·सूचीपत्रम् । पृष्ठम् " १०. १.१ १०३ प्रक० प्रक्रियानामानि १४ स्वादिषु पास्मैपादन १५ स्वादिष्वात्मनपदिन १६ रुधादिभयपदिन १७ धादिषु परस्मैपदिन १८ रुधादिष्वात्मनपदिन १९ तनाद्युभयपदिन २० तुदादिषुभयपदिन २१ तुदादिषु परस्मैपदिन २२ तुदादिपारसनपदिन २३ व्यादिभरपदिन २४ प्रयादिषु परस्मैपदिन २५ उपादिप्या मनेपदिन २६ चुरादय २७ ज्यातप्रक्रिया २८ सपत्रिया २९ यमनिया ३० यक्पक्रिया ३१ नामधातव ३२ आत्मनेपदव्यरस्था ३३ भावकर्मप्रकिया " १०४ . १०५ ११० १११ ११२ ११३ ३४ लकारा १२७ उत्तरार्धः । तृतीया वृत्तिः १ प्रक्रिया २ निष्ठाधिकारप्रक्रिया ३ वस्वादिप ४ शोलार्थप्रक्रिया ५ उणादिप्रक्रिया ६ भावाधिकारप्रत्रिया ७ कृत्यप्रक्रिया ८ स्यधिवारप्रक्रिया ९ क्वादिप्रत्रिया १४५ पुस्तक मिलनेका ठिकाना खेमराज श्रीकृष्णदास, "श्रीपेष्टुटेश्वर"छापाखाना, मुबई ·(२) सारस्वते प्रथमवृत्तो भाति स स तत्र तत्र ग्राह्य । प्रत्याहाराणां सरयानियमस्तु नास्ति ॥ हसा व्यसनानि । १४ । हकारादय सकारान्ता वर्णा हसा व्यअनानि भवन्ति । स्वरहीन व्यञ्जनम् । स्वरेभ्योऽन्यत्स्वरहीनम् । अन्यथा सरेपु स्वरो नास्तीति तेपा स्वराणामपि व्यञ्जनता स्यात्। यद्वा भाषप्रधानो निदेश स्वरत्वहीनमित्यर्थ । तेप्वकार सुखोच्चारणार्थत्वादि सज्ञक ॥ कार्यायेत् । १५ । प्रत्ययाद्यतिरिक्त कस्मैचित्कार्यायोचार्यमाणो वर्ण इ.सज्ञो भवति ॥ यस्येत्संज्ञा तस्य लोपः । १६ । वर्णादर्शन लोपः । १७ । वर्णविरोधो लोपश् । १८ । एक वर्ण नाशयति अन्यस्योत्पनि प्रतिवनाति स वर्णविरोध ॥ मित्रवदागमः । १९ । शत्रुवदादेशः । २० । स्वरानन्तरिता हसा सयोगः । २१ । कुचुटु तुपुषर्णाः । २२ । उकार. पश्चपर्णपरियहणार्थ ॥ अरेदोनामिनो गुणः । २३ । नामिन स्थानिका अर् ए ओ पते गुणसज्ञका भान्ति ॥ आरो वृद्धिः । २४ । आ आर पे औ एते वृद्धिसज्ञा भान्ति ॥ अन्त्यस्वरादिष्टिः । २५ । अन्त्यो य स्वरस्तदादिवर्णष्टिसज्ञो भाति ॥ अन्त्यात्पूर्व उपधा ।२६ । अन्त्यावर्णमानात्ों य स उपधासज्ञो भाति ॥ असयोगादिपरो हस्वी लघुः । २७ । विसर्गानुस्वारसयोगपरो दीर्घश्व गुरुः । २८ । मुखनासिकाभ्यामुच्चार्यमाणोऽनुनासिकः ।२९ । मुखेनोञ्चार्यमाणो निरनुनासिकः । ३० । अ. इति विमर्जनीयः वर्णशिरोबिन्दुरनु- स्वारः । ३१ । अ अ इति अच परावनुस्वारपिसी । अहरिसर्जनीयाना कण्ठ । इचयशाना तालु । ऋटुरषाणां मूर्धा । हनुलसाना दन्ता । उपूपध्मा- नीयानामोष्ठी । अमडणनानां नासिका च । एदैती कण्ठता । ओदौतो कण्ठोठम् । वकारस्य दन्तोष्ठम् । जिहामूलीयस्य जिहामूरम् । नासिकाऽनु- स्वारस्य । क ख इति कखाभ्यां प्रागपिसर्गसदृशो जिह्वामूलीय । पफ इति पफाभ्या प्रागर्धविसर्गसदृश उपध्मानीय । शपसहा ऊष्माण । कादयो मा- घसाना स्पर्शा । यरत्या अन्तस्था ॥ हकार पञ्चभिर्युक्तमन्तस्यैश्चाभिसयुतम् ।। डर सस्थ विजानीयात्कण्ठयमाहुरसयुतम् ॥५॥ अष्टौ स्थानानि वर्णानामुररकण्ठ. शिरस्तथा ॥ जिव्हामूल च दन्ताश्च नासिकोष्ठौ च तालु च ।। ६॥ इति संज्ञाप्रक्रिया । अयाधुना स्रसधिरभिधीयते ॥ दधि आनय इति स्थिते । वर्णपणे सवर्ण- ग्रहण कारणों के लग्रहण तपरपणे तावन्मानग्रहणमिति शिष्टप्लकेत । तस्मि- निति निदिष्टे पूस्यि । सप्तमीनिर्देशन विधीयमान कार्य वर्णान्तरेणा यहितस्य स्य बोध्यम् । अती वृत्तौ परे इति व्याचष्टे । एवमन्यत्रापि ज्ञेयम् ॥ इ य ।

·- स्वरसंधिप्रक्रिया। (३) स्वरे । १ । दागों पचमापद्यते सरे परे । दथ् र आनय इति तावद्भवति । हसंहसः। २। स्वरासरो रेफहमायजितो हसो हसे परे निर्भगत । स्वरे परे इति वन व्यम् । तेन धकारस्य न पुनहितम् इति घसरम्य द्वित्वम् ॥ झवे जबाः ।। ससानां इवे परे जरा भवन्ति । इति वकारस्य दकारः सपर्णताव । वयो वर्येग सवर्ण रातै वचनात् । ययासन्य या वक्तव्यम् । ट् ध्य आनय दति सिद्धम् । पश्चात् ॥ स्वरहीनं परेण संयोग्यम् ।४। लिटोच्चारण कर्तव्यम् । दद्वयानर ॥ तकं न रोचतेम्माकं दुग्धं वा मधुरं प्रिये ।। भन्नमरोचनाय दयानय वरानने ॥७॥ कृतम्य करणं नाम्ति मृतस्य मरणं नहि ॥ पिष्टस्य पेपणं नाम्ति द्वितीये वितयं नहि ॥ ८॥ गारो अत्र इति म्यिते । इ यसरे (प्र. २ स०१ ) गार य् अत्र तावति यत्ते कृते अहे इति विशेषगान रफास्य द्वित्त कि तु ॥ गद्यपी दिः।५। स्वरादेशापरो यपो दिर्भनि । दात यास्य द्वित्तम् । गौर य य अनास्तरहीन परेण सयोग्यम् (प्र. २ म. ४)॥ तुम्बिका तृणकाष्टं च तैलं जलसमागमे ।। ऊम्यानं समायान्ति रेफाणामीही गतिः॥९॥ जदम्बिकान्यायेन रेफम्योर्धगमनम् ।। रेफास्वरपर वर्ण दृक्षारोहति तन्टिः॥ पुरस्थितं यदा पायदधः संक्रमते म्परम् ।। १०॥ मीयंत्र । स्वर दयनरतते । पमन्यनापि पर न सताक्षर. कासिदिन्तन सांन स्वान्नगलदान्तरानुनिहनि या । अन्य यन्त्रमयानारमा भिर्लिस्यते ॥ घम् । ६ । पनी करमापद्यते सर परे।सेईमः (म० २ स. २)श जमाः (प्र.स.३) मधु अत्र मनामधु अरिःमचरितम आसन म मनम्। महरम । ७१वी रसमापयते सो परे । पित अय. त्रिर्य । लम् 1८शदानी रसमायने सरेपो रअनुसन्या रनुपन्यः । एभप् ।। पारो अय् भनि सरे परे । ने अन नयनम् ॥ ओभर । १० । मोगारो या भाति तो पो भो अनि भाति । गोपनीमोऽक्षाटी वनसः।गे अझ गमः । गो इन्द्रः गोमा भए। १ । आदि परे सह प्रमानिामो असमम् ।मो जिनं जिनम् अप (प्र.२") परो । १२ । आपकारे सारे पर सरकारो मति । सनी परिणाप्रावियोमाये मानिस यामदी निगनिल निरिधिरि गन् । भो। १३ री पोए ओ माति मी भीभी।१४ मार्ग प्रोफार शमसन मारग मादि। अक्ष उनी अभी । उा. मादयः । दिनोगे गादास ·सारस्वते प्रथमवृत्ता गवाक्षश्च गवेन्द्रश्च गवान च गवाजिनम् ।। स्वैरमक्षाहिणी प्रौढ एते प्रोक्ता गवादयः ।। ११ ।। कचित्स्वरवद्यकार । यथाधपरिमाणे गो यति गम्यूति मोशयुगलम्।अन्य- थाध्वन परिमाणाभारे गवां मिश्रीभ वो गोयूति ॥ऐआय् । १५। ऐकार आय् भाति स्वरै परे । नै अक नायक ॥ औ आव । १६ । औकार आर भाति स्वरे परे । तो इह तामिह ॥ य्वोलापश् वा पदान्ते । १७१ पदान्ते स्थिता- नामयादीनां यकारवकारयोलोपश्वा भाति । ते आगता त आगता तयागता ॥ पटो इह पट इह पटविह । तस्मै आसन तस्मा आसनम् तस्मायासनम् । असो इन्दु असा इन्दु असापिन्दु लोपशि पुनर्न सधिः।१८॥छन्दसि तु भाति । हेसख इति हे सखाते हे सखयिति ॥ एदोतोऽत. । १९ । पदान्ते स्थितादे- पारादोकाराच्च परस्याकारस्य लोपो भाति । ते अन तेऽना पटो अन पटोऽत्र। सवणे दीर्घः सह । २० । समानस्य सपणे परे सह दीघा भरति । श्रद्धा अन श्रद्धान।। अदीर्यों दीर्घता याति नास्ति दीर्घस्य दीर्घता ।। पूर्वदीर्घस्वर दृष्टा परलोपो विधीयते ।। १२ ।। दाधि इह दधीह । मधु उदकं मधुदम् ॥ सामान्यशास्त्रतो नून विशेषो परवान्भवेत् ॥ परेण पूर्वयाधो वा प्रायशो दृश्यतामिह ।।१३।। बहुच्यापरं सामान्यम् । अल्प यापरो विशेष । अ इ ए (प्र० ० स०११) तर इद तोदम् । मम इद ममेदम् । साविधिभ्यो लोपरिधिल गान् ॥ हाद- रोपादी टेलीपो वक्तव्य. ।२१। धचित्तदादिपर्णाभारे कालस्वरस्यापि टिसक्षा बनाया । हल ईषा हलीषा । गिल ईशा रांगलीषा। मनस् ईया मनीया। शर अन्धु शवधु । क य कन्धु । सीमन् अन्त सीमत यशंशे । अयन सौमा त । कुल सटा कुरटा । पतत् अञ्जरि पतअलि । सार अन सारा पशुपक्षियो । अयन साराष्ट्र ॥ हरीपा लागलीपा च मनीपाद्यास्तव च ॥ शवन्धरय वन्धु सीमन्त पुलटा तथा ॥ पतयरिश्च सारङ्ग गते प्रोत्ता हटादयः ॥ १४ ॥ भीमाढावपि ।। अपारपरी ओमादी टिरोपनिमित्ती रत ।अय ओम् अधोम् । शिर या इहि शिदि ॥ भोमि नित्यम् । ३ । ओमि परे नित्यमाग्य रोसो भाति । सर योम् भरोम् । र ओ (प्र०२ स. १३) गद्गा उदर गगोदरम् ॥ मुभर आमा परे सह अर भाति । सर मदि तादि । रापो कि (प्र. २ स. ५) पचिदार । आर्ग मार्ग पर सह छ यिदार भाति । ऋण मामीन ऋत. सीतात. क ·स्वरसंधिप्रक्रिया। (५) ऋते च तृतीयासमासे एवार । २६ । अन्यत्र परमतः । उपसर्गाद- वर्णान्ताहकारादी धाती आर भवति । २७ । उपाठति प्रायते ॥ ऋ- कारादी नामधाती या ।२८ । उपापभीयाते उपर्षभीयति । प्रापभीयति प्रर्षभायात। ऋकारादी भार नति वाच्यम् । २९ । उपझकारीयति उप- कारोयति ॥ ल अन् ।३० । अमर्ग लागे परे सह अन् भाति । तर लकारः तरकारः ॥ ऋटवर्णयोः सावण्यं वक्तव्यम् । ३१ । ऋन्टपर्णस्थानिक- स्वादलयारेपि सापये वाच्यम् । होतृ लकारः होतृकारः होत्यकार: । परिअङ्कः इ य स्परे (प्र० २०१) राद्यपी दिः (म०२ स. ५) पर्यव. पत्यङ्कः ।। रलयोडलयोश्चैव शसयोर्ववयोस्तथा । बदन्त्यपांच सावर्ण्यमलंकारविदो जनाः ॥ १५ ॥ एऐ ऐ । ३३ । आर्ग एकार ऐकारे च परे सह ऐकारो भाति । ता एषा तसा । तप ऐश्वर्य तपैश्वर्यम् ॥ ओ औ भी । ३३ । आर्ण ओकारे ओकारे घ परे सह औकारो भाति । तर ओदनः तपादनः । तर औनत्य तानत्यम् ।। भोप्टोरवावै । ३४ | आर्णम्य ओठोत्यो परयो समासे सति सह वा ओभ- वति । विम्ब ओठः विम्बोठः विम्वीठ. । स्थल ओतुः स्थलोनुः स्थलौतु समासे किम् । ता ओठः तपोष्टः ॥ इति सरसधिप्रक्रिया ॥२॥ अथ प्रतिभार उच्यते । प्रकृतेर्यथास्थितस्य रूपस्य भग्न प्रतिभावः ।। नामी । १ । अदसोऽमी सधि न पामोति । अमी आदित्या. ॥ वे द्वित्वे ।। ई चऊच ए च ये द्विते ईशारान्त उभारान्त एकारान्तश्च शब्दों हित्ये वर्तमानः सधिन प्रामोति । मगीगादिरम् । अनी अन । पटू अत्रामाले आनयामगी रामगीर॥ मणोपोट्रस्य लम्चेते मियो यत्सतरी मम॥ द्वियमाणो तु ती दम्यौ माकिस्तत्रंदमनयात् ।। २६ ॥ गदसीहा रोदसीस दपतो इस दपतांबाजपती हा नपठीपाजायापती सजाया- पती॥ भी निपातः । ३। आच आंच अच इच उच ऋच लूच पच ऐच और ओघामा ओइति पृथर पद पानिपान.भारारनिपात आगरनिशत प्र म न पामोति । आपा मन्यसे । नो अन म्यात समनिट इश्व पश्य । अ अपेहि । आप्रदगादाहो न निषेधः । तया चानम् इंपदय क्रियायांग मर्यादाभिविधौ च यः॥ पतमातं हितं विद्यादास्यस्मरणपोरडित् ॥ १७ ॥ भानमरक्षासे न स्वमामृतांदन्द्रतोपिलेः॥ भा पर्व सर्ववेदार्य भा एवं सद्रची ः ॥ १८॥ 1 ·1 सारस्वते प्रथमवृत्ती ।४। प्न सधि न प्राप्नोति । देशदत्ता ३ पहि । देवदत्ता ३ अन गौश्चरति ॥ दूरादाव्हाने च टेः प्लुनः । ५। दादाहाने गान रोदने विचारे गम्यमाने च टे प्लुतो भाति । दूरादिन्यत्र चकारप्रणाद्वा ताततोन्यादौ सधि रपात् ॥ हैहयोः स्वरे सधिन वक्तव्यः । ६ । हे अनइन् ॥ ऋतौ स मासो वा । ७ । तौ परे समास सधि प्राप्नोति वा । हिम ऋतु हिमतु हि- ॥ इति प्रकृतिभारसधिप्ररिया ॥ ३ ॥ मातु ॥ अथ व्यञ्जनकार्यमुच्यते ॥ चपा अबे जया । १। पदान्ते वर्तमानाश्चपा जया भाति अये परे । षट् अन पडत्र। वाक्यथा वाग्यथा । जमेञमावा २१ पदान्ते वर्तमानाश्चपा ममे परे ञमा धा भान्ति । वाफमान वाइमात्रम् वाग्मानम्। पर मम पण्मम पद्मम ।। मयटिनित्य वाच्यम्।३।चित मय चिन्मयम् । प्रत्य- येत्रमो नित्यमिति केचित् । तेन वामानमित्येस्मेर रूप स्यात्॥ चपाच्छशः ।४। चपादुत्तरस्य शकारस्य छो वा भपति अबे परे । वाक् शूर वाक्हार वा- शूर ॥ हो झभाः । ५ । चपादुत्तरस्य हफारस्य झभा वा भवन्ति । नन्वे- क्स्य हसारस्य पञ्च झभा प्राप्ता केन क्रमेण भवन्ति । यद्वर्गगश्चपस्तद्वर्गगश्च- तुर्थो भवति । तत् हरि तद्भमि तदपि । वार हार वाग्घरि वारहरि ॥ स्तो. श्रुभिः च । ६ । स्तो सकाररय तवर्गस्य च शकारेण चवर्गण च योगे शकारचवी यथासख्येन भात । स् च तुश्च स्तुस्तस्य स्तो समाहारे द्वन्द्वे एक- सम् । छन्दापत्सूत्राणीति वचनान्नपुसकस्य पुस्त्यम् । श् च चाश्च श्वास्तै क्षुभि चुशब्दे चवर्गस्थवर्णापेक्षया बहुवचनम् ॥ अकृत्वा सप्तमीमता तृतीयामकरोदिला ॥ तत. श्रुभि श्चु. पूर्वेण सन्निपातः परेण वा ॥ १९ ॥ क्स्चरति कश्वरति । कस् शूर कशर । तत् चित्र तच्चित्रम् । तत् शास्त्र तच्छाम्बम् ॥ न शात् ।७। शकारादुत्तरस्य तार्गस्य चुत्व न भपनि । विश्न । प्रश्न ॥ टुभि टु । ८1 स्तो सकारस्य तवर्गस्य च पकारण टागण च योगें पकारटवी यथासस्येन भात । धुभिरिति बहुवचनात्वचित्यकारटागयोग पिनापि टुत्वम् । आंनष्टोम ।क्स् पष्ठ कष्पष्ठ । कस् टीकत कष्टीकते । तत् टीकते तट्टोकते । तत् टीका तट्टीका ॥ तोलि ल.।९। तार्गस्य लकारे परे स्कारो भाति । तत् लुनाति तल्लुनाति । भवान् लिखात भाँल्लिखति ॥ अन्त- स्था द्रिप्रभेदाः । १० । रेफरजिता याला सानुनासिका निरनुनासिकाश्च । तन सानुनासिक एस नकारस्य लकारो भवति । न पि। ११ । पकार पर तवर्गस्य टुस न मवति । भवान् षष्ठ भवान्यष्ठ । टोरन्यात् । १२॥ पदान्ते वर्तमानाट्टवर्गात्परस्य स्तो एत्व न भवति । षट् नर पनर । पट् सौद- न्ति पसीदन्ति पसीदति॥ न सक्छते। १३। नान्तस्य पदस्य छते परे स- ·व्यन्जनसंधिप्रक्रिया। ७ 1 गागमोमानि ॥ टिरिकतावाद्यन्तयोवक्तव्यो। टाटियादादीफिचादन्त। राजन् चित्रम् राजश्चिनम् । भवान् तनोनि भस्तिनोति ॥ो चम्चा 1 १५ । नान्तस्य पदस्य शे परे वा गागमो भाति । भवान् शरः भाजारः मगनपूरः मागर: भारः ॥ कुण्नो हम्बाहिः स्वरे । १६ । पदाले स्थिता हमारणकारलारा दम्बादुनरा द्विभान्ति स्तरे परे । प्रयद् इदं प्रयोहदम् । मुगम् इह मुगणित । राजन् इट्ट राजनिह । राजन् इद राजनिदम् ॥ छः । १७ न्दरादुनरम्यारो भिं- पति पस चपा झसानाम् । १८। ससानां ससे परे नपा भान्ति । तर छन ताछत्रम् ॥ दोघांदपि च वक्तव्यः । १९ । दोदुित्तरस्टारो भिगनाम्लेटः म्लेच्छाहीत.हीन्टः ॥ अपिशन्दाहोर पदान्तातिरनव्यम्। लक्ष्मी छाया लक्ष्मीचाया लामीडाया ॥ आदमाभ्यां च वक्तव्यम् । २० । आन्यादयति । मादित् ॥ मोनुम्बारः । २१ । पदान्ते वर्तमानस्य मकारस्यानुम्बारा भाति हमे परे । तम् हसति त हसति । परम पृथा पटु वृथा। पांमागग्वासानेऽप्यनुगामिच्छन्ति ॥ भवसान या ।२२। आसाने मराास्यानुम्यागे या भवति । देव देशम् ॥ नश्चापदान्त असे । २३ । नमारम्य मारम्य चापदान्त वर्तमानम्यानुगारो भाति से परे । यशान से पासि । पयासि पयासि । कम्मः कम. ॥ जमा पम्प 1२४ । अनुगरम्य ममा या भान्ति यो पर। नरम्यानम्पारम्य पय प्रमाः प्राताः केन मेग मान्ति अस्य यस्य समानांतः शान्त. ॥चा पदा- ग्ले ।२५। पदान्त मनानम्यानुम्माम्प प्रमा शभाति यो परे । त फरोति सरोति । तं तनोनि स्तनोति । त जानाति मानानि ॥ वन्य घगी- न्तः ।२६ । वयं पर गन्ता भाति । याभार पररुप मा सघसा सस्य- नायगारम्यापमाणीभाऽपि पाम्य यशापामार्गः । स बसरः 7- ·सारस्वते प्रथमवृत्ती अथ विसर्गसंधिनिगद्यते ॥ विसर्जनीयस्य सः। १ । विसर्जनीयस्य सकारो भवति खसे परे। क तनोत क्स्तनोति ॥ शपसे वा!२! निसर्जनीयस्य वा सकारो भगति शप- से परे । क शेते कशेते । क षण्डे कप्पण्डे । क साधु करसाधु ॥ कुप्वोः कपोवा। विसर्जनीयम्य कार्गपवर्ग सन्धिान खसे परे कपी वा भवत । कपी उच्चारणार्थी । क करोति कक्रोति । क पचति के पचति । क पठति फपठति॥ वाचस्पत्यादयः सज्ञाशब्दा निपातात्साधवः । ४ । वाच- स्पति वृहस्पति कारस्कर पारस्कर भास्सर तस्कर हरिश्चन्द्र । तहतो करपत्योश्चौरदेवतया सुट् तलोपश्च । इत्यादि || अहो रो रात्रिषु ।५। अहो पिसर्जनीयस्य पदान्ते रो भाति । रायादरजितेषु परत । भह पति. अहर्षति ।अह गण अहर्गण । अह अन अहरन। अरानिष्विति विशेषणादहोरात्रम्। अह स्प अहोरूपम् ।अह रथन्तर अहो रथ तरम्। म्पराजिरथन्तरेषु नरेफ इत्यादि ॥ अतोऽत्युः।६। अकारात्परम्य विसर्जनीयस्य उकारो भाति अति परत । एदोतोत (प्र० २ सू० १८) क अर्थ कोऽर्थ ॥ हये । ७ । अकारात्परस्य निसर्जनीयस्य उकारो भाति हये परे । क गत कोगत । देव याति देवो याति । मन रथ मनोरथ ॥ आदवे लोपश् ।८। अपर्णात्परस्य विसर्जनीयस्य लोपश् भवत्यये परे । देवा अत्र देश अत्र । वाता पाता वातावाता ॥ स्वरे यत्व वा । ९ । अपर्णात्परस्य पिसर्जनायस्य यत्व या भवति स्वरे परे । देवा अन देवायन देवा अना। भोसः । १० । भोस् भगोस् अघोस् इत्येतस्मा- स्परस्य सिर्जनीयस्य लोपर भात्यये परे । भो एहि भो एहि । भगो नमस्ते भगो नमस्ते । अघो याति अघो याति ॥ नामिनोर:१२॥ नामिन. परस्य सिर्जनीयस्य रेफा भाति अबे परे । अग्नि अन अग्निरन । पटु यजते पटर्यजत॥रेफप्रकृतिकस्य खपे वा । १२ । रेफप्रकृ- तिक्स्य विसर्जनीयस्य खपे परे वा रफो भाति । गो पति गीपति गो पति । धू पति धूपति धू, पति ॥ र.1 १३। रेफसवन्धिनो विमर्जनीयस्य रेपो भ- वति अबे परे । मात अन प्रातरन ॥ रि लोपो दीर्घश्च । १४ । रेफस्य रेफे परे लोपो भवति । पूर्वम्य च दीर्घ । पुन रमते पुनारमते । शुक्ति रुप्यात्मना भाति शुक्तीरूप्यात्मना भाति ॥ संपाद्धसे । १५ । सशब्दादेषशब्दाच्च परस्य विसर्जनौपस्प रोप भाति हसे परे । स चरति स चरति । एष हसति एप हसनि । संपादितिसहिता ॥ समासे कृते घटमाना सा । सैप दाशरथी राम इत्यादी पादपूरणे सध्या ज्ञया ॥ सैप दाशरथी रामः सैप राजा युधिष्ठिरः ॥ सैप कणों महात्यागी सैप भीमो महावलः ॥२०॥ - ·स्वरान्तलिङ्गप्रक्रिया। धचिनामिनाये लोपश । १६ । नामिनः परस्य विसर्जनीयस्य लोपश् भाति कचिदवे परे। ममीः आददे मुम्याददे ।। पदुक्तं लौकिकायेह तदेदे बहुलं भवेत् ।। समां भम्याद सोपामित्यादीनामदुष्टता ॥२१॥ फचित्मवृत्तिः कचिदप्रवृत्तिः धचिद्रिभापा कचिदन्यदेव ॥ विधविधान पहुधा समोरय चतुर्विध बाहुलकं वदन्ति ॥ २२ ॥ वर्णागमो वर्णविपर्ययश्च दी चापरी वर्णविकारनागी॥ धातोस्तदयातिशयेन योगस्तदुच्यते पञ्चविधं निरुक्तम् ॥२॥ वर्णागमो गयेन्द्रादी सिंह वर्णविपर्ययः ।। पोहगादी विकारश्च वर्णनामः पोदरे ॥ २४ ॥ वर्णविकारनामाभ्यां धातोरतिगयेन यः॥ योगः स उच्यते माजमपरभ्रमरादिपु ॥२५॥ किम्भनेन किम्भनेन । गुनः शेप विवशुनचिन्पम् । पृषत् उदरं षो- दरम् ॥ भारग्यसयोरः। १७ । यासारे ससे न परे सिननीयस्य सह उ कचिङ्गीत गढोरमा ॥ ॥ इति रिसर्गसधिनरिया ॥५॥ अप ग्भिनिभायने । सा दिया । म्यादिस्त्यादिश विभनयन्तं पदम्। सन म्यादिभिकिनांनो योग्यते ॥ भविभक्ति नाम ।।म्भिीकर- हित पार्जित पापादरूपं नामारयते । एतदितममासाथ प्रातिपदिरममा पनि यिा ॥ सम्मात् । ३ सम्मानानः पराः म्यादयः साभिन यो भान्ति। समामायिक्षाया प्रकारने सिः ॥ एकागनम् हिननम् वाचनम् धो २ अम् श्री ३ टा भिम् भ्याम् धेम मागगर: दुनिोद मिचिगी. प.गिरगं; IVIR मालोमे . तागाभागनदान भीभीत्री- भी (..)मामि दिने ।.. - है ·। (१०) सारस्वते प्रथमवृत्ती। जसोति विशेषणार्थः । जकारस्येत्संज्ञायां तस्य लोपः । देव अस् इति स्थिते । दीर्घविसर्गी । देवाः ।। अकारान्जोसुक् कचिद्वक्तव्यस्छन्दसि । ५। कित्त्वादन्ते । देवासः। ब्राह्मणासः। द्वितीयैकवचने देव अम् इति स्थिते। अम्- शसोरस्य । ६ ।समानादत्तरयोरमशसोरकारस्य लोपो भाति अधातोः । देवम्। पूर्वपत् देयौ । बहुत्त्वानाक्षायां देर शस् इति स्थिते । शकारः शासी (प्र. ६ स०८) ति विशेषणार्थः ।। सो नः पुंसः । ७ 1 पुँल्लिङ्गात्समानादुत्तरस्य शसः सकारस्य नकारादेशो भवति ॥ शसि । ८। शसि परे पूर्वस्य दीर्घा भवति ।। यदादेशस्तद्वद्भवति । ६। देवान् । तृतीयैकाचने देव टा इति स्थिते । टकारोऽनुबन्धष्टेने (प्र. ९ २ १० ) ति विशेषणार्थः उच्चरितप्रध्यसो ह्यनुबन्धः ॥ टेन । १० । अकारात्परष्टा इनो भवति । अइए (प्र०२ सू० ११)दोन॥ अद्धि । ११ । अकार आ भाति भकारे परे । देशभ्याम् ॥ स्भ्यः । १२ । अकारात्परस्य भिसो भकारस्याकारो भाति । अ इ ए (प्र. २ १० ११) देन एस् इति स्थिते वृद्धिविसी । देवैः ॥ अकारस्य भिसि छन्दस्येकारी व- क्तव्यः । १३ । देवभिः । कर्णेभिः। चतुर्येकाचने देव डे इति स्थिते ॥ डकारो डित्कार्यार्थः सर्वत्र। डेरक । १४ । अकारात्परस्य डे इत्येतस्यागागमो भवति । कित्त्वादन्ते । ए अय् (प्र० २ सू०९) दीर्घः । देवाय । देवाभ्याम् ॥ एस्भिव- हुत्वे । १५ । अकाररय एत्व भाति सकारे भकारे च परे बहुत्वं सति । दे- वेभ्य । पञ्चम्येकाचने देव डसि इति स्थिते । इकारः प्रत्ययभेदज्ञापनार्थ ॥ ङसिरत् । १६ । अकारात्परो डसिरत् भवति । देवा देवाभ्याम् । देवेभ्यः पठचेकवचने देव डम् इति स्थिते ॥ डस्स्य । १७ । अकारात्परो डस् स्यो भाति । देवस्य ।। ओसि । १८३ अकारस्य ओसि परे पुत्व भाति । एअय् (प्र. १२ स० ९) देवयो ॥ नुडामः । १९ । समानाढत्तरस्यामो नुडागमो भाति । टियादादी उफार उच्चारणार्थ ॥ नामि ।२०) नामि परे पूर्वस्य दीर्घा भवति । देवानाम् । सप्तभ्येकवचने देव डि इति स्थिते ।अइए (प्र०२ सू०११) देो । देवयो. । बहुत्वरिपक्षायां देव मुप् इति स्थिते । पकार. पित्कार्यार्थः । ए स्भियदुत्वे (प्र० ६ सू० १५) ॥ किलात्पः सः कृतस्य । २१ । कार्गा- दिलाच प्रत्याहारादुत्तरस्य केनचित्सूत्रेण कृतस्य सकारस्य पकारादेशो भाति । अन्ते स्थितस्य तु न भवति । देवेषु ॥ आमन्त्रणे सिद्धिः । २२ । आमन्त्र- णमाभिमुखीकरणं तस्मिन्नर्थे पिहितः सिधिसक्षो भवति ॥ समानालापोऽ- धातोः । २३ । समानाहुत्तरस्य धेोपो भात्यधातोः न्हस्वात्समानादुत्तरस्येति ज्ञेयम् ।। आभिमुख्याभिव्यक्तये हेशन्दस्य प्राप्रयोगः ॥२४॥ हेदो हे- देशौ हेदेवाः । एवं घटपटस्तम्भकुम्भादयोऽप्यारान्ताः पुंलिङ्गाः । आकारान्ता- नामपि सादीनां तु विशेषः । स विश्व उभ उभय अन्य अन्यतर इतर इतर डतम कतर कतम सम सिम नेम एक पर अपर दक्षिण उत्तर अपर अधर स्व अतर त्यत् तद् यद् एतद् इदम् अदस् द्वि किम् युष्मत अस्मत भवत् एते सदियसिलिगाः। तत्र पुलिने रूपनयः। अकारान्तः सर्वशन्दः। सर्पः। सनी ॥ - ·। स्वगन्तपुंल्लिंगप्रक्रिया। (११) जसी । २५१ सादरकारान्तासरो जम्ई भाति । अइए (प्र० २ स ११) समें । म सनी सर्गन् । गतप्रक्रिया हों णोऽनन्ते । २६ ! पकाररे- फक्रवर्गभ्यः परस्य नकारस्य णकारादेशो भाति । यन्त स्थितस्य न भवति। तेन सानित्यादि । अवकुम्वन्तपि । २७ । अपप्रत्याहारण कवर्गेण पपगेण च मध्ये व्याघानेऽपि भाति नान्येन । सण सर्वाभ्याम् सर्पः । चतुर्थ्यकाचने सर्व हे इति स्थिते ॥ सर्वादेः स्मट । २८१ सादरकारान्तात्परस्य चतुयेकर- चनस्य स्मडागमो भाति । एऐऐ (प्र०२सू०१२)। सर्वस्मै सर्राभ्याम् सर्वेभ्यः । पञ्चम्येऊरचने सर्व अव इति स्थिते ।अतः २९ । सरांदरेकारा- न्तात्परस्यातः स्मडागमो भवति । दीर्घः। सर्पस्मात् सर्वाभ्याम् संभ्यः। सर्पयो.॥ सुद्धामः । ३०। सर्गदेरपर्णान्तात्परस्यामः सुहागमो भाति । सर्वेषाम् ॥ डिस्मिन् । ३१ । सदिरकारान्तात्परो डि स्मिन् भवति । सर्पस्मिन् सर्वयोः सधु । हेसर्व हेसी हेसवे इत्यादि । एवं रिश्वादीनामेरुशन्दपर्यन्तानां सर्वशब्दा- वद्रूप ज्ञेयम् डताडतमा विहाय । ती प्रत्ययो ततस्तदन्ता. शब्दाः ग्राद्याः । तथैव विश्वशन्दः । विश्वः विश्वीः विश्वे इत्यादि । उभशब्दो नित्य दिपचनान्तः । उभौ २ उभाभ्याम् ३ उभयोः २ हेटभी । उभयशन्दस्य द्विवचनाभापादेकाच- नरहुरचने भवतः । उभयः उभये । एभयम् उभयान् । उभयेन उभयः । उभय- स्मै उभयेभ्यः । उभयस्मात् उभयेभ्यः। उभयस्य उभरेशम्। उभयस्मिन् उभयेषु । हेउभय हेरभये । अन्यः अन्यो अन्ये इत्यादि । इतरः इतरी इतरे इत्यादि । कतरः कतरी कतरे इत्यादि । एउमेरशब्दपर्यन्तानां रूप ज्ञेयम् । पूर्मादीना तु विशेषः । पूर्मः पूर्वी ॥ पूर्वादीनां तु नवानां जस ईकारो वा वक्तव्य: 1३२ । पू-पूर्वा । पूर्वम् पूर्वी पूर्वान् । पूर्वेण पूर्वाभ्याम् पूर्वः । पूर्वस्मै पूर्वाभ्याम् पूर्वेभ्यः ॥ पूर्वादिभ्यो नवभ्यो सिडचोः स्मास्मिनी वा वक्तव्यो ।३३। पूर्वस्मात-पूत पूर्वाभ्याम पूभ्यः । पूर्वस्य पुर्वयोः पूषेपाम् । पूर्वस्मि- न्-पूर्व पायोः पेषु । हेपूर्व हेपूर्वी हेपूर्व-हेपूः । परान्दः । परः परी परे- पराः इत्यादि । एपमन्तरशब्दपर्यन्तानां रूप ज्ञेयम् ॥ सर्वादिः सर्वनामास्यो न चेहीणोऽथवा ऽभिधा ॥२५॥ पूर्वादिश्च व्यवस्थायां समोऽतुल्येऽन्तरोऽपुरि ।। परिधाने बहियोग स्वार्थतात्यन्यवाच्यपि ॥२६॥ स्वाभियेयापेक्षाअधिनियमो व्यास्था । व्यवस्थायां स्मि । दक्षिणा गायाः कुशला इत्यर्य: ।। प्रथमचरमतयायल्पार्धकातिपयनमानांजसो वा 1 ३१ प्रथमः प्रथमो प्रयम-प्रथमाः। चरमः चरमी चरमे-घरमाः। शेष देवपत् । तयायडो प्रत्ययौ । तदन्ताः शन्दा प्रायः । तयप्रत्ययान्तो द्वितयशब्दः । द्वितय. द्वितया द्वितये । द्वितया: । पर त्रितयशम्दः। अयट्मत्ययान्तो व्यः प्रयश्च ! एन नेमपर्यन्तानां रूप शेयम् । तीयस्य सचिद्रूप दित्सु या वनाच्यम् । द्वितीयः द्वितीयो द्वितीयाः। द्वितीय द्वितीयो द्वितीया नादित्तीयन द्वितीयाभ्याम् दितीयैःद्वितीयस्मै- ·(१२) सारस्वते प्रथमवृत्तौ । द्वितीयाय द्वितीयाभ्याम् द्वितीयेभ्यः। द्वितीयस्मात्-द्वितीयात् द्वितीयाभ्यो द्वितीये- भ्यः। द्वितीयस्य द्वितीययोः द्वितीयानाम्। द्वितीयस्मिन्-द्वितीये द्वितीययो द्विती- येषु। हेद्वितीय हेद्वितीयो हेद्वितीया. । एवं तृतीयशब्द । अकारान्त. पुलिंगो मासशब्द ॥ मासस्यालोपो वा । ३५। मासशब्दस्याकारस्य लोपो वा वक्तव्य सर्वासु विभक्तिषु परत ॥ हसेपः सेलोपः।३६। हसान्तादीबन्ताच्च परस्य सेलोपो भाति । मा-मास मासौ-मासी मास-मासा. । मासम्- मासम् मासौ-मासी मास-मासान् । मासा-मासेन । स्रोविसर्ग (प्र० ६ सू०४ ) आदये लोपशू ( प्र० ५ सू०८ ) माभ्या-मासाभ्याम् माभि-मासै । मासे-मासाय माभ्या-मासाभ्याम् माभ्य -मासेभ्यः । मास-- मासात् माभ्या-मासाभ्याम् माभ्य -मासेभ्य । मास-मासस्य मासो-मासयो. मासा-मासानाम् । मासि-मासे मासो -मासयो. मास्सु-मासेषु । हेमा - हेमास हेमासी-हेमासी हेमास -हेमासा । आकारान्त. पुलिङ्ग. सोमपाशन्द । सोमपा सोमपौ सोमपा । सोमपाम् सोमपौ ॥ आतो धातोलौंप.। ३७ । धातुसब न्धिन आकारस्य रोपो भाति शसादी स्वो परे । सोमप. वियन्ता धातयो यद्यपि शब्दत्व प्राप्तास्तथापि धातुत्व न जहति । सोमपा सोमपाभ्याम् सोमपाभि ।सोमपे सोमपाभ्याम् सोमपाभ्यः । सोमप. सोमपाभ्याम् सोमपाभ्य । सोमपः सोमपो सोमपाम् । सोमपि सोमपो सोमपासु । अधातोरिति विशेषणाद्बोपो नास्ति । हेसोमपा. हेसोमपी हेसोमपा. । एव कीलालपा, शखध्मा, मधुपा, विश्वपा, धनदा, चर्चादीप्रभृतयः । आगारान्तो हाहाशब्दः । हाहा हाही हाहाः । हाहाम् हाही हाहान् । आदन्ताच्छसी नत्वाभार इत्येके । तेन हाहा । सवणे दीर्घ. सह (प्र० २ सू०२० ) हाहा हाहाभ्याम् हाहाभिः । एऐऐ (म०२ सू० १२) हाहै हाहाभ्याम् हाहाभ्य । हाहा हाहाभ्याम् हाहाभ्य आकारान्तेषु आयन्तानामेव नुडागमो नान्येषामिति नियमात् सवर्णे दीर्घः सह (F०२ सू०२०) हाहाम् । हाहे हाहीः हाहासु । हेहाहा हेहाही हेहाहा । तथैव हुहूशब्द । इकारान्त पुलिङ्गो हरिशब्द । तस्य प्रथमैकवचने हार सि इति स्थिते । सोपिसर्ग (प्र०६ सू०४) हरिः ॥ औ यू । ३८। इकारान्तादु- कारान्ताच्च पर औकारो यू आपद्यते । ई ऊभवत: । हरी ॥ एओजसि । ३९ । इकारान्तस्य उकारान्तस्य च जसि परे एकार ओकारश्च भवति । एअय् (प्र० २ सू०९) हरयः ॥धी । ४० । इकारान्तस्य उकारान्तस्य च धिविषये ए- कार ओकारश्च भाति । हेहरे हेहरी हेहरय.। हरिम् हरी हरीन् । टानाऽस्त्रियाम् १४१ | इकारान्ताटुमारान्ताच्च परष्टा ना भवति अस्त्रियाम् । हरिणा हरिभ्याम् हरिभिः ॥ डिति । ४२ । इकारान्तस्य उकारान्तस्य च डिक्ति पर एकार ओ- कारश्च भाति । एअयू (प्र०२ सू०९) हरये हरिभ्याम् हरिभ्य ॥ डस्य । १५३। एदोद्या परस्य हसिडसोरकारस्य लोपो भवति । हरेः हरिभ्याम् हरिभ्य । हो हयो. हरीणाम् ॥ डेरी डित् । ४४ । इदुद्भ्यामुत्तरस्य हेरो भाति सच डित् । डिवाहिलोप ॥ डिति । १५ । डिति परे टेलोपो भाति । हरी हो। । हाहा हाही.

·। स्वपन्तलिंगप्रक्रिया। (१३) हरितु । दामनामगिरिमिरिमभृतयः । उयारानाथ रिगपुभानुप्रभृतयोऽये- तरेय सूत्रः सियन्ति । भानुःभान भानाः। भानुम् भान भानन् । भानुना भानु- भ्याम् भानुभिः । मानो भानुभ्याम् भानुभ्यः । भाना: भानुभ्याम् भानुभ्यः । भानोः भायोः भानुनाम् । भानी भायो भानु । हेभानो हेभान हेभानरः । इत्यादि । पाशिवायुप्रभृतयः । सपिसन्दस्य भेदः । ससिसि इति स्थिते । सेटांधेः । ४६ । समिशदाग सेरडी भाति । डिस्पाटिलोपः । सपा । ऐसग्न्युः । ४७ । सरिरशन्दसौकारादेशी भाति धिार्जित पवम् परेषु ।। पष्ठीनिर्दिष्टम्यादेशाम्तदन्तम्य संयः । १८ । आयादेशः । ससायो । द्विवचनस्या या छन्दसि । ४९ । भियनास्याफारपरन्दस्यागारमापयते । सरसाया सररायः । सखापम् ससायी समाया सखीन् । सपिपत्योरिव ५० समितिशब्दयोरिगागमा भाति साडेडि परतः । दीर्घमाना न भति सम्या। ऋषिप्रयोगसियर्थमाह ॥ आगमनमनित्यम् । ५१ । आगमन कार्यमनित्य स्यात् । सरिफ्ना सरिसभ्याम् सरिरभिः । सम्ये सरिभ्याम् सखिभ्यः । ऋ । ५३ । सविपतिशम्दयोगागमो भाति उसिडसोर्डकारे परे । सम्न्य अस् इति स्थिते ॥ ऋती टः 31५1 मारान्तात्परस्य हसि- दसोरकारस्य सारो भाति स च डिस् ।डित्ताहिलोपः । सन्यः सचिभ्याम् स- सिभ्यः । सायुः सम्योः सखीनाम् । सप्तम्येकवचने से डिदित्यांकारे कृते सरिपपत्योरिंगागमः । सत्यो सन्योः सरिरण । अधेरिति रिशरणादेकारोऽधिरि- पये । हेम हेमरवाया हमगारः । पतिशब्दस्य भेदः । पतिशब्दस्य प्रयमाद्विती.. ययोहरिशन्दरत्यत्रिया। पतिः पती पतयः। पतिम् पती पतीन् । तृतीयादी तु सारी- शब्दात्यक्रिया । पत्या-पतिना पतिभ्याम् पतिभिः । पत्ये पतिभ्याम् पतिभ्यः । पत्युः पतिभ्याम् पतिभ्यः । पत्यः पत्योः पतीनाम् । पत्या पत्योः पति। हेपते हेपती हेपतयः ॥ पतिरसमास एव सखिशब्दवद्धतव्यः । ५४ । पठी- युनान्दसि वा । सीतायाः पतये नम इत्यादि प्रयोगदर्शनात् । ततः समस्तस्य नादयो भान्ति । प्रजापतिना मजापतये इत्यादि । द्विशन्दो नित्य द्विवचनान्तः । दि यो इति स्यिते ॥ त्यादेप्टेरः स्यादी । ५५ । यदादेष्टेरकारो भाति स्या- दौ परे । ही वी द्वाभ्याम् द्वाभ्याम् द्वाभ्याम् न्योः द्वयोः । त्रिशब्दो नित्य यय- चनान्तः । त्रि अस् इति स्थिते । एओ जसि (प्र०६ सू०,३९) यः त्रीन त्रिभिः निभ्यः त्रिभ्यः ॥रय । ५६ । विशन्दस्यायडादेशो भाति नामि परे । डकारोऽन्त्यादेशार्थः ॥ हिन्दन्यस्य यतव्यः । ५७ । प्रयाणाम् दिए । कतिशब्दो नित्य बहुपचनान्तस्त्रियु सरूपः ! कति जस् इति स्थिते ॥ डतेश्च 1५८ । डत्यन्तारपरयोनशिसोलर भाति । लुकि न तन्निमित्तम् । ५९ । लुकि जाते सति तन्निमित्त कार्य न स्यात् । कति कति कतिभिः कतिभ्यः कतिभ्यः कतीनाम् कतिषु हेकति 1 ईकारान्तः पुंलिङ्गः सुश्रीशन्दः । सुश्रीः ।। बोधांतोरियुवी स्वरै । ६० । धातोरिकारोकारयोरियुधौ भवतः सरे परे ।

·(१४) सारस्वते प्रथमवृत्तो सुधियो सुश्रियः । सुश्रियम् सुश्रिया सुश्रियः । सुश्रिया सुश्रीभ्याम् सुश्रीभिः । मुश्रिये सुश्रीभ्याम् सुश्रीभ्यः । सुश्रिय मुश्रीभ्याम् सुश्रीभ्यः । मुश्रियः । मुश्रियोः सुश्रियाम् । सुश्रियि सुश्रियाः सुश्रीषु । हेसुश्रीः हेमश्रियो हंसु- श्रियः । तथैव सुधीशब्दः सुष्ठ ध्यायतीति सुधी. सुधियो सुधियः । सुधियम् इत्या- दि । एपमुकारान्तः स्वयम्भूशब्दः । स्वय भवतीति स्वयम्भूः स्वयम्भुपौ स्वयम्भु- वः । स्वयम्भुवम् स्वयम्भुपी स्वयम्भन । स्वयम्भुवा स्वयम्भूभ्याम् स्वयम्भूभिः । स्वयम्भवे स्वयम्भूभ्याम् स्वयम्भूभ्यः । स्वयम्भुवः स्वयम्भूभ्याम् स्वयम्भूभ्यः । स्वयम्भुवः स्वयम्भुवो स्वयम्भुवाम् । स्वयम्भुपि स्वयम्भुपो. स्वयम्भूपु । हेस्वय- म्भूः हेस्वयम्भुवी हेस्वयम्भुप इत्यादि । सेनानीशब्दस्याविशेषो हसादी तु विशेषः । सेना नयतीति सेनानी. ॥यवौ वा । ६१ । धातोरण्यासयोगः पो यस्मादीका- रादूकारान्नास्ति तदन्तस्यानेश्वरम्य कारकाव्ययपूर्वस्यैकस्वरस्य च धातोरीका- रस्य ऊकारस्य च पकारयकारौ भवतः स्वरे परे । वर्षाभूपुनर्भूयतिरिक्तभूशब्द- सुधीशब्दौ वर्जयित्वा वाग्रहणादिय विपक्षा । सेनान्यो सेनान्यः । सेनान्यम् सेना- न्यौ सेनान्यः । सेनान्या सेनानीभ्याम् सेनानीभिः । सेनान्ये सेनानीभ्याम् सेना- नीभ्य । सेनान्यः सेनानीभ्याम् सेनानीभ्य । सेनान्य सनान्योः । सेनान्यादी नां धामो नुड्वक्तव्यः। ६२ । सेनानीनाम्-सेनान्याम् । सेनानी डि इति स्थिते ॥आम्डैनियश्च । ६३ । आगन्तादीबन्तानीशब्दाच्चोत्तरस्य डेरामादेशो भवति । सेनान्याम् सेनान्यो. सेनानीषु । हेसेनानी. हेसेनान्यौ हेसेनान्यः । एव ग्रामणोप्रभनय । एवमूकारान्तो यालशब्द । यालू याल्यौ याल्व । यवल्यम् याल्यौ यबल्ब । यवल्वा याभ्याम् यालभि । याल्वे यालूभ्याम् या. सभ्य । यात्व यवलूभ्याम् यवलुभ्य. । याल्पः यरल्यो यानाम् यर- वाम् । याल्वि यात्वो या लघु । हेयबल हेयवल्या हेयवल्व । एपवर्षा पुन- भूप्रभृतय । सयोगवस्य तु सुश्रियो क्टवौ । एकस्वरे तु नियो लुवौ । कार- काव्ययपूर्वस्वाभावे तु परमनियो। धात्ववयवसयोगपूर्वकारोकारयोरेव न ग्वौ । तेन उन्यौ । नाम्नश्च कृता समास इति समास एष तद्वयतिरिक्ते समासे तु न य्वा । तेन कुधियौ इति । बहुव्रीही तु इयुयौ स्त । ईकारान्तो वातप्रमीशब्द । वातप्रमी वातप्रम्यौ वातप्रम्य । वातप्रमीम् वातप्रम्यौ वातप्रमीन् । वातप्रम्या बातमीभ्याम् वातप्रमीभि । वातप्रम्ये वातप्रमीभ्याम् वातप्रमीभ्य । वातप्रम्य वातप्रमीभ्याम् वातप्रमोभ्य । पातप्रम्य वातप्रम्यो वातप्रम्याम् । वातप्रमी वातमभ्यो. वातप्रमीषु । हेमातप्रमी हेातमम्यौ हेवातप्रम्य ॥ अमि वातप्रमीमाहु. शसि वातप्रमानिति ।। डौ तु वातप्रमी या शेष ग्रामणीवद्विदुः॥२७ ।। तथैमोगरान्तो हूशन्द । हूहू दृट्तौ दृट् । हूहूम् इही हूहून् । हहा हूहू- भ्याम् हभि इत्यादि । ऋकारान्त पिटशब्द । पिल सि इति स्थिते ॥ खेरा६४ ।

·स्वरान्तपुंल्लिगप्रक्रिया। (१५) सारान्तासरस्य सेरा भपति स च दित् । डियारिलोष । पिता । अर पञ्चसु । ६५ ।कारस्यार मपति पश्चसु परेषु । पितरौ पितर । पितरम् पितरौ पितॄन् । ऋरम् (प्र० २ सू०७)पना पितृभ्याम् पिटभि.पिने पित- भ्याम् पितृभ्य ।सतोडउ (प्र०म०५२) पितु पितृभ्याम् पितृभ्य । पितु पित्रो पितृगाम् ।। टो।६६। मारस्याग्भपति डो परे। पितरि पित्रो पितषु। पितृ धि इति स्थिते । धेरर १६७१ मारा तात्परस्य धेरर् भाति । स च डित् । डिवा डिलोप (हेपित हेपितरी हेपितर ।एर जामात्रादय । एव नृशद । सेरा (प्र. ७ स०६४) ना नरो नर । नरम् नरौ नृन् । न्रा नृभ्याम् नृभि । ने नृभ्याम् नृभ्य ! स्लो र उ (प्र.६ स० ५३ ) नु नृभ्याम् नृभ्य ।नु नो ॥ नृ वा ना- मिदीर्घः । ६८ । नृशब्दस्य नामि परे दोघा भाति। नृणा नृणाम् । डो (प्र. ६स० ६५) नरि ब्रो नृपु । हेन हेनरौ हेनर । शब्दस्य पश्चसु विशेष । स्तुरार ६९। सकारतृप्रत्ययसनाधिन कारस्याऽर् भाति पञ्चसु परेषु। पार सि इति स्थिते । यदादेहास्तद्वयति सेरा (६५) डियाट्टिलोप । वर्ता वर्तारी पार । कारम् पारो कर्तृन् । की कर्तभ्याम् कभि । कने कर्तभ्याम् कर्तृभ्य । सतोडउ (५३) कर्नु कर्तृभ्याम् कर्तुभ्य । पर्नु कत्रो कर्तृगाम् । कतार को क्यु । धेरर् (६७) हात हेरौ हेर इत्यादि । एप नहोटप्रशास्तपोत उद्गातप्रभृतय ॥ स्वसा नप्ता च नेष्टा च त्वष्टा क्ती तथैवच ॥ होता पोताप्रशास्ताच ह्यष्टौ स्वस्त्रादय स्मृता ॥२८॥ उकारान्तस्यापि कोटुशन्दस्य पश्चस्वधिपु प्रत्ययान्ततावावक्त- व्या। ७० 1 गोष्ट सि इति स्थिते । स्तुरार (प्र०६ स०६९) सेरा (प्र०६ स०६४) मोटा मोटारी मोगर । मोगरम् नोटारी । अधारति शेिषगाव हे मोटो रेलोटारो हेकोप्टार । शसि तप्रत्याहाराभापात् गोष्टन् । आमि शसि ठप्रत्ययाना वेति केचित् । मोम् गोष्टन् ॥ तृतीयादी स्वरादी मत्य- यान्तता वा वक्तव्या । ७१ । पोष्टा-कोष्टुना गोष्टुभ्याम् गोष्टभि । गोष्टे मोटो मोटुभ्याम् गोष्ठभ्य । रोए कोष्टो गोशुभ्याम् मोष्टभ्य । गोष्ट -को- हो मोटो -कोष्ट्वा । कृतारतमसगी यो पिपि स नित्य । नित्यानित्ययोर्मध्ये नित्यनिधिल गान् । इति प्रथमनु डागमे ते स्वरादित्वाभाषान् हा ययागारो न भवति । गोष्टनाम् कोप्टार-वोपी मोष्टो बोष्टो प्रोटुपु । ऋगता बारा ता "कारा ताश्चाप्रसिद्धा । कौमारास्तृप्रत्यया तस्य तर्घातो पृथग्रपनाहु अप्रसिद्धा इति वृद्ध याहारे नत्यभिधानादौ । तन एरिशुररिमारते इत्याक्षरमालायां तथा अनेकार्यमभयम् ॥ मंदैत्यमातरि स्यादन्यामस्तु रतान्तरे ।। वाय्वादित्ये महीधे च विष्णाव ऐ प्रीतिती ।। ३९ ।। अत्र ऋकारस्य सरादौ । आरम् (०२१०७) ऋगर ।

·। 1 । (१६) सारस्वते प्रथमवृत्ती ऋन् । रा ऋभ्याम् ऋभि । हेक हेरौ हेर' इत्यादि । पर्णस्य मापापितशब्द- वत्प्रक्रिया । आ अलौ अल । अलम् अलौ लन् । ला लुभ्याम् भि । ले ल- भ्याम् लभ्य । उल् लभ्याम् लभ्य । उल् लो ऋणाम् । लि लो टषु । हेअल् हेअलौ हेअल । इति लशब्दरूपाणि । एकारातस्य तु उद्यश्वासी ए रविश्चेति विग्रहे कृते विभक्तिलोपे कृते उद्यदे इति समस्त नाम । उद्यदे उद्यदयो उद्यदय । हेउद्यदे हैउद्यदयौ हेउद्यदय । समानत्वाभावान धिलोप । उद्यदयम् उद्यदयो उद्यदय । उद्यदया उद्यदेभ्याम् उद्यदेभि ! उद्यदय उद्यदेभ्याम् उद्यदेभ्य । उद्यदे उद्यदेभ्याम् उद्यदेभ्य । उद्यदे । डस्ये (म०६ सू०४३ ) त्यकारलोप । उद्य- दयो उद्यदयाम् । उद्यदीय उद्यदयो उद्यदेषु । ऐकारान्त पुंलिङ्ग सुरैशब्द । रैस्भि । ७२ । शब्दस्याकारादेशो भवति सकारभकारादौ निभक्तौ परत । मु-1 रा सुगयौ । स्वरादी सनायादेश । सुराय । सुरायम् सुरायो सुराय । सुराय सुराभ्याम् सुराभि । सुरारे सुराभ्याम् सुराभ्य । मुराय सुराभ्याम् सुराभ्य । सुराय सुरायो सुरायाम्।मुरायि सुरायो मुरासु । हेसुरा हेसुरायौ हेसुराय । एव कैशब्द । ओकारान्त धुल्लिङ्गो गोशब्द । गो सि इति स्थिते ॥ ओरौ । ७३ । ओकारस्यौकारादेशो भवति पञ्चसु परेषु गौ । औ आव् (प्र० २ स० १६) गायौं गाव ॥ आमशसि । ७४ ! ओकारस्यात्व भवति अभि शसि च परे। गाम् । औ आर (प्र०२ सू० १६) गावौ गा ।गवा गोभ्याम् गोभि । गये गोभ्याम् गोभ्य । डम्य (प्र० ६ ० ४३) त्यलोप ।गो गोभ्याम् गोभ्य । गो गो गाम् ॥ गोरामोऽन्ते छन्दसि । ७५। मग ते वर्तमानस्य गौशब्द- स्याभो नुडागमो भाति । गोनाम् । गरि गवो गोषु । हेगो हेगावी हेगाव । औ- कारात पुंलिङ्गो ग्लौशब्द । तस्य हसादापविशेष । स्वरादी आचादेश । ग्लो ग्लावी ग्लाव । हेग्लौ हेग्लाचौ हेग्लार ( ग्लायम् । ग्लाचौ ग्राम । ग्लास म्लोभ्याम् ग्लौभि । लाये ग्लोभ्याम् ग्लौभ्य । ग्लार ग्लोभ्याम् । ग्लोभ्य । ग्लाव ग्लायो ग्रानाम् । म्लापिलायो ग्लौषु इत्यादि ॥ इति स्वरात(लिग- प्रक्रिया ६ अथ स्वराता स्त्रीलिङ्गा प्रदर्यते । तत्र व तो गङ्गाशन्द । गङ्गा सि इति स्थिते । आप । १ । आय तात्परस्य सेलोपो भवति । गङ्गा॥औरी ।२। आप तात्पर औरीकामापद्यते । अइए (प्र० २ स० ११) गङ्गे गङ्गा ॥ धि- रि ३ आय तात्परो धिरिर्भपति । हेगड्ने हेगनें हेगगा । गङ्गाम् गङ्गे गड्गा ॥ टोसोरे । ४। आप तस्य टीसो परमारत्व भाति । एअय् (प्र०२ स०९) गगया गगाभ्याम् गगाभि ॥ डिता यद् । ५ । आव तात्परेपा डेडसिहस्- डि इत्येतेषा डितां वचनानां यडागमो भाति । टकार स्थाननियमार्थ । गद्गाये गगाभ्याम् गद्गाभ्य । गगाया गङ्गाभ्याम् गङ्गाभ्य । गङ्गाया गद्गयो गाना म् । भाडेनियश्च (म० ६० ६३) गद्गायाम् गङ्गयो गगासु । एव अम्बा अकाअष्ठाप्रभृतय 1 अम्बा अम्बे अम्बा शेष गद्गापत् ॥ अम्बादीना धी । । ।

·स्वरान्तस्त्रीलिंगप्रक्रिया। (१७) हस्वः। ६ । अभ्यादीनां धौ परे न्दस्यो भाति । हेअम्ब हेअम्बे हेअम्बाः । यथाम्याशब्दो द्विस्वरो मात्रयः । एष ये द्विस्वरा मात्रर्यास्तेषां धौ परे हस्व- ता स्यात् । हेअक हेअके हेलकाः । हेअल्ल हेअल्ले हेअल्लाः । अम्बादीनामिति कोऽयः । अर्थवाचकानां जननीपरावानां द्विस्वराणां शब्दानां धौ परे हस्यो भाति ॥ डलकवतीनां न।७। डलकरतीनां अम्बादीनां धौ परे हस्सो न भरति । असयोगा डलका ग्राह्याः । असयोगा इति फ्रिम् । हेअम्बाडे हेन- भ्याले हेअम्बिके । एस श्रद्धामेघाशालामालाहेलादोलाप्रभृतयः । सर्यादीनां तु डिस्सु विशेष. ॥ आवतः स्त्रियाम् । ८। अकारान्तानाम्नः त्रियां वर्तमाना- दाम् प्रत्ययो भाति । सर्मा स सः । सर्गम् सौ सर्गः । सर्वया सर्वाभ्याम् साभिः । साडे इति स्थिते ॥ यटोच्च।९। आयन्तात्सादेः परस्य यटः सुदागमो भाति पूर्वस्य चापोऽकारों माति । सर्वस्यै सर्वाभ्याम् सर्वाभ्यः । स- यस्याः सर्वाभ्याम् सभ्यः । सर्पस्याः सर्पयोः । आम्हेनियश्च (प्र. ६ मू० ६३) सस्याम् र्सयोः सर्गसु । हेस हेस हेमगी. एक विश्वादीनां सर्गशब्दादूप ज्ञेयम् । उभय शब्दस्य द्विाचनटाविषयत्वादन्यत्र प्रयोगः कर्तव्यः । नदीशब्दा- दुप नेयम् । द्वितीयातृतीयाशब्दयोस्तु डिसु वा सर्गशब्दरझुप ज्ञेयम् । प्रथमादयो गगाशब्दवत् द्वयीनयोद्वितयात्रितयारतिपयोशब्दास्तु नदीपत् । सोमपा पूचित । जराशब्दस्य भेदः ॥ जरायाः स्वरादा जरस्वा वक्तव्यः । १० । जर आप इति स्थिते । दीर्घः । आपः । (प्र० ७ मू. १) इति सेर्लोपः। जरा- जरसी-जरे जरसः-जराः । जरस-जराम् । जरसौ-जरे जरस. जराः । जरसा-ज- रया जराभ्याम् जराभिः । जरसे-जराये जराभ्याम् जगभ्यः । जरस.-जरायाः जराभ्याम् जराभ्यः । जरसः-जरायाः जरसोः-जरयोः जरा-जराणाम् । जरसि जरायाम् जरसोः-जरयोः जरामु । हेनरे हेनरसा-हेनरे हेजरस -हेनराः। तदन्त- विधिरोप्यते। एकदेशपिछतमनन्यायाति न्यायात् । केचिट्टादारिनमत आ. श्वेतीच्छन्तिा जरस.स्वरादी निर्जरस्यापि भाति निर्जरःनिर्जरसी निर्जरी निर्जरसः निर्जराः । निर्जरसम-निर्जरम् निर्जरसी-निजरी निरसः निजरानानिर्जरसेन-नि- जरसा-निर्जरेण निर्जराभ्याम् ॥ भिस ऐस वक्तव्यः । ११ । निर्जरसैःनिर्ज- १. । निनसे-निर्जराय निर्जराभ्याम् निजरेभ्यः । निर्जरस -निरसाव-निर्जरात निर्जराभ्याम् निजरेभ्यः । निजग्मः-निरस्य निरसो.-निर्जरयाः निजीसाम् निजराणाम् । निर्जरसि-निजरे निरसो.-निर्जरयोः निजीषु । हेनिनर हनिर्जर- सौ-निजग हेनिनरसा-हनिराः । इकारान्त स्रोलियो बुद्धिशन्द । तस्य पञ्चमु हरिदशन्दवत्मनिया । युदि. । ओ यू (प० ६ सू. ३८) युद्धी युद्धयः । हेयुद्धे हे- युद्धी हेसुद्धपः । युद्धिम् युद्धी युद्धी । पुस इति विदोगारियां रासः सारस्य नरारादेशो न भाति । बुद्धया दिभ्याम् अदिभिः ॥ इदुद्भवाम् ।। विपां वर्तमानाभ्यामिकारोशराम्या परेको दितां यवनाना या अटागमो माति। १य सरे (प्र० ३०१)। एपणे (० २.१२) एदी (दिति प्र.६ ·(१८) सारस्वते प्रथमवृत्ती सू० ४२ ) ए अय् (प्र. २ सू०९) युद्धये बुद्विभ्याम् बुद्धिभ्यः । युट्ट्या । डस्य (प्र० ६ ० ४३ ) युद्धे बुद्धिभ्याम् बुद्धिभ्य । युद्या -बुद्धे बुढ्यो बुद्दीनाम् ॥ स्त्रियां वोः । १३ । चियाम् इश्च उश्च यू तयो इपणान्तादुनी न्ताच स्त्रिया वर्तमानात्परस्य डेरामादेशो भाति। बुद्ध नाम् ।अडागमाभाये अमोऽ प्यभार । डेरौ डित् (प्र. ६ सू० ४४ ) बुद्रौ बुदयों बुद्धिषु । एष मतिभूति धृतिकान्तिरुचिपभृतय । एस धेनुरज्जुतनुप्रभृतोऽप्युकारान्ता स्वालिङ्गा एतै से सूनै सिद्वयन्तिाधेनु धेनू धेनव । धेनम् धेनू धेनू । स्त्रीलिङ्गत्वानयाभार । धेन्वा धेनुभ्याम् धेनुभि । धेन्वै-धेनो धेनुभ्याम् धेनुभ्य । घेन्या -धेनो धेनुभ्याम् धेनुभ्य । धेन्वा -धेनो धन्यो धेनूनाम् । धेन्याम्-धेनौ धेन्वो धेनुषु । हेधेनो हे- धेनू हेधेना । ईवन्त स्त्रीलिङ्गो नदीशब्द । हसेप सेलोप (प्र. ६ सू० ३६) नदी नद्यौ नद्य । नदीम् नद्यो नदी । नद्या नदीभ्याम् नदीभि ॥ डितामट् । २४ । खिया वर्तमानादीकारा तादूकारान्ताञ्च परेषा डितां वचनानामडागमो भय- ति । नये नदीभ्याम् नदीभ्य । नद्या -नदीभ्याम् नदीभ्य । नद्या नद्यो नदी- नाम् । नद्याम् नद्यो नदीपु ॥ धौ ह्रस्व. । १५ । इयुस्थानार्जितयोरधात्यो रीदूतो स्त्रीशब्दस्य च खिया धौ परे ह्रस्वो भाति । हेनदि हेनद्यो हेनद्य ।हस्य- निधिसामर्थ्यान गुण ! एप गौरीगौतमीमहासरस्वतीब्रह्माणीकामारीप्रभृतय । गौरी गौर्यो गौर्य । हेगौरि हेपी हेगौर्य । गौरीम् गौयो गोरी इत्यादि।गौतमी गौत- म्यौ गातम्य 1 हेगौतमि । सरस्वती सरस्वत्यौ सरस्वत्य । हेसरस्वति । ब्रह्माणी जन्माण्यो ब्रह्माण्य । हनन्माणि । कुमारा कुमारों युमार्य । हेकुमारि । मधुमती मधुमत्यौ मधुमत्य । हेमधुमति । इत्यादि ॥ क्रोष्टुः स्त्रिया तृवद्भावः । १६ । बोनी क्रोग्यौ क्रोष्ट्रय । कोशीम शेष नदीत् । हेगोष्ट्री हेलोष्ट्रयों हेलोट्रय इत्यादि । ईकारान्तो लक्ष्मीशब्द । लक्ष्मीशब्दस्येवन्तत्वाभावात्सर्लोपो नास्ति । लक्ष्मी लक्ष्म्यो लक्ष्म्य । लक्ष्मीम् लक्ष्म्यो लक्ष्मी । शप नदीवत् । हेलक्ष्मी हेलक्ष्म्यो हेलम्य । स्त्रीशब्दस्येचन्तत्वात्सेरोपोऽस्ति । स्त्री ॥ स्त्रीभु- वा. । १७ । स्त्रीशब्दस्य भूशब्दस्य च इयुषौ भात स्वरे परे । वियौ स्त्रिय । हेम्बि हेखियो हेत्रिय ॥ वामशसि ।१८। स्त्रीशब्दस्य अमि शसि च परे वा इय् भाति । विय स्त्रीम् स्त्रियो बिया-खो । स्त्रिया स्त्रीभ्याम् स्त्रीभि । वियै स्त्रीभ्याम् स्त्रीभ्य । स्त्रिया स्त्रीभ्याम् स्त्रीभ्य । स्त्रिया स्त्रियो स्त्रीणाम् । स्त्रिया- म् स्त्रियो वीषु इत्यादि । ईकारान्त श्रीशब्द । श्रयन्तै जना यामिति श्री । योतिौरियुगौ स्वरे (प्र०६ सू० ६०) श्रियो श्रिय । श्रियम् श्रियो श्रिय । श्रिया श्रीभ्याम् श्रीभि ॥ वैयुवः । १९ । इयुमन्तास्त्रियां वर्तमानात्परेषा डि- ता वचनाना वा अडागमो भाति । न तु स्त्रीशब्दस्य विकल्पेन । श्रियै थिये श्रीभ्याम् श्रीभ्य । श्रिया -प्रिय श्रीभ्याम् श्रीभ्य । श्रिया -श्रिय श्रियो श्रि- याम् । च्यादीना वामो नुट वक्तव्य । श्रीणाम् । श्रियाम्-धियि श्रियो श्रीषु । श्री हेथियौ हेश्रिय । एष धीहीप्रभृतयोऽप्यनीवन्ता धी थियो धिय । धी धियो हधिय । ही हिया हिय । हेही ॥

·। सारस्वते प्रथमवृत्ती सर्वेभ्यः । सर्वस्मात् सर्वाभ्याम् सर्वेभ्यः । सर्वस्य सायोः सर्वेषाम् । सस्मिन् सर्वयो. सयु । हेस हेस हेसणि।अन्यादीनां पञ्चानां विशेषोऽस्ति ।अन्य सि इति स्थिते ॥ त्वन्यादेः 1८। इतु अन्यादे. अन्यादेर्गणात्परयो. स्यमो. स्तुति । शकारः सर्वादेशार्थ. । उकार उच्चारणार्थ । वारसाने । (प्र. ९ सू०८) इति पक्षे दत्वमपि भाति । अन्यत्-अन्यद् अन्ये अन्यानि । पुनरप्येयम् । शेष सग- त् । अन्यतरत्-अन्यतरद् अन्यतरे अन्यतराणि । इतरत-इतरद् इतरे इतराणि । फतरत्-कतरद् कतरे कतराणि । कतमट्-वतमद् कतमे कतमानि । शेष सर्व- चद्रूपम् ।प्रथमादय. कुलरत् । प्रथम प्रथमे प्रथमानि । अकारान्तो नपुससलिङ्गः सोमपाशब्द । सोमपा सि इति स्थिते ॥ नपुंसकस्य । ९ । नपुसकस्य हस्सो भवति सर्गसु विभक्तिषु परत. । अतोऽम् (म० ८ सू० 1) सोमपम् सोमपे सोमपानि । हेसोमप शेष कुलयत् । इकारान्तोऽस्थिशब्द ॥ नपुंसकात्स्यमो- छुक । १० । नपुसकलिङ्गात्सरयो. स्यमोर्तुग्मति । अस्थि ॥ नामिनः स्वरे । ११ । नाम्यन्तस्य नपुसरस्य नुमागमो भवति विभक्तिस्वरे। परे अस्थिनी । अ- स्थीनि । पुनाप्याम् ॥ अञ्चास्नांशसादौ । १२।अतू चेत्यव्ययम् ।अस्थनाम् । शसादौ अम्थ्यादीनां नुमागमो भवति इकारस्य चाकारादेशो भाति शसादी स्वरे परे । शस् आदिर्यस्य स. शसादि टादि । शासादापित्यतद्गुणसपिज्ञानो बहुव्रीहिः । यथा चिमगुर्वहुधन ॥ अल्लोपः स्वरम्वयुक्ताच्छसादौ । १३ । नान्तस्यो- पधाया अकारस्य रोपो भरति शसादौ स्वरे परे तद्धिते ईपि ईकारे च। ममार- पकारान्तसयोगादुत्तरस्य न भाति । अम्पयुक्ताच्यसादारित्यत्र तगुणसविताना बहुनीहि । लम्य कर्ण इतियत् । अत शसोऽपि ग्रहणम् । अस्थ्ना अस्थिभ्याम् अ- स्थिभिः । अस्थ्ने । अस्मिभ्याम् अस्थिभ्यः । अन. अस्थिभ्याम् अस्थिभ्यः । अस्थन. अरनो अस्नाम् ॥ वेडयोः । १४ । वैत्यव्ययम् । इह योः परयोगी अकारस्य लोपो भाति । अस्थिन-अस्यनि अस्लो. अस्थितः ॥ तृणां नपुंस- के धौवागुणो वक्तव्यः । १५ । इश्च उश्चमश्च तेपो पणाम् । उन हि ॥ संबोधने तूशनसस्त्रिरूपं सान्तं तथा नान्तमधाप्पदन्तम् ।। माध्यन्दिनिवार्ट गुणं त्विगन्ते नपुंसके व्यापदां घरिष्ठः॥३१॥ इरश् कदा इति पाणिनीयानामिरमत्याहार. । हेअरथे-हेअस्थि हेअग्थिनी हेअस्थांनि । एर दधिस्थिक्षिमभृतय । दयारान्तो मारिदाद । पारि बारिणी चारोग पुनरप्याम् । वारिणा पारिभ्याम् वारिभिः । वारिणे यारिभ्याम् पारिभ्य । चारिग पारिभ्याम् पारिभ्य । यारिंग पारिणो. पारीगाम् । वारिगि वारिणो. या- रिपु । हेगर-हारि शारिणी शारीगि ॥ नपुंसकम्प । १६ । नगरम्य ह- मो भगति माराधी । नामिन. मरे (मु. 11) इति नुमागम 1 ग्रामगि ग्राम- जिनी ग्रामगीनि । पुनरप्याम् ॥ टादायुक्तापुम्कं पुंवटा । १७/पन नाम्यन्त नएसपिन टादी गो परे एमा भी॥

·हसान्तपुंलिंगप्रक्रिया । (२१) यनिमित्तमुपादाय पुंसि शब्दः प्रवर्तते ।। नपुंसके तदेव स्यादुक्तपुंस्कं तदुच्यते ॥ ३२॥ ग्रामण्या ग्रामगिना यामागेभ्याम् प्रामणिभिः । ग्रामण्ये-ग्रामगिने ग्रामगिभ्याम् ग्रामणिभ्यः । यामण्य.-ग्रामणिन. ग्रामणिभ्याम् ग्रामणिभ्यः । ग्रामण्यः-ग्रामशिनः ग्रामण्योः-ग्रामणिनोः ग्रामण्याम् । नुमन्तस्यामि दीर्घः । ग्रामगीनाम् । ग्रामण्याम् ग्रामणिनि ग्रामग्यो:-प्रामणिनो. ग्रामगिषु । गामणे-हेमामणि हेमामगिनी हेग्रामगीनि ॥ एक एव हि यः शन्दस्त्रिषु लिनेषु वर्तते।। एकमेवार्थमाख्याति उक्तपुंस्कं तदुच्यते ।। ३३॥ पीलुर्वृक्षः फलं पीलु पीलुने न तु पौलवे ।। वृक्ष निमित्त्वं पीलुत्वं तज्जत्वं तत्फले पुनः ।। ३४ ॥ हस्वादेश संध्यक्षराणामिकारोकारोच वक्तव्यो । १८॥ सुष्टु गयो यस्य तत् सुरि सुरिणी सुरीणि । पुनरप्येवम्। सुरिणा-सुराया। हेमुरे-हेसुरि हेमुरिणी हेमुरीगि । टकारान्तो मधुशब्दः । मधु मधुनी मधूनि । पुनरप्येवम् । स्वरादी नामिन. स्वरे ( म० ११) इत्यादि सिरान्त कर्टशब्दः । कर्ट फर्टणी कर्तृ- णि । पुनरप्याम् । हेफर्त. हेकत हेर्टणी हेकणि । कर्ता-कर्टणा इत्यादि । शोभना द्यौर्यस्य तत् सुद्य सुटुनी सुनि । हेसुद्यो-हेसुध हेसुथुनी हेसुथूनि । सु- गुना-मुद्यया इत्यादि सर्पमुन्नेयम् ॥ इति स्वरान्तनपुसकलिङ्गप्रक्रिया ॥ ८ ॥ अय हसान्ताः पुलिगाः प्रदर्यन्ते । तन हकारान्तो अनशब्दः । अनदुह् सि इति स्थिते ॥ पश्चस्वनडुहः । १ । पञ्चस्पनडुह आमागमो भाति ।। सा- बनडुहः।२। अनशब्दस्य सी परे नमागमो भाति ॥ संयोगान्तस्य लोपः । ३ । सयोगान्तस्य लोपो भवति रसे पदान्ते च । हसेपः सेलोपः (प्र० ६ सू० ३६ ) नुम्बिधिसामहित्वाभाषः । अनट्वान् अनड्डाही अनड्वाहः । अनवाहम् अनड्वाही अनहुह । अनदुहा । वसां रसे । ४ । वस् सप्त ध्वंस भ्रम् अनदुह् इत्येतेषां रसे पदान्ते च दत्व भवति । अनटुझ्याम् अनडुद्भिः । अनटहे अनदुद्भयाम् अनडुद्धयः । अनडुहः अनछुट्याम् अनहद्भवः । अन- टुद्दः अनहो. अनडहाम् । अनयहि अनदुहोः । खसे चपा झसानाम् (प्र. ४ स० १८) अनटुत्सु ॥ धावम् । ५। अनशब्दस्य धौ परे अमागमो भव- ति । हेअनवन हेअनड्डाही हेअनट्वाह । गोदुशब्दस्य भेदः ॥ दादेघः ।६। दादेधाताहकारस्य घत्व भपति घातोझसे परे नाम्नश्च रसे पदान्तेचा गोदु सि इति स्थिते ॥ आदिजवानां झभान्तस्य झभाः स्वाः। ७१ धातो:भा- न्तस्यादी वर्तमानाना जवाना झभाभान्ति सकारे ध्वशब्दे च परे नाम्नश्चरसे पदान्ते च । पावसाने।८। अपसाने वर्तमानानां झसानां जया भान्ति चपा या ॥ विरामोऽवसानम् । ९ । वर्णानामभागोनसानसतःस्यात्। गोधुर-गोधुग् गोही गोदुहः । गोदुम् गोहही गोढहः । गोदुहा । भकारादौ दादेर्घः (सू०६) ·सारस्वते प्रथमवृत्त इति घवे कृते आदिजबानो (सू०७) इत्यनेन दवारस्य घारे कृते झबे जवाः (प्र०२ सू०३) गोधुग्भ्याम् गोधुग्भि 1 गोदुहे गोधुग्भ्याम् गोधुग्भ्य । गोदुह गोधुग्भ्याम् गोधुग्भ्य । गोदुह गोदुहो गोदुहाम् । मोदहि गोदुहो । गोधु सुप् इति स्थिते । खसे चपा झसानाम् (प्र.४ सू० १८) इति ककार । पश्चात् किलाप स कृतस्य (प्र०६ स० २१) इति पत्वम् ॥ क्पसयोगे क्ष ॥१०॥ कमारपकारसयोगे क्ष इत्यक्षर भाति । गोधुक्षु। हेगोधुर हेगोधुर हेगादुही हेगो- दुह । मधुलिहाब्दस्य भेद ॥ हो ढ.1 ११ । हकारस्य ढल भाति धातोईसे परे नाम्नश्च रसे पदा ते च । वावसाने (सू०८) मधुलिट् मधुलिड मधुलिही मधुलिह । मधुलिहम् मधुलिही मधुलिह । मधुल्हिा मधुलिड्भ्याम् मधुलिभि । हो ट ( स० ११) खसे चपा झसानाम् (सू०१८ ) मधुलिग्मु । हेमधुरिट्-हे मधुलि हेमधुलिहौ हेमधुलिह इत्यादि । मित्रदुशब्दस्य भेद ॥ द्रुहादीना घत्वढत्वं वा । १२ द्रुह् मुह सुह स्निह् इत्येतेषा हकारस्य घत्व- ढते वा भपत धातोहसे परे नाम्नश्च रसे पदा ते च। वारसाने ( स०८) मिनष्टर मिनभुरु मित्रध्रुट् मित्रभुट् मित्रदुही मित्रद्रुह । मित्रद्रुहम् मित्रही मत्र- द्रुह । हेमिनध्रुग् हमिनधर हेमित्रभुड्-हेमिनध्रुट् । मिनद्रुहा मिनभुरभ्याम्-मि- नड्भ्याम् मित्रभुग्भि मित्र इभि इत्यादि । तथा तत्वमुद्दशब्द । तत्त्वे मु- ह्यताति तत्त्वमुक् तत्त्रमुग् तत्वमुट् तत्त्वमुड् तत्त्वमुही तत्त्वमुह । तत्त्वमहम् तत्याही तत्त्वमुह । हतत्त्वमुरु हेतत्त्वमुग हेतत्त्वमुट् हेतत्त्वमुट इत्यादि। भारवा- हुशब्दस्य भेद । होठ (सू० ११ ) वावसाने (सू०८)भारवाट भारवाड् भार- वाही भारवाह । भारवाहम् भारवाही ॥ वाहो वो शसादौ स्वरे । १३ ॥ वाह व औ शसादौ स्वरे । वाहो वाकारस्यौकारादशो भवति शसादौ स्वरे परे भारोह । भारौहा भारवाड्भ्याम् भारयाट्भि । श्वेतवाहुक्थशास् पुरोडाश अवयाजा डस् रसे पदान्ते चेति वक्तव्यम् । १४ । डिवाहिलोप । अत्वसो सौ (सू० ६३ ) श्वेतवा श्वेतपाही श्वेतमाह । श्वेतपाहम् श्वेतमाही श्वेतवाह । अन बाहो वौ शसादौ स्वरे वेति केचित् । श्वेतौह । श्वेताहा श्वे- चाहा श्वेतवाभ्याम् श्वेतवोभि । श्वेताहे-श्वेतमाहे श्वेतपाभ्याम् श्वेतपोभ्य । श्वेत- तौह -श्वेतवाह श्वेतपोभ्याम् श्वेतपाभ्य । श्वेतौह -श्वेताह श्वेतौहो -श्वेतवाहो श्वेतौहा-श्वेतवाहाम् । श्वेतौहि श्वेतवाहि श्वेताहो -श्वेतवाहो श्वेता सु-श्वेतवस्मु । अश्या श्वेता पुरोडाश्चैते कृतदीर्घा सबुद्धौ निपात्यन्त । चकारादुक्थशा इति केचित् । हेश्वेतमा वेति केचित् । हे श्वेतव हेश्वेतवाही हेश्वेतवाह । श्वेतमामन वहतीति श्वेता इति व्युत्पत्ति । उस्थशा उक्थशासौ उस्यशास । उक्थशा सम् उम्थशासौ उपथशास । उस्थशासा उम्थशोभ्याम् उक्थशोभि । उक्थशा- से उक्थशोभ्याम् उक्थशोभ्य । उक्थश सु- उक्थशास्सु । हे उक्थशा-हे उक्थ- श हेउस्थशासौ हैउक्थशास इत्यादि । पुरोग पुरोडाशी पुरोडाश । पुरोडाशम् पुरोडाशी पूरोडाश । पुरोडाशा पुरोडोभ्याम् पुरोडोभि । पुरोडाशे पुराडोभ्याम् पुरोडोभ्य । पुरोड सु-पुरोडस्म । हेपुरोडा -हेपरोड हेपुरोडाशौ हेपुरोडाश । ।

·हसान्तपुंलिंगप्रक्रिया। (२३) अश्या अपयाजी अपयाज.। अपयाजम् अपयाजौ अपयाजः ।अमयाजा अवयो- भ्याम् आयोभिः । अपयाजे अश्योभ्याम् अपयोभ्य । अपय सु-अपयस्सु । हे अपयाः-देअपयः हेअभयाजी हेअपयाजः । तुरासाह्झन्दस्य भेदः । हो ढः ( स०- ११) ॥ सहेः पः साढि । १५ । सहेः समरस्य पकारादेशो भाति साहि सति । वारसाने (१०८) तुरापाट-नुरापाट् तुरासाही तुरासाह । तुरासाहम् तुरासाही तुरासाह. । तुरासाहा तुरापाड्भ्याम् तुरापाभिः । तुरासाहे तुरापाड्- भ्याम् तुरापाड्म्य, इत्यादि । हेतुरापाट्-हेतुरापाट् हेतुरासाही हेतुरासाह. । रेफा- न्तश्चतुर्शब्दो नियं बहुपचनान्तः । चतुराम् शो च । १६ । चतुर्शब्दस्या- माममो भाति पश्चनु परेषु शौ च परे । चतार. चतुरः चतुर्भिः चतुभ्यं ॥ रः संख्यायाः। १७ । रेफान्तसरयाया परस्यामो नुडागमो भाति । णसद्रिते। चतुर्णाम् ॥ र सुपि । १८ । सप्तमीबहुवचने रोग पिसर्जनीयो नान्यरेफ्स्य । चतुर्यु । अत्र ज्ञापक यश्चतुर्विद सूत्रम् । तदन्तबिधिरत्रेप्यते । प्रियाश्चत्वारो यस सः प्रियचताः प्रियचत्वारी प्रियचत्वारः । मियचत्वारम् प्रियचत्वारी प्रिय- चनुरः । प्रियचतुरा प्रियचतुाम् प्रियचतुर्भिः। गौणवे नुट् नेष्यते । प्रियचतुरा- म् । प्राधान्ये तु स्यादेव । परमचतुर्णाम् ॥ धावम् । १९ । चतुर्शब्दस्य धौ परे अमागमो भवति । हेमियचर हेप्रियच मारौ हेप्रियचवारः । नकारान्तो राजन्- शब्दः । राजन् सि इति स्थिते । नोपधायाः (प्र. ८ स०७ ) ॥ नानो नो लोपराधी ।२०। नाम्न. नः लोपश् अघौ । नाम्नो नकारस्यानागमजस्य लोपर भपति रसे पदान्ते चाधी । चकाराक्कचिन्नानो नकारस्य लोपश् न भवति । सुनु। हिनस्ति पापमिति सुहिन् । राजा राजानौ राजानः । राजानम् राजानी । अल्लो- पः स्वरे (प्र०८ मू०१३ ) स्तोः श्चभिश्चः (प्र. ४ सू०६) इति नकारस्य ञकारः ॥ जजोहः । २१ । जकारत्रकारसयोगे ज्ञ इत्यक्षर भाति । रात। राज्ञा राजभ्याम् । योगानामुभयतः सबन्धः । लोपशि पुनर्न सधिः (प्र० २ १०- १८) । इति नियमात् । अद्भी (प्र० ६ सू० ११) त्यात्व न । राजभिः । राज्ञे राजभ्याम् राजभ्यः । रातः राजभ्याम् राजभ्यः । राज्ञः गोः राज्ञाम् रादि । येडवोः ( प्र०८ सू० १४ ) राजनि राज्ञो. राजमु । अधा- पिति विशेषणाद्वेराजन् हेराजानी हेराजानः । एष यन्वन्नात्मन्सुधर्मन्प्रभृ- तयः । यया यन्नानी यमानः । यन्नानम् यचानौ । अम्बयुक्तादिति गि- शेषणादलोपो नास्ति । यज्वनः । यचना पचभ्यां यन्त्रभिः । य ने यचभ्याम् यम्बभ्य । यमनः । इत्यादि । हेयन्यन् हेयच्चानी हेप वानः । आत्मा आत्मानी आत्मानः । आत्मानम् आत्मानौ आत्मनः । आत्मना आत्मभ्याम् आत्मभिः इत्यादि । हेआत्मन् हेआत्मानौ हेमात्मानः। सुधर्मा सुधर्माणी सुधर्माणः । सुधः णम् सुधर्माणी सुधर्मगः । सुधर्मणा सुधर्मभ्याम् सुधर्मभिः इत्यादि । हेसुधर्मन् हेमुधर्माणी हेमुधर्माणः । श्वन्यान्मधानशब्दाना पश्चत राजन्शन्दरमरिया। या श्वाना वानः । श्वानम् यानी ॥ श्वादेः। २२ । वादेकार उत्वं प्रामोति - ·(२२) सारस्वते प्रथमवृत्ता इति घत्वे कृते आदिजवानां (सू०७) इत्यनेन दकारस्य धारे ते इवे जनाः (म०२ सू०३) गोधुरभ्याम् गोधुग्भि । गोदुहे गोधुग्भ्याम् गोधुरभ्य. 1 गोदह गोधुरभ्याम् गोधुग्भ्य । गोदुह गोदुहो गोदुहाम् । गोदाहे गोदुहो । गोधुय् मुफ् इति स्थिते । खसे चपा झसानाम् (प्र.४ सु०१८) इति ककार । पश्चात् किलाप स कृतस्य (प्र०६ स००१) इति पत्वम् ॥ कपसयोगे क्षः।१० कमारपकारसयोगे क्ष इत्यक्षर भाति । गोधुक्षु। हेगोधुर-हेगोधुग हेगोदुही हेगो- दुह । मधुलिशब्दस्य भेद ॥ हो ढ. । ११ । हमारस्य दल भाति धातोहसे परे नानश्च रस पदान्ते च । वारसाने (म०८) मधुलिट मधुलि मधुरिही मधुलिह । मधुलिहम् मधुलिहौ मधुरिह । मधुलिहा मधुलिङ्भ्याम् मधुलिभि । हो छ ( स०११) खसे चपा झसानाम् (सू०१८ ) मधुलिग्सु । हेमधुलिद-हे मधुलि हेमधुलिही हेमधुलिह इत्यादि । मिजदुशब्दस्य भेद ॥ टुहादीनां घवढत्वे वा । १२ । द्रुह् मुह स्नुह् लिहू इत्येतेषां हकारस्य घत्व- ढत्वे वा भात धाताईसे परे नाम्नश्च रसे पदान्ते च । वारसाने (स०८) मित्रध्रुग्-मित्रभु मित्रभुइ मित्रध्रुट् मिनद्रुही मिनदुह. 1 मित्रद्रुम मिनद्रही रमत- द्रुह । हेमिनध्रुग् हेमित्रभ्रष-हेमित्रभुड्-हेमिनध्रुट्। मित्रद्रुहा मित्रध्रुग्भ्याम्-मि- वड्भ्याम् मिनधुग्भि -मित्रभुइभि इत्यादि । तथा तत्वमशब्द । तत्ते मु- ह्यतीति तत्त्वमुक्-तत्त्वमुग्-तत्वमुट् तत्त्वमुड् तत्पमुही तत्त्वमुह । तत्त्वमुहम् तत्त्वमुहौ तत्त्यमुह । हेतत्त्वमुक् हेतत्यमुग्-हेतत्त्वमुट्-हेतत्त्वमुड् इत्यादि । भारवा- शब्दस्यभेद । होट (सू० ११) पावसाने (सू०८) भारयाट्-भारवाइ भार- वाही भारवाह । भारवाहम् भारवाही ॥ वाहो वो शसादौ स्वर । १३ ॥ वाह व औ शसादौ स्वरे । वाहो वाकारस्यौकारादशो भवति शसादी स्वरे परे भारोह । भारोहा भारवाभ्याम् भारवाड्भि । श्वेतवाहुक्थशास् पुरोडाश अवयाजा डस् रसे पदान्ते चेति वक्तव्यम् । १४ । डिवाट्टिरोप । अवसो सौ ( स० ६३ ) श्वेतवा श्वेतपाही श्वेतपाह । श्वेतवाहम् श्वेतनाही श्वेतवाह । अत्र वाहो वो शसादौ स्वरे वेति कचित् । श्वेतौह । श्वेतौहा श्वे- वाहा श्वेतबोभ्याम् श्वेतवोभि । श्वेतौहे-श्वेतवाहे श्वेतपाभ्याम् श्वेतवोभ्य । श्वेत- तोह -श्वेतवाह श्वेतपोभ्याम् श्वेतवोभ्य । श्वेतौह.-श्वेतमाह श्वेतौहो -श्वेतवाहो वेतौहा-श्वेतवाहाम् । श्वेतौहि-श्वेतवाहि श्वेताहो -श्वेतवाहो श्वेतव सु-श्रेतवस्म। अपया श्वेतवा पुरोडाश्चैते कृतदीर्घा सबुद्धौ निपात्यन्ते। चकारादुक्थशा इति केचित् । हेश्वेतवा वेति केचित् । हे श्वेतव हेश्वेतवाही हेश्वेतमाह । श्वेतमामन वहतीति श्वेता इति व्युत्पत्ति । उक्थशा उक्थशासौ उक्थशास । उक्थशा सम् उक्थशासी उक्थशास । उक्थशासा उम्थशोभ्याम् उक्थशोभि । उक्थशा- से उक्थशोभ्याम् उक्थशोभ्य । उक्थश सु- उक्थशस्सु । हे उक्थशा-हे उक्थ- श हेडक्यशासौ हैउक्थशास इत्यादि । पुरोडा पुरोडाशौ पुरोडाश ! पुरोडाशम् पुरोडाशौ पुरोडाश । पुरोडाशा परोडोभ्याम् पुरोडोभि । पुरोडाशे पुराडोभ्याम् पुरोडोभ्य । पुरोड सु-पुरोडस्सु । हेपुरोडा -हेपुरोड. हेपुरोडाशौ हेपुरोडाश ।

·- हसान्तपुंलिंगप्रक्रिया। (२३.) अश्याः भायाजी अपयाज.। आयाजम् अश्यानौ अपयाजः । अयाजा अवयो- भ्याम् आयोभिः । अपयाजे अपयोभ्याम् अपयोभ्य. 1 अपय सु-अवयस्सु । हे अपया.-द्देश्ययः हेअपयाजी हेअश्याजः । तुगसाझदस्य भेद । हो दः (सू०- ११) संहः पः साढि । १५ । सहेः समारस्य पकारादेशो भाति साढि सति । वासाने (स० ८) तुरापाट्-तुरापाइ तुरासाही तुरासाह । तुरासाम् तुरासाही तुरासाह. । तुरासाहा तुरापाड्भ्याम् तुरापाभि । तुरासाई तुरापाट्- भ्याम् तुरापाड्भ्य इन्यादि । हेतुरापाट्-हेतुरापाट् हेतुरासाही हेतुरासाह. । रेफा- न्तश्चतुर्भाग्दो निन्यं बहुपचनान्त. ॥ चतुराम् शौ च ।१६ । चतुर्शब्दस्या- मागमो भाति पञ्चमु परेषु शौ च परे । चत्वारः चतुरः चतुर्भिः चतुभ्यं ॥रः संख्यायाः। १७१ रेफान्तसरयायाः परस्यामो नुडागमो भरति । णत्वद्विवे। चतुर्णाम् ॥ २: सुपि । १८ । सप्तमीबहुपचने रोरेव सिर्जनीयो नान्यरेफस्य । चतुएं । अत्र ज्ञापक यश्चतुर्विद सत्रम् । तदन्तपिधिरेनेप्यते । मियाश्चत्वारो यस सः प्रियचत्वाः प्रियचन्वारी प्रियचत्वारः । प्रियचत्वारम् प्रियचचारी प्रिय- चतुरः । प्रियचतुरा प्रियचतुभ्या॑म् प्रियचतुर्भिः। गौणत्वे नुट् नेष्यते । प्रियचतुरा- म् । प्राधान्ये तु स्यादेव । परमचतुर्णाम् ॥ धावम् । १९ । चतुर्शब्दस्य धौ परे अमागमो भवति । हेप्रियचत. हेप्रियच वारी हेप्रियचत्वारः । नकारान्तो राजन्- शब्दः । राजन् सि इति स्थिते । नोपधायाः (प्र. ८ स०७ ) ॥ नानो नो लोपराधी ।२०। नाम्न. न. लोपश् अधौ । नाम्नो नकारस्यानागमजस्य लोपश भपति रसे पदान्ते चाधी । चकारात्वचिन्नानो नफारस्य लोपश् न भाति । सुष्ट। हिनस्ति पापमिति सुहिन् । राजा राजानौ राजानः । राजानम् राजानौ । अग्लो- पः स्वरे (प्र०८ म० १३) स्तोः श्रुभिश्चः (प्र० ४ सू० ६) इति नकारस्य जकारः ॥ जजोईः । २१ । जकारप्रकारसयोगे ज्ञ इत्यक्षर भाति । राज्ञः । राज्ञा राजभ्याम् । योगानामुभयतः सबन्ध । लोपशि पुनर्न सधिः (प्र० २ सू०- १८)। इति नियमात् । अद्री (प्र. ६ सू० ११) त्यात्व न । राजभिः । राक्षे राजभ्याम् राज-यः । रातः राजभ्याम् राजभ्यः । राज्ञः राज्ञोः राज्ञाम् राशि । वेडयोः (प्र. ८ सू० १४ ) राजनि रातोः राजसु । अधा- पिति विशेषगाद्वेराजन् हेराजानी हेराजानः । एष यवन्नात्मन्सुधर्मन्प्रभृ- तय । यग्या यग्यानी यन्चानः । यच्चानम् यचानौ । अम्बयुकादिति पि- शेषणादलोपो नास्ति । यज्वनः । यचना यमभ्यां यचभिः । यचने यन्चभ्याम् यन्त्रभ्यः । यचनः । इत्यादि । हेमन्चन हेयजमा होन्यानः । आत्मा आत्मानी आत्मान' । आत्मानम् आत्मानी आत्मनः । यात्मना आत्मभ्याम् आत्मभिः इयादि । हेात्मन हेआत्मानौ हेमात्मानः। सुधर्मा सुधर्माणी सुधर्माण । सुध णम् सुधर्माणी मुधर्मग: 1 सुधर्मशा सुधर्मभ्याम् सुधर्ममि. इत्यादि । हेसुधन हेमुधर्माणी हेमुधर्माणः । श्वन्युपन्मघाशब्दानां पञ्चसु रागातसत्पनिया। श्वा श्वानो श्वानः । श्वानम् श्वानी ॥ स्वादेः । २२ । वादेकार उत्त प्राप्नोति ·(२४) सारस्वते प्रथमवृत्त शसादौ सरे परे तद्धिते ईपि ईकारे च । तद्भिते स्वरे तु न भाति । अत्र निया- मक पाणिनीयसूत्रम् । श्वयुग्मघोनामतद्धिते । तेन माघान भाति । शुन । शुना श्वभ्याम् श्वभि । शुने श्वभ्याम् श्वभ्य । शुन श्वभ्याम् इत्यादि । हेश्व हेश्वानी हेश्वान । युपा युपानौ युगान । युरानम् युधानी । युरन्शब्दस्य वकार- स्योत्वे कृते । सपणे दीर्घ सह (प्र०२ स०२०) यन यूना युवभ्याम् युा- भि । युने युप्रभ्याम् युरभ्य इत्यादि । हेयुगन् हेयुरानी हेयुवान । मघा मध- वानी मघवान । मधपानम् मघरानौ । मघनशब्दस्योत्वे कृते । रओ (प्र०२ सू०१३) मघोन । मघोना मघवभ्याम् मघरभि । मघोन ।मधाभ्याम् मघाभ्य इत्यादि । हेमघवन् हेमघवानी हेमघवान ॥मघवा बहुलम् ।२३। मघवन्शब्दस्य वा त इत्यन्तादेश स्यात् । ऋकारो रिकार्यार्थ । बहुलग्रहणात्सर्वे विधयो व्यभि- चरन्ति । द्रितो नुम् (मू०६१) मघवान् । नश्चापदान्ते झसे (प्र०४ स०२४) मघरन्तो मघवन्त । मघान्तम् मघवन्ती मघरत. । मघवता मघवयाम् मघवद्धि । मघवते मघवद्याम् मघवद्भय इत्यादि । हेमघरन हेमघवती हेमघ- वन्त । ॥ “स किल सयुगमूर्ध्नि सहायता मघवत प्रतिपद्य महारथ " इति प्र- योगदर्शनात् ॥ अर्वणस्त्रसावनत्र । २४ । नबर्जस्यार्वणस्त. इत्यन्नादेश रयादसौ विभक्तो परत । अर्वा अर्वन्तौ अन्ति । अन्तिम् अर्वन्तौ अर्वत । आता अर्थयाम् अदि असते अद्भयाम् अङ्गिय इत्यादि । हेअर्वन् हेअर्स- न्ती हेअन्ति । नमर्जस्येति किम् । नोपधाया (प्र० ८ सू०७) अनर्वा अनर्माणो अनर्वाण । अनर्वाणम् अनर्वाणी अनर्वण । अनर्वणा अनभ्याम् अ- नर्वभि अनर्वमु इत्यादि । पथिन्शब्दस्य भेद ॥ इतोत्पञ्चसु । २५ । इत अत् पश्चसु । पञ्चसु स्यादिपु पथ्यादीनामिकारस्याकारो भवति ॥ थो नुन् । २६ । पथ्यादीना थकारस्य नुडागमो भाति पञ्चसु परेषु । पन् थन् सि इति स्थिते ॥ आ सौ। २७ । आ सौ । पथ्यादीना टेराव भवति सौ परे । प या पथानी पथान । पन्यानम् पन्यानौ ॥ पथा टे. 10८1 पथ्यादीनां टेलापो भाति शसादौ सरे परे तद्धिते ईपि ईकारे च । पथ । पथा पयिभ्याम् पथिभि । पये पथिभ्याम् पथिभ्य । पथ पथिभ्याम् पथिभ्य । पथ पथो पथाम् । पथि पथा पथिषु । हेपन्था हेपथानी हेन्यान । एप मयिन् मभुक्षिन् प्रभृतय । मन्या मन्यानौ मन्थान । मभुक्षा प्रभुक्षाणो मभुक्षाण इत्यादि । दण्डिना- ब्दस्य भेद ॥ इना शी सौ । २९ । इन् हन् पूषन् अर्थमन् इत्येतेषा शौ सौ चाधौ परे उपधाया दीघा भाति । दण्डी दण्डिनी दण्डिन । दण्डिनम् दण्डिनी दण्डिन । दण्डिना दण्डिभ्याम् दाण्डभि । दण्डिने दण्डिभ्याम् दण्डिभ्य । द- ण्डिषु इत्यादि । हेदण्डिन् हेदण्डिनी हेदण्डिन । ब्रह्महा ब्रह्महणी ब्रह्महण प्रा- हणम् ब्रह्मणो । अल्लोप स्वरे (प्र०८ सू० १३) हनो में । ३० । हन ध् ने । हन्तेर्धातोर्हकारस्य धत्व भाति अन्यपधाने नगरे परे व्याधाने त्रिति गिति घ परे ॥ घसयोगो णत्वनिषेधार्थ ॥ हन्तेरत्पूर्वस्य 1 ३१ । हन्तेरकारपूर्व- . .

·हसान्तपुलिगप्रक्रिया! (२५) स्पैर नस्यणवस्थानान्यस्यानात नाना ब्रह्महभ्याम् ब्रह्महभि निमने ब्रह्मह- भ्याम् ममहभ्य ब्रह्मन ब्रह्महभ्याम् ब्रह्महभ्य ब्रह्मान ब्रह्मनो ब्रह्मनाम् ब्रह्मवि- ब्रह्महणि ब्रह्मन्नो ब्रह्ममु । हेलमन हेब्रह्महणौ हेब्रह्मण । पूषा पृषगौ पूषण । पूष- णम् एषणौ पृष्ण । पूष्णा पूपभ्याम् पूपमि । पूष्णे पूपभ्याम् पूषभ्य पण पूषभ्याम् पू- पभ्य । पूष्ण पूष्णो पूष्णम् । पूणि- पूणि । डी टिटोपो वेति केचित् । पू. पि पूष्णो पूषमु । हेपुषन् हेपुपणी हेपूषण । अर्यमा अर्यमणी अर्यमण । अर्य- णम् अर्यमगौ अर्यम्ग ! अर्यम्गा अर्यमभ्याम् अर्यमभि इत्यादि । हेअर्यमन् हेअ- यमगी हेअर्यमण । सस्याशब्दा पञ्चनप्रभृतयो बहुवचनान्ताविपु सरूपा । प- चन जस् इति स्थिते ॥ जन्शसोर्टक् । ३२॥ पारनकारान्तसस्याया परयो- जस्शसोर्टम्भाति । सुपि न तन्निमित्तम् । ३३ । लुकि सति तनिमित्त कार्य न स्यात् । तेन नोपधाया (प्र० ८ सू० ७) इति दार्चच न । पञ्च पञ्च पश्चमि पश्चभ्य पश्चभ्य ॥ पण । ३४ । पकारनकारान्तसस्याया परस्यामो नुडागमो भाति । नोपधाया ( प्र० ८ मू०७ ) नाम्रो नो लोपशी (सू० २०) पञ्चानाम् पञ्चसु । ए सप्तन्नपन्दशन्प्रभृतय । अष्टन्शब्दस्य भेद ॥ अष्टनो डी वा।३५ । अष्टन्शब्दात्परयो सशसोर्स डॉ भवति । डियाट्टि- रोप । अष्टौ अष्ट अप्टी अष्ट ॥ वासु । ३६ । वा आ आसु अष्टन्दामस्य आसु परासु विभक्तिःपु वाटेरात्य भाति । अष्टभि -अष्टाभि । अष्टभ्य -अष्टाभ्य । यभ्य-अष्टाभ्य । अष्टानाम् । अष्टमु अष्टास । गौगवेऽपि आव नाशसो- टीव वेत्येके प्रियाष्टा प्रियाष्टा प्रियाष्टानी प्रियाठी प्रियाटान -प्रियाष्टन प्रियाप्टी मियाष्टा । प्रियाष्टान प्रियाशम् प्रियाप्टानी प्रियाष्टी प्रियाटन प्रियाष्ट प्रिगष्टान् प्रियाप्टा । प्रियाष्ट्न' प्रियाष्टा प्रियाष्टाभ्यां प्रियाप्टभ्याम् पियाष्टाभि मियाष्टभि । प्रियाष्ट्ने प्रिपाष्ट प्रियाप्टाभ्या-प्रियाप्टभ्याम् प्रियाष्टाभ्य प्रिपाष्टभ्य प्रियाष्ट्रन प्रिया- टा प्रियाष्टाभ्यां प्रियाष्टभ्याम् प्रियाष्टाभ्य प्रियाष्टभ्य । प्रियाटन प्रियाष्टा प्रिया- वो प्रियाष्टी प्रियाष्टां-प्रियाट्रम्। प्रिपाष्ट्रि प्रियाप्टनि प्रियाष्टे मियाष्ट्नो प्रियाप्टी प्रि- याष्टासु प्रिपाष्टम् । इप्रियान् हेपियाष्टा हेप्रियाप्टानी-हेप्रियाप्टो हप्रिपाष्टान - हेप्रियाप्टी-हेमियाष्टा ॥ जास त्रीण्येव रूपाणि शसि चत्वारि पुन ॥ डायपि त्रीणि रूपाणि शेपे दे दे प्रियाप्टन. ॥ ३५ ॥ मारान्त इदम्शन्द ॥ इदोश्य पुसि । ३७ । इदम अयम्पुसि । दाम्दस्या कृति दिपधे अपमादेशो भनि शिकदिजस्सा अपम् । बिजाउदी स्यदादेष्टे ( प्र०६म० ५५ ) रिति सानाकार । इद औ इति स्पिते ॥ दस्य म । ३८१दस्य म । पदादीनां दवारस्य मत्व मवति स्यादी परे । थी औ- औ (प्र.२०१४) दमौ । सर्गदित्याजसी (प्र. ६ सू० २५) मे।ह- मम् इमो इमान् ॥भन टाँसो । ३।यन टौसा । इदमोऽनादो भाति टोसो परयो वृत्तस्य। टेन (प्र.६०१.) अनेनास्यास्मि । २ ·सारस्वते प्रथमवृत्ती इदम सकारे भकारे च परे अकारादेशो भवति कृरतस्य । त्यदादिया- दत्वसिद्धौ पुनरत्यविधान सर्वादेशार्थम् । तदाह।कृत्वस्येति । अद्भी (प्र. ६सू. ११) त्यात्यम् । आभ्याम् ॥ भिसभिस् । ४१ । इदमदसोभिस् भिसेन भवति । तेन भकारस्य अव न । एस्भि बहुवे (प्र. ६ मू० १५) । एभि । इदम् डे इति स्थिते । त्यदादेष्टेर स्यादी (प्र० ६ सू० ५५) सईद स्मट् (प्र० ६ सू० २८) स्भ्य (सू० ३९ ) अस्मै आभ्याम् एभ्य । डसिरत् (प्र०६ सू०१६) अत ( प्र०६ २०२९ ) अस्मात् आभ्याम् एभ्य । डस्स्य (प्र० ६ सू २. १७) अस्य । अन टीसो (सू० ३९) ओसि (प्र० ६ स० १८) एअयू (प्र० २ सू० ९) अनयो । सुडाम (प्र० ६ सू० ३०१) स्भ्य (३९ ।) एस्भि बहुले (१५) किलात् (प्र०६ सू० २१) एपाम् । डि स्मिन् (प्र० ६ सू० ३१) अस्मिन् अनयो एषु । त्यदादीनां सबोधनाभाव ॥ इद्मोऽप्यन्वादेशे द्वि- तीयाटौ स्वेनादेशो वक्तव्यः ।।२। उक्तस्य पुनर्भाषणमन्वादेश ।एनम् एनौ एनान् । एनेन एनयो एनयो । प्रशाम्शब्दस्य भेद । मो नो धातो । ४३ । धातोर्मकारस्य नकारादेशो भवति रसे पदान्ते च ! प्रशान् प्रशामौ प्रशाम । हे- प्रशान हैप्रशामौ हेप्रशाम । प्रशांमम् प्रशामी प्रशाम । प्रशामा प्रशान्भ्याम् प्रशा भि इत्यादि । किशब्दस्य भेद ।किशब्दस्य त्यदादेप्टेर स्यादाविति सर्वनाकारे कृते सर्वशब्दवद्रूप ज्ञेयम् । क कौ के । कम् को कान् । केन काभ्याम् कै । कस्मै काभ्याम् केभ्य इत्यादि । धकारान्तस्तत्वबुध्शब्द तस्य रसे पदान्तच आ- दिनबानां झभा तस्य झभा सध्ये (सू०७) वावसाने ( सू० ८) तत्वभुत त- त्वभु तत्वबुधी तत्वयुध । तत्वबुधम् तत्वबुधौ तसबुध । तत्त्ववुधा तत्वभुद्भया- म् तत्वभुद्भि । इत्यादि । हे तत्वभुत् हे तत्वभुद् हेतत्वबुधौ हेतत्वबुध । जका- रात सम्राज्शब्द ॥ छशपराजादे. प.। ४४ । छकारा तस्य शकारा तस्य पकारातस्य राज्यजनज्मृध्राजादेश्च षकारो भाति धातोईसे परे नाम्रश्च रसे पदाते च ! पस्य पत्र डवनिषेधार्थम् । तेन आख्याते दृष्टीत्यादौ न भवति । षोड ४५ प ड 1 पकारस्थ डत्व भवति धातोइस परे नाम्नश्च रम प- दाते च । वावसाने (सू०८) ॥ मोराजि सम छौ । ४६ । विब ते रा- जतौ परे समो मस्य म एव स्यात् । तेनानुस्वाराभाव । सम्राट्-सम्राट् सम्राजी सम्राज । सम्राजम् सम्र जौ सम्राज । सम्राजा सम्राड्भ्याम् सम्राभि इत्या दि । सम्राट्स । हसम्राट् हेसम्राट् हेसम्राजी हेसम्राज । एव विराजादय ॥ युजेरसमासे । ४७ । युजे मुटि नुम् स्यादसमासे ॥ किन्प्रत्ययस्य कुः। १८। किनन्तस्य धातो कवर्गोतादेश स्यादसमासे झलि पदाते च । प्रत्यय- शब्देन प्रत्यया तस्य ग्रहणम् । युड् । अनुस्वारपरसपी । युनौ युक्षः। युञ्जम् युली युज । युजा युग्भ्याम् युग्भि । युजे युग्भ्याम् युग्भ्य ।चो कु (सू० ५३) खसे चपा (प्र० ४ सू०१८) किलात् (प्र.६ सू०२१) कासयोगे क्ष (मू०१०) युक्षु । हेयुङ हेयुऔ हेयुञ्ज इत्यादि । असमासे रिम् । अश्वयुरु- ·-- हसान्तपुंलिंगप्रक्रिया। (२७) अश्वयुम् अश्वयुजौ अश्वयुनः । अश्वयुजम् अवयुनो अश्वयुजः। अश्वयुना अक्ष- युग्भ्याम् अश्वयुग्भिः इत्यादि । समाध्यर्थस्थ युजेर्न नुम् । यक समाधिमानित्यर्थः । दकारान्तो द्विपादशब्दः।हिपाद्-दिपाव दिपादौ द्विपादाद्विपादम् द्विपादौ ॥पादः पत् । १९ । पाशब्दस्य पदादेशः स्याच्छसादी स्वरे परे तद्धिते ईपि ईकारे च । द्विपदः । विपदा द्विपाद्भवाम् दिपादिः । द्विपदे द्विपाद्भवाम् द्विपाद्भवः इ- त्यादि । हेद्विपात्-हेद्विपाद् हेद्विपादौ हेद्विपादः । दफारान्तास्त्यत्तट्यदएतद्श- न्दाः । त्य सि इति स्यिते ॥ स्तः। ५० । स् तः । त्यदादेस्तकारस्य सवं भरत सौ परे । स्पः त्यो त्ये। त्यम् सौत्यान् । त्येन त्याभ्याम् त्यैः । त्यस्मै त्या- भ्याम् त्येभ्यः । त्यस्मात त्याभ्याम् सेभ्यः । त्यस्य त्ययोः त्येषाम् । त्यस्मिन् त्य- योः त्येषु । सः तो ते । तम् ती तान् । तेन ताभ्याम् तैः । तस्मै इत्यादि । यः यो ये । यम् यो यान् । येन याभ्याम् यः । यस्मै इत्यादि । ९पः एतौ एते ॥ ए- तदोन्वादेशे द्वितीयाटी स्वेनो वा वक्तव्यः । ५१.। उक्तस्य पुनर्भाव- णमन्वादेशः। एतम्-एनम् एती-एनौ एतान्-एनान् । एतेन एनेन एताभ्याम् एतैः । एतस्मै एताभ्याम् एतेभ्यः । एतस्मात् एतान्याम् एतेभ्यः । एतस्य एतयोः-एनयोः एतेषाम् । एतस्मिन् एतयोः-एनयोः एतेषु । एतेन व्याकरणमधीतमेन छन्दोऽध्याप- • य । छकारान्तस्तत्वप्राच्छशब्दः । इशाराजादेः षः (सू०४३) वारसाने (स० ८) तत्वमाट्-तत्वमाह तवमाटी तत्वाछः । तत्वप्रारम् तत्वमाठौ तवप्रायः । तत्वमाटा : छपराजादेः प. (सू०४३ ) पो डः। (सू०४४) तत्तप्राङ्भ्या- म् तत्माभिः । तत्वप्राले तलपाइभ्याम् ततपाभ्यः । ततपालः तत्वाइ- भ्याम् तत्प्राइभ्यः । तलपाट: ततप्रायोः तत्वप्राळाम् । तत्वमाछि तत्यपालोः तत्वमाटमु । यकारान्तोऽग्निमयशन्दः । वारसाने (सू०८) अमिमत्-अनिमद् अग्निमयो आममयः । अग्निमयम् अग्निमयो अग्निमयः । अग्निपया अग्निमद्याम् अनिमद्भिः । इत्यादि । हेअग्निमत्-अमिमद् हेअनिमया हेअमिमयः । चकारान्तः प्रत्यच्दशब्दः ॥ अञ्चेः पञ्चसु नुमागमो वक्तव्यः । ५. चोः कुः। ५३ । चपर्गस्य फलादेशो भवति धातोईसे परे नाम्नश्च रसे पदान्ते च । स्तोः श्रुभिः श्रुः। (प्र. ४ मू०६) सयोगान्तस्य लोपः (म्०३) प्रत्यङ् प्रत्यञ्ची प्रत्ययः । प्रत्यञ्चम् प्रयची ॥ भश्चैदीर्यश्च । ५४ । अश्वैरकारस्य लोपो भवति पूर्वस्य च दीर्घः शसादी स्वरे परे तद्धिते ईपि ईकारे च । प्रतोचः । निमित्ताभा- वे नैमित्तिरस्याप्यभावः । प्रतीचा प्रत्यग्भ्याम् प्रत्याग्भिः । प्रतीचे प्रत्याभ्याम् प्र- त्यग्भ्यः । प्रत्यक्षु । हेप्रत्यइ हेप्रत्यची होत्यश्वः ॥ नाश्त्रः पूजायाम् । ५५ । पूजार्थस्याश्चरुपयाभूतस्य नस्य लोपो न स्यात् । यलुप्तनकारत्वान्न नुम् । चिन्म- त्ययस्य कुः (मु०४७) सयोगान्तस्यलोपः (सू०२) प्रत्यङ्ग प्रत्यश्ची प्रत्यः । प्र- त्पश्चम् । प्रत्यञ्ची नलोपाभावादकारस्थालोपः । प्रत्यञ्चः । प्रत्यचा प्रत्यभ्यम् प्र. त्यमिः इत्यादि । श्रोः कुक टुक् शरि वा ।२६ । कारणकारयोः फुकटुकानागमो वा स्तः शारे परे । प्रत्यक्षु-प्रत्यइषु । एवं तिर्यशब्दः । तिर्यक ·(२८) सारस्वते प्रथमवृत्ती तिर्यची तिर्यश्च । तिर्यश्चम् तिर्यश्वौ ॥ तिरश्चादयः । ५७ । तिरश्चादय शब्दा निपात्यन्ते शसादौ स्वरे परे तद्धिते ईपि ईकारेच । तिरश्च । तिरश्चा । तिर्यग्भ्या- म् तिर्यग्भि । तिर्यक्षु । हेतिर्य हतियश्चौ हेतिर्यञ्च । विश्वग्देवयोश्चटरद्रय. ञ्चती वप्रत्यये । ५८ । अनयो सर्वनाम्नश्च टेरव्यादेश स्थाइप्रत्ययान्तेऽश्चती परे । अमुमश्चतीति विग्रहे । अस्सप्टेरठ्यादेश ॥ अदसोसेर्दादु दो मः। ५१ । अदसोऽसान्तस्य दासरस्य उदूतौ स्तो दस्य च म स्यात् । अदमुय अ- मुघडू अमुमुयड् अदद्यड् ॥ परतः केचिदिच्छन्ति केचिदिच्छन्ति पूर्वत.।। उभयो केचिदिच्छन्ति केचिदिच्छन्ति नोभयोः ॥ ३६ ।। विवद्यड् देवव्यङ् । उदडू उदश्चौ उदश्च । उदश्चम् उदश्चौ । उद ईत् । ६. । उच्छन्दात्परस्य लुप्तनकारस्याश्चतेरकारस्येकारादेशो भवति शसादौ स्वरेपरे तद्धिते ईपि ईकारेच । उदीच । उदीचा उदग्भ्याम् उदग्भि । उदक्षु हे उदइ हेउ- दश्ची हेउदश्च । एव सम्यच्शब्द । सम्यड् सम्यश्चौ सम्यञ्च । सम्यञ्चम् सम्मश्ची समीच । समीचा इत्यादि । तकारान्तो मरच्छब्द कावसाने (सू० ८) मरुत मरुद् मक्ती मरुत । मरुतम् मरुती मरत ।मरुता मरुद्भ्याम् मरुद्भि इत्यादि । हेमरुत हेमरुद् हेमरुतौ हेमरुत । एवमग्निचित्प्रभृतय 1 अग्निचित्-अग्निचिद् अग्मिचि- तौ अग्निचित । हेअग्निचित् हेअग्निचिद् हेअग्मिचितौ हेअग्निचित ! तकारान्त उकारानुवधो महच्छन्द ॥ वितो नुम् । ६३ । उश्च ऋश्च वृप इन यस्य स वित् तस्य वित नुम् । उकारानुबन्धस्य ऋकारानुवन्धस्य च नुमागमो भवति पुसि पञ्चसु परेषु ॥ सम्महतोऽधी दीर्घ शौ च । ५३ । नच सूच अपूच महाश्च एतेषा समाहार सम्महत् तस्य सम्महत । अघी दीर्घ शौ चेत्यव्ययम् । न्सन्तस्याप्याब्दस्य महच्छब्दस्य च दीर्घो भवति पञ्चमु परेषु धिनजितेषु शो च परे । सयोगान्तस्य लोप (सू० ३) महान् । नश्चापदान्ते झसे (प्र०४ सू०२४) महान्तौ महान्त 1 महान्तम् महान्तौ महत । महता महद्भयाम् महद्भि । मह- ते महद्भयाम् महद्भय इत्यादि । हेमहन् हेमहान्तौ हेमहान्त ।सन्तस्येत्यागमजन- कारयुक्तसा तस्य ज्ञेयम् । तेन कस्शब्दस्य किव तस्य न दीर्घ । सयोगान्तस्य लोप (सू०३) क्न् कसौ कस । क्सम् कसौ कस । क्सा कन्भ्याम् क- भि । कन्सु । हेक्न् । शोभना आपो यस्मिन्नसौ स्थाप-स्वाय् स्वापी स्थाप । स्थापि तडागानि । उकारानुबन्धो भपच्छन्द ॥ अत्वलोः सौ। ६३ । अल- सो सौ इति धातोनेष्यते । असतस्यामन्तस्य च दीर्घा भवति धिपजिते सौ परे । भवान् भाती भान्त । भवन्तम् भान्तौ भात । भरता भवन्याम् भ- यद्भि । भवते भाद्भयाम् भवद्भय । भात भरद्रयाम् भवद्भच । भरत भर तो भवताम् । भाति भातो भपत्सु । हेमवन् हेभपन्तौ हेभरत । असन्तस्ये- त्पमुमत्ययान्तस्येति विक्षितम् । तेन पिण्ड प्रसतीति पिण्डम । पिण्डप्रसौ पि- ·हसान्तपुंलिङ्गप्रक्रिया। (२९) ण्डग्रस पिण्डासम् पिण्डग्रसौ पिण्डग्रस इत्यादि । स्कारानुवन्धस्य नुमागम एर । अवन्तत्वाभापान दीर्घ । ब्रितो नुम् (२०६१) सयोगान्तस्य लोप (सू०३) भान् भान्तो भान्त । भवन्तम् भान्ती भरत । भरता भवद्भयाम् भवद्भि'। भारसु इत्यादि । हेभान हेभान्तौ हेभरन्त । एव पचन्द । पचन् पचन्तौ पचन्त । पचन्तम् पचन्तौ पचत । पचरसु इत्यादि । हेपचन हेरचन्ती हेपचन्त ॥ द्विरुक्तानां जक्षादीना च श- तुम्प्रतिषेधः पुंल्लिङ्गे नित्य वक्तव्यो नपुसके वा शो च 1६४ । दधत् दधद् दधतौ दधत । दधतम् दधतौ दधत । दधता दध- द्रयाम् दर्धाद्भ इत्यादि । नपुसके दधव दधद् दधती दधति दधन्ति । जक्ष जाग दरदा शास् दीधी वेरी चकाम् एते जक्षादय ! शकारान्तोनिश्शब्द । छशपराजादे (सू. ४३) इति पत्यम् । पो ड (२०४६) इति डत्वम् । वारसान (सू०८) रिट मिड् पिशी विश । विशम् पिशी विश । पिशा विड्भ्याम् भि । पिट्सु इत्यादि । हेपिट हेषिड् हेपिशी हेरिश । पकारात पशब्दो नित्यं बहुपचना तस्त्रिषु सरूप । या जस् इति स्थिते । जस्ासोलर ( स०३२) यो- ड (सू० ४५) वारसाने (सू० ८ ) षट्-प२पड्भि पड्भ्य षड्भ्य । प्ण (स०३४ ) इति नुट् । यो ड (४५) षड् नाम् इति स्थिते । डूण. । ६५ । इण । सरयासबन्धिनो डकारस्य णत्व भगत नामि परे । टुभि टु (प्र. ४ सू०८) षण्णाम् । कचिदपदा तेऽपि पदान्तताश्रयणीया । पप् सु इति स्थिते । पो ड (४५) ससे चपा (प्र० ४ सू०१८) इति टकारे कृते । षट्मु इत्यन मुभि टु (4) इति सकारस्य पत्वे प्राप्ते पदा तताश्रयणीया । टोरत्या (प्र० ४ सू० १२ ) दिति टुत्वनिषेध ॥ दोपाम् । ६६ । दोसजआशिष्हपिष्म- भृतीना पकारस्य रेफो भात रसे पदान्ते च । दो दोषी दोप । दोषम् दोयो । शसादार तता या वक्तव्या । दोष -दोष्ण । दोषा-दोष्णा दोभ्यी दोषभ्याम् दो- भि-दोपभि । दोषे दोणे दोभ्या-दोषभ्याम् दोW -दोपभ्य । दोष -दोष्ण । दो- भ्या दोषभ्याम् दोभ्य दोपभ्य । दोष-दाण दोषो दोष्णो दोषा-दाष्णाम् । वेडयो (प्र० ८ २०१४ ) दोष्णि दोषणि दोषि दोषो -दोष्णो दोपू सु इति स्थिते दोषाम् (६६) इति पिसर्ग । शपसे या (प्र० ५ ० ) इति सत्वे कृते क्विलात (प्र. ६ सू० २१ ) इति पत्वम् । नुविसर्जनीयशस्व्याधानेऽपि खिलादिति सस्य पद पाध्यम् । तारतप्रसगी यो विधि स नित्य । दोप्यु- दो पु-दोषमु । हेदो हेदोषौ हेदोष । सप्तमीयदुपयने कृत्रिमत्याद्विसर्ग ! एर स. जपशब्द ॥ सजुपाशिपो रसे पदान्ते च दीर्घा वक्तव्य । ६७ ॥ प्याविहसे ( प्र० १० स०७ ) इति सिद्धे इद न वक्तव्यम् । अथवा तस्यैोद सूरकम् दोपाम् (६६) सजू सनुपी सजुष । सजुपम सजुषो सनुप । सपा सजाम् सभि । सयु-सज़ यु इत्यादि । हेस हेसनुपी हेसअप । सफा- रात पुसूशब्द । पुस् सि इति स्थिते । पुसोसुर । ६८ । पुस्वान्दस्य अ- ।

·सारस्वते प्रथमवृत्तौ। सुडादेशो भाति पुसि पञ्चसु परेषु । डकारोऽन्त्यादेशार्थ. । उकारो नुम्बिधा- नार्थ ॥ रेफः स्वरपरं वर्ण दृष्ट्वा रोहति तच्छिरः॥ पुरः स्थित यदा पश्येद्धः सक्रमते स्वरम् ॥ ३७॥ अनुस्वारो नमस्यैव यावत्तद्देशयोगतः ।। मनि सङ्ग लभेत्तावन्नेक्षते पुरतः स्वरम् ॥ ३८॥ मः स्वरे । ६९ । अनुस्वारस्य मकारो भाति स्वरे परे । पुम्म् सि इति स्थिते । बितो नुम् ( सू० ६१ ) सम्महत ( सू० ६२ ) इति दार्घ । सयोगान्तस्य लोप (स०३) सेप सर्लोप (प्र० ६ ० ३६) पुमान् पु- मांसौ पुमांस । पुमासम् पुमांसौ पस । पुसा । पसि पसो । पुस् मु इति स्थित॥ असभवे पुसः करसौ। ७० । असभव इति कोऽर्थ । वेदान्तैक्वेद्यस्य प- रमात्मनो यदुत्वासभर वाच्ये सति पुम्शब्दस्य कगागमो भपति सुपि परे। कका- र कित्कार्यार्थ अकार उच्चारणार्थ ॥ स्कोराद्याश्च । ७१ । सयागाद्यो स- कारककारयालापो भवति धातोसे परे नान्नश्च रस पदान्ते च । क्विलात् (प्र० ६ सू० २१) इति सस्य पत्वम् । कषसयोगे क्ष (म० १०) पक्षु । ननु पक्ष्यि- त्यत्र मकार एप सयोगादर्न सकारस्ताह क्थ लोप । पक्षु अत्र स्कोराद्याश्चैत्य- नेन सयोगाद्यस्य लोपे प्राप्ते मकारस्यैप लोपो भवन्न तु सकारस्या आदित्वाभा- वात् । सयोग द्यस्तु पुस् इत्यत्र शिर्गस मकार एव । तस्मादादित्व द्वावधम् । मुख्यत्वमापेक्षिक्व च । अत्र सस्यादित्वमापेक्षिक्म् । पुस क इत्यत्र ककारापे- क्षया सकार आदि सकारापेक्षया मकार आदिीरति सकारस्यैव लाप. । हेपुमन् हेपुमासी हेपुमास । एव निम्शब्द । विद्वान् विद्वासी विडांस । विद्वासम् पि- द्वासौ ॥ वसोवं उः। ७२ । यसो सबन्धी वकार उत्व प्राप्तांति शसादी स्वरे परे तद्धिते हीप ईकारे चापिदुष । विदुषा।वसां रसे (सू० ४ ) इति दत्वम् । विद्- द्भयाम् विवद्भि । पिदुपे विद्भयाम् पिङ्ग्य । विद्वत्सु । हरिद्वन् इत्यादि । तद्धिते वैदुप्यम् । एव तस्थिरस्मभृतय । तस्थिवान् तस्थिवांसी तस्थिवांस । तस्थिवासम् तस्थिवांसौ।निमित्ताभावे नैमित्तिकस्याप्यभार । इटो वकारमुद्दिश्य प्राप्तत्वाइस्योत्वे तनिवृत्ति । आतोऽनपि ( वृ०२ प्र० १ स० १२३) इत्यलोप । तस्थष । तस्थुषा तस्थिवद्याम् तस्थिपनि । तस्थिपत्सु इत्यादि । हेतस्थिपन हेतस्थिवासा हेतस्थिरास । सफारान्त शुश्रुवस्सन्द । शुश्रुवान् शुश्रुषासौ शुश्रुषांस । शुश्रु- वांसम् शुश्रुगसी शुश्रुषस् शस् इति स्थिते । सो उ (सू० ७२ ) योर्धातो- रियुगौ स्वरे (प्र०६०६०) स्वरहीन परेण सयोग्यम् । किरात (प्र०६ सू० २१) इति पत्वम् । शुश्रूष । शुश्रूषा । वसा रसे (सू०४) खसे चपा (प्र.४ सू०१८) शुश्रुषत्सु । शुश्रुपन् हेशुश्रुपासी शशुवास । एष पंच- वान् पेचिसौ पेचिशस । पेचिस पेचिपासौ । शसि वस्योले कृते यदागम- ·हसान्तपुंलिगप्रक्रिया । सादिलोप. । पेचुपः पेचुपा पेचिवद्भवाम् इत्यादि । सकारतो जाग्मासशब्द । जग्मिगन् जाग्मपासी जाग्मवास । जग्मियासम् जग्मिवासो। इट ककारमुद्दिश्य प्राप्तत्वाइस्योते कृते इटोऽपि निवृत्ति गिमा वरे (वृ०३ प्र० १ सू० १०३) इत्यनेन उपधारोप । जग्मुष ।जग्मुपया जम्मिनद्याम् । जरिमरम इत्यादि। जग- न्वान् जगन्यांसो जगन्यास । जगन्यासम् जगन्यासी। शसि वस्योवे कृते वकार- निमित्तस्य मो नो धातो (सू०५२) इति नकारस्यापि मकार । गमा स्वरे (१०७) इति उपधालोप जग्मुप । जग्मुषा जगन्वद्भवाम् इत्यादि । एव जघ- न्यान् जघन्यासी जयन्यास जिघन्यासम् जघन्यासी जनुप । जहा जघन्व- द्भयाम् इत्यादि । सगरान्त सुपचस्शब्द । यतसो सौ (सू०६३ ) सुपचा सुपचसौ सुपचस । मुपचसम् सुपचसौ इत्यादि। हेसुरच हेमुश्चसौ हेमुपचस । एर चन्द्रमस्प्रभृतय । अत्यसो सौ (सू० ६३ ) सेप सेोप (प्र. ६ सू० ३६) चन्द्रमा चन्द्रमसी चन्द्रमस । चन्द्रमसम् चन्द्रमसौ चन्द्रमस । चन्द्र- मसा चन्द्रमोभ्याम् चन्द्रमोभि । चन्द्रमस्सु-चन्द्रम सु । हेचन्द्रम हेचन्द्रमसौ हेचन्द्रमस इत्यादि । उशनस्शब्दस्य भेद ॥ उशनसाम् । ७३ । उशनस् पुरु- दसस् अनेहस् इत्येतेषा सरधेर्डा भातिाडिवाट्टिोप । उदाना उशनसी उशनस । उशनसम् उशनसी उशनम ( उशनसा उशनो-पाम् उशनाभि । उशनस्सु उश- न सु इत्यादि । उशनसो धो नान्तताऽदन्तता वा वक्तव्या । हेडशनन्-हेशन हे- उशन. हेडशनसो हेशनस । उभयरिकल्पे रूपत्रयम् । समोधने तूशनसखिरूप- मिति वचनात् । पुरुदमा पुदससी पुरुदसस इत्यादि । अनेहा अनेसो अनेहस । अनेहसम् अनेह इत्यादि । अदम्शब्दस्य भेद । त्यदादेटे (म० ६ सू० ४५) इति सर्वत्राकार. अद सि हात स्थिते ॥ सौ स. १७४ । अदसो दकारस्य सौ परे सत्व भाति । सेरौ । ७५ । अदस सेरौकारादेशो भाति । असौ । द्विर- चने अदस् औ इति स्थिते ॥ दस्य मः। ७६ । त्यदादीना दकारस्य मत्व भ. वति स्यादौ परे ओपीऔ (प्र०२ सू० १४) अमौ इति स्थिते ॥ मादू। ७७ । उश्च सश्च ऊ अदसो मकारात्परस्य स्वस्य ह्स्त्र उकारादेशो भवति दी- घस्य च दीर्घ जसारादेशो भाति । अम् । सर्गदित्वाजसी (प्र० ६ सू० २५) दस्य म (७६) अइए (प्र० २ ० ११) अमे इति स्थिते ॥ एरी बहु- स्यै । ७८ । ए ई बहुले । बहुते सति मकारात्परस्य अदस एकारस्य ईकारा. देशो भाति । अमी । ईकाराविधिसामर्थ्यातूकार । अमुम् अमू अमन् । मसोते छते टानाऽखियाम् । अमुना अमभ्याम् अमीभि ।अदस् डे इति स्थिते । डकारों हित्कार्यार्थ । त्यदादेष्टर स्यादी (म० ६ सू०५५) दस्य म (सू० ७६) सादः स्मद (प्र० स० २८) माद् ( स० ७७ .) अमुष्मै अमूभ्याम् अमीभ्य । त्यदा- देष्टेर स्यादी (५५ ) दस्य म ( ७६ ) इसिरत् (म० ६ सू० १६) अत (प्र० ६ सू० २९) साणे दीर्घ (प्र०२ ० २०) माद् (७. ) अमुप्मात् समभ्याम् अमीभ्य । हस्य (प्र०६ सू०१७) माटू (७७) किलात् (प्र० ·सारस्वते प्रथमवृत्ती ६ सू०२३) अमुष्य अमुयोः अमापाम् । अमुष्मिन् अमुयोः अमीषु ॥ सा- मान्ये अदसः कः स्यादिवच्च । ७९ । सामान्येऽर्थे वाच्ये सति अदमा- ब्दात्परः कः प्रत्ययो भाति क. स्यादिवज्ज्ञेय. । एकस्योच्चारणेन बहथों लभ्यते तत्सामान्यम् । त्यदादेष्टेरः स्यादी ( ५५ ) दस्य मः (७६) मादू (७७) अमुकः अमुको अमुके । अमुकम् अमुको अमुकान् । अमुकेन अमुकाभ्याम् अमुकैः इत्यादि । शेष सर्पशब्दबद्रूप ज्ञेयम् । चकारात्सारपरस्योत्यम् तेन त्यदादेष्टेः (५५) सौ सः (प्र० ६ सू०७४ ) माद ( ७७ ) अमुक. इत्यादि । इत्यपि भाति ॥ ।। इति हसान्तपुल्लिङ्गप्रक्रिया ॥ ९ ॥ अथ हसान्ताः स्त्रीलिङ्गगा. प्रदर्श्यन्ते ॥ तत्र हकारान्त उपानशब्दः ॥ नही धः। १ । नहीं हफारस्य धकारादेशो भाति धातोईसे नाम्नश्च रसे पदान्ते च । वारसाने (प्र०९ सू०८) उपानत्-उपानद् उपानही उपानहः । खसे च- पा झसानाम् (०४ १० १८) उपानत्सु । हेउपानत्-हेउपानद् हेउपानहीं है- उपानहः । वकारान्तो दिशब्दः ॥ दिव औ । २ । दिपः औ। दियो वकार- स्य औकारादेशो भाति सौ परे । इय स्वरे (प्र०२ सू० १ )योः दिगो दिवः। दिपम् ॥ वामि । ३ । दियो बफ रस्य था आत्र भरति अमि परे । चाम् दि. यो दिन. । दिवा ॥ उरसे । ४ । उ रसे । दियो वकारस्य उकारादेशो भाति रसे पदान्ते च । धुभ्याम् द्युभिः। दिये द्युभ्याम् धुभ्यः । दिपः। धुषु । हेद्यौः हे- दियौ हेदियः । रेफान्तश्चतुर्शब्दो बहुरचनान्त. ॥ त्रिचतुरोः स्त्रियां तिस- चतसृवत् । ५ । विचतुरो. स्त्रियां तिहचतम ऋादित्यव्ययम् । स्त्रियां वर्तमा- नयोखिचतुर्शब्दयोस्तिष्ट चतर. इत्येतारादेशी भातः । ऋकारश्च प्रवत् । ततः स्तुरार (प्र० ६ स०६८) इत्यार भाति ऋरम् (प्र०२ स०७) तिसः तिस्र. तिमभिः तिमभ्यः तिम-पः ॥ तिसृचतसृशन्दयोनामि दीर्घत्यं न वक्तव्यम् । ६ । छन्दसि वा दीर्घत्वम् । तिसृगा-तिएणाम् । तिरषु । घतन. चतसः चतरभि. चतराभ्य. चतस-यः चतसृणाम् चतगृणाम् चतसृषु । प्रिया- मिति बिचतुरोपिशेषगात्सियां गौणयोर्नेतागदेशी स्तः । प्रियातयत्रीणि वा यस्याः सा प्रियाः प्रियत्री प्रियवय. । बुद्धिपत् । यदा खिश मुरयौ लिदान्तरे गो. जो तदादेशी स्त पर। प्रियास्तिसो यस्य सः प्रियतिसा । सेरा (प्र०६ स०६३) नियतिघी प्रितियः । प्रियतिधाम नियतिम्रो प्रियतियः । तितिाया. मितिार- भ्याम् पिर्याप्तगभि. 1 प्रियतिमपुरा सोपे प्रियास्तिनो यस्य तत्मियतिर प्रियति- एगी पियतिमणि पा प्रियाश्चत्यो यस्य सः प्रियचतसा प्रियचतची मियचत- सः लीये । प्रियचत्तम प्रिपचतमगी प्रियचतसृगि । रेफान्सो गिम्दः ॥ प्योबिंदसे। ७ । पातरियारोवारपोर्दीधी भावि रेफरफारयाईसपरयोः । ग:गिरी गिरः । गिरम् गिरी गिरः | गिरा गौम् गोभिः । हंगी. हगिरी है।

·। इसान्तस्त्रीलिंगप्रक्रिया। गिरः । एवं पुर्धरादयः । धकारान्तः समिध्शब्दापापसाने । (प्र० ९ सू०८) समित्-समिद् समिधी समिधः। समिधम् सभिधी समिधः । समिधा समिद्भयाम् समिद्भिः । खसे चपा झसानाम् (म०४ स० १८) समित्सु । मकारान्तः । फकुभूशब्दः । वारसाने (प्र० ९ सू० ८ ) ककुप्- ककुब् ककुभी ककुभः । ककुभम् ककुभौ ककुभः । ककुभा काभ्याम् कम्भिः । फकुम्माहेककुप्- हेककुर हेकमुभी हेरकुमः । दकारान्तास्त्यदादयः । त्यहा- देहरः स्यादौ (प्र० ६ सू० ५५) इति सर्वत्राकारः । आवतः स्त्रियाम् (प्र०७ सु०८) इति आप् । पझारः सिलोपार्थः । सपणे दीर्घत्वे कृते स्त्रीलिङ्गे सर्वाश- ब्दाप ज्ञेयम् ॥ स्तः । ८। त्यदादेस्तकारस्य सौ परे सत्व भाति । स्या ।औ- री (प्र०७ सू०२१) अइए( प्र० १ सू० ११ ) त्ये त्याः।सा ते ताः । या ये याः। एपा एते एताः । एताम्-एनाम् एते-एने एताः-एनाः। एतया-एनया।एतयो:-एन- योः । का के काः । मकारान्त इदम्शन्दः ॥ इयं स्त्रियाम् । ९ । इदम्शब्द- स्य स्त्रियामिय भाति सिसहितस्याइयम् इमे इमाः । इमाम् एनाम् इमे-एने इमा:- एनाः । अन टोप्तोः (प्र. ९ सू० ३९ ) टोसोरे । प्र० ७ १०४)अनया-एन- या आभ्याम् आभिः । इदम् हे इति स्थिते । त्यदादेष्टरः स्यादी (प्र. ९ स० ५५) दस्य मः (प्र० ९ सू० ३७ ) आवत. स्त्रियाम् (म० ७ ० ८) डि तो यट् (म० ७ ० ५)यटोच्च (प्र. ७ स०९) स्भ्यः (प्र. ९२० ३९) सणे दीर्घः (प्र०२ सू०२०) अस्यै आभ्याम् आभ्यः । अस्याः आभ्याम् आभ्यः । अस्याः अनयो.- एनयोः आसाम् । आम्डोर्नियश्च (प्र.६ म ६२ ) अस्याम् अनयोः-एनयोः आसु । चकारान्तस्त्वचशब्दः । चौः कुः (प्र. ९मू ०५३) इति कुत्वम् । वारसाने (प्र० ९ सू०८) तक्- त्वर त्वचौ वचः । त्वचम् वचौ त्वचः । त्वचा ताभ्याम् त्वग्भिः । चौः फुः (५३) स्विलात् (प्र०६ सू० २१) कपसयोगे क्षः (प्र०९ १०) त्वक्षु । हेत्वक्-हेत्वम् हेत्वचौ हेत्वचः । एवम् ऋच्याचप्रभृतयः । पकारान्तोऽपू- शब्दो नित्य बहुरचनान्तः स्त्रीलिङ्गः । सम्महतो धी दीर्घः शो च (प्र०९ सू० ६२) आप.अपः ॥ भिदपाम् । १०1भि द् अपाम् । अवादीनो भकारे परे दत्व भातिाअद्भिः अद्भयः अद्भय. अपाम् अप्सु हे आपः।अयादीनामित्यादिग्रहण गौणत्वेऽपि दावार्थम् । अपशब्दस्य पञ्चमु यद्रुप तत् स्वप्शन्दस्यरूपम् । अयादी- नामित्यत्र अपः पाठे अपशब्दस्यैव वक्तव्ये अपामित्यत्र बहुपचनात् अप् स्वप् घहप् एते ग्राह्याः। स्याम्पि तडागानि बाम्पि तडागानि । शोभना आपो य-' स्मिन् प्रदेशे स्वाप स्वापी स्वापः । हेस्वप् इत्यादि । शकारान्तो दिशशब्दः ॥ दिशाम् ११ । दिश् विश् स्पृश् इत्यादीनां रसे पदान्ते च कुत्व भाति । दिश विश् दृश स्पृश् मृश् मज् ऋत्विज दधा दक्ष् उप्णिह अच् युञ्ज बुश्च एते दिशामिति बहुवचनेन गृह्यन्ते । वारसाने (१०८) दिक-दिग् दिशौ दिशः । दिशम् दिशी दिशः । दिशा दिग्भ्याम् दिग्भिः । दिशे । कुत्वम् । किलात् (सू ·सारस्वते प्रथमवृत्तौ । २१) दिक्षु । हेदिल्-हेदिम् । हर-ग शौ दृश स्पृिक्-स्मृग स्पृशौ स्पृश । सर-सम् खजा खज । ऋतिर मलिगू ऋत्विजौ ऋत्विज । ददृक्-ददृग दक्षी ददृक्ष । ददृक्-दधृग् दधक्षौ दधृक्ष । उप्णि-उष्णिम् उष्णिही उष्णिह । पकारातस्त्विषु शब्दः । पो ड (प्र०९ सू० ४४) वारसाने (प्र० स० ८)लिट विइ विपो त्विष । विषम् विषौ विष । त्विषा विभ्याम् विभि । बिट्स वित्नु । हविट-हेत्विट् हेत्विपो हैत्विष ॥ सजुषाशिषो रसे पदान्ते च दोघा वक्तव्य । १२ । सजू सजुषी सजुष । आशी आशिपी आशिष । आशिपम् आशिषौ आशिष । अशिया आशीर्ष्याम् आशीर्भि इत्यादि । आशी पु-अशोप्यु । हेआशी हे आशिपी आशिष । स्त्रीलिङ्गस्यादस शब्दस्य सौ न विशेष । असो। द्विवचनादौ त्यदादष्टे (प्र०६ स०५५) अल कृतेऽनन्तरम् आवत स्त्रियाम् (प्र०७ म०८) इत्याप् । साण दीर्घ सह (प्र० २ म० २० ) विभक्तिकार्य प्रारु पश्चा मादू (प्र. ९ स. ७७ ) अमू अमू । अमूम् अमाअम् ।अमुया अमूभ्याम् अभि । अमुष्य अमूभ्याम् अमृभ्यः। अमुष्या अभ्याम् अभूभ्य । अमुप्या अमुयो अमूषाम् । अमुष्याम् अमुयो अमधु ॥ इति हसान्तस्त्रीलिङ्गमविया ॥ १० ॥ अय हसाता नपुसकलिङ्गा प्रदर्श्यन्ते ॥ तत्र रेफा तो वारशब्द । नपुसका स्यमोटु (प्र० ८ ० १०) रेफस्य पिसर्ग । वा । ईमौ (प्र० ८ १० २) वारी । अयम इति विशेषणानुन भवति । जस्शसो शि । (म० ८०३) वारि । पुनरपि वा यारी वारि । वारा वायाम् यामि । यार्पु । वार्षु पिसर्ग दोपामिति सूत्रेण कृतस्यैर रेफ्स्य सप्तमीबहुपचने परे पिसगो नान्यस्ये- ति वक्तव्यात् । हता हारी हेवारि । चतुशब्दस्य चतुराम् शो च(प्र. ९ सू० १६) इत्याम् । चत्वारे चत्वारि चतुर्भि चतुर्य चतुर्य । र सरयाया (प्र. ९०१७) चतुर्णाम् चतुर्यु । नकापताऽहन्झन्द ॥ अद्र स । १ । अ हनशब्दस्य नकारस्य समारो भपति रसे पदात च । नपुसकात्स्यमोटुम् (प्र. ८ स०१०) खोरिसर्ग (प्र. ६ मू. ४) अह । ईमो (प्र. ८सू०२) वेडयो । (म०८ सू०१४) अही-अनी । नोपधाया (म० ८ १० )अ- हानि । पुनरपि अह अह्नी अनी अहानि । अाप स्वरे (म० ८ सू०१३) आरोप । अह्ना । यह स (प्र० ११ सू० १) सोरिसर्ग ( • ) हरे (प्र०५ स.७) उ ओ (प्र. २ स. १३) अहाभ्याम् अहाभि । मद्धे अ होभ्याम् अहोभ्य । वडयो (१४ ) अहि-अहनि । अझ स (१) गरिसर्ग (४) महरनु अह सु । हे यह हेअही-हेअहनी हेअहानि । ब्रह्मशब्दस्य रसे पदान्ते च नलोप । नपुसमास्यमोटुर (म. ८ स०१०) नानो नो लोपश्चा (म.९ स०२० ) प्रम। ईमी ( 0 ) ब्रह्मगा। जम्शतो शि (३) नोपधाया (७) प्रभागि। पुनरपि प्रा प्रदागी प्रमाणित प्रनगा । नाम्रो नो रोधी ।

·इसान्तनपुंसकलिगप्रक्रिया। (३५) (२०) ब्रह्मभ्याम् ब्रह्मभि । ब्रह्मणेब्रह्मभ्याम् ब्रह्मभ्यः । नमस इत्यादि ॥ सं. बोधने नपुसकानां नलोपो वा वक्तव्य । २ । ब्रह्म हेम्ह्मन हेलम- पी हेब्रह्माणि । एष चर्मधर्मकर्मन्मभृतयः । चर्म चर्मणी चर्माणि पुनरपि । व- म वर्मणी वर्माणि पुनरपि । एष व्योमन्शन्द 1 व्योम | ईमौ (प्र० ८ सू. २) वेडयो. (प्र० ८ २०१४ ) व्योम्नीच्योमनी व्योमानि । पुनरपि ॥ नान्ताद- दन्ताच्छन्दसिडिश्योर्वा लोपो वक्तव्यः ॥ ३॥ छन्दस्यागमजा- नागमजयोलोपालोपी च वक्तव्यो । ४ । परमे व्योमन् । सर्गभूतानि । सर्मा इत्यत्र शिलोपे कृते नलोप. 1 दीर्घत्व नातिवर्तते । निमित्ताभारे नैमित्तिक- स्याप्यभार इत्येतस्यानवश्यभारित्वात् । त्यदादीनां स्यमोलीफ कृते टेरव न भ- वति । स्मात् । स्यादापिति विशेषणात् । लुक्नि तनिमित्त (प्र०६ सू० ५८) नपुसकात्स्यमोलु (प्र० ८ सू०१०) वारसाने (प्र० ९ स० ८) त्यत् त्यद् । त्यदादेष्टर. स्यादी (प्र० ६ सू० ५५) इति सर्वनाकारः । ईमी (२) त्ये । जम्शसों शिः (प्र० ८ सू० ५) नोपघायाः (प्र० ८ सू०७ ) त्यानि । पु- नरपि । शेष सर्वगत् । तत्-तद् ते तानि । पुनरपि । यत्-यद ये यानि । पुनराप। एतत्-एतद् एते एतानि । पुनरपि ॥ इदमेतदोद्वितीयकवचने नपुसके एनद्रा वाच्यः। ५। एतत्-एतद् एनत्-एनद् एते-एने एतानि-एनानि। एतेन- एनेन इत्यादि। किम् केकानि । पुनरपि । इदम् इमे इमानि पुनरपि इदम् एनत् । एनद इमे एने इमानि-एनानि । अनेन-एनेन इत्यादि । नपुसकात्स्यमोहूंक (१०)चो कुः (म० ९ स० ५३ ) वावसाने ( ८) प्रत्यय-प्रत्यम् । ईमो (२) अञ्चे- दीर्घश्च (प्र. ९ १० ५४) प्रतीची । जस्शसो. शि. (५) नुमयम (प्र० ९ सु. ५) स्तो. झुभि. श्वः (प्र० ४ ० ६) प्रत्यश्चि पुनरपि। शेष पूर्वाना त- कारान्तो जगच्छन्द । पावसाने ( ८) जगत्-जगद् । ईमो (२) जगती नुमयम (प्र० स० ५) नश्चापदान्ते झसे (प्र. ४ स. २४) जगन्ति । पुनरपि । महा महद् महती । सम्महतो. (प्र. ९ स० ६२) नश्चापदान्ते झसे (२४) महान्ति । पुनरपि । सकारान्ताः पयस्यचम्यशस्तेजस्प्रभृतयः । पय. पयसी । सम्महतो. (६२) पयासि । पुनरपि । वच. वचसी वचासि । पुनरपि । यशः यशसी यशासि । पुनरपि । तेज तेजसी तेजासि । इत्यादि । अ- दस्शन्दस्य स्यमालकि कृतेस्रोरिसर्ग. (प्र.६स० ४) अद.। द्विवचनादौ टेरते कृते मतोते कृते । अमू । त्यदादेष्टर स्यादौ (प्र० स० ५५) दस्य म. (प्र. ९० ७५) जम्शसो शि. (प्र. ८ सू० ३) नुमयम (५) नोपधाया (प्र० ८ मू०७) मादू (प्र० ९ स० ७६) अमुनि । पुनरपि । अमुना । अद्भि (प्र० ६२०११) माद (७६) अमूभ्याम् एस्भि (प्र. ६ स०१५) एरी पहले (प्र. ९ सू०७७) अमौभि । सादे स्मट् (प्र० ६ स० २८) एऐ ऐ (म० २ स० १२) माद् (७६)अमुष्मै अमूभ्याम् अमीभ्य । इसिरत (प्र. ६०१६) अत (प्र० ६ सू. २९) सपणे दीर्घ सह (प्र. २ स. २०) ·सारस्वते प्रथमवृत्तौ माद् (७६) अमुष्मात् अमूभ्याम् अमीभ्य । डस्य (प्र. ६ सू०१७) माद (७६ ) अमुष्य। ओसि (प्र० ६ सू० १८) एअय् (प्र० २ सू० ९) अमु- यो । मुडाम (प्र० ६ सू० ३०) एस्भि बहुवे (१५) अमीषाम् । डि स्मिन् (म० ६ सू० ३१)अमप्मिन् अमुयो । एस्भि बहुत्वे (१५) किलात् (प्र.६ सू० २१) अमीषु ॥ ॥ इति हसान्तनपुसकलिङ्गप्रक्रिया ॥ ११ ॥ अथ युष्मदस्मदो स्वरूप निरूप्यते ॥ । तयोश्च वाच्यलिङ्गत्वात्रियपि लिनेषु समान रूपम् । अव्ययान्यलिङ्गानि । अरिड्ने युष्मदस्मदी ॥ त्वमद सिना। १। सिसहितयोर्युष्मदस्मदास्त्वमहमित्येतापादेशी भवतो यथासरयेन । सम् । अहम् ॥ युवावो द्विवचने । २ । युष्मदस्मदोद्विवचने परे युग आम इत्येतापादेशौ भात ॥ आमौ । ३ । युष्मदस्मदो पर औ आम् भवति । स वर्णे दीर्घ सह (प्र. २ सू० २०) युवाम् आवाम् ॥ यूय वय जसा । ४ । जसा सहितयोर्युष्मदस्मदोर्यय चयमित्येतावादशी भवत । यूयम् ययम् ॥ त्वन्मदेयत्वे युष्मदस्मदो । ५। लमदित्येतापदिशौ भात ए- क्ले गम्यमाने ॥ आम्स्भी । ६ । आ अम्स्भौ । युष्मदस्मदोप्टेराव भाति अमि समारे भिसि च परे । अम्शसोरस्थ (प्र. ६ सू०६) त्वाम् माम् । यु- वाम् आगम् । त्यदौदे (म० ६ सू० ५५ ) इत्यत्व वृते शसि दीर्घत्वम् ॥ शसो नो वक्तव्य । ७। युष्मान् अस्मान् । वामदेवले (म० १२ सू०५) ए टाडयो । ८। युष्मदस्मदोप्टेरेव भाति टाडि इत्येतयो परयो । ए असू (प्र०२ १०१ ) त्वया मया । युगारी द्विवचने (२) अद्भि (प्र० ६मू० ११) युपाभ्याम् आगराभ्याम् । आम्म्भी (६) युष्माभि अस्माभि ॥ तुभ्य मह्य दया । ९ । हया सहितयोयुप्मदस्मदोस्तुभ्य मद्य इत्येतापादेशी भ- यत । तुभ्यम् मन्यम् । युवाभ्याम् आपराभ्याम् ॥ भ्यस्भ्यम् । १०। युष्म- दस्मदो परा भ्यम् भ्य भाति । शारो भकारादेश यावृत्यर्थ । तनावे न भात । त्यदादेष्टे (५५) गुप्मभ्यम् अस्मभ्यम् ॥ डसिभ्यसो तु.। ११॥ पधम्या टसिभ्यसो इतुर्भपति । शयार समादेशार्थ । उकार उच्चारणार्य । सत मन् । युगाभ्याम् आमाभ्याम् । त्यदादेष्टे (प्र. ६ सू०५५) युष्मत् अस्मत् ॥ तब मम डसा ।। हसा सहितयोर्युष्मदस्मदोस्तव मम इत्येतापादेशी भ- वत । ता ममा युग निरचने (प्र. १२ स. २) ओसि (म. ६०१८) ए अय् (म० २ ०१) युरया आरयो ॥ सामायम् । १३ । युष्मद- स्मदो पर सामार भाति । पदादेष्टे (५५) युप्मारम् अस्मायम् ।म- देयत्वे (म. १२ सू. ५)पटा पो (प्र. १२ स. ८) पअ (१) स्वयि मयि । युग्यो आश्या । आम्रभो (म० १२ १०६) युमागु मामा- मु। मयानयोगौग्रे रूपरिशोषणे निरूप्यते । यदा एपखे विष पुष्मदस्मदी ·युप्मदस्मत्प्रक्रिया (३७) समासार्थस्तु अन्यमख्यस्तदा सन्मदी युवामौ च भरतः । वपरीत्ये तु न स्त. । सिमस्हेडसमु परेषु ये आदेशास्ते सदा ममेयु । तया चोक्त पा- मिनाये ॥ समस्यमाने दचकत्ववाचिनी युग्मदस्मदी । समासाथान्यसरयश्चैधुवावी वन्मदापि ॥ ३१ ॥ सिजस्ढेङस्तु परत आदेशाः स्युः सदैव ते ॥ त्वाही ययवयो तुभ्यमह्यो तवममावपि ॥४॥ एते परत्वाद्धाधन्ते युवायी विपये स्वके ।। त्वन्मदायपि वाधन्ते पूर्वविप्रतिषेधतः ॥ १ ॥ दसख्यः समासाों वद्दयें युष्मदस्मदी। तयोरदयकतार्थत्वान्न युवावा त्वमावपि ॥ १२ ॥ समासश्चान्वये नानाम् (म० १६ स० १) इति समाससक्षायाम् । अन्यादयः मान्ताध द्वितीयया । मातायें अत्यादयो द्वितीयया सह समस्यते स द्विती. यातयुष समासो भवतीति तत्पुरुष समासः । त्वमा वा अतिप्रान्त इति विग्रहे । अतित्वम् अन्यहम् । अतित्वाम् आतमाम् । अतिययम् अतिश्यम् । अतिताम् अतिमाम् । अतिवाम् अतिमाम् । अतित्वान् अतिमान् । अतित्यया अतिमया। अतित्याभ्याम् अतिमाभ्याम् । अनिवाभि अतिमाभिः । अतितुभ्यम् अनिमह्यम् । अतित्वाभ्याम् यतिमाभ्याम् । अनिलभ्यम् अतिमभ्यम् । अतित्य- व अतिमद । अतिताभ्याम् अतिमाभ्याम् । अतितत् अतिमत् । अनितर अ- निमम । अतित्ययो अतिमयो । अतिवारम् अतिमारम् । मामि टेरत पाच- दिच्छन्ति । अतित्वयाम् अतिमयाम् । अतित्वयि । यतिमपि । मनित्तयो म. तिमयोः । अतित्वामु अतिमासु। युगम् आ वा अतिप्रान्त इति मिहे । अन सिनस्टेडम्म मागत् । औप्रमआयु तुल्यम् । अतित्वम् अन्यहम् । अतियुगाम् अस्यागम् । अनिय्यम् अतिषयम् । अनियुगाम् अयागम् । भनियुपगम् अन्या- वाम् । अतियुगन् अत्यारान् । यतियुश्या प्रत्याश्या । अतियुगभ्याम् अत्या- वाभ्याम् । यतिराभि अत्यागाभि । यतितुभ्यम् अतिमद्मम् । अतियुवाभ्या- म् । यत्याराभ्याम् । अतियुमभ्यम् अन्यायभ्यम् । अतिपद अत्यापत् । अनि- पुराभ्याम् अत्यावाभ्याम् । अतियुग्न अत्यादि । अतितर तिममा अतियुग्यो. अपो आकार अपामा मारिगुरणाम आपापा। इरिक विदा यतिपुरपि अयापि । अतियुग्यो अथाायो । अतियुगम बयावान । पुमान् भग्नान घा अतिवन्तरनिरिग्रहे । अतित्सम् अत्यहम् । अतिपुष्मान अत्यनाम् । अतिसयम् अतिशय अतिदुमा अत्यम्मम् । अतियुनाम् अपरमाम् । अतिगु- पर अत्परमान् । अनियुमया अपग्मरा। अतिकुनाम्यान यस्यामाभ्याम् । अतियुमाभि. अपमाभिः । भवितुभ्यम् भविनम् । अतियुनाभ्याम् मत्या ।

·(३८) सारस्वते प्रथमवृत्ती स्माभ्याम् । अतियुष्मभ्यम् अत्यस्मभ्यम् । अतियप्मत् अत्यस्मत् । अतियुष्मा- भ्याम् अत्यस्माभ्याम् ! अतियुप्मत् अत्यस्मत् । अतितर अतिमम । अतियुष्मयो अत्यस्मयो । अत्तियुष्माकम् अत्यस्मापम् । अतियुष्मयाम् अत्यस्मयाम् । इति केचित् । अतियुप्मयि अत्यस्मयि । अतियुप्मयो अत्यस्मयो । अतियुष्मामु अत्य स्मामु । अनेनैव प्रकारेण सर्वमुन्नेयम् ॥ इति युष्मदस्मत्स्वरूपप्रक्रिया ॥ १२ ॥ अथानयोरादेशशेषविधिर्निरूप्यते । ॥ युष्मदस्मदोः षष्ठीचतुर्थी- द्वितीयाभिस्तेमे वांनी वसूनसी । १। युष्मदस्मदोर्यथासस्येनामी आदेशा स्यु । कीदृशयो षष्ठीचतुर्थीवित्तीयासहितयो । सहितग्रहणायुग्यो पुत्र युप्मत्तत्र । आपयो पुन अस्मत्पुत्र इत्यादी विभक्तिलोपे कृते आदेशा नैति ज्ञयम् । तत्रैकवचनेन सह तेमे भरत । द्विवचनेन वा नौ बहुरचनेन वस्नसौ ॥ स्वामी ते स समायात. स्वामी में सांप्रत गतः ॥ नमस्ते भगवन् ! भूयो देहि मे मोक्षमव्ययम् ॥ ४३ ॥ स्वामी वां स जहासोचैदृष्ट्वा नौ दानयाचनाम् ॥ राजा धां दास्यते दान ज्ञान नौ मधुसूदनः ॥ १४ ॥ देवो वामवताद्विष्णुर्नरकान्त्री जनार्दनः ॥ स्वामी वो बलवान् राजा स्वामी नोऽसौ जनार्दनः ॥ ४५ ॥ नमो वो ब्रह्मविज्ञेभ्यो ज्ञान नो दीयता धनम् ॥ सानन्दान्व. प्रपन्याम पश्यामो न. सुदु सिनः॥६॥ त्या मामा । २ । अमा सहितयोर्युष्मदस्मदोस्त्वा मा इत्येतापादेशी भरत । पश्यामि त्वा मदालोट पश्य मा मदभेदकम् ॥ पश्यामि त्वा जगत्पूज्य पश्य मा जगता पतिम् ।। १७ ।। नादी । ३ । पादादौ वर्तमानयोयुष्मदस्मदोनते आदेशा भवन्ति ॥ मम स्वामी भवेत्कृष्णस्तव स्वामी महेश्वरः ।। तय मित्राणि यानि स्युर्मम मित्राणि तान्यपि ॥४८॥ तब ये शत्रयों राजन् ! मम तेऽप्यतिशववः॥ सबोधनपदाद न भवन्ति वसादयः॥४९॥ यमे तर । देरास्मान्पाहि ॥ पदात्परयोरनयोरेते भादशा वक्तव्या. ४ा त्यां पातु । मां पातु ॥ एते आदेशा अन्यादेशे नित्यमनन्वादेदो वा वक्तव्याः।५। यसय विन्धस्प जनरस्तस्मै ते विष्णवे नमः॥ अनन्यादेशे तु स मे मम या देवोऽसि ॥ विद्यमानपूर्धात्मथमान्तात्पर- ·निपातप्रक्रिया। (३९) योरनयोरन्वादेशेऽप्येते आदेशा वा वक्तव्याः।६। भक्तस्त्वमप्यहं तेन हरिस्त्वां वायते स माम् ॥ ५० ॥ अचाक्षुपज्ञानार्थधातूनां योगे नेते आदेशा वक्तव्याः। ७१ चेत- सा वामीक्षते ध्यायति स्मरतीति वा । चाक्षुषज्ञानार्थधातुयोगे तु भकस्त्वा पश्य- ति। चक्षुषा युनायुक्तेऽपि निषेधः । भनस्तररूप ध्यायति । ध्यायते रूपेण सह सम्पन्धाद्वयानेन युक्त रूप तद्रूपेण युतस्य तपेत्यस्य युनायुक्तत्त्वात् ।। संवोधनपदादने न भवन्ति वसादयः । विशेष्यपूर्व संबोधनतरपूर्व संवोधनं हित्वा अन्यस्मात्संबोध- नात्परयो त आदेशा भवन्ति । ८ । इति केचित् ॥ देवास्मान्पाहि नृहरे विष्णोऽस्मान्पाहि सर्वतः ॥५१॥ विशेष्यपूर्वात् । हरे कृपालो नः पाहि । सवोधनेतरपूर्वात् । सर्पदा रक्ष देव न. ॥ चादिभिश्च । ९ । चादिभिरपि योगे नेते आदेशा मान्ति ।। युक्योरावयोश्वेशो हरिर्मामेव रक्षतु ॥ तुभ्यं मह्यं च देवेदशो दद्याच्छं तुभ्यमेव च ॥५२॥ च वा ह अह एर । आदिशब्देनते पथैव गृह्यन्ते नान्ये । नचाहाहैपयुक्त इति पाणिनीयरचनात् । साक्षायोगेऽय निषेधः । न पुनमुन शिगे हरिश्च मे स्वामौत्यादी होत आदेशविशेषमक्रिया ॥ १३ ॥ चादिनिपातः । १० च या ह अह एर एप नूनम् पृयर रिना नाना स्वति अस्ति दोपा मृपा मिय्या मिथस् अप अयो ह्यम् श्वम् उच्चैम् नीचेस् स्वर अन्तर मातर पुनर् भूयस् आहो स्थित् सह नमम् ऋते अन्तरण अन्तरा बलम् पृतम् । अमानोनाः प्रतिषेधे । ईपन रिल सलु ये आरात् दराा भृश यत् तत् । स्वराश्च । इत्यामादिर्गगो निपातसो भाति । द्रव्याचनो नेति ज्ञेयम् ॥ तत्रादिभित्तयय निपात्यते ।११। तस्मिन्निति तत्र । यस्मिन्निति पत्र। यस्मिन्निति पुत्र युह का अस्मिन्निति अन । तस्मिन्काले तदा । यस्मिन्काले यदा । करिमन्काले फदा । अन्यस्मिन्काले अन्यदा । सस्मिन्याले सर्वदा । तेन प्रमाण तथा पेन प्रसारण पया। केन मागले वयम् । मनेन रेण इत्यम् । सईया उभयया अन्यया अन्यतरया इतरया । तस्मादिति ततः । परमा- दिति यतः । अरमादिति अत. । कुतः अमुतः युनत्तः अस्मत्तः भात्तः । सा- विभक्तिःकस्तस् इत्येके । ति. सर्वतः पूरिमनिति पुरस्तात् । अधरस्मिनित्य- पास्ता । परस्मिन्निति परण-पास्तात् ॥ भाहिच दूर।दोऽ पाये सति आहिर मत्ययो भाति । दक्षिणस्यां दिशि दूरे ति दक्षिणाहि पसन्ति ·(४०) सारस्वते प्रथमवृत्ती चाण्डालाः । चकारादाच् । दक्षिणा ॥ किमः सामान्य चिदादिः । १३ । विभक्तपन्नाकिशन्दासानान्येऽर्थे चित् चन च इत्येते प्रत्यया भान्ति ! कश्चित् कश्चन क्वचित् कचन ॥ तदधीनकात्य॑योर्वासात् । १४ । तदधीनाथै कारस्न्यार्थे वा सात्प्रत्ययो भवति । राज्ञोऽधीनं राजसात् । स भस्म इति भस्मसात् 1 अप्नेः अधीनमित्यग्निसात् । सामत्ययस्य पत्व नेच्छन्ति ।। ऊर्यु. र्यीकरणे ॥१५॥ उरीकृत्य उररीकृत्य । सद्यादिः काले निपात्यते।१६। सद्य अद्य सपदि अधुना इदानीम् सम्प्रति साम्प्रतम् गु. परेयुः आशु शीघ्रम् झटिति पूर्णम् अपरेयुः यहि तहि जोषम् मौनम् अन्ययुः ॥ प्रादिरुपसर्गः ११७ । म परा अप अनु सम् अनि निस् दुर् दुस् । आड् नि अघि अपि अति सु उत अभि प्रति परि उप श्रत अन्तर आपिर । अय गण उपसर्गसज्ञ- क. ॥ प्राग्धातो.। १८ । उपसर्गाः प्राग्धातोः प्रयोक्तच्या. ॥ तदव्ययम् । १९ । तदिद प्रादिचादिशब्दरूपमन्ययसझं भपति ॥ क्त्वाद्यन्तं च । २० । कराधन्त शब्दरूपमव्यासज्ञ मपति। क्त्वा चि क्यपू तुम्णम् डाव् वतु आम् धा कृत्वा शस् सु इत्यादि । कृत्वा गत्या भत्ता इत्यादि । प्रणम्य कर्तुं गातुं ६ खा- करोति घटात कुतस्तराम् ॥ अव्ययाद्विभक्तर्द्धक । २१ । अव्ययात्परस्या विभक्ते रु भाति । आपश्चति वक्तव्यम् ॥ न शब्दनिर्देशे ।२२। अपपाना शम्दवेन रूपनिर्देशे सति विभक्तरलुम्भाति । अव्ययानां न च लिङ्गादिनियम. । तदुक्तं च ॥ सदृशं त्रिषु लिङ्गेषु सर्वासु च विभक्तिषु ॥ वचनेषु च सर्वेषु यन्न व्यति तदव्ययम् ।। ५३ ॥ उक्तान्यलिङ्गान्य ययानि ॥ १४ ॥ अधुना लिङ्गारिशेतपिजिज्ञापयिपया चीप्रत्यया प्रस्तूयन्ते ॥ आरत. प्रियाम् (१० ७ सू०८) जाया माया श्रद्धा मेधा धारा इत्यादि ॥ अजादेवाप् च- क्तव्य:11 अनाश्वाकोकिलापालापासादी विफलादिक ।। ईचादेरपवादार्थमजादग्रहणं पृथक् ॥ ५५ ॥ अनादेति चकारग्रहणाचदा कन्यकत्यादी प्रथमायोपाचरसेन जातिवाच- करेन चई माप्तः सोऽजादितान भाति सचितम् ।यना एडया कोहिला पारा शूदा गणिरा इत्यादि । काप्यतः।२ । कापि इ अतः । त्रियां पापि परे पूस्सिाधारस्प झारो भाति कन्यादौ न भरीत । फरोतीति फारिया। पतीति पारिश। पटतानि पाठिशा ·खोप्रत्ययप्रक्रिया। (४१) वष्टि भागुरिरल्लोपमवाप्योरुपसगंयोः ॥ आपं चैव हसांतानां यथा वाचा निदा दिशा । ५५ । अवगाह्य वगान । अपिहितम् पिहितम् । अपिधानम् विधानम् ॥ म्हस्वो वा स्त्रियाम् । ३ । कापि परे तरादौ च पूर्वस्य हस्यो वा भाति । तरतमरू- पकल्पास्तरादयः । वेण्या वेणिका वेणीका । नयेपनदिका नदीका ! अतिशयेन प्रशस्या इति श्रेयसी । अतिशयेन श्रेयसी इति ग्रेयसितरा श्रेयसोतरा । तरतः पूर्वस्य पुंवत्।४। ग्रेपस्तरा । विदुषितरा-विदुषोतरा-रिद्वत्तरा । भरतितरा- भरतातरा-भवत्तरा। सतितरा-सतीतरा-सतरा । नौकादी न भरति । भाव- न्तस्यानावन्तस्यापि कमत्यये परे यहुनाहो वा ५। बहुमालकः यहु- मालारः। सुसोमपास-सुसोमपक. । वाग्रहणादेय रिपक्षा निश्चीय पतत्यने- केष्वप्विति निपाताः । निपातानामनेकार्यतात् । उक्त हि ॥ निपाताश्चोपसर्गाश्च धातवति ते त्रयः॥ अनेकार्थाः स्मृताः सर्वे पाठस्तेपां निदर्शनम् ॥ ५६ ॥ रण ईपू । ६। नकारान्ताकारान्तादगन्ताच्च खियामीप् प्रत्ययो भाति। दण्डिनी करिणी मालिनी । ईपि राज्ञो अलोपो वक्तव्यः । राती । वादे. (प्र. ९ स. २२) गुनी की ही औपगी ॥ यस्य लोपः। तस्य अचय: तस्प लोपो भाति स्वरे यमारे च परे । रिभक्तिस्वर युप्रत्यप च वयित्वान्य- स्मिन्स्वरे यकारे च परे इति ज्ञेयम् । तेन दे। यातायुः कर्णायुः इत्यत्र न भाति। समासतद्वितम्रोप्रन्ययेप्वय विधिरेंदितन्य, ॥ स्वरादीनामनन्तानां सं. ख्यायाचिनांच ने वक्तव्यः । ८॥ स्वला तिसश्चतन्नश्च ननान्दा दुहिता तया ॥ याता मातति सप्तते स्वन्नादय उदाहताः ॥ ५७ ॥ स्वसा दुहिता सीमा पश्चेत्यादि । पादन्तात्त्रियामाप वावक्तव्यः दिपदी-द्विपात् ॥ ऋचिपादन्तादायव वक्तव्योन ईम् ।१०। पादः पद् (प्र. ९०४) द्विपदा का अनन्ताबहुव्रीहेडाप् या चाच्यः ११ । यह सीमा पहुसामे बहुसीमा. । पक्षे बहसोमा पहुसोमानी पहुसीमानः । बहुपमा बहुपगे बहुपन्थाः । पले बहुममा बहुपमानौ बटुपन्यानः ॥ उप- धालापिनोग्नन्तादोदरी वा । १२यदुगहा बहुरायो। पक्षे डाम् । बहुराना यदुराजे हापोऽप्यभारे बटुराजा बहुराजानी ॥ संख्यादेनहर नानी तिमारटकारउफारसारानुबन्धाच शियामीमत्य. यो भाति । य प उशच एषो समाहारः इव पम्पति नि- पा सरमान नितः । यापी।पुरयरी। र गोमती । म पचन्ठी। पट- न्ती ॥ धातोरादितो न।५ चा रसास्त । मप्पपोपनित्य- म्। १६ अमस्यायसवन्धिनोशारासरस्य पनि नुमागमो माति ·(१२) सारस्वते प्रथमवृत्ती ईकारे ईपि च परे । ऋ पचन्ती पठन्ती दोव्यन्ती ॥ वादीपोः शतुः । १७॥ अपर्णापरस्य शत्तुर्वा नुमागमो भवति ईकारे ईपि च परे । नुदती नुदन्ती । न- दादेः। १८ । नदादेर्गणास्त्रियामीप्प्रत्ययो भवति । नदी गोरो गौतमी । नदा- दिराकृतिगणः । तेन चतुर्थी पञ्चमी द्वादशी पौर्णमासी इत्गदि ॥ ईप्यनडुहो वाम् वक्तव्यः। १९ । अनड्वाही-अनदुही ॥ हायनाद्वयसि च । २० । विहायनी । चतुर्हायणी ॥ पुरुषादा परिमाणे । २१ 1 द्विपुरुषी-दिपुरुषा वा परिखा ॥इन्द्रादेरानीपूच । २२ । इन्द्रादेर्गणास्त्रियामानीपूरत्ययो भवति । इन्द्रादेरित्यादिशब्दादिन्द्र-ब्रह्मन्-रुद्र-भव-शर्व-मृड-वरुणादयः । इन्द्राणी ॥ प्र- सन्दाब्दस्य नलोपो वाच्यः । २३ । ब्रह्माणी । रुद्राणीमृडानीपणानी। चकारान्मातुलाचार्यसूर्योपाध्यायार्यक्षत्रियेभ्यो वा ॥ अर्यक्षत्रियाभ्यां या स्वार्थे । २४ । अर्याणी-अर्या हिमारण्ययोमहत्त्व । २५ । महद्धिम हि- मानी। महदरण्यमरण्यानी ॥ यवाहोपे । २६ । दुष्टो यो यानी ॥ यवना- ल्लिप्याम् । २७। यानाना लिपिर्यवनानी ॥ ईप्समाहारे गुणश्च । २८ । त्रयाणां समाहारः त्रयो ॥ पुंयोगे च । २९ । पुयोगे च स्त्रियामौ प्रत्ययो भ- वति । शूद्रस्य भायी शूदी । गणको ॥ गोपालिकादीनां न । ३० । गोपालिका पशुपालिका ॥ सूर्याद्देवतायां चाम् । ३१ । सूर्यस्य स्त्री देवता सूर्या । अन्या सूरी || जातेरयोपधात् 1३२ । जातिवाचिनोऽयकारोपधाद- कारान्ताखियामीपूप्रत्ययो भवति । अस्त्रीविषयादिति वाच्यम् । तेन मक्षिका बलाका इत्यादौ न ॥ गवययमुकयमत्स्यमनुष्याणां न निषेध.।३३। गायी इत्पादि। शूफरी । हसी। युफुटीबामणीअयकारोपधग्रहणाक्षत्रिया वैश्या ।। शदाजातौ न । ६४ । शूद्रस्य जातिः शूद्रा ॥ महत्पूर्वात ईप् । ३५ । महाशूदी आभारजाति । (योगे च । महाशूद्रस्य भार्या महाशूदी ॥ प्रथमवयो- बाचिनोऽत ईए वक्तव्यः।३६। कन्याशन्दान।कुमारी। किशोरी बलभी। प्रथमायोग्रहणाद्वद्धा स्थविरा इत्यत्र न । वधूटी चिरण्टी इत्यत्र ईपू भवत्यो । अद्ग्रहणाच्छिशु. ॥ स्वाभादा । ३७ । स्याङ्गाचिनो पा नियामीमत्ययो भाति । सुमुखी-सुमुखा । मृगाक्षी-मृगाना ! तन्वनी-तन्वना । सुष्टु आसम- न्तादन स्वागम् । स्वस्य माणिनो अन साद्गमित्युगाद्गिभारेन ज्ञानादेरेपि स्वागत्व स्यात् । अतः स्वाहरक्षणमाह ॥ माणिस्थमद्रवन्मत स्वाङ्गं स्यादविकारजम् ॥ तत्र दृष्टमतरस्थं चेरिस्थतं तच्च तादृशि ॥ ५८ ॥ पूर्धिस्य प्रत्युदाहरणानि । सुमुरग शाला अप्राणिस्थत्वात् । मुदा द्रवत्वात् । सुकना अमुर्तताव । मुशोफा विपाजतात । उत्तरार्धस्पोदाहरणानि । मोशी मुफेशा या रथ्या अमागिस्यस्यापि प्राणिाने दृष्टवावा सुरतना-सुस्तना या प्रतिमा । प्राणियमाणिसाशे स्पितताए । सानोऽपि याशब्दस्य व्यास्थितगामित्वात् ।

·कारकप्रकिया। ओठादिषु विकल्प विदनादिषु न वक्रव्य पिम्बोठी-दिम्बोठा। चाही-चा- रूपर्णा । समदन्ती-समदन्ताापनपदना। मृगनयना ॥ नखमुसयोश्च सज्ञायां नेप् । ३८ । शूर्पणखा गौरमुखा ॥ नासिकाशब्दारकेवलाने । ३९ । नासिका ॥ कृदिकारादक्तरोप् वा वक्तव्य'। ४. । अगुली-अड्गुलि । धूरी-धूलि । आजी-आजि । भक्तरिति विशेषणात्हति भीत ॥ एच मन्यादः । ४१ । मन्यादेगंगास्त्रियामीप्प्रत्ययो भाति ऐकारादेशश्च । चकारा- मनोप्टेरी वा।आदिशब्दान्मन्वनिवापिपूतस्नुकुसितकुसोदा ग्रामा । मनोर्माया मनायो-मनारी । यत्र पिरल्पेन पक्षे मनु । अनेर्भार्या अनायो । पूता रतो यस्येति पूतनु । पूतन तोर्भार्या पतत्रतायी इत्यादि ॥ पल्यादयः । ४२ । पल्यादय शदा निपात्यन्ते। पाणिग्रहगरा पति तस्य स्त्री पत्नी मर्दयोगे एस। अन्यन गर्दा पति घी। समान पतिर्यस्या. सा सपली । भर्तृयोगे प अन्त- चली। अन्यत्र अन्तर्गती । पतिवलीसभर्तृका अन्या पतिमती सखी अशिश्वी अ- धंजरती युक्ती प्रथम सपोऽञ्चति यस्या सा प्राची। पश्चादश्चति यस्या सा प्रतीची। उदीची । नृशम्दस्य णीप्प्रत्ययो भाति ॥ णीपि परेनुर्वृद्धिवांच्या। ४३ । नारी । दारशन्दो नित्य बहुवचनान्त पुंगिद्न । दारा । दारान् । दारे । दारे- भ्य । दारेभ्यः । दारागाम् । दारेषु । वोर्गुणात् । ४४ । उकारान्ताहणा- चिनो वा खियामीप्प्रत्ययो भाति । पट्टी-पट । मृद्वी-मृदु । तन्वी-ततु ॥ सरुसयोगोपधान्न । ४५ । सग । पाण्डु ॥ रत ऊः। ४५! सारा तादा ऊप्रत्ययो भाति । पहगु -पड्यू । वामार चामोर वाशन्दाहज्ज्यादो न भवति । रज्जु । धेनु ॥ एनस्तिः। ४७ । युपन्शन्दास्त्रियां ति प्रत्ययो भाति । युति । एभ्यो नामत्वात्स्यादय । आइ तादाप (प्र० ७ सू०१) इति सिलोप । वन्तादसेप. सेलॉप. (प्र. ६ सू०३६) ॥ इति स्वीप्रत्य- यमनिया ॥१४॥ - अय भत्तयों निरूप्यते ॥ तत्र वियासिद्धपरक काररम् । तच्च पहिधम् ॥ पता धर्म च वरण समदान तथव च ॥ अपादानाधिकरणे चेत्याहु कारयाणि पट् ॥ ५९॥ उत्तानुक्ततया देधा पारवाणि भवन्ति पद। उत्ते तु प्रयमेव स्यादनुक्त तु यथारमम् ॥ ६ ॥ सानि रिमान रित्यभिधीयते । लिहायें प्रथमा ।। धातुर- त्ययानिरिनमारदाप लिई तस्यै सनाने प्रथमा रिमन्भिने । रिदायें प्रथमा नस्य सत्रमन्यमाहरणानि उसे नाचरित्यादीनि । सामा- ·(४) सारस्वते प्रथमवृत्ती स्कभेदशून्य वस्तु सत्ता । लिङ्गादयोऽपे प्रथमार्या इत्ति केचित् । आदिशन्दालेन- यवनपरिमागमात्रेऽपि प्रथमा । कृष्णः श्री ज्ञानम् । वचने । एकः द्वौ बहरः। परिमाणे । पारी द्रोणः आदकम् ॥ अष्टमुष्टि भत्किचित्किचिदष्टौ च पुष्कलम् ॥ पुष्कलानि च चत्वारि आढकं परिकीवितम् ॥६१ ॥ चतुर्भिराटकोणः खारी पोडशभिश्च तैः ।। तत्समम ॥ रविरिव राजते राजा रोषात्कुमारी रोरूयते ॥ चोभुज्यते भुवं भूपालः मागास्तां रामलक्ष्मणौ ॥६२ ॥ मनसि वचसि काये पुण्यपीयपपूर्णा- स्त्रिभवनमुपकारश्रेणिभिः प्रीणयन्तः ॥ परगुणपरमागून्पर्वतीकृत्य नित्यं निजाद विकसन्तः सन्ति सन्तः कियन्तः ।। ६३ ॥ कुमाराः शेरते स्वरं रोरूयन्ते च नारकाः ।। जेगीयन्ते च गीतज्ञा मेम्रीयन्ते रुजार्जिता.॥३४॥ आमन्त्रणे च । आमन्त्रणे आभिमुखीकरणे प्रयमा विभक्तिभाति । मां समुद्धर गोविन्द प्रसीद परमेश्वर ॥ कुमारी स्वैरमासाथां क्षम-वं भोस्तपस्विनः ॥६५॥ भोस् भगोस् अघोस् । ३ । एते शब्दा निपात्यन्ते धिषिषये । भाद्भगव- दघाच्छन्दाना भोस् भगोस अघोस् इत्यंतच्छन्दस्पनय क्रमेण निपात्यते ॥ क्षमस्व भी दुराराध्य भगोस्तुभ्यं नमोस्तुते ॥ अधोप्य भो महामाज्ञ घातयाघौः स्वघस्मरम् ।। ६६ ॥ शेपा. कार्य।४। फसाधनयोनपारे विशेषाघौ सरध आधारभारयोः शेषण मिनायो दितीगया एप भान्ति । यायें कर्ममारके उसाचे आप्ये सस्सा पिक में चहितीग भिनिर्भवति ॥ कर्तुगेप्सिततमं कम।५।प. क्रिपया आनुमिटतम कारक कर्मसन स्यात् । हार भनात ॥ तयायुक्तंचा. नोप्सितम् । ६ । इप्सिततमानिया युनमनीप्सितमपि कारक क्मसत स्थान तयानोप्सित तिरियम् । द्वेप्यमितरञ्च । वि भुदले प्राम गच्छंस्तम स्या- नि। तच कर्मकारक चतुधिम् । उत्सायम् आप्य ससाय विमार्य च। उपाय- हमपाय वा यदभूता भारि तदुलायमात्सिदमेर प्राप्यते तदाप्यम् । सस्रा- रोनाम मास्टनरर्मजो मुगः फश्चिगुणातिशयो या गुणपाने मरापपर्यो वा इति .

·करकप्रक्रिया। (४५) चतुर्विधः संस्कारः । संस्कारमर्हतीति सस्कार्यम् । विकारो नाम पूर्वावस्थापरि- त्यागनावस्थान्तरमाप्तिः ॥ कटं करोति कारुको रूपं पश्यति चाक्षुषः ॥ राज्यं प्राप्नोति धर्मिष्ठः सोमं सुनोति सोमपाः ॥ ६७ ॥ काटादिकमुत्पाद्यादि चतुर्विध कर्म । गुणातिशयः सस्कार्यम् । श्रीहीन यया- न्वा प्रोक्षति प्रोक्षणेन : ब्रोहिथु कश्चिद्गुणातिशयो जन्यते । गुणाधानमलापकर्ष- पौरुदाहरणम् । वन रनयति देवदत्तः । रजको वस्त्र क्षालयति ॥ अभिसर्वतसोः कार्या धिगुपर्यादिपु त्रिपु॥ द्वितीयानेडितान्तेषु ततोऽन्यत्रापि दृश्यते ॥ ६८॥ अभितो ग्राम सातो ग्राम नदी वहति । धिग्देवदत्त देवदत्तस्य धिक् ॥ उ- पर्यध्यधसः सामीप्ये ॥ ७ ॥ एप द्वे स्तः देशतः कालतश्च सामीप्ये ॥ तस्य परमादंडितम् । ८ । द्विरुक्तस्य पर रूपमाटॅडितसज्ञ स्यात् । उपर्यु- परि पुरोहित याचका. पतन्ति । अधोऽधो नगर निधानानि सन्ति । परितः स- मयानिकपाहामतियोगेऽपि । परितः कृष्ण गोपा. I निकषा समया सामीप्ये । समया ग्रामम् उपपनानि वर्तन्ते । निकया ग्राम निहतः शत्रुः । हा कृष्णाभ- क्तम् । तस्य शोच्यतेत्यर्थः । बुभुक्षित न प्रतिभाति विचित् ॥ लक्षणेत्य- भूताख्यानभागवीप्सासु प्रतिपर्यनवः ।९। एष्वर्थेषु विषयभूतेषु प्रत्या- दया कर्मप्रवचनीयसंताः स्युः । कर्मप्रवचनीययुक्त द्वितीया । १० । एतेन योगे द्वितीया स्यात् । लक्षणे । वृक्ष प्रतिपरिअनु या विद्योतते विद्युत् । इत्थभू- ताख्याने । भक्तो विष्णु प्रतिपर्यनुपा । भागे । लक्ष्मीहरि प्रतिपरिअनु वा हरेर्भाग इत्यर्थः ।वीप्सायाम् । वृक्ष वृक्ष मतिपरिअनु वा सचरति॥कालावनानैरन्तर्ये । ११ । अविच्छिन्नसयोगव नरन्तर्यम् । कालाध्वगायकशन्दानां नैरन्तर्येऽर्थे पाच्ये सति द्वितीया रिभक्तिभाति । मासमधीते देवदत्तः । कोश पर्वतः । नरन्त- किम् । मासस्य द्विरधीते । क्रोशस्यैकदेशे पर्वतः ॥ कर्तरि प्रधाने क्रियाश्रये साधने च । १२ । प्रधाने कर्तार क्रियासिद्ध्युपकारके करणेऽथे च तृतीया विभक्तिर्भवति। क्रियायाः परिनिप्पत्तिर्यव्यापारादनन्तरम् ॥ विवक्ष्यते यदा यत्र करणं तत्तदा स्मृतम् ॥ ६९ ॥ भिन्नः शरेण रामेण रावणो लोकरावणः॥ कराग्रेण विदीर्णोऽपि वानरैर्युध्यते पुनः॥ ७० ॥ प्रकृत्यादिभ्यः । १३ । प्रकृत्यादिभ्यः शन्देभ्यरतृतीया स्यात् । प्रत्या चारुः । प्रायेण अलसः । मुखेन याति । गोत्रेण गायः। गाग्र्योऽस्य गोत्रमित्ययः।।

·(४६) सारस्वते प्रथमवृत्ती दानपात्रे संप्रदानकारके चतुर्थी । १४ । सम्यक् श्रेयोबुद्धया प्रदीयते यस्मै तत्सप्रदानकारकम् । वेदनिदे गा ददाति । अन्यत्र राज्ञो दण्ड ददाति । रजकस्य वस्त्र ददाति ॥ ददाति दण्डं पुरुषो महीपतेनं चातिभक्तया न च दानकाम्यया ॥ यद्दीयते वासनया सुपात्रे तत्संप्रदानं कथितं कवीन्द्रैः ॥७१ ॥ अनभिहिते इत्यो । दानीयो विप्रः । क्वचित्सम्यम्योवृद्धवभावेऽपि चतुर्थी। व्याजेन रघवे करमिति महाकाव्यप्रयोगदर्शनात । तच सप्रदान त्रिविधम् । प्रेरक- मनिराकनुमन्ट चेति ॥ त्यागेन कर्मणा व्याप्तं प्रेरकं चानुमन्त च ॥ भनिराकर्ट चेत्येतत्संप्रदानं विधा स्मृतम् ॥ ७२ ॥ देहाति प्रेरयतितत्परेकम् । यथा वटवे भिक्षा ददाति यत्तु इदमह ददामीत्युक्तेऽ. नुमन्यते ओमिन्याह तदनुमन्त । यथा शिष्यो गुरवे गां ददाति । यतु नानुमन्यते न निराश्रोति तदनिरापर्ट । यथा सूर्यायाप्य ददाति ॥ क्रियया यमभिप्रति सोऽपि संप्रदानम् । १५ । पत्ये शेते ॥ विश्लेपावधी पञ्चमी । १६ । विशेषो विभागस्तन योऽघि. स चरतया अवलतया या विवक्षितस्तनापादाने पञ्चमी । विशेषो नाम सयोगपूर्वको विभाग । आधाराधेययोर्मध्ये आधारलेन सायमानः सोऽधि. । आधीयतेऽनेनासौ आधार । आधातु योग्य. आधेयः । धारतोऽश्वादपतत् । भभृतोऽवतरति गद्गा ॥ संवन्धे पष्ठी । १७ । भंद्यभेदकयोः श्लिष्टः संबन्धोन्योन्यमुच्यते ॥ द्विष्ठो यद्यपि संवन्धः पष्ठयुत्पत्तिस्तु भेदकात् ॥७३॥ भेद्यं विशेष्यमित्याहु दकं तु विशेपणम् ॥ विशेष्यं तु प्रधानं स्यादप्रधानं विशेपणम् ॥ ७॥ प्रधानामधानयोर्मध्येऽमधाने पष्टी । त्रिपान्वयि प्रधान प्रियानन्यायप्रधानम् ॥ राज्ञः स पुरुपो शेयो पित्रोरेतत्मपूजनम् ॥ गुरूणां वचन पथ्यं कवीनां रसयदचः । ७५ ॥ सेयरयभारसंबन्धः पूज्यपुजफमारसबन्धो पोध्ययोधपभाषसपन्धो यार. याचरभारसबन्ध इति सबन्धश्वधि. आधारे सप्तमी । १८ । आधारो नामाधिकरणम् । पडियमधियाणम् । औपोरिक सामान्यपभि पारफ .. पिफ नैमित्तियमौपचारिफ चेति औपरिक निश्यिम् । एपदेशभिन्याप्प. वृत्ति पासीसि पेपादिमतम् ।। - ·कारकप्रक्रिया। (७) कटे शेते कुमारोसी कटे गावः सुशेरते।। तिलेषु विद्यते तैलं हदि ब्रह्मामृवं परम् ॥ ७६ ॥ युद्धे संनद्यते धीरांगुल्यग्रे करिणां शतम् ॥ भभूत्सु पादपाः सन्ति गङ्गायां वरवालुकाः ॥७॥ भाव सप्तमी । १९ । क्रियालगं भाषस्तत्रापि सप्तमी । प्रसिद्धक्रियया अप्रसिद्धक्रियया लक्षणोधन भारः। दो वर्षति चौर आयातः । पतत्यशुमालेनि पतितोऽशतिः ॥ विनासहनमऋते निधारणस्वाम्यादिभिश्च ।२०। एतरपि योगे द्वितीयाद्या भिनयो भवन्ति । पिना पाप सर्व फलति । अन्तरेणा- क्षिणी जीरितेन किम् । अन्तरा तामा हरिरित्यादिपदामाद्यम् ॥ अधिशी- स्थासां कर्म । २१ । अधिपूर्माणापामाधाम कर्मसनः स्यात्। अधिशेते अधि- तिष्ठति अध्यास्ते वा वैकुष्ठ हरिः ॥ अभिनिविशश्च । २३ । अभिनीत्येतत्स- घातपूर्वस्य विशतर्घातोराधारः कर्मसतः स्यात् । याममभिनिरिशते । उपान्व- ध्याहसः । २३ । उपादिपूस्यि यसतराधारः कर्मसतः स्यात् । आवसथ्यमाव- सति उपासति अनुवसति अधिपसति ॥ सहादियोगे तृतीयामधाने ५।२४ । सह सदृश साक साध सममिति सहादयः। सह शिष्येणागतो गुरुः। सह- दायेत्रो मैत्रेण । साक नयनाभ्यां लक्षणा दन्ताः । साधं धनिना घृतः साधुः । समं शिप्याभ्यामधीते । सम शिष्येण गुरुणा मुप्यते ॥ भशिष्टव्यवहारे दाण:मयोगे चतुर्यर्थे तृतीया । २५ । दास्या सयच्छते कामुफः । धम्ये तु भार्याये सयच्छति ॥ वारणार्थयोगे तृतीया । २६ । अल विवादेन । नमास्वस्तिस्वाहास्वधावपयोगै चतुर्थी । २७ नमो नारायणाय । स्वस्ति राते । सोमाय स्वाहा । पितृभ्यः स्वधा । अल मलो मल्लाय । वषट् इन्द्रा- य ॥ रुच्यर्थानां प्रीयमाणः । २८ रुच्यर्थानां धातूनां प्रयोगे प्रीयमाणोऽर्थः सप्रदानसंज्ञः स्यात्। हरये रोचते भक्तिः ॥ ऋतआदियोगे पञ्चमी । २९ । मते अन्य. आरात इतरः अभूत्तरपद दिग्पाचकः शब्द. आहि आच् एते ऋत- आदय. । अन्यशब्देनान्यार्या गृह्यन्ते। झते ज्ञानान्न मुक्तिः ।अन्यो गृहाविहारः। यारादनात् । इतरो ग्रामात् ॥ ऋतयोगे द्वितीयापि । ३० । ज्ञानमृते- चकारादिनादियोगे तृतीयापञ्चम्यौ स्तः । पिना ज्ञानात् । ज्ञानेन पिना ॥ यत- श्च निर्धारणम् । ३१ । प्रत्यगुणफियाजातिभिः समुदायात्पृथकरण यतस्तत्र पठीसप्तम्यो स्तः । भवर्ता मध्ये यो दण्डी स आयातु भवत्सु वा क्रियापराणा भगादाराधफः श्रेष्ठः क्रियापरेषु या । गर्या गोषु वा कृष्णा गौ. सपन्नक्षीरा । ते पां या एतेषु क्षत्रियः शूरतम ॥ स्वाम्यादिभिश्च । ३२ । स्याम्यादिभिरपि योगे पष्टीसप्तम्यौ स्त. 1 गोधु स्वामी गवां स्वामी । गामधिपति. गोवधिप- ति. ॥ कर्टकार्ययोरक्तादौ कृति षष्ठी । ३३ । कतरि कार्ये च षष्ठीदि. भक्तिर्भवति क्तादिरर्जितदन्ते शन्द प्रयुज्यमाने । व्यासस्य कृतिः । -

·-
।
(४८) सारस्वते प्रथमवृत्ती
का कृतिरित्यर्थः । भारतस्य श्रवणम् ॥ उभयप्राप्ती कर्मणि । ३४ । उभयो
प्राप्तियस्मिन्कृति तत्र कर्मण्येय पष्ठी स्यात् । चित्र गवा दोहोऽगोपेन ॥ स्मृ-
तौ च कायें। ३५ । स्मृत्यर्थे धातौ प्रयुग्यमाने च कार्य षष्ठी भरति । मातुः
स्मरति मातर स्मरतीत्यस्मिन्नथें । चकाराद्वितीयापि । मातरं स्मरति ॥ न लो.
काव्ययनिष्ठाखलर्थतनाम् । ६६ । एषां प्रयोगे पष्ठी न । लादेशाः ! कुर्वन्
कुर्वाणः मष्टि हरिः । उः । हरि दिक्षुः अलकरिष्णुा । उक । दैत्यान्धातुको
हरिः । अव्ययम् । जगत्वष्ट्वा । सुख कर्तुम् । निष्ठा । विष्णुना हता दैत्याः । दै-
त्यान् हतवान् विष्णुः । खलर्थः । ईपरकरः प्रपञ्चो हरिणा । तन् । कर्ता लोका-
म् ॥ हेती तृतीया पश्चमी च वक्तव्या ।३७ अनित्यः शब्दः कृतक-
पेन कृतकत्वात्कृत्रिमत्वात् ॥ भयहेतौ पञ्चमी च वक्तव्या। ३८५ चौरा-
द्विभेति । व्याघ्रात्रस्यति । विद्युत्पाताञ्चकित. ॥ पाठीच हेतुप्रयोगे । ३९ ।
हेतुप्रयोगे हेतौ द्योत्ये पष्ठी स्यात् । चकारात्सादियोगे तृतीयापि । अन्नस्य हेतो-
वसति । कस्य हेतो गतः । केन हेतुना वा नागत. ॥ इत्यंभावे तृतीया
1 ४० । किवित्प्रकार प्राप्त इत्यभाव । शिष्य पुत्रेण पश्यति । ससारमसारेण
पश्यति ॥ येनाविकारः। ४१ । येन विकृतेनाङ्गेनागिनोऽद्राविकारो रक्ष्य-
ते तस्मादशात्तृतीया विभक्तिर्भवति । अक्ष्णा काण. । पादेन खः । श्राणेन
पधिरः । विकारो द्विविधः । न्यूनत्याश्रित आधिक्याश्रितश्च । मुखेन निलोचन. ।
घपुपाचतुभुजः ॥ जनिकर्तुः प्रकृतिः । ४२ । जायमानस्य कार्यस्योपा-
दानमपादानसहं भवति । तत्रापादाने पश्चमी । यस्मारप्रजाः पजायन्तेतद्रझेति।।
भाडादियोगे। ४३ । आडादियोगे पश्चमीविभक्तिर्भवति । आइ मर्यादाया
मभिधौ च । अपपरी वर्जने । एत आडादयः । आपाटलिपुत्रादृष्टो देवः । आ-
पालेभ्यो हरिभक्तिः । आदिशब्दापरिनिगर्तेभ्यो वृष्टो देवः । अपत्रिगर्तेभ्यो पृष्टो
देवः । तादयं चतुर्थी वक्तच्या ॥
संयमाय श्रुतं धत्ते नरो धर्माय संयमम् ॥
धर्म मोक्षाय मेधावी धनं दानाय भुक्तये ॥८॥
आशिषि चतुर्थी । राते चिरं सौभाग्य भयात् ॥ धदुहेास्यार्थानां
यंति कोपः । ४४ जुधाधर्थानां प्रयोगे यप्रति पोपः स समदानसतारः
स्यात् । हरये उध्यति द्रुह्यति ईयति अस्यति । दुहादयोऽपि फोरप्रभा एर
शायन्ते । सोपसर्गयो. बुधदुरोोंगे द्वितीया वक्तव्या । वरमभिऋष्यति । मिनम-
भिद्रुह्यति । अपदमारोपयति । क्यलोपे कर्मण्यधिकरणे च पञ्चमी
यक्तन्या। ४५ । हात्झते । हर्म्यमारय प्रेक्षत इत्यर्थः । आसनापेक्षते
भासने उपविश्य प्रेक्षत इस्पर्यः॥
फ्यययों हरपते यत्र क्यपन्त नैय दृश्यते ॥
तदेव हि क्यलोपित्वं ज्ञातव्यं च सदा पुधैः ॥ ७९ ॥

·कारकप्रक्रिया। (१२)
निमित्तात्यर्मयोग सप्तमी च यत्ताव्या । ४६ ।
चर्मणि दीपिन दन्ति दन्तयोईन्ति पुनरम्
गेपु चमरी हन्ति साम्नि पुपलयो हतः ।। ८०॥
गुदमेदान्तराला सीमति मोच्यते युध।
पुष्पला मृगभंद. स्यादन्य. सोगपहेतुयः ।।८१ ॥
विपर्य च । ४७ । तर्षे चतुर । पियो नामान्यन भार ॥ पष्ठी.
साम्पो चानादरे । १८ याना मोशा गतौर । मातापियो रुदतो
प्रयजति पुन । मापसाउ यदस्मपि सपमा पाति साधुमार्गे? बहु यद-
रापि मपमना मान्यसाधुमार्गे ॥ भन्योक्त प्रथमा। १९ । यदिदं पाय-
न्येनाम्पातेन यता धान भाति तदा प्रथमा प्रपोसया । घट रियने । घट
पार्य 1 प्राप्तमुदा यमिति प्राप्तोदो प्रम । एन्दसि स्पादि सर । दधि
नुहोसायग्मिन्नय दाजुहोति । पुनन्तु प्रारस्पति । प्रजतीविरेन
पनी प प परण समदान संधय प॥
आपदानाधिारणमित्पादः पारराणि पट ॥ ८ ॥
दिसाया यमंशिरोया पतरि प्रथमा तदा ॥
उसरमयोगापन तदा या प्रयुज्यते ॥८॥
तृतीया गरि पदा पर्माण प्रथमा तदा ।।
तरमप्रयोगोऽयन तदा परम्मैपदम ॥ ८४ ॥

·(५०) सारस्वते प्रथमवृत्ता। दिति वाच्यम् । ५४ । कुरून्स्यपिति मासमास्ते गोदोहमास्ते कोशमास्ते ॥ गतिबुद्धिमत्यवसानार्थशब्दकर्माकर्मकाणामणिकर्ता सणौ । ५५। गत्याद्यर्थाना शब्दकर्मकाणामकर्मकाणां चाणौ य क्र्ता सणौ कर्म स्यात् ॥ शबनगमयत्स्वर्ग वेदार्थ स्वानबोधयत् ॥ आशयच्चामृत देवान्वेदमध्यापयद्विधिम् ॥ ८६ ॥ आसयरसलिले पृथ्वी यः स मे श्रीहरिगतिः॥ गोणे कर्मणि दुह्यादे प्रधाने नीहकृप्वहाम् ॥ ८७ ॥ बुद्धिभक्षार्थयो शब्दकर्मणा च निजेच्छया ॥ प्रयोज्यकर्मण्यन्येषा ण्यन्तानां लादयो मता ॥ ८८ ॥ गौर्दुह्यते पय । अजा ग्राम नीयते । बोध्यते माणक धर्म माणाको धर्म- मिति या । देवदत्तो ग्राम गम्यते । अर्मकाणां कालादिकर्मणां च कर्मणि भाने च लकार इप्यते । मासो मास वा आस्यते देवदत्तेन । णिजन्तात्तु प्रयोज्ये प्रत्य- य । मासमास्यते माणस ॥ तत्प्रयोजको हेतुश्च । ५६ । वर्तु प्रयोजक कर्तृसजो हेतुसज्ञश्च स्यात् । स्वार्थ परित्यज्य अन्यायाभिधायित्वमुपसर्जनत्वम् । नियाजन्यफलशालित्य कर्मयम् । साक्षात्सबन्धेन क्रियान्वयित्व मुरयत्वम् । प- रम्परासबन्धेन रियान्वयित्व गौणत्वम् ।। इति कारवानिया ॥ १५॥ अथार्थद्विभनि रिशिष्टानां पदानां समासो निरुप्यते ॥ समासश्चान्वये नानाम् । १ । नाम्नाम चययोगत्वे सत्यप समासो भाति । चमारात्तद्वितोऽपि । ततो भार्यापुरुषस्येत्यादौ समासो न भवति । स च पट्टिध । अव्ययीभाषस्तत्पु- रपो द्वन्द्रो बहुव्रीहि कर्मधारयो द्विगुश्चेति । अययस्य अययेन वा भान सोड- ध्ययीभार । १ । स एवाग्रिम पुरुष प्रधान यस्यासौ तत्पुरष । २ । दद्वायते उभयपदार्थो येनासो द्वन्द्व । ३ । बहु समातिरिक्त ब्रीहि प्रधान यस्मिनसी पहु- प्रीहि । ४ । कर्म भेदर धारयतीति कर्मधारय ।५।हाभ्यां गच्छतीति द्वि. गु १६ । पूर्वपदप्रधानोऽ ययीभार । हिगुतत्पुरुषौ परपदप्रधानी । द्वन्द्वकर्मधारयो चोभयपदमधानी । वाहिरन्यपदप्रधान । यत्रानेक्समासप्राप्तिस्तत्र उभयपदप- धानो पर पान् । तस्य त्रियाभिसबन्धात् । इदमेशस्मिन्समासते पदेऽनेरसमासप्रा- मिस्तद्विषयम् । निपादस्यपति याजयेदित्यत्र तत्पुरपबतुनौहिर्मधारयप्राप्ती सत्या निर्णयमाह । समानाधिकरण यधिकरणयोर्मध्ये समानाधिकरणो घरपान । एपी- भनय तमेगानिष्टय सामानाधिरयम्।नीर च तदुपर च नीलोत्परम् । भि- नविभत्तय त भिनार्थनिटर वैयधिकरप्यम् । ऐक्पद्यमयसायमेश विभक्ति पर च समासप्रयोजनम् । अधि वी इति म्यिते । स्त्रीशन्दाद्वितीयैरसननम् । सियमधि- मृत्य भरतीति पिमहेऽन्वययोग्यार्थसमर्पर पदसमुदायो पिग्रहो वाश्यमिति था- यत् ॥ पृत समासे अव्ययाना पृनिपातो पत्तध्यः ॥२॥ पूर्व:- ·समासप्रक्रिया। 3722-7 (५१) व्ययेऽव्ययीभावः।६। अव्यपे पूर्वपदे सति योऽन्यः सोऽव्ययीभाषसंज्ञकः समासो भपाते । इति समासमज्ञायाम् ॥ समासप्रत्यययोः । ४ । समाप्ते व- र्तमानाया निभने प्रत्यय च परे विभने नुम्भपति नामसज्ञायां स्यादिरिभक्ति- भपति ॥ स नपुंसकम् । ५। सोऽव्ययीभाषः समासो नपुसकलिङ्गो भाति । नपुसकत्वादस्ववम् ॥ अव्ययीभावात् ।६। अव्ययीभागात्परस्याविभक्तेर्लु. ग्भवति । अधित्रि गृहकार्यम् । रायमतिकान्तमतिरि कुलम् । नाचमतिकान्तम- तिनु जलम् ॥ अस्यादयः क्रान्ताद्यर्थे द्वितीयया। ७ । प्रान्ताद्यर्थे वर्त- माना अत्यादयो द्वितीयया सह समस्यन्ते स तत्पुरुषसजकः समासो भाति । हस्वादेशे संध्यक्षराणामिकारोकारी च वक्तव्यो । ८॥ यथाs- साहये। ९ । यथाशब्दोऽसादृश्ये वर्तमान. समस्यते सोऽध्ययीभावः समासो भवति । योग्यता वीप्सा पदार्थानतिवृत्ति. सादृश्य चेति यथार्याः । शनिमनतित्रा- म्य करोतीति ययाशक्ति करोति । सादृश्ये किम् । यथा हरिस्तया हरः । कुम्भ- स्य समीपमिति विग्रहे समासादिपूर्वपत् । अव्ययीभागत् (प्र० १६ स. ६) इ. ति प्राप्ते ॥ अतोऽमनतः । १० । अकारान्तादव्ययीभावात्परस्याविभनेरम् भाति । अत वीयता । तथा च पाणिनीये ॥ नाव्ययीभावादतोऽमत्व- पञ्चम्याः । ११ । अदन्ताद ययीभागान सुपो लुर तस्य पञ्चमी शिनामादेशः स्यात् । उपकुम्भ वर्तते ॥ वा टाडयोः । १२ । टा डि इत्येतयो; अम् भ- वति । अतोऽमनतः (प्र. १६ स० १०) वा टाइयोः । अत्र टाडि एत- स्पश्चम्यास्ततीयासतम्बोद्रिश्चनबहुपचनयोरप्युपलक्षणम् । तेन द्विवचनवदुवचन- योरपि वा अम् भाति न लुक् । पञ्चम्यास्तु अन्तु कोनिषेध. । उपकुम्भन कृत- मुपकुम्भतम् । उपकुम्भं देहि । अनत इति विशपणादुपकुम्भादानय । उप- कुम्भ देशः । उपमुम्भ निधेहि, उपगुम्भ निधेहि ॥ अवधारणा) यावति च । १३ । अपधारणार्थे यापच्छन्दे प्रयुन्यमाने यययपूर्वपदाभाऽपि योऽन्व- य. सोऽध्ययोभारसाकः समासो भाति । यान्त्यिमत्राणि तारतो ब्राह्मणानामन्त्र- यस्येति यापदमत्रम् ॥ यावदवधारणे । १४ । अवधारणार्ये याच्छन्दो नित्य समस्यते ॥ आङ्मर्यादाभिविध्योः । १५ । मर्यादायामभिषिधी च आई या संमस्यते । पाटलिपुत्र मर्यादीरत्येन्यापाटलिपुत्रम् । बालानभियाप्ये- त्याबालम् । तेन विनति मर्यादा । तेनसहेत्यभिविधिः ॥ पारमध्ये पष्टया वा । १६ । पारमध्यशन्दीपटया वा समस्यते । एदन्ती निपाता सनात् ॥ प्रथमा- निर्दिष्टं समासउपसर्जनम् । १७ । समासशाने प्रथमानिर्दिष्टमुपसर्जनसत स्यात् ॥ उपसर्जनं पूर्वम् 1१८1 समासे उपसर्जन प्रान प्रयोज्यम् । गद्गायाः पारे इति पारेगद्ग-गद्गापारे । गद्गायाः मध्ये इति मध्येगद्गम्-गङ्गामध्ये । मक्षिकागामभाको निर्मक्षिक वर्तते ॥ अमादी तत्पुरुषः । १९ । द्वितीयाद्य- न्ते पूर्वपदे सति योऽनयः स तत्पुरुषसज्ञकः समासो भवति ॥ द्वितीया श्रितातीतपतितगतात्यस्तमातापनः ।३.1 अन्वये सति समस्यते स ·(५२) सारस्वते प्रथमवृत्ती। तत्पुरुषः। कृष्ण श्रित कृष्णश्रित । ग्राम प्राप्तो ग्रामप्राप्त । अन्वये इति विम्। पश्य कृष्ण श्रितस्त्व साधून् । दात्रेण छिन्न दानच्छिन्नम् । यूपाय दारु यूपदारु । वृफेभ्योभय वृकभयम् । राज्ञ पुरुषो राजपुरुष । अक्षेषु औण्ड, अक्षशौण्ड ॥ कचिदमाद्यन्तस्य परत्वम् । २१ । अग्नौ आहित इत्याहिताग्निः । पूर्व भत इति भूतपूर्वः ॥ पिशाचादेः सभादीनां नपुसकत्व वा । २२ ।पिशाचाना सभा इति पिशाचसभम् । पिशचसभा। गृहस्थणम्-गृहस्थूणा । शशोर्णम्-शशोगा। भिन्नपदे णत्वाभास्तिथापि समासे सति क्वचिदैकपद्य णत्वहेतु ।शराणां वन शर- यणम् । आम्राणां यनमाम्ररणम् ॥ सज्ञायां वा । २३ । नीणि नयनानि यस्यासी त्रिणयन त्रिनयन ॥ पानस्यवा। २४१ सुराया पान सुरापानम्-सुरा- पाणम् ॥ ननि ।२५। नानि पूर्वपदे सति योन्य स तत्पुरुषसज्ञक समासो भाति ॥ नञ् ।२६ । नञ् सुबन्तेन समस्यते । नज उभयार्थत्व प्रसिद्धम् । तथा चोक्त वार्तिककारेण ॥ उभी नजी समाख्याती पर्युदासप्रसह्यका ॥ पर्युदासः सदृग्याही प्रसह्यस्तु निषेधकृत् ।। ८९ ॥ प्राधान्य तु विधेर्पत्र प्रतिषेधोऽप्रधानता ॥ पर्युदास. स विज्ञेयो यत्रोत्तरगतो न न ॥९० ॥ अमाधान्य विधेर्यत्र प्रातिपेधे प्रधानता ॥ प्रसाप्रतिषेधोऽय क्रियया सह यन नञ् ॥ ९॥ न ब्राह्मणोऽब्राह्मण ॥ ना । २७ । समासे सति नोऽकारादेशो भाति नाकादिपर्जम् । नाक नक नग तनूनपात नख नएसफ नक्षत्र नमुल नासत्य नमुचि नर इत्यादि । नाक नमुचि नकुल नागर नासिका नमेर ननानि नमसी नान्तरीय नक नख नग नद नयाद नद नासत्य नापित नधुप नक्षन इत्येते नाकादप पेनचिगणिता । उभयथापि नामादौ न भवति ॥ अनुस्वरे । २८। समासे सति ननोऽनादेशो माति सरे परे ॥ भनादेशोऽपदान्तवद्राच्यः 1२९ । तेन हान (प्र. ४ सू०१६) इति न द्वित्वम् । अश्वादन्योऽनवा। विरुद्धोऽधर्म । ग्रहणाभागोऽग्रहणम् । तदन्यतविरुदतदभावेषु नञ् वर्तते । तस्मादन्यस्तदन्य । तेन विरुद्धम्तविरुद्ध । तस्य अभारस्तदभार । तदन्यश्च त- विरुद्धश्च तदभावश्च तदन्यतविरुद्धतदभापास्तेषु ॥ चाथै दन्द' । ३० । समु- श्चयान्याचयेतरेतरयोगसमाहाराचार्यास्तेषु चार्थेपु हद समासो भाति । तत्रेश्वर गुरु च भनस्पति प्रत्येस्मरत्रियासयन्धे समुञ्चये समासो नास्ति । बटो भिक्षा• मट गौ चानयेति प्रमेण नियादयसकन्धेऽन्याचये समासो नास्ति । नानां परस्प- रमसबन्धात् । इतरेतरयोगे समाहारे चा व समासो भाति ॥ दन्द्र ल्पस्वरप्रधानम्यारोवारान्ताना पूर्वनिपाता वक्तव्यः । ३१ । पटुश्च गुप्तश्च पगुप्तौ । इतरेतरोगे द्वियनम् । चकार उत्तार्थानामप्रयोग । अनिश्च गायत अमिमारनौ। भोमाय भोग्यश्च मोनृभोग्यौ । धाव खदिरच धान- ·समासप्रक्रिया। (५) दिरी ॥ देवतादग्दै पूर्वपदस्य वा दीयाँ धक्तव्यः । ३२ । वामहंगा- सचिन भात्यनिमारतापित्यादौ । अनिश्च सोमश्च अग्रोमो । भन्यादेःसो- मादीनां पत्वं वक्तव्यम् ।। । इन्द्रश्च वृहस्पतिश्च इन्द्रावृहस्पतो । ए- कवद्भावी चा समाहार वक्तव्यः । ३५ 1 माहारस्यक्तासमाहारे एक- बदारः सिद्ध पर। तहि राग्रहण किमर्थम् । याग्रहणात्वचिद्वयोरपीवरेतरयोगे पाचन चिहनामितरतरयोग एक्स्चनम् । शशाच कुशाश्च पराशाय श- शाशपरराशा.-शाशपलाशम् ॥ अन्यादीनां विभक्तिलोपे कर्मन्यति- हारे पृर्वपदम्य सगागमो भवति । ३५.1 अन्योन्यमेत्रियाररण वर्म- व्यतिहारः । अन्यथ अन्यश्च अन्योन्य विधा नमन्ति । परश्च परश्च परम्परम् । परम्परीमत्यत्र कम्पादित्वादिसर्गोपध्मानीयाभार. एयत्वे द्विगुदन्द्री।३६। परते वर्तमानौ दिगुहन्दी नपुमरिनो भात. ॥ संख्यापूर्वी द्विगुः ।३७ । सस्या समासो हिनियते ॥ समाहाररत ईप द्विगुः । ३८1 समाहा- रेऽय टिगु. समासो भाति ततोऽशारान्तादीप् मत्ययो भाति ॥ पाचावन्तो दिगुर्नयन्तः । ३९ । पधानां पापा समाहारः पक्षपानम् । द्विभुवनम् । नि- अग्नम् । मनुप्पथम् । दशानां प्रामrmi समाहारो दशग्राम । पञ्चामयः समाहता इति पश्चामि । पधाना गर्ग समाहारः पवगु । नपुंसम्वादम्पत्यम्। निपला रूदितः ॥ यहुव्रीहिरन्याय । ४० । अन्यपदार्थधानी य. समासः स बहुप्री- हिसायो भाति । बहु धनं यस्य स पहुचनः । रित पन यम्य सोऽरितधन. अन्ययत्वादस्त्यादीनां पूनिपात. अन्यपदनाधान्याहुमोहि. 1 अन्तरन यस्यासा- पन्तरगः । पहिरदगः । रजर्मुखः ॥ तेन सहति तुल्ययोग।४१ । सहेत्ये- सस्तृतीयान्न समस्यते स नुस्यामबहुप्रीहिः ॥ सहादेः सादिः । ४२ । स- हादीनां सादिर्भात । पुत्रंग सह वर्तमानः सपुत्र । सो पति पेचिद । सानो पा मत. 1 तु पयोगाचन प्रायिरम् । पर्म सर पर्तमान. सरमसः । सलीम- पायाप प्रधानायपदेशो नियमनपा पहायते स सगुणसांगनी चाहि - एबीयता पम्य स सम्बना यहाही विठोपणसप्तम्यन्तयोः पू. 1

·• (५६) सारस्वते प्रथमवृत्तौ ।
बहुव्रीही । अप्रजा सुप्रभा द् प्रा अमेया दुर्मेधा सुमेधा ॥ धर्मादनिच
केवलात् । ५० । केपलात्पूर्वपदात्परो यो धर्मशब्दस्तदन्ताबहुप्रीहेरनिच् प्रत्य-
य स्यात् । कल्याणधर्मा । सुधर्मा । केरलास्किम् । परम स्वो धर्मा यस्य स
परमस्वधर्म ॥ जायाया निडादेशो बहुव्रीही वक्तव्यौ यलोपश्चा५१॥
सत्मीज नि ॥ उत्पूतिसुसुरभिभ्यो गन्धशब्दस्येकारान्तादेशो बहु-
नीही वक्तव्य 1 ५२ । उद्गन्धि । पूतिगन्धि । सुगन्धि । सुरभिगन्धि ॥
आगन्तुकस्यैकवचनान्तस्य वा । ५३ । सुगन्धि भाषण -मुगन्धो या ।।
अल्पाख्यायां च । ५४ । अल्पपर्यायो गन्धशब्द 1 सूपोऽल्पो यस्मिन् तासू-
पगन्धि भोजनम् । घृतगन्धि । वति कचित् । सूपग-धम् । धृतगन्धम् ॥ उप
मानाच्च । ५५ । पमस्येर गन्धो यस्पति पनगन्धि । मतान्तरे विकल्प ॥
उधसोऽमड् । ५६ । ऊधोन्ताद्वहुबाहेरनडादेश स्यास्त्रियाम् । कुण्डोधी गो।
पुसि तु कुण्डोधा गोगण ॥ धनुषश्च । ५७ । शाङ्ग धनुर्यस्य स शाध
न्या ॥ सज्ञायां वा । ५८ । शतध वा-शतधनु ॥ पुवरा । ५९ । समासे
सति समानाधिकरणे पूर्णस्य स्वीरिङ्गस्य पुवा भाति । घाग्रहणात्यल्याणीमिय
इत्यादी न भाति । पुपदावादीवापोनिवृत्ति । रूपयद्भार्य ॥ भन्याथै । ६० ।
स्त्रीलिङ्गस्यान्याचे वर्तमानस्य हसो भवति ॥ यड्मानिनवासतदादी
चारूप्ये । ६१ । एनी याचरतीति एनागते । पत्न्यादिलातो न । पण्डितमा-
निनी । पट्या भाव पटुत्वम् ।अल्प देहाति अल्पा । पटुतमा । पटुतरा । पटुकल्पा।
पटुदेश्य। पटुदेशीया। अरूप्य इति किम् ।शुभ्रारूप्या प्रियादौ न । प्रियाभक्ति ।
मनोता सुभगा दुर्भगा क्षान्ता कल्याणी चपला वामना सचिया समा पामा काता
चारा तनया दुहिता वसा । इति प्रियादय ॥ एषु परेषुभाषितपुस्वस्य स्त्री-
प्रत्ययान्तस्प न पुवत् । ६३ ॥ उपत्ययान्तस्य च न पुषत् । ६३ ।
वामोरूभार्य ॥ अभापितपुरवस्य च न पुवत् । ६५ । गङ्गाभार्य ।
कोपधपूरणीसज्ञाना च न पुवत् ।६५। पाचपाभार्य । पञ्चमीभार्य । दत्ता.
भाय ॥ जातिवाचकास्वागावाचकांद्यईप्तदन्तस्य न पुषदमानिनि
। ६६ । ग्रामणीभार्य । मुरेशीभार्य 1 अमानिनीति किम् । म मणमानिनी ॥
युजितरक्तविकारार्थवर्जिततद्धितान्तस्य न पुवत् । ६७ । मैथिरी-
जाय । युवाजतरनापिकारार्थजितेति किम् । वैयाारणभार्य वारायान्य हम-
मुद्रिय । वाग्रहणादिय पिपक्षा ॥ गो. । ६८ । गोशब्दस्यान्याथै वर्तमानस्य ।
वो भाति । पच गावो यस्यासो पञ्चगु. । संख्यासुध्यानादिपूर्वस्य पादशब्दस्याऽ
पारस्य लोपो वक्तव्य । सय पादा यस्यासो सहमपात् । व्याघ्रस्य पादाविर
पादौ यस्यासो व्यापात् । शोभनी पादी यस्य स सुपात् । पाद पद् (प्र०९
सू. ४८) दिपद द्विपदा द्विपदी त्रिपदी । नदादित्यादीपू । टाडया । ६९ ।
समासे सति ट यह य इत्येते प्रत्यया भाति ॥
टश्च तापुरुप यो अकारो द्धन्द ण्य च ।
हारस्तु बहुग्राही यारोनियमो मतः ॥१३॥

·समासप्रक्रिया। अधित्यो महिमा यस्य सोऽचित्पमहिम ॥ नो या । ७० नातस्य पद- स्य टेलापो या भाति सरे यकारे च परे । वामहणात्वाचन भाति कि सुपधा- लोपथ । अहो म य मध्याह्न । योरसो समाहारो उपद ॥ रावाहाहा. पुसि । ७१। एते पुंस्था स्थु । सांगत्र । सदि । यह । यीना राजा इति क- विराज । टयार वर्थ परिराना एमित (प्र. १४ म०१४) रातां पू इति राजपुरम् । अप्रत्यय । यारच मनध बामनसम् ।घायु (म०९ सू०५२) प्रमे प्रमा वा (प्र. ४ म०२) दक्षिणस्यां दिशि पथा इति दक्षिणापथ । अ- रश्च रानिश्च अहोरानम् । अप्रन्यय ॥ अहोरात्रमित्यत्र नपुसवरव या घक्तव्यम् । ७२ । अहोगा । दो च यश्च दिना । पचपा । बहुतरिक्षा- यो बहुरचनं जम् । यही राजाना यम्यां सा पहराजा नगरी । अन टिरा - ते आवत खियाम् (प्र. ७ १०८ ) इत्याप डप्रत्यय । यहा कतारो यस्या- सो बद्रीयो याग ॥ कर्मधारयस्तुल्यार्थे । ७३ । पदत्य त्याथै एकार्य- निठते सति फर्मधारयसजकः समासो भवति । नील च तदुत्पल च नीलापल- म् । रना चासो रता च रक्तरता । पुमांश्चासी फोरिलच पुस्योरि ॥ पुसः रपे ख्याजिते च भम्परे सयोगान्तस्यरोपो वक्तव्यः ।। तेन पुस्यान पुक्षीर भाति ॥ नामश्च कृता समास । ७५ । प्रादेपसर्गस्य नाम्नश्च कृद तेन समास स तत्पुरुषसयो भाति । चकारातुशब्दस्या ययस्य रीडरीराब्दयोश्विप्रत्यया तादेव दतेन समासस्तत्पुरुषो भवति । प्रष्टो याद प्रवाद । कुम्भार । सहादे सादि (प्र० १६ स० ४१) सहसतिरा सधिसमितिरय । सह अश्यतीति सध्यइ समञ्चतीति सम्यड् । तिर अश्वतीति तिर्य । वचित्र भाति । सह चरतीति सहनर ॥ पुगतिमादय । ७६ । कुशब्दो गतिसज्ञ प्रादयश्च समर्थेना ये समस्या त स तत्पुरुष । फुपुरुष । पुत्सितमन क्दनम् ॥ पुत्सितेपदर्थयो । ७७ । कुत्सितेपदर्थयातिमा- नस्य कुशब्दस्य वा का क्त् इत्यतै आदशा भाति तत्पुम्पे न तु या प्रोही । बहु- ब्राही तु । कुत्सिता विद्या यस्यासी कुविद्य.। कुत्सिता उष्ट्रा यस्य स ट । कु- त्सित पन्था यस्मिनस स्पथा दश ॥ पाक्यवदुणे । ७८ । उष्णशब्दे परे कुशन्दम्य का क्य का इत्यते आदेशा भति। कु ईपदुष्ण कोष्णम्-को- प्णम्-कटुष्णम् । 3 ईषत् स्पण काल्पणम् ॥ पुरुपे वा । ७९ । पुरुषशन्दे परे कुशब्दस्य वा यादेशो भाति तत्पुरुषे ॥ विभाषा पुरुष का स्यानियमेन हसे परे ॥ अचि विरथयदे को. काकाक्षे वा पुरपे पथि ॥ ९३ ॥ ईपदर्थं च वाच्ये स्युरनामुष्णे काकत्ववा ॥ कुत्सितात्रय क्त्रय । कद्रय कदद काक्ष कापथ कुपथ कुपुरुष कापु- रुष. ॥ पप उत्व दधोर्डढी । ८० । पप उत्व दतृदशधासूत्तरपदादे टुत्वच धामु वा भवताति वाच्यम् । बहुपचन जस् । जम्शसालुर (प्र० ९ सू० ३२) ·सारस्वते प्रथमवृत्ती। नानो नो लोपशधौ (प्र. ९ सू०२०) पभिरधिमा दश षोडश । षट्मकार- मिति पोदा । धामु वावक्तव्यमिति विकल्पात् पस्योलोभारे पो ड (प्र. ९ स. ४४) इति पस्य उत्तम् । षट्वा । सरयाया. प्रकारे धा (म० १७ १० ११७) अव्ययाद्विभक्तेलुरु (प्र० १३ सू० २५) पदन्ता यस्य इति विग्रहे ॥ विभ- तिलोपे कृते दन्तस्य दत् । ८१ 1 षट् दन्ता यस्याऽसौ पोडन् ॥ तदह- तोः करपत्योश्चौरदेवतयोः सुट् तलोपश्च। ८२ । वृहतां पति धृहस्प- ति । तत् कर तस्कर ॥ महतराकारो भवति समानाधिकरणे । ८३ । महाश्वासी ईश्वरक्ष महेश्वर ॥ दिवो द्यावा । ८५ । दिवान्दस्य चापादेशो भाति ! द्याश्च भूमिश्च द्यावाभमी । आकृतिगणोऽयम् । सिद्ध शम्दा- कारमुपलभ्य तदनुसारेणादेशरिधान वियते यत्र स आकृतिगण ॥ अरक छचित् । ८५ । समासे कृदन्तेऽपि विभक्तेरएग्भपति । कृच्या मुक्तः । अप्सु योनियस्येत्यामुयोनि । उरसि रोमानि यस्याऽसौ ररसिलोम । हदि स्पृशतीति रदिस्पृक् । कटेकाल वाचोयुक्ति दिशोदण्ड पश्यतोहर इत्यादि ॥ समास समानाधिकरणे शाकपार्थिवादीनां मध्यमपदलोपो वक्तव्यः।८६। शाकप्रियचासो पार्थिवश्व शायपाथिय । देवपूजक्श्चासा ब्राह्मणश्च देवनामग ॥ आदेश्च द्वन्दे । ८७ । द्वन्द्वसमासे सति आदिपदस्य रोपो भवति । माता च पिता च पितरो। दुहिता च पुत्रश्च पुत्रौ । श्वथूश्च श्वशुरश्च श्वगुरौ । ऋतां द्वन्दे । ८८1 करारान्तानां इन्द्रसमासे सति पदस्य वा आकारोवतव्य । मातापितरौ ॥ दन्दे सांदित्व वा । ८९ 1 वर्णाश आश्रमाश्च इतरे घप- श्रमेतरे-वर्णाश्रमेतरा ॥ व्यधिकरणे बहुनाही मध्यमपदलोपो घ- क्तव्य.।९०। कुमुदस्य गन्ध इस गन्धो यस्यासो युमुदगन्धि ॥ उपमाना. च ।९१ । उपमानाद्गन्धशम्दस्पेकार स्यात् । इसमय गमनमिर गमन यस्या सा हसगमना ॥ दिरसख्य सज्ञायाम् । १३ । दिपायरसप्यागचयश- ब्दागुत्तरपदनुत्यायों सक्षायो समस्यते स तत्पुर । संज्ञापामिति पदेन नित्यस- मासो दशित । अपिग्रहो नित्यसमास । अन्यस्त्वापपदरिग्रहोऽपिभाति । अस्य- पदेन समासव्यतिरिने नाती पदेन रिग्रहो याश्य यत्र सनित्य तेन रम्मी पर्न यस्य स एम्पकर्ण दाग त्रिमिात रापदीप । अस्तपदविग्रही नित्य । यस्मिसमासाश्योधर यास्य न तिष्ठति स नित्य । दक्षिणाग्नि । सप्तमाम ॥ ॥ इति समासमरिया ॥ १६॥ अप तदिता निरुप्यते ॥ अपत्ये भम् । १। नानोऽपत्येऽऽसत्ययो भाति । उपरोरपत्य पुमानिति मिहे । उपगो अग् इति गिते । समासम य- प्पो (म. १६.४)नि पालो । पारो मृदय ध । भादि- म्यरम्प णिति च पृद्धि गरा मध्ये य आदिनाररतम्य गाभ- पनि प्रिति मितिम तांदत परत । उयारण्योशारो पदि योग्यम्परे ।।

·+ तद्धितमाक्रिया। उसास्य ओमगरस्य च र भाति स्वरे यारे च परे । नद्रितसमा- साधेति नाम पम् । नामत्वात्स्यादयः । औपगम- । पटिसस्यापत्य यामिठ. 1 गो- तमस्याश्त्य गौतम । शिवशादभ्यरत्या रक्त । अन्यथा उनः माप्तिः शिरस्य अपत्य शा. निदेहस्यापत्यं वदेहः ॥ उरणि । मातमन्दस्य ऋयारस्य उर भाति अगि परे । पोर: (प्र. ९.४४ ) वन्मदफ्ते (म० १२ स. ५) इति मननिर्देशावचिदपदान्तेऽपि इसानां-प्रमा प्रष्टस्याः। पगा मातृगामपाय पामातुरः । तिगणां मातृगामपत्य श्रमातुरः । योर्माचारपत्य मातुरः ॥ मत इननृपः । ५। गारान्तानाम्नोऽपिसन्दादपत्येऽर्थे प्रत्ययो भाति । पस्य रोप. (म० १४ स०७) देवदनस्यापत्य देवदत्ति श्रीधरस्यापत्य अधरिः । दशरपस्यापत्य दाशरथिः । पारदरिः । चिपिशन्दादपि भाति । तेन औदा- लॉरः॥ यदादेश्च । ६ । यहादे. पर इन्प्रत्ययो भरत्यरत्येऽ । यहो: अपत्य बाहमिः । उपविन्दारपत्यनापपिन्दरिः। कृष्णरयापत्य पाणिः रडलोनोऽपत्यमा- दुरोमिः । नो वा (प्र. १६ स०६९) अनिशर्मयोऽपत्यमानिशमिः॥ण्यायनणे- यणीयागर्गनदाविलोपितृवस्रादेः १७। गर्गादेर्नडादरम्यादेः स्त्रीलिङ्गा- पितृप्यतादेव ण्य आयनम् एपनण् णीय इत्येते मत्यया भान्ति अपत्येऽये यथा- सत्येन । चकारास्पितृत्वनादरेयगमत्ययो भाति । गर्गस्यापत्य गायः । वत्सस्या- पत्य यात्स्यः । जमदरपत्य जामदग्य । सोमस्यापत्य सौम्यः । नडस्यापत्य ना. डायनः । चरस्यापत्य चारायणः । चन्द्रस्यापत्य चान्द्रायणः । अदुर करचित (प्र. १६ स० ८४ ) अमुष्णापत्यमामुष्यायण । यस्य लोपः (म० १४ स०७) योरपत्यमानेय मृफ डस्यापत्य मार्कण्डेयः। कोरपत्य कापेय । गद्गाया असत्य गानेय. माया अपत्य माहेथे । कचिस्पोरिद्वादण्भवति। भूमेरपरय भौमः ॥मातृ- पिठभ्यां स्वसा । ८1 मातृपितृभ्या शब्दाभ्या पास्य सएशब्दस्य सकारस्य पकारः स्यात्समासे सति । पितुः स्वमा-पितृप्यसा । पितृप्यसुरपत्य पैतृप्वतीयः । मातुः स्सा मातृप्यसा । मातृप्यमुरपत्य मातृप्यनीयः ॥ ढकि लोपः।९।मा- तृष्वसुरन्तस्य लोपः स्याङ् कि । अत एव दर ॥ मायनेयोनीयियः फढस छयां प्रत्ययादीनाम् । १० । प्रत्ययादिभूतानां फादीनां क्रमादायन्नादयः आदेशाः स्युः । आयन् एम् ईन ईय् इय् एते आयन्नादय ॥ किति च । ११ ॥ मिति तद्विते परे अचामादरचो वृद्धि स्यातापै पसेयः॥ मातृवसुश्च । १२॥ पितृष्वसुर्यदुक्त तदस्यापि स्यात् । मातृप्यसय. ॥ मातृपितृभ्यां पितरिडा- महन् । १३ | आभ्यां परो डामहन् प्रत्ययो भाति । मातु पिता मातामहः । पितुः पिता पितामह ॥ बहुत्वे काचित् । १४ । अपत्येऽर्थे उत्पन्नस्य प्र- त्ययस्य बहुते सति कचिदनृषिविषय ऋपिविषये च लुम्भाति । गर्गस्यापत्यानि पुमासो गर्गाः । बहुवश्विक्षायां जस् । अमेरपत्यानि अनयः । एओ जसि (प्र. ६ मू३९) पिदेहस्यापत्यानि पिदेहाः ॥ भृग्वत्रिकुत्साङ्ग्रोिवसिष्ठगोत- मदेगतुल्याख्यक्षत्रियेभ्यः परस्य प्रत्ययस्य लुम्भवति । १५/भू- ·(५८) सारस्वते प्रथमवृत्तौ। गव कुत्सा वसिष्ठा ॥ देवतेदमर्थे । १६ । देवतार्थे इदमर्थ चोक्ता' प्रत्यया भवन्ति । इन्द्रो देवता यस्यैत्येन्द्र हरि । सोमो देता यस्येति सौम्य हरि । दे. वदत्तार्थमिद देवदत्त वस्त्रम् ॥ कचिट्ठयोः। १७ । काचित्पूर्वोत्तरपदादेरचो वृद्धि- भगति त्रिति णिति च तद्धित परे । अग्रिमरुतौ देते यस्य तदाग्निमारुत कर्म । सुष्टु हृदय यस्यासी सुहृत् मुहदो भार सौहार्दम् । अत्र भाऽण् वक्तव्य । सुछु भार सौष्ठवम् । अत्र सुष्ठु अव्ययम् । एवमेप अव्यय तिष्ठति । सुभगस्य भार. सौभाग्यम् । णिती वा। १८॥ रत्ता वक्ष्यमाणाश्च प्रत्यया विषयान्तरे णितो वा भवन्ति । अजो गौर्यस्यासापजगु शिष । गो. (प्र० १६ स० ६६) इति हस्त । वोत्यस्सरे ( म० १७ मू० ३) तस्यद धनुरानगर-अजगव या। कुमुदस्येव गन्धो यस्या सा कुमुदगन्धि । तस्या अपत्य स्त्री कौमुदगन्ध्या वा कुमुदगन्ध्या । आयत खियाम् (प्र० ७ ० ८ ) इत्याप् । श्वशुरस्याय श्वाशुर्यो ग्राम ।दि- प्णोरिदवैष्णम् । गोरिद ग यम ।धुले भाकुल्यम् । तद त्वदीयम् ।ममेदमदीयम् । अत्र णीयप्रत्ययो न णित् ॥ चतुरश्चलोपो ण्यणीययोः।१९। चतुर शब्दस्य चकारस्य लोपो भाति एयणीययो प्रत्यययो परत ॥ पूरणेऽर्थे ण्यणीयौ भवतः । २० । चतुर्णा सत्यापूरक तुर्य-तुरीयम् ॥ अन्यस्य दक् । २१ । अन्यश- ब्दस्य दगागमो भगति णायप्रत्यये परे 1 अन्यस्पेदमन्यदीयम् । अर्धे जर द्यस्या सार्धजरती अर्धजरत्या इदमधजरतीयम् ॥ स्वपरयोः कछ । २२ । स्वकीयम् । परकीयम् ॥ कारकाक्रियायुक्त । २३ । कारकादप्येते अणादय प्रत्यया भवन्ति क्रियायुक्तः कर्तरि पर्मणि चाभिधेये । वुमेन रक्त वस्त्र कौडक्मम् । मथुराया आगतो जातो वा माथुर ।ग्रामे भयो ग्राम्य ग्रामीण । धुर बहतीति धुर्य धारयः ॥ नेयेकाः । २४ । क ईन इय इवेत्येते प्रत्यया भवन्ति भवाद्यथेषु । णिच चैपा वैकल्पिकम् । कर्णाटे भवः कार्णाटक:- कर्णाटक । मामादागतस्तत्र जातो या ग्राम्य ग्रामीण, 1 अदीर्घश्च (प्र. ९ सू० ५३ ) सधीचि भयो वा सधीचा युक्त. सधीचीन । समीचि भवो वा समीचा युक्तः समीचीनः । तिरश्चादयो निपात्यन्ते (प्र. ९ सू. ५६) तिरश्चि भयो वा तिरश्चा युत्त तिरश्चीन. 1 उदीचि भयो वा उदीचा युत्त : उदीचीन. ॥ यलोपश्च । २५। क्न्यादीनामन्त्ययकारस्य लोपो भवति यकारे स्वो परे । पन्यादीनामुपधाया क्यचिद्यकारस्य लोपो भवति स्वरे यकारे च तद्धिते परे । पस्य रोप (प्र. १४ सू० ७) कन्यायां भर कानी- न । पुप्येण युत्ता पोर्णमासी पौषी ॥ नक्षत्रादण वक्तव्यः ।२६ । अण्ण- न्तादीप् । पोप्या भर पोषीण । चातुर्मास्य व्रतमाचरतीति चातुर्मासिर ॥ इ- यो वा । २७ ।क्षत्रशन्दादा इयप्रत्ययो भवति । क्षतात्रायते इति क्षत्रम् क्षत्रा- या निपात्यन्ते । क्षत्रे भर क्षत्रिय क्षात्र ॥ क्षत्रशब्दादण वक्तव्य १२८॥ शुसे देरता यस्य तच्छत्रियम्-शोकम् । इन्द्रो देता यस्पत्येन्द्रम्-इन्द्रियम् ।अ- क्षेदांच्यतीत्याक्षिका तवं चतुर. ताकि । शब्द कुशरः शाब्दिक । यदे भवा ·तद्धितप्रक्रिया। (५१) वैदिनी । अत्रेोऽकार्य ॥ त्यतनौ।२९। त्यश्च तनश्च सतनौ । किमा- देरद्यादर्भवाद्यर्थ त्यतनौ प्रत्ययौ भवत । कुत्र भय कुनत्य । कुतो भा कुत- स्य अधमयोऽद्यतन । तत्रभपस्तत्रत्य । ततोभास्ततस्त्य नभयोऽनत्य । अतोभयाऽतस्त्य ।सदाभा सदातन ।ह्योभयो बस्तन । श्वोभा श्वस्तन । पुरा भर पुरातन । चिरभरश्चिरन्तन । सायभर साय तन । प्रारु भा पाहतन । चिरादिभ्य स्न ।३०। चिरपरुपरारिभ्य स्नो भगाद्यर्थे । चिर भरश्चि- रन । पर भर परत्न । परारि भर परारिल ॥ स्वाथेपि । ३१ । रक्ता प्रत्यया स्वाथऽपि भात । देवदत्त एन देदित्तिर । चत्वारो पर्णा एर चातु चर्ण्यम् । चोर ए चौर ॥ भव्ययसर्वनानामबन प्राक् है ॥३२॥ अन्य- यस्य सर्गदेवा त्यस्वरात्माऽमप्रत्ययो भाति । उच्चरमाचके । न चैप नीव- के ।सर्व एर सबक । विश्व एष विश्वर । मया एस मया । त्वया एपस यका । तदा तक्त् । यदेव यरत् । एतदेव एतक्त् ॥ अणीनपोर्युप्मदस्म- दोस्तववादि । ३३ । अण् च ईनश्च अणानौ तयो अणारयो । अगीनयो प्रापपफे परतो पुष्पदामहोत्तमादप आदेश भाति । यदिशब्दालयात क्युप्मारास्माका । एक्ये तफममको। द्वित्व बहु प च युष्माकास्माको । त- वेद तारम् । ममेद मामरम् । तनाय तारफोन । ममाय मामयीन । युवयारय योमार । आफ्योरयमास्माक । युपयारय योप्माण । आश्योरयमास्माकी- न । युष्माक्मय यौमार । अस्मारमयमास्मार । युप्माश्य यौप्माण अस्माक्मपमाम्मान ॥ वनुल्यै । ३४ । तुल्य भादृश्य.] वत प्रत्ययो भा- ति । च देग तुल्य च दरमुसम् । घटेन तुल्य घटपटुदरम् । पटन तुल्य पटर- त्वम्बरम् ॥ भाव तत्त्वयण । ३५ । भावे तश्च वश्च यण् च ते तत्वयण । शब्दस्य प्रवृत्तिनिमित्त भार तस्मिभारे तस यग् इत्येते प्रयया भवति । त्रा हागस्य भागो ब्राह्मगता । तानस्य नित्य स्त्रीलिङ्गवादा ॥ समाहारे ता च वेगुणश्च । ३६ । त्रयाणां समाहारखेता चकारात्समूहे प्रत्यक्षतरमपि । तेन हस्तिनां समूहो हास्तिरम् । धेन्नां समूहो धेनुपम् । अत्र प्रत्यय । तस्य णि पादादिवृद्धि ॥ अचित्तवाचवादिय ।३७ । करचाना समूह कारचिर- म् । अपूपाना समद आपूपिकम् । शपुलीनां समह शालिकम् ॥ पांच नान्दादिक । १८ । काचिना समूह कारथिमम् ॥ गणिवाया ण्य । । ३९ । गणिनां समूहा गाणिश्यम् ॥ वेदाराद्यन् च । ४० । चमारादिक । यदारागां समूह पैदार्यम् । फेदारिरम् ॥ युवल्या देरण् । ४१ । युतीता समूहो यौनतम् । भिक्षाणां समूहो भक्षम् ॥ पागादिभ्यो प । १२ । स च प्रियाम् । पाशानां समूह पाया। पातानां समूहो पात्या । स्थानां समहो रथ्या । परानां समूह सया ॥ सरगोरयेभ्य इनित्रयस्या ।१३। परिनी रियानां समूहो रथकव्या इत्यपि । समहो गोत्रा गमेत्यादिमयोग सपा । जनानां समूहो जनता । । ।

·(६०) सारस्वते प्रथमवृत्तौ । ब्राह्मणस्य भागो ब्राह्मण्यम् । त्वयणन्त नपुसकम् । ब्राह्मणस्य भानो ब्राह्मणत्वम् । सुमनमो भावः सौमनस्यम् । मुभगस्य भाष. सौभाग्यम् । विषो भागो वैदुष्यम् वसो उः (प्र० ९ सू०७१) । कर्मण्यपि अग् वक्तव्यः। ४४ । कर्म- ण्यपीत्यपिशब्दात्साध्वर्थेऽण् तस्य णित्त न । सामनि साधुः सामन्यः । कर्मणि साधुः कर्मण्य । सभायां साधुः सभ्यः । ब्राह्मणस्येदं कर्म ब्राह्मण्यम् । राज इद कर्म राजन्यम्-राज्यम् । नो वा ( म० १६ सू० ६९ ) इति टेलोपः । अन्यत्रापि यश् प्रत्यय.॥ समानस्य वास इत्यादेशः। ४५ । समाने उदरे शयितः स. मानोदर्य. सोदयः । शतेन त्रीतः शत्य. ॥ लोहितादेर्डिदिमन् । ४६ । लोहितादेगेणाद्भावेऽर्थे इमन् प्रत्ययो भाति स इमन् डिसज्ञो भाति । डिया- ट्टिलोपः। लोहितस्य भागो लोहितिमा। लोहितादेरिति अनेकस्वरात् डित् वक्तव्यः। यत्र एकस्वरस्तत्र न डित् । लोहितादरिमन्-वैकल्पिकः । तेन लौहित्यम् लोहित- त्वम् । कालस्य भावः कालिमा। लघोर्भागो लधिमा । अणोभावः अणिमा । गुतीदेः (प्र० १७ सू० १००) इति गुगेर्गरादेशः । गुरोभीपो गरिमा । वरस्य भानो वरिमा ॥ इमनि लोपः । ४७। इमनि प्रत्यये परे वकारस्य लोपो भ- यति । स्थूलस्य भाव. स्थमा । स्थलस्य स्थपादेशः ॥ ऋर इमनि । १८ । इ- मनि प्रत्यये परे हसादेलंघोझकारस्य रो भाति । पृथो प. प्रथिमा । दृढस्य भागो द्रढिमा । मृदोर्भागो म्रदिमा । भृशस्य भावो भ्रशिमा । कृशस्य भारः ऋ- शिमा । हसादित्वाभावात् । ऋजो र ऋजिमा । ल्धुत्वाभारात् । कृष्णस्यभार. कृष्णिमा । सयोगपूर्वकत्वान्न लघु. । यहोर्भाप इति रिग्रहे । बहोरिलोपोभू- च बहो । १९ । बहोरुत्तरेषामिमनादीनामिकारस्य 'लोपो भाति बहो. स्थाने भू चादेशः । भूमा ॥ अस्त्यर्थे मतुः १५०। नाम्नो मतुः प्रत्ययो भाति अस्या- स्मिन्यास्तीत्येतस्मिन्नर्थे । उकारो नुम्बिधानार्थः । गौरस्यास्तीति गोमान्-गो- मती ॥ फलवर्हरथेभ्यइनेनौ वा वक्तव्यौ । ५१ । फलमस्यास्तीति फ- लिनः-फली । बर्हमस्यास्तीति बर्हिण -वहीं । रथोऽस्यास्तीति रधिनः-रथी । बलवाताभ्यामूलः। ५२ । बलूल. । वातूलः । वातातिसाराभ्यां किन् । ५३ । वातकी । अतिसारको ॥ ऊर्णाहंशुभंभ्यो युः । ५४ । अस्त्यो। ऊर्णायुः । अहयुः । शुभयु. ॥ अर्ण केशयोः। ५५ । अर्णसः सलोपश्च । अर्णवः । केशवः ॥ शंकंभ्यां बभयुस्तितुतयसः । ५६ । आभ्यामेते प्र- त्यया स्युरस्त्यर्थे । शं विद्यते यस्यासौ शबः । शभः । शयुः । शतिः । शतुः । शतः । शय । क पिद्यते यस्यासौ क्य. । कभः । कयुः । कतिः । कतु । कत । कयः । इत्यादि ॥ लोमादिभ्य शः । ५७ । लोमशः ॥ पामादेनः । ५८॥ पामन. । अङ्गना ॥ पिच्छादेरिलन् । ५९ । पिच्छिल ॥ फेनादिभ्यइ- लन् । ६० । फेनिल. ॥ तुन्दिवलिवटिभ्यो भः । ६१ । तुन्दिभः । व- लिभ. । वाटभ, ॥ कृयादिभ्यो वलच दीर्घश्च । ६३ । कृषीवल ॥ प्रज्ञा श्रद्धावृत्तिभ्योऽण् । ६३ । प्रज्ञाऽस्यास्तीति प्राज्ञ । आर्चः। श्रा- . ।

·तद्धितप्रक्रिया। (६१) दः । वार्तः ॥ शृवृन्दाभ्यामारकम् । ६४ । प्रशस्तं शृगमस्यास्तीति रागारकः । प्रशस्त वृन्दमस्यास्तीति वृन्दारकः । मध्वादे ः। ६५ । मधुरः। मुखरः । शुधिरः । स्त्रशनित्ययः । कुअरः । कुनो हस्तिनुः । सिम्मादे- ल.। ६६ । सिमास्यास्तोति सि-मलः । च्डास्यास्तीति चडालः ॥ भइको च मत्यय । ६७ । मत्यें अइकौमत्ययौ मरतः। वैजयन्ती पताका यस्यासो वैजयन्तः । माया वियते यस्यासी मारिकः । मान्तोपधादस्विनी । ६८! मान्तीपघात वतिनी । मच अश्व मौअन्तश्च उपधाच अन्तोपधेमी यन्तीपधे यस्यामी मान्तोपधस्तम्माइलिनो मकारान्तान्मकारोपधादकारान्तादकारोपघाच यत्तिनी मत्ययो भवतः अस्त्यर्थे । मघोऽस्यास्तीति मघरान् । श्रियां यशसि सौभाग्य योनी कान्तौ महिनि च ॥ सूर्य संज्ञाविशेपे च मृगाङ्केपि भगः स्मृतः ॥ ९ ॥ भग भाग्य पिद्यते यस्यामा भगवान् ।रक्ष्मीरस्यास्तीति लक्ष्मीयान् । पुत्रोs- स्थास्तीति पुनगन् । धनमस्यास्तीति धनगन्-धनी । छनमस्यास्तीति नपान- रात्री । इनां शौ सौ (म०९ स०१९) दण्डोपिद्यते यम्यासी दण्डवान्-दण्डी क्षेित्र विद्यते यस्यासी क्षेत्रगन् क्षेत्री रियास्यास्तीति विद्यावान् । दृपदोरियन्ते यस्यासी, दृश्यान दृषती भूमिः तित. (प्र०१४ सू०१४) यशोऽस्यास्तीति यशस्वान् किरियने यस्यासौ किमान् । कामो विद्यते यस्यासो कामी । कृमयो पिद्यन्ते य- स्थासो कृमिगन् । शमोऽस्पास्तीति शमी । दमोऽस्यास्तीति दमी ॥ तडिदा- दिभ्यश्च १६९ तडिदादिभ्यः शन्देभ्यो यतः प्रत्ययो मति । तडिदिद्यते यस्यासी तडित्लान् । भानि नक्षलागि विद्यन्ते यस्यासो भगान् । यशरवान् । मद्वियत्ते यस्यासौ मातान् । तकारान्तस्य सकारान्तम्य हसादावर स्पर्थे प्रत्यय परे अपदान्तता वक्तव्या । ७० 1 यम्वरादी प्रत्ययमाने परे सशामपदान्तता भरति ईये परे पदान्तता । तेन भरदीयम् । एतत्किय- सद्भय परिमाणे वतुः । ७१ । एतापत्तनयः शन्दभ्यः परिमागेऽयं यतु. प्रत्ययो भाति ॥ यत्तदोरा । ७२ । यत्तदोष्टेरात भाति यतो परे । यलरिमा- पमम्येति यागन् तागन् । किम किर्यश्च १७३। रिम्हान्दस्य फिरादेशोभरति। पोपारा यारादेशो भाति । फिपरिमागमम्यति रिया ।। भा इशंतदो या।७४ । एतदष्टात भाति यतो परे । यस्मिन्पो आव न तरिमन्पो ई- शादेशः स्यात् । शारः सर्गदेशार्थः । एतत्सरिमागमस्येति एतापगन् । पान् । एतदष्टे आवम् पस्मिन्पो आनन न पतद इशादेश प्रसादतोमारस्स पकारः । वाशम्दीभुनसमुच्चपार्यः । तेन इदमो यतुः प्रत्याः । इदम इश् च- फाराइतोवारस्य यश्चेति यारयम् । इद परिमाग पम्य स पात् । शशः स- यदिशार्प. ॥ नन्दादेरिलः। ५५ सुन्दादेगाव इल. प्रत्यो मानि । प्रा- रल तुन्दं पम्पासो तुन्दिल । उदरिए । भौनत्ये दन्तादुरः । ७ मा- प्रत्येऽमें वारपे सति दन्तसन्दादरः प्रायपो माति । उन्नता दन्ता सम्पासौ द.

·(६२) सारस्वते प्रथमवृत्तो। न्तुर ॥ श्रद्धादेर्छ । ७७ । श्रद्धा विद्यते यस्यासौ श्रद्धालु । कृपा विद्यते यस्यासौ कृपालु । मायालु । दयालु | सिध्मदिल । ७८ । सिध्भर । लेहिल ॥ अस्मायामेधास्राभ्योऽस्त्यर्थ विनिर्वक्तव्य । ७९ । तपो विद्यते यस्यासौ तपस्वी । यशस्वी । मायापी । मेधावी । सर पिद्यते यस्यासी घमी ॥ वाचो ग्मिनि । ८० । वाचशब्दात् ग्मिनि प्रत्ययो भाति अस्त्य थे। ग्मिनो गकारो व्यपधानार्थ तेन अमे जमा पा (प्र. ४ ० २) इत्यस्य प्राप्ति । प्रशस्ता वाक् पिद्यते यस्यासी वाग्मी ॥ एकादारिनिन्चासहाये 1८1 न विद्यते एक सहायो यस्य स एकाको । स्त्री चेत् एकारिनी॥ आलाटौ कुत्सितभापिणि । ८२ । कुत्सितभापिण्यथ वाच्य सति आलाटी प्रत्ययो भवत । आएप्रत्ययो बहुभाषिते कुत्सितभापित्वे च आटप्रत्ययस्तु फेर- रकुत्सितभापित्वे । कुत्सितापार विद्यते यस्यासी वाचाल । एवं धाचाट ॥ ल समाहारप्रकृष्टयो । ८३ । नाम्न समाहारप्रकृष्टयाविषये ल प्रत्ययो भवति। क्लेशस्य समूह प्रकृष्ट क्लेशो वा क्लेशल ॥ ईपदपरिसमाप्ती कल्पदेश्यदे शीया । ८४ । ईपदपरिसमाप्त सर्पज्ञ इति सज्ञिकल्प । ईपदपरिसमाप्त प टुरिति पटुदेशीय । ईपवून कपिरिति कपिदेश्य । करिदशीय ॥ प्रशसाया रूप । ८५। प्रशसाया रूप प्रत्ययो भवति । प्रशस्तो वैयाकरगे वैयाकरणरूप ॥ पाश कुत्सायाम् । ८६ । उत्सायां वाच्याया सत्या पाश प्रत्ययो भवति । कुत्सितो वैयाकरणो वैयाकरणपाश ॥ भूतपूर्वे चरट् ।८७॥ भूतपूवेऽर्थे वाच्ये सति चरट् प्रत्ययो भवति । पूर्व भूत इति भूतपूर्व 1 पूर्व भूत इति भूतचर । पूर्व दृष्ट इति दृष्टचर । स्त्री चेद्दष्टचरा । द्रित (प्र० १४ सू०१४ ) ॥ प्राचुर्यविकारप्राधान्यादिपु मयट् प्रत्ययो भवति 1८८ । गो पुरीपे च । ८९ । गो पुराप गोमयम् । अन प्रचर यस्मिनसौ अनमयो यज्ञ । मृदो विकारोमृमया घट । स्त्री प्रधान यस्यासी खीमयो जाल्म। अदिशब्दारस्वरुपाथ मयट । अमृतस्यरूपोऽमृतमयश्च द्र ॥ तदधीते घेद वेत्यत्राण्वक्तव्य । ९० । अधातऽथवा घेद इत्यत्रार्थे द्वितीयान्तानाम्नोऽण व- क्तव्य । ठ्याकरणमधीते वेद पा वैयाकरण । द्वारि नियुक्तो दौवारिक । स्वस्ति इत्याह सौपस्तिक । न्यग्रोधस्येद नैययाधम् ॥ व्यासादे कि ।९१ । व्यासस्यापत्य वैयासकि ॥ सुधातुरचइ च । ९३ । सुधातुरिञ् स्यादकडा- देशश्च । मुधातुरपत्य सौधाताक । शोभनाऽश्व स्वश्व त वेदोत सीपश्व । न्याये कुशलो नैयायिक । न सधिय्वोर्युट् च । ९३ । सधिजी ग्यौ सन्धिखौ तयो सन्धिजयार्यकारयकारया सबन्धिन सरस्य वृद्धिर्न भत्ति विन्तु तयोर्यु डागमो भाति । इट उट इत्यतारागमौ भवत । कि कृत्वा वर्णविश्लेष कसा । यकारापूर्ण इकार वकारात्पूर्व उकार । पश्चादाद स्वरस्य णिति च पाद्र (प्र० १७ सू. २) चटकादेरण् । ९४ । घरकत्यापत्य थाटर ॥ कल्याण्यादीनामिनेय ।९५। कल्याण्या अपय यल्याणिनेय ॥ इतो - ·तद्धितप्रक्रिया। (६३) जाताय । ९६ । जाताय इत प्रत्ययो भवति । रजा सजाता यस्यासो रजिन। प्रपा सजाना यम्यासी अपित । बुधा सजाता यस्यासी क्षुपित ॥ तरतर्मय- स्विष्ठा प्रापै ।९७। अतिशयेथे तर तम ईयसु इट येते प्रत्यया भ- पन्ति । अतिश्येन वृष्ण कृष्णतर अितिशये कृष्ण कृष्णतम । अतिशयेन शुल शुक्रतर गुक्तम ॥ ईयस्विष्टी डिताविति वक्तव्या।९८। अति- शयेन रघुर्लघीयान् अति. रघुरंधीबसी । अनि० लघुलाघट । अति. पाश इन पापीयान् । अति. पापी डोत पापीयमो ! अति. पाप इति पापिठ. ॥ वि- न्मतुवतुतप्रत्ययानां लोपश्च इष्टादी। ९९ । मतिषियने यस्थासौ मति- मान् । अति० मतिमान् इति मतिष्ट । अति० माया इति माविष्ठ । अति. धनवान् इति घनिष्ट । अति० यता इति करिष्ठ ॥ गुचांदरिष्ट्रमेयस्सु ग- रादिष्टयलापश्च । १०० । इमेपरसु परतो मुदिर्गरादिरादेशो भवति टे- रलोप । गुरोगरादेश । अ० गुरुगरीयान्-गरीयसी-गरिष्ठ । गुरो वा ग- रिमा । मियस्य प्रादेश । अ० प्रिय इति प्रयान्-प्रेयसी-प्रेष्ट । लोहितादेडिदिनन् (प्र. १७ मु. ४६ ) प्रेमा । स्यनस्य स्यगादेश । १० स्या स्थगीयान्-स्थ- घीयसी-स्योरेष्ठ -स्थेमा । स्थिरस्य स्थादेश । स्थेयान्-स्थेयसी-स्पेठ -स्येमा । बहुगन्दस्य बहादेश 1 अ० बहु यहीयान्-यही सी-बहिट । हाशब्दस्य नपा- देश । पिष्ट । हस्तस्य हसादश । हसिष्ट । वृद्धस्य पर्यादेश । अ० वृद्ध- पयिान्-वापसी-पिट । अन्तिस्मादयानदसाधी । अ० अन्तिक नेदीयान्- नेदीपसी लेदिष्ट । अ० याद साधीयान्-सायसी-साधिष्ट । दरस्य दादेश । अ. दर. दरीयान्-दघीयसी-दरिष्ठ ।युमनाम्दस्य यमादेश ।अ० युगा पीयन्- यायमी-परिष्ट अल्पस्य कनादेश । अ० अप क्नीयान्-क्नीयसी-यनिष्ट । ईलोपो ज्यागदादीयस । १०१ । प्याशन्दादीयस ईशारस्य रोपो भाति इदस्य न्यादेश 1. पृद्ध इति शयान्-व्यायमी-ज्येष्ठ -व्यमा । एत्तमस्य पराश । २. उतम इति वरीयान्-वरीयसीचरिट -यरिमा । दीर्घम्य दाया- देश । अ० दीर्घ इति द्राधीयान्-घीयमी-द्रापिष्ट -दाधिमा । प्रशस्यस्य आदेश । अ० प्रशस्य ग्रेयान्-प्रेयसी-ग्रेट-प्रेमा ॥ यहोरिष्ट यि 1201 बटुमदारपरस्य इष्टे यतमानस्येशारस विभाति महोभरादेश । अ० परित भूयान-भूपसी-भविष्ट -भमा । क्षिप्रम्य क्षेपादेश | क्षिर संपीयान्-क्षपी- यसी-सेपिट । अदम्य क्षोदादेशः । य० भुद शादीमान्-शोदारसी-झोदिष्ट ॥ विमान्ययादाव्याताच तरतमपोराम्बक्तव्य ! १०३ । २० पुत पुतम्ता परमात य. युत इति कुतरतमाम् तेषभारम्भरतम् 14. र रिति उग्न गपति । . उरिति उनमाम् । नीलाम्-नीचतमाम स्तिराम् विनमा । २० पठति इति पतितराम्-पटनितनन् । अ० परत इति पातितराम्-पचतितमा । परिमाण दमादय । १० तमोमें पाध्ये सति दमदापसदमदायेने प्रत्यया मरन्ति । अनुपम पम्प त- ·- (६४) सारस्वते प्रथमवृत्ती। जानुदन्न जलम् । शिर परिमाण यस्य तच्छिरोदयसम् । पुरुष परिमाग थस्य तत्पुरुषमात्र जलम् ॥ द्वयोर्वहूना चैकस्य निर्धारणे किमादिभ्यो ड तरडतमी वक्तव्यो । १०५ । क्तरो भातोमध्ये काय । क इति क्तर । क्तमो भार्ता तात्रिक । क इति कतम 1 भातोर्यतरस्तारिकस्ततर उद्गृङ्गा तु । य इति यतर । स इति ततर पयतम । ततम ॥ सख्येयविशेषावधा रणे दित्रिभ्या तीय । १०६ । यो सख्यापूरक द्विताय ॥ वे सम सारण सस्वरस्य । १०७ । नयाणा सस्य पूरक तृतीय ॥ षट्चतुरो स्थ । १०८ । षण्णां सस्यापूरर षष्ठ । टुभि टु (प्र० ४ सू. ८) चतुणी सख्यापूरक चतुर्थ ॥ पश्चादेर्म । १०९ । पञ्चम । सप्तम । अटम । न वम । दशम इत्यादि ॥ एकादशादेई । ११० । एकनाधिका दश एकाद- श एकादशानां सरयापूरक एकादश एकादशा ॥ दिव्याटकाना दात्रयो- टैका । १११ । प्राशतादनशीतिपहुब्राह्यारिति वक्तव्यम् । द्वादश द्वादशी । अयोदश -प्रयोदशी।चतुर्दश चतुर्दशा । सप्तदश सप्तदशी । अष्टादश अष्टादशी ॥ विशत्यादेर्वा तमट् । ११२ । विशत मस्यापूरक विंशतितम । पक्षे ॥ विशस्तिलोप । ११३ । विश ॥ चत्वारितादादी वा । ११४ । द्रि चत्वारिंशत् द्वाचवारिंशत् । त्रिचत्वारिंशत् प्रयश्चत्वारिंशत् । अष्टचत्वारिंशत् अ- धाचत्वारिंशत् । अनशीताति विशेषणावयशीति ।न्यशति । अष्टाशीति ॥श तादेनित्यम् । ११५ । शततम ॥ कतिकतिपयाभ्या थ । ११६ । क- तिथ । कातपयथ ॥ सख्याया प्रकारधा। ११७ । सत्याराचकाच्छब्दात्म कारेऽर्थ वाच्ये सति धाप्रत्ययो भाति । द्विप्रकार द्विधा त्रिप्रकार विधा । चतु प्रकार चतुर्धा । गुणोऽश् च । ११८ । धाप्रत्यया तस्य शब्दस्य गुणो वा भ- यति । अणू च वा भरति । दिप्रकार द्वधा । निप्रकार त्रेधा । धामत्यया ता- स्वार्थेऽण् । द्विधा एव द्वैधम् । धम् ॥ एकात् ध्यमुवा । ११९ । ऐक्ध्यम एक्धा ॥ क्रियाया आवृत्तीकृत्वसुच् । १२० । पञ्चवारान्भुत इति पञ्चक- त्वा भुङ्क्ते । सप्तकृत्व ॥ द्वित्रिचतुर्य सु १२१ । द्वित्रिचतु शब्देभ्य सु प्रत्ययो भाति । द्विवारमिति द्वि निरागमात नि ।चतु । द्विरुक्तम् ॥ विरुक्तम्। बहादे कारकाच्छस् । १२२ । बवाद शब्दाच्छस्प्रत्ययो भवात । बहुवारा निर्ति बहुरा । अल्पश । शतश 1 सहस्रश । रक्षश 1 कोटश इत्यादि । व- हुश धन ददाति ! कारवारिकम् । बहूर्ना स्वामी ॥ तयापडी सख्याया भवयवे । १२३ । सस्याया अपयो वाच्ये सति तयायडौ प्रत्ययो भवत । द्वी भाययौ यस्य तद्वितयम् । त्रितयम् । द्वौ आयो यस्य तद्यम् । त्रयम् । चनु- ष्टयी ॥ अल्पार्थ कुटाशमीशुण्डाभ्यो र । १२४। अल्पा कुटी इति कु- टीर । शल्पा शमी इति शमीर । अस्पा शुण्डा इति शुण्टार ॥ स्त्रीपुसोर्न ग्रनणौ । १२५ । वैणम् । पोन्नम् । शेषा निपात्या कत्यादय । आदिशन्दा त्या सरया या ते यति । सा सस्या येषा ते सति । का सस्या यो कति। रोकाच्छेपस्य सिद्धि ॥ इति सारस्वतव्यावरणे तद्धितमनिया समाता ॥१७॥ - ·॥ श्रीः॥ सारस्वते द्वितीयवृत्ती परस्मैपदिप्रक्रिया। लक्ष्मीनृसिही प्रणिपत्य काया बुधाश्च पद्मा- करभट्टमुख्यान् । सारस्वतीयां च तिवादि- ति क्रमाल्लिखेय गणपप्रसादात् ॥१॥ अयास्यातप्रनिया निरूप्यते ॥धातो । १। वक्ष्यमा प्रन्ययाधातोर्तया ।। भ्वादिः।२। भू सत्तायामित्यादि शब्दो धातुसज्ञो भाति । स च विविध आत्मनेपदी परस्मैपद्युभयपदी चति । आदनुदातडितः । ३) अनुदा- सेतोडितश्चधातोरादित्यात्मनेपद भरति जिस्थरितेत उभे । जितः स्वरिततश्च धातोश्भे आत्मनेपदपरस्मैपदे भवत । आत्मगामि चेल्फटमात्मनेपद परगामि चत्कल परस्मैपद प्रोक्तव्यम् । अन्वर्यानुगतार्यसनावलवाद ॥ परतो:- न्यत् । ५। पूोक्तनिमित्तपिधुरादन्यस्माद्बातो परस्मैग्द भाति ॥ नव पर स्मैपदानि । ६ । तिवादीनामधादशसध्याकानामागनि नर वचनानि परस्मैप- दसज्ञानि भान्ति । पराण्यात्मनेपदानि भात ॥ वर्तमान ।७। प्रारब्धापरिस- माप्तत्रियोपलक्षित कालो वर्तमानस्तस्मिन्वर्तमाने चाभिधेये तिवादय प्रत्यया भान्ति । अन्य तिवादे पागिनीयाना लटिति सज्ञा ॥ ॥ परस्मैपदानि ॥ एक वचनानि । द्विाचनानि। याचनानि । तिए तम् अति २ सिम् यस् ३ मि यम् मस ॥ आत्मनेपदानि॥ ते आते अन्ते से आये धे रह य १ ·सारस्वते द्वितीयवृत्तौ । नानि च युप्मदि चास्मदि च भागः । ८1 नामादियुपपद प्राप्तेषु सत्सु विभिभांगररा प्रत्यया भवन्ति । ते च त्रयो भागा यथारम प्रथममध्यमोत्त- मसज्ञा भान्ति ! नानि प्रयुज्यमाने चशब्दादपयुज्यमानेऽपि प्रथमपुरुष युप्मदि मध्यम तस्मयुराम । भू सत्तायाम् ॥ कर्तरि पंच ।९ प च परस्म- पद पर भाति चकारादात्मनेपदापि । तत्र भू इत्येतस्मापरस्मैपदिनोऽपिा- रणातरि तिवादयो योन्यन्ते । तत्रैक्ररक्षाया प्रथमपुरुपैरवचन भु तिम् इति स्थिते । पकार पियार्यार्थ ॥ अप् कर्तरि । १०१ धातोरम्मत्ययो भ- वति तीर पिहितेषु त्यादिषु चतुर्पु दिपूपर्यन्तेषु परतः । पकारो रिफरणभेदज्ञा- पनार्थी गुणार्थश्च । प्रकृतिपत्ययान्त पतति य प्रत्यय स पिकरण ॥ गुणः। २१ । धातोरन्सभतस्य नामिनो गुणो भवति । आदेश. । भरति । द्वयर्थ विवक्षाया तम् ॥ अपित्तादिर्डित् । १२ । परतन्तादिक च निहायान्य प्रत्ययो डिसहो भवति । अन्य इति किम् । इडामायजितो दशरकारान्त पाती। डित । आदिशब्दात्सीसिग्रहणम् ॥ कृित्पद्धयुसि।१३ किति डिति च परे धातो. गुणी भाति दयुस वयित्वा। कृतचिनस्य उसि परेनु गुणो भाति । ततो डिवात्तसि गुणप्रतिषेधेऽप्मत्ययनिमितो गुणो भात्यैर । स्रोनिसर्ग. (४० १५० ६ सू०४ ) भात । वहसिक्षायां भर अन्ति इति स्थिते ॥ अदे । १४ । अ- फारस्य लोप भाति अकारे एकारे च परे । अदें इत्यत्र अकारकारी तिपादिप्रत्य- यस्यैन्यर्थ । भवन्ति । भासि । भाय ।भाथ ॥ व्मोरा।१५। अकारस्य आत्य भाति वकारे मारे च परे । भामि ।भपार । भाम । स राजा धार्मिको भ- वति । त्य साधुनसि।अहमात्मविद्भवामीत्यादि प्रयोक्तव्यम् ॥ अव्यवधानाच- पुरुपविशेषः । १६ । पस्य नियापदेन व्यवधान नास्ति तत पुरुष विशेष । अब व्याधान मूनस्थ ग्राय नतु पास्यस्थम् । सूत्रस्मेण पुरुषप्रयोगो भाति । साधु स च स च भाय । यह त्व स च पण्डिता भाम । भूइ प्राप्ती आत्मनेपदी । तस्मात्तेप्रभृतानि ना वचनानि प्रयो यानि । अगुगार भवते ॥ आदाथ ईः। १७ । आकारापरस्यात् आथ्सबन्धिन आचारस्य ईकारो भवति भोते । भान्ते । भरसे । भोथे । भयध्वे । अदे ।भा । भवारहे । भामहे । स श्रिय भवते ॥ विधिसभावनयोः । १८ । विधि कर्तत्यार्थोपदेश 1 समापन कल्पनमूहस्तम यादादय. प्रत्यया भवन्ति । लिडिति चैमा सजा पाणिनीयानाम् ।। ।। परस्मैपदानि ॥ एकवचनानि। यात् यास् याम् १ द्विवचनानि । याताम् यातम् यार बहुवचनानि । युम् २ ३ यात याम ·१ २ अन्तु भ्वादिषु परस्मैपदिप्रक्रिया। (६७) ॥ आत्मनेपदानि ॥ ईत ईयाताम् ईन् ईथास् ईयाथाम् ईधम् ३ ईमहि याई । १९ । अकारात्परो याई भाति । अइए (घृ० १३०२ सू०११) भोत् भोताम् भोयुः ॥ युस इट् । २० । अफारात्परस्य युस इडागमो भर- ति । भोः। भवेतम् । भोत ॥ यामियम् । २१ । अकारात्परो यामिय भा- ति । भोयम् भोर भोम । शिप्यो गुरुशुश्रूपको भोदिति विधिः । भादसौ वे- दपारगो ब्राह्मणत्वादिति सभापनम् । भरेत भोयाताम् भवेरन् । भरेथाः भरे- याथाम् भोधम् । भरेय भगहि भरेमहि । अह हरिभक्ति भोय ॥ आशी:- प्रेरणयोः । २२ । अप्राप्तप्रार्थनमाशी. परस्येष्टार्थशसन मरण प्रवर्तन तत्र तुदादयः प्रत्यया भवन्ति ॥ एप सज्ञा लोट् ॥ ॥ परस्मैपदानि ॥ एकरचनानि । द्विपचनानि । बहुपचनानि । ताम् हि तम् ३ आनि आपप् आम ॥ आत्मनेपदानि ॥ ताम् आताम् अन्ताम् आथाम् धम् ३ ऐप आरहैप् आमहपू तुह्मोस्तातङाशिर्षि वा वक्तव्यः । २३ । भातु भरतात् भरताम् भवन्तु ॥ अतः । २४ । अकागत्परस्य हे भाति । न तु तातडः । तातडिति डित्करण गुणवृद्धिप्रतिषेधार्थ नतन्यादेशार्थम् । भा-भवतात् भातम् भात । भवानि भाव भगम । आयुष्मान् भरतु भवान् । अध्ययनायोचतो भा सौम्य । भवताम् भवेताम् भानाम् । भास भयेथाम् भरधम् । भौ भगा भवाम- है। हरि भास्त स त्वम् ॥ अनद्यतने तीते । २५ । अतीताया रात्रर्यामद- यादाग्यायदागामिन्याः प्रथमयामद्वय सोऽद्यतनस्ततोऽन्योऽनद्यतनस्तस्मिन्ननद्य- तनेऽतीते काले दिवादय. प्रत्यया भान्ति एषा सज्ञा लइ ॥ ॥ परस्मैपदानि ॥ एकरचनानि । द्विचनानि । पपवनानि । दिपू ताम् अन् सिप तम् ३ अमिपू १ २ त १ २ १ २ व म ·१ २ ई 3 (६८) सारस्वते द्वितीयवृत्ती ॥ आत्मनेपदानि॥ तन् आताम् अन्त थास् आथाम् ध्यम् ३ वहि महि दिसिमि इत्येतेपामिकार उच्चारणार्थ । ततो नकार इणतन्यक्तीति विशेष- णार्थ । वापसाने (पृ.१०१ १०८) इति दकारस्य तकार ॥ दिवा दावट । २६ । दिवादी परे धातोरडागमो भाति । अभयत अभपताम् अभवन्। अभव अभातम् अभात । अभवम् अभवान अभराम । योऽभवत्पुत्र । अ- भवत अभनेताम् अभान्त । अभपया अभवेथाम् अभयध्वम् । अभअभवानहि अभामहि । स राज्यमभवत ॥ परोक्षे । २७१ धातो परोक्षेऽतीते काले णवा- दय प्रत्यया भवन्ति । एषा सज्ञा लिट् ॥ । परस्मैपदानि॥ एकरचनानि । द्विवचनानि । बहुरचनानि । ण अतुस् उस् अथुस् १ २ अ व म १ ३ ए ॥ आत्मनेपदानि ॥ ए आते आथे गे वहे महे णादिः कित। अपित् णादि विद्भवति ॥ दिश्च ।२९ । णवादिसयोगे धातोश्चनम् ॥ स स्वरादिदिरादिः । ३० । सस्वरायोभयोऽदिक्तो विभाति । भूभ गा इति स्थिते 1 णकारो वृद्ध्यर्थः । पकार. पित्तायां । भाभ्वाणांदो। ३१ । आ अश्च भश्च आभ्वौ तयो पूस्यिाकारस भूशब्दस्य च आकारो भवति णादी सति ॥ हस्वः । ३२१ समन्धिनो दीर्घस्य हस्ती भाति झपानां जपचपा 1३३ । सबन्धिना अपानां जयाश्चपाच भवन्ति । झ- दधघभाना पडदगया भान्ति । खफ्टटयान चिटतपा भवन्ति ॥ भुवो युद्ध ।२४। भुगे युगागमो भगत णादौ स्वरे परे । बभूव यभूपतु चभः ॥ क्रादे दिन २५ गन् परणे मृगतो शुभम् पारणोपयो । यसरणे। दुगती । शु अरणे । तु प्रनाने । धुन् स्तुती । यमदु रतु इत्येतस्मात्परस्य यसादेगांदापरयेट् न भायन्यस्मादयतीति नियमादनिटोऽपीडागम । यदागमा- स्तद्गुणीभतारताहणेन गृह्यते इति न्यायादिटोऽपि पवाय ततेन थपि तुर । यपि यभरथु वभर । पभा यरिस पग्मि । परिचरान् यभर। .

·१ भ्वादिषु परस्मैपदिप्रनिया। (६९) वो बभूमाते वषिरे । पपिपे वभूयाथे । नामिनोऽचतुर्णा धो दः ३६ । नाम्य तादातोरुत्तरस्य तिवादिचतुष्कत्र्यतिरिक्तस्य रिडोलड्लिटोश्च घस्य हो भाति । अत्र सेटो हलावति वक्तव्यम् । यषि बभूपिढे । वभो बभनिरहे ब- भारमहे । रामो राज्य यो । आशिपि । ३७ । धातोराशिषि यादादयो भ- वन्ति । एषां सना लिङ्॥ ॥ परस्मैपदानि॥ एमवचनानि । द्विवचनानि । बहुपचनानि । यात यास्ताम् यासुस २ यास यारतम् यास्त ३ यासम् यास्त्र यास्म ॥ आत्मनेपदानि ॥ सीष्ट सीयास्ताम् सीरन् सोठाम् सामारथाम् सीध्वम् ३ सीय सीपहि सीमहि आशीर्वादादेः पविदिति वक्तव्यम् । ३८॥ ततो गुणाभार । भूयात भूयास्ताम् मयासु । भया भयास्तम् भयास्त । भयासम् भयास भूधारमा स: श्रीमान भयात् । भू सीट इति स्थिने । सिसतासीस्यपामिट् ॥३९ । पातो परेयां सि स तासी स्यम् इत्येतेषामिडागमो भरति ।गुणागदेशोषितम् । भीरपोष्ट भविपीयास्ताम् भरिपरिन् । मविपीठा भविषायास्याम् भरिपीधम् । सीव्यवधानेऽपि दत्तम् । मदिरीरम् । भारतीय मरिसोरहि भविधीमहि । हारभक्ति भरिपी- छा ॥ श्वस्तने । ४० 1 व आगतेऽहि भापिन्य तादयो भान्ति । एप सता रद॥ ! परस्मैपदानि॥ एक्वचनानि ।' ट्रिाचनानि। बहुपचनानि । तारी तार २ तासि तास्थम् तास्थ तास्मि तासम तास्मम् ॥ आत्मनेपदानि ॥ तारी तारम् सासे तासाये ३ साहे साम्रो तास्महे रहणामार भरिता भारतारों भरितार । भरितासि भरितास्य भरिमस्या भरितास्मि भारतास्सा मारितारम विस्ते हरि प्रत्यक्षो मारिता । भारताभ- १ ३ २ ·(७०) सारस्वते द्वितीयवृत्ती पितार । भपितासे भारतासाये भरिताधे । भरिताहे भपितास्त्रहे भपितास्महे । श्वो हार भारतासे ॥ त्यादौ भविष्यति स्यपू । ४१ । धातोषिष्यति का- ले स्यप् प्रत्ययो भवति तिवादिष्वष्टादशसु परेषु । अस्य सज्ञा लट् । भविष्यति भविष्यत भपिप्यन्ति । भषिप्यास । षिष्यथ भविष्यथ । भविष्या- मि भरिप्यार भविष्याम । कल्किधर्मप्रातको भविष्यति । भविष्यते भविष्येते भषिप्यन्ते । भविष्यसे भरिप्येथे भविष्यधे । भविष्ये भविष्यावहे भविष्यामहे । सापर्णी राज्य भरिप्यते ॥ स्यपू क्रियातिकमे । १२ । धातो रियाया अ-- तिक्मे फुतश्चिौगुण्यादनिप्पत्ती सत्या दिवादपरः स्यप्मत्ययो भाति भविष्येऽपें क्वचिद्भूतेऽपि । अस्य सता लूड् । अडागम । अभाषिष्यत्-अभविष्यद् अभषि- प्यताम् अभविष्यन् । अभविष्य अभपिप्यतम् अभविष्यत । अभविष्यम् अभ- विष्यार अभाषिप्याम।यदि सुदृष्टि मुराय चाभविष्यत्तदा मुभिक्षमभविष्य । अ- भविष्यत अभरिप्येताम् अभविष्य त । अपिप्यथा अभविष्येथाम् अभविष्यध. म् । अभषिप्ये अभविष्याहि अभरियामहि । यद्यभविष्यत द्रव्य भस्तिदा रम्यमभाषिप्यत ॥ भूते सि । ४३ । धातोर्भूतमाने वाले सि प्रत्ययो भवति । दिवादिपर । अस्य सज्ञा लुड् । इकार सेरिति विशेषणार्थ । अभूम् तु इति स्थिते ॥ दादेःपे । १४ । परस्मैपद परे अपित् दाधास्थेभूपिवतिभ्य परस्य सेरीपो भवति ॥ शाच्छासाघ्राधेटो वेति वक्तव्यम् । १५ ।। भुवः सि- लोपो टुग्याच्यः। ४३ । लुकि न तनिमित्तम् । टुकि सति तनिमित्त कार्य न स्यात् (पृ० १५० ६ सू० ५९) तेन गुणेवृद्धयोन अभूत् अभूताम् ॥ भुवः सिलोपे स्वरे बुग्वक्तव्यः।१७। अभवन् । अभ. अभूतम् अभूत । अभूयम् अभूव अभूम । अभूदृष्टि । आत्मनेपद । सि इट् गुणारी पत्र प्रत्वम् अट् । अभ- पिष्ट अभरिपाताम् ॥ भातोऽन्तोऽदनतः । १८। आत आत्मनेपदस्यान्त इत्येतस्याद्भगति अकारादुत्तरस्य न भाति । अभविषत । अभविष्ठा अभविषा.. थाम् । ध्वे च सेलोप । ४९ । धे पर सेलरोपो भवति वा सस्य द इति ये- चित् । अभरियम्-अभपिटम् । अभपिषि अभविष्यहि अभविष्महि । देवदत्तो राज्यमभविष्ट । माडि लुडेव वक्तव्यः1 ५० । सरकारापाद. मेट' 1021 माशब्द प्रयुज्यमाने अटो लोपो भाति । मा हर्षभनो भान भत् ।। स्मयोग भतार्थता वत्तच्या । ५२॥ मास्मयोग रह च । ५३ मा स्म भात् । मा रम भूव । चित्ती सज्ञाने । ईकार ददित्याय पत्तिपादप । अप् पतरि (प्र. १०१०) ॥ उपधाया रधोः । ५४ । पासोरुपधाया रघानीमनो गुणा भातचितीत चतत चेतो त। तत् चेतताम् चैतेयु ।। येततु-चेततात् चेतताम् चेत तु ३। अचेतत् अचेतताम् अचेतन् ४॥ नितम् । चिचेत : पिपागाभार विचितनु चिचित चितिथ चिचिरायु चिचित । निघेत मिचितिनििितम 11 किगाद्गुणाभार चिया पित्यास्ता चिया- गानिता थेतितारा नितार अतिप्रति चेतिप्यन चेतिष्यति । - ·भ्वादिपु परस्मैपदिप्रक्रिया। (७१) 1८1 अतिप्यत् अति पताम् अतिप्यन् १९)चित सि व इति स्थिते सिसता (प्र० १ ० ३८) इतीट् ॥ सेः 1५५ । सिशन्दात्परयोदिस्योरिडा- गमो भाति । इट इंटि । ५६ । इट उत्तरस्य सेरोपो भाति इंट परे । अचे. तीव अचेतिष्टाम् ॥ स्याविदः। ५७ । सेराकारान्ताद्विदश्चोत्तरस्यान उस भय- ति । अचेतियु । अचेती अचेतिटम् अचेतिष्ट । अचेतिपम् अचेतिप्प अचे- तिम । न्युतिर् आसेचने । इर् अनुबन्ध छरितो येति विशेषणार्य । उचरितम- धसो ह्यनुबन्धः । च्योतति च्योतेर च्योतत अच्योता।न्युत् णा द्वित्वम् ॥ पू- बस्य हसादिः शेप.10८ पूर्वस्यादिर्हसः शिष्यते अन्यो लुप्यते । चुच्यात चुच्युततुः चुच्चतुः। चुन्योतिथ चुच्युतयः चुच्युत । चुच्योत चुच्युतिय चुच्युतिम। च्युत्यात च्योतिता च्योतिप्यति अच्योतिप्यत् । अच्योतीत् अच्योतिष्टाम् अच्योति- पुः । अच्योती. अच्योतिष्टम् अच्योतिष्ट । अच्योतिषम् अच्योतिष्य अच्योतिप्म॥ इरितो वा । ५९ । इरितो धानोरी ड. प्रत्ययो भाति दिवादिपर परस्मैपदे । सैरपपादः । डमारोगुणप्रतिषेधार्थः । अच्युतत् अन्पुतताम् अच्युतन् । अच्युत. अच्युततम् । अच्युतत । अन्युतम् अच्युतार अच्युताम ! च्युतिर क्षरणे । श्यो- तति गोतेत् थ्योततु अथ्योतत् द्विन्यम् ॥ मसात् रापाः । ६० । चिने कृते यापूर्वरूप तस्य शसादुत्तरा खपाः शिष्यन्ते न शसाः । इति चकारशेष । चुभ्योत चुभ्यतनु चुभ्युतु । भ्युत्यात् श्योतिता श्योतिष्यति अभ्योतिप्यत् अ- श्युनत् अध्यातीत । मन्य पिलरोडने । मन्थति मन्थेत मन्यतु अमन्यत् ममन्य ।। नो लोपः। ६१ । घ तोरुपधाभूतस्य नकारस्य रोपो भवति किति किति परे इत्युपधानकारला प्राप्ते ॥ ऋसयोगात् णादेरकित्व वाच्यम् । ६२ । तेन नरोपाभारः। ममन्थदु. ममन्यु. । ममन्यिथ ममन्ययु ममन्थ । ममन्थ मम- थिय ममन्थिम । चिसयोगांद्वति वक्तव्यम् । ६३ । ममथतु ममथु । नो लोप (म. १ म०६.) मध्यात् मन्थिता मन्थियति अन्यिष्यत् मम- न्यीद अमन्धिष्टाम् अमन्यिषु । पुथि लुथि माथि कुथि हिंसासक्लेशनयो ॥ इदितो नुम् । ६४ । इदित्तो धातोर्नुमागमो भाति । कुन्यति कुन्येत् कुन्यनु अन्यत् । नित्यम् । कुहाचः । ६५ । पूर्वसन्धिनो मर्गहकारयोश्रुत्वं भाति । वर्गच. तुर्थो हस्य सवर्ण । चुन्य चुन्यतु चुन्यु । चुमुन्थिय चुन्यधु चान्य चमुन्य चुनियर चुन्थिम । रघपधत्वाभावादगुण ॥ इदितो नलोपाभा- वो वाच्य । ६६ । कुन्च्यात न्यिता सुन्यिष्यति अकुन्थिप्यत् । अकुन्धीत् अकुन्यिष्टाम् अकुन्यिषु । विधु गत्याम् । उकार उच्चारणार्थ ॥ भादेःण ः ६७ । पोपदेशस्य णोपदेशस्य च धातोरादौ वर्तमानयो पसारणकारयो सका- रनकारी मयत । सेरमप्मस्तमृज्स्तृस्त्यान्ये दन्त्याजन्तसादय ॥ एकाच पोप- देशा प्रकस्विदम्पद्स्सस्वस्मिड 11 सेर गतौ । सप्ट गतौ । छाती स्तृ आच्छादने । सज् रिसर्ग । रट छादने । स्यै टयै शब्दसधातयो । एभ्योऽ- न्ये दन्त्याजन्तसादय । एकाच. पोपदेशा. दन्याजन्तसादयः । दन्ते भव. दन्य ।

·सारस्वते द्वितीयवृत्ती दन्त्यश्च अच्च दन्त्याची तौ अन्तौ यस्य स दन्त्याजन्तः स चासौ सश्च दन्त्या- जन्तसः स आदिउँपां ते दन्त्याजन्तसादयः । दन्त्यः केवलदन्त्यः न तु दन्तोठ- जोऽपि । षष्कादीनां पृथग्रहणात् । प्यष्क गतौ । निष्विदा गात्रपक्षरणे । स्व- द् आस्वादने । स्वा परियड्ने। सिप्वप् शये । स्मिड् इंपद्धसने । एते पोपदेशा. णोपदेशास्त्वननाटिनाथ्नानन्दनकनृतः ॥ नदं गतौ । नट नर्तने । नाय् ना- धू यानोपतापैश्वर्याशीःषु । टुनदि समृद्धौ । नक नाशने । न नये । नृती गात्र- विक्षेपे । एभ्योऽन्ये णोपदेशाः ॥ नकारजावनुस्वारपञ्चमी झलि धातुषु । सकारजः शकारश्च पादृवर्गस्तवर्गजः ॥ १॥ नामधातुप्वप्कष्ठिवां पः लो नेति वाच्यम् ।६८। ... गुणः । सेधति । निपूर्वः ॥प्रादेश्व तथा तौ सुनमाम् । ६९ । प्रादेपसर्गा: परेषां स्वादीनां नमादीनां च धातूनां सकारन कारयोस्तो पूर्वभाविनावे षकारण- कारौ भातः परपणत्यनिमित्ते सति । निषेधति । सेपेत् सेधतु । अड्व्याधानेऽपि पत्वम् । न्यषेधत् । द्वित्यव्यवधानेऽपि पत्वम् । निषिषेध सिपिधतुः । सिपिधुः । सिषेधिय सिध्यात् सेधिता सेधिष्यति असेधिप्यत् । असेधीत् असेधिष्टाम् असे- धिषुः । पिधू शास्त्रेमाङ्गल्ये च । ऊकार हड्किल्पार्थः । सेधति सेधेत सेधतु असे- धत सिषेध सिध्यात् ॥ ऊदितो वा । ७० । उदितो धातोः परस्य यसादेरिड्दा भवति ॥ स्वृसूतिसूयतिधूरधादीनामिडा वक्तव्यः । ७१ । सृ शब्दे । पूड् प्राणिगर्भविमोचने । पूटू प्रस। धूञ् कम्पने । रध् हिसायाम् । णश् अदर्शने । तृष् प्रीणने । तृप हरविमोचनयोः । द्रुह जिघांसायाम् । मुह वैचित्य । प्णुह उद्भिरणे । स्निह प्रीतौ । एते रधादयः । सेधिता । पक्षे ॥ तथोधः।७२ । दधाति निना इभान्ताद्धातो. परयोस्तकारथकारयोर्धकारादेशो भवति । झरे जबाः (वृ० १७०२ सू० ३ ) सेद्धा सेधिष्यति--सेत्स्यति । असेधिष्यत्-असेत्स्यत् । असेधीत असेधिष्टाम् अधिषुः । इडभावे ।। अनिटोनामिवतः। ३७ । नामि. वतोऽनिटो धातोः परस्मैपदे परे सिप्रत्यये वृद्धिर्भवति। चत्वम् । सेः (प्र. १ सू० ५४ ) असत्सीत् असैद्वाम् ॥ प्रत्ययलोपे प्रत्ययलक्षणं कार्य भवति 1७४ । झसात् ।७५। झसादुत्तरस्य सेलोपो भाति झसे परे । असत्सुः । अस- सीः असैद्धम् असैद्ध । असत्सम् असत्स्य असत्स्म । खद स्थैर्य हिंस यो च।

·(७४) सारस्वते द्वितीयवृत्ती
इन्दामासिथ इन्दाबभूप इन्दाव इन्दिता इन्दिप्यति ! स्वरादे (प्र० १ ० ८३)
एन्दिष्यत् ऐन्दीत ऐन्दिष्टाम् ऐन्दिषु । ऐन्दो ऐन्दिष्टम् ऐन्दिष्ट । ऐन्दिपम् ऐन्दि-
व ऐन्दिम । णिदि कुत्सायाम् । निन्दति ॥ निनिक्षानिन्दामुपसगाण-
त्वं चा वाच्यम् । ८९ । प्रणिन्दति प्रनिन्दति । निन्दत निन्दतु अनिन्दतु नि-
निन्द निन्द्यात् निन्दिप्यति अनिन्दिप्यत् अनिन्दीत् । निक्ष चुम्बने । प्र-
णिक्षति निक्षेत् निक्षतु अनिक्षत् निनिक्ष निक्ष्यात् निक्षिता निक्षिप्यति अनिष्क्षि-
प्यत् अनिक्षीत् । उख गती । ओखति ओखेत् ओखतु औखत् । द्विवे उपधागुणे
च कृते ॥ असवर्ण स्वरे पूर्वकारोकाग्योरियुवौ वक्तव्यौ। ९० । उ-
चोख ! सपणे दीर्घ (वृ. १ प्र० २ सू० २० ) अखतु ऊखु । उवोरिखथ उ-
स्यात ओखिता ओखिष्यति औखिष्यत् आँखीत् । अच गतिपूजनयो । अञ्चति ।
मुगशाम् (प्र० १ सू० ८२ ) आनश्च आनश्चनु आनच ॥ पूजापामचन-
लोपाभावो वाच्य । ९१ । अश्यात् गतौ तु अच्यात् । अश्चिता अञ्चिप्यति
आश्चिप्यत् आश्चीत् । आच्छिआयामे । आञ्चति आनाञ्छ। आञ्छतेनुग्वेति के-
चित् । माञ्छ आञ्छयात आञ्छिता आञ्छिध्यति अञ्छिप्यत आञ्छीत् ।
हुई कौटिल्ये । वोपिहसे (वृ० १ ० १ सू० ७) इति दीर्घ । र्छति कु.
होशु (प्र. १ गू० ६४ ) वगचतुर्थो हस्य सवर्ण । झपाना जवचपा (प्र."
१० ३२ ) जुहूर्छ अछींद । यज गनौ । वज्ञति बजेत् वजतु अपजत् ॥ श-
सददवादिगुणभूताकाराणां नैरवपूर्वलोपो वक्तव्यो। ९२ । शमु हि-
सायाम् । दद दाने । शशास शशस । ददाद दददतु । वाज बरजतु काज
वजिथ अवाजीत अपनीत् । बज गतौ । व्रजति ब्रजेत् व्रजनु अन्नजत् । वदाज
वव्रजतु. यजु प्रज्यात ब्रजिता प्रजिष्यति अन्नजिष्यत् ॥ वन्दिनज्योः सौ
नित्यं वृद्धिः।९३ । अनाजीत् । अज गतौ क्षेपणे च । अजति अजेत् अजतु
आजत् ॥ अजरार्धधातुके वी वक्तव्य वसादी वा। ९४ । एतच्च विभ-
क्तिचतुष्टय सार्वधातुक परमार्धधातुकसज्ञ पाणिनीयानाम् । द्वित्वम् वृद्धि । वि.
वाय ॥ नुधातोः। ९५। पिकरणस्य नोर्धातोश्चेपोवर्णयोरियुगौ भवत स्वरे
परे । अनेकस्वरस्यामयोगपूर्दस्य तुग्यौ । पिच्यनु. पिच्यु ॥ स्वरान्तानित्या-
निटस्थपो वैट । ९६ । विवयिथ-पिवेध आजिय वि यथु रिव्य । शिवाय-धि-
वय विव्यिव-आजित वित्यिम-आजिम । धीयात् ॥ नैफस्वरादतुदात्तात९६
एकस्वराद्धातोर्धानुपाठेऽनुदात्त इत्येव पठितादिडागमो भवति ॥
॥ अथानिटकारिकाः॥
भनिट्स्वरान्तो भवतीति दृश्यतामिमास्तु सेट प्रवदन्ति तद्विदः
। अदन्तमृदन्तमृतांच वृड्वृजी विडीडिवणे वध शीश्रिमावपि
२|गणस्थमूदन्तमुतांच रुस्नुचौक्षुव तथोपोंतिमथो यणुक्ष्णुव.।।
इति स्वरांतानिपुणःसमुच्चितास्ततोहसान्तानापि सनिबोधत॥३॥

·भ्वादिषु भयपदिप्रक्रिया।
गकिस्तुपान्तपनिक इप्यते पसिथसान्तयु यसिः प्रसारणी।
रभिक्ष भान्तपय मैथुने यभिस्तत्तस्कृताया लभिरेव नेतरे॥४॥
यमिर्यमान्तपनिडे इप्यते मिर्दियादायपि पट्यते मनः॥न-
मिश्रतुयों इमिग्र पक्षमा गमिस्नु पष्टः प्रतिपंधयाचिनाम् ॥ ५॥
दिदिहिमदतिरोदती बहिनहिम्नु पठो दहतिस्तथा दिहि ॥
इमेनिटोटाविद मुक्तासाया गणेषु दान्ताः प्रविभग्य बार्तिताः
॥ ६॥ दिन दृनि दशिमयो मृांग स्मृशि रािंश राशि कोशति-
मटम विशिम् ।। लिमिच बान्ताननिटः पुगणगाः पठन्ति पाटपु
दाप तरान् ॥७॥ रुधिः सराधिधिपन्धिसाधयः अधिः क्षु-
धि युध्यतिष्पती पधि.॥ इमे तु धान्ता दा यानिटी मता-
म्ततः पर सिद्धयतिस्प नेतर ।। ८॥ शिपि पिपि गुप्यतिपुप्यती
विपि शिपि विपि नुप्पतिदुप्यतो द्विपिम् ॥ इमान्दवीपति-
मानदिधौ गणेषु पान्तान्मृपियपंती तथा ॥९॥ तपि तिपि
पापिमयी धाप माप टाप लिपि तृप्पतिरप्यती एपिम । स्यरे-
ण नीचेन नापि पि शिपिं मतीदि पान्तान् पठितांत्रयोदा
॥१०॥ आदि हाँट मान्दिभिरितिक्षदीन शादिदि चिय-
तिपयतिरिन् ।। दिनुट पिति चिन्द रपपि प्रतीदिदा.
न्तान् दा पथ चानिट पचि यांच विचिरिचिरनिय
तानिन सिधि मुगिभजिभनिभलतीन ॥ त्यांन पनि पजिर-
जिपत्रिमनतीन जिम्न एनिमृनी यिनिहम्परान् ॥१॥

·- । सारस्वते द्वितीयवृत्ती दितो वा (प्र० १ सू० ६९ ) गोप्ता ! गोपायिष्यति-गोपिप्यति-गोप्स्यति । अ- गोपाययन-अगोपिध्यत् । अगोप्स्यत् । अगोपायीत् अगोपात् । अनिदो नाभिव- त (०१ सू० ७२ ) अगोप्सीत् । झसात् (म० १ ० ७४ ) अगामाम् । एव धूपू सन्तापे । धूपायति । धूपायाचकार । धुपायामास । धूपा बभूव । दुधूप। दोघापधत्वान्न गुण । तप सन्तापे । तपति तपेत् तपतु अलपत् । तताप-तेपतु तेषु । तपथ । भरवतो नित्यानिटस्थपो वेट् । १०३ । ततप्य । तप्या- त् । तता । तप्स्यति । अतप्स्यत् । अताप्सीत् । क्रमु पादनिक्षेपे । समुनमुत्र- सिटिलपधाशुभ्लाशो वा यः प्रत्ययो वक्तव्यः । १०३ । चतुषु । काम्यति ॥ क्रम पे चतुर्प दोर्यता वक्तव्या । १०४ । नामति काभ्येत झामे । काम्यतु कामतु अमात् अनामत् चक्राम क्रम्यात् रमिता न मे प्यति अक्रमिष्यत अमीत् । थम उपरमे।। गमां छः । १०५ । गम्यम्इभूगो छो भवत्यपि । यति यच्छेत् । यच्छनु अयच्छत् । ययाम येमनु येषु । योमथ ययय यम्यात् यन्ता यस्यति अयस्यत् ॥ आदनताना यमिरमिन मीनां सेरिट् सक् च पे वक्तव्यो । १०६ । अयसीत् अयसिष्टाम् अयस- पु । णमु प्रहवे शब्दै च । नमति नमेत् नमतु अनमत । ननाम नेमतु नेमु । नमिथ-ननन्य नस्यात् नन्ता नस्यति अनस्यत् । अनसीत् अनासष्टाम् असिषु । गम्ल गतौ । लकारो लिकार्यार्थ । गच्छात गच्छेत् गच्छतु अगच्छत् जगाम || गमा स्वरे । १०७ । गम् हन् जन् खन् घस् एतपामुपधाया लोपो भाति नित्सडे सरे । जग्मतु जग्मु जगामथ-जगन्य गम्यात् ग्न्ता ॥ हनृत स्यप । १०८ । हन्तेक कारा तात्स्यप इडागमो मयति । गमेश्च पे । गमिष्यति अग- मिष्यत् ।। लित्पुपादेर्ड । १०९ । लतो धातो पुपादेर्युतादेव डमन्ययो भ- वति दिवादी परमपद । सेरपाद । अडे इत्युक्तोंपधालाप । अगम अगम- ताम् अगमन् । इषु इच्छापाम् । इच्छति इच्छत् इच्छतु ऐच्छत् । इयेप ईपतु ई पु । इयेषिथ इप्यात् ॥ इषुसहलुभरिपरुपामनाप तस्येद्दा वक्तव्य । ११० । एपिता-एष्टा एपिप्यति ऐपिप्यत् । ऐपात राषष्टाम् ऐपए । त्रिफला विशरणे। फलात फलेत् फलतु अफल पाल । आदेशादतपूर्वलोपनिषधे प्रा- से ॥ तृफलभजवपां किति णादौ सेटि थपि चैत्वपूर्वलोपा वक्त- ब्यो। १११ । फेलतु फेलु । फेलिय फल्य तु फालता फाल्प्यात अफालप्य- त् । लघकारोपधलेन वृद्धिविकल्प प्रसे ॥ लान्तस्याकारस्य सौ नित्य वृद्धिर्वाच्या । १२२ । अफालीत् । जि जपे । जयति जयेत् जयनु अजयत् ।। सपरोक्षयोगि । ११३ । समात्यये परोक्षे च ज जप इति धातोनिरादेशो भवति । जिगाय जिग्यतः जिग्यु । जिपिथ जगेथ जोगय जता जेष्यति अ. जेष्यत् अजेषीत् । मजेंटाम् अनयु । कृर विटेखने । कर्पति पेत् सर्पनु अ. पत् चर्प । उपधाया ल्यो (म० म० ५३ ) चटपतु चषु । चर- विथ कृप्यात् । गुण पृता रारोझसे दृशाम् ।११४ । दृशभृशतपट- ·भ्वादिषु उभयपदिप्रक्रिया । (७७) हपां झसे परे अरोर भाति । रार इति तन्त्रोपात्त तेन रा आरर अर । स- दुचरितमनेकोपरक तन्त्रम् । एत्वम् ? ना ॥ कृपादीना रो वा व- क्तव्य'११५ । की । सरो झसे दृशाम् ॥ पढो फासे । ११६ । धातो पकारटकारयो क्त्त भनात सारे परे । पिरास स कृतस्य (वृ० १५० ६ मू०२१) पसयोगे क्ष (वृ०१ प्र९ १० १०) रक्ष्यात-पक्ष्यति मनस्यत्-भकर्यत अजाक्षीत् । अनिो नामित (प्र. १ मू०७२ ) अका- क्षति ॥ कृपादीना वा सिर्वक्तव्यः। ११७ । कृप स्पृश मृा टप् दृप एते कृपादय । तत्पक्षे ॥ हशपान्तात्सर । ११८ । हकारान्तात शकारान्तात् पकारान्ताञ्च नाम्युषधादायद्यमानेटो 'दशादौ परे सम्प्रत्यया भवति दृश वजीय स्वा । सेरपपाद । अक्षत्-अक्षताम् अवृक्षन् । स्य् हिसायाम् । उपधाया ल- घो (प्र० ५ स० ५३ ) रोपति रापेत् रोपतु अरोपत् । रुरोप भरपतु रुरपु । दरोपिय रुप्यात् रोपित रोष्टा रोपित अरोपिप्यतु अरोपीत् । उप दाहे । उप- ति उपेत् उपतु औपत् ॥ उपविद्जागृणामाम्बा वक्तव्यः । ११९ । उ- पाचकार-रोप रयोपिय उप्यात् उपिता अपिप्पति औषिप्यत् औषीत् । मिह से- चने । मेति मेहेत् मेहतु अमहत । मिमेह मिमिहतु मिमिहु । मिमेहिय मिद्या- त् । होट (वृ० १ प्र० ९ १० ११ ) तथोर्ध । (प्र० १ ० ७१ ) त्वम् ।। ढि ढो लोपो दीर्वश्च । १०० । ढकारस्य टकारे परे लोपो भाति पूर्णस्य च दीर्घ । मेटा मेश्यति अमेश्यन् । हाशन्त द सर (प्र० १ सू० ११८) होट (११) पदो क से (प्र० १ सू० ११६) अमिक्षत् अमिक्षताम् अमिक्षन् । दह भस्मीकरणे । दहति दहेतु दहतु भदहत् । ददार देहतु देहु । देहिय ददग्ध दद्यात दग्धा । दादर्घ (वृ० १३०९ सू०६) आदिनवाना झपान्तस्य झभा स्यो (वृ० १ ० ९ स० ७) ससे चपा (वृ०१ प्र०४ स० १८) कला- स्प स कृतस्य ( वृ० १ ० ६ सू. २१) पसयागे क्ष (वृ. " प्र. ९ स. १० ) घश्यति अधक्ष्यत् अधाक्षीत् । झसात ( प्र. ! सू. ७४) अदाग्धाम् अधाक्षु । ग्रे म्रै पक्षये। आयादेश । ग्लापति ग्लायेत ग्रायतु अग्लायत् ॥ सन्ध्यक्षराणामा॥१२२ । सन्ध्यक्षराणा धातूनामात्र भ- पति अनपि रिपये । णप् । द्विश्च (प्र० १ ० २८) ह्रस्व (प्र० १ सू०२१) स्यि हसादि शेष (प्र० १ २०५७) होश्च (प्र० स० ६४ ) ॥ आतो ण डी। १२ । आरारान्ताद्वातो परो डॉ भपति । टिलोप । जग्ली ॥ आता नपि । १०३ धातागकारस्य रपि भपात अनाप शित डिति स्वरे सेटि थापे च ! जालनु जग्छ । जग्रिय-जग्लाय जग्रथु जग्ल । जाली जग्लिय जग्रिम ॥ सयोगादरादन्तस्य मिति यादादावकारी वा वक्तव्य.।२५ ग्लायो ग्ल्यात् ग्लाता ग्यास्यति अग्लास्यन् । अ- ग्लासीत् अलासिष्टाम् अलासिषु । गैर के शब्द । गायति गायत् गायतु भ- गायत् जगी जगतु जग । दाढ़ेरे। १०६ अपित्दा धामागेहापिसोस्थाना- ·सारस्वते द्वितीयवृत्ती माकारस्यैकारों भाति आशीर्यादादी परस्मै पदे परे । गेया गातात् गास्यति अ- गास्यत् ! अगासीत् अगासिष्टाम् अगासिषु । ये शब्दसघातयों । सत्यनिषेध 1 टच यति एयायेत् ष्टचायतु अष्टयायत् । सन्ध्यक्षराणामा (प्र० १० १२१) शसारखपा (प्र० स० ५१) पायर्गस्तधर्गज इति धकार गते तकार ।। तष्टयो टयायात् एवेयात् ट्याता प्रयास्यति अष्टयास्यत् अष्टयासोत । देषु शो- धने । दायात दायेत् दायतु अदायत् ददी पित्वादे काराभार । दायात दाता दा- स्यति अदास्यत् । अदासीत् अदासिष्टाम् अदासिषु । पिचारिसले पाभार :- स्यादि । घट् पाने । ४ ईयर्थ । धयति धयेत् धयनु अधयत् दधौ धेयात् धाता धास्यति अधास्यत् । बा सिलोप । अधासीत् अघामिष्टाम् । अधासिन । अधात अधाताम् । स्यापिद (प्र० १०५६) ॥ उस्यालोप । १२६ । उसि परे धातोराकास्य लोपो भरति । अधु ।धेट सेरड् धातोति पति केचित् ॥ आतोनपि । १२७ । धातोरकारस्य लोपो भाति अनपि रिति डिति स्वरे सेदि थपि च । अधत् अदधताम् अदधन् । शिर प्रेक्षणे ॥ दृशादेः पन्यादि । १२८ । शादेर्धातो पश्यादिरादेशो भाति चतर्षु परेषु । दृश् ऋस शद सद पाप्रा ध्मा स्था म्ना दाण् एते दृशादय । पश्य ऋच्छ धौशीय सीद पिव जिघ्र धम तिष्ठ मन यच्छ एते पश्चादय । पश्यति पश्येत् पश्यतु अपश्यत् । ददर्श ६- दृशतु ददृशु । एजिदृशौस्यपो वेट् । ददर्शिथ । गुण (म० १ सू०११) रारो झसे दृशम् (प्र० १ ० १४ ) पत्यम् टुत्वम् । ददष्ठ ददृशय ददृश। ददर्श दशिव ददशिम । दृश्यात् द्रष्टा द्रक्ष्यति अदक्ष्यत् । अत उपधाया (१० १सू. ७५) अदाक्षीत् । इरसात् (प्र. १ सू०७४) हुत्यम् । अदाष्टाम् अदाभ । पक्षे । इरितो वा (० १ स० ५८) दृशा गुण अदर्शत अदर्शताम् अदर्शन। अा गती । ऋच्छादेश । मच्छति अच्छेत् मच्चतु आर्छन् । र (० ० ८६) पश्चात् मअर (१०१ प्र. २ स. २४) वृद्धि । आर भारतु आ॥ अत्यतिव्ययतीनाथपो नित्यमिट । १३९ आरिय आरथुः आर । अर आरित आरिम ॥ गुणोतिसयोगायोः। १३० । अत सयोगादेकंदन्तस्य च गुणो भवति यदि यहि विति णादागशीर्यादादौ च । अर्थात् अतः । हनृत स्थप. (३०१०१०८)अरिष्यति अरिष्यत् ॥ सतिशास्त्पतिभ्यो हो टुङि । ११ । सेरपगद । रिसुपादई (प्र० स० १.५) आरत् आर- ताम् आरन् । अंड । सेरपादोलुढीति केचित् । आदिए गती। धागदेश । धाति । शाम्रगतार धापादेश । सरति । समार सपतु सधु । प्रादित्वात् । समर्थ सवयु सम । ससार-ससर समा सक्ष्म । यादादी। १३२ ! प्रयास्य रिडदिशो भाति यादादा परस्मैपदे परेवारा व्याधानार्थ दिन में (म० स० ९७ ) इति न दार्घ । मगद सतां सरिष्यति अमरिप्यत् । पुत्रादि- गदा असात् यसरताम् असरन् । सद्शातने शीयादेश भात्मने- पद याच्यम् । ३४ासीयने शोपन शीयाताम् अगोपन माशाद । रोप प.

·भ्वादिपुउभयपदिप्रक्रिया। (७९) चाम् (प्र० १०८०) शेदतु शेतु । शेदिय शशत्य शद्यात् शत्ता शत्स्यति अशत्स्यत् । लदिचाड । अशदत् । परिशरणगत्यासादनपु । सत्वम् । सी- दादेश । सीदति । ससाद सेदतु सदु । सेदिय-ससत्य सद्यात सत्ता सत्स्यति अ- सत्स्यत् असदत् । निपूर्व । न्यपदत् । पा पाने । पियादेश पिपति पिबेत् पिबतु अपिवत् । पपी पपन पपु । पपिय पपाय । दादरे (प्र० १ ० १२ ) पेयात् पाा पास्यति अपास्यत् । दादे पे (१०१ सू०४४) अपात् । प्रा गन्धोपा- दाने । जिनादेश । जिप्रति जिप्रेत् जिघ्रतु अजिन्नत् जनी जवतु जत्रु । ज- प्रिय जनाथ । प्रायत् प्रेयात् प्राता प्रास्यात अप्रास्यत् अघ्रासीत् अधात् । ध्मा शब्दाग्निसयोगयो । धमादेश । धमात धमेत धमतु अधमत् दध्मौ मायात् ध्मेयात् ध्माता ध्मास्यति अध्मास्यत् अध्मासीत् । छा गतिनिवृत्ती । आदे प्ण न (म०१ सू०६६ ) सकारे जाते निमित्ताभावेन ठस्य थ । तिष्ठादेश । तिउति तिठेत् तितु आतेत । शसारखपा (प्र. १ सू० ५९) तस्थौ तस्थ- तु तस्थु । स्यात् स्थायात स्थाता स्थास्यति अस्थास्यत् । नि । पत्वम् न्य- छात् । नाअभ्यासे । मनादेश । मनति मनेत् मनतु अमनम् । मन्त्री मन्नतु मनु । मनिय मनाथ नायात ग्नेयात् नाता नास्यति अनास्यत् अनासीत् । दार दा- ने । यच्छादेश । यच्छति यच्छेत् यच्छतु अयच्छत् । ददौ ददतु दट । दादेरे (प्र० १ सू० १२५) देयात् दाता दास्यति अदास्यत् अदात् । ह कौटिल्ये । ह- रति हरेत् तरतु यह्वरत जहार । गुणोतिसयोगाद्यो (म०१ मू० १३०) ज. हरतु जहरू ॥ मदन्तस्य थपो नेट् । १३४ । जहर्थ जहरथु जहर । ज द्वार-जहर जरिव जबारम । हर्यात् हता। हमृत स्यप (प्र० स० १०८) हरिष्यति अद्वरिप्यत् । वृद्धि । अह्वाति अह्वाम् । सदिर गतिशोषणयो । स्न्दति स्कदद स्वन्दतु अस्कन्दत् । चसन्द चस्वन्दनु चस्कहु । चस्क- न्दिय ॥ हसात्परस्य झसस्य सवर्ण झसे लोपो वाच्य । १३५ । च स्कन्थ । नो लोप (प्र० १ सू० ६० ) स्कद्यात् स् ता स्कनस्पति अस्- नस्यत् ॥ सावनिटो नित्य वृद्धि. । १३६ । णित्वविधानसामर्थ्यादनुपधा- भूतस्याप्यतो वृद्धि । अस्कान्सात् । इरितो वा (प्र० १ ० ५८) अस्कद- दातृ प्लरनतरणयो । तरति तरेत तरतु अतरत् । कित्याभागद्गुण । ऋस- योगादेर्णादेरवित्व वाच्यम् । १३७ । तृफलभजत्रपाम् (प्र. १ स० ११३) इत्येवपूलोपौ । ततार तेरतु तेरु । तरिथ ॥ मत इर् । १३८ । ऋकारस्य इर् भवात किति हिति च परे । योपिही (दृ० प्र०१० स०५) तोर्यात् ॥ इटो ग्रहाम् । १३९ । ग्रहादीनामिट ईकारो भाति । तरोता तरि- ता तरीप्यति तारेप्यति अतरीप्यत्-अतरिष्यत् । अतात अतारिष्टाम् अता- रिषु ॥ वृद्धिहेती साविदो न दीर्घा वाच्य ११४० रन रागे । उभ- यपदी ॥ अपिरन्नदशपथप्वन्नाम् । १४१ । एपामनुस्वारस्य रोपो भवत्य- पि परे । रजति रजते रजेत् रजेत रजतु रजताम् अरजतू सरजत । रजरर.

·सारस्वते द्वितीयवृत्ती अनु ररक्षु । ररजिथ ररड्थ रनथु ररञ्ज । सञ्ज रयात् रक्षीष्ट रहतार क्ष्यति रक्षते अक्षयत् अर यत । चो कुः (वृ० १ प्र०९ मू० ५२) खस चपा (वृ० ११०४सू०१८) पत्यम् अराइक्ताम् अराइभु । अरक्त अरक्षाताम् अरक्षत । दश दशने । दशात दोन दशतु अदशत् । ददश ददशतु ददशु दिद शिथ-दद ददशथु दश्यात् । टुत्वम् । दष्टा दध्याति अदक्ष्यन् णिसे (म० १स. ७७) णित्यादृद्धि । पदो क से (प्र० १ मू० ११६) अदाइसीन् । पन सह। सनात सजेत सजतु असजत ससा ससाअय-ससस्थ सज्यान सङ्क्ता सक्ष्यीत असक्ष्यत् । असाक्षीत असाताम् असाइन । कित रोगापनयने सशये च ॥ गुब्भ्य । १४२ । गुप् तत् क्ति मान् वध दान् शान् एभ्य स्वार्थ स प्रत्यया भाति धातोश्च द्वित्वम् । कुहश्च (म० १ सू०६४) गुपतिविद्भय अमनिन्दा क्षमारोगापन यनेषु स । गापति तजात फेतति । सधानु (म० १० १००) गुवादभ्य सस्येनेप्यते ॥ नामिटि से । १४३ । इजिते सप्रत्यये परे धा- तोतुंगो न भगत । तिप् । चिकिती चिकित्सेत् चिकित्सनु आचकित्सन् चि- कित्साचार चिकित्सामास विक्सिानभर चिकित्स्यात् चिकिात्सता चिरि- सिप्यति अपिरित्सिप्यत् अचिकित्सात् आचकित्सिष्टाम् । पल्ट पतने । पतति पतेत् पततु अपतत् । पपात पेततु पेतु । परात् पतिता पतिप्यति अपतिष्यत् लिपुपादेई (प्र० स० १०९ ) ॥ पतेडे पुमागमो वाच्य । १४४ । अपतत् । भ्रमु चरनै । ठामा दीर्घ । १४५ । शमादीनां दोघा भवति यकारे परे । शम् दम् अम् भ्रम् क्षम् सन् मद् एत शमादय । भ्राम्यति-भ्रमति भ- म्येत् भ्रमेत भ्राम्यतु भ्रमतु अभ्राम्यत्-अभ्रमत बभ्राम ॥ फणादीनामेत्यपू- चलोपा धावाच्यौ । १४६ । पतिनाजिराजी च भ्राशिभ्लाशी स्यमिस्वनी ॥ भ्रमिनसी जोतिश्च दर्शते तु फणादय ॥ १३ ॥ भ्रंमतु -पभ्रमनु भेमु-पभमु । भ्रमिय यनमिय भ्रम्यात् भ्रमिता भ्रमिप्यति अभ्रमिष्यत् अभ्रमीत् । दुरम् रहिरणे । इत्सा । वमति वमेत् । वमतुअरमन यराम ॥ यम एत्वपूर्वरोपी या वाच्यो। १४७१ यमतु चामतु वेमु-य- व । सम्पाद शमिता वामप्यति आमिप्यत् आमीत् । पग गती। फति पत् पणतु यफणत् पमाण फेगनु पण । फण्यात् पाता पणियति अपवित् अपाणि अपीत् । स्सनस्यम मान्द। मनति सने सननु अस्तनत् । सस्थान मेनतु रानु । सम्पात् पनिता नियति अवनिप्पत् अस्तानात् असानीद। वसानराप्त । गसति यसेत् यस अपमत् । वम् गर इति रियते । नितम् । णयादी पूर्यम्य ।।१८। मवादी परे पजादीनां प्रहादानां च पूरय सम्सा- रण भनि । पारामारावामिहारोशरमागभाति । सस्वरस्य सममा रण दम्प दाया गया।

·भ्वादिषु उभयपदिप्रक्रिया। (२) अहिावयी व्यधिर्वष्टिविंचतिर्वृश्चतिस्तथा ॥ पृच्छति जतिश्चैव नवते तु ग्रहादयः ॥ १४ ॥ पूर्वकारस्योत्वे ।अत उपधायाः (म० १ सू० ७५) यास । उवम् अनुस् इति स्थिते ॥ यजां यवराणां स्वृतः संप्रसारणं किति । १४९ । यजा- दीनां सप्रसारण भाति किति परे ॥ योजर्वपिर्वहिश्चैव वेञ्ज्यो द्वयतिः स्वपिः ॥ ववसी श्वयतिक्तिरेकादश यजादयः ॥ १५॥ सपणे दीर्घ. सह (वृ० १७०२ सु० २०) ॥ घसादेः पः । १५० । घसि- शासिबसीनां सस्य घो भात पतनिमित्ते सति । उपतुः । ऊः। उपसिथ-इवस्था सप्रसारणम् । पत्यम् । उप्यात् यस्ता ।। सस्तोऽनपि। १५१ । सकारस्य त. कारो भाति अनपि सकारे परे । वत्स्यति मत्स्यत् । वृद्विः । असारसीत् । झ- सात् (प्र. १ स०७४ ) प्रत्ययलोपे प्रत्ययलक्षणमिति न्यायात् । अपात्ताम् । अगत्सुः । वद व्यक्तायां वाचि । वदति वदेत् वनु अवदत् उपाद उदतुः ऊदुः। उरदिय उद्यात यदिता वदिप्यति अपदिप्यत् आदीत् । टुओश्वीर गतिमृदयो । टुकारौकारी कार्यार्थी । इरइसज्ञक. श्वर्यात श्वयेत् श्वयतु अश्वयत् ॥ श्वयते- दौ प्रथम संप्रसारणं वा वक्तव्यम् । १५२ । ततो द्वित्वम् । शुशाय शशुपतुः शुशुगु. । शुशपिथ। सप्रसारणाभारपसे शिश्वाय शिश्वियतुः शिश्वियुः । शिवायथ । सप्रसारण ये (प्र० १ ० ९७ ) शूयात् वयिता श्वयिष्यति यश्वयि- प्यत् ॥ श्वयतः सौ वृद्ध्यभावी वाच्यः। १५३ । अश्वयो अश्वयि म् अश्वीयपु. । इरितो वा (प्र० १ ० ५८)॥ श्वयतेरिलोपोड़े वक्तव्यः । १५४ । अश्वत् ॥ श्वयते दित्वं वा । १५५। अशिश्वियत् इत्यादि । इति भ्वादिषु परस्मैपदिप्रक्रिया ॥ १॥ अथ भ्वादिष्यात्मनेपदिशक्रिया ॥ एषु वृद्धी । एधते एधेत एधताम् ऐघत । कासादिप्रत्ययादाम् (.प्र. १ म. ८४ ) एधांचक्रे ॥ आम्प्रत्ययो यस्माद्विहितः स चेदात्मनेपदी तहि अनुप्रयुक्तकृत्र आत्मनेपदं भ्वसो त्मनेपदम् । १ । एधामास एघांबभूव धानसामर्थ्यादस्ते - भावो न इद । एघिषाष्ट एधिता एधि'यते ऐधिप्यत ऐधिष्ट ऐधिपाताम् । ईक्षद- नाङ्कनयोः । ईक्षते ईति ईक्षताम् । ऐक्षत ईशांचके इक्षिपोष्ट ईशिता ईशिष्यते ऐशिष्यत ऐक्षिट । दद दाने । ददते ददेत ददताम् अददत । शशददना (प्र०५ म० ९१) इति नैत्यपूर्वलोपी । ददद दददाते। दादो ददिपोष्ट ददिता ददिप्यते अददिप्यत अददिष्ट । घक गती। नामधातु ( म०१ ०६७ ) अनेन सत्ता- भाषः। षष्कते स्वप्केत पकताम् अप्वप्कत पप्वक वकिपीष्ट प्यप्किता ·(८२) सारस्वते द्वितीयवृत्तों प्वप्किप्यते अध्वप्किप्यत अप्वप्लिष्ट अप्वकिपाताम् । ऋज गती स्यैये स्पर्श च । उपधाया लघो (प्र. १ सू० ५३ ) अर्जते अर्जेत अर्जताम् आर्जत । नुगशाम् (प्र० १ ० ८२) आभ्वोर्णादौ (म. १० ३०) आनृजे अर्जि- पीष्ट अर्जिता अर्जिप्यते आर्जिप्यत आजिष्ट । या परिष्वनने । सलम् । अ- मिरअदशपषनाम् (प्र० १ ० १४१ ) स्वजते स्वजेत स्वजताम् अस्वज त । सस्य सस्वाते सस्वञ्जिरे ॥ स्वजादौ वा कित्त्वम् । ३ । स- स्वजे सस्वजाते सस्वजिरे । चौ कु ( ० १ ० ९ सू० ५३ ) से चपा (वृ० ११० ४ २०१८) पत्वम् । कषसयोगे क्ष (वृ० १० १० १०) स्वक्षीष्ट स्वक्ता स्वक्ष्यते अस्वक्ष्यत । झसात (प्र० १ ० ७४ ) अस्वक्त अ- स्वक्षाताम् अस्वक्षत। अस्वकया । त्रषु लज्जायाम् । ऊकारपकारी कार्यार्यो। उपते अपेत असताम् अत्रपत । तृफलभजत्रपाम (प्र० १ ० १११) इत्येत्व- पूर्वलोपौ । नेपे नेपाते नेपिरे । उदिता वा (प्र० १सू० ६९ ) पिपीष्ट-त्रप्सी- प्ट पिता-त्रता पिप्यते ध्रप्स्यत अवपिप्यत अत्रप्स्पत । अवपिष्ट अनपिषा- ताम् अपिषत अत्रप्त । तिज निशाने क्षमायांच । गुन्य (प्र. १ सू० १४३) तितिक्षते । तितिक्षेत तितिक्षताम् अतितिक्षत तितिक्षाचक्रे तितिक्षाबभ्य तितिक्षामास तितिक्षिपोष्ट तितिक्षिता तितिक्षिप्यते अतितिक्षिप्यत-अतिातक्षिण! गुप् गोपनयुत्सनयो । जुगुप्सते जुगुप्सेत जुगुप्सताम् अजुगुप्सत जगप्सांचके जुगुप्सावा जुगुप्सामास जुगुप्सिषीष्ट जुगुप्सिता जुप्सिध्यते अजुगुप्सियत अजुगुप्सिष्ट । मान विचारणे । द्वित्वम् । दूसः (प्र० १ ० ३१) यः से ।३। पूर्वस्याकारस्येकारो भवति से परे ॥ मानादीना पूर्वस्य दीर्थो ध- क्तव्यः। ५ । मीमांसते मौमासेत भीमासताम् अमीमांसत मामासांचक्रे मीमां- सामास मीमामावभर मिमासिपाट मीमासिता मीमांसियते श्रमामांसिप्यत अमी- मासिष्ट । वध नि दायाम् ।आदिजवानाम् (वृ. १ ०९स०५) यीभत्सते बीभत्से- त बीभत्सताम् अवीभत्सत वीभत्सचिरे धीभसिपीट भीभरिसता धीभरिसष्यते अचीभत्सियत अपीभसिष्ट । पण व्यवहार स्तुतौ च पन च । आय (म०१॥ स०५९) पणायते पणायेत पणायताम् अपणायत पणायांच आयाभावपक्षे । पेणे पेगाते पेणिरे । पशाविषीट-पणिपाट पणायिता-पणिता पणायिष्यते-पणिप्यते अपणायिष्यत-अणिम्यत अपणायिष्ट-अपणिष्ट । एव पन च । पमु कान्तौ ॥ चमे स्वार्थ जि: प्रत्ययो वत्तव्य । ५। अनपि तु या वृद्धि । सधातु (प्र० १ ० १.०) अपगुणौ । अयादेश थामयते कामयेत कामयताम् अ- कामयत कामांचवे चरम पामयित्रीष्ट-यमिपीट कामायिता यमिता कामाये- प्यते-यमिप्यते अयापयिष्यत-अमिप्यत । अयामित न इति स्थिते ॥ घर- दिश्च । ६ । ऽय तादातोभतेऽये अड्मत्ययो मरति दिवादी परत 1 सेरप- याद । धातोश्च नित्यम् ॥ न. ७। इडायमराजते अनाप मिथ्ये बेलीपो भवति । हर (म. स. ३१) यहोश. (प्र० स०६४) माहि लपीन्दस्व ·। भ्वादिपु उभयपदिप्रक्रिया। उपधाया' १८ मडि सत्पुपधाया हस्यो भरति संवन्धिनोऽकारस्यैकारो भपति रघुनि धातक्षरे परे । लयोर्दीर्घः।९। अनि सात सादेलंधो पूर्वस्य दोघों भवति रघुनिधापक्ष परे । अचीकमत अचीवमेताम् अचीरमन्त । ञरभा- वपक्षे ।। कमेरद्वित्वे वाच्ये १० ज्यन्तताभापान दीर्घोकारो अचम्मत अय गती । अयते अयेत अयताम् आयत । परापूर्व अयतायुपसर्गरेफस्य रत्व वाच्यम् । ११ । परायते पटायेत पररायताम् पलायत । अर्याच अ- यामास अयाभून अयिशष्ट अयिता अयिष्यते आयिष्यत । आयिष्ट आयिताम् आयिषत । आयिद आयिध्वम् दय दानगतिहिसादानेषु । दयत अतिपत्मनिया। घट चेष्टयाम् । घटते घटेत घटताम् अघटत युहोथु (प्र० स०६४) ज- घटे घटिपोष्ट घटिता घटिप्यते अघटिप्यत अघोटष्ट ! ईह चेष्टायां । ईहते ईहेत ईहताम् ऐहत ईहांचने ईहिषोष्ट ईहिता हिप्यते ऐहिप्यत ऐहिष्ट ! काश दीप्ती वाशते काशेत काशताम् अफाशत । विददरिद्रा (प्र. १ स. ८५) काशा- चरे चराझे काशिपीष्ट काशिता काशिष्यते अवाशिष्यत अयाशिष्ट । कार शब्दत्सायाम् । वासते यासत कासताम् अकासत कासावके चकासे यासि- पाट कासिता कासिप्यते अकासियत अकासिष्ट । पिवृ सेवने । सत्तम् । सेरते समेत सेयताम् असेपत सिपेरे सिपाते सेरिणीष्ट सोरता सेमिप्यते असपिप्यत् यसेरिष्ट । गाद् गतौ । सरर्णदोघे ते । यामायादातोऽन्तोदनत. (प्र." सू०४७) गाते गाते गाते गेत गाताम् अगात । जग जगाते जगिरे । गासीष्ट गाता गास्यते अगास्यत अगास्त अगावाम् । रुट गती भाषणे च । गुण (प्र. १सू. ११) संते खेत सताम् अपत अपेताम् । अनेस्स्वरत्वादसयोगपूर्व- लानोमारस्प बसे प्राप्ते ॥ नानप्योर्वः। १२१ अनपि पिपये घातोरपर्णस्य वस्व न भाति । तत उइ नुधातोः (प्र० १ सू० ९४ ) रुखे रवाते रुगरे । रविवाष्ट ररिता रिप्यते अररिष्यत सरावट । देड् पारने । दयते दयेत दयताम अदयत ॥ दयतेादी दिग्यादेशो द्वित्वाभावश्च वक्तव्यः । १३ । दिग्ये सध्यक्षराणामा (प्र० १० १२१ ) दासीट दाता दास्यते अदास्थत ॥ अपि- द्दाधास्थामित्व सेंडित्व आत्मनेपदे वाच्यम् । १४ । डिवान गुण ॥ लोपो म्हस्वान्झसे । १५ । हपाटुत्तरस्य सेलोपो भाति इसे परे । अदित अदिषाताम् अपित । डोड् पिहायसा गती । डयते डयेत डयताम् अडयत। नुधातो (म० १ ० ९४) डीडये टयिषीष्ट डयिता डपिप्यते अडपिप्यत अड- विष्ट १ । देइ नै पालने। दायते दायत दायताम् अदायत ॥ देही गादी दिग्यादेशो दिवाभावश्च । १६ । दिग्ये दासीष्ट । अपिदाधास्यामि (प्र० २ सू० १३) टोपो इस्याग्झसे (म० २ मू १५) अदित । तत्र । अनास्त। धुतड् द्योतने । उपधाया रघो (प्र. १२० ५३) धोतते येतेत घोतताम् अद्योतत ॥ श्रुते. पूर्वस्य सप्रसारण वक्तव्य णादो परे। १७ । दिद्यते द्योतिषीष्ट द्योतिता योतिप्यते अद्यौतिष्यत अयोतिष्ट ॥ द्युतादिभ्यो लरि ।

·-- । (८४) सारस्वे द्वितीयवृत्ती वा परस्मैपदं वाच्यम् । १८ । लित्पुषादेईः । (प्र० १ ० १०९) अ- द्युतत् । वृतुङ् वर्तने । वर्तते यते वर्तन्ते । वर्तेत वर्तताम् अवर्तत ववृते वति । पीष्ट वर्तिता वर्तिप्यते अवतिप्यत । वृतादिभ्यः स्यप्स्योर्वा पं पेनिट्रावं च । १९ । वृनु वृधु मृधु स्यन्दू कृपू एते वृतादयः । वपति अपय॑त् अवतिष्य परस्मैपदपक्षे लित्पुषादेईः (म• १ स० १०९ अवृतत् वृधुड् वृद्धी। वर्धते वर्धेत वर्धताम् अपर्धत वधे वर्धिपीष्ट वर्धिता पर्धिपते अपर्धिष्यत वस्यति अ- वय॑तु अपर्धेिट अवृधत् । शुधुड् पर्दने । शर्धते शर्यत शर्धताम् अशर्धत शमृधे शर्धिपीष्ट शर्धिता शर्षियते अशधिप्यत अशर्धिष्ट शस्यति अशरस्य॑त् अ- धत् । स्यन्दू प्रसवणे । स्यन्दते स्यन्देत स्यन्दताम् अस्यन्दत सस्यन्दे । अ. दितो वा (म०१ सू० ७९) स्पन्दिपीष्ट स्यन्सीष्ट स्यन्दिता-स्यन्ता स्यन्द- प्यते-स्यत्स्यते स्यनस्यति अस्यन्दिप्यत् अस्यन्त्स्यत अस्यनस्यत् अस्यन्दिष्ट अ- स्यन्त । पक्षे अस्यदत् । कृपू स मध्ये । गुण ॥ कृपो रोलः।२० । कृपो रेफस्य लो भवति ऋकारस्य लकारो भाति । कल्पते कल्पेत कल्पता अक- ल्पत चक्टपे कल्पिपीष्ट ॥ इडभावपक्षे ॥ सिस्योः । २१ । उपधाया गुणे न भवति सिस्योरनिटो परतः । क्लप्सीप्ट पल्तिा-रता कल्पि- प्यते कल्प्स्यते कल्प्स्यति अकल्पिप्यत-आल्प्स्यत अक्लप्स्यत् अकल्पिष्ट । अक्लप्त अक्लप्साताम् अक्लप्सत अक्लपत् । व्यथ दु खभयचल्नयो । व्यथते व्यथेत व्यथताम् अव्यथत ॥ व्यथतेर्णादी पूर्वस्य संप्रसारणं व- क्तव्यम् । २० । पिव्यथे व्यथिपोष्ट व्यथिता व्यधिप्यते अथिप्यत अध्यधिष्ट। रमु भीडायाम् । रमते रमेत रमताम् अरमत ॥ व्याडूपर्युपेभ्यो रमः पम ।२३ । पिरमात आरमति परिरमति उपरमति रेमे रसीप्ट रन्ता रस्यते अरस्थत अरस्त अरसानाम् अरसत । विपूर्व । आदन्तानाम (प्र. १ सू० १०६) इ. तोट्सको । व्यरसीत व्यासिष्टाम् । शिखरा सभ्रम । जिविती । वरते त्वरेत तरताम् अविरत तत्वरे त्वरिषीष्ट सरिता त्वरिष्यते अत्वरिष्यत अपरिष्ट अव- रिश-अपरिध्वम् । पह मर्पणे । सहते सहेत सहताम् असहत सेहे सहिणीष्ट सहि- सा । इषुसह (प्र० १ ० ११) इति वेट् । होट (वृ० १ प्र० १९०११) तयोर्ध (प्र० १ स० ७१) धुत्यम् । दलोप ॥ सहिवहोरोदवर्णस्य । २४ । साहिबहारवर्णस्यौकारादेशो भवति हरोपनिमित्त ढकारे परे । सोढा सहिप्यते असहिष्यत असहिष्ट ॥ इति भ्यादिप्वात्मनेपदिानिया ॥ २ ॥ अोभयपदिप्रक्रिया ॥ राज दीप्ती । सकार ऋदि कार्यार्थ । रजति गजते राजेत् राजेत राजतु राजताम् अराजत् अराजत रराज । फणादियादेत्यपूर्य- लोपौ रेजतु-नराजतु रेजु -राजु रेजे राजे राज्यात सजिघीष्ट राजिता रा- निता राजिप्यति राजप्यते अराजिष्यत् अराजित अराजीत् अराजिष्ट । खन खनने । खनति खनत खनेत् खनेत खनतु खनताम् अखनन अखनत चखान। मां स्वरे (म०१ सू०१७) चस्नतु बस्नु । चस्ने खन्यात् ॥ जनखन- ·सारस्वते द्वितीयवृत्ती तुः ईजुः । इजयिय-इयठ ईजे इज्यात् यक्षीष्ट यष्टा यष्टा यक्ष्यति यक्ष्यते अयक्ष्यत् अयक्ष्यत अयाक्षात् अयाष्टाम् अयाक्षु अयष्ट अयक्षाताम् अयक्षत अयष्ठा भ- यक्षाथाम् ॥ ध्धे च सेलापः। ९ । पत्वम् । इभेजबा: (वृ० १ प्र०२ सू०३) दुत्वम् । अयड्दम् । अयक्षि अयश्वहि अयक्ष्महि । टुया बीजतन्तुसन्ताने । टु- इत् वपति वपेत् । उवाप ऊपनु अपुः । यपिथ उपप्थ उपे उप्यात् वप्सीष्ट चप्ता वप्स्यति चप्स्यते अपप्स्यत् अपप्स्यत आप्सीत अराप्त । वह प्रापणे । व- हति वहते । उवाह ऊहतुः उहु । पहिथ । होट (वृ०१ प्र० ९सू. ११) तथोर्ध. (प्र. १ म०७१) टुत्वम् । ढलोप । सहिरहोरोदवर्णस्य (म०२ मू० २३) योट उह्यात वक्षीष्ट वोठा वक्ष्यति वक्ष्यते अवक्ष्यत् अपक्ष्यत अपाक्षीत् ओ- ढाम् अवोट अवक्षाताम् अपक्षत । वैञ् तन्तुसन्ताने । यति वयते ॥ वेत्रो णादी संप्रसारणाभावी वाच्यः। १० । सध्यक्षराणामा (प्र० ११० १२३) चवौ वादित्वान्नत्वपूर्वलोपी । वस्तु वा यो ॥ वेत्रोवयणादी वावक्तव्य. । ११ । उवाय ॥ ग्रहांकृिति च । १२ । ग्रहादीनां सप्रसारण स्यात् किति डिति च परे । इति सप्रसारणम् । यकारस्य सप्रसारणनिषेध । ऊ- यतु. ऊयु उवयिय अयथु । उये ऊयाते यिो ॥ वयो यस्य किति णादी वो वा वक्तव्यः।१३। ऊपनु उ ऊ ऊयात् वासीष्ट वाता वाता वा- स्यति वास्यते अवास्यत् अपास्यत अपास्त अवासीत् । आदन्तानाम् (प्र० १ स्० १०६) इति इट्सको । असिष्टाम् अगस्त । व्यञ् सारणे । व्ययति व्य- यते ॥ व्येस्रो णादौ नात्वम् । १४ । रियाय विव्यतु पियु ॥ अत्यति- व्ययतीनां थपो नित्यमिट् । १५ । पिव्ययिय पिये चीयात् व्यासीष्ट व्याता व्याता व्यास्यति व्यास्यते अयास्यत् अव्यास्यत अयासीत अयस्त ! हे स्प- र्धायाम् । ह्रयति हुयते ॥ अद्विरुक्तस्य हयतेः सप्रसारणं वक्तव्यम् 1१६ । जुहाव जुहुवतु जुहुए । जहपिय जुहोय । जहुवे जुडुपाते जुहु रे । हूयात् हासाट ह्वाता हाता हास्यति हास्यते अह्वास्यत् अवास्यत ॥ अस्यति- चक्तिख्यातिलिपिसिचिव्हयतीना सेडौं वा वाच्यः।१७। अहत अ- हेताम् अवन्त । अह्वास्त अहासाताम् अहासत । ऋत जुगुप्सायां कृपाया च ॥ ऋतरीय स्वार्थेऽनपि तु वा । १८॥ ऋतौयते सतीपाचक्रे आनर्त ऋ- तीयप्यते आतात् आतीयिष्ट ॥ ॥ इति भ्वादिषुभयपदिप्रक्रिया ॥३॥ इत्यधिकरणा भ्वादयो धातव ॥ इदानी लुग्विकरणाददादेर्गणात्कर्तरि तिवादयो वर्ण्यते ॥ अद् भक्षणे । अए (प्र० १ स. १०) । अदादेर्लुक् । १ । अदादेर्गणादुत्पन्नस्यापो लुग्भवति । खसे चपा झसानाम् (वृ० प्र०४ मू० १८) अत्ति अत्त अदन्ति । अस्सि अत्य अस । अनि अद्ध अद्म । अद्यात् अत्तु अत्ताम् अदन्तु ॥ झसाद्धिहें। झसादुत्तरस्य हेधिभरति । अद्धि-अत्तात् अत्तम् अत्त । अदानि अदाव अदाम ॥ अदोदिस्योरडागमो वक्तव्य ।३।जघास । गर्मा स्वरे (प्र० १० १०५) ·भ्वादिषु उभयपदिप्रक्रिया। खसे चपा (वृ१ प्र १० १८) घसादेः षः (प्र० १० १५१)ः।ज- क्षतुः जक्षुः । जघसिय। पक्षे आद आदतुः आदुः। आदिय अयात् अत्ता य- त्स्यति आस्यत् ॥ लादत्त्वादड्।४। अपसव अबसताम् अघसन् । प्सा भक्षगे । प्साति प्सातः प्सान्त । प्सायात् प्सागताम् प्सायुः । प्सातु- साताद्वा साताम् सान्तु । अप्सात् अप्साताम् ॥ आदन्तविदुट्टि पामन उस् वा वक्तव्यः ।५। उस्यालोरः (प्र. १ स. १२६) अप्मु.अ. प्सात् । पप्सी पप्सतुः पप्सु. । पप्सिय-पसाय प्सेयात् प्सायात् प्साता प्सास्यति यसास्यत् । आदन्तानाम् (प्र. १ म. १०६ ) इतोट्सको । य- प्सासीत् अप्सासिष्टाम् । मा माने । माति माया मातु। अमाव अमाताम् अमुः। समान ममौ । दादरे (प्र० १ ० १२५) मेयात् माता मास्यात अमास्यत् अमासीत् । या प्रापणे । याति यायात् यातु । अयात् अयाताम् अयुः । अयान् ययी यायात् याता यास्यति अयास्यत् अयासीत् । वा गतिगन्धनयोः ।याति या- तियत् । रा दाने । तद्वत् । ला दानग्रहणयोः । लाति ललौ तहत् । द्रा कुरसायां गतौ च । द्राति ददौ दायात द्रेयात् दाता दास्यति अदास्यत् अदासीत् । स्या प्रकयने । स्याति व्यायात् रयातु अस्यात् चस्यौ स्यायात् स्येयात् स्याता स्यास्यति अस्यास्यत् । पुधादित्वात् डः । आतोऽनपि (प्र. १ सू० १२३) अ. स्यत् । पा रक्षणे पाति पायाव पानु अपात् पपी पाता पास्यति अपास्यत् अ- पासीत् । भा दीप्ती। भाति भी अभासीत् । ष्णा शांचे स्मात सस्रो मायात् ने. यात् अनासीत् । वश कान्तो । छपराजादे. प. (वृ० ११० ९ सू० ४३) इति पत्तम् । ष्टुत्वम् । यष्टि । ग्रहां किति च (प्र० ३ स. १२) उष्टः उपन्ति पत्यम् । पढो. कः से (प्र० १० ११६)क्षः। यक्षि दृष्टः उष्ट यश्मि उश्वः उमः । रश्यात् उझ्याताम् उपयुः वष्टु-उष्टात् उष्टाम् उशन्तु । झसााः (प्र. ४ ०२) इभे जवाः (वृ० १ प्र० २ ० ३) पुत्वम् । उहि उष्टात् उष्टम् उट । यशानि वशाप वशाम ॥ दिस्योर्हसात् । ६। हप्तादुत्तरयोदिसिपो- लॉपो भाति । पत्तम् । पोड (वृ० प्र० ९ सू० ४४ ) पावसाने (वृ० १ प्र०९ स० ८) पट्-अपट् । सप्रसारणम् । अडागमः । उओ (वृ० १३०२ सू. १३) ओओओ (वृ. १ प्र. २ स. १४) आटाम् औशन् । अप-अप औष्टम् औष्ट । आशम् औश्व आदम । उपाश उशिप उशिम । उ- श्यात् उदयास्ताम् उश्यामुः। पशिता वशिष्यति अपशिष्यत् अपाशीत् । हन् हि- सामन्योः । हन्ति ॥ लोपस्पनुदात्ततनाम् ।७। अनुदात्तानां तनादीनां च घमस्य लोपो भति किति डिति झसे परे । तुशदात्कचिदझसेऽपि क्यमत्य- यादो नमस्य रोपः॥ रमियमिनमी हन्तिरनुदाना गमिनि ॥ तनुः क्षम् क्षिश्ऋणुकृण धनुर्वमुस्तनादयः॥५॥ हतः । गर्मा स्वरे (म.स.१.७)नो ने (वृ० १० ११.३०) ·(८८) सारस्वते द्वितीयवृत्ती घ्नन्ति । हंसि हय हथ । हन्मि हन्वः हामः । हत्यात हन्याताम् हन्यु. । हन्तु- हलाता हताम् नन्तु ॥ जोधिशाधि ।सा हन्तीहशब्दोऽस्तरेधिशन्दः शास्तेः शाधिशब्दो निपात्यते हिपिपये । जहि-हतादा हतम् हत हतानि हनार नाम । सहन् अहताम् अनन् अन् अहतम् अहा 1 महनम् अहन्य अहन्म ! हनी ने (सू०३०) वृद्धिः । जघान जन्नतु. जनु । द्विरुक्तस्य हन्तस्थापि घरवं वाच्यम् ।९ जघनिष जघन्य जघ्नथुः जन । जवान--अघन जाना जनिम ॥ इन्तेः श्याशी-दादी बधादेशो वक्तव्यः । १० । वध्यात यध्यास्ताम् वध्यासुः । हन्ता हन्तारो हन्तारः । तृत. स्यपः (म० १ स० १०८) हनि- प्यति हनिप्यतः हानेप्यन्ति । अहनिष्यत् अहनिप्यताम् अहनिष्यन् ॥ जनि- वध्योर्न वृद्धिः। ११ । यधादेशे कृते इटू । अपधीत् अवधिधाम् आधिषु । अवधीः अवधिधम् अअधिष्ट । यु मिश्रणे । गुणः (प्र० १० ११) भोरी । १२ । उकारस्याद्विरुक्तस्य औकारादेशो भवीत पितिस्मि अबादौ पिये। यौ- ति युतः । नु धातो. (प्र. १० ९१ ) युपन्ति । यौरि युधः सुथ । योमि युरः युमः । युयात् यौतु-युताद्वा युताम् युरन्तु । यहि-युताहा युतम् यत । यानि यवार याम । अयौत अयुताम् अयुषन् । अयो. अयुतम् अयुत् । अययम् अयुध अयुभ धातोनामिनः (प्र. १ सू० ८७ ) युयार । नानप्यो (प्र० २० १२) युयातुः युयुगु. । युयस्थि ययुपथ' ययात् यरिता योगेष्यति अपिप्यत् । अया- वीत् अयापिष्टाम् अथाविपुः । तु गतिदिहिसामु ।। तुरुनुस्तुभ्योद्विरुक्तेभ्यो हसादीनां चतुर्णामीडा । १३ । तीति-तपीति नुत तयीत. तुपन्ति ! तौषि- तापि नुथ'-तुर्वाय नुय तुपीय 1 तौमि-तवीमि तयात-तुबीयात् तौतु-तमीनु तु- तात्-नुचौतात् तुताम्-तुपीताम् तुपन्नु । तुहि-तीहि अतीत्-अतीत् तुतार तोता तोप्यात अतोप्यत् अतौषीत् । रु शब्द । साँति-पाति रुत -स्यीतः स्यन्ति । रोपि-खोपि रुयात्-पीयात् रौतु-रवीत रुतात्-रवीतात त अबीत अरु- ताम्-अस्यीताम् अरुवन् । अरौ-अरवी । रुराव रुरुपनः रुरु' । रुरविध रूयात रोता रोष्यति अरोष्यत् अरौपीत् । दु गतौ । भौगादिकः । दाति दुपात दवतु अदवत टुदाय दूयात दोता दोष्यति अदोप्यत् । अदोषीत् अदीष्टाम् अदीषु । गुस्तुतौ । आदेः प्णः स्न. (२० १३० ६६) नौति-नयोति नुतः-नयोतः नुन्ति नुनाव नुयात् नौता नोप्पति अनोप्यत् अनौपीत् । टुक्षु शन्दे । टुइत् । क्षौति क्षुतः क्षुवन्ति । क्षुयात् क्षौतु अक्षौत् । चुक्षाव चक्षुपनु चुचः । भूयात क्षविता क्षतिष्यति अक्षविष्यत् अक्षापीत् । क्ष्णु तेजने । क्ष्णौत्ति शुत. शुगन्ति । शु. यात् क्षणोतु अक्ष्ोत् चक्ष्णाप क्ष्णूयात् णावता क्षाषिष्याते अक्षणविष्यत् अश्णा- वीत । प्णु मत्रपणे । नौति नुय त् नौतु अनौन सनाव स्नूयात् माता . व्यात अनविष्यत् अनावीत् । इण् गतौ । गुणः (प्र० ६ सू०११) एति इतः॥ इणः कृिति स्वरे यो वक्तव्यः। १४ । यन्ति । एपि इय. इथ । एमि इय. इमः । इयात् इयाताम् इयु । एतु-इतादा इताम् यन्तु । इहि-इताहा इतम् इत । ।

·अदादिषु परस्मैपदिप्रक्रिया। (८९) अयानि धपार अयाम । अडागमायम् । ऐन ऐताम् आयन् । ऐः ऐतम् ऐत। .आयम् पर ऐम । रित्तम् । पृद्धिः । तस्य इमादेशः । याय ॥ इणः किति शादी पूर्वस्य दीपों पक्तव्यः । १५ । ईपतुः ईयुः । इयिय येथ ईययुः ईय। इयाय-यय यिा इपिम 1 ये (H० १९०९५) ईयाद ईयास्ताम ईयासः । पता एप्यति पयत् । दादेः पे (प्र.स. १३) ॥ इणिकोः सिलोपे गा यक्तव्यः । १६ । अगात् भगाताम् अगुः । इस स्मरणे । इडिकायभ्युपसर्गतो न व्यभिचरतः । अध्पति अधीतः अधिपान्त । अधीपाद अध्येतु अध्येत् अध्ये- ताम् अध्यायन् । अघीयाय अर्शपात् अध्येता अध्पेयति अध्येप्यत् अध्यगात् । इयत्। पिद् माने । रपाया रघोः (३० म५३) यत्ति पित्तः दिन्ति । वेसि पित्यः रित्या योन मिनिमः ॥ विदो नवानां त्यादीनां णयादिी 1111रिद उत्तरेप तिवादीनां नाना गयादिनरको या भाति । वेद विदतुः पिदुः । वत्योदयः रिद । वेद विद रिमारिया येत्तु-वित्तादा पित्ताम् पिदन्तु । ससादिर (म.स. २)रिदिनरत्ताहा रित्तम् रित्त । येदानि वेदार वेदाम। दिस्योहंसात् (प्र० ४ ० ७) अमेव-ओद रित्तान् । अन उस् वा (प्र. ४ सू०५) आदन्-अपिदुः॥ दासः । १८। दफारस्य गा सकारो माति सि- रिपये । औः ओर रित्तम् आपत्त । श्रदम् मरिद अविनरिपद निविदतुः गिरिदुः। पिदिय । पर्छ । मामि विदेर्न गुणः । १९ । पियकार ग्दिामास पिदांचभू । पियात विद्यास्ताम् योदता वेदिप्यति अमेदिप्यत् अवेदीव अमेदिष्टाम् दिषुः । अम् भुवि । अस्ति ॥ नमसोऽस्य १२० । नम् इत्येतस्य विकरण- स्पास्मीति घातायाकारस्य लोपो भाति द्विति परे । स्तः सन्ति ॥ सि सः १२१ । अस्ते: सफारस्य लोग भरति सकारे परे । सि स इन्यन्न अस्तेः सलोपः सकारमा न तु पिति। तेन व्यतिसे । असि रयः स्य । अस्मि २. स्मः। स्यात् स्पाताम् स्युः । अस्तु-रताव स्ताम् सन्तु । जोधिशाधि (प्र. ४ सू० ८) एधि स्तात् स्तम् स्त । असानि असा असाम ॥ अस्तेरीद। २२ । अस्तेः परयोदि- स्योरेडागमो भाति । आसीत् ॥ लोपागमयोर्मध्ये आगमविधिर्वलवान् । २३ । आस्ताम् आसन् । आसीः आस्तम्-आस्त आसम् आस्व आरम ॥ अ- म्तेरनपि भू वक्तव्यः । २४ । चभर मृतस् शुद्धौ ॥ मृजेर्गुणनिमित्ते प्रत्यये परे वृद्धिर्वाच्या किति डिति स्वरे वा।२५ पत्वम् धुत्वम् ।। रात्सस्य ।२६। रेफादुत्तरस्य सस्यैा लोपः स्यानतन्यस्य । मार्टि मृष्टः मृजन्ति माजोन्त । माक्षि मृष्ठः मुष्ठ । माग्मि मृग्यः मृज्मः । मृन्यात माई-मृष्टात् मृष्टाम् मृजन्तु-प्रार्जन्तु । मृष्टि-मृष्टात् मृष्टम् मृष्ट ! मानानि मार्जाव मामि । अमार्ट- अमाई अमृष्टाम् अमृजन्-अमान् । अमाई-अमाई अमृटम् अमृष्ट । अमानम् अमृज्य अमृन्म । ममा ममृजतुः-ममार्जनुः ममृजः-ममार्जुः । ममार्जिय- ममार्ट ममृजयु:-ममा युः मृग्यात् मार्जिता-मा मर्जिप्यति-मायति अमा- जिष्यत्-अमायत् । अमाजोत् अमाजिशाम् अमार्जियुः । अमाक्षीद अमा ।

·सारस्वते द्वितीयवृत्तो। यदि अमाए । यच् पारेभाषणे । वक्ति वक्तः ॥ नहिचिरन्तिपर: प्रयोक्तव्यः चिन्तु वदन्तीत्युच्चारणीयम् । २७ । यदन्ति । वक्षि यस्य यस्य । पन्मि बच्च च्मि । वच्यात् धनु-वक्तात् वक्ताम् यग्धि-यत्तार धक्तम् वक्त । अपर-अपम् अरक्ताम् अपचन् । आर-अपग् अवक्तम् अयक्तः । अपचम् अवच्च अच्म । णवादा पूर्वस्य (म० १ ० १४८) पाच । यजा ययाणां गत समसारणम् (म. स. १४९ ):- चतु उच । उपचिय-उपस्थ उन्यात् वक्ता पक्ष्यति अपक्ष्यत ॥ अस्पति वक्तांति टे बचेरुमागमो वक्तव्यः । २८ रओ ( वृ० १६०२ सू० १३) अयोचत् अोचताम् अमोचन् । दैर् अश्रुपिमोचने ॥ रुदादश्व- तुर्णा इसादेः । २९ । रदादे परपां तियादिचतुर्णा मध्ये हसारयसादे प्रय- यस्येन भाति ॥ रोदितिः स्वपितिश्चैव श्वसिति माणितिस्तथा ॥ जक्षितिश्चैव विज्ञयो रुदादि पश्चको गणः ॥६॥ रादिति रदिन रुदन्ति । रोदिपि रुदिय रुदिय । रोदिमि रदिर सदिम । स्थाव रोदितु-रुदिताद्वा रुदिताम् रुदन्तु । रुदिहि-सदितादा रुदितम् रुदित । रोदानि रोदाय रादाम ॥ रुदादेर्दिस्योरीडटौ च बक्तव्यौ । ३० । अरोदौत् अरोदत रुरोद रुरुदतु रुयात् रोदिता रोमिप्यति अरोदिप्यत् अरोदीत् । इदितो वा (प्र० १ ० ५८ ) अरुदत् । निप्वप् शये । भिइत् । स्थापिति स्वप्यात् स्वपितु-स्वपिताहा अस्वपीत अस्वपत् । सप्रसा- रणम् । सुष्याप मुषुपतु मुपुपु । मुष्वपिथ-सुष्यप्य सुप्यात् स्वप्ता स्वप्स्यति अस्वप्स्यत् अस्याप्सीत् अस्याप्ताम् अस्याप्सु । श्वस् प्राणने । श्वसिति श्वस्या त् श्वसितु अश्वसात-अश्वसत् अश्वसीताम् अश्वसन् । शश्वास शश्वसतु शश्व- सु । श्वस्यात् श्वसिता श्वासप्यात अश्वसिष्यत् हयन्तक्षणेति (म० १२० ५८) वृक्ष्यभाव ! अश्वसीत् । अन प्राणने ॥ अनाति प्रपूर्व । उपसर्गस्था निमित्तादनितेर्नस्य णत्व वाच्यम्।३१॥ प्राणिति । अन्यात् अनितु आनीत आनद । आन आनतु आनु । अन्यात् अनियति आनिष्यत् आनीत् मानि- ष्टाम् आनिए । जक्ष भक्ष हसनयो । जक्षिति जक्षित ॥ जक्षादेरतोऽदन उस् । ३२ । अक्षजागृदरिद्राशासचकासभ्य परस्य अत अत् अन् उम् भवति । जक्षति जक्षिपि जक्ष्यात् जक्षितु अजक्षीत् अजक्षत् जजक्ष जक्ष्यात जक्षिता जक्षिष्यति अजक्षिष्यत् अजक्षीत् । जाग निद्राक्षये । जागति जगृत जाग्रति । जागांप जागृयात् जागर्तु जागृतात् जागृताम् जाग्रतु | जागृहि- जागृतादा जागृतम् जागृत । जागराणि जागरार जागराम 1 गुण (प्र.१ मू०११) दिस्योर्हसात् (प्र. ४ सू० ७) सोनिसर्ग (वृ० १ प्र० ६ सू०४) अजाग अजाटताम् ॥ उसिजागतर्धातोगुणो वक्तव्यः । ३३ । अजाग• रु । अजाग अजागृतम् अजागृत । अजागरम् अजागृव अजाराम ! जजा- ·अदादिषु आत्मनेदिप्रक्रिया। (९१) गार ॥ जागते किति गुणों वक्तव्यः ।३४ । जजागरतु जजागरु । जनागारय जनागाशु जजागर । जनागार जजागर जजागरित प्रजागरिम । विद् (प्र. 1 मू० ८५) इति पक्षे आम् । जागरावकार जागरसमस जागरा- बभू । जागर्यात् जागरिता जागरिप्यति अजागरिष्यत् । हयन्तक्षणेति (प्र.१ सू० ९८ ) न वृद्धिः । अजागरोत् । दारदा दुर्गतौ । दरिद्राति ॥ दरिदाते- रिदालोपश्च डिति ३५ । दरिद्रातराफारस्य लोपो भाति डिति स्वरे इकारश्च डिति हसे परे। दरिद्रित दरिद्रात । दरिदासि दरिदिय दरिद्रिय । दरिदामि रिद्रिय दरिदिम । दरिद्रियात् । दारदानु दरिद्रिताद्वा दरिदिताम् दरिदतु । दारेदाहि-दरिद्विताहा दरिद्रितम् दरिदित । दरिद्राणि दरिदार दरिद्राम। अदरिद्रात् अदरिद्रताम् अदरिदु । अदरिद्रा अदगिदितम् अदरिद्रित अदरि- दाम् अदरिदिन अदरिदिम ॥ण वुणसयुटो हित्वा अन्यस्मादरिद्रा- तेरनप्यालोपो उडि वा। ३६ । ददरिद्री ददरिदतु ददरिदु । ददरिद्रिय ददरिद्रयु । पक्षे । दरिद्राश्चकार दरियात् दरिदिता दरिदिप्यति अदरिद्रिष्यत् । अदरिद्रीत् अदरिदेष्टाम् अदरिदिपु । पक्षे । अदरिदासीत् अदरिद्रासिटाम् अदरिद्रासिषु । शास् अनुशिष्टो । शास्ति ॥ शासेरि । ३७ । शास्तराकार- स्येकारादेशो भाति किति डिति हसे डे च परे। धमाद प (प्र. १ सू० १५०) शिष्टः शासति । शास्मि शिष्ट शिष्ट । शास्मि शिष्य शिष्म । शिष्यात् । शास्तु शिष्टात् शिष्टाम शासतु । जयधिशाधि (प्र० ४ सू० ८) शाधि शिष्टाद्वा शिष्टम् शिष्ट । शासानि शासाप शासाम ।। दिपि सस्य त सिपि वा ।३८ । दिपि परे सस्प तसारो भाति सिपि तु वा भाति । अशात् अशिष्टाम् अशासु । अशात्-अशा अशिष्टम् आशष्ट । अशासम् शिष्य आशष्म । शशास शशासतु शशामु । शिप्यात् शासिता शासिप्यति अशासिप्यत् । लिपुपादेई (प्र० ५ सू० १०९) शासरि (प्र० ४ सू० ३८ ) अशिषत् । चकाट दीप्तौ । ऋइत् । च. कास्ति चकास्त चासति । चकास्यात् । चकास्तु-चकास्तात् चकास्ताम् च. कासनु । झसादिह (प्र० ४ सू०२) ॥ धौ सलोपो वाच्य । ३९ । च- काधि । चरास्तात् चकास्तम् चकास्त । अचकात् अचफास्ताम् अचकासु । अचकात्-अचका । कासादिप्रत्ययादाम् (प्र० १ स. ८४) चकासावकार चकास्यात् चरासिता चकासिष्यति अचमासिष्यत् । अचकासीत् अचकासि- टाम् अचकासिषु ॥ ॥ इत्यदादिषु परस्मैपदिमरिया ॥ ४ ॥ - - अथात्मनेपदिमनिया ॥ चसिह व्यक्तायां वाचि । इकार उच्चारणार्थ ।टकार आत्मनेपदार्थ । सोरायोश्च (वृ० १ ० ९ सू०७० ) पुत्वम् । चष्टे चलाते । आतोऽन्तोदनत (प्र० १ ० ४७) चक्षते । पो क से (म० १ ० ११६) चक्ष चक्षा चड्ढ़े। चक्षे चश्यहे चक्ष्मह । चक्षीत चटाम् । अचष्ट अचक्षाताम् अचक्षत ॥ चक्षिडोग्नपि ख्यान शाजी णादी वा वक्तव्यो।१।

·। (९२) सारस्वते द्वितीयवृत्ती चस्यौ चस्यतुः चख्यु. । चशी चातुः च । चचक्षे रयायात् स्यात् कशायात् शेयात् । ग्यासीष्ट क्शासीष्ट स्याता २ कशाता २ ख्यास्यति रया- स्यते शास्पति शास्यते अस्यास्यत् अस्य स्यत असशास्यत् अशास्यत ! पुपादित्वान्ड । अस्यत् ॥ अस्यतिवक्तिख्यातीनामात्मनेपदे सेडी वाच्यः । २। अख्यत अशासीत् अक्शास्ताम् । ईड स्तुती। खसे चपा झसानाम् (वृ० १ प्र० ४ मृ. १८) ईट्टे ईडाते ईडते ॥ ईडीशोः सम्वयोरि. डुक्तव्यः । ३ । ईडिपे ईडाथे इंडिधे । इंडे ईदहे ईड्रहे । ईडीत ईट्टाम् ऐट्ट ॥ लङो ध्वस्यनेट् । ४ । ऐड्ट्स ईडांचने ईडिपीट ईडिता ईडिप्यते ऐटप्यत ऐडष्ट । ईश ऐश्वर्य । ई ईशिप । ईशीत ईष्टाम् ऐट। ईशाश्चके ईशिषीष्ट ईशिता- ईशिष्यते ऐशिप्यत ऐशिष्ट । आम् उपवेशने । आस्ते आसीत आस्ताम् आस्त । कासादित्पादाम् । साञ्चक्रे आसिशष्ट आसिता आसिप्यते आसिप्यत आसिष्ट। वस् आच्छादने । यस्ते वसीत अवसीट । पूडू प्राणिगर्भपिमोचने । आदै प्ण. स्वः (प्र० १ सू०६६) सूते मुचीत सूताम् ॥ सूतेः पिति गुणाभावी वाच्यः। ५ । सु सुपाचहै सुगमहै। असूत सुपुरे । स्वरति (प्र० १ सू० १०) इति वेट् । सविपीट-सोपीष्ट सरिता सोता समिष्यते-सोप्यते असविष्यत असोप्यत असविध-असोष्ट 1 शाड् स्वने ॥ शीः सर्वत्र गुणो भवत्यपि विपये । ६६ शेते शयाते ॥ शीडोतो रुट् । ७। शीड परस्यादित्येतस्य रुडागमो भवति । शेरते शयीत । शेताम् शयाताम् शेरताम् । अशेत अशयाताम् अशेरत । शिष्ये शिप्याते शयिपोष्ट शयिता शयिष्यत अशयिष्यत अशयिष्ट । इन अध्ययने । अधिपूर्वः । अधीते । अधीयाते । अधीयते । अधीयीत अधीताम् अधी- याताम्-अधीयताम् । अध्यैत । इयादेशे कृते पश्चादडागमद्वयम् । अध्याताम् । अध्ययत ॥ इडो णादौ गा वक्तव्य । ८। अधिजगे अध्यपीट अध्येता अध्येष्यते अध्यैप्यत ॥ इङी वा गोली लङि च तत्परस्य प्रत्ययस्य ङित्त्वं वाच्यम् ।९। डियाद्गुणो न। अध्यगोप्यत । अध्यगीप्येताम् अध्यगी- प्यत । अध्यष्यत । अध्यगोष्ट अध्यगोपाताम् अध्यगोपत अध्यष्ट अध्यषाताम् अध्यषत ॥ इत्यदादिष्वात्मनेपदिमाकया ॥ ५॥ अोभयपदिप्रक्रिया प्रदर्श्यते ॥ द्विष अप्रीती । असार उभयपदार्थः । द्वेष्टि द्विष्ट द्विष्यात् द्विषीत वेष्ट द्विगत् द्विष्टाम् अद्वेद-अद्वेह अद्विष्टाम् अद्विपुः । अद्वि- ध्यन् अद्विष्ट दिद्वेष दिद्विषे द्विघ्यात् द्विक्षीष्ट द्वेष्टा द्वेश्यति द्वेक्ष्यते अद्वेक्ष्यत् अवश्यता हषान्तात्सा (०१ सू० ११८) अदिक्षत् अद्विक्षतम् ॥ सस्यात्मनेपदे स्वरे टिलोपो वाच्यः । १ । अद्विक्षाताम् अद्विक्षत । दुह प्रपूरणे । दादर्धः (वृ० १५० ९ सू० ६) दोग्धि दुग्ध दुहान्त । धोक्ष दुग्धः दुग्ध । दोमि दुहः टुह्मः । टुग्धे दुयात् । दृहीत दारधु ॥ हकारस्य कचिन्झस्भावो वाच्यः १२ | दुन्धि दुग्धाम् । अधोर-अधोग् अदग्धाम् अदुहन् । अदुग्ध टुदोह दुहे • टुयात् धुक्षीष्ट दोग्धा धोक्ष्यति धाश्यते अधोक्ष्यत् अधोक्ष्यत अधुक्षत् अक्षत ॥ । 1 ·जुद्दीत्यादिषु परस्मैपदिप्रक्रिया। दुदिहलिगुहूभ्यः सको लुम्वा वकारतवर्गयोराति ॥ ३॥ अदुग्ध अधुझावाम् अधुक्षत । अदुग्धाः-अक्षयाः अधुझायाम् अधुाध्यम् अधक्षयम् । अधुक्षापहि-अदुद्दहि अधुक्षामहि । दिद् उपवये । देग्घिा तत्लिह आस्वादने । होटः (वृ० १ ० ९ मृ० ११) लेटे । तद्वत् । ष्टुन् स्तुती । आदेः प्णः नः (प्र० स० ६६) औरी (१०४ १० १२)स्तीति-स्तुति स्तुतः-स्तुपित स्तुति । स्तुते-स्तुरीते स्तुयात्-स्तुरीयान् । स्तोतु-स्तुपीतु स्तुतात्-स्तुपीतात् स्तुताम्- स्तुगोताम् स्तयन्तु । स्ताह-स्तुतात् स्तमाहि-स्तुपीतात् अस्तीत् । अस्तीत् अ- सुताम् अस्तुपीताम् अस्तुपन् । अस्तुत अस्तुपीत । नुष्टापतुष्टयनुः ताः । वा- दित्यानेट् । तुष्टोथ । तुष्टपशुः नष्टा । नुष्टा तुष्टर नष्टुम । तुष्टुरे स्नुयात् स्तोपीर स्तोता स्तोता स्तोष्यति स्तोप्यंत अस्तो यत् अस्तोप्यत॥स्तुसुधूनां पे सेरिट् वक्तव्यः। ।। अस्तात् अम्तोट । नु व्यायां वाचि॥ अवादावीपि वि- स्मि । ५। ग्रुप ईकारः प्रत्ययो भवति तकारसकारमफारादौ पिति परे अयादों पिपये । मोति व्रतः श्रुपन्ति । पीपि यः ॥ आहश्चपश्चानाम् । ६ । र उत्तरेषां तिव दानां पञ्चाना णचादयः पश्चादेश भान्ति र आहश्चादेशो भवति । आह आहतुः आनुः ॥ त थे।७।अहो हफारस्य तकागदेशो भगत ये परे। आत्य आहथुः यः । ब्रीमि यः म । अयाद प्रीत जीनु व्रताम् अपीत् अत ॥ वो वाचः। ८1 Qवो वचिरादेशो भानि अनपि विषये । इकार इत् । याच उंच अोवत् अपोचत । शेषस्य पूर्वपत्मनिया। उर्णन आच्छादने। ऊतिवी वृद्धिः । ९। सादी पिति । ऊति-ऊोति ॥ ऊतिर्गुणो दिस्पोः। १० । वृद्धेरपवादः । औगोत् औगौः ॥ ऊतिराम्र ॥११॥ स्थरादेः परः। १२ । स्वरादेर्धातोदितीयोऽययोऽद्विरुक्तः स स्वरो विर्भपति॥ स्वरापराः संयोगादयो नदय दिन।१३॥ऊर्जुनार उर्णनुमतुः॥ ऊों- तेरिडादिः प्रत्ययो वा हित् । १४ । उनविय-ऊर्जुनर्षिय यात् ऊर्ण- विपीट-ऊगीरपीट कणोपेता-उपिता ॥ उर्णीतेवी वृद्धिः तो परे । १५ । पक्षे मुंगः औगांगा-और्णधीत् ओष्ट-आवौत् औगुपिष्ट ॥ इत्यदादिषूभयप- दिप्रक्रिया ॥ ६ ॥ ॥ इत्युभयपदिनो लुमिकरणा अदादयो धातवः ॥ लुमिकरणस्यापि जहो यादिगगस्य विशेषः । हु दानादनयो. ॥ द्वाददिश्व ११। हु इत्यादेगादत्पन्नस्यापा लुग्भवति तास्मन् कि सति घातोचिनम् । युहाव: (प्र० १.६४) गुणः (प्र. १ स०११) जुलोति जुहुत ॥ द्वैः।२। द्विरुक्तादुत्तरस्यान्त इत्येतस्याद्भवति । जुवति । जुहुषि जुहुधः जुहु- य । जुहोमि जहुः जुटुमः। जुलुयात् जहयाताम् जहोंतु-जुहुताद जुहुताम् जहतु।। हेधिः । ३ । जुहातेहत्तास्य हेभिवति । अन्युसीत्सुकेणुगः। अजाः । अजहोः अनुहुतम् अजहुत अनुहाम् अजुहा अजुम । जुहार जुहातुः जुयुः जुहविय जुहोय ॥ भोभृहीणामम्बा वक्तव्यः स लुग्वत् । ४ । लुकि सांत धातात्विम् । जुवाश्चकार हूयात् होता होप्यति अहोयत् । अहोपात अहोष्टाम् ·(९४) सारस्वते द्वितीयवृत्ती अहीषु । अिभी भये । जि इत् । विभेति विभीत ॥ डिति हसे भिय इका- रो वा वक्तव्य 1५। सार्वधातुके । घिभित रिभ्यति विभीयात् गिभियात् । विभेतु रिभिताद विभीतात् विभिताम् विभीताम् । अविभेत् अविभिताम् अवि भीताम् अचिभयु । विभाय ! पक्षे आम् । विभयाश्चरार भीयात् भेता भेष्यति अभेप्यत् अभैपीत् । ही रजायाम् । जिति जिहीत जिद्वियति । जि- हीयात् जिहेतु।अजित अजिहीताम् अजिद्वय जिवाप जिहियतु निद्विय । जिहांचकार दीयात् द्वेता द्वेष्यति अद्वेप्यत् अद्वैपीत् । पालनपूरणयो । ऋपोरिः पूर्वस्य । ६ । ऋो पूर्वस्य ऋवारस्य इकारो भवति कि सति । गुण (प्र. १ स० ११) पिपत्ति ॥ पोरुर ।७। पर्गादुतरस्य स्वारस्य उर भरति किति डिति च परे । योििहसे (वृ० १ प्र. १० मू. ७) पिपु- त' । पिपुरति । पिपूर्यात् । पिपतु पिपूर्तात् पिपूर्ताम् पिपुरतु । विहि अपिप । ऋमोदिस्योरेडागमो वा वक्तव्य इति केचित् । अपिपरत् अपिपूर्ताम् अपिपरु । अपिप -अपिपर अपिपूर्तम् अपिपर्त । अपिपरम् अपिपूर्व अपिपर्म । पपार ॥ मसयोगादेणादेरक्त्त्वि वाच्यम् । ८ । विचाभागद्गुण । पपरतु पपरु । पपरिथ पूर्यात् । ईटो ग्रहाम् (प्र. १ सू० १३९) परीता-परिता परीप्यति परिष्यति अपराप्यत्-अपरिप्यत् अपारीत् ॥ वृद्धिहेतौ साबिटो न दीर्घ । ९ । अपारिष्टम् अपारिषु । हस्योऽपि पिपतिरस्ति । पिपर्ति पिपृ- त पिप्राति । पिझ्यात पिपतु अपिए । अपिपरत् अपिपृताम् अपिपरु अपिप अपिपर । पपार पप्रनु पनु । मतोरिड् । प्रियात् पता । हनृत स्यप (प्र०१ सृ. १०८) परिप्यति अपरिप्यत् अपापीत् । आहार त्यागे । ओकारिती । जहाति ॥ देस्तो लोपोऽनुवर्तते इकारश्च । १० । द्विरुक्तस्य धातो- राकारस्य लोपो भाति डिति स्पो इकारश्च डिति हसे परे । जहात ॥ जहा. तेराकारस्य कृिति हसेई वाच्य ।११ । जहित जहति ॥ जहाते- यादादावालोपो वाच्य । १२ । जयात् जहातु-जहीतात्-जहितात् जहीताम् जहिताम् जहतु ॥ ईी हो । १३ । जहातेही पर ईकार सिद्ध एए । पझे आकारेकारी भात । जहीहि जहिहि जहाहि अजहात् । अज- हिताम् अजहीताम् अजहुँ । जही जहतु जहु । जहिथ जहाथ । दादरे (प्र० १ सू० १२५) हेया हाता हास्यति अहास्यत् । अहासीत् । ऋगतौ । पारि पूर्वस्य (प्र० ७ सू० ६) ॥ असवर्णे स्वरे पूर्वस्य इयादेशो भवति । १५ । इयति इयत इयति । इत्र्यात् । इयर्तु-इयृतात् इयताम् इयतु । इसाई-इमृतात् इयतम् । इयूत इयराणि इयरार इयराम । ऐय -ऐयरत ऐयताम् ऐयरु । ऐय ऐयर ऐयुतम् ऐयत ऐयरम् ऐयूब ऐयम । र (प्र. १ म० ६६) वृद्धि । आर आरतु आर । गुणोतसयोगाद्यो (प्र० १ ० १३० ) अर्थात् अर्ता अरिप्यति आरिष्यत् । ऋशो पुपादित्वात् डप्रत्यय । सेरपवाद । गुण (प्र.१ सू०११) आरत ॥ ॥ इति जुहोत्यादिषु परस्मैपदिप्रक्रिया ॥७॥ ।

·जुहोत्यादिषु परस्मैपदिप्रक्रिया। ॥ अमात्मनेपदिन ॥ ओहाइ गतौ ॥ भूजा लुकि । १। दुभृ धारण- पोषणयो ओहार गतौ माड् माने इत्येतेा पूर्वस्याकारस्य इकारो भाति लुकि सति । इस्ती (प्र. ७ सू० १०) निहीते जिहात जिते । जिहीत निहीताम् अजिहीत जहे हासीष्ट हाता हास्यते अहास्यत । अहास्त अहासाताम् अहासत । माइ माने । मिमीते मिमाते मिमते 1 मिमीते मिनीताम् आममीत ममे मासीष्ट माता मास्यते अमास्यत अमास्त ॥ ॥ इतिजुहोत्यादिप्यात्मनेपदिप्रक्रिया॥ ८॥ ॥ अयोभयपदिन ॥ डुकृञ् धारणपोषग्यो । डुनाविती । बिभर्ति निभृतः मिश्रति । बिभृते विभृयात् विधीत बिभर्तु निभृताम् । अविभ अविभूताम् अधिभर । अविभृत । यभार बभ्रतु पभ्रु । वर्थ बभ्र भिराश्चकार विभराच. ने रिमरामास बिभविभा । यादादी । नियात् भूपीष्ट भर्ता । हनृतः स्यप (प्र. १ सू० १०८) भरिप्यति भरिप्यते अभरिष्यत् अभारिप्यत अभा- पीत् । उ (म०३ सू० ३) अमृत । डुदाने दाने । ददाति ॥ दादे । १ । द्विरत्तस्य दाधोरामारस्य लोपो भाति डिति परे । दत्त ददति । दत्ते ददाते ददते । दद्यात् ददात । ददातु दत्ताता दत्ताम् ददतु ॥ दा हो । २। दाधातारा- कारस्यकारो भाति पूर्वस्य च रोपो भाति हो परे । देहि दत्ताम् । अददात अदत्ताम् अददु । अदत्त ददी ददे देयात् दासीष्ट दाता दास्यति दास्यते अदा- स्यत् अदास्यत । दादे पे (प्र. १ म० ४३ ) अदात् अदाताम् अटु ॥ दा- धास्थामित्त्य सेर्डित्त्वम् । ३ । डिवान गुण । रोपो हत्या झसे (प्र०२ मू० १५ ) अदित अदिपाताम् अदिपत । दुधाञ् धारणपोषणयो । दधाति । ९ सू. १)॥ पूर्वस्य डिति झसे ध । ४ । सभातस्य दधाते पूर्वदकारस्य धकारो भाति डिति झसे परे । धत्त दधति धत्ते दध्यात दधीत दधातु धेहि धत्ताम् अदधात अदधा अधत्त दधौ दधे धेयात् धासीष्ट धाता धास्यति धास्यते अधास्यत् अधास्यत । ददे पे (सू० ४३) अधात अधित । शिजिर् शौचपोषणयो । इरित् । आदे ण स्त्र (प्र० १ सू० ६६) ॥ निजा गुण । ५। निविज्ञविषां पूर्वस्य गुणो भपति मुकि सति । नेक्ति नेनिक्त नेनिजाति । नेक्षि ननिक्य नेनिस्थ । नेनेग्मि नेनि नेनिज्म । नेनिक्ते नैनिज्यात् नेनिजीत । नेनेनु नैनिताल नेनित्ताम् नेनिजतु । नेनिग्धि- नेनिक्तात नेनिक्तम् नेनित दे स्वरेऽपि नोपधागुण ।६। द्विरुक्तस्य धातोरपि पिपये पिति स्वरे उपधाया गुणो न भाति । नेमिनानि ननिमार नेनिजाम । नेनित्ताम् अनेने अनेनेग् अनेनिक्ताम् अनेनिनु । अनेनिक्त निनेज निनिजे निज्यात् । सिस्यो (प्र० २०२०) निक्षीष्ट नेता नेता नेक्ष्यति नश्यते भनेक्ष्यत् अनेक्ष्यत अनिजत् अनिजताम् । अनिटा नामित (प्र. १ म० ५२ ) अनक्षीत् अनैताम् अनैशु । पिजिर पृथग्भारे । वेक्ति नेत्तिवत् । पिप्ल व्याप्तौ । वेरोटि घेषिष्टे वेपिप्यात् वेरिपीत येपेठ वेपिटाम् ददे (म.

·दिवादिष्वात्मनेपदिप्रक्रिया । कम्पेन । तर्पिता-चप्ता-ता । रारोझसे दृशाम् (प्र० १ सू० ११४) तपिप्य- वि-त्रप्स्यति-तपयति । अतपिप्यत्-अत्रप्स्यत् अतय॑त् ॥ स्पृश्मश्कृश् । तृपां सिर्वा वक्तव्यः। ६ । रघादित्वाद्वेट् । अतपति-अत्राप्सीत्-यता- सीत् । पुपादित्वात् हः । मतपत् । एक हप हरिमोहनयोः । दृप्यति । मुह पै. पित्ये । मुह्यति मुमोह मुह्यात् । दुहादीनां घत्वन्त्वे वा (वृ० १ ० ९ सू०१२) मोटा मोग्या मोहिता । धादित्वाट्टेट् । मोक्ष्यति मोहिप्यति।अमोक्ष्यत्-अमोहि. प्यत् । पुपादित्वात् दः । अमुहत् अमोहीत् अमौक्षीत अमुक्षत् । गश् अदर्शने । नश्यति ननाश । फणादिलादेवलोपौ । नेशतुः नेशु । नश्यात् ।। मस्जिन- शोझसे नुम् वक्तव्यः।७। छपराजादेः पः (वृ. १ प्र० ९ सू० ४३) नष्टा । नशेः पान्तस्य।८। नशेः पान्तस्य णत्व न स्यात् । प्रनेष्टा नशिता नश्यति-नशिप्यति। अनशिप्यत्-अनक्ष्यत् । पुषादित्यातूड. ॥ हे नशेरत एत्वं घा वाच्यम्। ९ । अनेशव-अनशद । शम् दम् उपशमे ॥ शमां दीर्यः।१०। शमादीनां दार्थो भाति ये परे यवादी विषये च । शाम्यति शाम्येत् शाम्यतु अ- शाम्यत् । शशाम शेमतु. शेमु. । शम्यात् शमिता शमिप्यति अशमिध्यत् । लिपु- पादेः । असमत अशमादिति केचित् । दम् श्रम् तम् भ्रम् क्षम् नम् मद् एते शमादयः । रूप तद्वत् । त्रिमिदा सेहने । आत्री इती" मिदेयें गुणो वक्तव्यः । ११ । मेद्यति मेद्येत् मेद्यतु अभेद्यत् । मिमेद मिमिदतुः मिमिदुः । मिद्यात मे- दिता मेदिष्यति अमेदिप्यत् अमिदत् । अस्तु क्षेपणे । अस्यति आस असिता अ. सिष्यति । अस्यतेहूँ युग्वक्तव्यः । १२ । आस्थत् । इति दिवादिषु परस्मै- पदिप्रक्रिया ।।१॥ ॥ अथात्मनेपदिनः ॥ जनी प्रादुर्भाये । ईकारेत् ॥ जा जनीज्ञोः । १ । जनी प्रादुर्भारे ज्ञाऽप्रबोधने अनयो देशो भाति चतुर्यु परेषु । जायते जायेत जायताम् अनायत ! गमा स्वरे (प्र० स० १०७) श्रुतम् । जनोई. (वृ. १०५०२१) जज्ञे जनिपोष्ट जनिता जनिप्यते अजनिप्यत-अजनिष्ट। पदादेस्तनिकर्तर्यपि सेरिण वक्तव्यः दीपादिभ्यो वा ।२ । पद् दी जन् बुध् परि तायि प्यापि एते पदादयः ॥ लोप.।३। इण्सयोगे तनो रोपो भवति । जनिध्योर्न वृद्धिः (प्र० ४ स. ११) अजान अजनिषाताम् । दीपी दीप्ती । दीप्यते दीप्येत दीप्यताम् अदीप्यत दिदोपे दीपिषीष्ट दीपिता दी- पिणते अदीपिघ्यत अदीपिष्ट अदीपि । परी आप्यायने । पर्यते पूर्यंत पूर्यताम् अपूर्यत पुपुरे पूरिषीष्ट परिता परिप्यते अपूरिष्यत अपूरि अपरिध । पद् गती। पद्यते पयेत पद्यताम् अपद्यत पेदे परसौष्ट पत्ता पत्स्यते अपत्स्यत । अपादि अ- पत्साताम् अपत्सत । युध अगमने । युध्यते बुध्येत वुध्यताम् अयुध्यत सुयुधे वादिजनानाम् (दू० प्र० १०५) सिस्यो. (प्र० २ ० २०) खसे चपा ससानाम् (दु. १५.४ म०१८) भुत्सीष्ट बोद्धा भोत्स्यते । अबुद्ध अभुत्ता- ·(९८) सारस्वते द्वितीयवृत्ती ताम् अभुत्सत । अबोधि ! तायट पालनसन्तयोः । तीयते तताये तायिपीष्ट ता- यिता तायिष्यते अतायिष्यत अतायिष्ट अतायि । ओप्यायिड् वृद्धौ । प्यायते प- प्याये प्यायिषीष्ट प्यायिता प्यायिप्यते अप्यायिष्यत अप्यायिष्ट अभ्यायि अन्या- यिषाताम् । इमौ द्वौ भ्यादिको ।। इति दिवादिष्वात्मनेपदिपत्रिया ॥१३॥ ॥ अयोभयपदिन ॥ तह वधने । नाति नाते नह्येत् नह्येत नातु ना- ताम् अनात् अनयत । ननाह नेहतु नेहु । नहिय-ननद्ध। नेहे । नह्यात् नरसीष्ट । नहीं घ (वृ० १० १० मू०१) नद्धा नत्स्यति-नरस्यते अनास्यत्-अनस्यत अनात्सीत् अनाद्धाम् अनारमु अनद्र अनत्साताम् अमरसत ॥ इति दिवादिषू- भयपदिप्रक्रिया ॥ १२ ॥ इति यविकरणा दिनादयो धाता ॥ ।। अथ स्यादय ॥ तत्रादाजुभयपदिन । पुञ् अभिषो । ज् उभयपदार्थ । आदे cण स्त्र (प्र. १ सू ६६ ) ॥ स्वादेर्नुः । १ । स्वादेग- णानु प्रत्ययो भवति चतुर्पु परेषु । अपोऽपपाद ॥ भूप.। २ । पिकरणस्य नुप्रत्ययस्य उपप्रत्ययस्य च गुणो भवति पिति परे । सुनाति सुनुत । न धातो (प्र० १ सू० ९४ ) सुयन्ति । सुनौषि सुनुथ सुनुथ । सुनोमि ॥ ओर्वमोर्वा लोपः । ३ । असयोगादुत्तरस्य प्रत्ययसबन्धिन उकारस्य वा लोपो भवति वमोः परयो । सनुवा-सुन्व मुनम सुन्म ।सुनुते सुन्याते सुन्वते । सुनुयात् सुन्धीत सुनोतु सुनुताद्वा । मनुताम् सुन्वन्तु ॥ ओर्षा हेः । ४ । प्रत्ययसबन्धिन उकारादुत्त- रस्य ह ग्भवति वाग्रहणात्सयोगान्न । तेन तक्ष्णुहि लक्ष्णहीत्यत्र न । मुनु सुनु- तात् सुनपानि सुनुताम् असुनोत् असुनुत । सुपार सुषुवनु । सुपविथ-सुषोथ। सुषुवे।सूयात सोपीष्ट सोता सोप्यति सोप्यते असोप्यत् असोष्यत ॥ स्तुसुधूना पेसेरिड्डा वक्तव्यः । ५ । असावीत असौषीत् । दुमुस्तुनुधातूनामिड्डेति केचित् । असविष्ट असोट । चिञ् चयने । चिनोति चिनुते चिनुयात चिन्वीत चिनोतु चिनुताम् अचिनोत् अचिनुत ॥ चिनोतेः सणादी कित्व वा वा. च्यम् । ६ । चिकाय विषयतु चिक्यु । चिचाय चिस्य-चिध्ये चीथात् चेषीष्ट चेता २ चेष्यति-चेप्यते अवेप्यत्-अचेष्यत अचैषीत अचेष्ट । स्टुञ् आच्छादने । स्एणोति रणुते ! तस्तार । गुणोर्तिसयोगायो (प्र० १ सू०१३०) तस्तरतु तस्तरु । तस्तथ तस्तरे स्तर्यात् ॥ सयोगादिऋदन्तवृड्- जा सीस्योरात्मनेपदे इड़ा वक्तव्यः। ७ । स्तारिषीष्ट : उ (प्र०३८०३) स्कृषीट-स्तर्ता २ स्तरिष्यत्ति-स्तरिष्यते अस्तरिष्यत् अस्तरिष्यत अताषीत अस्तरिष्ट अस्तृत ! वृञ् वरणे । वृणोति वृणुत । ववार वतु चत्रु । वृणोतेस्थ- पो नित्यमिट् । वरिय धत्थु यत्र । बार-बवर वव वक्ष्म । वने ववृट्वे द्रियात् वरिषीष्ट । ईटो ग्रहाम् (म. १ स. १३९) वरीपोष्ट चरिता-बरीता वरिष्यति ·रुपदि भयपदिप्रक्रिया। परीप्यति वारप्यते-चरीध्यते आरिष्यत् अपरिप्यत अपरीष्यत् अवरीप्यत । अपा- रोत आरिष्ट-अपरीष्ट अदृताधञ् कम्पने । धुनोति धनुते धनुयात् धन्वीत धुनोतु धूनुताम् अधूनोतु अधुनुत दुधार दधुने धूयात् घविषीष्ट-घोपीट ॥ स्वरतिसू- तिसूयतिधूत्रधादीनां वा । ८ । पिता-धोता धपिप्यति-धोप्यति अ- घविष्यत्-अघोप्यत् अघापीत अघनिट-अघोट । । इति स्वादिषभयपदा- किया ॥ १३ ॥ ॥ अथ परस्मैपदिनः ॥ ॥हि गती वृद्धौ च । हिनोति ॥ द्विरुक्तस्य हिनोतेः कुरवं वाच्यम् । १ । जिघाय हीयात हेता हेप्यति अहष्यत् अहे- पोन् । शह शक्ती । शनोति शशाक । लोप. पचा किन्ये चास्य (प्र० १०८०) शेकनुः शेकुः । शक्यात शत्ता वक्ष्यति अशक्ष्यत् । विपि प्रीती । इदित-(प्र०१ म० ६३ ) इति नुम् ॥ धिन्विकृण्व्योनों लोपो वाच्यः। २ । चतुर्पु ॥ यवयोर्चसे हकारे च लोप.। ३ । धिनोति धिनुयात् धिनोतु अधिनोत् । दिधिच पिळ्यात धिन्विता धिन्विष्यति अधिन्विष्यत् अधिन्वीत् । कृषि हिसा- माम् । कृणोति चरण्य । घिनोतियत् । श्रु अाणे ॥ श्रुवाश । ४ । वः श माति चतुर्यु परेषु । शृगोति शुश्राप शुश्रोथ श्रुयात् श्रोता प्रौप्यति अश्रोप्यत् अनौपीत । ॥ इति स्वादिषु परस्मैपदिप्रक्रिया ॥ १४ ॥ ॥ अयात्मनेपदिनः ॥ ॥ अशू व्याप्तो । उहाविती । अश्नुते अश्नुपीत यश्रुताम् याभुत । नुगशाम् (प्र० १ ० ८२) आभ्योर्णादी (प्र.१सू०३०) आनशे । अदितो वा (प्र० १ स. ६९) अशियोष्ट-अक्षीष्ट आशेता-अष्टा अशि- प्यते-अक्ष्यते आशिष्यत-आक्ष्यत । आशिष्ट-आट यासाताम् आक्षत ॥ इति स्वादिप्वात्मनेपदप्रक्रिया ॥ १५ ॥ इति नुविकरणा स्यादय ॥ ॥ अयरधादयः तत्रादायुमयपदिन. । रुधिरापरणे। इरित ॥ रुधादे- नम् । १ । रुघादेर्गणान्नम् प्रत्यया भवति चनुर्पु परेषु । अपोऽपवादः । मकार. स्थाननियमार्थः । णत्वम् । तथोध (म० १ ० ११) रुणद्धि । नमसोऽस्य (प्र. ४ सू०२०) हसातझसस्य सवर्णे झसे लोपो वाच्य ॥२॥ राध रुन्धन्ति । दत्सि रन्धः इन्ध । रणमि इन्ध्य. हन्ध्मः। रुन्धे रुन्धाते रुन्धते । रुन्ध्यात् रुन्धीत रुगद रन्धाम् अगत्-अणदू अन्ध । रुरोध साधतु घरधु. 1 स्रोधिय रुथे रुरुधात रुध्यात् रसीष्ट रोद्धा २ रोत्स्यति रोत्स्यते अरोत्स्यत् अरोत्स्यत । अनिटो नाभिरतः ( म० १सू ७२) मत्सीत् । सिस्यो. (म. २ स २८) अरुद्ध अलसाताम् अरसत। इरितो वा (प्र. १ सू ५८) अरुघत् । उदिर दौति- ·(१००) सारस्वते द्वितीयवृत्तौ। देवनयोः । उदराविती । कृणत्ति पन्तः छन्दन्ति । हन्ते वृन्यात् छून्दीत ;- णतु हन्ताम् अच्छृणत् अच्छृणद् ॥ दः सः।३। दकारस्य वा सकारो भाति सिपि विषये । अच्छणः अच्छणत् अच्छृणदम् अन्त । चउर्द चच्छदे द्यात् गृत्सीष्ट छर्दिपीष्ट छर्दिता छदिप्यति छयति छर्दिप्यते-छय॑ते अच्छदिप्यत् अ- य॑त् अच्छर्दिप्यत-अच्छय॑त । इरितो वा (प्र.१ स ५८) अच्छृदत अच्छीत अच्छर्दिष्ट । उदिर हिसानादरयोः । तृणत्ति तन्तः तन्दन्ति ढन्ते - न्यात् हन्दीत तणतु हन्ताम् अणत् असन्त ततर्द तहदे त्यात् हरसीट-T- दिपोष्ट तर्दिप्यति-तप॑ति तर्दिप्यते-तय॑ते। अतर्दिष्यत्-अतयंत अदिप्यत- अतयंत अवदत् अतीत् ॥ मृतददतकृयोऽसेः सांदरिड्या ।। अतदिष्ट । इति धादिषुभयपदिप्रक्रिया ॥ १६ ॥ ॥ अथ परस्मैपदिनः ।। शिप्ल विशेषणे । शिनष्टि शिष्टः शिपन्ति । शिप्याव शिना अशिनट् शिशेष शिप्यात शेटा शेक्ष्यति अशेक्ष्यत् अशिमत । हिप्ति हिमा- याम् । इदितः (प्र. १ मू ६३) नमः। ५ । नमःप्रत्ययात्परस्य नस्य लोपी भवति । हिनस्ति हिंस्तः हिंसन्ति । हिस्यात् हिनस्तु । धौ सलोपो वा सस्य द इति केचित् । हिन्धि हिन्द्रि अहिनत-अहिनद् ।। दिपि सस्य दः सिपि वा ।२। अहिनत् अहिनः जिहिस हिस्यात् हिसिता हिसिष्यति अहिसिष्यत् अहि- सीत् । भो आमर्दने । ओइत् । भनक्ति भक्तः यभन भन्यात् भक्ता भक्ष्यति अभक्ष्यत् ॥ सावनिटो नित्यं वृद्धिः। ३। अनिटो धातोर्नित्यं वृद्धिर्भवति परस्मैपदे सौ परे । अभाइक्षीत् अभाक्ताम् अभाङ्क्षुः । अञ्ज व्यक्तिम्रक्षणका- तिगतिषु । अनक्ति अध्यात अन आनक्-आनग आना अज्यात् । अनिता अंक्ता अमिष्यति अत्यति अअिध्यत् आक्ष्यत् ॥ भनेः सौ नित्यमि- ड्डाच्यः । ४ । आनीत् ॥ इति रुधादिषु परस्मैपदिप्रक्रिया ॥ १७ ॥ ॥ अधात्मनेपदिनः ॥ मिइन्धी दीप्तौ । भिई इतो । इन्धे इन्धीत इन्धाम् ऐन्ध इन्धाश्चके इन्धिषीष्ट इन्धिता इन्धिष्यते ऐन्धिप्यत ऐन्धिष्ट । इति रुधादि- यात्मनेपदिप्रक्रिया ॥ १८ ॥ इति नुम्धिकरणा रुधादयः ॥ अथ तनादयः ॥ सर्वे उभयपदिनः । तनु विस्तारे ॥ तनादेरु ।। तनादेर्गणादुप् प्रत्ययो भवति चतुर्पु परेषु । अपोऽपवादः । नूपः (प. १३ सू०२) तनोति तनुते तनुयात् तन्वीत तनोतु तनुताम् अतनोतु अतनुत । ततान तेननुः तेनुः । तेने तन्यात् तनिषोष्ट तनिता २ तनिष्यति तनिष्यते अतनिष्यत् अतनि- ध्यात अतानीत-अतनीत अतनिष्ट ॥ तनादेरकरोतेस्तन्थासोर्वा सिलो. पो वाच्यः १२ । लोपस्त्यनुदासतनाम् (प्र० ४ सू०७) अतत अतयाः ·तुदादिभयपदिप्रक्रिया। (१०१) अतनिष्टा । क्षणु क्षिण हिसायाम् । क्षणोति क्षणुते क्षणुयात क्षप्पीत क्षणोतु क्षणुताम् अक्षणोत् अक्षणुत। चक्षाण चक्षणे क्षण्यात क्षणिवीह क्षणिता २ क्षणि- प्यति क्षणिप्यते अक्षणिष्यत् अक्षणिप्यत हयन्तक्षणेति (३०१ सू० ९८) न वृद्धि । अक्षणीत अक्षणिष्ट-अक्षत अक्षया -अक्षणिठा ॥ तनादेरुपधाया गुणो वा पिति । ३। क्षिणोति क्षेणोति अक्षणीत अर्शित-अक्षणिष्ट । पणु दाने । सेने सायात् सन्यात् असात असनिष्ट असाथा असनिष्ठा । टुकृञ् कर- गे। टुभाविती । गुण (प्र० १ सू० ११) नृप (प्र० १३ सू० २)। क्रो- ति ॥ डिरयदुः। ४ । रोतेरकारस्य उकारो भवति डिति विभक्तौ परत । कुरुत कुर्वन्ति । करोपि कुरुथ कुरुथ । करोमि ॥ कुरुछुरोर्न दीर्घ ।५। कृजो नित्य वमोरुलोपो वाच्य । ६ । उ कुर्म कुरुते ॥ कृत्रोये । । ७ । वृत्र उत्तरस्य उपप्रत्ययस्य रापो भपति ये परे कुर्यात् कुर्वीत करोतु करवाणि कुरुताम् करवै अकरोत् अकुरुत । चकार चक्रतु चतु । यर्थ चक्रे क्रियाव पोष्ट फार्ता करिष्यति अकरिष्यत् अकापीत अकृत अकृपाताम् यरपत ॥ सपर्युपेभ्यः करोते पणेऽर्थ सुट् । ८ । सस्करोति ॥ अद्धि स्वव्यवधाने पि सुट् । ९ । समस्करोत् सञ्चस्कार ॥ ससुट् कृती मादी नित्यमिट्वाच्यः । १० । सश्वस्करिथ । एवमुपस्कुरुने मनु अवबोध- ने । मनुते मेने मन्ता । वनु याचने । परस्मैपद्ययमित्येके । वश्ते ॥ इति तना- धुभयपदिरिया ॥ १६ ॥ इत्युविकरणास्तनादय ॥ 3722-7 अथ तुदादय ॥ तनादावुभयपदिन । तुद व्यथने । अकार उभयपदार्य ॥ तुदादेर । १ । तुदादेगणाद प्रत्ययो भवति चतुर्ष परेषु । अपोऽपवाद । डित्त्वात्र गुण । शुदति तुदते तुदेव तुदेत तुदतु तुदताम् अतुदत अतुदत तुतोद तुतुद तुद्यात् तुत्सीट तोत्ता तोत्स्यति तोत्स्यते अतोत्स्यत् अतोत्स्यत । अतो- सीत् अतीत्ताम् अतीत्सु । अतुत्त अतुत्साताम् अतुत्सत । भ्रस्जो पाके । ओइत् ॥ अन्यत्र सोजः ।२ । झस्परत्याभाये सस्यको भापति ग्रहां कृिति च (प्र० ३ सू० १२ ) ॥ अप्रत्ययो डिदत् । ३। भृजनिभृनते वधज । क सयोगात् (प्र० १ ० ६१) इति विचाभापान सप्रसारणम् । वभ्रजतु पभ्रजु । बभ्रनिथ बभ्रठ बभ्रज ॥ भ्रज्जते सकाररेफो दुम्वा रमाग- मोनपि धावाच्या वर्ज बभजे भृन्यात् भाद भ्रक्षीट-मीष्ट भ्रष्टा-भर्टा भ्रक्ष्यति भयति अधक्ष्यत् अभयत् अभ्राक्षीत् अभाक्षीत् अभ्रष्ट- अभर्ट । दिश अतिसर्जने । दिक्षीष्ट अदिक्षत् अदिक्षत । क्षिप परणे । क्षिप्सौष्ट अशित कृप विलेखने । कृक्षोष्ट प्रष्टा री अकाक्षात्-अक्राभीत् । अक्षत- अकृष्ट अक्षाताम् अक्षत । मिल्सगमने । मिमिले अमेलिष्ट । मुच्छ मोक्षण। मुचादेर्मुम् । ५। मुचादीनां मुमागमो भाति अप्रत्यये परे । मुञ्चति मुञ्चते मुमोच ममुचे मुच्यात् । सिस्यो (प्र. २ २०२०) अनेन चो - ।

·(१०२) सारस्वते द्वितीयवृत्तौ । कु (वृ. ११० ९० ५२ ) मुझीष्ट मोक्का २ मोश्यति मोक्ष्यते अमोश्यत् अमोक्ष्यत अमुचत् अमुक्त । लुप्ट छेदने । लुम्पति तुप्सीट अलुपत् । पिद लाभे । विन्दति आदिष्ट । अनिडयमित्येके । वेत्ता । लिए उपदेहे । मुच् छुप विद् लिप सिच् कृत् पिश् खिद् एते मुचादय ।लिम्पति लिलेप आहेपत् अल्पित ॥ लिपिसिचिहयतीनामात्मनेपदे सेडी वा वाच्यः।६। अलिप्त । पिच्न क्षरणे । सिञ्चति सिपेच सिच्यात् सिक्षीष्ट सेत्ता २ सेन्यति असिचत् अमिचत असिक्त। ॥ इति तुदादिभयपदिमरिया ॥ २० ॥ ॥ अथ परस्मैपदिन. ॥ कृती छेदने । कृन्तति चकत कृत्यात् काती कतिप्यति अतिप्यत् अपीत् । लुभ विमोहने । लोभिता रोधा अलोभीत वृती हिसान यनयो । चर्तिप्यति चयति अचीत् । धि विधाने । वेधिता कुट कौटिल्ये ॥ कुटादेणिदर्ज मत्ययो हिदत । १ । चुकोट चुटिय कुटिता अकुटीत् । ट् छेदने । सुटयति जुटति । ओवा छेदने । ओजा इती । ग्रहां किति च (प्र० ३ ० १२) वृश्चति । वत्रश्च वश्चतुः वधु । वनश्चिय वनट वृथ्यात् । उदितो वा (प्र० १ स० ६९) प्रश्चिता-बष्टा । स्को- रायोश्च (वृ० ११० ९ मू० ७०) नश्चिप्यति यति अत्रश्चीत् अवाक्षीत अवाटाम् । कृषिक्षेपे । ऋत इर (प्र० १ सू० १३८) विरति चकार चक- रतु कीर्यात करिता । ईटो ग्रहाम् (१०१ सू० १३९) करीता वरीप्याते परि- प्यति अकरीप्यत् अकरिप्यत् अकारीत् ॥ उपात्किरतेश्छेदेर्थेसुड्वाच्यः॥२॥ हिसायां प्रतेश्च १३ । उपस्किरति उपचस्कार प्रतिस्किरति । गृ निगाणे । गिरति ॥ गिरते रस्प वालःस्वर वाच्यः।४। गिलति । जगार-जगाल जगरतु -जगलत जगह जगल । अगारीत् अगारीत् । स्पृश् पर्शने । स्पृशति पस्पर्श स्पृश्यात् स्पष्टा स्पर्धा प्रक्ष्यति-स्पयति अस्प्रक्ष्यत् अपश्यत् अस्माक्षीत्। रो वा । असाक्षात् ॥ कृषादीनां वा सिर्वक्तव्य । ५। तत्पक्षे शान्ता- सम् (प्र.१० ११८) अस्पक्षन् । प्रच्छ शीप्सायाम् । सप्रसारणम् । पृ. च्छति । पप्रच्छ पप्रच्छतु पच्छिथ पप्रष्ठ पृच्छयात प्रष्टा प्रक्ष्यति अमाक्षीत् । हज विसग । एजति ससर्ज सहजतु सजु । ससजिथ-सस्रष्ठ स्यात् । रारो झसे शाम् (३० १ स० ११४) स्रष्टा सत्यात असाक्षीत् । टुमस्जा शुद्धौं । टु ओ इतौ । अन्यन सो ज (प्र० २०१० २) मनति ममन मड्का । मस्जि नशोईसे नुम् (म० १ सू०७) मझ्यनि अमाझीत अमाइक्ताम् अमाइ। रिश् प्ररेशने । वेष्टा अविक्षत् । मृश् आमपणे अमाक्षात् अमाक्षात् अमृक्षत् । विच्छ गतौ । आय (प्र० १ ० ९९ ) पिच्छायति विन्छायाकार रिपिच्छ पिच्छाय्यात् पिच्च्यात् पिच्छायिता पिचिता पिच्छायोत् । इषु इच्छायाम् । गमा छ (म० १० १०५) इच्छात इच्छेत् इयेष एषिता एटा । हुप पश । छोता अटोप्सीत् । लिश गतौ । लेटा अलिक्षत् । खिद परिघात । सिदति ·ज्यादिषुभयपदिप्रक्रिया। खेत्ता यसैसीत् । पिश अवयो । पिशति पेशिता ॥ इति तुदादिषु परस्मैपदिष- क्रिया ॥२१॥ ययामनेपदिनः ।। मृड् प्रागत्यागे ॥ अयकि। १ । कारस्य रिडादेशो भगते अकारे प्रत्यये परि च परे । नुपातो (प्र० १ स० ९४ ) म्रियते ।। सपरोक्षयोम्तादौ म्रियतेः परस्मैपद वाच्यम् । २।ममार मनतु मृषीट मर्ता मरिष्यति अमरिष्यत् । लेपो इसा झसे (प्र० २ १० १५)। अ- मृत अमृपाताम् अमृपत । दृट् आदरे । द्रियते ददे दृषीष्ट दर्ता । हन्त स्थपः (प्र० १.१०८) दारेप्यते अदरिष्यत अदृत । धृड्रस्थाने । भियते । त- हत् । पृट् व्यागरे । व्याप्रियते व्यापरिष्यते व्यापृत व्यापृपानाम् । ओरिजी भय- चलनयो । पिनने पिजत मिजताम् अपिजत रिपिजे विनिता ॥ विजेः पर इट् विद्धक्तव्य.।३। ततो नोपयागुण । पिजिप्यते जनितिप्यत अभिजिट ओरस्जी श्रीडायाम् । अन्यत्र । सो ज (प्र. २० सू० २) टलते लरसे अ- ललिष्ट ।। इति तुदादिप्यात्मनेपदिप्रक्रिया ॥ २२ ॥ इति अरिकरणास्तदादय ।। अय प्रयादयः ॥ तनादापुभयपदिन । डुवात् इव्यविनिमये । ना श्यादेः 11 क्यादेगगाना प्रत्ययो भाति चतुर्यु परेषु । अपोऽपवाद णत्वम् । कोणाति । ई हसे ।२। ना इत्यस्यनारम्य ईकारों भवति डिति हमे परे । नाणीत ॥ नात ।। माइत्यस्याकारस्य रोपो मति टिति स्वरे परे । त्रीणन्ति प्री- णासि प्रोगीय नौणीय। नरोणामि गीगीयः कोणीम त्रिीगीते कोणीयात् गोणीत वीणातु त्रीणीताम् अत्रीणात् अमोणीत । चित्राय चिरियतु चित्रियु चित्रयिय चिोय चिनिये प्रियाद पीष्ट नेता २ नेप्यति नेप्यते अप्यत् अ. मेष्यत सौपीन अनेए । प्रान् तर्पणे कान्ती च । पिप्रिये । मीन् हिसायाम् । मोनाति ॥ मोनातिमिनोतिदीडां गुणवृद्धिविपये क्यपि च आत्य वाच्यम् । ४ । ममी मिम्यतु मिम्य । ममिय-ममाय मासीष्ट माता अमासीत् अमेण । एञ् आमरण। स्तम्भुस्तुम्भसम्भुस्कुम्भुस्सुभ्यो नुनश्चिा५! सुनौति स्तुनाति अनीत् चुसुत्रिय अस्कोपीत् अस्कोट । स्तम्भु स्तुम्भु स्वम्भु सुम्भु रोधने । स्तन्नोति-स्तन्नाति स्तुन्नोति-स्तुभाति स्कनोति स्पनात्ति स्फुनोति-स्तुमातिम्तभान-स्तुभान-भान-स्कुभान अस्तभत् ॥ स्तम्भुम्- चुम्युचुययुग्चुग्लञ्चुश्विभ्यश्लेर वा । ६ । अस्तम्भीत् । पञ् प- वने ॥ प्वादेहस्व । ७। यादीना इस्यो भनात चनुर्पु परेषु । पुनाति पुनीते पुनीयात् पुनीत पुनातु पुनीताम् अपुनात् अपुनीत पुपार पुपुवे प्यात परिषष्टि पपिता २ पविष्यति पविष्यते अपरिष्यत् अपशिष्यत अपापात् अपविष्ट । हिंसायाम् । कृणाति कृणीते चकार चारे । कार्यात् करिषीष्ट अकारांत धू .

·सारस्वते द्वितीयवृत्ती। कम्पने । धुनाति धुनीते दुधाव अविष्ट- अधोष्ट । ग्रह उपादाने ! ग्रहा कृिति च (म०३ सू०१२) गृह्णाति गृहीतः गृहोते गृहीयात् गृहीत । गृहातु गृहीताता गृहीताम् गृह्णन्तु ॥ हसादान हो।८। हसान्तात्रयादेर्गणादान प्रत्ययो भाति हो परे । नाप्रत्ययाभाव 1 गृहाण अगृहात जग्राह जगृहे गृह्यात् । ईटो ग्रहाम् (प्र० १ सू० १३९ ) इत ई । ग्रहीषीष्ट प्रहीता २ ग्रहीष्यति अग्रहीप्यत् अग्रहीप्यत अग्राहीत् अग्रहीष्ट ॥ इति त्रयादिषभयपदिप्रक्रिया॥ २३ ॥ अथ परस्मैपदिन ॥ पुष् पुष्टौ । पुष्णाति पुष्णीयात् । पुष्णातु पुष्णातात पुष्णीताम् पुष्णन्तु । पुपाण अपुष्णात पुपोप पुण्यात पोषिता पोषिष्यति अपो- षिष्यत् अपोपीत् । मुष स्तेये । मुष्णाति मुमोष मुष्यात मोपिता मोषिप्यति अमोषिष्यत् अमोषोत् । शृ हिसायाम् । शृणाति शशार शशरतुः शशरु ।शौर्यात शरिता शरिष्यति अशरिष्यत् अशारीत् । ज्या वयोहानौ। ग्रहादित्वात्सप्रसारणम् । जीनाति जानीयात् । जिन्यौ जिज्यतु जिज्यु । जिज्यिथ-जिण्याथ जीयात् ज्याता जास्यति अज्यास्यत् अण्यासीत् । ज्ञा अवबोधने । जाजीनशो (प्र.११ मू. 1) जानाति जशी ज्ञायात ज्ञेयात् ज्ञाता भज्ञासीत् । ली क्षेपणे लिनाति। होलिडोरात्व वा । १ ललौ लिलाय लिल्यतुः लाता-लेता अलासीत् अलेपोद । बन्ध् बन्धने । बनाति पबन्ध भन्स्यन्ति अभान्सीत् । मन्य विलो- हने । मन्नाति । कुष् निष्कर्षे । कुष्णाति कुषाण कोष कुष्यात कोपिता भकोपीत् । अश भोजने । अश्वाति अनीयात् अन्नातु अनीतात अनीताम् अनन्तु । अशान आश अशिता आशीत् ॥ इति स्यादिषु पररमैपदि- प्रक्रिया ॥२४॥ अथात्मनेपदिन ॥ दृह संभक्तौ ॥ वणीते वृणीत वृणीताम् अमृणीत वने परिपीट-वरीपोष्ट ॥ संयोगादिऋदन्तवृत्रां सिस्योरात्मनेपदे इड्दा वाच्यः । १ । धृषीष्ट । उ (म० ३ ० ३ ) अपरिष्ट-अवरीष्ट अवृत । इत्यादि । इति क्यादिष्वात्मनेपदिप्रक्रिया ॥ २५ ॥ इति नापिकरणा ज्यादय ॥ अथ चुरादय ॥ चुर स्तये ॥ चुरादेः । १ । चुरादेर्गणात स्वाथै लि. प्रत्ययो भवति । उपधाया गुण। सधातु (प्र. १० १००) अपगुणादय । चोरयति चोरयेत् चोरयतु अचौरयत् चोरयाञ्चकार चोरयाम्पभूव चोरयामास चोरयाचके । ः (म. २ सू०७) चोर्यात् चोरमिता चोरयिष्यति अचोर- पिप्यत् । नङ द्विश्व (प्र. २ ० ६) अडि लघौ हुस्स उपघाया (प्र०२ सू० ८) ल्घोदीघ. (प्र. २ सू०९) अच्युरद । चिती सहाने । चेतयति भचौचितत् । चिति स्मृत्याम् । इदितो नुम् (म०म०६३) चिन्तयति .

·ज्यन्तप्रक्रिया। (१०५) स्योरभावान दोघः अचिचिन्तत् । चुरादनिति पेचित् । चिन्तति । पीड यगाहने । पीडयति ॥ भ्राजभासभाषदीपजीवमीलपीडां चोपधाया इस्वो ऊपरेो।२। अपीपिडत्-पिपोइन् । प मस्याने 1 प्रययति ॥ स्मृहत्वरमपम्रदस्वस्टशां पूर्वस्यातोदइपरे नी । ३। इत्तामाः। यपनयत् । पृय प्रक्षेपे । उपधाया ऋषर्णस्याङि क्या वक्तव्यः ।। रारामवादः । अपीपृथत् अपपर्यत् । तप ज्ञानज्ञापनयोर्मित् ॥ मिता द्वस्व । ५। मिवा धानूनों दूसो भाति नौ परे । सपपति चिन् चयने । मिन् ॥ चिम्पुरोनापात्यं वा ।। रातो जो पुक् । ७१ गतारि- त्यस्पाऽऽशारस्य च पुगागमो भगति प्रो परे। चपयति-यययति । अचं पूजायाम् । अचयति ॥ स्वरादेः परः। ८। स्वरादेोतो परोऽाययोद- दनः सस्रो लिभाति निदराः सयोगादयो न द्वि (म. ६ मू०१२) इति रंफम्य न हितम् । आर्चिचत् । एत सान्दै ॥ धातोरुपधाया ऋकारस्प इंकारादेशो धाग्यो जिप्रत्यये परे।९। पोर्तपति अचिकीत् । गण सस्थाने । अकारान्तः । अन्नोपस्य स्थानिारयान वृदि. । गणयति ॥ अम्लो- पिनो नाङ्कार्यम् । १० । अनगणत् । क्यगायोरट्याय घेति फेयित् । अनीगगा । यय याक्यनबन्धे । यथयति अचक्यद यवीरपत् । न परि- हागे । उतपति । निनिमित्तस्वरादेगो हिरवे कर्तव्ये स्पानिवत् ॥११॥ परादे. परः (स. ८)। अर्थ याचने । अयने आर्तपत । समामा युद्ध। असमानद । सन्ध दृष्टयुपधाते । आन्दयद । अङ्क अन पदे रसगे च। याधता ॥ इति चुरादिमविया ॥ २६॥ - .

·, सारस्वते द्वितीयवृत्ती न्तस्यगुणो वक्तव्यः।७ । अर्पयति स्वरादेः पर (प्र० २६ मू०८) था- पिपत् । छा गतिनिवृत्तौ । स्थापयति ॥ तिष्ठतेरुपधाया इकारो वक्तव्यो डि परे । ८ । ततो द्वित्वम् । अतिष्ठिपत् ॥ पादयुक् । ९ । पाशाठासाझेञ्- वेना युगागमो भवति नौ परे । पाययति ॥ पितेरडि पूर्वस्यैवारोपधा- लोपी वक्तव्यौ । १० । अपीप्यत् । शो तन्वरण । सध्यक्षराणामा (प्र. १ सू० १२१) शाययति अशीशयत् । छो छेदने । अचीव्यत् । पोऽन्तकर्मणि साययति असीपयत् । हेञ् स्पर्धायाम् ॥ ह्वयतेरडि समसारण युगभावश्च वक्तव्यः । कृतसमसारणस्य ह्वयतेरडि क्रमाद्गुणवृद्धी वाच्य ॥११॥ अनूहावत् अजूहरत् अज्यताम् । व्यञ् सवरणे ।व्यययति अरिव्ययत् । वेत्र तन्तुसताने । याययति अपाययत् ॥ पातेों लुग्वक्तव्यः । १२ । युफोऽ- पवाद । पालयति अपीपलत् । रभ राभस्ये । रभसो वेगहर्पयोः ॥ रभलभोः स्वरे गाद्यपी विना नुम्वाच्यः । १३ । रम्भयति अररम्भत् । दुरभ प्राप्तौ । रम्भयति अरलम्भत् ॥ मीनधूमोर्नुस् । १५ । अनयोर्नुगागमो भ- पति नौ परे । मीन् तर्पण । प्रीणयति अपिप्रीणत । धूञ् कम्पने । धूनयति अदू- धुनत् । स्मिड् ईपद्धसने । स्मयतेरात्यात्व औ वाच्यम् । १५ । निरमा- पयते असिप्मपत । आति पिम् विस्मापयति असिष्मपत् ॥ रुदनों पोया वाच्य । १६ । रुह वीजजन्मनि प्रादुर्भारे च । रोयति । रोपयति अरूरहत् अरुरुपत् । पू सामथ्ये । कृपो रो र (३०२ सू० १९) कल्पयति ॥ उप धाया ऋवर्णस्याडि ऋचा धक्तव्यः । १७ । इररारामपपादा । अचा- लपत् अचकल्पत् । वृतु वर्तने । वर्तयति अभीवृतत् अपवर्तत् । मृजू शुद्धौ । मार्जपति अमीमृजत् अममार्जत् ॥ इडादेनों पुक् च । १८ । इमोजीना- मात्व भाति नौ परे । होरीरोग्यीक्ष्मायीना पुगागमो भाति भी परे । इह अ. ध्ययने । अध्यापयति अध्यापिपत् ॥ भट्परे जो इडो गाइ या वक्तव्य । १९ । अध्यजीगपत् । टुनी द्रव्यविनिमये । सापयति अचिरपत् । जिजये । जापयति अजीजपत् । हो मायाम् । हेपयति अनिहिपत् । लो यरणे । ब्ले- पयति अपिलिपत् । री क्षरणे रेपयति भरिपत् 1 नूयी दुर्गधे ॥ यवयो- चंसे हमारे च लोपो पत्तव्यः १२० मोपयांत अचमुपत् । मायी विध नने । एक मायति तमन्य प्रेरयति मापपति चिक्ष्मपत । लोह शेषणे ॥ लीयतावात्य वा । २१ । पिलरामपति ॥ीलोः पुग् वक्तव्य ॥२२॥ मिलेपयति । परीरिपत् व्यरोलपत् ॥ लीलोनाक्रमायुरचौ वा ।२३। रिलोनयतिपरीरिन । रामहो । रापयति अरोलपत् । राल्पात अरील रह यलीटरताम् ॥न रितः।०४मारतोऽनशावर शासचाहि उत पाय नभनि । दौर गतौ । टोपयति अगुदौरादपाच या मायाम् । याच परिस भयपायर । सामु अनुशिष्ट शासयति भासद दिदा दुर्गती । दरिदपति मदददित पदददिदाम् । दुर यरये ॥ दुपेत्रों या दीपां धक्तम्मः ॥ ।

·सप्रक्रिया। (१०७) क्षयति दोषयाते अदुषत् । घट चेष्टायाम् ॥ मितां हस्यः ।२६ । धातुपाठे मित इत्येव पठिताना धातूना वस्यो भाति नौ परे । घटयति अजीघटत् । व्यथ दुखभयचलनयो । व्यथयति अपीव्यथत् । एर पञ्चपञ्चाशतो रूपम् ।। जनौजूपुनसुरलोमिन्ताश्च । २७ । एतेऽपि मित. । जनयति अजीजनत् । जपु वयोहानी । पुइत् । जरयति अजीजरत् । नसु हरणदीत्यो । सयति अ- चितसत् । रज रागे ॥ रस्नेत्री मृगरमणेऽर्थे नलोपो वाच्यः ।२८। रजयति मृगान् अरीरजत् । शम दम उपशमने । शमयति अशीशमत् दमयति अदीदमत् ॥ जानातनों वा हस्वः। २९ । ज्ञाऽप्रबोधने । एकः जा- नाति तमन्य प्रेरयतीति ज्ञपयति अजिज्ञपत् ॥ ज्वलग्लास्नाश्च वा मितः ।३०। पल दीप्ती । वलयति पाल्पति अजि चलत् । ग्लै हर्पक्षये । ग्लप- यति ग्लापयति अजिालपत् । प्णा शौचे । आदे ण. न (म० १ सू०६६) स्नापयति उपयति असिनपत् । ओस्फायी वृद्धौ ॥ स्फायो वकारः स्यात् प्रो परे । ३१ । स्फापयति अपिस्फात् ॥ भियो औ वा पुगात्वे वाच्ये । ३२ । भीषयति भापयति भाययति अबौभिषत् अवीभपत् अवीभयत् ॥ व्या- पारमात्र त्रिर्वक्तव्यः स च डित् । ३३ । हल गृहातीति हलयति ॥ इति व्यन्तप्रक्रिया ॥ २७ ॥ अथ सपरिया निरूप्यते ॥ ॥ इच्छायामात्मनः सः।१ धातोरिच्छाया- मयं स प्रत्ययो भवति सा चेत्स्वसम्बन्धिनी द्रिश्च । भवितुमिच्छति बुभूपति । स धातु (प्र. १ सू० १००) धातुत्वादप्तिवादि । अदे (प्र० १ स० १४)॥ चुः से । २ । उश्च आच वृ तस्मात् युः । उवर्णान्ताध्वर्णान्ताच ग्रहगुहोश से परे इट् न भवति ॥ नानिटि से।। इजिते सप्रत्यये परे गुणो न भरति । तृप्लरनतरणयो ॥ नाम्यन्तात्परस्य सस्य कित्त्वं वाच्यम् ।। कत इर् ( ० १ ० १३८ ) तरितमिच्छति तितीति अतितीत् । हु- कृञ् परणे । कर्तुमिच्छति चिकीर्षति । से दीर्घः। ५ । से परे पूर्वस्य दी? भाति । चिञ् चयने ॥ चिनोतः सणादी कित्त्यं वा वाच्यम् । ६ । चिमीपति चिचोपति । जि जये । सपपेक्षयोजेंगि । (प्र० १ १० ११३) जे- सुमिच्छाते जिगीपति । यु मिश्रणे । युय्यति। डुपचप् पाकै । य से (प्र०२ सू० ३) पनुमिच्छति पिपक्षति । पानुमिच्छति पिपासति ।। गोणः प्रकृत्यर्थी स्पर सात् १७ । प्रकृतिप्रत्यययोमध्ये प्रत्ययार्थ प्रधानीभूत । अत्र सप्रत्यये तु वैपरीत्य प्रत्यर्थ प्रधानीभूत. । तेन काछेन पिपक्षतीत्यत्र तृतीयायाः पाकेन सबन्धो न विच्छया (मृङ् प्राणत्यागे । मतुमिच्छति मुमूर्पति । पोरुर (प्र० ७ सू०७) पू पालनपूरणयो । पुर्षति ॥ वृह इत्यस्य उर्वाच्यः। ८1 वृह वरणे । परितुमिच्छति बुपति ॥ रुदविदमुपग्रहिस्पपिप्रच्छः सःकि- दाच्या १९ । इंदिर अयुरिमोचने । रुरुदिवति । निदू ज्ञाने। विविदिपति ।

·(१०८) सारस्वते द्वितीयवृत्तौ। मुष स्तेये । मुमुषिषति । ग्रह उपादाने । हो दः (वृ०१३०९सू०११) आदिजवानों (वृ०१५. ९ सू० ७) पढो. क से (प्र० १ ० ११६) पत्वम् । क्षः । गृहीतु- मिच्छति जिघृक्षति । सुषुप्सति । प्रच्छ जीप्सायाम् ॥ कृगृधृमच्छस्मिर- वशुङतिभ्यःसस्येद् वक्तव्यः । १० । पिच्छिषति । कारतुमिच्योत चिकरियति । जिगरिषति निगलिपति दिदरिपति दिधरिपाते सिस्मयिषति स्वरादेः परः (म० २६ ० ८) अनिजिपति अशिशिपते अरिरषति । अद भक्षणे। सिसयो. (प्र. ४ ० ४ ) इति घसादेशः । सस्तोऽनपि (प्र.१ सू० १५१) अतुमिच्छति जियत्सति ॥ हन्तीडोः सो णित् । ११ । हन्तीडोर्धात्वोः सो णिद्भवति । हन् हिसागत्योः । द्वित्वम् । पूर्वस्य हसादिः शेषः (प्र. १ स. ५७) कुहोचः (प्र. १ स०६४) झपानां जयचपा. (प्र. १ स० ३२) यः से (प्र. २ सू० ३ ) हनो ने (वृ० १ प्र. ९ सू० ३०) अत उपधाया. (प्र. १ ० ७५) नश्चापदान्ते झसे (दु. १५० ४ सू०२४) स धातु. (प्र० १ सू० १०० ) अप् (म० १ स. १०) अदे (प्र० १ ० १४) हन्तुमिच्छति जिघांसति ॥ इङः से गम् वाच्यः। १२ । अध्येतुमि- छति अधिनिगांसते ॥ गमेः से इड्डाच्यः । १३ । गन्तुमिच्छति जिगमि- पति । इस्से । १४ । अपितूदाधारभ्लभ्शपदपतमिमीमामामेाहसार्थरार्धा स्वरस्य से परे इसादेशो भपति पूर्वस्य च लोपः । दित्सति । धित्सति । स्पोरा- योश्च (वृ० ११० ९ ० ७०) खसे चपा (वृ० १ ० ४ सू०१८) रिप्सति लिप्सति शिक्षते पिसते ॥ पतो वेट् । १५ । पित्सति पिपतिपति । इट्पक्षे इम्पूर्वलोपौ न भरतः । मीञ् हिसायाम् । टुमिन् प्रक्षेपे । मित्सति । माङ् माने । मेड् शोधने । मीत्सते । राध् ससिद्धौ । रित्सति ॥ आप्नोतरीः। ! १६ । आमोतेराकारस्येकारो भाति से परे पर्यस्य च लोपः । आप्ल ध्याप्ती । ईप्सते ॥ अशेरनायो वा । १७१ अशेरिच्छायां सस्थाने घा अनाय प्रत्ययो भाति । अशनायति अशिशिषति ॥ पततनदरिद्राभ्यः से वाइड्वाच्यः। । १८ । तितनिषति तितसति ॥ तने से वा दीर्घः । १९। तितासति दिदरिद्विषति दिदरिदासति ॥ वेडिस्से दीर्घता च ।२०। दम्भितप्योर्धा- सोर्ग इट् भाति सप्रन्यये परे । यदानेट् तदा फिम् । यनयोम्भिशप्योर्धात्वो. सानुस्वारस्य सरस्य इस भाति इकारस्य दीर्घता दम्भेरिफारस्य या दीर्घता । चकारात्पूर्वस्य लोपः । दम्मदम्भने । आत्मनः दम्भितुमिच्छति दिदम्भिवति । दित्वम् । इस् । आदिनबानाम् (पृ. १ प्र. ९ १०७) खसे चपा झसानाम् (पृ.१० ४१०१८) स्फोरायोश्च (पृ. १ प्र.मू. ७.) या दीर्घता । धीप्सति-धिप्सति । ज्ञाऽश्वोधने । इच्छायामा मनःस. (प्र. २८म. विश्व (• . स. २८) हस्य. (प्र. सू. ३१) पूर्वस्प हसादिः शेष. (म.स.५५) यस्से (प्र. २ सू०३) वा इट् गुणः (प्र.सू. 1) एअय् (१.१.१.९)सरहीनम् (पृ.१.२ १.४) ·यडंतप्रक्रिया। (१०९) मत्वम् । स धातुः (१० १० १००) तिम् । अप् (प्र० १० १०) अदे (प्र. १ सू० १४) आत्मनः जापयितुमिच्छतीति जिज्ञापयिषति । पर्छ । जि- मापि स इति स्थिते । सस्य इस तस्य दीर्घता । पूर्वस्य लोपः। ः (प्र. २ सू० ७) स्फोरायोश्च (वृ. १ प्र. ९ मू० ७० ) होप्सात।इप ज्ञानतापनयोः । जिज्ञापयियति । मिर्ता हस्तः (प्र. २६ सू० ५) जिज्ञपयिषति नीप्सति ॥ इति सप्रक्रिया ॥२॥ अथ यह प्रक्रिया निरूप्यते ॥ भतिशये हसादेयं द्विश्च । १ । हसादेरेकस्वराद्धातोरांतशयेऽयें यह प्रत्ययो भाति तस्मिन्सति धातोदित्वम् ।। यति ।२ । यङि सति लुक च पूर्णस्य नामिनो गुणो भाति । सधातुः (प्र. १ सू. १०० ) डिवादात्मनेपदम् । अम् (प्र. १ सू० १०) अतिशयेन भा- वीति बोभूयते बोभूयेत बोभ्यताम् अयोभूयत चोभूयांचक्रे बोभूयिषीष्ट बोयिता योभूयिष्यते अपोभूयिष्यत अयोभूयिष्ट । बोभुन्यते ॥ अनपि च हसात् । ३ । हसादुत्तरस्य यडो लुग्भाति अनपि विषये ॥ धात्वंशलोपनिमित्ते मार्धधा- तुके परे तन्निमित्तेसमाननामिनां गुणवृद्धी न वाच्ये । ४। चोभु- जाचके । मुह वैचित्ये । मोमुह्यते । लिह आसादने । लेलिह्यते । हु दानादनयो.। जोग्यते । पिद ज्ञाने । विद्यते ॥ भातः।५। यडि लुफि च सति पूर्वस्य अकारस्य आकारो भाति अकिति । पापच्यते । पठ व्यकायां वाचि । पाप- व्यते ॥ सूचिसूविभत्र्यक्ष्यय॑णोतिभ्यो य वाच्यः। ६ । सोसू- स्यते सोसूयते मोमन्यते । गत्यात्कौटिल्य एरा यड् । स्वराद पर. (प्र. २६ ०८) अट गतौ । यड्सहितस्य द्वित्वम् । अन्य व्य इति स्थिते । पूर्वस्य इसादि. शेष. (प्र० स० ५७ ) आतः (१० २९ सू, ५) इति पूर्वस्यात्वम् कुटिल अटतीति अटाट्यते अटाटांचक्रे अटाटिपीष्ट । ब्रज 'गतौ । कुटिल बजतीति याव्रज्यते । अश् मोजने । अशास्यते । ऊर्गुञ् आच्छादने ऊनियते । नदग. सयोगादयो हिर्न (प्र० ६ स० १२) गुणोर्तिसयोगायोः (प्र. १ सू• १३० ) । यकारपरस्य रेफस्य दिरवं वाच्यम् । ७। अरार्यते ॥ लुपसदचरजपनभदहदशगृभ्यो धात्वर्थगर्दायामेव यङ्। ८ । गर्हित लुम्पतीति लोटुप्यते । सासद्यते ॥ अमजपा नुक् । ९ । अमान्तस्य जपादीनां च पूर्णस्य नुगाममो भाति यडि लुकि च सति । जाजभ दह् दश् भञ्ज् पश् एते जपादयः । जगम्यते चम्भ्रम्यते । अझसेऽ. प्यनुस्वारः । आदेशिना यादेशो निर्दिश्यते । ययम्यते । कश शब्द । चङ्कण्यते । तन्तन्यते । जप मानसे च । जपतीति जअप्यते । जभ गावपिनामे । जभतीति जअभ्यते । दह भस्मीकरणे । दन्दह्यते । नो लोपः (प्र. १०६.) दन्द- श्यते।यम्भग्यते । पश्यतीति पम्पश्यते । पश् पाचनप्रन्यनयोः । चरफलोरु. चास्य । १० । अनयोडि लकि ध सति पूर्वस्य नुगागमो भवति पूर्यापरस्य - - ·(११०) सारस्वते द्वितीयवृत्ती। अकारस्य उकार । चर्यते । पल निप्पत्ती । पपुल्यते ॥ वलयान्तस्य वा नुक् । १११ मा स्थौल्ये ( ममन्यते-मामयते । चल कम्पने । चञ्चन्यते-- चाचल्यते । दयड् दाने। दन्दय्यते-दादय्यते ॥रीगृदुपधस्य । १३- कारोपधस्य धातोर्यडि सति पूर्वस्य रोगागमो भवति । विवादाकाराभाव । नृती गात्रनिक्षेपे 1 अतिशयन नृत्यति नरोनृत्यते नट ॥ अत्र णत्वाभावो वाच्य । १३ । वृतु वर्तने । वरीवृत्यते ।ग्रह उपादाने। जरीगृह्यते॥ऋत्वतो रिग्वाच्य । १४ । औत्रशू छंदने । वरीवृश्यते। प्रच्छ जीप्सायाम् । पीपृच्छय ते। कृप सामथ्ये । पोरो ल । (प्र० १ ०२०) अल । चरीक्लप्यते ॥ व- शेयडि न सप्रसारणम् । १५ । वापश्यते ॥ पदनसुध्वसुभ्रसुदशुक" स्वञ्चुपतस्कन्दा यडि लुकि च सति पूवस्य नुगागमो वाच्यः । १६ । पनापद्यते ।नो लोप (प्र० १ सू० ६० ) समुधमु अध पतने । सनीवस्यते । दनीध्वस्यते । बनीभ्रस्यते । वक्षु बञ्चने । बनीच्यते दनीदस्यते चनीक्स्यते पनीपन्यते चनास्पद्यते ॥ ऋतोरिः । १७ । ऋवारस्य बिरादेशो भवति यडि सति । ततो द्वित्वम् । य (प्र० १ सू० ९७ ) चक्रीयते चेत्रीयां- चके हीयते ॥ दादरः । १८ । अपिदाधामाडोहापिक्सोस्थानामिकारो भवति किति डिति हसे परे । देदीयते देदार्याचक्रे । ये (२७) देधीयते ममी यते जेगीयते जेहीयते पेपायते सेवायते तेष्टीयते ॥ ग्रामोरी। १९ । अनयो- रोमारो भात पडे सति । जेनीयते देभापते ॥ हन्तहिलाया नी या वाच्य.। २० । जेनीयते । अमजपा नुरु (प्र० २९ स. ९)॥ द्विरुक्त- स्प हन्तेः कुरव वाच्यम् । २१ जघन्यते ॥ चायो यडि को वाच्य 1२२ । चापू स तानपालनयो । चकोयते ॥ कवतेयडि चुत्वाभावो वाच्यः । २३ । कु शन्दे । चोग्यते ॥ शीडो यह कृिति ये वक्तव्यः १२४ । शाशय्यते । ढो गतौ । डोटीश्यते । तौक गती। तोत्रीयते इति यममिया ॥ २९ ॥ - ·नामधातुप्रक्रिया। (११) चात् ।। दे.1३1 हिरकस पिति साधातुके सोऽपि नोरयाया गुणः । यो- भुनीति-योभौकि अवोमुजीत अयोभोर वापदीनि-चारति जाघीति-जाहि । ऋकारान्तानामृदुफ्धानां च यदल्टुकिच सति पूर्वस्य रुकारह- रीफ आगमा वक्तव्याः।।स(प्र० स० ८६) दुर करणे । च- परीति-चारस्रीति चरीमगति । चत-चारयति-वरांमति चर्पत-चरिपत. चोरत चर्गति चारगति-चीपति अपारीन्-अचरिकारीत अचरीकारीत् यतीति-रिवृतीति-वरीतीति 1 पनि परिवर्ति-यरीगतं । अब साल-अपरितृतीत-मारोतीत् ॥ गरसस्य । ५ । पादुत्तरस्य स- स्यैव लोपो नान्यस्य । आदि-आतित्-अगत् । अवघृताम्-आरिवृताम् सरीताम् । तीवकार गरिरतींचकार-वानीचकार । यनीति यनागा । गोरोप (प्र. १०६.) धनीपनः पनीरयति । जगमाति जवन्ति । रोपवनुदात्ततनाम् (म० ४ ४० ७) जगत. गौ सरे (०. स. १०७ ) जगन्ति । धानुग्रहगोक यति यति पेचित् । जगमति जन- भौति ॥ मो नो धातोः । ६ । धार्मिगरम्य नकारो भाति हमे पदान्त यमयोश्च । जन्मि जनच. जगन्म ॥ द्विरक्ताम्य दन्तेः पुत्वं धान्यम् १७ जनानि-जन्ति नहत. जति । जाहेति-जाहाति जाहीतः जाहति । पर दाधेयादि । दादेति-दादाति दत्त. दादति दादेनु दादेवार यदादत् । पर घट । दाति-दाधाति दादः दापति । दाधेयाद अदापामाद अदायात यदायत् । धाम् । दायानि पत्त. । पिठोरतु दादति दादीत. दादीहि दादायद यदादासीत् । जहातेः पूग्यि दीपों वेति पेचित् । जहाति ॥ ॥ इनि यात्रिया ॥३॥ -- - भय नामधातुप्रक्रिया । नाम्रो यईचाम्पासनान इच्छामयः प्रन्ययो भानि तत्सन्नियोगे पागाररप सारः । आमन पुप्रमियतीति पुी. पति । पुरीपेर पुनीया अपुत्रीयन इत्यादि । यादी प्रत्यपे भीगागैकार- योरयाया पत्ताच्या गनिमीति गति । नामितीति नान्यति। रुपति मनि । पुमपनि । मामयति । पनीरति याम्या । पुप्रमि- शति पुसाम्पति पार पफारम्यानपि पा रोपी याच्यः। मगर मामा-गोता अमन ममी मारिन-अर- चार महिना अगषु । नासा नाति-नारिता मनामना सातद्धितस्य लोपो।५।मानित पाक सापम्प पी पानपि समस्या समारता मान्ताप्पयाभ्यां पीना शिपिणीमति RO परनामः पल य. प्रगो भाति पपरोत्रि पपी नापति गाली गुनासीरपणपाम्दष्णापापः मुहपाNT- ·(११०) सारस्वते द्वितीयवृत्ती। अकारस्य उकारः। चञ्यूयते । फल निष्पत्तौ । पमुख्यते ॥ वलपान्तस्य वा नुकू । ११ । मा स्थौल्ये । ममन्यते-मामव्यते । चल कम्पने । चञ्चल्यते- चाचल्यते । दयड् दाने । दन्दय्यते-दादश्यते ॥ रोगृदुपधस्य । १ - कारोपधस्य धातोर्यडि सति पूर्वस्य रोगागमो भगात । किवादाकाराभार । नृती गानविक्षेपे । अतिशयेन नृत्यति नरीनृत्यते नट ॥ अव णत्वाभावी वाच्य । १३ । वृतु वर्तते । वरोवृत्यते।ग्रह उपादाने। जरीगृह्यते ॥ त्वतो रिवाच्य । १४ । ओवशू छदने । वरीवृध्यते। प्रच्छ ज्ञोप्सायाम् । परीपृच्छय. ते । कृपू सामर्थे । एपो रो ल । (प्र० १ ०२०) मल्ट । चरीलप्यते ॥ व. शेर्यङि न संप्रसारणम् । १५ । वापश्यते ॥ पदासुध्वंसुधंसुदशुक- स्वञ्चुपतस्कन्दा यङि न्युकि च सति पूर्वस्य नुगागमो वाच्यः 1१६ | पनौपद्यते ।नो लोप (प्र. १ सू० ६० ) समुनमु अघ. पतने । सनीलस्यते । दनाधस्यते । बनीभ्रस्यते । वधु वश्चने । वनीच्यते दनीदस्यते चनीकस्यते पनीपत्यते चनास्पद्यते ॥ ऋतोरिः । १७ । ऋकारस्य हिरादेशो भवति यडि सति । ततो द्वितम् । ये (प्र. १ सू० ९७) चेक्रीयते चेत्रीयां- चो जे हीयते ॥ दादेरिः । १८ । अपिद्दाधामाडोहास्पियसोस्थानामिकारो भवति किति डिति हसे परे । देदीयते देदीयांचक्रे ! ये (१७) देधीयते मेमी- यते जेगीयते जेहायते पेपोपते सेपीयते तेठीयते ॥ नामोरी । १२ । अनयो- रीवारो भवति य सति । जेनीयते देमीयते ॥ हन्तेहिंसायांनी वा वाच्यः । २० । जेनीयते । अमजपा नुरु (प्र० २९ स. ९)॥ द्विरुक्त- स्प हन्तेः कुत्व वाच्यम् ।२१। जघन्यते ॥ चायो यडि की वाच्य. । २२ । चापृ सन्तानपालनयो । चेकीयते ॥ कवतेयडि चुत्वाभावो याच्यः । २३ । कु शब्दे । चोयते ॥ शीडोऽयह द्विति ये वक्तव्यः ।२४। शाशय्यते । ढोक गतौ । डोढौस्यते । तौट गतौ । तोत्रीश्यते इति यत्प्रक्रिया ॥ २९॥ अथ यइलुप्रक्रिया निरूप्यते ॥ वान्यत्र लुगनुवर्तते । १। अन्यत्रेत्यच्प्रत्ययसयोग पिनापि वा यडो लुम्भवति । टुकि सति पितित्रिम वा इकारो वक्तव्यः ।२। बोभपीति योभोति घोभुतः योभुपति । यड्लुगन्त परस्मैपद ह्वादिाच द्रष्टव्यम् । हादित्यादपो लुक् द्वित्वमपि ज्ञातव्यम् । योभयात् । चोमपीतु थोमोतु-चोभूतात् बोमताम् बोभुमतु । अबोमरीत् । अोमोत अबोमूताम् अबोभा । बोभयाचकार योभयात् योभरिता बोभविष्यात अ. बोभीपप्यत् । दादे पे (प्र. सू. ४३) गुणं बाधिता नित्यलादुक । अबो- भूगोत्-अयोभोत् अयोभताम् अवोभुः । पापचीति-पापक्ति पापक्त पापचति । पापच्यात् पापचीनु-पापा । झसादिहें (प्र० ४ सू०१) पापग्धि अपापचीत अपापा पापचांचकार पापच्यात् पापचिता पापचिप्यति अपापचिष्यत् अपाप- ·-- नामधातुप्रक्रिया। चीत् ॥ ३।३। द्विरुक्तस्य पिति सावधातुके स्वोऽपि नोपधाया गुणः । चौ- भुनीति-बोमोक्ति अवोभुनीत अमोभोर वापदीति-वापत्ति जाघटौति-जाघष्टि । ऋकारान्तानामृदुपधानां च यलुकि च सति पूर्वस्य रुकरिक- रीकू आगमा वक्तव्याः।।रः (प्र. १ ० ८६) दुर करणे । च. करोति-चारकरीति चरीफरीति । चर्ति-चारकर्ति-चरीमति चर्यत -चरिकृतः चरीकृत चर्गति-चरिनाति-चीनति अचारीत-अचरिकारीत् अचरोकारीत वतीति-परिवृतीति-वरीवृतीति । वर्षति वरियति-यरीपर्ति । अव—- तीत-अवरिवृतीत्-अररोवृत्तीत् ॥ रासस्य । ५ । रेफादुत्तरस्य स- स्यैव लोपो नान्यस्य । अर्म-अपरिवर्त-अपरीपत् । अर्थताम् अस्तृिताम् अवरीताम् । वीचकार-परिवतीयकार-वरीतीचकार । पनौपश्चति बनीदि । नो लोप (प्र० १ स०६०) वनीवक्तः वनौपचति । जगमीति जगन्ति । लोपरत्वनुदात्ततनाम् (म० ४५० ७) जगत गमा स्वरे (३०१ स. १०७ ) जगन्ति । धातुमहणोक्त यइल्लुकि वति केचित् । जगमति जङ्ग- मोति ॥ मो नो धातोः । ६ । धातोर्मसारस्य नकारो भाति झमे पदान्ते वमयोश्च । जगन्मि जगन्न. जगन्म ॥ द्विरुक्तस्य हन्तेः कुत्वं वाच्यम् 1७1 जनीति-जवन्ति जपत. जवति । जाहेति-जाहाति जाहीत. जाहति । एत दाधेत्यादि । दादेति-दादाति दत्त दादति दादेनु दादेयात् अदादात् । एव धेट् । दाधेति-दाधाति दादः दाधति । दाधेयात् अदाधासीत् अदाधात् अदावत् । धाञ् । दाधाति घत्तः । पितोस्तु दादेति दादीत. दादीहि दादायात् अदादासीत् । जहाते. पूर्वस्य दीर्घो वेति केचित् । जहाति ॥ ॥ इति यलुप्रत्रिया ॥३०॥ अथ नामधातुप्रक्रिया । नाम्रो यई चास्पारानान इच्छापामर्थे यः प्रत्ययो भाति तत्सन्नियोगे चाकारस्प ईकारः । आत्मन पुत्रमिच्छतीति पुत्री- यति । पुत्रीयेत् पुत्रीयतु अपुत्रीयत् इत्यादि ॥ यादी प्रत्यये भोकाकार- योरवावा वक्तव्यो। मामिच्छतीति गन्यति । नावमिच्छतीति नाव्यति। सद्यति मद्यति । युष्मद्यति । अस्मद्यनि । धनीयति ॥ काम्यश्च । ३ । पुनमि- च्छति पुनकाम्यति गच्याशशर ॥ यकारस्यानपि वा लोपो पाच्यः॥१॥ गरांचकार गन्यात् गन्यिता-गविता । अगत्यात् अगवीत अगमिष्टाम्-अगरि- टाम् अगायः अगर. नात्यात नास्यिता-नारिता अनाव्योत् अनारीत् ॥ इसातद्धितस्य लोपोये।५। गार्गीयति वाच्यति ॥ हसायस्य टोपी पानपि।६। समिध्यिता समिथिता ॥ मान्ताव्ययाभ्यां यो ना७॥ विमिति इदमिच्छति स्तरिच्छति ॥ करणे चा८1 नानः करणेऽयं य. प्रत्ययो भाति । कण्डू करोतीति फाइयति नमस्पति तपरयति पपिस्रति । गुरुन शपत इस्पर्ष ॥ क्षीरलघणयोस्कृष्णायां या मुट्च ।९। क्षीर- ·(११२) सारस्वते द्वितीयवृत्तो। स्थति लवणस्यति ५ शब्दादिभ्यो यङ्। १०।ये (प्र. ११०९७) शम्दायते वैरायते कलहायते अभ्रायते मेघायते कष्टायते ॥ ऊप्मबाप्पाभ्या- मुदमने यड् वाच्यः । ११। उप्माणमुद्रमति उष्मायते वापायते ॥ निर्डिकरणे । १२ । नाम्रो नि. प्रत्ययो भवति करणेऽयं स च डित् । प्रकार उभयपदार्थ । घट करोतीति घटयति । अग्लोपिनो नाइकार्यम् । अज- घटत् । महान्त करोताति महयति । अममहत् ॥ माविष्ठवरकार्यम् ॥ १३॥ पृथ्वादेर. । १४ । पृथ्वादेवफारस्य रो भवति त्रौ परे । पृथं करोति प्रथयति सदयति यति । स्थल करोति स्थापयति । अहि लघी हस्य उपधाया (प्र. २ सू०८) अतिस्थवत् । दवयसि अदीदवत् । प्रिय श्रोति प्राययति । गुरु फरोति गरयति । स्थिर करोति स्थापयति । अढि करोतीति ऊढयति । और विश्व (प्र०२ स० ६) घः (प्र० २ सू०७) स्वरादे परः (प्र० २६ स० ८) अद्पूिर्वस्य ढस्य वा जः । औडिन्तु औजिदत् कट करोतीति ऊढयति । वहः कृतक्तो कृतसप्रसार होढस्तथोर्धः टुभिना ढिढश्च ॥ ऊढिश्च झिर्डिरकरणेस धातुर्डर स्वरादेर्दन औजढञ्च ॥१॥ औजदत् ॥ कर्तुर्यड् । १५ । कर्तरुपमानादाचारेऽर्थे यड् प्रत्ययो भवति । श्येन इव आचरतीति श्येनायते काक । पण्डितायते ॥ यडि सलोपो वाच्यः । १६ । पयसस्तु विभापया।१७। अप्सरायते ओजायते पया- यते पयस्यते सुमनायते ।। नाम्र आचारे क्रिप् वाच्य । १८ ! कृष्ण इन आयरति कृष्णति । क्विपो लोप ॥ आचार उपमानात् । १९ । कर्माधार- योरुपमानात् य प्रत्ययो भाति आचारेऽर्थे । अकारस्येकार । पुत्रीयति शिष्य- मुपाध्याय । मासादीयति कुट्याम् ॥ भृशादिभ्योऽभूततद्भावे यह वाच्य १२० । अभृशो भृशो भवत्तीति भृशायत्ते । श्यामायते इत्यादि । अश्ववृषयो- मैथुनेच्छायां यः प्रत्ययः सुगागमश्च ।२१ । अश्वस्यति वडया । वृष- स्यति गौ ॥ सुखादिभ्यो ज्ञापनायां यड् । २३ । सुख ज्ञापयति सुखायते । इति नामधातुमक्रिया ॥ ३३ ॥ अथात्मनेपदव्यवस्था ॥ निविशादेश नीत्याद्युपसर्गपूर्वकादिशादेधी- तोरात्मनेपद भवति । निविशते ॥ विपराभ्यां जेः।२विजयते पराजयते ।। समो गमादिभ्यः।३ । सगच्छते ॥ गमः परौ खिस्यौ आत्मनेपदे वा किती वाच्यौ । ४ । लोपस्त्यनुदात्ततनाम् (म० ४ सू० ७) सगसीष्ट सग- सीष्ट । लोपो ट्रस्वान्झसे (म० २ सू०१५) समगत समगस्त । ऋच्छ गतीन्द्रि- यालयमूर्तिभावेषु । समृच्छते । सपृच्छते । १ शन्दोपतापयो । सस्वर सस्कृषीष्ट संस्वरिषीष्ट । समिवृते सशृणुते सवित्ते सरिदाते ॥ वित्तेरन्तो वा रुट आति । ५ । सघिद्रते सविदते सपश्यते गम ऋच्छ प्रच्छ स्त्र व विद श एते गमा- ·भावकर्मणोकिप्रक्रिया। दयः ॥ माहो दोनास्यविहरणे । ६। आइपूर्वाददातरात्मनेपद भवति खप्रसारणव्यतिरिक्त आदत्ते । मुख व्याददाति अत्र न। कोडोप्नुसंपरि- भ्पश्च । ७१ अनुसपरिभ्यः मीडतरात्मनेपद स्यात् । क्रोड विहारे शन्दे च । अनुजोडते सकोडत परिमोडते ॥ शब्दे तु न 1 ८1 सोडति चक्रम् ॥ समवमोपविभ्यः स्थ'।९। एभ्यस्तिष्ठतेरात्मनेपद भवति । सन्तिष्ठते अप- तिष्ठते प्रतिष्ठते उपतिष्ठते नितिष्ठते । आडो यमहनः । 101 आइसरपोय- महनोरात्मनेपद भाति । आयच्छते । आहते । अकर्मकयोरात्मागकर्मकयो - यायच्छते पाणिम् । आहते शिरः । अन्यथा परशिर आयच्छति । शत्रुमाहन्ति ॥ हन्तरात्मनेपदे सिः किद्धाच्यः । ११ । नो लोपः (प्र० १०६०) आहत । लोपस्त्वनु (प्र. ४ मू०७) ॥ हन्तः स्याशीयोदयोयंधादेश भाति वा । १२ । आधिष्ट ॥ उद्विभ्यां तपः । १३ । उद्विभ्यां परस्याक- मकस्थामाङ्गकर्मकस्य वा तपतेरात्मनेपद भाति । उत्तपते रितपते पाणिम् । अन्यथा मही पितपत्यर्कः । उदश्वरस्त्यागे । १८ । उत्पूर्वाञ्चरतेस्त्यागेऽर्थे आत्मनेपद भवति । धर्ममुच्चरते त्यजतीत्यर्थः । त्यागे किम् । मन्त्रमुच्चरति ।। समस्तृतीयायुक्ताञ्च । १६ । सपूर्वाञ्चरतेस्तृतीयान्तन पदेन युक्तादात्मनेपद भाति । अश्वेन सचरते । व्यवपरिभ्यः क्रीजः।१६। एभ्यः गाणातरात्म-1 नेपद भाति । विकोणीते अवकोणीते परित्रीणीते ॥ शप उपालम्भे । १७. उपालम्भेऽर्थेशपतेरात्मनेपदं भवति । याचा शरीरस्पर्शनमुपालम्भः । पिप्राय श- पते । विप्रशरीर स्पृशति शपथं करोतीत्यर्थः । उपालम्भे किम् दुष्ट शपति । शाप ददातीत्यर्थः । ज्ञाश्रुस्मृशां सान्तानामात् । १८ । सप्रत्ययान्तानामेपामा- मिनेपद भवति । यः से (प्र० २ सू०३) जिज्ञासते शुश्रुपते सुस्मृपते दिदक्षते अनुपसर्गाजानातेरात्मगामिनिफले भात्मनेपदं वाच्यम् । १९ । गां जानीते । कर्मव्यतिहारेऽन्यत्र हिंसादरात् ।२० । कर्मव्यतिहारेऽर्थे याच्ये हिसान्गित्यर्यान्पठजल्पहसान् विहाय इतरेतरान्योन्यपरस्परपदाभारे सा वेभ्यो धातुभ्य आत्मनेपदं भवति । पारपामेकत्रियाकरणं कर्मव्यतिहार. श्रद्रा अगस्तिक्यबुद्धिः। श्रद्धा व्यतिभाते । परस्पर भातीयः । व्यतिस्ते । विवदन्ते वादिनः । अन्यत्रेति किम् । यतिम्नन्ति व्यतिगच्छन्ति व्यतिपठन्ति व्यतिजल्प- न्ति व्यतिहसन्ति । इतरेतर पासर अन्योन्य या व्यतिनुनन्ति ॥ भुनो भो- जने आत्मनेपदं वाच्यम् । २१ । भहे ओदनम् । मुनक्ति महीं नृपः ॥ इत्यात्मनेपदव्यपस्थाप्रक्रिया ॥ ३३ ॥ अथ भापकर्मणोकि प्रत्रिया ॥ यक् चतुषु । ११ धातोभीवे कर्मणिय यक् प्रत्ययो भवति चर्ष पूर्योक्तेिषु परतः । ककारो गुणप्रतिषेधार्थ । माद भूषि कर्मणि ।२ । अर्मकेभ्यो भुपि भावे सकर्मकेभ्यश्च कर्मण्यात्मनेपद ·(११४) सारस्वते द्वितीयवृत्ती भवति । ये कर्मनिरपेक्षा क्रियामाहुरते अकर्मकाः भूपध्मास्शोड्प्रभृतयः । तदुक्तम् ॥ लज्जासत्तास्थितिजागरणं वृद्धिक्षयभ- पजीवितमरणम् ॥ शयनक्रीडारुचिदी- स्पर्थ धातुगणं तमकर्मकमाहुः॥१॥ भावस्यैकत्सादेकरचनमेर भाति प्रथमपुरुषस्य । भयते भाता । भूयेत भ्यताम् अभूयत यो । स्वरान्तानां हन्ग्रहदृशां च भावकर्मणोः सिसवासोस्यपामिट् वा इण्वद्वक्तव्यः ।।। वाशब्दात्सेटां धानूनों नित्यमिट् स विकल्पेन णित् । अनिटां धानूनां विकल्पेन इट् स नित्य णित् । एर च हन्दृशोरनिटोगा इट् स च नित्य गित । ग्रहधातुस्तु सेट् । ततः परो नित्यमिट् स च वा णित् । णित्यादिः । भारिपीट । शिवभारे। भविषष्टि भाषिता-भविता भाषिप्यते-भविष्यते अभाविष्यत-अभविष्यत ॥ इण् तन्य. कतरि।४। धातोस्तनि परे भावे कर्माणि च इण् प्रत्ययो भवति । सेरपवादः । गोवृद्वयर्थः । लोपः। ५। इण्सयोगे तनो लोपो भवति । अभाति । अकर्म कोऽपि कदाचित् सकर्मकतामनुभवति । उक्त च । उपसर्गेण धात्वर्थी वलादन्यत्र नीयते ।। विहाराहारसंहारप्रतिहारमहारवत् ॥२॥ धात्वर्थ बोधते कश्चित्कश्चित्तमनुवर्तते ॥ विशिष्टि तमेवार्थमुपसर्गगतिस्त्रिधा ॥३॥ सुखमनुभूयते स्वामिना । अन्यभावि भो भवता । अन्यभारिपाताम् अन्वभरि- पाताम् अन्वभाषित । अन्वभरिपत्त । शीङोऽयङ् किति डिति ये वक्तव्यः।६। शय्यते शिप्ये शायिषीष्ट शयिधीष्ट अशायि । अन्वशायि अन्व- शायिघाताम् अन्वशयिपाताम् अन्वशायिषत-अन्यशयिपत । ये कर्मसापेक्षा क्रियामाहुस्ते सकर्मका. । अयकि । घट. नियते देवदत्तेन ! व दुखी क्यिसे रागै. । विरागः सुम्यह किये । चके कारपोष्ट-पोष्ट कारिता-कर्ता कारिप्यते करिष्यते अकारिप्यत-अकरिपत । अकारि अकारेषाताम् अपाताम् अका- रिषत-अपत । चिञ् चयने । चीयते चिच्ये चायिपीट-चेषीष्ट चायिला-चेता चायिष्यते-चेप्यते अचायिष्यत अचेप्यत । अचायि अचायिपाताम्-अचेपाताम् । दादेरिः (प्र०३९ सू० १८) दीयते । ददे ददाते ददिरे ॥ भातो युक् ।। आकारान्ताद्धातोर्युगागमो भाति निति णिति च परे । दायिषीष्ट-दासीष्ट दायिता-दाता दायिष्यते-दास्यते । अदाये अदायिषाताम् । दाधास्थामित्वम् अदिषाताम् । धीयते अधायि अधायिपानाम् । अधिषाताम् । स्थीयते अस्थायि । स्तूयते तुष्टी अस्तापि अस्तापिपाताम्-अस्तोशाताम् हरिहरी भनेन । हन्यते । -

·.
भावकर्मणोकिप्रक्रिया। (११५)
हनो ने (१०१३०९ ०३०) जने घानिपोष्ट हसौष्ट ॥ हन्ते स्पाशी-
यांदाद्योर्वधादेशो वक्तव्यः भाति वा1८1 वधिपोष्ट घानिता-हता
घानिप्यते-हनिप्यते अवानियत-अनिष्पत अघानि अधानिपाताम् ॥ हन
आत्मनेपदे सिः किद्राच्यः।९। लोपस्तनुदात्ततनाम् ( प्र० ४ ० ७)
अहसान अवानिपत-अहसत अवधि अपधिराताम् । ग्रहां ट्विति च (१० ३
स० १२ ) गृह्यते जगृहे ग्राहिषीष्ट ईटी ग्रहाम (प्र० १ सू० १३९ ) अहिषीष्ट
ग्राहीता-ग्रहीता ग्राहीप्यते-ग्रहीयते अग्राहीप्यत-अग्रहीप्यत अमाहे अमाही-
पाता-अप्रहीपाताम् । दृश्यते ददृशे दर्शिपीट-द्रीष्ट दर्शिता-द्रष्टा दर्शिष्यते-द्रश्यते
अदर्शि अदर्शिपाताम् अदृक्षाताम् ।डुपचा पाके । पच्यते पेचे पक्षोष्ट पक्ता पक्ष्यते
अपश्यत अपाचि अपक्षताम् ॥ तनातनी वा। १। तनोते कारस्य वा
यासारो भाति यकि परे । तायते तन्यते तेने अतानि अनानिपाताम्-यतनि-
पाताम् । मनो आमर्दने । नो लोपः (प्र० १०६०) भन्यते । अकिचात्
वभझे भक्षीट भा भक्ष्यते ॥ भलेरिणि वा नलोपो वाच्यः । ११ ॥
अभनि-अभाजि । शम उपशमे । शम्यते मुनिना । धातोः प्रेरणे (म० २७ सू०
१).मिता हूस्वः (प्र० २६ स. ५) ः (म० २ सू०७) शम्यते मोहो
हरिणा । शमांचके । ज्यन्तानां मितामिणि णिदिटि च वा वृदि-
र्वाच्या णिदिटि जिलोपश्च । १२ 1 अशामि अशामि अशामिपाताम्-अशमि-
पाताम् । गिइदिइभाषपक्षे अशमयिपाताम् । गुणोर्तिमयोगायोः (प्र०१ सू०
१३०) अर्यते स्मर्यते । यत्कर्म गुरासयोगाकारीत्वेन मियते स फर्मकर्ता ।
तदुताम् ।
क्रियमाणं तु याकर्म स्वयमेव प्रसिद्धयति ।
सुकरैः स्वर्गुणर्यस्मात्कर्मकर्तेति तद्विदुः ॥ ४ ॥
तनाप्येतदेशोदाहरणम् ॥ कर्मवत्कर्मणा तुल्यक्रियः । १३ ।
कर्मस्थया क्रियया सल्यक्रिया कर्ता कर्मपद्भाति । ट्यने केदारः म्यमे 1 लु.
लो अलापि अरविपाताम् । पच्यते ओदनः स्वम्मेर । भिदिर पिदारणे । भि-
यते काठ रायमेर। अभेदि । दुहस्नुनमा कर्मकर्तरि यगिणी न । १४ ।
दुग्धे रनुने गीः सयमा । नमते दण्ड. स्वयमेर । अदुग्ध अनोट अन्नारिष्ट-भ-
नस्त ॥ यय हिकर्मकाः ॥
दुमापदण्धिमानचित्रशासुजिमयमुपाम् ॥
कर्मयुक्त स्पादकाधित तथा स्यानोकृपबहाम् ॥५॥
म्यादयो ध्यन्तनिपामगरपया मुग्यकमणि ॥
मापयं यान्ति दुधादिगोन्पे तु पयारचि ॥६॥

·सारस्वते द्वितीयवृत्तौ।
निन्ये विजनमगारे रजनीमगमिमदमयाचि सभोगम् ॥
गोपी हास्यमकार्यत भावश्चैनामनन्तेन ॥ ७॥
कर्तुरिष्टतम प्रधान कर्म । अन्यदप्रधानम् । नगर नीयते नाग रेकर्वनेचर ।
भोजन कर्म । भोजन याच्यते यजमानो याचकेन । पृथ्यते पन्थान पथिकेन
पान्ध । शिष्यणाचार्यस्तप पृछयते । क्टश्चिकीप्यते देवदत्तेन । पत (प्र.१
सू० ११) बाभूय्यते । अनपि च हसात् (प्र. २९ सू०३) पापच्यते तेन ।
पापचिताअपापचि इत्यादि ॥ इति भावफर्मप्रक्रिया ॥ ३३ ॥
अथ सकारार्थप्रक्रिया ॥लट पौन पुन्ययोपिमध्यमपुरुषेक्वचनान्तता निपा-
त्यते सर्पकाले सर्व पुरुषविषय अतीते काले ॥
पुरीमवस्कन्द लुनीहि नन्दन मुपाण रत्नानि
हरामराङ्गनाः ॥ विगृह्य चक्रे नमुचिड़िया व-
शो य इत्थमस्वास्थ्यमहर्निश दिवः॥१॥
वर्तमानार्थाया भपि विभक्तः स्मयोगे भूतार्थता वक्तव्या ॥२॥
आह स्म हारीत. । यजति स्म युधिष्ठिर. ॥ वैचित्त्यापद्वयोरल्पकालेऽपि
णादिर्वक्तव्यः । २ । सुप्तोऽह बिल पिललाप । नाह कलिङ्गाअगाम ॥ या.
वत्पुरानिपातयोोंगे भविष्यदर्थे तिवादयः लट् । ३ : पुरा करोति ।
यापत्करोति । करिष्यतीत्यर्थ ॥ स्मृत्यर्थधातुयोगे भृतेऽर्थे लट् । ४ । स्मर-
सिमित्र यदुपकरिष्यसि । उपकुरुथा इत्यर्थ ॥ ॥ इति र कागर्थप्रक्रिया ॥३४॥
-
धातूनामप्यनन्तत्वान्नानार्थत्वाच्च सर्वथा ॥
अभिधातुमशक्यत्वादाख्यातरख्यापनरलम् ॥२॥
इति श्रीमदनुभूतिस्वरूपाचार्यविरचितायां सार-
स्वतीप्रक्रियायामाख्यातप्रक्रिया समाप्ता ॥
इति द्वितीया वृत्तिः॥२॥

·। कृदन्तप्रक्रिया। (११७) ॥ श्रीगणेशायनमः॥ निजजनपिंधिना निखिलापदी झटिति यो विनिवर्तयति स्मृतः ।। जलधिजापरिरम्भण- लालसो नरहरि कुरुतां जगतां शिवम् ॥ १॥ अथ कृदन्तमक्रिया निरूप्यते। ॥ कृत्यर्तरि च । ११ वक्ष्यमा- मा. प्रत्ययाः कृत्संतशास्ते च कर्तरि च भान्ति । चकारागारकर्मणोरपि । स्वतन्त्रः कर्ता ।। क्रिया स्वातन्त्र्येग रिपक्षितोऽर्थः कर्तास्यात् । शुद्धी धालयों भावः । कर्तुरीप्सिततमं कर्म । ३। कर्तु. क्रियया आतुमिष्टतम कारक कर्मसन स्यात् ॥ तथायुक्त चानीप्सितम् । ४ । ईप्सिततमा- दीप्सितमपि कारक धर्मसज्ञ स्यात् । रिस भुक्ते देवदत्तः । अन्न मुइक्तो देवदत्तः ॥ तृवणी | ५। घातोस्टगुणी प्रययौ भवतः । दुपच पाके । पच् तृ इति स्थिते । चोः कुः (वृ० १ प्र. ९ स० ५२) पक् → इति स्थिते । कृत्तद्वितसमासाश्च । प्रातिपदिकसता इति केचित् । इति नामत्वम् । नामसतायां स्यादिभितिभाति । स्तरार (वृ० १ प्र. ६ सू. ६७) सेरा (वृ. १५०६ स०६२) पचतीति एका । पकारी पक्कारः पनारम् पुटिने पना। दिनः (वृ० १ प्र० १४ स० १४) स्त्रियां पस्त्री । नपुसके पन पस्तृणी परत- णि इत्यादि । हुछ करणे । करोतीति कर्ता 1 हन् हरणे । हरतीति हो । मृद् प्राणत्यागे । नियते इति मती । दुभृन् धारणपोषणयोः । विभीति भर्ता ॥ कृतः।६। सेद्धातोः परस्य कृत्प्रत्ययस्य यसादारेडागमो भाति । कृत इन सूत्रम् सधातुविषयम् ॥ स्वसूतिसूयतिधूत्रधादीनां इड्डा वक्तभ्यः। पून् प्राणिमसमें । मूते या मरतेऽसौ मोता-सविता । स्मृ शब्द । गुण. (४०२ प्र० १ स० ११) वा इट् । सरतीति सरिता-स्सा । स्तुती । स्तोतीति स्तोता । ए वृद्धी । पधते.सी एधिता । यु मिश्रणे । योतीति यविता । रश- दे । रौतीति रविता । णु स्तुती । नौतीति नपिता । भू सनायाम् । भवतीति भरिता । गुए रक्षणे ॥ ऊदितो वा। ८।दितो धातोरिड्या भाति । गो- पायतीति मोरिता-गोपायिता-गोप्ता । धि शाखे मानल्ये च । सेधिता-सेदा॥ इपुसहटुभरिपरुषामनपि नम्बड़ा भवति । ९ । इशु इच्छायाम् । - च्छतीति एपिता-एष्टा । लुम् पिमोहने । टुभ् गाह । दुभ्यनीति रोभिता । दडभाषपसे । दावे जयाः (पृ.१०२१०३) तयोध. (वृ. २७० 1 सू०७१) लुभ्यतोति लोधा । रिण बन्धने । रेषतीति वा रिप्यतीति रोपेता। रेप्टापोधे। रोपतीतिरोपिताशापर मर्पणे । आदः नः सः (१.१५.१.६६) होरा (1.18.९०१) तथोधः (१.२०म०७१) मि. टुः । (३०१०४ सू०८)हि दो रोपः (१.२० स. ११.)। सद्दिवहादवर्ण- स्य । १०१ सहिरहोमोलोरकारस्य ओरारो भाति । सहतेऽसा सोटा । यह ·सारस्वते तृतीयवृत्ता। पापणे । वहति इति वोटा ॥ युवोरनाको । ११ । युछ इत्येतयोरनअक इ- त्येतापदिशौ भवत यथासरयेन । णित्त्वाद्वद्धि । अत उपधाया. । (वृ० २८०१ सु. ३५) पचति वा पाचयतीति पाचर्क पाचको पाचका देशब्दवत् । प. ठति वा पाठपतीति पाठक । एप याचते वा याचयतीति याचक । भरतिया भाग्यतीति भावक । लुनाति वा लाश्यतीति लापक । पुनाति वा पापयतीति पारकः । श्रुञ् श्रपणे 1 शृणोति वा धापयतीति श्रावक । यु मिश्रणे । औ आर ( वृ० १ ० २ सू० १६) यौति वा यावयतीति याक । वध हिंसा- याम् । वधतीति वधक । हनो घत् ( वृ० २ प्र०२७ सू० ५) हन्ति वा धात. यतीति घातक । जायते या जनयतीति जनक । जनिपध्यान वृद्धि (वृ०२ प्र० ४ स० ११) मिता स्व. (वृ० २ प्र० २६ सू० ५) घटते वा घटयता- ति घटक' ।। आतो युद्ध।१२। आकारान्ताद्वातोयुगागमो भाति जिति णि- ति च परे । डुदाञ् दाने । ददाति वा दत्तेऽसी दायर । दैप् शोधने । स ध्यक्ष- राणामा(पृ०२ प्र०१ सू० १२१)दायतीति दायक ॥ वुणसयुटी हित्वा दरि- द्रातेरनप्यालोपो लुडि वा वक्तव्य. । १३ । दरिद्रा दुर्गती । दरि- दाति वा दरिद्रायतीति दरिदायक । दरिद्रिता । नृतिखनिरनिभ्यो वुर्वक्तव्य । नृती गात्रनिक्षेपे । उपधार घो (वृ० २ प्र० १ सू० ५३ ) रायपो द्वि (वृ. १५०० स०५) नृत्यतीति नर्तक । नदादे ( ऋ० १ ० १४ सू० १८ ) नर्तकी । खनक खनकी ॥ र नलोपो था । १४ । रञ्जक -रजका रजको- युवोरनाको इति तद्धितयप्रत्ययस्य मेति वक्तव्यम् तेन ऊर्णायु ॥ नाम्युप। धारकः। १५ । नाम्युपधाद्धातो क प्रत्ययो भवति । ककारी गुणाभावार्थ । क्षिप् प्रेरणे । क्षिपतीति क्षिपः । डिदिर द्वैधीकरणे । छिनत्तीति छिद । भिदिर विदारणे । भिनत्तीति भिद । दुह प्रपूरणे । यद्रव्यभागानुकूलो व्यापार प्रपू- रणम् । कामान् दोग्धि सा कामदुघा ॥ दुह के वा घो वाच्य । १६ । तेन कामदुहा । दुह -दुध । तुद् व्यथने । तुदतीति तुद । विद ज्ञाने । वेत्तीति पिद । द्विषु अप्रीतौ । द्वेष्टीति द्विप । पुर ऐश्वर्यदीत्यो । सुरतीति सुर । शुभ शोभायाम् । शोभते तत् शुभ कल्याणम् ॥ जानातेश्च । १७१ जानाती- तोरपि क प्रत्ययो भवति । जानातेश्चेति चकारागृधृप्रीत्रुवामपि च प्रत्ययो भाति । कृ निक्षेपे ॥ ऋत इर्। १८ । दीर्घकारान्तस्यैर् नान्यस्य । किर- तीति किर 1 धृ धारणे । धरतीति ध्र । प्रीञ् तर्पणे । प्रीणाति वा प्रीणी- तेऽसौ प्रिय । नु धातो (१० २ प्र० १ ० ९४) म निगरणे । गिरतीति गिर ॥ स्वरे परे गिरस्य लत्व वा वाच्यम् । १९ । गिले परेऽगि- लस्य । २० 1 गिलशब्द विहाय पूर्वस्य मुम् वक्तव्य । तिमि गिलतीति तिमिगिल । अगिरस्येति क्म् ि। गिरगिल । बृञ् व्यक्तायां वाचि।नु धातो । (वृ० २ ० १ स.९४) ब्रीतीति त्रुप । अपिशब्दारकर्तरि ग्रहेरपिक मत्ययो भवति । गृहातीति गृहम् । तास्थ्यात् गृहन्ति ते गृहा दारा ॥ पचि- ·कृदन्तप्रक्रिया। (११९) नन्दिग्रहादरणिनि । २१ । पचादैनन्दादेयहादेव अ युणिनि इत्येते प्रत्यया भान्ति ययासस्येन । पचतीति पच । वनीति चच । वेत्तौति बेद । वपतीति वप ॥ चरिचलिपतिहनिवदीना वा द्वित्व पूर्वस्यागाग- मश्च । २२ । अप्रत्यये परे। हसादि शेषाभाव. चर गतिभक्षगयो । चरतीति चराचर -घर । चल चलने । चरतीति चराचर-घर 1 पल पत्तने । पत- तीत पतापत -पत । वदतीति वदामद -यद ॥ हन्तेघनश्च । २३ । हन्तीति घनाघन हन । चकाराद्धन शन्दे । घनतीति घनाघन -धनः इत्यादि । गद अयके शब्दे । नदतीति नद । पृङ् गतौ । प्लातेऽसौ च । चरतेऽसौ चर । क्षमूत्र सहने । क्षमतेऽसौ क्षम । पचादिषु देवर नदद् इति टकारानुवन्धवादीप दीव्यतीति देवी । पितु ततुस ताने । पेट सेरने । सेवतेऽसौ सेव । सोन्यतीति सेव । व्रण क्षते । व्रण जि । व्रण शन्दे । प्रगतीति व्रण । अन मागने । प्राणितीति प्राण । दृशिर प्रेक्षणे । पश्यतीति दर्श । हाल गतौ । सर्पतीति सर्प । भृन् भरणे । भरते वा भरतीति भर । भृञ् धारणपोषगयो । विभति पा निभृतेऽसौ भर । सहतेऽसौ सह । पचादिरातिगण पचादेरमत्ययो निरु पपदस्या ज्ञात य ॥ इति पयादि । अथ न दादिनिरूप्यते ॥ टुणदि समृद्धौ । इदितो नुम् सु. ६३ ) नन्दति वा नन्दयताति नाइन । नन्दतीति नदक । रमु श्रीडा- याम् । रमतेऽसी रमण पाम बम सहर्ष । यामतीति वामन । सामतीति प्रमण । वाम शब्द । वासयतीति चासत । मितां हल (वृ. २ प्र. २६ म. ५) गदि हप । मायतीति वा मदयतीति मदन । दुप बेटत्ये ॥ दुषों कृति च दीर्घा वक्त य १२४ । दृपयतीति दूषण । राथ् साधू ससिद्धौ । राध्यतीति पा राधयतीति राधन साधन । वृधु वृद्धौ । वर्धयतीति वर्धन । र शदे ॥ रोर्युण १२५ रुशन्द इत्येतस्माद्धातो ' प्रत्ययो भवति । रो- ति या रावयतीति रावण ॥ शब्दात् युरपि वक्तव्यः । २६ । तेन र- घण ॥ पारान्ताच्च ।२७ मारा वायुयुगप्रत्ययो भवति । क्गेतीति वा गारयतीति कारण कारक । शुभु शोभने रोचने चाशोभयतीति शोभन । स्य दीप्तीरोचयतीति रोचन निभीषयताति प्रिमीपण णश् अदर्शने । चित्तं ग्निाशयतीति चित्तविनाशन !युध्यते इति योधन । एते ज्यता । सहतेऽस, सहन । तपतीति तपन पिल दीप्तौ । घरतीति परन । शम् दम् उप. शमेशाम्यतीति शमन । दाम्यतीति दमन । जल्पतीति जल्पन हा प्रीणने तृप्य- तीति तर्पण परमण । दृप्सदप प्यतीति दर्पण मदान ने किदि आह्वाने रोदने च। स सत्र दति वासा दयतीति सालाप निष्प्यो । कृच् आम- पणे। सतीनि सकर यर्द मर्द अर्दने । मर्द ग्ती याचने च । जनान् अर्दयतीति जनार्दन । मर्दयनीति मर्दन । धूप सघर्षण । सघताति सपर्षण । 1 ·- (१२०) सारस्वते तृतीयवृत्ती पुनातीति पान । परतेऽसौ पपन । पूद क्षरणे पद निवर्हणे सूदी हिंसायाम् । मधु मृदयतीति मधुसूदन । लुनातीति लपण । अन णत्व निपात्यते । शन् दाम्य- तीत बा दामयतीति शत्रुदमन ॥ इति न दादि ॥ अथ ग्रहादिनिरूप्यते ॥ ग्रह उपादाने । इनां शौ सौ (इ. १ प्र०९ सू. २९) हसेप सैोप (वृ.१ ९० ६३६) णिनिप्रत्ययान्ता. सर्वे दण्डियत् । गृहातीति ग्राही उत्साही । आस् उपपेशने । उदास्तेऽसौ उदासी । दास दाने । उत्पूर्वः उदासी । भाट दीप्तौ। उद्भासतेऽसौ उद्भासी । आतो युर (प्र० १सू. १२) छो छेदनोग्यतीति छायी। तिष्ठतीति स्थायी । मत्रि गुप्तभाषणे मनि अपधारणे । मन्त्रयतीति मन्त्री । मृद मर्दने । मर्द आमर्दने । मदु आर्जये । समदति या समर्दयतीति समर्दी । निस्तौ- तीति निस्तावी । निशृणोतीति निश्रापी । रक्ष पालने । निरक्षतीति निरक्षी । वस् निवासे । नियसतीति निवासी। टुवा बोजसन्ताने । निवपतीति निवापी । शो तनूकरणे। निश्यतीति निशायी ॥ नपूर्वेभ्यः कृहणीयावदिभ्यो णिनिश्च ।२८।न करोति वा कुरुतेऽसौ अझारी । इना शौ सौ (वृ० १३० ९ सू० २९) न हरतीत्यहारी । णीञ् प्रापणे । न नयतीत्यनायी। न याचतेऽसौ अयाची । न वदतीत्यवादी । रध हिसायाम् । णिानश्चेति चकारादपापरिनिभ्यो शिनि । अपराध्यतीत्यपराधी । रुधिरापरणे । अवरुणद्धीत्यवरोधी। परिभरतीति परिभानी । विपूर्ण विचरतीति विचारी 1 रिशेपेण रौतीति पिरावी ॥ इति ग्रहा- दय ॥ अथ दृशादिर्निरूप्यते ॥ दृशादेः शः । २९ । दृश् हन् धेट् मा मा पादा धा विद् एभ्य श प्रत्ययो भवति । शकार शिति चतुर्वकार्यार्थ ॥ शिति चतुर्वत् । ३० । शिति प्रत्यये परे तिवादिषु परेषु यत्कार्यमुक्त तद्भ- यति । शादे पश्यादि (वृ० २ ० १ सू० १२८) अप् । अदे (वृ० २५० १ सू०१४ ) पश्यतीति पश्य । उत्पूर्व. उत् ऊर्ध्वं पश्यतीति उत्पश्य । हन् हिसागत्यो । अम् । अदे (वृ० २ प्र० १ सू०१४ ) अदादित्वादपो लुरु । अ- पित्तादिर्डित् (वृ० २ प्र० १ सू० १२) गमा स्वरे।(वृ०२ प्र० १ ० १०७) हनो ने (वृ० १५० ९ सू. ३०) गां हन्तीति मोघ्न । पापन्न । धेट पाने अन् । अद (१४) धयतीति धय । मा धमादेश । धमतीति धम । उद्धम- तीति उद्धम ।प्रा जिघ्रतीति जिघ्र । पा पाने । पिपादेश । पिवतीति पिव । अप् । अदे ( १४ ) हादेविश्व (वृ० २ प्र० ७ सू०१ ) दादे ( वृ. २ म. ९ स. १) इत्याकारटोप । ददाति या दत्तेऽसौ दद । दधाति या धत्तेऽसौ दध । मुचादेर्मुम् (वृ० २५० २० सू० ५) तुदादेर (०२ प्र० २० सू० १)पिल लाभे । गा विन्दताति गोविन्द ॥ ज्वलादेर्णः । ३१ । ज्वलादे- गणात् ण. प्रत्ययो भवति । ज्वलादेको वेति केचित् । पक्षे पचादित्वाद । ज्वल दीप्तौ । ज्वाल ज्वल । तपतीति ताप तप । पथि गतौ । चुरादि । इदित् मान्ययतीति या पान्यतीति पान्थ पथ.। अत्र वृदयनन्तर नुमागम । ज्वला- दिगणपाठसामर्थ्यात् । पल्ट गत्यैश्वर्ययो । पततीति पात -पत । कय पचने ।

·, कप्रक्रिया । (१२१) कयतीति वाया-क्यः । पय गत्याम् । पयतीति पाथः-पयः । मथ गाहे । मथ- तौति माय:-मयः । सहतेऽसौ साह. सहः। ॥ इति ज्वलादिः ॥ अयाऽण ॥ कार्यश् । ३३ । घातो. कर्मणि प्रयुज्यमाने अण् प्रत्ययो भाति । द्वाभ्यां पि- बतीति धिपः । द्वौ वारी जायतेऽसौ द्विजः । गृहैदोरैः सह तिष्ठतीति गृहस्थ. । गिरिशः । शीइ स्वप्ने ॥ पादैः पिस्तौति पाइपः । द्रु गतः । शुच द्रवतीति शूद्रः।। शुचः शद्रे । ३३ । शुचः शूरादेशो भाति ने परे ॥ उरसः सलोपो मुम्बा । ३४। उरस. सकारस्य लोपो भाति उप्रत्ययान्ते गमौ मुमागमश्च वा। उरसा गच्छतीत्युरगः उरङ्गः सर्पः ॥ विहायलो विहश्च । ३५। विहायसूशन्दस्य विहादेशो भगीत चकारान्मुम्बा डान्ते गमी । पिहायसि आकाशे गच्छतीति विहगः पिहनः ॥ भुजस्य च मुम्वा डप्रत्य- यान्तै गमी । ३६ । भुजो वकार्थे । भुज वक्र गच्यतीति भुजगः भुजङ्गः । विहायसो निहश्चेति चकारात् तरसस्तुरादेशः । मुम्बेति अनुरर्तनीयम् । तरस- स्तुरादेशः तुरस्य मुम्बा डान्ते गमी । तरसा वेगेन गच्छतीति तुरगः-तुरङ्गः ॥ अटो। ३७ । नाम्नि कार्य च उपपदे सति अटी प्रत्ययो भातः । अस्थि हरतीति अस्थिहरः कः श्वा । करर्च हरतीति काचहरः कुमारः । धृ धारणे। धनुर्धरतीति धनुर्धरः क्षत्रियो वा राजा । चर गती । कुरुषु देशेषु चरतीति कुल्चर । द ईवर्यः । ट्रित. (वृ० १ प्र० १४ सू० १४) यी चेत् कुरुचरी मरीचरी सेनाचरी भिक्षाची दीक्षाचरी । अप्रत्ययः सर्वधातुसाधारण. 1 टप्रत्य- यस्तु चरांदरेव भवति । शोक करोतीति शोककरी कन्या । यशः करोतीति यशस्करी पिया । स गती । पुरः सरतीति पुरःसरः । अग्रे सरतीति अग्रेसरः । पाव शेतेऽसौ पार्थशयः । तथैव पृष्ठे शेतेऽसौ पृष्ठशयः । उदरशय. । उत्तानादिषु कर्दषु । उत्तान. शेतेऽसौ उत्तानशयः । स्तम्ये रमतेऽसौ स्तम्चेरमः हस्ती। जप जल्प व्यक्ती याचि। कर्णजप.1 ग्रह उपादाने ।शनि गृहातीति दाक्तिग्रहः । लागलग्रहः पृष्टिग्रह. अंशग्रहः तोमरग्रह. घटीग्रह. धनुर्ग्रहः स्त्रप्रहः पुष्पग्रहः फलयह. फामग्रहः मधुरग्रहः । शर्मः कृञ् ।। सुख या फल्याग करोतीति शकरः । शवदा भाररहः । अत्र कर्मगि अपि वक्तव्यः । भारतराहः शेतमाहः इत्यादि । इससि । ३८ धातोर्नाग्नि कार्य च सति इस सि एते प्रत्यया भवन्ति । खकारः खिति पदस्यति सूत्रस्य विशेषगार्थः । रिति पदस्य॥३९॥ तिति प्रत्यये परे पूपिदस्याव्ययार्जितस्य मुमागमो भाति । तेन दोषामन्यमहः । आस्मान दोषा मन्यते तदोषामन्ये अहः। शरस्तम्बारकृतः फले रजीमलाग्रहो हनः॥ दृतिनादिययातादापः कर्तरि याच्यः॥१॥ वत्सबीचोरेर । एरञ् करणे । रोतीति शरसरः फः वासः । स्तम्यं फरोतीति स्तम्बपरिः क. प्रीहिः । पले गृहातीति फरेमदिः या पलानि गृहाताति फलेपहिः क्षः। फलस्पदन्तर निपातनात् रजो गा.

·(१२२) सारस्वते तृतीयवृत्ती तीति रजोग्रहिः मलग्रहिः । दृति हरतीति दृतिहरिः । नाथहरिः आप्ट व्याप्ती । देवान् आमोतीति देगापिः वातं आप्नोतीति वातापिः ।। करीपकूलसांभ्रात्कषः प्रियवशारदः॥ ऋतिमेघभपाकृमाक्षेममद्रप्रियातु चा ॥२॥ कष निष्करें । करीष कपतीति करीषकपः । करी गुप्कगोमयमित्यमरः । करतीति क्लंकष. 1 सर्व करतीति सर्पकपः । अत्र कपतीति अधकपः । खकारो मुमागमार्थ । यद व्यक्तायां वाचि । प्रिय घदतीति प्रियपद, यशपद । ऋति करोतीति ऋतिकरः मेघकरः भयकरः। विकल्पपक्षे कार्य अण् । क्षेम करोतीति क्षेमकर:-क्षेमकारः । मद्र करोतीतिमद्रकर:-मद्रकारः। प्रिय कराताति प्रियकर-प्रियकारः॥ आशिताञ्च भुवो भावे करणे च तुराद्भुजात ॥ विहायसः सुतोरोभ्यां हृदयाच्च जनात प्लवात् ॥३|| गच्छतेः प्रत्ययः खः स्यानो धातोस्तु खिर्भवेत् ।। आत्मन्कुश्युदरेभ्यः स्युस्तथा वाचंयमादयः॥४॥ आशितेन भूयते इति अशितभवम् । भार नपुसकता याच्या । आशितो भात्यनेनोति आशितभाः ओदन. । तुर गच्छत्तीति तुरगमः भुजगमः विहगमः सुतगमः उरगमः हृदयंगमः जनगमः । प्लोन गच्छतीति अवगम । भृ धारणपोषणयो । यात्मान विभीति आत्मभरि कुक्षिभरि. उदरभरिः । लुप्त- विभक्तेश्च पदान्तस्वं पियम् । अत पर वाचयमान् कथयति । वाचयमादयो निपात्याः । वाच यच्छतीति वाचयमः । अत्र अकारो निपात्यते । दृ विदारणे पुर दायतीति पुरदरा तप सतापे । दिप तापयतीति विषतप. ! परतपः । सौ सहतेऽसौ सीसह । विश्व विभीति विश्वभर. । भगं दास्यतीति भगदर. । तु प्लानतरणयोः । रथ तरतीति रथतर. । वृञ वरणे । पति वृशोतीति या युणुते सा पतिपरा । जि जये । धन जयतांति धनजय. । धृञ् धारणे । वसूनि या वसु धरति वा धरतेऽसौ वसुधरा । शत्रु सहतेऽसौ श- सह. । अरि दाम्यतीति अरिदमः । शत्रुतपः। एते वाचयमादयः ॥ एजांखर । ४० । एजू कपने । इत्यादीनां खश् प्रत्ययो भाति । खकारो मुमागमार्थः । शकारः शिति चतुर्वकार्यार्थ. । धातो. प्रेरणे (वृ० २ प्र० २७ सू०१) इति निःप्रत्ययः । जनान् एजयतीति जनमेजयः ॥ ज्यन्तेजेर्मन्यतेसंकूलास्यपुष्पतो धये ॥ नाडीमुष्टिशुनापाणिकरस्तनात्सनासिकात् ॥ ५ ॥ मनु अवबोधने । दिसादेयः (दृ० २ प्र० १० सू०५) आत्मानं पडितं म- ततेस पडितमन्यः । धेट पाने । मुझं धयतीति मुन्नधमः यूटधयः आरपंधयः ।

·कर्थप्रक्रिया। (१२३) पुप्पधयः । माधेटोस्तुल्पोपपदस ज्ञेयम् । ध्मा शब्दाऽनिसयोगयोः । नाडी धय- तीति नाधिय. नाडिधम. ॥ खशन्ते पूर्वपदस्य हस्वो वाच्यः । ४१ । मुष्टिधयः मुष्टियमः शुनिधयः शुनिघमः पाणिधयः पाणिधमः करधयः काधमः स्तनधय. स्तनधमः। नासिकांधपतीति नासिफघयः नासिकधमः ।। ध्मा खारीवातघटीतो रुजवही तु कुलतः ॥ अरुविधुतिलातुद् स्यादस्योगादृशिस्तपिः ॥ ६ ॥ ललाटतो वहाभ्राल्लिह मितमाननखात्पचिः॥ वातादजिरिराया मद् जहातिः शर्धतस्तथा ॥७॥ खारी घमतीति सारिधमः । धातपमा घटिधमा । जो भड्ने । वह पापणे उत्सू- यः।फूलमुद्जतीति कूलमुटुजः । कूलमुहतीति कूलमुद्रह 1 अरुः किमर्मस्या- नम् ।अरस्तुदतीति अरतुदः पितुदः तिलतुदः। शिर प्रेक्षणे । न सूर्ये पश्यतीति असर्यपश्याः के राजदाराः । उग्रम्पश्यः ललाटतपः । लिह आस्वादने । वह ले- दौति वहलिहः अभ्रंलिहः । मित पचतीति मितपच प्रस्थपचः मानपचः। न- खपचः । अजगतौ क्षेपणे चा यातमजतीति वातमजः । मदी गानयोः। इ- रया माद्यतीति इरमदः । ओहार त्यागे । सधै जहतीति शर्धजहा माषाः ॥ इति खश्मत्ययः । स्युट् करणे । धातोः करणेऽयं स्युट् प्रत्ययो भाति ॥ अभू- ततद्भावे । ४२ ॥ आढयसुभगस्थलपलितनानान्धमियेपुकृत्रः युट् वाच्यः।४३। अनाध्य. आयः रियतेऽनेनेति आयकरण द्यूतम् । सुभगकरणम् । स्थूलकरण कि दधि ! पलितकरण किं शीतपस्तुप्सेवनम् । अनन· नमः क्रियते अनेनेति नामकरण झुतम् । अन्धकरण कि सूर्यावलोकनमसकृत् । अप्रिय प्रिय क्रियते अनेनेति प्रियकरण मैन्यम् । दाहिनों अण् वक्तव्यः ।। तकारस्य च टः ॥ पदादेशो वक्तव्यः । ४४ । उवम् ( १० प्र० २ स० ६) दाद आहन्तीति दाघाटः ॥ चारीवा। १५ । चार आहन्तीति चार्वा- घाटः-चागंधातः कर्मणि ॥ संपूर्वाञ्च।४६। वर्णान सहन्तीति वर्णसघातः ।। जायापत्याष्टक् । ४७ १ जायापत्योरुपपदयोर्हन्तेष्टरमत्ययो भवति लक्षणपति कर्तरि । जायां हन्तीति जायातः नापिति हन्तीति पतिघ्नी स्त्री ॥ अमनुप्यक- र्तृके च।१८। जायानः तिलकालकः कपाले भ्रमर. । पतिघ्नी पादरेखा ।। पाणिघतायी शिल्पिनि निपात्यते । ४९ । राजध उपसंख्यानम् १५० भजां विश् । ५१ ! भजसहाहाँ कर्तरि पिण् प्रत्ययो भवति । णकारो वृद्धार्थ ॥ ३१५२. इलेंपो भाति । अज़ मेरायाम् । अर्धे भजनीति अर्ध. भार| चौकुः। (वृ० . ९ सू० ५२) सुखभाक् दुःखभाक् । सह म- पंणे। होटः दृ० १० १० ११) वापसाने (वृ० १ प्र० ६ सू०८) सहादेः सादि. (वृ० १ ० १६ सू० ४१) इति सूत्रेण वरायास्तुरादेश. । त्यस शत्रूर्णा वेग सहतेऽसौ तुरापाट् ॥ सहेः षः सादि । ५३ । सहः सकारस्य पकारो भाति साहि सति । तुरासाही तुरासाहः । वह प्रारणे । भारं पईतीन्या ·- (१२४) सारखे तृतीयवृत्ती मारवाद्-भारसाइ भासाही भाषाहाभारपाहं भारवाही ॥ वाहो यो। ५४ । पाहो बासरस्य औकारादेशो भाति शसादौ सरेपर। भारोह. 1 भारोहा भार- वाभ्याम् भारसाहिः इत्यादि ॥ पृच्छतेविंग् । ५५। तर पृचनीति तर- प्राट् । यम्बनि यहतीति अम्पाट । शसादौ तु अग्रहः ॥ अन उः। ५६ । अनयारादुत्तास्य वाहो वाशरस्य उ: स्यात् शमाहौ स्रे परे। शालिगादशा- स्यहः ॥ शमेरपि विण वक्तव्य. १५७१ मो नो धातोः।५८॥ मान्तस्य धातोर्मकारस्य नपारो भाति धातोहसे परे नानश्च से पदान्ते ।। साम दम उपशमने । मकरेंग साम्यतीपि प्रशान् प्रगामी प्रशानः ॥ भभूत- तनाये भ्यस्तियोगे नाम्नश्चिः। ५९ । अमतता भू अम् इत्येतेषु नामभिः प्रत्ययो भाति । संपधकतरीति वक्तव्यम् । ६० । तेन भएहे गृहे भरतीति गृहभाति । चकारची दीर्घ इति रिशेषाः वा घया प्रत्ययभेदापनार्थः । येः (प्र. , सू. ५२ ) ॥ च्यो दीर्घई चास्य । ६१ । सो प्रत्यय परे आशारर ईसारादेशी माति अन्यस्य परस्य दोघी मात्पमानितस्या अमियुन मिथुन समयमान तयाशरण इति मिनी- फरणा फि पाणिमहणम् । ध्यतत्वादन्यपत्तम् । अपयत्तादिभत्तेलु (.. म. १स.२५) थसहायः सहायः सपथमानरतया स्यात् इति सहापीरपान । माः मा पपा सपथमानस्तया परोतीति एगीकरोति । हेरतम् । अग्पयस्य मदीर्घतम् । अररित रास्ति यथा सम्मानस्लया रयादिति रास्तिस्यात् । संपपरि पिम् । भगृह गृहे भातीति गहभाति । मरम् यिय (१.१.१६१.८४)इपि भिनेर । यी सलोपना ३.६२. मनम् महम रजा इत्यादीनां सवाररप सोसो भाति ली ये परे। नत्री मायमनुसरत. उरमुक मनो यस्यासो एन्मना । न उन्मना: अनुन्मना । अनुम्मना. मनाः संरचमानरसपा भार इति उन्मनीमारः frग मनो परपासी मिता: 1 मिनाः मरिमना. अमिना मिना: मानः सपा भार विलिनीमार.1 मिमी परपासी ममनाः ।। - ·. कञप्रक्रिया । (१२५) भरिदिया । घृतं पिरतीति घृतीया । धनदिवा मलसिया मार्गस्थिया धनधी मुगारा दोषहीरा ॥ छानिए क्वचिदन्येभ्योऽपि दृश्यते । ६६ । सुटु करोतीति मुकर्मा । सुठु शृणोतीति मुशर्मा । अन प्राणने । अत्र किम् । प्राण- तीति प्राण माणी मागः । हेमाण ॥ मनः । ६७ । पदान्ते वर्तमानस्यापि अतो नस्य णले स्यात् । अधौ इति विशेषगानलोपो न शङ्कनीयः । हस्वस्य पिति कृति तुक् । ६८ । स्वस्प पिति वृति परे तुगागमो भवति । इण् गती। मातरेतीति प्रातरित्या । वनिपि जमस्यावं वाच्यम् । १२ जनी प्रादुभो । गिजायतेऽसी रिजारा । केरलभ्योऽपि वनिप् । योगृ अपनयने । मोणतीति अपारा अगवानी ॥ इपि बनो नस्य रो वाच्यः । ७०। ब्रश ईपू (१० १० १५ सू० ६) ओगति सा अपारी । पार पश्यतीति पारदृश्वा । पार पश्यतीति सा पारदृश्वरी । फेरलेभ्योऽपिकनिए । पुत् अभिपरे। प्ड् प्राणिगर्भरिमोचने । सुनोतीति सुनोतीति सुत्वा । तुम् । घेट् पाने । धय- तांति धीगा । मै शब्दे । गायतीति गीता । जहातीति होगा। पीवा ।। विप् । १७११ उपपदे सति असति च यातुभ्यः विप् प्रत्ययो भाति । शिपः सापहारिवाल्लोपः कपापिती । वेः (प्र० १ सू० ५२ ) द्वस्वस्य पिति कृति तुक् (६८) कर्म करोतीति कर्मम् । आनि चिनोतीति अनिचित् । देवान् स्तोतीति देवस्तुन् । सोम पिस्तौति सोमपाः । स पश्यतीति सादृक् । दिशाम् (वृ० १० १० सू०११) इति पुत्तम् । दिश यतिसर्जने । दिशतीति दिस्॥ क्रियचिमच्छयायतस्तुकटमुजुश्रीणां दीर्घ. संप्रसारणा- भावश्च वक्तव्यः । ७२ । वक्तयनया सा वार वा उच्यते अनया सा वाक् । प्रच्छ शीप्सायाम् । तपः । तत्व पृच्छतीति तत्त्वप्राट् । छपराजादेः पः (वृ० १७० ९ सू०४३) छोः शऊ वाच्यो किति डिति झसे परेऽनुनासिके कौ च । ७३ । तेन तत्वमाशौ तत्वमाशः । टुञ् स्तुतौ । आयत स्तोतीति अयतस्तूः । गुड् गता। कट प्रयतेऽसौ कटपूः । जु गती । जातेऽसौ जू. । सुठु यतीति सुश्री: । वा मुटु श्रीर्यस्याऽसौ मुश्रीः। श्रयन्ते जना यामिति पो: ॥ नहिवृतिव्यधिवृपिरुचिसहितनिषु विवन्तेषु पूर्वपदस्योपसर्गस्यान्ते दीयों वाच्यः । ७४ । गह बन्धने । आदेः ष्णः स्न. (वृ० २ प्र. १ सू०६६) नहो धः (वृ० १० १० मू. १) उप समोपे नातीति रपानत् । नितरां वर्ततेऽसौ नोवृत् । ध्यध ताडने। ग्रहां दिति च (०२३० ३ सू० १२) मणि विध्यतीति मर्मावित् । वृष वृटौ । प्रकर्षण वर्षतांति प्राट् । रुचि दीप्तौ । नितरां रोचतेऽसौ नीम् ॥ गम्यमनम्हन्- तनादीनां किपि नमस्य लोपो वाच्य. क्यपि वा । ७५ तुक् परितः तनोतीति परीतत् । कट चिकीर्षतीति कटचिकी चिकीर्षतः क्विम् । यतः (वृ०२ प्र०५ ० १.१) इत्यकारलोपः । दोषाम् (वृ० १ प्र.९ स०६५) इति पस्य रेफः । रिलोपो दीर्घश्च (वृ० १ प्र० ५ स० १४ ) इति - ·। (१२४) सारस्व तृतीयवृत्ती भारवाट्-भारवाड् भारवाही भारवाहः। भारवाह भारयाही ॥ वाहो वी।५४ वाहो वाकारस्य औकारादेशो भाति शसादौ स्वरे परे । भारोह. । भारौहा भार- वाड्भ्याम् भाखाडिः इत्यादि । पृच्छतेविग् । ५५। तत्त्वं पृच्छतीति तत्व- प्राट् । अम्यूनि यहतीति अम्बुबाट । शसादौ तु अम्बूहः अन उः। ५६। अनकारादुत्तरस्य वाहो याकारस्य उ: स्यात् शसादौ स्वरे परे। शालिबाट शा- ल्यहः ॥ शमेरपि विण वक्तव्यः । ५७ । मो नो धातोः। ५८ । मान्तस्य धातोर्मकारस्य नकारो भवति धातोसे परे नाम्नश्च से पदान्ते च । शम दम उपशमने । प्रकर्षण शाम्यतीति प्रशान् प्रशामौ प्रशामः ॥ अभूत- तद्भाचे कृभ्वस्तियोगे नामश्विः । ५९ । अभूततद्भानेऽर्थे कृ भू अम् इत्येतेषु नाम्नश्चिः प्रत्ययो भवति ॥ संपद्यकर्तरीति वक्तव्यम् । ६० । तेन अगृहे गृहे भरतीति गृहेभवति । चकारची दीर्घ इति विशेषणार्थः वा चकारः प्रत्ययभेदज्ञापनार्यः । वेः (प्र० १ सू० ५२ ) ॥च्ची दीर्घ ई चास्य । ६१ । च्ची प्रत्यये परे आकारस्य ईकारादेशो भवति अन्यस्य स्वरस्य दी? भास्यव्यपवर्जितस्य। अमिथुन मिथुन सपद्यमान तपाकरण इति मिथुनी- करणम् कि पाणिग्रहणम् । च्यन्तत्वाव्ययत्वम् । अव्ययत्यादिभक्तेलु ( वृ०१ प्र० १३ सू० २५) असहायः सहायः सपद्यमानस्तथा स्यात् इति सहायीस्यात् । अकृष्णः कृष्णः यथा सपद्यमानस्तथा करोतीति कृष्णीकरोति । हेतूकृतम् । अन्ययस्य न दीर्घत्वम् । अस्यस्ति स्वस्ति यथा सपद्यमानस्तथा स्यादिति स्वस्तिस्यात् । सपद्यकर्तरि किम् । अगृहे गृहे भवतीति गृहभाति । अलुक् कचित (वृ० १३० १६ स० ८४ ) इति विभक्तरलुम् ।। च्चो सलोपश्च । 1६२ । मनस् महस् रजस् इत्यादीनां सकारस्य लोपो भवति चौ प्रत्यये परे। दो नौ प्रत्यर्थमनुसरतः। उत्सुक मनो यस्यासी उन्मना. । न उन्मना: अनुन्मनाः । अनुत्मनाः उन्मनाः सपनमानस्तथा भार इति उन्मनीभावः । विगत मनो यस्याऽसौ विमनाः । न पिमनाः अपिमना. । अविमना रिमना: सपद्यमानः तथा भार इति चिमनीभारः । न विद्यते मनो यस्यासौ अमनाः ।न अमनाः अनमनाः । अनमनाः अमनाः सपद्यमानस्तथा भार इति अमनीभारः। तथा सुमनीभावः मुचेतीभागः महीकरोति अरूकरोति चर्करोति ॥ डाबू कचिद्भक्तव्यः । ६३ । अभूततायेऽर्थे कचित् डाच् प्रत्ययो भवति । अदुःखं दुःखं सपद्यते तत् करोतीति दुःखाकरोति । तथा भद्राकरोति ॥ आती मनिपूचनियनिपः। ६४ । प्रादो नानि च प्रयुग्यमाने आकारान्ताद्वा- तोर्मनिप् कनिष् वनिम् इत्येते प्रत्यया भवन्ति । सुष्टु ददातीति सुदामा । राजनशन्दादूपम् । खसे चपा झसानाम् (वृ० प्र०४ सू. १८) असे तिष्ठत्तीति अश्वत्थामा ॥ स्थामी । ६५ । इव ईश्च ई । दासीमास्था इस इकारो भाति । धागेहास्पियतीनां दीर्घ ईकारो मरति सकारादौ किति हसे परे न क्यपि किपि धा । कनिमत्ययः । सुठु पिवतीति मुपीया। भूरि ददातीति ·कप्रक्रिया। (१२५) भरिदिया । घृतं पिवतांति घृतपीरा । धनदिया मलसिया मार्गस्थिा धनधोग मुगारा दोषहींग ॥ कनिए क्वचिदन्येभ्योपि हन्यते । ६६ । सुटु करोतीति मुकर्मा । सा शृणोतीति मुशर्मा । अन माणने । अत्र किम् । प्राग- तोति प्राण प्राणी प्रायः । हेमाम् ॥ भनः ६७ । पदान्ते वर्तमानस्यापि अतो नस्य गवं स्यात् । अघौ इति विशेषगानलोपोन शनीयः । स्वस्य पिति कृति तुक् । ६८। स्वस्य पिति कृति परे तुगागमो भवति । इण् गती। मातीतीति प्रातरित्या ॥ वनिपि समस्यावं वाच्यम् । ६२ । जनी प्रादुर्भा । रिजायतेऽसौ दिनारा केरलेभ्योऽपि वनिप् । योग अपनयने । थोणतीति अपामा पापानी ॥ इपि पनी नस्य रो वाच्यः । ७०। ब्रग ई' (पृ. १ प्र० १५ सू० ६) ओगति सा परी । पारं पश्यताति पारदृश्वा । पारं पश्यतीति सा पारदृश्वरी । केरलेभ्योऽपिछनिम् । पुन अभिपरे । पूड् प्राणिगर्भविमोचने । सुनोतीति सुनोतीति सुत्वा । तुस् । धेट् पाने । धय. तीति धीमा । मै शन्दे । गायतीति गोगा । जहातीति हीरा । पीn ॥ किए। ।७१ । उपपदे सति असति च सर्रवातुभ्यः सिप् प्रत्ययो भाति । रिमः सर्यापहारितालोपः कपारिती । येः (प्र. १ सू० ५२ ) इस्वस्य पिति इति तुर (६८) कर्म करोतीति कर्मरत् । आम चिनोतीति अनिचित् । देवान् स्तोतीति देस्तुर । सोमं पिपतीति सोमपाः । सो पश्यतीति सर्पदृक् । दिशाम् (वृ० १ ० १० सू०११) इति पुत्वम् । दिश अतिसर्जने । दिशतीति दिर ॥ कि यचिमच्छचायतस्तुकटमुजुश्रीणां दीर्घ. संप्रसारणा- भावश्च वक्तव्यः । ७२ । वक्तपनया सा यार या उच्यते अनया सा वाम् । प्रच्छ जीप्सायाम् । तत्यपूर्वः । तत्व पृयतीति तत्त्वमाट् । छपराजादः यः ( 1०सू०४३) लोशऊ वाच्यौ किति किति झसे परेनुनासिके कौ च । ७३ । तेन तत्यप्राशौ तत्वमाशः । छु सुतौ । आपत स्तीतीति अयतस्तूः । पुइगती। कट प्रयतेऽसौ फटमः । जु गती। जरतेऽसो जूः । मुनु अयतीति सुश्रीः । या मुटु श्रीर्यस्याऽसौ मुश्रीः। श्यन्ते जना यामिति श्रीः ॥ नहितिव्यधिवृषिचिसहितनिषु विपन्त पूर्वपदस्योपसर्गस्यान्ते दीपों धान्यः । ७४ । गह बन्यने । आदेः णः भ्रः (० २.१ स०६६) नहीं पः (१०१०१०म०१) उप समोपे नातीति टपानर । नितरां वर्ततेऽसौ नौवत् । व्यय ताडने 1 महा विति । (१०२:०३ स. १२) ममांग शिष्यतीति मविद । वृष थे। मका यतीति मापद । रवि दीप्तौ । नितरां रोचतेऽसौ नीवर ॥ गम्यम्नमुहन्- सनादीनां छिपि अमस्य लोपो याच्याश्यपि वा। ७५ातु परितः तनोतीति परीतर । फटं चिशेर्पतीति फटाची चिसोतः हि । यतः (वृ०२ म. म. 1.1) इत्परारलः । दोषाम् (7. प्र.. १० ६५) इति पम्प रेफः । रितो दोघच (.१०५.१४) इनि ·सारस्वते तृतीयवृत्ती मध्यमरेफस्य लोपः नतु सयोगान्तस्य लोपः । रसे पदान्ते चेति चकारात ॥ रात्सस्य । ७६ । रेफादुत्तरस्य सस्यै लोपो भाति नान्यहसस्य । स्रोरिसर्गः (दृ० १ ० ६ ० ४) कटचिकी” कटचिकीर्षः। वह प्रापणे । यो यारा- णाम् (वृ० २ ० १ ० १४९ ) अनो यहतीति अनड्वान् ॥ शिवचन्ते वह्मनसो डान्तादेशो वाच्य, १७७। अनट्वाही अनड्वाहः । राजू दीप्तौ ॥ क्विवन्ते राजतौ परे समो मस्याऽनुस्वाराभावो वाच्यः । ७८ । तेन सभ्य राजतेऽसौ सम्राट् । ध्यै चिन्तायाम्।ध्यायतेः क्विपि संप्रसा- रणं दीर्घता च वक्तव्या ।७९ । सुटु ध्यायतीति सुधीः ॥ युतिगमिजु- होतीनां स्विपि क्वचित् द्वित्वं वाच्यम् । ८० । हसादिः शेपामारः।। द्योततेः कचित्पूर्वस्य विपि संप्रसारणं वाच्यम् । ८१ । घोततेऽसौ दिद्युत् । गच्छति उत्पत्तिस्थितिलयान प्राप्नोतीति जगत् । जुहोतेदीर्घश्च जुहोत्य- नया सा जुहूः ॥ दृशेष्टमसको चोपमाने कार्य । ८२। दृशेर्धातोः सर्ग- दिपु टमसको प्रत्ययो भातः उपमाने कार्य सति । चकारात् यिप् वक्तव्यः । आ सर्वादेः। ८३ । एतेषु प्रत्यये परेषु सर्वदः पूर्वस्य टेरात्व भाति । ह. शिर प्रेक्षणे । अन्य इस दृश्यतेऽसौ अन्यादृशः । छशवराजादे पः (वृ० १० ९ सू० ४३ ) पदोः कः से (पृ. २३० १० ११६) स्विलात् (पृ०१ म. ६ स. २१) अन्याक्षः अन्यादृक् । स इव दृश्यतेऽसौ तादृश.-तादृक्ष.. तादृक् । य इस दृश्यतेऽसौ यादृशः-यादृक्षा-याहरु ! एष इय दृश्यतेऽसौ एता- १२:-एतादृक्ष.-एताहर ।। किमिदमः कोशईशी । ८४ । किम्शब्दस्य इद- मशब्दस्य च को श इत्येतारादेशौ भातः टकारादिषु प्रत्ययेषु परेषु ।श- कार सर्रादेशीर्थः । कहा दृश्यतेऽसौ कीदृश.-फोरक्ष-पीटर । अमिर - श्यतेऽसौ ईदृश. ईक्षा । ईदृशीर्ता । सर्वादितारात्यम् । भादादिषु र- शेष्टकारादयः पूर्वस्य टेदीर्घता च यक्तव्या । भवानिए दृश्यतेऽसौ भवादशः-भ. यादृक्षा-भराहरू । चकारात् एतेषु प्रत्ययेषु परेषु समानशब्दस्य सो वाच्यः । 'समान अ दृश्यतेऽसौ सदृश -सदक्षः-सदृक् ॥ अदसोऽम् आदेशः । ८५ । अदस्शब्दस्य शादिषु सत्सु अमआदेशो मानि किति परे । असापि यतेऽ सो अमदा-अमूहक्षः-अमूटर-म् ॥ प्रत्ययोत्तरपदयोः परतो पुग्यदम्म- दोरेकरवे त्वत् मत् इत्येतावादेशी भवतः । ८६ ॥ त्वमिा दृश्यतेऽसौ सादृशः तादृक्ष-वाहर। अहमिर दृश्यनेऽसो माश.-मादृक्ष.-माहर- * ' पोस्टेस्रपा (g. .. ५४), सपफार भूपोषण दृश्यतेऽसौ युमाश:-युष्माक्षः-युष्माहरू । चयमिा दृश्यतेऽसो अस्मादशा- अस्माक्षः-अस्माहरू । टकारानुबन्धवादीम् । ताशी याशी एतादृशी वादशी मादी अन्याशी युष्माशी अरमाशी भराशी इत्यादि णिनि- रतीत । ८७। घातारतीने पाले शोरे च मिनिमत्ययो भवति। करण उ. पपदे यजेनियाच्यः।८८1दना शो सो (पृ. १३०९ स. २९) अमिष्टोमेन ·निठाप्रक्रिया। (१२७) इयान इति वा अग्निटोमेन अयाक्षीत् इति अग्निटोमयानौ । या अनिष्टोमं यटुं शोळ यस्य सः अनिष्टोमयाजी । अग्राद भुने इन्याशीलः अश्राद्धभोजी । अध मुक्तः इन्येशीलः अभीजी । मुखभोजी । उग मुक्त इत्याशीलः वा भुकवान् इति उष्णभोजी । हलो घत् (दृ० २७० २७ सू०५) ॥ हन्तेनि- दायां णिनिर्वाच्यः । ८९ । पितरं जघान वा अधीत इत्यपशील: पितृघाती । दण्डिन्शदादप ज्ञेग्म् ॥ कर्तर्युपमाने णिनिर्वाच्यः ।९० । मघ्र इस पततीति अम्रपाती । मत्त झ रोतीति मत्तसारी । हंस इस गच्छ- तौति हसगामी । स्त्री चेत् हसगामिनी । ई५ ॥ विपक्वनिप्डाः । ९१ । धातोरतीते काले शोले ये च विप् निप् डा इत्यतै प्रत्यया भान्ति ॥ किम् । ९३ । वृत्र ब्रह्म भृण एतत्कादा हन्तेः क्विा स्यात् । अतीते पर। पून हतगनिति वृत्रहा । ब्रह्मा । भ्रूणहा । अन्यत्र शत्रुधातीत्यत्र गिनिः । शत्रु हन्तीत्येशीलः शरघाती । मुठ करोति स्माऽसौ मुछ्न । कर्मरत् पापमान पुण्यकृत् शाम्रयत् । सोमं सुनोति स्माऽसौ सोमसुन् । अग्नि चिनोति स्माऽसौ अनिचित् । इत्येते विचन्ता. । कनिए । युधि सहारे । राजान युध्यतेस्माऽसो राजयुध्धा । राजान करोतीत्याशीलः राजरत्या । सह युभ्यते स्माऽसौ सह- युवा । सहावा । पुञ् मागिमसो । कानिप् तुम् । किरयाद्गाभारः। मुनौति रमाऽसौ सुतवान् इति मुत्या । स्तुत्वा । यजतिस्माऽसो यग्या । पारमदाक्षीद इति पारदृश्वा । इत्येते कानिधन्ताः । जनी प्रादुर्भावे ॥ सप्तम्यां जडः। १९. 1 सतम्यां जनर्घातोईः प्ररायो भवति अतीते काले । सरसि जायते स्म तत् सरांसज पनम् । अनुस् काचित (१०१ म०१६ म०८४) सरसि जात सरोजम् । सरकारनः प्रना अनः द्विजः । परितः साता इति परेसा । मग जायते स्मेति प्रजा । सौ गतवान् इति सग. वा सो गच्छति स्माऽसी सरंगः । गै शन्दे । साम गौतमान् गायति स्माऽमो सामग. ॥ इति डमत्ययान्ताः॥ पति पत्रपत्रिया ॥१॥ ॥ थप निहाविया ॥ तक्तवत्।।। धातोरतीते पाले ततपत प्रत्ययो भातः । भारार्ययोः तः । क्तवतुः कतया साविती । उर्नुपर्थः । प्पा झांचे । मायनेस्म तत् स्राव सया। आगम्यते स्म सत् आमदम् । स्थीयते स्म सत् स्थित दादत्तन । भारस्यरत्तादेशरवन नपुसकत्र य । मारे नसशन्ताः। अन्तःमान्तन्तिके नाम स्वरूपे च मनोहरे ॥ धात्वर्थः फेवलः शुद्धीभाव इत्यभिधीयते ॥ १॥ फिफ्तेम्मामा पम: पटरलेन । स य एतान् । योनि रमासौगात एन सा तान् । निको नुम् (7.1.:. ६.)इदिनुमानमः ॥ गरपादकमंशाच कतरिना मन्पविरमराय कतरिका प्रत्ययो .

·(१२८) सारस्वते तृतीयवृत्ती भवति चादरकर्मणोरपि । लोपस्सनुदात्ततनाम् (वृ०२०४ सू०७) गच्छति स्म इति गत । स्थामी (प्र० १ ० ६५) तिष्ठति स्म इति स्थित । कृत (प्र० १ सू०६ ) अटति स्म इति अटित । शम दम उपशमे ।। जमान्तस्य किति झसे दीर्घ ।३ ! अमान्तस्य धातोदाघभाति तिति झसे परे क्विपि वा । सम्यति स्म इति शान्त ! दाम्यति स्म इति दा-त । टुवम् उद्दिरण । वमति स्म इति वान्त ॥यस्य क्वचिदिकल्पेनेट् तस्य निष्ठाया नेट वाच्य ।४। अधिशोड्स्थाऽऽसा कर्म ।५। अधिपूर्वाणामेषामाधार कर्मसज्ञ स्यात् ।। स्लिपशीडस्थाआसश्रिवसूजनरुहजीर्यतीनासोपसर्गत्वेन सक मंकाणामपि कर्तरि तो वाच्य । ६ । रमामानिध्यात स्मोत आश्लिष्ट क हरि । हरीरमामालिष्ट । शेपमधिशिष्य इति अधिशयित को विष्णु । शेषमधिशयितो विष्णु । स्वर्गमधितष्ठापित्यधिष्ठित स्वर्गमधिष्ठित उपासांचके इति उपासित भक्तो हरिम् । भक्तो हारमुपासित । आश्रयतिस्म इति आश्रित । एकादशीमुपोवास इति उपोपित वा हरिदिनमुपोवास इति उ- पोषित ॥ वसिक्षुभ्योरिट् ।७। आभ्या नित्यमिट् स्यात् । घसादे ष (० २ ० १ मू० १५० ) राममनुजज्ञे इति अनुजातोऽच्युत तमनुजात वृपमारोह इति आरूढ शिव । नृप वयोहानौ । ऋत इर् (०२ ० १ मू० १३८) योर्विहसे (वृ० १० १० म० ७) जगत् अनुजजार इति अनुजीणाs च्युत । जगदनुजीणा वासुदेव ॥र.।८। रफादुत्तरस्य क्तस्य नो भवति । णत्यम् । पक्षे तेन रमाऽऽश्लिष्टा हरिणा इत्यादिज्ञेयम् ॥ क्तो वा सेट् ।९ उकारोपधान्मृपश्च पर सेट् क्त प्रत्यय किद्वा भरति ॥ शीडस्विदिमिदि- विवदिधृपपूड क्षेमार्थे । १० । एभ्य परौ सेटौ तक्तयत् प्रत्ययौ किती न भवत । दिद्युते तत् द्युतितम् । द्योततेस्म तत् यातितम् । प्रकर्षेण दिद्युतेस्माs सो प्रद्युतित । प्रषण छत प्राप्त वा प्रद्योततेस्माऽसौ प्रद्योतित । मृष क्षान्ती। सपूर्व सम्यक् ममृषे तत् समृषित-समार्पतम् । उदय प्राप्त उद्यतेस्माऽसौ उ. दित । रोदन प्राप्त रोदित वा रोदिति स्माऽसौ रोदित रुदित । मुष्यते स्माऽ सौ मोषित मुषित । ग्रहां विति च (वृ० २ प्र० ३ सू० १२) गृह्यते स्माऽ सौ गृहात । नुद्यते स्म इति नोदित नुदित । येदित पिदित ॥ पूडो वा क्त सेट् । ११ । पूड परस्य क्तप्रत्ययस्येड्डा भरति । पू शोधने। पुपुवेऽसौ परित पूत । शिष्येऽसौ शयित ॥ कित । १२ । उवणा तात् ऋपर्णा तात् विश्रियश्च धातो परस्य रित्मत्ययस्य वसादे रिटु न भात । बभूपेत्यसौ या भाति स्म इति भूत । णु स्तुती । नौति स्म इति नुत । वृन् वरणे। वार इति वृत । टुआश्विगतिवृद्धयो । शिश्वायेति श्वित । श्रयते स्म इति श्रित ॥ श्वयते स- प्रसारणस्य दीर्घ । १३ । अशिश्वियदिति शत ॥ आदौदित । १४ । आदित ईदितश्च परस्य क्तस्यैट् न भवति ॥ जीता त वर्तमानेऽपि।१५। बीता धातूनां मत्तिबुद्धिपूजार्थानां च वर्तमानेऽपि तक प्रत्ययो भवति । अपिशब्दा. - ·निष्ठाप्रक्रिया। (१२९) दभारमंगोपि । स्वस्य नो दश्च । १६ । दकाराटुत्तरस्य कितस्तस्य नवं माति । चकाराहकारस्य नकारो भाति । जिमिदा सेहे ॥ आदितः क- मंणि निष्ठा कीरच वाच्या १७ मियते तत् मिन्नं मित्रमन्त्र तेलेन वर्तते। भावे कतरि चादितः क्तस्येदवा वाच्यः । १८ मिदेगंणः । १९ । मेधतेऽसौ मेदितः मिद्यते तत् मेदितम् । हाद आह्वादने ॥ निष्ठायां हस्वो वाच्यः।२०। हादतेऽसौ हुन्नः निविदा मात्रमझरणे द्वादने च । आयासेन प्रस्विद्यतेऽसौ प्रस्चित्रः प्रस्वेदितः स्वेदितं तेन निविदा संचूर्णने । विद्यतेऽ सौ स्विणः । श्विद्यते तत् वेदितं तेन । निषा मागल्भ्ये । स्वादियु । धृष्यो- तौति धरितः-धृष्टः । मन्यतेऽसौ मतः । धुध आगमने । युध्यतीति बुद्धः। पूज अायाम् । पूजतीति पूजितः सः। जीता तक वर्तमानेऽपि इन्यपिशब्दात ज्ञाचे- चार्यशीलादेस्तकाज्ञा अयोधने ।अर्च पूजायाम् । इषुइच्छायाम् । शौल स्वमावे । एतेषां तर भाति । ज्ञातः। अर्चितः । इप्यतेऽसो एपितः । शील्यतेऽसी शीलितः तस्य च वर्तमाने । २१ । वर्तमानार्थस्य कस्य योगे पष्ठी स्यात् । तेन राता पूजितः । पूज पूजने । अन्यत्र कायें क्तः सामान्यः । दस्तस्य नो दश्चेति चकारान्मनेति वाच्यम् । तेन माद्यतीति मत्तः । मदी ह ॥ अदो जघु: १२२ सदो जघुरादेशो भवति रिटायां फिति तकार पो क्यपिच उकार उचा- रणार्यः ॥ तक्तवत् निष्टा १२३। एतौ प्रत्ययो निष्ठासझी स्तः । तयोः (वृ० २ प्र. १ ० ७५) झवे जपाः (वृ० १८०२ म०३) अद्भक्षणे । अद्यते रम तत् नग्ध कि अन्नम् । : (प्र० २०७) कृरिदारणे । कहिं- सायाम् । कृविक्षेपे । ऋत इर् (वृ० २ ० १ ० १३८) योपिहसे (पृ. १ ५० १० सू० ७) रिकर्पिते स्माऽसौ फिकीर्णः । जय् वयोहानी । पकारः पिद्भि- दामड् इत्यस्य विशेषणार्थः । जीर्यते स्म तत् जीर्णम् कि शरीरम् । गर्णिते स्म तव गोर्णम् । पूरी पी। पूर्यतेस्माऽसौ पूर्ण: र इति सूत्रं न पिपः। २४॥ पोहर (१०२ प्र०७ सू०३) पिपर्तिस्म इति पूर्तः ॥ ल्वाद्योदितः।२५। स्वादेरोदितश्च धातोः फितस्तो नो भाति । तृञ् छेदने लूयते स्माऽसी लूनः । प्या वयोहानौ । प्रहां किति च (वृ. २७०३ सू०१२)जीनातिस्माऽसौ जीनः । भुजो कौटिल्ये।चों कुः (वृ० १५० ९सू०५२) मुज्यते स्माऽसौ भुनः । मो- हार त्यागे ।स्थामी ।इश्चईश्चई (प्र० १ ० ६५ ) हीयतेरमाऽसी हीनः। पूर दुङ् डीधी रेड्मीदीड लीड् ब्रीड पते ना मोदितः । पूड्पाणिप्रसवै । सूयते सूनः । इ परित्यागे । दुइ दुःखे। यतेस्माऽसौ दूनः । सो निहायसा गतौ ॥ डोङ इडभावः।२६। डीयते स्मासो डीनः । घोङ् धारणे । पीइ सामय। घीयतेमाऽसौ धीनः । रोइ क्षरणे । गैड् स्रवणे । रोयतेस्माऽसौ रोणः । मौक मार्णवियोगे । मी हिसायाम् । मीयतेस्माऽसौ मीनः । दोद क्षये । दीयतेस्माs सो दीनः । लोई आश्लेषणे । लीड् पिलपने । लीयतेस्माऽसौ लोनः । नौ चरणे । बीयतेस्माऽसौ ब्रीगः। एते ओदितः । योप्यायो वृद्धो ॥ प्यायः पी. - ·। छस्वादिप्रक्रिया। टुप बीजतन्तुसन्धाने । उप्यतेस्म तव उप्तम् । यह प्रापये। होटः ( ३० " प्र०९ १० ११) तथोर्ध: (वृ. २ प्र० १ म०७१ ) दि दो लोपो दीर्घश्च (०२० स० १२०) उद्यतेस्माऽसो उठः भारः । उदोऽनदुहापगुः । वेञ् तेन्तुसन्ताने 1 जयतेस्माऽसौ उत्तः । व्यत्र सारणे । सीयतेस्माऽसौ सीतः । हे स्पर्धायाम् । हे आव्हाने । हे कौटिन्ये । समसारणम् दीर्घः । आयतेस्माऽसौ आहूतः । यद व्यक्तायां याचि । सप्रसारणम् । उद्यते स्माऽसौ उदितः । यच परिभाषगे । उच्यतेस्माऽसौ उक्तः । वसिभुध्योरिट् (प्र. २ सू. ७ वस् निरासे । उप्यते स्माऽमौ राषितः । घसादे. पः ( वृ० १.१ सू. १५०) क्षुप रभुक्षापाम् । सुध्यते स्माऽमोक्षुधितः । निध्य श्ये । सुष्यते स्माऽसौ मुप्तः । ओभू छेदने । वेटो निष्ठायां इट् न । ४१ । स्फोरायोश्च (वृ० १० १ स०५.) समसारणम् । ल्यायोदितः (प्र. २ स. २४) इति नत्यम् । णत्वम् । चौः कु. (वृ० १० म० ५३ ) प्रवृश्यतेस्माऽसौ प्राणः ॥ जनेजर्जा निष्ठायाम् । ४२ । जनेर्धातोर्जा आदेशो भरति निष्टाय! परत. । जन जनने । जन्यते स्माऽसी जातः ॥ सनेराव निछायाम् । ४३ । खन खनने । खन्यते स्माऽसी खातः ॥ पचा वः । ४५ । पचेः परस्य क्तस्य वो भाति निष्ठायाम् । पन्यते स्माऽसौ या पाकत्रियया निवृत्तः पक्षः । पचति स्माऽसौ पकवान् ॥क्षायो मः । १४ । क्षायः परस्य क्तस्य मो भाति निद्यायाम् । क्ष क्षये । सध्यक्षराणामा ( दृ० २ ० १ ० १२१ ) क्षा- यतेस्मासी क्षामः ॥ शुपे. कः । ४६ । शुषे. परस्य क्तस्य को भाति । शुरु शोपणे । शुष्यते स्माऽमो शुष्कः ।। स्फायः स्फीः 1४७१ स्फाय. स्फोरादेशी भाति निष्ठायां परत । ओस्फायो वृद्धी । स्फायते स्माऽसौ स्फीत. 1 धेट पाने । धीयतेस्म तत् धीतम् । स्थामी (प्र. १ सू० ६५) मै शन्दे । गीयते स्म तत् गीनम् । पा पाने । पीयते स्म तत् पीतम् । दो अपसण्डने। दीयतेस्म तत् दि- तम् । पोऽन्तकर्मणि । सौयते स्म तत् सितम् । माद माने । मीयते स्म तत् मि- तम् । सेटि निष्ठायां जेलोपो वाच्यः। ४८/ चौर्यतेस्माऽसौ चोरितः । याच्यते स्माऽसौ याचितः ॥ तक्तवतु निष्ठासज्ञो । ॥ इति निठाधिका- रप्रक्रिया ॥२॥. अय क्वस्वादिप्रक्रिया ॥ कसुकानी गयेवत् । १ । धातो. कसुकानौ प्र. त्ययो भातः अतीते काळे वाच्ये सति तौ च णप् एउत परस्मैपदात्मनेपदे भरत.। पवादित्वाचने न तु पो णियाद्वीद्धरित्याशयः । यथा च गप् परस्मैपदे तया कमु. 1 यया आत्मनेपदे ए तथा कान. । ककारी गुणप्रतिषेधार्थः । उकारो नु- म्बिधानार्थः। दुकृञ् करणे । चकार इति चवान् । मितो नुम् ( वृ. ! प्र. ९सू. ६०) हे चहान् चकरांसो अकृपासः । चर्वासम् चासो । सो (पु.१०६ सू०७१) चत्रुषः । चत्रुषा । वसा रसे (व० १०९ सू ·(१३०) सारस्वते तृतीयवृत्तो। १२७१ याप. पी आदेशो भवति निष्ठाया । प्यायते स्मासौ पोनः । क्षि क्षये ॥ क्षियो निष्ठायां कर्वरि दोर्षी वाच्यः॥२८॥ दीर्घादेव क्षियो निष्ठा- यास्तस्य नोवाच्यः । २९क्षीयते स्माऽसौ क्षीण क्षीणपान् । भार- कर्मणोस्तु क्षीयते स्म तत् क्षित तेन । क्षित कामो मया वा कर्ण । यरलच- संयोगादेरादन्तानिष्ठातस्य नो वाच्यः । द्रा स्वप्ने । द्रायनेस्माऽसो द्राण । ग्लै म्ला हर्षाये । ग्लायतैस्माऽसौ ग्लान । म्लान । हि गतौ । हीयतेस्माऽसौ हित । त्रैङ् पालने ॥ त्राणाया वा । ३१ । त्राणादीना नत्व वा निपात्यते । त्रायते स्माऽप्तौ वाण -त्रात 1 घ्रा गन्धोपादाने । जिघ्रति रुमाऽसौ घाण घात । ही लजायाम् । हीयते स्माऽसौ होत होण । नुद् प्रेरणे । नुद्यतेस्माऽसौ नुन्न.नुत्त चिदिर विचारणे रिद्यतेस्मासी मिन्न. रित्तः । वेत्ति रूपं विद ज्ञाने विन्ते विदिर विचारणे ॥ विद्यते विद सत्तायां विद्ल लाभे च विन्दति ॥२॥ उन्दी लेदे । उद्यतेस्माऽसौ उत्तः उन्तः।वा गतिगन्धनयोः । निर्गतिस्म वा निर्वायते स्माऽसौ निर्माणः-निर्यात । पिट् सत्तायाम् । विद्यतेस्माऽसौ विनःवित्त । एते त्राणाद्या ज्ञेया। सपरिउपएभ्य परस्य करोतेर्धातोभूषणार्थ शोभने ऽर्थे च वाच्ये सति सुट् प्रत्ययो भवति ।३२ । टिवादादौ । संस्त्रियते स्माऽसौ सस्कृतः। परिष्क्रियते स्माऽसौ परिष्कृत । उपस्नयते ऽसांउपस्कृत यदा सस्कृतिर्न तदा सस्क्रियतेस्माऽसौ सकत । परिक्रियतेस्माऽसौ परिकृत उपकृत । भागे घञ् । सस्क्रियतेऽसौ सस्कार अलक्रियतेऽसौ अरकार रिद ज्ञाने । विद्यतेस्माऽसौ विदित ॥दो दति । ३३ । दा इत्यस्य ददाति किति परे । दीयतेस्माऽसौ दत्त । ददाति स्म इति दत्तवान् । नितो नुम् ( वृ. १प्र०९ सू०६०)॥ स्वरातो वा । ३४ । स्वरादुत्तरस्य दा इत्यस्य वा तो भवति किति तकि परे । प्रकर्षण दीयते स्माऽसौ प्रत्त प्रदत्त । अवदायतस्ना- ऽसौ अवदत्त -अपत्त । नाम्यन्तोपसर्गस्य दीयों भवति । ३५॥ ददाते- स्तो वाच्य.।३६॥ नितरां दीयते स्म तत् नीत्त निदत्तम् । पर्यासमन्ताङ्गा- चेन दीयतेस्म तत् परीत्तम् परिदत्तम् ॥ दधातहिनिष्ठायां वाच्यः । ३७ ॥ धीयतेस्माऽसौ हितः । दधाति स्मासौ हितवान् ॥ जहातेश्चकिति । ३८। जहातेर्धातो किति प्रत्यये परे हिरादेश स्यात् । तेन पूर्व हित्या । हीयतेस्मासौ हित. । अहासीदिति हितमान् ॥ ध्याख्यायमूच्छिमदां क्तस्य नरवाभावो वाच्यः। ३९ । धै चिन्तायाम् । ध्यायतेस्माऽसौ ध्यातः । स्या प्रकथने । ख्यायतेस्माऽसौ स्यात । पृ पाल्ने । पूर्यते स्माऽसौ पूर्त : पोरुर ( वृ० २० ७० ७) खोहिसे ( वृ० १ प्र. १० स० ७ ( मूर्छा मोहसमुदाययोः ॥ राल्लोपन्छोः । १० । रेफादुत्तरयोस्ट्रोलोपो भगतिविति सकारे परे । मच्छर्थ- ते स्माऽसौ मूर्तः । मदी हो । मयतेस्म इति मत्तः । यज देवपूजासतिकरणदा- नेषु । पजेः क्तः । परयम् तुत्वम् । सप्रसारणम् । इज्यते स्म तत् इष्टम्-इट्वान् ।

·- कस्वादिप्रक्रिया। (१३१) दुरप चीजतन्तुसन्ताने । उप्यतेस्म तत् सप्तम् । यह प्रापणे । हो दः (१० " म०९:०११) तथोर्धः (१०२ प्र० १ ०७१ ) हि दो लोपो दीर्घश्च (दृ. २६० १० १२०) उद्यतेस्माऽसो ऊः भारः । कटोनहापगुः वेञ् तेन्तुसन्ताने । उयतेस्पाऽसौ उत्तः । व्येन सरगे । सबीयतेस्माऽसो सरीतः । हे सायाम् । हे आव्हाने । हे कौटिल्ये । सप्रसारणम् दीर्घः । आहूयतेस्माऽसी आहूतः । वद व्यकायां याचि । सप्रसारणम् । उद्यते स्माऽसो उदितः । यच परिभाषणे । उच्पोस्माऽसौ उक्तः । यसिक्षुध्योरिट् (प्र०२ सू० ७वस् नियासे । उप्यते स्माऽमौ राषितः । घसादेः पः ( वृ० १ ०१ मू० १५० ) क्षुध बभुक्षायाम् । सुध्यते स्माऽमोक्षुधितः । त्रिवप् शये । मुप्यते स्माऽसौ मुप्तः । ओत्रश्च छेदने ॥ वैटो निष्ठायां इट् न । ४१ । स्कोरायोथ ( वृ०१प्र० ५ सू०७० ) सममारणम् । स्यायोदितः (प्र० २ ० २४) इति नत्यम् । णत्वम् । चौः कुः (१० प्र० ९५० ५३ ) प्रवृष्यतेस्माऽतो मणः ॥ जनेर्जा निष्ठायाम् । ४२ । जनेधातोर्जा आदेशो भरति निठाया परतः । जन जनने। जन्यते स्माऽसौ नावः ॥ खनेरास्व निष्ठायाम् ।४३। सन खनने । खन्यते स्माऽसौ खातः ॥ पचा वः। ५ । पथैः परस्य क्तस्य वो भाति निष्ठायाम् । पच्यते स्माऽसौ वा पाकक्रियया निर्वतः पकः । पचति स्माऽसी पक्वान् ॥ क्षायो मः । १४ । क्षायः परस्य तस्य मो भाति निठायाम् । क्ष क्षये । सध्यक्षराणामा ( १० २ ० १ ० १२१ १ क्षा- यतेस्मासी क्षामः ॥ शुपः कः । ४६ । शुषः परस्य क्तस्स को भाति । शुए शोरणे । शुप्यते स्माऽसौ शुकः ॥ स्फायः स्फीः। ४७ । सफाय. स्फीरादेशी भाति निष्ठापां परतः । ओस्फायो वृद्धी । रफायते स्माऽसौ स्फीत । धेट पाने । धीयतेस्म तन् धोतम् । स्थामी (म० १ ० ६५) गै शन्दे । गोयते स्म तत् गीतम् । पा पाने । पीयते स्म तत् पातम् । दो आखण्डने । दीयतेम तत् दि- तम् । पोऽन्तर्मणि । सीयते स्म तत् सितम् । मार माने । मीयते स्म तत् मि- तम् । सेटि निष्ठायां जेलीपो वाच्यः। ५८ चौर्यतेस्माऽसौ चोरितः । याच्यते स्माऽसौ याचितः ॥ तक्तवत निटासंज्ञौ । ॥ इति निष्ठाधिका- १ रमनिया ॥२॥ अप कस्यादिप्रक्रिया ॥ कसुकानी गयेवत् । १ 1 धातोः कसुकानी प्र. त्ययो भवतः अतीवे काले वाच्ये सति तोच णप् एषत् परस्मैपदात्मनेपदे भरता णवादित्वाविवंचने न तु पपो णिचादद्धिरित्याशयः । यथा च णप् परस्मैपदे तया धमुः । यथा आमनेपदे ए तथा कानः । कमारो गुणप्रतिषेधार्थः । उकारो नु- म्बिधानार्थः।कञ्करणे। चकार इति चटवान् । मितो नुम् ( ऋ० १ म. ९.६०) हे चहरन् चासौ चांसः । चहवांसम् चछरांसौ । यसो (पु. ५०१०१) चऋषः । चपा । वसो रसे (वृ० १० १० ·. (१३०) सारस्वते तृतीयवृत्तो। ।२७। प्यायः पी आदेशो भवति निठायाम् । प्यायते स्मासौ पीनः । क्षि क्षये ॥ क्षियो निष्ठायां कर्तरि दो| वाच्य.।२८॥ दीर्घादेव क्षियो निष्ठा- यास्तस्य नोवाच्यः। २९ । क्षीयते स्माऽसौ क्षीणः । क्षीणवान् । भाव- कर्मणोस्तु क्षीयते स्म तत् क्षित तेन । क्षित. कामो मया वा कर्णः । यरलय- संयोगादेरादन्तानिष्ठातस्य नो वाच्यः । द्रा स्वमे । द्रायनेस्माऽसी द्राणः । ग्लै म्ला हर्षक्षये । ग्लायतेस्माऽसौ ग्लानः । म्लान. । हि गती । हीयतेस्माऽसौ हितः । ग्रेट पालने ॥ त्राणाद्या वा । ३१ त्राणादीनां नल या निपात्यते । त्रायते स्माऽसौ त्राण-त्रात. 1 घ्रा गन्धोपादाने । जिप्रति स्माऽसौ प्राणः-घ्रातः । ही लगायाम् । हीयते स्माऽसौ होतः-हीण. । नुन प्रेरणे । नुद्यतेस्माऽसौ नुन्नः-नुत्तः पिदिर पिचारणे पिद्यतेस्मासौ पिन्नः पित्तः ॥ वेत्ति रूपं घिद ज्ञाने विन्ते विदिर विचारणे ॥ विद्यते विद सत्तायां विद्ल लाभे च विन्दति ॥२॥ उन्दी लेदे । उद्यतेस्माऽसौ उत्तः उन्तः।वा गतिगन्धनयोः । निरुतिस्म का नियते स्माऽसौ निर्माणः-निर्यातः। विद् सत्तायाम् । विद्यतस्माऽसौ चिन्नःवित्तः। एते त्राणाया ज्ञेया। संपरिउपएभ्यः परस्य करोतेर्धातोभूषणेऽर्थे शोभने ऽर्थे च वाच्ये सति सुट् प्रत्ययो भवति ।३२ । टियादादौ । संस्त्रियते स्माऽसौ सस्कृतः। परिस्क्रियते स्माऽसौ परिणतः । उपस्त्रयते ऽसौउपरकृतः यदा सस्कतिर्न तदा सस्क्रियतेस्माऽसौ सहत. परिप्रियतेस्माऽसौ परिश्ता उपक्रतः । भागे घञ् । सस्क्रियतेऽसौ संस्कारः अलक्रियतेऽसो अरकार' पिद ज्ञाने । विद्यतेस्माऽसौ विदितः ॥ दो दत्ति । ३३ । दा इत्यस्य दडपति फिति परे । दीयतेस्माऽमी दत्तः । ददाति स्म इति दत्तरान् । तितो नुम् ( वृ. १:०९ स. ६.) ॥ स्वरात्तो वा । ३४ । स्वरादुत्तरस्य दा इत्यस्य या तो भवति किति तकि परे। प्ररूपेण दीयते स्माऽसौ प्रत्तः प्रदत्तः । अवदयिता- ऽसौ आदत्तः आत्त.॥ नाम्यन्तोपसर्गस्य दीर्घा भवति ।३५॥ ददाते- स्तो वाच्य.।३६ । नितरां दीयते स्म तत् नीत्त निदत्तम् । पर्यासमन्तादा- वेन दीयतेस्म तत् परीत्तम्-परिदत्तम् ॥ दधातहिनिष्ठायां वाच्यः । ३७ ॥ धीयतेस्माऽसौ हितः । दधाति स्मासी हितवान् ॥ जहातश्चकिति । १८॥ जहातेघांतोः फिति प्रन्यये परे हिरादेशः स्यात् । तेन पूर्व हिला । हीयतेस्मास हितः । अहासीदिति हितरान् ॥ ध्याख्यापमूच्छिमदां तस्य नरयाभायो याच्यः। ३९ । धेचिन्तायाम् । ध्यायतेरमाऽसौ ध्यातः । स्या प्रायने । ध्यायतेस्माऽसौ स्यातः । १ पालने । पूर्यते स्माऽसौ पूर्तः। पोरर ( ०२० ७ सू०७) योम्हिसे (१.१.सु. ७ (मूर्ण मोहसमुष्टाययोः । राल्लोपन्छोः । १० । रेफादुत्तरयोलोगो भरतिकिति तयार परे । मुरार्थ- से स्माऽसो मूर्तः । मदी हो। मयतेम्म इति मातः । या देवपूजासगतिकरणदा. नेषु । पनेरूः। पापम् श्रुतम् । संसारणम् । इग्यते स्म तत् इष्टम-दलान् ।

·कस्वादिप्रक्रिया । टुरम् चीजतन्तुसन्ताने । उप्यतेस्म तत् सप्तम् । यह प्रापगे । हो दः ( द. १ म०९०११) तयोः (वृ२ प्र. १ म०७१ ) दि दो लोपो दीर्घश्च (वृ० २ प्र० १ १० १२०) उद्यतेस्माऽसो उठः मारः। उठोऽनदुहापद्गुः । वञ् तेन्तुसन्ताने । उयतेस्माऽसौ रत्त । व्ये सपरणे । सीयतेस्माऽसौ सीतः । हृञ् स्पर्धायाम् । हे आव्हाने । हृञ् कौटिल्ये । सप्रसारणम् दीर्घः । आहूयतेस्माऽसौ आहूतः । यद व्यक्तायां वाचि । सप्रसारणम् । उद्यते स्माऽसौ उदितः । वच परिभाषगे । उच्यतेस्माऽसौ उक्तः । वसिझुध्योरिट् (प्र. २ सू० ७ वस् निमासे । उप्यते स्माऽसौ पितः । घसादे. पः ( दृ. १ प्र०१ सू. १५०) क्षघ बुभुक्षायाम् । क्षुभ्यते स्माऽमी क्षुधितः । त्रिवप् शये । मुप्यते स्माऽसौ मुतः । ओबश्शू छेदने । वेटो निष्टायां इट् न । ११ । स्कोरायोश्च (ऋ० १ प्र. ९ २०७० ) सप्रमारणम् । वायोदितः (प्र. २ ० २४) इति नत्वम् । पत्यम् । चोः कु. (वृ० १ प्र० ९म० ५३ ) प्रवृश्यतेस्माऽसौ प्रण॥ जनेजा निष्ठायाम् । ४२ । जनेघांतोर्जा आदेशो भाति निष्ठा! परतः । जन जनने । जन्यत स्माऽसौ जातः ॥ खनेरात्य निष्ठायाम् ।४३ । सन सनने । सन्यते स्माऽसी खातः ।। पची वः । ४४ । पचेः परस्य क्तस्य यो भाति निठायाम् । पश्यते स्माऽसौ वा पाकत्रियया निवृत्तः पक्वः । पचति स्माऽसौ पकवान् ॥ क्षापो मः। १४ ।क्षायः परस्य तस्य मो भाति निष्ठायाम् । क्षै क्षये । सभ्यक्षराणामा (वृ० २ ० १ ० १२१ ) क्षा- यतेस्मासी क्षामः ॥ गुपः कः। ४६ । शु. परस्य क्तस्य को भाति । शुए शोषणे। शुध्यते स्माऽमो शुफः ॥ स्फाय. स्फीः । ४७ । सफाय. स्फोरदेशो भाति निष्ठायां परत । ओस्फायी वृद्धी । स्फायते स्माऽसौ स्फीत । धेट पाने । धीयतेस्म तव धीतम् । स्यामी (प्र० १ ० ६५) गै शब्द । गीयते स्म तत गीतम् । पा पाने । पीयते स्म तत् पीतम् । दो अपसण्डने। दीयतेस्म तत् दि- तम् । पोऽन्तर्मणि । सीयते स्म तत् सितम् । माद् माने । मीयते स्म तत् मि- तम् । सेटि निष्ठायां जेलोंपो वाच्यः। ४८। चोर्यनेस्माऽसौ चोरित. । याच्यते स्माऽसौ याचितः ॥ तक्तवत् निष्टासतौ ॥ ॥ इति निष्ठाधिरा- रप्रक्रिया ॥२॥ अय कस्यादिप्रत्रिया ॥ सुकानी णयवत् । १ । धातोः कसुकानी प्र. त्ययो भातः अतीते काले याच्ये सति तौ च णप् एषत् परस्मैपदात्मनेपदे भरत.। पवादित्याद्विवचने न तु णपो णिचाइद्धिरित्याशयः । यथा च णः परस्मैपदे तया कमु । यया यात्मनेपदे ए तथा कान. । ककारो गुणप्रतिषेधार्यः । उकारो नु. विधानार्थः। दुकृञ् करणे। चकार इति चरवान् । मितो नुम् (वृ. १ प्र.९०६०) हे चहान् चसी यांस. 1 चासम् चपांसी । सो (१९०७१) चत्रुः । चत्रुषा । वसा रसे (बु. १०९२० ·। सारस्वते तृतीयवृत्ती ४) चवद्याम् चक्रवद्भिः इत्यादि । चक्रे इति चत्राग. । स्त्रीलिङ्गे चपो । नपुसके चकृवः चपी चक्रवासि । भिदिविंदारणे । विभेद इति विभिदान विभिद्वांसौ बिभिास । विभिदासम् । विभिदासी । वसो उः (वृ० १ प्र. ९ मू०७१) विभिदुषः । विभिदुषा । वसा रसे (वृ० १ प्र० ९ सू०४) विभिवद्भयाम् विभिद्दद्भिः इत्यादि । विभिदे इति विभिदानः । भनो आमर्दने यम इति बभन्यान् । बभले इति यभञानः । जागृ निद्राक्षये। जजागार इति जनागवान् जजागर्मान् इन्यपि भवति ॥ जागर्तेः किति गुणो वक्त- व्यः । २ । तेन जजागरुषः ॥ कृतद्वित्वानामेकस्वराणामावन्तानां च घसेरेव कसोरिडाच्यो नान्येषाम् । ३ । बभूव इति बभूवान् । ऋगती । आर इति आरिवान् । पपौ इति पपिवान् । अद भक्षणे । आद इति अदिवान् । तस्थौ इति तस्थिवान् । भी इति बभिवान् । ययौ इति यायवान् । या प्रापणे । दरिदातेरनपि नित्यालोपित्वेनेट् । ददरिद्री इति दरिद्रिवान् ॥ बुण्सयुटी हि- त्वा दरिदातेरनप्यालोपो वाच्यो लुङि वा । ४ । ददद्धिपः । डुदाञ् दाने । ददौ इति ददिरान् ददुषः । घस्ल अदने । जघास इति जक्षिान् । कुहो- शुः (०२ प्र० १ ० ६४) झपाना जश्वपाः (वृ० २ १० १मू३२) गर्मा स्वरे (वृ० २ ० १ ० १०७ ) खसे चपा झसानाम् (वृ० १ ० ४ मू० १८) किलात् (वृ० १३०६ सू० २१) यस्योत्वे कृते इडभारः । जक्षुषः । गम्हविद्विदृशां कसोट् । ५ । गम्ल गती । जगाम इति जग्मि- वान जगन्वान् । मो नो धातोः (०१ सू० ५८) द्विरुक्तस्य हन्तेईकार- स्य घरवं वक्तव्यम् ।६ । जघान इति जधिमान्-जघन्वान् । विद झाने । पिद इति पिपिदिन्-निविद्वान् ।पिश् प्रमेशने । मिश इति गिरिशि- वान्-पिविश्वान् । दृशिर प्रेक्षणे। ददर्श इति ददृशिवान् ददृश्वान्। इण् गती।इणों दीर्घता वसौ वक्तव्या 19 इयाय इति इंयिवान् । उपेयाय इति उपेयिवान् लोपः पर्चा कि (१.२ प्र०१ सू० ९) पपाच इति पेचिवान्। शवृशानी तिप्तेयत् क्रियायाम् 1८। क्रियापदे गम्यमाने सति धातोः शतशानी म- त्ययो भरत. वर्तमानेऽयं तौ च तिप्तेवत् परस्मैपदात्मनेपदयोर्भपतः ।अदे (पृ. २. १ स. १४) परतीति पचन आस्ते ॥ ऋकारानुबन्धस्य नुमा- गम एव भवति न दीर्घता वक्तव्या। ९1 पठतीति पठम् । तिछत्तीति तिछन् । गायतीति गायन् । गच्छतीति गछन् । पिवतीति पिवन् । मुगानेतः १. जनारस्य' आने परे नुगापमानापासवमाप्त पिपातिका पठति । यन देवपूजा । यजतेऽसौ यजमानः स्तौति । मन जाने । मन्यतेऽसौ मन्यमानः । मनु अरबोधने । तनादेशप (वृ०२० १९२०)मनुतेऽसौ मन्यानः परागच्छति। फरोतीति कुर्वन् सः । हित्यदुः (० २०११ सू०४) पुरतेऽसौ पुषणः क्रियतेऽसौ क्रियमाणः ॥ उपसर्गस्थनिमित्तात् नकार- स्य णो याच्यः१५ ।मपीयतेऽसौ प्रमीयमाण.॥ भासेरान ई।१२। ।

·शालार्थप्रक्रिया । (१३३) आर्धातोः परस्य आन आकारस्य ईकारादेशो भवति । आम् उपपेशने । आस्ते सौ आसीनः ॥ वादापोः गतुः । १३ । अपर्णापरस्य शत्प्रत्ययस्य वा नु- मागमो भवति ईकारे इपि च परे । नुद व्ययने । तुइतीति तुदन् । तुदन्तौ तु- दन्तः । खोलिने तुदति सा तुदन्ती तुदती तुदन्त्यी-तुदत्यौ तुदन्त्य -तुदत्यः । नपुसके तुदतोति तुदत तुदती-तुदन्ती तुदन्ति इत्यादि ॥ अन्यचारान्नित्यम्। १५। अप्प्रत्यययप्रत्ययसवन्धिनः अकारापास्य शनित्य नुमागमो भाति ईपोः परतः । भाति इति भवन् भान्ती भवन्तः। भाति सा भान्ती भवन्त्यी भ- वन्त्य. 1 भरात तत् भात् भान्ती भान्ति । पचतीति पचन् परन्ती स्त्री। नपुंसके पचति तत् पच पचन्ती पचन्ति । दिशुक्रीडावि० । दीयति इाते दो- व्यन् । दीन्यन्ती स्त्री । नपुसके दीव्यति तत् दीव्यत् दौत्यन्ती दोव्यन्ति । पठती- ति पठन पउन्ती स्त्री। पठत् पटन्ती पठन्ति । इसतीति हसन् । हसन्ती स्त्री। हसत् नपुसके। लिप्यतीति लिष्यन् लिप्यन्ती लिवत । जपतीति जयन् ज- यन्तो जयत् ॥ वादापोः शतुरित्यत्रवाशब्दात् द्विरुक्तानांजवादी- नां च शतुनित्यं नुम्प्रतिषेधो वक्तव्यो नपुंसके शौ वा । १५ । ददातीति दददधत् ददतीदधती । अक्ष भक्षहसनयो । जक्षतीति जक्षद जक्षती जक्षति जक्षन्ति कुलानि । जाट निद्राक्षये । जागीति जाग्रत जाग्रती। जामन्ति जाग्रति। दरिद्रा दुर्गती ॥ दरिद्रावरालोपो वक्तव्यः । १६ । दरिदातीति दरिद्रत् दरिद्रन्ती दरिदती दरिद्रन्ति । चकास्तीति चकासव चका- सती यशासन्ति-घकासति। शास्तीति तत् शासत् । अनुशास्ति तत् अनुशासदा दादेः (०२ प्र०९०१) ददत् ददती ददन्ति-ददति । दधत् इत्यादि । विदेवा वसुः । २७ । निदेर्धातोः शपिपये वा वा प्रत्यया भवति । ये- त्तीति विद्वान्-विदन ॥ भविष्यदर्थे तिवत् शतृशाना भवतः । १८ । भवभवतत्रभवच्छब्दी पूयार्थे निपात्यते । १९ । पूजार्थे पाठ । अत्र- भान्तो मामिश्राः। तत्रभाद्भिगवत्पादेर्भणितम् । शोले सन् २०) घातोस्टन् प्रत्ययो भाति शीले स्वभाऽयें। नकारः प्रत्ययभेदज्ञापनार्थ । करोतीत्याशील: फर्ता।चिरतीत्येपशील.पिचरिता । णी प्रापो नयतीतोशीलः नेता । घर्ती म्रियते इत्येशीलः मी । विभावशालः भर्ता । शयिता इत्यादि । इति कस्लादिप्रक्रिया ॥३॥ । -- अथ शीलार्थक्रिया॥ इणुसूनुः। १ । धातोः शोले समारोऽये इशु क इत्येते प्रत्यया भवन्तिाअलः ॥ भलंकृञ् निराकृञ् प्रजन् उत्पउत्पत् उत्पद्ग्रस् उन्मद्रुंच्अपनवृतु वृथुसहचरमभ्राज्यन्तएभ्य इणुः।२। अलारोतीत्येशील: अलकरिष्णु निरागरिष्णु. 1 प्रजायते इत्ये- घशीलः प्रजानेष्णुः । उत्पयतीत्येवशीलः उत्सविष्णुः पत्त पतने । रसततीत्ये- वंशील. सत्पतिष्णुः । पद गती। उसयते इत्याशील उत्सदिष्णुः । मत् मदने।

·(१३४) सारस्वते तृतीयवृत्ती असतीत्येशील ग्रसिष्णु । उ माद्यतीत्येयशील उन्मदिष्ट । रुचि दीप्तौ ।रोचतीत्ये वशील रोचिष्ण बिष् लजायाम् । अपत्रपति वा अपत्रपते इत्येवशील अपत्रपिष्ण । वृतु वर्तन । वर्तते इत्ययशाल वतिष्णु । धुल वृद्धी । वर्धते इत्येवशील पर्धिष्णु । सहति सहते वेत्येपशील सहिष्णु । चरतीत्येवशील चरिष्णु भनिष्णु । भ्राज़ दीप्तौ । भ्राजते इति भ्राजिष्णु ॥ इष्णुप्रत्यये परे'ज्यन्ताना त्रिलोपा- भावो वाच्य । ३। कारयतीत्येशील कारयिष्णु ॥ एते इष्णुप्रत्यया ता ॥ ग्ला जि स्था भ म्ला क्षि पच् यज् परिमृज् एभ्य स्नु । ४ । ग्लै हर्षक्षय । ग्लायतीत्येवशील ग्लास्नु । जयतात्येपशील जिष्णु । भवतीत्ये- वशील भूष्णु ॥ जिभ्वो नौ गुणाभावो न इट 1 ५॥ क्षेश्च तथा । ।६। तिष्ठतीत्याशील स्थास्नु । क्षि क्षये । क्षयतीत्यरशील क्षिष्णु । पचती- स्येवशील पक्ष्णु । यजतीत्येाशील यक्ष्णु । मृतष् शुद्धौ ॥ मृजेर्गुणनि मित्ते प्रत्यये पर वृद्धिर्वाच्या । ७। परिमाष्टात्येशील परिमाणु ॥ विप् त्रस् गृध् धृप क्षिप् एभ्य कु।८। विष्ल व्याप्ती । वेवेष्टि इत्येव- शील विष्णु । सा उद्वगे। उसी भये। त्रस्यतीत्येपशील वस्तु । गृधु अभिका- क्षायाम् । दिवादि । गृध्यतीत्येशील गृभु । निधृषा प्रागल्भ्ये । स्यादि । धू- प्णोतीत्येपशील धृष्णु । क्षिप् मरणे | क्षिपतात्येवशील शिनु । ककारो गुण- निषेधार्थ ॥पाकोकण ।९। धातो शीलऽये पाक उ उकण इत्यते प्र- त्यया भवन्ति ॥ जल्प भिक्ष कुट्टण्ट् वृड् एभ्य षाक प्रत्ययो भवति । १० । जल्प व्यक्ताया वाचि । जल्पतात्येवशील जल्पार । मिक्ष यात्रायाम् । भिक्षतीत्येवशील भिक्षाक । कु ताडने छेदन या । कुतात्यैर- शील तुक । लुण्ठ चौय । लुण्ठ येवशील लुण्ठाक 1 वृट् सभक्तौ । वृञ् सारण। वर निवारणे । दृणुत पा वरतीत्येवशाल या वृणीत इत्यवशील घराक प ईवर्थ । वराकी ॥ सान्तास् भिक्ष एभ्य उ प्रत्ययो भवति । ११ ॥ सान्ताशसयोश्च । १२ । सप्रत्यया तादाड्पुर्यात् शसु स्तुतापित्यस्माद्धातोश्च शीलाथै विनापि उ. प्रत्ययो भवति । वच परिभाषणे । विवक्षताति विवक्षु । इच्छायामात्मन स (०२० २८०१) द्वित्वम् । पूर्वस्य हसादि शेष (पृ. २ प्र० १ सू० ५७) ऋत इर् (बृ. २ प्र. १० १३८) स्याहस (वृ० १३० १० स०७) कुहोथु (वृ० २ प्र० १ २०६४ ) चिकीर्षती- स्येशील चिकीर्षु जिघृक्षतीत्येवशाल जिघृक्षु । आटपूर्व शसु स्तुती शस कयने । आशसतीत्येशील आशमु भिक्षतीत्येवशाल भिक्षु । पिपासतात्याशील पिपासु । तितीर्षतीत्येवशील तितीर्षु ॥ लप तप पद भिक्ष स्था भू वृष हन् वम् गम् शू एभ्य उपण प्रत्ययो भवति ।१३। लप पाती। ल्पतीत्येपील हापुष । पततीत्येवशील पातुफ । भिक्ष याज्ञायाम् । भि- क्षतीत्येशील भिक्षुक । पद गतौ । णिचादृद्धि । पद्यतीत्येवशोर पादुक । सिठतीत्येवशील स्थायुर । भरतीत्येशीलः वा भवितुं ।

·शालार्थप्रक्रिया। वृष वृटौ । वृष सेचने । वर्षतीत्येशीलः वर्षकः । हन्तीत्येशीलः घातकः । कमु कान्तौ । कामयते इत्येवशीलः वा कमिनु शीलमस्यास्तीति कामुकः। गम्ल गतौ । गच्छतोत्याशीलः गामुकः । शृ हिसायाम् । शृणातीत्येशीलः शा- रुकः ॥ अवन्द्योरारुः । १४ । अन्योर्घावोराशा प्रत्ययो भाति । शरारुः। वन्दारुः॥ स्पृहि गृहि पति शोएभ्य मालुर्वाच्यः। १५ स्पृह ईप्सा- याम् । ईप्सा इच्छा । गृह ग्रहणे । पत ऐश्वर्ये । अयश्रुरादयोऽदन्ताः ॥ आली त्रिलोपाभावो वाच्यः। १६ । स्पृहातीत्येशीलः स्पृहयालुः । गृहयतीत्येव- शीलः। गृहयालुः पतयतीत्येवशीलः पतयालुः शीट् स्वमे । शेते इत्येवशीलः श- पालः ॥ नमादेर । १७ । नम् कपि स्मिङ् नपूर्वो जस् कम् हिस् दीप एभ्यो : प्रत्ययो भरति शीलेऽ। णमु प्रहत्वे शब्दे च । नमतीत्येवंशीलः नमः। काप चलने । कम्पतीत्येवशीलः कम्पः । स्मिङ् ईपद्धसने । स्मयते इत्येवशील: स्मरः । जमु मोक्षणे । जस गतिनिवृत्ती । दिवादिः । न जस्यतीत्येवशील अज- स्रम् । कामयते इत्येवशीलः कम्रः । हिसि हिसायाम् । हिनस्तीत्येपशीलः हिंस्रः । दीपि दीप्ती । दीप्यते इत्येवंशीलः दीप्र. । घसादेः कमरः । १८। घम् स अद् एभ्यः क्मरः प्रत्ययो भाति शीलेडों । घस्ल अदने । घसतीत्येशील घस्मरः र गतौ । स सरणे। स हिसायाम् । सरतीत्येशीलः समर. ।अद् भक्षणे । अ. तात्येशीलः अमरः ॥ भिदि छिदि विदि एभ्यः कुरताच्या शीले । १९। भिनत्तीत्येशीलः भिदुरः। पिद् ज्ञाने येत्ति इत्येवशीलः विदुरः। रिदिर धीकरणे । छिनत्तीत्येवशीलः गिदुरः ॥ भासादेर्युः ।२०। भास् मञ मिद एभ्यो धुरः प्रत्ययो भरति शीलेये । घकारो धिकार्यार्थः ।भाट दीप्ती|भासतो- त्येशील. भासुरः ॥ चीः कगी चिति । २१ । धातोश्चकारजकारयोः क- कारगकारी भवतः घिति पत्यये परे भनो आमदने । भिनत्तीयेशील. भइगुर:- त्रिमिदा स्नेहले । मेद्यते इत्येशीलः मेदुरः ॥ यङ ऊकः । २२ । यज् जा दश् वद् एभ्यो यड्प्रत्ययान्तेभ्य उकः प्रत्ययो भवति शीलेऽथें ॥ यड़ो टुक तत्सनियोगे धातोद्विवचनम् । २३ । यज देवपूजासंगतिकरणदा- ने । अतिशयेन गजतीति वा इन्यत इत्येशीलः यायजूकः । जप व्यकायो वाचि । ममजा नुस् ( ३० २ १० २९ १० १) जाप्यते इत्येशील: जन- प्रफः । दम् दशने ददशूकः वावद्यते इत्येशीलः वारकः ॥ जागतरूको वाच्यः। २४ । जागीयवंशीलः जागरूकः ॥ इणन जिसुगमिभ्यः करप्वाच्यः । २५ । इंण् गती । इससस्य पिति (प्र० स०६८) एती- स्येशीलः इत्वरः । पश अदर्शने । नयतीत्येशीलः नश्वरः । जयतीत्येवशील: नित्यरः। सरतीत्येशीलः सत्तरः ॥ गत्वरो निपात्यते शालेय ।२६ । मातीत्येशीलः गत्वरः ॥ भियः कुकुको वक्तव्यौ । २७1 विभेतीयर- शीलः भीरुः भीएकः ॥ इषेरुश्च । २८ । इपेक्षः प्रत्ययो भाति छोन्तादे- शाश्व इयतीति इच्छुः ॥ धरः | २९ । स्थाई भास् पिस् कासादिभ्यो परः ·(१३६) सारस्वते तृतीयवृत्ती प्रत्ययो भवति शीलेऽर्थे । तिष्ठतायेवशीला स्थावर. । ईश् ऐश्वये । ईष्टे इसशील ईश्वरः । मार दीप्तौ। भासते इत्येवशीलः भास्वरः । पिट गती पिसतीत्येवशीलः पेस्वरः । कस् गतौ । कसतीत्येवशीर: कस्वर. ॥ आदृतः किर्दिश्च भूत । ३० । आकारान्ताहकारान्ताद्धातोर्जनिनमिगमिभ्यश्च शीलेऽर्थे भूतकाले किः प्रत्ययो भवति गबादिपद्धातोश्च द्विवचन भाति । आतोऽनपि ( वृ० २ ० १ सू० १२३)॥ रामः सोमं पपिर्यज्ञे ददिर्गाश्चकिरद्भुतम् ॥ याजकान् वविराजर्हिः पोण्डरीके महादिजान् ॥१॥ तदा यज्ञिर्महाश्चर्य नेमिपगणोपि तम् ॥ ब्राह्मणानां श्रुतिविदां गणो जग्मिर्धनं मुदा ॥२॥ ।। इति कृदन्तप्रक्रियायां शालार्थप्रक्रिया ॥४॥ अयोणादयो निरुप्यन्ते ॥ सदोणादयः। १ । सस्मिन्काले उणादयः प्र- त्यया भवन्ति ॥ कृ वा पा जिमि स्वदि साधि अशू एभ्य उण प्रत्ययो भवति । ३ । णकारो वृद्ध्यर्थः । करोतीति कारुः कारकः । वा ग- तिमन्धनयोः । आतो युक् (प्र. १ सू० १२) यातीति वायु.। पा पाने । पाती- ति पायुः । जयति अनेनेति जायुः । डुमि प्रक्षेपणे । मि कौटिल्ये । मिनोतीति मायुः । स्वदि आस्वादने । स्वद्यते इति स्वादुः । साव्यतीति साधुः । अश्नोतीति आशुः ॥ सि तनि गमि मसि सचि आवि हि धा कुशि एभ्यस्तुन् प्रत्ययो भवति । ३ । पिञ् बन्धने । सिनोतीति सेतुः । तनोतीति तन्तुः । गच्छत्तीति गन्तुः । मसि परिणामे रक्षणे च । मस्यतीति मस्तुः । षच् सबधने । सचतीति सक्तः । अब रक्षणे । अपतेर्वकारस्य उकारः । अतीति ओतु. । हि गतौ वृद्धी च । हिनोतीति हेतुः । दधातीति धातुः । वुश आह्वाने अशी रोदने घ । कुश् आक्रोशे । छपराजादे. पः (वृ० १ प्र०९ मू० ४३ ) युभिः टु. (वृ०१ ४ सू०८) क्रोशतीति क्रोष्टा । अब रक्षणे पालने च । कित्या- सप्रसारणमुकारः ॥ अवतर्मुक् ।४। अपतेर्धातोर्मुक्मत्ययो भाति । अब- तीति ओम् ओमौ ओमः ॥ अतिवृहिभ्यां मनिण् । ५ । अत सातत्यगमने । सततमततीति आत्मा वा अतति अखिलजनान्तर्निसित्वेन सुझतदुष्कृतक- माणि पश्यतीति आत्मा । यहि बदौ । मन्यपधाया नरः। ६ । मनिश्प्र- स्यये परे उपधाया ककारस्य रेफो भाति हतीति ब्रह्मा ॥ धृपदो मः ॥७॥ वृक्षरणे दीप्तौ च । घरतीति वा प्रियते इति धर्म. । धृ धारणे । धरतीति वा प्रियतेऽसौ धर्मः । पद गतौ । पद्यते तत् पद्मम् ॥ ऋ स्तु सुहहु मृक्षि क्षु भा मा या वा जक्ष रेनो श्यै पद एभ्यो मा प्रत्ययो भवति ।८॥ मगतौ ।ऋच्छतीति अमः नेत्ररोगः। स्तोतीति स्तोमः । पङ् प्रसने । मयतेऽसी ·1 उणादिप्रक्रिया। सोम । हर्म । जुहोतीति होम । म्रियते इति मर्म । ति निवासगत्योः । क्षयतीति क्षेन । टुक्षु शब्दे । क्षोतीति क्षोम । भातीति मामः । माम । याताति याम । वातीति वाम । जम भक्ष हसनयो ।जम । रायतीति राम नेम । खड् दीप्तौ स्यायत्ति इति श्याम । पद्म ॥ भोवोवा मक।९। विभेत्यस्मादिति भीम ! धूयतेऽसी घूम ॥ ध्वादेरुलिकू । १० । ध्वादेर्धातोलिक् प्रत्ययो भाति । धूनोति या धूयतेऽसी धाल । अगि रघि रघि गत्या इदित । अद्रतेसा अड्- गाले ॥ भविष्यदर्थ णिनि ।११। आगमिष्यतीति आगामी 1 भविष्य- तीति भागी ॥ शसादेः करणे वक् । १२ । शसादेधांतो करणेऽर्थे तर प्र- त्ययो भाति सर्वधातुभ्यस्त्रमनी । १३ । शस् हिसापाम् । शसति वा श- स्यते अनेनेति शस्त्रम् । शास अनुशिष्टौ । शिष्यते अनेनेति शास्त्रम् । असु क्षे- पणे । अस्यते अनेनेति अस्त्रम् । पीयते अनेनेति पानम् । पा पाने । नीयते अ. नेनेति नेत्रम् । दा प्लवन । दीयते अनेनेति दानम् ॥ युषहागिभ्योनिः । १४॥ एभ्यो धातुभ्यो नि प्रत्ययो भाति । यु मिश्रणे । यौति इति योनिः। यहतीति वह्निः। अगतेऽसौ नि ॥ इदिदिशकिरुदिभ्यो र । १५ । एभ्यो रप्रत्ययो भाति । इदि चदि आहादने दीभौ च । इन्दतेऽसौ इन्द्र । चन्दतेऽसी चन्द । शोतीति शक । रोदितीति रद ॥ पुप्पादेर । १६ । पुष्पादेर्घातो र. प्रत्ययो भवति । पुष्प रिकसने । पुस्पति तत् पुष्पम् । पल निप्पत्तौ । फ- रति तत् परम् । मूल व्याप्ती । मूरति तत् मूरम् । रघ सामध्ये ॥ उप्रत्यय । १७ । रयते शाखाणा शणा व अन्त गच्छति प्राप्नोतीति रघु ॥ गमेडौः 1१८ । गमेर्धातोडी प्रत्ययो भाति । गच्छतीति गौ. ॥ ग्लानुदिभ्यां डोः । १९ । ग्यापाति गरौ । नुदतीति नीः । नुद प्रेरणे । प्यै स्त्य शब्दस- घातयोः । स्यायतेमुट् ।२० । डिवाहिरोप । सयोगान्तस्य लोप । (५० १ ० ९ सू. ३) टिचादीप् स्यापति समूह करोति सा नौ । लक्ष दर्शनाङ्कनयो ॥ लक्षतेरीमुद च ।२१ । रक्षतेधीतरी प्रत्ययो भाति तस्य ईमत्ययस्य मुडागमश्च । लक्ष्यते पुमान् अनया सा रक्ष्मी ॥ राजादेः क्न् । २२ । राजादैर्घातो कन् प्रत्ययो भवति । राज् धन्य यु टु प्रतिदिन प् तदा पचि पप् अशुह नु मह एते राजादय । राजू दीप्तौ। रानतेऽसौ राजा । घन्य गती । धन्यतीति धन्य यु मिश्रणे । योतीति युगा । यु गतौ । यौनीति युग । प्रतिदो यति प्रतिदिया । वृषु वृद्धी । वर्षतीति वृग । तमू तफरणे । तक्ष्णोतीति तक्षा । दक्षतीति दा । पचि विस्तारे । पचि साव्याने । इदित् । जाशसोलम् (वृ० १ प्र. ९० ३२ ) पञ्चतीति पश्च । पप् सब थे। पप ग- पर्ने । अशू व्याहो ॥ पेरशे किति तुक वक्तव्य । २३ । सपन्ति ते सस । अनुग्ने इति अप्ट । शु स्तुती । अस्य गुण । २४ । नुवति ते ना ! मुह पूजायाम् ॥ अस्य पान्तादेशो युगागमश्च निपात्यते फन्प्रत्यये परे।२५। मयते इति मया ॥ इति रानादय । इसमन्बासुकः सर्व- ·(१३८) सारस्वते तृतीयवृत्ती धातुभ्यः ।२६ । सधातुभ्य इस मन् प्र असुक् इत्येते प्रत्यया भवन्ति । घचादेरस । २७ । वचादेधातोरस् प्रत्ययो भाति को सांघातुभ्योऽस्प्रत्ययः । उच्यते इति ययः । मद्यते इति महः 1 पीड् पाने । पीयते तत् पय ॥ पिच- तेरपि 1२८ । पिवतेधातोरमुन्प्रत्ययो भरति इकारान्तादेशश्च । पीयते इति पय. । तिज् निशाने क्षमायां च । तितिभत्तीति तेजः । तप्यते इति तपः । रञ्ज रागे ॥ असि नलोपो वाच्य. 1२९ । रजते तत् रज. 1 रक्ष हिंसायाम् । रक्षति रक्षः॥अर्चिरुचिशुचिहुस्मृपिच्छादिदिभ्य इस प्रत्ययो भव- ति ।३०। अचिरुची दीप्ती । अर्चती आः । गुणः । रोविः। शोधिः। यते इति हतिः । सर्पिः ॥ छादेरिस्मन्वघकिप्सु हस्वो वाच्यः । ३१॥ छद सपरणे । चुरादिः छादयतीति छदिः । उदिर् दीप्तिदेवनयोः । कृणतात छदि. ॥ सर्वधातुभ्यस्त्रमनी । २२ । तनु विस्तारे । तनोति तत् तन्त्रम् । मन ज्ञाने । मन्यते इति मन्त्रः । यम् टपरमे ! यच्छतीति यन्त्रः। यदि सररणे। ज्यन्तः । छादयतीति छत्रम् । क्रियते तत्कर्म 1 वृञ् आच्छादने । वृणोतीति वर्म । मर्म दाम धर्म। छादयतीति छमा धनार्तिचक्षिपवपितपिजनि- यजिभ्य उम् प्रत्ययो भवति । ३३ । धन शब्दे । धनतीति धनुः । ऋ गती । गुणः अरुः । चक्ष व्यक्ताव्यां वाचि । चष्टे इति चक्षुः । पिपर्तीति परुः । यपतीति वपुः । जायते इति जनुः । यजतीति यजु ॥ अवतस्तृत- न्त्रिकण्ठिभ्य ईः। ३५ आतीति अमीः। तरतीति तरीः स्तृञ् आच्छादने । स्तृणोतीति स्तरीः । तन्त्रि धारणे । कण्ठ अपधारणे तन्त्रयति वा तन्त्रयते स तन्त्रीः । कण्ठयतीति कण्ठी.। सौकर्य कालिमः । ३५ । सुखेन भिद्यते तत् भिदेलिम या भेत्तु मुकर भिदेलिम कि काष्ठम् । सुखेन पच्यन्ते इति पर्चेलिमाः आदक्यः वा प. सुरुरा. पचेलिमाः कि तन्दुला. ॥ संज्ञासु धातुरूपाणि प्रत्ययाश्च ततः परे॥ कार्याद्विद्यादनुबन्धमेतच्छास्त्रमणादिषु ॥१॥ उणादयोऽपरिमिवा येषु संख्या न गम्यते ॥ प्रयोगमनुसत्याद्धा प्रयोक्तव्यास्ततस्ततः ॥३॥ ॥ इति कृदन्ते रणादिमक्रिया ॥ ५ ॥ - ·भावाधिकारप्रकिया। घन् प्रत्ययो भवति । चतो. को घिति (प्र० ४ ० २३) पच्यते तत् प- चन पाकः । स्यन् वयोहानो । राज्यते तत् त्यतन त्याग । भयो तत् भजन भाग । इज्यते तत् यजन याग । भियते तत् भिनन विभाग ! युजिर योगे । अनुप्रयुज्यतेऽसौ अनुप्रयोग । अनूच्यते तत् अनुरचन-अनुराक । इण् गी। नन्दादित्वाधु । ततो अनादेश 1 गुण वृद्धि अयनम् आय । भपते तद भान मा । आतो युद्ध (प्र० १ सू० १२) दोश्ते तत् दान दाय । पान पाय ॥ भावे करणर्थ पनि र नलोपो वाच्यः। ५। रज्यते अ- नेनेति रञ्जने वा राग ! भारे पिम् । रज्योस्मितिति रङ्ग । म राभस्प ॥ रभलभो स्वरेणाद्यपी विना नुम् वाच्यः।६। आरम्भ । अच ग- तिपूजनयो । परितो अञ्चतीति प्राड्न ॥ सज्ञायामकर्तरि च । ७ । धातो कटार्जिते कारके भारे कर्मगि च घञ् प्रत्ययो भवति सज्ञाया विषये कार्यकार्य प्रति आहियते प्रत्याहार । दीयते अस्मिन् इति दाय । पोयते अस्मिन् इति पाय । पिक्यिते अनेनेति पिकार । मृज् शुद्धौ । अपामायते अनेनेति अ- पामार्ग । लिख आलेखन । लिस्यतेऽस्मिनिति लेख । आचर्यतेऽस्मिनिति आचारः । उपाधीयतेऽस्मादिति उपाध्यायः ॥स्वराद.1 ८। इउमपर्णान्तेभ्यो धानुभ्यो अ प्रत्ययो भवति भाषादौ । घरोऽपाद । सचीयतेऽसी सचय । च- यन चयः । जीयते इति जय । नीयते तत् नयन नय । उनीयते इति उनय । नूयते तत् नवन ना । त्यण ल्प । स्तूयते तत् स्तवन स्तर । कृ निक्षेपे । कीर्यते इति कर गर । रिझपे बियने विक्षिप्यते कामादिभिरिति नर । पित्र् बन्धने । विशेषेण सीयते वध्यते अनेनति विषय ॥ मदाम । ९ । मदादीनां अ प्रत्ययो भाति भारादो कर्टसर्जिते । मदो क्ष । मद्यते तत् मदन मद । प्र- मद्यते अनेनेति प्रभद । प्रमद्यते पुरुषो अनया सा प्रमदा । पण्यते तद पणन पण । शमु दमु उपशमे । शम्यतेऽसौ शम । दमन दम । श्रम खेदे । श्रभ्यते इति श्रम । श्रम । यमु उपरमे । यम्यते इति यम । दीव्यति विश्वमनेनेति देर । जद्गम्यतऽसो जगम । हिसि हिसापाम् ॥ सिहे वर्णविपर्ययश्च । १० 1 चकाराद प्रत्यय । हिनस्तीति सिहः ॥ मूर्ती घन । ११ । मूर्ती काठिय पारेच्छेदेऽयं वाभिधेये हन्तेरः प्रत्ययो भवति भारादी हते धनादेशश्च । दघि काठिन्य हयते इति दधिपन । परिच्छिन सैन्धर हन्यते इति सैन्धवधन ॥ हनो वधादेशश्चाप्रत्यय । १३ । हन्यते इति वध ॥ द्वितोऽ थु.१३ । द्विता धातोरथु प्रत्ययो भाति भागदो। टुोप कम्पने । वेप्यते अनेनोत वेपयः । टुगदि समृद्धी । नन्द्यते अनेनति नन्दथु । टुप चीजतन्तुस- ताने । उप्यते इति वपयु । टुझेप शेपणे । क्षेप्यते अननेति क्षेपशु । टुओ- श्विगतिवृदयो । श्वया ।भु शब्द । क्षुयते इति क्षायु । टुपम् उदिरणे । वमा ॥ वितस्त्रिमक । १५ । हितो धातोखिमर प्रत्ययो भाति । तेन धा- त्वयन कृतऽर्थे वाच्ये सति । प्रियया निवृत्तः कृत्रिम घर । सभारंग सभत ।

·(१३८) सारस्वते तृतीयवृत्तो धातुभ्यः ॥२६॥ सर्वधातुभ्य इस मन् प्र अमुक इत्येते प्रत्यया भवन्ति । घचादेरस । २७ । वचादेधातोरस् प्रत्ययो भवति वा सधातुभ्योऽम्प्रत्ययः । एच्यते इति यचः । मह्यते इति महः । पोट पाने । पीयते तत् पयः ॥ पिव- तेरपि ।२८। पिवतेधातोरसुन्प्रत्ययो भवति इकारान्तादेशश्च । पीयते इति पयः । ति निशाने क्षमायां च । तितिक्षतांति तेजः । तप्यते इति तपः । र रागे ॥ असि नलोपो वाच्यः !२९६ रजते तत् रजः । रक्ष हिंसायाम् । रक्षतीति रक्षः अर्चिरुचिशुचिहुसृपिच्छादिदिभ्य इस प्रत्ययो भव- ति ।३०। अचिरुची दीप्तौ । अर्चतीशी अर्चिः । गुणः । रोविः। शोधिः। हूयते इति हरिः । सर्पिः ॥ छादेरिस्मन्बपक्किम्सु हस्वो वाच्यः । ३१॥ छद संपरणे । चुरादिः छादयनीति छदिः । उदिर दीप्तिदेवनयोः । कृणीति छदि. ॥ सर्वधातुभ्यस्त्रमनी । ३२ । तनु पिस्तारे । तनोति तत् तन्त्रम् । मन ज्ञाने । मन्यते इति मन्त्रः । यम् उपरमे । यच्छतीति यन्त्रः। छदि सपरणे। ज्यन्तः । छादयतीति छत्रम् । क्रियते तत्कर्म । वृञ् आच्छादने । वृणोतीति वर्म । मर्म दाम धर्म। छादयतीति छमा धनातिचक्षिपवपितपिजनि- यजिभ्य उस प्रत्ययो भवति । ३३ । धन शब्दे । धनतीति धनुः । ॐ गती । गुणः अमः । चक्षड् व्यक्तान्यां वाचि । चष्टे इति चक्षुः । पिपति परः। वपतीति वपुः । जायते इति जनुः । यजतीति यजुः ॥ अवतृस्तृत- न्त्रिकण्ठिभ्य ईः। ३५। आतीति अपीः। तरतीति तरी:। स्तृञ् आच्छादने । स्तुणतीति स्तरीः । तन्त्रि धारणे । कण्ठ अवधारणे तन्त्रयति वा तन्त्रयते । तन्त्रीः । कण्ठयतीति कण्ठी:। साकये कलिमः। ३५ । सुखेन भियते तत् भिदेलिम वा भेत्तु सुकरं भिदेलिमं कि काष्टम् । सुखेन पच्यन्ते इति पचेलिमाः आरक्यः वा प०. सुकराः पचेलिमाः कि तन्दुलाः ॥ संज्ञासु धातुरूपाणि प्रत्ययाश्च ततः परे॥ कार्याद्विद्यादनुबन्धमेतच्छास्त्रमुणादिषु ॥ १ ॥ उणादयोऽपारमिता येयु संख्या न गम्यते ॥ प्रयोगमनुसृत्पाद्धा प्रयोक्तव्यास्ततस्ततः ॥२॥ ॥ इति कृदन्त उणादिप्रक्रिया ॥ ५ ॥ 1 तुम् तदायां भविष्यति । १ । घातोभविष्यति काले तुम् प्रत्ययो.भ- वति तदर्थायां क्रियागां प्रयुज्यमानायाम् । भुज पालनाभ्याहारयोः । भोक्ष्यती- ति भोतुं व्रजति । पठिष्यतीति पठितुं ईष्टे । स्तोप्यतीति स्तोतु ईहते। स्थातु ई. हते ॥ तुमर्थे चुण् वक्तव्यः।३ । द्रक्ष्यतीति द्रष्टुम् कृष्ण द्रष्टु ब्रजति ! - प्णदर्शको व्रजति । कालसमयवेलासु तुम् । ३। भोनु कालः । अध्येष्य- तांति अध्येतु समयः । स्तोष्यतीति स्तोतु वेला ॥ पञ् भावे ।। धातोभावे ·भावाधिकारप्रक्रिया। । पनि आहि पञ् प्रत्ययो भवति । चजो कमो पिति (प्र० स० २१) पन्यते तव प- चन पाक त्यज वयोहानी । त्यज्यते तत् त्यजनं त्याग । भयो तत् भजन भाग । इज्यते तत् यजन याग । भियते तत् पिभजन रिभाग । युजिर योगे । अनुप्रयु यतेऽसी अनुप्रयोग । अनुच्यते तत् अनुपचन-अनुशार । इण् गती । नन्दादित्वाधु । ततो अनादेश । गुण वृद्धि अयनम् आय । भयते तव भान मार । आतो युर (प्र० १ सू० १२) दोस्ते तत् दान दाय पान पाय ॥ भावे करणाथै घनि रनलोपो वाच्य.! ५। रज्यते अ- नेनौते रचनं वा राग । भारे किम् । रज्योऽस्मिनिति रद्र । रभ राभस्थ ॥ रभलभो स्वरेणाद्यपी विना नुम् वाच्य ।६। आरम्भ । अञ्ज ग- तिपूजनयो । परितो अश्वतति प्राङ्क ॥ सज्ञायामकर्तरि च । ७॥ धातो पर्ववर्जिते कारने भारे कर्मणि च पञ् प्रत्ययो भाति सताया विषये कार्यकार्य इति प्रत्याहार । दीयते अस्निन् इति दाय । पीयते अस्मिन् इति पाय । पिक्रियते अनेनेति पिसार । मज शुदौ । अपामृ यते अनेनेति अ- पामार्ग । लिख आलेखने । लिरयतेऽस्मिनिति लेख । आचर्यतेऽस्मिनिति आचारः । उपाधीयतेऽस्मादिति उपाध्याय "स्वराद.1८1 इटकरातेभ्यो धातुभ्यो अ प्रत्ययो भरति भाषादौ । घोऽपाद । सचीयतेऽमी सचय । च- यन चय । जीपने इति जय । नीयते तत् नयन नय । उसीयते इति उलय । न्यते तत् नवन ना । रपण प । स्तूयते तत् स्तपन स्तर । कृझिपे । कार्यते इति कर गर । न निक्षेपे ब्रियो पिक्षिप्यते कामादिभिरिति नर । पिञ् यधने । रिशेषेण सीयते वध्यते अनेनति पिपय ॥ मदाम । ९ । मदादीनां अप्रत्ययो भाति मागदी कठपार्जिते । मदी हप । मद्यते तत् मदन मद 14- मद्यते अनेनेति प्रमद । प्रमद्यते पुरुषो अनया सा प्रमदा । पण्यते तत् पणन पण । शमु दमु उपशमे । शम्यतेऽसौ शम । दनन दम । श्रम खेद । श्रभ्यते इति श्रम । यमु उपरमे । यम्यते इति यम । दीव्यति रिश्वमनेनेति देव । जगम्यतऽसौ जगम । हिसि हिसायाम् ॥ सिहे वर्णविपर्ययश्च । १० । चकाराद प्रत्यय । हिनस्तीति सिह ॥ मूतो धन । ११ । मूर्तकाठिये परिच्छेदेड चाभिधेये हत्तेर प्रत्ययो भवति भावादी हते धनादेशश्च । दघि काठिन्य हयते इति दधिरन । परिच्छिन्न सैघर हन्यते इति सैन्धवधन ॥ हनो वधादेशश्चाप्रत्यय । १२ । हयते इति वध ॥ द्वितोऽ पुस १३ । सिता धातायु प्रत्ययो भात भागादौ । टुप कम्पने । चेप्यते अनेनेति वेप । टुगदि समृद्वौ । न यते अनेनौत नदयु । टुप वीनत तुस- न्ताने । उप्यते इति वायु । टुक्षेप क्षेपणे । क्षेप्यते अननेति क्षेपयु । टुओ- श्विगतिद्वयो । श्वययु ।भु शब्द । क्षुयते इति क्षायु । टुाम् उद्भिरणे । वा ॥ हितत्रिमर । १४ । हितो धातोखिमम् प्रत्ययो भवति । तेन धा- त्वन कृतऽर्थे वाच्ये सति । त्रियया निवृत्त कृतिम घट । सभारण संभूत । भ्रम ·(१४०) सारस्वते तृतीयवृत्ती वा निवृत्त सभृत्रिम युद्धम् । पाकेन निवृत्त पत्रिम फलम् । याचनेन निवृत्तं याचित्रिम कि पिप्रधनम् ॥ नइको । १५ । धातोर्नड्की इत्येतो प्रत्ययो भवतः भागादी ॥ यज् याच् यत् विष्छ प्रच्छ स्वप् एभ्यो न प्रत्ययो भवति । १६ । स्तो श्चभिः चु (पृ० १ प्र० ४ स० ६) असम- सारणम् । इज्यते अनेनेति यज्ञः। याच्यते सा याच्या 1 यती प्रयत्ने । यत्यते तत् यतन यत्न ॥ छ । १७ । छकास्य शकारादेशो भाति नप्रत्यये परे भागदौ । शकारादेश सप्रसारणबाधार्थ । पिच्छि गतौ । पिच्छचते इति विश्न । प्रच्छ जीप्सायाम् । प्रच्छयतेऽसौ प्रश्न । रक्ष्यतेऽसौ रक्ष्ण । सुप्यते इति स्वतः ॥ उपसर्गकर्माधारेषु दाधोः कि । १८ । उपसंग कर्मण्युपपदे आधारे च दाधो किः प्रत्ययो भवति ।अन्तधीयते इति अन्तर्धि ।आधि । आदि विधि । आधीयते तत् आधान आधि । आदीयते तत् आदान आदि । भातोऽनपि (वृ० २ ० १ १० १२७) इत्याशरलोप । विधीयते तत् विधान विधि । सधीयते तत् सधान सधि । उदक धीयतेऽस्मिनिति उदधिः ॥ उदकस्य । १९ । उदकशब्दस्य उदादेशो भवति अधिकरण । पयोधि । अम्भो निधीयते पत्र स अम्भोनिधि ॥ भावे युट्। २० । धातोभीपे युट् प्रत्ययो भाति । युवोरनाको (प्र० १ सू० ११ ) ज्ञायते तत् ज्ञानम् । क्रियते तत् करणम् । दीव्यते तत् देवनम् । दीयते तत् दानम् । भूप अलकारे । भूप्यते तत् भूपणम् । हियते तत् हरणम् ह्यने तत् हनम् । उह्यते तत् वहनम् । भाष व्यक्तायां वाचि । भाष्यते तद्भापणम् । दुप वैचित्ये । दुष्यते तर दूषणम् । गी- यते तत् गानम् । पीयते तत् पानम् । मीयते तत् मानम् ॥ उद स्थास्तम्भोः सलोपश्च । २१ । उत् उपसर्गापरयो स्थास्तम्भो सकाररय लोपो भवति । उत्थीयते तत् उत्थानम् । स्तम्भ रोधने । उत्तम्-यते तत् उत्तम्भनम् || साध- नाधारयायुट् । २२ । साधने आधारे चाथै युट् प्रत्ययो भवति । पच्यते अ- नेनेति पचन अग्नि । पश्यतेऽस्यां स्थाल्या सा पचनी स्थाली ॥ ईपटु सुपु खल्यू । २३ । ईपदादिषु प्रयुज्यमानेषु खल् यु इत्येतौ प्रत्ययौ भवत । भा- वादौ । लकार प्रत्ययभेदज्ञापनार्थः । खकारो गुणविधानार्थ मुमागमार्थश्च । ई- पत्स अट्ट हाथी । दु कृतार्थ । ईषदनायासेन भूयते इति ईषद्भव । दुर्भव सु- भर । ईपदनायासेन क्रियते इति ईपत्कर प्रपञ्चो हरिणा । दु खेन त्रियते इति दुप्फर । सुखेन क्रियतेऽसौ मुकर । ईपदाम्य क्रियते अनेनेति ईपदाट्यकर । दुराक्ष्यकर । आन्यकरश्चैत्रो भवता । ईपत् पीयते असो ईपत्पानः सोमो भ- बता । दुप्पान । सुपान ! युधि साहारे । टु खेन योधयितु शक्यः दुर्योधन । सुखेन योधायन शक्य सुयोधनः । ईषच्छासन । दु खेन शासयितु शक्य दुः- शासन । सुशासन ॥ इति कृदन्ते भाषाधिकारप्रक्रिया ॥६॥ अथ कृत्यमंत्रिया ॥ तव्यादीनां कृत्यसज्ञा पाणिनीयानाम् । १ ।

·कृत्यप्रक्रिया । (१४१) - कृत्यादिभाषकर्मणोखे ॥ तव्यानीयौ।२। धातोस्त यानीयौ प्रत्ययौ भरत. भागादौ । एध वृद्धो । एध्यते वा एधितुमर्ह. एधितव्यम् । एधनीयम् धन वया। भारस्पैकवादेकाचन नपुसकत च । भूयते वा भवितुमर्ह भवितव्य भानीयम् । क्रियते वा कर्तुमर्ह कर्तव्य करणीयम् । आस्यते वा आसितुमर्हम् आसितत्यम् आसनीयम् । कर्तव्य करणीयो या धर्मस्त्वया । या प्रापणे । प्रयातुमर्ह प्रयातव्य प्रयाणीयम् । ईटो ग्रहाम् (पृ. २ प्र० १ सू० १३९) गृह्यते तत् ग्रहीत य प्रह- णीयम् । वृङ् सभक्तौ । त्रियते वा परितु योग्य वरितव्य वरीतव्य वरणीयम् । वृन् वरणे । त्रियते तत् बारेत य वरीत य वरणीयम् ॥ स्वराद्य । ३। स्रान्तादा- तोर्य प्रत्ययो भाति भाषादौ । चीयते वा चेतुमर्ह चेय नेय जेयम् । भौयते तत् भेयम् ॥ असरूपोऽपवाद. प्रत्ययोऽस्त्रियां वा वाधकः सरूपस्तु नित्यम् । ४ । चीयते वा चेतुमई चेत य चयनीयम् । चिकीर्ण्यते वा चिकी- र्षितुमर्ह चिकीर्ण्यम् । दातुमिच्छतीति दित्सति वा दित्स्यते इति दित्स्यम् ।। क्षय्यजय्यौच शक्याथै निपात्यते । ५। क्षेतु शक्य क्षय्यम् । जेतु शक्य जय्यम् । अन्यत्र केय पाप जेय मन । क्षयजय्या चोते चकारादजयमिति नि- पात्यते न जीर्यति इत्यजय सगतम् ॥ इच्चातः । ६। आगारान्ताद्धातोर्य प्र- स्ययो मपति आकारस्य च दकारादेश । दीयते या दातुमर्हे देयम् । ज्ञातु योग्य ज्ञेयम् । गीयते तत् गेय ग्लेय पातुमर्ह पेयम् । धीयते तत् धेयम् ॥ पुशकात 1७1 अमारोपधान पवर्गान्तात् शकादेश्च य प्रत्ययो भवति भागदी । शप् उ- पारम्भे आरोशे च । शप्यते इति शप्यम् । जतु योग्य जप्यम् । सरूपत्वात् पक्षे न ध्यण् । शक्यम् । शक् सह गद् मद् चर् यम् तक् शस् चत् यत् पन् जन् हन् शल रुच् एते शमादय । पह मर्पगे । सोलु शक्य सद्यम् । सद्यते वा सोटुम सह्यम् । गयते वा गदितुमर्ह गद्यम् । मद्यते वा मदितमहं मयम् । चरिनुमहं च- र्यम् । यम्यम् । तर हसने । तस्यते वा तक्तुिमर्ह तक्यम् । शसु हिसायाम श- सितमह शस्यम् । चते माने । चते कान्तौ । चत्यत इति चय यत्य पत्य ज- न्यम् ।। हनो वधादशो ये । ८। हन्यते या हन्तुमर्ह वध्यम् । शल् शोभा- याम् । शल्यम् । रोचितु शक्य रुच्यम् । डुलभ प्राप्तौ । लघु योग्य लभ्यम् । यम् मैयुने । यन्धु शक्य यभ्यम् । शक सामर्थ्ये । शफ्ट शक्ती । शक्यते तत् शक्यम् ॥ ऋहसात् घ्यण् ।९ । कपर्णान्ताद्वसान्ताच धातोर्यण प्रययो भाति भाषादौ । घकारो चित्कार्यार्थ. । णकारो वृदयर्थ । क्रियते वार मह कार्यम् । वृञ् वरणे नियते तद वार्य धार्य चापम् । हस् हसने । हास्यम् । हि- यते ता हार्यम् । हनो घत् (वृ० २७० २७ स०५) हन्यते तर घात्यम् । चलो. गौ घिति (प्र० ४ स० २१) पक्तु योग्य पाश्यम् । याच्यते तत् या- च्यम् । रुच्यते तत् रोच्यम् । वच परिभाषणे ॥ बचे: शब्दसज्ञायां कुरवं चाच्यम् ।१०। तेन वास्यम् । अन्यत्र वाच्यम् ॥ यज्याचूवचूरुचूमय- चनत्यपूजगभुजां ध्यणि कुत्वाभावः । ११ । याज्य याच्य ·(१४२) सारस्वते तृतीयवृत्तौ वाच्यं रोच्य प्रवाच्यम् अच्य त्याज्य पूज्यम् । गर्न शब्दे । गर्यते तत् गय॑म् । भुज्यते तत् भोज्यम् । बाध् हिसायाम् । बाधितु योग्य बाध्यम् । भजितु योग्य भाज्यम् ॥ औरावश्यके ध्यण् । १३ । वर्णान्ताद्धातोरावश्यक घ्यण प्रत्ययो भवति ॥ ओदौतोर्यः प्रत्ययः स्वरवत् । १३ । धातोरोकारौकार- योनिमित्त वा सवन्धी य प्रत्यय स स्वरपत् स्यात् । समासे अपश्यमादीनामन्त- लोपमिच्छन्ति शाब्दिका. ॥ लुम्पेदवश्यमः कृत्ये तुकाममनसोरपि ॥ समो वा हितततयोमासस्य पचि युधजोः ॥ १॥ लू छेदने । लूपते वा लपितु योग्य लाप । अवश्य लाग्यो अवश्यलाव्यः। भोक्तु कामो यस्य सः भोक्तुकाम । श्रोतु मनो यस्य स श्रोतुमना. 1 सम्यक्- प्रकारेण हित सहित-सहितम् । सतत सततम् । मांसस्य पचन मांसपचनम् । यु- यो पचि परे मासस्याकारो वा लुम्पेत् । मांसस्य पचन मांस्पचनम् । मां- सस्य पाक मास्पाक मौसपाक ॥ ऋदुपधात् क्यप् । १४ । मकारोप- धाद्धातो क्यप् प्रत्ययो भवति भावकार्ययो । कृती छेदने । कर्तितम कृत्यम् । नितरां वर्तितु योग्य निकृत्यम् । वृद्धयम् । मृत्यते तत् वृत्यम् ।। कृपिवृत्योर्न क्यपू । १५ । कपू सामर्थे । कृपो रोल (० २ प्र०२ मू०२०) क- ल्प्यम् । घृत दीप्तौ । चय॑म् ॥ मृजो वा क्यप् । १६ । मृज्य मार्यम् । द्वस्वाच्च क्यप् । १७ । हूस्वान्तादातो रे फ्यप् प्रत्यया भरति । तस्य प्र. हणे तदन्तस्य ग्रहणम् । क्रियते तत्कृत्यम् ॥ कृज क्यपि वा रिड् वक्तव्य. तुगभावश्च । १८॥ कृत्या क्रिया ॥ डि दनेकाक्षरोऽप्यादेशस्त- दन्तस्यैव वक्तव्य.। १९ गुपगुहो क्यपू । २०१ गोस योग्य गुप्यम् । गहितु योग्य गुह्यम् ॥ वदे क्या भावादौ । २१ । वदेधीतोः क्यप् प्रत्ययो भवति भावादी । मृषा उद्यते इति मृपोद्यम् । ब्रह्मणा उद्यते या क्था सा ब्रह्मो- द्या ॥ ग्रहे क्यप् । २२ । अर्जुनगृह्मा सेना ॥ भुवो भावे क्यप् । २३ । नाम्नि उपपदे भुवो भावे क्यप् प्रत्ययो भवति । ब्रह्मणो भारः ब्रह्मभूय गत । ब्रह्मणा भूयते तत् ब्रह्मभ्य गत । नाम्नि किम् । भवितव्य भव्यम् । इणू स्तु वृह शास् जुष खन् एभ्य क्यम् वाच्य १२४! तुर । ईयते इति इत्य स्तुत्य वृत्य । दृड् आदरे । हत्य भृत्य । शासरि (वृ०२ प्र०४ सू०३७) शिष्य । जुम् प्रीतिसेवनयो । जुष्य ॥ खन एत्व क्यपि वाच्य- म् । २५ ख यते इति खेयम् ॥ भिद्योद्धयों नदे निपात्यते।२६। भि- नत्ति कूर मिति मिद्य । उम्झ उत्सर्गे । उज्झति जलमिति उद्धय नद । नदे किम् । भत्ता उज्झिता ॥ कृवृष्योर्षा क्यप् । २७ । क्रियते तत् कृत्यम् । पर्नु योग्य कार्यम् । वृष वृष्टौ । वृष्य वर्ण्यम् । एते भावकार्ययोर्विहिता- स्तव्यादयस्तै हविधी च वक्तव्या 1२८। रारोझसे दृशाम् (वृ०२ म०१ स. ११४) दर्शनाही द्रष्टव्य । द्रष्टुम् अर्ह. दर्शनीया-दृश्यः । इ अध्य- । -- ·म्याधिकारप्रक्रिया। (१४३) यने । सान्यायोऽध्येतयः । स्वाध्यायो नाम वेदः। श्रु श्रपणे । श्ररणाह. श्री. वन्य. । श्रोतु योग्य श्रागीयम् । मान पूजायाम् । मानिनु योग्यो मानितव्यः- माननीय. 1चिन्तायाम् । ध्यानाहों ध्यातव्य. । ध्यातु योग्यो ध्यानीयः । मन ज्ञाने । मननाही मन्तव्यः । मन्तु योग्यो माननीयः ॥ सप्रत्ययान्तादपि एते प्रत्यया भवन्ति । २९ । नितरां ध्यातुमेष्टव्यो निदिध्यासितव्या भ. विहुमेटयो सुभषितव्यः-भूषणीयः । तत्र्यानीयो क्यप्प्यण्याः ॥ कृत्याः पञ्च समाख्याता घ्यणक्यपी भावकर्मणोः ॥ तव्यानीयौ स्वराद्यश्च शब्दशास्त्रविचक्षणः ।। १५ ॥ ॥ इति कृत्यप्रक्रिया ॥ ७ ॥ अथ भ्यधिकारः ॥ स्त्रियां यजा भावे क्यप् । १ । यजादेर्धातोः स्त्रियां भारे क्यप् मत्ययो भवति । यज् वन् समज् निषद् निषत् मन् नम् विद् पुस् शीइ भृञ् इण् कृ इषु परिस्प परिचर अटाट्य आस् चर् जाग्र हन् एते य. जादयः । किवात्सप्रसारणम् । इज्यते सा इज्या स्त्रीत्वादापू । व्रज्यते सा व्र. प्या । अज गती क्षेपणे च । समग्यते सा समस्या का शिविका । प्रसंग वग्यते अस्यामिति प्रव्रज्या । पद्ले पिशरणगत्यरसादनेषु । निपद्यते सा निषद्या । निपत्या । मन ज्ञाने । मन्यते सा मन्या । नभ्या। विद्यते सा विद्या ॥ सुत्या शीडोऽयड् द्विति ये वक्तव्यः।२। शय्या भृत्या। ईयते सा इत्या कृत्या ॥ कृतो यर वा वाच्यः। ३ । अपकि । नियते सा क्रिया ॥ इपेछान्ता- देशे यलोपश्च । ४ । इप्यते सा इच्छा ॥ सरतेर्गुण.1५। परिसर्या परि- चर्या अटाश्या आस्या चर्या ॥ जागर्तेर्गुणः।६ । जागा । हनस्तकासन्तादे. शो हिसायाम । हन्यते सा हत्या । हन्तेस्तः।७। हम्तेर्नकारस्य तकारा- देशो भाति क्यपि खियाम् । ब्रह्म हन्यते इति ब्रह्महत्या ॥ स्त्रियां भावे क्तिः। ८धातोः स्त्रियां भारे क्तिः प्रत्ययो भवति । क्रियते सा कृति. बुद्धयत्ते सा बुद्धिः । स्मृड् चिन्तायाम् । स्मर्यते सा स्मृति. । पच्यते सा प-। क्तिः । पचि विस्तारे । पश्यते तत् पश्चन-पक्तिः । सप्रसारणम् । उह्यते सा उदिः । सपिद्यते सा सपित्ति. ॥ शमां दीर्घः । ९ । शमादीनां दीपो भवति किमत्यये परे । शम्यते सा शान्ति. । दम्यते सा दान्तिः। गम्यते सा गतिः । हन्यते सा हतिः । भ्रमु चलने। भ्रम्यते सा मन्तिः। अनुभूपते तत् अनुभवतम अनुभूतिः । विशिष्टा भतिः भिति. प्रति. भान भूतिः शुध शीधे । शोधन शुद्धिः ॥ ईश्शीडोक्तिप्रत्ययौ नै गुणश्च । १० । ईशशीडोरक्ति: - प्रत्ययौ स्तो वरप्रत्ययस्य क्तिप्रत्ययस्य न । शीडो गुणोऽपि न भाति । संशय्यते तत् संशयनम् ।सशीतिः। ईऽसौ ईश्वरमा ही गती । हीयते इति ट्रोतिः। जागरणम् जागतिः । निगृह्यते सा निगृहीतिः1 पर सोचने । कुन ·(१४४) सारस्वते तृतीयवृत्ती। कौटिन्यप्रतिष्टम्भरिटेखनेषु । तुदादिः । निचिति । निपठिति । बिह आस्कन्दने ! उपनिहिति । निपतिति. 1 विशेषेण नियते सा पिरतिः !! ग्ला- म्लाज्याहाक्त्वरिभ्य क्तरर्थे निःप्रत्ययो भवति । ११ । ग्लायते सा ग्लानि ज्यानि हानि । त्रित्वरा सभ्रमे ॥ त्वरतेर्वस्य उत्व वाच्यम् । १२ । वर्यते सा तूर्णि ॥ कृल्वादिभ्यश्च क्तरथै निः प्रत्ययो भवति । १३ । ऋत ईर् (वृ० २ प्र० १ ० १३८) कीर्यते सा कौणि लूनिः धनि पूर्णि. ॥ सपदादे किए वा वाच्यः । १४ । सपद सपत्ति ॥ कर्तरि क्तिश्च सज्ञायाम् । १५ । कर्थे घातो क्ति. प्रत्ययो भवति सताया कि- पये । सञ् करणे । प्रकुरुते सा प्रति । घृञ् धारणे पिपूर्व विशेषेण घर- तीति विति ॥ पिद्भिदामड् । १६ । पितो धातोभिदादेश्च स्त्रियामङ् प्रत्य- यो भवति भावादी । पच्यते सा पचा । मृज्यते सा मृजा । जुम् वयोहानी ॥ जरदो टानुबन्धरहितो अ प्रत्ययो भवति । १७ । जीर्यत्यनया सा जरा । इषु इच्छायामिति निर्देशाज्ञापकादिच्छा इत्यादि निपा- त्यते । १८ । इच्छा ॥ इपादेरडथै युट् । १९ । एषणमिति एषणा । भिद्यते अनया सा भिदा । विद्यतेऽनया सा छिदा । क्षिपा । गहू सवरणे । गुहा । मेधू. हिसायाम् । मेर वधमेधासगमेषु । मेध्यते इति मेघा । कृपा। पीह वाधायाम् । पीडा । बाघ पाडायाम् । वाधा । क्षपा रात्रि ॥ गुरोर्हसात् । २० । गुरुमतो हप्तान्ताद्वातो खियामड् प्रत्ययो भाति भाषादौ न क्ति । ईह चेष्टायाम् । ईयते सा ईहा । उन्यते सा उहा 1 ईक्ष दर्शनाङ्कनयो ईक्ष्यते तत् ईक्षण ईक्षा । एध्यते सा एधा । गुरो किम् । भक्ति । हसात्विम् । नीति । लिख रिख लेसने । लिस्यते तल्लेखन-लेसा । रिस्यते तदेखण रेखा । गुध परिवेष्टने । गुध्यत इति गोधा । धेट पाने । मुटु धीयते इति सुधा । दुधाञ् धारणपोषणयोः । श्रद्वीयते सा श्रद्धा ॥ क्तिरापादिभ्य ।२१ । आप्ति । दीप्यते सा दीप्ति । राभ्यने सा राद्धि । प्रशास्ति ॥ प्रत्ययान्तात् । २२ । प्रत्ययान्ताद्धातो नियामड प्रत्ययो भाति भागादौ । चिकार्यते सा चिकीर्षा । आत्मन कमि- च्छा चिकीपी । आत्मन पुत्रेच्छा या पुत्रीयने सा पुत्रीया। अशितुमिच्छा अश- नाया । लोल्यते सा लोल्या ! अटाश्या । कण्ट्ञ् गात्रपिघर्षण । कण्ट्यते सा फण्ड्या । ममर्पण मुमूर्पा । इन्तिपी धातुनिर्देशे । २३ । धातुनिर्देशे वाच्य सति इश्तिपी प्रत्ययो भात शिकार शिति शर्मकार्यार्थ । पन् इत्ययं धातु पचि 1 अयति पचति भवति ॥ ञ्यन्ताम्ग्रन्थअर्थश्र- न्यविद्वदिइपिभ्यः स्त्रिया युर्वाच्यः ।२४ । डुकृञ् करणे । यु. वोरनारी (प्र.१ सू० ११) कारणा आसना । अर्य याज्ञाप्रका- शनयो । अर्थना । अन्य सदर्भ । प्रध्यते तद्ग्रन्यनमिति प्रथना । उपासन- मिति उपासना । अयि शैथिल्ये । अन्यना । घटनमिति घटना । विद्यते वेदनमिति वेदना । वन्यते सा वदना । एषणमिति एषगा ॥ इन्ञ् भजादि- ·क्वादिप्रक्रिया। (१४५) भ्यः २५। अज गतौ । आनिः । अत सातत्यगमने आतिः । इक् कृष्या- दिभ्यः भावादी ।२६ । कृप्यते सा कपिः। गिरिः किरिः । सर्वयातुभ्य इः। ॥ इति स्यधिकारप्रक्रिया ॥८॥ कविः। रविः॥ 1 अप पवादयां प्रत्ययाः ॥ पूर्वकाले करवा 1 १ 1 पातोः का प्रययो मदीत पूर्वकाले समानकटके घाती प्रयुज्यमाने । देवदत्तः सात्वा मुते । भुका नजात ॥ न परवा सेट् ।२। सेट् ता किन भवति । वार्तेता शपित्वा म- विता । सेट् किम् । कृता । रलो व्युपधाद्धलादेः संश्च । ३ । उश्च इश्च की ते उपधे यस्य तस्माइलादेरलन्तासरी कासनी सेटो या किती स्तः । विज्ञाने । विदित्वा चेदिता। लिखितााद्युतिता। न्युफ्धारिकम् । वर्तिता । रल. किम् । सेपित्वा । हलादेः किम् । एपित्वा । सेट् किम् । भुक्त्वा ॥ भृह- मृदगुधगृहकुकिशवदवल्मुग्रहिभ्यः । ४ । सेट किद् भवति । मृह सुखने । मृडित्वा । मृद क्षोदे । मृदित्वा । गुव रोचने । गु रोपे । गु- घिरा । गुह रोगे । गुह सारणे । गुहिता । बुथ् निष्करें । कुपित्वा । लिए चियाधे । शिशिवा । वद व्यकायां वापि । ददित्वा । वस् निवासे । उपिता मुपिया । गृहीता ॥ नोपधात् यफान्तादा कित् । ५ । नकारोपघात पकान्तादावोः सेट् का वा फिद्भवति । अन्य सदर्भ । नो लोपः (वृ०२०१ म. ६० ) पयित्वा-प्रन्यिता । गुम्फ ग्रन्थने । गुफिवा-गुम्पित्ता इत्यादि । भरखरखोः मतिपेधे वत्वा ।६। प्रतिषेधार्पयोरटखनुशन्दयोः पूर्वपदयोः सतोः काल दिनापि चामत्ययो भवति । अत्रालयलुशन्दो निषेधार्यों तपोपपदत्तात् । मल भुच्चा न मोक्तव्यम् ॥ भोजन मा कुरु इत्पर्यः । खलु मुका न भोक्तव्यम् ॥ टदितः करवा वेट । ७। रदितो धातोः परस्य सामन्ययर या इडागमा भरति । एरिया-इटा । प्रमु चलने ।भ्रमिता प्रा- नग । मदो जघुः (म० २ मू. २१) जग्या । समासे क्यम् । ८ । समासे सति पूर्वकाले क्या प्रत्ययो भवति तत्के धातौ प्रयुग्यमाने । इस्त्र- स्य पिति कृति तुक् (म० १.६८) भृञ् धारणपोरगयोः । सत्ता क- रोनाति सभृत्यकरो । णमु प्रहत्ते शन्दे च । प्रमग कायराइमनोभिनेता पति प्रगम्य गच्छति । यनपूर्व इत्येके । अत्ता जपति । माता मरति । भानरया शास्त्रयान्सयानकृत्वा विमलं पराः ॥ अदत्या विनमथिभ्यः कथं जीवन्ति भूभृतः॥ १६॥ पयपि प्रेमपि स्पुस प्रेरयादेशोऽपि यामः । परिण- मपिता इति परिणमान्य मारियमप्य । गिरप्य । अस्य न । तेन प्रेलो वाय. प्रतायं । धारयिया इति सचार्य । रिचार्य करोति । माप्र व्याप्ती । मानौतयां 1 मारथ्य प्राध्य दादानों क्यापि इत्याभाया पारयः।। पिण्याची मिन भाति । आमरने ।

·(१४६) सारस्वते तृतीयवृत्ती प्रदाय प्रसाय ममाय प्रस्थाय । उप समीपे स्थित्वा इति उपस्थाय । पिवत्ता- प्रपाय प्राय । लोपस्त्वनुदात्ततनाम् ( वृ. २ ० ४ ० ) ॥ अमस्य क्य- पि वा लोप । ११ । प्रषेण नवा इति प्रणम्य प्रणत्य । आसमन्तात् ग्रामे आगम्य आगत्य ॥ विपूर्वस्य दधातेः करोतेरथै क्यप् । १२ । विधाय । प्रहाय ॥ तत्काले पि क्यप् दृश्यते । १३ । नेत्रे निमाल्य हसति । मील समोल्ने । मील सगमे । उभयपदी । अक्षिणी समीरिता इति अक्षिणी समौल्य हसति । चक्षुपी समोल्य हसति । मुख व्या दचा इति मुख व्यादाय स्वपित्ति । पौन-पुन्ये णम् पद द्विश्च । १४ । समानकरीकेषु धातुषु प्रयुज्यमानेषु पूर्वकाले पौन पुन्याथै धातार्णम् प्रत्ययो भवति णमन्तस्य पदस्य द्विचन भव- ति । आता युक् (प्र० १० १२) पीत्वापोवा इति पायपाय गच्छति । आदरे वीप्सायां द्विभार । भुवाभुचा इति भोजभोज ब्रजति । स्मृत्वास्मृत्वा इात स्मारस्मार नमति शिवम् ॥ कथमादिषु स्वार्थ कृञो णम् । १५ । क्थम् इत्यम् अन्यया एवम् एतेषु प्रयुज्यमानेषु स्वाथे कृो पम् प्रत्ययो भवति कथकारम् इत्थकारम् अन्यथाकारम् एवकार पठति । एव पटतीन्यर्थ ॥ समलाकृतजावेषु हनकृञ्ग्रहा णम् वाच्यः स्वार्थे तेषामनुमयो- गश्च । १६ । समूलघ त हन्ति अकृतकार करोति । जीर गृहीला इति जीव- ग्राह गृह्णाति इत्यादि । वर्षात्कारः । १७ वर्णमात्राकारः प्रत्ययो भाति। कइतिवर्ण ककार । व इति वणो वकार । अ इति वर्ण: अकारः । वर्णसमुदा- यादपि कारो दृश्यते । अहकार ओंकार टकार पकार नकार इत्यादि । रादिफो वा । १८ । र इति वर्ण रेफ रकार ॥ रकारादीनि नामानि श्रुत्वा तत्रास रावणः ॥ रत्नानि च रमण्यश्च सत्रास जनयन्ति मे ॥ १७ ॥ रकारादीनि नामाने शृण्वतो मम पार्वति ॥ मन. प्रसन्नतामेति रामनामाभिशङ्कया ॥१८॥ लोकाच्छेपस्य सिद्धिर्यथा मातरादे । १९ । अस्य सारस्वतव्यावर- णस्य ये शेपश्योगास्तेषां रोकात् अन्यव्याकरणासिद्धिर्भरति यथा मातरादे । इत्यादि प्रयोगानुसारेण बोध्य यम् ॥ स्वरूपान्तोऽनुभूत्यादिः शन्दोभूयत्र सार्थकः। स मस्करी शुभां चक्रे प्रक्रियां चतुरोचिताम् ॥ १९ ॥ अवताडी हयग्रीव कमलावर ईश्वर ॥ सुरासुरनराकारमधुपापीतपत्कज ॥२०॥ इति श्रीमत्परमहसपरिव्राजक चार्याऽनुभूतिस्वरूपाचार्यविरचितार्या कृदन्तम- रियाया क्वादिप्रत्ययप्रक्रिया समाप्ता ॥ ९ ॥ समाप्ता चेय तृतीया वृत्ति ॥ ॥ श्रीलक्ष्मीनृसिहार्पणमस्तु ॥ श्रीरस्तु ।

·व्याकरणग्रंथाः। ०-१२ ०-२ ........... सिद्धानकोमुदी भष्टाध्यायी, गणपा०, धा- तुपा लिंगानुशासनपा० ओर सूत्रसचीस. अक्षर मोटा सिद्धांतकीमुदी भतिउत्तम और बारीक टे- पमें छप रहीहै २-० अष्टाध्यायी, गणपाठ,धातुपाठ, लिंगानुशा० १-० लघुसिद्धांतकौमुदीटिप्पणसहितजिल्द मो०अ० ०-१२ लघुसिद्धांतकौमुदी टिप्पणस ग्लेज छोटा सिद्धांतचंद्रिका सुबोधिनीटीका और तत्त्व- दीपिकासह संपूर्ण सुन्दर जिल्द..... सिद्धांतकौमुदी तत्त्वबोधिनीटीकासहित जिल्द काशीका.. सिद्धांतचंद्रिका उत्तरार्द्ध सुबोधिनी ओर तत्त्वदीपिकासह .. २-० सिद्धतिचन्द्रिका सटीक पूर्वार्द्ध सुबोधिनी और तत्त्वदीपिका टीकासहित २-० तत्त्वबोधिनी कौमुदीके पृष्ठकिसह छपती है पूर्वार्द्ध छपके तैयार है.. रूपमालाव्याकरणका पलिंगविमाग "संधिभागः भव्ययार्थभागः प्रयोगविधि- संग्रहः (कारकसमासतद्वितदिक् ) क्रि- याकलापः माख्यातचन्द्रिका धातुरूपभे- दः श्लोकयोजनिकोपायः १-४ संधिविभागः....... ०-५ भव्ययविभागः प्रयोगविधि ०-२ कारकसमासतद्धिकदिक् क्रियाकलापः आख्यातचन्द्रिकाधातुरूपभेदः श्लोकयोज- निकोपायः ............ .............. ................ ०-१ ·0-11 .......... ०-१२ ...... ०-१२ " " २ जाहिरात। समासकुवलयाकर नियमों के साथ उदाहरण सारस्वत सटीक प्रसाटीका- सारस्वतमूल पूर्वार्द्ध जिल्द टाईपका........ सारस्वत तीनोंवृत्ति सारस्वत चद्रकीर्तिटीकासह परमोतम.... तथा रफ कागजका कारकवादार्थशब्दबोध व्याकरणन्याय धातुरूपावली लघुघातुपाठसहित.... शब्दरूपावली एकाक्षरीकोपसहित समासचक्र शब्ददीपिका. बालसस्कृतबोधिनी (नवीन संस्कृतवाले- को बहुतही उपयोगी). संस्कृत शिक्षामजरी.. लिंगबोधव्याकरण भापाटीका गद्यपद्यमें अमरकोश भाषाटीका रघुवश भाषाटीका पद्मपुराण छापकेतयार ०-२ 111111111 ............ .... PTT Í ILITITI TITLI) ....................... ........................ ........... ०-५ ०-॥ ०-२ ........ ......... .... १८ पुस्तक मिलनेका ठिकाना- खेमराज श्रीकृष्णदास 'श्रीवेंकटेश्वर"छापाखाना-बंबई.