·पण्डिता सौ.क्षमा राव
साहित्यचन्द्रिका
जन्म:४-७-१८९०
मृत्यु:२२-४-१९५४

·॥ श्रीगणेशाय नमः ।।
स्वराज्य-विजयः
presented by the Ministry of Eduation
and Soclal Welfars Governme-t of dia.
पण्ठिता सौ. क्षमा राव
प्रथमावृत्ति : १९६२
न.
मा. त्रिपाठी, प्रा. लि.
प्रिन्सेस स्ट्रीट, मुम्बापुरी २

·प्रथमावृत्तिः
३० जान्युआरि १९६२
१० माघ १८८३
0 लीला राव दयाल १९६२
मूल्यं : पपकम्
रु.६००
याळकृष्ण गणेश दयळे, इत्यनेन
चिरापाजार, मुम्बापुर्यो
फनाटक-मुद्रणालये मुद्रिता ।
गला गर दयाल, रत्येतया
२०, न्यू मरिन लाइन्ग
मुम्बापुरी ., इत्यत्र प्रकाशिता ।

·अनुक्रमः प्रथमोऽध्याय द्वितीयोऽध्याय तृतीयोऽध्याय चतुर्योऽध्याय पञ्चमोऽध्याय पाठोऽध्याय सप्तमोऽध्याय अष्टमोऽध्याय नवमोऽध्याय दशमोऽध्याय एकादशोऽध्याय द्वादशोऽध्याय त्रयोदशोऽध्याय चतुर्दशोऽध्याय पञ्चदशोऽध्याय पोडशोऽध्याय सप्तदशोऽध्याय अष्टादशोऽध्याय नवदशोऽध्याय विशोऽध्याय एकविंशोऽध्याय द्वाविंशोऽध्याय त्रयोरिंशोऽध्याय चतुर्दिशोऽध्याय पञ्चरिंशोऽध्याय पदिशोऽध्याय सप्तविंशोऽध्याय अष्टाविंशोऽध्याय देशखण्डनम् । सेवाग्रामवृत्तवर्णनम्। सन्याग्रहोपदेश.। विश्वयुद्धसमाप्ति । शान्तिसन्देश । वेवलोपन्यास । सिमटासमेलनम् । वन्दीमोक्ष । हिन्दसैनिक-वधमोचनम् । गान्धिवगापिप-सलाप । आन्युस्मारकस्थापनम् । आन्धस्तवनम् । छात्रसदेश । हरिजनशिक्षावेश्मोद्धाटनम् । नाविक-कार्यनिग्रह । मदुरायात्रा। पहीग्रामसम्मेलनम् । रामनाममहिमावर्णनम् । हरिजनसहवासानुमोदनम् । गान्धिनिमन्त्रणम् । मन्त्रिसमन्त्रणम् । मन्त्रिसन्धानवैकल्यम् । रामराज्यवर्णनम् । नवविधानवर्णनम् । मसूरीयात्रावर्णनम् । मन्त्रिनियोजनम् । आकस्मिकोद्घात । कल्कत्ताविप्लव ।

·अनुक्रमः प्रथमोऽध्याय देशखण्डनम् । द्वितीयोऽध्याय सेवाग्रामवृत्तवर्णनम् । तृतीयोऽध्याय सत्याग्रहोपदेश । चतुर्थोऽध्याय विश्वयुद्धसमाप्ति । पञ्चमोऽध्याय शान्तिसन्देश । पठोऽध्याय वेवलोपन्यास । सप्तमोऽध्याय सिमलासमेटनम् । अष्टमोऽध्याय बन्दीमोक्ष । नवमोऽध्याय हिन्दसैनिक-वधमोचनम् । दशमोऽध्याय गान्धिवगाधिप सलाप । एकादशोऽध्याय आयुस्मारकस्थापनम् । द्वादशोऽध्याय आयस्तवनम् । प्रयोदशोऽध्याय छात्रसदेश । चतुर्दशोऽध्याय हरिजनशिक्षावेश्मोद्घाटनम् । पञ्चदशोऽध्याय नाविक-कार्यनिग्रह । पोडशोऽध्याय मदुरायात्रा। सप्तदशोऽध्याय पलीग्रामसम्मेलनम् । अष्टादशोऽध्याय रामनाममहिमावर्णनम् । नवदशोऽध्याय हरिजनसहवासानुमोदनम् । विशोऽध्याय गान्धिनिमन्त्रणम् । एकाविंशोऽध्याय मन्त्रिसमन्त्रणम् । द्वाविंशोऽध्याय मन्त्रिसन्धानवैकल्यम् । ज्योरिंशोऽध्याय रामराज्यवर्णनम् । चतुर्दिशोऽध्याय नवविधानवर्णनम् । पञ्चविंशोऽध्याय मसूरीयात्रावर्णनम् । पावशोऽध्याय मन्त्रिनियोजनम् । सप्तविंशोऽध्याय आकस्मिकोद्धात । अष्टाविंशोऽध्याय कलकत्ताविप्लव ।

·.. एकोनत्रिंशोऽध्यायः श्रीगान्धिजन्मोत्सवः । त्रिंशोऽध्यायः विदर्भविप्लवः । एकत्रिंशोऽध्यायः श्रीगान्धेः कल्कत्ताप्रस्थानम् । द्वात्रिंशोऽध्यायः गान्धिप्रवर्षणम् । त्रयस्त्रिंशोऽध्यायः नवखालीप्रयाणम्। चतुस्त्रिंशोऽध्यायः वनग्रामपर्यटनम् । पञ्चत्रिंशोऽध्यायः गान्धिप्रयासः । पट्त्रिंशोऽध्यायः ग्रामपर्यटनम् । सप्तत्रिंशोऽध्यायः राधामुकुन्दमूर्तिस्थापनम् । अधात्रिंशोऽध्यायः ग्रामाठनम् । नयत्रिंशोऽध्यायः स्वराज्योद्घोषणा। चत्वारिंशोऽध्यायः आसियासम्मेलने गान्धिप्रवचनम् । एकचत्वारिंशोऽध्याय. कोराणपठनाक्षेपनिरासः। द्वाचत्वारिंशोऽध्यायः राम-रहीमसाम्यनिदर्शनम् । त्रयश्चत्वारिंशोऽध्यायः महात्मानुशासनम्। चतुश्चत्वारिंशोऽध्यायः गान्धेरनुशासनम् । पञ्चचत्वारिंशोऽध्यायः लोकसान्त्वनम् । पट्चत्वारिंशोऽध्यायः देशखण्डनम् । सप्तचत्वारिंशोऽध्यायः काश्मीरप्रस्थानम् । अएचत्वारिंशोऽध्यायः स्वराज्यलाभः । नवचत्वारिंशोऽध्यायः दिल्लीविलयः । पञ्चाशोऽध्यायः शरणार्थिसान्त्वनम् । एकपञ्चाशोऽध्यायः अन्तिमप्रायोपवेशनम् । द्वापञ्चाशोऽध्यायः श्रीगान्धेरूपरि बम्भारक्षेपणम् । निपञ्चाशोऽध्यायः महामनो निर्वाणम् । चतुःपञ्चाशोऽध्यायः अन्योपमहारः ।

·पृष्टम् श्लोकांकः ९ ९ २४ ૨૮ २९ ९ २१ २५ २६ २९ ४९ ९ १ शीर्षकम् १६ १८ १० ४८, ४९, ५१ शुद्धिपत्रम् । अशुद्धम् शुद्धम् जेतणां जेतृणां पूजितास्तेऽद्यःवध- पूजितास्तेद्य वध- पर्यटन पारद् क्वचिन्महा कचिन्महा- वीरपैर्दघ्या वीरैयुद्ध्वा सर्वथवै सर्वथैव विनमयमिति विनिमेयमिति पक्ष्यास्तथापि पक्षास्तथापि त्यक्तस्याप्यखिलजनैः त्यक्तस्याप्यखिलैजनैः पत्रिकान्दचतुष्ठायात् -चतुष्टयात् पल्लीग्राम- पल्लीग्राम- नामसाहस्त्रादेक नामसाहस्रादेक- तमुपश्रत्य तमुपश्रुन्य बिला दीयेच्छां बिर्ला मदीयेच्छा "पविद्रोह द्वेषविद्रोह द्यत द्यूतं सर्वे निमुक्तो निर्मुको भोगलोलुपाा भोगलोलुपाः दास्यभावमुपाश्रितः दास्यभावमुपाश्रितः परिवृत्त्याभवेद् ध्रवम् परिवृत्या भवेद् वम् वैभिनृपते त्वेभिनृपते- पर तु परंतु कल्लक्त्ता- कल्कत्ता- यदिस्लामश्रतो यदिस्लामश्रुतौ कचिदन्यश्चै कचिदन्यैश्च ब्राहि नः भूहि नः वाताभिवव्ही या भिव्ही- अरसितोऽभवन् अवमितोऽमवत् ---मनयालखमेक -मनयल्लेखमेवं राधाकुमुन्द राधामुकुन्द २ २ ३ ३ ७५ १२ २६ ३२ २० २२ ३ १ ६ २२ शोकम् ·श्लोकांकः शीर्षकम् . अशुद्धमू ख्यां यः सदृशत- सख्यां वः शत- आसिया सम्मेलने असियासम्मेलने मानुषव्यतीराता मानुषव्यक्तीरार्ता कथं स्थातु कथं स्थातुं कोराण. रामरहीमसाम्यनिदर्शनम्। कल्पेताम् कल्पताम् गन्थोपसंहारः ग्रन्थोपसंहारः २८ शीर्षकम् १४ शीर्षकम् १४८ १७६

·॥ श्रीः॥
प्रथमोऽध्यायः
देशखण्डनम्।
यो भूत्वापि निराकृतिर्वसुमतीमुद्धर्तुमात्मौजसा
स्वीचके मनुजाकृति कलियुगे साक्षात्परः पूरुषः ।
तं लीलानरविग्रहं समर्श सेवैकवद्धादरम्
सत्याहिंसननित्यपूतमनसं प्रेम्णाभिवन्दामहे ॥१॥
अथ सन्धानसंवादः प्रवृत्तो गान्धिजिन्नयोः ।
पाकिस्थानं समुद्दिश्य सर्वथाऽभून्निरर्थकः ॥ २॥
जिन्नः प्रतिनिविष्टोऽभूत्स्वसमीहितसाधने ।
तं विचालयितुं गान्धिर्न शशाक दुराग्रहात् ॥ ३॥
सेवाग्रामाश्रमं यावदध्युवास महामुनिः ।
नाना दिग्देशतो लेखास्तावत् तत्करमापतन् ॥ ४ ॥
विभाजनाजन्मभूमेरनर्थान् सम्भविष्यतः ।
ध्यायन्तो देशजा लोका बिभ्यति स्म निरन्तरम् ।। ५ ।।
तस्मात्प्रार्थयमानास्ते लिखन्ति स्म दिने दिने ।
"मा सर्वथाऽनुमोदस्व भारतस्य विभाजनम् ॥ ६ ॥
सुख हि भवदायत्तं सर्वभारतवासिनाम् ।
जिन्नस्तु निजपक्ष्याणां केवलं शुभमिच्छति" ॥ ७॥
इत्यादि लिखितं प्रेक्ष्य परमानर्थशकिनाम् ।
ददौ प्रत्युत्तरं गान्धिर्वृत्तपत्रेषु तद्यथा ॥ ८ ॥
"अयि भो बान्धवा मा स्म भैष्टास्मिन् प्रस्तुते मनाक् ।
प्राणेभ्योऽपि हि मे प्रेयान् मातृभूमेः सुखोदयः ॥ ९॥
खण्डन स्वशरीरस्य करिष्येऽहं सहस्रशः ।
न तु स्वप्नेऽपि विच्छेदं चिन्तयिष्ये जनुर्भुवः ॥१०॥

·स्वराज्य-विजयः
यावन्नकीभविष्यन्ति भारते हिन्दुमुस्लिमाः ।
तावत्स्वराज्यसम्पत्तिः सर्वथा नोद्भविष्यति ॥११॥
इत्याहुः शासका आंग्लाश्चिरादपि पुनः पुनः ।
मुस्लिमास्त्वनुवर्तन्ते सदा जिन्नस्य शासनम् ॥ १२ ॥
अतो मासद्वयात्पूर्व तत्सन्धानसमुत्सुकः ।
जिन्नेन मासपर्यन्तमकार्य साधु मन्त्रणम् ॥ १३ ॥
तथाऽभूत् तथाप्यत्र न भग्नाशोऽस्मि निश्चितम् ।
भगवत्कृपया जह्याद् जिन्नोसौ स्वदुराग्रहम् ॥ १४ ॥
जन्मभूमिर्विभक्ता चेद् विपद्ग्रस्ता भविष्यति ।
इति स्वयं प्रतीतः स्यात्स विचारपरः पुनः ॥ १५ ।।
इत्यहं परमात्मानं प्रार्थये च दिवानिशम् ।
स एव सत्यं सत्यं च परमात्मेति मे मतिः ॥ १६ ॥
स एव सङ्कटेऽस्माकं भविता मार्गदर्शकः ।
सारे सत्याग्रहस्यास्मिन् जीवितं मेऽवलम्बितम् ॥ १७ ॥
राजकीयगतिप्टम्भादद्य वित्रासितो जनः ।
यथा न जनयेत्क्षोमं तथा रक्ष्या हि शान्तता ॥ १८ ॥
इष्टसिद्धिर्भवत्येवेत्यस्ति मे प्रत्ययः सदा ।
अत्यन्तविषमे कालेऽप्येष मे हृद्यभासत ॥ १९ ॥
न चाक्षुषप्रमाणेन तदस्तित्वसमर्थनम् ।
विधातुं शक्यते दिव्यः प्रकाशः प्रत्ययो हि सः ॥ २० ॥
अस्मिन्नजीकृत कार्ये मम नास्ति पराजयः ।
भवेयमन्यथा ध्यायन् देवविश्वासघातुकः ॥ २१॥
मत्पुरोऽस्ति हि यत्कार्य तद्विधेयं मया मुदा ।
किमीयं च कुतस्त्यं चेत्यादिचिन्ता न मां स्पृशेत् ॥ २२॥

·'देशखण्डनम् ।
यो भवेदप्रमेयोऽर्थस्तत्परामर्शसाहसम् ।-::
न कुर्यादिति जानीमो विवेकोद्भवया धिया ॥२३॥
सत्याभासग्रही नाहं न महात्मा न वा बुधः।
अस्म्यहं भूमिजश्चान्यप्राणियद्दोपभागपि ॥ २४ ॥
मादृशास्तु विनश्यन्तु शतशोऽपि शरीरिणः ।
मा पुनः सत्यलोपो भून्मद्विधानां परीक्षणे ॥२५॥
निरन्तरमहं यत्नात्सत्यस्यान्वेपणे रतः ।
न पुनर्लब्धमद्यापि तत्सत्यं स्वस्वरूपतः ॥२६॥
न मत्पराभवः कार्य मम धैर्य विनाशयेत् ।
स पियं तनुते शुद्धां धीः शुद्धा मार्गदर्शिनी ।। २७ ।।
परमात्मनि विश्वासाद्विश्वासो मे नरेष्वपि ।
नरेष्वपि च विश्वासाद्विश्वासः परमात्मनि ॥२८॥
ईश्वरेच्छापरिज्ञानं ममैकस्य न केवलम् ।
सर्वस्यापि नरस्यैपा स्फुरत्यन्तर्दिने दिने ॥२९॥
वयं न शृणुमस्तस्याः सूक्ष्मनादं प्रमादिनः ।
अन्धा इव न पश्यामो ज्वालास्तम्भं पुरोगतम्" ।।३०।।
इति बोधामृतं वर्षन् सान्त्वयित्वा स्वदेशजान् ।
राज्ञः प्रतिनिधि द्रष्टुमैच्छत्संधित्सया यतिः ॥३१॥
स प्रभुर्वेवलो नाम तत्संधानपरामुखः ।
न्यपेधीदागर्म साघोरसकृत्सिमलाचलम् ॥ ३२॥
अथ श्रीकस्तुराम्बायाः स्मारकत्वाय सञ्चितः ।
यः परः कोटिरूप्याणां राशिरासीदवस्थितः ।। ३३ ।।
वृद्धये तस्य तत्सर्व महात्मा न्यस्तवान्धनम् ।
राजकोशेऽमवद्येन लाभो राज्यस्य शासितुः ॥ ३४ ॥

·४ स्वराज्य-विजयः रिक्तीभूते धनागारे महायुद्धमहाव्ययात् । वृद्धिसम्पादकं गान्धिमभ्यनन्दत्सदुक्तिभिः॥३५॥ मुहुः प्रत्यादिशद्दयो गान्धेर्निजदर्शनम् । सम्राटप्रतिनिधिः सोऽयं तं दिलीपुरमायत् ।।३६॥ शान्तां राष्ट्रोयमज्वालामुद्दीपयितुमुत्सुकः । प्रभोः श्रीवेवलस्यागापा सन्धित्सया मुनिः ॥ ३७॥ हिन्दुमुस्लिमबैमत्यादाग्लराज्यं सुरक्षितम् । तिष्ठतीति विवेदासौ सम्राटप्रतिनिधिदृढम् ॥ ३८ ॥ अप कौटिल्पमाश्रित्य जिनपक्षीयतां गतः । हिन्दुमुस्लिमलोकानां महद्वैरमजीजनत् ॥ ३९ ॥ एकतो देशविच्छेदे स जिनं प्रोदसाहयत् । अन्यतः पक्षयोरक्यं विना नैव स्वतन्त्रताम् ॥ ४० ॥ कदापि प्राप्नुयुर्लोका इति श्रीवेवलो ब्रुवन् । प्रशशंसाग्रतः श्रीमगान्धेर्भारतखण्डनम् ॥४१॥ हिन्दुमुस्लिमलोकानामनैक्यं प्रतिबन्धकम् । भारतीयाभिकाहाया इति स्पष्टमवोचत ॥४२ ।। वादोत्तरं महात्माऽथ प्रत्यगाद्वरधापुरम् । विसृज्य राज्यसूत्रस्य ग्रन्थिमेताममोचिताम् ॥४३॥ . इति सौ. क्षमायाः कृतिषु स्वराज्यविजये देशखण्डन नाम प्रथमोऽध्यायः ।

·द्वितीयोऽध्यायः
सेवाग्रामवृत्तवर्णनम्
बाणाब्धिग्रहचन्द्राङ्के वत्सरे यदुपानमत् ।
तदत्र चरितं पुण्यं वर्ण्यते श्रीमतो मुनेः ।। १ ।।
अथ राष्ट्रसभा तस्थौ शासकेभ्यः परामुखा ।
यावदासीन्महायुद्धं प्रचण्डमधिकाधिकम् ॥ २॥
गतकार्तिकमारभ्य सेवाग्रामे वसन् सुखी ।
महात्मा सहसा शीतकासग्रस्तोऽति विव्यथे ॥ ३॥
संभाषणश्रमो मा भूदिति वैद्यैर्नियोधितः ।
द्वित्रानधारयन्मौनं सप्ताहान्नियमास्थितः ॥४॥
नित्यमागन्तुकैः सार्धमात्मसंदर्शनोत्सुकैः ।
लेखनेन कथालापमकरोद्वद्धवाड्मुनिः ॥५॥
आसीदेकः प्रकोठेऽस्य वर्णमालामयः पटः ।
तन साङ्गुलिनिर्देशं चके प्रश्नोत्तराणि सः ॥ ६ ॥
अनायासो महात्मायमेकाक्षरवच.पटुः ।
स्वयोगक्षेमनिर्वाहे शान्तबृचिरपारयत् ॥७॥
स्थिति तादात्विी देशे ध्यायता तेन निश्चितम् ।
संविः कार्यों मयैवाय शर्मणे पक्षयोरिति ।।८।।
मियं सर्वयत्लेषु कृतेष्वपि महात्मना ।
संधानं चेन्न कुर्यातां द्वा पक्षी धिक्तयोमतिम् ॥ ९॥
कातर्यमतिजाव्यं च ताभ्यामाविष्कृतं भवेत् ।
इत्यूचुः पक्षयोरेव मूयिष्ठाः सद्विवेकिनः ॥ १०॥
अयामेरिकसण्डस्य येलविद्यालयात् सुधीः ।
सेरामामं समायातो देहिसन्नुपनाममारु ॥११॥

·६ स्वराज्य -विजयः स जगाद विना गान्धिं नास्त्यन्यः पुरुपो भुवि । स्वधर्मनियमासक्तः संगरेणाप्यवाधितः ॥ १२ ॥ शतवोत्तरं रूस्वेल्ट्चचिलस्टालिन्मुखानान् । विस्मृत्य जगती गान्धेर्नामघोषं करिष्यति ॥ १३ ॥ समर्हेत्साभिधश्चान्यो लेखकोऽमेरिकोद्भवः । स्वप्रबन्धेऽलिखच्छान्तिमार्गदर्शकनामनि ॥ १४ ॥ इतिहाससुसंस्कृत्योरध्यात्मविपयेऽपि वा। भारतादधिकः कोऽपि न देशः शान्तिवत्सलः ॥ १५ ॥ राष्ट्रिय भारते कृत्यं गान्धिना यत्प्रवर्तितम् । वर्धिष्णोः प्राच्यखण्डस्य सहकाराय कल्पते ॥ १६ ॥ जगद्रूपमहासंस्थां संप्रविश्याथ भारतम् । सर्वराष्ट्रियमेलेपु पदं योग्यमवाप्स्यति ।।१७।। क्रमेण गान्धिरुल्लाघः संवृत्तोऽभवदासा । सूत्रनिर्माणयज्ञं च कर्तुमारब्धवान्पुनः ॥ १८॥ रोमारोलांसमाख्यस्य मृतिवाती सुहृन्मणेः । श्रुत्वा न तत्र विश्वासमकरोदप्रवीच सः ॥ १९॥ वृत्तमेतदसत्यं स्याद्यथोदन्तः पुराभवत् । न श्रद्धेयमिदं हन्त भूयान्मित्रं निरामयम् ॥ २० ॥ इति सौ. क्षमायाः कृतिषु स्वराज्यविजये सेवाग्रामवृत्तवर्णनं नाम द्वितीयोऽध्यायः॥

·तृतीयोऽध्यायः।
सत्याग्रहोपदेशः
माघस्यान्तिमसप्ताहे स्वातन्त्र्यदिवसोत्सवम् ।
पुनरुद्धोपयन्नूचे श्रीमान् गान्धिः शुचिवतः ॥१॥
"आ-दास्यबन्धनिर्मुक्तेरा-स्वातन्त्र्यफलोदयम् ।
नास्ति भो मम विश्रान्तिः प्राणेभ्यो जन्मभूः प्रिया ॥२॥
इति ब्रतग्रहादब्दा मम पञ्चदशात्ययुः ।
यत्सिद्धथै प्रार्थयेऽनन्तप्रभावं परमेश्वरम् "॥३॥
इत्युद्धोषयति प्राज्ञे सेवाग्रामान्महात्मनि ।
गृहीताः शतशो दिल्लयां राष्ट्रध्वजकरा जनाः ॥ ४ ॥
स्वातन्त्र्यदिवसे जोपं सेवाग्रामेऽपि शोधकरः ।
खनित्रमार्जनीहस्ताः पथि यान्ति स्म वृन्दशः ।।५।।
असांग्रामिकशखानप्यादिशन्पुररक्षिणः ।
श्रेणीभूयं न गन्तव्यं गम्यतां तु पृथक् पृथक् ॥ ६ ॥
अवमत्य तदादेशं मार्गशोधकमण्डलम् ।
तस्थौ तत्रैव निःशब्दं निश्चलं च निराकुलम् ॥ ७ ॥
प्रसंग तं समुद्दिश्य प्रदोपप्रार्थनोत्तरम् ।
साभिनन्दं प्रहृष्टात्मा तपस्वी सोऽब्रवीद्यथा ॥ ८॥
सन्त्यत्र निखिलाः संघा मदीयादेशवर्तिनः ।
अहमेव ततो वाच्यस्तेषामखिलकर्मसु॥९॥
पुरा नैमोणिका कार्यक्रमोऽशिक्ष्यत वो मया ।
सत्याहिंसात्मकान्नान्यः पन्थाः स्वातन्त्र्यलब्धये ॥१०॥
सायुधै रक्षकैर्मार्गे तर्जिता अपि निर्भरम् ।
न विपर्यासमापन्ना इति स्तुत्याः स्थ सर्वथा ॥ ११ ॥

·८ स्वराज्य-विजयः असांग्रामिकशस्त्राश्चेदगमिष्यत तद्वशम् । न सत्याग्रहिणोऽमस्ये हन्त वः कातरान् पुनः ॥ १२ ॥ स्थैर्यगाम्भीर्यवृत्तीनां युष्माकं पुरतो ह्यमी । सशस्त्रा अपि संजाता रक्षका निष्प्रयोजनाः ॥१३॥ यदि कोपवशं यूयं दुर्दैवादगमिष्यत । तदाग्नेयास्त्रवर्षे तेऽकरिप्यन् पुररक्षकाः ॥१४॥ हृदन्तःप्रेरणा काचिजाता वो मार्गदर्शिनी । यत्सत्यं परमात्मा सा मया हि व्यपदिश्यते ॥ १५ ॥ अस्ति मुख्याधिकारी नः स्वराज्याप्तिः स्वजन्मतः । मन्त्रोऽयं तिलकाद्यैः प्राक् पवित्रः समुदीरितः ॥ १६ ॥ सत्येनाहिंसयैवाद्य मन्त्रसिद्धिरवाप्स्यते । नैर्माणिकक्रियोद्योगे हन्त ग्रामीणकोटिभिः ॥१७॥ उत्सैकं न भजध्वं मोः सास्त्ररक्षकनिर्जयात् । उत्सेको हि विनाशाय नम्रता निकपोऽस्तु वः" ॥१८॥ इति सौ. क्षमायाः कृतिपु स्वराज्यविजये मार्गशोधकानां सत्याग्रहोपदेशात्मकः तृतीयोध्यायः ।

·चतुर्थोऽध्यायः
विश्वयुद्धसमाप्तिः ।
करोति स्म महायुद्धं जगतीं तमसावृताम् ।
तावद्धिष्टुरवीरस्य मृतिवार्ता विशुश्रुवे ॥ १ ॥
विश्वयुद्धप्रसंगेन कृत्वात्यन्तधनव्ययम् ।
आङ्गभारतस्याभूणग्रस्ताधिकाऽधिकम् ॥ २॥
अवर्धत विपज्जालमाड्ग्लभूमेर्दिने दिने ।
अत्यन्तशोचनीयाऽऽसीदाग्लानां हि गृहस्थितिः॥ ३॥
भयानकमिदं युद्धं पभिरब्दैः प्रवर्तितम् ।
समाप्सिमगमज्येष्ठे मासि दैवानुयोगतः ॥ ४ ॥
फ्रान्साम्लामेरिकारूसीप्रदेशेषु जितारिपु ।
दिक्षु दिक्षु समश्रावि प्रहर्षस्य महाध्वनिः ॥ ५ ॥
जेतणां शुश्रुचे यावज्जयघोपप्रतिध्वनिः ।
हाहाकारः श्रुतस्तावच्छार्मण्येतालिदेशयोः ॥ ६॥
ये सेनापतयः पूर्व गोरिंगकैटलादयः ।
शार्मण्यैः पूजितास्तेऽद्य वधदण्ड्या मताः परैः ॥ ७॥
परस्त्रीलोलुपः पूर्व दुरधुद्धिर्दशाननः ।
न केवलं स्वयं नष्टः स्वं कुलं च व्यनाशयत् ॥ ८॥
प्रभावोत्कर्पगृध्नुः सन् कृत्स्नविश्वजिगीपया ।
हिट्लरोऽपि विनष्टासुर्मातृभूमि व्यनाशयत् ॥ ९॥
अहो यूरोपदेशीयाः ख्रिस्तधर्मानुयायिनः ।
विस्मरन्ति गुरोर्वाक्यं तदेतत्कलिचेष्टितम् ॥ १० ॥
यदहिंसात्मकं धर्ममनादृत्याभवन्निमे ।
देशसंरक्षणव्याजाद्रिपुरक्तपिपासवः॥ ११ ॥

·स्वराज्य-विजयः समातेऽपि महायुद्धे पाश्चात्यावनिमण्डले । जापानामेरिकायुद्धं दिशि प्राच्यां प्रचक्रमे ॥१२॥ समाप्रो विश्वयुद्धेऽस्मिन् जयोदयफलं भवेत् । संयुक्तानेकदेशानां न परं भारतावनेः ॥१३॥ भारतीयाश्च वीरा हि युध्यमानाः सहस्रशः। रणभूमौ जहुः प्राणान् पाश्चात्यानां विमुक्तये ॥१४॥ शार्मण्येतालिदेशीयरणक्षेत्रेवमी भटाः । प्रापुः सेनापतेः श्लाघां सर्वत्र बहुमानिताः ॥१५॥ पुत्ररत्नेषु नटेषु दुःखार्ता भारतावनिः । विमुक्तिं चेन्न विन्देत धिग्दुरन्तं महामृधम् ॥१६॥ स्वातन्त्र्य भारतायाभला नोचेद्दद्युस्ततोऽचिरात् । भविष्यति ततोऽहिंसासंगरारम्भघोयणा ॥१७॥ इति सौ. क्षमायाः कृतिषु स्वराज्यविजये विश्वयुद्धसमाप्सिर्नाम चतुर्थोऽध्यायः ।

·पञ्चमोऽध्यायः शान्तिसन्देशः। प्रकृति प्रतिपन्नोऽथ महात्मा निर्गतो गदात् । सानुगैश्चैत्रमासान्ते सेवाग्रामाद् विनिर्यया ॥१ अहानि कतिचिन्मोहमय्यां पुण्यपुरे तथा । जनायोपादिशत्कार्य प्रकृते राजसङ्कटे ।। २ ।। ततश्च ग्रीष्मविश्रात्त्य विहाराय समुद्यतः । महाबलेश्वरं शैलं जगामाऽऽयासवर्जितः ॥३॥ सा च शैलस्थली पूता तत्पादाम्बुजरेणुभिः । स्वागतं हर्म्युला चके शकुन्तमधुरस्वनैः ॥ ४॥ पश्यन् प्रकृतिसौन्दर्य क्रीडां च मृगपक्षिणाम् । संलपन् कृपकैर्वन्यैरनपीदिवसान् सुखम् ॥ ५॥ ततः पञ्चगणिक्षेत्रे कश्चिन्कालं वसन्मुनिः । वभूव वृत्तपत्रेभ्यो लेखने व्यापूतः सदा ॥ ६ ॥ लिखित्वांग्लभुवोमुख्यमन्त्रिणे चर्चिलाय सः । पत्रं संप्रेषयामास राजप्रतिनिधेहम् ।। ७ ।। किञ्चित्कालोत्तरं राज्ञो मुख्यामात्यानुमोदितः । प्राकाश्यमनयल्लेखमुपकर्तुं स्वदेशजान् ॥८॥ (महात्मनः पत्रम्) अयि प्रेमासदामृताचचिलायी इदं वचः।। युष्मान् पञ्चगणीशैलादभिनन्द्य ब्रवीम्यहम् ॥ ९॥ श्रूयते यद्भवद्भिः प्राङ्मुग्धोऽयं नग्न भिक्षुकः । तमिच्छामि विनिष्पेष्टुमिति मां प्रति घोपितम् ।। १० ।।

·१२
स्वराज्य-विजयः
तां मम्यारोपितां संज्ञां मन्येऽहमतिदुर्लभाम् ।
भिक्षुकस्य पदं लब्धं प्रयते हि मया भृशम् ॥११॥
भिक्षुको हन्त विश्वस्य जनोऽयमुपयोज्यताम् ।
आवयोर्देशसौख्यार्थं तद्वारा जगतस्तथा ॥ १२ ॥
अथामेरिकखण्डे सान्फ्रान्सिस्कोनाम्नि पत्तने ।
अखण्डजगतः शान्त्यै मेलनीया महासभा ॥१३॥
इति दिक्षु समस्तासु लोकमुख्यैर्विनिश्चिते ।
प्रार्थित गान्धिना कार्यत्रयं संसारशान्तये ॥१४॥
यद्यखण्डजगच्छान्तिरुद्दिष्टा परमार्थतः ।
तर्हि वक्ष्यामि तत्कार्य येन सिद्धिर्भवेद् ध्रुवम् ॥ १५ ॥
भवतु प्रथमं पूर्णस्वातन्न्यं भारतावनेः ।
अथ सन्धिविना द्वेषं तथाऽन्योन्यं विशस्त्रता ॥ १६ ॥
स्वातन्त्र्य भारतस्य प्राकू ततो विश्वप्रशान्तता ।
इति विश्वपृचं सम्यगू यदुक्तं विज्ञकोटिभिः ॥१७॥
विमुक्त्या भारतीयानां विश्वस्युरितरे जनाः ।
दासीकृताः समीपे नः स्वातन्त्र्यमित्यपेक्षया ॥१८॥
अहिंसाधर्ममाश्रित्य चिरात्स्वातन्त्र्यलब्धये ।
प्रयस्यापूर्वसंसिद्धि प्राप भारतभूरियम् ॥ १९॥
समस्तजगतः शान्ति तस्मात्पोषयितुं क्षमा ।
इति हेतुर्द्वितीयस्तत्स्वातन्त्र्यस्य यशस्करः ॥ २० ॥
न्यायतोऽधिगता शान्तिरस्ति शान्तियथार्थतः ।
न पुनर्दण्डतः सिद्धा न प्रतीकारनिश्चयात् ॥ २१ ॥
ततः सबैर्विमज्येत देशे शान्तिफलं समम् ।
एवमेव कृते शत्रुमिनीमति सर्वथा ॥ २२ ॥

·शान्तिसन्देश जितारिनष्टसर्वस्वी मैत्रपक्षोऽवलेपतः। देशौ जापानशाhण्यौ कदाचिन्नावमानयेत्॥ २३ ॥ आझलभूशान्तितत्त्वानि प्रतिपयेत चेत्तदा । भारतप्रातिनिध्यस्य स्वच्छन्दकरणं त्यजेत् ॥२४॥ आंग्लसाम्राज्यदर्पण प्रजासंमतिमन्तरा। यत्कृतं प्रातिनिध्य तत्सर्वथा हि निरर्थकम् ॥ २५ ॥ स्वजनैः प्रातिनिध्याहीरतेन नियोजितः । भारतं व्यपदिश्येत न सम्राट्क्कैः पुनः ॥ २६ ॥ बलवन्तो विजेतारो न भवन्ति जिघांसवः । शत्रुदेशेऽपि संस्थाप्य शान्तिं मित्रीभवन्ति ते ॥ २७॥ नायुधैः स्थापयेच्छान्तिं प्रदेशे हि निरायुधे । साम्ना निर्वाहयेत्सर्वान्नियमान् पुररक्षकः ।। २८ ।। स्वातन्त्र्यमथ सम्प्राप्य प्रभविष्यति भरतम् । प्रौढानां विश्वसंस्थानां स्थापने ख्यापने ध्रुवम् ॥ २९।। अन्यर्देशैश्च संभूय स्वस्वातन्त्र्यप्रभावतः । तत्तद्राष्ट्रियकार्येषु साहाय्यं वितरिष्यति" ॥३०॥ इति सौ. क्षमायाः कृतियु स्वराज्यविजये शान्तिसन्देशो नाम पञ्चमोऽध्यायः ।

·पष्ठोऽध्यायः वेवलोपन्यासः । अथ प्रत्याययावांग्लदेशतो केवलः प्रभुः । नवोपन्यासमादाय राष्ट्रतन्त्रनिवन्धनम् ॥ १॥ विधित्सुः पक्षयोरैक्यं सम्राट्प्रतिनिधिस्ततः । उभयो यकप्रष्ठौ सिमलादि समाहृयत् ॥ २ ॥ महात्मा तत्समाहूतो बहुमानपुरःसरम् । अङ्गीकृत्य समाहानं प्रस्थितः पुण्यपत्तनात् ॥३॥ प्राप्य मोहमयीं पुण्यां प्रार्थनोत्तरमब्रवीत् । "नकागजेन्द्रमोक्षस्य कथा ख्यातां पुरातनीम् ॥४॥ गजेन्द्रस्येव नोऽद्यत्वे परं दोलायते दशा ! कथेयमुत्तमा नीतिं बोधयत्यखिलान् जनान् ॥५॥ राष्ट्रतन्त्रं समुद्दिश्य प्रदित्सुर्वेवलः प्रभुः । नृपादेशादुपन्यासानिति विश्रूयतेऽधुना ॥ ६ ॥ तत्प्रशंसाऽथवा निन्दा न कार्याऽस्माभिरय भोः । यतस्तन्निर्णयाथै नः पर्याप्ता नास्ति सङ्गतिः ॥७॥ तदुपन्यासनिर्दिष्टं विमर्शाहं न वैत्यमी । निर्णयन्तु यथाकालं राष्ट्रसंघाधिकारिणः ॥ ८॥ प्रसङ्गेऽस्मिन् परेशस्य साहाय्यं प्रार्थयामहे । स एव संकटेऽस्माकं सन्मार्ग दर्शयिष्यति" ॥९॥ इत्याश्वास्य वचोभिस्तान् जनान् प्रौढार्थगतिः । प्रतस्थेऽध तुपाराद्रिं धूमयानेन संयमी ।।१०।। या राष्ट्रसमाध्यक्ष श्रीमौलानामहोदयम् । सम्प्रासं सिमलाशैले सोऽप्रवीद् येवलं प्रमुम् ।। ११ ।।

·चेवलोपन्यासः। राष्ट्रसंघस्य नेदानी प्रातिनिध्यं वहाम्यहम् । नोपतिष्ठेयमायैतां सभां प्राङ् निश्चितं यथा ॥ १२ ॥ अवस्थास्ये तथाप्यत्र सभा यावत्प्रवर्तते । मन्त्रणाय हि सर्वेपां भवतोऽपि यदीष्यते ॥ १३ ॥ अनुमोद्य वचस्तस्य प्रोवाच वेवलः प्रभुः । आ समाकार्यसम्पूर्तेः कृपया स्थीयतामिति ॥ १४ ॥ आहूतो मन्त्रणायासौ राजप्रतिनिधेर्गृहम् । ययौ स्वमन्त्रिणा प्यारेलालनाम्ना समन्वितः ॥ १५ ॥ प्रासमानो महाद्वारि प्रासादस्याभवन्मुनिः । जनानां शिविकारूढः सहस्रैः परिवेष्टितः ॥ १६ ॥ प्रोचैरुरोपितस्तैश्च हयं प्राविशदासा । तं च संभावयामास राज्ञः प्रतिनिधिसुदा ॥ १७ ॥ मिथः संलपतो राष्ट्रसूत्रग्रन्थिविमुक्तये । तयो)राद्वयी याता क्षणवद् वस्तुगौरवात् ॥ १८॥ अथ चास्तमये भानोनिर्गच्छन् हर्म्यतो पहिः । महाद्वारि जनौधेन वेष्टितोऽभूत्पुनर्मुनिः ॥ १९॥ इति सौ. क्षमायाः कृतिषु स्वराज्यविजये चेवलोपन्यासात्मकः पष्ठोऽध्यायः ।

·-
सप्तमोऽध्यायः
सिमलासंमेलनम् ।
ज्येष्ठमासावसानेऽस्यां मिलितायां च संसदि ।
स वक्तव्यप्रमेयाणि वर्णयामास वेवलः ॥१॥
तानि श्रुत्वाऽवधानेन मुख्यवक्तात्र मेलके ।
श्रीमानाझादमौलानः चचक्षे प्रौढवाग् यथा ॥२॥
'पूर्णस्वराज्यसंप्राप्तिर्देशस्य परमा गतिः ।
इति निश्चितमेवासीत् प्रागितोऽब्दचतुएयात् ॥३॥
परभेभिरुपन्यासैः कोऽपि तात्कालिको विधिः ।
न ग्राह्यत्वेन निर्दिष्टो मूलोद्देशविरोधतः ॥४॥
नास्ति स्वतन्त्रतावार्ता पक्षयारक्यगन्तरा ।
भवदीयो विधिस्तावत्पार्थक्यमवलम्बते ॥५॥
ये तु न्यायविधायिन्याः सदस्याः सदसः कृताः ।
तत्संख्याप्यथवा जाती राष्ट्रसंघ न बाधते ॥ ६॥
ज्ञातुमिच्छति संघस्तु कथङ्कारं जना इमे ।
संसदि सम्प्रवेशाय प्रातिनिध्यमवाप्नुवन् ॥७॥
अतोऽपनीयतामार्या राष्ट्रसंघचहिष्कृतिः ।
मुच्यन्तां राष्ट्रनेतारस्तथाऽन्ये वन्धनादिति"॥८॥
प्राह मुस्लिमसंघाचे बाह्यास्ते मुस्लिमा मया।
यधुचपदमहेंयुद्यन्त इति वेवलः ॥९॥
तादृशान् मुस्लिमान् जिन्नो मनुते परिपन्थिनः ।
तस्मात्प्रत्यरुणत्तेषां प्रवेश मन्त्रिमण्डले ॥१०॥
चत्वारिंशत्प्रतिशतं मत्संघादेव मुस्लिमाः ।
मवद्भिर्न नियुक्ताश्चेत्तटस्थो गवितास्म्यहम् ॥११॥

·सिमलासंमेलनम् । एवं समयबन्धेन जिन्ने प्रतिवदत्यपि । राजप्रतिनिधिर्दिष्टया वेवलोऽनान्वमोदत ॥१२॥ राजसूत्रमहाग्रन्थेरुत्सुकोऽपि विमोचने । सद्यःसमाप्तिमनयत्समितिं वेवलः प्रभुः॥१३॥ कालः प्रतीक्ष्यतां तावदित्युक्त्वा संयमी जनान् । नातिहृष्टो न भमाशः सिमलाद्रेरखातरत् ॥ १४ ॥ अथ राष्ट्रस्य नेतारो नेहरूप्रमुखाः किल । वर्पद्वयेन कारासु प्रेपितास्ते पृथक पृथक् ॥१५॥ युद्धं प्रजाधिपत्याय कृतमित्यवदन जनाः । स्थितः प्रतीक्षमाणोऽभूद्वन्धनात्तद्विमोचनम् ॥ १६ ॥ मोचने प्रार्थितेऽप्येयां भारतीयैः पुनः पुनः । शासितानेडमूकोऽसौ स्थितः साम्राज्यदर्पतः ॥१७॥ प्रायशो विस्मृतं तेन स्वातन्त्र्याय विनिश्चिताः । पीडनादधिकं रुष्टा भविष्यन्ति जना इति ॥ १८ ॥ साम्राज्यस्य महामन्त्री चर्चिलाख्यः प्रहर्पुलः । राष्ट्रसङ्घो मृतप्रायस्तिष्ठतीति व्यचिन्तयत् ॥ १९॥ ति सौ. क्षमायाः कृतिषु स्वराज्यविजये सिमलासम्मेलनं नाम सप्तमोऽध्यायः ।

·सप्तमोऽध्यायः
सिमलासंमेलनम् ।
ज्येठमासावसानेऽस्यां मिलितायां च संसदि ।
स वक्तव्यप्रमेयाणि वर्णयामास वेवलः ॥१॥
तानि श्रुत्वाऽवधानेन मुख्यवक्ताऽत्र मेलके ।
श्रीमानाझादमौलानः चचक्षे प्रौढवाग् यथा ॥२॥
पूर्णस्वराज्यसंप्राप्तिर्देशस्य परमा गतिः ।
इति निश्चितमेवासीत् प्रागितोऽब्दचतुष्टयात् ॥३॥
परमेभिरुपन्यासः कोऽपि तात्कालिको विधिः ।
न ग्राह्यत्वेन निर्दिष्टो मूलोद्देशविरोधतः ॥४॥
नास्ति स्वतन्त्रतावाती पक्षयोक्यमन्तरा।
भवदीयो विधिस्तावत्पार्थक्यमवलम्बते ॥५॥
ये तु न्यायविधायिन्याः सदस्याः सदसः कृताः ।
तत्संख्याप्यथवा जाती राष्ट्रसंघ न बाधते ॥ ६ ॥
ज्ञातुमिच्छति संघस्तु कयङ्कार जना इमे ।
संसदि सम्प्रवेशाय प्रातिनिध्यमवाप्नुवन् ।।७॥
अतोऽपनीयतामार्या राष्ट्रसंघबहिष्कृतिः ।
मुल्यन्तां राष्ट्रनेतारस्तथाऽन्ये वन्धनादिति"॥८॥
प्राह मुस्लिमसंघाये याह्यास्ते मुस्लिमा मया ।
यधुच्चपदमहेयुग़द्यन्त इति वैवलः ॥९॥
तादृशान् मुस्लिमान जिन्नो मनुते परिपन्थिनः ।
तस्मात्प्रत्यरुणत्तेपां प्रवेशं मन्त्रिमण्डले ॥१०॥
चत्वारिंशत्प्रतिशतं मत्संधादेव मुस्लिमाः ।
भवद्भिर्न नियुक्ताश्चेत्तटस्थो भवितास्म्यहम् ॥ ११ ॥

·१७ सिमलासंमेलनम् । एवं समयबन्धेन जिन्ने प्रतिवदत्यपि । राजप्रतिनिधिर्दिष्टया वेवलोऽजान्वमोदत ॥१२॥ राजसूत्रमहाग्रन्थेरुत्सुकोऽपि विमोचने । सद्यःसमाप्तिमनयत्समितिं वेवलः प्रभुः ॥१३॥ कालः प्रतीक्ष्यतां तावदित्युक्त्वा संयमी जनान् । नातिहृष्टो न भमाशः सिमलादेवातरत् ।। १४ ।। अथ राष्ट्रस्य नेतारो नेहरूप्रमुखाः किल । वर्पद्वयेन काससु प्रेपितास्ते पृथक् पृथक् ॥ १५ ॥ युद्ध प्रजाधिपत्याय कृतमित्यवदन् जनाः । स्थितः प्रतीक्षमाणोऽमूद्वन्धनात्तद्विमोचनम् ॥१६॥ मोचने प्रार्थितेऽप्येपां भारतीयैः पुनः पुनः । शासितानेडमूकोऽसौ स्थितः साम्राज्यदर्पतः ।। १७॥ प्रायशो विस्मृतं तेन स्वातन्त्र्याय विनिश्चिताः । पीडनादधिकं रुष्टा भविष्यन्ति जना इति ॥ १८ ॥ साम्राज्यस्य महामन्त्री चर्चिलाख्यः प्रहर्पुलः । राष्ट्रसङ्घो मृतप्रायस्तिष्टतीति व्यचिन्तयत् ॥ १९ ॥ इति सौ. क्षमायाः कृतिपु स्वराज्यविजये सिमलासम्मेलनं नाम सप्तमोऽध्यायः ।

·अष्टमोऽध्यायः
बन्दीमोक्षः।
प्रापदौद्योगिकः पक्षो राज्यभारमिहान्तरे।
मन्त्रिमण्डलमप्यासीन्नूतनं परिकल्पितम् ॥१॥
स्वस्वाधिकारपदवीं तत्यजुश्चर्चिलादयः ।
मन्त्रिणामभवन्मुख्यः श्रीमानादीति विश्नुतः ॥२॥
अथौद्योगिकपक्षीयां भवेयुरुपकारिणः ।
भारतस्येष्टसिद्धयर्थमित्याशास्यत सर्वतः ॥३॥
समक्ष मन्त्रिमुख्येन समालोचयितुं स्वयम् ।
स्वदेशं प्रति चके श्रीवेवलश्च गतागतम् ॥४॥
अत्रान्तरे विमुच्यन्तां नेतारो बन्धनादिति ।
श्रूयते स्मान्वहं देशे भूयो भूयो जनध्वनिः ॥५॥
आंग्लामेरिकदेशेषु शुश्रुवे च प्रतिस्वनः ।
तत्तदैनिकपत्राणां द्वारतोऽपि दिने दिने ॥६॥
बन्धनं देशनेतृणामिदमन्याय्यचेष्टितम् ।
अपकीर्तिकरं च स्यादित्यांग्ला विशशङ्किरे ॥ ७॥
अथो अमेरिकाखण्डे वर्पपट्वादितः पुरा ।
निरमाय्यणुभिघोरमस्त्रं वैज्ञानिकोत्तमैः ॥ ८॥
असंख्यद्रविणस्यासीत्तन्निर्माणे कृतो व्ययः ।
पञ्चपष्टिसहस्तन्निरमीयत शिल्पिनाम् ॥९॥
अप्यलं भविता तस्य राक्षसीयवलं क्वचित् ।
सर्वथा भस्मसात्कर्तुं जगत्कृत्स्नं क्षणादिति ॥१०॥
मुखेभ्यः श्रूयमाणोऽपि प्रश्नोऽयं तद्विमर्शिनाम् ।
कम्पयेत्प्रज्वलज्ज्वालाप्रसार इव कातरान् ॥ ११ ॥

·घन्दीमोक्षा।
अथ भाद्रपदे मासि महोत्पातकरं यत ।
अभूतपूर्वमग्न्यत्र नभःपृथ्व्यौ व्यघूर्णयत् ॥१२॥
कुतोऽपि रभसाऽपास्तं जापानावनिमण्डले ।
हिरोशीमाभिधस्याहो नगरस्यान्तरेऽपतत् ॥ १३ ॥
निमेषाद्रमणीयं तत्पत्तनं भस्मसात्कृतम् ।
हरनेत्राग्निनाक्रान्तं स्मराङ्गमिव सुन्दरम् ॥ १४ ॥
योजनादधिकं दूरादग्निदाहो व्यलोक्यत ।
पुरी भस्मीकृता तस्थौ पार्श्वभूश्च मरुस्थली ॥१५॥
जगत्यां वर्तते नान्यदस्त्रं घोरतरं क्वचित् ।
प्रापो पत्रमपीन्द्रस्य ततः पर्षवहीयते ॥१६॥
भावियुद्ध पुनस्तादृगस्त्र यधुपयुज्यते ।
तदा जगद्विनाशस्य साधनं स्यादिति ध्रुवम् ॥ १७॥
अहो बतायुधस्यैवममोपत्वे निदर्शिते ।
भविष्यत्येव लोकानामाहवेच्छाऽधिकाधिका ॥ १८॥
उपयुजीत रक्षायै धियः पाटवमात्मनः ।
त्यक्त्वा च युद्धसंकल्पं जगद्ध्वंसं निवारयेत् ॥ १९ ॥
न चिरादथ जापानदेशस्य बहुविश्रुते ।
नागासाकीपुरेऽकस्मादाणवास्नं न्यपात्यत ॥ २० ॥
अथ गत्यन्तराभावादङ्गीकृत्य पराजयम् ।
जापानीयाः स्वरक्षायै जयिनः शरणं ययुः ।। २१ ॥
ततः सेनापतिः श्रीमान्माकार्थरसमायः !
स्वायत्तीकर्तुमारेमे जापानावनिमण्डलम् ॥ २२ ।।
तत्प्रकल्पितलेखं च स्वदेशध्वंसशंसिनम् ।
राजमुद्राङ्कितं चक्रे चक्रवर्ती पराजितः ॥ २३॥

·२० स्वराज्य -विजयः चतुःशतपदीसंज्ञां चतुःशतपदात्मकः। स लेखः प्राप शान्तिश्च सर्वतः स्थापिता पुनः ॥ २४॥ भूपतिः सूर्यवंशीयो हिरोहित इति श्रुतः । धृतदिव्याम्बरो हान्निर्ययौ विपदाकुलः ॥ २५ ॥ भ्रातृभ्यां चक्रवर्तिन्या मन्त्रिभिश्च समन्वितः । टोक्योपुरस्थमोजस्वी पुण्यभूमित्रयं ययौ ॥ २६ ॥ प्रविश्यागारमेकैकं शोचनीयतमे क्षणे । पितॄन संबोधयन् राजा निजगाद सगद्गदम् ॥ २७॥ हन्त भोःपितरोऽद्याहं हठादरिवशीकृतः । राजलक्ष्म्या परित्यक्तो गतिहीनोऽस्म्यनाथवत् ॥ २८ ॥ देशः समृद्ध एवासीत्तथाप्यधिककाम्यया । युयुत्सुरभवल्लोको गृध्नुतात्र हि दोपभाक् ॥ २९ ॥ त्रिसाहस्रेण वर्षाणां जन्मभूर्या स्थिता हि नः । पापिना सा मयाऽरिभ्यः सम्प्रतीह समर्पिता"॥३० ।। इत्युक्त्वा निर्गतो मौनी शनैः प्रासादमात्मनः । पद्भ्यामेव ययौ पाण्डुवदनोऽपि समाहितः ॥ ३१ ॥ इति सौ. क्षमायाः कृतिषु स्वराज्यविजये बन्दीमोक्षो नामाऽष्टमोऽध्यायः ।

·नवमोऽध्यायः
हिन्दसैनिक-वधमोचनम् ।
सिमलाद्रो समाशायां सभायां वेवलः प्रभुः !
जगामांग्लभुवं भूयो मन्त्रणायाऽऽङ्गलमन्त्रिभिः ॥१॥
स्वराजकीयकार्येषु बहुधा व्यामृता अपि ।
खवाण्योद्योगपक्षीयाः शशंसुः शासका यथा ॥२॥
'यथाशक्ति यतिघ्यन्ते अस्मत्पक्षीयमन्त्रिणः !
प्रजानां भारतीयानामाशु स्वातन्त्र्यसिद्धये ॥३॥
विमोक्ष्यन्ति च तन्नेतॄन् सानुगान् बन्धनालयात् ।
अपनेष्यन्ति चाहाय राष्ट्रसंघयहिष्कृतिम् ' ॥४॥
अत्रान्तरे समाकर्णि मृतिवार्ताऽऽकुलैजनैः।
सुभाषचन्द्रवीरस्य पतनेन विमानतः॥५॥
अदूरे किल संवृत्तमिदं टोक्योपुरोत्तमात् ।
तदीयरक्षणे यत्नो भिपजां निष्फलोऽभवत् ॥ ६॥
स्वातन्त्र्याय स्वदेशस्य श्राम्यन्नागतयौवनः ।
अहिंसायुधमोघत्वं प्रत्यपद्यत निश्चयात् ॥ ७॥
अनिवेद्य स्वबन्धुभ्यो जापानविपयं गतः ।
उपांशु न्यवसद् ध्यायन् दास्यादेशविमोचनम् ॥८॥
कञ्चित्कालमुपित्वाऽत्र जलान्तर्गामिनौकया ।
प्रतीच्यां गन्तुमारेभे जापानजनसाह्यतः ।।९।।
शार्मण्यं देशमासाद्य ज्ञात्वा तस्य परिस्थितिम् ।
-जनैः परिचयं चने कैश्चिदुच्चपदस्थितैः ॥ १० ॥

·२३ हिन्दसैनिक-वधमोचनम् । वधदण्डमवाप्स्यन्ति युवानोऽनपराधिनः । इत्याप्तैः शङ्कितेऽप्यत्र स्थिता धीरा निराकुलाः ॥ २३ ॥ राजप्रतिनिधि पूज्यो गान्धिः प्रार्थितवानथ । दण्ड्यकूटाद्विमोच्यन्तां निर्दोपाः देशसेवकाः ॥ २४ ॥ वेवलः प्रार्थनामेतामनुमोद्य महात्मनः । न चिराद् बोसमित्रादीन् कांश्चिदेव च्यमोचयत् ॥२५॥ श्रीदेसाईति विख्यातो सुधीरो न्यायवित्तमः । वादेन तरुणानन्यान्मृत्युवक्त्राद् व्यमोचयत् ॥ २६ ॥ अभिनन्दनमालाभिर्मण्डितास्तरुणा जनैः। स्तुतिभिर्धन्यवादैश्च पूजिताश्च प्रशासकाः ॥ २७॥ इति सौ. क्षमायाः कृतिपु स्वराज्यविजये हिन्द-सैनिकवधमोचनं नाम नवमोऽध्यायः ।

·૨૨
स्वराज्य-विजयः
कमेण हिटुरेणापि सत्कृतश्चाभिनन्दितः ।
संगृह्य देशजान् सर्वान् हिन्दिसेनामकल्पयत् ॥ ११ ॥
महती लालसाऽस्यासीजिताझलान् सेनयाऽनया।
निष्कास्य देशतश्यामून्स्वराज्यं प्राप्नुयामिति ।। १२ ॥
अतस्तन्मरणोदन्तं श्रुत्वाभूदुःखितो जनः ।
केचिद्विशश्वसुवृत्तमन्यथाऽन्ये तु मेनिरे ॥ १३ ॥
अथामेरिकदेशीयो वृत्तपत्रप्रकाशकः ।
सेलर्नामा महात्मानं विनीतो व्यलिखद्यथा ॥ १४ ॥
मन्मुखाद् ज्ञातुमीहन्ते महात्मन् मम देशजाः ।
किं साद्यं देयमस्माभिर्युष्मरस्वातन्त्र्यसिद्धये ॥ १५॥
सन्त्यत्र बहुमन्वाना युष्मदीये मनोरथम् ।
तत्सिद्धये च साहाय्य सर्वथा वश्चिकीर्पवः ॥१६॥
तदन विपये श्रीमन्नादेशस्ते प्रदीयताम् ।
येन जागृतिमादध्युरमी कृच्छ्रेषु भारते" ॥ १७ ॥
(महात्मनः प्रत्युत्तरम् ।)
अभीष्टसाधने यूयं साहाय्यं चेत्प्रदित्सवः ।
तद्विधेयान युप्माभिः भूतार्थस्य प्रचारणा ॥ १८ ॥
युप्माभिः पक्षमुत्सार्य परमार्थः प्रकाश्यताम् ।
निरुध्यतां च निपैरसत्योक्तिप्रसारणा ॥ १९ ॥
मासद्वयादयो हिन्दीसेना-ग्रौढाधिकारिणः ।
नीताः दिल्लीपुरे हन्त वधाहीं इव घोपिताः ॥ २० ॥
कुरुपाण्डवकालीने वृहदुर्गे पुरातने।
शोणदुर्गमिति ख्याते तस्थुर्वन्दीकृता इमे ॥ २१ ॥
तेऽमी हन्त महावीरा देशभक्त्यैकपातकाः ।
राजद्रोहापराधेन शासकैरभियोजिताः ॥ २२ ॥

·दशमोऽध्यायः
गान्धिवंगाधिप-संलापः।
राज्यतन्त्रमथो यावद् ग्रन्थिलं पर्यवस्थितम् ।
तदन्तरे महात्माऽसौ न्यवसत्पुण्यपत्तने ॥१॥
अविच्छिन्नतया ध्यायन्स्वदेशस्य परिस्थितिम् ।
परिश्रान्तोऽत्र विश्रान्तिचिकित्साया गृहं गतः ॥२॥
रोगस्योपशमायेदृसंस्था स्यादुपकारिणी ।
अकिञ्चनानां लोकानामित्यसौ समचिन्तयत् ॥३॥
मन्दिरस्य बभूवास्य स्वामी म्हेताभिधो भिषक् ।
स मेने धन्यमात्मानं संसर्गेण महात्मनः ॥४॥
संस्थापयितुमिच्छन्तं संस्थां तत्सदृशीं मुनिम् ।
उवाच स्वीकुरुष्वैतां क्रियतां च यथेप्सितम् ॥५॥
इत्थमभ्यर्थितः श्रीमान् निर्यास्यन्पुण्यपत्तनात् ।
हर्षेण गान्धिराहूय नियुक्तानगदज्जनान् ॥ ६॥
अकिञ्चनोपयोगार्थ गृहमेतत्समर्पितम् ।
तदावश्यकमेवान क्रियते परिवर्तनम् ॥७॥
चिकित्स्यन्तेऽत्र मासोवं दीना न धनिकाः पुनः ।
दीनानां परिशुश्रूपा प्रिया भवतु वः सदा ॥८॥
इत्याकर्ण्य वचः सर्व तथेत्येतैः प्रतिश्रुते ।
गान्धिः सूक्ष्मदृया पश्यन् पर्यटद् रुग्णमन्दिरे ॥ ९॥
सहते न हि मालिन्यं नैतिकं वापि भौतिकम् ।
इति सम्यक्परिज्ञातमासीद् रुग्णनिकेतने ॥ १० ॥
आसीत्केसीति विख्यातो वगानां शासकप्रभुः ।
सोऽन्तरङ्गकथालापं चिकीर्षुर्गान्धिमाह्वयत् ॥ ११॥

·गान्धिवंगाधिप-संलापः।
स च पुण्यपुरादाशु प्रतस्थे नरपुङ्गवः ।
देशस्य शुभमाशंसुमन्त्रणेनाधिकारिणा ॥ १२ ॥
कल्कत्तानगरं यास्यन् ददर्श पथि संयमी ।
जनौधेनाऽऽकुलं सर्व लोहमार्गनिवेशनम् ॥१३॥
सहस्रशः समाजग्मुः पुरुषार्भकयोषितः ।
नानादिग्देशतोऽप्यारात्तत्संदर्शनलालसाः ॥१४॥
जयशब्दैर्महात्मानमुद्धोष्य समुदैरयन् ।
जय हिन्द जयहिन्देति दिल्ली प्रचलिता वयम् ॥ १५ ॥
इति कण्ठीरवाध्वानविडम्बी तजयध्वनिः ।
सर्वतो रोदसी व्याप्य प्रतिध्वनिमजीजनत् ॥ १६ ॥
आ सायंप्रातरारभ्य घोपणां तां मुहुर्मुहुः ।
शृण्वन् गान्धिः परिश्रान्तः शयालुरमवनिशि ॥१७॥
निद्राणेऽथ सुखं तस्मिन् शब्दं मन्दीकरिष्णवः।
गवाक्षान् पिदधुर्यानप्रकोष्टस्य सहानुगाः ॥१८॥
आनिशीथ तथाप्यायुर्लोहाध्वसदन जनाः।
देहि दर्शनमित्युच्चैः प्रार्थयन्त मुहर्मुहुः ॥ १९ ॥
जातोत्साहपराकाष्ठः संमर्दोऽभूनिरङ्कुशः ।
हा स्वयंसेवकोऽप्येको मूच्छितोऽमूनिवारयन् ।। २० ॥
गान्धिस्तोपाय लोकानामादिदेशानुयायिनः ।
एकमेव गवाक्षं मोः क्षिप्रमुढाथ्यतामिति ॥२१॥
कन्याहस्तस्तदा लोकान् दर्शनेनाम्यनन्दयत् ।
तेभ्यो हरिजनायार्थ प्रतिजग्राह चादरात् ॥ २२ ।।
साक्षाद्भागवती मूर्ति मन्यमानो जनश्व तम् ।
कन्यायां न्यक्षिपद् द्रव्यं सर्पमानः परस्परम् ॥ २३॥

·२६ स्वराज्य-विजयः कटेनानोपसर्पन्ती वृद्धा काचिदकिश्चना । प्रणिपत्य महात्मानमाणकद्वयमार्पयत् ।। २४ ॥ धूमयानं यदा प्रातीण्डाख्ये व्यरमत्पुरे । श्रेष्ठी कश्चिदुपानपीन्मुनये रूप्यभाजनम् ॥ २५ ॥ तच गान्धिर्निचिक्षेप सार्वलौकिकविक्रये । रूप्यकाणां धनी कश्चित्क्रीत्वा सार्धशतेन तत् ॥२६॥ आर्पयन्मुनये पात्रं व्यकीणीत स तत्पुनः । इत्थं पञ्च सहस्राणि रूप्यकाणामवाप सः ॥ २७ ॥ दिष्टया हरिजनद्रव्यमारभ्य ग्रामनिर्गमात् रूप्यकाणामगाद्वृद्धिं सहजैः सार्धसप्तभिः ॥ २८ ॥ कल्कत्तानगरात्साधक्रोशद्वयविदूरतः । ग्रामे शुद्धपुराभिख्ये पुराऽभूदाश्रमो महान् ॥ २९ ॥ सोऽभवत्पावितो गान्धेश्चरणाम्बुजरेणुभिः । मेने च धन्यमात्मानमाश्रमस्थोऽखिलो जनः ॥ ३०॥ यन्त्रयानं समारूढस्स्वराज्यध्वजमण्डितम् । हयं वङ्गाधिपस्यागान्महात्मा दीनवत्सलः ॥ ३१ ।। बन्धनाद्वङ्गदेश्यानां चिरात्कारानिवासिनाम् । तो विमोचनमुद्दिश्य चक्रतुर्मन्त्रणं मिथः ॥ ३२ ।। प्राप्त मन्त्रयतोरेवमग्रिमे सोमवासरे । मुनिौनी लिखन्पत्रे प्रश्नानामुत्तराण्यदात् ।। ३३ ॥ इति सौ. क्षमायाः कृतिपु स्वराज्य-विजये गान्धिवंगाधिपसंलापो नाम दशमोऽध्यायः।

·एकादशोऽध्यायः आन्धुस्मारकस्थापनम् । बाणाब्धिग्रहचन्द्राङ्कवत्सरे मासि चान्तिमे । राष्ट्रकार्यस्य नेतृणां समित्यैवं प्रकाशितम् ॥ १ ॥ शतकार्धाधिकाद्राष्ट्रसंघः स्वातन्त्र्यलालसः । प्रयस्यतितरां भड्डे मातृभूदास्यशृङ्खलाम् ॥ २ ॥ पलवान् लब्धवर्णश्च राष्ट्रसंघोऽद्य तिष्ठति । स्वातन्त्र्यस्य जनुर्भूमेरिव मूर्तिः सचेतना ॥३॥ स्वातन्त्र्यसंगरेऽस्माकमसंख्यवनितानरैः । तत्पताक समाश्रित्य सोढा क्लेशपरम्परा ॥४॥ अहिंसकायुधो राष्ट्रसंघो जित्वा विरोधिनः । सम्प्राप्तापूर्वसामो जगत्यां बहुमानितः ॥५॥ भारतस्य जनः सर्वः स्वमतं वक्तुमीश्वरः। तथा साम्ना सदुद्दिश्य सभाः कर्तुं निरायुधः ॥६॥ न्यायदृष्टया समाः सर्वाः प्रजाः सन्तीह भारते । न जातिर्न मतं धर्मों न वा लिंग हि गण्यते ॥ ७ ॥ वापीकूपतटाकादौ सर्वगम्यस्थलेषु च । पुरद्रव्येऽपि पौराणामधिकारः समो भवेत् ॥८॥ यत्र क्वापि प्रजा देशे स्थातुं च चरितुं क्षमाः । यथेष्टं चानुवर्तेरन्वृत्तीस्तदपि ताः समाः ॥९॥ गते सार्धशतेऽदानां निरुद्धः परशासकैः । देशस्याभ्युदयोऽस्माकं जनितं चातिसङ्कटम् ॥ १० ॥ आस्ते भारतभूरय पराधीना न केवलम् । अपि त्वधोगतिं नीता धर्मविद्यार्थसंग्रहे ॥ ११ ॥ * १९४५ सिस्तान्दे ·स्वराज्य-विजयः स्वाथैकपरवृत्तीनां शासकानामतिक्रमैः । देशे समजनि क्षामडमरव्याधिसङ्कटम् ॥ १२ ॥ नास्त्युपायो विपज्जालाद्विमुक्तयमन्तरा । तद्दास्यशृङ्गलाच्छेदः स्वातन्त्र्याधिगमस्तथा ॥ १३ ॥ उपायः प्रथमं चिन्त्यो देशदारिद्यशान्तये । जनताजीवनौदार्यसिद्धये चाविलम्बतः ॥ १४ ॥ चिकीर्षुरथ कल्याणं जनताया विशेषतः । तदभ्युदयकार्येषु राष्ट्रसंघस्सदोद्यतः ॥१५॥ तदुद्यमेषु विनश्चेदापतेदन्तरान्तरा । तदा स शीघ्रमुत्सार्य इति संघस्य निर्णयः ॥ १६ ॥ तस्माप्रार्थयते संघो मतदानाधिकारिणः । आगामिवरणे दधुः संघाय स्वमतं ध्रुवम् ॥ १७॥ भारतीयैः प्रतिज्ञा प्राक् कृता स्वातन्त्र्यलब्धये । सा च निस्तरणीयेति स्मरणीयं हि कारणम् ॥ १८ ॥ इदं वरणमस्माकमाद्यं लघुपरीक्षणम् । अग्रे महार्थलाभाय सज्जीकरणसम्भ्रमः ॥ १९ ॥ स्वातन्त्र्यलालसाः सर्वे श्रद्धावीर्ययुता वयम् । उत्तीर्णवरणा यामः सह निर्मुक्तभारतम् ॥ २० ॥ उद्योगपक्षनेताभूच्छ्रीमान्लास्कीति विश्रुतः । स च कचिन्महागोष्ठयामकरोद्भापणं यथा ॥ २१॥ "अलं भारतभूरद्य निर्वोढुं निजशासनम् । प्रान्तीयवरणं तस्माक्षिप्रमेव प्रवर्तताम् ॥ २२॥ राजप्रतिनिधेः कार्यनिर्वाहकसमा ततः । देशजैरेव संयुक्ता प्रायः कर्तुं हि शक्यते ।। २३ ॥

·आन्न्युस्मारकस्थापनम् । " प्रजाधिपत्यरक्षायै प्रवृत्ताः समरे क्यम् । भारतस्य महायोधाश्चक्रुः साहाय्यमाहवे ॥ २४ ॥ कैश्चित्प्राणव्ययेनापि वीरयुर्दध्वा रणाङ्गणे । अपूर्वजयसंसिध्धै कृतं साहायकं महत् ॥ २५ ॥ जनसत्ताकराज्याथ संपरायः प्रचालितः । इत्येतत्कृतमस्माभिः सर्वथवै स्फुटं भुवि ॥२६॥ तथापि भारतीयास्ते स्वातन्त्र्येप्सापराधिनः। बद्धाश्च ताडिताश्चेति न चिन्त्यं मनसापिन: ॥ २७॥ अथ पूर्वोक्तवर्षान्त्यमासस्यैकोनविंशके । प्रतस्थे दिवसे श्रीमान् गांधिः शान्तिनिकेतनम् ॥२८॥ आसीत्तत्र जनैरान्योर्विदुपः स्मृतिकारकम् । रुग्णगेहं विनिमयमिति प्रागेव निश्चितम् ॥ २९॥ वास्तुकर्म महात्माऽसौ कर्तुमाकारितो ययौ । तत्प्रसङ्गादुपाजग्मुः कल्कत्तानगराजनाः ।। ३० ।। श्रीमानान्धुर्हि सर्वत्र दीनबन्धुरिति श्रुतः । प्रकृत्या ग्रामलोकानामुपकारी विशेषतः ॥३१॥ अतो ग्रामान्तरायातो जनस्तोमो महानभूत् । माह सर्वान्महात्मैवं भगवत्प्रार्थनोत्तरम् ॥३२॥ पभूव गुरुदेवोऽन द्विजराजः सुपक्षवान् । वेगात्तुङ्गपदारोही स्वपक्षाश्रितरक्षकः॥३३॥ काव्यरत्नैः कवीतैः सदुद्योगान्तरैस्तथा । भारतस्य प्रतिष्ठा हि स्थापिताऽस्ति जगत्तले ॥३४॥ स च सर्वो निधिस्तेन स्वदेशाय समर्पितः । कृतज्ञैश्च विनीतैश्च प्रतिग्राह्योऽस्ति नः सदा ॥३५॥ :

·३० स्वराज्य-विजयः द्विजेन्दोगुरुदेवस्य सुपक्षणाभिरक्षणम् । न पुनर्लभ्यमस्माकमिति दोदूयते मनः ॥३६॥ भाज्यं तदात्मनानैव प्रशान्तेनाश्रमे क्वचित् । इति मे हृदये भूयो भूयः स्फुरति भावना ॥ ३७॥ इति सौ. क्षमायाः कृतिषु स्वराज्य-विजये आन्धुस्मारक- स्थापनं नाम एकादशोऽध्यायः ।

·दादशोऽध्यायः आन्धुस्तवनम्। वास्तुमूलामविन्यासं स्मारक स्वसुहन्मणेः । स्वयं विधाय संतुष्टो महात्मा पुनरनवीत् ॥ १॥ दीनवन्धोममाप्यन्ताप्ररूढा प्रेमवल्लरी। देशसेवारसासेकैर्वर्धते स्म निरन्तरम् ॥ २ ॥ दीनर्निर्मातुमिष्टस्य तत्स्मृत्यै रुग्णवेश्मनः । मया मूलशिलाबन्धः कृतोऽद्य प्रीतचेतसा" ॥ ३ ॥ इति संक्षिप्तमाख्याय न्यवर्तत मुनिस्ततः । क्रोशदूरे च पादाभ्यां कुटीरं प्राप लीलया ॥४॥ पत्रे हरिजने श्रीमानलिखद्गान्धिरेकदा । पुरुषायुषमुद्दिश्य व्यञ्जयन् स्वमतं यथा ॥५॥ 'अब्दाञ्जीवितुमिच्छामि शतोवं पञ्चविंशतिम् । न हि मेऽजनि कामोऽयं विना सूक्ष्मविवेचनम् ॥६॥ पवित्रोपनिषन्मन्त्रान् परिशीलयतो मम । दीर्घायुः प्राप्त्युपायानां रहस्यं बुद्धिमागमत् ॥७॥ तत्रैको मन्त्र आख्याति यदायुः स्पृहयेन्नरः । निष्कामसेवया जीवच्छतं मर्त्यः समा इति ॥८॥ सपादशतसंख्या हि शतेनाप्युपदिश्यते । पोडशेनापि मद्रेपु मन्ये संख्याप्यते शतम् ॥९॥ तत्रैको रूप्यकाणां मे शतं दत्तमिति शुवन् । ऋजुः समार्पयद्रव्यं तदासीत् पोडशाधिकम् ॥१०॥ .

·स्वराज्य-विजयः निष्कामा लोकशुश्रूपा न कर्मफलमीक्षते । तासेवामकुर्वन्न कामयेत शतं समाः ॥११॥ सपादशतमन्दानां जीवितुं न हि पारयेत् । मनुष्यो विपयासक्त इति मे नास्ति संशयः ॥ १२॥ यस्तु स्वार्थकवृत्तिः संश्चिरं मर्यो जिजीविषेत् । जीवन्मृत इति ज्ञेयो भुवो भारः स केवलम् ॥ १३ ॥ सत्येवं जगदीश स प्रार्थयेतैकनिष्ठया। विमुक्तिं जीवनात्सद्यो नायति तु निजायुपः ॥ १४ ॥ वपुर्नृणां हि सेवार्थं न तु सौख्योपभुक्तये । सुखं सञ्जायते त्यागात् त्याग एव हि जीवितम् ॥ १५ ॥ अनादृतफलाकाङ्क्षी परसेवापरायणः । सपादशतमब्दानां नरो जीवितुमर्हति ॥१६॥ निःशेषजीवन तागू अर्पयेद्दीनसेवने । त्यागस्यास्य सुखं कोऽपि परिहर्तुं न पारयेत् ॥१७॥ हृदन्तस्सुखमुद्भुतं त्यागात्पुष्णाति जीवितम् । त्याग एव हि जीवातुस्तं विनाऽऽयुर्निरर्थकम् " ॥१८॥ इति सौ. क्षमायाः कृतिषु स्वराज्यविजये आन्धुस्तवनं नाम द्वादशोऽध्यायः ।

·त्रयोदशोऽध्यायः छात्रसंदेशः। रसाब्धिखेचरक्षमाझे वत्सरे यन्महात्मनः । वभूव चरिते वृत्तं तदाचक्ष यथाक्रमम् ॥१॥ खिस्तसंवत्सरारम्भे मृत्युवक्त्राद्विमोचिताः। सुभाषचन्द्रसैनाया नैकराष्ट्रीयसैनिकाः ।।२।। श्रीदेसाईति विख्यातो न्यायवित् तान् यशस्विनः । सुवादेन वधस्तम्मादरक्षद्देशवत्सलान् ॥३॥ भारते सर्वतश्चापि हिन्दिसैनिकरक्षणात् । प्रहृष्टैर्विहिता गोष्ठयो लोकैस्तानभिनन्दितुम् ॥४॥ मृत्युवक्त्रादसौ धीमान्धन्दीनां परिरक्षकः । श्रीदेसाईमहाभागः सत्कृतोऽभून्महाजनैः ॥ ५ ॥ प्राह न्यायपटुः सायं मोहमय्यां सभाजनान् । स्वराज्यद्वारि सम्प्राप्ता वयमद्येति निश्चितम् ॥६॥ व्यवहारोऽयमन्याय्यः परिहासकरः परम् । इत्यनेकैरभिप्रेतमांग्लैनिष्पक्षपातिभिः ॥ ७॥ अथ प्रयातुमुधुक्तो विदर्भान् प्रति सत्वरम् । छात्रवर्गमुपादिक्षत्कल्कत्तानगरे मुनिः ॥८॥ (महात्मनः सन्देशः ।) श्रूयतां मदचस्तावदयि विद्यार्थिनः प्रियाः । राजकीयविवादेभ्यो दूरतः स्थीयतां सदा ॥९॥ विद्यार्थी नानुकुर्वीत निजोद्योगपरामखान् । विना हेतुविशेषेण स्वाध्यायं न परित्यजेत् ॥ १०॥ * १९४६ खिस्ताब्दे स्व. वि.३ ·३४ स्वराज्य-विजयः प्रेपितेपु वधस्तम्भ धीरेप्यनपराधिषु । दैनिकाध्ययनोद्योगाद् विरमेदनुकम्पया ॥ ११॥ धार्य विद्यार्थिभिर्वासः खद्दरं ग्रामनिर्मितम् । क्रेतव्यं न विदेशीयं वस्त्रं वा वस्तु वाऽपरम् ॥ १२ ॥ विद्यार्थी प्रत्यहं कुर्याद्यज्ञवत्तन्तुनिर्मितिम् । तन्तुचक्रमपि स्वच्छं ' स्थापयेत् ' सुव्यवस्थितम् ॥ १३ ॥ न चलानाहयेहदन्यान् विमुखान् राष्ट्रकेतनम् । वन्दे मातरमित्याद्यां राष्ट्रीयां गीतिकामपि ॥१४॥ राष्ट्रध्वजस्य संदेशं विद्यार्थी पालयेत्स्वयम् । अस्पृश्यत्वं न वा जातिभेदं जातु विभावयेत् ॥१५॥ सहविद्यार्थिभिः सख्यं कुर्यादन्यमताश्रितः । तथा हरिजनै न्यान् हठादेवं तु कारयेत् ॥१६॥ साहाय्य वितरेन्नित्यं क्षताङ्गप्रतिवेशिनाम् । कुर्यात्संमार्जन पार्श्वग्रामेषु प्रतिवासरम् ॥१७॥ ग्रामस्यारोग्यरक्षार्थ शुचित्वकलनास्वपि । बालाः वृद्धाश्च ग्रामीणा योजनीयाः प्रयत्नतः ॥१८॥ राष्ट्रभाषामधीयीत हिन्दुस्थानीति विश्रुताम् यत्नेन करणीयश्च तत्प्रसारोऽपि सर्वतः ।। १९ ।। पठन् प्राप्य नवोदन्तं स्ववाचा परिवर्तयेत् । क्रमात्तदनुवादं च ग्रामे ग्रामे प्रसारयेत् ॥ २० ।। संयमेनात्मनः कुर्यादगुप्तं शुचि जीवनम् । भयं निरस्य संरक्षेदुर्वलान्सहपाठिनः ॥२१॥ अवसानोन्मुखे युद्धे विहायाध्ययनालयम् । भवेदुद्योगवानाशु जन्मभूमेर्विमुक्तये ।। २२ ॥

·छात्रसंदेशः। याः स्त्रियः सहपाठिन्यस्तासु निदोपमाचरेत् । प्रसङ्गे सति रक्षेत्ताः सर्वदा मानयेदपि ॥ २३ ॥ न वाच्यमुक्तकर्माणि कर्तुं नावसरोऽस्ति नः । जाने कालव्ययो व्यर्थों युष्माभिः क्रियतेऽलसैः" ॥ २४ ॥ अथ प्रस्थानतः पूर्व प्रति मद्रपुरं यतिः । जगाम प्रेक्षितुं वन्दीबद्धाः कारासु शासकैः ॥ २५॥ अहिंसाश्रेष्ठतामुक्त्वा धीरान्कारालयस्थितान् । तदात्वे मिलितामेकां ययौ शुद्धपुरे सभाम् ॥ २६ ॥ भापणानि यहून्याङ्ग्लभापया चकिरे जनैः । श्रुत्वोवाच महात्मैतानांग्लगीस्त्यज्यतामितः ॥ २७॥ मदने यदि वः किञ्चिद्वक्तुमिच्छा भवेत्तदा । उच्यतां हिन्दिवाचा चा नोचेत्तैलिङ्गभापया ॥२८॥ अथासीद्गच्छतो मार्गे विशाखानगरे सभा । सत्कर्तुमेतं महती स च तत्राब्रवीजनान् ॥ २९॥ स्वराज्यप्राप्तये नूनं देशस्यावश्यकं त्रयम् । पूर्वमस्पृश्यताव्याधेर्निर्मूलनमशेषतः ॥३०॥ द्वितीयं सर्वजातीनामैकमत्येन वर्तनम् । तृतीयमादिवासिभ्यः समभोगाधिकारिता ॥३१॥ ऐन्द्रजालिक्युक्त्या चेत्स्वराज्यश्रीः समेष्यति । अस्थिरां हि तदा नैतां शक्नुमः परिरक्षितुम् ॥ ३२ ॥ सत्येनाहिंसनेनैव प्राप्स्यामस्तद् वयं ध्रुवम् । इति युष्माभिरुद्भुष्टं किल प्राग्वर्पविंशतः" ॥ ३३ ॥ एवं स्मारयति प्राज्ञे तथा तात तथेति वाक् । उञ्चैरश्रावि लोकानां दूराचास्याः प्रतिध्वनिः ॥ ३४॥ इति सौ. क्षमायाः कृतिपु स्वराज्य-विजये छात्रसंदेशो नाम त्रयोदशोऽध्यायः।

·चतुर्दशोऽध्यायः हरिजनशिक्षावेश्मोद्घाटनम् । ययो मद्रपुरं काचिद्गान्धिना सह गच्छता । आंग्लयोपिद गाथाख्या हारिसन्नाख्यवंशजा ॥१॥ मार्गेऽस्य कठकेन्दूरवलरामपुरादिपु । संनिपेतुर्जनास्तत्तल्लोहमार्गनिवेशने ॥२॥ ददुहरिजनस्यार्थे केचिद्व्यं महात्मने । केचिदाभरणान्यन्ये मुक्तहस्तं समापयन् ॥३॥ सौवर्णकङ्कणे काचिद् व्यतरद्वनिता मुदा । रत्नच्छुरितकेयूरमपरा प्रत्यदापयत् ॥४॥ कृत्वा प्रावरण सूक्ष्मः स्वयं निर्मिततन्तुभिः । काचिदने न्यधादस्य प्रणता पादपद्मयोः॥५॥ चेजवाडाधयोमार्गगृहेष्वेनं दिक्षुभिः । लोकैस्तारस्वनैरासीत्सकल्लोलो जनार्णवः ॥ ६ ॥ धूमयानप्रकोष्ठस्य द्वारि तिष्ठन् स्मिताननः । आददेऽनेकसंस्थाभ्यः स्वागतोक्तीर्धनानि च ॥७॥ नादसंवर्धिनीद्वारा तत्संदेशः स्थले स्थले । तैलिङ्गभाषयाऽपाठि जनान् प्रोत्सायन् यथा ॥ ८॥ अपि भो देशसंवृध्यै स्वराज्यप्राप्तये तथा। नित्यं नैर्माणिकोद्योगक्रमः सोऽनुविधीयताम् ॥९॥ अथ सा विस्मितांग्लेयी जगादेत्थं सहाध्वगा । न कदापि मयैतावाञ्जनस्तोमोऽवलोकितः ॥१०॥ + Agatha Harrison

·हरिजनशिक्षापेश्मोद्घाटनम् ।
'नायको न हि कोप्यन्यो विद्यते जगतीतले।'
प्रेम्णा यस्य वशीभूता लोकाः स्युरनुयायिनः ॥ ११ ॥
युद्धान्ते गान्धिसाहाय्यं भवेदावश्यकं हि नः ।
प्रशमाय विवादानां 'शान्तिसंस्थापनाय'च"॥ १२॥
अथ मद्रपुरं प्राप्तः प्रदोषप्रार्थनोत्तरम् ।
हिन्दिप्रसारसदसो भवनस्यान्तिकाङ्गणे ॥१३॥
अग्रे जनसहस्राणां प्रार्थनाया जगत्पतेः।
महिमानं समुद्दिश्य वभापे हिन्दिभापया ॥१४॥
(महात्मोवाच ।
“अयि मोः सर्वकार्येषु मानवस्यास्ति जीवने।
कार्य मुख्यतमं नित्यं प्रार्थना जगदीशितुः॥१५॥
हिन्दुवी पारसी कैस्तः सिक्खो वा मुस्लिमो ऽपि वा।
प्रार्थनायाः स्वकर्तव्यं चिन्तयेजीविताधिकम् ॥१६॥
चहून्यहानि हित्वाऽन्नं नरः शक्नोति जीवितुम् ।
भगवत्प्रार्थनां हित्वा दुर्भरं तस्य जीवितम् ॥१७॥
प्रतिज्ञा क्रियतां कर्तुं हिन्दिवाचैव भापणम् ।
गरीयस्तदिदं कार्य भवेत्सत्याग्रहादपि ॥१८॥
अपरं कयये सौम्या नास्ति धर्म सनातने।
अस्पृश्यत्वाग्रहादन्यत्सातकं हि महत्तरम्" ॥१९॥
सौमनस्यसमाजोऽध प्रापदालेयदेशतः।
तेन संभापणं चके महात्मा रढनिश्चयः॥२०॥
(महा मोगाच)
भारतांग्लभुवोर्मध्ये सौहार्द परिरक्षितुम् ।
स्वातन्त्र्य भारतीयानां पूर्णमुद्धोपयेन्नृपः ॥ २१ ॥

·३८ स्वराज्य-विजयः " विलम्बेन भविष्यन्ति प्रकृतार्थाः समाकुलाः । सुमनस्कत्वसौहार्दै देशयोश्च विनक्ष्यतः ॥२२॥ भारतायाऽऽड्लराजेन स्वातन्यस्योपपादनम् । तुल्यायैव हि तुल्येन नावराय वरीयसा ॥ २३ ॥ घोषणा यदि पूर्वोक्ता शीघ्रमेव विधीयते । x राजाङ्गविधिनिर्माणगोष्ठी च स्थाप्यते नवा ॥ २४ ॥ आंग्लदेशस्य संकल्पस्तदा लौकैः प्रतीयते । परमार्थोऽयमित्येपां श्रद्धा भविता तदा ॥ २५ ॥ श्रुत्वेदं नायकस्तस्य समाजस्याब्रवीन्मुनिग् । मद्वचः श्रूयतामार्याः प्रतिजाने दृढं हि वः ॥ २६ ॥ स्वात्मलभ्यं स्वयं युष्मद्देश एव प्रसाधयेत् । यत्तेन निर्मितं तन्त्रमादर्शो जगते भवेत् ॥ २७ ॥ स्वातन्त्र्य भारतीयानां भविता श्रेयसे भुवः । बलायस्तु परस्येप्टे तस्यात्मा न हि विद्यते ॥ २८॥" अथैकस्मिन् पुरे त्यागराजनाडिति विश्रुते आसीद्धरिजनोद्योगशिक्षावेश्म चिकीर्पितम् ॥ २९॥ तस्य भूलेष्टिकान्यासं कर्तुमामन्त्रितो मुनिः । स्थापयामास हस्तेन चेष्टिकाः पञ्चपास्ततः॥३०॥ निदधे प्रहसन्नुचैरेकैकां सुव्यवस्थिताम् । लोकानां समवेतानां विनोदाय महीयसे ॥३१ ।। अथ मद्रपुरे गान्धिः सभां कर्मकृतां गतः । लोकानामधलक्षस्य पुरस्तादब्रवीद्यथा ॥ ३२ ॥ x Constituent Assembly

·हरिजनशिक्षायेश्मोद्घाटनम् ।
'काले कर्मकरोऽप्येको वृत्तो योग्यतया जनैः ।
भूयाद्राष्ट्रसभाध्यक्ष इत्याशासे विचिन्तयन् ॥ ३३ ।।
अद्भुतं किं सभाध्यक्षो भवेत्कर्मकरोऽपि चेत् ।
आंग्लभापापरिज्ञानं नापेक्ष्यं तत्पदाप्तये ॥ ३४ ॥
यद्यप्याझ्लवचोऽभिज्ञः श्रीमौलानामहोदयः ।
हिन्दुस्थानीवचो हित्वा भापते नान्यभाषया ॥ ३५ ॥
राज्ञः प्रतिनिधि याति सोऽनुवादकृदन्वितः ।
तद्वारा कुरुते सर्व व्यवहारं च लीलया ॥३६॥
अस्ति भारतभूः कृत्स्ना नूनमेकैव वस्तुतः ।
तथा समष्टिभावेन समाः कर्मकरा अपि ॥ ३७॥
कृपकः थाम्यति क्षेत्रे वाहकस्तु यतस्ततः ।
इति वैयक्तिको भेदः परं कर्मकरावुभौ ॥ ३८॥
शिल्पयन्त्रालयेऽन्यस्य यः श्राम्यति दिवानिशम् ।
स एव वस्तुतः स्वामी नेतरस्तेन रक्षितः ।। ३९ ।।
सर्वकर्मकरेभाव्यं सत्यशीलैः सुशिक्षितैः ।
प्रशान्तमानसैथापि स्वकार्यपरिनिष्ठितः ॥ ४० ॥
हिन्दुस्थानीवचोऽधीध्वं येनेदं भापणं मम ।
सर्वेषां स्यात्सुयोधाय युष्माकं मद्रवासिनाम् ।। ४१ ।।
मिलितेप्वन युष्मासु कति सन्ति कलाविदः ।
इति श्रुत्वोर्ध्वहस्तानां महात्मा पुनरब्रवीत् ।। ४२॥
कला हि जीवनं सत्याहिंसनाभ्यां पुरस्कृतम् ।
अनेकवत्सरेतैरभ्यस्ता सा कला मया ॥४३॥
एतावत्स्वपि युप्मासु कलावित्सु कथं यत ।
स्वराज्यद्वारमयापि न प्राप्ता मारतावनिः ॥४४॥

·४० स्वराज्य-विजयः कला स्वराज्यसम्प्राप्तेः कलानां महती कला । सत्याहिंसनयोरा सा ध्रुवं सिद्धिमेष्यति' ॥४५॥ सर्वतो राष्ट्रसंघस्य प्रान्तीयवरणे जयम् । अवलोक्यांग्लसौहार्दमण्डलप्रमुखोऽब्रवीत् ॥४६॥ 'साधैकमासमत्रस्थैः प्रान्तीयवरणेक्षकैः । आसेतोरातुपारादि सर्वपक्षावलम्बिनः॥४७॥ त्यज भारतमित्येतां घोषणामैकमत्यतः । पुरस्कुर्वन्ति सर्वेऽपीत्यस्माभिरवलोकितम् ॥४८॥ सन्ति भिन्नमताः पक्ष्यास्तथापि निखिला अमी। स्वातन्त्र्यसुखमासाद्य संपुज्यन्ते न संशयः ॥४९॥ अथ मद्रपुरात्पुण्यव्रतः पुण्यपुरी ययौ । विविक्तमागाखानेन श्रीमता मन्त्रणाय सः ॥५०॥ उपायमैकमत्याय हिन्दुमुस्लिमपक्षयोः । समालोचयतामार्यों संलपन्तौ निराकुलम् ॥ ५१ ।। अथाऽऽगाखानगेहस्य महात्मा विधिनाऽङ्गणे । समाधि कस्तुराम्बाया महादेवस्य चातनोत् ॥५२॥ इति सौ. क्षमायाः कृतिषु स्वराज्य-विजये हरिजनशिक्षावेश्मोद्घा नाम चतुर्दशोऽध्यायः ।

·पञ्चदशोऽध्यायः नाविक-कार्यनिग्रहः । अथाऽऽकाशगिरा चक्रे नवोदन्तस्य घोषणां । यथाऽऽङ्ग्लदेशतो मन्विनय भारतमेष्यति ।। १ ॥ रैंसाधिग्रहचन्द्रावत्सरे मासि चाऽऽदिमे । सन्धिलेखं समादाय पश्चाद्विजेयविस्तरम् ॥२॥ तैः स्वाराज्योपहारोऽपि प्रायो देशाय दास्यते। सन्धिरार्थिकवाणिज्यव्यवहाराय कल्प्स्यते ॥३॥ सच हस्ताक्षरङक्यो गान्धिप्रमुलनेतृभिः । तथा मुस्लिमसंपेन श्रेयः प्राप्तुमभीप्सुभिः ॥ ४॥ श्रीमान्हरिजने पत्रे व्यलिखगान्धिरेकदा । लेखं पाठकबोधाय निजानुभवशंसिनम् ।। ५ ॥ तथाहि 'नास्ति मे श्रद्धा वचनेप्वधिकारिणाम्। इति मद्वचसा कश्चित्सुहृत्प्रोत्साहितोऽलिखत् ॥ ६ ॥ संगवानप्यहं मन्ये श्रीमन्नात्मानमेककम् । इत्येवं भावयन्तं मे लेखो विस्मापयेदमुम् ॥ ७॥ नात्मानं चिन्तयेद्भक्तः कदाप्येकाकिन खलु। परमात्मा स्वभक्तस्य सदा जागर्ति संनिधौ ॥ ८॥ एवं सति कुतचिन्ता त्यक्तस्याप्यखिलर्जनैः । हार्दिको यदि विश्वासः श्रधातु तदा स्वयम् ॥ ९ ॥ अरिप्वपि यदि प्रीतिः सा ग्रीतिः पारमार्थिकी। अविश्वास्या अपि प्रीतिमईन्ति प्रातिदेशिकाः ॥१०॥ पहुमिः कारणैः श्रद्धा न मे ऽ स्त्याङ्ग्लाधिकारिपु । तथाप्येतेषु मे प्रीतिरस्त्येवाऽर्जशालिनः ॥११ ।। * १९४६ पिस्तान्दै

·स्वराज्य-विजयः
यावजनेपु विश्वासः स्नेहस्ताचदमीपु चेत् ।
किमीङ्नश्वरप्रेम्णा व्याजमात्रावलम्बिना ॥१२॥
तस्करा अपि विस्रम्भान्मिथः स्निह्यन्ति कारणात् ।
लुप्तविश्वासमानास्तु विद्विपन्ति परस्परम् ॥१३॥
चिन्त्यता मोहमय्यां यदुतेदानी प्रवर्तते ।
लुण्ठनं गृहदाहश्च स्वैरमांग्लविनिन्दनम् ॥१४॥
मृतायाः किमहिंसायाः सा पुरी स्याच्नशानभूः ।
मार्गावस्कन्दिधूर्तानामेतदस्ति विचेष्टितम् ॥ १५॥
आंग्लराज्यावसानेऽपि धूर्तास्ते ऽमी यथापुरम् ।
देशेऽस्मिन्नवतिष्ठन्ते तर्जन्तो हि विनिर्बलान् ॥१६॥
न ते ऽस्माभिस्तु निन्द्याः स्युस्त्यक्तव्या रूढिरीशी ।
अस्माभिर्खाल्यते ऽङ्गारः स धूर्तरुपयुज्यते ॥ १७ ॥
कियन्मौर्यमहो तेपां धान्यापणविलुण्ठने ।
उपयोगाय तद्धान्यं क्षुधार्तानां हि रक्षितम् ।।१८।।
वणिग्दुरुपयोगं चेद्धान्यस्य कुरुते तदा ।
न तद्वारयितु शक्यं लुण्ठनेनापि सर्वथा ॥१९॥
ये जनाः प्रेरयामासु—ान्विप्लवकारिणः ।
उदर्कस्तैर्न विज्ञातो धूर्ताश्चर्यथोदितम् ॥ २० ॥
चौरिचौरापुरे पूर्वं घोरवृत्तोत्तर मया ।
यदाचरितमासीत्तत्तुल्य नाचर्यते ऽध किम् ।। २१ ॥
इत्थमाकारिणो घूयामीश्वरप्रेरणा ऽस्ति चेत् ।
करिष्ये ऽवश्यमेवाहं तन को मां निवारयेत् ॥ २२॥
भूयोऽपि प्रतिजानेऽहं देशजेऽस्ति यथा जने ।
तथैवाग्लेऽपि मे स्नेहो मानुष्यं हि द्वयोः समम् ॥ २३ ॥

·नाविक-कार्यनिग्रहः ।
तथापि भारतस्याद्य जनतायाः सुखाप्तये।
आधिपत्यं स्वदेशीयमतिमात्रं हि कामये ।। २४ ॥
मोहमय्यां च कल्कत्ताकराचीपुरयोस्तथा ।
वर्तमानदुराचाराहुःसाध्य तद्विभाति मे ॥२५॥
मोहमय्यां निजोद्योगाद्विरतिर्नाविकैः कृता ।
आलाधिकारिसम्पन्नतिरस्कारादिकारणात् ॥ २६ ॥
प्रान्तेष्वन्येष्वपि क्षोभः समकालमजायत ।
राजकीयार्थसंवन्धं सर्वमेतदसूचयत् ॥ २७॥
लोका आड्याश्च दीनाश्च भारतीयाश्च सैनिकाः ।
देशस्वातन्त्र्यमिच्छन्तीत्यासीव्यक्तमिदं ततः ॥२८॥
निर्मिता लोहमित्तिः प्रागन्तरा जनसैन्ययोः ।
निपत्य शकलीभूता साम्प्रतं सत्यभूत्स्फुटम् ॥ २९ ।।
सैनिकेपु हि भूयिष्ठा आसन् कर्षकसंभवाः ।
विविदुस्ते किलांग्लानां नैतिकार्थिकसम्पदः ॥ ३० ॥
यत्सार्थकशतेनाब्दैश्वलति स्माङ्ग्लशासनम् ।
तदद्यावसितप्रायं भूतपूर्वमिव स्थितम् ॥ ३१ ॥
अतो वाणिज्यसौकय स्वतन्त्रीभूतभारतान् ।
लभ्येत कियदस्माभिरित्यांग्लाश्चिन्तनं व्यधुः ॥ ३२ ॥
पारुष्यलेशमप्येते कृत्वा मनसि भारतात् ।
गच्छेयुर्यदि तत्संगं त्यजेयुर्देशजास्तदा ॥ ३३ ॥
अथाऽमेरिकलोकेषु काचिनीतिजमण्डली।
श्रेयः कामयमानाऽऽसीद्वारतस्य सदाऽऽदरात् ॥ ३४॥
आंग्लभूमेरमात्याय नाम्नाऽट्लीति श्रुताय सा ।
तन्त्रीद्वारेण संदेशं प्रेषयामास तद्यया ॥ ३५॥

·स्वराज्य-विजयः निरोधप्रतिरोधाम्यामुद्विग्ना भारतावनिः । मन्त्रिभिः क्रियतां हृष्टा स्वातन्त्र्यप्रतिपादनात् ।। ३६ ।। विलम्बो न हि कार्योऽत्र कालः शीघ्र प्रघावति । स्फुलिंगः सहसा कोऽपि भारते चेत्समुद्भवेत् ॥ ३७॥ उत्पाद स महादाहं सर्वानप्युपतापयेत् । नैतिकव्यवहाराय क्षणोऽयं परमोत्तमः ॥ ३८॥ इति सौ. क्षमायाः कृतिपु स्वराज्यविजये नाविक- कार्यनिग्रहो नाम पञ्चदशोऽध्यायः ।

·पोडशोऽध्यायः मदुरायाना। नियन्त्रिता पुराऽऽसीद्या पत्रिकाऽब्दचतुष्टायात् । नाम्ना हरिजनाख्या सा पुनरुद्वोधिताऽभवत् ॥१॥ पाठकैमग्यते स्मेयं भारतीयैर्न केवलम् । आंग्लाऽमेरिकलोकैश्य पुनस्तां द्रष्टुमिच्छभिः ॥२॥ हिटुरादिप्रवीराणां महायुधि पराभवे । अहिंसासत्यमा श्रीगान्धि पप्रच्छ कश्चन ॥३॥ कृत्स्ना विकृतिमापन्ना रणोत्पातोद्भवान्मही । अप्यद्यापि स्थितोऽसि त्वं सत्याहिंसे समाश्रितः ॥४॥ अपि घोराणवानेण श्रद्धा ते न निराकृता। इत्येतद् ज्ञातुकामं मां ब्रूहि सर्व जगद्गुरो' ॥५॥ अत्तो हरिजनस्याके व्यलिवन्मुनिरग्रिमे। श्रद्धा मे द्विगुणीमूता सत्याहिंसनयोरिति ॥६॥ श्रीमान्मद्रपुरागान्धिर्गमिष्यन् वरषापुरम् । अपश्यननसन्दोई मदुरानगरे पथि ॥७॥ पत्रे हरिजने त्यक्तलोहमार्गनिवेशनः । निजानुभवमुद्दिश्य धूमयानेऽलिखन्मुनिः ॥ ८॥ प्रायः संख्या जनस्यासीदन्यूना लक्षपश्यकात् । आ दिगन्तं मनुष्याणामाकृतिपथे स्थिता ॥ ९ ॥ अगम्यः सर्वमागाऽमृत्सकुलः स्त्रीपुममेकैः । जनानां ववृधे संख्या पुनश्च प्रार्थनागणे ।। १० ।।

·४६
स्वराज्य-विजयः
नादवर्धकयन्त्रेषु स्थितेष्वपि वचो मम ।
शके पर्यन्तलोकानां नाभवच्छुतिगोचरम् ॥ ११॥
स्वयंसेवकवृन्दं च जनसंघातमीदृशम् ।
नियन्तुं न कृताभ्यासमासीदित्यभवत्स्फुटम् ॥ १२ ॥
दूरग्रामपुरीलोकैः सम्पतद्भिर्जनाम्बुधौ ।
जनिता ध्वनिकल्लोलाश्चण्डसंघट्टनं व्यधुः ॥१३॥
तत्पूर्वमभवद्व्यर्थ मम सत्याग्रहवतम् ।
जनस्य किमिवाश्चर्य यदि सत्याग्रहो वृथा ॥१४॥
भृश संमद्यमानोऽपि पृष्ठभागस्थितैर्जनैः।
मदग्रतो जनस्तोमः स्थितो निःशब्दनिश्चलः ॥१५॥
कोलाहलः ससंमदः पृष्ठतो मेऽभ्यवर्धत ।
ततोऽहं वेदिकापीठादवतीर्य विनिर्गतः ॥१६॥
अथाहं साञ्जलिर्भूत्वा लोकान्प्रार्थितवानिदम् ।
गम्यतां भो गृहान् सौम्या नोत्सहे वक्तुमय वः ॥ १७ ॥
इत्येवमुक्तमात्रोऽसौ जोषमास्त क्षणाचनः ।
सर्वस्थापगमं यावत्तत्र स्वप्तुमचिन्तयम् ॥ १८॥
तावन्मामप्रवीत्कानुस्तात निर्गम्यतामितः ।
नातिदूरमितस्त्वां हि यन्त्रयानं प्रतीक्षते ॥१९॥
न रोत्स्यन्ति जना मार्गमिति श्रुत्वा तथेत्यहम् ।
पीठादवातरं यावत्तावदेव पुनर्जनः ॥ २० ॥
अभिधापन्निनादेन रोदसी समपूरयत् ।
पहुधा दर्शितस्नेहो मयि स्वस्वविचेष्टितैः ॥ २१ ॥
सोऽहं मूर्तिरिख प्रेम्णस्तैः सर्वैर्भावितोऽपि सन् ।
प्रेमाविष्कारचेष्टास्तास्तदीया नाभ्यरोचे तु ॥२२॥

·८ मदुरायात्रा। तत्र चेत्किञ्चिदस्थास्यं तदाऽवेत्स्यन्नमी जनाः । सारं निर्वचनप्रेम्णः संयमस्यापि चात्मनः ।। २३ ।। पत्नीपुरे जनव्यूहो महान् सुचरितोऽभवत् । तर्कये तत्सुचारित्रं मदुरावृत्तशिक्षितम् ॥ २४ ॥ मदुरायां तथाप्यत्र निन्दा)ऽभून्न कश्चन । न च तत्र किमप्यासीद्वानिवृत्ते अपास्पदम् ॥ २५ ॥ , इति सौ. क्षमायाः कृतिषु स्वराज्य-विजये मदुरायात्रा नाम पोडपोऽध्यायः ।

·सप्तदशोऽध्यायः पल्लीग्रामसम्मेलनम्। एकोनविंशशतके पट्चत्वारिंशदुत्तरे। अब्दे तृतीयमासस्य प्राप्ते सप्तमवासरे ॥१॥ विश्वयुद्धजयस्यासीदुत्सवो हस्तिनापुरे । महाविजृम्भणेनाऽऽङ्ग्लसम्राङ्दीनुरोधतः॥२॥ आसन् जयोत्सवस्यास्य वह्वः परिपन्थिनः । नगराम्यन्तरे तैश्च कृतोऽभूद् घोरविप्लवः ॥३॥ जनता पीडिता यस्मिन् प्रागितोन्दचतुष्टयात् । श्मशानमिव तज्जातं चांदिचौकचतुष्पथम् ॥४॥ विप्लवे क्रियमाणे च हिंसादहनलुण्ठनैः । पातिता गुलिकावृष्टिर्जनौघे पुररक्षकैः ।।५॥ अनेनाभ्यधिकं कुद्धाः प्रतीकारं चिकीर्षवः । दुर्गे सांग्रामिकं यानं शिलाभिः प्राहरञ्जनाः॥६॥ द्वौ हतौ गुलिकास्त्रेण भारतीयकुमारको । शवयुग्मं तयोर्निन्ये श्मशान जनयात्रया ॥७॥ जनवैद्युतसंयोगाध्छिन्ना दीपाश्च नाशिताः । भूयिष्ठा नगरी रात्रौ तमसाऽत्यन्तमावृता ॥८॥ परेयुरापणाः पाठशालाभित्रालयास्तथा। पूर्णविश्रान्तिमासाद्य पिहिता अवतस्थिरे ॥९॥ जनताया मनोवृत्तिरांग्लेषु परुषा स्थिता । तज्जयान्न जना हृष्टाः परं सर्वे परामुखाः ॥ १० ॥ .

·पल्लीनामसम्मेलनम्।
अथ मद्रपुराद् यास्यन् मार्गे पल्निपुरे यतिः ।
प्रशान्तां जनतां दृष्ट्वा तोपितस्तागुपादिशत् ॥११॥
(महात्मोवाच।)
अस्पृश्यतानिवृत्तिश्चेत्स्पर्शमात्रनिवन्धना ।
तदा सा काष्ठतुल्या स्यात् स्पृश्यतायां गुणैर्विना ॥१२॥
विद्वानपि दुराचारो यदि स्याद्राह्मणस्तदा ।
ब्राह्मणाख्यापि तस्यैपा सर्वथा नोपपद्यते ॥१३॥
यः खलु ना जानाति स एव प्राह्मणः मतः ।
शीलेन न पुनर्वृत्त्या स्वरूपमवधार्यते ॥१४॥
समाजे हि समानः स्याद् द्विजेन मलशोधकः ।
पदमहेत्स मौलानाऽऽजादस्यापि यशस्विनः ॥१५॥
स्ववृत्तिमाचरन्नेप यदि राष्ट्रपतिर्भवेत् ।
तदिनं दन्त मे भूयात्परमानन्ददायकम् ॥ १६ ॥
अस्मदन्तस्तथा रूढो गाढमस्पृश्यतावणः ।
ययाऽस्मजीवितं व्याप्य नाना भेदमजीजनत् ।। १७॥
अयं हि माझणः सोऽन्यो भवति प्राह्मणेतरः ।
अयं मे धर्म इत्यन्यस्तवेति च कृता मिदा ॥१८॥
कुतो या दुपयेदस्मानिदमस्पृश्यताविपम् ।
एकस्यैव कुटुम्बस्य न वयं किमु जातकाः ।।१९।।
मनुष्यकुलसंमूता वयं सर्वे सहोदराः।
एकस्यैर विशालद्रोन किं शाखा इव स्थिताः॥२०॥
अस्मिन्नस्पृश्यतव्याधी सर्वयोन्मूलिते सति ।
दिनस्पन्ति पुराभेदाः स्पाप्यते च समानता ॥ २१ ॥

·५०
स्वराज्य-विजयः
परोपयुक्तिः स्वार्याथ क्रियते न ततः परम् ।
सहकारस्तु सर्वत्र भविष्यति जनप्रियः॥२२॥
अलमस्पृश्यताऽऽलापर्वक्ष्यामि प्रस्तुतं परम् ।
तथा हि मां जनः शैले देवस्थानं निनीपति ॥ २३॥
मया सह प्रतिष्ठासुर्यदि लोको भवेत्तदा ।
गिरि षट्शतसोपानमारोदं न क्षमोऽस्म्यहम् ॥ २४॥
न च साऽधित्यका चोढुं पर्याप्ता तावतो जनान् ।
न मे सिध्येच यात्रेति शङ्का मय्युदभूदद्रुतम् ॥ २५ ॥
विचिन्तन् प्रभावेऽहं मूर्तीनां श्रद्धयान्वितः ।
प्रेरितोऽस्मि स्वयं तासां दर्शनायेति सर्वथा ॥२६ ।।
यद्यदारोप्यते भक्तैर्मूर्ती संभाव्यते च यत् ।
तत्तदेव भवत्येपा शक्तिहीना स्वरूपतः ।। २७॥
यदा हरिजना देवमन्दिरेभ्यो बहिष्कृताः ।
तदैव मे स्वतःसिद्धा प्रतिमानामशक्तता ॥२८॥
मीनाक्षीमन्दिरं पूर्व समुपेत्यापि नाविशम् ।
यावद्धरिजनस्तत्र निषिद्धोऽभूत्प्रवेशतः ॥२९॥
प्रविशेयं कथं देवसदनं तत्सुविश्रुतम् ।
मलशोधकमात्मानं स्वयमाख्यापयश्चिरात् ॥ ३० ॥
समक्षेत्रेषु विश्वात्मा यः समं जीवकोटिभिः ।
वर्तते स हि देवः स्याद्वारतस्येति मे मतिः ॥ ३१ ।।
कतिभिर्भारते लोकैरासायेत हिमाचलः ।
परं तु कोटयो यान्ति लीलया पल्निपत्तनम् ॥३२॥
प्रार्थना मेऽद्रिमूलेऽपि देवेन श्रूयतेतराम् ।
न तथा किल भक्तानां शैलाग्रसुरमन्दिरे ॥ ३३ ॥

·पल्लीग्रामसम्मेलनम्। जानाति हृदयं नृणामीश्वरस्तस्य लक्षकः । बहिः प्रदर्शन न्यय कार्य चेन्नान्तरात्मनः ।। ३४ ॥ पर्याप्त हि ममासीद्यत् प्रवेष्टुमनुमोदिताः । पूजार्थ देवगेहेऽस्मिन् दिष्टया हरिजना इति ॥ ३५॥ भापमाणे मयि स्थेयान् जोपमासीजनार्णवः। अनायिपि गिरेः शृङ्गमासन्यामासितस्ततः ॥ ३६॥ जनौषो मम पन्थानं न किश्चिदुपरुद्धवान् । पत्नीसुरालयं यावद्यात्राऽऽसीद्विघ्नवर्जिता ॥३७॥ एकेन कलविकेन ग्रीष्मकालो न गम्यते । उक्तप्रसंगमात्रेण तस्माद्बहु न तर्कयेत् ॥३८॥ मुख्यामात्यस्तदा श्रीमानुदघोपयदाटलिः मन्त्रिवृन्दं ममाऽऽदेशाद्धारतं प्रति यास्यति ॥ ३९ ॥ यादृशो राज्यमारोऽद्य भारतीयैरपेक्ष्यते । नेतृमिस्तद्विनिर्णेयं तत्र साद्यकृतो वयम् ॥४० मृगये सहकारित्वं पक्षयोर्विपमे क्षणे। जातिधर्ममतेप्चेपां विवादा जटिलाः स्थिताः॥४१॥ भारतं यदि सम्पूर्णामस्मदिच्छेत् स्वतन्त्रताम् । तदा निप्पायतेऽस्माभिः शरणमार्गेण तत्कमः ॥ ४२ ॥ सर्वधा नांग्ललामाय विलम्योऽत्र करिष्यते। यदि ताग्विलम्वेन हानिः स्याद्वारतावनेः ।।४३ इति सी. क्षमायाः कृतिपु स्वराज्यविजये पत्नीग्रामसम्मेलनं नाम सप्तदशोऽध्यायः।

·अष्टादशोऽध्यायः
रामनाममहिमावर्णनम् ।
अथ वैद्यवरः कचिन्महात्मानं व्यजिज्ञपत् ।
यदायुर्वेदशास्त्रेषु पहुबाप्युपलभ्यते ॥१॥
आमयोपशमे रामनामैकान्तिकसाधनम् ।
वैशिष्ट्यं चापि विश्रान्तिचिकित्साया निरूप्यते ॥ २ ॥
तन्निवेदनमुद्दिश्य वैद्यस्यास्य विपश्चितः ।
पत्रे हरिजनेऽलेखीन्महात्मा स्वमतं यथा ॥३॥
प्रणिन्थुवैद्यकग्रन्थान् यदा प्राग्वाग्भटादयः ।
तदा विष्णोर्न रामस्य नाम ह्यासीजनप्रियम् ॥४॥
अहं श्रीतुलसीदासे भक्तिमान् शैशवादपि ।
सर्वदा रामनाम्नैव परमात्मानमार्चयम् ॥५॥
प्रभोरोङ्कारमारभ्य यदि नामावलिः श्रुता ।
तदा नामभिदा स्पष्टा प्रवृत्तिस्तु जने समा ॥६॥
जगदीशस्तदाज्ञा च द्वयोर्नास्ति भिदाऽनयोः ।
उत्तमोपासना तस्मात्तदीयाज्ञानुवर्तनम् ॥७॥
तदाज्ञाबद्धभावस्य भक्तस्य परमात्मनः ।
रामनामोचपठनं न कदाचिदपेक्ष्यते ॥८॥
स्वभावाद्वेत्ति स ध्यायन्नाज्ञां श्वासगतिं यथा ।
चिकित्सा तस्य नास्त्यन्या रामनामप्रकीर्तनात् ॥९॥
शुकवत्पठनं रामनाम्नः स्पष्टं व्यनक्ति यत् ।
न वेत्ति पठिता देवं सर्वानिष्टनिवारकम् ॥१०॥
अयं परमजीवातुर्मिपम्भिर्विविधैरपि ।
स्वयमश्रद्धयोपेतैरातुरेभ्यो न दीयते ॥११॥

·५३ . रामनाममहिमावर्णनम् । लभ्य भागीरथीमूलं प्रतिगेहमिति कचित् । यदि स्वीकुर्वते वैद्यास्तदा स्युनप्टजीविकाः॥१२॥ अतो गत्यन्तरामावाचूर्णपेयादिकं हिते। परमौपधमित्याहू रोगिणामुपशान्तये ॥१३॥ नाम्नोऽद्भुतप्रमावे चेत्स्वयं वैद्यो न विश्वसेत् । वृयैव स्यात्तदादिष्टं रोगिणे नामकीर्तनम् ॥ १४ ॥ न्यायानां पाठनं शक्यं न्यायलेखनपुस्तकैः । नानुभूतेविना शक्यं रामनाम्ना चिकित्सनम् ॥१५॥ विष्णोहि नामसाहलादेकस्यापि जयी नरः । सर्वरोगविमुक्तः स्यादितीड्या चरकस्य वा।। १६ ।। कालेऽस्मिन्दक्षिणे देशे कश्चिन्निर्माय मन्दिरम् । मूर्ति महात्मनस्तत्र प्रतिष्ठाप्य समार्चयत् ।। १७॥ वृत्तान्तं तमुपश्रत्य महात्मा विजुगुप्सितः । वृत्तपत्रे तमुद्दिश्य योधनामलिखद्यथा ॥१८॥ कीदृशीयमहो लोके मूर्तिपूजा विलक्षणा । कस्मान्मन्दिरनिर्माणे कृतस्तेन वृथा व्ययः ॥१९॥ ग्रामिकाश्चापथं नीता अहं चाप्यपमानितः । मदुक्तः पूजनस्याओं विपर्यासमवापितः ।।२०॥ उधरेगस्तन्तुनेण सन्तुरकस्य पूजनम् । तञ्च स्वराज्यलाभाय जीविकाप्राप्तयेऽयवा ॥२१॥ गीतोक्तधर्मचर्यंव गीतायाः किल पूजनम् । न पुनः शुकवत्पाठः पठिनुः कण्ठशोपकः ॥ २२॥ अनुवृतिर्मनुष्यस्य मनुष्यस्यापि पूजनम् । सा च तद्गुणमाहात्म्ये न तु तद्दोपलाघवे ।। २३ ।। 4 ·स्वराज्य-विजयः जीवतः पुरुषस्यास्मिन्पूजया क्लृप्तमन्दिरे । अपनश्यन्ति सर्वेऽपि हन्त धर्माः सनातनाः ॥२४॥ साधुरित्युच्यते मृत्योः प्रागेव न नरः क्वचित् । प्रशस्यते गुणोद्रेकैः पूज्यते मरणोत्तरम् ॥ २५॥ जानाति भगवानेव मनुष्यस्य हृदोऽन्तरम् । जीवन्तं वा मृतं तस्मान्मनुष्यं न समर्चयेत् ॥ २६ ॥ सर्वदा पूजयेत्पूर्ण सत्यं यदभिधीयते । तचाहुः पण्डिता नित्यं परमात्मानमाश्रितम् ॥ २७॥ अतोऽयं मन्दिरस्वामी प्रतिमामपनीय मे । कर्तुमर्हति तद्नेहं केन्द्र सूत्रविनिर्मितेः ॥२८॥ वेतनप्रासये केचित्परे यज्ञमनीपया । कुर्वन्तु सूत्रनिर्माण वसानाः खद्दराम्बरम् ॥ २९ ॥ इत्थं हि. कर्मणा गीता भविष्यति निदर्शिता । तस्याश्च मम चाप्येतद् वस्तुतः पूजनं भवेत् ॥३०॥ इति सौ. क्षमायाः कृतिपु स्वराज्य विजये रामनाममहिमावर्णनं नाम अष्टादशोऽध्यायः।

·नवदशोऽध्यायः हरिजनसहवासानुमोदनम् । अथोलिग्राममुत्सृज्य गमिष्यन्हस्तिनापुरम् । पत्रे हरिजनेऽलेखीन्महात्मा स्वमनोगतम् ॥१॥ किमर्थ वस्तुमिच्छामि चाण्डालवसताविति । संभ्रान्ताः सुहृदः केचिदन्ये चापि हि विस्मिताः।।२।। समजायत काझेयं कुतो मम हृदन्तरे । इति मां यदि पृच्छेयुस्तानत्र प्रतिवम्यहम् ॥३॥ भाव्यमस्माभिरस्पृश्यैरथवा मलशोधकैः । इत्युक्तं यन्मयाद्यापि कर्मणा न निदर्शितम् ॥४॥ तदेतद् घ्यायतः पार्थ भूयश्चिन्ताकुलस्य मे। गुजरेभ्यः समानीता कैश्चिद्वाती हि सा यथा ॥५॥ एकैव तत्र वाप्यासीदेक एव सुरालयः । ययोर्नागरिकैरासन्नस्पृश्याः सहमागिनः ॥६॥ अस्पृश्यैस्सहवासेच्छां तट्टत्तमुददीपयत् । अचिरात्सफलीकर्तुमेतां च सममून्मतिः ॥७॥ टूरे हरिजनेभ्यश्चेन्निवसेयं स्वयं तदा । विनिन्द्याः स्युः कथं लोका अस्पृश्यत्वं समाश्रिताः॥८॥ इति भावनयाऽऽक्रम्य कर्म कर्तुं प्रणोदितः। वस्तुं हरिजनावासे निश्चय कृतवानहम् ॥९॥ श्रीमान् पिला दीपेन्छ ततो विज्ञापितो मया। मोहमय्यां च दिलयां च निवासं पर्यकल्पयत् ॥१०॥ नाई हरिजनान् स्वैरमुपरोर्बु समुत्सहे। स्वमध्यवर्तिनं नो चेन्मर्पयेयुरिम जनम् ।।११।।

·स्वराज्य-विजयः
4
.
नानादेशप्रदेशेषु महात्मा भारतावनेः ।
श्रुतविप्लववृत्तान्तो व्यथितात्माऽलिखद्यथा ॥१२॥
"अहो वायुरिव व्यापी द्वेपः सार्वत्रिकोऽजनि ।
अत्यधा हि हिंसेयं भारतस्य न युज्यते ॥१३॥
न द्वैपः प्रेमरूपेण पर्यवस्यति कर्हिचित् ।
इति हिंसाता लोका विवदन्ते दुराग्रहात् ॥१४॥
सत्याहिंसात्मक युद्ध वयं स्वातन्त्र्यलधये ।
विधास्याम इति प्रोचैः कृताऽस्माभिर्हि घोषणा ॥१५॥
महायुद्धानलाङ्गारो योऽद्य निर्वापितः स्थितः ।
द्वेय विद्रोहनैष्फल्यं जगते घोपयत्यसौ ॥१६॥
विद्वेष्टा न हि विद्वेष्टि विद्वेपस्यैव कारणात् ।
स्वदेशाकिन्तु विद्विष्टानिष्कासयितुमिच्छति ॥१७॥
अतो हिंसात्मकं युद्धं दूरीकृत्य जनोऽधुना ।
अहिंसासाधनेनैव स्वाभीष्टं खलु साधयेत् ॥१८॥
वर्षाणां पञ्चविंशत्या स्वेच्छयाऽनिच्छयाऽथवा ।
जनतां समुपादिक्षद्राष्ट्रसंघः पुनः पुनः ॥१९॥
आसेतोरातुषारादि ग्रामे ग्रामे पुरे पुरे ।
अहिंसासाधनेनैव त्र्यं प्राप्नुयादिति ॥२०॥
इदमाशुतरं पूर्वापेक्षयाऽन्तःस्थलेष्वपि ।
चेतांसि भूककोटीनां दिष्टया स्पष्टुमपारयत् ॥२१॥
बहवस्तु निगूह्यान्तहिंसां हन्त स्वचेतसि ।
अहिंसां मुखमात्रेणोद्घोषयन्त उपादिशन् ॥२२॥
तथापि मुग्धचेतोभिर्जनैरानवशालिभिः ।
वक्तृणामाशयो गूढः सुतकरुपलक्षितः ॥२३॥

·" हरिजनसहवासानुमोदनम् । अहिंसाधनसम्पत्तिः प्रयत्नेन महीयसा । रक्ष्यतां बान्धवास्तस्मादिति भूयोऽनुशाम्यहम् ॥२४॥ विषयं स्वयमज्ञात्वा न हि स्वैरं ब्रवीमि वः । परं स्वानुभवामि वर्षषष्टिमितादहम् ॥२५॥ अत्यन्तविपमः कालो भारतेऽध हि वर्तते । दीनानां मूककोटीनां मुमूर्पूणां बुभुक्षया ॥२६ ।।' पत्रे हरिजने श्रीमानलिखद्गान्धिरेकदा । पुरुषायुपमुद्दिश्य व्यञ्जयन् स्वमतं तथा ॥२७॥ शताब्दान् पंचविंशत्याऽधिकान् या मे जिजीविषा । प्रस्तुता हि मया पूर्व सा प्रगल्भार्थगर्मिता ॥२८॥ कुर्वन्नेवेह कर्माणि जिजीविपेच्छतं समाः ! इतीशावास्यमन्त्रेण कामना मे प्रमाण्यते ।। २९॥ शतस्य पञ्चविंशस्य शतमस्त्युपलक्षणम् । इति व्याख्यातमस्ति प्राग्भाष्यकारेण केनचित् ।। ३० ॥ पोडशोर्ध्वशतेनैव शतसंख्योपलक्ष्यते । इति मद्रप्रदेशेषु चिराय श्रूयतेतराम् ॥ ३१ ॥ सङ्गवर्जितसेवा हि न कर्मफलमीक्षते । ताहक्सेवामकुर्वन्न कामयेत शतं समाः॥३२॥ दीर्घायुष्यमिद त्यागाद्विना नैवोपलभ्यते । तेन त्यक्तेन भुञ्जीथा इतीशावास्यडिण्डिमः॥३३॥ यदि जातु फलासक्तो नरो जीवेदियश्चिरम् । उजीवितशवप्रख्यः सर्वेषां मार एव सः ॥ ३४ ॥ वरं स प्रार्थयेतेशं शीघं देहविमुक्तये। स एवास्य परो धर्मो न दीर्घायुष्यकामना ।। ३५ ।।

·५८ स्वराज्य-विजयः देहः परोपकाराय न पुनर्भोगभुक्तये । सुखं संजायते त्यागात् त्याग एव हि जीवितम् ॥ ३६॥ अकासितफलस्तस्मात्परसेवनतत्परः । सपादैकशतं मर्त्यः समीहेत समाः सदा ॥३७॥ फलमेकान्ततस्त्यक्त्वा सेवां सर्वात्मना चरन् । सुखमन्यादृशं विन्देकोऽपि हर्तुं न तत्क्षमः ॥ ३८॥ हृदयस्य वहत्यन्तस्तत्सुखामृतनिर्झरः । अन्तरा तादृशाहादं दीर्घायुः स्यान्निरर्थकम् ॥ ३९॥ इति सौ. क्षमायाः कृतिषु स्वराज्यविजये हरिजनसहवासा- नुमोदनं नाम नवदशोऽध्यायः ।

·.
विंशोऽध्यायः
गान्धिनिमन्त्रणम् ।
अथ कश्चिन्महात्मानं पत्रसम्पादकोऽलिखत् ।
पठितस्ते मया ग्रन्थस्तात गीतार्थबोधकः॥१॥
द्यतं छलयतामस्मि मद्विना न शुभाशुभम् ।
इत्यादिकं विभोर्वाक्यं विचिकित्सां व्यधान्मम ॥ २
किमिति प्रतिबध्नाति दुष्कर्माचरणं विभुः।
कथे च पापकर्माणं दण्डयेत्करुणार्णवः ॥३॥
अप्येतदर्थमेवासीद्विधात्रा निर्मितं जगत् ।
अप्यशक्य मनुष्याणां प्रशान्त्या जीवितु भुवि ॥४॥
(महात्मा प्रत्युवाच ।)
अनिष्टसंभवं लोके भगवाननुमन्यते ।
इति श्रोत्रप्रियं न स्याद्वचनं हि शरीरिणाम् ॥ ५॥
तथापि परमात्मैव यदि सर्वेष्टदायकः ।
तदा स्वयमनिष्टानामपि स्यात्खलु वारकः ॥६॥
यद्वितीयबलं दत्त्वा रावणाय स्वयं विभुः।
न किं ते वधदण्डेनायोजयत्पापकारिणम् ।।७।।
पायोऽव बुद्धिसोहस्य तिदान स्यादविज्ञता।
अप्रमेयस्वरूपस्य तत्त्वतः परमात्मनः ॥८॥
स एवं न्यायनिर्माता न्यायश्च न्यायसाधकः ।
न कोऽप्येतादृशीं शक्तिमात्मीयां कर्तुमीश्वरः ॥९॥
आत्मीयत्वे भवेनिन्द्यो निरङ्कुश इव प्रमुः।.
जगदीश्वरनिष्ठेव पूज्यते शक्तिरीशी ॥१०॥

·६० स्वराज्य-विजयः यदा जगति वास्तव्यं कुरुते निखिलो जनः । निश्चयं जीवितुं शान्त्या तदा शान्तिः स्थिरा भवेत् ॥११॥ साधोर्हि निखिलो लोकः साधुरेव भविष्यति । चिन्तयेद् विपरीतं यः स वृधा दर्पदूपितः ॥१२॥ * रसाब्धिग्रहचन्द्राब्दे नृपतेर्मन्त्रिणस्त्रयः । वसन्तसमये रम्ये पिकगीतमनोहरे ॥१३॥ प्रफुल्लकुसुमामोदमाजग्मुर्हस्तिनापुरम् । राष्ट्रिय जटिलग्रन्थिं विमोचयितुमिच्छवः ॥१४॥ अध्यक्षो मण्डलस्यासीद्राजनीतिविचक्षणः । पेथिक्लोरेन्सिति ख्यातो ज्येष्ठो बुद्धिमतां वरः ॥१५॥ सोऽयं भारतवर्षस्य प्रजाः सर्वा नभोगिरा । निजागमसमुद्देशं बोधयामास तथा ॥१६॥ राज्यभारं हि निर्वोढुमादौ कार्यः सुसंविधिः । अचिरादारतं येन पूर्णस्वातन्त्र्यमाप्नुयात् ॥१७॥ यत्कार्य भारतीयानामात्मस्वातन्त्र्यसिद्धये । तत्र साहाय्यकर्तारः सन्निकृष्टा वयं स्थिताः ॥१८॥ अस्माकं नान्यदेतस्मात्कार्यमत्र हि विद्यते । हन्ताऽऽनोतु निजस्थानं जगद्राष्ट्रेषु भारतम् ॥१९॥ महर्जिगतो राज्यवहारान्किन्वत्ती। लप्स्यतेऽभ्युदयं शीघ्र स्वतन्त्रा भारतावनिः ॥२०॥ न किश्चिदपि वाञ्छामः साहाय्यस्य कृते वयम् । परं सौहार्द मिच्छामः सर्वैर्भारतवासिभिः' ॥२१॥ *१९४६ खिस्तान्दै

·गान्धिनिमन्त्रणम् ।
*
प्रान्तराज्यविभागानामधिपैरालमन्त्रिणः ।
पूर्व मिथः समालोच्य निश्चिक्युर्गान्धिमीक्षितुम् ॥२२॥
मन्त्रिणामग्रणीस्तस्मात्प्रेषयामास गान्धये ।
आदरेण समाहानं दिल्लीमागम्यतामिति ।। २३ ।।
उलीग्रामे तदा तिठन्मुनिः पुण्यपुरान्तिके ।
तत्पार्धमागमदूतः सुधीरो नाम मन्त्रिणाम् ॥ २४॥
ऊरीकृत्य तदाहानं सद्यवस्थासमुत्सुकः ।
महात्मा तत्क्षणादेव प्रतस्थे हस्तिनापुरम् ॥२५॥
मोहमय्यामसो मार्गे तत्प्रयाणमखण्डयत् ।
कालं हरिजनैः साध कियन्तं नेतुमिच्छ्या ॥ २६ ॥
मोहमय्या उपान्तस्थे वर्लिनामनि पत्तने ।
महानपिनिवेशोऽभूचाण्डालानां चिरादपि ॥२७॥
तेऽमी हरिजनाः ख्याताः केचिदेषां समुद्यताः।
खलीकर्तु महात्मानं लोहमार्गस्य संक्रमे ।। २८॥
अनुजग्मुर्महात्मानममी वर्लिपुरावधि ।
तत्कुटीरे शिलावर्ष चासजन्नीचयुद्धयः ॥२९॥
दग्धुं तस्य फुटी दुष्टा यावदासन् समुद्यता:
तापन्निवारयामासुः सुधीराः प्रातिवेशिकाः ॥ ३० ॥
कृतघ्नत्वपराकाष्ठामहो धिक पापशालिनाम् ।
यदमी हन्तुमुधुक्ताः स्वमिनमुपकारकम् ।। ३१ ।।
नैकवर्पाण्यहोरान प्रायस्यद्दीनवत्सलः ।
उद्धर्तमन्त्यजानेतान्सर्वलोकैस्तृणीकृतान् ॥ ३२
अस्पृश्यत्वकलङ्कस्य प्रायतिष्ट प्रमार्जने ।
प्रायोपवेशन(मान् सुनतेधाऽऽफलोदयम् ॥ ३३ ॥

·स्वराज्य-विजयः अन्त्यजानां परित्राता दीनानां च सुहृन्मणिः । कथं नामापमान्येत वचसा कर्मणापि तैः ॥ ३४ ॥ अवादीबहुवर्षेग्यः पूर्व कश्चित्सुहन्मुनिम् । यदर्यमुपवासादियज्ञा अयि कृतास्त्वया ॥३५॥ न करिष्यन्ति तेऽनिष्टमित्याशासे भृशं सखे । अन्नदातुः करं पूर्व यथा श्या दृष्टवानिति ॥३६ ।। दिष्ट्या तस्यागमात्पूर्व तत्सायं बर्लिपत्तने । रक्षकैः शमितः क्षोभः शान्तिश्वासीत्प्रतिष्ठिता ॥ ३७॥ कुटीरं परितो गान्धेस्तद्रक्षायै नियोजिताः। तस्थुः पञ्चशतं रात्री सशस्त्राः पुररक्षकाः ॥३८॥ तं रिरक्षिपवः पञ्चविंशतिश्चाधिकारिणः । अरुन्धन् यास्यतो लोकान् संमुखीनमहाङ्गणम् ॥ ३९॥ धिकृतोऽपि महात्माऽसौ प्रकृत्या दीनवत्सलः । न विदूनो न च क्रुद्धः पापानां दुष्टचेष्टितैः॥४०॥ इति सौ. क्षमायाः कृतिषु स्वराज्यविजये गान्धि निमन्त्रण नाम विशोऽध्यायः ।

·एकविंशोऽध्यायः
मन्त्रिसंमन्त्रणम् ।
गन्धिदिल्लीमथ प्राप्य लोहमार्गनिवेशने ।
ग्रामीणैः कैश्चिदेवासीजयघोषेण सत्कृतः॥१॥
कृष्णध्वजकराः केचिद्राष्ट्रसङ्घमहात्मनोः ।
निकृष्टिकरवाक्यानि प्रोचकैरुदघोषयन् ॥२॥
चिक्षिपुः प्रस्तरान्याने केचिदन्ये महात्मनः ।
दिष्टया निष्कासयामासुस्तान् स्वयंसेवकाः खलान् ।।३।।
वाल्मीकिमन्दिराख्येऽसौ चाण्डालशिघिरे मुनिः।
कृतावासोऽनयीत्सायं दैनिकमार्थनोत्तरम् ॥४॥
अहो अस्पृश्यता नाम कलङ्कोऽयं महत्तमः ।
हिन्दुधर्मात्प्रमाव्यो देशकल्याणमिच्छुभिः ।।५।।
साकं हरिजनैः स्निग्धैर्वसन्नश्नन् स्वपंश्चरन् ।
गृहस्यारोग्यसंरक्षां शिक्षयिष्ये शनैरमून् ॥६॥
अन्त्यजानामधोगत्यै स्वयं वाच्योऽस्मि यत्ततः ।
किमाश्चर्य यदि क्रुद्धा मयि स्युः केचिदन्त्यजाः ॥७॥
मथान्येधुर्लघुव्याख्यां प्राकाश्यमनयन्मुनिः ।
मुञ्च मारतमित्युक्तरर्थसर्वस्वबोधिकाम् ॥ ८॥
मुञ्च भारतमित्युक्तं यदहिंसात्मकं वचः ।
अमोनाकन्दनिघोंपः सहजः सोऽन्तरात्मनः ॥९॥
एतेन परदेश्यानां प्राभवस्य निवर्तनम् ।
सूच्यते न पुनस्तेषामस्माभिरवसादनम् ॥ १० ॥
विदेश्यान्प्रति विद्वेपो नास्त्यस्मिन्संविधानके।
या वयं तथा तेऽपि मनुष्या इति मन्महे ॥ ११ ॥

·६४
स्वराज्य-विजयः
भयमेव विदेशीयाद्विद्वेषस्य हि कारणम् ।
गते भये न विद्वेपस्यावकाशोऽपि विद्यते ॥१२॥
परिवर्तनतस्तस्य भवेन्नः परिवर्तनम् ।
गते च नोऽपि नीचत्वे गतैव स्यात्तदुञ्चता ॥१३॥
तस्य शस्त्रास्त्रसद्धातो महागारेषु रक्षितः ।
आणवं परमास्त्रं च नास्माकं जनयेद्भयम् ॥१४॥
चिरेणान्योन्यसातङ्काः शासकाश्च प्रजा अपि ।
सुखेनोच्छ्वासनिघासावपि प्रायो न कुर्वते ॥१५॥
अतः स्वातन्त्र्यलाभेऽपि सुचिरक्लेशनाजनः ।
रुद्धश्वास इव प्रायः प्रारम्भे न सुखायते ॥१६॥
यदि स्वातन्त्र्यमागच्छेद्विना हिंसां तदा हि तत् ।
जगतो निखिलस्यापि भवेन्नूतनशिक्षणम् ॥१७॥
परेधुः समुपेत्यासौ नृपतेर्मन्त्रिमण्डलम् ।
तेन संमन्त्रयन् सार्थ घटिकाः पञ्च नीतवान् ।। १८॥
अब्रवीत्स च निर्व्याज प्रदोषप्रार्थनोत्तरम् ।
अश्रद्धा मन्त्रिवृन्देऽस्मिन् परं कापुरुषोचिता ॥१९॥
आंग्लभूमेरमी प्राज्ञाः प्राप्ता निर्व्याजवृत्तयः ।
न जातु भारतीयानां भविष्यन्ति प्रतारकाः ॥ २० ॥
देयामहति कार्येऽस्मिन्नावको सुमतिं विभुः।
भूयात्सन्निहितश्चापि सर्वदा मार्गदर्शकः ॥ २१ ॥
हिन्दूनां प्रार्थनेपा च मुस्लिमानामथेशी ।
इति लोकस्य भेदोक्त्या मम दोदूयते मनः ।। २२ ।।
अल्ल इत्याख्यया कैश्चिदीश इत्यपरैर्जनैः ।
कृत्स्नस्य जगतः कर्ता भगवान् व्यपदिश्यते ॥ २३ ॥

·मन्त्रिसंमन्त्रणम् । -- न मजामः कथावीरं राम दाशरथिं नरम् । परं तदाख्यया,देवं विश्वव्यापिनमीमहे ॥२४॥ इत्युक्त्वा स ययौ श्रीमान्द्रष्टुं भूपालमन्त्रिणः । प्रत्यगात् पररात्रे च पुनर्वाल्मीकिमन्दिरम् ॥ २६ ॥ इति सौ. क्षमायाः, कृतिपु स्वराज्यविजये मन्त्रिसंमन्त्रण नाम दएकविंशोऽध्यायः । A - र 5

·7
द्वाविंशोऽध्यायः
मन्त्रिसन्धानवैकल्यम्।
राज्यमारं पुनर्वोढुं राष्ट्रसघोऽन्वमन्यत ।
प्रतिराष्ट्रविभागं च नियुक्ता मन्त्रिणस्ततः ॥१॥
प्रान्त्यानामधिपाः सर्वे तदेतदुघोषयन् ।
राजकीयसमाचारपत्रेषु स्वस्वनामतः ॥२॥
तदाल एव निमुक्तो बन्धनान्नेहरूबवीत् ।
उद्बोधयन्नुपायातां मण्डलीमांग्लमन्त्रिणाम् ॥३॥
परस्परानुमत्येन स्वातन्त्र्यं यदि नैष्यति ।
तदा देशे ध्रुवं भावी विक्षोभः परमोत्कटः॥४॥
नान्यो हेतुर्हि साम्नोऽस्ति प्रभुत्वपरिवर्तनात् ।
नैवानुमोदते राष्ट्रसंघो देशविभाजनम् ॥५॥
यद्यपि प्रतिपधेरन्नेतस्मिन्नांग्लमन्त्रिणः ।
तथापि राष्ट्रसंघस्तत्प्रतिरोत्स्यति सर्वथा ॥६॥
जिन्नः श्रीमानथोवाच पाकिस्थानेऽनुमोदिते ।
प्रवेष्टुमेप सज्जोऽस्मि राज्यशासकमण्डलीम् ॥७॥
तर्जयेद्राष्ट्रसंघद्रक्तपातेन मुस्लिमान् ।
तदा मुस्लिमसंघोऽयं तटस्थो नावतिष्ठते॥८॥
नास्मसंघ विना राज्यभारस्तिष्ठेदिनद्वयम् ।
अनिवार्यों हि संघाने पाकिस्थानस्य निर्णयः ॥९॥
अभवन् राज्यसूत्रस्य ग्रन्थिविश्लेपकर्मणि ।
निष्फला मन्त्रिणां यत्ना जिन्नस्यैव दुराग्रहात् ॥१०॥
आंग्लपञ्चममासेऽथ निश्चिक्ये वेवलः प्रभुः।
सिमलाद्रौ समाह्वातुमेकं त्रैपक्षिकं सदः ॥११॥

·-
.
मन्त्रिसन्धानवैकल्यम् ।
प्रमुखान् राष्ट्रसंघस्य तथा मुस्लिमसंसदः।
श्रीगान्धिं च महात्मानं सदस्यान् स न्यमन्त्रयत्॥१२॥
असकृन्मन्त्रणं चक्रे महात्मा मन्त्रिभिः सह ।
तत्तु सर्व वृथैवाऽऽसीविफला च सभाऽजनि ॥१३॥
उभयोः पक्षयोः संधि विधातुमभिलाषुकः
पशिधं वाङ्मुखं चक्रे नूतनं सचिवाग्रणीः ॥१४॥
अध्याये तु प्रयोविंशे विस्तरेणोपवर्ण्यते । ।
तदेतच्छ्रीमतो गान्धेस्पोद्घातपुरस्सरम् ॥ १५॥
श्रीमान् गान्धिरुवाच प्राक प्रस्थानासिमलाचलम् ।::
लोकविप्लवमुद्दिश्य दैनिकप्रार्थनोत्तरम् ।। १६ ।।
सत्यार्थाः परिगण्यन्ते लोकैर्वृत्तान्तपत्रिकाः ।
कुराणमगवद्गीतास्तवेदोक्तयो यथा ॥१७॥
तत्तद्देशस्य पत्रेपु यद्यद्वृत्तं प्रकाश्यते ।
विश्वसन्ति जनास्तस्मिन् निर्विचारं श्रुतिष्विव ॥ १८॥
तथा हि वृत्तपत्रेषु प्रागेवैतत्प्रकाशितम् ।
यद्भविष्यति सर्वत्र न चिराद् घोरविप्लवः ॥१९
ईदृग्वार्ताभिरास्तेऽद्य संत्रस्ता जनता किल ।
येषां भगवति श्रद्धा तेषां वासो न युज्यते ।। २०॥
यदि जातु मवेश्वोमो मियेरन् यहोपि वा ।
ततः किमिति भेतव्यं जातस्य मरणं ध्रुवम् ॥२१॥
प्रविश्य निर्मयं लोकैः संमः क्षोभकारिणाम् ।
पापान्निवर्तनीयास्ते समाधानपुरःसरम् ॥२२॥
कश्चिदाह जनाः क्षुब्धैईन्यन्ते पामरेरिति ।
अस्मिन् व्यतिकरे निन्द्याः शिक्षिता न तु पामराः ॥२३॥

·३८ स्वराज्य-विजयः सामाजिका हि ते केचित्प्रशस्तपदवीधराः। प्रवर्तयन्ति,तानज्ञान्विविक्त घोरकर्मणि ॥२४॥ अतो निवारणीयास्ते शिक्षित. पापकर्मणः । निजप्राणव्ययेनापि प्रसगे सति तादृशे ।। २५॥ बालिकाप्युपसयैतान् निहन्तन्याचितुं क्षमा । कृपया क्षिप्रमेवार्या विरमन्तु वधादिति ॥ २६ ॥ विरमेयुरमी प्रायो हिंसेयुरथवापि ताम् । मृता चेदमरी नित्यस्मरणीया च सा भवेत् ॥ २७॥ इति सौ. क्षमायाः कृतिषु स्वराज्यविजये मन्त्रिसन्धानवैकल्य नाम द्वाविंशोऽध्यायः ।

·त्रयोविंशोऽध्यायः
रामराज्यवर्णनम् ।
रामराज्यमिति ख्यात स्वाराज्ये यद्धव गतम् ।
चक्रे हरिजने व्याख्यां महात्मा तस्य तद्यथा ॥१॥
व्याख्यातु बहुमिलॊकैराहूतोऽस्मि स्वतन्त्रताम् ।
रामराज्यदशा सेति व्याचक्षेऽद्य समासतः ॥ २ ॥
रामराज्य न हि स्वर्गतुल्यमस्तीति मे मतिः ।
स्वर्गो हि दूरतः स्थायी तद्वृत्तालोचनेन किम् ।। ३ ।।
भविष्यद् दूरदृश्यं हि नाभिलष्यामि वेदितुम् ।
यदि स्याद्रम्यताद्यत्वे भवेद्रम्यैव चायतिः ॥४॥
तस्मात्स्वातन्त्र्यमेष्टव्यं नैतिकार्थिकधार्मिकम् ।
स्वातन्त्र्य नैतिक सिध्येदांग्लसेनाव्यपोहतः ॥ ५॥
कनिष्ठश्रेष्ठयोर्मध्ये तदा हि समता भवेत् ।
स्वातन्त्र्य धार्मिक सिध्येद्रक्षासैन्यविवर्जनात् ।। ६ ।।
आंग्लसैन्यस्थले राष्ट्रसेना यदि नियुज्यते ।
स्वायत्तो न मवेदेशः स्वसैन्येनाप्यधिष्ठितः ॥ ७॥
स्वसैन्यदमिते राष्ट्रे न शन्नोत्यतिदुर्षलः ।
क्रमेणापि समारोदुमाध्यात्मिकसमुन्नतिम् ॥ ८॥
यदि मानुष्यक सर्व निवर्तेत जुगुप्सया ।
युद्धस्यात्याहितनातात्तदा हानिन विद्यते ॥ ९॥
रक्तपातोऽपि न व्यर्धस्तेन चेच्छिक्षितो जन ।
स्वरक्तोत्सर्जन श्रेयः परासग्यातनादिति ॥ १० ॥
ययांग्लमन्त्रिणां कूटः स्वातन्त्र्य प्रतिपादयेत् ।
तदा भारतमल्पिष्ठ स्थापयेत्सैन्यमात्मनः ॥११॥

·So स्वराज्य-विजयः इत्थं तद्भुवि राष्ट्राणां पञ्चमं वर्गमाश्रयेत् । नेच्छेत्सांगामिकख्याति मुधा सर्वस्वनाशिनीम् ॥ १२ ॥ अहिंसानीतिमेवारें विदध्याच्छुद्धिमत्तराम् । क्रमेण चाग्रिमं राष्ट्र भूत्वा संमानमाप्नुयात् ॥ १३ ॥ स्वातन्त्र्यं भारतं भूरिश्रमेण समुपार्जितम् । जगद्वारं लघूक प्रयोजयति सम्भवे ॥१४॥ समाप्तविजयाप्येषा विश्वयुद्ध हि मेदिनी। नानाविधेन भारेण क्षुण्णपृष्ठेव वर्तते ॥ १५ ॥ इति सौ. क्षमयाः कृतिषु स्वराज्यविजये रामराज्यवर्णनं नाम त्रयोविंशोऽध्यायः ।

·चतुर्विशोऽध्यायः
नवविधानवर्णनम् ।
अथामात्यः प्रजागोष्ठयामाटलिः सन्यवेशयत् ।
मुख्यानि षड् विधानानि राज्यमाराय भारते ॥१॥
प्रथमं तावदांग्लेयभारतान्तनिवेशयेत् ।
निखिलाश्रितसंस्थानसमुदाय यथाक्रमम् ॥२॥
विदेशव्यवहाराणां स्वराष्ट्रवाणकर्मणाम् ।
यानवातादिकार्थानामीष्टे संयुक्तभारतम् ॥ ३ ॥
त्रयाणां च कृते वित्तं यावदावश्यकं भवेत् ।
तावतः संग्रहं कर्तुमधिकार वहेदपि ॥४॥
द्वितीयगय संयुक्तभारतं रचयेद् द्वयम् ।
समिति कार्यकर्तृणां समां च न्यायकारिणीम् ॥ ५॥
शेषाः सर्वेऽधिकाराः स्युस्तत्तत्प्रान्त्यप्रयोजिताः ।
इति मुख्यविधानेन तृतीयेन प्रकाशितम् ।। ६ ।।
चतुर्य च यथापूर्वममिरक्षयुरात्मनः ।
प्रभुत्वाधिकृतीः सर्वाः संस्थानान्यखिलान्यपि ॥७॥
पचमं च भवेत्यान्त्यैः प्रातिनिध्यं सुरक्षितम् ।
समयोः कार्यकर्तृणां तथा न्यायविधायिनाम्
पठं च राज्यमारः स्यात्कल्पितश्चान्तरालिकः ।
प्रत्यन्ददशकं चापि कुर्यादेवं ततः परम् ॥ ९ ॥
अथाऽऽकाशगिरा श्रीमान् किप्सः साम्नोदधोपयत् ।
अध सर्वात्मनाऽध्यासे यत्कृत्स्नर भारतप्रजाः ॥ १० ॥
अङ्गीकृत्य विधीनेतान् सहोयोगचिकीर्पया।
मासा(म्यन्तरे फुर्यरान्तरास्कियासनम् ॥ ११ ॥

·स्वराज्य-विजयः --- परेधुरवदगान्धिः प्रदोषप्रार्थनोत्तरम् । आंग्लामात्यस्य समयान् प्रशंसन् प्रीतमानसः ॥ १२ ॥ कविः कश्चित्पुराऽवादीधद्वयं हि निवासिनः। देशस्य शोकदुःखाभ्यामस्पृष्टा इति तत्त्ववित् ॥१३॥ चिरात्पर्यटताऽप्यस्मिन् सर्वत्र पृथिवीतले । न मया लक्षितो देश' शोकदुःखविवर्जितः ॥१४॥ हृदि यस्तत्त्वतः शुद्धः शोकदुःखे न तस्य हि । ईमनुष्यकोटीनां मनोवृत्तिस्तु दुर्लभा ॥१५॥ तथाऽपि मम कामोऽयं यदेपा भारतावनिः । सुखैकभाजनं भूयात् कविना वर्णितं यथा ॥ १६॥. गतेऽहनि मया प्रोक्तं यास्त्वमात्येन सूचनाः । देशस्य राज्यभारार्थे मन्त्रिद्वारा प्रकाशिताः॥१७॥.. विमृश्यन्तामिमाः सर्वाः सूक्ष्मदृष्टिप्रभावतः । श्रेयसेऽखिलराष्ट्रस्य न त्वाकुंचितया दृशा॥ १८॥ स्वाभिप्रायं प्रदास्थामि निशम्य भवतां मतम् । प्रस्तुत हि विमर्टव्यं स्वयमेव जनैः पृथक् ॥ १९॥ एकीकर्तुमुभी पक्षी प्रयत्नः सुमहान् कृतः। प्रभुणा वेवलेनात्र मन्त्रिभिश्च वृथा किल ॥२०॥ श्रीमताऽऽटलिना तस्माद्विधयः कल्पिता नवाः । स्वीकुर्यादिति तानेतान्न्यायतन्त्रकृतां सभा ॥ २१ ॥ परिवर्तयितुं कांश्चिनिराकर्तुमुत क्वचित् । संशोधयितुमेषां वा प्रभवेन्मन्त्रिमण्डली ॥ २२॥ गृहीत वा जद्दीतेति नामात्यः कुरुते हठम् । नान्यथा तन्ननिर्माणसमा स्यादेशमुक्तये ।। २३ ।। . .

·नवविधानवर्णनम्। यतः सा प्रतिबन्धैश्वेदीशैनिगडीकृता । स्वतन्त्रराज्यतन्त्राणां निर्माणे प्रभवेत्कथम् ॥ २४ ॥ वैकल्यमन्तरा किञ्चिद् ग्राह्याः पडियो हमी । नियुक्तमन्त्रिवृन्दं च समहत्यभिनन्दनम् ॥ २५ ॥ केचिदाहुरमी आंग्लाश्चरितुं धर्म्यमक्षमाः। नैवं मन्ये यतस्तेऽपि देवभीता यथा,वयम् ।। २६ ।। स्पष्टं यावदनिर्णीतममुकोऽसत्यवागिति । न तावदभिजातस्य सन्देग्धुमुपपद्यते ॥ २७॥ सर्वात्मना बभूवांग्लः श्रीमानान्तुर्महोदयः । स हि प्राणाजही श्राम्यन् शर्मणे भारतावने ॥२८॥ अतिमात्रमधयं स्याद्यदि संशेमहे वयम् । तद्देश्यानां च सर्वेषां चारित्रे सहसाऽधुना ॥ २९ ॥ । कामं कृतमनिष्टं नो बहुधाऽप्यांग्लशासकैः । स्वातन्त्र्यस्याऽगमोऽथापि श्रद्धयो मन्त्रिवाक्यतः ॥ ३० ॥ अस्ति वीज तदन्तःस्थं येनेदं शुष्कभारतम् । मवेदुज्जीवितं भूयः शोकदुःखामिवर्जितम् ॥ ३१ ॥ इति सौ, क्षमायाः कृतिषु स्वराज्यविजये अवविधानवर्णनं नाम तुर्विंशोऽध्यायः । 4

·पञ्चविंशोऽध्यायः
मसूरीयात्रावर्णनम्।
अथ वैशाखमासान्ते ग्रीष्मचण्डोष्मणाऽऽकुलः ।
विश्रान्त्यै सानुगो गान्धिर्मसूरीगिरिमबजत् ॥१॥
शीतवातैस्तुपाराद्रेर्मन्दमन्दैः सुगन्धिभिः ।
सेव्यमानोऽनयत्कांश्चित्सुखेन दिवसान्मुनिः ॥२॥
धनाच्या नैकदेशेभ्यः समेता भोगलोलुपाा ।
तुङ्गसौधान्हिमक्ष्माभृत्यध्यवात्सुः सवैभवम् ॥ ३॥
नृत्यमिष्टान्नपेयेषु कुर्वाणास्ते धनव्ययम् ।
पस्पधिरे किलाऽन्योन्यं स्वस्वदम्भप्रदर्शने ॥४॥
अत्र कर्मकरा दीनाः कर्पन्तो यानसञ्चयम् ।
मलीमसकुटीरेयु कृच्छ्रेणासूनधारयन् ॥५॥
भटतो हस्ववीथीपु पश्यतो निधनालयान् ।
शृण्वतश्च कथां दीनामन्तरात्माऽद्रवन्मनः ॥६॥
धनिकान् सुहृदः कांश्चिन्महात्मा न्यगदद्यथा ।
मसूरीमागतोऽस्म्यत्र स्वयं सामान्यलोकवत् ।। ७॥
मत्सौल्यस्य न युष्माभिश्चिन्ता कार्या मनागपि ।
ईश्वरं हि विना नान्यो रक्षकः पृथिवीतले ॥८॥
तदाश्रयोऽस्ति पर्यासः स रक्षेद्वा विनाशयेत् ।
स क्वचिद्रक्षणायैव मन्ये नाशयति कचित् ॥ ९ ॥
प्रागेवागमनादन कथितोऽस्मि सुहृजनैः ।
धनिकानां यथाचारा विलसन्तीह लौकिकाः १०॥
अस्त्यसी पर्वतीयोऽत्र प्रदेशः सिमलादिवत् ।
मोगार्य धनिनामेव न पुनर्निर्धनोचितः ॥ ११ ॥

·मसूरीयात्रावर्णनम्। सेव्यध्वे पामरैयूँयं दास्यभावमुपाश्रितः । धूर्व हैरिव दोभ्यां तैर्यानमाकृष्यते च वः ॥१२॥ अधिष्ठितानि यानानि पुष्टपीवरविग्रहैः । कर्पतामार्तनादो मे चेतो विध्यति शूलवत् ॥ १३ ॥ न वच्म्येतदुपालन्धुं परं स्मारयितुं हि वः । युष्मामिविस्मृतप्रायां दीनानां दुरवस्थितिम् ॥ १४ ॥ नियोजन वराकाणां पशुवदारवाहने । भवतामपि चात्मानं दूनयेन्नास्ति संशयः ॥ १५ ॥ विचिन्त्यं शोचनीय तत्कार्पण्यं सुस्थितैर्जनैः । विधेयश्च प्रयत्नोऽपि तज्जीवनपरीक्षणे ।। १६ ।। नागतोऽस्मि विहाराय न च शीतानिलेप्सया। प्रासोऽस्मि भिषगादेशाद्विशेषात्सेवितुं च वः ॥१७॥ न लम्योऽद्रिविहारोऽयं सामान्यजनकोटिभिः । समभूमिस्थले जातैर्यावज्जीवं च निर्धनैः॥१८॥ अयि भो दीयतामाशीः प्रशान्तो व्याप्रिये क्वचित् । निजकार्ये निराबाधं ध्यायेयं च जगत्पतिम् ॥१९॥ इत्युक्त्वा न विशश्राम दीनसेवापरो मुनिः । परेधुः स्म पुनः प्राह प्रदोपप्रार्थनोत्तरम् ॥ २०॥ रमणीयप्रदेशेऽस्मिन्लेकमावश्यकं गृहम् । यत्र वायुगुणप्रीता दीनाः स्युः सुखवासिनः ।। २१ ।। स्वयमेवात्मसंमत्या जातो हरिजनोऽस्म्यहम् । दीना हरिजना यत्र निवस्तुं तत्र कामये ॥२२॥ प्रायो हरिजनो वर्ण प्रत्याख्यायात्स्वजन्मनः। न शक्नोमि तु तत्कर्तुं स्वयं हरिजनो भवन् ।॥२३॥ .

·६ स्वराज्य-विजयः यदि हिन्दुमतं रक्ष्यं विनाशात्पृथिवीतले । तर्हि जात्यभिमानाख्यव्रणं निर्मूलयेद् द्रुतम् ॥ २४ ॥ निर्भयं सर्वहिन्दुभ्यः पूर्व मित्थमसूचयम् । यदवश्य मितो यूयमतिशूद्रा भविष्यथ ।। २५ ।। शैले हरिजनावासो भवेदत्रैव चेत्तदा । निवसेयमहं तत्र मुदा हरिजनैः सह ॥ २६ ॥ इति सौ. क्षमायाः कृतियु स्वराज्यविजये मसूरीयात्रा- वर्णनं नाम पंचविंशोऽध्यायः । .

·.
पडविंशोऽध्यायः
मन्त्रिनियोजनम् ।
मसूर्याश्य परावृत्तो दिल्लीमधिवसन्मुनिः ।
जगाद जनसन्दोहं दैनिकप्रार्थनोचरम् ॥१॥
स्तधर्माश्रितस्यापि शासनं परशासितुः ।
यीशुखिस्तगुरोर्वाक्याद् विपरीतं तु विद्यते ॥२॥
नामधेयं प्रजाः सर्वाः स्वीचक्रुजगदीशितुः ।
शासिता तु पिशाचेशं दिव्यसिंहासने व्यधात् ॥ ३॥
स्तुवन्ति बहुभिाँतैः श्रीनिस्तं प्रार्थनालये ।
तस्य धर्मोपदेशास्तु शासको नानुवर्तते ॥४॥
यदीस्लामस्य यीशोर्वा भवेदत्र प्रशासनम् ।
तद्धर्मव्यत्ययामावादनुवर्तेय तन्मुदा ॥५॥
श्रीरामस्य च काले तु शशास प्राग् दशाननः ।
इदानीं मानुषस्थाने पिशाचः शास्ति भारतम् ॥६॥
उत्कोचग्रहणारिष्टं सर्वतो दृश्यतेतराम् ।
क्लिश्यन्ति कोटयो नृणामन्नवनविवर्जिताः ॥७॥
आन्तर्यराज्यभारस्य स्थापनायाऽऽयत्प्रमुः।
नायकान् वेवलः पक्षद्वयस्यापि चतुर्दश ॥८॥
नेहरू-राजगोपाल-जिन्न-मैताब-नेशराः ।
बलदेव-जगजीवन्पटेलप्रमुखा ह्यमी ॥९॥
मैतावं तु परित्यज्य शरच्चन्द्रं नियोजयेत् ।
इति प्रार्थितवान् सद्यो राष्ट्रियः शासकाधिपम् ।।.१० ।।
अथ कर्तव्यमुद्दिश्य वैमत्ये समुपस्थिते ।
महात्मा राष्ट्रसइस्य कार्यकर्तृनवोचत ॥११॥

·७८
स्वराज्य-विजयः
तथाहि राष्ट्रसङ्घोऽसौ प्रायस्यद्वर्षविंशतिम् ।
राष्ट्रियत्वसमुत्कर्ष सर्वथा परिरक्षितुम् ॥ १२ ॥
माहूतस्य परित्यागाल्लुप्तवैशिष्टघलक्षणः ।
हिन्दुभिः केवलैर्युक्तो राष्ट्रसद्धो भविष्यति ।। १३ ।।
अन्तराभवराज्यस्य परीतुं मन्त्रिणः पृथक् ।
प्रभवेद्राष्ट्रसङ्घोऽयं नवेत्यादौ विनिर्णयेत् ॥ १४ ॥
अधिकारे सति स्वैरं जातिधर्मानपेक्षया ।
नियोज्या राष्ट्रसङ्घन निर्वाधं निजमन्त्रिणः ॥ १५ ॥
मेताबस्य हि यत्स्थाने शरच्चन्द्रनियोजनम् ।
समतां तत्स्थिरीकुर्याद् हिन्दुमुस्लिमपक्षयोः ॥ १६ ॥
तथा राष्ट्रसभा कुर्यान्मुस्लिमानां गणे यथा ।
राष्ट्रियो मुस्लिमश्चापि प्रातिनिध्याय गण्यते ॥ १७ ॥
राज्यभारविपिलः प्राक्तने सद्धनिर्णये ।
अन्तर्भवति वा नेति परीक्ष्य क्रियतां हि तत् ॥ १८॥
इत्युक्त राष्ट्रसस्य केचित्कार्याधिकारिणः ।
प्रस्तुते विषयेऽन्योन्यं तस्थुवैमत्यमाश्रिताः ॥१९॥
स्वीकर्तुं तमुपन्यास केचिदैच्छन्महात्मनः ।
प्रतिकूलमताश्चान्ये सांधिका अवतस्थिरे ।। २०॥
अग्रहीष्यद्विधानं चे राष्ट्रसंघो यथास्थितम् ।
अदास्यत्संघसंबन्ध महात्मेति न संशयः॥ २१ ॥
श्रीमाननान्तरे जिन्नोऽकययद्वेवलं प्रभुम् ।
न कोऽपि मुस्लिमो ग्राह्यो पहिर्मुस्लिमसंघतः ॥ २२ ॥
संघोऽयमविशेपेण मुस्लिमप्रातिनिध्यमा ।
मवेलुसाधिकारोऽसौ राष्ट्रियैरन्यमुस्लिमैः ॥ २३ ॥

·मन्त्रिनियोजनम् ।
राष्ट्रसंघसदस्येषु मुस्लिमश्चन्नियोज्यते ।
नैव मुस्लिमसंघस्तच्छासनं स्वीकरिष्यति ॥२४॥
क्रिप्साख्यः सचिवो गान्धि ययाचे सादरं ततः ।
नामावलिनियुक्तानां नान्यथा क्रियतामिति ॥ २५ ॥
कारण चाह यन्नाम्नः परिवृत्त्याभवेद् ध्रवम् ।
अग्रे मुस्लिमसंघेन व्यवहारोऽतिदुष्करः ॥२६॥
समितिः कार्यकर्तृणां निश्चित्याय न्यवेदयत् ।
मन्त्रिणामनुमोदाय त्रिविधं परिवर्तनम् ॥ २७॥
तत्रासीत्प्रथम स्थाने मेतारस्य नियोजयेत् ।
श्रीशरचन्द्रवोसाख्यं नूतने मन्त्रिमण्डले ॥ २८ ।।
द्वितीयं च नियुञ्जीत तत्रैकं देशवत्सलम् ।
पारसीकं न साम्राज्ये योऽभवन्नृपकिङ्करः ॥२९॥
तृतीयं चाधिकारोऽस्ति स्वतःसिद्धः स्वसंसदः ।
वरीतुं कञ्चनाभीष्टं मन्त्रित्वाय स्वभागतः ।। ३० ॥
श्रुत्वैताः परिवताक्तीः संतुष्टो मुनिरप्रवीत् ।
दास्यामि पूर्णसाहाय्यं यद्यांग्लैरनुमोदिताः॥ ३१ ॥
परिवर्तनमेतत्तु राष्ट्रसंघेन वान्छित्तम् ।
नान्वमोदि परं त्वेभिनृपतेर्मन्निभित्रिभिः ॥ ३२॥
राष्ट्रसंघो निराचक्रे तैरुपस्थापितं विधिम् ।
राज्यभारक्रमो नूलो न चासीत्परिकल्पितः ।। ३३ ।।
आसाद्यांग्लभुवं भूयः करिष्यामोन्ययोजनाम् ।
इत्याश्चुत्य विमानेन डिडियरे मन्त्रिणस्त्रयः ॥ ३४ ॥

·स्वराज्य-विजयः ततः संस्थापयामास सम्राइप्रतिनिधिः स्वयम् । राज्यभारक्रमं भूयो रक्षार्थ हस्तिनापुरे ॥३५॥ इति सौ. क्षमायाः कृतिषु स्वराज्यविजये मन्त्रिनियोजनं नाम पर्विशोऽध्यायः ।

·सतविंशोऽध्यायः आकस्मिकोद्घातः। पथि पुण्यात्मनः पुण्यपत्तनं व्रजतो मुनेः । अभूदाकस्मिकोद्वातो नेरलग्रामसन्निधौ ॥१॥ तथाहि निहिता धूर्ताहमार्गे महाशिलाः। यामिः संघट्टमासाद्य धूमयानं व्यचाल्यत ॥२॥ सानुगो रभसाघातागान्धिरासीद्विकम्पितः। दिष्टया न कोऽपि तत्रासीदुद्धाते क्षतमाग्जनः ॥३॥ दैवान्निवारितेऽनर्थे धूमयानं चलजवात् । कृसकालमतीत्याऽगात्सुचिरात्पुण्यपत्तनम् ॥ ४ ॥ अवतीर्याथ मध्याह्ने महात्मा धूमयानतः । उज्ज्वलप्रतिभं यानयन्तारमसभाजयत् ॥५॥ पूर्ववज्जनसन्दोहस्सायं तद्गृहमागतः । तमुवाचाऽऽत्मनो भक्तान् समाप्य प्रार्थनामसौ ॥६॥ रामनाममहिम्नैव भगवत्कृपयापि वा। युष्मदग्रे स्थितोऽस्म्यद्य रक्षितः प्राप्तसंकटात् ।।७।। गतरात्री हि निद्राणो धूमयाने स्थितोऽभवम् । निशीथेऽत्याहितं वृत्तं तच दैवान्निवारितम् ।।८।। अन्तरा कर्जतग्रामं नेरलं लोहवर्मनि । प्रागेव मूढधीः कश्चिन्न्यक्षिपद् बृहतीं शिलाम् ॥९॥ यन्त्रसारथिना कृच्छ्रे रक्षितं धैर्यमात्मनः । अन्यथा हि रथश्रेणी प्रच्यवेत स्वमार्गतः ॥१०॥ इदानीं कः सजीवः स्याद् वाती कथयितु स्वयम् । इति को नुविजानीयात्परमेश्वरमन्तरा ॥११॥ स्व. वि.६

·८२
स्वराज्य-विजयः
अनिच्छतीश्चरे कोऽपि न जातु बलवानपि ।
हिंसितुं प्रभवेदन्यं तदिच्छा हि नियामिका ॥१२॥
इयचिरं जीवतापि न मया कोऽपि पीडितः ।
न जाने किमिति प्राणान्हर्तुमिच्छेज्जनो मम ॥१३॥
ईगर्थी अन्यत्रापि प्रवृत्ताः किल भूरिशः ।
मारतेऽपि तथैव स्यादित्यत्र विस्मयः कुतः १४॥
पूर्वेयुः सप्तमं वारं विपदैवान्निवारिता ।
यथा जीवेयमन्यार्थे पञ्चविंशं समाः शतम् ॥१५॥
किं पुनर्वहुभिर्वाक्यैर्दैवे श्रद्धा विधीयताम् ।
असलं सरलीकर्तुं स एवालं न चापरः॥ १६ ॥
तस्मिन्नेव क्षणे जातो विप्लवोऽतिभयङ्करः ।
अम्दावादपुरे नातिदूरं पुण्याश्रमान्मुनेः ॥१७॥
हस्ताहस्ति शिलाघातैस्तुमुलश्चातिदारुणः ।
हिन्दूनां मुस्लिमानाञ्च सम्प्रहारो व्यजृम्भत ॥ १८॥
राजमार्गास्तथा स्वल्पं वीथिकाश्थोपवीथिकाः ।
मृतक्षतार्घजीवानां च्यकीर्यन्त कलेवरैः॥ १९॥
प्रत्यहं मासपर्यन्तं स्त्रीपुमर्मकवर्मभिः ।
बलिदानमिवाकारि कालाय क्षोमकारिभिः ॥२०॥
अथ व्यतिकरे तस्मिन् पुरं प्रेपितवान्मुनिः ।
श्रीमुरार्जिरितिख्यातमादिशन्मन्त्रिणं यथा ॥२१॥
यादि स्थापयितुं शान्ति मा भैपीमरणादपि ।
विप्लवं प्रशम नीत्वा निवर्तस्वेह जित्वरः ।।२२।।
प्रपस्यन् हन्यसे चेत्त्वं यया वीरास्त्रयः पुरा ।
मात्मरक्षामनारत्य मृत्योरभिमुखे मर ॥२३॥

·आकस्मिकोद्धातः। . रक्षिसाहायकापेक्षा हीकरी क्षोभशान्तये। आह्वानं सैनिकानां तु ततोऽप्यस्ति पावहम् ॥२४॥ अहो बत स्वराज्यश्रीर्यदा संनिहिता स्थिता । तदान्योन्यसमाघाते प्रवृत्ता हिन्दुमुस्लिमाः ॥२५॥ एक एव हि मार्गोऽस्ति तेषां कष्टनिवृत्तये । पैशाचभावमुत्सृज्य यतितव्यं प्रशान्तये ॥२६॥ अथ पञ्चगणीशैले दिनानि गमयन्मुनिः । लेखं हरिजने पत्रे प्राकाश्यमनयद्यथा ॥२७॥ अम्दाबादपुरे रम्ये गुर्जरावनिमण्डले । सप्ताहैर्यहुभि|रो नरध्वंसः प्रवर्तते ॥२८॥ तद्वहिष्ठो न जानाति को नु स्याद् दोपभागिति । निर्देष्टुं घातुकं प्रायो नेच्छन्त्येवाधिकारिणः ॥ २९॥ नयमेत समाश्रित्य राष्ट्रसंघीयशासकाः । अभिरक्षन्ति मौनित्वं केनाप्युचितहेतुना ॥ ३० ॥ द्वयोरेकतरः पक्षो विरमद्यदि हिंसनात् । स एव शान्तिसम्प्राप्तेरुपायः परमोत्तमः ।। ३१ ।। एकदा बन्धुमित्रं मे विपण्यां शैशवे मम । चिक्रिये निभृतं भंगामुभाम्यां प्राशिता च सा ।। ३२ ॥ अथोन्मादान्तपर्यन्तमावाभ्यां हि विलक्षणम् । अन्योन्याभिमुखं प्रोचैईसद्भयां बहु चेष्टितम् ।। ३३ ।। परेयुरुपशान्तौ च स्मृत्वा प्राक्तनचेप्टितम् । अन्योन्यसंमुखे स्थातुं नाशक्नुव त्रपाकुलौ ॥ ३४ ॥ उपर्युक्तः प्रसंगोऽयं निप्पेदे निरुपद्रवः । अम्दावादपुरोन्मादस्त्वतिकाम्यति वाक्पथम् ॥ ३५।।

·स्वराज्य-विजयः
विसृष्टास्तरुणैः प्राणा ज्वालानिर्वापणोधतः ।
नालं भवति किं धीरैः प्राणयज्ञः कृतस्त्रिभिः ॥३६॥
अभविष्यत्प्रशान्तोऽग्निर्वयं यदि विवेकिनः ।
अशान्तेऽपि स्वसुत्यागो वृथेति न विचिन्तयेत् ॥ ३७॥
कर्तव्यस्तादृशो यज्ञस्ततश्चाप्यधिकैर्जनः ।
यावत्प्रशाम्यति ज्वाला कल्पोऽयं हि प्रशस्यते ॥ ३८ ॥
नोचेत्पक्षद्वयं हन्त गुलिकास्त्रहति सहेत ।
कारातिथ्यमियुः केचिद्वधस्तम्मसुखं परे ॥ ३९॥
एवं निर्वापितोऽप्यग्निः पुनरुद्दीप्यते ध्रुवम् ।
विक्षोभज्वालया भूयो जनध्वंसं करिष्यति ॥ ४० ॥
शान्ति प्रत्याहरेयुश्चेदक्षिणः सैनिका अपि ।
वर्धते दास्यमस्माकं पौरुषं चातिहीयते ॥ ४१ ॥
न कोऽपि धार्मिकग्रन्थो ह्यनुशास्ति मिथःकलिम् ।
इति प्राक् कविरिक्वालः सूक्तिरत्नमुदैरयत् ॥ ४२ ॥
सैनिका हि प्रयोक्तव्या भारतस्य प्रशासकैः ।
देशस्य शुद्धिरक्षायै क्षेत्राणां कर्षणाय च ॥ ४३ ॥
रक्षिणश्चोपयोक्तव्याश्चौराणां निगृहीतये ।
परं तु नोभयेऽप्येते प्रयोज्याः क्षोभशान्तये ॥४४
त्यजन्तु रक्षिसाहाय्यमम्दावादनिवासिनः ।
विपत्काले हि धीराणां कातयं नोपयुज्यते ॥४५॥
पापिष्ठास्ते परं धूर्ता ये तु विप्लवकारिणः ।
अतिदुष्टानि कर्माणि तैः क्रियन्ते परोक्षतः ॥ ४६॥
विध्यन्ति पृष्ठतो झेते प्रायशो न तु वक्षसि ।
नीचकातरइन्तम्यस्तादृशेभ्यः कुतो भयम् ॥४७॥

·आकस्मिकोद्धातः। विरमेयुः स्वयं जाल्माः परप्राणापहारतः । इत्याशास्य प्रवीरेण स्थातव्यं मृत्युसंमुखे ॥४८॥ यदि मृत्योरसौ भीतस्तर्हि विप्लवकारिभिः । पौरुषेण प्रयुध्येत स्वात्मानमभिरक्षितुम् ॥ ४९ ॥ इति सौ. क्षमायाः कृतिषु स्वराज्यविजये आकस्मिकोद्धातो नाम सप्तविंशोऽध्यायः ।

·अटाविंशोऽध्यायः
कलकत्ताविप्लवः ।
अथ प्रत्यागते तस्मिन् सेवाग्रामं महात्मनि ।
श्रीनेहरूप्रमुखाः केचिन्नतारोव समाययुः ॥१॥
अमात्यः सूचितं यत्प्रागन्तराभवशासनम् ।
तत्प्रकप्लनसंबद्धाश्चक्रुश्चर्चाः विचक्षणाः ॥२॥
अथाऽमी राज्यभारं तं स्वीचक्रुः संघनायकाः ।
आसीदवसितं सद्यः स्वयंरक्षकशासनम् ॥ ३॥ .
एकीभूय स्थिताः सर्वे सिक्खाः सङ्घस्य नेतृभिः ।
मुस्लिमास्तु निरुत्साहाः स्थिताः संतुष्टयभावतः ॥४॥
श्रीमालिन्नः समाहूतोऽप्यान्तरालिकशासनात् ।
विमुखः स्थितवानांग्लान्मन्वानः पक्षपातिनः ॥ ५॥
ततो मुस्लिमसंघस्य स्वयंनिर्वाह निश्चयात् ।
महान् विप्लवदावाग्निः कल्कत्तायां समुत्थितः ॥६॥
दैवासुरं पुरा युद्धं स्मारयत्येप विप्लवः ।
निजघ्नुर्मुस्लिमा हिन्दून् हिन्दवश्चापि मुस्लिमान् ॥७॥
निपेतुरुभयेऽप्यातीः शतशश्च सहस्रशः ।
अविच्छिन्नतया वृत्ते संप्रहारेऽतिदारुणे ॥८॥
निर्गता रक्तवाहिन्यः प्रसनुः सर्वतः पुरे ।
भूयिष्ठासु च रथ्यासु राशीभूय स्थिताः शवाः ॥ ९ ॥
स्त्रीयालवृद्धलोकानां निरस्तानां निजालयात् ।
मर्माविधा वियुक्तानां शुश्रुवे परिदेवना ॥ १० ॥
अनाथाः शिशवो दैवाद्रक्षिताः सानुलोचनाः ।
अत्याहितकथाः शत्रोरूचुम्लिप्टार्धवाक्यतः ॥ ११ ॥

·कल्कचाविष्टयः।
.
क्लिपन्त्योऽङ्गनाः काश्चिद्वर्णयामासुरस्फुटम् ।
शिशूनां खण्डशनछेदं हन्त साक्षाद्विलोकितम् ॥ १२ ॥
मन्दिरे पश्यतां पुंसां क्वचित्पुत्री कचित्स्नुपा ।
चलाप्रथर्पिता नीचरपजहे निवासतः ॥१३॥
वदन्ति स्म कथाः काश्चिद्वधानां मर्मकृन्तनीः ।
पितामहपितापुत्रपौत्राणां युगपत्क्षणात् ।। १४ ।।
गृहा भस्मीकृताः केचिच्छतशोऽन्ये विलुण्ठिताः ।
असंख्या नटसर्वस्वा जनास्तस्थुर्मुमूर्पवः ॥ १५ ॥
अग्न्यनगुलिकाक्षेपे कृतेऽपि पुररक्षकैः ।
न लुण्ठनवधादिभ्यो विरेमुः क्षोभकारिणः ॥ १६ ॥
या प्रासादमयी रम्या कल्कत्तानगरी पुरा ।
सेदानी प्रतिमाति स्म साक्षात्प्रेतपुरी यया ॥ १७ ॥
विप्लवेऽष्टौ सहस्त्राणि धर्मराजः शरीरिणाम् ।
सादरं परिजग्राह निजातिथ्याय भूयसे ॥१८॥
नहेष्वय सहसपु समाप्रतिनिधि तम् ।
राजधानीमुपागन्तुं वंगाधिपतिमाहयत् ॥ १९॥
चिरं तेन समालोच्य प्रस्तुतं विपयं ततः ।
राजप्रतिनिधिः शीघ्र कल्कत्तानगरी ययौ ॥२०॥
सप्ताहाभ्यन्तरे भूयः क्षोभोऽजनि भयहरः ।
पृधमोहमयीमध्ये घजोत्यापनकारणात् ।। २१ ।।
निमत्यमास्यातुमन्तरामवशामने ।
कृष्णध्वजकरा हसालू रप्यामु मुस्लिमाः ॥२२॥
गोलपीठाभिधस्यानेऽप्युफ्तेि हिन्दुमुस्लिमः।
हिन्दवो वनमुत्थाप्य पशुः क्षोमइतरः ॥२३॥

·स्वराज्य-विजयः
प्रवृत्तं तुमुलं युद्धं शतशो लुण्ठिता गृहाः ।
भस्मसाच्च कृतं क्षुब्धैरेकं संग्रामवाहनम् ॥ २४ ॥
सार्वलौकिकयानेषु स्तम्भीभूतेषु सर्वतः।
संत्रासानेहतो लोका न सञ्चेलुः कचिदहिः॥२५॥
अग्न्यस्त्रगुलिकाक्षेपे कृतेऽपि पुररक्षकैः ।
साधैकमासपर्यन्तं विरराम न विप्लवः ॥२६॥
तदात्वे राज्यभारस्य पारेभे नूतनक्रमः।
स्वराज्यस्य महाद्वारं दिव्यमुद्घाटितं तदा ।। २७॥
अभिनन्ध शुभैरुक्त राज्यतन्त्रप्रतिष्ठितिम् ।
सानन्दमब्रवीत्सायं महात्मा प्रार्थनोत्तरम् ॥२८॥
बहुवर्षापयहोरात्रं सोढ्या क्लेशपरम्पराम् ।
भारतीयाश्चिरादेत प्रत्यक्षन्त दिनं शुभम् ॥ २९ ॥
प्राक्तनः कलहोऽस्माकमांगलराज्येन तिष्ठतु ।
निर्व्याजः प्रत्ययस्त्वेपामभिनन्दनमर्हति ॥३०॥
श्रीनेहपमुखैर्देशो मन्त्रिभिः सेव्यते यदा।
पूर्णस्वतन्त्रतालक्ष्मीरुपैष्यति न संशयः ॥ ३१॥
भारतस्येतिहासेऽयं स्मरणीयोऽपि वासरः ।
हर्पान्नाराधनीयोऽसौ भोज्यदीपोत्सवादिभिः ॥ ३२ ॥
सकण्टककिरीटानि धारयन्तीव मन्त्रिणः ।
महोन्नतपदं राज्ये स्वीकृत्य नवकत्पिते ॥३३ ।।
ये मुस्लिमसंघीयास्तिष्ठन्ति विमुखा इति ।
अस्मजन्मभुवो जातास्ते हि नः सन्ति सोदराः ।। ३४ ।।
प्राहुर्मुस्लिमसंघीया हिन्दुमिर्वश्चिता वयम् ।
दिनमेतदतोऽस्माकं विलापदिनमीर्यते ॥ ३५॥

·कल्कत्ताविप्लवः। किं नामापकृतं तेषां हिन्दुभिर्यजना इमे । ब्रुवाणा अहितान् हिन्दून् भवन्ति परिपन्थिनः ॥ ३६ ॥ विद्वेषोऽयमहो कस्मात्कियते सोदरेष्वपि । नैतदिस्लामधर्मस्य क्वाप्येवमनुशासनम् ॥ ३७॥ अखण्डभारतस्यापि सम्पादयितुमिच्छया । स्वातन्त्र्यं राष्ट्रसंघोऽयं स्वीचक्रे नवशासनम् ॥ ३८॥ इदं व्यनक्ति धीमलं प्रजासत्ताभिरक्षिताम् । मानुष्यकेनुकम्पा च राष्ट्रसंघगुणत्रयम् ॥ ३९ ॥ मन्यन्ते यद्यनादेयं मुस्लिमाः शासनं नवम् । तन्मतं वितथीकुर्युः शासकाः सत्यवर्तनैः ॥४०॥ इति सौ. क्षमायाः कृतिषु स्वराज्यविजये कल्कत्ताविप्लवो नामाऽष्टाविंशतितमोऽध्यायः ।

·एकोनत्रिंशोऽध्यायः श्रीगान्धिजन्मोत्सवः अथ श्रीगान्धिनाऽऽसायां शरदामष्टसप्ततौ । विधीयते स्म सर्वत्र तस्य जन्मदिनोत्सवः ॥ १ ॥ मङ्गलेऽहनि लोकानामुत्साहोऽभूदनुत्तमः । सन्निकृष्टे स्वराज्ये तदीर्घश्रमफलायिते ॥ २॥ स्वभावान्निरहंकारः श्रीगान्धिस्तद्दिनं शुभम् । स्वयमाकारयामास चरखोत्सववासरम् ॥ ३॥ लोकांश्च प्रार्थयामास दिनेऽस्मिन्दौनकोद्यमः । युष्माभिः खादिनिर्माणे द्विगुणीक्रियतामिति ॥४॥ तदेतत्तान्तवं नृणां कर्मणो वक्ति गौरवम् । समत्वं चाढ्यदीनानामित्यमून्प्रोदसाहयत् ॥५॥ दिनेऽस्मिन्नेहरुराजेन्द्रप्रसादप्रमुखैरपि । विदधे तान्तवो यज्ञः सूत्रनिर्माणतत्परैः ॥ ६ ॥ जगन्नेनसमाकपी तापसोऽयं सावतेः। प्रजाराज्यसमारम्भ वत्सरान्ते व्यलोकयत् ॥ ७॥ वयसाऽशीतिमप्राप्तो भवेत्पूर्णमनोरथः । इति स्वदेशजाः सर्वे प्रतीक्षाश्चक्रिरे जनाः॥८॥ परं तु विजयोत्साहस्तेपां विप्रकृतोऽभवत् । प्रचण्डक्षोभसम्भूत्या जातिद्वेपसमुत्थया ॥९॥ सुदीर्घपारतन्त्र्यस्य यहुकुत्सितलक्षणैः । जनितः परिपाकोऽयं परिहार्यः कथं भवेत् ॥ १०॥ वत्सरेम्यो यहुभ्यः प्रागासीदेस महामुनिः । मुस्लिमानां च हिन्दूनामैक्यसम्पादने रतः ।। ११ ।।

·श्रीगान्धिजन्मोत्सवः । अयमेव हि हिन्दूनां प्रथमो देशनायकः । योऽभून्मुस्लिमकोटीनां भक्तिविश्वासमाजनम् ॥ १२ ॥ लभेत यदि संसिद्धिमैक्यसम्पादनोद्यमे । कृतकृत्यं किलात्मानमसौ मन्येत जीवने ।। १३ ।। स्वकर्तव्यमिदं जानन् दिल्लयां तावदयं स्थितः। राजप्रतिनिधिश्चके यावजिन्नेन भाषणम् ।। १४ ।। मुनौ मुस्लिमसंघस्य हितैषिणि सदा स्थिते । तस्य वाचोविधेयः स्याद्राष्ट्रसंघोऽप्यसंशयम् ॥ १५ ।। दीनानां दीनदीनेपि कारुण्यं गाढमातनोत् । तेनैव सममात्मानं मेने सर्वात्मना च सः ॥ १६ ॥ ईदृशैर्जीवनं तस्य गुणरत्नरलतम् । सरलं व्रतकल्पं च शाश्वतीमर्हति स्मृतिम् ॥ १७॥ इति सौ. क्षमाया:-कृतिषु श्रीगान्धिजन्मोत्सवो नाम एकोनत्रिंशोऽध्यायः ।

·त्रिंशोऽध्यायः
विदर्भविप्लवः।
अत्रान्तरे जनक्षोभो मोहमय्यामवर्धत ।
केनचिन्निर्ममे ग्राम्यं चम्भास्त्रं निभृतं क्वचित् ॥१॥
सहसा तब पुस्फोट घोरध्वानकर पुरे ।
व्यक्षिपज्ज्वलनज्वालाः सर्वतश्च भयङ्कराः ॥२॥
पुरुषा योपितो बाला निर्दग्धा वह्वो मृताः ।
तूलरक्षागृहाः सिवीप्रदेशे भस्मसात्कृताः ॥३॥
कल्कत्तानगरे क्षोभवदियोऽभूत्समुत्थितः ।
मुस्लिमैस्तत्र हिन्दूनां सहस्राणि निजप्निरे ॥४॥
निहतानां च भूयिष्ठा बभूवुस्ते विदर्भजाः ।
अतस्तद्वन्धुमित्राणि विदर्भेषु क्रुधाऽज्वलन् ॥५॥
ढाकादिनगरेप्चेते प्रतीकारपरायणाः ।
मुस्लिमानामशेषाणां विध्वंसं विदधुः क्षणात् ॥६॥
अथ मुस्लिमभूयिष्ठे नवकालीति विश्रुते ।
नगरे घोरविक्षोभः सहसाभूत्समुत्थितः ॥७॥
मुस्लिमा नवकालीस्था हिन्दूनां क्रूरकर्मभिः ।
संक्रुद्धाः समजायन्त तच्छोणितपिपासवः ॥८॥
नवकालीपुरारे कोशानां पञ्चविंशतौ ।
क्षणाद्विचूर्णिताः खङ्गैर्हिन्दवः पुरवासिनः ॥९॥
भस्मीकृता गृहास्तेपां योपितश्च हृता पलात् ।
जातिधर्म परित्याज्य मुस्लिमैः परिणायिताः ॥१०॥
अदृष्टश्रुतपूर्वेऽस्मिन् विप्लवेऽतिभयङ्करे ।
ददृशे दहनचाला पुराकोशं विदूरतः ॥११॥

·९३
विदर्भविप्लवः।
सप्ताहाभ्यन्तरे गान्धिरश्रुपूर्णाकुलेक्षणः ।
प्रार्थनोवं जनान् सायं निजगाद सगद्गदम् ।। १२ ।।
"निशम्यानिष्टवृत्तान्तान् विदर्भावनिसंभवान् ।
मददेव विदूनः स्याज्जनोऽवेति न संशयः ।। १३ ॥
प्रवाहात्कामरूपेषु विनेशुः शतशो जनाः ।
अन्ये सहस्रशो लोका बभूवुश्च निराश्रयाः ॥ १४ ॥
स त्वाधिदैविकस्तापः परिहार्यों न मानवैः ।
प्राच्यवंगेयु यदुत्तं तन्मनुष्यविचेष्टितम् ।। १५ ।।
न चर्णयितुमिच्छामि वृत्तमश्रव्यविस्तरम् ।
मद्वाक्ये मन्दविश्वासाः सम्प्रति प्रायशो जनाः ॥ १६ ॥
तथापि निजकर्तव्यमित्यमून् वक्तुमुत्सहे ।
शृण्वन्तु वा न शृण्वन्तु चिन्ता मे नास्ति लेशतः ॥ १७॥
ऊस्तमुस्लिम हिन्दूनां न कदापि परस्परम् ।
भेदः कृतो मया ह्येते सर्वेऽपि मम सोदराः ॥१८॥
एकस्या एव सम्भूता जन्मभूमेरमी समे ।
अपत्यानि कुटुम्बस्याप्येकस्येव भवन्ति हि ॥ १९ ॥
पर तु भ्रातरो दृष्टा युध्यमानाः परस्परम् ।
यथा चण्डक्रुधा पूर्व कौरवाः सह पाण्डवैः ॥ २०॥
तथैवाद्यतने काले जना विस्मुत्य अन्धुताम् ।
द्वेपोन्मादपराभूताः प्रवृत्ता दारुणे रणे ।। २१ ॥
कल्लकत्तायामराक्प्लावं विदर्भपूनमारणम् ।
नवकाल्यां वर्ष घोरं श्रुत्वा जीवन्मृतोस्म्यहम् ॥ २२ ॥
विपद्वार्ताभिभूताय विमूढप्रतिपत्तये ।
भगवानेव मे मार्ग सटे दर्शयिष्यति ॥ २३ ॥

·त्रिंशोऽध्यायः विदर्भविप्लवः। अत्रान्तरे जनक्षोमो मोहमय्यामवर्धत । केनचिन्निर्ममे ग्राम्यं पम्भास्त्रं निभृतं क्वचित् ।।.१ ।। सहसा तच पुस्फोट घोरध्वानकर पुरे । व्यक्षिपज्ज्वलनज्वालाः सर्वतश्च भयङ्कराः ॥२॥ पुरुषा योपितो बाला निर्दग्धा बहवो मृताः । तूलरक्षागृहाः सिनीप्रदेशे भस्मसात्कृताः ॥३॥ कल्कत्तानगरे क्षोभवह्निोऽभूत्समुत्थितः । मुस्लिमैस्तत्र हिन्दूनां सहस्राणि निजनिरे ॥४॥ निहतानां च भूयिष्ठा बभूवुस्ते विदर्भजाः । अतस्तद्वन्धुमित्राणि विदर्भेयु क्रुधाऽज्वलन् ॥५॥ ढाकादिनगरेष्वेते प्रतीकारपरायणाः । मुस्लिमानामशेषाणां विध्वंसं विदधुः क्षणात् ॥६॥ अथ मुस्लिमभूयिठे नवकालीति विश्रुते । नगरे घोरविक्षोभः सहसाभूत्समुत्थितः ॥७॥ मुस्लिमा नवकालीस्था हिन्दूनां क्रूरकर्मभिः । संक्रुद्धाः सम यन्त तच्छोणितपिपासवः ॥८॥ नवकालीपुरादूरे क्रोशानां पञ्चविंशतौ । क्षणाद्विचूर्णिताः खगहिन्दवः पुरवासिनः ॥९॥ भस्मीकृता गृहास्तेषां योपित्तश्य हृता पलात् । जातिधर्म परित्याज्य मुस्लिमः परिणायिताः ॥१०॥ भदृष्टश्रुतपूर्वेऽस्मिन् विप्लवेऽतिभयङ्करे । ददृशे दहनज्वाला पुरात्कोशं विदूरतः ।।११।।

·." विदर्भविष्ठकः। सप्ताहाभ्यन्तरे गान्धिरश्रुपूर्णाकुलेक्षणः । प्रार्थनोवं जनान् सायं निजगाद सगद्गदम् ॥ १२ ॥ " निशम्यानिष्टवृत्तान्तान् विदर्भावनिसंभवान् । मदेव विदूनः स्याज्जनोऽनेति न संशयः ॥१३॥ प्रवाहात्कामरूपेषु विनेशुः शतशो जनाः । अन्ये सहस्रशो लोका वमृत्श्च निराश्रयाः ॥ १४ ॥ स त्वाधिदैविकस्तापः परिहार्यों न मानकैः । प्राच्यवंगेपु यद्वृत्तं तन्मनुष्यविचेष्टितम् ।। १५ ।। न वर्णयितुमिच्छामि वृत्तमश्रव्यविस्तरम् । मद्वाक्ये मन्दविश्वासाः सम्प्रति प्रायशो जनाः ॥ १६ ॥ तथापि निजकर्तव्यमित्यमून् वक्तुमुत्सहे । शृण्वन्तु वा न शृण्वन्तु चिन्ता मे नास्ति लेशतः ॥१७॥ स्तमुस्लिमहिन्दूनां न कदापि परस्परम् । भेदः कृतो मया ह्येते सर्वेऽपि मम सोदराः ॥१८॥ एकस्या एव सम्भूता जन्मभूमेरमी समे। अपत्यानि कुटुम्बस्याप्येकस्येव भवन्ति हि ॥१९॥ पर तु भ्रातरो दृष्टा युध्यमानाः परस्परम् । यथा चण्डक्रुधा पूर्व कौरवाः सह पाण्डवैः ॥ २० ॥ तथैवाद्यतने काले जना विस्मृत्य चन्धुताम् । द्वेषोन्मादपराभूताः प्रवृत्ता दारुणे रणे ॥ २१ ॥ कल्लकत्तायाममुक्प्लावं विद पूग्रमारणम् । नवकाल्यां वधं घोरं श्रुत्वा जीवन्मृतीस्म्यहम् ।। २२ ॥ विपद्वार्ताभिभूताय विमूढप्रतिपत्तये । भगवानेव मे मार्ग सङ्कटे दर्शयिष्यति ॥२३॥ ..

·स्वराज्य-विजयः हिन्दुभिनवकालीस्थैर्मुस्लिमेष्वपकारियु । न विद्वेषविषं धार्य चेतसा जातु सर्वथा ॥ २४ ॥ अहिंसा राष्ट्रसंघस्य धर्मसारं चिरास्थितम् । संनिकृष्टस्तथैवासीदस्मत्प्राप्यमनोरथः ॥२५॥ आंग्लेषु सा प्रयुक्ताऽऽसीदुपायत्वैन केवलम् । हिंसैव नः फलायेति मन्यते किं जनोऽथवा ॥२६॥ राष्ट्रसंघजनैः सर्वैः शिक्षितं दीर्घकालतः । परहिंसामकृत्वैव मर्तुं धैर्यमुपाश्रितः ॥ २७॥ नास्त्येवान्यतरोपायः समापयितुमीदृशम् । विग्रहं यत्र हन्यन्ते पितरोऽपि क्रुधा जनैः ॥ २८॥ तैरेभिगन्तुमभ्यस्तं नि त्या बन्धनालयम् । न तु हिंसामकृत्वैव मर्तुमद्यापि शिक्षितम् ।। २९ ।। बद्धश्रद्धा अहिंसायां शिक्षयेयुर्जना अमून् । स्वकीयाचरणेनैव मार्गमेतमनुत्तमम् ॥ ३० ॥ अद्यप्रभृति नान्योन्यं हिंसिध्याम इति ध्रुवम् । प्रतिज्ञा कर्तुमर्हन्ति सार्जवं हिन्दुमुस्लिमाः ॥ ३१ ॥ अन्यथाऽहं गृहानेम्यः कारयिष्यामि घोपणाम् । स्वातन्त्र्यमध न प्राप्तं प्राप्स्यते न च जात्विति ॥ ३२॥ न हि स्वातन्त्र्यमर्हन्ति जगत्यां पशुवृत्तयः । पशुवृत्यैव ते दासा जज्ञिरेऽक्चरवंशजाः ॥ ३३॥ आश्रितः पाशवीं वृत्तिं सार्वभौमोऽपि रावणः निजम्ने नष्टसर्वस्वस्तदीया दासतां ययुः ॥३४॥ अत्रान्तरे दिवानक्तं संदेशाः शुन्दयन्त्रतः । प्राप्ता वंगप्रदेशेभ्यो मुनेरादेशकाङ्क्षया ॥३५॥ " ·विदर्भविप्लवः। विप्लवाग्निरसंख्यानां विदर्भावनिमण्डले। नराणामाददे प्राणानाहुतीरतिघस्मरः ॥३६॥ स्त्रीपुमकवृन्दानामसंख्यानां निरागसाम् । चक्रे निवर्हण दुष्टैर्विविधास्त्रप्रयोगतः ॥ ३७॥ प्राहिणोत्स सुधीराख्यं प्राच्यवंगावनौ मुनिः । विप्लवव्यथितान् देशान्नवकाली विशेषतः ॥ ३८॥ आदिशच परीक्षस्व सम्यग् देशपरिस्थितिम् । निवृत्याऽऽशु च मे वार्ता निवेदय यथायथम् ।। ३९ ।। इत्युक्तः प्रथम प्राच्यवंगानासादयधुवा । नवकालीं गतः श्रीमत्कृपलानीसमन्वितः ॥४॥ कामिला-त्रिपुरादिभ्यः संत्रस्तैः शरणार्थिभिः । कल्कत्तानगरी नृणां सहस्रैः समपूर्यत ॥ ४१ ॥ इति सौ. क्षमायाः कृतिषु स्वराज्यविजये विदर्भविप्लवो नाम त्रिंशत्तमोऽध्यायः।

·एकत्रिंशोऽध्यायः श्रीगान्धेः कल्कत्ताप्रस्थानम् । आसीदत्रान्तरे क्षोभो वङ्गान्तरधिकाधिकः । नीचाः प्रायुञ्जत स्वैरमग्न्यस्त्राणि शरानपि ॥१॥ कदाचिन्नगरीमध्ये बम्भास्त्राणि प्रचिक्षिपुः । अन्यदाम्लद्रवक्षपैरन्धीचक्रुर्जनान्यहून् ॥ २ ॥ कृतेजन्यस्त्रप्रहारेऽपि कल्कत्तापुररक्षिभिः । न विरेमुर्नृणां हत्या गृहदाहाश्च लुण्ठनाः ॥३॥ प्रतिरुध्य कचिद्भूमयानान्यक्रमकूटगैः । निहताः केचिदध्वन्याः केचिदन्ये च लुण्ठिताः ॥४॥ उदन्तमेतमाकर्ण्य दुःखितात्माऽब्रवीन्मुनिः । सायं प्रस्थानतः पूर्व कल्कत्तानगरं प्रति ॥ ५ ॥ अपकारप्रतीकारस्पृहा साहाय्यमार्गणम् । देशप्रभोः सकाशाच स्वातन्त्र्येण विरुध्यते ॥६॥ जनताहृदयादेव शाश्वती शान्तिरेष्यति । स्वस्वचेतोचलेनैव रक्ष्यते ह्यखिलो जनः ।। ७॥ नापमानः स्पृशेद्वीरं न च धीरमनादरः । दुर्जनस्य स्वभावोऽयमपकारे प्रतिक्रिया ॥८॥ यदि कश्चन मां हन्यात्तदा मदपकारिणम् । प्रतीकारधिया हत्वा न किश्चित्फलमाप्यते ॥ ९ ॥ वित्त गान्धि विना कोऽपि हन्तुं गान्धि न पारयेत् । अविनश्वरमात्मानं को वा नाशयितुं प्रभुः ॥ १०॥ प्रतीकारधियस्तस्माद्विनिष्कास्या हृदन्तरात् । स्वातन्त्र्य प्रति वः शक्या तदा हि त्वरिता गतिः ।। ११ ।।

·श्रीगान्धेः फल्कत्ताप्रस्थानम् । वाल्यशिक्षानुरोधेन यदसत्तन्न मे प्रियम् । असत्कती न मे द्वेष्यः स तावप्रिय एव मे ॥ १२ ॥ हिन्दूनां श्रुतयः प्राहुः क्षमा हि परमो गुणः । किञ्च सालऽङ्कृतियोया राजते धीरचेतसः ॥ १३ ॥ परेधुर्मुस्लिमः कश्चित्पण्डितो मे न्यवेदयत् । यदिस्लामतो पूतं समानमनुशासनम् ॥ १५ ॥ यदि कश्चिदुराचारो हन्यादनपराधिनम् । वहेत्सर्वसमाजस्य पापभारं स मस्तके ।। १५ ॥ चपेटेन प्रहर्तारं न क्षमेत जनो यदि । स तस्मै तत्क्षणं दद्यात्स्वैरं प्रतिपेटिकाम् ॥ १६ ॥ पलायिते तु जाल्मेऽस्मिन् यद्यसौ ताडयेजनः । तदीयवान्धवान्क्रोधात्सा नृजन्मविडम्बना ॥ १७ ॥ कन्यामपहरेत्तस्य दुर्जनो यदि कश्चन । तत्पत्नी मिनकन्यां वा नापहर्तु हि युज्यते ॥ १८॥ शत्रुणा पीतरक्तस्य या तृष्णा शत्रुशोणिते । पाशवीं तामहं मन्ये नराणामयशस्करीम् ॥ १९ ॥ अपकारप्रतीकारो महामारतसंमतः । इति प्राहुर्जनाः केचिदन्यथाऽहं तु भावये ॥२०॥ खङ्गेन विजयस्तावद्विजयो नास्ति वस्तुतः । पाण्डवानां जयो नाम शून्यकल्पो निदर्शितः ॥२१॥ परिपुष्येदतः कृत्स्नजगता सह सौहृदम् । किन मानुष्यक सर्व गणयेत्स्वकुटुम्बकम् ।। २२॥ इति सी. क्षमायाः कृतिषु स्वराज्यविजये श्रीगान्धेः कल्कत्ताप्रस्थान नाम एकत्रिंशोऽध्यायः । स्प, पि, ·" द्वात्रिंशोऽध्यायः गान्धिप्रधर्षणम्। याति दिलीपुरादान्धी कलकत्तानगरी प्रति । धूमयानप्रकोष्ठेऽस्य शिलाः केचित्प्रचिक्षिपुः ॥१॥ तदा निजासने तत्र ध्यानमग्नः स्थितो मुनिः । दैवालक्ष्यच्युतिर्जाता सानुगश्च सुरक्षितः ॥२॥ कलकत्तानगरं प्राप्य प्रदोपप्रार्थनोत्तरम् । मिलितान् वंगदेशीयान् प्रतीतः सोऽब्रवीद्यथा ॥३॥ इदं मे यौवनारम्भादेव कार्यतया स्थितम् । यद् द्वयोरपि संधानं कलहायितपक्षयोः॥४॥ ततोऽहमाफ्रिकादेशे न्यायवादित्वमाचरन् । एकीकर्तुभुभौ पक्षौ प्रायते व्यवहारिणौ ॥५॥ हिंदुमुस्लिमयोस्तस्मादैक्यसंस्थापने पुनः । आशाङ्कुरः समुत्पन्नो हृदये मे प्रकाशते ॥६॥ प्रार्थयेऽहं प्रमाथोऽयमन्योन्यो विरमेद् द्रुतम् । एकीभूय समाजौ च भवेतामेकमानसौ ॥ ७॥ अखण्डस्थापनं किं वा भारतस्य विभाजनम् । कार्यमन्योन्यसंमत्या बलात्कारान्न शक्यते ॥८॥ श्रीराजेन्द्रप्रसादोऽथ घोपणां पाटलीपुरे । चकार यन्महात्माऽसौ स्वप्रतिज्ञानुरोधतः ॥ ९ ॥ प्रायमासिध्यते क्षोमो न शाम्येद्यदि वासरात् । इत्याकर्ण्य जनाः केचित्तूष्णीकमवतस्थिरे ।। १० ॥ परं तु पाटलीपुन्ने मोरे च गयादिषु । जनक्षोमदशात्यन्तं मयोद्वेगकरी स्थिता ।। ११ ।।

·a.
गान्धिप्रधर्षणम् ।
सरायीनामनि ग्रामे समाकान्ते विलुण्ठकः ।
ररक्षुहिन्दवो धीरा मुस्लिमान्ग्रामवासिनः॥१२॥
निष्कासितेयु जाल्मेषु ग्रामाद्विक्रम्य हिन्दुमिः ।
विश्रब्धा मुस्लिमारत्यक्तुं नैच्छन् ग्रामटिकां निजाम् ॥ १३ ॥
समकण्ठं च तवत्या हिन्दवः प्रतिजज्ञिरे ।
रक्षितुं संकटात्सर्वान्मुस्लिमान् प्रातिवेशिकान् ।। १४ ।।
नवखालीपुरं यास्यन्महात्मा नौकयाऽध्वनि ।
गोलण्डाख्यपुरेऽपश्यजनौचं दर्शनोत्सुकम् ॥१५॥
महात्मा नौतलादेव तान् लोकान् समबोधयत् ।
चकर्ष च मनस्तेषां तद्वाचोयुक्तिपाटवम् ॥ १६ ॥
(गान्धिरुवाच ।)
अयि भो आगतोऽस्म्यत्र युष्माभिः समदुःखमाक्।
नवखाल्यां प्रतिग्रामं गन्तुमिच्छाम्यहं स्वयम् ॥१७॥
आश्वासयितुमिच्छामि क्षताङ्गान् मन्दभागिनः ।
तथा प्रमा?मन्येषामणि व्यथितात्मनाम् ॥ १८॥
प्रतीकारसनित्यं युष्माभिः कलहायिते ।
हिन्दुमुस्लिमयोर्धौं सर्वथा ध्वंसमेष्यतः ॥१९॥
यद्विदर्भेषु संवृत्तं पापिष्ठमचिरादितः ।
तजगत्यां हि धर्मेण न केनाप्यनुमोद्यते ॥ २० ॥
तच मुस्लिमशिक्षार्थ व्यधायीति ब्रवीति यः।
स नूनं मूढधीरेव प्रमत्तश्च न संशयः ॥ २१ ॥
विहारविपयेणोप्रैर्दुष्कृतैरयशस्करैः ।
दुपितं भारतस्याद्य नाम वंगभुवा यथा ॥ २२ ॥

·१०० स्वराज्य-विजयः स्वैरं हरत में प्राणान्न तु स्पृशत मुस्लिमान् । इत्युक्ता हि विदर्भीयाः पुरा पण्डितनेहरुणा ॥ २३ ॥ अथ सैनिकसाहाय्यात् क्षोभश्चदुपशाम्यते । कविका राज्यभारस्य राजप्रतिनिधि प्रजेत् ॥ २४ ॥ यदि सप्तसहस्राणि मुस्लिमानां दुरात्मनाम् । आस्कन्ध स्वल्पसंख्याकान् हिन्दून् स्वप्रातिवेशिकान् ॥ २५॥ विलुण्ठेयुहांस्तेषां हरेयुश्चाङ्गना बलात् । तदा तैनूनमिस्लामधर्मः स्याद्विनिपातितः ॥ २६ ॥ यावदेकीभविष्यन्ति पुनस्ते हिन्दु मुस्लिमाः । तावदत्रैव वङ्गेपु स्थास्यामि हितकाम्यया ॥२७॥ इति सौ. क्षमायाः कृतिपु स्वराज्यविजये गान्धि- प्रधणं नाम द्वात्रिंशतमोऽध्यायः ।

·त्रयस्त्रिंशोऽध्यायः
नवखालीप्रयाणम् ।
नवखाली प्रयास्यन्त किवीनाम्न्याऽथ नौकया ।
लेखकोऽमेरिकावासी मुनिमाह सहाध्वगः ॥ १ ॥
'महात्मन् पञ्चवर्षाणि देशोऽयं क्षोभपीडितः ।
क्वचिन्नौकाधिकारिभ्यः कचिद्राष्ट्रियसैन्यतः ॥ २॥
कचिन्मुस्लिम हिन्दुग्यः कचिदन्यश्चै कारणैः ।
सत्येवं ब्रूहि मे विद्वन्यदहिंसामतं तव ॥३॥
तदेतदूढमूलं वा भवदेशेऽद्य वर्तते ।
अथ वा निष्फलं भूत्वा प्रजाभिः परिवर्जितम्' ॥४॥
(महात्मा प्रत्युवाच ।)
'यत्त्वयाऽभिहितं सौम्य हिंसाख्यां नूनमर्हति ।
अहिंसा निष्फलाऽद्येति निश्चतुं न हि युज्यते ॥५॥
परिवर्तयित्तुं प्रायो जनसामान्यमानसम् ।
नोपलब्धं मयाऽद्यापि कौशल्यं यदपेक्षितम् ॥६॥
ग्रामाणां सप्तलक्षाणि यानि तेषां निवासिभिः ।
हिंसनं यत्त्वया प्रोक्तं प्रतिजाने न तत्कृतम् ॥७॥
अहिंसा रुढमूलाऽभून्न वेति भरतावनौ ।
निणेतुं पारयेल्लोको मदीयनिधनोत्तरम् ' ॥८॥
(पान्थः पप्रच्छ !)
द्वितीयं ब्रूहि तावत्किं कुर्यादैनिकजीवने ।
अहिंसायाः प्रवीरस्य क्रमेण प्राप्तये नरः ॥९॥

·स्वराज्य-विजयः (महात्मोवाच ।) वीरयोग्यामहिंसां यो नरः शिक्षितुमिच्छति । निरस्येत्स हि कातर्यमाचरेचानुगुण्यतः ॥१०॥ अहिंसोपासको भीतिं त्यजेदुच्चाधिकारिणः । अकोपश्च परित्यक्तुं सन्जितः स्यानिज पदम् ।।११।। स्वामिना नटसर्वस्वोऽप्यस्मै चेन्न हि कुष्यति । सिद्धवीरोचिताहिंसः प्रोच्यतेऽसौ तदा व्रती ॥१२॥ तर्जयेदध्वगः कश्चित्महतु मत्सुतं यदि । अनुनेतुं यतिष्ये ते पुत्रस्य क्षेमचिन्तकः ॥१३॥ बलवत्ताडितस्तेन न कोपं प्राप्नुयां यदि । मया वीरोचिताऽहिंसा तदा हि स्यात्प्रदर्शिता ॥ १४॥ सर्वथा नियतामर्पः प्रहारविमुखोऽस्मि चेत् । प्रयाति परिपुष्टिं मे वीरोचितमहिंसनम् ।। १५॥ अहिंसा तादृशी कापि मोधार्थी न भविष्यति । येपा प्रवलवैमत्यं तेऽपि तत्सारवेदिनः"॥१६॥ आंग्लैकादशमासस्य पूर्वार्धे गतवान्मुनिः। चौमुहान्यभिधं ग्राम नवकालीपुरान्तिके ॥१७॥ अगमत्स इतो ग्रामान् देशस्याभ्यन्तरान् बहून् । पत्रसंपादकैः सार्धमात्मनश्वानुयायिभिः ।। १८ ॥ तदाले तस्य चाहारो नारिकेलजलं परम् । नारङ्गस्य रसश्वासीत्तेनासौ कृशतां ययौ ॥ १९ ॥ अत्रान्तरेऽभवत्याच्यवंगदेशे समन्ततः । अमानुपैराचारैः शोचनीया परिस्थितिः ।। २० ॥

·इति सौ. क्षमायाः निपुग्दपमालीप्रमाणं नाम प्राणपण्यमिव स्त्रीणां व्यधीयन मामा 40 नवखालीप्रयाणम् । योपितः शरणार्थिन्यः समेत्याश्रयमन्दिरम् । सवाष्पं कथयामासुर्निजक्लेशपरम्पराम् ।।२१।। हन्यमानान् पतीन् काश्चिदन्याश्च पितरौ निजी । अद्राक्षुः स्वशिशून् काश्चिच्छिद्यमानांश्च खण्डशः ॥२२॥ तपस्विन्यस्ततो धर्म यावनं ग्राहिता हठात् । मुक्तकण्ठं रुदन्त्यश्च पर्यणीयन्त घातुकैः ॥२३॥ स्त्रीत्वलिंगावशेपोऽयं विलुप्ताकारसौष्ठवः । विपद्धस्तो मृतप्रायः स्त्रीवर्गों ददृशे वत ॥ २४ ॥ वराकिन्यो निरक्ष्यन्त नष्टचैतन्यदृष्टयः । प्रयस्य रक्षितुं पुंसः काश्चित्क्षतकलेवराः ॥ २५॥ योपितोऽपहृता गेहान्नवोढा इव मुस्लिमः । परित्रातुं वृथा चक्रुः प्रयत्नानधिकारिणः ॥ER सुखिताऽत्र गृहेऽस्मीति नाश्वासयमिकन्छ। ध्वंस्यते त्वत्कुलं कृत्स्नमित्यासीत्तर्दिवादन इस्लामधर्मनिष्ठाऽपि धेनुमांसाशनं ना। प्रयधिमा

·.
चतुस्त्रिंशोऽध्यायः
वङ्गयामपर्यटनम् ।
प्राप्तमात्रः स पूर्वोक्त चौमुहान्यभिधं स्थलम् ।
ग्रामप्रतिनिधीस्तत्र स्वीचकार समागतान् ॥१॥
कृत्वा स्थलीयसंस्थाभिः प्रस्तुतार्थविचारणाम् ।
खिन्नः शुश्राव तैरुतां नानाक्लेशपरम्पराम् ॥२॥
रक्षितुं न क्षमा आान् रक्षका वाऽपि सैनिकाः ।
स्वयमेव विधेयं तद् ग्रामीणैरात्मरक्षणम् ॥ ३॥
इति ग्रामजनं गान्धिरनुशिष्याप्रवीत्पुनः ।
नापनीता इतो यावत्सायुधा आंग्लसैनिकाः ॥ ४ ॥
तावत्क्षोभानलज्वालाः प्रशमं नैव यान्त्यमूः ।
प्रज्वलेयुः परं यावद्भस्मीभवति भारतम् ॥ ५॥
यदा सैनिकसाहाय्यापेक्षया लजिता जनाः।
यदा चाहिंसनस्यामी सारं स्वानुभवाद्विदुः ॥ ६ ॥
तदा हि प्रशमं याति ज्वालाजालं भयङ्करम् ।
पूर्ववच पुनः सर्व प्रकृतिस्थं भविष्यति ॥७॥
भिया ये हि प्रवर्तन्ते स्वात्मनस्ते न केवलम् ।
परं चिराश्रितस्यापि हानि पक्षस्य कुर्वते ॥ ८ ॥
यदि स्वे नानुतप्यन्ते मौWहिंसे विदर्भजैः ।
मुस्लिमा हि तदा नित्यं स्थास्यन्ति विमनायिताः ॥९॥
उपवासो मया योऽये कर्तव्यत्वेन निश्चितः ।
स तावत्प्रार्थये युप्मान्माऽस्तु केनाप्यपोहितः ॥१०॥
अथासौ चौमुहानीतो महात्मा समुपाययो ।
दत्तपाराभिधं ग्रामं विभान्तिममिलापुकः ॥ ११ ॥

·१०५
चङ्गग्रामपर्यटनम् ।
तन्न प्रौढगिरा धीमान् यभाये दीनवत्सलः ।
पुरस्तादग्रामलोकानां प्रदोपप्रार्थनोत्तरम् ॥ १२ ॥
नवखाल्या घोरवृत्तै रोपिताः सन्ति हिन्दवः ।
क्रियन्ते तु महायत्नाः समीकर्तुं परिस्थितिम् ॥ १३ ॥
शमनं दुष्करं प्रायः कलहस्य द्वयोरपि ।
तच्चेत्परः सहस्राणां सुतरां दुष्करं खलु ॥ १४ ।।
अलमत्यद्भुतं कर्तुं परेशः सर्वशक्तिमान् ।
मानवस्तु स्वकं मार्ग तमसीव परामृशेत् ॥१५॥
प्रमादानपि स प्रायः कुर्यात्तदपि सुबतः ।
श्रद्धया चेत्प्रवर्तेत सर्व साधु भवेत्तदा ॥१६॥
अथ लक्ष्मीपुरग्रामे गृहस्रष्टागतान्मुनिः ।
आर्तानाम्वासयन्सौम्यवचनैः समवोधयत् ॥१७॥
निवसाम्यहमचैव यावदावश्यकी स्थितिः ।
हास्यामि नवखाल्यर्थे प्राणानपि न संशयः ॥१८॥
श्रीमानाजादमौलानो मुस्लिमानां कृते स्वयम् ।
पुनः स्वस्वगृहान् गन्तुं सर्वान् हिन्दूनुदैरयत् ।। १९ ॥
जाने तत्सुकरं वक्तुं न पुनः कर्तुमिच्छ्या ।
निवसेयुः क ते प्रप्टा दग्धलुण्ठितमन्दिराः ॥२०॥
इयमिच्छा हि सर्वेषां यत्समाजावुमावपि ।
स्वस्वधर्मे विभिनेऽपि प्रशान्ती सह जीवताम् ॥ २१ ॥
विध्वंसं सर्वतो पोरं प्रत्यक्षीहतवानदम् ।
प्रस्तातोकेन लोकानां मम दुद्राव मानसम् ।। २२ ॥
भयं निष्कास्य भोः सीम्या निवर्तध्यं गृहानिजान् ।
भगवन्नाम न स्याज्यं मुखं जीपिनुमिन्रता ॥२३॥

·स्वराज्य-विजयः स्मरामि * जलियन्वालाकाण्डे पुंसः सुमांसलान् । कुक्षिणा सर्पयामास यथांग्लयुवकद्वयम् ॥ २४ ॥ वीथिकायाममी पण्डाः ससृपुर्यत्र कुक्षिणा । सा ततः प्रभृति प्रोक्ता कुक्षिसर्पणवीथिका ॥ २५ ॥ सन्त्यत्र नगरारक्षा ग्रहीतुं चौरलुण्ठकान् । परैराक्रमणाद्देशं रक्षितुं चापि सैनिकाः ॥ २६.॥ न युद्धात्सैनिका युष्मान् निवर्तयितुमीशते । न वा शिक्षयितुं शक्ताः भ्रातृवत्सहजीवनम्" ॥२७॥ ययो लक्ष्मीपुरागान्धिग्रीम काजिखिलाभिधम् । भूयांसो मुस्लिमा यत्र समेयुः सायमीक्षितुम् ॥२८॥ दृष्टा मुस्लिमसंदोहं बहु प्रीतोऽभवन्मुनिः । तृपितास्तेऽपि च श्रोत्रैस्तस्य वागमृतं पपुः ॥२९॥ यदि न भ्रातृवद्भूयो भवेयुर्हिन्दुमुस्लिमाः । नवखालीपुरे प्राणान् विहास्यामि न संशयः ॥ ३० ॥ इति मंदस्वरेणोक्तस्तदीयो दृढनिश्चयः । तत्र मुस्लिमवृन्देन तदेकाग्रतया श्रुतः॥ ३१ ।। ततः स रामगजाख्यं ग्रामं गान्धिः समासदत् । न्यवेदयजनांश्चात्र निजागमनकारणम् ॥ ३२ ।। तचेदं मुस्लिमानां च हिन्दूनां चैक्यसाधनम् । न कस्मादपि भेतव्यमन्यत्र परमेश्वरात् ॥ ३३॥ इतीदं मनसा धार्य सर्वदेत्युपदिश्य सः । जो काझिविले ग्राम निनाय दिवसान्मुनिः ॥ ३४ ।। * अमृतसरमिसरियन्वारा नाम प्रसिद्धमुद्यान यतते यमाग्दै गुंलियापातेनानागमो वयो भारतीया हताः ।

·वनप्रामपर्यटनम् ।
विहारार्थ गतः प्रातीर्घकालोत्तरं पुनः ।
नारिकेलझुमारामैरावृतेनाध्वनाऽभितः ॥ ३५॥
भस्मीभूतं ततः सौधं ददर्श श्रेष्ठिनः क्वचित् ।
परश्शतानि चान्यानि नाशितानि गृहाणि सः ॥ ३६॥
संमिमेल जनस्तोमः पाठशालामहाङ्गणे ।
श्रद्धया केचिदन्ये च जग्मुवाग्मित्वकौतुकात् ।। ३७ ।।
(महात्मोवाच।)
"महत्यासीन्ममाशंसा सौम्याः पूर्वमिहागमात् ।
नियाजमनसा कर्तु मुस्लिमैः सह संकयाः ॥ ३८ ॥
दुष्कर्मणोऽनुतप्येरन्वारयेयुश्च निर्गमात् ।
हिन्दून्स्वस्वगृहेभ्यश्चेत्याशया चिन्तितं मया ॥३९॥
हार्दिकः सोऽनुतापश्चदभिज्ञाय तदार्जवम् ।
हिन्दवः पुनरेतेपु विश्वसन्तीत्युदीक्षितम् ॥ ४०॥
परं तु दूयते चेतः प्राच्यवङ्गेपु यजनी ।
उमौ च पद्धविद्वेपो तिष्ठतः कारणैरलम् ॥ ४१ ॥
पभूवुर्धर्पका मादौ प्राच्यवगेषु मुस्लिमाः।
ध्वंसयन्तः सुरागारसीधविद्यालयादिकम् ॥४२॥
अपजहुर्यलानारीयंपनीचकिरे च ताः ।
इत्यतैदिगुणीचके दुराचारः स्वपातकम् ॥४३ ।।
अतः प्राणमयं तेभ्यः कलयन्ति हि हिन्दवः।
मयोत्पादनमन्येषु मनुष्यस्य प्रपाकरम् ।। ४४ ॥
पशवोऽपि रितन्वन्ति मनी मिमीमपन्यु हि।
कि महे मनुप्यागां चरितं देवरूपिनाम् ॥ ४५ ॥

·स्वराज्य-विजयः उपकुर्यानरस्तस्मादपकारिणि सर्वथा । अमोघीकर्तुमिच्छेच्चेत्पृथिव्यामात्मजीवितम् ॥४६॥ इस्लामधर्मशास्त्रस्य सर्वथा नैव सम्मतः । प्रमादासु दुराचारो जातिभ्रंशस्तथा चलात् ॥४७॥ किं कल्मापठनेन स्याज्जनश्चेदन्तरात्मनि । इस्लामोदारधर्मस्य वर्ततेऽति पराङ्मुखः॥४८॥ प्रष्टव्या मुस्लिमैस्तस्मादवश्यं निजनायकाः । हिन्दुभिः सह सौहार्द वैरं वा श्रीयतामिति ॥४९।। द्वेष चेदभिलष्येयुरादिशेयुस्तदा द्रुतम् । हिन्दूनां प्राच्यवंगेभ्यः साकल्येन विसर्जनम् " ॥५०॥ इति सौ. क्षमायाः कृतिषु स्वराज्यविजये वङ्ग-ग्रामपर्यटनं नाम चतुस्त्रिंशोऽध्यायः।

·.. पञ्चत्रिंशोऽध्यायः गान्धिप्रयासः अथासाध क्रमादग्रामं श्रीरामपुरनामकम् । प्राकाश्यमनयलखं प्रगल्भार्थमसौ यथा ॥१॥ अत्युक्त्यसत्ययोर्मध्ये मम दोलायते मनः । उपलब्धुमतः सत्यमक्षमोऽस्म्यत्र सर्वथा ।।२।। समीक्ष्यते मया ग्रामे ग्रामे पर्यटताऽधुना मिथो भीकृदविश्वासः पूर्वमैत्री गतैव सा ॥३॥ अहिंसा या मया पाटया वत्सरैः परिसेविता। साऽद्य मे प्रतिभात्येपा मोधीभूतप्रयोजना ॥४॥ अहिंसाया अमोघत्वमात्मानं वा परीक्षितुम् । इतो ग्राम प्रयास्यामि सीतारामपुराभिधम् ॥५॥ चिरं सिपेविरे ये मां त्यक्त्वा यान्त्वनुयायिनः । विहाय चंगमापाश-लघुसङ्केतलेखको ।।६।। आगता ये मया सार्थ गच्छन्तु सहकारिणः । नवखालीप्रदेशस्य ग्रामे ग्रामे पृथक पृथक् ॥७॥ प्रत्येक स्वस्वघोपेपु विघटय्य परस्परम् । साधयन्तु यथाशक्यं पक्षयोस्सुसमाहितिम् ॥८॥ प्रेष्यतां मुस्लिमो धीरः सरलो मन्त्रिभिट्टतम् । प्रतिग्रामं समायातुं हिन्दुना तुल्यवृतिना ॥ ९॥ शरणाभ्यर्थिहिन्दूनां गेहं प्रत्यागमिष्यताम् । रक्षणे लग्नको ती हि स्यातां प्राणव्ययादपि ॥ १० ॥ न जाने पक्षयो, कदा वा शान्तिमेष्यति । तावच प्रायवतेभ्यः करिष्ये न पहिः पदम् ।।११।।

·११० स्वराज्य-विजया यावद्भवति विश्वासो हिन्दुमुस्लिमयोमिथः । यावद् ग्रामजनो भूयः श्रयते रूढजीवनम् ॥१२॥ तावत्प्रयतनं कार्य न खल्वैक्यं विना भवेत् । पाकिस्थानं न वा हिन्दुस्थानं वा भारतावनौ ॥१३॥ रामगञ्जपुरं गान्धेगच्छतो जलमार्गतः । सकन्दपुष्पगुच्छेषु विलग्ना तस्य नौः स्थिता ॥१४॥ गच्छता तेन मार्गेण मुस्लिमद्वितयेन सा । रोधनान्मोचिता नौश्च प्रवृत्ता चलितुं पुरः ॥१५॥ प्रत्याजगाम तद्रात्रौ सीतारामपुरीं मुनिः । ईश्वरप्रार्थनां सायं नौकायां वै चकार सः ॥१६॥ अथैकदा किल श्रीमानहः कतिपयोत्तरम् । प्रदोपप्रार्थनां चक्रे ग्राममुस्लिममन्दिरे ॥१७॥ अर्धसाहस्रकं तत्र मुस्लिमानां समाययो । तेन कोरानपठनं चैकाग्रमनसा श्रुतम् ॥१८॥ पठ्यते स्म हि स ग्रन्थो बुधवयण मोल्विना । प्रार्थनाङ्गात्मकः सोऽयं गान्धिनाऽऽसीअकल्पितः ॥१९॥ अन्येन केनचिचापि सुस्वरेणाभ्यगीयत । हिन्दुमुस्लिमयोरक्यं बोधयन्ती सुगीतिका ।।२०।। तत्र संमिलितानां च पुरो ग्रामनिवासिनाम् । सूक्तिमुक्ताः समुत्पेतुर्मुखाम्मोधेर्महात्मनः ॥२१॥ तथा हि श्रूयतां सौम्या वचः सत्यं ब्रवीमि वः । कथयिष्याम्यहं युप्मानागमस्य प्रयोजनम् ॥ २२॥ नोत्पादयितुमस्म्यत्र विरोध पक्षयोईयोः । परं तु सुदृढीकतु प्रेमयन्धं तयोः पुनः ।।२३।।

·गान्धिप्रयासः तयोर्मध्ये न भेदोऽयं विधिना परिकल्पितः । कल्पयेत्तु नरः कस्मात्सर्वशस्तुल्यजीवनम् ॥ २४ ॥ यावदावश्यकी तावत्प्राच्यवंगेपु मे स्थितिः । भविष्यत्ययवा यावजीवमेवापि सा भवेत् ॥ २५॥ यथाशक्ति यतिष्येऽहमेकीकर्तुमुभावपि । तौ हि वर्पशतान्यास्तां भ्रातृवत्सहजीविनी ॥ २६ ॥ कुरुते केवलं यत्नान् सप्रयासं नरो भुवि । कार्यसिद्धिः परं तस्य परमात्मनिवन्धिनी ॥ २७॥ एकदा व्रीहिकेदारे पादचारेण गच्छतः । मुनेईपथमाजग्मू रुदत्यो दुःखिताङ्गनाः ।। २८ ।। कथाः सर्वस्वनाशस्य निवेद्यामूर्महात्मने । ग्रहि नः किन्नु कर्तव्यमित्यपृच्छन् सगद्गदम् ॥ २९॥ हस्तेन निर्दिशन्नूज़ नभः पर्यश्रुलोचनः । सोऽग्रवीत्यार्थ्यतामीशो यिभीतास्मान्न चान्यतः ॥ ३०॥ इति सौ. क्षमायाः कृतिषु स्वराज्यविजये गान्धिप्रयासो नाम पञ्चत्रिंशोऽध्यायः ।

·.. . पदात्रिंशोऽध्यायः ग्रामपर्यटनम् । * शैलाम्बुधिग्रहेन्द्रको वत्सरी भारतावनौ । ऐतिहासिकवातीभिबहीभिर्वहु विश्रुतः ॥१॥ अटितुं प्रत्यहं ग्रामाद्नाम गान्धिः सुनिश्चितः । श्रीरामग्रामतः प्रातर्ययौ चांदपुरं प्रति ॥२॥ अथ प्रस्थास्यमानोऽयं ग्रामात्प्रातस्तरां व्यधात् । भगवत्प्रार्थनां तन ऊस्तान्दस्याग्रिमेऽहनि ॥३॥ क्रिस्तजन्मोत्सवे मन्त्राः पठिताः स्तशास्त्रतः । केचिन्मनीपिणा प्रोञ्चैर्निर्मलाख्येन केनचित् ॥ ४ ॥ प्रार्थनोवं कृतज्ञोऽसौ परमोदारचेतसा । जगाद मिलितान् लोकान्महात्मा सौम्यया गिरा ॥ ५ ॥ अत्र मेऽवस्थितेः कालः सौम्या अवसितोऽभवन् । अटितुं ग्रामतो ग्राम प्रस्थास्ये न चिरादहम् ।। ६ ।। गृहे यत्र कृतावासो गृहिणा तत्र सत्कृतः । कृतज्ञोऽस्मि तदाथित्यात्सौजन्याच निवासिनाम् ।। ७॥ जनैरस्मि प्रयाणं मे विलम्बयितुमर्थितः । परं नोपेक्षणीयं मे विधेयं प्राविनिश्चितम् ॥ ८॥ प्रतिष्ठासु पुरा दाण्डी लक्षशो मां जनोऽन्वगात् । इदानीमद्वितीयस्तु ग्रामाझाममटाम्यहम् अध वक्ष्यामि कार्याणामस्य दैनन्दिनक्रमम् । मासस्यारम्भदिवसाद ग्रामान् पर्यटतो मुनेः ॥१०॥ " * १९४७ सिस्तान्दः ।

·ग्रामपर्यटनम् । स हि प्रातर्विधीन् कृत्वा प्रस्थितः प्रार्थनोत्तरम् । घटिकापञ्चकेनेव द्वितीयं ग्राममासदत् ।।११।। आमध्याह्रमभूत्तस्य गात्रसंवाहनावधिः । अथाल्पाहारमासेव्य होराध व्यत्रमत्सुखम् ।। १२ ।। ततश्च ग्रामिकैस्तत्तद् ग्रामेषु परिवेष्टितः । यज्ञिये तन्तुनिर्माणे कश्चित्कालं निनाय सः ॥१३॥ स्वल्पाहारमयादाय नारङ्गादिरसात्मकम् । ईश्वस्त्रार्थनां चके ग्रामीणैः समुपस्थितैः ॥ १४ ॥ संध्याकालं ततोऽनपीद ग्रामीणानां गृहे गृहे। पुरुषार्भकयोपाभिः कथालापप्रसङ्गतः ॥ १५ ॥ इत्थं होराद्वयं नीत्वा ग्रामलोकैर्मुनिर्मुदा। कुटी प्रत्याययौ रात्रौ सुप्रीतस्तत्समागमात् ॥१६॥ तृणपर्णादिसञ्छन्ना तदर्थे जङ्गमा कुटी। निर्मिता पूर्वमेवासीद्वहनीया विना श्रमम् ।।१७।। सजगमकुटीरेण नापेक्ष्यत महात्मना । आश्रयो निशि गेहेषु विश्रान्त्यै ग्रामवासिनाम् ।। १८॥ ग्रामाध्यक्षः प्रतिग्रामे समाजस्थितिशंसिनीम्। सजीकृत्य ददौ तस्मै पुरस्तादेव पत्रिकाम् ।। १९ ।। अथ चांदपुरग्रामे नीत्वा दिनचतुष्टयम् । अटनं ग्रामतो ग्राममारेभे निश्चितात्मना ॥२०॥ ग्राममेकं दिवा गत्वा निशि विश्रम्य तन च । ग्रामान्तरं परेधुश्च व्रजन्नेव ददर्श सः॥ २१॥ एकमासान्तरे ग्रामानष्टाविंशतिमित्वरः। अध प्राकाश्यमनयल्टखमेकं च तद्यथा ॥२२॥ व वि ८ ·११४ स्वराज्य-विजयः न कदाप्यन्धकारोऽयमनुभूतो मया क्वचित् । प्रतिभान्ति तमस्विन्यः सुदीर्घाश्च तथाप्यहम् ॥ २३ ॥ न भग्नाशो न चोद्धान्तः संवृत्तोऽस्मीति तुष्यते । यद्भावि तद्भवत्वेव सजितः स्थितवानहम् ॥ २४ ॥ क्रियतां म्रियतां चेति वाक्यस्याथोऽयमुच्यते । बद्धसख्या प्रशान्तौ च जीवेतां हिन्दुमुस्लिमौ ॥ २५ ।। तदेतत्साधनीयं मे साधने मृतिरस्तु वा । जाने परं तु सर्वस्मादीश्वरेच्छा बलीयसी ।। २६॥ नोद्वेगस्यावकाशः स्याजीविते हि विवेकिनः । स्वार्थचिन्ताविहीनस्य परार्थाय प्रयस्यतः ॥ २७॥ अतीव जटिलं कार्यमिदमत्यन्तदुष्करम् । तथाप्यस्मि क्षमो गातुं सत्यपूर्णामिमां गिरम् ॥ २८॥ अन्धकारमयी रात्रिहाददूर स्थितोऽस्म्यहम् । त्वमेव शरणं नाथ मार्गदर्शी सदैव मे ॥ २९॥ स्वयमेव पवित्रेऽस्मिन् कार्ये मग्मा ममानुगाः । यः पराजयते कार्यात्स निर्यातु स्वकामतः ॥ ३० ॥ एकाकी स्वेच्छया ग्रामं वृत्तवान् हि पृथक् पृथक् । स्थितोऽस्म्यहं च दुःखार्ते ग्रामेऽस्मिन् दूरवर्तिनि ॥ ३१ ॥ इति सौ. क्षमायाः कृतिषु स्वराज्यविजये ग्रामपर्यटनं नाम पदत्रिंशोऽध्यायः ।

·सप्तत्रिंशोऽध्यायः
राधाकुमुन्दमूर्तिस्थापनम् ।
अथ चांदपुरात्सायं संप्राप्तं भाटियापुरम् ।
श्रेष्ठी कश्चिन्महात्मानं जगाद प्रार्थनोत्तरम् ॥१॥
ग्रामोऽयं पावितः श्रीमन्भवत्पादाजरेणुभिः ।
मन्येऽहं धन्यमात्मानं दर्शनेन पवित्रितम् ॥ २॥
स्मारकं तव हस्ताभ्यां स्थापनायान प्रार्थये ।
प्रतिष्ठापयितुं मूर्तियुग्मं राधामुकुन्दयोः ॥ ३ ॥
अनुमोद्य मुनिस्तस्य श्रेष्ठिनोऽभ्यर्थनां शुभाम् ।
स्वकुटीरसमीपस्थं प्राविशत्सुरमन्दिरम् ॥ ४ ॥
रम्याः सजः सुपुष्पाणामानिन्युः काश्चिदशनाः ।
अन्याश्चन्दनलेपादीनितराश्च कुशागुरान् ॥ ५ ॥
ध्मायमानेषु शोपु श्रेष्ठिनः कुलदेवयोः ।
महात्मा प्रतिमायुग्मं स्थापयामास मन्दिरे ॥६॥
निर्गन्छन्तं महात्मानं न चिराद्देवतागृहात् ।
मुस्लिमप्रमुखाः केचिन्नमस्कृत्यानुवन् यथा ॥७॥
पुनः स्थापितयो यो: श्रेष्ठिनः कुलदेवयोः ।
रक्षणाय भविष्यामः सर्वदा लग्नका वयम् ॥ ८॥
प्रत्युवाच महात्मा तान् इषदेव हि वालिम् ।
हिन्दुभिः स्वल्पसङ्ख्या न्यत्किञ्चिन्मनागपि ।। ९ ।।
ततो निवर्तमानं ते विहारान्ते कुटी मुनिम् ।
तरमा मुस्लिमाः केचित्तमुपेत्यानुवन् यथा ॥ १० ॥
नवसालीपुरे श्रीमन्यत्कार्य भवता यनम् ।
तस्मात्सर्वे फुलमाः स्मः कोऽन्यः कुर्यामुवीयम् ॥११॥

·स्वराज्य-विजयः
यद्यत्पुरा हि संवृत्तं न तद्भूयो भविष्यति ।
ग्रामवास्तव्यहिन्दूनां रक्षाप्रतिभुवो वयम् ॥ १२ ॥
(महात्मोवाच ।)
तुष्टोऽस्मि भो भवद्वाक्यं हृदयादागतं यदि ।
न पुनर्वदनादेव तदाऽस्य महिमाऽद्भुतः ॥ १३ ॥
यतस्तस्य फलं सद्यो न परं भारतावनौ ।
अपि त्वशेषराष्ट्रपु पृथिव्यां प्रसरिष्यति ॥ १४ ॥
भाटियापुरतो गान्धिनारायणपुरं ययौ ।
मुस्लिमा यत्र भूयांसः समीयुः प्रार्थनाङ्गणम् ॥ १५ ॥
ततो जगाम स ग्रामं रामदेवपुराभिधम् ।
भगवत्प्रार्थनोवं च प्राह संमिलितान् यथा ॥ १६ ॥
सन्ति जिज्ञासवः केचिन्मन्मतं मुस्लिमा इह ।
द्वित्रानेषामहं प्रश्नान्प्रतिवक्ष्यामि साम्प्रतम् ॥ १७ ॥
(प्रथमः प्रश्नः ।)
ऐक्यं यवनहिन्दूनां त्वया चेदभिलप्यते ।
सिक्कसभ्यास्तदा कस्मात्कामरूपजनास्तथा ॥ १८ ॥
राज्यतन्त्रसभास्थानाद्वहिः स्थातुं प्रयोधिताः ।
भवदीयोपदेशोऽयं विरुद्धः प्रतिभाति नः ॥१९॥
(द्वितीयः प्रश्नः ।)
अद्य मुस्लिमसंघीयाः प्रवेणु किमु शक्नुयुः ।
राज्यशासननिर्माणसभा सम्प्रति कल्पिताम् ॥ २० ॥
(महामोवाच ।)
आयौवनादविच्छिन्नमन्दपष्टेः किल स्थितम् ।
.ऐक्यं यवनहिन्दूनामुद्देश्य जीवितस्य मे ॥२१॥

·राधामुकुन्दमूर्तिस्थापनम् ।
न पश्यामि मदुद्देश्यविरोधं तत्रयोधने ।
यथेष्टं कर्तुमुक्तास्ते नोपरोपो मया कृतः ॥२२॥
पीनामकाद् ग्रामान्नग्नपादो ययौ मुनिः ।
शालिक्षेत्रेषु रम्येषु मञ्जरीमिः पुरस्कृतः ॥ २३ ॥
रामदेवपुस्ग्रामे सोऽध्वनि व्यरमत्कचित् ।
तत्रास्य मुस्लिमः कश्चित्केनचित्परिचायितः ॥२४॥
सोऽयं महमदाख्यातो येन मार्गः परिष्कृतः ।
यथान्यग्रामसञ्चारः सुगमः स्यान्महात्मनः ॥ २५॥
शुभाशीर्वचनैरेतमभिनन्य स्मिताननः।
अटाखोराभिधं गान्धिर्ययौ ग्रामं चतुर्दशम् ॥ २६॥
आदरेण महात्मानमवादीकोऽपि मुस्लिमः ।
अस्माभिः सफलीकार्यः सर्वथा भवदुद्यमः ॥२७॥
भयोचुर्मुस्लिमाः सर्वे विस्मरामः पुराकृतम् ।
प्रतिजानीमहे ग्राने सहास्माभिर्निवासिनाम् ॥२८॥
अल्पसंख्याकदिन्दूनां यत्नतः परिरक्षणम् ।
तथा तेषां गृहारामक्षेत्राणामप्यनाशनम् ॥ २९॥
विलुण्ठितधनं क्षेत्रे क्षिसं वा गोपितं क्वचित् ।
प्रत्याहृत्य पुनः सर्वं हिन्दुभ्यस्ते समापयन् ।। ३० ।।
पर्कोटीपत्तने गान्धिशुश्रूपासंघसेवकान् ।
उदारवचनैः श्रीमान्बोधयामास तया ॥३१॥
खङ्गस्य सङ्गतो दण्डः सुकरः किन्तु निष्फलः ।
कुर्याद्धिसामयत्यागः स्यां वः सशतशोऽधिकाम् ॥ ३२॥
इत्याकण्यामवीदेकः स्वयसेवकमण्डलात् ।
वयं न खलु भीताः स्मो यदा सर्वे सद्द स्थिताः ॥३३॥

·स्वराज्य-विजयः
(महात्मोवाच ।)
"भीता एकाकिनो यूयमिति स्पष्टं भवद्भिरा ।
न स्वयंसेवकः क्वापि बिभीयादेककोऽपि सन् ॥ ३४ ॥
यद्वा भवल्लसौ नैव कदापि नमयेच्छिरः ।
भयापमानयोनॆव तथा परवशो भवेत् ॥ ३५॥
ग्रामलोकोपयुक्तेषु कर्मस्वेव व्यवस्यत ।
तथा संगच्छत भ्रातृभावेन सह मुस्लिमैः ॥ ३६॥
न हि दण्डप्रहारेण विजेतुं शक्यते परः ।
परं तु प्रेमभावेन सुजेयः स भविष्यति ।। ३७ ॥
इत्युक्त्वाऽथ महात्माऽसौ स्वयंसेवकमण्डलम् ।
प्राह हिन्दुस्त्रियः काश्चित्स्वदर्शनसमुत्सुकाः ॥ ३८ ॥
नवखालीपुरे यद्यवृत्तं तदैवशापतः ।
तद्ग्रस्ता न परं वङ्गा अपि त्वखिलभारतम् ॥३९॥
अन्योन्यव्यवहारेषु युष्माकमपि जीवने ।
कालानुगुण्यतः किञ्चित्परिवृत्तिरपेक्ष्यते ॥४०॥
अन्यामिहिन्दुयोपिद्भिराचरेत्समभावतः ।
मुस्लिमप्रमदाभिश्व भगिनीकृतिमाश्रयेत् ॥४१॥
यूयं चेन्मुस्लिमस्त्रीषु स्वस्वत्पूर्वतः स्थिताः ।
नवखालीपुरानीस्तदा स्युरिता भृशम् ॥४२॥
न कार्य सावकाशत्वे युष्माभिः कालयापनम् ।
नियतां सूत्र निर्माण सफलो भवति श्रमः ॥४३॥
मुरेमाख्यं ततो ग्राम नारायणपुराधयौ ।
तस्य पर्यटतश्चैप ग्रामो नवदशोऽभवत् ॥४४॥
सदण्डः पादचारेण लिन्नक्षेनेपु सश्चरन् ।
सम्प्राप्याध्यवसद्ने मुस्लिमस्य पुरोधसः ॥४५॥

·राधामुकुन्दमूर्तिस्थापनम् । सोऽयं मौल्वीहवीबुल्ला वटारीवंशसम्भवः । मेने धन्यं किलात्मानं दर्शनेन महात्मनः ॥४६॥ जनाः परस्सहस्राश्च दूरग्रामनिवासिनः । सन्निपेतुर्महोत्कण्ठाः प्रदोपप्रार्थनासमाम् ॥४७॥ सहस्रद्वयमेतेपामागात् त्रिपुरनीतः। वृन्दं पुमर्मकस्त्रीणां महत् तद्दर्शनोत्सुकम् ।। ४८ ॥ नवखालीप्रदेशस्य न्यायाधीशः समाययौ । मानेरीतिसमाख्यातः पद्यां क्रोशचतुष्टयम् ।। ४९॥ ग्रामं पञ्चगडं गान्धिनग्नपादस्ततो ययौ । शालिक्षेत्र तथा मार्गे क्रममाणः सकण्टके ॥ ५० ॥ ग्रामीणा मुस्लिमाः श्रुत्वा तत्कष्टं हेपिता भृशम् । वर्मनः परिशोधाय बभूवर्दुतमुद्यताः ॥ ५१ ॥ सायं निवर्तमानोऽसौ कुटी पन्चगडान्मुनिः । महान्तं विस्मय प्राप वर्मनः परिवर्तनात् ।। ५२॥ यनिताः पुरुपा पाला मार्गस्योमयपार्श्वयोः । महात्मानं पुरस्कर्तुं क्रोशत्रयमवस्थिताः ॥ ५३ ॥ प्रमाष्टुं स्वाम्परान्तेन तत्पादाम्बुजरेणुकाः । सर्वमाना मिथो गान्धिं प्रमदाः समुपाययुः ।। ५४ ।। शिशयो वन्यपुप्पलपाणयस्तं स्मिताननम् । वर्धमानपरिस्पर्धाः कुनुकात्पर्यवेष्टयन् ।। ५५ ।। श्रीकृष्णायेव मूर्ताय नालिकेगण्यदुः पुरे । स तु नान्यद्भवम्णो वान्छामीत्यप्रवीदमन् ॥ ५६ ॥ इति सौ. क्षमायाः कृतिपु स्वराज्यविजय राधामुकुन्दमनिस्थापनं नाम समप्रिंशोऽध्यायः ।

·अष्टात्रिंशोऽध्यायः
ग्रामाटनम् ।
नवग्रामाभिधं ग्राममाससाद मुनियंदा ।
तमागमत्पुरस्कर्तु संदोहः क्षेत्रजीविनाम् ॥१॥
त्रिभागाख्यविवादस्तैः कृषिकैः संप्रवर्तितः ।
तृतीयांशद्वयं स्वैः स्वैः प्राप्यं क्षेत्रफलादिति ॥ २॥
श्रावितग्रस्तुतार्थस्तन्मतं जिज्ञासुभिजनैः ।
अभिनन्द्य महात्मा तान् समुदीरितवान् यथा ॥३॥
क्षेत्रं क्षेत्रपतेर्न स्वं परं तु जगतीपतेः ।
तस्माद्यैः कृष्यते क्षेत्रं स्वामिनोऽस्य भवन्ति ते ॥४॥
युष्मान्प्रबोधयाम्यत्र न हिंसा न चलात्कृतिः ।
प्रयोज्या खलु युष्माभिस्तद्विवादप्रशान्तये ॥ ५ ।।
इत्युक्त पादयोः कश्चिन्निपत्य प्रवया मुनेः ।
सबाष्पः कथयामास तस्मै मर्माविधाः कथाः ॥६॥
श्रीमन्मम हता भार्या हता कन्या हतः सुतः ।
हताश्च धन्धवः स्वं मे लुण्ठितं हा करोमि किम् ॥ ७॥
निशम्यैतद्रवीभूतहृदयः स्वोत्तरीयतः ।
परिमृज्य तदणि सान्त्वयामास तं यथा ॥ ८॥
अलं दुःखेन मद्भातर्विनप्टेऽप्यखिले कुले ।
जीवचक्र भ्रमत्येवं मा धैर्यात्प्रन्युतो भव ॥ ९॥
इति तत्पाणिमादाय स्कन्धे तमुपगूह्य च ।
प्रार्थितो मन्दिरे तस्य निनाय निखिलं दिनम् ॥ १० ॥
स्नातमुक्तं ततो गान्धिममाक्षीत्काचिदङ्गना ।
किं जनः स्वमतं त्यक्त्वा परधर्म समाश्रयेत् ॥ ११ ॥

·ग्रामाटनम्।
१२१
( महात्मोवाच ।
स्वधर्मस्य कृते प्राणांस्यक्तुं नेच्छति यः पुमान् ।
मानुपो न स वक्तव्यः पशुरेव नराकृतिः ॥ १२ ॥
ग्रामेऽस्मिन्मुस्लिमः कश्चिन्महात्मानमयाचत ।
परिकल्पितसम्भारमलङ्कतु निजालयम् ॥ १३ ॥
पुरस्कर्तु च तं गेहाद्धहिनिर्मितमण्डपे ।
समेतो जनसंदोहस्तस्य दर्शनकाझ्या ॥ १४ ।।
नारङ्गपूर्णमञ्जूपां स्वीकृत्य व्यभजन्मुनिः ।
फलानि पालकेभ्यो ये परितस्तमवस्थिताः ॥१५ !!
गृहीत्वा च ततः शेपमेकं हस्तेन पृष्टवान् ।
गृहिणं किमिदं देयं वैदर्भाय मया न वा ॥१६॥
उक्त्वैवं सविनोदं श्रीतघवंशाभिधं मुनिः ।
निर्दिदेश स्वयाङ्गुल्या पृष्ठभागस्थितं जनम् ।। १७ ।।
अयं युष्मद्रिपुः किन्तु मया धर्मप्रसारिणा ।
सर्वथाऽरातिभिः साधं मिनत्वं साधयिष्यते ॥१८॥
इत्यूर्ध्वफलहस्तोऽसौ जहास प्रोभकैर्मुनिः ।
गृहिणे चान्यलोकाय विनोदमुपपादयन् ॥१९॥
स्तधारीयाभिधं ग्राम सम्पातेऽथ महात्मनि ।
मासपर्यटनार्धस्य समातिरभवत्तदा ॥२०॥
अटनस्य द्वितीयांशं प्रामे साधुर्खिलाभिधे।
प्रारेभे सह युग्मेन पुरोक्तेनानुयायिनाम् ॥ २१ ॥
प्रसादपुरमासाद्य प्रदोपप्रार्थनोत्तरम् ।
अग्रवीद्वान्धिरुद्दिश्य विपयं शरणार्थिनाम् ॥ २२॥
अन्नदानं समुद्दिश्य लोकाय शरणार्थिने ।
स्थलीयप्राइपिवाको ह्यः पृष्टवान् मन्मनोगतम् ॥ २३ ॥

·स्वराज्य-विजयः उत्सारः कन्दपुष्पाणां समीकरणमध्वनाम् । परिष्कृतिश्च केदारभुवं गृहविनिर्मितिः ॥ २४ ॥ इत्यादियोजनास्तेन ग्रामीणानां सुखाप्तये । गृहभ्रष्टागतैः कार्या इति प्रागेव निश्चितम् ॥२५॥ उद्यमानां किमप्येकं कुर्याचेच्छरणागतः । समर्हेत् स तदा पूर्णमन्नदानस्य पात्रताम् ॥ २६ ॥ घटनेयं भवेजाने सर्वेपामुपकारिणी । दत्तमासावधिश्वासौ वृणोतु स्वेच्छयोद्यमम् ॥ २७॥ मासान्ते न वृणीयाचेदनुकूलं समुद्यमम् । अन्नमस्मै तदा नैव प्रदातव्यं भविष्यति ॥२८॥ साञ्जलिः प्रार्थये तस्माच्छरणार्थिजनानहम् । कुरुध्वं सर्वथोद्योग सह राष्ट्राधिकारिभिः ॥२९॥ अतोऽन्नग्रहणापेक्षा कायिकत्रममन्तरा । न योग्या मानिने पौरजनायेति नियोधत ॥३०॥ सर्वेऽपि यदि जीवेयुः स्वश्रमैः शरणार्थिनः । तदेयं मेदिनी सर्वा स्वर्गतुल्या भविष्यति ॥ ३१ ॥ देहश्रमेण सर्वोऽपि निजान्नं चेदुपार्जयेत् । तदा वैद्यादयः स्वार्थं हित्वा स्युरुपकारिणः ॥ ३२ ॥ स्वार्थत्यागेन ते वृत्ति वितन्वन्ति यथा यथा । भूयसी धनसम्पत्तिर्भवत्येषां तथा तथा 1॥३३॥ प्रसादपुरतो गान्धिर्ययो हेमच्छडीपुरम् । विजयं नगरं पश्चात्कपिल्तलमनन्तरम् ।।३४॥ रोगिणां शिविरं तत्र समालोक्य कपिल्तले । पादचारी ययौ प्राच्यकेरोवावनिमण्डलम् ।। ३५॥ इति सी. क्षमायाः कृतिषु स्वराज्यविजये ग्रामाटनं नाम अष्टात्रिंशोऽध्यायः । " ·नवत्रिंशोऽध्यायः स्वराज्योघोपणा। अत्रान्तरे स्वाधिकारान्निवृत्तो देवलः प्रभुः। मौण्टवेटन्निति ख्यातः समारूढश्च तत्पदम् ॥१॥ स चाशास्ते स्म यद्देशादाङ्ग्लनिर्गमवासरे। ख्यापिते सत्युभौ पक्षी विवादं निस्तरिष्यतः ॥२॥ इत्यसी महतीमास्यां कलयनीतिकोविदः । रूपयौवनशालिन्या भार्यया प्राप देहलीम् ।।३।। अमात्य आटलिः श्रीमान्नभोवाण्योदघोपयत् । यदिने निश्चितेऽस्माभिराधिपत्यं प्रदीयते ॥४॥ साम्नवाधिकृतिः सर्वा प्रजासु प्रतिपाद्यते । आग्लानां निर्गमायापि ख्याप्यते निश्चितं दिनम् ॥ ५॥ इत्थमुद्धोपणाज्जातः प्रजासु प्रत्ययो महान् । यदाग्लेषु निवृत्तेपु पक्षावेतौ प्रशाम्यतः ।। ६॥ अवश्यं च तयोरक्यं भविष्यत्यात्मसम्मतम् । अन्यथा हि निमनः स्याद्देशो विप्लवसागरे ।।७।। इति प्रत्यायिता लोका मेनिरे भापिनी दशाम् । अपरे संशयापन्ना विकल्पांश्चक्रिरे यहून् ॥८॥ चूजना करम्हावासियोपमा रोति केचन । अन्धगर्तनिपातोऽयमित्यन्ये मयशदिनः ॥९॥ प्रगल्भनीतिकौशल्यमिदमित्यपरे जनाः । प्रत्याशा व्यदधुः केचिदन्ये नैराश्यमाश्रयन् ॥ १०॥ अयामृतसर:पुर्या पिप्लवोऽमन्मुदानमः । दुराचारैर्यदा मार्गे धूमयानं न्यरुप्यत ।। ११ ॥

·१२४
स्वराज्य-विजयः
अमी तक्षशिलापुर्या लोहमार्गनिवेशने ।
अवस्कन्ध हठात्पान्थान् कुठारैः प्राहरन् बहून् ॥ १२ ॥
अथांग्लवाहिनीयुग्मं प्राप्यामृतसरःपुरम् ।
अग्न्यस्त्रमोचनं चके विना पूर्वनिवेदनम् ॥ १३ ॥
प्रहर्तुमुपयोज्यं यत्किञ्चिद्यस्य करे स्थितम् ।
स वध्यो गुलिकास्त्रेण निर्दोषोऽप्यभवरक्षणात् ॥१४॥
स्वर्णदेवालयख्याते पुण्येऽस्मिन्नगरे पुरा ।
न कदापि जनक्षोभः समभूदीगुल्वणः॥१५॥
न केवलं जना नेशुर्विप्लवेऽस्मिन् सहस्रशः ।
कृताश्च भस्मसाच्चित्रशालाहापणव्रजाः ॥१६॥
शतशो निर्धनानां च ययुरुद्भूलने गृहाः ।
गता विध्वंसमेतस्माद् धनस्य दशकोटयः ॥१७॥
अथ फाल्गुनमासादौ कृतग्रामपरिभ्रमः ।
श्रीगान्धिः पाटलीपुत्रमाससाद मुदे नृणाम् ॥१८॥
पौराणामधतोत्साहो मुस्लिमानां विशेषतः ।
पुनरागमनात्तत्र संसेव्यस्य महात्मनः ॥१९॥
स्वयं स प्रार्थनां कृत्वा तत्र हिन्दून्विदर्भजान् ।
हृदयङ्गमया वाचा सर्वान्प्रावोधयद्यथा ॥ २० ॥
युष्माभिरुपयोक्तभ्यो भविष्यन् होलिकोत्सवः ।
मुस्लिमः सह सत्यस्म पुनरुज्जीवनायकः ॥२१॥
इति साधूपदेशोऽस्य पभूवाभीष्टसाधकः ।
दर्शित फिल सौहार्द पक्षयो)लिकोत्सवे ॥२२ ।।
अथासो पाटलीपुने महात्मा स्वयममजत् ।
पिप्ठवे नाशितप्रायान्प्रदेशान्द्रएमुत्सुकः ॥ २३ ॥

·.. स्वराज्योद्घोषणा। विध्वस्तमखिलं प्रेक्ष्य दुष्कृतैः क्षोमकारिणाम् । परावर्तितनेत्रोऽसौ स्थितवान् खिन्नमानसः ॥ २४ ॥ नवखालीकृतध्वंसप्रतीकारो विदर्भजैः । हिन्दुभिः कृत इत्युक्तं महात्मा नान्वमोदत ॥ २५॥ स तूवाच न युक्तोऽयं प्रतीकारक्रमः कृतः । आत्महत्यासमानेयं वैरबुद्धिः परस्परम् ।। २६ ।। ईदृम्भावनयाऽस्माकं दास्यमेव स्थिरीभवेत् । दासश्च पशुभिस्तुल्यः पशुत्वान्मरणं वरम् ॥२७॥ पर्यन्ते गणयेत्सर्वो विपरीतधियाऽनया । सर्वतोऽप्यधिकां स्वीयग्रामस्यैव स्वतन्त्रताम् ॥२८॥ अयोधयच ग्रामीणान् मुस्लिमेभ्यः प्रदीयताम् । ततो विलुण्ठिते द्रव्यं गृहक्षेत्रादिकं च यत् ॥ २९॥ छिन्नभिन्नविकीर्णानां वस्तूनां राशयोऽखिलाः । अपसार्याश्च युष्माभिर्मार्जनीयाश्च वीथिकाः ॥ ३० ॥ यथा सद्यः परावृत्य स्वस्वगेहानि मुस्लिमाः । रक्षिता निर्भयं ग्रामे निवसेयुः सुखं पुनः ॥ ३१ ॥ मृदा गर्ताश्च संपूर्य विपमोद्धातिभूतले । रचयध्वं विहाराय वाटिका ग्रामवासिनाम् ॥ ३२ ॥ इति सौ. क्षमायाः कृतिषु स्वराज्यविजये स्वराज्योद्घोपणा नाम नवविंशोऽध्यायः ।

·चत्वारिंशोऽध्यायः आसियासम्मेलने गान्धिप्रवचनम् । अथाखण्डासियाखण्डदेशानां महती सभा । प्रारम्भ चैत्रमासस्य मिलिता देहलीपुरे ॥१॥ त्रयस्त्रिंशज्जनाङ्गानि स्वस्वप्रतिनिधीसभाम् । प्रसिद्धान्प्रेषयामासू राजनीतिविशारदान् ॥ २॥ घभूवादृष्टपूर्वस्य सदसोऽस्याधिवेशनम् । कुरुपाण्डवयोः कालाच्छोणदुर्गाभिधे स्थले ॥३॥ सभाध्यक्षपदं पूज्यं वाग्मिनी श्रीसरोजिनी । अलञ्चकार निस्सीमनिजवाग्विभवोचितम् ॥४॥ महाङ्गणेऽस्य दुर्गस्य मण्डपो निरमीयत । यदन्तः सुखमासीरन्नर्धलक्षमिता जनाः ॥५॥ त्रयस्त्रिंशत्पताकाश्च परितः पीठवेदिकाम् । उच्छ्रिता मण्डपं चक्रुर्नेत्रासेचनकं परम् ॥ ६॥ ततः स्मृतिपथं नीत्वा प्रेक्षकाणां सरोजिनी । महाभारतकाव्यस्य कथाः काश्चिदवर्णयत् ॥ ७॥ अयं प्राचीनदुर्गस्य शिलाभित्तिचयो धनः । साक्षीचकार यः पूर्व कुरुपाण्डवसंगरम् ॥ ८ ॥ स एवाय हि वर्षाणामसंख्यशतकोत्तरम् । प्रत्यक्षीकुरुते कार्य नूनं संमेलनस्य नः ॥ ९ ॥ इत्यादिमापणं कृत्वा निजवाक्यामृतेन सा । नन्दयामास चेतांसि सर्वेषां विवुधोत्तमा ॥१०॥ पीण्यासन् सभ्यवृन्दानि प्रस्ताव्यविपयक्रमात् । प्रथमं जातिसम्बद्धचर्चाविषयगोचरम् ।।११।।

·१२७
यासिया सम्मलने गान्धिप्रवचनम् ।
द्वितीय स्वस्वराष्ट्रस्य व्ययाल्पीकृतिचिन्तकम् ।
तृतीयं प्राच्यसंस्काररक्षाभ्युदयसाधकम् ॥१२॥
पूर्वखण्डजनाः प्राप्ता देहली नगरोत्तमाम् ।
सस्मरुः प्राप्तमात्मानं साक्षात्स्वातन्त्र्यदेहलीम् ।।१३।।
गान्धिः प्राप्तः सभामादौ न चक्रे तत्र भापणम् ।
परं प्रतिनिधीभूतैः कथालापं चकार सः ।।१४ ।।
'जगदैक्यं समुद्दिश्य महात्मन् ब्रूहि ते मतम् ।'
इति केनापि पृष्टः सन् प्रत्युवाच मुनिर्यथा ।। १५ ।।
'भवितम्यं न चेल्लोके जीवितुं नोत्सहे भुवि ।
मयि जीवति स स्वप्नः स्पृहये सफलीभवेत्॥१६॥
पप्रच्छ चीनदेशीयः कश्चिदू हान्लिवुनामकः ।
समुद्दिश्यासियासंख्याविनिर्माण मुनेर्मतम् ॥१७॥
(महामोगाच)
धन्यं नितान्तमात्मानं भारतं मन्यते किल ।
महती परिपद्यस्मादियं संमिलितान वः ॥१८॥
स्वातन्त्र्यगृहदेहत्यामिदानी मारतं स्थितम् ।
स्वयं प्रमुत्वमिच्छामः प्रमुमन्यं न सर्वथा ॥१९॥
नानादिग्देशतो यूयं सोत्साहमिह संगताः ।
प्रत्यन्दं चेद् मवेदीघट्मेलनं तद्धितावहम् ।।
स्वदेश नीयतामस्य मेलनस्य स्मृतिः प्रिया ।
प्रयतथ्वं च निर्मातुं सत्यदैवतमन्दिरम् ॥२१॥
किमिमे प्रान्यदेशीयाः संगता योद्धमिथ्या !
सद्द परिश्रमखण्डस्थैः किं वाऽमेरिकभूजनः ।। २२॥
इति कांधन जिज्ञासुनुवाचानर्थशकिनः ।
नैवं मोः सर्वथा नेवमिति मे साग्रहं वचः ॥२३॥

·१२८
स्वराज्य -विजयः
.
नास्त्येवं भारतस्यात्र व्यवस्था न च वाञ्छितम् ।
ध्येयं चेत् तादृशं तस्य भवेयमतिदुःखितः ॥२४॥
अहिंसयैव संप्राप्य स्वातन्त्र्यं भारतावनिः।
न स्वप्नेऽप्युपयुञ्जीत तदन्यस्य नियन्त्रणे ॥२५॥
यथा हि स्वस्वलाभाय पाश्चात्यैः पूर्वखण्डजाः ।
नियन्त्रिताः प्रजा वह्वयस्तथा नात्र भविष्यति ॥२६॥
पूर्वखण्डमिदं कार्य महत् पाश्चत्यराष्ट्रवत् ।
इति सर्वैर्विनिश्चित्य सभास्थानं विसृज्यताम् ॥२७॥
प्राच्यसंमेलनं भूपानियमेनात्र भारते।
इत्याशास्याभिवन्दे वः पुनर्दर्शनकामुकः ॥२८॥
द्वितीयेऽथ दिने गान्धिरुपस्थायासियासभाम् ।
प्रगल्भं भापणं चक्रे सर्वोत्रमनोहरम् ॥२९॥
अयि प्राज्ञा विदेशीयगिरा यद्यपि भापणम् ।
करिष्यामि तथाप्यादौ न प्रार्थ्या खलु वः क्षमा ॥३०॥
विदितं किल सर्वेषां यदग्लिगिरमन्तरा।
दृश्यते नापरा भाषा सर्वराष्ट्रप्रसारिणी ।।३१।।
दूरासीना इतः सभ्या यदि स्युः श्रोतुमक्षमाः।
दोपभागत्र भविता यन्त्रं नादाभिवर्धकम् ॥३२॥
यथास्थितं न युप्माभिर्मारतं यवलोकितम् ।
न देशाम्यन्तरग्रामान्यूयमद्यापि संगता ॥३३॥
मद्रमोहमयीदिल्ल्यः कल्कता लवपुर्यपि ।
एताः पाश्चात्यसंस्कारर्वतन्ते परिवर्तिताः ॥३४॥
तत्ववियदेशीयः पुरासीदाफ्रिकामुवि ।
मित्रं मे स्वल्पसंख्याकलोकानां पक्षपोपकः ॥३५॥

·१२९ आसियासम्मेलने गान्धिप्रवचनम् । न केवलमहं हीनपक्षस्यन्तार्गतोऽभवम् । अपि च न्यायवादी सन् मृतिमुग्वृत्तिमाश्रितः ॥३६॥ प्रथमो ह्यहमेवासं भृतकन्यायवादिनाम् । प्रायो भृतकशब्दार्थों युष्माभिरवगम्यते ॥३७॥ अथैकदाप्रवीन्मित्रं शृणु फ्रेञ्चकथामिमाम् । त्वदर्थमाङ्ग्लभाषायां मया सेयमनूदिता ॥३८॥ फ्रान्सदेशात्पुरा जग्मुः केचिद्वैज्ञानिकास्त्रयः। सत्यस्यान्वेषणार्थाय पाच्यदेशान् पृथक् पृथक् ॥३९॥ आलैराकमणात्पूर्व प्राङ्गोगल्कालतोऽपि च । तेपामेकतमोऽभ्यागात्पर्यटन्भारतावनिम् ।।४० । स च सूक्ष्मदृशाऽपश्यदुचजातिसमुद्भवान् । पुमर्मकाङ्गनालोकान्वृथा सत्यगवेपकः ॥४१॥ स किङ्कर्तव्यतामूढो ग्रामादग्रामं परिभ्रमन् । काश्चिद्मामटिकां प्राप्य जगाम क्षुल्लकोटजम् ॥४२॥ श्वपचस्य कुटीरेऽस्मिन् विदेशीयोऽवसत् सुखम् । अन्विष्यमाणसत्यं च तत्र साक्षाचकार सः ॥४३॥ द्रष्टकामा भनन्तश्चेद् भारतं निजरूपतः । श्वपाकस्य कुटीरे तद् ग्रामस्य द्रष्टुमईथ ॥ ४४ ॥ ग्रामाणां सप्त लक्षाणि तादृशां सन्ति भारते । तत्र जीवन्ति दीनानामष्टानिशच कोटयः ॥४५॥ पश्येद्यः कोऽपि युष्माकं यदि ग्रामान् यदृच्छया । स तेषां दर्शनान्नूनं मोहितो न मरिष्यति ॥ ४६ ॥ न स्वर्गीयप्रदेशास्ते यमर्जातुचित्पुरा । इदानी तु भवन्त्येते परं कचरराशयः ॥४७॥ स्वपि ·१३० स्वराज्य-विजयः नासीत्तेषां दशा पूर्वमीदृशीति ब्रवीम्यहम् । स्वदीर्यानुभवादेव नैतिहासिकवर्णनात् ॥४८॥ आसेतोरातुपारादि भारते पर्यटश्चिरात् । अद्राक्षं मानुषव्यक्तीराता निष्प्रभलोचनाः ।। ४९ ॥ अत्रैव भारतं दृश्यं नगरेषु न दृश्यते । अन नीचकुटीरेषु मलराशिभिरावृतः ॥ ५० ॥ दीनो धारयति प्राणान् विनीतो मलशोधकः । तन्निरूपणतो ज्ञेया दशा देशस्य वास्तवी ॥ ५१ ॥ अपरं च भयाधीता ग्रन्था आंग्लैः प्रकल्पिताः । यत्रैतिहासिकैलॊकचारित्रमुपवर्णितम् ।। ५२ ।। आंग्लैर्विनिर्मितेभ्यश्च ग्रन्थेभ्यो हि वयं चिरात् । न तु मूलप्रवन्धेभ्य इतिहासमधीमहे ॥ ५३॥ अयं भारतवर्षस्य विजयः पूर्वसंस्कृतेः । यदेपा किल पाश्चात्यहीता च प्रसारिता ॥ ५४॥ किञ्च वर्पसहस्रेभ्यः पूर्वमध्यात्मसंस्कृतिम् । ग्राच्याः पाश्चात्यलोकाय ज्ञानिनः प्रत्यपादयन् ॥ ५५ ॥ बभूव प्रथमस्तेषां झरध्रुष्टाभिधो बुधः । अन्वगात्तं च सिद्धार्थः पूतात्मा गोतमो मुनिः ।। ५६ ॥ मोझसोऽभूत्ततः किस्तोऽनन्तरं च महम्मदः । यैः सर्वः पाविताः प्राच्यभूमयः स्वस्वजन्मना ॥ ५७॥ श्रीरामकृष्णयोस्तद्वदन्येषां जानतेजसाम् । नामानि न गृहीतानि लोकेप्यल्पप्रसिद्धितः ।।५८॥ * यहदीनामधेयम्।

·आसियासम्मेलने गान्धिप्रवचनम् ।
न कोऽपि भूतलेऽद्यापि समाकर्णि मया नरः ।
पूर्वोक्तः पञ्चभिस्तुल्यः प्राच्यखण्डसमुद्भवः ॥ ५९॥
स्तधर्मस्तु वैरूप्यं प्राप पाश्चात्यभूमिगः ।
इति वक्तुमहं दूये तदुत्तरधिकैरलम् ।।६०॥
नगरेपु स्वरूपेण भारतं न विलोक्यते ।
इति योधयितुं युष्मान् प्रसङ्गात्सर्वमीरितम् ।।६१।।
प्रचलन्पुरतोऽस्माकं संहारोऽस्त्यतिगर्हितः ।
भारताद्वहिरेतस्य संस्मृतिर्न तु नीयताम् ॥६२॥
संदेशः पूर्वखण्डस्य ज्ञातव्यः पृथगेव वः।
नाणुस्फोटानुकाराद्वा न वा पाश्चात्यदृष्टितः ।।६३।।
भवन्तो यदि सन्देश पाश्चात्येभ्यः प्रदित्सवः ।
प्रेमसत्यप्रधानेन तेन भाव्यं हि सर्वथा ॥६४ ।।
प्रजाधिपत्यसापेक्षे साम्प्रतं जगति स्थिते ।
रुढो भवति संदेशो दीनानामपि चेतमि ॥६५॥
वैरबुद्धिं विनिर्धूय विवेकधिपणायलात् ।
भारतं लप्स्यते पूर्ण विजयं पश्चिमोपरि ।। ६६ ।।
संदेशः पूर्वमस्मभ्यं यो दत्तः प्राच्यकोविदैः ।
समस्तैस्तदहस्यं चेदस्माभिरवम्यते ॥६७॥
यदि चानुमरिष्यामः स तत्मानमोधनाम ।
तदा भरतवर्षस्य विजयः पूर्णतामियात् ।।६८॥
आस्मारुरिजयेनते नूनं पाश्चात्यदेशनाः ।
स्वयं प्रीना भपिप्यन्तीन्यस्ति में प्रत्ययो रदः ॥६९॥
प्राज्ञवादानिमे पोतुमुन्मुकाः मन्ति माम्प्रतम ।
अम्बयप्रगुणीमावाहुप्ता हि ते म्यिताः ॥७॥

·स्वराज्य-विजयः * आण्वास्त्रं तच पाश्चात्यदेशान् सर्वान्न केवलम् । समस्तधरणीं चापि क्षणादुन्मूलयेद् ध्रुवम् ॥७१ ।। तथैवं सति यः स्तवेदोक्तः प्रलयो भुवः। स एव कार्यतः सिद्धो बभूवेति वितर्कयेत् ॥७२॥ युष्यामिर्जगते वाच्यं तत्पापं तदुरात्मता । अयमेव हि नः पन्था दर्शितः पूर्वशिक्षकैः ॥ ७३ ।। इति सौ. क्षमायाः कृतिषु स्वराज्यविजये आसियासम्मेलने गान्धिप्रवचनं नाम चत्वारिंशत्तमोऽध्यायः ॥ Atom Ilornb +

·..
एकचत्वारिंशोऽध्यायः
कोराणपठनाक्षेपनिरासः ।
समाप्य भाषण गान्धिः श्वपाकशिबिरं ययौ ।
यथाकालमनुष्ठातुं प्रदोपोपासनाविधिम् ॥१॥
अथ कोराणपठने प्रतिकूलमतिभृशम् ।
पतिरोढुं युवा कश्चित्सहसाभूत्समुद्यतः ।। २ ।।
निष्कासितेऽङ्गणात्सद्यः कुमारे कैश्वनानुगैः ।
मुहूर्तमकरोद्गान्धिविरामं प्रार्थनाविधेः ॥३॥
झोरास्त्रभगवद्गीता-श्रीमद्रामधुनादिषु ।
पठितेष्वब्रवीद्वान्धिः किश्चित्खिन्नमना यथा ॥४॥
हिन्दुना यत्कृतं यूना तदयोग्यं न केवलम् ।
सभानियमधर्मस्य व्यतनोच्च व्यतिक्रमम् ।।५।।
ईद प्रवर्तयेत्कृत्यमत्याहितपरम्पराम् ।
विदर्भनवखाल्यादिप्रदेशेषु यथा पुरा ॥६॥
विनिश्चितधिया तस्मात् त्यजेदुष्टविचेष्टितम् ।
कालेऽस्मिन् विषमे शान्तिं रक्षेत्राणव्ययादपि ॥७॥
श्राव श्राव विदर्भाणां घोरकृत्यपरम्पराम् ।
मुस्लिमान् प्रति दूनोऽहं लजानतशिराः स्थितः ॥८॥
वैरशुद्धिरिवेदानी तस्याः पयनदावनी।
क्षोमाग्निः पक्षयोर्मध्ये प्रज्वलत्येव घस्मरः ।। ९॥
अस्ति मित्रं सहायश्च मृत्युरथ शरीरिणाम् ।
ते हि धन्याः प्रवीरा ये कृतान्तातिथ्यमागताः॥१०॥
ये तु कृत्वापि पापिष्ठं कर्म जीवन्ति पापिनः ।
दूप्यास्ते दण्डमईन्ति सर्वज्ञात्परमेश्वरात् ॥ ११ ॥

·१३४
स्वराज्य-विजयः
वृत्तिवन्यशरारूणां त्यज्यतां परहिंसनम् ।
क्रियतां हिन्दुभिः प्रीतिर्विश्वासो मुस्लिमैः पुनः ॥ १२ ॥
अन्तर्गतविरोधेन हिन्दुमुस्लिमयोमिथः ।
भारतं न किलात्मानं कलङ्कयितुमर्हति ॥ १३॥
परेद्यवि च विक्षेपो व्यधायि प्रार्थनाविधेः ।
कैश्वित्कोराणपाठस्य द्विवलोकैर्निषेधकैः॥१४॥
भवानधिकृतः केन हिन्दूनां देवमन्दिरे ।
कोराणपठनायेति पर्यपृच्छन्नमी मुनिम् ॥१५॥
(महात्मोवाच ।)
'अन्त्यजानां समाजस्य भवत्येप सुरालयः ।
न तैराक्षिप्यते कापि ममान प्रार्थनाक्रमः ॥१६॥
अस्म्यहं समजातीयः स्वैरं च मलशोधकः ।
अधिकारोऽस्ति मे तस्माद्यथेटप्रार्थनाविधौ ॥१७॥
निषेधन्तो जना नेते भवन्ति मलशोधकाः ।
भवितुं वा न चेच्छन्ति तत्किमुक्तेन भूयसा ॥१८॥
परेछुः प्रार्थनाभूमौ भक्तान् गान्धिरभापत ।
पत्रद्वारादिशत्कश्चिन्मामज्ञातचरो जनः ॥१९॥
जहीहि म्लेन्छगीतानां पाठ भो धर्मकन्युकिन् ।
नोचेनिर्गम्यतां सद्यो वाल्मीकिभवनादिति ॥२०॥
अतः पृच्छामि वः सौम्याः किमस्मिन्मेलके जनः ।
कोराणपठनाक्षेसा ग्रूत यः कोऽपि विद्यते ॥२१॥
इत्युक्ते बहवः प्रोनुः क्षणादुच्छ्रितपाणयः ।
इस्लामग्रन्यपाठो नः सर्वथा नास्ति सम्मतः ॥२२॥
माक्षेपवचनं श्रुत्वा संयमी स निराकुलः ।
प्रार्थनाविधिमुत्सृज्य मिलितानप्रवीद्यया ॥२३॥

·कोराणपठनाक्षेपनिरासः । 'अयि सौम्या मयोक्तस्य पूर्वेयुः प्रार्थनोत्तरम् । कञ्चिदग्राहि युग्माभिः सत्यता चारुतापि वा ॥२४॥ वालेनापि कृताक्षेपस्त्यजामि प्रार्थनामहम् । तदेतन तु युप्माभिः कातर्यमिति मन्यताम् ॥ २५॥ हिंसायाः परिहाराय प्रार्थना त्यज्यते मया । आबाल्यावलवदुद्धा मया हिंसापिशाचिका ॥२६॥ नाहं निहन्यमानोऽपि विरमेयं कथंचन । रामस्य रहिमस्यापि दिव्यनाम्नोः प्रकीर्तनात् ॥२७॥ तयोरकीर्तयन्नाम्नी कथं स्थातु हि शकुयाम् । हिन्दुमुस्लिमयोरग्रे नवखालीविदर्मयोः ॥२८॥ न कुर्यात्कोपविद्वेपौ प्रार्थनाप्रतिरोधिषु । केवलं दयनीयास्ते क्रुद्वेपौ धर्महिंसको' ॥ २९ ॥ निर्यातुं सदनं यावन्महात्माऽभवदुयतः । जनौधे विमतस्थानां कलहस्तावदुत्थितः ॥ ३० ॥ तिष्ठन्नेबानवीगान्धिः कोपावेशो निरर्थकः । पन्चाम्नुविप्लवज्यालाशमोपाय विधीयताम् ।। ३१ ।। परेछुः प्रार्थना सायं निर्विघ्नं समवर्तत । अतः प्रीतमना गान्धिरमवीन्मिलिनान् जनान्॥३२॥ 'इमे हरिजनाः सर्वे भवन्ति प्रातरो मम । मयैवानेकशः प्रोक्तं यदस्मि मलशोधकः ।। ३३॥ मलस्य मानं धर्मो हिन्दूनामविशेषतः । न केवलं निमामानां मनमां च धियामपि ।। ३४॥

·स्वराज्य-विजयः सत्यं धर्मेषु सर्वेषु हिन्दुः पश्यति सात्विकः । सारं कोराणपद्यानां सर्वधर्मेषु दृश्यते ॥३५॥ अनादिकालती वेदास्तथोपनिपदां गणः । विद्यन्ते न त्वमी ज्ञाताः साङ्गोपाङ्गतया जनैः ॥ ३६ ।। हिन्दुधर्मो महानेप तितिक्षागुणशेवधिः । सर्वार्थक-बलीकार-सामर्थ्यादैक्यसाधकः ॥३७ ।। आसीत्काचित्पुरा साध्वी धर्मनिष्ठाऽन्त्यजागना । पृच्छकं प्रत्यवादीत्सा युवानं चैकदा यथा ॥ ३८ ॥ भगवानखिलव्यापी नियन्ता मनसो नृणाम् । भाषादिनिरपेक्षोऽयं पूज्यो ।काग्रचेतसा ॥ ३९ ॥ अतः कोराणगीतीनां विरोधी नोपपद्यते । प्रतिपेधो ह्यधर्म्यः स्याद् हिन्दुधर्मानुसारिणाम् ॥ ४० ।। कृतज्ञतां वहाम्येप श्रीकोराणविरोधिषु । प्रदत्तोऽवसरस्नैहि हृदन्तःशोधनाय मे॥४१॥ यदेतान्न समाधातुमशकं तब्यचिन्तयम् । हृदये किल्वियं मे स्याद्यत्किञ्चित्तद्विरोधकम् ॥ ४२ ॥ भजनस्य रहस्यार्थमवेदिय्यन्नमी यदि । साक्षाद्दिव्योपहारं तदमस्यन्त तदा ध्रुवम् ॥४३॥ नाम्नोर्युगपदुचारं रामस्य रहिमस्य च । कुर्वाणं यदि मां हन्युनिधनं स्यान्मुदे मम ॥४४॥ सर्वमेव शुभ हि स्याकोधमत्सरवर्जनात् । कुतः पाप्माऽरवीगाचा मगवन्नामकीर्तने ॥ ४५ ॥ अज्ञातदिव्यवेदायों हिन्दुधर्म न दुपयेत् । यथेष्टं पूजयेदीशमित्यादिशति हि श्रुतिः ।। ४६ ॥

·कोराणपठनाक्षेपनिरासः । सेवकः सन्महेशस्य तदादेशं विना कचित् । न पियामि न वानामि नान्यत्किञ्चित्करोमि वा ॥४७॥ जनः सम्यक्त्तरां विद्यात्कालेन मदनुष्ठितम् । तावत्करोमि कर्तव्यमीश्वरप्रेरणा यथा'॥४८॥ इति सौ. क्षमायाः कृतिपु स्वराज्यविजये कोराण-पठनाक्षेप- निरासो नाम एकचत्वारिंशतमोऽध्यायः ।।

·-
दाचत्वारिंशोऽध्यायः
राम-रहीमसाम्यनिदर्शनम् ।
पञ्चमेऽथ दिने नासीत् प्रदोपप्रार्थनाङ्गणे ।
प्रार्थनारीतिमुद्दिश्य कश्चिदन्यो वितण्डकः ॥१॥
प्रार्थनादिवसे पष्ठे कीर्तनञ्च व्यधीयत ।
रामस्य रहिमस्यापि कृष्णस्य करिमस्य च ॥२॥
तथा च रामधुन्गीतं रमणीयमगीयत ।
प्रीतचेता मुनिस्तस्मात्तदुद्दिश्याबवीत्तदा ॥३॥
श्रावं श्रावमिदं रामधुन्गीतं सुमनोहरम् ।
नवखाल्याः शुमालोकं प्रत्यक्षीकृतवानहम् ॥४॥
अगीयत हि तत्रैतद्भजनं प्रार्थनाङ्गणे ।
ग्रामाग्राममटश्थापि जगौ रामधुनं जनः ॥५॥
अद्यानुष्ठीयते देशे प्रजाभी राष्ट्रियोत्सवः ।
यज्ञियैस्तन्तुनिर्माणैरुपवासैश्च पूजनैः ॥ ६ ॥
रामस्य रहिमस्यापि नामनी प्रार्थनोत्तरम् ।
हृदये चेन्निरूढे वस्तदेतत्परमं शुभम् ॥७॥
केचिनिन्दन्ति मां लोका भारतच्छेदकारणात् ।
अनवाप्योत्तरं मतो दृतं मां मन्वतेऽपरे ॥८॥
चारुपश्चनदे क्षोभवह्निना प्रज्वलत्यपि ।
सुस्थितोऽस्यत्र देहत्यामित्यन्ये चाऽऽक्षिपन्ति माम् ॥ ९॥
पञ्चाम्बुविपयस्थानां नेत्रवारि मिमार्जिपुः ।
मित्रैराहूतमात्रोऽहं तत्र यास्यामि निश्चितम् ।।१०।।
महामारतकाव्ये प्रारु कवीन्द्रेण हि वर्णितम् ।
कुरुपाण्डवयोर्युद्धमन्योन्यक्रोधहेतुकम् ॥११॥

·कोराणपटनाक्षेपनिरासः । आहवे तुमुलं तस्मिन्नवसानमुपागते । अवाशिष्यन्त सप्तैय वक्तुं घोरकथां भुवि ॥१२॥ हिन्दुमुस्लिमसिक्केषु जिघांसुपु परस्परम् । महाभारतयुद्धेन तुल्यो भाति च विप्लवः ॥ १३॥ मृत्योरपरिहार्यत्वं स्मरन्तः सर्वदेहिनाम् । नियन्ते यद्यमी कुर्युहिन्दुस्थान हि नूतनम् ॥१४॥ सूक्तिरत्नानि हि प्राहुर्गीताध्याये द्वितीयके । यथा सत्पुरुषो जीवेद्यानि कर्माणि चाचरेत् ॥ १५ ॥ उपदेशं च गीतायाः पठित्वा परिशीलयेत् । अवगत्य च तत्सारं दृढं चेतसि धारयेत् ।।१६।। ततो वेद्यं भवेत्प्राप्तुं स्वातन्त्र्यं पात्रतास्ति नः । संप्राप्य रक्षितु तच्च प्रभवेम न वेत्यापि ॥१७॥ इति सौ. क्षमायाः कृतिषु स्वराज्यविजये रामरहीमसाम्यनिदर्शनं नाम द्वाचत्वारिंशोऽध्यायः॥

·त्रयश्चत्वारिंशोऽध्यायः महात्मानुशासनम् । अथैकदामवीद्गान्धिः पार्थनोत्तरभाषणे । देशच्छेदोद्भवान् कांश्चिद् भाव्यनर्थान् वितर्कयन् ॥१॥ " देशद्वारमनुप्राप्ता साम्प्रतं नः स्वतन्त्रता । तथापि स्थितवान् लोकः सर्वथोत्साहवर्जितः ॥२॥ देशस्य खण्डनं मन्ये तन्मनोहतिकारणम् । तेन राष्ट्रद्वयं हि स्यात्पृथक्सैन्यसमुद्यतम् ॥३॥ सेनाविभजने यत्ना दृश्यन्ते किल सर्वतः । सामान्या देशरक्षायै न स्यात्सेनेति निश्चितम् ॥४॥ सैन्यमन्योन्यहत्यायै वृथा तत्पोषणव्ययः । उत्कर्पः पुरुषार्थों वा को भवेद्देशखण्डनात् ॥ ५ ॥ सति लोके निरानन्दे भारतस्य स्वतन्त्रता । किमपेक्ष्या चिराभीष्टप्रियार्थत्यागसिद्धये ॥ ६ ॥ त्रिंशत्संवत्सरस्थायिस्वातन्त्र्याहवनाटके । एप मुख्यनटो भूत्वा करोम्यन्तर्गवेपणम् ॥ ७॥ अत्युदार इति ख्यातः पूर्णस्वातन्त्र्यसंगरः । किं नु पर्यवसानेऽयं जायतामयशस्करः ॥ ८॥ इत्युक्त्वा न्यगदद्भूयः श्रौतमार्पमिदं वचः । तमसो नय देवास्मान् परं ज्योतिः प्रसीद नः ॥ ९॥ ततो मासद्वयं श्रीमान् गान्धिश्चके गतागतम् । विदर्भपाटलीपुत्रनवखालीपुरादियु ॥ १० ॥ क्षोमाग्नेर्दामानेम्यः सर्वतो दारुणार्चिभिः । विदर्मवंगदेशेभ्यो नैच्छद्गन्तुं यहिमुनिः ॥११॥ अभ्यर्थितोऽपि विधान्तिचिकित्सालयसेवकः । थाहानमुरलीपञ्चगणयोः स निराकरोत् ।। १२ ॥

·१४६ महात्मानुशासनम् । अथ वैशाखमासान्ते कल्कत्तानगरे वसन् । श्रीमता नेहरुणाहूतः पुनदिल्ली समासदत् ॥ १३॥ वल्लभायैस्तदा नेहर्यवसन् मसुरीगिरौ । सेवमानोऽल्पविश्रान्ति मन्दशीतानिलाञ्चिते ॥ १४ ॥ ग्रीष्मचण्डोष्मणा तप्तां दिल्ली तात त्यजाधुना । एहि तावदिमं शैलमिति नेहाचते स्म तम् ॥ १५ ॥ न यावत्पक्षयोर्मध्ये सौहार्दमुदितं पुनः । न तावदुत्सहे वत्स सेवाक्षेत्रान्निवर्तितुम् ।। १६ ॥ न त्यजन्ति मिथो यावद्विद्वेपं हिन्दुमुस्लिमाः। चिन्तयिष्ये न विश्रान्ति तावदित्यत्रवीद्यतिः ॥१७॥ प्रत्यहं वृद्धिमायान्ती विप्लवानेः प्रचण्डता । मुनेः शान्तिप्रियस्यासीद्वलान्मर्मनिकृन्तनी ॥१८॥ निजस्वास्थ्यमनात्य जनानातीन् सिपेविषुः । अमाशो निजगादेत्थं कचिन्मित्रं प्रशान्तधीः ।।१९।। भस्मीकृतोऽस्मि यन्नाई ज्वालाभिर्वेष्टितोऽपि सन् । किमीशस्य प्रसादोऽयमथवषा विडम्बना ॥२०॥ अद्यत्वे भारते हन्त स्थान मे न हि विद्यते । पचविंशं शतं वर्पाण्युत्सहे नैव जीवितुम् ।। २१ ॥ जीवेयं वत्सरी प्रायो नाधिकं किल कामये । मारते विप्लवग्रस्ते कथं वा प्रियतां वपुः ॥ २२ ॥ अधुना च्याप्ते देशे संग्रामायुधनिर्मिती । का गतिमिशिल्पानामहिंसाचिदरक्षिणाम् ।। २३ ॥ इति सौ. क्षमायाः कृतिषु स्वराज्यविनये महात्मानुशासन नाम त्रिचत्वारिंशोऽध्यायः ।।

·चतुश्चत्वारिंशोऽध्यायः गान्धेरनुशासनम् । क्षणेऽस्मिन् पाटलीपुत्रे विप्लवः पुनरुत्थितः। दुःखान् सेवितुं तत्र ययौ गान्धिश्च सत्वरम् ॥ १॥ प्रान्तीयमन्त्रिणा साकं ग्रामादग्रामं परिभ्रमन् । विध्वंसविकृतीक्ष्यि व्यथितात्माऽभवद्भशम् ॥ २॥ अनुशिष्य जनानानिहिंसामेव रक्षितुम् । विश्रान्त्यै पाटलीपुत्रं प्रत्यगात्सोमवासरे ॥३॥ मौनव्रतदिने तस्मिन् प्रार्थनामेलने मुनिः। लेखेनाकथयत्स्पष्टमानुशासनिकं वचः॥४॥ अस्त्येतदुष्कृतां राज्यं परिवेवेष्टि यच्च नः । प्रतिरोद्धं तदेवाद्य चिन्तयेऽहं दिवानिशम् ॥ ५॥ शोचनीयदशा सेयं न परं भारतेऽधुना। जगत्यामखिलायां च रूढमूलाऽवतिष्ठते ॥६॥ सर्व नः सम्यगस्तीति मन्यन्ते यदि हिन्दवः । तदा नूनममी भ्रान्ताः कुर्वन्त्यात्मप्रतारणाम् ॥७॥ हिन्दुधर्मे परां श्रद्धां वहन्नेप प्रवीम्यहम् । यद्वयं हास्यतां यामस्तादृशैमूर्खचिन्तनैः ॥ ८॥ परैराकान्तराज्यस्य पुनः स्वीकरणोद्यमे । न खलु स्वैरवृत्तानां दुप्कृतिः स्यादुपक्रमः ॥९॥ भगवत्प्रार्थनाभूमौ कृतं यत्प्रतिपन्धनम् । तदेव स्वैरवृत्तानां दुष्कृतेः पूर्वसूचनम् ॥१०॥ प्रोक्तं दुष्कर्मणां मूलं परधर्मासहिष्णुता । जायन्ते व्याधयः सर्वे पहनर्यकरास्ततः ।।११।।

·गान्धेरनुशासनम् । १४३ हिन्दवो मुस्लिमाश्चापि विमृशन्तु मनीपया। समक्षमेव यत्सर्व प्रचलत्यत्र सर्वतः ॥१२॥ स्वातन्त्र्याप्तेः पुरैवैतद्विनाशोपायशिक्षणम् । अस्माभिः क्रियते स्मेति मा वोचन्वंशजा इतः ॥ १३ ॥ आशासेऽध्यापकाः सर्वे विमुक्ताः परशासकैः। स्वधर्ममभिरक्षेयुर्निजप्राणव्ययादपि ।।१४ ।। दिष्टथा तेऽधिकृता यूनां शुभसंस्कारकल्पने । धामुत्पादयेयुस्ते प्रवृत्तिं तेषु सर्वथा ॥ १५॥ इति सौ. क्षमायाः कृतिषु स्वराज्यविजये गान्धेरनुशासनं नाम चतुश्चत्वारिंशत्तमोऽध्यायः॥

·लोकसान्त्वनम् । " ध्यायं ध्यायं स्वदेशस्य महात्मा भाविखण्डनम् । शक्षितात्याहित वक्ति दैनिकप्रार्थनोत्तरम् ।। १२ ।। अयि भोः श्रूयतां तावदचो मे बुद्धिपूर्वकम् । अनुशास्मि स्वदेशस्य प्रजानामेव शर्मणे ॥१३॥ कृच्छ्रे गत्यन्तरामावात्स्वीकृतो राष्ट्रनायकैः । भारतस्याङ्गविच्छेदः सम्राटतन्त्रेण निश्चितः ॥१४॥ राष्ट्रसङ्घाय न द्रुद्देशजस्तस्य कारणात् । यद् दैवादनिवार्य तत्परिहर्तुं न शक्यते ।।१५।। हठाद्धि राष्ट्रसंघस्ता प्रापितोऽभूत्परिस्थितिम् । इत्यस्माभिर्न विस्मयं तदधर्मोऽस्य निन्दनम् ॥१६॥ लघूकर्तु भवत्केशं फलितार्थ ब्रवीमि वः । हिन्दुमुस्लिमसिक्कानां न कस्यापि क्षतिस्ततः ॥१७॥ राज्ञः प्रतिनिधिर्यद्यत्कृतवानिह तत्पुनः । जनैरन्योन्यसंमत्या शक्येत कर्तुमन्यथा ॥ १८ ॥ पक्षयोरुभयोर्मध्ये कृतसन्धानसाहसः । सम्राट्यतिनिधिषीमानभिनन्दनमर्हति ॥ १९ ॥ विफलीभूतयत्नोऽसौ सौंपायथमैरपि । निश्चिकाय तदेव स्यादनुकूलं विधानकम् ॥२०॥ भनायकत्वादोन भारत न करक्षा । प्रयत्नानकरोत्सर्वानीदृशान्राजवल्लमः ॥२१॥ श्रीलमद्यानुनेष्यामि जिन्नं सिद्धमनोरथम् ! अन्यपक्षान् समाहातुं तथा राष्ट्रसमासदः ।। २२।। यथा सर्व समालोच्य विनैवाझ्लनियन्त्रणाम् । कल्पयिष्यामहे नूनं राज्यमारकर्म स्वतः ॥ २३ ॥ म्द चि..

·स्वराज्य-विजयः कालक्रमेण भूयोऽपि विभागौ द्वावपि स्वयम् । आशासे भारतस्येमौ संयुक्तौ संभविष्यतः ॥२४॥ हिन्दूनामाधिपत्यं स्याद्वारते न चिरादिति । विशङ्कन्ते प्रमादेन हन्त मुस्लिमसांधिकाः ॥२५॥ ये जना अन संजाताः पोपिताः शिक्षितास्तथा । जन्मभूमिरियं तेषां सर्वेषां भारतावनिः ॥२६॥ न किं पञ्चनदः सिकहिन्दुक्रिस्तानुयायिनाम् । यहूदिपारसीकानां जन्मभूः स्वनिवासिनाम्" ॥२७॥ इति सौ. क्षमायाः कृतिपु स्वराज्यविजये लोकसांत्वनं नाम पश्चचत्वारिंशोऽध्यायः ॥ ~~ ·पट्चत्वारिंशोऽध्यायः देशखंडनम् । आसीन्महात्मनो यस्मात्परेधुमौनवासरः । तस्मादपाठि तल्लेखः सायं सदसि तद्यथा ॥१॥ "स्वीकृतं राष्ट्रसङ्घन हन्त देशस्य खण्डनम् । तदेतन्न मया रुद्धमत्र वक्ष्येऽद्य कारणम् ॥ २॥ ज्ञात्वा प्रतिनिधिद्वारा भूयिष्ठानामसंमतिम् । प्रातिकूल्यमहं देशविच्छेदे प्रागधोपयम् ॥३॥ दृश्यते त्वद्य विच्छेदे संमतिः सार्वलौकिकी । नोत्सहे स्वमतं तस्माल्लोकान् ग्राहयितुं हठात् ॥४॥ जयेदसत्यं सत्येन तथा हिंसामहिंसया ! अक्षमा क्षमयोष्णं च शीतेनेत्यनुशासनम् ।।५।। यदब्दै स्त्रिंशताभ्यस्त देशजैस्तद्धि विस्मृतम् । इदानी ते निजच्छायामपि दृष्ट्वा विशक्षिताः ॥६॥ अग्रणीस्त्वं भवास्माकं भारतच्छेदरोधने । इति मामवदन् केचित्कारणान्तरमाश्रिताः ॥ ७॥ मूलतो मद्विभिन्नस्तैरहं सङ्गमवर्जयम् । तेजस्तिमिरवप्रेमद्वैपो नैकत्र तिष्ठतः ॥८॥ अथामेरिकदेशीयस्तरकाले कोऽपि नाविकः । संदिक्षुर्महात्मानं चाण्डालशिविरं ययौ ॥९॥ स च हस्ताक्षरं गान्धेजिघृक्षः प्रार्थनोत्तरम् । उपेत्य पुस्तिकापाणिस्तं ययाचे कुतूहली ॥१०॥ अग्रवीत्सोपहासं श्रीगान्धिरागन्तुकं तदा । विंशत्या मद्र मुद्राणां तदेतत्केतुमर्हसि ॥ ११ ॥ " ·स्वराज्य-विजयः कृते हरिजनस्याई संजिघृक्षुर्धनं सदा । सर्वहस्ताक्षरार्थिभ्यो विक्रीणेऽहं वणिक्क्रियः ॥ १२ ॥ निशम्य वचनं तस्य विदेशीयः स्मिताननः । उद्धृत्य कोशतो द्रव्यमर्पयन्मुनयेऽब्रवीत् ॥१३॥ धनं मे केवलं देहि यातुं मोहमयों पुरीम् । महात्मन्नवशिष्टं ते विनियोगाय कल्पताम् ॥ १४ ॥ रूप्यकान् गणयित्वाथ तेम्यः पञ्चदशाग्रहीत् । प्रत्यदादवशिष्टं च तरुणाय धनं मुनिः ॥१५॥ गान्धेर्हस्ताक्षरं लब्ध्वा युवा प्रमुदितान्तरः । निर्ययौ देशजेभ्यस्तत्प्रदर्शयितुमुत्सुकः ॥१६॥ इति सौ. क्षमायाः कृतिषु स्वराज्यविजये देशखण्डनात्मकः पटचत्वारिंशोऽध्यायः ।

·सप्तचत्वारिंशोऽध्यायः
काश्मीरप्रस्थानम् ।
सप्ताहानन्तरं गान्धिरवादीप्रार्थनोत्तरम् ।
"स्थेयं मया विदर्भेषु नवखालीपुरेऽथवा ॥१॥
विप्लवेऽस्मिन्नतिक्लिष्टान् तत्तद्देशनिवासिनः ।
सेवितुं वाऽथवा मर्तु प्रतिज्ञाऽद्य कृता मया ॥२॥
नवखाली द्रुतं यातुं भूयादवसरो मम ।
इत्येवं परमात्मानं प्रार्थये टेकनिष्ठया ॥३॥
चह्निकुण्डेऽप्यवस्थाय भुपोऽनृत्यद्यथा पुरा ।
प्रभवेयं तथैवाहं सन्तप्ते तत्र नर्तितुम्" ॥४॥
धनक्षेत्रादि सर्वस्वसमभागित्ववादिनरम् ।
सभामथ समुद्दिश्य प्रोक्तवानेकदा मुनिः ॥५॥
सर्वशस्समसत्तेति पदं श्रोत्रमनोहरम् ।
जगत्यां हि समाः सर्वे नोचः कोऽपि न चावरः ॥६॥
शरीरशिखरस्थित्या नास्ति प्रोचतरं शिरः ।
न वा पादतले हीनतरे भूमितलस्पृशी ॥७॥
शरीरस्य यथाङ्गानि भजन्ति समतां मिधः ।
तथा सामाजिकाः सर्वे समाना निर्विशेषतः ॥८॥
समसत्ताप्रसझेऽस्मिन् धर्मद्रतं न विद्यते ।
सार्वलोकिकमेकत्वं सप्टमस्मात्प्रहश्यते ॥९॥
अहिंसासत्यधर्माम्यां यदा पूतप्रवृत्तयः ।
अवाप्स्यन्ति तदा सिद्धिं सममागित्वकाक्षिण:"॥१० ।।
अयासी ज्येष्ठमासान्ते यया दिलीपुरामुनिः ।
चिरात्प्रतीक्ष्यमागः श्रीनगरं काश्मिरावनी ॥११॥

·स्वराज्य-विजयः नगरे तत्र सोऽवादीत्साक्षादिन्द्रपुरोपमे। नरेन्द्रप्रमुखान् लोकान् तथा राष्ट्रसभासदः॥१२॥ न चिराज्जम्मुकश्मीरौ भगवत्कृपयोभयौ। सम्पूर्णमधिगन्तारौ स्वातन्त्र्यं चिरकासितम् ॥ १३ ॥ अचिरस्थायिनी सेयं भविष्यति दशा यतः । पाकिस्थानेन तौ देशौ संयोज्यौ भारतेन वा ॥ १४ ॥ साहाय्यं वः सदा कर्ता राष्ट्रसङ्घ इति प्रजाः । समाश्वास्य ययौ गान्धिः कश्मीरनगरोत्तमात् ॥१५॥ कल्कत्तानगरं प्राप्तस्तृतीयेऽहनि सानुगः । अग्रहीद्वसर्ति श्रीमांस्तत्र सिद्धपुराश्रमे ॥१६॥ पुरे प्रावर्तत क्षोमो मुनिस्तदकरोन्मतिम् । निर्गम नगरात्किञ्चिद्विलंवयितुमात्मनः ॥१७॥ दर्श दर्श स विध्वंसं विहितं हिन्दुभिर्मुनिः। श्रावं.श्रावं च दुर्वार्ताम्रपानतमुखोऽभवत् ॥१८॥ इति सौ. क्षमायाः कृतिपु स्वराज्यविजये काश्मीरप्रस्थानं ना सप्तचत्वारिंशोऽध्यायः ॥

·अष्टचत्वारिंशोऽध्यायः
स्वराज्यलाभः ।
अथाब्दस्याप्टमे मासि शुभे पञ्चदशेऽहनि ।
पूर्णस्वराज्यमार्तण्डः समुदैदारताम्बरे ॥१॥
देशाङ्गच्छेदतो राष्ट्रयुगलं समजायत ।
पाकिस्थानाभिचं ह्येकमन्यत्संयुक्तभारतम् ॥ २॥
सिंधुपश्चिमपश्चाम्बुप्राच्यवंगीयभूमयः ।
पश्चिमोत्तरदेशश्च पाकिस्थाने निवेशिताः॥३॥
अवशिष्टं विहायतान् विशालावनिमण्डलम् ।
अवतस्थे यथापूर्व विपयो भारताङ्कितः ।।४।।
मङ्गले सर्वतस्तस्मिन् स्वातन्त्र्यप्राप्तिवासरे।
आसेतोरातुपारादि व्यजृम्भन्त महोत्सवाः ।।५।।
दिल्लीमोहमयीमद्रकल्कत्तानगरादिषु ।
गेहे गेहे त्रिवर्णोऽभूद्राष्ट्रकेतुः समुच्छ्रितः ॥६॥
कार्यालयाश्च हाणि दीनानां मन्दिराणि च ।
दीपोज्वलान्यमासन्त दीपावल्युत्सवे यथा ॥ ७॥
नगरे नगरे ग्रामे ग्रामे च दिवसत्रयम् ।
स्वराज्यस्य महो देशे चलति स्म सवैभवम् ॥८॥
स्त्रीपुमर्मकवृन्दानि पर्याटुः शतशो निशि ।
राजमार्गाल्परप्यासु द्रष्टुं दीपमहोत्सवम् ॥९॥
युवकाच समारूढा यन्त्रयानमकृतम् ।
उदीरयन्तः सञ्चरुः स्वातन्त्रस्य जयध्वनिम् ॥१०॥
वितेनुर्जयघोपं च भूयो भूयो महात्मनः ।
वन्दे मातरमित्यादि राष्ट्रगीतं जगुः परे ॥११॥

·स्वराज्य-विजयः
हर्पोत्साहपराकाष्ठां प्राप्य चेलुः सहस्रशः ।
पद्धयामेव जनाः स्वैर विमुक्ता दास्यशृङ्खलात् ॥ १२ ॥
देशच्छेदात्समुद्भूता तेषां या प्राग्विषण्णता।
निमग्ना निखिलाप्येपा स्वातन्त्र्यानन्दसागरे ॥१३॥
अथ गान्धिनिराहारोऽनैपीत्स्वातन्त्र्यवासरम् ।
सूत्र निर्माणयज्ञेनाभ्यर्चयन् परमेश्वरम् ॥ १४ ।।
ईदनामनि दिष्टयान मुस्लिमानां महोत्सवे ।
पूर्ववत्पुरि संयुक्ताः सस्नेहं हिन्दुमुस्लिमाः ॥१५॥
कल्कत्तानगरे तावत्प्रायतन्त महाजनाः ।
पक्षयोर्घन्धुवात्सल्यं संवर्धयितुमुत्सुकाः ॥१६॥
अथ मौनदिने किञ्चिद्वृत्तमुद्दिश्य संयमी ।
गुर्वर्थगर्भित लेखं प्राकाश्यमनयद्यथा ॥१७॥
दूये यद्गतरात्रौ मे मन्दिराङ्गणमाययुः ।
वहन्तस्तरुणाः केचित्पुरुपं मुस्लिमैः क्षतम् ॥ १८॥
समुद्घाटयितुं द्वारं यतमानेपु केपुचित् ।
आह्वयत्सु च मां तारं निर्घोपोऽभ्यधिकोऽभवत् ॥१९॥
प्रबुद्धः सहसा गेहदेहली गतवानहम् ।
अयते च मुधैवैताननुनेतुं कुमारकान् ।। २० ।।
वातायनकपाटानाममी काचानचूर्णयन् ।
शिलां मय्यक्षिकां पार्थ सात्वताडयत् ॥२१॥
रक्षकैन चिरायूनां वृन्दमेतनियन्त्रितम् ।
क्षण जोपमवस्याय निर्जगाम गृहाङ्गणात् ।। २२ ।।
नवसालीप्रयाणस्य चिन्ता दूरीयता मया ।
आहूतयास्मि पाश्चात्यपचाम्युक्षितियासिभिः ॥२३॥

·स्वराज्यलाभः। वनेषु श्रूयते भूयो विप्लवस्य समुद्भवः । वृत्तमेतद्भवेत्प्रायोऽतिशयोक्तिकलङ्कितम् ॥ २४ ॥ दीयमानमतः पो रैरभयं प्रतिपालये। आशासे न पुरी भूयो विनाशपथमाश्रयेत् ॥ २५ ॥ यन्न साधयितुं शक्यमसकृद्धोधनैरपि । तदेतदुपवासो मे साधयेदिति तर्कये ॥२६॥ उपोषणमहं रात्रावारभेऽद्याटवादने । धारयिष्ये मतं चैतदाप्रशान्तिफलोदयम् ॥ २७॥ अथ द्विनदिनैरेव विप्लवः शमितोऽभवत् । सुहृद्भिरनुनीतः सन् जहौ गान्धिरुपोपणम् ॥ २८॥ उपवासव्रतत्यागात्पूर्व तानबवीन्मुनिः । "उद्भवेञ्चेत् पुनः क्षोमः सज्जोऽस्मि प्रायमासितुम् ।। २९ ।। आलस्याद्रक्षितु पौरान सजनान् शान्तिवत्सलाम् । प्रोत्साहयितुमप्येतान् धृतमासीद् व्रतं मया ॥३०॥ क्षोमः पञ्चाम्पुदेशेऽय वर्धमानो दिने दिने। समासाद्य परां काष्ठां प्रत्यभाप्रलयोपमः ।। ३१ ।। तनाल्पतरसंख्याकजनानां दारुणव्यथाम् ! स्फुटं वर्णयितुं शक्तिर्न स्यादादिकवेरपि ॥ ३२ ॥ तेपां क्षेनरिनाशेन सर्वस्वनिलयादपि । लक्षोपलक्षसन्ताना निर्धनत्वमुपागताः ॥ ३३ ॥ एकयर निशीथिन्या मृताः फिल सहस्रशः । हिन्दवः सिक्लोफाथ ममा पुनयान्धनाः ॥ ३४ ॥ गेदामरणयानानि त्यक्त्वा श्रीला: पलापिताः । स्वदेहानाहुतीचमुर्दाना पिष्टयपावके ।। ३५॥

·१५४
स्वराज्य-विजयः
अन्ये निर्वासिता मार्गे शेरते स्म च लक्षशः ।
समाह्वानं कृतान्तेन शङ्कमानाः प्रतिक्षणम् ॥ ३६ ।।
असंख्यजनसंदोहस्त्यक्त्वा स्वस्वजनुर्भुवम् ।
वज्राज पादचारेण दिल्लीमभि शनैःशनैः ॥ ३७॥
आसीकोशायता श्रेणिस्तेपामध्वनि सर्पताम् ।
यमक्षेत्रं प्रतिष्ठासुर्या त्रिकाणां चमूरिव ॥ ३८ ॥
तत्रासन् क्षेत्रसम्पन्नाः कृपिकाः श्रमजीविनः ।
शिल्पिनो भिक्षुकाश्चापि सर्वेऽपि शरणार्थिनः ।। ३९ ॥
विमानेनाथवा धूमयानेन सकुटुम्बकाः ।
प्रागेव स्वेच्छया जग्मुः श्रीलाः संयुक्तभारतम् ॥ ४० ।।
पुरा पंजाबदेशस्य भोगभूमिर्वभूव या ।
सेयं लवपुरीदानी ददृशे प्रेतभूरिव ॥ ४१ ।।
कौशेयाभरणानां च सुगन्धद्रव्यसम्पदाम् ।
आमोदिकुसुमानामप्यापणाः पिहिताः स्थिताः ॥ ४२ ।।
कार्यालयास्तथा पानगृहाणि च महापथे ।
लुण्ठिताशेषवस्तूनि पिहितान्यवतस्थिरे ॥ ४३ ॥
मुक्त्वा संग्रामयानानि तथा च पुररक्षिणः ।
प्रायशो राजमार्गोऽत्र जनशून्य इवाभवत् ॥ ४४ ॥
योऽवशिष्टोऽभवलोकः संविग्नो मुस्लिमेतरः ।
उत्पश्यन्नम्यवस्कन्द स चकम्प प्रतिक्षणम् ॥४५॥
यथा यथाऽऽपलायन्त लक्षशः सिक्कहिन्दवः ।
तथा तथाऽगमन्नानादिग्भ्योऽन्ये शरणार्थिनः ॥४६॥
श्रूयते च हताः शेखपुरे लोकाः सहस्रशः।
रक्षकैर्गुलिकारनेण द्वियरेव दिनैरिति ॥४७॥

·स्वराज्यलाभः। पुरेभ्यो झङ्गचिन्योतप्रभृतिभ्यस्तथा कथाः । श्रोतुं भयानका पयः समायाताः प्रतिक्षणम् ॥४८॥ अल्पसंख्याकलोकानां शोणिताप्रतवर्मणाम् । साहाय्यप्रार्थना सर्घिकृता पुररक्षिभिः ॥ ४९ ।। पर्याप्तवाहनामावादासीदत्यन्तदुष्करम् । प्रेपणं सिक्कहिन्दूनां प्रान्त्यं जनपदान्तरम् ॥ ५० ॥ पूर्वपश्चिमभागाभ्यां यत्तु पञ्चाम्थुखण्डनम् । तेनासन्राजकार्याणि विपर्यस्तानि सर्वशः ॥ ५१ ॥ इति सौ. क्षमायाः कृतिषु स्वराज्यविजये स्वराज्यलाभो नाम अष्टचत्वारिंशत्तमोऽध्यायः ।।

·नवचत्वारिंशोऽध्यायः
दिल्लीविप्लवः ।
अथ प्रस्थानतः पूर्व कल्कत्तानगरान्मुनेः ।
आसीदिलीपुरी ग्रस्ता सर्वतो विप्लवामिना ॥१॥
दाहहत्याबलात्कारगेहलुण्ठनपूर्वकात् ।
भाविनोऽत्याहिताल्लोकः कम्पते स्म प्रतिक्षणम् ॥ २॥
मुलिमाः पुरवास्तव्याः प्रत्यहं शतशो हताः ।
बभूवुश्च ततः शेषाः कान्दिशीकाः सहस्रशः ॥३॥
यदा तु विप्लवावेगः परां कोटिमुपास्पृशत् ।
तदा स्वस्वगृहाल्लोका निर्गन्तुमपि तनसुः ॥४॥
सार्वलौकिकयानानि यान्यधावन् पुरा पुरे ।
दृक्पथातानि नष्टानि मुस्लिमैः स्वामिमिनिजैः ॥ ५॥
स्वामिनोऽश्वरथानां ये न दिल्ली परितत्यजुः ।
नष्टास्ते वाहनैः सर्वे यानशून्या पुरी स्थिता ॥ ६ ॥
मुस्लिमेयु विनऐपु कौटिकेष्वखिलेष्वपि ।
मासिकव्यवहारोऽत्र विपण्यां विरतिं गतः ॥ ७॥
गेहक्षेत्राणि संत्यज्य विसृष्टस्वस्ववृत्तयः ।
शाकविक्रयिणस्वस्ता मुस्लिमेभ्यः पलायिताः ॥ ८ ॥
दुग्धविकयिणश्चापि प्रायशो हिन्दवोऽखिलाः ।
स्वग्रामान् गोनः सार्ध साध्वसावजु तम् ॥ ९॥
अय कैश्चन सप्ताहैः पुनर्दिलीमुपागतम् ।
महात्मानं जनाः प्रोचुः शोचनीयां पुरीदशाम् ॥ १० ॥
शरणार्थिभिराकान्ते वाल्मीकिशिविरेऽखिले।
बिरलामन्दिरे रम्ये स्थेयमासीन्महात्मना ॥ ११ ॥

·दिल्लीचिप्लयः। आरम्यागमनादिल्लीमशृणोत्स दिवानिशम् । विप्लवस्य यहूदन्तानतिथीभत्सदारुणान् ॥१२॥ क्रियतां नियतां वेति कार्यपंक्तिमनुस्मरन् । आक्षोमप्रशमं दिल्लयामेव वासमरोचत ।। १३ अथ तत्रोपितो नित्यं शिविराच्छिविरं ययौ। वासिता यत्र पञ्चाम्बुदेशीयाः शरणार्थिनः ॥१४॥ अनुकम्पाकुलः सर्वमृदुवार व्याहरन्मुनिः । अत्युदारगिराऽकापीद् व्यथितानां च सान्त्वनम् ॥१५॥ एकदासी कुरुक्षेने शिविरं शरणार्थिनाम् । समाश्वासयितु सौम्यवचसाऽऽर्तजनान् ययौ ॥१६॥ मालिन्य वर्णनातीतं दृष्ट्वावाऽभूज्जुगुप्सितः । किन्तु गत्यन्तराभावादसौ निर्वचनः स्थितः ॥ १७॥ शिविरस्याधिकारी चेदभविष्य यदृच्छया । धृत्वा खनिनशोधन्यौ पर्यमाक्ष्य मुदा स्थलम् ।। १८ ॥ यावत्पूर्ण विशुद्धिं तत्प्रतिपद्येत सर्वतः । इत्येवं स विशुद्धात्मा निर्गमिष्यन्नचिन्तयत् ॥ १९॥ जीवनप्रदवृष्टयः पतने मधुरस्वनः । तं श्रुत्वाऽचिन्तयद्रात्रौ बहिः स्थण्डिलशायिनः ।। २० ॥ शयितोऽस्मि सुखं गेहे क्लिश्यन्ति भ्रातरो बहिः । नरस्य फरहस्तेन त्याजिताः प्रसभं गृहान् ॥ २१ ॥ स्त्रीपुमभंकसन्दोहा हढाच्छतसहस्रशः । वस्त्रहीना निराहारास्तिष्ठन्त्यद्य निराश्रयाः ॥ २२ ॥ अनिवार्य तदाऽऽसीत्किमिति चिन्तयतो मुनेः । सर्वथा नेति नेतीति हृदन्तर्दत्तमुत्तरम् ।। २३ ।।

·स्वराज्य-विजयः एकचिन्तापरो रात्रौ जोषमात्मानमब्रवीत् । अहो लोकाः किमुन्मत्ताः संजाता नष्टबुद्धयः ॥ २४ ॥ विलुप्तमानुषत्वास्ते संवृत्ताः श्वापदोपमाः । यदेते न प्रमोदन्ते स्वातन्त्र्योदयवैभवात् ॥२५॥ न्यायकाही जनोऽन्यस्मात्स्वयं न्यायपरो भवेत् । न शक्यः करतालः स्यादेकेनैव हि पाणिना ॥२६॥ सर्वान्निर्वासितान् शीघं मुस्लिमान् सिक्वहिन्दवः । प्रार्थयन्तां पुनर्दिल्लीगृहानागम्यतामिति ॥२७॥ ईदृग्विश्वासकृत्येन भविष्यन्ति न केवलम् । पाकिस्थानस्य पूजार्हाः परं कृत्स्नावनेरपि ॥२८॥ रक्षितारी भवेदिल्ली भारतं च कलङ्कतः । अचिन्त्यं सर्वजातीनां स्थानान्तरनिवासनम् ॥ २९ ॥ इति सौ. क्षमायाः कृतिपु स्वराज्यविजये दिल्लीविप्लवो नाम नवचत्वारिंशोऽध्यायः ॥

·पञ्चाशोऽध्यायः शरणार्थिसान्त्वनम् । अथ मालिन्यमुद्दिश्य वासानां शरणार्थिनाम् । प्रार्थनावसाने श्रीमानभ्यधागान्धिरेकदा ॥१॥ कुतः संमार्जनं सर्वः परहस्तेन काम्यते । शरणार्थी स्वयं कुर्यादात्मगेहस्य मार्जनम् ॥२॥ अस्पृश्यत्वकलरेन हिन्दुधर्मोऽस्ति पितः । सर्वः संमार्जकैर्भाव्यं तदपोहनसिद्धये ॥३॥ आरोग्य शिविराणां चेद्रक्ष्यतेऽत्र निवासिभिः । तदा रम्यतमा दिल्ली भविष्यति महापुरी ॥४॥ तुच्छमेतदनुद्योगावाप्सान्नस्य भक्षणम् । शरणार्थी ततः कुर्याद् व्यवसायं यथैप्सितम् ॥ ५॥ स भवेत्सूत्रनिर्माता तन्तुवायोऽथ सौचिकः। वर्षकिर्वाऽन्यशिल्पी वा यथाऽस्मै रोचते तथा ॥६॥ निमग्नाः किल कार्येषु विस्मरन्ति निजव्यथाम् । उद्योगिनमुपैति श्रीरुद्योगः शान्तिदायकः ॥७॥ वियदि प्रार्थयन्ते ये प्रसादं परमात्मनः । ते विपत्तिमतिक्रम्य प्राप्नुयुः शुभमात्मनः॥८॥ रोपाविष्टाः पुनः केचिक्लिश्यन्ति शरणार्थिनः । रामनाम हि जीवातुः सर्वक्लेशनिवृत्तये ॥९॥ राम एवं गतिर्नृणां परेशो हि निराकृतिः । लोकैस्तु विविधाकारो गृह्यते ध्यानसिद्धये ।।१०।। ये च रामाकृतिं द्रष्टुमिच्छन्ति परमेश्वरम् । तैरन्तईष्टिभिर्भाव्यं विहाय कलहान्मिथः ।।११।।

·स्वराज्य-विजयः
"
मुस्लिमेवध वर्तन्ते शत्रुवसिक्वहिन्दवः ।
एते च मुस्लिमैर्भूयः क्लेशिता वैरशुद्धये ॥ १२ ॥
कृता देवालयाः सर्वे यवनप्रार्थनागृहाः ।
हिन्दुभिावनागारैः कारिताश्च सुरालयाः ॥१३॥
एवमन्योन्ययोधर्मः कलहादुपमर्दितः।
इत्थं कालक्रमेणोभौ नूनं धौं विनङ्ख्यतः ॥१४॥
दीपावलिदिने सायं संयमी प्रार्थनोत्तरम् ।
वभापे मिलितान्लोकानभिनन्दनपूर्वकम् ॥ १५ ॥
दिनं विक्रमवर्षादेविशिष्टत्वेन गण्यते ।
तद्रात्रौ क्रियते लोकैर्दीपावलिभिरुत्सवः॥१६॥
रामरावणयोर्युद्धं सदसदलविग्रहः ।
तत्र पूर्वः पराजिग्ये द्वितीयं क्लेशमन्तरा ॥ १७ ॥
जेत्रा च रामराज्येऽथ स्थापितेऽभून्महोत्सवः ।
रामराज्यमिदानी तु भारते न हि विद्यते ॥१८॥
निर्वत्यैत कथं तस्मादस्माभिर्विजयोत्सवः ।
स एव ह्युत्सवं कुर्याद्यस्य रामो हृदि स्थितः ॥१९॥
प्रकाशयति तच्चेतः स रामः परमेश्वरः।
तत्प्रकाशोत्सवेनासौ नन्दति प्रेमभाग्जनः॥२०॥
ये व्रजन्ति निशि द्रष्टुं प्रकाशं कृत्रिम नराः।
हृदि प्रेमप्रकाश ते दिवं रक्षन्तु सन्ततम् ॥ २१ ॥
अभिनन्दनमर्हन्ति ताध्या हि न संशयः ।
दिव्यदीपोत्सवाते स्यू रामराज्यप्रवर्तकाः ॥ २२ ॥
सोदरानिव मन्यध्वं जातिभेदनिरादराः ।
परः सहस्रलोकांस्तानत्यातीन्मन्दमागिनः ॥२३॥

·शरणार्थिसान्त्वनम् । सदसद्गुणसहर्षः कविना सार्वकालिकः । रामरावणयुद्धेन सफलः सम्प्रदर्शितः ॥२४॥ निर्मयाश्च पुनयावन्नायास्यन्त्यत्र गुस्लिमाः । दीपावल्युत्सवस्तावत्सर्वथा न हि शोमते ॥ २५ ॥ न च यावत्पुनर्यान्ति स्वगृहान् सिक्खहिन्दवः । न पाकिस्थानभूस्तावत्समृद्धिमुपयास्यति ॥२६॥ इति सौ. क्षमायाः कृतिपु स्वराज्यविजये शरणार्थिसान्त्वनं नाम पञ्चाशोऽध्यायः ॥

·" एकपञ्चाशोऽध्यायः अन्तिमप्रायोपवेशनम् । अथ कार्यक्रमे गान्धेर्दिल्लयां मासचतुष्टयम् । व्यतीतं नष्टसर्वस्वलोकानां सान्त्वनादिपु ॥१॥ क्रिस्तजन्मोत्सवे सायं दैनिकोपासनोत्तरम् । कैस्तधर्माश्रितान् गान्धिरभिनन्द्याब्रवीद्यथा ॥२॥ अयि भोः क्रिस्तभक्तानां दिवसोऽयं सुमङ्गलः । यथा सर्वत्र हिन्दतां दीपावलिमहोत्सवः ॥ ३ ॥ आशासे सर्वतः पृथ्व्यां क्रैस्तधर्मावलम्बिनः । सर्वात्मनानुवर्तेरन् शासनं निजसद्गुरोः" ॥४॥ आंग्लाब्दाग्रिममासस्य महात्मा द्वादशेऽहनि । अब्रवीत्संगतान्भक्तान् सखेदं प्रार्थनोत्तरम् ॥ ५ ॥ इतः पाश्चात्यपञ्चाम्बुविषयं गन्तुमुत्सुकः । अहंमागतवान् दिल्ली पूर्व मासचतुष्टयात् ॥६॥ दैवेन त्वन्यथा हन्त न्ययोजिपि किलेति में । विदितं प्राप्तमात्रस्य लोहमार्गनिवेशनम् ॥७॥ पुरानन्दप्रफुल्लासीन्नगरी या मनोरमा । साऽद्य भाति निरानन्दा पितृकाननसंनिमा ॥८॥ अथ कार्य विधास्यामि मरिष्याम्यन्यथापि वा। इति निश्चित्य पश्याम्युप्रयाणं त्यक्तवानहम् ॥ ९॥ शान्तिरापाततो भाति सैनिकरुपपादिता । द्वेपामिस्तु विलीनोऽन्तस्तिष्ठत्यौर्य इवाम्बुधी ॥ १० ॥ को जानाति कदा सोऽयं सहसैव धगद् ज्वलेत् । नाविकोऽपि सुनिष्णातो न त्योवामिसम्ममम् ॥ ११ ॥ "

·१६३
अन्तिमप्रायोपवेशनम् ।
इयतैव प्रतिज्ञा मे फलितेति न मे मतिः ।
नित्यमित्रादवेन्मृत्योस्तात्विकी शान्तिरेव माम् ।। १२ ।।
चिरात्पदत्तसंज्ञोऽपि दिव्यवाचा हृदन्तरे ।
स्थितः पिहितकणीऽहमात्मदौर्बल्यशङ्कया ॥ १३ ॥
चिन्तयेदितरोपायान्पूर्व सत्याग्रहनती ।
अशस्त्रस्यान्तिमोपायो नान्यः प्रायोपवेशनात् ॥ १४ ॥
अत्रान्तरेऽस्मि दौर्बल्यचिन्तया नित्यपीडितः ।
उपवासे समारब्धे जाने सा विनिवर्तते ॥१५॥
तदेव ध्यायतस्त्रीणि दिनानि स्फुरितो हृदि ।
निर्णयः प्रायमाऽऽस्स्वेति दिव्योक्त्या सप्टमीरितः ॥ १६ ॥
हन्त मे परमानन्दमातनोति स निर्णयः ।
प्राणेभ्यो नापरं दानं महीयः शुद्धचेतसः ॥ १७॥
भूयाचित्तविशुद्धिर्मे पर्याप्ता व्रतपालने ।
इति सर्वात्मना भूयः प्रार्थये परमेश्वरम् ।। १८ ।।
भूयाच युष्मदाशीभिः सफलं मे समीहितम् ।
मत्कृते प्रार्थ्यतामीशः स्वीकृतव्रतसिद्धये ॥१९॥
अथ श्वः प्रातरारभ्य करिष्येऽहमुपोपणम् ।
भाव्य कियचिरं तेनेत्यद्यापि न हि निश्चितम् ॥ २० ॥
न, यावत्सर्वपक्षीयाः परनिर्बन्धमल्लार !
स्वयमेकीभविष्यन्ति न तावत्तत्त्यजाम्यहम् ॥ २१॥
एवं कृते गता कीर्तिर्देशस्य पुनरेष्यति ।
प्रामवं चासियाखण्डस्योपरि स्यात्प्रतिष्ठितम् ।। २२ ।।
भारते वाऽथ दिल्लयां वा कर्मण्यत्राखिलो जनः ।
अनुकूलं प्रवृत्तश्चेदुपवासोऽन्तमाप्नुयात् ॥ २३ ॥

·१६४ स्वराज्य-विजयः फलं शुद्धोपवासोऽपि दत्ते कर्तव्यधर्मक्त् । केवलं तु फलप्राप्त्यै बद्धाशो न स्थितोऽस्म्यहम् ॥ २४ ।। अवश्यमेव कर्तव्यं मयैवेत्यवधार्य तत् । व्रतं गृहीतवानस्मि विकल्पः कोऽपि माऽस्तु वः ॥ २५ ॥ शान्तेन मनसा देहं त्यजेयमनुमोद्यताम् । इति बद्धाञ्जलिः सर्वान् प्रार्थये देशबान्धवान् ॥ २६ ।। विमुक्तिः स्पृहणीया सा या भवेनिधनेन मे । अन्यथाऽहं निबद्धः स्यां दुरीक्ष्यक्लेशबन्धनैः ॥ २७ ॥ तथा हि भारतस्यास्य नाशं नेक्षितुमुत्सहे। हिन्दुमुस्लिसिक्खानां धर्माणां च विशेषतः ॥ २८ ॥ पाकिस्थानं न चेत्कुर्यात्प्रजासु समदर्शिताम् । नानामताश्रितानां च प्राणवित्ताभिरक्षणम् ॥ २९ ॥ भारतं चानकुर्याचेत्तद्देशस्य व्यतिक्रमान् । भविता सर्वधर्माणामाशु नाशो न संशयः ।। ३० ।। इस्लामधर्मनाशः स्याद्भारते न तु तद्वहिः । न चास्ति हिन्दुसिक्खानां प्रचारो भारताद्वहिः ॥ ३१ ॥ ईदृग्यतधरः पुनो भारतस्याहमेककः । स्थितोऽस्मि रक्षितो दिष्टया विशुद्धदृढमानसः ॥ ३२ ॥ शुद्धिदावविहीनद्वारः स्यां केवलं भुवः । वरमाशु विनश्येयं शुद्यै देशपरिस्थितेः ॥ ३३ ॥ प्रायोपवेशनस्यास्य हेतुः शोधनमात्मनः । यजियोपोषणस्यास्य संप्राप्नोतु फलं जनः ॥ ३४॥ : इति सौ. क्षमायाः कृतिपु स्वराज्यविजये अन्तिमप्रायोपवेशनं नाम एकपञ्चाशोऽध्यायः ॥

·द्वापञ्चाशोऽध्यायः
श्रीगान्धेरुपरि चम्भास्त्रक्षेपणम् ।
उपवासवत तीव्र धारयन्नपि संयमी।
प्रतिसायममापिष्ट प्रार्थनोवं यथापुरम् ॥१॥
द्विववासरपर्यन्तमलमासीद्धलं मुनेः ।
ततोऽतिमाननिस्सत्वः सन्नमन्थरवागभूत् ॥ २॥
तथापि शयितो मञ्चे नादवर्धकयन्त्रतः!
भापितुं प्रायतिष्टाल्पं मिलितान् बहिरङ्कणे ॥ ३ ॥
अथास्य देहदौर्बल्यादत्यन्तानिष्टशविनः ।
आसेतोरातुषाराद्रिं लोकाश्चिक्लिशिरे भृशम् ।। ४ ।।
अथार्चनाङ्गणे सायं लक्ष्यीकृत्य तमेकदा ।
सहसा पाक्षिपत्कश्चिद्धम्भास्त्रं मानवाधमः ॥५॥
भगवत्कृपया गान्धिर्नाभवत्तेन विक्षतः ।
शान्तेन मनसा कृत्स्ना प्रार्थनां निरवर्तयत् ॥६॥
परेधुश्च विशुद्धात्मा प्रदोषप्रार्थनोत्तरम् ।
उद्दिश्य पापिनः कृत्यमुदारां गिरमब्रवीत् ॥७॥
" बम्भास्त्रे स्फुटितेऽभ्यर्णेऽप्यहमासं निराकुलः ।
इति मामभिनन्दन्ति बहवः सुहृदो हि मे ॥८॥
प्रार्थनोत्तरमेवाहं यम्मास्त्रमिति बुद्धवान् ।
अभिलक्ष्य च मामेतत् क्षिप्तवान्कश्चिदित्यपि ॥ ९॥
भगवानेव जानाति व्यधास्यं यदहं तदा ।
यद्यस्त्रमस्फुटिष्यन्मे पुरतस्तद्विजानतः ॥१०॥
पातितोऽप्यहमस्नेण तिष्ठेयं चेत् स्मिताननः ।
क्षेप्तरि द्वेपहीनश्च तदा स्यां स्तुतिभाजनम् ॥ ११ ॥

·स्वराज्य -विजयः
युवाऽसौ कापथं नीतो यम्भास्त्रक्षेपको मयि ।
तथापि प्रार्थये वः स एष मा भूत्तिरस्कृतः ॥१२॥
अस्ति शत्रुरसौ गान्धिर्हिन्दुधर्मस्य वस्तुतः ।
इति प्रायः प्रतीतो मां जिघांसुरभवधुवा ।। १३ ॥
स्वस्माद्भिन्नमतग्राही जनः सर्वोऽपि दुर्जनः ।
इत्यसौ नैव मन्येत सर्वथैव कुमारकः ॥१४॥
प्रेषितोऽस्मीश्वरेणाहं दण्डनाय दुरात्मनाम् ।
इति तावत्स्ववैशिष्टयं नाभिमन्येत कश्चन ॥१५॥
श्रूयते यत्स्थलाभावादिस्लामप्रार्थनालये।
निवासमग्रहीदेष परोक्षमधिकारिणाम् ॥१६॥
इस्लामध्यानगेहेभ्यो लोकेषु पुररक्षकैः ।
निष्कासितेपु रुष्टोऽभूत्तरुणोऽयं निराश्रयः ॥१७॥
अधयं कृतवानेप श्रित्वेस्लामनिकेतनम् ।
दोषोऽस्य द्विगुणीभूतोऽनादरादधिकारिपु ॥१८॥
कृत्ये प्रोत्साहितोऽस्मिन् यैर्युवा तान् प्रार्थये जनान् ।
अधादीदृशोद्योगारिक्षप्रमेव विरम्यताम् ॥१९॥
हन्त नाय किलोपायो हिन्दुधर्माभिरक्षणे ।
मया निर्दिष्टमार्गेण शक्यतेऽसौ हि रक्षितुम् ॥ २० ॥
अभ्यस्तहिन्दुधर्मोऽहं सर्वदा शैशवादपि ।
भीतो राम भजस्वेति प्राह धात्री पुरा हि माम् ॥ २१ ॥
काले संसर्गतः कैस्तेस्लामप्रभृतिर्मिणाम् ।
तत्तद्धर्मान्परामृश्य हिन्दुधर्मेऽस्मि सुस्थिरः ॥२२॥
यथा पाल्ये तदानीं श्रद्धाचारप्रवर्तिनम् ।
हिन्दुधर्मस्य मामीशी करिष्यत्येव रक्षकम् " ॥ २३ ॥

·श्रीगान्धेरुपरि बम्भास्त्रक्षेपणम् । अथ दिल्लीपुरे दिष्टया पुनः शान्तिर्व्यराजत । व्यापृताश्च स्वकार्येषु बभूवुर्हिन्दुमुस्लिमाः ॥ २४ ॥ अदूरे नगरादासीन्महोलीनामनि स्थले । समाधिः कस्यचित्साधोः खिस्तिनाम्नः सुविश्रुतः ॥२५॥ विप्लवे स दुराचारैर्वभूवातिविरूपितः । शलाकावृतिरस्यासीद्रमणीया विनाशिता ॥२६॥ तस्य नष्टसमुद्धारं विधातुं गान्धिनार्थिताः । प्रयत्नान्महतश्चक्रू राष्ट्रसङ्घीयमन्त्रिणः ॥२७॥ प्रतस्थे स्वानुगैः सार्ध महात्मा प्रातरेकदा । पर्यवस्थापित द्रष्टुं तत्समाधिनिवेशनम् ॥ २८ ॥ तमेनं दिवसे तस्मिन्ननुजग्मुश्च मुस्लिमाः। यहवो हिन्दवश्वापि ये साधौ श्रद्धयान्विताः ॥ २९॥ नमस्कृत्यान साष्टाङ्गमिस्लामाचारमाश्रितः । प्रार्थनां मनसा चके महात्मा मन्दिराग्रतः ॥ ३०॥ हिन्दुभिलघुचेतोभिवृथाक्षेपविधायकैः । अनिन्द्यततरामेतन्निाजचरितं मुनेः ॥ ३१ ।। परमानर्थमेतेपाममर्पः क्षुद्रचेतसाम् । न चिराजनयामास धिगत्यन्तमयावहम् ।। ३२ ।। इति सौ. क्षमायाः कृतिपु स्वराज्यविजये श्रीगान्धेरुपरि यम्मान- क्षेपणं नाम द्वापशाशोऽध्यायः ॥

·त्रिपञ्चाशोऽध्यायः महात्मनो निर्वाणम् । इतः पूर्वं द्विसाहस्राद्वत्सरेभ्यो निजैर्जनैः । येिसुस्तत्रभवान् क्रिस्तो जघ्ने विद्धकलेवरः ॥ १ ॥ घोरकृत्यमभूदेतदेकस्मिन् भृगुवासरे । स्मरन्ति तद्दिनं भक्ताः शोकेन प्रतिवत्सरम् ॥ २ ॥ *वस्वब्धिग्रहचन्द्राब्दाग्रिममासान्तपूर्वगे । निशेऽहनि भृगोरे पिर्लाहर्म्यमहाङ्गणे ॥ ३ ॥ बभूवुर्मिलिताः सायं प्रायः पञ्चशतं जनाः । गान्धौ चिरायिते किञ्चिदमी तस्थुः समुत्सुकाः ।। ४ ।। तापञ्चांसी समालम्ब्य स्वपौत्र्योश्शनकैर्मुनिः । निर्गतो बिरलाहात् स्मयमानमुखाम्बुजः ॥ ५ ॥ घद्धाञ्जलिपुटः सौम्यः प्रचक्राम पुरो यथा । सभां प्रति ददुर्गन्तुमवकाशं तथा जनाः ॥ ६ ॥ संनिकर्पत्यसौ यावत्योचं प्रवचनासनम् । तावत्कोऽपि जनस्तोमादुत्पत्य सहसा युवा ॥ ७॥ स्पष्टुकाम इवास्याडी नमिताङ्गः शनैः स्वयम् । अब्रवीदद्य गान्धे त्वं विलंयं कृतवानिति ॥ ८ ॥ निवारितोऽपि पौत्रीभ्यामपास्य रमसादुमे । द्विवारमुत्ससर्जासौ गुलिकास्त्रं महात्मनि ॥ ९॥ घातुको नाथुरामाख्यः स्थितोऽयं निश्चलस्ततः । घूर्णनत्रान्तरे गान्धी रामरामेत्युदैरयत् ॥ १० ॥ : t Jesus Christ *१९४८ सिस्तान्दे

·महात्मनो निर्वाणम् ।
पौत्र्येका तं पतिष्यन्तं सावधानमधारयत् ।
उपविश्यावनौ चान्या स्वाङ्के तन्मस्तकं न्यधात् ।। ११ ।।
हाहाकारेऽथ संजाते जनस्य प्रार्थनाभुवि ।
स्रवद्रक्ताम्बरो गान्धिर्मन्दिरान्तरनीयत ॥ १२ ॥
अथ पिर्लागृहारामपालकः क्रोधमूञ्छितः ।
अस्त्रमाहृत्य हन्तारमकरोदक्षिणां वशे ॥१३॥
अनाथवजनेचैर्विलपत्सु महागणे ।
गान्धिः स्वशयनागारे पर्यङ्के शायितोऽभवत् ॥ १४ ॥
ददृशेऽत्र स पुण्यात्मा मुग्धमन्दस्मिताननः ।
वद्धाञ्जलिश्च हन्ता मे क्षान्तोऽस्तीति वदन्निव ॥१५॥
समाप्य नश्वरी यात्रामैहिकी राष्ट्रजन्मदः ।
शाश्वती घटिकार्थेन दिव्ययात्रामुपाददे ।। १६ ।।
वृत्तान्तोऽयं दुरन्तस्य वडवाग्निरिवोदधौ ।
प्रससार पुरे तस्मिन् न चिराद्धारतेऽखिले ॥ १७॥
सर्वकार्यालयाश्चिनशालाः पानगृहारतथा ।
आपणाः सकलाश्थापि बभूवुः पिहिताः क्षणात् ॥ १८॥
विहाय स्वस्वकार्याणि श्रीनेहरूवल्लभादयः ।
मर्माविधा शुचा रस्ता बि मन्दिरमाययुः ॥१९॥
विशालमरणं प्रोचैक्लिपद्धिः सगगदम् ।
प्राये परम्शतैः पौरैरासीनिविडसालम् ॥ २० ॥
अभितः शयनीयं च यत्र गान्धेर्वपुः स्थितम् ।
पुमा पभूचुरासीना: पायथान्ये च पान्धयाः ॥२१॥
गतेऽस्य परमे वासे ययास्तेऽमांशुरन्तिमः ।
पठितु भगनदीतामारमन्तानुयापिनः॥२२॥

·स्वराज्य-विजयः
अन्ये गद्गदकण्ठेन जगुर्गीतं मुनिप्रियम् ।
"वैष्णवेजनतो तेने" इत्यादिपदगुम्फितम् ॥२३॥
राजप्रतिनिधिः श्रीमान् सजानिमोण्टबाटनः ।
मन्त्रिणश्चान्यदेशानां बिर्लागेहं समाययुः॥ २४ ॥
अत्रान्तरे जनस्तोमो महान्समिलितः स्थितः ।
अन्नोदकं परित्यज्य विशाले प्रार्थनाङ्गणे ॥२५॥
गम्यतां स्वस्वगेहानीत्यर्थितोऽपि तदा जनः ।
स्थितोऽत्र चिरयन्नेव गान्धिमीक्षितुमुत्सुकः ॥२६॥
जीवत्यद्य महात्मेति केनचित्समुदीरिते ।
अभ्यद्रवजनो गेहं प्रविविक्षुर्बलादपि ॥ २७ ॥
श्रीमान्नेहरुरिदं दृष्ट्वा निर्गत्य सदनारहिः ।
स्वयं न्यवेदयत् सास्रो ‘गान्धिरुत्कान्तजीवितः' ॥२८॥
तच्छ्रुत्वा व्यलपन् केचिदपरे व्यलुठन्मुवि ।
केचिदास्फोटयन्वक्षः पाणिभ्यां शोकमूछिताः ॥२९॥
स्नापितालनलिप्तं तच्छुभ्रखदरवेटितम् ।
अनीयत मुनेः पूत मन्दिराग्रतलं वपुः ॥३०॥
तत्रोपवेशित पीठे सोपधानं समुन्नते ।
यभूव सर्वलोकानामधस्ताद् दृष्टिगोचरम् ॥३१ ।।
भवनायतलं रेजे दीपमालासमुज्ज्वलम् ।
सचेतन इव श्रीमान् पभौ गान्धिः स्मिताननः ॥ ३२ ॥
जीयागान्धिरिति प्रोथैर्जनाकन्दस्तदीक्षणात् ।
उत्थितो जनयामास रिट्रेऽपि प्रतिध्वनिम् ॥ ३३॥
अपनीते पुनः प्रेतकायेऽधस्ताप्रकोटकम् ।
बिलपन्तो जना जग्मुः शनकैः स्वस्वमन्दिरम् ॥ ३४॥

·૨૭૬
महात्मनो निर्वाणम् ।
चान्धवाः परितो गान्धि सर्वरात्रमजागरुः ।
आर्द्रयन्तोऽश्रुधाराभिः प्रेतशय्यां मुहुर्मुहुः ॥ ३५॥
कोणे चास्य प्रकोष्ठस्य केचित्तस्यानुयायिनः ।
भगवद्गीतिकापाठं व्यदधुः सततं निशि ॥ ३६॥
परेयुः प्रत्युपस्येव स्नपितं लिप्तककुमम् ।
तद्वपुः पुत्रपौत्रीभिर्वहिनिन्ये प्रकोष्ठतः ।। ३७॥
ततस्तत्स्थापयामासुः खद्दराम्बरवेष्टिते ।
साक्षामिके वृहद्याने पुष्पमाल्यैरलङ्कृते ॥ ३८ ॥
अग्रभागेऽस्य यानस्य स्थितौ पुत्रौ महात्मनः ।
पार्श्वयोरुपविष्टौ च नेहसारवल्लभो ॥ ३९ ॥
ततो महति मध्याह्ने प्रेतयात्रा महीयसी।
पिर्लागृहागणाजोपं प्रातिष्ठत शनैः शनैः ॥ ४०॥
अनुजग्मुः सहस्राणि लोकानां जयघोषिणाम् ।
तथा च नरनारीणां रुदतीनां सगद्गदम् ॥ ४१ ।।
गायन्तो रामधुन्गीतं प्रियं गान्धेः सुहृजनाः।
शोकाकुलितकण्ठेन प्रजन्ति स्म समूहशः ॥ ४२ ॥
सैन्यनौकाविमानानां पुष्टाः प्रौढाधिकारिणः ।
पुष्पराशिमय याने प्रेतस्य चकृपुः शनैः ॥४३॥
विदेशमन्त्रिणः सर्वे राजधान्यां प्रतिष्ठिताः ।
शोकानुरूपनेपथ्या अन्वयुः स्वरथः
: प्रथरु॥४४॥
सिक्खवीराः सितोष्णीपा मुरसाः खर्वपीवराः।
महाराष्ट्रमटा राजपुप्रयोषाध्य सायुधाः ॥ ४५ ॥
समाप्रतिनिधेरगरक्षका धृततोमराः ।
नौकाविमानपत्तीनामधिपाः पृष्ठतोऽन्वयुः ॥४६॥

·१७२
स्वराज्य-विजयः
.
ततः पश्चाजनश्रेणी क्रोशैर्बहुभिरायता ।
लक्षोपलक्षसङ्ख्याका शुचाकान्ताऽगमन्छनैः ॥४७॥
राजमार्गतरुश्रेणी मुनेर्दर्शनकाक्षिणाम् ।
शाखाधिरूढलोकानां गुरुभारादभून्नता ॥४८॥
सपादघटिकाकाले प्रेतयात्राजनार्णवः ।
राजधान्याः पुरावृत्तविश्रुतं प्राप गोपुरम् ॥ ४९ ।।
विसौः सुमनोवः प्रतिगेहं प्रतिक्षणम् ।
ददृशे पुष्पवाटीव प्रेतशय्या सिताम्बरा ।। ५० ॥
ये जनास्तु समारुह्य स्थिता भारतगोपुरे ।
बभूव सुलभं तेषां यात्रायाः पूर्णदर्शनम् ॥ ५१ ।।
सव्यापसव्यशाखाभ्यां द्विधाभूते महापथे ।
भवति स्म जनस्तोमः सान्द्रसान्द्रो मुहुर्मुहुः ।। ५२ ।।
चक्रमुर्गोपुरस्याधः प्रदेशेषु धृतायुधाः ।
गुर्खवीरा जनौषस्य रक्षणे समवेक्षिणः ॥ ५३ ।।
चरम दर्शनं गान्धेर्चहुभिः कर्तुमुत्सुकैः ।
विसृष्टोऽत्र महानासीत्पादनोद्यरथमजः ॥ ५४ ॥
मौनमैकान्तिकं लोका यात्रायामभ्यरक्षिषुः ।
अतिमात्रव्ययो घासीद्भयानकवधाजनः ॥ ५५ ॥
अपायानपि संमाव्यान् निवारयितुमिच्छया ।
सनितान्यग्नियन्त्राणि चलन् रुग्णालयोऽपि च ।। ५६ ॥
जीयागान्धिर्महात्मेति क्रन्दद्विस्तु जनैर्मुहुः ।
निश्शब्दता बिनप्टाऽभूधानिकाणां पदे पदे ॥ ५७ ॥
धृतकृष्णध्वजाः शोकाबनमध्ये प्रचक्रमुः।
हिन्दुमुस्लिमसिक्खाग्नपारसीकादयो जनाः ॥ ५८॥

·१७३
महात्मनो निर्वाणम् ।
यस्तु पञ्चमजाजोख्यभूपतेर्विग्रहो महान् ।
तस्याधः शोमनं यात्रादिदृक्षणामभूत्स्थलम् ॥ ५९॥
विग्रहं परितोऽस्त्येका गाधा कृत्रिमदीर्घिका ।
तामुत्तीर्य परं पारमासेदुर्चहवो जनाः ॥६॥
आरुह्य प्रतिमामूलं तस्याः स्तम्भावलम्बिनः ।
तस्थुः परश्शता लोका यात्रालोकसमुत्सुकाः ॥ ६१ ॥
राजधान्या बहिरं प्रेतयात्रा यदासदत् ।
भूयो भूयो विमानेभ्यो निपेतुः पुष्पवृष्टयः ।। ६२ ।।
गायत्सु मगवद्गीतामनुगेषु महात्मनः ।
प्रोचकैस्तजयाकारं कलयत्सु जनेषु च ॥ ६३ ॥
महाकारालयं दिल्याः प्रेतयात्रा समासदत् ।
पपात सुमनोवृष्टिर्यत्र पर्जन्यवर्पवत् ॥ ६४॥
चमूव कोटिसंख्याकः प्रेतयामागतो जनः।
नेदृशी महती यात्रा दृष्टपूर्वाऽत्र मारते ॥६५॥
न पुरा न च वाऽद्यत्वे कृत्स्नेऽपि जगतीतले ।
मानितः सार्वभौमोऽपि ताशप्रेतयात्रया ।। ६६॥
अथ सा प्राप पर्यन्ते यमुनासस्तिस्तटम् ।
दिगन्तव्यापिनी यत्र दृशे जनसंहतिः ।। ६७ ।।
पद्धौनाः स्थिताः सर्वे क्षण माविप्रतीक्षया ।
ततो गान्धर्जयाकन्दैः पूाजक्रिो दिशः॥१८॥
मानोरस्तमयापूर्व प्रेतप्रवदणाद्वपुः ।
अपनीतं तदा गान्धे राजपट्टाख्यसक्रमे ।।६९॥
अय हस्तप्रयायामवेदिकायां सुहृजनः।
प्रागेव निर्मितायां सा प्रेतशय्या न्यधीयत ॥७०॥

·१७४ स्वराज्य-विजयः धृतचन्दनकर्पूरनालिकेरादिपूरिता । चिता शुद्धात्मनः साऽभूदुचिता चक्रवर्तिनः ॥७१ ।। अभिपिच्य वपुस्तीर्थजलेनादौ महात्मनः । चिताध्यारोपितं विप्रैश्य मन्त्राग्निसंस्कृतम् ॥ ७२ ॥ श्रीमन्नेहरुस्ततो जोपं सवाष्पः समुपेत्य तम् । जानुपातं नमस्कृत्य चुचुम्न चरणौ मुनेः ॥७३ रामदासस्ततः श्रीमान् ज्येष्ठपुत्रो महात्मनः । यथाविधि चिताराशिमिन्धाञ्चके विदूनधीः ।।७४।। धूमराशिः क्षणान्छुण्डीशुण्डादण्ड इवोस्थितः । देवलोकं प्रतिष्ठासुं द्रष्टुमिच्छन्निव स्वयम् ।। ७५ ।। अथार्केऽस्तमिते गान्धेर्भस्मीभूतकलेवरम् । तथाप्यस्य यश कायस्तिष्ठत्येव निरन्तरम् ॥ ७६ ॥ ततो भूयिष्ठलोकेषु निगतेषु निजालयान् । तत्रैव बहवस्तस्थुः समिपि निशीथिनीम् ।। ७७॥ केचिचन्दनखण्डानि केचित्पुष्पदलानि च । अन्विप्यन्तो निशां निन्युर्भस्मराशी पुनः पुनः ॥७८॥ अथ राष्ट्रपितुमॉर्वार्ता पूर्वयुरेव सा । श्रुताऽभूवने सार्थघटिकाद्वितयान्तरे॥ ७९ ॥ तन्त्रीद्वारांग्लभूपेन्द्रः प्राहेत्थं शोकमात्मनः। कम्पितोऽस्मि सभार्योऽहं श्रीगान्धेमृतिवार्तया ॥ ८०॥ हानिरप्रतिसन्धेया मारतस्य न केवलम् । परं मानुष्यकस्यैव दुर्दैवात्समजायत ।। ८१॥ ईविपदि लोकानां सानुकम्पोक्तिरावयोः । मम प्रतिनिधिद्वारा प्रेपिता गृक्षतां जनैः ॥८२ ।।

·महात्मनो निर्वाणम् । टूमन्नामा अथाऽमेरिकखण्डस्य प्रजाधिपः। प्रेपयामास संदेशं दर्शयन् शोकमात्मनः ।। ८३ ।। शान्तिसोदर्यताहेतोः परिश्राम्यन्निरन्तरम् । गतासुः पतितो गान्धिः स महान्पुरुपर्पमः ।। ८४ ॥ आसीच्छ्रीमानसौ नेता भुवो राष्ट्रहितैषिणाम् । वशीचक्रे नृणां कोटीरेप बोधैश्च कर्मभिः ॥८५।। जीवनं चरितं चास्य स्थास्यतः स्मृतिरक्षिणी । लोकोत्तरमहिम्नोऽस्य नित्यं युगयुगान्तरे' ।। ८६ ॥ अथान्ये शोकसंदेशाः प्राच्यपाश्चात्यखण्डतः । तन्त्रीद्वारा समाजग्मुः शतशो देशमन्त्रिणाम् ॥ ८७॥ इति सौ. क्षमायाः कृतिषु स्वराज्यविजये महात्मनो निर्वाणं नाम त्रिपञ्चाशत्तमोऽध्यायः॥

·स्वराज्य-विजयः
धृतचन्दनकर्पूरनालिकेरादिपूरिता ।
चिता शुद्धात्मनः साऽभूदुचिता चक्रवर्तिनः ॥७१ ।।
अभिषिच्य वपुस्तीर्थजलेनादौ महात्मनः ।
चिताध्यारोपितं विप्रैश्चके मन्त्राग्निसंस्कृतम् ॥ ७२ ॥
श्रीमन्नहरूस्ततो जोपं सवाष्पः समुपेत्य तम् ।
जानुपातं नमस्कृत्य चुचुम्ब चरणौ मुनेः ।।७३
रामदासस्ततः श्रीमान् ज्येष्ठपुत्रो महात्मनः ।
यथाविधि चिताराशिमिन्धाञ्चक्रे विदूनधीः ॥ ७४ ॥
धूमराशिः क्षणाच्छुण्डीशुण्डादण्ड इवोत्थितः ।
देवलोकं प्रतिष्ठासु द्रष्टुमिच्छन्निव स्वयम् ।। ७५ ॥
अथाऽस्तमिते गान्धेर्भस्मीभूतकलेवरम् ।
तथाप्यस्य यशःकायस्तिष्ठत्येव निरन्तरम् ।। ७६ ॥
ततो भूयिष्ठलोकेषु निर्गतेषु निजालयान् ।
तत्रैव पहवस्तस्थुः सर्वामपि निशीथिनीम् ॥ ७७॥
केचिचन्दनखण्डानि केचित्पुष्पदलानि च ।
अन्विष्यन्तो निशां निन्युर्मस्मराशौ पुनः पुनः ॥ ७८॥
अथ राष्ट्रपितुर्मृत्योर्वार्ता पूर्वद्युरेव सा ।
श्रुताऽभूर्भुवने सार्धघटिकाद्वितयान्तरे॥७९॥
तन्त्रीद्वारांग्लभूपेन्द्रः प्रादेत्य छोकमात्मनः।
'कम्पितोऽस्मि सभार्योऽहं श्रीगान्धेर्पतिवार्तया ।। ८०॥
हानिरप्रतिसन्धेया भारतस्य न केवलम् ।
परं मानुष्यकस्यैव दुर्दैवात्समजायत ।। ८१॥
ईग्विषदि लोकानां सानुकम्पोक्तिरावयोः ।
मम प्रतिनिधिद्वारा प्रेपिता गृह्यतां जनैः ॥८२ ॥

·. महात्मनो निर्वाणम् । अथाऽमेरिकखण्डस्य टूमन्नामा प्रजाधिपः । प्रेषयामास संदेशं दर्शयन् शोकमात्मनः ।। ८३ ॥ 'शान्तिसोदर्यताहेतोः परिश्राम्यनिरन्तरम् । गतासुः पतितो गान्धिः स महान्पुरुपर्पमः ॥ ८४ ॥ आसीच्छीमानसौ नेता भुवो राष्ट्रहितैपिणाम् । वशीचक्रे नृणां कोटीरेप बोधेश्च कर्मभिः ॥८५।। जीवन चरितं चास्य स्थास्यतः स्मृतिरक्षिणी । लोकोत्तरमहिम्नोऽस्य नित्यं युगयुगान्तरे' ॥८६॥ अथान्ये शोकसंदेशाः प्राच्यपाश्चात्यखण्डतः । तन्त्रीद्वारा समाजग्मुः शतशो देशमन्त्रिणाम् ॥ ८७॥ इति सौ. क्षमायाः कृतिषु स्वराज्यविजये महात्मनो निर्वाणं नाम त्रिपञ्चाशत्तमोऽध्यायः॥

·चतुःपञ्चाशोऽध्यायः
गन्थोपसंहारः।
किं भूयोलेखनेनास्य चरितस्य महात्मनः ।
मृतोऽपि यः सजीवोऽन्तः सर्वदा ध्रियते जनैः ॥१॥
धन्याः किल वयं सर्वे युगेऽस्मिन् प्राप्तसंभवाः ।
चरन्तः क्ष्मातलं तस्य पावितं पादरेणुभिः ॥२॥
परस्सहस्रवोल स्मरिष्यन्ति जनाः किल ।
महात्मानमिमं गान्धिं जनांश्व समकालिकान् ॥३॥
स महापुरुषो लोकैः पूजितः सकलप्रियः ।
निजम्ने देशजेनेति भारतस्य पाकरम् ॥४॥
तत्रापि हिन्दुनैकेन हिन्दुष्वपि महत्तमे ।
उद्यतो हस्त इत्येप कलको वागगोचरः ॥५॥
स्तुवन्ति सद्गुणान् पद्यैः पदलालित्यमण्डितैः
यशस्विनां च साधूनां कवयोऽनादिकालतः॥६॥
परं त्वलोकसामान्यभूतप्रकृतिनिर्मितम् ।
अप्रमेयगुणोत्कर्ष का स्तुवीयात्कवीश्वरः ॥७॥
महिमा जीवतोऽप्यस्य सर्वातिशयितोऽभवत् ।
कृत्स्नेन जगताप्यद्य पूज्यते स्वर्गतोऽपि सः
महतां सुप्रसिद्धानां कल्प्यन्ते स्मृतिरक्षकाः ।
शिलाकांस्यमयाः लोकैःप्रोचसुन्दरविग्रहाः ॥ ९॥
दिव्यतेजोभृतो गान्धेः सन्ति नावश्यका इमे ।
तस्य स्मृतिकरी मावः स्वयं यत्नेन निर्मितः ॥१०॥
सत्याऽहिंसात्मकः सोऽयं मावो भाविप्रजाततेः ।
शाश्वतस्मृतिरक्षा प्रभवेचलरक्षितः ॥११॥