितुं शक्यत्वेनाकिश्चित्करत्वादुदय- व्यापिन्येव ग्राह्या। "पूजावतेषु सर्वपु मध्याह्नव्यापिनी तिथिः । तया कर्माणि कुर्वीत हासवृद्धी न कारणम्॥" इति वचनारम्नस्तु चतुर्दशीक्षये निपिछत्रयोदशी- युतचतुर्दश्यामेव तद्विधानाथै वृद्धौ च 'मुहूर्तमपि चेदादे' इत्यादियुग्मवाक्योपोदलकशासमुपेक्ष्य पूर्वदिन एव विधानार्थमिति । जस्मन्तभास्करे तु त्रिमुहूर्त्तव्यापिनी मुख्या दिमुहूर्ताऽनुकल्पा । नन्न्यू- ना पूर्वति । माधवीयत्रतार्कयोरप्येयम्, तन्मतमपि हेयम् । उदये दिमुहूर्त्तव्यामिर्मस्यः कल्पो मुहूर्ता- अनुकल्प इतिजाबालोक्तरिति रामप्रकाश निर्वि- मुहूर्तव्यापित्वेघटिकामात्रव्यापित्वेऽप्युदयसम्बन्धना- नन्तवतमित्येपाम्यवस्था गौडसम्मनापीति निर्णया- ·(१३८) धर्मपदीपे- मृतोयुक्ता चैपा दिनद्वयेप्यौदयिकत्वे संपूर्णत्वात्पूर्वा- क्षयेच पूर्वति निर्णयसिन्धुभगवन्तभास्करादिसर्व- निबन्धसिद्धान्तः । अत्र पूर्वाहे कदलीव्रतमुक्तं व्रतार्के। पू०१५-इन्दुलेयं पूर्णिमा माधवीयदीपिकयोः परा। निर्ण- याऽमृतेत्र लोकपालपूजोक्ता पूर्वाण्हे । पूर्वाभाद- पदायोगे सति विशेपतः। आश्विनकृष्णप्रतिपदादितिथिनिर्णयः। प्र०१-महालयारम्नः। द्वि०२-अत्राप्यशून्यशयनबतमेतन्निर्णयः श्रावणरुष्णद्विती- यायां कृतोऽस्मकाभिस्तत्र द्रष्टव्यः । तृ०३-अत्र ललितादेवीयात्रोक्ताकाशीखण्डे- "इपकृष्ण तृतीयायां ललिता प्रतिपूज्य वै । नारी वा पुरुषो वापि लभते वाञ्छितं फलम्॥" इत्यत्र पूर्वाण्हमध्याह्नौ मुख्यानुकल्पौ । व्रतात्र बृहगौरीवतमुक्तं चन्द्रोदयव्यापिन्याम् । च०४-... पं०५-... प०६-दयं योगविशेपेण कपिला । तथा च वाराहे- "नभस्ये कृष्णपक्षे तु रोहिणीपातमाहतैः । युक्ता पठी पुराणः कपिला परिकीर्तिता ।। ...

·आश्चिनकृष्णपक्षीयप्रतिपदादितिथिनिर्णयः । (१३९) व्रतोपवासनियमैास्करं तत्र पूजयेत् । कपिलाञ्च द्विजाग्याय दत्वा ऋतुफलं लभेत् ॥"इति। अत्र नमस्य इति शुक्लपक्षादिमासामिप्रायम्।निर्ण- यामृते हेमाद्रौ चैवम् । हस्तान्तु फलातिशयार्थः। "संयोगे तु चतुर्णा वै निर्दिष्टा परमेष्ठिना ॥" इति तत्रैवोक्तेः । इयमेव चन्द्रपठीसा चन्द्रोदयव्या- पिनी ग्रासाउभयत्र तथात्वे पूर्वा। तदुक्तं भविष्ये- "तहदादपदे मासि पठ्यां पक्षे सितेतरे। चन्द्रपठीवतं कुर्यात्पूर्ववेधः प्रशस्यते ॥ चन्द्रोदये यदा पष्ठी पूर्वाह्ने वापरेऽहनि । चन्द्रपठ्यासिते पक्षे सैवोपोप्या प्रयत्नतः ॥" इति निर्णयसिन्धुजस्मन्तभास्करभगवन्तभा- स्कराः। सप्तमी७-... अ०८--अत्र महालक्ष्मीव्रतं तत्र चन्द्रोदयव्यापिनी ग्राह्या परदिने चन्द्रोदयाय त्रिमुहूर्तव्यापित्वे परैव कार्याऽन्यथा पूर्वेव । "पूर्वा वा परविद्धा वा याह्या चन्द्रोदये सदा । त्रिमुहूर्तापि सा पूज्या परतश्योर्ध्वगामिनी ॥" इति मदनरत्ने निर्णयामृते च संग्रहोके। "अर्द्धरात्रमतिक्रम्य वर्तते योनरा तिथिः। ... ...

·(१४०) धर्मप्रदीपे- तदा तस्यां तिथौ कार्य महालक्ष्मीव्रतं सदा ॥" इति वचनाच । माधवीय व्रतार्करामप्रकाशनिर्ण- यामृतनिर्णयसिन्धुजस्मन्तभास्करभगवन्तभा- स्करा अप्येवम्। व्रतार्केत्राशोकाष्टमीव्रतमुक्तं हेमा- द्रावादित्यपुराणे- "अष्टमीपु च सर्वासु पूजनीयाप्यशोकका। गन्धमाल्यनमस्कारधूपदीपान्नसम्पदा ॥ तस्मिन्नहनि वा भुढ़े नक्तमिन्दुविवर्जितम् । भवत्यथ विशोका सा यत्र यत्राभिजायते ॥ अष्टमीपु च सर्वासु न चेच्छन्नोति चै मुने ॥ प्रौठपद्यामतीतायां या स्यात्रुष्णाष्टमी द्विज । तत्र कार्य व्रतं त्वेतत्सर्वकामफलप्रदम् ॥” इति । इदं नक्तवतमनेन्दृदयात्माग्बतकालः । अत्र महाल- यशोकाष्टम्युभयवतवतीनां प्रथममशोक पूजनं ततो महालक्ष्मीपूजनादीदमेकदिन एवोभयप्राप्ती ज्ञेयम् । तदितरत्वे तु तत्तत्कालव्यापिन्यौ ग्राह्ये । न०९-अत्र देवीप्रबोध उक्तो रामप्रकाशे । द०१०- ए०११- द्वा०१२- व०१३-अत्र पिण्डरहितं श्राद्धमवश्यं कार्यम् । तदुर्ग शातातपेन- ... ... ...

·आश्विनकृष्णपक्षीयप्रतिपदादितिथि निर्णयः । (१४१) "पिण्डनिर्वापरहितं यत्तु श्राद्धं विधीयते। स्वधावाचन लोपोत्र विकिरस्तु न लुप्यते ॥ अक्षय्यदक्षिणां स्वस्तिसौमनस्ये तथास्त्विति॥" हेमाद्रो वृद्धपराशरः- "युगादिपु मघायां च विपुवत्ययने तथा । भरणीपु च कुति पिण्डनिर्धपणं नहि ॥" इति । अत्र गजच्छायायोगे फलातिशय उक्तः । तत्र गजच्छायामाह श्रुती रामप्रकाशे- "कृष्णपक्षे त्रयोदश्यां मघास्विन्तुः करे रविः। यदा नदा गजच्छाया श्राद्धे पुण्यैरवाप्यते ॥" तथा- "मघायां पिण्डदानेन ज्येष्ठपुत्रो विनश्यति॥" इत्यादिवास्यद्वयं मघांरो त्रयोदश्यतिरिक्त तिथि- सम्बन्धे श्राद्धनिषेधविपयक ज्येष्ठपुत्रवद्विपयं केवल- नक्षत्रविहितादनिषेधविषयकं वा बोध्यम् । मघायु- कत्रयोदश्यां भाइविधानस्यावश्यकत्वादिति रामप्र- काशः।क्षयाहविषयकमिति दीपिका । मन्ये त्वपि- ण्डकं श्राद्धमत्र कर्तव्यमित्याहुः । च०१४-... अ०३०... ... ...

·(१.४२) धर्मप्रदीपे- आश्विन शुक्लपक्षीयप्रतिपदादितिथिनिर्णयः। प्र०१-अत्र नवरात्रव्रतारम्भस्तत्र पूर्वाण्हव्यापिनी । तदुक्तम् "आश्विनस्य सिते पक्षे नवरात्रमुपोपितः। सुलातस्तिलतैलेन पूर्वाह्ने पूजयेच्छिवाम् ॥" इति । उभयदिने तत्त्वे । न दर्शकलया युक्ता प्रतिपञ्चण्डिकार्चने । उदये द्विमुहूर्नापि ग्राह्या सोदयगामिनी ॥" इति निर्णयसिन्धुभगवन्तभास्करयोः । जस्मन्तभा. स्करेतु निमुहूर्तव्यापिनी गौडनिवन्धेमुहूर्त्तव्यापिनी। एते पक्षा अमानिपेधपराः । यानि तु नृसिंहप्रासादे द्वितीयायुतप्रतिपनिपेधकवाक्यानि लिखितानि तानि प्रतिपदृद्धिक्षयविपयाणीति तिथिवृद्ध। क्षये च पूर्वा प्रतिपद्वाह्या। कलशस्थापने चित्रांवैधृतिनिषेधो भार्गवार्चनदीपिकायां देवीपुराणे- "त्वाष्ट्रवैधृतियुक्ता चेत्प्रतिपच्चण्डिकार्चने । तयोरन्ते विधातव्यं कलशारोपणं गृहे॥" इति । चित्रावैधृतियुतापि द्वितीयायुता चत्सव ग्राह्ये त्युक्तंदुर्गोत्सवे- "भद्रान्विता चेत्पतिपत्नु लायते विरुद्धयोगैरपि संयुता सती।सैवापराले विबुधैर्विधेया श्रीपुत्रराज्या- दिपिवृद्धिहेतुः॥" इति । पदा तु वैधृत्यादिपरिहाण प्रतिपन्न लायते तदानं तर कात्यायनेन- - - ·। आश्विनशुक्लपक्षीयप्रतिपदादितिथिनिर्णयः।(१४३) "प्रतिपाधिने मासि भवो वैधृतिचित्रयोः । आयपार्टी परित्यज्य प्रारमेनवरात्रकम् ॥" भविष्ये पूर्वपादत्रयं त्यक्तम् । रुद्रयामले तु सम्पूर्णप्रतिपदि चित्रावैधृतिसत्त्वे मध्यदिनानि जिन्मुहूर्ते कलशस्थापनमुक्तं चित्रानिषेधमूल .चिन्त्यम्। इदं कलशस्थापनं दिवैव न रात्रौ तदुक्तं- "नरात्रौ स्थापन कार्य न च कुम्भाभिपेचनम्" इति । अत्र सूतकेपि व्रतं कार्य ब्राह्मणभोजनादि सूतकान्ते । मलमासे सत्ययं नवदुर्गोत्सवः शुद्ध कार्य इति निर्णयसिन्धुजस्मन्तभास्करादिमतम् । इयं सानदानयोरुदयव्यापिनी। द्वि०२-दयमुमाशिवामिपूजने पूर्वाह्वव्यापिनी दीपिकाया- मुभयत्र तत्त्वे च परेत्यपि । इयं स्नानदानयोरुदय- व्यापिनी। तु०३-... ... ... प०५-इयमुपाङ्गललिता मध्याह्नव्यापिनी ग्राह्यातत्रैव पूजा- विधानात् । माधवीयेप्येवम् । जस्मन्तभास्करेपि दिनद्वये तत्सत्त्वेऽसत्त्वे वा पूर्वत्यपि च युग्मवाक्यात्पू- वपिद्धति निर्णयसिन्धुः । व्रताऽप्येवम् । १०६-अत्र सायंकाले ज्येष्ठ“युतायां पष्ठयां विल्वानिमन्त्र- णम् । मूलयुतसप्तम्यां पत्रिकाप्रवेशः । पूर्वापारा- ·(१४४) धर्मप्रदीपे- युताष्टम्यां पूजाहोमादि । उत्तरापाढायुतनवम्यां पू- जावलिदानादि । श्रवणयुतदशम्यां विसर्जनम् । तत्त- तिथौ तत्तन्नक्षत्रामावे केवलतिथौ कार्यमिति निर्ण- यसिन्धुः। स०७-इयं देवीपूजायां परयुता ग्राह्या । "थुगाया वर्पवृद्धिश्च सप्तमी पार्वतीप्रिया । रवस्तूदयमीक्षन्ते न तासु तिथियुग्मता ॥" इति । निर्णयसिन्धावप्यौदायिकी युगायेत्यायुक्त- कृत्यतत्त्वार्णवोदाहृतवचनात् । भगवत्याःप्रवेशादि- विसर्जान्ताश्च याः क्रियाः । तिथावुदयगामिन्याम्' इत्यादितिथितत्वे नन्दिकेश्वरपुराणाच्च । दुर्गाभ- क्तितरङ्गिण्यामप्येवम् । उदये घटिकातो न्यूनत्वे परेति व्रतोपवासेत्यादिदेवलोक्तरिति गौडाः । दाक्षिणात्यास्तु युग्मवाक्यात्पूर्व कुर्वन्ति । पत्रिका- पूजा तु पूर्वाग्रह एव कार्या । अत्रैवमूलर्भ पुस्तकस्था- पनमुक्तं रुद्रयामले- "मृलकक्षे सुराधीश पूजनीया सरस्वती । पूजयेत्मत्यहं देवं याववैष्णवमृक्षकम् ॥ नाध्यापयेन च लिखेन्नाधीयीत कदाचन । पुस्तके स्थापयेदेवीं विद्याकामो दिजोनमः॥ मूलेनाबाहयेदेवीं श्रवणेन विसर्जयेत्॥" 'निर्णयसिन्धात मूलश्रवणायपादेस्थापनयिमर्जने उने ।

·आश्विन शुक्लपक्षीयप्रतिपदादितिथिनिर्णयः। (१४५) अ०८-महाष्टमीयं परयुता ग्राह्या 'सप्तमीवेवसंयुक्ते' त्या- दिवचनात् । "सप्तमी कलया यत्र परतश्चाष्टमी भवेत् । तेन शल्यमिदं प्रोक्तं पुत्रपौत्रशयमदम् ॥ इत्यादिवचनाच । यदा त्रिमुहूर्त्तन्यूनाष्टमी तदा पूर्वा क्षये च पूर्वा इति जस्मन्तभास्करे । यदा त्रिमुहूर्ता सवमी तदा परिकामात्राप्यौदायिकी ग्राह्या । 'वतो- पवासे त्यादिदेवलोक्तेः। माधवनिर्णयसिन्धुदीपि- कागोडनिवन्धमदनरत्नेष्वप्येवम् । अत्र मृलक्ष्मी- मवारसत्त्वेतिप्राशस्त्यम् । न९०-महानवमीयं पूर्वविधामाह्या युग्मवाक्यात् । श्रावणी दुर्गनवमी' त्यादि पाद्मोक्तेश्चेति राजमार्तण्डे । जस्मन्तभास्करेऽप्येवम् । मृलादिनक्षत्रत्रयवती तु महतीत्यादि मदनरत्ने लैङ्गात् । अत्र वेधश्च मुहर्त्त- त्रयेणैव ज्ञेयः ययपि हेमाद्रौ मुहर्तद्वयात्मापि वेधोस्ति सोपि सूर्योदय एव सायं तु त्रिमहर्ज एवातदुक्तं काल. निर्णये-'त्रिमुहूर्त्तगा तु सकला सायम्' इति। माध- वोपि 'सायन्तृत्तरया तदन्यूनया तु न विध्यते इति। तेन त्रिमुहयोगे पूर्वा नवमी पूर्वोक्तवचनात्। न कुर्या- नवमी तात दशम्यान्तु कदाचन' इति स्कान्दे परा- निषेधाच्च । त्रिमुहयोगाभावे तु निपिद्धापि परैव कार्यति निष्कर्षः । अत्रैव बलिदानम् । रामप्रकाशे ·(१४६) धर्मप्रदीपे- महानवमी दुर्गापूजाबाह्येतरकर्मणि पूर्वविद्धा पाटे- त्युक्तं 'वसुरन्ध्रयोरिति युग्मात्। 'श्रावणी' त्यादिपा- द्माच्च । अत्र नक्तोपवासयोः पदण्डन्यूनापि अष्ट- मीयुतानवमी ग्राह्याप्रधानकालव्यापित्याबहुकालव्या- पित्वाच्च । पूजाबलिदानयोर्मुहूर्त्तमात्रापि परा। तिथा- बुदये'त्यादिवचनात् सूर्योदय' इत्यादिवचनाचापारणा तु दशम्याम् । अत्राशौचेपि न त्यागः 'प्रारब्धे सूत- कं न स्यात्' इति वचनातासधवया विधवयापि रजो. दर्शने पारणा कार्यति निर्णयसिन्धुः । इयं मन्वादिः पूर्वाण्हव्यापिनी जस्मन्तभास्करे निर्णयामृते च। अत्र रथनवमीव्रतं सौरवतश्चोतं रामप्रकाशे। द०१०-विजयदशमीयं नक्षत्रोदयव्यापिनी विजयादेवीपूजना- दो ईपत्सन्ध्यामतिकान्तः किश्चिदुदिन्नतारकः इति रत्नकोशाद ।'तारकोदय'इति चिन्तामणिवचनाच। दिनद्वये तारकोदये तत्सत्वे पूर्वव 'नवमीशेपसंयुक्त' त्यादि भृगुक्तेः । दिनये तारकोइये तदसत्त्वे परदिन एकादश पञ्चदशे वा मुहूर्ते यात्रा कार्या । आश्विन सितपक्ष त दशम्यां सर्वगशिपु । सायंकाल गा यात्रा दिवा या विनय क्षणे । एकादशी मुहू पि विजयः परिकीर्तितः। तप संशितव्या यात्रा विजयकातिभिः । इति भृगृतः । यदा परदिन पापि भयणयुता ·आश्विनशुपक्षीयप्रतिपदादितिथिनिर्णयः । (१४५.) तदापि यात्रायां परैवेति जस्मन्तभास्करः । अत्रा- ऽपराह एकादशो मुहूर्नो मुख्यः कर्मकालस्तत्रय पूजायुक्तः । प्रदोषो गौणः । दिनदयेऽपराहव्यापित्वे पूर्वा प्रदोषव्याराधिक्यात् । दिनद्वये प्रदोपव्यापि- त्वे परा अपरानन्याप्राधिक्यात् । इदं शुद्धतिथा- बन्यकालेऽपराह्नतरकाले । श्रवणस्तु रोहिणीवद- प्रयोजकः । दिनद्वये परागात्पर्श तव्याला वा श्रवणयुता पूर्वा तत्रापि परदिपराहे श्रवण- सत्त्वे स्वल्पापि परैवेति निर्णयसिन्धुः । दशम्या- मेव प्रस्थानं कार्यं नत्वेकादश्याम् आलस्यादिना । "दशमी यः समुहद्ध्य प्रस्थानं कुरुते नृपः। तस्य संवत्सरं राज्ञो न छापि विजयो भवेत्॥" इति स्कान्दाहानवमीयुतत्वं श्रवणा सम्भव तत्सम्भवे तु दशम्यामेव प्रस्थानमपराजितापूजा चेतिउन्नयभवणा- भावे दशम्यामवेति निर्णयामृते । दिनस्यैकादशपञ्च- दशौ मुहूर्ती विजयसंज्ञौ । तत्रैकादशो मुख्यस्तत्राऽपरा- जितापूजनशमीपूजनयात्रादिकं कार्यं तदभावे गौणे पञ्चदशे मुहर्ने यात्रा कार्य मानसी यात्रा तु पारि- गापिकतारकोदयरूपे विजये कार्या । "दशम्यां तु नरैः सम्यक् पूजनीयाऽपराजिता । ऐशानी दिशमाश्रित्य त्वपराह्ने प्रयत्नतः ॥"

·(१४८) धर्मपदीपे- ... मृन्मयकलश्यामपराजितास्थापनपूजादिकमितिाउद- येकिश्चिद्दशमी एकादश्यामपराहे श्रवणं तदैकादश्यां श्रवणयुतायां प्रस्थानं पूजा च कार्याइवि रामप्रकाशः। शमीपूजा प्रस्थानात्पूर्व परतो वेति च अपराजिता पूजा पूर्वम् । इयं राज्ञां पट्टाभिषके परा । अत्र बुद्धावतारस्तत्र सायाह्नव्यापिनी रामप्रकाशे । ए०११-... द्वा०१२-अत्र प्रातर्दलवतं संकल्पयेत् । इयं पमनामदा- दश्युक्ता निर्णयामृते। अत्रैकादश्यामुपवासो द्वादश्यां दानादि। व०१३-... च०१४ इयं वाराही । अत्र पूर्वाह्ने पूजावते त्वपराहव्यापिनी मुख्या । प्रदोपोत्र गौणः। पु०१५-अत्र कौमुदीलक्ष्मीजनादि तत्र निशीथव्यापिनी। उमपत्र तत्त्वे पूर्वा युग्मवाक्यात् । इयमेव दीपि- कामाधवीययोः परा, प्रदोपस्यारम्भकालत्वाचव्या- मेराधिक्यात्। प्रदोपोत्र सूर्यास्तादुपरि घटिकात्रया- स्मा पण्मुहूर्तात्मा वा । अत्रामपतिकर्ग तत्र पूर्वाह्न- व्यापिनी जस्मन्तभास्करे। अत्रैव वैष्णवाः शारद- विष्णत्मवमुदयव्यापिन्यां कुर्वन्ति । निर्णयामृते ... ...

·कार्तिकरणपनीयप्रतिपदादितिथिनिर्णयः। (१४९) अंत्र रात्री शिवोमास्कन्दनिकुम्भपूजोक्ता दिवा- भोजननिषेधश्वातो रात्रिव्यापिनी । अत्राश्विनी- नक्षत्रयुक्तायां घृतपूर्णस्वर्णपात्रदानमुक्तं पूर्वाह्नगा- यां रामप्रकाशे । यदिने प्रदोषनिशीथव्यापिनी पूर्णिमा तदिन एव लक्ष्मीपूजा,उभयव्याप्तेः। पूर्वदिने निशीथव्यापिनी परदिने प्रदोपव्यापिनी तदा परा, त्रिसन्ध्यातेः प्रदोपव्यानेश्च । पूर्वदिने निशीथे परदिने न प्रदोपे ददा पूर्वति रामप्रकाशः। कार्तिककृष्णपक्षीयप्रतिपदादितिथिनिर्णयः प्र०१-इयं व्रतातिरिक्तोत्तरेति दीपिका । द्वि०२-अत्राप्पशून्यशयनव्रतमेतन्नितिं श्रावणकणद्वि- तीयायाम् । तृ०३-अत्र बृहगौरीवतं चन्द्रोदयव्यापि व्रता । उभयदि- ने तत्सत्त्वेऽसत्त्वे बोचरा। "राख्यां वर्जयित्वा तु तृतीयां द्विजसत्तम । अन्येपु तकार्यपु गणयुक्ता प्रशस्यते ॥" इति ब्रह्मवैवर्तात् । क्षये तु पूर्वा 'मुहूर्नमात्रसत्त्वेपि दिने गौरीव्रतं परे । परेहि नास्ति चेत्पूर्वविद्धापि' इत्यादिमाधवोक्तेः। च०४-इयं करकचतुर्थी चन्द्रोदयव्यापिनी माया । उन्नय- 'दिने तत्त्वे पूर्वा निर्णयसिन्धौ । व्रतार्केऽप्येवम्।

·...
(१५०) धर्मप्रदीपे-
पं०५-अत्र पुत्रार्थिनाश्रादं कार्यमितिजस्मन्तभास्करः ।
प०६-अत्रापि शुक्लपक्षस्थपष्ठीवत्पूजानिर्णयः ।
स०७-...
अ०८-इयमहोरी चन्द्रोदयव्यापिनी ग्राह्येति जस्मन्तभा
स्करे।अत्रैव कालाष्टमीवतंतच पूर्ववनिर्णेयमात्रैव
व्रता शोकव्रतमुक्तं हेमाद्रावादित्यपुराणे ।
अशोकापूजनोत्तरं-
"तस्मिन्नहनि वा ते नक्तमिन्दुविवर्जिनम् ।
भक्त्यथ विशोका सा यत्र यत्राभिजायते॥"
इति । विशेषस्त्वत्राश्विनरुष्णाष्टम्यामुक्त एव। अत्रैव
पूर्वाहे राधाकुण्डे स्नानमुक्तं जस्मन्तभास्करे।
न०९-...
द०१०-...
ए०११-...
द्वा०१२-इयं गोवत्सद्वादशी गोधूलिव्यापिनी ग्राह्या।
"गोधूलिकालसहिता पुत्रसौभाग्यदायिनी।"
इति। गोधूलि विविधां वदंति मुनयो नारी विवाहादिके
हेमन्ते शिशिरे प्रयाति मृदुतां पिण्डीकते भास्करे ।।
भीमेस्तमिते चरुन्तसमये भानी परश्यता
सूर्य वास्तमुपागते च शुभदा वाशरत्कालयोः॥"
इतिज्योतिपादोधूलिरत्रास्तमयकाल उमपदिने तत्त्वे
...
...
...
...
...
...

·कार्तिककष्णपक्षीयप्रतिपादितिथिनिर्णयः।(१५३) पूर्वविद्या। युग्मवाक्यात्। वत्सपूजा बटश्चैव कर्तव्या प्रथमेहनि' इति निर्णयामृतेभिधानाचेति माधवीय- निर्णयसिन्धुरामप्रकाशजस्मन्तभास्करभगव- न्तभास्करप्रकृतिसर्वनिबन्धसिद्धान्तः। अब नोज- नविशेप:- "तदिने तैलपदं च स्थालीपदं युधिष्ठर । गोक्षीरं गोघृतं चैव दधि तकं च वर्जयेत् ॥' इति । नीराजनं चात्र ज्योतिनिवन्धे आह । "आश्विन कृष्णपक्षे तु दादश्यादिपु पञ्चसु । तिथिपूक्तःपूर्वरात्रे नृणां नीराजनाविधिः ॥ नीराजयेयुर्देवांच विमान्गाश्च तुरङ्गमान् । ज्येष्ठा ठामपन्यांच मातृमुख्याश्च योपितः॥" इति निर्णयसिन्धुजस्मन्तभास्करयोः । प०१३-"कार्तिकस्यासिते पक्षे त्रयोदश्यां निशामुखे । यमदीपं बहिर्दद्यादपमृत्युविनश्यति ॥" दीपदानमन्त्रध- "मृत्युना पाशदण्डाभ्यां कालेन श्यामया सह । त्रयोदश्यां दीपदानान्सूर्यजः पीयतामिति" निर्णयसिन्धुनिर्णयामृतजस्मन्तभास्करस्थ- स्कान्दे । अतःप्रति शुद्धितीयान्तं यमपञ्चकं तत्र यमुनायर्या तवापि मथुरायां खानदानयमतर्पणं निशा- A .

·(१५२) धर्मप्रदीपे- . मुखे दीपदानश्चोतं कार्तिकमाहात्म्ये । तत्र जीव- पितृकेण सव्येन तदितरेणापसव्येन तर्पणं कार्यम् । अत्र गोत्रिरात्रवतारमः कर्त्तव्य इति रामप्रकाश- स्थहेमाद्रौ स्कांदे ।अत आरस्य दिनत्रयं प्रदोपे दीपदानम्। च०१४-नरकचतुर्दशीयं चन्द्रोदयच्यापिनी ग्राह्येति व्रतार्क- निर्णयसिन्धुभगवन्तभास्करेषु । दिनद्वये पूर्वति तिथिदर्पणपृथ्वीचन्द्रोदयस्मृतिदर्पणेषु । दिनद्वये तदनावेप्यरुणोदये सम्पूर्ण खण्डे वा दिनद्वये चतुर्दश्याः साम्ये च पूर्वदिन एवात्यङ्गं कुर्यात् 'पूर्वाविद्धचतु- दश्याम्' इति वचनात् । पूर्वदिन एव सत्त्वे सेव ग्राह्या- दिनदयेऽसत्वेऽरुणोदयव्यापिनी ग्राह्या । 'पक्षे प्रत्यू- पसमये' इत्युक्तेः । तदनारे तु चतुर्दशीहासे पूर्वयुः प्रवेश्य पूर्वह्नि त्रयोदशीमध्य एवात्यङ्गं कुर्या- दिति दिवोदासः । परमत्र तेलापने चतुर्थ- यामगामिनी मुख्या। "तथा कृष्णचतुर्दश्यामाथिनेऽदियात्पुरा । यामिन्याः पथिमे यामे तलायंगो विशिष्यते॥" इति रामपकाशे ॥ मृगाहोदयलायां प्रयोदश्यां यदा भवेत् । दर्ग च मङ्गलयानं दुःसगोकायप्रदम् ॥"

·कार्तिकरुष्णपक्षीयप्रतिपदादितिथिनिर्णयः।(१५३) इति कालादर्श त्रयोदशीनिषेधाच । अत्र चतुर्दशी- चतुर्थयामारुणोदयचन्द्रोदयानामुत्तरोत्तरस्य व्या- प्यत्वाद्गुरुत्वमिति निर्णयसिन्धुः । अस्यामेव ब्रह्मविष्णुशिवादिप्रीतये तत्तत्स्थानेषु प्रदोपे दीपा- न्दद्यात् । दिनद्दथे चन्द्रोदये चतुर्दश्यानावे त्रयोद- श्यामेव चन्द्रोदये युक्तमिति व्रतार्कः। चन्द्रोदया- नन्तरममावे तत्रेति रामप्रकाशः । चतुर्दशीक्षये- ऽपि पूर्वा । अत्र जोमवारचित्रासत्त्वे शिवपूजोक्ता दीपिकायाम् । अ०३०-अत्रापि प्रातत्यङ्गं कुर्यात् । 'प्रत्यूप' इत्यादि कालादर्शअित्रैव पुष्करपुराणे पञ्चत्वगुदकस्नानमुक्तम्। तथा च- "स्वातिस्थिते वाविन्दुर्यदि स्वातिगतो भवेत् । पश्चत्वगुदकनायी कृतात्यङ्गविधिर्नरः ॥ नीराजितो महालक्ष्मीमर्चयञ्छ्यिमश्नुते ॥" अत्र बालवृद्धातुरान्विना दिवा भोजननिषेध उक्तो भविष्ये। 'दिवा तत्र न भोक्तव्यमित्यादिना।किश्चात्र दधिक्षीरघृतादिनिः पार्वणश्राद्धमुक्त दिवा प्रातर्वा अपराह्ने रामप्रकाशेाथाडानन्तरमुल्कामहणमुक्तमा उसयदिने प्रदोपब्यानर काशनं परदिने । अत्रै प्रदोपे दीपदानं .क्ष्मीपूजा च- TY ·(१५४) धर्मनदीपे- "दीपान्दत्वा प्रदोपे तु लक्ष्मी पूज्य यथाविधि । अलंकतेन भोक्तव्यं नववनोपशोभिना ॥" इति। दिनदये तत्र सत्त्वेऽसत्त्वे वा परेति जस्मन्तभा- स्करः रामप्रकाशे तु दिनदयेप्रदोपव्याप्तिस्तदा परा। "दण्डैकरजनीयोगे दर्शः स्यात्तु परेऽहनि । तदा विहाय पूर्वयुः परेह्नि सुखरात्रिका। इति । उसयदिनैपि न प्रदोपव्यापिनी तदा पूर्वा । 'अमावास्या यदा रानावित्यादिवाक्यातामाधवीये- ऽप्येवम् । निर्णयसिन्धावपि दिनये सत्त्वे परा । दिवोदासीये प्रदोपस्य कर्मकालत्वात् । "अर्द्धरात्रे चमत्येव लक्ष्मीरामयितुं गृहान् । अतः स्वलंकता लिता दीपैर्जायजनोत्सवाः सुधाधवलिताःकार्याः पुष्पमालोपशोभिताः ॥" इति ब्राझोक्तेश्च । प्रदोपोर्द्धरात्रव्यापिनी मुख्या । एकैकव्यामी परेव ।प्रदोपस्य मुख्यत्यादर्द्धरात्रेऽनुष्ठेया- भावाच । अत्रैवाऽपररात्र लक्ष्मीनिस्सारणमुक्तं मद- नरचे भविप्ये- एवं गते निशीथ तु जने निद्राईलोचने । तावनगरनारीभिः शूर्पडिण्डिमवादनेः ।। निस्सार्यते प्रहृष्टामिरलक्ष्मीः स्वगृहागणाच ॥" इति । अत्र पापबारे आयुष्मति योगे स्वातिनक्षत्रे सन्यनिष्टावानिः।

·कार्तिक शुक्लपक्षीयप्रतिपदादितिथिनिर्णयः । (१५५) "मानुभौमाकिंवारे च कार्तिकेन्दुक्षया भवेत् । . आयुष्मान्त्स्वाविसंयुक्तो नृपनाशः पशुक्षयः॥" इति संग्रहोक्तेः। अत्र रामप्रकाशे कुबेरपूजनायुक्त प्रदोषव्यापिन्याम् । कार्तिक शुक्लपक्षीयप्रतिपदादितिथिनिर्णयः। प्र०१-अत्र गोक्रीडनमुक्तं निर्णयामृते । भस्यामेव रात्री बलिपूजोक्ता हेमाद्रौ भविष्ये- "कत्वैतत्सर्वमेवेह रात्रौ दैत्यपतेर्बलेः । पूजां कुर्यानृपः साक्षाभूमौ मण्डलके शुभे ॥" इत्यादि । तदेतत्पूर्वबिद्धायां प्रकर्त्तव्यम्- "पूर्वविधा प्रकर्तव्या शिवरात्रिर्बलेर्दिनम् ।” इति हेमाद्रौ पामोक्तेः। माधवीयेपि- "बल्युत्सवं च पूर्वयुरुपवासबदाचरेत् ।" इति । निर्णयामृतेपि- "या कुहू प्रतिपन्मिश्रा तत्र गाः पूजयेन्नृपः । पूजनात्रीणि वदन्ते प्रजा गावो महीपतिः ॥" इति । तथा-- "भद्रायां गोकुलक्रीडा स्वदेशोवै विनश्यति । प्रतिपयनिकरणं द्वितीयायां तु गोर्चनम् ॥ छत्रच्छेदं करिष्येते विननाश कुलक्षयम् ।" इत्यादिदेवलवचनाच्च एते विधिप्रतिषेधाः पूर्वदिने प्रतिपदः सायाहव्यापित्वे द्वितीयदिने चन्द्रदर्शन- मम्मदे च ज्ञयाः।

·(१५६) धर्मप्रदीपे- गया क्रीडादिने यत्र रात्रौ दृश्येत चन्द्रमाः। सोमो राजा पशृन्हन्ति सुरमीपूजकांस्तथा ।" इति पुराणसमुच्चयात्। द्वितीयदिने सायाह्न पापित्ये तु परैय माना। "वईमानतिथौ नन्दा यदा सार्द्धत्रियामिका । द्वितीया वृद्धिगामित्वादुत्तरा तत्र चोच्यते ॥" इति । तथा- "त्रियामगा दर्शतिथिर्सवेश्चेत्साईत्रियामाप्रतिपद्विवृद्धौ। दीपोत्सवे ते मुनिभिःप्रदिष्टे अतोन्यथापूर्वयुते विधेये।" इति पुराणसमुच्चयादिति निर्णयामृतकारः । 'साईत्रियामिके' त्यनेन चन्द्रदर्शनामाद उक्तः। द्वितीयायाः पञ्चधा विभक्तचतुर्थांशरूपाऽपराह- व्यासाय चन्द्रदर्शनासंभवात् । रामप्रकाशस्तु दीपच उत्सवश्च दीपोत्सवं तस्मिन्निति अत्रोत्सवो बल्युत्सवः नतु गोकीडादिस्तत्र दीपविधी वियामगा उत्सव विधी च साईत्रियामा प्रतिपदित्याह, वयन्तु पुतद्वचनद्वयं पूर्वविद्धासंभवे वेदितव्यमिति ब्रूमः । दिनदये प्रतिपयः सायाहव्यात्यभावे तु पूर्वव । रात्री बलिपूजाविधानेन कर्मकालत्यात, परदिने चन्द्रोदये च तन्निषेधारिति दिक् । मदनरवे तु पातर्घटिका- मात्रपटीयमिति प्रतिपत्सत्त्वे प्रातारीनीराजनं सायं/ मनलमालिका पूर्व विदायां च गोकीडेति। अत्रार

·-
कार्तिक शुक्लपक्षीयप्रतिपदादितिथिनिर्णयः । (१५७)
कूटसमर्पणमप्येतन्निर्णीततिथादेव कुंवन्ति वैष्णवाः!
अत्रोदयव्यापिन्यां गोवर्द्धनपूजोक्ता निर्णयसिन्धी
हेमाद्रौ स्कान्दे-
"प्रातर्गोवर्द्धनं पूज्य द्यूतं चापि समाचरेत् ॥"
इति । जस्मन्तभास्करेऽप्येवम् ।
द्वि०२-यमद्वितीयाऽपराहव्यापिनी याह्या-
"ऊर्जे शुक्लद्वितीयायामपरायेद्यमम् ।
स्नानं कत्या भानुजायां यमलोकं न पश्यति॥” इति
हैमाद्रौ स्कान्दाअत्र मध्याह्न यममर्चयेदिति पाठस्तु
बहुग्रन्थविसंवादादुपेक्ष्य इति। दिनद्वये तत्सत्त्वेऽसत्त्वे
वा पूर्वति हेमाद्रिजस्मन्तभास्करनिर्णयसिन्धुषु
भविष्ये-
"प्रथमा श्रावणे मासि तथा भाद्रपदे परा।
तृतीयाश्वयुजे मासि चतुर्थी कार्तिके भवेत्॥
श्रावणे कलुपा नाम तथा भाद्रे च निर्मला ।
आश्चिने प्रेतसञ्चारा कार्तिके याम्यका सिता॥"
इत्युक्ता प्रथमायां व्रतं द्वितीयायां सरस्वतीपूजा
तृतीयायां श्राद्धमुक्त्वा चतुर्थ्यामुक्तम् ।
"कार्तिक शुक्लपक्षस्य द्वितीयायां युधिष्ठिर ।
यमो यमुनया पूर्व घोजितः स्वगृहेचितः॥"
अतो यमद्वितीयेयं त्रिपु लोकेषु विश्रुता।
अस्यां निजगृहे विष न भोक्तव्यं ततो नरः॥

·(१५८) धर्मप्रदीपे--
स्नेहेन भगिनीहस्तादोक्तव्यं पुष्टिवर्धनम् ।
दानानि च प्रदेयानि भगिनीभ्यो विधानतः ॥
स्वर्णालंकारवस्वान्नपूजासत्कारतोजनैः।
सर्वा भगिन्यः संपूज्या अभावे प्रतिपन्नकाः ॥
पितृव्यागिनीहस्तात्प्रथमायां युधिष्ठिर ।
मातुलस्य सुताहस्ताद्वितीयायां तथा नृप ॥
पितुर्मातुः स्वसुः कन्ये तृतीयायां तयोः करात् ।
चतुर्थ्यां सहजायाश्च भगिन्या हस्ततः परम् ॥
सर्वासु भगिनीहस्तादोक्तव्यं बलवर्द्धनम् ॥"
इति। रामप्रकाशे तु इयं यमद्वितीया भ्रातृद्वितीया
च । तत्र दिनदयेऽपराह्नसत्त्वे पूर्वा पूर्वापरा परेति ।
भोजनमुख्यकालोऽष्टधाविभक्तदिनपञ्चमभाग
इत्यपि तत्रैवागौड निवन्धे तु कार्तिकसितद्वितीयायां
यमुनयापराह्नेयमोर्चितो भोजितश्चातस्तत्र भोजनस्य
पूजाङ्गत्वेन पृथक्वाभावादपराह्नः प्रतिपदिदो मुख्यो
'द्वितीया प्रतिपयुतेति ब्रह्मवैवर्तादिति स्थितम् ।
गोडास्तु यमं च चित्रगुप्तं च यमदूतांश्च पृजयेता'
इत्याहुः। अर्घदानमंत्रः-
"एसोहि मार्तण्डजपाशहस्तयमान्तकालोकधरामरेश।
मातृद्वितीयांरुतदेवपूजां गृहाण चापागवन्नमस्ते ॥"
इतिज्येठाजानति वदेटिति स्मार्तामणाममन्त्रः-
अत्र
.

·कार्तिक शुक्लपक्षीयमतिपदादितिथिनिर्णयः । (१५९) धर्मराज नमस्तुभ्यं नमस्ते यमुनायज । पाहि मां किंकरैः साई सूर्यपुत्र नमोस्तुते ॥ यमस्वसनमन्तेऽस्तु यमुने लोकपूजिते । वरदा भव मे नित्यं सूर्यपुत्रि नमोस्तु ते॥" इति । ... ... ... ... च०४-नागचतुर्थीकालादशेजस्मन्तभास्करे च परा।इय- भेव दूर्वाचतुर्थी मध्याह्नव्यापिनी । उभयदिने तत्वे दूर्वाचतुर्थी पूर्वा 'नागचतुर्थी परा'क्षये उने अपि पूर्व इवि माधवः। प०५-... १०६-स्वामिकार्तिकीयं पूर्वयुता व्रतार्कदीपिकामाधवी- येपु । कालस्तु आपाढशुक्लपष्ठयुक्तस्कन्दप्रते उक्तो द्रष्टव्यः । स०७-इयं कल्पादिः पूर्वाहव्यापिनी। अ०८-इयं गोपाष्टमी उदयव्यापिनी परेति जस्मन्तभा- स्करः । नवमीयता कर्तव्या सामान्यनिर्णयोक्त- युग्मादिति रामप्रकाशः। न०९-इयं युगादिः पूर्वाहव्यापिनी जस्मन्तभास्करे। निर्णयसिन्धावप्येवम् । इयमेवाक्षयनवमी उदय- व्यापिनी क्षये वृद्धौ च पूर्वा । अत्रैव विष्णुव्रतं त्रि- रावमुक्तं हेमाद्री पाझे 'कार्तिक शुक्लनवमीमवा- ·(१६०) धर्मप्रदीपे- प्ये त्यादिना सौवर्णहरिणा तुलस्या विवाह कुर्याद- इत्युक्तम् । रामप्रकाशेप्येवमुदयव्यापिनी। "युगाया वर्षवृद्धिश्च सप्तमी पार्वतीप्रिया । रवरुदयमीक्षन्ते न तत्र तिथियुग्मता॥ इति । द०१:-अत्र रामप्रकाशस्थवराहपुराणे सार्वभौमवतमु- फैम् । तत्र दशदिक्षु बलिदानमर्द्धरात्रे भोजनमिति । ए०११-अत्र भीष्मपञ्चकव्रतमुक्तनिर्णयसिन्धुस्थनारदीये. "अतो नरैःप्रयत्नेन कर्तव्यं भीमपञ्चकम्" इत्यायुक्तः । इयमेव देवबोधिनी रात्रिव्यापिनी निर्णयसिन्धुजस्मन्तभास्करयोः पाझे- "एकादश्यां तु शक्लायां कार्तिके मासि केशवम् । प्रसुप्त बोधयेद्रात्रौ श्रद्धाभक्तिसमायुतः॥" इति।एकादश्याःक्षये वृद्धौ च पूर्वा मन्त्रे रात्रिपदोपादाना- दुत्तरदिने रात्रौ तदभावात्।अत्र वैष्णवानां क्षये द्वाद- श्यामुपवासो वृद्धौ चोत्तरेह्निायच्च रामार्चनचन्द्रिका- दिपु द्वादश्यां देवबोधनम्, यच्च निद्रां त्यजति का- तिक्यामिति यमयचनेन पूर्णिमायामुक्त, तद्देशाचारा- व्यवस्थाप्यम् । तद्विधिश्च- "तत्रैव देवदेवस्य सानं पूर्व महद्भवेत् । महापूजांततः रुत्वा देवमुत्थापयेत्सुधीः ॥" मन्माम्तु वाराहपुराणे उक्ताः'ब्रह्मेन्द्रेत्यादि ।

·कार्तिक शुक्लपक्षीयप्रतिपदादितिथिनिर्णयः । (१६१) "उत्तिष्ठोचिष्ठ गोविन्द त्यज निद्रां जगत्पते । त्वयि सुन्ने जगन्नाथ जगत्सुतं भवेदिदम् ॥" इत्यादयः। द्विजानां तु 'इदं विष्णुर्विचक्रमे इत्यादि- मन्त्रः । एवं देवमुत्थाप्य चातुर्मास्यवतसमाप्ति कुर्या- त् । भारते तु द्वादश्यां समाप्तिरुक्ता । द्वा०१२-अत्र नीराजनवादशीव्रतमुक्तं प्रतापमार्तण्डे- "कार्तिक शुक्लपक्षस्य द्वादश्यां रजनीमुखे । सुप्नोत्थिते जगन्नाथे स्नात्वा शुक्लाम्बरः शुचिः ॥ जनयित्वा नवं वहिं हत्वा मन्वर्द्विजोत्तमः॥"। विष्णुं संपूज्य लक्ष्म्यादिदेवतानां नीराजनं विधाय गोतु- रङ्गादीनाञ्च ततःकुलाङ्गना वेश्या वा सिंहासनोपविष्ट- नृपं नीराजयेयुः ततः सैन्यनीराजनं तच्चारोग्यदीर्घायु:- पुष्टयादिफलकम् । अत्रैव वैष्णवैविष्णुदेवालये ध्वजारोपण कार्यम् । इयं मन्वादिः पूर्वाह्वव्यापिनीति निर्णयसिन्धुजस्मन्तभास्करयोगअत्रैवरेवतीनक्ष- प्रयोगरहितायां पारणं कार्य यदा रेवतीयोगरहिता द्वादशी सर्वथा न लायने तदा रेपत्याश्चतुर्थपाई वर्जयेदिति निर्णयसिन्धी अन निर्णयामृते योगे- वरनतमुक्तं तत्रैकादश्यां व्रतं द्वादश्यां दानम् । ३०१३-...

·- (१६२) धर्मप्रदीपे- च०१४-वैकुण्ठचतुर्दशीयं विष्णुपूजायां रात्रिव्यापिनी निर्ण- यसिन्धुरामप्रकाशस्थहेमाद्रौ भविष्ये- "कार्तिकस्य सिते पक्षे चतुर्दश्यां नराधिप । सोपवासस्तु संपूज्य हरि रात्री जितेन्द्रियः॥" इति । दिनद्वये तत्र सत्त्वे परा सामान्यनिर्णयात् । 'दिवारात्रि व्रतं यच्चे'त्यायुक्तेश्चेति जस्मन्तभास्करे। शेपं समानम्।अत्रैवारुणोदये विश्वेश्वरपूजनमुत्तरवाहि- नीगङ्गास्नानादिमहिमा चोक्तःनिर्णयसिन्धुभगवन्त- भास्करजस्मन्तभास्करस्थत्रिस्थलीसेतो सन- त्कुमारसंहितायाम्- "वर्ष च हेमलम्वाख्ये मासि श्रीमति कार्तिके । शुक्लपक्षे चतुर्दश्यामरुणाभ्युदयं प्रति ॥ महादेवतिथी ब्राह्म मुहूर्ते मणिकर्णिके । सात्वा विश्वेश्वरो देव्या विश्वेश्वरमपूजयत्॥" इति । तत्पूर्वदिने चोपवासः । अत्र देव्येति सहार्थे तृतीया।अस्यार्थः। विश्वेश्वरोऽत्रारुणोदये मणिकर्णि कापास्त्रात्या स्वनामकं लिङ्गस्थाप्यापूजयदितिभित्र काशीखण्डे- "कार्तिकस्य चतुर्दश्यां विश्वेशं यो विलोकयेत् । खात्या चोत्तरवाहिन्यां न तस्य पुनरागतिः॥" इति।फलमुक्तम्। दिनदयेरुणोदये पूर्वा जस्मन्तभा- ·कार्तिक शुक्रपक्षीयप्रतिपदादितिथिनिर्णयः । (१६३) स्करे रुदयतेवित्यादिवचनात उजयदिनेतथा पाती संपूर्णत्वात्पति रामप्रकाशः । अत्र कार्तिकंबतो- यापनमपि पाझे। रामप्रकाशे निर्णयामृते चेयं पापाणचतुर्दशी नक्तमत्र देवीपूजोक्ता ब्रह्मकूर्चवतञ्च । पू०१५-इयं परा'अमापौर्णमास्यौ परे इतिकालनिर्णयोक्ते। अत्र विशेपो हेमाद्री बाझे- "पुण्या महाकार्तिकी स्याज्जीवेन्द्रोः कनिकासुच।" किंच- "प्राजापत्यं यदा असं तिथौ तस्यां नराधिप । सा महाकार्तिकी प्रोक्ता देवानामपि दुर्लना।" इति । पाझे- "विशाखासु यदा जानु कत्तिकासु च चन्द्रमाः। स योगः पनको नाम पुष्करेवतिदुर्लनः । पनकं पुष्करे प्राप्य कपिलां यः प्रयच्छति । स हित्वा सर्वपापानि वैष्णवं लभते पदम्॥" इत्यादि । अत्रैव सायंकाले मत्स्यावतारो जात इत्युक्तं पाझे कार्तिकमाहात्म्ये । अत्रैव सन्ध्यायां त्रिपुरो- त्सव उक्तोभार्गवार्चनदीपिकायाम् । "पौर्णमास्यां तु सन्यायां कर्तव्यानिपुरोत्सवः।" इति दीपदानश्च सुरालये तदर्शनाजीवमात्रस्य मुक्ति- रिति च । अत्रवृपोत्सातिप्रशस्तः । तदुक्तं मात्स्ये- "कार्तिस्यां यो वृपोत्सर्ग रुत्वा नक्तं समाचरेत् । शै पदमवामोति शिववतमिदं स्मृतम्। 11 ·(१६४) धर्मप्रदीपे- इति । अत्रैव कार्तिकेयदर्शनमुक्तं काशीखण्डे- "कार्तिक्यां कत्तिकायोगे यः कुर्यात्स्वामिदर्शनम् । सप्तजन्म भवेद्विषो धनाढयो वेदपारगः॥" इति । इयं मन्वादिः पूर्वाह्नव्यापिनी ॥ मार्गकृष्णपक्षीयप्रतिपदादितिथिनिर्णयः। प्र०१-अत्रोदये रोहिणीनक्षत्रयोगे स्लानेनानेकशतसूर्यग्रहण- स्नानजसमं फलमुक्तं रामप्रकाशे ।गौडनिबन्धीय- भविष्ये- "रोहिण्या प्रतिपयुक्ता मार्गे मासि सिततरा। गङ्गायां यदि लायेत सूर्यग्रहशतैः समा॥" इति।उजयपक्षीयोदयगामिप्रतिपदिपूर्वाह्न एव बतदाना- दिकार्यमुपवासातिरिक्तमुपवासस्य पूर्वविद्धाविधानात्। द्वि०२-... तृ०३-अत्र सौभाग्यसुन्दरीव्रतं चतुर्थीयुतायां युग्मवाक्या- दिति व्रतार्के। क्षये पूर्वति माधवीये । चतुर्थी४-.... पञ्चमीर- पष्टी६-. सप्तमी७-. ... ... ........ -...

·मार्गकष्णपक्षीयप्रतिपदारितिथिनिर्णयः। (१६५) अ०८-अत्र कालाष्टमीव्रतमुत्तं जस्मन्तभास्करस्थका-. शीखण्डे । तत्र रात्रिव्यापिनी याह्या । दिनद्वये तत्र. सत्वे पूर्वेति रुद्रवतेवित्यायुक्तरुत्तरेति केचित् । प्रदोषे भैरवोत्पत्तेः।क्षये पूर्वैवानिर्णयसिन्धौ तु मध्या- हव्यापिनी । शिवरहस्ये मध्याह्न भैरवोत्पत्तेः श्रव- णात्। तथा च तत्रैच नित्ययात्रादिकं कृत्वा मध्या- ह्ने संस्थिते रवी' इत्युपक्रम्य ब्रह्मणा रुदेश्वज्ञाते उक्त "तदोग्ररूपादनचद्यान्मतः श्रीकालभैरवः । आदिरासीत्तदा लोकान्भीपयनखिलानपि॥" इति । अत्रोपवास एव प्रधानमित्युक्तं तत्रैव- "उपोपणस्याङ्गभूतमर्व्यदानमिह स्मृतम् । सथा जागरणं रात्रौ पूजा यामचतुष्टये ॥" इति । सन्ध्यायामपि पूजोक्ता । पारणा तु प्रातरेव 'यामत्रयोर्ध्वगामिन्यामि'त्यायुक्तः । दिनद्वयेंशतः संपूर्णायां तव्यासी पूर्ववोक्तवचनात् । अत्रैव काल- तीर्थावकलानतर्पणोत्तरं कालीरवदर्शनं पूर्वाह्न । अत्र रामप्रकाशे रुक्मिण्यष्टमीव्रतमुक्तं सप्तवर्षपर्यन्तम् । तत्र चन्द्रोदयव्यापिनी ग्राह्या । न०९-... द०१०.... ए०११-... ... ... ... ...

·धर्मप्रदीपे- ... ... द्वा०१२-... २०१३-... च०१४-... अ०३०-अत्र गौरीतपोव्रतं व्रताऽङ्गिरसोक्तम्। तत्र मध्या- हः पूजोपक्रमकालः । सायंकालो मुख्यः । अत्राष्टाद- शघटिका चतुर्दशी चेत्तदा भूतोष्टादशनाडीभिषय- त्युत्तरां तिथिम्' इति माधवोक्त परा। क्षये वृद्धौ च पूर्वा उभयकालसत्त्वात् । मार्गशुक्लपक्षीयप्रतिपदादितिथिनिर्णयः । .प्र.१-अत्र रुद्रपूजोपवासौ पूर्वविद्धायां प्रदोपव्यापिन्यां माधवीये उक्तौ। अत्रैव धान्यव्रतमपि।अत्रविष्णु- पूजनादि चोदयव्यापिन्याम् अत्र प्रदोपारितादुप- रिघटित्रयात्मका यामो वा गृहस्थस्य । यतिवि. धवयोस्तु मुहूर्तानं दिनं प्रदोषः । उभयदिने तत्सत्त्वे- ऽसत्त्वे वा परेति माधवः। द्वि०२-अत्रोदयव्यापिन्यां मुवर्णदर्शनम् । तृ०३-भविष्ये रम्भाख्येयं पूर्ववन्निणयोऽस्याः । च०४-अत्र वर्षचतुष्टयसाध्यं वरदचतुाख्यं गणेशवतमुनं निर्णयामृते नक्तम् । पं०५-दयमपि नागपञ्चमी- "शुले मार्गशिरे पुण्या श्रावणे या च पञ्चमी ।

·17 मार्गशुक्लपक्षीयप्रतिपदादितिथिनिर्णयः । ( १६७) स्नानदानर्बहुफला नागलोकप्रदायिनी॥' इति हेमाद्रौ स्कान्दात् । इयं नागपूजायां पठी- युता ग्राह्या। "पञ्चमी नागपूजायां कार्या पष्ठीसमन्विता । तस्यां तु तुपिता नागा इतरा सचतुर्थिका॥ इति मदनरत्नवचनादिति निर्णयसिन्धुजस्मन्त- भास्करमाधवीयदीपिकाः उपवासे तुपूर्वेति श्रावण- शुलपञ्चमीनिर्णये जस्मन्तभास्करे उक्तम् । प०६-अत्र स्कन्दपूजोक्तामध्याह्नतद्रते तु सायाह्नव्यापिनी। प्रतापमार्तण्डे उभयदिने तत्त्वे पूर्वविधा कप्णाष्टमी स्कन्दपष्ठी शिवरात्रिश्चतुर्दशी। एताः पूर्वयुताः कार्या' इतिामाधवीयेऽप्येवमादीपिकावतार्कयोरप्येवम्। निर्णयसिन्धुस्थदिवोदासस्तु परेह्नि रात्रावाद्य- याममध्ये पारणसम्भवेदमन्यथोत्तरेति। इदमब्दपर्य- न्तं पष्ठीपुकार्यमाइयं चम्पापष्ठीति महाराष्ट्रपुप्रसिद्धा सोत्तरायुता ग्राह्या 'पण्मुन्योरिति युग्मवाक्यात् । 'पूर्वाह्नदैविकं कुर्यादिति वचनादस्य च दैवकर्मत्वात्। अस्या योगविशेष उतो ब्रह्माण्डपुराणे भल्लारि- माहात्म्ये- "मार्ग भाद्रपदे शुक्ला पठी वैधृतिसंधुता। रविवारेण संयुक्ता चम्पेतीह प्रकीर्तिता ॥

·(१६८) धर्मप्रदीपे- " विशाखाभौमयोगेन सा चम्पेतीह विश्रुता।' इति मदनरत्ने पाठः। "मार्गशीर्पऽमले पक्षे पष्ठयां वारेंशुमालिनः । शततारागते चन्द्रे लिंग स्यादृष्टिगोचरम्॥” इति । इयं योगवशात्पूर्वा परा वेति निर्णयसिन्धुः । सप्तमी- युतेति दिवोदासः । तदभावे तु सप्तमीयुतेति जस्म- न्तभास्करः। रविवारशततारायभाव इत्यभावार्थः। स०७-इयं मित्रसप्तमी पूर्वाह्वव्यापिनी । उभयत्र तत्त्वे पूर्व- यता दीपिकामाधवीयजस्मन्तभास्करेपु । अ०८-अत्र रामप्रकाशस्थब्रह्मपुराणे मल्लारिरुपमहादेव- पूजोक्ता । अत्र वैधृतिरविवारयोगेऽतिप्राशस्त्यम् । एपा पूर्वा। "रुद्रव्रतेपु सर्वपु कर्तव्या सम्मुखी तिथिः।" इति वचनात् । न०९-इयं नन्दिनीनाम्न्युक्ता निर्णयामृते । अत्र देवी पूजा व्रतं त्रिरात्रं भविष्योत्तरे । रामप्रकाशेप्येवम् । ... ... ... ए०११-... द्वा०१२-अत्र निर्णयाऽमृते धरणीवतमुक्तं तचाहोरात्र- साध्यम् । २०१३-दयमनङ्गन्धयोदशी। पुरा दग्धेन कामेन रुता। अन- "अनमो भगवान्विष्णुस्तेनामतिरंगोचरः।

·मार्गशुपक्षीयप्रतिपदादितिथिनिर्णयः । ( १६९) स एव देवो येनास्यास्तेनानङ्गत्रयोदशी ॥" इति तत्र नयादौ स्नानं विधाय महादेवलिङ्ग पूजयेदातत्तो होमस्ततो मधुमत्या सहितमनझं पूजयेत्। ततो मथुप्रा- शनमित्यादि वर्षपर्यंत वतं कार्य वन्तेि उद्यारनमुमाम- हेश्वरप्रतिमादानश्च।अत्र यमाऽदर्शनवतं तत्र सूर्योपास- कान्पञ्चाटौ वा द्विजान यमनाना तिलतेलेनास्यज्य नापयेत् ततस्तान्प्राङ्मुखानुपवेश्य गुडापूपादिपक्वान्नं भोजयेत् ततस्ताम्रपात्रस्थसुवर्णार्कप्रतिमाच्छादिकं तेयो यमकिडरनाम्ना दद्यात् । अवेकशक्तं नक्तमुपवासो वा तत्रैकाक्ते मध्याह्नः नक्ते प्रदोषः उपयासेम्होरात्रः पूजने पूर्वाह्नः कालः। एतद्रतफलं विष्णुलोकमाप्तिः अत्र व्रतविशेपयोगविशेषण कर्त्त- व्यतोक्ता पद्मपुराणे। "यदा त्रयोदशी शुक्ला मन्दवारेण संयुता। आरब्धव्यं व्रतं तत्र संतान फलसिद्धये ॥ ऋणनिर्माचनार्थ तु सोमबारेण यता । सौभाग्यश्रीसमृद्ध्यर्थे शुक्रवारेण संयुता ॥ आयुरारोग्यसिद्ध्यर्थ भानुबारेण संपता। शनिसोमविशेपेण परा ग्राह्या त्रयोदशी ॥ अन्यथा तु प्रकर्त्तव्या पूर्वविद्धा सा नरैः॥" इति। निर्णयामृतदीपिकाजस्मन्तभास्कररामप्र- . ८ ·(१७०) धर्मप्रदीपे- काशेपु पूर्वविधा प्रदोपव्यापिनी। माधवीये स्वपरा- हव्यापिनी परा च । अत्र विष्णुपूजा च पूर्वाह्ने । मत्स्यपुराणे तु सर्वमासीयपक्षयगतास त्रयो- दशीपु कामपूजा विष्णुयात्रोत्सव उक्तो मध्याह्ने । च०१४-अत्र कपर्दीश्वरसन्निधौ स्नानात्पैशाच्यहानिः । सांवत्सरी तयात्रातस्तीर्थप्रतिग्रहजपापहानिस्तत्र परा कुलधर्मवतादावपीति माधवीयजस्मन्तभास्कर- निर्णयसिन्धुषु । अत्र निर्णयसिन्धुस्थत्रिस्थली- सेती पिशाचमोचनतीर्थ श्राद्धमुक्तं तत्र तस्य प्राप्त- पैशाच्यस्वपित्राद्यद्देश्यकत्वे पार्वणत्वादपराहव्या- पिनी याह्या । अज्ञातनामपिशाचायुद्देश्यत्वे त्वेको- द्दिष्टत्यान्मध्याह्नव्यापिनी याह्या। अत्र रामप्रकाशे उपवासः शिवपूना स्वर्णवृपदानायुक्तं पूर्वाह्नव्या- पिन्याम् । पू०१५-अत्र दत्तात्रेयोत्पतिस्तत्र प्रदोपव्यापिनीति वृद्धा'इति निर्णयसिन्धुजस्मन्तभास्करयोगअत्र कुसुम्भरक्त- वस्त्रच्छन्नकांस्यपात्रस्थसीवर्णचन्द्रप्रतिमादानं सैन्ध- वलयणदानं चोक्तं जस्मन्तभास्करे विष्णुधम्मों- त्तरे। अत्र चन्द्रपूजा चन्द्रोदये समृवर्णलवणदान- धोनं रामप्रकाशे। इयं मृगशिरोनक्षत्रयुकाति- + परास्ता।

·पौपक्रष्णपक्षीयप्रतिपदादितिथिनिर्णयः।(१७१) पौपकृष्णपक्षीयप्रतिपदादितिथिनिर्णयः । ... ... ... द्वि०२-... तृ०३-... च०४-... पं०६-... ... प०६-.... ... स०७-... ... अ०८-... ... न०९-... द०१०-... ए०११-... द्वा०१२-अत्र संरूपाद्वादशीव्रतं गुर्जरप्रसिद्ध व्रतार्के । तच रात्रिव्यापि । पुप्यनक्षत्रयोगे पूर्वा परा वा । २०१३.... च०१४-... अ०३०-यं कुहूः। १'स्वरसादादशीमतम्' इति पातरम् । ... ... ... ... ... ... ... ... .

·-
..
...
...
...
(१७२) धर्मप्रदीपे-
पौपशुक्लपक्षीयप्रतिपदादितिथिनिर्णयः ।
प्रतिपदा--...
द्वि०२- अत्र दर्पणदर्शनमुदयव्यापिन्याम् ।
४०३-...
च०४-...
पं०५-...
प०६-...
स०७-...
अ०८-इयं बुधवारयोगान्महामोक्ता जस्मन्तभास्करे
भविष्योत्तरे-
"पौषे मासि यदा देवि शुक्लाष्टम्यां बुधो भवेत् ।
तदा तु सा महापुण्या महामति कीर्तिता ।।
तस्यां स्नानं जपो होमस्तर्पणं विप्रभोजनम् ।
मत्तीतये रुतं देविशतसाहसिकं भवेत् ॥”
इति। भरणीनक्षत्रयोगे त्वतिषशस्तेति निर्णयामृतादौ
स्थितम् । अत्र निर्णयसिन्धौ कल्पतरौ भविष्ये
रोहिण्याायोगे पुण्यतमत्वमुक्तम् । रोहिण्या योग
इत्यस्यायमर्थः रोहिण्यायोरुभयोरपि तत्र सत्त्वे
न त्यकैकस्या योगे इति । रामप्रकाशेऽप्येवम् ।
न०९-...

·पौपशुक्लपक्षीयप्रतिपदादितिथिनिर्णयः । (१७३) ए०११-इयं मन्वादिः पूर्वाहव्यापिनी। अतो माघस्नानारमः केपचिन्मतेन । द्वा०१२-निर्णयामृतेन कूर्मद्वादशीव्रतमुक्तमातत्रैकादश्यां रात्रौ होमपूजनादि द्वादश्यां प्रतिमादानम् । राम- प्रकाशेऽप्येवम् । अन्येषां मतेनातो माघस्नाना- व०१३-... च०१४-... पू०१२-अतो माघस्नानारम्नास्नानमरुणोदये प्रयागेऽतिपुण्यं काश्युद्भवे प्रयागेऽपि समुद्रेऽपीति पृथ्वीचन्द्रोदयोनि- र्णयामृतेत्र पुष्यनक्षत्रयुक्तायामलक्ष्मीनाशाय स्नान हरिशकसोमपुप्यबृहस्पतिपूजनं होमदानादि चोक्तम्। रामप्रकाशेऽप्येवम् । अत्र राजाभिषेकच । माघकृष्णपक्षीयप्रतिपदादितिथिनिर्णयः। प्र०१-अतः प्रति माघे मूलकाक्षणं न कार्यम् । द्वि०२-... तृ.३-अत्र सौभाग्यसुन्दरीव्रतमुक्तं व्रतार्के । तच्च युग्म- वाक्याचतुर्थीयुतायां कार्यम् । माधवेन तु क्षये पूर्वे- त्युक्तम् । च०४-इयं गौरीचतुर्थी व्रताकें पूर्वविद्धा गोर्याश्चतुर्थी वटधेनुपूजे' त्यादिवचनात् । भगवन्तभास्करे ...

·(१७४) धर्मप्रदीपे- प्रदोपव्यापिनी । गणेशवते मध्याह्नव्यापिनी ग्राह्या। उभयदिने तत्सत्वे पूर्वा । उत्तरदिन एव मध्याह्नव्या- पित्वे परा । उजयसत्त्वे पूर्वेति माधवः । निर्णय- सिन्धावप्येवम् । अत्र संकष्टनाशनव्रतं तत्र चन्द्रो- दयव्यापिनी। चन्द्रायाः निवेदयेदिति संकष्ट चतुर्थी- कथास्थनारदीयोक्तेः । उभयदिने चतुर्यों चन्द्रो. दयसत्त्वेऽसत्त्वे च पूर्वा 'हेरम्बान्यचतुर्यिका परयुता' इति कालनिर्णयोक्तेः। 'मातृविछो गणेश्वर'इत्यादि- वचनाच्च । व्रतार्केऽप्येवम्। पं०५-... प०६-... अ०८-... ... ... ए०११-... द्वा०१२-इयं विलद्वादशी पूर्वाहव्यापिनी ग्राह्या। भत्रतिलो- त्पतिर्जातान:- "तिलतलेन दीपाथ देगा देवगृहेषु च । निवेदयेचिलानेच होतव्याभ तथा तिलाः ॥ तिलान्दत्या च विमपो भक्षयेच तिलांस्तथा ।" इति ।

·माघकृष्णपक्षीयप्रतिपदारितिथिनिर्णयः । (१७५)
त्र०१३."
च०१४-अत्र यमतर्पणमुक्तमर्कोदयात्पूर्व हेमाद्रिनिर्णयसिं-
न्धुजस्मन्तभास्करेषु।
अ०३०-मौनेयमुदयव्यापिनी । अत्र सति सम्भवदियो
योगविशेषो मदनरने भारते-
"अमार्कपातभवगैर्युता चेत्पौपमाघयोः ।
अझैदपः स विज्ञेयः कोटिसूर्यग्रहः समः॥"
इति ।
दिवैव योगः शस्तोऽयं न तु रात्रौ कदाचन ।”
इति।निर्णयामृतजस्मन्तभास्करयोरप्येवमहिमा-
द्विनिर्णयसिन्धुप्रभृतिभिस्तु इदमईमन्यनिबन्धे-
प्वभावान्निर्णयामृतमात्रोक्ने निर्मूलमेवेत्युक्तम् । तेन
हेमाद्यादिमते तु रात्रावप्योदयो भवति । केचिनु
'किश्चिन्यूनो महोदयः' इत्याहुस्तदपि निर्मूलम् ।
निबन्धेष्वदर्शनात् । अत्र ब्रह्मविष्णुशिवप्रतिमा-
पूजनदानं तिलपर्वलतिलपात्रसोपस्करशय्यात्रयदानं
स्वर्णधेनुदानमशक्तस्य तिलधेनुदानश्च जस्मन्तभा-
स्करे। अत्र पायसपूर्णसुवर्णपात्रदानमप्युक्तं व्रता
स्कान्दे। अनादियवतमुक्तं तत्कालस्त्वोदययोग
सम्भवकाल एव । अत्रामावृद्धावृत्तरदिनेऽर्कपात
भवणतत्त्वे स्नानदानादि कार्यम् ।
"तिथीनामन्तिमो भागः स्थितिकर्मसुपूजितः।"
इति माधवीयस्मृतेः।

·(१७६) धर्मप्रदीपे- "मुहूर्तमात्रामावास्या प्रतिपद्यपि चद्भवेत् । तद्दत्तमक्षयं ज्ञेयं पर्यशेपं तु पर्ववत् ॥" इतिजस्मन्त-भास्करस्थहरिहरभविष्योक्तेश्च। माघशुक्लपक्षीयप्रतिपदादितिथिनिर्णयः। प्र०१-... द्वि०२-अत्र भूमिजलदर्शनमुदयव्यापिन्याम् । तृ०३-गुडलवणयोर्दानं पूर्वाह्नव्यापिन्यामुक्तं दीपिकाजस्म- न्तभास्करयोः। माघे शुक्लतृतीयायां गुडस्य लव- णस्य चे' त्यादिभविष्योक्तेः । इयं वुधश्रवणयोगे- ऽतिपण्या दीपिकायाम्।अत्र रामप्रकाशस्थभवि- प्योत्तरे गौरीवतमुक्तम् । तत्कालस्तु भाद्रशुक्लतृती. यायां निर्णीतः। च०४-इयं कुन्दचतुर्थी प्रदोपव्यापिनी । "माघशुक्ल चतुर्थ्यान्त कुन्दपुप्पैःसदाशिवम् । संपूज्य यो हि नक्काशी स प्रामोति श्रियं नरः ॥" इति निर्णयसिन्धी कालादर्शे कोर्मात् । उत्तयदिने तत्त्वे परेति हेमाद्रिमाधयों । इयमेव गौरीचतुर्यपि प्रोपव्यापिनी। "माघशुक्रचतयों तु ननयतपरायणाः । ये त्यां दुण्देऽर्चयिप्पन्ति तेऽर्पाः स्युग्मुरदहाम् इति निर्णयसिन्धुजस्मन्तभास्करयोस्कान्दात्।

·माघशुक्लपक्षीयप्रतिपादितिथिनिर्णयः । ( १७७) 'माघमास'इत्यादिविस्थलीसेती लैङ्गाबाउमदिने तत्त्वे पूर्वविधा तिथिदर्पणभगवन्तभास्करमाधवी- ये। व्रतार्कजस्मन्तभास्करस्थकाशीखण्डे न तिलचतुर्थीव्रतमुक्तं नक्तव्यापिन्याम् विधाय वापिकी यात्रामि'त्याराय 'नक्तवतपरायण' इत्यन्तेना दिनदये सत्त्वेऽसत्त्वे वा पूर्वा'मातृविद्धो गणेश्वर' इति जस्म- न्तभास्करः। उजयदिने सत्त्वेऽसत्त्वे वा गौरीव्रते पूर्वा शिवव्रते उत्तरेति माधवमतं युक्तम् । अत्रोदयव्या- पिन्यां भौमवारयोग सानादेरतिप्राशस्त्यम् । पं०५-इयं श्रीपञ्चमी पूर्वाह्नव्यापिनीतिदुक्तं निर्णयसिन्धु- जस्मन्तभास्करस्थवाराहे- माघशुकचतुर्थ्यां तु वरमाराध्य च श्रियः । पञ्चम्यां कुन्दकुसुमैः पूजां कुर्यात्समृद्धये ॥" इति । दिनदये पूर्वाह्नव्यापित्वे 'कृष्णा पूर्वयुता सिता परयुता स्यात्पञ्चमीति स्थिनिः' इत्यादिकाल- निर्णयोक्तेः । हेमाद्रिमतेप्येवम् । उभयदिने तत्त्वे पूर्वा युग्मवाक्यारिति माधवजस्मन्तभास्करनिर्ण- यामृतेपु । इयं चैत्रशुक्लपक्षे इति दिवोदासः । इयं बसन्तपञ्चम्यपि।अत्र रतिकामयोः पूजा श्रीपञ्चमी- पत्काल: प०६-... ...

·. (१७८) धर्मप्रदीपे- अ०७-माघशुक्लसप्तमीरथसप्तमी साअरुणोदयव्यापिनीग्राह्या। "सूर्यग्रहणनुल्या तु शुक्ला माघस्य सप्तमी । अरुणोदय वेलायां तस्यां स्नानं महाफलम् ॥" इति चन्द्रिकायां विष्णूक्तेः । "अरुणोदयवेलायां शुक्ला माघस्य सप्तमी । प्रयागे यदि लायेत कोटिसूर्यग्रहैः समा ॥" इति संग्रहोक्तेश्चेति निर्णयसिन्धुजस्मन्तभास्क- रयोः।दिनद्वयेऽरुणोदये सत्त्वेऽसत्त्वे वापूर्वा सामान्य- निर्णयात् । “अचला सप्तमी दुर्गा शिवरात्रिर्महत्तरा । द्वादशी वत्सपूजायों सुखदा प्राग्युता सदा॥" इति दिवोदासवचनाचेति जस्मन्तभास्करः । निर्णयसिन्धौ तु यत्पष्ठीयुतत्वमुक्तं तयदा पूर्वह्निघ- टिकादपा पठी सप्तमी च परेयुःक्षयवशादरुणोदयात्पूर्व समाप्यते तत्परं ज्ञेयम् । तत्र पष्ठयां सप्तमीक्षयं प्रवे- श्यारुणोदये स्नानं कार्यमिति । मदनरत्नव्रतार्कयो- रप्येवम् । तविधिहेमाद्री भविष्ये- "फत्वा पठ्यामेकात सप्तम्यां निश्चलं जलम् । राम्यन्ते चालयेथास्त्वं दत्वा शिरसि दीपकम्॥ इति । तथा जलं प्रक्रम्य । "न केन पाल्यते यावनावसानं समाचरेत् । सौपर्णे राजते ताने पाटामयेऽथवा ॥ "

·+4
माघशुक्लपक्षीयप्रतिपदादितिथिनिर्णयः । (१७९)
तैलेन वर्तितच्या महारजनरजिता ॥"
महारजनं कुसुम्भम्।
"समाहितमना भूत्वा दत्वा शिरसि दीपकम् ।
भास्करं हृदये ध्यात्वा इस मन्त्रमुदीरयेत् ॥"
"नमस्ते रुद्ररूपाये" त्यादि मन्त्रत्रयं स्नानमन्त्रत्रयञ्च
नत्रैव । अर्घ्यदाने विशेष उक्तः सौरागमे-
"अर्कपत्रैः सबदरैक्षितसचन्दनैः।
अष्टाङ्गविधिना चार्य दयादादित्यतुष्टये "
इति । अत्र गुडघृतकाञ्चनसाहितदीपतिलदानमपिमित्र
काशीखण्डे विशेषान्तरम् ।
"लोलार्क रथसतम्यां स्नात्वा गङ्गासिसङ्गमे ।
सप्तजन्मकतैः पापैर्मुक्तो भवति तत्क्षणात् ॥” इति ।
अत्र गर्गेण पनको योग उक्तः । तथा च--
"पष्टी च सप्तमायोगे वारदंशुमालिनः ।
योगोयं पनको नाम सहस्रायहः समः।"
तथा।
"रविवारेण युक्तायां सप्तम्यामुत्तरायणे ।
पुन्नामधेयनक्षत्रे पूजयेच दिवाकरम् ॥"
इति।पुन्नामधेयनक्षत्राणि हस्तानुराधापुप्यमृगपुनर्वस्वधि-
नीमापशनामानि । अत्र रविरथयात्रां रूत्वा सरथं
रवि विप्राय दद्यात् । तथा च भविष्ये ।
"एवंविध रथवरं रविशजियुक्त
हैमंच हेमशतीधितिना समेतम् ।

·" (३८०) धर्मप्रदीपे- दयाच मावसितसप्तमिवासरे यः सोऽसङ्गचक्रगतिरेव महीं सुनक्ति॥" इति निर्णयसिन्धुजस्मन्तभास्करयोः। अत्र जस्मन्तभास्करमतं युक्तम् । युग्मवाक्यापूर्वेति माधवमतञ्च। अस्या अचलजलस्नानादचलेति संज्ञा रविसहितरथदानाद्रथसप्तमीति । "यस्मान्मन्वन्तरस्यादौ रयमाप दिवाकरः। गाघमासस्य सप्तम्यां सा तस्माद्रथसप्तमी॥ इति हेमाद्री मत्स्यपुराणे विशेष उक्तः । अत्रारो- ग्यव्रतं वर्षपर्यन्तं रामप्रकाशे तत्र नक्तं भोजनम् । इयं मन्यादिरपि शुक्रपक्षस्थत्वात्पौलिकी । अ०८-इयं भीष्माष्टमी । अत्र भीष्मतर्पणं आद्धञ्चोक्तं निर्णयसिन्धुरामप्रकाशजस्मन्तभास्करभगवन्त- भास्करेषु । इयं बुधवारयोगेऽतिप्रशस्तेति दीपिका। न०९-इयं महानन्दाऽस्यां नानदानादि पूर्वाहे कार्यम् । व्रत चेदष्टमीविद्धायाम् । रामप्रकाशेऽप्येवम् । द०१०-... ए०११-अब मायव्रतोयापनमुक्तं जस्मन्तभास्करे पाझे। इयं भीष्मेकादश्यक्ता रामप्रकाशे। कालनिर्णयस्त्वे. कादशीतल्यः। ...

·माघशुक्लपक्षीयप्रतिपदादितिथिनिर्णयः । (१८१) द्वा०१२-इयं वाराहद्वादशी। अव सर्वबीजपूरितसौवर्णादि- पात्रे वराहरूपिणं देव संस्थाप्य तच्च पात्रं कलशो- पार स्थापयित्वा राबायकादश्यां संपूज्योपोष्य जागरणादि कृत्वा द्वादश्यां बाह्मणाय दद्यादिति राम- प्रकाशे। इयं भीमदादशी पूर्वयुता युग्मवाक्यारिति निर्णयसिन्धीहिमाद्रावप्पेवम् । इयं तिलवादयुक्ता निर्णयामृते । अत्र तिलैबिष्णुपूजनहोमादि कार्यम् । रामप्रकाशेऽप्येवम् । ३०१३-इयं कल्पादिः पूर्वाह्वव्यापिनी । च०१४-अत्रानकोंदये आरण्टत्याख्योक्ता निर्णयामृते तत्र तिलमोदकदानादि कार्यम् । अनर्कोदये सूर्योदयात्मा- कालोऽरुणोदयवेलेति यावत् । रामप्रकाशेऽप्येवम्। पू०१५-माषीयं परा । इयमेव योगविशेषान्महामाघी । "मघास्थयोश्च जीवेन्दोमहामाषीति कथ्यते ॥ इति निर्णयसिन्धुजस्मन्तभास्करस्थहेमाद्रौबाझे तत्रैव ज्योतिपे- "मेषपृष्ठे यदा सौरिः सिंहे च गुरुचन्द्रमाः । भास्करः श्रवणः च महामाधीति सा स्मृता ॥" इति।अत्र मेपपृष्ठे इत्यत्र मेपराशाविति पाठो रामप्र- काशे । सौरिः शनिः । अत्र स्नानदानादेमहत्फलम् । निर्णयामृतेऽत्र शिवपूजनमधिकमुक्तमारामप्रकाशे- ऽप्येवम् । अत्र कार्यासतिलकम्बटाजिनरत्नमोचक- धेनूपानदानं सर्वकामदम् ।

·- (१८२) धर्मप्रदीपे- फाल्गुनकृष्णपक्षीयप्रतिपदादि- तिथिनिर्णयः। प्र०१-... द्वि०२-... तृ०३-... ... ... ... ... पं०५-... प०६-अत्र योगवशात्पनकयोगः तत्र तीर्थविशेषेण लान- फलमुक्तं ब्राझे- "फाल्गुने कृष्णपक्षेतु रविवारे खौ घटे । गृहतिथ्या वातो च ध्रुवयोगे वणिज्यपि ॥ करणे पनको योगः सरप्वां तीर्थराजके । काश्यां वा पुष्करक्षेत्रे खानात्पुण्यं प्रजायते । कोटिसूर्यग्रहाधिक्यमन्यक्षेत्रे शताधिकम् ॥” इति । ससमी७-... अ०८-अन सीतोत्पतिः। नवमी९- दशमी १०- एकादशी११- द्वादशी १२-.. चयोदशी१३- ... .... ....... ...........

·. फाल्गुनकृष्णपक्षीयप्रतिपादितिथिनिर्णयः । ( १८३), च०१४-अत्र शिवरात्रिव्रतं तत्राईरात्रव्यापिनी चतुर्दशी या. ह्या तस्य लिङ्गगविर्भावकालत्वादिति सर्वनिबन्धसिद्धा- न्तः । अर्द्धरावस्तु निर्णयसिन्धुमाधवीयमतेरात्रि- द्वितीययामान्त्यपटिमारण्य तृतीययामायघट्यन्तः। जस्मन्तभास्करे तु- "मायकृष्णचतुर्दश्यामादिदेवो महानिशि । शिवलिङ्गतयोद्भूतः कोटिसूर्यसममाः ॥" अब महानिशीत्यनेन पूर्वार्द्धरात्रोत्तरार्द्धरात्रयोः स- न्धिरूपो लघ्वक्षरोच्चारणोपलक्षितः सूक्ष्मकालो गृह्य- ते । महती चासौ निट् चेति विग्रहबलादई निद् चेत्यभिधानात् । "महानिशा तु विज्ञया मध्यं मध्य- मयामयो"इतिस्मरणात घटीद्वयचतुष्टयमध्यमहर- यादिपक्षास्तूतसन्धिरूपसूक्ष्मकाले पूजनासम्भवा- तत्समीपवर्तिनि तस्मिन्काले पूजादेः साकल्पेन निप्पत्त्यौचित्यादित्यर्थसमर्थकाः । यदा पूर्वदिने प्रदोपनिशीथयोश्चतुर्दशी तद्य पूर्वा । यदा पूर्वेयु- निशीथादूर्वा प्रवृत्ता चतुर्दशी परेयुःक्षयवशानिशी- थादागेव समाता तदा पूर्वेयुः, प्रदोषनिशीथव्यात्यो- रुभयोरप्यसम्भवात्परेयुरुपवासः प्रदोपच्यातेः । यदा पूर्वयुः प्रदोषाचे प्रवृत्ता चतुर्दशी परेयुः क्षयवशा- पदोपादागेव समामा तदा परेयामियानावा- ·(१८४) धर्मप्रदीपे- पूर्वेयुनिशीथव्याः सत्त्वाताजयायोगाचपूर्वेपुरेवो- पवासः । अत्रायं विवेकः सम्पन्नः। दिनद्वये निशीथ- व्यातौ तदव्यातौ च प्रदोपव्याधिनियामिका, प्रदोष- निशीथविधायकशास्त्रद्वयसाफल्यात् । तथा दिनद्वये प्रदोपव्यातौ तदव्यातौ निशीथव्यानिनियामिकाएकै- कस्मिन्दिने एकैकव्याप्तौ जयायोगो नियामक इति माधवीये । निर्णयसिन्धुजस्मन्तभास्करभगव- न्तभास्करेष्वप्येवम् । हेमाद्रिमदनरत्नगौडनिव- न्धेषु दिनदये निशीथव्याप्तौ पूर्वेति । "अर्द्धरात्रात्पुरस्ताचेजयायोगो यदा भवेत् । पूर्वविदैव कर्तव्या शिवरात्रिः शिवप्रियैः॥" इति पानात् । "महतामपि पापानां दृष्टा वै निःशतिः पुरा । न दृष्टा कुर्वतां पुंसां कुहूयुक्तां तिथिं शिवाम् ॥" इति स्कान्दाच्च। "निशाहये चतुर्दश्यां पूर्वा त्याच्या शुभा परा।" इति कामिकवचनासङ्गतेः। प्रदोषव्यामेराधिक्याच। दिनदये निशीथव्याप्तौ परेति माधवमतंयुक्तं प्रतिभाति । रामप्रकाशेऽप्येवम् । पानादियाक्पन्नु परदिने महानिरीकदेराम्यामिपरम्। अथर- ·फाल्गुनरुष्णपक्षीयमतिपदादितिथिनिर्णयः।(१८५) "परात्परतरं नास्ति शिवरात्रिव्रतात्परम् । न पूजयति भक्त्येशं रुद्रं त्रिसुवनेश्वरम् ॥ जन्तुर्जन्मसहस्रपुं धमते नात्र संशयः॥" इति स्कान्दात् । "सौरो वा वैष्णवोऽन्यो वा देवतान्तरपूजकः। न पूजाफलमामोति शिवरात्रिबहिर्मुखः ।" इवि पामाच । सर्वेषामेतदत्तकर्त्तव्यताया आवश्य- कत्वेन दिनदये निशीथव्याङ्ग परेति माधवादिमतं वैष्णवैः स्वीकार्यम् । तथाच- "माधाऽसिते अतदिनं हि राज- पैति योग यदि पञ्चदश्या । जयामयुक्तां न तु जानु कुर्या- च्छिवस्प रात्रि प्रियकच्छिवस्य ॥" इति वचनात् । 'निशाद्वय इत्यादिकामिकवचनाच्च शैवेहेमाद्यादिमत्तमित्येवं समाहित न कश्चिद्विरोधः । युद्धौ क्षये च पूर्वोत्तयकालव्याने यायोगाच्च । अत्र रविसोमनौमवारशिवयोगयोगेऽतिमाशस्त्यम् । अथ पारणम् । अत्र यदा यामत्रपादागिव चतुर्दशी समाप्यते तदा तिथ्यन्ते पारण,यदा चतुर्दशी यामत्र- यमतिकामति तदा चतुर्दशीमध्ये पूर्वाहे पारणमिति हेमाद्रिमाधवमतम् । कमलाकरस्तु सर्वप्रकारे 4 ·+ (१८६) धर्मपदीपे- तिथिमध्य एवं पारणेति ब्रूते । अलाने तु चतुर्दश्या अमायामेव पारणमुक्तं जस्मन्तभास्करस्थ- तिथितत्त्वे 'शिवे' त्यादिवचनात् । शेपमत्र निब- धेश्योऽवगन्तव्यम् । अ०३०-इयममा युगादिमन्वादिश्चाऽपराहव्यापिनी जस्म- न्तभास्करे। इयं च कुम्भादित्यशतक्षयोगाद्वारुणी। अत्र दत्तं तिलान्नं पितृणां वर्षायुतं तृप्तिकरम् । अत्रैवपदोपव्यापिन्यां शिवपूजा चोक्ता रामप्रकाशे। फाल्गुनशुक्लपक्षीयप्रतिपदादितिथिनिर्णयः। ... ... द्वि०२-अत्र छागदर्शनं फुलहा चोदयव्यापिन्याम् । त०३-... च०४-भत्र मासचतुष्टयसाध्यं वैनायकव्रतमुक्तं निर्णयामृते। तच नक्तव्यापि तृतीयाविद्धम् । पञ्च०५- पष्टी६-... स०७-अत्र कामदसममीव्रतमुकं रामप्रकाशे भविष्यो- त्तरे-तत्रोपवासः सूर्यपूजाऽहनिशं तदुत्कीर्चनं प्रातर- एम्पा पुनः सूर्यपूजनं होमदानादि च । न०८-अत्र निर्णयामृते लक्ष्मीपूजा दीपदानं चोक्तं प्रदीप- समपे। रामप्रकाशेऽप्येवम् । नवमी९-... दशमी१०- ... ... ... ... ...

·. फाल्गुन शुक्लपक्षीयप्रतिपदादितिथिनिर्णयः । (१८७) ए०११-आमलक्येकादशीयं भविष्योत्तरे- "फाल्गुने मासि शुक्लापामेकादश्यां जनार्दनः । वसत्यामलकोवृक्ष लक्ष्म्या सह जगत्पतिः ॥ ततः सम्पूजयेद्देवं शक्त्या कुर्यात्मदक्षिणम् ॥" द्वा०१२-अत्र पुप्यनक्षत्रबुधवारयोगे गोबिन्दवादशी पापा- पहा । तथा च गौड़ग्रन्थे- "फाल्गुने शुक्लपक्षे तु पुष्यः द्वादशी बुधे । गोविन्दवादशी नाम महापातकनाशिनी॥” इति । अत्र गङ्गास्नाने मन्त्रः पद्मपुराणे । "महापातकसंज्ञानि यानि पापानि सन्ति मे । गोविन्दद्वादशी प्राप्य तानि मे हर जाह्रवि ॥" पुराणान्तरत्र विशेप उक्त:- "यदा चापे जीवो जवति घटराशौ दिनमणि- यंदा तारानायः स्वावनगतः फाल्गुनसिते ॥ पदार्को द्वादश्यां गुरुमसहितः शोभनयुत- स्तदा गोविन्दारूपो हारेदिवस एपोऽतिसुभगः ॥" इति । इयं योगवशान्निर्णया। अर्को रविवारः । गुरु पुष्यः । निर्णयामृते चेयं नृसिंहद्वादशी । तत्रैकार- श्यामुपवासो शदश्यां प्रतिमादानम्। इयमेवामलकी। अत्रामलकवृक्षविष्णुपूजोपवासः द्वादश्यां विश्नोजना- दि। रामप्रकाशेऽप्येवम् ।

·.
...
(१८८) धर्मप्रदीपे-
प्रयोदशी१३-... ...
चतुर्दशी१४....
पू०१५-अत्र दोलोत्सव उक्तो जस्मन्तभास्करे ब्राझे-
"नरो दोलागतं दृष्ट्वा गोविन्द पुरुपोत्तमम् ।
फाल्गुन्यां संयतो त्वा गोविन्दस्य पुरं व्रजेत् ॥"
इति । तत्रेयं पूर्वाह्वव्यापिनी परा ।
"पूर्णिमापतिपत्सन्धौ दोलयेन्मधुसूदनम् ।"
इति रामप्रकाशस्थस्कान्दात् । इयं मन्वादिः ।
पूर्वाहव्यापिनी नानादौ परा उपवासे पूर्व अत्रैव
होलिका । सा च सायापापिनी ग्राह्या।
"साया होलिकां कुर्यात्पूर्वा कीडनं गवाम् ॥"
इति वचनादिति निर्णयामृत उक्तम् । ज्योति-
निबन्धे तु-
"प्रतिपद्भूतमासु याचिंता होलिका दिवा ।
संवत्सरं च ताष्ट्र पुरं दहति साडुतम् ॥
प्रदोपव्यापिनी ग्राह्या पूर्णिमा फाल्गुनी सदा ।
तस्यां भद्रामुखं त्यक्त्वा पूज्या होला निशामुखे।"
इति नारवचनात्मोतव्यापिनीत्युक्तम् । हेमाद्रौ
मदनरने च भविष्ये । “अस्यां निशागमे पार्थ
संरक्ष्पाःशिरावो गृहे"इत्यादिना तत्रैव तद्विधानाच।
तेनेयं पूर्वषिरा भावनी दुर्गनवमी दूर्वा राता-
रानी । पूर्ववि' त्यादिवृहद्यमत्रह्मवैवसोक्तः।

·फाल्गुनशुक्लपक्षीयपतिपदादितिथिनिर्णयः। (३८९) दिनदये प्रदोषव्याप्तौ परैव पूर्वदिने जहासत्त्वाद, तत्र च होलिकानिषेधात् । तदुक्तं निर्णयामृतेमदनरने च पुराणसमुच्चये- "भदायां दीपिता होला राष्ट्रमङ्गं करोति वै । नगरस्य च नैवेष्टा तस्मानां परिवर्जयेत् ॥" तथा- भद्रायां वे न कर्तव्ये श्रावणी फाल्गुनी तथा। श्रावणी नृपति हन्ति ग्रामं दहति फाल्गुनी ॥" तथा- "दिनार्द्धात्परतोऽपि स्यात्फाल्गुनी पूर्णिमा यदि । रात्रौ भद्रावसाने तु होलिका दीप्यते तदा ॥" इतिायदा तु पूर्वदिने चतुर्दशी प्रयोपव्यापिनी परदिने च पूर्णिमा क्षयवशात्सायाहात्मागेव समाप्यते तदा पूर्व- दिने संपूर्ण रात्रौ भदासत्त्वात्तत्र च ननिषेधात्परेहनि प्रतिपयेव कुर्याद । "सार्द्धयामत्रयं वा स्याद्वितीयदिवसे यदा । प्रतिपदर्द्धमाना तु तदा सा होलिका स्मृता ।" इति भविष्यवचनारित निर्णयामृतमदनरत्रज- स्मन्तभास्करभगवन्तभास्कराः। अन्ये तु नस्पां "प्रदोषव्यापिनी न स्यायदा पूर्वरित तदा । - भद्रामुखं त्यक्त्वेति- ·" (१९०) धर्ममंदीपे- भद्रामुखं वर्जयित्वा होलिकायाप्रदीपनम् ॥" इति नारदवचनात, "निशागमे प्रपूज्येत होलिका सर्वदा बुधैः । न दिवा पूजयेदुण्ढां पूजिता दुःखदा भवेत् ॥' इति दिवोदासीये वचनात "यामत्रयोर्ध्वयुक्ता चेत्पतिपतु भवेत्तिथिः । भद्रामुखं परित्यज्य कार्या होला मनीपितिः॥" इति विद्याविनोदेनिधानाच, भद्रामुखं विहाय पूर्व- दिन एव कार्येत्याहुः भद्रामुखं तु ।'नाडयस्तु पञ्चवदन गलकस्तथैक' इति रत्नमालोक्तं ज्ञेयम् शिष्टाचारोऽ- प्येवमेवेति निर्णयसिन्धुः । अत्रास्मिन्मीमांसित- मेतत् निर्णयामृतादयः, साईयामत्रयं वा स्या- दित्यादिभविष्यवचनमानमवलम्ध्य होलिकां पर मानयेतो न मान्यास्तत्मदर्शितपद्धती गर्तद्वयसत्त्वात्। किन्तगर्तद्वयमित्याकांक्षायामाह 'न दिवा पूजयेड्डु- ण्ढामि' त्पादिदिवोदासवचनकहालखनितो दिवा- निषेधरूप एकः 'बह्रो वह्निं परित्यजेदि' त्यादि- भविष्यवचनावदारितः प्रतिपन्निधरुपी द्वितीयः। ननु हेमाद्विदिवोदासनिर्णयसारगोडनिवन्धकाल- निर्णयदीपिकादर्शिते पथ्यपि भारूपो महागों:- स्त्येव । सत्यम् । "पृथिव्यां यानि कार्याणि शुमानि त्यशुमानि वा।

·फाल्गुनशुक्लपक्षीयमतिपदादितिथिनिर्णयः । ( १९१) तानि सर्वाणि सिध्यति विष्टिपुच्छे न संशयः ॥" इति ज्योतिर्लल्लोक्तेः। "भद्रामुखं वर्जयित्वा होलिकायाः प्रदीपनम् ।" इति देवर्षिनारदवचनस्य च तत्र सोपानतया सत्त्वेन तदुउद्धनपातान भेतव्यमिति । न च 'साई- यामत्रयं वास्यादिति वचनात्साईयामत्रयात्मिकायां पूर्णिमायां प्रतिपट्टद्धेः प्रक्षेपेण सायं पूर्णिमेव, सत्ये- वमुक्तगर्तद्वयोचरगतायास्तु तस्या दिवानुष्ठेयबहुकाल- साध्यकुलधर्माहोलोत्सवमोकीडादिविषयकत्वात् । कमलाकरोपि निर्णयसिन्धी निर्णयामृतादिमतं पूर्व प्रदर्य पूर्वविद्धाविधायकवचनान्ते शिष्टाचारो- प्येवमेवेति लिखन्हेमाद्यादिमतं सम्मनुत इति प्रतीमः। अत्र चेञ्चन्द्रग्रहणं तदा ततो निशि जद्रावर्जपूर्णि- मायां होलिकादीपनम् । अथ परेति प्रस्तोदयस्ता पूर्वदिने भदावरात्रिचतुर्थयामे विष्टिपुच्छे या होला कार्या । ग्रहोत्तरं प्रतिपत्सत्त्यात्तत्पूर्वञ्च दिवा- होलानिषेधारिति दिवोदासचन्द्रप्रकाशी वस्तुतस्तु परदिने प्रदोपे पूर्णिमासत्वे कर्भकालस्प- शे चतुर्थयामादिगोणकालग्रहणे मानामावान्द्रामा. पाच ग्रहणकाल एप होलिका कार्यनि निर्णयसिन्धः। फाल्गुनस्याषिकत्वे शुद्ध एव होला कार्या।

·धर्मपदीपे- चैत्रकृष्णपक्षीयप्रतिपदादितिथिनिर्णयः । प्र०१-अत्र वसन्तोत्सवस्तत्रौदायकी ग्राह्या । 'प्रवृत्ते मधु- मासे तु प्रतिपादिते रवौ।'इति भविष्योक्तेः। दिन- ये तथात्वे पूर्वा- "वत्सरादौ वसन्तादौ बलिराज्ये तथैव च । पूर्वविद्धव कर्तव्या प्रतिपत्सर्वदा बुधैः ॥" इति वृद्धवशिष्ठोक्तेः।अत्र विशेपोहेमाद्रौभविष्ये- "चैत्रे मासि महाबाहो पुण्ये तु प्रतिपदिने । यस्तत्र श्वपचं स्पृष्ट्वा स्नानं कुर्यान्नरोत्तमः ॥ न तस्य दुरितं किञ्चिन्नाधयो व्याधयो नृप ॥" इति । तथा- "प्रवृत्ते मधुमासे तु प्रतिपयुदिते रखी। कृत्वा चावश्यकार्याणि सन्तर्प्य पितृदेवताः॥ वन्दयेदोलिकाभूति सर्वदुःखोपशान्तये ॥" मन्तश्च- "वन्दितासि सुरेन्द्रेण ब्रह्मणा शङ्करेण च । अतस्त्वं पाहि नो देवि विभुतितिदा भव ॥" इति । अत्र तेलास्यङ्गो नित्यः- "वत्सरादी वसन्तादौ बलिराज्ये तथैव च । "तैलायगन्मकुर्वाणो निरयं प्रतिपयते ॥" इति वृद्धवशिष्ठोक्तः।

·चैत्रकृष्णपक्षीयप्रतिपदादितिथिनिर्णयः। ( १९३) "नृत्यगीतविनोदैश्च कुर्यात्काममहोत्सवम् । एवं कुर्वन्नवामोति यावत्संवत्सरं सुखम् ॥ दिव्यं नीराजनं तद्धि सर्वरोगविनाशनम्॥" इति । तथा- "गोमहिप्यादि यत्किञ्चिचत्सर्व भूपयेन्नृप ।" इति । अत्र चूतकुसुमप्राशनं पुराणसमुच्चये उक्तम् । "वृत्ते तु वारसमयसितपञ्चदश्यां प्रातर्वसन्तसमये समुपस्थितेच । संपाश्य चूतकुसुमं सह चन्दनेन सत्यं हि पार्थ पुरुपोऽथ समाः सुखी स्यात् ॥ " इति । मन्त्रस्तु- "चूतमयं वसन्तस्य माकन्द कुसुमं तव । सचन्दनं पिनाम्यद्य सर्वकामार्थसिद्धये ॥" इति हेमाद्रिमाधवनिर्णयसिन्धुजस्मन्तभास्कर- मतम् । निर्णयामृतरामप्रकाशयोरप्येवम् । दि०२-अत्रोदयव्यापिन्य राज्ञो नृत्यगीतायुत्सव उनो भगवन्तभास्करजस्मन्तभास्करयोभविष्ये । तितः मातदितीयायां पुत्रमित्रासिंयुतम् । उपविश्वासने रम्ये पीरजानपदैः सहा" इति । १० ·(१९४) धर्मप्रदीपे- ... ... तृ०३-... च०४-इयं गणेशवते चन्द्रोदयव्यापिनी । उभयदिने तत्स- त्वेऽसत्त्वे वा पूर्वा निर्णयसिन्धौ मदनरने चदीपि- कायाम् । माधवीयेत्रमध्याह्नकाल उक्तः। सच सिद्धविनायकव्रतविपयः । तत्रापि एकैकव्याप्ती कर्मकालनिर्णयः । उअयदिने तत्सत्त्वे पूर्वा, उभयदि- ने तदसत्त्वे विनायकवते पूर्वान्यत्र परे ति । पं०५-इयं रनपश्चमी पूर्वाह्वव्यापिनी ग्राह्या । प०६-... स०७-... अ०८-इयं कालाष्टमी व्रते सायंकालव्यापिनी ग्राह्या कृष्णा एमी' इत्यादिनारदीयात् । उनयदिने तत्सत्त्वे पूर्वा 'भष्टमी कृष्णपक्षे च कृष्णपक्षे चतुर्दशी । पूर्वविदैव कर्नव्या' इत्यादिवचनावाशीतलापूजनादौ पूर्वाह्नव्या- पिनी नवमीयुता रन्ध्रयोरिति युग्मवाक्यात् 'भष्टमी नयीविदेत्यादिकालनिर्णयस्थब्रह्मपुराणवचना- घाक्षये पूर्या परेदिनास्ति चेत्पूर्व विदाइत्यादिवचनाव वृद्धापपि पूर्वा सम्पूर्णत्याद । माधवनिर्णयामृतदु' गवितीप्रकाशजस्मन्तभास्करा भप्येयम् । मत भारापापाहरुप्णाष्टम्पन्तास चतएप्पपि तिथि ·... ... ... ... ... चैत्रकृष्णपक्षीयप्रतिपादितिथिनिर्णयः । ( १९५) अयमेव निर्णयः । सप्तम्या वृद्धावपि नवमीयुता माया उक्तवचनाम्याम् । न०९-... द०१०.... ए०११-... द्वा०१२-... ३०१३-इयं योगवशादारुणी महावारुणी महामहावारुणीति। अत्र गङ्गास्नानान्महाफलमुक्तं जस्मन्तभास्करे ब्रह्माण्डे- "वारुणेन समायुक्ता भधौ कष्णत्रयोदशी । गङ्गायां यदि लभ्येत शतसूर्यग्रहैः समा॥" इति । वारुणं शततारा । जस्मन्तभास्करमैथिल- निवन्धे तु शनिवारयोगे महावारुणी शुभयोगसाहित्ये महामहावारुणीत्युक्तम् । तथा च तत्रैव- "शनिवारसमायुक्ता सा महावारुणी स्मृता । गलनयां यदि लत्येत कोटिसूर्यग्रहः समा । शुभयोगसमायुक्ता शनी शतभिषा पदि । महामहति विख्याता त्रिकोटिकुलमुद्धरेत् ।"

·दिनद्वये तत्सत्त्वे क्षये च शुक्लपक्षे पूर्वा । दिनदये (१९६) धर्मप्रदीपे- इति । रामप्रकाशेरात्रौताहायोगे स्नानं नेत्युक्तम् । अत्र शिवसन्निधौ गङ्गास्नानात्मेतो न जायते तत्रो- दयव्यापिनी। सरस्वतीस्तोत्रपाठादाक्पीति चैत्ररुष्ण- त्रयोदश्यामि' त्यादिभविष्यवचनात् । इयं शिवव्रते प्रदोषव्यापिनी दिनये तत्सत्त्वेऽसत्त्वे वा पूर्वा राम प्रकाशे। "त्रयोदशी तु कर्तव्या द्वादशीसहिता मुने।" इति माधवीयनिर्णयसिन्धुजस्मन्तभास्करेषु । तत्सत्त्वे कृष्णपक्षे परेति । अत्र शनिसोमवारयोगे:- तिप्रशस्तेयम् । च०१४-अत्र काममहोत्सव उक्तो देवीपुराणे- "चैत्र कृष्णचतुर्दश्यां चरेकाममहोत्सवम् ॥ जुगुप्सितोक्तिभिस्तत्र गीतवाद्यादिभिर्नृणाम् । भगवांस्तुष्यते कामः पुत्रपौत्रसमृद्धिदः ॥" इति । अत्रैव शिवसन्निधौ गङ्गानानात्मेतत्वानवामिः 'चैत्ररूष्णे त्यादिवचनावाअवभौमवारसत्त्वेतिपारा- स्त्यमत्र पूर्वाह्वव्यापिनी ग्राह्या । उन्नयत्र तत्त्वे क्षयेंच पूर्वति दीपिकामाधवीययोः रामप्रकाशेऽप्येवम् । अ०३०-अमेयं मन्वादिरपराहव्यापिनी ग्राह्या । "पूर्वाह्न तु सदा माझाः शुक्ला मनुयगादयः ।

·पन्थालङ्कारः। ( १९७)
देवे कर्मणि पित्र्ये च रुपणे चैवापरालिकी॥"
इति गालपोक्त किञ्च सर्वमातीयामासु सोमवारसत्त्वे
स्नानादेः सूर्यग्रहणसम फलमुक्तं रामप्रकाशे शङ्खन ।
चतुर्दशीयुक्ताप्यमा सोमवारयुता ग्राह्या ।
"सिनीवाली कुहूर्वापि यदि सोमदिने भवेत् ।
गोसहनफलं दद्यात्स्नानं यन्मौनिना कृतम् ॥"
इति रामप्रकाशे व्यासोक्तः । अत्र भौमवारयोगे-
नापि मौनिनावारुणोदयमारण्य लानकालपर्यन्तं
भाव्यम् । रामप्रकाशे गौडग्रन्थकृतस्मृतेररुणोदये
करतोयाजलस्नानात्सूर्यग्रहणशतस्नानजं फलं गवति।।
एवं निरूपितमिदं गहनं तु काल-
तत्त्वं विचार्य वचनच नयैव सम्यक् ।
तद्दोपदृष्टिमपहाय विवेचनीयं
विवद्भिरित्यविरतं प्रणतोस्मि तेषु ॥ १ ॥
मरीचिरासीत्परमेठिसूनुस्वस्पात्मजःकश्यपनामधेयः॥
तदङ्गजातो मुनिकाश्यपारण्यस्तदन्वचाये बुधदेवशर्मार
श्रीदेवशर्मवंशे द्विवेदविद्योगिराजोद ।
तद्वेदसूनुवर्यो लक्ष्मणपूर्वः प्रसादार्यः ॥ ३ ॥

·(१९८) धर्मप्रदीपे- मुधीमतस्ततो जातः कृष्णचन्द्रः सुधीमतः । यद्विद्यादानमालक्ष्य विधू यन्नामनि स्थितौ ॥ ४ ॥ जातेन कृष्णचन्द्राद्धैरवदत्तेन रुक्मिण्याम् । दीव्यादिष्टरुपातः कृतोऽनिशं धर्मदीपोयम् ॥५॥ इतिश्रीष्टिकाएथपुरवास्तव्यद्विवेदोपनामककृष्णचन्द्र- शर्मसूनुरुक्मिणीगजभैरवदत्तशर्मसमुद्दयोतितो धर्म- प्रदीपः सम्पूर्णः। इद पुस्तकं क्षेमराजश्रीकृष्णदासश्रेष्टिना गोविन्दशास्त्रिद्वारा सम्यकपरिशोध्य मुम्पय्यां स्वकीये "श्रीवेङ्कटेश्वर" (स्टीम् ) मुद्राळये मुद्रयित्वा प्रकाशितम् । पुस्तक मिलनेका ठिकाना- खेमराज श्रीकृष्णदास, "श्रीवेङ्कटेश्वर" छापाखाना खेतवाड़ी-बम्बई.

·विक्रय्यपुस्तकोंकी संक्षिप्त-सूची। नाम. धर्मशास्त्रग्रंथाः । की.-.-आ. मनुस्मृति सटीक कुल्लूकजट्टकृत संस्कृत टीका सहित जिल्दबंधी मनुस्मृति सान्यय मापाटीका ग्लेज ... ... ... तथा र ... ... ... नवराज अतिउत्तम टिप्पणीसहित जिस्में वर्पजर की सवतिथियोंके व उद्यापन निर्णय कथा हैं ४-० बतराजटिप्पणीसहित र निर्णयामृत ( अनेक प्राचीन ग्रंथोंसे शुद्धहुवा है १-१२ याज्ञवल्क्यस्मृति मिताक्षरा पं० मिहिरचंदरुत पद, योजना,मायार्थ और तात्पर्यार्थदिप्पणी तथा नापाटीकासहित निर्णयसिंधु टिप्पणीसहित अत्युचम तथा रफ्कागज भष्टाररास्मृति उत्तम शुद्ध मोटा अक्षर विवादार्णवसेतु (धर्मशास्त्र व न्याय राजनीति) २-० बृहत्पाराशरीस्मृति. (धर्मशास्त्र) पाराशरीरमृतिका उनरखंड... ... ... ... ... ... ... ...

·(२.०) जाहिरात । नाम, की.--..-आ. प्रपंचसारविवेक (इस जन्ममें मनुष्यका अवश्य कर्तव्यकर्म) दयानन्दतिमिरनास्कर भापाटीका १० ज्वालाप्र- सादजीकर (दयानन्दमतखण्डन) विवादचिन्तामणि क्षौरनिर्णयसटीक. ... ... ... क्षौरनिर्णय भूल ०-२ ... ... ... ... ... ... १-१२ तिथिनिर्णय प्रायश्चित्तेंदुशेसर धर्मराजका लेखा आशौचनिर्णय. भवाब्धिसेतु भापाटीकासहित वर्णविवेकचंद्रिका. स्मृत्यर्थसागर माध्वसंप्रदायी धर्मशास्त्र वैष्णवोंको परमोपयोगी शुद्धिविवेक (सूतकोंसे शुद्धिका निर्णय) दानचंद्रिका शांतिसार (सब प्रकारको शान्ति हैं) गंगास्थित्यनिर्णय भापारीका ... ... ...१-४ ... ... आचारा. ...

·नाम. ... ... जाहिरात । (२०१) फी... आचारादर्श श्रादविवेक (इसमें सब श्राद्धोंकी विधिहैं). प्रतिष्ठामयूख आशौचनिर्णय नापाटीका ०-४ सनातनधर्मदीपक भापा (उदाहरणों समेत सना- तन धर्ममण्डन) ... मातृकाविलास ( अकारसे लेकर सर्व अक्षर- मात्रोंका अर्थ और तिनसे विस्तारपाकर बने हुए अनेकमकारके वाणीमयसर्व मंत्र शास्त्र, व्याकरणशास्त्र, संगीतशास्त्र, नीति- शाम्र, राजनीतिशास्त्र, धनुर्वेदशास्त्र, युद्धव- न आदि अनेक २ शास्त्रोंका स्वरूप २-८ श्राइमकारा (सब श्राद्धोंकी पद्धतियां हैं शान्तिप्रकाश (समंत्रक अनेक प्रकारकी शांति पद्धतियां एकत्रित हैं) १-४ कर्मकाण्ड ग्रंथाः। संस्कारसास्कर ( यजुर्वेदी सब संस्कारोंकी विधि प्रयोग और मंत्र सहित )... २-१२ - , वर्णित है... ... ... ... ... ... ... जन्मदिनपूनापद्धति ...

·जाहिरात । (२०२) की.-.-~आ. नाम. ... . गोदानपद्धति... २-० - ... पूजापंकजभास्कर ... सकामशिवपूजन विधान ना.टी. स्वस्तिवाचन (पुण्याहवाचन दशकर्मपद्धति ( दशोसंस्कार) वासिष्ठीहवनपद्धति लंबोदरीहवनपद्धति एकोद्दिष्टश्रादप्रयोग ... पार्वणश्राद्धप्रयोग ... ... . ... ०-१२ ... उपाकर्मपद्धति (श्रावणीयजुर्वेदकी).. कर्मविपाकचरणगत रफ १०माना ग्लेज कर्मविपाकनापाटीका वेदोक्तवास्तुपद्धति बतोयापनकौमुदी दानसंग्रह सब प्रकारके दानको विधि है कुंडविंशति (कुंडके वीस ग्रंथ हैं) संघदेवप्रतिष्ठासंग्रह पं. रामलालजी पट्यापी कत (प्रतिष्ठा करानेका ऐसा अन्य भाज तक अन्यन नहीं पा) विवाहपरति मूल पढे अक्षरॉकी ०-१२ ... ... ०-१२ ·जाहिरात। (२०३) नाम. की.-.-भा. यज्ञोपवीत मूल .. ... ... ... ०-१२ ... ०- ... तथा भापारीका नवरत्नविवाहपद्धति नापाटीकासह वैचाहपथावली (नोतनी अर्थात विनतीमें कहने योग्य दोनों पक्षके श्लोक नापाटीका ज्येष्ठाशांति पञ्चकशांति ... नवयह विधानपद्धति ... जलोत्सर्मप्रकाश चापी, कूप, तडागादिका उ. तुलसीविवाहपद्धति शुदविवाहपद्धति अन्त्येष्टचर्क-यर्वेदीय प्रेतहत्यका गत्यन्त ... ... ... 0 ... ... ... . उपयोगी ग्रन्थ ... ... शूरभादपद्धति पार्पणभादपदतिचापाटीका... एकोद्दिष्टवादपति बापाटीका नवयस्कासी (नित्यपूजाविधनपति) परगणेशपूजा वृरिभाद (नान्दीमुस) संध्यायजुर्वेदी मूल ३ ॥ आ० और गापाटीका -11 ... ...