·... EILGEES Gaekwad's Oriental Series No. XL. ADVAYAVAJRA- SAMGRAHA 6 A ORIENTAL INSTITUTE. BARODA

·GAEKWAD'S ORIENTAL SERIES
Published under the authority of
the Government of His Highness
the Maharaja Gaekwad of Baroda.
General Editor:
B. Bhattacharyya, M.A., Ph.D,
No. XL.
अद्दयवजसंग्रहः।

·ADVAYAVAJRASANGRAHA
EDITED WITH AN INTRODUCTION BY
MAHAMAHOPADHYAYA HARAPRASAD SHASTRI
M.A., 6.1. E., Hon. D.Litt., F.A.S.B.
Honorary Member, Royal Asiatic Society of Great Britain and Ireland.
Oriental Institute,
Baroda
1927

·Published on behalf of the Government of His Highness the Maharaja
Gaekwad of Baroda at the Oriental Institute, Baroda,
by Benoytosh Bhattacharyya, Director,
Oriental Institute, Baroda.
Printed by P. Knight at the Baptist Mission Press,
41, Lower Circular Road, Calcutta.
Price Rs. 2.

·PREFACE. I WENT to Nepal for the purpose of examining MSS. in the Darbar Library in 1907 and I took notes of certain palm-leaf MSS. and paper MSS. in that Library. When editing these notes for the second volume of my Nepal Catalogue in 1915 I found that a MS. entered there as Tattva-dasaka was a collection of short works the last few leaves of which had that name. When I went again there in 1922 I examined the MS. carefully and found that it is a collection of 21 or 22 works mostly by Advayavajra on points relating to Buddhism almost chronologically arranged. The scope of the work ranged from the time of the rise of Mahāyāna to the time of Advayavajra in the eleventh or early twelfth century. The age of Advayavajra has been fixed by Dr. Benoytosh Bhattāchāryya in his Introduction to the Sadhanamālā. So I need not dilate upon it. The 22 short works seemed to me to be very important for the history of Buddhism, because (1) they gave much information that was not found in the works on Buddhism written up to date from Indian, Tibetan, Chinese or other sources, (2) because they came from an Indian source, and (3) because they threw light on the period of Buddhism scarcely studied, namely, from the time when the Chinese ceased to come to almost the time of the fall of the Pāla dynasty. I therefore took care to copy the MS.; I myself dictated the work to my son Kālitoșa who wrote it from I compared his writing with the MS. several times and His Grace the Rājaguru Hemarāja had the two compared by his pupils who were students of palæography with me. Thus I thought the copy to be faithful and I was anxious to get it printed. His Highness the Mahārājā Sayājīrāo Gaekwad lent me the me ·vi PREFACE. hospitality of his now famous Series of Sanskrit publications and I presented the copy made by me to his Library of MSS. But during the course of passing the MSS. through the press I found that a collation with original MS. in the Darbar Library was absolutely necessary and I applied to His Highness the Maharaja Sir Chandra Samsher Jang Bahadur Rana to lend me the MS. for a short period and my request was most graciously granted. I have given a list of readings in which the copy differed from the MS. But still there are readings which are doubtful but I did not venture to make conjectural emendations as there were no Lamas with me to whom I might refer for collating with the Tibetan translation. I did not venture to give an English translation of the work for several reasons: (1) because the readings are in many places so hopelessly corrupt that nothing can be made out of them ; (2) the subjects are ºso unfamiliar that I can expect no help from any one in India; (3) the technical terms of Mantrayāna and Vajrayāna are still a mystery to Buddhist scholars; (4) the sentences are so elliptical that it is difficult to make a grammatical construction. Advayavajra himself says that he hated diffuseness and was a lover of brevity, and in making his works brief he has made them enigmatical, and brevity has often degenerated into obscurity. For all these reasons I have abstained from giving a translation. I give the work as it is and I hope my readers will look at me with indulgence, but I venture to think that the works will throw much light on obscure points of Buddhist History and Buddhism and that is an excuse for their publication. There are twenty-one short works in this collection of the works of Advayavajrapāda who bears the titles of Pandita and Avadhūta, with a short supplement of six ·PREFACE. vü verses. In the Colophons most of them are attributed to the Pandita. Some of the Colophons do not name him but from other sources we can ascertain their authorship; one work, No. 6, is not attributed to him but other sources tell us that it is by Nāgărjuna-pāda. One or two more are attributed in Tibetan to Maitripāda, but one of these in question bears a Colophon attributing the work to Advayavajra. Most of these works were translated into Tibetan and collected together in the Bstan-Rgyud. They arem-1, 3, 4, 5, 7, 8, 9, 10, 11, 12, 13, 14, 15, 16, 18, 20, 21. The following is a detailed account of the twenty-one works :- 1. Kudrsti-nirghātanam (refutation of wrong theory and notes on it) :-The Colophon attributes the work to Advayavajra who is described here as Pandita and Avadhūta. Advaya says that this is a work on Ādikarma or initiation. There was a Pandita named Gaganagarbha, a follower of the Mādhyamika system of Philosophy. A well-meaning man named Viprajanya coming from Vajrapītha requested Gaganagarbha to write a book on the duties of the initiated. He wrote a large work and at his request Advaya shortened it, appending a few notes which have made the meaning of the author clear. This short work was translated into Tibetan by the collaboration of two Sanskrit scholars, one Indian and one Tibetan. Upādhyāya Guru Vajrapāņi was the Indian Pandita and Ye-Ceś hbyun-gnas (Jñānākara) the Tibetan Lo-tsa-ba. The work gives the duties of one initiated in Buddhism. It is of the nature of a work on Āhnika of the Hindus. It first discusses who are to do the Ādikarma and then lays down the duties of a lay Buddhist from early morning to his retirement at night, and ends with a fanciful derivation of the word Upāsaka.

·viii PREFACE. 2. Mülāpattayaḥ and Sthülāpattayaḥ (the radical and gross offences against Vajrayāna):- The Colophon is silent about the authorship and there is no translation of this work under the name of Advayavajra. It enumerates fourteen offences under the radical and eight under the gross beading. 3. Tattvaratnāvalī (à row of gems of truth) :--The Colophon attributes it to Advayavajra who is described as Pandita and Avadhūta. It has a Tibetan translation by the Indian Pandita Vajrapāņi and the Tibetan Lama Tshul-kbrims rgyal-ba (Jayaśīla), of Nags-tsho, but the Tibetan translation has another original Sanskrit work Tattvaprakāśa. It is a very important work; it distributes the three Yānas among the four schools of Buddhist philosophy. It says that the Vaibhāșika school absorbs the Srāvakayāna and Pratyekayāna. Sautrāntika, Yogācāra and Madhyamaka all belong to Mahāyāna. This is at variance with the current theory that the first two schools belong to Hinayāna and the last two to Mahāyāna. The work proceeds to define the schools and the Yānas. The Mahāyāna it subdivides to Pāramitānaya and Mantranaya. Pāramitā is explained by all the three schools and the Mantra by the last two schools only. It speaks of two schools of Yogācāra, Sākāra and Nirākāra, and of two schools of Mādhyamaka, Māyopamãdvayavāda and Sarvadharmāpratişthānavāda, that is, (1) Monism with something like illusion, and (2) the evanescent character of all phenomena. It ends with a discourse, on the necessity of the three Yānas: the first two, it says, are mere stepping stones to Mahāyāna. It leaves the Mantrayāna unexplained. 4. Pañcatathāgata-mudră-vivaranam (an explanation of the marks of the five Tathāgatas). The Colophon is silent about the authorship, but it has a Tibetan ·PREFACE. ix translation in which the authorship is attributed to Ācārya Advayavajra and the translation to Upādhyāya Vajrapāņi and to Lo. B. Chos-hbar (Vandya Dharmajvāla). It treats of what is called the five Dhyāni Buddhas. The word Dhyāni Buddha is misleading. The five Dhyāni Buddhas are the Śūnya representation of the five Skandhas. The last Skandha is Vijñāna or Knowledge. The other four, Form, Name, Feeling and Impression, are marked with knowledge, that is, they or the Tathāgatas representing them, have a miniature of the Knowledge Tathāgata on their forehead. But the Vijñāna Tathāgata again holds the miniature of another Tathāgata on his forehead. Why is this? Whose is the miniature? It is the miniature of Vajrasattva. “Vajra' means Śūnyatā and “Sattva' means principle. The miniature Vajrasattva on the head of the Knowledge Tathāgata means that Void is the principal and Knowledge is subordinate. Śūnyatā is regarded as the highest knowledge. Śūnyatā does not exactly mean Void; it means the absolute or the transcendental. The work says that the world is the same as Śūnyatā and Karuņā. 5. Seka-[nirnaya] or Sekanirdeśa (the nature of impregnation). The Colophon does not name the author. But the author himself in his Tattvaratnāvalī says that he has written a work on the nature of impregnation. It has a Tibetan translation where the authorship is attributed to Śrī Advayavajra ; the translator's name is not mentioned. The work is here named as Saṁskhepa- Seka-Prakriyā. It treats of the impregnation of the highest knowledge which is compared with an act of Copulation. It speaks of four pleasures and four supreme moments, and it controverts the theory of Hatha-Yoga. 6. I have named the sixth work as Caturmudrā, ·X PREFACE. (the four Mudrās); the paras treating these four Mudrās have their separate names but the work treating of all of them has no name, so I had to put some name there. The Colophon is silent about the author. In another bundle of Vajrayāna MSS. in my possession I find this work is. attributed to Nāgārjuna under the name of Caturmudropadeśa; it has a Tibetan translation where the work is attributed to Advayavajra and the translation to Upādhyāya Vajrapāņi, and Lo. B. Tshul-khrims rgyal-ba (Jayasila). It treats of the four Mudrās. No. 1 Karmamudrā. Karma means the work of body, speech and mind. Mudrā means phenomena. Karmamudrā means the phenomena of body, speech and mind. This is the source of four kinds of pleasures and of four supreme moments. No. 2 Dharmamudra. Dharma here means Dharmadhātu which is the absolute. Dharmamudrā means the work of the absolute. No. 3 Mahāmudră. It is identical with Dharmamudrā but at the saine time Malāmudrā is said to be caused by the Dharmamudrā. No. + Samayamudrā. It is the fruit of Mahāmudrā. 7. Sekatānvayasamgraha. (A collection of the theme of impregnation.) The Colophon attributes this work to Advayavajra who is described as Pandita and Avadhūta. This work is named in Tibetan Catalogue as Sekakāryya-samgraha ; it is attributed to Mahāpandita Advayavajra and the translation is made by Upādhyāya Vajrapāņi of India and Lo. B. Yeśes hbyungnas (Jñānakara). It speaks of Coronation or impregnation through water-pot, through mysticism, through knowledge, and again through true knowledge. The water-pot initiation includes initiation with a tiara, initiation with a thunderbolt, initiation with a dominion, initiation with a name ·PROFACE. xi to and the initiation as a teacher. It describes also under the major heads initiation into the secret of Bodhicitta and two sorts of Prajñājñāna. 8. Pañcākāraḥ (five forms, or the five Tathāgatas). The Colophon does not name the author. It has a Tibetan translation which attributes the original Śrī Advayavajra, but does not mention the translator. But the translation appears to have been checked by Amrtadeva. It treats of the five Tathāgatas and their Śaktis with an appropriate Mantra for each. 9. Māyānirukti (the explanation of illusion). The Colophon is silent about the author. It has a Tibetan translation which attributes the Sanskrit original to Advayavajra and the translation to Upādhyāya Vajrapāņi. It treats .of illusion and speaks of Māyā as magic. Some consider it to be magic and some think it to be true. For the satisfaction of this illusion the Yogin may enjoy all good things of the world which come to him of their own accord, because he enjoys them as a Māyā. But a true Yogin should have the earth for his bed, athe quarters for his cloth and the alms for his food. He should have forbearance for all phenomena because they are not produced and his benevolence should be perennial. 10. Svapnanirukti (the explanation of dreams). The Colophon does not name the author but the Tibetan translation attributes the original to Advayavajra and the translation to Upādhyāya Vajrapāņi and Jayasila of Tibet. In all Buddhist works the phenomenal world is compared to a dream. But what is a dream? Is it true or is it untrue, or is it baseless like Māyā ? This short work explains the theory of dream in all its aspects.

·xii PREFACE. 11. Tattva-prakāśa (the publication of truths:) The Colophon is silent about the author but the Tibetan translation attributes it to Advayavajra, and the translation to Vandya Dharmajvāla. The gist of the teaching of this short work is that Dharma has no beginning, no creation It distinguishes the theories of Yogācāra from those of the Mādhyamika and says that the Mādhyamika is superior because it formulates that either existence, or non-existence, or a combination of the two or a negation of the two cannot be predicated to Śünya. 12. Apratisthāna-prakāśa (publication of the want of substratum of knowledge). The Colophon is silent about the author. The Tibetan Catalogue has a work named Aprasahaprakāśa attributed to Advayavajra. The cardinal faith of the Bauddhas is the want of substratum of knowledge. 13. Yuganaddha-prakāśa (the nature of Yab-Yum). The authorship and the translatorship as before. Mahāsukha-prakāśa (the nature of supreme happiness (Monistic]). The authorship and translatorship as before. Without happiness there is no Bodhi, no true knowledge, because true knowledge is happiness ; and if there is no happiness there is attachment and where there is attachment there is transmigration. The happiness produced by causes and conditions has a beginning and an end. Therefore, we should say it is not a Vastu or an entity. It says further that Śūnyatā is true knowledge and from Bodhi is issued the Bijamantra, or the syllabic formula, from that syllable comes the picture, in the pictures there are limbs, and so forth. Therefore, everything is the product of causes and conditions. But Mabāsukha is not the product of causes and conditions. It is not produced but absolute. 15. Tattva-vimsikā (Twenty verses on Truth). It is called Tattva-Mahāvana-Vimsati in the Tibetan Cata- A 14.

·PREFACE. xiii logue; Colophon is silent about the author but the Tibetan Catalogue attributes it to Advayavajra and its Tibetan translation to Bhatta Sri Jñāna of Dhārā and Lo. B. ſākyaprāņa. In twenty verses it gives the substance of Vajrayāna and Mantrayāna. 16. Mahāyānā-V imśikā (Twenty verses on Mahāyāna). No author is mentioned in the Colophon. Tibetan Catalogue attributes the work to Advayavajra and the translation to Divākara Candra of India, and Lo. B. Śākyavīrya. It really explains the Mantrayāna. 17. Nirvedha pañcaka (Five verses on piercing the soul or remorse). The Colophon The Colophon is silent about the author but the Tibetan Catalogue attributes the work to Maitrīpāda and the translation to Vajrapāņi from India and Lo. B. Dharmajvāla. I think it should be Nirvedapañcaką or five verses on remorse,' because this short work is full of remorse. *18. Madhyaka-Şațka (Six verses in praise of Madhyamika System of Philosophy). It speaks of Monism coupled with illusion and also of the absolute want of sub-stratum. The Colophon attributes it to Advayavajra, though in the Tibetan Catalogue Mâitrīpāda is mentioned as the author. The translation is by Vajrapāņi and by Jayaśīla. 19. Premapañcaka (Five verses on Love). In this Šūnyata is the bride and its reflection is the bridegroom. Without the bridegroom the bride is dead. If the bride is separated the bridegroom is in bondage; therefore, these two trembling with fear came to their Guru, and that Guru owing to his profusion of benerolence gave them a love which is Sahaja and which has no beginning and no end. Such is the cleverness of the Guru that these became eternal and without a substance but at the same time pertaining the nature of all things in existence.

·xiv PREFACE. The Colophon is silent about authorship but the Tibetan Catalogue attributes the text to Advayavajra and the translation to Vajrapāņi and Jñanākara. The name of the work there is Prajñopāyo-daya-pañcaka. 20. Tattva-dasaka Ten verses on Truth). The Colophon attributes it to Advayavajra ; the Tibetan Catalogue also attributes the text to Advayavajra and the translation to Vajrapaņi and Jñānākara. It explains what is called the Unmattavrata or the vow of a madman. 21. Amanasi kārādhāra (That which does not stick to the mind). The Colophon attributes it to the Advayavajra and so does the Tibetan Catalogue. The translation is attributed to Bhattāraka Śrī Jñāna of Dhārā and to Lo. B. Śākyaprabha. It discourses on the correctness of the form Manasi kāra and raises a grammatical controversy. Then it treats of the A, the first letter of the vowels, as the essence of Śūnyata and comes to the conclusion that Amanasi kāra means a combined form of Śūnyatā and Karuņā. The last six verses after the Colophon of this section gives some of the essential doctrines of Mantrayāna. In conclusion I have to offer my hearty thanks to His Highness the Maharaja of Nepal for allowing me to work in his famous Library which has made Nepal a place of pilgrimage to Sanskrit scholars of all countries, and for lending me a valuable MS. from his Library, and to His Highness the Maharaja Gaekwad of Baroda for lending me the hospitality of his Series. I have also to thank Dr. Benoytosh for passing the proofs to the press and for help rendered in various ways in literary matters. 26, PATALDANGA STREET, CALCUTTA. The 12th June, 1927. H. P. S.

·INTRODUCTION. Bodhi-sattva Aśva-ghoşa was the Guru of Kaniska, the Yueh-Chi Emperor, whose territories extended from the Vindhya to the Al-tai, and who flourished at the end of the first century A.D. and was perhaps the founder of the Saka Era which started from 78 A.D. Ašva-ghoşa wrote a poem on the life of Buddha entitled the Buddha-Carita and another entitled Saundarananda embodying Buddha's teachings and giving the story of the conversion of his step-brother Nanda. At the end of this book Asva-ghoşa says that as physicians often prescribe bitter pills but for the benefit of the patients and have them sugar-coated, so he after writing many difficult and abstruse works on Buddhist philosophy wrote poems to make these abstruse ideas palatable. Aśva-ghoşa wrote many philosophical works, one of which Mahāyāna-sraddhotpada-sūtra though lost in Sanskrit is to be found in Chinese translation, and has been recently translated into English by a deeply read Japanese scholar named Dr. Sujuki. A perusal of that translation dispels the myth that Någărjuna was the founder of the Mabāyāna system. It now appears that Aśva-ghoșa was the first great writer of that system and that Nāgārjuna preached it enthusiastically at a later time, but that it existed before these great men. Ašva-ghoşa in his Buddha-Carita says that Buddha after his great renunciation went to two well-known scholars of the time for instruction, one Arāda-kālāma and the other Uddaka, son of Rāma; both of them taught him the Sankhya system of Kapila with eight Prakytis and sixteen Vikāras and Puruşa. They taught him of the advance of the human soul from the lowest sentient beings through Kāma-dhātu, and Rupa-dhātuto Arūpa-dhātu, that is, through the world of desires and world of forms to the world of no form, that is, of light. Arāda Kālāma further taught that in the formless heaven there are two stages : Akāśāntyayatana the formless human soul as infinite as the sky, and Akiñcanyāntyāyatana or the formless human soul as infinite as consciousness. Uddaka Rāma-putra taught him that there was another and a higher stage where the formless human soul is as infinite as Naiva-samjñā-na·xvi INTRODUCTICN. Samjñā-nantāyatana “no holder of a name and no name.in infinity.' At the final stage the human soul so advancing becomes Kevali or absolute, without any relations, that is, beyond the world of relativity. Buddha was not satisfied. He said : if the human soul exists it must exist in relation to something, it cannot be absolute, and so he left his Gurus and proceeded unaided, by study and meditation, to attain the highest position in bliss. He soon saw that the whole of the Sānkhya is based on Sat-kārya-vāda, or the theory that the effects exist in a nascent form in the cause, that is, the cause and effect are both permanent and abiding. So Buddha discarded this theory of permanent effects and established what is known as Kşanaika-vāda, i.e., all things exist only for a moment and they are not permanent. The soul also was momentary and so the highest position is that there is no Samjñā and no Samjñi— no name and nothing to which a name may be attached. In this case there is no harm in the human soul (which is not permanent in his theory), being absolute without any relationship. Buddha thought the whole universe to be in a flux, both subjectively and objectively. Thus Buddha exclaimed Sarvam Ksanikam Kşanikamiti Sarvam duḥkham duḥkhamiti Sarvam Svalaksanam Svalaksanamiti Sarvaṁ Śünyam Śünyamiti. This is in fact the ontology of all schools of Buddhism both primitive and advanced. So Buddhism had its origin from the Sānkhya which was the only system of philosophy in India before Buddha. It permeates through the Upanişads. It is described in its various phases in the Maha-bhārata and the Purānas, and it gave rise to the great upheaval of human mind, in seventh and sixth centuries before Christ to which Buddhism and Jainism owe their rise. Primitive "Sankhya gave birth to primitive Buddhism. They looked so wonderfully different, but the fundamental difference is only in one idea : permanence or momentariness. But our present object is not primitive Sāňkhya but primitive Buddhism, and bow it developed during the course of subsequent centuries. The philosophy of primitive Bud- ·INTRODUCTION. xvii > > was dhism we have given above. That Buddhism laid greater stress on the regulation of food, conduct, morals, in fact, of the entire life of its potạries. The highest aim was the attainment of Arhatship "worthiness" or, worthy of an escape from birth, death and old age. The four noble truths on which they insisted are : misery, its cause, extinction of that cause, and the means leading to extinction. They also had gradual progress of the human soul to the Arhatship, the last three stages being falling in the stream, that is, no return back; then one more birth, then no birth, leading to Arhatship (Srotāpatti, şakrdāgāmī, Anāgāmī and Arhat). The primitive Buddhism revered Buddha as first of the three Jewels. They had no worship of Buddha ; their symbol for the three Jewels Dharma-cakrapravartana, that is, a wheel on the back of two stags sitting back to back with their faces looking at opposite directions. They worshipped the Bo-tree under which Buddha obtained his enlightenment, chey decorated their monasteries with scenes from the life of Buddha with figures of huge Stūpas which in those days were made of a heap of earth only, on à circular plinth. The primitive Buddhism cared for the escape of its votaries from the miseries of birth and death. It thought of nothing else, it was intensely selfish and narrowminded. It cared for its own self and not for others. Buddha himself could and did save lots of people but his disciples could not save anybody but themselves. They might impart instructions and the disciple so instructed might achieve his own liberation, but he must wait till another Buddha appears in the field. Without hearing from the Buddha no man can be saved. There, however, came a split in the Buddhist camp, in the second century after Buddha's Nirvāņa. The Mahā-vamsa ascribes this split to ten points of conduct, such as storing a bit 1 When I was in Nepal in 1897 my friend Bodhi-sattva Indrānanda, a descendant f the well-known Amrtānanda, the right hand man of Hodgson, told me that in Hina-yāna Buddha occupied the first place among the three Jewels. The Mahāsānghikas gave him the second place, Dharma having the first. In Mahāyāna the three Jewels became Prajñā, Upāya and Bodhi-sattva, i.e. the spiritualized forms of Dharma, Buddha, and Sangha. Transferred to stone or canvas Prajñā becomes a female deity, Upāya & male deity and Bodhi-sattava also a male deity. When he found me sceptical he took me to the shrine of Amitābha at the Svayambhū Caitya and showed me a female figure inscribed with the words Dharmāya Namah.

·xviii INTRODUCTION. of salt in a horn, taking some refreshment before going to an invitation to a distant village, continuing to take cooked food some minutes after twelve, and so on. The Maha-vamsa says, the younger generation of monks wanted relaxation of the food. conduct and moral regulations so rigidly enforced by Buddha himself and his elderly disciples. But the Elders would not yield an inch and there was a split. Modern thinkers consider these points of difference to he too trivial to warrant an abiding and everlasting separation. A perusal of the Mahā-vastu- Avadāna will convince the reader that there were deeper causes of separation. The primitive Buddhism thought Buddha to be a human being who by exertion sustained through innumerable births attained to Buddhahood, or the position of the teacher and guide of the world. He was, they thought, Laukika or human but the new school thought him to be Lokottara, superhuman. It may be noted here that from the colophons of the Maha-vāstu some people thought it to be a work on the Vinaya of the Lokotiara-vādins among the Maha-sänghikas, or the new school, But this seems to be hardly convincing; the word Lokottara-vādinām in these colophons is a permanent adjective or Uddesya-višeşana and not a predicative adjective or Vidheyaviseşana, and among the various schools which arose in the new school, there is hardly any sect named Lokottaravādin. According to this school Buddha was exerting through innumerable Kalpas. (Their idea of time and space is more spacious and of longer duration than that of primitive Buddhism.) In one Kalpa it was pronounced by the Buddba of the time that this disciple of his would be a great man. In another Kalpa the Buddha of the time pronounced that he should be a Buddha, another Buddha of another Kalpa declared that his time was coming. Kaśyapa of this Kalpa, appointed him Yuva-rāja and so he was born at Kapila-vāstu and became Buddha. This is certainly more than human. Primitive Buddhism thought that there were six Buddhas before him and one would follow him. These are called Mānuşi Buddhas. But the new school enumerates at least three hundred Buddhas (though by counting I got only 297), and says that the number is infinite. In the Maha-vastu which is the gospel of the new school, Buddha is given the miraculous power of sending emanations from him on ·INTRODUCTION. xix exactly like him and calling them Nirmitas which were perhaps in later times called Nirmāņa-kāyas. Buddha was the only Bodhisattva in primitive Buddhism, but the new school had many Bodhi-sattvas; and the ten stages of the advance of Bodhi-sattvas to the attainment of Bodhi knowledge are given in the Maha-vastu. They are not the same as the ten stages given in later and more advanced Buddhism of Mahāyāna, but they are in the Mahā-vastu in a primitive and a rather alloyed form. They had Śākya-simha's life before them in drawing up these ten stages. In primitive Buddhism sermons were delivered by Buddha in district dialects but in the new school they made him deliver them in a highly inflated hybrid dialect, half Sanskrit and half vernacular, as if these were not meant for the ordinary people but for a fairly learned audience. The food and other regulations are not much thought of in the Mahā-vastu, they are relegated only to the end of the work. They have the idea of Dharma-kāya but it is not the later Mabāyāna Dharmakāya, the all, absorbing unity of the Universe, but merely the body of the laws promulgated by Sākya-simha. No mention of Sambhoga-kaya is met with in Mahā-vastu. The Mahasānghikas or the new school of the second century of Buddhism with its teachings embodied in the Maha-vastu stands midway between primitive Buddhism and the Maha-yāna. The Maha-vamsa places the date of the Nirvăņa of Buddha in 543 B.C. and they count an Era called the Parinirvāṇa Era from that date. The Orientalists thought that there is a mistake of 66 years in the calculation and so the earlier scholars placed the Nirvāṇa in 477 'B.C. But the discovery of a dotted record in Canton has upset both these calculations and fixes the commencement of the Nirvāņa Era in 486. Without entering into details it will be sufficient to assume that Buddha flourished and preached in the sixth century before Christ. In the second century of that Era, i.e., fourth century B.C. there was the split and the ideas of the splitters are embodied in the Maha-vastu. The Maha-vastu therefore must have been written in that century or the next. But M. Senart who has carefully edited the work puts it in the fifth century A.D. because in one place in the work the author uses the word Yogācāra. Now a sect of the Mahāyānists known as Yogācāra or Vijñāna-vāda took ·XX INTRODUCTION. their rise after Nāgārjuna who flourished in the 2nd century, and therefore Yogācāras rose either in the third or in the fourth century A.D. So when Mahā-vastu uses the word Yogācāra it must belong to the fifth century A.D. This is M. Senart's argument. But I have carefully studied the use of the word Yogācāra in the Mahā-vastu ; it is not the proper name of a sect, but it is a common noun meaning Yoga and Ācāra. Aśva-ghoşa used the same word twice in his Saundarananda, but not in the sectarian sense. Therefore, it is not possible to place Mahāvastu so late. I think it should go to the third or second century B.C. In the third century B.C. Asoka was the great figure in India and the phenomenal spread of a particular sect of Buddhism was the great event of that century in India. In the seventeenth year of Aśoka's reign the monks assembled in the third synod at Pataliputra, prepared a book entitled the Kathū-vastu, in which they discussed the points of controversy with twenty 'different sects of Buddhism the majority of which leaned to the Mahā-sānghika school. But in that book there is no mention of Mahā-yāna. The mode of discussion was primitive, at first the matter in dispute is greatly elaborated upon, and the discussion at length is brought down to one point. This is the primitive Kathā or the mode of controversy. The advanced methods of later logicians, Nāgārjuna, Gotama, Vātsyāyana, Dinnāga, and others are not to be found there. The method was crude and primitive. Arhatship is one of the topics much discussed upon, but there is no Buddhahood, not much of Bodhi, very little of Tri-kāya, and it marks the latest stage of primitive Buddhism in controversy with the Mahāsānghika, The strict adherence to regulations of conduct came in for a large share of attention from the monks. The second century B.C. was rather disastrous for Buddhism in general and specially for that sect *hich was favoured by Asoka. Three Brahmin dynasties successively reigned in Northern India. They organised militant Hinduism and persecuted the Buddhists in various ways. The Buddhists in China never pronounce the name of Puşyamitra without a curse, for he is said to have persecuted the Buddhists thrice and massacred the monks. They fled beyond his empire, ·INTRODUCTION. xxi to the Punjab, to Southern India, to Western India, and to some bordering countries. That was certainly not the time either for the development of the Buddhist religion or the Buddhist literature. The only isolated work of the second century is the Questions of Menander. It shows in some points an advance from the Mahāsānghika view. Other works are non est. The Lankavatāra-sūtra is sometimes attributed to this century but it is in a language almost Sanskrit, and shows an advance in some points. Then comes the great Emperor Kanişka. His conversion to Buddhism is a great event in the first century A.D. He held a gynod of monks to which the primitive Buddhists were not invited. So they do not acknowledge its existence. Yuan-chwang says that in this synod a commentary was made on all Buddhist works then available, inscribed in copper leaves, and buried under a Stūpa in Kāşmīra. Some Orientalists still entertain the hope of digging out these copper-plates and making use of their contents. In this synod the president was Pārsva, the then patriarch of the Buddhist church. Pārsva was succeeded by Punya-yaśas. Ašva-ghoșa was the successor's successor of Pārsva. A small body called Mahā-yā nists, were present in that synod, they did not however succeed in making much'impression, but Aśva-ghoşa some time after the synod took up their cause and wrote many works on their system. One of his works is the Mahāyāna-Śraddhotpada-Sūtra and the other work is Sütrālankara. This has not yet been found either in Sanskrit or in translation. The Śraddhotpādasūtra though not found in Sanskrit has been found in Chinese translation and has been translated into English. It gives within a small compass all the points in which the Mahāyāna excelled its predecessors. All the twenty sects in Asoka's time are indiscriminate y delegated to a lower position and called Hīna-yāna. Ašvaghosa wrote four other small works in Buddhist Sutra form; (1) on Anātma-vāda; (2) A sūtra on ten Akušala Karma; (3) on the relation between the Guru and Šişya and (4) on Şadgati or the 'six stages of existence in the world of desire. All these works have their Chinese translations. I discovered a second poem of his, Saundarānanda by name, which I have edited in the Bibliotheca Indica.

·xxii INTRODUCTION. > Aśva-ghoşa distinctly calls his works as Mahā-yāna. Mahā-yāna with him is not a sect, not a school of thought, but a theory, which later on crystallized into a school and a sect. All the great Mahā-yāna ideas are to be found in his works, though many of them not in a developed form. The Śūnya-vāda or the theory of void was there; the two kinds of truth, practical and pure, are there ; but not in the developed form which was given to it by his successor Nāgārjuna. What he developed is the theory of Dharma-kāya in both its aspects : (1) The aspect of the Absolute, universal, unchanging and unchangeable; (2) The aspect of Samsāra, i.e., the aspect of phenomenality changeableness, momentariness and birth and death. Ašvaghoşa also gives some idea of the three Kāyas. Dharma-kāya, Sambhoga-kāya and Nirmāņa-kāya. Dharmakāya as explained before is the totality of the Universe to which nothing can be added and nothing can be subtracted, which is full of Prajñā, or all comprehending knowledge and Karuña all comprehending love or activity. Then comes Sanebhoga-kaya in which aspect the Dharma-kāya is said to enjoy the bliss of the Universe. This is a mysterious form which reveals itself only to the enlightened Bodhi-sattvas. This form is endowed with thirty-two Lakşaņas and eighty Anuvyañjanas. The third aspect is Nirmāņa-kāya or 'the body of transformation.' Sākya-simha is a Nirmāņa-kāya emanating from the Universal Dharma-kāya. The idea of Tri-kāya was not in the Mahā-vastu. There when the king of Kalinga wanted Lord Buddha's help, Buddha sent some Nirmitas or duplicates' of his own self to that country. Among the Brahminists this is known as Kāyavyuha-racanã,? or sending forth duplicates of one's self. Of the Tri-kāyas, the Dharma-kāya is absolute, others are mere emanations from it and are ultimately absorbed in it. The difference between the Mahā-yāna and Hīna-yāną may be described here. Mabā-yāna is active, Hina-yāna iš passive. Mahā-yāna takes an extended view of the Universe whereas the Hina-yāna is extremely narrow-minded. The Mahā-yāna extends 1 The Käsa-lālā of Krşņa is an example of Kāya-vyūha-racanā by which Krşņa is said to have sported simultaneously with sixteen thousand milkmaids of Vpadā-vana.

·INTRODUCTION. xxiii its philanthrophic benevolence to all sentient beings while the Hīna-yāna confines itself to one man. The Maha-yāna acts according to the spirit of Buddha's teaching, while the Hīna-yāna adheres to the letters of his sermons. The Nirvāņa of the Mahā-yāna is complete absorption in the Dharma-kāya. It is called Nirvāṇa without an abode, while that of the Hinayāna is an escape from birth, death, and old age. It is simply śānta.” A comparison of these two sects, of their aims and objects is fully given in the first chapter of Maha-yana sütrālamkāra of Asanga which has been edited with a translation in French, by Prof. Sylvain Levi. Asanga's work, the editor says, is based on the Sütrālankara of Aśva-ghoşa. After Aśva-ghoşa comes the great propagator of Mahā-yāna Bodhi-sattva Nāgārjuna. It is said that he recovered from the nether world a complete Sūtra literature composed by Buddha in Sanskrit. This is called the Prajña-Pāramitā which has many recensions ; one is Šata-sāhasrikā, one is Pañca-vimsati- Sāhasrikā, one is Sapta-satikā and one is Svalpàksarā. The Prajñā-pāramitā eight thousand was edited by Rajā Rājendralāla Mitra and the one of hundred thousand is in the course of publication by the Asiatic Society of Bengal. The teaching of the Prajñā Pāramita is Śūnya-vāda, pure and simple. It is written in the form of an interlocution between Buddha and one of his disciples and as it is in the form of a popular lecture, it is full of repetitions. Rājā Rājendra-lāla denounces the style of Prajñā-pāramitā as verbose. But he does not take into account the fact that they are popular lectures on subjects extremely abstruse; one cannot expect to impress on common people such abstruse ideas without hammering it into their brain and hammering by means of repetitions. The Prajñāpāramitā 8,000 is concerned with the Śünya-vāda. It is a religious work. It treats of the merits of offering flowers, etc., on Caityas. Prajñā-pāramitā is said to be the mother of all Buddhas and Bodhi-sattvas. It generally follows the theory of Ašva-ghoşa's Śraddhotpāda and Nāgārjuna's Madhyamakakārikā the great controversial work which made Nāgārjuna's name famous. In the very first chapter it examines everything under four heads : (i) Sat, existence (ii) Asat, Nonexistence, (iii) Tadubhaya, a combination of existence and non·xxiv INTRODUCTION. existence, (iv) Anubhaya, a negation of existence and nonexistence. Anything that stands under the examination under these four heads is real or true, the others are false, momentary and phenomenal. That real thing is described in the very Mangalācaraña as 'Eight Noes' The Mangalācarana runs thus : अनिरोधमनुत्पादमनुच्छेदमशाश्वतम् । अनेकार्थमनानार्थमनागममनिर्गमम् ॥ The work examines from the point of view of the idealistic philosophy the senses and the objects of the sense, and proves that neither the senses nor the objects exist. By the word existence is meant pure existence or real existence not practical existence. It says that there are two aspects of truth, Paramārtha Satya and Sám výta Satya, and the Mahā-yana school shows by gradual steps that the Sāmvịta Satya merges into Paramārtha Satya. In Vedāntic language this would be the merging of the Vyavahārika Satya into the Supreme Brahma. The Madhyamaka shows this line of argument to the best advantage, but the best means of studying the nature of these two truths is to be found in the ninth chapter of the Bodhicaryāvatāra by śānti Deva. This chapter is called Prajñāpāramitā or Knowledge par excellence. But what is this Prajñā ? Examine it under the four heads, and it is a thing which has neither existence, nor non-existence, nor a combination, nor a negation of the two. And this is what is called Śūnya. Some people think that Śünya is negation of existence, but no ! it is the Absolute which transcends human faculties and embraces the whole Universe. It is neither created nor can it be destroyed, it is the totality of our knowledge, this is Prajñā, it is Śūnyată. This is one phase of Prajñā. Of the other phase we will speak of later. Shortly after Nāgārjuna there arose a new school of thought amongst the Mahā-yānists who were not satisfied with the Śūnya-vāda. They thought that Śūnya-väda cannot be the highest aim of human aspirations. They wanted consciousness along with it. A great monk named Maitreya-nātha wrote a very short but a very pregnant work in eight short chapters, entitled, the Abhisamayalankara-kārikā and the Praiña-pãramitā 8,000 was converted into a larger recension in 25,000 slokas ·INTRODUCTION. XXV (1) according to these Kārikās. This was the Prajna-pāramitā which the Yogācāras took up as their standard work, and Asanga and Vasurbandhu derived their inspiration from this historical Maitreya-nātha, and not from the future Buddha Maitreya as it is represented in Yuan-chwang's work. The new Prajñā pāramitā is divided into 8 chapters according to the chapters in the Kārikās. The new school examined the world according to three aspects of the knowledge. These three aspects are Parikalpita, Para-tantra and Parinispanna. The first is for the ordinary man who looks upon the world from the ego-centric point of view, Para-tantra knowledge depends upon others that is, in relation to others, or in other words, upon relativity. But when relativity is banished and the absolute immerges and absorbs our own intellect, then it is called Parinispanna or finished knowledge. Buddhist philosophy has four different schools : Vaibhāșika depending on the Vibhāṣā literature prepared in the fourth synod during the reign of Kanişka. It believed in the existence of both the external and internal worlds, though as a Buddhist school both the worlds were Kşanika or momentary and Śūnya; (2) Sautrāntikas base their pbilosophy on the Sütränta literature of the Buddhists. They do not believe in the external world but think that it is simply a projection of the internal world which we wrongly think to be external (3) Yogācāras do not believe even in the existence of the internal world. They think that the only truth available is one single idea. We are sure of a single idea, the present idea, neither of the past nor of the future. How can there be identity if a past thing is not compared with the present ? How can one pronounce that this is the same as that. Therefore this school thinks there is a chain of ideas. The ideas may be momentary but the chain is not. This chain is called the Ālaya-Vijñāna and to the idealist this serve all the purpose of an ego or Ātmā. (4) Last of all comes the Madhyamakas, who do not believe even in the ideas and the Ālaya-Vijñāna ; they are Śünya-vadins, pure and simple. But Śūnya as I have already said is neither void nor a negation of existence, but the Absolute One., They call it Śūnya, because the human language has no word to express the idea of the Absolute, which is beyond the comprehension ·xxvi INTRODUCTION. of Man, and language concerns itself with those things which Man can and does comprehend. The four schools have four other names: (1) Sarvāsti-vāda, those who believe both in the external and internal world ; (2) Bāhyārtha-bhanga, those who do not believe in the external world; (3) Vijñāna-vāda, those who believe in ideas alone ; and (+) Śünyavāda, those who believe in nothing beyond the Absolute. I am not sure if I am exactly right in putting the two sets of names in the order in which I have done. The Philosophical names are in this philosophical order and Sankara in his Bhāsya accepts them in this order. He, however, speaks of Śūny-vāda: as the raving of a mad man. The Buddhists however take it in a more serious light and charge Sankara with stealing the idea, Śūnya, from them and giving it a new name, Brahma. The order does not appear to me to be historical, Śūnya-vāda of Nāgārjuna preceded the Vijñāna-vāda of Maitreya-nātha and his followers Asanga and Vasu-bandhu. There is a good deal of misapprehension as regards the tenets of the Sautrāntikas and Vaibhāşikas. "No book belonging to these schools has yet been discovered. I have taken the order as I have got it in Sankara's Bhāsya. Two Yānas are well-known, the Mahā- and the Hina-yana. Of course, the Mahā-yānists arrogate upon themselves the title of great' and relegate all others as Hīna-, or 'low.' The latter however, do not take this opprobrious epithet lying, they call themselves as belonging to either Śrāvaka-yāna or Pratyekayāna and return the abuse on the Mahā-yānists by calling them Kāpālikas. The Śrāvakas hear from Buddha his Upadeśa, act according to his directions and strictly follow his instructions. They cannot get Nirvāņa (even the lowest form of Nirvana, which they aspire to) without a Buddha. The Pratyeka Buddhas are those who by their own exertions at times, when there were no Buddhas in the world, attain to Nirvāņa. They call the Mahā-yānists not Mahā- but Bodhi-sattva-yāna. That also, I believe, in derision, because according to them there can be but one or two Boddhi-sattvas in the world at a time; but every votary of Mahāyāna is a Bodhisattva. There are hundreds and thousands of Bodhisattvas at one time and at one place. Every Gubhnju in Nepal is a Bodhisattva. 6 ·INTRODUCTION. xxvii The distribution of the four schools in the three Yānas was a matter of speculation among the students of Buddhism. Advaya-vajra who belonged to the eleventh century of the Christian Era, however, makes a distribution. He says that the Śrāvaka-yāna has three phases, Mşdu, Madhya and Adhimātra or Moderate, Intermediate, and Extreme. The Western Vaibhāşikas are either moderate or intermediate Srāvakas, and the Vaibbāşikas' of Kāşmira are extreme Śrāvakas, Pratyeka-buddha-yāna is like the extreme Śravaka. Mabāyana is of two sorts : Paramitā-naya and Mantra-naya The word Mantra-naya is often used as Mantra-yāna which is rather misleading. The Pāramitā-naya which generally goes by the name of Mahā-yāna has also three phases: moderate, intermediate and extreme. The moderate people are Sautrāntikas, the intermediate people are Yogācāras and the extremists. are Madhyamakas. This, according to Advaya-vajra, is the complete distribution of the four schools into the three Yānas. The Buddhists did not believe in the aggregates. Trees they were prepared to believe but forests they did not believe. What is called Sāmānya or generality was an abomination to them. They were prepared to believe in the five elements but they would not believe a general principle as element. This is a matter of standing dispute between the Brahmins and the Buddhists.' Sabara, the commentator of Pūrva Mīmāmsā, quotes this theory of the Mahâ-yānists, and says: anena pratyukto Mahā-yānikah pakṣaḥ. In a short work, called the Sāmānya-Nirākarana-Dik-Prakāśikā the Buddhists categorically refute one of the seven categories of the Vaišeşikas known as Sāmānya or generality. One of the elder contemporaries of Sākya Simba named Ajita-Kega-Kamhala started the theory that as water, molasses and the seed of wine coming together produce intoxicating effect, så earth, air, fire and water coming together produce vitality (Caitanya). There is no such thing as Ātmā. When a man dies the elements return to their proper places and the vitality is gone. So Buddha taught that man is simply an aggregate of five Skandhas or bunches: (i) Rūpa, matter, (ii) Vedanā, feeling, (iii) Samjñā, conception, (iv) Samskāra, activity and (v) Vijñāna, consciousness. They come together 66 ·xxviii INTRODUCTION. 6 by force of their previous Karma and form a human being. At death the five separate and go their own way as directed by their Karma. So there is no Ātmā ar soul. The five Skandhas enjoy or suffer according to their Karma. This is directly opposed to Brahmanical ideas that the aggregate (Samghāta) works for others and not for himself. As I have said before Buddha's difference with his Sāṁkhya teachers turned mainly on the point of Ātmā. They said it exists, it thinks, it enjoys; Prakſti is simply a dancing girl who dances according to her own will. As soon as the seer of the dance says Bās” there is an end of the connection between the Puruşa or the human soul and the Prakrti the internal world, and the Puruşa becomes Absolute. Buddha says this cannot be; the Puruşa is still subject to the condition of birth as it has the character of seed. The seed may remain dormant for want of requisite conditions but when these conditions are favourable it will again germinate, and so he said that the soul or Puruşa is nothing but the aggregate of five Skandhas. In other words he did not believe in the existence of an ego. All that was permanent in Sankhya, Buddha made momentary. The Puruşa is distinct from the permanent matter and so its permanency also is to be destroyed, and Buddha destroyedi. After the full development of the Mahā-yānic ideas of Tri-kāya, of Prajñā, of Karuņā, and of others there was in the seventh century A.D. a craving among the Buddhists for the representation of these subjective, etherial and metaphysical ideas on canvas and in stones for the edification of those who are not fit for such a hard study as the Mahāyāna required, and so the five Skandhas were represented as the five Dhyani Buddhas. The phrase Dhyāni Buddha is a misnomer given to those representations by people who did not understand their import. They were neither Buddhas nor were engaged in Dhyana or meditation. They are simply the representations of the absolute form of the five Skandhas. Just at this point it is necessary to digress a bit to explain what the ardent Mahā-yānist philosopher did for the benefit of those who were either unable or incapable of so much study and meditation as is required to understand the subtle theories ·INTRODUCTION. xxix of Mabā-yāna. They invented Dhāraṇis for them. They are rather long Mantras and a philosopher said to his disciples, “Read, recite and repeat” this Dharani and you will get all the benefit of studying such and such work and practising such and such Dhyāna. The Mantras will hold you fast to your creed and so they are called Dhāraṇīs. The Dhāraṇīs generally range from fifty to hundred syllables. In the fifth or sixth century A.D. all Indians, Hindus and Buddhists alike, had Hrdaya Mantras rather longish, certainly longer than Dhāranis, giving the essence of certain creeds. Thus Prabhākara Vardhana repeated the Aditya HỊdaya Mantra, his elder son, Rajya- Vardhana, repeated the Prajñā-Pāramita Hğdaya Mantra and his younger son, Harşa-Vardhana, repeated the Mahesvara Hrdaya Mantra. These Mantras are simply symbolic ; they symbolised particular creeds, particular schools and particular works. If so, if it is all symbol, why not make the symbol as short as possible. So they began to take the initial letter as the symbol of the idea in the case of Buddhists, and of the deity in the case of the Hindus. But after a certain time they gave up taking the initial letters. They evolved out of the shapes of different characters of the alphabet, the form of different deities. Thus is Vişņu, 1 written with a hook below is Ananta, the serpent God who often remains coiled Kundalita, I used to be written with three dots and so that letter represented Tri-vikrama, and so on, to the end of the alphabet. These were called the Bījas and the Yogīs used to evolve out of these Bījas the form of the deities whom they worshipped. But these Mantras were not so effective as the representation of the deities either on canvas or in stone. So the five Skandhas were transformed into five forms, Vairocana, Aksobhya, Ratna-sambhava, Amitābha and Amogha-siddhi. Meditate on these and you meditate on the five Skandhas, no ego, no soul. In later Buddhism and in later iconography which rose after the full development of Mahā-yāna, śākya Simba lost his pre-eminent position in the Buddhist pantheon. He was not much heard of. When I went first to the Svayambhū Kșetra in company with Pandita Indrānanda, a learned Buddhist priest, my first question was : where is šākya Simba? He is not in the Stūpa where I ·XXX INTRODUCTION. see the five Dhyāni Buddhas. My friend replied, Śākya Simha is a mere writer, like Vyāsa or Moses, he simply records the decrees of these five. There he is at some distance from the Stūpa on a high pedestal. Śákya Simha sat with a pen in hand, at the top of the old road which at one time led from below to the top of the bill. But at the head of the new staircase of 600 steps there is a big Vajra covered with gold leaf on a big Mandala. The Mandala and the Vajra have more significance than the old Śákya-muni had some centuries before. It is the received opinion amongst the archæologists that the miniature image of one of the Dhyāni Buddhas on the crown of a male or female image indicates that the Buddha is either a father, or a Guru, or a husband of these deities. But Advaya-vajra gives another tale. He says that, the other four Dhyāni Buddhas have the stamp of a miniature Akşobbya on their crown and Advaya explains this fact by stating that the other four Buddhas cannot be known without Akşobhya or the stamp of Vijñāna. The relationship here is neither husband or Guru, nor father. But Akşobhya again is stamped with the miniature figure of Vajra-sattva which is something like a sixth Dhyāni Buddha. But what is Vajra-sattva? If Vijñāna' is more important than the other four Skandhas, Vajra-sattva must be still more important. Yes, he is. Vajra means Śūnyatā and Saltva means Jñāna-mātra, i.e., knowledge only. So Vajrasattva means the pure knowledge of Śūnyatā. This is certainly much more important from the Buddhist point of view than mere Vijñāna; and so, Akşobhya is stamped with the miniature Vajra-sattva. The Sādhana-mālā says, that the Śaktis orfemale emanations from these Dhyāni Buddhas are five, and there are five Bodhi-sattvas also emanating from them. Other emanations follow and the magnificent Buddhist Iconography is the result of these emanations. Advaya-vajra though he has got several Sādhanas in the Sadhana-mālā does not say so here, except that he speaks of the female emanations or Śaktis. Having thus given the history of Buddhism according to my own light I now proceed to give some account of the more important topics treated of in this work, such as the doctrines of the different Yānas, theory of the three Kāyas, of Karuņā ·INTRODUCTION. according to different schools of the theory, of Mahā-sukha, and of such other topics. 1 DOCTRINES OF THE DIFFERENT YANAS. The mild Śrāvaka believes in the external world, such as, in blue, yellow, etc., and discusses whether the Pudgala is eternal or non-eternal. A devotee says there is Pudgala ; it bears all the burden; it is neither Nitya nor Anitya. The Pudgala when it has attachments, transmigrates. For the purpose of destroying attachment it should give up all inauspicious thought. Inauspicious thought is to think that the body is a collection or combination of the different constituent parts. So the body and its constituent parts are to be examined individually and found as worthless. Then there will be no attachment, and when there is no attachment there is no transmigration. But, if the Pudgala is considered to be eternal, and then the examination is to commence, it will be regarded as impure Samadhi. Its theory is to liberate one person. The intermediate Śrāvaka is just as good as the mild one. He thinks a bit for others, his meditation consists of seeing a Pudgala which is neither eternal nor non-eternal by means of the restraint of the respiration. The impurity of the Samadhi consists in becoming comatic by means of Kumbhaka and thus becoming stupid. The doctrine of the extreme Śrāvaka who also believes in the external world is to establish that there is no soul in the body. Its meditation consists of realizing Śūnyatā of the Pudgala by a knowledge of the four noble truths. The four noble truths are: 1. Misery or the five Skandhas; 2. the root or the phenomenal world which is to be avoided ; 3. Cessation, for this purpose the sense organs are to be restrained; and 4. the Path leading to cessation or to Śūnyatā. The proper meditation is by means of these four noble truths to come to the conclusion that the Pudgala is Šūnya. But if the Pudgala is meditated upon as Sadāśiva then that meditation is impure. It advances only a little in the matter of benevolence to others. The mild Srāvaka has his way chalked out, and he is unsympathetic. Therefore some think that he is Šākya-Buddha.

·xxxii INTRODUCTION. Others say that any one in some future time will be a Buddha. There is none on the earth who is not to be so. Therefore there should be no remissness in attaining perfect Bodhi. Even the mild śrávaka will at one time become a Sambuddha. One whose way is chalked out means one who has to wait till another Buddha appears. The intermediate Śrāvaka is to be a future Pratyeka- Buddha and the extreme Srāvaka is to be a Buddha in a definite but a very long period of time. In Pratyeka-yāna a candidate for Pratyeka-buddha-ship has almost the same doctrine as the extreme Śrävaka. He is capable of retaining in his sense-organs, the self-evolved knowledge that the Pudgala is Sūnya and Acintya (transcendental). The form of its meditation is the non-perception of Pudgala by the restraint of mind, body and speech. The impure forms of meditation are two: (1) the pleasurable condition of the mind at the approaching sleep, and (2) the condition of mind in deep sleep. In the first case the Dhyāna slips into the theory of Bhāskara and in the second into that of Vaiseşikas. There is a great distinction between the Śrāvaka and the Pratyeka-buddha. The Šrāvaka attains knowledge by hearing and the Pratyeka by exertion. The Mahāyāna is explained in three schools of thought amongst the Buddhists, Sautrāntika, Yogācāra and Mādhyamaka, described by Advaya-vajra as mild, intermediate and extreme Mahā-yāna. The mild Mahāyānist thinks that the object of senses which is an aggregate of atoms produces the knowledge of things endowed with a form (Sākāra). The peculiarity of this doctrine is that it believes in knowledge endowed with a form. How are we to believe in the three times .past, present and future? The answer is that causation proves their existence because it is capable of givirg a form to the knowledge. Its form of meditation is the transcendental character of the sense organs which have retired from their object. In this matter repetition is necessary. Repetition means by right knowledge fix what mind is, and then repeat. When you repeat you find that the mind is neither here nor there. The Sauträntikas practise the five Pāramitās but consi- ·INTRODUCTION, xxxiii der the Prajñā pārāmitā as essential even among these five. If there is no result in the five they will at least benefit sentient beings. The intermediate is Yogācāra. It thinks that there cannot be atoms because atoms will then have six sides and will be no atom. So there is no external object. Mind alone remains. There is no subject and no object, what appears is the form of the mind. If the mind assumes the colour blue, etc., what is the good of the external object; and if the mind does not assume the colour blue, etc., what is the good of acknowledging the external object? The sense-organs and their objects are naturally not outside the mind. The mind itself is perceived in the perception of form, etc. This is the doctrine of those followers of Yogācāra who believe in knowledge which is endowed with a form, But there are other followers who do not believe in that sort of knowledge. They say that knowledge has no form, it is felt within. The object of senses are not external as fools think. The mind on which Avidyā plays produces the illusion of the external objects. The meditation of this class of Yogācāra is the realisation of the unitary principle in variegated form from which all phenomena is excluded. Wherever the mind goes the object goes there because where else shall it go as the mind pervades everything. The meditation of the other followers of Yogācāra is the realisation of the mind without illusion, without diversity, transcendental, unitary and pure. So it is said: the form of the Vijñāna is transparent without form and without spot. One who is not a Buddha will not be able to comprehend this. This is only Vijñāna ; it is perceived as Vijñāna. If knowledge without a reference to object is not to be conceived it remains only as knowledge. It cannot be perceived as an object of sense. The impurity of the meditation of the Sākāra school is Sankara's Brahma-vāda which is Paramartha, real, eternal and embodied knowledge. Sankara believes the world to be real existence, eternal, not different from Brahma which is the same as the mind. It is said whatever is seen is Brahma, therefore the mind does not go anywhere else. It remains in Brahma. The impurity of the meditation of the Nirākāra school falls in with Bhāşya-kära's ideas. He believes in a Brahma, ·xxxiv INTRODUCTION. eternal, steeped in pleasure with pure light and without all troubles arising from diversity, name and form, etc. I am the ocean of transparent knowledge and the numerous cognitions are only shadows. A cognition whether rising or disappearing does not produce phenomena. The extreme Mahāyānists are the Mādhyamakas. There are two schools, one is called Māyopamādvaya-vāda and the other is called Sarva-dhårmā-pratişthāna-vada. The first examines everything under four heads, existence, non-existence, a combination of the two and a negation of the two. That which is external to these four is truth. The meaning is, it is not existence because there is contradiction. It is not non-existence because there is illusive form. On account of a combination of these two contrary arguments it is not a combination of the two. It is not a negation of the two because that cannot be comprehended. The meditation of this school is non-duality which may be compared to illusion. The impurity of its meditation is the addition of the idea of annihilation. Their theory is the fulfilment of the six Pāramitās on the principle of Māyopamādvaya “non-duality comparable to magic." The deliberation of the other school which believes in all phenomena to be not established is as follows: The world is not permanent, nor is it subject to destruction nor is it a combination of the two nor is it a negation of the two. When nothing is established that is truth. There can be no such theory that the mind does not know itself. According to the Mādhyamakas there can be no attribution (Āropa), so there can be no negation of the opposite (Apoha) and no injunction (Vidhi). So when everything is attributed that cannot truly exist, the knowledge which is spontaneous is said to be transcendental. That which is to be declared transcendental by hard thought cannot be called transcendental. He who understands the world to be uncreated, his knowledge is purified by Bodhi. To him the world appears real spontaneously. It is said : When the truth flashes itself spontaneously free from all attribution by means of words such as Śünyatā we simply emphasise that there can be no attribution.

·INTRODUCTION. XXXV The meditation of this school is the realisation without paying the least attention to the object that comes for examination, and to which nothing can be attributed. The impurity of its meditation is the state of stupefaction in which all objects are non-existent. In this theory the realisation of the six Pâramitās without any attribution is enjoined. THE THREE KÄYAS. The Śrävaka and Pratyekas have no conception of the three Kāyas. We do indeed read of the Nirmitas and also of the Dharma-kāya in the Mahā-vastu. They are not philosophical concepts but rather religious evolutions. In the Mahāyāna the idea of three Kāyas did not develop in the milder form. It developed indeed in the intermediate form but the full development was in the extreme Maha-yāna. The Yogācāra school considers the Dharma-kāya of Buddha as free from illusion, pure, infinite like the sky, Nisprapañca (without diversity) the one unitary principle of the universe, without any manifestation (Nirābhāsa). The Sambhogakāya and Nirmāņakāya both together called Rupakāyau are produced by it and in these two Kāyas the bliss of Maha-yana is enjoyed. But in the Mādhyamaka school, the Nirmāņa-kaya is without a break (Anupacchinna) from the time of birth, by which Buddha performs varieties of benevolent deeds for the benefit of the world, on all equally. The second or the Sambhoga-kāya of Buddha contains the thirty-two principal and eighty minor characteristics, and it is in this Kāya that Buddha enjoys the bliss of Mahā-yāna. The Dharma-kaya is the real Kaya of Buddha; it is pure in all forms and there is no colouring in it. Some people say that it is possible to conceive a Dharma-kāya, but the Sambhoga-kaya is mysterious. But we hear of Bhoga Śarīra of Visņu in which he spends his time in quiet enjoyment in the highest heaven Vaikuntha, where there is no colouring, no creation, no illusion, that is Sambhoga, quiet enjoyment. Śākymuni is said to be the Nirmāņa-kāya of Buddha while his natural Kāya is the Dharma-kāya. THEORY OF KARUŅĀ. As the whole world, phenomenal and noumenal, resolves into one word and one idea of Śūnyatā, so the whole world ·xxxvi INTRODUCTION. of activity in all its variety of forms resolves into one word Karuņa. The word is common to all sects of Buddhism all the Yānas and all the schools. In the two Yānas, Śrāvaka and Pratyeka, Karuņā arises from seeing all sentient beings daily beset by all sorts of original miseries and the results arising therefrom. This is what is called the Sattvālambanā Karuņā, compassion for sentient beings.' In the Mahā-yāna in its mild and intermediate forms, namely, Sautrāntika and Yogācāra, Karuņā arises from seeing all phenomenal world as of an impermanent nature. It is called Dharmavalambanā Karunā compassion for the phenomenal world. In Mahā-yāna in its extreme from (Madhyamaka) Karuņā is not for anybody or anything, but is a part of the nature of Bodhi which is an absolute existence. Karuņā here partakes of the same transcendental character as the Śūnyatā conceived by Madhyamakas of the two schools. THE PRINCIPLE OF UNION (YUGANADDHA). The pure manifestation (of Śünyatā) is known to be immutable (Avikārī) and the mutable is also not born because it is produced by causes and conditions purified by enlightenment. Form is not in the form, it is not in the eye, it is not in the consciousness of form. The relation is just as that of fuel and fire. In churning fire, the fire is not in the plant, nor in the churning rod, nor in the hands of the operator. It is produced by causes and conditions. Does ignorance produce its progeny ? Or does ignorance arise after they are born? If it does not produce before, it is nothing. Thus all phenomena are without existence because they are merely causes and conditions. A Yogi believing firmly in the non-existence does not violate his vows. Because it has no existence, therefore it is not produced ; because it has causes and conditions, therefore, it does not come to an end. Thus both Bhāva and Abhāva are not in existence, they appear as coupled together. The union of Śünyata and Karuņā will not be made the subject of your own notion, they are naturally joined together in union. The wise Yogi who believes in the unsubstantial character of the world by body, mind, and speech will be regarded as dutiful even though he may neglect his ordinary duties.

·INTRODUCTION. Xxxvii V. MAHĀ-SUKHA. It has been said before that the pure and simple Śünya-vāda of Nagarjuna was supplemented by that of the Vijñāna-vāda of Maitreya, but to some minds there is little difference between the two. One says: I am śünya, while the other says: I am conscious that I am Śúnya. The prospect of Nirvāṇa is not attractive in either. So another idea was brought in, and that is the idea of Mahāsukha. With these three ideas Nirvāņa became very attractive: I will be Śūnya, I will be conscious that I am Śūnya and I will enjoy eternal pleasure. But what is Mahāsukha? It is a result of the union of two principles, existence is one principle and the existent is another principle ? but they are one and the same. Akşobhya is one principle born from the syllable Hum and Māmakī is another principle born from Mām. They are one and the same; and the idea of sameness constitutes eternal pleasure. The Bēja or seed proceeds from Bodhi which is nothing else but Śünyatā ; from Bīja proceeds the imageand in the image there are external and internal representations. All these are produced by causes and conditions. Buddha's teaching is about the union of external pairs, but that is only for teaching at an intermediate stage and cannot be called final. There can be no supreme knowledge without pleasure ; supreme knowledge is said to be the same as pleasure, In the matter of existence union gives rise to Samsāra and the pleasure which is produced by causes and conditions has a beginning and an end. Therefore it is a non-entity. Therefore it does not exist. But what is Mahāsukha? The Bodhi is pleasure because without pleasure there is no Bodhi. But all pleasures produced by causes and conditions are with a beginning and with an end. It is worthless, it is without existence. The truth is that phenomena are not really produced and this pure Samvrti is known from pure and impermanent appearance. Both the truths, real and apparent, when pure is Śũnyatā which is the knowledge of Yogins. By all means with no fear of untoward results these two truths should be considered one and the same. The pure-minded Yogi should sink himself in Mantra or the meditation of Mantra. Then the whole world ·xxxviii INTRODUCTION. will appear as Māyā and as one or in a non-dual form. - If he then enters existence he assumes the position of the coupled one and so becomes intent on the good of all creatures. The circle of universe looking like a Devatā with a pure mind is the means and Śūnya is Prajñā. With external and internal purity, the truth in which Prajñā and Upāya merge, the Yogi enjoys pleasure. If it is only produced by causes and conditions, it is neither existence nor Śūnyată. The manifestation of Śūnyatā is in the form of a Devatā which is naturally non-existent. Whenever there is manifestation it is a manifestation of Śūnya. When the mind rocks between duality and non-duality, Väsanā is produced. The Yogi considering himself as Heruka and standing as a worshipper for Heruka roams the world like a lion with Bhavas for his Guru.

·विषयानुक्रमणिका। पत्रसंख्या। ... : ... ... १ १ १४ २३ २८ ... ... १। कुदृष्टिनिर्घातनम् २। मूलापत्तयः स्थूलायत्तयः ३। तत्त्वरत्नावलौ ४। पञ्चतथागतमुद्राविवरणम् ५। सेकनिर्णयः ६। चतुर्मुद्रा ७। सेकतान्वयसंग्रहः पश्चाकारः ६। मायानिक्तिः १०। खप्रनिरुक्तिः ... ३२ ... ... ३६ ... ... ४४ ... ... .. ... ४५ ... तत्त्वप्रकाशः ४६ ... ... ४६ ३.. ... १२। अप्रतिष्ठानप्रकाशः १३। युगनद्धप्रकाशः १४ । महासुखप्रकाशः १५। तत्त्वविशिका १६ । महायानविंशिका १७। निर्वेधपञ्चक ... ५२ ५४ ... १७। मध्यकषट्क ... ... १६। प्रेमपञ्चक ... ... ... ५९ २० । तस्वदशक २१ । अमनसिकाराधारः ६.

·No text on this page.

·अद्वयवजसंग्रहः। १। कुदृष्टिनिर्धातनम्। नमो बुद्धाय । - वक्ष्ये कुदृष्टिनिर्घातमादिकर्मविधानतः । अनेनैव विहारेण यत्नेन लभते पदम् ॥ इह हिं द्विधा सत्त्वाः, शैक्षा अशैक्षाश्च। तत्र आशय 5.अधिमुक्तिप्रयोगः भूमिप्रपन्नप्रयोगश्च(च) वसिताप्ति- पर्यन्तः . हेत्ववस्थास्थितानां शैक्षाणां सुविशुद्धादि- कम()विधानेन सम्भारद्वयसम्भृतसम्यक्सम्बोधिसम्पल्लाभः । अशैक्षाणामपि निरस्तप्रतिपक्षतत्त्वफलविकल्पानां शाक्य- मुनेरिव प्रणिधानवेगसामर्थ्यात् युगनहानाभोगयोगतः 10 सत्त्वार्थक्रियालक्षणमविच्छिन्नमादिकर्म प्रवर्त्तत एव इति स्थितम् । तथा च- न तेऽस्ति मन्यना नाथ न विकल्पो न वेचना। अनाभोगेन ते लोके बुद्धकृत्यं प्रवर्तते ॥ परार्थसम्पदुद्यानाम् फलं मुख्यतमं मतम् । 15 बुद्दत्वादि यदन्यत्तु तादर्थ्यात् फलमिष्यते । चिन्तामणिरिवाकम्प्यः सर्वसङ्कल्पवायुभिः तथापि सर्वसत्त्वानामशेषाशाप्रपूरकः ॥

·अवयवच्चसंग्रह फलं तत्त्वविपक्षाणां विध्ययोहविवर्जनात् । सम्बो(म्ब)धिर्बुध्यते धन्यो तत्पश्चात्त्वादिकर्माणि ॥ ननु शैक्षाणामादिकर्म विधानं युज्यत एव । कथम् ! अशैक्षाणामपि निःस्वभावभाविनामादिकारम्भः। अय- 5 मपि सुवर्णनिगडबन्धन एव। सत्यम् । प्रज्ञापारमिता- धिगमविरहात्। प्रज्ञापारमिता हि पञ्चपारमितानां स्वभावः। अत एव- साकारव १ रोपेत ] शून्यतेति निगद्यते । उक्तं च भगवता। प्रज्ञापारमिताविरहिताः पञ्चपार- 10 मिताः पारमितानामधेयं न लभन्ते । आर्यविमलकीर्तिनिर्देशे चोक्तम्। प्रज्ञारहित उपायो बन्धः, उपायरहिता प्रज्ञा बन्धः, प्रज्ञासहित उपायो मोक्षः], उपायसहिता प्रज्ञा मोक्षः । तादात्म्यं चानयोः सगुरूपदेशतः प्रदौपालोकयोरिव सहजसिद्धमेवाधि- 16 गम्यते। अत एव- आदिकर्म यथोद्दिष्टं कर्त्तव्यं सर्वयोगिभिः । शून्यताकरुणाभिन्नं यद्दोधौ ज्ञानमिष्यते ॥ आदिकर्म च- पञ्चपारमिताः प्रोक्ता आदिकम्मे तिसंज्ञया। प्रज्ञापारमिता चासां स्वभावो नाभिरिष्यते ॥ -- 20 तथा चाच- दानं शौलं क्षमा वौर्य ध्यानं प्रज्ञां च सादरम् । सततं सेवयन् धौमान् सुखी स्वस्थोऽपि जायते ॥ सम्भोमनिर्मिते हेतुर्दानशीलक्षमात्रयम् । ध्यानप्रक्षेति धर्मस्य वीर्यन्तुभ ययोर्मतम् ॥ 25 ·कुरिनिर्घातनम् । 5 10 तस्मादोधिसत्त्वेन सुविशुद्धादिकर्मविहारिणा भवि- तव्यम्, विपर्य्यमे च नास्तिकवादप्रसङ्गः । तदुक्तम्- शुभाशुभं यद्यपि नि:स्वभावक तथापि कुर्यात् शुभमेव नाशुभम् । जलेन्दुबिम्बोपमलोकसम्घृतौ सुखं प्रियं दुःखमजसमप्रियम् ॥ कथं तर्हि शैक्षेषून्मत्तव्रतस्थितानां निर्विकल्यताधि- मुक्तिवतामादिकर्म प्रवर्त्तताम् उच्यते। शरीरदानं कृत्वा चयां कृ[२कतवान् । शरीरदानं दत्त्वा च पश्चात् चयां समारभेत् । इति वचनात् । दानं दत्तं च शरीरावधि, कायवाक्- चेतसाम् सर्वसत्त्वार्थाय सम्बरणाच्छोलम्, शान्तिश्च क्रू(कु)रतमकरपचादिघातसहनतया, वौयं चाष्टलोक- धर्माबाधोपसहनतया, ध्यानं च सर्वस्वभावानुगताना- 15 भोगस्वरसवाहितया, प्रज्ञा च सर्वधर्मानुपलब्धिलक्ष- णाधिगमनतया। अनाभोगरसावधौ यस्याजसं प्रवर्तन्ते सर्वाः पारमिताः पराः ॥ तस्मादन्मत्तव्रतस्थितानामप्यादिकर्म प्रवर्तत एव । 20 चार्वाकपशोर्नष्टपरलोकस्य वचनं सर्वथैवायुक्तत्वात् नोदाहृतम्। भूतशैक्षं प्रति बोधिसत्त्वस्य प्रथमं दीयते पोषधम् । तदनु शिक्षोपदेश इति श्रीहेवजवचनात् प्रथमं तु पोषधदानम् । समन्वाहर भदन्ताचार्य अह- मित्यनामा अमुकनामा उपासको बुद्ध धर्म सङ्घ शरणं 25 गच्छामि यावदाबोधिसण्डतः। एवं द्विरपि चिरपि। एवं ·४ अवयवजसंग्रह विशरणगतं मां वदन्तो धारयन्विति। समन्वाहर आचार्य अहममुकनामोपासक इमां बेला उपादाय यावत् श्व[] सूर्योदयमिहान्तरे सर्वप्राणिबधात् परस्वहरणात् अब्रह्म- चात् तथा वाग्भेदात् अन्तात्मत्वो(दो)पजननात् पानात् विकालाशना त्] मालावर्णकन्टत्यगौ[२]तलभितात् शयनासनादुच्छितात् अद्याहं विरतः करोम्यहं तावत्, तगुणैरष्टभिः पोषधगाथा। गृहपतिबोधिसत्त्वस्तु रत्नत्रयशरणपुरःसरं प्राणाति- पातात् अदत्तादानात् काममिथ्याचारात् मृषावादात् 10 प्रकृतिसावद्यात् मद्यपानात् च पञ्चभ्यो विरतः श्रुति- विवेकसम्पन्नो गृहपतिबोधिसत्त्वः परिहृतदशाकुशलः पुनरकरणसम्बरवान् कुशलकर्मचारी प्रातःप्रहरे समुत्थाय मुखशौचादिकं कृत्वा रत्नत्रयमनुस्मरन् ॐ श्राः हूँ इत्यनेन आत्मयोगरक्षां कृत्वा यथाधिगमध्यानजपसंस्तवादिकं 15 कुर्यात्। नामसङ्गौतिं च विष्कालमावर्तयेत् । तदनु ॐ जम्भलजलेन्द्राय स्वाहा इत्यनेन परिजप्त्वा- ऽष्टोत्तरशतपानौयचुलुकानि जम्भलाय दद्यात्। ततो नमः समन्तबुद्धानां सर्वतथागतावलोकिनि ॐ सम्भर सम्भर हूँ फट् स्वाहा इति मन्त्रं सप्तवारान् आवर्त्य प्रसारित- 20 दक्षिणकराङ्गुलपञ्च कविनिर्गतामृतपञ्चधाराभि[:] पूरित- हारमूलनिवेशितसजलबलिभक्तशिक्थकानि मागधेन द्रोणेन प्रवर्तिकतानि पश्येत् । सकलप्रेतपिशाचान्तर्य- घनच्छटाचयं दत्त्वा बोधिसत्त्वबलिं दद्यात्। इदा ३कनौं सर्वसत्त्वेष्वेकपुत्रप्रेमाकारां मैचौम्, दुःखादुःखहेतोः 25 संसारसागरात् समुद्धरणवाञ्छास्वभावां करुणाम्, रत्नत्रय- शरणगमनात् समुल्ल सन्मनःप्रभावां मुदिताम्, अध्यासङ्ग- ·कुदृरिनिर्घातनम्। पञ्चतथागताः परिलक्षणामुपेक्षां च विभाव्य सर्वसत्त्वार्थोद्युक्तचेता परि- शुद्धेन गोमयेन विशुद्धेन च वारिणा ॐ श्राः वजरेखे हूँ इति मण्डलाधिष्ठितभूभागे चतुरखादि चतुर्णामन्यतमम- भिमतमण्डलकं कृत्वा तन्मध्ये विश्ववर्णाष्टदलकमलवरटके सूर्यमण्डलोपरि नौलहकारपरिनिष्यन्नं भूस्पर्शमुद्राधरं कृष्णवर्ण अक्षोभ्यम्, तदनु पूर्वदले शुक्ल ॐकारनिष्यन्नं शुक्लवर्ण बोध्यङ्गो (नौ)मुद्राधरं वैरोचनम्, ततो दक्षिणदले पौतचाँकारजं पीतवर्ण वरदमुद्राधरं रत्नसम्भवम्, ततः पश्चिमदले रक्तही कारसम्भूतं रक्तवर्ण समाधिमुद्राधरं 10 अमिताभम्, तत उत्तरदले श्यामखकारजं श्यामवर्ण- मभयमुद्राधरममोघसिट्विं च भावयित्वा, ॐ श्राः वचपुष्ये हूँ इत्यनेन अभिमन्य सर्वमिष्टतरं ढौंकयेत् । एते काषायवस्त्रप्रास्ताः सोष्णोषाः शिर- तुण्डमण्डिताः सूर्यमण्डल(राव)स्थाः। वैरोचनः परशशि- 15 मण्डली, ततश्चत्वारोऽक्षोभ्याभिमुखाः, अधोभ्यस्तु साधका- भिमुखः । एषामग्र[३]तः त्रिशरणगाथामिमां यथाधिगम्- मामुखौ कुर्वन् तचेयं विशरणगाथा- नमो बुद्धाय गुरवे नमो धर्माय तायिने । नमः सङ्घाय महते त्रिभ्योऽपि सततं नमः॥ रत्नत्रयं मे शरणं सर्वं प्रतिदिशाम्यघम् । अनुमोदे जगत्पुण्यं बुद्धबोधौ दधे मनः ॥ आबोधेः शरणं यामि बुद्ध धर्म गणोत्तमम् बोधौ चित्तं करोम्येष स्वपरार्थप्रसिद्धये ॥ उत्पादयामि वरबोधिचित्तं निमन्त्रयाम्यहं सर्वसत्त्वान् । 20 25

·अवयवचसंग्रहे
इष्टां चरिष्ये वरबोधिचारिकां
बुद्धो भवेयं जगतो हिताय ॥
देशना सर्वपापानां पुण्यानां चानुमोदना ।
कृतोपवासं चरिष्यामि आर्याष्टाङ्गिकपोषधम् ॥
5
ततः-
-
10
शीलचन्दनलिप्ताङ्गा ध्यानप्रावरणाहताः।
बोध्यङ्गकुसुमाकीर्णा विहरई यथासुखम् ॥
इति पठित्वा ॐ वजमण्डल मुः इत्यनेन विसर्जयेत् ।
एवं मञ्जुश्रीप्रभृतौनपि यथोपदेशं पूजयेत् ।
॥ मण्डलपूजाविधिः ॥
दानं गोमयमम्बुना च सहितं शौलं च सम्मार्जन
धान्तिः क्षुद्रपिपीलिकापनयनं वीर्य क्रियास्थापनम् ।
ध्यानं तत्क्षणमेकचित्तकरणं प्रज्ञा सुरेखोज्ज्वला(:)
एताः पारमिताः घडेव लभते कृत्वा मुनेमण्डलम् ॥
भवति कनकवर्णः सर्वरोगैर्विमुक्तः
सुरमनुजविशिष्टश्चन्द्र[४क वहौप्तकान्तिः ।
धनकनकसमृद्धो जायते राजवंश
सुगतवरगृहेऽस्मिन् कायकर्माणि कृत्वा ॥
॥ मण्डलानुशंसा गाथा ॥
15
20
प्रत्यहं मण्डलं कृत्वा पुष्यगोमयवारिभिः ।
विष्कालं गुरवे किञ्चित् दत्त्वा भक्त्या(क्ति) च वन्दयेत ॥
परेषां मनसस्तुष्टिं वर्जयेदात्मचेतसः ।
सुखौ प्रासादिको धन्यः सुखावत्यां स जायते ॥

·कुरिनिर्घातनम् । 10 स्यात् षट्पारमितापूरौ बुधादिभिरधिष्ठितः । अनन्तगुणसम्पन्नो मण्डलं प्रकरोति यः ॥ ॥ इत्यनुशंसा ॥ प्रज्ञापारमितां सम्यक् मण्डलादिविधानतः । पठित्वा पूजयेन्नित्यं तदर्थमवगाहनम् ॥ एकगाथां चतुर्गाथां गाथाद्वितयधारणीम् । घण्मुखौं भद्रचर्या च विष्कालं च विकालतः ॥ एकाक्षरौमुपादाय लक्षं यावत् समाहितः। अखण्डितसमादानो यथालाभं पठेत् सुधौः । बुद्धबोधिसत्त्वपटपुस्तकप्रतिमादौंश्च पूजयेत् । ॥ पटपुस्तकपूजाविधिः ॥ इदानौं महामण्डलव्यूहतन्त्रानुसारेण सळकताडन- विधिरतिदिश्यते- नमः समन्तबुद्धानां ॐ वजपुष्ये स्वाहा । मृत्तिका- 15 ग्रहणमन्त्रः । ॐ.वजोद्भवाय स्वाहा । बिम्बबलनमन्त्रः । ॐ अरजे विरजे स्वाहा। तैलम्रक्षणमन्त्रः । ॐ धर्मधातुगर्भे स्वाहा। मुद्राक्षेपनमन्तः[४] । ॐ वजमुद्राकोटन स्वाहा। आकोटनमन्त्रः । ॐ धर्मरते स्वाहा। आकर्षणमन्त्रः । ॐ अप्रतिष्ठितवज्जे स्वाहा । स्थापनमन्त्रः । ॐ सर्वतथागतमणिशतदीप्ते ज्चल ज्वल- धर्मधातु- गर्भे स्वाहा। प्रतिष्ठामन्त्रः । - 20 ·अदयवचसंग्रहे ॐ स्वभावशुद्धे आहर आहर आगच्छ आगच्छ धर्म- धातुगर्भे स्वाहा। विसर्जनमन्त्रः । ॐ आकाशधातुगर्भे स्वाहा । क्षमापनमन्त्रः । ॥ इति सबकताडनविधिः ॥ ॐ नमो भगवते वैरोचनप्रभराजाय तथागतायाहते सम्यक्सम्बुद्धाय, तद्यथा, ॐ सूक्ष्मे सूक्ष्म समे समये शान्त दान्ते समारोपे अनालम्बे तरम्बे यशोवति महातेजे निराकुलनिर्वाणे सर्वबुद्धाधिष्ठानाधिष्ठिते स्वाहा । अनया धारण्या मृत्पिण्डं वालुकापिण्डं वा एकविंशति- 10 वारान् परिजप्य चैत्यं कुर्यात् । यावन्तस्तस्मिन् परमाणवस्तावन्त्यः कोव्यः चैत्यानि कृतानि भवन्ति, परमाणुसंख्यातानि पुण्यानि प्रतिलभते, दशभूमौश्वरो भवति, क्षिप्रं चानुत्तरां सम्यक्सम्बोधिमभिसम्भोत्स्यत इदमवोचद् भगवान् वैरोचनस्तथागतः । ॥ महानुशंसाधारणौ ॥ ये धर्मा हेतुप्रभवा हेतुं तेषां तथागतो यवदत् । तेषां च यो निरोध एवंवादी महाश्रमणः । इति गाथया प्रतिष्ठां कृत्वा ॐ नमो भगवते रत्नकेतु- राजाय[५क] तथागतायाहते सम्यक्सम्बुद्धाय, तद्यथा, ॐ रत्ने रत्ने महारत्ने रत्नविजये स्वाहा इत्यनेन.चैत्य- वन्दनां कुर्यात्। अनया धारण्या एकचैत्यवन्दनया कोटिचैत्यवन्दना भवति । ॥ मृत्तिकासिकतादिचैत्यकरणविधिः ॥ एतत्सर्वविशिष्टपरिणामनया परिणाम्यमानं विशिष्ट- 16 ·कुदृधिनिर्धातनम् । है 10 फलावाहकं भवतीति। प्रज्ञापारमितोक्तेन महापरि- णामेन परिणामयेत्। तद्यथा, यथा ते तथागता अर्हन्तः सम्यक्सम्बुद्ध्वा बुद्धज्ञानेन बुद्धचक्षुषा जानन्ति पश्यन्ति तत्कुशलमूलं यज्जातिकं यन्निकार्य यादृशं यल्लक्षणं । यत्स्वभावं यया धर्मतया सम्बिद्यते तथा अनुमोदे तत्कु- शलमूलम् । यथा च ते तथागता अर्हन्तः सम्यक्सम्बुद्धा अभ्यनुजानन्ति परिणाम्यमानं तत्कुशलमूलमनुत्तरायां सम्यक्सम्बोधौ तथाहं परिणामयामि इति। अपरम्- अनेन चाई कुशलेन कर्मणा, भवेय बुद्धो न चिरेण लोके । देशेय धर्म जगतो ५] हिताय, मोचेय सत्त्वान् बहुदुःखपीडितान् । ॥ पुण्यानुमोदनापरिणामविधिः ॥ यस्य यस्य यदाजौव्यं शुद्धाजौव्यस्तदर्जयेत् । क्षान्त्यर्थं व्याधिशान्त्यर्थं भैषज्यमिव चिन्तयेत् ॥ ततो यथामिलितान्येषु ॐ अकारो मुखं सर्वधर्मा- णामाद्यनुत्पन्नत्वात् ॐ आः हूँ फट् स्वाहा इत्यनेन बलिं दद्यात्। ॐ श्राः सर्वबुद्धबोधिसत्त्वेभ्यो वजनैवेद्य हूँ इत्यनेन नैवेद्यं दद्यात् । ॐ हारौति महायक्षिणि हर 20 हर सर्वपापान क्षौँ स्वाहा इति पठित्वा हारीतिभक्त- पिण्डद्दयं दद्यात् । अग्रपिण्डाशिभ्यः स्वाहा इति अग्र- पिण्डदानम् । तदनु ॐ आः हूँ इत्यनेन स्वपाचभक्त- मधिष्ठाय यावद्विषादिदोषशान्त्यर्थं प्रथमतोऽनामाङ्गु- ठाभ्यामुपस्पृश्य भुञ्जौत। तदनु यथासुखं भुक्त्वा उत्सृष्टमन्न 25 ॐ उत्सृष्टपिण्डाशनेभ्यः स्वाहा। उत्सृष्टपिण्डं दद्यात् । परिशिष्टमन्नमनभिसन्धानेनैव परित्यजेत् । तथा च- 15 2 ·अदयवञ्चसंग्रह वलिं दद्यान्नैवेद्यं हारीतिमनपिण्डकम् । महाफल्लोपभोग्याय उत्सृष्टं पञ्चमं ददेत् ॥ इति। तदनु आचमनादिकं कृत्वा परिशुद्धबुद्धि- विशिष्टसुखसमन्वागतसर्वसत्त्वहिताहक सुखाय इदं विधा- 3 ऽवर्तयेत्- राजा दानपतिश्चैव ये चान्ये सत्त्वराशयः । प्राप्नुवन्तु सदा सौख्यमायुरारोग्यसम्पदः ॥ इति। तदनु परिशुद्धकायवामनःकर्मा यथेच्छं विहरेत्। अनन्तरं उपविश्य जातकनिदानोक्तदानकथया 10 कल्याणमित्रैः सह गतैर्वा साई दिनमनुदिनं वाऽति- वाहयेत्। ततो विकालसन्ध्यायामपि ध्यानजपसंस्त- वादिकं यथाधिगमाखिन्नमानसं कुर्यात् । युगकारादि- मन्त्रेण दत्तबलियोगनिद्रया सुप्यात्। उपासकशब्दः कथं तातव्यः ? [उ, इति- उद्युक्तो बुद्धपूजायां उपशान्तोपशायकः । उपकाराय सत्त्वानां उपायेनान्वितो भवेत् ॥ 15 पा, इति- पापानावर्जयेन्नित्यं पापिष्ठैः सह सङ्गतिम् । पापानिवारयन जन्तोः पापं सर्वच देशयेत ॥ 20 स, इति- समारोपविनिर्मुक्तः समाधौ सुसमाहितः । सर्वदा परमानन्दौ सम्बोधिं साधयेद् बुधः ॥ क, इति- 25 करोति सर्वदा यत्नं करुणां परिपालयेत् । कष्टेनापि न चानिष्टं करोत्युपकृति पराम् ॥ इति वचनात् ।

·कुदृष्टिनिर्घातनम्। अक्षरचतुष्टयान्वितोऽयमुपासकः परिहृताकुशलकर्मा उपचितपुण्यसम्भारो[६]भ्यासवशात् जाग्रद्दशावत् स्वप्ने- ऽपि कुशलान्येव करोति । प्रतिबिम्बनिभं पश्यन् जगत् शुद्धमनाविलम् । मायापुरुषवत् सव्व कुऱ्यांदनुपलम्मतः ॥ अतश्चावैवर्तिक इत्यभिधीयते । एवमहोरात्रं सतत- समितं पुण्यसम्भारमुपाजयन श्राबोधिमण्डपर्यन्तं सत्त्व- हितहेतोः सन्तिष्टेत्। नाम्ना गगनगर्भाऽसौ मध्यमार्थपरायणः(पञ्चः)। समादानं करोत्येव आदिकर्म समाहितः ॥ वज्रपौठात् समायातो विप्रजन्यः सदाशयः । तस्याभ्यर्थनया चैतदादिकर्म कृतं मया ॥ इह हि गगनगर्भाभ्यर्थनातो मयोक्तः कतिपयपदमात्रेणादिकाभिधानतः । अघतिमिरमपास्य क्लेशनिर्धात एष अचिरममलबुद्धेोधयेऽभ्यासतः स्यात् ॥ आदिकर्म विधायैतत् यदलाभि शुभं मया । आदिकर्म विधायैतदुत्कृष्टं लभतां जगत् । ॥ कुदृष्टिनिर्घातनं समाप्तमिति ॥ हेत्ववस्था नाम बोधिचित्तात् प्रभृति बोधिमण्डनिवेदनं यावत् । सम्बक्सम्बोधिज्ञानोत्पत्ती सर्वक्लेशगुणप्रहाणिप्राप्यवस्था । सत्त्वार्थक्रियावस्था नाम [क] प्रथमधर्मचक्रप्रवर्त्तनात् प्रति आशासनान्तर्धानं यावत् । 15 20 तनावस्थाः चय:- फलावस्था ·१२ अहयवञ्चसंग्रह B 5 10 तत्र हेत्ववस्था त्रिविघा; आशयावस्था, प्रयोगावस्था, वसितावस्था चेति। तच आशयावस्था सत्त्वानिर्मोक्ष- प्रणिधानम् । तद्देवश्चत्वारः तद्यथा- गोच-सन्मित्रकारुण्य-दुःखाभौरुत्वहेतवः । चतुर्भिर्प्रत्ययैरेभिर्बोधिचित्तं प्रजायते ॥ इति वचनात् । दशभिरर्थैराशयावस्था। तत्र प्रयोगो द्विधा । अधिमुक्तिचित्तस्य पारमिताः सप्त । तत्र अधि- मुक्तिचरितस्य पारमिता दश- दानं शौलं क्षमा बौर्य ध्यानं प्रज्ञा उपायता। प्रणिधानं बलं ज्ञान मताः पारमिता दश ॥ भूमिप्राप्तस्य चतस्मृभिः सम्पद्भिः सम्पन्न आशयप्रयोग- प्रतिग्राहकदेयसम्पद्भिरिति दानं शोले शान्तिबौय्यं ध्यान प्रज्ञा उपायः एताः सप्त पारमिताः। अधिमुक्ति- चऱ्याचरितपारमिताभ्यो विशिष्यत [८] इति दिविधा 16 प्रयोगावस्था। तत्र वसिताः पञ्च, तद्यथा क्लेश, उपपत्ति, कम्म, उपाय, सत्त्वपरिपाकावस्था चेति । तच हेत्ववस्थास्थितेन सर्वमादिकर्म कर्त्तव्यम्। फला- वस्थासत्वार्थक्रियावस्थास्थितस्य च शाक्यमुनेरिव अना- 20 भोगेन आदिकर्म प्रवर्तत एव इति । विस्तरेण कुदृष्टि- निर्धाते ज्ञेयम्। ॥ कुदृष्टिनिर्घातादिवाक्यटिप्पिनिकेयं श्रीमत्पण्डिताव- धूताइयवजपादानां कृतिरियम् ॥

·१३ 5 10 २। मूलापत्तयः स्थूलापत्तयः । अप्रतिष्ठितनिर्वाणं जगदानन्दसुन्दरम् । नत्वा मश्रियं वक्ष्ये मूलापत्तीश्चतुर्दश ॥ आचार्येष्ववमानेन सुगताज्ञाविलङ्घने । देषात् गोचगणाख्याने महामैचौविवर्जने ॥ बोधिचित्तपरित्यागे यानचितयनिन्दने । गुह्याख्याने जने पक्षे जिनात्मस्कन्धदूषणे ॥ शुद्धात्मधर्मसन्देहे इष्टमैचीविरागतः । धर्मे घनद्दयारोपे श्राद्धचित्तप्रदूषणे । समयासेवने प्राप्तौ प्रज्ञात्मस्त्रीप्रदूषणे । मूलापत्ति[८ कर्भवेत् तेन मन्त्रिणः समयकृतिः ॥ तत्कृतौ सिद्धयो न स्युर्मारो दुःखस्य सञ्चयः । निरयगतिं च भुंक्तसौ तीव्रा विविधवेदनाः॥ गुरोर्यथाऽऽप्तितः पूजां विधाय मण्डले ततः । गृह्णीयात् बोधिचित्तं च रत्नत्रयादिसम्बरम् ॥ ॥ मूलापत्तयः समाप्ताः ॥ विद्याया सेवने प्रोत्या समयानामयोगतः । गणचक्र विवादं च गुह्यधर्मप्रकाशनात् ॥ श्राद्धसत्त्वेषु सद्धर्मदेशना अन्यथा भ्रमात् । सप्ताहं वसन्मध्ये श्रावकानां महकते (?) ॥ योगात् पतितश्चेत् योग्यभाजने गुपदेशनात् । स्थूलापत्तिर्भवेत् तेन योगिनः सम्बरकृतिः ॥ पूजयित्वा महाचार्य यथाशक्त्युपचारतः। अप्रतिच्छन्नचित्तेन देशयेत् तु कृतौ व्रती ॥ ॥ स्थूलोपत्तयः समाप्त ] 15 20 ·१४ अदयवज्रसंग्रहे ३ । तत्त्वरत्नावलौ। नमः श्रीवच्चसत्त्वाय । प्रणम्य वजसत्त्वस्य चरणाम्भोरुहद्दयम् । तत्त्वरत्नावलौं ब्रूमः शरञ्चन्द्रामलद्युतेः ॥ सदाम्नायपरिभ्रष्ट(भत्स)तमोत्तदृशामियम् । तत्त्वरत्नावलौ सम्यक् [८] पुंसां तत्त्वप्रकाशिनी ॥ तत्र चौनि यानानि, श्रावकयानं प्रत्येकयानं महायानं चेति । स्थितयश्चतसः, वैभाषिक-सौत्रान्तिक-योगाचार- मध्यमकभेदेन। वैभाषिकस्थित्या श्रावकयानं प्रत्येकयानं च व्याख्यायते। महायानं च विविधम्, पार- मितानयो मन्त्रनयश्चेति। तत्र यः पारमितानयः सौचा- 10 न्तिक-योगाचार-मध्यमकस्थित्या व्याख्यायते। मन्त्रनयस्तु योगाचार-मध्यमकस्थित्या व्याख्यानयते। योगाचारश्च द्विविधः, साकार-निराकारभेदेन। एवं माध्यमिको- ऽपि मायोपमाइयवादि-सर्वधर्माप्रतिष्ठानवादि-भेदात् विविधः। तच श्राव कः] चिविधः, मृदमध्याधिमाचभेदेन । 15 अत्र च मृदुमध्यौ पाश्चात्यवैभाषिकौ, अधिमात्रस्तु काश्मौरवैभाषिकः । तत्र मृदुश्रावकस्य विचारः। नौलपौतादिवाशार्थाङ्गी- कारपूर्वकं पुगलस्य नित्यानित्यत्ववियुक्तिमाहेति वितिः। तदुक्तम्- अस्ति खल्विति नौलादि [हक परा। भावग्रहग्रहावेशगम्भौर पायभौरवे॥ अस्ति पुइलो- “भारवाहो ण णिचं भणामि णाणिचं भणामौ”ति पुगलश्च रागवान् संसरतौति समग्रहाणा- 20 ·तत्त्वरत्नावलौ। 5 याशुद्धं मतमाध्यायन्। अशुभा भावना तु शरीरस्य बिन्मूत्रशुक्रशोपित श्लेष्मान्तान्त्र [सिंहानक चिकिण- क्लमथल्लौहायकृत्प्रभृतिसमुदाय(द)रूपता निरूपयेत् । तदुक्तम्- इमं चर्मपुटं तावत् स्वबुद्धौ च पृथक् कुरु । अस्थिपञ्जरतो मांसं प्रज्ञाशस्त्रेण मोचय ॥ अस्थौन्यपि पृथक् कृत्वा पश्य मज्जानमन्ततः । किमत्र सारमस्तीति स्वयमेव विचारय ॥ इति। पुनलस्य नित्यत्वदर्शनपूर्वारोपः समाधिमलम् । 10 यावज्जौवं बुद्ध धर्म सङ्घ शरणं गच्छामि, वन्यौ सुगतौथ वृद्धः (?), यावत्कुशलमूलं तमेकमात्मानं दमयि- ष्याम्येकमात्मानं समयौ स्यामेकमात्मानं परिनिर्वा- पयिष्यामौति दृष्टिः। मध्यमस्य दृष्टिविति] पूर्ववत्। किञ्चित्परार्थरुचिरसौ 15 [6] आनापानसमाधिना नित्यानित्यत्ववियुक्तपुङलदर्शनं ध्यानम्। कुम्भकेन निश्चेष्टीभावः समाधिमलं जाया- वाहकत्वात्। श्रावक-अधिमात्रस्य वाह्यार्था नौकारिणः शरीरस्य नैरात्म्यताव्यवस्थापनं वितिः। चतुरार्यसत्यपरिज्ञाने 20 पुगलस्यं शून्यतादर्शनं ध्यानम् । अत्र च दुःखं पञ्चस्कन्ध- स्वरूपं ज्ञातव्यम् । समुदयो विकल्पः प्रहातव्यः, निरोध्ये विपश्यना साक्षात् कर्त्तव्यः, मार्गः शून्यतायाः सदाशिव- रूपताऽध्यारोपो ध्यानमलम्। दृष्टौ पुनरस्य परार्थ- कारिताविशेषः। अत्र च मृदुश्रावको नियतगोचत्वाद- 25 कारुणिकत्वात् शाक्यबुद्ध एवेत्येके ।

·१६ अदयवजसंग्रहे अन्ये तु- सर्वबुद्धा भविष्यन्ति नाभव्यो भूवि-विद्यते । न कर्त्तव्योऽवसादोऽस्मात् सम्यक्सम्बोधिसाधने ॥ इति। सत्त्वानां मृदुश्रावकोऽपि सम्यक्सम्बद्धो भविष्य- 5 तौति। नियतगोचं तु कच्चित् बुद्धमपेक्षप्त इति मन्यन्ते। मध्यस्तु भाविप्रत्येकबुद्धः, अधिमावस्तु चतुःकल्पासंख्येया- भिनिवर्त्यबुद्ध इति, प्रत्येकस्य वितिरधिमात्रश्रावकस्यैव । अयं च प्रतिपन्नपुगलशून्याचिन्त्यतालक्षणमाचार्यस्वयम्भू- ज्ञानविपश्यनासमर्थः। तत्र इन्द्रियान्निरोधो विपश्यना १.की पुलस्यानुपलब्धिः कायवा कचे तसां संयम- समर्थः। इदमस्य ध्यानम्। अचासन्ननिद्रस्य चेतसः सुखा- वस्थाध्यानम्, चेतसः सुषुप्तावस्थाध्यानं च समाधिमलम् । तत्र पूर्वस्मिन् भास्करमतानुप्रवेशः । तदुक्ताम्- अनागतायां निद्रायां प्रनष्टे बाह्यगोचरे। या भवेन्मनसोऽवस्था भावयेत् तां प्रयत्नतः ॥ इति। अपरस्मिन् तु वैशेषिकमतानुप्रवेशः । तदाहुः नागार्जुनपादाः- अजानानं हि प्रज्ञानं निद्रादृष्टान्तसाधितम् । इन्द्रियोपरतं यदज् ज्ञानं वैशेषिकं मतम् ॥ भगवत प्रवचनमपि- वरं जेतवने रम्ये शृगालत्वं व्रजाम्यहम् । न तु वैशेषिकं मोक्षं गोतमागन्तुमर्हति ॥ इति। दृष्टिरपि पूर्ववत् । अयमपि चतुःकल्पासंख्येया- 28 भिनिवर्त्यबुड्वभावः, करुणा चानयोः श्रावकप्रत्येकयोः 15 :20 ·तत्त्वरत्नावलौ। १७ सत्त्वावलम्बना, दुःखदुःखताविपरिणामदुःखताभ्यामह- न्यहनि सत्त्वानालख्य या करुणोत्पद्यते सा सत्त्वाव- लम्बना । श्रावकस्य देशना [१०] वाचको प्रत्येकस्य तु कायिकौ । तदुताम्- 5 - सम्बुद्दानामनुत्पादे श्रापकानां परिक्षये। ज्ञानं प्रत्येकबुद्धस्य संसर्गात् च प्रजायते ॥ इदानौं पारमितानययोगिन उच्यन्ते। तत्र मृदु- सौचान्तिकः- अस्य खलु परमाणुसञ्चयरूपोऽर्थः साकार- ज्ञानजनकः। तस्य चेयमेव प्रत्य(वेत्य)वेक्षता यदुत 10 साकारज्ञानजनकत्वं नाम । तदाहुः- भिन्नकालं कथं ग्राह्यमिति चेद् ग्राह्यतां विदुः । हेतुत्वमेव युक्तिज्ञा ज्ञानाकारार्पणक्षयम् ॥ इति वितिः। विषयेभ्यः परारत्तेन्द्रियग्रामस्याचिन्यता ध्यानम् । तदुक्तमभ्यासस्यायं कलना यत् कालः सांख्यां 15 क्रियायाः। तस्मात् परिचयः कर्त्तव्यः। परिचयश्च- चित्तं निश्चित्य बोधेन अभ्यासं कुरुते यदा । तदा चित्तं न पश्यामि क गतं व स्थितं भवेत् ॥ भावयेद् गृहिभू - पिलब्धाक्षणम् । वजपर्यंङ्कमाधाय नासाग्रे चञ्चलं मनः ॥ मलमस्य समाधेः पूर्ववत् । चितयानुपलब्ध्या प्रज्ञा- पारमितास्वभावेन पञ्चपारमिताऽऽचरणं फलवैमुख्थे न सत्त्वार्थपरिणामना तदृष्टेरिति । मध्यो योगाचारः। तत्र साकारज्ञानवादी षट्केन युगपद् योगाचारे [परमाणोः षडङ्गतेत्यादिना [११क] 28 न्यायेन परमाणूना मप्यनुपपत्तेः। चित्तमात्रमेवेदं चित्ताकारधारि ग्राह्यग्राहकभावविनिर्मुक्तं प्रकाशं प्रकाशत - - 20 ·१७ अहयवज्रसंग्रह 10 इति प्रतिपन्नवान्। तदुक्तं चित्तमाचं भो जिनपुत्रा! यदुत चैधातुकं इति । तथाचाहुः कौर्तिपादाः- धियो नौलादिरूपत्वे बाह्योऽर्थः किंनिबन्धनः । धियोऽनौलादिरूपत्वे वाह्योऽर्थ[:] किंनिबन्धनः ॥ इति । अन्यत्राप्युक्तम्- न चित्तेषु बहिर्भूता इन्द्रियार्थाः स्वभावतः । रूपादिप्रतिभासेन चित्तमेव हि भासते ॥ तस्मात् चित्तमेव चित्राकारं परं निरपेक्षप्रकाश्यं प्रकाशत इति साकारविज्ञानवादियोगाचारस्य वितिः । निराकारवादियोगाचारस्तु चित्तमेव इदमनाकार- स्वसम्बेदनरूपं इति मन्यते । तदुक्तम्- बाह्ये न विद्यते ह्यर्थो यथा बालैर्विकल्प्यते । वासनालुठितं चित्तमर्थाभासं प्रवर्तते ॥ यावदाभासते यच्च तन्मायैव च भासते। तत्त्वतो हि निराभासः शुद्धानन्तनभोनिमः ॥ निष्यपञ्चो निराभासो धर्मकायो महामुनेः । रूपकायौ तदुद्भूतौ पृष्ठे मायैव तिष्ठते ॥ इति विवृतिः। विधूतसकलवि क ल्पसच्चिचाईतसाक्षा- करणं ध्यानं साकारवादिनः। तदुक्तम्- यत्र यत्र [११] मनो याति ज्ञेयं तचैव योजयेत् । चलित्वा यास्यते कुत्र सर्वमेव हि तन्मयम् ॥ इति। साताइयाचिन्त्यनिष्यपञ्चनिराभासंचित्तसाक्षा- करणं ध्यानं निराकारवादिनः। तथा च- रूपमस्य मतं स्वच्छं निराकारं निरञ्जनम् । शक्यं तेन न हि ज्ञातुमबुद्धेन कदाचन ॥ 15 20 25 ·तत्त्वरत्नावली। २६ 10 विज्ञानमात्रमेवेदमित्ययं युपलम्भतः। स्थापयेन्न स किञ्चित् तु तन्मात्रेणावतिष्ठते ॥ यदा त्वलम्बनं ज्ञानं नैवोपलभ्यते तदा। स्थितो विज्ञप्तिमात्रत्वे ग्राह्यभावे तदग्रहात् ॥ परमार्थसन्नित्यसाकारविज्ञानसमाधौ भगवतः संस्थित- वेदान्तवादिमतानुप्रवेशः। स हि परमार्थसन्नित्यं स्वचिद्रप- ब्रह्माभिन्नपरिणामरूपं जगदिच्छति। तथा चोक्तम्- यद् यद् यद् दृश्यते किञ्चित् तत् तत् ब्रह्मति कल्पयेत्। ततो नान्यगतं चित्तं ब्रह्मणैवावतिष्ठते ॥ इति समाधिमलं साकारवादिनः। एवं निराकार- वादिनाऽपि नित्यनिराभासनिष्प्रपञ्चस्वसम्बेदनविज्ञान- भावनाथां भास्करमतस्थितवेदान्तवादिमतानुप्रवेश- प्रसङ्गः। सोऽपि व्यपगतः सकलनामरूपप्रपञ्चोपलव- विशुद्धप्रकाशानन्दघननि [१२क त्यब्रह्माभ्युपगच्छति । बोधाम्भो(म्बोधौ मयि स्वच्छं तच्छायं विश्वबुद्धयः । उदितो वा प्रलौनो वा न विकल्पाय कल्पते ॥ इति निराकारवादिनः समाधिमलम् । दृष्टिरनयाः पूर्ववत् । अधिमाचो माध्यमिकः। तत्र मायोपमादयवादिनः 20 विधतिः- न सन् नासन् न सदसन् न चाप्यनुभयात्मकम् । चतुष्कोटिविनिमुक्तं तत्त्वं माध्यमिका विदुः ॥ अस्य चायं अर्थः । न सद् बाधायोगात्, असदपि न चाभासनवशात्, तथा दोषाद् इन्दात् उभयमपि न, 25 नाप्यनुभयं तथा बोधाभावादिति । अपि च पूर्वैतर- परामर्शात्- 15 ·२० अदयवज्रसंग्रहे स्कवासङ्गः। - 10 मूर्तिश्चिचे यथावस्तुशक्ति - स हि मायोपमाइयेति वितिः। अस्यैव च मायोप- मादयस्य भावना ध्यानम् । यस्तचोच्छेदाभिनिवेशस्तद् ध्यानमलम् । मायोपमादयाधिमोक्षतः षट्पारमितापरि- 5 पूरिदृष्टिः। सर्वधर्माप्रतिष्ठानवादिनां त्वयं विचार:- न मतं शाश्वतं विश्वं न चोच्छेदि समौहितम् । शाश्वतीच्छेदिनी युग्म्यं नानुभयं विनोभयम् ॥ सर्वस्मिन् प्रतिष्ठाने च] वस्तुतत्त्वं विदुर्बुधाः । अथैषा कल्पना नैव [१२यञ्चिद् वेत्ति न चित्तताम् ॥ यावत् सर्वसमारोपः स सर्वः सर्वथा न हि। मध्यमार्थे निरारोपस्तचारोहविधी कुतः ॥ अनाभोगे हि यद् ज्ञानं तचाचिन्त्यं प्रचक्षते । सञ्चिन्त्य यदचिन्त्यं वै तद चिन्त्य भवेन्नहि ॥ येनाजातं जगदुद्धं बुद्धिः शुद्धैव बोधतः । निजं तस्य जगत् सत्यमनाभोगेन धीमतः ॥ तदुक्तम्- सर्वारोपविनिर्मुक्ते स्वतस्तत्त्वे चकासति । शून्यताद्यभिधानस्तु तत्रारोपनिराक्रिया ॥ अस्य च विचाराय आयातस्य अर्थस्य अनारोपरूपस्य अनभिनिवेशविहारेण साक्षात्किया ध्यानं सर्वार्थोच्छेदो जडीभावः समाधिमलम् । अनारोपेण षट्पारमितापरिपूरणं दृष्टिः। अत्र मृदु- मध्ययोर्धर्मावलम्बना करुणा। धर्मावलम्बना चानित्यता- 25 व्यसनसम्पातिनः सर्वधर्मानालख्य उत्पद्यते या सा बोध्यव्या। अधिमात्रस्य च आलम्बनानिःस्वभावा मन- 15 20 ·तत्वरत्नावलौ। २१ कायचयव्यवस्था 5 स्कारधर्माधिगमानालम्बना करुणा । चास्य मैत्रेयनाथैरुता। तथा च- करोति येन चिचाणि हितानि जगतः समम् । आ भवात् सोऽनुपच्छिन्नः कायो नैर्माणिको मुनेः॥ द्वात्रिंशल्लक्षणाशौतिव्यञ्जनात्मा मुनेरयम् । साम्भोगिको मतः कायो महायानोपभो[१३क गतः ॥ साकारां विशुद्धिं ये धर्माः प्राप्ता निराश्रवाः । स्वाभाविको मुनेः काय तेषां प्रकृतिलक्षणः ॥ इति। मन्त्रनयस्तु अस्मदिधै रिहातिगम्भीरत्वाद् 10 गम्भीरनयाधिमुक्तिकपुरुषविषयत्वात् चतुर्मुद्रादिसाधन- प्रकाशनविस्तरत्वाच्च न व्याक्रियते । तथा च- एकार्थत्वेऽप्यसंमोहात् बहूपायाददुष्करात् । तौधणेन्द्रियाधिकाराच मन्त्रशास्त्रं विशिष्यते ॥ कृतश्चास्मा भिरत्र सेकनिर्णयो नाम ग्रन्थः । ननु यदि महायाननिर्णीत एवार्थः परमार्थोऽस्ति अस्य किमर्थं तर्हि श्रावकप्रत्येकयाने भगवान् देशितवान् ? तन्न, महायानप्राप्यमापनार्थ एव श्रावक प्रत्येकयान- सोपानयोर्निर्माणात् । तदुक्तम्- आदिकर्मिकसत्त्वस्य परमार्थावतारणे । उपायस्त्वयं सम्बुद्धैः सोपानमिव निर्मितः ॥ सङ्घर्मपुण्डरौकेऽप्युक्तम्- एक हि यान नयश्च एकः एका चेयं देशन नायकानाम् । उपायकौशल्य ममेवरूपं यन्त्रानि यानान्युपदर्शयामि॥ 15 20 25 ·२२ अहयवञ्चसंग्रहे 5 - 10 नागार्जुनपादैरप्युक्तम्- धर्मधातोरसभेदाद् ध्यानभेदोऽस्ति न प्रभो। यानत्रितयमाख्यातं त्वया सत्त्वावतारतः ॥ अन्यचाप्युक्तम्- [१३] मुक्तिस्तु शून्यतादृष्टिस्तदर्थाशेषभावना। इति । इदं च यानचितयप्रकाशनं मन्यम[7] नशून्य ता] सैव भगवतोऽवगन्तव्यः । तथाहि- नोदाहृतं त्वया किञ्चिदेकमप्यक्षरं विभो । कृत्नश्च वै मायजनो धर्मवर्षनतर्षितः ॥ चिन्तामणिरिवाकम्प्यः सर्वसङ्कल्पवायुभिः । तथापि सर्वसत्त्वानामशेषाशाप्रपूरकः ॥ चक्रभ्रमणयोगेन निर्विकल्पेऽपि तायिनः । सम्भारो वेधसामर्थ्यात् देशना सम्प्रवर्त्तते ॥ यानानां नास्ति वै निष्ठा यावञ्चित्तं प्रवर्तते परावृत्ते तु वै चित्ते न यानं नापि यायिनः सद्धर्मरत्नघटिका वाग् ह्यच ग्रथितामला। हृदये क्रियतां धौरास्तत्त्वरत्नावलौ मुदे ॥ संग्रहं तु प्रियत्वेन विस्तरदेषिणा मया । भूरिरनुत्तमे तस्मिन् क्षन्तव्यं विस्तरप्रियाः ॥ विधाय भव्यार्थनयाप्रयत्ना- दिमं मया ग्रन्थमनुत्तरार्थम् । बालम्भि यत्पुण्यमनेन लोक- स्तथागतत्वं लभतामलभ्यम् ॥ ॥ तत्त्वरत्नावलौ स १४कमाप्ता। कितिरियं पण्डितावधूताइयवजपादानाम् ॥ 15 20 ·२३ ४। पञ्चतथागतमुद्राविवरणम्। 5 नमः सर्व विदे प्रतीत्यजाताः परिकल्पशून्याः शून्या स्वभावेन न वस्तुसन्तः । नोच्छंदिनश्चिवचिदेकरूपा रूपादयः पञ्चजिना जयन्ति ॥ पञ्चस्कन्धाः पञ्चतथागत। तच चत्वारो किं ज्ञान- मात्रताप्रतिपादनाय अक्षोभ्येन मुद्यन्ते ! एतेन बाह्य[T]- कारभावे ग्राहकशून्यतया ग्राह्यग्राहकरहितं परमार्थ- सत्सम्बिन्मानं विज्ञानमेव तिष्ठते । इदमेव शरदमल- 10 मध्याहू(न)गगनायमानं निराकारवादिनां मौलं ज्ञानं साध्यम् । तथा चोक्तम्- शून्यं कल्पितरूपेण निराभासमनाकृति । सत्सम्बित्सातमात्रं वै पृष्ठाकारचयाकुलम् ॥ तदुक्तम् ,-रूपकायौ तु पश्चिमौ इति । तथा च- निध्प्रपञ्चो निराभासो धर्मकायो महामुनेः । रूपकायौ तदद्भुतौ पृष्ठे मायैव तिष्ठते ॥ इति नन्वक्षोभ्यमुद्रयैव सिद्धत्वात् किमर्थं तर्हि अक्षोभ्यो वजस १४]त्त्वेन मुग़ते इत्यागमः ! यावत्कल्पिता- कारशून्यताप्रतिपादनाय इति चेत् तन्न । पूर्वमुद्रयैव 20 सिद्धत्वात् । तस्मात् यथाऽक्षोभ्यमुद्रयैव ज्ञानं मौलं पृष्ठमन्यत् तथा वजसत्त्वमुद्रया विज्ञानमपि पृष्ठं मौलं वजमिति स्यात् । उक्तं च वचशेखरे- दृढं सारमसौशौर्यमच्छेद्याभेद्यलक्षणम् । अदाहि अविनाशि च शून्यता वजमुच्यते ॥ - 15 ·२४ अदयवजसंग्रहे 5 10 इति। पृष्ठे रूपादिकं चेत्, मौलज्ञानादक्षोभ्यमुद्रया तहज्ज(या)सत्त्वं पृष्ठेऽहं तन्न न्न किम् । सत्त्वमिति पृष्ठ इति चेत् तर्हि करुणाभावात् उच्छेदवादप्रसङ्गः । इष्यते च- वजेण शून्यता प्रोक्ता सत्त्वेन ज्ञानमात्रता । तादात्म्यमनयोः सिद्धं वज्रसत्त्वस्वभावतः ॥ शून्यताकृपयोर्भेदाः प्रदौपालोकयोरिव । शून्यताकृपयोरैक्यं प्रदौपालोकयोरिव ॥ भावेभ्यः शून्यता नान्या न च भावोऽस्ति तां विना। अविनाभावमियत् कृतकानित्ययोरिव ॥ कथ्यमाने यथात त्त्वे उच्छेदो नैव सम्बृतेः । सम्बतिव्यतिरेकेण [१५क न तत्त्वमुपलभ्यते ॥ इत्यादि विस्तरः। एवमक्षोभ्यवज्रसत्त्वयोरैक्यमिति चेत् तहि विज्ञानरूपाद्यपरित्यागे चित्राद्वैतवादो ज्यायान् । तदुक्तम्- सचित् चिन्माचमशेषकल्प- शून्यं हि साकारमतं मतं मे । गच्छत्तृणस्पर्शसमानमन्ये तन्मध्यमार्थं प्रवदन्ति सन्तः ॥ चित्राद्वैतवादिनां तु परमार्थसदिति ज्ञानमपेशलम् । ग्राह्यग्राहकशून्यचित्राद्वैताक्षोभ्यरूपज्ञानस्य वजसत्त्वमुद्रया वस्तुसत्तानिरस्तत्वात् । तदुक्तम्- रूपादिकल्पशून्यं चेत् ज्ञानमक्षोभ्यमुद्रया। तहजसत्त्वमुद्रातो वस्तुसत्ता निरस्यते ॥ न च विज्ञप्तिमात्रस्य कल्पिताकारशून्यता। क्रियते वजसत्त्वेन पूर्वं तस्यानवस्थितेः ॥ 15 20 25 ·पञ्चतथागतमुद्राविवरणम् । तदेवं परमार्थसदितिशल्यापगमे सर्वचाप्रतिष्ठान- रूपानाभोगयुगनहाइयवादिसम्बेदनसिद्धमध्यमकसिद्धान्तः प्रेयान्। [१५] अयं च सद्गुरुपादप्रसादादवगम्यते। नन्वत्र सम्बेदनसिद्धौ मायोपमादयवादप्रसङ्गेन सर्वत्राप्रतिष्ठान- मिति चेत्- यत् प्रतीत्यसमुत्पन्नं नोत्पन्नं तत् स्वभावतः। स्वभावेन यन्नोत्पन्नं उत्पन्नं नाम तत् कथम् ॥ इति। सम्बेदनं च प्रतीत्यसमुत्पन्नं तस्मात् सम्बेदन- मेवाप्रतिष्ठितमजातपदम् । 10 तथा च- सम्बेदनमजातं वै वस्तुसत्ताऽपि तादृशौ । वनसत्त्वस्वरूपं तु जगदेव जगौ सौ) मुनिः॥ किञ्च मञ्जुश्रीस्तथागतेन पृष्टः कतमोऽसावचिन्त्य- धातुः? मञ्जुश्रौराह, यो धातुर्निश्चितो, न चित्तगमनौयो, 15 न चित्तप्रमेयो, न चित्तचेतनया प्रतिवेदितव्यः, असा- बुच्यतेऽचिन्त्यधातुः। अथ च पुनर्भगवन् चित्तमेवाचिन्त्य- धातुः। तत् कस्य हेतोः ! न ह्यचित्ते चित्ते चित्तं संविद्यते। निश्चित्तो हि चित्तं चित्तस्य यथार्थावबोधात्। अथ च सव्वाकारो भगवतोऽचिन्त्यधातुः। अन्यत्राप्युक्तम्- अविकल्पितसङ्कल्प अप्रतिष्ठितमानस । [१६क अस्मृत्यमनसिकार निरालम्ब नमोऽस्तु ते ॥ चतुःप्रदीपे- यः प्रत्ययैर्जायति स ह्यजातो न तस्य उत्पाद स्वभावतोऽस्ति । यः प्रत्ययाधीन स शून्य उक्तः यः शून्यतां जानति सोऽप्रमत्तः॥ 20 - 25 ·२६ २ अदयवञ्चसंग्रह - आर्यलङ्कावतारे- भ्रान्ति विधूय सवा हि निमित्तं जायते यहि । सैव तस्य भवेद् भ्रान्तिरशुद्धतिमिरं यथा ॥ तथा च- 5 - 10 15 मा भूत् सम्बृतिप्रतिष्ठानमत एव मुनिर्भयात् । भिनत्ति देशनाधर्ममुक्ता ह्यशून्यतात्मना ॥ उक्तं च हेवजे- स्वभावश्चैवाद्यनुत्पन्न न सत्यं न मृषेति च । किच्च- सवः समानः प्रतिभज्यमानः शून्योक्तिकांक्षामधिया कृतान्तः । बौयस्य बाह्यस्य विभागकौं न स्यादा दिका यदि शून्यतोक्तिः ॥ आह च, उच्छेदशून्यतां अपनयन्- तथतां ये तु पश्यन्ति मध्यमार्थानुसारतः । ते वै तत्त्वविदो धन्याः प्रत्यक्षं यदि संविदा ॥ तदुक्तं डाकिनौवज्ञपञ्जरे- शून्यताकरुणाभिन्नं यत्र चित्तं प्रभाव्यते सो हि बुद्धस्य धर्मस्य सङ्घस्यापि हि देशना ॥ तस्मात् पञ्चाकाराणां प्रतीत्य[१६] समुत्पन्नानां पञ्च- तथागत(ः)स्वभावत्वात्, स्वभावस्य च शून्यताकरुणाभिन्न- त्वात्, शून्यताकरुणाभिन्न जगदिति स्थितम् । एतदेव सगुरोरुपदेशतो ध्यानमविच्छिन्नम्- तदौस्रोतप्रवाहेन दीपज्योतिःप्रबन्धवत् ।। मन्त्रतत्त्वानुसारतः। तथा चाहुर्नागार्जुनपादाः- 20 - 25

·पञ्चत गतमुद्रा विवरणम् ।
कूटागारमिदं न यत् त्रिभुवनं न प्राणिनोऽमी जनाः
चक्रेशोऽस्मिन् न मानुषो न विषया नाक्षाणि न
ह्यादयः।
रूपाद्या न च धर्मातात्मकतया ते माण्डलेया इमे
विश्वं मण्डलचक्रमाकलयतश्चेतः किमु भ्राम्यसि ॥
प्रतीत्यसम्मवादेव गन्धवपुरवत् स्फुटम् ।
न स्वभावस्थितं विश्वं नाकाशाम्भोजसन्निभम् ॥
उक्तं च हेवजे-
अमौ धमास्तु निवाणं मोहात् संसाररूपिणः ।
-
10
इति ।
॥ पञ्चतथागतमुद्राविवरणं समाप्तं इति ॥

·अवयवजसंग्रह
५ । सेकनिर्णयः।
नमो बुद्धाय ।
5
10
एवंकारं नमस्कुर्मो य[:] सत्त्वक्षणकारणम् ।
आनन्दा यत्र जायन्ते भेदतो बोधिसिद्धये ॥
चित्रं ततो विपाकः स्यात् तृतीये तु विलक्षणम्। [१७क
विमईश्च ततो ज्ञेयो हठयोगनिराकृतेः॥
आलोचनं विमईश्चेत् तृतीये कथमिष्यते ।
यत् तवालोचनं नैव भवेद् वित्तिरलक्षणा ॥
विलक्षणमतो युक्तं हन्तुं रोर्बु तृतीयके ।
स्वसम्बित्तेर्भवेत् सिद्धिरागमा र्थोऽपि सङ्गतः ॥
चुम्बनालिङ्गग्ने चिचं दृष्टौ विपाकनामकम् ।
मणौ विलक्षणं येषां ते च दुःसेकसम्बिदः ॥
रत्नगर्भे च या वित्तिः सैव तत्त्वं भवेद् यदि ।
सैव वेदं भवेत् तत्त्वं न ह्येतत् बौद्धसम्मतम् ॥
तथा च देवि परिपृच्छसि सैव निर्नादतन्त्रे-
रत्नपुरमिदं देवि किञ्जल्के ज्वलतां व्रजेत् ।
रुद्रो युग्म[:] शिवः श्रेष्ठ शक्तिः सैव परात्परा(ः)॥
लक्ष्यलक्षणनिर्मुक्तं वागुदाहारवर्जितम् ।
शिवशक्ति(:)समायोगात् जायते चाद्भुतं सुखम् ॥
न सन्ति तत्त्वतो भावाः शक्तिरूपेण भाविद्याः।
शक्तिस्तु शून्यतादृष्टिः सवारोपविनाशनौ ॥
20 उच्छुष्मतन्त्रेऽपि-
शिवशक्तिसमायोगात् सत्सुखं परमादयम् ।
न शिवो नापि शक्तिश्च रत्नान्तर्गतसंस्थितम् ॥
15

·सेकनिर्णयः
10
योगाध्यायेऽपि [१७] -
ज्ञानामृतेन तृप्तस्य कृतकृत्यस्य योगिनः ।
नैवास्ति किञ्चित् कर्त्तव्यमस्ति चेत् न स तत्त्ववित् ॥
वेदान्तवादिनोऽपि-
अतीन्द्रियमवित्तिश्च ज्ञानं भास्करसम्मतम् ।
वित्तिरानन्दमात्र च भगवद्दादिसाधनम् ॥
शक्तिसङ्गमसंक्षोभात् शक्त्यावेशावसानिकम् ।
यत्सुखं ब्रह्मतत्त्वस्य तत्सुखं ब्राह्ममुच्यते ॥
दुःखानामागमो नास्ति सुखं तत्र निरन्तरम् ।
आनन्दो ब्रह्मणो रूपं तच्च मोक्षेति भण्यते ॥
यद् यद् वै दृश्यते किञ्चित् तत् तद्ब्रह्मेति कल्पयेत्।
ततोऽन्यगतचित्तं तु] ब्रह्मणैवावतिष्ठते ॥
प्रियादर्शनमेवैकं किमन्यदर्शनान्तरैः ।
प्राप्यते येन निवाणं स्वरागेणापि चेतसा ॥
त्यज धर्ममधर्म च उभे सत्यान्ते त्यज ।
उभे सत्यान्टते त्यत्रा येन त्यजसि तत् त्यज ॥
भगवहौतायामपि-
नासतो विद्यते भावो नाभावो विद्यते सतः ।
उभयोरपि दृष्टो ऽन्तः] ह्यनयोस्तत्त्वदर्शिभिः ॥
किञ्च ग्राह्यादिशून्यं चेत् चित्तमोभ्यमुच्यते ।
कधास्वागमतो वज [१८ क सत्त्वमुद्रावियोगतः ॥
किमर्थं नियमेनैतत् देशकैरथ देश्यते ।
इदं तथागताश्वासधिया पूर्व प्रकाश्यते ॥
बोलगर्भे च साकारं निराकारं तदग्रतः ।,
मध्यमा वर्णयन्त्येके नेति नो गुरुदर्शनम् ॥
15
20
25

·अवयवचसंग्रह 10 वज्जगर्भे तदने वा पतितं वा कपालके । न चेष्टमन्तरालेऽपि तत्त्वं वित्तौ गुरोर्मुखात् ॥ विचित्र विविधं ख्यातं इत्यादि सुत्थितं कथम् । मण्यन्तर्गतमित्यादि सगुरोः सुष्टु सङ्गतम् ॥ हसित्यादिविशुड्या यत् आचार्यादिसमौहितम् । उत्पत्त्या तद् व्यवस्थेयं न चोत्पन्नस्वभावतः ॥ चित्रत्वात् चित्रमादृष्टेः सुखात् पाको मणे: पुरः। गुरो : तत्त्वं विजानीयात् विमर्दात् विरतौ रमः ॥ कर्ममुद्रां समासाद्य धर्ममुद्रां विभावयेत् । तस्या ऊर्ध्वं महामुद्रा यस्याः समयसम्भवः ॥ आनन्दाः प्रतिमुद्रास्याः महामुद्रां विना पुनः । आगमाञ्च स्वसम्बित्तेः सगुरोरुपदेशतः ॥ विचित्रं कर्ममुद्रातो विपाको जगदात्मता । स्थैय्यं विलक्षणं तत्र विमर्दो जगदौक्षणम् ॥ [१८] सर्वस्मिन्न प्रतिष्ठान महामुद्रेति कौय॑ते । विमलत्वात् स्वसम्बित्तेः विचित्रादेर्न सम्भवः ॥ अनाभोगं हि यद् ज्ञानं तच्चाचिन्त्यं प्रचक्षते सञ्चिन्त्य यद् अचिन्त्यं वै तदचिन्त्यं भवेन्न हि ॥ तथता ये तु पश्यन्ति मध्यमार्थानुसारतः । ते वै तत्त्वविदो धन्याः प्रत्यक्षं यदि संविदा ॥ यो वित् सर्वसमारोपः स सर्व : सर्वथा न हि। मध्यमार्थो निरारोपः तत्रारोपविधौ कुतः ॥ ज्ञानज्ञेयासमारोपे मन्यना तत्र नान्यथा। सवस्तथा यथापूर्वं यथा बुद्धिस्तथा न हि ॥ येनाजातं जगदुधं बुद्धिः शुद्धैव बोधतः । निजं तस्य जगत् सत्यमनाभोगेन धौमतः ॥ 15 । 20 25

·सेकनिर्णयः
'३१
5
अविभावितसम्बन्धो विकल्पोऽसौ प्रतीत्यजः ।
तदेष एव निवाणे नो कृथाः चित्तविभ्रमम् ॥
प्रतिपक्षे स्थितो नैव तत्त्वाशक्तोऽपि नैव यः ।
गाईं नैव फले यस्य महामुद्रां स बिन्दति ॥
यथैव कर्ममुद्रायां आनन्दादिव्यवस्थितिः ।
तथा समयमुद्राया वजाचार्यप्रसादतः ॥
विचित्रं कर्ममुद्रैव धर्ममुद्राविपाकजा।
विलक्षणं महामुद्रा. विम समयो भवेत् ॥
महामुद्राम १६ क जानानाः कर्ममुद्रव माधना।
आम्नायतत्त्वतो भ्रष्टा रौरवं यान्ति योगिनः ॥
मुद्रा तावत् न बुड्यन्ते चतस्त्रश्च चतुःक्षणाः।
याचन्न शूवरेशस्य स्पृशन्ति पादपोत्सवः ॥
सम्यक् सेकं विधायैतत् हठदुःसेकवर्जितम् ।
यत् साधितं मया पुण्यं तेनास्तु जगतः सुखम् ॥
॥ सेकनिर्णयः(निर्देशः) समाप्तः ॥
10

·३२ अवयवञ्चसंग्रह - 10 ६ । [चतुर्मुद्रा]। एवम्- वजसत्त्वं प्रणम्यादौ विशुद्धज्ञानतन्मयम् । मुद्रान्वयः समासेन क्रियते आत्मबुद्धये ॥ इह हि मुद्रान्वयविभ्रान्त्या मूढमनसो भ्रमन्ति भवार्णवे दुःखिताः। तेषां सुखेन चतुर्मुद्रार्थप्रतिपत्तये तन्त्रानु- 5 सारेण महासुखसाधनं प्रसाध्यते। चतुर्मुद्रेति- कर्म- मुद्रा, धर्ममुद्रा, महामुद्रा, समयमुद्रा। तत्र कर्ममुद्रायाः स्वरूपं निरूप्यते। कर्म या कायवाचित्तचिन्ता तत्प्रधाना मुद्रा कल्प कास्वरूपा, तस्यां कर्ममुद्रायां आनन्दा जायन्ते क्षणभेदेन भेदिताः- क्षणज्ञानात् सुखज्ञानं एवंकारे प्रतिष्ठितम् । आनन्दाश्चत्वारः- आनन्दः, परमानन्दः, सहजा- नन्दः, विरमानन्दः । [१६] अन्यथा- परमविरमयोर्मध्ये लक्ष्यं वीक्ष्य दृढ़ीकुरु । इति यदुक्तं तत् सङ्गतं न भवति। चत्वारः क्षणाः- 15 विचित्र, विपाक, विलक्षण, विमई। मध्ये विलक्षणं दत्त्वा सेके बोदव्यम् । हठयोगे पुनः सहजविलक्षणयोरन्ते स्थितिर्बोद्धव्या। सेकहठयोगे चेदं निर्दिष्टं भगवता। सहज सत्सवं सहजच्छायानुकारित्वात् सहजमित्यभिधीयते । सहजच्छाया सहजसदृशं ज्ञानं प्रतिपादयति इति । सहज 20 प्रज्ञानानम्। अतएव प्रज्ञाज्ञाने सहजस्योत्पतिर्नास्ति । यस्याः सहजं नाम स्वरूपं सर्वधर्मानामकृत्रिमलक्षणं इति यावत्। तस्मात् कर्ममुद्रां प्राप्य निस्पन्दफल- मुत्पद्यते। सदृशस्यन्दो निस्पन्दः। सादृश्यं यथा दर्पणार्पितं मुखस्य प्रतिबिम्बं मुखं न भवति। न पूर्वसिद्धं नाप्यधुना- ·चतुर्मुद्रा । ३३ सिद्धं तदेव मुखप्रतिबिम्बं सादृश्यमात्रमापादयति तथापि लोकाः स्वमुखं दृष्टमिति कृत्वा भ्रान्त्या सन्तुष्टा भवन्ति । तथैवाचार्याः कुमतदाः प्रज्ञाज्ञानमासाद्य सहजमनुभूतं इति कृत्वा सन्तोषं उत्पादयन्ति, सन्तुष्टाश्च सन्तो धर्म- 5 मुद्राया वार्तामपि न जानन्ति । धर्ममुद्रामजानाना केवलया कर्ममुद्रया कृत्रिमया कथ २०कमकृत्रिमभूतं सहजाख्यं उत्पद्यते। सजातीयात् कारणात् सजातीयस्य एव कार्यस्य उत्पत्तिर्भवति न तु विजातीयात् यथा शालीबीजात् शाल्यकुरोत्पत्तिर्भवति नतु कोद्रव्यस्य । 10 तथा धर्ममुद्राया अकृत्रिमायाः सकाशात् अकृत्रिमं सहजं उत्पद्यते। तस्मात् धर्मामुद्रैव कारणम् । अभेदे भेदोप- चारेण महामुद्रायाः। कस्मात् ! तर्हि भगवतोक्तम्- एकाराकृति यदिव्यं मध्ये बँकारभूषितम् । आलयं सबसौख्यानां बुद्धं रत्नकरण्डकम् ॥ इति। बुड्वच्छायानुकारित्वात् करण्डकं स्थानं आधारः, तस्मात् कङ्गिनाया आनन्दसन्दोहरत्नाकरं सरोरुहम्। तत् स्वच्छमास्थानं बोलककोलरससंयोगेन अवधूत्या सम्वृतिबोधिचित्तमण्यन्तर्गतं यदा भवेत् तदा क्षणिकनामा- परसहजाख्यं ज्ञानमुत्पद्यते । न तत् सहजनिस्पन्द ।। 20 तत्स्वरूपेण प्रज्ञाज्ञानानन्दचयः क्षणचतुष्टयान्वितं सेके हठयोगे.च कर्ममुद्राया निस्पन्दफल्लमुक्तम् । [२०] ॥ कर्ममुद्रानिस्यन्दनिर्देशः प्रथमः ॥ १॥ ॐ-धर्ममुद्रा धर्मधातुस्वरूपा निष्पपञ्चा निवि- कल्या अकृत्रिमा उत्पादरहिता करुणास्वभावा परमा- 25 नन्दैकसुन्दरोपायभूता। प्रवाहनित्यत्वेन सहजस्वभावा या 15 ·স্বৰ यवञ्चसंग्रहे - - प्रज्ञायाः सहजोदयत्वेन अभिन्ना या सा घी में मुद्रेत्यभि- धौयते। अन्यत् लक्षणं तस्याः सङ्कलाज्ञानान्धकारे तरणिकिरणसहवं गुरूप पदेशतः म्हणतु यसमा समापि স্বালিয়াতি । सकलक्षितिजल पवन- ৪ নমুলকানি ব্রাহ্মনাম লিন না कारूणा भिन्न ज बोध्ययम् । उक्तं च भगवता-- ललना अक्षावभावेन रसनोपायसंस्थिता। अवधुता मध्यदेशे तु ग्राह्यग्राहकवजिता । एतन्निपुनेनापि तथताकारेण सन्निकृष्टकारणत्वेन मार्गों 10 ज्ञातव्यः। मार्गज्ञाने सादरनिरन्तरं मार्गाभ्यासात् निरो- धस्य सहजखभावस्य साक्षात्कृतित्वं भवति। तथा चोक्तम्- नापनेयं अतः किञ्चित् प्रक्षेप्तव्यं न किञ्चन। २१क] द्रष्टव्यं भूततो भूतं भूत दर्णी विमुच्यते ॥ ललना रसना तयोर्मध्यदेशे निवासिनी अवधूतौ 15 सैवाधिगतसकलपदार्थसहजस्वभावैकचित्ततः सङ्गुरूप- देशतो धर्ममुद्रा महामुद्राया अभेदेन हेतुभूता। ॥ धर्ममुद्राविपाकफलनिर्देशः द्वितीयः॥२॥ आः-महामुद्रेति। महति चासौ मुद्रा चेति महामुद्रा (चेति)। महामुद्रा निःस्वभावा ज्ञेयाद्यावरणविवर्जिता 20 शरदमलमध्याहगगनसकाशा सकलसम्पदाधारभूता भव- निवाणैकस्वरूपा अनालम्बनकरुणाशरौरा महासुखैक- रूपा। तथा च, अमनसिकारा धर्मा कुशला मनसि- कारा धमी अकुशला प्रवचने च । अविकल्पितसङ्कल्प अप्रतिष्ठितमानस । अस्मृत्यमनसिकार निरालम्ब नमोऽस्तु ते ॥ 25

·चतुर्मुद्रा।
३५
इति या सा महामुद्रेत्यभिधीयते। तया महामुद्रया
अचिन्यस्वरूपया समयमुद्राख्यफलं जायते।
। महामुद्रालस्थानिशस्तृतीयः ॥ ३॥ [२१]
हूँ-समयमुद्रेति सम्भोगनिमाणकायाकारस्वभावेन
5 स्वच्छशकारेण र सत्त्वार्थाय वरूधर हेरुकाकारण
विस्फुरणं यत् सा समयमुद्रति चोपदिश्यते । तां उ समय-
मुद्रां गृहीत्वा चक्राकारेण पञ्चविध ज्ञान पञ्चविध परि-
कल्प्य आदर्श-समता-प्रत्यवेक्षणा-कृत्यानुष्ठान-सुविशुद्ध-
धर्मधातुभिः आदियोग-मण्डलराजाश्रि-कर्मराजाश्रि-
30 बिन्दुयोग-सूक्ष्मयोगैः समयमुद्राचनं भावयन्त्याचार्याः ।
तेन ते इतपुण्या भवन्ति। ततश्च व धर्ममुद्राफललाभिनो
भवन्ति, नियतार्थकारणात् नियतले कार्यस्योत्पत्तिरिति
वचनात् । तस्मात् सहजसिद्धरसात् न वेधेन स्थिरचला-
दयो येन वा बाल परिकल्पिता ते संबोधिकारण-
तामुपयान्ति।
न मन्त्रजापो न तपो न होमो
न माण्डलेयं न च मण्डलं च ।
म मन्त्रजापः स तपः स होमः
तन्माण्डलेयं तन्मण्डलं च ॥ २२ क
समासतः चित्तं समाजरूपौति। समासतः सर्व-
धर्माणामेकाकारतो यदुत महासुखाकारतः चित्तमिति-
बोधिचित्तं समाजरूपौति। धर्ममुद्रामहामुद्राभिषेक-
रूपं वा ज्ञानं सत्समाज इत्यभिधीयते ।
॥ समयमुद्रापुरुषकारफलनिर्देशः चतुर्थः समाप्तः ॥४॥

·३ अहयवज्रसंग्रहे ७। सेकतान्वयसंग्रहः। नमो बुद्धाय । 5 कल्याणमित्रवाराकोऽपि समाधिमाजपत्यनवग्राह्यः । करतलगतमिव तत्त्वं षट्पञ्चमविषमं धत्ते ॥ वजाचार्यात संज्ञानसेकतात्पर्यसंग्रहम् । विदित्वा कुर्महेऽनेकसेकग्रन्थान् यथागमम् ॥ प्रथमं कलसाभिषेको द्वितीयं गुह्यमुत्तमम् । प्रज्ञाज्ञानं तृतीयं वै चतुर्थं तत् पुनस्तथा ॥ अस्यार्थः- प्रथमं कलसाभिषेक इति, उदकमुकुट - वजघण्टानामाचार्यलक्षणाः षट् कलसाभिषेकाः। बाह्य- वारिणव बाह्यमलस्य अविद्यामलक्षालनाय सिचते- 10 ऽनेनेति सेकः । एषां सर्वेषां कलसव्यापारात् कलसा- भिषेकसंज्ञा। अवैवर्तिकाभिषेकाश्चैते घट्तथागतस्वभाव- त्वात्। [२२] तथाहि उदकाभिषेक आदर्शज्ञानात्मको- ऽक्षोभ्यस्वभावः, मुकुटाभिषेकः समताज्ञानात्मको रत्न- सम्भवस्वभावः, वजाभिषेकः प्रत्यवेक्षणाज्ञानात्मकः 15 अमिताभस्वभावः, अधिपत्याभिषेकः कृत्यानुष्ठानरूपो अमोघसिद्धिस्वभावः, नामाभिषेको अविद्या निरोधात् विद्यानुगतविशुद्धधर्मधातुज्ञानात्मको वैरोचनस्वरूपः, आचार्याभिषेकस्तु वजज्ञानस्वभावः। अत्र च पञ्चांभिषेकः पञ्चसु लेाचनादिविद्यायाः व्यापारात् । 20 अविद्यामलक्षालनाय अक्षोभ्यरूपेण वजाचार्येण वैरो- चनरूपावलम्बिनि शिष्ये सलिलाभिषेको देयः। एवं सर्वत्राहकारः, आगामिबुद्धभावो अचित्तोष्णौषबीजभूतो ·संकतान्वयसंग्रहः । ३७ मुकुटाभिषेकः । हादशाङ्गलिपरिमाणेन हादशाङ्गप्रतीत्य- समुत्पादविशुड्या वजम् । यत्र मध्यरत्तेनिरुत्तरधर्माता- सूचको हँकारः [२३] । तस्यार्थः, ह इति हेतुवियुक्तः ऊ इति ऊहापगतः, अँ इति अप्रतिष्ठितमबंधने इति। यत्र भवसरोद्भव मुखात् स्फुरन्ति पञ्चाररूपिणो मुनयः पञ्च- स्कन्धविशुद्ध्या निष्कान्ता भवशरीरेण । इह छ मध्या- राभिमुखत उपर्यधरेण सर्वे रूपादयो विज्ञानात्मका इति सूच्यन्ते। एते च सर्वे सर्वात्मका इति निवे दयितुं सर्वचैव चतुरौ। अथ ते धर्मस्य बुद्धा हनादनि- 10 वेदितात्मरूपस्य पञ्चासिविमुक्तकायाः पर्यन्ते चान्यत्र विस्फुरिता शून्यतानिमित्ता: प्रणिहि(हि)ततावबोधनार्थं सर्वत्र हुल्लिकात्रयन्। एते च आदर्शसमताप्रत्यवेक्षणाकृत्वा नुष्ठानसुविशुद्धधर्मधातुलक्षणपञ्चज्ञानात्मका गुरूपदेशतो ज्ञेयाः। अभेद्यज्ञानरचकं च समुदायार्थः- दृढं सारं असौशौर्य अच्छेद्याभेद्यलक्षणम् । अदाहि अविनाशि च शून्यता वजमुच्यते ॥ अभेद्यं वजमिति हेवजे। अस्य च वजाभिषेकस्य विधानं उत्पश्यमाना[२३ भेद्यज्ञानबीजाधानमिव विधातुं एवं वज्रघण्टाऽपि पूर्वाभिसन्धानेन हादशाङ्गलिपरिमाणा 20 अधोमुखाम्भोजवजसमापत्तिनिःस्वभावेन सर्वधर्मस्वभावं प्रतिपादयितुं अभेद्यज्ञाननिगदतां धर्मोदयस्य बोधयितुं मूधिोभागे च वजावलौयुगलमालिनौ । त्रिधातुक- स्वभावकूटागारतामस्य ख्यापयितुं हाराईहारप्रकार अत एव पञ्चतथागताङ्कितः शून्यताकरुणाभिन्नज्ञानकारणतां 25 आवेदयितुमपरिणत प्रज्ञामुखाख्यानम् । अस्य च धर्म- धातुस्वरूपस्य ज्ञानस्य वैरोचनादिपञ्चतथागतात्मकतां च 15 ·३८ अवयवज्रसंग्रहे रूपादिपञ्चस्कन्धस्वभावतां च पृथिव्यादिपञ्चधातुरूपंतां च कथयितुं पञ्चारविरचना। अचापि मध्यस्थिता- राभिमुखाद्यभिसन्धानं पूर्ववत् । अथाभिषेकमलया स्वनन्त्या वजघण्टया कुव्वौत। अनुत्तराशेषधर्मबोधाद 5 विकारकं इह प्राधान्यख्यापनाय हेतुकताप्रतिपादनाय च [२४क कारणभूतमपि वजघण्टाभिषेकमुखध्य प्रथम वजाभिषेकदानम्। सर्वधर्मा नामता इति प्रतिपादनार्थ भविष्यन्मनौन्द्रपदोचितनामनिदानावदानार्थं च पूर्व- नामव्यपनयेन स्वदेवताकुलगोत्रानुसारेण नामाभिषेकः। 10 आचार्य्याभिषेकश्च वजसमय-घण्टासमय-मुद्रासमय- भव्यतानुज्ञा-व्रतव्याकरणाश्वासलक्षणः । इतः प्रभृति असंस्कृती भेदयुगनवबाहिबो धि धर्मसमयस्त्वं बोधयितुं वचसमयः, चतुरशौतिधर्मस्कन्धसहसपरस्वमिति प्रतिपादनाय घण्टासमयः, स्वेष्टदेवतास्वभावस्वमिति 15 ख्यापयितुं मुद्रासमयः। मण्डलतत्त्वं मण्डलविशुद्धिलक्षणं देवतातत्त्वं देवताविशुद्धिलक्षणं आचार्यपरिकर्म च मण्डलसाधनज्ञानं पञ्चप्रदीपं चामृतभक्षणं च भव्यतातत्त्वं च नैःस्वाभाव्यमेषामुत्यन्नक्रमपक्षतः धर्मचक्रप्रवर्तनार्थ- मनुज्ञा। बाह्यव्रतनिराकरणार्थ वजव्रतदानं २४ 20 पृथिव्यादिस्वभावतासूचनाय व्याकरणम्। तथा हि भुवो धरादे स्वः स्वरूपं भूर्भूया इति हि भूर्भुवःस्वरित्यस्यार्थः । सर्वावरणविनिर्मुक्तः सर्वबुद्धबोधिसत्त्वसमय स्त्वं इतः प्रभृति बोधनार्थमाश्वासः। प्रज्ञाश्रद्धाक्षेत्रीकरणार्थं समयरक्षणार्थं च समानकाला- 25 भयसम्पादितबोधिचित्तप्रदानं गुह्याभिषेकः । प्रज्ञोपाय- गुह्याभ्यां दौपयत इति व्युत्पत्तिः । प्रज्ञाज्ञानमित्यत्र ·मंकतान्वयसंग्रहः । .. व्युत्पत्तिद्वयम् ; प्रजया ज्ञानम्, प्रज्ञैव बाह्यज्ञानम्। तत्र ग्राह्यग्राहकाकारधारणौ बुद्धिश्चतुर्धातुपञ्च स्कन्धस्वरूप- पविषयात्मकाङ्गनास्वभावा प्रज्ञा । तस्या निमित्तभृताया बोधिचित्तज्ञानमिति पूर्वा व्युत्पत्तिः। आकारद्दयशून्या 5 सैव विज्ञानमित्यपरा व्यत्यत्तिः। प्रज्ञाज्ञानलक्षितसप्ताङ्ग- युक्तसाध्यं चतुर्थार्थमित्येके। प्रज्ञाज्ञानमेव अभ्यस्यमान- शरदमलगगन सङ्काशं चतुर्थार्थ मित्यपरे। प्रज्ञाज्ञानमेव प्रकृतिरूपं विकाररूपं प्रकृतिसमुत्पादात्मकं २५क युग- नहाइयवाहिसुविशुइस्वभावं चतुर्थार्थमित्यपरे। पक्षा- 10 न्तराणि च विस्तरभया नोच्यन्ते । अतिगुह्य से कसंग्रह- विधानमिलितेन पुण्ययुतश्लो केन निखिलजगतोऽस्तु विमलम्फट सुगतसुभाषिते शान्ति ।। ॥ समाप्तश्चायं सेकताचयसंग्रह इति। कृतिरियं पण्डितावधूतश्रीअद्दयवजपादानामिति ॥

·अवयवञ्चसंग्रहे ८। पञ्चाकारः। नमो बुद्धाय । वजसत्त्वं नमस्कृत्य निष्प्रपञ्चमनुत्तरम् । पञ्चाकारमहं वक्ष्ये समाक्षिप्य [च बोधये ॥ ॐ आः हूँ इत्यनेन स्थानात्मयोगरक्षां कृत्वा सुग- धादिलिप्तभूभागे चतुरखादिमण्डलमध्ये पञ्चतथागताः 5 पञ्चयोगिन्यः पूजनीयाः। तत्र मध्ये विश्ववर्णकारपरिणत- विश्वाष्टदलविकसितकमलवरटकोपरि रक्तरेफपरिणत- सूर्यमण्डलस्थनौलहंकारनिष्यन्नो द्विभुज एकमुखो भू- स्पर्शमुद्राधरी बञ्चपर्यको द्वात्रिंशलक्षणाशीत्यनुव्यचना- [२५ लङ्कत शरीरो दशबणवैशारद्यादिगुणगणैकनिस्राय: 10 सौशौर्यमांसास्थिरहितः प्रतिभासमाचदर्पणप्रतिबिम्बसमो न सत्यं न मृषा अतिमैच्यात्म्यकत्वात् कृष्णवर्णः कृष्ण- वञ्चचिह्नः सुविशुद्धधर्मधातुविज्ञानस्कन्धस्वभावः शिर-- तुण्डमुण्डितकाषायावगुण्ठितविग्रहः वनसत्त्वातितशिराः वजसत्त्वस्वभावः शिरतुण्डमण्डितकः, अतएव हेतुफला- 15 त्मकः, सव्वाकारवरोपेतशून्यतालक्षणः, असंस्कृततथा- गतात्मकत्वात् धर्मकायः, प्रतिभासमात्रत्वात् सम्भोग- कायः, कल्पितनिर्माणकार्य निर्माणकायः, कायत्रितयैक- रसत्त्वात् स्वाभाविककायः। तदुक्तम्- असंस्कृतमनोधर्मः चोप(ः)सम्भोगलक्षणः । तदेव निर्मितं चित्रं बौजः सर्वस्वभावतः ॥ इति .. विकल्पादेरस्पृश्यत्वात् बजकुलो-बजकुलश्च लाकैः न स्पृश्यते- देषवजश्च शिशिरमध्याहूकटुश्रुति- 20 ·पञ्चाकारः। आकाशशब्दचवर्गो अक्षाभ्यविशुद्धो [२६क अमौ वाह्या- ध्यात्मिकव्यवस्थेयमिति कायचतुष्टयव्यवस्था चाचापि पूर्ववत् । आः वजधक हूँ अस्य जापमन्त्रः । वजसत्त्वस्तु हँकारजन्मा शुल्लो विभुज एकवको वज- 5 बज्रघण्टाधरो मनःस्वभावः काषायरसशरीरः शरदृतु- विशुद्धो यरलवाद्यात्मकः अर्द्धरावतः प्रभातकालपर्यन्तो धर्मधातुपरनामा। अतः पूर्वदले चन्द्रमण्डलापरि ॐकारजः शुलवर्ण- वैरोचनः शुक्लचक्रावन चिह्नः बोध्यङ्गोमुद्राधदः रूपस्कन्ध- 10 स्वभावः मोहस्वरूपो विटविशुद्धः तथागतकुली आदर्शत्वेन प्रतिष्ठितः हेमन्तऋतुविशुद्धः मधुररसशरीरः कवर्गव्यापी प्रभातसन्थ्यात्मकायस्वभावः। ॐ श्राः जिनजिक हूँ इत्यस्य जापमन्त्रः । दक्षिणदले सूर्यमण्डलापरि घाँकारजः पौतवर्णो 15 रत्नसम्भवो रत्नचिह्नवरदमुद्राधरो [२६] वेदनास्वभाव- पिशुनशरौरः रक्तात्मको रत्नकुलो समताज्ञानवान् वसन्त- ऋतुरूपलवणशरौरः टवर्गव्यापी तृतीयचतुर्थप्रहरात्मकः । ॐ आः रत्नधक हूँ अन्त्य जापमन्त्रः । ततः पश्चिमदले रविमण्डलोपरि रक्तही कारसम्भूतो 20 रक्तवर्णोऽमिताभः पद्मचिह्नः समाधिमुद्राधरः मंज्ञा स्कन्ध- स्वभावो रागशरीरः शुक्रात्मकः पद्मकुल्ली प्रत्यवेक्षणाज्ञान- लक्षणो ग्रीष्मऋतुरूप आम्लरसश रौवः तवर्गात्मा प्रदोष- वान् । जापमन्तश्चायं ॐ श्राः आरोलिक हूँ। तत उत्तरदले सूर्यमण्डलापरि श्यामकारजः श्याम- 25 वर्णोऽमोघसिद्धिः विश्ववजचिहाभयमुद्राधरः - संस्कार- स्कन्धस्वभावी वर्षाऋतुरूपः] पिशितापः तिक्तरसात्मकः ·अवयवज्रसंग्रहे पवर्गविशुद्धः अईरावस्वभावः । अस्य च मन्त्रः ॐ आः प्रन्नाधक हूँ इति। एते वचपर्यशिनः द्विभुजे के वक्त्वाः सोणौषशिरतुण्ड- मुण्डित २७ काषाय विगुण्ठित-हाशिल्लक्षणाशीत्यनु- 5 व्यञ्जनालकृत-दशवलवैशारद्यादिगुणगणैकनिलयाः सौ- शौर्यमांसास्थिरहिता दर्पणप्रतिबिम्बोपमा न सत्यासत्या- दिसङ्कल्पनापगमविमलप्रतिभासमाचकसम्भोगविग्रहाः कायत्रितयैकरसतास्वाभाविककायमुपादाय असंस्कृत- तथात्मकर्मकायकल्पितविज्ञानकायाव्यभिन्ना रूपवेदना- 10 संज्ञासंस्कार स्कन्धात्मका वैरोचनरत्नसम्भवामिताभामोघ- सिद्धयो विज्ञानमात्रता इति प्रतिपादनाय अक्षाभ्येन मुयन्ते इति । अक्षाभ्याङ्कितशिरसि विज्ञानस्य नै : स्वा- भाव्यस्य शून्यता करुणयोस्तादात्मक त्वं च प्रतिपादयितुं अक्षाभ्योऽपि वनसत्त्वेन मुद्यते । एतेन हेतुफलात्मकं 15 भवनिबाणैकरसतामाचं जगदिति प्रतिपादितं भवति । तथा च-- शून्यताकरुणाभिन्नं यच चित्तं प्रभाव्यते । सा हि बुवस्य धर्मस्य सङ्घस्यापि हि २७ देशना ॥ गुडे मधुरता चाग्नेरुष्णत्वं प्रकतिर्थथा। शून्यता सर्वधर्माण तथा प्रकृतिरिष्यते ॥ तथा च. भवत्यैव परिज्ञानं निवाणं इति कथ्यते । आग्नेयकोणदले चन्द्रमण्डलोपरि शुक्ललाँकारजा शुक्ल- वर्णा लोचना चक्रचिह्ना पृथ्विधातुस्वरूपा तथागत- 25 कुलाङ्गना मोहरक्ता। अस्या बीजं ॐ श्राः ला हूँ स्वाहा इति । 20 - ·पञ्चाकारः। ४३ नेत्यां चन्द्रमण्डलोपरि कृषामांकारवौजसम्भूता मामको कृष्णवर्णा कृष्णवज्ञचिह्ना अब्धातुस्वभावा वचकुला हेषरता। अस्या बौज ॐ आः माँ हूँ स्वाहा इति। वायव्यां चन्द्रमण्डलोपरि पाँकारबौजसम्भूता पाण्डर- वामिनी वक्ता रक्तवर्णा पद्मचिह्न तेजोधातुस्वरूपा पद्म- कुला रागरता। अस्या बीजं ॐ आः पाँ हूँ स्वाहेति ऐशान्यां चन्द्रमण्डलापरि कनकश्यामताँकारपरिणता तारिणौ श्यामवर्णा श्यामनौलोत्पलचिह्ना वायुधातु- 10 [२८क स्वरूपा कर्मकुला ईर्षारता। अस्या बीजं ॐ आः ताँ हूँ स्वाहा। एता चतस्रः षोडशाब्दिका असाधारणरूपयौवन- शालिन्यो यथाशोभमंस्थिता पूर्ववत् कायचतुष्टयात्मिका मनोहादिन्यः सकलजिनगुणाधारभृताः पञ्चतथागत- 15 स्वरूपाः। आसां अस्यां) मध्ये आलिस्वभावा वजसत्त्व- स्वरूपिणी वजधात्वीश्वरौ नायिका। इयमेव भगवती तथता शून्यता प्रज्ञापारमिता भृतकोटिनैरात्म्येति व्यप- दिश्यते। न ग्रन्थः कृतिकौशल्यमापादयितुमेष मे। प्रयत्नः किं च संक्षिप्य बोधयेयं शिशून इति ॥ इति बिधिवौर्यसत्त्वहेतोः सकलजिनागमयुक्तिसङ्गतं हि । अखिलमिहशुभं समाप्त भवतु ततो जिन एष वजसत्त्वः ॥ ॥ पञ्चाकारः समाप्तः॥ 25

·अवयवचसंग्रहे
10
। मायानिरुक्तिः।
नमः सर्वविदे।
मायेव निःस्वभावं वेत् जगदध्यक्ष बुधाः ।
किमर्थमिह मुह्यन्ति जानन्तो(न)ऽपि सुखासु या (?) ॥
मायावी [२८] कुरुते मायां ज्वलदाकारभास्वराम(रं)।
कस्यचित् सत्यमाभाति माया मायैव तद्विदः ॥
मायातुष्टेविनाभोगं ये कामाः स्वयमागत !
मायया तानसौ भुक्त यन्माया सर्वसंगता ॥
शून्यतो जायते धर्मस्तस्मादन्या न धर्माता।
अतएव हि सावत्यं बुद्धस्य न विहन्यते ॥
अनारोपवशात् सव्वं धर्मचक्र प्रवर्तते
पादप्रसारिकां त्यक्ता क्षिावा मानादिकल्यनाम् ॥
चर्यया विचरेद् योगी सुस्थितः स्थानयोगतः ।
खान-पान-रसं प्राप्य शुद्धमुडुष्य भाषया ॥
चां न विचरेत् यस्तु नासौ सम्बोधिभाजनः ।
वाचा वक्ति जनस्तत्त्वं चामप्यनुमोदते ॥
वित्त्यनुष्ठानसम्पत्त्या सम्पन्नो वल्लभो जनः ।
मही शय्या दिशो वासो भिक्षाभक्तं च भोजनम् ॥
अजातधर्माता शान्तिः कृपानाभोगवाहिनी।
जनजन्मनि (ज) ये धर्मा जायन्ते तेऽपि चर्याया।
एतत् फलमिहाप्यस्ति क्षमा ता(स्ता)वदनुत्तरी ॥
मायां विऋत्य यत्पुण्यं सुलब्धं साधुचेतसा ।
तेनाद्वैतपदं यान्तु लोका लाकोत्तरे स्थित T]: ॥
- मायानिरुक्तिः समाप्ता इति [२९ क ॥
15
20

·४५
१० । स्वप्ननिरुक्तिः।
नमः सर्वज्ञाय ।
विनयेष्ठ भि(सुवा)धर्मेषु सूत्रेषु जिनपुङ्गवैः ।
धर्मा: स्वप्नोपमा:] ख्याता विस्पष्टार्थ तत् कथ्यते ॥
स्वप्नं सत्यमसत्यं वा
विदेव वा।
माया यथा प्रतिष्ठानं सतां किमिह सम्मतम् ॥
स्वप्न सत्यमबोधेन तद्दोधे या(व)त्यलोकताम् ।
प्रथमे तु स्वतः ज्ञानं द्वितीये नास्तिता भवेत् ॥
प्रबोधात् कल्पिता योहे नानुभूतिरपोह्यते ।
सच्चिन्नप्रकाशात्मा यद्यद स्थनुभवो महान् ।
क्षणध्वंस्यालयात् मौलात् प्रवृत्तिभ्यो विचित्रता।
ताश्च तत्र तदाकारा चिद्देशितं तदिष्यते ॥
स्वप्नात् स्वप्नं यदेव स्यात् चिच्चिचालौकता तदा।
नैव सत्यं असद्वित्तेन चोच्छेदः प्रकाशतः ॥
किमन्यन्निकृतं नाम नाम्नौ मायेति वा कृतम्।
नाम्नि न युज्यते नाम अप्रतिष्ठा त्वनामनि ॥
पनिवहद्वितयं च चत्वारो बोधये मताः ।
स्वप्नतुल्यमिदं विश्वमित्यमुक्तं जिनोत्तमैः ॥
कि वास्थानमतो विधि बुद्धसर्वस्वमुत्तमम् ।
सम्बित्त्या सगुरोर्यत्नात् चर्यया च विशेषतः ॥
॥ स्वप्ननिरुक्तिः समातेति। [२६] ॥
10
15

·अवयवञ्चसंग्रह
११। तत्त्वप्रकाशा
0
नमो बुद्धाय ।
प्रक्षोपायात्मजं वन्दे बद्धविनायरूपिणम् ।
प्रभावात् जायते वस्य भवनिरिणझुत्तमम् ।।
केशोरडूकं यथाकाशे लैमिली मनुते जनः
केशोण्डूकमहं वक्ष्ये हन्ताकाशनिराकृतम् ॥
शुद्धदृष्टिस्तदा भूयान्नेति भ्रान्ता सतिस्तवः) ।
तैमिरभ्रान्त्ययोशाय पृष्टो नेत्युक्तवान् असौ ॥
प्रकाशेतरशून्यत्वात् विध्यपोहो न तत्त्वतः ।
एवमनाश्रवाद् धर्मात् सत्त्वार्थस्तु प्रवर्तते ।
भोगनिर्माणकायाभ्यां प्रतीत्यप्रणिधानतः ।
तौ च तस्मात् न भिन्बौ च तयोस्तु तत् स्वभावतः ॥
तादात्म्यं निजं सिद्धं स्यात् भेदश्चित् सङ्गहानये ।
नेष्यते यद्यनुत्यादो भिन्नो व्यात्तितो भवेत् ।
योगाचारमता[दान्यो मध्यमार्थः कथं भवेत् ।
चतुष्कोटिप्रहाण्या चेत् मध्यमार्थो विशिष्यते ॥
विज्ञानेऽपि प्रसङ्गः स्यात् तासां अत्रापि हानितः ।
चतुष्कोटिविनिर्मुक्तं ज्ञानं वस्तु [३०क समुच्छ्रयम् ॥
कल्पशून्यमनालख्यं विदुर्विज्ञानवादिनः ।
भूतकोटेरतो विश्वं प्रतीत्यैव प्रजायते ॥
वस्तुशून्यमजातं तु केवलं नाममात्रकम् ।
भेदेनास्था न सर्वज्ञः स्वाधिष्ठानप्रभास्वरौ ॥
20

·तत्वप्रकापाः
यदेकमनधो ले तेनोच्छेदे निराकृतः ।
फलतत्त्वविपटोचु यस्य सङ्गो ल विद्यते ।
तत्यानाभोगयोगेन बोधाद निध्ययले पदम् ।
आर्यनागार्जनारिष्टं बुडधानुसारतः ।
धर्मतत्त्वमनुत्यादो व्याकृतस्ते तथागतः ॥
कृत्वा तत्त्वप्रकाशं यत् पुण्य मासादितं मया।
तेनास्तु सकलो लोको थुगनचर भाजनः ।।
॥ तत्वप्रकाशः समाप्तः ।।

·अवयवचसंग्रहे
१२ । अप्रतिष्ठानप्रकाशः।
नमो बुद्धाय ।
5
10
वित्तेर्यदप्रतिष्ठानं बौद्धसर्वस्वमिष्यते ।
किं चानाभोगयोगेन यदि सत्त्वार्थकारिता ॥
यद्यपोहविधी जातौ ततोच्छेदविधिस्थितिः ।
सदा जाता निरुद्धे तु जन्मच्छेदो पशोर्वचः ॥
स्वसम्बित्तिरथो मानं वित्तेः सत्त्वं तदिष्यते ।
सवालेख्यविहीनत्वात् सत्त्वं तब न पेशलम् ॥
पृष्ठे यदीष्यते सत्त्वं ३०] सत्त्वं वस्तु तदा न हि ।
प्रतिज्ञोच्छेदवाधार्थमनुलेखं तदुच्यते ॥
वेदनं विद्यते मौलौ पृष्ठे तदवभासनात् ।
निर्विकल्पं भवेदादौ ज्ञानं तद् ग्राहकं ततः ।
अतीतानागतादीनां चित्तानां स्थित्यसम्भवात् ।
नैःस्वभाव्यं अतस्तेषां जगाद जगतां प्रभुः ॥
उत्यादमेव धर्माणां अचिन्त्या निजसम्बिदा
स एव शून्यता प्रोक्ता नानुच्छेदानुगामिनी ॥
अप्रतिष्ठानतो बीजादप्रतिष्ठं भवेत् फलम् ।
तायिनां तद् वरं तत्त्वं कृचिमात् कृत्रिमं यथा ॥
ध्यानमस्ति न चेत्येवं न ब्रूमो अङ्गचारिणाम् ।
प्रतीत्योत्यादतो यस्मात् सदोदेति यथा रस ॥
प्रतीत्योत्पद्यते यद् यद् तत् तत् [चेत् चित्तमद्वयम् ।
भेदस्तु शून्यचिच्चिचैधर्मसम्भोगनिर्मितैः॥
अप्रतिष्ठां विधायैतत् यदलाभि शुभं मया ।
तेनाप्रतिष्ठतां यातु जगत् सर्वोपभोगतः ॥
॥ अप्रतिष्ठानप्रकाशः समाप्तः ॥
15
20

·10
१३ । युगनदप्रकाशः।
या या स्फूतिरसौ शुद्धा बुद्धा चेत् अविकारता ।
विकारः प्रत्ययै न[३१कतर्पितैरित्यजातता ॥
रूपे न विद्यते रूपं नं वा चक्षुषि विद्यते ।
न चैतत् तज्जविज्ञाने दारुबह्निकथा यथा ॥
मन्याने मथनौये वा न वा पुरुषहस्तयोः ।
प्रासिद्धो विद्यते बह्निः प्रतीत्याऽर्थः स जायते ॥
किं मोहः स्वसुतान् पूर्व सूते वा स प्रजायते ॥
सूत एव न पूर्व चेत् अतस्तस्य न वस्तुता ॥
एवं प्रत्ययमात्रत्वात् धर्माणां निःस्वभावता।
तयैव विहरन् योगी नातिकामति सम्बरम् ॥
भाव्यादानं न सर्वत्र व्यवहारस्तु वर्तते ।
मायेव निःस्वभावोऽसौ प्रतीत्योत्पादबोधतः ॥
नैःस्वाभाव्यादजातत्वं प्रत्ययादनिरुद्धता ।
भावाभावावतो न स्तो युगनई तु भासते ॥
शून्यताकृपयोरैक्यं विधेयं न स्वकल्यतः।
शून्यतायाः प्रकाशस्य प्रकृत्या युगनबता ॥
सव्वाकारवरोदारगम्भौरनिजशून्यताम् ।
साक्षादवेति बुद्धानां पूजां कुर्यात् सुयोगवान् ॥
कायेन मनसा वाचा सदाऽप्रतिष्ठितः सुधौः।
चयां कुर्यात् न वा कुर्यात् चर्याचारी स उच्यते ।।
॥ युगनद्धप्रकाशः समाप्तः [३१] ॥
15
.20
7

·५०
अवयवज्रसंग्रह
10
१४ । महासुखप्रकाशः।
वजसत्त्वं नमस्कृत्य प्रज्ञोपाय स्वरूपिणम् ।
महासुखादयं वक्ष्ये वस्तुतत्त्वं समासतः ॥
उत्पत्तिभावना चैका द्वितीयोत्पन्नभावना।
उभयोर्भावना तस्मात् तादात्म्य मिह कथ्यते ॥
अप्रतीत्योदयो नास्ति धर्माणामिति निश्चितम् ।
प्रतीत्योदितरूपत्वात् हँजमँ[T जौ तथा न किम् ॥
शून्यताबोधितो बीजं बौजादिम्बं प्रजायते ।
बिम्बे च न्यासविन्यासौ(स) तस्मात् सव्वं प्रतीत्यजम् ॥
बाह्यबन्दसमापत्तिरिति या देशना मुनेः ।
साऽवान्तरप्रबोधाय स्पष्टं तन्त्रेषु बुध्यते ॥
सुखाभावे न बोधिः स्यात् मता या सुखरूपिणी ।
अस्तित्वे च महान सङ्गः संसारोदयहेतुकः ॥
आदिसान्तसुखं विवि यत्सुखं प्रत्ययोद्भवम् ।
अवस्तुकमतो ब्रूमो न सुखमतो नास्ति च ॥
तत्त्वं तावदनुत्पादो धर्माणां परमार्थतः ।
शातालोकप्रकाशात् तु विज्ञेया शुद्धसम्बृतिः ॥ [३२क
सत्यद्द[य]मिदं शुद्धं शून्यता योगिसम्बृतिः ।
द्वयोरदयता साध्या कृत्वानर्थविसर्जनम् ॥
मन्नसंस्थानयोगात्मा शातो मज्जति धौधनः ।
मायोपमं ततोऽद्वैतं विश्वं पश्यति तादृशम् ॥
भूतकोटिं ततो विष्ट्वा युगनवपदं गतः ।
युगनद्दस्थितो योगी सत्त्वार्थंकपरो भवेत् ॥
15
20

·महासुखप्रकाशः ।
३१
5
शातचित् देवताकारं विश्वचक्रमुपायकम् ।
प्रज्ञा च शून्यता प्रोक्ता साध्यतादात्म्यमिष्यते ॥
प्रज्ञोपायात्म्यकं तत्त्वं वाह्याभ्यन्तरशुद्धितः ।
बुवा समासतो मन्त्री सुखितोऽस्थानयोगतः ॥
प्रतौत्योत्पादमात्रत्वात् नैवं सत्त्वं न शून्यता ।
स्फूर्तिश्च देवताकारा निःस्वभावा स्वभावतः ॥
यथा यथा भवेत् स्फूर्तिः सा तथा शून्यतात्मिका।
द्वैताद्वैतमनो यच्च तत्र तहासनाफलम् ॥
हेरुकाऽहङ्कति योगौ हेरुकार्थे प्रतिष्ठितः।
भावांश्चासौ गुरून् कृत्वा ३२] केशरौव भ्रमेन्स हो ।
शुद्धं शुद्ध्या जिनानां परित इह सदा विश्वमाभाति यस्य
जातं नादौ न रुद्धं स्वपरविगणनाकल्पकोटिप्रहौनम् ।
शातालोकं प्रकाशं भवसमसमताऽद्वैतरूपं हि नूनं
चक्रे चक्राधियोऽसौ जिनगुणनिलयो वजडाको मुनीन्द्रः॥
10
॥ महासुखप्रकाशः समाप्तः ।।

·५२ अदयवज्रसंग्रहे १५ । तत्त्वविंशिका। 5 10 नमः सर्वज्ञाय । प्रज्ञा चिचं विपाकश्च विमर्दश्च विलक्षणम् । अस्यास्तत्त्वमतो विद्धि येनासि जगतो विभुः ॥ १ ॥ प्रज्ञा भवः समश्चासौ विकायं तु चियानकम् । सैव चक्रं सुखोपायं योगिनातदहं परम् ॥ २ ॥ मञ्जुवजो महामाया वजडाकस्तथाऽपरे। प्र व भेदतो भाति मुक्तिः सैव जिनात्मिका ॥३॥ अचिन्त्यं चिन्तितं चैव अवयं दयमेव च । साकारवरोपेतं भावाभावौ ग्रहाग्रहौ ॥ ४ ॥ विज्ञाय[T] पगतं चित्तं निरालम्बमनुत्तरम् । शान्तं शुद्धं निराभासं वित्तिः प्रक्षेति कौर्त्तिता ॥५॥ प्रवेशश्च भवेदस्य [३३] विध्यष्टमनसां ततः। नानाधर्मादुपायोऽच मृदुमध्यादिमाचतः ॥ ६ ॥ कर्मसमयमुद्राभ्यां चक्रं निष्याद्य भावतः। ध्यायन्ति मृदवो बोधिं शुद्धतत्त्वबहिर्मुखाः ॥ ७ ॥ ज्ञानमुद्रासमापन्नं मञ्चवजादिनायकम् । न सत्यं न मृषाकारं आत्मानं मध्ययोगिनः॥८॥ स्वाधिष्ठानपदं ज्ञातुं ये शक्ताः तत्त्वतो नहि । मार्गोपदेशितस्तेषां क्रमतो बोधिसिद्धये ॥ ६ ॥ देवताभिनिवेशश्चेद्दासनाच कथं नहि । वासनैव विशुद्धा चेत् सर्वचैव तु सा तथा ॥ १० ॥ 15 20 ·तत्त्वविशिका। ५३ 10 दृष्टतत्त्वः पुनर्योगौ महामुद्रापरायणः । सर्वभावस्वभावेन विहरेत् उत्तमेन्द्रियः ॥ ११ ॥ प्रकृतौ यत् शुभं लब्धं सर्वसङ्कल्पवर्जितम् । तदेवेदं जगद् यस्मात् तस्मात् सर्वमनाविलम् ॥ १२॥ बाह्यं वस्तु मनोग्राह्यं भ्रान्तं न भासते यतः । स्वप्नाङ्गनेव विष्यष्टं चिन्माचमर्थकारि तत् ॥ १३ ॥ चित्तमात्रं भवेद् बोधेर्मतं चित्तमचित्तकम् । स्वसंवित्तिरचित्तं च वित्तिगुरुमपेक्षते ॥ [३३] १४ ॥ शून्यता सर्ववस्तूनां कस्य नाम न सम्मता। सर्वभावस्वभावोऽसौ कष्टा प्रत्यात्मवेद्यतः ॥ १५ ॥ अनिलाटिसहायेन भतं यथेह तण्डुलाः । तथत()या तथा शुद्धा अविद्या याति विद्यताम् ॥ १६ ॥ यस्य चिन्ता भवेद् ध्यानं तस्याचिन्त्यं भवेत् न किम् । अचिन्तात्मा भवेद योगी बुड्वेजगदुदाहृतः ॥ १७ ॥ चक्रमसौ भवेद् योगौ महामुद्रा स एव हि । धर्मसम्भोगनिर्माणाः साकारः स एव हि ॥ १८॥ कृतकृत्यो निराशश्च सर्वासङ्गवहिर्मुखः । चतुरौर्यापथैर्युक्तो बुद्धोऽयं बुद्धसम्मतः ॥ १६ ॥ अद्दयेन दयं (सं)कृत्वा यदसादि शुभं मया । जगदद्दयमद्यैव भूयात् तेन महासुखम् ॥ २० ॥ ॥ तत्त्वविंशिका समाप्ता ॥ 15 20

·પૂ 8
अदयवचसंग्रहे
5
१६ । महायानविंशिका।
निजकायमहं वन्दे असंस्कृतमलक्षणम् ।
साकारवरोपेतं युग न छपद(स)ङ्गतम् ॥ १ ॥
धर्मसम्भोगनिर्माणा यन्निज तत् स्वभावतः ।
तदस्य दर्शनं युक्तं सम्यक्सम्बोधिसिद्धये ॥ २ ॥
दर्शनं च भवेदस्य अनारोपाद् विपश्यना ।
मन्त्रयानानुसारेण तदिदं वक्ष्यतेऽधुना ॥ ३ ॥
न नेदं शाश्वतं विश्वं न चोच्छेदि समौहितम्। [३४क
शाश्वतोच्छेदिनो युग्मं नानुभयं विनोभयम् ॥ ४ ॥
चतुष्कोटिविनिर्मुक्तं तत्त्वं तत्त्वविदो विदः ।
चतुष्कोटिविशुद्धं तु चतुष्कोटिसमाश्रितम् ॥ ५ ॥
खसमं असमं शान्तमादिमध्यान्तवर्जितम् ।
अचिन्त्यं चित्तकं चैव सर्वभावस्वभावकम् ॥ ६ ॥
जगदेकरसं बुद्ध्वा प्रभास्वरमनाविलम् ।
सर्वसङ्कल्पनिःशङ्का विहरद्धं यथासुखम् ॥ ७ ॥
15 न क्लेशा बोधितो भिन्ना न बोधौ क्लेशसम्भवः ।
भ्रान्तितः क्लेशसङ्कल्पो भ्रान्तिः प्रकृतिनिर्मला ॥८॥
ईया च कायिकं कर्म वाचिकं धर्मदेशना ।
समादानं मनः कर्म निर्विकल्पस्य धीमतः ॥ ६ ।
जगन्मायेत्यसौ
मायेति मा कृथाः।
20 मायामोहो महाभ्रान्तिर्धान्तिर्भाति सतां मता ॥ १० ॥
विज्ञायैवं यथारूपं बुद्धादौनां समासतः ।
भुञ्जानः सर्वथा सर्व तत्त्ववेदी प्रसिध्यति ॥ ११ ॥

·महायानविंशिका। १ 10 धर्मस्कन्धसहस्रेषु बध्यतां नाम शून्यता। बडा नासौ परामर्शात् विनाशार्थं भवेगुरोः ॥ १२ ॥ साकाराः सुखं तत्त्वं सङ्कल्पोपरतेः स ते । शून्यता न सुखं तत्त्वं न चिन्त्यं न सुखं सुखम् ॥ १३ । येन बुद्धमनारोपं न दृष्टं परमार्थतः । अदृष्टे युज्यते तस्य वृत्तं पश्चात् यथा तथा ॥ १४ ॥ [३४] न इयं नादयं यस्य न बोधिः सदिलक्षणा । निराशोऽसौ महायोगी साकारगतिं गतः ॥ १५ ॥ आदिकर्म यथोदिष्टं कर्त्तव्यं सवयोनिभिः । शून्यताकरुणाभिन्नं यद् बोधौ ज्ञानमिष्यते ॥ १६ ॥ कृपायाः शून्यता नान्या करुणा खरनायिका । संस्कृत्य न वयं ब्रूमो ब्रूमश्चे त् युगनवतः ॥ १७ ॥ घटादेग्रहणैर्यस्य ध्यानसातत्ययोगतः । भवेदसौ महाबुवः साकारैकविग्रहः ॥ १८ ॥ 15 ' असंस्कृत मना धर्मो बोधः सम्भोगलक्षणः । तदेव निर्मितश्चित्रः निजः सर्वस्वभावतः ॥ १६ ॥ यदनेन समासादि पुण्यं पुण्यवता मया । तेनास्तु सकला लाको बुद्धबोधिपरायणः ॥ २० ॥ ॥ महायानविंशिका समाप्ता ॥

·अवयवचसंग्रह १७। निबंधपञ्चक। बुद्धं बुद्धं जगत् शुद्ध इन्दबोधे न वन्धनाः । आदिशुद्धो महाबुद्धः किं बुद्धं बुद्धशासने ॥ १ ॥ इदं निवृत्तप्रतिपक्षतत्त्वफलविकल्पस्य । सहजं निबंधभाजः स्वाभाविकं वचः (?) ॥ २ ॥ ज्ञानमनाविलं शून्यमनाभोगकृपात्मकम् । प्रतीत्य जायते तच्च स्वभावाभाववर्जितम् ॥ ३ ॥ अनेन निबंधप्रतिरूपमाख्याति- धर्माणां शून्यता वायुः कृपा वायुर्गरौयसो । वायुः सम्बरसामर्थ्य वायुशुद्धा च सम्बृतिः ॥ ४ ॥ अनेन [३५क निर्भरसहजोद्भारमुगौरति- हा किं ब्रूमः कथं ब्रूमो ब्रूमो वा क्व नु ते जनाः। वडा वृत्तिर्भवेद येषामनाभोगार्थः)शालिनी ॥ ५ ॥ एतेन करुणयाऽप्रतिष्ठितनिर्वचनाय धर्मगम्भौर- नयाधिमुक्तिकपुरुषदुर्लभतामावेदयति । सकर्मसूत्रबीजाति मर्मच्छेदि फलं मम। नापराथ्यो मया हिंस्रो - प्येवं सहिते ॥ ६॥ अनेन स्वकर्मसूचग्रथितोपहतमतिसकलसत्त्वपरिग्रह कुवाणो बोधिसत्त्वानां हृदयमाचष्टे । 10 - 15 ॥ निबंधपञ्चकं समाप्तम् ॥

·१८ । मध्यकषट्क। 5 चतुष्कोटिविनिर्मुक्तं ज्ञानवस्तु सदद्दयम् । कल्पशून्यमनालम्ब्यं विदुः साकारवादिनः ॥ १ ॥ स्वसम्बित्ते नुच्छेदात् नौलादीनामभासनाद् । निमित्तानामनुत्पादात् मध्यमाप्रतिपत् मता ॥ २ ॥ चतुष्कोटिविनिर्मुक्तः प्रकाशालौकलक्षणः । मायोपमादयश्चैष सिद्धान्तो [३५] मानसङ्गतः ॥ ३ ॥ वस्तुशून्या तु या वित्तिनिराकारा निरञ्जना। मध्यमा प्रतिपत् सैव तत्पृष्ठे शुद्धसम्बृतिः ॥ ४ ॥ प्रकाशो वाऽप्रकाशो वा तत्त्वतो नोपलभ्यते । सर्वथाऽजातरूपत्वात् मध्यमामपरे विदुः ॥ ५ ॥ चतुष्कोटिविनिर्मुक्तः प्रकाशो देवतात्मकः । श[7] तादयस्वभावश्च प्रतौ त्योत्पादमावकः ॥ ६ ॥ 10 ॥ मध्यकषट्क समाप्तः। । तिरियं महापण्डितावधूतश्रीमदद्दयवज्रपादानामिति ॥

·५८ अदयवचसंग्रहे १६ । प्रेमपञ्चक। प्रतिभासो वरः कान्तः प्रतीत्योत्पादमात्रकः । न स्यात् यदि मृतैव स्यात् शून्यता कामिनी मता ॥ १ ॥ शून्यतातिवरा कान्ता मूर्त्या निरुपमा तु या । पृथक् यदि कदाचित् स्यात् बंधः स्यात् कान्तनायकः॥२॥ दम्पती शङ्कितौ तस्मात् गुरोरुपस्थितौ पुरः । निजप्रोत्या तयोस्तेन साहजं प्रेम कारितम् ॥ ३ ॥ वायुसद्गुरुपाण्डित्यमहाकौशलमीदृशम् । निजावेधनिरालम्बावुभौ जातावनुत्तरी.॥ ४ ॥ सवलक्षणसम्पूर्णौ चतुईयविवर्जितौ। 10 सर्वभावस्वभावौ च निःस्वभावौ सदोदितौ ॥ ५ ॥ 5 ॥ प्रेमपञ्चकं समाप्तम् ॥

·२० । तत्त्वदशका 10 सदसद्योगहीनायै तथतायै नमो नमः । अनाविला यतः सैव बोधतो बोधिरूपिणी ॥ १ ॥ न साकारनिराकारे तथतां ज्ञातुमिच्छतः । मध्यमाऽमध्यमा [३६क चैव गुरुवागनलङ्कृता ॥ २ ॥ बोधिरसौ भवेद् भावः सङ्गं त्यका स्वभावतः । आसङ्गो भ्रान्तितो यातो भ्रान्तिरस्थानिका मता ॥३॥ किं तत्त्वं वस्तुनो रूपं रूपं चारूपकं यतः । अरूपं च भवेद् रूपं फलहेतुस्वभावतः ॥ ४ ॥ एवमेव रसा धर्मा निरासंङ्गा निरास्पदाः । प्रभास्वरा अमौ सर्वे यथाभूतसमाधिना ॥ ५ ॥ यथाभूतसमाधिश्च भवेत् प्रस्थानचित्ततः । अजस्रं जायते तत्त्वं यस्मात् तत् पदवेदिनाम् ॥ ६ ॥ ज्ञानज्ञेयविहीनं तु जगदेवाइयं मतम् । दयहीनाभिरोपश्च तथैव हि प्रभास्वरः ॥ ७ ॥ एतत् तत्त्वावरोधेन येन तेन यथा तथा । विस्ताक्षो भ्रमेद् योगौ केशरीव समन्ततः ॥ ८ ॥ लोकधर्मव्यतीतोऽसौ उन्मत्तव्रतमाश्रितः । सव्वं करोत्यनालम्बः स्वाधिष्ठानबिभूषितः ॥ ६ ॥ उक्तमनाविलं तत्त्वं अद्वयं यच्च भन्यते । समांसममतो हित्वा ज्ञातुमर्हन्ति धौधनाः ॥ १० ॥ 15 20 ॥ तत्त्वदशकः समाप्तः । । कृतिरियं पण्डितावधूताइयवजपादानामिति ॥

·अवयवच्चसंग्रह २१। अमनसिकाराधारः। नमो बुद्धाय । fo अमनसिकार इतब बहवो विप्रतिपन्नाः। तत् कश्चि- दाह अपशब्दोऽयमिति, समासे मनस्कार इति भवितु- महति । तत्रोच्यते, तत्पुरुषे कृति वहुलमिति। [३६] अत्र वहुलवचनात् सप्तम्याऽलुगिति अलुकसमासे कृते अमनसिकार अमनस्कारः, त्वचि सारः त्वक्सारः, युधि- ष्ठिरः, एतानि रूपाणि सम्पद्यन्ते, अतो नायमपशब्दः । अपर आह, हन्त लक्षणसाधितमेवेदं वचः किं च असिद्धम्। तन्न, नानासूचतन्त्रेषु दृष्टत्वात् आर्यसविषयावतार- ज्ञानालाकालङ्कारमहायानसूत्रे। अमनसिकारा धर्माः कुशलाः। मनसिकारा धर्मा अकुशलाः। तत्रैव- अविकल्पितसङ्कल्प अप्रतिष्ठितमानस । अस्मृत्यमनसिकार निरालम्ब नमोऽस्तु ते ॥ तथा अविकल्पप्रवेशाधारण्यां बोधिसत्त्वो महासत्त्वः सर्वविकल्पनिमित्तानि आकाशगतिकानि . अमनसि- 15 कारतः परिवर्जयति। अपरापराणि ग्रन्थविस्तरभयाद् न लिख्यन्ते। इदानीमपरमाह सौत्रान्तिकमेवेदं वचः, नसान्तिकं सूचान्तेषु दृष्टत्वात्। तन्न । उक्तं हि हेवजे तत्त्वपटले। [३७क स्वरूपेण न चित्तं नापि चेतसम् । तथा- भाव्यन्ते हि जगत् सर्वं मनसा य(स्मा)न्न भाव्यते। अर्थात् अमनसिकारेणेति गम्यते। अपर आह, - 20 ·अमनसिकाराधारः। तन्त्रेऽप्यस्ति, परप्रसज्यप्रतिषेधनञो विषयत्वात् अभावो वाच्यः। तन्न, प्रक्रान्तस्य प्रतिषेधः। यदि नाप्रसज्यं 'प्रतिसिड्यत इति प्रसज्यप्रतिषेधः। यथा असूर्यम्पश्या राजदारा। अयमर्थ: । एवन्नाम ता गुप्ता राजदारा 5 यत् सूर्यमपि न पश्यन्तीति। अत्र न सूर्याभावः कृतः । किं नाम राजदाराणां यत् सूर्यदर्शनं प्रसज्यं तन्निषिधम् । अमन सिकारेऽपि नत्रो मनसिकरणं यद् ग्राह्यग्राहकादि प्रसक्तं तन्निषिधम् । न मनः, अतो न दोषः । यदा कश्चिदेवं वदति शाश्वतोच्छेदलक्षण मन सि कारः सम्मतो 10 भगवता। तदोच्यते, शाश्वतोच्छेदादिः शाश्वतोच्छेदादिः मनसिकारो वाऽमनसिकारः। एतेन सवासङ्गहानिः क्रियते अमनसिकारशब्देनेति । तथाचोतं भगवता, अविकल्प- प्रवेशाधारण्यां- केन कारणेन कुलपुच! अविकल्य- धातुरमनसिकार इत्युच्यते सर्वविकल्पनिमित्तसमति- 15 क्रान्ततामुपादायेति । एते सर्वविकल्पसमति ३७/- कामता दर्शिता भवति अमनसिकारशब्देनेति । पर्यु- दासपक्षेऽपि न दोषः, अब्राह्मणमानयेत्युक्त ब्राह्मण- सदृशस्य क्षत्रियादेरानयनं भवति, न तु विजातीयस्य कटादेः। अत्रापि निःस्वभाववेदनस्य संस्थितिः कृता(ः) । 20 एतेन मायोपमाद्दयवाद] स्थितो भवेत्। कुत उच्छेदवाद- प्रसङ्ग इति? यदि चात्र नजो व्युत्पत्तिरत्र क्रियते अकार- प्रधानोऽमनसिकारः शाकपार्थिववत् मध्यपदलापौसमासः, एतेन यावान् मनसिकारः सर्वमनुत्पादात्मक इत्यर्थः । 25 व निर्दिष्टं भगवता अनुत्पादकारको अकार इति ? तद् यथा उक्तं च हेवजे मन्त्रपटले, अकारोमुखं सर्वधर्मा- ·६२ अदयवजसंग्रह :- 5 णामाद्यनुत्पन्नत्वात् इत्यादि। अस्यार्थः, सर्वधर्माणां आद्यनुपन्नत्वात् अकारो मुखं प्रधानं इत्यकारस्त्व- नुत्पन्नलक्षणः योऽग्रः । तथा च नामसङ्गीतौ:- अकारः सववर्णाग्रो महार्थः परमाक्षरः । महाप्राणो ह्यनुत्पादो वागुदाहारवर्जितः ॥ इति । यदि वा अकारोऽत्र नैरात्म्यावौज तथा च हेवजे आलेरादि नेरादि नैरात्म्येति। एतेन सर्वमनसि- कारोऽनात्मकोऽस्वभाव इत्युक्तं च भवति । यदि वा- आदिस्वरस्वभावा साधौति ३८क बुद्धैः प्रकल्पिता। सैव भगवती प्रज्ञा उत्पन्नक्रमयोगतः ॥ यदि वा अ इति प्रभास्वरपदम्, मनसिकार इति स्वाधिष्ठानपदम, अश्चासौ मनसिकारश्चेति अमनसिकारः। एतेन अमनसिकारादिपदैः अचिन्त्यप्रभास्वरस्वाधिष्ठान- 15 पदं शून्यताकरुणाभिन्नथुगनवाइयवाहिसम्बेदनमापादितं भवतीति । - ॥ अमनसिकाराधारः समाप्तः ॥ 20 शाश्वतोच्छेदमित्युक्तं तत्त्वं सौगतसम्मतम् । प्रकृत्याजातधर्मेषु विध्यपोहौ पर्शोवचः ॥ अस्तौति वदतो ब्रूमो नास्ति सव्वं विचारतः । नास्तौति वदतो ब्रूमः सर्व म त्यविचारतः ॥ यथा यथा समारोपा जायन्ते तत्त्वयोगिनः । तथा तथा समारोपा हन्यन्ते तत्त्वयोगिना ॥

·अमनसिकाराधारः ।
६३
सहजो] कृत्रिमो यस्मात् तस्मात् सङ्गो न साहजः ।
सुखं न सहजादन्यत् सुखं चासङ्गलक्षणम् ॥
ज्ञात्वा निःसङ्गतां नाम्नि निबंधागतसत्सुखम् ।
विश्वं स्वसमयं कृत्वा मन] सहजमागरे॥
मन्त्रतत्त्वस्थितो योगी निःसङ्गार्थप्रतिष्ठितः ।
भावांश्चासौ
गुरून् कृत्वा निःसङ्गविषयो भवेत् ॥
॥ कृतिरियं पण्डितावधूतश्रीमदवयवज्रपादानाम् ॥[३८]
॥ समाप्तोऽयं ग्रन्थः॥
ये धर्मा हेतुप्रभवा हेतुं तेषां तथागतो ह्यवदत् ।
तेषां च यो निरोध एवंवादी महाश्रमणः ॥
॥ शुभं भूयात् ॥

·No text on this page.

·COMPARATIVE READINGS. 1 1 সুম pored षण्मुखौं 1 क्षान्त्यर्थं . Page. Line. MS. Printed. Page. Line. MS. Printed. 4 शैक्ष्य 6 9 यथोपदेश यथोपदेशं 4 • अशैक्ष्य 7 1 स्थाच्छट. स्यात् षट० 1 6 शेक्ष्य 7 6 धारणौ धारणीम् ৪ স্বময় 7 7 पटमुखों 14 मुख्यत + + म् मुख्यतमं मतम् 7 7 निष्कन्ध त्रिकालं 2 2 पच्छाता पश्चात् 7 8 लक्ष्य 2 6 विरहात् विरहार 1 खडे 2 12 उपायरहितप्रज्ञा उपायरहिता प्रज्ञा तगताय तथागताय 2 19 प्रोताः च्यादि. प्रोता भादि. 6 शुक्ष्मे 2 24 हेतुदान. हेतुर्दान० 8 10 यावन्त तस्मि यावन्त स्तस्मिन 2 25 वौर्यन्तुभयोम्मतं वौर्य्यन्तुभययोर्मतम् 8 11 कोट्य कोव्यः in print should be 8 13 साम्बोस्यते संभोत्स्यते 3 10 चा चयां 9 15 क्षन्त्यर्थ 3 12 सत्वाथाय सत्त्वार्थाय 9_16 यथामिलितान्नेषु यथामिलितान्येषु 3 17 यजसं अजस्रं should be तान्नेषु 3 22 शिक्षापदं दशेति शिक्षोपदेश इति 919 यक्षिणी यक्षिणि 4 1 धारयन्विति धारयन्विति 9 20 हारीतो. हारिति 4 4 पाणात् पानात् should be हारौतिक 4 6 शयनासनोच्छितात् 9 23 शान्तथ्य शान्त्यर्थ शयनासनादुच्छ्रितात् 9 24 बन्नः चन्नं 4 10 पाणात् पानात् 10 2 ददेति देत् इति 4 15 कुरुर्य्यात् कुर्यात् 3 शाश्चमनादिकं वाचमनादिक 4 16 स्वाहात्मन खाहा इत्यनेन 10 4 समन्वागतसर्वसत्त्व. the print 4 21 निवेशितः सजल० should be समन्वागतः सर्वसत्त्व० निवेशितसजल. 10 6 ०रासयः राशयः 4 24 प्रेमाकारा प्रमाकारां 10 9 निदानोत्त० निदानोतः 4 25 समुद्धरणम् वाञ्छा० 10 10 मितेः मित्रैः समुद्धरणवाञ्छा० 10 10 दिनमदिनं दिममनुदिनं 4 26 मुदिताः मुदिताम् 10 10 वामतिवाहयेत् वाऽतिवाहयेत् 5 11 अभिमन्त्रा अभिमन्य 10 12 प्रगकारादि. 5 23 चित्त चित्तं 10 13 योग योगः 5 25 पड़ अहम् 10. 14 ज्ञातव्यं ज्ञातव्यः 6 1 चारका चारिकां 10 15 उपशान्त उपशायक: 6 6 शीलं चन्दनलिप्ताङ्गं उपशान्नोपशायकः शोलचन्दनलिप्ताङ्गा 10 17 पापानाम्बजयेन्नित्यं- 6 7 कौर्णः कोणी पापानावर्जयेन्नित्यं 10 ० युगकारादि. .

·( ६६ ) कुशलान्येव 11 ० 11 ८ ० 12 Page. Line. MS. Printed. Page. Line. MS. Printed. 10 18 निवावया निवारयन 14 24 समप्रहाणाय, faint, should be 11 3 कुशलान्येक रागप्रहाणाय, the leaf 9B of 7 पय्यन्त पर्यन्तं the Ms. is very faint; much 11 10 समादान समादानम् has been obliterated. 11 10 यादिकम्मसमाहितः 15 1 faint, अशुभां भावनां ध्यायन् अादिकर्मसमाहितः अशुद्ध मतमाध्यायन wrong 11 11 विप्रजन्या विप्रजन्यः 15 3 निरूपयेत् may be निरूपणम् 11 15 तिमर तिमिर 15 9 पूर्वारोप पूर्वारोपः 11 15 एषः एष 15 10 faint, may be अपर 11 18 लभन्तां लभतां 15 12 शमयिष्याम्येक समयो स्यामेक 20 After हेत्ववस्था there is फला. wrong वस्था which I have omitted. 16 5 अपेक्ष्यते अपक्षते 11 24 ०प्रशाशना० शासना० 16 S ०लक्षणा. 11 24 अन्तर्धान अन्नार्धानं 16 15 प्रगाये प्रनटे 1 त्रिविधां विविधा 17 2 अहन्यमहान अहन्यहनि 12 चेति 17 6 ससर्गात् संसर्गात् 12 5 चतुर्भिः प्रत्यथैः चतुभिर्प्रत्ययैः 17 8 परमानु० परमाणु wrong. 17 13 विवितिः वितिः 12 5 बोधिचित्त बोधिचित्तं 17 15 परिजन परिचयः 12 7 सप्तः सप्त 17 16 निश्चिन्त्य निश्चित्य 12 14 पारताभ्य पार[मिताभ्यः 18 7 प्रतिभाषेन प्रतिभासेन 12 यं 18 21 तन्मयेति तन्मयम् ॥ इति 13 3 सुगमताज्ञा सुगताज्ञा 18 25 नहि ज्ञातुं নন্থি নন্ মান্ত 13 8 आई. याड 18 25 कदाचनः कदाचन 13 9 शेवने सेवने 5 सस्थित संस्थित 13 12 गतौच गतिञ्च 19 20 विविर्तित वितिः 13 12 वेदनां वेदनाः 19 26 परामर्षात् परामर्थात् 13 16 शमयानां समयानां 20 1 चित्र चित्रे 13 20 योगिऽभाजने योग्यभाजने 20 1 Two letters dropped after 13 21 शक्ति and the स्फ in print 13 24 समाप्तः should be समाप्त[T]: but looks like क. the print has [re] 20 3 यत्यत्र यस्तच 14 2 द्रुतेः द्यतेः 20 8 Ms. युग्म print यम्यं should 14 4 प्रकाशिनों प्रकाशिनी 14 6 शौतान्तिक सौधान्तिक 20 13 अनाभोग चनाभोगे 14 9 या 20 22 जड़ीभावा जडीभावः 14 18 वित्तिः विशतिः 20 26 बोधव्या बोध्यया The Ms. writes either faefa: 21 14 शेक० सेक० or faefn: just as it pleases. 21 18 निर्माणात् निर्माणात् 14 20 Ali the eight letters are 21 23 चियं चेयं faint, परा is a mere guess. 22 2 असंभेदा असंभेदाद 23 इय . 19 ० स्थूलापत्त्यो स्थूल्लापत्तिः . be युग्म ० .

·दृष्टः मौल 35 . ० 37 Page. Line. MS. Printed Page. Line. MS. Printed. 22 9 मयजनो मायजनो 34 22 should be (:) after vi 23 6 चत्वारो किं चत्वारो किं should 34 23 should be (6) after अकुशला 34 25 चत्वारः कि ०कारः ०कार 23 1 पृष्ठं मौलं 21 या या या सा 23 24 अदाही अविनाशी 35 7 पञ्चविध पञ्चविधम् अदाहि, अविनाशि, 35 23 त्यभिधीयते इत्यभिधीयते 36 . 1 24 24 वस्तु सन्ता वस्तुसत्ता कल्यान० कल्यापा 25 7 खभावेण खभावेन 36 1 समाधि समाहि 25 14 36 9 क्ष्यालनाय वाड क्षालनाय 25 15 15 चित्तचेतनया प्रविबेधितव्यः 36 9 सिचाते सिञ्चते चित्तचेतनया प्रतिवेदितव्यः 36 18, 19 पञ्चाभिषेकोऽविद्यार्षिकः (द्यानु- 25 23 अजात जातो गतविशुद्धधर्मधातुज्ञानात्मको 26 16 संविदाः संविदा वैरोचनखरूपः, का) पञ्चसु 26 22 •भिन्न भिन्न पञ्चाभिषेकः पक्ष 29 2 मनु स 4 वप्रतिष्ठतः सर्वधर्म 29 10 भज्यते भण्यते अतिरितसर्वधर्म 29 16 त्यजः 37 त्यज 8 गुच्यन्ते सूच्यन्ते 29 19 उभयोरप्यन्तो दृष्टो 37 11 विस्फुरिताः विस्फुरिता उभयोरपि दृष्टोऽन्तः the (:) should be there 30 4 सद्गुरुरोतुषु सगुरोः सुछु in print. 30 11 ०मुद्रस्या • मुद्रास्याः 39 3 षड्डिषयामका षडविषयात्मिका may be •मुद्रं स्युः or मुद्राः स्यु 39 9 The whole sentence from 30 20 प्रत्यक्ष प्रत्यक्षं प्रज्ञाक्षानं to अपरे has been 31 14 यदशाद्धितं यत्साधित repeated at the top of leaf 32 4 दुःखिता दुःखिताः 32 13 वीक्ष्यं वीक्ष्य 40 10 सरोमोन्न 32 20 प्रज्ञाज्ञान 40 11 अतिमैथात्मकत्वात् प्रज्ञाज्ञानम् 32 23 सादृश्य सादृश्यं अतिमैश्यात्यकत्वात् wrong शाल्यकुरोत्यत्तिः 9 शाल्यष्कुरुत्पत्तिः 40 17 स्थल्पित कल्पित 33 14 repeats बुद्धरत्नकरण्डकमिति 40 20 विजः 83 17 मन्यमान्यानं खच्छमास्थानं 41 12 प्रभातमन्थ्यात्मः प्रभातसन्ध्यात्म should be मन्यमन्यानां from 41 23 स्यारोनिक यारोलिक another Ms. 42 24 पृश्य्वी. पृथ्वि० 33 18 अन्तर्गत अन्तर्गतं should be पृथ्वी 33 22 निस्पन्दः निर्दोशः निष्यन्दनिर्देश: 43 अब्धातु 33 25 सजजखभावड्या सहजखभावा या 44 2 जाननन्तो जानन्तो (न) 34 1 सार्वमुईति सा धर्ममुद्रेति 44 अना० 34 3 सदृशा सहा 44 10 प्रसारिका प्रसारिका 34 5 सम्बलितं शवलितं 44 ll सुस्थितोऽस्थानयोगतः सुस्थितः स्थान 34 13 भूतते भूत भूततो भूतम् 44 17 यान्तिः বানি: 34 20 मध्यान मध्याक 44 19 अनुत्तरां अनुत्तरा 25 क. समो न 33 . 2 थापधातु ० 9 अन्य .

·( ६८ ) बुद्धा अद्वैत . 2 .बुद्ध . 8 चा Page. Line. MS. Printed. Page. Line. MS. Printed. 44 20 माया मायां 54 13 बुद्धा 44 21 अदैत. 55 1 हन्यताः न्यता 45 7 कल्पिनायहे कल्पितापोहे 55 7 बोडिः बोधिः wrongly print-55 12 वय वयं ed as कल्पिता योहे 55 19 समाप्तः समाप्ता 45 7 अनुभूनिः अनुभूतिः 56 45 10 चिदेशितं तदिश्यते चिद्देशित 56 4 सहजः सहज तदिष्यते 56 8 वायुगरौ० वायुर्गरौ० 45 11 लौकतात तदा .लौकता तदा 56 9 वायुसम्वरसामर्थ्य वायुः सम्बरसामर्थ्य 45 13 नाम्नि नाम्नौ 56 10 सहजोभार० सहजोहार. should be नाम्नि | 57 4 निमितानां निमित्तानां 45 14 द्यप्रतिष्ठा अप्रतिष्ठा 57 8 सम्वृत्तिः संशतिः 46 -1 बन्धे वन्दे 59 46 8 एवमानावात् एवमनावात् 59 14 अभिनोपश्च अभिरोपश्च 47 3 बोन्निस्पद्यते बोधानिस्पद्यते 60 14 निमितानि निमित्तानि 48 1 बौधः बौद्ध 60 17 17 नमास्तिक न सान्तिकं 48 3 यदिपोहविधी यद्यपोहविधी 61 6 कृत कृतः 49 9 निःखभावताः निःस्वभावता 61 7 प्रसज्यतानिषिद्ध प्रसज्य तन्निषिद्ध 49- 11 हाव्यादानं भाव्यादानं 61 9 सम्मन्नों सम्मतो 50 7 प्रजाययते प्रजायते 62 50 10 स्पृष्टं स्पष्टं 62 4 यकार यकार: 50 21 विष्टा विष्ट्वा 63 1 सहञ्जो faint सहजी -50 21 पदसंगतः पदं गतः 63 2 लक्षणः ०लक्षणम् 52 1 विपाकंश विपाकश्य 63 3 निसङ्गतामनाम्नि वेधागतसत्सुखं 52 2 विधि विद्धि निःसङ्गतां नाम्नि निर्वेधागतसत्सुखं 52 6 जिनामिकाः जिनामिका 63 6 निसङ्गोविसयाम्भवेत् 53 7 बोधेः बोधिः निःसङ्गविषयो भवेत् 54 7 न मे स्माश्वतं न नेदं शाश्वतं . 2 मुख ·GAEKWAD'S ORIENTAL SERIES. ritical editions of unprinted Sanskrit Works, edited by competent scholars, and published by the Oriental Institute, Baroda. BOOKS PUBLISHED Rs. A. 1. Kāvyamīmāṁsā: a work on poetics, by Rājasekhara (880-920 A.D.): edited by C. D. Dalal, and R. Anantakrishna Sastry, 1916. Re-issue. 1924 2-4 • • This book has been set as a text-book by the Bombay and Patna Universities. 2. Naranārāyaṇānanda : a poem on the Paurāṇic story of Arjuna and Krsna's rambles on Mount Girnar, by Vastupala, Minister of King Viradhavala of Dholka, composed between Samvat 1277 and 1287, i.e., A.D. 1221 and 1231: edited by C. D. Dalal and R. Anantakrishna Sastry, 1916 out of print. 3. Tarkasangraha: a work on Philosophy (refutation of Vaišeşika theory of atomic creation) by Anandajñāna or Anandagiri, the famous commentators on S'ankarācārya's Bhāsyas, who flourished in the latter half of the 13th century: edited by T. M. Tripathi, 1917 2-0 Párthaparākrama: a drama describing Arjuna's recovery of the cows of King Virāta, by Prahladanadeva, the founder of Pālanpur and the younger brother of the Paramāra king of Chandrāvati (a state in Mārwār), and a feudatory of the kings of Guzerat, who was a Yuvarāja in Samvat 1220 or A.D 1164: edited by C. D. Dalal, 1917 .. 0-6 5. Rāşțraudhavamsa: an historical poem (Mahākā vya) describing the history of the Bagulas of Mayūragiri, from Rāstraudha, king of Kanauj and the originator of the dynasty, to Nārāyaṇa Shāh of Mayūragiri by Rudra Kavi, composed in S'aka 1518 or A.D. 1596: edited by Pandit Embar Krishnamacharya with Introduction by C. D. Dalal, 1917 1-12 6. Lingānuśāsana: on Grammar, by Vāmana, who lived between the last quarter of the 8th century and the first quarter of the 9th century: edited by C. D. Dalal, 1918 7. Vasantavilāsa : an historical poem (Mahākāvya) describing the life of Vastupāla and the history of ·2 Rs. A. Guzerat, by Balachandrasūri (from Modheraka or Modhera in Kadi Prant, Baroda State), contemporary of Vastupāla, composed after his death for his son in Samvat 1296 (A.D. 1240): edited by C. D. Dalal, 1917. 1-8 8. Rūpakaşațkam : six dramas by Vatsarāja, minister of Paramardideva of Kalinjara, who lived between the 2nd half of the 12th and the 1st quarter of 13th century: edited by C. D. Dalal, 1918 2-4 9. Mohaparājaya : an allegorical drama describing the overcoming of King Moha (Temptation), or the conversion of Kumārapāla, the Chalukya King of Guzerat, to Jainism, by Yasahpāla, an officer of King Ajayadeva, son of Kumārapăla, who reigned from A.D. 1229 to 1232: edited by Muni Chaturvijayaji with Introduction and Appendices by C. D. Dalal, 1918 2-0 10. Hammīramadamardana : a drama glorifying the two brothers Vastupāla and Tejaḥpāla and their King Viradhavala of Dholka, by Jayasimhasūri, pupil of Virasūri, and an Acārya of the temple of Munisuvrata at Broach, composed between Samvat 1276 and 1286 or A.D. 1220 and 1239 : edited by C. D. Dalal, 1920. 2-0 11. Udayasundarikatha : a romance (Campū, in prose and poetry) by Soddhala, a contemporary of and patronksed by the three brothers Chchittarāja, Nagarjuna, and Mummuņirâja, successive rulers of Konkan, composed between A.D. 1026 and 1050: edited by C. D. Dalal and Pandit Embar Krishnamacharya, 1920 12. Mahăvidyāvidambana: a work on Nyāya Philosophy, by Bhatta Vādindra who lived about A.D. 1210 to 1274; edited by M. R. Telang, 1920 2-8 13. Prācīnagurjarakāvysangraha: a collection of old Guzerati poems dating from 12th to 15th centuries A.D.: edited by C. D. Dalal, 1920 2-4 14. Kumārapālapratibodha : a biographical work in Prākſta, by Somaprabhāchărya, composed in Sam wat 1241 or A.D. 1195 : edited by Muni Jinavijayaji, 1920. 7-8 15. Gaņakārikā: a work on Philosophy (Pāśupata School) by Bhāsarvajña who lived in the 2nd half of the 10th century: edited by C. D. Dalal, 1921 1-4 16. Sangitamakaranda: a work on Music by Nārada : edited by M. R. Telang, 1920 .. 17. Kavindrācārya List: list of Sanskrit works in the collection of Kavindrācārya, a Benares Pandit (1656 A.D.): edited by R. Anantakrishna Shastry, with a foreword by Dr. Ganganatha Jha, 1921 0-12 18. Vārābagſhyasūtra: Vedic ritual (domestic) of the Yajurveda : edited by Dr. R. Shamasastry, 1920 0-10 19. Lekhapaddhati: a collection of models of state and private documents, dating from 8th to 15th centuries ..

·.. .. Rs. A. A.D.: edited by C. D. Dalal and G. K. Shrigondekar, 1925 2-0 20. Bhavişayattakahā or Pancamikahā: a romance in Apabhramsa language by Dhanapāla (circa 12th century): edited by C. D. Dala), and Dr. P. D. Gune, 1923. 6-0 21. A Descriptive Catalogue of the Palm-leaf and Important Paper MSS in the Bhandars at Jessalmere, compiled by C. D. Dalal, and edited by Pandit L. B. Gandhi, 1923 22, 23. Paraśurāmakalpsūtra,: a work on Tantra, with commentary by Rāmeśvara and Paddhati by Umānanda : edited by A. Mahadeva Sastry, B.A. 2 vols., 1923. 11-0 24. Tantrarahasya : a work on the Prabhakara School of Pūrvamīmāṁsā, by Rāmānujācārya : edited by Dr. R. Shamasastry, 1923 1-8 25, 32. Samarāngana: a work on architecture, townplanning and engineering, by king Bhoja of Dhara (llth century): edited by Mahamahopadhyaya T. Ganapati Shastri, Ph.D. 2 vols., 1924-1925 10-0 26, 41. Sadhanamālā : a Buddhist Tântric text of rituals, dated 1165 A.D. consisting of 312 small works, composed by distinguished writers : edited by Benoytosḥ Bhattacharyya, M.A., Ph.D. 2 vols. vol. I, 1925, vol. II. Shortly 27. A Descriptive Catalogue of MSS. in the Central Library, Baroda. Vol. 1 (Veda, Vedalaksana and Upanisads), compiled by G. K. Shrigondekar, M.A. and K. S. Ramaswāmi Shastri, with a Preface by Dr. B Bhattacharyya, Ph.D. 1925 28: Mānasollāsa or Abhilaşitārthacintāmaņi : an encyclopædic work divided into one hundred chapters, treating of one hundred different topics by Someśvaradeva, a Chalukya king of the 12th century: edited by G. K. Shrigondekar, M.A., 3 vols. vol. I. 1925 2-12 29. Nalavilāsa : a drama by Rãmchandrasūri, pupil of Hemachandrasūri, describing the Paurāņika story of Nala and Damayanti: edited by G. K. Shrigondekar and L. B. Gandhi, 1926 2-4 30, 31. Tattvasangraha: a Buddhist philosophical work of the 8th century by S'āntaraksita, a Professor at Naandā with Pañjikā (commentary) by his disciple Kamalasila, also a Professor at Nalanda: edited by Pandit Embar Krishnamācharya with a Foreword in English by Dr. B. Bhattacharyya, M.A. Ph.D. 2 vols. 1926 240 33, 34. Mirat-i-Ahmadi : with its Khatimae or Supplement: By Ali Mahammad Khan, the last Moghul Dewan of Gujarat: edited in the original Persian .by Syed Nawabali, Professor of Persian, Baroda College, 3 vols. (vol. I in the Press), vol. II. 1926 12-0 > . • ·Rs. A. 35. Mänavagshyasūtra: a work on Vedic ritual (domestic) of the Yajurveda with the Bhāsya of Astăvakra: edited with an introduction in Sanskrit by Pandit Rāmakrishna Harshaji S'astri, with a Preface by Prof. B. C. Lele, 1926 36. Nāțyásāstra : of Bharata with the commentary of Abhinavagupta of Kashmir: edited by M. Ramakrishna Kavi, M.A. 4 vols, vol. I, illustrated, 1926 6-0 37. Apabhrams'akāvyatrayi: consisting of three works, the Carcari, Upadeśarasāyana and Kālasvarūpakulaka, by Jinadatta Sūri (12th century) with commentaries: edited by L. B. Gandhi Shortly. 38. Nyāyapraveśa, Part I (Sanskrit Text): on Buddhist Logic of Dinnāga, with commentaries of Haribhadra Sūri and Pārsvadeva: edited by Principal A. B. Dhruva, M.A., LL.B., Pro-Vice-Chancellor, Hindu University, Benares Shortly 39. Nyāyapraveśa, Part II Tibetan Text): edited with introduction, notes, appendices, etc., by Pandit Vidhusekhara Bhattacharyya, Principal, Vidyabhavana, Visvabharati, 1927 1-8 40. Advayavajrasangraha: consisting of twenty short works on Buddhist philosophy by Advayavajra, a Buddhist savant belonging to the 11th celitury A.D., edited by Mahāmahopadhyāya Dr. Haraprasad Shastri, M.A., C.I.E., Hon. D. LITT. 1927 2-0 42. Kalpadrukośa: standard work on Sanskrit Lexicography by Keśava: edited with an elaborate introduction and indexes by Pandit Ramavatara Sarma, M.A., Sahityacharya of Patna. In two volumes, vol. I, 1928. 10-0 43. Mirat-i-Ahmadi Supplement: by Ali Muhammad Khan. Translated into English from the original Persian by Mr. C. N. Seddon, I.C.S. (retired) and Prof. Syed Nawab Ali, M.A. Corrected Re-issue, shortly. 6-8 BOOKS IN THE PRESS. 1. Rāmacarita of Abhinanda, Court poet of Hāravarşa (cir. 9th century A.D.): edited by K. S. Ramaswami Shastri. 2. Nāțyadarpaņa : on dramaturgy by Ramacandra Suri with his own commentary: edited by Pandit L.- B. Gandhi and G. K. Shrigondekar, M.A. 3. Nātyaśāstra: Vol. II. edited by M. Ramakrishna Kavi. 4. Jayākhyasamhitā : an authoritative Pancharātra work: edited by Pandit E. Krsnamacaryya of Vadtal. 5. Buddhist works on Logic: containing reconstructed texts from Chinese, Tibetan texts and English translation of Chinese texts of ancient authors like Nāgārjuna Vasubandhu, etc. by Prof. Giuseppe Tucci of Italy.

·Rs. 6. Mānasollāsa or Abhilaşitārthacintamani, vol. II. edited by G. K. Shrigondekar, M.A. 7. A Descriptive Catalogue of MSS. in the Oriental Institute, Baroda, vol. II (S'rauta, Dharma and Grhya Sūtras) compiled by the Library staff. A Descriptive Catalogue of MSS. in the Jain Bhandars at Pattan ; edited from the notes of the late Mr. C. D. Dalal, by Pandit L. B. Gandhi, 2 vols. 9. Bhāvaprakāśana of S'áradātanaya: an ancient work on Dramaturgy: edited by Pandit Ramaswami Shastri, Oriental Institute, Baroda and His Holiness Yadugiri Yatiraja Swami, Melkot. 10. Prajñopāyaviniscayasiddhi of Anangavajra and Jñā. nasiddhi of Indrabhūti: two important works belonging to the little known Vajrayāna school of Buddhism (8th century A.D.): edited by Dr. B. Bhattacharyya Ph.D. 11. Siddhāntabindu : on Vedānta philosophy by Madhusū. dana Sarasvati with commentary of Puruşottama: edited by P. C. Divanji, M.A., LL.M. 12. Tathāgataguhyaka or Guhyasamāja : the earliest and the most authoritative work of the Tantra School of the Buddhists: edited by Dr. B. Bhattacharya, Ph.D., Director, Oriental Institute, Baroda. 13. Influence of Portuguese on the Asiatic Languages : Translated into English from Portuguese by Prof. A. X. Soares, M.A., Baroda College, Baroda. 14. Persian Chronicle : history of the Safvi Period of Persian History 15th and 16th centuries by Hasan Ramlu : edited by C. N. Seddon, I.C.S. (retired), Reader in Persian and Marathi, University of Oxford. 15. Nañjarājayaśobhūsaņa: by Nrsimhakavi alias Abhinava Kalidāsa, a work on Sanskrit Poetics and relates to the glorification of Nañjarāja, son of Virabhūpa of Mysore: edited by E. Krishnamacharya.

·PUBLISHED BY THE GOVERNMENT OF H.H. THE
MAHARAJA GAEKWAD OF BARODA
Gazetteer of the Baroda State. By Rao Bahadur Govindbhai H.
Desai, B.A., LL.B., Naeb Dewan, Baroda State, and the late
Principal A. B. Clarke, B.A. With map. 2 volumes, 1923, each
Rs. 15.
Census of India, 1921, Vol. XVII, Baroda. By Satyavrata
Mukerjea, B.A., Subab, Baroda Division, formerly Superintendent
of Census Operations, Baroda State.
In three parts 1921-22-
Rs. As. P.
Part I Report
16 8 0
II Imperial Tables
9 0 0
III State Tables
4 8 0
.
ܗ ܗ ܟ
2
Mirat-i-Ahmadi, the Original Persian Text. Edited by Professor
Nawab Ali. In 3 volumes.
(Gaekwad's Oriental Series. Vol. II, 1927, Rs. 12. Vols. I and III
are in the Press.)
English Translations of Vols. I and II are also in preparation.